Amed () an Diyarbekir (1928: دياربكر / "Diyarbekir";) bajarê mezin ê bakurê Kurdistanê ye. Amed yek ji mezintirîn bajarên Tirkiyê ye û di nav kurdan de weke paytextê serbajarê rastî ya Kurdistanê tê binavkirin. Amed îro di qada neteweyî û navneteweyî de bi sûr û zebeşên xwe bi nav û deng e.
Navên bajêr.
Bajar 1300 sal berî Îsa di dema aramiyan de, bi navê Amîd (Amîda) hatibû naskirin. Piştre bi dorê "Amed", "Ameda Reş", "Diyar-ê Bekir", "Diyarbekir" û wek "Diyarbakır" nav hatine guhertin.
Li gorî nerînekê binyada navê bajêr, "Diyarbekirê" peyva sûryanî ya "Deyr ul Bikr" ango "Dêra Bikrê", hê jî dêreke giring e ku li nava bajarê mezin ê Amedê ye.
Cihê erdnîgarî û sînorên bajêr.
Bajar di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi Batmanê û Sêrtê, li başûr bi Mêrdînê, li başûrê rojava bi Rihayê û Semsûrê û li bakûr jî bi Elezîz û Çewlîgê ve tê girêdan.
Taybetiyên erda bajêr.
Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye. Ji vê erdê, çiya 37,0%, deşt 30,6% û plato jî 30,4% e. Erda herêmê 95%´ê wê ji bo ziraetê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeş, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin.
Avûhewa.
Li herêmê klîmayek reşayî hikum dike. Havînan pir germ û ziha, zivistanan jî li gora bajarên din hinek hêniktir derbas dibe.
Dîrok.
Li Amedê gelek cîhên dîrokî hene. Yen herî bi nav û deng Bedena Amedê û bircên wê ne.
Şaredarî.
Kolana Xazî () li Amedê
Kolana Ekînciyan () li Bajarê Nû yê Amedê
Seyrangeha Parkormanê ya Amedê, 2010.
Şaredarê Amedê ji hilbijartinên 31'ê adarê 2014an û vir ve Gültan Kışanak e.
Ol û civak.
Nifûsa bajêr piranî misilman in. Wekî din êzîdî û xiristiyan jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên şafiî, henefî û elewî pêk tê. Tarîqeta Naqşîbendî li herêmê ya herî xurt e. Turbeyên ku ji aliyê gel ve tên ziyaret kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Şêxmûs" e. Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "Siltan Silêman", li Pîranê turbeya "Pîr Xetab", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî kurd in, ji bilî kurdan, suryanî, ereb û ermenî jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene.
Kincên herêmê.
Piraniya mêran şalwar, îşlig (gomlek) û êleg li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene û gelek ji wan Kum, şewqe yan jî kefiya sipî didin serên xwe.
Jinên Diyarbekirî (Amed) fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranîya jinên zewicî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan yan serqot in (serî pas) yan jî şarpe didin serê xwe. Kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene. Îro li bajêr kêm kes kincên herêmî li xwe dikin, û piraniya gel kincên modern li xwe dike.
Çanda xwedîkirina kevokan.
Li Amedê xwedîkirina kevokan digihe zêdeyê 500 salî. Îro li hin qehwexaneyan tê jiyandin û di navbera wan de pêşbaziyan li dar dixin. Ji kevokên Amedê re dibêjin "boran".
Ciyên tûrîstîk û gerê.
Amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. Bedena Amedê piştî Kela Çînê ya herî dirêj e li cîhanê. Mizgeft û medreseyên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in. Gel piranî havînan diçin ser Gola Xezarê ku di hundirê tixûbên Elezîzê de ye. Wekî din baxçeyên Ben-û-Senê jî ciyên gerê ne ji bo gel. Germava Çirmûgê jî ciyê vehêsanê ye.
Dîroka Kurdistanê, dîroka Kurdistanê ye ku yek ji welat ên herî kevnarê rojhilata navîn e. Kurdistan, welatekî jeo-çandî yê li rojhilata navîn e ku piranî ya Kurdan li vir dijîn û di dîrokê de, hemî çand, ziman nasnameya neteweyî ya Kurdan li vir hatiye damezrandin.
2 hezarsala berî zayînê qewmên Hindûwropî koçî Îranê û Kurdistana niha kirin. Bi vî şeklî gelê ermen belaveyî bakurê Îranê bû û qewmên din jî belaveyî başûrê Îranê bûn. Her wisa 9emîn sedsala berî zayînê de dagirkirina qewmên aryan destpê kir bo herêmê. Di encamê de 3yemîn sedsala berî zayînê de arîbûna herêmê temam bû. Êdî ji wî wextî heta niha gelên aryan li herêmê jiyan û belav bûn. Peydabûna bavkalên kurdan di 5emîn sedsala berî zayînê de peyda dibin. Jixwe Ksenofon di berhema xwe Anabasisê de behsa bavkalên kurdan digehîne sedsala 5emîn ya berî zayînê. Her wisa piştî van bûyeran etnisîteya kurdan jî pêk dihê. Di navbera sedsalên 200 û 600 de ya piştî zayînê etnisîteya kurd çêdibe. Her wisa lêzêde dike ku çêbûna etnisîteya kurd di cografyaya navbera Gola Wanê û Gola Ûrmiyeyê de pêkhatiye
Nav.
Peyva "Kurdistan" di sedsala 12emîn yekem car hate bikaranîn. Siltanê Selcukiyan, Siltan Sencer yekem car navê Kurdistanê wek welatek bikaranî. Her wisa li sala 1298ê ji layê gerokê ewropayî Marco Polo ve jî peyva Kurdistan an jî Kardistan hatiye bikaranîn. Di çavkaniyên mongolan de di sedsala 14ê de behsê Kurdistanê tê kirin. Reşîdûdîn Fezlullah Hemedanî jî di sala 1318ê de peyva Kurdistanê bikartîne.
Melayê Cizîrî jî di navbera salên 1567 û 1640ê de wiha behsa Kurdistanê dike;
Gerokê tirk Ewliya Çelebî di pirtûka xwe de dibêje ku parêzgehên Kurdistanê çêdikin ev in; Erzerom, Wan, Hekarî, Amed, Cizîr, Amêdiye, Şehrezûr û Erdelan
Etnisîte.
Mikhail Semenovich Lazarev dibêje ku kurd wek etnisîte li derdora salên navîna 500an çêbûye. Her wisa lêzêde dike ku çêbûna etnisîteya kurd di cografyaya navbera Gola Wanê û Gola Ûrmiyeyê de pêkhatiye
Neteweyê kurd ji 7 qewman pêk tê. Ev her heft qewm xwe wek kurd didin nasîn. Qewmên kurd û zimanên wan;
Nêrîna giştî.
Kurd yek ji gelên herî kevnar yên Mezopotamyayê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji Împaratoriya Medya û vir ve gelê kurd, cihekî girîng di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên girîng hatiye avakirin, bi êrîşên Helen, Rom, Bîzans, Ereb, Îranî û paşiyê jî Osmanî re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî girîng yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.
Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.
Beriya Îslamiyetê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan Zerdeştî bû. Hinek ji zanayan jî mîna Tewfîq Wehbî dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya Rojhilata Navîn e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.
Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser Împeratoriya Sasanî, nivîskarên ereb wekî Îbn Nedim, behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî "Hoz" jî dihêt nivisandin û gotin. "Hoz" jî di zimanê kurdî de bi manaya "malbat" e, û weke "Xêzan" jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb jibo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k"lan" dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, "Hoz"ên dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakûrê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. "Hoz" navê gelê Elamiye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava "Hozi" jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki "mar" qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsureke giring li ola Elamiyan bû.
Êrîşên ser Rojava ya Xiristiyanan yên bi navê Seferên Xaçperestan li ser Rojhilata Navîn, ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên Kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî Selehedînê Eyûbî hatin rawestandin. Berxwedana Kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.
Di sala 1514an de şerekî di navbera Împaratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împaratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împaratoriyê de man.
Bi peymana Qesrî şîrîn ya 1639an, Kurdistan carek din di navbera van her du împaratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dirokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.
Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împaratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împaratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.
Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "Îtihad û Tereqî" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.
Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cîh digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.
Berî Îslamiyet li Kurdistanê belavbûyî.
Ku mirov bahsa demên berî zayîna dîroka Kurdistanê bike, divêt ku mirov bizanibê ku di wê demê de, weke ku bi ´Ksenofon' Ksenofon re tê ser ziman, "Kardox" hene. Di dema Hûrîyan de jî rengê "kurda" navê kurdan tê bikaranîn. Di dema Gûtiyan de, ev nav heye. Di wê demê de, bi vê yekê re, mirov dibîne ku ji Kurdistanê re "welatê kurdan" an jî "kardoxiyan" tê gotin. Wê di deme Gûtiyan de kurd, pêşketineka mazin bijîn. Wê welatîtiya wan ya wê demê, wê bi fêr û cerbneka mazin bigihê ast û deme împaratoriyê û nêzî 400 salî bijî. Piştî wan re, demên ku têne jînkirin, wê deme wan ji holê narakê, lê wê awayê rêveberiya wan ji holê rakê.
Deme Mîtaniyan û Hûriyan, wê demeka xanadanî bê. Piştî deme Uriyan re ku ew demna bixanadanî yên li dûvhevdû jîna, wê weke ku di berdewama wan de, li herême botanê ya rojavayê bakûrê Kurdistanê dikeve û ku başûr rojavavayê Kurdistanê dike nava xwe de, wê di qadeka mazin de pêşketina wan bibe. Ew der, wê heta ku bigihê herêma Rehayê ku di wê demê de jê re "kalden-Ur" dihate gotin, wê ji wan re herêmeke navendî bê. Firat bilindbûna wê ava wê, li ber wê, temenê jiyaneka xurt û pêşketî diafirêne û jiyan jî li wir pêş dikeve û pêşketineka mezin dijî. Di deme Uriyan de jî, di deme Hûrî û Mîtaniyan de jî, em dizanin ku xwediyê zanîn û kevneşopîyeka mazin in û pirtûkxaneyên wan hene. Zanebûneka wan ya pirr mezin heya. Gûtî, wê bidest bikaranîna ayaran bikin, weke rûpelên nivîsandinê. Wê Medî jî, wê kevneşopiya wan ji wan bigirin û bidina berdewam kirin.
Navenda Gûtiyan herêma Cizîre Botan bû. Wan, wê demê ji Cizîre Botan re digotin "gerzûbaqarta". Cizîr, ew kelehe wê ya mazin, hê ji deme wan maya. Di deme Gûtiyan de hatiya çêkirin. Ji xaynî wê kelehê, em dizanin ku gelek beşên wê ku îro ji holê rabûna hene. Herême dora wê jî hatiya rastkirin û hatiya vekirin ji jiyanê re. Ji vê yekê re hin sedemna pir mazin hena. Tirba Nebî Nuh di wê demê de cihê herî xweş jê re tê dîtin û li wir tê çêkirin. Ew tirba wî ya ku îro, weke ku li nîvê Cîzîrê ya. Di deme ku hatîbû çêkirin de li ber ava Diclê hatibû çêkirin. Çend ku av çiqandin pêre çêdibe û bi ber kêmbûnê ve diçê, êdî navber dikeve nava tirbê û çemê diclê de. Nebî Nuh, weke pîroziyeka her demê ya. Di deme wan (Gûtiyan) de jî ew pîroziya wî heya û mirov di têgihiştina wê de na. Di deme Gûtiyan de ew nirxîtiya Nebî Nuh heya. Hingî, ola Êzdatîyê heya û serdesta û pergaliya yek-xwûdayiyê diafirêne. Gûtî, wê demeka wê ya pirr pêşketî û bi têgihiştin bê.
Deme Gûtiyan, wê li Kurdistanê, pêşketineka mezin bide çêkirin. Awayê rêxistinbûna wan li ser temenê herêmbûnê ya. Herêm bi herêm rêxistiniya wan heya. Her herêm mîrê wê heya. Her herêm, mîrê wê, weke keyê wê ya. Ya ku di ast bilind de wan digihêne hevdû, pergale olî û nirxîtiya wan ya bi wê ya ku ew hemû li dora wê gihiştina hevdû ya. Zanebûna wan, wê wan hertimî di bîra hevdû de bihêle. Têkiliya herêman jî, weke ya êlîtiya ku hate roja me, bi kurdan re jîn dibê ya. Her herêm bi êlîtiya xwe re xwediyê hêzê xwe ya jî. Di bin mîr de bi rêxistin a. Her mirovê ku dijî bi mîr ve girêdayî ya û ji wê wirdetir, ku pêdivî pê hebe, şervanekî parastîna herême xwe ya jî. Ji bo wê diçê mirinê jî.
Hate ku dem tê deme Naîriyan wê ev wilo berdewam bê. Lê di wê navberê de li herême hin bi hin hêzeka din jî bilind dibe. Ew jî, hêz û mazinbûna Asûriyan a. Ew jî, wê êdî ji sadsalên 16. û 15 min pê de bidest mazinbûna xwe bikin. Bi wê re, çend ku ew bihêz dibin wê bixwezin ku li herêmê serdest bibin. Piştî Gûtîyan re li herêmê Naîrî êdî hin bi hin mazin bûna û ji qadeka ku ji ber Zagrosan digihê hate herêmê Botanê ber Diclê û ji wir jî hate ber Firatê serdestiya wan heya. Destpêka wan, wê herême Botanê bê. Piştre wê navenda wan xişiqê herême Sêrt, Wan û Mûşê û hwd. Lê di demên wan dawiyê de wê Zagorosan bê navenda wan. Bi wê re, serdestiya wan li çiyayê mazin Agirî jî dibe. Wekî din jî, ev der, ji wan re parastinekê jî dike.
Asûrî, piştî ku mazin bûn, wê êdî bi Naîriyan re bikevina şer de û wê di sala 1128an de wê şerekî mazin bi Naîriyan re bikin. Deme ku Asûrî têne ber Naîriyan, êdî ji her herêmê her mîrê wê yan jî keyê wê, wê hêze xwe bide dora xwe, were qada şer û bi hev re bikevina şer de, bi Asrûiyan re. Lê wê têk herin. Bi wê re, wê Asûrî, weke ku bûya malê dîrokê jî, wê 43 keyên Naîrî dîl bigirin û wê ji berdêla bêşan de wan serbest berdin. Ev dem, piştre wê Naîriyan ji dîrokê nebe. Lê wê serweriya wan ya gîştkî ji holê rakê. Wê êdî ji wê deme hate sadsale 8. min, wê tekoşîneka mazin bi awayê raperînî wê li ber Asûriyan bidina kirin. Hate ku têne sadsale 7. min, wê bi raperîn û serhildanên ku dibin re wê li ber wan bi serbikevin û wê desthilatdariya Asûriyan ji holê rakin. Ku weke ku di nav kurdan de hate îro, weke "serketina Kawayê Hesinkar" tê zanîn bibe û wê ew serketin, ku weke rojeka pîroz ya ola Êzdîtiyê ya, wê di roja 21 ê adarê de pêk were û wê êdî weke ku hate îro di nav kurdan de tê gotin wê ew roj "Newroz" bê. Piştî wê serketina kurdan re, wê deme û serdestî ya Mediyan bi desthilatdarî wê dest pê bike.
Serdema îslamiyetê.
Îslamiyet di sedsala 7an de derket. Wê demê kurd di navbera Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê de perçekirî dijiyan.
Hêjmara wan pir kêm be jî hinekî kurd di dema Muhemmed Pêxember de bûne misilman, lê pirraniya kurdan di dema Xelîfe Omer de ku dema artêşên misilman an di sala 637an Împeratoriya Sasaniyan hilşandin û erdê Kurdistanê feth kirin, pirraniya kurdan Îslamiyetê pejirandin û bûne misilman, û êdî kurd di nav Dewleta Îslamî de jiyan. Piştî sedsalekê kurdan gelek dewlet jî ava kirin. Dewleta herî pêşî ji aliyê Sadaqê kurê Elî ve li Rojhilata Kurdistanê li Ûrmiyeyê û bajarên derdora wê de, di sedsala 8an de Dewleta Sadakiyan ava kirin. Piştre Dewleta Eysanî, Şedadî, Hezarhespî û Dewleta Eyûbî û wekî din hatin avakirin.
Serdema mîrektiyên kurd.
Di sedsala 13em de Kurdistan û Rojhilata Navîn
Mîrektiya Erdelan (1169–1867).
Qacariyan li sala 1868ê de mîrektiya Erdelanê ji holê rakir. Pêkhateya siyasî ya kurdan ya dawî hate vemirandin.
Xanedana Eyubiyan (1171–1260).
Dewleta Eyûbî ya kurdan a herî mezin
Mîrektiya Botan (1338-1855).
Mîrektîya Botan yek ji mezintirîn Mîrên Kurd e ku di navbera salên 1338-1855 de Mîrîtî kirine û di nav axa Bakurê Kurdistanê de hatî ye nas kirin. Navçeya îdarî ku navçe Dih navçeyên Cizîr, Şirnex û Sêrtê digire navê wê herêmê Botan e. Kurdên Botî, ku navê wî Mîrektîyê ne, di navbera parêzgeha Hekarî ya nûjen û Mûsilê de dijîn. Jî Botî Kurdan, li ber çavên hin dîroknasên ku bi eslê xwe Merwanî damezrînerê ji xanedana Kurdên Humeydî bi têkildarî dîbinîn. Di bernameya xwe ya bi sernavê Şerefname ku ji hêla dîroknasê Kurd Şerefxanê Bedlîsî ve ku di sedsala 16-an de jiyaye nivîsandiye; "Ew diyar dike ku Mîrektîya Botan navê xwe ji eşîra Bûhtî girtî ye, ku ew aşîr bi cesaret û şerê xwe tê zanîn". Lê Mîrektîya Botan tenê ne li ser eşîra Bûhtîya bû. Digel eşîra Bohtî, eşîrên Dumbılî, Nûkî, Mehmûdî, Şêx Taranî, Masakî, Raşkî, Pînkan, Dalam, Bîasturaî, Şîruyan, Dûdêran di nav êlên eşîrên Botan de bûn. Herêma Botan li 14 deveran hate dabeş kirin, ku her yek ji navenda xwe û qesra xwe ve girêdayî bû. Fermanên Botan, bi navê Mîrê Azîzan an Begîtîya Azîziye jî tête zanîn, dibe ku xwe li bingeha Xalid bin Welîd binasin da ku di serdemên xwe yên klasîk de ji eşîrên di nav herêmê de sererast bibin. Di heman demê de, sedemên fermanên Botanê ku bi navê Mîrê Azîzan têne zanîn ji ber navê Îzzeddînê Bûhtî, damezrênerê vê mîrîtî ye. Di dema Şerê Çardiran de di navbera hêzên Osmanî û Safewî di 1514 de, Mîrektîya Botan li tenişta Osmanî bû. Mîrektîya Botanê ji vê dîrokê heya niha hebûna xwe wekî banek hukumeta Împeratoriya Osmanî domand. Mîrektîya Botan, ku di heyama Bedirxan Beg de serdema herî geş bû, paşê 19. ss Reformên navendîparêz û siyasetên çewt ên ku di sedsala 18an de di Î Împeratoriya Osmanî de pêk hatin, di 1855an de jî di dema serhildana Bedirxan Beg de serhildana dijî Împeratoriya Osmanî di serdema Êzdînşêr Beg de hate qewirandin.
Peymana Zehabê.
Piştî peymana di navbera dewletên Osmanî û Sefewiyan de li sala 1639ê welatê kurdan bû du parçeyên sereke. Kurdistana Osmaniyan û Kurdistana Îranê. Heta ku Kurdistana Osmaniyan jî dibe sê parçe, ji bilî Rojhilata Kurdistanê her sê parçeyên din em ê wiha binav bikin.
Kurdistana Îranê û kurdên Qefqasyayê di nav desthilata Sefewiyan de man. Kurdistana Osmaniyan jî di nav desthilata Osmaniyan de ma. Ev parçebûn heta şerê cîhanî yê yekem bi hindek guherînan dewam kir. Piştî şer jî her çend hewlên kurdan û hêzên din hebin jî, ev hidûd her wekî xwe ma.
Hêjayî gotinê ye ku ev peymana parçekirina Kurdistanê bi awayeke formel ma ye, yanî kurd berî peymanê jî piştî peymanê jî di bin desthilata mîrektiyan de dijiyan. Piştî peymanê mîrektiyên di bin axa Osmaniyan û Eceman de hatin kifş kirin.
Serhildana Mîr Mihemedê Soran (1832-1839).
Bi dûçûna hinek lêkolîneran yekem serhildana neteweyî ya kurdan ev serhildan e
Parêzgeha Kurdistanê (1847-1864).
Li sala 1847ê ji axa kurdnîşîn re navê Kurdistanê lê hat danîn ji aliyê Mistefa Reşît Paşa ve. Wek sîstema Osmaniyan wiha hate dabêşkirin. Li sala 1864ê parêzgeha Kurdistanê ji holê hate rakirin. Şûna wê parêzgehên Wan û Amedê hatin ava kirin
Serhildana Bedirxaniyan (1878).
Kurên Bedirxan Beg, Huseyn Beg û Osman Beg li sala 1878ê li dijî Osmaniyan serhildanek da destpê kirin û gelek axa Kurdistanê rizgar kirin
Avabûna Hengên Hemîdiyeyê.
Li sala 1891ê Sultanê Osmaniyan Ebdulhemîd II bi navê Hengên nîvsiwarî yên Hemîdiyeyê komeke çekdarî ji eşîrên Kurd ava kir û hinek endamên eşîran bûn çekdarên vê hêzê. Bi 36 hengan ev artêş tê ava kirin. Osmaniyan hem meaş dida van hem jî ji bacê miaf digirt. Derfetên serokeşîr û leşkerên Hemîdiye her roja diçû zêde dibûn. Li sala 1892yê de 40, 1893ê de 56, 1899ê de jî 63 heng hatin ava kirin.
Serhildana Bişarê Çeto (1906).
Li sala 1906ê vê serhildanê rû da. Paşî bi alîkariya hinek ereban diçe Yemenê
Her wisa li Dêrsimê, Bazîdê û gelek herêmên din yên kurdnişîn li dijî osmaniyan serhildan tên destpê kirin.
Rewşa Kurdistana Osmaniyan.
Li sala 1881ê Siltan Ebdulhemîd navên Kurdistanê û Ermenistanê qedexe dike
Şoreşa Makezagonî.
Piştî şoreşa makezagonî li sala 1908ê li Stenbolê yekemîn rêzxistina kurdan bi navê Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd hate vekirin. Bi navê Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi jî rojnameyek weşandin. Di nav nivîskaran de Seîdê Nûrsî, Îsmaîl Heqî Babanî, Seyîd Ebdulqadir, Pîremêrd hebûn.
Pistî îlamkirina Meşrutiyeta 2yê, ji layê Emîn Alî Bedîrxan, Seyid Ebdulqadir û Şerîf Paşa ve Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd tê ava kirin. Di heman salê de 1908ê, ji bo perwerdehiya zarok û ciwanan jî Kürt Neşri Maarif Cemiyeti tê damezrandin. Ji ber nakokiyên di cemiyetê de Seyîd Ebdulqadir bi navê Hetavî Kurd kovarekê derdixe. Li sala 1910ê de ji aliyê xwendevanên kurd Hêvî tê damezrandin. Li sala 1912ê de di dema şerê Balkanan de Kürt Teali ve Terakki Cemiyeti tê girtin. Piştî vê girtinê bernasiya rêxistina Hêvî zêdetir dibe. Rêxistina Hêvî bi rêberiya Dr. Şukru Mustafa Sekban kovara Roja Kurd derdixe. Her wiha Dr. Abdullah Cevdet jî endamekê Hêviyê ye. Li sala 1912ê rêxistinên bi navê Muhibban Cemiyeti û Mucedded Firkasi jî hatin ava kirin. Serokê Mucedded Firkasiyê Lutfî Fikrî bû.
Rewşenbîrên kurd li dijî Osmaniyan piştgiriya Partiya Îtîhad û Teraqî dikirin lê piştî zêdebûna nijadperestiyê di nav endamên Îtîhad û Teraqiyê de jş vê rêxistinê dûr ketin û berê xwe dan Firqeya Azadî û Hevpeymanê.
Li sala 1910ê de ji aliyê xwendekarên kurd rêxistina Hêvî hate ava kirin. Avakerên vê rêxistinê; Fûad Temo, Xelîl Koyaliyê Mutkiyê, Emer û Qedrî ji malbata Cemîlpaşazadeyan, Zekî Begê Diyarbekirî. Heta kemalîstan Stenbol standî jî dewam kir. Yanî heta sala 1923yê. Her wisa bi navê Rojî Kurd kovarek derxist.
Li sala 1911ê Jon Tirkan hemû rêxistin, rojname û pêkhateyên din yên kurdan girtin
Berî şerê cîhanî yê yekem destpê bike, li sala 1913ê Ebdulrezaq Bedirxanî banga hemû eşirên kurd dike ku li dijî Osmaniyan serhildanekê bikin. Lê ev bang negihist armanca xwe.
Di destpêka sala 1914ê de li Bedlîsê ji layê Mela Selîm de serhildanek dijî Osmaniyan hâte destpêk kirin. Hêjayî gotinê ye ku ermenên herêmê jî tevlî vê serhildanê bûn.
Rewşa Rojhilatê Kurdistanê.
Li sala 1905ê serokê eşîra Şikakan Cewher Axayê Şikakî ji aliyê eceman ve tê kuştin. Piştî vê bûyerê Rojhilata Kurdistanê jî germ dibe. Simkoyê Şikakî derdikeve meydanê
Serhildana Barzaniyan (1909-1914).
Ebdulselam Barzanî li gel pêşmergeyên xwe, 1908
Li herêma Barzan, bi rêberiya Şêx Ebdulselamê Berzanî serhildan hate destpêkirin. Di encamê de hêzên barzanî têkçûn û şêx revî nav çiyayên Hekarîyê li herêma Tîyarîyê. Hêjayî gotinê ye ku li herêma Tîyarê bêhtir Nestûrî dijiyan. Têkiliyên Barzanyan û Nestûriyan baş bûn. Paşî vegerî Barzan û bi hikûmeta Osmanî re têkiliyên baş danî. Lêbelê Osmanî, ji fealiyetên Şêx Ebdulselam her ditirsî. Li sala 1914ê Şêx Ebdulselam Barzanî diçe ber bi herêma Şikakan ku li gel Simkoyê Şikak hevdîtinan bike. Li gundê Gengeçînê dibe mêvanê Sofî Ebdula Axa. Lê Sofî Ebdula xiyanetê li Şêx Ebdulselam dike û wî digire bi çar zêrevanên wî ve. Paşî teslîmî Osmaniyan dikin. Li Mûsilê tê darve kirin
Serhildana Garzanê (1914).
Berî destpêka şerê cîhanî yê yekem ji aliyê Mela Selîm, Seyîd Elî û Şêx Şabetîn ve ev serhildan tê destpê kirin. Ebdulrezaq Bedirxanî, Yusuf Kamil, Şêx Seyîd Tahayê Hekarî û Simkoyê Şikak jî bi awayeke aktîf alîkariya serhildanê dikir
Parçebûna Kurdistanê ya duyem (1914-...).
Leşkerên kurd di şerê cîhanî yê yekem de
Rewşa Kurdistanê.
Dema şerê cîhanî yê yekem destpê kirî, wek hemû Rojhilata Navîn, Kurdistan jî di bin kaoseke mezin de bû. Li her derê Kurdistanê rêvebirinên herêmî hebûn, têkiliya kurdan bihev xurt nebûn. Avêtina pêngavan hevra nebû, herkes bi aqlê xwe hereket dikir. Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem, li Kurdistanê gelek hêzên leşkerî û dîplomatîk tesîr li gelê Kurdistanê dikir;
Tehcîra kurdan (1915-1916).
Bi fermana padîşahê Osmaniyan kurd hatin sirgûn kirin. 700 hezar kurdên Kurdistanê tehcîrê rojavayê anatolyayê kirin.
Hewlên Simkoyê Şikak.
Li Urmiyeyê Simko Axayê Şikakî bi fersende zeîfbûna otorîteya hikûmeta navendî ya Îranê, li Urmiyeyê xist bin desthilata xwe. Li sala 1919ê heta sala 1921ê herêm di bin kontrola xwe de hêla. Her wisa li sala 1921ê serokeşîrê Şirnexiyan Ebdurehman jî dixwazt ku li gel Emir Faysal hevdîtinê pêk bîne. Armanca wî ew bû ku li bakurê Iraqê serxwebûna xwe îlan bike û li gel Simko Axa yekitiya xwe çêke.
Dagirkirina Brîtanî a Başûrê Kurdistanê (gulan 1918).
Piştî êrîşên Brîtanî li ser Başûrê Kurdistanê, li Başûrê Kurdistanê serhildan û nerazîbûnên tevgerên kurdan dest pê kirin.
Hewlên Şêx Mehmûd Berzencî.
Li Silêmanî Bi pêşengiya Şêx Mehmûdê Berzencî li Silêmanî desthilata kurdan destpê kir. Li sala 1918ê Brîtanî, Şêx Mehmûd wek hikûmdarê Silêmanî tayîn kirin. Lê ev rewş wiha dewam nekir. Şêx Mehmûd xwest hemû Kurdistanê rêve bibe, ji ber wê li dijî Brîtanî serhildan da destpê kirin. Di encamê de Brîtanî serhildan vemirand û desthilata xwe li Silêmanî îlan kir.
Piştî Peymana Lozanê ji bo ku Brîtanî îdiayên xwe bihêz bikin, rê li ber Şêx Mehmûd vekir û li sala 1924ê dîsa vegerî welat.
Hewlên rewşenbîrên kurd li Stembolê.
Li Stembolê: Hêj şerê cîhanî nû xelasbûyî, entellektuel û siyasetmedarên kurd li Stembolê dest bi xebata kirin. Seyîd Ebdulqadir,
Lê ev hevgirtina kurdên Stembolê jî wek xwe nema, di nav van kurdan de fraksiyonên cuda cuda derketin. Seyîd Ebdulqadir û hevalên wî dixwast di nav Osmaniyan de bimînin û divê kurd alîkariya Osmaniyan bikin. Yanî otonomî di nav Osmaniyan de dixwastin. Serê fraksiyona din Emîn Alî Bedirxan bû ku wî jî diparast ku kurd bikevin di bin sîwana hêzeke mezin de, ne ya Osmaniyan de. Yanî mandateriya Brîtanî dixwastin. Di dawiyê de Emîn Alî Bedîrxan û endamên din yên malbata Bedirxaniyan Cemiyeta Teşkîlata İctimiyeya Kurd ava kirin. Memduh Selîm Beg jî Partiya Demokrata Kurd-1919 ava kir.
Bi dûçûna çavkaniyekê li sala 1919ê partiyeke bi navê Partiya Demokratîk ya Neteweyî ya Kurdistanê ji Londrayê miraceet dike ku Brîtanya alîkariya kurdan bike. Ev miraceete ji layê katibê giştî Selîmbeylî hatiye kirin. Lê em têkiliya vê partiyê û partiya Memduh Selîm niha nizanin.
Cemiyeta Tealiya Kurd li sala 1921ê ji aliyê Meclîsa tirkan ve hate girtin.
Pevçûn li Stembolê.
Di destpêka sala 1921ê de li Umraniyeya bi ser Stembolê ve hêzeke tirk û hêzeke tirk dijî hev tên û pêvçûn derdikeve. Di navbera kemalîst û kurdan de şerek mezin qewimî bû
Peymana Sykes–Picot (16 gulan 1916).
Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem parçebûna Osmaniyan jî destpê kir û axa kurdan ket di bin dagirkeriya dewletên ewropiyan. Hêj şerê cîhanî yê yekem berdewam dikir, Brîtanyayê û Fransayê axa Osmanîyan bi hevpeymaneke veşartî ji xwe re parve kiribûn. Bi dûçûna vê hevpeymana veşartî ya bi navê Peymana Sykes–Picot; Rojhilata Navîn û Kurdistan di navbera van hêzên kolonyalîst bi erêkirina Cemiyeta Neteweyan hate parçe kirin. Bi dûçûna vê peymanê Libnan, Suriye û Rojavayê Kurdistanê ji bo mandateriya Fransayê ma. Li dijî vê Brîtanyayê jî li ser Iraq, Başûrê Kurdistanê, Filistîn û Urdunê mandaterî qezenc kir.
Parçebûna Kurdistana Osmaniyan bi awayeke fermî bi vê peymanê destpê kir. Piştî vê peymana proseya parçekirina Kurdistanê dewam dike. Ji ber kêmbûn û lihevnehatinên rêvebirên kurd, li her parçeyê Kurdistanê tevgerek hebû. Hinek tevger ji bo serxwebûna Kurdistanê, hinek ji bo salahiyeta Osmaniyan, hinek ji bo Brîtaniyan, hinek ji bo Rûsan, hinek ji bo eşîra xwe tevdigerîn. Di encamê de qedera Kurdistanê bi destê biyaniyan hate nivîsandin. Di navbera Fransa, Brîtanya û Rûsan de bû sê parçe.
Têkoşîna van hersê dewletan bi dûçûna vê planê rêvediçû. Lê ev peymaneke veşartî bû, heta ku rûsan li sala 1917ê nedaxuyandî kesê nedizanî.
Di proseyeke wiha de kurd jî betal neman. Berpirsiyarê kurdan li Ewropa Şerîf Paşa, têkiliyên dîplomatîkî dikir. Bi rêyên dîplomatîkî nameyek ji Brîtaniyan şand ku miletê kurd dixwaze li gel Brîtanyayê hevkariyê bike. Şerîf Paşa digot ku ew dikare bi hezaran kurdan bike leşker û li gel Brîtanyan bixebitin. Dixwast Kurdistan dibin rêvebirina prensekê Hînd de bibe, çûnkî Hînd jî wekî kurdan gelekê Aryanin.
12ê kanûna paşîn a 1918ê Mark Sykes di manîfestoya xwe de diyar kir divê Mîrektiya Kurdistanê were ava kirin û navenda wê jî parêzgeha Mûsilê be. Şerîfê Mekeyê jî ev fikr pejirand. Lê ev tenê wek fikr ma.
Destpêka dijêrîşa tirkan (19 gulan 1919-1922).
19 gulana 1919ê hêzên tirk li dijî dewletên dagirker dest bi berxwedanê kir.
23yê nîsana 1920ê bi pêşengiya Mustafa Kemal Atatürk hevalên wî meclîs vekirin. Piştî vekirina vê meclîs hemû erkên rêvebirina dewletê di pratîkê de ket bin destê meclîsê. Vekirina vê meclîsê konsolîdasyona Şerê Rizgariya Tirkiyeyê dikir. Mistefa Kemal û hevalên wî di meclîsê de her daxuyand ku dewlet ya kurdan û tirkan e û gelek eşîrên kurd bi bi van gotinan xapandin. Heta ku 23yê çiriya pêşîn a 1923yê ev rewşa bratî berdewam kir. Piştî Tirkiye ji dewletên Ewropayî hate parastin, Tirkiyeyê berê xwe da nav hidûdên xwe û dest bi qîrkirina kurdan û gelên din kir.
Hewlên Mustafa Kemal.
Piştî şerê cîhanî bidawî hat, Mustafa Kemal Atatürk û gelek efserên din yên artêşa Osmaniyan çûn Anatolyayê ji bo birêxistina gelê Anatolya. Pêşiyê li Erzeromê li 23 tîrmeh-5 tebaxa 1919ê kongreyek lidarxist. Ji 5 parêzgehên kurd 58 nûner tevlî vê kongreyê bûn, ji van nûneran 22 kurd bûn. Paşî di navbera 4-11 îlona 1919ê de jî li Sêwazê kongreyek lidarxist. Gelek nûnerên kurd hatin vê kongreyê jî. Hêjayî gotinê ye ku hemû bajarên kurd tevlî van kongreyan nebûn. Mustafa Kemal tehdîda ermeniyan li ser kurdan baş bikaranî. Eşîrên kurd ji ber tirsa avabûna dewleta ermenî, piştgiriya Mustafa Kemal kirin. Ev eşîrên kurd ne tenê di meseleya ermenan de hatin bikaranîn, her wiha li dijî navenda sîyaseta kurd ya Stenbolê jî dijbertî dikir. Ji konferasnên ewropayiyan re name dişandin ku naxwazin dewleteke serbixwe ya kurd were ava kirin. Mustafa Kemal Atatürk hêj neçûye Sêwazê, nameyekê ji van serok eşîran dişîne; Hecî Mûsa Begê Motkîyî, Şêx Ebdulbakî Efendîyê Kufrevîzade yê Bedlîsê, Ebdurehmanê Şirnexê, Umerê Derşevî, Resul Axa, Sadulah Efendî, Şêx Mehmûdê Mûşaşê, Şêx Ziyaedînê Norşînî, Cemîlê Çetoyê Garzanî. Di van nameyan de Mustafa Kemal demagojiya îslamî dike û bi tehdîda avabûna dewleteke ermenî, dixwaze kurdan qanî bike. Her wisa piştgiriya girtina rêxistinên kurd dike û bang dike ku herkes tevlî Kuvayî Milliyeyê bin. Di van wextan de li dijî Mustafa Kemal jî xebat hene; Waliyê Elazîzê Alî Galip Beg, ji bedirxaniyan Mutaserrif Xelîl Beg bi piştgiriya Binbaşi Edward Noel dixwazin êrîş bibin ser Kongreya Sêwazê. Lê biserneketin..
Mustafa Kemal Atatürk 3yê kanûna pêşîn a 1920ê li gel Bolşevîkan Peymana Gumruyê destnîşan kir. Bi vê peymanê Qers, Erdêxan û Artvin bûn milkê tirkan. Her wiha tehdîda ermenan bi vê peymanê ji holê rabû. Li gel Îtalyayê jî peymanek li sala 1921ê destnîşan kir ku di encamê de Îtalya ji Rojavayê Anatolyayê derket. Her wiha li gel Fransayê jî 20ê çiriya pêşîn a 1921êde Peymana Enqereyê destnîşan kir ku sinorê Suriye û yê Tirkiyeyê aşkera bû. Her wiha sinorek kişandin di navbera Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê de. Ev peymana li gel Fransayê tê wê wateyê ku Fransa dê dest ji Peymana Sevrê vekêşe û hêvîyên Kurdistana Serbixwe dê pûç bibin. 11 çiriya paşîn a 1922yê jî şerê li gel Brîtanî sekinî. Brîtanî mecbûr man ku li gel Hikûmeta Enqereyê pêk bihên. Şerê Rizgariya Tirkiyeyê gihişt armanca xwe û sinorên Tirkiyeya modern kifş kirin. Êdî rê li ber van hêzan vebû ku biçin Lozanê.
Konferansa Aştiyê ya Parîsê (18-21 kanûna paşîn 1920).
Di proseya van konferansan de gelek rûdan li Kurdistanê û hemî Rojhilata Navîn çêbûn. Ev konferans nêzî saleke berdewam kir û bi hinek peymanan bi dawî hat.
7ê gulana 1918ê Brîtanî Kerkûk dagir kir. Bi vê dagirkirinê jî Şêx Mehmûdê Berzencî li gel Brîtanî ket têkiliyan û van têkiliyan feydeya xwe da û li ser navê Brîtanî li heman salê bû waliyê Silêmanîyê.
Di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de hem Şerîf Paşa hem jî Seyîd Ebdulqadir têkiliyên dîplomatîk dikirin. Rêberên kurdan dijî parçekirina Kurdistanê bûn. Nedixwastin parçeyeke kurdan li Iraqê parçeyek li nav Osmaniyan bimîne. Serokê rêvebirina heyeta kurdan Seyîd Ebdulqadir jî wiha digot;
Şerîf Paşa digot Kurdistaneke xweser a di bin desthilata tirkan de gelek ji Kurdistaneke parçekirî çêtir e û ji serokê konferansê George Clemencau re nameyek şand.
Bi dûçûna Necat Ebdula di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de li Kurdistanê çar navendên jeopolîtîk hebûn
Ji bilî van navendên hêzên dîplomatîk û artêşî di konferansê de Îranê jî hewl dida ku hinek parçeyên Kurdistanê û Qefqasya bixe bin kontrola xwe. Îranê diparast ku li Kurdistanê gelekê misliman, nijad û zimanê wan jî fars dije. Diparast ku ev memleket di navbera Osmaniyan û Farsan de hate parve kirin. Lord Curzon jî di vê derbarê de wiha dibêje;
Di nav van hêzên xwedî artêş û dîplomasî, şansê kurdan gelek kêm bû. Heyeta kurdan a li konferansê tenê xwediyê qabiliyetên dîplomatîk bûn. çi hêzên leşkerî li pişta van dîplomatên kurd nebû. Lêbelê ev xebatên dîplomatên kurd, feydeya xwe di Konferansa San Remoyê de dide û hêviyên serxwebûna Kurdistanê şîn dibin.
Konferansa San Remoyê (18-26 nîsan 1920).
Konferansa San Remoyê, gelek li ser mijara kurdan sekinî. Her çend gelek biryarên têkildarî kurdan wergirtibin jî, gelek rexne li civaka kurd jî hate kirin. Lord Curzon digot ku şexsiyetek tine di nav kurdan de ku rêberiya kurdan bike, her wisa digot her kurd tenê berpirsiyaretiya eşîra xwe dike
Di konferansê de têkildarî kurdan hindek biryar hatin wergirtin;
Peymana Sevrê (20 tebax 1920).
Bi dûçûna Peymana Sevrê Kurdistan
Di 20ê tebaxa 1920ê de di navbera dewletên hevalbendan û Osmanî de Peymana Sevrê hate destnîşan kirin. Ev peyman fermana parçekirina Dewleta Osmaniyan bû. Bi dûçûna vê peymanê dewletên hevalbend şert û mercên gelek şedîd danîn ber Osmaniyan. Hem ji layê axê ve hem jî ji layê aboriyê ve şertên giran hebûn.
Peymana Sevrê di dîroka Kurdistanê de xwedî nirxeke gelek bilind. Her çend ev biryar bêpratîk bin jî, ji bo globalîzasyona mafên Kurdistanê pêngaveke mezin e. Heta Peymana Sevrê jî kurdan dîplomasiyeke mezin birêvebir. Lê wek berê me gotî, nebûna hêzên leşkerî yên girêdayî hev, ev hewla dîplomatên kurd dixist xeterê. Jixwe kêmasiya vê di peymanên din de dê were dîtin.
Her çend li konferansan de biryarên wiha bên girtin jî, li Anatolyayê jî berxwedana hêzên Kemalîst mezin dibû. Di hidûdê Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê şerê Tirkiyeyê li dijî Fransayê sekinî. Fransa li dijî Sevrê poşmaniya xwe qebul kir û li gel Tirkiyeya kemalîst pêkhat. Jixwe piştî Fransayê dewletên din jî hêdî hêdî destnîşanên xwe vekêşan. Necat Ebdula li ser helwesta Fransayê wiha dibêje;
Konferansa Lozanê (11 çiriya paşîn 1922-24 tîrmeh 1923.
Berî konferansê li ser Mûsilê şerekê dijwar hebû di navbera Brîtanî û tirkan de. Xwediyên herêmê miletê kurd ji ber parçebûna eşîrî, carna li gel tirkan, carna jî li gel Brîtanî tevdigerîn. Bi destpêka konferansê şer sekinîn û hewlên dîplomatîkî destpê kirin
Peymana Lozanê (23 tîrmeh 1923).
Konferansên li Lozanê 8 mehan berdewam kir. Piştî têkçûna hêzên ewropayî dijî tirkan, Peymana Sevrê pûç bû. Berevajî peymana Sevrê, peyva kurd jî di Lozanê de derbas nabe. Tirk bi xwebaweriyeke mezin rûniştin li ser maseyên Lozanê. Di encamê de 24ê tîrmeha 1923yê de di navbera van dewletan û Tirkiyeyê de Peymana Lozanê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna madeya 3yê ya vê peymanê, di 9 mehan de diviyabû sinorê Tirkiye û Iraqê were kifş kirin. Eger di 9 mehan de ev pirsgirêk neyê çareser kirin, Cemiyeta Neteweyan dê vê pirsgirêkê çareser bike. Di navbera tirkan û dewletên din de sê mijar mabûn ku nehatin çareser kirin.
Ji bilî van her sê mijaran êdî Kurdistan bi awayekî fermî bû çar parçe;
Konferansa Xalîcê.
19 gulana 1924ê li Stenbolê Tirkiye û Brîtanya rûniştin ku pirsgirêka Mûsilê çareser bikin. Lê pirsgirêk çareser nabe û rê ji bo çareseriya Cemiyeta Neteweyan vedibe.
Li Cemiyeta Neteweyan.
6ê tebaxa 1924ê hikûmeta Brîtanyayê ji bo çareserkirina Mûsilê miraceeta Cemiyeta Neteweyan dike. Cemiyeta Neteweyan bi navê Xeta Brûkselê hidûdên van herdu dewletan kifş dike.
Peymana Enqereyê (1926).
Li sala 1926ê de Iraq, Tirkiye û Brîtanya peymanekê destnîşan dikin. Bi dûçûna wê peymanê hidûdê Tirkiye û Iraqê aşkera dibe.
Bi vê peymanê parçebûna Kurdistanê temam bû. Êdî li her parçeyê Kurdistanê siyaseteke cûda tê meşandin. Lê bersiva hemû kurdan eynî ye: Serhildan.
Bakurê Kurdistanê.
Bakurê Kurdistanê, qate herî mezin ya beşa Kurdistanê ya. Li vê qate nêzî 15 û an jî 20 milyon kurd dijîn. Ji ber ku pêvajoyeka bişavtinê ya herî mezin li ser serê kurdan di vê qatê de hate meşandin, êdî pirraniyên kurdên vê qatê ji ziman û çanda xwe hatina dûrkirin. Bi vê yekê re jenosîdeka çandî bi hebûna xwe re û bi qadaxaya li ser zimanê xwe re jîn. Lê kurdên vê qatê jî, weke yên qatên din jî ti carî bindestî herê ne kirin û hertimî li berxwedan. Lê dewleta tirk jî hertimî çû bi ser wan de. Komkujiyên bi jenosîdî weke yên "Zilan", "Dêrsim", "Agirî" û hwd bi wan dana jînkirin. Ti mafê wan ne hate naskirin. Weke ku li Îraqê û li herêmê Kurdistanê ya di bindest Sûrî de hate hiştin, zimanê wan jî hate qadaxakirin û ew zor li wan hate kirin ku weke ku li Îraq û sûrî ku li ser wan bi arabitiyê mazin bibin li wir jî bi tirkitiyê li ser wan hate ferzkirin.
Kurdan, lê ti carî ev yek herê nekir. Zimanê xwe parastin bi bahayê bi hezaran kuştin û êş û elaman. Piştî Peymana Lozanê re ku ew hate mohrkirin û kurdan dît ku êdî mafî wan ji wan hate standin, êdî bidest serhildanê kirin. Serhildana Şêx Seîdê Pîranê, agirî, Û hwd, bûn. Kurdên vî bi dehan caran serî hildan û serhildan. Lê her carê jî têkçûn. Lê di salên 1970 yî de tekoşîna azadiya kurdan PKK dest pê kir. û wê bi fikrekî hemdem dest pê kir û bi serket. hem civate kurd li gor demê di deme xwe ya tekoşînê de perwerde kir û ji nû ve rakir û hem jî hêzê wan ya civatî derxista holê. Bi wê re î ro kurd, bi hezaran tekoşîna xwe didin.
Tirkiye ji bo ku wê tekoşîna kurdan ji holê rakê, pirr tahbê dide xwe. Ji rojava ji welatên rojava yên weke Almanya, Brîtanya û Fransa û hwd, piştgiriyê distêne ji bo ku li ber kurdan bi serkeve. Amarika jî piştgiriyê dide tirkî li ber kurdan, da qan tirkî bi serkeve û kurdan têk bibe. hate roja me jî wê rewşê bi vî awayî berdewam kir. Tirkiya, Bi gotina ku di destûra xwe ya bingihîn de bicihkiriya û ku dibêje ku "yên ku di nav sînorê tirkî dijîn û bi gîrêdana hemwelatiyê ku bi tirkî ve girêdayîna tirk in" re herkeskî tirk di hasibêne û mafê wan yên ji hebûna wan û cudatiya wan tê yên ziman û civatiyê nasnakê. Îroje me jî, di hewldana ku kurdan di nav tirkiyetiyê de bi halêne, hewlda. Îro jî, wê hewldanê dide. Zimanê wan yê kurdî hê jî qedexe ye. Hê jî, hate roja me jî kurd nikarin bi zimanê xwe yê dayikê perwerde bibînin.
Başûrê Kurdistanê.
Li Başûrê Kurdistanê nêzî 7 û an jî 8 milyon kurd dijîn. Ev qatê Kurdistanê, piştî peymane Lozanê re, ku Kurdistan bu çar qat, qat di nav sînorê Îraqê wê demê ya ku ji nû ve hate avakirin de hate hiştin. Hingî, hê hêzên Brîtanî li li wir bûn. Berî ku hêzên Brîtanî vekişihin, li wir, dewleteke ku nû bi navê îraqê avakirin. Ew qate Kurdistanê jî, ne bi navê xwe bi navê ku bigiştî lê îraqê hate kiirn, ew di nav de hate hasibandin. Kurdên wê derê jî, weke yên qatên yên Kurdistanê ti carî ew yek herê ne kirin. Piştî wê rewşê re pêşî serhildana Şêx Mehmûdê Berzencî ya li ber Brîtanî, wê baxtê wê demê kiş bike. Lê ew li wir bi sernakevê.
Piştî wê re jî, mîreteye Şêx Mahmudê Berzencî, wê berdewam bike û wê hertimî serhildan bibe. Rêveberiya îraqê ku hate avakirin, bi piştgiriya rojava hertimî li ber kurdan bû xwediyê serketinekê. Hate ku dem tê salên 1970 û hwd, wê kurd,di rewşeka bixwe bijîn. Piştre hertimî rêveberiyê ji ji ber ku wê rewşê ji holê rakê tevgeriya ya. Lê bi serneketiya. Piştî levkirina 1970 û hwd, kurd, wekeku di gihihina xweseriya li herêmên xwe. Lê bi Peymana Cezayirê ya ku li Cezayirê hate mohrkirin re, wê kurd, derbeyekê li wê rewşa xwe ya ramyarî bixwûn. Rojava, û amarika jî hewldidin ku derbeyekê li kurdan bixin û dixin jî. Piştre jî, wê tekoşîna kurdan berdewam bike. Hate ku dem tê salên 1990 û hwd. Di vê demê de bi xurîxîna Yekîtiya Sovyet re wê demeka nû biafirê. Wê Amerîka bikeve Îraqê de û wê herême kurdan bi xweriya xwe re bigihê biserê xwe.
Lê berî wê demê di sala 16 adare 1988an de wê kurd, derbeyeke mezin bi jenosîdeka ku dijîn wê bixwûn. Rejîma baasê ya ku li ser kar û ku ew haft salin ku bi îranê re di şer de ya ji bo herêmên wele "şat-ul arab" û hwd. PIştî ku şer bi dawî dibe, piştre bi sê çar mehan wê serokê rejima baasê Sedam Huseyn, wê bi çekên kimyewî ku wê sadsalê weke çeke mirinê ya herî xadar kifşkiriya wê li ser serê kurdan bêne bi kar hanîn. Wê tenê li bajerê Helebçê wê ser 5 hezar mirov re bêne kuştin. Kurd, wê piştre bi deh salan wê di bin bandûra wê jenosîda ku hate de bin. Lê piştî ku Amerîka kete Îraqê, de êdî kurd jî, gihiştina serbixwebûna li herêmên xwe. Hukumete xwe avakirn û parlamene xwe damazrandin.
Rojavayê Kurdistanê.
Li Rojavayê Kurdistanê nêzî 3 an jî çar milyon kurd dijîn. Ev qate Kurdistanê, ji destpêkê çendî û çawa pirsgirêkên wê bûn, piştre jî wilo berdewam kirin û hate roje ma jî ew pirsgirêkên wê berdewam dikin. Gelek pirsgirêkên wê bi qate Kurdistanê yê ku di nav sînorê tirkiyê de hate hiştin de hevpar in. Ji ber ku deme ku sînor hate xatkirin, nîvê malbatan li wî aliyê ku jê re "binxat" tê gotin li wir ma. Nîvê malbatan ji li vî aliyê tirkîtyê ku jê re "serxat" tê gotin li wir ma.
Di wê deme ku sînor hatina xatkirn, li sûriyê hêzên Firensa li wir serdest bûn. Wan jî, ew qate Kurdistanê di nav wî sînorî de hişt. Piştre ku Hêzên firensa bi şûn vekişiyan, çend ku ji kurdan soza serbixwebûna wan ya li ser herêmên wan û avakirina hukumetê ya wan li herêmên wan da jî, piştre ew soz ti carî ne hate li cih. Kurdên wê qatê, ji her aliyê mafê xwe hatina dûrkiirn. Ji welatên xwe ji bo ku bêne ravandin, çi pêdivî pê hebû, ew kirin. hemwelatîtiya wan ji ji wan hate standin. Herêmên wan bi arabkirnê re hate roje me jî rû bi rû dimênin. Ji xaynî wê jî rejoma baasê ya li ser kar, komkujiyên wê yên Amudê û Kobanî û hed bi wan dana jînkirin û hê jî ew di wê rewşê de na.
Nexşeya Rojavaya Kurdistanê li 1935an. Xetên kesk ên horizontî nîşan didin deverên ku Kurd piranî ne.
Rojhilatê Kurdistanê.
Hinek mîrektiyên kurd li Xorasanê
Rojhilatê Kurdistanê nêzî 14 û an jî 15 milyon kurd lê dijîn. Îran jî weke tirkî, sûrî zimanê kurdi qedexe kiriya. Kurd û îranî bi hev re xwediyê dîrokeka pir mezin demdirêj in. Ji deme Mediya ve dîrokeka wan ya bi hev re heya. Di deme Sasanî û Sefewiyan de jî bi hev re împarator avakirin. Gelek nixrên wan bûna wekhev. Zanistên kurd yên ku weke Dînewerî ûBaba Tahirê Uryan hwd ku biqasî ku ji kurdan bûna zanist ji persan re jî ji wan mirovên wl axê re jî bûna zanist. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku nirxeke wan ya weke hev afirêya bi demê re. Lê ku dem hate van demên dawiyê Îranê rêveberiya rêz û hûrmet ji vê pêşketina bi hev re nekir û zimanê kurdî qadaxa kir û kurd weke tirkî tûna hesibandin.
Bi mohrkirina peymane Lozanê re qrteka mrzin ye Kurdistanê di nav wê sînorê wê de ma. Piştre Îranê çendî ku mafê kurdan di destûra xwe de bicih kir jî, û navê herêmeka wan kira "Kurdistan" jî, wê piştre ew ne hanî bicih. Wê jî, piştre xwe tevlî şerê li dijî kurdan kir bi tirkî û Sûrî re. Piştî wê peymanê û mohrkirina wê re, êdî kurdan li wir jî ji ber ku mafê wan hatina ji wan standin bi serhildanên weke yên Simko re serî hildan û serhildan. Piştre ku yektiya sovyet ava bû, Kete herême Kurdistanê de û bi navê" Komara Mehabadê ya kurd" re ew qate Kurdistanê bû dewlet. Lê ew dewlete kurd ne hate naskirin û tenê 11 mehan jiya. Piştre ku hêzên sovyetê bi şûn ve kişiyan, êdî hêzên Îranî ketina wirde û bi serokê komare kurd ya Mehabadê Qazî Mihemed re gelek kurdên pêşand bidarve kirin. Piştre, êdî bêdengiyak bû. Piştî wê xurîxîna komara kurd re, êdî hin pêşengên kurd ravina derve û piştre serhildana Kurdistanê dana dest pê kirin. Yê ku ew destpêkirin da dest pê kirin û piştre li başûrê Kurdistanê bi serket lê ku wî bixwe ew ne dît, weke damazrînerê dewletê kurd Merwanî badê kurê dostik ku wê avabûna Merwanîyan ne dît. Mele Mistefa Barzanî jî, ew avabûna "Başûrê Kurdistanê" ya weke dewletekê ne dît.
Kurdên li Qefqasya.
Kurdên Qefqasyayê li herêmên Sovyeta berê de dijîn. Bingeha van kurdan digehe Şedadîyan. Bi giştî li Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê de dijîn. Her wisa li Rûsyayê û hinek dewletên din yê Asyaya Navîn de jî dijîn. Ev kurdên van herêman têkildarî hev in ku bi rêya sirgûnan cihê wan hatiye guherandin.
Diyasporaya kurdan.
Nûredîn Zaza wextê ku li Ewropa Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropa didamezrîne. Îsmet Şerîf Wanlî di navbera salên 1958 û 1962yê serokatiya komeleyê dike
Sinorên Kurdistanê.
Berî koça tirkan bo Rojhilata Navîn xelkê kurd li devera Kîlîkya û Sûrî bi awayeke berbelav dijîya. Jixwe bi dûçûna Vladîmîr Mînorskî piştî şerê 1185ê di navbera tirkmen û kurdan de, kurdên herêma Sûrî û Kîlîkya ji layê tirkan ji van herêman hatin derxistin
Bi dûçûna efserê Brîtanî Leonard Woolley sinorên Kurdistanê wiha ye; Kurdistan ji Qers û Tiflîsê heta Edeneyê, ji Trebzonê heta Meletî û Rewandizê dirêj dibe.
Şerîf Paşa di Konferansa Aştiyê ya Parîsêde sinorên Kurdistanê wiha kifş dike; Kurdistan ji bakur ji Zivenê(hidûdê Qefqasyayê) destpê dike, ber bi rojava Erzirom, Erzîncan, Kemah, Arapkîr, Behismi, Divikê diçe. Li başûr Herran, çiyayên Sincarê, Tel Asfar, Erbîlê, Kerkûkê, Silêmaniyê, Akelmanê, Sînayê teqîp dike. Li rojhilat ji Rewanduz, Elbakê, Wezîrqeleyê dibuhure û xwe digehîne hidûdê Îranê.
Wezîrê Mistemlekeya Hindîstanê Sir Arthur Hirtzel di derbarê Kurdistanê de raportekê amade dike û wiha dibêje; Kurdistan ji başûrê Çemê Botanê heta çiyayê Dîjleyê û Herranê dirêj dibe û li rojhilat heta Îranê diçe. Kurdistan Bedlîs, Wan û Mûsilê dihundirîne lê navenda Mûsilê rojavayê çemê Dîcleyê daxilî Kurdistanê nîne
Li sala 1919ê heyeta kurd Cemiyeta Tealiya Kurd li Stenbolê li gel nûnerên DYA û Brîtanyayê hevdîtinan dike. Di wê hevdîtinê de Seîdê Nûrsî jî hebû ku teleb dikir divê sinorên Kurdistanê bigihîje Deryaya Spî
Urûk (bi sumerî: "Unug") bajarek li welatê Sumerê bû. Gilgameş Keyê Urukê bû. Xwedawenda Urukê Înanna (Îştar) bû. Navê Urûkê di Incîlê de Erex e û Sumerî jêre Unug dibêjin. Uruk, li ber firatê dimêne. Di deme xwe de, weke bajar-welatekî mezin û bi nav û deng bûya. Heta deme Babîilîyan jî, bi navê xwe re jîya ya. Tê gotin ku Xwûdayê urukê yê mezin Anu bûya.
Bajerê Urukê, demeka dirêk jîya ya. Li gorî ku tê gotin, weke bajarekî antîkî ê dema sumerîyan jî bûya.
Udine, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Friuli-Venezia Giuliayê ye. Di heman demê de bajar navenda parêzgeha Udineyê ye.
Gelhe.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 99.051 kes e.
Gorizia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Friuli-Venezia Giuliayê ye. Di heman demê de navenda parêzgeha Goriziayê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 34 hezar û 428 kes e.
Monfalcone, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Friuli-Venezia Giuliayê ye.
Li gorî daneyên sala 2009an hêjmara niştecihên komûnê 28.101 kes e.
Sacile, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Friuli-Venezia Giuliayê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 19.755 kes e.
Peyva fobî ji Phobos a Grekî tê. Phobos di mîtologiya Grek a Antîk de xwedayê dehşetê ye. Tirsa ku jiyana rojane asteng dike, tirsa li derê hişarê, tirsa di mercên awarte de hatiye fêrbûn e.
Bo mînak heger mirov ji gur an hirçeke kovî bitirse ev tirseke li rê, biwate û normal e. Lê heger mirov li cihê ku hîç fîl najîn mirov ji tirsa fîlan newêribe derkeve der, ev fobî ye.
Tirs yek ji sazûmaniyên xwe parastina mirov a sirûştî ye. Tirs ji hişarê derketibe ango ji kontrola hişarê derketibe ew êdî fobî ye û jiyana asayî dike xetereyê, asteng dike. Tirs di xizmeta jiyanê de lê fobî li dijî jiyanê ye. Lê bingeha fobiyan ne tenê tirs e. Anksiyete û elementên binhişarê ji yek ji sedemên fobiyan in. Bo mînak fobîk (kesê ku fobî pê re heye) ji rewş û objektên li derî tirsê ye jî ditirse. Wekî tirsa ji danûstandinê. Hin fobîk bêî tedawî nikarin herin bazarê an dikanekê tiştan bikirin. Bingehên fobiyan him realîst in him jî berevajiya wê.
Sigmund Freud fobiyan bi nakokiyan di asta binhişarê ve girêdide. Derûnînasên ji dibistana tevgerzaniyê wan bi refleksên fêrbûyî ve girê didin.
Hin sîmptomên fobiyan.
Mirov dikare fobiyan di 3 komî de kom bike. Fobiyên fonksiyonî, fobiyên objektî û fobiyên rewşî.
Hin cureyên fobiyan.
Manofobî: Tirs ji tenêmayînê. Fobîk hîç carekê nikare bi tenê bimîne.
Di tedawiya fobiyan de rêbaza psîkoanalîz û derman tên bikaranîn. Dermanên antîdepresan her gav bikêr nayê. Psîkolog bi pirranî fobîk nêzîkê objekt an rewşa ku ji ditirse dikin û bi vê awayê alîkarî dikin daku fobîk fêrî rewşê bibe û tirsa xwe derbibe.
Eno (jdb. 18ê hezîrana 1998 li Qowanciyan, Bakurê Kurdistanê; navê rast "Ensar Albayrak") rapvanê kurd e ku li Almanya dijî.
Jiyana berî.
Rapvanê kurd Eno li Qowanciyan, navçeyek li Elezîzê ji dayik bû, û piştra li Wiesbaden mezin bû. Dema ku ew sê sal û nîv bû malbat ji wir koç kir û di destpêkê de li Wiesbaden di bin mercên nehs de dijiya heya ku dêûbavên wî serlêdana penaberiyê kirin. Eno heya heşt saliya xwe neçû dibistanê. Wekî ku ji hawîrdora malbatê ya nêzîk tenê yek e, wî sertîfîkaya derketina dibistanê heye û li Zanîngeha Zanistên Bicîhkirî ya RheinMain endezyariya avahiyê dixwîne.
Destpêkên zû.
Di dema xwendina xwe de, wî di 2016 de dest bi rapê kir û stranên xweyên yekem li YouTube bar kir. Wî di destpêkê de ji xwe re digot Eno183, li ser bingeha nasnavê xwe û koda postê ku ji bo Wiesbaden diqede.
Stranên yekem di YouTube-ê de serketinek rêzdar bi dest xistin, ji ber vê yekê "Ich will" nêzîkê nîv mîlyon kes dîtin. Wekî din, Eno beşdarî formata Von der Straße bû di chartên rapvanên Celo & Abdi û labela wan 385idéal de. Pêşkeftina wî bi strana "Wer macht Para?" digel Dardan, ku di nav demeke kurt de sê mîlyon dîtin li ser YouTube girt.
Piştî ku Xatar wî bi labela xwe "Kopfticker" navîşand, wî xwendina xwe sekinand.
Albuma wî ya kolanî an mixtape Xalaz di 5ê çileya 2017an de bi navgîniya Kopfticker Records hate weşandin û di chartên Almanyayê de gihîşt hejmara 39an.Di 2017 de, şopa AMG2 bi Azzi Memo re, ku di chartên almanî de gihîşt hejmara 8an, şopand.
Di 11ê gulana 2018an de, Eno dixwest konserek belaş bide da ku nîşana vekirina firoşgeha xwarina bilez a Harput Burger li Wiesbaden bide. Lêbelê, dema ku 3000 kes li kolanê qelebalix bûn, ku hin ji wan ji Frankfurt, Hanau û Saarland hatibûn, neçar bû ku konser were betal kirin.
Di sala 2018an de, Eno yekem single "Wäwä", "Penthouse", "Canê canê" (bi hev re Raschid Moussa) û "Mercedes" serbest berdan, hemî ev bûn ku di nav chartên Alman de cih bigirin. Albuma wî Wellritzstraße di 26ê ciriya pêşîn a 2018an de hate weşandin û bi navgîniya labela sereke Alles oder Nix Records hate weşandin.
Mil û dest beşên pelepeykerê ne.
Mil û destek mirov ji 30 hestiyan pêk tê.
Mil û destê mirov beşek ji pelepeykerê ye.
Her mil û destek mirov ji 30 hestiyan pêk e. Hestiyên mil û dest bi gehên bizêw bi hev re girêdayî ne.
Mil ji du beşan pêk tê, jorê mil û jêrê mil. Jorê mil ji hestiyek, jêrê mil ji du hestiyan pêk tê. Hestiyê beşa jorê mil wekî hestiyê bask (hestiyê bazû) () tê navkirin. Hestiyê baskê hestiyê herî dirêj û stûr e hestiyê mil e. Hestiyê baskê bi seriyekî xwe ve bi hestiyê bêrok ve girêdayî ye, serê din ê hestiyê baskê jî li hêla anîşkê, bi herdu hestiyên jêrê mil ve girêdayî ye.
Ji herdu hestiyên jêrê mil, hestiyêyê stûr û kintir, wekî kewere () tê navkirin. Kewere li aliyê tiliya mezin a dest de cih digire. Hestiyê dirêjtir û ziravtir ê jêrê mil jî wekî hestiyê enişkê (hestiyê zende) () tê navkirin. Hestiyê enîşkê li aliyê tiliya qilîçkê ya dest de cih digire. Hestiyên jêrê mil, ango kewere û hestiyê enîşkê li kêleka hev ji enîşkê heta zendê dirêj dibin û bi hestiyên meçeke yên dest ve girê dibin.
Hestiyên meçeke heîşt in. Li zendê destê de bi du rêzên bi awayekî çar û çar rêz dibin. Meçeke, hestiyên kin in. Rêza aliyê jêrê mil bi kewereyê re, rêza aliyê dest jî bi hestiyên şeyê dest ve girêdayî ne.
Hestiyên şeyê dest pênc in û li beşa kefa dest de cih digirin. Her yekî ji şeyên dest, bi tiliyekî ve girêdayî ye.
Hestiyên tiliyên destê 14 ne. Tiliya mezin ji du hestiyan, tiliyên din ji sê hestiyan pêk tên.
Bahara Alavi, (jdb. 1989 li bajarê Saqizê, Rojhilatê Kurdistanê - m. 2010), çalakvanê mafên mirovan, parêzvanê mafên jinan û blogerek Kurd e. Di 1989an de li bajarê Saqiz, li Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bû. Ew endamê kampanyaya berhevkirina milyonek îmzekirina ji bo guherandina qanûnên Îranê di berçavgirtina mafên jinan de bû. Bahara Alavî, di serê sala 2010an de di bûyerek trafîkê de jiyana xwe jidest da..
Jiyan.
Bahareh Alavi, dema ciwaniya xwe, di 2005an de dest bi nivîsandinê kir û di 16 saliya xwe de dest bi parastina mafên jinan kir û di heman demê de wê dest bi nivîsandina tevnvîsa xwe, Keça Rojê kir. Bertekên ji mirovan diyar kir ku bandora nivîsên wê li ser kampanyayên din heye. Ew ji ber nivîsên xwe di bin zexta saziyên ewlehiya Îranê de bû.
Yek ji rêhevalên wê, Kaveh Kermanshahi, ku xelata Hellman / Hammett ji Human Rights Watch stendi bû, ew di hevpeyvînekê de digel Radio Zamaneh pêşkêşî Bahareh kir, û got ku wî cesareta nivîsandinê ji Bahareh Alavi fêr bû.
Zêdetirî pênc salan ew di çarçova kampanyaya mafên mirovan û mafên jinan de li gelek bajarên Îranê geriya. Wê çalakvanên din ên mafên jinan û her weha mirovên asayî ronî kir û perwerde kir ku li dijî çandên çewt ên wekî sinetkirina jinan têkoşîn bike.
Li yek ji seferên xwe yên bi bavê xwe re, ew qeza derbas kir û mir.
Mirina wê di nav çalakvanên mafên mirovan û jinan de bertekên berfireh da, gelek gotar li ser jiyan û çalakiyên wê di medyayên cihêreng de hatin weşandin
Motor, makînên hêzê ne. Makînên teşeyek yên ku hêzê vedigerîne hêzeke mekanîkî. yên ku hêza materyalên sotemeniyê an jî hêza xwezayî vediguherîne hêza mekanîkî. Her wesa ew makînên di otomobîl û jeneratoran de têne bikar anîn motorên germahiyê ne.
Motorên germahiyê.
Motorê germahiyê ya ku hêzên germê ji bo çêkirina hêzên mekanîkî bi kartînin. dikare ji bo cûrbecûrîye sotemeniyê li hundur an jî ji derveyî silindirên motorê were çêkirin.
Motorên Elektrîkê.
Ew makînan ên ku hêza elektrîkê ji bo hêza mekanîkî vedigerînin.
Dravanî di pîvan û cûreyê de, li erd, av û li hewa pir diguhere. Li vir traktora mezin a balastê barê giran (bi vir de, veguherînek) bi karanîna xêzikê dikişîne
kişandin, di nav bera dû an jî zêdetir ji dû tişt tê kirin, da ku ew ji hêla çavkaniyek an çavkaniyên hêzê ve bêne vekêşandin. Çavkaniya vekişînê dibe ku wesayîtek bejayî, an keştiyek an her tiştekê dinê be, ku ew barkêş tiştek be û bikare were kişandin. Ev dibe ku ji aliyê zincîreke, werîsek, bar, an îmkanên din ve bê kirin.
Kêşandina Cûreyên trailer.
Trailer rêwîtiyek celebek naskirî ya wesayîta şahiyê ne
Lowboys barên pir giran digirin
Gelek keştiyên hêzê li ser trailerek bicîh dibin
Ewlehiya tewrê.
Deryavanan V-22 Osprey bi piergeya Naval Station Norfolk ve dikişînin
Kapasîteya kişandinê.
Wesayîtên vegerandina tank hatine sêwirandin ku di her şert û mercî de, di nav şer de, barê pir giran bikişînin
Kêşandina Owkêşkirina wesayîtan.
Tirombêla barkêş a boomê ya celebê giran
Firrok.
Gliders bi balafirên ku hêzdar dibin li hewa têne kişandin. Tugên hedef ji bo pratîka hedefa leşkerî li hewa têne kişandin.
Di vî wêneyî de milê Riya Saskatchewan 11 (ku li rastê xeta spî ya hişk tê xuyang kirin) têra xwe fireh e ku otomobîlek rawestandî bicîh bîne bêyî ku rê li seyrûseferê bigire di rêçên rêwîtiyê de
a>, xeta zer li destê rastê, Kêlaka Rê ye ji bo sekinandina otrumbîlan heka bê û pirsgirêkek di otrumbîlekê de çê bibe.
Kêleka riyê, rexê riyê an rexê zehmetiyê yê riyan (bi inglîzî "hard shoulder") qadek zor li kêleka rêyek serekî ye. ku ger pirsgirêkek cidî hebe ajokarên otomobîlan (Ereban) dikarin lê bisekn in. ku li aliyê rastê li welatên li ser aliyê rastê qels dikin. û LiLi aliyê çepê jî li welatên ku li milê çepê hajotn ê dikin.
Depresyona klînîkê, asta depresyonê ya herî bilind e û wekî ji navê wê tê fêhmkirin, klînîk e ango bûye karê klînîkê. Klînîk depresyon yek ji nexweşiyên psîkolojîk e.
Xemgînî, melankolî, kelîn û keserkişandinên kûr êdî ji kontrolê derketiye û jiyana mirov xistiye astengiyan. Êdî sîmptomên organîk jî destpêkirine, wekî serêş, jarbûn an qelewbûn (stûrbûn, xurtbûn), bêxewî, bêmadeyî hwd.
Di asta klînîkê de nexweş bêî alîkarî nikane jiyana xwe birêkûpêk bimeşîne. Baweriya wê ji xwe nemaye, bextewar nîne, hêz û daxwaza wê ya jiyanê kêm bûye. Hestê wê negatîv in û têkiliya xwe bi devedorê re birriye an bi negatîv dimeşîne. Dilê hezkiriyên xwe ji xwe dihêle. Xwe bersûc dibîne, ketiye xelekên ramanên bêwate, xwe wekî sêwî an "zarokên damariyê" dibîne. Di konsantrasyon û biryardayîna wê de pirsgirêkên mezin hene, ji xew şiyarbûn dijwar bûye, înteresa cinsî kêm bûye. Nexweş pirr hêdî tevdigere. Laşê wê jar ketiye û her gav westiyabûn pê re heye. Dinya li berçavê wê reşbûye û kê behsa tişteke xweşik bike, ew bi gotin û şîrovekirinên negatîv reaksiyona xwe nîşandide.
Di klînîk depresyonê de pirr caran rîska xwekuştinê heye. Tenê li Almanya salê 12.000 mirov dixwaze xwe bikuje û diceribîne. Tê zanîn li Kurdistanê bi hezaran mirov xwe dikujin û pirraniya wan jî jin in. Gorî statîstîkan jin nêzîkî du carî zêdetir bi nexweşiya klînîk depresyonê dikevin. Wekî tê zanîn jiyana jinan di nava civakê de ji ya mêran dijwartir in. Hin şaxên klînîk depresyonê bingeha xwe ji sedemên genetîk digirin lê pirraniya wan ji sedemên rewşî tên. Li cihên wekî Kurdistanê ku şer, xizanî, pêkutî, êşkence hwd lê hene, rîska bi nexweşiya klînîk depresyonê ketin jî zêde ne. Psîkotrawma, şikestina kesayetî û kariyerê, têkçûne îdeolojî û baweriyan, rewşên awarte hwd nexweşiyê diniqurçînin, ditetikînin.
Depresyona klînîkê dikane were tedawîkirin. Psîkolog hin testên ku hêz û asta depresyonê dipîvin dikin û gorî teşhîsên xwe riyên tedawîkirinê avadikin. Heger di heman demê de nexweşiyeke din jî pê re hebe rîsk dubare dibe. Hin derman gelek bikêr tên. Psîkoterapî, psîkodrama, terapiya elektrokompûlsîv hwd gelek cureyên teknîkan û rewşeke baş dikane nexweşiyê derbibe.
Melankolî yek ji elementên depresyonê ye. Cesareta tenêbûnê, cesareta xemgîniyê, ji ber êşên kûr ên kesayetiyê, cezadayîna xwe, xemgîniyeka kûr e. Melankolîk hestên xwe wekî baweriyeke xurt didin der.
Melankolî bi qasî ku mijara psîkologiyê ye ewqas jî ya ol, wêje, feylesofî û estetîkê ye. Peyv ji Grekî tê û cara yekemîn bavê bijîşkiyê Hîppokrates ê Kós bikaraniye, "Melas Cholê". Tê wateya Galliyên reş. Gallî navê bereke dîrokîye û li Grek a Antîk gelek neheqî kirine. Melankolî di warê olî de xwe bi heman formê dide der. Wekî pêşxistina şeytên (ji ber ku mixalifê Xwedê ye). Dîsa di warê estetîk, wênesazî, mûzîk hwd de jî xwedî heman formê ye.
Psîkodrama yek ji rêbazên an teknîkên psîkoterapiyê ye. Peyv ji psîko û dramayê hatiye çêkirin tê wateya dramaya ruh. Cara yekemîn ji aliyê Jacob Levy Moreno yê Awûstûryayî hatiye bikaranîn û wî xistiye nav teknîkên psîkoterapiyê.
Di psîkoterapiyên ferdî û komî de tê bikaranîn. Psîkolog şanoyek lidardixe û wekî gerînendeyê şano an fîlman îdare dike. Ji nexweş tê xwastin ku xwe têxe şûna keseke din. Bo mînak heger pisrgirêka nexweş bingeha xwe ji diya xwe digire, tê xwestin ku nexweş rola diya xwe bileyze. Bi vî awayî tê xwastin nexweş ji diya xwe fêhm bike, bi nêrîneke din li pirsgirêkê binêre.
Mamoste Nûjen (jdb. 1954, Bismil) bernavê karîkatûrîstekî kurd e.
Karîkatûrên Mamoste Nûjen bi taybetî di malpera Netkurdê da derdikevin. Karîkatorên wî bi taybetî li ser rexnekirina dewleta Tirkiyê ne.
Hulya Avşar (jdb. Balıkesir) hunermenda bi koka xwe kurd ya Tirkiyêye ko di warên zarvekirinê û stranbêjiyê da navdar e.
Jiyana xwe ya hunerî bi tevayî bi zimanê tirkî meşandiye û hêj jî wisa ye.
Jiyana hunerî.
Wê li xwîndina xwe li Lîseya Komarê ya Enqereyê dawî kir. Li sala 1982ê tevî malbata xwe çûn Stembolê. Di kêbirkêyeka bedewiyê da ko kovara Bolvar birêvedibir, bû bedewa yekê. Li sala 1983ê bi lîstina di filma Herem da hundirê cîhana filman bû. Bi dû ra di zêdetir ji 70 filman da rolê serekî lîst. Wê xelatê baştirîn lîstikvanê Festîvala Filman ya Moskoyê wergirt.
Ew hînî mûsîqayê jî bû û dest bi stranbêjiyê kir. Wê gelek konser li Tirkiyê birêvebirin. Heta niha 6 albumên wê yên stranan derkevtine. EW li sala 2001ê ji aliyê Kral TV ya Tirkan ve wekî baştirîn stranbêja jin hat hilbijartin.
Her di sala 2001ê da, wê dest bi nivîsîna quncikan di rojnameya Gunaydin da kir. EW sernivîsera Kovareka heyvane bi navê Hülya ye.
Bernameyeka mêhvandariya televizyonî bi navê Hülya Avşar Show di televizyonên Tirkan da birêve dibit. Vexwîndina hunermendê Kurd Ciwan Haco bo wê bernameyê, di dema xwe da, bûyerek bû.
Ew bi awayekê pîşekarane (profesyonel) tenîsê jî dilîzit û li sala 2001ê bû qehremana TEDyê.
Hulya bi Kaya Çilingiroğlu ra zewicî bû, lê li sala 2005ê jê cuda bû. Wê ji Kayayî keçikek bi navê Zehrayê heye.
Hêk toximê hin cureyên ajalên mêk e. Nêzikî hemû cureyên balindeyan û cureyên masîyan û ajalên xizinde hêkan dikin. Ajalên mêk yên guhandar jî hêkan çê dikin lê hêk di hundur da dol digire. Ev hêkên di hundur da ra dibêjin bizir. Wextê ku masî an mirîşk dimirin hêkên ku di zik da dimênî jî wek bizir tên hesibandin.
Hêk ji bo xwarinê.
Hêk tên kelandin an di rûn de diqilijînîn û pê ra dibêjin qeyxane. Hêk dikevin hêvîr û gellek tiştên din. Hêkên ku mêst û sîran lêdikinî re jî dibêjin cilbir. Şoreka Kurdan heye dibêjin "Ku nabû qeyxane yê bibe cilbir".
Ji bo her ji hêka mirîşkê ya navîn / mezin nêzîkê enerjiya xwarinê û 6 g proteîn têde heye.
Hêk (kelandî) gelek vîtamîn û kanzaiyên muhimên ji bo leşên mirova tê de hebe di nav de weka vîtamîn A (ji sedî 19 DV), û riboflavîn (ji sedî 42 DV), asîdê pantothenîk (ji sedî 28 DV), vîtamîna B (ji sedî 46 DV), kolîn (ji sedî 60 DV), fosfor (ji sedî 25 DV), zinc (ji sedî 11 DV) û vîtamîna D (ji sedî 15 DV).
Zerkek ji du-sê parên pêşniyara rojane ya tê de 300 mg kolesterolê heye.
Bêjenas.
Peyv "hêk" wek peyva pehlewî "xayag" e. Peyva îngilîzî "egg" ji peyva norsan (germenên bakur) "eggja" hatiye û bi îhtîmaleka mezin ev hemû peyvan ji peyvekê tên.
Peyv "zerik" di pehlewî de "zardag"; peyv "spîk" jî spedag e. Bi îhtîmal "qeyxane" jî peyv "xayag" tê û ew peyva wek "kaygana" derbasa tirkî jî bûye.
Gabo d'Hirutho d'Bethnahrin (Partiya Azadiya Mezopotamyayê, GHB) partiyekê çepgir a Suryanî bû. Ji bo demekê, gerîlayên GHB û HPG bi hev re tevger kir. Navê şehîdê yekemîn a GHB di sala 1999'an de George Francis (Abgar) b yê duyemîn Mihayel Kulan (Cûdî) di 11.01.2002'an de şehîd ket.
Piştî 2004'an nakokiyan di nav GHB'yê de derketin û GHB ji rexistinên kurdan dûr ketiye. GHB pişt re hatiye fesihkirin û di sala 2007'an de Konseya Neteweyî ya Bethnahrîn (MUB) hat damezrandin.
Scott Wilson (z. William Delano Wilson; 29ê Adar, 1942 - 6ê Çirî 2018) lîstikvanek Amerîkî bû. Ew bi lîstine role xwe ya li ser AMC ya zincîrên televizyonîya bi navê "The Walking Dead" (2011-2014; 2018) de gelek navdar bû.
Jiyana kesane.
ew di sala 1977-an de bi Heavenly Koh Wilson re di zewic e.
Mirin.
Di 6-ê Çirî 2018-an de, hate ragihandin ku Wilson di 76 salî, miriye..
Michael Rooker (jdb.) lîstikvanek Amerîkî ye, bi rol gêrandin xwe ya di gellek filman de navdar bû ye weka Merle Dixon di kanalê AMC 's de ya dramaya "The Walking Dead" (2010–2013). her wesa rol gêrandine bi nav Yondu Udonta di "Guardians of the Galaxy" (2014) de.
Filmografî.
Rooker li San Diego Comic Con International 2016, di kesayetiya xwe de wekî Yondu ji "Parêzvanên Galaxy"
Komara Tataristanê (bi rûsî: Республика Татарстан: Respublika Tatarstan) yek ji saziyên federal ên Rûsyayê ye. Ew li qûntarên rojavayê Çiyayên Ural Asya û Ewropa ji hev vediqetîne, bi qasî 70 hezar km² rûberê herêmê ye û nifûsa wê nêzê çar mîlyon mirovan e.
Peyva Tatarstan dibe du beş: Tatar - koma etnîkî - û "stan", ku bi Aryayî tê wateya erd. Destpêka avakirinê li Tatarstan vedigere sedsala heştemîn berî zayînê. Ku piştî dewleta Bulgarî rabû û dûv re Mongolan di sedsala sêzdehê de welat xistin bin destê xwe. Hebûna Islamî li Tatarstan vedigere sala 922, ku ew sal e ku alim û gerok, Ahmed bin Fadlan, serdana wî di "Rêwîtiya Ibn Fadlan" a navdar a siyaseta olî û siyasî ya Rûsyayê de kir, ku tê de pênc hezar kes tê de hebû piştî vexwendina Melîk Jaafar bin Abdullah berî Damezrandina Keyaniya Islamî ya Balkarê ji hêla Xelîfe Abbasî Al-Muqtider Billah ve hatî şandin.
Ely Bannister Soane (li Kensington, Brîtanya – m. 24 sibat 1923, li deryayê ber bi Londonê ve) mîcer, zimannas, ajanê îstîxbaratê û nivîskarekî brîtanî bû ku herî zêde bi gerên xwe yên li dora Kurdistan û Mezopotamyayê tê naskirin û li ser kurdan xebitî bû.
Jiyana wî.
Soane di 16ê tebaxa 1881ê de li Kensington ji dayik bû û çû dibistana Bishop Latymer û dibistana amadeyî ya Latymer ku ew di 1898 de mezûn bû. Paşê wî salekê li Banka Şahî xebitî û piştre hate şandin Persiya ku ew li dora Tehran, Şîraz, Bûşehr û Yezd, ku ew li wir fêrî zimanên herêmî bû û misilman bû. Di sala 1906an de, wî li Kirmaşan dest bi xebata Banka Şahî kir ta ku ew di sala 1907an de vegeriya Îngilistan. Piştra wî rêwîtiyek bi navê Mirza Gulam Hüseyin Şirazî li Kurdistanê û Mezopotamyayê kir û pirtûka xwe ya "To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise" nivîsand ku serpêhatiyên wî yên dema gerên xwe ku di 1910 de hate weşandin tê de hene. Ji 1909 heya 1913 ew li Anglo-Persian Oil Company xebitî û di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem de li Bexda dijiya. Piştî ku bi kurtî hate zîndanîkirin, wî berî ku di 1916an de li Îranê bibe Alîkarê Konsolê Dezfûl-ê, û ji bo brîtanan li ser şandên veşartî xebitî. Ew piştî ku bandora Brîtanya li herêmê ji encama têkçûna Osmaniyan di şer de zêde bû, di 1919 de bû şîretkarê Keyaniya Kurdistanê, lê ew ê piştî Konferansa Qahîreyê di 1923 de vegere Îngilistanê. Dema ku li Kurdistanê wekî nûnerê Brîtanya bû, di navbera wî û serwerê herêmî Şêx Mehmûdê Berzencî de alozî derket. Soane bi Kurdî dizanî û edîtorê rojnameya "Têgeyştinî Rastî" bû ku netewperestiya û çanda Kurdî pêşdixist.
a>", 1ê kanûna paşîn a 1919an
Yobîla Zêrîna Pêşmergeyî pirtûkeke Şewket Şêx Yezdîn e. Ebdulkerîm Findî ji tîpên erebî veguhast.
Girêdanên derve.
pirtûkê ji vê derê bixwîne:* [http://www.findi.info/pirtuk.html FINDI.INFO]
Di wênegirî û sînematografiyê de, qotîk rûkalek refleksîfê ya ku ji bo veguheztina ronahiyê ji bo dîmenek foto girtinê tê bikaranîn.
Refleksorên lampeyê.
Diagrama reflektorê çirayê, rêça ku ronahî bi gelemperî ji çavkaniyek ronahiyê digire nîşan dide.
Teknîkên bi reflektoran re.
Refleksiyonek pêçayî ya barkêşê bi cîh kir ku tîrêja rojê li ser modelekê "vegerîne"
Sezona yekem, beşa ewil li xwezginiyê.
Îşev, rêzefîlmeke kurdî ye ku di cureya sîtkomê de bi zaraveya Kurmancî hatiye çêkirin.
Rêzefîlm li ser Youtubeê rojên şemiyan li ser qenala Deniz Ozer tê weşandin.
Sezona yekemîn ji heşt beşa pêk tê û ya duyemîn jî hê tê weşandin.
Mijara wê.
Rêzefîlm, qala civaka kurdî bi awayekî kenawerîb û bi taybetî qala civaka xortên Kurd dikî, mîna jiyana rojane û xwezgîniya keça û hwd. Li gorî Deniz Ozer, di destpêkê armanca wan bi çêkirina rêzefîlmê tune bû, tenê wek skeçekê wê bihatiba weşandin. Pîştî ku pir hat hez kirin û pîştî daxwazên temaşevanan berdewam kir.
Lîstikvanên rêzefîlmê.
Lîstikvanên sereke: Deniz Özer(Deno), Erdal Kaya (Baqî), Bahoz Ozsunar (Şerîf, Şewqîya), Şirin Ertaş (Ednan), Rozerîn Baltaş (Şîlan), Mehmet Şah Yelboga (Hemeşa), Dîlan Sungor.
Dengvedan di civakê de.
Rêzefîlma îşev dengekî mezin veda  di civakê kurdî de da û bi taybetî di civaka ciwanên kurd de, ji ber ku ev rêzefîlmê komedî ser pirsgirêkên civakî disekine û  nîqaş mijarên pirr nêzîkî rastiyê dikî. Tiştî ku Pala pirranîya temaşevanan kişand ewê ku zimanê ku di rêzefîlmê de hat bikaranîn zimanê kurdîya yê Kolanan, zaravayê ku ciwanên pê re diaxivin.
Sezona duyem.
Ji bo sezona duyem were kişandin li ser fongogo kampanyayek dan dest pê kirin ku maliyeta rêzefîlmê ji wir werê fînanse kirin. Kampanya bi serkeftî bû û sezona duyem lîstikvanên nû lê hatin zêde kirin. Şerîf Polat (Şikrî), Gulan Mîzgin Tekîn, Nalîn Aslan, Zeynep Demîrhan, Sema Çidik û Sînan Ayaz hin lîstikvanên nû ne.
Paranoya di zimanê Grekî de paranous (ango dînbûna hêsan, dînbûna li derve) e û Emil Kraepelin cara yekemîn di psîkîyatriyê de bikaraniye. Şik, li şikê ketin bûye yekemîn û serekeyî taybetiya mirov. Şik û li şikê ketin jiyana normal têkbiriye. Paranoya pirr carî parçeyek ji nexweşiyên din ên psîkologîk in.
Di her mirovî de kêm zêde paranoya heye. Ev tişteke ji rêzê û normal e. Lê heger jiyana mirov ketibe bin kontrola şikê êdî ew bûye nexweşiyeke psîkologîk û psîkiyatrîk. Divê bête tedawîkirin. Bi pirranî paranoya bi şîzofreniyê ve ye. Lê bi navê kesayetiya paranoîd dîmeneke nexweşiyê jî heye.
Wekî me got, di jiyana normal de mirov xwedî gelek paranoya ne ku evana ne nexweşî lê şaşî ne. Bo mînak siyasetmedar pirr bi teoriyên komployî ve bilî dibin ku evana herçendî paranoyayê bihewînin jî hêj nebûne nexweşî. Antîsiyonîzm, ango hemî xerabiyan dikin para Cihûyan, şik û tirs ji saziyên sixuriyê (wekî CIA, MOSSAD hwd), şik ji heval û cîranan kirin ku ewana li pey nebaşiyê ne hwd. Evana hemî ji şaşîtiyên jiyana rojane ne. Nexweşî nînin.
Hin mînak ji paranoya.
Nexweş herdu destên xwe bikarnayîne dema jê tê pirsîn dibêje, "Hin peyayên fezayî tiştekê xistin mejiyê min ez ketime bin kontrola wan, ew nahêlin".
Nexweş jina xwe kuştiye û di klînîkê de tê tedawîkirin. Ew dibêje, "Ez Îsa Mesîhê nû me. Xwedê ez şandim ku mirovan bînim ser riya rastiyê. Lê şeytên kete ruhê jina min û ew li dijî min rakir. Min diviyabu jina xwe bikuşta".
Nexweş newêre derkeve derve. Ew dibêje, "Dewleta Tirk, 3 komên taybetî ji bo revandina min peywirdar kiriye. Ew dê min birevînin bibin. Li bin Çiyayê Cûdî laboratuwarekê avakirine, li wir li ser çekek nû dixebitin. Min hilbijartine bo ceribandinê".
Nexweş xwe hîç naşo û êdî bêhn ketiyê. "Ez divê xwe neşom. Wê gavê dê ji min mêrkûjekî derkeve. Ma hûn dixwazin ku ez bibim qatil?".
Helbet mirov bêî sedem û nişkave nexweş nakeve. Kesên nexweş dikevin jî ne nezan û kêm hiş in. Îro em qebûl bikin an nekin li Kurdistanê bi hezaran Kurd ji ber dagirkerî, şer, êşkence, tecawiz hwd nexweş ketine û dikevin. Mixabin nêrîna me Kurdan ji bo kesên wiha nebaş in. Em hema wan bi navê "dînê beredayî" binav dikin û berpirsiyariya xwe jibîr dikin.
Di tedawiya nexweşiyên ku tabloya paranoya pê re heye, metodên psîkîyatrîk tên bikaranîn. Bo mînak paranoîd şîzofrenî nexweşiyeke psîkîyatrîk e. Dermanên trankîlîzan, elektrokompûlsîv terapî hwd tên bikaranîn. Nexweş 100 % divê li klînîkan di binê kontrolê de bin. Nexweşên ku tabloya paranoya dihewînin, ne nexweşên ji rêzê ne, dikarin ziyanê bidine xwe an devedorê xwe.
San Benedetto del Tronto, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 47 hezar û 560 kes e.
Chad L. Coleman (z. 6 îlon 1974) lîstikvanekî amerîkî ye.
Di salên 2012-2015an de wî rola Tyreese Williams leyîst li ser rêzefîlma tirsinak a kanal AMC a bi navê "The Walking Dead" û her wesa ew di rêzeçîroka zanistî ya "The Expanse" de wekî Fred Johnson "Qesabê qereqola Andersonê" beşdar bû.
Piştêna hewzê beşek j pelepeykerê ye.
Piştêna hewzê an jî piştêna qorikê () pêkhateya bi şeweyê bazinî ye li jêrê zikê mirov de cih digire.
Piştêna hewzê ling û pêyan bi tewerepeykerê ve girê dide. Ji ber ko piştêna hewzê li bin giraniya laş de ye û berpirse ji bo livîna laş, piştêna hewzê bi besterên zexm, bi tewerepeykerê ve girêdayî ye. Di beşa ko hersê hestiyên qorikê; kemax, rûv û hestiyê qûnê bi hev re tên girêdan, kortikek (çalik) taybet heye ji bo girêdana hestiyê ran. Hestiyên ran bi navbeynkariya besteran bi piştêna hewzê ve girêdayî ne.
Piştêna hewza mirov ji hestiyên qorikê (), hestiyê sêbende û hestiyê qilênce pêk tê. Hestiyê qorikê cot in. Her yek ji hestiyê qorikê ne yek, lê ji sê hestiyên bi hevre zeliqî pêk tên. Hersê hestiyên qorikê; hestiyê kemaxe (), hestiyê rûv () û hestiyê qûnê () ne. Di temenê mindaliyê de di navbera hersê hestiyan de kirkirk heye, lê di temenê 13-15 saliyê de hersê hestî yek dibin û wekî hestîyê qorikê tê navkirin.
Kemax.
Ji hersê hestiyên qorikê yê herî gir hestiyê kemaxê ye. Hestiyê kemaxê li herdu kêlekên hewzê ber bi jor û paşiyê ve dirêj dibin û li paşiyê laş bi sêbendê re bi gehek nebizêw (nelivok) ava dikin. Geha sêbende û kemaxê gehek zexm e û darbeyên ji ber giraniya laş kêm dike. Hestiyê kemaxê bi alikî ve sêbendeyê ve girêdayî ne li aliyê jêr jî bi hestiyên rûv û qûnê ve girêdayî ne. Hestiyên kemaxê ji herdu aliyên qorikê ber bi navtengê dirêj dibin. Heke mirov destên xwe li herdu kêlêkê de dayine ser qorika xwe, mirov bi hêsanî dikarê perên hestiyê kemaxê hest bike. Ev beşa kemaxê ko mirov bi dest hest dike, wekî taca hestiyê kemaxê tê navkirin. Ji ber ko şêweyê vê beşê dişibe baskê balîndeyan, ev beşa kemaxê wekî baskê kemaxê tê navkirin.
Piştêna hewza jinan firetir e.
Hestiyê qûnê.
Hestiyê qûnê li jêr û ber bi aliyê paşîyê piştêna hewzê de cih digire. Bi hestiyê rûv û kemaxê ve girêdayî ye. Gava mirov li ser qûnê rû dinê, giraniya mirov dikeve ser van hestiyan.
Hestiyê rûv.
Beşa pêşî ya piştêna hewzê ji hestiyên rûv pêk te. Hestiyên rûv bi hestiyê kemaxê ve girêdayî ne û ji herdu aliyan ber bi aliyê pêşiyê laş dirêj dibin. Li pêşiyê de digihîjin hev û bi navbeynkariya kirkirkê, bi gehek nebizêw girêdan ava dikin. Ango herdu hestiyên qorikê li aliyê paşî de bi sêbendê ve, li aliyê pêşî jî bi hev re girêdayî ne. Bi vî awayî di nav laş de pêkhateyek mîna hewz an jî legen ava dikin, ji vê pêkhateyê re tê gotin pîştêna hewz an jî piştêna legen.
Piştêna hewzê destek dide endam û pêkhateyên nav zikekelênê. Herwisa giraniya laş ji birrbirreya piştê diguhêzîne ser ling û pêyan. Hestiyên piştêna hewzê ji bo jê û masûlkeyên lingan rûyek req ava dike.
Emil Wilhelm Georg Magnus Kraepelin 15ê Reşemeha 1856ê- 7ê Çirya Pêşîn 1926. Yek ji psîkiyatrîstên navdar e ko li Neustrelitzê li Elmanyayê ji dayîk bûye û li Münchenê mirîye. Ji layê gelek kesan ve, mîna H. J. Eysenckî di berhema wî ya bi navê "Encyclopedia of Psychology" da, wekî hîmdanerê psîkatriya zanistî, dermanzanista psîkatrîk û genetîka psîkatrîk dihêt pesinandin. Kraepelinî hizirand ko sedema hemî nexweşiyên psîkatrîk hokarên biyolojîk û genetîk in. Ramanên wî jordestiya xwe li tevaya sedsala 20ê li ser psîkatriye da parast. Bervajî wî Sigmund Freudî hizir dikir ko nexweşiyên psîkatrîk ji ber sedemên psîkolocîk peyda dibin.
Li 1886ê, tenê piştî 8 salên rahînanê, ew li Zanîngeha Tartuyê (hingî Dorpat) li Estonyaya niha bû profesor û bû rêveberê dermangeheka (klînîkeka) 80 textî. Li wêderê ew şiya gelek serhatên nesaxan bi hûrî û kûrî tomar bikit û bixwînit û "têderbiînit ka giringiya rewşa nexweşiyê li goreyî polandin an sinfandina nexweşiyê çend e." Deh salan piştra, wî ragehand ko rêyeka nû ji bo nihêrîna li nexweşiyên revanî vedîtîye. Wî ji nihêrîna kevneşopî ra digot "berjengkî" anko "semptomatîk" û ji rêya xwe ya nû ra digot "balgehîn" anko "klînîkal". Ev bû rêbaza wî ji bo şirovekirina sinfandina bi sedan nexweşiyên revanî yên ko heta sedsala 19ê hatbûn niyasîn. Wî nexweşî li goreyî sinfandina "paternên" berjengan anko semptoman vebeşîn, ne li goreyî wekheviya berjengên serekî, ko berî wî dihat kirin. Dirist hema jiber wan astengan bû ko Kraepelinî şêwazê xwe jibo veniyasîna nexweşiyên revanî pêşkêş kir.
Li ser bingehê lêkonînên wî yên dirêjdem, û li goreyî saloxetên rewşan, encam û verêja taliya (anko prognoza) nesaxiyan, wî çemk anko konsepta "dementia praecox"ê pêk anî. Li goreyî wî şîzofrenî "werara nepirr kurt dema rewşeka nemazeyî ya kêmbûna hêza revanî ye ko li jîyekê kêm dest pêdikit."
Wî li ser patologiya mêjî xebat kirine û cara yekemîn balê kişandiye ser bandorên patologiya li ser kesayetî û nexweşiyên psîkiyatrîk. Wî cara yekemîn pirsgirêkên tevgerê binav û kom kiriye. Ji cureyên din ên zanîstiyê sûdwergirtiye û nexweşiyên kesayetiyê jî wekî yên organîk dîtiye.
Agroekolojî an e zanist tê sepandin ku xebatên pêvajoyên ekolojîk de ji bo çandiniyê galên hilberana. Anîna prensîbên ekolojîk dikare di çandinîgehan de nêzîkatiyên rêveberiya nû pêşniyar bike. Têgeh pir caran bi neheqî tête bikar anîn, ji ber ku peyv dikare wekî zanistek, tevgerek, an pêkanînek çandinî were bikar anîn. Agroekolojîsten cûrbecûr çandinîparêzan dixwînin. Zeviya agroekolojiyê bi yek rêbazek taybetî ya çandiniyê re ne têkildar e, gelo ew organîk be, nûvejener, entegre, an konvansiyonel be, xurt be an berfireh be, her çend hin kes navê bi taybetî ji bo çandiniya alternatîf bikar tînin.
Binavî.
Agroekolojî ji hêla OECD ve wekî "lêkolîna têkiliya hilberên çandinî û hawîrdorê." Dalgaard "et al". agroekolojî wekî lêkolîna danûstendinên nebat, heywan, mirov û derdorê di nav pergalên çandiniyê de binav dikin. Francis "et al". jî pênaseyê bi heman rengî bikar bînin, lê fikirîn ku divê ew bi mezinbûna xwarinê re were sînorkirin.
Agroekolojî nêzîkatiyek berbiçav e ku dixwaze çandinî û civakên herêmî bi pêvajoyên xwezayî re ji bo berjewendiya hevpar a xweza û debara jiyanê li hev bîne.
Agroekolojî bi xwezayî piralî ye, di nav de zanistên wekî cotkarî, ekolojî, zanista jîngehê, civaknasî, aborî, dîrok û yên din. Agroekolojî zanistên cihêreng bikar tîne da ku hêmanên ekosîsteman ên wekî taybetmendiyên axê û têkiliyên nebat-kêzikan fam bike, û her weha zanistên civakî bikar tîne da ku bandorên pratîkên çandiniyê li ser civakên gundî, astengiyên aborî yên ji bo pêşxistina rêbazên hilberînê yên nû, an jî faktorên çandî yên ku pratîkên çandiniyê diyar dikin fêhm bike.  Taybetmendiyên pergalê yên agroekosîstemên xwendî dibe ku ev be: hilberîn, aramî, domdarî û wekhevî. Agroekolojî tenê bi yek pîvanek ve tine ye; ew dikare ji genek takekesî bigire heya tevahî nifûsê, an jî ji zeviyek tenê di çandiniyek dayî heya sîstemên cîhanî.
Wojtkowski ekolojiya ekosîstemên xwezayî ji agroekolojiyê cihê dike ji ber ku di ekosîstemên xwezayî de ji aboriyê re tu rol tune, lê di agroekolojiyê de, mîna ku li ser organîzmayên di derûdorên plansazkirî û birêvekirî de disekine, ew çalakiyên mirovî ne, û ji ber vê yekê jî aborî, yên bingehîn in hêzên birêve dibin ku di dawiyê de qadê kontrol dikin. Wojtkowski hizirmend û zagonî yên li agroecology di çandinî, daristan û agroforestry di pirtûka 2002 wî.
Cûre.
Buttel di gotarek konferansê ya 2003-an de çar cûreyên agroekolojiyê destnîşan dike. Cûreyên sereke yên ku ew jê re dibêjin "çandiniya ekosîstemê ya" ku ew îdîa dike ku ji ekolojiya ekosîstema Howard T. Odum digire û kêmtir li civaknasiya gundî "disekine", û "agroekolojiya çandinî ya" ku ew destnîşan dike ku ew ber bi pêşvebirina zanîn û pratîkên çandiniyê ve "domdartir ve têne rêve" kirin. Cûda cûrbecûr sêyemîn Buttel "aboriya siyasî ya ekolojîk bi nav dike" ku ew wekî rexne kirina siyaset û aboriya çandiniyê û giraniya siyaseta radîkal destnîşan dike. Cûda piçûktirîn û nûtirîn "ekolojiya çandiniya nifûsê ya" ku ew dibêje pir dişibe ya pêşîn, lê ew ji zanista ekolojiyê ve hatî girtin di bingeh de li ser bingeha teoriyên nûjen ên ekolojiya gelheyê wekî dînamîkên gelheyê yên celebên pêkhatî, û têkiliyên bi avhewa û biogeokîmya, û rola genetîkê.
Dalgaard "et al". nêrînên cihêreng destnîşan bikin: ya ku ew ji agroekolojiya zû "entegrasyon" re dibêjin, wek lêpirsînên Henry Gleason an Frederic Clements. Guhertoya duyemîn ew Hecht (1995) wekî peydakirina agroekolojiya "zor" tînin ziman ku ew wekî reaksiyontir li hember siyaseta hawîrdorê didin nasîn lê di yekîneyên û teknolojiya pîvandî de ne. Ew bixwe navên xwe didin agroekolojiya "nerm" ku ew diyar dikin ku ew hewl didin ku agroekolojî li gorî "sermaya nerm" wekî çand an ezmûnê bipîvin.
Têgîna agroekolojiyê dibe ku ji hêla mirovan ve ji bo zanistek, tevgerek an pratîkek were bikar anîn. Bikaranîna navê wekî tevger di salên 1990-an de, nemaze li Dewletên Yekbûyî (Emrîka) pirtir dibe. Miguel Altieri, yê ku komên Buttel bi agroecologists "siyasî", prolifically Di vê wateyê de hatiye weşandin. Wî li çandiniya domdar, çandiniya alternatîf û zanîna kevneşopî agroekolojî sepandiye.
Têgihiştinî.
Dîroka agroekolojiyê bi vê ve girêdayî ye ku hûn wê wekî laşek ramanê an rêbazek pratîkê binav dikin, ji ber ku li çaraliyê cîhanê gelek çandên xwecihî bi awayekî dîrokî bikar anîne û aniha jî pratîkan bikar tînin em ê niha zanîna agroekolojiyê bikar bînin. Nimûne de Maori, Nahuatl, û gelek din gelên xwecih. Bi navûdengî, mirovên Mexica yên ku li Tenochtitlan li pêş-kolonîzasyona Amerîkayê rûniştibûn pêvajoyek bi navê chinampas bikar anîn ku bi gelek awayan neynika karanîna kompostosê di çandiniya domdar a îro de dike. Bikaranîna pratîkên agroekolojîk ên wekî bîsîkleta xurekê û çandiniya navbajêr bi sed salan û gelek çandên cihêreng pêk tê. Niştecîhên xwecihî jî naha beşek mezin ji mirovên ku pratîkên çandinî bikar tînin, û yên ku ketine nav tevgerê ku bêtir çandiniyê bikin paradîgmayek çandiniya çandî.
Li gorî Gliessman û Francis "et al"., cotkarî û ekolojî yekem car bi xwendina ekolojiya çandî ji hêla Klages ve di sala 1928an de hate girêdan. Ev xebat lêkolînek e ku derê çêtirîn çêtirîn çêdibe.
Wezel "et al". dibêjin yekem behskirina termê agroekolojî di sala 1928an de, bi weşandina termê ji hêla Basil Bensin ve bû. Dalgaard "et al". îdîa kir ku zoologê alman Friederichs yekem bû ku di sala 1930an de navê xwe di pirtûka xwe ya li ser Ajalnasî çandinî û daristanî de bikar anî, li pey fîzyolojologê çandinî yê amerîkî Hansen di 1939an de, her du jî peyva sepandina ekolojiyê di nav cotyarî.
Pirtûka Tischler a 1965an "Agrarökologie" dibe ku yekem be ku bi navê 'agroekolojî' be. Wî pêkhateyên cihêreng (nebat, heywan, ax û avhewa) û têkiliyên wan ên di nav agroekosîstemekê de û hem jî bandora rêveberiya çandiniya mirovan li ser van pêkhateyan analîz kir.
Zêdetir pirtûk û gotarên ku têgeha agroecosystems û peyva agroecology bikar tînin di 1970-an de dest pê kirin. Li gorî Dalgaard "et al"., Ew dibe ku têgîna "ekolojiya pêvajoyê" bû ku wekî Arthur Tansley di 1930an de lêkolîn kir ku feraseta agroekosystemên 1974an a Harper, ku ew bingeha agroekolojiya nûjen dihesibînin, îlham girt. Dalgaard "et al". îdîa dike ku lêkolînên Frederic Clements ên li ser ekolojiyê bi karanîna zanistên civakî, ekolojiya civakê û "perspektîfa peyzajê" agroekolojî ye, her weha lêkolînên Henry Gleason ên li ser ekolojiya nifûsa nebatan bi karanîna pisporên zanistî yên cuda. Xebata Ethnobotanist Efraim Hernandez X. li ser zanîna kevneşopî li Meksîkî di 1970-an de bû sedema bernameyên nû yên perwerdehiyê di agroekolojiyê de.
Xebatên wekî "Bihara Bêdeng", û "Sînorên Mezinbûnê bû" sedem ku gel hay ji lêçûnên hawîrdorê yên hilberîna çandiniyê hebe, ku bû sedem ku di domdariya ji 1980an de dest bi lêkolînan bike. Dîtina ku "çerxa" civakî-aborî bingehîn e, di gotara "Agroecologia del Tropico Americano" ya 1982"an de" ji hêla Montaldo ve hatî bikar anîn, ku dibêje ku dema sêwirandina pratîkên çandiniyê ev kontekst ji çandiniyê nayê veqetandin. Di 1985an de Miguel Altieri lêkolîn kir ku tevhevkirina çandinî û pergalên çandiniyê bandorê li ser nifûsa kêzikan dike, û Gliessman çawa pêkhateyên sosyo-ekonomîk, teknolojîk û ekolojîk didin hilbijartinên hilberîner ên pergalên hilberîna xwarinê.
Di 1995an de "Edens" "et al". di Sîstema Çandiniya Berdewam û Pergalên Çandiniya Yekbûyî de aboriya pergalê, bandorên ekolojîk, û exlaq û nirxên li çandiniyê nirxand.
Tevgerên civakî.
Çend tevgerên civakî agroekolojî wekî beşek ji stratejiya xweya rêxistinbûnê ya mezintir qebûl kirine. Komên mîna la Via Campesina ji bo gihîştina serweriya xwarinê agroekolojî wekî rêbazek bikar aniye. Agroekolojî ji hêla cotkaran ve jî hatiye bikar anîn ku li dijî qalibên geşepêdana çandiniya gerdûnî ya bi şoreşa kesk re têkildar be.
Amerîkaya Latîn.
Teknîkên agroekolojîk piştî hilweşîna Yekîtiya Soviyetê di sivikkirina qeyrana xwarinê ya li Kubayê de roleke girîng lîst. Organoponîkî Kubayê, ku beşek ji çandiniya bajarî ya Kubayê ye, di warê çandiniya cotkariyê de hatiye lêkolîn kirin.
Josep Garí li Ekvadorê agroekolojiya gelên xwecihî ya herêma Pastazayê xwend. Agroekolojiya herêmî bi zanebûn û çavkaniyên nû, wekî ya ku ji hêla projeyên geşedanê, înîsiyatîfên lêkolînê û danûstandinên çandî ve têne peyda kirin, pêşve diçe. Gelên xwecihî, ji dêvla ku li şûna wan bin, piştgirî didin siyaset û bernameyên geşepêdanê da ku piştgiriya pergalên xwe bikin.
Efrîka.
Garí di despêka salên 2000an de ji bo FAO du gotar nivîsandin derbarê karanîna rêbaza agroekolojîk ku wî jê re digot "cûrbecûrbuna çandinî" da ku cotkaran bihêz bike da ku bi bandorên AIDS-ê li herêmên gundewarê Afrîkayê rabin.
Di 2011an de yekemîn rûbirûbûna rahênerên çandinîparêziyê li Zimbabwe pêk hat û Danezana Shashe derxist.
Ewropa.
Li Komîsyona Ewropayê piştgiriya bikaranîna pratîkên berdewam, yên wekî çandinî azmûn, çandiniya organîk, agroecology, agroforestry û bîyara tiya heywanan standardên bi rêya Deal Green û Farm bo Fork Strategy.
Berhevdan.
Di nav wan warên lêkolînên akademîk de ku li ser mijarên bi çandinî an ekolojî ve girêdayî ne mîna cotkarî, zanista veterîner, zanyariya hawîrdor û yên din, pir nîqaş hene ku di derheqê kîjan modela çandiniyê an çandiniyê de divê bi saya polîtîkayê were piştgirî kirin. Dezgehên çandiniyê yên welatên cihêreng di pileyên cûrbecûr de piştgiriya agroekolojiyê dikin ku dibe ku Neteweyên Yekbûyî dibe ku pêşniyara wê ya herî mezin be.
Dennis Dargul, navê wî yê fermî Musabeg Hisên Budaxbeg e.(jdb. 1974 li bajarê Hekarî) nivîskarekê kurd e.
Rojnamevan û Nivîskar Dennis Dargul di sala 1974yan de, li bajarê Hekariyê ji dayîk bûye. Ji Binemala Xanedana Pîrozbegê kinyata Budaxbegê Çelê ya Hekariyan e. Navê wî yê fermî “Musabeg Hisên Budaxbeg” e.
Xwendina xwe ya seretayî û navendî, li bajarê Hekarê li Çelê, lîse û Zanko jî (beşa Şanogeriyê) li bajarê Awistirya Wiyenna berdewam kiriye. Ji sala 1989 heta sala 1993yan hem xwendina xwe ya zankoyê dixwend hem jî, mamostetiya dibistana seretayî dikir. Di sala 2014ê Zankoya “St. Clements ” beşa Ragihandinê li bajarê Duhokê temam kir.
Di sala 1994ê heta sala 1996ê di komeleyên çandî yên Ewropayê de, xizmeta folklor û çanda kurdî dikir. Di sala 1996an de li Berlînê bû Berpirsê Enstitûya Kurdî ji bo lêkolîn û zanistiyê. Ji sala 1997ê heta sala 2001ê, di televîzyonên kurdî yên li Ewropayê li Medya TV, Ctv û Mezopotamya TV de wek modarator û pêşkêşvan xizmeta ziman û çanda kurdî kir. Li sala 2001ê bi armanca çêkirina fîlmên dokumanterî derbasî Başurê Kurdistanê bû. Ji sala 2001ê heta sala 2005ê li Bexda û Mûsilê li gel Ajansa Mezopotamyayê karê rojnamevaniyê berdewam kir. Li bajarê Duhokê yê Başurê Kurdistanê li gel çend rewşenbîran “Enstîtûya Keleporê Kurdî” damezirand. Di Enstîtûya Keleporê Kurdî de derhênerî û serpereştiya fîlmên dokumanterî kir.
Li sala 2007ê bû rêveberê Zagros TV li devera Behdînanê. Heta sala 2017ê wek rêveberê Zagros TV, derhêner û peşkêşvanê bernameyên show wek “Gulistana Keleporî” “Zagros Show” û “Diyariya Rojê” karê xwe berdewam kir.
Di Şerê DAIŞê de, sê salên xwe wek rojnamevan li gel Pêşmerge di eniyên şer de derbas kir. Li Başurê Kurdistanê 100î zêdetir fîlmên dokumanter bi navê “Bistanê Zerîn” encam daye û di hejmarek fîlmên berniyas de jî aktorî kiriye.
Denis hemwelatiyê Almanyayê ye. Zimanê kurdî, tirkî û almanî dizane. Ji sala 1995ê heta niha di xizmeta ragihandina kurdî de ye.
Di destêla sala 2019ê de jî, di televizyona Kurdistan 24ê û heta niha beşa nûçeyê yên Bakurê Kurdistanê de, karê rojnamevaniyê dike.
Berhemên çapkirî.
1: Medya û Bernamevanî – Çapa I / Silêmanî 2004.
2: Medya û Bernamevanî – Çapa II / Duhok 2008.
3: Êşa Min – Roman – Çapxana Maxmur 2005.
4: Bîstanê Zêrîn – Çapxana Hewar – Duhok.
5: Girînek Bêrondik – Helbest / Çapxana Hewar 2011.
6: Medya û Bernamevanî – Çapa 3 / Çapxana J&J 2011.
7: Di Dîroka Kurdistanê De Çel – 2019 Çapxana Sitav, ISBN: 9786057920362.
9: Bûk - Roman 2022 - Lıman Kultur yayın evı-Enqere IBSN- 978-605-73592-3-0
10: Gulnîsan - Helbest 2022 - Liman Kultur yayin evi-Enqere IBSN- 978-605-73592-2-3
Senigallia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 44 hezar 632 kes e.
Jesî, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûna Jesiyê 40 hezar û 251 kes e.
Civitanova Marche, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye. Bajarê Civitanova Marche 40 km dikeve başûrê rojhilatê bajarê Anconayê.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê digihîje 42 hezar û 251 kes an.
Fermo, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara niştecihên komûna Fermoyê digihîje 37 hezar û 732 kesan.
Osimo, bajarekî komûn a Îtalya ye. û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 34 hezar û 716 kes e.
Michael Cudlitz (born) yek ji lîstikvanê Amerîkî û derhêner, û bi nasnavê xwe yê wekî Abraham tê naskirin di rêzefîlma tirsê "The Walking Deadde". Her wesa di gelek film û rêzefîlman de lîstikvanî kirî ye.
Ew bi Rachel Cudlitz re zewicî ye.
CIA (wekî "sî ay ey" bixwîne) kurteya Central Intelligence Agency ye, ango Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê, navê saziya sîxuriya derveyî ya DYA'yê ye. Di sala 1947'an de bi fermana serokwezîr Harry S. Truman hatiye damezrandin.
Girêdayî NSC ("en es sî") ("National Security Council" - Konseya Ewlekariya Neteweyî) kar dike. Çar şaxên CIA'yê hene: nûçegirtin, çalakî, zanîstî û teknolojî û gerînendetî. CIA hatiye peywirdarkirin ku bo ewlekariya welêt sîxuriyê bike û wan wekî raport pêşkêşî NSC bike. CIA hemî karên xwe wekî hemî saziyên sîxuriyê bi dizî dike.
Christian Marie Serratos (jdb. 9. 21.1990) aktrîsa Amerîkî ye. ya wek Rosita Espinosa tê naskirin. di kanal AMC a rêzefîlma "The Walking Dead" de û her wesa di gelek film û rêzefilmên din jî de.
Jiyana zû.
Serrastkirina dawî June û ji wan herdû tîma neteweyî Înin li Pasadena, California, ji dayik bû û li Burbank, California mezin bûye. Diya wê sêwiranerek zêrgeriyê ye, û têkiliya giştî û nûnerê bazirganiyê li ACSPR e û ji nijada Meksîkî ye. Bavê wê karkerekî sazkirinê yê bi eslê xwe Italiantalî ye.
Serratos çalakvanek mafên ajalan e. Wê ji bo gelek kampanyayên PETA poz dan jiyanek vegan.
Di Adara 2017-an de, Serratos eşkere kir ku ew bi hevalê xwe re, stranbêjê David Boyd, li hêviya zaroka xwe ya yekem bûn. Di sala 2017-an de keçek wan bi navê Wolfgang hat dinyayê.
Alanna Masterson (z. 27ê Hezîranê, 1988) lîstikvanek Amerîkî ye, ya ku bi rola xweya wek Tara Chambler di rêzefîlma "The Walking Dead de" tê nasîn.
Di 4ê Mijdara 2015an de, keçek Masterson û hevalê Brick Stowell.
Stephen William Hawking CH CBE FRS FRSA (8 Çile 1942 – 14 Adar 2018) fîzîknas, kozmolojîst, û nivîskarê teorîk ê Brîtanî bû ku di dema mirina xwe de li Zanîngeha Cambridge li Navenda Kozmolojiya Teorîk derhênerê lêkolînê bû. Ew di navbera 1979 û 2009-an de li Zanîngeha Cambridge Profesorê Matematîkê yê Lukasyayê bû.
Hawking li Oxford di malbatek bijîjkan de hate dinê. Hawking di Çiriya Pêşîn a 1959-an de di 17 saliya xwe de li Zanîngeha College, Oxfordê dest bi xwendina zanîngehê kir, û li wir wî di fîzîkê de dereceya yekem a BA (Hons.) Stend. Wî di Çiriya Pêşîn a 1962-an de li Trinity Hall, Cambridge xebata xweya mezûn dest pê kir, û li wir wî di Adarê 1966-an de pisporiya têkiliya giştî û kozmolojiyê de bawernameya doktorayê di matematîkê sepandin û fîzîka teorîk de stend. Di vê heyamê de – di 1963-an de – Hawking bi rengek zû-hêdî-hêdî-pêşkeftî ya nexweşiya neurona motorê (ku wekî sclerosis lateral amyotrophic (ALS) an nexweşiya Lou Gehrig jî tê zanîn) hate nas kirin ku bi dehsalan hêdî hêdî wî felç dike. Piştî windabûna axaftina xwe, wî karibû ku bi amûrek– peyivîner –bi destpêkê de bi karanîna veguherînek destan, û di dawiyê de bi karanîna masûlkeyek rûvî re têkiliyê dayne.
Xebatên zanistî yên Hawking bi Roger Penrose re hevkariyek li ser teoremên yekdariya gravîtîkî di çarçova têkiliya giştî de û pêşbîniya teorîkî ya ku qulikên reş radyasyonê derdixin, ku bi gelemperî jêrejandina Hawking tê gotin. Di destpêkê de, tîrêjiya Hawking gengeşî bû. Di dawiya 1970-an de û li dû weşandina lêkolînên bêtir, vedîtin bi gelemperî wekî pêşkeftinek girîng a di fîzîka teorîk de hate qebûl kirin. Hawking yekem bû ku teoriya kozmolojiyê ya ku bi yekîtiya teoriya giştî ya relativîteyê û mekanîka kûantûmê ve hatî rave kirin destnîşan kir. Ew alîgirekî xurt ê şîrovekirina gelek cîhanan a mekanîka kûantûmê bû.
Hawking bi gelek xebatên zanyariya populer ên ku têorî û kozmolojiya xwe bi gelemperî nîqaş dike, serkeftina bazirganî bi dest xist. Pirtûka wî "Kurtîyeke Mêjûwa Wext" di nav 237 hefteyan de ji bo rekor-şikestinê di nav lîsteya bestsellerên "Sunday Times" de derket. Hawking Hevkarê Civaka Keyaniyê bû, endamek heyatê yê Akadêmiya Zanistî ya Papatîkî, û wergirê Medaliya Serokatiyê ya Azadiyê, xelata herî bilind a sivîl li Dewletên Yekbûyî. Di 2002-an de, Hawking di rapirsiya BBC -yê ya ji 100 Brîtanyayên Mezin de di rêza 25 -an de bû. Ew piştî ku zêdeyî 50 salî bi nexweşiya motora neuronê jiyam, di 14-ê Adara 2018-an de di 76 saliya xwe de mir.
Sala yekem a Hawking wekî xwendekarê doktorayê dijwar bû. Ew di destpêkê de dilşikestî bû ku dît ku wî Dennis William Sciama, yek ji damezrînerê kozmolojiya nûjen, ji stêrnasê navdar Fred Hoyle, wekî serperişterek hate tayîn kirin, û wî perwerdehiya xwe di bîrkariyê de ji bo kar têr nedît. di relativî û kozmolojiya gelemperî de. Piştî ku teşxîsa nexweşiya neurona motorê hat, Hawking ket depresiyonêher çend bijîşkên wî şîret kirin ku ew bi xwendina xwe berdewam bike, wî hest kir ku xalek hindik heye. Nexweşiya wî ji ya ku doktoran pêşbîn dikir hêdî hêdî pêşve çû. Her çend Hawking di piştevaniya piştevaniyê de zehmetiyê dikişand, û axaftina wî hema hema nezanî bû, teşxîsa destpêkê ya ku tenê du sal jiyabû bê bingeh derket. Bi handana Sciama, ew vegeriya karê xwe. Hawking dema ku di xebata Fred Hoyle û xwendekarê wî Jayant Narlikar di hezîrana 1964-an de di dersa xwe de dijberî kir, dest bi pêşxistina navûdengê ji bo birûmet û mêrxasiyê kir.
Seth Gilliam (z. 5'ê sermawezê, 1968) lîstikvanekê Amerîkî ye. Ew herî zêde di "The Walking Dead tê nas kirin".
Gilliam di 1990 de ji Zanîngeha Dewletê ya New York di bûye.
Alexandra Hetherington Breckenridge (z. 15ê Gulana 1982) lîstikvanek Amerîkî ye. Wê bi rolên piştgirî di fîlimên komedî yên ciwan de "Big Fat Liar" (2002) û "She's the Man" (2006) de lîstikvanî kir ye. û her wesa wê di rêze filmê "The Walking Dead" jî de lîstikvanî kirî ye. Her wesa wê di gelek film û rêzefîlman din jî de lîstikvanî kirî ye.
Breckenridge di 9. 2015 de bi gîtarîst Casey Hooper re zewicî. Di 9. 2016-an de zarokê wanê yekem, kurek bi navê Jack hat dinê. Zarokê wanê duyemîn, keçek bi navê Billie, di Kanûna 2017an de hate dinê.
Harry S. Truman, (jdb. 8ê gulanê, 1884 - m. 26ê kanûna pêşîn, 1972) serkomarê 33ê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1945-1953) bû. Ew wekî[cîgirê serkomarî piştî mirina Franklin D. Roosevelt bû serkomarê Amerîkayê. Serkomariya Trumanî hevdema bûyerên giring yên mîna xwedanedesta Almanyayê, dawîbûna Şerê Cîhanî yê Yekem, Bombebarana Navokî ya Hîroşîma û Nakazakiyê, xwedanedesta Japonê, damezirandina Rêkxistiya Neteweyên Yekgirtî, Marşal Plan jibo jinûveavakirina Ewropayê, Destûrên Trumanî jibo zevitkirina Komûnîzmê, destpêka Şerê Sar, çêbûna NATOyê û Şerê Koreyê bû. Van hemî bûyeran û gelek arîşeyên navxweyî karekê weha kir ko Dwight D. Eisenhower bikarit desthilata 20 salî ya Demokratan dawî bikit.
Ew yek ji siyasetmedarên Demokratan e. Di dema serokwezîrtiya xwe de CIA damezrandiye û bi navê Doktrîna Truman di 12ê adarê 1947 de li kongreyê doktrînek daye pejirandin. Ev doktrîna han, polîtîkaya DYE bo nêrîna Şerê Sar û berjewendiyên derveyî rave dike.
Destpêka jiyanê.
Herî li 8ê gulana 1888ê li Lamara wîlayeta Missouri ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat dinyayê. Ew zaroyê duyê yê Can Endirsin Trûmen "John Anderson Truman" î û Marta Êlên Yang Trûmen "Martha Ellen Young Truman" ê bû.
û 26ê kanûna pêşîn 1972 li Kansas City jiyana xwe ji dest daye.
çep
Jeffrey Dean Morgan (jdb.) lîstikvanekê Amerîkî û çêkerê fîlimên televîzyonî ye. Ew bi rolên xwe wekî John Winchester di rêzefîlma tirsê ya fantasy "Supernatural" (2005–2007; 2019), û di gelek film û rêzefîlma de wek "The Walking Dead" (2016 – aniha) û yên din jî de lîstikvanî kirî ye.
Morgan ji 1992 heta 2003 bi lîstikvana Anya Longwell re zewicî bû. Di 2007an de, ew bi kurtasî bi "hevjîna" berê ya "Weeds" Mary Louise Parker re têkildar bû; Tevlêbûna wan di Nîsan 2008 de qediya.
Di 2019 de, Morgan li Taxa NoHo ya Jêr Manhattan li New York City xaniyek kirî.
Janet Ruth Montgomery (z. 29 Çirî 1985) lîstikvaneke Birîtanya ye. Wê di gelek film û rêzefîlman lîstikvanî kirî ye.
Montgomery li Engilîzîstan ji dayik bû. Apê wê lîstikvan e. Birayek wê ya piçûk heye, Jason, ku ew jî lîstikvan e. Wê di 2017 de dest bi hevalbendiya nivîskarê afirîner Joe Fox kir. Ev di Mijdara sala 2018 hat ragihandin, û yekem zarokê wan a keça 2019 ji dayîk bû.
Alexander Harper "Xander" Berkeley (z. 16 Kanûn 1955) lîstikvanek Amerîkî ye. Ew herî zêde ji bo rolên xweyên televîzyonê wekî George Mason di "24", Sheriff Thomas McAllister li ser "The Mentalist", û her wess di"The Walking Dead gelek hatiye nas kirine".û di gelek film û rêzefîlman din jî de lîstikvanî kirî ye.
Pêşveçûnî.
Berkeley û Sarah Clarke di 2002-an de li ser koma "24" -an
Xelat.
Di 2013 de, Berkeley xelata Streamy "Performansa ji bo kesê Herî Baş, Drama" ji bo rola xweya sereke di rêzefîlma navdar a "The Booth at the End de stend".
Berkeley hunermendê make-up, resam û peykertraş e. Ew di 2001 de li ser dika "24" saliyê bi lîstikvana Sarah Clarke re hevdîtin kir û sala "paşîn" bi wê re zewicî. Her du digel keçên xwe, Olwyn Harper (di 2006-an de çêbûye) û Rowan Amara (di 2010-an de çêbû), li Maine û Los Angeles dijîn.
Katelyn May Nacon (, li Atlanta, Georgia, DYA) aktrîseke ciwan a amerîkî ye. Ew rola Elisia Brown di filmê Go90 tevna Tagged de (2016–2018) dilîze; her wesa rola Enid di rêzefîlmê tirsê yê The Walking Dead de jî (2015–2019) dilîze.
Nacon dibistana amadeyî xwe li Woodstock, Georgia, xwendiye. Her wesa ew niha karê xwe li ser YouTubeê dike
Ey avê av navê helbesteke Feqiyê Teyran e.
Kengî hat nivîsandin?
Ey av û av ey av û av
Ma tu bê eşq û muhbetê
Ji işqa kê her têy û têy
Heta kengê her bêy û bêy
Avi Nash, lîstikvanek Amerîkî ye. ku bi rola xweya Siddiq di rêzefîlma televîzyona atirsê a "The Walking Dead" (2017–2020) tê nasîn.
Ew niha di navbera Los Angeles, London, û New York City de dimîne.
Mossad (îbranî: המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, ango saziya sîxurî û operasyonên taybet) saziya sîxuriya dûgela Îsraelê ye. Di 1ê nîsana 1951ê de hatiye damezrandin.
Navenda Mossad li Tel Aviv e. Li dora 1.200 xebatkarên wê he hene. Xebatkarên wê du cure ne. Kesên kadro û alîkar. Di nava saziyên sîxuriyê de ya herî navdar û profesyonel tê zanîn. Reuven Shiloah, yekemîn serokê Mossadê ye.
Pênc beşên saziye hene.
Mossad di dema Şerê Sar de gelek operasyonên mezin li dijî bloka rojhilatê kiriye û di pirraniya wan de biserketiye. Mossad bi saziyên sixurî yên welaten din re jî xebatan dike. Bi MÎTa tirkan re jî gelek operasyon kirine. Bo mînak dîlgirtina serokê PKKê Abdullah Öcalan li Kenyayê. Di vê çalakiyê de li gel CIA û MÎT cih girtiye.
Fabriano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 30 hezar û 809 kes e.
Falconara marittima, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 25 hezar û 752 kes e.
Porto Sant'Elpidio, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 25 hezar û 652 kes e.
Recanati, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 21 hezar û 76 kes e.
Tolentino, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 18 hezar û 578 kes e.
Castelfidardo, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 18 hezar û 251kes e.
Sant'Elpidio a Mare, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 17 hezar û 77 kes e.
Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî (tirkî: "Milli İstihbarat Teşkilatı", ligel kurtenavê wê "MİT" jî tê naskirin), navê saziya sîxurî ya Tirkiyeyê ye. Serokê wê yî niha Hakan Fidan e. Wekî hemî dezgehên din ên Tirkiyeyê "MİT" jî di bin kontrol û desthilatdariya Konseya Ewlekarî ya Neteweyî (bi kurteya tirkî "MGK") de ye ku ew bi xwe jî di bin siya artêşa Tirk de ye. "MİT" bi CIA, MOSSAD û gelek saziyên sîxuriyê din re bi hevparî jî xebatan dike.
[http://www.mit.gov.tr/ Malpera Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT)]
Porto San Giorgio, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 15 hezar û 971 kes e.
Grottammare, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 16 hezar û 6 kes e.
Urbino, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 13 hezar û 820 kes e.
Omêd Ebdulrehman Hesen, tê nasîn bi Omêd Xoşnaw, 1ê hezîrana 1977 li Hewlêrê ji dayik bûye, siyasetmedarekî kurd ê başûr yê Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP).
Sala 1977ê li Hewlêrê ji dayik bûye. Di herdu xûlên 4 û 5 serokê fraksyona PDKê bû li Parlamena Kurdistanê, pêşda sekreterê Yekîtiya Lawan a Demokrat a Kurdistanê bûye. Piştî nêzîkî sê mehan ji koça dawî ya Firset Sofî parêzgarê berê yê Hewlêrê, li 8ê sibata 2021ê weke parêzgarê nû yê Hewlêrê hat hilbijartin.
Lîsteya bajarên Polendayê bi rêza alfabeyê.
Çavkanî.
*
Polonyayê
Li jêr lîsteyek ji bajarok û bajarên li Swîsreyê ye. Heta sala 2014an şaredariyên ku ji 10.000 şêniyên wan zêdetir in wekî bajarok dihatin hesibandin (almanî:Stadt/Städte, fransî:ville, îtalî:città). Ji sala 2014an ve, Daîreya Statîstîk Federal (FSO) algorîtmayek nû (bi navê Almanî:Statistische Städte û fransî:Villes statistiques bikar tîne, ku diyar bike ka ji şaredariye re bajar tê gotin an na. Niha FSO, li Swîsreyê 162 navendên şaredarî wekî bajarok, (almanî: Statistische Städte, fransî: Villes statistiques) dihesibîne. Wekî din, hinek navendên şaredariyan jî li cihê danasînek bi vî rengî pêk nayînin û xwe hêj jî wekî gundekî dibînin lê di karê fermî de xwe wekî şaredarî binav dikin (almanî: Gemeinde, fransî: komûn, îtalî: komune)
Swîsreyê
Şîzofrenî, ji grekî tê. Wateya wê parçebûna kesayetiyê ye. Yek ji nexweşiyên psîkologîk ji grûba psîkozan e û karê psîkiyatriyê ye. Di ramane, tevgerê û fonksiyonên mêjî de xirabûn, parçebûn e. Di beşa psîkiyatriyê de cihekê xwe yê girîng heye û tedawiya wê pirr dijwar e.
Cara yekemîn di sala 1907an de ji aliyê psîkiyatrê navdar ê Swîsre yî Eugen Bleuler hatiye binavkirin. Afirandina ramanan, têkiliyên di navbera fonksiyonên kesayetî û hişarê, rewşa hestan hwd parçe parçe bûye. Nexweş êdî bi zimanekê taybet diaxive. 80 % şîzofrenîk halûsînasyonan dibihîsin û dibînin. Raman û baweriyên paranoîk pirr in.
Zanîst di wê baweriyê de ne ku bingeha vê nexweşiyê di ciwaniyê de tê avêtin. Sedemên wê yê genetîk hene lê epîlepsî, alkolîzm û raxwarina madeyên wekî eroîn, haşhaş, nexweşî tûmor û darbeyên di mejiyê de girîng in. Nexweşî di mêran de zû (12-13 salî), di jinan de dereng (40 salî) xwe dide der. Lê nexweşî di demeke dirêj de digihîje û heya mirov biçe bijîşk hinekê dereng dikeve. Zanîst di wê baweriyê de ne ku hormonên jinan di vê cûdatiyê de rolekê dileyîze. Dîsa jî binexweşketina mêr û jinan wekî hev in. Ji 10-15 % û pirraniya wan jî mêr di vê nexweşiyê de xwe dikujin. Pirr kêm be jî bi zarokên wekî 8 salî de jî hatiye dîtin. Tesbîtkirina vê nexweşiyê hinek tevlîhev e. Bo mînak otîstîzm a zarokan hin caran bi şaşî dibe tirsa şîzofreniyê lê nerast e.
Ji 5-10% zarokên şîzofrenîkan bi heman nexweşiyê dikevin. Ev selefa han di cêwiyan de 45 % e. Kesên ku di dema ji dayîk bûnê de tûşî zehmetiyan bûne û di zaroktiya xwe de darbe li serê wan ketine yan qeza derbaskirine divê biçîn cem bijîşk û xwe kontrol bikin. Hinek vîrûs jî roleke mezin dileyîzin (Herpes simplex Tîp II, Influenza û vîrûsa Borna). Kesê li bajaran ji dayîk bûne ji yên li gundan bûne bêhtir bi vê nexweşiyê dikevin. Herwekî jiyana sosyal bandoreke mezin li destpêka nexweşiyê dike.
Cureyên şîzofreniyê.
Mixabin tedawiya vê nexweşiyê dijwar e. Li klînîkan bi salan tedawî dibin û gorî statîstîkan tenê 33 % şîzofrenîk bi temamî sax bûne heya niha. Di tedawiyê de bi pirranî metodên psîkiyatrî, derman û întegrasyona sosyal tê bikaranîn.
Kêmkirina qelewiyê, ji bo kêmkirina girseya laşî bi tevahî an ji hêla windabûna duhinê laşî ve an girseya bêhêl ve. jê re dibêjin Kêmkirina qelewiyê.
Kesên ku kîloyên laşên wan zêdene an di qelew in, Mirov bi kêmkirina qelewîya xwe dikare metirsiyên tenduristiyê kêm bike. bi kêmkirina qelewîya laşî dikare êşan kêm bike. û Kêmkirina kîlo dikare bibe sedema kêmkirina tansiyonê (tansiyona bilind), lêbelê gelo ev zirarê têkildarî tansiyonê kêm dike ne diyar e.   Kêmkirina Qelewîyê bi pejirandina şêwaza jiyanê ya ku tê de kêmtir kalorî têne xerckirin tê qebûl kirin. stres an bêzarbûn dibe ku bibe sedema zêdebûna kîloyên laşî
Norwêc an jî Mîrnişîna Norwêcê (bi norwêciya bokmål: "Kongeriket Norge"; norwêciya nynorsk: "Kongeriket Noreg") welatekî li bakurê Ewropayê di navbera deryaya Bakur, Okyanusa Atlasê ya Bakur û li rojavayê Swêdê ye. Welatekî li rojavayê Skandinavyayê ye. Sînorê wê bi Swêd, Fînland û Rûsyayê re heye. Welatên cîran, Fînland 729 km, Swêd 1.619 km, Rûsya 167 km ne. Norwêc, welatekî skandînavî ye. Di welêt de, bi taybetî, çiyayên bilind û fyord hene. Norwêc nêzî Qûtûba bakûr e. Welatek ji wan welatê ku lê pirr berf tê ye. Salê 8 yan jî 9´an lê berf heye. Lê ji çar bahrên wê, nêzî sê bahrên wê avî ye û bahr li ber e.
Dirêjahiya sînorên wê, 2.515 km ye. Gelheya wê, 4,92 milyon a. Nêzî ku bibe 5 milyon. Koma etnikî ku piştî norwêciyan re û mazin a û li bakûrê wê dijî, ji wan re sámî tê gotin. Di gotina sámî, bi norwêcî "samer" de, pêvoka "-er" ji bo zêdebûnê bêne ser ziman e. Tişta ku pê dabara xwe dikê jî, masî, weke karekî binesazî yê welêt tên çêkirin û firotin. Wekî din jî, li welêt, petrol heya û weke welatê skandînavî yê herî zêde ku lê petrol derdikeve ye. Ji bilî wê jî, hin çandin qût û zadên din û firotina wan li welêt, weke karekî mazin bi rê ve diçêt.
Bi kurtasî dîroka welêt.
Norwêc, weke welatekî ku li Skandinavyayê dijî ye. Dîroka wê heta sedsala 9'an a piştî zayînê tê qaydkirin. Dîroka wê vê ya vê demê, weke dîroka mîtolojîk e û di norwêcî de jê re "Nørront-tid" tê gotin. Bi vê yekê re, dîroka wê, tê ser ziman. Ev deme dîroka wê, li ser wê pirr vegotin hene. Ji wê demê re, wekî din jî, tê gotin "deme Vîkîngan" û an jî bi norwecî "vikingtid". Norwêcî ji bi koka xwe ve vîkîng in. Bi wê re mirov divêt ku bibêje ku welatên skandînavî hemû jî xwediyê heman kokê ne.
Norwêcê, ev demên wê yê kevn in û weke demna ku zêde di derbarê wan de ne hatiya nivîsandin in. Bi vegotinî, çîrokî, mîtolojikî û hwd, bi vegotinên di derbarê wê de hene. Ji vê re jî "Nørront-tid" tê gotin. Norwêc, demeke xwe ya dîrêj, di bin serdestiya Danîmarkayê de di bihurêne. Di wan demên wê de, bi Danîmarkayê ve girêdayî ye. Tê qaydkirin ku Norwêc, ser 400 salî re bi vê rengî bi Danîmarkayê ve girêdayî dimenêt. Piştre wê jev veqetiyê. Ji vê dema ku bi Danîmarkayê ve girêdayî ye jî tê gotin ku "deme bi Danîmarkayê ve girêdayî". Norwêc, heta wê demê salên 1814´an, wê bi Danîmarkayê ve bimêne. Di vê demê de, Danîmarka bi Firansayê re tevdigeriye. Hingî, di wê demê de Napoleon li Firansayê deme wî bû. Piştî ku ew li dijî, hêzên rojava dikeve şerekî mazin de û winda dike, êdî wê Norwêc, ji Danîmarkayê were qûtkirin. Piştî ku Napoleon windakir, wê ev yek bibe. Piştre, wê bi Swêdê ve were girêdan. Swêd, weke hêzeke mazin ya demê, bi hêzên ku li dijî Napoleon di sekin in re tevdigeriya û bi wan re gava xwe diavêt.
Di vê demê de, wê têgihiştina norwêcitiyê bi norwecîyan re çê bibe û wê bidest xwe naskirinê bikin. Hingî, wê lêgerin bibin. Mirovên weke Henrik Wergeland (1808-45) derdikevin û mafê Norwêcê û têgihiştina wê diafirênin. Destûra wê ya bingihîn ku weke "Pirtûka Sor" tê nasin, temenê wê di demê de di sale 1914´an de tê avêtin. Piştre hin bi hin wê Norwêc bi xwe û navê xwe derkeve li holê. Parlamena wê ku bi norwêcî bi navê "stortinget" tê nasin di sale 1884´an de ava bû. Piştre wê di sale 1905´an de, wê bi riya hilbijartinan re ku di wê demê de keyê Swêdê biryarê dide, serbixwebûna wê dibêt. Swêdî û norwêcî, bi hev re şer nakin. Rêzê li biryara hevdû re didin. Piştî ku di hilbijartinên de norwêcî, biryara vaqatînê didin, êdî Norwêc, ji Swêdê di veqetiyê û weke welatekî serbixwe tê nasin.
Sîstema siyasî ya Norwêcê.
Sîstema Norwêcê demokrasî ye. Lê hê jî key lê heye. Lê key, wilo zêde ti mafê wî zêde nîne ku kifş bike. Navê wî Harald V (Haraldê Pêncan) e. Lê ew mafê wî heya ku li parlamenê, biryaran binerê û di derbarê wan de di nava dewletê de hizrên xwe bêne ser ziman. Norwêc, welatekî ku endamê NATO'yê jî ye. Lê bi serê xwe ye. Û hertimî bi serê xwe tevgeriya ye. Li welêt, mafê mirovan pêşketî ye. Sîstema hilbijartinê ya bi partiyan lê heye. Pereyên wê jî, jê re "kron" tê gotin.
Li ku weke roja netewî ya ku her sal roja 17 gulanê, "syttende mai", tê pîroz kirin. Ev roja, weke roja bûna destûrê ya û destpêka wê di sale 1814´an de ye.
Pêşketina Norwêcê.
Norwêc, welatekî ku ji aliyê binasaziyê ve pirr pêşketî ye. Binasaziya pirr pêşxistiya. Binasaziya wê li ser bahrê, binasaziya welêt û ya teknolojiyê pêşketî ye. Heta salên 1970'yî jî, weke welatekî xizan jiya. Lê piştî ku kifşkir ku dibin axê de petrol heye û kifşkir, êdî hin bi hin pêşket. Ji aliyê tenduristiyê û hwd de jî, xwediyê sîstemeke pêşketî ye. Li welatên Skandînaviyayê, weke welatê herî ku di warê tenduristiyê de pêşketî ye tê zanîn. Ji aliyê biyoloji û teknolojiyê ve, bi vê yekê, ji salên 1970'î û pê de, êdî bi pêşketina xwe re şoreş li ser şoreşê da kirin.
Çand û ziman.
Li welêt, ji aliyê wêje û çandê ve pêşketina wê heye. Ji salên 1800'î û pê de, pêşketina wê ya di wan waran de heya. Mirovê ku di wan deman de mohra xwe li wêje wê xistiya jî, Henrik Ibsen e. Bi wê re, ku ji wê demê maya Ameliya Skram e. Weke jina rewşenbîr ya demê ya bi tenê jê tê zanîn.
Zimanê norwêcî, di wan deman de, di zarava bûn. Yek jê re "riksmål" dihat gotin ku î ro jê re dibêjin "bokmål" û weke zimanê herî zêde tê bikarhanîn. Riksmål, berî bokmålê ye. Lê zimanê berê yê wê demê jî jê re "nynorsk" yanî norweciya kevn tê gotin. Ev zarava, di roja me de, wilo zêde nayê bikarhanîn. Herî zêde, bokmål tê bikarhanîn.
Dema şerê cihanê ê duyem û Norwêc.
Di deme şerê cihanê yê duyem de, artêşa naziyan, dikeve Norwecê de û Norwecê hemûkî dike bin destê xwe de. Artêşa Norwêcê li ber wê nikarê li ber xwe bide. Lê xalkê Norwêcê, li ber naziyan li ber xwe didin û şerê bênîzam ê gerîla li dijî naziyan didina dest pê kirin. Weke mînak ku heta roja me, weke sembola wê şerê li dijî naziyan li Norwêcê heye Max Manus heye. Max Manus, leşkerekî ku dilê wî bi welatê wî ve bû. Li dijî naziyan, tekoşîna xwe dide meşendin û derbeyên mazin li hêzên naziyan dixe. Ku weke bûyereke pirr bi nav û deng li Norwêcê û di deme wî şerê de diderdikeve li pêş, kişta mazin ya naziyan ya şer û bi hezaran ton e, ew mirov bi çend hevalên xwe re li keviya Norwêcê li ser behrê wê noqî avê dikin û ev bûyar weke derbeyeke mazin li çengê artêşa naziya ya aliyê Îskandinavya jî ye.
Li Ûkraynayê 24 oblast û 459 bajar (bi ûkranyayî: мiсто, "misto") hene. Ji van bajaran, Kîev û Sevastopol xwediyê statûya taybet in. Her wiha bajarê Qirimê ku li sala 2014an ji aliyê Rûsya ve hate dagirkirin, li gor makeqanûna Ûkraynayê komareka xweser e. Dîsa qismek ji bajarên Danyetsk û Luganskê -ku wek Herêma Donbassê tên binavkirin- li bin kontrola alîgirên Rûsyayê ne. Li herêma Donbassê ji sala 2014an ve şerê navxweyî didome.
Bi giştî 279 bajarê rayon û 178 bajar ên ku bi oblastekê ve girêdayî ne hene.
Li gor hejmara nifûsê bajarên herî mezin Kîev, Xarkiv û Dnîpro ne. Bajarên wek Xarkov, Dnîpro û Zaporîjya bi sanayîyê û bajarên wek Kîev, Odessa û Lvîvê jî di warê turîzmê de pêşketî ne.
Ûkrayna
Sam Mîrza, wê hingê navê xanedaniya yekem wekî Safah Safi II (1648, Isfahansfahan, parêzgeha Isfahansfahan - 29ê Tîrmeh 1694, Isfahansfahan, parêzgeha Isfahansfahan), û bêtir bi navê Silêman, navê xanedana duyem hate nas kirin. VIII hukumdarê Sefewî ye, wî ji 1ê Mijdara 1666 heya 29ê Tîrmeha 1694 hukim kir.
Jînenîgarî.
Sam Mirza di Sibat an Adar 1648 de li bajarê Isfahansfehanê ji dayik bû. Bavê wî Abbasah Abbas II, Safahê Sefewî berî wî bû, û diya wî Nakihat Khanum, xanima bi eslê xwe Çerkez bû. 3 birayên piçûk ên Sam Mirza hebûn: Hamza Mirza, Ismail Mirza û Mirza Ali Nagy. Wekî din, du xwişkên Sam Mirza hebûn ku em navê wan nizanin.
Sam Mirza di zarokatiya xwe de di haremê Shahah de dijiya û hema hema ew neçû dev ji şehê xwe berda. Aga Nazira, xulamek, li vir lênihêrî wî. Gava Sam Mîrza Shahah wekî Shahah hate îlan kirin, ew ji bilî Azerbaycanî nikarîbû bi zimanek din bipeyive. Piştî ku theah hate îlan kirin jî, ew bi Farisî pir xirab diaxive.
Di her warî de, Sam Mirza li paş bavê xwe Abbasah Abbas II bû, ku di berteka wî ya li hember bûyerên serdema wî de xuya bû.
Darvekirina wî.
Abbasah Abbas II di 25ê îlona 1666an de, bêyî ku kesek hilbijêre mir. Pênc roj şûnda, xebera mirina padîşah li seranserê paytextê belav bû. Karbidest û dadgerên ku di haremê de dixebitîn dixwestin ku Hamza Mirza-7-salî wekî padîşah were bijartin, ji ber ku ew difikirîn ku birêvebirina wî hêsantir e. Lêbelê, neviyê Hamza Mirza, Agha Mubarek, piştrast kir ku Sam Mirza wekî padîşah hate hilbijartin, û ew kurê xweyê mezin binav kir.
Safî Mîrza gelek salan li qesrê mezin bû û di dawiyê de ji şahînşahiyê ket. Ji ber vê sedemê, gava şandiyê meclîsa serayê ji Damgan hat û ji diya xwe Çerkez re got ku kurê wî ji bo ku hilkişe ser text, ji heremê derkeve, diya Safi naxwaze wî radestî şandî bike. Ji ber ku diya wî difikirî ku zilam derewan dike, û Abbasah Abbas ew şand ku kurê wî bikuje.
Di van bûyeran de, diyar bû ku mîr di haremê qesrê de bi tevahî di bin tecrîdê de dimînin. Piştî mirina Shahah jî, piraniya karbidestên leşkerî û dadgehê nizanibûn mîr çend salî û çend salî ne. Heya mîran difikirîn ku Shahah Abbas IIê Sam Mirza kuştiye.
Ez Heyam:.
Rojek piştî civînê, di 1ê Çirî 1666 de, Sam Mirza II wek IIah Safi hate ser text. [1] Merasîma serkutkirina şahê nû li Îsfehanê di bin serokatiya -êx-ul-Muhammadslam Mihemedbagir Sabzavarî de hate li dar xistin. Di merasîmê de, serê 300 leşkerên Ozbek ji şahê nû re hatin pêşkêş kirin. Di vegerê de, padîşah xelatek mezin belav kir. Wekî din, diyarî dan 300 kesên ku xwe spartin qesra Sefewiyan da ku ji leşkeriya Osmanî neçin.
"Firoşgeh vebûn, û jiyan wekî ku carek din çu qewimî berdewam kir. Yên ku mal û dikanên xwe kilît kirin, ji talan û şer talan kirin, vegeriyan jiyana xweya normal."
Sala yekem a desthilatdariya Safi II pir serneketî bû. Mînakên van têkçûnan erdheja memaxî ya 1667, nexweşiyên cûr bi cûr ên ku li seranserê împaratoriyê belav dibin, û meşa Qozakan ber bi parêzgehên behra Xezerê ve di bin serokatiya Stepan Razî de. Astroloşên qesrê hemî ev vegerandine ser vê yekê ku tacê padîşah di wextê rast de nehatiye girtin. Wekî çareserî, padîşah hate kuştin û paşê bi merasîmek nû vegeriya. Dema vê yekê di 20ê Adara 1668-an de hate hilbijartin.
Di van hemî pêvajoyan de, şah bi rêveberiya giştî re eleqedar nedibû û dema xwe tenê li harem derbas dikir.
Qonaxa II:.
Di 20ê Adarê 1668 de, Shahah dîsa hate ser text. Vê carê ew bi navek din wekî padîşah hate îlan kirin û navê tookah Silêman li xwe kir.
Di dema serdestiya xwe de, wî hemî hikûmet spart serokwezîrên xwe an axayên harem. Van karbidestan di serdema Shahah Silêman de gihîştin lûtkeya hêza xwe. Bertîl li seranserê împaratoriyê hevpar bû. Bacên li ser nifûsê her meh zêde bûn da ku lêçûnên mezinbûna qesrê bigirin. Vê yekê ji bo pêşxistina çandinî û warên din pirsgirêkek mezin çêkir. Mirovên sade li Isfahansfehanê bi nerazîbûnên li hember zêdebûna bacan serîhildan.
Bi Osmaniyan re têkilî:.
Piştî têkçûna Empiremparatoriya Osmanî li Viyana di 1683 de, Shahah Silêman bi Empiremparatoriya Osmanî re şerên kevneşopî neda dest pê kirin. Piştî têkçûna Osmaniyan li Viyana jî, Shahah Silêman pêşniyarên dewletên Ewropî yên ji bo tifaqek li dijî Osmaniyan red kir. Ji ber biryara determinationah a neçûna şer, pevçûnên piçûk ên sînor ne veguherîn şer. Ji ber vê yekê, piştî ku Suleyman Baban, damezrînerê bajarê Silêmaniyê, ji hêla Osmaniyan ve wekî dewlemendek hate şandin bakurê Iraqê, wî êrişên li ser erdên Sefewiyan organîze kir. Sala 1678-an, dewleta Sefewî artêşek şand bin destê Rustam Xan da ku wî şer bike, û wan Suleyman Baba têk bir û Baban hate kuştin. Lêbelê, bûyerê bandor li têkiliyên her du welatan nekir.
Sala 1691-an, dewleta Sefewî bi gelek diyariyan heyetek şand Stenbolê da ku hatina Siltan Ehmedê II-yê li ser kar.
Têkiliyên bi Gurcistanê re:.
Gurcistana Rohilat di bin hukumê dewleta Sefewî de bû, û mîrên wê ji hêla dîwana Sefewî ji nav mîrên Gurcî dihatin bijartin.
Di 1674-an de vedigere Katekîzmê, wî gazî Irakli dike. Ji tirsa ku wouldah dê Irakli wekî serwerê Kakheti destnîşan bike, Shahnazar khan (Archil) bêyî ku bi bavê xwe Shahnavaz xan (V Vhthtang) re bişêwire, direve Imereti. Suleyman Shahah tavilê gazî hnehnavaz Xan kir. Hnehnavaz xan di rê de mir û li Gum, li tenişta bavê xwe Rustam xan hate veşartin. Suleyman alsoah jî misilman kir, kurê mezinê hnehnavaz xan, û wî bi navê Shahnavaz (II) wekî walî destnîşan kir.
Di 1676 de, Shahah Silêman Mîr George XI wekî serwer destnîşan kir. Sala 1688-an, Georgi XI serhildana dijî hukumê Sefewî destpê kir. Ew difikirîn ku Empiremparatoriya Osmanî dê alîkariya vê serhildanê bike. Lêbelê, Empiremparatoriya Osmanî red kir ku alîkariya serhildêrên Gurcî bike. Li şûna George XI, mîrek Gurcî yê bi navê Hercules I hate ser kar. Ew neçar bû ku ji destgirana Georgi XI Kartli bireve. Shahah Suleyman Abbasgulu xan ji Gurcistanê re şûnda tayîn kir. Irakli ku misilman bû û navê Nazarali xan li xwe kir, wekî wekîlê Tiflîsê (Tbilisi) hate wezîfedarkirin.
Têkiliyên bi welatên Asyaya Navîn re:.
Wê demê li Asyaya Navîn çend dewlet hebûn ku bi Empiremparatoriya Sefewî re hevsînor bûn. Di dema Abdulaziz Khan de, serwerê Buxara Khanate, têkiliyên bi Sefewî re baş bûn. Wî di 1687 de desthilatdarî radestî birayê xwe kir û çû serdana Mekkeyê. Di dema serdanê de, ew di sala 1688-an de derbasî xaka dewleta Sefewî bû. Bi minasebeta wî, dewleta Sefewî li Xorasan û Isfahansfehanê şahiyên mezin saz kir. Abdulaziz xan di sala 1690-an de ji dewleta Sefewî derket û çû Mekkeyê.
Lêbelê, eşîrên Tirkmenên koçer ên ku li ser sînorên dewleta Sefewiyan dimînin, timûtim êriş birine ser erdên Sefewî. Ji bo pêşî lê bigire, di 1676 de artêşa Sefewî êrîş bir ser Astrabad. Eşîrên Tirkmen belav bûn.
Meşên bi vî rengî gelek caran ji hêla Ozbekan ve hatin organîzekirin.
Têkiliyên bi Rûsyayê re:.
Di 1667 de, peymanek bazirganî di navbera Empiremparatoriya Rûsî û Safmparatoriya Sefewî de hate îmzekirin. Li gorî vê peymanê, li xaka dewleta Sefewî mafê bazirganên bi daxistî ji bazirganên Rûsî re hat dayîn.
Di dema Shahah Silêmanê Sefewî de, meşên wêranker ên Qozakan ji Rûsyayê ber bi xaka Sefewiyan ve pir caran bûn. Meşên bi vî rengî, yên ku di salên dawîn ên desthilatdariya Abbasah Abbas II de ji nû ve dest pê kirin, di dema Shahah Silêman de dijwartir bûn. Artêşa ku ji hêla Padîşah Silêman ve hatibû şandin têk çû.
Stepan Razin, serokê Kozakan, ku ew jî bi Empiremparatoriya Rûsî re şer dikir, di 1670 de hate girtin û li Moskow hate darve kirin.
Têkiliyên bi welatên Ewropî re:.
Di vê heyamê de, ji çend welatên Ewrûpa şandî ji qesra Sefewî re hatin şandin. Piraniya van balyozxaneyan li wir bûn ku peymana bazirganiyê îmze bikin. Ew Hollandî û Brîtanî bûn ku bi taybetî ji bo bidestxistina îmtiyazên bazirganiyê pir xebitîn. Piştra, Alman û Fransî çalaktir bûn. Di pir rewşan de, di navbera van balyozxaneyan de pêşbazî hebû, û ta ku di qesra Sefewî de jî, wan dijwar şer kir da ku ji dewleta Sefewî îmtiyazan bistînin.
Piştî têkçûna Osmanî li Viyana di 1683 de, gelek dewletên Ewropî li dijî Osmaniyan tifaqek dan Sefewiyan, lê ev nehat qebûl kirin. Papa Inosan min bi pêşniyarek wekhev şandiyên şand dadgeha Sefewî.
Bi Keyaniya Danîmarkayê re pevçûn:.
Di 1687 de, Pargîdaniya Hindistana Rojhilata Danîmarkayê keştiya bazirganî ya Bengalê desteser kir û ew şand Trankebar, koloniyek Danmark li Hindistanê. Keştî dûv re şandin paytext, Kopenhagê. Keştiya ku ji hêla danîmarkî ve hatibû desteser kirin, ji navçeya Yeni Julfa ya Isfahansfahanê malên bazirganên ermenî hilgirtibû. Sefewîyan heyetek şand Kopenhagê da ku kelûpelên xwe vegerîne an jî ji bo wan drav ji hukûmeta Danmark bistîne. Dîplomatê Sefewî nameya Suah Silêman pêşkêşî King Christian V (1670-1699) kir. Name li ser navê Suah Silêman ji Christian III re hate şandin. Ji ber ku dema bûyer qewimî ew padîşah bû. Lêbelê, nûneriya Sefewî têk çû.
Nameya Safahê Sefewî û bergê nazik ê wê niha li Muzeya Huner û Sêwiranê ya Danîmarkayê têne ragirtin.
Nasnameya Suah Silêman.
Shahah Silêman di demekê de hate mezin kirin ku mîrekên Sefewî tu cesaret nedît ku xwe nîşan bide û ji hêla bavên wan ve di bin kontrola pir hişk de dihatin girtin. Mîr di haremên li tenişta dayik û heciyên xwe de mezin bûn, û ne tenê ji wan re nehiştin ku di civînên dadgehê de dîtinên xwe di derbarê mijaran de vebêjin, lêbelê ji wan re jî perwerdehiyek giyanî û leşkerî ya guncan nehatiye dayîn. Encama rabûnek wilo bû ku Safi Mîrza, ku paşê wekî Shahah Silêman hate ser kar, bêyî ezmûna dayik û hecîyên xwe welat birêve bir, û îradeya wî ya hewce tune ku karûbarên welêt birêve bibe.
Kempfer bi dirêjî li ser eleqeya zêde ya padîşah bi jinan re peyivî, û "serxweşiya tund" wekî sedema nexweşiya xwe di sala yekem a serdestiya xwe de destnîşan kir. Ew dibêje ku piştî başbûna wî jî, şah "dev ji şehweta xwe berneda û her gav di haremê xwe de bû." Ji bo ku kêfa wî were, Shahah dê biçe ser textê Silêman, li rexê din ê Cûlfayê, ku wî ji xwe re çêkiribû, û parastina kolanan ji bo haremê ferman kir, ku ji bo gel. Di haremê Shahah de gelek cerdevan hebûn, û di encama şandina keçên bedew ji deverên cûda yên welêt de jimara wan zêde bû. Wekî din, şah li hember keçên Ermenî xwedî meylek taybetî bû. Çavkaniyên dîrokî yên demê behsa şeraba vexwarina Shahah jî dikin. Mustaufi Zubdatut-tavarikh dinivîse ku Suah Suleyman gelek caran şerab vedixwar an kiryarên din ên xirab dikirin.
Kempfer li ser vebûna berê ya Shahah, lêçûnên wîyên zêde yên li ser agirên partiyên şerab û qumarê, û rastiya ku xebata wî bû sedema valakirina xezîneyê peyivî. Piştî ku xezîn hate vala kirin, şah xîret bû û ji bo ku drav nede, da ku zorê nede ku wextekê dev ji wezîfeyên xwe yên wekî şêx-ul-îslam, mehtar û serokê butler berde. Di wê demê de, yên din karê ku van karmendan diviyabû bikirana. Shahah pir bi diyariyên ku jê re dihatin ve girêdayî bû û dê tenê diyariyên ji zêr hatine çêkirin qebûl bike. Sefîrê balyozê Fransizî ji Shahah re amûreke çavdêriyê ya ku li Ewrûpa çêkirî ye û xwedan şiyanên pir rast e ku li gorî teoriya Kopernîkus tevgera stêrkan bipîve. Ji ber ku cîhaz ji zêr ne hatibû çêkirin, padîşah emir kir ku wê li embarek ku tiştên kevn lê hatibûn hilanîn were danîn. Wiha bû çarenûsa saetê ku jê re diyariyek ji Swêdê hatibû anîn.
"Wî ji yên ku neheqî kirine re dilovanî û dilovanî nîşan da."
Reftara duyemîn a Suah Silêman bi pirsgirêkên olî, zanyar, weqf, pirtûk, mizgeft, merasîmên endamtiyê û hwd re têkildar bû.
"Shahah mirovek dîndar e. Wî tu carî ji bîr kirina nimêja xwe û bicîhanîna rêwerzên olî, wekî avdest û gusl. Ew gelek caran serê sibê berî hilatina rojê bi rengek nayê nas kirin diçû mizgefta Fridaynê, û girîng e ku ew bi jiyana xweya mînakî îslamiyetek rastîn îspat kir. "
Suah Silêman û peyzajê.
Yek ji qesrên ku di 1679-an de hatî çêkirin Qesra Heşt Behesht e, ku di baxçeyek de bi mezinahiya heştê û pênc zendan hatiye çêkirin. Qesra wî wekî "Qesra Nightingale" dihat zanîn. Chardin baxçe û qesr bi hûrgulî şirove kir, û ew ji hêla jimara jûre, korîdor û xemlên xwe ve yek ji wan avahiyên herî bedew ên dema xwe binav kir. Saib Tebrîzî di heman demê de helbestek dirêj a pesnê Heşt Behesht xwend, û rêzek ji ayeta wî ya paşîn dîroka destpêka avakirina avahiyê (1679) û rêzek din jî dîroka temambûna wê (1680) nîşan dide.
Wextê xerab an Xudan qiblagahe safefarazane Barqahe tazeye Sultan Süleyman
Ango: Xwedê bibe qibla demên herî jor, qesra nû ya siltanê demê, Silêman!
Yek ji avahiyên dîrokî yên wê serdemê Mizgefta Lunban e, ku nivîsarên wê yên ji dema Sefewiyan hene û dîroka wê digihîje 1680-an. Ev mizgeft û taxa ku ew tê de pir kevn in, û hebûna avahiyên dîrokî yên berî Sefewiyan dane, dikare bêje ku wê salê ji nû ve hate sererast kirin. Di nav xelkê Isfahansfehanê de xeberek heye ku Hasanmam Hasan el-Mujtaba (a) li wir nimêj kiriye, û vê mizgeftê hîn jî xwedan pîroziyek taybetî ye. Yek ji kiryarên dawîn ên şahên Sefewî ev bû ku li ser gorên zanyar, helbestvan û kesayetiyên mezin mezarên mezin çêbikin. Mezargeha Baba Rukniddin a li Taxa Takhti-Fulad a Isfahansfahanê ji serdema Abbasah Abbas I dest pê dike. Her weha, pişta Mirfendriski ji wê serdemê ye. Di serdema Shahah Silêman û kurê wî Huseyîn de, li milê rojavayê Cadeya Feyz a Takhti-Fulad gelek gomle hatin çêkirin, ku piraniya wan heya îro jî maye. Ji xeynî padîşahan, navdar ji bo xwe û malbatên xwe jî bircan çêdikin. Saib Tabrizi di 1677 de wefat kir û li baxçeyê xweyê taybetî, ku piştre wekî Baghe-Tekya dihat zanîn hate veşartin. Piştra hin endamên malbata wî li wir hatin veşartin. Ev baxçe li qiraxa Çemê Niyasaram e.
Yek ji zanyarên navdar ên rojên destpêkê yên Abbasah Abbas II û Suah Suleyman fîlozof û zanyarê navdar Mirza Rafia Nain bû, ku di 1681 de wefat kir û li ser gora wî mezinek xweş hate çêkirin. Piştra, mezarê, ku ketibû nav erdê balafirgeha kevnare ya Isfahansfehanê, îro jî dimîne, û qubeya wêya bedew di bin tavê de xemla xwe heye. Mezargeha Xansarî, piştî mirina Agha Huseyîn Xanşarî (1687) hatî çêkirin û ku tê de zarok û xizmên wî tê de hatine veşartin, yek ji bîrdariyên dîrokî yên wê serdema Suah Silêman e û di serdemên paşîn de gelek caran hate sererast kirin û dimîne heya vê roj.
Sala 1687-an, Medreseya Mirza Huseyîn li ser dîwarê rojhilatê Mizgefta Seyid a Isfahansfehanê hate çêkirin, û nivîskarê van rêzikan çend sibe li yek ji hucreyên wir diman. Medreseyek din a mezin a ku wê demê hatî avakirin medreseya Kasagaran bû, ku ji hêla Amir Mihemed Mehdî Hakimulmulk ve di salên pêşîn ên sedsala donzdehê hicrî de hat avakirin. Nivîsara wî salên 1692-1694 (sala dawîn a Shahah Silêman) nîşan dide. Bingeha vê medreseyê îro jî maye, û gelek gund û dikan jê re hatine terxankirin.
Aga Mubarek ji bo xwendekarên olî jî medreseyek ava kir, ku bi Medreseya Mubarek navdar bû. Medrese li ser Cadeya Kermani ya li Kolana Hafizê bû. Ev medrese di dema Pehlewî de hate hilweşandin û bû medreseya keçika Namus. Ew kesê ku biryar da ku Suleyman Shahah piştî mirina Abbasah Abbas II di civata emîran de li baxçeyê Khosrovabad Damga hilbijêre.
Yek ji avahiyên herî bedew ên ku wê demê vizêr ykêxalî xaniyê Suah Suleyman ava kirî karwansera ykêxali xan bû, ku bi qasî sî kîlometreyan dûrî riya Isfahansfahan-Tehranê ye. Ev avahî yek ji wan karwanserayên herî balkêş e ku heya îro hatine hiştin. Dîroka avahiya karwanê ku xwedan bedewiyek bêhempa ye, 1687 ye. Bê guman, kesên din jî di çêkirina mizgeftan de bûn, û wekî di nimûneyên din de, wan navê şah û navên xwe nivîsandin. Ji 1682 heya 1886, jina bi navê Sultan Beyim, jina Hakim Nizameddin Mohammad Elchi, li navçeya Ahmedabad a Isfahansfehanê mizgeftek çêkir. Ev mizgeft hîn jî wekî Mizgefta Elçî tê zanîn.
Di heman demê de li Mezargeha Rezamam Reza ya li Meşhedê xebatên ji nû ve avakirinê jî hatin meşandin. Di erdheja 1673 de qubeya mezarê hilweşiya. Mezargeha ku di dema Shahah Abbas I de hatibû çêkirin, piştî erdhejê bi fermana Suah Silêman hate nûve kirin.
Xuyabûnî.
"Ew dirêj, bihêz, çalak û mîrekek baş e, lê ew hinekî nerm e ku bibe padîşahê şervan. Pozê wî yê eyar, çavên şîn ên mezin û rijkek reş heye."
Zarok.
Suah Silêman gelek caran zewicî bû, di nav de Elena, keça serwerê Mskhetia.
Mirina wî.
Shahah Silêman di 29-ê Tîrmeha 1694-an de li Isfahansfehanê mir. Sedema mirina wî ne diyar e. Tête fikirîn ku ew ji alkolîzm an guhar miriye. Di dema mirina xwe de, du kurên wî hebûn: Huseyîn Mirza û Abbas Mirza. Gava ku ew li ser mirinê mir, wî ji dîwanî re got ku ger ew dixwazin di aşitiyê de bijîn, divê ew kurê xweyê mezin, Huseyîn Mîrza, wekî padîşah hilbijêrin, û heke ew dixwazin ku împaratorî bihêztir be, divê ew kurê xweyê herî piçûk hilbijêrin, Abbas Mirza. Rayedaran Huseyîn Mirza zaah îlan kirin.
Edward Christopher Sheeran MBE (;(ji dayikbûn 17 adar 1991) stranbêjekî Englîstanê ye. ew stranbêj, muzîkvan, hilberîneran, lîstîkvan, û bazirgan e. Piştî ku yekem car di 2004-an de muzîkê tomar kir, wî bi rêya YouTube dest pê kir.
Albuma pêşîn a Sheeran, "bi navê" ("plus"), di 9.2011 de hate weşandin. û bû ya yekemîn li ser Albumên Welatê Engilîzîstan ê. û di 2012-an de, Sheeran Xelatên Brit ji bo Hunermendê Mêr ên Solo ya Brîtanî stend. Albûma duyemîn a di Hezîrana 2014an de hate weşandin. Di sala 2015-an de li seranserê cîhanê li albûma wî deng veda. wî xelatên 2016 Grammy ji bo Strana Salê û Performansa Solo ji bo Baştirîn stranbêjên Pop-ê stend.
Pêşandanek solo, carinan wekî pêşandana yek-mêr an pêşandana yek-jin tê binavkirin. bi gelemperî ji bo armancên şahiyê ne. di nav de karên wek Strangotin û Mûzika û Karên komêdî û şanoyê û kêf û dîlanan tê de hene.
Di performansa solo ya "A Carol Carol de" Gerald Dickens
Taqîgeha Teknolojiya Biyolojiya Molekular li Fakulteya Biyolojiyê ya Zanîngeha Adam Mickiewicz li Poznan
Di laboratuwara kîmyayê de betaniyek xebatê
Laboratoriya Schuster, Zanîngeha Manchester (laboratûarek fîzîkî)
Taqîgeh, ezmûngeh an jî laboratuwar, jûrek an avahiyek bi alavên zanistî ji bo kirina têstên zanistî an ji bo hînkirina zanistê, an cîhek ku kîmyewî an derman têne hilberandin. bi kurtî ew ciha yê ku tê de tecrûbeyên zanistî û lêkolîn ji bo zanyariyan were kirin. Karûbarên zanîn û zanistî di warên cûrbecûr cûrbecûr de dihên kirin: ofîsên bijîşkan, klînîk, nexweşxane, û navendên sewqî yên herêmî û neteweyî ne.
ciyê hin lêgerînên fizîkî kîmyeyî û wd, ciyê ku tê de hin emrazên lêgerînan hene û bi rêya wan emrazan li ser hin maddeyên fizîkî kîmyeyî û wd. yan jî li ser hin dermanan lêgerîn tên kirin "di fakulteyên fizikê û kîmyayê de laboratuwar hene" "ji bo fabrîkayên dermanan laboratuwar pirr pêwîst in" û wd peyvik bi eslê xwe fransî ye, di wî zimanî de "laboratoire" tê nivîsîn û "laboratwar" tế gotin
Mînakên destpêkê yên taqîgehan ên ku bi Englîzî hatine tomar kirin alkîmya û amadekirina dermanan e.
Teknîk.
Teknîkên laboratuarê komek rêbazên ku li ser zanistên xwezayî yên wekî kîmya, biyolojî, fîzîk ji bo pêkanîna ezmûnekê têne bikar anîn e, hemî jî rêbaza zanistî dişopînin; dema ku hin ji wan karanîna alavên laboratuarê yên tevlihev ji şûşeyên laboratuarê bigire heya amûrên elektrîkê, û yên din jî pêdiviyên taybetîtir an bihatir hewce dikin.
Amûr û pêdivî.
Sê beker, kelekek Erlenmeyer, sîlîndarek mezûn û balgehek volumetrîk
Ewlekarî.
Jineolojîst Riin Tamm kirasê labîtora parastinê li xwe kir
Lemzlem Türeci (z.di 6ê Adarê 1967 de) bijîşk, zanyar û karsazek Alman e. Wê di 2008-an de hevkariya pargîdaniya biyoteknolojî ya Alman BioNTech -ê damezirand, ku vakslêdana yekem-pejirandî ya RNA-based Messenger ya li dijî (COVID-19) di sala 2020 -an de pêşxist. Türeci ji 2018-an vir ve wezîfedarê bijîşkî ye Ew ji 2008an heya 2016an damezrîner û CEOyê Dermanfiroşên Ganymed bû"." Türeci û hevjînê wê, Uğur Şahin, di sala 2020-an de di nav 100 kesên herî dewlemend ên Almanyayê de bûn.
Endamtî.
Ew endama Komeleya Onkolojiya Klînîkî ya Amerîkî (ASCO) ye. Komeleya Amerîkî ya ji bo Lêgerînê çerserên nexweşiyên şêrpenceyê (AACR), û
BioNTech SE (; kurt ji bo Biopharmaceutical New Technologies) a Almanî ye. biyo company ya li Mainz ku pêşve û bi çêkirina çalak immunotherapies ji bo nexweş-taybet, nêzbûnên dermankirina nexweşiyan. Ew namzetên dermanan li ser bingeha asîdê ribonukleîk a qasid (mRNA) pêşve dixe ji bo karanîna wekî immunoterapiyên penceşêrê yên takekesî, wekî vakslêdanên dijî nexweşiyên vegirtî û wekî dermankirinên veguheztina proteînan ji bo nexweşiyên kêm, û her weha dermankirina hucreya nûjenkirî, antîbodên nû û immunomodulatorên molekulek piçûk wekî bijareyên dermankirina penceşêrê.
Weqf (2008–2013).
BioNTech li ser bingeha lêkolîna Uğur Şahin, lemzlem Türeci, û Christoph Huber,   bi veberhênana tovî ya 150 mîlyon €. Çalakiyên pargîdaniyê li ser pêşkeftin û hilberîna teknolojî û dermanên ji bo immunoterapiya penceşêrê ya takekesî ne. Karin û Thomas Strüngmann, Michael Motschmann, û Helmut Jeggle bûn cofounders. Di 2009 de, stendina EUFETS û JPT Peptide Technologies pêk hat. Di 2013 de, Katalin Karikó wekî cîgirê serokê paye bilind beşdarî BioNTech bû.
Cih.
Cihê damezrîner û navenda giştî ya BioNTech, Mainz, Almanya ye, ku derziya Covid-19 lê hate afirandin. Pargîdanî li bajêr gelek malperan dimeşîne. Cihên lêkolînê yên din li San Diego û Cambridge, Massachusetts in, ya duyem jî wekî navenda Amerîkaya Bakur kar dike. Wekî din pargîdanî li Idar-Oberstein, Martinsried, Neuried û Berlînê dezgehên hilberînê yên xwedan GMP- xwedan in. Di Çiriya paşîn a sala 2020-an de, pargîdaniyê ji bajarên Novartis- a Marburg- ê avahî peyda kirin da ku hilberîna xweya derziyê zêde bike.
Pêşveçûna vakslêdanê.
Vakslêdana Pfizer – BioNTech COVID-19
"Project Lightspeed", projeya pêşxistina teknolojiya mRNA ya nû ji bo derziya COVID-19, çend roj piştî ku rêza genetîk a SARS-Cov-2 yekem hate eşkere kirin, di nîvê Çileya 2020 de dest pê kir. Li ser vê projeyê pargîdanî bi Pfizer û Fosun re hevkar e.
a>. Di dawiyê de, mRNA têkçûyî ye.
Di biyolojiyê gerdî, qasidê RNA (mRNA) a single-yakî e molekulek ji RNA ku pirsên li cihekê genetîk ên a gene, û ji aliyê xwendin ribosome di vê pêvajoyê de ji sentez a protein.
Transkrîpsiyon pêvajoya kopîkirina genek ji DNA'yê li mRNA ye. Ev pêvajo di eukaryotî û prokaryotî de hinekî cûda ye, tê de ku RNA polîmerazê ya prokaryotî bi enzîmên çêkirina ADN re di dema transkrîpsiyonê de têkildar dibe da ku pêvajo di dema veguhastinê de berdewam bike. Ji ber vê yekê, ev dibe sedem ku têla mRNA-ya nû bi hilberîna têlek temamker ku wekî têlika veguherîna RNA (tRNA) tê zanîn, bibe du-têl. Wekî din, RNA nekare ji binhev-girêdan avahiyan çêbike. Wekî din, şablon ji bo mRNA zincîra temamker a tRNA ye, ku di rêzê de bi rêza antîkodon a ku DNA pê ve girêdayî ye, yeksan e. Hilberîna demkurt, neçêkirî an qismî pêvajoyî wekî "mRNA pêşgir", an "pêş-mRNA" tê binavkirin; carek bi tevahî were xebitandin, jê re "mRNA gihîştî" tê gotin.
mRNA di dema pêvajoya transkrîpsiyonê de, ku enzîmek (RNA polymerase) genê vediguherîne mRNA transkrîpsiyona seretayî (ku wekî pêş-mRNA jî tê zanîn) diguhere. Ev pêş-mRNA bi gelemperî hîn jî entronan, herêmên ku dê neçin ser kodkirina rêza amîno asîdê ya dawî. Vana di pêvajoya girêdana RNA-yê de têne rakirin, tenê ekson, herêmên ku dê proteînê encod bikin, dimînin. Ev rêza exon mRNA-ya gihîştî pêk tîne. Paşê mRNA-ya gihîştî ji hêla ribosomê ve tê xwendin, û, bi karanîna amîno asîdên ku bi RNA-ya veguhastî ve têne hilgirtin, ribosome proteîn çêdike. Ev pêvajo wekî werger tê zanîn. Van pêvajoyan hemî beşek ji dogma navendî ya bîyolojiya molekular pêk tîne, ku herikîna agahdariya genetîkî di pergala bîyolojîkî de vedibêje.
Çawa ku di DNA-yê de, di mRNA-yê de agahdariya genetîkî di rêza nukleotîdan de heye, ku di kodonên ku her yek ji wan sê ribonukleotîd pêk tê de rêzkirî ne. Her kodon ji bo amîno asîdek taybetî kod dike, ji xeynî kodonên rawestandinê, ku senteza proteînê diqedînin. Wergera kodonan di nav asîdên amînoyî de du celebên din ên ARN hewce dike: RNA veguherînîn, ku kodonê nas dike û amîno asîdê pê re peyda dike, û RNA ribosomal (rRNA), pêkhateya navendî ya makîneya çêkirina proteîn a ribosome.
Hebûna mRNA yekem car ji hêla Jacques Monod û François Jacob ve hate pêşniyar kirin, û dûv re ji hêla Jacob, Sydney Brenner û Matthew Meselson ve li Enstîtuya Teknolojiyê ya California di 1961 de hate dîtin.
Deepika Kumari (z. 13 Hezîran 1994) werzişvanek Hindî ye ku di bûyera tîrvaniyê de pêşbaziyê dike, niha di rêza 9-an a Cîhanê de cih digire, û yekem cîhanê ye. Wê di lîstikên Hevpar a 2010-an de di bûyera dubarebûna takekesî ya jinan de medaliyek zêrîn bi dest xist. Wê di heman pêşbaziyê de di bûyera dubarebûna tîmê jinan de digel Dola Banerjee û Bombayala Devi jî di heman pêşbaziyê de madalyayek zêrîn stand.
Deepika di 30 Hezîrana 2020-an de bi kevan Atanu Das re zewicî.
Serok, Shri Pranab Mukherjee Xelata Arjuna ya sala -2012 pêşkêşî Xanim Deepika Kumari jibo Archery, bi merasîmek biriqok, li Rashtrapati Bhavan, li New Delhi di 29 Tebax 2012
Kate Rooney Mara (; ji dayîk 27.2.1983) an hunermenda Emerîkî ye. Ew ji bo xebata di televîzyonê de tê nasîn, di drama siyasî ya Netflix "House of Cards" (2013–2014; 2016) de lîst ser nûçegihan Zoe Barnes, analîstê komputerê Shari Rothenberg di rêzefîlma serhildêr a Fox "24" (2006) de, xanima neheq Hayden McClaine di miniseriyên FX "Çîroka Xofa Amerîkî: Mala Kuştinê" (2011), Patty Bowes di demsala yekem a rêzeya drama çand çandî "ya Dravê PX (Pose)" (2018) û Claire Wilson, mamosteyek ku bi xwendekarek temen biçûk re têkiliyek neqanûnî dest pê dike, li FX li ser wezîrên Hulu "Mamosteyek" (2020). Ya paşîn ya ku wê wekî hilberînerê kargêrê ji bo Rêzeya Nû ya Nû ya Çêkirî namzetê Ruhê Serbixwe êîşç îêşmfêgî şfçêî êfjfêvîdêsî twiw ên zbnfîgîfşfbfîfçf fîfîfnfmffû fdêlçf dldd dêdnf bû îdlfbdûfndojf f fpf ên fnfmûf ne fû ên fûd me dûdê ddîd bê û.
Mara di Çile 2008 de li Festîvala Fîlimê ya Sundance 2008
Aryn Baker rojnamevanek Amerîkî ye û nûçegihana kovara "Time" ya Afrîkayê ye. Wê berê ji bo "Time" li Beyrût, Libnan wekî Berpirsê Buroya Rojhilata Navîn, û li Kabul û Islamabad wekî peyamnêrê Pakistan / Efxanistanê kar kir bû.
Baker ji bo xelata Daniel Pearl di 2012-an de ji bo ragihandina berbiçav a di derbarê Asyaya Başûr de Serkeftina All Media bû. Ev xelat bi riya Komeleya Rojnamevaniya Asyaya Başûr (SAJA) bû.
Baker bi Tamim Samee, karsazê IT-Afganî-Amerîkî re zewicî ye. Ew niha li Cape Town, Afrîkaya Başûr dijî.
Anita Page (z. Anita Evelyn Pomares; 4ê Tebaxê, 1910. û mirin, 2008) lîstikvanek fîlimên Amerîkî bû ku di salên dawîn ên serdema fîlima bêdeng de pir di hat naskirin..
a> "Cinelandia de" hate weşandin, Çile 1929
Laura La Plante (z. Laura LaPlant; z. 1 Mijdar 1904 - Mirin14 Çirî, 1996) lîstikvanek fîlimê Amerîkî bû, ku pêşandanên wê yên berbiçav di serdema filmên bêdeng de hebû.
Kariyera fîlimê bêdeng.
LaPlante di 1920 de. Ew li vir li rex Bobby Vernon "di wêneyekî ku di Pêşangehan Herald de" hatî weşandin de tê dîtin
Carmel Myers (jdb. - m. 9ê çiriya paşîn a 1980an) lîstikvaneke amerîkî bû ku di fîlma bêdeng de serkeftinên xweyên herî mezin bi dest xwe xist bû.
Fîlmografiya qismî.
Reklam ji bo "Civakek Sensation" (1918)
Karta lobiyê ji bo "Slave of Desire" (1923)
Gloria Anna Holden (z., 1903 - mirin 22ê Adarê, 1991) lîstikvanek fîlimê ya amerîkî-ingilîzî bû, ku bi rola xwe ya wekî "Dracula's Daughter tê nas kirin".
Holden li nexweşxaneyek Redlands mir [4] êşa miokardiyê di 1991 de, 87 salî bû.
Constance Cummings CBE (z. Gulan 15, 1910 -Mirin 23ê Çiriya paşîn, 2005) lîstikvanek Amerîkî-Brîtanî bû.
Constance Cummings Levy li Wardington, Oxfordshire, Englandngilîztan, di 23ê Çiriya Paşîn 2005 de, di 95 saliya xwe de, mir.
Lee Ann Remick (z. Kanûn 14, 1935) - mirin 2ê Tîrmeh, 1991) lîstikvanek Amerîkî bû. Ew ji bo "fîlima Days of Wine and Roses a sala" (1962), û ji bo Xelata Tony ya Lîstikvana Herî Serketî bû. û amzetê Xelata Oscarê ya Lîstikvana Herî Baş standî ye.
Di sala 1962-an de ji bo "Tiştek" Çêdibe Bi Derhêner George Cukor re prova dike
Anjana Om Kashyap rojnamevan û peywirdarek Hindî ye. Ew sernûserê rêvebirê kanala nûçeyan a Hindî Aaj Tak e.
Nûçeyên derewîn.
Di heman demê de li gorî rêxistinên wekî Alt News-ê rastîn kontrol dike, di hin caran de nûçeyên ku xelet dane wê jî hatiye belge kirin.
Anjana bi Mangesh Kashyap re zewicî ye. Wê li Zanîngeha Delhevalê havalê xwe Mangesh nas kir bû. û wan Kur û keçhek hene.
Sudhir Chaudhary rojnamevan û kesayetiyek medyayî ya Hindî ye. Ew wekî edîtorê giştî yê Zee News kar dike û li "Zee News-ê pêşandana serokwezîr Daily News And Analysis" (DNA) dike.
Ravish Kumar rojnamevan, nivîskar û kesayetiyek çapemeniyaya Hindî ye. Ew Sernûserê Rêvebirê Bilind ê NDTV a Hindistanê ye. Ew î gelek bernameyan di nav wan de pêşandana sereke ya heftane ya kanalê "Prime Time", "Hum Log", "Ravish Ki Report" û "Des Ki Baat" hene.
Ravish Kumar (li ser milê çepê li ser sahneyê xuya ye) dema dersek li hefteya Rojnamegeriyê ya Zanîngeha Chicago- yê li New Delhi diaxivî
Vinod Dua (z. 11ê Adar 1954) rojnamevanek Hindî ye, ku li Doordarshan û NDTV Hindistanê xebitî.
Di 1996 de, ew bû yekemîn rojnamevanê medyaya elektronîkî ku bi Ramnath Goenka Xelata Rojnamevaniyê stand.
Ew di 2008 de ji hêla Hikûmeta Hindistanê ve ji bo Rojnamevaniyê Padma Shri hate xelat kirin. Di Hezîrana 2017an de, ji bo serfiraziya jiyana wî di warê rojnamevaniyê de, Klûba Çapemeniyê ya Mumbai xelata RedInk stand.
Hestiyên ling û pê beşek ji hestiyên pelepeykerê ye.
Rêzbûn, cih û hêjmara hestiyên ling û pê mîna yên hestiyên mil û dest in. Lê ji ber ko hestiyên ling û pê erkê kişandina giraniya laş û livînê bi cih tînin, piçek mezintir in û dibe ko gehên wan jî ji yên mil û dest piçek cuda bin. Her ling û peyek ji 30 hestiyan pêk tê.
1 ran, li beşa hêtê mirov de cih digire.
1 kulavê çokê, li aliyê pêşiyê çokê de cih digire.
1 qamîşe û 1 telezime, li beşa çîpê de cih digirin.
Ran.
Beşa hêta lingê mirov de hestiyek heye bi navê hestiyê ran (). Ran wekî hestiyê hêtê jî tê navkirin. Ran ji qorikê heta çokê dirêj dibe. Li çokê, serê jêrîn ê ran bi hestiyê çîpê ve girêdan ava dike. Ran bi hestiyê qorikê, geha qorikê ava dike, bi qamîşe (hestiyê çîpê) jî geha çokê ava dike. Herdu gehên ran jî gehên bizew (livok) in. Hestiyên ran giraniya laş bi navbeynkariya hestiyên çîpê, diguhêzinin pêyan. Loma ran hestiyê herî gir, dirêj û yê herî giran e di laşê mirov de. Serê jorîn ê ran glover e û bi kortika hestiyê qorikê ve girêdayî ye.
Kulavê çokê.
Li çokê li aliyê pêşîyê geha çokê de hestiyek sêgoşeyî heye bi navê hestiyê kulavê çokê (;). Hestiyê kulavê çokê bi hestiyên din ve girêdayî nîn e, di nav jêyên masûlkeyên hêtê (ran) de cih digire, li aliyê jêrê jî bi besterên hestiyên çîpê ve girêdayî ye. Kulavê çokê geha çokê diparêze. Herwisa jeyên masûlkeyên çarserî bi alîkariya hestiyê kulavê çokê bi lêkxişandinek kêmtir, bi hêsanî xij dibe û ziyan nade hestî û kirkirkên li çokê.
Giraniya laş li ser hestiyên ling û pêyan tê guhêztin.
Qamîşe û Telezime.
Beşa lingê ya ji çokê heta bazinê pêyê, wekî çîp tê navkirin. Du hestiyên çîpê hene, qamîşe () û telezime (). Herdu hestiyên çîpê li gel hev bi awayekî paralel ji çokê heta pêyê dirêj dibin.
Qamîşe.
Li çîpê de hestiyê ko barê giraniya laş dikişîne qamîşe ye. Ji hestiyê ran şûn ve, hestiyê duyemîn ê herî dirêj e. Qamîşe li aliyê nav çîpan de cih digire, li kêleka wî, telezîme li aliyê derveyê çîpan de dirêj dibe. Serê jorê qamîşe bi hestiyê ran ve giredayî ye. Di navbera herdu hestiyan dê geha çokê heye.
Serê jêrê qamişeyê bi bazinê pê ve girêdayîye. Niçikek ji serê qamîşeyê dirêj dibe, ev niçik gûzika hundir a pê ava dike.
Telezime.
Telezime hestiyê herî zirav ê ling e. Serê jorê telezimeyê bi qamîşeyê ve girêdayîye, serê jêr jî bi hestiyên bazinê pê ve girêdayî ye. Gûzika derve ya pê, ji niçika serê hestiyê telezime pêk tê. Li ser telezime bandora giraniya laş tune ye. Ango erkê vî hestiyê ne ji bo destekkirina giraniya laş e. Lê ji bo gellek masûlkeyan rûyê girêdanê dabîn dike.
Pê.
Hestiyên pê ji hestiyên bazinê pê, şeyên pê û pêçiyan pêk tê.
Heft hestiyên bazinê pê (;) hene. Ji vana hestiyê paniyê yê herî gir e. Hestiyên bazinê pê dişibin hestiyên meçeke yên destê. Lê şêwe û rêzbûna hestiyên bazinê pê piçek cuda ye. Hestiyên bazinê pê ji du rêzan pêk tê rêza yekem ji sê hestiyan pêk tê û bi hestiyên çîpê ve girêdayî ne. Rêza duyem ji çar hestiyan pêk tê û bi hestiyên şêyên pê ve girêdayî ne. Hestiyên bazinê wekî beşek pê kar dike. Bi alîkariya van hestiyan, bazinê pê dikare giraniya laş bikişîne.
Hestiyên şeyê pê (";") pênc in, di navbera hestiyên bazinê pê û pêçiyan de cih digirin. Serê hestiyê şeyê ya bi pêçiya mezin ve girêdayî, pîçek gir e, ji vê beşê re tê gotin girêka pê.
Pêçî () ji 14 hestiyên pêçiyê () pêk tên. Hestiyê pêçiyan jî wek hestiyên tiliyan rêz dibin. Pêçiya mezin (pêçiya beranê) ji du hestiyên pêçiyê pêk tê. Her yek ji pêçiyên din ji sê hestiyên pêçiyê pêk tên.
Robert Ralph "Bob" Parsons (z. 27.11.1950) karsaz, mîlyarder û xêrxwazê Amerîkî ye. Di 1997-an de, wî koma pargîdaniyên GoDaddy damezirand. Di tîrmeh 2011 de, Parsons bi kêmûzêde 70 ji sedî GoDaddy firot Di hezîrana 2014-an de, ew ji postê xwe wek Serokê Rêvebir derket.
Xwediyên nekêşbar.
Ji 2012-an ve, wî li Deşta Arizona ya Tavê bêtir ji 675,000 metrekare çargoşe nekêşbar kirrîn.
Izet Findî nivîskar û psîkologekî kurd e.
Izet Findî di sala 1960'î de li Duhokê ji dayik bûye, xwendina destpêkî û amadeyî her li Duhokê bi dawî aniye. Ji salên 1980-1981'ê li Zanîngeha Silêmaniyê pişka Psîkolojiyê hatiye wergirtin, piştî rêjîma Bexda zanîngeh veguhestiye Hewlêrê du salên dî li wê derê dewam kiriye û sala çarê hatibû kirin. Piştî xwendina xwe bi dumahî aniye û bawernama bekeloryos bi zanistên psîkolojiyê wergirtiye, di 23.11.2000´î de bawernama Masterê jî ji Zanîngeha Duhokê wergirtiye.
Nivîskariya Izet Findî.
Yekemîn nivîsîna wî di sala 1977´an de di rojnama "Hawkarî" de li Bexda hatiye weşandin; wek nivîskar ji sala 1980´ê were berdewame û pişikdarî di piraniya rojname û kovaran de kiriye bi berhemên xwe her ji berî serhildanê û ta nuha jî wek Hawkarî, Beyan, Roşinbîrî niwê, Karwan, Bizav,Dicle, Botan, Gazi, Metin, Peyman, û hwd. Ji 1992-1993´an li televizyona Kurdistan karkiriye, ji 1994-1996´an wek nivîskar di rojnameya "Peyman" de karkiriye.
Barbara Ann Walsh (z. 13ê tebaxê, 1958) rojnamevanek amerîkî û nivîskarek pirtûkên zarokan e. ew ji bo "The Eagle-Tribune" û "Florida Sun-Sentinel", xebitiye.
her wesa ew li gelek Zanîngeha wek Zanîngeha Navneteweyî ya Florida, Zanîngeha Southern Maine, û Zanîngeha Maine karê rojnamevaniyê kiriye. Barbara di heman demê de wekî berdevkê navneteweyî li Wezareta Karên Derve ya DYE xebiti ye.
Charles Lewis nûçegihanek lêpirsîner e ku bingeh li Washington DC ye. Amerîkî li DC ye.
Ewî berê berê ji bo ABC News û bernameya nûçeyan "inutes" hilberînerê lêpirsînê di kir. Wî di sala 1989- de 60 Navenda GişGiştî ya rêxistinekstinek nûçiihanî ya ne-qezencê a.va kir
Pelepeyker beşek ji peykerekoendama mirov e.
Peykerekoendama mirov ji tewerepeyker û pelepeykerê pêk tê.
Pelepeyker (;) beşek ji peykerekoendama mirov e.
Pelepeyker ji piştêna sîngê, mil û destan, piştêna hewzê û ling û pêyan pêk tê.
Piştêna sîngê herdu milan bi tewerepeykerê ve girê dide.
Piştêna sîngê (Kemera sîngê).
Hestiyên ko herdu milan bi tewerepeykerê ve girê didin, piştêna sîngê (kemera sîngê) pêk tînin. Piştêna sîngê du cor hestî, hestiyê pirika mil û defe (hestiyê bêrokê) li xwe digire. Ango piştêna sîngê mirov jj du hestiyên pirikê û du hestiyên berokê bi tevahî ji çar hestiyan pêk tê.
Defe (,) hestiyek pan û sêgoşeyî ye û her wekî hestiyê berok tê navkirin. Defe li aliyê piştê qefesa sîngê de, li ser parsûyên jorîn de cih digire. Hestiyên pirika mil û hestiyên bêrokê an go piştêna sîngê, ji boy masûlkeyên mil û piştê, rûyê girêdanê peyda dikin.
Mil û dest.
Mil ji du beşan pêk tê, jorê mil û jêrê mil. Jorê mil ji hestiyek, jêrê mil ji du hestiyan pêk tê. Hestiyê beşa jorê mil wekî hestiyê bask (hestiyê bazû) () tê navkirin. Hestiyê baskê hestiyê herî dirêj û stûr e hestiyê mil e. Hestiyê baskê bi seriyekî xwe ve bi hestiyê bêrok ve girêdayî ye, serê din ê hestiyê baskê jî li hêla anîşkê, bi herdu hestiyên jêrê mil ve girêdayî ye. Ji herdu hestiyên jêrê mil, hestiyêyê stûr û kintir, wekî kewere () tê navkirin. Hestiyê dirêjtir û ziravtir ê jêrê mil jî wekî hestiyê enişkê (hestiyê zende) () tê navkirin. Hestiyên jêrê mil, ango kewere û hestiyê enîşkê li kêleka hev ji enîşkê heta zendê dirêj dibin û bi hestiyên meçeke yên dest ve girê dibin. Hestiyên meçeke heîşt in. Li zendê destê de bi du rêzên bi awayekî çar û çar rêz dibin. Rêza aliyê jêrê mil bi kewereyê re, rêza aliyê dest jî bi hestiyên şeyê dest ve girêdayî ne. Hestiyên şeyê dest pênc in û li kefa dest de cih digirin. Her yekî ji şeyên dest, bi tiliyekî ve girêdayî ye.
Piştêna hewzê.
Piştêna hewzê lingan bi tewerepeykerê ve girê dide.
Piştêna hewzê ling û pêyan bi tewerepeykerê ve girê dide. Piştêna hewza mirov ji hestiyên qorikê (), hestiyê sêbende û hestiyê qilênce pêk tê. Hestiyê qorikê cot in. Her yek ji hestiyê qorikê ne yek, lê ji sê hestiyên bi hevre zeliqî pêk tên. Hersê hestiyên qorikê; hestiyê kemaxe (), hestiyê rûv () û hestiyê qûnê () ne. Di temenê mindaliyê de di navbera hersê hestiyan de kirkirk heye, lê di temenê 13-15 saliyê de hersê hestî yek dibin û wekî hestîyê qorikê tê navkirin.
Ji hersê hestiyên qorikê yê herî gir hestiyê kemaxê ye. Hestiyê kemaxê li herdu kêlekên hewzê ber bi jor û paşiyê ve dirêj dibin û li paşiyê laş bi sêbendê re bi gehek nebizêw (nelivok) ava dikin. Hestiyê kemaxê bi alikî ve sêbendeyê ve girêdayî ne li aliyê jêr jî bi hestiyên rûv û qûnê ve girêdayî ne.
Beşa pêşî ya piştêna hewzê ji hestiyên rûv pêk te. Hestiyên rûv bi hestiyê kemaxê ve girêdayî ne û ji herdu aliyan ber bi aliyê pêşiyê laş dirêj dibin. Li pêşiyê de digihîjin hev û bi navbeynkariya kirkirkê, bi gehek nebizêw girêdan ava dikin. Bi vî awayî di nav laş de pêkhateyek mîna hewz an jî legen ava dikin, ji vê pêkhateyê re tê gotin pîştêna hewz an jî piştêna legen. Piştêna hewzê ya jin û zilaman ne yek e. Dema ji dayikbûnê, dergûş di nav hestiyên qorikê derbas dibe. Loma divê firehiya piştêna hewzê bi têra xwe zêde be ko serê dergûşê tê de derbas bibe.
Ling û pê.
Rêzbûn, cih û hêjmara hestiyên ling û pê mina yên hestiyên mil û dest in. Lê ji ber ko hestiyên ling û pê erkê kişandina giraniya laş û livînê bi cih tînin, piçek mezintir in û dibe ko gehên wan jî ji yên mil û dest piçek cuda bin. Her ling û peyek ji 30 hestiyan pêk tê.
Beşa hêta lingê mirov de hestiyek heye bi navê hestiyê ran (). Ran wekî hestiyê hêtê jî tê navkirin. Ran ji qorikê heta çokê dirêj dibe. Li çokê, serê jêrînê ran bi hestiyê çîpê ve girêdan ava dike. Hestiyên ran giraniya laş bi navbeynkariya hestiyên çîpê, diguhêzinin pêyan. Loma ran hestiyê herî gir, dirêj û yê herî giran e di laşê mirov de.
Giraniya laş li ser ling û pêyan tov dibe, loma hestiyên lingê hestiyên herî dirêj û gir in.
Li çokê li aliyê pêşîyê geha çokê de hestiyek sêgoşeyî heye bi navê hestiyê kulavê çokê (,). Hestiyê kulavê çokê bi hestiyên din ve girêdayî nîn e, di nav jêyên masûlkeyên hêtê (ran) de cih digire, li aliyê jêrê jî bi besterên hestiyên çîpê ve girêdayî ye.
Li çîpê de hestiyê ko barê giraniya laş dikişîne qamîşe ye. Ji hestiyê ran şûnve, hestiyê duyemîn ê herî dirêj e. Serê jorê qamîşe bi hestiyê ran ve giredayî ye. Di navbera herdu hestiyan dê geha çokê heye. Serê jêrê qamişeyê bi bazinê pê ve girêdayîye.
Telezime hestiyê herî zirav ê ling e. Serê jorê telezîmeyê bi qamîşeyê ve girêdayîye, serê jêr jî bi hestiyên bazinê pê ve girêdayî ye. Gûzika derve ya pê, ji niçika serê hestiyê telezime pêk tê.
Heft hestiyên bazinê pê (;) hene. Ji vana hestiyê paniyê yê herî gir e. Hestiyên bazinê pê dişibin hestiyên meçeke yên destê. Lê şêwe û rêzbûna hestiyên bazinê pê piçek cuda ye. Hestiyên bazinê pê ji du rêzan pêk tê rêza yekem ji sê hestiyan pêk tê û bi hestiyên çîpê ve girêdayî ne. Rêza duyem ji çar hestiyan pêk tê û bi hestiyên şêyên pê ve girêdayî ne.
Hestiyên şeyê pê (";") pênc in, di navbera hestiyên bazinê pê û pêçiyan de cih digirin.
Peyva psîkoz ji Grekî tê û wateya wê anormalî yan nexweşiya ruh e. Cara pêşîn di sala 1845 de ji aliyê Ernst von Feuchtersleben hatiye bikaranîn. Feuchtersleben xwestiye pirsgirêkên ku wekî neûrozê bingeha xwe ji problemên neûrologîk digirin, jê yê din veqetîne.
Psîkoz tabloyeke nexweşiyên hiş e û xwe bi xerabûna hest û ramanan dide der. Nexweş bi pirranî halûsînasyonan dibîne û xwedî baweriyên nerastegîn e. Ji rastegîniyê dûr ketiye. Nexweşî pirranî tûşî ciwanan dibe. Psîkoz bi gelek tablo û nexweşiyên psîkolojîk û psîkiyatrîk ve girêdayî ye. Hin diyagnozên wê dişibin şîzofrenî, depresyona klînîk, psîkopatî, delîriyûm hwd lê bi gelek aliyan ve jî ji wan cudatir e. Bêî testan veqetandin û tesbîta nexweşî û tabloyên wiha pirr dijwar in.
Hin sîmptomên psîkozan.
Li ser sedemê vê tabloyê gelek nîqaş, xebat û angaşt hene. Bikaranîna madeyên raxwarinê, bo mînak kokaîn, PCP, madeyên halûsînogen, amfetamîn hwd girîng e. Xebatên li ser mejî hatine kirin nîşan didin ku di mejiyê psîkotîkan de hin guhertin pêk hatine. Bo mînak aliyê rastê yê mejî ji yê din bêhtir hesas bûye. Hin nexweşiyên organîk ango bijîşkî jî bandorê li psîkozan dikin. Bo mînak grîp an nexweşiyên ji bakteriyan têne dikanin hin tehrîban li sîstema neuroyan bikin.
Di tedawiya psîkozê de dermanên antîpsîkotîk tên bikaranîn. Herwekî psîkoterapiya ferdî û komî jî tê kirin. Bi alîkariyeka sosyal a baş û tedawî dikanin nexweşiyê têkbibin.
Bajarê Pîşesaziyê yê Mahdasht Navenda hilberîna ard a welêt bajarê herî nêz ê pîşesaziyê yê herî mezin û tenê balafirgeha navneteweyî ya Payam Special Cargo li ranê ye.
Pîşesazî.
Bajar ard, makîne, perçeyên otomotîkê, metal, xwarin, seluloz, kozmetîk, belavkirin û kêrhatî bikar tîne.
AMC kanaleke televîzyona amerîkî ye ku milkê sereke ya AMC Networks e. Bernameyên kanala di serî de ji fîlmên serbixwe pêk tên. Tevî ku berê navê kanalê dihat maneya "American Movie Classics" "(Fîlmên Klasîk ên Amerîkî)", ji sala 2002an û vir ve ji ber encama guherîna mezin a di bernameyên wê de dev ji navê dirêj berdane.
Ji fîlm û rêzafilmên kanala AMC wek rêzefîlma herî navdar The Walking Dead bû. Herwiha gelek fîlm û rêzefîlmên din jî lê dihên pêşkeşkirin.
Lîsteya bajarên li Holendayê ye. Li tevahiya welatê 12 parêzgeh û 175 bajar hene. Çar bajarên herî mezin ên welêt ku hene ev in: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag û Utrecht.
Holendayê
Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben yek ji bijîşk, helbestvan û ronakbîrên navdarê nemsa bû. Di 29ê nîsanê 1806 de ji dayik bûye û di 3ê çiriya pêşîn 1849 de jiyana xwe ji dest daye.
Feuchtersleben li ser binavkirin û komkirina nexweşî û sîmptomên derûnînasiyê xebatên mezin kiriye. Herwekî li ser reformên pedagogî û perwerdehiyê jî xebatên wî hene.
Feuchtersleben, Ernst von
Corridonia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2017ab hêjmara niştecihên komûnê 15 hezar û 427 kes e.
Campobasso, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Molîzeyê ye. Bajêr di heman demê navenda parêzgeha Campobasso û serbajarê herêma Molîzeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên bajarê 49.230 kes e.
Termoli, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Molîzeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûna Termoli 33.583 kes e.
Isernia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Molîzeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûna Iserniayê 21.409 kes e.
Venafro, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Molîzeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 11.240 kes e.
Halûsînasyon, pêşrew an jî rewrewk baweriya nexweşan a bi bihîstin û dîtinên nerastegîn û xeyalî ne. Bo mînak herçendî ti sedemekê nebe jî nexweş di wê baweriyê de ye ku dengan dibîhîse, dîmenan dibîne.
Helbet divê şaşîtî çênebe, hemî bûyerên wiha ne halûsînasyon in. Kesên ku di çavên wan de pirsgirêk hene, kesên kû mîgren pê re hene, kal û pîr, kesên ku pirr diwestin hwd dikarin hin reng, dirûv û tîrêjan bibînin û dengan bibîhîsin. Ev yeka han normal e û mirov bi xwe jî haydar e. Di halûsînasyonê de hîç sedemek, stîmûlûsek nîne lê nexweş dikeve wê baweriyê tiştinan dibîne, dibîhîse.
Psîkopatî bi Grekî tê wateya "azarkişandina ruh". Tê zanîn ku psîkologî yek ji ciwantirîn şaxên zanîstiyê ye û peyvên psîkologiyê hin caran tên tevlîhevkirin. Ji bo ku mirov wateya wê rave bike, divê mirov behsa ûjdan, empatî, antipatî, psîkopat hwd bike. Kesên ku ûjdana wan an ruhê wan êdî li derê ûjdan û ruhê kollektiv ê mirovahiyê ye. Helbet ev nixandineke tûj e û di zanistiyê de mirov nikane ûjdana civakê herdem mafdar jî bibîne.
Psîkopatî tabloyeke nexweşiyên psîkologîk û psîkiyatrîk e. Kêmketina ûjdan û xerabûna empatî du elementên girîng ên psîkopatiyê ne.
Nichelino, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Komûn 8 km li başûrê rojavayê bajarê Torîno hatiye avakirin.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 47 hezar û 760 kes hatiye hejmartin.
Settimo Torinese, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Settimo Torinese, bi komûnên din ên Leinì, Mappano, Volpiano, Brandizzo, San Mauro Torinese, Gassino Torinese, Castiglione Torinese û Torîno ve hatiye dorpêçkirin.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 47 hezar û 485 kes hatine hêjmartin.
Vercelli, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Vercelli yek ji bajarên herî kevnare Îtalyayê ye. Li gorî dîroknasan bajêr, B.Z di salên 600an de hatiye avakirin.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 46.552 kes e.
Biella, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Di heman demê de bajêr navenda parêzgeha Biellayê ye û Komûn, li ser deverê Çemê Cevro hatiye avakirin.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 44.324 kes e.
Grugliasco, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Komûn 9 km li aliyê rojavayê Torînoyê hatiye avakirin
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara niştecihên komûnê 37.652 kes e.
Casale Monferrato, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 33 hezar û 637 kes hatine hêjmartin.
Chieri, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 36.749 kes e.
Pinerolo, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara niştecihên komûnê 35 hezar û 805 kes e.
Venaria Reale, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara niştecihên komûnê 33.550 kes e.
thumb
Ala Îranê () ji rengên kesk, spî, sor û bi tevîhevkirina nîşana neteweyî û "Allah" re pêk tê. Li ser beşa sor di navendê de bi rengê spî "tekbîr" 11 caran bi tîpên Kufî hatiye nivîsîn.
Alba, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 31.506 kes e.
Verbania, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 30.827 kes e.
Bra, (bi lêvkirina îtalî: "Br'a") bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 29.604 kes e.
Novi Ligure, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 28 hezar û 120 kes in.
Carmagnola, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 29.003 kes e.
Tortona, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 27.291 kes e.
Chivasso, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara niştecihên komûnê 26 hezar
Fossano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 24.561 kes e.
Ivrea, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 23.599 kes e.
Mondovì, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 22.426 kes e.
Orbassano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Komûn 13 km li başûrê rojavayê Torînoyê hatiye avakirin
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 23 hezar û 365 kes e.
Borgomanero, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 21.776 kes e.
Savigliano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 21 hezar û 526 kes e.
Acqui Terme, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 19.961 kes in
Valenza, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 18.804 kes in.
Rovereto, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Südtirolê ye. Rûerda komûnê 50 kîlomîtro çarçove ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara niştecihên komûnê 39.915 kes e.
Merano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Südtirolê ye. Rûerda komûnê 26,34 kîlomêtro çarçik e.
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara niştecihên komûnê 40.500 kes e.
Bressanone, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Südtirolê ye. Rûerda komûnê 84,86 kîlomêtro çarçik e.
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 21.416 kes in.
Pergine Valsugana, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Südtirolê ye. Rûerda komûnê bi qasî 54,4 kîlomêtro çarçik e.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 21.433 kes e.
Perugia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye. Rûerda komûnê 449,92 kîlomêtro çarçik e.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 164 hezar û 210 kes e.
Città di Castello, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye. Bajêr 56 km li bakûrê Perugia hatiye avakirin û rûerda bajarê 387,53 kîlomêtro çarçik e.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 39.286 kes e.
Spoleto, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 37.948 kes e.
Gubbio, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 31.394 kes e.
Assisi, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye. Rûerda bajarê 186,8 kîlomêtro çarçik e.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 28.391 kes e.
Bastia Umbra, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 21.813 kes e.
Orvieto, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 20.253 kes e.
Corciano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 21.357 kes e.
Narnî, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 19.252 kes e.
formula_1
Nîşaneya lojistîkî bo N=10, K=100, r=0.2. Meyzê çawa jimara nefran dibe nêzîkî xêza nîxîk dema dem diçe cem bêdawiyê.
Li vir, N hejmara neferan di dema t de, r rêjeya mezinbûnê ya xwerû, a pêşbaziya di navbêna neferan de, û  formula_1 karîna hilgirtina jîngehê ya tuxma N, ku jimara neferan e ya ku jîngeh dikare piştgiriyê bide wan nîşan dide.
Bi çareserkirina wekheviyê li gorî merca destpêkî  formula_1 mirov digihe
Komkujiya Vartinîsê, (bi tirkî: "Altınova Katliamı") yek ji komkujiyeke ku ji aliyê dewleta tirk ve li hemberî malbateke kurd ve pêk hatiye. Komkujî, li bajaroka Vartinîsa bi ser navçêya Tîla Mûşê, di 3ê cotmeha 1993an de pêk hat.
Şewitandina bajarokê û komkujî.
Bajaroka Vartinîs, li herêmê bi nasnameya bajarokeke welatperwer tê zanîn û li hemberî hemî zextên dewletê niştecihên bajarokê cerdevaniya gundan (bi tirkî: köy koruculğu) nepejirandin ev jibo dewleta tirk bû sedema dijmintayayiya gelê bajarokê. Beriya komkujiyê tevgera leşkerên tirk li herêmê zêde bibû. Li çiyayê bajarokê di navbera hêzên PKKê û dewletê tirk de şer derket. Di şer de leşkerekî Tirk hate kuştin. Piştî vegerê leşkerekî tirk "Ezê îşev agir bi Vartinîs berdim û li ser serê we bînim xwarê" dibêje û leşker ji bajarokê derdikevin. Roja 3ê cotmeha sala 1993an berê sibê bi hêjmarek zêde leşkerên tirk vedigerine bajarokê û dest bi şewitandina avahî û bajarokên dikin. Bi ronikirina rojê re gelek ciwan niştecihên bajarokê bi derfetên xwe ji bajarokên derdikevin. Jiber girtina li derveyî bajarokê û metirsiya kuştinan gelek gel jî di bajarokê asê mabûn. Leşkerê tirk avahî, govên pez, giha, ka û tiştên ku tên şewitandin çi didîtin agir berdidanê. Nava rojê de komek leşker li navenda bajarokê digeriyan di wî demê de zarokekî qîz ya Nasir Ogut li ji leşkeran re nîşana serfirazî yê dike. Nîşana vê zarokê bû sedema komkujiya malbata wê. Komek leşker dor avahiya piçûk a bavê zaroka qîz, Nasir Ogut girtin û agir berdanê. Bi şewitandina avahî re jinekî cînar dibîne ku hevjîna Nasir di nav agirê de ye û du zarokê xwe yên 2 û 4 salî dixwezê ku di pencerêra tavêje derva û ji leşkeran dixwaze ku bihêlin ew zaroka xwe ji şewatindinê xilas bike lê leşkerên tirk wan zarokê carek din dîsa tavêjin nav agirê. Ji malbatê bi tin qîza herî mezin ku di wê demê de li mal nebû ji komkujiyê xilas dibe. Di komkujiyê 7 zarok, Nasir Ogut û hevjîna wî, bi temamî 9 kes jiyana xwe jidest didin. Kesên ku di komkujiya de hatin şewitandin nav û temenên wan wiha ye: Nasır Öğüt (43), hevjîna wî Eşref Öğüt (43) Zarokên wan: Sevim(13), Sevda (12), Şakir(11), Mihemet Şirîn (8) û her sê zarokên di navbera 1 û 4 saliyan de, Cihat, Aycan, û Cîhan.
Hewildanên dadweriyê.
Bi ser serlêdana qîza wanê mezin ku di dema komkujiyê de li mal nebû piştî lêpirsîna heşt salan li bajarê Mûşê doz hat vekirin. Piştî demekî bi navê sedema ewlehiyê dozê ji dadgeha Mûşê neqlî bajarê Kirikkaleyê kirin. Dozgera giştî di derbarê çar leşkerên tirkên ku komkujiyê birevbirine doz vekir. Jiber ku bûne sedema kuştina 9 kesan û jibo her qurbaniyan di navbera 20 û 25 sal, bi temamî ji bo her leşkera di navbera 180 û 225 sal cezayê girtîgehê xwest û doz jibo dîroke din hate paşdeavêtin. Doza di 1ê adara 2016an de komîteya dadgehê leşkerek hêşt û jibo sê leşkerên din taloq xwest. Doza 2ê nîsana 2018an Dozgera giştî ya dewleta tirk xwest ku doz bê qewinkirin. Hemî serlêdanên Aysel Ogut (qîza Nasir Ogut) û parêzeran bê encam man û hemî kujer hatin taloqkirin.
Seyed Payam Niazmand (, jdb 6ê nêsana 1995 li Fardis, Îran) Lîstikvanek îranî ye. Ew gulparêzê tîma futbol a neteweyî ya Iranê ye.
Karîyera navneteweyî.
Di 8 Çirî 2020 de, Wî ji bo Tîmê Melli li dijî Uzbekistan yekem lîstîye.
Geh li gor pêkhate û erkên xwe tên polenkirin.
Peykerekoendam ji boy girêdana masûlke, endam û çerm rûyek req ava dike. Herwisa yek ji karê sereke ya peykerekoendamê jî parastina endam û pêkhateyên laş e. Lê li gel destekkirin û parastinê, peykerekoendama mirov bi navbeynkariya gehan, çemînbarî û livîna laş jî rêk dixe. Bi gelemperî cihê ko du an jî pirtir hestî digehêjin hev wekî geh tê navkirin. Geh çemînbarî û livîna peykerê hêsan dike. Herwisa rê dide bo avabûna girêdanan di navbera hestiyan de. Li gel girêdana hestî bi hestî re, dibe ko gehek bi girêdana hestî bi kirkirk re, hestî bi masûlke ve an jî hestî bi diran ve jî pêk were.
Geh bi du awayî tên polenkirin, li gor pêkhate û li gor erkên xwe. Pêkhateya gehê, diyar dike ko hestî bi çi awayê bi hev re girêdayî ne. Li gor pêkhateyên xwe sê cor geh heye; geha rîşalî, geha kirkirkî û geha sînoviyal. Di vê polenkirinê de geh tên polenkirin, li gor cora bestereşaneya ko hestiyan bi hev re girê didin an jî hebûna valahî di navbera hestiyên gehê de. Herwisa geh li gor erkên xwe jî tên polenkirin. Ev polenkirin li gor asta livîna gehê çê dibe. Li gor vê polenkirinê jî sê cor geh heye, geha nebizêw, geha livoka sinordar û geha bizêw.
Geha rîşalî.
Geha rîşalî (), ev gehê ko hestiyên gehê raste rast bi hev re girêdayî ne û di navbera hestiyên gehê de valahî an jî kirkirk tune. Hesti bi navbeynkariya rîşalên bestereşaneyê bi hev re girêdayî ne. Wekî mînak, gehên navbera hestiyên kiloxê û gehên navbera diran û hestiyê çêneyê gehên rîşalî ne. Herwisa li beşa jêrê mil de hestiyê kewere û hestiyê enîşkê li gel hev dirêj dibin, doxên van herdu hestiyan jî bi geha rîşalî bi hevre girêdayî ne. Gehên rîşalî gehên nebizêw () in. Ango hema bêje qet nalivin an jî pir hindik dilivin.
Geha kirkirki.
Geha kirikirkî () bi navbeynkariya kirkirkê, hestiyan bi hevre girê dide, loma vî navê lê kirine. Gehên kirkirkî bi gelemperî gehên livoka sinordar (bi îngilîzî:) an jî gehên nebizêw in e. Mînak, serê parsûyan bi navbeynkariya kirkirkê bi hestiyê sîngê ve girêdayî ye, ev geh, gehek lîvoka sinordar e. Herwisa navbera hestiyên birrbirreya piştê de xepleyên kirikirk hene bi vî awayê gehên birrbirreyê dikarin bi awayekî sinordar bilivîn. Hestiyên rûv ên piştêna hewzê li aliyê pêşiyê laş de digehêjin hev û bi navbeynkariya kirkirkê bi hev re girêdayî dimînin. Geha rûv ji xeynî dema ducaniya dayikê, gehek nebizêw e. Bejna mirov ji dayikbûnê heta temenê pêgehiştinê dirêj dibe. Bi eslê xwe dirijbûna bejnê ji ber dirêjbûna hestiyan e. Beşa ko hestî dirêj dibe wekî perê cemserê hestî () tê navkirin. Li vir xaneyên kirkirk dabeş dibin, diguherin û dibin hestî. Di hestiyên dirêj, li beşa serî yê hestî de kirkirk di navbera hestiyan de cih digire. Ango di cemserê hestîyên dirêj de geha kirkirakî heye, lê ev geh geha nebizêw e. Kirkirka li perê cemserê hestiyên dirêj di temenê 17 -20 salî de bi tevahî winda dibe herdu beşên hestî digehêjin hev û geha kirkirkî winda dibe.
Geha sînoviyal.
Geha sînoviyal geha herî zêde ye di laşê mirov de.
Gehên laşê mirov herî zêde ji gehên sînoviyal () pêk tên. Gehên sînovîyal firsend didin hestiyan ko bi awayekî serbest bilivin. Ango gehên sînoviyal, gehên bizêw in (). Gehên milê, enîşkê, zend û çokê mînakin ji bo gehên sînoviyal. Serê hestiyên li gehê sinoviyal, bi kelêna gehê ji hev hatine cudakirin.Ango di navbera hestiyan de valahî heye. Hemû gehên sînoviyal hin pêkhateyên hevbeş li xwe digirin. Evana; qapsûla gehê, kelêna gehê, şileya gehê, kirkirkên gehê û bester in.
Qapsûla gehê.
Gehên sînoviyal bi qapsûlek du çînî dorpêçî ne, jê re dibijên qapsûla gehê (). Çîna derve ya qapsûlê ji bestereşaneya rîşalî pêk tê û wekî çîna rîşalî () tê bi navkirin. Çîna rîşalî zexmtiya gehê dabîn dike ko hestiyên gehê ji hev dûr nekevin. Çîna navî ya qapsûlê wekî perdeya sînoviyal () tê navkirin. Perdeya sînoviyal, beşên bê kirkirk ên rûyê navî ya gehê rûpoş dike.
Kelên û şileya gehê.
Gehên sinoviyal, valahiyek bi şileya sînoviyal tijîkirî li xwe digirin. Ji vê valahiyê re tê gotin kêlena gehê (). Kelêna gehê hestiyên gehê ji hev dûr digire. Kirkirkên gehê û şileya gehê ya kelêna gehê lêkxişandina hestiyan kêm dike. Şileya gehê () li xaneyên perdeya sînoviyal, ji plazmaya xwînê tê parzûnkirn û derdan.Şileya gehê sê erkên sereke bi cih tîne;
1. Şileya gehê, rûyê kirkirkên hestiyên gehê xijokî dike bi vî awayî serê hestiyan ji lêkxişandinê diparêze.
2. Şileya gehê ji bo xaneyên kirkirkên gehê xurek dabîn dike, madeyên ziyanbexş ji xaneyan dûr dixe.
3. Şileya gehê hêza darbeyan dimijîne, pestoya darbeyan belavê ser rûyê kirkirkên gehê dike.
Kirkirkên gehê.
Serê hestiyên gehê bi kirkirk dapoşrav e. Kirkirk ji bo gehê rûyek lûs dabîn dike. Bi vî awayî lêkxişandina hestiyên gehê kêm dibe. Kirkirk nîvçereq e, pestan û darbeyên hawirdorê dimijînê hestiyên gehê ji bandora neyînî ya giraniya laş diparêze. Li rûyê hestiyên gehên zarokan de stûriya çîna kirkirkê bi qasî 7 mm ye, her ko temenê mirov zêde dibe, kirkirk tenik dibe, qaîşokiya wê kêm dibe. Kirkirk lûleyên xwînê li xwe nagirin, loma xaneyên kirkirka gehê xurekên xwe bi navbeynkariya şileya gehê dabîn dikin.
Besterên gehê.
Hestiyên gehê bi besteran bi hev re girêdayî ne. Bester (,) bandên zexm ên bestereşaneya rîşalî ne. Bester, gehê destek dike, livîna asayî ya gehê hêsantir dike û lê rê li ber livînên neasayî an jî ji hev dûrketina hestiyan digire. Gehên sînoviyal ji aliyê masûlke û jêyên masûlkeyan ve jî tên destekkirin. Jê (,) dişibin besteran. Bester hestî bi hesti ve girê dide lê jê masûlke bi hestî ve girê dide. Jê û masûlke jî mîna bester destek didin gehê.
Ahmet Yıldırım, (; Amed, Bakurê Kurdistanê) Bijîşk, mamoste û siyasetmedarekî kurd e. Ahmet Yıldırım, di heyama 25em wekê parlementerê HDP'ê ya Mûşê hate hilbijartin. Piştî desteserkirina perlemeteriya wî Yıldırım koçê Ewropayê bûye û niha li Ewropayê dijî.
Ahmet Yildirim di sala 1972an de li Amedê ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn qedand, di sala 1994an de li Zanîngeha Dîcleyê beşa Erdnîgariyê qedand û 2 salan mamostetiya lîseyê kir. Piştre weke Erkdarê Lêkolînê ya Beşa Erdnîgariyê ya Fakulteya Perwerdeyê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi kar kir.
Di sala 1998an de ji Fakulteya Edebiyatê ya Zanîngeha Stenbolê masterê wergirtiye. Di sala 2004an de li Fakulteya Ziman û Dîrok û Erdnîgariyê ya Zanîngeha Enqereyê beşa PhDyê qedand. Di sala 2006an de li Zanîngeha Dîcleyê wek Endamê Fakulteyê hat tayînkirin. Di sala 2011an de bûye profesorê hevkar.
15 danezanên zanistî di sempozyumên neteweyî û navdewletî de pêşkêş kir. Zêdetirî 20 gotarên zanistî ya wî di kovarên navxwe û navnetewî de hatine weşandin. Pirtûkeke wî ya lêkolînê ya zanistî heye. Yıldırım, ji aliyê Meclîsa Giştî ya Meclîsa Tirk ve weke endamê Meclîsa Jor hat hilbijartin.
Ahmet Yildirim, di heyama 25em de wekî bu namzetê parlamenterî ya HDP'ê ya Mûşê. Di rêza 2an de beşdarî hilbijartinan bû û wekî parlamenter Mûşê hate hilbijartin.
Jiyana taybet.
Ahmet Yildirim, zewicandiye û bavê du zarokan e.
Elîza Mîxalîk (rojb.1976) rojnamevanê televizyonê, radyo yê û çapemeniyayê Polonya. Di salên 2007-2019 rojnamevanê televizyona Superstacja li ve televizyonê, bernameya rojnamevanî "bez żartów" (b"ê henek)" çekiriye"." Ji 2019-an ve, qunciknivîsek ji bo " Gazeta Wyborcza ", NaTemat.pl û Koduj24.pl, û rojnamevanî ji bo Onet Internet TV, û ji 2020-an jî di Radyo Nowy Świat de weşanê dike. Ji 2021, ew her weha podcastên xwe yên li "Sekielski Brothers Studio hatine" afirandin amade dike.
Ew di malbatek kevneşopî ya katolîk de mezin bûye, lê naha evangelsîtên reformîbuyne bawer dike. Du cara zewac kirîye.
Pûlê Kurdistanê pûlek ji şeş pûlên bîranînê ye ku bi helkefta serdana papayê Vatîkanê Fransîs li Hewlêrê hatibû amadekirin û di 7ê adara 2021ê de ji aliyê Wezareta Veguhestin û Gihandinê ya Herêma Kurdistanê ve hate pêşkêşkirin.
Pûlê bi 500 dînarên îraqî wêneyê Papa Fransîs û nexşeya Kurdistanê nîşan dide û nexşeya Kurdistanê bû egera nerazîbûna hikûmetên Îran û Tirkiyê û naxwazin ku pûlê navbirî bi qet rengî were çapkirin.
Mehmed Uzun(1953 Siwêreg - 2007 Amed) nuştoxêko kurd o.
Hewt roman û gelek ceribnayîş, cigêrayîş û helbestî nuştî û weşanay. Helbestêka ey ya derge bi nameyê Destana Egîdekî (Destana Egîdêk) hetê hunermend Ciwan Hacoyî ra hameya vatiş. Mehmed Uzun tena bi kurdkî nênuşt, bi ziwanê tirkî û swêdkî zî gelek berheman nuşt. Ewro tayê kesî ey sey serkêşê romana kurdkî ya moderne hesebnenî.
Cuya Ey.
Mehmed Uzun serra 1953 de dewa Siwêrega ser bi Rihayî (Urfa) ame dinya. Seba ke bi ziwanê dayika xo nuştêne, çend reyan hetê desthelata tirkan ra erzîya zindan. O zî no rid ra hamnanê serra 1977î de Tirkîya ra vejîya û demeêko derg Swêd de mend.
Endamê PENî û Yekîtiya Nivîskarên Swedê yo. Ey serra 2001î de xelata Torgny Segerstedt girewte.
Serra 2005 de agêra Tirkiya û Stenbol de mend. Peyniya na serre (2005) hetê wezareta rewşenbîriyê ya hukmeta Herêma Kurdistanî ra Hewlêr de xellat dîya ci.
La 29ê menga gulana 2006ê ame zanayîş ke nêweşîya şêrpenceyê bîyo. Destpêk de, o nêweşxaneya zanîngeha Karolînskayê Stokholmê Swêdî de rakewt. Dima zî hame Amed, 11 Tişrîna Verêna (Oktobre) 2007 de uca de şi rahmet.
Şirnex bajarekî li bakurê Kurdistanê li Botanê û herweha navenda parêzgeha bi heman navî parêzgeha Şirnexê ye. Wate ya wî navê "Bajarê Nûh" e. Bajarê Şirnexê di şerê sala 2016an de bi destê hêzên leşkerî yên dewleta tirkî bi temamî wêran bûye.
Erdnîgarî û sînorên bajêr.
Bajar di nav parelelên 42° 54´ û 40° 59´ bakûr û merîdyenên 38° 34´ û 37° 22´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi Colemêrgê ve, li bakur bi Sêrtê ve, li başûr bi Dêrika bin xetê û Zaxo ve li rojava jî bi Mêrdînê ve tê girêdan.
Taybetiyên çanda erda bajêr.
Erda herêmê ji %75,7 ji çiyayan pêk tê. Pîvana zozan û deştan jî ji % 24,3 e. Li herêmê, deşta Silopî û Cizira Botan genim, kuncî, genimê şamî û pambû te çandin. Li Şirnex bi xwe nîsk û tûtin cihê giring in. Her wusa fêkiyên wek sêv, hinar, hêjîr, gûz, tirî, hirmî, qeysî û xox qasi têra hêremê tê çandin û li gundên ser qonaxa çîyayê Cûdî zeytûn jî tê çandin.
Avhewa.
Li heremê avhewayeke reşahiyê heye. Havînan germ û zuha, zivistanan jî pir sar û şil û şilope derbas dibe.
Çiyayên herêmê.
Gabar (2.838 m), Cûdî (2.114 m), Mirgomar (1.807.m),
Deşt, gelî û zozan: Li herêmê deşt û zozan ji ber çiyayîbûna heremê kêm in, lê ji ber ku li heremê pir çiya hene, gelîyên mezin li herêmê hene. Wekî; geliyê Dicle, gelîyê Botan û hwd.,kelê mêmo(qilaban,1924
Deştên Silopî û Cizîrê.
Di navbera Silopî, Cizîr û Dêrika bin xetê de, di geliyê çemê Dîcle de ye. Dirêjbûna deştê 40 km û firehbûna wê jî 10 km ye.
Çem û gol.
Botan, Dîcle û Xabûr çemên herî mezin ên ku li herêmê diherêkin. Gol li herêmê tune ne.
Babetên ajalan.
Li herêmê babetên teyrên kovî yên li çiya dijîn pir in: pezê kovî, qertel, kew, baz û qajik hinek ji wan in.
Serjimarî û Navçeyên Bajêr (2013).
Tevahiya sermijarî herêmê (tevî gundan) 475.255 e.
Dewlemendiya binerdê.
Li herêmê sereke dewlemendiya bin erd Komure. Wusa kû, komura ji derdora sêrgirê li başûrê Şirnex der tê, têri enerjiya hereme giş diki. Weke din nişanen neft, (petrol) hebi ji, ji aloziya li Kurdistan hêzên ser dest naxwazin û nahêlin lêgerin u derxistina dewlemendiyên bin erdiyen heremê çê bibe.
Ciyên turîstîk, tarixî û gerê.
Li Cizîra Botan tirba Mem û Zînê, Medresa Sor taybetî ji alî gelê Kurd û turîtan ve tê ziyaretkirin
Muslumantî piraniya nifûsê pêk tîne. Li gundên Elkê û Qilava hinek Xirîstiyan jî hene. Piraniya civakê ji kurdan pêk tê. Û li Elkê (Beytüşebap), Tirba Sê Birayan jî ji aliyê gel ve tê ziyaret kirin.
Xwarinên herêmê.
Keşkek, penîr û Sîrik xwarênên naskirî yên herêmê ne. Lazime meriv xwarinên germ ên tam xweş jî ji bîr neke. Ser u pê, gutilk, serbidew, suryaz xwarnen herêmê ye cihegiringin.
Kincên heremê.
Şal û şapik cilên herî naskirî ne ku li herêmê ji alî zilaman ve tên lixwekirin. Bi ser de jî îşligekî ku milên wî dirêj û nexşkirî (celehu) tê lixwekirin. Di lingan de goreyên ji hiriyê çêkirî û pêlavên ku jê re dibijin "reşik" tên lixwekirin.
Jinên herêmê fîstanên hevrişim ê rengîn ku dibiriqin li xwe dikin. Şalwarekî fireh û goreyên ji hiriyê li xwe dikin. Kefî an jî pûşiyê didin serê xwe. Pêlavên lastîk an jî çaroxê jî li werdigirin.
Li heremê cilên modern jî, bi taybetî van salên dawî tê lixwekirin.
Şer û wêranbûna Şirnexê, 2016.
Di 13ê adara 2016an de li Şirnaxê qedexeya derketina kolanan hat ragihandin û dorpêç û êrîşên li dijî Şirnexê dest pê kirin. Hêzên leşkerî yên dewleta tirkî piştî 246 rojan taxên Gazîpaşa, Yeşîlyurt, Îsmetpaşa, Dîcle, Cumhuriyet û Bahçelîevler bi temamî wêran dikin.
Dirustiya siyasî têgihek ji bo wesfa ziman, siyaset, an tedbîrên ku mebesta wan ji marjînalkirinê, heqaratkirinê yan reftara bêdad li endamên komên taybet di civakê de xwe dûr bixin tê bikaranîn. Di axaftinên giştî û çapemeniyê de, têgih bi giştî ji bo biçûkxistinê tê bikaranîn di heman demê de îma bike ku ev siyaset zêde û bêhêcet in.
https://en.wikipedia.org/wiki/Political_correctness
Mihemed Teqewî (1977, Şîrvan, Xorasana Bakur), nivîskar û werger û sererastkerê kurd ê kurmanc e.
Di sala 1977an da, li gundê Melebêqirê, başûrê Şîrvanê, parêzgeha Xorasana Bakurê Îranê ji dayîkê bû. Pola sêyemîn li dibistana seretayîya gundî xwend, dû ra ligel malbata xwe koçberîya bajarê şîrvanê bûn û li wir dest bi xwendina xwe li dibistana seretayîyê kir û ew qetand. Dibistana navincîyê li Ferhengîyan derbas kir û piştra çû huneristana Teqevîyan û dîploma xwe di beşa kehribayê da stand û xwe ji bo zanîngehê amade kir. Ew di sala 1990an da li zanîngeha Ferdowsîyê hat pejirandin û piştî 4 salan, beşê wêje û zimanê îngilîsîyê qetand û di heman demê de dest bi xebatê xwe di debîristanên bajarê Şîrvanê da wek mamosteyê zimanê Ingilîsîyê kir. Hîn 10 sal xebatên wî wek mamosteyê Ingilîsî xilas nebubû ku di zanîngeha Bîrcendê wek xwandekarê beşê zimannasîyê hat pejirandin û piştî du salan wî karnasîya xwe ya bilind di wî beşî da jî stand. Têza wî ya karnasîya bilind li ser nîşandarîya halet(case-marking)a devoka Kurmancîyê û miqayisekirna wê bi ya Farsî bû. Ji alîyê wî çend gotarên wergirtî ji têza wî di kovarên zanîstî yên îranê hat weşandin. Ew di sala 2015an da ji alîyê weqfa Mezopotamîyayê hat vexwendin û beşdarîya komxebata kurmancîyê bû. Di sala 2019an da navê wî wek endamekî ji wê komxebatê li ser pirtûka Rêbera Rastnivîsînê hat nivîsîn. Mihemed Teqevî heya niha bi sedan kurteçîrokan wergerandine û ew kurteçîrok di biloga wî bi navê Linguakurd.blogfa.com hatine weşandin. Ev niha nêzî 10 sal in ku wek nivîskar û wergêr bi zimanê kurmancî çalak e û herwiha çend pirtûkên çîrok û helbestan sererast kirine û navê wî wek sererastker hatîye qeydkirin.
Wext, dem, zeman yan jî çax tiştekî ku hercar dewam dike û pêş de diçe ye. Di wext de tişt diqewimin û ew tişt nikarin werin vegerandin.
Paşeroj û pêşeroj di kurmancî de.
Di hinek devokên kurmancî de paşeroj tê mana wextê derbasbûyî yanî bihûrtî û pêşeroj wextê ko hê nehatiye.
Di hinek devokên dî de, paşeroj wextê ko hê nehatiye ye û pêşeroj wextê derbasbûyî ye.
Hesabkirin.
Saniye yekeya bingehî ya pergala SIyê ye. Deqekek 60 saniye dirêj e û saetek 60 deqe yan jî 3600 saniye dirêj e.
Roj axleb 24 saet yanî 86400 saniye ne lê carna ji bonî rastiya jimartinê bimîne, saniyekek lê tê zêdekirin.
Ferhenga felsefeyê wê navê pirtûka ferhengî abdusamet yigit a ku ew li ser gotinên felsefeyê nivîsandibê bê. Ferheng wê li ser gotinên bingihîn a felsefeyê bê. Ferhenga felsefeyê wê, di encama lêkkolînek felsefeyî a li ser gotinên felsefeyê de wê, bê nivîsandin.
Kurdî
Granada bajerek Spanya ye. Li hundirê herema Endulus e. Endulus heremek federatîf e û başûrê Spanya ye.
Li gor jimartina 2005 nifûsa Granada 236,982 e. Ev bajêr nezikî heftsed sal di destê Emeviyan de maye. Di Granada de çend qesrên nav û deng hene. Yê herî meşhûr qesra Elhemra ye. Ev qesra ha hunera rojhilat û rojava li nava xwe de dihundirîne. Ji bo vê yekê gelek geştyarên misilman seredana li vir dikin. Herwiha ev bajêr bi zaningeha xwe ve li Spanyayê baş tê zanîn. Zaningeha Granada xwedîyê 82000 xwendevan e.
Sokrates yan Sokrat (;; 470 bz — 399 bz) fîlozofekî Yewnanîstana kevn û rûniştvanê Atînayê bû. Ew yek ji fîlozofên herî bibandor yên hemû deman û wek bavê felsefeya Rojavayê têt hesibandin. Sokrates yekem kes bû ye ku etîk anî nav felsefeya ku berî hingê bi felsefeya siriştî û fîzîkê dagirtî bû.
Hemû armanca felsefeya Sokrates baştirkirina mirovan bû. Wî xwest bi pirsînê wisan bike ku xelk têgihên dirist peyda bike daku bigihe zanîna rast. Sokrates bawer dikir ku ger mirov bi rastî bizane qencî çi ye, mirov dê wê bike.
Sokrates bi xwe ti car fêre û baweriyên xwe nenivîsîn lê ew bi rêya dîdaktîkê fêrî xelkê dikirin. Lê navdartirîn şagirdê wî, Platonî gelek ji diyalog û qeziyên wî yên bi xelkê re nivîsîn.
Sokrates wek kes bi piranî mîna razek dîrokî maye. Wî bi xwe ti tişt nenivîsiye loma her tişta ku em ji wî dizanin, ji kesên din ji me re maye. Bi taybetî Platonî, Ksenofonî, Arîstofanesî û hin hevdemiyên wî yên din li ser wî nivîsiye. Giannantoni hemû gotinên hevdemiyên Sokratesî yên li ser wî di pirtûka xwe Socratis et Soraticorum Reliquiae de berhev kirine.
Gelek pirsgirêk di van gotinên li ser Sokrates de hene, û dijwar e bêt zanîn ka kîjan ji wan agahiyan rast û kîjan jî bêbingeh in. Bo nimûne, Arîstofanes satîrîst bû loma belkî pirraniya gotinên wî yên li ser Sokratesî tinazî, zêdebarî yan jî derew bin. Herçi Platon e, wî jî wek yewnaniyên serdema xwe bi azadî raman, teorî û baweriyên xwe dixistin devê Sokratesî.
Peykeltiraş, şerrvan û fîlozof.
Bavê Sokratesî, Sofronîskos peykeltiraş û diya wî Faynarete jî pîlik bû. Sokrates jî pêşî wek bavê xwe peykeltiraş bû lê paşî zû bû sofîst. Ew baş di xwendinê, nivîsînê, jîmnastîkê û muzîkê de hatibû perwerdekirin.
Li gor diyalogan, Sokratesî tenê du mamoste hebû: rêzimannas Prodîkos û herwiha Diyotîma ya ku qeşe-jinek mantîneyî bû û Sokrates fêrî "eros"ê anku evînê dikir. Ji gelek diyalogan diyar e ku Sokratesî hay ji teoriyên Parmenidesî û Anaksagorasî yên hevdemiyên xwe hebû. Çavkaniyên dîrokî bi gelemperî wan herduyan wek mamosteyên Sokratesî dihesibînin.
Dîroknas Thukydides di pirtûka xwe "Cenga Peloponî" de dibêje ku Sokrates jî beşdarî ceng û şerrvan dibû. Wî serbaziya xwe ya du-salî hê di ciwaniya xwe de kiribû. Ew di hêzên peyade yên bi giranî çekkirî de şerrvan bû. Têt bawerkirin ku wî di cengan de gelek qehremanî kirin lê nedixwest şan û şeref û navdarî bibe para wî lê her nefbiçûkî dikir. Tê bawerkirin ku wî ta Ksenofanes bi xwe jî ji mirinê xilas kir.
Tam ne diyar e ku Sokrates çi kar dikir daku jiyara xwe misoger bike. Diyar e ku wî ked û kesp nedikir lê xuya ye ku bi temamî karê destan yê binemala xwe bi cih nehêla. Hin çavkanî bawer dikin ku wî di ber hin karên din re peykel bo Akropolîsê çêdikirin. Platon dibêje ku Sokratesî qebûl nedikir ku xelk bo meaşê perwerdekariyê bidiyê ji ber ku Sokratesî fêrkirina xelkê wek erkekî ji xwe re didît. Lê Ksenofon di pirtûka xwe ya bi navê "Cejn" de dibêje Sokratesî muçeyê xwe ji şagirdên xwe werdigirt, û Arîstofanes jî Sokratesî û hevalê wî Xayrefonî (Khairefon) wek mamosteyên dibistanek sofîzmê dide pêş me. Ne dûr e ku Sokrates bi alîkariya dostên xwe yên maldar û hêzdar yên wek Alkîbiyadesî jî jiyara xwe dikir.
Lê çawan be jî, Sokrates bû yek ji mezintirîn fîlozofên hemû serdeman. Li gor Platonî, jiyana Sokratesî ya felfesî ji dil hingê dest pê kir dema ku dostê wî Kayrefonî ji Orakelê Delfoyê pirsî ka gelo ti kesê ji Sokratesî hişmendtir heye. Orakelî got na. Sokrates mat û ecêbgirtî ma ji ber ku wî xwe hişmend û biaqil nedihesiband. Loma piştî gotinên orakelî, Sokrates dest bi gerrîna kesên ji xwe aqildartir kir. Ew rabû li bazarr û nav mirovan hat û çû li gel hemûyan ket suhbet û nîqaşan. Di nîqaş û gengeşeyan de wî hemû zanîna xelkê ya li ser ka çi qenc û çi jî xirab e xist ber pirs û gumanan. Armanca wî ne pûçkirina baweriya xelkê lê dîtina rastiyê bû. Wî teknîkek nîqaşkirinê bo xwe dirist kir ku paşî em bi navê Metoda Sokratesî dinasin. Di vê teknîkê de ew bi xwe xwe li nezaniyê didane û daxwaza fêrkirinê ji xelkê dike. Sokratesî ev metod anku azîne bi taybetî bo vekolîna baweriyên sincî anku exlaqî yên serdema xwe bi kar dianî. Ji ber wê ye Sokrates wek bavê etîkê û felsefeya sincî têt nasîn.
Sokrates bi taybetî dijî sofîstan bû. Bi baweriya wî armanca sofîstan ne peydakirina rastiyê lê tenê biserketina di nîqaşan de bû. Herwiha sofîstan digot ku ti rastiya bêguman nîne lê Sokrates bi tundî dijî wê baweriyê bû. Lê bi çavên xelkê Sokrates jî yek ji sofîstan bû.
Darizandina Wî.
a>ê ji Sokratesî re têt (Daniel Nicholas Chodowiecki)
"Mirina Sokratesî" (Jacques-Louis David, 1787)
Xelk ji ber jîrî û aqildariya Sokratesî jê hesûd bû, û xelk ji zîrekiya wî ya nîqaşê û teknîka wî ya bêşerm gelek kes aciz û bêzar dikirin. Wî bi asanî bi kesên xwe mezin dikirin dida zanîn ka ew nezan û ehmeq in. Loma kesên ku di nîqaşan de li hemberî wî têk diçûn, zilm yan jî galte pê dikirin. Sokratesî her tişt dixist ber pirs û gumanan û bêguman ev ne bi dilê desthilatdarên wê demê jî bû ji ber ku xelkê çav li wî dikir û sernermî nedikir.
Taliyê desthilatdarên Atînayê ew li ser daxwaza hin helbestvanan, kedkaran û retoran girt ji ber ku Sokratesî ew dabûn şermê. Tawanên ku hatin avêtin ser Sokratesî yek jê "xirabîkarê ku ciwanan diherrimîne" û yek jî henekkirina bi xwedayan bû "ji ber ku ew ne xwedayên dewletê lê yên xwe diperêse". Sokrates xwe neparast lê rabû zêdetir awayê xwe yê berê domand û atînayî ji berê jî zêdetir bênteng kirin. Loma di civata mêrên azad de bi 280 dengan dijberî 221 dengan birryar hat dan ku divê ew bêt kuştin. Sokrates hat neçarkirin ku qedehek jehrê vexwe.
Armanca dozgeran pêşî ne kuştin lê tirsandina Sokratesî bû. Paşî gelekan sedemê têkçûna Sokratesî ya li dadgehê kiriye ew ku Sokratesî ti parastinek baş bo xwe amade nekiribû. Piştî wî bi sedsalan fîlozofan parastin bi wê hêcetê nivîsîne. Ya ji hemûyan naskirîtir "Axiftina Xweparastina Sokratesî" ya Platonî nivîsî ye.
Pirsa hebûna Sokratesî.
Hin kesan pêşkêş kiriye ku Sokrates tenê kesek xeyalî ye ku Platonî afirandiye û Ksenofonî û Arîstofanesî jî jê wergirtiye nav nivîsên xwe ji ber ku wan bi xwe newêriyaye wan gotinên xwe bibêjin loma xistine devê kesek tineyî. Lê ti bingehek xurt bo vê baweriyê nîne ji ber ku hê ji berî mirina Sokratesî û berî Platon diyalogên xwe bi nivîse, Arîstofanesî pirr bi nebaşî li ser wî dinivîsî.
Metoda Sokratesî.
Giringtirîn diyariya Sokratesî bo felsfeyê metoda wî ya pirsîn û fêrkirina bi rêya diyalogê ye. Jê re "metoda sokratesî" (elenxos, elenkhos) têt gotin. Ev metod bo nehêlana hîpotezan têt bikaranîn daku tenê hîpotezên herî xurt bimînin piştî ku hîpotezên qels ji ber nakokiyan tên avêtin. Bingehê metoda sokratesî ew e ku bikarînera/ê metodê komek pirsan dike daku lojîka kesên pirs jê tên kirin û faktayên ew bawer dikin bên cerribandin. Ev pirs wisan dikin ku baweriyên kesa/ê bersiva pirsan dide diyar bibin û bêt zanîn ka ew çi metodan û çi lojîkê di ramîna xwe de bi kar tîne.
Metoda sokratesî herwiha bi "metoda pîlikiyê" ("maieutikos") jî têt nasîn. Wek têt zanîn, pîlik ew kes e ya alîkariya jinekê dike daku zarroka/ê xwe biwelidîne. Sokrates jî bawer dikir ku rastî di mirovî bi xwe de ye lê divê alîkariya wî bêt kirin daku wê zanînê biwelîdîne anku ji xwe peyda bike. Pirsker wisan rastiyê ji kesa/ê jê têt pirsîn "diwelidîne" û bi vî awayî wî fêr dike. Ev tek metoda klasîk e ku têt zanîn bi rastî jî ramanwerên serbixwe diafirîne.
Sokratesî ev metoda xwe bi taybetî bo vekolîna baweriyên sincî bi kar dianî. Loma Sokrates nemaze wek bavê etîkê û felsefeya sincî têt nasîn. Ew bi vê metodê pê hesî ku xelk van qenciyan diecibîne: dîndarî, hişmendî, nefsbiçûkî, wêrekî û dadperwerî. Sokratesî her digot ku jiyan bêyî lêkolîn û vekolînan (diyalogan) ne hejî jînê ye.
Felsefeya wî.
Ne asan e baweriyên felsefî yên Sokratesî yek bi yek bên pêşkêşkirin ji ber ku wî bi xwe ti tiştê xwe yê nivîsî ji me re nehêlaye. Loma em neçar in xwe bispêrin gotinên Platonî û Ksenofonî yên li ser Sokratesî lê mixabin ev gotin jî carine bi nakokiyan dagirtî ne. Baweriyên Sokratesî bi xwe bi hezaran salan bûne gengeşeyên dijwar yên felsefî û pirr şerrenîx li ser hindê hebûye ka gelo kîjan ji van gotinên Platon dibêje bi rastî yên Sokratesî ne û kîj jî Platonî ji nik xwe ve lê zêde kirine. Kêm girov (delîl) hene bo ku em bizanin ka kîj bawerî yên kê ji herduyan in. Bo nimûne, ne gengaz e bêt zanîn ka fêreya îdeayî baweriya Platonî ye yan hê Sokratesî ew afirandibû.
Hin kes bawer dikin ku Sokrates bi xwe ne xwediyê hin helwest û nerînan bû ku bixwesta wan li ser xelkê bisepîne lê tenê dixwest bi rêya suhbetan wan ji xwe bi xwe bide agadarkirin. Lê di vê yekê de jî yekdengiyek di navbera vekolerên Sokratesî de peyda nebûye.
Lê tişta ku fîlozof li ser felsefeya Sokratesî yekdil û yekdeng in ew e ku Sokratesî bawer dikir ku mirov qet ne hewceyî lêkolîn û zanistên siriştî ne lê pêdiviya wan bi gotûbêjên li ser sinc û exlaqî heye. Bingehê vekolînên wî gotina Orakelê Delfoyê "xwe binase" bû. Sokratesî gelek ji ramanên xwe yên zêrrîn ne bi rêya fikirîna bi tenê lê ji suhbetên li gel xelkê peyda kirin. Herçi Sokrates ne li ser tenê mijarekê yan çend mijaran danûstandin dikir lê pirraniya gotûbêjên wî li ser hindê bûn ka gelo mirovê çawan qenc e û çêtirîn awayê desthilatdariyê bo birêvebirina xelkê çi ye.
Zanîn.
Sorkatesî gelek giranî dida wê yekê ku "ez bi xwe ti nizanim".
Sokratesî ev gotin wek bingehê hişmendiyê bo baweriyên sincî exlaqî bi kar dianî. Sokrates bi suhbetên xwe yên li gel xelkê gihişt vê baweriyê jî. Sokrates pê dihesî ku suhbetkerên li gel wî ti nedizanî lê bawer dikir ku pirr zana ne. Sokratesî bawer dikir ku eger ew bizane ku ti tiştî nizane ev têt wê wateyê ku ew tiştekî dizane lê xelk tenê bawer dike ku pirr zana ne lê di rastiyê nezan in.
Lê dîsan jî Sokrates di wê baweriyê de bû ku ew xwediyê zanînekê ye anku "hunera evînê" û "evandina hişmendiyê" anku felsefeyê. Sokratesî bawer dikir ku evîn ne hezkirina ji kesekî lê ji hişmendiyê anku aqildariyê, zanînê û qenciyê ye. Sokratesî nedigot ku ew bi xwe hişmend e lê bawer dikir ku ew dizane divê mirov bi kîjan rêyê ve bimeşe daku bibe hişmend.
Di pirtûka Ksenofonî ya bi navê "Cejn" de Sokrates xwe dişibîne pîlikekê anku jina ku di welidîna zarrokê de alîkariya diya wê dike û dibêje ku ez bi xwe ji ramanan stewr (jina yan ajelan ku zarrok jê nawelidin) im lê dikarim bi rêya suhbetan îdeayan bi xelkê dibim afirandin.
Qencî.
a> (ji nîgara "De Figuris Veneris" ya Friedrich Karl Forberg)
Suhbetek pirr gelemper ya di fêrkirina şagirtan de li ser hindê bû ka mirovê qenc divê çawan be anku divê mirovî çi taybetmendiyên qenc hebin. Bi baweriya Sokratesî berztirîn qencî ew e ku mirov ji rastiyê û têgihiştinê xemxwer be û baştirîn awayê jînê ew e ku mirov xwe di zanînê de pêş bixe û ne hemû hêza xwe bide berhevkirina malê dinyayê. Sokratesî digot ku dewlemendî qenciyê bi xwe re naîne lê qencî dewlemendiyê jî dide.
Bi baweriya Sokratesî zanîn û qencî zeft bi hev ve girêdayî ne. Qencî bi xwe zanîn e ji ber ku eger mirov bizane qencî çi ye, mirov dê li gor wê bi zanetî bixebite. Mirovê qenc ew e ku bi karê xwe, ne tenê bi nerîn û helwestên xwe, qenc e.
San Donà di Piave, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 42.150 kes in.
Lîstika vîdyoyê lîstikeke elektronîkî ye, tê de lîstikvan têkilîkirina xwe bi navrûyê bikarhênerê yan amûra têketinê wek darikê kontrolê, kontrolker, klavye, yan amûra hestkirina tevgerê re dike, daku encamên dîtbarî ji bo lîstikvanê peyda bike. Ev encam li ser amûrên vîdyoyê wek televîzyon, monîtor, ekrana destdanî, yan alava rastiya ferazî tên xuyakirin. Piraniya lîstikên vîdyoyê bi encamên dengî re tên zêdekirin, ku ew encam bi alîkariya hoparlor û berguhkan tên gihandin.
Di 1950 û 1960an de, lîstikên vîdyoyê yên yekem bi bikaranîna kompûterên pir mezin xuya bûn. Lê belê lîstikên vîdyoyê yên ku yekem car ji bikiran re berdest bûn, di 1971an de bi derketina lîstika arkêd Computer Space re payde bûn, û konsola malê ya yekem Magnavox Odyssey bû.
https://en.wikipedia.org/wiki/Video_game
The Richest Man in Babylon ("Mirovê herî dewlemend li Babîlonê") pirtûka nivîskarê amerîkî George S. Clasoe ye ku di 1926an de hate çapkirin.
Ew di pirtûkê de behs li ser rewşe Ekonomîkê ya bajêr bablyon a berî 4,000 salan dike. Piştî ku mesele di destpêkê de hatin weşandin, hema bêja sedsalekî di çapê de dimîne, û ew wekî klasîkek ji şîratên li ser Ekonomîkê tête hesibandin.
Schio, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 38.841 kes in.
Mîra, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 38.39 kes e.
Belluno, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 35.539 kes e.
Psîkotrawma, ango trawma yên ku bingeha wan psîkologîk in, ne nexweşî li tabloyeka nexweşiyên psîkologîk in. Trawma bi Grekî tê wateya birîn. Psîkotrawma tê wateya "birînên ruh". Bo mînak heger mirov di zaroktî yan jiyana xwe de tûşî bûyeren awarte û kirêt wekî destavêtina cînsî, êşkence, mirina hezkiriyan, şer, penaberî, hepiskirina zarokan hwd jiyabe ewana li ser mirov bandorên mezin dihêlin. Heger paşê neyên tedawîkirin dikarin dikanin bibin destpêka hin nexweşiyên psîkologîk.
Kurd wekî neteweyeke bêdewlet, di jiyaneke awarte de dijîn. Bi sedan salan e li Kurdistanê dagirkerî, şer, êşkence, rev, koçberî, tirs, mirin û kuştin hene. Kêm zêde her Kurdek di jiyana xwe de psîkotrawma jiyane. Mixabin saziyên an nexweşxaneyên Kurdan nîne ku li çareyên tedawîkirinê bigerin. Hin Kurdên ku koçberî Ewropa bûne jî guh nadin tedawîkirinê. Herçendî li Ewropa derfetên mezin hebin jî.
Hin mînak ji psîkotrawmatîkan.
R. keçikeka 11 salî ye. Li Parîsê diçe dibistanê. Rojek bi diya xwe re li metroyê siwar dibe. Diya wê dereng dimîne siwar be, derî tên girtin û trên birêdikeve. Herdu bi hev re dê biçin cihekê nêzîk. R. nişkave diqîre û li erdê dipelpite. Frensî li serê wê dicivin, ti wateyê nadinê. Lewra zarokên Frensî bi serê xwe li metroyan siwar dibin û diçin dibistanê. Trênê li nêzîk didin sekinandin û ambûlans tê R. yê dibe. Ti nexweşiyek bi R. nîne. Tenê li Şirnexê di 4 saliya xwe de psîkotrawma jiyaye. Gundê wan hatiye rûxandin û dê-bavê R. yê li panzêrê siwarkirine û birine. R. wê rojê pirs tirsyaye. Ji wê rojê şûnde naxwaze tenê bimîne û ji dê-bavê xwe biqete.
O. jî li stenbolê di 9 saliya xwe de bi tevê malbata xwe ji aliyan polîsan ve hatiye binçavkirin. Li ber çavên wî li mirovan êşkence hatine kirin. O. bi alîkariya IHD (Komeleya Mafê Mirovan) piştî 4 rojan serbest hatiye berdan lê dê û bavê wî di bin êşkenceyê de mane. O. niha li Elmanya dijî û êdî 16 salî ye. O. ji dengê bêtêlan (telsîz) û sîrenan ditirse. Dema ji derve dengê trêmbela polîsan an ambûlansan tê an jî dengê bêtêlan dibîhîse dicirife, xwîdan tê ser. Lewra dema li Stenbolê hatibû girtin ew di xewê de bû. Nîvê şevê bi dengê sîrenan û bêtêlan ji nav nivînan hatibû girtin. Mixabin dê-bavê O. naxwazin O. biçe tedawî bibe. Bi gorî wan naxwazin navê "dîntiyê" were ser lawê wan.
Conegliano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 35.023 kes e.
Castelfranco, Veneto, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 33.462 kes e.
Villafranca di Verona, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 33.431 kes e.
Montebelluna, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên 31.401 kes e.
Neandertal ("Homo neanderthalensis" yan "Homo sapiens neanderthalensis") cure yan binecureya nemabûyî ya mirovên kevnar ku 40 hezar sal berê li Ewrasyayê jiyane. Ew bi îhtîmaleke mezin ji ber guhartineke avûhewayê ya mezin, nexweşî, yan jî ji têkiliya van faktoran, mirine.
Mînaka cureyê, Neandertal 1, di 1856 de li Geliyê Neander li Almanyayê hate dîtin. Piştî gelek nîqaşên li ser rastiya wan, lêkolîner di piraniya destpêka sedsala 20an re Neandertalan wekî paşvemayî, bêaqil û hov wesf dane. Tevî ku, zanîn û têgihiştinê li ser wan di civaka zanistî de ji hîngê were pir guhartiye, wêneya mirovê şikeftan ê prîmîtîv di çanda popûler hîn serdest e.
Tê fikirîn ku teknolojiya Neadertalê pir pêşketî bû. Tê de pîşesaziya amûrên kevirî heye, û dibe ku tê de şiyana vêxistin êgir û çêkirina agirdankên şikeftê, çêkirina qetranê darê darberkê, çêkirina kincên sade mîna betanî, hûnandin, gerîna Deryaya Navîn, bikaranîna nebatên biderman û dermankirina birîndarên giran jî, depokirina xwarinan, û bikaranîna awayên cuda-cuda ên xwarinçêkirinê wekî biraştin, kelandin, û dûmankirin, hebin. Neandertal rêziyeke fireh ya xwarinan xwar, bi piranî memikdarên simkirî, lê herwiha heywanên girs, nebat, memikdarên biçûk, çûk, û çavkaniyên avî û deryayî xwarin. Çend nimûneyên ramana sembolîk û hunera Serdema Keviran a Kevn bi awayekî nepişrastkirî Neanderthal wek çêkerên wan tên hesbandin, bi taybetî xemlên ku ji hestiyên çûkan an ji qalikan hatine çêkirin, berhevokên tiştên sosret, wek krîstal û fosîl, û nexşkirin, berhemdana muzîkê ku ji hêla Bilûra Divje Babe ve hatiye destnîşankirin, û nîgarên şikefta Spanî, yên berî 65,000 sal ne. Hin îdiayên ku baweriyên dînî yên Neadertalan hebûn hatine kirin. Neandertal mimkin e ku kariye biaxivin, dibe ku bi lêv bikin, herwiha tevliheviya zimanê wan nayê zanîn.
Sêmêl (bi tîpguhêziya alfabeya erebî "Semel" jî tê naskirin) qeza û bajêrekî biçûk e ku dikeve devera Badînan li Kurdistana başûr. Ev bajêre êk ji qezayên Duhokê dihê hejmartin. Sêmêl bi dûratiya 8 km dikeve rojavayê bajêrê Duhokê.
Navê vê bajar li ve tişt hatiye ku sê 3 çiya li dewra vê bajarê ye, ji ber vê yekê vê çiya wekî mil wane, liber vê gotin sê mil li dewra vê bajêr, "Şêmêl", anku, 3 mil.
Çîroka Schleicherê nivîseke versiyonekê ku ji nû ve hatiye çêkirin, ya zimanê proto-hind-ewropî ye, ku ji hêla August Schleicher ve di 1868 de hatiye weşandin. Schleicher pisporê yekem bû ku nivîsek bi zimanê proto-hind-ewropî nivîsiye. Çîrok bi sernavê "Avis akvāsas ka" ye.
Schleicher (1868).
"Avis akvāsas ka."Avis, jasmin varnā na ā ast, dadarka akvams, tam, vāgham garum vaghantam, tam, bhāram magham, tam, manum āku bharantam. Avis akvabhjams ā vavakat: kard aghnutai mai vidanti manum akvams agantam.
Akvāsas ā vavakant: krudhi avai, kard aghnutai vividvant-svas: manus patis varnām avisāms karnauti svabhjam gharmam vastram avibhjams ka varnā na asti.
Tat kukruvants avis agram ā bhugat.
Wergera almanî ya Schleicher.
"[Das] schaf und [die] rosse."[Ein] schaf, [auf] welchem wolle nicht war (ein geschorenes schaf) sah rosse, das [einen] schweren wagen fahrend, das [eine] große last, das [einen] menschen schnell tragend. [Das] schaf sprach [zu den] rossen: [Das] herz wird beengt [in] mir (es tut mir herzlich leid), sehend [den] menschen [die] rosse treibend. [Die] rosse sprachen: Höre schaf, [das] herz wird beengt [in den] gesehen-habenden (es tut uns herzlich leid, da wir wissen): [der] mensch, [der] herr macht [die] wolle [der] schafe [zu einem] warmen kleide [für] sich und [den] schafen ist nicht wolle (die schafe aber haben keine wolle mehr, sie werden geschoren; es geht ihnen noch schlechter als den rossen). Dies gehört-habend bog (entwich) [das] schaf [auf das] feld (es machte sich aus dem staube).
Wergera kurmancî.
"Mî û Hespan"Mi(yekê), kê hirî (lê) tune ye, hesp dîtin, (yek) erebane(yeke) giran dikêşe, (yek) (barekî) mezin bar dike, (yek) mêr(ekî) bi lez hildigire. Miyê (ji) hespan (re) got: "Dilê min teng dibe, mêr hespan siwar dikin, bibînim". Hespan got "Miyê, guhê xwe bide, dilên me teng dibin dema em vê bibînin: mêr, xwedan, hiriya miyê jê re bike cilê germ. Û pezê hiriya wan tune ye". (Gava ku) ew bihîst, mî reviya (ber bi) zeviyê.
http://germanistik.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/inst_germanistik/Textarchiv/VO_M1__M4__M5/VO_Sprachgeschichte_01/WS_09_-_Schrodt/Indogermanische_Fabel.pdf
Pınar Aydınlar (; Stenbol) Hûnermend, nivîskar û siyasetmedarekî kurd e. Pınar Aydınlar, bi eslê xwe ji navçeya Aşqelaya Erziromêye û li bajarê Stenbolê hatiye dinyayê.
Salên destpêkê.
Pınar Aydınlar, bi eslê xwe ji navçeya Aşqelaya Erziromê ye û di sala 1979an de li Stenbolê hatiye dinê. Di 13 saliya xwe de bi destpêkirina perwerdeya temburê ve dest bi kariyera xweya muzîkê kir. Ji 17 saliya xwe ve, wê li gelek saziyên wekî Perwerdehiya Giştî û Komeleyên Pir Sultan Abdal de karê mamostetî kiriye.
Di sala1995an de wê beşa Konservatuara Zanîngeha Teknîk ya Stenbolê qezenc kir û li Beşa Zanistên Bingehîn perwerdeya xwe ya zanîngehê wergirt. Demekê dirêj li Malê mûzîkê stenbolê de karê muzîkê kir û gava pêşîn di jiyana muzîkê ya profesyonel de avêt. Di sala 2003an de, wê albuma xweya yekem a solo bi navê Pêwiste Sitran bê Gotin "Türkü Söylemek Lazım" (bi tirkî) derxist.
Piştra, di sala 2007an de, albûmên Gulên Sor "Kırmızı Gül", û herî dawî di 2011an de, Xewnek Şîn "Mavi Bir Düş" bi hezkiriyên muzîkê re parve kir. Di sala 2011an de ji ber axaftinên wê yên ku di dema konserekê de hatibû axaftin ji aliyê dedgeha tirk ve 10 meh cezayê girtîgehê lê hate birîn.
Kariyera siyasî.
Pınar Aydınlar, xwediyê ramanek çepgir e. Ji ber peyamên ku wê di gelek konseran de daye gelek gelek car bi dadgehên dewleta tirk re rû bi rû ma. Bi taybetî di 25ê Adar 2009an de, ji ber ku wê di mitînga li Qada Baregeha Dersimê de îfade kir, dozek bi daxwaza 2 sal cezayê girtîgehê hate vekirin.
Di hilbijartinên herêmî yên 2014an de, ji bo Hevserokatiya Şaredarî ya Bajarê Mazin a Stenbolê bi Sırrı Süreyya Önder re bû namzetê HDPê. Di hilbijartinên Adar 2015an de wekî namzet HDPê ya parlamenê beşdarî hilbijartinan bû. Pınar Aydinlar di rojnameya çepgir ya SoLê de ku di 1ê çirî ya 2012an de dest bi weşana xwe kiribû, de demekî karê nivîskariyê kir.
Otîstîzm bi Grekî tê wateya "xwe, xwetî, xwe bi xwe". Pirsgirêkeke kûr ê gihîştinê, mazinbûnê ye. Di psîkologiya zarokan de cihekê xwe yê girîng heye. Zarok têkiliyên xwe bi derve re biriye, naaxive, bala xwe nade bûyerên li devedora wê pêk tên, li dibistanê bipaşketiye, bersîvan nade pirsên mamoste hwd.
Cara yekemîn psîkiyatrîstê Swîsreyî Eugen Bleuler, di sala 1911´î de ev nav bikaraniye û wekî bingeha nexweşiyên şîzofrenî dîtiye. Leo Kanner, Hans Asperger, Lorna Wing hwd li ser otîstîzmê xebatên mezin kirine û wê ji şîzofreniyê veqetandine. Ji ber ku zarokên otîstîk nahêlin bersîvan bidin, pirr caran wekî kêmhişan tên dîtin, lê ev nerast e.
Li ser sedemên nexweşiyê, rewşa ji dayikbûnê pirr balkêş e. Ango ji dayikbûn bêî problem pêk hatiye an na. Rewşa malbatê ya sosyal, xebata zarokan ji bo aboriya malbatê, psîkotraûma, rewşa gihîştina motorîk, kêmasî di organîzmê de hwd balkêş in. Zarok 10-12 mehî de bi otîstîzma zûtir dikeve lê ev ne ji hemî zarokan e. Bi pirranî di 3 saliyê de destpê dike.
Pispor balê dikişînin rewşa germî ya malbatê. Dîvê di malbatê de germiya hezkirinê û têkiliyên hestî hebin. Ji bo tedawiya otîstîzmê ergoterapî ciheke girîng digire. Herwekî întegrasyona sosyal, psîkoterapî û dermanên bijîşkî tên bikaranîn.
"Dîroka matematikê" wê navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet yigit a li ser matematikê û dîroka matematikê bê. Di beşa pêşî a pirtûkê de wê, pêvajoyên pêşketina matematikê ên demên destpêkê ên mesepotamiya wê bi kortasî wê bînê ser ziman. Piştre wê, di demên antikî de wê, matematik wê di nava felsefeyê de wê, çawa pêşkeve û di demên serdemên navîn de wê, çawa wê, pêşkeve wê li ser wê bisekinê. Mijarên ku wê, di pirtûkê de wê, bi matematikî wê bên ser ziman wê, mijarên weke dîroka matematikê, matematika cebirî, geometri û matematik, matematika demên hemdem û hwd wê, li ser çi esas û temenê wê di dewama wê de wê pêşkeve wê li ser wê bisekinê. Pirtûk wê, bi armanca ku ew temen û bingihekê bi fahmkirin û destpêka matematikê ku mirov xwe bgihiîniyê de hatîya nivîsandin. Nivîskar di awayekê de wê, di dewama pirtûka xwe ya bi navê "matematik 1" dw wê, bi awayekê bênê ser ziman. Lê farqe bi di nava matematik 1 û dîroka matematikê de wê çi bê û wê pêwîstîya fahmkirina wan wê çendî wê giring û pêwîst bê wê, Yigit wê dubare wê li ser wê bisekinê.
Pirtûka dîroka matematikê wê hinekî din wê zortir bê ji ya ´matematik 1´. Hin bi hin wê, di herîkîna nivîsandinê de ji ya pirtûka pêşî a matematikê û heta ya pirtûka dîroka matematikê wê, di astekê de wê, bi ber awayekê teorîkî ve wê mijarê wê bibê û wê hilde li dest. Di dawîya pirtûka dîroka matematikê de wê, bi beşeka dîrêj a li ser çerçoveya têkiliya fîzîk û matematikê wê, bi nerînek matematikî û felsefeyî wê, bênê ser ziman.
Milkiyeta giştî ji hemû berhemên afirîner ên ku mafên milkiyeta rewşenbîrî yên taybet li wan nayên sepandin, pêk tê. Ev maf dibe ku dema wan borî, hatin desteserkirin, hatin terikandin, an nepêkan e bên sepandin.
Wek mînak, berhemên William Shakespeare, Ludwig van Beethoven, Leonardo da Vinci û Georges Méliès di milkiyeta giştî de ne, bi xêra ku berî hebûna mafê daneriyê hatine çêkirin, an ku dema mafê daneriyê yê wan borî. Di qanûnên mafê daneriyê yê welatekî de hin berhem nayên parastin, ji ber vê yekê jî di milkiyeta giştî de ne, bo nimûne, li Dewletên Yekbûyî, tiştên ku mafên daneriyê yên nayên parastin, ev in, formuleyên fîzîka Newtonî, tarîfên xwarinan, û hemû nermalavên kompûterê ên berî 1974 hatin çêkirin.
Serweriya spiyan baweriya ku nijada spî ji nijadên din baştir û payebilindtir e, û divê serdestiya wan bike. Bawerî îmtiyaz û hêza spiyan piştgirî dide. Koka serweriya spiyan di bîrdoza nijadperestiya zanistî ya ku niha redkirî ye de digire, û hêceta sereke ji kolonyalîzm re bû.
Wesfên cuda ên ku kî wek spî tê hesibandin ji aliyê komên cuda êm serweriya spiyan ve tên pêşniyarkirin (lê wesfa bingehîn ev e, çermspî, porzer, çavşîn, û dêmên arî ku li bakurê Ewropayê berbelav in) û komên serweriya spiyan milet û nijadên cûr bi cûr wek dijminan dibînin, bi taybetî, mirovên reş, xwecihên emerîkî û awistralî, û cihûyan.
Cudakariya erênî siyaseteke ku armanca wê derfetên di karkirin û perwerdeyê de ji bo beşên civakê yên kêmtemsîlkirî, bi berçavgirtina reng, nijad, zayend, dîn, û koka neteweyî yên kesekî, zêde bike.
Karsaz û saziyên hikûmetê bernameyên cudakariya erênî bi cih tînin daku hejmara kesên ji hin koman di nav şîrket, sazî, û qadên din ên civakê de zêde bikin. Siyaset bal ser demografîkên dikişîne, ên di dîrokê de, temsîla wan di cihên birêveberî, rolên pîşedar, û akademîkeran de kêm bû.
Cudakariya erênî li gelek welatan neqanûnî ye.
Kanslêrên Almanyayê, şansolyeyên Almanyayê, serokwezîrên Almanyayê, () serokwezîrên Almanyayê ne. Kanslêr Komara Federalê Almanyayê nave bi fermi. Li jêr serokên rêveberiya federal hatiye lîstekirin.
Bismarck bi damezrandina Federasyona Almanya ya Bakur re (1867) û paşê Împeratoriya Almanî re (1871) bû serokwezîrê yekem.
Adolf Hitler bû serokwezîr (ji sala1933an de) û paşê bû fuhrerê Almanyaya Nazî.
Di sala 1949an de Konrad Adenauer piştî Şerê Cîhanê yê Duyem bû serokwezîrê yekem yê Almanyaya Rojava.
Helmut Kohl, di dema yekbûna Almanyayê de wezîfe girt.
Serokwezîra Almanyayê ya îro Angela Merkel (2020)
Serokê Almanya, bi fermî Serokê Federal yê Komara Federal a Almanyayê (), serokê dewleta Almanya ye. Beriya 1945 û dawiya Almanya Nazî, serokên Alman bi fermî hatin binav kirin. Li gorî destûra bingehîn a Almanya ya 1949 (Almanyaya Rojava), serokê ji bo maweyek pênc-sale tê hilbijartin. Serokê heyî Frank-Walter Steinmeier e.
Di destûra bingehîn Almanyayê de siyasetmedarê herî bihêz ne serok; lê serok wezîr, kanslêr, e ().
Dîktator Adolf Hitler hate kirin kanslêr, lê wî di heman demê de xwe wekî serokomar jî destnîşan kir. Ev di bin destûra bingehîn a Almanya de neqanûnî ye, û Partiya Nazî neçar bû ku qanûnê biguheze ku wê destûrê bide. Bi vê yekê, Hitler bû otokrat. Destûra bingehîn a nû ya Almanyayê, piştî Almanya Nazî, ji bo pêşî lê bigire ku otokrasî vegere welêt hate çêkirin.
Çeka nukleerî alaveke teqîndar e, ku hêza rûxîner ji reaksiyonên nukleerî distîne, bi kelişînê (îngl.: "fission") (bombeya kelişînê), yan jî bi tevlihevkirina kelişîn û pişaftinê (îngl.: "fusion") (bombeya hîdrojenî). Ev her du celebên bombeyan ji hindik miqdarên madeyê çendaniyên mezin yên hêzê belav dikin.
Yekem çekên nukleerî, di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de, ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hatin çêkirin. Du çekên nukleerî bi êrîşkirina bajarên japonî Hîroşîma û Nagazakî hatin bikaranîn. Ew demên bi tenê bûn ku di şerê de çekên nukleerî tên bikaranîn.
Niha, Dewletên Yekbûyî û Rûsya xwedanên piraniya çekên nukleerî ne. Welatên din, yên xwediyên çekên nukleerî, ev in: Çîn, Fransa, Keyaniya Yekbûyî, Hindistan, Israîl, Koreya Bakur, û Pakistan. Berê Afrîkaya Başûr xwediya çekên nukleerî bû, lê biryar dan wan rûxînin.
Şervanê/a edaleta civakî (bi îngilîzî: "social justice warrior SJW") têgiheke biçûkxistinê ye, ji kesî/ê re kê piştevaniya nêrînên pêşverû yên civakî, bi femînîzm, mafên sivîl, pirçandîtiyê ve dike. Tohmeta ku kesek ŞEC (şervanê edaleta civakî) ye, nîşan dide ku ew kesek li pey teqdîrkirina kesane û ne li pey baweriyên xurt diçe, û xwe di nîqaşên xapînok de dikeve.
Hevok di dawiya sedsala 20an de wek têgiheke erênî, yan alînegir ji bo kesên bi çalakvaniya edaleta civakî re mijûl in derket. Di 2011an de, dema ku ev têgih cara yekem di Twitterê de derketiye, wateya wî ya erênî guhart û bû neyînî.[https://en.wikipedia.org/wiki/Social_justice_warrior#cite_note-Ohlheiser-1]
Kinyazê Hemîd (jdb. 1945) Siyasetmedar, parlamenterê Kurd, endamê Parlamena Ermenistanê,serokê Kurdên Ermenistanê.
Kinyazê Hemîd 17ê Çileya sala 1945an li gundekî kurdan ê bi navê ‘Devexerabeyê’ hatiye dinyayê. Gund bi ser nehiyeya Abovyanê ye ku dikeve kêleka Êrîvana Ermenistanê.
Bav û kalên wî piştî Serhildana Şêx Seîd, sala 1926an, ji ber zilm û zora Roma Reş ji Wanê tevî 4000 malbatên kurdan derbasî wî alî Çemê Erez bûne û li ser xaka Ermenistana îroyîn bi cih û war bûne.
Kinyazê Hemîd sala 1952an li nehiyeya Abovyanê bi medalyaya zêrîn dibistana navîn kuta dike. Sala 1962an dest bi kar û xebatê dike. Dibe dersdarê zimanê ermenî ji bo komên jêrîn, paşê dibe serwêrê dibistanê. Sala 1964an qebûlî Zanîngeha Ermenîstanê ya  Dewletê ya Malhebûna Gundîtîyê, para aboriyê dibe. Ji bo xwendin û karê baş, dibe Serokê Rêxistina Komsomola Zanîngehê. Di Zanîngehê de medalyaya dereceya bilind a ser navê Lenîn distîne.
Sala 1978an zanîngehê bi serfirazî kuta dike. Sala 1965an qebûlî Enstîtuya Marksîzim-Lênînîzimê dibe û sala 1967an temam dike. Sal bi sal kar û xebata Kinyazê Hemîd pêş de diçe û di nava nehiyê de nav û dengê wî bilind dibe. Sala 1969an dikeve Zanîngeha Êrîvanê ya Dewletê ya para extiyarzanîyê, sala 1974an temam dike.
Kinyazê Hemîd ji ciwaniya xwe heta niha di nava gelek sazî û dezgehên kurdan de kar û xebateke hêja kiriye û hê jî dike. Ew ji sala 2007an ve Serokatiya Şêwra Kurdên Ermenistanê dike.
Kinyazê Hemîd û xanima wî Tamîla Xidir bavê keç û kurekî ne: Narîn û Hemîd. Narînê bûka akademîsyen û profesorê navdar Nadir Nadirov e ku wekî Nadirê Kerem jî tê naskirin. Narîna Kinyaz xanima doktorê navdar Bariyê Nadirê Kerem e ku li Alma Ataya Qazaxistanê dijîn. Li hêla din şeş nevî û 2 nevîçirkên Kinyazê Hemîd û Tamîla Xidir hene.
Kemal Mezher Ehmed (jdb. 1937, Axceler, Kerkûk - m. 2021, Bonn, Almanya), nivîskar û dîroknasê kurd.
Jiyana wî ya nivîskarî.
Kemal Mezher Ehmed di sala 1937an de li gundê Axceler a Kerkûkê ji dayîk bûye. Li Bexdayê zanîngehê xwendiye. Tez nivîsiye û dû re dest bi doktorayê kiriye. Di 1969an jî li Rûsyaya Sovyet li ser mijareke dîrokî doktoraya xwe temam kiriye. Piştî sala 1981an di zanîngehên Iraqê de mamostetiya dersên tarîxê kiriye.
Endamê Yekitiya Nivîskarên Kurd û Enstîtuya Kurdî ya Parîsê bûye.
Kemal Mezher Ehmed, dîroknasê navdar ê Kurd, roja 16ê Adara 2021ê, li nexweşxaneyeke bajarê Bonnê yê Almanyayê koça dawî kir.
Kesayetiya paranoîd, yek ji cureyên kesayetiyên nexweş e. Kesayeti ketiye bin kontrola raman û tevgerên fêrbûyî yên paranoîd. Nexweşên wiha xwedî raman û armancên nerealîst ên xurt in. Dikanin bo van raman û armancên xwe ziyanê bidin xwe û devedorê xwe. Têkiliya vê nexweşiyê bi pirranî bi kesayetiya şîzofrenîk, narsîsîzm, kesayetiya passîv-agressiv hwd heye.
Nexweşî bingeha xwe ji demên zaroktiyê û pirranî jî ji ciwaniyê digire. Pispor di wê baweriyê de ne ku ev nexweşî ne ji darbeyên mejî an nexweşiyên organîk pêk tê. Bingeha xwe ji atmosfera malbatê, tevgerên fêrbûyî yên nerealîst, psîkotrawma hwd pêk tê.
Hin mînak ji vê kesayetiyê.
Nexweş di wê baweriyê de ye CIA li pey wê ye û bi hin kesên ji devedora wê têkiliyê bi wê re datîne û dixwaze ji devê wê tiştinan fêr bibe. Ji ber wê nexweş kê bi awayekî dostane, rûken hwd nêzîk dibe xwe jê diparêze û ziyanê dide wan.
Nexweş ji hişê xwe de jiyaneke xeyalî avakiriye. Gorî wan xeyalan ew serokwezîr e û bi darbeyeke leşkerî desthilatdarî ji wê standine. Ew li pey ketiye dîsa desthilatdariya xwe avabike. Lê divê xwe ji peyayên dijmin biparêze. Kesên bi dostanî nêzîkî wê dibin dixwazin ziyanê bidin wê.
Nexweş destên xwe hîç naşo. Lewra bi wan destan wextekê 4 general kuştine û ew generalan mirovên baş bûne. Nexweş ji bo wan pirr berxwe dikeve. Heger destê xwe bişo wê dîsa generalan bikujê. Nexweş xwe wekî keseke jêhatî, dirust, zîrek dibîne.
Georg Leo Graf von Caprivi de Caprara de Montecuccoli (24ê Sibatê, 1831 - 6ê Sibatê, 1899), leşkerê dewletê ye ku piştî Otto von Bismarck di navbera 1890-1894 de bû serokwezîrê Almanya.
Kariyera leşkerî.
Wî li Berlînê xwend. Di sala 1849an de dikeve leşkeriyê. Di sefera Awistirya de di 1866an de beşdarî komîteya Artêşê yekem bû. Di şerê duyem a Fransa-Prusya de, di komîteya Artêşa 9emîn de wekî serokê komîteyê karkir. Ew hem li dora Orléans û hem jî berî Metz beşdarî şer bû. Di sala 1883an de wekî fermandarê behrê hate tayîn kirin. Di dema vê wezîfeyê de, wî di Reichstag de nûnertiya hêzên behrê jî kir. Di sala 1888an de dest ji erkên xwe berda. û piştre wekî fermandarê korpusê hate wezîfedarkirin.
Bismarck di wan salan de wek xalîgirê wî dihat dîtin, ji ber ku jêhatîbûnên xwe yên rêveberiya bilind îsbat kir û tu têkiliyên wî bi tu partiyeke siyasî re tune bûn Di Adara 1890an de wek kamslêr û wezîrê karê derve hat wezîfedar kirin.
Serkeftina wî ya yekem wekî kanslêr di Tîrmeh 1890an de bû ku Brîtanya û Alçanya li Afrîkayê peymaneke berfireh hate îmzekirin. Piştî ku li Rojhilata Afrîka û Nîjerya siyaseta êrişkar hate terikandin û di berdêla Helgoland de daxwaza Zengibar hat terikandin, partiyên kolonyalîst dest bi hovane êrîşî serokwezîrê nû kirin. Peymanên bazirganî yên bi Awistirya, Romanya û dewletên din re Peymana Anglo-German a 1890an şopandin. Bi saya van peymanan, Împerator Wilhelm II pesnê eşkere yê Wilhelm stend û navê gurê wî hate dayîn. Piştî wê, bi êrîşên domdar ên berjewendîyên çandinî re rû bi rû ma. Wî hewl da ku hêza xwe bi piştgiriya lîberal û partiyên din ên ku berê li dij derketibûn bidomîne. Tevî ku ji nû ve rêxistinkirina artêşê di meclîsê de bû sedema krîzê, lê wê rêkeftin bi serfirazî qedand. Lêbelê, wî dema ku leşkeriya xwe kurt kir dijminahiya hin leşkeran bi dest xist. Di 1892 de, dema ku wî pêşnumaya perwerdehiyê derbas nekir, ku wî parastina xwe kir bi îdiaya ku pirsgirêka di rojevê de hilbijartina di navbera Xiristiyanî û Ateîzm bû, rewşa wî bi giranî hate hejandin. Wî ji Serokwezîrê Prûsya îstifa kir. Di dema êwirmendê Almanyayê de, Count Eulenburg ne razî bû, û di Çirî de mîrek her du jî ji kar derxist.
Wî salên dawiya jiyana xwe bi tevahî ji civakê dûr kir.
Kanslêrên Almanyayê, şansolyeyên Almanyayê, serokwezîrên Almanyayê, () serokwezîrên Komara Federalê Almanyayê ne. Navê fermî yê. (Li vir kanslêrên Almanyayê hatine lîstekirin.)
Di destûra bingehîn a Almanyayê de siyasetmedarê herî bihêz ne serokê Almanyayê (serokdewlet,); lê kanslêr e.
Dîktator Adolf Hitler hate kirin serokwezîr, lê wî di heman demê de xwe wekî serokomar jî destnîşan kir. Ev di bin destûra bingehîn a Almanya de neqanûnî ye, û Partiya Nazî neçar bû ku qanûnê biguheze ku wê destûrê bide. Bi vê yekê, Hitler bû otokrat. Piştî Almanyaya nazî ji bo pêşî lê bigirin ku otokrasî venegere Almanyayê, Destûra bingehîn a nû ya Almanyayê hatiye çêkirin.
Kesayetiya pasîv-agresîv yek ji cureyên kesayetiyên nexweş e. Nexweş elementên negatîv ên nerealîst û elementên pozîtîv ên nerealîst bi hevre di kesayetiya xwe de hihebîne. Li ser vê kesayetiyê gelek fîlm hatine çêkirin. Di van fîlman de mêrkuj, katil wekî mirovên pirr normal, rûbaş û di halê xwe de ne lê polîs piştî ewçend xebatan dibîne ku ew mêrkujeke mezin e. Her kes dikeve heyreteke mezin ka we kesê ewçend baş çawa mirov kuştine.
Hemî cureyên kesayetiyê yên nexweş bingeha xwe ji zaroktiye, psîkotrawmayan, tevgerên nebaş ên fêrbûyî, jiyaneka nesosyal û awarte, kêmbûna germiya hezkirinê di malbetê de hwd digire. Herwiha kesayetiyên passîv-agressîv jî.
Hin taybetiyên vê kesayetiyê yan hin mînak.
Nexweş pirr li dadmendiyê digere. Neheqiyeke piçûk pirr mezin dike lê bi xwe haya wê ji kirinên wê nîne. Dikare ji bo dora randevuyê serê hevalê xwe bişkîne.
Nexweş di civînan de rexneyên pirr zêde tûj, neheq û bêûjdan dike. Lê di civîna duyemîn de jî berevajî wê pirr pesnan dide.
Nexweş bo jina/mêrê xwe pirr zêde baş tevdigere lê ji bo derengmayîna xwarinê serê hevala/ê xwe dişkîne.
Dengê xwe dide partiya çepgîr lê heya tê malê poşman dibe ka çima nedaye partiya rastgîr.
Gorî statûkoya xwe ya di nava civakê de cureyên tevgerên wan jî diguhere. Di raman û tevgerê de dualî ne. Pirr caran xwe di nava civakê de ne wekî miroveke ku kesayetiya wê nexweş e lê wekî miroveke ji rêzê, baş vedişêre. Heger têkilya vê kesayetiyê bi hin nexweşî û tabloyên psîkologîk ên din re çêbe, dikane ziyanê bide xwe û derdorê xwe.
Chlodwig Carl Viktor Fürst zu Hohenlohe-Schillingsfürst (31ê Adar 1819 - 6ê Tîrmeh 1901), serokwezîra împeratoriya Almanyayê, ji Cotmeha 1894 an heta Cotmeha 1900an serokwezîrê Prusya û Apê Chlodwig ê Împeratorê Wilhelm II. Tevî bandora xwe ya li ser Emperatorê jî nekarî pêşî li zêdebûnên xwe veke.
Hohenlohe, a katolîk ji Bavaria û daket ji mala mîra, hilgirtin sernivîsên ji herdu Prince of Hohenlohe-Schillingsfürst û mîrê Ratibor karûbarên Corvey. Piştî ku demek kurt di xizmeta dewleta Prûsî de xizmet kir, ew beşdarî xaniyê jorîn ê Bavaria bû. Sala 1848 li Frankfurt di bin hukumeta demkî ya Almanî da wekî dîplomat kar kir.
Piştî têkçûna Bavaria li dijî Prussia wekî hevalbendê Avusturyayê di şerê Heft Heftan de (1866), di Kanûna 1866 de ew li ser pêşniyara bestekar Richard Wagner wekî serokwezîrê Bavaria hate wezîfedarkirin. Hevbendiya wî bi Konfederasyona Almanya Bakur re û "piştgiriya wî ji bo nûvekirina Yekîtiya Gumrikê ya Alman (Zollverein") bû. Jiber sedema dijberiya neteweperwerên Bayern û di Adar 1870 de ji desthilatdariyê ket.
Wî piştgirî kir ku Bavaria di sala 1871an de beşdarî Dewleta Alman bibe. Wî li Reichstag wekî cîgirê serok û li Bundesrat wekî nûnerê Bavaria kar kir. "Di dema Kulturkampf" (nakokiya di navbera Dewleta nû ya Alman û Dêra Katolîk) de, wî pêşnûme qanûnek qedexe kir ku li civînê ji bo mebestên siyasî karanîna mizgîn qedexe kir û piştgirî da hilweşandina nîzama Jesuit.
Ji ber hişyarî, zîrekbûn û ezmûna wî ya berfireh, ew wekî namzetek ji bo tijîkirina postê serokwezîr, ku di sala 1894an de hate vala kirin dema ku Leo Count Countri ji erka xwe hate durxistin ew bû Serokwezîr, wî xwe di bin siya kesayetiyên bibandor ên wekî Johannes von Miquel, Admiral Alfred von Tirpitz, Adolf Marschall von Bieberstein û Bernhard von Bülow dît. II. Wilhelm Her çend wî hewl da ku zirara ku bi kelecaniya xwe daye, pêşî lê bigire an jî sererast bike, lê ew pir serkevtî nebû. Wî piştgirî da qanûna Alman (1894) û qanûna Prusya ya dijî Sosyalîst (1897), tevî têkçûnê, digel ku siyaseta Wilhelm ya tund li ser Sosyaldemokratan.
Dema Bülow, wekî wezîrê karên derve ya sala 1897an de, dest bi şopandina siyasetek nû ya cîhanî kir ku armanc dike ku bandora Almanya di karûbarên navneteweyî de zêde bike, ew bû serokwezîrê tevahî nezelal. Dema ku wî dev ji kar berda Bülow hate cihê wî.
JAR (ji Java ARchive) şiklekî formata ZIPê ye ku ji bonî programên Javayê hatiye çêkirin. Tê de hemû faylên Javayê û tiştên weke sûret û nivîs têne komkirin û ew dibê programek.
Manifest heye û ew ji bonî diyarkirina agahiyen weke ma kîjan fayl ya herî pêşî ye, versiyon... Navê faylên JARê bi codice_2 re xilas dibin.
Keremê Seyad (z. 1938, gundê Heko, qeza Talîn, Ermenistan – m. 28ê adara 2021an Ermenistan), pêşkêşkar û xebatkarê Radyoya Êrîvanê bû.
Jiyan û xebatên wî.
Malbata wî sala 1918a ji ber zilmê, ji Qersê koçberî Ermenistanê bûne. Xwendina xwe li dibistana gundê Hekoyê temam dike.
Di sala 1938an de li gundê Heko, qeza Talîn a Ermenistanê ji dayik bûye. Di rojnameya bi navê "Bolşêvîkyan Droşov" de nivîsên xwe belav dike. Bi wan nivîsên xwe bi nav û deng dibe. Gotarên wî di rojnameyên Ermenistanên ên bi navê "Avangard", "Sovêtakan Hayastan", "Komûnîst" de tên weşandin.
Di sala 1960an de Xelîl Mûradov wî dawetê Radyoya Êrîvanê dike. Ew di sala 1960an de di Radyoya Êrîvanê de wek spîker dest bi kar dike. Bi gotina xwe ya "Yêrîvan xeber dide" jî tê zanîn.
Piştî belavbûna Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst aboriya Ermenistanê kete haleke nebaş. Di vê demê de Keremê Seyad di radyoyê de tenê ma. Vladîk Zadayan wê çaxê ji ber tinebûna xebatkaran xwestiye ku beşa kurdî ya radyoyê bide girtin, lê Keremê Seyad wê demê kurê xwe Tîtal û keça xwe Leylê jî dixe nav kadroya xebatkaran. Herçiqas birayê wî, wî û malbata wî ji bo îmkanên baş dawetê Rûsyayê kiribe jî ew neçûye Rûsyayê û xebatên beşa kurdî ya radyoyê daye dewamkirin.
Keremê Seyad bi qasî 5 salan jî di rojnameya Riya Teze de korêktorî kiriye, xebitiye. Ji xeynî wê korêktoriya bi dehan pirtûkan kiriye. Herwisa tevî xebatên amadekirina fîlma kurdî a bi navê "Zerê" jî bûye.
Ew heya 2014an tevî kurê xwe Tîtalê Kerem di Radyoya Êrîvanê de xebitiye. Lê piştî sala 2014an ji ber sedemên tendiristiyê xwe ji karên radyoyê vedikişîne.
Di 28ê adara 2021an de çû ber dilovaniya Xwedê.
Kurê wî Tîtalê Kerem redaktoriya rojnameya Riya Teze kiriye.
Felsefeya matematîkê, wê navê pirtûka nivîskarê Abdusamet yigit a li ser felsefeya matematikê ku wî nivîsandîya bê. Pirtûk wê, li ser xwezaye matematik, şêwa, rêbaz û hwd wê pêşkeve. Mijarên ku wê di pirtûkê de wê werina dahûrkirin wê, mijarên weke kom û binkom û cihê wan di matematikê de, kom û sermedîtî, mantiq û matematik, teoremên filosofên matematikê ku ew hatina pêşxistin ên weke Kurt godel, Georg Cantor, Dawid hilbert û hwd wê, bi gelek zaneyên din ên matematikê re wê, di pirtûkê de wê, di çerçoveya fahmkirina matematikê û pêşketina wê de wê bên hildan li dest.
Wekî din cihê matematikê di jîyane mirov û rola ku ew di pêşketina mirod de dilayizê wê li ser wê bisekinê. Wekî din wê mijarên weke matematik û xweza, matematik û felsefe û têkiliya wan a bi hevdû re, matematik û hişmendî û ango zêhn wê çawa wê bi hevdû re wê, werina fahmkirin wê, di pirtûkê de wê, bê hildan li dest. Pirtûk bi armanca ku wê, temenekê fahmkirinê a bo pêşketina matematikê ku wê bi wê were çêkirin hatîya nivîsandin.
Di pirtûkê de wê weki din wê teoremên matematikê ên weke teorema sermedîyê a Cantor, Teoremê nakokiyê a Russell, teorema godel a kêmîyê û ankû kêmaniyê wê hilde li dest. Weki din wê di pirtûkê de wê, têgihiştina matematikê a Brouwer jî wê, ji aliyê rengê fahmkirina wî ve wê, bê hildan li dest. Di pirtûkê de wê, bi wê rengê wê, di beşa pirtûkê a dawî de ku wê bi navê "di matematikê de model"ê ku wê hilde li dest wê, di wê bêjê de jî wê, di destpêkê de wê, van aliyê van rengên hizirkirinê wê, hilde li dest. Mijarên weke di matematekê de bûjen û fîzîk û ango ´mijare ´bûjenên matematikê´ wê bi têgîna godel û felsefeya Penrosa, Platon û hwd re wê li ser wê li ser wê bisekinê.
Rani Mukerji, (bi hindî: रानी मुखर्जी, bengalî: রানী মুখোপধ্যায়,; Kalkuta, West Bengal, Hindistan) aktrîs û modelekî hindî ye ku heta niha heft caran Xelatên Filmfare ya Hindîstanê stendiye.
Mukerji di 21ê Adara 1978an de li Kalkutayê (Kolkata îro) ji dayik bû. Bavê wê Ram Mukhercî ji malbata Mûkherjee-Samarth ji dayik bûye, derhênerê berê yê fîlman e û yek ji damezrînerên Studyoyên Fîlmalaya ye. Dayika wê Krishna Mukherjee stranbêjê playbackê berê ye. Birayê wê yê mezin Raja Mukherjî derhênerê fîlman e. Xaltîka wê Debaşree Roy, lîstikvana fîlmên Bengalî ye û dotmamê lîstikvana navdar Kajol e Pismamekî wê ya din Ayan Mukhercî, nivîskar û derhênerê fîlman e. Jiber ku malbata wê û piraniya xizmên wê endamên pîşesaziya fîlman a Hindistanê bûn, Mukerji bi lîstikvaniyê ve nedixwest ku eleqedar bibe. Bi destpêkirina kariyera xwe ya li filmê, wê wiha anî ziman, "Jixwe li malê gelek lîstikvan hebûn û min dixwest ez bibim kesekî cuda".
Mukerji li dibistana navîna Maneckji Cooper a li Juhuyê perwerdeya xwe dît û ji Zanîngeha Jinê ya SNDT'ê beşa Zanistiya Malê qedand. Ew dansvanekî perwerdekirî yê Odissi ye û dema di pola dehemîn de dest bi fêrbûna forma dansê kiriye. Di çarçoveya kevneşopiyeke salane de, malbata Mûxrjee her sal li taxa Santacruz a li banliyûnê cejna Durga Pûja pîroz dike.
Derhêner Selîm Xan di sala 1994an de bang li Mukhercî kir ku di derhêneriya xwe a bi navê Aa Gale Lag Jaa de rola sereke ya jinê bilîze. Bavê wê di temenekî wiha biçûk de ji karîyera tam-demê ya fîlman nerazî bû, ji ber vê yekê vê pêşniyarê qebul nekir. Di temenê 18 saliya xwe de Mukhercî bi rola pêşeng di fîlmê Bengalî Biyer Phool (1996) de lîst. Filmprosenjit û Indranî Heldar dilîst û çîroka du xwişkan vedibêje; Mukercî birayê biçûk ê karaktera Heldar lîst. Piştî demeke kurt Xan bi pêşniyareke din a fîlman bang li wê kir ku rola pêşeng a drama civakî Raja Ki Aayegi Baraat bilîze. Piştî ku Mamta Kulkarnî vê pêşniyar qebul nekir, Mukercî ji ber israra dayika xwe ya ku li ser esasê ezmûnan xebatên xwe didomîne rolê qebûl kir. Mukhercî beriya ku dest bi rola xwe bike, li Enstîtuya Aktivîteya Roşan Taneja perwerdeya lîstikvaniyê dît. Di fîlmê de rola keçekî jiber neçariyê ku bi destavêtinên xwe re dizewice, lîst. Fîlm, di sala 1996an derket. Her çend ev fîlm têkçûneke bazirganî bibîne jî, performansa Mukhercî di merasîma salane ya Xelatên Screen de xelata nasandina taybet wergirt. Piştî performansa nebaş fîlmê ya sînemayan de hat nîşandan, Mukhercî ji bo perwerdeya xwe temam bike vegeriya zanîngehê. Lê belê, ji serkeftina pismamê xwe Kajol a li Bollywoodê îlhama xwe girt, biryar da ku ew jî di lîstikvaniya fîlman de kariyera xwe bidomîne.
Klaus Schmidt (−) arkeolog û dîroknasekî alman bû ku ji 1996an heta 2014an li Girê Mirazan xebatên kolandinê meşandiye.
Klaus Schmidt li zanîngehên Erlangen û Heidelbergê pêş- û protodîrok, hem jî arkeolojiya klasîk û jeolojî xwendiye. Wî doktoraya xwe di 1983an de li Zanîngeha Heidelbergê di bin rêberiya Harald Hauptmann de qedandiye. Di sala 1995an de bû serokê kolandinên li Girê Mirazan li başûrê rojhilata Tirkiyeyê. Di sala 2007an de li Zanîngeha Erlangenê bû profesorê alîkar.
Schmidt ji destpêka 2001an ve bû referansê arkeolojiya pêşdîrokê ya beşa Rojhilata navîn ya Enstîtuya Arkeolojiyê ya Alman.
Schmidt di sala 1995ande malekê li Rihayê kiriye û xebatên xwe li vir bi rê ve biriye. Tîmê xwe yê arkeologan bi gelemperî di du mehên biharê û du mehên payizê de cihê Girê Mirazan kolandine. Di hevpeyivîneke 2011an de, Schmidt texmîn kir ku teqrîben ji sedî pêncî cihê kolandinê hatibû vedan.
Klaus Schmidt bi arkeologa tirk Çiğdem Köksal-Schmidt re zewiciye. Di 20ê tîrmeha 2014an de dema ku li Almanyayê avjenî dikir ji ber krîza dil miriye.
Hîvika Biadan yan Hîvika bi Adanî () li Rojhilata Navîn herêmeke bi şiklê hîvikê ye, ku tê de hin beşên Iraq, Îran, Sûriye, Libnan, Filistîn, Îsraêl, Urdun, Misir û Tirkiyeyê hene. Li gorî hin nivîskaran Kîpros jî tê de ye.
Herêm yek ji dergûşên medeniyetê ye ji ber ku ew li devera ku çandiniya niştecîh yekem car derketiye holê dema ku mirovan dest bi pêvajoya paqijkirin û guherîna nebatên xwezayî kirin da ku nebatên nû werin kedîkirin. Medeniyetên pêşîn yên weke sumeriyan li Mezopotamyayê di encama wê de çêbûne. Pêşkeftinên teknolojîk ên li herêmê pêşveçûna çandinî û bikaranîna avdaniyê, nivîsîn, teker û camê ne.
Termînolojî.
Nexşeya Hîvika Biadan (sala 1916an) ji aliyê James Henry Breasted ve, ku bikaranîna vê bêjeyê populer kiriye.
Jineke mûşî, ji arşîvên Brîtanî (1893)
Mûş, () bajarekî herêma Bakûrê Kurdistanê ye û bajar, li başûrê rojavayê Deşta Mûşê de hatiye avakirin.
Mûş bajarekî zehf kevn e. Li çavkaniyên asûriyan de tê behskirin ku navê herêmê ji Şaristaniya Mûşkiyan tê. Îbraniyan navê herêmê "Mûşa" (erdên avî) danîne. Navê herêmê dema Îslamê de wek "Tarûn" hatiye bikaranîn. Mûş niha li Tirkiyeye li herêma Rojhilatê ye.
Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr.
Bajar di nav parelelên 39° 29' û 38° 29' bakûr û meridyenên 41° 06' û 41° 47' rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakûr bi Erziromê ve, li rojava bi Bîngolê ve, li başûr bi Diyarbekir, Sêrt û Bidlîsê ve û li rojhilat jî bi Agiriyê ve tê girêden.
Pîvana erda bajar 8.196 km² ye. Çiyayê herêmê 34,9%, deşt 27,2% û platoyên herêmê jî 37,9% teshkil dike. Li Mûşê tene, nok, tutûn û kixsên şekir tê çandin.
Li herêmê îklîmek reshayî û sar derbas dibe. Zivistanan sar u bi berf, havînan jî hênik derbas dibe. carna çemên herêmê zivistanan diqerisin.
Çiyayê kurtikê bilindtir yê herêmê ye (2.950 m), Avnî (2.754 m), Xamirpêt (2.500 m) û Otluk (2.155 m) jî çiyayên din yê herêmê ne.
Deşt, zozan û gelî.
Deşta Mûşê, deşta mezintir ji yên Kurdistanê ye. Dirêjbûna wî 80 km û firehbûna wî jî 30 km ye. Mezinbûna deştê 1.650 km² ye. Deşt di navbera çiyayên Nemrûd (Bidlîs), Şerefdîn, Qereçawûş û çemê Muradê de ye.
Deşta Kopê (525 km²), deşta Lîz (160 km²) û deşta Milazgirê (450 km²) mezin in.
Çem û Gol.
Çemê Mûradê ji bakûrê dikeve herêmê. Mûrad şaxek çemê Firatê ye. Çemê Reş, Lîz, Çolboxir, Heronek û Memanlî ji çemên din yê herêmê ne.
Li herêmê hinek golên siruştî û biçûk jî hene. Wek Gola Bûlanix (10 km²), Sekî (Xamurpet) 83 km²).
Babetên heywanan.
Li herêmê ruvî, gur, semasî, kewroşk û kew hene. Li gol û çemên herêmê masî jî peyde dibin.
Serjimar û Navçeyên Bajêr (2013).
Tevahiya serjimara herêmê (tevlî gundan) 412.553 e.
Serwetên bin erdê.
Herêm ji alî madenan ne dewlemend e. Li herêmê tenê çîmento, barît û xwê ji bin erdê dertê.
Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê.
Piştî zivistanek dirêj û sar li Mûşê tabîat xwe duguhere û her der şîn dibe. Ji Kela Mûşê her derê deşta Mûşê tê xwuyakirin. Rezên Mangok bi ava xwe yê sar û şinahiya xwe bi nav û deng e li herêmê.
Germavên herêmê wek Gola Şor, bazikan jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.
Dîn û civak.
Elewî û Sunni ciwakê teşkîl dikin. Ciwak ji kurdan û hinek azerî, Çeçen ên ku dewletê anîne bicihkirine pêk tê. Li navçeya Kopê hinde Terekeme hene.
Xwarênên herêmê.
Li herêmê zuhakirina sebze û fîkiyên havinê ji bo zivistanê di nav gel de pir tê çêkirin. Jê vê zuhakirinê re gel dibêje "kak", "jax" jî ji zuhakirina şînahiyên kovî, wek kereng re tê gotin. Mirov dikarin jaxê û kerengan ji bo zivistanê tekin ava şor jî.
Qirçik: qaşilkên zuha yên xiyaran di nav rûn de bi pîvaz û îsotan re tê sorkirin. Îşkene bi ser tê reşandin û bi sosa ji mast, sîr û rûn çêkirî tê xwarin.
Li herêmê tirşî jî ji alî gel ve pir tê çêkirin. Qavûrme, çavbelek, mirtoxe û herse xwarinên din yên herêmê ne ku ji alî gel ve tên xwarin.
Heftadirek: bulxur bi hêk tê li hevxistin. Di siniyek din de kifteyên ji qîme, pîvaz, ava hinaran û birinca kelandi hatiye çêkirin tê sorkirin. Bulxur wek perçên biçûk hundirên wan tê wekirin û kiftên sorkirî dikeve hundirê van û di avê de tê kelandin. Rûnê sorkirî bi ser tê reshandin û serwîs dibe.
Fîstanên jinan dirêj û qedîfe ne. Îşlikên hundir (melekof) li gundan tê li xwe kirin. li bajaran carna çend fîstan bi ser hevde jî tê li xwe kirin. Fîstanê ser, ber wê vekirî ye. Ji kefiya pishtê re dibêjin "şehre". di serî de şalek (kirap) tê girêdan. Di serê keçên ciwan de "leçek" yên pîr de jî "kofî" hene. Carna pere yan jî zêr li serî tê girêdan.
Zilamên herêmê şal (pantolonê fireh) bi îşlig li xwe dikin. Êleg û çakêt li ser şal de li xwe dikin. Cîzme, karox, pilava lastîk ya reş jî di nigan de heye. Di bêrîka êlegên zilamên pîr de saet heye. Li hinek gundan şal û şapik jî tê li xwe kirin.
Neolîtîka berî Cervaniyê (; salên 10.000-6.500) demên destpêka neolîtîkê li herêmên Levend û Mezopotamyaya jorîn a Hîvika biadan temsîl dike. Neolîtîka berî Cervaniyê wek Neolîtîka A ya berî Cervaniyê (10000 – 8800 bz) û Neolîtîka B ya berî Cervaniyê (8800 – 6500 bz) tê dabeşkirin. Piştî Neolîtîka berî Cervaniyê heyama Neolîtîka Cervaniyê dest pê dike.
Neolîtîka A ya berî Cervaniyê.
Neolîtîka A ya berî Cervaniyê () (salên 10.000-8800) di çanda Neolîtîk a Levendî û Anadolî ya destpêkê de qonaxa yekem a Neolîtîka berî Cervaniyê nîşan dide. Bermayiyên arkeolojîk li herêmên Levend û Mezopotamyaya jorîn ya Hîvika biadan de tên dîtin.
Periyoda vê demê bi xaniyên kerpîç ên dorpêçkirî yên biçûk, çandiniya dexlan, nêçîrkirina heywanên kovî, û adetên goristanê yên bêhempa ku tê de laş di binê xaniyan de dihatine veşartin, tê karekterîzekirin.
Neolîtîka B ya berî Cervaniyê.
Neolîtîka B ya berî Cervaniyê (; salên 8.800-6.500) beşeke ji Neolîtîka berî Cervaniyê ye, çandeke neolîtîk a ku li Mezopotamyaya jorîn û Levendê bi cih bûye. Ji aliyê Kathleen Kenyon ve dema kolandinên arkeolojîk ên li Jerichoyê ya Urduna Rojava de hatiye karekterîzekirin.
Meylên çandî yên vê heyamê ji Neolîtîka A ya berî Cervaniyê cuda bûn. Kesên ku di vê pêvajoyê de dijîn li ser ajalên kedîkirî zêdetîr îtîmad kirine ji bo ku karibin debara xwe ya nêçirî-komkerî temam bikin.
Daxuyaniya Mafên Mirovan û Welatiyan an yek ji wan metnên bingehîn bû ku bingeha şoreşa Fransî pêk anî, di 26ê Tebaxa 1789 de hate weşandin ji ber sedemên demokrasiyê û azadî.
Piştî Revolutionoreşa Frensî ya 1789, Danezana Frensî ya Mafên Mirov û Hemwelatî ji bo parastina mafên mirovan hate weşandin. Danezana Fransa ya Mafên Mirov û Hemwelatî ya 1789an, ku di Civata Neteweyî ya Fransî de di 26ê Tebaxa 1789an de hate pejirandin, wekî pêşgotinek ji Destûra Bingehîn a Fransî re ku di 1791an de hatî qebûl kirin, hate zêdekirin.
Nivîsk; ku mirov azad çêdibe û divê ew bi wekhevî bijîn, mafê mirovan heye ku li dijî zordariyê li ber xwe bidin, ku esasê her serwerî li ser bingehê netewe ye, ku serweriya mutleq nikare ji hêla kesek an komek ve were girtin, ku yên ku dewlet ji ber baweriyên olî û civakî yên tu kesî bi giranî ji miletê berpirsiyar e.Ev îspat kir ku ew nayê mehkûm kirin.
Bend 1 Mirov ji hêla mafan ve ji dayik dibin û dijîn û wekhev in. Cûdahiyên civakî tenê dikarin li gorî başiya hevpar bin.
Bend 2 Armanca her yekîtiya siyasî; ji bo parastina mafên mirovan ên xwezayî û destdirêjker. Eva; ew mafê azadî, mal, ewlehî, û mafê berxwedana li dijî zextan e.
Bend 3 Bingeha serweriyê esas di nav netewe de ye. Tu rêxistin, kes nikare hêzek ku eşkere ne neteweyî ye bikar bîne.
Bend 4 Azadî ew e ku bêyî ku ziyanê bigihîne yên din tiştê ku ew dixwazin bikin: Her kes bi karanîna mafên xweyên xwezayî jî di nav wan sînoran de ye ku endamên din ên civakê ji heman mafan sûd digirin. Van sînoran tenê bi qanûnê dikare were diyar kirin.
Bend 5 Qanûn tenê kiryarên ku ji civakê re zirar in qedexe dike. Tiştek ku ji hêla qanûnê ve neyê qedexekirin nayê asteng kirin, û kes nikare neçar bimîne ku tiştek ku ji hêla qanûnê ve nayê vegotin bike.
Bend 6 Qanûn îradeya giştî îfade dike. Mafê hemî hemwelatiyan heye ku, kesane an bi rêya nûnerên xwe, beşdarî çêkirina qanûnan bibin. Divê qanûn ji bo her kesî yek be, ji ber ku ew diparêze an ceza dike. Ji ber ku hemî hemwelatî li ber qanûnê wekhev in, ew li gorî qabîliyetên xwe û bêyî cûdahî ji hêla taybetmendî û behreyên xwe ve, li hemî rêz, meqam û meqaman wekhev têne peywirdarkirin.
Bend 7 Di şert û mercên ku bi zagonê hatine diyar kirin de û ji xeynî forma ku bi zagonê hatî destnîşankirin de çu kes nayê tawanbar kirin, girtin û binçav kirin. Kesên ku rêziknameyên keyfî dixwazin, fermanên keyfî didin, didin sepandin an dihêlin bêne sepandin divê werin cezakirin. Lêbelê, her hemwelatiyek ku ji bo guhdarîkirinê tê vexwendin an ji hêla qanûnê ve tê girtin, divê guh bide qanûnê. Binpêkirina qanûnê wî sûcdar dike.
Bend 8 Zagon divê tenê cezayên bi zor û zelal hewce be diyar bikin, û çu kes çu qanûnek din nayê cezakirin ji bilî yên ku berî ku tawan pêk were bi rêk û pêk hatine sepandin.
Bend 9 Madem ku her kes bêsûc tê hesibandin heya ku sûcê wî were ispatkirin; Dema ku girtina wî neçar be, ango, dema ku ew tawanbar bê dîtin, tundiya ku ew ê bibîne divê ji hêla qanûnê ve bi giranî were cezakirin.
Bend 10 Tu kes nikare ji baweriyên xwe berpirsiyar be heya ku derbirîna wî zirarê nede rêzika ku ji hêla qanûnê ve hatî saz kirin.
Bend 11 Ragihandina azad ya bîr û baweriyan yek ji mafên mirovan ên herî hêja ye. Her welatiyek dikare bi azadî van daxuyaniyan biaxive, binivîse û biweşîne, bi şertê ku ew / wê di bûyerên ku bi zagonê hatine destnîşankirin berpirsiyar e ji binpêkirina van azadiyan re.
Bend 12 Dabînkirina mafên mirov û hemwelatiyê hêzek fermî hewce dike. Ev hêz ji bo berjewendiya her kesî hatiye afirandin. Ew ji bo berjewendîyên taybetî yên ku bi vê hêzê hatine spartin nehatîye afirandin.
Bend 13 Bacek gelemperî hewce ye ku ji bo domandina vê hêza gelemperî û karûbarên rêveberiyê piştrast bike. Divê ev bac li gorî derfetên hemî welatiyan wekhev were dabeş kirin.
Bend 14 Mafê hemî hemwelatiyan heye ku hewcedariya bacê bi xwe an bi riya nûnerên xwe diyar bikin, bi serbestî wê qebûl bikin, çavdêriya karanîna van bacan bikin, û mîqdar, bingeh, awayê berhevkirinê û dema bacê diyar bikin.
Bend 15 Civat maf heye ku hemî karbidestên giştî bi peywirên xwe bipirse.
Bend 16 Civatek ku tê de maf neyên garantîkirin û cihêbûna hêzan neyê diyar kirin destûrek wê tune.
Bend 17 Ji ber ku mal û milkê mafek nayê destdirêjkirin û îlahî ye, heya ku pêdiviya giştî ya ku bi zagonê hatî diyar kirin eşkere nebe û tezmînatek rewa neyê dayîn kes ji vî mafî nayê mehrûm kirin.
Preity Zinta (; Shimla, Himachal Pradesh, Hindîstan) listîkvan û modelekî hindî ye. Piştî xilaskirina beşê psîkolojiya rûmetê û sûcê ya îngîlîzî, di sala 1998an de destpêka xweya lîstikvaniyê di filma "Dil Se" destpêkir û di heman salê de rola xwe ya filma "Soldierê" wergirtiye.
Preity Zinta di 31ê Çileya 1975 an de li malbateke Rajput a ji Şîmla Hîmachal Pradeş ji dayik bû. Bavê wê Durganand Zinta, di artêşa Hindîstanê de leşker bû. Dema ku Prîtî di 13ê saliya xwe de bû bavê wê di qezayeke trafîkê de jiyana xwe ji dest da. Di vê bûyera trafîkê de dayika wê Nilprabha Zinta jî ku bi giranî birîndar bibû, du sal li erdê ma. Zinta piştî mirina bavê xwe wiha anî ziman; "Ev qezaya trajîk û mirina bavê min di jiyana min de bû xalek girîng a zivirînê, neçarî min zû gihîştî kir. Du birayên wê bi navê Deepankar û Maniş yekê jê salek jê mezintir û salek biçûktir e hene. Deepankar di Artêşa Hindistanê de efser e, birayê wê yî din Manîş jî niha li Kalîforniya dijî.
Wê li dibistana navînî ya Keşîşxaneya ventsa û Meryem a li Şîlla xwend. Her çend wê li dibistana şevînî îtîrafa bi tenêtiyê bike jî, wê destnîşan kir ku "komek bêkêmasî hevalên" wê li wir çêbû ye. Dema ku xwendekar bû, hezkirinek wê ji edebiyatê re çêbû bi taybetî ji xebatên William Shakespeare û ji helbestên wî hez dikir. Li gorî Zinta, ew ji xwendina dibistanê gelek kêfxweş bû û notên baş distand; di demên xweyên vala de wê werzîş dikir, bi taybetî bi basketbolê re eleqedar dibû.
Zinta, piştî dibistana xwe ya li Kûntûnê Îsa û Meryemê, Şîmla, xwe li Zanîngeha Saint Bede ya Şîmla tomar kir. Pîrîtî li Zanîngeha Saint Bedeyê de beşa zimanê înglîzî xwend, û paşê dest bi xwendina Beşa Psîkoloji ya Tewanbariyê kir û ji vî beşê bi asteke bilind mezûn bû. Piştî perwerdeya beşa psîkologiyê Zînta dest bi modeltiyê kir. Yekem reklama televîzyonê ya Zinta ji bo çîkolatayên Perk bû
Sonakshi Sinha, (; Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) lîstikvan û stranbêja hindî ye. Sonakshi beriya kariyera xwe ya lîstikvaniyê de wek sêwirana cilûbergan xebitî ye. Rola xwe ya yekem di fîlmê "Dabangg" (2010) de bi navê Raco Pendê lîstiye.
Sinha di 2ê hezîrana 1987an de li Patna Biharê ji dayik bû û keça dêûbavê lîstikvanên sînemayê Shatrughan Sinha û Poonam Sinha ye. Bavê wê ji malbateke biharî-kayastha ye û dayika wê ji malbateke sindhî-hindû ye. Bavê wê di sala 2019an de berê Kongreya Neteweyî ya Hindistanê, wek parlamenterê Partiya Bharatiya Canata parlementer bû.
Sinha ji sê zarokan ya herî biçûk a malbata xwe ye. Du birayên wê yê cêwî bi navê Luv Sinha û Kush Sinha hene. Wê dibistana navîn li Arya Vidya Mandir xwend û piştre çû Enstîtuya Polîteknîka Premlila Vithaldas a Zanîngeha Jinê ya Shreemati Nathibai Damodar Thackerseyê li zanîngehê ji beşa sêwirana modeyê de mezûn bû.
Sinha hogira heywanan e û ji bo kampanyaya PETAyê ya ku ji bo xwedîkirin û xesandina kûçik û pisîkan diparêze. Wê di vîdeoyeke yek deqîqeyî ya PSA de lîstiye û ji her kesî xwestiye ku heywanan xwedî bikin û wan bixesînin. Dibêje: "Birader, dikanên heywanan û kesên ku heywanên xwe nexesînin, ji hemû heywanên ku bêmal dibin berpirsiyar in. Her cara ku mirov kûçikan an pisîkekê ji ajalvanan an jî dikaneke heywanan bikire, heywanek bêmal li kolanan digere an jî li benda stargeheka heywanan dimeyze, di mal û jiyaneke baş de şansê xwe winda dike." Ew jî şikestina sterotîpên mezinahiya laşê tîpîk derdixê pêş.
Egîn (Tirkî: "Kemaliye") an jî Ermenîkî Agin (tê wateya kanî) navê xwe ji Zimanê filehkî (Ermenîkî) digire. Yek ji navçeyên Erzinganê ye. Navê wê ji bo xatirê damezrênerê Komara Tirkiyê Mustafa Kemal Atatürk kirine Kemaliye. Navê berê hatiye qedexekirin. Bilindahîya herêmê ji rûyê avê 900-1.700 m ye. Firehiya erdê navçeyê 1.333 km² û hejmara niştecihan (bi tevî gundan) 16.900 e. 34 gundê navçeyê hene.
Herêm heya damezrandina Komara Tirkiyê di bin fermandariya mîrên Kurd ên Kemax û Dêrsîmê de bû. Eşîra Reşwan li herêmê navdar bû. Êgin di dema Osmaniyan da hin caran bi Amedê, hin caran jî bi Xarpetêê ve hatiye girêdan. Serjimara herêmê ji Kurd û Ermeniyan pêk dihat. Piştî Terteleya Filehan, li herêmê Ermenî neman. Dîroka herêmê ji ya Bakurê Kurdistanê ne cudatir e.
Shruti Haasan, (; Chennail, Tamil Nadu, Hindistan) lîstikvan, stranbêj û strannivîseke hindî ye ku bi piranî di fîlimên bi zimanê tamîlî, telugû û hindî de rol wergirtiye. Shruti, keça lîstikvanên hindî, Kamal Haasan û Sarika Thakur e.
Shruti Haasan keça lîstikvanên Kemal Haasan û Sarika Thakur e û li Madrasê (Chennai îro) ji dayik bûye. Bavê wê tamîlî ye, dayika wê Sarîka jî ji bavekî Mehareştrî û dayikekî Rajputî ji dayik bûye. Xwişka wê ya biçûk a bi navê Akshama Haasen heye, ew jî lîstikvan e.
Lîstikvan û parêzer Charuhasan apê wê ye. Pismamên wê lîstikvan Anu Hasen û Suhasini Maniratnam in. Haasan dibistana Lady Andal a li Chennai xwend û ji bo li Zanîngeha Saint Andrew psîkolojiyê bixwîne çû Mumbaiyê.
Haasan di ciwaniya xwe de bal kişand ser sînema û muzîkê. Ji bo ku di vî qadê de perwerde bibîne çû Amerîkayê û li Enstîtuya Muzîkjenan a Kalîforniyayê perwerdeya muzîkê wergirt.
PlayerUnknown's Battlegrounds, an jî wekî PUBG jî tê zanîn, lîstikeke vîdyoyek pirzimanî ye ku ji hêla Krafton ve hatî belav kirin û pêşve diçe. Ew di lîstikê de di nav nêzîkê 100 (herî zêde 100) de lîstik dest pê dikin. Kengê ku ew bixwazin, ew ji balafirê davêjin û bi paraşûta xwe ya din li giravê dakevin. Ew e ku bibe lîstikvanê dawîn ê ku bêyî kuştina lîstikvanên din ên bi çekên cûrbecûr ve têkildar û mirinê neyên kuştin. Lîstik vedibe û herêma ewledar a li ser nexşeya giravê dest bi piçûkbûnê dike. Her ku nexş kêm dibe, ew li ser deverek piçûk a cûda hûr dibin, û gengaz e ku ew hevûdu bibînin û wan ji holê rakin. Di lîstikê de lîstikvan / tîma dawî ya ku di lîstikê de zindî ye lîstikê qezenc dike.
Lîstik yekemcar di 23ê adara 2017an de ji bo Microsoft Windows li ser Steamê gihîştina zû derket. Piştî serbestberdana wê hema hema 3 mehan, wê li ser 4 mîlyon kopî firot. Guhertoya yekem a girîng a lîstikê di destûra destpêkê de di 20 kanûn 2017, li ser platforma Windowsê hate berdan. Guhertoya Xbox One di 12 kanûn 2017 de hate weşandin. Bi zêdebûna lîstikên şer-royale yên mobîl, PUBG Mobile ji bo platformên Android û IOSê di 19ê adara 2018an de, piştî ku di 9ê sibata 2018an de li Çînê yekem bû, serbest hat berdan.
Gundikê Seyîda () mezreyeke gundê Serkaniyê ku navçeya Hezexê ya Şirnex ve girêdayî ye. Ji bajarokê Hezex 35 km dûr e. Dûrahiya wê ji navenda bajarê Şirnexê dor 100 km ye. Ji ber ciyê xwe yê erdnigarî, dikeve başûrê rojavayê bajaroke Hezex. Li dora wê gundê Serkanî, gundê Tilseqan û gundikê Dorika hene. Gund 4 kîlometre dûrî sînorê Sûriyê ye.
Avahiya erdê.
Avhewa û nebatî Li gund di havînê de germahî û hişkahiya dijwar a havînê heye. Zivistanan pir germ in. Barîna berfê kêmtir hevpar e. Piraniya baranê di demsalên payîz û biharê de dibare.
Çalakiyên aboriyê.
Ji ber ku aboriya li gund li ser Riya Hevrîşimê ye, li ser bingeha bazirganiya sotemenî, bazirganiya sînor û xwedîkirina sewalan. Jiyana din ên jiyanî dikare wekî salixdan, xebatên elektrîk û avê, avahî, tamîrkirina gerîdeyê û rêveberiya kirrûbirra navnîş kirin. Ziwabûna li avhewa çalakiyên çandiniyê bi sînor dike. Çandiniya hişk hevpar e, ji ber ku çalakiyên avdanê bi zor têne dîtin.
Berhemên çandiniyê yên sereke ku hatine çandin ev in; genim, genim, mirîşk, nîsk, pembû û tirî. Bar û genim hilberên genim ên ku herî zêde têne çandin in. Darên fêkiyên cûrbecûr badem, hêjîr hwd. mezin kirin Gel tenê ji bo ku pêdiviyên xwe peyda bike sebze diçînin. Ji ber zivistanên nerm, li gundê me darên zeytûnê jî têne dîtin.
Her weha li gund pez û dewar çêdibe. Lêbelê, ew gelemperî ne. Qada fireh a mêrgên li zeviyê ji bo pêşxistina xwedîkirina sewalan guncan e. Tê dîtin ku pir hindik pez û bizin bi taybetî ji bo mercên herêmî guncan in. Van heywanan dikare bi zindî bazirganî were kirin û her weha dahat bi firotina hilberên xweyên dorhêl jî tê bidest xistin.
Taybetmendiyên gelheyî û celeb rûniştinê.
Di serjimêriya ku di sala 2000an de li gund hatiye kirin de bi kêmûzeyî 1000 kes hene. Nifûsa jin û mêr hema hema wekhev e. Di nav nifûsa giştî de para zarokan û ciwanan zêde ye. Li gund zaravayê kurmancî ya kurdî tê axaftin. Tê dîtin ku nifûsa mêran di nav kesên ku dikarin bixwînin û binivîsin pir e. Ji ber nifûsa mezin a ciwanan û çalakiyên aborî yên kêm, koçberî hevpar e. Hin ji van koçan di forma koçberiya mayînde de ne. Koçberiya parêzgehên ku pîşesazî û tûrîzm lê pêşdetir in zêdetir e. Stembol di serê van de ye. Koçberiyeke din wekî karkerên demsalî tê kirin. Bi gelemperî, pembû û findiq têne berhevkirin. Karkerên demsalî yên gund ji ciwanên di navbera 14-20 salî de, jin û her çend hindik be jî, mêrên mezin. Van karkeran di gulan-hezîranê de ji gund derdikevin û diçin ba pembû û di tîrmeh-tebax-îlonê de ji bo berhevkirina findiqan.
Tendûrûstî.
Ji ber ku li gund saziyek tenduristiyê tune, gel vê hewcedariya ji nexweşxane û navendên tenduristiyê yên derdorê peyda dike. Li gundikê Dorika ku bi qasî 2 kîlometreyan dûrî ye navendeke tenduristiyê heye.
Neqliye.
Li gund çûnûhatin pir xweş e. Gund li ser Riya Hevrîşimê ye, ku rêyek navneteweyî ye li ser sînorê Sûriyê. Ev rê nêzîkê tixûbê Tirkiye-Sûrî ye. Gund li kîlometreya 45em aa riya Nisêbîn-Cizîrê ye.
Celebên niştecîh û xaniyan.
Li gund bicîhbûna girseyî tê dîtin. Xanî pir nêzîkê hev in, tax pir teng in. Xanî ji kevir û kerpîçên yek an du jûre hatine çêkirin û bi gelemperî banê axê hene. xanî ne. Li xaniyan, mitbax li ber derî ye, û hemam û serşok li derveyî xanî ne. Di van demên dawî de xaniyên kerpîç ên modern hatine çêkirin. Xanî bi gelemperî bi banê xanî têne çêkirin. Ji ber havîna germ mirov li ser van banan radizên. Sedemên herî girîng ên ku gund niştecîhbûna kolektîf nîşan dide nebûna avê û bûyerên xwîna xwînê yên berê ne.
Kevneşopî.
Ji bo gund koda cil û bergan tune. Xwarina wan li welat eynî ye, û xwarinên wan ên taybetî jî tine. Wekî din, xwarinên goştî di çanda xwarinê de xwedî cihek girîng e.
Gimgim navê navenda Varto ye. Tirkan ev nav neguherîne. Varto li bakurrojhilatê Mûşê dikeve û navçeyeke Mûşê ye. Li bakurê Gimgimê Xinûs, li rojava Çewlîg (Bîngol), li rojhilat Kop (Bûlanik) û li başûr jî Çiyayên Şerevdînê (Şerefdîn) hene.
Rûbera axa wê 1.418 km² ye û bilindahî li bakur, aliyê Çiyayê Bîngolê 3.000 m û li hêla Çiyayê Şerevdînê jî 2.300 m ye.
Wateya navê wê.
Li ser bingeha navê Gimgimê zelalî nîne. Pir kes di wê bawerîyê de ne ku, ev nav ji Urartûyan tê. Berîya Terteleya Ermeniyan "1914-1915" çend gundên "Filehan" jî li herêmê hebûne.
Bi navê "Vartan" êlek, eşîrek Kurd heye li Gimgimê. Hin ji malbatên wan li gundê Qeremêşê dijîn. Guman e ku navê xwe dave Gimgimê.
Angaşta dûyemîn navê Gimgimê ji bêjeya Urartû derketiye lê Urartûyan bo xwe ev nav ne bikaranîne. Piranîya zanistan viya napejirînin.
Angaşta sêyemîn ji şibandina peyvan tê. Hin dîroknasên Ermeniyan li erdnîgariya Kurdistanê, li şibandina navan digerin. Peyvên Kurdî heger bişibin Ermenîkî "Herdu ziman jî ji heman malbatê ne" dibêjin "ev berê cihê Ermeniyan bûye". Ev ne rêbazeke zanistî ye. Gorî angaştayê Gimgim ji bêjeya "vart" a Ermenîkî tê, wateya wê jî gul e. Ango cihê gulan. Lê em dizanin avhewaya Serhedê çiyayî ye. Sar û ziwa ye û ti carê Gimgim nebûye wargehê gulan. Bêjeya "Vart" herwiha di Pehlewiya kevn de jî cîh digire û bi wateya gul e.
Bi texmînî koka navê Gimgimeê ji bêjeya War=Wargeh=Zozanê tê. Çanda devkî ya herêmê de behsa du birayên bi navê "Îno" û "Tato" tê dikirin. Dibêjin ev bira bûne û ji parêzgeha Dêrsimê hatine. Mêrxas bûne. Guman e Gimgimê bingeha xwe ji "Warê Tato" girtibe. Berîya sedsala 16. gelê nedigotiye Gimgim, tenê Gimgim di bikaraniye.
Êla Vartan jî dibe ku ji neviyên Tato bin an wextekê li navenda Gimgimê dijiyabûne û Gimgime di destê wan de bûye.
Dîsa navê "Gimgim" gorî hin angaştayên, ji ber erdhejan derketiye. li 31.05.1946´de bi hêza 5,7 erdhejek mezin li Gimgimê pêkhatiye û 839 kes mirine. 19.08.1966´de bi hêza 6,9 erdhej çêbûye û 2.394 kes jiyana xwe ji dest dane.
Dîroka Gimgimê heya Mediyan aşkera bûye. li Gimgimê bermahiyên serdema Urartûyan hene. Pers, Rom, Bîzansî, desthilatdarî kirine. Di navbera Keyaniya Îranê û Osmanîyan de gelek caran Gimgim cih guhêstiye.
li Şerê Çaldiran a 1514 de, maye di destê Osmaniyan de. Mîrîtiyên Kurdistanê di karên xwe yên navxweyî de azad bûne di dema Osmaniyan de. li Serhildana Şêx Seîd de, Gimgim xwedî roleke dîrokî ye. Bi qasî demeke kurt be jî Varto azadî tehm kiriye. Dîsa Gimgime di şerê netewî de bûye şahîdê lehengî û îxanetê. li ser pira Evdirehmanpaşa ya di navbera Mûş û Vartoyê de Şêx Seîdê nemir dîl ketiye destê Dugela Tirk.
Aborî.
Hejmara niştecihên navenda Gimgimê niha zêde bûye. Aborî li ser xwedîkirina pez û dewar, firotina berhemên şîr e. Niştecihên Gimgimê bi zaraveyên Kurmanc û Kirdkî "Kirmançkî, Dimilkî an Zazakî" diaxivin. ji aliyê olî de Sunnî û Elewî ne. li Gimgimê radeya perwerdehiyê bilind e. Niştecihên herêmê jiyaneke nûjen dijîn. Wextekê Gimgimeyan xwestin wekî kolxozên YKSSê hin fîrmayên herêmî ava bikin û tevahîya karê hilberîna berhemên şîr bi xwe bikin. Lewra fîrmayên Tirkan şîr bi erzanî dikirrîn û nedihîştin reqabet jî hebe. Dewletê nehîşt fîrmayên herêmî bikeve karê şîr. Bi gotineke din bi zanebûn gel xizan hîştin.
Van salên dawîyê bi mîkrokredîtan hinekan ji xwe re kewarên mozhinguvê kirîn lê qedexeya zozazan, operasyonên leşkerî, şewitandina daristanan rê nade di wê de jî serketin hebe.
Gimgimiyan gelek koçber dane. li Îzmîr, Stenbol, Almanya (bi giranî Berlin), Fransa "bi giranî" Marsêy gelek Gimgimê dijîn. Ew ji Gimgimê re pere dişînin, an heger derfet bibînin bi havînan tên herêmê.
Çand.
Her sal li Girê Kox festîvalek tê lidarxistin. Herêma Gimgimê kanîya sitran û govendên Serhedê ye. Leyîstika Çepkî navdar e.
Tamanna Bhatia, (; Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) bi profesyonelî Tamannaah tê zanîn. Lîstikvanek Hindî ye ku bi piranî di fîlimên bi zimanê Telugî, Tamîlî û Hindî de lîstiye. Ji xeynî lîstikvaniyê, beşdarî pêşandanên şanoya jî bûye. Tamanna, ji bo danasîna mark û hilberan kesekî naskirî yê Hindistanê ye.
Tamannah, di 21ê Kanûna 1989an de li Bajarê Mumbaî, Maharashtra yê Hindistanê ji dayik bûye. Tamannah keça dêûbavê Santhosh û Rajani Bhatia ye. Birayek wê yê mezin bi navê Anand heye. Bavê wê bazirganekî karê elmasê dike. Ew ji binêla Sindhi Hindu ye. Tamannah, ji nijada Sindhi Hindu ye. Wê perwerdeya xwe ya dibistana, li Dibistana Baweriyê ya Maneckji Cooper Training a Mumbaî dît. Ji ber sedemên numerolojîk navê xwe ya profesyonel xwe wekî Tamannaah guhert. Tamannah ji 13 saliya xwe ve, dema ku di çalakiya roja salane ya dibistanê de hate dîtin jibo role sereke dilîst. Piştre ew bû lîstikvanakî Şanoya Prîthvî ya Mumbaî. Di albûma Abhijeet Sawant de jî strana "Lafzo Mein" a albûma Aapka Abhijeet ku di sala 2005an de derket, derket.
Madhuri Dixit Nene (, Mumbaî, Maharaştra, Hindistan), lîstikvan, hilberîner, danser, kesayetiya televîzyonê û hunermendê muzîka hindî ye. Madhuri Dixit heta niha 70 filmên Bollywoodê de derketiye pêş. Di salên 1990an û heta destpêka salên 2000î de yek ji lîstikvanên herî payebilind a Hindistanê bû. Dikşit, heft car di lîsteya navdariya Forbes Hindistanê de cih girt. Di sala 2008an de hikûmeta Hindistanê xelata Padma Şrî ku çaremîn şerefa herî bilind a sivîl a welat e, da Madhuri Dixit.
Madhuri Dixit, di 15ê gulana 1967an de li bajarê Mumbaî ji dayik bûye. Madurî, keça dêûbavê Şankar û Snehlata Dixit e. Malbata Madhuri bi eslê xwe kesên maratî ye. Du xwişkên wê yên mezin û birayek wê ya mezin heye. Di sê saliya xwe de bi dansê re eleqedar bû, û heşt salan li Qeşakê dest bi perwerdebûnê dansê kir. Dema ku bû reqsvanê Kathak ê bi profesyonelî perwerdekirî bû.
Li pey spekulasyona medyaya berfereh a bi salan li ser jiyana wê ya kesane, Dixit di 17ê çirî ya 1999an de, bi merasîmek kevneşopî ku li mala birayê xwe yê mezina li Kaliforniya Başûr hat li dar xistin, bi bijîjka cerraha dil, Shriram Madhav Nene re zewicî. Nene, qet fîlimên wê nedîtibû, û haya wê ji statuya wê ya navdar tunebû. Dikşit têkiliya wan wiha anî ziman, "Pir girîng bû ku wî min wekî lîstikvanek nedizanî ji ber ku wê gavê ew ê pêşî min wekî mirovekî normal nas dike. Gava ku mirovan mirovan wekî lîstikvanek dît, ew dem dibin xwediyê têgînên pêş-fikirîn. Tu fikrekê wiha bi wî re tunebû. Min kesê rast dît, min xwest bizewicim û ez zewicîm"
Li pêy zewaca xwe Dixşit deh sal li Denver, Koloradoyê bicîh bû. Di çirîya 2011an de bi malbata xwe re vegeriya Mumbaiyê. Dikşit derbarê vegerina xwe de got, "Ez her gav ji vir hez dikim. Ez Mumbaî, li vir mezin bûm ji ber vê yekê ev jimin re wekî vegera malê ye. Ew di jiyana min de qonaxek cûda bû, ku min dixwest bibim xwediyê xanî, malbat, mêr û zarok... ev jiyan mîna tiştê ku min xewn dîtîye." Di 2018an de, Dixşit û hevjîna xwe pargîdaniya RnM Moving Pictures damezrandin.
Priyanka Chopra Jonas, (; Jamshedpur, Bihar, Hindistan) lîstikvan, stranbêj û derhênerê sînemaya hindî ye. Di sala 2000an de di Pêşberiya Rindê Cîhanê ya sala 2000an "Miss World 2000" de bû jina rind a yekemîn a Cîhanê. Çopara, yek ji hunermendên herî payebilind û navdar ên Hindistanê ye. Tevî Xelata Fîlman a Neteweyî û 5 Xelatên Fîlman û gelek xelatên din wergirtiye. Di sala 2016an de hikûmeta Hindistanê wê bi xelata Padma Şrî da xelatkirin. Kovara Time navê wê xist nava lîsteya 100 kesên herî bi bandor di cîhanê. Kovara Forbes wê di nav 100 Jinên Herî Hêzdar ên Cîhanê de bi nav kir.
Priyanka Chopra, bi malbata xwe re bi têkiliyeke xurt girêdayî ye. Priyanka, tevî birayê xwe yê biçûk Sîddharth û li heman qatê bi malbata xwe re di avahiyeke de dijîya. Ew bi taybetî nêzîkî bavê xwe bû. Bavê wê di Hezîrana 2013an de mir. Jiber heskirina bavê xwe di sala 2012an de wê bi destnivîsa deqek li ser milê xwe "keça lîl a bavê xwe" nivîsî ye. Ji ber ku ji zemîneke fîlman dernakeve, xwe wek jineke xweçêkirî bi nav dike. Diya wê ku li Bareillyê pisporê jinan e, dema ku dest bi kariyera fîlman kir, dev ji pratîka xwe ya piştgiriya Çopara berda.
Çopara wek her hîndoyek her sibe li ziyaretgehek piçûk a murtiyên cihêreng ên xwedawendên Hindu yên li mala xwe, ku ew bi xwe re jî digire, pujayan dike. Her çend ew bi helwesta xweya medyavan tê nas kirin jî, Chopra naxwaze ku di derbarê jiyana xweya kesane de bi eşkereyî parve bike. Berê bi lîstikvanên Akshay Kumar, Shahid Kapoor, û Harman Baweja re bi têkiliyên romantîk hatibû rojevê. Di sala 2018an de têkiliyek wê bi muzîkvan û lîstikvan Nick Jonas re dest pê kir. Ew ji bo lîstina yek ji jinên pêşeng di fîlima Bharat de îmze kiribû, lê rojek berî kişandina dîmenê xwe hilbijart. Nikhil Namit, hilberînerê fîlimê, got ku wê dev ji kar berda ji ber ku bi Jonas re têkilî danî û wê bi "hinek neprofesyonel" tawanbar kir. Çopara û Jonas di Tebaxa 2018an de di dema merasîmek Punjabi Roka de bi nîşan bûn. Di Kanûnan 2018an hevjîn li Qada Umaid Bhawan, Jodhpur bi merasîmek kevneşopî ya Hîndû û Xiristiyanî zewicîn
Tara Caf (jdb. 1958) hunermendeka kurd û stranbêje.
Tara Caf sala 1958 li Bexdayê ji dayik bûye. Hunermed, keça eşîra Caf û helebçeyî. Tara, ji ber ku bavê wê jî hunermendê muzîkê bû, ji bal bavê xwe jî hatiye perwerdekirin û stirîna bi zaravaya hewramî ji bavê xwe hîn bûye.
Tara Caf ji ber ku malbata wê bû penaber ji sala 1979ê vir ve li Londonê dijî. Di sala 1991ê de dest bi hînbûna enstrumana "çengê (arp) kir.
Enstrumana çeng heta sedsala 17'an jî enstrumana mîrên faris û kurdan bû. Lê piştre hêdî hêdî wenda bû û qanûnê ciyê wî girt. Bi saya Tara Caf kurd dîsa vê enstrumanê nas dikin.
Tara Cafê konser li Amedê û Stenbolê jî dane.
Order of Merit li Brîtanya û li welatên Împeratoriya Brîtanî ya kevn xelata rûmetê ye. Tenê bîst û çar kes dikarin bi vê xelatê di demekê de heye.
Key an keybanûya Brîtanî xelatê dide; ew wekî diyariyek kesane tê dayîn. Padîşahê yekem ê ku xelat da bû. Wî ji ber ku împeratorê Alman xelata xweya şexsî ya namûsê hebû, bi navê, wî dest bi "Order of Merit"ê kir.
Bergê hestî ji du çînan pêk tê.
Çermê serî bi navbeynkariya bergê hestî, bi hestiyên kiloxê ve girêdayî ye.
Bergê hestî (), perdeyek zexm a li ser rûyê hestiyan e.
Hestî bi perdeyek du çînî dapoşrav e. Navê vê perdeyê bergê hestî ye. Bi yewnanî navê bergê hestî “periosteon” e, ye. Bergê hestî, perdeyek bi hêz e, di bergê hestî de lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar hene. Bergê hestî, hestiyê ji hawirdorê diparêze, lûleyên xwînê û demaran bi hestî ve girê dide, ji bo başkirina hestiyê şikestî û ji bo stûrkirina hestiyê, xaneyên nû dabîn dike.
Çîna derve ya bergê hestî wekî çîna rîşalî () tê navkirin û ji bestereşeneya şidayî (), pêk tê. Çîna navî ya bergê hestî wekî çîna xaneyî () tê navkirin û ji xaneyên çêkerê hestî () pêk tê.
Çîna derve rîşalên kolojen û rîşalên demar li xwe digire. Gava ziyan digihîje hestî, hestî diderize an jî dişikê, demarexaneyên hestê demareragihandin dişînin demaxê. Bi vî awayî êşa hestî li mirov peyda dibe. Herwisa çîna derve gelek lûleyên xwînê jî li xwe digire. Lûleyên xwînê ji bergê hestî şax didin û belavê nav hestî dibin, bi vî awayê ji xaneyên hestî re xurek dabîn dikin.
Çîna navî ya bergê hestî ji xaneyên çêkerê hestî () pêk tê. Xaneyên çêkerê hestî dabeş dibin û diguherin bo xaneyên hestî (). Li gel stûrbûna hestî, şikestin an jî derizên hestî jî ji aliyê van xaneyan ve tên başkirin.
Xaneyên bergê hestî dikarin dabeş bibin û çînên nû li hestî zêde bikin, loma bergê hestî, tîreya hestî zêde dike, hestî stûr dibe. Jê (,) û bester (,) bi navbeynkariya bergê hestî, bi hestiyan ve tên girêdan. Ji xeynî beşa hestiyê ya ko bi hestiyek din ve geh ava dike, hemû rûyê hestî bi bergê hestî dapoşrav e. Rûyê beşa gehê ya hestî bi kirkirk dapoşrav e.
Aynur Bozkurt (z. 1ê gulana 1971an, Amed (Bakurê Kurdistanê)) mamoste, wergêr û rojnamevaneke kurd e.
Bavê wê ji Mêrdînê, diya wê ji Amedê ye. Piştî xwendin û mamostetiya li ser zimanên bernamekirina komputerê li Amedê, Aynur Bozkurt ji destpêka sala 1992yan şûn ve li Stembolê, di rojnameya hefteyî ya kurdî "Welat", rojnameya hefteyî "Welatê Me" û di rojnameya hefteyî "Azadiya Welat" de xebatên rojnamevaniyê kir.
Ew her wiha bû xwediya rojnameya "Welatê Me" ku bi qasî salekê weşana xwe domand, bi temamî sê doz lê hatin vekirin û cezayên pereyê li wê hatin birrîn. Wê jî mîna hin rojnamevan û nivîskarên wê demê, parastina xwe û ya rojnameyê bi kurdî dikir ji bo danpejirandina hebûna kurdî di dadgehan de. Bi salan zimanê kurdî wek "zimanekî ku nayê zanîn" dihat qeydkirin ji aliyê dadgehên tirk ve.
Aynur Bozkurt xebatên xwe yên li rojnameyan heta dawiya sala 1996an domand, ji sala 1997an şûn ve, li Stembolê, li zanîngeha Marmarayê dest bi xwendina mamostetiya fransizî kir.
Ligel lêkolîn û xebatên li ser kurdî, wê herwiha dest bi dersdayîna kurdî jî kir. Piştî bidestxistina dîplomeya xwe ya mamostetiya fransizî, ew di sala 2003yan de li Belçîkayê bi cih bû.
Ji xeynî pêkanîna karê wergera nivîskî-devkî ya sondxwarî bi zimanên fransizî-tirkî-kurdî, dersdayîna kurdî û fransizî wek zimanê biyanî, Aynur Bozkurt herwiha li Belçîkayê dersa fransizî dide mirovên ne xwende û kêm xwende bi pedagojiya Paulo Freire û metoda komunîkasyonê ya Marshall Rosenberg.
Berhemên wê.
Ji sala 2003yan şûn ve, gelek dokumanter, xêzefîlm (52 beşên xêzefîlma "Lucky Luke") û nivîsên civakî û polîtîk ji fransizî wergerandin ser zimanê kurdî ji televizyon û rojnameyan re.
Herwiha ji bo zarokan hin berhemên pedagojîk û wêjeyî amade kirin û weşandin di televizyon, radyo û înternetê de. Çend ji wan berheman hê jî li ser YouTube, li ser rûpela Zaroknameyê tên weşandin.
Dawiya sala 2008an, piştî xebata bi deh salan (navbera 1998 û 2008), pirtûka wê ya kêşandina lêkerên kurmancî "Kesandina Lêkerên Kurmancî - Conjugaison des verbes kurdes (kurmandji) - Conjugation of the kurdish verbs (kurmanji)" ji aliyê weşanxaneya Dozê ve li Stembolê hat çapkirin.
Aynur Bozkurt duyemîn pirtûka xwe dîsa li ser lêkerên kurmancî lê bi metodeke cudatir nivîsî, lê belê ew li bendê ye ku Kurdistaneke azad û bi dadmendî ava bibe ji bo çapkirina wê û xebatên xwe yên din.
Ji ber ku beşa bingehîn a pirtûka wê ya yekem, ji aliyê kurdekî ve bi dizî hatiye kopîkirin û piştî guherandina navê hin deman û hin tîpan, li ser navê wî kesî pirtûk careke din hatiye weşandin.
Caf (di gelek zimanên ewropî de wekî "jaf" an jî "jaff" tên nasîn) eşîreteke kurdî ya mezin e.
Kurdên caf bi taybetî li derdorên Kerkûkê û Silêmaniyê dijîn û soranîaxiv in. Devera serekî û resen a cafan bajarê Cwanro li parêzgeha Kirmaşanê ya Rojhilata Kurdistanê.
Kacel Agarwal, (; Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) lîstikvan û modelek fîlimê Hindî ye. Wê kariyera xwe di fîlimên Telugî, Tamîlî, û Hindî bidestxistiye û ji bo çar namzetiyên Xelatên Fîlmfare Awards South hatiye hilbijartin.
Agarwal, li Mumbaî hatiye dinyayê û li wir mezin bû. Bavê wê Sûman Agarwal, di karê tekstîlê de karsaz e û dayika wê Vinay Agarwal konfekter e û di heman demêde rêvebirê karsaziya Kacel e. Xwîşkek wê ya biçûk bi navê Nîşa Agarwal, ku lîstikvana sînemaya Telugu, Tamîlî û Malayalamiye, heye.
Kacel, perwerdeha xwe li Dibistana Bilind a Saînt Anne xwendiye û li koleja Jai Hind xwendina xwe ya pêş-zanîngehê qedandiye. Perwerdeya xwe ya di medya komî de, bi pisporiya bazarkirin û reklamkirinê, li Koleja Kishinchand Chellaramê wergirtiye. Di salên xwe yên pêşerojê de xeyalên MBA'yê dike, armanc wê eve ku di demeke nêz de diploma xwe bi pêleyek bilind bidest bixe.
Di 6ê Çiriya 2020an de, Aggarwal zewaca xwe ya bê bi karsaz Gautam Kitchlu re ragihand. Di 30ê Çiriya 2020an de, hevjîn li bajarê Mumbaî ya Hindistanê bi merasîmek taybetî, piçûk zewicîn.
Hestî ji du şaneyên sereke pêk tê, şaneya hestiyê pitew û şaneya hestiyê îsfencî.
Hestiyê pitew () yek ji du corê şaneya hestî.
Hestî ji du şaneyên sereke pêk te, şaneya hestiyê pitew û şaneya hestiyê îsfencî. Rûyê derveyî hestiyan bi çînek req dapoşrav e, ev çîna hestî wekî hestiyê pitew tê navkirin. Hestiyê pitew şaneyek çirr, req û lûs e. Doxa hestiyên dirêj ji şaneya hestiyê pitew pêk tê. Kêlena nav doxa hestî, moxê hestî li xwe digire. Hestiyê pitew li bin bergê hestî de cih digire, hestiyê diparêze û zexmtiyê dide hestiyê. %80yê giraniya hestiyê laş ji hestiyê pitew pêk tê.
Pêkhateya hestiyê pitew li bin mîkroskobê de.
Şaneya hestiyê pitew ji çînên bazinî yên tenik pêk tê. Çînên bazini wekî perik tên navkirin. Perik () li derdora cogên navendî de bi awayekî yeknavendî rêz dibin. Coga navendî û koma perikên dora wê, bi hev re wekî lûle an jî sîstema havers (, ji, an) tê navkirin. Lûle di hestî de bi awayekî paralelê hev û paralelê doxa hestî dirêj dibin.
Beşên sîstema Haversê.
Di hestiyê pitew de sîstema Havers (lûle) ji coga Havers, perikên yeknavendî, xaneyên hestî û cogikan pêk tê.
Coga Havers.
Lûle di hestiyê pitew de bi awayekî paralelê hev û paralelelê doxa hestî dirêj dibin.Di navenda sîstema Havers de cogek lûleyî dirêj dibe, ev cog wekî coga Havers an jî coga navendî (an) tê navkirin. Di nav coga Havers de, lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar hene. Bi navbeynkariya lûleyên xwînê, xurek û oksîjen ji bo xaneyên hestî tê dabînkirin.
Perikên yeknavendî.
Perikên yeknavendî (), xelekên bestereşaneya hestiyê ne. Perik li derdora coga Havers de bi şêweyek yeknavendî cih digirin. Hejmara perikên yeknavendî li hemû lûleyan de ne yek e. Perik rîşalên kolojen li xwe digirin. Rîşalên kolojen ên perikên cînar, di heman alî de dirêj nabin. Wekî mînak, heke rîşalên kolojen ên perikek ber bi çepê jor ve dirêjî be, rîşalên perika cînar ber bi rastê jor ve dirêj dibe. Rêzbûn û dirêjbûna rîşalan a bi şeweyê dijalî, zexmtiya hestiyê zêdetir dike. Xaneyên hestî () di nav kelênan () de, di navbera perikên cînar de cih digirin. Perik li gel rîşalên kolojen, xweyên kalsiyum û fosfor jî li xwe digire, reqbûna hestî ji ber kombûna xwêyan a li navbera rîşalan e.
Cogik.
Li şaneya hestiyê pitew de her kelênek bi navbeynkariya cogên gelek biçûk bi kelênên din ve girêdan ava dike, ji van cogên hûrik re tê gotin cogik (). Xaneyên hestî yên di nav kelênan, niçikên sîtoplazmaya xwe di cogikan de dirêjê xaneyên din dikin, bi vî awayê di navbera xaneyan de ragihandin çê dibe. Herwisa di navbera coga Havers û xaneyên hestî de alûgorkirina xurek, gaz, mîneral û madeyên paşmayî jî bi rêya cogikan rû dide. Ango cogik him xaneyên hestî bi hev re girê didin, him jî xaneyên hestî bi coga Havers ve girê didin.
Pooja Hegde, (; Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) lîstikvana sînemayê ya hindî ye ku bi piranî di fîlmên telugû û hindî de rol wergirtiye. Di pêşbirka Miss Universe 2010an de weke duyemîn pileya pêşbirkê hate hilbijartin. Wê di fîlma tamîlî "Mysskin's Mugamoodi" ya sala 2012an de cara yekem rola xwe ya yekem lîstiye.
Pooja Hegde, li Mûmbaî ya Mahareştrayê ji dayik bû û mezin bû. Dê û bavê wê Manjunath Hegde û Latha Hegde jî, ji Mûmbaî ne. Pooja, bi eslê xwe ji Mangalor, Karnataka ye. Bi zêdehî, di filmê kanadî, îngîlîzî, hindî, telugû û tamîlî de bi nav û deng e. Wê aniye ziman ku ew çûye Koleja M M. K. ku bi rêk û pêk hewl daye bikeve pêşbaziyên navbera kolektîfan, beşdarî dans û pêşandanên modeyê bibe.
Prîya Vasudev Manî Iyer (; Bangalore, Karnataka, Hindistan), bi profesyonelî wekî Priyamani tê zanîn, lîstikvanek fîlimê hindî û modela berê ye, ku bi piranî di fîlimên bi zimanê telugû, kannadî, tamîlî û malamalî de rol wergirtiye. Priyamani, wergirê Xelata Fîlima Neteweyî ya Lîstikvana Herî Baş û sê Xelatên Filmfare ye.
Priyamani, li bajarê Bangalore, Karnataka ji dayik bû û bi eslê xwe tamîlî ye. Di salên xwe yên dibistanê de ji bo pargindaniyên bi navê Kancheepuram silk, Erode silk û Lakshmi silkê karê modeltiyê dikir. Derhênerê Tamîlî Bharathiraja dema ku di 12emîn Standard ê de bû wê bi pîşesaziyên fîlman re da naskirin.
Bavê wê Vasudev Mani ku ji Palakkad, Kerala, ji malbateke tamîlî ye xwediyê karsaziya çandinê ye û dayika wê, lîstikvanê berê yê astê neteweyî ye û li Union Bank of India de karê rêveberê bankayê dikir. Birayê wê yê mezin Vîşax heye ku bi bavê xwe re di karê çandinê de ye. Dema ku li dibistanê bû, bi awayekî çalak tevlî çalakiyên derveyî dersan û sporê bû. Prîyamanî, neviyê dengbêjê karnatîk Kemala Kaylas e. dotmamê lîstikvana sînemayê Vidya Balan e û xwarziya stranbêja playbackê Malgudi Shubha ye.
Priyamani piştî ku dibistana xwe qedand, ji bo reklamên çapê karê modeltiyê kir. Priyamani bi rêya nameya di beşê psîkolojiyê de dîploma ya Bekeloriya Hunerê wergirt. Prîyamanî, di 23ê Tebaxa 2017an de bi merasîmek taybetî bi organîzatorê çalakiyê Mustafa Raj re zewicî.
1- Mamoste xwedî bingeheke xurt bû ji xwendinê re ku ji Hojra û medreseyên Kurdistanê hatiye çavkanîkirin û derfet a xwendinê li her çar parçeyên Kurdistanê hebûye û ji ber vê yekê di çandê de pispor bûye û di wê serdemê de û heta di heft zanistên cuda de çil û yek pirtûk jî jêhatî bûye. Di wê demê de li bakurê Kurdistanê belav bû ku Xidir xwe nîşanî Ebdulreqîb Yûsiv da ji ber vê yekê jî aqilmend bû.
2- Mamoste di destpêka salên heftêyî yên sedsala borî de hizra parastina mal û kolanên bajarên Kurdistanê kiriye û bi hezaran wêneyên mal û derî û pênûsan hildaye û bi zimanê kurdî mijara talarîzasyona kurdî bi kurdî nivîsandîye.
3- ew yekem kes bû ku hizra parastina nexweşiyê li mal û li ser kelhê kir. Bi hezaran wêne li ser wê û di vî warî de bernameyek ji bo wî di mîrasa medenî ya Kurdistanê de daniye
4- Kesê yekem, bê piştgîriya tu dezgehekê, wek pilana xwe, di heftêyan de vegeriya Bakur û Başûrê Kurdistanê da ku destnivîsên kurdî berhev bike û di vî warî de komek destnivîsên baş ji fetwayê parast, eger bi dîrokiyeke dîrokî û karên din ên dîrokî ve mijûl bibûya, wê derfet nedîtiba ku wan araste bike, Piraniya wan ji bo lêkolînerên din bûne mirovên baş Ji wan Seyfulmuluk Syapoş, Behnasa, Sîsabanî Kurmancî û Soranî, Şêxê Sen’an Feqeyê Teyran, Yûsif û Zuleyxa, Leyla û Mecnûn û yên din hene.
5- Yekem kurdên ku li dijî desthilatdarên mezin çûne hem di dema rejîma Beas de û hem jî di bin desthilata herêmê de ji bo parastina dîrok û mîrata medenî ya Kurdistanê dema ku Seddam biryara hilweşandina kela Kerkûkê da hat hilweşandin û her wiha li dijî artêşa Iraqê ku di sala 1988an de plan dikir hêzên Kurdistanê tune bike her wiha sê pirtûk ji bo parastina sê malperên Kurdistanê, kela Hewlêrê, kela Kerkûkê û malpera arkeolojiya Heskîfê li bakurê Kurdistanê danîne.
6 - Yekem kesê Kurd ku karî 17 milyon rûpel delîl berhev bike.
7- Yekem kesê ji 100 hezaran zêdetir wêne û vîdeoyên derbarê Kurd û Kurdistanê de girtiye.
8- Yekem kese ku li Kurdistanê hevalbendê zanistî yê Felakiyê bûye û komek ji deverên arkeologî yên Felakî li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê wek axa Silêmaniyê, gora bakûrê rojhilatê Hewlêrê, gundê Încaxa bakurê Seqqiz û ramûska Rojhilatê Mehabad û Akrê nas kiriye û dîtine Tevî vê yekê jî li deverên cuda yên Kurdistanê gelek şopên olî yên Mîtra eşkere kiriye.
9- Ew yekem kurd bû ku di sala 1973 an de li devera arkeolojik a bajarekî mezin ê biyanî kar kir û niha muzexaneya Brîtaniya kar dike û kontrol dike û di reporta xwe de behsa navê Ebdulreqîb Yûsif kirine.
10- Ew yekem Kurd bûye ku qedrekî mezin daye gorên mezinên Kurdan û çend gor peyda kirine. Ji wan gorên Mîrên Babanan; Silêman, Mehmûd û Ehmed Paşa li Qellaçwalan, gora Ferûxşahê Mîrê Herêma Merge, gora Şahûrşahê Mîrê Herêma Ranye ku li şerê Esbahan hatibû kuştin, gora Sînem li navçeya Hîzan a Bakurê Kurdistanê, gora Mestûrexana Erdelanî li Silêmanî û gora dartaşê hunermend Mistoyê Hewlêrî li girê zeytûnî ya li Şeqlawe.
11- Yekem Kurdê ku malpereke mezin a înternetê damezrand, ku tê de 221 pirtûkên ji 500 rûpelî belavbûyî hene, ji bilî 31 hezar wêne ku hemû hatine girtin û tomarkirin tevî nêzî hezar û 700 vîdeo û kabîneyên dengî jî di malperê de heye.
12- Mamoste di demeke kurt de girîngiya arşîva Osmanî girtiye û piştî ku di sedsala borî de hatiye vekirin. Ew yekem kurd bû ku di sala 1995an de lêkolîn û vegerîne belgeyên taybet bi Kurd û Kurdistanê diçe arşîva ku 70 rojan lê dimîne komeke belgeyên girîng dibîne û wan vedigerîne Başûrê Kurdistanê
13- Mamosteya yekem ku 55 sal in li gel wî ye, bi pratîkî gelek giringî daye dîroka wezaretê, û hevpeyvîna xwe ya bi hezaran kesan re wek şahidê bûyeran zêde kiriye, di nav wan de kesên pîr û kal ku berî 1880an ji me re gotine Ev ol êdî bûne beşeke baş a dîroka Kurd û Kurdistanê.
14- Mamoste yekem kes bû ku navenda bajarê Şarezûrê, Girê Reş ê li gundê Bestansurê ku berê gelek arkeologên Iraqî û biyanî hewl didan wan bibînin.
15- Cilda duyemîn a pirtûka xwe ya bi navê El-Dewlah El-Dostkiya hikûmeta Baas ê hêrs kiriye û her sê hezar kopiyên wê vegerandine û di kaxeza Baasê de vekiriye
16- Mamoste yek ji wan pêşengan bû ku li ser lêkolînkirina destkeftiyên zanyarên kurd ji bo nivîsandina dîroka Kurdî difikirî û ji destpêka Xwedê û bajarên din vegeriya û heta salên heftêyî jî nameyek ji foruma agahdariya Kurdî ya li Xwedê re şand ku ez xemgîn im ji ber ku zanyarên kurd di pirtûkxaneyên welatên Erebî û Ewropî de bi dest ve anîn Amerîka dixwe û weke hewldaneke bi tenê jî hin pirtûkên ji Qahîreyê vegerand
17- Ew yekem kes bû di salên heştêyên sedsala borî de bi pirtûkeke serbixwe gazî rewşenbîran kir û wan teşwîq kir ku mîrata xwe ya Kurdî vejînin û biparêzin
Ev û gelek warên din ku nîşana mamosteyan in û xizmeta çavkaniyên xwe dikin heta niha di warê dîroka Kurdî de dimînin û berhema westanê ya wan şêst salan e, niha li ser malpera wê ye û bûye çavkaniyeke mezin ji bo lêkolînerên arkeolojîk ku di dîroka Kurd û Kurdistanê de ne
4) Havînan Geşteke Şûnwarnasî li Kurdistana Bakur
Ramya Barna, (; Kodagu, Karnataka, Hindistan) lîstikvana sînemayê ya Hindistanî ye û di destpêkê de di fîlmên Kannadî de rol wergirtiye. Di sala 2008an de dest bi lîstikvaniyê kir û di fîlmê "Neenyarê" de rol wergirt. Ramya di çend fîlmên serkeftî yên bazirganî de llîstiye. Bi zimanê Tuluyî jî fîlmeke hunerî çêkirî ye.
Ramya Barna, li navçeya Coorg a Karnataka ya Hindistanê ji dayik bû. Bavê wê Alîkarê Rêveberî Giştî yê RBI'yê ye. Wê perwerdeya dibistana seretayî li Bangalore û li Mumbaî xwend. Lîsansa xwe ya Geşt û Tûrîzmê ji Koleja Jyotî Nîvas a Bangalorê qedandiye. Wê salekê li Navi Mumbai di BPO de bi Wîpro dest bi kariyera xwe ya karê kir. Di sala 2010an de ji Zanîngeha Sikkim Manipal ê perwerdeya xwe ya MBA'yê xilaskir û bi awayekî paralelî jî kariyera xwe ya sînemayê dewamkir.
Wê got ku ew tu carî xeyal nedikir ku bibe lîstikvan. Wê pêşî pêşniyara hilberînerekî nepejirand lê li ser daxwazên hevalên wê ku ew bikeve nav pîşesaziyê û qebûl kir, ku li Hînî hînî wekî qehremana jin a duyemîn rol bilîze.
Nitya Menen, (; Bangalor, Karnataka, Hindistan) lîstikvan û stranbêja Hindî ye ku di serî de di fîlmên Malayalamî, Telugî, Tamîlî û Kannadî de rol wergirtiye. Wê ji bo fîlmên Telugî "Gunde Jaari Gallanthayyinde", "Malli Malli Idi Rani Roju" û filmê Tamîlî "Mersal" sê Xelatên Fîlmfara Başûr wergirtiye.
Nitya Menen, li bajarê Banaşankari, Bangalorê, ji dê û bavekî Malayalî ji dayik bû. Li Akademiya Xwendina Bilind a Manîpal beşa rojnamevaniyê xwend. Wê carekê di hevpeyvînekê de got ku ew qet naxwazê bibe lîstikvanlê dixwest ku bibe rojnamevan. Di demên dawiyê de rojnamegerî bala wê nekişand. Ji ber vê yekê biryar da ku dest bi hilberîna fîlmê bike. Wê xwe li Enstîtuya Film û Televizyonê ya Hindistanê li Pûnê xwe li beşa sînematografiyê tomar kir. Di dema ezmûna destpêka dibistanê de bi derhêner B. V. Nandini Reddy re hevdîtin pêk anî û wî ji Nitya Menen daxwaz kir ku lîstikvaniyê qebûl bike. Derhêner Reddy di fîlma xwe ya pêşîn a bi zimanê Telugî de bi Menen re jibo lîstikvaniyê peymanek îmze kir.
Ehmed Dilzar, Ehmed Dillzar, Ehmed Diłzar (4ê kanûna paşîn a 1920, Koye, Herêma Kurdistana Iraqê - 10ê nîsana 2021, Hewler, Herêma Kurdistana Iraqê), helbestvanekî kurd e.
Ehmed Dilzar sala 1920an li bajarê Koye yê Herêma Kurdistanê ji dayîk bu. Bi sedan helbest bi zimanên kurdî û erebî nivîsine. Berhemeke din ya Ehmed Dilzar, bîranîna alim û helbestvanê navdar Bab Tahîr Hemedanî ye ku ji lorî vergerandiye kurdî.
Navê rast yê Ehmed Dilzar, Ehmed Mistefa Mihemed e. Dema dest bi nivîsandina helbestan kir, paşnavê xwe kir Dilzar.
Ehmed Dilzar sala 1942an de dest bi nivîsandina helbestan kir, wê demê di nav artêşa Iraqê de bû leşker. Sê sal û nîv leşkerî kir. Beşek ji leşkeriya xwe li Filistînê derbas kir. Piştî leşkeriya xwe vegeriya bajarê xwe. Sala 1946an tevlî tevgerên komonîstî bû, ji ber wê jî hat girtin.
Dilzar cara duyem li sala 1948an hat girtin. Sala 1949an ji girtîgeha Hewlêrê şandin girtîgeha Bexdayê. Li nav girtîgeha Bexdayê de jî ji ber fikr û çalakiyên xwe yên siyasî, bi sê sal zîndan hat mehkûmkirin û sirgûnî girtîgeha bajarê Kût yê Iraqê hat kirin.
Ehmed Dilzar sala 1952an de hat berdan. Ji wê demê de bi rengekî veşartî li ser rêça komonîstiyê bû. Ji bo ku neyê girtin, zû bi zû cihê jiyana xwe diguherand. Ji Koye çû Hewlêrê û ji Hewlêrê derbasî Kerkûkê bû. Ji Kerkûkê jî derbasî Helebcê bû. Lê li wir hat girtin. Destpêkê, ew şandin girtîgeha
Kerkûkê paşê jî sirgûnî girtîgeha Nugre Selman li başûrê Iraqê hat kirin. Sala 1956an de hat berdan û vegeriya Koye. Heta sala 1960an li Koye bû.
Wê salê bû endamê desteya nivîskarên rojnameya Azadî li Bexdayê. Sala 1963an de bû çekdarê partiya komonîst. Baregeha wan li gundê Kilkesimaq yê Koye bû, paşê derbasî gundê Awekird yê Koye bûn.
Ehmed Dilzar piştî heyamek dirêj ji penaberiyê, sala 1994an de vegeriya Kurdistanê û li Hewlêrê niştecî bû.
Ehmed Dilzar di temenê 101 salî ya xwe da, dî 10ê nîsana 2021an de li bajarê Hewlêrê mir.
Jennifer Winget, (; Mumbaî, Hindistan) lîstikvana televîzyona Hindî ye ku bi rolên xwe yên Kumud Desai di pêşandana "Saraswatichandra", Maya Mehrotra di pêşandana "Beyhadh" û Zoya Siddiqui di pêşandana "Bepannah" tê naskirin.
Jennifer Winget, di 30yê gulana 1985an de li Bombay, (Mumbaî ya îroj), Hindistanê ji dayik bû. Jennifer, keça dayikeke Punjabî ye û bavekî Xirîstiyanê Mahareştrî ye. Gelek caran hinek kes ji ber navê wê yê Ewropî, nizanin ku ew kesekî ne hindî ye.
Winget di 9ê Nîsana 2012an de bi Karan Singh Grover re zewicî. Di Mijdara 2014an de Winget diyar kir ku ew û Grover ji hev cuda bûne.
Kariyera wê.
Winget, di 12e saliya xwe de wek lîstikvanê zarok di filmê Raja Ko Rani Se Pyar Ho Gaya de dest bi kariyera xwe kir. Di 14e saliya xwe de dîsa wek lîstikvana zarok di filmê Hindî Kuch Naa Kaho de rol wergirt.
Serkevtina herî mezin a Wînget, bi pêşandana Karthika re hat û li wir bi rola stranbêjê têkoşer ku xeyala mezinkirina wê dike, bidestxist. Di sala 2009an de li cihê Şîlpa Anand bi navê rola Riddhîma Gûpta di pêşandana Dill Mill Gayye de cih girt.
Di sala 2013an de di pêşandana televîzyonê ya Sanjay Leela Bhansali de saraswatichandra weke Kumud Desai li hemberî Gautam Rode de derket. Ji ber performansa xwe, Xelata Akademiya Televîzyona Hindistanê û pesnê baş ên rexnegirê lîstikvanan wergirt.
Winget di sala 2016an de di rêzefîlmê Beyhadh ya Sony TV'yê bi rola Maya Mehrotra rol wergirt. Ji ber performansa xwe vî rêzefîlmê gelek xelat û nirxandin bi dest xist.
Di sala 2018an de di Bepannaah ya Colors TV ya bi Harşad Chopda re rola Zoya Siddiqui lîst. Wê di destpêka sala 2020an de rola Maya Ceysîng di Beyhadh 2 ya Sony TV de, bi Aşiş Chaudhary û Şivîn Narang re lîst lê ji ber belavbûna koronavîrûsê, pêşandan bi qedemeyekê bi dawî bû. Winget yek ji lîstikvanên payebilind a televîzyonên Hindistanê ye.
Matematîk û leyîstik wê, navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit bê. Pirtûk wê li ser matematikê û leyistikê û têkiliya wê ya bi matematikê re bê. Têkiliya matematik û leyistikê wê bi hevdû re wê çawa bê wê lêbikolê. Wekî din bi rêya leyistikan fêrbûna matematikê û di temenê pêşxistina teoremên matematîkî de wê, çawa wê, leyistik û awayên wê werina bikarhanîn wê li ser wê bisekinê.
Pirtûk ji şê beşên bingihîn û dirêj pêk tê. Beşa pêşî wê li ser pêvajoyên pêşketina têkiliya matematik û leyistik bi fêrbûnê re bê. Wê di dewama wê de wê li serfêrbûnên matematîkî ên ku ew bi xwezayî ji leyistikê tîn girtin wê bisekinê. Ji aliyekê din ve jî wê di destpêka fêrbûna zaroyan û dema ku ew bidest axiftinê dikin wê çawa wê, bi têgihiştineka aritmatîkî wê dest bi fêrbûnê bikin û wê di wê rengê fêrbûna wan de wê matematikek çawa wê hebê wê li ser wê bisekinê. Di beşa duyem de wê li ser matematik, leyistik û teoreiyên di derbarê leyistikê û bi wê leyistikê tîn pêşxistin de bê. Wê, di wê warê de wê, matematik û teoriyên leyistikê wê ji temenî ve wê xwediyê têkiliyek çawa bin wê li ser wê bisekinê. Beşa sêyem jî wê, di teoriya hijmaran û leyistikê û bi wê ji hevdû derxistina wan a bi mejiyekê hesan wê çawa bê wê, li ser wê bisekinê. Di wê rewşê de wê, matematik û leyistikê wê ji aliyekê din ve jî wê bi leyistikên weke kişikê (sedrencê), dama, tawla, leyistikên zar avêtinê û hwd re jî wê, ji aliyê matematikê ve wê hilde li dest.
Mîstîsîzm (ji yewnanî: "myô", girtin, çavên xwe girtin, di cîhana hundurîn de têdeketin) têgihîştina (gumanbar) ya serwext, xwedayî, transsendent (ne bi saya hîsan) ne bi rêya aqil, lê: bi ezmûna hundurîn a xas, bi sehekî (zêhnî), bi medîtasyonê yan nimêjê, ezmûna hestyarî, hezkirina dilşewatî di rewşek ekstatîk de; Hewldana bo têdeketina kûrahî ya hişê xwe, da ku bi wê bi awayekî nefamber, nepenî ve beşdarî yekîtiya heyîna xwedayî (unio mystica) bibe; doktrîna mîstîk, tevgera mîstîk.
Hêmanên mîstîkî di gelek doktrînên metafizîkî de hene, wekî PLATO, CARDANUS, PICO, CAMPANELLA, AGRIPPA, PARACELSUS, NICOLAUS CUSANUS; G. BRUNO, PASCAL, MALEBRANCHE, SPINOZA ("evîna Xwedayê rewşenbîr"); F. VON SCHLEGEL, NOVALIS, SCHELLING, CHR. KRAUSE, F. BAADER, SCHOPENHAUER, FECHNER, E. V. HARTMANN, NIETZSCHE, û yên din. Mîstîkî bi taybetî teosofîstên hindî, orfîk, pîtagoriyên nû, neoplatonîst in; îrfan (gnosîs), kabbalâ, DIONYSIUS AREOPAGITA, BERNHARD VON CLAIRVAUX, BONAVENTURA, RICHARD û HUGO VON ST. VIKTOR, RAYMUND VON SABUNDE, Begharden, Sufîzm (Tesawifa îslamî); di heman demê de ECKHART, TAULER, SUSO, RUYSBROEK, GERHART GROOT, THOMAS A KEMPIS, nivîskarê "Teolojiya Germenî" (ji hêla F. Pfeiffer 1858 ve hate weşandin), VAL. WEIGEL, CASP. SCHWENKFELD, SEBAST. FRANK, J. BÖHME, ROB. FLUDD, ANGELUS SILESIUS, SWEDENBORG, ST. MARTIN, JACOBI, F. J. MOLITOR, PERTY, WL. SSOLOVYOV û yên din. Hin mîstîkvan nêzîkê panteîzmê ne - SCHELLING diyar dike: "Wateya "to mystikon" her tiştê veşartî, esrarî ye." "Bi piranî mîstîkî tebîet (xweza) e". "Kes bi îddîayên xwe tenê nabe mîstîkvan... bi awayê ku ew îddîa dike, dibe mîstîkvan. Mîstîsîzm tenê dijberiya li dijî zanîna formal ya zanistî îfade dike." "Mîstîsîzm tenê dikare jê re bêje kalîteya derûnî ya ku hemû rastderketin an argumanên zanistî paşguh dike, ew a ku hemû zanîna rastîn, ya ku bitunî neye famkirin jî, tenê ji ronahiyek bi navê "hundurîn" pêşkêş dike, ne wek mecazî ji ronahiya famkirinê gelemperî ya her kesî, tenê ya di hundirê takekes de, ji vegotinek an pexamek tavilê, ji ferasetek ekstatîkî yan ji hest tenê ”(WW. I 10, 191 f.). SUABEDISSEN qala "mîstîsîzma ku di nêrîna ruh de xwe ji me re vedibêje" dike (Psychol. S. 117). "Têgeh ji hêla mîstîk ve êdî ne girîng e, lê hiş û xiyalê wî bi nehşanî dagirtî ne". Li gorî ULRICI, mîstîk di "ku haya me jê heye ku ramanek me heye, ku di me de bi mecbûrî bipejirînandina heyînek çê dibe, lê dîsa jî hewildanên me bo têgehkirina wî, bifikirîna wî, her tim têk diçin".
Ya mîstîkî "kêliyek bêveger a fikirîn, naskirin û zanîna me ye" (Good et al. P. 639). V. COUSIN not dike: "Le mysticisme contient un skepticisme pusillanime à l'endroit de la raison, et en même temps une foi aveugle et portée jusqu" à l'oubli de toutes les condition imposées à la nature humaine "(Du vrai p. 105) Li dijî mîstîsîzmê, ew tekez dike: »Le sentiment par lui-même est une source d'emotion, non de connaissance. La seule faculté de connaître, c'est la raison ”(l.c. r. 114). »La vraie union de l'âme avec Dieu se fait par la vérité et par la vertu. Tout autre union est une chimère, un péril, quelquefois un sûc ”(l.c. r. 115). »L'extase, loin d'élever l'homme jusqu 'à Dieu, l'abaisse au-dessous de l'homme; car elle efface en lui la pensée ôtant sa condition, qui est la wijdan "(l.c. p. 126). R. STEINER ji bo mîstîsîzmê ye. Xwedê li tiştan radiweste ji ber ku wî xwe daye her tiştî. Divê mirov biafirîner wî rizgar bike. “Mirov êdî hundirê xwe dinihêre. Weke hêzek afirîner a veşartî, hîn jî hebûnek bêpar, Xweda di ruhê û dilê mirovan de diaveje.
Di vê ruhê de cîhekî heye ku di wî de Xwedayê efsûnkar dikare îdsa vebijî. Ruh dayika ku dikare Xwedê ji xwezayê werbigire ye. Eger ku ruh biêhle ku xweza wê avis bike, ew ê ştitekî xwedayî biwelidîne. Ev ji vir şûnve Xwedayek nihênî nin e, ew yek ê eşkere ye. "
"Ji ber vê yekê, zanîna mîstîk di prosesa cîhanê de pêvajoyek rastîn e. Ew ji zayina Xwedê ye "(Xiristiyantî rastiyeke mîstîkî p. 23 f.; bdb. Mîstîsîzm di destpêka rewşenbirî ya nûjen de.). DU PREL jî mîstîsîzmê pirr hêja dibîne (Philos. Mîstîk; Monîzm. Doktrîna Ruh p. 11)
Ileana D'Cruz, (; Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) lîstikvan û modela hindî ye ku bi piranî di fîlmên telugû û hindî de cih digire. D'Cruz li Mumbaî ji dayik bû û piraniya zarokatiya xwe li Goayê derbas kir. Ileana, di sala 2006an de bi fîlmê bi zimanê telugû "Devadasu" lîst û bi vî fîlmî, di sala 2006an de xelata Filmfare Awards South ji bo lîstikvana herî baş a jin wergirtiye.
D'Cruz, di 1ê mijdara 1987an de li bajarê Mahîm a Mûmbaiyê di malbateke goayî ya katolîk de ji dayik bû. Malbata wê di deh salî ya wê de li Parra Goayê bi cih bûn. Zimanê wê ya dayikê Konkanî ye.
Rêveberê otêla ku dayika wê tê de dixebitî, pêşniyar kir ku kenekî wê yê bi şirînek û zindî heye û divê ew dest bi modeltiyê bike û bi Marc Robinson re hevdîtinekî pêk bîne. Di destpêkê de ew karê modeltiyê nexwaze jî portfêla wê ya destpêkê di çileya 2003an de hat afirandin, wê vî yekê wekê "karesat" bi nav kir.
D'Cruz, bi kişandina wêneyan û pêşandanên rampê hate naskirin û portfêla wê ya duyem di sala 2004an de hate sazkirin. Wê di sê reklamên (danasîn) Lovely û Electrolux, Emami Talc û Fair & Lovely de lîst. Di danasîna paşîn, bi taybetî ku Rakeş Roşan derhêneriya wê kir bû de eşkere kir ku vê reklamê gelek pêşniyarên ji bo lîstikvaniya fîlman jê re aniye.
Ew bi Andrew Kneebone wênekêşê Awustralyayê re di nava têkiliyê de bû. Hatibû gotin ku her du jî berê zewicî bûn. Di 28ê tebaxa 2019an de çapemeniya hindî nûçeyên ku ew jin ji hev cuda bûne, belav kir.
Memed Drewş, (, Çermûg, Amed, Bakurê Kurdistanê), edîtor, pêşkêşvanê nûçeyan û rojnamevanekî kurd e. Memed Drewş, di televizyonên wekî Medya TV, Roj TV, Stêrk TV û Nûçe TVyê de pêşkêşvaniya nûçeyan kiriye.
Memed Drewş, heta 15 saliya xwe li Çêrmûgê jiyaye. Dû re li Mêrsînê bi cih bû. Hem dixwend û hem dixebitî. Di sala 1992an de beriya bibe 18 salî, bi îdîaya alîkariya PKKyê hate girtin. Li girtîgehê lîse qedand. Heta hezîrana 1994an li zindanên cûda ma. Di sala 1994an de dema ji girtîgehê derket ew birin Narlıdere ya Îzmîrê û radestî eskeriyeyê kirin. Lê belê çar roj pişt re ji eskeriya tirk reviya. Ji sala hezîrana 1994an heta kanûna 2000î li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê rojnamevaniyê kir. Di 21 saliya xwe de dest bi fêrbûna kurmancî kir. Tevî kirdkî-dimilî, bi kurmancî jî rojnamevanî kir. Di rojameya Welatê Me, Azadiya Welat û gelek rojnameyên çapemeniya azad a kurdî de xebitî. Mudurtiya Azadiya Welat û kovara qerfî Pînê kir. Dema rojnamevaniyê de li Amed, Colemêrg û Wanê sê caran bi mirinê re rû bi rû ma. Gelek caran hate binçavkirin û rastî êşkenceyê hat. Dema mudurê Azadiya Welat û Pîne bû, di 9ê kanûna 2000î de bi îdîaya propagandaya PKKyê hate girtin. Heta 16ê sibata 2001an li Zindana Amedê ma. Dema ji zindana Amedê derket, dîsa ew radestî eskeriya tirk hatkirin. 126 rojan li Girtîgeha Eskerî ya Xarpetê di nava psîkopatan de ma. Dema cezaya fîrarê xelas bû, dîsa birin eskeriya tirk a Xarpetê. Ji wir jî piştî 11 rojan fîrar kir. Di cotmeha 2001an de derbasî Ewropayê bû. Li Belçîkayê li televîzyonên bi rêzê li Mezopotamya TV, li radyoya Dengê Mezopotamya, Medya TV, Roj TV, û Med Nûçe de wekî pêşkeşvan, edîtor û nûçegehan xebitî. Xebata rojnameyê di Stêrk TV de didomîne. Di Azadiya Welat, Pîne, Yenî Ozgur Polîtîka û gelek rojnameyan de nivîskarî kir.
Kurmancî, tirkî û fransî baş dizane, di asta navîn de îngîlîzî û bi qasî ku îdare bike jî flamanî/holandî dizane.
Mêmfis an Memphis (;) li Misirê kevnare bajarek bû. Mêmfis li cihê ku çemê Nîlê dest bi dabeşbûnê dike ye. Cihê kevneşopî bawer dikir ku bibe mala Ptah, xwedayê afirîner di dînê Misrê de. Bi kevneşopî, fîrewnên Misirê kevnar li Mêmfisê bûne fîrewn, û Mêmfis paytexta Misrê bû. Mêmfis heya serdema Ptolemaîos I Soter paytext bû. (Ptolemaîos Îskenderiye kir paytexta Misrê.) Xirbeyên Mêmfis bi qasî 16 kîlometreyan li başûrê Qahîreyê ne. (Ji navenda Qahîreyê 24 kîlometreyan e.)
Mêmfis di serdema Keyaniya Kevn de paytexta Misrê bû ku dûv re yek ji bajarên herî girîng ê Rojhilata Nêzîk bû. Di dema Keyaniya Nû de, li Misirê du paytext hebûn: Mêmfis (paytexta bakur) li Misra Jêrîn û Thebes (paytexta başûr) li Misra Jorîn. Li Thebes di dema Keyaniya Nû de, xwedayê Amun dihat perestin û ji Ptah girîngtir bû, lê li Mêmfisê, Ptah xwedayê herî mezin ma. Fîrewnên Misirê kevnar li Mêmfisê bûne fîrewn. Keşîşên xwedayê Misirî Ptah berpirsiyarê vê merasîmê bûn. Merasîm li Perestgeha Ptah a li Mêmfisê qewimî. Ptolemaîos V Epiphanes bi merasîmek li Mêmfisê dest bi serdestiya xwe wekî fîrewn kir. Ev adeta Misrê ya kevnar bû. Ptolemaîos V şahê yekem ê serdema Helenîstîk e ku em dizanin ev adet şopandiye, lê dibe ku ew ne yê yekem be.
Di eslê xwe de, navê bajêr "Ineb-hedj" bû. Wateya vê "dîwarên spî" an "kela spî" ye. Navê dibe ku dîwarên wê yên biriqok binav dike. Mêmfis paytexta Keyaniya Kevn a Misrê bû (~2575–2130 b.z.). Piştra bajêr navê Mêmfis, ji "Men-nefer" girt. "Men-nefer" navê bajarê pîramîd bû ku ji hêla Fîrewn Pepi I ve hatibû çêkirin (~2321–2287 bz). Navê dibe ku di zimanê Misirê kevnar de wateya "sazkirî û bedew" e. Wekî din, dibe ku navê bajêr ji navên Menes (? – ~3100 b.z.), fîrewnê Xanedaniya Yekem a Misrê, hatibe. Menes fîrewnek efsanewî bû, ku qaşo bajar ava kir û keyaniyên Misir Jorîn û Misir Jêrîn bû yek. Li ser ka Menes hebû nîqaş heye; ew dibe ku eynî kes fîrewn Narmer be, ku hebûna wî ji hêla arkeologan ve bêtir tê pejirandin.
Ji bilî Perestgeha Ptah, perestiyek xwedayê Apis hebû, ku li Mêmfisê bi xwedayê Osiris re têkildar bû. (Dûv re, ev perestiya Apis bandor li ser ola Helenîsîk a Serapis kir.) Di heman demê de li Mêmfisê gelek oldarên xwedayên ajalan ên Misirî jî hebûn. Gelek hecî hatin li wir îbadet bikin. Her weha gelek geştyar jî geriyan ku nekropola ku tê de heywan hatine mumîkirin bibînin. Gelek papirûyên di zimanên yewnaniya kevn û Misirî Demotik de li wir hatine dîtin. Piştî hilweşîna xanedana Ptolemaîk, Mêmfis heta ku Misilman Misir dagir kir bajarek Romê bû. Ji bo vê heyamê delîlên arkeolojîk kêm in, lê Mêmfis wê demê ji bo leşkerên artêşa Romê wargeh bû.
Nivîskarên yewnani kevnar Herodotos, Strabon û Diodoros Sikeliotes vegotinên berfireh ên li ser bajêr dinivîsin. Navê bajêr an e, û. Iroj, cîhê Mêmfis ji hêla gundên Saqqara û Mit Rahina ve tê niştecîh kirin. Gundên Aziziya, Ezbet Gabri, Bedrashein, û Shinbab jî li heman cîh. Di demên nûjen de warê niştecîhî ji deh yekê mezinbûna bajarê kevnare ye. Di demên kevnar de, Saqqara nekropola Mêmfis û goristana fîrewnan bû.
Piraniya fîrewnên Xanedaniya Hîjdehemîn avahiyên nû li Perestgeha Mezin zêde kirin. Thutmosis I, Thutmosis IV, û Amenhotep III hemî li wir avahiyên nû ava kirin. Akhenaton (kurê Amenhotep III) ji bo îbadeta xwedayê Aton perestgehek nû ava kir. Mêmfis ji ber girîngiya xwe ya erdnigarî girîngiya xwe tu carî winda nekir. Îskenderê Mezin dema ku plan kir ku paytexta nû (Îskenderiye) ava bike li Mêmfisê bû.
Ptolemaîos I Sotêr, Ptolemaîosê Yekem (;) padîşah de padîşahiya ptolemaîk bû navbera salên 305/304 û 282 b.z.. Ew şahê yekem ê Misirê yê serdema helenîstîk bû. Ptolemaîos hevalê Îskenderê Mezin bû.
Ew di dema dagirkirina Împeratoriya Hexamenişî ji hêla Îskender ve di arteşa Makedonî de fermandar bû. Îskender hate kirin Fîrewn. Piştî ku Îskender mir, Ptolemaîos Misir kontrol kir. Padîşahiya wî erdên Misir, Kyrenaike, Kîpros, û giravên Kîklades digirt nav xwe. Ptolemaîos hate kirin fîrewn. Ptolemaîos Îskenderiye kir paytexta Misirê. (Paytexta Misirê ya kevn Memfîs bû.) Nifşên wî xanedana ptolemaîk bûn.
Geometrî wê navê pirtûkeka nivîskarê kurd Abdusamet yigit bê. Pirtûk li ser geometriyê û pêvajoyên wê yên pêşketinê ên demên şariştaniyê ên berê jî bê. Pirtûka di nava salên 2019 û heta destpêka sale 2021 ku ew tê bi dawîkirin wê, bê nivîsandin. Pirtûk weke pirtûkek teorikî a geometriyê jî hatiya nivîsandin. Ji aliyê teoremî ve wê bingihên geometriyê wê li ser wê bisekinê. Di pirtûkê de wê ji pêvajoyên destpêkê ên pêşketina geometriyê û heta şeklên pêşketina ên weke geometriya cebirî û geometriya dahûrî wê bênê ser ziman. Wekî din aliyekê din ê pirtûkê wê ew bê ku wê zimanê cebirî û matematikî û şeklên wê yên pêşketinê wê, bi geometriyê re wê çawa bin wê bê ser ziman.
Mijarên ku wê di pirtûkê de wê, bên ser ziman ên weke geometriya cebirî, geometriya dahûrî, geometriya projektifî, teoriyên geometriyê ên weke bi navê topolojiyê û û hwd wê bê ser ziman. Di hundûrê pirtûkê de wê, weki din wê, ji aliyekê din ve wê matematik û geometri wê bi hevdû re wê, çawa ku ew bên fahmkirin wê ser wê bisekinê. Di beşa destpêkê a pirtûkê de wê, bi awayekê dîrok wê bi pêvajoyên wê yên dîrokî ên pêşketinê re wê, hilde li dest. Ji misra kevn û heta mesepotamya û demên hemdem wê, di xatek çawa de wê geometri wê pêşkeve wê, li ser wê bisekinê. Wekî din awayên geometriyî ên weke ´geometriya auklid´, ´gepmetriyên der-auklid´ çawa na û di rengekê çawa de pêşketin û mirov wan çawa fahmbikê wê li ser wê bisekinê. Di destpêka pirtûkê de wê, xate di nava geometriya auklid û yên der-auklid wê li ser wan bisekinê. Di wê warê de wê di hundirê pirtûkê de wê, cih bi cih wê cih ji teroemên geometriyê re jî wê bê vaqatandin û wê bên ser ziman.
Ptolemaîos II Philadelphos, Ptolemaîosê Duyem (;) padîşahek ji padîşahên ptolemaîk bû di navbera salên 285 û 246 b.z. de. Ew padîşah () û fîrewnê duyem ê Misira serdema helenîstîk bû. Ptolemaîos bi bavê xwe Ptolemaîos I Sotêr re bû padîşah. Piştî ku Ptolemaîos Sotêr di 282 de mir, Ptolemaîos Philadelphos tenê padîşah bû.
Ptolemaîos padîşahî mezintir dikir. Wî du Şerên Sûrî li dijî Împeratoriya Seleukî şer kirin. Ptolemaîos di dema Şerê Sûrî yê Yekem de (274–271) li dijî Antîoxos I şer kir. Ptolemaîos di dema Şerê Sûrî yê Duyem (260–253) li dijî Antîoxos II şer kir. Duyemîn Şerê Sûrî ne ew qas serfiraz bû. Piştî wê, Antîoxos II bi Berenîkê II, keça Ptolemaîos Philadelphos re zewicî. Ptolemaîos di navbera 267–261ê de li dijî keyaniya Makedonî şerê bi navê "Şerê Xremonidesî" kir. Şahiya Ptolemaîk ne serfiraz bû. Di sala 250 de, Misirê Kyrenaika ji nû ve stend.
Arsînoê I jina yekem a Ptolemaîos bû. Zarokên wan Ptolemaîos III, Lusimaxos û Berenîkê bûn. Arsînoê II xwişka Ptolemaîos bû. Ptolemaîos bi Arsînoê II re zewicî. Zewacê bi Arsînoê II re da keyaniya Ptolemaîos erdên nû di Deryaya Egeyî de.
Tabassum Fatma Hashimi, (; Hyderabad, Telangana, Hindistan) bi navê şanoyê Tabu tê naskirin, lîstikvaneke hindî ye ku bi fîlmên hindî re di fîlmên telugû û tamîlî de lîstiye. Tabu, gelek caran di warê karakteran de, ji romanê edebî, hem di sînemaya sereke û serbixwe de û hem jî di hin berhemên amerîkî de, gelek caran wek jina tengas û rolên jina ku jiyana wê tevlihev e, lîstiye.
Wê du Xelatên Fîlman ên Neteweyî bo Lîstikvana Jin a herî Baş û şeş Xelatên Filmfare bi dest xistiye ku di nav de xelatên rekorê yên çar xelatên rexnegiran jibo lîstikvana baştirîn sitandiye. Hikûmeta Hindistanê di sala 2011an de bi xelata Padma Shri ya ku xelata çarem a bilindtirîn şerefa sivîl a welêt e, da wê.
Tebessum Fatma Hashimi, ji dêûbavê Jamal Ali Hashimi û Rizwana li malbateke misilmanên heyderabadî ji dayik bûye. Dê û bavê wê piştî demeke kurt ji hev qetiyan e. Diya wê mamosteya dibistanê bû û bapîrên wê yên dayikî profesorên teqawît bû ku dibistan bi rê ve dibir. Bapîrê wê Mohammed Ahsan profesorê matematîkê bû, dapîra wê jî profesorê edebiyata inglîzî bû. Wê perwerdeya xwe ya destpêka zanîngehê li Dibistana Bilind a Saint Ann a Koloniya Vijayanagar a Hyderabadê wergirt. Di sala 1983an de li Mumbaiyê yê du sal li Zanîngeha Saint Xavier de xwend.
Ew qîzmeta Shabana Azmi, Tanvi Azmi û Baba Azmi û xwişka biçûk a lîstikvan Ferah Naaz e.
Surrey wîlayetek li Înglîstanê ye, beşek ji Keyaniya Yekbûyî. Çemê Thames li bakurê Surrey e. Li hember Surrey a li ser Çemê Thames Middlesex û Buckinghamshire hene. Middlesex li bakur e û Buckinghamshire li bakur-rojava ye. Kent li başûrê-rojhilatê Surrey ye; Sussex li başûrê wê ye. Hampshire li başûr-rojava û Berkshire li bakur-rojava ye.
Paytexta wîlayetê Guildford e. Surrey ji sedsala 11-an ve wekî wîlayetek hebû. Bajarên mezin ên herî kevn Kingston-upon-Thames û Southwark in; her du jî li tenişta Thames in. Bajarên din ên mezin Croydon, Woking, Leatherhead, Epsom, Farnham, Godalming, û Dorking in. Bajarên din naha taxên Londonê ne: Southwark, Newington, Camberwell, Battersea, û Lambeth.
Zexmkirina daneyê di pêvajoykirina îşaretê de kodkirina çavkaniyê yan kêmkirina rêjeya bit-ê pêvajoya şîfrekirina agahdariyê ye ku ji temsîliyeta xwerû kêmtir bît bikar tê. Her kompresyonek taybetî an windabûyî an jî bêserûber e. Kompresyona bêserûber bi destnîşankirin û ji holê rakirina zêdebûna statîstîkî, bîtan kêm dike. Di zexmkirina bêserûber de ti agahdarî winda nabe. Kompresyona wendayî bi rakirina agahdariya nepêwist an kêm girîng bitên kêm dike. Bi gelemperî, cîhazek ku zexmkirina daneyê pêk tîne wekî şîfreker û yek jî ya ku berevajîkirina pêvajoyê (dekompresyon) wekî deşîfre dike tê nav kirin.
Pêvajoya kêmkirina mezinahiya pelê danûstendinê bi gelemperî wekî pêlhevkirina daneyê tê gotin. Di çarçoveya veguhastina daneyê de, jê re kodkirina çavkaniyê tê gotin; kodkirin berî ku were hilanîn an veguhastin li çavkaniya daneyê tê kirin. Pêdivî ye ku kodkirina çavkaniyê bi kodkirina kanalê re, ji bo destnîşankirin û rastkirina xeletiyê an kodkirina rêzê, wateya wateya nexşeya daneyê li ser sînyalekê, neyê tevlihev kirin.
Compression kêrhatî ye ji ber ku ew çavkaniyên ku ji bo hilanîn û veguhastina daneyan hewce dike kêm dike. Çavkaniyên hesabkirinê di pêvajoyên zext û zordariyê de têne xerckirin. Kompresyona daneyê bi bazirganiya tevliheviya fezayî-demê ve girêdayî ye. Mînakî, ji bo vîdyoyê pêdivî ye ku ji bo vîdyoyê pêdivî ye ku ji bo vîdyoyê pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye ku pêdivî ye. Sêwirana nexşeyên berhevkirina danûstendinê di nav faktorên cûrbecûr de danûstendinan dike, di nav wan de pileya zexmkirinê, mîqdara xeracê hatî danîn (dema ku zexmkirina daneyê ya windabûyî tê bikar anîn), û çavkaniyên hejmartinê yên ku ji bo zexmkirin û qelskirina daneyê hewce dike.
Seleukos I Nikator (;) şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku di navbera salên 305 û 281an b.z. de serwerî kiriye. Ew şahê Împeratoriya Seleukidî yê yekem di serdema helenîstîk de bû.
Seleukos hevalê Îskenderê Mezin bû. Ew di dema dagirkirina Împeratoriya Hexamenişî ji hêla Îskender ve di arteşa makedonî de fermandar bû. Îskender hate kirin şah. Piştî ku Îskender mir, Seleukosî Îran û Sûriyê kontrol kirin. Seleukos hate kirin şah. Nifşên wî xanedana seleukidî bûn.
Va ye lîsteya serekdewlet û hevserên padîşahiya seleukî (312-63 b.z. li Mezopotamya, Sûrî, Anatolya, û Îranê).
Colemêrg (1928: جوله مرك / "Tcheulémérque"; 1946: "Hakkâri";) navê navçe û bajarekî, di parêzgeha Hekariyê de ye. Colemêrg di nav sînorên Komara Tirkiyêyê de ye.
Bi Colemêrgê gelek cara "Çolemêrg" jî tê gotin. Hem Çolemêrg û hem jî Hekarî navên gelek dîrokî ne. Çolemêrg navê bajar û navenda Hekariyê bûye, lê belê Hekarî navê mîrgehê bûye ku li gelek herêman diçêbe. Herêm û bajarên girêdayê bi wê mîrgehê re ewe ne: Şikeftan, Şîwelan, Masero, Siwartan, Kemerburc, Şîno (Colemêrg), Çal,Sindî,Ertoşî, Teyara Jêr û Teyara Jor, Hemîdiye (Xoşab), Gever (Bajêrgeh-Duz), Oramar, Şemsdînan, Elkê (Beytuşebab), Şatax, Mikis, Wan, Karçîkan, Norduz, Ebaxa, Mehmûdiye (Saray), Xavasor, Arçak, Tîmar û Esporkan Erdîş, Bergîrî, Duzespî, Eleşgirt, Menapert, Selmas (Selemast) û Surmelî. Sînorên Hekariyê carcar li wan herêmêe bas lê hatiye kirî kêmtir bûn.
Navê Hekariyê ji gotina "hekkar" tê ya ku di sedsala dehan de navê eşîrek bû ku li herêmê dijiyan. Navê Colemêrg navê bajarê herêma Hekariyê ye û di dema memlûkiyan de ev nav hatiye gotin. Nav, bi zimanê ermeniyan "Ilmar" û bi zimanê suryaniyan jî "Gularmak" e.
Şerefname dibêje damezrêner û bav û bapirê mîrên Hekariyê Şemsedîn bûye. Hekarî li bin destê mîrê mezin ê kurdan Selahedîn Eyubî de bûye. Paşî Melik Kamilê Eyubî, li sala 1218an a zayînî, Hekarî ketiye bin destê Melik Adili.
Yekmîn mîrê wê binemalê ku Şerfname bas lê dike Yezdan Şêre (ku bi erebî Izedîn Şêr tê gotin), ku kelata Wanê li hember Teymuri Lengî li sala 1387an a zayînî yê girtin.
Di navbenda sala 1460 û 1465an a zayînî de Qere Qoyûnliyan Hekarî dagîr kirin û mîrên Hekariyê li hikum êxistên û mîretî dane malbata kurdên donbulî. Bi gotina Ensîklopediya îslamê, dombuliyan, bi harîkariya Aqqoyûnliyan, keleha Bayê li Şemsdînan li gel beşek Hekariyê girtine bin destê xwe.
Hinek têcirên asuriyên Hekariyê ciwab dane yek li zelamên binemala mîrên Hekariyê bi navê Mîr Esededînê Çengzêrîn, ku hêzek ji kurdan berhev kiribû û çûbû xizmeta hakimê Misrê. Mîr Esededîn vegeriya Hekariyê û mîretî bi şer li Donbuliyan wergirt û carek dî mîretiya bav û bapîra bi dest îna. Ewê binemalê paşî hingî navê Şembo girte xwe.
Li dewrê Têymur Lengî Diyarbekir girtî, ewî kesek bi navê Qere Osman kire mîrê Hekariyê. Nikitine li wê baweriyê ye ku ewî Qere Osmanî li gel kiçe kurdekê li binamala mîrên Hekariyê dawet kir û bû sebeba serkevta wê binemalê.
Li dewrê Şah Ismaîlê I (yêkê), serokên Şembo (mîrê Hekariyê) li keleha Bayê li Şemsdînan, dijîn û hikum dikirin.
Ewê binemalê heta nîva sedsalên 19an zayînî li Hekarî û Elbakê hikum yê kirî. Mîrê herê dawiyê wê binemalê Nûrula Beg bûye, ku paşî zortir basa wî tê kirin. Nûrula Beg paşî birayê xwe dibe Mîrê Hekariyê û paytextê xwe li Colemêrgê diguhere Elbakê.
Nûrula Beg yêk li bihêztirîn hevkar û yêkgirtiyên Mîr Bedirxan Begê Botanê bûye. Bi gotina misiyonerên emrîkî, li wî dewrî, pêşî Mîr Bedirxan Begê Botanê mîrên Hekariyê gelek li mîrên Botanê bi hêztir bûne.
Bajar di nav parelelên 36° 57´ û 37° 48´ bakûr û merîdyenên 42° 10´ û 44° 50´ rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr bi Wanê, li rojava bi Şernex û Sêrtê ve, li başûr bi Dihokê ve û li rojhilat jî bi Wirmê ve tê girêdan.
Pîvana erda herêmê 9.521 km² ye. Piraniya erda herêmê ji çiyayan pêk tê. (87,6%), deşt (2,1%), plato jî (10,3%) ne. Ji ber çiyabûna herêmê çandinî kêm tê çandin. Tene û gûz ên herî pir in ku li herêmê tên çandin. Li geliyên herêmê, birinc, kuncî û fêkî jî tê çandin.
Li herêmê du cureyên avhewayê hene. Ber bi aliyê çiya ve avhewayeke sar, reşahî û li deverên geliyan jî avhewayeke Behra Spî serdest e. Herêm zivistanan pir sar û dirêj, havînan jî hênik derbas dibe.
Reşko (Geliyê Şîn 4.135 m), Durek (4.060 m), Maunsel (3.850 m), Gelyano (3.650 m), Garê (3.460 m, Geverokê (3.356 m), Termo (3.275 m), Barêdalo (3.250 m) û Çiyayê Reş (3.630 m).
Deşt û zozan.
Deşta Gewerê (li dora Çemê Nihêlê ye (175 km²), deşt 1.900 m ji behrê bilind e. Geliyê Xabûr (di navbera çiyayê Termo û Tanîn de ye.), Geliyê Avarobaşîn (di navbera çiyayê Cîlo û Sat de ye). Geliyê Zabê li dora çemê Zabê ye.rexê çelê ve gelekî zomêt heyî.ew zomada êk jî zomêt li ser gûndê dizê kanîkil û şivîşk in..Geliya Şemzînan jî li rojhilata bajêrê Çolemergê ye. Zozana Kanimahan'e li dora gunde Çarqela ye.
Li ser çiyayên Cîlo, Sat û Reşko, golên krater hene. Gola Gelyana li çiyayê Reşko, di 2.950 m bilindbûnê de ye. Dirêjbûn û firehbûna golê 300m û 250 m ye. Gola Şîn, Seyidxan û Golan jî li ser çiyayê reş in. Hinek gol jî li ser çiyayên Satê ne.
Ji çemên Avarobaşîn, Şemzdînan û Hacibegê Çemê Zêyê Mezin pêk tê. Çemê Xabûrê jî şaxek Çemê Dîcleyê ye.
Ji ber ku herêm pir bi çiya ye, heywanên ku li ser çiya dijên li herêmê pirtir peyde dibin. Wek bizin û miyên çiya, hirç (li hêla Şemizdîna û Çelê), rûvî, gur, keroşk, kew û werdek yên herî pirin ku li herêmê peyde dibin.
Li heremê madenên bin erdê heta nuha jî peyde nebûne. Tene asbest li hinek deweran hatiye dîtên lê hîn ne hatine bikar anîn.
Li heremê îsal madene çînko,sifir hatin dîtin.Li gorî gotinan ev madenen madenen heri mezinin nav Tırkiyê da.
Ciyên turîstîk û gerê.
Hekkarî ji alî tabîat û çiyayan ve pir dewlemend e. Loma jî kesên ku hildikshin ser çiya û spora çiyatî yê dikin, her sal tên herêmê û vê sporê dikin. Herêm ji bo nêçira heywanên kovî jî musaîd e.
Nifûsa herêmê piranî misliman in, ji mezhebên şafî ne. Kêm xiristiyan jî li heremê hene. Tirbên ku ji aliyê gel ve tên ziyaretkirin jî hene. Wek Tirba Gulareş, Ibedullah Nehrî (li Şemizdînan)
Zilamên herêmê şal û şapik li xwe dikin. Du babetên şal û şapikan li herêmê hene (diyaryane yan jî şirnexyane). Bi ser û şal şapik de kefiyek li piştê tê girêdan. Êlegek ku jê re dibêjin kerik bi ser de tê li xwe kirin. Di bin şal de derpiyek dirêj kiras derpê tê li xwe kirin. Milên îşlikan bi nexşe û jê re dibêjin lewendî. Li serî bi kefî re desmalekê ku ji re dibêjin cemedanî (çefî) tê pêçandin. Di nigê zilaman de gorên ji hirî û rengîn û pêlavên ku jê re dibêjin reşik hene.
Jinên colemêrgî fîstanên heta nigan dirêj û carna jî çend fîstan bi ser hevde li xwe dikin. Bi ser fîstan de êlegek (bi mil yan jî bê mil) ku jê re dibêjên qutik li xwe dikin. Di serî de şarpeyek hewreşim yan jî kefiyên reş tê pêçandin. Carna çarşefek ku jê re dibêjin xîzar jî ji aliyê jinan ve tê lixwekirin.
Kirkirk, kirkirok, an ji kirkirage (bi îngilîzî:"cartilage")
Kirkirk, corek bestereşaneyê ye ko heta di laş de hestîbûn rû bide, hestiyepeykerê korpele (embriyo) pêk tîne û hebûna xwe di hestiyepeykerê mirovên temenê pêgehiştî de jî didomîne. Peykerekoendama mirov ji hestî û kirkirkê pêk tê, bi taybetî kirkirk li gehan de, rûyê hestiyê dirêj dadipoşe û livîna hestiyan hêsantir dike. Ji xeynî hestiyên pan, gelemperiya hestî bi rêbaza hestîbûnê ji kirkirkê çê dibin.
Kirkirk corek ji bestereşaneya palpişt e (bi îngilîzî: "Supporting connective tissue"). Bestereşane ji xaneyan û madeya binyad a derdora xaneyan pêk tê. Madeya binyad (bi îngilîzî: "ground substance") pêkhateyek nexaneyî yê (noncellular) û wekî matrîks (bi latînî: "matrix") jî tê navkirin. Madeya binyad ji aliyê xaneyên bestereşaneyê ve tê derdan. Pêkhateya madeya binyad (matrîks) cora bestereşaneyê diyar dike. Wekî mînak madeya binyad a valahiya navbera xaneyên hestiyan req e, lê madeya binyad a kirkirkê nîvreq e. Loma hestî req in natewin û naçêmînin lê kirkirk qaîşokî ne.
Pêkhate.
Li gor cor û rêzbûna rîşalan, kirkirk sê cor in.
Xaneyên kirkirk madeya binyad a nîvreq der didin, madeya binyad xaneyên kirkirkê dorpêç dike xane di nav pêkhateyên mîna golên biçûk de asê dimînin. Ji van golên biçûk re tê gotin kelên an jî lakun (bi latînî: "lacuna)". Xaneyên kirkirkê hin madeyên kîmyayî berhem dikin û der didin navbera madeya binyad, bi vî awayî rê nadin ko lûleyên xwînê di navbera xaneyên kirkirkê de geş bibin. Ango kirkirk, bestereşaneya nelûleyî ye ("avascular"), lûleyên xwînê û lûleyên lîmfê li xwe nagire. Xurek û oksîjen rasterast bi navbeynkariya lûleyên xwînê nagihîje xaneyên kirkirkê, divê xurek, oksîjen û madeyên pêwist, pêşî di nav madeya binyad de derbas bibin û bi belavbûneyê (bi îngilîzî: "diffusion") xwe bigihînin xaneyan. Loma birînên kirkirkê zû baş nabin. Herwîsa kirkirk demar jî li xwe nagire. Ango ji ber tunebûna demarexaneyên êşanewergir, mirov êşa kirkirkan hest nake.
Matrîks û xaneyên kirkirkê.
Madeya navber (matrîks) a kirkirkê nîvreq e û rîşal li xwe digire. Di nav şaneya kirkirk, di kelênan de xaneyên kirkirkê hene. Xaneyên kirkirkê wekî kondrosît (bi îgilîzî: "chondrocytes") tê navkirin. Xaneyên kirkirkê di nav kelênên ji hev cûdayî de cih digirin. Valahiya navbera kelênan bi madeya binyad tijî ye ji vê beşê re matrîks tê gotin. Matrîks (madeya derûdor û navbera xaneyan) û rîşalên kirkirkê ji aliyê xaneyên kirkirkê ve tên çêkirin. Matrîksa kirkirkê, rîşalên kolojen û rîşalên qaîşokî (elastîn) li xwe digire.
Li gor cor û rêzbûna rîşalan, kirkirk sê cor in; kirkirka ron (hîalîn), kirkirka rişalî, kirkirka qaîşokî
Kirkirka ron (hîalîn).
Kirkirka gehê ya li ser rûyê hestiyê dirêj, mînak e ji bo kirkirka ron.
Kirkirka ron (bi îngilîzî: "hyaline cartilage") bi rengê spî-şîn, şûşeyî û nîvron (nîvçe zelal) e. Piraniya kirkirkên laş ji kirkirka ron (hîalîn) pêk tê, lê kirkirka ron kirkirka herî lawaz e. Peyva “hyalin” ji peyva “"hyalinus”" a latînî derbasî îngilîzî bû ye, ev peyv di zimanê latînî de ji bo tiştên şûşeyî û ron (zelal) hatiye bikaranîn. Kirkirka ron gelek ji rîşalên kolojen li xwe digire.
Xaneyên kirkirka ron bi awayekî komên biçûk di nav kelênên (hêlîn) xaneyan de cih digirin. Madeya binyad a kirkirka ron, nîvreq û lûs e. Kirkirka ron çemînbarî û palpiştiya laş dabîn dike. Cemserê hestiyên dirêj li hêla geha bizêw de, bi kirkirka hîalîn (ron) dapoşrav in, bi vî awayî lêkxişandina hestiyan kêm dibe. Herwisa serê difin, borrrihewa ya mirov û serê parsûyan jî kirkirka hîalîn li xwe digirin. Hestiyepeykerê laşê korpeleyê li destpêkê ne ji hestî lê ji kirkirka ron pêk tê, paşê kirkirk li hin beşan diguhere û hestîbûn di laş de rû dide. Li cemserê hestiyên dirêj de lewheya geşê heye, ev lewhe ji kirkirka ron pêk tê, ji zaroktiyê heta temenê pêgihîştinê xaneyên lewheya geşê dabeş dibin û xaneyên nû yên kirkirkê çê dikin. Bi pêvajoya hestîbûne, ji xaneyên kirkirkê, xaneyên hestî ava dibe, her ko diçe dirêjiya hestî zêde dibe. Bi vî awayî bejna mirov dirêj dibe.
Kirkirka qaîşokî.
Di kirkirka qaîşokî (bi îngilîzî: "elastic cartilage") de xaneyên kirkirkê nezî hev in, valahiya navbera xaneyan (bi îngilîzî: "intercellular space") kêm e. Kirkirka qaîşokî, ji ber ko xwediyê rîşalên qaîşokî yên bi rengê zerokî ye, wekî kirkirka zer jî tê navkirin. Xaneyên kirkirka qaîşokî ji yên kirkirka ron zêdetir in, loma valahiya navbera xaneyên kirkirka qaîşokî jî ji ya kirkirka ron kêmtir e. Perrê guh, coga ostakî ya guh û li qirrikê de zimanê kirkirokê, ji kirkirka qaîşokî pêk tê
Kirkirka rîşalî.
Kirkirka ko xwediyê xaneyên herî kêm, kirkirka rîşalî ye (bi îngilîzî: "fibrocartilage"). Xaneyên kirkirka rîşalî ji hevdu dûr in, loma valahiya navbera xaneyan a kirkirka rîşalî li gor kirkirkên din herî zêde ye. Gurzên rîşalên kolojen ên matrîksê, zexmtî dide kirkirka rîşalî. Loma kirkirka rîşalî li hember zext û pestoya hawirdorê li ber xwe dide.
Xepleyên navbera hestiyên birrbirreya piştê ji kirkirka rîşalî çê bûyî ne. Herwisa cihê ko jê û bester bi hestî an jî bi masûlkeyan ve giredayî ne, ji kirkirka rîşalî pêk tê. Ji xeynî vana, geha nebizêw a navbera hestiyên rûw jî kirkirka rîşalî li xwe digire.
Bergê kirkirk.
Ji xeynî kirkirkên rîşalî û kirkirkên gehî, ango kirkirka ron a li cemserê hestiyên gehê sînoviyal, hemû kirkirk bi perdeyek dapoşrav in, navê vê perdeyê bergê kirkirk e (bi latînî: "perichondrium"). Bergê kirkirk ji du çînan pêk tê; çîna derve, beşa rîşalî ya bestereşaneya şidayî ye. Çîna navî beşa xaneyî ye. Çîna rîşlalî erkê parastin û palpiştinê bi cih tîne. Herwisa çîna rîşalî, perdeya kirkirkê bi kirkirk û pêkhateyên din ve girê dide. Çîna xaneyî ya bergê kirkirk, xaneyên bineretî (bi yewnanî: "chondroblasts") li xwe digire. Xaneyên bineretî xaneyên çêkerê kirkirkê ne, pewîst in ji bo geşbûn û berdewamiya kirkirkê.
Karisma Kapoor, (; Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) lîstikvaneke fîlimê ya hindî ye û yek ji aktrîsên fîlimên hindî ya herî populer a navbera salên 1990 û 2000an e. Karisma Kapoor, xelatgirê Xelata Fîlimê ya Neteweyî û çar Xelatên Filmfarêye.
Karisma Kapoor, keça dêûbavê lîstikvan Randhir Kapoor û Babita Kapoor e û di 25ê hezîrana 1974an de li Mumbaiyê ji dayik bûye.
Kapoor, bi taybetî ji lîstikvaniya lîstikvanên wekî Sridevi û Madurî Dikşit bi bandor bû û ji zaroktiya xwe ve li pey lîstikvaniyê bû. Bi ciwantiya xwe re, Kapoor bi rêkûpêk beşdarî merasîmên xelatdayînê bû û dêûbavên wê jî tev li setên fîliman bûn. Lêbelê, tevî paşmaliya malbatê, bavê wê jinên ku di fîlman de dixebitin nepejirand û ji ber ku wî bawer dikir ku ew bi erkên dayikê yên kevneşopî û berpirsiyariya jinên malbatê re dikeve nakokî. Ev bû sedem ku di navbera dêûbavên wê de pevçûn çêbibe û ew di 1988an de ji hev cûda bûn. Ew û xwişka wê Kareena ji aliyê dayika xwe ve wan ve hatin mezin kirin.
Karisma Kapoor, ji sala 1992an heta sala 1995an ku jihev qetiyan, bi hevjînê xwe yê Jigar Ajay Devgn re di nav têkiliyê de bû. Di sala 2002an de bi Abhishek Bachchan re bi nîşan bûn ​​lê piştî çend mehan nîşana wan hat bidawîkirin.
Xarkiv (bi ûkraynî: Харків, "Xarkiv", bi rûsî: Харьков, "Xarkov"), bajarekî li bakur-rojhilatê Ûkraynayê ye û navenda Oblasta Xarkivê ye. Bi 1.443.207 nifûsa xwe yek ji qerebalixtirîn bajarên Ûkraynayê ye.
Bajar li sala 1654an li bakurê devera ku çemê lopanê û çemê udîyê tev li hev dibin hatîye avakirin. Bajar ji sala 1919yê heta 1938an paytexta Ûkraynaya ku yek ji komarên Yekîtiya Komarên Sovyêt ên Sosyalîst bû.
Li şerê cîhanî yê duyem Xarkiv rastî hilweşîn û qîrkirinên mezin hatiye. Li 24ê kewçêra sala 1941an ji alîyê artêşa almanyayê hatîye dagirkirin. Li gulana 1942yan artêşa sor ya sovyêtan xwest bajêr ji destê almanan derxîne lê bi têkçûneka mezin paş ve vekişîya. Li sibata 1943an artêşa sor bi êrîşeka nû bajêr xiste bin kontrola xwe lê encax mehek karîn li destê xwe bigirin. Artêşa Sovyêtan li tîrmeha 1943an bajar ji nû ve xiste bin kontrola xwe û hêzên almanî ji bajar hatin dûrxistin.
Di van pevçûnên giran de %75ê bajêr hilweşîya, her wiha ji 700 hezar nîştecîhên bajêr nêzî 220 hezar kesî jîyana xwe ji dest da.
Teorîya hijmaran ango [´teorîya hijmaran di çerçoveya têgîna aritmatik û matematikê de] wê, navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet yigit ya ku di sale 2019´an de hatîya bivîsandin lê ku wê di destpêka sale 2021´ de derketîya bê. Pirtûk wê, weke pirtûka temenî li ser mijarên teorîkî ên matematikê bê. Di çerçoveya teorikî de wê, mijarên aritmatikî ango matematikî wê bi temen û awayên pêşketina wan ên pêşketî re wê bînê ser ziman. Pirtûk weke pirtûkek matematikî û aritmatikî mijarên ku wê têde bisereka werin ser ziman wê, mijarên weke mijarên Teoriya hijmaran ên bi pêvajoyên wê yên pêşketinê re dihilde li dest di destpêkê de wê, bi beşek dirêj wê bînê ser ziman. Piştre wê, Beşa piştre wê duyem wê li ser pêşketina pergalên hijmarî û pêşveçûnên bi ber çerçoveyên hijmartinê ên aritmatikî ve çûnê ve wê hilde li dest. Beşa sêyem wê bi navê ´hijmaran re pêşketin û bi ber hasibandinên aritmatikî ve´ wê bê û wê di wê beşê de wê, rewşa hijmarên xwezayî, hijmarên rasyonal, hijmarên tam, hijmarên tevlihev, hijmarên irrasyonal û hwd wê bînê ser ziman. Beşa piştî wê a çarem jî wê weke beşeka bi teybetî hijmar û aritmatikê ku wê bi têkili û pêvajoyên wan yên pêşketinê re wê bînê ser ziman bê. Di wê vê beşê de wê, Mijarên weke aritmatika temenî (bingihînî), Aritmatika çarpkirinê, aritmatika jjhevderxistinê û aritmatika levzêdekirinê re wê bênê ser ziman. Beşa pêncem wê weke beşek di dewama de wê beşa çarem wê, bi sernavê "aritmatik, cebir û hijmar´ re wê bînê ser ziman. Di vê beşê de wê mijarên weke aritmatik û cebir, cebira zû û ango cebira pêşî(early algebra), cebira hemdem, cebira razber, cebira lineer û hwd wê bînê ser ziman. Wê, di wê beşê de wê, rewşa pêşketina hijmarên cebirî û temenê wan û rengê bikarhanîn wan wê ser wê bisekinê. Di wê rengê de wê pirtûk wê weke pirtûke lêkolînê a ku wê di warê xwe de wê, weke pirtûkek destpêkê bê.
Di pirtûkê de wê, ji bilî van beşan wê gelek beşên din ên piçûk ku wê bên hildan li dest wê, hebin. Ew jî wê, weke beşên matematik û aritmatikê û pêvajoyên pêşketina wan re wê, bên ser ziman. Di destpêka pirtûkê de wê, rewşa hijmaran di çerçoveya aritmatik û matematika kurd de wê ji demên hûrî û mîtannîyan heta demên med û piştre jî wê, di awayekê de wê, bi çavkaniyên wê re wê bênê ser ziman.
a> de felsefeya Helenî ya Platon teqlîd kirine.
Helenîzm çanda Yewnanistana Kevn û helenandin (yewnanandin) belavkirina çanda yewnanî ye. Nav bi piranî ji bo çanda yewnanî ya kevn (antîk) û ya Serdema Navîn tê bikaranîn.
Dîroknasê Thoukudides yekem bû ku lêkera "helenandin" () bi kar anî. Peyva "helenîzm" di pirtûkên Incîlê de tê bikar anîn. "Pirtûka Duyem a Makkabioi" "helenîzm" () bikar tîne. "Karên Şandiyan" "helenisti" () bikar tîne. Wateya her du peyvan tê wateya axêverên zimanê yewnaniya kevn ên bi têkiliyek çandî: helenîzm.
Di sedsala 19-an de, dîroknasê Alman Johann Gustav Droysen ji bo çanda serdema helenîstîk "helenîzm" () bikar tîne. Wî serdema Helenîstîk wekî di navbera mirina Îskenderê Mezin û serdema Augustus de destnîşan kir. (Augustus yekem imperatorê Romê bû.) Ji bo Droysen, serdema Helenîstîk ji bo helenîzm dema herî serfiraz bû. Di vê demê de, belavbûna helenîzm di lûtkeyê de bû.
Çanda "polis" yewnanî.
Her weha zimanê yewnanî, çanda bajar-dewleta yewnanî – ' – beşek girîng a Helenîzmê bû. Şahên yewnanî di serdema helenîstîk de bajarên yewnanî – "poleis" – li erdên Împeratoriya Seleukî û Împeratoriya Ptolemaîk ava kirin.
Helenîzm li rojhilatê Deryaya Navîn û Rojhilata Nêzîk li seranserê Împeratoriya Romê ya destpêkê çandek serdest ma. Helenîzm ji serdestiya Xiristiyantiyê li Împeratoriya Romê sax ma. Di serdema Bîzansê ya Împeratoriya Romê de, Helenîzm wekî perçeyek çanda xwendî maye. Bajar-dewleta helenîk heya sedsala 6-an li rojhilatê împaratoriya Romê pergala hikûmetê bû.
Dirok.
Di dema Xiristiyantiyê de li imperatoriya Romê, helenîzm bi olên pûtperest ve hate girêdan. Wusa be jî, perwerdehî û çanda helenîkî di tevahiya hebûna Împeratoriya Romê de perçeyek ji çanda xwendî ya elîtan ma.
Helenism di dewra Bîzansî ya dereng a Împeratoriya Romê de bêtir tûj bû. Wê demê, çanda helenîzm ji hêla Xaçparêzan ve ji Ewropaya Rojava û ji hêla Tirkan ve ji rojhilat ve hate tehdît kirin. Her ku Împeratoriya Romê piçûktir bû, wê dest pê kir ku tenê erdên Yewnanîaxêv birêve bibe. Yewnanîaxêv Romî dest bi navê xwe kirin "Helenî" û her weha "Rhomaioi".
Gava ku Împeratoriya Romê ji hêla Împeratoriya Osmanî ve hate rûxandin, gelek zanyarên Romê çanda heleni birin Ewropaya Rojava wekî penaber. Li Îtalya, van zanyaran bandor li Ronesansê kirin.
Nasyonalîzma rojavayî di sedsala 19-an de bandor li Yewnanîstanê kir, û wusa jî îdealîzekirina Romantîk a Yewnana Kevnarê û Helenîzm ji hêla Rojavayiyan ve ve.
Hellenism bi nasnameya ortodoksî ya ku ji hêla hemî şopînerên Patriarxê Konstantinopolis ve hatî parve kirin hate guherandin. Di dema vekişîna Împeratoriya Osmanî de ji Balkanan Patrîkxaneyê kontrola xwe ya kevnar a li ser yewnanî winda kir. Li Şerê Balkan (1912–1913) Yewnanî şerê xwe yê yekem li dijî miletekî ortodoks, Bulgaristan, kirin.
Di vejîna neteweyî ya sedsala 19-an de, elît, bi bandora Rojava, Helenîzma Yewnanî kevnare tercîh kir, lê di heman demê de ji nû ve şiyarkirina çanda serdema Bîzans jî hebû. Helenîzm ji ber ku elîtîst bû hate rexne kirin. Helenîzm, digel Romabûn, û Xiristiyaniya ortodoks, pêkhateyên berbiçav ên nasnameya yewnanî nûjen in.
Bazarcix an jî bi devoka herêmê Markaz yek ji navçeyên Gurgum a Bakurê Kurdistanê ye.
Navê wê yê di dema osmaniyan de "Aladînek" e. Navê wê yê herî kevn jî "Baxnû" ye. Dîroka wê gelek kevn e. Bermahiyên b.z. 3.500-4.000î hatine dîtin. Di dema Osmaniyan de di sala 1870an de digel bajarê Gurgumê bi Helebê ve hatiye girêdan. Ji ber ku kurdên herêmê her dem li dijî dewletê serî hildidan, osmaniyan gelek caran ferman radikir ser herêmê. Gundên eşîra kurd Sînemilî yên li ber Deryaya Spî gelek zilm ji aliyê osmaniyan ve dîtine. Her wisa herêma Bazarcixê jî.
Qereyilan.
Qereyilan ê ku tirk wî wekî lehengê xwe nîşan didin jî ji Bazarcixê ye. Mele Mihemed (Karayilan) ji mezra Kurd Elîf a Bazarcixê ye û di sala 1888an de ji dayik bûye. Kazim Karabekîr (Ataturk ew ji holê rakiriye, generalekî navdar ê wê demê ye) soz dide Mele Mihemed da piştî derxistina frensiyan dê mafê kurdan bêne dan û gundên kurdan ên li perê Deryaya Spî û Gurgumê bike bin fermandariya Mele Mihemed. Qereyilan ango Mele Mihemed bi vî awayî dest bi şerê frensiyan dike û li Dîlokê navdar dibe. Mixabin wekî her carî tirk dîsa Kurdan dixapînin.
Serhildanên kurdên Deryaya Spî.
Serhildanên Kurdên Deryaya Spî û yên eşîrên herêmê gelek in. Serhildana Bozan Beg ku di 1918'an de dest pê kir, gelek navdar e. Lê belê dîroknasên kurdan li ser serhildanên herêmê û kurdên Deryaya Spî zêde xebat nekirine.
Cografyaya Bazarcixê (Markazê).
Bazarcix di sala 1941ê de bi Gurgumê ve hatiye girêdan. Firehiya erdê navçeyê 1.710 km² ye, bilindahî ji rûyê avê jî 850m ye. Hejmara niştecihên navendê (sala 2000´î) 24.374 û bi giştî jî 72.628 e.
Bugan.
Koma Markaze siftiyan Bugan in: Bugan ji ber ve 2600 salan li dora bajarê Ruha da hatine li ser çiyayê Engizekê. Ji çavkaniyên Asuran diyar dibe ku Bugan di sala 549 berî zayînê de, lı deme Medan belakırrına ji ber desten Pers û Asuran, hatın ravtin ber leşkere Asuriyen.
Pişte mamostaye M. Salim Sapkıran: navdane Quwatan ji bo Bugan, li ser binîvise Anabasisa Ksenofon hatine dîtin.
Li sal dirêjî hatin Bugan nev bere işxaftan cih girtin. Li ber ve 180 sal hatin Bugan nêzîke 3 km rohatina Markaz e û diyar e Mamiş çê kirin. Nave Diyar e mamişe sıfti Kuwatan a. Kuwatan navê xwe ji Mamê Kiran da hilgirtiye. Lı deme Cumhûriyet poşnave Mamê Kiran Sapkiran bûye.
Ji ber nivîsa romî an gelê markazî an ji beri zayînê li sal 54an da gele Corduene na bun. Piste barkirine Bugan 500 sal derbasî bûne.
Gund.
Göynuk, Yukarıhöcüklü, Sakarkaya, Kısık, Büyüknacar, Şeker Çiftliği, Bağdınısağır, Ulubahçe, Yumaklıcerit, Taşdemir, (Mixed Sunni Turkish and Alevi Kurdish), Yukarımülk, Aşağımülk, Sarıl, Mezere, Ufacıklı, Salmanlı, Kuzkent, Sultanlar, Keleş, Eğrice, Karagöl, Yiğitler, Akçakoyunlu, Başçeşme, Karabıyıklı, Evri 80 %, Bertizler
Hunermendên Koma Qamişlo (Koma Dengê Qamişlo) strana bi navê “Dayê” di sala 1986 derxistin. Strana Dayê di sala 1991’an de ji aliyê hunermendê welatpareziya Tirk Mustafa Yıldızdoğan bi navê strana Ölürüm Türkiyem ve hate dizandin.
Gotinên Stranê.
Dayê ji bîrkirin hin li min ketiye
Wê bi serkêş kezeba min hin rastiye
Tu li min berxê li nav vê gola xwînê da
Min kir navê li ber xêrê min qorê da
Bibim qurban lê lê dayê vê dozê da
Ölürüm Türkiyem (sernavê orjînal: Türkiyem,) stranek ji 1993 ya hunermendê Mustafa Yıldızdoğan e.  Ew li ser helbesta Türkiyem ya Dilaver Cebeci hate damezirandin û ji albûma Türkiyem wekî tek derket.  Stran bedewiya Tirkiyeyê, deşt û çemên wê, dîroka wê û adetên xwe pîroz dike.  Tirkiye bi rengek bêhempa xweşik e (biwêjî hîperbolîk e: xweşik e ku meriv bimre), peyama bingehîn a nivîsê ye.  Stran bi kilîta E-Moll ve hate nivîsandin û xwedan rîtmek "ling" e, ku jê re rîtma Aksak tê gotin.  Album wê demê ji bo Yıldızdoğan bû pêşkeftin.
Di sala 2016’an de, Ölürüm Türkiyem ji bo kesên ku li dijî hewla derbeyê ya arteşa Tirk di "cerdevanên demokrasiyê" de dijiyan bû cûreyek îlahî.  Di sala 2017’an de, ev stran bû mijara kampanyayek Twitterê ku digot Yıldızdoğan ji strana Kurdî ya hunermendên Koma Qamişlo - Dayê ya di sala 1986’de hate derxistin bi navê Ölürüm Türkiyem hate dizandin.  Yıldızdoğan di hevpeyvînê de îdîayên dizî red kir.  Hesabê Twitterê yê ku îdîa kirin hat qedexekirin.  TAZ’ê strana di sala 2019’an wekî sirûda rastgirên tundrew li Tirkiyê bi nav kir, ku nivîsa wê li ser bingeha "zordarî û tunekirinê" ye.
Gotinên Stranê ya Ölürüm Türkiyem.
Doksan yıldır çile çekmiş hep ninem
Gotinên bi Wergerandina Kurdî.
Min serê xwe danî ser riya Tirkiye ya xwe
Ez li deşta te, qulaxa te dimirim
Bi sedsalan e min hespê xweyê delal av daye
Ez evîndar im, ev sînema agir e
Dapîra min a ku neh salan êş kişandiye
Emîna min ji kaniyan av dagire
Ez dimirim ji ber ku pêlên şîn li xwe dikim
Daweta min, komeleya min, apê min, barê min
Axa min, nanê min, namûsa min, hingivê min
Ez li ser delaliyê zalokan dimirim
Gotinên Strana Dayê ya Koma Qamişlo di sala 1986’an.
Îbn Etiye (1088, 1147) an Ebû Muhemmed Abd al-Haq kurê Abi Bakr Ghalib kurê Abd al-Rahman kurê Ghaleb kurê Abd al-Raouf kurê Tamam kurê Abdullah kurê Tamam kurê Attiyah kurê Xalid kurê Attiya al-Maharbi, ji eşîra Qais Ghilan kurê Mudar. Ji xelkê Granada ye. Ew dadnas, alimê şîrovekirin, biryar û hedîsê bû. Destê wî di ziman, wêje û helbestê de hebû.
Di derheqê mezinbûna zanistî ya wî ya zû de, tiştek ne diyar e, ku ew ne bêbextî be di fêrbûna Qur’anê û kalîgrafê û stendina rêgezên zanistên îslamî û biryarên olî da ku xwe ji jiyanek zanyarî ya dijwar re amade bike. Gava ku ew gihîşt qonaxa daxwazê, derbaskirina qonaxa yekem, wî dest pê kir ku bi şêxan re rûne û bi wan re têkilî dayne û li her devera ku ew li bajarê herî mezin Andalusyayê ne bi wan re hevdîtinê bike. Wî sîr kir û ji gelek şêxan girt Bavê wî (Ghaleb) dixwest ku destûrê ji gelek zanyaran bixwaze, ji ber vê yekê Abu Jaafar Ahmad bin Khalaf bin Abd al-Malik, ku wekî Ibn el-Qulay'i tê nas kirin, dê bihêle ku wî destûrê bide wî. Abd al-Haq bin Attiyah dixwest ku destûrê ji zanyariyan bixwaze, ji ber ku hejmarek ji wan nivîsandin da ku li wî bipirsin. Wî ji Abu al-Mutrif, Abd al-Rahman bin Qasim al-Shaabi re, ku wî ji bajêr Malaga jê re destûr şandiye, nivîsand. Wî her weha ji Ebu Ali el-Huseyn ibn Mihemed ibn Fairah el-Sadafi el-Zerqustî re nivîsîn û destûr xwest, û wî destûr da wî. Zanyarên din destûrnameyên wekî Ebû Abdullah Mihemed ibn Mansur el-Hadramî, ku li Alexandskenderiye dijiya, û almam el-Mazri, ku li bajarê Monastir yê Tûnisê hate veşartin, stendin. Abd al-Haq bin Attiyah dixwest ku bi zanyaran re hevdîtinê bike û li wan bajarên Andalusia ku ew gihîşt wan bi wan re bicive: wî li bajarê Granada Mihemed bin Ali bin Hamidan al-Taghalbi û Abu Bahr Sufyan bin al-Asi civiya, û li Kordoba ew bi Aba el-Qasim Xelef bin binbrahîm bin Xelef bin Said bin el-Hissar, ku bi navê Ibn el-Nehas û bin Muhemmed bin Abdul Rahman bin Attab tête nas kirin, civiya û li bajarê Sevîl, Hassan bin Omar al-Hawzni, û Jian Muhammad bin Omar Abi al-Asafir, sûcdar nas kir. Abn Atiyah ne di derheqê gerên zanistî de û ne jî ji bo armancek din a derveyî Andalusia nizane. Wî nexşeya navçeyê li bajarê Al-Muriya di meha Muharremê ya sala 529-ê hicrî de ji bo merivên rûspî destnîşan kir.
Adolf Mützelburg (jdb. 3ê kanûna paşîn 1831 li Frankfurt (Oder) - 17ê kanûna paşîn 1882 li Berlîn), nivîskarekî alman yê romanên dîrokî bû.
Kurê karmendek bacê bi pîşeyê edîtor bû. Romanên wî "Der Herr der Welt" û "Die Millionenbraut" berdewamiya romana Alexandre Dumas a bi sernavê "Mîrê Monte Krîsto" ne.
Flavia Vento (jdb. 11ê gulana 1977 li Roma, Îtalya), "showgirl" û lîstikvaneke îtalyan e.
Ew ji dayikeke holendî û bavekî îtalyan çêbû. Piştî gihîştina zimanî, ew li Mîlano û Parîsê çalakiya modelê pêk tîne.
Kariyer.
Karîyera wî di cîhana dalberînan de dest pê kir, bi beşdarbûna 1995an ya Neutro Roberts û 1998-a Ferrero Rocher.
Navûdengiya wê ya medyayê ji beşdarbûna wê di weşana Il lotto alle otto de di 1999 de, ku ew Fortuna dilîze û pişt re bi saya dalberînek ji bo qehwa Lavazza (aîdî rêze reklamên li Paradise), ku ew digel Riccardo Garrone xuya dibe û Tullio Solenghi. Di Gulana heman salê de, çapa îtalî ya Playboy dê raporek û bergê hejmara Gulanê jê re veqetîne.
Jyothika Saravanan'", (; Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) lîstikvaneke hindî ye ku bi piranî di fîlmên tamîlî û di çend fîlmên telugû, malayalamî, kannadî û hindî de lîstiye. Sê Xelatên Fîlman ên Tamîl Nadu, çar Xelatên Dinakaran û Xelatên Fîlman ên Tamîlî yên Navneteweyî wergirtiye. Jyothika Saravanan yek ji lîstikvanên herî baş ên Hindistana Başûr e.
Jyothika, keça bavekî pencabî û dayikeke mahareştrî ye. Bavê wê Çander Sadanah (derhênerê fîlman e) û dayika wê Sîme Sadanah e. Lîstikvan Nagma nîv-xwîşka wê ye.
Perwerdeya xwe li Akademiya Fêrker, Mumbai qedand. Piştre li Mumbaiyê beşa psîkolojiyê li Zanîngeha Mithibaiyê xwend. Xwişka wê bi navê Roşînî û birayekî wê bi navê Suraj jî heye. Birayê wê wek alîkarê midûr ê Priyadarşanê wezîfe kiriye.
Jyothika di 11ê îlona 2006an de bi aktorên fîlmên hindî Suriya re zewicî. Ciyothika bi hevjîna xwe re di fîlmên "Poovellam Kettuppar", "Uyirile Kalanthathu", "Kaakha Kaakha", "Perazhagan", "Maayavi", "June R" û "Sillunu Oru Kaadhal" de lîstiye.
Simran Bagga, navê jidayikbûnê Rishibhala Naval, (; Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) bi profesyonelî wekî Simran tê naskirin. Lîstikvan, hilberîner, dansvanê klasîk, model û kesayetiya televîzyonên Hindistanê ye. Bi piranî di fîlmên tamîlî û telugû de lîstiye û di çend fîlmên hîndî, malayalamî û kannadî de jî rol girtiye. Di pîşesaziya fîlmên Hindistanê de bi jêhatîbûn û dansvaniya xwe tê naskirin. Di kariyera xwe ya fîlmên dirêj de sê Xelatên Filmfare Başûr, Xelata Filman a Tamîl Nadu, sê Xelatên Cinema Express, du Xelatên Kalaimamani, û xelatên herêmî wergirt.
Simran, keça dêûbavekî Punjabî ye û li Mumbaiyê ji dayik bû. Du xwişkên wê bi navê Monal û Ciyotî Naval heye. Birayekî wê jî bi navê Sûmîth heye. Dibistana xwe ya navîn li Lîseya St. Anthony, Versova xwendiye. Simran Bagga, bi zimanên punjabî, hindi, ingilîzî, tamîlî û telugû dipeyive. Dansvanekî perwerdekirî ye û dikare bi cûreyên dansê Bharatanatyam û Salsa bilîze.
Di sala 2003an de bi hevalê xwe yê zarokatiyê Deepak Bagga re zewicî. Du zarokên wan ên kur bi navê Adheep û Adit hene.
Çandgeha çayê ya Happy Valley (, bi bengalî: হ্যাপি ভ্যালি চা বাগান), plantasyoneke çayê li devera Darjeeling a Bengala Rojava a Hindistanê ye. Ev çandgeh di 1854an de hate sazkirin û yek ji plantasyonên herî kevn ên Darjeelingê ye. Happy Valley ji 177 hektar erd pêk tê û bilindiya wê 2.100 m ye ji rûyê deryayê. Warê çandgehê dikeve sê kîlometre li başûrê Darjeelingê. Pitirî 1500 karkerên vê çandgehê hene.
Şirketa DOTEPL.
Xwediyê vê plantasyonê û hin çandgehên çayê yên din ên vê deverê şirketa DOTEPL (Darjeeling Organic Tea Estates Private Ltd) e û li Ambootia, Changtong, Happy Valley, Monteviot, Moondakotee, Mullootar, Nagri, Noorbong, Sepoydhurah (Chamling), Sivitar, Rangmook Ceder, Rangaroon, Pandam û Aloobari çayeke organîk a bi nav û deng çêdikin.
Meena Durairaj, (li Chennai, Hindistan) lîstikvaneke hindî ye ku bi piranî di pîşesaziya fîlmên Hindistana Başûr de lîstikvaniyê kiriye. Meena, di sala 1982an de bi fîlmê tamîlî "Nenjangal" de wek lîstikvana zarok dest bi kariyera xwe kir û piştre di fîlmên ku ji aliyê pîşesaziyên cuda yên herêmî ve hatine çêkirin de rol wergirtiye.
Meena li bajarê Chennaiya Hindistanê ji dayik bû. Bavê wê Durairaj Tamîlî ye û diya wê Rajamallika jî Malalayî ye. Meena, li dibistanên Vidyodaya li Chennaiyê perwerdeya xwe dît. Ji ber zêdebûna karê lîstikvaniyê neçar ma perwerdeye xwe ya dibistanê di standarda 8an de bidawî anî. Piştî bidawîkirin dibistanê dest bi karê rahêneriya taybetî kir û ji nûve perwerdeya xwe standarda 10an li dibistanên Vidyodaya li Chennai temam kir. Meena dansvanekî perwerdekirî ya cûreya Bharathanatyam e û zimanê tamîlê, telugû, malayalamî, kannadî û hindî dizane.
Meena di 12ê tîrmeha 2009an de li Arya Vysya Samaj Kalyana Mandapam, mihendisê nermalavê li Bangalore, Vidyasagar zewicî. Keçek wan bi navê Nainika Vidyasagar (1 Çile 2011 hate dinê) heye. Keça wan di 5 saliya xwe de li Theri (2016) bi lîstikvan Vijay re yekemcar rola lîstikvaniyê wergirt.
Walter Püschel (jdb. 3ê sibata 1927 li Chemnitz-Einsiedel - m. 26ê kanûna pêşîn a 2005), nivîskar, edîtor û weşangerê alman bû. Püschel ji bo ciwanan pirtûkên wekî romana qeşmerî "Eine Bernsteinliebe", romana berlînî "Old Shatterhand in Moabit" nivîsand. Di heman demê de wekî edîtor jî çalak bû. Li weşanên Eulenspiegel Verlag wî gelek anekdot weşandin, tê de ji Friedrichê Mezin, Max Liebermann, Heinrich Zille û Ferdinand Sauerbruch re. Çîroka wî "Das Schulschwein" ya ji 1981an bingeha fîlma DEFA "Schwein gehabt" çêkir.
Püschel di 1944 de bû endamê Waffen SS. Di 1964 de ew bû endamê SED. Ji 1964 heya 1983 bi navê kod "Adler" (Eylo) karmendek nefermî ya Ewlehiya Dewletê ya Komara Demokratîk a Almanyayê bû.
Lyndsay Faye nivîskareke amerîkan e. Pirtûka wê ya pêşîn romana pastiche ya sherlockholmesane ya bi navê ' bû. Pişt re ew ji bo romanên xwe "The Gods of Gotham" û "Jane Steele" ji bo Xelata Edgar jî hate berbijarkirin. Di sala 2012an de li gorî Komeleya Pirtûkxaneya Amerîkî "The Gods of Gotham" romana razdar "a herî baş a îsal" bû.
Jiyana wê.
Dema ku ew 10 sal bû afirîneriya Sir Arthur Conan Doyle Sherlock Holmes ve dît, eleqeya wê bi şehreza navdar re wekî endamê Herdu Rêzikên Baker Street û Baker Street Baker beşek ji jiyana wê berdewam dike. Conan Doyle digot "Hûn nikarin ji Sherlock Holmes wekî nivîskarekî razdar birevin. Hûn bi tenê nekarin. Ew ê mîna ku bêyî Newton an bi hunera nûjen a bê Picasso re bi stêrfizîkê re mijûl bibin."Faye wekî jina pêşerojê, Gabriel Lehner, dibistana amadeyî ya R. A. Long xwend.
2016an Faye ji nû ve îlhamkirina Jane Eyre a Charlotte Brontë a bi sernavê Jane Steele anî.
Nayanthara, navê jidayikbûnê Diana Mariam Kurian (li Bangalore, Karnataka, Hindistan), lîstikvaneke hindî ye ku bi piranî di sînemaya tamîlî, telugû û malayalamî de lîstiye. Yekemcar lîstikvana jin a Başûrê Hindistanê ye ku di sala 2018an de di lîsteya Forbes India Celebrity 100 de cih girtiye. Nayanthara, gelek caran wekî superstara xanima sînemaya Hindistana Başûr tê binavkirin. Zêdetirî 75 fîlman de rol wergirtiye.
Nayanthara bi navê Diana Mariam Kurian li Bangalore, Karnataka, Hindistanê ji dayik bûye. Dê û bavên wê Kuryan Kodiyattu û Omana Kurian ji malbata Kodiyattu ya arîstokratên Thiruvalla, Kerala ye.
Nayanthara piştî ku li Vallavanê bi hev re xebitîn bi Silambarasan re di nava têkiliyê de bû. Lê belê têkiliya wan piştî çend salan qediya. Dema li Vîllû, Nayanthara û Prabhu Deva dixebitî û aşiqê hev bûn. Çend salan di nava têkiliyê de bûn û biryara zewacê dan. Lê belê hevjîna Prabhu Deva Latha di sala 2010an de li dadgeha malbatê daxwaznameyek pêşkêş kir û li dijî Deva xwest ku têkiliya xwe bi Nayanthara re bidawî bike û bi wê re ji nû ve bibe yek.
Wekî din, dema ku Prabhu Deva bi Nayanthara re zewicî, wê gef li wê xwar ku ew ê dest bi greva birçîbûnê bike. Di heman demê de jibo ku Nayanthara rêzikên çanda Tamîlê binpê kiriye, gelek rêxistinên jinan li dijî Nayanthara xwepêşandan li dar xistin. Di sala 2012an de Nayanthara teqez kir ku wê têkiliya xwe bi Deva re bi dawî kiriye.
Koksen (tirkî: "Göksun") yek ji navçeyên Gurgumê ye. Navê wê yî di dema împaratoriya Roma de Cocussus e. Herwekî di hin qeydan de Kokus, Koksus jî derbas dibe. Di dema Osmaniyan de bi pirranî gotine Koksen. Hîtît, Roma, Med, Pers, Makedonî, Ereb, Osmanî û mîrîtiyên Kurdan li herêmê desthilatdarî kirine.
Li navçeyê çar êlên kurd ên elewî hene: Ewdalan, Resulan, Şadilî û Zelikan.
Navçe 91 km dûrî Gurgumê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.920, bilindahî ji rûyê avê 1.350 m ye.
Navçeya Koksen lı nav K'urmance'n derdor bı nave' "GOSK'IN" t'e ban(-g)k'ırın.
Elon Musk endazyarekî amerîkî ye ku di 28ê hezîrana 1971an de lî Afrîkaya Başûr hatiye dinyayê. Damezrênerê şirketên SpaceX û CEOa Tesla, Inc e. Hissedârê [https://tunlog.com/twitter-wird-im-datenschutzvergleich-mit-einer-geldstrafe-belegt-da-musk-mehr-eigenkapital-fuer-den-deal-bereitstellt/ Twitter]
Bavê Musk, Errol Musk, endezyarek mekanîkî yê Afrîkaya Başûr e, diya wî Kanadayî Maye Musk (nee Haldeman) modelek, nivîskarek û şirovekara xwarinê ye; wî birayek piçûktir, Kimbal, û xwişkek piçûktir, Tosca heye. Piştî ku dêûbavên wî di 1980 -an de ji hev veqetiyan, Musk bi bavê xwe re li Afrîkaya Başûr dijiya. Ew di zaroktiya xwe de bû qurbana zordariyê. Piştî ku komek xortan ew avêt ser pêlikan û dûv re ew li bêhişiyê xist, ew çend rojan rakirin nexweşxaneyê.
Samantha Akkineni (li Madras, Tamil Nadu, Hindistan) lîstikvaneke hindî ye ku di pîşesaziyên fîlman ên telugu û tamîlê de dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kiriye. Di kariyera xwe ya lîstikvaniyê de çar Xelatên Filmfare, du Xelatên Nandi, çar Xelatên Filmên Navnetewî yên Hindistana Başûr û sê Xelatên CineMAAyê wergirtiye.
Samantha, keça bavekî telugû, Prabhu û dayikek malayalî, Ninette ye û di 28ê nîsana 1987an de ji dayik bûye. Samantha, Pallavaram, Chennai, li Tamil Naduyê mezin bûye û zaroka herî piçûkê malbatê ye. Di heman demê de Samantha, bi awayekî baş zimanê tamîlî diaxive. Tevî binyada xweya herêmî ya têkel, ew xwe wek tamîlî bi nav dike. Beşek ji perwerdehiya xwe li Dibistana Navîn a Bilind a Anglo Indian Angels xwend û pişt re li Stella Maris College, Chennai bawernameya beşê bazirganiyê stand. Ber bi dawiya bawernameya lîsansê ve dest bi karê modeltiyê kir. Bi taybetî bi Naidu Hall re xebitî û bi vî xebatê re yekem car ji aliyê hilberînerê fîlmê Ravi Varman ve hate dîtin.
Egîdê Xudo Mihoyan, di sala 1927an da li gundê Elegezê (berê: Çamuşvana Mezin), li nehiya Aparanê, komara Ermenistanê hatiye dinyayê. Wî dibistana pêşîn û navîn li gundê xwe xwendiye û paşê Enstîtuya pedagojiyê xilas kiriye. Paşê jî bûye dîrektorê dibistana gund.
Bilî romana "Dê û dêmarî" gelek nivîs, novel û kurteçîrokên wî di almanaxa "Bahara teze" û "Riya teze" de weşiyan. Egîd 34 salan (1961-1991) serokatiya beşa wêjeyê ya rojnameya Riya Teze kir.
Egîdê Xudo sala 1999an da, di 72 salîya xwe da koça dawiyê kiriye.
Eznewir li 3 km bakurê rojavayê navçeya Panos a parêzgeha Agirî ye. Niştecîh li deşta ku rêyên rojava û bakurê mîrektiyê li hevûdu dixe
Ji belgeyên nivîskî tê fêhm kirin ku çalakiyên avahiyê yên yekem aîdî serdema Qiral Ishpuini ne. King Minua, Argishti I û II. Çalakiyên avakirinê yên li bajêr di serdema Sardurî de berdewam kir.
Nivîsên perestgehê yên li ser keleha li ser Aznavurtepe belgeyên nivîskî yên girîng in. Qiral Minua got: "Wî deriyên Haldi li bajarê Aludiri çêkir û dergehek jî ava kir." Ew di formê de tête behs kirin. Bajarê Aludiri di herêmîbûnê de bi Aznavurtepe re hevdem e û piştgirî dide têgihiştinê ku hem perestgeh hem jî dîwarên bajêr ji hêla Minua ve hatine çêkirin.
Dabeşa keleha bajêr 6 hektar di rêça başûr-başûrrojhilat de digire, lê bajarê jêrîn qadek nêzîkê 25 hektar digire. 4 m dîwarên stûr sitadeli dorpêç kirine. Dîwarên dîwêr-teras li quntarên rojava, rojhilat û başûr, nêzîkê 60-70 m binê xala jorîn de hatin dîtin. Sturiya dîwarê ku li rojava hatî kolandin 5 m ye. Bingeha kevir û laşên kerpîç ên laşên dîwaran ên ku li ser nivînên binyada ku di binê zemîn de vekirîne radibin li hin nuqteyan heya 4 metreyan hatine parastin. Dîwarê bajêr yek ji nimûneyên yekta yên pergala parastina Urartu ye. Bircên 8x8 m bi navberên 18 m hatine danîn.
Perestgeha bajêr jî li jora kelehê ye. Mezinahiya 13,30x13,50 m, di perestgehê de planek çargoşe heye ku bi quncikên rizalîtîk heye. Ew bi karanîna laşek kerpîç li ser 3 rêzên dîwarên kevirî yên jêkirî hate çêkirin. Sturiya dîwaran 4 metre ye. Ji aliyê başûrê rojhilat ve, korîdorek derî 3.20 m dirêj dikeve hundirê cella perestgehê, bi pîvana 5x5 m. Firehiya korîdorê di navbera 1,50-1,75 m de diguhere. Erd kevirê sêgoşeyî û çargoşeyî asfaltkirî ye. Bilindahiya dîwarên dora cella 3,5 m ye. Li ber perestgehê hewşek çargoşeyî heye.
Mason Tony Mount (10 Kanûna paşîn 1999) futbolîstê pispor'ê Îngilîstanê ye ku ji bo klûbê Premier Lîg'e Chelsea û tîmê neteweyî yê îngilîstanê wekî yarîzan navînê an navendî dilîze.
Mount di şeş saliya xwe de beşdarî Chelsea bû, 2019 di Chelsea de pêşîn çêbibe dest bi kariyera xweya pîr bi Vitesse li Eredivisie û Derby County ya Hollandî kir.
Astên ciwanan (Akademi).
Mount li Portsmouth, Hampshire ji dayik bûye. Bavê wî Tony di asta ne'Lîgê de klûbên herêmî yên wekî Havant Town lîstikvan û rêveberek bû. Ew wekî 4 salî di lîgên herêmî de di bin 6 salî futbolê de dilîst û rojek j hefteyê li akademiyên Portsmouth û Chelsea perwerdehî dikir. Wî Frank Lampard, Luka Modrić û Andrés Iniesta wekî modelên xweyên futbolê navnîş kirin. Mount di 6 saliya xwe de, di sala 2005'an de beşdarî Chelsea bû. Wî di sezona 2013-14'an de yekem listka xwe bin 18 sali'yê kir û di demsala jêrîn de çend dîmenên din jî zêde kir. Mount di dewra 2016-17'an de çû ser her du tîmên bin-18 û yên bin-21, ku tê de di 30 pêşandanan de 10 gol tomar kir. Wî di Tîrmeha 2017'an de bi Chelsea re peymanek nû ya çar-sale îmze kir.
Xwastna Vitesse û Derby County.
Mount di 24'ê Tîrmeha 2017'an de bi deynek demsalî beşdarî klûba holenda Vitesse bû. wî maça xweya yekem di 26'ê Tebaxê de deqiqeya 77'an re bikeve maçê. Di dema pêşbirka yekem nîv-fînalê ya pêşbirkên Ewropa da li dijî ADO Den Haag'ê di 9'ê Gulana 2018'an de, Mount yekem hat-trick'a xwe tomar kir, ji ber ku Vitesse 5-2 qezenc kir. Mount di 39 pêşangehan de ji bo Vitesse, 14 caran gol avêt, berî ku vegere Chelsea.
Mount di 17'ê Tîrmeha 2018'an de bi deynek demsalî beşdarî klûba Championship Derby County bû. wî maça xweya yekemdi 3'ê Tebaxa 2018'an de, di dema serfiraziya 2–1 de li hember Reading FC
Mount piştî ku di lîstika Kûpaya FA'ê ya li dijî Accrington Stanley de birîndar bû 2 meh li tenişta xwe ma. Ew bi serketina 6–1 li hember Rotherham United vegeriya, ji bo hevalê xwe Martyn Waghorn cezayek stend û paşê gol avêt.
Sezona 2019-20:.
di 15'ê Tîrmeha 2019'an de, Mount bi Chelsea re peymanek nû ya pênc-salî îmze kir. wî di 11'ê Tebaxa 2019'an de di Premier Lîg'de 0–4 têkçûna Manchester United de pêşbaziya xwe ji bo Chelsea kir. Wî hefteya paşîn li dijî Leicester City yekemîn gola xwe ya Chelsea avêt dema ku Frank Lampard li mala xwe wekî pêşeng li Stamford Bridge, pêşbirkek 1–1 dawi hat, Di 17'ê ilon'ê de, ew li dijî yaneya Valencia di vekirina Lîga şampiyonên UEFA de birîndar bû. Dema ku tevahiya tîmê ji ber ceribandina Vîrûsa Koronayê erênî ya Callum Hudson-Odoi neçar ma ku xwe îzole bike, Mount çûbû ku bi hevalên xwe re futbolê bilîze, di nav de yarizane West Ham's Declan Rice. Di 22'ê Tîrmeha 2020'an de, ew bû yekem mezûnê Akademiya Chelsea ku yekem tîmê xwe yê yekem kir û di heman werzê de 50 dîmen temam kir.
Sezona 2020–21:.
Mount sezona 2020–21 baş destpê kir, ji ber ku wî di hemî pêşbirkên Chelsea de yek jî li dijî Barnsley di tûra sêyemîn a Kûpaya EFL de di 23'ê ilon'ê de, ku li malê bi serkeftina 6–0 bi dawî bû, pêşandan. Sê roj şûnda di 26'ê ilon'ê de, Mount li hember West Bromwich Albion gola xweya yekem a sezonê avêt û 3–3 derket pêşberî hev. Di 4'ê Adar'ê de, Mount di Premier Lîg'de 1-0 de li dijî Liverpool golê yekta tomar kir, û di dîroka xwe de yekem car têkçûna Premier Lîg'de xwe ya pêncemîn a Reds li Anfield. Mount di pêşbirka ewil a çaryek-fînala Lîga şampiyonên UEFA'yê di 7'ê Nîsan'ê de, di pêşbirka 2–0 ya Chelsea li dijî Porto, gola xwe ya yekem di futbola Ewropî de tomar kir, dibe lîstikvanê herî ciwan ê Chelsea ku di çaryek-fînal'a Lîga şampiyonên UEFA'yê de gol avêt. Di 27'ê meha 4 de, wî di pêşbirka yekem nîv-fînalê ya Lîga şampiyonên UEFA de li hember Real Madrid di pêşbirka 1–1 de li hember Real Madrid yarya xwe ya 100'an nîşankir. Di lîstika duyemîn de li London Stamford Bridge di 5'ê Gulan'ê de, wî gola duyemîn di serkeftina 2–0 de li hember Real Madrid, ku alîkariya Chelsea kir ku yekem car piştî 2012'an bi tevahî derbasî Fînala Lîga şampiyonên UEFA bibe 3–1.
Nithya Ram'", (li Tumkur, Karnataka, Hindistan) lîstikvan û modela televîzyon ên hindî ye ku bi zimanê kannadî, tamîlî, malayalamî de di çend rêzefîlm û çend fîlimê de lîstikvaniyê kiriye. Kariyera xwe ya lîstikvaniyê, di operayên sabûnî ("soap opera", rêzefîlmên televîzyonî) yên kannadî de dest pê kir. Nithya Ram, xwişka mezin a lîstikvan Rachita Ram e.
Nithya Ram ji malbateke hunermend e ku bavê wê K. S. Ramu û xwîşka Rachita Ram bi xwe dansvanên klasîk in. Nithya ji Akademiya Welight jî dansvanekî klasîk ê perwerdekirî ye. Ew di biyoteknolojiyê de dereceya bilind digire û demekê kurt di vî qadê de xebitî.
Nîthya bi xwîşka xwe re, bi rêzefîlmên televîzyonî yên kannadî, "Benkiyalli Aralida Hoovu" ya ku li ser televizyonê Zee Kannada dertê, dest bi kariyera xwe kir. Di rêzefîlmên din ên kannadî de bi lîstikvanên wekî Karpoorada Gombe, Rajkumari û Eradu Kanasu de derket derkete pêşberê. Piştre di rêzefîlmê Telugûyî, Muddhu Bidda de lîstiye.
Di sala 2014an de peymaneke îmzekir ku li hember Aru Gowda di "Muddu Manase" de rola sereke bilîze. Li dor wê demê, wê ji bo operaya duyem a sabûnî ya bi telugû ya "Amma Naa Kodala" peymaneke din jî îmze kir. Pişt re di rêzefîlma "Nandini" ya televîzyona Superhît a Tamîlî de rola sereke lîst.
Amrita Rao'", (li Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) fotomodel û lîstikvana fîlmên hindî ye ku di destpêkê de di fîlmên bi zimanê hindî de lîstiye. Amrîta Rao, li Mumbaî ji dayik bû zarokatî û ciwantiya xwe li wir derbas kir. Rao di fîlmê "Ab Ke Baras" di sala 2002an de rola xwe ya pêşîn lîstiye. Fîlm, sala 2003an de ji bo Xelata Filmfare Best Female Debut Award hat hilbijartin. Yek ji rolên xwe yên herî populer di fîlmê romansî, "Vivah" di sala 2006an de wergirtiye.
Amrita Rao, 7ê hezîrana 1981an de li Mumbaî, Maharaştra, Hindistan ji dayik bûye. Malbata xwe wekî "malbatek pir kevneşopî ya hindî" bi nav dike û xwe jî wekî kesekî pir azadîxwaz şirove dike. Wê piştî hevaltiya 7 salan di 15ê gulana 2016an de li Mumbaiyê bi hevalê xwe Anmol re zewicî. Rao jî bi eslê xwe ji malbatekî konkanîaxiv tê.
Hestîbûn an jî çêbûna hestî (bi înglîzî: "Ossification")
Kiryara guherîna kirkirkê bo hestî wekî hestîbûn tê navkirin. Hemû kirkirkê laş naguhere bo hestî, hinek beşên laşê mirov bi temenê pêgehiştiyê jî her dimîne kirkirk. Di qonaxên destpêkê yên geşedana korpeleyê de, laşê korpeleyê ji perdeyên rîşalî û kirkirka ron (hîalîn) pêk tê. Di laşê korpeleyê de hestîbûn bi temenê 8-12 hefteyî de dest pê dike. Hestîbûn kirkirkê qalib digre û ji wî qalibê kirkirkê, şêweyî hestî awa dibe. Lê ne hemû hestî ji guherîna kirkirkê çê dibin, hinek hestî rasterast ji xaneyên bineratî yên bestereşaneyê, ango ji xaneyên mezenşîm (bi înglîzî: "mesenchyme") tên çêkirin.
Di laşê mirov de bi du awayî hestîbûn rû dide.
1.Hestîbûna di navbera perdeyan (bi înglîzî: "Intramembranous ossification")
2. Hestîbûna di nav kirkirkê (bi înglîzî: "endochondral ossification")
Her çiqas ev herdu rêk ji hev gelek cuda bin jî, li dawiya hestîbûnê, pekhateya hestiyên ko ji herdu rêkan çê dibin heman e.
Hestîbûna di navbera perdeyan.
355x355px
Çavkaniya hestîbûnê çîna xaneyên mezenşîm e. Xaneyên mezenşîm, xaneyên bineratî yên bestereşaneyê ne. Ji ber ko bestereşane ji xane û madeya binyad pêk tê, li derdora çîna xaneyên mezenşîm jî madeya binyad heye. Hestiyên pan ên kiloxê, hestiyên hinarikê (bi înglîzî: "zygomatic bone"), çeneya jorîn, çeneya jêrîn û hestiyên pirika mil (bi înglîzî: "collarbone") bi hestîbûna di navbera perdeyan ve ava dibin.
Di destpêka pêvajoya hestîbûnê de, xaneyên mezenşîmê nêzî hev dibin û li hin beşan çînên stûr ava dikin. Ji xaneyên beşên stûrbûyî ya mezenşîmê, hinek xane diguherin bo mûlûleyên xwînê, hinek xane jî diguherên bo xaneyên pêşengê hestî (bi înglizî: "osteoprogenitor / osteogenic cells"). Xaneyên pêşeng, xaneyên bineratî ne, diguherin bo xaneyên çêkerê hestî (bi înglîzî: "osteoblast"). Koma xaneyên çêkerê hestî wekî navanda hestîbûnê tê navkirin. Di qonaxa hestîbûnê de ne yek, lê gelek navendên hestîbûnê bi awayekî hevbeş kar dikin.
Xaneyên çêkerê hestî osteoîd der didin. Osteoîd madeya binyad (matrîks) a hîn nereqbûyî ye. Di nav çend rojan de bi kombûna xwêyên kalsiyumê, osteoîd req dibe. Bi reqbûna osteoîdê, xaneyên çêkerê hestî di nav osteoîdê de asê dimînin, paşê van xaneyan diguherin bo xaneyên hestî. Her ko xaneyên çêkerê hestî diguherin bo xaneyên hestî, pêşengê xaneyên hestî yên derdorê jî diguherin boy xaneyên çêkerê hestî.
Gava xaneyên çêkerê hestî ostoîd der didin derdora mûlûleyen xwînê, osteoîd dibe sedema çêbûna matrîksa kêranan (bi înglîzî: "trabecular matrix") û hestiyê îsfencî. Xaneyên çêkerên hestî yên li ser rûyê hestiyê îsfencî jî diguherin û dibin bergê hestî. Paşê, bergê hestî jî li ser hestiyê îsfencî çînek hestiyê pitew çê dike.
Hestîbûna di navbera perdeyan, di laşê korpeleyê 2-3 mehî de dest pê dike, heta ko temenê pêgehiştiyê didome.
Ji dayikbûnê (dema zayînê) de kilox û hestiyên pirika mil ên dergûşê bi tevahî req nîn in. Herwisa hestiyên kiloxê li hîn beşan bi hev re girêdayî nîn in. Ev rewş, di coga zayînê de derbasbûna dergûşê hêsantir dike.
Bi kurtasî, mirov dikare bi pênc gavan hestîbûna di navbera perdeyan bi awayekî kurt rave bike.
1.Xaneyên mezenşîm diguherin bo xaneyên çêkerê hestî û di navendên hestîbûnê de kom dibin.
2. Xaneyên çêkerê hestî, osteoîd der didin, bi kombûna xweyên kalsiyumê, xaneyên çêkerê hestî di nav osteoîdê de asê dimînin û diguherin bo xaneyên hestî (osteosîd)
3. Hestiyê îsfencî û bergê hestî çê dibe.
4. Li ser hestiyê îsfencî, hestiyê pitew çê dibe.
5. Lûleyên xwînê moxê sor çê dikin.
Hestîbûna di nav kirkirkê.
Di hestîbûna nav kirkirkê de, hestî cihê kirkirka ron (hîalîn) digire. Bi eslê xwe kirkirk naguherin bo hestî, lê kirkirk ji bo çêbûna hestî wekî qalib kar dikin. Her ko kirkirk hildiweşe cihê vala ji aliyê hestî ve tê dagirkirin bi vî awayî hestîyê nû li şûna kirkirkê de cih dibe. Hestîbûna di nav kirkirkê li gor hestîbûna navbera perdeyan, ji bo demek dirêjtir didome.
Hestiyên dirêj bi rêka hestîbûna di nav kirkirkê çê dibin. Herwisa hestiyên binî yên kiloxê, wekî mînak; hestiyê bêjingî (bi înglîzî: "ethmoid bone") jî bi heman rêkê çê dibin.
Çêbûna hestiyên dirêj 6 heta 8emîn hefteya ducaniyê de dest pê dike. Pêşî, hinek ji xaneyên mezenşîm diguherin bo xaneyên kirkirkê (bi înglîzî: "chondrocytes"). Xaneyên kirkirkê kirkirkepeykerê ava dikin. Kirkirkepeyker pêşenga hestiyepeykerê ye. Çêbûna kirkirkê bi çêbûna bergê kirkirk (bi înglîzî: "perichondrium") didome. Bergê kirkirk, perdeyek bestereşaneyê ye ko rûyê kirkirkê dapoş dike. Her ko diçe di kirkirkê de hê pirtir matrîks (madeya binyad) çê dibe û qabareya xaneyên kirkirkê yên di navenda kirkirkê zêde dibe. Lê di matrîksê de kombûna xwêyên kalsiyumê, rê li ber xurek û madeyên pêwist digire, xaneyên kirkirkê bêxurek dimînin û dimirin. Bi mirina xaneyan, di nav kirkirkê de hin valahî peyda dibin. Lûleyên xwînê ber bi nav valahiyê dirêj dibin û cih dibin. Bi vî awayî cihên vala hê firehtir dikin. Bi navbeynkariya lûleyên xwînê, xaneyên pêşengê hestî û xaneyên hilweşînerê hestî (bi înglîzî: "osteoclasts") jî digihîjin nav kirkirkê. Piraniya xaneyên pêşeng diguherin û dibin xaneyên çêkerê hestî. Bi çalakiya xaneyên hilweşînerê hestî û xaneyên çêkerê hestî, ji matrîksa reqbûyî, hestiyê îsfencî çê dikin. Xaneyên hilweşînerê hestî hinek ji hestiyê îsfencî têk dişkîne bi vî awayî kelêna moxê (bi înglîzî: "medullary cavity") peyda dibe.
Her ko kirkirk geş dibe hê pirtir mûlûleyên xwînê di kirkirkê re diçin. Têreçûna lûleyên xwînê ya nav kirkirkê, bergê kirkirkê çalak dike û diguherine bo bergê hestî. Xaneyên çêkerê hestî yên li bergê hestî, li derdora kirkirkê, li beşa doxê (bi grekî: "diaphysis") de gerdeniya hestiyê pitew (bi înglîzî:"compact bone collar") ava dikin.
261x261px
Dema temenê korpeleyê gihîşt du an jî sê mehî, geşbûna xaneyên hestî û leza çekirina hestî zêdetir dibe. Li kûrahiya gerdeniya hestî (bi înglîzî: "bone collar") de navenda hestîbûnê ya yekem tê avakirin. Çêbûna hestî li vê navendê dest pê dike. Dema ev guherîn rû didin, li aliyê din ve jî xaneyên kirkirk û şaneya kirkirkê li cemserên hestî de geşbûna xwe didomînin. Di heman demê de li beşa doxê de hestî cihê kirkirkê digire. Gava ko avakirina hestiyepeykerê korpeleyê çû serî, kirkirk tenê li du cihên hestî de dimîne. Di beşa gehê de rûyê hestiyên gehê bi kirkirka gehê (bi înglîzî: "articular cartilage") dapoşî dimîne. Herwisa hinek kirkirk jî di navbera cemserê hestiyê û doxê hestiyê de dimîne û wekî lewheya geşê (bi înglîzî: "epiphyseal plate") tê navkirin. Lewheya geşê ji dayikbûnê heta temenê pêgehiştiyê dirêjbûna hestiyan dabîn dike. Ango hestîbûn piştî ji dayikbûnê jî didome. Lewheyên geşê ji bo çêbûna hestî navendên duyem ên hestîbûnê ne. Navendên duyem a hestîbûnê heta temenê 21 saliyê çalak dimînin. Lê her ko mirov ji zaroktiyê derbasî temenê pêgehiştiyê dibe, çalakiya lewheya geşê ji ber bandora hormona geşê û hormonên zayendê kêm dibe. Paşê li kirkirka lewheya geşê jî hestîbûn rû dide, êdî ji vê gavê şûn ve dirêjbûna hestî radiweste.
Nûrheq yek ji wan navçeyên Gurgum a Bakûrê Kurdistanê ye. Navçe navê xwe ji Çîyayê Nûrheq ê girtiye
Navçe di sala 1971ê de bûye şaredarî û di sala 1990î de jî bûye navçe. Firehiya erdê navçeyê 634 km², bilindahî ji rûyê avê 1.500 m ye. 3 nehiye û 3 gund bi navçeyê ve girêdayî ne. Hejmara niştecihên navendê (sala 2000) 8.118 û bi giştî jî 17.260 bûn. Aborî li ser çandinî, xwedîkirina ajalan û mozhinguvê ne.
Reşîd Findî nivîskar û wergêrekî kurd e.
Reşîd Findî di sala 1948'an de ji dayik bûye. Wî xwendina xwe ya despêkî û navincî li Duhokê bi dawî aniye û ya amadeyî li bajarê Mûsilê bi dawî aniye. D sala 1981'ê de ji Kolîja Perwerdê – Zankoya Musilê, pişka zîndewerzanî (biyolojî) derçûye.
Reşîd Findî ji sala 1971'ê ta 2001'ê karê mamostayetiyê di çendîn xwendingehên cuda cuda de kiriye. Ew di sala 1971'ê de dest bi nivîsînê kiriye û bûye endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd.
Findî çendîn pile di Yekêtiya Nivîskarên Kurd e wergirtîne weke endamê desteka kargêrî, sekreter, çêgirê serokî, serokta li tayê Duhokêye yekêtiyê. Ew ji sala 2001'ê were û ta nihu weke endamê kara yê kurî zaniyarî kurd e û têde çendîn pile standîne weke çêgirê serok kurî û endam kur.
Mîrektiya Mansur (1543-1596) Ew ji hêla Halîl Xan ve bi hevalbendiya 24 eşîrên Kurd re hate damezrandin.Mîrîtî ji Sultaniye, Zencan, Ebher, Zerinkemer û çend bajarok pêk dihat.
Hin eşîrên Kurd ên di nav mîrektiye de êrişî bazirgan û karwanan kirin, bazirgan çûn ba Şah û gilî kirin.Şah ji vê rewşê aciz bû û sinoren Mîrîtî piçûkkır.
Gava Halil Han mir, kurê wî Devletyar şûna wî da bu Mir.Di dema Erişen Osmanî ya Azerbaycanê de, ji Devlet Yar re peywira parastina sînoran hat dayîn.
Ji ber vê yekê, bi fermana Şah; Hemî wilayetên Kerşeb, Zerinkemer, Secas, Zanjan, Sorluk, Keydar, Sebistan, Enguran, û Kancuka dane Mîrê Mansur. Hin ji van parêzgehan ji ber nakokiyên di navbera Kurd û Kızılbaş de wêran bûn, û Devletyar wan ava kir.
Her ku mîrekti xurttir dibû, xwesteka Devletyar ya serxwebûnê gur dibû û ew li dijî Şah'ra serî hilda.Li ser vê yekê, decidedah biryar da ku artêşek bişîne ser Devletyar, û Devletyar Enburan, ku ji vê yekê agahdar bû, tavilê dest pê kir ku li herêma bebistan kelek mezin ava bike.
Gava artêş nêzîkê Mîrê Reş Mansur bû, wê biryar stend ku bi şev wargeh saz bike, Devletyar bi yekcarî bi şev êrişî artêşê kir û artêşa,têkçûnek mezin xwar.
Şerefnameyê de wiha behsa vî şerî vısa dike;
"'Dayika Devletyar wê roja dijwar de, li dû hespê xwe dişopand û diqîriya, "Berê tirumbêlên van bigirin",li ser vê yekê tirumbêlên wan hatin girtin,Hin leşkerên ji artêşa Sefewî, ku ji ber vê têkçûna şermîn nexwestin hêrsa Shahah bikişînin, xwe li parêzgarê Geylan girtin
Di dema Shahah Abbas de, Devletyar hate girtin û bi 300 zabitî ve hate zincîr kirin, û piştî demekê ew hate darve kirin, ji ber vê yekê Mîr hate rûxandin.
Ravekirina derûniyê yan îzahkirina Derûnnasî, di psîkoanalîtîkê de armanca sereke ye û cihekê girîng digire. Psîkoanalîst lê dixebite ku, kesayetî, taybetî û binhişara nexweşê xwe rave bike, bigîhîje encamên berbiçav daku gorî wê li çareyan bigere.
Sigmund Freud kesê ku cara yekemîn behsa ravekirina derûniyê kiriye ye. Hemî rêbazên psîkoanalîtîkê (bo mînak hevpeyvîn, test, hîpnotîzma hwd) ji bo ravekirina derûniyê ye. Bêî ravekirinê nexweşiyên bingeha wan ne organîk in, nikanin bêne tedawîkirin.
Psîkoanalîst, kesê ku li tedawîkirina nexweşiyên psîkologîk ên ne bingeh organîk in digere ye. Psîkologên ku perwerdeya psîkoanalîzê dîtine dikarin bi psîkiyatrîstan re di nexweşxaneyan de yan li klînîkên taybet karê tedawîkirinê bikin.
Psîkolog an psîkanalîst perwerdeya bijîşkî (tibbî) nedîtine. Nikarin dermanan bidin an operasyonan anatomîk hwd bikin. Herwekî psîkologên ku perwerdeya psîkoanalîtîk nedîtine jî nikarin psîkoterapî bikin. Wekî tê zanîn derûnnasî bi serê xwe zanîstiyeke û gelek şaxên wê hene.
Antîdepresan an dijî depresyonê ji derman, rêbaz, tedbîr û binavkirinên li dijî depresyonê ne re tê gotin.
Dermanên antîdepresan ji gelek grûban pêk tê û gorî rade û taybetiya depresyonê tê bikaranîn. Bo mînak MAOI, TCA, SSRI, SSRE hwd. Her grûbek jî di nava xwe de li şaxan belav dibe. Dermanên antîdepresan mekanîzmaya neurolojîk ditetikînin an fonksiyonên wê qels dixînin.
Mîgren yek ji cureyên serêşê ye. Xwe bi pêlên êş dibihîzîne. Periyodên wê ji 4 saetan heya 72 saetan pêk tê. Ji pêlek heya ya din serî naêşe lê nexweş dikeve xofa pêla nû. Berê cureyên serêşê nedihate zanîn, hemî wekî "serêş" dihate binavkirin. Lê îro gorî bingeha xwe bûye mijara şaxên zanîstiyê. Mîgren ketiye para neurologîyê.
Êşa mîgrenê nîvmezin an an mezin e. Di alîkî serî de cîh digire û ku asta êş mezin be, jiyana rojane ya nexweş asteng dike û herwekî derdorê wê jî aciz dike. Êş xwe wekî gurminiyan bi periyoda lêdana dil dide der. Mîgren bi pirranî xwe di jinan de dide der. Ev jî nîşan dide ku mîgren hem bingehlaşî ye û hem jî nexweşiyeke bingeh-psîkolojîk e. Ango jiyana civatî, malbat, stres hwd. di mirov de hin nexweşiyên psîkosomatîk jî çêdike.
Laşê mirovê pêgehiştî 206 hestî lixwe digire.
Li gor şêweyî xwe, di laşê mirov de pênc cor hestî heye.
Hestiyepeyker (bi înglîzî: "skeleton") beşek ji peykerekoendama laşê mirov e. Peykerekoendama mirov li gel hestiyan, kikrkirk, jê, geh û bestereşane jî li xwe digire. Laşê mirovên pêgehiştî ji 206 hestiyan pêk tê. Hestî ji bo masûlkeyan bingehek req dabîn dike, bi vî awayî masûlke xwe li hestiyan ve girê didin û li ser wan cih dibin. Hestî corek ji bestereşaneyê ye. Endamên wekî mejî, pişik, dil û hwd ji aliyê hestiyepeykerê ve tên parastin. Herwisa xaneyên xwînê di hestî de tên berhemkirin, xwêyên wekî kalsîyum fosfor û magnezyum di nav hestiyan de tên embarkirin.
Corê hestiyan li gor şêweyê wan.
Li gor şêweyî xwe, di laşê mirov de pênc cor hestî heye; hestiyê dirêj, hestiyê kurt, hestiyê pan, hestiyê bêserûbin û hestiyê kunciyî.
Hestiyên ko dirêjiya wan ji firehiyan wan zêde ye wekî hestiyên dirêj tên navkirin. Hestiyên dirêj doxek dirêj a lûleyî li xwe digirin. Ji hestiyên mil û destê, hestiyên bazû, kewere û zende, şeyên dest û tilî hestiyên dirêj in. Herwisa ji hestiyên ling û pêyê; hestiyê ran, qamîşe, telezime, şêyên pê û pêçî jî mînak in ji bo hestiyê dirêj.
Hestiyên pan vê navê ji ber rûyên xwe yên pan girtine. Hestiyên pan ji bo girêdana masûlkeyan rûyek fire dabîn dikin û şaneyên nerm ên li bin xwe diparêzin. Hestiyên kiloxê yên li tasa serî, hestiyên bêrokê, parsû, hestiyê qefesa sîngê mînak in bo hestiyên pan.
Li hestiyê kurt, firehî û dirêjiya hestî hema wekhev e. Hestiyên meçeke yê dest û hestiyên bazinê pê mînak in ji bo hestiyê kurt.
Hestiyê kunciyî (bi înglîzî: "sesamoid bones") hestiyên hûrik û piçek glover in. Ji ber ko dişibin tovê kunciyê vê navê girtine. Hestiyê kunciyî di nav jêyan de cih digire. Jê,masûlkeyan bi hestîyan ve girê didin. Li gehan pestoya li ser jêyan zêde ye, hestiyên kunciyê jêyan ji hêza pestoyê diparêze. Hestiyê kulavê çokê mînak e ji bo hestiyê kunciyî. Hin caran hestiyên kunciyî wek hestiyê kurt jî tê polenkirin.
Hestiyên bêserûber Xwediyê şêweyêk diyarî nîn in bi gelemperî teşeyê wan aloz e û naşibin hestiyên din. Hestiyê birrbirreyê, hestiyên rûyê mirov mînak in ji bo hestiyên bêserûber.
Palpiştkirin û Parastin.
Hestî binkeyek req dabîn dike ji bo cihbûn û girêdana masûlkeyan. Endamên navî yên laş diparêze. Destek dide ji bo çêbûna bejnûbala mirov. Hestiyên qefesa sîngê dil û pişikan diparêze, hestiyên kiloxê demaxê dorpêç dike û diparêze, hestiyên birrbirreyê dirkepetikê diparêzê û hestiyên hewzê hêlînek awa dike ji bo endamênkoendama herisê, endamên zawûzeyê û endamên koendama mîzê.
Livîn.
Hestî cihê girêdanê ne ji bo masûlkeyên peykerê. Gava masûlke girj dibin û xav dibin hestî jî bi navbeynkariya gehan dilive, bi vî awayê ew beşa laş jî dilive.
Berhemanîna xaneyên xwînê.
Xaneyên xwînê di nav corek bestereşaneyê ya bi navê moxê hestî de tên berhemanîn. Moxê hestî du cor in, moxê sor û moxê zer. Xaneyên xwînê ji aliyê moxê sor ve tê berhemkirin. Moxê sor li beşa hestiyê îsfence yê hestî de cih digire. Moxê sor ê hestî xaneyên bineratî li xwe digire. Xaneyên bineratî yên moxê sor hemû cor xaneyên xwînê berhem dikin.
Di laşê mirovê têgihîştî de moxê sor tenê li hin beşên tewerepeykere de heye.
Wekî mînak, hestiyê kiloxê, hestiyên birrbirreyê, parsû, hestiyê sîngê û hestiyê qorikê moxê sor ê hestî li xwe digirin. Herwisa hestiyê ran û hestiyê bazû jî moxê sor li xwe digirin.
Enbarkirina mîneralan û Çavkaniya enerjiyê.
%90ê ji mîneralên kalsiyum û fosfar ên laş di hestî de tên enbarkirin an jî ji hestî tê berdan. Asta kalsiyuma laşê mirov ji aliyê hormonên kalsîtonîn û parathormonê ve tê rêkxistin.
Ji boy dirustkirin û bikaranîna molekula ATP (Adenozîna sê fosfatî) û molekûlên asîdên navikî (nukleyî); ARN (Asîda rîbononukleyî) û ADN (Asîda deoksîrîbonukleyî) pêdivî bi fosforê heye.
Gava di xwîna mirov de rêjeya kalsiyum an jî fosforê ji asata asayî nizimtir dibe, hinek ji bestereşaneyên hestî hildiweşin û mîneralan ji hesti der didin nav xwînê. Bi vî awayî rêjeya fosfor û kalsiyumê dîsa ber bi asta asayî ve bilind dibe.
Li gel enbarkirina xwêyan, di doxê hestiyên dirêj de di nav moxê zer ê hestî de, çewrî jî tê enbarkirin, Gava pêdivî pê hebe,ev çewriya li moxê zer, ji bo bi destxistina enerjiyê tê bikaranîn.
Beşên hestiyepeykerê.
Hestiyepeykere mirov dabeşî du pişkan dibe.
Hestiyepeykere mirov dabeşî du pişkan dibe;
1. Tewerepeyker (bi înglîzî: axial skeleton)
2. Pelepeyker (bi înglîzî: appendicular skeleton)
Tewerepeyker.
Tewerepeyker tewereya navendi ya laş e. Tewerepeyker ji hestiyên kiloxê serî, hestîkên bihîstinê yên guhê naverast, hestiyê ziman (bi înglîzî: hyoid bone), birrbirreya piştê û qafesa sîngê pêk tê.
Kilox.
Kilox mejiyê diparêze û destek dide bo pekhateyên ser rûyê mirov. Kilox ji 22 hestiyan pêk tê û hestiyên pan û hestiyên bêserûber li xwe digire. Di laşê mirovê pêgihîştî de 21 heb ji hestiyên kiloxe bi gehên nebizew in, tenê 1 hestiyek kiloxê, hestiyê çena jêrîn bi geha bizew e.
Birrbirreya piştê.
Birrbirreya piştê ji 26 hestiyan pêk tê.
Birrbirreya piştê ji stûna hestiyên birrbirreyê pek tê. Ango gellek hestiyên birbirreyê mîna stûnek li ser hev rêz dibin, em ji vî stûna hestî re dibêjin birrbirreya piştê.
Di nav kuna hestiyên birrbireyê de dirkepetik derbas dibe. Stûna hestiyên birrbirreya piştê, dirkepetikê dipêçe û diparêze. Temenê dergûştiyê de, di laşê mirov de 33 heb hestiyê birrbirreyê heye, lê her ko temenê mirov zêde dibe, mirov mezin dibe, hinek hestiyên birrbirreyê bi hev re dizeliqin. Stûna birrbirreya piştê ya mirovek pêgehîştî ji 26 hestiyan pêk tê. Ji vana 24 heb birrbirre ne, yek hestiyê sêbende (bi înglîzî: "sacrum)" û yek jî hestiyê qilênce (bi înglîzî: coccyx) ne. Birbireya piştê ya mirov dabeşê 3 beşan dibe; birbirreyên stû (7), birrbirreyên sîngê (12) û birrbirreyên kêlekê (5) Li stûna birrbirreyê de di navbera tenê birrbirreyan de xepleyek (disk) kirkirkî heye. Navê vê kirkirkê, xepleya navbera birrbirreyê (bi înglîzî:"intervertebral disk") ye. Xepleya kirkirkî birrbirreyan bi hev re girê dide, lê nahêle hestiyên birrrbirreyan bigihîjin hev û ziyan bidin hev.
Qefesa sîngê.
Qefasa sîngî ji parsû û hestiyê sîngê pêk tê.
Qefesa sîngê ji 12 heb birrbirre, 12 cot parsû, kirkirkên parsûyan û hestiyê sîngê pêk tê. Birrbirreyên sîngê li aliyê paşî, parsû li herdu kêlekê û hestiyê sîngê jî li aliyê pêşi ya qefesa sîngê de cih digirin. Qefesa sîngê bi eslê xwe kelênek e ko di nav wê de dil û pişik cih digirin. Karê serekî ya qefesa sîngê parastina dil, pişik, borrîhewa û soriçikê ye. Qefesa sing destek dide hestiyên piştêniya sîngê. Herwisa ji bo navpençik, masûlkeyên piştê, yên sîngê, yên stû û milan bingeha girêdanê ye.
Hestiyê sîngê.
Di laşê mirovên pêgehiştî de hestiyê sîngê hestiyek dirêj û pan e, li ser dîwarê pêşî ya qefesa sîngê de di navbera parsûyan de cih digire. Li gel parsûyan, dil û pişikan diparêze. Hestiyê sîngê ji sê hestiyên bi hev re zeliqî pêk tê û dişibe xencerek. Hestiyê beşa jorîn hestiyê herî fire ye, dişibe destika xencerê û wekî manubriyum ("manubrium") tê navkirin.
Parsû.
Parsû hestiyên dirêj, kevaneyî û pan in Parsû li aliyê paşîya qefesa sîngê, ji herdu aliyên birrbirreyên sîngê ber bi pêşiyê, heta hestiyê sîngê dirêj dibin. Parsû kelêna singê (singekelên) ava dike. Hemû mirov, mêr û jin xwediyê 12 cot parsûyan e. Hemû cotên parsûyan li aliyê piştê, rasterast bi birrbirreyên sîngê ve girêdayî ne.
7 cot parsûyên mirov, wekî parsûyên rasteqîn, 5 cotên parsûyan jî wekî zirparsû tên navkirin. Her yek ji parsûyên rasteqîn bi navbeynkariya kirkirkên parsûyê, rasterst bi hestiyê sîngê ve girêdayî ne.
Sê cotên zirparsû (parsûyên 8.,9.,û 10.) pêşî bi kirkirkê parsûya 7em ve girêdan ava dikin, paşê bi navbeynkariya kirkirka parsûya 7emîn hersê parsû bi hestiyê sîngê ve tên girêdan, ango sê coten zirparsû yek bi yek, rasterast bi hestiyê sîngê ve girê nabin.
Du cotên zirparsû bi hestiyê sîngê ve girêdayî nîn in, loma wekî parsûyên serbest tên navkirin.
Pelepeyker.
Pelepeyker ji piştêna sîngê, mil û destan, ling û pêyan û piştêna hewzê pêk tê.
Piştêna sîngê.
Hestiyên ko herdu milan bi tewerepeykerê ve girê didin, piştêna sîngê pêk tînin. Piştêna sîngê du cor hestî, hestiyê pirika mil û defe (hestiyê bêrokê) li xwe digire. Beşa çepê û ya rastê ya piştêna sîngê bi hevdu re girêdayî nîn in. Loma her beş ji hevdu cuda, bi awayekî xweser dikare kar bike. Pirika her beşê bi navbeynkariya gehek bizêw bi tewerepeykerê ve girêdayî ye. Ev rewş firsend dide tewahiya piştêna sîngê ko bi hesanî bilive û bi vî awayê jî livîna her mil û sermilê hêsantir bike.
Her mil û destek mirov ji 30 hestiyan pêk tê.
Her mil û destek mirov ji 30 hestiyan pêk tê. Hestiyên mil û dest bi gehên bizêw bi hev re girêdayî ne.
Mil ji du beşan pêk tê, jorê mil û jêrê mil. Jorê mil ji hestiyek, jêrê mil ji du hestiyan pêk tê. Hestiyê beşa jorê mil wekî hestiyê bask (hestiyê bazû) tê navkirin. Ji herdu hestiyên jêrê mil, hestiyêyê stûr û kintir, wekî kewere tê navkirin. Kewere li aliyê tiliya mezin a dest de cih digire. Hestiyê dirêjtir û ziravtir ê jêrê mil jî wekî hestiyê enişkê (hestiyê zende) tê navkirin. Hestiyê enîşkê li aliyê tiliya qilîçkê ya dest de cih digire. Hestiyên jêrê mil, ango kewere û hestiyê enîşkê li kêleka hev ji enîşkê heta zendê dirêj dibin û bi hestiyên meçeke yên dest ve girê dibin. Hestiyên meçeke heîşt in. Li zendê destê de bi du rêzên bi awayekî çar û çar rêz dibin. Rêza aliyê jêrê mil bi kewereyê re, rêza aliyê dest jî bi hestiyên şeyê dest ve girêdayî ne. Hestiyên şeyê dest pênc in û li kefa dest de cih digirin. Her yekî ji şeyên dest, bi tiliyekî ve girêdayî ye.Hestiyên tiliyên destê 14 ne. Tiliya mezin ji du hestiyan, tiliyên din ji sê hestiyan pêk tên.
Piştêna hewzê ya jin û zilaman ne yek e.
Piştêna hewzê pêkhateya bi şeweyê bazinî ye li jêrê zikê mirov de cih digire. Piştêna hewzê ling û pêyan bi tewerepeykerê ve girê dide. Ji ber ko piştêna hewzê li bin giraniya laş de ye û berpirse ji bo livîna laş, piştêna hewzê bi besterên zexm, bi tewerepeykerê ve girêdayî ye. Piştêna hewza mirov ji hestiyên qorikê, hestiyê sêbende û hestiyê qilênce pêk tê. Piştêna hewzê ya jin û zilaman ne yek e. Dema ji dayikbûnê, dergûş di nav hestiyên qorikê derbas dibe. Loma divê firehiya piştêna hewzê bi têra xwe zêde be ko serê dergûşê tê de derbas bibe. Bi gelemperî piştêna hewza jinan ji hestiyên siviktir pêk tê. Herwisa hewza jinan bi qasî ya zilaman ne kur e û hê pirtir bi şêweyî bazinî ye.
Her ling û peyek ji 30 hestiyan pêk tê.
Anita Hassanandani, (li Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) lîstikvaneke hindî ye ku di fîlmên bi zimanên hindî, telugû û tamîlî de lîstikvaniyê kiriye. Anita Hassanandani, herî zêde bi rolên xwe yên di fîlmên "Anjali", "Shagun Arora" û "Vishakha Khanna" tê naskirin.
Hesenandani di 14ê nîsana 1981an de li Mumbaiyê ji dayik bûye û bi eslê ji malbateke sindî ye. Hesenandanî, di 14ê çiriya pêşîn a 2013an de li Goayê bi pisporî bazirganiyê, Rohit Reddy re zewicî. Di 10ê çiriya pêşîn a 2020an de ducaniya xwe di vîdeoyeke Instagramê de ragihand. Zaroka wan ên kur di 9ê sibata 2021an de hate dinê. Navê Aarav Reddy, li zaroka xwe danîn.
Dælivannet, goleke di nava sinorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. Gol li binê girê Kolsåsê li aliyê rojhilat ve cih digire. Di golê masî hene û jiyana gelekî cûreyê cihêreng ên teyran li ser golê hene.
Her wiha bibînin.
Lîsteya golên Norwêcê
B. Welatevîn, bernavê nivîskar, mamoste û wergêrekî kurd e. Welatevîn di sala 1953an de li gundê Fûmê yê bajarokê Licê hatiye cîhanê.
B. Welatevîn mamosteyekî kurdî ye. Li Swêdê dijî. Di amadekirina gelek pirtûkên perwerdeya dibistanê de digel mamosteyên wekî Amed Tîgrîs û Zinar Soran û hwd xebitiye. Berhemên girîng ji bo perwerdeya berî dibistanê û polên dibistanê amade kiriye.
Xwedî û berpirsê saziya "Kurdiska Pedagogiska Centrum" ("Navenda Pedagojîk a Kurdî") ye.
Bi navê xwe yê nasnameya fermî ya Tirkiyeyê M. Hakkı Balta ye.
Berhem.
¤ Dersên Kurdî - Bo pêngava bilind û Lîseyî
¤ Dersên Me - 1 Bo polên 3,4,5
¤ Dersên Me - 2 Bo polên 4,5,6
¤ Laliş-1 Bo asta nizim. Ji bo perwerdeya kurdî ya zarokên kurdên Êzîdî
¤ Laliş - 2 Bo asta navîn. Ji bo perwerdeya kurdî ya zarokên kurdên Êzîdî
¤ Gulbihar Kurdî Kurmancî-1 -Bo polên 3,4,5
¤ Gulbihar Kurdî Kurmancî-2 - Bo polên 4,5,6
¤ Bavo Bûye Bostan Çîrokek gelerî
Mjøsa, goleke di nava sinorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. Gola Mjøsa yek ji golên herî mezin ên Norwêcê û Ewropayê ye. Kûrahiya golê 449 mêtro û ji asta deryayê 121 mêtro bilind e.
Iron Dome (bi kurdî Qubeya Hesinî,), pergaleke mobîl a parastina asmanî ku parçeyek ji sîwana parastina asmanî ya Îsraîlê pirtebeqe ye.
Hebûna vê pergalê bo Îsraîlê gelek girîng e. Lewra Îsraîl dewletek dirêj û teng e. Dirêjiya wê 470 km, cihê herî fire yê Îsraîlê jî 135 km ye. Herwiha derdora Îsraîlê jî bi dijminan tije ye ku bajarên wê di menzîla moşek û avêtinên topa de ye. Navbera xaze-tel avîv 71 km, xaze-qudsê jî 76 km ye ku ev dûrahî gelek hindik in bo parastina Îsraîlê. Ji ber van hemû sedeman pêwîstiya îsraîlê bi pergalek weke iron dome (quba-qaba hesin) heye.
Îsraîl, di dema êrîşên Hamas û Hîzbullahê zêde bibûn, bo parastina deverên niştecihiyê û stratejîk vê projeyê dabû dest pê kirin û di sala 2011an de xiste xizmetê. Piştgira dewletên yekbûyî yên Emerîka bo vê projeyê gelek hêsantir kir ku ev proje pêk were. Iron dome, ji bo îmhakirin û sekinandina moşekên menzîlkurt û topên piyade hatiye dîzaynkirin. Pergal, bişev û biroj, di baran û mij, di hemû şertên hewayî de bibandor e.
Pêvajoya bipêşxistinê.
Di şerê duyem ê Libnanê de, li hayfa û bakurê Îsraîlê derdora 4000 moşek li Îsraîl ketin. Êrîşên moşekî bûn sedema kuştina 44 sivîl û birîndarbûna bi sedan kesa.
Herweha li başûr, di navbera salên 2000-2008an de di serî de hamas ji xazeyê li hember xaka îsraîlê bêyî ji hev cûdakirina sivîl û leşkera bêhtir ji 8000 êrîşên moşekî û hawanî pêk anî. Moşekên hatin emilandin hama bêje tevê wê moşekên Kassam yên ku xwudî avahiyek hêsan in. Nêzî milyonek îsraîliyên li başûr dijiyan, di menzîla moşekan de bûn û ev rewş xeteriyek ciddî li ser hemwelatiyan çê dikir. Ev û sedemên mîna vê bûn sedem ku Îsraîl pergala parastina asmanî ya îrtîfaya ketandî (nizm) pêş bixe.
Sibata 2007an de wezîrê parastina Îsraîl amîr peretz, li hember moşekê menzîlkurt pergala parastina asmanî ya Iron Dome hilbijart. Proje di eslê xwe de 2005an de hatiye dest pê kirin. Di tîrmeha 2008an de moşekên Tamîr yên ku di Iron Dome de tên emilandin testa xwe serkeftî pêk anîn û salek şûnde di testên wezîrtiya parastinê de çend rêzemoşekên Kassam û katyûşa bi serkeftî dan sekinandin.
Herweha pergal moşekên di testan de hatin emilandin, yên ku dê bikevin cihê niştecîhî û cihê beyar ji hev naskiriye û bi wî awayî yên ku dê bikevin ser bajêr daye sekinandin. Di adara 2011an de Iron Dome ji aliyê artêşa Îsraîl kete falîyetê.
Îsraîl di projeya iron dome de ji budceya xwe pir hindik pere xerc kiriye. Piraniya projeyê ji aliyê dya ve hate fînansekirin. Di sala 2011an de di rapora senatoya dya de hatiye weşandin hate diyarkirin ku ji 1 milyar dolarî zêdetir vebergênan hatiye kirin.
Taybetmendiyên pergalê.
Pergal, li hember moşekên menzîlkurt û 155 mm muhîmatên topan hatiye dîzaynkirin. Li gor berhemdarê wê, iron dome di şert û mercên neyînî de bişev û biro di heman demê de kare bersivê bide gefan.
Radara pergalê weke m-2084 tê binavkirin. Avêtina moşeka serwext dike û rêgeha wê dişopîne. Pergala rêvebirina şer û kontrola çekan, li gor daneyaên hatine dayîn cihê ketina moşekê dihesibîne û biryara hebûna gefê dide. Ger moşek li ser deverên niştecihî gefek ber bike, moşekek bergiriyê tê berdan.
Iron Dome dijberî pergalên parastina asmanî bi awayek belav tên bicîhkirin. Her lançerek 20 moşekên tamîr hildigre serxwe tê bicîhkirin û bi saya têkiliyên bêkablo ji dûr ve biewlehî tên xebitandin. Her bataryayek iron dome nêzîkî herêmeke 150 kîlometreçarçik diparêze.
Moşekên tamîr yên di iron dome tên xebitandin maxsîmûm, xwudî 2,2
Mach lezê û cot birêvebirî (guidance) ne. Di merheleya berdan û pêdeçûnê de birêvebiriya aktîf, di merhelya termînal de birêvebiriya enfarûj (infrared) tê emilandin. Heman demê de moşekên tamîr xwudî taybetmendiya devgîrka proximity e ku dema moşek yekser li moşeka dijberî nekeve di nêzê wê de diteqe ku wê îmha bike.
Maliyet.
Iron Dome jiber beramberî moşekên kassam pir buha ne tên rexnekirin. Her moşeka tamîr li gor texmînan derdora 20.000-50.000 dolar e lêbelê moşekek kassam bi 800 dolar tê avakirin. Ji ber vê çendê îsraîl, hewl dide pergalên lazer yên ku di gel iron dome bixebite saz bike. Ji bo di êrîşên dijwar de kêşeya cebilxane û maliyet nekêşe gelek veberhênanê li vê qadê dike.
C-dome.
Rafael, cotmeha 2014an de versiyona iron dome ya deryayî da naskirin. Pergal li hember amûrên bêmirov yê hewayî, moşek û moşekên seyrê tê pêşxistin. Pergal li ser keştiyê dewriya deryayê, korvet û heya li platformên neftê dişên saz bibin. Hêzên deryayî yê Îsraîl plan dikin ku C-dome di korvetên di sinifa sa'ar 6 de bikar bîne.
2. https://tirsik.net/index.php?mijarid=34269&hemu=on. tirsik.net. 13 gulan 2021
Senar Mamedî, Siyasetmedarê Kurd, di sala 1924ê de li gundê Hecîcefan ser bi bajarê Selmasê hate dinê.
Senar Mamedî di sala 1924ê de li gundê Hecîcefan ser bi bajarê Selmasê hate dinê. Senar di 17 salî ya xwe de kete nav rêzên ciwanên demokratên Kurdistanê. Piştî navçûna Komara Kurdistanê Senar bû berpirsyarê Hizba Demokrat a beşa Bakurê Rojhelat. Di sala 1950 dema serokwezîrî ya Dr. Mosediq de Senar bû namzedê mecilsa şoraya Milî. Ew babet bû sebeba naskirîna wî di nav Îranê û Rojhelatê Kurdistanê de. Sala 1961-62 Senar dijî rêjîma Şahê Îranê dest bi xebata çekdarî kir.
Di sala 1965-67 Senar bo alîkarî kirina ji bo şoreşa Başûrê Kurdistanê derbasî Başûr bû. Mixabin di sala 1970 de Senar li Başûr Kurdistanê de brîndar ket û piştî về radestê Îranê nefret kirin û heta 1979 li zindana Şah de girtî ma. Senar di Cotmeha 1979 di dema şorşa gelê Îranê de Azad bû. Di bihara 1980 paşî ku Hikûmeta Xomeynî hat ser kar û mafê kurdan înkar kirin, Senar carek din dest bi xebata çekdarî siyasî icar li hember rêjîma Xomeynî kir. Hêza bi serokatî ya Senar digihîşte 1000 Kesan.
Senar Mamedî li Swêdê xebatên xwe yên siyasî domand û heta niha 3 pirtuk li ser dîroka Kurdistan, bi tayibet herêma Selmas û serpêhatiyên şoreşa về demê hatine çap kirin û ya 4an jî di bin çapê de ye.
Senar di 85 saliya xwe a ku pir bi xebat û têkoşin ji bo rêzgariya Kurdistanê, di xeribiyê de paşî çendin sal li derveyê welat di 15ê Tebaxê 2009 li bajarê Stokholmê çû ser dilovanî ya xwe.
Davut Özalp, nivîskarekî kurd e.
Özalp di salên piştî 1975an de, li navçeya Qelqelî (Özalp) ya Wanê hatiye dinê.
Ji sala 1993an heta niha di nava kar û barê rojnamegeriyê de ye. Piştî salên 2000î di rojnameya Azadiya Welat de karê edîtoriyê kiriye... Bi damezrandina Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) re di vê ajansê de dest bi kar kiriye û berpirsiyariya beşa kurdî kiriye. Di 2007-2008an de edîtoriya kovara lêkolîn û lêgerînên zanistî ZENDê kiriye. Di gelek kovar û malperên kurdî de, nivîsên wî hatine weşandin. Her wisa xwediyê kovara Kürt Tarihi yê berê û yek ji damezrînerên Weşanxaneya Peywendê ye.
balafira şer, amûrên hewayî yên ku di şeran de ji bo armancên li ser av û bejahiyê bombebarankirin, balafirên din tehrîbkirin, keşîfkirin, personel û muhîmat veguhestinê ji ali hêzên çekdar ve tên emilandin. taybetî yên ji bo neçîr û bombebaranê tên emilandin weke balafira şer an helîkoptera êrîşê tên binavkirin.
cûreyên balafira şer.
balafirên leşkerî, di 4 beşan de tên tesnîfkirin: neçîr, bombebaran, neçîr-bomberan û barkêşî. li gor erkên xwe, moşeka ji hewa ber bi erdê ve (agm), moşeka ji hewa ber bi hewa ve (aam) û top karin hilgrin. herweha bo tespîtkirina armanc û hedefan jî radar an poda karin hilgirin. balafirên neçîrvan, di nav xwe tên senifandin: balafirên hewa yên raserî, gelemperî yek-kesî, bilez û xwedî îrtîfayên bilind in (mig 25, su 27, f 14-a,f 15-c): balafirên êrîşê, di navbera 15-20 ton xwedî yek motor û hêza agirî ya zêde ne(f-16c, mirage 2000, mig 29, f-18c, mig 23, f-15c): balafira piştgiriya êrîşê, (biçekên pir giran hilgirtî û gelrmperî hêzên bejayî yê dijmin dixe bin zextê (mig 27, su-25, jaguar, av 8b harrier, a-10)).herweha balafirên weke pêrew (heyalet) tên zanîn ku di radaran de xuya nakin jî hene ("northrop" grumman b-2 spirit balafira bombebaranê, f-117 nighthawk û f-22 raptor balafira neçîrvan)
Xançepek, Taxa Filla Taxa Filehan, taxeke Sûra Amedê ye ku dîroka wê bi qasî Amedê kevn e. Ji taxên ewil yên Sûrê ye. Ji bilî taxê Xançepekê, navê herêmeke di hundirê Sûrê de ye. Ji gelek taxan pêk tê. Navên ku dewletê li wan taxa kirine "Hasırlı", "Savaş", "Fatihpaşa", "Dabanoğlu" û "Süleyman Nazif", yanê mirov kare bêje ji minareya Çarling û heya ber bi sûrên Deriyê Rojhilat (Deriyê Nû, Yenîkapiyê) ve Xançepek tê hesêbê. Di nav gel de berê weke Taxa Filehan an Taxa Filla dihat zanîn.
Di vê herêmê de an taxê de gelek neteweyên cûda bi hev re dijiyan. Cihû, fileh, asûrî û keldanî û ermenî her çiqas di taxên cûda de bûn jî her kes bi dînê xwe dijiya. Di vê taxê de dêra ermeniyan, keldaniyan û ya asûriyan hene. Herweha mizgeftên kevn jî tê de hene. Dêra Dayika Meryem jî di vê taxê de ye.
Di sala 1948an de piştî avabûna dewleta cihûyan Îsraêl, cihû vê taxê diterikînin, pêşî diçin Stembolê û ji wir de jî diçin Îsraêlê. Piştî hereketa Kîprosê ya Tirkiyê jî tax yekcarî ji filehan vala dibe. Niha ji bilî 6-7 malbatên ermenî yên fileh li Sûrê nemane.
Di salên 2015-2016an de di şerê xendekan de ev tax cihê herî dijwar yê şer lê diqewimî bû. Heya ku eniyên sereke yên Yekîneyên Parastina Sivîl (YPS) ev tax bû. Bazara Mast, minareya Çarling, mizgefta Kurşunlû û dibistana seretayî ya Silêman Nazif eniyên sereke yê YPSyê ku şerê giran tê de bû, daxilê Xançepekê bû. Ji ber şer tax zirar û ziyanek pir mezin dît. Hama bêje tax bi temamî xera bû hate xerakirin. Niha ji Minareya Çarling wêdetir têketin qedexe ye. Ji pişta minareyê ve dora taxê bi sacên demir hatine dorpêçkirin.
Tîr darikê yan asinkek zirav û û dirêj û seriktûj ye. Tîr ji kevanê têt avêtin.
Tîr berê bo nêçîrê û di şerran de dihatin bikaranîn. Niha zêdetir di werzişa tîravêjiyê de bi kar tên.
Danasîna serokwezîr ji hêla Serokê Komara Polonyayê Lech Kaczyński (2007)
a>, Donald Tusk û José Manuel Durão Barroso di Kongreya Partîya Gel a Ewropî de (2009)
Donald Tusk û Marek Belka, Serokê Banka Netewî ya Polonya (2012)
Donald Françîşek Tusk (rojb. 22 nisanê 1957 li Gdańsk) – sîyasetmedarê Polonî, yek ji avakerên Kongra Lîberal û Demoqratîk (1990) û Platformê Hemwelatî (2001) û serokê wê di salên 2003–2014, di salên 2007–2014 Serokwezire Komara Polonya yê. Di salên 2014–2019 Serokê Komîte ya Ewropa, ji sala 2019 Serokê Partîya Gel ya Ewropî.
Roja zimanê kurdî yan jî Roja cejna zimanê kurdî, her sal di 15 gulanê de ji aliyê partî û saziyên kurd ve tê pîrozkirin. Di pîrozbahiyan de bal dikişînin ser zextên asîmîlasyonên ku li ser zimanê kurdî tê kirin. Bi taybetî rewşa zimanê kurdî, asîmîlasyon û astengkirin ên li hemberî zimanê kurdî ku li Bakurê Kurdistanê ye, ji aliyê partî û saziyan ve tê niqaşkirin.
Di 15ê gulana 1932an de li paytexta Sûriyê Şamê ji aliyê Mîr Celadet Bedirxan ve yekemcar Kovara Hawar tê çapkirin. Kovara Hawar, 23 hêjmarên destpêkê bi tîpên erebî bi kurdî û 34 hêjmarên dawî bi tîpên latînî bi kurdî dertê. Di sala 1987an de Firat Cewerî diçe Şamê û hemû hejmarên kovarê di du cîldan de kom dike û di 15ê gulana 1998an de ji ber ku ev salvegera derketina kovarê ye diweşîne. Ev roj her sal ji aliyê saziyên çandî û partiyên siyasî ve wekê roja cejna zimanê kurdî tê pîrozkirin.
Daxûyaniyên saziyan.
Di pîrozbahiya Cejna zimanê kurdî de gelek sazî û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê bal dikişînin ser zextên ku ji aliyê dewleta Tirkîyeyê ve li ser zimanê kurdî tê bikaranîn, tînin ziman. Ji aliyê partî û saziyan ve daxwaza perwerdeya bi zimanê kurdî û daxwaza rawestandin a asîmîlasyona li dijî zimanê kurdan tê kirin
Bîrkan di mejiyê mirov da wekî xêvjimêran (komputeran) di nava hin prînsîban da dixebite. Bîrkan fonksiyonên bîranînê idarê dike.
Du şaxên bîrkanê hene: Bîrkana demkurt û bîrkana demdirêj. Tiştên ku nû digihîjin bîrkanê berê di radeya bîrkana demkurt de tê parastin û heger ceribandin, girîngî û hilbijartina mejî ji bo vê tişta nû tunebe ew tê jibîrkirin. Berevajî wê heger hebe digihîje radeya bîrkana demdirêj, li wir tê parastin.
Ewa Farna (z. 12 Tebax 1993), stranbêja Polonî-Çekî. Wî pênc albûmên studyoyê yên bi zimanê Polonî û çar Çekî derxist û ji bo wan hem li Polonya û hem jî li Komara Çekî sertîfîkayên platin û zêr stendin. Farna stranbêja herî ciwan e ku li Komara Çek di warê bazirganî de serketî ye. Wî di 2013 de SuperStar ya Çek û Slovakî, di 2014 de li ser X Factor (Polonya) wek jurî kar kir, û naha li Idol (Polonya) endamê juriyê ye. Çile 12, 2018. "Never Enough" ji hêla Loren Allred ve. Konser 2018, Tel Aviv, Israîl. Di heman demê de ji bo temsîlkirina Slovakya jî tê zanîn. Di "Rizgar" de ji hêla Anggun. Pêşbaziya Strana Eurovision 2008. Li Belgrad, Sirbistan.
Farna di 12-ê Tebaxa 1993-an de ji malbatek Polonî ku li gundê Vendryně yê nêzîkê Třinec, Komara Çek rûniştibû, hat dinê. Wî dibistanek seretayî ya Polonî li Vendryně, dibistanek hunerî ya pênc salan û Gymnasiumek Polonî li Český Těšín xwend. Her weha dibistanek dansê xwend û fêrî lêdana piyanoyê bû. Farna yekem carî piştî ku di pêşbaziyên herêmî yên talent de li Komara Çek û Polonya di 2004 û 2005 de serketî bal kişand. Piştî ku ji hêla hilberîner Lešek Wronka ve hate dîtin, wî di sala 2006-an de albûma xweya yekem Mutls mě vůbec rád derxist. Objev ev roku qezenc kir. Di sala 2006-an de xelata Český slavík ("Czech Nightingale") ("Peyxama Sala") ji bo anketa muzîka neteweyî. Ticho, albûma wî ya duyemîn, ku li Komara Çek gihîşt rêza du, û guhertoya Polonî ya albûma wî ya yekem, Sam na Sam, di 2007-an de derket. Piştî gerê, konsera DVD Blíž ke hvězdám bû albuma herî firotirîn. DVD-ya muzîkê ya 2008-an li Komara Çek. Di destpêka 2009-an de, guhertoya polonî ya albûma wîya duyemîn bi navê Cicho derket. Her weha, di 2010 de, Ewa di xelekek "Hela w opalach" de cih girt.
Qerebalix.
Ewa Farna di 22-ê Gulana 2012-an de di navbera bajarên Třinec û Vendryně de otomobîla xwe qeliband. Wî tenê êşikên piçûk kişand. Li gorî ceribandinek bêhnê, wî di bin bandora alkolê de ajot, û naveroka alkola xwîna wî ji 1 kêmtir bû. Rojek pêşîn, wî derbasbûna mezinbûna xwe pîroz dikir û li pişt çerxê di xew re çû. Wî ev yek ji ber westandina ku ji ber rûniştina teng a hefteyê berî azmûnê çêbûbû sûcdar kir.
Hemkomarî.
Ewa Farna ji malbatek welatparêz a Polonî ji gundê Wędrynia (bi polonî: "Wędrynia") li herêma Zolzia ye. Bavê wî, Tadeusz, muzîkjenek e ku di komên gelêrî yên polonî yên herêmî de dixebite. Her çend Parna bi berdewamî dîyar kir ku ew xwe mîna "polê serbilind" hîs dike, hemwelatîbûna wêya polonî-çekî ya dual heye. Ew ji bo mafên hûrgelê Polonî li Komara Çek kampanyayên bi hêz dimeşîne û gelek caran bi Kongreya Polonî ya li Komara Çek re hevkariyê dike.
Norefjorden, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Norefjorden goleke çiyayî ya dirêj û teng e ku bi masîvaniya xwe tê zanîn. Erdê dorhêlê asê û daristanî ye. Pîvana perava golê 24,85 km û bilindahiya ji asta 265 mêtre ye.
Mijarên têkildar.
Delîriyûm tê wateya "nelirêbûna hiş". Delîrîûm nexweşiya zû ya psîkologîk a bingeh-organîk tê ravekirin. Heger di mejî û fonksiyonên mejî de yan di mekanîzmaya neurologîk de pirsgirêk, tûmor hwd derketibe di fonksiyonên hiş û hişarê de jî xwe dide der. Di bîrkan (hafize) a kurtdemî, dirêjdemî de problem, problemên oryantasyonê, di axavtinê e problem hwd xwe bi gelek awayan dide der.
Ji bo delîrîûm alkolîzm mînakeke baş e. Kesên ku alkolîk în bi salan şûnde ziyan li mejî û fonksiyonên neurologiya wan dikeve. Ev kesana tiştan zû jibîr dikin, di tevger û oryantasyona wan de problem hene û birêkûpêk nikarin biaxivin. Dem, cih, rewş tevlîhev bûye di jiyana wan de. Di rewşên nû yan awarte de nikarin biserbikevin an jî nizanin çawa tevbigerin.
Christopher Lloyd (jidayîkbûn: 30'ê nîsanê, 1982), rapvanekî amerikî ye ku bi navê hunermendiyê ango Lloyd Banks çêtir tê naskirin. Ew jî endamekî gruba hip-hop G-Unit e (hin ji endamên dîn jî 50 Cent û Tony Yayo ne). Rehên wî jî Puerto-Rîkî û Afrîkî ne.
Jîyaneçîrok.
Lloyd Banks li New Carrollton, Maryland di 30ê Nîsanê 1982 de ji dayik bûye. Diya wî Puerto-Rîkî û bavê wî jî Afrîkî-Amerîkî ye. Dema Banks bû 6 salî, ew li New York City, li navçê South Jamaica, Queens bicî bûn. Ji ber çûnûhatinên bavê wî yên zîndanê, Banks bi pîranî ji diya xwe ve xwedî bû. Wî xwendengeha paşîn berda berî ku ew bibe 16 salî. Vê demê Banks dest bi rapkirinê kir, li kolanên navça xwe û ew zû li wira bi nav û deng bû. Bi du rapvanên navçê yên dîn re, 50 Cent û Tony Yayo, wan digel hev grub G-Unit damezrand. Hema her 3 dest bi derxistina mixtapeyan kir, û di demeke kurt de rapvanê Detroitê yê navdar Eminem bi wan hesiya û wî bi labela xwe ya Interscope, Shady Records, şanî 50 Cent kir.
G-Unit.
The Hunger for More.
Navê vê albumê "The Hunger for More" (Birçîtiya êde) bû û 14 şopan tê de hebûn. Di Hezîranê 2004 de li labelê G-Unit/Interscope Records hat derxistinê û di hefta pêşîn vê derxistinê de 400.000 album dihatin firotinê.
Niha.
Li payîza 2005 albuma bi navê The Big Withdraw li Internetê jê hat, tê de 23 stranên nû hebûn. Niha Banks albuma xwe ya bê (2êmîn) amede dike. Li ser websîta G-Unit'ê ya fermî hate ragihandinê ku navê wê wê "Rotten Apple" ('Sêva Alos') be û ku ewê di 19ê Îlonê de ji bo firotina peyda bibe.
Pirtûka bideng an jî pirtûka dengî, tomara nivîsara ku hatî xwendin e. Xwendina tevaya nivîsê wekî "nevekirî" tête nîşankirin, lê nivîsên ku kurtkirî an kurtkirî têne nîşankirin "kurtkirin". Pirtûkên dengî ên dipeyivin ji 1930an ve li dibistan û pirtûkxaneyên giştî û, hindiktir, dikanên muzîkê jî têne dîtin. Berî vîdyo, DVD, CD, û dengên dakêşandî gelek albûmên bêjeyên axaftinê hatin çêkirin, û di van albûman de ji pirtûkan pirtir şanoyên helbest û şano hene. Heya salên 1980an bala firoşyarên pirtûkan nekişand, û piştre firoşyarên pirtûkan dest bi lêkirina pirtûkên dengî li ser refikên pirtûkan kirin.
Tomarkirinên bêjeyên axaftî yekemcar ji hêla Thomas Edison ve bi dahênana fonografê di 1878an de gengaz bû. "Pirtûkên fonografîk" yek ji wan sepandinên xwerû bû ku Edison xeyal dikir û ev kiryar dê bêyî ku hewlek bide mirovên kor wan dixwîne. Gotinên pêşîn ên ku di fonografiyê de hatine gotin recital-edîtona Edison, "Mary Had a Little Lamb" bû.
Va ye lîsteya qeşayên Afrîkayê.
Li Afrîka, nemaze li Afrîkaya Rojhilat, ji 10 000 - 15 000 salan ve herêmên bi qeşayên mezin hene. Berfa berdewam li ser lûtkeyên herî bilind ên Afrîkaya Rojhilat heye. Herweha li rêzeçiyayê Drakensberg û çiyayên Stormberg yên Afrîkaya Başûr û çiyayên Atlasê yên Marokoyê tê dîtin. Heta roja îro jî girseyên qeşayê yên rastîn bi tenê li ser çiyayê Kilîmanjaro û çiyayê Kenya û çiyayê Rwenzori mane.
Çiyayê Kilîmanjaro.
Hemû qeşayên Tanzanyayê li ser çiyayê Kilîmanjaro ne. Di nîvê sedsala 20an de 16 qeşa û sê qadên qeşayê hebûne lê di salên 1990an de, ji wan qeşayan çar winda bûne û yên mayî paşde vekişiyan.
Leo Kanner psîkiyatrîstekî navdar ê awistriyayî ye. Di de li Awistriya ji dayîk bûye û di li DYA jiyana xwe ji dest daye.
Kanner xebatên mezin û dorfireh li ser otîstîzmê kiriye û cara yekemîn wî otîstîzma nû keşfkiriye. Hin caran ji otîstîzma nû re "sendroma Kanner" jî tê gotin.
Mîrkuliyan (bi tirkî: çeltikli), gundekî bi ser Bismila Amedê ve ye. Gund derdora 500 malên di heman reng û şêwazê de ne. Her mal 90mçargoşeyê ji 3 jûr û holekê pêk tên. Gund ji aliyê dewletê ve hatiye avakirin û di sala 2000î de koçer û mexdûrê bendava Êlihê lê hatine bicihkirin.
Erdnigarî.
Gund 2km li jêra rêya Batman-Amedê ye. 25 km dûrî Bismil, 60km dûrî Amedê ye.
Zana Farqînî rojnamenivîs û ferhengdanerekî kurd e.
Zana Farqînî, di sala 1967an de li gundê Baqûzê ya li ser Farqîna Amedê hatiye dinê.
Dibistana seretayî û ya navîn li Farqînê, dibistana amadehiyê û zanîngeh jî li Stembolê qedandine. Li Zanîngeha Stembolê Beşa Civaknasiyê xwendiye. Yek ji avakarê Koma Çiya ye û digel komê kaseta pêşîn a bi navê "Rozerîn" derxistiye. Di kovara "Rewşen"ê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê de di desteya karê nivîsaran de cih girtiye. Paşê dev ji xebatên muzîkê berdaye û paşê bi dorê di rojnameyên hefteyî yên bi navê "Welat", "Welatê Me" û "Azadiya Welat" de xebitiye. Di rojnameya "Welat" de bi giranî karê redaksiyonê kiriye. Di derxistina Welatê Me de cih girtiye û bûye berpirsê karê nivîsaran ê pêşîn ê "Welatê Me". Paşê bûye gerînendeyê giştî yê heman rojnameyê. Ji ber nivîs û nûçeyên ku di vê rojnameyê de hatine weşandin, li Dadgeha Ewlekariya Dewletê (DGM) ya Stenbolê hatiye darizandin û ceza xwariye. Her wiha li heman dadgehê parêziya xwe jî bi zimanê Kurdî kiriye û ji ber vê helwesta xwe hatiye girtin û demekê li Girtîgeha Bayrampaşayê ya Stembolê razaye.
Farqînî piştî girtina "Welatê Me" digel hevalên xwe lê xebitiye rojnameya hefteyî ya bi navê "Azadiya Welat" derxistiye û gerînendeyê pêşîn ê weşanê jî dîsan ew e. Piştî ku ji ber neçariyê dev ji karê rojnamegeriyê berdaye, li Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê berdewamî bi karên xwe yên li ser zimanê kurdî daye ku heman xebat û lêkolînên xwe yên der barê ziman de jixwe didomandin. Piştî ku dev ji karê rojnamegeriyê berdide, hemû giraniya xwe dide ser xebat û vekolînên li ser zimanê kurdî.
Sê dewr di Desteya Rêveberiyê ya Enstîtuya Kurdî ya Stembolê de cih girtiye. Zana Farqînî xelatgirê pêşîn ê Xelata Zimanê Kurdî ya Feqî Huseyn Sagniç e, ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya stenbolê ve cara pêşîn di sala 2005'an de hat lidarxistin. Di sala 2015an de li Zanîngeha Mardîn Artukluyê di warê zimanê kurdî dest bi xwendina masterê kir.
Niha Serokê Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ye. Gotarên wî di weşanên wekî rojnameyên "Welat", "Welatê Me", "Azadiya Welat", Tûrik (ku vesera Azadiya Welat e), kovarên "Rewşen", "Jiyana Rewşen", "Zend", "Zembîlfiroş", "Tîroj", "Avaşîn" û malperên li ser înternetê "Rojev", "Gerdûn, Amidakurd, Amude.com"ê de hatine weşandin. Niha jî di rojnameya rojane ya bi tirkî Ozgur Gundemê de nivîskarê quncikê ye û hefteyê carekê dinivîse.
Zana Farqînî xelatgirê pêşîn ê Xelata Zimanê Kurdî ya Feqî Huseyn Sagniç e, ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve cara pêşîn di sala 2005an de hatibû lidarxistin.
Zana Farqînî redaktorî û nivîskariya malpera Amidakurd kir û gelek salan bi vîr rengî ji pêşvebirina zimanê kurdî re xizmet kir.
Hans Asperger yek ji bijîşkên zarokan ê navdar e. Ji Awûstûrya ye. Di 18ê sibata 1906an li bajarê Hausbrunn hatiye dinyayê û di 21 Cotkar 1980 ´î li Wîen jiyana xwe jidestdaye.
Asperger li ser otîstîzma zarokan xebat kiriye. Wî bi navê "psîkîatriya otîstîzme" xebatên xwe weşandiye.
Lorna Wing yek ji psîkologên Brîtanyayî ye. Li Sussex dijî. Wê li ser xebatên Hans Asperger gelek pêşdebirin kiriye. Wê li Brîtanya bi navê "Komeleya Otîstîk a Neteweyî" komeleyek damezrandiye. Li ser pirsgirêkên kûr yên psîkologiya gihîştinê lêkolînan kiriye û dike.
Wing "Sendroma Asperger" ji xwe re kiriye armanc û di pêşxistina spektrûma otîstîzmê de keseka navdar e.
a> bi şev, li Yemenê (2007)
Volkana Cebelu't-Teyr bi roj (2007)
Eva ha lîsteya volkanên çalak û temirî yên Yemenê ye.
Yemen
Alexandra Melina "Alex" Picatto (jdb. 6ê adara 1983 li Collinsville, Illinois) gerînendeyeke karsaziyê, hesabvan, û lîstikvana berê ya zarok e.
Picatto hem li Collinsville û hem jî li Los Angeles mezin bû. Dema ku ew wek lîstikvanek dixebitî, ew, dayika wê û xwişka wê, di heman demê de lîstikvanek, li Los Angeles dijiyan. Di 1992 de, Picatto Illinois Junior Miss of America bû. Ew di deh saliya xwe de dema ku ew beşdarî pêşbaziyek piyanoya Chicagoyê bû di deh saliya xwe de ji hêla nûnerê talentê ve ji Ajansa Talent a North Shore hate dîtin. Picatto di dalberînan de dest bi xebatê kir û piştre di Kidsongs de li ser PBS lîst.Picatto bi Chris Olivero re zewicî, ​​ku di pêşandana televîzyona ABC Family Kyle XY de lîstikvan bû.
William McDougall FRS yek ji derûnnasênn anku psîkologên navdar e.
William McDougall di sala 1871 da li Lancashire ya Brîtanyayê ji dayîk bûye. Li DYE bi cih bûye. Li ser derûnînasiya komî (psîkologiya komî) û sosyalpsîkologiyê xebatên girîng kiriye. Di sala 1938 de li DYE jiyana xwe jidestdaye.
Ural, wesayîta zîrepoş ya leşkerî a tirk e. di sinifa guhêzbarên personelan de ye. Di sala 2013 an de li IDEF ê hatiye pêşkêşkirin. [https://defense.otokar.com.tr/tekerlekli-zirhli-arac/4x4-zirhli-arac/ural-4x4-zirhli-arac]
Ev wesayît ji bo guheztina leşkeran ber bi qada şer ve û di operasyonên serdegirtinê de tên emilandin. di hin modelên wê de li ser barûya wê çeka otomotîk ya bi kombersê tê kontrol kirin jî hene. herweha kabiliyeta çûyîna bi lastîkên teqandî jî pê re heye. kamerayê şevê û dûrêsor jî di barûya wê de hatine bicihkirin.
1.https://tr.wikipedia.org/wiki/Otokar_Ural?action=edit&veswitched=1
Kurt Lewin yek ji psîkologên navdar e. Di 9'ê kewçêrê 1890 li Mogilno (niha li nav tixûbê Polonya dikeve, berê di destê Elmanan da bû) ji dayîk bûye û di 12'ê reşemiyê 1947 ´î li Newtonville ya DYE jiyana xwe jidestdaye.
Lewin li ser sosyalpsîkologî, psîkologiya gihîştinê, psîkologiya biyologîk hwd lêkolîn û pêşdexistinên girîng kiriye.
Pûlekî salvegera jidayikbûna Theodor Adorno
Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno, bi kurtasî Theodor Adorno, fîlozof, civaknas, mamosteyê muzîkê û bestekarêkî swîsreyî bû. Di li Frankfurt am Main a Almanyayê ji dayik bûye û di 6ê tebaxa 1969an li Vispa Swîsreyê jiyana xwe jidest daye.
Adorno profesorê civaknasî û felsefeyê bû. Di heman demê de kompozîtor û mûzîkolog û rexnegirê mûzîkê jî bû.
Salên berê yên Frankfurtê (1903-1924).
Bavê Adorno yê ku bi bazirganiya şerabê debara xwe dikir û dayka Adorno ya ku keça serbazekî bû bi navê Teddie bangî Adorno dikirin. Dayka wî bi eslê xwe ji malbatekî îtalî ya ji Korsîkayê bû. Dayka wî di heman demê de di bin sêwana Keyaniya Viyanayê de karê stranbêjiyê jî kiribû. Bavê wî ji eslê malbatekî proyestan yê ku paşê bûbû cihû dihat. Adorno di kolana ku Schopenhauer salên dirêj dêde jiyayî de mezin bû. Di mala bi nimara nehan de hatibû dinê bavê wî dîsa di mala nimara heftan de bazirganiya şerabê dikir. Adorno wek katolîkekî hatibû baptîzkirin. Lê bi bandora mamosteyê xwe yê ronakbîr bû protestan.
Piştî revîna wî ji Almanyaya naziyan.
Adorno ronakbîrekî mezin bû. Hema li ser her mijarê xebat û lêkolînên wî hene. Li ser derûnînasiya komî û psîkologiyê jî angaşt û pêşdebirinên wî hene. Ji malbateke bingeh-cihû ye. Di dema nazîstan de direve Brîtanya û paşê jî DYA û li derî welêt dixebite heya nazîst têk diçin. Adorno li ser rêbaza ramandinê ya diyalektîkê jî lêkolîn kiriye. Li ser navê wî li Almanyayê gelek xelat têne dayîn. Bi dehan pîrtûk û bi sedan nivîsên wî hatine weşandin.
Solomon Eliot Asch yek ji psîkologên navdar ê Polonî-Amerîkayî ye. Di 14'ê kewçêrê 1907 li Warşaw di Polonya ji dayîk bûye û di 20'ê reşemiyê 1996 li DYA jiyana xwe jidestdaye.
Asch li ser derûninasiya komî, Sosyalpsîkologî, geştaltpsîkologî, têkiliyên koman hwd xebat û lêkolîn kiriye û gelek pîrtûk weşandiye. Bi navê wî li DYE navendekê hatiye damezirandin "Navenda Solomon Asch ji bo lêkolînên nakokiyên etnopolîtîk".
Efxanistan
Leon Festinger yek ji sosyalpsîkologên Emerîkayî yê navdar e. Di 8'ê gulanê 1919 li New York City ji dayîk bûye di 11'ê reşemî 1989 jî jiyana xwe jidestdaye.
Festinger li ser derûnînasiya komî, sosyalpsîkologî, nakokiyên civakê, têkiliyên koman hwd lêkolîn kiriye.
Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî
Komara Kurdistanê ew parçeya Kurdistanê ye ya ku dikeve nav sînorên dewleta Îraqê de, ew Îraq a piştî şerê cîhanê yê yekê hatiye dirust kirin. Ev herême xak û niştimanê kurda ne û piraniya şêniyan (nifosa) kurd in. Lê ev herême ji aliyê pirneteweyî û pirolî ve ji herêmên din yên Îraqê cuda ye. Di vê herêmê de jibilî kurdan, ereb, tirkmen û asûrî jî hene. Herwesa piraniya rûniştvanên herêma Kurdistana Îraqê misilman in, lê belê xiristiyan (mesîhî) û êzidî jî tê de hene. Li Başûrê Kurdistanê bajarên Hewlêr, Silêmanî, Mûsil, Kerkûk, Duhok, Xaneqîn û Zaxo hene.
Fritz Heider yek ji weşanger û rexnegirekî Awistiryayî ye. Lê piranî li ser derûnnasiyê dixebitî. Di 1896 li Vîyanayê ji dayîk bûye û dîsa li wir di sala 1988 jiyana xwe ji dest daye.
Bi navê "Attributionstheorie" angaşteke nûjenî pêk aniye û bi çavên rexnegîriyê psîkologiya heyî nirxandiye. Li ser derûnînasiya komî xebatên wî hene.
Konurbasyon (), herêmên ku ji çend bajarê ji hev cuda bipêşveçûne û piştre gihiştine hev, pêk tê. Ev peyv ewil ji aliyê Patrick Geddes ve di sala 1915 de hatiye bikaranîn.
Li cîhanê ev der ji aliyê aborî û hwd pir pêşketine û navbera van bajaran bi rêyên pêşveçûyî giredayî hev kirine.
Konurbasyona ewil li cîhanê li DYAyê ji Boston, Connecticut, New York City, Nû Jersey, Fîladelfiya, Baltimore û ji Washington (District of Columbia) pêk dihat ku ji 60 mîlyon kesî bêhtir wê demê di nav vê herêmên de didijîn. Ev der wek "riya mezin" dihat pênas kirin.
Ji bilî vê jî li Japonya Tokyo-Yokohama û Osaka-Kobe-Kyoto jî konurbasyonên pêşveçûyîne.
Ev konubasyon ji aliyê rûpîvanê ve ji ya jêr ne mezintir e lê ji aliyê gelhê ve ji ya DYAyê jî mezintir e.
Stanley Milgram yek ji psîkologên navdar ên Amerîkayî ye. Di 15'ê gelawêjê 1933 li New York City ji dayîk bûye û di 20'ê berfanbarê 1984 jiyana xwe jidestdaye.
Milgram bi pirranî li ser derûnnasiya civakî (sosyalpsîkologiyê) sekiniye. Têkilî û nakokiyên di nava koman, avabûna otorîteyê, dijrabûna otorîteyê, îtaetkarî, bandora îdeologiyan li ser derûniya mirov û li ser koman hwd mijarên xebatên wî bûne.
Milgram di wê baweriyê de bûye ku temenê mirov ji bi avakirina îteatkariyê û dijrabûna otorîteyê derbas dibe. Bi navê "Fenomenên dinyaya pîçûk" rêzexebatên wî hene. Ew di 51 saliya xwe de bi krîza dil miriye.
Christine Grän (jdb. 18'ê nîsana 1952 li Graz, Awistirya) nivîskareke awistiryayî ye.
Grän li bajarê xwe Almannasî û Îngilîznasî xwend. Piştî mezûnbûn, wê wekî edîtor xebitî û pênc salan li Afrîkayê jiya, ta ku di dawiyê de wekî rojnamevan û nivîskarek serbixwe li Bonn bi cî bû. Grän di serî de wekî nivîskarekî sûc bi rêzeromana xwe ya bi sernavê Anna Marx, ku li ser bingeha motîfên ku rêzeromana Auf eigene Gefahr ji bo ARD bi Thekla Carola Wied re di rola sereke de hat kişandin, navûdeng bû. Dozên li ser mafên pêgirtê detektifa pir guhertî ku Grän di dawiyê de winda kir hebû. Ew ji bo "Marx ist tot" di sala 1994an de bi Marlowe re di kategoriya Çêtirîn Romana Detektîf - Neteweyî de rûmeta "Civaka Raymond Chandler" a Germenî da.
Eva ha lîsteya volkanên çalak û temirî yên Erîtreayê ye.
Erîtreayê
Antîoxos I Sotêr, Antîoxosê Yekem (;) padîşah de Împeratoriya Seleukî bû navbera salên 281 û 261 b.z.. Ew şahê duyem ê Împeratoriya Seleukî yê serdema helenîstîk bû.
Împeratoriya seleukîdî () dema ku Antîoxos di 281 de bû padişah
Va ye lîsteya volkanên çalak û temirî yên Azerbaycanê ye.
Azerbaycan
Cihê niştecihbûnê yê cihê wekî getto tê binav kirin. Peyv ji zimanê îtalî tê û tê wateya darêjxane (kelxane). Dûv re wekî navçe ji bo cîhek niştecihbûnê ya cuda hate pejirandin, ji ber ku niştecihên Cihû li Wênîsê di 1516 de bi Ghetto Nuovo (darêjxaneya nû) bi sînor bûn.Digel fetwaya papayî "Cum nimis absurdum" di 14ê Tîrmeha 1555an de, Paul IV geto ji Cihûyên ku li dewleta papayî dijîn re ferz kir.Ev awayê jiyanê li navçeyek diyarkirî an yek kolanên cihûyî heya wekhevkirina Cihûyan di sedsala 19an de hate domandin.
Nexşeya getoyên Cihûyan li Ewropaya Rojhilat(1941–1945)Di dema şerê Cîhanî yê Duyem de (1939–1945) Naziyan li Polonyaya dagirkirî û Komara Çek a pêvekirî ji bo Cihûyên dersînorkirî warên niştecihbûnê / gettoyên bi tevahî cûda ava kirin. Van kampên binçavkirinê wekî stasyonên derbasbûnê kar dikirin berî ku ew werin veguhastin wargehên tunekirinê.
Di warê axaftinê de, navçeyên ku bi her du deverên navborî bi tevahî cûda ne, aniha jê re geto têne gotin, ji ber ku ew bi piranî malên endamên hin komên etnîkî (veqetandin) an jî komên civakî yên marjînal in. Veguhestin, ew bêyî referansa rasterast a fezayî ya di nîqaşê de li ser avahiyên civakî yên diyarker (binçand, tevnên civakî) jî tê bikar anîn.
Va ye lîsteya volkanên çalak û temirî yên Mongolyayê ye.
Mongolya
Arketîp, bi grekî tê wateya dîmenên dîrokkevn. Fîgûr, drûv, qalibên fêrbûyî yên ji demên pirr kevn hatine û di binhişarê de cih digirin in. Evana qalibên dînamîk in û bandora xwe li hişarê dikin.
Zarok van sîmbolan ji çîrokan, stranên dengbêjiyê, ji destanên lehengî, ji sirûdan hwd werdigire. Dîmenên lehengan di mejiyê wê de bicihdibe. Herçendî bandora wan li hişarê hebin jî, hêj bi giştî derneketine asta hişarê ango nerealîst in û mirov haj jê nîne. Arketîp dikarin pozîtîv an negatîv bin. Lehengên ku mirovahiyê diparêzin an wampîrên ku xwîna mirov dimijin.
Di çandên ku kûltûra devkî pirr zêde pêşketiye yan di aliyê mîtosan de pirr dewlemend in bandora arketîpan ji gelek in. Bo mînak Kurd, Tîbetî, Çînî, Çeçen, Hîndîstanî hwd. Li Ewropa jî arketîpan xwe wekî astrologî, alşemî, estetîk hwd daye der. Arketîp xwe di zanîstiya Kognîtîv Psîkolojî, lêkolînên mejî, evolutîon, etnologî, lêkolînên xewnan hwd de jî nîşandide. Ango kesên bi van zanîstiyan re bilî dibin gorî Carl Gustav Jung di aliyê arketîpan de dewlemend in.
Rola arketîpan him pozîtîv e ku zanîstiyan pêş dixe û him jî negatîv e ku zanîstiyan ji realîzmê dûr dixe. Divê mirov rola wan nas bike û bi erênî bikarbîne.
Anîma cara yekemîn ji aliyê Carl Gustav Jung di psîkologiya analîtîk de hatiye bikaranîn. Ji bo mêran tê bikaranîn, ango arketîpên jinî di mêran de.
Berevajiya wê anîmûs e û ew jî ji bo jinan tê bikaranîn. Carl Gustav Jung dibêje "mêr di kesayetî û binhişara xwe de arketîpên jinên ne ji rêzê diparêzin. Arketîp ne statîk lê dînamîk in. Anima xwe bi awayên ku mêr bi xwe jî haj jê nîne dide der. Bo mînak mêr ji jina xwe dipê û dixwaze ku wekî ew jina ku di xeyalê wî de tevbigere, wisa be".
Bandora anîma û anîmûsê xwe di warê wêjeyî de jî dide der. Rexnegerên wêjeyê yên zîrek ji elementên ristina berhemê, dikarin kesayetiya xwediyê berhemê pêderîne.
Întroversiyon ji taybetiyeke kesayetiyê re tê gotin.
Ektroversiyon ji aliyê Carl Gustav Jung ve hatiye binavkirin. Întrovert ew e kes e ku berê kesayetiya wê li hundir e. Kesê ku bal, têkilî û hilbijartinên wê berehûndir in.
Bo mînak hin kes kêm diaxivîn, bi cîhana xwe ya hundirîn ve bilî dibin, bi mereq nînin, devedor bala wan nakşînin hwd. Di psîkoanalîtîkê de skalayek tê bikaranîn û asta întro- û ekstroversiyonê tê pîvandin.
Ekstroversiyon yek ji taybetiyên kesayetiyê ye.
Cara yekemîn ji aliyê Carl Gustav Jung hatiye binavkirin. Berê kesayetiyê li dervebûn e. Kesê ku bal, mereq, hilbijartin û têkiliya wê berbi derve ye.
Bo mînak hin kes pirr sosyal in, hez ji axavtinê dikin, bi mereq in, bêî hesab û kontrol dikevin têkiliyan, pirr dikin lê kêm difikirin hwd. Cîhana wan ya hundirîn, taybet bala wan nakişîne. Ji van kesan re ektrovert tê gotin.
Berevajiya wê ekstriversiyonê întroversiyon e.
George Martin Lees (–), serbaz û erdnas û peywirdarê siyasî yê brîtanî bû.
Lees leşkerê Artêşa Brîtanî di Şerê Cîhanî yê Yekem de bû û beşdarê Kampanyaya Mezopotamyayê ya dagirkarên brîtanî li Îraqê bû. Hîngê bajarê Kerkûkê ji aliyê brîtaniyan ve hate dagirkirin Lees li dijî Împeratoriya Osmanî şer dikir û pîlotê balafiran ê Royal Flying Corps bû. Piştî şer Lees bû beşdarê hikûmeta brîtanî ya Iraqê bû.
Lees li Helebceyê alîkarê peywirdarê siyasî yê brîtanî bû. Ew li Helebce di serhildana Şêx Mehmûdê Berzencî de nûnertiya hikûmeta Împeratoriya Brîtanî dikir. Lees ji Keyaniya Kurdistanê reviyaÇima reviya? û piştî hîngê serhildan xelas bûbû vegeriyaVegeriya kû derê?.
Di kariyera xwe ya paşîn de ew wekî ernas û wekî otorîteyek li ser erdnasiya Rojhilata Navîn navdar bû.
Qereyilan, Mele Mihemedê Kurd Elîfê, Marê Reş, Xîzo yan Mihemedê Bazarcixê yek ji serîhildêrên kurdan e.
Ew di sala 1888an de li gundikê Kurd Elîfa Bazarcixê ji dayîk bûye û di 24 gulan 1920an de li Dîlokê di şerê serîhildêrên kurdan li dijî frensiyan de jiyana xwe ji destdaye. Hin kes dibêjin ew ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye kuştin.
Mele Mihemed kesekî dewlemend, oldar û kurdperwer bûye. Di 16 saliya wî de bavê wî ji aliyê ermeniyek ve di şerê mêrkujiyê de hatiye kuştin û ew sêwî maye. Li mizgeft û medreseyan perwerdeya olî dîtiye. Ji ber ku bavê wî ji aliyê ermeniyek ve hatiye kuştin, di zaroktiya xwe de bi hestên dijî xiristiyan û ermeniyan mezin dibe. Di Şerê Cîhanî yê yekem, di artêşa Osmaniyan de li dijî ûrisan şer dike û him madalya digire, him jî giran birîndar dibe.
Serkanên artêşa tirk, jêhatîbûna Mele Mihemed dibînin û wî dikin çawîş. Lê ji aliyekê ve jî ji Mele ditirsin. Lewra Mele hergav behsa Kurdistanê û mafê kurdan dike. Dostaniya Mele û serkanê artêşa osmaniyan ê mezin Kazım Karabekir çêdibe. Karabekîr navê "Qereyilan" pêve dike û êdî navê Mele dibe "Marê Reş". Karabekîr dixwaze Mele li dijî Serhildana Bozan Beg (Bozo) a bandora xwe li ser kurdên Deryaya Spî heya Dîlokê kiriye bikarbîne. Dema Mele giranbirîndar ji şerê Ûris vedigere Bazarcixê Kazim Karabekîr jê re têlgrafan dişîne û soz dide wî ew dê piştî safîbûna problema ermeniyan û şer, mafê kurdan bidin. Ew ê Kurdistanê bipejirînin û berpirsiyariya herêmên kurdan ên Deryaya Spî, eşîra Sînemilî, Gurgum û Meletiyê bidin Mele Mihemed. Pêwîst e Mele li van deveran kurdan berhev bike û berê ji bo azadiya hemî kurd û tirkan bixebite.
Li aliyê din, li van herêmên Karabekîr behs dike Serhildana Bozan Beg pêl daye. Bozan Beg ji aliyê rêxistinî, leşkerî û sazkirina biratiya kurd û ermeniyan de bala hikûmeta tirk dikişîne û artêşa tirk naçar e ku serî bi Bozan Beg re bikişîne. Hikûmet di wê tirsê de ye jî Mele Mihemed û Bozan Beg yekîtiyek di nava xwe de avabikin. Divê miheqeq nakokî û dijminahî di nava her du seriyan de pêk were. Peyayên dewletê gelek provokasyonan li dardixin û biserdikevin. Yekîtiya di nava herdu koman de xirab dibe.
Bi alîkarî û sozdayînên dûgela tirk Mele Mihemed dest bi rêxistinîbûnê dike. Xwe li navenda Dîlokê bicihdike û tevlî parastina bajêr ji frensiyan dibe. Di 24 gulan 1920an de tê kuştin û meytê wî di mizgefta Qeregozê ya Dîlokê de tê dîtin.
Gorî dîroka fermî ya dûgela tirk Mele Mihemed li Girê Nîskê ("Sarmisak Tepe") ji aliyê frensiyan hatiye kuştin. Lê eşkere nîne ka bi çi awayî laşê wî hatiye mizgeftê. Hin jî dibêjin ew li ser nimêjê di mizgeftê de ji aliyê peyayên dûgela tirk hatiye kuştin.
Burak Deniz di 17ê Şibat'a 1991'an de li Stenbolê ji dayik bûye, lîstikvanek Tirk'e.
Jiyan û karîyer.
Ew di 17ê Şibat'a 1991an de li Stenbolê hat dinê. Ew li mitzmîtê mezin bû. Piştî Dibistana Seretayî ya İzmit Cumhuriyet, wî dibistana amadeyî ya Gazî xelas kir û li Zanîngeha Çanakkale 18 Mart dîroka Hunerê xwend. li atolyeya lîstikvaniyê ya ku ew çû dema ku ew hîn dibistana navîn bû çû, deriyên lîstikvaniyê hatin vekirin. Wî di rêzefîlma TV "Kolej Günlüğü" (2011) de ezmûna xweya yekem a lîstikvaniyê stend. Dûv re wî di rêzefîlmên "Sultan" (2012), "Kaçak" (2013), "Medcezir" (2014), "Tatlı Küçük Yalancılar" (2015), "Gecenin Kraliçesi" (2016), "Aşk Laftan Anlamaz" (2016) û "Bizim Hikaye" (2017) de derket. Burak Deniz niha di rêzefîlma "Maraşlî'"" de dilîze.
Sinan Akçıl Stranbêjê Tirk'e, di 20ê Gulan'a 1982'an de li Leeuwarden, Holenda ji dayik bûye. bestekar, muzîkvan.
Ew kurê muzîkvan Saim Akçıl û birayê piyanîst İdil Akçıl'e. Wî di temenek pir ciwan de dest bi muzîkê kir, û digel temenê xwe yê ciwan jî, ew ji ber bestekên xwe ve hate nirxandin. Akçıl bi navên wekî "İzel, Orchestra Enbe, Ferhat Göçer, Candan Erçetin, Yaşar, Zeynep Casalini, Mustafa Sandal, Gülben Ergen, Ebru Gündeş, Kutsi, Petek Dinçöz" xebitiye. "Hadise" di Pêşbirka Strana Eurovîzyonê ya 2009-an de ku di Gulanê de hat li dar xistin, nûnertiya Tirkiyeyê kir û strana Düm Tek Tek îmze kir, ku ew bû çaremîn. Di heman demê de, "Çi Bi Hande Diqewime", ku ji hêla stranbêja pop Hande Yener ve di 1'ê gulana 2010'de hat weşandin? Gotin û muzîka albumê ya Sinan Akçıl'e.
Akçıl di 24ê Kanûna yek'de ya 2018'an de bi Burcu Kıratlı re zewicî. Hevjîn di 6'ê ilona 2019'an de ji hev veqetiyan. Ew di 22'ê Sibat'a 2021an de bi jina xweya berê Burcu Kıratlı re disa zewicî.
Thomas Robert Malthus FRS, 13/14ê sibatê 1766 li Surreyê ji dayîk bû û di 29ê befanbara 1834an jî li Bath, Somersetê jiyana xwe ji dest da.
Xwediyê teoriyek li ser gelheyê bû ku wek Teoriya Gelheyê Ya Malthus tê bi nav kirin. Li gorî teoriya Malthus, gelheyeke ku rewşa wê di asteke optîmum de be, yanî rewşa gelhe ji bo xwe zêde bike guncaw be, wê demê bi "rêzeke geometrîk" zêde dibe(wek 1,2, 4, 8, 16..) lê adan(xwarin) bi "rêzeke arîtmetîk" zêde dibe (wek 1,2,3,4,5,6...). Ji ber vê yekê xwarin têrî herkesî nake û dimirin. bi vê sedemê li gorî Malthus divê mirov dereng bizewicin, kêm zarokan çê bikin, plansazîya gelheyê werê çê kirin û hwd.
Dema Malthus ev teorî di gotarên xwe de weşandibû ji aliyê gelek kesan ve hat nirxandin û gotinê Malthus pişt guh kirin. Îro her çiqas bi saya Şoreşa Çandiniyê Ya Sêyemîn wek Malthus derneketibe jî, piraniya gelheyê cîhanê ji nêza nemiribin jî dibe ku di pêşerojê de bimirin. Her wiha îro li Afrîqa û hin welatên cîhanê yê feqîr, nîşanên vê bobelatê xuya dikin.
Hoklingen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Li
rojhilata golê gundê Åsen û bi qasî 6 kîlomêtre li aliyê başûrê golê gundê Skognê cih digire.
Erîtrea (bi tîgrînî: ሃገረ ኤርትራ, "Hagere Ertra"; erebî: "إيريتريا") dewletek li rojhilatê Afrîkayê ye. Li wir di sala 2005an de nêzîkî 4,45 milyon kes hene. Paytextê xwe Asmara ye. Navê Erîtrea ji gotina yewnanî Ερυθραία ("Erythrea") çêbûye.
Erdnîgarî.
Yemen li Asyayê bes çend kîlomitira ji Erîtrea dûr e.
Ol.
Li Erîtrea 50% xiristiyantî û 50% Îslamên sunî ye.
Ziman.
Li Erîtrea zimanê fermî tîgrînî ("tigrinya") ye. Hên li wir înglîzî, îtalî û erebî deng dikin.
Çandin.
Nêzîkî 75% ji mirovên Erîtreayê di çandinê da kar dikin. Yê herî pir gênim, qehwê, pembo û gêris diçînin.
Dewlemendiyên bin axê.
Li Erîtreayê zêr, zîv, mis, kukûrd, nîkel, kalsiyûmkarbonat, marmor, çînko û hesin hene. Hên jî neft û xo li wir hene.
Bêsnî yan jî Behsnî yek ji navçeyên Semsûra Adiyemanê ye. Di dîroka Kurdistanê de xwedî cihekê girîng e. Li rojavayê Semsûrê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.330 km², bilindahî ji rûyê avê 1.050 m ye. 8 şaredarî, 52 gund û 61 mezre girêdayî navçeyê ne. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 36.123 û bi tevî gundan 108.667 e.
Bêsnî her dem bûye navendek desthilatdariya kurdan. Mîrên Bêsnî ji Deryaya Spî heya Meletî, Dîlok û Ruhayê desthilatî kirine. Di sala 1620´î de gorî qeydan 16.000 nifûsa Bêsniyê hebûye. Osmaniyan hin caran bi Amed, Gurgum, Meletî, Dîlok an bi wîlayetên başûr ve girêdane. Di sala 1954´î de bi Semsûrê ve hatiye girêdan.
Wekî parçeyek Kurdistanê dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Med, hûrî, mîtanî, asûr, faris, makedonî, romayî, ereb, mongol û osmanî li vir desthilatî kirine. Lê Bêsnî her dem wekî herêmeke serbixwe di bin desthilatiya mîrîtiyên Kurdan de bûye. Di qeydên dîrokî de navê Bêsniyê wekî Bêsnî, "Bahsna", "Bethesna", "Behes", "Behesnî" derbas dibe.
Sertab Erener (li Stembol, Tirkiye) hunermendeke cureyên muzîkî yên pop û rocka bi zimanê tirkî ye. Erener, bi eslê xwe ji bajarê Mûşê ye. Sertab Erener, keça bavekî kurd û dayikekî yûgoslavî ye. Piştî beşdarbûna rojbûna hunermenda tirk Sezen Aksu û li ser daxwaza Sezen Aksu wekî vokalîst dest bi kariyera xwe ya muzîkê kiriye.
Sertab Erener, di 4ê kanûna paşîna 1964an de, li Stembolê ji dayik bû û ji du zarokên Nizamettin û Yücel Erener e. Zarokatiya wê li Pierre Loti derbas bû. Dema ku malbata dayika wê li Yugoslavya dijiyan, jiber şerên li wir derket koçê navçeya Ayvalıka Balıkesirê bûn. Diya wê Yücel Erenler, di sala 1957an de li Akademiya Hunerên Bedew perwerdeha wênevaniyê dît, lê dema ku ew zewicî dest ji karê wênesaziyê berda. Aliyê bavê wî ji bajarê Mûşê, ji Bakurê Kurdistanê ye. Dapîra wê xwedî koka ereb bû û ji bajarê Sêrtê ye. Bavê wî Nizamettin Erener, li Amedê ji dayik bûye. Bavê wî Nîzamettîn Erener ji mamosteyê muzîkê Şerîf İçli perwerdeya muzîkê dît û mehekê li Radyoya Stembolê wek solîst xebitî. Her çend di warê muzîkê de jêhatîbûna wî hebe jî wî biryar da ku bibe parêzer. Navê birayê wî yê mezin Serdar bû û wî di zaroktiya xwe de pir bandor li Sertab kir. Sertab bi guhdarkirina stranên muzîka klasîk a tirkî ku ji aliyê bavê wî ve hatine gotin, mezin bû. Bavê wê navê keça xwe, jiber ku wateya wê "ronahiya serî" û ji bo ku wî ji strana "O Şûh-i Sertab" hez dikir, danî Sertab. Piştî dibistana seretayî, wî dibistana navîn a Lîseya Îtalyan bi dest xist, lê piştre biryar da çû Lîseya Işık. Di salên perwerdeya lîseyê bi nexweşiya zerikê ket û 11 saliya xwe de bi nexweşiya kolîta ulseratîv ket. Di demên perwerdehiya lîseyê de ji ber kolîtê li nexweşxaneyan derbas kir. Di sala duyem a lîseyê de wê jiber ku muzîkê re eleqedar dibû, "ji bo ku bibe stranbêjekê operayê" dest bi xwendina Konservatuwara Şaredariya Bajarê Stembolê kir. Li vir, piştî ku demekê beşa stranbêjiyê perwerde dît piştre çû Konservatuwara Dewletê ya Stembolê. Sertab Erener, demek kurt li Zanîngeha Mimar Sinan Beşa Opera û Strana Konserê jî xwend, lê berî ku beşa xwe biqedîne ji dibistanê derket. Wê dixwest ku karê xwe di operayê de bi xwendina muzîka klasîk bidomîne, lê ji ber xwendekariyê nikarî tiştên ku ji operayê hêvî dikir, bidest bixe. Wê wekî solîstê dikê dest bi xebatê muzîkê kir. Di 21 saliya xwe de yekem car zewicî û vê zewacê wê sê sal dewam kir.
Sertab Erener, di sala 1987an de wek solîst beşdarî partiya rojbûna Sezen Aksu bû. Gava Sezen Aksu yekem car Sertab dît wê dengê wî pir eciband û pêşkêşî wî kir ku bibe vokalîstê paşînên li ser dikê. Sertab di destpêkê de ne dixwest bibe vokalîst û wê wiha got: "Sezen Aksu ji min re pêşniyara vokalîstiyê kir. Min ew qebûl nekir. Ji ber ku ez jixwe solîst bûm. Wê vî yekî mîna bûyerek daketinê hîs dikir. Lê divê ji ber vî helwestê karê vokalîstiyê qebûl bikim." Piştre, li ser daxwaza hevalê wê hunermend Levent Yüksel û Sezen Aksu, Sertab Erener qebûl kir ku li kêleka Aksu bibe vokalîstê paşîn a li ser dikê. Sertab Erener di sala 2003an de bi stranekî inglîzî bi navê "Everyway That I Can" beşdarî Pêşbaziya Muzîkê ya Eurovisionê bû û di vî pêşbaziyê de bi ser ket, li rêza yekem ma.
Captain Kenneth Robert Scott MC (1891–) efserekî artêşa Brîtanî bû. Scott di Şerê Cîhanî yê Yekem de di artêşa British Indian Army de şer kir. Di wî şerê, dema ku li Mesopotamyayê li dijî Osmaniyan şer dikir, wî Military Cross bi dest xist. Di alaya "31st Punjabis" ("31. Puncabî") de bû.
Dûv re ew bi Indian Political Department ya li Iraqê ve hat girêdan. Ew li Mûsilê Assistant Political Officer ("Alîkarê Efsere Siyasî") bû. Ew di de hate kuştin. John Hugo Hepburn Bill di heman êrîşê de mir. Du cendirme digel wan mirin. Du cendirmeyên din sax man. Ew nêzê Bîrakepra ("Bira Kapra", "Birza Kapra") mirin.
Erdal Kaya (jdb. 1987 Batman), şanoger, lîstikvan, derhêner û mamosteyê Kurd.
Danasîn.
Erdal Kaya, li Batmanê bi amatorî dest bi şanoyê kir. Li Zanîngeha Afyon Kocatepe beşa Mamostatiya Ziman û Wêjeya Tirkî xwend û di heman salan de ji 2007an de, beşdarî Şanoya Bajêr a Şaradarîya Afyonkarahisar bû û heya sala 2012an di heman şanoyê de dest bi lîstikvaniya profesyonel kir. Paşê, wî li Şanoya Bajêr a Şaredarîya Batmanê lîstikvaniyê berdewam kir. Bi hevalên xwe re di sala 2018an de li Batmanê Şanoya Yenisahne vekirin û di vir de dest bi şanogeriyê kirin. Niha li Batmanê di koma şanoyê ya "yenisahne" de wekî lîstikvan û derhêner karê xwe didomîne.
Piştî ku li cîhanê nexweşiya Korona derket, wek gelek cihan, Şanoya Yenisahne jî hat girtin. Erdal Kaya di rojên karantînayê de nesekinî û bi hevalên xwe re bi navê Şildim Bildim bernameyek amade kirin ku her heftî li ser qenala Hestû Tv dihat weşandin. Pîştî vê bernamê Erdal Kaya bêhtir hat nasîn. Lê navdarbûna wî bi Rêzefîlma Îşev re dest pê kir.
Semîsad (;;) yek ji navçeyên Semsûrê ye. Li başûrrojhilatê Semsûrê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 338 km², bilindahî ji rûyê avê 610 m ye. 47 km ji Semsûrê dûr e. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navendê 6.917 û bi giştî jî 12.541 e. 16 gundê navçeyê hene.
Di qeydên dîrokî de navê navçeyê wekî "Sammusat", "Samisat" debasdibe. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Di dema Hîtîtan de bi qasî demekê Semîsad bûye paytext. B.z. 708î ketiye bin desthilatiya Asûr. B.z. 605 Babîl, b.z. 553 Med, b.z. 333 Makedonî, b.z. 69 Komagênê, 72 Împeratoriya Romê, 1203 Eyûbiyan (Selahedîn), 1240 Mongol, 1401 Tîmûrleng, 1516 Osmanî. Lê di dema Osmaniyan de herêm di bin fermandariya Mîrê Besnî de bûye. Di sala 1960î de bûye navçe û bi Semsûrê ve hatiye girêdan.
Samosata bajarê antîkî Samîsada îroj navê xwe lê girtî ye. Ew 36 km li başûr rojhelata Semsûre ye. Ew dû di 708an de bi destên Asûran de bi destên Komagênê ket şunda di 169 b.z. de heta dest Romayan ket paytexta Keyaniya Komagênê bû. Navê bajer ji damezrênerê Komagênê key Samos de tê ye. Ew li piştî zayinê di 72an de derbaza împeratoriya Roma bû. Wê di sedsala 11an de navbera Bîzansa de çend caran dest gerî ye. Ew di 1516an de keta destên Osmanan.
Ew di 1988an de bin avên Bendava Ataturkê de ma.
Gundên Semîsadê, 1928.
Gundên Semîsadê, 1928
"Têgeyştinî Rastî" rojnameyek nîv hefteyî bi zimanê Kurdî bû ku ji hêla Artêşa Brîtanya ve li Iraqê dihat weşandin. Ew yekemîn rojnameya neteweyî ya Kurd bû ku li ser dîrok, ziman, helbest û çanda Kurdî disekine.
Têgeyştinî Rastî di Çileya 1918an de di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de ku Brîtanya li dijî împeratoriya Osmanî şer dikir, ji hêla Artêşa Brîtanya ve hate damezrandin. Ew rojnameya bangeşeyê bû ku serweriya Brîtanya bi rêbaza Osmanî raber dikir û dida ber hev û ku ziman, çand û ola Kurdî di îgîlîzstan de baştir bû û Kurdên ku di bin Rêbaza Osmanî de dijiyan baştir dikir. Rojname ji 1918-1919an tê weşandin ku tê de 66 hejmar hatin weşandin. Navê edîtor di rojnameyê de nehat weşandin lê tê zanîn ku mîcer Ely Bannister Soane asûdarekî Brîtanî ye ku bi zimanê Kurdî zane û ji hêla helbestvanekî Kurd Şûkri Fadhli ve arîkar bû.
Compact disk (bi kurtî CD) navgînek hilanînê ya optîkî ye ku ji hêla Philips / PolyGram û Sony ve di destpêka 1980an de ji bo depokirina dîjîtal a muzîkê hate destnîşan kirin û ji bo şûna tomarê tê xwestin.
Dîtina jêrîn a CDya standard
Ji dawiya 1990an heya destpêka 2010an, CD yek ji hilgirên bihîstbar ê herî pir tê bikar anîn bû. Lêbelê, paşê, ew bêtir bi karûbarên weşana muzîkê hate guherandin. Di destpêkê de, CD tenê ji bo daneyên bihîstwerî yên dîjîtal hate bikar anîn. Ji ber vê yekê ew timûtim ji bo Compact Disc Digital Audio (CD-DA) wek hevwate tête binav kirin. Lêbelê, karanînên din paşê hatine zêdekirin, mînakî ji bo tomarkirina daneyan wekî CD-ROM, ji bo vîdyoyan wekî VCD an ji bo daneyên danûstendinê wekî CD-i. Wekî CD-R-ya tomarkirî, ew di dawiya salên 1990-an de, di sektora taybetî de li şûna kaseta kompakt wekî navgîniya tomara bihîstbar a bijarte, lê di salên 2000an de bi piranî ji hêla teknolojiya MP3 ve hate guheztin.
Gava ku CD-ROM di destpêka 1990an de hate destnîşan kirin, "CD" hêj li ber CD-ya bihîstwer û "CD-ROM" ji bo CD-ya daneyê bû, lê herî dereng deh sal şûnda, "dîska kompakt" bi nasnav "CD" dikare were bikar anîn ji bo her cûreyên ku ji hêla CD ve têne fêhm kirin hemwate ye - cûdahî ji binavkirina rastîn a navîn (CD-ROM, CD-R, CD-RW) û daneyên li ser tê de (audio, dane, vîdyo, înteraktîf) çêdibe.
Aldûş (), navçeyeke Semsûrê ye. Di sala 1954an de bi navê "Gerger" bûye navçe û bi Semsûrê ve hatiye girêdan. 45 gund û 107 mezreyên navçeyê hene. Gelê herêmê bi zaraveyê kurmancî û kirdkî (dimilkî, kirmanckî, zazakî) diaxive. Li gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navenda Aldûşê 5.500 e.
Di sala 1954an de ku Semsûr ji Meletiyê veqetî û bû wîlayet, Aldûş jî kirin qeza wê. Wê demê Aldûş gund bû û bi Mirûnê (Pêtirgeyê) ve girêdayî bû. Aldûş kirin qeza û nave wê yê fermî jî kirin "Gerger".
Ömer Faruk Baran (, Sirûc/Riha) nivîskar, helbestvan û rojnamegerê Kurd.
Baran, li Zanîngeha Stenbolê beşa hiqûqê, li Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê beşa endezyariyê ya hawirdoriyê û li Zanîngeha Dîcleyê beşa civaknasiyê xwend lê belê ji her 3 beşan jî dest berda û niha ser wêjaya kurdî dixebite.
Wî bi şiîra bi navê "Bîrêmjar" di 2011an de, bi çîroka bi navê "Zênebej" di 2012an de xelat wergirtiye. Baran di Rûdawê de bi nûçeyên edebîyat û hunerê dest bi rojnamegeriyê kiriye û piştre bûye nûçegihanê Sputnikê. Ew ji 2017an vir ve di Dengê Amerîka de edîtor e. Fanzîneke fotografîyê ya bi navê "flashhilat" ya 15 hejmarî derxistiye. Kitêbeka wî ya şiîran heye û bi navê "Şeveke Îstismar" romankek jî nivîsîye. Baran, li Riha û Diyarbekirê dijî.
Înkara nîjadkujiya ermeniyan îdeolojiyek e ku dibêje Împeratoriya Osmanî û partiya wê ya desthilatdar, Komîteya Îtihad û Tereqî, di Şerê Cîhanî yê Yekem de li dijî welatiyên xwe yên ermenî nîjadkujî (tawanek e ku bi gelek delîlan ve hatiye ispatkirin û ji hêla piraniya zanyarên mezin ve tê pejirandin) pêk neaniye.
Osmanî di dema nîjadkujiyê de jî van qirkirinan înkar dikirin. Wan îdîa kir ku ermenî nehatine qirkirin, lê ji ber sedemên leşkerî cihên wan hatine guhartin. Piştî jenosîdê, belgeyên ku wan sûcdar dikir bi awayekî sîstematîk hatine tunekirin. Ji hingê ve siyaseta înkara nîjadkujiyê ji aliyê her hikumeta Komara Tirkiyeyê ve hatiye dubarekirin.
Înkara nîjadkujiyê heman ramanên ku Komîteya Îtihad û Tereqî bikar anî ji bo meşrûkirina kiryarên xwe bikar anî. Înkara ev e ku "veguheztina" ermeniyan de çalakiyek dewleta rewa bû  di bersiva serhildanek ermenî ya rastîn an têgihiştîku hebûna împaratoriyê di dema şer de tehdît dikir. Alîgirên înkarê dibêjin ku Komîteya Îtihad û Tereqî bi mebesta dersînorkirina Ermeniyan bû lê mebesta kuştina wan tunebû. Ew îdîa dikin ku jimara mirinên pir mezin hatine zêdekirin an jî mirinan bi faktorên din ve girêdidin, wek şerekî navxweyî, nexweşî, hewaya xirab, karbidestên herêmî yên hov, an komên derqanûn û Kurd. Dîroknas Ronald Grigor Suny diyar dike ku nîqaşa sereke "nîjadkujiyê çênebû, û Ermenî berpirsiyar bûn ()". Li gel înkarê, "retorîka xayîntiya Ermenî, êrişkarî, sûcdarî, û hewildana axê ()" jî heye.
Di erdnîgariyê de nexşeya cîhanê wekî hêlîpan û hêlîlar hatiye parvekirin. Hêlîpan ew xet in yên ku ji rojhilatê diçin rojavayê. Hêlîlar ew in yên ku ji bakur diçin başûr.
Ev ji bo mirov cihê derekê zû belî bike û bibîne pêwist e.
Di erdnîgariyê de nexşeya cîhanê li gor hêlîlaran û hêlîpan hatiye parvekirin. Hêlîlar ew xet in yên ku ji bakur diçin başûr. Hêlîpan ew xet in yên ku ji rojhilatê diçin rojavayê.
Ev ji bo mirov cihê derekê zû bibîne pêwîst e.
Kawa Îbrahîm an Kamîran Îbrahîm (Rojbûn 1965 li gundê Letîfiyê, Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê) stranbêjekî kurd e.
Wî sala 1980 dest bi jenîn û stranbêjiyê kiriye. Wî sala 1987an bawernameya amadeyî ya beşê zanistî li Sûriyê wergirtiye.
Kawa Îbrahîm li sala 1988ê Koma Senabil ya muzîkê damizrand û bi wê ku beşdarî çendîn boneyên niştimanî û neteweyî bû. Du salan derentir, 1990ê Koma Buhar ava kir. Wî herwiha serperiştê rahênanên Koma Xelat ya folklorê kurdî bû û di sedan ahengên millî û festîvalên niştimanî û neteweyî de li Qamişlo û Heleb û Libnanê beşdar bû.
Kawa Îbrahîm li Bingeha Hunerî ya Muzîkî ser bi xwendina taybetî ya wezareta perwerdeyê li Sûriyê ji alî Dr. M.E. Zaza li Qamişloyê xwendiye û sala 2001 tewaw kiriye. Wî wek mamostayê amîrê sazê, tembûrê û baxlemeyê li Bingeha Hunerî ya Muzîkî ta sala 2004an kar kir.
Pirtûka wî ya yekem Awazên Keskesorê ji stranên Seîd Yûsic li Bingeha hunerî li Qamişlo sala 2003an derçû.
Kawa Îbrahîmî li Festîvala Muzîka Neteweyî ya Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) sala 2005an beşdarî kiriye û tê de xelata rêzgirtinê wergirtiye weku jenyarekî amûra biziqê.
Kawa Îbrahîm niha çavdêriya koma muzîkê ya Kombenda Kawa bo Çanda kurdî li Hewlêrê dike. Ew herwiha serperiştiya rahênanên Zanîngeha Selahedînê dike. Dîsan niha (sala 2006ê) li beşê muzîkê ya kolîca Hunerên spehî li zanîngeha Selahedênê dixwîne.
Li nav nesaxîyê anemîyê helî pir li anemîya kêmbûna hesinê tê rastkirin.
Bi fêrane li zaroka u keçikên/jinikên li roja nixtê bin (bela benda xunawan kêm dibe) yan ji li mirovên ku xwîna xwe winda kirine tê dîtin.
Yek Sedemên ev nesaxîyê jî kêmbuna wêtamîna B6'yê ye.
Wêtamîna B6 ji bo çêkirina Hem(Hesin)-globin ê gelek gelek giringe. Ev wêtamîna B6 yê tinne be mirov nikari hewwê bikşîne xunê.
Sîstem, parçeyên rêza we hatiye amade kirin
Rastî bûna rêza wa giştî li yek xebat kirine
Li gor Ackoff, Sîstem têkiliyê li nav hev heye, erkên wa li mebesta gihîştina hevbandorîya koma heman(eleman) ye.
Dengbêjê kî li herêma Cizîra Botan
Sala 1957/2020 li nexweşiya penceşêrê lê girt û çû ser dilovaniya xwe.
Evdilayê Goyî, dengbêjekî ji herêma Botan e.
Li Qilebanê hatîye dinyayê, aniha li Mêrsînê dijî.
Faysal Sariyildiz di de li Cizîra Botan ji dayik bûye.
Wî Dibistana Pîşeyî ya Zanîngeha Dîcleyê û Beşa Endezyariya Makîneyê ya Fakulteya Endezyariyê ya Zanîngeha Harranê mezûn kir. Ew di 17ê Hezîrana 2009an de bi îdiaya ku endamê rêxistina terorê ye hate binçav kirin û girtin û ew xistin Girtîgeha Girtî ya Tîpa E ya Mêrdînê. Ew beşdarî greva birçîbûnê ya bêdem û bêveger a ku ji hêla girtiyên siyasî û mehkûman ve li gelek girtîgehên Tirkiyeyê di 15ê Çiriya Pêşîn a 2012an de hatibû destpêkirin bû. Ew di 4 Çile 2014 de hate berdan. Raporek PKK-ê heye bi hinceta ku çekên ku dixwest ji Sûriyê bîne Tirkiyê û ew gihande sazûmana Pirsûsê ya rêxistina terorê. Piştî operasyonên Xendek ku di 2015 de dest pê kirin, ew reviya Fransa û penaberî kir. Ji vê gavê şûnda, di çarçova "lêpirsînên terorê" yên li Tirkiyê da ji bo Sariyildiz, ku li dervayê Tirkiyê dijiya, emir binçavkirin û girtin. Di 27 Tîrmeh 2017 de, ew bi hinceta "tinebûnê" ji parlamen hate avêtin.
Ayşe Acar Başaran () parêzer û siyasetmedareke Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) e ku niha endama parlamenê ji bo bajarê Batmanê ya Tirkiyê ye. Di 4emîn Konferansa Partiyê ya HDPyê li sibata 2020an de wekî berdevkê Meclîsa Jinan a HDPê hatiye wezîfedarkirin.
Başaran di 2ê çiriya pêşîn a 1985an de li Batmanê ji dayik bûye, duyem zaroka ji çar zarokên Abdurrahman Acar û Sultani Acar e. Piştî ku li Batmanê xwendina dibistanê kuta kir, ew di 2010an de ji Fakûlteya Dadweriyê ya Zanîngeha Dokuz Eylül mezûn bû. Başaran 4 salan li Baroya Batmanê wekî parêzer xebitî. Ew endama Komeleya Kongreya Jinên Azad e.
Pîrbûn proseya mezinbûna temena mirov û candaran e. Li dema paleolîtîkê hetanî serdemên navîn jiyana mirovekî bi navînî 25-35 sal bû. Piştî ronesansê navîna emrê mirovan hêdî hêdî rabû. Ji sala 1900 heta 2000an li rewşên pêşketî navîna emrê mirovan hatiye heta 40 salî. Îro navîna mirovan li dinyayê gihaştîye heya 67 salî, li rewşê pêşketî hatiye heta 100 salî.
Bersiva tepkîmeyên hîdrolîtîk (av).
Vê teoriya dibêje kî bersiva avê qelsî lê belê av li laşê mirov gellek pirr e. Di DNAya mirov de molekulên alkalî li ber bersiva avê pêketiye ev molekulên alkalî: sîtozîn, guanîn û adenîn e. Piştî bersiva avê van molekulanan herwiha dibin urasîl, hîpoksantîn û ksantîn. Hulmstendin li mirov de oksîjenê reaktîv ava dike: Bersîva oksîjanê ji bo mirov gellekî giring e. Lê belê carna laşê mirov dêvla glikoz û rûnê proteînê xwe tîne ber bersîva oksîjanê. Kêm caran proteîn çi ber bersiva oksijanê xelasi dibin. Van proteînana li laşê mirov de xwe dibe reaktîv molekul (wekî superoksît an jî hîdrojenperoksît). Ev molekulana ji bo laşê mirovan gelekî xirabkar in.
Teoriya molekulên bêçalak û mîtokondrî.
Li salan 1956an Denham Harman pêşnîyar kir kî pîrbûn ji ber molekulên bêçalak çêdibe û got kî metabolîzma jinde çeqasî zû be emrê wan jî hekkasî kêm e. Bela laşê jindan nikarî têkeve ber bersiva avê û bersiva oksîjanê. Îro teoriyan herî bawerdar teoriya mîtokondriyê ye. Mîtokondrî peyv bi cî bi mitora laşê mirov e. Enerjiya mirov 99% li ser mîtokondrî ye û mîtokondrî yên laşê mirov herî pir ji dayika mirov tê yanî emrê mirov fêrane nêzîkî dayika xwe ye. Lê veya ji bîrnekîn DNAya mîtokondrî yek wêris e ji bo wa jî zû xera dibin û DNA ya jinan ji a zilaman stûrtir e. Ji bo wakî li dinyê emrê jinan ji ê zilaman bêtir e.
Felsefeya Mantiqê wê navê pirtûka nivîskarê kurd ku wî di sale 2017an de nivîsandîya bê. Pirtûk wê, di warê rengê hizirkirina mantiqî, pêşxistina modelên wê, bi derpêşî û komî wê çawa xwediyê pêşketinekê bê wê li ser wê bisekinê. Weki din wê şeklên mantiqî ên mantiqê klasik, mantiqê sembolan û mantiqê analitîkî mirov çawa fahmbikê wê li ser wê bisekinê. Pirtûk wê li ser temenê têgihiştinên mantiqê û pêşketina wê ji temen ve wê, bi felsefeyê û pêvajoyên pêşketina felsefeyê re wê hilde li dest.
Wekî din mijarên ku wê, di navaroka pirtûkê de wê bên hildan li dest wê, di rengê mantiq û felsefeyê, mantiq û ziman, mantiq û matematik û têkiliya wan a bi hevdû re wê li ser wê bisekinê. Di beşa dawî de wê, li ser felsefeya analitkî re wê, bikê ku wê hilde li dest. Bi felsefeya wê re mirov çawa dikarê mantiqê hilde li dest û wê fahmbikê wê li ser wê bisekinê.
Ev giyakî weke Heşîşê ye û tê vexwarin wek Çixare û Merov ji Hiş dibê. Yan jî Hişmendîn zêde namînê, merov kêfxweş dikê, lê dibê merov xwe ji serê banekî bavêjê ser Erdê. Ji ber wî çaxî nizanê ku ew çiqasî ji Erdê dûre.
Carne wek derman ji Aliyê Nûjdare tê bi kar anîn.
Wekî din li seraserî Cihanê qedexeye, tenê li çend Welate Cihanê serbestî tê bi kar anîn, lê dîsa bi hindikî.
Ferman Narîn (jdb. 1995), derhênerê kurd e.
Ferman Narîn, di sala 1995an de li Amedê ji dayik bû. Wî di sala 2016an de dest bi xwendina beşa televizyonê radyo-sînemayê ya zanîngeha Mersînê kir.
Soyka yekem kurtefîlma wî bû. Pîştî Soyka, di sala 2020an de kurtefîlmekî bi navê Pirabok çêkir.
Geitvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol li rojavayê gola Søndre Bukkevatnetê ye.
Egîna Jêrîn an jî Axin () yek ji navçeyên Mezrayê (Xarpêtê) ye. 80 km li bakur-rojavayê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 260 km², nifûsa wê bi giştî nêzîkî 3.200 kesan. Sê aliyê erdê navçeyê Bendava Kebanê ye. Herwekî bi Dêrsim û Melediyê ye cîran e. Piştî avabûna Bendava Kebanê rewşa hewayê ya herêmê hatiye guhertin û klîmaya sar a Kurdistanê êdî nîne.
Dîroka navçeyê jî wekî ya Kurdistanê ye. Hîtît, Ûrartû, Roma, Mîrîtiyên Kurdistanê, Osmaniyan li vir desthilatî kirine. Di salên 1700 da bingeha navçeyê li gundê Axinê hatiye avabûn. Li herêmê gelekî bermayiyên dîrokî hene û mixabin pirraniya wan jî di bin ava Bendava Kebanê de mane. Derên Filehan bi giştî hatine tehrîpkirin. Dîsa jî Dêra Paxnîkê wekî xerabe maye û gelek tûrîst tên bo dîtinê. Kela Xoşrîkê, Nekropola Axinê, Pireya Şikefta Reş hwd balkêş in.
Pirtûkxaneya Kongreyê (an jî bi kurtahî LoC) lêkolîna giştî ya Kongreya Dewletên Yekbûyî ye. Ew li gelek avahiyên Washington, D.C. LoC di warê xwedîkirina medyayê de li cîhanê pirtûkxaneya duyem e, di warê xwedîkirina pirtûkê de ya herî mezin û bi giştî yek ji wan girîngtirîn e. Pirtûkxaneya Kongreyê bi Xizmeta Lêkolînê ya Kongreyê ji nêz ve kar dike.
Girîngî.
a> ya Pirtûkxaneya KongreyêBi zêdeyî 164 mîlyon yekîneyên çapemeniyê, ew duyem pirtûkxaneya herî mezin a cîhanê ye. Tenê Pirtûkxaneya Brîtanî ya li Londonê bi 170 mîlyon medya berhevokek hê mezintir jî heye. Hebûnên pirtûkxaneya Washingtonê ji wan pirtir hene
Di Pirtûkxaneya Kongreyê de berhevoka herî mezin a pirtûkên hindik ên li Bakurê Amerîkayê, di nav de Îcîla Gutenbergî, Încîla Lincolnî, û berhevoka pirtûkên Adolf Hitler jî heye, û ji 2006an û 2017an de hemî tweetan tên arşîv kirin. Kataloga Pirtûkxaneya Kongreyê ji bo pirtûkxaneyên zanîngehê çavkaniyeke girîng e.
Di destpêka sedsala 20an de Pirtûkxaneya Kongreyê
Wêneyê hewayî yê Avahiya Thomas Jefferson (2007)Pirtûkxane piştî ku serok John Adams kursiya hikûmetê ji Fîladelfiya bar kir Washington D.C wek pirtûkxaneya lêkolînê ya Kongreya Dewletên Yekbûyî di de hate sazkirin. Ji 1802 û vir ve rêveberiya wê li ser Komîteya Hevpar a Kongreya Dewletên Yekbûyî li ser Pirtûkxaneyê ye. Ji bo kirîna pirtûkan ji bo karanîna Kongreyê û sazkirina cîh li Capitolê nû 5000 $ bexşîn hat dayîn. Pirtûkxane dema ku di Şerê Brîtanya-amerîkî yê tebaxê 1814 de di şewata Washingtonê de di nav agir de hate wêran kirin gihîşt dora 3000 cild. Thomas Jefferson wê hingê pêşkêşî Kongreyê kir ku pirtûkxaneya xweya taybetî wekî cîgir bikire. Di 50 salan de wî hema hema 6500 pirtûkên felsefe, wêje û zanistê bi zimanên cihêreng berhev kiribû. Ev cihêrengî ji çerxa berhevoka orjînal pir derbas bû. Wisa be jî, Kongreyê kirîna berhevokê ji bo 24,000 $ erê kir, û bi vî rengî bingehê pirtûkxaneya neteweyî danî. Baweriya Jefferson ku hemî pirsgirêk ji zagonên amerîkî re girîng in îroj mentiqa Pirtûkxaneya Kongreyê ye.
Di 24ê kanûna 1851an de agir 35000 pirtûk û kelûmelên din hilweşand, di nav de portreyek xwerû ya Krîstofor Kolumbus jî hebû. Dûv re, pirtûkxaneyê ji bo parastina mafên pêgirtê yên berheman karibû ku xwedanxebatên xwe wekî depozîtoyek pir berfireh bike. Heke we dixwest ku di bin zagona mafê daneriyê ya amerîkî de berhema xwe biparêzin, neçar bû ku hûn du kopiyên berhema xwe belaş bidin pirtûkxanê. Ev rêzikname di 1859an de ji bo nivîsgeha patentê ya ku nû hatî damezrandin hate veguheztin.
Vê rastî û şewatek wêranker a ku wê demê du sêyan xwedan hilweşand, Pirtûkxaneya Kongreyê xist nav zehmetiyên darayî yên zor. Ainsworth Rand Spofford di sala 1864an de spartina mafên daneriyê ji nû ve stend û ji her du partiyên kongreyê re piştgiriya aborî ji bo pirtûkxanê peyda kir. Ji ber vê yekê dikare di bin serokatiya wî de bi rengek girîng were berfireh kirin.
Di sala 1906-n de bi kirîna pirtûkxaneya xwerû ya 80000-cildî ya ku bazirgan, pirtûkhez û berhevkarê sîbîryayî Gennady Wassilyewiç Yudin li Krasnoyarsk li hev anî bû bingeha berhevoka rûsî ya Pirtûkxaneya Kongreyê hate danîn.
Butçeya pirtûkxanê hîn jî bi piranî ji hêla Kongreyê ve tê peyda kirin. Di heman demê de sê avahiyên nûner hene ku li Washington D.C. ne.
Avahiyan.
Salona têketinê ya Avahiya Thomas Jefferson
Avahiya Thomas Jefferson bi şêwaza ronesansa îtalîSê avahî bi avahîsaziyek pir cihêreng têne xuyandin. Ew li Capitol Hill cîwar dibin û bi pergala tunelê ya binê erdê ve têne girêdan. Di 21ê kanûna paşiyê ya 1961an de, ji Pirtûkxaneya Kongreyê re statuya Neteweyî ya Dîrokî ya Neteweyî hat dayîn.
Avahiya bi şêwaza ronesana îtalî Avahiya Thomas Jefferson Building di 1897an de hate vekirin û ji bo demeke dirêj avahiya pirtûkxaneya sereke bû. Salona têketinê ya bi heybet ji mermer hatiye çêkirin. Di avahiyê de odeya xwendinê ya sereke bi qubeya xweya berbiçav, û her weha odeyên xwendinê yên taybetî û salona konserê hene.
Xulaman an jî Guleman (?) (tr: "Alacakaya") yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Xulaman di sala 1987 da hatiye qedexekirin. 78 km li başûr-rojavayê Mezrayê dikeve. Di sala 1990 da bûye navçe û bi Mezrayê ve hatiye girêdan. Bilindahî ji rûyê avê 1.150 m ye. Firehiya erdê navçeyê 318 km², hejmara niştecihan nêzîkî 8.700 in (di sala 1997an da). Aborî li ser çandinî, derxistina krom, mermer û xwedîkirina ajalan e. Herwekî karê mozhinguvî jî heye.
Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Herêm ji aliyê madenên binerdî ve gelek dewlemen e. Ji 60 % derxistina krom a dinyayê li Xulamanê ye. Mixabin ji vê dewlemendiyê gelê herêmê sûdwernagire. Gelê herêmê ji aliyê aboriyê ve xizan e. Hemî dewlemendî bi destê fîrmayên dewleta Tirk ji Enqereyê re tên şandin. Mermerê herêmê heya Ewropa belav dibe. Gelê herêmê ji kêmahiya dibistanan, nebirêkûpêkbûna elektrîkê, xerabiya riyan, bêkarî û kêmahiya bijîşkan gilîdar e.
Qerebaxan, Mîyaran an jî Mîrvan (tirkî: "Arıcak") yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Mîrvan di sala 1960 da hatîye qedexekirin. Mîrvan 112 km li başûrrojhilatê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê Mîrvanê 257km², bilindahî ji rûyê avê 1.100m ye.
Piraniya axa navçeyê daristan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan e. Çemê Berkilîn û Mîrvan ku her du jî şaxên Robara Dîcleyê ne, di axa Mîrvanê de derbasdibin. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Gorî îdiyan navçeyê navê xwe ji Çemê Mîrvan girtiye. Di qeydên dîrokî yê Ereban de navê navçeyê wekî Meravîn û ya Farsan de Miyanrûyan (ango meyanê / nava du rûyan / robaran) derbasdibe. Dîroknas di wê baweriyê de ne navçe wekî gund di destpêka 1500 da avabûye. Di sala 1972 de bûye şaredarî û di sala 1987 de jî bûye navçe.
Xûx, Xox, Gola Hezarê an jî Sîvrîce () yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Xûx di sala 1962 da hatîye qedexekirin. Xûx 30 km li başûrê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 634 km², nifûsa wê bi giştî nêzîkî 14.200 kes in. Aborî li ser çandinî, xwedîkirina ajalan, masîgerî, karê hevrîşimê û karê mozhinguviyê ye. Fabrîka gûbre, kîremît û ava mîneral jî hene.
Pîştî avabûna Komara Tirkiyê pêl bi pêl ji Balkan û Asyayê koçberên misilman û Tirk anîne li Kurdistanê bicihkirine. Di salên 30 û 40 de ji Romanya û Yûgoslaviyayê 142 malbat anîne li Xoxê bicihkirine. Herwekî di sala 1992 de 3 malbat ji naxçevan, malbatek ji Rûsya, 3 malbat jî ji Çêçênistanê (sala 1999) anîne bicihkirine. Nakokî di navbera niştecihên herêmê yên Kurd û koçberan de gelek in. Gelê herêmê bi pirranî Kurd in. Çiyayên Hezarbaba (2.347 m) û Mestar (2.140 m) li herêmê ne.
Diyarname.com malpera nûçe, çand û hunerî ye. Di malperê da gel nûçeyan, beşên nivîskar, hevpeyvîn, çapemenî, serbest, klîba hefteyê, foto-nûçe, çîrok, werger û helbest jî hene.
Diyarname di 21ê nîsanê 2005an da dest bi wêşana xwe kiriye.
Tigrînya zimanek e. Ev zimanê kesên Erîtrea û Etîyopya dengdikin. Hemû bi hev ra nêzîkî şeş milyon kes bi vî zimanî dengdikin.
Zimanê fermî.
Tigrînya zimanê fermî li dewletê Erîtrea ye.
Sausvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol bi qasî 7 kîlomêtre li başûrê gundê Hommelstøê ye û bi qasî 15 kîlomêtre li bakurê rojavayê gundê Lande ye.
• Lîsteya golên Norwêcê
Sealggajávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, dikeve bakurê Çiyayê Storsteinfjelletê û bi qasî 15e kîlomêtreya li aliyê başûrê rojhilata gundê Beisfjordê ye.
Çîyayên Alpê ji ezmên da
Alp an jî çiyayên Alpê çiyayên tewrî mezin ên Ewropayê ne.
Cografiya.
Çiyayên Alpê digên Fransa, Îtalya, Swîsre, Elmanya, Lîştinştayn, Nemsa û Slovenya. Çiyayê tewrî mezin Mont Blanc bi 4.792m ye. Ew cem sînorê Fransa-Îtalyayê ye.
Simon Mason (jdb. 5ê sibata 1962) nivîskarekî îngîlîz yê çîrokên ciwan û mezinan e.
Simon Mason di 5 Sibat 1962 de li Sheffield, Yorkshire, hate dinê. Bavê wî gogbaz Cliff Mason bû. Ew li dibistanên herêmî hate xwendin û li Margngilîzî li Lady Margaret Hall, Oxford xwend. Ji sibata 2019an ve wî dema xwe di navbera nivîsîn û xebata li Çapxaneya Pushkin de parve kiriye. Ew bi jina xwe re li Oxford dijî.
Pîvaz (latînî: "Allium cepa") sebzeyek ji çîna Allium e. Di famîleya sîr û pîvazan de cih digire. Ev famîle jî binekomeke Alliaceae ye.
Pîvaz ji rojavayê û ortê Asya tê, yê pir ji erdê dora Efxanistanê. Kesên misirê kevin berê pîvaza wek pere didan.
Xwarin.
Mirov pîvazê bi xavî bixwe, ew pir tûj e. Eger pîvaz berî xwarinê hatibe birajtin, tamê xwe şêrîn e.
Deryaya Sor ji ezmên da
Deryaya Sor (erebî: البحر الأحمر, "al-Bahr al-ahmar", bi îbranî: ים סוף, "Yam Suf"; tigrînyanî: ቀይሕ ባሕሪ, "QeyH baHri") deryayeke mezin e. Ew teqrîben 450.000 km² mezin e. Ev derya di navbera Asya û Efrîqayê de ye.
Gol.
Deryaya Sor di bakûrê digê Deryaya Navîn û di başûrê da jî Deryaya Erebî di nav Okyanûsa Hindê da.
Palo an jî Pali yek ji navçeyên Mezrayê ye.
76 km li rojavayê Mezrayê dikeve. Rûber 722 km², bilindahî ji behrayê 850 m ye. Hejmara niştecihên navendê 10.103 û bi giştî 25.550 (di sala 2000'î de). 36 gund girêdayî navçeyê ne.
Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cûdatir e. Di dîroka kevn de navê Paloyê "Şebetarîa", "Romanopolîs", "Asmosata", "Arsamosata", "Arşemşat", "Şîmşat", "Aşmûşat", "Sumaysat" derbaz dibe.
Navê niha Palo ji Balo tê di qeydên Grekî de wekî "Balouos" derbaz dibe. Tekujî Ermenî di salî 1915'an afirîn. Di qeydên Ermenî de "Bahakhovît", di hîn qeydên Osmaniyan de "Sekerat", "Mirdêsî" tê bikaranîn. Gorî dîroka Şerefxan Palo wargehê eşîra Mîrdesîyên bûye. Tê fêhmkirin ku kîjan şarezayiyê li vir desthilatî kirine navê wê bi awayeke dîn bikaranîye. Di dema Osmanîyên de her dem di bin desthilatdarîya Mîrên Kurdistanê de bûye.
Giyadîn () yek ji navçeyên Agiriyê ye. Li rojavayê Agiriyê dikeve. Rûber 1.274 km², bilindahî ji rûyê avê 1.825 m ye. 62 gund û 67 mezre girêdayî navçeyê ne. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.
Li Giyadînê gelek cihên tûrîstîk hene. Wekî Kela Avnîkê,Kela Koço, Çiyayê Tendûrekê, Miraşe - Kela Kujer, Kela Giyadînê (Kela Birîndaran), Kela Meyan, Şikeftên Meyan, Pira Qudretê, Germava Dawîd, Germava Marjengê hwd. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Beriya Terteleya Filehan li herêmê wargehên Filehan (Ermeniyan) jî hebûne. Mixabin niha nînin.
Xamûr an Xêmûr an jî He(a)waran, an jî xanwêran () yek ji navçeyên Agiriyê ye. 12 km li başûrê Agiriyê dikeve. Rûber 898 km², bilindahî ji rûye avê 1.675 m ye. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li herêmê gelek madenên binerdî hene û ji aliyê fîrmayên dûgela Tirk ve tên bikaranîn. Mixabin ji vê dewlemendiyê gelê herêmê sûd wernagire. Gelê herêmê xizan e. Gel ji xeynî karmendên KT, bi tevahî ji kurdan pêk tê. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e.
Dengbêja navdar Gula File ango Gulê keça keşîşê Xamûrê li vî navçeyê bû. Gulê û Evdalê Zeynikê li vê derê ji hevudu re kilam gotin.
Panos an jî Patnos yek ji navçeyên Agiriyê ye. Di sala 1936an de bûye navçe. Bingeha navçeyê digihe dema ûrartûyan. Ûrartûyan wekî "Aladrî", romayiyan jî "Patûsîs" bi nav kirine. Gelê herêmê bi tevayî ji kurdan pêk tê. Dîroka wê wekî ya Kurdistanê ye. Rûber 1.421 km², bilindahî ji rûyê avê 1.650 m ye.
Navçe li ser xeta erdhejê ye. Di salên 1891, 1903, 1907 û 1919an de erdhejên mezin pêk hatine. Di demên dawî de hemî daristanên herêmê ji aliye dûgela Tirk ve hatine rûxandin. Axa herêmê ji aliyê giya ve xizan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Deşta Panosê 20 km dirêj e. Çemên Baxdîşan û Avzer, girên wekî Eznewir, Giresor, Ziyaret û Kevirspî balkêş in.
Avkevir an jî Avekevir () yek ji navçeyên Agirîyê ye. Di sala 1954'î de bûye navçe û bi Agiriyê ve hatiye girêdan. Rûber 798 km², bilindahî ji rûyê avê 1.660 m ye. Ji aliyê sirûştê ve erdê navçeyê gelek ciwan e.Çemê Muradê û şaxên wê, Çemê Botî, Mîrzexan, Kûbik, Geldûş û Dîdem, Çiyayê Sînegê, Çiyayê Eledaxê, Gola Sodo, Gola Tirşo û Gola Qulingê hwd xwedî sirûşteke pirr ciwan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.
Gelê herêmê heya avabûna Komara Tirkiyê bi tevahî ji Kurdan pêk dihat. Di salên 40, 50 û 90'î de dewleta Tirk ji Asyayê gelek malbat aniye û bicihkiriye. Vêgav 87 % Kurd, 13 % jî Terekeme, Azerî hwd dijîn. Beriya Terteleya Filehan li herêmê gundên Filehan jî hebûn, lê niha nînin. Gorî hejmartinên sala 2020'î hejmara navendê 6.500 û bi giştî jî 21.839 e. 37 gund û 21 mezre girêdayî navçeyê ne.
Bismil (1928: بسميل / "Bismîl") yek ji navçeyên Amedê ye. Di sala 1936'an de bûye navçe. 55 km ji Amedê dûr dikeve. Rûber 17.000 km² ye û nifûsa wê 118.605 e. navçe li qeraxa çemê dîjleyê hatiye avakirin. Herweha li ser riya Amed û Batmanê ye û li navçeyê riya hesinî jî derbas dibe.
Li Bismilê koçerên Bulgar bi destê dewletê hatibûn niştecihkirin ku bo demografiya herêmê biguhere. Herwiha hemû axa navçeyê ji van koçeran re hatibû pêşkêşkirin. Ji loma koçeran nedihiştin Kurd li navçeyê bicih bibin û ew diqewirandin. Di salên nodî de ji ber şer û pevçûnên PKKê û dewletê gundiyên Stewra Mêrdîn gundê xwe terikandin û zextê li ser van koçeran çê kirin. Piştî çend pevçûn û şeran karibûn xwe li navçeyê bicih bikin û ji bin hakimiyeta koçeran derbixin. Piştî hakimiyeta koçera neman ji hemû navçeyê derdora Bismilê koç çêbûn. Ji Hezro, Pasûr, Sason, Stewrê gundî ber bi bismilde hatin. Niha piraniya navçeyê Kurd e û tirkên koçer di gundên weke Tezeka, Koselo de mane. Bingeha Bismilê bi qasî 2000 sal berê hatiye avêtin. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine. Li gundê Kerxê 3 girikên çêkirî hene ku tê kotin kelehê çavdêriyê bûne. Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Navê navçeyê di qeydên farsan de "Bîstmal, Pîs Mîl, Basmîl" derbas dibe. Gorî hin îdiayan ev nav ji eşîra mîllî ya kurd tê.
https://www.nufusu.com/ilce/bismil_diyarbakir-nufusu
Mijabad romana Jan Dost a yekem e, sala 2004 an li Amedê ji weşanxaneya Belkî yê hate weşandin.
Ew ji çar beşan pêk tê, li gorî nivîskar Jan Dost, ew li ber roniya çar çirayan tê xwendin. Roman bi zimanekî lîrîk û pir nazik hatiye hûnandin û behsa dîroka Kurdan ya heta serdema komara Kurdistan ya li Mehabadê ye. Romana Mijabad cihekî xwe yê hêja di edebiyata kurdî de dît û cihê pêşwaziyeke mezin bû ji hêla xwendevanan. Ew bi zimanê tirkî jî hatiye wergerandin. Sala 2005 an, weşanxaneya Beybûn li Enqerê ew bi tirkî derxist. Wergera bi tirkî ji hêla Kawa Nemir ve pêk hat.
Wek Romaneke Trajîk: Mijabad.
Mijabad 2004’an de li Amedê ji aliyê weşanxana “Belkî” yê ve hatiye weşandin.
Mirov dikare bibêje ku Mijabad harmoniya trajediyê ye. Di romanê de trajediya şexsî, neteweyî û trajediya mirovahiyê bi hostatî li hev hatiye hûnandin. Her çiqas mijar li ser bûyereke neteweyî be jî romannûs lehengên romanê nekiriye qurbana mijarê, yanê êşa evînê nekiriye qurbana hestên neteweyî ev jî ji bo romanê xaleke erênî ye.
Di Mijabadê de Trajediya Evînî û Şexsî.
Badînê Amêdî: Yekemîn lehengê romanê ye û roman ji bîranînên wî pêk hatiye. Badîn hem mexdûrê evîneke dijwar û bêhavil e hem jî sêwiyê trajediya netewî ya kurd e. Kalikê wî Mela Qadir ji ber doza neteweyî ji aliyê Osmaniyan ve tê darde kirin. Bavê Badîn Unisê Amêdî jî beşdarî Şoreşa Şêx Mehmud Berzencî dibe û şehîd dikeve. Badîn bavê xwe nediye her weha ji ber ku di katê zayînê de Hamêsta diya wî diçe ser dilovaniya xwe wê jî nabîne, li Amêdiyê li ber destê dapîra xwe mezin dibe. Wexta bi xortaniya xwe dihese dil berdide keça meta xwe, lê ji ber ku her du xuşk û birayên şîr in zewaca wan qedexe ye. Ev bandoreke pir mezin li ser herdu xortan dike. Keçik heşê xwe wunda dike, Badîn jî ji kerban terkeser dibe. Badîn li Silêmaniyê dest bi jiyanake nû dike lê li vir dikeve kemîna evîneke gelek xedar. Navê wê Jale ye. Badîn bi şêweyeke bêsalix bi hemû hebûna xwe ve bi Jaleyê ve tê girêdan. Vê evîna dilhej wî sews û gêj dike lê dawiya vê çîrokê riswatiye ku Badîn dibêje: “Riswayê işqê tenha ne ez bûm/ Kes dî zemanan hub bê melamet” Belê ev malik encama trajediya evînê ye bi şêweyeke giştî.
Jale keçek e ku bi rindiya xwe navûdeng daye, heta tê gotin şaîrê meşhur Goran wan helbestên xwe yên xweşik û lîrîk ji ber evîna Jaleyê nivîsandiye. Jale keçeke gelek çalak û serbest e. Badîn û Jale du-sê sal li Silêmaniyê bi hev re dijîn; lê Jale xezaleke kovî ye bi ciyekî ve nayê girêdan, pêşî diçe Bexdayê beşa zimanê inglîzî dixwîne paşê jî, ji binî ve terka Badîn dike. Badîn bi wundakirina yara xwe adeta serxweş dibe dilê xwe yê wêranbûyî û seqamgirtî dide ber agirê şoreşa kurdî û beşdarî refê pêşmergeyên Barzanî dibe. Şer dike tê zîndankirin dawiyê de ligel pêşmergeyan bi serperiştiya Barzanî derbasî Mehabadê dibin.
Badîn şaîreke kurmancînus e, hevalên wî li Mehabadê şaîrên meşhur Hejar û Hêmin in. Di dibistanekê de dest bi mamostetiyê dike li vir Mujdeyê nas dike Mujde jî mamosteye. Badîn hêdî hêdî bi Mujdeyê ve tê girêdan ew û Mujde ji hev hez dikin êdî behsa wextê nîşaniyê dikin. Lê hevalê Badîn Kerîmê Şikakî ku Mujdeyê re bavîtî kiriye wê mezin kiriye bê dil e. Kerîm tevlî malbata xwe her weha tevlî Mujdeyê diçin Şinoyê cîwar dibin. Badîn ji yara xwe tu xeberekê nagire. Dawiyê de Mujde bi Kerîmê Şikakî re dizewice. Piştî vê bûyerê Badîn ji dunyayê bi temamî sar dibe weke miriyekî li ser piya digere. Ji bo halê Badîn wisa tê gotin: “Yek caran herifîna evînekê ji sed mirinî xedartir û dijwartir e.” Tevî jana têkçûna evînê rewşa berew têkçûna komarê jî bandoreke gelek xedar li Badîn dike. Badîn ji binî de bê hêvî dibe xwe dihavêje mala xwe û xwe dispêre mirinê.
Jaleya Hewramî: Lehenga duyemîn e di romanê de her çend Badîn ji bilî Jaleyê ji keça meta xwe û Mujdeyê hez kiribe jî evîna wî ya sereke Jale ye. Di romanê de di nav Jaleyê û diya wê de pevgirêdanek tê çêkirin. Diya Jaleyê Hadile di Silêmaniyê de bi rindiya xwe nav û deng daye. Wusa ye ku ji rindiya wê kes newêre pê re bizewice. Dawiyê de Hemzeyê Paştmaliyê Caf pê re dizewice. Gorî ku tê gotinê Hemzê çil roj ji hundir dernakeve. 1914an de Hemze dibin eniya şer. Piştî mawayekê Hadile bi wê rindiya xweya bi navûdeng hew dikare raweste û dibe jineke ketî. Dostikê wê efserên Osmanî û bi taybetî efserên خngilîz in ji tirsa efseran kes nikare destê xwe bide Hadileyê. Wexta ku Şêx Mehmud dibe Melîk, Hemze ji eniya şer vedigere. Hemze jina xwe ya ketî dikuje û ji kerba, xwe jî dihavêje اemê Sîrwanê. Şêx Mehmud bûyerê dibihîze û Jaleya berşîr teslîmê maleke Hewramî dike. اîroka Jaleyê jî nêzî serpêhatiyên diya wê ne. Jale jî bi rindiya xwe deng daye, xwazgînên Jaleyê jî mîna diya wê gelek in. Jale têra xwe bi Badîn nayîne wek xûyeke îrsî têkiliya wê jî bi خngilîzan re çêdibe hin kes dibêjin Jale li ser hesabê ingilîzan sîxurî dike. Balkêş e ingilîz di wê serdemê de hem welatê Badîn wêran dikin hem jî evîna wî wêran dikin. Dawiya romanê de Badîn Jaleyê li Mehabadê li mala Sultana cihu ya ku jinan dide xebitandinê dibîne, Badîn bi çavê serê xwe bawer nake lê a ku dîtiye Jale bi xwe ye. Di vî alî de jî aqibeta wê mîna ya diya wê ye. Di romanê de Jale evîn e, têkçûn e, mirin e, dijmin e, خngilîz e, axir qiyameta Badîn e.
Keça Stranbêj: Di şexsê vê keçikê de çîrokek trajîk û evînî tê qalkirin. Ev keç cîranê Badîn e li Mehabadê. Badîn tenê dengê strana wê dibihîse ku her gav heman strana ku gotinên wê ji xezelek Hafizê Şîrazî ye dinehwirîne. Di romanê de ji stranê vê malika Farisî (cendan kî guftem xem ba tebîban/ Derman nekerdend miskîn xerîban) sê car wek leîtmotîfek tê dubarekirin. Ev keçika dilşewitî bi vê strana xwe şîna evîneke mêrkuj digire ku kuştiyê vê evînê birayê wê Heme Resul e. cîroka Heme Resul hemû Mehabadî dizanin û kinukurtiya vê çîroka kambax Hejar ji Badîn re dibêje. Heme Resul evîndarê keça xiristiyana bi navê Wêlmayê dibe ku bavê wê nujdar e li Mehabadê. Wêlma bi cil û bergên tengên frengî û bi bedewiyek bê salix dilê hemû xortê Mehabadî direvîne. Lê Heme Resul bi şêweyek nexweşiyê bi Wêlmayê ve tê girêdan. Nexweş dikeve wî dibin nexweşxaneyên Tewrêz û Tehranê lêbelê rizgariya wî ji destê vê evînê tuneye. Rojekê ew ji bo dermanekî li Mehabadê diçe dermanxaneyek li wê, ji nîşgav de di ber de Wêlma derbas dibe û di wê kêliyê de Heme Resul ji piyan dikeve û dimire. Belê Mehabad wisa bajare ku çîrokên bi vî rengî tê de diqewimin; ev çîrok di romanê de asta trajediya evînî û kurahiya Mehabadê zêdetir kiriye di baweriya min de.
Di Mijabadê de Trajediya Neteweyî.
Yek lehengê romanê jî Mehabad e. Mehabad kurd e, Mijabad e, xewna têkçûyiya gelekî ye. Nivîskar wisa dibêje: “Mehabad şarê mijê ye, MIJABAD e, ne tenê mija xwezayê lê komara ku saz bûye bi xwe di nava mijeke sor de digevize.” Mehabadî di nav şahî û şayişê de diçin û tên. Di xewnên xwe de dîkên serjêkirî dibînin, li Meydana اarçirayê nîvê şevê dîk bang didin, qîre qîre dikin, Mehabadî di xewnên xwe de barîna qetê werîsan dibînin û qirika hemû Mehabadiyan de şopên werîsan heye. Ev dîmen rûyê şayiş û tirsê ye li Mehabadê. Li aliyekî din li çayxaneyên Mehabadê ji gramafonan dengê strana “Heta mirdin weku bende li hizmet şahî Kurdistan/ Heyatî xoy fida ka bo hemû emrêk û fermanî” bilind dibe. Hemû Mehabadî bi hestên neteweyî ji xwe çune adeta, berberekî Mehabadî ji Badîn re dibêje: “Min sond xwariye ji pêşmergan û mamostan heqdestê xwe nagirim.”
Di kolanên Mehabadê de Emîral Axa(ev nav ne tesadufiye) di destê wî de satil, avê pars dike, di çayxaneyan de mase bi mase digere avê dixwaze û paşê avê dibe dirijîne اemê Sablaxê. Di wê baweriyê de ye ku bi zêdebûna avê Sablax dê bibe derya. Emîral Axa ji mirovên çayxaneyê re wisa dibêje: “Derya, ne derya be komar hîç e.” “اemê Sablaxê têra keştiyên mezin nake, ji Pêşewê re bibêjin: Bê derya nabe.” Kesên ku ava wan tunebe Emîral Axa di şuna avê de tiştekî din dixwaze “Hêsiran, birijîne hêsiran, bû dereng, divê berî zivistanê em xuşîna pêlên deryayê bibihîsin, kilîtên demê di destê yekî xwedê nenas de ne.”
Ez dikarim bibêjim Emîral Axa di Mijabadê de sembola herî resen û trajîk e. Nivîskar êşa dewletnebûn û biserneketina Kurdan di şexsê Emîral Axa de weku dûrbûna cografyaya kurdistanê ji deryayê daye nîşandan. Lêbelê nivîskar weku me nimûneyên wî li jor diyar kir bi awayekî humermendane û bi hestekî dilşewatane vê êşê bi sembola Emîral Axa derdibirîne. اendîn Emîral Axa mîna dînekî xuya bike jî di rastiyê de fîlozofê êşa neteweyî ye. “Her kurdek tê kuştin gotina wî ya dawî “xwezî” ye lê ez nahêlim Pêşewa bibêje xwezî eger rê gelekî li komarê teng bû wê Pêşewa li gemiyekê siwar bibe û xwe bigihîne peravine dûr.” Lê Emîral Axa têk diçe dilê xwe ranagire, diçe kenarê Sablaxê û gotinên xwe yên dawî dibêje: “Ji nişkê ve satila xwe avête çêm û berê xwe da me û qêriya: “Bê derya nabe, ev neh meh in ku ez dibêjim, lê we guhên xwe sewax kirine.” û xwe avête nava avê. Berî xwe biavêje nava avê, min bi çavê serê xwe dît ku ew bi xwe bû av…”
Sembola diduyan a Mehabadê Kalê Werîsfiroş e. Badîn wexta werîsfiroş dibîne sar dibe, heşê wî tevlîhev dibe. Kalê Werîsfiroş jî wek rastiyek tazî gava çavê wî li Badîn dikeve behsa werîs, mirin û têkçûnê dike. “Ev werîs, ev werîs wê kenê Mehabadiyan rawestîne.” Efserek خranî beriya ruxandina Mehabadê tê dikanê werîsfiroş û sê werîsan jê dikire û vê tembîhê lê dike: “Her siyan têxe nava zeytê û bila emanet bin li ba te, heta ez careke dî têm.” Lê Kalê Werîsfiroş dawiya romanê de, di dest de werîsên zeytkirî, xwe di nava deriyê dikana xwe de xwe darda dike. Werîsfiroş di romanê de sembola aqibeta komara Mehabadê ye li tenişta hêvî û xweziya Emîral Axa rastiya reş û tahla Mehabadiyan e. Her çisqas di navenda bûyera romanê de Komara Mehabadê hebe jî bi wasita lehengên romanê Serhildana Dêrsimê û Agiriyê her weha Serhildana Simko, Şoreşa Şêx Mehmud û Şoreşa Barzanî jî tê bahskirin. Ji van lehengan her lehengek nîşana birîneke neteweyî ye û di romanê de çîrokeke trajîk e. Bêguman behskirina van bûyerên dîrokî di çarçova berhemeke edebî de romanê dewlemendtir kiriye, her weha wêneyeke rasteqîn e ji trajediya mileta Kurd.
Serhildana Dêrsimê: Di romanê de trajediya Dêrsimê bi heneyê hatiye sembolîzekirin. Şahid û lehengê serhildanê Heme Reşîd e. Heme Reşîd ku navê wî yê rastî Hisênê Kanzade ye di Silêmaniyê de Badîn nas dike û dibin dost. Heme Reşîd li Dêrsimê şahidê pir tiştan bûye. Gava efserek û du serbazên Tirk dest dihavêjin xuşka wî, xwe wunda dike û wan dikuje, xuşka wî jî li wê dimire. Piştî vê bûyerê direve tê Silêmaniyê. Dibêje: “Tirk li min digerin segên xwe berdane welatê xwedê, şopa bêhna heneyê diajon.” Hene bêhna Serhildanê ye, bêhna serhildêran e. Gava Seyid Riza tê dardakirin bûk û keçên Dêrsimê porê xwe hene dikin û dibêjin: “Em serên xwe naşon heta Seyîd Riza desturê nede.” Eskerên Tirkan van keç û bûkan yek bi yek dihavêjin çemê Munzurê heta mehekê jî heneya bişaftî çem reş dike. Heme Reşîd misêwa dikesire û digirî, rojekê ji Silêmaniyê jî serê xwe hildide û diçe.
Serhildana Agiriyê: Di romanê de trajediya Agiriyê Mujde temsîl dike. Gava serhildana Agiriyê derdikeve bavê Mujdeyê Zilfoyê Celalî keça xwe ya biçûk û jina xwe radestê dostê xwe Kerîmê Şikakî dike û beşdarê serhildanê dibe û êdî hew vedigere. Mujdeya çar salî gava pirsa bavê xwe dike dêya wê: “Bavê min li kû ye? –Keça min tu wî çiyayê porsipî dibînî? Bavê te li wir e. اi dike? –Berfê dihelîne. اima? –Ji bo em ji sermê nemirin.” Ev diyalog nimûneyeke baş e ji bo çawaniya behskirina trajediya di romanê de.
Serhildana Şêx Mehmud: Silêmanî bi xwe şahidiya Serhildanê dike. Hej bîranînên Serhildanê di nav xelkê Silêmaniyê de teze ne; heta dizanin Şêx li ku birîndar bûye û xwe sipartiye kîjan kevirî jî. Gotinên Şêx di devê xelkê de digerin. Şêx gava serhildanê daye destpêkirin gotiye: “Lem niştimane da yan min yan îngilîz”(15) Di aliyê dinê de bavê Badîn Unisê Amêdî beşdarê serhildanê bûye û bi qehremanî şehîd ketiye.
Serhildana Simko: Ev serhildan bi wasita Kerîmê Şikakî tê qalkirin. Kerîm kurê Simko ye. Ji ber hindê serhildan ji bo Kerîm birînek du alî ye. Kerîm kuştina Simko Axa bi vî awayî vedibêje: “Dema Simko Axa kuştin, nalîneke weke barebara karikên şîr ji darên Şinoyê, Urmiyê, Salmasê û Xoyê hat, herkesî giriyê spîndaran bihîst, hinar û sêvên wê salê ber negirtin, beru di darên xwe de teqiyan.” “Dema Simko kuştin çiya bêdeng man, tenê li hev dinihêrîn û digiriyan, tenêtiya xwe jibîr kiribûn, wê salê ba rawestiya bû.” Piştî kuştina Simko: “Keç û bûkên Şikakî li ser gora Simko civiyan û bi keziyên xwe kêla serê wî veşartin, heta niha keçikên Şikakî kezîkur in.”
Serhildana Barzanî: Barzanî li dijî hêzên Iraqê serhildanê li dar dixe. Di demekî kurt de serhildan fireh dibe û di nav Kurdan de deng vedide. Badîn jî wek pirî endamê Hîwayê beşdarê serhildanê dibe. Di vê navê de îngilîz jî piştgiriya îraqê dikin, Kurd li dijî brîtanî jî şer dikin. Lê di dawiyê de ji ber îxaneta cehşan û bêpiştbûna Kurdan Barzanî naçar tevlî pêşmergeyên xwe û malbatên wan derbasî Kurdistana فranê dibin. Ji vir pê de dibin pêşmergeyên Komara Mehabadê. Di romanê de Barzanî bi pesn û sîtayiş tê salixdan. “Ji nişkê ve, weke xewnekê, weke taveke biharê û şêrekî newalê Berzanî xuya bû.” Dîsa wexta li Mehabadê di nav Kurdan û îranê de şer dest pê dike pêşmergeyekî mezin bi navê Xelîl Xoşevî birîndar dibe, wî dibin nexweşxana Tewrêzê û Barzanî tê ziyaretiya wî: “Berzanî hate serdana wî û her deh birînên wî yên kûr ramûsan, ew dev li ken mir, wê rojê xelkê hemûyan giriyê Bêrzanî dît ‘Tenê mêr dizanin li ser lehengekî mîna Xelîlî bigirîn.” dibêje.
Badîn bi xwe pêşmergeyekî Barzanî ye û di bîranînên xwe de cî dide hin bîranîn di derbarê malbata Barzanî jî. Di 16 Gelawêjê – 18 Remezanê roja înê li Mehabadê di bin alaya Kurdistanê de ji dayikbûna Mesud Barzanî tê salix dan. Ji ber ku bibe şervan û egîd navika wî bi xencerê tê birîn. “Ji adetaye ku zarokek nuh çê dibe yek di guhê wî de azan dide lê kêlîka ku Mesud welidî, ji camiyên Mehabadê hemûyan dengê azanê bilind bû.”
Ev serhildanên ku hatin behskirin di romanê de piranî bi aliyên xwe yên trajîk cî girtine her weha bi peyamên manîdar hatine nîşandan. Lê nivîskar analîza wan a dîrokî jî dike. Wek nimûne ji devê Heme Reşîd bo serhildanên Kurdan: “Ax bira ax serhildanên me weke darên bin xwe tenê sî bikin govendên koran in ew serhildan xwedê jî nizane kê fêrî dîlana tewş kirine!”
Trajediya Mirovahiyê.
Bi taybetî kalikê Badîn Entranîkê Ermenî bi navê xwe yê din Nubar Nalbendiyan û hevalê wî Agopê Meyfiroş çîroka trajediya mirovahiyê dinimînin di romanê de. Entranîk kalikê Badîn e, li Mehabadê wênekêş e; ewqas êş û azar dîtiye ku baweriya wî êdî li dinê bi tu tiştekî nemaye. Ligel bavê Badîn Unisê Amêdî bûye şahid û lehengê trajediya Sarîqamîşê ji wê filitiye beşdarê refê serhildêrên Ermenî bûye. Hemû neferên malbata xwe wunda kiriye. Şahidê qirkirina Ermeniyan bûye, dûrûtiya Rusan û Ewrûpiyan dîtiye. Piştî ewqas şer û qirkirin gihaye vê qeneetê ku bi vî awayî vedibêje: “…ez mirovekî ji zincîr û qeydên mirovan riha bûme, min xwe ji ol û ji neteweya xwe bi heft avan şuştiye, ez ne hemwelatiyê tu dewletê me, ez im wodka ye û stoduyoya min e. Amîn. Stodyoya min Ermenîsta min e, wodka jî hevalê min e, partiya min e, serokê min e, xwedayê min e.”(92) Entranîk gava hevalê wî Agop serxweş dibe jê re dibêje: “De hirçê min de… Ermenîstan bi qurbana gunê te be!”(87)
Felsefa Entranîk felsefa devjêberdanê û bêbaweriyê ye. Nivîskar bi riya Entranîk xîtabê wijdana mirovahiyê dike, li ser qewimandinên hovane û wehşiyane dixwaze xwêner bide fikirandin. “Ez şahidê hovîtiya mirovan im, ez nizanim çima ewqasî xwîn erzan e! Misilman cihu, xirîstiyan, Kurd, Rus Ereb, Ecem, Azerî, Ermen, Tirk, gû, rêx…navên dirindeyan in, xwedê bi xwe jî nizane çima ev xelk ji siya hev tehemul nakin!”(88)
Agopê Meyfiroş: Meyxana wî li Mehabadê ye, hevalê Entranîk e. اîroka wî jî gelek trajîk e. Beriya tehcîra Ermeniyan mala wan li Xarpûtê bûye. Qasê ku tê bîra wî serê bav, bira û diya wî weke kundiran li ser sekuya mala wan digindirînin. Deh kes li xuşka wî ya 13 salî dicivin cil lê diqetînin, lê wê çaxê nizane çima cilan lê diqetînin. Ew bi xwe ji mêraniyê ketiye. Wexta serxweş dibe bîranînên di heşê wî de zîl didin û dawiyê de wek gurekî dizure. اîroka Agopî weke histiriyek di dilê mirov de diçe. Agop bi jiyana xwe di romanê de temsîla hovîtiya şer û dirindetiya mirovên wehşî dike.
Dawî Dawiya trajediyên ku di romanê de tê behskirin gelek dilsojin. Mexdûr û bindestên mafdar dimirin û yên din dimînin. Komara Mehabadê berew ruxandinê diçe. Zilma îranê bi piştgiriya Birîtanyayê û bi destura Rusyayê bêhn li Komara nuciwan diçikîne. Badîn bi her awayî têk diçe. Jana Jaleyê Mujde kurtir dike û rewşa Komarê mora mirinê li dil û mejiyê wî dixe. Badîn dikeve jura xwe û xwe dispêre mirinê. Tê hestkirin ku Badîn xwe dikuje. Li beramberî vê rewşê bikujên evîna Badîn Jale, Mujde û Kerîm dimînin. Kalikê Badîn Entranîk dimire hevalê Entranîkî Agop li ser gora wî dimire. Emîral Axa xwe dihavêje Sablaxê û xwe dikuje, Kalê Werîsfiroş xwe di nava dikanê xwe de darda dike. Belê xuya ye ku dawiya romanê jî li gorî taybetiyên berhemên trajîk e: MIRIN û KUŞTIN. Di encamê de wek romaneke trajîk Mijabad, ji bo çêbûn û gihandina hestên neteweyî û pêşderxistina wijdana mirovahiyê li beramber zilm û bê edaletiya carî ya cîhanê berhemeke serketî û hêjayê pesnê ye.
jêder.
Kovara Nûbihar Eylûl- 2006. Zulkif xweshêvî
"Kela Dimdimê" pirtûka pêşîn a nivîskarê kurd Jan Dost e, wî ev dastan sala 1985an nivîsiye, ango temenê wî wê demê bîst û yek sal bûn. Sala 1991 an ji hêla Weşanxaneya Rewşen li Bonn hate wesandin. Di eynî salê de jî li Stembolê ji alî Weşanxaneya Melsa yê ve dûbare hate weşandin.
Vê pirtûkê roleke pir giring di wêjeya kurdî ya li bakurê Kurdistanê lîst. Ew pirtûka yekem bû ku bi firehî li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê hate belav kirin û xwendin. Gelek nivîskar û xwendevan li bin bandora wê mabûn. Ew çîroka Kela Dimdimê ya Emîrxan Lepzêrîn ve dibêje. Bi rengekî helbestî û bi xeyaleke nazik û trajediyeke dilêş.
Çêrmûg () yek ji navçeyên Amedê ye. Rûber 1.032 km², bilindahî ji rûyê avê 700 m ye. 90 km li bakur-rojavayê Amedê dikeve. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara navendê 16.056 û bi giştî jî 45.570 e.
"Çêrmûg", "Çêrmik", "Çermik" û "Aberne" navên di qeydên dîrokî de ne. Dîroka herêmê heya dema hûrî - mîttanî tê zanîn (b.z. 3500 - 1260). Çêrmûg navê xwe ji Çêrmûgên li herêmê digire. Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Aboriya herêmê bi giranî li ser turîzma Çêrmugan e. Salê li dora 350.000 hezar kes çêrmûgen xwezayî yên herêmê ziyaret dike. Herwekî xwedîkirina ajalan û çandinî jî heye. 76 gund û 41 mezre girêdayi Çêrmûgê ne. Nifus bi tevayî ji kurdan pêk tê. Kurdên herêmê bi zaraveyê kurmancî û dimilî diaxivin.
Şankuş an jî Çinguş (,) navçeyeke Amedê ye. Di sala 1953'an de bûye navçe. 117 km dûrî Amedê ye. 37 gund û 32 mezre girêdayî navçeyê ne. Rûber 489 km², bilindahî ji rûyê avê 550 - 2.200 m ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 4.713 û bi giştî jî 15.308 e. Gel ji xeynî karmendên dewletê ji kurdan pêk tê.
Axa navçeyê ji bo çandiniyê û xwedîkirina ajalan bikêr nîne. Hemî daristanên mayî hatine rûxandin. Gelê herêmê xizan e. Bendava Qereqeyayê ("Karakaya") di axa navçeyê de ye û salê 9 mîlyar KWh hilberîna elektrîkê dike. Dewleta Tirk elektrîkê difiroşe welatên cîran. Li navçeyê gel ji tunebûna elektrîkê, bêkarî û xizaniyê gilîdar e.
Erxenî yan Dixan (), yek ji navçeyên Diyarbekrê ye. Gorî hejmartinên sala 2008an hejmara niştecihên navendê 62.300 î bi giştî jî 122.000 e. 81 gund, 2 bajar û 103 mezre girêdayî navçeyê ne. 57 km dûrî Amedê ye. Rûber 1.489 km², bilindahî ji rûyê avê 955 m ye. Aborî li ser çandiniyê ye. Daristanên mayî ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye rûxandin. Li navçeyê fabrîkayeke çementê, yeka ard û yeka jî şîr heye.
Dîroka herêmê digihîje heya b.z. 7000î. Di qeydên dîrokî de wekî Erxenî, "Ekranya", "Arkanîn", "Erkanîkana", "Ekanîna", "Ûrxana", "Aşat" hatiye binavkirin. Hin kes dibêjin navê navçeyê ji zimanê hîtîtan tê.
Pasûr an jî Qulb () yek ji qezayên Diyarbekrê ye.
127 km ji Amedê dûr e. 2 bajarok (Pasûr û Cixsê), 3 nahiye (Ciqs, Aqçesîr û Bahemdan), 50 gund û 135 mezre girêdayî navçeyê ne. Gel bi tevayî ji kurdan pêk tê. Dewleta tirk statîstîkên navçeyê bi dizî digire.
Henry Inman (jdb. 30ê tîrmeha 1837 - 13ê çiriya paşîn a 1899) efser, sînorparêz û nivîskarekî amerîkan bû. Wî di dema kampanyayên çermsoran û Şerê navxweyî yê Amerîkayê de xizmeta leşkerî kir, ji ber ku di qada şer de ji bo wêrekiya xwe nîşan stend. Ew di dema şerên li hemberê çermsoran de hate erkdarkirin "lieutenant general". Ew li Kansas bi cîh bû û wekî rojnamevan û nivîskarê kurteçîrok û pirtûkên deşt û sînorê rojava xebitî. Ew heval û hevkarê Buffalo Bill bû û di bin General Custer de şer dikir.
Inman di 30ê tîrmeha 1837an de li New York City ji dayik bû. Dêûbavên wî Henry Inman, hunermend û serokwezîrê Akademiya Neteweyî ya Sêwiranê, û Janet Riker (bi paşnavê keçiktiyê O'Brien) Inman bûn. Birayê wî, John O'Brien Inman, jî hunermendek bû. Henry Inman li Brooklyn, New York di dibistanên fermî de xwendiye. Bavê wî dema ku ew zarok bû mir û ew ji hêla diya wî ve li Hempstead li Long Island ji bo pênc salan hate rakirin berî ku here Akademiya Athenian li Rathway, New Jersey. Her wiha wî ji mamosteyên taybet amadekariya zanîngehê jî stend.
Sînor.
a>. Inman Old Santa Fe Trail weşandibû û The Great Salt Lake Trail bi Buffalo Bill re hevnivîskarek kiribû. Buffalo Jones mijar û nivîskarê pirtûka Buffalo Jones bû.
Dema ew mêrekî ciwan bû Inman li rojavayê geriya û bi Buffalo Bill Cody re civiya. Ew bi Cody re çûye keşfê, li ser sînor li gel wî şer kir, û pir caran di dema Pêşandanên Codyî ên Wild West de bi wî re siwar bû. Wî her wiha gelek serhozên xwecihên amerîkî jî nas dikir. Wî li Ness County, Kansas kakûta kesek Çeyenî dît ku wî diyarî muzeyxaneyekê li Kansasê kir.
Xizmeta leşkerî.
Inman di 1857 de tevlî artêşê bû û di dema kampanyaya çermsorî de di Alaya Piyade ya 9emîn de li Oregon û Kalîfornya xebitî. Wî di dema şerê navxweyî yê amerîkî de ku di 1861 de dest pê kir di Alaya Piyadeyan a 17em de xizmet kir û ji hêla cotmeha duyemîn ve di Çirî 1861 de hate erkdar kirin. Li Richmond, wî di Şerên Heft Rojan de şer kir û birînên giran kişand. Ew ji bo wêrekiya xwe yê çalakiyê de hat xelatkirin. Di dawiya xizmeta xwe de, ew sersed û mîcerê brevet bû.
Ew di dema kampanyaya zivistanê ya çermsorî ya 1868-1869 de li Kansasê di binê General Philip Sheridan de ji bo karûbarê xwe bû "lieutenant-colonel", tevî ku ew tayîn qet di qeyda wî ya fermî de xuya nedikir. Di dema şerên çermsorî de, wî di heman demê de di bin Generalên George Armstrong Custer, Alfred Sully, û Alfred Gibbs re xizmet kir. Li Fort Harker wekî paymanek stendî, ew ji bo xapandin û pirsgirêkên darayî yên din 1870 heya 1872 hate darizandin û di encama çi dibe bila bibe bi piranî bêhemdî bûne. Jê re digotin Mîcer Henry Inman û Serheng Henry Inman.
Ferhenga Bedayiulluxe di orîjînala xwe de, kurdî-farisî bû. Ew ji hêla mêjûnûs û dîroknasê kurd Elî Ekber Kurdistanî ve di salên 1869-1870yî de hatiye nivîsandin. Li Tehranê ji hêla lêkolînerê kurd Mihemed Reûf Tewekkulî ve hatiye belavkirin di sala 1985'an de. Bêhtirî 2500 wêjeyên kurdî yên resen têde hene, ku nivîskar ew ji devên kurdên Sine yê wergirtine. Hêjayî gotinê ye ku Jan Dost ew niha bi kurdî-kurdî jî amade kiriye.
Farisî
Elcewaz () yek ji navçeyên Bedlîsê ye. Rûber 812km², bilindahî ji rûyê avê 1.650 m ye. Di qeydên dîrokî yên beriya hatina Ereban de navê wê wekî Arcîgeh derbas dibe. Bi hatina artêşên Ereban ve di qeydên Erebî de navê wê wekî "Wad el-Cawz" (ango "herêma bi gûz") an "Zal el-Cawz" derbas dibe. Bi rastî jî herêm ji aliyê gûzan ve dewlemend e. Piştre navê Kurdî yê Arcîgeh tê jibîrkirin û ji ber ku Osmaniyan jî navê Elcewaz bikaranîne, êdî wisa maye. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.
Arcîgeh 94 km ji Bedlîsê dûr dikeve. Gorî hejmartinên sala 2000´î bi giştî hejmara niştecihan 34.171 e. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e.
Xelat (), yek ji navçeyên Bedlîsê ye. Rûber 1.044km² ye. Hejmara niştecihên navendê 23.000 û bi giştî jî nêzîkî 45.000 e. 26 gund û 2 mezreye wê hene. Gel ji Kurdan pêk tê. Di salên 60´î de dewleta Tirk navên erdnîgarîk ên Kurdî qedexe kiriye û navên bi Tirkî pêve daniye.
" Çar hêzar sal berê dema Huriya ev bajar ava kir. Her du tiştê kû jê hez dikirin kû ax û çiya bû bi heve zeliqandin û gotin Xelat yanê (ax) û (lat). Her wek tê zaninê alîki Xelatê çiyayê Sîpani û alîki wi ji ax. Xelatê navê xwe girtiye. Her wek tê zaninê Huri bapirê Kurdane.
Di tomarên dîrokî de navê Xelatê wekî Xelat, Xalads, Axlat, Şaleat (Ermenî), Kelath (Aşûrî), Xîlat (Erebî) derbas dibe. Piştî ava bû na Komara Tirkiyê di sala 1924'î de dibe navçe.
Navdarên Xelatê.
Ev zat kurê Seyyid Elî'yê Xorasanî ye. Navlêke wî Bave Lûre ye.Di 682'ê Hicrî da li Axlat'ê çûn li ser mafeya xwe. Şêxê terîqeta Suhreverdî bû ye.
Navê wî yê eslê Seyda Muhemmed e. Navlêka wî Hacî Nizameddîn e. Kurê Seyda Ehmedê Xelatî ye. Di sala 751'ê Hicrî da çûn li ser mafeya xwe. Tirbe wî li Taxa dere e ye. (Wadi) Lê nixabin di kurê bubeler eftax xera bû ye. Niha bi ve nave taxaki weha nîne. Dibe ku eftax Xerabe Bajêr an ji taxa Qale ye be. Şêxê terîqeta Suhreverdi ye.
Kurê Heci Nîzameddîn Axlatî ye. Şêxê terîqeta Suhreverdi ye. Di 781'ê Hicri da li Xelat'ê çûn li ser mafeya xwe.
Ev zat di îlmê zahir û batin da mahir bû. Di terîqeta Suhrewerdî da bi kutub bû di zanistîyê da feylesof bû. Giştî bû nepen û esrarê İmam'ên Ehlêbeytê. Ji ber vê yekê jêra dihat gotin İmam Hisên Xelatî. Di sala 808'ê Hicrî da li Misrê li Qahîreyê çûn li ser mafeya xwe. Tirbe wî li menteqe ya İmamên e. Çar kurê wî hene, Seyda Bave Mensûr û Seyda Bave Mekqsûd û Seyda Mîr Hesen û Seyda Mihemmed. Malbata Birîfkaniya ji Seyda Bava Mensûr tê. Navê kurê Seyda Bava Mensûr, Seyda İsheq Xelatî bû ye. (890 H.) Navê kurê wî Seyda Ebdûlgani Xelatî (926 H.) Navê kurê wî Seyda Silêman Xelatî bû ye (961 H.) Navê kurê wi Seyda Mûsa Xelati bû ye.(995 H.) Navê kurê wî Seyda Ebdilkerim Xelatî ye. (1027 H.) Navê kurê wî Seyda Şemsedin qutbê Xelati Birîfkanî ye. Hemû Birîfkanî ji werta Seyda Şemsedin e. Nêha Birîfkanî li İraq'ê û Tirkiye'yê " Xelat - Amed - Erzirom - Wanê û Sûrî (Hama) " dijîn.
Azarpêrt (navê fermî 1928: "Azaqpert"; 1946: "Azapirt"; bi tirkî: "Adaklı") yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Di sala 1839'an wekî gund gundekî girêdayî Erzeromê bû. Sala 1926'an de bi Erzinganê ve û sala 1936'an de jî wekî nehiye bi Çewlîgê ve hatiye girêdan. Navê Azarpêrtê di sala 1968'an de hatiye qedexekirin û navê tirkî "Adakli" pêve kirine. Di sala 1987'an de bûye navçe. Li bakur-rojhilatê Çewlîgê dikeve.
Rûber 841km², bilindahî ji rûyê avê 1.500 m ye. 35 gund 69 mezreyê wê hene. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 3.370 û bi giştî jî 10.856 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.
Melkişî an Çemişgezeg () yek ji navçeyên Dêrsîmê ye.
Rûber 877 km² û bilindahî ji rûyê avê 975 m ye.
Ev navçe bi qasî 117 km yan li rojavayê Dêrsimê ye. Li bakurê wê Zerenik, li rojhilatê wê Xozat û li bakurê rojavayê wê Erzingan heye. Li başûrê wê jî bendava Kebanê heye. Ji bo çûyina Dêrsimé bi Pêrtagê re rê derbaz dibe. Li bi piranî bi ferîbotê derbasî Xarpetê dibe.
32 gund û 47 mezreyê wê hebûn lê niha piraniya mezreyan ji aliya dewleta Tirk hatine valakirin. Herwiha gelek gund hatine rûxandin. Li gora qeyda ya nifûsê ya sala 2000an de li navçeyê 3.685, li gundên navçeyê 6.088 kes hene. Mixabin bawerî bi van statîstîkan nabe. Bi texmînî hejmara niştecihên navçeyê nêzîkî 100.000 e. Ji ber pêkutiyên hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk û valakirina gundan, gelekan koçberkirine.
Di sala 1881 an de şaredariya wê hatiye avakirin.
Mêzgir an Mazgêrd (Mazkêrd) () yek ji navçeyên Dêrsîmê ye. Gelê wî Kurmanc ne. Gelê herêmî bi piranî zaravayê Kurmancî qise dike, belê Kirmanckî jî li bakurê navçeyê tê axaftin. Zaravayê Kirmanckî hinek li bakurê Mêzgirê tê qise kirin.
Navça Mêzgirê, di bin çiyayê Mêzgirê binavê din Kêreyê bilind yên Mêzgirê hatiye avakirin. Peyva “Kêre” di devoka herêmê de tê wate yan jî maneya zinarên bilind û asê. Li bakûrê - rojavayê bajêr, Kela Mêzgirê heye. Û ew şahîdê wê ya ji dîroka dur û drêj e.
Li gorî şopên dîrokî herêm ji şaristaniya Hûrrî – Gûttî – Mîtanî û Hîtiyan heya îro çîroka xwe ya jiyanê bê navber dihone. Li rojhilatê Mêzgirê ku heya dawiya Deşta Oxî hemû rê û dirbên herêmê, li rojava hemû rê û dirbên deşta Pêrtag li bakur devê Gelîyê Mizûr û geliyê, Xarçikê; û li başûr jî hemû gundên viyalê û wiyalê di bin çavê Kela Mêzgirêde ne.
Mêzgir, di dîroka Kurdistan, Mezopotamya û Anatoliayê de yek ji deh warên sereke herî kevn û navdar e. Li gorî pelg û şûnemayên dîrokî Semsor(Samosata), Amîd, Melîte (Meletî), Sawastia (Sêwaz), Mêzgir (Mazkêrt), Nisêbîn (Nisîbîs) çend ji wan naven navdarin.
Her çiqas Mêzgir ewqas ji kurahiya dîrokê were îro jî pêşneketiye mixabin û mîna zarokek bi vîtamîn her roj ji teqetê dikeve. Lê gava mirov li dîroka êrîş û parastina artêş û dewletan dike: Eşkereye para cografyayê ya çetin heya serdema Kapîtalîzmê destxurtî ango advantajek ji wargeyên wekî Mêzgirê re peydekiriye jî piştî vê serdemê buye astengî û dezadvantaj an jî qelsî.
Eşkereye ku parastina wargehekî ji aliyê cografyayê ve de çiqasî zêde be, di serdema kapîtalîzmê de tê wê wateya zahmetî û bihatiya pêkanîna binesaziya wê derê ye. Wargeyên ku eraziya xwe kêm bin divê gundên dorê xurt bin daku ji hêla aborî ve li ser nigan bimîne.
Piştî hatina Tirkan a Anatoliayê, bi taybetî jî di demên Safewî û Osmaniyan de herêm, di navbera wan de her tim hatiye û çûye. Yanê dest goriye. Mîr Şerefxanê Bêdlîsî di Şerefnamêde delîlên berbiçav dide me. Mêzgir di wan deman de girêdayê sencax û Mîrê Melkîşê ango Çemîşgezekê ye.
Di rewşa halê doh û îro de ew fersenda li vê herêmê bi dest neketiye. Gundiyên Mêzgirê jî têde tevahiya herêmê bi polîtîkayên Komara Tirk berê xwe ji bo xebate dane yan danê bajarên pîlot wekî Xarpêt, Erzingan, Meletî, yan jî bajarên Tirkiyê wekî Edene, Mêrsîn, Antalya, Îzmîr, Stenbol û hwd.
Mêzgir jî hem ji ber hest û karakterên kapîtalîzmê û hem jî ji ber kiryarên ku di Berxwedan Dêsimê de qewimîne Komara tirk aciz kiriye. Lewra bi hezaran însan li vê herêmê dane ber agir û gulebarana Mîtralyozan.
Ji derba 12ê îlonê ya sala 1980 vir ve çiyayên Mêzgirê, dîsa gîhîştiye rola xwe ya serdemên borî. Serdestiya Komara Tirk ya li ser herêmê xemilandina bi qereqolan li ser KÛR /LÛTKE û tapikên çiyayên herêmê “xemilandiye” ango pêkaniye.
Qereqola Stasyona Antêna Mêzgirê, Tabûra Weliyan, Tabûra Gaza Moxindî, mîlîtarîzekirina herêmê de rolên sereke dilîzin
Civak.
Gelê Mêzgirê weke hemû herêmên Kurdistanê hemû Kurd in. Piranî li Mêzgirê bi Kurmancî qise dike, lê li bakurê Mêzgirê jî hinek bi zaravayê Kirmanckî qise dikin.
Dapak an Dapag (bi romî kirine: "Sağlıcak") gundekî girêdayî Gimgima (Varto) Mûşê ye.
Hin dibêjin navê gund bi ermenîkî ye, lê ev ne rast e. Wekî tê zanîn tirk, ereb, fars çawa ji xwe re dîrokên fermî çêkirine, bi hilweşîna YKSS'ê ve ermenî jî ketin heman hewlê. Hin ji van kesan peyvên kurdî yên dişibin peyvê ermenî tesbît dikin û dibêjin "ev gundê hayan (ermeniyan) bûye". Ev ne awayê zanistiyê ye. Helbet zimanê ermeniyan jî nêzîkê yê kurdî ye, ji heman koma zimanî ye. Gelek peyvên kurdî û ermenîkî dişibin hev, ev xwezayî ye. Helbet wextekê gundên ermeniyan hebûne li vir. Lê ev nayê wê wateyê ku mirov înkariyê bike.
Dapak çawa bi koka xwe ve bêjeyek kurdî be, Dapag jî wisa ye. "Pag" bi kurdî tê wateya erse, erazî, xakê.
Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê bi texmînî navê gund tê wateya "eraziyên hatine dayîn yên axa wê pak e, bikêr e".
15 km li bakurê Gimgimê dikeve û di ber Çiyayê Bîngolê de ye. 15 km ji Gimgim, 76 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr e.
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan li herêmê gelek dijwar derbas dibin. Serma û qeşa gelek e.
Aboriya gund ji ber şer, qedexeya zozanan û pêkutiyan gelek xirab bûye. Ajalvanî û çandinî tê kirin. Gundî bo xebatê diherin bajarên Tirkiye û Ewropayê.
Gulê Neçe navê albûmek stranan ya hunermend Diyar e ku sala 2004ê derketiye.
"Gulê neçe" herwiha yek ji stranên wê albûmê ye.
Kemal Tolan berhevkarekî zargotina êzdiyan e ku di 5 çiriya pêşîn a 1955an de li gundê Şimzê ji diya xwe re çêbûye.
Dema ku Kemal Tolan di sala 28.09.1968 de xwandina sereke li gundê Şimzê qedandîye, hingê birayên wî hatibûne Almanya rojava û ew î bi xêra keda wan birayên xwe dikaribûm dibistana navîn li bajarokê Qubînê-Bişerî yê bixwîne.
Di van salan de rewşa xwandina zarokên Êzdiyan gelekî çetîn bû. Dewleta Tirkan û olperestên Kurdan ti mafê azadî û baweriya Êzdîyan nas nedikirin. Lewma jî gelek neheqî li zarokên Êzdiyan dibû û ji ber vê zilma wan gelek hevalên wî yên Êzdî dev ji xwandina xwe berdan e. Lê Kemal Tolan her zahmetî da ber çavan û di nava sê salan (1970-1973) de xwandina xwe ya dibistana navîn li Qubînê xelaskiriye. Dûre Kemal Tolan fêhmkirîye ku, ew ji ber neheqîya dînî nikare li vê herêma wîlayeta Sêêrtê de biçe xwandina xwe berdewam bikim. Lewma jî Kemal Tolan ji wê herêmê derdikeve û diçe bajarê Wêranşarê-Riha. Kemal Tolan li Wêranşarê xwandina xwe ya Lîsa (Gymnasium) di sala 1973- 1976 de qedandîye û di eynî salê de jî hatiye Almanya rojava.
Dema Kemal Tolan di sala 1976 de li bajarê Celle`ê de bicîhbûye pê ve, ew î û  çend hevalên xwe fahmkiribûn ku  niha li diyaspora  yê hewqasî bandora zilma dagirkirên ku çanda me qedexekirine tûne. Ewan dikaribûn ji van derfetên ku hene xwe birêxistin bikin. Lewma jî hingê ew î û hevalên xwe li dijî xwe nenasîn û jiyana feodalîzma welatê xwe, ya ku karkerên Êzdiyan li Almaniya yê jî berdewam dikirin derketin û ewan “Komela Karkerên ji Tirkiyê hatine” li bajarê Celle damzirandine. Ji xwe kesên ku Kemal Tolan nasdikin, ew jî dizanin ji ber vê berxwedana Kemal Tolan, hinek astengî di nav civaka Êzdîyan de ji bo Kemal Tolan derketin û Kemal Tolan mecbûrbûye ji bajarê Celle`ê derkeve.
Gava mala Kemal Tolan hatiye bajarê Oldenburg`ê, Kemal Tolan weke gelek endamên Komelên Karkerên Demokratên Kurdistan li Almanya (1979)-KKDK yê, xwe bi xêra kovar, pirtûkên Kurdî û bi taybetî jî kovara ARMANC fêrî xwandin û nivîsandina zimanê xwe yê zikmakî kiriye. Her weha ji bo ku Kurd-Êzdî jî bikaribin dahin-standinên xwe, yên bi nivşên xwe yî nû re zêdebikin, dînhebandina Êzdiyan zeximbikin û xwe bi rêxistin bikin; Kemal Tolan bi gelek rêxistin, sazî û  partiyên Alman”Diakonî, AWO, DKP, SPD û hwd.” û xerîbên li bajarê Oldenburg`ê re  xabatkiriye. Pişt re Kemal Tolan pêşîn tenê bi ciwanên malbata xwe re, civînên xwenasînê çêkirine û di pey ra jî tevî çend endamên malbata xwe û hinek kesên malbatên Êzdî, di 31.10.1993 de “Komela Çandê dîne Êzdî- KÇDÊ“ damzirandine. Ji xwe hingê piraniya Êzdiyan bi hemd anjî ji ber nezanîna xwe ev birêxistbûna piçûk didîtine û ji KÇDÊ `ê re digotine,”Komela Mala Eliyê Eyşê"(ev navê binehatiya malbata Kemal Tolan e)"  û hwd.”   Lê  me birêvebirên KÇDÊ tevî hemû zahmetiyan jî Kovara Dengê Êzdiyan (KDÊ) ji bo nasîna Çand e û ola Êzdî bi ked derxistine.
Kemal Tolan ji sala 1995 heya 2008 weke dozent û dîrektorê kursa fêrbûna zimanê Almanî, ders daye ber xerîbên ku li kampa bajarê Oldenburg ê diman. Kemal Tolan dîploma xwe ya ji bo perwerdekirina bi zimanê Almanî ji Goethe Înstîtuta Münchenê girtiye. Kemal Tolan ji bo prewerdekarekî zimanê Almanî, kaset û kitêbeke bi navê ”Bi xêra dialoga fêrbûna zimanê almanî hesantir dibe” bi zimanê almanî weşandiye.
Kemal Tolan di destpêka sala 1997an de qurseke fêrbûna axaftin, xwandin û nivîsandina bi kurdî li bajarê Oldenburgê vekiriye.
Kemal Tolan bi fikra xwe tenê ”Weşanxana DENGÊ ÊZİDİYAN (WDÊ)”  afirandiye û di sala 2000î de li goriya derfetên xwe pirtûka xwe “Hebûn û tûnebûna êzdiyan tev romanên zindî ne” bi zimanê kurdî (kurmancî) li ser navê weşanên “Dengê Êzîdiyan” li çapxana “Druckzentrum der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg" weşandiye.
Dûre Kemal Tolan neçarbûye ji ber hinek pirsgirêkên tendûristî û nêrînên xwe yên cûde dev ji piştevaniya KÇDÊ û WDÊ `ê berde.
Ew ji wê rojê û heta îro hêjî, ne siyasetmendar, birêvebirê tu rêxistin, saziyên ol, mal, komel û medyayeke civaka Êzdî ye. Karê Kemal Tolan tenê bûye berhevkirina zargotin, lêkolînkirin û nasandina ola Êzdîtiyê. Her weha ji wê roja ku Kemal Tolan dest bi vî karî kiriye, ew î nerînên xwe ji xeynî bizimanê Kurdî pê ve, wekî dinê bi tu zimanekî xerîb pêşkêşî raya giştî nekiriye. Tiştê ku ji Kemal Tolan hatiye, ew î heta niha ev mafê bawerî  û netewa xwe parastiye. Kemal Tolan heta niha ji bo ku Êzdî jî bikaribin kevneşopên ol û netewa xwe nasbikin, xwe bi rêxistin bikin, gelek gotar û lêkolîn nivîsandine û ev tevjî di gelek malper, rojname û kovarên Kurd û Êzdiyan de weşandine.
Kemal Tolan  bavê pênc zarokan e û hêjî li bajarê Oldenburgê dijî.
Sason ya jî Qabilcewz () yek ji navçeyên Êlihê ye. Rûber 710 km² ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 9.825 û bi giştî jî 37.122 ye. Aborî li ser çandiniyê, xwedîkirina ajalan, karê mozhinguviyê, hilberîna gûzan û titûnê ye.
Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Bi belavbûna ola Îslamê û hatina artêşên ereban ve navê navçeyê bûye "Qabilcewz", ango "wargehê gûzan". Navê navçeyê di qeydên dîrokî de wekî "Sason" derbas dibe û bingeha vê navê ji dema ûrartûyan tê. Di dema osmaniyan de bi Amedê ve, bi avabûna Komara Tirkiyeyê re bi Sêrtê û di sala 1990'î de jî bi Êlihê ve hatiye girêdan.
Roja îro, rûniştevanên Sasonê kurmanc û ereb in.
Bajarê Heskîfê di 2010an de
Tirbeya Zeynel Beg li cihê xwe ya nû
Minareya mizgefta Rizq û muzexaneya nû ya Heskîfê
Heskîf di 2019an de li ber binavbûnê.
Heskîf (bi tirkî, "Hasankeyf") yek ji navçeyên Batmanê ye. Mîraseke dîrokî ya dewlemend û taybet bû. Heskîf bi bermayiyên xwe yên dîrokî hatiye nasîn.
Dewleta tirk li vir bendava Germavê (Îlîsûyê) ji bo hilberîna elektrîkê çêkiriye û hemî bermayiyên dîrokî û bajarê Heskîfê di bin avê de mane.
Heskîf, warê zana û fîlozofan.
Li Heskîfê gelek zana û fîlozofên navdar bûne, wekî Elaedîn Heskîfî (1612-1677), Xatib el-Heskîfî (1068-1158).
Bicihbûna avahiyên dîrokî ber bi Heskîfa Nû ve (2017-2019).
Di navbera salên 2017 û 2019an de çend avahiyên dîrokî ji Heskîfa berê li Qada Parka Çandî ya Nû ya Heskîfê ("Hasankeyf Yeni Kültürel Park Alanı") bi cih bûne.
Stewr yan jî Stewrê () yek ji navçeyên Mêrdînê ye. 47km ji Mêrdînê dûr e. Gorî hejmartinên fermî yê sala 2000´a hejmara niştecihên navendê 11.240 û ya gundên jî 29.866 e. Aborîya herêmê piranî li ser çandiniyê ye. Sala 2005´a li herêmê karistanek xemrê avabûye. 3 şaredarî, 33 gund û 1 mezre girêdayî Stewrê ne.
Bingeha navçeyê gelek kevn e. Di qeydên dîrokî de navê Stewrê wekî, Stûr, Staûras, Sauras, Ştarû, Şarû derbasdibe. Herêm him di dîroka Kurdan, him jî di ya Suryanîyan de cihekê girîng digire. Di sala 1930 de li Stewrê serhildanên mezin li dijî Komara Tirkiyê tê sazkirin. Mala Hamo ji Birîva benda derewerya li dijî dewleta Tirk serîhildane û ji bo mafê Kurd û Suryanîyan têkoşîne. Lê serhildan têkçûye û dewletê pêkutiyên mezin li gelên herêmê kiriye.
Rişmil () yek ji navçeyên Mêrdînê ye. Li bakur-rojhilatê Mêrdînê dikeve. Dîroka herêmê heya b.z. 3000î kevn e. Di dîroka Kurd û Suryanîyan de xwedî cihekê girîng e. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navendê 30.000 û ya gundan jî 2.337 e. Rişmil ji Mêrdîn 15 km dûre. Niştecihên Rişmil ereb in, dehl û rezêvê pir dewlemend in ava wê piri. Silk û bexdunis li wir pir şîn tê rezê (qeres,hinar,guvîz û tirî) lê çêdibe. Piranî aboriya xwe li ser ereban çûyîna Îraqê dikin.
Niştecihên hemû bi Erebî qisa dikin ama eslê xwe 90% Kurd û 10% Erebin. Hemû ji bi kurdî dizanîn u bi kurdî û Erebî li mal qisa dikin. Eşirê Rismil gelek ji Qoser, Nisêbin û Midyade hatine.
Şêrwan an jî Kufre () yek ji navçeyên Sêrtê ye.
Yek ji navendan e ku di dîroka Kurdistanê de cihekî fireh digire. Mîrnişîna Mîrektiya Şêrwanê bû. Kurmanciyeke spehî li vê navenda Kurdistanê tê axaftin.
Dih () yek ji navçeyên Sêrtê ye. 15 km ji Sêrtê dûr e.
Pirraniya gundên Dihê ji aliyê hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk ve hatine valakirin û rûxandin. Bi vê yekê jî piraniya runiştvanê wê eslê xwe ji gundê Dihê ne. Herwekî statîstîkên navçeyê jî têne veşartin.
Hawêl, an jî Xana Hawêl (), yek ji navçeyên Sêrtê ye.
Herêm piştî sala 40'î dibe navenda navçeyê. Berî vê erdnîgarê navenda navçeyê li gundê Koxê bûye(ku ev gund niha bi ser vê navçeyê ye). Navê Tirkî yê niha tê bikar anîn, dîsa ji navê gundekî bi ser heman navçeyê yê bi navê Bayîkanê tê. Bayîka(Bayîkan) yek ji êlên bi ser federasyona Rojkanê ye. Navê Kurdî yê resen ji navê xanekî tê ku gavekê di navenda navçeyê de li kar bûye. Xan, bi navê Xana Hawêlê tê zanîn. Navê Hawêl ji mîrên Kurdên, Mîrên Hawêlê tê. Navê Kurdî hatiye qedexekirin û Rejîma Kemalîst navê wê kiriye "Baykan".
Dema Mîrektiyên Kurdistanê.
Du ji mîrektiyên ku di berhema Şerefhanê Bedlîsî ya bi nav Şerefname de tê destnîşankirin, Mîrektiyên Derzîn û Girdikanê (bnr. Kurdikên) bi ser vê navçeyê ne. Şahqûlî Beg, Yaqûb Beg û Mihemed Beg, çend ji Mîrên van Mîrektiyên in. Tevî ku ev her du Mîrektî ji aliyê du malbatên lêzimeyê hev hatine bi rêvebirin jî, gelek caran li hev ne kirine. Gelek caran şer û ceng di navbeynkar wan de qewimiye. Wekî mînak; li hevne kirina wan a li ser gundê Minarê bûye sedem ku gelek caran bi hev bikevin û qirên bikin. Şahqûlî Beg ê Mîrê Derzînê ji bo ku vê pirsgirêkeyê safî bike, berê xwe dide Sarayê Osmanî (Dewleta Osmanî), Mihemed Begê Mîrê Girdikanê çawa ku seh dikê ku Mîrê Derzînê çûye Sarayê Osmanî, ew jî dide pey. Piştî ku Şahqûlî Beg ê Mîrê Derzinê
ji Padişahê Osmanî destûrê werdigire ku Minarê bistîne, Mîrê Girdikanê tê, li aliyê Boluyê rêya wî digire û wî dikujê.
Li gorî statîstîkên, li navenda navçeyê nêzî 6.000 kesî dijîn. Ligel serjimara gelheya gundan, ev hejmar digihije 25.000'î. Şêniyê navçeyê ku hemû Kurd in, bi zaravayên Kurdî yên Kurmancî û Dimilî / Zazakî diaxivîn. Her wekî ku li navenda navçeyê şênî hem bi Kurmancî, hem jî bi Zazakî diaxivîn, li gundên bi ser vê navçeyê jî şênî bi her du zaravayên diaxivîn. Ligel vê rewşê, li hin gundên jî gel bi tenê, bi yek zaravayê diaxivîn. Wekî mînak; li Maderênê bi Dimilî, li Werqanisê jî tenê bi Kurmancî diaxivîn.
Li navçeyê û derûdorên wê eşîrên wekî Etmankî, Porî, Çirî, Babosî, Siloqî û Hevêdî dijîn. Ji bilî wan eşîran, gelheyeke mezin a ji Şêx û Seydayên jî li navçeyê hene. Li beramberî wan, wekî binecihên herêmê Kurmanc ango Kurdên bê eşîr jî li navçeyê hene. Erbo, Werqanis, Derzin, Dodan, Minar... gundên wan in.
Nîşe.
Ji bo bêhtir haydarbûna li ser navçeyê bêguman mezinên me, dê, bav, pîr û kalên me çavkaniyên herî spehî ne. Ji bilî wan, wekî pirtûk mirov dikare xwe bigihîne Şerefnameyê. Dîsa çend pirtûkên birêz Şakir Epözdemîr ên li ser dîrok û erdnîgariya bajêr heye;
[http://www.pandora.com.tr/%28F%28s79Zp1k7fX544nU_FMZkoLLW1KxNRPET_7JuA0zrlrPbge9eFUqw6W_FisISiMwWcEfcWANtb6Kvaqn5ToEuJN-MVTfDAsi39WQETvJ7jT0q4TJ106EBpa2hNTUHyZEo2etz4WFNtKO9aJ72PiLbysxOoDZTT7GeVavFKSSiFhY1%29%29/urun/kure-mire-derzin-u-keca-gavane-zevyasor/285675 Kurê Mîrê Derzin û Keça Gavanê Zeviyasor]
[http://www.pandora.com.tr/%28F%28s79Zp1k7fX544nU_FMZkoLLW1KxNRPET_7JuA0zrlrPbge9eFUqw6W_FisISiMwWcEfcWANtb6Kvaqn5ToEuJN-MVTfDAsi39WQETvJ7jT0q4TJ106EBpa2hNTUHyZEo2etz4WFNtKO9aJ72PiLbysxOoDZTT7GeVavFKSSiFhY1%29%29/urun/di-diroka-mirekiyen-zirkan-de-mirekiya-derzin/285674 Mîrekiya Derzin di Dîroka Mîrekiyên Zîrkan de]
[http://www.pandora.com.tr/%28F%28s79Zp1k7fX544nU_FMZkoLLW1KxNRPET_7JuA0zrlrPbge9eFUqw6W_FisISiMwWcEfcWANtb6Kvaqn5ToEuJN-MVTfDAsi39WQETvJ7jT0q4TJ106EBpa2hNTUHyZEo2etz4WFNtKO9aJ72PiLbysxOoDZTT7GeVavFKSSiFhY1%29%29/urun/zirkan-beylikleri-tarihinde-derzin/285673 Zırkan Beylikleri Tarihinde Derzin]
Kobanî, Kobanê (), bajarekî kurdan e, li başûr rojavayê Kurdistanê, ew li ser sînorê di navbera Sûriye û Tirkiyeyê de ye, li hemberî bajarê Sirûcê yê li aliyê tirkî. Kobanî nezîkî 160 km bakurî rojhelatê Helebê ye, Kobanî li rojhilatî Firat e 30 km navbera wê û Firat de heye, piraniya xelkê li ser çandiniyê dijîn û bi xebat ûcêkirina xerazan pir meşhûre
Şêniyên Kobaniyê û gundên wê bi tevahî kurd in, ji bilî malbatên polîs û memûrên dewletê yên ji deverên din hatine. Ta salên heftêyan jî malên ermeniyan lê hebûn lê yek bi yek bar kirin Helebê yan welatên din, Ermenistan jî di nav de. Êlên Kobaniyê yên mezin eşîrên Berazî û Kêtikan in. Serdarên navdar yên Berazan Bozan Beg û Hirço Beg bûn. Ji aliyê Kêtikan yê herî navdar Besrawî Axa bû. Bozan Beg di dema xwe de nûnerekî Rihayê bû, di Meclîsa Millî ya Mezin a Enqereyê de. Kurê birayê wî Hirço, di salên 50yan de li Şamê nûnerê parlamena Sûriyeyê bû û Hirço yek ji sazdarên komeleya Xoybûn bû. Şêx Salih, ku ji Amûdê hatibû û rêberiya terîqeta neqşebendî dikir, yek ji navdarên bajêr bû, wekî Mele Mislim, Miftiyê Kobaniyê, Meçhan Axa ji Kaniya Ereban, dengbêj Mişoyê Bekebûrê, Baqî Xido, hunermend Reşîd Sofî, Miço Kendeş û herweha birêz Polat Can û Jan Dost, çendek in ji nivîskar û rewşenbîrên kobanî yên navdar in. Piraniya xelkê gundên bi Kobaniyê ve girêdayî xwe bi çandiniyê ve mijûl dikin. Di van salên dawîn de li Kobaniyê pîşesazî jî berfireh bû.
Navê "Kobanî".
Kobanî li dû ketina Dewleta Osmanî, li dawiya şerê cîhanî yê yekem ji aliyê fransiyan ve li ser rûbareke di navbera gundê Kaniya Ereban (di kutûgên Osmaniyan de: "Arabpinar") û gundê Kaniya Murşid de hat şênkirin. Kurmancên herêmê navê ku fransiyan destpêkê li vê şûnê kiribûn "Companie" (ligor nivîsa kurmancî: "Kompanî") ligor zimanê xwe wergerandin "Kobanî". Pêş 60 salan, kesên şênkirina wê dîtibûn, dîroka şênkirina bajêr dizanibûn. Lewma navê "Kobanî" di arşîvên Osmaniyan de tune. Navê erebî "Eyn el-Ereb" ji navê "Arabpinar" hatiye, yanê wergera navê kurdî "Kaniya Ereban" e. Li gorî nivîskarê kurd Şahîn Soreklî ji hinek kesên ji herêmê, herêma ew bi xwe lê ji dayik bûye, bihîstiye, navê "Kaniya Ereban" li wê şûna li ser rûbarê, îroj rojhilatê Kobaniyê, hatibû kirin, çimkî havînê koçerên ereb pezê xwe lê av didan. Ta pêş destpêkirina raperîna sûrî, erebên ji berriya di navbera Reqayê û Kobaniyê de havînan pirêzeyên (erdên) kurdan li dû paleyê ji wan dikirîn û pezê xwe lê diçêrandin. Payîzê dîsa li warên xwe vedigeriyan.
Xaknîgarî.
Firehbûna erdê Kobaniyê 3000,23 km 2 ye. Hêjmara şîniyê wê li gorî serjmara dewletê di sala 2000î de 204.653 mirov in. Li gorî nexşeya Kurdistanê, Kobanî û herêma Deşta Pîrsûsê yekser bi Rihayê ve girêdayî bûn. Di nav dewleta Sûrî de Kobanî bi Helebê ve girêdayî bû. Li rojavayê bajarê Kobaniyê bi 30 km çemê Firatê derbas ji aliyê Tirkiyeyê derbas aliyê Sûriyeyê dibe. Kobanî bi derûdorê 80 km dûrî bajarê Rihayê ye.
Kobanî, di parêzgeha Helebê de ye, ji navenda bajarê Helebê bi 150 km dûr e. Li bakurê wê sînorê dewleta Turkiyê ye Kaniya Murşid. Li başûrê wê bajerokê Sirrînê heye û li başûrê rojhilat bajarê Reqayê heye. Li aliyê rojhilat bajarokê herî nêzik Tilebyad e. Bajerokê herî nêzik li rojava Cerablus e (li rojavayê şûna Ferat dikeve nav erdê Sûriyeyê).
Herêma Kobaniyê ji zewiyên deştî û yên qeracî (girên ne weqa bilind) pêk dihêt. Gundên li aliyê rojhilat ta gundê Tilêcbê wek gundên Deşta Pîrsûsê dihên nasîn. Li başûrê bajêr Girê Miştenûrê heye û ger mirov ji wir ber bi bashûr ve biçe, erd bi piranî qeracî ye. Li dû derûdorê 30 kîlometrên mirov dîsa digihê Çemê Firat, çimkî Firat li dû ku dikeve nav erdê Sûriyeyê xwe ber bi rojhilat ve badide. Rojên îroj av li Kobaniyê, bi taybetî salên bêyî berf û kêmbaran, hindik e. Ta dû nîvê yekem ji sedsala 20an golek li Kaniya Murşid hebû û rûbarek ber bi rojhilat ve diçû, di navenda Kobaniyê re derbas Deşta Pîrsûsê dibû. Li Kaniya Ereban jî kaniyek hebû, ji bilî ava Qinaya Romanan. Hemî bi derbasbûna demê re miçiqîn.
Di herêma Kobaniyê de bêtir ji 300 gundan hene. Pirraniya xelkê bi çandiniyê û karên pê ve girêdayî ve mijûl in. Li gundan xwedîkirina dewêr jî heye. Li bajêr şûnên tamîrkirina otomobîlan, traktoran û patosan hene. Pêş kirîza dawîn û koçkirina xelkê bajêr tulumpeyên avê û “ẍerrazeyên” kolandina bîrên avê jî li vir dihatin çêkirin. Çiqa şêniyê bajêr û gundan xwe bi karan ve mijûl dike jî, bêkarî bi zêdebûna jimara şêniyê herêmê re bêtir bû. Bi encamê di van salên daîn de bi hezaran derketin derve û li bajarên Sûriyeyê, Libnanê, Tirkiyeyê, Başûrê Kurdistanê, heta li Cezayirê û şûnên din dest bi karkirinê kirin. Di van salên dawîn de gellekan ji wan pere ji derve ji xwediyên xwe re dişandin.
Ji bilî çandina gênim, cehê, û babetên din, di van salên dawîn de çandina darên fistiqan û zeytûnan jî li herêmê zêde bû. Çandina bembû bi encama kêmbûne avê sal bi sal kêmtir bû.
Wekî gellek herêmên li rojhilatê Helebê, Kobanî jî ji lêniherîneke pêk-û-pêk ya hikûmeta sûrî dûr ma. Kurdbûna xelkê herêmê jî bêguman bandora xwe hebû. Av û elektrîk bi şêweyeke berdewam nebûn, karxaneyên mezin li herêmê nehatin birêxistin û zanîngeh li bajêr bi rê neketin. Ligel wê jî xwediyên şehadeyên bilind di zêdebûnê de bûn.
Daniştvanên Kobaniyê Kurmanc in û zimanê wan yê devokî Kurmancî ye. Ta pêsh çend salan jinên bajêr û gundên wê kincên Kurmancî, Kiras, xeftan, derpeyê dirêj di bin de, bervanek û sixme li xwe dikrin û jinan kofî, keçên berbext tac û rext didan ser serên xwe. Mêran kiras li xwe dikirin û çefî û egala erebî bi kar dihanîn. Lê di van salên dawîn de, bi taybetî li bajêr, pirraniya ciwanan, bi keçan û lawan ve, dest pê kirin kincên ewropayî li xwe kin.
Xelkê herêma Kobaniyê bi mazûvaniya xwe navdar in, mêvanhez in. Gellek ji Kurdên aliyê Tirkiyeyê salên heştêyan bi alîkarî û ma’zûvaniya wan derbas welatên din bûn.
Çiqa rewş aborî ya hinekan ji daniştvanên herêmê ne weqa baş bûya jî xelkê herêmê ta çend salan berê di jiyana xwe de bextiyar bûn. Ji ber ku pirraniya xelkê endamên eşîran bûn, endamên civatê bi hev re alîkar bûn.
Li herêmê dawetên bi dahol û zurne, govend û şahî, payîzê, dema ciwan li dû mewsiman dizewicîn, hebûn. Bi dehan, li hinek şûnan bi sedan, merî û mêvan beşdare van dawetan dibûn. Li Kobaniyê û doraliyên wê hinek xwaringehên mezin di salên dawîn de vebûn. Dema Newrozê bi hezaran derdiketin ser kaşê Miştenûrê bo pîrozkirina cejna neteweyî.
Ev hemî ji meha 1emîn ya sal 2014 û şûn ve bi encama koçkirinê û penaberiyê hat guhertin.
Ji her sê herêmên kurdî yên aliyê Sûriyeyê li herêma Kobaniyê eşîrtî û dilsoziya bi erfên eşîrvaniyê re herî bi hêz bûn. Van erf û toreyan ji alîne din bêtir li vê herêmê domandin, çimkî peywedniyên şêniyê gundên Kobaniyê û Kobanî bi xwe bi bajarên mezin re bi sînor bûn. Çiqa van toreyan ta dawiya sedsala 20emîn û çend salên destpêka sedsala 21emîn domandin jî, ew êdî sal li dû salê qels bûn. Jimareke ji sedeman rola xwe di vî warî de leyiztin. Yek ji wan hêsanbûna bidestxistina bernameyên bi sedan dezgehên televizyonî yên satelîtî bû. Sedemeke din zêdebûna perwerdeyî û bilndbûna jimara kesên bi şehadeyên bilind bû. Heye ku bandora kobanîyîyên nuha li welatên din dijîn jî ne biçûk be, lê bandora partiyên siyasî, bi taybetî ya PKK di şkandina rê û rêçikên toreyên eşîrvaniyê de mezin bû. PKK ne tenê li herêma Kobaniyê, lê pêş wê li herêmên kurdî yên aliyê Tirkiyeyê jî bandora toreyên eşîrvaniyê sist kir, çimkî wefadariya bêyî şert-û-merc ne êdî ji serokê eşîrekê re, lê ji serokê partiyê re dixwazt. Parastina jinê û veqetandina wê ji mêran pêş zewacê yek ji erfên eşîrvaniyê yên herî bi hêz bû. Rastiya ku PKK bi qayilî yan bêqyîleya xwediyan keç dibirin çiyê û dikirin gerîla mofirkeke grîng ya toreyên ehîrvaniyê şkand, bo nimûne.
Bi destpêkirina “raperîna sûrî” re û bi zêdebûna çalakiyên ciwanan re li Kobaniyê, êdî keç jî bi şêweyeke bêtir serbest beşdare xwepêşandanan û kombûnan dibûn. Lixwekirina kincên ewropayî li şûna cil-û-bergên kurmancî rojane zêde dibû û guhertineke zû û bêtevdêr cîh digirt. Bi serperesştiya PYD û desthelatdariya wê re rewş êdî ji gellek aliyan ve dihat guhertin. Bi encama mercên bi vê yekê ve girêdayî û bandorên din yên “raperîna sûrî” êdî rola eşîran bi bû yeke bêyî bandor. Û kesayetiyên hêzdar yên di nîvê sedsala 20emîn de li herêmê hebûn, wek Hirço Begê, Bozan Begê (Hirço û Bozan Şahîn, serokên eshîrên Beraziyan), Besrawî Axa (Serokê eşîrên Kêtikan) û Mechan Axa (Serokê eşîrên pîjî), bo nimûne, li holê nebûn.
Pêş ketina Dewleta Osmanî zarava, şêweya lixwekirinê, stran û toreyên herêmên Kobaniyê, Sirûcê û Rihayê wek hev bûn. Ya rast Kobanî wê demê nebû. Hemî gundên li rojhilatê Kobaniya îroj wek “gundên Deşta Sirûcê” dihatin nasîn. Bi danîna sînorê di navbera Sûriyeyê û Tirkiyeyê re vê çanda hevbeş dest pê kir sal il dû salê sist bibe, lê ligel mayîna sînor, danîna mayînan û derbasbûna bi dehan sal jî, gellek ji erfên çandî, bi taybetî yên gundiyan wek hev man. Bêyî guman perwerdebûna bi encama du sîstêm û du zimanên ji hev cuda de bandorên xwe dileyizin.
Divêt bihêt gotin ku gellek ji toreyên şêniyê herêma Kobaniyê/Surûcê di heman demê de bi yên Êzîdiyan re hevbeş in. Zaravayên wan, lixwekirina cil û bergan û erfên zewacê û şîngirtinê ji gellek aliyan ve ji hev nêzik in.
Berê li herêmê sofîtî, terîqet û mirîdiya şêxan jî hebûn, lê bi destpêkirina sedsala 21emîn re bandora şêxan û melleyan li ser şêweya jiyana xelkê hema-hema nema.
Mişoyê Bekebûrê, Xidoyê Hindawî, Hemedê dûman û Baqî Xido ji stranbêjên herêmê yên kevn û navdar in. Yek ji berhemên devokî yên li dû Baqî Xido manî Destana dewrêşê Evdî ye, ku ji aliyê Shahînê Bekirê Soreklî ve wekî ku Baqî bi xwe gotibû hatiye nivîsandin, xwendin û li ser DVD tomarkirin. Stranbêjên din jî dê hebin ku li hinek gundan navdar bûn, çiqa berhemên wan yên tomarkiriî nebin. Berê li vê herêmê stranbêjî û hunermendî ne şanên serbilindiyê bûn, lê ev niherîn di nîvê duyemîn yê sedsala 20emîn de hat guhertin û nifşekî nû ji stranbêjan û hunermandan hanî holê, wek Baran û Miço Kendeş, Reşîd û Xalid Sofî, Ehmedê Çep û yên din.
Ji ber ku perwerdeya bi zimanê kurdî qedexe bû û afirandina berhemên bi kurdî dikaribû bibûya sedema girtinê, berhemên wêjeyî yên nivîskî ta nîvê duyemîn ji sedsalan 20an hindik bûn, lê ji salên 1970yan û şûn ve, bi taybetî li dû bicîhbûna jimareke ji rewşenbîran li derve, pirtûkên wêjeyî yên ji nivîskarên kobanîyî dest pê kirin derkevin. Heye ku berhemên Shahînê Bekirê Soreklî û Jan Dost serkêşiya van berhemên wêjeyî kiribin. Bi hatina salên dawiya sedsala 20emîn re jimara nivîskar, rojnamevan û hunermendên ji herêmê di zêdebûnê de bû û îroj bi dehan ji wan hene.
Bi hatina meha 10emîn ya sal 2014 re Kobanî û tevahiya gundên pê ve girêdayî hema-hema, bi encama hêrşa Da’ishê, bizdandinê, heta hêvotina revê, ji xelkê vala bûn. Mirov nema dikaribû wek civata herêmekê gotina “xelkê herêma Kobaniyê” bikira.
Eşîr û êl.
Li herêma Kobaniyê û ya Pîrsûsê eşîrên Kurdanên navdar ji demên par ve hebûne. Ta nîvê dûyemîn ji sedsala 20emîn beglerên wek Bozan Begê û Hirço Begê (Bozan û Mustefa Şahîn li Mekteleyê) ji Berazînên û Besrwaî Axa ji Kêtikan xwediyên pêkanî û rolên mezin bûn. Mechan Aẍa jî serdarekî Pîjan bû (li Kaniya Ereban bû). Gelek axa û malmezinên Kurdên li vê herêmê bi nav û deng bûn. Herêma Kobaniyê yek ji herêmên Kurdistanê û Sûriyeyê ye ku tê de bandorên erf û adetên eşîrvaniyê zindî man û di zihniyeta daniştvanên herêmê de xwedan rol bûn. Eşîrên din jî li herêmê hebûn, wek Şêxiyan, Bêskan, Zirwaliyan, Zînikliyan, Şedadîyên, I’lêdînan, Mi’êfiyan û yên din. Hinek ji wan şaxên ji eşîrên mezintir bûn wek ya Berazîyên û ya Kêtikan.
Hevgirtina endamên eşîran û bandora wan di salên dawîn de kêm bûn. Bi hatina sedsala 21emîn re bandor ji gelek alîyen ve bi sînor bû û li herêmê beg û axayên navdar û bi hêz nemabûn.
Gund û navçe.
Kobanî ji çar navçeyan pêk dihêt: navçeya Kobaniyê bi xwe, Şêxên li rojava, Sirrîn li başûr û Çelebî li rojhilatê başûr. Şêxên bi xwe ne gundekî kurdan e. Ew li aliyê rojhilatê Çemê Firatê hema - hema gundê tenê ye ku gundekî ereban e. Li doraliyên Sirrînê û Çelebiyê çend gundên ereban jî hene. Bêhtir ji 321 gund li herêma Kobaniyê hene; Helinc, Şêran, Şeran, Tilêjb, Girê Xezalan, Bozik, Qilhedîd, Qûmlix, Minaz, Mezrê, Zinarê Qul, Mêrg, Menik, Elî Şar, Serbehur, Gewrik, Taşlog, Tilik, Hemamik, Qizelî, Xanik, Qeremux, Xerabî Kuçkan, Çortanek, Çoxan, Sê Telp, Çixur, Xerab Kort, Bîreş, Kortik, Derbazin, Kuleh, Korpîngar, Gundê Osê û Sûsan hinek ji wan gundan in. Gundê Kaniya Murşid li rojhilatê Kobaniyê û gundên Kaniya Ereban û Mikteleyê li rojhilatê wê di salên dawîn de bûn beşên ji Kobaniyê.
Bermayiyên dîrokî.
Li hinekan ji gundên herêma Kobaniyê bermayiyên dîrokîyên kevnar hatine dîtin, lê bi piranî ji wan şûnan hatine rakirin û li kevnarxaneyên bajerên mezin, yek ji wan Heleb, hatine bi cîh kirin. Gelekên din hatine dizîn û wenda bûne. Li Şêranê, ji bo nimûne, dû pêkerên şêranên ji kevirê reş hebûn, lê ji wir hatin birîn û li Reqqayê hatin danîn. Li ser Girê Miştenûrê şikeftên dîrokî hebûn, lê hinek ji wan hilweşiyan yan tiji xwelî bûn. Li herêmê gelek zêwiyên "pîroz" berê hebûn, lê bi derbasbûna demê re neman. Zêwîya Xanmamed û Zêwîya Kurikê dû ji wan in.
Demekê dêrên Ermeniyan jî li Kobaniyê hebûn. Ya mezin ji wan li nêzikî xwendegeha Ermeniyan ya li başûrê navenda bajêr bû û du dêrayên biçûktir hebûn, lê bi mişextkirina an ji Ermeniyan rê dêrên wan jî neman. Dest pêk a sedsala 21emîn ji bilî 2-3 Ermeniyan kesek li Kobaniyê nemabû.
Ermenî û endamên netewe û olên din.
Divêt bihêt gotin ku rola Ermeniyan di şênkirin û pêşvexistina Kobaniyê de pir mezin bû. Ermenî dest pêka salên sedsala 20emîn ji aliyê Tirkiyeyê rewiyabûn û hatibûn nav Sûriyeyê. Gûman tê de niye ku ew bi alîkariya desthelatdariya Fransî li Kobaniya dest pêkê hatibûn bi cîh kirin.
Bi kêmasî te dawiya salên 50ahn piraniya şêniyê beşê bakûr ji Kobaniyê, beşê li bakurê rûbarê, Ermenî bûn, lê Ermenî li aliyên din jî hebûn. Dêrayeke wan ya mezin û yek yan dû dêrayên biçûk hebûn. Her weha xwendegeheke Ermeniyan li kêleka qada bajêr hebû. Pîşesazên Kobaniyê te dawiya salên 50han hema-hema hemî Ermenî bûn, ji makînêsan û "lihêmciyan" bigir ta ne'ilbend û kulavçiyan û qilêçiyan. Dest pêkê ew her wûha xwediyên qehwexaneyan û firoşgehan bûn, wekî "Qehweya Karmên," "Dukana Lîwon" ya ku gelek ji babetên meyê û cigareyan difirotin, û dukana Canîgê Qesab. Berber û "qondrecî"yên dest pêkê jî yan Ermenî yan Sûryanî bûn. Gelek şagirtên Kurd li ber destê Ermeniyan fêrî karên pîşesazî bûn. Piraniya şofêrên des tpêkê jî Ermenî bûn, wek Almaz Bêdo û lawên wî; wek Lawo û brayê wî Stîpan.
Navbera KurmancÊn û Ermeniyan gelekî baş bû û gelek ji wan hevalên ji hev nêzik bûn. Çi kêşeyên olî ta salên 50han di navbera Kurmancên Misilman û Ermeniyên Xiristiyan de nebûn. Hemî Ermeniyan bi Kurmancî dizanibûn û gelekan ji wan wek Kurmancan dipeyivîn. Di nav Xiristiyanan de çend malbatên Sûryanên jî hebûn, wekî Mecîdê berber. Salên 40an bi kêmasî du malên Yahûdiyan jî li Kobaniyê hebûn.
Li herêma Kobaniyê Ereb nebûn, ji bilî ma'mûr û cendirmeyên li Kobaniyê bixwe. Ger çend malbatên ji paşerehên Erebî hebûna jî ew bi ziman, ferheng û adetên xwe bû bûn Kurmanc.
Şoreş.
Ji roja ku Rojavayê Kurdistanê ji bakur hate qutkirin û heta roja me ya îro, gelê Rojevayê Kurdistanê her tim himbêza xwe ji hemû şoreş û şoreşvanên beşên din û bi taybetî jî yên Bakurê Kurdistanê re vekiriye. Me li jor behs kiribû ku şervanên Kurd ên Berazî li gel Osman Sebrî li hember Tirkan çalakî pêk anîn û hewl dan xwe bigihînin şoreşa Agirî. Her wiha jî serok eşîra Beraziyan Şahîn Begê Mîran di avakirina Komela Xoybûn de rolek sereke leystine.
Her wiha jî Birayê wî Bozan Beg ji aliyê destlatê ve hatiye binçav kirin. Di heman dem de, gelê Kobanî wek hemû Kurdên Rojavayê Kurdistanê piştgiriya şoreşa Başûr jî kirine. Di havîna sala 1979an de Abdullah Öcalan ji bakur derbasî rojavayê Kurdistanê bajarê Kobanî bû û pişt re jî Kobanî bû dergehê herî girîng ê derbasbûna partisan û şervanên PKK. Wis ajî Kobanî bû yekem qada ku himbêza xwe ji şoreşa PKK re vekir. Bi hezaran ciwan û keç beşdarî şoreşê bûn û li sere çiyayên Kurdistanê li hemberî neyarên gelê Kurd şer kirin, bi sedan ji wan xwîna xwe ya pak di riya azadiyê de rijandin û bi hezaran jî hîn li sere çiyayên Kurdistanê şer dikine.
Kobanî di riya azadiyê de gelek zarokên xwe yên qehreman qurban kirin, wek Şîlan Baqî, Dîcle, Akîf, Halim, Sebrî, Perwîn û bi dehan ji şehîdên qehreman.
Ev bajarê kurdan, di 19 temûze 2012´an de kurdan bi tememî dest danî ser hemû sazîyên wê yên rêveberî, leşkerî û sîyasî hemûyan û xweserîya denezand. Ev roj, weke roja ku di dîroka kobanê de û di dîroka kurdistanê de bi navê kobanê rojeka dîrokî ya ku ket dîroka kurd û kurdistanê de.
Gel Açumi an Xudmuni komek etnîkî ya nijada Farisî ne; Ew li başûr Iranran, ango başûrê parêzgehan Fars û Kirman, rojhilatê parêzgehê Bûşehr û hema hema li tevaya parêzgehê Hurmizgan dijîn.
Wekî din, gelek ji wan bi salan li welatên Kendava Farisî jiyane, di nav de: Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî, Behreyn, Kuweyt, Qeter û Oman û xwecihî têne hesibandin.
Piraniya wan Suni ne û hindikahiyên Şiîtiya jî di nav wan de têne dîtin, ev kes bi zimanê "Açumi" diaxifin; (Ya ku ji Farisiya nûjen nêztirî Farisiya kevnare ye).
Hims (bi erebî:حمص, Hims, Homs) navê kevn Emesa (bi yewnanî:Ἔμεσα, Emesa), navenda wilayet û navçeya Homsê li Sûrî ye.Li gorî daneyên sala 2012-an, ew bi nifûsa xwe 900 hezar û 492 sêyemîn bajarê herî qelebalix Surî ye.
Ginî, yek ji xwebinavkirinên Kurdên Zazakîaxêv e. Li herêma Qoçgirî û Sêwasê Kurdên bi Zazakî (Dimilî, Kirmanckî, Kirdkî) diaxivin ji zimanê xwe re dibêjin Ginî.
Kurdên Zazakîaxêv xwe bi hin navên cuda binavdikin. Li herêma Dêrsîmê ji xwe re dibêjin Kirmanc û ji zimanê xwe re jî Kirmanckî. Li herêma Çewlîgê Kird û ji zimanê xwe re Kirdkî yan Kirdî, li herêma Sêwêrekê ji zimanê xwe re dibêjin Dimilî. Zaza yan Zazakî binavkirineke derveyî ye. Ango kesên ku ne Zazakî diaxivin bi vî navî binavdikin.
Derûnnasiya civakî yek ji şaxên zanîstiya derûnnasiyê ye. Lêkolînan li ser tevgerên mirov û ajalan dike. Wekî tê zanîn cara pêşîn Wilhelm Wundt di sala 1879an de bi avakirina laboratuwareke ceribandinê bingehê zanîstiya derûnnnasiyê avêtiye yan jî derûnnasî ji zanistiyên din veqetandiye. Pişt re hin şax û dibistanên derûnnasiyê pêşketiye. Yek ji van jî derûnnasiya civakî ye.
Ceribandin, destxistin û angaştên derûnnasiyê di warê jiyana sosyal de bikartîne. Derûnnasiya civakî wekî mirovan, li ser jiyana ajalan jî xebatan dike. Tekiliyên mirovan, têkiliyên koman, têkiliyên li kargehê û polîtîkayê, jiyana ciwanî, zaroktî û temenmeziniyê û têkiliyên generasyonan, şer û bandora şer hwd mijarên derûnnasiya civakî ne.
Gava girjbûn rû dide, masûlke kin dibe lê dirêjiya deziyê aktîn û yê miyozînê naguhere.
Bîrdoziya xilîska deziyan () modeleke zanistî ye ji bo pêvajoya girjbûn û xavbûna masûlkerîşalan.
Li gor bîrdoziya xilîska deziyan, sarkomer kin dibin lê ne dirêjiya deziyê stûr ne jî yê barik (zirav) naguhere. Ji ber ko deziyê zirav ji aliyê deziyê stûr ve ber bi hêla Z ve tê kişandin, deziyên zirav ên li herdû aliyên sarkomerê nêzî hev dibin û sarkomer kin dibe. Kinbûna sarkomeran dibin sedema kinbûna masûlkeyê.
Rûdana xilîska deziyan.
Miyozîn deziyê aktînê li ser xwe de kaş dike.
Peykeremasûlke di bin bandora koendama demare de kar dikin. Demareragihandinên ji demax an jî ji dirkepetikê dibin sedema girjbûna peykeremasûlkeyê. Rîşalên demar bi masûlkerîşalan ve gehînke ava dikin. Gehînkeya di navbera demarê livînê (bi înglîzî: "motor nerve") û peykeremasûlkeyê, wekî gehînkeya demarûmasûlke (bi înglîzî: "neuromuscular junction / myoneural junction".) tê navkirin. Demar bi kotahiya tewereyê bi sarkolemaya masûlkerîşalan ve gehînkeya kîmyayî ava dikin. Ji kotahiya tewereyê demareguhêzera (bi înglîzî: "neurotransmitter") bi navê asetîlkolîn (ACh) tê derdan. Gava demareguhêzer xwe li ser sarkolemaya masûlkerîşalê girê didin, sînyalên elektrikî, bi şeweyê sînyalên kîmyayî diguhêzînin ser rûyê sarkolemaya masûlkerîşalê. Ev rewş li ser rûyê sarkolemayê de erkê kar dide destpêkirin. Di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalalan de tora lûlekên berwarkî heye, ev tor wekî lûlekên T (bi îngilîzî: "T tubule / transverse tubules") tên navkirin. Dema demareguhêzer digihîje ser rûyê sarkolemayê, sînyal bi navbeynkariya lûlekên T belavê nav sarkoplazmayê dibe. Ev rewş dibe sedema vebûna cogên kalsiyumê yên li ser rûyê retîkûlûma sarkoplazmiyê. Bi vebûna cogan, kalsiyuma embarkirî, ji retîkûlûma sarkoplazmî belavê nav sarkoplazmayê dibe. Îyonên kalsiyumê deziyên miyozînê han dikin ko bi deziyên aktînê ve girêdan ava bikin. Girêdana navbera herdu deziyan wekî panîpire (bi înglîzî: cross-bridge) tê navkirin. Miyozîn deziyê aktînê li ser xwe de kaş dike. Ango deziyê aktîn li ser deziyê miyozînê de dixilîske (kaş dibe). Enerjiya ji bo xilîska deziyan ji molekûlên ATPyê tê dabînkirin. Gava dezî li ser hev dixilîskin, hêlen-Z yên li ser herdu aliyên sarkomerê kaş dikin, sarkomerê kin dikin. Hêjmara masûlkerîşalên ko kin dibin ji aliyê sînyalên demareragihandinê ve tê diyarkirin. Ne pewist e ko her car hemû masûlkerîşalên masûlkeyê were çalakkirin. Li gor rewşê dibe ko hinek ji masûlkerîşalan an jî hemû masûlkerîşal ji aliyê demareragihandin ve hatibe hankirin. Wekî mînak; bila li erdê gogek futbolê û kevirek gilover hebe û qebareya herduyan jî wekhev be. Bila mirovek pêşî kevirê, paşê jî gogê ji erdê rakê û deyne ser maseyê. Ji bo rakirina gogê û kevirê, mirov heman cor masûlkeyan bi kar tîne lê hêjmara masûlkerîşalên çalakbûyî ne yek e. Ji ber ko giraniya gogê û kevir ne yek e û kevir girantir e, ji bo rakirina kevirê hê pirtir masûlkerîşalên masûlkeyan tê çalakkirin.
Gavên girjbûna masûlkeyan.
1. Di demarexaneya livinê (bi înglîzî: "motor neuron") de erkê kar digihîje kotahiya tewereyê. Ji tewerekotahiya demarexaneya livînê demareguhêzer tê derdan. Asetîlkolîn demareguhêzera taybet e ji bo xaneyên masûlkeyan. Demareguhêzer ji gehînkeyê derbas dibin û xwe li ser wergirên masûlkerîşalê ve girê didin. Wergirên masûlkerîşalê li ser rûyê derveyî sarkoplazmayê de cih digirin. Bi girêdana asetîlkolînê, di xaneya masûlke de cogên ser parzûna masûlkerîşalê ve dibin û sodyumên derveyê xaneyê bi navbeynkariya cogan ber bi nav masûlkerîşalê diherikin. Ev rewş li wê bêşê xaneyê de dibe sedema çêbûna berevajîbûna cemsergiriyê (bi înglîzî: "depolarization"). Bi berevajîbûna cemsergiriyê, di masûlkerîşalê de erkê kar (bi înglîzî: "action potential") dest pê dike.
2. Erkê kar bi navbeynkariya lûlekên T belavê nav sarkoplazmayê dibe û ji retîkûlûma sarkoplazmî iyonên kalsiyumê yên embarkirî dide derdan.
Ji tewerekotahiya demarexaneya livînê asetîlkolîn tê derdan.
3. Kalsiyum (Ca 2+) bi troponînê ve girê dibe û şêweyê troponînê diguherîne. Troponîn, tropomiyozînê ji ciyê girêdana serikên miyozînê dûr dixe. Bi vî awayê li ser deziyê aktînê ji bo girêdana serikên miyozîne rûyê ciyên çalak vala dimîne.
4. Bi çalakiya enzîma ATPaz, ATP ya bi miyozînê ve girêdayî hildiweşe bo ADP+ Pi. Enerjiya ji hilweşîna ATP peyda dibe, ji bo çalakkirina serikê miyozînê tê bikaranîn. Serikê çalakbûyî yê miyozînê piçek rep dibe, bi deziyê aktînê ve girê dibe û panîpire ava dike.
5. Bi avabûna panîpire, Pi ji serikê miyozînê diqete. Ev rewş li serikê miyozînê de dibe sedema peydabûna hêza paldanê (bi înglîzî: "power stroke").
6. Bi peydabûna hêza paldanê, miyozîn, deziyê aktînê ber bi navenda sarkomerê ve kaş dike, masûlkeyê kin dike. Di heman demê de ADP jî ji serikê miyozînê vediqete.
7. Serikê miyozînê bi ATPyek nû ve tê girêdan û serik ji aktînê cihê dibe. Heke li hawirê bi têra xwe kalsiyum hebe, ango xestiya kalsiyumê zêde be, çerxa girjbûnê ji gava 3yê pêve dûbare dibe.
8. Heke dawî li demareragîhandinan were, iyonên kalsiyumê ber bi nav retîkûlûma serkoplazmî ve tên pompekirin û li wir tên embarkirin, heta demareragihandinek nû bigihîje masûlkerîşalê.Masûlkeya girjbûyî bi rawestina demareragihandinê sist dibe. Ji bo xavbûna (sistbûn) masûlkeyê, kalsiyuma nav sarkoplazmayê ji bo embarkirinê, ber bi retîkûlûma sarkoplazmî ve tê pompekirin. Kêmbûna kalsiyumê panîpireyên navbera deziyên aktîn û miyozînê hildiweşîne. Aktîn li ser miyozînê ber bi paş ve dixilîske û vedigere xala destpêkê ya berê girjbûnê. Ango hêlên Z ji hev dûr dikevin, sarkomerên kinbûyî dirêj dibin. Bi vi awayî masûlke digihîje dirêjiya xwe ya asayî.
di sala 1958-an de li bajarê Dêrikê li Kurdistana Sûriyê ji dayik bû.Ew di her wateyê de ji malbatek kedkar û evîndar bû.Hunermendê rehmet di karîyera xweya hunerî û hezkirina wî ya ji stranan de xwedan rolek berçav bû.
Dema ku ew çardeh salî bû, wî dest bi baweriya xwe û stranbêjiyê kir, ji ber ku beşdarî gelek dawet, bûyeran û betlaneyên Newrozê bû, û ew bi dengê xweyê xweş, xas û xweş stranan dibêje.
Li ku wî gelek stranên netewperwerî li ser Barzaniyê nemir û Kurdistanê digotin, di nav de "Styreksh Bu Azmani - Masoud Serokê me ye - Dêrika min şirîne - Horzî - Sheikhani." Vê û wî gelek hevpeyivîn li ser kanalên Kurdî kir.
Wî gelek albûm, "vîdyo klîp" derxist, û dilsozê doza xwe û neteweperweriya xwe bû.
Jîyana wî.
Cemal Saadoun yek ji qurbanên serjimêriyê bû ku li Parêzgeha Hisiça di 1962 de pêk hat. Bi hezaran Kurd ji hemwelatiya Sûrî bêpar bûn, û ji ber welatparêzî û stranên wî yên neteweyî, ew hate zindankirin û êşkence kirin li ser destê Rejîma Baas li Sûriyê.
Cemal Saadoun peyvek gelek mezin e, û piştî êşkence, zîndan û girtina wî xwe avêt behr û mirinê, û dema ku ew gihîşt ewlehiyê li Almanya, Cemal Saadoun hez nedikir ku li Almanya an li welatek din bijî ji bilî bajarê xwe Dêrik li Kurdistanê Sûrye.
Di 31/03/2014 de, ew jibo emeliyatê hatibû plan kirin, ji ber ku ew di nexweşxaneya ku emeliyat dê li Bulgaristanê were kirin de çû rehma Xwedê, û laşê wî yê safî hate veguheztin bo herêma Kurdistanê û ji wir jî hate bajarê wî Dêrik.
Bi vî rengî, gelê Kurd yek ji stûnên strana Kurdî, gelêrî û welatparêzî winda kir.
Daxwaza wî ji bo zarokên wî ew bû ku ew li bajarê xwe, Dêrikê, li Kurdistana Sûriyê were veşartin.
Çûyîna Cemal Saadoun bandorek kûr li ser dilê heval, alîgir û heyranên wî hişt.Kurdan bi hunerê mîrate û dîroka xwe parastine, û her stran an helbest çîrokek Kurdî vedibêje.
Funda Arar, (li Enqereyê) hunermendeke cûreyên muzîka pop û rock ya bi zimanê tirkî ye. Funda Arar, bi çend xelatan re xelatgirê wek xelatên Perperika Zêr û Xelata Muzîk Video ye.
Funda Arar, xwendina xweya seretayî li dibistana seretayî ya Ahmet Vefik Paşa li Enqereyê xwendiye. Dibistana navîn li bajarên Muğla û Adapazarê qedand. Di 1996an de ji Konservatuara Dewletê ya Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê mezûn bû. Funda Arar piştî xwendina xwe ya zanîngehê du salan wekî mamosteyê muzîkê xebitî ye û karê sehneyê kiriye.
Arar, ji sala 2004an ve bi Febyo Taşel re zewicandiye. Wê anî ziman ku wan roja kombûna Lûtkeya Stenbolê ya NATOyê ku di sala 2004an de ku di navbera 28 Hezîran û 29 Hezîranê de li Stenbolê hat li dar xistin ji bo roja zewacê hilbijart. Arar got, "Me plan dikir ku di rojek cûda de bizewicin, lê me ev roj hilbijart, ku ew ne pir zêde neyê bihîstin. " Di hevpeyvînekê de, Arar di derbarê hevjîna xwe Taşel de got, "Ew pir baş dizane ez çi dixwazim û ez dizanim ew çi hêvî dike. Lê dema ku em dixebitin, di navbera me de têkiliyek evîndar an mêr-jin tune." Di 9ê Tîrmehê de zarokekî wanên kur bi navê Aras hatiye dinyayê.
Botika (Tr: Yemişli) gundekî girêdayî navçe Kercews ya Êlîhê ye. Nêzîkî tixûbê Sêrtê ye.
Dûrahî ya ji navçeyê: 43,2 Km
Aborî: Aboriya gund li ser çandinî û ajalxwedîkirinê ye.
Rewşa rê: Rê bi asfalte
Rewşa ava Xwarinê: Av heye
Mixtar: İbrahim TAŞ (2009)
Kotayk (bi ermenî: Կոտայ)parêzgehek Ermenistanê ye.Paytextê wê Hrazdan e, û bajarê wê yê herî mezin Abovyan e.Gelheya wê 254,397 e.
Terekemeyî, zimanê Terekeme, Qerepapaxan e. Zimanê Terekemeyan nêzîkî zimanê Azeriyan e. Gelek peyvên Erebî tê de hene. Herwekî ji Kurdî, Gurcî, Qazaxî, Farsî, Ermenî û Ûrisî gelek bêje girtiye. Herçendî Terekeme xwe nêzî Azeriyan dibinîn jî, Azerî wan ji xwe qebûl nakin. Terekeme ji xwe re dibêjin "Terkekeme" û gorî hin îdiayan di dema belavbûna ola Îslamê de Terkeme ji Erebistana Saûdî hatine û peyva Terekeme jî ji "Terakî Mekke, Terakîme" tê û tê wateya "Kesên ji Mekke hatine, kesên Mekke terikandine" ye.
Hin peyvên Kurdî di zimanê Terekemeyan de.
Êge, Ferik, Gêj, Xirxal, Kod, Qurre, Xozan, Kewanî, Kodik, Kurrik, Kûz, Lezgî, Lûle, Mar, Mozik, Gamêş, Naxir, Dewar, Noker, Nehtik, Hogeç, Papûl, Pêşgîr, Pêş, Paş, Pirtî, Pisîk, Pûngal, Boçik, Pûç, Sîtil, Şilope, Tar, Teşgere, Telîs, Têlî, Terek, Teşt, Teşî, Tûle, Wêran, Zêr, Zox, Ziqûm
Gurcî ji gelê Gurcistanê û ji zimanê wan re tê gotin. Zimanê gurcî ji malbata zimanên qefqazî şaxa başûrê qefqazî ye. Nêzîkî svanî, lazî, megrelî ye. Gurcî li Gurcistan, Tirkiye, Îran, Azerbaycan, başûrê Osetya û li hin welatên Ewropayê dijîn. Li Kurdistana Bakur jî gurcî hene û osmanî û dûgela tirk ew anîne bicihkirine.
Zimanê gurcî yek ji kevntirîn, dewlemendtirîn zimanê Qefqazê ye. Di sedsala 3. de bi zimanê gurcî pirtûk hatine nivîsîn.
Gurcî
Hebelî yek ji şaxên (mezhebên) ola îslamê ye û ji kesên vê mezhebê re jî henbelî tê gotin. Mezheba henbelî ji mezhebên din bêtir qîmetê dide neql û rivayetên olî. Lê bi van neqlan ewle nabe. Quran, jiyana sehabeyan, sunet rastiyên herî xurt in.
Li welatên ereban pirr belav nebûye. Ehmed bîn Henbel bingeha vê mezhebê avêtiye û bi xebatên Ebdulqadirê Geylanî pêşketiye.
Senteza Tirk-Îslamê yek ji şirovekirinên Îslamê ye. Di dema şerê sar de DYA bi navê bloka kesk li welatên Îslam projektek meşand û ola Îslamê û bawermendên Îslamê li dijî çepgîriyê û komûnîzmê birêxistin kir. Li Tirkiyê vê polîtîkaya DYAyê xwe bi navê senteza Tirk-Îslamê binavkir û da der. Îslamîstên radîkal û nîjadperestên Tirk ên radîkal di yek armanc û bingehê de gihand hev û li dijî komûnîzmê têkoşiyan.
Di destpêka salên 70î de bi navê "Komeleyên têkoşîna bi komûnîzmê re" gelek komele avabûn. Bi hezaran çepgîr, ronakbîr hatin kuştin. "Ocaxa ronakbîran - Aydinlar Ocagi" pêşengiya vê politîkayê kir. Bi hatine derbeya leşkeriya 12ê îlonê () ev polîtîka bû polîtîkaya fermî ya dewleta Tirkiyê. Bi destpêkirina têkoşîna PKKyê û bi dawî hatina şerê sar vê polîtîkayê berê we da Kurdan. Hêj jî berdewam e.
En senteza han Tirkan û berjewendiyên dewleta Tirk wekî xwedî û pêşengê ola Îslamê dibîne. Daxwazên Kurdan û hindikayiyên li Tirkiyê dijîn bi navê "îxanetê" binav dike. Dijminahiya Kurd, Ermenî, Grek, Laz, Pontûs, Çerkez, Cihû, ola Xrîstiyanî hwd dike.
NATO (welatên şîn) û Pakta Warşova (welatên sor) di Şerê Sar de
Şerê Sar binavkirina têkiliyên di nabera bloka rojavayê û bloka rojhilatê yên di salên 1945 - 1990'ê ye. Herwiha Şerê Sar, heyama pevçûn, lihevnehatin, rikeberî û girjî ya navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst û hevalbendên herduan ji salên nivî ya dehsala 40an heta destpêka dehsalên 90an ji sedsala 20ê ye. Hevalbendên WYEyê Ewropaya Rojava, Japon û Kanada bûn û yên YKSS jî Ewrûpaya Rojhilat û heyamekê jî Çîn bûn. Wekî tê zanîn bloka rojava di bin pêşengiya DYE û NATO'yê li dijî bloka Sovyetê di pêşbirk û têkoşîne de bû û bi hilweşîna Sowyetê ev nakokî û pêşbirk bi dawî bû. Bloka rojhilatê di bin pêşengiya Yekîtiya Komarên Sosyalîst ên Sowyetê (YKSS) û Pakta Warşova li dijî bloka rojava xwe parast û têkoşiya.
Bavê yan pêşengê vê polîtîkayê serokwezîrê DYE Harry S. Truman tê zanîn. Herdu blokan bi hev re rûbirû nediketin şer, lê bi metodên taybet bi hev re şerdikirin. Wekî bikaranîna welatên û rêxistinên neserbixwe, pêşbirk û şerê aborî, şerê psîkologîk, şerê îdeologîk hwd. Li ser şerê sar gelek fîlm, roman hatine holê. Dawiya şerê sar bi serkeftina bloka rojavayê hat û bloka rojhilatê hilweşiya.
Destpêk.
Di Şerê cîhanî yê duyem de Amerîka û Yekbûna Sovyet bi hev re hevkariyê dikirin da ku dewletên faşîst (ên wek Almanyaya Nazî, Îtalya û Japonya) bişkînin, hevkariya her du welatan, bi dawî bûna şerê di sala 1945an de qediyabû. Di mijara ji nu ve avakirina Ewropa de, di nava her du hêzan de gelek bêahengî cêbûbû.
Şerê Koreyê.
Şerê Koreyê navê şerê Amerîka û Sovyetan e, yên ku di Şerê Sar de li Koreyê şer kiribûn.
Di sala 1950'an de Şerê Koreyê diqewime. Pêwîst bû Kore ya ku ji 1910'an pê ve koloniyeke japon bû, êdî bibe welateke serbixwe. Lê di sala 1950'an de leşkerên Sovyetê bakûrê Kore îşgal kirin û xwestin Kore bixin bin destê xwe. Li hemberî vê yekê Amerîka naxwest bêdeng bimîne, lê nikariû bê destûra UNO yê bice Kore. Emerîka piştrev li ser navê UNO dikeve hundirê Kore û ji başûrê Kore ve êrîşî leşkerên sovyet dike.
Şer heta sala 1953'an didome û bi mirina Stalîn bi dawî dibe, lê aşitiyeke mayinde pêk naye. Kore jî wek Almanya di nav her du hêzên mezin tê parve kirin: Koreya başûr dibe rejîmeke kapîtalîst (alîgirê Emerîka) û ya bakûr dibe komunîst (alîgirê Sovyetan).
Miks, Muksî an jî Muskî (bi tirkî: "Bahçesaray") yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1987´a de bûye navçe û bi Wanê ve hatiye girêdan. Miks bi nebûna rê, xizanî, dirêj debasbûna zivistanê tê nasîn.
Dîroka navçeyê.
Navê Miks bi peyva erebî "meks" hatiye afirandin. Tê wateya "piraniya deynê". Lê wek "cihê civînê" jî tê zanîn. Dîrok û wateya peyvê bi zelalî ne diyar e lê tê zanîn ku Moks ji aliyê Ermenan ve hatiye bikaranîn. Moks-Miks wek mîrîtiyeke bi girêdayî Keyaniya Vaspûrakan bûye. Miks di dîrokê de di bin destê Xelatşahiyan, Selcûqiyan, Safewiyan de maye. Di sala 1539an de ji aliyê Qanûnî Siltan Silêman ve hatiye bidestxistin. Piştî vê bidestxistinê demekê ketiye bin bandora Safewiyan jî.
Sala 1964an bi navçeya Wanê Westanê ve hatiye girêdan. Heta wê salê qezayeke girêdayî navçeya Sêrtê Perwariyê bû. Piştî sala 1987an jî bûye navçe.
Dîroka Miksê ya tê zanîn heya ku sedsala 4'emîn kevnar e. Şemsedîn Samî di berhema xwe ya bi navê Kamus al-Alam de vedibêje ku Çemê Miksê ku yek ji baskên Çemê Dîcleyê ye ji bin Keleha Îskender derdikeve. Çem qasî 2 km dûrî başurê navçeyê derdikeve. Nêzî 3 km dûrî çavkaniya ku Miksî jê re dibêjin Serkehnî jî bermayiyên Keleha Îskender hene.
Di dîroka Osmaniyan de Kurd û Ermen di Miksê de bi hev re jiyane. Lê piştî Komkujiya Ermenan di navçeyê de tenê Kurd mane.
Di 18ê Tîrmeha sala 1993'yan de di li çoltera Zozana Sundusê komkujiyek din pêk hatiye û di vê bûyerê de piranî jin û zarok 24 kesan jiyana xwe ji dest dane. 15 sal di ser de derbas bû lê hê jî ne diyar e ku kî ev komkujî pêkaniye. Ji komkujiyê tenê Ahmet Sevgîlî (68) salî xelas bûye.
Aqara mezinahiya Miksê 576 km² ye. Bilindahî ji dûrî radeya behrê 1.670 m ye. Ji Wanê 110 km dûr e. Rêya wî 74 km asfalt 36 km jî ax e. Li gel vî rê jî di sala 2004'an de rêya bi qasî 245 km a ku navenda Hîzan û Miksê de ye, hatiye asfaltkirin. Çar aliyê Miksê bi çiyayên bilind hatiye pêçan. Hejmara şêniyên Miksê nêzî 3.600'an e. Navçe aliyê rojhilat ve Şax, aliyê rojava ve Hîzan, aliyê bakûr ve Westan û aliyê başûr ve jî sinorê Perwariyê ye.
Serkehniya ku çemê Miksê jê dizê di quntara Çiyayê Axîrovê de ye. Bi derbasbûna geliyên teng çem ji navenda navçeyê derbas dibe û navçeyê bi nîvenîv perçe dike û aliyê navçeya Sêrtê Perwariyê ve diherike.
Miks bi dirêjahiya zivistana xwe û bi girtina rêya xwe ya di piraniya salê de tê nasîn. We ye ku salê nêzî 7 mehan rêya Miksê bi berfê tê girtin û heya dawiya havînê jî berf di bilindahiyên çiyayên Mikse de dimîne.
Gelê Miksê bi awayê aborî ve di nav xizaniyekê de dijî. Şêniyên navçeyê piranî bi xwedîkirina sewalan debara xwe dike. Lê di salên dawî de bi qedexekirina derketina zozanan xwedîkirina sewalan jî ber bi mirinê ve diçe. Yek ji deriyên ku gel pê debara xwe dike jî gwîz û hingiv e. Ji van hingiva Miksê bi navûdeng e. Bazar piranî di cihê xwe de tê danîn û keda şêniyan jî bi erzanî dikeve destê bazirganan.
Ji şêniyên navçeyê 723 mirov cerdevan in.
Mohsen Ebrahimzadeh (,jdb. 8 Îlon 1987,Tehran) stranbêjekî Îranî ye.
Ertemêtan () an Artemêt an Erdêmed an Erdmed an jî Aretmêt (yek ji navçeyên Wanê ye. Bingeha navçeyê di dema Medan de hatiye avêtin. Di qeydên dîrokî de wekî "Erdêmed, Aretmêt, Ardmad, Erdmad, Erdemîd" derbasdibe. Lê niha ev der bi kurdî " Artemêt" tê bilêvkirin. Artemêt 18km ji Wanê dûr e. Di sala 1990'î de bûye navçe. Rûber 600 km², bilindahî ji rûyê deryayê 1.846 m ye. 12 gund û 18 mezre girêdayî navçeyê ne. Dewleta Tirk tenê 1 mezreyê dihesibîne û bi fermî nasdike. Hejmara niştecihên navendê 4.509 û bi giştî jî 15.696 e. Di statîstîkên fermî de şik hene. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî tûrîzm jî navdar e.
Artemêt xwedî dîrokeke dewlemend e. Gelek bermayiyên ji ûrartû, med, mîrîtiyên kurd hwd hene.
Erdîş () yek ji navçeyên Wanê ye. Navbera Erdîş û Wanê 100 Km ye. Aliyê navçê yê bakûr, Tepeyê Zernakol wekî milekî hemêz kiriye. Li aliyê navçeyê başûr Gola Wanê cîh digire. Li aliyê rojavayê navçê, ji Geliyê Zîlan Çemê Zîlanê berbi Gola Wanê diherike. Beriya Serhildanên Agirî girêdayî bajarê Agirî bû, piştî têk çûyîna kurdên Agirî, navçe ji wanê ve hate girêdan Rûber 2.115km² ye. Hejmara niştecihên navendê 78.397 û bi giştî jî 145.229 e. 2 nehiye 85 gund û 39 mezre girêdayî navçeyê ne. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî bazirganî jî pêşketiye. Mezintirîn navçeya Wanê ye.
Di qeydên dîrokî de wekî "Erdîş", "Ardaş", "Arzaş", "Arzaşkû" derbasdibe. Gel ji Kurdan pêk tê. Herwekî hin koçberên ku dewleta Tirk bicihkirine jî henin.
Li gor lêkolîner "Kerem Serhedî" navê navçeyê ji Erdeşêrê kurê Babik tê, ku li wir "Kela Zirnekolê" heye.
Li navçeyê Keleha Aganîs jî hebûye, keleheke biçûk bûye, cihê ermenan bûye. Lê li gor Kerem Serhedî ew der jî di nav "Gola Wanê" de maye.
Li navçeyê Geliyê Zîlan bi navê Şarê Baz gundek heye, ji aliyê Bazê kurê Dostik ve hatiye avakirin. "Ewliya Çelebî" di seyahatnameya xwe de behsa medrese, mizgeft û hemamên wê dike. Niha gund e.
Westan () yek ji navçeyên Wanê ye. 40 km ji Wanê dûr e. Rûber 272 km², bilindahî ji rûyê avê 1.750 m ye. Hejmara niştecihên navendê 10.788 û bi giştî jî 29.629 e.
Di statîstîkên fermî de şik hene. 30 gund û 18 mezreyê wê hene. Aborî li ser karê mozhinguviyê û çandiniyê ye. Herwekî tûrîzm û bazirganî jî berbiçav e.
Berî zayînê an beriya zayînê, bi kurtî BZ, an jî beriya mîladê, tê wateya dema beriya "zayîna Îsa", anku beriya roja jidayikbûna wî.
Ev roj bi salnameya gregorî roja yekê tê pejirandin. Ji lewma bûyerên dîrokî gorî vê dîrokê tê mîna berî zayinê an piştî zayînê (PZ) tên bicihkirin.
Piştî zayînê, bi kurtî PZ, tê wateya dema piştî "zayîna Îsa", anku piştî roja jidayikbûna wî.
Ev roja gorî Salnameya Mîladî roja yekê tê pejirandin. Ji lewma bûyerên dîrokî gorî vê dîrokê mîna berî zayînê (BZ) an piştî zayînê (PZ) tên bicihkirin.
Îdeolojî (carina jî wek zimanê îngilîzî "aydiyolocî" tê bilêvkirin) yan bîrdozî, coreyekî felsefeya siyasî an civakî ye ko hîmanên kiryarkî (praktîkal) zêdetir an jî bi qasî hîmanên hizirî giring û berçav in.
Dîroka peyvê.
Ev peyv cara pêşîn li sala 1796'ê ji aliyê Antoine-Louis-Claude, kontê Destutt de Tracyê hat bikaranîn, dema wî dixwest "Zanistê Bîrûbaweran" şirove bikit. Piraniya saloxetên ew jibo îdeolojiyan diyar dikit, hêşta jî derheqa piraniya îdeolojiyan da rast in. Ji wan saloxetan ev in: bîrdozeka pirûtêr ya civakê û siyasetê, bernameyeka siyasî û berhevkirin jibo xebateka seba bicihkirina wê programê, û berbînî an pêdvîtiya serkêşî an rêberiyeka siyasî û hizirî.
Îdeolojî, bi rêzanî (sîyesî) û civakî hizrek were çêkirin û pê bi riya hukumetekê, rêxistinekê di nêzîkatiyê xuyên çîneke civakî de rê şanî dan bi polîtîkî, dadî, zanistî, felsefî, olî, moralî, hizrên ku hatina xamlkirin an ji xamilandin hebûna ye hemûkî ya. Di hizre îdeolojiyê de marksîzim cihekî mazin digirê. Di vê hizre de piştre weke Marks, Lenîn, Gramscî, Lukacs, Zanîngaha frankurtê û her weha hê gelekên din kar û xabatên wan bûna. Ev di demên Nûjen de bûna.
Hîmzanist.
Bêja Îdeolojî, biqasî ku tê gotin di fransizî de ji bêja ´Idêologie´ hatiya afirandin. Deme ku mirov li ser bêjê bi xwe di hizirê, mirov dibêne ku bêje bi xwe ji îdea hatiya. "Idea", bi serê xwe, wate wê hizirê. "-olojî" ji yanî zanista wê biwate dibe. Bêja îdeoloji cara pêşî di deme şoraşa Firansa de Antoine Destutt De Tracy di 1796 de bikar aniye. De Tracy di wate zanîna hizir de bikar anî. Li gor hizre De Tracy ti hizre bi serê xwe yên objektîv nîn in. Wî bawer kir ku ev wê weke biyolojî û zoolojî wê di xata xwe de hebûna pêşxê û berdewam kê. Li gor wî wî wê îdeolojî bê beşe zanistê ya herî girîng.
Hizra îdeolojiyê.
Îdeolojî di hizrekê de wekhevî û fehmkirinê dike armanca xwe. Wekhevî û ji hevdû xataka wê ya girînge. Li ser têkiliyê re jiyana ku hati hevparkirin were ser ziman bi hizir, bihizir dike. Lê îdeolojî, deme ku di nav xalkê de diçê haya bine wê û di nav civakê de herkesekî weke hevdû dixweze bike, hingî, xalatiya xwe têne ser hole. Ji ber ku di civakakê de pir kom û xalk heya ku hebin. Îdeolojî rengê wê kifşe. Çawa tê ser ziman wilo dixweze xwe bi pêş bixe. Bo mînak, li Tirkiye "yek ziman, yek ol, yek civak, yek çand" () li ser civak tê ferzkirin. Ev xalatiyaka pêşketina îdeolojiyê ya. Bi vê yekê cudeyên civakê an ji civakan têne tinekirin. Hîmê vê, li ser baweriyê û çanda komakê tê avakirin. Divir de îdeoloji ji hizir û hebûna civaknasiyê (sosyoloji) tê dûr e. Civaknasî, di nav mirov û civakê de têkiliyê lêkolîn dike. Îdeoloji di nav têkiliya mirov civakê de xatakê di vir de ava dike. Ev xat, awayê hizrê, çawa bê, li gor tê nirxandin û şîrovekirin.
Îdeolojî, awayê hizrê şanî mirov dide. Lê di vir de gelek îdeolojî bûn heya. Ew ji bi gelek hizire û ramanan diafirê û tê ser ziman. Mînak, îdeolojiyên pêlitik. Di aliyê hizrê de xata wê heya. Xataya xwe ya ku heya serdest dike. Minaq, îro îdeolojiya kaptalist serdest e. Li Sovyetê ji îdeolojiya sosyalizim hebû. Deme ku hizre wê tê ser ziman ji gelek aliyan ve tê ser ziman, Ji aliyê nirx û çandê ve û girenbuhabûnê ve ji têne ser ziman. Deme ku hizre bi awayê îdeoloji hata afirandin, ji gelek awayan ve şîrove û anîna wê ya ser ziman dibe. Xweza, mirov, hizir, zanist û hwd. Di hundurê hizre îdeolojî de gelek nêzîkati hene. Lê du nêzkati hertimî mazin dereketina pêş. Nêzîkatiya pozîtîv û ya nêzîkatiya negatîv. Nêzkatiya pozîtîv baş dîtina û ya negatîv ji ne baş dîtina. Li gor wê hizre rastiyê tê kifşkirin. Şerên di nav îdeolojiyan ve weke yê di nav kapîtalîzmê û marksîzmê de, dibe. Kapîtalîzm ji û marksîzm ji du îdeolojiyê jev cude ne, dijî hevdû ne.
Îdeolojiya Kapitalist.
Îdeolojiya kapitalist, hizre xwe li gor hizre ku jê re dibêje "lîberal" ava dike. Hîmê ya deme hemdem, piştî pişketina deme ronasansê piştre pêşket. Berê wê hersê demên demên navîn, jê re dibine hîm. Bi Kirîn û firotinê re hizre mazin dike. Piştî sadsala 17 wan pêde, ku di dest de girtin bû û li hev gaha hevdû, êdî hin bi hin kapitalizime roje me awa stand. Hîmê wê di dest de girtina.
Piştî sadsala 17 wan pêde mirovên weke Adam Smith û Dawid Ricardo hizire wê ya demî afirandin. Pêre êdî pêşketin aawa bû. Pêşketiona wê ji, li ser di destê komaka ku jê re dibêjin burjuva yên de dewlemend de girtina awa ya. Ev kom pêşdikeve û serdestiya siyesî ji dike destê xwe de bi hewgirtina didestê xwe de. Bi vê yekê çanda xwe ji ava dike. Bi vê yekê serdest dike. Di vê yekê de pergalak ji tê avakirin. civak bi komên xwe re di bin serweriya wê koma dewlemende dimeşê. Ew li ser baxt û wariya wî kifş dike. Di hundurê kapatiyalizmê de du hizrên girên hene. Kapitalizm, serweriya dewlemendan rast dibîne.
Hîmê kapitalizmê li ser çinkirinê ava ya. Derketina hizre çinî û hebûnê wê, ku mirov li dîrokê meyîzenê, diçê ta deme Sumeriyan. Di wê demê de Sumeriyan de dewleteke çinî awa kirin. Bi hizre xwe ya çinî re şaristaniya xwe ava kirin. Lê bi hizre olê ev yek kirin. Pişt wan de demên koladariyê hatin, û piştre koladariyê de demên demên navîn hatin. Pişt demên navîn re deme ku jê re hata gotin kapitalizim hat.
Îdeolojiya marksizim.
Îdeolojiya marksizim, di sadsaal 17 de ji dijî îdeoloji û pêşketina kapitalizmê derket. Yê ku ev îdeoloji ji çêkir û afirand ji Karl Marks bû. Pêre Friedrich Engels hebû. Herdûkan hewl da ku hizrek wan komên civakê yên di bin dest de çêkin û belav bikin. Wan hizir kir ku ci vakakê ya ya herî kifşdar komên civakî yên karkar in. Wan ji van komar got "proleterya". Di bin destê karsazekî de gelek karkar kar dikin. Lê mafê karê xwe yê ku dikin na hildin. Marks û Engles, hizre xwe li ser vê yekê ava kirin. Wekhevî anîn ser ziman.
Çine serdest, ya ku xwediyê hemû tiştî bû. Yê xwediyê kar, gelek mirov li ber destê wî kar dikin, vê yekê dikir ku di destê wî de gelek li hew bigihê hevdû. Wan ji hizirkir ku divêt ku ewqas gelek ji yekî ne mêne. Di civakî de kî çi karî dike, ku mafê xwe yê beremberî kirina xwe hilde, wê di destê yekî de wilqasî li hevdû na gihê hevdû. Wan hizre vê yekê çêkirin. Di deme wan de sadsala 18 bû deme şerên di nav karkar û karsazan de. PIştre deme tekoşîna neweteyan pêşket, pêve.
Bi vê îdeolojiyê li ser têkiliya di nav meta, kirin û bikar anîn de sekinîn. Hizre vê yekê hata avakirin. Pirtûka marks ya herî bingeh ya "kapîtal" e. Li ser vê yekê di rawastê.Li bûjenîye rastaha. Îdeolojiya alman ya ku Hegel anî ser ziman, pir ser sekinî û şîrovekir û anî ser ziman. Aboriya Îngilistanê pir şîrove kir û anî ser ziman. Pêketin hizrî bi felsefe re ku şoraşa Firansa ji di nav de şîrove kir û anî ser ziman. Felsefe demê ya hemdem afirand û weke îdeolojiya marksizmê hata ser ziman.
Zanist û îdeoloji.
Haya roje me, ez hemu gelle turknim
sê awayên îdeolojiyan serdest bûn. Weke ku li welatên ereban û li Îranê Îdeolojiya olî serdest bû. Li Îranê ji û li welatên ereban ji Îdeolojiya îslamê serdet heye. Weke ku li Tirkiyeyê jî îdeoloji Qawmî an ji Netewperestî serdest bû. Û weke ku ji sadsala 17 wan dest pê kir li Ewropa ku Rusya ji di nav de îdeolojiya Kapitalizim û îdeolojiya Sosyalizm serdest bû. Di naqabina zanist û îdeolojiyê de hertimî sînorek hata dîtin. Zanistên weke Biolojî, Psîkolojî û whd pir nîqaş hatina kirin. Marks bi xwe ji deme ku şîrove bike, li hevberê xalatiyan zanistê didêne. Bi vê yekê, xwest zanistiya wê hizre dêne hole. Lê di naqabîna bêja îdeolojiyê û zanistê de hertimî li ser hebûna rastteqîniyê de li serhevdû de ne çûnek bû. Felsefe weke riyaka gahandinê weyn leyist. Lê di sadsala 20 de di beşa wê ya dawiyê de zanistê derkete pêş û bêja îdeolojiyê êdî wilo zêde ne hata ser ziman. Ev yek, weke dawiyekê hata ser ziman.
Li ser vê yekê, dijîtiya zanistê ya li îdeolojiyê hata rojeve û weke zanistê ew bi binkir hata ser ziman. Di vê demê de hizrên ku weke ku ji wan dihatina gotin "post-modern" hatina rojeve. Pêşketin. û pir di rojeve de hatina hiştin. Li gor ku hata ser ziman Marks dijîtiya xalatiyan bi zanistiyê nîşanda, ev yek weke bitimî dîjiytiya zanist-îdeoloji hata şrovekirin û erê kirin.
Hizre dawiya Îdeolojiyan.
Piştî ketina (xuruxandin) sovyetê, êdî hata gotin ku dawiyê hizre îdeolojiyan hat. Ev yek weke hizreke ebedî hata ser ziman. Edî wê hertimî wilo berdewam bike. Bi hizre hizre herkesekî bi bandûr kir. Li gor vê hizre siyeset tenê tekoşîneke desthilatdariyê ya. Ya deme kapitalizmê ya. Hizrên hebûnê derketina pêş. Li fransa weke komên ku mirovên ku weke Jean Paul Sartre derketin û pêşketiya wê kirin. Vî hizre, hizre teherî ji bandûr kir. Mirovên weke Fukuyama pirtûk bi navê "dawiyê Dîrokê" nivîsandin. Ev hemû ji armanca wan ew bû ku vê hizre biddine erêkirin.
Di dawiya Sedsala 20'an de zanist ji her awayî û alî ve serdest bû. Zanist û riyaka ku jiyan pê were ser ziman û nirxandin. Civaknasî û derketina pêş. Têgihiştina îktisadî derkete pêş. Hin bi hin ji raxnakirin bû. Raxnakirina îdeolojiyan bû. Di îdeolojiyan de mijaraka ku herî mazin tê nîqaşkirin ji rexnakirin û nerexnakirin e. Li ser vê yekê pir dihata sekinandin. Di îdeolojiyê de rexne heya an ji ku hebe bi çi awayî ya. Çawa rexne pê kirin?. Di dawiya sadsala 20 de û piştre weke têgihiştinekê derkete pêş, ku zanist îdeolojiyê rexne dikêt. Bi vê yekê, êdî hebûna zanistê mazin hata ser ziman. Nêzîkatiya maks ya ku li hevberê xalatiyan zanistê danîn ji i vê yekê re weke temenêkî hata dîtin û pê hat xwestin ku bê gotin ku zanist û îdeoloji jev cude li dij hevdû ne.
Di vê demê de piyasa derkete pêş. Hizre wî mazin pêşket. Êdî demeke nû her weha dest pê kir. Deme mayindakirina desthildariyê ji bo kapitalizmê dest pê kir.
Ala Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê
Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê, di newroza sala 1985'an de hate avakirin. Piştî ku PKK stratejîya xwe guherand ERNK hate feshkirin û di dewsa wê de Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd (YDK) hate avakirin (2-10 gulan 2000)
YDK - Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd
Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd (YDK) di 2-10 gulan sala 2000î de di dewsa ERNK de hate avakirin.
CDK - Civaka Demokratîk a Kurdistan
CDK (Civata Demokratîk a Kurdistan), di 12-21 Pûşper 2004an de li Ewropayê di dewsa YDKê de hate avakirin.
Patty Frank (bi nasnavê xwe Eisenarm an Isto Maza, navê rast "Ernst Tobis," jdb. 19ê kanûna paşîn a 1876 li Viyana, Awistirya,m. 23 tebaxa 1959 li Radebeul, Almanya) hunermend, lêkolînerê Xwecihên Amerîkayê û rêveberê muzeyxaneyê yê alman bû.
Bapîrê wî nîgarkerê porselan bû, bavê wî porselanfiroş bû. Malbata Tobis bi eslê xwe ji Bohemyayê hat û ji herêma Karlsbad koçî Viyanayê kir. Gava ku kurê tenê Ernst 13 salî bû, bavê wî li Viyanayê ma û wekî bazirganê porselenê karê xwe domand, dayik bi zarokan re çû Frankfurt am Main, ku keçika herî mezin Gabriele, stran xwendin û paşê bû sopranoya coloratura yekem navek ji operayê re çêkir. Dayika ku bi biryar bû ku tîna zarokê xwe ya serpêhatiyê bişkîne, wî wekî baxçevanek hunerê perwerde kir.
Koma rêwîtiyê ya amerîkî Buffalo-Bill's Wild West Show bi 200 Xwecihên Amerîkayê û kowboyên xwe, hespên kovî û gamêşan çend rojan li Frankfurtê mêvan bû, li baxçeyê xurma her deveran, û şagirtê baxçevaniyê Tobis yek ji wan karmendên ku bû ji bo ku serdêran qadên kesk wêran nekiribin. Dema ku lawikê dilgerm bîhisti bû ku lawê axuran tê xwestin, ew ji malê reviya. Diya wî di dawiyê de ew li Strasburg dît û ew vegerand. Tenê bîranîn cotek mokasenên resen bû ku wî ji endamek trûpê daxwaz kiribû û ew bû bingeha berhevoka wî ya navdar a cîhanê. Dema xwe ya vala de wî li klûbê jimnastîkê "Helvetia" bi mirovên wekhev re hevdîtin kir û têgînên bingehîn ên "parterre-robatîk" fêr bû; ev destpêka karê wî yê hunermendî bû. Patty Frank hevdamezrîner û rêveberê demdirêj a Karl May û Muzexaneya Xwecihên Amerîkayê ya Weqfa Karl May li Radebeul bû, ku di 1928 de vebû. Jinebiya Karl May Klara ji bo karanîna maqûl ya milkê mêrê xwe û damezrandina mûzexaneyek hewcedarê xwedîkarekî bû. Frank ji bo wê zilamê rast bû. Her wiha ji wê re pêdivî bi materyalê din jî hebû ku Frank di gerên xwe de berhev kiribû.
Ya heta hetayî di "Villa Bärenfett" de bû, ya ku Klara May di 1926 de ji wî re bi şêwazek kabloya daristanî çêkiribû. 30 salan, heya demek kurt berî mirina xwe, wî jiyan û adetên Hindistanê ji mirovên balkêş re vegot. Statîstîkên serdanê salê qala 300.000 mêvan dike. Wî her weha çend pirtûk nivîsandin ku çapên mezintir bi dest xistine: "So lebten und starben die Indianer", "Die Indianerschlacht am Little Big Horn" û "Ein Leben im Banne Karl Mays".
Gora Patty Frank ji gorra Karl May ya li goristana Radebeul ne dûr e. Du sal piştî mirina wî, jina wî, ku ew di 65 saliya xwe de pê re zewicî, ​​jî mir. Marie Barthel 20 salan bermaliya a Klara May bû.
Toros an jî Çiyayên Torosê, zincîreçiyayek e yê ku ji çiyayên "rojava", çiyayên "navîn" û çiyayên "başûrê rojhilatê Torosê" pêk tê.
Çiyayên başûr û rojhilatê Torosê ji rojavayê Kurdistanê, ji bajarê Mereşê ve dest pê dikin û ber bi rojhilat ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî çiyayên Zagrosê dest pê dikin.
Bêlqîs () navçeyeke Dîlokê (Entebê) ye. 5 şaredarî, 79 gund girêdayî navçeyê ne. Rûber: 1.046 km² ye. Aborî li se sinayî û çandiniyê ye.
Bingeha bajêr digihê 2000 sal beriya zayînê. Gorî arkeologên rojavayî li herêmê di dema paleolîtîk de cihwarbûn hebûye. Hîtît, mîtanî, asûr, fars, grek, ereb û vê dawiyê jî romiyan (tirkan) li herêmê desthilatî kirine. Herêm bi tevayî herdem di bin desthilatdariya dewlet û mîrîtiyên kurd de bûye. Di dema osmaniyan li herêmê gelek serhildanên kurdan pêk dihat. Li dijî artêşên fransiyan, di şerê cîhanî yê yekem de, kurd berxwedaneke mezin didin û wan ji herêmê derdixin. Mixabin bi damezrandina Komara Tirkiyê ve, rewşa kurdan xirab dibe. Kurd li herêmê tên asîmîlekirin û gelek koçberên Balkan û Qefqasyayê tînin bicih kirin.
Sala 1924'an Nezîb ("Nizip") bi Dîlokê ve tê girêdan. Di sala 1926'an de jî dibe navçe.
Xelfetî () yek ji navçeyên Rihayê ye. Navçeya Xelfetiya Rihayê di nava axa Mezopotamya de xwedî xweserî û mîmariyeke taybet e. Navçe bi dîrok û erdnîgariya xwe wekî bihuşteke biçûk tê binavkirin. Piştî çêkirina Bendava Bêrecûkê gelek gund û piraniya bermahiyên dîrokî di bin avê de man. Herwiha, ev navçeya wekî "Bihuşta Gula Reş" jî tê nasîn.
Niviyê axa bajarê ku 120 km li Bakurê Rojava dikeve, piştî projeya GAPê di bin bendavê de ma.
Rûniştvanên herêmê dibêjin ku bajar û navçe navên xwe ji efsaneyeke stendine. Ew efsaneya xemgîn behsa du ciwanên ku berê evîndara hev bûne dike.
Berî demeke kevn du ciwanên bi navê Xel û Fatê gelek ji hev hez kirine, lê malbata herduyan nehîştine ew du evîndar bigihêjin hev. Xel û Fatê jî ji ber vê yekê xwe çekirine ava Ferêt û bi wî awayî di mirinê de gihîştine hev. Ji wê demê bi şundê bajar wek warê Xel û Fatê tê nasîn û bi derbasbûna demê bûye Xelfetî û Halfeti.
Gelhenasî.
Gelê Xefetiyê bi piranî kurd in, lê kêm bin jî gundên eslê xwe ermenî û tirkmen jî hene. Heta 20 salan berî vê li Xelfetiyê sê zimanên herêmî dihatin axaftin. Ji bilî zimanên kurdî û tirkî, li gundê Cîbînê çend kal û pîr hebûn, yên ku bi zimanê ermenî - zimanê wan ê dayikê - xeber didan. Dema ew zarok bûn, li dêra gundê Cîbînê perwerdehiya Încîlê stendine. Îro, meriv kare bibêje ku li Xelfetiyê ji axaftvanên ermenî êdî ti kes nemaye. Tenê neviyên wan, nav û paşnavên wan ên ermenî têne zanîn. Ermeniyên ku eslê wan ermenî ne, ola xwe û zimanê xwe parastine li diyasporayê (li welatên wek Sûriye, Misir, DYA û Ewropayê) dijîn.
Li gorî agahiyên fermî hêjmara gelê Xelfetiyê di sala 2008an de 40.747 bû. Gelê Xelfetiyê bi piranî di gundan de dije.
Tûrîzm.
Navçeya Xelfetî li gel xwezaya xwe berhem û warên dîrokî jî zêde bala derdorê dikşînin û mirovan dikşînin nava xwe. Wekî din, her sal di 4'ê nîsanê de bi hezaran kurd ji bo Rojbûyina Rêberê PKK'ê Abdullah Ocalan têne navçê û 'Meşa Amara" li dar dixin. Bi ev taybetiyên xwe Xelfetî hêdî hêdî deriyê xwe ji Navenda Turîzmê re vedike. Navçeya ku hemû xweşikahiya Çemê Firatê û xwezayê di nava xwe de vedihewîne, ji ber ku heta niha zêde xizmet lê nehatibû kirin zêde bala turîzmê nedikişand ser xwe. Îro navçeya Xelfetî ji ber xwezaya xwe her roj bi hezaran mirovên derdorê û derve têne wir û li navçeyê digerin.
Bi taybetî Dêra Azîz Nerses, Manastira Bar Şavma, Dêra Rûmkale ku wekî cihê Încîl lê hatiye zêdekirin tê nas kirin zêde bala turîstan dikşîne ser xwe.
Xweza.
Ferat, di nav parêzgehên Riha û Dîlokê
Di navçeya Xelfêtiyê de gelek derên taybet hene, wekî şkeftên bilind, çavkaniyên xwezayî û eserên dîrokî. Mixabin ev eseran ji ber bêtehemultiyê ji hev dikevin û hêdî hêdî wenda dibin.
Ferat.
Ferat, yek ji behrên herî mezin ên Rojhilata Navîn, ji rojavayê Xelfetiyê derbas dibe û bi xuyabûna xwe him jî boy xweza, him jî ji bo gel xwediyê girîngbûneke mezin e. Ev çend hezar sal in Xelfêtî bi ava wî dixemilî.
Heta sala 2000an Xelfetî xwediyê dîmeneke şîn û taybet bû: Baxçên Xelfetiyê yên ku li kenara behrê radiwestin ji boy îqlîma xwe ya taybet di vê herêmê de gelek nas bûn, ji ber ku darên sêv, leymûn û pirteqalan tenê li vê derê bi awayeke xwezayî mezin dibûn. Di sala 1999an de dewlet ji ber projeya xwe ya GAPê bendavan çêkir û yek ji wan Bendava Bêrecûkê bû. Bi avakirina vê bendavê ava Ferêt bilindtir bû û hemî baxçên derdora wî ketine bin avê. Ne tenê baxçê, bajarê Xelfetî bi nivî û gelek gundên li derdora behrê bi timî hatin hedimandin.
Gula Reş.
Gula Reş a Xelfetiyê (2006)
Yek ji sembolên Xeletiyê bêguman Gula Reş e. Ji ber mîkro-iqlima ya ku li Xelfetiyê peyda ye, di vê herêmê de gulên reş ên ku bala meriv dikşînin mezin dibin.
Lêkolîner dibêjin ku gulên reş endemîk in û lewra bi tenê li Xelfetiyê wuha derdikevin holê. Pêwîst e ku rengê gulan vekirî be, lê ji ber ku ew gul endemîk in bi bandora mîkro-iqlima Xelfetiyê rengê xwe diguherînin û bi vî awayî reş xuya dikin. Ev gul bi taybetî di mehên buhar û payizê de mezin dibin.
Lê dema ku meriv ev gulan qut dike û li derekî din diçîne gul taybetiya xwe wenda dike û rengê taybet ê vî gulî xwe diguhêrîne. Bi çandina biziran jî rengê gulan reş nabe. Ji ber vê yekê gelê Xelfetiyê gulên reş di baxçên xwe de diçînin da ku turîst ew gulên balkêş bibînin.
Sinbula Mezopotamyayê.
Sinbula Mezopotamyayê an jî simbula Mezopotamyayê (bi latînî: "Scilla mesopotamica" Speta) piştî Gula Reş yek ji kulîlkên herî navdar ên Xelfetiyê ye.
Ev kulîlka ku ji famîleya simbulan ("Hyacinthaceae") e tenê li Xelfetiyê mezin dibe û cara ewil berî 116 salan hatibû keşfkirin, lê piştî bin av ketina Xelfetiyê ev kulîlk wek cûreyeke tinebûyî dihat zanîn. Di sala 2004an de bi xebatên Fakulteya Wêjeya Fenê ya Herranê dîsa hat keşfkirin.
Kulîlk di sala 1888an de ji aliyê lêkolînerê giyayê yê elman Paul Sinteris li Xelfetiyê hatiyê dîtin û navê xwe ji warê xwe Mezopotamya stendiye. Herwiha, di sala 1977an de ji aliyê lêkolînereke xerîb yê bi navê Speta ji cîhanê re hatiye naskirin.
Wek Gula Reş, simbula Mezopotamyayê jî kulîlkeke endemîk e û lewra di ekosîstemên biçûk ên mîna li Xelfetî derketiye holê.
Belesor: gundekî di bin avê.
Gundê Belesor yê ku kete bin avê (sal 2007)
Bi avakirina bendava Bêrecûkê gelek gund ketine bin avê. Yek ji ewan gundan Belesor e.
Belesor (bi tirkî Savaşan) gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Gund heta sala 1999an de li kênara çemê Feratê bû û li hemberî Hromklayê disekiniya. Piştî çêkirina Bendava Bêrecûkê gundê Belesor bi timî kete bin avê. Tenê mînareya camiya gund ji avê derdikeve ber bi jor û dîmeneke taybet tîne pêş cavan. Ji aliyê hikumetê ve gund li cihekî din ji nu ve hat avakirin.
Tê gotin ku dîroka vî gundî digihêje heta berî jidayikbûna Îsa, ji ber ku li dîwarên derdora gund gelek nivîsên asûrî hatine dîtin. Herwiha, gelek şikeft û tirbên dîrokî hebûn, lê pirek ji wan ketin bin avê. şikefta gund a ku berê wek dêr dihat bikaranîn li herêmê binavûdeng e.
Newala Xelfetiyê.
Newala Xelfetiyê (bi tirkî Değirmen Deresi)
Newala Xelfetiyê (bi navê xwe yê tirkî "Değirmen Deresi") newaleke xwezayî ye ku li Xelfetiyê ye. Di vê newalê ava çavkaniyê diherike ava Ferêt..
Taybetiyeke vê newalê ev e ku têketana xwe ji ber nêzikbûna behra Ferêt gelek bi keskawî ye. çewek ji newalê ve dadikeve jêr, dibe yek û diherike behrê.
Newal ji kevira qeracê pêk tê. Ji ber ku hindik av ji dîwaran jî diherike jêr, li ser rûyê dîwaran xêzên reş û spî tên dîtin.
Av dema kû digihêje erdê dibe yek û berdewama rêya xwe dike, heta ku bigihêje ava Ferêt. Tê gotin ku berê mirov bi alîkariya aşê enerjiya avê bikaranîn e û lewma nava newalê bûye "Degirmen Deresi".
Herwiha, di Newala Xelfetiyê de dîwarek wekî [pêl]eke kevirî heye û bilindbûna vî pêlî digihêje 10 metreyan. Dirêjbûna wî jî nêzika 80 metreyan e. Tê gotin ku ew dîwar ji ber erozyonê bi mîlyar salan gihîştîye vî şekilî. Ev dîwar ewqas taybet e ku mirov dibêje qey pêleke kevirî ye.
Newala Xelfetî ji aliyê mirovên bajêr ve wekî cihê pîknîkê (bindarokî) tê bikaranîn.
Kaniya Eyno.
Di navçeya Xelfetî de kêm kanî hene, lê ew ji ber zelalbûna xwe ji aliyê gelê Xelfetî ve têne naskirin û hezkirin.
Kaniya Eyno ji ava ku ji zinarên bilind ve derdikeve û diherike jêr pêk tê. Ava ku rêya xwe digere ji ber qewareke xwezayî xwe kom dike û dibe wek goleke biçûk. Kûrahiya vê golê digijêhe 1.5m metran, lewra dema havîn dibe gelek malbat bi zarokên xwe têne wê derê û pîknîk dikin. Der û dora kaniya Eyno gelek kesk e û li wê derê hinek dar jî peyda ne.
Dema ku meriv ava kaniya Eyno dişopîne meriv digihêje ber ava Ferêt. Ji ber avakirina Bendava Bêrecûkê cihên herî taybet û xwesik ên kaniya Eyno mixabin ketin bin avê. Lê di sala 2006an de rêyek ku ji gundê Eyno ve digihêje kaniyê hat çêkirin û lewra girîngbûna kaniya Eyno ji bo turîzma herêmê bilindtir bû.
Zareta Karababa.
Di sala 2008an de Zareta Karababa nêzî gundê Tishê (Xelfetî)
Zareta Karababa nêzî gundê Tishê ye. Li ser qoteke bi tene kî zane desthilatdariya çend sed salan kiriye. Zareta Karababa, ji dûr ve bi tene were xuyane jî, bêgûman gel wi qet bi tenê nehiştiye u dem bi dem çuye zarete.
Ji bo ku meriv bigihêje wê derê imkanen cûda hene. Meriv kare di rojen buharê de bi meş here cem. Dema ku demsal havîn be û roj germ bin gihîştina bi traktore bi merivan re hêsantir te. Lê bêgûman rêya herî xweş ajotina erebeya bergiran e.
Nehêniya Zareta Karababa qet nehatibe vekirin jî zaret bi darên xwe yên kevn û bi gora xwe ya ecêb wê hertim bala meriv bikişîne. Gerez meriv li derekî ewqas bi sirr xwedî derkeve weke cihekî dîrokî û sosyojeografîk biparêze.
Dara Zaretê.
Dara Zaretê ji hêla başûr ve (sal 2007)
Dara Zaretê bi çar darên ku pirr nêza hev in pêk tê û ewan, ji dûr ve wekî dareka mezin xûya dibe.
Dara Zaretê li ser tepeya gundê Qeremezrê - ku neha bûye taxeke Xelfêtiya Nuh - radiweste û ji her çar aliyan ve baş tê dîtin. Lewma bûye sembola Qeremezrê û ji aliyê gundiyan ve gelek tê hezkirin. Her buharê gundî diçin zaretê û di bin siya darê pîknîkan dikin.
Li gorî gotinên mezinan be, rojeke grubek gundî xwestiye ew daran jê bike, lê di heman rojê de hemî malbat nexweş ketine û ji tirsan ve dev ji plana xwe berdane. Lewma hin gundî bawer in ku ew dar û tepe pîroz in.
Dara Zaretê cend salên xwe tenê li ser qotê derbas dikir, lê di sala 2006an de taxekî nuh li nêzî wê hate avakirin.
Berhem û warên dîrokî.
Esera dîrokî ya herî nas a Xelfetiyê Rumkale ye (keleka ermenî). Wekî din camiya bajêr a kevn ku di dema Osmanîyan de hatiye çêkirin hîn jî tê bikaranîn.
Mîmariya bajarê kevin.
Mînakek ji mîmariya Xelfetiya kevin
Hêjayî gotinê ye ku Xelfetiya kevin heta sedsala 20'min navenda şêx û axayên mezin ên navçê bû. Lewra gelek malbatên bajarê jêrîn jiyaneke sosyete derbas dikirin. Axayên bajêr xwediyê gelek erd û milkan bûn û prestîja wan jî di nava civata navçê de gelek bilind bû. Ew prestîj hê jî xwe parastiye û îro xwe di avahiyên dîrokî ya bajêr de xwe destnîşan dike. Ji ber vê sedemê ye ku malên Xelfetiya kevin fireh in û xwediyê gelek taybetiyên mîmarî ne. Her malik xwediyê xemilandinên taybet e û mînakeke bêhempa ya hunera mîmarî ye. Lê hemû avahî ji heman kevirê ve hatine lekirin, ku navê wê kevirê 'havara' ye. Herwiha, malên Xelfetiya kevin bi hemû xweşkahî û zelalbûna xwe taca serê Xelfetiyê ne. Mixabin gelek ji wan - bi bermahiyên din ên dîrokî - bi bilindbûna ava bendavê wenda bûne.
Xelfetiya kevin esereke mîmariya ermenî ye. Ew malên axayan giş ji kevira Xelfetiyê hatine avakirin, ku gel navê 'Havara' lê kiriye. Bajarê Xelfetiya kevin bi malên xwe yên kevirî, bi kuçeyên xwe yên nehênî û ava Ferêt a zelal dîmenek bêhempa dide bajêr. Taybetiyeke din a Xelfetiya kevin ev e ku hemû mal berê xwe didin çemê Ferêt, ango bi gotinên din: ava şîn a Ferêt xwe ji her malê re dide nîşan. Evya dîsa mînakek ji bo hostayiya mîmariya ermenî ya wê demê ye.
Mizgefta Xelfetiyê.
Mizgefta kevin a bajêr îro li ber ava Ferêt disekine û hindurê wê qasî 40–50 cm di bin avê de ye. Tê zanîn ku mizgeft di sala 1804'an de ji aliyê mîmarê ermenî 'Adir Usta' ve hatiye lêkirin û lêkirina mizgeftê di sala 1807'an de jî bi dawî bûye. Ev mizgeft, yek ji mînakên bêhempa yên mîmariya ermenî û osmaniyan e. Tê gotin ku Adir Usta mizgeftê li ser navê biratiya ol û gelan lêkiriye.
Wek mizgefta Xelfetiyê, gelek eserên din ên mîmariya ermenî hene ku yek ji wan hemama dîrokî ya bajêr e. Ev hemam - û gelek avahiyên din ên hêja - ji sala 1999'an û pêde di bin avê de ne.
Hromkla.
Hromkla (bi ermenî: Հռոմկլայ - "Hromkla", bi aramî: "Kala-Rhomata", bi kurdî "Kela Zêrrîn", bi yewnanî Ρωμαιων Κουλα, bi tirkî "Rumkale", bi [erebî] (bi erebî: قلعة الروم‎) û bi naven xwe yên din "Qal'at ar-Rum" yanjî "Ranculat") îro keleka xirbe ku nêzika cemê Ferêt radiweste, ye. Girêdaya parêzgeha Dîlokê ye, lê nêztira Xelfêtiyê (Rihayê) ye.
Ehleqeya navê "Rumkale" bi Rûman (Yûnanan) tune ye, lê ev nav avahîyeke Romayî (Bîzantînî) mebest dike.
Bi avakirina Bendava Bêrecûkê, meydana kelhê mixabin di bin avê ma.
Dêra Nixrût.
Li hinek gundên navcê - wek Wanê, Cîbîn, Belasor, Ehnes û Nixrût - bermayiyên dêran hene. Yek ji ew dêrên herî balkês dêra Nuxrût e.
Nixrût yan jî Nuxrût/Nuhrut () 20 km li rojhilata bajarê Xelfêtî disekine û gundekî kevnar e. Lo gorî lêkolîneran ev gund berî jidayikbûna Îsa hatiye avakirin û di gelek nivîsên rêwiyên nas de navê gund derbas dibe.
Dêrên gundên Xelfêtiyê bi tunebûnê re rûbirû bimînin jî, nêzî her car dîwarên dêra Nixrûtê hîn li ser pê ne, lê bana dêrê bi timî mixabin hilweşî ye. Mirov kare bêje ku heger xwedîlêderketin tunebe, wê ew der jî wenda bibe.
Li gorî lêkolîneran dêra Nixrûtê dêreke bîzantînî ye û di sedsala 500an de hatiye avakirin. Dirêjbûna dêr digihêje 17 metran, firehiya wê jî 10 metran e. Li ber dîwara rojavayê de odeyekî bicûk heye, plana odeyê jî gilover e.
Gundên ermenî.
Li Xelfêtiyê hinek gundên ku berê ermenî tê de jiyabûn hene. Tê gotin ku gundên Cîbîn, Ereh û Wanê berê yên ermenî bûn. Herwiha, îro di ewan gundan de tenê misilman bijîn jî, li hinek deran dêr û sembolên xaçê têne dîtin.
Buk û Zava di sala 2006an de
Di gundê Cîbîn dêra berê îro weke camî tê bikaranîn. Di Belasorê jî şkeftek ku berê weke dêr hatiye bikaranîn heye û li dîwarên şkeftê nivîsên ermenî û sembolên xaçê (sembola xrîstiyanan) peyda ne.
Şkeftên navcê: Bûk û Zava.
Gelek skeftên taybet ên Xelfêtiyê hene, yek ji wan jî şkefta Bûk û Zava ye.
Bûk û Zava şkefteke pirqatî û bilind e. Kî dizane, cend hezar salan berî vê li hindurê zinarekî de hatiye avakirin û li ber behra Feratê, li hemberî gundê Wanê (li Xelfêtî) disekine.
Nêzî neh qatên şkefta Bûk û Zava hene û bilindbûna xwe diguhêje 40 metran. Meriv kare ji hundur ve hilbikeve heta qata herî jorîn.
Ji hêla mimarî de Bûk û Zava xwediyê taybetiyeke ecêb e: hemî neh qat ji aliyê korîdorên teng bi hev re girêdayî ne. Korîdorên di nav qatan bi gelemperî tîkane hatine cêkirin û meriv ji bo ku biguhêje qatên bilind wan korîdorên tîkane hildikeve. Li dîwarên ew korîdoran derên kûr ên bicûk hene, da ku meriv xwe pê bigire û biguhêje qata bilindtir.
Dû têketinên Bûk û Zava hene: ya mezin du qatî ye û heman li ber kenara behra Ferêt disekine. Ya dûwemîn ji ya din bilindtir radiweste: Ev têketin ewqas taybet e ku li erdê, di kevirê kilsînî de merdêwanek hatiye cêkirin û ev merdêwan li ber têketina dûwemîn diqede. Dirêjbûna merdêwana kevirî qasî 15-20 metran e û ji nêzî 30 gihanekan pek tê.
Derveya Bûk û Zava xwariyeke bi rengê qehweyî tê dîtin. Ev derên ku qehweyî xuya dikin dibe ku ji aliyê însanan ve hatine bandor kirin. Bi rêya oksîdasyonê ev deran rengên xwe wergerandine qehweyî.
Tirbên dîrokî.
Tirbeke dîrokî li gundê Wanê di navceya Xelfêtî, Riha. Sal 2007
Di gelek gundên Xelfêtiyê tirbên dîrokî têne dîtin. Ewan, bi gelemperî di tehtan de hatine cêkirin û lewmane bi hêsanî têne dîtin. Ev tirb ji boy kevnbûna ew gundan bernîşanên xort in. Heman heman li nêzî hemî gundan, li cihên ku erd bi tehtên duz pêk tê ew tirb têne dîtin, lê mixabin gelek tirb bêxwedî mane î lewmane zerarên mezin dîtine.
Xuyabûna her tirb cûda ye û werganî xuya dike ku her tirb bêhempa ye. Li gundê Wanê bi dehan tirbên werganî hene û bi gelemperî merdêwan wan hene. Ew merdêwan dicin jêr û meriv dibin têketina tirbê. Gelek têketinên tirban bi dekorasyonên cûr bi cûr hatine xemilandin. Terzê têketinan bile taybet in û wek qentirme xuya dikin.
Hundurê tirban ji cend odeyên bicûk pêk tên. Dema ku meriv dikeve hundir, li her hêla rastê, cepê û li hemberî dêrî yek ode hene.
Tê gotin ku ew tirb berê wek ên malbatan hatine bikaranîn, lê kes nizane ew tirb kîcax hatine avakirin. Li gorî lêkolîneran ew tirb diguhêjin heta dema berî jidayikbûna Îsa.
Bi taybetî gundê Wanê ji boy tirbên xwe yên dîrokî nas e.
Hemamên dîrokî.
Hemamên taybet ên ku di dema Osmaniyan de hatine cêkirin bi avakirina bendava Bêrecûkê ketine bin avê.
Şaredariyên navçê.
Xelfetiya Nu û Xelfetiya Kevn xwediyê şaredareke hevpar in.
Herran an jî Heran (;;) li bakorê kurdistanê ye u yek ji navçeyên Rihayê ye.
Herêm xwedî dîrokeke gelek kevn û dewlemend e. Ev bajar weke bajarê kevnar ê Herranê tê zanîn ku gelek bermahiyên wî yên dîrokî hê jî peyda ne, bi taybetî li nêzî sînora Sûriyê. Bajar bi malên xwe yên celbî ku xwediyê xuyabûneke cuda ne - wek hêlînên mêşên hingivan - bi nav û deng e. Di sala 1270'î de Mongolan hemî dewlemendiya herêmê rûxandine û talankirine.
Herran 44 km li başûr-rojhilatê bajarê Rihayê disekine. Jimara gelheya bajêr 7'370, ya navçê jî 61'520 e (sal 2008). Pirraniya rûniştvanên Herranê ereb in. Bajar û dora xwe di sala 1987'î de bûne navçe. 76 gund û 14 mezreyê wê hene.
Di pirtûkên pîroz de.
Li gorî Încîlê, pirtûka pîroz a xirîstiyanan malbata Terach xwe li Herranê bi cih kiriye, piştî ku ew ji bajarê Ûr koç kirine. Pêxember Îbram Xelîl li wir jiyaye û pişre ji wir ve derbasî bajarê Kanaan bûye. Nêviyê wî Yaqûb jî ji birayê xwe yê cewî Esau reviyaye Herranê.
Berî zayînê.
Stela (kevirê gora) Nabonîd li Muzeya Arkeolojîk a Rihayê
Ji ber ku ev herêm beşek ji Mezopotamyaya şîn bû, civakên kevnar heta 3000 sal B. Z. xwe li wir bi cih kiribûn.
Navê bajêr ê akkadî 'Harranu' tê wateya 'seyran' û 'kerwanê'. Li gorî dîroknasan navê bajêr ê herî kevnar cuda bûye û bi derbasbûna demê ji aliyê gel ve wek 'Herran' hatiye guhertin.
Di dema Babîlona kevnar de Herran navendeke girîng a seyran û dan û standinê ya di nava bajarên Qarqamiş (li ber çemê Ferêt) û Nînîvê (li ber çemê Dîclê) bû.
Navê bajêr cara ewil di çavkaniyên dîrokî yên Ebla de an wek 'Ha-ra-an' an jî 'Ha-ra-anu' derbas dibe. Herwiha, di 'nameyên Marî' yên Zîmrî-Lîm de ev bajar wek beşeke federasyona bajarên Zalmaqqum derbas dibe. Hê di wê demê de qala perestgeha xwedayê heyvê Sîn tê kirin. Di wê perestgehê de kevira pîroz a Sîn dihate veşartin.
Ji 18'mîn sedsala B. Z. gelê hûrrîtî ji çiyayên Zagros û Taurusê derbasî bakurê Mezopotamyayê bûn û herêmê xistin bin kontrola xwe. Di sedsala 15'mîn û 14'mîn ên B. Z. de Herran kete nav împaratoriya mîtannî.Ber bi dawiya 14'mîn sedsala B. Z.'ê ve Herran ji aliyè hetîtên di bin 'emra Šuppiluliuma I. de hate wêran kirin. Dûvre herêm kete bin kontrola asûriyan.
Salmanassar III. li dora sala 850 B. Z. perestgeha pîroz a heyvê ji nu ve avakir û bajar wergeriya yek ji navendên herî girîng ên împaratoriya asûrî.
Heta sala 610 B. Z. Harran bajarê keyaniya asûrî bû: di wê demê de qiralê Aššur-uballit II. li vî bajarî dima. Lê dûvre bajar ji aliyê medî û babîloniyan ve hate fethkirin. Dayika Nabonîd (555 - 539 B. Z.), keyê dawî yê babîlonî, rahîba perestgeha Sîn a li Herranê bû. Nabonîd bi xwe di sala 542 B. Z. de perestgeheke din a heyvè ya bi navê Ebulhul da lêkirin û hewl da Sînê bike xwedaya herî girîng a îmaratoriya xwe. Lê rahîbên Babîlonê nerazîbûna xwe li vê yekê nîşan dan û evya bû sedema dawiya împaratoriya wî.
Serdema antîka klasîk.
Di sedsala 6'mîn a B. Z. de Herran beşeke împaratoriya axemanîd a farisan bû. Di sala 331'a B. Z. de bajar ji aliyê Îskznderê mezin ve hate feth kirin û bi vî havî derbasî hikmdariya Seleukîdên makedon bû.
Di dawiya sedsala 2'mîn a B. Z. Herran bû bajareke parthî û - piştî Edessa - wergeriya dûwemîn bajarê girîngtir a keyaniya Osrhoene.
Romayîyên kevnar bajêr wek Karrai (;) bi nav dikirin. Triumvirê romayî Crassus piştî ku di sala 53 B. Z. xwest bajarê Karrai ji destê parthiyan bistîne şerê Karrai destpê kir û digel 25'000 leşkerên romayî jiyana xwe ji dest da. Zanistvanê kevnar Plutarch di nivîsên xwe de bi awayeke berfireh qala vî şerî dike. Ev şer yek ji têkçûyînên herî giran ên dîroka romayî bû. Di bin hikmdariya împarator Septîmus Severus ev herêm di dawiya 2'mîn sedsalê de bû beşeke Împerium Romanum. Kurê wî, împarator Caracalla, di sala 217'an de li ser rêya warê pîroz (Orşelîm?) hate kuştin.
Di sala 260'an de li nêzikî Karrai şereke dijwar di nava qralê faris Şapûr I. û împaratorê romayî Ualerianus pêk hat û di encama vî şerî împaratorê romayî têk çû û hesîr hate girtin.
Keyê palmyrî Odaenathus di sala 264'an de bajêr ji destê farisan girt. Gava împaratoriya Palmura piştî çend salan ji aliyê împaratorê Aurelianus ve hate şikandin, Karrai dîsa kete destê împaratoriya romayî.
Bajarê Edessa hê di wê demê de wergeriyabû navendeke olî ya xirîstiyantiyê, lê Karrai bi xwe navendiya xwe ya bona ola kevnar diparast. Heta sedsala 4'mîn olperestên romayî yên xwedawenda heyvê Selênê (Sîn) hebûn, wek împaratorê Julian. Wek mînak: Di çavkaniyên dîrokî yên ku qala çûyîna heca xirîstiyan Aetheria dikin (ku ew di sala 385'an de hatibû Karrai), Aetheria bi giranî behsa 'pûtperedtan' dike û bal dikişîne ser vê yekê ku di wê demê de jimara oldarên xirîstiyan gelek kêm bû. Dîsa li gor hinek çavkaniyên din perestgeha heyvê di bin hikmdariya Theodosius I. de hatiye şaetandin. Lê hê di sedsala 6'mîn de Prokopiosê Kaisarea aniye ziman ku di bajarê ku ji aliyê xirîstiyanan ve wek 'Hellenopolîs' (bajarê pûtperestan) dihate bi nav kirin hema hema tevahiya gelheya bajêr ji oldarên ola kevnar ve pêk hatiye. Îro, mirov kare hebûna olperestên heyvê heta sedsala 9'mîn tespît bike.
Li gorî îddiayekê Karrai ev der e ku platonîsiyenê nujên û heyvperest Sîmplîkios di sala 532'an de zanîngeheke felsefeyê damezirandiye û tê texmîn kirin ku zanîngeha wî heta sedsala 7'mîn hebûye.
Serdema navîn û dema îroyîn.
Du sal piştî ku xelîfe Omar di sala 637'an de Orşelîm û Edessayê feth kir, dûvre Herranê jî bi dest xist. Xelîfeyê dawî yê ûmayyandan Maerwan II. Herranê di sala 745'an de wek navenda xwe ya hikûmetê hilbijart. Di heman sedsalê de yekemîn mizgefta bajêr hate lêkirin. Dibe ku ji akademiya neoplatonîk medrese ya ku wek zanîngeha herî kevnar a cîhana îslamî tê zanîn pêşkeyiye. Her çiqas medreseyên din ên wek ya Bexdayê hatibin damezirandin jî, medreseya Herranê demeke dirêk wek navenda stêrnasî û alşîmiyê dihate qebûl kirin. Li gorî ayeteke erebî Herran welatê Cabir îbn Hayyan bû.
Di sala 830'an de xelîfeyê ebasî El Me'mûn bi zorê ola îslamê li rûniştvanên bajêr yên ku ne misilman in daye qebul kirin. Lê hinekan xwe weke sabî bi nav kirine da ku ola xwe ya kevnar biparêzin (sabî yek ji ew olan e qur'an wek oleke serbixwe qebûl dike).
Piştî fethkirina Edessayê ji aliyê bîzantînan ve fadîmîdan di bin hikmdariya qalif Az-Zahîr de di sala 1032'an de li Herranê kelekê avakirin. Perestgeha heyvê ya kevnar a ji dema babîloniyan di bin dîwarên vê avahiyê winda bû.
Di dema yekimîn sefera xaçê xaçperestan Herranê xistin destê xwe, lê di sala 1104'an de li hemberî selçûkan têk çûn. Di sala 1187'an de siltan Seleheddîn mizgefta Herranê da restore kirin. Di sala 1260'an de moxolan mizgeft û perestgeha dawî ya sabiyan şaetandin: perestgeh piştî ku hatibû şewitandin êdî negihîşte prestîja xwe ya berê. Tenê dîwarên sîtadela kevin a bajêr ber ma.
Di dema osmaniyan de Herran wergeriya gundeke bê prestîj. Gava di sala 1915'an de komkujiya ermeniyan pêk hat, gelek ermeniyên ku berva çola Sûriyê hatibûn koç kirin ji Herranê jî derbas dibûn.(2) Rûniştvanên ereb ên bajêr xwedî li gekek zarokên ermenî ketin û wan xilas kirin, lê ew zarok mecbûr man ola îslamê qebûl bikin. Lewra neviyên wan îro giş misilman in.
Banêhebanê an jî banheban (), gundekî girêdayî Kerboranê ye...dibêjin ji musîl hatinê ü eslêxwê ezidine...
Ji yekane zêdebune...dibêjin yeki pir mêr u jehatbi..
Gundeki biçûk lê pir şîrîn bû, dahl û av û birkêvê zehf xwêş bûn. Çiya ye ve bi dare mazî û bi dare sımaqe şên bû. Navê dehlikame deve beruwêbu...Tama tirhê vê î taifi 40 sala he di ber dinanemindeye. Dı neqebeyna şikeftika û qavaqa u küpras deye li doravê gülbiş û botijê heye. Bi eşîra basqiliva te naskirın. Lê mixabin geleki balkêşe iroj gündeki virankiri û xerabuyi mayê liholê. Ji ber ku her nimet bi mirova hene,ku mirov ji vê dere hata koçberkirin nimet ji pire koçber bûn û hebûna xwe winda kirin. wexte mihov ji Kerboran derdıket ji aliyê serê kiryava ber bi midirsafa va û ber bi aşê kevir, ber bi nuvala aşava diçûvi, ev sipindare bilind ev hejire binati û ye ezraqi u bihneke xweş u hinik leruve mihov dixist mihov xwe de bûhûştêde didît. Li ser ve reya nuvala aşa 6 7 aş di şixûlin.Jı serê kahniyê aşe mala ağê, aşe mala kose aşê sope, aşê kevir, aşe mala sıloğero... Ji vê ra dihatê gotin. Hê kavile hinek ji va aşa hene. Mihov li sere kahniye xêlas dike duvre digihe gündê awa dore cîhe şahlulu bilbila, qeb qeba kevê ribat, duvre gunde şikeftika ava lata gevri... Gundê Banêhebanê gunde bav û kalê me, cîhê şêr û agit û veliya. Gundê berxwedanê, bîngeha şehîdan, li hembere zilm û koledara cîhe cengevara ye. Di dirokê de tû carî li serê xwe li ber zilm û neheqiyê netevandiye.
Ne cerdavanî ne hilevanî ne jî koledarî kebulnekikiriyê. Gelê wê her wext xerxwazî û jir u zaneye. Şiğûl kerê xwe mahbube dile gelê xweye û her tim li ser piyaya. Le mixabın hata welatê me xweş nebê Banêhebanê ji nema te sihra berê. Heta aşitî çê nebê dengê romiya û çekdari neseknê tider xweş nabê.
İdrisê mele Ekrem yê mala mele ferhat...
Çem, ava ku diherike gol û deryayan e.
Çem ji çiya û giran derdikeve û berbi xwar diherike. Cihê ku çem jê derdikeve û ava dibe, kanî ye.
Çemên herî mezin di cîhanê de.
Ev deh çemên tewrî mezin di nav cîhanê de ne.
Gehînkeya demarûmasûlke di navbera demarexane û masûlkexaneyê de cih digire.
Gehînkeya demarûmasûlke () cihê taybet e ko tewerekotahiya demarexaneyê û masûlkerîşal rastê hev tên.
Gehînkeya demarûmasûlke, gehînkeyek kîmyayî ye di navbera demarexane û masûlkexaneyê de. Peykeremasûlke di bin bandora koendama demarê de kar dikin. Demareragihandinên ji demax an jî ji dirkepetikê dibin sedema girjbûna peykeremasûlkeyê. Rîşalên demarexaneyê bi masûlkerîşalan ve gehînkeya kîmyayî ava dikin. Di her masûlkerîşalek peykeremasûlkeyê de, ji bo girêdana demarexaneya livînê, gehînkeya demarûmasûlke heye. Ango her peykeremasûlkeyek ji aliyê demarexaneya livinê () tê kontrolkirin. Demarexaneyên livînê ji demax an jî ji dirkepetikê ragîhandinên demarî digihînin masûlkerîşalan. Dawiya beşa tewereyê demarexaneyê wekî tewerekotahî tê navkirin. Beşa sarkolemaya masûlkerîşalê ya ko bi kotahiya tewereyê ve di nav têkiliyêde ye wekî lewheya serê ya livînê () tê navkirin.
Tewere raste rast bi lewheya serê ya livînê re temas nake. Di navbera kotahiya tewereyê û ya sarkolemayê de valahiyek biçûk heye, ji re dibêjin gehînkeqelîş (). Sînyalên elektrîkî bi şeweyê erkê kar ji laşê demarexanêyê derbasî tewereyê dibin, heta kotahiya tewereyê tên guhêztin. Erkê kar li tewerekotahiyê de dibin sedema hilweşîna cemsergiriya parzûnê, ango berevajîbûna cemsergirî () rû dide. Bi berevajîbûna cemsergiriyê cogên kalsiyumê yên li ser kotahiya tewereyê ve dibin. Paşê, kalsiyumên li derdorê ber bi nav tewerekotahiyê diherikin. Bi hatina kalsiyumê, ji çikildanên gehînkeyê ya demarexaneya livînê, demareguhêzera () asetîlkolîn tê derdan. Astîlkolîn (ACh) belavê nav gehînkeya demarûmasûlkeyê dibe. Li ser rûyê sarkolemayê de wergirên asetîlkolînê hene. Asetîlkolîn bi van wergiran ve girê dibe. Bi girêdana asetîlkolînê, cogên wergirê asetîlkolînê ve dibin, Îyonên sodyumê diherikin nav masûlkerîşalê. Ev rewş dibe sedema hilweşîna cemsergiriya masûlkerîşalê. Di masûlkerîşalê de erkê kar dest pê dike. Di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalalan de tora lûlekên berwarkî heye, ev tor wekî lûlekên T () tên navkirin. Dema demareguhêzer digihîje ser rûyê sarkolemayê, sînyal bi navbeynkariya lûlekên T belavê nav sarkoplazmayê dibe. Lûlekên T erkê kar digihînin retîkûlûma sarkoplazmî. Cogên kalsiyumê yên retîkûlûma sarkoplazmiyê ve dibin, kalsiyuma embarkiri ji retîkûlûma sarkoplazmî belavê nav masûlkerîşalokan dibe û rêzeçalakiyin ji bo girjbûna masûlkeyê dest pê dike. Gava asetîlkolîn li ser wergirên asetîlkolînê dimînin cogên sodyumê jî vekirî dimînin, ango masûlerîşal çalak dimîne. Lê divê piştî ragihandinê, heta demareragihandinek nû, divê çalakiya masûlkeyê jî raweste. Ji bo girtina cogên sodyumê dive asetîlkolîn ji gehînkeqelîşê bêne dûrxistin. Di gehînkeqelîşê de enzîmek heye bi navê asetîlkolînesteraz (). Ev enzîm hilweşînerê asetîlkolînê ye. Enzîma asetîlkolînesteraz, asetîlkolînê hildiweşîne bo asetîl û kolînê. Hinek ji asetîlkolînê jî bê ko bên hilweşandin, ji gehînkeqelîşê ber bi kotahiya tewereyê tê mijandin. Bi vî awayê cogên sadyumê yên li ser sarkolemaya masûlkerîşalê tên girtin ko çalakiya masûlkeyan raweste.
Naftali Bennett (;, Heyfa, Îsraêl) siyasetmedarekî Îsraêlî ye, ji Hezîrana 2021 wek serokwezîrê niha yê Îsraêlê dest bi kar bû.
Sala 1972ê li Heyfayê ji dayik bûye. Ji 2013-2019 wek wezîrê karûbarên dîasporayê kar kirî ye, 2015-2019 bû ye wezîrê perwerdehiyê, ji sala 2018-2020 wezîrê parastinê bû ye. Ji 2018 an ve serokê partiya Rasta Nuh ye, pêşda serokê Partiya Mala Cihûyan bû ye, li 13ê Hezîrana 2021 wek serokwezîrê nû hat hilbijartin.
Avignon bajarekî Fransayê ye û li başûrê Fransa cîh digire.
Li bajêr û der dora wî behtirî sedhezar şênî dijin, bajar bi Qesra Papayan ji aliya olî ve bi nav û deng e.
Seyîd Îbrahîm Reîsolsadatî (;, Meşhed, Îran) ew ji 3ê tebaxa 2021an ve 8emîn Serokomarê Îranê ye.
Sala 1960ê li Meşhedê ji dayik bûye. Ew ji 2019-2021 de serokê Dadmendî ya Îranê bû, pêş Şoreşa Îslamî ya Îranê wî dest bi xwandina olî kir bû li bajarê Meşhed u Qum, li sala 1981 an ve dest daye karê dadmendî ye. Sala 1988 Reîsî wekî yek ji wan her çar kesên pileyêt bilind ku di darvekirina girtiyên siyasî yên Îranê de bejdar bû ye, li gorî Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî bi hezaran girtiyên siyasî hatin kuştin. Reîsî li hilbijartina serokkomariya Iranê ku li roja 18ê hezîrana 2021 de hate kirin serkeft.
Qesira Papayan li Avignonê (Fransa)
Qesra Papayan (bi frensewî: "Le Palais des Papes") qesrekê ku li Avignonê, başûrê Fransa ye. Di sala 1335'an de ji aliyê du papayan (wek avasaz Benoît XII û paşhatê wî Clément VI) ve hate çêkirin.
Qesra Papayan di warê olî de ji bo katolîkan gelekî girîng e.
Xeta Maginot (;), ji bo parastina sînorên Fransa piştî Şerê Cîhanî Yê Yekem ji beton, hesin û ji pola hatibû çêkirin.
Navê wê ji André Maginot tê.
Xet, ji sînorê rojhilat û bakur pêk dihat lê xeta rojhilat bêhtir qewîn bû, sedem jî Elman bûn. Di sala 1929an de avakirina xetê dest pê kir, demekê çêkirina xetê hinekî sekînî jî lê pîştî ku Nazîzim çav sor kirin, çêkirina xetê xurttir kirin.Di sala 1938an de xet bi dawî bû, Fransiyan pişta xwe bi xetê pehn dikirin. Di navbera sînorên sînorê Elmanya û Belçîka de cihekî negirtî hebû ku ev der ji daran, lîtav û hwd. pêk dihat, ji ber vê yekê jî bawer nedikIrin ku Elman bi tankên xwe derbas bibin. lê di Şerê Cîhanî Yê Duyem de Adolf Hitler bi teknolojiya ya xwe ya pêşveçûyî ev der vekir û ji vir erîş kir, piştre ji belçîka erîş kir û heya Parîsê Fransa serûbin kir.
Îro ev xet, di turîzmê de tê bi kar anîn.
Vaucluse departmaneka başûrê Fransayê ye û li hêrema Provence-Alpes-Côte d'Azur cîh digire.
Walîtiya wî li Avignonê ye û hejmara nîşana eyaletê jî 84 e. Di vê eyaleta Fransayê de nezîkî nîv mîlyon mirovî dijîn.
Li cîhanê her gel, bi çand, tore û kevneşopiyên xwe tên naskirin. Nasnameya gelekî; bi çand, kevneşopî û kelepora wî xwe dide der. Bi taybetî jî, di warê çanda xwekirinê de, her gelek xwedî cil û bergên bi şêwazên cihê cihê ye. Wekî hemû gelan gelê kurd jî, bi çand, tore û kevneşopiyên xwe yên cihêreng balê dikişîne û wek xezîneyeke dewlemend ya dîroka civakî ye. Lê wekî hemû qadên jiyanê nebûna welatekî yekpare, di warê cil û bergan de jî di nava kurdan de cihêtiyek derxistiye holê. Ji ber vê yekê jî her parçeyek Kurdistanê, her herem û her hawirdorek, di warê modelê de xwedî hin xweseriyên taybet e. Ligel parçeyên Kurdistanê jinên kurd yên li derveyî welêt, bi taybetî jî yên ku li Kafkasan dijîn jî, bi cil û bergên xwe yên xweser û cihêreng balê dikişînin. Heya roja îro jî, keleporê lixwekirinê hîn tê parastin, bi taybetî jî di nava jinên temen-mezin de. Lê çi mexabin ku bayê guherînê yê demê êdî hêdî- hêdî berê xwe daye wan jî...
Bê guman wekî gelek warên jiyanê, di warê cil bergan de jî xaka ku mirov li ser dijî diyarker e. Ango cil û bergên ku em li xwe dikin raste rast bi dîroka me û xaka ku em li ser dijîn re girêdayî ne. Yanî girêdaneke mezin di nava xaknîgariyê û kelupora civakekê de heye. Dîsa di warê cil û bergan de; ol û aborî jî diyarker in. Lê ev hemû hêman bi hev bandor dibin û bandorê li hevdikin; tu caran ji hev cuda nabin.
Kurdên li Qafqasya (Ermenistan û Gurcîstan) jî bi pirahî kurdên ji ola Êzidî ne. Ev kurdên ku ji heremên Kurdistanê yên wek (Qers, Sînek, Şerfedîn, Mûş, Îxdir û Wan ê) koç kirine hatine van deran; hîn jî bi çand û kevneşipiyên cîhên ku lê hatî bi xwere anîbûn dijîn. Di warê cil û bergan de jî ew yek wisa ye û hema- hema di vî warî de jî hîn tişteke wan neguheriye. Ev yek bi taybetî ji bona jinê derbas dibe; jiber ku cil û bergên mêran(zilam) hatine guhertin, lê jin hîn li ser kevneşopiyên xwe yên Kurdewarî dimeşe.
Kurdên Êzîdî yên ku li Qafqasya dijîn; bi pirahî li bajarên wekî Qers, Wan Bitlîs û bajarên din hatine. Wan çand û cil û bergên xwe jî li sînoran derbaskirine û bi xwe re anîne. Ew hîn jî cil û bergên wekî kesên li aliyê sînor ên din, ên ku qet nedîtine lixwe dikin. Ew li pişt sînoran dengê dohol, zirne, dawet, stran û çekan guhdarî dikin û xeyalên rabirdû û pêşerojê dikin. Ji ber ku bi dîtina wan, ew deng û rengê kal û bavên wan in. Çendî ku cudatiyeke olî di nava Kurdên herdu aliyên sînor de hebe jî, lê mirov dikare bêje ku kelopor û awayê jiyana wan ya civakî wek hevin. Ev jî derdixe holê ku cilên jina Kurd-Êzîdî ya Qafqasya, ne hêmaneke olî ye. Yanî ne cilên olî ne, lê ewna cilên netewî yên herema Serdeha nin. Jixwe cilên jineke Kurd(misilman) ya li Qersê dijî, weke ya jineke Kurd (ÊzîdÎ) ya ku li Elegezê dijî ye. Di heman dem de, dema ku mirov mêze dike, dibîne ku cilên jina Kurd-Êzîdî ya Elegezê, ne weke ya jineke Kurd-Êzîdî ya çiyayên Şengalê ye! Ev yek jî dide nîşan ku cil, berg, kultur û şemala jinekê, ji hêmanên olî bêhetir, bi hêmanên aborî, xaknîgar3i û şêwazê jiyanê re girêdayîye.
Nav û taybetmendiyên resen yên Cil û bergên Jina Kurd ya Qafqasya.
Di warê model û şêwazê de, di kincan de hin guherîn pêk hatine. Her wiha hin modelên nû jî hatine bipêşxistin. Li Qafqasya, bi taybetî jî li Ermenistanê, kurdên li herêma Elegez, Oktonberya û Şamîramê cil û bergên xwe yên kevneşopî berdikin. Belkî ku yên ji wan diçin komarên Rusyayê, an jî Ewropaya rojhilat, dev ji lixwekirina cilên Kurdî berdidin. Lê yên ku li qafqasya di nava gundan û heremên çiyayî de dijîn, hîn; serê xwe bi “hirbî”, pêşiya xwe bi “pêşmalê”, pişta xwe “kefiye” girêdidin û “elêk” li ber dikin.
"Niha cil û bergên jinên mezin li xwe dikin, wekî cil û bergên ku li walêtên bav û kalan têne berkirin e, modela wan yek e. Lê jinên ciwan van kincên berê- yên ku kurmancitiyê temsîl dikin- zêde ber nakin. Tenê di şahî û dîlanan de ber dikin. Ji ber ku em di nava gelên din de dijîn; ciwan di bin bandora wan de dimînin. Jinên temenê wan mezin hîn jî pêşmalê li pêşiya xwe girê didin, yêlek ber dikin. Berê mezinên me Qutik ber dikirin. Niha tam nayê bîra min, li niha tam wekî Qutikê nebe jî pêşmal û kefye û kremsatine têne berkirin. Şaxrareşiyê jî li serê xwe girê didin. Lê wek me got, ji ber ku em di nava gelên din de dijîn bandora wan a li ser cil û bergan tê dîtin. Ciwan di bin bandora çanda wan de dimînin. Serê xwe girê nadin. Kincên modern ber dikin. Dema ku em diçin dawetan kincên wekî yên ku em di jiyana rojane de berdikin, lê ew bi qumaşên bibuha hatine çêkirin ber dikin."
Di jiyana rojane ya jinan de jî, cilên bermalê tên liberkirin, her wiha jî jina Kurd ya Qafqasya, serê xwe bi awakî xweser û cuda girêdide.
Li nava Kurdên Qafqasya, bi taybetî jî Ermenîstanê de, tişta herî girîng ewe ku jinên temen-mezin hîn jî cil û bergên ku kurdayetiyê temsîl dikin ber dikin. Lê di nava ciwanan de, di warê çanda berkirinê de gelek tişt diguherin.
Dema ku mirov bi giştî li cil û bergên jinên kurd yên êzidî yên li Qafqasya dijîn mêze dike, ji ber ernîgariyê her çiqas hin guherîn pêk tên jî, dîsa dişibin cil û bergên jinên kurd ên misilman ên li Wan, Qers û bajarên din. Jixwe demê ku mirov di mehên buharê de diçe zozanên Elegezê û jina kurd li wir dibîne, mirov yekser xwe li Kurdsitanê hîs dike. Birastî jî tiştekî pir balkêşe ku piştî 90 salî ji koçkirina ji welat û jiyankirina li xerîbiyê hîn jî jina Kurd rastiya xwe ya resen diparêze û nirxên kurdewarî nake qurbana moderinîzmê. Hîn jî ew kincên ku li cih û warên bav û kalan bi xwe re anîne vedişêrin û diparêzin, ji dê derbasî keçê an jî bûkê dibe. Hîn jî jina Kurd bi serbilindî eşker dike ku parazvana kelopora kurdetiyê ya sereke ku tu caran binkeftin nepejrandiye ew jina Kurd bi xwe ye!
Di 01 mijdarê sala1974 ê li gundekî nezîkî Efrînê başurê rojavayê /Sûriyê ji dayîk bûye.
Posporekî pirr bi nav û denge di hêla çêkirina porr û xweşinkirina û gelek Sertefîkat û Diplom
Di hêla modêrnîsta Çilan û xweşkirina de wergirtine.
Hasen di zivistana 1998 di temenê 24 salî yê de derbazî Almanîya bûye û li bajarê Bonnê bi cih bûye.
Di gelek proja û progiraman Masterên navnetewî de beşdar buye,û di kar û barê xwede pirr projektên li ser çila di gelek weneguhêzên almanî hatîye pêşkêş kirin mîna Pro7,RTL,WDR.
Piştî 15 salan  barkir welatê Holanda û li bajarê Utrecht bi cih buye.
U li wir karê reveberîya Akadîmîya Sîpan di warê çekirina por û kozmetîk dest pê kir
Di karê xwe de gelek progiram li ser wenegûheza /Meseya/ a Erebi de weşandin,heya niha berdewame.
Di sala 2009 de li gel komeleya ([https://www.kika.nl/ KIKA]) a Holendî di hêla alîkarîya zarokên yên bi naxweşa wêranê (kirêns) ketine.
Gelek alîkarîye zarokên wê naxweşê li cîhanê de alîkar bibo bi teybetî welatên arbi de
Di hêla Çivakî de  jî gekek simînarên li ser buyerên nu û moderna  por û xweşinkirbuna laş û çilan de  pêşkeş kirî ye
Di gelek festîvalên nav netewî de li almanya u holanda  beşdar buye u hatiye xilatkirin
Nezî 4000 Şagirt ber destê wî de fêrbûne û ketina hêla kar piranîya wan penaber bûn.
Hasen bi gelek ziman diaxife,kurdî,erebî,turkî,rosî almanî,holendî.
Padîşehê Holanda /WElIEM ALEkSENDER/sipasiyên teybetî ji bo wî şand.
Di bajarê Utrech de Hasen pir alîkarîya şardayîyê kirîye  û hîn dike de hêla çand û kûltûr (şano,Cînema).
Gelemperiya peykeremasûlkeyan bi navbeynkariya jêyan, bi hestî ve girêdayî ne.
Peykeremasûlke an jî masûlkeya peyker (bi înglîzî:"skeletal muscle") yek ji sê corên masûlkeyan e.
Di laşê mirov de sê cor masûlke heye; peykeremasûlke, lûsemasûlke û dilemasûlke. % 50yê laşê mirov ji masûlkeyan pêk tê. Di laşê mirov de masûlkeya herî zêde ya peykeremasûlke ye. Bi qasî 650 peykeremasûlke di laşê mirov de cih digirin. Peykeremasûlke masûlkeya hêldar e (bi înglîzî: "striated muscle)". Di nav xaneyê de dezîyên barîk û stûr di bin mîkroskobê de wekî beşên tarî û ronî xuya dibin, ji van beşan re dibêjin hêl. peykeremasûlke bi awayekî xwewîst kar dikin. Ango çalakiya masûlkeyan li gor xwesteka mirov, di bin kontrola demarekoendama mirov de rû dide. Gelemperiya peykeremasûlkeyan bi navbeynkariya jêyan, bi hestî ve girêdayî ne, hestî bi peykeremasûlkeyan ve dapoşrav e. Livîna hestiyên laş ji ber girjbûn û xavbûna (sistbûn) masûlkeyan rû dide.
Rêkxistina peykeremasûlkeyê.
peykeremasûlke ji gurzên masûlkerîşalan pêk tç.
Her yek ji peykeremasûlkeyêk li gel sedan hezar xaneyên masûlkeyê, lûleyên xwînê, bestereşane û demar jî li xwe digire. Di masûlkeya peyker de sê kalan (berg) cih digire.
Tevahiya masûlkeya peykerê di nav kalanek de cih digire. Kalanê masûlkeyê bergek ji bestereşaneyê ye û wekî epîmîsyum (bi grekî: "epimysium") tê navkirin. Bi eslê xwe peykeremasûlke ji gurzên (bi latînî: "fascicle") masûlkexaneyê pêk tê. Her gurzek masûlkexane jî di nav kalanek de cih digire. Kalanê gurzê masûlkexaneyan wekî perîmîsyum (bi grekî: "perimysium") tê navkirin. Perîmîsyum bergek ji bestereşaneya şidayî ye. Di nav gurzan de, her masûlkexane (masûlkerîşal) bi çînek tenik a bestereşaneyê dapoşrav e. Ev berga tenik jî wekî endomîsyum (bi grekî: "endomysium") tê navkirin. Ev hersê kalanên ji bestereşaneyê li gel masûlkexaneyan li seranserê masûlkeyê de dirêj dibin. Kalan li cemserê masûlkeyan de bi bestereşaneya rîşalî ve yek dibin, ji vê yekbûnê jê peyda dibe. Jê, masûlkeyan bi bergê hestî ve girê dide. Li tevahiya masûlkeyê de hebûna çînên bestereşaneyê, ji bo masûlkexaneyan girîng e. Bi vî awayî hêza girjbûnê ya ji her masûlkexaneyê hê hêsantir tê guhestin ber bi cemserê masûlkeyên ko bi hestî vê girêdayî ye.
Peykeremasûlke dewlemend in bi lûleyên xwînê. Lûleyên xwînê xurek û oksîjenê tînin masûlkeyan û madeyên paşmayî (paşerro) jî ji masûlkeyan dûr dixin. Herwisa her yek ji masûlkerîşalan bi gurzê tewereyên demarexaneyên livînê (bi îngilîzî: "motor neuron") re gehînke ava dike. Tewereyên demarexaneyan bi demareragihandinê, sinyalên girjbûnê digihîne masûlkerîşalê.
Xaneyên peykeremasûlkeyê (masûlkerîşal).
Di bin mîkroskopê de masûlkerîşal wek xaneyên firenavikî, dirêj û lûlekî xuya dibin.
Ji ber ko xaneyên peykeremasûlkeyê pêkhateyên dirêj û bi şêweyî lûlekî ne, wekî rîşalên masûlke (masûlkerîşal) tên navkirin.Girjbûna tevahiya masûlkeyê ji ber bi hemahengî girjbûna masûlkerîşalên wê rû dide.
Di bin mîkroskopê de masûlkerîşal wek xaneyên dirêj, lûlekî û paralelê hev dirêjbûyî xuya dibin. Masûlkerîşal hêldar in, hêlên tarî û ronî lidûhev li ser xaneyan de dirêj dibin. Dirêjiya masûlkerîşal dibe ko di masûlkeyên dirêj de bi qasî 35 cm be. Masûlkerîşal xaneyên firenavikî ne. Di laşê korpeleyê de gellek ji xaneyên çêkerê masûlke (bi grekî: "myoblast") yek dibin bi vî awayî masûlkerîşala firenavikî peyda dibe. Ji bo parzûna xaneyê ya masûlkerîşalan, peyva sarkolema (bi grekî: "sarcolemma") tê bikaranîn. Di zimanê grekî de ji bo goştê laş, (masûlke + bez) peyva sark ("sárx") tê bikaranîn. Herwisa ji bo sîtoplazmaya van xaneyan jî peyva sarkoplazma ("sarcoplasm") tê bikaranîn. Di nav sarkoplazmayê de dezîyên (bi înglîzî: filament) zirav li kêleka hev li seranserê xaneyê de dirêj dibin. Sarkoplazma bi mijarek gellek zêde potasyum, magnesyum û fosfat jî li xwe digire. Ji bo girjbûn û xavbûna masûlkeyê, pêdivî bi enerjiya adenozîna sêfosfatî (ATP) heye, loma di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalan de gelek mîtokondrî jî cih digirin. Di nav xaneyê de bi henaseya xaneyî, ji xurek ATP tê bi destxistin. Ji bo têkşikestina xurek, pêdivî bi oksîjenê heye. Sarkoplazmaya masûlkerîşalan gelek miyoglobîn (bi înglîzî: myoglobin) li xwe digire. Miyoglobîn dişibe hemoglobînê lê bi oksîjenê re giridanên hê xurttir ava dike. Miyoglobîn embarkirina oksîjenê di nav xaneyêde dabîn dike. Di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalan de endamokêk heye bi navê retîkûlûma sarkoplazmî (bi înglîzî: "sarcoplasmic reticulum"), ev lebatok dişibe retîkûlûma endoplazmî ya lûs û karê wê yê sereke embarkirina kalsiyumê ye. Kalsiyuma nav retîkûlûma sarkoplazmî bi sinyalên demarêragihandinê ber bi nav sarkoplazmayê ve tê derdan. Kalsiyum girîng e ji bo girjbûn û xavbûna deziyan.
Bi sedan sarkomer bi hev re girêdan ava dikin û li du hev rêz dibin, bi vî awayî masûlkerîşal peyda dibe.
Di sarkoplazmaya masûlkerîşalê de ji sedan heta çend hezaran masûlkerîşalok hene. Masûlkerîşalok du cor deziyê girjdar (bi înglîzî: "contractile myofilament") li xwe digirin. Yek ji deziyan stûr e, bi piranî ji proteîna miyozînê pêk tê û wekî deziyê miyozîn (bi îngilîzî: "myosin filament") tê navkirin. Her deziyek stûr bi qasî 250 molekulên miyozînê li xwe digire.
Deziyê din hinek ziravtir e û bi piranî ji proteîna aktînê pêk tê, ev deziyê barîk jî wekî deziyê aktîn (bi îngilîzî: "actin filament") tê navkirin. Li gel proteîna aktînê, deziyê aktîn proteînên tropomiyozîn("tropomyosin") û troponîn ("troponin") jî li xwe digire. Ev herdu cor proteîn girêdana navbera dezîyê aktîn û miyozînê rêk dixin. Deziyê miyozîn stûr e loma di bin mîkroskobê de tarî xuya dibe, beşa ji deziyê barîk pêk tê ronî xuya dibe. Deziyê miyozîn û yê aktînê li seranserê masûlkerîşalê de dubare dibin. Ji her yekîneyên dubarebûyî re parçemasûlke, ango sarkomer (bi înglîzî: "sarcomere") tê gotin. Bi sedan sarkomer bi hev re girêdan ava dikin û li du hev rêz dibin, bi vî awayî masûlkerîşal peyda dibe. Her sarkomerek bi her seriyekî xwe ve bi sarkomerek din ve girêdayî ye. Li beşa ko du sarkomer bi hev re tên girêdan, xêzek peyda dibe. Ji wê xêzê re dibêjin hêla Z. Ango dirêjiya di navbera du hêlên Z, dibe sarkomerek. Herwisa deziyê aktîn jî bi hêla Z yê ve girêdayî ye. Bi vî awayê gava masûlke girj dibin sarkomer nêzikê hev dibin. Ango durahiya navbera hêlên Zyê kin dibe, deziyên aktîn ên li ser herdu hêlên Zyê jî nezî hev dibin. Deziyên mîyozîn di navbera hêlên Zyê de, di bin deziyên aktînê de cih digirin lê bi sarkomerê ve girêdayî nîn in.
Hêlên li ser peykeremasûlkeyê wekî band (şerîd) tên navkirin û bi tîpên A, H û I tên nîşankirin.
Banda I (bi înglîzî: "I band") ji beşên deziyê aktînên du sarkomerên tenîştê hev pêk tê.
Beşa tarî û stûr a masûlkerîşalê wekî banda A (bi înglîzî: "A band") tê navkirn. Di banda Ayê de deziyên aktîn û miyozînê li ser hev dirêj dibin. Di nav banda Ayê de beşek zirav û ronî heye, ji vê beşê re tê gotin devera H (bi înglîzî: "H zone"). Deziyên aktînê heta devera Hyê dirêj nabin, devera H bi tenê ji deziyên miyozînê pêk tê. Her lodek deziyên miyozîne ji aliyê sîstema proteînan ve bi hev ve tên girtin. Proteîn wekî hêlekî zirav xuya dibin ji vê hêlê re dibêjin hêla M (bi înglîzî: "M line"). Hêla M di nav banda A yê de di navenda devera H yê de ber bi jêr dirêj dibe
Masûlkerîşal ji bo erkê girjbûn û xavbûne binîn cih, hatinê guhertin. Ango evana ne xaneyên asayî lê xaneyên taybet in û nikarin dabeş bibin. Ji ber nedabeşbûnê, piştê ji dayikbûnê hejmara masûlkerîşalên masûlkeyan jî zêde nabe. Her ko mirov werzîş bike, masûlkeyên xwe bi kar bînê, xaneyên masûlkeyê zêde nabin lê qebareya her xaneyek zêde dibe ev rewş dibe sedema stûrbûna masûlkeyê.
Bîrdoziya xilîska deziyan.
Deziyên zirav ji aliyê deziyên stûr ve ber bi hela M ve tên kişandin.
Ji bo pêvajoya girjbûn û xavbûna masûlkerîşalan modelek zanistî heye navê vê modelê “bîrdoziya xilîska deziyan” e (bi înglîzî: "sliding filament theory"). Li gor vê bîrdoziyê, sarkomer kin dibin lê ne dirêjiya deziyê stûr ne jî yê barîk (zirav) naguhere. Ji ber ko deziyê zirav ji aliyê deziyê stûr ve ber bi hêla M ve tê kişandin, deziyên zirav ên li herdû aliyên sarkomerê nêzî hev dibin û sarkomer kin dibe.
Li gor wê bîrdoziyê; miyozîn deziyê aktînê li ser xwe de kaş dike. Ango deziyê aktîn li ser deziyê miyozînê de dixilîske (kaş dibe). Enerjiya ji bo xilîska deziyan ji molekûlên ATPyê tê dabînkirin. Gava dezî li ser hev dixilîskin, hêlen-Z yên li ser herdu aliyên sarkomerê kaş dikin, sarkomerê kin dikin. Hêjmara masûlkerîşalên ko kin dibin ji aliyê sînyalên demareragihandinê ve tê diyarkirin.
1. Di demarexaneya livinê (bi înglîzî: "motor neuron") de erkê kar digihîje kotahiya tewereyê. Erkê kar cogên jêrdestê voltajê yên îyonên kalsiyumê çalak dike, cog ve dibin û kalsiyum diherrike nav tewereyê. Ji ber hebûna kalsiyumê çikildanên gehînkeyê yên nav tewerekotahiyê, bi parzûna demarexaneyê ve yek dibe û demareguhêzera bi navê asetîlkolînê der dide nav gehînkeqelîşa navbera tewerekotahî û lewheya serî ya livînê ya masûlkerîşalê.
2.Asetîlkolîn belavê nav qelîşê dibe bi wergirên li ser lewheya serî ya livînê re girê dibin. Bi girêdana asetîlkolînê, cogên sodyum û potasyumê ve dibin. Sodyum diherike nav masûlkerîşlê, potasyum ji masûlkerîşalê diherike derve, lê herika sodyumê ji ya potasyumê zêdetir e. Loma masûlkerîşal bi bargeya pozîtîv bar dibe û di xaneyê de erkê kar dest pê dike.
3. Asetîlkolîn belavê nav qelîşê dibe bi wergirên li ser lewheya serî ya livînê re girê dibin. Bi girêdana asetîlkolînê, cogên sodyum û potasyumê ve dibin. Sodyum diherike nav masûlkerîşlê, potasyum ji masûlkerîşalê diherike derve, lê herika sodyumê ji ya potasyumê zêdetir e. Loma masûlkerîşal bi bargeya pozîtîv bar dibe, ango di masûlkerîşalê de berevajîbûna cemsergirî (bi înglîzî: "depolarization") rû dide, di xaneyê de erkê kar (bi înglîzî: "action potential") dest pê dike.
4. Erkê kar bi navbeynkariya lûlekên T belavê nav sarkoplazmayê dibe û ji retîkûlûma sarkoplazmî iyonên kalsiyumê yên embarkirî dide derdan.
5. Kalsiyum (Ca 2+) bi troponînê li ser deziyê barîk a masûlkerîşalokan ve girêdan ava dike.Troponîna bi kalsiyumê ve girêdayî bandor li ser şêweyê tropomiyozînê dike, şêweyê troponînê diguherîne. Tropomiyozîn li ser rûyê çalak a aktînê cih digire. Rûyê çalak cihên taybet in ji bo girêdana serikê miyozînê.Troponîn, tropomiyozînê ji ciyê girêdana serikên miyozînê dûr dixe. Bi vî awayê li ser deziyê aktînê ji bo girêdana serikên miyozîne rûyê ciyên çalak vala dimîne.
6. Bi çalakiya enzîma ATPaz, ATP ya bi miyozînê ve girêdayî hildiweşe bo ADP+ Pi. Enerjiya ji hilweşîna ATP peyda dibe, ji bo çalakkirina serikê miyozînê tê bikaranîn. Serikê çalakbûyî yê miyozînê piçek rep dibe, di cihê rûyê çalak de, bi deziyê aktînê ve girê dibe û panîpire ava dike.
7. Bi avabûna panîpire, Pi ji serikê miyozînê diqete. Ev rewş li serikê miyozînê de dibe sedema peydabûna hêza paldanê (bi înglîzî: "power stroke").
8. Bi peydabûna hêza paldanê, miyozîn, deziyê aktînê ber bi navenda sarkomerê ve kaş dike, masûlkeyê kin dike. Di heman demê de ADP jî ji serikê miyozînê vediqete.
9. Serikê miyozînê bi ATPyek nû ve tê girêdan û serik ji aktînê cihê dibe. Heke li hawirê bi têra xwe kalsiyum hebe, ango xestiya kalsiyumê zêde be, çerxa girjbûnê ji gava 3 pêve dûbare dibe.
10. Heke dawî li demareragîhandinan were, iyonên kalsiyumê ber bi nav retîkûlûma serkoplazmî ve tên pompekirin û li wir tên embarkirin, heta demareragihandinek nû bigihîje masûlkerîşalê.
Çerxa panîpire.
Serikê miyozînê bi rûyê çalak a aktînê ve girê dibe û panîpire ava dibe.
Dema girjbûna masûlkeyê de ji bo berdewamiya xilîska deziya zirav li ser deziya stûr, divê serikên miyozînê aktînê ji cihên girêdanê de kaş bike, ji aktînê biqete, cardin rep bibe, li cihê girêdanê yên li ser aktînê ve cardin girê bibe, aktînê kaş bike, cardin ji aktînê biqete, cardin rep bibe hvd. dubarebûna vê çalakiyê wekî çerxa panîpire (bi înglîzî: "cross-bridge cycle") tê navkirin. Ango çerxa panîbire ji dubarebûna rêzeçalakiyan pêk tê. Ji bo vê çerxê pêdivî bi molekulên ATP, ADP û kalsiyumê heye.
Miyozîn corek ji proteînên livînê (motor proteins) ye ko enerjiya kîmyayî ya ATPyê diguherînîn bo enerjiya livînê. Hilweşendina ATP bi rêzeçalakiyên çerxa panîpire (sûrra panîpire) rû dide.
Gava ATP bi serikên miyozînê ve tê girêdan, serikên miyozînê ATPyê hildiweşîne bo ADP+ Pi û şeweyê miyozînê diguhere,serikên miyozînê rep dibin, miyozîn ji bo avakirina panîpireyê çalak dibe. Fosfata ko ji ATP yê diqete û serbest dimîne, fosfata neendamî ye loma wekî Pi tê nîşankirin (bi înglîzî: Pi = "inorganic phosphate"). ADP+ Pi li serikê miyozînê de girêdayî dimînin bi vî awayî çalakbûna miyozînê jî didome. Serikê deziyê miyozîna çalakbûyî bi deziyê aktînê ve girê dibe û panîpire ava dike. Gava serikê miyozînê bi aktînê ve girê dibe, di heman demê de Pi ji serikê diqete. Qetîna Pi dibe sedema guherîna şeweyê serikê miyozînê. Ji ber guherînê, serikê miyozînê deziyê aktînê ber bi navenda sarkomerê ve kaş dike. Kaşkirina aktînê heta qetîna ADPyê didome. Gava ADP ji serikê miyozînê vediqete, xilîska aktînê jî disekine. Di heman demê de ATPyek nû bi serikê miyozînê ve girêdanek ava dike. Girêdana ATP serikê miyozînê ji aktînê cihê dike. Heke ji bo girjbûna masûlkeyê, şandina sinyalên demereragihandinê bidome, ev çerxa panîpire dûbare dibe. Gava mirov ajalek serjê dikê, ji ber ko ajal dimire xaneyên ajalê jî dimire. Di xaneyên mirî de ATP berhem nabe, loma panîpireya navbera deziyan naqete. Ji bo demek, goştê ajalê nûmirî req dimîne. Ev rewş wekî reqbûna mirinê (bi latînî: "rigor mortis)" tê navkirin.
Bandora kalsiyumê li ser girjbûna masûlkeyan.
Dema masûlke neçalak e, serikê miyozînên wê bi ADP+ Pi ve girêdayî ne, lê bi deziyê aktînê ve negirêdayî ne. Di qonaxa bêhnvedanê (îstirehet) de ciyê girêdana serikên miyozînê yên li ser deziyê aktînê ji aliyê proteîna tropomiyozîn ve tê girtin. Ji ber astengkirina tropomiyozînê panîpire ava nabin û dezî naxilîskin. Ji bo rûdana girjbûnê, divê tropomiyozîn ji beşa bo girêdana serikên miyozînê were dûrxistin û serikên miyozînê bi deziyê aktînê ve girêdan ava bikin. Ji bo avakirina panîpire, pêdivî bi proteîna troponînê heye. Xestiya kalsiyumê li ser troponîn û tropomiyozînê bandor dike bi vî awayê girêdana miyozînê ya bi akîtînê tê rêkxistin. Dema xestiya kalsiyuma nav sarkoplazmayê kêm be, tropomiyozîn rê li ber avabûna panîpireyê digire. Gava xestiya kalsiyumê bilind dibe, iyonên kalsiyumê bi troponînê re girêdan ava dikin û şêweyê wê diguherînin. Ev rewş dibe sedema çêbûna kompleksa (pêkhate) troponîn-tropomiyozîn. Troponîn tropomiyozînê ji beşa ciyê girêdana serikê miyozînê dûr dixe. Gava li ser deziyê aktînê ciyê girêdana miyozînê xuya dibin, di navbera deziyê miyozîn û yê aktînê de panîpire tê avakirin. Ji aliyê serikên miyozînê hêza paldanê peyda dibe û masûlke girj dibe. Ji bo girjbûna masûlkeyê, dive bi têra xwe kalsiyum di navbera masûlkerîşalokan de hebe. Masasûlkerîşal kalsiyume di nav retîkûlûma sarkoplazmî de embar dikin. Gava demareragihandin masûlkerîşalê ji bo girjbûnê han dikin, li sarkolemayê de berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: "depolarization") rû dide. Berevajîbûna cemsergerî digihîje lûlekên T. Sinyalên demareragihandinê bi navbeynkariya lûlekên T di nav sarkoplazmayê de belav dibin û dibin sedema vebûna cogên kalsiyumê yên li ser rûyê retîkûlûma sarkoplazmî. Bi vebûna cogan, kalsiyum ji retîkûlûmê ber bi sarkoplazmayê tê derdan. Kalsiyum belavê nav masûlkerîşalokan dibe ko bi tropîne ve were girêdan û rê li ber girjbûnê veke.
Gehînkeya demarûmasûlke.
Di navbera demarexane û masûlkerîşalê de gehînkeya demarûmasûlke cih digire.
Gehînkeya demarûmasûlke, gehînkeyek kîmyayî ye di navbera demarexane û masûlkexaneyê de. Peykeremasûlke di bin bandora koendama demarê de kar dikin. Demareragihandinên ji demax an jî ji dirkepetikê dibin sedema girjbûna peykeremasûlkeyê. Erkê kar li tewerekotahiyê de dibin sedema hilweşîna cemsergiriya parzûnê. Bi berevajîbûna cemsergiriyê cogên kalsiyumê yên li ser kotahiya tewereyê ve dibin. Kalsiyum diherike nav tewerekotahiyê, ji çikildanên gehînkeyê ya demarexaneya livînê, demareguhêzera (bi înglîzî: neurotransmitter) asetîlkolîn tê derdan. Astîlkolîn (ACh) belavê nav gehînkeya demarûmasûlkeyê dibe. Li ser rûyê sarkolemayê de wergirên asetîlkolînê hene. Asetîlkolîn bi van wergiran ve girê dibe. Bi girêdana asetîlkolînê, cogên wergirê asetîlkolînê ve dibin, Îyonên sodyumê diherikin nav masûlkerîşalê. Ev rewş dibe sedema hilweşîna cemsergiriya masûlkerîşalê. Di masûlkerîşalê de erkê kar dest pê dike. Lûlekên T erkê kar digihînin retîkûlûma sarkoplazmî. Cogên kalsiyumê yên retîkûlûma sarkoplazmiyê ve dibin, kalsiyuma embarkiri ji retîkûlûma sarkoplazmî belavê nav masûlkerîşalokan dibe û rêzeçalakiyin ji bo girjbûna masûlkeyê dest pê dike. Ji bo girtina cogên sodyumê dive asetîlkolîn ji gehînkeqelîşê bêne dûrxistin. Di gehînkeqelîşê de enzîmek heye bi navê asetîlkolînesteraz (acetylcholinesterase). Ev enzîm hilweşînerê asetîlkolînê ye. Enzîma asetîlkolînesteraz, asetîlkolînê hildiweşîne bo asetîl û kolînê.
Xavbûna masûlkeyê.
Ji bo xavbûna masûlkeyê, divê demereragihandinên ji koendama demarê raweste û îyonên kalsiyumê yên nav sarkoplazmayê ji derûdora deziyan were dûrxistin. Kalsiyum ber bi retîkûlûma sarkoplazmî ve tê pompekirn û li wir tê embarkirin. Her ko pompekirin didome, xestiya kalsiyuma derdora deziyan kêm dibe. Ji ber kêmbûna xestiyê, kalsiyumên bi troponînê ve girêdayî jî jê diqetin. Tropomiyozîn rûyê çalak a aktînê dadipoşe, panîpireyên navbera deziyên aktîn û miyozînê hildiweşîn. Aktîn li ser miyozînê ber bi paş ve dixilîske û vedigere xala destpêkê ya berê girjbûnê. Ango hêlên Z ji hev dûr dikevin, sarkomerên kinbûyî dirêj dibin. Bi vi awayî masûlke digihîje dirêjiya xwe ya asayî û masûlke xav dibe. Ji bo qetîna aktînê ya ji serikê miyosînê pêdivî bi enerjiyê heye. Ev enerjî ji hilweşendina ATPyê tê bi destxistin. Ango ji bo girjbûnê jî ji bo xavbûnê jî pêdiviya masûlkeyan bi enerjiya ATPyê heye.
Yekeya livînê.
Hêjmara masûlkerîşalên wê girj bibin, ji aliyê demareraxaneya livînê ve tê diyarkirin.
Masûlkerîşal bi şeweyê yekeyên livînê (bi înglîzî: "motor units") hatine komkirin. Yekeya livînê ji koma masûlkerîşalan û demeraxaneya livînê pêk tê. Hêjmara masûlkerîşalên yekeyên livînê di hemû masûlkeyan de ne yek e. Ji bo girjbûnên bihêz û tûnd pêdivî bi gelek yekeyên livînê heye. Lê ji bo karên nazik pêdiviya masûlkeyan bo yekeyên livînê gelek kêm e. Wekî mînak masûlkeyên milê mîrov bi hêzek xurt girj dibe, loma yekeyên livînê wê zêde ye. Lê karê masûlkeyên palikên çavê mirov hêsan e, ji bo girtin û vekirina çav hêzek biçûk bes e. Loma yekeyên livînê masûlkeyên çav, herwisa hêjmara masûlkerîşalên çav jî bi qasî masûlkeyên milê mirov zêde nîn in. Gava ji demarexaneya livînê ragihandin tê, hemû masûlkerîşalên yekeya livînê bi hevre girj dibin. Girjbûna masûlkerîşalan li gor esasê “hemû yan hîç” rû dide.
Her demareragihandin nikare girjbûna masûlkeyan bide destpêkirin. Ji bo destpêkirina girjbûnê divê hêza ragihandinê asta derazînkê (bi îngilîzî:"threshold level") ya masûlkerîşalê bilindtir be. Demareragihandinên ko hêza wan ji asta derazînkê kêmtir in, nabin sedema girjbûna masûlkerîşalan, lê heke asta hêza ragihandinê bi asta derazînkê re wekhev be, an jî ji asta derazînkê zêdetir be wê gavê girjbûna masûlkeyê dest pê dike.
Hêjmara yekeyên livînê yên ko ji aliyê demareragihandinê ve hatine hankirin, xurtiya girjbûna masûlkeyê diyar dike. Ji bo girjbûnek lawaz hinek yeke bes e, lê ji bo girjbûna bihêz divê gelek yekeyên livînê hatibe hankirin. Ji bo girjbûna bihêz, di heman demê de gelek liqên tewereyê demarexaneya livînê sînyal digihînê yekeyên livînê.
Ji ber ko hêjmara masûlkerîşalên wê girj bibin, ji aliyê sînyalên demareragihandinê ve tê diyarkirin, ne pewist e ko her car hemû masûlkerîşalên masûlkeyê were çalakkirin. Li gor rewşê dibe ko hinek ji masûlkerîşalan an jî hemû masûlkerîşal ji aliyê demareragihandin ve hatibe hankirin. Wekî mînak; bila li erdê gogek futbolê û kevirek gilover hebe û qebareya herduyan jî wekhev be. Bila mirovek pêşî kevirê, paşê jî gogê ji erdê rakê û deyne ser maseyê. Ji bo rakirina gogê û kevirê, mirov heman cor masûlkeyan bi kar tîne lê hêjmara masûlkerîşalên çalakbûyî ango hêjmara yekeyên livînê yên çalakbûyî ne yek e. Ji ber ko giraniya gogê û kevir ne yek e û kevir girantir e, ji bo rakirina kevirê hê pirtir masûlkerîşalên masûlkeyan tê çalakkirin.
Çavkaniyên enerjiyê bo çalakiya peykeremasûlkeyan.
Enerjiya ji bo girjbûn û xavbûna masûlkeyan, ji hilweşandin û dûbare berhemkirina ATP tê dabînkirin. ATP bi navbeynkariya enzîma ATPaz tê hilweşîn bo ADP (adenozîna du fosfatî) û fosfata neendamî (Pi). Ji hilweşîna ATP enerjî serbest dimîne. Ev enerjiya serbestmayî ji bo çalakiya masûlkeyan tê bikaranîn.
Enerjiya ji ATP, ji bo van çalakiyên li jêr tê bikaranîn;
1. Di nav masûlkerîşalê de belavbûna erkê kar.
2. Derdana îyonên kalsiyumê ji retîkûlûma sarkoplazmî
Di xaneyan de ATP ya embarkirî tune, loma ATP ya berdest ji bo demek kin têra masûlkeya dike. Ji çîrkeyek kêmtir demê de ATP ya berdest diqede.
Xane dikarin bi sê rêkan ATP berhem bikin; Kreatîna fosfatî, henaseya xaneyî û genîn.
Masûlkerîşal di demên vêsînê de, ango gava ne çalak in, di nav xaneyên xwe de kreatîna fosfatî berhem dikin û embar dikin.
ADP ya ji hilweşîna ATP çebûye, ji bo dûbare berhemkirina ATP tê bikaranîn. Lê ADP nikare fosfata neendamî (Pi) rasterast tevlê xwe bike. Divê ADP bi molekulek fosfatî ya bi bendê enerjiya bilind ve yek bibe. Di xaneyan da bi du rêbazan fosfata bi bendê enerjiya bilind tê bi destxistin, a yekem kreatîna fosfatî (bi înglîzî: "creatine phosphate"), a duyem jî xurekên karbohîdradî, proteînî û çewrî ne. Kreatîna fosfatî molekulek taybet e, dikare di bendên fosfatî de enerjiya bilind embar bike. Masûlkerîşal di demên vêsînê de, ango gava ne çalak in, di nav xaneyên xwe de kreatîna fosfatî berhem dikin û embar dikin. Gava ATP fosfatekî xwe dide kreatînê û dibe ADP, kreatîn jî dibe kreatîna fosfatî. Dema masûlkerîşal çalak dibin, îcar kreatîna fosfatî bi navbeynkariya enzîmê hildiweşê bo kreatîn û fosfata bendê bi enerjiya bilind. Fosfata ji kreatînê hatiye berdan bi ADPyê ve girê dibe û ATP çê dibe. Lê kreatîna fosfatî dikare bi qasî 15 çîrkeyan ji bo masûlkerîşalê enerjî dabîn bike, ji bo domandina girjbûn û xavbûna masûlkeyan, divê çavkaniyek din a enerjiyê ji bo bi destxistina ATPyê bene bikaranîn.
Di xaneyê de bi navbeynkariya oksîjenê hilweşandina glukoz û xurekên din wekî henaseya xaneyî tê navkirin.
Di xaneyê de bi navbeynkariya oksîjenê hilweşandina glukoz û xurekên din wekî henaseya xaneyî (bi înglîzî: "cellular respiration") tê navkirin. Di masûlkerîşalan de henaseya xaneyî di mîtokondriyê de dawî dibe. Glukoz, asîda piruvî (bi înglîzî: "pyruvic acid") û asîdên çewrî ji bo henaseya xaneyî tên bikaranîn. Ji hilweşandina van molekulan ATP tê bi destxistin. Di henaseya xaneyî de oksîjen tê bikaranîn, xurek heta CO2 û H2O tên perçekirin. Loma herî zêde ATP bi henaseya xaneyî tê bi destxistin.
Heke di xaneyên peykeremasûlke de bi têra xwe oksîjen tune be, xane dîsa ji glukozê ATP berhem dike. Glukoz heta asîda piruvî tê hilweşandin lê ji ber kêmoksîjeniyê asîda piruvî heta CO2 û H2O nayê perçekirin, ji dêla wê asîda piruvî diguhere bo asîda mastê (bi înglîzî: "lactic acid"), ev rêbaz wekî genîn (bi înglîzî: "fermentation)" tê navkirin. Bi genînê di xaneyê de asîda mastê wekî madeya paşmayî berhev dibe, asîda mastê dibe sedema çêbûna azar di masûlkeyan de. Herwisa li mirov de hestê westiyabûnê jî peyda dibe.
Gundê Międzyrzec Podlaski li Polandê ye
Międzyrzec Podlaski gundekî li başûr-rojhilatê Polandê ye.
Gundê Międzyrzec Podlaski nezîkê Powiat bialskii û Woiwodşaft Lublina ye. Gund di sala 1174 hatiye damezrandin û hetanî sala 1434 azad bû.
Nîkol Vovayî Paşînyan (;, Ijevan, Ermenistan) siyasetmedarekî Ermenistanê ye. Ew ji 2018an de serokwezîr e. Di 20ê hezîrana 2021an de ji bo cara duyem Partiya Girêbesta Sivîl ku Nîkol Paşînyan serokatiya wê dike, di hilbijartinên pêşwext ên Ermenistanê de bi ser ket. Ji 2013an ve serokê Partiya Girêbesta Sivîl ye. Pêşda karê rojnamevaniyê kiriye.
Paşînyan zewicî ye û çar zaroyên wî hene.
Çîrok, vegotina bûyerek bi devkî an jî bi niviskî re çîrok tê gotin. Berhem bûyeren bi rastîn, nêzikî rastiyê, an jî mîtolojî bi kurtayî û bi islûbek xweş pêşkeşî xwendevanan an jî guhdaran dike.
Ji çirokên gelêri yeni bi awayeki gişti ji afirandinên gel ji devan derbazi devan ji nifşan derbazi nifşan buyi u hati pirani buyer u rewşên awarte dısa bi lehengen awarte ve girêdayî dide tegahandin re çirok te gotin /kurteçîrok an jî hîkayat tê gotin. Berhem bûyeren bi rastîn, nêzikî rastîyê, an jî mîtolojî bi kurtayî û bi islûbek xweş pêşkeşî xwendewanan an jî guhdaran dike.
Çîrok bûyeran bi kurtayî, bi hunandinek hêsan, bi zimanek xweş tîne ziman. Di çîrokê de bal li ser bûyerekê an jî rewşekê ye. Bûyer an jî rewş li mirovekî re tê girêdan; an jî cîh û dema bûyer û rewşê bi şiklek heyecanî û mereqvanî tê vegotin.
Cîh û dema bûyer lê diqewime belû ye, di bûyerê de kêm kes hene û vegotin kin e. Di çîrokê de xisletên mirov, cîh û demê dirêj nayên teswîr kirin. Xwendevan bi hinek îşaretan bi xeyalên (nîgaşên) xwe pêşî û dawîya çîrokê temam dike.
Çîrok di dîrokê de ba yewnanan mîna çîrokên li ser ajalan (fabl), li rojhilat mîna çîrokên hezar û yek şevî hatine gotin û nivisandin. Di şiklê nûjen de çîrok di sedsala 19. de li Ewropayê dema romantîzmê dest pê kiriye. Çîrokvanên ûrisî Gogel, Dostoyevskî, Turgenyev û Çexov ji bona pêşketina çîrokê û cîhgirtina wî ya di wêjeyê de rolek girîng girtine.
Tesnîfkirina çîrokê.
Çîrok gor mijarên xwe tên tesnîfkirin.
Çîroka bûyerî.
Mijara çîrokê li ser bûyerekê tê vegotin. Çîrok gor bûyerê di dewerekî de û di demekê de derbaz dibe, tê hûnandin, şiklekî bi mantiqî diqede.
Çîroka rewşî.
Çîrok li ser rewşekê tê vegotin. Çîrok li ser rewşekê disekine û çîroka xwe dihûnîne. Di vê çîrokê de ramanên mirov û yên ciwakê, heste û nîgaşên wan zêdetir derdikevin pêş.
Çîroka derûnî.
Hinek çîrokên nûjen hene ku mijara wan dinyaya derûnîya qehremanê çîrokê ye. Ji wan re çîrokên psikolojîk jî tên gotin. Qehreman çîrokê li ser nêrîn, heste û nîgaşên xwe bîna dike, bi wan çîroka xwe dihûnîne.
Ferqên navbera çîrok û romanê.
Çîrok yek ji şaxên girîng ên wêjeya gelêrî û wêjeya devkî ye. Bûyer û kesayetiyên mîtosî bi şêweyên curbecur radigihîne mirovan. Hin caran behsa bûyer û kesayetiyên demên panteîstîk, serdema desthilatdariya jinan hwd jî dike. Dîsa çîrok behsa kesayetî û bûyerên rastegîn jî dikin. Çîrok him bi devkî û him jî bi nivîskî dibe. Çîrok di ragihandina çanda Kurdî de roleke girîng leyîstiye. Herwekî Kurdan bi hezaran salan bi çîrokan jiyan bi zarokên xwe ve dane nasîn, ew perwerde kirine.
Çîrokên kurdî.
Çîrokên Kurdî hin caran bi wezin û awaz, hin caran wekî axavtin tên gotin. Li her herêmekê Kurdistanê çîrokbêjên navdar hebûn, mixabin êdî nînin. Çîrok, di şevên dirêj ên zivistanê de hezkiriya dilê zarokan bû. Zarok ji têkoşîna Mîrza yan Şivanê deryayê fêrî jiyana rastegîn dibûn ku têjî xetere û xirabiye. Dilê zarokan bi dilê Keçbehrîyan, bi dilê Keçelokê Pîrê re diavêt.
Piştî belavbûna elektrîkê li gundên Kurdistanê çîrok jî ketin sekerata mirinê. Nivşên nû êdî qîma xwe bi çîrokan naynin. Lê zarokên Kurd çîrokên Kurdî û lehengên xwe di têlevîzyonan de wekî kartonfîlm dibînin. Ji ber ku Kurd ne xwedî dewlet in, çanda Kurdan ji aliyê Tirk, Ereb, Fars û Ewropiyan ve tên talankirin û hêj jî ev talan berdewam e.
Êdî destpêdike çîroka Elî Lawo. Di dawiya çîrokan de jî heman gotin têne gotin. "Çîroka min çû diyaran, rehmet li dê û bavê guhdaran. Bi tevî...".
Hin cureyên çîrokan.
Wekî tê zanîn Kurd xwedî wêjeyeke devkî ya mezin in. Kurd bi dewlemendiya xwe ya çandî tên nasîn. Mixabin pirraniya çanda Kurdan ji aliyê gelên din ve tên talankirin, bikaranîn. Herwekî çîrokên Kurdan jî heya Ewropa belav bûne. Di van salên dawî de berhevkirina çanda gelêrî ya Kurdan hinek pêşketiye.
Hin çîrokên Kurdan behsa bûyer û kesayetiyên bi hezar salan berê dikin. Piştî belav bûna ola Îslamê li Kurdistanê di çîrokên Kurdan de navê lehengan hinek guhertine. Bo mînak "mîrza" bûye "Mîrza Mihemed".
Têkilî û mirovatiya di çîrokên folklorî de.
Ev yek eşkere ye ku çîrok di çanda her miletekî de hene. Îcar ew di her çandeke cuda de, li ser bingeheke cuda û bi tewrekî cihê hatine honandin. Ew çand eger çi tewr û hawa be, ew neteweyê xwediyê wê çandê jî ku çi tiﬂt û texlît be, çîroka xwe jî li wê gorê afirandiye. Bi wê yekê, ew netewe yan dewlemendî yan lewaztiya çanda xwe daye nîﬂandan.
Tiştekî din jî yê balkêﬂ di çîrokên Folklora Kurdî de heye, ew jî ev e: Ji têkiliya kes û ajalan (heywan) zêdetir, gava têkiliya qiral û paﬂayan xasma jî bi dana qîzan ku çêdibe, germatiyeke pir zêde jî dikeve navbera hemwelatiyên herdu aliyan.
Wek nimûne çewa ku di Çîroka Abidê Şkeftê de hatiye gotin, li vê parzemîna me, du serbajarên menﬂûr hebûne. Yek bi navê Serbajarê ﬁerqê ku jê re Amed, piﬂtre jî Diyarbekir hatiye gotin û yê din jî bi navê Serbajarê Xerbê ku jê re piﬂtî 1453an Islambol-Istanbol hatiye gotin. Paﬂayên herdu paytextan, hetf qîz û heft kurên xwe bi hevûdu re dane zewicandin. Ji ber wê yekê têkiliyeke germ jî ketiye navbera xelkê Amed û Stenbolê.
Ji têkiliya kesên qada serdest zêdetir, hin caran têkilî û hevkariya diz û pêxwasên bajarên dûrê ji hevûdu jî bi hev re çêbûye. Wek nimûne: Hevceribandina pêxwasên Amed û Helebê.
- Di heyamekê de pêxws li Amed û Helebê pir hebûne. Pêxwasên Helebê gotine ku ew mêrxas in, yên Amedê jî gotine ku ew mêrxastir in. Îcar wan hevûdu ceribandine.
Pêxwasên Amedê kîsekî mîna yên pere, tije pîvazên piçûk kirine û bi piﬂta hevalekî xwe ve girêdane, ew hinartine Helebê. Ev pêxwas çend roj li Helebê maye û gava li kî rast hatiye, kîsikê xwe nîﬂan daye û gotiye ku ev kîsik tije zêr e. Rojekê pêxwasekî Helebê gotiye pêxwasê Amedê: Hey malneket! Çima tu van bextreﬂiyan li xwe dikî? Hema min bi xwe, sê caran niﬂter li kîsikê te xistiye û tu bi xwe nehisiyayî, her carê jî li pîvazeke cuda ketiye...
Di çîrokên Folklorî de, pir tê dîtin ku bajarê Amed, navenda bazirgantiyê bûye. Bi wê mebestê jî, pir zêde têkiliya Amedê bi bajarên mîna Heleb, Mûsil, Bexdad û Hemedanê re çêbûye. Herweha têkiliya Amedê bi herêmên pir dûr re jî çêbûye weke Hindistan û Çinê.
Bingeha çîroka folklorî.
Çîroka Folklora Kurdî bi gelek tewrên babetcihê hatiye avakirin û di bingeha xwe de gelek awayên cihêreng afirandiye. Bi afirandineke wisa geş û xweş ku pir zehmet e mirov salixê wan bi dev û pênûsê bide. Tenê eger mirov saline dirêj lêkolîn li wan bike, hingê mirov tê digîje ku Çanda Kurdî deryayeke bêbinî ye.
Lewra çandeke ku çîrokên wê hem ji aliyê naverokê ve, hem ji aliyê bêje û daçekan ve ku ne dewlemend be, giranbihatiya wê çandê jî kêm e û ew nikare xwe li pêşberê çandên cîranên xurt biparêze. Ew di pêvajoya demeke dirêj de bihele û rojek bê, wê bi temamî ji holê jî rabe.
Li gor wan belge û materyalên ku di lêkolîna min a li Folklora Kurdî de bi dest ketine, hemû eşkere dikin ku di Bingeha Çîroka Kurdî de bi sedan tiştên bingehîn ên balkêş hene. Lê yên ku min ew peyitandine, 133 ne. Wan xwe wisa bi tewrekî pir xweş, di piraniya çîrokên kurdî de nîşan daye.
Ev tiştên di Bingeha Çîroka Kurdî de, di hin çîrokan de li hevûdu kirine û xwe bi êkdu ve girêdane. Lê di hin çîrokan de dijayetî kirine, xwe ji êkdu vekişandine û riya xwe ji hevûdu averê kirine.
Îcar ez ê wan tiştan bi rêza reqeman, herweha bi nêzîkbûna navenda wan a bi hevûdu re binivîsim, lê ji ber giringiya kurtbûna nivîsan, behsa dilqa wan a di çîrokê de pêşkêş nakim.
Bonnie MacBird (, San Francisco, Kalîforniya, DYA), nivîskar, lîstikvan, şanonivîs, senarîst û hilberînera amerîkan e. Ew nivîskara resen a fîlma honaka zanistî ya bi navê Tron e.
MacBird ji bajarê San Francisco, Kalîforniya ye û ji Zanîngeha Stanfordê bekaloryos di muzîkê û master di fîlmê de xelas kir. Ew bi pisporê xêvjimeran Alan Kay re zewicî ye.
Kariyera fîlmî.
MacBird piraniya kariyera xwe li Hollywood wekî senarîst û hilberîner derbas kiriye. Wê pêşnumayên pêşîn ên Tron nivîsand û krediyek "çîrok bi" stend. Wê di 1970-an de di geşepêdana fîlmê dirêj de ji bo Universal Studios xebitî, di salên1980î de du Xelatên Emmy wekî hilberîner wergirt û deh sal bû serokê fîrmayek bi navê Creative License / SkyBird Productions. Wê di şanoya Los Angelesê de çend heb lîstikvanî û nivîsandinê heye.
Ew li Los Angeles-ê di şanoyê de dinivîse, derhêner û şanogerî didomîne û ji SkyBoat Media re dûblajvan e.
Roman.
Romana wê ya yekem a Sherlock Holmes, "Art in The Blood", ji hêla HarperCollins ve di sala 2015 de hate weşandin. Sirek duyemîn a Holmes, "Unquiet Spirits", di sala 2017an de hate şopandin. "The Devil's Due" di sala 2019an de hate weşandin, û dû re "The Three Locks" di sala 2021an de.
Hînkirin.
Ew bi rêkûpêk li ser nivîsandinê, pêvajoya afirîner û Sherlock Holmes dersan dide. Her weha ew li dirêjkirina UCLA dersa senaryoyê dide.
"Ûsiv û Zelîxe" pirtûkeke Heciye Cindî ye. "Ûsiv û Zelîxe" pirtûka profesorê Kurd yê bi nav û bang Heciyê Cindî, bi bona 95 saliya jidayîkbûna wî, ji aliyê keça wî Firîda Cewarî hate weşandin.
Pirtûka "Ûsiv û Zelîxe" ya pofesorê Kurd yê Ermenîstanê Heciyê Cindî, di salên 1965-an de ji bona çapkirinê hatiye amadekirin. Lê ji ber gelek sedeman, e pirtûk nehatiye çapkirin û weşandin. Encax berî demekê Keça Heciyê Cindî, Firîda Cewarî, ev pirtûk ji nûva ji nava arşîvê derxist, sererast kir û da çapkirinê. Berî du rojan jî, ev pirtûk ji çapxaneya “Zengil-97” hat çapkirin û gihîşte xwendevanên xwe.
Ev pirtûk ji aliyê Çerkezê Reş ve hatiye wergernadina ser zimanê Kurdî –latînî û ji aliyê weşanên Mezopotamiya ve jî ji bon açapkirinê hatiye amadekirin. Mirov dikare bêje ku bi kedek û xebateke hevbeş ya çend kesan ve hatiye amadekirin û ev nirxê Kurdî gihîştiye ber destên xwendevanên Kurd yên Qefqesyayê.
"Ûsiv û Zelîxe", berhemeke wêjeyî, pexşanî ya taybete. Li ser serpêhatiya peyxember Ûsiv û jina padîşahê Misrê Zelîxê hatiye amadekirin. Ev serpêhatî di gelek pirtûkên pîroz(wek Qur’an) de jî bi giştî derbas dibe. Di nava vê pirtûkê de jî, him bi awakî wêjeyî û him bi helbest û him jî biklamî ev serhatî tê vegotin û vebêjandin. Li rex ku profesor Heciyê Cindî, meteryalên bingehîn yên vê pirtûkê ji gelek çavkanî û pirtûkên dîrokî û yên olî girtibe jî, lê wî beşekî pir mezin ji pirtûkê ji devê zarbêj û zargotinzanin Kurd yên Qafqasya girtine. Her wiha jî ev serpêhatî li gorî ku dengbêjên Kurdan anîne zimane jî, Heciyê Cindî ji vî aliyî jî sûd wergirtiye û pirtûka xwe hîn dewlemendtir kiriye.
Pirtûk ji 230 rûpelan pêk tê, her wiha jî ji bilî pêşgotina bi Ermenî, Îngîlîzî û Kurdî ya ku Firîda Cewarî amadekiriye, pirtûk ji 3 beşan bi kartê. Beşê yekê, bi navê “Pêşxeber”e, ev jî ji pêşgotin û vekirina ku Heciyê Cindî bi xwe nivîsandiye pêktê. Di pêşxeberê de gelek çavkanî û meteryalên dîrokî û yên Rusî û Ermenî hatine bikarhanînin. Beşê duduyan jî bi navê “Tekst” ev beş jî ji 10 babetan pêktê. Di babetan de jî, çîroka "Ûsiv û Zelîxa" tê vegotin. Hin bi awayekî pexşanî û him jî bi helbest û kilaman tê gotin. Naverok û bûyerên serpêhatiyê jî di vê beşê de ne. Çendî ku nivîskar xwestibe ku bi şêwazekî resen vê pirtûkê binivsînê jî, lê dîsa jî şêwazê vegotina klasîk desthilatdariya xwe ji ser pirtûkê ranekiriye. Ango bi şêwazê çîrokana, carne mirov dibîne ku bi awakî goftûgoyan derbas dibe, yekser goftugo qut dibin û dest bi helbestê tê kirin, an jî klam tê gotin. Gelek caran jî bi şêwazê vegotina nivîskar derbas dibe. Beşê sisiyan jî, li ser kesên ku Heciyê Cindî ji wan ev serhatiy devokî berhevkiriye ye. Ev beş jî ji 10 babetan pêktê, di her babetekê de, zarbêjek diaxive ka çawa ev serpêhatî jiberkiriye û ji kê girtiye. Hêjaye ku mirov navê van zarbêj û û çîrokvanên gelêrî yên Kurdan diyar bike, taybetî jî ku heman kesek ji wan niha zindî nemaye. Xudê Ozman(pîr), Eliyê Fetî Kotîkî, Rostemê Emer, Evdalê Keleş Evdoyî, Evdoyê Sedo Bro, Xeloyê Lalê(pîr), Şêx Mîrzoyê Ewilo(şêx), Egîdê Elo, Qaso Baba(pîr) û Şamilê Eskerov. Ev kesana hemû jî çîrokvanên devokîne.
Li rexekî din de jî, jiçend zarbêj û dengbêjan jî klam hatine girtin û teva nota wê hatine danînin. Ew zarbêj û dengbêj jî, ev in: Morofê Mehmûd, Baba Keleş, Aviyê Elî, Eliyê Fetî, Beyaza Sefo.
Ev pirtûk ne tenê berhemeke wêjeyî ye, lê belê ew wek berhevokeke binirx û giranbûhaye ku zargotin û zarbêjiya devokî ya Kurdên Êzîdî parastiye û weke berhemeke hevgirtî û ziman xweş dikeve ber destê her xwendevanekî Kurd û dibe yek ji xelatên girîng yên pirtûkxaneya Kurdî.
Heciyê Cindî ku mirovekî binav û bange, ji bona çand û rewşenbîrtiya Kurdî kar û xizmetên bêhempa kirine, bi dehan pirtûk û berhevok afirandine. Zargotin û floklora Kurdan ji mirinê parastiye û bi serê xwe bûye alek ji alanê rewşenbîrtiya Kurdî. Piştî mirina wî, du pirtûkên wî ji aliya keça wî Firîda Cewarî hatine çapkirin. Pirtûka berî vê ji aliyê weşanxaneya Mezopotamiya ve hatiye çapkirin û weşandin, ev pirtûk jî dîsa ji aliyê Mezopotamiya ve ji bona çapkirinê hat amadekirin, lê ji aliyê çapxaneya Zengil-97 ve li Êrîvanê hate weşandin.
Le hemberî hemû zor û zehmetiyên ku Kurdên Qafqasya tê de dijîn jî, dîsa jî wan serê xwe li hemberî mercên zehmet netewandin û bi îsrar dixwazin ku berhem û afrandinênxwe yên Kurdî derxin ronahiyê.
Mixurbiyan bajareke çîrokî ye. Di destana Memê Alan de jî derbas dibe. Li dora bajêr sûrên pirr bilind hene. Li ser 24 dîrekên tîrêjên rojê ava bûye. Li wî bajarî 500 malbatên Cihû, 500 malbatên Xirîstiyanan Ermenî, 500 malbatên Kurd-Êzîdî, 500 malbatên Kurd-misilman, 500 malbatên Kurd-Elewî û 500 malbatên Asûrî dijîn. Ji xeynî wan malbata key heye. Li ber deriyên sûrê dergevan henin.
Bajareke dewlemend û bi hizûr e. Bajar di destana Memê Alan de dibe yê bavê wî. Memê Alan lawê key e. Du apê (mamê) wî bêûrt in, ango zarokan wan nîne. Yekemîn zarokê key e. Diya wî ne ji malbateke keyan e. Jineka belengaz, kor, kerr û seqet e. Hêviya malbata key û tevahiya bajarên Mixurbiyan li ser Memê Alan e. Dixwazin Mem bibe key û îdareya bajar bike. Mixabin Mem di xewna xwe de Zîn dîtiye û dilketiye Zinê, Zîna Zêdan.
Sir David Frederick Attenborough () weşîner û biyologê brîtanî ye. Ew bi xebata xwe ya ji bo BBCyê, çêkirina belgefîlmên li ser xwezayê tê naskirin. Di heman demê de di salên 1960 û 1970an de di BBCyê de jî gerînendeyê payebilind bû. Ew kontrolkerê BBC Two ("Kanala Du ya BBCyê") û derhênerê bernameyên ji bo BBC Television ("Televizyona BBC") bû.
Wî di 1952an de ji bo BBCyê dest bi kar kir. Wê demê, wî xwediyê televîzyonek nebû û tenê carî li yek bernameyê temaşe kiribû.
Merve Özbey, (li Stembolê, Tirkiye) stranbêjeke cûreyê muzîka "pop" ya bi zimanê tirkî ye. Özbey, derketina xwe ya yekem strana bi navê "Helal ettim" bi dest xist û bi vî stranê hatiye naskirin.
Merve Özbey, di 18ê tîrmeha 1988an de li bajarê Stembolê hatiye dinyayê û bi eslê xwe ji bajarê Erzîroma Bakurê Kurdistanê ye.  Özbey, li Konservatuara Dewletê ya Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê beşê muzîka klasîk a tirkî xwendiye. Merve Özbey, yekemcara ku ji aliyê stranbêja tirk Ebru Gündeş hate kifşkirin û Gündeş jê re pêşniyar kir ku Merve Özbey bibe vokalîstê wê. Özbey vê pêşniyarê qebûl kir û bi Ebru Gündeş re demekî wekî vokalîst xebitî. Merve Özbey, xeynî Ebru Gündeş bi hûnermendên wekî Demet Akalın, Bengü, Özcan Deniz, Ferman Toprak, Utku û Yaşar İpek re jî wekî vokalîst xebitiye. Dema ku di destpêkirina albuma Demet Akalın de solo pêşkêş dikir wê li wir Erdem Kınay naskir.  Piştî demek Erdem Kınay anî ziman got ku ew ê albumek çêbike û ji bo Özbey dest tomarên demoyê kiriye.  Di sala 2012an de di strana projeyê albûmê de, strana bi navê "Duman" de Özbey û Kınay bi hevre gotin. Ev stran ji bo Özbey bû sedema naskirinê.  Di sala 2013an de wê di albuma xwe ya duyemîn de, strana "Helal ettim" got.  Bi naskirina wê yê bi van stranan wê biryar da ku yekemîn albûma xwe ya soloyê çêke. Di tîrmeha sala  2015an de solo-albûma yekem a Özbey bi navê "Yaş hikayesi" hate çêkirin.
Keçelokê Pîrê lehengekî çîrokên Kurdan e. Mixabin Tirkan bi navê "Keloglan" xwedî lê derketine û hemî çîrokên Kurdî wergerandine zimanê Tirkî.
Keçelokê Pîrê kesekê xizan, keçel û bi henek(qerf) e. Bi pîra diya xwe re dijî. Kesekê nebihêrs, bi ken û şahî ye. Dilê wî her dem dikeve keçên keyan. Key keçên xwe serî de nadinê, gelek şertan datînin ber. Lê Keçelokê Pîrê ticarî ji ser kevirên xwezgîniyê yên li derên koşkan ranabe. Bi ya xwe dike û bi keçên keyan re dizewice. Keçelokê Pîrê bi zîrekî, nebihêrsbûn û qeşmeriya xwe karê xwe birêvedibe.
Donald Henry Rumsfeld (jdb., Şîkago, Illinois, m., Taos, New Mexico) siyasetmedarekî Amerîkayê bû. Ew du caran bû ye wezîrê parastina Amerîkayê.
Sala 1932ê li Şîkagoyê ji dayik bûye. Ji 1975−1977 û 2001−2006 wezîrê Berevaniyê yê Amerîkayê bû ye, li 1963−1969 bû ye endamê Civata Nûneran ya Dewletên Yekbûyî, di îdareya George Bush de ku weke endazyarê herdu şerên Efxanistan û Iraqê dihat naskirin. Di 88 saliyê de koça dawî kir.
Teyrê Sîmir (), teyrekî efsanewî yê çîrokan e. Bi kurdî Sîmir dibêjin û cih û warê Sîmir çiyayê Zagrosan e. Sîmir ji du gotinan pêk hatiye: sî û mir ().
Peyv.
Li gor van herdu peyvên hevdudanî ku navê sîmir ji wan pêk hatiye, çar wate û texmînên cuda hene.
Çîrok.
Teyrê Sîmir, an jî "Phoenix", li goreyî F.J. Bertuch (1747-1822).
Teyrê Sîmir, an jî "Garuda", li gorî ola hindiyan
Navê Sîmir di Avestayê de "Mərəɣo Saêna" ye. Yanî Çûka (teyrê) Saêna. Ev nav di sanskrîtî de jî "śyena" derbas dibe û tê wateya qertêl an jî baz.
Bi farisî ji Sîmir re "Sîmurg" dibêjin. Li gor farisan cîwarê Sîmurg (Sîmorx) li çiyayê Elburzê (nêzîkî bajarê Tehranê) ye. Di çîrokekê de Îsfendiyar li çiyayê Elburzê Sîmirek kuştiye. Weha diyar dibe ku Sîmir ne yek e, cureyek ji teyran e.
Îro hemû arkeolog û dîroknas hemfikir in ku rehîbên Heliopolîs çîroka Teyrê Sîmir ji rojhilat girtine û birine Misira kevn. Di serayên Misra kevn de naveroka wê guhertine û li gor xwe gotine û formeke nû danê. Ereb ji Teyrê Sîmir re "Enqai" dibêjin. Di efsane û çîrokên ereban de jî welatê sîmir carnan Aryana ye ango Kurdistana îroyîn e û carnan jî li çiyayê Qaf e. Li gor ereban çiyayê "Qaf" ango çiyayên rojhilat. Zagros dikeve rojhilatê ereban û jê re gotine Qaf.
Tirk wek gelek çîrokên din vê çîrokê jî ji kurd û farisan girtine û guhertine. Tirk jî, ji Sîmir re dibêjin "Zümrüte Anka kuşu" û li gor çîrokên tirkan jî cîwarê Sîmir çiyayê Qaf e.
Ewropî jî, ji Sîmir re dibêjin "Phoenix" û ev nav ji grekiya kevn derbasî Ewropayê bûye.
Di çîrokên hindî de vê rol û wezîfeya Sîmir dane qertêla "Garuda" û di çîrokên çînî de jî dane "Tanniao".
Hinek dibejîn ku teyrê Sîmir weha bi temen e ku wî sê-çar car dîtiye ku dinya xerab û ji nû ve şên bûye. Di hinek varyantan de tê gotin ku temenê Sîmir 1700 sal e. Di pirtûka "Heywanên Fantastîk" de dinivîsîne ku teyrê Sîmir herî kêm 500 sal jiyaye. Teyreki sor e û duvê wê mîna zêr diçirise. Li gor efsaneyê dema êdî dawiya umrê wê tê, pûrtên wê agir digrin û pêdikevin, ji xweliya pûrtên xwe ji nû ve tê afirandin. Ango xwe di nav agir de vedijîne û carek din tê dinyayê. Ev bûyer ji baweriya xelkê agirperest tê. Ji vir jî diyar dibe ku li Zagrosan e û efsaneyeke kurd û îranî ye. Belê, efsaneya xelkê agirperest e.
Sîmir, di piraniya çîrokan de ne goştxwir e, lê di hinek çîrokan de jî goşt dixwe. Di çîrokên kurd û farisan de Sîmir teyrekî efsanewî ye û bi zimanê mirovan dizane. Teyrê Sîmir eqildar, hêzdar û dilovan e, hemraz (sirdaş), alîkar û qencîxwaz e. Sîmir di warê tenduristiyê de zanyareke mezin e. Bi taybetî rêwitiya dûr û dirêj dike. Weha rêwitiya dûr û dirêj ku ne bi tenê li ser rûyê erdê, herweha di navbera erd û esman de difire.
Li gor pirtûkên dînî dinya heft tebeq e, lê di çîrokeke Sîmir de dinya 14 tebeq e. Heft tebeq li jêr û heft tebeq jî, li jor in. Sîmir carnan di nav van tebeqan de difire. Ew mirov li pişta xwe siwar dike û di nav van tebeqên dinyayê de dibe û tîne. Ji mirovan re alîkarî dike û piştre jî du perikên xwe dikşîne û dibêje: "ha ji te re, dema tu ketî tengasiyê, tu dikarî van herdu perikên min di hev re bidî, wê demê, ez di cih de peyda dibim û têm alîkariya te…."
Li gor efsanan di serdema sumeran de Sîmir li Zagrosan giyayê Xama (Homa-Xaoma, bi zazakî ji Xwedê re "Homa" dibêjin) parastiye. Ew giya li lûtikê (kopê) çiya, li ciyekî nependî û asê bûye. Dema hewcedarî peyda bûye Sîmir çûye ji Yezdan û mirovan re aniye. Sîmir bi vî giyayê nemir dikaribûye temenê xwe û mirovan dirêj bike. Di hin çîrokan de, tê gotin ku tifa Sîmir jî derman e û dema tifa xwe li birînan dide, birîn pê re derman dibin.
Teyrê Sîmir li goreyî arkeolog û dîroknasan.
Îro piraniya arkeolog û dîroknasan li ser dîtina ku di zamanê berê de, li Zagrosan hindek balindeyên (teyrên) gelek mezin jiyane, hemfikirin. Di sala 1959'an de ji zanîngeha Illinoisê Dr. Charles Reed bi komek hevalên xwe yên arkeolog û dîroknas ve çûne li Başûrê Kurdistanê li şikefta Şandiyarê ku dikeve ber ava Zêyê Mezin, dest bi kolanên arkeolojîk kirine. Firehiya devê şikeftê 25 metre û bilindiya wê jî 8 metre ye. Di vê lêkolîna arkeolojîk de tiştên weha derketine ku dîroka 100 hezar salan ronî dike. Di serdema neçîrvaniyê de ev şikeft navenda neçîrvanan bûye. Di dawiya lêkolîna xwe de rastî 17 cure skelet, per û baskên teyrên dema berê hatine. Per, bask û skeletên wan gelek kevn û mezin in. Wek mamût û dînezoran neslên wan balindeyan jî niha li dinyayê nemane. Ji wan çend ên ku hatine tespîtkirin navên wan ên latînî weha ne: çar skelet sîsarka bi rih ("Gyptaeus barbatus"); skeletek sîsarka grîfîn ("Gyps fulvus"); heft skelet qertêla dûv spî ya deryayê ("Haliaetus albicilla") û skeletek jî bet ("Otis tarda"). Niha bi tenê bet ("Otis tarda") li herêmê maye û cînsên din nemane. Îro jî hîn li çiyayên Kurdistanê sîsarkên (sîsalekên) ku bi latînî jê re dibêjin "Gyps fulvus" hene. Grîfîn di wateya nikul çengel de ye. Di çîrok û xeberoşkên îranî û kurdan de Teyrê Sîmîr şahê teyran e.
Civata çemê Zê ya wê demê hêzeke îlahî ya mezin di van teyrên leşxwir de dîtine. Di girê Çetalê de jî, li diwarê şikeftê hinek wêne li ser zinar hatine kolandin û perên wan teyrên kovî û goştxwir di laşên wan de hatine nexşkirin. Weha tê texmîn kirin ku ew mirovên ku di wan şikeftan de jiyane, teyr girtine, rûçikandine û ji bo tilsimiyê perên wan bi xwe ve kirine. Him di çîroka Ristemê Zal de û him jî di peykerên girê Çetalê de Sîmir mê ye.
Harold Lamb di romana xwe ya Rêwîtiya Dawiya Cîhanê - Îskenderê Mezin (bi îngilîzî: "Alexander of Macedon: The Journey to World's End", 1955) de dinivîse ku "Qertelê magiyan ê mezin wek sembol – teyrê ku di navbera însanên ku li ser rûyê dinyayê dijîn û Xwedayên ku li ser rûye asîman dijîn de difire, diçe û tê - ev sembol bi awayekî hatiye Ewropayê jî. Piştre ev qertel bûye xoşewîstê Zeus û wêneyên wî li ser sancaxên lejyonerên Romayê hatine nexşandin. Serê qertêl an jî ejdiya sembola efsane ya Rojhilat e. Yanî ya teyrê Sîmir ê pîroz e. Bîzansiyan piştre bi eflatûnî rengandine. Lê çiqas kêm û ne zelal be jî dişibe ejdiya. Piştre împeratorên alman, keyên polonî û çarên rûsan di armayên xwe de teyrên yekserî an jî duserî bi kar anîne."
Li ser pereyên Împeratoriya Romê yên madenî wêneyên Sîmir hebûne. Qertelê ku niha jî sembola armaya parlamena Almanyayê ye û li ser perê wan e jî, ji wê demê tê. Herweha qertêla duserî ya ku li ser birca Heftbirayan a Amedê ye jî di dema Romayê de hatiye çêkirin. Yanî wek ku Harold Lamb di romana xwe ya bi navê İskenderê Mezin de nivîsiye ku ewropiyan ji kurd û îraniyan girtine û ji xwe re kirine mal. Yani ev îlhama teyrê Sîmir e.
Herweha teyrê Sîmir ne bi tenê semboleke efsane û çîrokan e, ew di nav pêvajoyeke dûr û dirêj de bûye sembola ariyan a hêz û dewletê jî.
Şiyar Elban û Dijwar Elban Koma muzîka ku ji alîyê 2 birayên hev hatiye avakirin.
Şiyar di sala 1987 û Dijwar di sala 1992 li navenda Mêrdînê li gundê Mensûrîyê ji dayik bûne. Şiyar û Dijwar hîna di zarokatîya xwede heskirina muzîkê dikeve dilê wan û muzîka Kurdî bala wan dikşîne. Û piştî herdû bira li Mêrdînê dibistana sereke û navîn diqedînin bi malbata xwere di sala 2007'an de koçberî xerîbîyê metropola stenbolê dikin.
Şiyar û Dijwar li wir karê xweyî rewşî û aborî dikin û di berre li zaningeha vekirî beşa konservatuvarê dixwînin û berdewam dikin. Her wiha di sala 2016'dan de Berhema xweyî yekemîn ku gotin û awazên wan ji aliyê wan hatine nivisandin bi navê "Çarê Nîsanê" bi gelê xwere parve dikin. Û ji aliyê hemû kurdan têne guhdar kirin û têne heskirin. Piştî berhema xwe derdixin, bi çend sitranên ku bi performansa zindî hatin tomar kirin,
bi temamî hêlîna xwe di dilê gelê xwede çê dikin.
Sitranên wanî ku ji aliyê gel ve gelekî hatin heskirin û guhdar kirin evin.
"Dîlberê Dîlber, Ji bîra min dernayê, Evîn, Newroz, Hez dikim, Dilê rezîl, Kî Ez, Delalê, û Teyrikê Xurbetê" û herî dawî sitrana bi navê  "Doza Min Tu Yî" Hate heskirin. Û herdû bira hewl didin ku mizgînîya berhemek nû bi sitranên xweyî nûjen bidin guhdarvan û gelê xwe. Bi temamî nêzî 100 sitran nivisandine. Û li gelek konsert û şahîyên ewrûpa û tirkîyê cîh digrin û xebatên xweyî hunerî  berdewam dikin.
Ebru Yaşar, (li Enqereyê, Tirkiye), hunermend û strannivîseke zimanê tirkî ye ku bi eslê xwe kurd e.
Ebru Yaşar, di 8ê tebaxa 1977an de li Enqereyê hatiye dinyayê û keça malbateke karmend e ku bi eslê xwe kurdên Agiriyê ye. Piştî ku perwerdeya dibistana navîn xelas kir çû bajarê Stembolê û li wir dest bi kariyera xwe ya muzîkê kir. Ebru Yasar li Zanîngeha ITUyê ji Beşa Muzîka Klasîk a Tirkî mezûn bû. Di gulana 1995an de, Ebru Yaşar albuma xwe ya yekem bi navê "Bu sahilde" ji pargîdaniya mûzîkê ya hunermend Burhan Çaçan derxist. Klîba duyem ji bo strana "Vurulur düşlerim" hate kişandin. Di sibata 1999an de bi alîkariya İbrahîm Tatlıses strana xwe ya bi navê "Senin anan benim için doğurmuş" derxist. Ebru Yaşar bi vê stranê derketinekî baş bidest xist û hunermend di qada muzîkê de xwe îsbat kir. Albuma heman salê 1 mîlyon zêdetir tomar firot û bû albuma salê ya ku herî zêde hate firotin. Piştî 4 salan di gulana 2003an de albuma xweya bi navê "Aşkımız buraya kadar" derxist û ji vê albûmê de gelek stranên hitê wekî "Aşkımız bura kadar", "Yeminim var" û "O değil" derxist û ev album bû yek ji albumên herî zêde ku hate firotin ya Ebru Yaşar. Di 27ê çirî ya 2008an de wê strana bi navê "Seni seviyorum" bi stranbêj İsmail YK re weşand. Ebru Yaşar, di 24ê hezîrana 2011an de bi albuma xwe ya nû bi navê "Delidir" vegeriya cîhana muzîkê. Sitrana "Delidir", bi sê zimanan, kurdî tirkî û erebî di albûma xwe de weşand.
Aubonne, bajarekî herêma Morgesê ya kantona Vaudê li Swîsreyê ye.
Li gorî daneyên salan hêjmara gelheya bajêr wiha ye
Ûzbek (bi ûzbekî: Ўзбек, "Ozbek", اوزبک‎, pj. Ўзбеклар, "Ozbeklar", اوزبکلر‎) komeke etnîkî ya tirkîaxiv e ku li Asyaya Navîn firehtir in, li herêmê mezintirîn koma etnîkî ya tirk in. Ew piraniya nifûsa Ûzbêkistanê pêk tînin lê di heman demê de li komeke hindikahî li Efxanistan, Tacîkistan, Qirgizistan, Qazaxistan, Tirkmenistan, Rûsya û Çînê jî têne dîtin. Civakên diyasporê yên ûzbek di heman demê de li Tirkiye, Pakistan, Erebistana Saûdî, Dewletên Yekbûyî, Ûkrayna û welatên din jî hene.
Zîman.
Zîmane Ûzbek zimanê tirkî yê koma Karluk e. Ozbekiya Nûjen bi cûrbecûr cûrbecûr tîpên Erebî, Latînî û Kirîlî tê nivîsandin. Piştî serxwebûna Ûzbekistanê ji Yekîtiya Soviyeta berê, hukûmetê biryar da ku tîpên Kirîlî bi alfabeyek Latînî ya guherandî, bi taybetî ji bo zimanên Turkî, bi cih bike. Di dîrokê de, Ûzbekên koçer ên ku XanedaniyaÛzbek û dewletên wê yên din ên li dû wê damezrandin, bi devokên devokî yên zimanê Turkî diaxivîn.
Yekem mirovên ku tê zanîn li Asyaya Navîn rûniştibûn koçerên Îran bûn ku ji çîmenên bakur ên ku niha Ûzbêkistan e, gihîştine wextekî di hezarsala yekem a berî zayînê de. Van koçerên ku bi zaravayên Iranî diaxifîn, li Asyaya Navîn bicîh bûn û li rex çemên herêmê dest bi avakirina pergala avdanê ya berfireh kirin. Di vê demê de, Bajaren wekî Bukhara û Samarkand wekî navendên rêveberî û çandî dest pê kirin. BZ sedsala 5-an, dewletên Bactrian, Khwarazm, Soghdian û Tokharian li herêmê serdest bûn. Îskenderê Mezin Sogdiana û Bactria di 327 Beriya Zayînê de bi dest xwe ve anî, bi Roxana keça serokwezîrê herêmî yê Baktriyan re zewicî. Dibe ku ev serketin ji arîkarê Alexander re hindik bû ji ber ku berxwedana gel dijwar bû, û bû sedem ku arteşa Skender li herema ku bibû beşa Bakurê Keyaniya Yewnan-Farsî a Helenîstîk were dorpêç kirin. Bi sedsalan li herêma Ûzbekistanê ji hêla Împeratoriya Med û, themparatoriyên Part û Împeratoriya Sasanîyan jî tê de, dihat birêve birin. Di sedsalên yekem de, erdên bakurê Ûzbekistana nûjen beşek ji dewleta koçer a Kangju bûn.
Bi hatina Grekan re, nivîsandina li ser Alfabeya yewnanî li ser axa Bactria û Sogdiana dest bi belavbûnê kir. Di encama lêkolînên arkeolojîk ên li ser axa Sogdiana û Bactria de, perçeyên potera bi nivîsên Grekî hatin dîtin.
Di sedsala 2 yê berî zayînê de Çîn dest bi pêşvebirina bazirganiya xweya hevîr bi Rojava re kir. Ji ber vê bazirganiyê ya ku wekî Rêya kpek hate zanîn, Buxara û Samarkand di dawiyê de bûn bajarên pir dewlemend, û carinan Mawaran (Transoxiana) yek ji Parêzgeh Farisî yên herî kevnare û kevnar bû. jêderka tev hewce ye an zayînî de, oasîsa Sogdiana û Tashkent ji hêla eşîrên koçer ên Xionite ve hatin girtin ku ji herêmên stepê yên Asya Navîn hatibûn.
a>, damezrînerê îdeolojiya kemalîzmê, li gel xwendekarên Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Stembolê (1930)
Kemalîzma lîberal, alîgiriya Ataturk a lîberal, lîberalîzma kemalîst, îdeolojî û alîgiriya raman û siyaseta Mustafa Kemal Atatürk a ku ketiye bin bandora ramana lîberal a azadîxwaz e.
Kemalîstên lîberal bi gelemperî kesên ku berê kemalîst an lîberal bûn. Gelek kemalîstên lîberal jî piştgiriya ramanên laîkbûn, komarîparêzî û şoreşê dikin.
Kantonên Swîsreyê ev 26 kanton in ku Konfederasyona Swîsreyê pêk tîne.
Di vî lîsteyê de kantonên di rêza pêşîn de kantonên bi destûra bingehîn a federal de hatî dayîn de, hatine rêzkirin.  Rêza dîrokî ya pêşengiya Heşt Kantonên din jî di sedsala 15an de û paşê jî kantonên mayî bi rêzê ve li gorî beşdariya wan ên dîrokî ya konfederalîzmê, hatine rêzkirin.
Kêz Xatûn lehengeka jin a çîroka Kurdî ye. Serî bi civakê û zagonên, dab û nêrîtên civakê re dikişîne. Hîç otorîteyekê nasnake. Serhişk, bêxem, wêrek û zîrek e. Keçeka ji rêzê û ji malbateke rêzê ye. Bi kesayetiya xwe, xwe di nava civakê de kiriye xwedî nirxeke bilind. Herçendî ne ewqas rinde jî, dilê hemî xortan dikeve wê. Lê ew li azadiyê digere. Li xortê nûjen û azad digere. Kêz Xatûn dijminê paşverûtiyê ye. Dijminê lêdan, neheqî, pêkutî û zilmê ye.
ji nav gulan gula bi bêhnê
tu bi kû ve diçî, tu min nagrî?"
Kêz Xatûn bi wan re dikeve guftûgoyan. Ji wan dipirsa ka heger rojekê bêhna wan pirr teng bibe wê bi çi rengî bi jinên xwe re dikevin miameleyê.
Şivan dibêje "ez ê bi darê şivaniyê li jina xwe bixim", gavan dibêje "ez ê bi darê gavaniyê li jina xwe bixim" hwd. Kêz Xatûn hemî xortan diceribîne. Heya bigire diçe cem lawê key, paşa jî. Lawê paşa şûrê xwe ji ber xwe dikişîne dibêje "ez ê bi şûrê xwe li jina xwe bixim". Kêz Xatûn hemî mêran diceribîne û azadiyê bi wan re nabîne. Dawiya dawi diçe cem mişkekî mişk dibêje "ez ê bi doçika xwe wa li jina xwe bixim". Paşê wê gotina mişk şa dibe u jê ra dizevice. Ev çirok bi qaydekî cuda didome gotin bi ser gotina ra temamî çîrokê tê dubarkirin ev yek heta dawiya çîrokê berdevam dike.
Lûsemasûlke ji xaneyên şeweyê teşiyî pêk tê, navenda xaneyê stûr e, herdu serikên xaneyê tûj e
Lûsemasûlke an jî masûlkeya lûs (bi înglîzî: "smooth muscle") yek ji sê corên masûlkeyan e.
Xaneyên lûsemasûlkeyê hêldar nîn in. Ango di bin mîkroskobê de deziyên masûlkerîşalan wekî beşên ronî û tarî xuya nabin, loma navê lûsemasûlke lê kirine. Rengê lûsemasûlkeyan bi qasî yên peykeremasûlkeyan sor nîn e. Lûsemasûlke ji xaneyên şeweyê teşiyî pêk tê, navenda xaneyê stûr e, herdu serikên xaneyê tûj e. Her xaneyek de yek navik heye, navik di navenda xaneyê de cih digire. Lûsemasûlke masûlkeya xwênewîst e. Ango ne li gor xwestaka mirov, lê li gor ragihandinên demarekoendama xweyî tê kontrolkirin. Xaneyên lûsemasûlke jî ji rîşalan pêk tê, loma xaneyên wê jî wekî masûlkerîşal tên navkirin. Masûlkerîşalên lûsemasûlkeyê ji rîşalên hûrik pêk tên. Tîreya rîşlên lûsemasûleyan bi qasê 1 heta 5 mîkrometre, dirêjiya wan jî bi qasî 20 heta 500 mîkrometre ye. Xaneyên lûsemasûlkeyê jî deziyên aktîn û miyozînê li xwe digirin, lê rêzbûna deziyan ne mîna yên peykeremasûlkeyê ne. Leza girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyan ji ya peykeremasûlkeyan hêdîtir e. Ji ber ko ji xeynî dil, hema hemû endamên hinavê lûsemasûlke li xwe digirin, hin caran lûsemasûlke wekî masûlkeyê hinav (bi înglîzî: "viceral muscle") jî tê navkirin. Pirraniya endamên laş lûsemasûlke li xwe digirin.
Lûsemasûlkeyên li dîwarên lûleyên xwînê, bi girjbûn û xavbûnê tîreya lûleyê diguherînîn, bi vî awayê pestoya xwînê jî diguhere.
Hinek beşen laş ko lûsemasûlke li xwe digirin;
Erkên lûsemasûlkeyê.
Di koendama dilelûleyê de erkên lûsemasûlekeyê,
Lûsemasûlkeyên li ser dîwarên lûlêyên xwînê, pesto û herrika xwîna endam û beşên laş rêk dixe.
Di koendama henaseyê de erkên lûsemasûlekeyê,
Girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyên coga henaseyê, tîreya coga henaseyê diguherînin, bi vî awayê herrika hewaya henasegirtin û henasedayînê rêk dixin.
Di koendama herisê de erkên lûsemasûlekeyê,
Xurek ji gewriyê heta gedeyê bi girjbûna lûsemasûlkeyên soriçikê tên guheztin.
Lûse masûlkeyên coga herisê bi girjbûn û xavbûnê, xurekemadeyan ji gewriyê heta tortorikê diguhêzînin. Enzîmên herisê û xurekan li nav hev dixin. Derfet didin ji bo mijîna xurekên herisbûyî. Di hêla guşeran (bi înglîzî: "sphincters") de lûse masûlke bi guvaştinê, guşerên gedeyê digire bi vî awayê xurek ji bo demek dirêj di nav gedeyê de dimînin, ev rewş firsend dide bo herisa mekenîk û ya kîmyayî ya xurekan. Her wisa xurekên neherisbûyî jî di tortorîkê de tên embarkirin. Li kotahiya tortarîkê de kom (pind) heyê, guşerên komê dema derketina destavê tên vekirin lê di demen din de ji bo embarkirina pîsayî guşerên ji lûsemasûlke girtî ne.
Di koendama mîzê de erkên lûsemasûlekeyê,
Di gurçikan de lûsemasûlkeyên dîwarên lûleyên xwînê, herrika xwîna nav gurçikê û parzûnkirina di glomerulusê de rêk dixe. Lûsemasûlkeyên borrîmîzan, mîza nav gurçikan ber bi mizdankê pal didin. Herwisa lûsemasûlkeyên mîzdankê jî mîzê bi navbeynkariya rêya mîzê (mîzerê) ber bi derveyê laş davêje.
Di koendama zawzê de erkên lûsemasûlekeyê,
Di laşê nêran de guhêztin û derdana sperm û rijênan. Di laşê mêyan de arastekirina spermên wergirtî bi ber bi coga hêkê. Ji hêkdankê heta malzarokê guheztina hêkê. Dema ji dayikbûnê, ji malzarokê paldana dergûşê.
Corên lûsemasûlkeyan.
Lûsemasûlkeya praniya endaman, ji lûsemasûlkeya tek yekeyî pêk tê.
Du corên sereke yên lûsemasûlkeyan heye;
lûsemasûlkeyên tek yekeyî û lûsemasûlkeyên fire yekeyî
Lûsemasûlkeya tek yekeyî.
Coga herisê,coga henaseyê, mîzdank, malzarok, borrîmîz, lûleyên xwînê, coga zeravê hvd lûsemasûlkeyê tek yekeyî (bi înglîzî: "single unit smooth muscle") li xwe digirin. Bi sedan hezar xaneyên lûsemasûlkeyê gişt bi hev re wekî mîna yek xaneyêk girj dibin û xav dibin. Lûsemasûlkeyên tek yekeyî bi şêweyê koma gurzan an jî wekî berg di endaman de cih digirin. Xaneyên lûsemasûlkeyê tek yekeyî bi girêdanên navber (bi înglîzî: "gap junctions") bi hev re di nav têkiliyê de ne. Ango parzûna xaneyên lûsemasûleyên tek yekeyî bi girêdanên navber li gelek beşan de bi hev re girêdayî ne. Erkê kar bi navbeynkariya girêdanên navber ji xaneyek derbasî xaneyên din dibe. Loma lûsemasûlkeyên van endaman bi awayekî hemahengî girj dibin, bi vî awayê hemû xaneyên masûlkeyê bi carekî ve, wekî tek yekeyek girj dibin. Wekî mînak; di xaneyên lûsemasûlkeyê mîzdankê de, di hemû xaneyan de erkê kar di heman demê de rû dide. Her çiqas ji bo her xaneyek rîşalên demar tune be jî, demareragîhandina ji yek demarê dikare bi navbeynkariya girêdanên navber belavê hemû xaneyan bibe. Hemû xane bi hemahengî girj dibin, qebareya mîzdankê kêm dibe, pestoya mîza nav mîzdankê zêde dibe. Mirov bi mîzkirinê mîzdankê vala dikê û pestoya wê kêm dike.
Lûsemasûlkeyên fire yekeyî.
Xaneyên vê cora lûsemasûlkeyê jî hev cuda ne, ango bi girêdanên navber bi hev re girêdayî nîn in. Her xaneyek dikare bi awayekî serbixwe bixebite. Bi gelemperî her masûlkexaneyêk wekî mîna masûlkerîşalên peykeremasûlkeyê, bi kotahiya demarekî ve gîrêdayî ye. Rûyê derve yên xaneyên lûsemasûlkeyên fire yekeyî bi perdeyek tenik dapoşrav e. Perde dişibe perdeya binyat (bi înglîzî: "basement membrane") û ji kolojen û glîkoproteînan pêk tê. Xane bi hebûna perdeyê ji hev cûda dimînin û erkê kar ji xaneyek nikare derbasî yeka din bibe. Taybetmendiya herî girîng ji bo xaneyên lûsemasûlkeya fire yekeyî ev e ko girjbûn û xavbûna her xaneyek ne li gor çalakiya xaneyên din, lê bi awayekê serbixwe rû dide û çalakiya wan tenê ji aliyê demareragihandinan ve tê rekxistin. Kûlkemasûlkeyên çavê, masûlkeyên rengîneya çavê, herwîsa di çerm de masûlkeyên repker ên mûyê mînak in ji bo lûsemasûlkeyên fire yekeyî.
Pêkhate û girjbûna xaneya lûsemasûlkeyê.
Xaneya lûsemasûlke, deziyên barîk û stûr li xwe digire. Her wisa proteînên aktîn û miyozîn jî di pêkhateya lûsemasûlkeyê de cih digirin. Pêkhateya van herdu proteînan dişibin proteînên aktîn û miyozîna peykeremasûlkeyê. Li deziyê barîk de aktîn û tropomiyozîn heye lê troponîn tune, loma pêvajoya girjbûna xaneyên lûsemasûlkeyê ji ya peykeremasûlkeyê cuda ye. Di xaneyên lûsemasûlkeyê de sarkomer tune deziyên aktînê ne bi hêla Z lê bi tenên çîr (bi înglîzî: "dense bodies") ve girêdayî ne. Tenên çîr wekî mîna hêlên Z yên peykeremasûlke û dilemasûlkeyê kar dikin û bi sarkolemayê ve girêdayî ne. Tenên çîr li ser xêzek de rezbûyî nîn in, loma dema girjbûnê, xaneya masûlkeyê bi şêweyê lûlpêç ba dibe û kin dibe.
Deziyên lûsemasûlkeyê ji yên peykeremasûlkeyê dirêjtir in. %90ê xaneya lûsemasûlkeyê bi dezî û tenên çîr dagirtî ye. Di xaneyên lûsemasûlkeyê de lûlekên T tune, qebareya retîkûlûma endoplazmî jî ne bi qasî yên xaneyên peykeremasûlkeyê zêde ye. Loma, ji bo girjbûnê iyonên kalsiyumê li gel retîkûlûma sarkoplazmî, ji şileya derveyê xaneyê jî tê dabînkirin.
Tenên çîr li ser xêzek de rezbûyî nîn in, loma dema girjbûnê, xaneya masûlkeyê bi şêweyê lûlpêç ba dibe û kin dibe.
Lûsemasûlke ji peykeremasûlkeyan hêdîtir girj dibin, lê gava girj dibin, bo demek dirêjtir dikarin wekî girjbûyî bimînin. Aktîn û miyozînên lûsemasûleyê hema wekî mîna yên peykeremasûlkeyê kar dikin. Ango aktîn li ser miyozînan dixilîskin. Ji bo girjbûnê, pêdiviya xaneyên lûsemasûlkeyê bi îyonên kalsiyumê û ATPyê heye.
Di xaneyên lûsemasûlkeyê de bi navê kalmodulîn (bi înglîzî: "calmodulin") proteînek peyamber heye, ev proteîn dişibe troponîna peykeremasûlkeyê. Dema masûlkexane neçalak in, ji derve kalsiyum derbasî nav xaneyan nabe û bi kalmodulînê ve girê nabe, loma masûlkexane di rewşa bêdengiyê de dimîne. Gava masûlkexane ji aliyê demarexane, hormon an jî ji aliyê hêzên din ve tên handerkirin, li parzûna xaneya lûsemasûlkeyê de berevajîbûna cemsergirî (bi înglîzî: "depolarization") rû dide û kalsiyum bi navbeynkariya cogên kalsiyumê, ji şileya navbera xaneyan ber bi hundirê xaneyê ve diherike. Herwisa di heman demê de retîkûlûma sarkopazmî jî hinek kalsiyum der dide nav sarkoplazmaya xaneyê. Di xaneya lûsemasûlkeyê de asta berevajîbûna cemsergirî çiqas zêde be, herika kalsiyûmê ya ber bi nav xaneyê jî ewqas zêde dibe, di nav xaneyê de xestiya kalsiyumê çiqas zêde bibe, girjbûna masûlkeyê jî hê bi hêztir dibe. Di nav sarkoplazmayê de zêdebûna kalsiyumê di masûlkexaneyê de rêzeçalakiyan dide destpêkirin.
Zincîra sivik a miyozînê (bi înglîzî: "myosin light-chain")navê proteînek taybet e di xaneyên lûsemasûlkeyê de, di nav xaneyê de hebûna zincîra sivik a miyozînê dibe ko bi fosfat ve girêdayî be an jî bi awayekî serbest be. Bi zincîra sivik a miyozînê ve girêdana fosfatan, ji aliyê kalmodulîn ve tê rêkxistin. Girêdana fosfatê wekî fosfatîbûn (bi inglizi: "phosphorylation") tê navkirin. Ji bo fosfatîbûnê, li gel kalmodulîn û kalsiyumê, enzîmek jî navbeynkarî dike. Enzîma bi navê kînaza zîncîra sivik a miyozînê (bi înglîzî: "light-chain kinase" (MLCK) ji aliyê kalsiyum-kalmodulîn ve tê çalakkirin. Enzîma kînaza zîncîra sivik a miyozînê, fosfatîbûnê dide destpêkirin û zincîra sivik a miyozînê bi molekûlên fosfatê ve girê dibin. Bi fosfatê ve girêdana zincîra sivik, ji bo destpêkirina pêvajoya girjbûnê gava yekem a girîng e. Di heman demê de kalmodulîn bi proteîna kaldesmon (bi înglîzî: "caldesmon") ve girê dibe, ev pêkhateya nû tropomiyozîna li ser deziyê barîk ji cihê girêdana miyozînê dûr dixe. Ev rewş rê li ber avakirina panî pireyê ve dike. Fosfatîbûna panîpireyên miyozînê rê dide serikê miyozînê ko bi aktînê ve girê bibe. Rêjeya fosfatîbûna zincîrên sivik ên miyozînê hêza girjbûn û maweya girjbûna lûsemasûlkeyê diyar dike. Girjbûna lûsemasûlkeyê li gor peykeremasûlkeyê gelek hêdî rû dide, lê lûsemasûlke zû nawestin û bi gelemperî bo demek dirêj çalak dimînin. Pêdiviya lûsemasûlkeyan a bi enerjiya ATPyê ji ya peykeremasûlkeyan kêmtir e, loma lûsemasûlke bêrawestan û bêwestan dikarin bo demek dirêj çalak bimînin.
Ji bo xavbûna lûsemasûlkeyan, cogên kalsiyumê yên li ser parzûna masûlkexaneyan tên girtin, kalsiyuma nav sarkoplazmayê bi navbeynkariya pompeyên kalsiyume ber bi derveyî xaneyê ve tên pompekirin. Bi vî awayê di nav xaneyê de xestiya kalsiyumê kêm dibe, kalmodulîn ji kînaza zîncîra sivik a miyozînê diqete, dawî li çalakiya enzîmê tê. Enzîma fosfataza zincîra sivik a miyozînê (bi înglîzî: "myosin light-chain phosphatase" (MLCP)) fosfatên bi miyozînê ve girêdayê, ji miyozînê diqetîne. Dûrxistina fosfatan panîpireyê hildiweşîne, bi vî awayê masûlke xav dibe. Hêza girjbûn û xavbûna hemû lûsemasûlkeyan ne yek e. Di xaneyê de xestî û çalakiya du enzîman; kînaza zincîra sivik a miyozînê û fosfataza zincîra sivik a miyozînê hêz û leza girjbûna lûsemasûlkeyê diyar dikin.
Jiyar Elî, bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Zhiar Ali (jdb. 2 îlon 1999), muzîkvan, çalakdarê mafên mirovan û mafên heywanan û rojnamevanekî kurd e ku li Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Iraq) dijî, bi têkariyên xwe yên di derheqê mafên kesên LGBT li Herêma Kurdistanê ya Iraqê de tê naskirin. Ew çalakdarekî gey jî ye ku eşkere doza mafên LGBT li herêmê dike. Ew berpirsê medyaya berê û berpirsê ragihandina "Rasan" bû û damezrênerê "Yeksani" ku destpêşxeriyeke nû ye ku balê dikişîne ser parastina mafên kesên LGBT li ser asta herêmî. Wî berê serbixwe ji saziyên nûçeyan re nivîsandibû û bi giranî li ser rojnamevaniya muzîkê û her weha pirsgirêkên siyasî û civakî sekinîbû.
Jiyar di sala 2020an de, li dijî civata LGBTê, ya ku tawanên nefretê wekî tehdîta kuştinê û zirara li dijî wî pêş dixe, bû hedefek xuya ya rêze êrişên propagandaya medyayê. Wî bi rêkûpêk tweet dikir li ser gefên ku werdigirt, ku tê de gefên serjêkirin, şewitandin, û êrişên xwekujî hebû. Piştî ku Jiyar di GlobalPride de di 27ê hezîrana 2020an de axaftinek pêşkêş kir, ku ji hêla InterPride ve hatibû pêkanîn, ev êriş bi tundî zêde bûn.
Jiyar yek ji wan kesên herî berbiçav bû ku Asayiş û Hikûmeta Herêma Kurdistanê rexne dikir ku ji bo operasyona binçavkirina kesên LGBT+ li Silêmaniyê pêk hat. Kampanya piştî ku Asayiş bi xeletî difikirîn ku hemî mirovên gey fahîşe ne, pêk hat û Jiyar di hevpeyivînek digel "Middle East Eye" de hewl da ku vê tevliheviyê çareser bike; Jiyar got ku endamên civata LGBTQ+ li Herêma Kurdistanê ne "karkerên seksê" ne û heke hinekan ew kar hilbijartiba jî ew sûcê KRG ye ji ber ku "fuhuş tercîha dawîn e ku debara xwe bike”.
Jiyar di 2 îlonê 1999an de hatiye dinê û endamê herî piçûk ê malbata xwe ye. Çar xwişk û birayên wî yên din hene. Di hevpeyivînek bi Makanati re, Jiyar diyar kir ku ew çawa di 2017an de xwe eşkereyî dayik û xwişka xwe ya mezin kir û di heman demê de ku wî Weqfa Lava, rêxistineke nehikumî (NGO) ku li ser hişyarkirina pirsgirêkên LGBT dixebitî, dît.
Jiyar xwedî jiyanek nebatî ye û damezrînerê yekem rêxistina alîgir-vegan a li Iraqê ya bi navê "Kurdistan Vegans" bû. Ew pênc salan vegan bû. Wî zehmetiyên ku tên niqaş dikir li ser şêwaza jiyanê Iraqê, kêmbûna û dijwarbûna hilberên vegan û çawa gelek caran bihanin. Jiyar ji ber sextekarî û rişwet berî dev ji dibistanê berde wî li Zanîngeha Cihan Beşa Karsaziyê xwend.
Çalakvan.
Jiyar di 2017an de dema ku Weqfa Lava xilas bû çalakiya xwe 2019an de li ser Rasan bi riya Weqfa Lava dest pê kir, Piştî zêdeyî salekê xebata bi Rasan re, Jiyar ji rêxistinê derket û destpêşxeriya xwe ya bi navê Yeksani kir. Çalakiya Jiyar wisa xuya ye ku li ser hişyarkirina mijarên li pêş civaka LGBT li herêmê ne û balê dikişîne ser fikarên raya giştî û aktorên navneteweyî ji bo normalîzekirina civakê di civaka kurdan de û hem jî teşwîqkirina çalakiyê.
"Pêdivî ye ku mirovên hevzayend bi qanûnê bêne parastin û cûdahî li wan neyê kirin, [hevzayendîtî] xwesteka mirovî ya xwezayî ye ne nexweşî ye. Divê her cîh bi zagonî were neçarkirin ku kesên LGBT ji karûbarên kar dernexe û heta hêzên ewlehiyê yên herêmî hewce ne ku wan baştir nîşan bikin." -Peregrafek di hevpeyivînekê bi Jiyar re.
Çalakiya xebata wî medyaya civakî bi giranî bikar tîne û xwe dispêre wê. Jiyar Elî di hevpeyvînek bi BBCya bi zimanê farisî re “bi rêkûpêk haya xwe ji valahiyên qanûnî yên ku ji bo binçavkirina LGBT têne bikaranîn raber dike û destnîşan dike ku gotarên wekî 393, 394, 400 û 401 têne bikaranîn ku bi neheqî mirovên LGBT binçav dikin. Li ser xebata mafên mirovan, Jiyar di heman demê de çalakvanek mafên ajalan û berpirsyarê berê yê projeya Kurdistan Vegans bû, ku wî du sal li pey hev ew çalakiya Roja Cîhanî ya Veganan saz kir û hevahengî kir berî ku ew biçe û rêxistin di paşiya paşîn de xilas bû.
Operasonya Asayîşê.
Di 1ê nîsana 2021ê de, nûçe derket ku Asayîş (Hêzên Ewlekariya Herêma Kurdistanê) dest bi danîna nuqteyên kontrolê kir û gelek kesên ku wekî beşek ji civaka LGBT têne hesibandin binçav kirin. Gava ku hejmarek mezin ji mirovan ji medyaya civakî derketin û hêrsa xwe ji wê biryarê anîn ziman, hivdeh endamên meclîsa parêzgeha Silêmaniyê daxwaznameyek piştgirî dan girtin. Jiyar Elî bi navgîniya Yeksani kampanyayek bi dirûşma “gav bavêjin” çalak kir, ku li seranserê cîhanê piştgiriyeke berfireh peyda kir û bû alîkar ku pirsgirêk derkeve pêşberî Efûya Navneteweyî, Konsolosxaneya Dewletên Yekbûyî li Hewlêrê, Human Rights Watch, ILGA Asyayê û yên din ên navneteweyî, neteweyî û aktorên herêma Kurdistanê. Biryara pêkanîna operasyonek bi vî rengî ji hêla komên kevneperest ên li herêmê ve hate bandorkirin. Li gorî Jiyar, di encama operasyonê de 15 kes, ku ji wan ciwanan û kesên temenbiçûk in, hatine destgîr kirin û nuqteyên kontrolê ji hêla hêzên ewlehiyê ve hatine danîn li cihên ku dihat fikirîn ku di nav LGBT de navdar be.
Jiyar Elî îdîa kir ku yan Asayîş cûdahî naxe navbera karkerên seksê yên kesên LGBT û yên din ên ku beşek civakê ne lê ew ne pîşeyê wan e, an jî wan paşê armanca operasyona ber bi fahîşetiyê ve kişand da ku ji bertekên navneteweyî dûr bikeve. Wî her weha diyar kir ku hêzên ewlehiyê dê çawa "ceribandinan" li ser wan kesên ku gumanlêkirî bûn destnîşan bikin ka têkiliya wan a cinsî heye berî girtina wan, ew wekî tawanek binav kir û şermezar kir. Jiyar di hevpeyivîna xwe de ji Middle East Eye re got ku "heke mirov serî li karê seksê bidin jî, ew sûcê hikûmetê ye ku ev tercîha xwe ya dawîn e ji bo jiyana wan."
Di vê demê de, Jiyar Elî gelek caran ji çapemeniyê re got ku jiyana civatê di xeterê de ye û ew ditirse ku derkeve, ji tirsa ku li yek ji nuqteyên kontrolê were girtin ji ber ku ew eşkere gey bû. Asayiş, ku ji ber zextên herêmî û navneteweyî yên rêxistinên mafên sivîl û çalakvanan neçar ma ku operasyonê rawestîne, hemî girtî serbest berdan, û her weha daxuyaniyek weşand û diyar kir ku ew nûçeyên aloziya li herêmê lêpirsîn tenê ji ber ku fuhûşê dikin û ku ew jî bûne sedema bûyerek û wan komek taybetî ya civakê nekir hedef.
Jiyar ragihand ku gelek kesên LGBT, bi xwe jî, ji civaka cûrbecûr a ku operasyonê dişopîne hest dikin ku ji civaka kurd dûr in. Hinekên din jî rabûn ser xwe û operasyonê wekî dijmirovahî û sûc binav kirin.
Parastina Rasan.
Di 22ê sibata 2021ê de hat ragihandin ku dozek li dijî Rasan ji hêla parlamenterê fraksiyoneke îslamparêzên siyasî ya bi navê Komal ve bi herêmî ve hate vekirin. Li gorî vî parlamenterî rêxistina Rasan piştgirî mafên kesên LGBT+ yên Herêmê dike û angaşt dike ku çalakên Rasanê "dijî nirxên çanda kurdî ne.” Di bersiva tawanbarkirinên xwe de, Rasan got ku ew ê li dadgehê parastina xwe li dijî dozê bikin û ew ji bo hemî mirovahiyê dixebitin. Jiyar Elî di hevpeyivîneke zindî de ji Rûdawê re got li dijî parastina parlamenter, parastina civaka LGBT+ ku şîroveyên parlamenter "bêbingeh û li gorî zanistî ti delîl tune. Di bersiva gefên ku dê rêxistin were girtin de, Jiyar li ser destpêşxeriya Yeksani daxwaznameyeke change.org da destpêkirin, ku ji hêla bêtirî 1000 kesan ve hat îmzekirin, di nav wan de hem çalakdarên neteweyî û hem jî yên Herêma Kurdistanê ne.
"Rêxistina Rasan, saziyek sivîl a piçûk a herêmî ku li Silêmaniyê li Kurdistana Iraqê ye, di 22ê sibata 2021ê de, ji hêla parlamenterekî homofobîk ve hate dadgehkirin ji ber ku ew doza mafên LGBT+ bi eşkere dikin. Ji xeynî dozê, parlamenter dest bi mizgîniya tawanên nefretê kir û li ser televîzyona herêmî û neteweyî derbarê civaka LGBT+ de dezînformasyon belav kir. Van dezînformasyonan bû sedema hêrsbûnê û bû sedema ku çalakvanên "queer" bibin armancên tundrewan. Jiyar Elî di vegotina daxwaznameyê de diyar kir. Parlamenter îmze berhev kiribûn ku wî şandibû digel doza xwe ya ku dixwest ofîsa Rasan were girtin û destûra wan were betalkirin."
Yên din.
Wekî din, Jiyar Elî muzikvan e û muzîka grûpa Evanescence li ser wî bandordar bû. Wî li ser ‘ReverbNation,’ ji nav wan "cover" (qebax) û stranên xweser, perçên muzîkê ji xwe re weşand. Ew ne di tomarek tomarkirî de hatî îmzekirin û muzîka xwe bi xwe çêdike. Li kêleka xebatên xwe yên muzîkê, Jiyar bi profesyonelî ji bo Spee Media wekî rojnamevan xebitiye û ji bo wekî bloga Medium nivîs nivîsandiye. Wî taybetî li ser rojnamevaniya muzîkê sekinî û pirraniya xebata wî de ’Wild fire’ hebû. Jiyar her wiha li ser nakokiya siyasî ya li Rojhilata Navîn, mafên LGBT+ li Iraqê, û pirsgirêkên civakî û sivîl nivîsand. Wî kariyera xwe ya rojnamevaniyê di sala 2020an de rawestand da ku li ser projeyên din bisekine.
Gruyères, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Fribourgê li herêma Gruyèreyê ye.
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye.
Nêçîrvan-komkerên Pîgmiyî li Kongoyê (Tebax 2014)
Civakên nêçîrvan û komker mirovên koçer in ku piranî an hemû xwarinên xwe bi riya lêgerînê (berhevkirina nebatên kovî û nêçîra heywanên kovî) peyda dikin.
Nêçîrvanî û komkerî adaptasyona mirovahiyê ya yekem û ya herî serkeftî bû ku bi kêmî ve ji sedî 90ê dîroka mirovahiyê nêçîrvanî û komkerî bû. Li dû dahênana çandiniyê, civakên nêçîrvan û komker li piraniya deverên cîhanê ji hêla komên çandiniyê ve hatin koçberkirin an jî dagirkirin.
Glamorgan (an; an) wîlayetek Walesê ye. Berê wîlayetek îdarî bû. Paytexta wê paytexta Walesê e: Cardiff.
Glamorgan beşek ji keyaniya bû. Di dema Morgan Henê de, di dema sedsala 10-an de, Glamorgan wekî hate nas kirin. Welat di serdema Normanî de bû "'". Glamorgan di 1536 de bû wîlayet (an).
Glamorgan gelek kanên komirê bûn. Li geliyên Glamorgan gelek gundên madenê hene, lê komkirina komirê êdî bidawî bûye. Pîşesaziyên pola û hesin di Glamorgan de di sedsalên 18 û 19 de, nemaze li û, pêşve çûn. Piraniya pîşesaziya nûjen nêzîkê otobana M4 (') û nêzîkê Cardiff e. Cardiff bi orjînal bendergeh bû û bû paytexta Walesê û hem jî Glamorganê.
Devon an Devonshire wîlayetek Înglistanê ye. Devon sêyemîn mezintirîn wîlayetên Brîtanî bû. Du qeraxên Devon hene: qeraxa bakur li rex (), qeraxa başûr li rex La Manche (). Piraniya wîlayetê gir e, digel geliyên kûr. Erdên herî bilind li başûr, li bakur, û li rojhilat in. Devon li rojhilatê Cornwall e. Devon li başûr-rojavayê Somerset û li bakurê rojavayê Dorset e.
Navê Devon yekem car di ' de di sala 851-an de wekî ' () xuya dibe. Navê dibe ku ji tê. "Dumnonii" qebîleyek Keltî bûn ku di demên kevnar de li herêmê rûdiniştin. Li Brîtanya Romê, () bendereke girîng û baregehek leşkerî bû.
Piştî Brîtanya Romê, erdên Devonê û Cornwallê beşek ji keyaniya Brîtanî kevnar bûn. Keyaniya Dumnonia heya destpêka sedsala 8-an hebû. Anglo-Saksonî rojhilatê Dumnonia di 658 de dagir kirin, dema ku, şahê, di de serfiraz bû. Keyaniya Wessexê di sedsala 7-an de piraniya Dumnonia-ya rojavayî bi dest xwe xist., şahê Wessexê, epsikop destnîşan kir û li di 705 de (niha) katedrala çêkir. Katedrala episkopê di 909-an de çû (niha), lê episkop paşê di 1050-an de çû. Devon ji sedsala 11-an wîlayetek bû. Di serjimariya 1086 de, Exeter bajarê herî mezin bû.
Exeter paytexta wîlayetê bû, lê ji ber ku wîlayet pir mezin bû, gelek bender û bazarên din pêş ketin. Lîmanên girîng, û bûn. Bajarên sûkê her yek ji bo herêma xwe girîng bûn:,,, and. Heya derengiya serdema navîn, aboriya Devon hema hema bi tevahî çandinî û masîvanî bû, bi pîşesaziya kanzayê ya piçûk. Pîşesaziyek qumaşê di dawiya serdema navîn de pêş ket. Bendera çêtirîn e, ku gava keştiyên şer ji bo bendergehê li pir mezin bûn bû bingeha herî girîng a. Charles II li Plymouth kelek çêkir û William III di 1692 de gemîxane keyanî ava kir.
Di 1549 de li dijî hikûmeta protestanî serhildanek katolîk hebû (). Di dema de, Exeter bajarekî şahînşahî bû lê Plymouth bajarekî bû. Devon piştgirî dide serhildana (kurê Charles II). Monmouth di 1685 de, bi gemiyê hat, li wir wî dest bi serhildana xwe kir (). Devon di heman demê de piştgirî dide serhildana serfiraz ya " (). William III ji keştîyê derkevin bejahiyê li Brixham di Mijdara 1688-an de.
Pergala veguhastina Devon di sedsala 19-an de pêşve çû. Xeta trênê ya ku ji hêla ve hatî çêkirin di 1844 de gihîşt Exeter û di 1848 de jî çû Plymouth; her du bajar mezin bûn. Nifûsa Plymouth ji nifûsa Exeter zûtir zêde bû. Mirovan li rexê behrê dest bi tatîlê kirin. Devon bi bajarên havîngeh mîna pîşesaziyek geştyarî pêş xist. di destpêka sedsala 19-an de gundek 800 bû, lê di 1901-an de bajarekî geştiyar bû ku 33,000 kes lê bû. Di 2004-an de, li bajarê havîngeh, gelhe ji Exeter mezintir bû.
County Cork an wîlayetek Îrlenda ye. Li Îrlendayê wîlayeta herî mezin e.
Heya sala 1922, County Cork beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû. County Cork di 1606 de hate damezrandin.
Postê kevokê yek ji elementên çîroka kurdî ye. Pirranî perî bikartînin. Kê postê kevakan li xwe kir dikare di nava dem û cihan de seyehetê bike. Dikare ji "Gundikê here paş çiyayê Qaf". Di destê keçên periyan de ne. Ew di xewê de tên postê kevokê li mirov dikin û dema mirov hişyar dibe xwe li cihekê din dibîne yan li demeke din.
Hezkiriyan digihîne hev postê kevokê. Di hin cureyên destana Memê Alan de jî derbas dibin. Keçên periyan Mem dixin postê kevokê û Mem bi hişyarbûnê xwe li
Cizîra Botan, li koşka Mîr, li odeya Zînê dibîne.
Meqesa Ehrîman an li hin deveran Meqesa Şeytên, yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Dafikek e. Kê ket ser vê meqesê xilasiya wê nîne, parçeyî dibe. Ehrîman mezinê xirabiyan e. Mirov divê xwe ji kirinên nebaş ên Ehrîman biparêze. Mirov divê Ehrîman piçûk nebîne, jê re rêzdariyê bike.
Ehrîman pirr zana ye. Tenê kesên zana dikarin serî bi wî re bikşînin. Bo mînak gava Ehrîman got "kerem ke derbas be ji derî", divê mirov bizanibe meqesa xwe daniye li paş şêmûgê. Divê mirov bêje "Ez benî, tu kerem bike, tu ji me hemiyan mezintir î. Berê divê mezin herin hundir". Ehrîman dikare meqesa xwe li gelek cihan dayne. Lehengên zîrek her gav dafikên Ehrîman pûç dertînin lê yên ku ketin ser meqesê mala wê mîrat e.
Marê reş (navê latînî: "Dolichophis jugularis"), marekî bê hejr û bê zerar e. Li herdera Kurdistanê li nêzî avan, ciyên kevirokî û tahtokî, li nava bexçeyan û rezan dihê dîtin.
Marê reş yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Xorteke rind, dilzêrîn û baş e. Ji derve mar û ji hundir ve xort e. Hin caran bi kesên ku li ser kevirê xwazgîniyê yê li derê koşka key rûdine û bi berendamên din re dikeve pêşbirka bicihanîna şertên key. Pirranî biserdikeve û bi keça key re dizewice. Her kes pê henekên xwe dikin û ji ber ku ew mar e jê ditirsin. Lê roja dizewice bi keça paşê re nişkave ji jor tê xwarê û kirasê martiyê ji xwe dike.
Marê reş alîkarê xizanan e jî. Hin caran ji wan re zexîreya zivistanê jî bi dizî tîne, datîne kulînê.
Rapperswil-Jona, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen a herêma See-Gasterê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 26.995 kes e.
Ji vî gurê tirsnak û xeyalî re çewa Gurê Manco tê gotin, her wesa Gorê Mango jî tê gotin. Ev gur yek ji elementên çîroka Kurdî yê tirsandinê ye ku tenê ji bo tirsandina zarokan tê gotin, da zarok bi şev û bi tenê dernekevin derva, neçin çolê û li cihê tenha nemînin. Xasma jî dema zarûn di çaxê razana xwe de ku ranezên, dayîk wan bi Gurê Manco ditirsîne da zû rakevin. Heta van salên dawiyê jî, bêguman hemû zarûkên Kurd xasma yên li gundan, bi Gurê Manco hatine tirsandin û ketine xewê.
Gurê Manco qaşo di tarî û demên awarte de derdikeve holê, zarokan didize û ji xwe re dibe. Di hin şaxên çîrokan ên cuda de, Gurê Manco zarokan nadize lê wan dixwe.
Gurê manco koleyê Tirk Altay û Qirgizan e. Bi tirkî jê re dibêjin "Mankurt". Dema ku bixwazin yekê bikin Gurê Manco; Porên serî diqusînin, zilût dikin û postê deveyê ku nû serjêkirî, li serî dinixêfin. Dest û nigên wî girê didin û didin ber tavê. Ew post pêve dizeliqe û nahêle por derkeve derve û ew mûyên por ber bi qaqota serî de dizîvirin. Ew kes ji êşa serî hişê xwe wenda dike û xwediyê wî çi bêje bi gotina wî dike.
Pirê caran, Gurê manco wek leşkeran bikar anîne û wan li şeran asê kirine.
Ev Gurê Manco eger çi be, heta niha jî çu folklorîstekî Kurd bi awayekî zelal wî nedaye nasandin. Ji ber hindê mirov dikare bêje ku gurekî xeyalî ye.
Regensberg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zurich a herêma Dielsdorfê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 485 kes e.
Sille (bi grekî: "Silene") gundekî geştiyarî û dîrokiyê li bajarê Qonyeyê ye ku heta sala 1922an yewnanî û kapadokî lê jiyan kirin e. Gund 7 kîlomêtre li dûrî bajarê Qonyayê û di nava geliyê çemê biçûk a Silleyê de hatiye avakirin.
Sedema vî hevjiyana aştiyane Mewlane Celaledînî Rumî bû. Celaledînî Rumî di wî demê de bû şahidê mûcîzeyek ku li manastirê Xiristiyanên Ortodoks ên nêzê Saint Chariton qewimî. Bi zimanê tirkî niha ji manastirê re ' tê gotin û ev nav tê wateya "Manastira Spî". Celaledînî Rumî di hundirê Dêra Hagios Xariton de mizgeftek piçûk çêkir. Di wî demê de ev jî balkêş bû ku Mewlane Celaledînî Rumî helbestên Grekî bi karanîna tîpên Erebî-Tirkî nivîsî û gundiyên Sille yên Grek bi karanîna alfabeya Grek helbestên tirkî nivîsandine. Ev awayê nivîsandinê li herême belav bû û bi gelemperî wekî nivîsandina tirkiya karamanî dihat zanîn.
Mewlane ji tirkan xwest ku tu carî zirarê nedin Yewnanên gund, û peywira paqijkirina goran dida gundiyên Yewnanî. Tirkan jî rêz ji daxwazên Mewlane re girtin û gotinên wî dianîna cih. Di demên dijwar de, gelek ferman ji aliyê Sultan ji tirkên Qonyayê re hatin şandin, ku soza wan a ku zirarê nedin gundiyên Sille dianî bîra wan. Ji ber van sedeman hevjiyana Grekên Sille bi Tirkan re bi aştî ma û gundiyan karî ku heşt sedsal hem zimanê xweya Grekî ya xwemal û ola Xiristiyanên Ortodoks biparêzin.
Di danûstandinên nifûsê yên di navbera Yewnanîstan û Tirkiyeyê de (1923), Tirkiye û Yewnanîstan biryar dan ku nifûsê li ser bingehê olî veguherînin. Piştî sala 1924an hemî niştecihên Grek gund terikandin.
Niha gund tê parastin û xebatên nûkirinê ji bo parastina warê olî û tûrîstîk tê meşandin.
Ji bo şaneya dilemasûlke, peyva myokardiyum tê bikaranîn.
Dilemasûlke an jî masûlkeya dil (bi înglîzî: "cardiac muscle") yek ji sê corên masûlkeyan e.
Herwekî ji navê wê jî diyar e, ev masûlke tenê di pêkhateya dil de cih digire. Di laş de mêjera dilemasûlkeyê li gor peykeremasûlke û lûsemasûlkeyê gellek hindik e. Bi girjbûn û xavbûna masûlkeyên guhike û zikokeyên dil, xwîn ber bi hemû endam û şaneyên laş ve tê pompekirin. Ango karê sereke ya dilemasûlkeyê, pompekirina xwînê ye.
Dîwarê dil ji sê çînan pêk tê; çîna derve perîkardiyum, çîna naverast myokardiyum, çîna navî jî wekî endokardiyum tê navkirin. Miyokardiyum bi gelemperî ji dilemasûlkeyê pêk tê. Çîna dilemasûlke li dîwarê guhikeyên dil de tenik, li dîwarê zikokeyan de stûr e. Dilemasûlke herî zêde di dîwarê zikokeya çepê de stûr e. Ji bo şaneya dilemasûlke, peyva myokardiyum (bi înglîzî: "myocardium") tê bikaranîn.
Pêkhateya dilemasûlke û xaneya dilemasûlkeyê.
Dilemasûlke di diwarê dil de cih digire.
Lêdana dil û ahenga dillêdanê, ango girjbûn û xavbûna masûlkeyên dil ji aliyên komek xaneyên taybet ên li ser dîwarê guhikeya rastê ve tê kontrolkirin. Navê koma van xaneyan girê berika guhike ye (bi înglîzî: "sinoatrial node"). Girê berika guhike, pêkhateyek pan e, ji dilemasûlkeyên taybet pêk tê. Dirêjiya girê berika guhikeyê bi qasî 15 mîlîmetre, firehiya wê bi qasî 3 mîlîmetre û stûriya wê jî bi qasî 1 mîlîmetre ye. Xaneyên girê berika guhike, wekî xaneyên pêngave diristker (bi înglîzî: "pacemaker cells") tên navkirin. Xaneyên pêngave diristker ne di bin kontrola mirov de, lê di bin kontrola demarekoendama xweyî û hin hormonan de girjbûn û xavbûna masûlkeyên dil rêk dixin.
Ji bo girjbûn û xavbûnê, masûlkeyên dil ji xaneyên pêngave diristker ragihandin werdigirin lê leza lêdana dil ji aliyê demarekoendama xweyî û hormonan ve tê rêkxistin. Leza girjbûn û xavbûna dilemasûlkeyê ji peykeremasûlkeyan hêdîtir, ji lûsemasûlkeyan leztir e.
Xaneyên dilemasûlkeyê li bin mîkroskobê de, mîna xaneyên peykeremasûlkeyê, hêldar xuya dibin û sarkomer li xwe digirin. Xaneyên dilemasûlke ji xaneyên peykeremasûlkeyê kintir in lê ji xaneyên peykeremasûlkeyê stûrtir in. Her xaneyek dilemasûlkeyê bi gelemperî yek navik li xwe digire, hin caran dibe ko xaneyên dilemasûlke cotnavikî bin. Xaneyên dilemasûlkeyê liqdar in, her xane liqek an jî zêdetir liqan li xwe digire. Serê xaneyê û serê liqê xaneyê ya xaneya pêş bi ya xaneya paş ve di nav têkiliyê de ye. Di bin mîkroskobê de girêdanên navbera xane û liqê xaneyan wekî hêlên stûr û tarî xuya dibin. Evan girêdanan wekî xepleyên navbera xaneyan (bi înglîzî: "intercalated discs") tên navkirin. Xepleyên navbera xaneyan wekî girêdanên navber (bi înglîzî: "gap junctions") kar dikin. Ragihandinên ji bo girjbûna masûlkeya dil ji xaneyek bo xaneya din, bi navbeynkariya xepleyen navbera xaneyan tê guhêztin.
Xepleyên navbera xaneyan beşek ji parzuna xaneyê ne, ji bo girjbûna dilemasûlkeyê du pêkhateyên girîng li xwe digirin; girêdanên navbera xaneyan û dezmozom (bi înglîzî: desmosomes)
Girêdanên navbera xaneyan, di navbera masûlkerîşalên dilemasûlkeyên cînar de cogan ava dike. Erkê kar, di nav van cogan de ji xaneyek ber bi xaneya din derbas dibe. Gehînkeyên bi girêdanên navber wekî girêdanên elektrîkî tên navkirin. Ji bo girjbûna dilemesûlke, sinyalên elektîkî bi şeweyê erkê kar hê leztir belavê xaneyên dilemasûlke dibe loma hemû xaneyên dil bi hev re bi awayekî ahengî girj dibin.
Pêkhateya duyem a xepleyên nevbera xaneyan, wekî dezmozom tê navkirin. Dezmozom xalên zeliqînê ne ko serê xaneyên dilemasûlkeyê bi hev re girê didin. Bi vî awayê dema di her xaneyek de girjbûn rû dide, xane ji hev venaqetin.
Herwekî xaneyên peykeremasûlkeyê, xaneyên dilemasûlke jî ji sarkomeran pêk tê. Sarkomer di navbera du hêlên Zyê de cih digire, ji deziyê stûr û deziyê barîk pêk tê. Deziyê stûr ji miyozînê pêk tê. Di Serikên miyozînê de ji bo girêdana bi aktînê re beşek heye herwisa çalakiya ATPaz jî li serikên miyozînê de rû dide.
Deziyê barîk ji sê cor proteînan pêk tê: aktîn, tropomiyozîn û troponîn. Aktîn proteînek gogî ye, proteînên aktînê bi hevre girê dibin û bi awayekî du deziyên lûlpêç deziyê aktînê pêk tînin. Li ser aktînê cihên girêdana miyozînê heye. Tropomiyozîn li ser aktînê de dirêj dibe û cihên girêdana miyozînê vedişere. Troponîn jî proteînek gogî ye û ji sê binebeşan pêk tê. Ji van binebeşan, binebeşa C ya troponînê bi kalsiyumê ve girê dibe û tropomiyozînê ji cihê girêdana miyozînê dûr dixe ko panîpire ava bibin.
Berevajiyê peykeremasûlke, xaneyên dilemasûlke nikarin bi kiryara meyandinê (genîn) ji xurekan ATP berhem bikin. Xaneyên dilemasûlke bi henasedana xaneyî di mîtokondriyan de bi navbeynkariya oksîjenê ji xurekan ATP berhem dikin, loma xaneyên dilemasûlkeyê li gor masûlkeyên din, bi hejmarek hê zêdetir mîtokondrî li xwe digirin.
Gavên girjbûna dilemasûlkeyê.
Girjbûna dilemasûlke jî li gor bîrdoziya xilîska dezîyan (bi înglîzî: "sliding filament theory") rû dide. Li gor wê bîrdoziyê, di navbera aktîn û miyozînê de panîpire ava dibin û hildiweşin, deziyên barîk li ser deziyên stûr ve dixelîskin. Bi vî awayê sarkomer kin dibin. Dilemasûlke jî mîna peykeremasûlke û lûsemasûlkeyan bi navbeynkariya erkê kar hêza girjbûnê bi dest dixin.
Her dillêdanek de ne yek lê koma xaneyên dilemasûlke girj dibin. Ji bo destpêkirina lêdana dil sinyalên elektrîkî ji girê berika gihukeyê tê. Gava ji xaneyên girê berika gihuke sinyal digihîje xaneyên dilemasûlkeyê, xane bi navbeynkariya xepleyên navbera xaneyan, sinyalan belavê xaneyên din dike. Ji ber sînyalan, li parzûna xaneyê ya xaneyên dilemasûlkeyan de cogên sodyum û yên kalsiyumê vedibin, berevajîbûna cemsergirî û erkê kar rû dide. Erkê kar bi navbeynkariya lûlekên T, berevajîbûna cemsergiriyê, belavê nav xaneyê dike. Bi vebûna cogên kalsiyumê, kalsiyum ji şileya derveyê xaneyê derbasî nav xaneyê dibe. Herrika kalsiyumê, di nav xaneyê de xestiya kalsiyumê zêde dike. Ev xestî ji bo destpêkirina girjbûnê ne bes e, lê zêdebûna xestiya kalsiyumê bandor li ser retîkûlûma sarkoplazmî dike ji wê jî kalsiyum tê derdan. Bi vî awayê xestiya kalsiyumê di nav xaneyê de bi têra xwe zêde dibe.
Deziyê barîk ji proteînên aktîn, troponîn û tropomiyozînê pêk tê. Gava masûlke xav (sist) ê, tropomiyozîna deziyê aktînê li ser rûyê çalak a aktînê de dimîne, cihê girêdana miyozînê vedişêre, loma serikê miyozînê nikare bi aktînê ve girê bibe. Ji bo girjbûna masûlkeyê divê di navbera deziyê aktîn û miyozînê de panîpire ava bibe. Ango divê serikê miyozînê bi rûyê çalak a aktînê ve girêdan ava bike. Rûyên çalak cihên taybet in li ser deziyê aktînê û ji bo girêdana miyozînê tên bikaranîn.
Ji bo girjbûna masûlkexaneyê, kalsiyuma nav xaneyê bi troponîna ser aktînê ve girê dibe, ji ber wê girêdanê şêweyê tropomiyozîna li ser rûyê çalak a aktînê diguhere, tropomiyozîn ji rûyê girêdana miyozînê dûr dikeve. Bi dûrketina tropomiyozînê, rûyê çalak a aktînê ya ji bo girêdana miyozînê xuya dibe. Serikê miyozînê bi aktînê ve girê dibe û panîpire ava dibe. Bi avabûn û hilweşîna panîpireyê, deziyên barîk û yên stûr li ser hev dixilîskin, bi vî awayê hêza kêşandinê peyda dibe, sarkomer kin dibe. Rêjeya girjbûna xaneyên dilemasûlkeyê ji aliyê xestiya kalsiyuma nav xaneyê ve tê diyarkirin. Heke xestiya kalsiyumê zêde be, girjbûn jî hê bi hêztir rû dide.
Xavbûna dilemasûlkeyê.
Ji bo xavbûnê divê xestiya kalsiyuma nav sarkoplazmaya xaneyê bêne kêmkirin. Bi navbeynkariya enzîma kalsiyum ATPaz, hinek kalsiyum di retîkûlûma sarkoplazmî de tê embarkirin. Herwisa hinek kalsiyum jî bi rêka cogên kalsiyumê, bi xerckirina enerjiya ATPyê û navbeynkariya enzîma kalsiyum ATPaz ji xaneyê tê dûrxistin. Hinek kalsiyum jî bi pompeya kalsiyum-sodyumê ji xaneyê tên avêtin. Bi vî awayê xestiya kalsiyumê di nav xaneyê de dadikeve, kalsiyum ji troponînê diqete, rûyê çalak a aktînê ji aliyê tropomiyozîmê ve tê girtin, panîpire hildiweşe û xavbûna masûlkeyê rû dide.
Nexweşîya dilemasûlke.
Hin caran pêngave diristker (girê berika guhike) sînyalên elektîkî bi şeweyek neasayî dişînin xaneyên dilemasûlkeyê, ji ber sînyalên neasayî ahenga dillêdanê têk diçe. Ji bo çareserkirina vê nexweşiyê, pêngavê dirisker a destkar bi masûlkeyên dil ve tê girêdan. Ev amûr di nav gel de wekî pîla dil jî tê navkirin.
Rheinau, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zurich a herêma Andelfingenê ye.
Li gorî daneyên salan 2018ab hejmara gelheya bajêr 1.333 kes e.
Riva San Vitale, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Ticino ya herêma Mendrisioyê ye.
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye;
Bacihesar (bi romî: "Balçıkhisar") gundekî navçeya Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e. Gundekî mezin e û niha şaredar e. Bi destê Kazım Ergen belediye hatiye damezirandın. Jimara nîştecihan nêzîkî 4000-4500 kesan e.
Bacihesar ji bajarê Enqere 95 km dûr e û ji navçeya Haymaneyê jî 46 km dûr e. Xelkê Bacihesarê li Enqere ticaret u tışt fırotıni dıkın. Gelek ji xelke wi gundi lı Evrupa dıxebıtın. Dı dirokê Bacihesar gundekî navdar e û mezın e. Navê vi heta nıha neguheriye, navê xwe ji çiyayê Hesarê gırtiye lı rojavayê gund e. Dı arşiva Osmani da ji ji Bacihesar behs dıke.
Bacihesar û şêxbizinî.
Niviskarê navdar Abdullah Varlı jı arşiva Osmaniyan belgeyek jı bo me ani dı vê belgêda jı Şêxbızıniyan behsdıke. Ew name jı begê Şêxbızıniyan ra hatı bu nivisandın. Ew belgê dı sala 1606 da hatı bu nıvısandın. Ew ji nişan dıde ku şêxbızını dı devre Yavuz Selim Hatıbun. Niviskarê navdarê kurd Mıhemed Zeki Beg dı Diroka Kurd û Kurdistan, ji kurden Şêxbızıni behs dıke. Wan ji dıbersiva xweda dı wextê padişah Yavuz Selim hatıbun, dıbêjın.
Gur an gurg an jî gurê boz ("Canis lupus"), cureyekî di famîleya kûçikan ("Canidae") de ye.
Gur, ajalekî goştxwar e û herî zêde li Asya, Ewropa û Amerîkaya Bakur dijî. Heta niha zêdetirî sih cûreyên "Canis lupus" hatine nas hatine ditîn. Gur, wekî ku bi gelemperî tê fam kirin, ji wan cûreyên kovî pêk tê. Gur endamê herî mezin ê mayî yê "Canidae" ye, Giraniya Gur a nêr bi qasî 40 kîlo û gur a mê bi qasî 37 kîlo ye. Gewdeyên guran 105–160 satîmêtro dirêj û 80–85 santîmêtro bilind e. Gur di heman demê de bi guh û rûyê xwe yê kêmtir tûj, her weha sîngek kurttir û dûvikek dirêjtir ji celebên din ên Canis tê veqetandin. Lêbelê, gur pir nêz bi celebên Canis-ên piçûktir, wek coyote û çakil ve girêdayî ye. Gur dikarin bi wan re hibrîdên berdar hilberînin. Pirçê gur bi gelemperî gewr, spî, qehweyî, an reş e, her çend dibe ku gurên li herêma arktîk hema hema hemî spî bin.
Gur axa xwe diparêzin û diparêzin. Pevçûnên di navbera gur de yek ji sedemên bingehîn ê mirina gur e. Gur bi gelemperî çim heywanên mezin dixwin. Gur jî heywanên piçûktir, ajalên çandiniyê, ajalên mirî û gilêşê mirovan dixwin. Bi îstatîstîkî ve, nêçîr gur pir serfiraz in dema ku gur bi cot an bi tenê ne. Komên mezin ên gur di nêçîrê de kêmtir serketî ne. Patojen û parazît dikarin gur, bi taybetî jî harî, nexweşî bikin.
Li seranserê Nîvkada Bakur nifûsa gurên cîhanê 200,000 heya 250,000 tête hesibandin. Cûre ji hêla Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê (; IUCN) ve wekî Kêmtirîn Metirsî tê hesibandin. Gur xwediyê dîrokeke dirêj a danûstendinên bi mirovan re ye, ji ber êrişên xwe yên li ser ajalvaniyê di piraniya civakên şivantiyê de hate şermezarkirin û nêçîr kirin. Berevajî vê yekê, gur, di hin civakên çandinî û nêçîrvan de tê rêz kirin. Gelek civakên mirovî ji gur ditirsin. Bi gelemperî, gur tenê dema ku ji êşa harî êş dikişînin êrîş dikin. Êrîşên li ser mirov kêm in, ji ber ku guran kêm in, û dûr dijîn ji gelê. Gur ji ber ezmûnên xwe yên bi nêçîrvan, cotkar û şivanan re tirsa mirovan pêş xistine.
Belavbûn û jîngeh.
Bi pirranî li bakurê Amerîka, Ewropa û Asyayê dijîn. Li cihên darî, hezekî û asê dijîn.
Şayes.
Gur hinekê ji kûçîk mezintir e. Bi roj xwe vedişêre û bi şevî derdikeve nêçîrê. Bi zivistanan û dema pirr birçî dibin wekî kom derdikevin nêçîrê. Bi qasî 15-20 salan dijîn. Bi qasî 35-90 kg giraniya wan hene û ji 50 cm heya 120 cm dirêj in.
Li şikeftên kûr û asê yan jî di qulên de li bin erdê radikevin.
Reftar.
Di nava guran de têkiliyên taybet hene. Mê û nêr heya dawiya temenê xwe bi hev re dijîn û hevûdu diparêzin. Lê di nava komê de hevgirtin nîne.
Zûrînî.
Gur bi zûrîna xwe tên nasîn. 6 cureyên zûrîna gur hene. Her yek ji wan tê wateyekê. Gur bi mîza xwe tixûbên nêçîra xwe kivşe dikin. Dema gureke biyan kete tixûbekê hemî bi hev re gef lê dikin.
Pirbûn.
Pirranî di meha gulanê de dizên. Di yek zayînekê de 3-6 çêlik dibe. Bi canîmayîna guran 64 roj didome. Piştî zayînê mangur bi qasî 3-4 hefteyan çêlikên xwe dimêjîne û paşê bi verêşa xwe xwedîdike. Di verêşa mangurê de, xwarinên nîvcûtî hene.
Parêzî.
Gur goştxwere ku xwarina wî ji: mih, pezkovî, bizina kovî, asik,gakoviyê sor, gakoviyê mûs, gakoviyê dûvikspî, berazê kovî, gayê misk, karîbo, beran, berxê Dal, gayê bejî, xezal, gakoviyê misk, gayê bîsonê Amerîkayê, gakoviyê qantir û hinek cureyên din çêdibin, lê gur dikanê guhandarên din bixwe wekî: rovî, kûz, kurebeşk, sihorê erdê, mişk, hamestir, marmût, mişkê zevî, kerguh û kojerên din. Gur carinan mîravî û hêkên wê jî dixwe. Çaxê ku xwarinên gur hindik û tewrende bin, qirtîş, mar, beq, beqê celbê û mêş û mûr dixwe.Lê hin caran zebeş û tirîreşkan jî dixwin. Gur dema têr dixwin, goştê mayî di bin axê de vedişêrin.
Têkiliyan bi mirovan re.
Gurên xurt û wêrek pêşengiyê dikin. Êrîşî mirovan jî dikin. Di nêçîrê de gura ku birîndar dibe dibe xwarina yên din. Gur pirranî bi destê sibeyê re êrîş dibe ser pez. Gelek mirov ji guran hez nakin, lewre ziyanê dide. Li hin deveran nêçîrvaniya guran jî dikin. Ji postê gur lepik, dahol û hwd çêdikin.
Ehmedê Nalbend an jî Ehmedê Muxlis (1891 – 1963) helbestvanekî kurd e. Di sedsala 20'an de li Başûrê Kurdistanê jiyaye.
Ehmedê Nalbend an Ehmedê Muxlis helbesvanekî li devera Behdînan pir bi nav û deng bû. Ew kurê Emînê Nalbend bû û li gundê Bamernê li başûrê Kurdistanê ji dayik bû. Bavê wî karê nalbendiyê li Amêdiyê dikir û wî mala xwe bir Bamernê. Nalbend hêj şeş salî bû demê dest bi xwendina Quranê li cem dayika xwe Fatmayê kir û paşî dersên olî û şerîetê li Bamernê hilda û ji bo pitir xwendinê çu Amêdiyê, Zaxoyê, Dihokê û Bêduhê. Ew paşî dibe melayekê gerok û melatiya wî ji gundê Bêduhê dest pê dike û li gelek cihan dom dike, mîna Çelê, Rwîsê, Xişxaşa, Bêgova, Keşanê, Marînê.
Jina wî ya yekê Fehîmaya Xişxaşî bû û ji wê pênc zarok hebûn û piştî ew mirî Safyaya Xişxaşî mehir kir û ji wê keçek hebû û ew jin jî mir.
Herçend helbestên wî di serdemê jiyana wî de nehatibûn belav kirin, lê gelek ji wan di nav xelkê deverê de, ji zardevekî bo zardevekî belav bûbûn. Wî gelek helbest nivîsîn û ew di nivîsandina helbestên bi kurdiya kurmancî de ji helbestvanên herî berhemdar e. Nalbendî di helbestên xwe de hemî babetên jiyana wî serdemî, ji sofîtî, diyanet, viyan, kurdînî, henek, gazind, erotîk û hwd... livandine. Helbestine Nalbendî bûne stiran û stiranbêjên mîna Gulbiharê, Omer Gundî, Îsmaîl Zaxoyî gotine.
Xewna Ehmedê Nalbend çapkirina helbestên wî bû. Hewil da, ji bo cemandina mesrefa çapkirina berhemên xwe li gundên deverê li dû zekatê bigerhe, lê ew jî bê hûde bû. Piştî gelek bizavan, ew ji çapkirina helbestên xwe bê hêvî dibe û hewil dide wan helbestên xwe yên li ser kaxezan, li gelek gundan belav bûyî xirveke serêk û wî ew, yên karî bide ser hev, li cem mela Tahayê Mayî hiştin. Ji ber ku Nalbend kesekê gerok bû û çi maleka wî ya binecih nebû, wî helbestên xwe li ser kaxezan dinivîsandin û li nik kesên ku cihê baweriya wî bûn û dostên wî bûn dihêlan; wek mela Tahayê Mayî, Mesûd Kitanî, Zeynilabidînê Çemseydî, mela Sidîqê Benavî, Mostefayê Bamernî û gelekên din.
Ji wan kesan mela Tahayî her ji destpêka salên heftêyan hewla çapkirina hemî berhemên Ehmedê Nalbend da û Mela Mistefa Barzanî xwest jê re çap bike, lê rewşa wî demî ya şoreşa kurdan tê de derbas dibû rê neda bicihhatina wi karî. Mela Tahayî di dawiyê de armanca xwe û Ehmedê Nalbend pêkand û helbestên Nalbendî, bi alîkariya Mesûd Barzanî, di sala 1997ê û 1998ê de, bi navê Baxê Kurdî, di pênc cildan de belav kirin.
- Xalid Husên, Dîwana Ehmedê Nalbend (Muxlis), çapa yekê 1972, çapa duyê 1981, çapa dawiyê 1989.
- Sadiq Behaedîn Amêdî, Hozanvanêt Kurd, 1980. (Di wê pirtûkê de behsê 19 helbestvanên kurd tên kirin li gel nimûneyan ji berhemên wan û Ehmedê Nalbend jî yek ji wan e).
Ehmedê Nalbend çeqokek hebû û ew her pê re bû û gelek caran xwe pê ve mijûl dikir û ew vedihusî û wextê kesekê pirsiyar jê dikir ka ew çima devê wê çeqoyê tuj dike, wî di bersiva xwe de ji wan re digot dê hûn bizanibin. Wî di îlona 1963yê de, li gundê Xişxaşa, li ser tehtekê, bi wê çeqoyê zikê xwe şeq kir û li wê derê mir.
Memê Alan yek ji destanên kurdan e. Gelek varyasyonên vê destanê hene. Destana Memê Alan bi serê xwe, ne destana Mem û Zîn e. Mirov dikare destana Mem û Zîn û ya Memê Alan ji hev cuda bibîne. Destana Mem û Zîn bingeha xwe ji destana Memê Alan digire. Ehmedê Xanî jî di bin bandora destana Memê Alan de Mem û Zîn nivîsiye. Divê mirov jibîr neke, Mem û Zîn a ku Ehmedê Xanî nivîsiye, yek ji varyasyonên destana Mem û Zîn e. Destanên Kurdan xwedî dîrokek kevn in.
Çendîn varyasyonên, cureyên, vegotinên destana Memê Alan jî henin. Lê elementên wan wekhev in. Memê Alan, yekane zarokê keyê bajarê Mixurbiyan e. Diya wî kerr, kor û seqet e. Masîger li deryayê hespeke xerîb digirin. Di rojbûyîna Memê Alan de vê hespê xerîb û deryayî Bozê Rewan difiroşin bavê Mem. Mem pirr ji hespê xwe hezdike.
Mem di xewa xwe de Zînê, Zîna Zêdan dibîne. Periyên esmanî wî dixin postê kevokê û li koçka Zînê datînin. Zîn keça mîrê Cizîra Botan e. Mem li pey xewn û evîna xwe dikeve. Destana Memê Alan ji aliyê dengbêjan ve tên qîrîn. Versiyona herêma Serhedê bi qasî 13 dem didome. Tenê dengbêjên mezin dikarin hemî destanê bêjin. Dengbêjên ne navdar tenê hin parçeyên destanê dibêjin û ya mayîn jî bi axavtin bilêvdikin. Herwekî versiyona herêma Botan jî gelek dewlemend e.
Mem têkoşîneke mezin û bêhempa dide, ji bo evîna xwe Zînê. Di dawiyê de rastî îxaneta Bekoyê Ewan tê û mîrê Botan wî diavêje zîndanê. Mem li zîndanê dimire. Li ser mirina Mem, Zîn li dijî hemî otorîteyan, hewekî bavê xwe jî dertê û li zîndanê li ser meytê Mem jehrê vedixwe û jiyana xwe jidest dide. Bavê Zînê, mîrê Botan bi hemî dek û dolavên Bekoyê Ewan dihese lê êdî dereng e. Serê Beko tê lêxistin û wekî sembola îxanetê mezelê wî di navbera yên Memê û Zînê de tê kolandin.
Zîna Zêdan yek ji lehengên jin ên destan, çîrok û çanda devkî ya kurdan e. Evîndariya Memê Alan e. Keça mîrê Cizîra Botan e. Ew jî wekî Mem têkoşîneke bêhempa dide lê bisernakevin, daku bigihên miradê xwe. Rastî îxaneta Bekoyê Ewan tên. Beko bi dek û dolavan nahêle yekîtî, serkeftin û aşîtî çêbe di koşka Mîr de. Herwekî nahêle Mem û Zîn, ango Memê Alan û Zîna Zêdan bigihîjin miradê xwe. Zîna Zêdan li zîndana bavê xwe. Li ser meytê Mem jehrê vedixwe û dawî li jiyana xwe tîne.
Mem û Zîn destaneke netewî ya Kurdan e.
Saint-Ursanne, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Jaura ya herêma Porrentruyyê ye.
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara gelheya bajêr 870 kes e.
St. Gallen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kanton û herêma St. Gallenê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 75.833 kes e.
Schlieren, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zuricha herêma Dietikonê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 18.731 kes e.
Heciye Cindî (jdb. 1908 – m.) fîlolog, wergêr zargotinnas û nivîskarê êzîdî bû. Cindî nivîskarê pirtûka "Ûsiv û Zelîxe" ye.
Heciyê Cindî di sala 1908a li gundê Emançayîra girêdayî Dîxora Qersê, li Bakurê Kurdistanê ji malbateke êzîdî ji dayik bûye. Zarokatiya wî li gund derbasbûye. Lê di salên 1918a de, ji ber komkujî û êrîşên leşkerên tirkan, ew direvin derbasî aliyê Sovyetê dibin. Li wir Hecî bê xwedî dimîne, lewra jî dikeve Sêwîxaneyê û di wir de jiyana xwe destpêdike. Her wiha jî di sêwîxaneyê de bi sedan zarokên Kurd yên bê xwedî hebûn, di sêwîxanê de perwerdeyên sereke û yên navîn dibînin. Heya sala 1929a, ew derbasî qursa amadekirina mamostayetiyê dibe. Di sala 1930a de, dikeve Fakulteya Êrîvanê ya Fîlologiyê. Wisa jî dibe xwendevanê Kurd yê yekemîn ku li Ermenîstanê di fakultê de tê qebulkirin. Di sala 1932a de, dest bi berhevkirina meteryalên zargotin û folklora kurdî dike. Her wiha jî ji sala 1930î de, di Riya Teze de dixebite. Her wiha jî di radyoyê kurdî (ku tenê nûçe diweşandin) de xebitî. Serokê akademiya pedagojiya kurdî ya li Ermenistanê bû. Di sala 1938a de, ji aliyê rêvebirtiya Stalîn ve li gel gelek rewşenbîrên kurd yên dinê, bi tewana ku ajanên dewletên Împeryalîstin, tê girtin û davêjin zindanê. Piştî ku azad bû, dîsa dest bi afrandin û xebata xwe kir. Gelek pirtûkên dersan ji bona dibistana nivîsandin, çend pirtûkên ji zimanên din wergerandin zimanê kurdî, gelek pirtûkên berhevkariyê çap kirin. Di aliyê din de jî, di Yekîtiya Rewşenbîrên Kurd, di Yekîtiya Nivîskarên Kurd, di Akademiya Kurdnasiyê, di rojname û komîsonên ziman de roleke xwe ya pêşengî leystiye. Ew di aliyê raman û jiyana xwe de jî mirovekî zana û pêşkeftî bû. Yekemîn Kurd li Qefqasya ku keçên xwe dişîne dibistanên bilind ewe bû, yekemîn kurdê Qefqasya ku keçên xwe bêyî qelen û li gorî daxwaza wan dizewicîne dîsa ew bû, di nava hemû Kurdên Sovyetê de yê ku herî zêde afrandin û xwedan berheme dîsa ew bû. Heciyê Cindî, di 1ê gulana sala 1990î, çavên xwe ji cîhanê girt û çû ser dilovaniya xwe.
Li pey xwe zêdetirî 110 pirtûk, berhevok û lêkolîn hîştin. Hîn jî gelek berhemênwî hene ku nehatine çapkirin.
Dêva Heftserî yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Dêv e. Bihêz, xwînxwar, neheq û qîrêj e. Ziyanê dide zeviyan. Tenê lehengên wekî Mîrza û Çekman dikarin serî pê rê bikişînin. Li şîkefta xwe ya kûr, tarî û bi xof dijî. Hinekê kêmhiş e. Kê postê miyan li xwe kir dikare wê bixapîne û xwe ji êrîşên wê biparêze. Di hin çîrokan de diaxive. Gelek varyasyon û cureyên wê hene.
Di hin çîrokan de behsa cinawirê bi navê Hûtê Heftserî jî tê kirin. Ev herdu fîgur çendê pêwendî hev in, cîhê nîqaşê ye.
Stäfa, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zuricha herêma Meilenê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 14.494 kes e.
Stans, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Nidwaldenê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 8.393 kes e.
Cin hebûneke ruhanî, mîtosî ye. Di gelek baweriyên kevn û nûjen de derbas dibe. Piştî belavbûna ola Îslamê li Kurdistanê ketiye zimanê kurdî jî. Lê bêtir di nav gel de gotina "jimeçêtirka" (ew canberên ji me ango mirovan çêtir) ji bo bêjeya "cin" tê bikaranîn. Beriya Îslamê ji bo peyva cin, bi pirranî dêv dihate bikaranîn. Cin di her baweriyê de xwedî taybetiyeke cuda ye.
Cin di baweriya Ewropiyan de.
Demon (daimon) tê binavkirin ku ev ji zimanê Grekî tê. Dikeve bedene mirov û kesayetiya mirov xirab dikin. Sadîst, êrîşkar, xwînrêj û tolaz in. Milyaketên şeytên in. Wekî ruh in, ne maddeyî ne. Mirov dikare bi bawerîxurtkirina xwe wan ji kesayetiya xwe derîne. Hin caran bi riya medyûman dikarin têkilî bi mirovan re daynîn û armancên xwe bêjin. Ola Xirîstiyaniyê jî bawerî bi hebûna wan tîne lê qedexe dike ku mirov bi wan re bilî bibe. Lewra ew dikarin ziyanên mezin bidin mirovan.
Cin di baweriyên rojhilata navîn û Îslamê de.
Cin di hemî çandên rojhilata navîn de cih digire û wekî hev tê îzahkirin. Gorî ola Îslamê cin jî wekî mirovan xwedî îrade ne. Muhemmed pêxember dînê Îslamê raveyî wan jî kiriye. Wan jî wekî mirovan an pejirandine, an jî red kirine. Ên ku pejirandine dê herin bihuştê. Cin nayên dîtin, dîtbar nînin. Ew jî wekî mirovan dimirin, dizewicin. Bilez in û temendirêj in. Zanîna wan hatina sînorkirin. Hin caran bi daxwaza wan, bi mirovan re têkilî datînin.
Cin di çanda kurdî de.
Baweriya hebûnên ruhanî pirr kevn e di çanda kurdan de. Dînê îslamê bandoreke mezin li çanda kurdan kiriye. Kurd berê ola zerdeştî, olên Mîtra dihewandin. Niha bi pirranî şîrovekirina cinan dişibe ya ola îslamê. Di çîrokên kurdî de cin wiha tên şîrovekirin "dest û lingên wan berepaşî ne, xwe di dirûvên jin an mêran de nîşanî mirov didin. Mirov ji rê dertînin. Xirabiyê bi mirov dikin. Dilê kê ket wan, dikeve bin otorîteya wan. Cingirtin gengaz e".
Cin di zanîstê de.
Ji cîhana binhişarê tên. Sistbûna kesayetiyê û hişarê, hin nexweşiyên neurologîk, raxwarina madeyên trankîlîzan û psîkotrop, hin tabloyên paranoîd şîzofrenîyê hwd dibe sedem ku mirov hin îllûzyonan bîbîne û bi wan re têkeve têkiliyan. Wekî tablo yan elementekê nexweşiyan e. Li çanda Ewropiyan kêm e ev nexweşî. Lewra Ewropî jiyaneke nûjen, rastegîn dijîn. Li Asyayê pirr behsa hebûnên ruhanî tên kirin.
Zimanê Sanskrîtî ("saṃskṛtam", "saṃskṛtā vāk"), zimanekê kevnar û klasîk ê Hindistanê ye, zimanekî olî yê Hindûtiyê, Bûdîstiyê û Caînîzmê ye û her wiha yek ji 22 zimanên fermî li Hindistanê ye.
Li Hindîstan û Başûrrojhilatê Asyayê rola zimanê Sanskrît mîna dewra zimanê Erebî li cihana Misilman û mîna dewra Latînî û Yewnanî li Ewropayê ye. Ew beşeke navendî ya kevneşopiya Hindû û fîlozofiya Hindistanê ye. Formê wê yê beriya dewra klasîk Sanskrîta Vedî ye. Sanskrîta Vedî zimanî Olî yê ola dîrokî Vedî ye. Ev ziman yek ji endamên zimanên koma Hindûewrûpî ye ku herî pêşî hatiye tomarkirin ango nivîsîn. Tevî zimanê Rîgveda weke zimanê herî kevin û arkaîk yê vê koma zimanan hatiye paraztin.
Îro Sanskrît bêtir weke zimanê merasîm û ayînên ola Hindûîzmê tê bikaranîn. Wejeya Sanskrîtî fireh e û ji nivîs, gotar û pirtûkên li ser helbest, pexşan, zanist, teknîk, feylesofî û olê pêk tê.
Beriya zayînê di 500'î de gelek nivîsên sanskrîta klasîk hatine nivîsîn. Gelek nivîsên ku îro bi zimanê Sanskrîtî berdest in, beriya ku bêne nivîsîn bi sedsalan di wêjeya devkî de hatine paraztin.
Sursee, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Lucerne ya herêma Surseeyê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 9.953 kes e.
Ziyarî an Zeyarî () xanedanekî gîlekî ye ku di navbera salên 927-1090 li başûrê Deryaya Qezwînê hikûmdarî kiriye.
El-Bîrûnî, zanyarekî ku di vê serdemê de mezin bûye, ji hêla serwerê ziyariyan Kabûs bin Vuşmgîr ve hatiye piştgirîkirin, ku Bîrûnî di sala 1000an de lêkolînên girîng li ser heyvgirtinan kiriye. Wekî din, Kûmbeta Kabûsê yek ji wan çend avahiyan e ku di vê serdemê de bi şêwaza mîmariya Îranê ya berî Îslamê hatine çêkirin.
Kuştina Esfendiyar ji aliyê Ristem ve
Ristemê Zal an Rustemê Zal lehengekî destan, çîrok û çanda devkî ya kurdan e. Ristem lawê Zal e. Mirov nizane ka kesayetiyeke rastî ye yan mîtosî ye. Mixabin herçendî dewlemendiya çanda Kurdan e, tirk û farisan xwedî lê derdikevin û bikartînin.
Ristemê Zal merd, şervan, wêrek, welatparêz û şoreşger e. Serokê doza bindestan e. Ti dijmineke zalim nikare li ber Ristemê Zal bisekine. Di çîroka Kurdî de cihekê xwe yê mezin heye. Hin caran bi bandora ola Îslamê di şûna navê Ristemê Zal de Elî derbasdibe. Pûşî ya Ristem bi xwîna împaratorên xwînrêj û zalim e. Şûrê wî hebûna wî ya herî pîroz e û ji hesinên esmanî hatiye çêkirin. Destiya şûrê Ristem ji darên kesk, sor û zer e. Bejna wî dirêj, simbêla wî zirav, kirasê wî spî ye. Rû biken e. Şûtika wî sor e. Cihê ew lê derbas be, zalim dilerizin, gul û sosin şad dibin, gur û çeqel boçika xwe hildidin û bazdidin.
Yekem car destanê Ristemî Zal, ji aliyê Firdewsî ve, di Şahnamê de bi nivîskî hate nivîsandin, Firdewsî, helbestvanê mezin yê Farsan e, di pirtûka xwe ya Şahnamê de dibêje Ristem bi eslê xwe kurd e.
Ristemê Zal jî navê pirtûkeke Xurşîd Mîrzengî ye.
Uznach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen ya herêma See-Gasterê ye.
Li gorî daneyên sala 2018ab hejmara gelheya bajêr 6 hezar û 416 kes e.
Uzwil, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen a herêma Wahlkreis Wilê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 12.885 kes e.
a>. Dêv Axvan Ristem daveêje deryayê.
Dêv an jî dêw di mîtolojiya kurd û gelên din ên îranî de, di nava hêmanên sereke de cihdigire. Têgîn û binavkirinek bo cure afirîdeyek (bûnewer) e. Dêvên bikêr, baş jî hene, yên neyînî jî. Wekî perî û milyaketan, dêv jî ji mehlûqan in. Dêvên baş wekî firîşte (yezeta û periyan bi hestên erênî tên bîbîxistin, ên nebaş jî wekî cin û hûtên ziyandêr.
Hêmaneke sereke di çîrokên kurdî de.
Gotina dêv îro jî di zimanê kurdî de tê bikaranîn. Di wateya îro de canberekî ku di wêjeya devkî ya kurdî de behsê tê kirin e. Gotin ji koka "dîva" ya zimanên hind û ewropayî tê û wateya wê "xweda" anjî ruhberên xwedayî. Lê di kurdî de îro tenê xwedî wateyeke neerênî ne. Di çîrok û berhemên wêjeya devkî de, wekî hin afirîdeyên xwedî xwexeysetên neerênî û dilxerab in, tên nasandin.
Yusuf Kenan Işık (z. 1 Çirî 1947; Yakinca, Çirmik, Meletî) lîstikvan, pêşkêşvan, nûçegihanek berê û berdevkê nûçeyan ê berê ye. Ew herî zêde bi pêşandana televîzyonê „Kî Dixwaze Mîlyonek“ Bûbe tê nas kirin.
Kenan Işık, kurê efserekî teqawît ê Rêhesinên Dewletê, di dema xwendina xweya dibistana navîn de li Navenda Civaka Meletî dest bi şanoya amator kir, û dema ku li Enqere dixwend, derbasî Qada Meydan bû, û wî xwendina xweya dibistana navîn xilas kir. Piştî mezûnbûna Zanîngeha Gazî, Fakulteya Zanistên Aborî û Administrativedarî, Beşa Birêvebiriya Giştî, Işık di 1972-an de bû hunermendê Midûriyeta Giştî ya Theanoyên Dewletê.
Wêneyek ji aliyê rojhilata avahiya Birca Selçûqê
Birca Selçûqê, (bi tirkî: "Selçuklu Kulesî") avahiyêkî bilind e ku di çarçoveya Projeya Veguheztina Nalçacıyê de li qada Stasyona Otobusê ya kevin a bajarê Qonyayê hatiye çêkirin. Bilindahiya avahiyê 163 mêtre û ji 42 qatan pêk tê. Avahî li Qonyayê û herêma Anatoliya Navîn avahiya herî bilind e. Birca Selçûqê, di sala 2006an de ketiye xizmetê.
Birc, li navçeya navend ya Selçukluyê hatiye çêkirin û di binê Bircê de Navenda Danûstandinê "Kule Site AVM" cih digire. Avahî niha wekî navenda karsaziyê tê bikaranîn.
Wêjeya Devkî perçeyek ji jiyana me ye, ji şîretên ku li me dihatin kirin heta nifiran, ji stranên paleyiyê heta stranên şeran, ji çîrokên şevan heta serhatiyên diwanan her yek ji wan beşek ji vê mijarê ne. Lê ev bi navê zargotinê tenê nikare were binav kirin, ji ber ku bi awa û navgînên xwe ve, ev mijar pir kompleks e em navê edeb ango wêjeya devkî lê dikin.
Wêjeya devkî herçend ji bo pêşvebirina wêjeya nûjen bi giştî girîng be jî ew di heman demê de xwediyê gelek fonksiyonên din e. Gava em berê xwe didine civakên ku nivîs li cem wan kêm pêşketiye, em dibînin ku cîhê nivîsê hin navgînên din digirin û li gor xwexeysetên xwe berdar in. Yek ji van navgînan jî gotina devkî ye, di rastiyê de nivîsê cîhê gotina devkî girtiye. Ango bi pêşveçûna mirovan re nivîs hatiye bi pêşxistin ji bo ku derfetê bide têgiştin û ragihandinên kompleks û tevilhev.
Lê dîsa divê neyê ji bîr kirin ku 'gotina devkî' weke navgîna sereke ya wêjeya devkî, xwedî cîhekî gelekî taybet e di têgîna mirovan de. Ji berê de gotin û bi taybetî gotina devkî ji aliyê mirovan ve pîroz tê pejirandin û tiştê nivîskî û tiştê bi gotinên devkî bandorên ji hev cihê li ser mirovan dikin. Em baş dizanin ku di nav olan de gotin xwediyê rolekî pir balkêş e. Wek mînak di zerdeştiyê de xweda Ahûramazda, piştî ku di encama aloziya bi Ehrîman re dikeve şer de bi gotinên ku li wir dibêje dihêle ku Ehrîman bikeve xeweke 3 000 salan de. Di îslamê de jî xwedê bi gotinê hertiştî diafirîne.
Ev gotina ku xwedî bandor û pîroziyeke di vê radeyê de ye, di serdemên ku nivîs pêşketiye de jî xwediyê bandoreke mezin e. Em baş dizanin ku berhemên wêjeyî yên nivîskî li ser hîmê berhem û kevneşopiya wêjeya devkî hatine sazkirin. Dema em berê xwe didine berhemên Homer Odîseya û Îlyada em dibînin ku ew li gor helbestsaziya dengbêjên wêjeya devkî yên Balkanan hatine nihurandin. Bandora wêjeya devkî li hemû deverên dinyayê li ser wêjeyên nivîskî heye û herwiha bandora wêjeya nivîskî jî li ser wêjeya devkî heye, wek mînak em dikarin basa gelek beytên Melayê Cizîrî bikin ku di nav gelê Kurdistanê de belav in û gelek caran weke berhemên wêjeya devkî têne pêşkêşkirin û carinan jî bi berhemên devkî re têne têkelkirin.
Bi vê destpêka kurt me dixwest balê bikşînin ser kompleksbûna wêjeya devkî û pirsgirêkên bi vê yekê ve girêdayî. Ji derî vê yekê tiştekî hêjayî baldariyê ew e ku wêjeya devkî dikare di gelek beşên zanistî de rolekî girîng bilîze. Piraniya têgîna kesan li ser gelek tiştan bi riya gotinên devkî tê belavkirin, ragihandin û afirandin. Ev jî diyar dike ku zanistên civakî yên wek dîrokê, civaknasiyê, wêjeyê, fîlozofiyê û gelek beşên nûjen nikarin êdî bêyî metodên li ser wêjeya devkî kar bikin. Di civakên rojavayî de vê pêwistiyê hişt ku binebeşên zanistî yên weke “oral history” (dîroka devkî), “oral literature” (wêjeya devkî) pêşkevin.
Mebesta me bi vê gotine ew e ku Kurd weke gelekî ku bêhtir bi navgîna gotina devkî çand û nasnameya xwe parastiye û gihandiya îro, divê li ser “orality” (devkîbûnê) kûr bibin û beşên pêwîst pêşbixin. Wek mînak mirov dikare bi komkirina dîroka devkî destpê bike û ji encamên ku hatin holê wêneyekî giştî yê bîra dîrokî ya Kurdan bi dîroka berdest a nivîskî re biafirîne.
Volketswil, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zurich a herêma Usterê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 18.663 kes e.
Wädenswil, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zürich a herêma Horgenê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 21.617 kes e.
Walenstadt, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen ya herêma Wahlkreis Sarganserlandê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 5.679 kes e.
Wallisellen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zürich a herêma Bülachê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 16.315 kes e.
Zimanê sumerî ("zimanê xwemalî") zimanê zikmakî yê sumeriyan e ku di sala 4000 de li Başûrê Mezopotamyayê hatiye axaftin. Di destpêka sala 2000ê de zimanê akadî cihê zimanê axaftinê wergirtiye Zimanê Sumeriyan li Mezopotamyayê heta sedsala 1em wek zimanekî pîroz, wêjeyî, merasîmî û zanistî hatiye bikaranîn. Ziman heta sedsala 19an hatiye û piştre hatiye jibîrkirin. Berevajî zimanên din ên ku li Mezopotamyayê hatiye axaftin, sumerî zimanekî îzolekirî ye.
Kronolojî.
Sumeriya Arkaîk, qonaxa yekem a nivîsên bi naveroka zimanî ye ku ji serdema Jemdet Nasr (Uruk III) e di sedsalên 31 û 30ê berî zayînê dest pê dike. Serdema proto-wêjeyî, ku sedsalên 35 û 30ê vedigire, bi ser dikeve.
Têgîna "Post-Sumerian" tê vê wateyê ku dema ku ziman ji hêla Babîliyan û Asûriyan ve ji holê rabûbû û tenê ji bo mebestên olî, hunerî û zanistî wekî zimanek lîturgîkî û klasîk hate parastin. Winda bûna zimanê sumerî bi awayekî kevneşopî heta dawiya Xanedaniya Sêyem a ye.
Dewleta herî dawî ya bi piranî Sumerî li Mezopotamyayê, di sala 2000ên de ye, lêbelê ev dîrok bi texmînî ye. Ji ber ku gelek zanyar îdîa dikin ku Sumer di wî dîrokê jixwe mirî bûn. Hinek zanyarên din bawer dikin ku axaftina zimanê sumerî li Mezopotamya Başûr, ji sala 2100ê ê heta 1700ê ê hatiye.
Kategorîkirin.
Li gorî nêrîna giştî ya di cîhana zanistî de, Sumerî zimanek veqetandî ye ku têkiliya wî bi tu zimanê naskirî re tuneye, zimanekî îzolekirî ye. Tevî ku lêkolînên amator û profesyonel ji bo sazkirina têkiliyan bi malbatên zimanên cihêreng re hatine kirin, lê ev lêkolîn bi gelemperî hêj nehatine pejirandin.
Cûreyên zimanê sumerî.
Cûreya standard a sumeriyan Emegir (𒅴𒂠 eme-Gir₁₅) bû. Cihêrengiyeke berbiçav yan jî sosyolekt, Emesal (𒅴𒊩 eme-sal) bû. Dibe ji bo ku wekî "zimanê fine" yan "dengê bilind-vegirtin:" (Rubio 2007, p. 1369), bên şîrovekirin. Cûreyên din ên ji bo devokan yan qeydan eme-galam jibo "zimanê bilind", eme-si-sa jibo "zimanê rast", eme-te-na jibo "zimanê zirav" û hwd.
Emesal, di hinek nivîsên edebiyatê de bi taybetî ji aliyê karakterên jin ve hatine bikar anîn (dibe ku bi zimanên jinan an cûrbecûr zimanên ku di hinek çandan de hene yan jî hebûne, wek mînak di nav Çûkçî û Garifuna de, were berhev kirin). Bi awayekî din jî Emesal di hinek celebên stranên kultê de serdest e, mîna stranên ku ji aliyê kahînên Galayê ve têne gotin. Taybetmendiyê din ên cûreya Emesal ev bû ku bi piranî fonolojîk bû.
Pergala nivîsandinê.
Tableteke nivîsa sumerî ya forma bizmarî.
Sumerî yek ji wan zimanên yekem e ku hatiye nivîsîn. Ji ber awayên nîşanên ku li ser lewheyên keliya şil, bi awayê bizmarê hatine xuliqandin, ji sîstema nivîsandina ku ji bo xwendina zimanê Sumerî hatiye bikar anîn jê re "Nivîsa Bizmarî" tê gotin.
Di qonaxên destpêkê yên nivîsandina Sumeriyan de nîşaneyên berçav ên ku wateya xwe bi awayekî kevneşopî bi formeke zimanî ve girê didin, hatin bikaranîn. Ew bi awayekî şematîk sembolekê, tiştekî rastîn an jî fîgûrekê temsîl dikin. Mînakeke vê qonaxê di tableta Kiş de hatiye dîtin. Lêbelê, bi demê re, nivîsandina Sumerî ji nîşanên fîgûrî veguheste îşaretên dirêjtir. Di sala 2600ê de logogram pirtir belav bûn û forma bizmarî derkete holê.
Forma arkaîk, di her rewşê de, bi formên berê yên pêş-formê re hevbeş bû. Lêkolînerên wekî Rosengarten (1967) 468 nîşanên ku di Sumeriya pêş-Sargonî ya li bajarê Lagashê hatiye bikaranîn, navnîş kirine.
Dema ku axêverên Sumeran li dor sala 1900ê berî zayînê winda bûn, zimanê wan ji aliyê Akadiyan ve berdewam bû. Bi kêmbûna axêverên zikmakî yên sûmerî re zimanê sûmerî berdewam kir û wekî zimanê navgînek vegotina edebî û çandî hate bikaranîn.
Nivîsa sumerî.
Ev nivîs, li dora 2400ê ê de behsa destpêka şerekî di navbera bajar-dewletên Lagaş û Umanê dike.
Konî ya Enmetena, Padîşahê Lagash, Odeya 236 Çavkanî AO 3004, Muzexaneya Louvre
Sumerî
Wangen an der Aare, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern (kanton)Bern a herêma Oberaargauyê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 2.311 kes e.
Wetzikon, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zurich a herêma Hinwilê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 24.764 kes e.
Wiedlisbach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern a herêma Oberaargauyê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 2.377 kes e.
Wil, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen ya herêma Wahlkreis Wilê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 23.955 kes e.
Willisau, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Lucerne ya herêma Willisauyê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 7.780 kes e.
Zofingen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Aargau ya herêma Zofingenê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 11.655 kes e.
Zollikon, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zurich a herêma Meilenê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 13.008 kes e.
Zûrîh, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zürich a herêma Zürichyê ye.
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 415.215 kes e.
Serdema kevirî serdemeke pêşdîrokî ya fireh e ku kevir ji bo çêkirina amûran dihat bikaranîn. Ev serdem bi qasî 3,4 mîlyon salan dewam kir û bi destpêka kêsimandina metalan di navbera 4.000 û 2.000 de qediya. Têgiha "serdema kevirî" di arkeolojiya piraniya cihên cîhanê de bi kêr tê, her çend e ku di arkeolojiya hin cihên din de navên din werdigire. Dabeşkirina li jêr ji bo Ewrasyayê tê bikaranîn lê ne li seranserê hemû herêmê.
Paleolîtîk.
a> bi hejmarên ku hezar salên berî niha (rastbûna wê tê nîqaşkirin)
"Paleolîtîk" tê maneya "Serdema kevirî ya kevn", û bi bikaranîna amûrên kevirî yên yekem dest pê dike. Paleolîtîk beşa herî kevn a serdema kevirî ye.
Ji beşa destpêkê ya Paleolîtîkê re Paleolîtîka jêrîn tê gotin, ku ji "Homo sapiens" kevntir e. Paleolîtîka jêrîn nêzîkî 2,5 mîlyon sal berê bi "Homo habilis" (û cinsên têkildar) û amûrên kevirî yên herî kevn dest pê dike. Delîlên li ser kontrolkirina agir ji aliyê mirovên kevn ve di serdema Paleolîtîka jêrîn de ne diyar e yan jî çavkaniyên wê yên zanistî gelek kêm e. Çavkaniyên herî nû piştgirî didin ku bi qasî heta niha tê zanîn bikaranîna agir a herî kevn li Şikefta Wonderwerk, Afrîkaya Başûr, berî 1 mîlyon sal pêk hatiye. Herwiha tê pejirandin ku Homo erectus an Homo ergaster di navbera 790.000 û 690.000 berî dema niha de li Pira Bnot Ya'akov, Îsraêlê agir çêkirine. Bikaranîna agir îmkanê daye mirovên kevn da ku xwarinê çêkin, germahiyê peyda bikin, û bi şevan ronahî hebe.
"Homo sapiensên" kevn bi qasî 200.000 sal berê peyda bûne, pê re Palaeolîtîka navîn dest pê kiriye. Guherînên anatomiyê nîşan didin ku kapasîteya zimên a nûjen jî di dema Paleolîtîka navîn de derketiye. Di serdema paleolîtîka navîn de, yekem delîlên teqez ên bikaranîna agir ji aliyê mirovan ve hene. Hestî û darên şewitandî yên ku wek 61.000 berî dema niha re hatine tarîxkirin li şûnwarên Zambiyayê hene. Binaxkirina miriyan a sîstematîk, muzîk, hunerên kevn, û bikaranîna amûrên sofîstîke yên bi gelek parçeyan bûyerên girîng ên Paleolîtîka navîn in.
Li seranserê Paleolîtîkê, mirov bi gelemperî wekî neçîrvan-komkerên koçer dijiyan. Civakên neçîrvan-komker pir piçûk û wekhevîxwaz bûn, her çend civakên neçîrvan-komker, ên ku xwedan gelek kereseyan an jî teknîkên depokirina xwarinan ên pêşketî, carinan şêweyekî jiyanê yê nekoçer afirandine, ku tê de pêkhateyên civakî yên kompleks mîna serokêşîran û tebeqeyên civakî jî hebûn.
Mezolîtîk.
Kanoyên ji nitirandina daran çêkirî
Mezolîtîk, an jî Serdema kevirî ya navîn (ji yewnanî "mesos," 'navîn', û "lithos," 'kevir'), serdemeke di pêşvexistina teknolojiya mirovahiyê de bû ku di navbera serdemên Paleolîtîk û Neolîtîkê de ye.
Serdema mezolîtîkê bi taybetî li Ewropayê di dawiya serdema Pleîstosenê de, anku 10.000 berî dema niha dest pê kir û bi destpêka çandiniyê bi dawî bû, ku dîroka wê li gorî herêman diguhere. Li hin deveran wekî Rojhilata Nêzîk, çandinî berî ku Pleîstosen bi dawî bibe dest pê kiribû, û li wan deveran Mezolîtîk kurt e û baş nayê pênasekirin. Li deverên ku bandora qeşagirtinê hindik e, carinan têgiha "Epipaleolîtîk" çêtir tê girtin.
Bermahiyên ji vê serdemê hindik in, pir caran tenê paşmayiyên xwarinan wekî hestiyên heywanan mane. Li deverên daristanî, yekem nîşanên darbirînê hatine dîtin, her çend destpêka darbirînê ya bi awayeke cidî di dema neolîtîkê de ji ber çandiniyê hatibe.
Taybetmendiyên mezolîtîkê li piraniya deveran bi amûrên têkel ên biçûk ji kevirên hesteyan tê diyarkirin. Taxima şokan, tevşoyên kevirî, û objeyên darîn, wek kano û kevanan, di hin şûnwaran de hatine dîtin. Ev teknolojî herî pêşî li Afrîkayê di çandên Azîlî de derketine holê. Dûre bi riya çanda Îbero-Maurusî (Mexreb) ya Afrîkaya Bakur û çanda Kebaran ya Levantê li Ewropayê belav bûne. Lêbelê, vedîtinên serbixwe jî carinan tên teorîzekirin.
Neolîtîk.
"Neolîtîk" tê maneya "Serdema kevirî ya nû". Tevî ku di Paleolîtîkê de çend cinsên mirovan hebûn, heta Neolîtîkê tenê "Homo sapiens sapiens" maye. (Dibe "Homo floresiensis" heta destpêka neolîtîkê, nêzîkî 12.200 sal berê, jiyabe.) Ev serdemeke pêşketinên teknolojîk û civakî yên prîmîtîf bû. Neolîtîk di nêzîkî 10.200 b.z. de li hin cihên Rojhilata Navîn dest pê kir, û li deverên din yên cîhanê paşê dest pê kir. Di navbera 4.500 û 2.000 b.z de bi dawî bû. Neolîtîk pêşveçûneke taybetmendî û guherînên tevgerî û çandî ye ku tê de bikaranîna dehlên kovî û xwemalî û heywanên kedîkirî jî pêk hatiye.
Serdema neolîtîkê bi çandiniyê dest pê kir, ku "Şoreşa Neolîtîkê" çêkir. Çandiniya neolîtîk a destpêkî bi çend cinsên nebatên kedîkirî û kovî, û xwedîkirina kûçik, mih û bizinan re sînordar bû. Di serdema neolîtîkê de pêşketina gundên ewilî, çandinî, kedîkirina heywanan, amûr, û şerên herî kevn ên qeydkirî pêk hatine. Jîngehên mirovan mayindetir bûn. Xaniyên girover ên ji kerpîçê çêkirî û bi tenê odeyekê li hin ji wan jîngehan de hebûn. Dibe ku dîwarekî kevirî li derdora jîngehan hebûn da ku heywanên kedîkirî tê de xwedî bikin û şêniyan ji eşîrên din biparêzin. Jîngehên ku dûra hatin, xwedî xaniyên kerpîçî ên çargoşeyî ne ku malbatan wê demê di tenê odeyekê de an jî di gelek odeyan de bi hev re dijiyan. Vedîtinên definkirinê, kulteke bav û kalan dide pêşî ku mirovan kiloxên miriyên xwe diparastin. Çanda Vinčayê dibe ku pergala nivîsînê ya herî pêşîn afirandibe. Kompleksên perestgeha megalîtîk ên Ġgantija bi avahiyên xwe yên gewre berbiçav in. Her çend hin civakên ewrasyayî ên neolîtîka dereng mîrektiyên tebeqekirî ên tevlihev û hetta dewletan ava kiribin jî, dewletên pêşîn li Ewrasyayê piştî derketina metalurjiyê hatine damezrandin, û piraniya civakên neolîtîkê bi giştî cikavên sade û wekhevîxwaz bûn. Hejmareke mezin a derziyên ji hestî û qiloçan çêkirî hatine vedîtin, ku ew ji bo girêdana çermê îdeal in lewra wisa dixuye ku piraniya cilûbergan ji çermên heywanan hatine çêkirin. Kevirên qulkirî ên ku (li gorî mezinahiyê) dibe wek serê girover ê teşiyan an jî giraniya tevnan hatibin bikaranîn hatine vedîtin lewra cil û kitanên ji hiriyê çêkirî di dawiya neolîtîkê de dibe ku derketibin holê.
Serdema neolîtîkê bi belavbûna amûrên metalî re (di serdema paxirî an serdema bronzî de; an jî li hin herêmên cografî di serdema hesinî de) bi dawî bûye.
Kalkolîtîk.
Di arkeolojiya Cîhana Kevn de, "Kalkolîtîk", "Eneolîtîk" an "Serdema paxirî" qala serdemeke veguhêz dike ku di vê demê de hem metalurjiya paxirê ya pêşîn xuya dibe hem jî amûrên kevirî bi berfirehî tên bikaranîn. Hin çek û amûr di vê serdemê de ji paxirê hatine çêkirin. Ev serdem ji aliyê karakterê ve bi giranî hîn serdema neolîtîkê bû lê belê ev qonaxeke serdema bronzî ye berî ku were kifşkirin ku bi tevîhevkirina qelay û paxirê re madeneke reqtir, bronz, çêdibe. Serdema paxirî pêşî wekî sedemeke veguhêzînê di navbera neolîtîk û serdema bronzî de dihat pênasekirin. Lê belê ji ber ku bi bikaranîna metalan tê karekterîzekirin, serdema paxirî wek parçeyeke serdema bronzî tê hesibandin.
Şûnwareke arkeolojîk li Serbistanê kevntirîn delîlên ewledar ên çêkirina paxirê di germahiya bilind de ji 7.500 sal berê dihundirîne. Vedîtinên di Hezîrana 2010an de qeydên helandina paxirê bi qasî 800 salan kevntir dike, û pêşniyaz dike dibe ku helandina paxirê ji cihekî belav nebûbe lê belê di wê demê de li deverên cuda yên Asya û Ewropayê, bi awayekî ji hev serbixwe hatibe îcadkirin. Diyardeya metalurjiyê dibe ku ewilî di Hîvika biadan de hatibe pê, ku li wê derê di berî zayînê hezarsala 4an de bûye sebebê serdema bronzî (nêrîna tradîsyonel). Lê belê vedîtinên ji çanda Vinčayê ya Ewropayê niha bi ewlehî hatine tarîxkirin ku ji yên Hivîka biadan hinek kevntir in. Delîlên kanzakirina paxirê li Geliyê Timnayê di navbera 9000 - 7000 sal berê de heye. Pêvajoya veguhastina ji neolîtîk ber bi kalkolîtîkê ve li Rojhilata Navîn di çêkirina amûrên kevirê yên arkeolojîk de bi kêmbûna kirîn û bikaranîna materyalên xav a kalîteya bilind ve tê diyarkirin. Afrîkaya Bakur û Geliyê Nîlê teknolojiya xwe ya hesinî ji Rojhilata Nêzîk îthal kir û pêşketinên serdema bronzî û hesinî bi riya Rojhilata Nêzîk şopand. Lê belê Serdema hesinî û bronzî di heman demê de li piraniya Afrîkayê rû da.
Gula Sor yek ji navdartirîn helbestên Qedrî Can e. Ev helbest bi strana stranbêj Ciwan Haco gihîşte vê navdariyê.
Gula sor, hilbû jor, bîn da dor
Li paş Çiyayê Qaf şîn bû
Bi me xweş, da me heş
Gula bi kelemê di nav baxê îrema
Hey gula sor, alem li dor
Bicivin û bînbikin dor bi dor.
Stainach-Pürgg ji 2015an ve şaredariyek e li Liezen Steiermark, Awistirya.
Di Serdema Navîn de, Kela Grauscharn (di heman demê de Gruscharn, Slavic grusch = xirbe) li ser zinarê zinar "Purgstallhöhe" rawestiya. Ev berê di sala 1160-an de seraya seraya Margrave Ottokar III bû. û bi vî rengî navenda hêzê ji bo wîlayeta Çemê Ennsê. Gundê "Gruscharn", ku li ber çavê kelhê çêbûbû, di dawiyê de ji 1659 Stainach hate gazî kirin. Civaka herêmî ya Stainach di sala 1850 de wekî desteyek xweser hate damezrandin.
Municipalityaredariya Stainach-Pürgg di forma xweya îroyîn de heya serê sala 2015-an çênebû. Wekî beşek ji reforma pêkhatî ya şaredariya Stainach, şaredariyên berê serbixwe Stainach û Pürgg-Trautenfels bûn yek.
Siyaset.
10 ÖVP, 4 SPÖ û 1 FPÖ
Masûlkeşane an jî şaneya masûlke (bi inglîzî: "muscle tissue") yek ji çar cor şaneyên laş e.
Peyva şane (bi înglîzî: "tissue") ji bo koma xaneyên wekhev tê bikaranîn. Xaneyên şaneyê ji heman çavkaniyê peyda dibin. Wekî mînak, hemû xaneyên şaneya masûlkeyê ji çîna navîn (mezoderm) a korpeleyê (embriyo) peyda dibin. Xaneyên şaneyê dişibin hev û di şaneyê de bi awayekî taybet rêz dibin. Ev rêzbûna taybet, derfet dide şaneyê ko di erkê xwe yê taybet de bi ser bikeve. Di laşê mirov de bi trîlîyonan xane xeye, lê li gor erk û şêweyê wan zêdetirê 200 cor xane heye. Herçiqas hêjmar û corê xaneyan gellek zêde be jî, laşê ajalên birrbirredar ji 4 cor şaneyan pêk te. Masûlkeşane jî yek ji van şaneyên bingehîn e. Laşê mirov û hemû birrbirredaran li gel masûlkeşaneyê, bestereşane, demareşane û rûkeşeşane jî li xwe digirin.
Heke du an jî zêdetir şane ji bo erkek hevbeş kar bikin, vê carê êw pêkhate êdî ne şane lê wekî endam tê navkirin. Ango endam (organ) ji şaneyan pêk te û berpirs e ji bo karekî taybet di laş de. Jiyana rojane de hin caran peyva masûlke li dêla masûlkeşane tê bikaranîn. Lê bi eslê xwe masûlke ne şane, lê endam e. Di pêkhateya masûlkeyê de li gel koma masûlkexaneyan, bestereşane û demareşane jî cih digire. Herwisa rûyê navî yên lûleyên xwînê bi çînek xaneyên rûkeş dapoşî ye, ji ber ko hemû masûlke lûleyên xwînê li xwe digirin, di pêkhateya masûlkeyê de rûkeşeşane jî cih digire. Ango masûlke ji çar cor şaneyan pêk tê, loma masûlke endam e. Wekî mînak li ser hestiyê bazû (bi latînî: "humerus") yê jorê mil de, masûlkeyên duserî (bi latînî: "biceps" "brachii") û masûlkeyên sêserî (bi latînî: "triceps brachii") hene Ev herdu masûlke li gel koma masûlkexaneyan, bestereşane, demreşane û rûkeşeşane jî li xwe digirin. Loma masûlkeya duserî û masûlkeya sêserî ne şane lê endam in û ji bo girtin û vekirina mil kar dikin.
Bi eslê xwe goşt ji masûlkeyan pêk tê. Goştê sor ji peykeremasûlkeyê, goştê hûr û rûvî ji lûsemasûlkeyê, goştê dil jî ji dilemasûlke pêk tê. Ango gava mirov goşt dixwe, mirov masûlke dixwe. Li gel masûlkeyan, goşt bi mêjerek hindik, bestereşane, demareşane û rûkeşeşane jî li xwe digire.
Erk û taybetmendiyên masûlkeşaneyê.
Ji xeynî hinek coran, hema hemû ajal bi awayek çalak dilivin û cih diguherin. Hêza ji bo livîna laş û endamên ajalan, ji aliyê masûlkeyan ve tê dabînkirin. Herwisa karên wekî henasedan, heriskirin, pompekirina xwîne, rêkxistina germahiya laş û hvd jî bi navbeynkariya masûlkeyan rû dide. Ango şaneya masûlke taybet e ji bo karê livîna laş û endamên laş. Hişyarker an jî ragihandinên ji koendama demar, jî hormonan, ji germahî sermahî, ronahî û hvd masûlkexaneyan han dike, masûlkexane jî bi girjbûn û xavbûnê bersîv didin hişyarkeran. Xaneyên masûlkeşaneyê bi şeweyê rîşal an jî teşiyî ne û li ba hev dirêj dibin.
Di hemû masûlkexaneyan de deziyên aktîn û miyozîn rê li ber girjbûn û xavbûna masûlkexaneyê ve dikin. Di hemû xaneyên navikdirust de tora proteinên aktîn û miyozîn heye. Di nav xaneyê de guhestina madeyan bi navbeynkariya van proteînan pêk tê. Lê masûlkexane, ji hemû xaneyan zêdetir, deziyên aktîn û miyozînê li xwe digirin. Herwisa ev herdu dezî ji bo karê girjbûn û xavbûnê, di nav xaneyê de bi şeweyek taybet hatine rêzkirin.
Bi girjbûnê, masûlkexane kin dibin, di masûlkexaneyan de hêza kişînê peyda dibe. Ev hêz jî ji bo livîna hestiyan an jî endman tê bikaranîn. Hin masûlke bi awayekî xwewîst kar dikin. Wekî mînak, mirov gava tiştek dinivîse, çalakiya masûlkeyên mil, dest û tilî li gor biryara mirov tevdigere, penûs di nav tiliyê mirov de li gor xwesteka mirov dilive û dinivîse. Lê çalakiya hin masûlkeyan bi awayekî xwenewîst rû dide. Wekî mînak lêdana dil, an jî li gor mêjera ronahiyê, firebûn û tengbûna bîbika çav ji aliyê masûlkeyên xwenewîst ve tên birêvebirin. Xaneyên masûlkeşaneyê ji bo girjbûn û xavbûnê enerjiyê ji molekula ATP bi dest dixin.
Polenkirina masûlkeşaneyê.
Masûlkeşane bi sê awayê tên polenkirin
I. Li gor hebûn an jî tunebûna hêlên deziyên masûlkexaneyê.
II. Li gor şêweyê kontrola masûlkeyan
III. Li gor cihên masûlkeyan di laş de.
Li gor hebûn an jî tunebûna hêlan du cor masûlkeşane heye. Di bin mîkroskobê de xaneyên hin masûlkeyan de beşên tarî û ronî wekî hêl (xêz) xuyadibin. Peykeremasûlke û dilemasûlke hêldar in, lûsemasûlke hêldar nîn e loma wekî masûlkeya lûs tê navkirin.
Li gor kontrola çalakiya masûlkeyan, du cor masûlke heye; masûlkeyên ko bi xwestina mirov çalak dibin, wekî masûlkeyên xwewîst tê navkirin. Masûlkeyên ko çalakiya wan rasterast di bin kontrola mirov de nîn in, wekî masûlkeyên xwenewîst tên navkirin. Peykeremasûlke masûlkeya xwewîst e. Dilemasûlke û lûsemasûlke jî masûlkeyên xwenewîst in, çalakiya masûlkeyên xwenewîst ne li gor xwesteka mirov, lê ji aliyê demarekoendama xweyî û hormonan ve tê rêkxistin.
Bi gelemperî masûlke li gor cihê hebûna wan a di laş de tên polenkirin. Li gor wê polenkirinê sê cor masûlkeşane heye; peykeremasûlke, lûsemasûlke û dilemasûlke. Peykeremasûlke bi hestî ve girêdayînê û bi gelemberî hestî dinav peykeremasûlkeyan de cih digire. Lûsemasûlke li dîwarên endamên hinavê de cih digirin, wekî mînak; gede, rûvî, borrîhewa, mîzdank, malzarok hwd. Dilemasûlke tenê li diwarê dil de cih digire.
Peykeremasûlke.
Peykeremasûlke masûlkeya hêldar e. Di nav xaneyê de dezîyên barik û stûr di bin mîkroskobê de wekî beşên tarî û ronî xuya dibin, ji van beşan re dibêjin hêl. peykeremasûlke bi awayekî xwewîst kar dikin. Ango çalakiya masûlkeyan li gor xwesteka mirov, di bin kontrola demarekoendama mirov de rû dide. Gelemperiya peykeremasûlkeyan bi navbeynkariya jêyan, bi hestî ve girêdayî ne, hestî bi peykeremasûlkeyan ve dapoşrav e. Livîna hestiyên laş ji ber girjbûn û xavbûna masûlkeyan rû dide. Peykeremasûlke dewlemend in bi lûleyên xwînê. Lûleyên xwînê xurek û oksîjenê tînin masûlkeyan û madeyên paşmayî (paşerro) jî ji masûlkeyan dûr dixin. Herwisa her yek ji masûlkerîşalan bi gurzê tewereyên demarexaneyên livînê (bi înglîzî: "motor neuron") re gehînke ava dike. Tewereyên demarexaneyan bi demareragihandinê, sinyalên girjbûnê digihîne masûlkerîşalê.
Erkên peykeremasûlkeyê.
Masûlke li gel hestî destek didin laşê mirov, bi girjbûna masûlkeyan laşê mirov li dij erdkeşê li ser piyan dimîne. Peykeremasûlke bi hestiyepeykerê ve giridayî ne û bi alîkariya hestiyan lîvîna xwewîst a laş dabîn dikin. Li gel livîna mil, ling dest, pê û hvd, livîna çav, ziman, îfadeya rûyê mirov û henasegirtin jî bi çalakiya peykeremasûlkeyê rû dide. Masûlke tenê dikarin bi hêza kêşandinê hestiyan bilivînin. Ango masûlke nikarin hestî tan bidin (pal bidin). Germahiya laş ji aliyê masûleyan ve tê dabînkirin. Pestoya xwîna nav xwînhêneran û şileya lîmfê ya nav lûleyên lîmfê kêm e, loma şileyan nav van lûleyan bi alîkariya girjbûna peykeremasûlkeyan ber bi dil ve diherike. Peykeremasûlke endamên navî yên laş diparêze. Masûlke ji bo hestiyan wekî balîfek kar dikin û hestiyan ji darbeyên derve diparêzin. Endamên wekî gede, kezeb, rûvî û hvd ji aliyê masûlkeyên li dîwarê sîng û zikê de tên parastin.
Xaneyên peykeremasûlkeyê pêkhateyên dirêj û bi şêweyî lûlekî ne û wekî rîşalên masûlke (masûlkerîşal) tên navkirin.Di bin mîkroskopê de masûlkerîşal wek xaneyên dirêj, lûlekî û paralelê hev dirêjbûyî xuya dibin. Masûlkerîşal hêldar in, hêlên tarî û ronî lidûhev li ser xaneyan de dirêj dibin. Dirêjiya masûlkerîşal dibe ko di masûlkeyên dirêj de bi qasî 35 cm be. Masûlkerîşal xaneyên firenavikî ne. Ji bo parzûna xaneyê ya masûlkerîşalan, peyva sarkolema (bi yewnanî: "sarcolemma") tê bikaranîn. Di zimanê yewnanî de ji bo goştê laş, (masûlke + bez) peyva sark("sárx") tê bikaranîn. Herwisa ji bo sîtoplazmaya van xaneyan jî peyva sarkoplazma ("sarcoplasm") tê bikaranîn. Di nav sarkoplazmayê de dezîyên (bi înglîzî: "filament") zirav li kêleka hev li seranserê xaneyê de dirêj dibin. Di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalan de gellek mîtokondrî jî cih digirin. Sarkoplazmaya masûlkerîşalan gellek miyoglobîn (bi înglîzî: "myoglobin") li xwe digire. Di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalan de endamokêk heye bi navê retîkûlûma sarkoplazmî (bi înglîzî: "sarcoplasmic" "reticulum"), ev lebatok dişibe retîkûlûma endoplazmî ya lûs û karê wê yê sereke embarkirina kalsiyumê ye.
Di sarkoplazmaya masûlkerîşalê de ji sedan heta çend hezaran masûlkerîşalok hene. Masûlkerîşalok du cor deziyê girjdar; aktîn û miyozîn li xwe digirin. Deziyê miyozîn stûr e loma di bin mîkroskobê de tarî xuya dibe, beşa ji aktîn pêk tê ronî xuya dibe. Deziyê miyozîn û yê aktînê li seranserê masûlkerîşalê de dubare dibin. Ji her yekîneyên dubarebûyî re parçemasûlke, ango sarkomer (bi înglîzî: "sarcomere") tê gotin.
Ji bo pêvajoya girjbûn û xavbûna masûlkerîşalan modelek zanistî heye navê vê modelê bîrdoziya xilîska deziyan e (bi înglîzî: "sliding filament theory"). Li gor vê bîrdoziyê, sarkomer kin dibin lê ne dirêjiya deziyê stûr ne jî yê barîk (zirav) naguhere. Ji ber ko deziyê zirav ji aliyê deziyê stûr ve ber bi hêla Z ve tê kişandin, deziyên zirav ên li herdû aliyên sarkomerê nêzî hev dibin û sarkomer kin dibe.
Lûsemasûlke.
Mîzdank endamek ji lûsemasûlkeyê tekyekeyî ye.
Lûsemasûlke ji xaneyên şeweyê teşiyî pêk tê, navenda xaneyê stûr e, herdu serikên xaneyê tûj e. Her xaneyek de yek navik heye, navik di navenda xaneyê de cih digire. Xaneyên lûsemasûlkeyê hêldar nîn in. Ango di bin mîkroskobê de deziyên masûlkerîşalan wekî beşên ronî û tarî xuya nabin, loma navê lûsemasûlke lê kirine. Lûsemasûlke masûlkeya xwênewîst e. Ango ne li gor xwestaka mirov, lê li gor ragihandinên demarekoendama xweyî tê kontrolkirin. Xaneyên lûsemasûlke jî ji rîşalan pêk tê, loma xaneyên wê jî wekî masûlkerîşal tên navkirin. Xaneyên lûsemasûlkeyê jî deziyên aktîn û miyozînê li xwe digirin, lê rêzbûna deziyan ne mîna yên peykeremasûlkeyê ne. Leza girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyan ji ya peykeremasûlkeyan hêdîtir e.
Di xaneyên lûsemasûlkeyê de sarkomer tune deziyên aktînê ne bi hêla Z lê bi tenên çîr (bi înglîzî: "dense bodies") ve girêdayî ne. Tenên çîr wekî mîna hêlên Z yên peykeremasûlke û dilemasûlkeyê kar dikin û bi sarkolemayê ve girêdayî ne. Tenên çîr li ser xêzek de rezbûyî nîn in, loma dema girjbûnê, xaneya masûlkeyê bi şêweyê lûlpêç ba dibe û kin dibe. Di xaneyên lûsemasûlkeyê de lûlekên T tune, qebareya retîkûlûma sarkoplazmî jî ne bi qasî yên xaneyên peykeremasûlkeyê zêde ye. Loma, ji bo girjbûnê, iyonên kalsiyumê li gel retîkûlûma sarkoplazmî, ji şileya derveyê xaneyê jî tê dabînkirin. Aktîn û miyozînên lûsemasûleyê hema wekî mîna yên peykeremasûlkeyê kar dikin. Ango aktîn li ser miyozînan dixilîskin. Ji bo girjbûnê, pêdiviya xaneyên lûsemasûlkeyê bi îyonên kalsiyumê û ATPyê heye.
Pirraniya endamên laş lûsemasûlke li xwe digirin. Hinek beşen laş ko lûsemasûlke li xwe digirin;
1.Dîwarên endamên wekî soriçik, gede û rûviyan.
3.Borrîhewa, liqeborriheva, borrîkêhewa û sikildanokên hewayê.
6. Di çerm de masûlkeyên repkirina mûyan
7. Rijênên şîr, di koendama zawzê de beşên wekî rijênê prostat, mindaldan (malzarok), kîsikê gunan (tûrikê gun)
8. Di çav de rengîne û tenê kûlkdar
Lûsemasûlkeyên li ser dîwarên lûlêyên xwînê, pesto û herrika xwîna endam û beşên laş rêk dixe. Girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyên coga henaseyê, tîreya coga henaseyê diguherînin, bi vî awayê herrika hewaya henasegirtin û henasedayînê rêk dixin.
Lûse masûlkeyên coga herisê bi girjbûn û xavbûnê, xurekemadeyan ji gewriyê heta tortorikê diguhêzînin. Di gurçikan de lûsemasûlkeyên dîwarên lûleyên xwînê, herrika xwîna nav gurçikê û parzûnkirina di glomerulusê de rêk dixe. Lûsemasûlkeyên borrîmîzan, mîza nav gurçikan ber bi mizdankê pal didin. Herwisa lûsemasûlkeyên mîzdankê jî mîzê bi navbeynkariya rêya mîzê (mîzerê) ber bi derveyê laş davêje.
Di laşê nêran de guhêztin û derdana sperm û rijênan. Di laşê mêyan de arastekirina spermên wergirtî bi ber bi coga zawzê. Ji hêkdankê heta malzarokê guheztina hêkê. Dema ji dayikbûnê, ji malzarokê paldana dergûşê.
Coga herisê, coga henaseyê, mîzdank, malzarok, borrîmîz, lûleyên xwînê, coga zeravê hvd lûsemasûlkeyê tek yekeyî (bi înglîzî: "single unit smooth" "muscle") li xwe digirin. Bi sedan hezar xaneyên lûsemasûlkeyê gişt bi hev re wekî mîna yek xaneyêk girj dibin û xav dibin. Xaneyên lûsemasûlkeyê tek yekeyî bi girêdanên navber (bi înglîzî: "gap junctions") bi hev re di nav têkiliyê de ne. Erkê kar bi navbeynkariya girêdanên navber ji xaneyek derbasî xaneyên din dibe. Loma lûsemasûlkeyên van endaman bi awayekî hemahengî girj dibin, bi vî awayê hemû xaneyên masûlkeyê bi carekî ve, wekî tek yekeyek girj dibin. Xaneyên lûsemasûlkeyên fire yekeyî jî hev cuda ne, ango bi girêdanên navber bi hev re girêdayî nîn in. Her xaneyek dikare bi awayekî serbixwe bixebite. Bi gelemperî her masûlkexaneyêk wekî mîna masûlkerîşalên peykeremasûlkeyê, bi kotahiya demarekî ve gîrêdayî ye. Taybetmendiya herî girîng ji bo xaneyên lûsemasûlkeya fire yekeyî ev e ko girjbûn û xavbûna her xaneyek ne li gor çalakiya xaneyên din, lê bi awayekê serbixwe rû dide û çalakiya wan tenê ji aliyê demareragihandinan ve tê rekxistin. Kûlkemasûlkeyên çavê, masûlkeyên rengîneya çavê, herwîsa di çerm de masûlkeyên repker ên mûyê mînak in ji bo lûsemasûlkeyên fire yekeyî.
Dilemasûlke.
Xaneyên şaneya dilemasûlkeyê liqdar in.
Herwekî ji navê wê jî diyar e, ev masûlke tenê di pêkhateya dil de cih digire. Bi girjbûn û xavbûna masûlkeyên guhike û zikokeyên dil, xwîn ber bi hemû endam û şaneyên laş ve tê pompekirin. Ango karê sereke ya dilemasûlkeyê, pompekirina xwînê ye.
Lêdana dil û ahenga dillêdanê, ango girjbûn û xavbûna masûlkeyên dil ji aliyên komek xaneyên taybet ên li ser dîwarê guhikeya rastê ve tê kontrolkirin. Navê koma van xaneyan girê berika guhike ye (bi înglîzî: "sinoatrial node"). Xaneyên girê berika guhike, wekî xaneyên pêngave diristker (bi înglîzî: "pacemaker cells") tên navkirin. Ji bo girjbûn û xavbûnê, masûlkeyên dil ji xaneyên pêngave diristker ragihandin werdigirin lê leza lêdana dil ji aliyê demarekoendama xweyî û hormonan ve tê rêkxistin. Şaneya dilemasûlke xwenewîst e, girjbûn û xavbûna masûlkeyê li gor xwesteka mirov rû nade.
Xaneyên dilemasûlkeyê li bin mîkroskobê de, mîna xaneyên peykeremasûlkeyê, hêldar xuya dibin û sarkomer li xwe digirin. Her xaneyek dilemasûlkeyê bi gelemperî yek navik li xwe digire, hin caran dibe ko xaneyên dilemasûlke cotnavikî bin. Xaneyên dilemasûlkeyê liqdar in, her xane liqek an jî zêdetir liqan li xwe digire. Serê xaneyê û serê liqê xaneyê ya xaneya pêş bi ya xaneya paş ve di nav têkiliyê de ye. Di bin mîkroskobê de girêdanên navbera xane û liqê xaneyan wekî hêlên stûr û tarî xuya dibin. Evan girêdanan wekî xepleyên navbera xaneyan (bi înglîzî: "intercalated discs") tên navkirin. Ragihandinên ji bo girjbûna masûlkeya dil ji xaneyek bo xaneya din, bi navbeynkariya xepleyen navbera xaneyan tê guhêztin. Herwekî xaneyên peykeremasûlkeyê, xaneyên dilemasûlke jî ji sarkomeran pêk tê.
Sêv avêtin elementekî çîrok û wêjeya devkî ya Kurdan e. Sêv avêtin tê wateya evîndariyê. Ango mirov sêvekê biavêje keçikekê an jî xortekî, tê wê wateyê ku mirov hez ji wê/wî dike. Lawê mîr sêva xwe bavêje kîjan keçikê wê jê re dixwazin. Mirov bi sêv avêtinê hezkiriya xwe nîşan dide, eşkere dike. Mêr jî bikartînin, jin jî.
'Sêv avêtin' herwiha di çanda dawetên Kurdî de jî heye. Li gelek deveran gava bûkê tînin mala zavê, zava li serê bên sêvekê tavêje bûkê.
Hesen Bildirici nivîskar û rojnamavanekî kurd e.
Di doza PKK de demeke dirêj di girtîgehan de dimîne. Bi salan wek rojnamevan di rojnameyên Gündem, Özgur Politikayê de nivîsî, niha edîtoriya malpera Kurdistan Postê dike û di wir de dinivîse. Hemû berhemên wî bi zimanê tirkî ne.
Bildirici, Hasan
Metîna (bi erebî: ماتنلي) gundek ji gundên herêma Efrînê li başûr rojavayî Kurdistanê ye, û li başûr rojhilatî herêmê dikeve. Li wir nêzîkî 1900 kes dijîn. Li gorî dabeşkirinên rêvebirî ew bi ser piyê navçeya Şera ve diçe ango ji aliyê gerînendeyî ve girêdayî bajaroka Şera ye, û dora sê kîlometran ji wê û deh kîlometran ji navenda herêmê, bajarê Efrînê, dûr e. Navê Metîna ji navê çiyayekî Kurdistanê î pir navdar tê ew jî çiyayê Metîna ye. Ji aliyê xaknîgarî ve Metîna li ser girekî, ku dora 150 metran ji ser rûyê derya bilind e, hatiye avakirin. Gund ji bakur û rojhilat ve bi qiracan û newalekî kûr dorpêçkirî ye û ji başûr û rojava ve jî deşta Metîna li pêş gund mîna keçikeke nazenîn û bedew ketiye xewê. Hemû qiracên derdora Metîna bi darên zeytûnê, mişmiş, behîv, simaq, kewzan û gûzan çandî ne û pesarên newala wê jî çêrgeha sewalan e, lûtkeya qiracan û rûberên herî asê jî bi darên merx û sewliyê xemlandî ne… Deşta Metîna jî bi piranî darên zeytûnê û rez in, li gel rûberek biçûk ku ji çandina genim, nîsk û nokan re terxankiriye û çend baxçeyên henaran jî hene.
Tevî ku tu belgeyên fermî ên ku dîroka Metîna tekûz dikin û heyama avabûna wê nîn in jî, lê li gorî salixên bav û bapîrên xelkê Metîna, dîroka avabûna vî gundî vedigere bêtirî dused sal. Ev salix her wisa xuya dikin ku yekemîn malbata li Metîna niştecî bûye, malabat Selmo ye, lewre mirov dikare bêje ku mala Selmo damezrînerên gundê Metîna ne. Piştî malbata Selmo bi cih bûye hin malbatên din jî hêdî hêdî li gund niştecî bûne û mewda gund û hejmara xelkê jî zêde bûye, û niha bêtirî sed lib xanî li gund hene. Li rex malbata Selmo hin malbatên din jî hene, wek: Malbata Nebê, Ebo Elo, kuruk, Cebûlî, Evdile, koleme, Xelo û Hec Ebdo...
Li gorî amarên (serhejmarên) sala 2005’an hejmara nişteciyên Metîna 1934(hezar û nehsid û sih û çar) kes in. Ev akincî jî di navbera Metîna, bajarê Efrînê, bajarê Helebê û mişextiyê li Ewropa û Amerîka de belav bûne. Ew kesên ku ji Metîna koçî Efrînê û Helebê bûne di her malbatekê de hene, lê ew kesên li mişextiyê ne piraniya wan ji malbata Cebûlî, Nebê û Selmo ne û di navbera Amerîka, Kanada, Fransa, Almaniya û Yewnanê de belav bûne.
Ji aliyê rajeyên giştî (public amenities) ve Metîna li nîvê rê ye, ango elektirîk heye lê ew qas ne saz e, av lê heye lê tim nayê û heke bû ew hat jî her roj dora katekê dirêj dike û carik din ziwa dibe, ji ber hindê xelkê gund xwe dispêre bîrên avzê û barekî diravî û ezyatê xwe zêde dibe. Li vê dawiyê çêşme jî hatine kolandin lê di havînê de pir giriftan ji nişteciyan re derdixin holê, ji bîna pîs bigire heya pirsgirêkên tenduristî… Rê û kolanên gund giş ne qîr û ziftkirî ne, tenanet rêya sereke ya gund ziftkirî ye û rêyên duwane jî hê jî ax in û di havînê de tozê derdixin û di zivistanê de jî dibin mîl û herî û jiyana nişteciyan dikin dojeh… Di van pênc salên dawî de bihêstok jî hate Metîna lê mixabin ku li hemû malên gund belav nebûye, bahane jî ku têlên pêdivî nîn in ku tore fireh bibe!!
Der barê perwerde û zanînê de jî, hejmara xwendevan û pisporan li gorî hejmara xelkê gund ne guncav e, xwendin di astekî nizim de ye, tenê çar bijîşk li gund hene û yek ji wan li derve li mişextiyê ye, mamoste û endezyar jî tev bîst kes dernakevin. Tenê dibistaneke sereteyî li gund heye, lê mixabin ji pêncî kesî an jî kêmtir kes naçe wê dibistanê û ên ku diçin jî pir newaz e ku derkevin qonaxa navîn û lîseyê! Xwedîgirav zagona xwendinê li Sûriyê heya kutakirina pola nehan bi kotekî ye, lê dewlet û wezareta perwerdeyê pir guh nadin rêjeya ew kesên ku qaçax ji dibistanan têper dibin. Sedema sereke ji têperbûna zarokan re ew e ku rêjeya xizanî bilind e û dibistana navîn jî li gund nîn e, lewre ew kesê dê biçe qonaxa navîn divê biçe gundê Xirêbe û li wir xwendina xwe berdewan bike, ew jî di piraniya dema dibistanê de, nexasme meha çile, pir zehmet e, hem rê dûr e, Xirêbe sê kîlometran ji Metîna dûr e, û hem jî serma nahêle ku zarok di mehên seqema zivistanê de û di serê sibeyê de bi asanî biçin wir… Ew kesên ku bi ziman û çanda kurdî re bi şêweyekê rêkûpêk didin û distînin jî pir kêm in, lê niha hişyariyeke balkêş di nav ciwanên rewşenbîr de peyda dibe û bi coşeke mezin berve çand û zimanê xwe ve diçin. Ew jî geşbînî û hêviyeke mezin ji pêşerojê re derdixe holê, sipas ji ew kesên ku erk û delameta fêrkirina Kurdî ji xortên gund re raxistine ser milên xwe û ez bejna xwe li ber wan ditewînin û rêz û hûrmetê ji wan re dikim…
Jiyana civakî li Metîna heya radeyekê aram e, ango tu pevçûn û pirsgirêkên jidil nîn in ku aramiya civakî bihermînin, tevî ku hin caran pevçûn û şerên biçûk derdikevin jî, lê ew bi giştî biçûk û bisînor in. Têkiliyên kurdewarî û danûstandinên gundiyan hêj taybetmendiyeke Kurdî ragirtine û heya radeyekê xelk têkildarî folklora xwe ye jî, lê roj ji rojê kêmtir dibe…
Rewşa aborî jî li gund ne ew qas baş e, ango halê xelkê tenik e û aboriya wan lawaz e, ev rewş sedema sereke a koçberiya xelkê Metîna ye. Li rex çandin û berhemên xwezayî ên mirov dahateya xwe jê werdigirn, hejmareke mezin ji nişteciyên Metîna karker in û di dezgehên taybet û ên hukûmetê de dixebitin û debara xwe pê dikin. Lê heya ev kar jî tim ne pêkan e, mirov divê pir têbikoşe û bertîlan bide ku karekî ji xwe re peyda bike!!
Xelkê Metîna wek hemû xelkê herêma Efrînê têklidarî rewşa siyasî ye jî, li Metîna ji ajan û sîxûrên ku xwe firotine bigire heya welatparêzên hêjayî bejintewînê mirov hene, têgînên cur be cur jî hene. Xelkê Metîna xwe di tevna siyaseta Kurdî de ristiye û endametiya partiyên cihêreng kiriye, ji hemû partiyên ku li kurdistanê bi giştî û başûr rojava bi taybetî bigire endam hene heya Partiya Bees a fermî jî endamên wî li Metîna hene. Hin jidil endam in, hin jî berjewendîperest in!! Xelkê Metîna wek hemû miletê Efrînê bi taybetî û Kurdistaniyan bi giştî berdêlên pir biha ji ber welaparêziya xwe ve dane, ji girtin, sirgûn û îşkenceyê heya kuştin û şehîdbûnê…
Îro Xelkê Metîna wek hemû xelkê Efrîn, Kurdistan û Rojhilata Navîn li ber pêlên bicîhanbûnê rû bi rû maye. Belê pisgirêkên daliqandî jî zehf in û pêşeroja siyasî, civakî û aborî jî ne ew qas ewle ye. Çemk û têgîn zû tên guhertin, nifşên nû, nemaze ew kesên nexwende zû dimezixin û ji nirx, dab û kevneşopiyên xwe bidûr dikevin. Roj ji rojê televizyon û sêlik xelkê ji têkilyên civakî û danûstandinê bidûr dixin û wan berve tenatiyê dehf dikin, ev sarbûna civakî jî biveke pir mezin e hem ji bo civaka Kurdî û hem jî ji bo ziman, fêr û dabên Kurdî. Bi hêviya ku em qasî çiyayê Metîna nav û hebûna gundê xwe di landikeke kurdewarî de biparêzin û ji zarokên xwe re radestî pêşerojê bikin…
Mar ("Serpentes"), binekomeke xijendeyan e.
Mar bi reng û cureyên kirasên xwe tên veqetandin. Kirasê maran ziwa ye û ji bo gihîştinê pêwîst e hin caran kirasên xwe ji xwe dikin. Sê girêdanên dilê maran hene. Diranên wan berepaş ve xwar in. Hinek mar bijehre ne. Ji bo germahiya laşên xwe pirranî di germa rojê de derdikevin nêçîrê. Zivistanê di binerdê de nîvtevizî derbas dikin. Bi xwarina ajalên piçûk dijîn. Hin cureyên maran nêçîra xwe berê dixeniqînin, paşê dadiqurtînin.
Ji jehra maran hin dermanên bijîşkiyê çêdibe. Dema dadiqultînin jî dikarin bêhna xwe bigirin. Bi hestiyên li ser çena xwe pêlên erdê guhdarî dikin û dibihîsin. Hin cureyên mara germa nêçîra xwe dibîhîsin û bi alîkariya vê xeysetê dikarin bi şevê jî nêçîrê bikin. Mar bi hêkan diwelidin.
Gelek famîle, cins û cureyên maran hene.
Mîtolojî û bawerî li ser maran.
Bi nêzikî di hemû çandan de mar ajalekî mîtolojîk e. Di mîtolojiya Kurdan da jî marê mezin bi navî ejdî û marê reş cîhekî giring digire. Di nav Kurdan de bawerîyek heye ku mar dikanin aşiqa mîrovan bibin. Meseleyên marên aşiq li Kurdistanê pir tên gotin. Gorî bawerîye ku marek, bi taybetî jî marê reş, aşiqa merivan be ji merivan nagere tim li şope merivan çexdibe û zerarê nade merivan.
Li ser marê reş nistîyak heye. Wextê ku ewan bazdidin ser hev meriv paçekî ser ra bevêj mirazê merivan qebûl dibe.
Kurd dibêjin ku meriv marekî bi çift bikuje ampeyî xwe tê merivan dibîne û bi merivan digire. Wê lomê dixwaze ku meriva ampeyî evî bibîne û bikuje.
Ciyê Marê reş di çanda Kurdan gelek girîng e.Dihê gotin ku marê reş evîndarê merevan nexasim jî evîndarê keçên Bêrîvanî dibin.Marê reş evîndarê kê bibe heyta dawiya temenê xwe axilbe di rêya bêriyan de wê di şopîne û diparize.Ji aliyê din ve li gorî dihê qalê Marê reş marekî bê zerar lê heyfhildêr e.Ew tucar heger zerarek nedîtibe ji ber xwe ve xisarê nade tukesî.Lê heger ji hinekan tahl bûbe heyta dawiya temenê xwe wî kesî dişopîne û kengî be jî heyfa xwe jê distîne.
Kirasên maran li gorî dihê qalê ji gelek nexweşiyan re di serî de ji êşa çav û serî re baş dihê pejirandin.
Êzing tên şewtandin û agir çêdibe
Agir germahiyek mezin û bûyera şewatê ye. Ji bona agir derkeve, tiştekî dişewite û oksîjen pêwîst e.
a>ên xwe yê durbîstê, 1876 (şanoger, 1926).
Telefon,dûrbihîst an jî dûrbîst, di navbera kes û sîstemên dûrî hev de pêkanîna danûstendina bi deng a bi sîstemeke elektrîkî ye. Pêşiyê pêhlên deng ên ku ji dev derdikevin werdigerîne sînyalên elektrîk û piştî ku ev deng digihije cihê xwe dîsa werdigerîne pêlên deng ku guh dikarin bibihîsin. Telefon cara yekê di sala 1876'an de ji aliyê Alexander Graham Bell ve hatiye çêkirin.
Fîlîz Yerlîkaya di sala 1970î de li navçeya Bedlîsê Kabilcevzê ji dayik bû ye.
Ji ber karê bavê xwê, di 8 saliya xwe de koçberî Enqerê kirin. Li Enqerê Zanîngeha Gazî, Zanîngeha Hunerên xwêşîk beşa wênegeriyê qezenç kir û li vir dest bi xwendinê kir. Di sala 1992'a de dikeve lijneya YCKê. Di meha gulan a 1992 li Agirî, li Çiyayê Tendûrekê li ser altaxiyekê tê girtin û 7 mehan di zindanê de dimîne. Di sala 1994an de tevlî gerîla dibe. Yerlîkaya dibe fermandareke xort. Di navbera 1994 û 1997 de li navça Xerzanê dimîne. Di 1997an de derbasî navça Amedê dibe. Di payiza 1998an de derbasî başûrê Kurdistanê dibe û tevlî VI. kongreya PKKê dibe.
Yerlîkaya, Piştî kongra avakirina KADEKê tevlî Kongra 4. a PJAyê dibe. Yerlîkaya di dema kongrê berdewam dikir di 7 hezîran 2002an de ji aliyê hêzên hevanî ên navnetewî hatiye qetil kirin.
Nemeremu name zu sulaleya orte Avdelicude. Nemeremu dewa magara, deregole vıraşte 300 ser nira ver. Nemeremu Erzingan de, Cayirliyede yasamiş kerde. Nıka pöri vila biye, her kes şiyo zu ca. İstanbul, Erzingan, Samsun, Yurdişi.
Nemerem ude Apus, lace nemrem zaf meşhur biyo verende. ebe hire bırayeğu (apqer, apimam, aga) hüküme sulale kerdo.
Nihat Çirr serra 1971 de dewa Dara Hênî Muradan de ame dinya. Wendişê xo yê verên û mîyanên Dara Hênî de temam kerd. Lîse Bidlîs de, unîversîte Dîyarbekir de wende û beşê matematîkî yê fakulteya perwerdeyî ya Unîversîteya Dîcle ra mezun bi. 1997 de dest pêkerd mamostatî, Çewlîg de wendegehanê cîya-cîyayan de mamostatî kerde, eynî wext de şaxê Çewlîgî yê Sendîkaya Mamostayan û Komela Heqanê Merdiman de îdarekarî kerde. Ancî ronayox û îdarekaranê Kurdî-Dera Çewlîgî ra yew o.
Bi nameyê Ez Tirkî Nêzana yew kitabê hîkayeyan kurdkî nuşto. Xeylê wext o Medyaya Komelkî de kurdkî nuseno. Xeylê kitabê şaîr û nuştoxan rê redekte kerd.
Hüseyin Özbey (Harûn) di sala 1961ê de li navçeya Gêxiya Bîngolê ji dayik bû, fermandarê ARGKê bû.
Wî dibistana sereta û navendiyê li Depê, lîse jî li Enqereyê xwend. Dema di lîseyê de bû sempatîzanê MHPê bû. Di sala 1978an de ji MHPê veqetiya. Di sala 1979an de hat Ewropayê û di sala 1980î de tevlî PKKê bû. Li deverên curbecurên Ewropayê xebat meşand. Ji bona sêyemîn kongreya PKKê çû Libnanê û tevlî kongreyê bû. Fermandar Harûn endamê Komîteya Navendî a PKKê bû û li gelek deverên şer de tekoşîn da.
Hüseyin Özbey (Harûn) di 17ê çiriya paşîn a 1997an de di navbera Pasûr û Sasonê de bi 8 hevalên xwe re şehîd ket.
Sema Yüce (1971 Dûtax, Agirî - 17ê hezîrana 1998an) çalakvaneke siyasî ya kurd bû.
Sema Yüce di sala 1971ê de li gundê Qerxelixa Şêx Remezan a ser navçeya Dûtax a Agirî yê ve ji dayika xwe re bûye. Dibistana seretayî li gundê xwe, dibistana navendî li Tûtakê û amadehî zanîngehê li Agiriyê xwend. Di 1989an de di Beşa Sosyolojiyê ya Zanîngehê Teknîk a Rojhalata Navîn a Enqerê qezenc kir û çû Enqerê. Li vir wî bi xwendekarên welatparêz re civiya û beşdarî xebata ciwanên YCKê bû. Di sala 1991an de ji ber zextê dewleta tirk ji zanîngehê derket û çû Mêrdînê li wir tevlî rêxistina PKKê bû.
Beşdarbûna Çiya.
Sema Yüce di sala 1991an de li Mêrdînê tev li refên PKKê dibe. Yuce piştî demekî mayîna li herêma Mêrdînê, ji bo perwerdeyê derbasî Akademiya Mahsum Korkmaz dibe. Li Akademiya Mahsum Korkmaz cara yekem Abdullah Ocalan nas dike û nirxandina Ocalan a ‘Mîlîtanên herî baş mirovên ku bikaribin xwe bi rêxistin bikin e’ ji xwe re dike hêman, di sala 1992yan de bi komek hevalên xwe re berê xwe dide Eyaleta Serhedê.
Hêsîrgirtina wê.
Yüce li Serhedê xebatên aktîv dide meşandin û piştî demekî ji bo xebatên rêxistinî derbasî bajarê Agiriyê dibe, piştî sê mehan li ser îxbarekî tê girtin. Yüce piştî lêpirsîneke dirêj, derdikeve pêşberî dadgehê û ji ber parastina siyasî 22 salan ceza lê tê birîn. Destpêkê wê dişînin Girtîgeha Nevşehirê û piştî Nevşehîrê sirgûnê Girtîgeha Çanakkaleyê dibe.
Çalakiya wê.
Sema Yüce piştî şeş salan li girtîgehê dimîne, li dijî girtina Abdullah Ocalan, di sala 1998an de xeta Zîlan ji xwe re dike bingeh û li dijî esaret, înkar û tunekirinê di 21ê adarê de bedena xwe dide ber agir. Sema Yüce piştî dermankirina 80 rojan a li Nexweşxaneya Cerrahpaşayê ya Stembolê, di 17ê hezîranê de ji ber xweşewatê jiyana xwe ji dest da.
Mîtolojî peyveke Grekî ye. Tê wateya destan, çîrok. Mîtologî, ji peyva mît (μυθος) û logos(λογος) pêk tê û wateya wê gotina destanan, çîrokan e. Mîtologî alîkariya zanîstiya dîrokê dike. Dîroknas mîtan analîz dikin û derbarê dema ev mîtan avabûne de agahiyên mezin digirin. Mît dikarin bi devkî yan nivîskî bin. Mît ên Kurdan pirranî bi devkî ne. Şarezayiya Grek a kevn di ware mîtên nivîskî de kaneke dewlemend e.
Têkiliya olan û mîtan jî gelek in. Mît behs û şîroveya kesayetî û bûyerên metafîzîk, awarte dikin. Hin caran bi rastî jî kesayetî û bûyerên wiha qewimîne. Lê mît wan gorî bawerî û dab û nêrîtên civakê diguherîne, guhertiye. Pirraniya kesayetî û bûyerên olî mît in. Peyva efsane jî di heman wateyê de ye. Kurd jî xwedî gelek mîtan e. Wekî destana Gilgamêş, Şoaşyant hwd.
Bi zanistî bêja Mîtolojî.
Di ol an jî di çanda gelekî de xwûdan, leheng, gerdûn û bûn û afirandina mirov, li ser bi nivîsî û gotin, efsana an jî destanên nivîsî, an jî bi gotin, bûn û hebûna wan anîna ser ziman û şîrove kirin û lêkolîn kirin e. An jî mirov karê navê çaqilê wê ya.
Bêja Mîtolojî.
Di yewnanî de mîthos, yanî ji soze hatî hiskirin û gotin, wekî dî ji axiftina di yewnaniya kevne, dubarakirina tiştên ku hatina ser ziman dianî ser ziman. Di zimanê rojavayiya de wate efsana û destan jî girtiya. Li gor şîrove hemdem, mîtolojê, di ol an jî çandakê de mîtên ku têne vegotin hebûn û wate û hemûkiya wan têne ser ziman. Îro, di roje me de, weke çiqilakî zanist jî xwedi hebûna. Navê çiqilakî zaniste jî ya.
Li ser bêja mîtolojiyê ta roje me jî nêqaş û şîrove berdewam in. Hizreke anîn ser ziman an jî nêrînek anîn ser ziman an jî weke hizreke efsana wî bi navkirin jî dibêt. Bêja mîtê bixwe jî, di wate xwe de hizreke têne ser ziman. Hizreke ku hatî xiyal kirin an jî berî xiyal bûya. Lê di rastiyê de hizreke têne ser ziman. Vegotineke ku bi nêzîkatiyeke olî anîn ser ziman, têne ser ziman. Minaq Mîtolojiya kurd, Mîtolojiya Naîriyan, Mîtolojiya Medan û hwd. Deme ku tê ser ziman, navê xwûde û hizrên ku di wan navê xwûde tê ser ziman, di nav wate xwe de têne ser ziman.
Xosletan.
Efsana, li gor rastiya anîna ser ziman ya xwe, xwûdanan, lehengan û bûyîn û bûyarên ser-xwezayî dikina mijara xwe û tênine ser ziman. Di pergalakê de weke ku çawa Helbestvan û rahiban tênin ser ziman, bi gotin û gelek caran ji (di demên piştre de çawa ku ketina nivîsan de) bi nivîsî ji têne ser ziman.Bi vî awayî, gotinên ku têne vegotin, dev bi dev ji dem bi dem têne vegotin. Bi zedêyî ji, li gor çand û hizre olî û hebûna ruhanî ya xalkê li ber çavan digirin û têne ser ziman. zanabûneên wan ji tênine ser ziman. Yên tênin ser ziman û didine erêkirin ji key, rahip û hikimdarin. Di hîm û reng û şevkên xwe ji xalkê digirê, Ji jiyana xalkê digirê. Bi vê yekê re mirov karê bêje di jiyanê xalkê mirov çawa bi axivê, li xwe bike, bi meşê, li hev bicive û çi bike û neke li ser wê dibin û diafirin.
Li gor hebûna xalkê bi nêzîkatiya olî û pîroz diafirin.Mît, hebûn û hêze xwe, ji hebûn û hêze xalkekê digirê. Mirov karê li mîtolojiya xalkekê meyîzenê û rastiyên wê yên hizrî û dîrokî û pêşketinên wê fahmbike û têbigihê.Di mîtolojiyê de gelek bêja bi wateyên mazin têne ser ziman.Bi wateyên qanc û neqanc, baş û nebaş, her weha bi gelek awayan têne ser ziman.Deme ku mirov li ser olekê ji di hizirê, mirov karê bêje ku mîtoloji wê bêne ser ziman. Her ol mîtên wê hene. Ev rewş, rastiyaka zanist têne ser ziman. Pêşketinekê têne ser ziman. Di mîtolojiyê de bêje û navê ku têne ser ziman, mirov karê bêje ku jiyandin û nejiyandin ji bi wan re heya.
Mît, hertimî, gerdûnê an ji ew herême ku têde ya, hebûn, hizir û bûna wê dixweze bêne ser ziman.Li gor têne ser ziman ji. Di vir de divêt ku mirov bêje ku bêja efsana ji car bi car di vê wate de tê bi kar anîn.Mînaq, tê gotin Efsana tekoşînê û Efsana afrînê, yanî ya çêkirinê. Bi bê yekê re mirov karê bêje ku mît dixwzin ku gelek bûyîn an ji bûyarên ku bûna û ragihandina wan û anîna wan ya ser ziman zore, dixweze bêne ser ziman. Bûyîn û bûyarên ku mirov izahkirina wan nikarê bêne ser ziman, dixweze ku îzah bike û bêne ser ziman. Ev efsanayên ku weke mît têne ser ziman, ku bi gotinê bûn weke ku çawa ku dengbêjan bi dev dibêjin, piştre hin bi hin di bine binivîsî. Lê mît, bi xwe re rastiyekê tênine ser ziman. Ew ji, rastiya jiyana xalkê ya ku hati jîn kirina û çawa hatiye jîn kirina. Di serî de çawa ku weke ku ji gotinekê dest pêdike, mirov dibîne ku piştre çawa ji gotinekê dibe gelek û li gelek ard û nuqtên din hebûna berdewam dike. Her weha gelekî bi pergal û kompleks hebûna xwe ya ku berdewam dike di demên gotinê yên piştre de têne ser ziman.
Ol û Mîtolojî.
Di gelek olan de mîtolojî xwediyê cihekî pêşî û girînge. Mît, di jiyanê rojene de, di anîna ser ziman de, tişte ku anî ser ziman, erê dike û dide erêkirin. Li gor hinek nirxên bûjen rast an ji nerast nayêne ser ziman û bi wate nake. Bi zêdeyî, ji nêzîkatiya pêzwarî wirde, gotina rast an ji rasttqîniyê li gor rih û deroniyê an ji li gor hebûna wan ya simset(dagerî) têne ser ziman an ji di avêje ser.
Her çend ku olên ku iro di jiyanê de ne hene, gelek mirov li ser kok û pêşketina dîrokî tênine ser ziman ji, lê bawerî û figurên xwe ji wê pêşketinê tênine ser ziman. Mît, bi vê yekê weke maka. Di olê de an ji di baweriyê de anji di vegotin û anîne ser ziman xwe qaraqter hertimî ji vê rastiyê hîm digirê û tê ser ziman.Minaq, Iro dibêjin mîtolojiya Hindî an ji di bêjin mîtolojiya xiristiyaniyê an ji dibîjin Mîtolojiya îslamê û hwd. Ev bêje hemû ji di wan olan de rastiyaka hizrî, bawerî, çandi, dîrokî, ruhanî an ji deronî weke dager tênine ser ziman. Mît, di jiyan û hebûnê de, hebûna wan li gor nêzîkatiyaka bûjen ne hawane.
Di vir de divêt ku mirov tiştekî dî ji bêne ser ziman.Ew ji ewe ku ku bêje olê û ya mîtolojiyê di wate de ne jev dûrin. Mijar û gotin û navên ku di hundurê yekê bin, di hundurê ya din de ji heya û karê were ser ziman. Minaq, mirov bêje Ola Medan an ji mitob bêje Mîtolojiya medan. Hizir û awayê ku di mîtolojiya wan de were ser ziman, karê di olê de ji were ser ziman. Jev re ahlin.
Çînandin.
Deme ku mirov li gor koka wan têne ser ziman, mirov dinîne ku mîtên jev cude hene. Weke mîtên kokê, Ev mît ji nav adet, kevneşopî, û bûjeniyên kokê wan tênine ser ziman. Mîtên kultê ji hene. Ev ji di bawerî û hebûnên wilo de hêz û hebûna wê tênine ser ziman.Mîtên civaknasî ji hene. Ev ji nirx û kirinên ku bûna tênine ser ziman.Ku mirov di vir de her weha sereke bêne ser ziman mirov weha bêje.
gerdûn û afrîne mîtên wan.
Çêkirina Mîtan.
Avçend cerna mirov dihizirê. Mirov tiştne jîndike. Lê mirov piştre ku demek li ser ve diçê ji bîr dike. Piştre careke têne bîre mirov û êdî mirov jî nnîr neke. Êdî ew di serê mirov de dibîna dagerên hinek hizir û tiştên din ji. Mîtbûn, hemû ji bi bûnadageriyê re girêdayî ya. Divêt ku mirov yekê ji bîr neke. Bi vê yekê di demên berê de di êlan de mîr bûna dager. Ew dagerêya wan piştre hebûna xwe berdewam kiriya. Mît, di naqabîna dîtin, bawerkirin û hizirkirinê de weke hizreke ku mirov weke hebûnekê di serî de bêne ser ziman heye û ava ya. Her mirov bi vê yekê, di serê xwe de xwedi mîte. Binmejî de gelek mît hene. Ew alî wî dikin ku hizre xwe bi pêşbixe û bi mazin bike ji ya. Çawa ku mît di nav xalkê de hebûne wê bi çand û hizir li ser lingan digihirin, her weha di serî de ji bi mirov re xwedi weynin. Ew ji mîtên mirovin. Mîtên mirov, karin ji dîtinekê ji avabibin. Ji kevirekî ji karîn avabibin. Mirov karê ji wan bêje mîtên afrînerin.
Mîtolojiyê Hemdem.
Di deme ya nûjen de mît hene. Bêhtir ji hene. Tarzan bûya mîtekî mazin. Gelek film û pirtûkên wî hene. Mirov karê bêje ku he ji kur herê û bibe felsefeye pir alî ji. Her weha gelek tişt û kes hene. Mîtolojiye bûjen iro heye. Di afirêne. Di jiyanê de, minaq filmên weke filmê Harry Potter û ew cihana wî ya ku hati afirandin, ji vê yekê re di demê de bingihe. Kur dike. bi felsefe dike. Bi çavîn hizrî ku mirov lê meyîzenê, vê yekê mirov wê bibine.Mirov karê bêje mîtoloji hemdem, iro felsefe mîtolojiyê ji çêkiriya di nav civakê de.
Deme ku mirov li jiyanê di hizirê, ev film û filmên wilo yên weha, bi mirovan de dii serê wan de gelek mît û dager afirandina. Bi vê yekê re, ev mît û dager yên herî bi nasîn. Bi vê yekê re di hizre herkesekî de ne. Mînaq, di nav kurdan, her çend ku Efsana Kaweyê Hesinker berî zayîne tê ser ziman ji, ji ber ku pir di serê xalkê de bû, iro ji mazin bi jîna di seran de. Iro wekemîtolojiya kawa di serê her kurdî de afirandiya. Pêre mirov karê bêje di serê her mirovê herême de afirandiya.Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew iro bûya mîtolojiya kurd ya hemdem ji.Bi vê yekê re, iro felsefe kawa ji afirandiya. Iro bûya weke mîtolojiya cihanê ji.
Böblingen'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Metafizîk yek ji şaxên fîlozofiyê ye. Di dema Şarezayiya Yewnanistana Kevn de fîlozofan mijarên ku li derê tixûbên fizîkê diman bi vî navî binavdikirin. Wê demê zanîstî wekî îro nepêşketî bû. Di dema nûjen de wate û mijarên metafîzîkê hatine guhertin. Lewra zanîstî gelek pêşketiye. Metafîzîk pirranî bu mijarên ontolojîk (ango afirandinê) re bilî dibe.
Peyva matafîzîk ji "ta meta ta fizîka" yê tê. Fîlozofê Grek a Kevn Arîstoteles bi navê "fizîk" rêzepirtûkan dinivîsîne û mijarên ku tê de zehmetiyê dikişîne dihêle paşê û wan di grûbekê de kom dike. Piştî mirina wî şagirtên Arîstotales wan bi navê "metafîzîk" binavdikin, ango "yên piştî fizîkê" nivîsiye, "ên ji fizîkê wê de".
Herçendî zanîstiyên pozîtîv bipêşdikevin mijar û tixûbên metafîzîkê jî teng dibe yan tê guhertin. Niha metafîzîk bi mijarên wekî, hebûn, afirandin, têkilî, dem, Xwedê, gerdûn hwd re bilî dibe.
Ravensburg'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Rottweil'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Schwäbisch Hall'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Sigmaringen'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Tübingen'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Bajarok û şaredarî.
Bajarok û şaredariyên Tübingen (navçe)
Çeçen an Çaçan ji gelê ku li Çeçenistanê dijîn re tê gotin.
Çeçen ("Нохчий" = "Nox-çhiy) bi Çeçenî diaxivin. Çeçen xwe bi navê "Noxço" binavdikin. Bi Îngûşan re him ji aliyê etnîk, him jî ziman ve nêzîkî hev in. Zimanê wan yek ji zimanên qefqazî ye. Derbarê bingeha gelê Çeçen de kêm agahî lê pirr angaşt hene. Tê pejirandin ku Çeçen ji Hûrrîyan tên. Zimanê Hurriyan ne ji zimanmalbata hind û ewropî ye, lê Hûrrî di nava berên Aryanan de heliyane.
Pirraniya Çeçenan ji mezheba Sunnî ya Îslamê ne. Piştî hilweşîna YKSS wekî beriya Bolşevîkan dîsa şerê Ûris û Çeçenan destpêkir. Niha bi qasî 1 Milyon Çeçen li welatê xwe dijîn, gelekan jî ji ber şer barkirine welatên Ewropa hwd.
Êtîmolojî.
Peyva "Noxçhî" gelek kevn e û mana wê "Nox = pexemberê Nûh" û "çhî = zade", yanî "Noxçhî" = Nûhzade / zarokên Nûhe
Tuttlingen'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Waldshut'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
County Carlow an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Carlow beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Cavan an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Cavan beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Clare an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Clare beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Çeçenî (bi zimanê çeçenî "Nox-çhiyn mott", Нохчийн мотт) zimanê çeçenan, zimanê gelê Çeçenistanê ye. Piştî şoreşa bolşevîkan li Rûsyayê Çeçenî bû zimanê nivîskî. Di sala 1920´î de elfabeya erebî hate terikandin û latînî bû fermî. Di sala 1938´î de elfabeya krîl bû elfabeya fermî ya nivîsînê. Zimanê çeçenî ji gelek zimanan bêje girtiye.
County Donegal an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Donegal beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Galway an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Galway beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Dublin an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Dublin beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Yekîtiya Komarên Sovyêt ên Sosyalîst (kurtenav: YKSS, kurtenav) dûgeleke Sosyalîsta federasyonê ji gelek neteweyan pêk dihat û li ewropaya Rojhelat, Qafqasya, Asyaya Navîn û Asyaya Bakur dimabû. Ew piştî şoreşa Bolşewîkan a çiriya pêşîn a 1917 re, di 30ê kanûna pêşîn 1922an de hatibû saz kirin û di 26ê kanûna pêşîn 1991an de belavbûbû. Ew belavbû şunda wek pêmavan Federasyona Komarên Civakparêz ên Rûsyayê hat saz kirin û ew ji pê re jî ew hat çerxa Federasyona Rûsyayê kirin.
Ew mafên netewî yên YKSS derbazî Federasyona Rûsyayê bû û ew nevnetewî wek dewama YKCS tê ditîn. Rûsyaya îro li ber Şoreşa çiriya pêşîn jî hîmiya YKSS bû û YKSS belav bû şûnda jî Rûsya gorî rûbera xwe sedî 78ên(% 78) YKSS di sînorên xwe de dihewîne.
Ew rûerda xweya mezin, ya ko îroj jî Rûsya hembera belavbûna YKSS xwediyê ye, Şerê cîhanî yê duyemîn de fireh bûbû û welatên Baltîk (Estonya, Letonya, Lîtvanya), hin herêmên Prûsyayê Fînlendayê, Polonyayê, Çekoslovakyayê û Japonyayê di sînorên wê de diman. Ew bi sînorên xwe dewlata herî mezina dîrokî bû.
Ji pê dawiya Şerê cîhanî yê duyemînê di 1945an re sînorên YKSS wiha bûn: li rojava bi Romanya, Macarîstan, Çekoslovakya, Polonya, Deryaya Rojhelat, Fînlenda û Norwêc;li bakur Deryaya Barents, Deryaya Karayê, Deryaya Laptev û Deryaya Sîbîryaya Rojhilat; li rojgelat Deryaya Oxotsk, Deryaya Bering û Okyanûsa Mezin; li başûr Koreya Bakur, Çîn, Mongolya, Efxanistan, Îran, Tirkiyê û Deryaya Reş.
Sînorên YKSS li ser 22,4 mîlon km² dima û nêzî şeşan yeka (1/6) erdên dinê dima. Ew rojhelat-rojavayî ji Deryaya Reş û Deryaya Rojhelat de heta Okyanûsa Pasîfîk heta 10.000 km dirêj dibû. Bakur-başûrî nêzî 5.000 km fireh dibû.
Şoreşa Bolşevîkan.
Bi şoreşa Şibatê yê di 1917an re Rûsyaya Çarî hat hilweşandin. Demeka kêmê ji pê re Bolşewîkên di pêşengiya Lenîn de pê Şoreşa çiriya pêşîn re Komara Sovyet ên Rûsyayê îlan kirin. Pê serfiraziya Bolşewîkan re li Rûsyayê cenga hundurî derket û wê heta 1922 dewam kir û di wê salê de li ser axê Rûsyaya Çarî Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst(YKSS) hat saz kirin. Dema şoreşê de YKSS welateka feodalê aboriya xwe bi bingehî li ser cotkariyê bû. Pê YKSS hat saz kirin re li hemû welatê tevgereka, pêşasazî û endûstrî kirina li YKSS hat ajotin. Bi vê tevgerê re Rûsya di dinê de gorî aborî û artêşa xwe 20 salan de bû welateke pêşeng. Di wê demê de îdeolojiya dewletê jî bi seferberiyê xwendin û nivisandînê re li xelkê hat belav kirin.
1924–1939:Dema Stalîn.
Paş mirina Lenînê di 21ê kanûna paşîn 1924an re Yosîf Stalîn hate serokkomariyê YKSS. Stalîn ji 1922 de heta wê çaxê sekretarê gelemperiyê Partiya Komûnîstî bû. Stalîn pê derbaza ser kargeriyê bû re li ser welatê avahiya bingehiyê aborî pêk anî û li welatê tevgera endûstrî kirinê bilez kir. Li welatê "Kolxoz" û "Sowxoz"(herdu jî têne maneyê çewlîg. Sowxoz ji hêla dewletê, Kolxoz ji hêla koperatîfan dihat carî kirin) pêk anîn. Di wê demê de kesên xwediyên zeviyan, yên dewlemend jî dihatin bêrûmet kirin. Li wolgayê, Ûkraynayê kêmiyê xwarinê der ket û bi mîlonan kes ji birçîtiyê de man.
Ji 1935an şunda Stalîn dest bi deportasyona(koç kirin dan) dijên sîstema komûnîstî kir. Di "paqîjkirina Stalîn"ê(Rûsî "Çîstkî") navbera salên 1936 û 1940an de terorek li hembera dijberên rejîmê hat didomîn. Di dema wê koç kirinê bizorî de gelek kesên wek hindikeyên etnîk, hatin koça navenda xebatê yên bi navê "Gulag" kirin. Bo wan qurbanên di wê demê de ji jiyana xwe bûnî, qala 20 mîlon kes dikine.
1939-1945: Salên Şerê.
Di 1ê îlonê 1939a di bi êrîşa Almanyaya Naziyê ser Polonyayê re Şerê cîhanî yê duyemîn destpê kir. Li ber vê êrîşê Hitler û Stalîn di 23ê tebaxê 1939an de bo êrîş nekirina hev bi qasidiya Molotov û Ribbentrop Pakta Molotov-Ribbentrop îmze kiribûn û bi vê peymanê wan dê êrîşa hev nekirinaya û Polonya navhev de parvekiriniya. Ji pê Almanyayê re di 17ê îlonê 1939an de Rûsyayê jî dest bi êrîşa Polonyayê kir û wekî wan di peymana bêêrîşiyê de dîyar kirî YKSS rojhilata Polonyayê di demeka kurt de îşxal kir. Di 28ê îlonê 1939an de YKSS yê û Almanyayê peymanekê dinê bo hevaltiyê û sînoran îmze kir. Rûsyayê ji pê re li welatên Fînlenda(1939) û welatên Baltikên:Estonya, Letonya û Lîtvanya û Besarabya yê pê re bûyî Moldoviyayê(gîşk 1940an de) dewama îşxal kirinê xwe kir.
Di 22ê hezîranê 1941an de Hitler peymana bêêrîşiyê xirab kir û bi artêşêkê mezin êrîşa YKSS kir. Di 24ê tebaxê 1941an de YKSS bi Brîtanyayê ve heta ber axên Îranê dewama îşxalê xwe kir. Di Konferansa Yalta û Tehranê de YKSS, Brîtanya û DYA bo hevalbendîyê li hev hatin.
YKSS di Şerê Cîhanî yê Duyem her çiqas, bi nêzî 25 mîlon qeybên leşker û siwîl ve, dewleta herî pir hevwelatên xwe qeyb kiribû, ew jê wek lewaz bûbû der ketibû jî, ew wek serfiraz di cengê de derket. Bi dawiya hevalbendiya navbera hevalbendan de hat şikestin û pê şêrê re Şerê Sar dest pê kir.
Salên 1945–1985:Şerê Sar.
YKSS di Şerê cîhanî yê duyemîn de wek serfiraz û xakên xwe fireh kirî derketibû. YKSS rojhelata Polonyayê û welatên Baltik têxistibû nav sînorên xwe. Dewletên bloka rojhelat Albanya, Bulgaristan, Komara Demokratîka Almanyayê, Polonya, Romanya, Macaristan, Çekoslovakya ketine bin bandora YKSS û wek dewletên peyk bi sîstema demokrasiya Xelkî hatin kargerger kirin.
Di 1953an de, ji pê mirina Stalîn re, Nîkîta Krûşçev derbaza serokomariyê bû. Wî di 1956an de di axaftineka xweya sixûrî de fikrên xweyên hembera Stalînîzm eşkera kir û bo Lîberalîze kirina dewletê daxwaza xwe dazanîn. Lê protestoyên bo reforman li Macaristanê ji hêla Artêşa Sor gelek sert hat rawestandin.
Di wan deman de Şerê Sar her ku diçû hişk dibû û di 1962an de di Krîza Kûbayê de dinê xwe ji Şerekê atomî encax di dawî de xwe parast. Blokên rojhelat û rojava her tim dewama çekdariyê dikir û di vê de bi hev re diketine pêşbaziyê.
Di payîza 1957an de YKSS saroxa siftê Sputnik 1ê bi kûçikê têdeyî bi navê "Laika" ve şande ezmên. Di 1961an de jî cara siftê astronotê Yurî Gagarîn li gerdûnê firiya.
Di 1964an de Leonîd Breşnew derbaza şûna Krûşçêv bû. Ew daxwazên reformanê li welatên din wî sert pişde xistin. Azadîxwaza li Pragê yê di bihara li Çekoslovakyayê hatî holê bi panzêran hat pişve xistin.
Di 1979an de ketina YKSSyê Efxanistanêyê re şerê navbera YKSS û Efxanîstanê dest pê kir. Di wê cengê de Efxanîstanê gelek zirar dît û nêzî 1,2 mîlon hevwelatên xwe hatin kuştin. YKSS jî di 1988-1989an de wek bêserfirazî ji wir der ket.
1985-1991:Belavbûna YKSS.
Di 1985 Mixaîl Gorbaçow hate serokiya kargeriyê YKSS û dest bi reformên wek Perestroyka (şunda mezrandin) û Glasnost (eşkereyî) dihat zanîn kir.
Di salên 1990an û 1991an de dewletên Yekitiyê de dest bi dazanîna azadiyên xwe kir. Siftê welatên Baltîk serxwebûna xwe danzanîn. Bi derbeyê Borîs Yeltsîna di tebaxê re YKSS xirab bû dewletan yek bi yek azadiya xwe danzanîn. Bi dawî di 8ê kanûna pêşîn 1991an de belavbûna YKSS dawî bû. Ji YKSS 15 dewletên serbixwe der ketin û Rûsyayê wek pêmavanê YKSS mafên wê wek mîrat hilgirtin.
Komarên YKSS yê.
YKSS bi sîstema xwe dewleteka Federasyon bû. Ji 1956 de heta 1991an 15 netewên sosyalîst endama YKSS bûn. Her yek welatê sosyalîst xwediyê paytexta bixwe bû û Moskova him paytexta Komara Federatîfa Rûsyayê Sovyêt ên Sosyalîst(KFRSS) bû, him jî paytexta YKSS yê bû û xwediyê statûyeka taybetî bû.
Di hindira wan komaran de hin herêmên "Komarên Otonomê Sovyetên Sosyalîst" (mînako: Naxçivan), "Herêmên Otonom" (mînako: "Herêma Otonomê Cûyan"), "Nevçeyên Otonom" jî hebûn.
https://en.wikipedia.org/wiki/Soviet_Union
County Leitrim an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Leitrim beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Mayo an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Mayo beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Roscommon an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Roscommon beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Sligo an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Sligo beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Kildare an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Kildare beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Kilkenny an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Kilkenny beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Laois an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Laois beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Longford an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Longford beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Louth an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Louth beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Meath an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Meath beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Offaly an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Offaly beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Westmeath an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Westmeath beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Wexford an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Wexford beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Wicklow an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Wicklow beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Kerry an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Kerry beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Limerick an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Limerick beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Tipperary an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Tipperary beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Waterford an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Waterford beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
County Monaghan an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Monaghan beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Binhişara kolektîv, ji aliê Carl Gustav Jung ve hatiye binavkirin. Jung tixûbê binhişarê gelek fireh kiriye. Mirov roja ku li rûyê dinyayê peyda bûye heya îro, hemî fêrbûn, destketin û ceribandinê xwe bi awayekî parastiye. Him bi riya genetîkê, him jî bi riya çand û binhişara mirovahiyê ya kolektîv parastiye.
Tenê divê mirov bizanibe û bikaribe bixwîne, analîz bike. Mirov ji deryayê pirr hez dike, lewra jiyan ji deryayê hatiye. Mirov ji daristanan pirr hez dike, lewra bi sed hezar salan li wir jiyaye. Mirov di tariyê de ditirse, lewra çavên mirov nabîne û mirovan sed hezaran salan di tariyê de xwe ji ajalên kûvî parastiye. Mirov li dijî neheqiyê aciz dibe, lewra mirovan bi hezaran salan ji bo jiyana xwe berdewam bike têkoşîn daye.
Binhişara yek mirovekê bi serê xwe ne ti biqîmet e. Gorî Jung, Sigmund Freud û wanên ku girîngî û mekanîzma binhişarê baş û kûr dane zanîn, di kêmasiyeke zîrekiyê de ne. Lewra mirov jiyandêreke sosyal û kolektîv e.
Siya kesayetiya mirov ji arketîpên çi anîma û çi jî anîmûs pêk tên. Her mirovek xwedî siyeka kesayetiya xwe ya taybet e. Ji aliyê Carl Gustav Jung ve cara pêşîn hatiye binavkirin.
Mirov dikare têkeve wê şikê ku miroveke pirr û pirr baş di kesayetiya xwe de hin elementên xirabiyê dihewîne. Berevajî wê miroveke pirr agressîv jî dileke nermîn û zêrîn di xwe de dihewîne. Helbet ev mînakan ji bo têgihîştina mekanîzmaya kesayetiyê û siya kesayetiyê bû. Terî izahkirinê nakin. Lewra arketîpên anîma û anîmûs gelek kompleks in.
Derûnnasiya kûr an jî psîkologiya kûr, di destpêka sedsala 20emîn de hat rojevê. Zanîstan dîtin ku mirov nikare bi hêsanî û metodên laşî psîkologiya mirovan şîrove bike. Psîkologiya mirovan xwedî taybetiyeke mezin e û xwedî mekanîzmeke pirr tevlîhev û kompleks e.
Sigmund Freud wekî bavê derûnnasiya kûr tê zanîn. Wî cîhana derûniya mirov raxistiya ber çavan, metodên têgihîştinê afirandiye û tasnîf kiriye. Tasnîfkirina eziya nizim (îd), ezî (ego), eziya bilind (superego), pêşxistina metoda derûnkolînerîê hwd riya derûnnasiya kûr vekir. Bêî derûnnasiya kûr derûndermanî nabe.
John Robert Anderson (jdb. 1947 li Vancouver di British Columbia da) yek ji psîkologên navdar ên DYE yê bingeh Kanadayî ye. Wî li ser avakirin û pêşdebirina kognîtîv psîkologiyê xebat kiriye.
Anderson wekî bavê kognîtîv psîkologiyê tê zanîn û bi navên kontrola adaptîv a ramandinê û endazyariya kognîtîv angaştên wî hene. Wî di salên 1988-1989 birêvebiriya Komeleya Zanîstiya Kognîtîvê kiriye.
Kontrola adaptîv a ramandinê (ACT) yek ji angaştên John R. Anderson e.
Anderson mekanîzmaya ramandin û bîrkanê li ser modelekê rave dike. Wekî xêvjimêrek têkilî û sîstemên elementên ramandin û bîrkanê dide pêş. Mirov dikare bi vê sîstemê bilîze, bihêz bike yan qels bixe. Ango mirov dikare vê sîstemê kontrol bike.
Porto-Novo bajarê herî mezin û paytexta fermî ya Bênîn e ku li welatekî Afrîkaya rojava ye. Her wiha wekî "Hogbonou" û "Adjacê" jî tê gotin. Di sala 2009an de hejmara wê 267.191 bû. Porto-Novo, li başûr-rojhilata Bênîn e û yek ji keştîgeha wê ya li yek Kendava Gînêyê ye. Cotonou ji ber çand û siyasetê ji Porto Novoyê girîngtir e. Li derdora Porto-Novoyê ji rûna palmîyê, pembo û kapok tê berhemandin. Di salên 1990'î de, li peravên wê petrol hat kişfkirin û di dervefiroş de bûye malekî girîng. Porto-Novo, di nav koordînatên 6° 28' Bakur, 2 ° 36' Rojhilat de cih digre..
Porto Novo li başurê Bênîne. Ew bajarê dudî di Bênînê da ye.
Porto Novo heremeka çandinê ye. Li wir pembe û çend tiştên din diçînin.
Jean-Paul Sartre (jdb. 21ê hezîranê 1905, Parîs - m. 15ê nîsanê 1980) nivîskar û fîlozofekî bi nav û deng ê fransî ye. Di 21ê hezîranê ya sala 1905an da li Parîsê ji dayik bû. Bavê wî efserê hêzên deryayî bû û du salan piştî ji dayikbûna Sartreyî li Hindûçînê, tûşî nexweşîyeka wê deverê bû û taya dijwar û giyansoj dawiyê şemalka jiyana wî vemirand. Bi vî rengî toza sêwîtiyê li ser ser û çavên wî rûnişt. Ew li mala bapîr(bavê dayîka)ê xwe, ku navê wî Şarl Swaitzer bû û mamostayê zimanê elmanî bû, mezin bû. Dema jiyê wî bû yazde salî, dayîka wî careka din şû kir û wî jî ji neçarî li gel dayîka xwe bo bajarê Laroşlê cihê xwe veguhast. Li wir, Sartreyî xwendina xwe ya amadeyî bi dûmahîk anî û piştî borîna sê salan vegeriya Parîsê. Li sala 1924an, li Zanîngeha Parîsê mijûlî xwendina felsefeyê bû û li sala 1939an bawernameya doktoraya felsefeyê bi dest xwe ve anî. Piştî bidawîhatina xwendinê; li Lohawir, Laon û paştirê jî li Parîsê, mijûlî wanegotina qonaxa amadeyiyê bû û berhemên mîna “Aşopkirin”(1936), “Dilrabûn”(1939), Dîwar(1939) û “Teoriya Hestan” dane weşanê.
Kurteçîroka wî ya bi navê Dîwarê zêdetir ji hemû çîrokên wî bûye cihê nîqaş û vekolînan. Berhema wî ya bi navê "Dilrabûn"ê, wek navdartirîn çîroka salê hatiye nasîn. Di wê demê da Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest pê kir. Vî şerî gelek pirsgirêkên hizirî ji bo Sartreyî dane xuyakirin. Destpêkê, ji bo xizmetkirinê li Rêveberiya Keşnasiya Artêşê hat daxwazkirin, piştî borîna demeka kurt, hevdem li gel pêşveçûna serkeftina elmaniyan ya havîna 1940î, wek dîl(êxsîr) hatiye desteserkirin, lê bi zîrekî elmanî razî kirin ku wî ji ber hokarên mezacî û çavê wî yê nedirust radestî frensiyan bikin. Piştî vegera xwe ya bo Parîsê, gihîşte rêzên Tevgera Bergiriya Niştîmanî ya Fransayê. Li sala 1943yan, dema ku di Tevgera Bergiryê de, li gel desteyeka dîtra hizirvanan ku çalak bûn, her weha mijûlî weşana berhemên xwe yên felsefî bû. Şanonameya xwe ya ewil hevdem li gel wan rojan bi navê “Mêş” nivîsî. Sehm(tirs)a wî ji dagirkirina nazîyan, azarên gelê Fransayê û metirsiyên bi egera pişikdarbûna li Tevgera Bergiriyê, ew di bîr û boçûnên xwe de li ser rêwiştê mirovatiyê û azadiya hilbijartinê pirbawertir dikir. Li sala 1944an, şanonameya wî ya duyemîn ya bi navê “Derê Girtî”, piştî rizgarbûna Fransayê ji dagirkirina naziyan, li Parîsê hat weşandin. Li sala 1946an jimareya yekem a “Kovara Serdema Nû” weşand. Sartre, di navbera salên 1944-1948an de, serkeftî bû di weşana sê bergên ji romanên xwe yên bihevregirêdayî ya bi navê “Rêyên Azadiyê” ku ji çar bergan pêk dihat. Li sala 1946an, şanonameya “Toga Hurmetkar”, sala paştir “Cih”, “Wêje Çi ye?”, “Baudelaire” û “Der barê Kêşeya Cihûyan de”, nivîsîn. Di sala 1948an da, şanonameya “Miriyên Bêgor”, “Veşartin” û her weha pirtûka felsefî ya bi navê “Egzîstansiyalîzm û Resenayetiya Mirovî”, şanonameyên bi navê “Destên Lewitî “ û “Şeytan û Yezdan” ew berhem in yên ku Sartreyî ta berî salên pênciyan nivîsandin. Li sala 1951ê “Jana Pîroz”, li sala paştir jî “Kîn”, ku wergirtinek (îqtîbas) bû ji berhemên Alexander Dumasî, ya ji şanonameya “Nekrasov” li sala 195ê?, “Goşegîrên Altonayê” li sala 1959an, Rojnivîska Şerekî Seyr ku encama sefera wî ya bo welatê Kubayê ya li salên destpêka Şoreşa Kubayê bû. Jean-Paul Sartre di 15ê nîsanê ya sala 1980an de li Parîsê jiyana xwe ji dest da.
Girêdanên Derve.
Sartre, Jean-Paul
Nalî an jî Nalî Şehrezûrî (b. 1791, Şehrezûr - m. 1855 Stembol, Tirkiye) matematîknas, helbestvan, û zimannasekî kurd e.
Navê wî yê resen "Xidir" e. Nalî Şarezûrî, lawê Ehmedê Şaweysê Mîkayîlî ye.Li ser sala jidayîkbûna Nalî dîtinên cihêreng hene. Dîroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî di pirtûka xwe ya bi navê “Kurtey Mêjûyî Kurd û Kurdistan” rûpelê 358'an de, wiha dinivîse: “Nalî di sala 1801'ê de li gundê Xakxolê ji dayîk bûye û sala 1857'an koça dawî kiriye. Mamoste Eladîn Secadî, di pirtûka xwe ya bi navê “Mêjûya Edebî Kurdî” de wiha dibêje: “Nalî di sala 1802'an de ji dayîk bûye û di sala 1859'an de çûye ser dilovaniya xwe.” Mamoste Dr. Marûf Xeznedar jî di destpêka "Dîwana Nalî" de wiha dinivîse: “Nalî di sala 1805'an de hatiye cîhanê û di sala 1859'an de, koça dawî kiriye.”
Mamoste Muhemmed Mele Kerîm di pirtûka bi navê “Le Pênawî Nalî” de, dibêje: “Ewên ku serpêhatiya Nalî nivîsîne, ti çavkanî ji bo dîrokê diyar nekirine. Kesek tine ku bibêje Nalî di vê salê de hatiye cîhanê. Tenê tişta diyar ev e ku Nalî, Mîkayîlî bûye û lawê çandînerekî Şarezûrî bûye. Ji ber ku li Şarezûrê kesekî xwende tinebûye, êdî kê dê rojbûna Nalî binivîsanda? Her wiha roja mirina wî jî.”
Mamoste Mesûd Mihemed di gotareke bi navê “Çepkêyek Le Gulzarî Nalî” de wiha dibêje: “Hacî Mele Evdileyê Celîzade vegotiye ku wî di sala 1871'an de Nalî li Mekeyê dîtiye û gelekî pîr bûye. Xuya bû ku wî çaxî heştê salî hebû.”
Li gor belgeyeke din ku ketî destê me, Nalî sala 1798'an jidayîk bûye û sala 1878'an koça xwe ya dawî kiriye. Li gor vê belgeyê Nalî di heştê saliya xwe de çûye ser dilovaniya xwe. Di gelek helbestên wî de jî xuya dike ku ew gelekî pîr bûye, her wiha ev salên dawî ku me li jor anîn zimên nêzîktirî rastiyê ne.
Arîstoteles () (jdb. 384 b.z., m. 322 b.z.) fîlozofê Yewnana kevnare bû. Aristoteles bi Platon re filosofê herî mezin û grîng ê cîhana rojava tê pejirandin. Li ser fîzîk, helbest, mentiq, ramyarî û biyolojiyê gelek berhemên wî hene.
Berî Zayinê 384an de li Stageirayê ji dayik bû. Navê bavê wî "Nikomachos" e. Bavê wî bijîjkê Keyê Makedonyayê Amyntas II bû. Di 17 saliya xwe de ket akademiya Platon a li Atînayê. Hetanî Platon mir 20 salan perwerde girt.
Platon (,) fîlozofekî navdar ê Grekî ya Kevnare. Di navbera salên 427 b.z. û 347 b.z. de li Yewnanîstanê jiya ye.
Navê wî yê rastî Aristokles e. Ji ber milên wî yên fireh û laşê wî yê "atletîk" jê re gotine "Sing fireh" û bi vî navî hatiye naskirin. Di nav misilmanan de jê re Eflatûn jî tê gotin. Ramanên wî bandorek mezin daye ser Felsefeya îslamê û xiristiyantî.
Ji 20 saliya xwe hetanî mirinê Şagirtiya Sokrates û mamostetiya Aristoteles kiriye. Avakerê Akademiya Atînayê ye. Li ser ramanên Platon ên felsefîk hê jî nîqaş tên kirin. Platon destpêk û yekemîn fîlozofê girîng ê felsefa rojava ye. Di felsefa Yunana Antîk de fîlozofên berî Sokrates (fîlozofên yekemîn an jî fîlozofên xwezayê) bêhtir li ser felsefa materyalîst sekinîne. Di felsefa Antîk de ramana materyalîst bi Demokrîtosê Atomî re gihiştiye qada herî bilind. Li hemberî vê, ramana Îdealîst jî bi Platon re gihiştiye merhala herî bilind. Platon mîna wêjevan û hunermendekî hatiye perwerdekirin. Bi vî awayî, wî berhemên xwe yên fikrî mîna hostekî bi helbestan xemilandiye û bi sedsalan bandorê li mirovahiyê kiriye.
Platon berhemên xwe bi awayên diyalogan nivisandiye. Di diyalogên wî de piranî Sokrates cih digre. Sokrates bi mirovan re ramanên wan nîqaş dike û bi vî awayî nakokiyên ramanên wan derdixe holê. Platon piranî ramanên xwe bi axaftinên Sokrates daxuyakiriye.
Platon, gotiye ku giyana mirov piştî mirinê digihije cîhana ebedî a ramanan. Ramanên wî di serdema navîn de ji aliyê fîlozofên Ereb ve hatiye veşartin û Piştî Ronesansê ji Yewnaniya kevn hatiye wergerandin.
Beriya Platon pirranî fîlozofên materyalîst navdar bûn, wekî Demokrîtos. Lê Platon riya îdealîzmê hilbijartiye û bingeha îdealîzma Rojavayî avêtiye. Zimanê wî zimaneke helbestî ye û bi hezaran salan e bandora xwe li mirovan dike.
Fîlosofî.
Platon wekî armanc "baş" ê dide ber xwe û bi qasî kamiliya mirov, civakek kamil dike armanc. A herî rast û kamil "îdea" ye, em û rastiyên me wekî kopiyek rastiyê ne. Bi riya zanîn û başiyê mirov nêzîkî rastiya kamil dibe. Gerdûn bêdawî û berdewam e. Ne beriya wê heye, ne jî dawiya wê. Gerdûn digere û di dirûvê girseyê de ye.
Nêrînên Platon mirov dikare di 3 radeyan de bide berçav; Dema zû ya ku wekî şagirtê Plato nêrînên wî bilêvdikir, dema derbasbûne ku di vê demê de berdewamiya ruh û gerdûnê bilevdikir û dema kamiliyê ku kêmasiyên xwe derdikir.
Terapiya elektrokompûlsîv (ECT) cureyekê tedawîkirina nexweşiyên derûniyê ye, ango psîkologiyê.
Wekî tê zanîn sîstema neurologiyê yan jî selûla (hucre, çêhand) elektrîkê bikartînin. Wekî kabloyan, mesajên mêjî radigihînin selûlayan. Berê de pisporan xwastine bandorê li vê sîstemê bikin û hin probleman safî bikin. Demekê dirêj magnetîk hatine bikaranîn. Di destpêka sedsala 20emîn de ECT hatiye keşfkirin. ECT elektrîkdayina sîstema neurologiyê ye.
Îro pirr zêde nayê bikaranîn, lewra hin caran ziyanê dide. Li gelek welatên Ewropa hatiye qedexekirin. ECT elektrîkê dide mejî ku navenda sîstema neurologiyê li vir e. Helbet elektrîk di frekansên nepirrzêde de tê dayîn. Wekî çawa radyoya mirov xirab bibe û mirov yekê lêde, ECT jî wisa ye. Hin caran radyo dîsa dişuxile. Piştî bikaranîna ECTyê hin caran nexweşiyên psîkologîk ên bingeh-laşî wekî mûcîze saxdibin.
ECT di hin tabloyên şîzofrenî de, derkirina obsesyonan de, hin tabloyên psîkopatologîyê de hwd tê bikaranîn. Ji ber ku li Kurdistanê yasayên tendurustiyê di destê sazûmaniyên dagirker de ne û wekî li Tirkiyê neqedexe ye, pirr zêde ECT tê bikaranîn û mixabin gelek mirov jiyana xwe jidestdidin. Bikaranîna ECTyê bi xetere ye, pispor wekî metoda herî dawî bikartînin. Ji bo bikaranîna ECT yê perwerdeyeka taybet divê.
Stres tê wateya "giraniya borandina jiyanê". Di jiyanê de hêz û giraniyeka her tiştî heye. Di kargehê de, di têkiliyên mirovan de, di malbatê de hwd jiyan xwedî tempoyek e. Ev tempoya han hin caran zora tempoya mirov dibe û mirov xwe di bin giraniyê de hîsdike. Ev e stres.
Stres herçendî negatîv, ewçendî jî pozîtîv e. Stres mirov ditetikîne ku mirov karê xwe di tempoya jiyanê de bike û biserbikeve. Her mirovek xwedî toleransek e. Hin kes zû dikevin stresê, hin jî dereng an kêm.
Stres xwedî vizyonên biyologîk, psîkologîk û fîzyologîk in. Li ser fîzyologiya stresê gelek xebat hatine kirin. Dema organîzmaya mirov bikeve xetereyekê yan bar giran bibe, organîzma dikeve alarmê. Bi her aliyê ve berpêyên xwe nîşandide. Organîzma dixwaze û lêdigere ku serî bi vê rewşa nû re derîne, dengeyekê avabike. Helbet organîzmaya her mirovek gorî taybetiya xwe reaksiyon dide. Heger organîzma serî bi vê rewşa nû re derneyne, ango stres zora mirov bibe, ziyanê dide. Ziyan xwe bi her alî ve dide der. Hin cureyên sîmptomên psîkosomatîk ji ber stresê ne. Herwekî stresa mezin ziyanên biyologîk, fîzyologîk û civakî didin.
Pispor di wê baweriyê de ne ku, jiyana nûjen û tempoya wê gelek ziyanan dide mirovan. Mirov dikare bêje stres, pirsgirêkeka mezin a jiyana nûjen e.
WHO ("World Health Organisation") an RTC ("Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê") di sala 1945an de li DYAyê hatiye damezrandin.
Destûra bingehîn a RTCê ji aliyê 61 welatî ve di 7ê nîsana 1946an de hatiye pejirandin. Her sal di 7ê nîsanê de roja tenduristiyê ya dinyayê tê pîrozkirin. Niha 191 welat bûne endamê RTCê û 2 welat jî li ber endambûnê ne.
Immanuel Kant (bixwîne "Îmanuêl Kant"; jdb. 22ê nîsanê 1724 li Königsberg − m. 12ê sibatê 1804 dîsa li Königsbergê) fîlozofekî alman bû. Ew yek ji kartêkertirîn û bibandortirîn hizirvanên Ewrûpayî û dawîntirîn fîlozofê rewşenhizriyê (ronakbîriyê) e. Kant mîna bavê Felsefa Rexneyî tê pejirandin.
Destpêka Jiyanê.
Li bajarê Prûsyaya rojhilat Königsbergê (Kaliningrad) ji dayik bû û heta dawiya jiyana xwe li vî bajarî ma. Xusla Te'mîd Immanuelî bi navê "Emmanuel"î hat kirin, lê wî, paştir dema zimanê îbrî hînbûye, navê xwe guhart û kir "Immanuel". Ew zaroyî çarê ji neh zaroyên malabatê bû (pênc ji wan hêşta zaro mirin). Wî piranî ya jiyana xwe li bajêrê bûna xwe, ko li wî çaxî paytextê Prûsyayê bû, derbaz kir. Babê wî, Johann Georg Kant (1682-1746), sin'etkarekê (hostayekê) almanî yê xelkê Memelê (niha Klaipeda a Lîtwanyayê e) bû. Dayîka wî, Anna Regina Porter (1697-1737), keça kurtankerekî bû. Di zarotiya xwe da Immanuel xwîndinkarekê baş bû. Di malbateka luterî da mezin bû ko bawerî bi xwe terxankirina jibo dînî, xwe-şkandin û zahidiyê û vexwîndina peyvaneya Pirtûka pîroz hebû. Ji ber hindê, Immanuel bi awayekî rijd hat perwerdekirin-xwedî tertîb, hişik- ko li zimanê latînî û rênumayiyên dînî pirtir ji riyaziyat û zanistî rêz digirt. Paştir, Immanurl behsa wê heyamê bi heyameka nexweş dikit.
Gava li zanîngehê xwendekar bû çend salan ders da xwendekaran. Gava xwendekar bû di bin bandora Leibniz û Woolf de ma. Di sala 1755an de piştî ku bû doçent li zanîngehê dersên curbecur ên Zaniyariya Civatê da. Kant di destpêkê de di mijara fîzîk û astronomiyê de nivîsand. Di sala 1755an de berhema xwe ya bi navê "Dîroka Gerdûniya Xwezayî û Teoriya Buhiştan" nivisand. Di sala 1770an de bu serokê kursiya mentiq û Metafîzîkê. Piştî 1770an bi bandora Hume û Rousseau felsefa xwe ya rexneyî pêşve bir.
Xewna Şewitî çîroka kurdekî belengaze, ku li herêma Cizîrê, li Rojavayê Kurdistanê dijî. Ew ji ber belengaziya xwe, diçe li entîkeyan digere. Lê brûskek jiyana wî bi dawî dike.
Ev çîrok him xelata yekemîn wergirt, him jî li Bakurê Kurdistanê bû şano û li ser sehneyên cûrbecûr hate lîstin.her weha dı rojname ya Welatê me de û dı kovara Pirs de hate wesandın.
René Descartes (z. 31'ê adarê 1596 – m. 11'ê reşemiyê 1650) matematîknas, zanyar û fîlozofê Fransî bû.
Ew bi piranî li ser hebûna Xwedê mentiq kolaye.
Di sala 1596an de li La Haye (Descartes) ji dayik bû. Descartes zarokek zeîf bû û herdaî nexweş bû. Xwendina xwe li kolejek Cizwît a li Anjouyê kir. Di sala 1616an de ji Zanîngeha Poitiersê dîploma dadê girt. Di ciwantiya xwe de di artêşê de cih girt. Li gellek deveren geriya û li bajarên cuda ên Ewropayê jiya. Di sala 1628'an de vegeriya Fransayê û li ser felsefe û optîkê hin cerb kirin. Di heman salê li Hollandayê bi cih bû.
Di sala 1649'an de Şahbanûya Swêdê Christina ew vexwendî Stockholmê kir. Descartes li Stockholmê bi cih bû ders dan Şahbanûya Swêdê. Li ser daxwaza Şahabanû Descartes mecbûr dima saet li pêncê sibê di serma wî welatî de rabe û ders bide. Bi du sê mehan piştî çûna xwe ya Swêd ji ber sermê zatûre ket û di 11 Sibat 1650'de jiyana xwe ji dest da.
Descartes gellekî alîkariya wî li ser mijarên matematîk û optîkê bûye.
Di serî de Spinoza û Leibniz gellek fîlozof di bandora wî de mane.
Ramanên wî mîna "Difikirim naxwe heme" (Cogito ergo sum) îro jî di gellek berheman de cih digre.
Descartes mîna bavê felsefa nûjen tê pejirandin.
Gottfried Wilhelm Leibniz (jdb. 1ê tîrmehê 1646 li Leipzig; m. 14ê çiriya paşîn 1716 li Hannover) fîlozofekî Elman ê navdar e. Yek ji fîlosofên herî grîng ê fîlozofiya sîstemîstê ye. Bi ramanên xwe yên nû ên li ser matematîk, metafîzîk û mantiqê tê naskirin.
Leibniz, li Leipzigê ji dayik bû. Bavê wî li zanîngeha vî bajarî dersên rewiştê (Ehlaq) dida. Leibniz, piştî mirina bavê xwe ji dibistanê derket û xwe bi xwe perwerde kir. Mijara dîrokê gellekî bala wî dikşand. Di 8 saliya xwe de latînî hîn bû. 12 saliya xwe de jî dest bi hînbûna yunanî kir û ji alîkî de jî pirtûkên li ser mantiqê dixwend. di 15 saliya xwe de ket zanîngeha Leipzigê. Ji Jakob Thomasiusê ku li Almanyayê avakerê dîroka felsefê tê pejirandin dersên felsefê girtin. Di sala 1663'an de çû Jenayê û li vir, ji zanayên navdar ên matematîkê ders girt.
Leibniz gava 25 salî bû gellek berhemên wî ên grîng hatibûn çapkirin. Demekê bu polîtîkayê re jî eleqedar bû û li ser ramyarê jî çend berhem nivisandin.
Di sala 1700 de çû Viyanayê û piştre jî çû Berlînê. Zanîngeha Berlînê da avakirin û bû gerînendeyê yekemîn ê vê zanîngehê.
Di sala 1711 de dev ji kar berda û dîsa vegeriya Viyanayê. Hetanî sala 1714 deha li vir jiya. Her çiqas Leibniz bi Barontiyê hatiye nasnavkirin jî gava li Hannoverê mir mîna zilamekî xizan hatiye definkirin.
Lauffen bajarokekî navçeya "(Landkreis)" Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Nuryie Kesbîr siyasetmedara kurd û êzîdî ye.
Nuriye Kesbîr di sala 2000an de hat Holendayê. Li vê derê hat girtin. Di 7'ê gulana 2004'an de bîryarê îadekirina wê ji dewleta Tirkiyê re hat standin. Kesbîr ji bo protestokirina hemberê vê bîryarê ket greva birçîbunê. Kesbîr endama konseya birêvebirina Kongra-Gel'ê ye.
Di 7'ê rezbera 2004 Wezareta Dadê ya Holendayê biryara teslîmkirina Nuriye Kesbîr erê kir.
Amnezî ji tehrîbata bîrkanê re tê gotin. Di sîstematîka bîrkanê de xirabûn, di bibîranînê de xirabûn, kêmketin e.
Amnezî ji sedemên trawmatîk, laşî, fonksiyonî û ji bikaranîna hin maddeyên sedatîv pêk tê. Sedemên hin cureyên amneziyê jî baş nayên zanîn. Herwekî amnezî ji ber sedemêm psîkolojîk jî dibin. Bo mînak mekanîzmayên xweparastinê yên psîkolojîk di asta bilind de amneziyê ditetikînin.
Divê mirov nekeve şaşîtiyê, hemî arîşeyên bîrkanê, yan hemî cureyên dibîranînê de problem ne amnezî ne. Tenê pispor dikarin teşhîsê bikin. Gorî statîstîkan mêr ji jinan zêdetir tûşî amneziyê dibin. Herwekî gelên wekî Kurdan di bin şer, êşkence û rewşên awarte de dijîn pirr tûşî amneziyê dibin. Piştî 30 saliyê her kes dikare bi amneziya global re rûbirû bimîne. Global amnezî zêdetir 24 saet didome. Piştî demekê şûnde dîsa bibîranîn tê şûna xwe. Sedemên global amneziyê yan amneziya demkurt bi pirranî mekanîzmayên xweparastina psîkolojiya mirov in.
Kesên ku maddeyên sedatîv, psîkotrop û trankîlîzan radixwin, di bin rîska amneziyê de ne. Hin cureyên amneziyê ku bo mînak ji ber sedemên psîkotrawmayê pêk tên, nikarin bên tedawîkirin an jî tedawiya wan bo demekê dirêj didomin. Lê pirranî dikarin bên saxkirin.
Amnezi di fîlman de gelek tên bikaranîn. Bo mînak fîlmên Tirkan. Di fîlmên Tirkan de leheng ji ber qezakê nişkave her tiştî jibîrdike.
Girtiyên siyasî, ev kesên in ku ji sedemên siyasî hatin girtin. Girtiyên siyasî, ji bo girtiyan nasnameyeke girîng e.
Girtiyên siyasî yên kurd ên Tirkiyeyê.
Girtiyên Siyasî di sala 1980'î de bêhtir ketin rojeva kurdan û bi taybetî jî kurdên bakura Kurdistanê. Lewre di sala 1980'ê jî de artêşa tirk li Tirkiyeyê darbeyeke leşkerî pêk anîbû û kurdên muhalîf hemû hatibûn girtin. Bi taybetî di girtîgeha Amedê ya leşkerî de bi hezaran girtiyên siyasî hebûn ku ji gelek partiyên kurdan bûn. Di nav wan girtiyan de koma herî mezin ji girtiyên PKK'yî pêk dihat.
Girtiyên Siyasî di dema îşkenceyên mezin ê girtîgeha leşkerî ya Amedê de bi navê Hawar kovarek diweşandin ku bi desta dihate nivîsîn.
Li Kurdistanê tevî ew qas şoreş û têkoşînan jî, hemû girtiyên ku ji vê dozê hatin girtin, li Sûriye, Tirkiye, Îran û Iraqê wekî girtiyên siyasî nehatin dîtin û pejirandin. Cara yekem di 14'ê tîrhema 1995'an de girtiyên siyasî dest bi gireva birçîbûnê kirin ku nasnameya girtiyên siyasî bigirin. Ev çalakiya herî mezin a Girtiyên salên 1990-2000'an bû.
Serra 1975î de qezaya Dara Hênî ya Çewlîgî de ame dinya. Edebîyat û ziwanê tirkî ser o perwerdeyê lîsansî temam kerd. Dima ra zî derheqê edebîyatê tirkan û ziwanê tirkî de master û doktora kerd. Edebîyat û folklorî ser o xebitîya, dorûverê Çewlîgî ra û sewbîna şaristananê Kurdîstanî ra zî tayê nimûneyê folklorî arê dayî. Semedê têvernayîşê edebîyatê kirmanckî, kurmanckî, tirkî û fariskî xebate kerd. Bi kirdkî zaf şîîre, nuşte û çarnayeyê ey kovaran û rojnameyan de weşanîyayî. Ey tirkî ra tayê şîîrî çarnayê kirmanckî. kovaranê sey Vate, Şewçila, Nûbihar, Ewro, Tîroj û rojnameyanê sey Newepel, Bas Nûçe de xeylê şîîre çarnaye û nuşteyê ey weşanîyayî.
Serra 2007î de yew şîîra ey Enstîtuyê Ziwan û Kulturê Kirmanckî (zazakî) yê Berlînî ra xelata yewine girewta. Çend şîîrê ey: "Şaîrê Zîncîrîye Festîvala Yewine ya Şîîranê Mîyanneteweyî" de çarnîyayî çend ziwanan.
"Dejê Nimiteyî" kitabê ey o verên o, serra 2009î de Weşanxaneyê Vateyî de ame çap kerdene. kitabê şîîran yê Ahmed Arifî: "Hasretinden Prangalar Eskittim"î bi nameyê "Mi Hesreta To Ver qeydûbendî kerdî Kehan" çarnayo kirmanckî û serra 2015î de Weşanxaneyê Vateyî ra sey kitab weşanîya.
şaîr û çarnayox Valêrî nika Anqara de ciwîyeno.
Helebce (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Halabja"), bajarekî Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê ye.
Helebce () bajareke li Herêma Kurdistanê û paytexta Parêzgeha Helebcê ye, li başurê Kurdistanê ye (li iraqê) Bi bakurê rojhilata Bexdadê dikeve (Baghdad) û ji sînorê Îranê ye.
Bajarê Helebce bi cihê ku wek Hewraman tê zanîn di sînore iraq û îranê da pêda pêda dirêj dibe. Helebce alîyê Bakurê rojhilat de bi Hawraman û Shnrwe ve hatîye dorbeç kirin, Balambo Rêzeçîya li başûr û Çemê Sîrwanê li rojava yê Helebce ye. Kurdên li bajarê Helebcê Piranî bi devoka Sorani ya kurdî diaxive, lê hinek gundên li derdorê bi zimanê Hewrami jî diaxive.
Dîroka Kevnar.
Helebce xwedî dîrokek kevne. Kolîna herî nêz a arkeolojîk li Bakr Awa piştrast dike.Di gorisatnê de gorên gelek şexsîyetên dîrokî hene, wek Ahmed Muxtar Jaff, Tayar Beg Jaff and Adila Khanim. Di tebaxa 2009, li bajarê Ababile sê goristanên sedsala 17emîn hatibû dîtin.
Hinek çavkanî pêşniyaz dike ku ev bajara, xwedî dîroka gelekî kevnare,bi gotina çavkanîyê ku ev bajara bi alî Osmanîan ve li der dora 1850î hatîye ava kirin. Lê, pêşketinên nûdem di dawîya sedsala 20emîn de destpê kirîye. Yekemîn Postexane 1924 de hatîye vekirin û yekemîn dibistan di salên pêy da vebûye. Firoşgehên Qaysari Paşa û Hamid Beg di sala 1932 de hatîye ava kirin. Elektrîk, negihîştîbû bajêr hetanî 1940.
Di destpêka sedsala 20emîn de, gelek Leşkerên Birîtanî li bajarên Helebcê bûn. Dema Yekemîn Şera Cîhanî de, Adela xanim jiyana gelek leşkerên Birîtanî parastîbû, Birîtanîya wek navê Khan Bahadur bi rûmet qala wê dikirin, Keçmîra Cesûr. Ew bi ava kirina zindanên nû jî berpisyar bû, bi cih kirina dadgehên Edaletê, kû ew serokê yekemîne û firoşgehên nû ava kirîye.
Di demaKomkujîya Enfal a dewleta iraqê de, di dema Adar 1987 û Gulan 1989, Di Gulan a 1987 de ji bo hemberîdana Pêşmerga, Kanî Ashqan û Mordana bi temamî hatibû jêbirin. Lê Helebce gelekî zorkêş di dema kampanya Enfalê de dît, Saddam Hussein bi awayekî dijwar dixwest Şoreşa Kurdan biqedîne.
Komkujiya Helebceyê.
Di 16'ê Adara 1988'an de balafirên şer yên artêşa Îraqê bombeyên kîmyawî barandin ser bajarê Helebce. Di nava çend saetan de li Helebce û derdora wê bi hezaran kurd mirin û bi 10 hezaran kurd jî seqet man.
Êrîşa Kîmyayî.
Gerîlayên Kurd peshmerga, bi sedema piştgirtina îranê (Iran, ایران) di dawîye şera Iraq-îran ê de hatibû girtin. Şera Iraq-îran. di seat 11:00 AM, di Adara 16, 1988, piştî du rojan bajar hatibû topbaran kirin, Balafiirên Iraqê Bombeyên Kîmyewî li ser bajêr da barandin. Bajar û derdora bajêr bi bombeyan tuşbûyina erîşan hatibû, Agirê Topan û çekên kîmyewî dihate barandin, li dawîyê hate piştrast kirin kû ev wêrankirine herî mezin bû. Bi kêmanî 5,000 kesan Jiyana xwe ji dest da û di encama êrîşa kîmyayî de bi texmîn 7,000 kes jî birîndar bûn anjî kêşa nexweşîyên dirêj lê qewimî.Gelek qurbanê li Bajarê Helebcê Kurd bûn.
Hewa.
Havîn germ derbas dibin. Zivistan jî şilî û xweş derbas dibe.
Kurdistana xweserî.
Li çîyan hetanî Rojhilatê Helebce, hinek Çekdarên Islamist, Ansar al-Islam, deverek biçûk di 2000–2003 dagir kiribûn. Peşmergeyên Peshmerge yên ji PUK-Partîya Yekitîya Kurdistan, bi alîkarîya Emerîka ve, di destpêka 2003 de erîş birin ser heremê. Bajar weke navenda ola îslamê ma, lê.
ji ber kû Kurdan di 1991 de hinek xweserî li Kurdistanê qezenc kirin, Helebce jî di nav de, bajarekî Nû hate ava kirin ku piştre gelek penaberên kurd li wir hatin bi cih kirin. Bajarê Nû wek bi navê "Halabja Taza" (anjî "Helebca nû") îro der dora 9,000 malbat lê dijîn.
Herema Kurdistanê, hinekî hewl dan kû cardin bajêr ava bikin. piştî 2003 cardin avakirina hinek malan destpê kir û rêçek ji bo Helbece pêraxistin. Monûmnetek jî ji bo bîranîna kesên tuşbûyina erîşa kîmyayî hatibû hate ava kirin. Lê, Kesên li Helebce dijî ji bo kêmasîya xizmeta hêsan gazinde dikirin.
Di 2006 an da salvegera êrîşa gazê de, Li Helebce xwepêşndanek hilweşîya. Li der dora 7000 kesan li dijî cardin avakirinê protesto kirin ji bo pêşanîyên bi nû ve ava kirinê, digotin rayedar pirsgrêkên rast Yên pêşanîyên nabîne. Rê hatin girtin û agir bi monentûmê xistin. Polîsan gule berdan xwepêşandana û zarokekî 14 salî hate kuştin û gelek kes jî birîndar bû.
Dema Nûjen.
Di 2008 de, Bernam hatin ragihandin kû wê ji bô Helebcê Balafirgehekê ava bike.
12 2017 di seat 21:18 Çileya paşî de Erdhêjek rû da, Erdhej li başûr-Başurêrojava yê helebce.
Mêrdîn () bajarekî Bakurê Kurdistanê ku îro dikeve Komara Tirkiyeyê. Bajarê Mêrdînê ji başûrê xwe ve bi Rojavayê Kurdistanê, ji rojhilatê xwe ve bi Sêrt û Şirnexê, ji bakurê xwe ve bi Amedê û ji rojavayê xwe ve jî bi Rihayê hatiye pêçan. Hejmara niştecihên wê 796.591 kese. Qezayê bi ser ve ev in: Qoser, Artuklu, Nisêbîn, Midyad, Mehsert, Dêrika Çiyayê Mazî, Şemrex, Kerboran, Stewr û Rişmil.
Di dema persan de navê bajêr "Marde" bû. Di dema Bîzansiyan de jî "Mardîa" bû. Ereban jî navê herêmê kiriye "Mardîn". Suryanîiyan (aramîyan) ji bajêr re gotiye "Marde" (kela). Nav bi kurdî Mêrdîn e.
Mêrdînê, "Mardon", "Mirde" an ku "Marde" yek ji navdartirîn û kevintirîn bajarê Mezopotamyayê ye. Bajar li ser çiyakî ava bûye. Keleha wê ya kevn, hemû rêyên bajêr bi xwe ve girê dide. "Mîrê Kelahan" hatiye gotin ji Keleha Mêrdînê re. Di dîrokê de gelek qralan xwestiye wê têxe destê xwe, lê Keleha Mêrdînê rê nedaye wan. Bajar li başûrê kelehê ava bûye. Xanî li du yên din, bi hevûdu ve hatine girêdan. Kevirên wan yê sipî û zer ji bo avakirinê hatine peyde kirin. Bajar, bi ava xwe ya hênik û xwezaya xwe ya balkêş bi navdar e. Bakurê wê cihê bexçe û bostana ye.
Di dîrokê de ji bo bidestxistina bajêr şerên giran çêbûne. Berî çêbûna Mesîh, aramiyan û farisan şerên giran kirine. Demekê Romê li vir mane. Bi hatina îslamiyetê, di dema Omerê kurê Xettap de, hatine bi ser bajêr ve, bajar kontrol kirine. Kurdan di dema Merwaniyan de bajar bi baştirîn şêwe îdare kiriye. Piştre Artukî li vir bi cî bûne. Bajar, bi aqilmendiya Idrîsê Bedlîsî, di dema Selîmxanê kurê Sultan Beyazit de ketiye kontrola Osmanliyan.
Bajar di nav parelelên 36° 54´ û 37° 47´ bakûr û merîdyenên 39° 55´ û 42° 41´ rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr bi Amedê û Êlihê ve, li rojava bi Rihayê ve, li başûr bi Qamişloyê û Amûdê ve û li rojhilat jî bi Culemêrg û Şirnexê ve tê girêdan.
Erda herêmê % 52,6 ji çiyan, % 24,6 ji deştan û % 22,8 jî ji platoyan pêk tê. Erda wê 177.200 metre kare ye. Li herêmê genim, ceh, nîsk, nok, pembo, garis û tirî tên çandin
Li başûrê herêmê avhewayeke çolî heye, ji lew re jî havînan pir germ û zuha, zivistanan jî sar û li hinek deveran jî hênik derbas dibe. Dîmenek ji Midyadê.
Çiyayê bilind yê herêmê Cûdî ye (2.114 m). Alam (1.041 m), Ziyaret (1.160 m) û Dibek(1.231 m), Tûrcel û Pozê Bîra.
Deştên Tilermen Qoser, Merdîn û Nisêbînê. Her sê deşt bi hevre girêdayî û di geliya çemê Xabûrê de ne. Dirêjbûna deştan 35 km û firehbûna wan jî 20 km ye.
Çemê herî mezin ku di nav sînorên bajêr de diherike Çemê Dîcle ye. Buxur, Zergan,Ava Spî, Reşan, Çaçan û Gumuş jî çemên din yên herêmê ne. Gol li herêmê tune ne. Tenê li ser çemê Buxurê ji ber bendava Buxurê golek sûnî çêbûye.
Herêm ji alî heywanan ve ne dewlemend e, rovî, kîvroşk û balindeyên kovî kewokê teqle ê Mêrdîn di cîhanêde deng dane.Jî sedî pêncî mirovê Mêrdîn Kewoka xwedi dike.Kewêgozel u kevêsusik cihekî girîng digrin di zinarê Mêrdînde.Her cureyê şahlil û bilbila li ser kelaya Mêrdin hene.Di sala 1998 de keftarik ji alyê neçîrwanên Merdinde hate dîtin û kuştin.Li Dêrka cayêmazî cureyekê teyrêbaz heye ku li cîhanêde tenê li cîyayê Dêrikê turcelê pêde dibi.
Dîmenek ji Kolana Yekê ya Mêrdînê, 2010
Binerd.
Li herêmê fosfat, çîmento û malzemên ji bo tûxla û kiremîdan ji bin erdê dertên.
Cihên turîstîk, dîrokî û gerê.
Bajar ji ali xwezayê ve ne pir dewlemend e. Tenê şelala çaxçax ji alî gel ve wek ciyêk seyranê tê bikaranîn. Kela Mêrdînê, mizgeftên bajêr, dêr û dêrên herêmê jî ji alî gel û turîstan ve tên serîlêdan kirin.
Germavên Kerboranê, germav (gurmî av) carna 40° germ dibe û ji bo nexweşiyên çerm û romatizma yê baş e.
Mêrdîn ji alî ol û civakê ve bajarekî mozaîk e. Piraniya gelheyê ji misilmanan pêk tê, lê li herêmê xiristiyan û êzidî jî hene. Misilman ji mezhebên henêfî û şafiyan pêk tê. Civaka herêmê jî ji kurdan, ereban, suryaniyan û ermeniyan pêk tê.
Bajarê Mêrdîn bi pirçandîbûna xwe tê nasîn. Li wir ereb, kurd, suryanî û ermenî hene. Dêra Zehferanê di sedsala 11. pêve navendî ji petrikên suryaniyan re kiriye. Ji bilî wê, dêrek din bi navê Şehîde Şimûnî heye. Li başurê bajêr dêra Mar Mîxayêl Nasik, û ya Mar Bitris hatine avakirin. Li taxa Şemsiye, dêra Meryema ji Erdemê, pir bedew hatiye lêkirin. Dêrên din ev in: Mar Banham, Mar Tuma, Meryem, Mar Afram, Mar Osyo, Şehit Hurmiz...
Bajarê ziman û ol û çandên cewaz Mêrdînê, ji bo ku cihê xwe di programa Unescoyê ya Mîrasa Cîhanê de bigire, serî li Unescoyê hatibû dayîn. Unescoyê, piştî lêkolînên xwe serîlêdan pejirand. Mêrdînê wek berendam kete rêza cihên parastinê. Piştî ku berendamtî hate pejirandin, belediya bajêr ji bo rêlêgirtina avahiyên bê plan programek ji xwe re çêkir.
Li herêmê savar û xwarinên ji savarê bêhtir tên xwarin, wekî savara bi darçîn û bacanreşkê. Seleteya hinaran, şorbeya mast, ecîn û kutilkên dagirtî (basmavat, li herêmê ji yên di nav rûn û hêkan de sorkirî re dibêjin "irok"). Rişte û kibe (hûr û rodîiyên dagirtî) jî ji alî gel ve tê xwarin. Wekî din mirîşka bi gijnîjê birajtî, sembîsek (lehmacunê sergirtî), beloh (xwarineke weke qisirê ye), serûpê û hûrê hîşandî jî di nav xwarinên deverê de ne. Li ber xwarinan, dew tê vexwarin. Li herêmê qehweya tal (mirra) jî xwedî cihekî taybet e.
Keçên ciwan kefiyên rengîn, yên pîr jî yê spî didin serê xwe. Li hinek deveran wekî li Dêrikê jin kitanên dirêj didin serê xwe. Fîstan herî pir li herêmê tê li xwe kirin. Goreyên ji hirî û lastîkên reş di lingan de hene. Xemilandineke taybetî jî li herêmê "deq" e. Jin deqên şîn li ser rû yan jî destê xwe dikin.
Şalwar û entariyên spî û dirêj cilên zilaman yên herêmî ne. Îşlik û êlegên bê yaxe di ser şalwar de tê li xwe kirin. Di serê zilaman de "egal" an jî "çefî" heye. Şewqe jî carinan tê bikaranîn. Qondere di lingan de heye.
Psîkoanalîsta alman Karen Horney di sala 1938an de
Karen Horney (jdb. 16ê çiriya pêşîn 1885 li Hamburg, Blankenese - m. 4ê kanûna pêşîn 1952 li New York) yek ji psîkoanalîstên navdar ên Almanyayê ye.
Jiyan û girîngî.
Horney jî wekî Sigmund Freud nirxeke mezin daye jiyana zaroktiyê û bingeha gelek elementên kesayetiyê di zaroktiyê de dîtiye. Lê wî wekî Freud pirr zêde bala xwe nedaye cîhana hundirîn a mirov, berevajî vê bi têkiliyan, rola dê-bavan di perwerdeyê de, bandora jiyana sosyal hwd re bilî bûye.
Bi navê "tirsa bingehîn" behsa yek ji bingehên neurozê dike. Nêrînên Horney jî wekî yê Wilhelm Reichs bi navê "Freudomarksîzm", ango bi hev ve girêdana nêrînên Freud û Karl Marks tên binavkirin.
Horney li ser sadîzm û mazoşîzmê xebatên mezin kiriye û bingeha wan di kompleksa oîdîpûsê ve girêdaye. Li ser alîneasyonê gotiye, "heger zarok tûşî hin psîkotrawmayên gelek awarte bê, xwe wekî hebûneke gelek awarte dibîne. Kesayetiya wê ya rastegînî derbeyên mezin digire û kesayetiyeke neyînî avadibe, alîneasyon wiha destpêdike".
Horney roleke mezin dide dê û bavan. Divê zarok di nava ewlehî, germahî û atmosfereka hezkirinê de were perwerdekirin û mezinkirin. Divê dê û bav xwedî yekîtiyek bin û yek rola yê din xirab neke. Gorî Horney jiyana zaroktiyê pirr nazîk e, heger dê û bav qels bin, dê bingeha neurozan bê avêtin.
Sadîzm berevajiya mazoşîzmê ye. Hestê êrîşkariya êşkencekar e. Êş û azar dakişandin e.
Navê xwe ji Marquis de Sade, ji pirtûka wî ya bi navê "120 rojên Sodom" digire. Sade di vê pirtûka xwe de şîroveyeke pirr baş a sadîzmê kiriye. Kesên sadîst dixwazin êş û azar bidin kişandin. Xwedî hest û kesayetike êşkencekar in. Pirranî ev hest û kesayetî bingeha xwe ji zaroktiyê digirin.
Mirovên ku zaroktiyeke normal nejiyabin û ji bo şîddetê hatibin motîvekirin, dikarin ziyanê bidin. Bo mînak di Osmanî û dewleta Tirk de tradîsyona "devşîrme-guhertina mirov" jî wisa ye. Zarokên bê dê-bav digirin û bo şîddetê pewrwerde dikin. Ew kesana li Kurdistanê sadîzmeke bêhempa dikin.
Mazoşîzm, berevajiya sadîzmê ye. Hestê êş û azar xwastinê ye. Ango mazoşîst dixwazin li wan êşkence were kirin, êş û azarê bikişînin.
Masoşîzm navê xwe ji Leopold von Sacher-Masoch (bilêvkirin: masox) distîne. Di romanên vî nivîskarî kesên masoşîst derbas dibin.
Bingeha xwe ji zaroktiyê digire. Mirovê ku egoya wan ne xurt û pêşketîne, di bin bandor û desthilatiya îd û superegoyê de dimînin. Ji ber ku egoya wan ango ezeya wan nikare xwe biparêze, ji şîddeta bingeha xwe ji îd (ajez) û superego (ezder) digirin re vekirîne.
Sadîzm û mazoşîzm ji tabloyên nexweşiyen psîkologîk in.
Donatien Alphonse François le Marquis de Sade (1740-1814), yek ji nivîskarên arîstokrat ên Frensî ye.
Ji çîna serdest e. 29 sal di zîndanê de maye. Li zîndanê bi navê "120 rojên Sodom" pirtûkek nivîsiye û pirranî bi vê pirtûkê tê naskirin. Sade di vê pirtûkê de pirr baş şîroveya sadîzmê dike. Ji ber wê zanîstan navê wî bi sade+îzm > sadîzmê ve kirine.
Hestmendî'", zîrekiya hestan ("Emotional Intelligence", EI an EQ) jî wekî zîrekiya hiş (IQ) tê pîvandin û di psîkologiyê de bi taybeti di van 50 salên dawî de ciheke girîng digire. Mirov çawa hişmend e ewqas jî hestmend e. ango xwedî zîrekiyeke hestan e.
Mirov ne tenê bi IQ´ya xwe tê nasîn û bextewar dibe, ewçend jî bi EQ´ya xwe ango bi asta hestmendiya xwe tê nasîn û bextewar dibe. IQ û EQ bi hin testan tên pîvandin. Cara pêşîn di salên 80´î de ji aliyên psîkologên Îsraîlî ve hatiye formûlekirin. Xeyseta mirov a şîrovekirina hestên xwe û devedora xwe, serî bi astengiyên civakî re derketin, di têkiliyan de serkeftin e.
Daniel Goleman gelek xebat û lêkolîn li ser hestmendiyê kiriye.
Daniel Goleman (jdb. 1946, li Kalîforniya, DYA) yek ji derûnnasên navdar ên amerîkayî ye.
Li ser hestmendî yan zîrekiya hestan xebat kiriye. Pirtûka wî ya bi navê "Zîrekiya Hestan" gelek navdar e. Bi salan edîtoriya "Psychology Today" kiriye. Niha jî di rojnameya The New York Timesê de gotarên li ser derûnnasiyê dinivîsîne.
Aliyenasyon (bi îngilîzî: "Alienation") tê wateya "tenêketin, jêdûrketin, tenêmayîn". Di zanîstiya psîkologiyê de wekî tabloyeke nexweşiyan pirr tê bikaranîn.
Mirov di jiyana xwe ya li cîhanê de roj bi roj, dem bi dem ji sirûştê dûr dikeve. Ev yeka han bi xwe re hin xetereyan tîne. Mirov nizane dê paşerojê de ev jiyana han çi bîne. Aliyenasyon bûye mijara wêjeyê jî. Gelek pirtûk û lêkolîn li ser aliyenasyonê hene.
Mirov di jiyana nûjen de herçendî azad e lê dema ev jiyana me serûbin bibe, bêçare ye. Nikare jiyanê û bingehên jiyanê ji nû ve avabike. Aliyenasyon tabloya gelek nexweşiyên psîkologîk e. Nakokî di hestan de, jiyana tekane, di têkiliyan de sarbûn, di jiyana civakî de qelsketin hwd hin ji taswîra aliyenasyonê ne.
Mirov ji jina/mêrê xwe hezdike, lê şîddetê bikartîne. Mirov ji kûçikê hezdike, lê kûçikên bêxwedî yên li kolanan aciz e. Mirov ji zarokên hezdike lê ji zarokên birçî yên cîranan aciz e. Mirov mafê netewa xwe nasdike lê li dijî mafê neteweyên din têdikoşe. Ango gelek nakokî û xetere hene di jiyana mirovên nûjen de. Bingeha hemiyan alîneasyon e, ango ji sirûştê dûrketin e.
Demokrîtos () (jdb. 460 b.z.; m. 371 b.z.) yek ji xwendekarên Leuwkippos bû. Her çiqas Demokritos piştî Sokrates re miribe jî, ew yek ji fîlozofên xwezayê tê pejirandin. Bi pêşvebirina teoriya mamosteyê xwe navdar bûye. Piştî hewldanên wî yên navbertî ya ramanên Parmenides yên bi tenêbûnê (monism) û yên Empedokles, yên pirbûnê (pluralism) re bi teoriya " Atom an jî derûnê parve nabe" ku îro hatiye îspatkirin navdar bû.
Li ser Hebûniyê ramanek bi beryar aniye zimên. li ser çêbûna gerdûnê divêtiniyek biberyarî serdest e. Îzahkirina bi tesaduf a hemû tiştên ku li gerdûnê qewimiye, bêhiştiye. "Tiştê ku nehatiye afirandin, winda nabe û naguhere, Atom e". "Hêsin" nûnertiya daringê dike û bi wê hertişt tê çêkirin. Demokrîtos bi vê ramana xwe temelê zaniyariya xwezayî ya materyalîst avêtiye.
İbrahim Tatlıses (bixwîne wekî "Îbrahîm Tatlises") navê wî yê rastîn "İbrahim Tatlı" ye lêbelê paşî wekî Tatlıses guherandiye. Stranbêjekî tirk e. Lê di eslê xwe de diya wî kurd e û bavê wî jî ereb e. Ew di sala 1952ad de li Rihayê hatiye dinyaye.
Di destpêkê de wî jî wekî gelekan awaz û stranên kurdî bi gotinên tirkî distra, dikir dewlemendiya muzîka tirkan. Wî jî bi pêla muzîka erebî ("arabesk") ya salên 90î ve "arabesk" got.
Tatlises niha pirranî şovmeniya TVan dike. Herwiha birêbebiriya fîrmayên xwe dike. Çend caran stranên kurdî jî gotiye, lê bi tevayî xwe ji cîhana kurdan û hunermenên kurd dûr digire.
Jean Piaget (z. 1896 - m. 1980) yek ji psîkologên navdar ên Swîsreyî ye.
Piaget li ser zarokan xebatên mezin kiriye. Gorî Piaget, zarok xwedî kesayetî, zîrekî û cîhaneke taybet in û nabe mirov wekî mezinan nêzîkî wan bibe. Bi serê xwe di cîhana zarokan de nakokî nîne. Zarok dema xwe bi kesên din re dipîve, nakokî jî destpêdikin.
Jin, berevajiya mêr e, ango ji mirova mê re tê gotin. Ku mirov behsa mêr jî kir, hingî, wê mirovê were ser ziman. Mêr, weke ku di kurdî de tê ser ziman nêr e. Jin jî, mê ye. Jin, ku mirov ji aliyê kesatî û zayendîtiya xwe ve were ser ziman, mirov karê bêje ku xwediyê xat û pêşketina xwe ya bi demê re ya teybet ku xwediyê teybetmendiyên xwe yên taybet a. Hin mirov bawer dikin ku peyva "jin" ji peyva jiyanê tê, lê ew ne 100% rast e.
Gotina "jin".
Gotina "jin" di kurdî de pir kevn e. Weke navên jinê di zimanê kurdî de "hermet", "pîrek", "jin", "xatûn" û hwd hene. "Xatûn", di wateya bakirina li jinekê bi zimanekî rêzdar û bi dîtina wê weke rêzdar e. Navê "pîrekê", navê jineka zewicî ye. "Hermet" (bermalî, kevanî) jî, ji jina malê re tê gotin. Di Avesta de jî navê jinê weke navê jinê ê roja me ye. Lê di dema hûriyan de bi navê "ašti-i-nna" ye.
Jin berdewamiya jiyanê ye. Jin xwedî taybetmendiya zan/zayînê ye. Zarok di malzaroka jinê de dest bi jiyanê dike. Bi vî awayî jin zarokê neh mehan di zikê xwe de hildigre û piştî neh mehan wê tîne dinyayê.
Roja cîhanî ya jinên kedkar roja 8ê adarê ye.
Îştar navê asûrî yê xwedaya sumeriyan a binavê Înanna ye. Navê Îştar li cem samiyên bakurê rojava Astarte bû. Wekî din navên Anunit û Atarsamain herwiha Îştar destnîşan dikin. Banga Ya Star di kurdî de xuya ye navê xwedayekî nîşan dide û bi dibêtiyeke mezin şûnmayiya navê Îştar e. Înanna cêwiya Ûtû/Şamaş e, herdu jî zarokên Nanar/Sîn in. Navên ku pêşî li wan hatin kirin sumerî ne, navên paşê ji akadî tên. Akadî samî ne û ber bi welatên sumeriyan ve koç kirine.
Di astrolojiya dereng a babîlî de pêwendiya Îştarê bi Gelawêjê (Venus) re didanîn. Li cem sumeriyan navê pêyka Gelawêjê "Mil.Dili.Pat" e û wateya wê "stêrka yekane" ye. Wateya navê Înanna jî "Xanima mezin a An" e û "An" jî navê xwedaya ezmanan e. Der barê koka navê Îştar de gelek nîqaş hene, lê bi pirranî tê bawer kirin ku ev nav ji zimanên samî tê. Ji ber ku bandora ne samiyan li ser ol û mîtolojiya vê herêmê têra xwe nehatiye şopandin û ji ber ku hin çandin gelekî bi hêz lê nenivîskî ji nedîtî ve tên dîtin, der barê pêwendiya gotina "Star" û banga "Ya Star" di kurmancî de û navê Îştar de tiştekî berçav nîne.
Înannaya sumerî pêşî li bajarê Urûkê der dikeve pêşberî me. Ev xwedaya jiyanê xwedî du taybetmendiyên balkêş bû: wê dikarî hem berdarî peyda bikira û wê dikarî herwiha zevî xera bikira û bibûya sedema xelayan, wê dikarî canberan bêber û stewr bike. Îştar di serdemên cihê yên dîrokê de dibû xwediyê xwexeysetên cihê. Mirov dikare vê bi bihêzbûna bavkaniyê ve girê bide.
Panama dewleteke Amerîkaya Navîn e. Ew digê Kosta Rîka û Kolûmbiya.
Rûberê Panama 75.517 km² ye.
Folklor (peyv ji îngilîzî "folklore" tê) an jî zargotin (peyveke hevdûdanî ye; ji "zar" (ziman) û "gotin" (peyv) ê pêk tê), wêjeya gelêrî û zanista gel e. Roja îro ji aliyê zargotinzan û zanyarên gelêrî ve tê berhevkirin, nivîsandin û belavkirin. Berhevkarên giring ên zargotina devkî ya kurdî nivîskarên wekî Ordîxanê Celîl, Celîlê Celîl, Zeynelabidîn Zinar, Hîlmî Akyol û gelekî kesên din in.
Li welatekî, di nava gelekî/neteweyekî de, yan jî li herêmekê, ew çalakiyên taybet ên ku xasê bi xelkê ve lê ji aliyê xelkê ve bi nêvekarî têne bikaranîn, bi piranî jî di nava xelkê de ji tiştên mîna çîrok, meselok, stran, leyztik, dîroka devkî, evsane, serpêhatî, destan, henek û laqirdî, gotinên pêşiyan, tore u hwd re tê gotin.
Lê belê peyvika ”folklor” bi vî hawayê li jorê ku di nava xelkê ku tenê ji van tiştan re tê gotin, ne rast e. Lewra folklor bi wateya xwe ya ferhengî, gelek fireh e û ji hemû tiştên ku têkiliya xelkê bi wan tiştan re heye re tê gotin.
Peyvika ”folk” wateya xwe bi kurdî ango gel/xelk, peyvika ”lor” jî bi wateya ”zanîn/zanist”. Îcar dema ev herdu peyvik gihane hev, wateya ”zanistiya gel” dide û di kurdî/kurmancî de jî ”gelêrî” tê gotin.
Peyvika ”folklor” cara pêşî li Londrayê sal 1846, ji aliyê William Thomasî (1803-1885) ve di kovara ”Athenaeum”ê de hatiye bikaranîn. Vî camêrî wek “Folk-lore” bi kar aniye. Piştre jî Elmaniyan peyvika “folklore/volklore”yê bi kar aniye. Hin bi hin ev peyv li dinyayê (xasma jî li nava neteweyên ku zimanê wan Hinoewrûpî ye) belav bûye u ketiye nêv zimanê kurdî jî.
Zargotina kurdî.
Zargotina Kurdî pir dewlemend e. Zargotin cureyekî wêjeya devkî ye. Ji çîrçîrok (mesel), gotinên pêşiyan, biwêj, tiştanok, efsane, çîrok, meselok, klam, stran, xwezgînî, zugotinok ê pêk tê.
Di nava 40 milyon kurd de pir kêm rewşenbîr hene ku xebata wan li ser Zargotina Kurdî çêbûye.
Li Yekîtiya Sovyetan Eskerê Boyîk û çend kesén din, xasma jî malbata Calîl (Prf. Ordîxanê Celîl, Prf. Celîlê Celîl, Celîla Celîl) xebateke héja kirine, her yekê çend berhemên folklorî amade kirne.
Li Swêdê jî Zeynelabidîn Zinar 1.710 perçeyên folklorî berhev kirine û di deh cildên XWENÇEyê [http://www.pencinar.se/Doc/Knappar/Pirtuka.htm] de dane weşandin.
Psîkotrop ji komeke madeyên raxwarinê re tê gotin. Maddeyên kû kêfê didin, organîzmaya mirov dixin bin bandoreke kurtdemî ya kêfê ne.
Bikaranîna madeyên raxwarinê bi qasî dîroka mirovahiyê xwedî dîrokek dirêj in. Di zimanê bijîşkiyê de ji van madeyên kîmyewî re "psikotrop drug" tê gotin. Van madeyên kimyewî yên raxwarinê bi qasî demeke kurt organîzmayê dixin bin kontrola xwe, rehetiyê û
kêfê didin. Heger mirov bi berdewamî raxwe, organîzmayê dîl digirin û ziyanên mezin didin.
Tedawîkirina raxwarina madeyên psîkotrop an trankîlîzan gengaz, lê gelek dijwar e. Ji ber ku organîzmayê bi xwe ve girêdane pirranî nexweş di tedawiyê de biser nakevin. Madeyên raxwarinê girêdanên psîkologîk, fîzyologîk, biyologîk û civakî çêdikin.
Alkol, heroîn, haşhaş ji psîkotropên bi xetere ne. Ji ber ku tevgera mirov diguherînin, bi qasî laş ziyanê didin jiyana civakî jî. Cigare, kafeîn hwd jî psîkotrop in, lê bi qasî yên didin ne bixetere ne.
Trankîlîzan (Anksiyolîtîk) ji komeke madeyên raxwarinê re tê gotin. Herwekî di bijîşkiyê de ji dermanên ku mirov ditevizîne, rehetiyekê dide re jî tê gotin. Derman an madeyên ku ditevizînin, rehetiyê didin in.
Dermanên trankîlîzan û psîkotrop di psîkîatrî, neurologî û psîkolojîyê de ciheke girîng digirin. Ji bo komplîkasyonên hin tabloyên nexweşiyan, stres, anksiyete hwd tên bikaranîn.
Neuroza trawmatîk, neuroza ku bingeha xwe jî psîkotrawmayan digire ye.
Mirovên ku tûşî trawmayan werin, nikarin bi hêsanî jiyana xwe bidomînin. Heger tedawî nebin, bi pirranî ew trawma xwe di temamiya jiyanê de didin der. Bo mînak heger leşkerekî ji şer vegere, di raketina wî de pirsgirêk hene, xewnên û bibîranînên nebaş derbasdike. Heger yek bi henekî dengê teqînekê derîne, leşker ditirse yan xwe diavêje erdê. Heger jinekê rastî tecawizê hatibe, dikare ji tenêmayînê yan ji mêrên biyan bitirse. Heger psîkotrawma tedawî nebin, dibin neuroz.
Neuroza trawmatîk herî kêm ji mangek zêdetir didome. Heger ji mehekê kêmtir be, tê wateya ku trawma nebûye neuroz û cihê tirsê nîne. Di krîz ên bibîranînê de hin guhertinên fizyologîk di organîzmê de pêk tên. Herwekî di mejî de jî hin madeyên hormonîk zêde dibin, bo mînak noradrenalîn. Bi pirranî xwe di jinan de dide der. Pirranî bi trawmatîk neurozê re hin tabloyên nexweşiyan jî xwe didin der. Bo mînak, alkolîzm, daxwaza întaxarê hwd.
Kê di bin rîska neuroza trawmatîk de ye?
Di tedawiya vê nexweşiyê de psîkoterapî û bikaranîna dermanan tên bikaranîn. Alîkariyeka civakî û atmosferek germahî jî pêwîst e.
Peymana Kadeşê, peyameke dîrokî ye. Di sala 1274an berî zayînê de di navbera Fîrawinê Misirê Ramses II û Keyê hîtîtan Muwatallî de li Sûriyê li bajarê Kadeşê şerrekî mezin diqewime. Ev şer mîna Şerê Kadeşê derbasî dîrokê dibe. Şer bi Peymana Kadeşê bi dawî dibe. Gorî vê Peymanê Ramsesê II xwe ji cihên ku berî şer bi dest xisti bû, vedigşîne û bajarê Kadeşê ji hîtîtiyan re dimîne.
Di pêvajoya Peymanê de, di encama serhildaneke di artêşê de derket Key Muwatallî tê kuştin. Peyman ji aliyê Hattuşîlî yê ku dikeve dewsa Muwatallî tê îmzekirin. Ev peymana ku di 1269an berî zayînê de hat îmzekirin, yekem peymana cîhanê tê pejirandin. Peyman bi nivîsa mîxî li ser lewheyên zîv bi zimanê Akadî hatiye nivisandin. Ji xeynî vê li kêleka mora key, mora şahbanû jî heye.
Orjînala nivîsên vê peymanê ku li ser lewheyên zîv hatibû nivisandin wenda ye. Kopiyek ji vê peymanê li Misirê li ser dîwarê perestgeha hatiye nexşkirin û mînakeke wê jî di lêkolînên Bogazkoyê hatibû dîtin li Muzeya Arkeolojî ya Stembolê tê pêşandin.
Kopiya Peymana Kadeşê ku li ser tabletan bi nivîsa mîxî hatibû nivisandin û li Hattuşa hatibû dîtin, li New Yorkê li avahiya Dewletên Yekbûyî ve hatiye daliqandin.
Ramses II, fîrewnekî Misirê bû û bi navê Ramsesê mezin jî tê naskirin. Di salên derdora 1320 bz de ji dayik bû. Hukumdariya wî ji salên 1290 bz hetanî B.Z. 1224an yanî 66 salan dewam kiriye.
Kurê Setî I û neviyê Ramses I e. Li dijî Hîtîtan şer kir û gellek perestgeh avakirin. Ji van perestgehan yên herî navdar Abû Sîmbel e. Li cihina navê wî mîna "Ramesès" hatiye nivisandin û ji aliyê Yewnanan ve bi navê "Sésostris" tê naskirin. Piştî Şerê Kadeşê (B.Z. 1286) ê hemberî artêşa Mûwatallî yê Keyê Hîtîtan sînorê ser Orontê bi cih bû.
Hukumdariya wî ya 66 sala di dîroka Misira kevn de cihekî cuda girtiye.
Hîtît, di dîrokê de dewleteke ku li Anatoliyayê hukumdarî kiriye ye. Ji ber ku bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn, mîna gelekî Hîndo Ewropî tên pejirandin. B.Z. di salên 2000'an de hatine Anatolyayê û li ser Mîrtiyên Hattî serdestiya xwe danîne.
Keyê wan ê yekemîn Pithana ye.
Zimanê hîtîtî endamê zimanan Hindûewropî ne.
Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa". Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.
Nivîsa mîxî an jî tîpên bizmarî yek ji şiklên nivîsê ên herî kevn e. Ji aliya Sumeriyan di salên navîn a B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek fonetîkê feresînî bû.
Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin.
Ev nivîs ji aliyê Akadiyan, Elamiyan, Hîtîtan û hwd. hat bikaranîn.
Nûneriya nîşandayî ya deverê ku ji hêla Akkad ve bandorkirî bû
Akadî, gelekî ku bi eslê xwe samî ne. Akadiyan di salên b.z. 3000'an de li Mezopotamyayê 200 salî serdestî kirine. Cara yekê akadiyan timamê Mezopotamyayê xistine bin destê xwe û cara yekemîn keyê akadiyan ne keyê bajêr mîna keyê gerdûnê hatiye pejirandin. Akadiyan li pê çanda sumeriyan meşiyan e. Avakerê sulala akadiyan Sargon û neviyê wî Naram-Sîn Împeratorê wan ên herî grîng in. Bi zeîfbûna akadiyan bajarên sumeran dîsa serbixwe bûne û bi bilindbûna 3'emîn sulala Ûr a li Mezopotamyayê hukumdariya akadiyan bi dawî bûye.
Derketin û welatbûna akadîyan.
Akad, tê gotin ku paytaxta wan navê wê "akad a. Akadî, weke yê pêşî dewleta bi pergalî ku avakirina na, têna ziman. Keyê Akadî Key Sargon, wûsa tê zanîn ku wî împaratorîya pêşî ya mazin ava kirîya ya. Ji ber ava firatê, wî ew împaratorîya temenê wê avêt û ava kir û bi ber Asya ve dînorê wê mazin kir.
Akadîyan berî zayînê, tê gotin ku nêzî sê hezar salan li mezopotamya serdestîya xwe kirina. Di dema wan de, mazinbûna key ku weke "keyê cîhanê" ku tê gotin, pêşket. Di dema Akadîyan de, key Sargon û newîyê wê Naram-Sîn weke keyên wê yê giring têne dîtin. Bi dawî lê hatina serdestîya Akadîyan li ser axa mazoptamyan, bi li ber wan serîhildana bajar-welatên sumerî û bi serketina wan re, dibê. Bi wê re, êdî "dema duyemin ya sumer" dest pê dike. Di vê demê de, wê Ur derkevina li pêş. Urî, wê xanadantiyê pêş biixin û pêş bikevin. Bi sadsal û hezar salan wê serdestîya wan li herêmê bibe. Urî, berî derketin û mezinbûna Akadîyan jî li ser axên xwe bi xanadantî jîyan. Demna dirêj buhurandin. Wan, piştî ku Akadîyan serdestî stand jî, Urî, serdestîya wan ji holê ranabe. Ew, bi xanadantî, dijîn. Ew dema wan wan ya bi xanadanî ya di dema Akadîyan de, weke deme wan ya xanadanî ya duyemin dibê. Piştî kêmbûna serdestîya Akadîyan, wê serdemeka xwe ya bidina dest pê kirin. Ew dema wan jî, weke "dema wan ya sêyemin" li dîrokê şûnpêya wê ma. Ev dema wan, weke dem û serdemeke wan ya zêr jî ya. Ew dema wan ya sêyemin ya xanadantî, wê pêş bikeve û bigihijê astaka împaratorî û welatî.
Akadî, bi levkirina wan ya bi bajar-welatên sumerîyan re, pêş dikevin. Akadî, hem bi nirx û hem jî bi çandî û hem jî bi fêr û cerba welatî, ji sumerîyan fêrbûn û pêşketin. Nirxên Sumerîyan, di dema wan de jî jiyan. Lê pêşketina teybet ya Akadîyan, ew bû ku wan sînorê welatîtîyê ji yê bajartiyê buhurandin. Welatê ku avakirin, derxistina wê asta Împaratoriyê. Sargonê Mezin, piştî ku bi konfaradasyonî li Mezopotamya, bi sumerîyan re dijî,û ku bi wê serderst jî dibe, êdî berê xwe dide axên Anatolia bixwe jî. Dixwezê ku wan bike bi destê xwe de. Piştî Sargon re, ku bû keyekî mezin neviyê wê Naram-Sîn, wê xwe weke "keyê çar herêmên cihanê" bidenezêne û weke Sargon ku xwûdayê di wê demê de û yê hemû deman yê herê mezin a ji Şamaş re bawerîya xwe têne û dibe key. Şamaş, çanda wî, li Zagrosan û dora wê bicih bû. Naram-Sîn jî, weke Sargon û tê wir û bawerîya xwe bi wî têne. Bi wê, êdî pişgiriyê distêne û mezin dibe.
Key Sargon û bûna wî ya key.
Akadîyan, Nivîsand û tîpên nivîsê bixwe jî jio sûmerîyan girtin. Piştî wan re, wê bi destê wan, êdî nivîsandin pêş bikeve. Sargon bixwe jî, ku weke bajar-welatekî sumerî yê pirr pêşketî Kiş lê mazin dibe û di dema wî de li Kişê key Urzababa weke key serdest a. Di dema ku Key Urzababa, diçê şerekî û ji şer pirr wastîyayî û ku pirr windahî dana, di vegerihê, di wê demê de Sargon derbe dike û dibe key. Êdî, destpêka wî dest pê dike. Zimanê Sumer, weke ku di her demên wan yên berê de serdest bû, di dema wî de jî û Akadîyan jî serdest bû. Sumerîyan, hemû bineterên xwe yên pîroz ku nivîsandina, di dema wî de jî, hebûna xwe diparêzên. ew bineterên sumerîyan ên pîroz, weke ku di dema wan de temenê wan afirandin, di dema Akadîyan de jî, temenê wan diafirênin.
Naram-Sîn Û dewra wî.
Naram-Sîn, weke keyê Akadîyê ku dema Akadîyan gihandîya dema wê ya zêr a. Naram-Sîn, newîyê Sargon a. Naram-Sîn, desthilardarîya xwe mezin kir. Wî, Akad, dewra wê ya zêr da jînkirin. Di dema wî de, tê gotin ku pirr raperîn jî dibin, lê ew wan di tafisêne.
Di dema wî de, tê gotin ku Naram-Sîn, bi Tell-Brak ve diçê ber Diclê ve. Li wir, dike ku bike bin destê xwe de lê rastî berxwedanaka mazin tê. Piştre, ew, bi hêzeka mezin diçê bi ser Magan de. Piştre, Naram-Sîn bi Hûrîyan re dikeve şerna ku di dîrokê de êdî pirr bahse wan tê kirin. Piştre, tê gotin ku wî berê xwe weke Sargon kirîya ku bide anatolia jî.
Naram-Sîn jî, weke Sargon dizanê ku heta ku li Mezopotamyan serwerîya xwe çênekê û wir di bin destê xwe de ne hilde ewlatiyê û weke baxçê xwe yê paş nekê, wê di ti deran de jî serdestîya wî mayînda nebê. Lê ew çi dike û û nakê jî û çendî şerna mazin jî dike, nikarê serkevtinaka mazin li ber Hûrîyan bidest bixê.
Naram-Sîn, li dijî keyên Hûrî ên weke Zapanî û Pamba, keta şerna mezin de, lê bi serneket. Bi wan şeran re, êdî piştre, heta dawîya jîyan wî jî, ne hata ser xwe. Hûrî, li ser axên xwe biazadî dijîn. ku yekî qastî azadîya wan dikir, ji şêran maztir şer dikirin. Di wan şeran de, serkevtinên Hûrîyan, wê êdî pêşketina serdema wan bixwe re bêne jî.
Zevra (), gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye.
Zevra gundê Ezidiya ye. Gundê Merwana.
Kerem Tahar Gerdenzerî muzîkvanekî kurd ê ezdî ye ku di 6ê adara 1952an de li bajarê Tiblîsê (Gurcistan) hatiye dinyayê. Bavê wî Taharê Hacî Gerdenzerî, dayîka wî Redîfa Nacîvbeg Reşî bû.
Basgîtarîst Kerem Gerdenzerî li dibistana mûzîkê hîn bûye. Ew yek ji dahênerên koma muzîka nûjen a bi navê "Koma Wetan" e.
Çêkirina koma Wetan.
Ew di 1974an de çêdike koma kurdî ya muzîka modern. Sazbendê komê hev dahatin guhastin heta tîva 1976. Navê komê danîn Koma Wetan.
Sazbendê Koma Wetan.
Koma Wetan hertim derdket konkûrsa her wisa ji festîvala, kîjan derbas dibûn di Gurcistanê.
Tîva 1977 “Wetan” bû lauryatê konkûrsa “Stranên modêrn”.
Repertuara Koma Wetan.
Repertuara Koma Wetan da xêncî arence strasnên kurdî yên gelerî cî girtibûn stranên K. Gerdenzerî.
Tîva 1990 li fabrîka Aprêlêvskî Ordêna Lênîn hate çapkir albûma Koma Wetan, lê fonograma wê albûmê hatibû nivîsandin sala 1979 bi fîrma “Mêlodîya” di bajarê Tibîlîsî.
Tîva 1991 Koma Wetan hev belabû. K. Gerdenzerî sala 1992 de derbasî Moskvayê bû.
Sala 1996 - 1998 K. Gerdenzerî dixebite ser albûma nû - "Azadî", bi alîkariya Lêonîd Atabêkov, Nîkolay Şêstov û Alêksandir Vorobyov.
Sala 1999 - 2001 K. Gerdenzerî çêdike alboma nuh "Hewar". Her wisa jî di wê salê derdkive alboma "Sitranên Kerem T. Gerdenzerî bi Orkestor".
"Sitranên hilbijartî ji albûmên Kerem T. Gerdenzerî" derket sala 2002.
Gerdenzerî, Kerem Tahar
Mexter gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Mexter gundekî Wêranşarê yê gelekî kevn e. Gund di destê eşîra Xidrekan de ye. Li vî gundî mirov kêm in, piraniya wan li bajêr dijîn. Gund di destê 5 birayan de ye, ji van ê mezin re dibêjin "Ehmedê mezin". Li dora gund gundên bi navê Tûlik, Cerdelî, Birêmî, Saqo û Tillag hene. Nêzîkî gund Riya Hevrîşimê (îpekê) heye.
Gund ji bo xwedî kirina sewalan gelekî fireh e. Li vî gundî bi piranî pembo, nîsk,genim, ceh û ne bipiranî be jî zebeş, kelek, êmidî (şilingo), xitti, xiyar, acur û gelek fêkî jî lê tên çandin.
Li mexterê 30 hezar donim erdê çandinîyê û der dora 3 hezar donim ji erdê ji bo çêrê heye, xaniyên gundîyan bi prani ji kevirê reş û, pirketan hatina avakirin, di salên 2000 pêve li mexterê xaniyên ji beton, liser du qata hatine çêkirin, ruyê gund bi aliyekidin ve guherîye, erdên gund bi piranî avî ne, xebatkarên erdê liser birên artizênan di xaniyan di ji diminin
Kurdistan yek sal piştî hilweşîna dewleta Kurdî
Dewleta Kurd li Başûrê Kurdistanê hikûmetek xweser bû ku ji Cotmeh 1918 heya Hezîran 1919 hebû. Ev dewlet dewleteke naskirî ya demkurt bû, ku di encama çend Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî û hinik zedetîr, lî waxtên Şerê Cîhanî yê Yekem de hate afirandin.
"Dewleta Kurd" ekzonîmek e ku ji hêla rayedarên Brîtanî ve li London û Rojhilata Navîn ve hate bikaranîn ku vê polîtîkayê di dema hebûna xwe de vebêje. Saad Eskander dibêje ku ev nerast e, ji ber ku ew bi tevahî serbixwe nebû.
Bi hilweşîna Împeratoriya Osmanî re di Çirî 1918 de, Şêx Mehmûdê Berzencî xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya Keyaniya Yekbûyî de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma Silêmanîyê hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî Kerkûk girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.
Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: Pirsa Mûsilê) Wan dewleta Kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê Başûrê Kurdistanê de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin.
Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-Qacaran yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 Gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî Kurdistanê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.
Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê Hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de Helebce dagir kirin, dewleta Kurdî bidawî kir.
Hikûmet.
Dema ku dewleta kurdî hat damezrandin Mehmûd Berzencî serokê hikûmetê bû. Di 1ê Kanûn 1918an de, rayedarên Brîtanî ew wekî "hikûmdar" dabeşa Slêmanî nas kirin.
Tevlêbûna Brîtanî bi rola çavdêriyê hate sînordarkirin, û hukumeta herêmî di mijarên dadrêsî û dahatê de xweseriyê digire. Edward Noel ji aliyê Arnold Wilson ve wek berpirsiyarê siyasî yê berpirsiyarê çavdêriyê hat tayîn kirin.
Nîjer () dewletek li Efrîqa ye. Li wir dora 22,3 milyon kes hene (sal: 2020). Paytextê xwe "Niamey" (bi kurdî: "Nîyamêyî") ye. Nîjer di salê 1960 da serbixwe bû û xwe ji Fransa qetand.
Rûberê Nîjer nêzîkî 1,267 milyon km² ye. Nîjer di bakurê da digê Cezayêr û Lîbya, di rojavayê da digê Malî, di rojhilatê da digê Çad û di başûrê da Nîjêriya û Bênîn. Du sêyek ji dewletê li Sehra da ne.
Dîn.
Li Nîjer da 94 % dînê xwe Îslame, kesên din Xiristiyanî ne.
Zimanê fermî yê Nîjer fransî ye, hên li wir kes zimanê hausa dengdikin.
Çarkelan, ango Çarkela, Çarqala, gundekî Colemêrgê ye.
Ev gunde li dora gundên Bileh, Binevşiya, Gundik, Dêrzengil û Nîşê ye. Gund sala 1994ê bi destê leşkerên dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Tîrol parêzgeheke li rojavayê Awistiryayê ye. Paytexta wê Innsbruck e û hejmara niştecihên parêzgehê digehe 728.537 kesî.
Li paytexta eyaletê mazûvaniya Innsbruck, 1964 û Olimpînên zivistanê di 1973 hatiye kirin. Di 1895an de hate damezrandin, pargîdaniya krîstalê Swarovski di logoya xwe de, ku heya 1988an bikar dianî, ji gulê Tîrolê îlham girt. Sembolîzm pargîdaniyê di 1988an de bi swan hate guhertin.
Innsbruck paytext û navçeyeke eyaletê Tirol e li welatê Awistiryayê. Bajar di sala 1234an de hate avakirin û yek ji kevintirîn metropolên Tirolê ye.
Bajar di sala 1234an de, ji hêla cotkarên koçer ên ku bi Zimanê almanî diaxifîn, hate damezrandin. Bajar îro hîn jî heye û ji Habsburger ve paytexta parêzgeha Tîrolê ye.
Ew 1964 û Olîmpiyadên Zivistanê yên 1976 li Innsbruck. Di Warerê Cîhanê yê duyem de, di navbera 1943 û nîsan 1945 de, bîst û du êrişên bombeyî pêk hatin û ziyanek mezin çêbû. Kampa komkirinê KZ Innsbruck - Reichenau li vir bicîh bû.
Di salâ 1669 de zanîngeh hate damezrandin. Her weha wekî tezmînatek ji bo dadgehê wekî perehînşah Leopold I dîsa ji Viyana serwer bû û tîrêjên Tîrolî yên xanedaniya Habsburg di 1665 de xilas bûbû.
Di dema Naperên Napoleon Bonaparte de Tirol ji Bavaria, hevalbendê Fransa re hate biderkevtin. Andreas Hofer li Bergisel dijî hêzên Bavyera û fransî yên hevgirtî artêşek gundî ya Tîrolî ber bi serkeftinê ve bir, û dûv re Innsbruck kir navenda rêveberiya xwe. Artêşa hevgirtî paşê artêşa milîsên Tîrolan dagir kir û heya 1814 -an Innsbruck beşek ji Bavyera bû. Piştî Kongreya Viyanayê desthilatdariya Awistiryayê dîsa hate vegerandin. Heya sala 1918an, bajarok (yek ji 4 bajarokên xweser ên Tîrolê) beşek ji padîşahiya Awistiryayê bû (aliyê Awistirye piştî lihevhatina 1868), serokê navçeya bi heman navî, yek ji 21 „Bezirkshauptmannschaften“ li parêzgeha Tirolê.
Nifûs.
Bajar, di hejmara 5an de, di nav lîsteya bajarên herî mezin ên Awistirya de ye.
Ji 1 Çile 2016 ve, nifûsa bajêr 130.894 e.
Rêjeya bêkariyê li bajêr di sala 2012 de% 4,2 bû.
Goldenes Dachl, ku di sala 1500 de hate qedandin, Sembola bajêr e.
Gurgum () bajarekî parêzgeha Mereşê ye li Bakurê Kurdistanê.
Di çavkaniyên asuriyan de navê herêmê wek "Gurgum" derbas dibe, navê bajêr jî "Markasî" bû. Di dema romayiyan de nav wek "Gemanike" ji hatiye bikar anîn. Di dema îslamiyetê de nav wek Mereş ("Maraş") hatiye guhertin. Navê îro yê parêzgehê hê jî Mereş e.
Nav ji alî tirkan ve di sala 1973an de jî wek "Kahramanmaraş" hat guhertin.
Bajar di nav parelelên 27° 11´ û 38° 36´ bakûr û merîdyenên 36° 15´ û 37° 42´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Sêwasê û Meletyeyê ve, li rojava bi Edenê (Tirkiye) ve, li başûr bi Entebê ve û li rojhilat jî bi Semsûrê ve tê girêdan.
Pivana erda bajar 14.327 km² ye. Ji vî erdî 59,7% ji çiyan, 16,3% ji deshtan û 24,1% jî ji platoyan pêk tê. Li herêmê tene, ceh, nok, fasûlye, pembo, îsota sor, kixsên shekir û fêkî tên çandin.
Îklîma herêmê nîvê reşayî û nîvê behrasipî ye. Havînan germ û zuha, li zivistanan jî sar derbas dibe.
Çiyayê herî bilind ê herêmê Nûrhaq e (3.081 m). Berit (3.014 m), Engizek (2.815m) û Axir (2.301 m) çiyayên din ên herêmê ne.
Çiyarêzên Torosê.
Li çiyarêzên Torosê bilindbûna platoyan digihîje 2.000 metreyî.
Deşta Albistanê.
Dirêjbûna wî 50 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Desht di navbera çiyayên Nurhaq, Engîzek û Binboxa de ye.
Deşta Meraşê.
Dirêjbûna wî 40 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Deşt li başûrê bajêr e.
Geliyên Ceyhan û Aksû.
Geliyên Ceyhan û Aksû yên herî mazin ên li herêmê ne.
Çemê Ceyhan.
Ji dora çiyayên deşta Albistanê dertê. Di nav hudûtên Edenê de diherike Behra Sipî.
Çemê Aksû.
Şaxekî çemê Ceyhanê ye û li ser çemê Aksûyê jî bendava Qartalkaya û gola Qartalkaya hatine çêkirin
Li çiyayên Nûrhaqê qertel û baz hene. Ruvî, gur, kew û kewroshk jî li herêmê hene.
Gelheya navçeyên bajêr (2013).
Tevahiya gelhê herêmê (tevlî gundan) 1.463.291 e.
Li herêmê ji bin erdê hesin, lînyît, boksît û manganez dertê.
Ciyên turîstîk, tarîxî û gerê.
Herêm ji alî tebîatê ve dewlemend e. Pir ciyên seyranan hene, wek Çinar, Kapiçam, şikeftên Dongele û Firniz. Germavên wek Cela, Zeytûn û Dongele ji ciyên vehêsanê ne ji bo gel.
Zimanê kurdî yê Gurgumê.
Zimanê kurdan gelek dewlemend e û herweha gelek zarav û devok hene. Devoka Gurgumê endamê zaravê kurmancî ye.
Nifûsa herêmê mislim in û ji mezhebên elevî û sunnî pêk tê. Kurd û tirk nifûsa herêmê teşkîl dikin.
Xwarinên herêmî yên pirtir tên xwarin, kutilkên dagirtî, qawûrma di sêlêde û çemen e.
Şorba legen.
Hevîr bi goşt û pîvazên sorkirî tê lihevxistin. Pişt re di siniyek de tên rêzkirin. Saca sorkirî tê serê û tê çêkirin.
Dondirma Mereşê.
Mereş bi dondirma xwe yê taybetî li dinyayê bi nav û deng e.
Zilam palto yên kin ku ji rê dibêjin "sako" li xwe dikin. Di bin de şalwar li xwe dikin. Di serî de kefî tê girêdan. Di nigan de jî qondere yan jî cîzme heye.
Jinên pîr du kefiyan bi tacek re li serê xwe girê didin. Keçên ciwan porê xwe girê nadin û kefî yê jî wek şerîdek li serê xwe girê didin. Fîstanek ku ji re dibêjin fermene (cepken) li xwe dikin. Derpiyek ku ji re dibêjin konçek (don) li xwe dikin. Di nigan de jî, qonderên rengîn û pêlavên lastîk hene.
Axkîsa Golê ((1946); pişt re bûye "Göllü"), gundekî bi ser navçeya Tetwana Bedlîsê ve ye.
Piştê koçberî û qirkirina Filehan, Misilman lê cîwar bûne. Navê wî jî ji zimanê Ermenkî tê. Ermenkî Yeğekîs gotine û ev peyv guheriye bûye Axkîs. Yeğekîs ji cihê avî re tê gotin. Li deşta gund ava biharê cevaye bûye gol û ev av heta ber bi payîzê li deştê maye. Ji ber vê avê jê re axkîs hatiye gotin û dû re kurmancan navê golê jî lê zêde kirine bûye Axkîsa golê. Dîroknas Movses Xorenî di sedsala 5. de behsa vê golê dike. (http://nisanyanmap.com/?y=g%C3%B6ll%C3%BC&t=tatvan&lv=1&u=1&ua=0) Gorî mezinên gund ji ber bendava li herêma zumpê jê re Axkîsa golê hatiye gotin. Di dema Filehan de li jora gund bendav hatiye çêkirin ji bo ku zevî bên avdan. Ji ber vê bendavê ji gund rê Axkîsa Golê tê gotin. Niha jî bendên ku Filehan çê kirine kifş e û dewlet niha di heman cihê de bendavekê cêdike. Di cihê vê golê de biharan du kanî der dibin û dema giyadirûnê kanî ziwa dibin. navê van her du kaniyan Kaniye Aşê û Kaniya Qultîkê ye. Filehan beriya ava Wan her du kaniyan girtine û bi ava berfê jî golek mezin çê kirine, hetanî tê gotin ku axayê Filehan keştiyên biçûk jî avêtine li ser vê golê.
Her wiha di herêmê de sê gundên ku navên wan nêzîkî hev in hene. Yek li ser navçeya Xîzanê ye, jê rê Axkîsa Gelî dibêjin. Ev gund gelek mezin e û niha şarêdarî ketiyê û bûye bajarok. Ji ber vê mezinbûnê ye herêma vî gundî jî êdî bi wî tete naskirin ku jê re Geliyê Axkîsê dibêjin.
Yek jî Axkîsa Kavarê ye. Ev gund li ser navçeya Tetwanê ye. Gundekî gelek biçûk e û tê de keyatî (mixtarî) tune. Piranî ji vê gundê re Axkûs jî dibêjin, kîteya dawîn hinek gilover tînin ziman.
Gundê ku dixwazim li vir binivîsim Axkîsa Golê ye. Di navbera Wan û Tetwanê de ye, ji Tetwanê 40 km dûr e. Ev gund li ser herêma Karçikan e. Gundên Tetwanê yên mezin yek jî ev gund e. Lê di van salên dawî de ji ber koçdayînê şêniyên gund gelek kêm bûne. Di zaroktiya Hekîmê Luqman (nivîskarê vê gotarê) de behsa ku şaredarî bikeve gund dihat kirin, lê niha xaneyên gund hema bêje ketiye di binê sed malan de. Niha jî nêzî hezaran şênî di gund de dijîn, piraniya malbatan ji sisêyan didu koçberî dane.
Gund bi deşta xwe tê naskirin. Deşta herî mezin li navçeya Tetwanê deşta Axkîsê ye. Deşt bê av e û ji ber bêaviyê çandiniya bêavî tê kirin, mîna nok, nîsk û genim tên çandin. Li aliyê din sewalvanî tê kirin û ji bo giyayê sewalan jî ket tê reşandin. Ket û giyayê pelex di gund de gelek tê dirûn. wisan herêmên bêgiya hewcedariya giyayî ji bo sewalên xwe ji vir pêk tînin.
Biharan deşta gund tije av dibe. Ji bo ku av bê valakirin dawiya deştê bi qulkirina çiya çaviyek hatiye vekirin ji vir ava biharê û çemê gund diçe tevî gola Wanê dibe. Çavî nêzî 1000 metroyan dirêj e. Cihê ku çavî diqede ji golê gelek bilind e û ji vir ku ava çem dirije çiraveke gelek mezin û rind çêdibe.
Li ber gund çiyayek heye û li serê vî çiyayî kelhek heye. Ji vî çiyayî re Kelha Axkîsê tê gotin. Kelh bi kevir û kislê hatiye çêkirin, lê ji ber ku gundî bi zêran geriyane kelhê ji ber kolanê anîne xelasbûnê. Dîsa çiyayê ku jê re Kelha Asrasê tê gotin di herêma gund de cihê herî bilin de.
Dêr, mizgeft, dibistan û mala tenduristiyê ya Axkîsê.
Di gund de dêrek, mizgeft û mala tenduristiyê hene. Dêr ji aliyê Filehan ve hatiye çê kirin û piştî Fileh ji gund çûne Misilmanan ew wek mizgeft bi kar anîye. Niha ji ber mizgefteke nû avakirine dêr êdî nayê bikaranîn û li ber xirabûnê ye. Di gund de dibistaneke heşt salî heye.
Zarokên kurd li Dîlokê, 1915
Dîlok (wekî "Dilok", "Diluk", "Duluk" û "Dûluk" jî tê nivîsandin; bi tirkî "Gaziantep") bajarekî li Bakurê Kurdistanê ye.
Li bakurê Qeleya Dîlokê girek heye. Taxa derûdora wî girî heta demeke nêzik bi navê Kurdepe, anko Girê Kurdan ("Kürdtepe"), dihat zanîn lê dewleta tirkan ew nav guhart û kir "Türktepe".
Li Dîlokê hewşa heywanet a herî mezin a Tirkiyê heye û Parka Yeşilvadi heye. Parka Yeşilvadi parka tewr mezın a Tirkiyê ye.
Niha (2015) şaredarê Bajarê Mezin a Dîlokê Fatma Şahin e.
Çiya.
Li herêmê çiyayên bilind tunene. Çiyayê Sof yê herî bilind e (1.496 m) li herêmê. Çiyayê Duluk (1.250 m), Gureniz (1.069 m), Ganîbaba (1.100 m)
Çemê Reş ji Gola Reş dertê. Deşta Îslahiyê bi ava Çemê Reş tê avdan. Çemê Efrînê ji çiyayê sofê dertê. Bi Çemê Reş re dibe yek û xwe valadikin Gola Amikê. Çemê Merzîmên jî ji çiyayê Duluk û Sam dertê. Çavkaniya çemê Nîzîpê li çiyayê Sofê li gundê Dulukê ye. Çem şaxek çemê Firatê ye.
Hesin, krom, fosfat, Kalkar û dolomît madenên herî pirin ku li herêmê ji bin erdê dertên.
Herêm ji alî babetên teyrên kovî pir dewlemend e. Wekî din gur, hirç, xezal, berazên kovî, çeqel, keroshk û bizinên ser çiyan jî li herêmê peyde dibin.
Civaka bajarê Dîlokê 55 % Tirk, 26 % Kurd û 18 % jî Ereb û 1% etnîkê dinin.
Îslam li herêmê xurt e. Henefî û Elewîtî zavên teşkîl dikin.
Li herêmê ciyên zewî û tirbeyan jî hene. Hinek ciyên zewîyên ev in: Şurahbil bin Hesen (Kilîs), Şêx Mansûr û Duluk Baba.
Herêm ji alî çanda xwarinê pir dewlemend e.
Şorba şêrîn: birinc bi avê tê kelandin û piştre bi dims (doşab) rê hinek din tê kelandin û tê serwîs kirin.
Şiveydiz: goşt bi nokan re di beroşê de tê kelandin. Pîvaz û sîrên hurkirî dikeve navê û heta nerm bibe tê kelandin. Piştre hêkek dikeve navê û hinek din jî tê kelandin. Rûnê sorkirî û nane bi ser tê reşandin û tê xwarin.
Kutilkên dagirtî beqlewe kebab babaqenûç. Babetên boregan û patatêsên dagirtî hinek ji xwarênên herêmê ne.
Cil û bergên herêmê.
Jinên herêmê şalwarekî ku jê re dibêjin Çintiyan li xwe dikin. Bi ser şalwar de çakêtekî milfireh û yaxevekirî ku jê re dibêjin Fermane li xwe dikin. Entarî yên wan ji sê etegan pêk tê. Li pişta xwe kefiyeke sîm an jî qedîfe girêdidin. Keçên ciwan xavikên sipî, yên zewcandî jî tacek ku bi serde jî kefiyekê girêdidin, didin serê xwe. Jinên gundî çarşefek ku jê re dibêjin meshele didin serê xwe. Kesên çarşefa reş jî li xwe dikin hene.
Zilam şalwar li xwe dikin. Li ser şalwar jî "Eba" li xwe dikin. Bi ser ebayê de jî çakêtekî ku jê re dibêjin sako li xwe dikin. Li serê xwe jî kefiyên kesk dipêçin. Lapşîn û qondere pêlavên herêmê yên zilaman e.
Nav û kronolojiya bajar.
Navê bajêr yê kevn "Dolike" (Doliçe). Piştre ji alî ereban ve navê "Eyntab" li bajêr hatiye danîn. Navê bajêr ji alî Tirkên ve jî sala 1928'an de wek "Xazî Eyntab" (Ghazi-Ayntab) / "Gaziantap" hatiye guhertin.
Bajar ji alî şînahî û Daristanên ve belengaz e. Lê ji alî dîrok ve pir dewlemend e. Kela Entabê, kela Tilbişar û Revanda ji alî gel û gerokên ve tên ser lêdan. Li herêmê mizgeftên kevn jî pir in: Şirvanî, Teke û Tehtanî hinek ji wan in.
NKF'ên Dîlok'ê.
Dû NKF hene li Dîlok'ê. Vana;
Balafirgehên Dîlok'ê.
Ev balafirgeha başur-rojhilatê bajarê Dîlok'ê ye. Li hinda Tilbişar'ê ye.
Zanîngeh.
Li bajarê Dîlok'ê zanîngeheke dewletê û 2 zanîngehên jî weqfa hene.
Êlih anku Êliḧ () bajarekî Bakûrê Kurdistanê ye.
Navê bajêr ê kevn Êlih e. Di sala 1957an de navê bajar bûye "Batman".
Cihên erdnîgarî û sînorên bajêr.
Bajar di nav parelelên 42° 54´ û 40° 59´ bakûr û merîdiyenên 38° 34´ û 37° 22´ rojhilat de ye. Bajar li bakûr bi Bidlîs û Mûşê, li rojhilat bi Sêrtê, li başûr bi Mêrdînê û li rojava jî bi Amedê hatiye dorpêçkirin.
Erda herêmê ji 75,7% ji çiyayan pêk tê. Zozan û deşt ji 24,3% e. Ji wî erdî ji 91,7% ê wî ji bo çandiniyê tê bikaranîn. Li herêmê bi tenê nîsk, genim, tûtin, pembo, tirî û zebeş, pîvaz tên çandin. Gwîz, berrû, incaz, beîv, hîjîr û wez jî li wêre tên şitlandin.
Li herêmê avhewaya reşahiyê serdest e. Havînan germ û zuha, zivistanan jî sar û berf û payîz baranî derbas dibe.
Sason (2.973 m), Zupser (2.044 m), Raman (1.263 m)
Deşt û zozanên herêmê.
Deşta Batmanê (10.000 ha), Deşta Qubînê (dirêjahî 15-20 km, firehî 2-3 km ye).
Geliyê Çemê Batmanê û qismek ji geliyê Çemê Dîcle, geliyên herî mezinên li herêmê ne.
Gol li herêmê tune ne. Çemê Batmanê û Dicleyê yên herî mezin in ên ku li herêmê diherikin. Çemê Xerzan jî dikeve nav sînorên bajêr.
Cureyên heywanan.
Xwedîkirina heywanên kedî mijûliyeteke mezin e li herêmê. Li herêmê heywanên kovî, wekî rovî, kew, kîvroşk û gur jî peyde dibin.
Binerdên bajêr.
Li Qubînê, li Çiyayê Ramanê petrol derdikeve. Wekî din li herêmê xwê, krom, asfalt û sifir jî ji bin erdê derdikeve.
Kela Hezoyê û bajarê berê yê Heskîfê ciyên gerê yên ji bo turîstan e.
Piranîya serjimarê ji misilmanan pêk tê. Li gundên li derûdora Qubînê êzîdî gelheyeke mezin dinimînin. Xiristiyan pir kêm li herêmê peyde dibin. Piranîya gelheyê ji kurdan pêk tê. Van salên dawî bi saya Rafînera Petrolê tirk jî li herêmê bi cih bûne. Ereb û suryanî jî civakên din ên herêmê ne.
Keşkek, biryan, kifta bi mast û "Kitel" xwarinên herî naskirîne ku li herêmê tên xwarin.
Şelwar ji alî zilaman ve tê li xwe kirin. Bi ser de îşligek ku milê wî dirêj û nexş kirî (celehu) tê li xwe kirin. Di nigan de gorên ji hirî çêkirî û pêlavên ku jê re dibêjin "reşik" hene.
Jinên herêmê fîstanên hevreşim yên rengîn ku dibiriqîn li xwe dikin. Şelwarek fireh û gorên ji hirî li xwe dikin. Kefî yan jî puşî jî didin serê xwe. Pêlavên lastîk yan jî çarox ji li nigên xwe dikin.
Li heremê kincên modern ji, bi taybetî wan salên dawî tên li xwe kirin.
Basan, ango Basa, Basanferho, Basana Ferho (1928: "Basan Ferḧo"; 1946: "Basanferho"; bi tirkî: "Güçlükonak"), navçeyeke Şirnexê ye.
Dîroka gund.
Ev gundekî êzidiya ye û ji aliyê misilmanên cînar hatiye xerakirin. Êzidî vî gundî filitîne Şengalê û yên din hatine qirikirin.
Elkê () navçeyeke Şirnexê ye. Hejmara niştecihên bajêr 6586 û ya navçeyê jî 19.462 kes e.
Elkê di nav berhemên klasîk ên Îslamî de wek Elqîy (أٌلقِي9 derbas dibe. Taybetî di berhema Yâqût el-Hamevî, Mu'cemul-Bûldan de wek Elkê derbas dibêje;Kela Elkê girêdayî nahiyeya ez-Zevzana girêdayî hikûmdarê Mûsilê. Navê Bêşebap jî di çavkaniyên Osmaniyan de peyda dibin. Her çend bi wateya Erebî "mala ciwanan" bête zanîn jî îdîyek heye ku dibêje ji "Beth Şabath"a Aramî ye.
Elkê di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Hurrî, Mîtanî, Asurî û Urartuyî li vê derê di dîrokê de desthilat bûn. Ev herêm di navbera Persan û Bzansiyan de bû. Dema hatina Îslamiyetê de ev herêm di bin desthilata Sasaniyan de bû. Di dema xelîfe Omer de ket bin destê mislimanan. Paşî ket bin destê Emewiyan û Ebbasiyan. Her wisa şaristanên Eyyubiyan, Selcukiyan, Mongolan jî dît. Di dema Osmaniyan de girêdayî sencaqa Hekarî bû. Piştî Osmaniyan jî, di dema dewleta Tirk de Hekarî sala 1936ê de bû parêzgeh û Elkê jî bû navçeya Hekariyê. Sala 1990ê de jî piştî parezgehabûna Şirnexê, bû qezaya Şirnexê.
Şoreş di sala 1978an de li Diyarbekirê hatiye dinê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xwendiye. Bi piştre li bajarê Wanê Zanîngeha 100. Beşa Perwerdeyiya Muzîkê xwendiye û xelas kiriye. Di sala 1996an de li saziyeke çanda Kurdî (Med-Kom) de dest bi muzîke dike. Piştî demekê li Navenda Hunerî ya Dîcleyê xebatên xwe yên muzîkê didomîne. Demekê bi Koma Dengê Aşitî re û bi endamên Koma Dengê Azadî re dixebite. Di sala 2005an de bi navê “Fîsqaya”yê albumeke Kurdî çêkir.
Stranênku di albumê de cih girtine ev in; Fîsqaya, Rozerîn, Tûzik, Hemdila, Gulîzer, Bêrîvan, Ne Go Erê Ne Go Na, Nebû.
Ferhenga Mustafa Gazî ferhengeke kurdî-tirkî ya biçûk e.
Enstîtuya Kurdî ya Amedê di meha tebaxa 2006'an de ferhengeke Kurdî-Tirkî çap kir. Nivîskarê ferhengê Mustafa Gazî ye. Ferheng li ser herêma Qerejdaxê û xebateke taybet e. Ferhenga Mustafa Gazî ji bo enstîtuyên Kurdî, zimanzanan, etîmologan û hwd. nimûneyeke balkêş e. Ferheng sed û heftê rûpel e û tê de ji heft hezarî zêdetir bêje û bi sedan biwêj hene.
Tirkî
"Études kurdes", kovarek agahî û lêkolînên li ser gelê kurd e. Ji aliya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ve tê çêkirin. Kovar bi pirramanî ye û di nava beşên xwe de jî ev raman hatine nivîsandin.
Ev kovar ne bi taybetî ji xwendekarên zanîngehê re ye. Lê, di koverê de ji bo çûyîna armanca ê xwe diyarkirî, kovar bipêşaniye xwe dide xwendevanên nivîs ên bilind.
Riha () parêzgeh, navçe û bajarrekî bakurê Kurdistanê (dûgel Tirkiye) ye.
Riha yek ji bajarên herî kevnare yên cîhanê ye. Her wiha di dîrokê de Riha wekî hêlîna mirovahiyê û qada şaristaniyê tê zanîn. Heta niha gelek şaristanî hatine li ser vê axê serwer bûne. Li ser axa Rihayê gelek şerên dijwar pêk hatine. Dema ku navê Rihayê tê lêvkirin warê Nemrûd û Îbrahîm pêxember tê bîra mirovan. Dema ku navê Rihayê tê lêvkirin şerê Îbrahîman ê li hemberî Nemrûdan tê bîra mirovan.
Çîroka navê Rihayê wek dîroka bajêr tevlihev û kûr e. Navê kevin yê bajêr Edessa ye, ji serdema helenîstî. Ev nav heta salê 300 berî zayinê dirêj dibe û ji dema Împeratoriya Seleukî maye. Navê "Edessa" ji aliyê Seleukos I Nikator ve li bajêr hatiye danîn. Di dema keyê Antîoxos IV Epiphanês navê xwe li bajêr kirîbe jî, demeke şun ve navê wî hatiye jibîrkirin. Padîşahê seleukî Antîoxos IV Epiphanês navê xwe li bajêr kir ("Antîoxeia",), lê ev nav piştî mirina wî hate ji bîr kirin.
Li ser navê îro, yanî li ser peyva Rihayê gelek îddaa hene. Li gorî nezariyekî peyva Rihayê ji zimanê suryanî ji peyva "Orha" yan "Orihaî" tê, bi erebî jî ji peyva "Vurihaî" (Ava Pir) tê. Herwiha, hin kes navê Rihayê bi peyva yewnanî "Osruan", hin kes jî bi peyva latînî "Urfayva" ve girê didin.
Piştre nav wek Riha, Urfa hatiye guhertin. Nav ji alî tirkan ve wek "Şanliurfa" hatiye guhertin, lê bajar ji aliyê kurdan ve Riha tê zanîn.
Kronolojiya bajêr.
Piştî Îsa (zayîn) p.z.
Eyûbiyan jî gelek sala hukimdarî li Rihayê kir.
Ciyên dîrokî.
Herêm ji alî dîrok ve pir dewlemend e. Kela bajêr li navenda bajêr e. Mizgeft û gola Xelîlu'r-Rehman (Khalil al-Rahman) jî ji alî gel û turîstan ve tên ziyaretkirin. Navça Xaranê bi xaniyên xwe yên taybetî ji bo turistan ciyek gerê ye. Bendava Ataturk jî ji bo gerê û werzişên ser avê ciyek mûsaîd e.
Ji xeynî hêjayiyên xwe yên dîrokî, xwezaya Rihayê him li cîhanê him jî li welatê me cihekî girîng digire û di hundirê xwe de ajalên gelek nadîr xwedî dike.
Bajar di nav parelelên 36° 40 û 38° 02 bakur û merîdyenên 37° 50 û 40° 12 rojhilat de ne. Sînorên bajêr li bakur Semsûr û Diyarbekirê ve, li rojava bi Dîlok ve, li başûr bi Sûrî ve û li rojhilat jî bi Mêrdînê ve tê girêdan.
Pîvana erdêer bajêr 18.584 km² ye. Erdê herêmê % 22,0 ji çiyan, % 16,3 ji deshtan û % 61,7 jî ji platoyan pêk tê. Li herêmê genim, ceh, nîsk, pembo, tirî û bi taybetî jî van salên dawî sebze û mewê jî li herêmê tên çandin.
Li herêmê îklîmek reshayî heye. Havînan germ û zuha, zivistanan jî sar e, lê rojên bi berf li herêmê hindik in. Li herêmê ferqa navbera di germbûna şev û rojê pir e.
Deşt, zozan, gelî û ajal.
Derê ku em jê re dibêjin deşt li vir peyda ye. Di deştan de dar tune ne, bi tenê riweyên giyayî yên ku wek firkên yeksalî mezin dibin hene. Dema ku meriv ji dûr ve lê dinêre, tu ajal nayên xuyane û ev der wek col xuya dike û mixabin ajalên ku tê de dijîn nayin zanîn.
Di deştan de gelek ajalên cûda yên ku cinsên xwe pir kêm bûne tê de dijîn. Wekî gumgumokên mezin ên 1.5 metreyî, keftarên ku tenê di belgefîlman de serê xwe li hemberî şêran radikin û kergezên ku bejnê wan digihêje 2 metreyan.
Sedemên ku ev ajalan nayin zanîn ev e ku ewan, ji ber ku di deştan de dijîn, xwe baş vedişêrin û hinek ji wan tenê di şevan de aktîf dibin e. Lê belê heger meriv hinek baldartir i vê deştê dinêre wê meriv karibe ev ajalên cûda û zindî yên ku xwe veşar dikin bibîne. Ev yek jî ferqa di nava nêrîn û dîtinê de ye.
Herêm ji alî madenan ve ne dewlemend e. Li Rihayê tenê fosfat û malzemên ji bo tûxla û kiremîdan ji bin erdê dertên.
Bajerê Riha yê wek " Bajarê Pêxamberan " tê naskirin. Li gor rîvayetê gava Adem û Hewa ji bihûştê ên qewrandin, tên li Xaranê bi cih dibin. Îbrahîm pêxember, Eyûb pêxember û Îsa pêxember jî li herêmê mane. Li herêmê Misilmantî ji elewî û sunnî yan pêk tê. Kurd, Ereb û Tirk piranî ya serjimarê diafirandin. Gelê Rihayê zêdetir bi çandinî û ajalkariyê ve mijûl e. Têkiliyeke mezin nîşanî bezirganiyê nedaye û jiyana wan bi piranî li gundan domiya ye. Ji ber wê yekê ku çanda feodaltiyê û axatiyê serdest maye. Jiyan ji bajarvaniyê û şaristaniyê wêdetir di çanda gundan de girtî maye. Loma jî ji bilî vîn û biryara kes zêdetir bîryara civak û eşîrtiyê li ser dest maye. Her wiha li hemberî gotina mezinên civakê an jî eşîrê zêdetir bervêdan pêk nehatiye.
Herêm ji alî xwarinan pir dewlemend e. Xwarinin herî pir li herêmê tên xwarin kutilkên dagirtî, Acîn(çîkifte), beqlewe, kunefe (qedayif), kebeb û lehmecun nin. Taybetiyek herêmê jî xwarina îsotên tûj yên sor in
Aqît (reçela îsotê sor).
Reçela îsotê Rihayê an jî bi devoka Rihayiyan Aqît navê berekê ji pêjgeha kurdî ye û bi heqîqî ji îsotên tûj ên Rihayê tê çêkirin.
Parêzgeha Rihayê bi îsotên xwe yên sor û tûj bi nav û deng e, lewra tê gotin ku gelê Rihayî ji tûjbûna xwarinan pir hez dikin. Ewqas ku, gotineke pêşiyinan dibêje 'Li Rihayê îsot êmzika bebikan e'! Ji ber vê yekê îsot beşeke girîng a xwarin û pêjgeha Rihayê ye. Herwiha, aqît jî, ji bo tûjkirinê weke sos an jî baharata gelek xwarinan tê bikaranîn.
Ji bo aqîta îsotan divê ev malzeme hebin: 1 kg ji îsotên tûj ên sor, 1 kefçiya çayê ji darçîn, nîv bardaxek ji rûna zeytûnê û nîv kefçiya çayê ji îsota reş.
Berî her tiştî îsotên sor divê bên şuştin, birrîn û ji dendikan pakkirin. Piştre îsot ji makîneya goştan tê derbaskirin û di amanekê de tê komkirin. Ji bo ku ava xwe kêmtir be xwê dixin nav, tev didin û li ber rojê rêdixin. Paşê îsota reş, darçîn û rûna zeytûne li ser ve tal dikin û baş tev didin. Êdî reçela îsota sor - an bi navê xwe yê otantîk 'aqît' - ji bo pêjgehê amade ye û kare wek 'etûr an jî sos bê xwarin.
Di serê jinan de sharpeyek (yamshak) hene. Keçên ciwan kofiyek bi sharpeyek sipî (neçek) li serê xwe dikin. Li ser fîstanên dirêj, çakêtek dirêj tê li xwe kirin. Îshlik bê yaxe nê. SHalwarên ku jêra wan teng di bin fîstan de tê li xwe kirin. Di nigan de gorên hirî û pêlavên lastîk yê resh hene.
Zilamên herêmê entariyên ber wan girtî li xwe dikin. Çakêt, shalwar û îshlik jî li hinek deveran li xwe dikin. Di serê zilaman de "egalên sipî" hene. Di nigan de "qondere" yan jî " lastîkên resh" tê li xwe kirin.
Li Riha balafirgehek heye û navê wê Balafirgeha GAP'ê ye.
Nexşeya mîrektiyên Romê û di nav selcûqiyên Romê
Selcûqiyên Romê an Selcûqiyên Rûmê () xanedaniyeke tirko-îranî bû ku çand û zimanê farisî bi kar aniye û paytexta wan Îznîk û Qonye bû. Di navbera salên 1077 û 1307an de, împeratorî bi piranî li bingeha Anatolyayê û ji bo demeke kurt jî li herêma dora Tetwanê hikûm kir. Destpêka Siltaniya Rûmê bi gelemperî di sala 1077an de tê danîn, dema ku padîşahê selcûqî Süleyman xwe wekî "sultanê Rûm" îlan kir, ku Nikaia (Îznîk) wekî paytexta wî bû.
Hikûmdar.
Şahînekî du serî li ser alîkariyek ku ji sedsala 13an de li Qonyayê hatî dîtin
Sêrt () parêzgeh, navçe û bajarekî Bakûrê Kurdistanê ye.
Navê bajar yê kevn "Keert" e (bi zimanê keldanî). Di çavkaniyên îslamê de nav wek "Esard", "Saîrd" û "Siirt" derbas dibe. Bi kurdî jê re "Sêrt" tê gotin.
Wate u mauaya navê bajarê "Sêrt/Sîrt/Esard" erdê avîn u warê avîn-e. Si u su peîvên kurdîne, u ne tirkî ne. Mînak pirin: Mesîn = me/mekan + sî/av + in/tê, masî = ma/jîn u ruh + sî/av, sêlav, sulav, sîpan=(ava pan, berferhe u berîn), Suberî = av berî u melavan, Sumêr = avdel u yên ku cutyarî bi avê dikin, misugir = cihê av gir u bend av...
Sêrt beriya zayînê ji bo demeke kurt di bin serweriya hîtîtan de ma. Piştre beriya zayinê di salên 2000’ê de samiyan, babîliyan û asuriyan serwerî lê kiriye. Ji bo demekê jî qralên hurî-mîtaniyan jî serwerî lê kiriye. Piştî hurî-mîtaniyan şahên urartuyan lê serwer bûne paşê careke din Sêrt ketiye bin destê asuran. Di sedsala 7’an a beriya zayînê de medan, di sedsala 6’an de persan jî serwerî lê kiriye. Di sedsala 4’an a beriya zayînê de şahê Makedonyayê Îskender farsî têk birin û piştî împeratoriya Îskender di nava fermandarên wî de parve bû Sêrt di nav sînorên dewleta seleukiyan de ma.
Partên ku wekî dewama farsan têne zanîn Sêrt careke din ji destê selevkosan girtiye. Derebegên ermenî yên ku girêdayî Îranê bûn car caran hatine heta vir û ev herêm jî girtiye bin serweriya xwe.
Di sedsala 1’ê û 2’yan a piştî zayînê de di navbera Împeratoriya Romayê û eşkaniyan de li herêmê şer pêk hatine, lê dîsa jî partan serweriya xwe ya herêmê domandiye. Di sedsala 3’yan de sasanî hatine herêmê. Di sala 395’an de piştî ku Împeratoriya Romayê bûye du parçe bakurê Kurdistanê di bin serweriya Bîzansan de ma.
Ji sedsala 11’an û pê ve ji bo demekê bîzansiyan careke din herêm zept û rept kiriye lê vê yekê zêde dem negirtiye. Sêrt di dema osmaniyan de ji bo demekê bi ser derebegên Amedê bûye. Wê demê li Bakurê Kurdistanê 24 derebeg hebûne û li gorî daneyên dîroknas didin ev derebeg di karên navxweyî de serbixwe wekî din girêdayî Împeratoriya Osmaniyan bûne.
Bajar di nav parelelên 42° 54´ û 40° 59´ bakûr û merîdyenên 38° 34´ û 37° 22´ rojhilat te ye. Bilindahî ya Sêrtê ji deryayê 930m ye.
Li rojhilat bi Çolemêrg û Wanê ve, li bakûr bi Wan, Bîdlîsê ve, li bashûr bi Mêrdînê ve û li rojava jî bi Batmanê ve tê girêdan.
Erda herêmê 75,7% wî ji çiyan pêk tê, pîvana zozan û deshtan jî 24,3% e. Ji vî erdî 91,7% wî ji bo zîraetê bikar tê. Li herêmê tene, nîsk, tutûn, fisteq, bitim û hinar tên çandin.
Li herêmê seqayeke reşayî hukum dike. Havînan germ û zuha, zivistanan jî sar û bi şilî û şilopî derbas dibe.
Çend çiyayên herêma Sêrtê ew in: Herekol (2838 m), Cûdî (2114 m), Xerzan (1530 m), Mirgomar (1807 m), Çirav (2280 m).
Deşt, gelî û zozan.
Li herêmê deşt û zozan ji ber çiyabûna heremê kêm in, wek zozanên Berwarî, Sindî Şêrvan, Meleto, bilindbûna wan digihêjin heta 2000 m'yî. Lê ji bela ku li herêmê pir çiya hene, geliyên mezin li herêmê hene. Wekî geliya Dîcle, geliya Xerza, geliya Botan û hwd.
Botan, Xerzan, Dîcle, Kêzer, Başur û Behranca çemên herî girîng in ku li herêmê diherikin. Gol li herêmê tune ne.
Li herêmê babetên teyrên kovî yên li çiya dijên pirin; eylo, baz û qajik hinek ji wan in. Kew û kerguh jî li heremê peyde dibin.
Tevayiya serjimariya herêmê (tevî gundan) 314.153 e.
Sêrt di dema komarê de bûye bajar. Heta Êlih ji Sêrtê hatiye veqetandin petrola çiyayê Ramanê bandoreke erênî li ser jiyana aborî ya bajêr dikir.
Wekî din ji bo aboriya bajar mirov dikare bêje çandinî, ajalkarî û hunerên destan û demên dawî hindik jî be senayiya biçûk derdikevin pêş. Li gorî daneyên Saziya Statîstîkan a Dewletê (bi tirkî "DİE") yên sala 2001ê serê kesî hezar 111 dolar dahatuya salî heye û Sêrt di nav bajarên Tirkiyeyê de di rêza 61ê de bûye. Lê li gorî daneyên îroyîn ev rewş hê xirabtir bûye. Nifûsa bêkariyê di statîstîkên fermî de wekî ji sedî 10,7 derbas dibe. Lê li gorî daneyên ku neketine fermiyetê ev rêje ji sedî 20an zêdetir e.
Li herêmê sifir, krom, asfalt, rijiya kevir û malzemên ji bo tuxla û kiremîdan ji bin erdê derdikevin.
Dîn û Civak.
Nifûsa herêmê ji alî dîn û civakê ve parwekirî ye. Musluman piranî ya nifûsê teşkîl dikin; xiristiyan û êzdî ji li herêmê hene. Civak ji kurd, ereb, suryanî û ji ermeniyan ve pêk tê.
Derbarê misilmana de li herêmê terîqeta neqşebendiyan ya xurt e. Tirbeya Weysel Qaranî ku li Hewêlê li gundê Bayîkan e, ne tenê ji alî mislimanên herêmê ve, lê ji pir deverên Kurdistanê jî tê ziyaretkirin.
Keşkek û penîrê sîrîk xwarênên naskirî yên herêmê ne. Li herêmê li ber her xwarinê dew û şorbe tê xwarin û wexwarin. Şîraniya Rayoş meketip li herêmê di nav gel de pir tê xwarin.
Xwarinên din parîv, kutilk, girara perde, aside û îmçerket in.
Şal û şapik cilên herî naskirî ne ku li herêmê ji alî zilaman ve tên lixwekirin. Bi ser de jî îşligek ku milê vî dirêj û nexşkirî (celehu) tê li xwe kirin. Di nigan de gorên ji hirî çêkirî û pêlavên ku ji re dibijin reşik tê lixwekirin.
Jinên herêmê fîstanên hevrişim yê bi rengîn ku dibiriqînên li xwe dikin. Şalwarek fireh û gorên hirî li xwe dikin. Kefî yan jî puşî jî didin serê xwe. Pêlavên lastîk yan jî çarox ji li nigê xwe dikin.
Li heremê cilên modern ji, bi taybetî wan salên dawî tê lixwekirin.
Lîstikên cîwarî.
Li heremê şeyxani, govent û reşkıştanî tên dilîzîn. Ev lîstikên herêmê ji nava xwe de bilav dibin: miranî-şeyhanî, giranî, botanî, garzanî, çaçanî, hirpanî, roşkî û hwd.
Ferzendeyên bajêr.
Ismaîl Feqîrullah, Birahîm Heqî, Weysel Qaranî, Şêx Mûsa, Şêx Ebu-l Wefa, Şêx ut-Turkî, Şêx Halef, Şêx ul-Horanî, Şêx Îlyas, Şêx ul-Sibre, Şêx ul-Hazin, Şêx Saad, Şêx Cerrah, Şêx Mihemed Tarmilî, Şêx Micahîd, Şêx Hemza, Xevs ul-Memduh, Şêx Şerafedîn, Mela Xelîl, Şêx Hattap, Şêx Celaledîn û hwd.
Tirbeya Weysel Qaranî, Keleha Derzîn a Hewêlê, Mizgefta Mezin, Asakir, Pira Nasredîn, Germava Bilolsê, Germava Xista û Germava Lîfê ciyên herî naskirî ne ku ji aliyê gel ve tên ziyaretkirin.
Keleha Elodîno (), gundekî Heskîfa Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Gundekî li kêleka Çemê Dîcleyê li blindahiyekê hatiye avakirin, li aliyê rojhilat gundê Mirdesê, li yê rojava jî gundê Qentar heye. Li gund keleheke gelek kevn lê hilweşiyayî heye.
Debara gundiyan bi granî bi xwedîkirina heywanan e. Li kêleka çem li çend zeviyên biçûk zad jî dihê çandin.
Berdehol(), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê(Kercosê) ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.Qismekî mezin ên gundiyan barkirine navenda Êlihê (Batmanê).
. ji Batmanê 95km û navçeya Batmanê Kercoşê 35km dûre.
Sala 1993 de gund ji deste dewletê hate vala kirin. Berî go were valakirin dora 90-100 mal te de di jiya û jiyana xwe te de derbasdikir.Heştwan(Çalışkan) Êzdara(Dereli) û Xerbekûr(Palamut) çîrane berdehol ê ne.Di navbera çiyaye mava deye. Gelîye hewka di neqebêna berdehol û Xerbekûr de ye.
Neqebêna berdehol û heştwan û Êzdara jî deştê. Aboriya ve pir cotkari bû lê belê ye go heywana ji xwedi dikin hebûn.
Piştî ji deste dewletê hate valakirin û kedexe kirin. Gundîya pir male xwe bar kirin Batmanê.
Sala 2003 a de kedexe rabû. Gundî çarekedî vegeranê ser milkê xwe. Gund ji deste gundîya hate avakirin. Êxtiyarê berê vegerane gund û vega ji 20-25 mal di gund ê jiyane xwe derbas dikin û aboriya xwe berdevam dikin
Bêcirman (), gundekî girêdayî navçeya Kercewsê ye. Bêcirman her çiqasî wekî gelek gundên cîran nehatibe vala kirin jî rewşa ku niha a tê de ye zêde nebaş e. Yek ji van tiştên nebaş windakirina nifûsê ye. Salên ku di gund de şer û berberî hebû qismekî gund ji ber tehdeyî û neçariyê barkirin qezaya Misircê () ya sêrtê.
Û ji ber bûyerên çeşîtdar nifûsê dide bajarên mezin û navenda wilayetê (Batman).
Li gundî tirba Seyîd Bilal jî heye. Bi hezaran insan meha îlonê hefteya duyemîn de têne vê ziyaretgehê Û serdana Seyîd Bilal.
Bilexşê (), gundekî girêdayî navçeya Kercewsê ye ku di sala 93 yan de ji aliyê dewletê ve hatiye valakirin. Di wextê valakirinê de bi qasî 55-60 xanî lê hebûn. Nifûsa gund piştî valakirinê bi giştî li navenda wilayetê (Batman) bi cih bûne.
Cîranên gund Bêcirman, Heştwan, Seyara û Xanika ye. Gundên wek seyara û heştiwan jî bi bilexşê re eynî aqûbetê behr dikin. Ango ew jî ji aliyê dewletê ve hatine şewitandin. Bilexş, gundekî berav û bişînahî bû. Piştî valakirina gund rezên gundiyan û şînahiya mayî ji aliyê eskerên qereqola bêcirman ve hate şewitandin. Her çiqasî piştî salên 2000 an ji aliyê dewletê ve ji bo vegera gund sozên arîkirinê hatibe dayîn jî ev pêk nehatin. Dîsa li wilayetê (Batman) hilbijartina muxtêr û ezayan pêk hat. Di hin belgeyên fermî de ji ber vê yekê gund wek ava xuya dike. Lê di rastiyê de gund di halekî kavil de ye. Piraniya gundiyan li batmanê bi cih bûbin jî li herêma îç Anadolî, Akdenîz û marmarayê jî bilexşiyên bicihûwar hene.
Agirî () navê parêzgeheke bakurê Kurdistanê ye. Navenda navçeyê Qerekose ango Agirî ye
Parêzgeh navê xwe ji Çiyayê Agirî digre. Navê çiya, yê herî kevn bi farisî "Kuhî Nûh" yanî çiyayê Nûh bû. Ararat jî navek wî yê herî kevn e. Bi zimanê Ermenî " Masîs", bi zimanê erebî jî jê re "Cebel el Haris (Agirî ya mezin) û Cebel el Havayrîs (Agirî ya biçûk) dihat gotin. Kurd ji vî çiyayî re Grîdax jî dibêjin. Navê bajêr bi kurdî Agirî ye (ji ber ku çiyayê Agirî çîyayekî etunîye yanî berê volkanek bû. Kurdan jê re Agirî digotin). Nav ji alî tirkan ve wek "Ağrı" hatiye guhertin.
Bajarê Agirî li ser Deşta zêdka, li rex çemên Mûrad û Sînegê, li jêra Girê Qijik Tabo ava bûye. Agirî ji çend bajaran yek e ku bi destê gelê kurd ve hatiye avakirin.
navê vî bajarî yê herî kevn jî mîna navê Agirî kurdî ye.
Şar (bajar) bilax (cîhê avî, an jî çavkaniya avê) dema şar û bilax têne ba hev, dibe dibe çavkaniya ava bajêr. Hin kal û pîrên herêmê ji vî bajarî re Çolereş jî dibêjin.
Bajar di nav paralelên 39° - 05´ û 40°- 07´ bakûr û merîdyenên 42°-20´ û 44°- 30´ rojhilat de ye. Bajar li bakûr bi Qersê, li rojava bi Erziromê, li bakûrê rojava bi Bîtlîs û Wan û li rojhilat jî bi hudûdê bajarê Mako ve tê girêdan.
Pîvana erdê bajar 11.066 km2 ye. Şiklê erda bajêr % 46 wê ji mêrg û merayan,% 3 ji golan, % 25 deşt û zozanan û %25 wê jî ji çiya û zinaran pêk tê. Li heremê genim, ceh, kixsên şekir û keten tên çandin.
Av Uhewa.
Li heremê klîmek reshayî hukum dike. Bajarek herî sar ji yên Kurdistanê ye. Salê şeş mehan berf li erdê ye. Dawiya meha nîsanê berf destpêdike dihele. Havînan jî herêm hênik derbas dibe.
Deşt û Zozan.
Deşta Zêdkan û Qerekose yên herî mezin in li herêmê (341 m2), deştek din jî " Deşta Patnos û Giyadînê " ye. Bilind bûna zozanên herêmê digîhîjên heta 2000 m yî. Li wan zozanan " kanî " yên ku ava wan cemîdî û mêrgên şîn jî hene. Ji zozanên Agiriyê yên herî bi nav û deng jî zozana Sînegê ye. Devîdevî sê sed û çar sed êl lê datînin. Hewa vê zozanê pir xweş e. Li vê zozanê herî zehf pez tên xweyî kirin, lê belê ligel wê dewarjî tên xwedî kirin. Gola sînegê jî gelekî mezin e û gel jê giha diçine.
Çiyayê herî bilind ê Kurdistanê li Agirî yê ye. Çiyayê Hama (3243 m), Çiyayê Kosedax (3433 m), Tendûrek (3542 m), Agiriya biçûk (3925 m), Agiriya Mezin (5137 m). Çiyayê zore(3573 m) Çiyayê Agiriya mezin, çiyayê herî bilind yê Kurdistanê ye.
Çemê herî mezin ê herêmê, çemê Mûradê ye. Wekî din çemê biçûk jî li heremê peyde dibin. Hinek ji wan ev in; Şêriyan, Zêdkan, Gelûtan. Li herêmê du golên biçuk jî hene.Gola Masiyan (Balixgol) û Saz.
Gola Masiyan.
Gola Masiyan (bi tirkî: Balık Gölü), gelê herêmê Gola Kuştiyan jî dibêje. Gol, 60 kîlometre li aliyê Bakurê Rojavayê navçeya Bazîdê a ku li Agiriyê ve ye. Bilindahiya wê ya ji deryayê 2.245 metre ye, qada wê 34 kîlometrekare û yek ji cureyên golê ku ji benda lawê çê bûye ye.[1]
Ragihandin.
Gola Masiyan yek ji cihên turîstîk û seyranê ye. mirov dikare du rêyan xwe bighîne golê. Riya herî kurt a diçe golê riya Avkevirê a 27 km ye. Ev riya 27 km ye bi rêya Bazîdê a 60 km temam dibe. Li dora Golê saziyên mêvanxaneyan ên ku di sala 1985an de hatiye avakirin û xizmetê didin gel hene. Ava vexwarinê ya navçeya Bazîdê ji vê golê tê.
Li Agirî nifûsek pir bilind bi xwedîkirina heywanan mijûl dibin. Ji bilî heywanên kedî li heremê li çayir û golan ordekên kovî, qaz, kew û li alî çiya jî gur û rûvî peyde dibin.
Serjimar (2015) û navçeyên bajar.
Tevahiya ya serjimara herêmê (tevli gundan) 549.435 e. Pir serjimarekî giran ji bajarên din koçberî kirin hatin. (neziki 500.000 mirov bajaren din dijî)
Ciyên turîstîk û germavên herêmê.
Ji welatên cuda cuda her sal pir turîst tên herêmê ji bo ku hilkishin ser Çiyayê Agirî. Qesra Îsaq Paşa jî ciyek e ku ji alî turîstan ve tê zêwî kirin. Tirbê Ahmedê Xanî jî li navça Bazîdê ye û ji alî kurdan ve tê zêwî kirin. Germavên Giyadîn û Dambat jî ciyên vehêsanê ne.
Li Giyadîn kukurt, li Bazîdê kevirê ponz, li Tûtaxê xwê, li Avkevirê ava maden û li Zêdkanê jî lînyît ji bin erdê derdikeve.
Serjimara bajar tevahiya Misilman in, hejmara Xiristiyanan pir kêm in. Piraniya serjimarê ji kurdan pêk tê, Azerî jî wek ciwaka duyem li herêmê hene.
Xwarina herî meşhûr qelî ye. Kufteya Evdîgor, xîngel, mertoxe, xaşîl, savara bigoşt, helîse, karêberg, keşk û girar xwarinên mehelî ne ku li herêmê tên xwarin.
Zilam kefî (pûşî) didin serê xwe. îşlig û êleg (oyma) li xwe dikin, di binî de jî şalwar (qadi) li xwe dikin. Li ser şalwar kefiyek li pişta xwe girê didin. Pêlavek ku li heremê ji re dibêjin, "yemenî" û gorên bi desta çêkirî ku heta çongê dirêjin li nigê xwe dikin. Jinên Agirî fîstanek ku ji re dibêjin "entarî" li xwe dikin. Carna jî çarşefa reş li xwe dikin. Di nigan de gorên ji hirî çêkirî hene.
Êl û Eşîrên Herêma Agirî.
Rastî li navenda Agiriyê û navçeyên mîna Bazîd û Dutaxê zêde eşîrtî tune ye. Gelek kes nizanin ku ji kîjan êlê ne jî. Lê navçeyên mîna Panos, Giyadîn, Avkevir û Hewaran (Xamûr) eşîrtî gelekî zêde ye û gelek caran şer di navbera êlan de jî dertên.
Navên Gund û Bajarokên Bajarê Agirî.
navên rastî (kurdî) û navên tirkî
Navê rasteqîn yê nivîskar-wergervanê Resûlê Qereqoçanî Resûl Yildirim e. Li Gundê Miramed ya Kovancilar a Xarpêtê hatiye dine. Xwendina xweyi pêşin li Miramedê ya navîn ji Li îmam Hatîp Lisesi ya Xarpêtê kiriye. Jiber dîtin û ramanên xweyî polîtîk berî qedandina dibistanê, jê hatiye avêtin. Demekê li gundan feqîtiyê kiriye. Paşê bi awayeki dijwar, Li Germenîstanê bûye penaber.
Li Germenistanê ji ber xebatên xweyî polîtîk hatiye girtin. 4 Sal di Girtîgehê de maye. Ji ber ku di girtîgehê de Încil û hinkariya Îsa Mesihnas dike, baweriya xwe bi Îsa Mesih ve tîne. Di sala 1987'an de dest bi wergera Încil û Pirtûka Pîroz dike. Tevi Mehmet Sait ALPASLAN vê xebata xwe di sala 2002'an de dibe serî. Nuha li ser werger û weşandina Pirtûka Piroz dixebite.
Zewiciye û bavê sê zarokî ye û li Germenîstanê dijî.
Meletî yan jî Meledî (1928: ملاطيه / "Melatiye"; bi tirkî, "Malatya") bajarekî Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve tixûbên Tirkiyeyê.
Navê bajar di çavkaniyên asurî û Urartû de wek Maldiye, Melite, Melid, Melide û di dema Împeratoriya Romê de jî wek Melita û Melidena hatiye gotin. Nav piştre wek Meletî, Meladya û Malatya hatiye guhertin.
Li herêmê îklîmek reşhayî heye. Zivistanan sar, havînan jî germ û zuha derbas dibe. Li hrla deşta Melediyê seqayeke wek Behra Spî (zivistanan hênik) jî hikum dike.
Çiyayên bilind yê herêmê li ser çiyarêzên Melediyê, çiyayê Şîlan e (2.545 m). Bilindbûna Çiyayê Derbendê jî 2.428 m ye ku çiya li ser çiyarêzên Nûrhaq ê ye. Kepez (2.140 m), Gayrik (2.306 m)
Çemê Firatê û piraniya şaxên Firatê di nav sinorên herêmê de diherêkin.
Li herêmê gol tunene, tenê li serê çiya, ciyên ku çavkaniyên çeman jê dertên hinek golên biçûk ava bûne.
Li herêmê pir babetên teyrên kovî dijên. Wek werdek, qaz, kew, leglek, qertel û baz. Li herêmê gur, rûvî, keroşk û berazên kovî jî hene. Li herêmê gel bi kedîkirina heywanan ji mijûl dibe.
Sermijar û Navçeyên Bajêr (2013).
Tevahî sermijarî herêmê (tevlî gundan) 504.965 e.
Li herêmê alûmîniyûm, sifir, hesin, krom, asbest û lînyît ji bin erdê dertên.
Li herêmê şînahî pir zêde tuneye. Lê hinek deveran wek baxçeyên Tacde, Gunduzbeyî û Xorata ji bo seyranan musaîd in. Germavên herêmê (wek Rotûkan û Îspendere) jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin. Ciyên dîrokî wek girên Cafer, Degirmentepe, Pîrot û kela Melediyê û mizgeftên kevn yê herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.
Ol û Civak.
Sermijar Misilman in û ji Zerdeştîtî/Êzdîtî ango Elewî û Sûnnîyan pêk tê. Di nav gel de li cem Sûnnîyan şêxîtî û li cem Elewîyan ango Zerdeştîtî/Êzdîtî jî pîrîtî rolek mezin dilîze. Sermijar herêmê ji Kurd û Tirkan pêk tê.
Xwarênên Herêmê.
Kaxiz kebab bi balîcan: di siniyek de balîcan tên rêz kirin. Bi serde goştê ku di nav kaxiz de pêçayî tê danîn. Di firnê de 2 saet tê kelandin û bi nanê loş tê xwarin.
Kincên Herêmê.
Jinên herêmê li hinek deveran çarşeve reş li xwe dikin. Carna jî pêştemalek ku jê re dibêjin "bervanik" li serê xwe girê didin. Ji şarpa keçên ciwan re dibêjin "çinko". Di hundirê çarşefê de kincek ku jê re dibêjin "zibûn" û di binî de jî şalwar li xwe dikin. Pêlavên lastîk û gorên ji hirî di nigan de hene.
Zilam kum didin serê xwe. Di ser şalwar de jî îşlik û êlek li xwe dikin.
Xanedana anûştigîniyan, xanedana xwarezmşahiyan, xanedaneke Îranî ku bi eslê xwe ji memlûkên tirkî pêk hatiye. Xanedana xwarezmşahiyan di navbera 1077 û 1220/1231ê de hikumdarên Xwarezm û Îranê, herêma Xorasanê û deverên îro yên Efxanistanê û çiyayên Qafqazê bûn û bandoreke mezin li ser van welatan hiştin.
Tê texmînkirin ku împeratorî di destpêka sedsala 13an de li qadek ji 2,3 milyon kîlometre çargoşe heya 3,6 mlyon kîlometre çargoşe û bi bandor ew kiriye yek ji mezintirîn împeratoriyên bejahî di dîrokê de.
Li vê parêzgehê, ku ji hêla parêzgarên ku ji navendê di bin Dewleta Selcûqîya Mezin de li herêma Xwarezmîyan hatine tayîn kirin de, jiyana azad di dema Anuş Tekin de dest pê kir. Ew di serdema de, ku di 1128an de wekî parêzgarê Xwarezmê hate tayîn kirin, nîv-serxwebûnê bi dest xist.
Kurê Aladîn Celaleddîn Rumî li Mongol li Efxanistan şer kir û ber bi başûr ve vekişiya û bi derbasbûna ket Hindistan. Piştî ku Cengîz Xan vegeriya Mongolya, Celaledîn vegeriya Îran û ji Iraq kete Azerbaycan û Atabeylikên Eldiguzidîyan di 1225 de hilweşand. Wî bir Tebrîz.
Armanca mirovên ku ji Mongol direvin û giregirên Harzem penaber bûn li Anatoliya bû. Lêbelê, berjewendiyên siyasî bûn sedema hilweşandina serdestiya Khwarezm. Herweha, tê fikirîn ku kes û giregirên ku bi xanedaniyê re hatine bi Selçûqiyan re tevlihev bûne.
Kultûr.
Xwarezmîyan di her warî de çanda Iran hildigire. hunerî bi şêwaza Selçûkî ne. Rêxistina îdarî ya dewletê dişibe Selcûqî. Xwarezmîyan dewleta Asyaya Navîn a berî Mongolî bû dewleta herî bi hêz a Asyaya Navîn.
Amt cureyekî dabeşkirina îdarî ye ku komeke şaredariyan bi rê ve dibe, îro tenê li Almanyayê heye, lê berê li welatên din ên Ewropaya Bakur jî berbelav bû.
Almanya.
"Amt" (pirjimar: "Ämter") tenê li "Bundesländerên" (dewletên federal) Almanyayê yên Schleswig-Holstein, Mecklenburg-Vorpommern û Brandenburg hene.
Pênas.
"Amt" bi navçeyan ("Kreis)" ve girêdayî ne û komeke şaredariyan in. Bi gelemperî ji şaredariyên biçûk (Gemeinden) pêk tên. Şaredariyên mezintir bi "Amt-an" ve girêdayî nînin û ji wan re A"mtsfreie Gemeinden" (şaredariyên serbixwe) dibêjin; dibe ku hin ji van şaredariyan ne bi "Kreis" (navçeyekê) ve girêdayî bin û ji wan re "kreisfreie Gemeinden" dibêjin. Dema ku ew ne bi "Land" (herêm) ve girêdayî bin jî ji wan re "Stadtstaaten" (pirjimara "Stadtstaat"), ango bajar-dewlet (wekî Berlîn û Hambûrg) dibêjin.
Komkujiya Qonyayê, (bi tirkî: "Konya'dakî Kürt katliamı") komkujiyeke nîjadperestî ye ku ji aliyê komên nijadperestên tirk ve li bajarê Qonyayê li dijî malbatekî kurd pêk hatiye. Komkujî, di 30ê tîrmeha sala 2021ê li navçeya navend a Merama Qonyayê pêk hat û di encama komkujiya nîjadperestî de 7 endamên malbatê hatin kuştin.
Destpêka bûyerê.
Malbata Yaşar Dedeoğlu berî 30 salan ji bajarê Qers a Bakurê Kurdistanê koçê taxa Hasanköy a bi ser navçêya Merama Qonyayê dibin. 11e sal berê cînarek wî yê nijadperest di derbarê Kurdan gotinên nebaş tîne ziman. Li ser vî yekê bavê malbatê Yaşar Dedeoglu dibê "ez jî kurd im, li ba min van gotinên nebaş nebêje". Li ser vî yekê cînarên nîjadperest bi zextên nijadperestî ji malbatê dixwazin ku ji wî taxê derkevin. Ji wî demê û heta dema komkujiyê nîjadperestan di dîrokên cûrbecûr de êrîşên nijadperestî li ser malbatê zêdetir dikin.
Êrîşa yekem.
Di 12ê gulana 2021ê de malbat rastî êrîşa komek 45-50 kesên nîjadperest hatin. Koma kesên nîjadperest gelek ji wan ji aliyê cîranên malbata Yaşar Dedeoglu ve hatibû komkirin û di êrîşê de hemî endamên malbata wî bi giranî birîndar bûn.
Ji 45-50 kesên ku tevlî êrîşê bibûn bi tin 7 kes hatin girtin. Di lêpirsîna piştî êrîşê parêzerê malbatê ji dadgehê xwest ku ji rayedarên ewlehiya bajêr ji bo malbatê li hemberî êrîşên nijadperestî biryara parastinê bê dayîn, malbat bê parastin û ji bo ewlehiya malbatê êrîşkarên ku beşdarî êrîşê bûne bêne girtin. Lê belê ev xwesteka parêzera malbatê nehate cih û piştî demek kurt hinek ji nijadperestên ku hatibûn girtin ji aliyê Serdozgeriya Qonyayê ve hatin berdan.
Êrîşa duyem û komkujî.
Di 30yê tîrmeha 2021ê de kes an kasên nîjadperest êrîşa çekdarî birin ser mala Yaşar Dedeoglu, di êrîşê de 4 jin 3 mêr bi giştî 7 kesan jiyana xwe ji dest dan. Navên kesên ku di komkujiyê jiyana xwe ji dest dane wiha ye: Yaşar Dedeoğlu, 65 salî (bav) İpek Dedeoğlu 62 salî (dê), Zarên wan; Serap Dedeoğlu (36), Serpil Dedeoğlu (32), Sibel Dedeoğlu (30), Metin Dedeoğlu (45) û Barış Dedeoğlu (35)
Dewleta Cihûyan (sernavê resen: "Der Judenstaat. Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage") pirtûkeke Theodor Herzl e, bi wî re hewl da ku bersivek cihûyan bide ya ku wê hingê wekî pirsa cihûyan dihat zanîn. Ew di 1896an de li Leipzig û Viyanayê ji hêla Verlag-Buchhandlung a M. Breitenstein ve hat çapkirin piştî ku Cronbach li Berlîn û "Duncker & Humblot" weşan red kiribûn. Herzl ew di bin bandora têkiliya Dreyfus de nivîsand. Wî destnivîs di 17ê hezîrana 1895an de qedand.
Taybetî.
Dewleta Cihûyan ne berhemeke olî ye; berevajî wê, bi danîna bingeha siyonîzma ramyarî bandoreke girîng li cihûtiya nûjen kir. Ji bo Herzl, dewletek cihû ji aliyek ve ji ber antîsemîtîzma ku li çaraliyê cîhanê hebû û ji aliyek din ve jî ji ber ku dîn ji bo cihûtiyê di encama ronahîbûn û azadbûnê de karakterê xwe yê çêker û yekbûyî wenda kir, pêdivî bû. Herzl berhema xwe wekî utopya nedît, lê wekî têgeheke pragmatîk a damezrandin û domandina dewletek cihû ku bersiv da "pirsa cihûyan".
Wergera kurdî.
Ew berhem ji hêla Fahriye Adsay ve di weşanxaneya Weşanên Avesta dihat wergerandin bo kurdî.
Hergemo (,) gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Gundekî kevn e. Çar taxên wi heye. Lê gund wisa kevn e ko menzelê wî de nav her çar taxan de dimîne.
Erzîrom an Erzirom (carina wekî "Erzirum" an "Erzurim" jî tê bilêvkirin, romî: "Erzurum") an jî Erzêrom bajarekî bakurê Kurdistanê di tixûbên Tirkiyê de ye.
Navê bajêr yê kevn wek "Arze" di çavkaniyên asûriyan de derbas dibe. Dema romayiyan de kela herêmê wek "Karin, Karama, Karnoi, Karantis" derbas dibû. Dema osmaniyan de nav wek "Erzê Rom" û "Erzen Rum" û "Erzen ur-Rum" û "Erzn-i Rum" hatiye guhertin û ew tê maneya "Axa Roman", "Arz" bi erebî "Ax"a Kurdî yê. Bi Kurdî navê Erzêrom ji tê wateya "Sinorê Roman", "erz"("Binêre: Merz) + "rom".
Bajarê Erziromê li ser riya karwan û koçberan hatiye avakirin. Di dîrokê de ji gelek şaristaniyan re şûnwarî kiriye û bûye hêlîn. Gelek şer û ceng li ser vê axê hatine kirin. Ji destpêka dîrokê heta niha ûrartû, kîmer, îskît, med, pers, part, roman, bîzans, sasanî, ereb, selçûqî, mogol, sefawî, osmanî û ûris (rûs) li vir bi cih û war bûne.
Li gorî çavkaniyên dîrokê yên Misrê berî zayînê di navbera 2000 û 1200 salan de li Erziromê û derdorê Erziromê horî û muşkî hatine bicihbûn. Piştre, ûrartû, berî zayînê di sedsala 7'an de hatine li Erzirome bi cih bûn. Piştre asûrî hatine li derdorê çemê Arasê bi cih bûn û Erzirom dagirkirin. Ûrartuyên ku li hemberî asûriyan têkoşînek dijwar dan, li hemerî îskîtan têk çûn. Serdemekê ermenî hatine li vir bi cih bûn. Berî zayînê di sedsala 5'an med hatin li vir bi cih bûn. Med demek dirêj li vir man û Erzirom dagir kir. Piştî medan li dijî îskîtan şerekî dijwar meşand û îskît li ser vê axê paqij kirin, li dijî persan têk çûn.
Paşayê persan 2'emîn Kîros berî zayînê di 555'an de hat herêma Erziromê û dawî li serdestiya medan anî. Piştî Kîros ermenî hatin li vir bi cih bû war bûn. Her wiha serdemekê Roma, Bîzans û piştre jî sasanî hatine vir. Sasaniyên ku ji herema Îranê hatin demekê Erzirom ji destê bîzansiyan derxistin, lê dîsa neçar man paşve vegerin. Di sala 572'yan de artêşa sasaniyan dîsa êrîşî vir kir û Keleha Erziromê dagir kir. Sasaniyan piştî şerê dijwar ê 10 salan Erzirom dagir kir. Di sala 651'an de artêşa îslamê ku ji 6 hezar leşkerî pêk dihat di bin fermandariya Habîb ibn Mesleme bi ser bajar de girt, lê têk çû. Bajarê Erziromê piştî 753'yan ket destê ermeniyan.
Bajarê Erziromê, li rojhilata Tirkiyeyê bajarê kurdan yê herî mezin e. Her wiha bajarê kurdan ê herî sar e.
Pîvana erda bajêr 25.066 km² ye. Ji vî erdî % 63,7 ji çiyan, % 4 ji deştan, % 12,2 ji zozanan û % 20,1 jî ji platoyan pêk tê. Li van erdan patatês, genim, ceh, çewdar û kixsên şekir tên çandin.
Ciyê coxrafî û hudûdên bajar.
Bajar di nav parelelên 40° 57´ û 39 10´ bakûr û merîdyenên 40° 15´ û 42° 35´ rojhilat de ye. Hûdûdên bajar li bakûr bi Artvîn û Rize ve (Tirkiye), li rojava bi Gümüşhane (Tirkiye) û Erzîngane ve, li bakur bi Bîngolê û Mûşê ve û li rojhilat jî bi Agiriyê û Qersê ve tê girêden.
Paltokan 3125 m, Çiya Gewrik 2053 m.
Deşta Erziromê li cî yê ku bajêr lê ava bûye ye. Mezinbûna wî 520 km² ye. Dirêjahî nêzîkî 50 km û firehiya deshtê jî digêhîje 13 km yî. Ji behrê 1900 m bilind e.
Deşta Pasînê li Pasînê (Hesenqele) ye. Mezinbûna wî 420 km² ye. Dirêjbûna deştê 35 km û firehbûna wî ji 5 km ye. Bilindbûna vî yê ji behrê 1700 m ye.
Zozana Tatos (Tekmanê), bilindbûna zozanê ji 1800 m dest pê dike heta 2500 m yî.
Gelî yên herêmê li dora çemên herêmê ne. Çorix, Tortim, Oltû û Erez hinek ji wan in.
Çemê Reş milekî robarê Feratê ye. Ji çiyayê Gawir dizê. Çemê Çorix ji çiyayê Mescîdê dizê. Çemê Erez ji çiyayê Bîngolê dizê û di hundirê hudûdê Gurcistanê de bi çemê Kurus dibe yek û diherike behra Hezarê. Çemên din yê herêmê Xinûs, Tortim û Oltû ne. Gola herî mezin ya herêmê jî Gola Tortim e.
Hirç, beraz, kêvrûşk, rovî, gur û wordekên kovî heywanên pirtirin ku li herêmê peyde dibin.
Madenên ku li herêmê ji bin erdê dertên ew in; sifir, pirît, hesin, krom, manganez, çîmento, alçi, manyezît, perlît, malzeme yên ji bo tuxla û kiremîdan û lînyît.
Ciyên turîstîk, tarîxî, avgerm û gerê.
Ji alî tabîat û tarix ve herêm pir dewlemend e. Şelala Tortimê 108 km dûrî bajêr e. Ava şelalê ji 50 m jor de dikeve xwarê. Çiyarêzên Palandoken ku nêzî bajar e ji bo aktîvîtet û sporên zivistanê musaid e.
Hesenqela, Kela Îspîr, Mizgeft û tirbên herêmê jî ji alî turîst û gel ve tên ziyaret kirin.
Hinik avahîhê yên dîrokî Mizgefta Mezin, Kela Erziromê, Medresa Yaqûtîye, Mizgefta Du Minare
Nifûsa herêmê ji misilmanan (elewî û sunî) pêk tê. Civak ji kurd (zaza û kurmanc), azerî û tirkan (dadaş) pêk tê.
Nanê lawaş; Bi arvan xwê û hevîrtirş tê çêkirin. bi tîrê tê vekirin û di tendûrên bin erdê de tê sorkirin.
Lor dolme; Hundirê dolman ji bulxur, lorik, pîvaz û ji îsota sor tê çêkirin. Bi pelên rezan tê pêçandin û tê kelandin.
Dîzik; Goşt, xwê (sol), mast û îsot bi hevre rojekê tên terbiye kirin. Roja din di dîzikê (beroşên ji axê) de tê kelandin.
Girara Birî; Nîskên reş, kifte û şehriye (rişte) bi hevre tên kelandin. Tahîn û rûnê bi îsota sor sorkirî bi ser tê reşandin û tê xwarin.
Entariyên ku ji sê perçeyan pêk tê, li heremê jin pirtir li xwe dikin. Şalwar jî carna bi sako û êlegan li xwe dikin. Carna jî fîstanên qedîfe tên li xwe kirin. Li pishtê kemerên ji zîv tên girêdan. Di nigan de pêlavên ku jê re dibêjin "nalin" û "potîn" hene. Li serê jinan kumek gulgulî û bi serde jî şarpeyek "yemenî" tê girêdan. Jin serê xwe bi perê hesin dixemlînin.
Zilam şalwarek ku jê re dibêjin "Zikva" (jêra wî teng jora wî fireh) li xwe dikin. îşlik û êlek bi ser de tê li xwe kirin. Di niga de cîzmeyek çerm ku jê re dibêjin "cistik" heye. Gava derdikevin derva pêlavek din ku di rengê cîzmê de ye bi ser de li xwe dikin.
Cacas (), bajarokekî ser navçeya Qabilcewza Êlihê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Gotinekî pêşiya heye dibêjin. Cacasa Xiya, Şînasa Qulpiya, Eynerasta Xerziya. Demek berê Cacas gula xiya bû. Navenda Xiya Cacas bû. Lewra heft bavê xidê ku ji wan re tê gotin: Hemedî, Seydê, Silêmîn, Elê, Hisê, Laçê, Bavê hefta wareş çuye. Di wir de dijiyan.
Ji ber vê yekê daw o dozên gundê Xiya li Cacasê dihatin dîtin. Cacasê gundekî gellek kevn o dîrokîye ji dewrekî kevn de bûye nahiye. Dibêjin heft dêr o heft kanî di Cacasê de hene. Kanî vêga jî hene le belê dêr xerabûne dewsawan hê kifşe. Zemanê berê gundê roma bûye, ne gundê ermeniya bûye.
Gundên li derdora Cacasê.
Ev her sê gundên paşî girêdayî bi navçeya Pasûrê ve ne.
Projeyên avakirina bendavan li herêma Cacasê.
Di navbera wan de du heb çem debas dibin li Cacasê bı hev digîjin o diherikin ser bendava Mala Badê.
Dibêjin îro Cacas weki berê ne xweş e. Lewra xweşî bi însanetiyê ye bi biratiyêye xweşî bi yekîtiyêye bi rastiyêye ku evana tinebin hizûr tineye. Ku hizûr tinebe, xweşî li kur heye?
Şirin Payzın (1968, Stembol), rojnamevan û pêşkêşvaneke tirk e.
Payzın, di sala 1968an de li Stembolê wekî keça bavekî makedonî û dayikeke koçber a qirimî ji dayik bûye. Şirin Payzın, ji bo ku bavê wê rojnamevan bû, demekê li Enqereyê jiyan kir û di dema xwendina xwe ya lîseyê de bi şanoyê re eleqedar dibû.
Payzın, ji bo xwendina zanîngehê di sala 1987an de çû Fransayê û di vê heyamê de bavê wê jiyana xwe ji dest da.
Muhammed Hiyabani, (1880 Xamanê, Iran-, Tebrîz) siyasetmedar û rêberê giyanî yê Îran bû li eyaleta Azadîstan demkurt, li bakurê rojavayê Îranê.
Hiyabani lî dîrok û astronomiyê de perwerde dît, ji ber dijberiya Dewra Împeratoriya Osmanî ya Tebrîzê li Qersê girtî ma. Di Serhildanâ Destûra Bingehîn a Iranê de rolek aktîf lîst û di 30 saliya xwe de piştî ku şoreş pêk hat di parlementoya duyem de wekî cîgir ji Tebrîz hate hilbijartin. Piştî girtina parlementoya duyem, ji bo ku ji girtinê bireve direve Xorasanê û dest bi bazirganiyê dike.
Serhildan di 6ê nîsana 1920an de, dest pê kir û di nav du rojan de kontrola hemî nivîsgehên hukûmî derbasî Hiyabani bû. Di tîrmehê de, Hiyabani dewleta serbixwe ya bi navê Azadistan ava kir. Muşîr ud-Dewle serokwezîrê nû yê Îranê Muhbir ul-Saltane wek waliyê Tebrîzê tayîn kir. Muhbir ul-Saltane di heman demê de wekî Hiyabanî siyasetmedarek li dijî peymanên bazirganî bû. Ji ber vê yekê, Hiyabanî li benda bersivek leşkerî nebû. Bibe agahdar lêbelê. Saltane ferman da artêşê ku serhildanê bi tevahî hilweşîne. Dewleta ku ji hêla Hiyabani ve hatî damezrandin di 13ê îlona 1920an de di 3 demjimêran de hate hilweşandin. Hiyabani xwekuşt an jî li mala hevalekî xwe li Tebrîzê hate kuştin.
a> ligel "Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan" bi zimanê îngilîzî (1948)
Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan ji aliye Neteweyên Yekbûyî di 10ê kanûna pêşîn a 1948an de hatiye pejirandin. Ev danezan bû belgeyeke bingehîn ji bo tekoşîna mafên mirovan di hemû cîhan da.
Ev werger ji hêla Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hatiye kirin.
Theodor Herzl (bi macarî: Herzl Tivadar; jdb. 2ê Gulana 1860 li Pest, Keyaniya Macaristan; m. 3ê tîrmeha 1904 li Edlach an der Rax, Awistiryaya jêrîn) nivîskar, qunciknivîs û rojnamevanekî awistirî-macarî yê ji Cihûtiyê bû. Di 1896 de wî pirtûka "Dewleta Cihûyan" weşand, ku wî di bin bandora têkiliya Dreyfus de nivîsandibû. Herzl piştrast bû ku Cihû neteweyek in û ji ber dijcihûtî, cudakariya zagonî û nehiştina Cihûyan di nav civakê de, pêdivî ye ku dewletek Cihû were damezrandin. Ew bû mêjiyê wê, tevgerek girseyî organîze kir û bi vî rengî derûnî rê li ber damezrandina Îsraêlê vekir. Ew wekî damezirînerê sereke yê Siyonîzma ramyarî tê hesibandin.
Navê wî.
Navê Herzl yê macarî Herzl Tivadar bû, û navê wî yê îbranî Binyamin Zeʾev bû. Wî di heman demê de hejmarek pir mezin name bi Benjamin re navîşand, di rewşek ku wî bi Herzl an Theodor Herzl re nexşandiye. Di rojnameyên îbranî de, bo nimûne Haschqapha a Elîezer Ben-Yehuda, li şûna navê orîjînal yewnanî Theodor, îbranî Mattitjahu, ku hemwate ye, hatiye bikaranîn. Bernavkê Herzl di rojnameya heftane ya siyonîst "Die Welt" de Benjamin Seff bû, ku wî di 1897 an de damezrand.
Sêwas () navçe û bajarekî Bakûrê Kurdistanê ye. Dikeve nav sînorên Komara Tirkiyê.
Dema Împeratoriya Romê de navê bajar Sebasteia (;) an Sebastê (;) bû, ji navê împerator Augustus (). Dema Ereban de nav bûye " Bajarê Danişmend". Dema Osmaniyan de Navê "Eyaleta rom" bûye "Eyaleta Sivas". Nav wek Sîvas û Sêwas hatiye guhertin.
Bajar di nav parelelên 38° 32´ û 40° 16´ bakûr û merîdyenên 35° 50´ û 38° 14´ rojhilat te ne. Hudûdên bajar li bakûr bi Giresûn, Ordu, Tokatê ve (Tirkiye), li rojava bi Yozgat û Qeyserî yê ve, li başûr bi Mereş û Melediyê ve û li rojhilat jî bi Ezirganê ve tê girêden. Perçeyeke biçûk ji herêma Sêwasê dikeve hundirê hudûdên Kurdistanê: Qoçgîr, Dîvrîgî, Qenxal û Îmranlî (Umraniye an Macîran).
Pîvana erda bajêr 28.488 km² ye. Ji vî erdî % 46,2 ji çiyan, % 6,2 ji deştan û % 47,6 jî ji platoyan pêk tê. Li erda herêmê genim, ceh, kixsên şekir, nîsk û patatês tên çandin.
Li herêmê îklîma reşayî heye. Havînan germ, zivistanan jî sar û bi berf derbas dibe. Ferqa germiya di navbera şev û rojan de ne pir e.
Çiyayê bilindtir yê herêmê Kosedax e (3050m). Çiyayên din yê herêmê jî ev in. Qaraca (2079m), Keşlik (2230m), Hezan (2283m), Yildiz (2537m), Yama (2631m), Çiyayê sor (3015m) û Bey (2802m)
Deşt, zozan.
Li herêmê deşt zêde tunene. Bilindbûna platoyên herêmê di navbera 1500 m û 2000 m yî ne. Platoya Uzunyayla û Merakum yên herî mezinin.
Çemê Qizilirmak ji nav hududên herêmê dertê. Çem ber bi bakûr ve diherêke û diherike Behrareş. Çemê din yê herêmê Tohma, Çalti, Tozan û Kelkit e.
Li herêmê pir golên biçûk jî hene. Wek; Torurge (5km²), Hafik(1km²), Lota û Gurun
Herêm ji alî teyrên kovî dewlemend e. Li Sêwasê kewroşk pirin. Kûçikên Qangalê li dinyayê bi nav û deng in. Li gol û çemên herêmê mehsî peyde dibin. Hirç û berazên kovî li herêmê pir kêmin.
Nifus û navçeyên bajêr (1997).
Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 698.019 e.
Erda herêmê ji alî madenan pir dewlemend e. Li herêmê hesin, komir, çîmento, jîps (alçî), qurşûn, çînko, manyezit, krom,kirêc û mermer ji bin erdê dertên.
Cihên tûrîstîk, dîrokî û gerê.
Tabîata herêmê ji alî ger û seyranan ve pir dewlemend e. Gol û zozanên herêmê biharan ji alî gel ve tên ziyaret kirin. Şelala Sizir ji ciyek ji ciyên gerê ne. Germavên herêmê jî ji van ciyên gerê ne. Mizgeft, medrese û turbên herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.
Muslumanên herêmê ji elewî û sunniyan pêk tên. Pîrîtî û tarîkatîtî li herêmê xurt e. Nifûsa herêmê ji kurd û tirkan pêk tê.
Madimak; Gîhayek taybetî ya herêmê ye, biharan şîn dibe. Madimak hûr dibe û di rûn de yan jî şorba wî tê çêkirin. Bi bulxur ji tê kelandin.
Hingel; Şikeva tê perçekirin û malzeme (patatêsê sorkirî, qîme yan jî penir) dikeve nav şikeveyan û tê pêçandin. Di avê de tê kelandin û rûnê sorkirî bi ser tê reşandin û tê serwîs kirin.
Subura; Perçên hevîr yên biçûk di avê de tên kelandin. Ji avê tên derxistin, rûnê sorkirî bi ser tê reşandin û tê serwîs kirin.
Jinên herêmê kofî bi şarpeyek "krep" li serê xwe girê didin. Fîstanên "pêşlî" herêmê ji sê etekan pêk tên û milê wan fireh in. Di bin fîstan de şalwarên (tuman) dirêj û fireh tê li xve kirin. Çarox û Kelik jî di nigan de hene, lê pêlavên ji lastîka reş û plastîk jî tê li xwe kirin. Gava jin dertên derve carna jî çarşefa reş li xwe dikin.
Zilam "kefî" yan jî "hindî" lê serê xwe girê didin. li ser îşlikên sipî, êlegên bê mil tê li xwe kirin.Ji pantolonê zilama re dibêjin "şayak" yan jî " zivga" (jora wan fireh, jêra wan jî teng e). Gore nexşandî ne û qondere di nigan de hene.
Bi soranî.
Sêwas yekêk e le şarekanî Kurdistanî bakûr danîştuwaneke y kurd in. Bellam le encamî siyasetî turkî mexol da êsta kurdanî ew şare bûnete turk. Bedaxewe eger kurdîş mabêt zor zor kem in.
Amadeus Strobl (jdb. 8ê hezîrana 1994) dûblajvanê alman e. Ew herî baş wekî dengê Son Goku yê ciwan li "Dragonball GT" û Son Goku yê mezin di "Dragonball Z Kai" de tête zanîn.
Amadeus Strobl di rêzefîlma anîmasyon a fransî Trotro (2005) û di rêzefîlma anime ya 51-beşî Dragon Ball GT (2006) de, ku tê de dûblajvanê Son-Goku yê ciwan, yekem rolên xwe yên pêşeng dan. Ev ji hêla bernameya nîvro ya RTL II ve, di nav de tevlêbûnên din, di nav de Die Legende von Nezha (2007) û wekî Rally Dawson li Yu-Gi-Oh! 5D (2009-2011). Wî wek Zane di Astro Boy: The Movie (2009), wekî Shouichirou di rêzefîlma Maid-sama (2011) û wekî Riley Marshall di Castle (2011) de lîst. Strobl Luke Bilyk wekî Drew Torres li Degrassi: The Next Generation (ji 2011 -an), Levi Meaden wekî AJ Fielding di The Killing (2013), protagonist Randy Cunningham di rêzefîlma eponîm de Randy Cunningham: The Ninja ji pola 9 -an (ji 2013 -an). Di sala 2014 -an de ew wekî dengê Yuuto Kiba û Tomoya Okazaki ji bo rêzefîlmên anime High School D × D û Clannad hate girtin.
Antarktîka yan jî Antarktîk () yek ji parzemînên dinyayê ye. Li başûrê dinyayê dikeve û parzemîneke bêşêniye, ango ji xeynî zanîst û lêkolînvanan kes lê najî. Li başûrê Okyanosya û Efrîqayê dikeve.
Ji vir bi qasî 200 sal berê Charles Wilkes da pejirandin ku Antarktîka ne tenê derya û bûz e, parzemînek e. Rûbera vê parzemînê 14 Milyon km² ye. Rûyê Anktarktîkayê ji bûzê (cemedê) ku stûriya wê ji 2.000´î heya 4.335m ye dagirtiye. Gelek giravên ji bûzê hene û hin ji wan salê 1-3m tevdigerin. 92 % buzê tevahiya dinyayê li Antarktîka ye.
Ev parzemîn a herî sar e. Germahî -20 heya -70C ye. Li perên parzemînê gelek ajal dijîn. Wekî pîngûen, Fok hwd.
Herçendî li Antarktîka niştecih nînin jî koda têlefonê ya Antarktîkayê +672 ye. Herwekî kodê Înternetê da jî ".aq" ye.
Wan, yek ji bajarên herî mezinên Bakurê Kurdistanê ye ku li ser perava Gola Wanê hatiye avakirin.
Mirov ji Wanê ji ser rêya Payîzava û Elbakê re xwe digihine Gever û Colemêrgê. Her wiha ji ser rêya Geverê ya dewletê re jî mirov dikare xwe bigihîne Îranê. Termînala otobûsan bi qasî 4 km’yan dûrî navendê ye. Çûyîn û hatin bi rêya mînîbûsan pêk tê.
Îstgeha trênê bi qasî 5 km’yan ji bajêr dûr e. Çûyîn û hatina ji bo trênê bi mînîbusan pêk tê. Balafirgeh jî 7 km’yan ji navenda bajêr dûr e. Çûyîn û hatin bi mînîbûsan û serwîsa saziya THY’ê pêk tê.
Ewliya Çelebî di seyahatnameya xwe de diyar dike ku Îskenderê Mezin navê mabedeke di Kela Wanê "Vankê" li bajêr dike. Li gorî rîwayeteke din: Ji ber ku Wan bajarekî gelekî kevn e di salên 1900’an ên berî zayînê de Semîramîsa keybanûya asûrî bi navê Kurd Meryem Şah bi nav kiriye. Piştre di dema dawiya keyaniyan waliyekî bi navê Wan ji ber ku bajar fireh û xweş kiriye ji vê rêveberî pê ve navê bajar wek Wan hatiye binavkirin. Di derheqê navê Wanê de nêrîna ku nêzî zanistê bî ûrartûyî "Biane" an jî "Viane" derketiye. Di hemû çavkaniyên dîrokê de ûrartûyan ji xwe re "Bianî" gotine û di dema ûrartûyan ya xurt de di bin navê "Biate" de gelek bajar û civak di herême Wanê de civiyan e.
Li gorî rîwayeteke din bajarê Wanê di salên 1800’an ên berî zayînê de ji aliyê keybanûya asûrî Semîramîs ve hatiye avakirin. Semîramîs, li herêma Mezrabotana jor jiyaye û keybanûya asûran e. Semîramîs desthilatdara welatekî mezin û gelekî hêzdar û bedew e. Semîramîs heta wê demê ji xwe re dildarekî li gorî dilê xwe nedîtiye. Dema ku derdikeve sefera xwe ya li ser Bargiriya navçeya Wanê dil dide desthilatdarê vê herêmê yê bi navê Ara. Semîramîsa bedew û bihêz nikare vê raza xwe ji kesî re bibêje. Şer didome. Hêzên Semîramîsê bi êrişeke dawî herêmê dikine bin destê xwe. Lê belê di vê êrişê de desthilatdar Ara jî tê kuştin. Dema Semîramîs xebera kuştina Ara dibihîse evîna xwe ya ji bo Ara di dilê xwe de vedişêre û fermana vegerê dide.
Semîramîs û artêşa wê di vegerê de têne Wanê. Semîramîs gola Wanê zehf diecibîne. Herî dawî hêşinahiya Wanê xweşa Semîramîsê tê. Bala Semîramîsê zinarekî li dora gola Wanê dikişîne û Semîranîs biryar dide ji bo bîranîna Arayî li ser vî zinarî keleyekî ava dike. Di demeke nêz de kele tê avakirin û li dora kelê jî bajarekî mezin tê avakirin. Navê bajêr jî Şamrangerd tê danîn. Di ser de gelek dem derbas dibe Semîramîs ji ber êşa dil a Arayî zêde nikare li ber xwe bide. Biryar dide ku vegere welatê xwe. Keybanû Semîramîs kel û bajarê ku avakiriye ji fermandarekî xwe yê bi navê Wan re dihêle û vedigere welatê xwe. Tê gotin ku navê Wanê ji vî fermandarî tê.
Bajarê Wanê ji ûrartûyên kalikên kurdan maye. Wan paytexta ûrartûyan bû û di wê demê de navê wê Tuşpa bû. Dîroka Wanê heta sala 7000'î ya beriya zayînê diçe. Di kolanên Girê Rovî () yên 6 km dûrî kela Wanê de gorên Ernîsê de bermahiyên serdema neolîtîk û serdemên bronz û hesinî hatine dîtin.
Hûrî di salên 2000’an ên berî zayînê de ji Gola Wanê heta Rûbarê Sor, Rûbarê Kesk (Yeşilirmakê) û heta Deryaya Reş di vê herêmê de desthilatdarî kirine. Di sedsala 13’an a berî zayînê de hevkariya siyasî ya hûrî û mîtaniyan lewaz bûye û mîrekî pêk hatine. Keyên asûriyan xwestine van mîrekiyan bikine bin destên xwe û di vê navberê de jî derdora Gola Wanê heta rojavaya Îranê di navbera dewletên Nairî û Ûrartû û asûriyan de têkoşînan dest pê kiriye. Têkoşîna ûrartû û asûriyan heta nîveka sedsala nehan ajotiye. Asûriyan ev herêma çiyayî û asê kirine bin desthilatdariya xwe.
Kesa ku bajarê ewil ava kiriye keybanûya asûrî Semîramîs e. Di wê herêmê de cara ewil hûrî bi cih bûne. Piştre ûrartû, medî, persî, makedonî (Îskenderê Mezin), partî, sasanî, bizansî, selçûqî û paşê jî îlhanî, celahîroglû, qereqoyunî, aqoyunî û sefewiyan li vê herêmê desthilatdarî kirine.
Navê kevn yê bajar di dema ûrartûyan de "Tûşpa" bû. Piştre ûrartûyan navê herêmê "Bianî (Wainî)", asuriyan jî "Nairi" kirin. Li gorî çend çavkaniyan navê Wanê ji gotina "Wainî" tê. Li gorî gotinek din jî navê bajar ji kesekê bi navê "Wan" tê, yê ku li gorî vê gotinê bajar ava kiriye.
Di sala 1534 û 1535'an sefera Îranê de navendên girîng yên mîna Bexda, Tewrêz û Wanê dikeve bin rêveberiya osmaniyan. Lê belê dema tekoşîna navbera osmanî û macaran dest pê dike gelek cihên ku osmaniyan feth kiriye dîsa dikeve destê safewiyan.
Di 25’ê tebaxa 1548’an de Kela Wanê dikeve destê osmaniyan. Piştî fetihkirinê Kela Wanê rêvebiriya herêmê Defterdarê Anatoliyayê Îskender Paşa dike. Di vê navberê de Westan, Erçîş, Elcewaz û Xelat dîsa dikeve destê osmaniyan.
Di rêveberiya osmaniyan de bajarê Wanê bi statûta Eyaletê hatiye rêvebirin. Di navbera salên 1568-1574'an de Wan bi navê lîwa xwediyê 12 senceqan bû. Ev senceq ji Wan (senceqa Paşa), Elcewaz, Bedlîs, Mûş, Bêrgirî, Erdîş, Kerger, Kesan, Ispayrid, Agakîs, Nisfî, Şirvî, Vadî-î Kotur in.
Ji ber ku bajarê Wanê di sînorê Îranê de bûye her tim bûye navenda artêşê û şeran û rêvebiriya Wanê car caran hatiye guhertin. Gelek cihên ku di şerî de hatine bi dest xistin jî tevî rêveberiye eyaleta Wanê bûye. Ji ber vê yekê senceqên ku beriya niha hejmara wan 12 bûn di sala 1578 û 1588'an de gihîştiye 27'an.
Di şerê cîhanî yê yekem de bajarekî ku bi qasî Wanê bibe xirbe û gelekî ku bi qasî gelê Wanê êş û elem kişan dibe pir kêm e. Beriya şerê cîhanê gelheya Wanê dora 70.000'an bûye û piştî şer ev ev gelhe di nîsana 1919'an de daketiye 10.000-15.000'an. Bajar jî bi serdanpê bûye xirbe û ev tek jî bûye sedem ku cihê navenda bajar bê guhertin.
Piştî şerê cîhanê yê yekem bajarê Wanê hêdî hêdî bi ser xwe de hatiye û niha 11 navçeyên Wanê hene. Navçeyên Wanê ji Qerqelî, Bêrgirî, Mehmûdî, Erdîş, Elbak, Miks, Bazîdaxa, Westan, Ertemêtan, Payizava û Şaxê pêk tên.
Kelheya Wanê.
Ji kelheyên ûrartûyan ya herî mirês Kela Wanê ye. Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro.
Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Kelheya Wanê ye. Kela Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Kelhe ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840-825'an ên berî zayînê de hatiye çêkirin.
Kelhe ji du beşan pêk tê. Ji van yek kelheya hundirîn a din jî kelheya ji der ve ye. Di kelheya hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştê Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê "Nivîskên Horhor" yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire.
Mizgeft û tirbên Wanê.
Mizgeftên ten diyarkirin mizgeftên Wanê yên dîrokî û girîng in.
Ji bilî van mizgeftan em dikarin behsa van mizgeftan jî bikin: Mizgefta Sînaniyê, Mizgefta Sor, Mizgefta Ebas Axa, Mizgefta Leşkerî, Mizgefta Îskeleyê û Mizgefta Qazî Evdirehmanî.
Li herêmê klîmayek reşayî serdest e. Lê ji ber ava gola Wanê herêm wek bajarên cîranê xwe yên din, zivistanan pir sar derbas nabe. Havînan jî hênik e.
Gola Wanê an jî Behra Wanê, gola herî mezin ya Kurdistanê ye (3.713 km²). Golê din yê herêmê Erçek, Qazgol, Sorgol, Siphan, Keşîş û Xidirmenteş in.
Gola Wanê.
Ev gola ku navê xwe jî dide bajarê Wanê gola sodayî ya herî mezin ya Tirkiye û cîhanê ye. Di nava golê de çar girav hene. Navên van giravan ev in: Girava Axtamarê, Girava Lîmê, Girava Çarpanaxê û Girava Artiyê. Gola Wanê di demên dîrokê de bi navên wek "Behra Bilind", "Behra Nari", "Behra Jorîn" û "Deryaçe" (bi wateya "deryaya biçûk", "gol") hildigire. Ava golê pir şor û sodayî ye. Bê sebûn kef dide û bêyî madeyên paqijiyê ji her tişt di nav de tê şûştin û paqijkirin. Tê gotin ku ava şor û sodayî ya gola Wanê ji bo nexweşiyên çermî baş e. Gol her demsal û her saet, rojhilat û rojavayê de rengekî cuda digire. Qeraxên wê hêşîn in û plajên xwezayî li derdora golê hene. Bi van hemû taybetmediyên xwe Gola Wanê hêjayî dîtinêye.
Rêwitiya di navbera Wan û Tetwanê ya bi trênê, di navbera îstgeha Wan û Tetwanê de bi riya ferîbotê çêdibe. Di navbera van her du lengergehan de seferên vagon, bar, erebe û rêwiyan tê kirin. Ev rêwitiya bi ferîbotê bi qasî çar seatan didome. Di heman demê de li ser Gola Wanê bi armanca geştiyariyê rêwitiya ji bo giravan jî çêdibe.
Ji bo werzîşên avî Gola Wanê pir kêr hatiye. Pêşbirka keştiyên bixêlî, spora berik kişandinê, kano, pêlsiwarî (sorf) û kaşûna avê yek ji şaxên spora avî ne.
Derdora golê di mehên biharê de bi rengên pir xweş ve tê niximîn. Gulebûk, leylank, baxên laleyan û berfa spî ya çiyayan dîmeneke xweş derdixe holê. Di herême de gulmexîn çîçeka endemîk a herî girîng e.
Li herêmê heywanên wek kewroşk, bizinên ser çiya, gur, û beraz, teyrên kovî jî wek qertel, baz û werdek hene. Pisîka Wanê li cîhanê bi nav û deng e. Çavên pisîkê yek şîn, yê din jî kesk in.
Cihên turîstîk, dîrokî û seyranê.
Artemeta 20 km’yan ji dûrî Wanê ye bi plajên xwezayî û hêşinahiya xwe ve xwediyê dîmeneke taybet e. Westan cihekî hêşinahî ye û bi plajên wê yên xwezeyî û gelek cihên wê yên geşt û seyranê hene. Navçeya Şaxê 80 km’yan dûrî navendê ye. Ligel gelî, daristan û çeman cihekî pir xweş e. Yek ji cîhên bi nav û deng ji Amîk e û 40 km’yan dûrî navendê ye. Li hemberî çiyayê Sîpan û qeraxa Gola Wanê de plajên wê yên xwezayî û baxên wê yên fêkiyan hene.
Meriv dikare li ser Girê Kûrûbaşê û li navçeya Westanê di navenda kaşûnbaziyê dê kêfa kaşûnê bike.
Charles Wilkes (jdb. 3. nîsan 1798 li New York; m. 8. sibat 1877 li Washington) kaşîfekî Emerîkayê ye û bi keşfkirina Antarktîkayê tê nasîn.
Cihê ku Wilkes li Antarktîkayê derketibû reşayiyê navê wî lê hatiye danîn, ango Wilkesland.
Di sala 1844an da pirtûkek ku têda qala riwîtiya xwe dike weşand.
Johann Sebastian Bach (jdb. li Eisenachê; m. li Leipzigê) yek ji bestekarên navdar ên alman e. Wekî bestekarê Barokê tê naskirin û muzîkarekî navdar ê cîhanê ye.
Di malbatekî muzîkar de ji dayîk bûye. Bi pirranî ji bo dêrê awazên kantat, oratoryo, org, klavsen hwd çêkiriye. Li dora 300 awazên wî hene û li kesên pey wî hatine bandoreke mezin hîştiye. Du carî zewiciye û 20 zarokên wî çêbûne. Herçendî awaz an formeke nû neafirandiye jî, di muzîka klasîk de xwedî cihekê mezin e.
Jacques Cartier (jdb. 31ê kanûna pêşîn, 1491 li Saint-Malo (Fransa); m. 1ê îlonê, 1557) deryavan û kaşîfekî navdar ê Frensî ye.
Wekî kaşîfê Kanadayê tê nasîn. Cartier gelek cih û gravên nû keşfkiriye. Deryavanekî serketî bûye. Ji keyê Frensayê Franz I. du keştiyan distîne û ji bo keşfkirina cihên nû roja 20ê nîsana 1534an ji bajarê xwe Saint-Malo diqete. Cartier heya sala 1544an gelek cih û gravan keşf dike.
Krîstofor Kolumbus an jî Krîstof Kolomb (bi latînî: "Christophorus Columbus", bi genovîzî: "Christoffa Corombo", bi îtalî: "Cristoforo Colombo", bi portekîzî: "Cristóvão Colombo", bi katalanî: "Cristòfor Colom", bi spanî: "Cristóbal Colón"; *di navbera 25ê çiriya pêşîn û li Genova; m. li Valladolidê, Spanya) yek ji kaşîfên navdar e û ji bo key Ferdinandê Aragonê û keybanû Îsabela Kastîlyayê kaşîfî kiriye. Kolumbus bi keşfkirina parzemînên Emerîkayê tê nasîn.
Jiyana Kolumbus.
Li ser jiyana wî gelek nayê zanîn. Debavên wî Domenico Colombo û Suzanna Fontanarossa cihûyên spanî-katalanî ne. Dema 14 salî ye korsanî dike, dû re dikeve rêwîtiyê deryayê, diçe girava yewnanî ya Xiyosê. Di sala 1476an de dema portugalî li dijî genovayiyan şer dikin Kolumbus alîkariya portugaliyan dike, diçe Lîzbonê, serbajarê Portûgalê. Di sedsala 15-em de Lîzbon navenda giring a bazerganiyê ye û li bajêr gelek keştîvan, stêrnas, erdnîgarînas û zanyarên cuda cuda kom dibin.
Dema Kolumbus 27 salî ye jin tîne. Jina wî, Felipa Perestrello e Moniz, keça malbateke bijarte û giring e, bavê wê kaptanekî navdar e. Piştî zewacê li girava Madeira bi cih dibin.
Di 1484an de Kolumbus ji keyê Portûgalê Joao II re planên xwe yên rêwîtiyê pêşkêş dike, lê key pê bawer nake û naxwaze alîkariya Kolumbusî bike. Di dawiyê de key Ferdinand û keybanû Îsabela (yên Kastîlya û Aragonê) bala xwe didinê û alîkariya wî dikin.
Di 3ê tebaxa 1492an de ji bendera spanî Palosê didin rê: keştiya ku li bin fermandetiya Kolumbus Santa María û du karavelên din ên bi navê Pinta û Niña ("Nînya" bilêv bikin). Bi tevayî 120 meriv derdikevin vê rêwîtiya pêşîn a ber bi Amerîkayê.
Rêwîtiyên wî.
Yekemîn sefera Kolumbus ji de heya didome. Ji vê seferê serkeftin çênabe. Di ´î de Kolumbus "Cîhana Nû" ango parzemînên Amerîkayê keşfdike. Navê Hindistanê () pê vedike. Lewra niha ji niştecihên resen ên vê dinya nû re "îndiyan-hindistanî" tê gotin. Herwekî navê herêmeke federal a DYA jî wisa ye.
Mixabin ev keşfa nû dibe sedem ku gelên "îndiyan" an gelên "çermesor" bên qirrkirin û dîlgirtin. Ewropî piştî ku "Cîhana Nû" tê vedîtin, pêl bi pêl dimeşin parzemînên Amerîkayê û li wir bicihdibin û tevkujiya çermesoran dikin. Keşfa Kolumbus him riya bicihbûna Amerikayê vedike, him jî dawî li şarezayiyên çermesoran tîne. Ewropayî ji bo zêr û dewlemendiyê bi deh milyonan mirovên herêmî dikujin.
ên spanî
Îslenda an jî Komara Îslendayê (bi îslendî: "Lýðveldið Ísland") dewletekî Ewropayê ye. Li wir nêzîkî 300.000 kes dimînin (2006). Paytextê wî Reykjavík e.
Rûberê Îslendayê 102.927 km² ye. Îslenda giravek di nav Atlantîkê de ye.
Li Îslendayê dora 91,5% xiristiyan in, lê li wir cihû, misilman û Şahidên Yehowa jî hene.
Kesên îslendî bi îslendî deng dikin. Îslandî zimanê fermî ye.
Oder-Spree'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Brandenburg, Almanyayê ye.
Paytexta navçeyê Beeskow e, lê Fürstenwalde bajarokê herî mezin e û nifûsa wê 31.000 kes e.
Nîl yan jî Çemê Nilê çemê duyemîn a herî dirêj a cîhanê ye û dirêjiya seranserê çemê 6.650 kîlomêtre ye. Çem ji başûr ber bi bakur ve diherike û sê milên wî yê bi navên Nîla Spî, Nîla Şîn û Atbera heye. Nîl, çemê herî dirêj ê Parzemîna Afrîkayê ye û di dîrokê de wekî çemê herî dirêj ê cîhanê tê hesabkirin. Her çend ev ji hêla lêkolînê ve bi nakokî be jî tê pêşbînîkirin ku Çemê Amazonê hinek ji Nîlê dirêjtir e. Çemê Nîlê bi pîvana metrekup a ku salane diherike, di nav çemên herî mezin ên cîhanê de çema herî biçûk e. Dirêjahiya çem 6.650 kîlomêtre ye di nav erdê yanzdeh welatên wekî Tanzanya, Uganda, Rwanda, Burundi, Komara Demokratîk a Kongo, Kenya, Etiyopya, Erître, Sûdana Başûr, Komara Sûdan û Misir ve derbas dibe.
Kaniya Nîlê ya herî dûr, li Herêma Golên Afrîkaya Rojhilat a li Bûrûndiyê ye û bi navê Nîla Kagera dest pê dike û pîştî çêkirina sînorên Tanzanya, Rwanda û Ûganda tevlî Gola Viktoriyayê dibe. Nîla esasî ji vê golê derdikeve û ber bi Deryaya spî ve diherike û dikeve vê deryayê.
Etîmolojî.
Peyva "Nîl" () ji peyva yewnanî ya ango "korta çem" tê. Di Misira kevnare de ji çem re "iteru" digotin. Wateya Iteru "çemê mezin" e (Her weha di çarçovê de li rastê bi Hiyeroglîfên misrî jî tê xuyangkirin. Gotina orjînal "Itrw" e) Bi zimanê qiptî navê çem "piaro" an "phiaro" ye, ku tê wateya "çem".
Dîroka Nîlê.
Ji nû ve avakirina Oikoumene (cîhana niştecîh), nexşeyek kevnar ku li ser bingeha danasîna cîhanê ya Herodot, li dora 450 BZ.
Nîl (bi Misiriya Kevnare Îteru) ji Serdema Kevir ve xêza jiyana şaristaniya Misrê ye, ku piraniya nifûsa Misrê û hemî bajarên Misrê li deverên geliyê Nîlê yên li bakurê Aswanê radiwestin. Nîl ber bi rojava ve di nav devera ku niha li Lîbyayê Wadi Hamim û Wadi al Meqar e re derbas dibû û diherikî Kendava Sîdrayê. Dema ku asta deryayê di dawiya serdema qeşayê ya herî dawî de bilind bû, çemê ku niha li bakurê Nîlê ye, Nîl a kevnar li nêzî Asyut bi awayekî korsanî hilgirt. Ev guherîna avhewayê li dora sala 3400 berî zayînê bû sedema çêbûna Çola Sahara ya îro.
Nîla kevnar.
Nîlê ya heyî pênc qonax ên wî yê berê hene; Eonile Mioceniya Jorîn, bi qasî 6 mîlyon sal BN, Paleonile Plioceniya Jorîn, bi qasî 3,32 mîlyon sal BN dest pê dike û di dema Pleîstosenê de, qonaxên Nîlê Proto- ku bi qasî 600.000 sal BN (berê niha) dest pê dike. Çemê Nîlê nêzîkê 400.000 salên BN de derbasê qonaxa Nîl a nû dibe. Wêneyên satelîtê yên ku ji çiyayên Etiyopyayê ber bi bakur ve diherikin, ji bo tespîtkirina rêyên avê yên ziwa yê çolê li rojavayê Nîlê hatin bikar anîn. Kanyonek, ku naha bi ziravbûna rûvî dagirtî ye, Eonile temsîl dike dibe ku di nava 23-5.3 milyon salên BN (berî niha) de herikiye. Eonile nebatên klastîkî veguheztin Derya Navîn; di nav van niştecihan de çend zeviyên gaza xwezayî hatine dîtin.
Di dema qeyrana şorbûnê ya Messiniya Miyosenê de, dema ku Deryaya Navîn bendek girtî bû û heta xala vala an jî hema hema wusa diherikî, Nîlê riya xwe daxist asta bingehîn a nû heta ku li Aswanê çend sed metre li jêr asta okyanûsa cîhanê û 2.400 m li jêrzemîna Qahîreyê bû. Vî yekê kanyonek pir dirêj û kûr çêkir ku piştî ku Deryaya Navîn ji nû ve hat afirandin bi tozê tijî bû. Di hinek xalan de tortan çem bi têra xwe rakir ku çem ber bi rojava ve biherike û bikeve depresyonê ku Gola Moeris biafirîne.
Gola Tanganyika ber bi bakur ve ber bi Nîlê ve çû heta ku Volkanên Virunga rê li Rwandayê girt. Nîl di wê demê de pir dirêj bû ku bi xala xwe ya herî dur a li bakurê Zambiyayê çû.
Nîla yekbûyî.
Di derbarê temenê Nîlê ya yekbûyî de du teorî hene. Teorî ya yekem ev e ku avdana yekbûyî ya Nîlê di temenekî ciwan de ye û ku tejaneya Nîlê berê di nav rêze tejaneya cihê de dihat perçe kirin, tenê ya herî bakur ji wan çemek li dû rêça niha ya Nîlê li Misir û Sûdanê dixwar. Ruşdî Seîd destnîşan kir ku Misir bixwe piraniya avên Nîlê di destpêka dîroka xwe de dabîn kiriye.
Teoriya din jî ev e ku avdana ji Etiyopyayê bi çemên ku bi Nîla Şîn, Atbara û Takazze re wekhev in, ji serdema sêyemîn ve bi riya Nîlê ya Misirê re diherike Deryaya Navîn.
Teoriya din jî ev e ku avdana ji Etiyopyayê bi rêya çemên bi Nîlê Şîn re, Atbara û Takazze di ser Nîlê ya Misrê re diherikin Deryaya Navîn, ji ber ku di demên sêyemîn de vedigerin.
Salama pêşniyar kir ku di dema Serdema Paleogene û Neogene de (66 mîlyon heta 2,588 mîlyon sal beriya niha) rêzek ji parzemînên cuda yên girtî her yek ji beşên sereke yên Sîstema Riftê ya Sûdanê dagir dikin ev in: Çerxa Mellut, şikestina Nîlê spî, perçebûna Nîlê ya Şîn, derbeya Atbara û derbeya Sag El Naam. Korta Mellut Rift li beşa wê ya navendî nêzîkê 12 kîlomêtre kûrahiya wî heye. Dibe ku bi çalakiya tektonîkî ya li sînorên wê yên bakur û başûr ve hatiye ragihandin, ev şikestin hêj jî çalak e.
Amazon yan jî Çemê Amazonê (bi spanî: "Río Amazonas", portugalî: "Amazonas"), çemeke mezin e li Amerîkaya Başûr e. Çemê Amazonê yek ji çemên herî dirêj ên cîhanê ye ku ji Çiyayên Andê yên Peruyê derdikeve û dirije Okyanûsa Atlantîkê. Dirêjiya çem 6.400 kîlomêtre ye. Ava Amazonê ji çemên herî mezin ên cîhanê wekî Çemê Mîsîsîpî, Nîl û Yangtzeyê zêdetir e. Firehiya Amazonê li cihê ku diherike Okyanûsa Atlantîkê, 300 kîlomêtre ye.
Amazon di destpêkê de ji hêla Ewropiyan ve wekî Marañón dihat zanîn û beşa Peruyî ya çemê îro jî bi wî navî tê zanîn. Paşê bi spanî û portugalî wekî "Rio Amazonas" hatiye pênasekirin. Navê "Rio Amazonas" hate ragihandin piştî ku şervanên xwecihî di êrîşa seferek sedsala 16an de ku li Francisco de Orellana çêbûye, lê hatiye kirin.
Dîroka jeolojîk.
Lêkolînên jeolojîk ên vê dawîyê destnîşan dikin ku bi mîlyonan salan çemê Amazonê berevajî diherikî - ji rojhilat ber bi rojava ve. Di dawiyê de Çiyayên Andê ava bûn, herikîna wê ber bi Okyanûsa Mezin ve asteng kir û bû sedem ku ew rê li ber devê xwe yê niha yê li Okyanûsa Atlantîk biguherîne.
Serdema Pre-Columbian.
Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa damezrandinê digotin, civakên Amazonian bi di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bûn. Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa formasyonê digotin de, civakên Amazonî di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bi gelemperî beşdar bûne. Bazirganiya bi şaristaniyên Andean re li qadên avên serê li Andes, ji bo pêşkeftina civakî û dînê ya şaristaniyên mezintirîn ên mîna Muisca û Incas de alîkariyek bingehîn ava kir. Niştecîhên mirovan ên destpêkê bi gelemperî li ser girên nizm an zozanan bûn.
Hatina Ewropiyan.
Di Adara sala 1500an de Vicente Yáñez Pinzónê spanî yekem Ewropî ya belgekirî bû ku bi keştiyê xwe hatiye çemê Amazonê. Pinzón navê çemê danî "Río Santa María del Mar Dulce", ku paşê bi "Mar Dulce" hate kurt kirin. Keşifgerekî din ê spanî, Francisco de Orellana, yekem Ewropî bû ku ji koka çemên jorîn, ku li çiyayê Andê, li ber devê çem in, geriyaye. Tê texmîn kirin ku navê Amazonas ji şervanên xwecihî yên ku êrîşî vê seferê kirine, bi piranî jin bûn, hatiye wergirtin, ku De Orellana şervanên jin ên efsanewî yên Amazon ji çanda kevnar a Helenî ya li Yewnanîstanê tîne bîra De Orellana.
Yangtsê, yan jî Çemê Yangtsê piştê Çemê Nîlê û Çemê Amazonê çemê herî mezin a sêyemîn ê cîhanê ye. Beşên wî yên herî kevn di sedsala 5an a beriyê zayînê de hatine çêkirin. Dirêjiya wî 6.300 kîlomêtre ye û çemê herî dirêj ê parzemîna Asyayê ye. Çemê Yangtsê sînorê başûr ê çanda kevnar a çînî ye ku dikeve navbera çemê zer li bakur û çemê dirêj a li başûr.
Yangtzê di dîrok, çand û aboriya Çînê de roleke mezin lîstiye. Bi hezaran sal e ku çem ji bo av, avdanî, paqijî, veguhastin, pîşesazî, nîşankirina sînor û şer tê bikar anîn. Deltaya Yangtze ya dewlemend bi qasî 20% ji GDP ya Çînê çêdike. Bendava Sê Newala li ser çemê Yangtze santrala hîdro-elektrîkê ya herî mezin a cîhanê ye. Di sala 2014an de hikûmeta Çînê ragihand ku ew torgilokek veguheztinê ya pir-ast ava dikin ku ji rêhesin, rê û balafirgehan pêk tê û li kêleka çem kemberek aborî ya nû diafirîne.
Yangtze di nav cûrbecûr ekosîsteman re diherike û ji bo çend cureyên endemîk û di xetereyê de jîngeh e ku di nav de Aligatorê çînî, Porpoza bê perçik û Masiya Yangtzê, heye. Di heman demê de jingeha Delfîna çemê Yangtze ya windabûyî bû.
Nexşeya şaxên avdana Çemê Yangtsê
Çem ji çend şaxên li rojhilatê Deşta Tîbetê derdikeve ku ji du ji wan şaxan bi gelemperî wekî "çavkanî" têne binav kirin. Bi kevneşopî, hikûmeta Çînê çavkaniyê wekî Çemê Tuotuo li binê cemedek ku li rojavayê Çiyayê Geladandong li Çiyayê Tanggula ye, nas kiriye. Ev çavkanî li koordînat a tê dîtin û çavkaniya herî bilind e ku 5.342 mêtre bi ser asta deryayê dikeve. Çavkaniya rastîn a Yangtzê, ji hêla hîdroolojîkî ve dûrahiya çemê herî dirêj ji deryayê ye û li Girê Jari li serê Çemê Dam Qu ye. Çavkanî bi qasî 325 kîlomêtre dikeve başûrê rojhilatê Geladandongê. Ev çavkanî di dawiya sedsala 20an de hate dîtin û li koordînat a ye û bi bilindahiya 5.170 mêtre li ser asta deryayê ye. Çavkanî li başûrê rojhilatê bajarokê Chadan a parêzgeha Zadoi ya Prefektora Yushu ya Qinghaiyê ye. Wekî çavkaniya giyanî ya dîrokî ya Yangtzê, çavkaniya Geladandong hêj jî ji ber vedîtina çavkaniya Girê Jari bi gelemperî wekî çavkaniya Yangtzê tê binav kirin.
Mêkong, çemekî başûr-rojhilatê Asyayê ye. Sêyemîn çemê drêj ê Asyayê û Heştemîn ê cihanê ye. Dirêjiya Mêkongê 4.500 km. ye.
Mêkong, ji nava Tîbetê dest pê dike û di Çîn, Miyanmar, Laos, Tayland, Kamboçya û Wîetnamê re derbas dibe.
Tahir Agûr (bi farsî طاهرآگور)di 1992an de li Makûyê ji dayik bûye) Nivîskar û wergêrekî kurd e.
Wî di warê zimannasiyê de gelek çalakî pêk aniye.
Bakurê Kurdistanê, yek ji çar beşên Kurdistanê ye û beşa herî mezinê erdnîgariya Kurdistanê ye ku piraniya Kurdan li vir jiyan dikin. Bakurê Kurdistanê îro di nava sînorê Tirkiyeyê de maye. Jiber zext û astengkirina li ser ziman û çanda kurdî ku ji aliyê Tirkiyeyê ve pêk tê, rewşa Bakurê Kurdistanê li Tirkiyê di roja îro de bi awayekî bi nakok didome. Hinek caran ji bo Bakurê Kurdistanê bêjeya "Kurdistana Tirkiyê" jî tê bikar anîn.
Rûerd.
Kurdistan welatekî çiyayî ye. Li çiyayên wê zozan û warên bilind hene. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên Toros ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cîh. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê Gurgumê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, Zagros dest pê dikin. Li herêma Colemêrgê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî.
Toros ji aliyê Avhewa ve, Başûrê Kurdistanê ji hevdu diqetîne. Wê dike dû cîh: Bakur û başûrê Torosan.
Bakurê Torosan.
Li bakurê Torosan, ji başûr ve ji bajarên Mereş û Semsûrê û ji bakur ve jî, ji bajarê Sêwasê heta Qers û Agiriyê tev çiya, zozan banî, gelî û di nav wan de navrast û deşt hene. Divê herêmê de piraniya çiyan ber bi rojava û rojhilat ve rasrtenhêv in. Ji ber vê yekê ji çûn û hatin hêsan e. Herêm gelekî bilind e. Çiya ji 3000 m. danakevin. Past û deştên herêmê jî, ji 1500 m. bilintir in. ji rojava ber bi rojhilat ve çiyayên Munzir, Dêrsim, Mûrad, Keşîş, Pelandokan û Tendûrekê hene. Nêzîkî gola Wanê çiyayen Sîpan, Nemrûd û ber bi jor û rojhilat ve jî, Agiriyên Mezin û Biçûk serîhildane. Agirî, Sîpan, Nemrûd û Tendûrek volkanên vemirî ne. Agiriyê Mezin çiyayê Kurdistanê yê herî bilind e. Bilindiya wî 5165 metre ye. Serê wî hertim bi berf, qeşa û mij e. Li ser wî kovikên volkanik hene. Navên wan Bêçare ne. Li van çiyayên bilind havinan jî berf heye.
Ji Bajarê Colemêrgê heta Agirî, Qers, Erzîrom, Çewlîg, Xarpêt û Dêrsimê zozanên têrcayir û mezin hene. Li dorhêla Çewlîgê Zozanê Şerefdînê bi nav û deng e. Deştên Melediyê, Xarpêt, Mûş, Zêdikan, Ezirgan, Erzîrom, Pasîn û Îdirê di nav van çiya û zozanên de ne.
Başûrê Torosan.
Li başûrê Torosan, piraniya rûber deşt, berrî û rast e. Germiyan e. Di vê herêmê de ji Dilûk û Rihayê heta Siwêrekê cîh bi cîh rûerd bi girik e. Piştî Siwêrekê çiyayê Qerecdaxê dest pê dike û ew jî digihê çiyayê, Mazî û Mêrdînê. Qerecdax di nav deşta Riha û Amedê de bi serê xwe ye. Ew 1938 m. bilind e. Kevirên wê ress in. Di çiyayê Mazî de jî, mirov rastî hinek girikên volqanîk tê. Li herêma Botan çiyayên Herekol û Cudî hene. Ev rêza çiyan gelek ase û bilind in. Ber bi Kurdistana Başûr û ya Rojhilat ve diçin. Di vê herêmê de çûn û hatin gelek zehmet e.
Li rojava deşta Dîlokê (Entebê) û ya Tilbişarê, li dorhêla Amedê jî, deşta Gewran û ya Amedê hene. Deşta Gewran di navber a Erxenî û Qerecdaxê de cîh digirê. Gewran 15.000 hektar berfireh e.
Çemê Dicleyê deşta Amedê dike du cîh. Beşa navbera Qerecdax û Diclê, axa wê lavên bazalt e. Ji çandinê re ne baş e. Lê, ji çêra heywanan re gelek baş e. Axa li rojhilatê Diclê ji çandinê re gelek bi ber e. Gundên rojhilatên Diclê mezin û gelek in. Deşta Amedê 40.000 hektar fireh e.
Li herêma Rihayê berriya Heranê heye. Heran ji aliyê tene (dan) û dirokî ve bi nav û deng e. Li herêma Mêrdînê ji berriya Mêrdînê gelek mezin û bi ber e. Ev deşt û berriyên Kurdistanê embarên tene ne.
Toros wekî dîwarekî bilind û dirêj nahêlin ku ew bayên hênik ên bi baran dakevin başûrê wan. Li bakurê Torosan rûerd gelekî bilind e. Piraniya rêerd çiya û zozan in. Ji vê herêmê re Kurd dibêjin Serhed. Havîna herêma Serhedê kin e. Germayî li zozan û çiyayên herêmê 25-30 pile ye. Piraniya xelkê Serhedê û herêma bakur havînan bi mal û heywanên xwe ve koç dikin û diçin zozanan. Heta payizê li zozanan dimînin. Biharan hewa nerm û bi baran e. Zivistanan jî li vê herêmê eyam gelek sar e. Heta 24-30 pileyan dadikeve binê sifirê. Erzirom û Qers, bajarên herî bilind û sar yên Kurdistanê ne. Bi mehan berf li erdê dimîne û caran rê tên girtin.
Zivistanan li herêmên çiya û bilind wekî Wan, Şirnex, Sêrt, Colemêrg, Erzirom û Qersê berf gelekî dibare û ji çiyan aşît tên xwarê. Carnan gund û bajar di bin aşîtan de dimînin.
Li rojavayê, li herêmên bajarên Elezîz, Meledî, Semsûr û Mereşê rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî, rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û germ e.
Rêza Torosan nahêlin ku ji başûr ve jî, ji deşta Suriyê, ba û hewayê germ ber bi bakurê Kurdistanê here. Ji ber vê yekê havîn li herêma başûrê Torosan gelek germ û ziwa ye. Havînan li bajarên Dîlok, Riha, Amed û Mêrdînê gelekî germahî heye. Germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Zivistanan jî li vê herêmê baran dibarê. Lê, berf kêm e. Sermayeke hişk û zuha heye. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in.
Her çend dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê xwedî ciheke taybete di dîroka Kurdistanê de. Heta îlankirina komara Tirkiyeyê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê(rojava,başûr,bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsala bi li benda rûxandina Împeratoriya Osmanîyan bû. Piştî Şerê cîhanî yê yekem, împeretoriya Osmaniyan ji gelek aliyan ve hatiye dagir kirin ji aliyê dewletên Ewropayî ve. Hêj şerê cîhanî dewam dikir, herêmên Yemen, Iraq û Sûrî ji dewleta Osmanî ve hatin qetandin. Li vir Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê jî ketin bin mandateriya Brîtaniyan li van welatan. Li van herdu welatan ji aliyê Brîtaniyan û bi destê ereban du dewlet hatin ava kirin û micadeleya kurdên van parçeyan hem li gel Ingilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bû. Piştî şerê cîhanî yê yekem jî Bakurê Kurdistanê û Anatolya ji aliyê dewletên Ewropayî ve hatin dagir kirin. Di encamê de 10ê tebaxa 1920ê de di navbera dewletên Ewropayî û Osmaniyan de Peymana Sevrê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan dihate hatiye pejirandin. Bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û başûrê Wanê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.
Zila gundekî Batman è ye. Ji ber ku di kubekî li vî gundî de şèx Mihemed radze, hemû kes jê re"Quba Zila" dibêjin.
her sal duyemin ina gulane, gulan te pirozkirin. ji gelek b
ajaran kes ten vi gundi. 3 hefte ticarete dikin.
Destan, berhemên ku kirinên awarte yên lehengan bi coş, şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û helbestî ne. Wekî cureyekî herî kevin ê wêjeyî tê zanîn. Bi bêhtirên zimanên Ewropî, gotina "epos" tê bikaranîn, "epos" bi koka xwe ji zimanê Yewnanî hatîye. Destan, hêmanên mîtolojî, gotegot (efsane), zargotin (folklor) û dîrokî jî di nav xwe de dihewîne. Destan û çîrokên destanî, teşeyên wêjeyî ne ku ji çerxên herî kevin ve li her aliyê dinê ji bo kevneşopî ji nifşên nû re bête hilanîn, bi hevkarî (kolektif) hatine afirandin.
Çêbûna destanan:Serdema çêbûna destanê,Serdema belavbûna destanê,Serdema berhevkirina destanê
Mose an jî Mans () yek ji navçeyên Ezirganê ye. Navê wê yî Mose (Mans?) di sala 1954 de ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye qedexekirin û navê "Çayırlı" hatiye danîn.
Navçe li bakurrojhilatê Ezirganê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.480 km² û bilindahî ji rûyê avê 1.520 m ye. Li dora navçeyê çiyayên Keşîş, Spîkor û Coşan hene. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara navenda navçeyê 6.547 û bi giştî jî 18.401 e.
Mans yek ji navçeyên Bakurê Kurdistanê ye. Dîroka herêmê dişibe wekî dîroka Dêrsim û Xarpetê. Di sala 1918 de herêm ketiye bin dagirkeriya dûgela Tirkiyê.
Hukou, sûlavek ji sûlavên Çemê Zer e. Rengê avên wî ji xîz û axê zerokî ye, ji ber vê hindê jê re dibêjin Çemê Zer.
Çemê Zer an jî bi çînî "Huanghe", 黄河, bi pinyin: "Húanghé", duyemîn çemê herî dirêj ê Çînê ye. Dirêjiya Huanghe 4.845 km ye. Çemê Zer dikeve kendava Bohaiyê ya Deryaya Zer.
Hênê () şaroçka (bajarok-qeza) Amedê ye, dikeve bakurê Amedê. Ji ser riya Licê ve 97 km û ji ser riya Têrkanê ve jî 60 km ji Amedê dûr e. Ji rojhilat ve ji aliyê Licê, rojava ve Pîran, bakur ve Çewlîg û Elezîzê ve tê dorpêç kirin. Şaroçke di nav zincîreçiyayên Torosan de ye. Navenda bajarê Hênê di navbera sê çiyayên paralel de ye. Li navrasteke zirav û dirêj e ku ji Pasûrê û Licê heta Hêne dom dike.
Li herêma Hêne çiyayên herî bilind Men (1.507 m), Çîmen (1.553 m) û Dubûrî (1.243 m) ne.
Çem.
Ava ji herêma Licê tê ser çemê Engulê û ew li biniya Serdê bi "çemê Serdê" re dibe yek û tê ser çemê Gabanê. Ava Enkebîrê û çemê Kokîjî di avtenga Gabanê de digehin hev û hemû diçin ser çemê Embarê.
Gund û nehiyeyên Hênê.
Ji derî navendê 2 nehiye (Cewzê û Nêriba Axan), 19 gund û 37 gomên (mezrayên) wê hene.
Hêne wek navend û herêm gelek kevn e û dîroka gelek gundên navçê digihe serdema neolotîk. Li herêmê şopên Hûrî û Mîtaniyan gelek dîyar û zelal in. Hûrî û Mîtanî berî mîladê 3000-1500 li herêmê karbidest bûne. Gundê Hûrê navê xwe ji serdema Hûriyan digre. Şikeftên dema Hûriyan niha jî li vê herêmê pir in û berbiçav in. Asurî, Îskitî, Medî, Persî, Mekedonî, Romayî û Bizansî li herêmê hukumranî kirine û li ser gelek xerabe û zinaran hîn jî şopên nivîs û wêneyên wan hene. Herêm demeke dûr û dirêj ketiye destê Nêrbîyan. Ji Nêrbiyan re ”Nayrî” jî gotine. Bi navê Nêrbê hîn jî navên çend gund, çiya û herêm hene. Padîşahê Asûrî Tîglaper herêmên Licê û Hêne dagîr kiriye û dewleta Nêrbiyan hilweşandiye. Tîglatpîleser-l berî Mîladê di navbera salên 1114 - 1104an û Salmanasar-lll jî berî Mîladê di navbera salên 850-830 î de hukimdar bûne. Du nivîsarên ku ji aliyê Tîglatpîleser ve li ser kevirê şikefta Biriqleynê hatine nivîsîn hîn îro jî hene. Li ser zinarên şikeftên Biriqleynê nivîsên padîşahê Asûriyan Tîglaper hîn îro jî hene. Navên heft gundên wê herêmê hîn îro jî bi ”Nêrbê” dest pê dike. Navê çiya û naverastê jî Nêrbê ye.
Hêne, di zaravaye dimilkî de tê wateya kaniyê. Bi qasî ku hatiye tespît kirin ji salên 1800an ve nehiyeya Licê bûye. Hêne di sala 1878an de statûya şaredariyê (belediye) standiye. Di salnameya Diyarbakirê ya 1873an de dinivîse ku li Licê û Hênê du dibistanên ruştiye hatine vekirin. Dokûmenta nivîskî ya herî pêşîn ev e ku Di sala 1875an de midûrê nehiya Hênê Cafer Axa bûye û li Hênê dibistana ruştiye vebûye û midûrê wê Mustafa Efendî bûye.
Di 1958an de Hênê bûye qeza. Ji Hêne re bi tirkî Hani dibêjin.
Li navenda Hêne şeş tax hene. Niha du Hêne hene: Hêneya Nû û Hêneya Kevn. Hêneya Nû piştî erdheja 1975an li navbera Hêneya Kevn û Enqerîsê ji bereqan hatiye avakirin. Niha xelkê mal û avahiyan lê zêde kirine. Navbera Hêne û Enqerîsê hemû bexçe û şînahi ne.
Li gor hejmartina giştî ya sala 2000an şêniya (nifûsa) navendê 10.800 û ya gundan 27.018 ye û hemû navend û gund 27.818 ye. Xelkê navenda Hêne bi zaravayê dimilkî (zazakî) dipeyivin.
Du kaniyên dîrokî û pîroz.
Enkebîr li navenda bajarê kevn di navbera Mizgefta Mezin Medresa Xatûniyê de ye. Ev av ji kontara çiyayê Hênê tê. Di heft ciyan de ava wê der tê û dibe hemzeke mezin. Ev hemz berî mîladê di 2.000î de di serdema Hûriyan de hatiye çêkirin. Bi vê avê bexçeyên Hênê tên avdan.
Enqerîs ava bi şîfa ye. Du km ji navêndê dûr e. Ava wê ji nexweşiya zerikê re derman e. Di salê de 10.000-15.000 kes diçin ser ava Enqerîsê. Ava wê li xwe dikin û reşîka wê di laşê xwe didin.
Wek tê zanîn li herême aborî û îndustrî zêde bi pêş neketiye. Xelk bi qiştûqal û ajel (ziret û heywan) xwedîkirinê ve mijûl in. Li Herêma Hêne tiştên ku difroşin der, genim, pembû, titûn û mêweyên hişk in. Piştî salên 1990î li herêmên Licê, Hezro û Hênê kanên kevirên mermer derxistin. Mermerên ku li herêma Hênê derdixin dibin fabrîka Licê. Mermerên herî ni kalîte ne û di piyaseya cihane de tên firotin. Niha gelek mirov di van kanên mermeran de dixebitin.
Navdar û naskiriyên Hêne.
Hecî Salih Begê Hêneyî bi tenê ne mirovekî leşker û mêrxas bû, her weha mirovekî zana û rewşenbîr bû jî. Wî di nav Kurd Teavûn Cemiyetiyê de cîh girtiye û berpirsê zimanê Kurdî bûye. Xebatên wî li ser ziman Hebûne. Helbestên wî bi çend zarava û zimanî hene. Li ser bîryara dadgeha Îstîklalê Salîh Begê di roja 29ê hezîrana sala 1925'an de, bi Şêx Seîd rê li Amedê li berbanga sibê li Derê Çiyê bi dar ve kirine.
Hesen Hîşyar jî cizayê bi darde kirinê girtiye, lê ji bo ku 17 salî bû ye, cizayê bi dar ve kirinê vegerandine bêdawîyê. Hesen Hîşyarê Serdî di sala 1907 an de, li gundê Serdê hatiye dinê. Jê rê Mele Hesenê Kurdî jî dibêjin. piştre ew li nêzîkê Hênê bi birîndarî dikeve destê leşkerên dewletê û digirin û dibin Amedê. Ji wir jî wî dişînin girtîgeha bajarê Elezîzê. Dadgeha Îsatîklalê ya Elezîzê cizayê berdariyê dide Hesen Hişyar lê ji ber biçûk bûna temenê xwe, 15 sal ciza lê tê birîn û nefî bûnê bajarê Nigdeyê dikin. Hikûmet di sala 1928 an de efûyeke giştî derdixe û Hesen Hişyar vedigere Kurdistanê. Li herêmê gerîlatî dike. Dewlet û çetên herêmê mecal nadin û ew bi koma xwe ve di sala 1933an de derbasî Binxetê dibe. Mele Hesen li Sûriyê dikeve nav rêxistina Xoybûnê. Ji aliyê din ve, ew xwe ji aliyê ziman û çanda kurdî ve jî baş digihîne. Çend nivîsên wî di kovarên wek Hawar, Ronahî û Roja Nû de derketine.Gelek berhemên wî hene, lê heta niha bi tenê pirtûkek wî bi navê " Dîtin û Bîrhatinên Min " çap bû ye.
Herêma Kurdistanê Hukûmeta Kurdî li başûrê Kurdistanê ye, te gotin ku di nav sinorên Iraqê de ye. Li Herêma Kurdistanê bajarên Hewlêr, Silêmanî, Duhok, Xaneqîn û Zaxo hene. Ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê rêvebirin.
Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn. Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn. Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê.
Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê Hewlêr ber bi Kerkûk, Tûzxûrmatû, Celewla, Bakûbayê ve diçe Bexdayê. Di van salên dawîyê da dewleta Iraqê vê riya hesîn xirab kir.
Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e.
Başûrê Kurdistanê dîroka wê ya giştî ku mirov wê bêne ser ziman, mirov karê herê hate deme Mediya û ji wê jî bi buhurê. Başûrên wê hemû jî, hîmê wan di demên berî zayinê de hatina avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di deme Mediya de Kurdistan bûya yekqat û bi wê yekîtiya xwe re hêrmên dora xwe jî kirina bin destê xwe de. Di deme Mediya de, Kurdan berê desthilatdariya xwe dana bi herêmên Anatolîa de jî. Seferên ku kirina minaqa vê na. Şerê di nabqabîna Keyê Lidya Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, minaqa vê yekê ya. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag re Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ya.
Lê medî demeka dirêj namênina ser desthilatdatiyê. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştina asta bûna xadanadatiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya harpagos darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew wê destihalatdariya Mediya ji holê rakê. Piştre wê dîsa kurd weke xwe bimênin. Kurd, wê desthilatdariya wan bimêne. Lê ew hêzîtiya wan nemêne. Piştî mediya bi dusadsalî re wê xanadana pers Aqamanîşan, bihêz bibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriyê ne dinê de wê nikaribe derkeve pêş û mezin bibe. Peymanaka wan bi kurdan re dibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê na. Wê hebûna qamanîşan hate deme Sasaniyan were. Wê rêveberiya aqamanşan temenê Sasaniyan biafirne. Sasanî jî bê kurd wê nikaribin mazin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di deme Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, wê hingî kurd li ber wî bisekinin. Wê xwe bisipêrina Zagrosan. Bi zagrosan û Çiyayê Araratê wê kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re bişikênin.
Di van deman de başûrê Kurdistanê bi rojhilatê Kurdistanê re li pêş a. Di deme Sasaniyan de wê başûrê kurdistanê hê bêhtir derkeve pêş. Herêmên wê, nêzî herêma botanê ya bakûrê kurdistanê wê pêşketinê bijîn û li herêmên din jî belav bike. Herême Kurdistanê ya "korak" ku î ro jê re Kerkuk tê gotin jî, wê demê de derkeve pêş. Lê piştî hatina misilmanetiyê re wê pirr seferên araban lê bibin. Bi wan seferan re wê pir aşîrên wan werin li wan herêman bicih bibin. Lê wê herêm, piştre jî, weke xwe bimêne. Wê herêma başûrê Kurdistanê di deme Misilmantiyê de bi rûveberiya îslam ya li Baxdayê re pêşketinaka wê bibe. Piştî derketina ´mezhebê şîa`, wê bi rojhilata Kurdistanê re di xatekê û wekhevîyekê de pêşketina wê bibe. Bakûr û başûr rojava jî bi hev re ku Cizîra botan navenda wan e pêş dikevin. Piştî şerê çaldiranê, wê baxtê başûrê Kurdistanê bi rojhilata Kurdistanê re di xatekê de be. Şerê çaldiranê, wê kurdan bike du qat. Piştî wî şerî re wê hate sadsalên 17. min û 18. min, wê pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin wê bibin. Bi wê re wê serhildanên kurdan bibin. Serhildana, Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkaka mazin ya dîrokî ye. Wê başûr û rojhilatê Kurdistanê bike qada xwe ya serhildan û wê Şêx Mahmudê Rawandûzî wê serî hilde. Çend ku ew hêza sefevî bi Osmaniyan re dibe yek û piştre wê têk dibin jî, wê bandûra wî mazin bê li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.
Osmaniyan û sefeviyan, piştî şerê çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirna wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dibe. Şêx Mahmudê rawandûzî zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdullarhman, serhildana wî wê başûrê Kurdistanê bike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema şêx Mahmudê Berzencî, wê başûra Kurdistanê wê di pêşketineka mezin de be. Di dema şêx Mahmudê berzencî de Brîtanî hatina Kurdistanê û serdest bûna. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtya xwê li kurdistanê ardê dike ji Brîtanî û ku Brîtanî ji wî re dibêin ´na´, êdî ew li ber wan dikeve şer de. Lê têk diçê. Piştî têkçûna wî re wê kurd, êdî bi rêveberîyaka arab ku kurdan di bin de bi bê statû têne hiştin, wê bêne bicihkirin. Kurd, wê di wê demê de hate demên piştre jî wê li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de bin, hate ku dem tê deme rêveberiya basê ya ku wê komkujiyên mazin li ser serê kurdan bide çêkirin...
Şêx Mehmûdê Berzencî.
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, Şêx Mehmûdê Berzencî, Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.
Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.
Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna Şêx Seîdê Pîranê li Bakûrê Kurdistanê têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.
Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re.
a> ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.
Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê Kurd bû û navê wî Bekîr Sidqî bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de.
Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve Rojhilatêla Kurdistanê de û li wir "Komara kurd ya Mihabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandûra wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de Îsrael hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amarîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. Yekitiya Sovyet jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.
Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme Şêx Mehmûdê Berzencî ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane Peymana Lozanê, Paxta Sadabadê, Paxte Baxdadê û Peymana Cezayirê re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin.
Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643 km2 e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi êranê re 220 km, bi Sûriyê re 150 km û bi Tirkiyê re jî 352 km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.
Riyên reş û asfalt.
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.
Bahoz Özsunar yan ji bi navê rastî İbrahim Özsunar (jdb. 1994, Êlih, Bakurê Kurdistanê), lîstikvan, şanoger û derhênerekî kurd e.
Bahoz Özsunar, li Stembolê wek amator dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kiriye. Di sala 2015an de tevlî lîstikvanê Şanoya Tovê bû, bi profesyonelî dest bi kar kir û heta sala 2018an di heman şanoyê de weke lîstikvan û derhêner xebitî. Niha jî weke lîstikvan û derhêner di nav şanoyê ya performansa xizm a Êlihê de kariyera xwe dewam dike.
Memîra, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye.
Ev gund li ser riya navbeyna Dihê û Şirnexê ye. Piraniya gundiyan ji gund derketibe jî gund ne vala ye. Gundî debara xwe bi sewalan û çandiniyê dike. Gundiyên derketîn di serîde Mêrsînê li gelek bajaran dijîn. Dewleta Tirk bi hemu cihên din ê Kurdan re navê Memîra jî di fermî da guherandîye û kiriye Gorendoruk lê bi hemu mirovên wê deverê ve bi Memîra tê zanîn û bi kar anîn.
Rojavaya Kurdistanê (herwiha "Rojavayê Kurdistanê" tê gotin), Başûrê Rojavaya Kurdistanê, Başûrê Bîçûk an jî Binxetê, navê perçeya Kurdistanê ye ku dikeve nav sînorên Sûriyê. Serbajarê herêmê Qamişlo ye.
Rûberê Rojavaya Kurdistanê.
Rojavaya Kurdistanê parçeya Kurdistanê ya herî biçûk e: 31.000 km² ye. Îro di bin desthilatdariya Sûriyê de ye. Taybetiyeke herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
Mirov dikare avhewaya Rojavaya Kurdistanê bike du beş. Beşa yekem avhewaya herêma Efrînê ye. Avhewaya li vê derê nezîkî ya Deryaya Spî ye. Havînan germ e û carnan baran dibare; zivistanan jî zêde ne sar e. Ji ber vê avhewayê herêma Efrînê, şîn e, dar û ber lê zêde ne. Her cureyên daran hene. Lê piranî darên zeytûna ne.
Beşa duyem ku Serê Kaniyê, Hesîçe, Amûdê, Qamişlo û Dêrik hildide nava xwe bi berrî û deşt e. Çiya û daristan nîn in. Zivistan kin in. Hema hema berf nabare. Carinan baran dibare. Di meha Çileyê de li Qamişlokê germahî digihîje +7, li Dêrik û Amûde jî +6 pîleyan. Havîn dirêj in. Germahî pirr e. Ziwayî heye. Havînan ji çolên Erebistan û Sûriyê bayên germ tên û bandor li avhewaya herêmê dikin. Havînan germahî digihêje 40 pîleyî.
Rojava ji Çiyayê Gewr dest pê dike û heta herêma Efrînê û Çiyayê Kurmênc tê. Çiyayê Kurmênc 1200 m bilind e. Ji çiyayê Kurmanc heta Kobanî, axa Kurdistanê teng e û ereb li vê deverê dijîn. Li herêma bajarê Kobaniyê axa Kurdistanê dîsa fireh dibe û kurd li ser axa xwe dijîn.
Qamişlo û Nisêbîn yek bajar in, lê di navbera Tirkiyeyê û Sûrî de hatine dabeşkirin. Qamişlo di desthilatdariya Sûriyê û Nisêbîn jî di bin destê Tirkiyeyê de maye. Hûn di wêneyê de li Nisêbînê ala tirkan û li Qamişloyê jî ala Sûriyê dibînin.
Dîroka Rojavaya Kurdistanê.
Dîroka Rojavaya Kurdistanê, pirr kevn diçê. Bi teybetî, li ser wê axa wê, ji demên Sumeriyan ve li wir jiyane û şariştanî di pêşketinê de ya. Ev herêm Rojavaya Kurdistanê, dikeve keviya çemê mazin û navdar ê Firatê de. Di demên berê de, heta ku digihişt ber çiyayê kurdan û bajarên weke Efrîn, Kobanî, Serêkaniyê çem diharikî. Ev herêm, weke herêmna şîn û pêşketî bûn. jiyane li van herêman, di pirtûkên pîroz de jî bicih bûya. Bi teybetî, ji ber Kobanî û Efrînê û heta ku digihijê Halebê û piştre şamê, weke herêmna ku li wan zanebûn pêş diket bû. Birehim xelîl, çanda wî li vê herêmê bicih bûya. Mîtra, di dema mîtaniyan de hatiya û ew bixwe jî ji Mîtaniyan bûya. Mîtanî jî kurd bûna..
Li herêmê, piştî ku rejima be'sê lê tê û serdest dibê, wê navê herêmê giştkan biguharêne. Lê navê herêmê kevn in. Minak, navê Kobanê, ji dema Hûriyan a. Navê Serêkaniyê bi rengê ´weşokanî´ ji dema hûrî û mîtaniyan a û di dema Mîtaniyan de bûya paytaxt ji mîtaniyan re. Herêma Serêkaniyê, piştî ku dewletên Sûrî û tirkiya avabûn, bû du-qat- Qatek li Sûrî ma û rejima Be'sê navê wê gûharand û kir "Rasûlayn". Qata wê ya li aliyê tirkiya ma jî, rejima tirk navê wê guharand û navê wê kir "Ceylanpinar". Lê ev herdû qat jî, berê yekbûn û bajarek bûn. Berê di ber re jî û di navê de jî şaqna ji çemê Firatê diharikî.
Di demên berî zayinê de, di dema Gûtiyan de jî, di nava sînorê gûtiyan de bûya. Piştî gûtiyan re ku hûrî û mîtanî hatin, êdî ew herêm bû weke navend û paytexta wan ku ew lê pêşketin û mazin bûn. Li herêmê, di dema Sumeriyan de, di dema Xanadana Ur de jî, ev herêm ji wê re û ji pêşketina wê re bûya hîm. Ji her sê xanadanên Ur´an re jî wusa bûya. Î ro, di roja me de ku dikeve naqabîna Afrîn û Halabê de, di dema Sumeriyan de ku ji wê re ´Marî´ dihat gotin, nivîsa pizmarî ku li wir hat dîtin, û tercûmeyên wê bi navê "hurrian and hurrian names in the mari tekst" de navê "Kobanê" û hwd hena. Marî, di dema hûrî û mîtaniyan de di nava sînorê hûrî û mîtaniyan de bû.
Di dema hûrî û mîtaniyan de, pêşketina xwe di aramiyê de vê herêmê jiyan kiriya. Lê piştre, di dema Asûriyan de, rastî hêrîşan hatiya. Di dema Îskenderê mekedonî de jî re rastî hêrîşan hatiya. Mediya, di dema ku li herêmê bû desthilatdar ewder di nava sînorê xwe de girt û bi wê re li ser herêmên anatolia jî karî ku serdestiya xwe bide herêkirin. Di pirtûkên pîroz de bahse Nemrûd tê kirin ku di dema Birehim xelîl de jiya ya. Nemrûd jî, di dema xwe de li vê herêmê xwe kiriya hikimdar. Çanda herêmê, heta dema derketina îslemiyetê li gor çanda êzdayiyê bû. Piştre îslemiyetê ewder jî kirina bin destê xwe de û guharand. Piştre, wê demên desthilatdariyên kurd ên dewletên kurd Merwaniyan û Eyûbiyan li herêmê pêş bikevin. Wê herêm, di dema Eyûbiyan de, ji sadsale 11´min û heta sadsale 16´min, wê di bin destê desthilatdariya xanadana eyûbiyan de bimêne.. Piştî ku Osmanî pêşketin, êdî osmaniyan, ewder weke eyeletekê desthilatdariya aşîrên kurd herêkiriya.
Zimanê ku lê tên axiftin.
Zimanê ku zêde tê axiftin zimanê kurdî zaravayê kurmancî ye. Lê zimanê erebî, asûrî û hwd jî li herêmê dihên axiftin. Li herêmê, rojnameyên bi kurdî, TVyên bi kurdî jî hene. Ronahî Tv, TVya kurdî ya rojavayê kurdistanê ya. Ji aliyê çapameniyê ve, piştî ku şoreşa rojavayê kurdi bû, êdî hin bi hin pêşveçûnên di qada çapameniyê de jî roj bi roj dibin.
Olên ku li herêmê dijîn, weke olên sereke Îslamiyet, Êzîdîtî û Mesihî ne. Lê mezhebên van olan, ku mirovên ji wan jî hene. Ji sedî 80îyê wêderê misilman in. Hejmareke mezin ya êzîdiyan jî li herêmê heye û ev jî li gorî ku tê gumankirin ser sedî 10an re ye. Lê gelekan jî, ji herêmên xwe koçberkirine. Berê, ev hejmar pir zêde bû. Her wusa, mesihiyê li herêmê di derûdorê sadî 10´an de ne. Asûrî, piraniyan, ola Mesihiyê ne. Lê ku ne pir zêde jî bin, Kurdên Mesihî jî hene. Her wusa, Kurdên cihûyen jî berê li wir dijîn. Heta dema rejima Be'sê li wir dijîn pişre, hinekan ji wan goçî Îsraîlê kirin û hinekan jî goçî welatên ewropî kirine. Îro, her wusa zêde cihû li herêmê nemane. Lê li çend cihan, hê jî kinîştên wan hena ji bo bergkirinê.
Bajarên Rojavaya Kurdistanê.
Li Rojava Hesîçe bi tenê wîlayet e, yên din qeza û nehiye ne. Qamişlo qezaya Hesîçeyê ye, lê ew ji Hesîçe û hemû bajarên din mezintir e. Qamişlo wekî navend û paytextê herêma Rojavayê Kurdistanê tê qebûlkirin. Li navenda Qamişlo nêzî 150.000 kes dijîn. Li bajarên Sûriyê, li Heleb, Reqa û Şamê jî gelek taxên kurdan hene.
Di nava bajarên Rojavaya Kurdistanê ji aliyê ardnîgarî ve Serêkaniyê, Afrîn, Kobanî û Qamişlo û hwd weke bajarna mazin in. Bajarê Serêkaniyê, di rastiyê weke bajarekî pirr mazin a. Lê ji ber ku di nava sînorê tirkiya û Sûrî de hatiya qatkirin û qatek li aliyê tirkiya û ankû bakûrê kurdistanê û qatek li aliyê Sûrî û ankû rojavayê kurdistanê maya, êdî piçûk bûya. Lê ji aliyê ardnîgariyê ve weke bajarê mazin ê dîrokî jî ya. Di dema Mîtaniyan de, Serêkaniyê bi navê ´weşokanî´ herdû bi hevdû ve bûn û paytaxt bû. Weke bajarê mazin ê lê jiyan û şaristanî pêşketî bû. Di nava bajarê de, berî avakirina komare tirk û ya Sûrî, xate trenê di buhurt. Ew xate trenê, piştre kirina weke sînor. Aliyê xate trenê ê li aliyê Sûrî û ankû li aliyê rojavayê kurdistanê li wî alî maya û Aliyê li vî xate trenê jî di nava Sînorê tirkiya û ankû li bakûrê kurdistanê maya.
Bajarên rojavayê kurdistanê, ên weke Amûdê, Afrînê, Qamişlo, Serêkaniyê, Hasakê, Dirbesipiyê. Girê Sipî. Tilkoçer, û hwd, çend ji wan bajarên mazin ku lê pirr mirov dijî na. Tilkoçer, dikeve sînorê Îraqê de. Deriyê li Îraqê, yek jê ji Tilkoçerê divebê.
Desthilatdarî.
Desthilatdarî, îro destê kurdan de ya. Kurdan, rêveberiya xwe ya xweser a rojavayê kurdistan ragihandin. Herêma rojavayê kurdistanê, li sê kantonan beşkirin û rêveberî û hikimetên wan ava kirin. Ev hersê kanton jî, ´kantona Cizîrê´. ´kantona Kobaniyê´ û ´kantona Efrînê´ ya. Îro, rojavayê kurdistanê, ji aliyê van hersê rêveberiyên xweser ên kurdistanî ve tê bi rê ve birin. Herêm, bajarê wê ê mazin Qamişlo ya. Qamişlo, weke paytaxta herêmê jî tê dîtin.
Hersê kanton jî, hikimeta wan, ji 22 wezeretan pêk tê. Ew wezeret, xwe li herêmê bi rêxistin dikin û herêmê bi rê ve dibin. Kurdan, piştî ku bi xalkên din ên li herêmê re şoreşa rojava kirin, êdî ew rêveberî jî hatina avakirin û ragihandin. Lê rêveberiyên herêmê, ji aliyê welatên herêmê ên weke tirkiya, Îran û rêveberiya kurd a başûrê kurdistanê ve hatiya xistin bin ambargoyê de. Piştî ku rêveberiya xweser hat ragihandin, ew êdî care pêşî bû ku rêveberiyaka ki ji xalkê li herêmê hatibû avakirin. Lê hêzên weke Tirkiye ji ber ku li dijî rêveberiya bi destê kurdan bûn, hin kurdên ji herêmê di bin navê ENKS`ê re bi rêxistin kirin û li ser wan re xwestin ku rewşeka qatkirî a siyesî biafirênin û bi wê re jî derbeyê li rewş siyesî a Rojavayê kurdistanê bixin.
Piştî ku kurdê rojavayê kurdistanê, bi xalkê din ên li herêmê re ku rêveberiya rojavayê kurdistanê avakirin û ragihandin, êdî bidest dîplomasiya naskirina wê kirin. Gelek heyet avakirin û şandina welatên ewropî û welatên din ên cihanî ku xwe bidina nasîn.
Kantonên Efrînê, Kobanî û Cizîrê yên Rojavaya Kurdistanê (2014).
Di 21´ê rêbendana 2014´an de Rêveberiya xweser a rojavaya Kurdistanê hat denezendin. Rêveberiya xweseriya rojavaya kurd weke sê kantonan hat ragihandin. Kantona pêşî ya ku di 21´ê rêbendanê de rêveberiya wê ya xweser hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Cizîrê bû. Kantona duyem ku di 27´ê rêbendana 2014´an de rêveberiya wê ya xweser hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Kobaniyê bû. Kantona sêyem jî, ku rê veberiya wê di 29´ê rêbendana 2014´an de hat ragihandin in, Rêveberiya xweser a kantona Efrînê bû. Her kanton jî, rêveberî û hikimeta xwe ya demkî ragihandin. Piştî ku ragihandina Rêveberiya xweser a rojavayê Kurdistanê jî, êdî di nava kurdan de bi rojan bû sedema şahiyan.
Hêzên parastinê ên Rojavaya Kurdistanê.
Piştî ku kurdan li herêmên xwe rêveberiya xwe ya xweser avakirin û ragihandin, êdî hêzeka xwe ya parastinê ku ji kurdên rojavayê kurdistanê û beşên din ên civatî afirî avakirin. Ew jî, navê YPG, Gerîla, Pêşmerge direjîhiya wê "hêzên parastina gel" a. Herêmên kurdan diparêzê. Lê bi wê re jî, YPJ, hat avakirin. Ev jî, weke hêz û artişa jinan a. Pirraniya andamên YPJ´ê ji jinên ciwan ên kurd û komên din ên li herêmê ku dijîn pêk tê. Wekî din jî, Hêza aşayîşê heya. Hêza aşayîşê, kar û erka wê, ew a ku aramiya nava bajaran biparêzê. Weke hêza polisiya a kurdistanî ya.
Hêzên parastina gel´ ku bi navê wê yê kort YPGê, kar û erka wê ew a ku weke artişa rojavayê kurdistanê li dijî hêrîşên ku ji derve ku hatina bi ser rojavayê kurdistanê li pêşiya wan bisekinê. Her wisa, bi vî rengê YPG´ê, em dikarin weke artişa rojavayê kurdistanê jî bi nav bikin.
YPG´ê, hemû rojavayê kurdistanê diparêzê. Hîç, cûdahiyê nakê nav de. Herkesekê, li herêmê ku kurd bê û ne kurd bê, wan diparêzê. Aramiya wan çê dike. Her wusa, weke artişa rojavayê kurdistanê, ji aramî û parastina rojavayê kurdistanê ew berpirsiyar a. YPG´ê, ne hêzek siyesî ya. YPG´ê, hêzek leşkerî ya parastinê ya. Artişa rojavayê kurdistanê ya parastinê ya.
Ennepe-Ruhr-Kreis'", yek ji navçeyên ("Landkreis)" herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Bajarok.
Navçe ji neh şaredariyan pêk tê ku hemû xwedî statûya "Stadt" (bajar/bajarok) in.
Drenthe, yek ji 12e parêzgehên îdarî yên Holendayê ye. Paytexta herêmê bajarê Assen e û herêm li bakurê rojhilata Holendayê ye. Li sinorê başûr Overijsel, li rojava Friesland, li bakur Groningen û li rojhilat Almanya ciwar bûye.
Bajar û şaredarî.
Herêm li 12e şaredariya hatiye dabeşkirin.
Verbandsgemeinde (; pirjimar Verbandsgemeinden) yekîneyeke îdarî ya bi asta biçûk di herêmên federal ên Rheinland-Pfalz û Saksonya-Anhalta Almanyayê ye. Verbandsgemeinde bi gelemperî ji komeke biçûk a gund an bajarokan pêk tê.
Rheinland-Pfalz.
Herêma Rheinland-Pfalzê li 163 Verbandsgemeinden hatiye dabeşkirin. Ew saziyên şaredariyê ne ku di nav 24 navçeyên herêmê de têne komkirin û li 2.257 Ortsgemeinden (yekjimar Ortsgemeinde) hatine dabeşkirin.
Piraniya Verbandsgemeinden di sala 1969an de hatine damezrandin. Berê navê van yekîneyên îdarî "Amt" bû. Piraniya fonksiyonên rêvebirina şaredariyê ji bo çend şaredariyan tên komkirin û ji navendekê di bajarekî an şaredariyeke mezin de tên birêvebirin, dîsa jî şaredariyên takekesî ("Ortsgemeinden") hîn jî xweseriyeke herêmî ya sînordar diparêzin.
Saksonya-Anhalt.
11 navçeyên Saksonya-Anhalt li "Verwaltungsgemeinschaftenan û Verbandsgemeinden (" ji 1ê tîrmeha 2009an ve) hatine dabeşkirin. Ji reforma hikûmetê ya kanûna paşîn a 2010an û vir ve 18 "Verbandsgemeinden" li Saksonya-Anhaltê hene.
Flevoland, yek ji 12 parêzgehên îdarî yên Holendayê ye. Herêma Flevoland, bi şeş navendên şaredariyê hatiye dabeşkirin. Paytexta herêmê bajarê Lelystadê ye.
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara gelhya herêmê 423.021 kes e.
Efrîn, Afrîn an jî Avarîn (), herêm û bajarek li Başûrê Rojavaya Kurdistanê (Sûriye) ye.
Efrîn hin caran li ba kurdên Rihayê Arfîn yan Erfîn; bi arabî û bi zimanên ewropayî Afrin, navê deverekê ye li Çiyayê Kurmênc‎ e, îro bi wîlayeta Helebê ve li Sûriyê girêda ye. Afrîn navê bajarê navendiya eyn deverê ye jî.
Herêma Çiyayê Kurmênc (Efrîn) beşê herî rojava ji Başurê Biçûk e. Ew li rojhilatê Çiyayê Gewr (Amanos) yanê senceqa Îskenderûnê (xetay) dikeve. Ferehiya vê herêmê ji rojhilat heya rojava dora 55 km e û ji bakur heya başur dora 75 km e. Xeta tirênê, ku ji Stenbolê diçe Helebê, di vir re derbas dibe.
Firehiya devera Afrînê bi tev 366 gundên xwe ve dighîne 2.033 km çiwarkuşe e. Di bajarê Afrînê de nezîkî 80.000 niştîvan dijîn. Li devera Afrînê bi giştî nizîkî 490.000 kesan dijîn. Bi navenda Afrînê ya fermî ve 7 deverok yan nahiyên din girêdayî ne: Efrîn(navend), Cindirês, Mabeta, Reco, Şiyê, Bilbilê û Şera.Wateya peyva Afrînê (afirandin, afirîn) cihê çêbûna pîrozî ye. Di 20´ê temûza 2012´an de gelê kurd, ev bajarê kurd bi bajarê dî ê kurd bi Cindirêsê re kira destê xwe de.
Çiyayê herî bilind li vê herêmê, Çiyayê Hawarê ye, ku 1200 m ji rûyê deryayê bilind e. Ew li bakur e; û ji rojhilat ber bi rojava ve dirêj dibe. Di bakur û rojavayê vî çiyayî re sînorê navbera Bakurê Kurdistanê û Başurê Biçûk derbas dibe. Çiyayê Hawarê, ber bi başur ve, herku diçe nizim dibe. Ew li rojhilat digihîne bilindcihên Şikakan û li rojava digihîne Çiyayên Amkan û Xastiyan. Li hembera van hersiyan, li başurê vê herêmê, Çiyayê Lêlûn (Bêlus) rawestiyaye. Çiyayê Lêlûn jî, ji rojhilat ber bi rojava ve diçe û, li der û piştên vî çiyayî, axa Kurdan digihîne axa Ereban. Di navbera Çiyayê Lêlûn û Çiyayê Xastiyan de, Deşta Cûmê heye. Deşta Cûme gelek bi xêr û bêr e. Ew li rojava digihîne Deşta Hemqê û li rojhilat, li ber bajarê Efrîn, ber bi bakur ve diçe û teng dibe. Ew, bi vî awayî, navçeya Şikakan ji Çiyayê Xastiyan cuda dike. Çemê Efrîn, ku ji Bakurê Kurdistanê, ji navbera Meraşê û Dilokê (Entabê) hildavêje, li nêziya Kela Horî dikeve herêma Çiyayê Kurmênc. Çem, di navçeya Şikakan re, tê heya ber bajarê Efrîn û di Deşta Cûmê re derbas dibe û diçe Deşta Hemqê, ku ew tevî Çemê Asê û Çemê Reş dibe; û gişt bi hevre, li nêziya Entekê (Hetayê) dikevin Derya Sipî.
Çandinî.
Herêma Çiyayê Kurmênc (Efrîn) ji aliyê Çandiniyê ve, gelek dewlemend e. Ev herêm, berî her tiştî, bi zeytûnên xwe gelek bi nav û deng e. Bi milyonan darên zeytûnan li vir hene û hema tu kûda binêrî her zeytûn xuyadikin. Darên zeytûnan, ku hatine rêzkirin, axa vê herêmê pir rind û xweşik xemilandine. Kurd ji zeytûnan zeytê derdixin û difiroşin, yan jî zeytûnan wisa difiroşin. Zeytûn ji bo zeytê ne, yan jî ew tên şêrînkirin û xwarin. Meywên tirî, berê li vê herêmê, ji niha bêtir bûn, lê dîsan jî, li gelek navçeyan hên tirî pir heye. Li bajarê Efrîn hên mîrxana ereqê jî heye. Darên fêkiyan li vir gelek hene; wek: Henar, sêv, hulûk, kerez (gîlaz) ciftele, mişmiş (qeysî) hejîr, tû, hirmî û bihûk. Li hin navçeyan gûz û behîv (badem) jî pir in. Ji bilî van, genim, ceh, şofan, garis, kuncî, berbero, nîsk, nok, çolban, titûn û bembi jî pir tê çandin. Li hêla din, zebeş (şûtî) qawîn, şimam, behcan sor (firingî) behcan reş, pîvaz, sîr, kundir, tirûzî (xetî) xeyar (aro) encûr, qernebît, îsot, tirp (tivir) bamî, fasîle, lopik û hwd. Gelek peyda dibin. Hin berhemên siruştî wek simaq, zehter û ridar, ji berê de, ji Çiyayê Kurmênc dertên.
Xwedîkirina lawiran (heywanan).
Berê, li vê herêmê, pezê gewr û pezê reş jî gelek dihat xwedîkirin, lê niha tenê li hin deveran heye; û bi taybetî, ji bo hewcedariya malê. Her wisa jî mirîşk, qaz û ordek hene. Hesp, bergîr, qantir, ker, çêl û camûs jî, li hin cihan, peyda dibin. Xwedîkirina mêşên hinguv jî berê pir hebû.
Çiyayê Kurmênc.
Navê vê herêmê, ji berê û paşê de, bi navê Kurdan ve girêdayî ye. Hên di dema Yûnaniyan û Romaniyan de jêre hin caran KARDIYA û hin caran jî KURDÎKA hatiye gotin. Ereban jêre gotine: Cebel-ûl Ekrad; û Osmaniyan jî jêre gotine: Kürd-Dağ (yanê dîsa Çiyayê Kurdan). Kurdan jî hergav gotine: Çiyayê Kurmênc. Herêma Çiyayê Kurmênc beşek e ji herêma Mîrîtiya Kurdan ya Kilisê. Ji Mîrîtiya Kilisê re, li gor mîrên vê herêmê, Mîrgeha Mend yan jî Mîrîtiya Canpolatan hatiye gotin. Lê belê, ev mîrîtiya Kurdan, di dema geşbûna xwe de, ji herêma Çiyayê Kurmênc gelek firehtir bû. Di dema mîrê mezin de, Mîrê Mend, ji bakurê bajarê Hemayê heyanî bi başurê Meraşê; û ji Derya Sipî heya bi rojhilatê Kilisê û Ezazê axa vê mîrîtiyê bû. Mîrê Mand, di dema şerê Xaçeperestan(Selîbiyan) de, arîkariya Kurdên Eyûbî kiribû û wan jî, wek spasî, herêma Qusêrê diyarî dabûn wî.
Di dema malbata Canbolat de, kursiya serdariyê ji bajarê Kilisê çûbû bajarê Helebê; û mîrên Canpolatî li Helebê jî serdarî dikirin. Di sala 1606an de, ku Mîr Husênê Canpolatî nexwestibû bi Osmaniyan re biçe şerê Eceman, Sedir El-Ehzem Qiwîcî Mûrad Paşa Mîr Husên vexwend ba xwe û ew bi xinizî(îxanetî) kuşt. Ji lewre, birayê wî Mîr Elî Canpolat, li dijî dewleta Osmanî, serhildan pêkanî. Wî, ji bilî mîrîtiya xwe, heya nêzîkî Şamê û Libnanê jî xiste bin destê xwe û serxwebûna xwe ji Dewleta Osmanî diyarkir. Mîr Elî Canpolat pêwendiyên dîplomatîk li gel Mîrîtiya Toskana ya îtalî (Mîr Fêrdînand) li darxistin. Wî, pere jî li ser navê xwe çapkirin û, di mizgeftan de, bi navê wî xutbe hate xwendin.
Dewleta Osmanî ji vê yekê gelek enirî (tore bû) û leşker kişand ser Mîr Elî Canpolat. Ji bilî leşkerê osmanî 40.000 Kurdên Zulqadirî jî, bi serdariya Zûlfiqar Paşa, ji herêma Albistanê(Elbistan) bi ser Mîr Elî de hatin. Mîr Elî 20.000 siwar û 20.000 peya amade kiribûn û li Deşta Orûcê bi wan re ket şer. Di vî şerê newekhev de, nîvê leşkerê Mîr Elî Canpolat hate kuştin û nema karîbû li Helebê jî raweste. Bi vî awayî, ev mîrîtiya dewlemend, mîrîtiya Mîrê Mand û Canpolatan bi dawî bû, perdeya reş bi ser de hate berdan; û ew kete bin serdariya waliyên osmanî ya yekser(dîrekt). Mîr Elî Canpolat di şer de nemir, wî xwe da aliyekî û piştî demekê, ew çû ba Siltan Ehmedê Yekemîn û baxşandina xwe(yanê efûkirina xwe) ji wî xwast. Siltan Ehmed ew pejirand, ew kir Beglerbeg û şande Romaniya, ku bibe waliyê bajarê Tîmîşwara. Birayê wî, yê biçûk jî xiste Dibistana Siltaniyê. Mîr Elî ji Stenbolê bi rê ket û gihîşt bajarê Bêlgirad (paytextê Sirbiya). Lê Sedir El-Ehzem Qiwîcî Mûrad Paşa kîna xwe ji bîr nekiribû. Wî, bi nehînî (bi dizî) peyayên xwe li pey Mîr Elî şandin, û wan, li bajarê Bêlgirad, di Kela Kalîmêkdan de, bi îxanetî, Mîr Elî Canpolat kuşt. Di vê navberê de, divêt bête gotin, ku ew malbata niha li Libnanê, li Çiyayê Şûf, bi navê Cumbilat Kemal Canpolat, kurê wî Welîd Canpolat, pêşengiya Durizan dike, ji nifşên malbata mîrên Canpolat in.
Navend û navçeyên Çiyayê Kurmênc.
Piştî şerê cîhanê yî yekemîn û avakirina Dewleta Sûriyê, herêma Îskenderûnê (Hetayê) û herêma Çiyayê Kurmênc li aliyê Sûriyê man. Lê belê bajarê Kilisê, ku serdariya Çiyayê Kurmênc ji wir de dihate kirin, li aliyê bakur ma. Ji lewre, serdarî (yanê hukûmet) di destpêkê de hat gundê Mabetan. Piştî demekê, ku bajarê Efrîn nû hatibû avakirin, serdarî (hukûmet) çû bajarê Efrîn. Bi awayekî fermî Efrîn bû herêm (qeza) û sê navçeyên wê hatin çespandin (tesbît kirin). Ew navçe jî ev bûn: Hemam, Bilbil û Reco. Lê belê, sala 1938an, Frensa wilayeta Îskenderûnê (Hetayê) diyarî da Tirkiyê, daku ew piştgiriya Almaniya di şerê cîhanê yî duwemîn de neke. Bi vê dozê re bajarê Hemamê bi xêza(xeta) sînor hate perçekirin. Ji bona vê yekê, navçe (wek nawend) ji Hemamê hat gundê Cindirêsê. Cindirês êdî bû navçe (nahiye). Di salên 60î de, sê navçeyên din, bi awayekî fermî, hatin çespandin. Ew jî ev in: Mabetan, Şeran û Şiyê. Ji ber wilo, niha navçeyên Efrînê şeş in (Cindirês, Bilbil, Reco, Mabetan, Şeran û Şiyê). Herêma Çiyayê Kurmênc bi giştî ji 366 gund û nawendan pêktê û hema hemî jî Kurd in. Di destpêka salên 60î de, ku dewletê rêforma axê pêkanî (belavkirina erdê axan li ser cotkaran) bi vê sedemê, hin erd dan Ereban jî. Lê hejmara wan gelek kêm e û heya ew jî hînî zimanê kurdî bûne.
Êl û eşîrên Çiyayê Kurmênc.
Hinek ji êla Rojkî, ku warê wan ê bingehîn li herêma Bedlîsê ya Bakurê Kurdistanê ye, li gundê Şêxorzê û derûdorên wî hene. Hin kes jî, bi taybetî ji gundên Coqê û Maratê û hin gundên din dibêjin, ku ew Çeqelî ne (êla Çeqeliyan). Hin malbat ji êlên herêmên Kurdistanê yên din jî li Çiyayê Kurmênc peyda dibin wek: Dinî, Hevêdî(Hevêrkî) Zagî û hwd.. Gundên bi navê Xerzan, Xaltan, Dimilîyên û Behdînan xweş didin xuyakirin, ku pêwendiya wan bi kîjan êl û herêmên Kurdistanê re heye.
Ol û mezheb.
Piraniya kurdên vê herêmê misilman in û mezhebê wan henefî ye (ne şafiî ye mîna piraniya kurdên din). Êzîdî berê li vê herêmê gelek bûn, lê niha ew ne ewqas pir in. Bi tenê çend gund mane, ku bi giştî hên êzîdî ne. Li hin gundên din ew nîve-nîv in. Li vê herêmê bi tenê gundê Mabetan elewî ne.
Folklor û çanda gelêrî.
Cilên folklorî yên herêma Çiyayê Kurmênc, yên mêran, mîna cilên Partên kevnare ne (kumê sipî, şehra bi rêşî, eba bi surme û şelwerê qezmîrî yê devlingteng). Govend û semayên folklorî yên vê herêmê gelek navdar in û komikên vir yên folklorî, pir caran, li ser tenga Sûriyayê, xelatên pêşîn wergirtine.
Ji berku vê herêmê zimanê xwe parastiye, wisa jî, çand û folklora gelêrî jî, bi taybetiyên xwe ve, li vir hatiye parastin. Pir dengbêjên navdar yên vê herêmê, ku navê wan hatiye naskirin, hene; wek: Hemûş Korik, Ibramê Bêsnî (Îbramê Tirko) Cemîlê Kerê, Cemîl Horo, Omerê Cemlo, Evdê Şehrê, Hesnazî, Reşîdê Memcûcanê, Adîk Necar, Beytaz, Eliyê Kabê, Elî Tico û hwd.
Seyrangehên Çiyayê Kurmênc.
Herêma Çiyayê Kurmênc ji aliyê arxêyologî û torîstîkî ve jî herêmeke gelek xweş e. Wek hemû aliyên Kurdistanê, di bin axa vê herêmê de jî, li her cihekî şopa çand û civakên kevnar heye. Lê tenê hin tişt ji wan li ber çavan tên xuyakirin. Li Çiyayê Lêlûn gelek avahiyên kevnar aşkere û diyar in. Li vî çiyayî, ya here bi nav û deng Kela Semanê ye, ku ewropayî jêre „San Sîmon“ dibêjin. Her sal, bi lekan û qeflan torîst tên li vê kelayê temaşe û mêze dikin. Li bakurê-rojhilatê herêma Efrîn Kela Nebî Hurî heye, ku ji wê re ewropayî „Sîrûs“ dibêjin. Li nêziya vê kelayê, Pira Kevnare heye. Pire li ser Çemê Efrîn hatiye avakirin û hên jî tê bikaranîn. Li Deşta Cûmê, ji aliyê Hemqê de heya Kela Horî, gelek girên kevnare yên avakirî hene. Her girek ji wan, ji her aliyekî ve, ji du girên din ve tê xuyakirin. Gava van giran dikolin, gelek tiştên bi nirx ji wan derdikevin. Girê Endarê jî cihek pêwist e.
Ji aliyê din ve, seyrangeh û cihên bihinvedanê jî gelek hene. Ewên bi nav û deng ev in: Kefircenê: Bi av, dar û berên xwe tê naskirin. Li vir gelek aşxane û cihên şahiyan hene, ku ew her roj dagirtî ne. Basûtê: Bi darên henaran û kaniya xwe navdar e. Dibêjin ku xwarina aşxana vir bê kêmasî ye. Meydankê û Gemrûkê bi sîlavên avê tên naskirin. Ava Sarisabûnê, li binaniya Kela Horî, gelek seyrangeran ber bi xwe ve dikişîne û wisa jî Kitix û Tislor. Kaniya Batmanê jî wek seyrangeh li ber Ava Reş e, lê ji ber ku ew li ber sînor e, pir mirov naçin wir.
Warên pîroz.
Gelê vê herêmê, bi taybetî hin cihan, wek warên pîroz nasdike: Kela Horî, Ziyareta Henên, Ziyareta Abdurehmên, Şêx-Berkat, Ziyareta Çêlxanê û her wisa jî Menan û Deyan. Dibêjin ku Kaniya Turindê û Golbehîr jî ji avên pîroz in. Li Ziyareta Henên niştimanperwerê mezin NÛRÎ DÊRSIMÎ hatiye veşartin.
Kargeh û pîşyî.
Piraniya kurdên vê herêmê bi çandinî û xwedîkirina lawiran xerîk in. Bi awyekî giştî, êdî cot bi tiraktoran tê ajotin. Cotê bi dewêr gelek kêm maye. Lê ji bilî çandiniyê, gelek kar û pîşeyên din jî hene. Berê hemû aş bi avê dihatin gerandin û mehserên zeytûnan jî bi dewaran (bergîr yan jî qantir). Di dema îro de, ew hemî geriyane ser kehrevê (êlêktirîkê). Li herêma Efrîn, niha gelek mekbesên zeytûnan yên nûjen hatine avakirin. Ji bilî van, kargeha tenekan, ya pelûş (keşmûn, bêrîn) ya sabûnê û ya cilan (mehfûran) heye. Kanên keviran û yên çêkirina hewcedariyên avakirina xaniyan û malan jî gelek peyda dibin.
Kirîn, firoştin û Bazirganî.
Di warê bazirganiyê de, kurdên vê herêmê ne gelek jîr in. Tevî dewlemendiya Efînê, xêr û bêrên wan ji wan re namînin. Pir kes berhema xwe pêşde, bi erzanî, difiroşin bazirganên Helebê û ew bi vî awayî, her sal, her deyndar in. Ew peran bi kar û nirxên biha deyndikin û wisa, xêr û bêrên wan, ji wan re namînin. Li nawenda bajarê Efrîn û hin navçeyan, di hefteyê de, rojekê bazar çêdibe. Wek nimûne: Li Efrîn roja çarşemê, li Cindirêsê roja duşemê û hwd. Li bazarê, bi awayekî giştî, ji bo hewcedariya malê, kirîn û firoştin pêktê.
Navên gund û bajerokan li Kurdaxê, herêma (mentiqa) Efrînê.
Navên gund û bajerokan li herêma (mentiqa) Efrînê (Kurdaxê) bi kurdî û 'arabî bi tev hejmara niştîvanan (sala 2007) û navên deverên (naĥiyayên) wana.
1. Alemdara (’Elemdaran) علمدار 823 Reco (Rajo)
2. Abû Keb أبو كعب 235 Cindirês (Jindires)
3. Altaniya ('Eltaniya) Reco (Rajo)
4. Anqelê أنقلة 2085 Şiyê (Shiye)
5. Aqîbê ('Eqîbe) عقيبة 5300 Afrin (Efrîn)
6. Arindê أرندة / المزينة 2544 Şiyê (Shiye)
7. Aşkê Şerqî (Aşkan Rohatî) أشكان شرقي 1235 Cindirês (Jindires)
8. Aşkê Xerbî (Aşkan Rovayî) اشكان غربي 1148 Cindirês (Jindires)
9. Atmana (Atemana, 'Etmana) عطمانلي 2085 Reco (Rajo)
10. Avrezê (Afrazê, Avrazê) أبرز 823 Mobetan (Me’betlî)
11. Axcelê آغجلة / البياضة 1045 Cindirês (Jindires)
12. Bablîtê بابليت 164 Afrin (Efrîn)
13. Baflorê بافللور / الزهرة 1589 Cindirês (Jindires)
14. Baliya (Baylan Bilbilê) بالي كوي / بالي 1075 Bilbilê (Bulbul)
15. Banîkê (Banîkan) بانيك / بان 418 Reco (Rajo)
16. Basilê باصلحايا 512 Afrin (Efrîn)
17. Basûfanê (Paswanê) باصوفان 901 Afrin (Efrîn)
18. Basûtê (Basote) باسوطه 2389 Afrin (Efrîn)
19. Baziyê (Baziyan) بازيانلي /البازية 171 Şiyê (Shiye)
20. Bedina (Behdînan, Be'dinlî) بعدنلي 5384 Reco (Rajo)
21. Bêlê (Bêlanê) بيلان كوي / بيلان 1517 Bilbilê (Bulbul)
22. Bênê أبين 1142 Afrin (Efrîn)
23. Beradê براد 1229 Afrin (Efrîn)
24. Berbenê (Berdendê) بربند 1615 Reco (Rajo)
25. Berkaşê بركشلي / بركشة 436 Bilbilê (Bulbul)
26. Bêxçe باقجة قوناق / قوناق 739 Bilbilê (Bulbul)
27. Biiyê باعي 626 Afrin (Efrîn)
28. Bîbeka (Bîbekan) بيبك أوشاغي / الطفلة 1312 Bilbilê (Bulbul)
29. Bilbilê (Bulbul) بلبل 4815 Bilbilê (Bulbul)
30. Bilêlko بلاليكو / بلاليه 2048 Reco (Rajo)
31. Bircê Abd-Allo برج عبدالو 1224 Afrin (Efrîn)
32. Bircê Hêdrê برج حيدر 616 Afrin (Efrîn)
33. Bircikê (Bircê Kemoşê) كموش برج / برج كوش 647 Cindirês (Jindires)
34. Bitêtê بتيته (مزرعة) 54 Afrin (Efrîn)
35. Brîmce برمجه / برماجه 2052 Mobetan (Me’betlî)
36. Cela (Celalan) جيلانلي / الغزلان 947 Reco (Rajo)
37. Celemê جلمه 3705 Cindirês (Jindires)
38. Çençeylan جنجلي 1369 Reco (Rajo)
39. Çeqela Jêrîn جقاللي تحتاني / وادي الثعالب 694 Şiyê (Shiye)
40. Çeqelê Cûmê جقللي جوم/ جوم 1225 Cindirês (Jindires)
41. Çêqilme جلقمه 258 Reco (Rajo)
42. Çeqmaqê Piçok (Çeqmaqan) جقمق صغير/ صوان صغير 714 Reco (Rajo)
43. Çeqmaqê Mezin (Çeqmaqan) جقحق كبير/ صوان كبير 3360 Reco (Rajo)
44. Çerxûta (Çerxûtan) جرختلي 373 Reco (Rajo)
45. Çetelê (Zaretê) جتل زيارة/الزيارة 1009 Afrin (Efrîn)
46. Cidêdê جديدة (مزرعة) 122 Afrin (Efrîn)
47. Cilbirê جلبل 461 Afrin (Efrîn)
48. Cindirês (Cindrêsê; Jindires) جنديرس 11054 Cindirês (Jindires)
49. Çobana (Çobana Cindrêsê) جوبانلي 474 Cindirês (Jindires)
50. Çobana Reco(Çobana Reco) جوبانلي / الراعي 577 Reco (Rajo)
51. Çolaqa (Çolaqan) جولقان / جلق 1557 Cindirês (Jindires)
52. Çomazne (Çomaznê, Comaznê) جومازانلي / البلوطيه 244 Mobetan (Me’betlî)
53. Coqê (Ciwêqê) جويق / الخضراء 1131 Afrin (Efrîn)
54. Cûmkê (Cûmê) جومكه / الجميله 28 Afrin (Efrîn)
55. Dargirê داركير / دار كبير 3199 Mobetan (Me’betlî)
56. Dela داليانلي / الداليه 437 Mobetan (Me’betlî)
57. Dêrbelûtê دير بلوط 771 Cindirês (Jindires)
58. Dêwê Jêrin (Dêwê Ĥoko) ديوان تحتاني 410 Cindirês (Jindires)
59. Dêwê Jorîn ديوان فوقاني 604 Cindirês (Jindires)
60. Dêwrîş (Derwîşan) درويش أوبه سي /الدرويشية 1071 Reco (Rajo)
61. Dîkê (Dîkan) ديك أوبه سي / الديك 942 Bilbilê (Bulbul)
62. Dodo ضوضو 1751 Reco (Rajo)
63. Dumilia (Dumbilê) دومبللي / الأمسية 2183 Reco (Rajo)
64. 'Ebûdanê عبودان 615 Bilbilê (Bulbul)
65. 'Edema ('Ademan) أده مانلي / اده 1159 Reco (Rajo)
66. 'Efrîn (Afrin) عفرين 36562 Afrin (Efrîn)
67. 'Elî Bîskê علي بسكي / العلياء 573 Reco (Rajo)
68. 'Elî Kera عليكار / علي الأطرش 731 Bilbilê (Bulbul)
69. 'Emara (Anbaran) أنبارلي / أنبار 663 Mobetan (Me’betlî)
70. 'Ên Darê (Ain Dara, Ayin Darê) عيندارة 248 Afrin (Efrîn)
71. 'Enabkê ('Inabkê, Anabkê) أناب 879 Afrin (Efrîn)
72. Ên-Hecerê Şerqê (Ayin Ĥecer Rohat) عين الحجر 1375 Mobetan (Me’betlî)
73. Ên-Hecerê Xerbî (Ayin Ĥecer Rova) عين الحجر Mobetan (Me’betlî)
74. 'Ereb Şêxo عرب شيخو / شيخ العرب 393 Mobetan (Me’betlî)
75. 'Ereba ('Ereb Uşaxî, 'Ereban) عرب أوشاغي / أولاد العرب 3409 Mobetan (Me’betlî)
76. 'Eşqîbarê (Qîbarê) عرش قيبار / الهوى 743 Afrin (Efrîn)
77. 'Eşûnê ('Eşûn) عشونة /عشاني 645 Bilbilê (Bulbul)
78. Fafirtînê فافرتين 507 Afrin (Efrîn)
79. Feqîran (Qerebaş) فقيران/قره باش/ الرأس الأسود 1726 Cindirês (Jindires)
80. Firêriyê (Firêrkê, Firêrkan) فريرية 1594 Cindirês (Jindires)
81. Gazê (Gazê) تبه كوي / تليلة 735 Reco (Rajo)
82. Gazê (Gezê) غازي تبه / تل غازي 51 Afrin (Efrîn)
83. Gemrûkê (Gemrok) كمروك / الجمركية 2860 Mobetan (Me’betlî)
84. Gewenda (Gawinda) كاونده / البتراء 2704 Reco (Rajo)
85. Gewrika (Gewrikan) كاوركان / الفسحة 2417 Cindirês (Jindires)
86. Gobekê Gulîka الصرة 1433 Mobetan (Me’betlî)
87. Goliyê Jêrîn كوليان تحتاني / ضحاك ت 549 Reco (Rajo)
88. Goliyê Jorîn كوليان فوقاني / ضحاك ف 739 Reco (Rajo)
89. Gorda (Gordan) كوردانلي / كوردان 1370 Cindirês (Jindires)
90. Gundê Çiyê طاغ أوبه سي / الجبليه 895 Reco (Rajo)
91. Gundê Hesen حسن كلكاوي / الحسنية 560 Reco (Rajo)
92. Gundê Heyatê الحياة 526 Mobetan (Me’betlî)
93. Gundê Kerê صاغر أوبه سي / صاغر 1170 Bilbilê (Bulbul)
94. Gundê Kurdo هاي أوغلي / العالية 570 Bilbilê (Bulbul)
95. Gundê Mehê Reco (Rajo)
96. Gundê Selo سلو / سليمانية (مزرعة) 499 Mobetan (Me’betlî)
97. Gundê Şêx شيخلر أوبه سي / الشيوخ 593 Reco (Rajo)
98. Gundê Mezin ﮔندي مازن / الكبيرة / بيوك أوبة /ذوق الكبير 109 Afrin (Efrîn)
99. Hec Bila حاج بلال 569 Şiyê (Shiye)
100. Hec Hesena حاج حسنلي / حاج حسن 1399 Cindirês (Jindires)
101. Hec Îskenderê حاج اسكتدر 1176 Cindirês (Jindires)
102. Hec Qasma حاج قاسملي / حاج قاسم 580 Mobetan (Me’betlî)
103. Hec Xelîl حاج خليل 4156 Reco (Rajo)
104. Hecîka (Ĥecîkan) حجيكانلي / الحجيج 414 Reco (Rajo)
105. Hecilerê حاجيلر / الحجاج 1429 Cindirês (Jindires)
106. Hêkiçê هيكجه / بدر 1110 Cindirês (Jindires)
107. Hemamê حمام 3175 Cindirês (Jindires)
108. Hemêlkê جميلك / جميل 550 Cindirês (Jindires)
109. Hemlorik (Gundê Ĥebo) حملورك / الدفلة / حبو 824 Mobetan (Me’betlî)
110. Hemo Reco (Rajo) حمو راجو 673 Mobetan (Me’betlî)
111. Hesen Dêra حسن ديرلي / دير حسن 1986 Bilbilê (Bulbul)
112. Heyama هياملي / النور 939 Bilbilê (Bulbul)
113. Holîlê (Holîlkan) هوليلو / هليل 801 Reco (Rajo)
114. Hopka (Hopkan) هوبكانلي / القادرية 685 Reco (Rajo)
115. Hucmala (Ĥeceman) حجمانلي / حوجمان 767 Reco (Rajo)
116. Îska (Îskan) إسكان 1116 Afrin (Efrîn)
117. Kaxrê (Kaxirê) إيكي آخور / ياخور 4163 Mobetan (Me’betlî)
118. Kefer Betrê كفر بطرة 63 Afrin (Efrîn)
119. Kefer Mizê كفر مز 466 Afrin (Efrîn)
120. Kefer Nebo كفر نبو (مزرعة) 140 Afrin (Efrîn)
121. Kefer Sefrê كفر صفرة 4234 Cindirês (Jindires)
122. Kefer Şîlê كفر شيل 271 Afrin (Efrîn)
123. Kefer Zîtê كغر زيت 727 Afrin (Efrîn)
124. Keferdelê Jêrîn كفردلي تحتاني1 282 Afrin (Efrîn)
125. Keferdelê Jorîn كفردلي فوقاني2 198 Afrin (Efrîn)
126. Kêl Îbo كيل إيبو / الأقرع 343 Mobetan (Me’betlî)
127. Kêla (Kêlanê) كيلانلي /السمحة 1256 Bilbilê (Bulbul)
128. Kenê Gewrkê شيخ عبدالرحمن 1059 Cindirês (Jindires)
129. Kersanê كرسنطاش 148 Afrin (Efrîn)
130. Kîbaşînê كباشين 583 Afrin (Efrîn)
131. Kifêrê كفير 213 Afrin (Efrîn)
132. Kîlana كيلانلي / الملساء 227 Şiyê (Shiye)
133. Kîmarê كيمار 660 Afrin (Efrîn)
134. Kokana Jorîn كوكان / الجزرونية 2141 Mobetan (Me’betlî)
135. Kokebê كوكبة 173 Afrin (Efrîn)
136. Kora (Koran) كوران 1911 Cindirês (Jindires)
137. Kosa (Kûsan) كوسانلي 1105 Reco (Rajo)
138. Kotana (Kutana, Kitana) كوتانلي / المدلله 2409 Bilbilê (Bulbul)
139. Kum Reşê كمرش / الطاقية 706 Reco (Rajo)
140. Kûra (Kûran) كوران 986 Reco (Rajo)
141. Kurê (Kirrê, Kurrê) كري / النصر (مزرعة) 502 Reco (Rajo)
142. Kurkê Jêrin (Kurrkan Jêrîn) كوركان تحتاني/ الظاهرة الدنيا 970 Mobetan (Me’betlî)
143. Kurkê Jorin (Kurrkan Jorîn)) كوركان فوقاني / الظاهرة العليا 1446 Mobetan (Me’betlî)
144. Kurzêlê قرزيحل 1548 Afrin (Efrîn)
145. Kurzêlê كورزيل / السعيدة 765 Bilbilê (Bulbul)
146. Mabeta (Mobetan, Me'betlî) المعبطلي 7757 Mobetan (Me’betlî)
147. Maratê معراته 1134 Afrin (Efrîn)
148. Maseka (Mosekan) ماسكانلي/ ماسيكان 2107 Reco (Rajo)
149. Memila (Mamilan, Ma'mila Uşaxî) معمل اوشاغي 3601 Reco (Rajo)
150. Medaya مدايا 40 Cindirês (Jindires)
151. Mehmediyê محمدية 327 Cindirês (Jindires)
152. Memalê Mezin (Memalan Mezin) ماملي Reco (Rajo)
153. Memalê Pçok (Memalan Piçok) ماملي / الثدي 1833 Reco (Rajo)
154. Mêremînê مريمين 810 Afrin (Efrîn)
155. Meriskê معرسة الخطيب 655 Afrin (Efrîn)
156. Merîwanê Jêrîn مرونة تحتاني 750 Cindirês (Jindires)
157. Merîwanê Jorîn مرونة فوقاني 594 Cindirês (Jindires)
158. Meserkê (Me'sarkê) معصرجق / المعصرة 1003 Mobetan (Me’betlî)
159. Meydan Ekbez (Meydan Akpas, Stasûnê) ميدان اكبس 1275 Reco (Rajo)
160. Mile Xelîla (Dukanê) منلا خليل / دوكان /شيخ خليل 571 Cindirês (Jindires)
161. Mîrkan (Gundê Ĥusê, Ĥemtato, Mîrka) ميركان / الأميرية 3142 Mobetan (Me’betlî)
162. Miskê مسكة 1452 Cindirês (Jindires)
163. Mist Eşûra مستو عاشور/ عاشور 513 Mobetan (Me’betlî)
164. Mistikan مستكانلي / مستكان 583 Şiyê (Shiye)
165. Mixarciqê مغارجق / مغار 928 Şiyê (Shiye)
166. Mûskê (Mûskan) موسيك اوبه سي / موسيه 2660 Reco (Rajo)
167. Nisriyê نسرية 1012 Cindirês (Jindires)
168. Obê (Obê Baliya, Obekan) بك أوبة سي / أوبة 1180 Bilbilê (Bulbul)
169. Penêreka Reco (Penêrekan Reco) بندرك / القلم 77 Reco (Rajo)
170. Penêreka (Penêrekan) بندرك /بنيرك /القلم 786 Bilbilê (Bulbul)
171. Qarşiqa قارشق 215 Bilbilê (Bulbul)
172. Qaşa قاش أوغلي / الحاجب 705 Bilbilê (Bulbul)
173. Qenterê (Qentarê) قنطرة 2065 Mobetan (Me’betlî)
174. Qere Baba (Qara Baba) قره بابا / السوده 967 Reco (Rajo)
175. Qermîliqê (Qermîliqan) قرة متلق / الخزفية 2775 Şiyê (Shiye)
176. Qêsim (Gundê Qêsim) جتال قويو / البئرين 1749 Reco (Rajo)
177. Qestelê قسطل مقداد / شرقانلي / المشرقة 402 Bilbilê (Bulbul)
178. Qîlê قيلة 557 Cindirês (Jindires)
179. Qiri Golê (Qirî Golê) قوري كول / اليابسة 2377 Bilbilê (Bulbul)
180. Qitraniyê قطرانلي / قطران 131 Mobetan (Me’betlî)
181. Qizil Başê (Kumsorê) قزلباش / الرأس الأحمر 872 Bilbilê (Bulbul)
182. Qopê (Ĥemşelek) حمشلك / حمشو 1652 Reco (Rajo)
183. Qornê قورنة 1467 Bilbilê (Bulbul)
184. Qorta (Qortan; Qortan Uşaxî) قورت أوشاغي / هوزان 1361 Bilbilê (Bulbul)
185. Qota (Qotan) قوطانلي / قوطان 2194 Bilbilê (Bulbul)
186. Qude (Kude) قوده كوي / المرتفعة 1824 Reco (Rajo)
187. Qujûma (Qucemana) قوجه مان / الضخم 1229 Cindirês (Jindires)
188. Qurbê قوربة 298 Cindirês (Jindires)
189. Reco (Rajo) راجو 4231 Reco (Rajo)
190. Remedena رمضانلي / رمضان 707 Cindirês (Jindires)
191. Remediyê رماديه 829 Cindirês (Jindires)
192. Rotenk روتنك 10 Afrin (Efrîn)
193. Ruta (Rutan, Rûtkan) روطانلي / المعزولة 768 Mobetan (Me’betlî)
194. Şadêrê شيح الدير 714 Afrin (Efrîn)
195. Sariya صاري أوشاغي / الصفراء 1200 Mobetan (Me’betlî)
196. Satê ساتي أوشاغي / الصاتي 1390 Şiyê (Shiye)
197. Satya صاتيان / العطية 1008 Mobetan (Me’betlî)
198. Şediya (Şediyan) شديانلي 446 Reco (Rajo)
199. Seholcikê سعولجك / السهلية 1062 Şiyê (Shiye)
200. Sêmala (Sêmalkan) سيمالك / الئلائية 2661 Reco (Rajo)
201. Sêmalka سه مالك / السمال 964 Mobetan (Me’betlî)
202. Senarê سنارة 2753 Şiyê (Shiye)
203. Şerenlê (Şehranê) شهرانلي 72 Afrin (Efrîn)
204. Şêrqiya شرقانلي / شرقان 1144 Bilbilê (Bulbul)
205. Şewarxa شوارغة الأرز 383 Afrin (Efrîn)
206. Şewarxa Gûzan شوارغة الجوز 1095 Afrin (Efrîn)
207. Sêwiya أوكسزلي / اليتيمه 813 Mobetan (Me’betlî)
208. Şêx Bila شيخ بلال (مزرعة) 447 Reco (Rajo)
209. Şêx Çeqelî شيخ جقاللي(جقاللي) تل الثعالب 1603 Şiyê (Shiye)
210. Şêx Kêlê شيخ كيلو / الشيخ الأقرع 752 Mobetan (Me’betlî)
211. Şêx Mihemed شيخ محمدلي 1033 Reco (Rajo)
212. Şêx Ûtka (Hîtkan) شيخ هيتكو / الشيخاني 1013 Mobetan (Me’betlî)
213. Şêxorzê (Cyrrhus, Sêxorzê, Nebî Horî) شيخ خروز / (خوروس) 2854 Bilbilê (Bulbul)
214. Şeytana (Rehmana) رحمانيه 1030 Mobetan (Me’betlî)
215. Şiyê (Shiye) شيخ الحديد 10098 Şiyê (Shiye)
216. Sifriyê سفرية 364 Cindirês (Jindires)
217. Siiriya (Sihriyan) سعريانلي / السعرة 820 Bilbilê (Bulbul)
218. Sindiyankê سنديانكي/ زندة كان / زندة 584 Cindirês (Jindires)
219. Şingêlê (Şinkêlê) شنكيل / شنكل 719 Bilbilê (Bulbul)
220. Şîtka (Şîtkan, Şîrkan) شيركانلي / شيركان 1407 Mobetan (Me’betlî)
221. Şorbe شوربة أوغلي / الشوربة 1167 Mobetan (Me’betlî)
222. Sorkê (Sorkan) سورك / سور 96 Reco (Rajo)
223. Soxĝanekê صوغانة / البصليه 311 Afrin (Efrîn)
224. Til Hemo تل حمو 268 Cindirês (Jindires)
225. Til Silorê تل سلور 750 Cindirês (Jindires)
226. Til Tawîlê تل طويل 211 Afrin (Efrîn)
227. Tilifê تلف 200 Afrin (Efrîn)
228. Tirmîşa (Tirmûşan, Tirmişkan) درمشكانلي / درمش 2230 Şiyê (Shiye)
229. Topel Mehmûd محمود أوبه سي / المحمودية 177 Bilbilê (Bulbul)
230. Turindê (Tirindê) طرندة / الظريفه 706 Afrin (Efrîn)
231. Ubila أبل أوشاغي / آبل 915 Bilbilê (Bulbul)
232. Uga ('Ukan) عوكانلي / عوكان 2561 Bilbilê (Bulbul)
233. 'Umera ('Omeran) عمر اوشاغي 1054 Reco (Rajo)
234. Welîklî واليكلي / الولي (مزرعة) 425 Reco (Rajo)
235. Xalta (Xaltan) خالتان / خالديه 26 Afrin (Efrîn)
236. Xaziyana Jêrîn خازيان تحتاني 896 Mobetan (Me’betlî)
237. Xaziyana Jorîn خازيان فوقاني 679 Mobetan (Me’betlî)
238. Xelîlaka (Xelîlankan) خليلاك أوشاغي / الخليل 2147 Bilbilê (Bulbul)
239. Xelîlê Kalko خليل كولكو / الوردية 1486 Şiyê (Shiye)
240. Xelnêrê خلنير / النيرة 122 Afrin (Efrîn)
241. Xeltê Şerqî خالطان شرقي 1221 Cindirês (Jindires)
242. Xeltê Xerbî خالطان غربي 997 Cindirês (Jindires)
243. Xerza (Xerzan) خرزان 712 Cindirês (Jindires)
244. Xezîwê (Xezewiyê) غزاويه 1413 Afrin (Efrîn)
245. Xidiriya (Xidiran) خضريانلي / خضر 2708 Bilbilê (Bulbul)
246. Xilalka (Xilalkan) صولاقلي / المروية 3491 Bilbilê (Bulbul)
247. Xurêbkê (Xirabkê) خربة الحياة 654 Afrin (Efrîn)
248. Yalanqozê (Reyhanê)) يلانقوز / الريحان 1763 Cindirês (Jindires)
249. Zêdiyê زيادية 444 Afrin (Efrîn)
250. Zelaqê زلاقة 36 Cindirês (Jindires)
251. Zerê (Za'rê) زعرة 1650 Bilbilê (Bulbul)
252. Zerka (Zerkan) زركانلي / المطله 804 Reco (Rajo)
253. Zivingê عشونة / زفنك 397 Bilbilê (Bulbul)
Dagirkirina Efrînê.
20ê çileya 2018ê de dewleta Tirkî bi hinceta PKKê, dest bi dagirkirina Efrînê kir.
Perwerde danûstandineke civakî ye di navbera mirovan de. Armanc ew e, ku kesê tê perwerdekirin (bi piranî zarok yan jî ciwan) ligor bingehên civakî yên erênî werin xwedîkirin û ji bandorên (tesîr) neyênî bên parastin. Perwerde tim kontrola rabûn û rûniştana kesan e, yên ku, di sîstêma civakî de bi awayekî misoger (parêzî) cihê xwe bigirin.
Ligor dîtina modêrn naveroka perwerdê him jî ew e, ku kesîtîyeke azad û serbixwe were vejandin yan jî afirandin.
Norm û nirxên perwerdê yên îdîyal tim di bin bandora demê de ne û tên guhertin.
Karûbarên perwerdeke xwedî plan û armancên diyarkirî yê îdîyal jibo kesekî ciwan ew in, ku di ber her tishtî de, ligor taybetî û kanînên wî kesî derfetan amade bike, yên ku ji bo pêshveçûn û serketina wî pêwîst in. Ev prosêsa civakî, di nav malbatê û sîstêma dewletê, ya perwerdeyî de, pêktê û bandora hin faktorên hawîrdorî jî lê dibe. Encama perwerdê bi tenê ew nîne, ku kesan bike endamê civakê. Lêbelê yek encama wê ya giring jî ew e, ku kesan bike xwedî taybetiyên rexneyî û erênî jibo civakê.
Her modêla perwerdê tim di bin kontrola demê de ye û ligor polîtîka pêvejoyê tê guhartin (wek: demokratîk, faşîst, û hwd).
Dêrahînê gundekî bi ser navçeya Şirnexê Elkê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gundê Dêrahinê gundekî gelekî ciwan e, bi çiyayên xwe, ava xwe gelekî gundekî taze ye. Di gund de çar babik hene: Mala Nasir, Mala Bapîr, Mala Xarî, qebîla Hur. Ev qebîle di nava xwe de jî babik babik in û bi giştî 24 babik in.
Feryad Fazil Omar (jdb. 11 îlon 1950, li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê), nivîskar û zimannasekî kurd e.
Omar li Silêmaniyê hatiye dinyayê. Ew li Berlînê dimîne. Omar ferhengeke kurdî-almanî amade kir.
Rojhilatnas di warê rojhilatnasiyê de zanistvanek e. Li gorî meyla xwe, rojhilatnas bi warên zimanî û çandî yên berê an yên niha yên Rojhilata Nêzîk mijûl dibin.
Karî.
Çalakiya zanistî dikare heya geşedanên dîrokî yên hevdem an jî serdemên girîng ên arkeolojîkî, ku jê re arkeolojiya rojhilata navîn jî tê gotin, dirêj bike. Bi zanîna xwe ya zimannasiyê, rojhilatnas dikarin şert û mercên ramyarî, çandî û aborî yên herêmê ragihînin û ji bo têgihîştina geşedanan bibin alîkar.
Digel hawîrdora zanîngehê ya klasîk, rojhilatnas li pargîdaniyên bazirganî yên ku têkiliyên xwe bi Rojhilat re, an jî di rêxistinên din de diparêzin, dixebitin.
Hîndarî.
Xebatên Rojhilatnasiyê zanîngehek zanîngehê ye û li zanîngehan tê pêşkêş kirin. Bi gelemperî, qurs dibin destûrnameyek masterê, lê zanîngehên takekesî qursên dîplomayê jî pêşkêş dikin.
Dema standard ya xwendinê heya nuha hem ji bo Magister û hem jî ji bo Dîplomayê 9 semîner bûne. Demjimêra rastîn a xwendinê zêdetirî 12,5 semesteran bû.
Wekî beşek ji Pêvajoya Bolognayê, naha bernameyên destûra lîsansê yên sê-salî di warê lêkolînên rojhilatnasiyê de jî têne pêşkêş kirin, ku dikarin di çarçoveya bernameyên destûra masterê yên du-salî de bêne kûr kirin.
Mijarên taybet.
Bi kevneşopî, Lêkolînên Rojhilatî jî pir caran ji Lêkolînên Asyaya Başûr (mînak Hîndnasî) û Lêkolînên Asyaya Rojhilat (Çînnasî, Japonnasî) têne veqetandin.
Şaxên sereke yên rûbarê Îndûsê
Îndûs, Sînd, Sind an jî çemê Sindê çemekî Asyayê û yek ji çemên herî dirêj ên dinyayê ye. Dirêjbûna wî 3.200 km ye. Çem li Tîbeta Çînê dest pê dike, di nav Hindistan û Pakistanê ve diherike û li nêzîkî bajarê Keraçiyê digihêje Deryaya Erebî.
Firehbûna tejaneya çemê Sindê digihêje zêdeyî û herika wî ya salane qederê tê texmînkirin, du caran zêdeyî ya Çemê Nîlê û sê caran ji Çemên Dîcle û Firatê bi hev re zêdetir e û ji bo herika wî ya nîvekî ya salane mîna yek ji rûberên herî mezin ê cîhanê tê hesibandin.
Navê "Îndûs" ji peyva sanskrîtî ya (çem) tê. Navên Hindistan û Sindh her du jî ji heman peyvê tên. Navê wî û bû. Ji navên latînî (Îndûs-stan) derket. Navên yewnanî û latînî ji peyva farisiya kevn a hatine wergirtin. Ji navê farisiya kevn navê "Hindistan" hatiye wergirtin.
Îndûs
Keşmîr herêma herî bakurî ya erdnîgarî ya bintara Hindistanê ye.
Heta nîvê sedsala 19an de têgeha "Keşmîr" tenê deşta Keşmîrê ya di navbera Hîmalaya Mezin û rêzeçiyayê Pir Panjal de destnîşan dikir.
Îro îfadeya devereke mezintir e ku tê de herêmên Jammu û Keşmîr û Ladakh yên ku ji aliyê Hindistanê ve têne rêvebirin, herêmên Azad Keşmîr û Gilgit-Baltistan yên ji hêla Pakistanê ve û herêmên Aksai Chin û geliyê Şeksgamê ji aliyê Çînê ve jî têne rêvebirin.
Va ye lîsteya zimannasên kurd ên ku perwerdeya bilind a zimannasiyê dîtiye.
Beyar, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
beyar: Erdê ku ne çandiye. Bê çandi maye.
minak: Berxikê Eli li beyarê diçêrin.
Limburg, yek ji 12e parêzgehên îdarî ya Holendayê ye. Parêzgeh dikeve başûrê rojhilata Holandayê û li ser sînorê Holenda û Almanyayê ye. Navenda îdarî ya parêzgehê bajarê Maastricht e.
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya parêzgehê 1.118.223 kes e.
Limburgî, zimanê limburgî (bi limburgî: "Lèmburgs" [ˈlεmbøʁxs]), zimanekî germaniya rojava ye li herêma Limburgê li Holenda û Belçîkayê û li hin herêmên cîran ên Almanyayê.
limburgî
Bazyan (bi suryanî: Baznayé), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Navê wî bi tirkî "Doğan" lê kirine.
Gite, Gite Cedîd (1928: غطهء جديد / "Guitté djédid"; 1946: "Gitta";), gundekî ser Silopiya Şirnexê ye. Gite navê wê yê ku têt zanîn di bîrahiyên kevn de li dev xelkê gundê Gite. Gite dikevit rojhelata qezaya Girgê, Silopiyê.
Gundên hevsinor li gel gundê Gite.
Li bakurê rojhelat, gundê Slib (Silibê) û Herbol; li bakurê rojava, gundê Dêresor û Dêredevş û Bêspin; li rojava gundê Kunsera û Kûlya; li başur gundê Dehlik û Hewrêz û Kernê û Kîzzav. Ev çend gund dikevine başurê Kurdistanê.
Gite ji konfederasyona gundên Bêrsoveyan e, ango giteyî bêrsoveyî ne û ji eşîreta Hacî Bedirya ne.
Cihên kevnar li gundê Gite.
Ev kanîyên ku me li jor navê wan dest nîşan kirîn hemû kaniyên dîrokî ne û dîroka wan kes nizanit yan ji gundî nizanin ka yên kî serdemîne.
Brabanta Bakur (bi filemenî: "Noord-Brabant") yek ji 12e parêzgehên îdarî ya Holendayê ye. Parêzgehê li başûrê Holendayê ye û dikeve sînorê Belçîkayê. Paytexta herêmê bajarê 's-Hertogenbosch e.
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya parêzgeha Brabanta Bakur 2.562.566 kes e.
Rêzkirina peqilkê algorîtmayeke rêzkirinê ya sade ye ku di informatîkê de tê bikaranîn.
Jê re rêzika "peqilk"ê dibêjin ji ber ku hejmarên mezintir ber bi jorê rêzikê ve diçin, mîna peqilkên di binê avê de.
Holenda Bakur, (, bi firîzî: "Noard-Holland") yek ji 12ê parêzgehên Holendayê ye ku li perava Deryaya Bakur a Holendayê ye û li nîvgiravekê li herêma bakurrojavayê Holendayê ye. Paytexta parêzgehê bajarê Haarlem e. Bajarê herî mezin a parêzgehê Amsterdam e. Amsterdam paytexta Keyaniya Holendayê ye û bajarê herî mezin a welat e.
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya Holenda Bakur 2.877.909 kes e.
Dêra Jêr gundekî girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve di sala 1989'an de hatiye şewitandin.
Li vî gundî suryanî dijiyan, niha piraniya wan li Ewropayê ne.
Temerzê, gundekî li ser navçeya Hezex ya Şirnex e.Temerzê serê pêşîn di destê Filehan de bû.Bi şûn de Kurdên misilman ketine.Niha 60 xanî tê de heye.Nîvî bêhtir ji silsila Şêx in.
Gundekî derdora we zehf mezin e.Temerzê li ser sê gundên kavil ava bûye.Eserên tarîxî û xaniyên
kevirîn gelek in.Şikeft û mixare zehf in.Şêtika û xerabe bilind du gund inn ku temerzê li ser wan hatiye avakirin.Hewayeke hênik û xweş lê heye.Gundên cîranê wê Araban, Axrit, Zinarix, Hacîkesen, Delave Qesrê, Bêzirkê û Midihê ye. Midihê gundekî filehan e.Li wê derdorê de gundê mezin yên filehan Midihê ye.Axayê gund Hecî Mehmûd e. Ku emrê wî 95 an bêhtir e.
Guriza, gundekî girêdayî navçeya merdîne kerborane ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Guriza di ara Bakvan u Gelikur daya.
Guriza de 1992 je tarefe dewleta tirk hat şewitanden,iro disa gelle gurizi li gunde xa bun xawyi gunde xa awa kirin.iro di gunde guriza da 6 mal hene.
Hêdil (), gundekî bi ser navçeya Hezexa Şirnexê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Li nêzî Hêdilê dêreke suryanî ya bi navê Dayro d'Mor Bosous (Dêra Senbaso, Dêra Mor Basûs) heye.
Overijssel, (bi firîzî: "Oaveriessel") yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye û li aliyê rojhilata Holandayê cîwar bûye. Parêzgeha Overijsselê, ji aliyê rojhilat ve bi Almanya (Saksonya Jêrîn û Nordrhein-Westfalen) ve, ji aliyê başûr ve bi herêma Achterhoek a Gelderland, ji aliyê rojava ve bi herêma Veluwe ya Gelderland û Flevoland, ji aliyê bakur ve bi Friesland û bi çolên parêzgeha Drentheê ve hatiye dorpêçkirin.
Li gorî daneyên sala 2019an hejmar a gelheya parêzgeha Overijsselê 1.162.215 kes e.
Holenda Başûr, () yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye û yek ji parêzgehên Holendayê ye ku li ser perava Deryaya Bakur e. Paytexta parêzgehê bajarê Den Haagê û bajarê herî mezinê parêzgehê bajarê Rotterdam e. Ji aliyê başûr ve ji aliyê parêzgeha Zeelandê, li başûr parêzgeha Brabanta Bakur, li rojhilat parêzgeha Gelderland, û parêzgeha Utrechtê, li aliyê bakur ve jî ji aliyê parêzgeha Holenda Bakur ve hatiye dorpêçkirin.
Li gorî daneyên sala 2020an hejmara gelheya Holenda Başûr 3.707.964 kes e.
Filfêl, an jî Firfêl (), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin"[Rewşa îro (2014)?]".
Filfêl gundeki Hezexê ye ji Hezexê 15 km dûr e. Li gund dibistan heye û golê wê navdar e û di nav gundên Hezexê de Filfêl taximê gok ê navdar li wan gundan de ye.
Utrecht, yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye û di derbarê rûbarê de parêzgeha herî biçûk a Holendayê ye. Paytexta parêzgehê, bajarê bi heman navê bajarê Utrecht e.
Bajar û şaredariyên ku niştecihên wan ji 20 hezarî zêdetir in.
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya parêzgeha Utrechtê 1.353.596 kes e.
Biloka(), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Qoserê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.sala 2004 dîsa hat avakirin nuha deh mala nêzîkî penci mirov le dijî
tê zanîn şêniyewe sala 1993- 350 kesbû
Dîroka Biloka.
Te gotin gunde Biloka berî niha nezîkî 850 salî hebûye. Niştecihên wê ji navçeya Êlihê, Kercewse hatine. Kesên berê hatine, navê gundê xwe yê berê jî bi xwe re anîne û bûye Biloka. Gundî ji êla Kurd, Aşitî ne, ango "Aşitiyayî" ne.
Li ser Biloka.
Gund bi qasî 15 km li bakurê Qoserê dikeve. Di nava cogfafyayeke çiyayî de ye. Li rojavayê wê Girê Şêran, li bakur Latê Gewr û rojhilatê jî Sukura Kevirê heye.
Xwarinên wê yên navdar, goştê sêlê, nanê şilîkî û dimis (mot) e. Xwezaya gund gelek ciwan û balkêş e û ji bo seyranê baş e.
Destana evîndariyê ya binavê "Hesenê mala Mûsa Hedka (Etka) Qaso" tê gotin ku bingeha xwe ji vê gundê digire û bi qasî 300-350 sal berê, li wir serpêhatî pêkhatiye.
Kunifir an Kunufur (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Stewrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gund,li ser rêya Mêrdîn û Stewrê ye.Li nêzî gundê Elfan û mezreya Dengiza Delav e.
Debara gund li ser rezvanîyê,çandinî û heywan xwedî kirinê ye...
Elfan (;;), bajarokekî navçeya Stewrê li herêma Mêrdînê ye. Gundekî dîrokî ye û nufusa wê ya 2007'an bi texminî dora 3500 kesî ye. Navbera Elfan û Stewrê 15 km ye. Gundekî herî şîn e. Bi navê çemê Barman û çemê Mehinê du çem û dora 50 kaniyên wê hene. Ji ber wi awayî derdora wê hemî baxçe û şînahî ye. Çiyayên wê hemî rez û darê berû ne gundên dora wê Barman Baqeysê û Kunifir in.
Gundê Elfanê jî weke gelek gundên Kurdistanê ku ji aliyê dewleta tirk ve hat şewitandin. Berî ku Elfan bibê bajarok muxtarê Elfanê yê dawî Şêxmûs Oral bû.
Şêxmûs Oral ji xeynî ku pênc salan muxtarî kir di tevayiya emrê xwe de kirrîn û frotîna darê sipî kir. Di wextê ku muxtar bû Elfan û gundê derdora Elfan bûn xwedî elektrîk bi pêşkêşiya Şêxmûs Oral Ceylan Elektrîk hat wan gundan. Şêxmûs Oral di sala 1995'an de çû ser dilovaniya xwe. Şaredarê niha Xidir Aslan e.
Zeeland yan jî Zelenda () yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye. Parêzgeh, li başûrê rojavayê Holendayê ye û ji girav û nîvgiravên li ser perava Deryaya Bakur pêk tê. Pîvana rûerda parêzgehê bi qasî 2934 km² ye û 1140 km² jî ji avê pêk tê. Bilindahiya piraniya axa parêzgeha Zelendayê di bin asta deryayê de ye. Ji ber vê yekê her dem derya di bin kontrola domdar de ye. Parêzgeh di sala 1953an de lehiyek mezin çêbû, piraniya erdê di bin vê de mabû.
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara rûniştvanên parêzgeha Zelandê 383.689 kes e.
Sabriye Tenberken (jdb. 19ê îlona 1970 li Köln, Almanya) Tîbetnasek alman e, nivîskar û damezrînerê rêxistina Braille bê Sînor e.
Sabriye Tenberken li Bonnê mezin bû. Tenberken ji neh saliya xwe ve ji ber nexweşiya toreyê dest bi korbûnê kir. Ew ji diwanzdeh saliya xwe de bi tevahî kor bûye. Heya ku ew kor bû, ew çû dibistana Waldorf, dûv re jî Enstîtuya Almanî ya Korên li Marburg. Dûv re wê Tîbetnasîî, civaknasî û felsefe li Zanîngeha Rheinische Friedrich-Wilhelms- Bonn xwend.
Tenberken ji bo zimanê tîbetî yê nivîskî, nivîsek Braîlî ya taybetî çêkir, ku ji hingê ve ji bo Tîbetî bûye nivîsa fermî ya Braille.
Di 1997an de ew bi tenê çû Tibetê, li wir Hollandî Paul Kronenberg nas kir. Wan bi hev re rêxistina "Braille Bêsînor" di 1998 de ava kir û yekem dibistana ji bo koran li Tibetê, ku dest bi hînkirina pênc zarokên tîbetî yên kor kir ku li Lhasa xwendin û nivîsandina brailleya tîbetî dixwînin. Di 2000 de, belgefîlmek li ser jiyan û xebata wan hate çêkirin., "Mit anderen Augen" (bi çavên din). Ji ber vî fîlmî wê Charity Bambi stend.
Projeya Blind Clind Blind di 2004 -an de pêk hat: Sabriye Tenberken beşdarî pêşbirkek çiyageriyê ya li Tîbetê bû ku ji hêla Erik Weihenmayer (yekem çiyayê çiyayê Everestê kor) û Paul Kronenberg û ciwanên ji dibistana kor li Lhasa, û her weha Tîma fîlimê Amerîkî. Lêbelê, sefer ji ber şert û mercên hewayê yên xirab neçar ma ku beriya gihîştina lûtkeyê were betal kirin. Fîlma "Blindsight" xelatên cihêreng ên temaşevanan wergirt: Berlinale, Palm Springs, AFI Los Angeles û di çiriya pêşîn a 2007an de jî li Gent. Fîlm ji kanûna paşîn 2008an vir ve li sînemayên Almanyayê tê nîşandan.
Di 2005an de Tenberken ji bo Xelata Aştiyê ya Nobelê ya 2005 an di Projeya 1000 Jinan de wekî yek ji 1000 jinan hate berendam kirin.
Di sala 2009an de, li Kerala, Hindistan, Tenberken û Kronenberg "Enstîtuya Navneteweyî ji bo Karsazên Civakî" bi navê kanthari damezrandin, ku tê de mirovên kor ji seranserê cîhanê fêr dibin ku li welatên cihê xwe rêxistinan ava bikin û projeyan li dar bixin da ku li dijî cûdakariyê şer bikin.
Di sala 2017 an de, vîzeya Tenberken a Tîbetê bê sedem nehat dirêj kirin, ji ber vê yekê wê nekarî ku li Lhasa xebatê bidomîne. Ji wê demê de dibistana koran bi girtinê tê tehdît kirin.
1. Şêxamed gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye.
2. Şêxamed gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrika Çiyayê Mazî ye.
Tîbetnasî dîsîplînek zanistî ye ku bi xwendina zimanan û çanda giyanî û madî ya Tîbetê mijûl dibe.
Rojhilatnasê macarî wek damezrênerê Tîbetnasiyê tê hesibandin. Berî wî, ku di xizmeta Akademiya Împeratorî ya Zanistî ya Rûsyayê de bû (îro), rêzimaneke zimanê tîbetî nivîsand û li ser zimanê tîbetî bi xurtî xwend Jährig û endamên din ên Birayên Morawî ji sala 1765an vir ve gelek salan di bin Kalmukan li ser Volga de dijîn, û di doza Jährig de wê hingê jî di bin Buryatan de li. Van gelên mongolî tîbetî wekî zimanê xwe yê wazê bikaranîn. Daxwaza herî mezin a salê ku biçin Tibetê ji ber tevliheviyên dîplomatîk ên bi Chinaînê re çu carî pêk nehat. Mîsyona Kalmukan li (Volgograd) li ser Volga zanyariya Ewropî ji bo cara yekemîn zanyariyek berfireh a hem zimanê Mongolî, ango Kalmukî, û Tîbetî da. Destnivîsên Tîbetî û Kalmukî di nîvê duyemîn ê sedsala 18 an de bi riya hatin pirtûkxaneya zanîngehê li Göttingen. Yekem mamosteyê akademîk ê Tîbetî li cîhana rojavayî fransayî (1811-1894) bû, yê ku di 31-ê kanûna paşîn a 1842an de dersa xweya destpêkî ya Tîbetî li li Parîsê pêk anî.
Navendên berbiçav ên Tîbetnasiya ewropî di sedsala 20 an de Roma (,), Viyana (), Parîs () û Înglistan (,) bûn. Beşdariyên Tîbenasên ji Danîmarka, Norwêc, Macarîstan, Komara Çek, Rûsya û nemaze Japonya ji bo lêkolîna li ser Tibetê bi heman awayî girîng bûn. Li Çînistanê jî, lêkolîna Tîbetî di dawiya sedsala 20an de pêşve çû.
Ji bo çend dehsalan, Tîbetnasî geşedanek navneteweyî ya pir mezin jiya, ku ev bi taybetî di civînên nav -dîsîplînî yên IATS () de ku her sê salan carekê têne li dar xistin eşkere ye. ISYT () ku ji sala 2007an vir ve bi navgîniya birêkûpêk pêk tê, delîla zêdebûna eleqeya ji bo lêkolîna Tîbetî ye. Qadên lêkolînê yên nû ji berjewendiya etnolojî û arkeolojiyê di keşfkirina Tîbet de derdikevin.
Xwendin.
Lêkolîna Tibetolojiyê dikare fîlolojî, dîroka wêje û ziman, dîroka felsefe û olê, dîrok, dîroka zanist û hunerê, cîvaka Tibet û Bûdîzmnasiyê bigire nav xwe.
Mijarên lêkolînê.
Fikra sereke ya lêkolînê li sazî û dezgehên lêkolîn û hînkirinê yên Tîbetî bi gelemperî Budîzma Tîbetî ye û qurs bi fêrbûna Tîbetî ya klasîk û hem jî zimanê danûstendinê yê Tîbetî re mil bi mil dimeşe.
1. Mixat gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
2. Mixat () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Arkadiy Petroviç Gaydar (, bi rastî Golikow; jdb. 9ê kanûna paşîn / li Lgow, Parêzgeha Kursk, Împeratoriya Rûsî; li nêzîkî Lepljawo, Herêma Kîevê, Komara Sosyalîst a Sovyeta Ûkrayna, ket) nivîskarê ciwanên Sovyetê bû.
Arkadiy Gaydar li Arsamas mezin bû. Dêûbavên wî beşdarî bûyerên şoreşgerî yên 1905an bûn.
Ji sala 1918 an, Gaydar di şerê navxweyî yê Rûsyayê de di destpêkê de fermandarê herî ciwan ê pargîdaniyek Artêşa Sor bû û, di 16 saliya xwe de, fermandarê herî ciwan ê alayê bû. Di sala 1924an de ji ber nexweşiyê leşkeriyê terk dike.
Wekî nûçegihanê Komsomolskaya Pravda, Gaydar piştî êrişa Almanya ya Yekîtiya Soviyetê hate şandin eniyê. Piştî ku yekîneya wî ji hêla almanan ve hate dorpêç kirin, ew beşdarî yekîneyek partîzanî bû û bû çekdar. Ew di pevçûnek bi leşkerên Alman de li nêzîkê Lepljawo (îro Lyaplawa, Kaniw Rajon, Cherkassy Oblast, Ukraine) ket.
Berhema wî ya herî navdar Тимур и его команда (1940) komek ciwanan vedibêje ku bi tiştên rojane alîkariya jin û malbatên leşkerên eniya pêşîn ên ku li gundekî Rûsyayê mane, dike. Pirtûka li ser lehengê Tîmûr (navê kurê wî, yê ku di sala 1926an de ji dayik bû) bû modelek ji bo "Tevgera Tîmûr", ku tê de ev dilxwaziya alîkariyê divê di jiyana rojane de were bicîh kirin - li gorî ferhengoka wêjeya cîhanî, "Çalakiyek welatparêzî ya mezin... 'Kevneşopiyên Gaidar' ji bo pêşkeftina wêjeya zarok û ciwanan a sosyalîst bû trend-mîhengê." Pirtûk li dewletên paşîn ên sosyalîst ên Ewropaya Navîn û Rojhilat belav bû.
Neviyê wî Yegor Gaidar di sala 1992an de Serokwezîrê Rûsyayê bû. Asteroîd (1835) Gajdariya navê wî Arkadi Gaidar e.
Grîgorî Yakovlevîç Perelman (Rûsî: Григорий Яковлевич Перельман, "Grigoriy Yakovlevich Perelman") (di 13 Hezîran 1966an da li Leningrada USSR) dayik bûye, kesek jî civata cihûtîyê û mamostayê matematîkê yê Rûsyayê, ew alîkariya xwe ji bo bersîvan jeotmeriya Riemannian û jeometriya Topolojî daye.
Bi kesanî, nîşanê bersiva jeometîzasyonê konjektur ê Thurston daye.
Ew jî rastkirina pirsa navdar ê Poincaré conjecture bûye, bila be ku çend salan kes nikarî bû bersiva wî pirsê bide.
Di 22 tirmexê 2006an da, Perelman ji ber xebatên xwe Madalyayê Fields red kir, wateya medalya ji bo matematikvanên gelek bilind e, Perelman pir têkîlî bi wî medalya nexwast.
Marco Polo (1254 - 9ê kanûna paşîn, 1324) seyah û kaşîfê Îtalya yê navdar e.
Di malbateke bazirgan ê dewlemend de ji dayîk bûye. Zaroktiya wî di keştiyan de derbasbûye, li Derya Reş û Derya Spî (Derya Navîn) geriyaye. Papa Gregorius IX. wî û bavê wî ji bo ragihandina nameyeka olî bo Kubîlay Xan peywirdar kiriye. Sedema vê peywirdariyê 17 salan li Asya dûr digere. Anatoliya, Mezopotamya, Çîn, Îran, Çiyayên Pamîr, Tîbet hwd seranser digere û dîtinên xwe dinivîsîne.
Di gera xwe ya duyemîn de peywirdariya xwe bicihtîne lê di deryayê de xetereyên mezin dijî. Ji 600 zilamên xwe 580 winda dike. Di sala 1295î de bo bazirganiyê vedigere Wênîsê. Carekê ji aliyê Genewîzan dîl tê girtin. Di zîndanê de nivîsên xwe vedinivîse û wekî pirtûk dide çapkirin. Pirtûka wî bi navê di dema xwe de dibe kaneke sereke ji bo naskirina Asya dûr, Efrîqa û Çînê.
Li jêr, li gorî rêza alfabetîk de 207 komûnên departmenten a Loire-Atlantique Fransayê hatiye nivîsandin.
Loire-Atlantiqueê
Çalê (), gundekî Omeriyan e ku bi ser Nisêbîna Mêrdînê ve ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Helbestvanê kurd Arjen Arî di 1956an de li Çalê hatiye dinê.
Zimanê rûsî an jî zimanê ûrisî li gel belarûskî û ûkraynî yek ji zimanên malbata zimanên slavî yên rojhilatî ye. Herî zêde li Rûsya, Belarûs û Ûkraynayê tê axaftin. Her wiha li dewletên wek Kazaxistan, Kirgizistan, Estonya ku ji dewletên ku ji Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst veqetîyayî ne, hîn jî berbelav e.
Nêzîkatîya bi kurdî re.
Ji ber ku her du jî ji malbata zimanên hind û ewropî ne, di navbera kurdî û rûskî de gellek peyvên ku dişibin hev hene. Ev şibîn zêdetir li zaravaya dimilkî têne dîtin.
Hernán Cortés (bixwîne: "Ernan Kortês", (2ê kanûna pêşîn a 1485 - 1547), deryavan û ê spanyayî yê navdar e. Ji bo navê Spanyayê keşfa Meksîkê kiriye. Navê wî yê rastî Hernando (an Fernando) ye lê wî bi xwe Hernán Cortés bi kar aniye.
Cortés di avakirina dagirkeriya Spanyayê li parzemînên Amerîkayê de roleke girîng leyîstiye. Bi deh milyonan mirovên herêmê hatine qirrkirin, hemî dewlemendiya wan hatine talankirin. Bi sed salan dagirkerî berdewam kiriye.
Vasco da Gama (jdb. 1460 an jî 1469 li Portugal - li Hindistan), kaşîfekî navdar ê Portûgalî ye. Keşfa Hindistanê kiriye û di pêşketina bazirganiya ku bi riya deryayê dibe de roleke girîng leyîstiye.
Wî jî wekî kaşîfên hemdemî bi navê keyan tevgeriyaye. Keyê Portûgalî Manuel I. wî ji bo destxistina Hindistanê û dewlemendiyan peywirdar kiriye. Gama di pêşketina dagirkeriya Portûgaliyan de xwedî ciheke mezin e. Piştî dagirkirina Hindistanê Portûgal di warê dagirkerî û bazirganiya bi riya deryayê de gelek pêşdikeve.
Fiskîn, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Fiskîn gundê mala Harûna ye. 4 km li aliyê rojhilan ser tirbê êzidiyan re.
Dêra Katolîk a Romayê dêra Xiristiyan e ku ji hêla episkopa Romayê (papa) ve tê rêvebirin. Piştî a Dêra Katolîk û Dêra Ortodoks di sala 1054-an de, Dêra Katolîk di Serdema Navîn de dêra rojavayê Ewropayê bû. Di sedsala 21 -an de, Dêra Katolîk ji dêrên Xiristiyanan mezintirîn û şaxa herî qelebalix a ye.
Di Serdema Navîn de, Dêra Katolîk bû dêra herî bihêz a Xirîstiyanan, û papa jî episkopa herî bi hêz ê cîhana Xiristiyanan. Piştî Ronesansê, bû sedema perçebûnê Xirîstiyantiya Rojavayî: Protestantîzm li perçeyên rojava û bakurê Ewropayê bû ola dewletê, lê dewletên din Dêra Katolîk parastin. Di serdema kolonîtî de, Dêra Katolîk a Romayê ji ber girêdana împeratoriyên Spanî, Fransî û Portekîzî ji Dêra Katolîk û papa re bû ola beşek mezin a cîhanê. Dêra Katolîk li gelek dewletan ola fermî dimîne.
"Turdus torquatus" (;;) cureyek çûkê ji famîle ye, beşek ji koma Passeriformes e. Biharê hêkên xwe li Ewropa û Rojhilata Navîn dide. Di zivistanê de çûk bêtir ber bi başûr ve koç dikin; hin nifûs koçî Afrîkaya Bakur dikin.
Cure wê hem nebat û hem jî ajalan bixwin. Ew gelek celeb fêkiyan dixwe. Ew ' dixwe; "Turdus torquatus" bi taybetî mêşik û kêzikên axê dixwe. Ew ê hin "vertebratae" piçûk jî bixwin.
Otto Ballerstedt (jdb. 1ê nîsanal 1887 li Munîh, m. 30ê hezîranê an 1ê tîrmeha 1934 li kampa komkirinê ya Dachau an nêzîkî wê) endezyar, nivîskar û ramyarê alman bû. Ballerstedt herî baş wekî rêberê taybetî Bayernbund (ku bi Bayernbund a îroyîn re, ku heya 1967an jê re Koma welatî û keyî dihat gotin, neyê tevlihev kirin.), wekî dijberê ramyarî yê Adolf Hitler di rojên destpêkê yên kariyera xwe ya ramyarî de û ji bo dîlgirtina Hitler di sala 1922 an de ku mehekê li girtîgehê de girtî ma, tê nasîn.
Împaratorî û şerê cîhanî yê yekem.
Ballerstedt kurê Otto Ballerstedt (bav), edîtorê navdar ê Münchner Neuesten Nachrichten, û jina wî Julie, bi navê keçiktiyê Lagel bû. Apê wî Max Ballerstedt paleontologek navdar bû. Ballerstedt xwendina xwe ya endezyariyê bi bawernameya endezyariya elektrîkê qedand. Ballerstedt di şerê cîhanî yê yekem de wek efser beşdar bû. Di dema şer de, ku ew di serî de birîndar bû û çavek xwe winda kir, ew cara yekem ramyarî derket holê:di nîsana 1918 an de wî keyê Bavyerayê Ludwig III re teleb kir ku li hember paşeroja destkeftiyên herêmî yên Almanya yên di peymana aşitiyê ya Brest-Litovsk bi Rusya re di daxwaznameyekê de ku nehêle erdên nû bi dest xistî bikevin Prûsyayê. Ev jixwe di hundurê konfederasyona herêmên Alman de pir zêde hêzdar e; ji ber vê yekê girîng e ku em nehêlin Dewletên Baltikî bi Prûsyayê ve werin girêdan da ku nehêlin pêşengiya Prûsyayê di nav civaka împeratorî de zêde pêşve here.
Bayernbund û rûbirûbûna bi Hitler re.
Piştî têkçûna Alman di payîza 1918 an de, Ballerstedt carinan pir serketî Bayernbund damezrand, rêxistinek ramyarî ya ku bal kişand ser xweseriya herêmî û taybetmendiyên herêmî û mebest kir ku ji nû ve Împaratoriya Alman li ser "bingehek hişk federal" rêxistin bike. Li gorî ramana Ballerstedt - "spî -şîn" û hişmendiya keyperest - yekîtiya împeratorî divê were parastin, lê xweseriya navxweyî û xweseriya dewletên federal ên ferdî divê bi girîngî were xurt kirin.
Wekî damezrêner û serokê Bayernbund, Ballerstedt di destpêka 1920 an de di ramyariya Dewleta Azad û paytexta wê de kesayetek pir berbiçav bû. Adolf Hitler, ku di vê demê de ket qada ramyariyê, "veqetîner" - wekî ku wî digot Ballerstedt - wekî dijber dihesiband û demekê nîqaşên tund bi Bayernbund re hebûn, ku wî bi eşkereyî êrîş kir û di heman demê de ji hêla fîzîkî ve jî civînên wî yên î hebûn ji aliyê talankerên mîlîtan ve hate şikandin. Hitler paşê Ballerstedt di yek ji monologên xwe de li baregeha rêberî şirove kir di dema şerê cîhanî yê duyem de, li paş xwe mêze kir, ku ew dijberê wî yê herî xeternak e di warê vegotina gelêrî de, û bi dehsalan şûnda ew wek bidestxiatina xwe dîti bû ku wê demê xwe li dijî Ballerstedt îlan kir. Di 14ê îlona 1921 an de, bûyerek sansasyonel qewimî dema ku Hitler, Hermann Esser, Oskar Körner û çend alîgirên din ên NSDAPê êrişî civînek bi serokatiya Ballerstedt li Löwenbräukeller a Munîhê kirin da ku nehêlin ew axaftin bide. Hitler bi mebestên tûj ev armanc bi dest xist: Wî bi fizîkî êrişî Ballerstedt kir û ew bi giranî birîndar kir. Di encamê de, ji 27 heta 29ê kanûna paşîn a1922, Hitler bi binpêkirina aşitiyê hate sûcdarkirin, bû sedema acizkirina gel û birîna laşî birin dadgehê û bi 100 roj cezayê girtîgehê (dereng) û dayîna 1,000 Reichsmarks hat darizandin. Hitler ji 24ê hezîranê heta 27ê tîrmeha 1922an cezayê xwe li girtîgeha Stadelheîmê ya Munîhê xwar, ku ew tenê mehekê di zindanê de ma û 70 rojên mayî jî hatin berdan.
Salên paşîn ên jiyan û kuştina wî.
Ji sala 1925an û vir ve, Ballerstedt di paşverûtiyê de rolek siyasî ya bêtir girt. Di destpêka salên 1930an de ew çû ser nivîsandina pirtûkên şiryar û welat ên bi wêne.Di 30ê Hezîran, 1934 de, rojek berî rêwîtiyek plansazkirî ya Awistiryayé, Ballerstedt di pêvajoya bûyera Röhm de ber bi kampa komkirinê ya Dachau ve hate şandin û li wir an li derveyî kampê li daristana Gündinger li nêzî Neuhimmelreich hate gulebaran kirin. Di heman demê de, Fritz Beck, Fritz Gerlich, Wilhelm Eduard Schmid û kebaniya malê Ernestine Zoref hatin kuştin. Îro kolana bi navê Ballerstedtstrasse li Munîhê bîranîna Otto Ballerstedt dike.
Belgeyên arşîvî.
Mîrasa Ballerstedt naha di Arşîva Dewleta Dewletê ya Munîhê de tê hilanîn, di heman demê de pelên karmendên efserên Ballerstedt ji dema şerê cîhanî yê yekem ve jî di beşa arşîva şer a heman arşîvê de têne dîtin. Di Arşîva Dewletê ya Munîhê de jî dosyayek ji Midûriyeta Polîsan a Munîhê heye ku li ser pevçûnên di navbera Hitler û Ballerstedt de di destpêka 1920 -an de materyal heye.
Li jêr 535 komunên departementa Gironda ya Oksîtanya ya Fransayê hatine nivîsandin Gironda, departmenteke li rojavayê Fransayê ye.
Girondayê
Zêwik () gundekî girêdayî navçeya Cizîrê ye ku di sala 1993'an de ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.Lê sala 2003'an de li ser riya Cizîr û Hezexê dîsa hatiye avakirin. Zêwik gundekî dîrokî ye.
Şêniyên wê ji êla Memanê ne. Li rojhilatê bi Çemêbadolê re, li bakurê bi Zêwika kevin re, li başûrê bi Seqlên re û li rojavayê jî bi Hoser re cîran e.
Ferdinand Magellan, (Portûgalî: Fernão de Magalhães), (jdb. 1480 li Sabrosa, Portûgal, m. 27ê nîsanê 1521, Fîlîpîn) yek ji deryavan û kaşîfên navdar ên Portûgalî ye.
Magellan herwekî yekemîn deryavanê ku li dora dinyayê geriyayî ye. Bi alîkariya keyê Spanyayê dest bi kaşîfên xwe kiriye. Yekemîn kesê Rojavayî ku niştecihên herêmî yên Emerîkayî û Fîlîpînî dîtiye ye. Magellan li giravên Fîlîpînê ji aliyê niştecihên herêmî ve hatiye kuştin.çep
Sir Francis Drake (jdb. 1540; m. 27ê kanûna paşîn 1596), deryavan û kaşîfekî Înglîz ye.
Wî jî wekî Ferdinand Magellan li dora dinyayê geriyaye. Drake herwekî serkanê artêşa deryayî bûye û di şerê Brîtanya û Spanyayê yê sala 1588´î de cihgirtiye. Drake karê siyasetmedariyê jî kiriye.
Sir Francis Drake, wênesaz nayê zanîn sala 1580
Dewleta Germiyan dewleteke kurd û tirk bû ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê Anatolyayê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê Kütahya bû. Piştî hilweşîna Selçûqiyên Romê, yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.
Nexşeya Anatoliyê di sala 1300an de ku Germiyan bi sor tê dîtin.
Roald Engelbregt Gravning Amundsen an jî bi kurtî, Roald Amundsen (1872-1928), deryavan û kaşîfê navdar ê norwêcî ye. Yekemîn mirovê ku Seholbenda başûrê dîtiye ye.
Amundsen gelek riyên deryayê keşfdike û deryavaniyê bipêşdixe. Di 16'ê pûşperê 1928'an da ji bo alîkariya hevalê xwe diçe cemsera bakur û ji vê seferê venagere. Li Seholbenda bakur jiyana xwe jidestdide.
Hostens, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Statîstîkên gelheya komunê li gorî daneyên salan.
Hourtin, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
"Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin."
Hure, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Illats, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Isle-Saint-Georges, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Izon, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Jau-Dignac-et-Loirac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Jugazan, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Juillac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Labarde, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Labescau, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lacanau, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Ladaux, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lados, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lagorce, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lalande-de-Pomerol, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lamarque, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lamothe-Landerron, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
La Lande-de-Fronsac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Landerrouat, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Landerrouet-sur-Ségur, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Landiras, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Langoiran, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Langon, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lansac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lanton, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lapouyade, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Sándor Kőrösi Csoma, herwiha Alexander Csoma de Kőrös, (, li Csomakőrös, Transilvanya; 11ê nîsana 1842an li Darjeeling, Hindistan) gerokekî macar bû ku wekî damezrênerê Tîbetnasiyê tê hesibandin. Wî piraniya jiyana xwe ji bo vekolîna koka mirovên macar terxan kir. Li Japonê, ew yekem ewropî bû ku ji ber karûbarên xwe di sala 1933an de wekî ezîzekî Budîst (Bodhisattva) hatiye îlankirin.
Rêwîtiya Alexander Csoma bi rawestgeh û daneyên herî girîng.
Plaketa bîranînê ya Göttingen ji bo Csoma de Körös
Csoma, Szekler, teolojî û fîlolojî li Nagyenyed ji 1812 heya 1815 û zimanên rojhilatî ji 1815 heta 1818 li Göttingen li cem Johann Gottfried Eichhorn xwend. Li wir bi Johann Friedrich Blumenbach re dikeve têkiliyê. Vê yekê teza ku Magyaran ji dûndana Uygurên Tirknîjad in, temsîl kir. Bi îlhama vê ramanê, Csoma çû Asyayê da ku li ser jêdera gelê macar lêkolînê bike.
Csoma, ku bi ermenkî rind dizanî, bi karwanekî ku xwe ji Ermenîstanê ji Xorasanê vedişart, di sala 1821 an de derket rê û di ser Bexda, Tehran, Buxara û Lahorê re gihîşt Leh, paytexta Ladakh.
Di sala 1823an de ew wekî xwendekarek abbayê herêmî Sangye Phuntsog teqawid bû çû keşîşxaneyek Budîst a li Zanskar li Hindu Kush li Satluj û xwe fêrî fêrbûna Tîbetî û têgînên bingehîn ên Bûdîzmê kir. Xebatên wî jî ji hêla Lama Kunga Choleg, mamosteyê Phuntsog ve hatin piştgirî kirin. Rahîbên keşîşxaneyên derdorê jê re digotin Phyi-Glin-Gi-Grwapa, şagirtê biyanî, ji ber ku wî hînkirinên wan û zimanê wan mîna kesekî din berî wî negirtibû. Ji 1827 heya 1834 ew li ser alîkariyek hukûmeta Brîtanî li Ladakh dimîne.
Wî yekem rêzimana ku bi zanistî tê girtin weşand: "A grammar of the Tibetan language" (Kalkuta 1834), û yekemîn ferhenga tîbetî: "Essay towards a dictionary Tibetan and English" (Kalkutta 834). Bi saya vê xebatê, "Analysis of the Kandjur" (li ser hînkirinên bingehîn ên Bûdîzm, Kalkuta 1835) û nivîsên wî yên piçûktir, Csoma wek damezrênerê Tîbetnasiyê li Ewropayê tê hesibandin.
Lêkolîna Csoma ji Dalai Lama jî nereviya; ew yekemîn ewropî bû ku vexwendina paytext Lhasa ji 11mîn Dalai Lama wergirt. Lêbelê, berî ku ew dest bi rêwîtiyê bike, Csoma li Darjeeling li piya Himalayayê mir. Arşîva Csoma ya Akademiya Zanistî ya Macarîstanê, ku kar û berhemên wî yên di derbarê wî de digire, di sala 2009an de ket nav Mîrata Belgeyên Cîhanî.
Laroque, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lartigue, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Laruscade, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Latresne, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lavazan, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lège-Cap-Ferret, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Sir Edmund Percival Hillary KG ONZ KBE (z. 20ê tîrmehê 1919 - m. 11ê kanûna paşîn 2008), çiyager û kaşîf û fîlantropîstê nû zelendî ye.
Mirovê pêşîn e ku di 29ê gulanê 1953an de gehişte lûtkeya Çiyayê Everest, çiyayê herî bilind ê erdê.
Wêneyê wî li ser banqenota 5 dolar a Nû Zelendayê tê çapkirin.
Mînerolojî, şaxeke zanistê ye ku li ser madenan lêkolînê dike. Peyva "mineralogy" ji peyva "mineralis" tê. Di latînî de, tê wateya "laş ku ji qalikê erdê hatî derxistin".
Mîneral pêkhatên ku kevirên li ser rûyê erdê pêk tînin e. Ji ber ku kevirên ku qalikê erdê çêdikin ji mîneralan pêk tên, şaxê sereke yê zanistê erdnasî ye, ku li ser keviran lêkolînan dike. Mînerolojî jî ji erdnasiyê pêş ket û bû şaxeke nû yê zanistê.
Ji bo ku meriv mînerolojiyê baş fam bike, pêdivî ye ku meriv petrografî, geofîzîk û jeokîmya û hem jî bîrkarî, fîzîk û kîmya bizanibe. Mînerolojî bi gelemperî wekî krîstalografî û "mînerolojiya taybetî" dibe du parçe.
Di krîstalografiyê de; mezinbûn, şeklên derve û avahiyên hundirîn ên mîneralan têne vekolandin.
Di mînerolojiya taybetî de; taybetmendiyên fizîkî û kîmyewî yên mîneralan têne xwendin.
Léogeats, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Léognan, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lerm-et-Musset, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lesparre-Médoc, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lestiac-sur-Garonne, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Les Lèves-et-Thoumeyragues, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Libourne, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lignan-de-Bazas, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Isaac Newton, PRS (jdb. 25ê kanûna pêşîn 1642 − m. 20ê adarê 1727) fîzîkvan, matematikzan, stêrnas, fîlozof Xwedazanî û derînerê navdar ê Brîtanyayî bû.
Newton gelek keşfên zanyarî kirine. Întegral, teleskopa neynikî, prînsîbên tîrêjê, dîtina formûla kişandina girseyê hwd.
Newton zanyarekî zîrek, afirandêr û bikêr bûye. Bi keşf û xebatên xwe di warê zanyariyê de şoreşek pêk aniye.
Newton, Isaac
Lignan-de-Bordeaux, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Ligueux, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Listrac-de-Durèze, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Listrac-Médoc, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lormont, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Loubens, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Louchats, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Loupes, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Loupiac-de-la-Réole, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Loupiac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lucmau, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Ludon-Médoc, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lugaignac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lugasson, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lugon-et-l'Île-du-Carnay, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lugos, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Lussac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Macau, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Madirac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Maransin, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Marcenais, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Marcheprime, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Margueron, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Marimbault, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Marions, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Marsas, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Martignas-sur-Jalle, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Martillac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Martres, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Hezan () gund û nehiyeyeke navçeya Licêya Diyarbekrê ye.
Hejmara niştecihên Hezanê di sala 2008'an de digihe 329 kesan. Hezan ji bajarê Diyarbekir 76 km û ji navçeya Licê 24 km dûr e.
Gundiyên Hezanê debara xwe bi çandiniya titûnê, rez, genim û bi xwedîkirina heywanan dikin. Bostanên Hezanê de xiyar, firingî, îsot, bacan, bamî, kundir, petêx û zebeş tên çandin.
Çiyayê Dêrê, çiyakî blind e, mirov dikare li Diyarbekir, Licê, Hênê, Hezro û deverê din ser çiyayê Dêrê temaşe bike. Li ser çiyayê Dêrê pêlgir (radar) û qereqola jendermeyan hene.
Li nehiyê dibistan, xalîçêkirin, mizgeft, dîwana şêxan û merqed, firoşgeh û qereqol hene. Gundî bi kirmanckî (zazakî) diaxivin û kurmancî jî baş dizanin.
Mela Ehmedê Xasî.
Hezan nehiyekî dîrokî ye. Mela Ehmedê Xasî (Xoceyê Xasî) xwediyê mewluda kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilkî) bû. Mela Ehmedê Xasî di sala 1868'an de li Hezanê hatiye dinê û di 1951'an de çûye rehmetê. Ehmedê Xasî di medreseyan de xwendiye. Kurdî (kirmanckî, kurmancî)erebî û tirkî dizanibû. Mewluda ku wî nivisandiye di sala 1899'an de li Diyarbekirê li çapxaneya lîtografyayê hatiye çapkirin.
Xwepêşandanên di 28'ê xizîrana 2013'an de li Hezanê.
Di roja înê ya 28'ê xizîrana 2013'an de gelê Hezanê dest bi xwenîşandanên li dijî avakirina qereqola jendermeyan kirine û di encama van bûyeran de xortekî bi navê Medeni Yıldırım ji aliyê jendermeyan ve hate kuştin û bi dehan xwepêşander jî birîndar bûne.
Masseilles, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Massugas, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mauriac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mazères, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mazion, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mérignac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mérignas, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mesterrieux, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
"Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin."
Mios, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mombrier, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mongauzy, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Monprimblanc, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Monségur, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Montagne, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Montagoudin, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Montignac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Montussan, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Morizès, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mouillac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mouliets-et-Villemartin, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Moulis-en-Médoc, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Moulon, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mourens, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Naujac-sur-Mer, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Naujan-et-Postiac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Néac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Nérigean, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Neuffons, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Le Nizan, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Noaillac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Noaillan, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Ordonnac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pirbûn yek ji taybetmendiyên bingehîn ên zîndeweran e.
Gopikkirin (bi înglîzî: "budding") corek ji pirbûna nezayendî ye.
Hinek zîndewerên tekxaneyî û firexaneyî bi gopikkirinê hejmara xwe zêde dikin. Wekî mînak; hin corên bakterî û karokên havênê zîndewerên têkxaneyî ne û bi gopikkirinê pir dibin. Ajal û riwek firexaneyî ne. Ajalên wekî hîdra, îsfenc, bûka deryayê (bi înglîzî: "jellyfish"), hin corên kurmên pan û mercan jî bi gopikkirinê pir dibin.
Di destpêka pirbûna bi gopikkirinê de ji bavan (bi înglîzî: "parent") gopikek hûrik ber bi derve dirêj dibe. Bomaweyî ya (genetîk) gopikê kopyaya ya bavan e. Bi girbûna gopikê, weçe (bi înglîzî: "offspring") peyda dibe. Weçe dibe ko bi bavan re zeliqî bimîne an jî demek şûn ve jê biqete û wekî zîndewerk serbixwe bijî.
Hîdra ajalek avî ye, bi gopikkirinê nifşên nû peyda dike.
Hîdra zindewerk ji cîhana ajalan e û bi gopikkirinê pir dibe. Ji laşê hîdraya bavan, weçe wekî gopikek biçûk ber bi derve dirêj dibe. Weçe bi laşê bavan de zeliqî dimîne ta ko bi têra xwe gir dibe. Piştê perisînê, weçe ji bavan diqete û wekî hîdrayek serbixwe dijî.
Karoka havênê zîndewerk tekxaneyî ye. Ji bo meyandina hevîr û alkolê tê bikaranîn.
Herwisa ji cihana karokan, karoka havên jî bi rêka gopikkirinê pir dibe. Karoka havên zîndewerk tekxaneyî ye. Pêşî ji parzûna xaneya havênê gopikek dirêjê derve dibe, di heman demê de kromozomên havênê duhende dibin û navik dabeş dibe. Navikek di nav sîtoplazmaya xaneya karoka havênê de dimîne, a din digihîje nav gopikê. Bi vî awayê gopik kopyaya kromozomên havenê werdigire. Bi eslê xwe gopikkirina karoka havênê corek dabeşbûna mîtozî ya xaneyê ye, di mîtoza asayî de piştê dabeşbûna navikê, sîtoplazma di navbera herdu xaneyan de bi awayekî yeksan tê parvekirin. Lê di gopikkirina karoka havênê de pirraniya sîtoplazmayê di xaneya bavan de dimîne loma gopik wekî zindewek biçûk peyda dibe.
Ne tenê hîdra û karoka havên, lê hinek bakterî, pêşenge (protîst), ajalên wekî îsfenç, bûka deryayê û mercan jî bi gopikkirinê pir dibin. Pirbûna nezayendî li gor pirbûna zayendî, bi awayekî hêsantir, leztir û bi xerckirina enerjiyek kêmtir rû dide. Heke hawirdor guncaw be û li hawirdorê guherînên neyînî çê nebe, wê gavê bi pirbûna nezayendî, di demek kurt de ji yek bavanek, bi hêjmarek zêde weçe çê dibin. Lê heke hokarên wekî germahî, sermahî, ronahî hwd ên hawirdorê di demek kurt de biguhere, ev rewş li ser jiyana zîndewerên bi pirbûna nezayendî zêde dibin de bandorek neyînî dike. Ji ber ko zindewerên bi pirbûna nezayendî zêde dibin ji aliyê bomaweyî de kopyayê hev in, guherînek neyînî ya jîngehê dibe ko hemû endamên corê biqelîne. Wekî mînak; heke hokarek nexweşiya nû di hawîrdora van zîndeweran de belav bibe, ne yek û du lê hemû endamên corê bi carek ve bi vê nexweşiyê dikevin. Bazdan (mutasyon) yek ji hokarên sereke yên hawirdorê ye ko dibe sedema guherîna bomaweyî li zîndeweran.
Origne, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Paillet, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Parempuyre, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pauillac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Les Peintures, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pellegrue, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Périssac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pessac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pessac-sur-Dordogne, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Petit-Palais-et-Cornemps, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Peujard, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Le Pian-Médoc, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Le Pian-sur-Garonne, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pineuilh, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Plassac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pleine-Selve, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Podensac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pomerol, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pompéjac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pompignac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pondaurat, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Porchères, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Le Porge, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Portets, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Le Pout, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Préchac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Preignac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Prignac-et-Marcamps, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Pugnac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Puisseguin, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Nicole Scherzinger stranbêj, strannivîs û dansvaneke amerîkî ye. Ew di 29ê hezîrana 1978 an de wekî "Prescovia Elikolani Valiente" li Honolulu, Hawaii ji dayik bû. Ew wekî jina pêşîn a The Pussycat Dolls hate nas kirin. Digel kariyera xwe ya muzîkê, ew wekî lîstikvan jî çalak e.
Cîwaniya wê.
Nicole Scherzinger li Honolulu, Hawaii di 1978 de wekî keça filîpînî Alfonso Valiente û jina wî Rosemary Elikolani, ku ji nijada ûkraynî û Hawaiî ne, ji dayik bû. Çend sal piştî ku hevjîn ji hev veqetiya, diya Scherzinger bi Nicole û xwişka xwe re çû Louisville, Kentucky, ji ber ku mêrê wê yê nû, leşkerê Amerîkî Amerîkî Gary Scherzinger, hate veguheztin wir. Piştî pejirandina zarokan, Nicole navê zirbavê xwe girt.
Dema ku li dibistanê Scherzinger dersên lîstikvaniyê girt; ji bo lîstika xwe ya ewil ew li ser dikê li Şanoya Louisville Actors bû. Di sê salên ku wê piştî dibistanê lîstikvanî û dansê xwend, wê debara xwe bi karên piçûktir wekî model kir. Gava ku Travis Meeks ji koma rockê Days of the New stranbêj digeriya, Scherzinger bi wî re gelek şopên demo tomar kir, lê dûvre di destpêkê de perwerdehiya xwe domand. Di dawiyê de, hilberîner Scott Litt kasetên wan ên demo bihîst û ew vexwend Los Angeles da ku albûma xweya duyem bi komê re tomar bikin. Piştî gera ku hat, Scherzinger li ser muzîka xwe xebitî.
2001–2002: Eden’s Crush.
Di 2001 an de Scherzinger serlêdana çapa Amerîkî ya Popstars kir û bû endamê koma encamê Eden's Crush. Albûma pêşîn Popstars bi NSYNC û Jessica Simpson re rêwîtiyek kir. Kom di 2002 de belav bû.
2003–2010: Pussycat Dolls û projeyên xwe.
Di 2003 an de, Scherzinger ji hevkarek berê yê li Eden's Crush fêr bû ku ansîklopediya Pussycat Dolls, ku ji 1995an û vir ve hebû, li stranbêjê pêşîn digeriya. Scherzinger stran got û di nav komê de hat pejirandin. Di havîna 2005an de, albûma yekem a serketî PCD hate weşandin, ji wê pênc single li Keyaniya Yekbûyî ketin nav 10 top. Albûm di heman demê de bi geryanek cîhanî re jî bû. Piştî wê, komê demek dirêj li ser albûma xwe ya duyemîn, Doll Domination, ku di payîza 2008 an de derket, xebitî. Scherzinger tenê endamê komê bû ku stranan bixwe jî nivîsandiye.
Di 2009 û 2010an de ew di her du sezonên pêşîn ên pêşandana a cappella ya amerîkî The Sing-Off de jurî bû. Di dema xwe de bi Pussycat Dolls re, wê dîsa û dîsa li ser perçeyên xwe xebitî, bi wan re piştgirî da hilberînerên wekî Bryan Michael Cox, Scott Storch, Sean Garrett, Timbaland, Polow Da Don, Pharrell û Akon.
Di gulana 2010an de, ew bû serketiya sezonaa 10an a Dancing with the Stars. Di tebaxa 2010an de, Scherzinger bi Vanessa Hudgens re di muzîka Rent de, ku ji hêla Neil Patrick Harris ve hatî rêve kirin, lîst. Scherzinger strana sernavê remake ji bo lîstika vîdyoyê GoldenEye 007, ku di çiriya paşîn a 2010 -an de hat weşandin, got. Di kanûna pêşîn a 2010an de, Scherzinger derketina xwe ji Pussycat Dolls ragihand piştî ku endamên din berê xwe dan komê.
2011–2013: Killer Love û The X-Factor.
Di destpêka sala 2011 an de Scherzinger Singlea "Poison" derxist, ku li gelek welatan di chartan de cih girt. Wekî singlea duyem ku wê "Dont Hold Your Breath",derxist, ev serketina wêya serketî ya herî serketî ye heya niha. Stranên din ên ji albûma "Killer Love" ev in "Right There" bi 50 Cent,"Wet" û "Try with Me".. Albûm di adara 2011an de li Keyaniya Yekbûyî hate derxistin, li wir di cihê 8an de bû. Albûm li Almanyayê di cihê 85. û li Swîsreyê di cihê 55. de bû.
Di payîza 2011an de, Scherzinger di sezona yekem a guhertoya Amerîkî ya pêşandana jêhatîbûnê X Factor de li kêleka Simon Cowell, Paula Abdul û L. A. Reid di juriyê de bû. Di destpêkê de ew diviya bû ku bernameyê li gel pêşkêşvanê Brîtanî Steve Jones bimeşîne, lê dûvre şûna endama jûriyê ya berê Cheryl Cole girt, û sala pêş wê ew çû guhertoya brîtanî ya X Factor, li şûna juriyê Kelly Rowland. Scherzinger salek şûnda ji bo sezona 10an jî wekî jurî hate girtin. Singlek din a bi sernavê "Boomerang" di adara 2013an de li Keyaniya Yekbûyî hate weşandin.
Ji sala 2014 an û vir ve: " Big Fat Lie " û pêşandanên wêneguhêzê.
Di sibata 2014an de hate ragihandin ku Scherzinger ji bo gelek albûman bi Sony re peymanek bi nirxa 4.5 mîlyon dolarê Amerîkî îmze kiriye. Bi vê yekê re peymana tomara wê ya demdirêj bi Interscope bi dawî dibe. Di dawiya gulanê de "Your Love" Weşana yekem ji albûma Stûdyoya wê ya duyem hat; stran di tîrmeha 2014an de li Almanya hat weşandin. Albûma duyem a stûdyoyê bi navê "Big Fat Lie" ye û di 17ê kewçêra 2014 li Almanya, Swîsre û Awistirya derket. Weşanên din ên singleê "Run" û "On the Rocks" in.
Ji gulanê heya dawiya hezîran a 2015ê, Scherzinger li ser pêşandana şanoyê ya NBC "I Can Do That" digel Ciara, Joe Jonas, Alan Ritchson û yên din bû û ji bo dîtina ku ew bi serketî derket. Ji 15 ê îlonê heya 3ê mijdara 2015 an, wê li kêleka Neil Patrick Harris di pêşandana şanoyê ya NBC -ya Best Time Ever de lîst. Ji bo sezona 13 an a pêşandana Brîtanî The X Factor, Scherzinger dîsa wekî jûrîvan hate girtin. Di îlona 2016an de, ew wekî jûrîvanek mêvan li ser beşa All-Star a RuPaul's Drag Race xuya bû, û bi boneya mirina Prince, wê di çiriya pêşîn a 2016an de li Saint Paul li Xcel Energy Center di êvara rêzgirtinê ji bo muzîkvanê de li Saint Paul perform kir.
Di sala 2017 an de wê di nûvekirina fîlma Dirty Dancing de lîst.Scherzinger ji destpêka sala 2019an vir ve di pêşandana Amerîkî The Masked Singer de jurî ye. Rêzefîlm wekî serfiraziyek bazirganî hate destnîşan kirin, digel ku fînala demsalê 1 zêdetirî 10 mîlyon temaşevan dît. Di havîna 2019 de, Scherzinger li ser guhertoya Awistralya ya pêşandana jêhatîbûnê Got Talent bû. Di heman demê de, kişandina çapa brîtanî ya The X Factor, ku tê de ew bi xwe jurî bû, pêk hat.Di mijdara 2019an de, Scherzinger û çar hevkarên wê yên berê The Pussycat Dolls ragihand ku ew ê dest bi vegerê bikin ku tê de seredanek li Keyaniya Yekbûyî û xuyangek di fînala X-Factor de heye.
Scherzinger di navbera 2008 û 2014an de bi şampiyonê cîhanî yê Formula 1 Lewis Hamilton re demkî di têkiliyê de bû, û ji dawiya 2015 an heya havîna 2019 an bi tenîsvanê bulgarî Grigor Dimitrov re di têkiliyê de bû. Ji destpêka sala 2020 an vir ve, Scherzinger bi rugbyvanê yê berê yê skotlandî Thom Evans re, yê ku wê dema kişandina X Factor: Celebrity, nas kir, di têkiliyê de ye.
Di belgefîlma ku payîza 2012 an hate weşandin de, Scherzinger eşkere kir ku wê ji bulimiya êş kişandiye: “Min çu carî tiryak bikar neaniye. Xwe birîn kirin pêgirê min bû. Ew muzîk bû ku min filîtand. "
Di mijdara 2013 de, Scherzinger ji bo Olîmpiyadên Taybet wek balyoz hate tayîn kirin. Têkiliya Scherzinger bi kesên astengdar re heye, ji ber ku xaltîka wê bi sendroma Down heye û birayê nîv Lewis Hamilton jî felca mejî ya pitikan heye. Di hezîrana 2014an de, ew bi UNICEF re çû Guyana ku bi zarokên astengdar re bixebite.
Di dema Gay Pride de li DY di hezîrana 2017 de, Scherzinger nameyek evînê ji civaka LGBT re weşand û pesnê "civatek ku li hember dijwariyê radiweste û ji bo guheztinê yek dibe" dide.
Pujols, Gironda, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Pujols-sur-Ciron, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Le Puy, Gironde, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Puybarban, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Puynormand, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Queyrac, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
ku ji mala Mîrza Beg'in, di dîrokê de rolekî gelek girink leyistinê,li mixabin kêm êzdî wan dinasin,wek hemû bavêkê  mala Mîrza Beg navê gundê wan li wan kirin û gotin Êzdîyên Basî,li di rastîyê de ji mala Elî Temin ku Tem kurê Mîrza Bege û birêyê Zoro,ye.
Mîrza Beg di navbera salên 1640 û 1720’î de serdariya welatê Xaltîyan kiriye. Ji pey wî jî Temê kurê wî bi heman peywirê rabûye.
Dema siwarê Barîn, bavê Elî, Temê Mîrza Beg, di sala 1800’î de koça dawî dike, Pey bavê xwe serdema Elî Tem dest pê dike,li ser daxwaza mîrê Botan û bi daxwaza mala Mîrza Beg Alî Tem dice Cizîra Botan û wek berpirsîyarê Welatê Xaltan tê naskirin,kurê wî Qaso,Hamid û Emer serleşker bûn,dema diwan digerîya ji çêl mîrekê Botan yek jê Elî Tem bu.
Qaso gundê Firêzîyê avadike ku gundê Firêzîyê girêdayî Cizîrêye,û şunde tê Basa avadike Basa,girêdayê Qeza Dihê (Erûhê) ji çiyayên Keverê heta ava Mîrgeha Botanê, jiberku Bavê Qaso Elî Mîr bû li herêma Botan ji êzdîyan Basa're digotin mala Mîra an ji mala Mîro.
Silo (zayin.28.02.1935, li Basa Êzidî Bota - mirin.22.02 2015, li Almanya)
Simo ê Silo (zayin.01.07.1884, li Basa Êzdî Bota - mirin. 30.12.1945, li Welatê Xalta gundê Qorixê)
Siloyê Qaso(zayin.1855?, li Basa Êzdî Bota - mirin. 14.05.1916,Li Silopîya di fermana basa,de.
Qaso Êlî (zayin. 1840? li Cizîra Bota- mirin. 1900? li welatê Xalta)
An jî Êlîyê Temo (zayin. 1790? li Xaltan niqîba - mirin. 1860? li Cizîrê)
Tem kurê Mîrza Beg (zayin. 1710? li Welatê Xaltan niqîba - mirin. 1800? li ziyareta şêxevinda)
Serdarê Welatê Xaltan (zayin. 1640? li Serhedê - mirin. 1720? li Xaltan niqîba)
"Lawê welatê xalta mêrxas û hok,
Qasoyê mîr'o bû,ne tewand bejn û cok.
Quinsac, Gironda, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Rauzan, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Reignac, Gironda, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
La Réole, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Rimons, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Riocaud, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Xanedana Menteşe bi şîn li sala 1300an
Menteşe, () mîrektiyeke bi eslê xwe tirk e. Mîrektî, di sala 1290an de hatiye damizrandin û di sala 1453an de jî beşdarî Împaratoriya Osmanî bûye.
Rions, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
La Rivière, Gironde, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Roaillan, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Romagne, Gironda, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Roquebrune, Gironda, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
La Roquille, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Ruch, Gironda, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Sablons, Gironda, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Sadirac, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Tiltepan, gundekî paytexta Kurdistanê Amedê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
tiltepan gundeki dirokiye ez bawerim di dema urarto da gelek kom kuji cebiye li rojhilate gund da girek gelek mezin heye li basuru roj avaye gir u heta diyare gir bi tevayi goristan ye musulmana li bakur rojhilat yen ermena li bakur goristane heciya tisa li basur u roj hilat tisa goristan hene niha li ve 4 ogristane sehida heye-ibrahi-kemal-hemze-selime-li dora gund bi kemasi 3000 goristan heye tiltepan mirov bawere Qu bere bajarokeki mezin biye di nav axa sinore tiltepane da 5 gund hene le kesek Qu bizanibe ci dem ava bune kes nizane? nave wan?kosebekir-guwarexezala-nawala-gura-sekanika-korcim-vana gunde mezin bune le yen pucuk gelek hene serebireke-erdecole mozelan-tiltepan 6 sehid heye le-selim u birahim sahadeta wan raste le em negistin wan le ew ji linav dile tiltepane di axa kurdistaneye tiltepan 54 avahibun-min 37 sal li tiltepane jiyan kir?
Saillans, Gironda, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Saint-Aignan, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Saint-André-de-Cubzac, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Saint-André-du-Bois, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Saint-André-et-Appelles, komuneke li departementa Girondaya herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Androny, komuneke li departementa Girondaya herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Antoine-du-Queyret, komuneke li departementa Girondaya herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Antoine-sur-l'Isle, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Aubin-de-Blaye, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Aubin-de-Branne, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Aubin-de-Médoc, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Avit-de-Soulège, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Avit-Saint-Nazaire, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Brice, Gironda, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Caprais-de-Bordeaux, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Christoly-de-Blaye, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Christoly-Médoc, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Christophe-de-Double, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Christophe-des-Bardes, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Cibard, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Ciers-d'Abzac, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Ciers-de-Canesse, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Ciers-sur-Gironda, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Côme, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Denis-de-Pile, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Carmit Maile Bachar, (bi îbranî: כרמית בכר; jdb. 4ê îlona 1974), ku bi pîşeyî wekî Carmit tête zanîn, stranbêj, dansvan, model, lîstikvan û showgirl -a amerîkî ye. Ew endama The Pussycat Dolls e. Ew bi hevjînê demdirêj Kevin Whitaker re zewicî ye û keça xwe Keala Rose di 18ê îlon, 2011an de anî cîhanê. Di çiriya paşîn a 2019an de, hat ragihandin ku Carmit ji bo vegera xweya hevberdana 2020 an ji nû ve beşdarî Pussycat Dolls bû. Ew di 7ê sibata 2020an de single ya vegera xwe React derxist.
Bachar li Los Angeles ji dayik bû, bavê wê ji nijada cihûyê îsraêlî ye û diya wê ji nijada endonezyayî, holandî û çînî ye. Ew bi lêv û çîçek çîlek çêbû. Ew li Encino, Kalîforniya hate mezin kirin. Her du dêûbav dansvan bûn; diya wê wekî mamosteya dansê li Dibistana Navîn a Hunerên Performansê ya Bancroft xebitî û bavê wê bi Elvis Presley û Marcel Marceau re xebitî. Bachar 10 salan wek werzîşkarekî rîtmîk di qada navneteweyî de pêşbazî kir, û di ceribandinên Olîmpiyadê yên Dewletên Yekbûyî de di sala 1992. de di rêza 5 -an de cîh girt. Di dema kariyera xwe de ku beşdarî Tîma Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî bû, ew beşdarî Akademiya Muzîkê ya Hamilton li Los Angeles bû, muzîk, dans, piyano û viyola xwend.. Lê di nav salên jêhatîbûnê de, wê salên emeliyata qulikê kişand û di heman demê de bû qurbana cerdkirrinê bû.
The Pussycat Dolls.
Bachar li Jingle Bell Bash 9 li Tacoma Dome performans dikeBachar di sala 1995an de beşdarî Pussycat Dolls bû dema ku ew pêşandanek burlesque bûn. Di 2002 -an de, wê hevala xwe Gwen Stefani anî da ku di pêşandana Pussycat Dolls de bimeşe. Stefani Rons Fair û Jimmy Iovine bi Interscope re anî. Dûv re, Dolls li Interscope Records hatin îmzekirin.
Carmit ji lîstikvanek dirêjtir endamek Pussycat Dolls bû ku wê di 1995 an de bi pêşandana Burlesque dest pê kir û di sala 2008 -an de piştî pênc salan bi koma tomarkirinê re çû. Ew di heman demê de yekem Pussycat Doll bû ku di koma tomarkirinê de hate îmzekirin. Piraniya endamên wê demê, di nav de stranbêja pêşeng Nicole Scherzinger û stranbêja paşîn Melody Thornton, ji hêla hevdamezrîner Robin Antin ve di sala 2003an de hatin avêtin, dema ku kom ber bi hunermendên tomarkirina pop ve dihat guheztin.
Di 2006 û 2007 de wê bi Dolls re piştgirî da albûma wan a PCD-ya pir-mîlyon dolarî. Ew yek ji sê stranbêjên pêşeng ên komê bû û di stranên "We Went as Far as We Felt Like Going", "Beep", "Buttons", "I Don't Need a Man", "Hot Stuff (I Want You Back)", "Right Now" and "Tainted Love", "Fever", "Whole Lotta Love"de beşdariyên pêşengî kir.
Di sibata 2008an de, rapor derketin ku ew ji Pussycat Dolls derdikeve da ku projeyên solo bişopîne. Di 8ê adara 2008an de, Bachar bi fermî derketina xwe ji Pussycat Dolls li ser malpera fermî ya komê ragihand.
Thornton di beşa Thank You' ya albûma duyem a Pussycat Dolls 'Doll Domination de spasiya taybetî da Bachar.
Di mijdara 2019an de, hate ragihandin ku kom guheriye û di sala 2020an de diçin gera hevgirtinê. Di 5ê Kanûnê de, Bachar û Jessica Sutta di hevpeyvînekê de bi Entertainment Tonight re ragihandin ku albûmek nû di xebatan de ye.
Di 7 ê sibata 2020 an de, single vegera komê, "React" hat berdan.
Lîstikvan û dansvan.
Bachar di gelek fîlman de cih girtiye ku di nav wan de "13 Going on 30", "Along Came Polly", "The Scorpion King" û "Charlie's Angels: Full Throttle" ji sala 2003an tevî Pussycat Dolls.
Di sala 1997an de, Bachar di fîlma Nickelodeonê "Good Burger" de wekî dansvan hate hesibandin.
Wekî dansvanek serbixwe wê bi gelek kiryarên rock/pop geriyaye an zindî xuya kiriye. Di 1999 û 2000 de, ew di tûrneya cîhanî ya Ricky Martin de jina "Livin 'La Vida Loca" bû. Di sala 2003 an de tûrneya cîhanî ya No Doubt, û bi Gwen Stefani re di dema "Bathwater" de di No Rock Rock DVD Steady Live de derdikeve ser sehneyê. Di 2001 de, ew ji bo vîdyoya muzîkê ya Aaliyah "Rock the Boat" dansvan bû. Di 2004an de ew ji bo Janet Jackson di dema pêşandana nîv-demjimêr a Super Bowl de dansvanek paşîn bû. Di 2004 -an de, ew ji bo geştên Beyoncé dansvan bû û li DVDya Her 200 -a Wembley de xuya dibe. Ew di zêdetirî 21 vîdyoyên muzîkê de xuya bû, di nav de "Sexual Revolution", ya Macy Grey, "Ain't It Funny" a Jennifer Lopez, "Gentleman Perfect" a Wyclef Jean, "Shut Up" a The Black Eyed Peas, "Blood On The Dance Floor" a Michael Jackson. ", Rock The Boat " a Aaliyah," "Why Why You Not Get Job?" a The Offspring û herheiha "Crazy in Love" û "Baby Boy" ên Beyoncé'.
The Zodiac Show.
Di 2001an de li Los Angeles, Bachar, Lee Cherry, Scarlett Cherry û yên din klûbek şevê ya 'binerd' bi navê Freedom vekirin. Ev carinan bû "kabareya pirjanrî" ya ku ewil li Hollywood Athletic Club, paşê li The Key Club hat lidarxistin. Di sala 2006an de, Bachar hîn jî bûyerê çêdike, ku naha jê re Zodiac Show tê gotin. Di tebaxa 2008 an de hate ragihandin ku Bachar dê Zodiac Show -a din bike, ku wê wekî "guhertoyek rock 'n' roll a Cirque Du Soleil" binav kir. Pêşandana 2008an serketî bû û dibe ku Zodiac Show li derveyî Dewletên Yekbûyî tûrne bike.
Mirovhezî.
Hat ragihandin ku ew dixwaze rêxistinek nehfî ya bi navê "Smile With Me": ava bike: "Ez dixwazim ji bo zarok û mezinên ku bi perçê çerm çêdibin xêrxwaziyek xwe hebe. Ez bi yekî re çêbûme û ez dixwazim mirovan perwerde bikin û îlhamê bidin wan û bêjin ku bedewiya hundurîn ji xuyangê girîngtir e. " Bachar balyozê "Operation Smile" ye, xêrxwaziyek bijîjkî ya cîhanî ya zarokan ku alîkariya baştirkirina tenduristî û jiyana zarok û mezinên ku bi deformasyonên rûyê çêdibin dike. Di Çiriya Paşîn 2007 de, ew beşdarî mîsyonek bijîjkî ya navneteweyî Operation Smile li Bolîvyayê bû, ku wê û tîmê wê ji zarokan re stasyonên afirîner ên mîna boyaxkirina rû û laş, çêkirina pirtûk, muzîk û dansê organîze kirin.
Mûzîka tenê û LadyStation.
Bachar di strana ji sala 2007an de "Lo-Down" a Storm Lee di albûma wî Soulfillapopkilla de tê bihîstin. Di vê navberê de, wê ji bo albûma Macy Grey Big stranên paşxanê tomar kir. Wê di heman demê de bi Vikter Duplaix re li ser stranek pêşerojê ya wî hevkarî kir.
Bachar ji bo single a Macy Grey a bi sernavê "Beauty in the World" stranê paşxanê tomar kir.
Di hevpeyvînekê de bi E! ji adar 2008, wê got ku ew dixwaze di pêşerojê de albûmek solo derxe. Di hevpeyvîneke din de bi Savvy.com re wê got ku wê bi Macy Grey re xebitiye û wê albûma wê di 2009 de were weşandin. Di hezîran 2008 de, stranek bi navê "Carmasutra" li MySpace ya Bacharê derket. Wê di bloga xwe de piştrast kir ku ew stranek demoya kevn e. Di kanûna pêşîn a 2008an de, guhertoyek neqedandî ya "Overrated" derket. Di hezîrana 2009an de, wê stranek nû bi navê "Fierce" li klûbên şevê pêşkêş kir. Ew ji hêla Jared Lee Gosselin ve hatî hilberandin, û ji hêla Carmit Bachar, Kay Cola û Che'Nelle ve hatî nivîsandin. Yên din ên ku wê hilberîner pê re kar dikin di nav yên din de Justin Michael, Phillipe Bianco, Leo Mellace û Steve Catizone hene. Divê albûma Bachar di destpêka an nîvê sala 2010an de derkeve.
Di hejmara îlon 2009 a Kovara Kee de, Bachar eşkere kir ku albûma wê dê bi sernavê "Formerly Of..."be.
"It’s obviously a statement about life. You’re formerly of yourself, formerly of a relationship, and I’m formerly of... Each song is about something personal, a story of something I’m formally of."
"Ew eşkere daxuyaniyek di derbarê jiyanê de ye. Tu berê xwe ye, berê têkiliyek e, û ez berê... Her stranek li ser tiştek kesane ye, çîrokek tiştek ku ez bi fermî jê re me."
Di 18ê adara 2010an de, rapvan Detroit Diamond EP -yê derxist ku tê de bi Bachar re stranek bi sernavê "Something 'Bout You", û her weha stranên wê yên solo "Fierce" û "Cream". EP, ji hêla Jared Lee Gosselin ve hatî hilberandin, li ser HMV.com.hk û hem jî li iTunes û Amazon wekî dakêşana dîjîtal heye. Klîpek ji bo strana "Keep On Smiling" dê di 2012 de were weşandin.
Bi LadyStation re wê strana xweya pêşîn "Body In Motion" di 2011 de weşand. Di tîrmeha 2012an de, duo bi DJ Paul Thomas re yek "Motivation" derxist.
Di 24 ê sibata 2017 an de, Bachar yekem strana xweya pêşkêşa yekemîn "It's Time" di bin navê xwe "Carmit" de weşand.
Nexşeya erdnîgariya Mezopotamyayê ye ku berfirehiya axa Mezopotamyayê nîşan dide
Dîroka Mezopotamyayê yan jî Dîroka mirovî ya di navbera Firat û Dîcleyê de, dîrokeke ji koçberbûyîna mirovî ya herî kevnê ji Serdema Paleolîtîkê heya serdema kevnare ya dereng e ku di navbera çemên Firad û Dîcleyê û li deverên wan qewimiye. Dîroka Mezopotamyayê, ji delîlên kolandinên arkeolojîk, piştî destpêkirina nivîsandinê, di dawiya hezarsala 4ê de ji çavkaniyên dîrokî hatine berhevkirin.
Mirovahî di serdemên Paleolîtîk û Neolîtîka destpêkî de tenê li beşên Mezopotamyaya Jorîn de cîwar bibûn. Bicîhbûn a mirovahî ya li alûviyûma başûr jî di dema neolîtîka dereng de qewimiye. Mezopotamyayê, di Serdema Bronzê ya Destpêkî de ji bo gelek şaristaniyên mezin ên herî kevn ên cîhanê re cîwartî kiriye. Ji ber vê sedemê ye ku Mezopotamya wek dergûşa şaristaniyê tê binavkirin.
Navê Mezopotamyayê bi yewnanîya kevn tê wateya "erdê di navbera çeman de". Bi qasî ku tê zanîn, ev nav cara yekemîn di sedsala 4an de ji bo destnîşankirina axa li rojhilatê Firatê ya li Sûriyê (Rojavayê Kurdistanê ya îro) hatiye bikaranîn. Piştre navê Mezopotamyayê bi gelemperî ji bo hemî erdên di navbera çemên Firat û Dîcleyê de hatiye bikaranîn. Li gorî erdnîgarî ya îro, Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, axa Iraqê û Bakurê Kurdistanê di nava sînorê Mezopotamyê de bûn. Çiyayên cîran ên li rojavayê Firatê û rojavayê Çiyayên Zagrosê di bin navê Mezopotamyaya berfirehtir de têne binavkirin. Erdnîgariya Mezopotamyayê bi navên Mezopotamyaya Jorîn (an jî Mezopotamyaya Bakur) û Mezopotamya Jêrîn (an jî Mezopotamyaya Başûr) tê binavkirin.
Mezopotamyaya Jorîn ku bi navê Cizîrê jî tê naskirin, herêma di navbera Firat û Dîcleyê de ye. Mezopotamya Jêrîn jî li herêma ji Bexdayê heta Kendava Farsê ye. Di bikaranîna zanistî ya nûjen de, têgîna Mezopotamyayê gelek caran jî xwedî konnotasyoneke kronolojîk e.
Civak û jîngehên yekem.
Yekem jîngehên daîmî di serdema ku wekî Epîpaleolîtîka Dawîn tê zanîn, di dorasalên 15000 û 10000 hatine dîtin û di vê serdemê de pirraniya jîngeha tenê bi karên demsalî dimînin. Di Serdema Neolîtîka berî Cervaniyê ku li dor salên 10000 û 7000 de ye; destpêka çandinî, kedîkirina ajalan, berfirehbûna jîngehan û delîlên mîmariyên civakî di vî serdemê de dertên holê.
Gihanek a Neolîtîka Seramîk û gihanek a yekem ên Serdema Sifir an jî Kalkolîtîk ku di navbera hezar salên 7000 û 4500ên de ye, berfirehbûna jîngeha gund, xuyabûna pîşesaziya kelûmêl û pêşketina çandinî ya avdanê dertê holê. Ji ber ku cihên protohistorîk ên Mezopotamya Jêrîn di wê demê de di bin bandora hêlanên çeman de ye delîlên vî serdem bi taybetî li Bakur û li navîna Mezopotamyayê têne dîtin.
Damezrandina dewlet û bajaran.
Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya Jorîn
Serdema ku di nîvî duyem a hezarsala 5emîn berî zayînê û hezarsala çaran a berî zayînê werdigire, bi jiyana hevpar, bi derketina dewletên yekem û civakên bajarî yên yekem re jiyana hevpar, jiyana civakî û siyasî de guhertinek derketiye holê. Ev dem di heyama serdema Obeid a dawîn, (di salên 4400-3900) û heyama serdema Uruk, (di salên 3900-3000) de ye. Ev dema dirêj xwediyê kronolojiyek pir bi niqaş e û di van demên dawiyê de di bin navekî gerdûnî, bi navê "kalkolîtîka dereng" hatiye binavkirin. Serdema ku di navbera salên 4400 û 3100 de ye dabeşî pênc jêr-serdeman bûye.
Di nêzîkbûna dawiya ya kevnar a Rojhilata Nêzîk û Mezopotamya re peresanên girîng ên siyasî û civakî heyameke pir dirêj bi berxwe daye. Her ku diçe peresanên nû û formên entegrasyona civakî hiyerarşîk dibin. Di nav civakê de eşîr, qebîle, serok, dewlet dertên holê. Civakên Neolîtîka Dawîn ji aliyê civakî û siyasî ve hiyerarşîk dibin û piştre re jî dewletên yekem û bajarên yekem di nîveka duyemîn a hezarsala çaremînê berî zayînê de dertên holê.
Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya ya Jêrîn
Ger em zêdetir bala xwe bidin nûbûnên ku di dema Obeid a paşîn de hatine destpêkirin wekî gava diyarker bibînin, nîvê duyemîn ê hezarsala çaremîn (Serdema Kalkolîtîka Dereng ya 4 û 5 de) ji bo bajar-dewletan guherîneke pîvane çêdibe û Başûrê Mezopotamyayê di vê heyamê de rola sereke dilîze. Delîlên berbiçav ên di derbarê derketina civakên tevlihev de dide zanîn ku bi qadekê 250 hektaran ku bi gelemperî wekî "bajarê yekem" û heta niha koma herî mezin a herêmê di dema Uruk a Nû de hatiye avakirin.
Hezarsala ku bi serdema dawiya Obeid re têkildar e, bi tewra nîvê duyemîn ê hezarsala 5an a berî zayînê vedigire. Kalkolîtîka Dereng û destpêka Serdema Uruk, nîvê pêşîn ê hezarsaliya 4emîn a berî zayînê (Kalkolîtîka Dereng 2 û 3) de; di tevlîhevkirina civakan, newekheviyên civakî û entegrasyona siyasî de, gihaneke diyarker e.
Geşedanên li Başûr baş nehatine femkirin lê lêkolînên arkeolojîk didin nîşan ku mezinbûnekî li deverên niştecîbûyî û bi taybetî derketina holê ya kombûnên mirovan ên girîng (Uruk, ku dê zêdetirî 70 hektar cih digire, mîna Eridu, Tell Dlehim û Tell el-Hayyad di navbera 40 û 50) hene. Mîmariya vê serdemê bi mîmariyên perestgehên Eridu re dimîne.
Plana avakirinê ya kompleksa kevnare ya Eanna di dema Uruk ya dawiyê de
Cihê kevneşopî ya Bakurê Mezopotamyayê Tepe Gawra yê li nêzîkê Nînewayê ye û ji bo vî serdemê wekê delîl dihat dîtin. Abîdeyên ku asta wan ji XII heta VIII'ye, delîlên wan ji 3500ên heta 4500ên diçe. Piştî kolandinên nû perspektîfa li ser vê herêmê guherî. Berê ev der wekî cîhûwarê derûdora "şopînerê" Mezopotamya Jêrîn dihat hesibandin lê niha, ji bo derketina civakên tevlihev de wekê cihekî pêşeng tê dîtin. Ev bi taybetî bi çavdêriyê ku li çend deverên li Mezopotamya Jorîn hate kirin, derdikeve. Civak, bi mezinbûnek mezin re rû bi rû ne û jîngehên li vir mirov dikare wekî "yekem-bajar" bi nav bike; Bajarên Nagar (ji 55 heta 100 hektar, li nav sînorên Rojavayê Kurdistana îro ye), Tell al-Hawa, Hamoukar, Grai Reş û Nînewa ye. Di heman demê de bajar ji aliyê gelek deverên duyemîn ve hatine dorpêç kirin, ku şahidiya berfirehbûna girîng a jîngehê dikin.
Destpêkirina pergala nivîsandinê.
Tableta arşîvên perestgeha Bau de Girsu, li ser belavkirina rasyonên xwedîkirinê, li Muzeya Louvre Sumeriyan di dîroka mirovahiyê de yekem car pergala tîpên nivîsandinê afirandiye. Pergala nivîsê bi navê forma bizmarî yan jî nivîsa bizmarî hatiye binavkirin. Nivîs, di destpêkê de li Mezopotamyaya Jêrîn wekî pergaleke fîgurî xuya bûye. Di wî demê Sûmeriyan de rê qamîşan li ser pêlên axê fîgura xêz dikirin. Her fîgurek yan jî îşaretek tişta ku dihata xêzkirin li gorî şibandina wî, raman û peyamek dida nîşan.
Nameya Padîşah Hamûrabî ji parêzgarê Larsa re, ku tê de şandina keştiyan ji bo Babîlê tê xwestin. Li Muzeya Louvre.
Li Mezopotamyaya Jêrîn du gelên Sumerî ku zimanên ji hev cûda bi Sumerî û Ar-Semîtî diaxivîn (û paşê dinivîsandin) hebûn. Zimanê Sumerîyan xwedî rêzimana xwe ya cûda bû. Zimanê Ar-Semîtîk, ku paşê jê re Akadî an Babîlî-Asûrî tê gotin, ji şaxa Samiyan, ji malbata Afrasî ye.
Derbarê nivîsên herî kevn ên nivîskî yên Serdema Navîn (dora 2900 heta 2500 sal berî zayînê), bê guman ew bi taybetî bi zimanê Sumeriyan hatine nivîsandin. Li gorî daneyên heyî, di navbera kesên ku bi van zimanan diaxivin de dijminatiya nav-etnîkî tune ye.
Serdema Sumeriyan.
Tê pêşdîtin ku Sumerî berî zayînê di salên 3500an de gihîştine Mezopotamyayê û li ser axa Mezopotamyayê bajar-dewletan damezrandin e. Bajar-dewletên wekî Ubaid û Uruk ji aliyê di nav bajar-dewletên Sumeriyan da ye.
Yekem delîlên dîrokî dide nîşan ku serdema bi navê "proto-xanedanî" bi pêşdîtina dora sala 2900ê û heta destpêka geşbûna bajarê Lagaşê, dora 2600, bi delîlê kêm hatiye delîlkirin. Serdema Sumeriyan a klasîk di sala 2400ên de bi dagirkirina Akadiyan a Mezopotamyayê bi dawî dibe. Bi serdema Gueto di salên 2200 û 2000ê de Sumerî hinek bihêz bû. Serweriya Sumeriyan heta sala 1730an ku Mezopotamya ji aliyê Amorîtan ve hate dagirkirin û di bin serweriya Babîlan de tov bûn, bi temamî bi dawî bû.
Bikaranîna metalan.
Gelên Mezopotamyayê gelek teknolojiyên weke karê metal, çêkirina camê, tewna tekstîlê û sîstemên parastinê yên lehiyê bi pêş xistin e. Mezopatamiyan, di heman demê de di nav yekem gelên Serdema Tunc de bûn. Ji zarokatiya xwe de wan sifir, tûnc û zêr, û paşê jî hesin bikar anîne. Qesrên serdemên, bi sedan kîlo bi van metalên pir biha dihatin xemilandin. Sifir, tûnc û hesin; ji bo zirx û ji bo çekên cihêreng wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.
Matematîk.
Ji 1ê heta 59an nivîsandina hêjmara Babiliyan
Pergala jimartinê bi taybetî di Serdema Babîliyan de li Mezopotamyê pêş ketiye. Gelê Mezopotamyê bi taybetî pergala jimartinê a 60î (li ser bingeha 60an) bikar anîne. Pergala heyî, bi dema 60 xulek, rojek 24 demjimêr û çembera 360-pileyî ji vir tê. Ji ber ku wan bi hejmarên pir mezin hesab dikir, wan tabloyek pirjimarbûnê ji 1ê heta 180.000, berhev kirin e.
Stêrnasî.
Stêrnasên babîlî bi xwendina stêrk û ezman re pir eleqedar bûn û dikaribûn dema girtina rojê û rojavabûnê texmîn bikin. Di stêrnasiyê de, her tişt armancek dihat hesibandin û bi gelemperî bi ol û çarenûsê re têkildar bû. Li Mezopotamya kevnar, Girtina Rojê wekî nîşanek xirab dihat hesibandin. Lê tenê yên hatine dîtin girîng bûn. Ger girtinek li bajarê keyaniyê neyê dîtin, wê demê bandorek wî li ser padîşah an welatê wî çênedibû. Komikên koma ku îro jî têne bikar anîn, wek Leo, Toros, Scorpion, Gemini, Capricorn û Sagittarius, yekem car ji aliyê Stêrnasên Sumer û Babîliyan ve hatiye bikaranîn. Stêrk ji bo hesabkirina dem û diyarkirina serdema çandinî û berhevkirina berheman hatine bikar anîn. Stêrnasî li Mezopotamyayê derket holê lê piraniya ya ku îro jêre astrolojiyê tê gotin di dema hilweşîna şaristaniya Mezopotamyê de xuya bûye.
The Pussycat Dolls komeke mûzîkî ên keçên amerîkî ne, ku li Los Angeles, Kalîforniya, ji hêla koreograf Robin Antin ve di sala 1995an de wekî komek burlesk hate damezrandin. Li ser pêşniyara Jimmy Iovine, Antin biryar da ku wekî koma pop serdestiya koma burlesque bigire. Antin di 2003 an de bi Interscope Geffen A&M Records re peymaneke mûzikî li hev kir û ev kom zivirand nav franchiseseke muzîkî ku ji Nicole Scherzinger, Carmit Bachar, Ashley Roberts, Jessica Sutta, Melody Thornton û Kimberly Wyatt pêk tê. Yekane strana wan, "Sway", di soundtracka fîlma ji sala 2004an de Shall We Dance? de bû.
Pussycat Dolls bi singleên serketî yên navneteweyî "Don't Cha", "Stickwitu", "Buttons", û albûma xwe ya pir-platîn PCD (2005), serkeftina cîhanî bi dest xist. Lêbelê, digel serfiraziya wan a bazirganî, kom ji ber tekezkirina li ser Scherzinger, stranbêja pêşeng ê komê, û reftara jêrdestî ya endamên din, ji aloziya navxweyî ve aciz bû. Derketina Bachar ji komê berî derketina albûma wan a duyem û dawîn a studyoyê Doll Domination (2008) bû, ku tê de singleên hit "When I Grow Up", "I Hate This Part", and "Jai Ho! (You Are My Destiny) hene. ". Piştî qedandina tûrneya xwe ya cîhanî ya 2009an, kom berda navberê û di 2010an de bi tevahî belav bû. Rêzeya tomara orîjînal, kêm Thornton, di sala 2019an de bi geştek pêşerojê û albûmek nû vebûna xwe ragihand.
Marqaya Pussycat Dolls di nav bazirganî, bernameyên televîzyonê yên rastîn, kiryarek Las Vegas, pejirandina hilberê, komên tomarkirinê yên veqetandî (Girlicious, Paradiso Girls, G.R.L.), û veberhênanên din de cihêreng bû. Billboard Pussycat Dolls wekî 80 -emîn çalakiya muzîkî ya herî serketî ya salên 2000 -an destnîşan kir. Komê 55 mîlyon tomar li çaraliyê cîhanê firotiye, û ew kiriye yek ji komên keç ên herî firotanê yên hemî deman. Di sala 2012an de, Pussycat Dolls di rêza 100-an de di VH1ê de 100 Jinên herî Mezin di Muzîkê de, û wekî dehemîn koma hemî-keçan.
Derika Mikurê, gundekî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ji Farqînê 25 km dûr dikeve, li ser rêya Malabadê û Başqê ye. Rêya gund asfalt e.
Di sala 2016'an de li gund keftarê xêzokî hate dîtin.
Oskar Daubmann, bi rastî Karl Ignaz Hummel, (jdb. 9ê adara 1898an li Oberwil, Basel-Landschaft, Swîsre m. 20ê kanûna paşîn a 1954an li Schwäbisch Hall, Almanya) mirovekî xapînok bû ku doza wî di sala 1932an de bû sedema nerazîbûneke navneteweyî. Karl Ignaz Hummel li Obervilê nêzîkî bajarê Baselê yê Swîsreyê ji dayik bû, xwedî zarokatiyeke dijwar bû, pir caran birçî dima û li dewsa çûyîna dibistanê, çêtir digirt ku li çol û mêrgan xwe dirêj bike. Di yanzdeh saliya xwe de, ew ji dêûbavên xwe yên hejar reviya. Piştî diziyê, ew şandin tîmarxaneyekê û wekî tawankarekî piçûk dest bi kariyera ku gelek mehkûm û cezayên girtîgehê lê kirî.
Di sala 1930an de ew li Offenburgê bi cî dibe, wekî terzî dixebite û di 1931 de bi Kreszentia Allgeier re dizewice. Ji ber sedemên aborî, wî jina xwe ya ducanî (ya ku heman salê doza veqetînê kir) di sala 1932an de hişt û hewl da ku were Cezayîrê da ku beşdarî Lejyona Biyanî ya Fransî bibe.
Lêbelê, ew neçar ma ku vegere Îtalyayê. Ji ber ku pereyê wî ji bo vegerê tune bû, wî xwe wekî "Oskar Daubmann" ku hevalek berê yê dibistanê ji Endingen bû û yê ku wî dizanî ji Şerê Cîhanî yê Yekem winda bû, bi nav kir kir. Wî digot qey Fransiyan ew 16 salan li Afrîkayê êsîr girtine. Piştî hewildana revê, di sala 1917an de ji ber kuştinê 20 sal cezayê girtîgehê lê tê birîn û wî dibin kampek zindanê ya Cezayîrê.
Doza Daubmann ji hêla derdorên netewperestên awistiryayiyên alman û nasyonalsosyalîstan ve ew qas mezin kiri bû ku bala navneteweyî kişand. Ew ji bo kampanyayek reşkirinê ya li dijî "xwestekên neteweyî" li dijî Fransa, ya ku bi xapandin û zilmê hate tawanbar kirin, pêşwazî kir. Wekî mînak, Joseph Goebbels, di kovara Nazî „Der Angriff de jî gefa şerê tolhildanê xwar. Girtiyê dawîn ê şerê cîhanî di 29ê gulana 1932an de li Freiburgê bi merasîmek hate pêşwazî kirin û dûvre ji hêla zêdetirî 15,000 kesan ve li "bajarê xwe" Endingen am Kaiserstuhl hat pêşwazî kirin. Ecêb e, dêûbavên Oskar Daubmann yê rastîn xapînok wekî kurê xwe pejirandin.
Efser Anton Bumiller ji Sigmaringen Daubmannê rastîn dizane ku di alaya xwe de xizmet kiriye û rewş îstîsmar kiriye.Bumiller geştên dersê organîze kir, û " Daubmannê leheng" di hefteyên jêrîn de gelek ders dan, gelek rûmet wergirt û hat pîroz kirin. Di nav tiştên din de, wî li Sigmaringen peyivî, mînak, li wir destûr da ku wî di pirtûka zêrîn a bajêr de tomar bike û nîşanekek ji Mîr Friedrich von Hohenzollern wergirt. Karl Ignaz Hummel di demek kurt de li rolek ku ew naxwaze, lê nikarîbû jê derkeve asê ma. Kartên îmze ên ku Bumiller çap kiribûn hebûn, û gerînendeyê jîr romaneke serpêhatî dinivîsand.
Ji destpêkê ve gumanên li ser nasname û dîroka Daubmann bi gelemperî di raya giştî de hatin paşguh kirin, daxuyaniyên rexnegir ên Frensî wekî derew hatin red kirin. Gumanên hikûmeta fransî di notek 5ê îlona 1932 an de ji hikûmeta alman re hate ragihandin.
Polîsê ku demek dirêj li ser nakokiyên çîroka Daubmann lêkolîn dikir, di dawiyê de bi alîkariya şopa tiliyan "Daubmann" wekî Karl Ignaz Hummel nas kir. Daubmannê çewt hate eşkere kirin. Piştre di 11ê çiriya pêşîn a 1932an de hate girtin. Veguherîna hestyar a dîrokê naha derfetê dide dijberên Nasyonalsosyalîst û Netewperestên awistiryayiyên alman ku wan tinaz bikin. Di sala 1933 de Dadgeha Herêmî ya Freiburg ji bo sextekariya belgeyan û dekûdolab sê sal û nîv ceza da Hummel. Piştî ku cezayê girtîgehê xwar, ew ji ber zexta Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîstê, ji sala 1938 -an vir ve, li Schwäbisch Hall di binçavkirina pêşîlêgirtî de ma. Di sala 1945an de Amerîkiyan wî azad dikin.
Hummel li Schwäbisch Hall ma, wek terzî xebitî û di sala 1954an de mir. Tevî ku îro doza Daubmann hema hema ji bîr bûye, xelkê Endinger dîsa carinan carinan wekî "Daubinger" têne binav kirin, her çend di derbarê "Daubmann" de gumanbariyek zû hebû. Li ser Oskar Daubmannê, ku di şerê cîhanî yê yekem de mir, tenê navê wî yê ku li ser bîrdariya şerê Endinger li ser kevir hatî xêz kirin, tîne bîra mirov.
Çemê Elikî (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye. Li bakurê rojavayê Licê, li herêma Sîwanê ye û 23 km ji Licê dûr e. Sê gomên wê hene. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin.
Çemê Elikî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Neban (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
"Neban" wek biyanîbûn jî tê bikaranîn. Gava bizinek an jî mihek berx tîne caran naxwaze şîr bide berxikê xwe. Vêga dibêjin kû ban nebû. Neban bû.
Husênik ango bi navê kevnare Qulî (), gundekî girêdayî ser navçeya Licê ya Amedê ye.
Husênik, ango bi navê kevnare Qulî, gundek dîrokî û kevn e. Dikeve başûrê rojavayê Licê. Ji Licê 15 km, ji Amedê 78 km dûr e. Di nav gundên Licê de yek ji gundê herî kevn û dîrokî ye.
Bi navê Goma Çelebî mezreyek wê heye.
Gund, serê pêşî beriya zayînê di navbera 3000 û 1260'an da di serdema jiyana şikeftan da bi mirovahiyê ra hatiye nasîn. Li gund gelek şopên ber bi çav ê ji serdema çakûç û bizmar hene. Li gund bermahiya herî ber bi çav Nawis e. Nawis, Şikeft, Qul û Hûr di heman wateyê da ne. Tê zanîn kevira bingehîn a Sûrên Amedê ji aliyê Hûriyan ve hatiye lêkirin. Di heman demê da xelkê ku ewilî li herêma Licê bi cih bûne yek jê Hûrî ne. Hûrî, ji civaka ku di Hûr, Qul, Şikeft û Nawisan da jiyane ra tê gotin. Her weha navê xwe ji hunera xwe ya kolandinê girtine û weke Mîtanî, Ûrartû, Medî û Persiyan, ew jî bavkalikê Kurdan in. Hûrî, Qulî, Şikeftî û Nawisî hemwate ne. Piştî jiyana Qul û Şikeftan li herêmê jiyana xaniyên hişkeber a xicîkî destpê dike. Li herêma Serê Bîrê xirabe û şopên ji van xaniyên hişkeber ên kevnare hatine çêkirin hene. Li Serê Bîrê û Berê Nawisê xirabe û mezelên kevn hene. Ji bilî vana li herêmên wek Kevirê Kewan, Heslanî, Kevirê Reş û Newala Goman jî xirabeyên ji serdemên berê yê dîroka wan nayê zanîn hene.
Di derbarê jiyana gundiyên Qulî da zêde şopên berbiçav tunene meriv lê zêde bike lê Nawis bermahî û çavkaniya herî zelal e.
Di derbarê jiyana gundiyên Serê Bîrê da jî zêde çavkaniyeke zelal tune. Lê li gor gotinên mezinan û şopên berbiçav ê xirabeyan tê fêmkirin, gund ji du taxan pêk hatiye. Di derbarê dutaxbûna gund da rîvayetên têne gotin dibêjin şêniyên van herdû taxan ne ji heman mezhebî bûn e. Digel vê jî tifaqa wan tifaqeke dostanî û bêhempa bûye. Wisa bi hev bawer û bi hev ewle bûne ku tu caran deriyên xwe ji ber hevdu negirtin e.
Gundiyên Husênikê yên berê jî bi xwedîkirina pez û dewaran, bi çerçîtî û bazirganiyê, bi çandina genim û rêncberiya rezan debara xwe kirin e. Rezên Husênikê gelek in û bi nav û deng in.
Gund bi giştî herêmeke çiyayî û stratejîk e. Her çiqas tu şopên ber bi çav ê ji mirovên serdema neolîtîk tune bin jî, gelek şûnwarên wê serdemê li herêmê wek keleh, nawîs, şikeft û sarinc hene.
Li gorî dîroka Kurdên Merwaniyan, di navbera salên 985 û 1086'an (Piştî Zayînê) de, dema Entax sencaxa Farqînê bûye, gundê Husênikê jî şên bûye û girêdayî Entaxê bûye. Di sala 1871'ê de, gund bi Licê ve tê girêdan.
Piştî Împaratoriya Romê herêmê bi dest dixe, bi dek û dolaban bêtifaqiyê dikin nav gelê herêmê.
Hema hema piştî sala 1086'an ku Rom li herêmê hukim dikin, bi lîstikên qirêj dixwazin gundên bi kêr perçe bikin û bêtifaqiyê bikin nava wan. Tê gotin di wê demê de Împaratoriya Romê di bin desthilatdariya Keyser de bûye.
Keyserê Romê, bi plansaziyên cûrbecûr qirêj bêtifaqiyê dike nav xelkê heremê. Yek ji wan planên wî yên qirêj jî li ser gundê Serê Bîrê hatiye kirin.
Li gor rîvayetên têne gotin dibêjin; rojekê yekîneyek a leşkerî ya girêdayî Keyserê Romê diçin gundê Serê Bîrê ku ji gundiyan hêkan bistînin. Çiqas hêk di gund de hene distînin û diçin. Piştî ji gund derdikevin plana xwe ya qirêj dikin meriyetê û ji Neqeba Sor vedigerine gund. Hêkên ku ji gundiyan sandine hemûyan dîsa li gundiyan vedigerînin. Armanca wan ew e ku tifaqa gundiyan xira bikin. Ji bo ku hêk ji bo gundiyan sembola pîroziyê ne bi taybet vê dikin. Bi vegerandina hêkan jin û bûkên gundiyan pevdiçin û di navbera wan da xisûmetî çêdibe. Piştî vê plana qirêj, navbera gundiyên Serê Bîrê xira dibe û bêtifaqî dikeve nava wan.
Dîsa li gor rîvayetê tê gotin gund bi vê planê tê xirakirin û wêran dibe. Ji gund, tenê jineke ducanî ya xilas dibe. Ev jin bi eslê xwe ji gundê Tilê bûye û bûka gund bûye.
Piştî xirakirina gund, jinik vedigere gundê Tilê mala bavê xwe. Demekê şûnda xweda lawekî dide kê û navê Husên lê datîne. Husên mezin dibe û dibe xortekî çeleng û bi kêr.
- Dayîka min, ka ji min re bêje bê bavê min kî ye? Çi bi serê wî da hatiye? Mezelê wî li ku derê ye? Gundê me li ku derê ye?
Dayîka Husên jî ji serî heta binî jê re meselê dibêje û ji Tilê bardikin, diçin gundê Husênikê ji nû ve şên dikin.
Ji ber ku gundê Serê Bîrê ji Tilê xuya nake, bavkalê Husên dibêje: "Ji bo em di mereqê de nemînin xaniyê xwe li diyar çêkin, gava çira we vêketî xuya bike em ê bizanibin ku hun sax in."
Di derbarê vê dîrokê de çavkaniyeke zelal tune. Tê gotin ku di dema xelayê de bûye.
Piştî ku Husên û dayîka xwe ji nû ve gund şên dikin, Husên dizewice.
Tê gotin heft heb lawê Husên hebûne û her heft jî zewicandî bûn e. Gava ge nangiranî û xela çêdibe, eşîr û mîrên ku li herêmê hêzdar bûne xişir (zêr û zîv) di ber genim û garis de dane. Gava ge karwanên mîr û began di gund da derbas dibin hemû bûkên Husên çi di malê de hene difroşin didin bi xişir û di kuwaran de vedişêrin.
Tê gotin rojekî Mîrê Hezroyê bi 40 siwaran ve tê li mala Husên dibe mêvan. Husên jî dizane xwarin û pêxwarineke îkramê mêvanê xwe bike tune. Ji xem û qehran serê xwe dike ber xwe û difikire. Jina wî jê ra dibêje: "Husên! Çima te serê xwe kiriye ber xwe û difikirî? Serê xwe bilind bike. Qey tu mêrê vê rewşê yî? Bi hezaran mêvanên te bihatana serê te bilind bû. Wekî her carê bila serê te bilind be."
Nexwe jina wî hesabê rojên xirab kiriye û zexîre veşartiye. Jina Husên radibe ji mêvanan re xwarin û vexwarinê çêdike û wan bi rê dikin. Piştî mêvan diçin Husên heft bûkên xwe top dike û serê wan dike nav zêr û zîvan û dibêje: "De bixwin! Zêr û zîv nabin şîv û nayên xwarin."
Di wê demê de nangiranî û birçîbûnî li herêmê zêdetir belav dibe. Bandora xelayê li ser malbata Husên jî çêdibe û ji birçîna hemû dimirin, tu kes ji wan namîne.
Piştî Husên, dema dizî û şelihandinê destpê dike. Di wê demê de mîr û begên ku bihêz bûne li gundî û gomiyên herêmê tehdahî û heqaretê kirine û mal û milkên wan talan kirine. Tê gotin rojekê begên aliyê Hênê bi siwarî tên derdora Qişa Qeran û Kevirê Kewan ku diziya Mala Heyderan bikin. Heyder mezinê gundê Kevirê Kewan e. Du heb lawên cêwî yên Heyder hebûne. Yek Elî û yek jî Resûl bûye. Herdû jî du xortên çeleng û egîd bûne.
Gava begên Hênê tevî siwarên xwe diçin diziya Heyderan bikin, Elî û Resûl diçin li pêşiya wan kemîn datînin û siwarekî ji wan dikujin. Piştî vê serpêhatiyê cih û war li wan xira dibe û ji Kevirê Kewan bardikin tên li herêma erdê Qulî xanî çêdikin.
Piştre bûyer û serpêhitiyên bi vî rengî zêde dibin. Heyder, bi malbatên derdorê re tê gel hev û bi hev re danûstandina tifaqê dikin. Piştî danûstandinan biryar digrin ku li hemberî dizî û talanê bibine yek.
Li gor gotinên bav û kalan gundê Husênikê yê niha serê pêşî ji heft malan pêk tê.
Gundê Husênikê ji aliyê hêzên desthilatdar ve sê caran hatiye şewitandin. Cara pêşî, di dema desthilatdariya Keyserê Romê de. Cara duyem di dema serhildana 1925'an a Şêx Saîd û hevalên wî de û herî dawî di 14'ê gulana sala 1994'an de ji aliyê hêzên desthilatdar ve hatiye şewitandin û valakirin.
Li gund, sê ziyaret hene. Ji van ziyaretan a herî mezin ziyareta gund e. Jêre dibêjin Ziyareta Diyar. Ziyaret, li tepê gund e. Bawerî pê heye ku duayên jêre bêne kirin qebûl dibin. Gundî bi navê vê ziyaretê sond dixwin.
Ziyareteka din jî di nav mezelên Xeymecan de ku wek ziyaretgaha Eyşo Fato tê gotin heye. Ziyaret, dikeve rojhilatê gund û bi qasî kîlometreyekê ji gund dûr e. Di demsalên cûda de mirov ji bo hêviyê wan bêne cih diçin ben an paçek ji kirasê xwe bi dara ziyaretê ve dikin.
Yek ji van ziyaretan jî, ziyareta Heslanî ye. Ziyaret dikeve rojavayê gund û bi qasî kîlometreyek û nîv ji gund dûr e. Bawerî pê heye ku ji gelek nexweşiyan re dibe derman.
Li herêma gundê Husênikê kelehekî kevnar û dîrokî heye. Keleh, dikeve rojavayê gund û zêdetirî du kîlometreyan ji gund dûr e.
Keleh li ser rêya karwanê xeta Erzerom û Amedê, di navbera bajarê Deqyanûs û Şikeftên Birqleynê de ye.
Li nêzî xirabe û mezelên Şahqulî nawiseke dîrokî heye. Ji erdê 3-4 metre bilind e. Li ser zinareke kilsî hatiye kolandin û wek cihê spartinê hatiye bikaranîn. Di derbarê dîroka wê de agahiyên zêde zelal nînin. Lê tê gotin ku bermahiyekê ji serdema neolîtîk e.
Li Bakur û Rojhilatê Bakurê gund, li sêgoşeya gundê Husênikê, Goma Xicîkan û Pehnavê zêdetirî 10 nawis û şikeftên ji serdema neolîtîk û ji dema nû hene.
Di dîrokê da çar caran navê gund hatiye guhertin.
Li gor dîroka kevnar jiyana Şikeft, Qul, Hûr û Nawisan ji jiyana gund û mezreyan kevintir e.
Ev jî me piştrast dike ku xwecihiyên herî kevnar ên li gundê me bi cih bûne gelê Qulî ne.
Qulî û Hûrî ji heman medeniyetê ne û di Hûr û Qulan da jiyan e.
Bi awayê ku were fêmkirin meriv dikare bêje gundiyên herî kevn xelkê Şikeftî, Qulî, Hûrî û Nawisî ne.
Yanê însanên ku di Şikeft, Qul, Nawis û Hûran da jiyan e. Lewra jî navê gund ê herî kevn Qulî ye.
Mesela Şah û Qulî jî bi tesîra desthiladariya ereban derketiye holê.
Şah peyvek bi farisî ye û di wateya Key, Qral û hwd da tê bikaranîn. Weke mînak; KeyQulî.
Keybûnî bi bandora desthildariya ereban cihê xwe bi peyva Şah'îtiyê ra guherandiye û bûye ŞahQulî. Lê di eslê xwe da ev peyv KeyQulî ye.
Serê Bîrê di dîrokê da gundê duyem e. Bi wate û bilêvkirina xwe jî bi me dide eşkerekirin ku navê xwe ji Kanî û Bîrê digire. Wekî tê zanîn bi navê Kaniya Şahqulî kaniyekî dîrokî heye li gundê kevn. Bîrekî dîrokî jî li ser rêya Karwanan heye. Ev herdû navana jî têkildarî navê gund in. Serê Bîrê, Serê Kaniyê an jî Kanîsarkê
Gundê Husênik, şêngeha herî dawî ye. Gundê niha jî navê xwe ji navê lawikekê sêwî yê bi navê Husên digire. Husênik bi wateya xwe Husênê Piçûk e.
Navê Arikli, navekî bi tirkî ye. Piştî sala 1928 û şûnda ji aliyê dewletê ve hatiye lêkirin. Ji bilî kar û barên fermî navê Arikli zêde nayê bikaranîn.
Piştî şewata 1994'an gund 9 sal vala ma û pîştî van salên zor û zehmet bi vegera çend kesan gund ji nû ve şên bû. Niha li gund zêdetirî 30, 40 mal hene. Hejmara kesên li gund dijîn 60, 70 kes in. Berî şewata 1994'an bi navê Goma Çelebî, Goma Ahmedê Tahar û Goma Mihemedê Narê sê mezreyê gund hebûn. Niha ev her sê mezre jî xirabe û vala ne.
Piştî sala 2010'an hinek şêniyê gund li nav rezê xwe û hinek kesan jî ji gund dûr xanî çêkirin. Wekî bi navê Berê Nawisê, Mala Sebahettîn û Malê Rezan nav li van malan hatiye kirin
Kevirê Kewan, (Navê girekî kew lê lîs bûn e, di heman demê de wargehekî kevnar e.)
Warê Pûrto, (Pûrto, kesekî koçer e)
Kunika Babolî, (Jineka Ermen li wê derê hatiye kuştin.)
Kaniya Birîn, (Birîndarekî li vêderê hatiye dermankirin.)
Çala Pîra Medê, (Pîra Medê, dêya Evdelayê mele Elî ye)
Kevirhengiv, (Kuwara mêşan li wir heye.)
Kaniya Şahqulî, (Ji serdema kraliyeta Sahqulî ma ye.)
Serê Bîrê, (Kanisarkek a li ser rêya karwanan e.)
KESÊN KU KEYATÎ Û MUXTARÎ KIRINE
Beriya avakirina komara Tirkiyê, Resûl Keya, Hecî Mihemed Keya, Saîd Keya û demek jî Hewika Hezanî keyatî kiriye..
Ji sala 1923'an û şûnda bi dorê ra, Ömer MALTAŞ, Mustafa MALTAŞ, Ali KOZAN, Mehmet HARAN, Mehmet CAN, Arif KORKUT, Abdulrazzak MACAR, Mehmet YILMAZ, Bahri YILDIZ, Fahrettîn MACAR, Mehmet KOZAN, Mehmet KOZAN, Mehmet ÇİFTÇİ, Mehmet KORKUT û Cemal KAZMA muxtarî kirin e. Niha muxtarê gund Adnan MACAR e.
Balicine (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Di gund de nêzî sih malî heye gund di sala 1994an de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatiye valakirin û gund di nava çiyayan de ye qasî du saetan durî navenda navçeyê ye bi wesayitan mirov dikare xwe bigîhîne navçeyê di gund de pirsgireka av û elektrîkê heye dawet û şahîyen gund pir rengîn û dewlemendin di demsala zivistanê de rêyen gund tên girtinê û ji bo gundiyan rojên dijwar dest pê dikin debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniyê ye dibistana gund hêj di nav pirsgirekan de ye û perwerdehiyekî baş nayê dayînê û gund de nexweşxane an jî sazîyekî tendûristiyê tune û ev jî dibe sedema pirsgirekên tendûrîstîyê.
Zengê (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zengê li aliyê "Pêşkevir" li çiyê, gundekî Licêya Amedê ye.
Li aliyê rojhilat gundê Helhel, li aliyê Başûr Qendelxel, li aliyê rojava Licok û li Bakur jî gundê Kerwasê heye. Gundiyên Zengê bi zavarayê Zazakî (Kirmanckî) ya kurdî diaxivin lê piranî bi kurmancî jî dizanin. Gund heta salên 90'î li dor 150 malî bû, bi valakirina gundan re ew jî hate valakirin û têde 10-20 mal man. Lê niha dîsa hatiye ser hev û gund şên bûye.
Ekro (), gundekî navçeya Licêya Amedê ye. Ev gund 3 km dûrî navçeya Licê ye. Ji çar mezrayan tê holê: Aktan, Mengûsî, Kanîya Gund û Jeber.
Dema berya erdheja Licê lî gund 50 an 60 mal hebû ye. Di sala 1975an de erdhejeke tundiya wê 7,2 pêk hatiye. Li Ekroyê gelek mal xera bûn û nêzîkî 60 kesan jiyana xwe ji dest dane. Piştî erdhejê gelek gundî jî ji gund koç kirin. Çend malên ku mabûn jî dema ku gundên Liceyê ji aliyê leşkerên dewletê ve hatin valakirin ew mal jî hatin şevitandin. Niha jî gund şên nebûye. Li gund pênc an şeş mal hene.
Erko gundekî hêşînahiya wê zêde, bilind û di nav çiyan de ye.
Hîlar, gundekî bi ser navçeya Erxeniya Diyarbekirê ye ku du car ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Niha (2017) gundî şunda hat li gundê xwe dijîn.
Gundê neolîtîk ê bi navê Qota Berçem () di ber Hîlarê de ye.
Xanedana Ûqelîyan (), xanedaneke ereb bû, li bakurê Mezopotamyayê û Sûrî, di navbera sala 990 - 1096 hikûm kiriye.
Rabûn.
Uqeylîd ji Banû Uqeyl bû. Ew cara ewil li Amed bûn desthiladara dema ku erd ji aliyê Biweyhî ve li wir hat dayîn, ku wan hêvî dikir ku ew wek tampon li dijî Kurd Bādh ibn Dustak. Demek şûnda Ûqelîyan bi Xanedana Hemdaniyan re hevalbendiyek çêkir, yên ku di sala 979 -an de ji hêla Buwehîdan ve ji Mûsilê hatibûn derxistin. Her du bi hev re li dijî Bûyîd û Mûsilê çûn û Diyar Rebîa di 989 de hat dagir kirin. Rêberê Uqeylid, Abu l-Dhawwad Muhammad ibn al-Musayyab, piştre li dijî Bādh şer kir, ku di dawiyê de bû sedema kuştina serhildêrê Kurd. Piştî vê yekê, Mihemed li dijî Hemdaniyan derket û wan jî têk bir. Wî waliyê Buweyhîdê Mûsilê jî mecbûr kir ku nîvê pêgirtiyên wî bide wî.
Mary Stewart (12ê îlona 1916 li Sunderland, bakurê Înglistan, ji dayik bû wekî Mary Florence Elinor Rainbow, m. 9ê gulana 2014 li Loch Awe, Skotlenda) nivîskarek brîtanî bû.
Stewart gava ku ew pênc salî bû dest bi nivîsandinê kir dema ku wê yekem helbesta xwe di kovarek piçûk a herêmî ya herêmî de weşand. Piştî wergirtina bawernameya Mastera Huner ji Zanîngeha Durham, wê li wir dersa îngilîzî da heya 1945 dema ku ew bi Sir Frederick Stewart, endamê Civaka keyaniyê re zewicî.
Deh sal şûnda romana wê ya pêşîn „Madam, Will You Talk?“ hat weşandin û ji hingê ve wê zêdetirî 20 roman ji bo mezinan û şanoyên radyoyê û pirtûkên zarokan nivîsand. Hin çîrokên wê ji bo sînema û wêneguhêzê hatine kişandin.
Wê di sala 1961 an de ji bo "„’My Brother Michael’" Komeleya Nivîskarên Wêjeya Polisî Silver Dagger qezenc kir. Pirtûk li Delphi ya kevn hatî danîn û yekem romana wê bû ku li Yewnanistanê hate danîn, piştî serdanên dubare yên vî welatî. Derbarê pirtûkê de, Mary Stewart got: "„’My Brother Michael’" evîna min û Yewnanistanê bû.
Romanên wê li çaraliyê cîhanê bûn pirtûkên herî firotin û tevliheviyek balkêş a romans, nihênî û kelecanê ne. Stewart zanîna xwe ya wêjeyî û dîrokî bi jêhatîbûn û serfiraziyek mezin bikartîne.
Sê pirtûkên wê yên herî navdar, „The Crystal Cave“, "The Hollow Hills" û „The Last Enchantment“ bi cîhana efsanewî ya Key Arthur û sêrbaz Merlin re mijûl dibin, cîhanek ku di „The Prince and the Pilgrim“ de jî tê mijûl kirin.
Çîrokên wê bi gelemperî li Fransa, Brîtanya Mezin, Yewnanistan ("The Moonspinners") û her wiha Awistirya têne danîn û her dem bi baldarî têne lêkolîn û vegotin.
Di sala 1971 an de wê ji hêla PENa Navneteweyî ve Komele xelata Frederick Niven ji bo „The Crystal Cave“ û di 1974 an de Xelata Konseya Hunerên Skotlandî ji bo romana zarokan „Ludo and the Star Horse“ wergirt. Di sala 1996 an de xebata wê ya jiyanê bi Xelata Agatha re hat xelat kirin.
Nivîskara ku li Îngilîstanê ji dayik bû, ew bi salan li Skotlandê dijiya, di navbera Edinburgh û West Highlands de diçû. Hobiyên wê tê de hene dîroka xwezayî, baxçevanî, dîroka Yewnanî û Romî, muzîk, û huner bi gelemperî.
Li jêr koda INSEE, koda posteyê û li gorî rêza alfabetîk lîsteya 285 komunên departementa Aveyrona Fransayê hatiye nivîsandin.
Aveyronê
Nexşeya Persiya, li wir Celâriyan bi kesk têne dîtin.
Dewleta Celariyan, dewletekî Kurd, bê Esle xwe Mongolî bû. Di navbera salên 1336-1432an de li Iraqê û rojavayê Îranê hikûm kiriye. Paytextên wê Bexda û Tebrîz navbera sala 1358 heta 1388, û Besre navbera sala 1411-1432 bû.
Xanedana Mirdesiyan, an ji dewleta Mirdesî (), xanedaneke ereb bû ku di navbera salan 1024-1080 li bakurê Levantê bi paytexta xwe ya Helebê hikûm kiriye. Xanedan çend darwo bi Xanedana Merwaniyan ketî şer. Di sala 1080an de xanedan bi hatina Selcûqîyan helak bû.
Mirdesiyan
Zimanê çuvaşî (bi çuvaşî Чӑваш чӗлхи Čǎvaš chilchi, Чӑвашла Čǎvašla) zimanek Bolgartirkî ye ku ji şaxê zimanên oghurî yên di nav zimanên Tirknîjadî de ye. Îro ew ji şaxa rojava ya zimanên tirkî re tê veqetandin û di hundurê wê de cîhek taybetî heye. Digel rûsî, ew zimanê fermî yê komara xweser a rûsî Çuvaşistan e.
Qada belavkirina sereke.
Çuvaşî îro bi giranî li Çuvaşistan, Tataristan û Başkîrya tê axaftin. Di heman demê de giravên piçûktir ên zimanî li seranserê Volga heya Saratov hene. Wekî din, hindikahiyên çuvaşî li Qazaxistan, Ûkrayna, Dewletên Baltîk û Ûzbêkistanê dijîn, ku ew di dema Yekîtiya Soviyetê de li wir bûn an bicîh bûne. Di serjimêriya Rûsî ya 1999an de, 1.64 mîlyon, an%82, ji Çuvaşan çuvaşî wekî zimanê xwe yê dayikê dan. Bi tevahî 1,8 mîlyon kes bi çuvaşî diaxivin.
Vebijarkên polandinê.
Dabeşkirina heyî di gotara zimanên tirknîjad de tê dîtin.
Zarava û Alfabe.
Anatri (çuvaşiya jêrîn) û Viryal (çuvaşiy jorîn)
Zimanê çuvaşî naha bi berfirehî wekî mîrata zimanî ya Bulgarên Volga kevnar tê hesibandin. Bulgarên Volga di dawiya sedsala 10an de ketin nav qada Volga-Kama û li wir serweriyek serbixwe ava kirin. Gelek komên etnîkî yên vê serdestiyê hebûn, hin ji wan paşê hatin asîmîle kirin, ku tê de çuvaşiya îroyîn ji zimanên din ên Tirknîjadan cuda bû. Bi taybetî, çuvaşî di bin bandora zimanên Fînî-Ugrî de maye.
Sedsala 13an de çûvaşan aîdê xannişîna artêşa zêrîn a bi bandora Mongolî bûn û piştî têkçûna wê di 1502-an de, ji xannişîna Tatar a Kazan.
Di 1551an de çuvaşan bi dilxwazî ​​radestî serweriya împaratorê rûs bûn.
Çuvaşan bi alfabeyên cihêreng dinivîsandin. Gava ku ew li dora sala 1000 an hatin herêma Volga, wan celebek alfabeya Orxon a tirkî bikaranîn. Piştî pejirandina Îslamê, alfabeya Erebî ji wan re hat danîn. Di sedsala 18 an de çuvaşan baweriya Ortodoks a Xiristiyan vedigirin û di dawiya sedsala 19 an de alfabeya Kîrîlî pejirandin. Bi afirandina zimanê nivîskî yê serbixwe, ku ji hêla mîsyonerên Rusî ve di 1878 de hate pêşve xistin, alfabeyek Kîrîlî a guherandî jî hate çêkirin. Zimanê Çuwaşî yê nivîskî çend caran hate reform kirin.
Di destpêka sala 1926 an de nûnerên Çuvaş jî beşdarî Kongreya Tirknasan a li Bakûyê bûn. Di vê kongreyê de hate şîret kirin ku ji bo hemî Tirk û Tirk-Tatar tîpek hevbeş were çêkirin: Alfabeya yekreng a Tirkî. Lê vê yekê tu carî ji axaftvanên çûvaş re dilxweşî nedît. Çuvaşan biryar dan ku alfabeya latînî ya pêşniyarkirî nepejirîne û nivîsandina xwe bi kirîlî berdewam kirin.
Berawirdkirina alfabeya kirîlî û latînî ya çuvaşî
Kirîlî (bi fermî tê bikaranîn):Аа Ӑӑ Бб Вв Гг Дд Ее Ёё Ӗӗ Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Оо Пп Рр Сс Ҫҫ Тт Уу Ӳӳ Фф Х х Цц Чч Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя
Latînî (nayê bikar anîn): Aa Ăă Bb Cc Dd Ee Ĕĕ Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Rr Ss Şş/Çç Tt Uu Üü/Ÿÿ Vv Yy Zz ja ju sh/š zh/ž
Serdê (), gundekî bi ser navçeya Hênê ya Diyarbekirê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Serdê gundekî gelek kevn û dîrokî ye. Berî Mîladê navê gund Newzerk (Newzerg) bûye û piştre Serder gotine. Di serdema me de jî navê wî Serdê ye. Sê mezrayên serdê hene: Koçeran (), Goma Hesen Begê û Goma Xelîl Begê. Serdê 9 km ji navenda Hênê dûr e. Hejmara xaniyan 38 e û ya şêniyan 229 e. Ji zû ve li gund dibistan û nexweşxaneyek hebû. Ji ber şerê van 15-20 salên dawî nexweşxane û dibistan herdu jî girtî ne. Ajel xwedî dikin, çandiniyê dikin. Gundekî avî ye. Ji bin çiyayê Serdê aveke gurr û gurt derdikeve. Çend aş li ber vê avê digerin û bexçeyên Serdê bi nav û deng in. Sebze û rez gelek in. Petêx û qawindên Serdê li herêma Amedê bi nav û deng in. Serdî bi kurmancî dipeyivin û bi dimilkî jî dizanin.
Di dema ferman û kuştina ermeniyan de, li çiyayê pişt Serdê şikefteke bi nav û deng hebûye. Ew şikeft wek bîra ji kevir a bêbinî ye. Dewletê ermeniyan ji herêmên Licê û Hênê qefle bi qefle birine ser wê şikeftê û kuştine. Laşên wan avêtine bin wê şikefta kûr û qerqez.
Di dema şerê Şêx Seîd de Serdê roleke mezin û girîng lîstiye. Şêx Seîd bi xwe li Serdê maye, civîn û planên xwe yên ji bo Hêne û li Licê li wir girtine.
Şam an jî Sûriya Mezin (;;) carina wek Levant jî tê naskirin, herêmeke dîrokî ye li rojavaya Rojhilata Nêzîk/Rojhilata Navîn.
Erdek li kûrtirîn rojavayê Asyayê ye ku li ser herêmên Sûrîye, Libnan, Îsraêl, Dewleta Filistînê û hin deverên Urdun û Tirkiye li ser Deryaya Navîn dirêj dibe.
Wekî pêwendiyek bejahî ya di navbera Afrîka û Eurasya de, Levant ji biçûkaniya xwe de ji hêla cihêreng ve hate rûniştandin.
Di sedsala 7 -an de Levant ji hêla Erebên Misilman ve di Berfirehbûna Îslamî de hate dagir kirin, Şam bû paytexta Xanedana Ebasiyan. Heya îro, lêbelê, herêm ji hêla etnîkî û olî ya bihêz ve tê xuyang kirin, v. & Nbsp; a. Xirîstiyan, hindikahiyên mîna Suryanîyan.
Nêzîkî 1516an, Levant, mîna deverên din ên Dewleta Memlûkan Misrê, ji hêla Împeratoriya Osmanî ve hat dagir kirin, ku 400 salên din jî tê de bû.
Di dema an piştî Şerê Cîhanî yê Duyem dewletên nû Libnan (1943) û her weha Sûriye û Urdun (her du 1946) serxwebûna xwe bi dest xistin. Di encama hewildanên Siyonîst de ji dawiya sedsala 19 -an û serpêhatiyên Holocaust, dewlet Israel di 1948 de hate damezrandin. Dagirkirina Israelisraîlî ya nû Dewleta Falestin û Herêmên Filistînê li gorî hiqûqa navneteweyî nakok e. Dîroka nêz a van hemû dewletan ji pevçûna Rojhilata Navîn heta roja îro bi xurtî bandor bûye.
Xanedana Buriyan, xanedanekî tirkomen bû, di navbera salên 1104an heya 1154an li Şam û derûdorên wê hikûm kiriye.
Yekemîn hikûmdarê Burîd, Toghtekin, wekî xizmetkarekî serdarê Selcûqî yê Şamê dest pê kir. Piştî mirina Duqaq di 1104an de, wî bajar ji bo xwe girt.
Xanedaniyê bi navê kurê Toghtekin, Taj al-Muluk Buri hate navandin. Burîdan di berdêla diyariyên girîng de Xanedana Ebasiyan nas kirin. Di berdêla vê de, xîlafetê mudaxeleyî mîrnişînê nekir.
Burîd heta 1154an bajêr bi rê ve dibe, heta ku ji hêla hikûmdarê Zengiyan ê Helebê, Nûredîn Zengî ve tê girtin.
Burîd di şerê Marj al-Saffar (1126) de li hember Xaçperestan têk çû lê karîn ku Xaçerêya Duyemîn ji girtinê Şamê nehêlin.
Malamûsê, gundekî ser Bismila Diyarbekirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Li derdora wê Şeîra, Haciya Tirkan, Haciya Kurmancan û Qurmuşlû he ye.
a> (nêzîkî  484 b.z — nêzîkî 425 b.z.), gelek caran wek "bavê dîrokê" tê nasîn
Dîrok lêkolîna zanistî ya demên berê ye ku bûyerên berê li gorî konteksta kronolojiyê û çavkaniyan bi sedem û encamên xwe bi awayekî rexneyî tên nirxandin. Pisporên dîrokê dîroknas (dîrokzan, dîrokvan) in. Dîroknas di lêkolîna demên berê de çavkaniyên dîrokî yên wekî belgeyên nivîskî, serpêhatiyên devkî, nîşanên xwezayî û objeyên maddî wek berhemên hunerî bi kar tînin.
Dîroknas bi riya vegotinan hewl didin ku raboriyê fêm bikin û pêşkêş bikin. Bi gelemperî li ser kîjan vegotin bûyerekê herî baş rave dike û li ser giringiya sedem û encamên wan yên cuda nîqaş dikin.
Herodot, dîroknasekî yewnan ê sedsala 5an, di nav kevneşopiya rojavayê de wek "bavê dîrokê" tê nasîn, tevî ku carinan jê re "bavê derewan" jî hatibe gotin. Li gel Tûkûdîdesî, wî bingehên lêkolîna dîroka mirovahiyê ya nûjen damezrand.
Yekem kesê ku dîroka kurdan bi berfirehî nivîsiye Şerefxanê Bedlîsî ye.
Bêjenasî.
Peyva "dîrok" herî pêşî di salên 1930î de di wêjeya kurdî de derketiye holê. Du teorî li ser bêjenasiya vê peyvê hene, li gor yekê ji wan peyva dîrok ji gotina "dûr" tê ku di hin zaravayên kurmancî de wek "dîr" yan "dwîr" tê gotin. Teoriya din bawer e ku "dîrok" ji gotina "çîrok" hatiye. Peyva "hîstorî" di gelek zimanên ewropî de hem tê wateya dîrokê û hem jî çîrokê.
Dema dîroknas raboriyê şirove dikin û dîrokê dinivîsin, çarçoveya dema xwe û ramanên serdest ên wê demê ber bi çav digirin. Carinan jî ji bo ku civaka xwe dersan peyda bikin dinivîsin. Bi hilberîna vegotin û analîzkirina bûyerên berê yên têkildarî mirovahiyê di zanista dîrokê de "vegotina rast a raboriyê" tê çêkirin. Dîsîplîna dîrokê a nûjen ji bo çêkirina vê vegotinê hewl dide.
Adeten, dîroknas bûyerên berê yan bi nivîskî yan jî bi devkî tomar kirine û hewl dane ku bi riya lêkolîna belgeyên nivîskî û vegotinên devkî bersiva pirsên dîrokî bidin. Ji destpêkê ve, dîroknas çavkaniyên wekî abîde, kîtabe û wêneyan jî bi kar anîne. Bi gelemperî, çavkaniyên dîrokî dikarin di nav sê kategoriyan de werin veqetandin: ên hatine nivîsandin, ên ku hatine gotin û ên ku hatine parastin. Dîroknas bi gelemperî her sêyan didin ber çavan. Lê nîvîs nîşanek e ku dîrokê ji pêşdîrokê vediqetîne.
Dîrok û pêşdîrok.
Dîroka cîhanê hemû bîra tecrûbeyên "Homo sapiens sapiens" ên berê ye, ku ew tecrûbe bi piranî di tomarên nivîskî de hatine parastin. Lê belê pêşdîrok di deverên ku li wir qeydên nivîskî yan çanda nivîsînê hîn tine bû dikole. Bi xwendina nîgar, wêne, neqş û objeyên din ên hunerî re, mirov dikare hin agahdarî li ser jiyana berî nivîsandinê jî peyda bike.
Dîroknivîs.
Dîroknivîs yan hîstorîografî tê çend maneyên ku têkildarî hev in. Ya yekem, tê maneya dîrok çawa hatiye hilberandin: çîroka pêşxistina metodolojî û pratîkan (mînak, çûyîna ji vegotina biyografîk a demkurt ber bi analîzeke tematîk a demdirêj). Ya duyem, tê maneya çi tişt hatine hilberandin: beşeke taybet ya nivîsandina dîrokê (mînak, "Dîroknivîsa serdema navîn di salên 1960î de" de tê maneya "Berhemên dîroka serdema navîn ên di salên 1960î de hatine nivîsandin"). Ya sêyem, tê maneya çima dîrok tê hilberandin: felsefeya dîrokê.
Rêbazên dîrokî.
Rêbaza dîrokî ji wan teknîk û rêgezan pêk tê ku dîroknas ji bo lêkolînê û paşê jî ji bo nivîsandina dîrokê jêderên pileya yekem û delîlên din bi kar tînin. Herodot (484 b.z. — nêzîkî 425 b.z.) bi gelemperî wekî "bavê dîrokê" tê pejirandin. Lê belê Thukîdîdes (nêzîkî 460 b.z. — nêzîkî 400 b.z.) kesê yekem e ku di xebata xwe ya bi navê "History of the Peloponnesian War" de rêbazeke dîrokî ya pêşketî bi kar aniye. Berevajiya Herodotî, Thukîdîdesî dîrok wekî encama bijarde û kiryarên mirovan hesiband, û li sedem û encamên bûyeran nêrî.
Di destpêka serdema navîn de Augustînus li ser ramana xiristiyanî û ewropayî bibandor bû. Di serdema navîn û ronesansê de, dîrok bi nêrîneke dînî dihat lêkolandin. Li dora 1800an, fîlozof, û dîroknasê alman Georg Wilhelm Friedrich Hegel awireke laîk û felsefeyê anî xebatên dîrokî.
Dîroknas û civaknasê ereb Îbn Xeldûn di pêşgotina pirtûka xwe ya Mûqadîme (1377) de dîqatê dane heft xeletiyên ku li gorî wî dîroknas gelek caran dikirin. Di vê rexneya xwe de, Xeldûnî gotiye raborî tiştekî ecêb û hewcedarê şirovekirinê ye. Xeldûnî digot ku divê nirxandina materyaleke dîrokî li gorî cudahiya çandî ya serdema xwe were pêkanîn, divê ji bo nirxandinê hin prensîb werin bijartin, û di dawiyê de, ji bo ku çandeke raboriyê binirxînin divê hewcedariya tecrûbeyan û herwiha prensîbên maqûl hebin. Îbn Xeldûnî gelek caran "xurafeyên batil û pejirandina daneyên dîrokî bêyî tenkîdê" rexne kiriye. Di encamê de Xeldûnî rêbazeke zanistî ya lêkolîna dîrokê pêşkêş kiriye û bi gelemperî jê re "zanista min a nû" gotiye. Rêbaza wî ya dîrokê ji bo çavdêrîkirina rola dewlet, ragihandin, Bangeşe û pêşhikuma sîstematîkî bingeheke amade kiriye. Lewra ew wekî "bavê dîroknivîsînê" an "bavê felsefeya dîrokê" tê hesibandin.
Çar ji yên pêşîn wekî rexneya bilind; pêncem, rexneya jêrîn; û bi hev re wekî rexneya derveyî tên zanîn. Ji lêpirsîna şeşem û ya dawîn a derbarê çavkaniyekê de re rexneya navxweyî tê gotin. Bi hev re ev lêpirsîn wekî rexneya çavkaniyê tê zanîn. Rexneya çavkaniyê (an nirxandina agahiyê) pêvajoya nirxandina kalîteyên çavkaniyeke agahiyê ye, wekî rastî, pêbawerî û pêwendiya wê bi mijara di bin lêpirsînê re.
Senifandina beşên dîrokê.
Ji ber ku dîroka zanistek pirr berfire ye, pirraniya dîroknasan û berhemên wan li ser beşek dîrok radiwestin.
Seymamudan, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gundê Seymamudan gundekî Dêrsimê ye. Komara Tirkan mina Kurdistanê, paşiyê perçekirina Dêrsime girêdahiya Xarpitê kir. Dep ji navçeya vi gundêye. Pênc mazra yê xwe heye: Gordan, Gund, Gulan, Gomê u Pemelixe. Sê mazra kurmancî di axife. Ewê din Zazane. Gelê Seymamudane tengasîyek mezin kişand. Di sala 2008 da 4-5 mal vegeriyane gundê xwe. Gordan ji 5 mal e. Du mal mala Cafirê Gordan, sê mal ji mala Qiştane. Gund (gundê orte) 2-3 mal mane. Ya gulanê kes nemaye. Xelke vi yali gelek kes cune Europa'yê. Gellê seymamudan ya mezin welatparêze. Berê 1980an gelek çepên Tirkan hebun. Sehidên mezin ji vi gundê derketine. Sehid Mazlum Dogan u malbata wi nezika deh salan vira dijiye. Hemu gundî Kurde, Eleviye. Esira Seyidan, ocexa Bamasuranin.
Geliyê Gûzan ("bi Tirkî: Cevizlidere"), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Sala 1993 hate valakirin piştî pênc salan dewleta Tirk sala 1998 an da gundiyan bi şartên cardewantiyê va wan zivirand gundekî wan. Li gund dibistanek seretayî heye le ew dibistan li lêhîyekî mezina nîvê wî xerabu u lehî bir.li gund nezanî pire, ciwanen gund zevî li dibistana amadeyî diqedîne. Xwendînen wan zevî tune. Gundî ji aliyê cotkarî va pir hişmendî nînin. Gund gelek xweşe u hewaya gund gelek paqije. Gund di nava gelê de dirêj dibe u nava gelê de guz mezin dibe.
Debara gundi bi guzan u sewalan berdewame.
Gund ji aliyê turizme va pir pêş da ye lê mixabin reya gund 2019 an de hat çêkirin asfalt nu bi nu çêbu.
Kewar, gundekî bi ser bajarê Mûşê (Kurdistana bakur) e ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Wateya peyva "kewar".
Kewar hêlîna mêşhingivan e. Mêşhingiv di kewarê da hêk dikin û zêde dibin. Nav kewarê de hingiv û tozkûlîlk (polen) berhev dikin. Di nav her kewarekî de yek şaheng (mak), 200-300 hev mêşhingivên nêr û 7-8 hezar mêşhingivên mê (karker) dijî.
Vartinîs, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gundekî Tetwanê ye. navê gundekî Tetwanê jî vartinîs e.
Medusa (;) di mîtolojiya yewnanî yek ji sê Gorgonên cinawir bû, bi gelemperî wekî jinek e ku dewsa por di serê wê de marên jehrîn hene, tê pênasekirin. Yên ku li çavên wê mêze dikin dibin kevir. Piraniya çavkaniyan wê wekî keça Phorkus û Kêto bi nav dikin.
Medusa ji hêla lehengê yewnanî Perseus ve hatiye serjêkirin. Perseus serê wê wekî çekeke ku mirovan dikir kevir bi kar aniye berî ku diyariya Athena bike.Peykerê Medusayê ji aliyê ve
Rênas Xendekî nivîskar û parêzerê kurd e.
Di sala 1994an de li Hezexê li gundê Xendekê hatiye dinê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîse li Cizîra Botan qedand. Li Zanîngeha Dîcleyê beşa hiqûqê xwend. Di dema xwendekarîya xwe ya lîseyê dest bi nivîsandina kurdî kir. Helbest û nivîsên wî di kovarên Hawara Botan, W, Folklorame û Aşdad de hatin weşandin. Di 2015an de di Komxebata Hiqûqê de cih girt. Di 2018an de di Komxebata Folklorê ya Weqfa Mezopotamyayê de cih girt. Di 2017an de berhema wî ya ewil Mamikên Botanê ji weşanên Wardozê çap bû. Avakar û rêvebirê projeya Asoya Helbesta Kurdî ye. Hinek helbestên Orhan Veli Kanık ji tirkî wergerand kurdî, di bin navê "Van Hewayên Xweş Ez Mehf Kirim" de ji Weşanên Soranê çap bû. Di 2018an de pirtûka wî ya Folklora Roja Nûyê çap bû. Rênas Xendekî zewiciye û bavê zarokekî ye, niha li Cizîra Botan parêzeriyê dike.
Hiçaz () herêmeke erdnîgarî ye ku niha li Erebistana Siûdî ye. Bajarên Meke û Medîne tê de cih digirin.
Nîfus.
Zêdetirî şeş milyon kes li Hecazê dijîn, ku piraniya wan Erebên Sunîtî ne. Iǧāzi, zaravayekî xas ê Zimanê erebî, di nav gelên Ereb ên herêmê de belav e. Bajarên herî girîng Meke, Medîne, Cedde, Taîf, Tebûk, Yanbu, El-Wejh û Rebîg in.
Herêma Hîcazê li Erebistana Siûdî ya îro ye û rûerda herêmê ji Deryaya Sor heta Tengava Tîran e. Rûerd a Hecazê 461.111 km² (çarçik) e û beşê bakur-rojavayê Nîvgirava Erebî heya herêma çiyayî ya Yemenê digire.
Arpîtanya (bi arpitanî: "Arpitania, Arpetania") herêmeke dîrokî ye li Ewropayê. Niştecihên herêmê zimanê arpîtanî (frankoprovensal) xeber didin, navê niştecihan jî arpîtanî ye.
Welatê Arpîtanya ji aliyê Fransa, Swîsre û Îtalyayê ve tê parçekirin.
Parçebûn yek ji cora zêdebûna nezayendî ye
Parçebûn (bi înglîzî: "fragmentation") şêweyek zêdebûna nezayendî ye.
Li pirbûna bi parçebûnê de laşê bavan parçe dibe, ji her parçeyek zîndewerek nû çê dibe. Pirbûna bi parçebûnê di nav zîndewerên firexaneyî de rû dide. Hin corên ajal, karok û riwekan li gel pirbûna zayendî, bi parçebûnê, bi awayekê nezayendî jî zêde dibin.
Ji bo pirbûnê, parçebûna hin zîndeweran di bin kontrola zîndewerê de, bi awayekî asayî rû dide. Hin perçebûn jî ji ber êrîşên nêçîrvanan an jî ji aliyê mirovan ve bi awayekê destkarî rû dide.
Ajalên wekî îsfenc, kurmê pan, stêra deryayê, bûka deryayê mînak in bo pirbûna bi parçebûnê li ajalan.
Pêvajoya pirbûna bi parçebûn ji du gavan pêk tê; parçebûn û nûbûn.
Marmêlke dikare li dewsa kilika qetyayî yeka nû çê bike.
Nûbûn (bi înglîzî: "regeneration") ne pirbûne. Di laşê hemû zîndeweran de nûbûn rû dide lê asta nûbûnê ji bo hemûyan ne yek e. Hin zîndewer ji beşek laşê xwe yên parçebûyî zindewerek nû çê dike, wekî mînak kurmê pan, hin zîndewer beşa ko ji laşê wê qetiyaye ji nû ve çê dike, wekî mînak marmêlke. Nûbûn di laşê mirovan de jî rû dide, saxbûna birînan nûbûn e.
Hin corên sêtera deryayê ji parçeyên qetiyayî stêrkek nû çê dikin.
Asta nûbûnê li cem sterên deryayê gellek zêde ye. Hin corên stêrên deryayê bi parçebûnê pir dibin. Heke lingek stêra deryayê parçê bibe û jê biqete, stêra deryayê dikare bi nûbûnê lingek nû çê bike. Herwisa li hin coran de, ji beşa qetiyayî jî stêrek nû çê dibe. Ango bi vî awayî hêjmara stêra deryayê zêde dibe. Lê li selemender û marmêlkeyan de parçebûn nabe sedema zêdebûnê. Wekî mînak heke qijikek an jî bazek ji bo nêçîrkirinê, êrîşek bibe ser marmêlkeyê (gumgumok), marmêlke kilika xwe diqetîne û kilik (doçik) mîna kurmek li erdê dilive, ev rewş bala neçîrvanê dikişîne, nêçîrvan berê xwe dide kilikê, di heman demê de marmêlke baz dide û ji wir dûr dikeve. Marmêlke di nav 2-3 mehan de kilikek nû çê dike. Lê ji kilika qetiyayî marmêlkeyek nû çê nabe, loma ji nû ve çêbûna kilika marmêlkê ne pirbûn lê nûbûn e.
Planerîa corek ji kurmên pan e û mînaka herî baş a bo pirbûna bi parçebûnê. Planerîa dikare bi awayekî asyayî xwe parçê bike, ji her parçeyek planerîayê, planerîayên nû çê dibe. Loma ev parçebûna asayî ya planerîayê mînak e bo pirbûna bi parçebûnê. Herwisa heke mirov laşê planerîayê bo 3-4 paran parçê bike, û heke jingeh jî guncav be, ji her parçeyek planerîayê, planerîayek nû çê dibe.
Îsfenc û mercan du ajalên deryayê ne ko dikarin bi parçebûnê pir bibin. Di laşê îsfencan de pêvajoya pirbûnê bi qetîna komek xaneyên taybet dest pê dike. Xaneyên ji laşê bavan qetiyayî, di hawirdorek guncav de, gir dibe, dibe îsfencek nû.
Ev riwek li pera pelên xwe de riwekokan çê dike û ji pelên xwe diqetine.
Riwek hem bi rêka asayî hem jî ji aliyên mirovan ve, bi destkarî dikarin bi parçebûnê zêde bibin. Wekî mînak; rîwekek heye bi navê "Kalanchoe" "daigremontiana," ev rivek li perê pelên xwe de gellek riwekok çê dike, gava rîwekok ji pela riweka bavan diqetin û dikevêin erdê, her yek ji riwekokan gir dibin û dibin riwekek serbixwe.Ji ber vê taybetiya riwekî, ev rîwek wekî maka hezaran (bi înglîzî: "mother of thousands") tê navkirin. Mirov ji pel, liq an jî ji koka riwekan jî dikare riwekên nû çê bike.
Çuvaşistan (bi çuvaşî: Чӑваш Ен, "Çăvaş Yen" an jî Чӑваш Республики, "Çăvaş Respûblîkî"; bi rûsî Чувашия, "Çûvaşiya" an jî Чувашская Республика, "Çûvaşskaya Respûblîka"), komareke xweser e li beşa ewropî ya Rûsyayê. Paytexta Çuvaşistanê Çeboksarî ye.
Çuvaşistan li Navçeya Federal a Volgayê li rojhilatê Ewropayê ye. Komar li jora Volga, bi qasî 600 kîlometre rojhilatê Moskowê ye. Li bakur ew bi Marî El, li rojhilat bi Tataristan, li rojava bi Oblasta Nîjnî Novgorod û li başûrrojava jî bi Mordovyayê ve cîran e.
Çuvaşistan aîdî xannişîna Kazanê bû berî ku ew di nîvê sedsala 16an de bikeve destê Rûsyayê. Berevajî gelên din ên tirknîjad, Çuvaşistan di sedsala 18an de xiristiyan bûne. Çuvaşistan di dema Yekîtiya Sovyetê de komareke sosyalîst a sovyet a xweser bû. Di 1991ê de ew bû komarek di nav Rûsyayê de.
Komara piçûk yek ji komarên herî qelebalix ên Rûsyayê ye. Çuvaş, miletek tirknîjad e, piraniya gelheyê pêk tîne. Kêmneteweyên girîng rûs, tatar û mordvîn in, hindikahiyên piçûktir ûkraynî û marî. Zimanên fermî çuvaşî û rûsî ne. Piraniya gelheyê (çuvaşî jî di nav de) ji dêra ortodoks a Rûsyayê re, hindikahiyek jî ji îslamê re dibêjin.
Ramyarî.
Di 28ê tîrmeha 2010an de, Mîxaêl Vasîlyevîç Îgnatiyev li ser pêşniyara Dmîtrî Medvedev ji hêla Encumena Dewletê ya Çuvaşistanê ve wekî serokê komara xweser hate hilbijartin. Ignatiyev berê cîgirê serokê kabîneya wezîran û wezîrê çandiniyê yê Çuvaşistanê bû. Ji 1ê kanûna paşîn 2012, wî sernavê serokê komarê girt. Di 9ê hezîrana 2015an de, Vladîmîr Pûtîn li ser daxwaza xwe Îgnatiyev ji kar dûr xist û ew wek serokê demkî yê Komara Çuvaşistanê tayîn kir.
Çuvaşistan wekî yek ji komarên herî dewlemend ên Rûsyayê tê hesibandin. Endezyariya mekanîkî, pîşesaziya sivik, pîşesaziya dar û xwarinê di nav şaxên herî girîng ên aboriyê de ne.
Li jêr li gorî rêza alfabetîk 342 komunên departementa Hérault a li herêma Languedoc-Roussillona Fransayê hatiye nivîsandin.
Héraultê
Wolfgang Bahro (jdb.18ê îlona 1960 li Berlîn-Wilmersdorf) lîstikvan û hunermendê kabaretê yê alman e.
Piştî ku dibistana navîn qedand, Bahro xwendina derûnnasî û şanoyê xwend, lê dev jê berda. Ji 1980 heta 1984 wî li Zanîngeha Azad a Berlînê perwerdehiya lîstikvaniyê qedand.
Dûblajvanî.
Wekî dengbêj wî, di nav yên din de, Steve Buscemi deyn kiriye (" Desperado ", " 28 rojan "), David Morse] (" Extreme... bi her awayî "), Tim Roth (" Girtiyên ckilkirî ", " 'Pulp Fiction' ') û Kevin J. O'Connor (" Rengê]evê ") dengê wî."
Îdir an jî Reşqelas (bi tirkî, "Iğdır") bajarekî li Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê ye.
Beriya Serhildanên Agiriyê girêdayî bajarê Agirî bû, piştî têk çûyîna kurdên Agirî, Îdir bi Qersê ve hate girêdan. Heya 1991ê navçeya Qersê bû. Pîvana erdê navçeyê 2.424 km û û rûber, 1.650 ye. Hejmara nifûsa wê nêzîkî 75.927 e.
Pîvana erdê navçeyê 2.424 km û û rûber, 1.650 ye. Hejmara nifûsa wê nêzîkî 75.927 e. Di Bakurê Kurdistanê de deşta mezintirîn û kûrtirîn li vir e. Hewa Îdirê gelekî xweş e. Ji ber ku cihê vî bajarî çal e, him germ e û him jî gelek fêkî lê hêşîn dibin. Bajar rasterast li pêşiya Çiyayê Agiriyê çêbûye.
Navê deşta Îdirê yê berê Rewan e. Lê belkê ji wê ye, deşta ku îro beşeke wê li para Ermenistanê ketiye, li ser axa wê ye. Ango ji vê deştê gişkî re Deşta Rewanê hatiye gotin. Xelkê bajêr pêz xwedî dikin û çandiniyê re mijûl dibin. Her weha ji ber ku li ser sînor e, bazirganî jî pir pêşda çûye. Ev deh-panzdeh sal in bajarê Îdirê ji hêla aboriyê ve pir pêşta çûye. Kurdên li vî bajarî piranî ji eşîrên Celalî û Redkî ne. Lê kêm bin jî eşîrên din jî hene. Niştecihên bajêr ji kurd û azeriyan pêk dihên. Her weha hinekî jî ermenî li vê herêmê dijîn.
Imperatoriya Trebzonê, padîşahî û yek ji sê dewletên paşverû yên Împeratoriya Bîzansê bû ku di navbera sedsalên 13an û 15an de geş bûn, ku ji quncikê bakur-rojhilatê Anatolya (Pontos) ji û başûrê Qirimê pêk tê. Di Serdema Navîn de, Trebzon () paytexta yek ji împeratoriyên Romê bû ku piştî Sefera Xaçperestan a Çarem, dema ku paytexta Împeratoriya Bîzansê ji hêla Xaçperestan ve hate girtin. Împeratoriya Trebzonê ji sultanê osmanî hate fetihkirin. Wî di sala 1461 de Trebzon dagir kir. Împeratoriya Trebzonê dewleta Romê ya dawîn bû.
Împeratorî, di sala 1204an de bi arîkariya şahbanûya Gurcistanê Tamar piştî sefera Gurcîyan li hate damezrandin, çend hefte berî dagirkirina Konstantînopolîs, ji hêla ve pêk hat, Aleksios paşê xwe wekî Qeyser îlan kir û li Trebzon bi cih bû. Aleksios û David, nevî û neviyên mîr ên paşîn ên împeratorê hilweşandî ya bûn. Qeyserên Bîzansê yên paşîn, û hem jî nivîskarên Bîzansî, wek û ta radeyekê, împeratorên Trebzonê wekî "mîrên Lazan" dihesibandin, dema ku xwediyê wan ji "mîr" Zimanê lazî jî dihat gotin, bi gotinek din, dewleta wan wekî Mîrîtiya Laz dihat zanîn.
Qeyserên Bîzansê yên paşîn, û hem jî nivîskarên Bîzansî, wek Georgios, Nikephoros ta radeyekê, împeratorên Trebzonê wekî "mîrên Lazan" dihesibandin, dema ku xwediyê wan ji "mîr" Zimanê lazî jî dihat gotin, bi gotinek din, dewleta wan wekî Mîrîtiya Laz dihat zanîn.
Rêveber.
qêrteya Anatolyayê û Dûgela Trebzonê li rojhilate-bakur
Trebzon
Zanîngeha Paris-Saclay an UPSa () yek ji zanîngehên Fransayê ye ku di sala 2015ê de hate sazkirin.
Li zanîngehê beşên zanista civakî, zanista xwezayî, zanista siyasî, endazyarî, teknolojî û bijîskiyê hene..
Di sala 2021an de yek ji baştirîn zanîngehên Fransayê bû.
Başan an Paşkuh an jî Başko navçeyeke girêdayî bajarê Kurdistana Bakur Îdirê ye.
Di sala 1960î de bûye navçe. 46 km ji Îdirê dûr dikeve. 22 gund û 8 mezreyên wê hene. Çend mezreyên wê ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin.
Li jêr lîsteya komunên departementa Yvelinesê (bixwîne wekî "Ovilîna") koda INSEE, koda posteyê û gorî lîsteya alfabetîk tê diyarkirin. Li gorî daneyên sala 2020an 259 komunên departementa Yvelinesê heye.
Yvelinesê
Xanedana Tûlûniyan, xanedaneke memlûk bû ku bi eslê xwe tirkoman bû. Di navbera salên 868 - 905an de li Misir, Heleb û Hîcazê hikûm kiriye. Xanedana Ebasiyan di sala 905an de xanedana Tûlûniyan rûxand.
Mînareya di wextê Tûlûniyan de hatiye çekirin, li Qahîreyê
Tûlûnî
Bois-d'Arcy, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Boissets, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
La Boissière-École, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Boissy-Mauvoisin, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Boissy-sans-Avoir, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bonnelles, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bonnières-sur-Seine, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bouafle, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bougival, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bourdonné, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Breuil-Bois-Robert, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bréval, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Les Bréviaires, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Brueil-en-Vexin, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Buc, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Buchelay, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bullion, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Carrières-sous-Poissy, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Carrières-sur-Seine, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
La Celle-les-Bordes, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
La Celle-Saint-Cloud, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Cernay-la-Ville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Abdurrahman Önen mamoste û erdnîgarnasekî kurd bû ku di 1956an de li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê.
Önen dibistana seretayî û navendî li Dêrikê, ya amadeyî li Mêrdînê û pişt re ji sala 1976an heta 1980î, zanîngeh li Beşa Wêjeyî û Erdnîgariyê ya Zanîngeha Stembolê xwendiye. Di 1980î de li Midyadê dest bi mamostetiya erdnîgariyê kiriye, lê piştî deh mehan ji ber hin sedemên siyasî dev ji mamostetiyê berdaye.
Di sala 1985an de, cardin ew li mamostetiyê vegeriye û heta sala 2008an li Stembolê mamostetiya erdnîgariyê kiriye. Pişt re di heman salê de malnişîn bûye.
Di vê çarçoveyê de, Önen jî biryar daye ku ji bo erdnîgariya Kurdistanê bixebite da ku wek mamosteyekî kurd karibe dersa erdnîgariyê bi kurdî bide. Di encama van xebatan de, di sala 2008an de pirtûka wî ya pêşîn a bi navê Ferhenga Erdnîgarîyê hatiye weşandin.
Di sala 2020an de lêkolîna wî ya bi navê û di 2021ê de jî ji aliyê Weqfa Îsmaîl Beşîkcî ve hatin weşandin.
Mamoste Abdurrahman Önen di 23ê tebaxa 2021ê de li Stembolê ji ber nexweşiya penceşêrê çû ber dilovaniya Xwedê.
a> de. Dîwar û avahiyên bi rengê sor hê jî hene.
Fetihkirina Trebzonê êrîşa serkeftî ya Împeratoriya Osmanî bû li ser Trebzonê di sala 1461an de. Siltan fermandariya artêşa Osmanî kir; împerator rêberiya artêşê Romê kir. Dagirkirina Osmaniyan a li bajêr Împeratoriya Trebzonê bi dawî anî.
Dorpêç di de dest pê kir û di de bi dawî bû. Împerator Davidî xwe û bajarê xwe teslîmî siltan kir. Siltanî împerator avêt zindanê lê di 1463an de ew îdam kir.
Împeratoriya Trebzonê dewleta Romê ya herî dawî û dewleta paşîn a serbixwe ya yewnanî-axiv (heya serxwebûna Yewnanistanê di sedsala 19an de) bû.
Li jêr koda INSEE, koda posteyê û li gorî rêza alfabetîk 365 komunên departementa Eure-et-Loirê tê diyarkirin.
Eure-et-Loirê
Abondant, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Allainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Allonnes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Li jêr li gorî daneyên salan hejmara û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Alluyes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Amilly, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Anet, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ardelles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ardelu, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Argenvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Aunay-sous-Auneau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Aunay-sous-Crécy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Les Autels-Villevillon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Authon-du-Perche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Baigneaux, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bailleau-Armenonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bailleau-le-Pin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bailleau-l'Évêque, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Barjouville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Barmainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Baudreville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Bazoche-Gouet, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bazoches-en-Dunois, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bazoches-les-Hautes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Beauche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Beaumont-les-Autels, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Beauvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Berchères-les-Pierres, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Belhomert-Guéhouville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Berchères-Saint-Germain, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Berchères-sur-Vesgre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bérou-la-Mulotière, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Béthonvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Béville-le-Comte, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Billancelles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Blandainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Boissy-en-Drouais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Boissy-lès-Perche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Boisville-la-Saint-Père, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Boncé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Boncourt, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bonneval, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bouglainval, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Boullay-les-Deux-Églises, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Boullay-Mivoye, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Boullay-Thierry, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Bourdinière-Saint-Loup, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Boutigny-Prouais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bouville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bréchamps, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Brezolles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Briconville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Brou, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Broué, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bû, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bullainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Cernay, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Challet, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Champhol, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Champrond-en-Gâtine, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Champrond-en-Perchet, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Champseru, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Chapelle-d'Aunainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Chapelle-du-Noyer, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Chapelle-Forainvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Chapelle-Fortin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Chapelle-Guillaume, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Chapelle-Royale, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Charbonnières, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Charonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Charpont, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Chartainvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Chartres, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Chassant, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Châtaincourt, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Châteaudun, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Châteauneuf-en-Thymerais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Les Châtelets, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Les Châtelliers-Notre-Dame, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Châtenay, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Chaudon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Chauffours, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Chaussée-d'Ivry, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Cherisy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Chuisnes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Cintray, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Clévilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Coltainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Combres, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Conie-Molitard, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Corancez, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Cormainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Les Corvées-les-Yys, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Coudray, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Coudray-au-Perche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Coulombs, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Courbehaye, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Courville-sur-Eure, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Crécy-Couvé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Croisilles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Croix-du-Perche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Crucey-Villages, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dambron, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dammarie, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dampierre-sous-Brou, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dampierre-sur-Avre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dancy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dangeau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dangers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Denonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Digny, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Donnemain-Saint-Mamès, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dreux, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Droue-sur-Drouette, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Écluzelles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Écrosnes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Épeautrolles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Épernon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ermenonville-la-Grande, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ermenonville-la-Petite, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Escorpain, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Les Étilleux, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Faverolles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Favières, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Favril, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Ferté-Vidame, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fessanvilliers-Mattanvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Flacey, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fontaine-la-Guyon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fontaine-les-Ribouts, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fontaine-Simon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fontenay-sur-Conie, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fontenay-sur-Eure, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Framboisière, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Francourville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Frazé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fresnay-le-Comte, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fresnay-le-Gilmert, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fresnay-l'Évêque, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Friaize, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Fruncé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gallardon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Garancières-en-Beauce, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Garancières-en-Drouais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Garnay, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gas, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gasville-Oisème, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Gaudaine, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Gault-Saint-Denis, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gellainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Germainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gilles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gohory, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gommerville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gouillons, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Goussainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Guainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Gué-de-Longroi, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Guilleville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Guillonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Hanches, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Happonvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Havelu, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Houville-la-Branche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Houx, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Illiers-Combray, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Intréville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Jallans, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Jaudrais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Jouy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Lamblore, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Landelles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Laons, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Léthuin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Levainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Lèves, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Levesville-la-Chenard, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Logron, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Loigny-la-Bataille, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Lormaye, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Loupe, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Louville-la-Chenard, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Louvilliers-en-Drouais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Louvilliers-lès-Perche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Lucé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Luigny, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Luisant, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Lumeau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Luplanté, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Luray, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Magny, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Maillebois, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Maintenon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Mainvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Maisons, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Mancelière, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Manou, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Marboué, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Marchéville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Marchezais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Marolles-les-Buis, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Marville-Moutiers-Brûlé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Meaucé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Méréglise, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Mérouville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Meslay-le-Grenet, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Meslay-le-Vidame, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Mesnil-Simon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Mesnil-Thomas, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Mévoisins, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Mézières-en-Drouais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Miermaigne, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Mignières, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Moinville-la-Jeulin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Moléans, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Mondonville-Saint-Jean, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Montboissier, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Montharville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Montigny-le-Chartif, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Montigny-sur-Avre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Montireau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Montlandon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Montreuil, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Morainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Morancez, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Moriers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Morvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Mottereau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Moulhard, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Moutiers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Néron, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Neuvy-en-Beauce, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Neuvy-en-Dunois, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Nogent-le-Phaye, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Nogent-le-Rotrou, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Nogent-sur-Eure, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Nonvilliers-Grandhoux, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Nottonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Oinville-Saint-Liphard, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Oinville-sous-Auneau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ollé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Orgères-en-Beauce, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ormoy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Orrouer, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ouarville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ouerre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Oulins, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Oysonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Péronville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Pierres, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Les Pinthières, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Poinville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Poisvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Pontgouin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Poupry, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Prasville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Pré-Saint-Évroult, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Pré-Saint-Martin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Prudemanche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Puisaye, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Prunay-le-Gillon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Puiseux, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Réclainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Les Ressuintes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Revercourt, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Rohaire, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Roinville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Rouvray-Saint-Denis, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Rouvres, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Rueil-la-Gadelière, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Ange-et-Torçay, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Arnoult-des-Bois, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Aubin-des-Bois, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Avit-les-Guespières, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Bomer, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Christophe, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Denis-des-Puits, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Sainte-Gemme-Moronval, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Éliph, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Éman, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Georges-sur-Eure, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Germain-le-Gaillard, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Jean-de-Rebervilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Jean-Pierre-Fixte, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Laurent-la-Gâtine, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Léger-des-Aubées, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Lubin-de-Cravant, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Lubin-de-la-Haye, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Lubin-des-Joncherets, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Lucien, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Luperce, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Maixme-Hauterive, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Martin-de-Nigelles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Maurice-Saint-Germain, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Maur-sur-le-Loir, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Ouen-Marchefroy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Piat, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Prest, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Rémy-sur-Avre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Sauveur-Marville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Victor-de-Buthon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Sainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Sancheville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Sandarville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Santeuil, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Santilly, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Mazra Silêmanu anku Mezra Silêmanan (), gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve li sala 1994'an hatiye valakirin, lêbelê ji sala 1998'an dîsa pirr bûye.
Gelê gundî kirmanc û elewî ne.
La Saucelle, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saulnières, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saumeray, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saussay, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Senantes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Senonches, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Serazereux, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Serville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Sorel-Moussel, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Souancé-au-Perche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Soulaires, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Sours, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Terminiers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Theuville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Le Thieulin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Thimert-Gâtelles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Thiron-Gardais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Thivars, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Thiville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Tillay-le-Péneux, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Toury, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Trancrainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Tremblay-les-Villages, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Tréon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Trizay-Coutretot-Saint-Serge, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Trizay-lès-Bonneval, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Umpeau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Unverre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Varize, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Vaupillon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ver-lès-Chartres, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Vernouillet, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Vert-en-Drouais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Vichères, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Vierville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Vieuvicq, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Villampuy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Villars, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Villebon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Villemeux-sur-Eure, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Villiers-le-Morhier, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Villiers-Saint-Orien, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Vitray-en-Beauce, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Voise, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Yermenonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Yèvres, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ymeray, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Ymonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Li jêr koda INSEE, koda posteyê û li gorî rêze alfabetîk 325 komunên departementa Loiretê tê diyarkirin.
Loiretê
Adon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Aillant-sur-Milleron, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Amilly, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Andonville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Ardon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Artenay, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Aschères-le-Marché, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Ascoux, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Attray, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Audeville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Augerville-la-Rivière, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Aulnay-la-Rivière, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Autruy-sur-Juine, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Autry-le-Châtel, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Auvilliers-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Auxy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Baccon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Le Bardon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Barville-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Batilly-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Batilly-en-Puisaye, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Baule, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bazoches-les-Gallerandes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bazoches-sur-le-Betz, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Beauchamps-sur-Huillard, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Beaugency, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Beaulieu-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Beaune-la-Rolande, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bellegarde, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Le Bignon-Mirabeau, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Boësses, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Boigny-sur-Bionne, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Boiscommun, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Boismorand, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Boisseaux, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bondaroy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bonnée, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bonny-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bordeaux-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Les Bordes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bou, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bougy-lez-Neuville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bouilly-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Boulay-les-Barres, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bouzonville-aux-Bois, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bouzy-la-Forêt, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Boynes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Breteau, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Briare, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Briarres-sur-Essonne, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bricy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bromeilles, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bucy-le-Roi, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bucy-Saint-Liphard, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
La Bussière, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Cerdon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Çandûr-Mametan (), gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Mêzgirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çandûr jî paşnave eşireta Mametan e. Mametan li gundekî çewlikeyê dijîn, navê gundê wan Çevreliye "Yoncalık" (Uncelığe) cunan e.
Lê niha Mêletî, Elezîz, Bîngol e lê jiyana xwe dımeşinin
Robert Anthony De Niro Jr. (jdb. 17ê tebaxa 1943an) aktor, berhem hîner û derhênerekî amerîkî ye. Ew bi taybetî bi neh hevkarên xwe yên bi derhênerê sînemayê Martin Scorsese re tê naskirin û wergirê du xelatên Akademiyê ye, xelata Golden Globe, Xelata Cecil B. DeMille, û Xelata Guild Life Achievement ya Aktorên Ekranê. Li sala 2009 de, De Niro xelata Kennedy Center Honor wergirt û li sala 2016 medalya azadîya serokatîyê ji serokê Amerîka Barack Obama wergirt.
De Niro, ku li Manhattanê li bajarê New Yorkê ji dayik bû, li HB Studio, Stella Adler Conservatory û Li Stodyoya Aktoran a Lee Strasbergê lîstikvanî xwend. Rola wî ya pêşîn di fîlimaGreetings de (1968) bû, û wî bi rola xwe ya lîstikvanê beyzbolê di drama werzîşê ya bi navê Bang the Drum Slowly (1973) de hat naskirin.
Hevkariya wî ya yekem bi Scorsese re di fîlma Mean Streets (1973) bû, ku wî rola sûcdarê piçûk "Johnny Boy" lîst.
Navdarbûna wî di fîlma herî bernîyas Godfather Part II (1974) bû, ku wî rola ciwan Vito Corleone di leyîst, ku Xelata Akademî ya lîstikvanê herî baş De Niro wergirt. Ji bo portreya wî ya bi navê Travis Bickle di fîlma Taxi Driver (1976) û di fîlma Deer Hunter (1978) da, du namzedên Xelata ji bo lîstikvanê herî baş ya Akademiyê wergirt (Academy Awards).
De Niro di fîilma drama biyografîkî de ya Scorsese ("Raging Bull)" (1980) de Jake LaMotta wêne kir, û Xelata yekem a Akademiyê ji bo Lîstikvanê Herî Baş, wergirt. Ewî rolên cuda lîst, di fîlmên mîna "The King of Comedy" (1982) ko komîkek stand-lîst bû, bêtir nasandin bi dest xist, û lîstina di fîlma nawdar "1900" (1976), fîlma sûcan "Once Upon a Time in America" (1984), Brazil (1985), fîlma olî "The Mission" (1986), û li fîlma komedî "Midnight Run" "(1988)." lîstina rolê çete bi navê Jimmy Conway li fîlma "Goodfellas(1990)" û rola nexweşek katatonîk di drama "Awakenings" (1990), hem jî sûcdarek di fîlma thriller û psîkolojîk "Cape Fear" (1991) de nîşan da. pesna hesê fîlman hat kirin ji ber lîstina baş a De Nîro. Dûv re wî di "This Boy's Life" (1993) de lîst, û yekem fîlima xweya dirêj a bi navê "A Bronx Tale (1993) derhênan Jêre kir." Serkeftinên wî ên din fîlmên sûc "Heat" û "Casino" (her du jî 1995) hene.
Jiyana zû û perwerde.
Robert Anthony De Niro Jr. li navçeya Manhattan li bajarê New Yorkê di 17 -ê Tebaxê, 1943 -an de ji dayik bû, Bavê wî bi eslê xwe îrlendî û îtalî bû, lê diya wî eslê xwe Hollandî, Englishngilîzî, Frensî û Elmanî bû. Dêûbavên wî, li Provincetown, Massachusetts di dersên wênesaziyê de hevdu dîtbûn, gava dê û bavê wî ji hev veqetiyan ew du salî bû piştî ku bavê wî ragihand ku ew (gey) e. Ew ji hêla diya xwe ve li taxên Greenwich Village û Little Italy li navçeya Manhattan mezin bû. Bavê wî li cihekî nêz dijiya û di temenê zarokatiya xwe de li cem De Niro dima. bi navê "Bobby Milk" dihat naskirin ji ber rengê wî yê zer, De Niro bi gelek zarokên kolanê yên li Italytalî re hevaltî kir, ev jî bû sedema nerazîbûna bavê wî. Lêbelê, hin kes, hevalên wî yên heta hetayê mane. diya wî li Presbyterian mezin bû lê ew wekî mezin bû ateîst, di demkî da ku bavê wî ji 12 saliya xwe katolîk bû Li hember daxwazên dêûbavên wî, dapîr û bapîrên wî De Niro bi dizî imad kirin li Dêra Katolîk dema ku ew di dema veqetîna dêûbavên xwe de bi wan re dima.
De Niro beşdarî di dibistanek seretayî bû, heya pola şeşemîn li Manhattan.Wî dest bi dersên lîstikvaniyê kir di Atolyeya Dramatîk de û ew di 10 saliya xwe de li dibistanê cara yekem derkete holê, rola Sêhrbazê Ozê û şêrê tirsonek leyîst. Dûv re çû Dibistana Bilind a Elisabeth Irwin, ko dibistana jorîne a Little Red School House, ji bo pola heftemîn û heştemîn. Dûv re ew ji bo pola nehemîn li Dibistana Bilind a Muzîk û Hunerê hate pejirandin, lê tenê demek kurt beşdar bû berî ku ew veguhezîne dibistana navîn a giştî IS 71, Dibistana Bilind a Evans Hughes. De Niro beşdar bû li Dibistana McBurney û paşê jî, Dibistana Rhodes Preparatory School. Wî wekî rêyek dît ku şermê xwe rehet bike, û bi sînemayê re hesreta wî çêbû, ji ber vê yekê wî di 16 saliya xwe de dev ji dibistana navîn berda û li pey lîstikvaniyê ket. Wî paşê got, "Dema ez li derdora 18 salî bûm min li bernameyeke televîzyonê dinerî û min digot, 'Eger ev aktor debara xwe pê dikin û bi rastî jî ne ewçend baş in, ez nikarim ji wan xerabtir bikim. '" Wî li HB Studio û Lee Strasberg's Studio Actors Studio lîstikvanî xwend. De Niro di heman demê de bi Stella Adler ê ji Enstîtuya muzîkê a Stella Adler re jî xwendiye, li wir ew bi teknîkên pergala Stanislavski re rûbirû bû. Wekî lîstikvanek ciwan, De Niro ji karê Marlon Brando, Montgomery Clift, James Dean, Greta Garbo, Geraldine Page, û Kim Stanley îlham wergirtîye.
Federaliya Demokratîk a Bakûrê Sûriyê (,), navê perçeyekî Kurdistanê ye, ku dikeve nav sînorên Sûriyê. Paytexta Federasyona Rojavayê Qamişlo ye. Navê herêmê herwiha wek Rojavaya Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê an bi kurtî Rojava tê zanîn. Federaliya Demokratîk a Bakûrê Sûriyê xwediyê li gor 4,6 mîlyon şêniyan e. Piştî aloziya li Sûriyê hemberî Rejîma Baasê ya Beşar Esadê tevgerandin, Şerê Navxweyî yên Sûrîyê dest pê kir. Herwiha Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê bi tevahî Federasyona Rojavayê Kurdistanê dagirkirin. Ji ber vê yekê Hevpeymana Yekbûyî yên Hêzên Karûbar - Tevgera Biryara Gehîn ku Hêzên Sûriya Demokratîk di bin rêveberiya Yekîneyên Parastina Gel û Yekîneyên Parastina Jin ava kirin, bi piştgiriya Amerîkayê ve meşîyan û yek bi yek herêmên Federaliya Demokratîk a Bakûrê Sûriyê rizgar kirin. Yekem rizgarkirin di roja 19ê tîrmehê 2013an de pêk hatiye.
Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê, di 21ê kanûna paşîn a 2014an de bi ragihandina hikimet û rêveberiya herêma Cizîrê re hat denezendin. Rêveberiya xweser li herêmên ku xwedî navend in hat beşkirin. Herês herêm rêveberiyên wan û hikimeta wan hat avakirin û ragihandin ku herêman bi rê ve bibin. Zimanê fermî ê herêmê rojava, Zimanê kurdî, Zimanê asûrî û erebî ya. Ala wê kesk û sor û zer a.
Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê, berî ku were ragihandin demek dirêj amedekerî bo wê hatina kirin û temenê wê hat pêşxistin. Li herêma Rojavaya Kurdistanê saziyên civatî ên rêveberinê, perwerde û çandê û hwd, hatina ava kirin. Piştî rêveberî, desthilatdarî û hikimeta herêma başûrê kurdistanê, ev herêma rojavayê kurdistanê avakirina wê, bû duyemin herêm ku kurdan bidestê xwe li wan rêveberiya xwe cewherî ava kirin. Di destpêkê de, dewletên herêmê ên weke tirkiya komên tundrew bi rêxistin dikirin û didane hêrîşkirin li ser rêveberiya xweser a rojavayê kurdistanê. Hemû deriyên alikariyê li rojavayê kurdistanê hatina girtin. Bi tememî ambargoyaka jidahî li ser rojavayê kurdistanê hat danîn. Rêveberiya başûrê kurdistanê jî, tevî ku rêveberîyek kurd bû, ew jî tevlî hêzên ku ambargo danîna er rojavayê kurdistanê û hemû deriyên ku ji başûrê kurdistanê diçûna rojavayê kurdistanê ên weke "deriyê sêlmalka", hatina girtin û ne hiştin ku ne mirov û ne alikarî di wan bi buhurê. Tenê ji mirovên ku ji rojava bazdidan û goç dikirin ew derî vekirin.
Piştî ku rêveberiya rojavayê kurdistanê û hikimeta wê hat avakirin, êdî hemû kurd ketina nava hewkariyê de ku wê pêş bixin. Ji bakûrê kurdistanê, rojhilat, û başûrê kurdistanê jî alikarî ji wê re dikirin. Lê li başûr, partiya kurd PDK, ku weke partiya ku di hilijartinan de bi serketibû û partiya mazin bû, wê alikarî neda rêveberiya xweser a rojavayê kurdistanê. Vê yekê jî, dilê hemû kurdan şikand. Kurd xamgin kirin. Kurdan, ew helwesta partiya kurd a PDK, li dijî rabûn û gotin ku "ev ne li gorî nirx û kevneşopiya me ya" û şermazar kirin.
rêveberiya xweser a rojavayê kurdistanê, dema ku konfaranse CEnev´ê li Cenevê dihat li darxistin de hat ragihandin. Gelek dordoran jî şîrovekirin û gotin ku "ji ber ku kurd ne hatina dewetkirin li konfaranse û ji ber ku ne dixwestin li ´lozanek din a duyemin were serê wan, rêveberiya xwe ragihandin´". Rêveberiya kurd, li rojavayê kurdistanê piştî hat ragihandin, bi alikariya tirkiya û welatên din ên herêmê komên tundrew bi rêxistin kirin û dan hêrîşkirin li ser wê rêveberiya xweser a rojavayê kurdistan. Ji ber ku welatên herêmê li dijî pêşketina statûya kurdan bû, ev hêrîş li wê rêveberiya kurd dan kirin.
Rojavaya Kurdistanê parçeya Kurdistanê ya herî biçûk e: 31.000 km² ye. Îro di bin desthilatdariya Sûriyê de ye. Taybetiyeke herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
Mirov dikare avhewaya Rojavaya Kurdistanê bike du beş. Beşa yekem avhewaya herêma Efrînê ye. Avhewaya li vê derê nezîkî ya Deryaya Spî ye. Havînan germ e û carnan baran dibare; zivistanan jî zêde ne sar e. Ji ber vê avhewayê herêma Efrînê, şîn e, dar û ber lê zêde ne. Her cureyên daran hene. Lê piranî darên zeytûnan e.
Kantonên Rojavaya Kurdistanê.
Di 21ê kanûna paşîn a 2014an de Rêveberiya xweser a rojavaya Kurdistanê hat demezrandin. Rêveberiya xweseriya rojavaya kurd weke sê kantonan hat ragihandin. Kantona pêşî ya ku di 21ê kanûna paşîn de rêveberiya wê ya xweser hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Cizîrê bû. Kantona duyem ku di 27ê kanûna paşîn a 2014an de rêveberiya wê ya xweser hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Kobaniyê bû. Kantona sêyem jî, ku rê veberiya wê di 29ê kanûna paşîn a 2014an de hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Efrînê bû. Her kanton jî, rêveberî û hikimeta xwe ya demkî ragihandin. Piştî ku ragihandina Rêveberiya xweser a rojavayê Kurdistanê jî, êdî di nava kurdan de bi rojan bû sedema şahiyan.
Dîroka Rojavaya Kurdistanê, pirr kevn diçe. Bi taybetî, li ser wê axa wê, ji demên Sumeriyan ve li wir jiyane û şaristanî di pêşketinê de ya. Ev herêm Rojavaya Kurdistanê, dikeve keviya çemê mezin û navdar ê Firatê de. Di demên berê de, heta ku digihişt ber çiyayê kurdan û bajarên weke Efrîn, Kobanî, Serêkaniyê çem diherikî. Ev herêm, weke herêmên şîn û pêşketî bûn. jiyanê li van herêman, di pirtûkên pîroz de jî bicih bûye. Bi taybetî, ji ber Kobanî û Efrînê û heta ku digihije Helebê û piştre Şamê, weke herêmên ku li wan zanebûn pêş diket bû. Birehîm Xelîl, çanda wî li vê herêmê bicih bûye. Mîtra, di dema mîtaniyan de hatiye û ew bixwe jî ji Mîtaniyan bûye. Mîtanî jî kurd bûne.
Li herêmê, piştî ku rejima be'sê lê tê û serdest dibe, navê herêmê giştkan diguherîne. Lê navên herêmê kevn in. Mînak, navê Kobanê, ji dema Hûriyan a. Navê Serêkaniyê bi rengê ´weşokanî´ ji dema hûrî û mîtaniyan e û di dema Mîtaniyan de bûye paytext ji mîtaniyan re. Herêma Serêkaniyê, piştî ku dewletên Sûrî û Tirkiyeyê ava bûn, bû du-qism. Qismekê li Sûrî ma û rejima Be'sê navê wê guharand û kir "Rasûlayn". Qismê wê yê li aliyê Tirkiyeyê ma jî, rejima tirk navê wê guharand û navê wê kir "Ceylanpinar". Lê ev herdu qism jî, berê yek bûn û bajarek bûn. Berê di ber re jî û di navê de jî şaqna ji çemê Firatê diherikî.
Di demên berî zayinê de, di dema Gûtiyan de jî, di nava sînorê Gûtiyan de bûye. Piştî gûtiyan re ku hûrî û mîtanî hatin, êdî ew herêm bû weke navend û paytexta wan ku ew lê bi pêş ketin û mezin bûn. Li herêmê, di dema Sumeriyan de, di dema Xanadana Ur de jî, ev herêm ji wê re û ji pêşketina wê re bûye hîm. Ji her sê xanedanên Uran re jî wisa bûye. Îro, di roja me de ku dikeve naqabîna Efrîn û Helebê de, di dema Sumeriyan de ku ji wê re ´Marî´ dihat gotin, nivîsa bizmarî ku li wir hat dîtin, û tercumeyên wê bi navê "hurrian and hurrian names in the mari tekst" de navê "Kobanê" û hwd hene. Marî, di dema hûrî û mîtaniyan de di nava sînorê hûrî û mîtaniyan de bû.
Di dema hûrî û mîtaniyan de, bi pêşketina xwe di aramiyê de li vê herêmê jiyane. Lê piştre, di dema Asûriyan de, rastî êrîşan hatiye. Di dema Îskenderê Mezin de jî rastî êrîşan hatiye. Gava ku Medî li herêmê bûn desthilatdar ew der di nava sînorê xwe de girt û bi wê re li ser herêmên Anatolia jî karî ku serdestiya xwe bide erêkirin. Di pirtûkên pîroz de behsa Nemrûd tê kirin ku di dema Birehim Xelîl de jiyaye. Nemrûd jî, di dema xwe de li vê herêmê xwe kiriye hukimdar. Çanda herêmê, heta dema derketina Îslemiyetê li gor çanda Êzidîtiyê bû. Piştre dînê Îslamê ew der jî kiriye bin destê xwe de û guherandiye. Piştre, demên desthilatdariyên kurd ên dewletên kurd Merwaniyan û Eyûbiyan li herêmê bi pêş dikevin. Herêm, di dema Eyûbiyan de, ji sadsala 11em heta sadsala 16em, di bin destê desthilatdariya xanadana eyûbiyan de dimîne. Piştî ku Osmanî bi pêş ketin, êdî osmaniyan, ew der weke eyeletekê desthilatdariya eşîrên kurd qebûl kiriye.
Zimanê ku zêde tê axaftin zimanê kurdî zaravayê kurmancî ye. Lê zimanê erebî, asûrî û hwd jî li herêmê dihên axaftin. Li herêmê rojnameyên bi kurdî, TVyên bi kurdî jî hene. Ronahî TV, TVya kurdî ya Rojavayê Kurdistanê ye. Ji aliyê çapameniyê ve, piştî ku şoreşa Rojavayê kurdî bû, hêdî hêdî qada çapameniyê jî berfireh dibe.
Olên ku li herêmê dijîn, weke olên sereke Îslamiyet, Êzîdîtî û Xiristiyanî ye. Lê mezhebên van olan, ku mirovên ji wan jî hene. Ji sedî 80yê wê derê misilman in. Hejmareke mezin ya êzîdiyan jî li herêmê heye û ev jî li gorî ku tê gumankirin ser sedî 10an re ye. Lê gelekan jî, ji herêmên xwe koçber kirine. Berê, ev hejmar pir zêde bû. Her wisa, xiristiyanên li herêmê di derûdorê ji sedî 10an de ne. Asûrî, piraniyan, ji dînê Xiristiyanî ne. Lê ku ne pir zêde jî bin, Kurdên Mesihî jî hene. Herwisa, Kurdên cihû jî berê li wir dijiyan. Heta dema rejima Be'sê li wir dijiyan, pişre, hinekan ji wan koçî Îsraîlê kirin û hinekan jî koçî welatên ewropî kirine. Îro, her wisa zêde cihû li herêmê nemane. Lê li çend cihan, hê jî kinîştên wan hene ji bo bergkirinê.
Bajar.
Li Rojava Hesîçe bi tenê wîlayet e, yên din qeza û nehiye ne. Qamişlo qezaya Hesîçeyê ye, lê ew ji Hesîçe û hemû bajarên din mezintir e. Qamişlo wekî navend û paytextê herêma Rojavayê Kurdistanê tê pejirandin. Li navenda Qamişlo nêzî 150.000 kes dijîn. Li bajarên Sûriyê, li Heleb, Reqa û Şamê jî gelek taxên kurdan hene.
Di nava bajarên Rojavaya Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî ve Serêkaniyê, Efrîn, Kobanî û Qamişlo ji bajarên mezin in. Bajarê Serêkaniyê, weke bajarekî pirr mezin a. Lê ji ber ku di nava sînorê Tirkiye û Sûrî de hatiye qatkirin û qatek li aliyê Tirkiyeyê ango Bakûrê Kurdistanê û qatek li aliyê Sûrî û ango Rojavayê Kurdistanê maye, êdî biçûk bûye. Lê ji aliyê erdnîgariyê ve weke bajarê mezin ê dîrokî ye. Di dema Mîtaniyan de, Serêkaniyê bi navê ´weşokanî´ herdu bi hevdu ve bûn û paytext bû. Weke bajarê mazin ê lê jiyan û şaristanî pêşketî bû. Di nava bajarê de, berî avakirina komara tirk û ya Sûrî, xeta trenê derbas dibû. Ew xeta trenê, piştre kirine weke sînor. Aliyê xeta trenê ê li aliyê Sûrî û ango li aliyê Rojavayê Kurdistanê li wî alî maye û aliyê li vî xeta trenê jî di nava sînorên Tirkiyeyê ango li Bakûrê Kurdistanê maye.
Bajarên Rojavayê Kurdistanê, ên weke Amûdê, Efrînê, Qamişlo, Serêkaniyê, Hesekê, Dirbesipiyê, Girê Sipî, Tilkoçer û hwd, çend ji wan bajarên mezin in ku nifûsên wan pir in. Tilkoçer, dikeve sînorê Îraqê de. Deriyê li Îraqê, yek jê ji Tilkoçerê vedibe.
Desthilatdarî, îro di destê kurdan de ye. Kurd, rêveberiya xwe ya xweser a Rojavayê Kurdistanê ragihandin. Herêma Rojavayê Kurdistanê, li sê kantonan hatiye beşkirin û rêveberî û hikûmetên wan ava kirin. Ev hersê kanton jî, "Kantona Cizîrê", "Kantona Kobaniyê" û "Kantona Efrînê" ye. Îro, Rojavayê Kurdistanê, ji aliyê van hersê rêveberiyên xweser ên kurdistanî ve tê birêvebirin. Herêm, bajarê wê ê mezin Qamişlo ye. Qamişlo, weke paytexta herêmê jî tê dîtin.
Hikûmeta hersê kantonan, ji 22 wezaretan pêk tê. Ew wezeret, xwe li herêmê bi rêxistin dikin û herêmê bi rê ve dibin. Kurd, piştî ku bi xelkên din ên li herêmê re şoreşa rojava kirin, êdî ew rêveberî jî hatine avakirin û ragihandin. Lê rêveberiyên herêmê, ji aliyê welatên herêmê ên weke Tirkiye û Îranê ve hatiye xistin bin ambargoyê de. Piştî ku rêveberiya xweser hat ragihandin, ew êdî care pêşî bû ku rêveberiyeke ji xelkê li herêmê hatibû avakirin.
Piştî ku kurdên Rojavayê Kurdistanê, bi xelkên din ên li herêmê re ku rêveberiya Rojavayê Kurdistanê ava kirin û ragihandin, êdî dest bi dîplomasiya nasandina wê kirin. Gelek heyet ava kirin û şandine welatên Ewropî û welatên din ên cihanî ku xwe bidin nasîn.
Piştî ku kurdan li herêmên xwe rêveberiya xwe ya xweser ava kirin û ragihandin, êdî hêzeka xwe ya parastinê ku ji kurdên Rojavayê Kurdistanê û beşên din ên civatî afirî ava kirin. Ew jî, navê YPG, Gerîla, Pêşmerge direjîhiya wê "Hêzên Parastina Gel" e. Herêmên kurdan diparêze. Lê bi wê re jî, YPJ hat avakirin. Ev jî, weke hêz û artêşa jinan e. Pirraniya endemên YPJê ji jinên ciwan ên kurd û komên din ên li herêmê ku dijîn pêk tê. Wekî din jî, hêza Aşayîşê heye. kar û erka Hêza Asayîşê ew e ku aramiya nava bajaran biparêzê. Weke hêza polîsan e.
Kar û erka Hêzên Parastina Gel ku bi navê wê yê kurt YPGê, ew e ku weke artêşa Rojavayê Kurdistanê li dijî êrîşên ku ji derve tên bi ser Rojavayê Kurdistanê bergirî bike. Herwisa bi vî rengê YPGê, em dikarin weke artêşa Rojavayê Kurdistanê jî bi nav bikin.
YPGê, temamiya Rojavayê Kurdistanê diparêzê. Her kesekê li herêmê diparêze kurd be an ne kurd be. Aramiya wan temîn dike. Herwisa, weke artêşa Rojavayê Kurdistanê, ji aramî û parastina Rojavayê Kurdistanê ew berpirsiyar e. YPGê, ne hêzek siyesî ye. YPGê, hêzek leşkerî ya parastinê ye. Artêşa Rojavayê Kurdistanê ye.
Partenogenez corek ji pirbûna nezayendî ye.
Partenogenez (bi latînî: "parthenogenesis") corek ji pirbûna nezayendî ye ko weçe (bi înglîzî: "offspring") ji hêka nepîtandî çê dibe.
Piraniya ajalan bi pirbûna zayendî zêde dibin lê hinek ajal û riwek dikarin bi partenogenezê jî pir bibin. Partenogenez corek ji pirbûna nezayendi ye ko hêka nepîtandî diperise bo weçeyek serbixwe.
Ji bo hê baştir mirov fehm bike ka partenogenez çi ye, em dikarin mînakek bidin. Pirbûna bi partenogezê li mirovan de rû nade, lê ji bo mînakê, de em bibêjin jinek heye, tu car bi mêrekî (zilam) ve neketiye têkiliya seksê, ango keçîn e. Heke ev jina keçîn bi tena serê xwe ducanî bimîne û keçek bîne dunyayê, ev pirbûn dibû mînakek bo pirbûna partenogenezê.
Peyva partenogenez ji du peyven yewnanî; "parthenos" + "genesis" pêk tê. Wateya parthenos ” keçîn, keçînî” ye, wateya genesis jî “peydabûn, çêbûn” e. Ango ji bo pirbûna bi partenogenezê hewceya têkiliya zayendî (seksî) nîn e, loma ev pirbûn, wekî peydabûna ji keçîn (bi înglîzî: "virgin birth)" tê navkirin.
Hin zindewer tenê bi rêka partenogenzê dikarin pir bibin, ji pirbûna van zîndeweran re pirbûna bi partenogeneza neçar (bi înglîzî: "obligate parthenogenesis") tê gotin. Wekî mînak, li hin corên marmêlkeyan, koma marmêlke tenê ji mêyan pêk tê, li nav koma wan de marmêlkeyên nêr tune, loma vanan marmêlkeyên partenogeneziya neçar in.
Hin zindewer jî li gor rewşa jîngehê carnan bi pirbûna zayendî, carnan jî bi partenogenezê zêde dibin. Ev cora partenogenez, wekî partenogeneza tercîhî (bi înglîzî: "facultative parthenogenesis") tê navkirin. Wekî minak, kêçên avê (bi înglîzî: "water flea"), û mêşhingiv hin caran bi pirbûna zayendî hin caran jî bi partenogenezê pir dibin. Di pêvajoya pirbûna bi partenogenezê de tenê yek bavan (bi înglîzî: "parent") cih digire, loma bomaweyî (genetîk) ya wêçeyê an raste rast kopyaya bavanê xwe ye an jî dibe ko hinek cudahiyên biçûk hebe. Çêbûna hêkê ya bi rêka dabeşbûna miyozî dibe sedema cudahiya bomaweyî ya weçeyê.
Mêşhingiv hem bi rêka partenogenezê, hem jî bi pirbûna zayendî pir dibin.
Partenogenez bi gelemperî li ajalên bêbirrbirredar (bi înglîzî: "invertebrate"), bi taybetî kêzên wekî kêçên avê, spiyên riweka, mozqirtik, mêşhingiv û hin corên mûriyan (gêrik) de rû dide. Herwisa hin ajalên birrbirredar (bi înglîzî: "vertebrate") jî bi partenogenezê pir dibin. Wekî mînak, hin corên xişokan, beqan û mesiyan dikarin bi partenogenzê pir bibin.
Li gor cora bavan an jî li gor pêvajoya partenogenezê, dibe ko weçeya bi rêka partenogenezê peydabûyî, zîndewerek haploîd an jî dîploîd be. Hêka nepîtandî, wekî hêka partenogenezî an jî hêka keçîn tê navkirin.
Hin corên marmêlkeyan (gumgumok) bi dabeşbûna miyozî hêka partenogenezi ya diploîd (2n) çê dikin, ji vê hêkê jî bi rêka partenogenezê, weçeyek mê ya dîplod peyda dibe.
Piraniya ajalên ko bi partenogenezê peyda dibin, haploîd in. Wekî mînak mêşhingiv dikarin bi pirbûna bi partenogenzê jî zêde bibin. Şaheng (makemêş) zindewerek dîploîd e, bi dabeşbûna miyozî hekên haploîd çê dike, hêk beyî ko bê pîtandin, dest bi dabeşbûna mîtozî dike. Ji hêka keçîn pirox (mêşhingiva nêr) çê dibe. Berevajiyê şahenk, ji ber ko pîrox ji yek bavan peyda dibe, pîrox zîndewerek haplodî ye. Ango her xaneyek pirox ne 32, lê 16 kromozoman li xwe digire. Li koma mêşhingivan de mêşhingivên nêr bi rêka partenogenezê, mêşhingivên mê jî bi pirbûna zayendî çê dibin.
Kowloon Walled City anku Bajarê Bisûr ê Kowloon (bi çînî: 九龍城寨, bi tîpguhêziya pinyin: "Jiǔlóng Zhàichéng", bi tîpguhêziya jyutping: "Gau2lung4 Zaai6Sing4") cihwarekî bêserûber û bi qelebalix bû ku li navçeya Kowloon City ya Hong Kongê bû.
Bi eslê xwe bîrceke leşkerî ya çînî bû ku dora wê bi dîwar ve hatibû dorpêçkirin. Piştî ku Herêmên Nû ji hêla Çînê ve di 1898an de ji Brîtanya Mezin re hatin kirêkirin, bajarê dîwar bû cihekî niştecîbûnê. Hejmara nîştecihan pîştî Şerê Cîhanî yê Duyem zêde bû û di sala 1990î de, bajarokê nêzîkê 50.000 mirov di nav sînorên xwe yên 2,6 hektar de bicîh kir. Bajar ji salên 1950an heya 1970an ji hêla "triad" û mafya herêmî ve hate kontrolkirin, bajar bû navendeke bilind a leşfiroşî, qumarleyîstin û tiryakê.
Di meha kanûna paşîn a 1987an de, hikûmeta Hong Kongê planên hilweşandina bajêr ragihand. Piştî pêvajoyek valakirina xedar, hilweşandin di adara 1993an de dest pê kir û di nîsana 1994an de qediya. Kowloon Walled City Park di kanûna pêşîn a 1995an de hate vekirin. Hin berhemên dîrokî yên li bajêr li vir hatine parastin, tê de bermahiyên avahiya "yamen" û deriyê başûr jî hene.
John Christopher Depp II () lîstikvan, hilberîner û muzîsyenek Amerîkî ye. Johnny Depp, ji bo deh cara Xelata Zêrîn a Globe û ji bo rola wî yê bi navê Berberê Demon di ' de ji bo Xelata Akademiya Akterê hate berbijêr kirin. Depp, bi gelemperî wekî "yek ji stêrkên herî mezin ên fîlimê li cîhanê" tê hesibandin.
Johnny Depp dest bi karê fîlm-çêkirinê kir bi lîstina rolê Glen Lantz di fîlma tirsê "A Nightmare on Elm Street" de, ya ku di sala 1984 an de hatibû çêkirin. Ew dîsan di fîlmên sala 1986 an de xwiya bibû wek fîlma "Platoon" bi aktorên din Charlie Sheen , Tom Berenger, û Willem Dafoe re. Di salên 90 an de fîlmên ku Depp têde lîstibû ev bûn "Cry-Baby" (1990), "Edward Scissorhands" (1990), "Arizona Dream" (1993), "What's Eating Gilbert Grape" (1993), "Ed Wood" (1994), "Don Juan DeMarco" (1995), and "Donnie Brasco" (1997). Û di fîlma "Fear and Loathing in Las Vegas" wek Raoul Duke (1998), "The Ninth Gate" wek Dean Corso (1999), û "Sleepy Hollow" wek Ichabod Crane (1999) lîstibû.
Fîlmografî.
a> ê, pêşdîtina fîlma "Public Enemies" li tîrmeha sala 2009an de
Galileo Galilei (jdb. 15ê sibata 1564 li Pîza, Dukîtiya Florensê - m. 8ê kanûna paşîn a 1642 li Arketrî, Dukîtiya Toskanayê) yek ji avakerên fizîka nûjen, stêrnas û zanyarên îtalî ye.
Bavê wî Vincenzo Galile­i muzîkarekî navdar bû. Di sala 1581an de Galileli dest bi perwerdeya bijîşkî li Zanîngeha Pisa dike lê ji ber xizaniyê nikare bidomîne. Di zaroktiya xwe de her dem bala wî li ser matematîkê bû, ev yeka han dibe sedem kû Galilei di sala 1589an de profesoriya matematîkê bidestbixe. Gelek keşfên nû dike, bo mînak termometre, pîvanoka pêlên dil hwd. Dîsa wî çiya û baniyên heyvê tesbît kiriye, gera erdê rave kiriye, çar kaşanokên Berçîsê tesbît kiriye, agahî li ser Gelawêj û Keywanê daye, hûrbîn bipêşxistiye hwd.
Pirtûk û angaştên Galilei bi xweşî dêrê naçe û jê tê xwastin ku li dijî zagonên olî dernekeve û ji gotina xwe ya "Erd digere" were xwarê, înkarbike. Komîsyona darizandinê ya Papa û dadgehdike. Galilei di dadgehê de gotina xwe ya navdar dibêje "Ez bibêjim, nebêjim erd digere".
Galileli bo temendirêjiya xwe tê zîndanîkirin. Di zîndanê de çavên wî kor dibin û piştre jî li zîndanê dimire.
Îro em dizanin êdî dinya li dora xwe digere, lê wê demê pirr dijwar bû ku mirov li dijî zanînên kevneperest derkeve.
Alan Mathison Turing OBE FRS (jdb. 23ê hezîranê 1912 li London; m. 7ê hezîranê 1954 li Wilmslow), yek ji bîrkar, zanyarê xêvjimêrê yê navdar ê Brîtanî ye.
Turing avakerê zanîstiya xêvjimêrê tê zanîn. Di Şerê Dinyayê yê II. de bi destxistina şîfreyên dizî yên Elmanan navdar dibe. Bi navê "Makîneya Turing" bingeha xêvjimêra nûjen diavêje. Li ser algorîtmayê xebatên mezin dike.
Turing miroveke homoseksûel bû û ev yeka han ji aliyê konservatîvên wê demê ve nerewa dihate ditîn. Dek û dolavan li serê Turing dardixin û wî dixin zîndanê. Di zîndanê de bi qasî salekê hormona ostrogen tê enjektekirin.
Turing di sala 1954an de li zîndanê mirî tê ditîn. Herçendî polîs xwejehrkirina wî tesbît dike jî sedemê mirina wî hêj ne zelal e. Ni navê Xelata Turing xelatek bo pêşketina xêvjimêrê tê dayîn.
Johann Joachim Becher (6ê Gulanê 1635 - Çiriya Pêşîn 1682) bijîşk, alkimîst, pêşengê kîmyayê, zanyar û maceraperest alman e ku bi pêşkeftina teoriya şewitandinê ya phlogistonê tê naskirin.
Jiyana destpêkê û perwerdehiya wî.
Becher di Şerê Sî Salan de li Speyer ji dayik bû. Bavê wî wezîrê Lutheran bû û dema ku Becher zarok bû mir. Di sêzdeh saliya xwe de Becher xwe ne tenê ji piştgiriya xwe lê ji diya xwe û du birayên xwe jî berpirsiyar dît. Ew çend hunerên destan ên piçûk fêr bû û kir, şevên xwe ji xwendina vegotina herî cihêreng re terxan kir û bi hînkirinê kêmek jî qezenc kir.
Di 1654-an de, di nozdeh saliya xwe de, wî Discurs von der Großmächtigen Philosophischen Universal-Artzney / von den Philosophis genannt Lapis Philosophorum Trismegistus (gotara li ser dermanê felsefî û gerdûnî yê bêkêmasî ji hêla fîlozofê bi navê Lapis Philosophorum Trisme) Salzthal ji Regiomontus. ' Ew bi zimanê Latînî di 1659 -an de wekî Discursus Solini Saltztal Regiomontani De potentissima Philoshorum Medicina Universali, lapis Philoshorum trismegistus dicta (ji hêla Johannes Jacobus Heilmann ve hatî wergerandin) di vol. VI ya Theatrum Chemicum.
Keyaniya Lorî yan jî Ermenistana Lorî (bi zimanê ermenî: Տաշիր-Ձորագետի Թագավորություն lat: "Tashir-Dzorageti t'agavorut'yun") keyaniyakî Ermenî ye ku di salên 979 û 1118an de li bakûrê Ermenistana îroyîn de serewertî yê kiriye.
Kiurike Lorî û birayê xwe
Ptolemaîos an jî Betlemyûs (,), yek ji stêrnasên navdar ên helenî ye. Di sedsala duyem de jiyaye, li Îskenderiye Misirê lê li ser jiyana wî agahiyên sedîsed nînin.
Li dinya îslamî navê wî wekî "Betlemyûs" belav bûye. Du pirtûkên wî yên bi navê "Cografya" û "Almagest" hene. Pirtûkên wî bo naskirina zanînên kevn ên grekî û romayî kaneke girîng in. Herwekî pirtûkên wî riya rexnegirî, guftûgo û nîqaşan vedike û him li Ewropa, him jî li dinya îslamî zanîstiye bipêşdixe.
Herwekî Ptolemaîos li ser nexşegerî, stêr, prînsîpên tîrêjê, optîk hwd jî gelek lêkolîn kiriye.
"The Big Bang Theory" sîtkomeke televîzyonê ya amerîkî ye ku ji aliyê Chuck Lorre û Bill Prady ve hatiye afirandin. Rêzefîlm li ser CBSê di 24ê îlona 2007an de cara pêşîn hatiye pêşandan, û di 16ê gulana 2019an de qediya ku di 12 sezon de 279 beş hatine weşandin.
Rêzefîlm çîroka jiyana pênc karakterên ku li Pasadena, Californiayê dijîn, dikir: Leonard Hofstadter (Johnny Galecki) û Sheldon Cooper (Jim Parsons), her du fizîknasên Caltechê ne ku di apartmanekê de dijiyan; Penny (Kaley Cuoco), garsoneke ku dixwaze bibe aktrîsek û li hemberê mala Leonard û Sheldonê dijiya û hevalên Leonard û Sheldon ên bi qasî wan geek in, endezyarê hewayê Howard Wolowitz (Simon Helberg) û stêrfizîknas Raj Koothrappali (Kunal Nayyar).
Celîlê Celîl (jdb. 26ê çiriya paşîn a 1936 li Êrîvanê, Ermenistan) nivîskar, lêkolîner, zargotinnas û dîroknasek e ku bi eslê xwe ji êzîdiyên Ermenistanê ye.
Celîlê Celîl li bajarê Êrîvan li welatê Ermenistanê ji dayik bûye û li zanîngeha Êrîvanê û rêxistiya rojhilatnasiyê ya Lenîngradê wane xwendiye. Di sala 1963 de PhD ya xwe li warê kurdnasiyê wergirtiye. Ji 1963an heta 1993an, wekî zanyarê sereke di beşa kurdnasiyê li Akademiya Zanistî ya Ermenistanê de wekî zanyarê sereke bi rusî 'Starshîy Nauhnîy Sodrûdnîk' bûye. Celîlê Celîl digel birayê xwe Ordîxanê Celîl, helbestên ayînî ya êzidî û zargotina kurdî kom kiriye û li çap daye. Piştî hilweşîna Sovyeta berê, ew li welatê Awistirya bi cîh bû û niha li Akademiya zanistî ya Awistirya yê dixebte.
Celîlê Celîl heta naha nêzîkî 40 heb pirtûk nivîsandiye. Ji wan pirtûkan 20 heb bi zimanê kurdî nivîsandiye. Pirtûkên wî li zimanên weke tirkî, ermenîkî, rusî, erebî u zaravayê soranî hatine wergerandin. Gelek berhemên wî yên çapnebûyî hene.
Celîl, Celîlê
"Odeyek ji bo xwe" () ceribandineke dirêj a Virginia Woolf e, ku cara yekem di îlona 1929an de hatiye weşandin. Berhem li ser bingeha du dersên ku Woolf di çiriya pêşîn a 1928an de li Zanîngeha Cambridgeyê dane hatiye avakirin.
Wergera kurdî di 2021ê de ji nav çapên Weşanên Avesta ve hate der.
Deriyê sereke yê Zanîngeha Stembolê
Zanîngeha Stembolê () zanîngeheke dewletê ya lêkolînê ye ku li Stembol, Tirkiyeyê ye. Kampûsa sereke li kêleka Meydana Beyazitê, Fatihê, li aliyê Ewropayê yê bajêr e.
Di Rêzkirina Akademîk a Zanîngehên Cîhanê () ya 2019an de Zanîngeha Stembolê li cîhanê di rêza 401-500em de bû (1em li Tirkiyê). Herwiha di "Zanistên Veterîneriyê" de jî di rêza 251-300em de, di "Bijişkiya Klînîkî" de 401-500em, di "Dirannasî û Zanistên Devî" de 101-150em, di "Hemşîretî" de 201-300em û di "Teknolojiya Bijîşkî" de di rêza 301-400em de bû.
Antîoxos III Megas, an Antîoxosê Sêyem (;; jdb. 242 – m. 187 b.z.) di serdema helenîstî de şahê şeşem ê Împeratoriya Seleukidî bû ku ji sala 223 b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye.
Piştî ku birayê wî yê mezin Seleukos III Sotêr di sala 223/222an de mir, Antîoxos III bû şah. (Ti kurên Seleukos III çênebûn.) Di sala 210an de, Antîoxosî kurê xwe kir şahê hevpar. Antîoxosê Ciwan di 193an de mir. Piştî ku kurê wî Antîoxos mir, Antîoxos Megas bû şahê yekane. Di sala 189an de, Antîoxos kurê xwe Seleukos IV Philopator kir şahê hevpar. Antîoxos III di sala 187an de mir.
Seleukos IV Philopator an Seleukosê Çarem (;; "c." 218–175 b.z.) şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku ji sala 187an b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye.
Di sala 189an de Antîoxos III Megas kurê xwe Seleukos IV kir şahê hevpar. Piştî ku bavê wî Antîoxos III di sala 187an de mir, Seleukos IV bû şahê yekane. Seleukos IV di sala 175an de mir. Dûre kurê Seleukos IV, bû şah. Lê birayê Seleukos, Antîoxos IV Epiphanês (kurê sêyemîn ê Antîoxos III) bû şahê hevpar. Dema ku kurê Seleukos IV, Antîoxos, di 170an b.z. de mir, Antîoxos IV bû şahê yekane.
Antîoxos IV Epiphanês, an Antîoxosê Çarem (;; 215–164 b.z.) şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku ji sala 175an b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye.
Piştî ku bavê wî Seleukos IV Philopator di sala 175an de mir, bû şah. Lê Antîoxos IV, birayê Seleukos IV û kurê sêyemîn ê Antîoxos III Megas, bû şahê hevpar. Antîoxosê Ciwan di sala 170an de mir. Antîoxos IV bû şahê yekane. Di 168an b.z. de Antîoxosî Orşelîm dagir kir û talan kir. Di sala 165an de, Antîoxos IV kurê xwe Antîoxos V Eupator kir şahê hevpar. Antîoxos IV di sala 164an de mir.
Antîoxos V Eupator an Antîoxosê Pêncem (;; 173–162/161 b.z.) şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku ji sala 164 b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye.
Di sala 165an de Antîoxos li gel bavê xwe Antîoxos IV Epiphanês bû şahê hevpar. Piştî ku bavê wî Antîoxos IV di sala 164an de mir, Antîoxos V Eupator bû şahê yekane. împeratoriya Antîoxos V îdare kir, ji ber ku şah hîn zarok bû. Lê Dêmêtrios I Sotêr, kurê duyem ê Seleukos IV Philopator, desthilatdariyê bi dest xist. Wî fermana mirina Antîoxosî da. Antîoxos li Antîoxeiayê (Antakya) hate kuştin.
Dêmêtrios I Sotêr an Demêtriosê Yekem (;; 187–150 b.z.) şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku ji sala 161/160an b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye.
Dêmêtrios kurê Seleukos IV Philopator ê duyem bû. Seleukos IV di sala 175an de mir. Piştî ku Seleukos IV mir, (birayê Dêmêtrios ê mezin) bû padîşah. Lê birayê Seleukosî, Antîoxos IV Epiphanês, bû şahê hevpar. Di sala 165an de Antîoxos V Eupator li gel bavê xwe Antîoxos IV Epiphanês bû şahê hevpar. Piştî ku Antîoxos IV di sala 164an de mir, Antîoxos V Eupator bû şahê yekane. împeratoriya Antîoxos V îdare dikir, ji ber ku şah hîn zarok bû. Lê di 161/160an b.z. de Dêmêtriosî desthilatdarî bi dest xist. Dêmêtriosî fermana mirina Antîoxosî da. Antîoxos V li Antîoxeiayê (Antakya) hate kuştin.
Komara Romê, û Dêmêtrios wekî şah nas nekir. Wan piştgirî da îdîayên Aleksandros Balas. Di sala 150an b.z. de Dêmêtrios di şerê li dijî Aleksandros Balas de mir.
Heinrich Leopold Wagner (jdb. 19ê sibata 1747an li Strasburg, m. 4ê adara 1779 li Frankfurt am Main) nivîskarekî alman ê Sturm und Drang bû.
Heinrich Leopold Wagner di 19ê sibata 1747an de li Strasburgê wekî kurê mezin ê bazirganekî ​​hate dinê. Piştî qedandina dibistanê li Strasburgê, wî dadwerî xwend. Di 1773an de ew çû Saarbrückenê, li wir wekî hostayê dadgehê xebitî. Ji wir ew di 1774an de bi riya Zweibrücken û Gießenê gihîşt Frankfurt am Main. Di 1776an de wî xwendina xwe li Strasbourgê ji nû de dest pê kir û bi azmûna doktorayê qedand. Ji 21ê îlona 1776an li Frankfurtê parêzeriyê kiriye, bi jinebiyeke ku 18 sal jê mezintir e re zewiceye û di 4ê adara 1779an de di temenê xwe yê 32an de, bi ihtimaleke mezin ji êşa zirav mir. Têkiliya Wagnerî bi çend nivîskarên girîng ên Sturm und Drang hebû, wek mînak Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), Friedrich Maximilian Klinger (1752-1831), Jakob Michael Reinhold Lenz (1751-1792), Christoph Kaufmann (1753-1795), Christian Friedrich Daniel Schubart (1739-1791) û Johann Friedrich Müller, ku wekî Maler Müller tê zanîn, (1749-1825). Digel Klinger û Lenz, Wagner ji hêla hevdemên xwe ve wekî Goetîkî hate binavkirin ji ber ku ev sê nivîskar ji derdorê kesane yê hevalên Goethe hatin. Lê belê, ew ji Goetiyan kêmtirîn girîng tê hesibandin. Berhema wî yê herî girîng dramaya "Die Kindermörderin" e, ku di 1776an de hate weşandin, dramayeke tîpîk a rexneyî ya civakî ya Sturm und Drang. Ev berhem di sala 1957an de ji hêla Peter Hacks ve hate guheztin.
Spordan an jî çêkirina spor,corek ji pirbûna nezayendî ye.
Spordan an jî çêkirina spor (bi înglîzî: "spore formation") corek ji pirbûna nezayendî ya hin riwek, karok, kevz û bakteriyan e.
Di zimanê latînê de peyva “spora” ji bo tov tê bikaranîn, di zimanê yewnanî de peyva “spore” bo çandina tov tê bikaranîn.Spor xaneyek taybet a pirbûnê ye, beyî ko bi xaneyek din ve yek bibe, dikare bi tena serê xwe bibe zîndewerek nû. Spor pêkhateyek taybet e ji bo pirbûna nezayedî, hêk û sperm jî xaneyên taybet in bo pirbûna zayendî. Spor jî mîna hêkan haploîd in lê ji xaneyên sperm û hêk cûda ne, bi gelemperî hêk bi spermê ve yek dibe, ango pîtandin rû dide, paşê ji hêka pîtandî zîndewerek nû çê dibe. Her wisa şêwe û pêkhateya spor jî ji hêkê gellek cûda ye, spor bi çînek zexm dapoşrav e û di nav kîsîkê spor de ("sporangium") tên çêkirin, bi qelîşa kîsikê, spor belavê hawirdorê dibin.
Spor xaneyên haploîdî ne loma ji sporan zindeweren haploîdî peyda dibe, lê hin caran spor bi sporek din ve yek dibe û zîndewerek dîploîdî peyda dibe.
Hin corên riwekan, karokan, kevz û bakteriyan dikarin spor çê bikin.
Pirbûna riwekan bi spordanê.
Di çerxa jiyana serxesê de pirbûna zayendî û ya nezayendî li dû hev rû didin.
Gelemperiya riwekan tovdar in, bi pirbûna zayendî pir dibin, lê riwekên bêtov jî hene, serxes (bi înglîzî: "fern") û hezaz (bi înglîzî: "moss") mînak in bo riwekên sporçêker.
Di riwekan de, spor bi gelemperî haploid û tekxaneyî ne û ji hêla miyozê ve di kîsikê spor a sporçêkerê (bi înglîzî: "sporophyte") de tên çêkirin. Sporçêker (sporafît) dîploîd e. Bi dabeşbûna miyozî ji sporçêkerê sporên haploîd tên çêkirin, spor belavê hawirdorê dibe, di bin şert û mercên guncav de xaneya spor dest bi dabeşîna mîtozî dike û dibe zîndewerek nû. Ev zîndewera nû wekî gametçêker (gametofît) (bi înglîzî: "gametophyte") tê navkirin. Gametofît haploîd e û firexaneyî ye, ji wê jî di dawiyê de bi dabeşbûna mîtozê gamet çê dibin. Du gamet bi hevûdu ve yekdibin û zîgotek çêdibe ko diperise bo sporofîtek nû ya dîploîdî. Di çerxa jiyana hin riwekan, karokan û kevzan de pirbûna zayendî û ya nezayendî li dû hev rû didin Ev çerxa pirbûnê wekî nifşên bidor (guhertina nifşan) (bi înglîzî: "alternation of generation") tê navkirin.
Di riwekên sporçêker (spordan) de tov û kûlîlk tune, kîsikên sporê heye. Wekî mînak rûyê binî ya pelên serxesê bi koma kîsikên sporan (sorus) dapoşrav e. Di nav her kîsikek de komeleya sporan heye, bi qelîşîna kîsikê, spor belavê hawirdorê dibin.
spor pir biçûk û sivik in, bi bayê belavê hawîrdorê dibin.
Spordana karokan.
Gelemperiya karokan bi sporan pir dibin. Sporên karokan bi dabeşbûna miyozî an jî ya mîtozî tên çêkirin. Xaneya spor pir biçûk û sivik e, spor bi bayê belavê hawirdorê dibin. Gava rastê jîngehek guncav tên, ango germahî, av û xureka hawirdorê guncav be, spora karokê bi dabeşbûna mîtozî xaneyên xwe zêde dike mîselyumek (bi înglîzî: "mycelium") nû çê dike. Wekî mînak, kufika nan corek ji karokan e, sporên kufika nan bi bayê li herderê malê de belav dibin, gava rastê nan tên, heke bi têra xwe şê (nem) û germahî jî hebe, spor li ser nan dest bi dabeşbûnê dike û dibe kufika nan.
Kufikgirtina nan ji ber sporên karoka kufika nan e.
Çêbûna spor di bakteriyan de.
Hin bakterî jî spor çê dikin lê ev spor ne ji bo pirbûna bakteriyan e û wekî endospor tê navkirin. Gava rewşa hawîrdora bakterî ber bi xerabiyê ve diçe, ango germahî, av, xurek, pH û hwd a hawîrdorê ji bo jiyana bakterî ne guncav be, bakterî kromozoma xwe duhende dike, kopyaya kromozoma xwe û hinek sîtoplazmayê bi dîwarek zexm dipêçîne bi vî awayê endosporek çê dike. Rêjeya ava endosporê tê kêmkirin, loma çalakiyên xaneya endospore radiweste û endospor dikeve rewşa xewê. Paşê xaneya resen a bakterî hildiweşe û endospor belavê hawîrdorê dibe. Endospor pêkhateyên pir zexm in, dikarin bi sedan sal di xewê de bimînin, gava jîngeh guncav dibe endospor diguhere bo xaneya asayî ya bakterî. Bi çêkirina spor hêjmara bakterî zêde nabe lê bakterî bi çêkirina endosporê, ji qelînê difilite. Piraniya endosporan dikarin heta germahiya 121oC yê bijîn.
Ain (bi frankoprovensal: "En"), departementeke Fransayê ye ku dikeve rojhilatê Fransayê û navê xwe ji Çemê Ainê werdigire.
Departementa Ainê, yek ji departementên herêma Auvergne-Rhône-Alpesyê ye û ji aliyê departementên Jura, Saône-et-Loire, Rhône, Isère, Savoie, Haute-Savoie û kantonên Swîsreyê, Cenevre û Vaudê ve hatiye dorpêçkirin.
Gelheya departementê.
Ji sala 1962an vir ve geşbûna niştecihên departementê.
Şaredariyên sereke.
10 şaredariyên serekeyî ya departementê û hejmara niştecihên şaredariyan
Monsters at Work rêzefîlmekî li ser kanala televîzyonê Disney Channel e. Ew yekem carî di TVyê de di 7ê tîrmeha 2021ê de bû.
Bername li ser Sulley û Mike, berpirsiyarên pargîdaniyê ye. Rojek piştî girtina birêz Waternoose, fabrîka Monsters, Inc. derbasbûna hêza kenê dike. Tylor Tuskmon, ku ji Zanîngeha Monstersê mezûn bû Scare Major, wekî mekanîkî di tîmê tesîsên kargehê de dixebite, xeyal dike ku li gel Sulley û Mike bixebite. Di vê navberê de, Sulley û Mike bi ceribandin û tengasiyên birêvebirina pargîdaniyê re rû bi rû dimînin.
Henry Ford (jdb. 30ê tîrmehê 1863, li Wayne County, Michigan, DYAyê − m. 7ê nîsanê 1947), yek ji hilberînerên otomobîlan, damezrênerê Ford Motor Company e.
Bi avakirina quadricycle di sala 1896an de bi tevî karsazên navdarên ku bala wan li ser hilberîna otomobîl e ve di sala 1899an de fîrmaya "Detroit Automobile Company" dadimezirîne. Mixabin ev fîrma bisernakeve. Di sala 1903î de Henry Ford bi tevî 11 karsazan bi 28.000 dolar kapîtalê fîrmaya Ford Motor Company dadimezirînin. Ford îcar di xeyalên xwe de biserdikeve. Bi hilberîna yekemîn modela otomobîlê ya bi navê Modell T 1913 efsaneya Ford jî destpêdike. Ji sala 1908an heya 1927an Ford ji heman modelê 15 milyon trimbêlê difiroşe.
Serkeftin û yekemtiya Fordê 45 salî didome û gorî hin civaknasan Ford jiyana sosyal a mirovan guhartiye û ji vê yekê re jî Fordîzm tê gotin. Ford tê fabrîkên xwe de li dijî xebatên sendikayan derdikeve û hin reforman pêk tîne. Hin îdîa hene ku Ford alîkarî daye Adolf Hitler û sazûmaniya nîjadperest a naziyan.
Aisne, yek ji departementên herêma Hauts-de-Franceê li bakurê Fransayê yê ku navê xwe ji Çemê Asineê wergirtiye.
Departementa Aisne, bi departementên Nord, Somme, Oise, Seine-et-Marne, Marne û Ardennes û bi Belçîkayê ve sinor e.
Ailler, departementeke li herêma Auvergne-Rhône-Alpesa Fransayê ye ku navê xwe ji Çemê Allierê wergirtiye.
Departementa Allier yek ji departementên li herêma Auvergne-Rhône-Alpes e û Departement Allier ji aliyê departementên Cher, Nièvre, Saône-et-Loire, Loire, Puy-de-Dome û Creuse ve dorpêçkirî ye.
Di navberên salên 1962 û 2015an de, grafîka geşbûna niştecihên departementê ye.
10 şaredariyên serekeyî ya departementa Aillerê û hejmara niştecihên şaredariyan.
Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (jdb. 1397 li Mainz; m. 3ê sibata 1468) hostayê Almanî ko ji bo vedîtina çapa tîpên livok li Ewropayê navdar e.
Gutenberg di cîhana çapkirinê de bi alava çapkirinê riya şoreşekê vedike. Cara pêşîn bi vê alava ku pîtên metalî bikartîne ve çapkirina Mizgînê (Încîl) dike. Pîtên amade yên metalî wekî klavyeya îro bingeha nivîsandinê bû. Bo her çapkirinê pît dihatin rêzkirin. Beriya Gutenberg, pîtên darî dihatin bikaranîn.
Karê wî yê serekî, Mizgîniya Gutenbergî ko bi navê Încîla 42-dêrî tê nasîn, yek ji berhemên pesinkirî ji aliyê bedewî û pirteknîkîbûnê ye.
Kolik () yek ji navçeyên Semsûrê ye. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 60.700 û bi tevî gundan jî 115.000 e. Rûerdê xwe 1.854 km² ye. Navçe 30 km li rojhilatê Semsûrê ye. 3 şaredarî, 4 nehiye, 84 gund û 115 mezre girêdayî navçeyê ne. Di sala 1954´î de bi Semsûrê ve hatiye girêdan. Li bakûre navçeyê girê navdar Nemrûd heye. Unesco yê ev gir kirîye nav lîsteya mîrasa cîhanê. Her sal bi hezaran mirov ji ciye cûda yê cihanê û bajarên din yê Tirkîye û Kurdîstanê ji bo temaşekirina rojhildanê, rojavayê û peykerên devasa tên bajêr.
Dîroka herêmê wekî ya Kurdistanê ye. Aborî piranî li ser çandiniyê ye. Çandiniya behîv, nîsk, ceh, genim, nok, pembo, lazût, kuncî, titûn tê kirin. Herwekî xwedîkirina ajalan û karê mêşhingivê jî heye. Li navçeyê fabrîka tekstîl û keramîk heye mixabin hilberîn kêm e û gelê herêmê xizan e. Li herêmê lêgerînên petrolê û çend jî bîrên petrolê hene. Gel gilîdar e ku li kargehên petrolê tenê Tirkên ku ji rojavayê Tirkiyê didin xebitandin. Ango Kurdan nadin xebitandin.
Navdarên Kolîkê.
Gundên Kolîkê yên navdar vana ne: Menzîl, Hecerî, Alût, Çiralîk, Hemzeyin, Bîheze, Beraziye, Markîk, Sîhake, Kûmîr, Alûtamîn, Terpal, Kilîsk, Keftîre (Kefîrme), Şamîk, Narînce, Çalçaviye, Qeraş, Zeytûn, Bîldiyan, Galaro, Salmût (va gundê Semsûrê), Momaciya, Kugalo û Mîlke.
Xinûs (,) bajerekî herêma Serhedê û bi Erzîromê ve girêdayî ye. Bajarekî gelek kevn û bi dîrok e. 145 km ji Erziromê dûr dikeve.
Hin agahiyên bikêr.
Di Xinûse de ji zaravên zimanê kurdî zazakî û kurmancî û tirkî tê axavtin.
Nihat Doğan, (li Stembol) stranbêjekî kurd e ku bi eslê xwe ji bajarê Mûş a Bakurê Kurdistanê ye. Nihat Doğan muzîka gel û popa bi zimanê tirkî dibêje û di sala 1994an de bi albûma xwe ya bi navê "Kırdın Kalbimi" dest bi kariyera xwe ya muzîkê kiriye.
Nîhat Dogan, di 13ê sibata 1976an de li Stembolê hatiye dinê. Dema Dogan yazdeh salî bû bavê wî wefat kiriye. Mezinên malbata wî xwestin ku wî bibin Mûşê lê ew li ser daxwaza xwe ma li bajarê Stembolê.
Dema ku li navçeya Avcılarê ya Stembolê li baxçeyek çayê strana digot, li ser pêşniyara malbata ku li wir bûn û li Almanyayê dijîyan çû Almanyayê. Salek li Almanyayê ma lê ji ber ku nikarî li wir muzîka xwe çêke vegeriya Tirkiyeyê. Piştî vegerîna Tirkîyeyê, di sala 1994an albûma xwe ya yekem bi navê "Kırdın Kalbimi" derxist.
Di salên dawiyê de rastê gelek pirsgirêkan hat, wî ev pirsgirêk wiha anîn zimên: "Çi tê serê min ji ber nasnameya min ê kurd tê serê min"
Hautes-Alpes, departementeke herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur li başûrê rojhilata Fransayê ye. Departement, li Çiyayê Alpa Fransayê cîwar bûye û navê xwe ji navê vî çiyayê wergirtiye.
Departementa Hautes-Alpesê, ji aliyê departementên Isère û Savoie ya Fransayê ve û ji aliyê rojhilat ve bi Bajarê Mezin ê Turin û parêzgeha Cuneo ya herêma Piedmont a Îtalyayê ve hatiye dorpêçkirin.
Di naveroka grafîka jêrde, di navberên salên 1962 û 2015an de geşbûna niştecihên departementê hatiye diyarkirin.
10 şaredariyên serekeyî ya departementa Hautes-Alpesê.
Şax () gundekî Cizîra Botan a Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gundê Şaxê yek ji gundên dîrokî û kevnare yên girêdayî navçeya Cizîrê ye. Şax cih û warên mala Bedirxaniyan bû.
Dîroka gundê Şaxê.
Gundê Şaxê seyrangeha mîran bû. Ev gundê xweza ya wê bêhempa herkes kiribû heyranê xwe. Evî gundî malxwêtiya gelek şaristaniyan kiriye. Ji xwe ev rewş ji bermayiyên wan şaristaniyan yên li gund de tê fêhmkirin. Ew Şaxa ko ji artêşên Îskenderê Mezin û Tîmûr re singa xwe kirî çeper, dikeve qûntara Çiyayê Çekoyê li aliyê rojhilatê Çiyayê Cûdî. Li gorî çavkaniyên mîtolojîk Şax, piştî tofana Nûh pêxember hatiye avakirin. Hawidûrên Şaxê bi suran hatiye dûrpêçkirin.
Kelheyên devera Şaxê.
Li Şax û hawirdûrên wê de bi navê Kelha Dûşê, Kelha Çeko, Kelha Keçê, Kelha Kirtî (Kelha Mamgûrî), Kelha Bêgîne, Kelha Xirabe (Kelha Birahîm Paşa) û Kelha Bedirxan Begê, li ser hev heft keleh hene.
Di van kelhan de dewsên cûre cûre şaristaniyan xweya dikin. Di nav van kelhan de Kelha Bedirxan Begê, 365 odeyên wê hene û li aliyê rojhilatê kehlê li wî kevirê kelih ser hatî avakirin de şkeftek bi destan hatî çêkirin heye û derincên diçe şkeftê jî bi kolandina kevirî hatiye çêkirin.
Ji bo pêşwazîkirina hewceyî ya avê di nava kelhê de serhincek heye. Ji bo avê bînin ser kelhê dîwarek nêzîkî 300 metreyan dirêj û 5 metreyan bilind hatiye avakirin û li ser wî dîwarî re cûya avê hatiye çêkirin û ava kelhê li ser wî dîwarî re hatiye anîn. Ava kelhê bi wî awayî dihate pêkanîn. Di kelhê de ji bo derketina ji derve tenê deriyek li aliyê Taxa Hêşetê heye. Li aliyê başûrê kelhê Mizgeftek li aliyê bakûrê kelhê jî Dêrek hatiye avakirin. Hawidûrên Şax bi sûrhan hatiye dûrpêçkirin. Li gorî firehiya wan sûrnan û li gorî eserên li navbeyna wan sûrhan de hatîn dîtin tê zanîn ko Şax di wî demî de bajarek pir mezin û xwediyê şaristaniye pir zengîn bo.
Medreseya Şaxê.
Di nava Şaxê de medreseyeke bi navê Medreseya Şazeh ji aliyê ji Mîrên Cizîrê Mecdedînê kurê Emîr Evdal ve hatî avakirin heye. Wextê bê xwestin bê çoyîn diwanxaneya Kayser ewa li aliyê bakûrê Şaxê, ji Şaxê heta bi gihê serê çiyê li cem diwanxaneya Kayser, mirov rastê şeş heykelên li ser keviran bi tarzên wekhev hatîn çêkirin tê.
Heykelên Şaxê.
Heykelê yekemîn yê li ser rêka Dîwanxaneya Kayser, pêşberê kelha Bedirxan Begê de Çiyayek bi navê “Berê Kelhê” heye. Li bin wî çiyayî de du şkeft hene. Bi derincên bi kolandina keviran hatin çêkirin e hilkişandina ji bo wan şkeftan. Nêzîkî wan şkeftan li ser kevirek nêzîkî erdê figûrên zilamek ji nevkê û evraz hatî çêkirin heye. Li ser serê wî kûm heye û zilamek bi rih e, li destê wî yê çepê de di rasta singê xwe girtî xencerek heye. Bi destê xwe yê rastê, bi tiliya şehdê Kelha Keçê nîşan dide.
Heykelê duwemîn, ji yê yekemîn nêzîkî 500 metreyan pêşdetir li aliyê bâkûr ve li nêzîkî wî cihê ko sûrha Şaxê digihê çiyayê Berê Kehlê, li ser rûyê kevirê çiyayî, bi çar metreyan nêzîkî erdê hatiye çêkirin. Ebadên wî nêzîkî mirovekî bi rastî ne. Bejna wî temam e, bi rihe û li ser serê wî jî kûm heye. Di destê wî yê çepê de xencerek, herwekî ji ber kemera xwe re hilkişandî, heye. Bi destêxwe yê rastê, bi tiliya şehdê Kelha Keçê yan jî Şkefta Kûnbayê nîşan dide. Li ser wî cûbeyek dirêj heta tê ser lingê wî heye û liser cûbeyî kemerek li ser nêva wî re hatiyî girêdan heye û lingê wî jî pêxwas e.
Demê mirov 300 metreya pêşdetir biçe, mirov rasta derinceyek ko di hilkişêt li ser Berê Kelhê tê û navê jî Derinca Xûşabê ye. Piştî mirov ji wê derincê hilkişa bi sed metreyan mirov rastê heykelek li ser rûyê kevirek nêzîkî du metreyan bilind, 50 cm ji erdê bilindtir û ji nêvkê evraztir hatî çêkirin tê. Tişta vî heykelî ji wan heykelên dî cûda dike, li ser serê vî heykelî re rêzek nivîs heye û wê nivîsê de jî “QOYN” herf eşkere tên xwuyakirin.
Heykelê çaremîn ji yê sêyemîn 300 metreya pêşdetir, nêzîkî Dîwanxaneya Kayser li aliyê çepê, li ser rûyê kevirek hişk, wekî natorvanekê li ser piyan rawestayî hatiye çêkirin. Ev figûr ji wan figûrên dî çêtir bi rêkûpêk hatiye çêkirin. Li ser serê wî kûm heye, pêxwas e û cûbeyê wî dirêjî ser lingê wî dibe. Bi teybetî rihê wî bi şehkirin û rêkûpêkbûna xwe gelek balkêş e. Di destê xencerek nêzîkî singa xwe girtî heye. Bi tiliya xwe ya şehdê ya destê rastê ew jî îstîqameta wan heykelên dî nîşan dide.
Heykelê pêncemîn bi deh metreyan nêzîkî Diwanxaneya Kayser li ser rûyê kevirek di nîvîre boyî dû qet hatiye çêkirin. Dema mirov biçe li cem Dîwanxaneya Kayser divê mirov di navbeyna wan herdû kevirên ji hevdû hatîn qet kirin re derbaz bibe. Dema mirov di navbeyna herdû keviran re derbaz bibe, mirov rastê figûrê zelamekê, li ser rûyê kevirê aliyê rastê bi 50 cm ji erdê bilindtir tê. Ev heykel jî heman wekî wan heykelên dî ne.
Heykelê şeşemîn di nava dîwanxaê de ye. Ji bilî van berheman li Şaxê dêreke dîrokî bi navê û pirek li ser ava Nêrdûş bi navê Pira Bagozê heye. Ji bilî vê pirê jî li ser ava Nêrdûş sê pirên dî jî hene. Yek ji wan di geliyê Şaxê de li ser rêya diçe Kelha Bêgîne ye. Herdû pirên dî li binya Şax'ê ew jî li ser ava Nêrdûş hatine avakirin, bes yek ji wana xirabeye navê wê jî Pira Şkestî ye, ya dî li ser lingan hêja avaye, navê wê Pira Aşa ye. Pira Gelî di sala 1975'an de hatiye temîr kirin.
Şax di Şerefnameyê de.
"Di Şaxê de ermenî,fileh û qebîla şildiyan dijîn. Jiyana misilman, ermenî û filehên kildanî bi hev re di vê herêmê de û heyîna dêr û mizgeftê bi tevde di kelha Bedirxan Begê de nîşan dide ko di vê herêmê de di navbeyna çand û baweriyan de hevkarî, lihevkirin û aşîtî hebû. Ew nivîsên bizmarî yên li ser keviran jî nîşan dide ko ev herêm jibermayê bajarekî antîk e."
Ji berya zayînê ve, di salên 330'an de, ev herêm ketiye bin hakimiyeta Iskenderê Mezin yê makedonî de û li bermayên wan jî di vê herêma antîk de lê tê rasthatin. Li cihên cûda cûda şeş heykelên li ser keviran hatîn çêkirin, herwekî bi hevdû re şêwirîn hemi yek aliyê nîşan diden. Li gorî hinekan ev tevde xezîneyekê işaret dikin, li gorî hinekan jî ew tiliyên aliyê rojhilat nîşan diden, dema İskenderê mezin viyayî li Cûdî re derbaz bibe, bi hezaran leşkerên wî di Cûdî de telef bowîne, ev heykelên he balkêşiya mirovan li ser heybetiya çiyayê Cûdî dikin.
Şaxê
Gundê Şaxê
Îvan Antonoviç (bavnavê rastîn Antipoviç) Yefremov (Rûsî: Ива́н Анто́нович (Анти́пович) Ефре́мов; 22ê Avrêl, 1908 - 5ê Çiriya Pêşîn, 1972; paşnavê carinan Efremov) Yek paleontologê Sovyetê, nivîskarê çîroka zanistî û ramanwerê civakî bû. Ew damezrênerê taponomiyê ye, lêkolîna şêwazên fosîlbûnê ye.
Ew li gundê Vyritsa, li parêzgeha Saint Petersburg, di 9ê avrêl (22), 1908an de ji dayik bû. Dêûbavên wî di dema şoreşa Rusî de veqetiyan. Diya wî bi fermandarekî Artêşa sor re dizewice û zarok li Kherson hişt ku xaltiyek ku zû ji ber tîfos mirî tê xwedî kirin. Yefremov demekê bi tena serê xwe sax ma, piştî ku ew wekî "kurê alayê" beşdarî yekîneyek Artêşa Sor bû û pê re çû Perekop. Di sala 1921an de, ew hate derxistin û çû Petrograd (îroyîn Sankt Petersburg) ji bo xwendinê. Wî xwendina xwe li wir qedand dema ku xwendina xwe bi cûrbecûr karên xerîb re berhev kir. Wî paşê şîrove kir ku " Şoreş di heman demê de rizgarkirina min ji filistînîzmê bû" ("Революция была также и моим освобождением от мещанства").
Subarî an Subir di demên kevnar de herêmek bû, bi texmînî li Kurdistana îroyîn bû.ko ew jî ji kalkên kurdan di hêne hisab kirin, Nav di cûrbecûr rastnivîsan de xuya dike Subar, Subir, Shubur, S (h) ubaru. Di Neo-Asûrî de bi gelemperî Shupria ye, serdemê subarîyan vedgere serdemê sumeriyan, yekem deqê li ser subariya vedgerît bo paşayê Legşe bi na (Ayanatm) ko diyar diket çewa hêrş kirye ser wan û bac û serane ji wan standiye, herwisan serconê ekedî jî basî wan hêrşan dilet dema kirye ser wan, herwisan Neramsîn jî diyar diket ka çewa hêrş kirye ser wilatê subariyan û bi taybetî paytextê wan (Xamazî) herwisan carna di got paytextê Lolobian,diyar dbe ko Lolobî û subarî yekn, herwisan Hamorabî jî di deqekê da dibêjît ko me hêrş kirye ser wilatê Gutî û Subariyan li serdemê binemala Ur ya sêyem ko amaje diket ka çewa subarî û îlamiya yek girtin û hêrş kre ser paytextê wan Ur, herwisan hamorabî di wî deqê xwe da subariyan bi dagîrker wesf diket,lê li dûmahîkê Aşuriya şiyan silatê subariyan dagîr biken,
Navê subarî.
Ewan bi xwe di got Suîye lê sumeriyan navê wan kirbo Subar yan Şubar herwisan ekediyan di gotnê subarto
Abûrî:Diyar dbe ko wilatê subariyan bi dar û bera bi navo deng bo herwisan giştokalekê baş hebwe. herwisan li deqe nivîsîneka bajarê Alalax da diyar diket ko wilatê subariyan bi hejîra bi navodeng bo.
Alpes-Maritimes, yek ji departementên Fransayê ye û di qada bejahiyê de bi departementên Var û Alpes-de-Haute-Provenceê re sînor e. Bi taybetî herdû bajarên "Nice" û "Cannes" li vê departementê ne. Ev herdû bajêr hem li ser çanda herêmî hem jî li ser populerbûna herêmê bandoreke erênî dike. Departement yek ji departementên herî qelebalix ên Fransayê ye.
Departementa Alpes-Maritimes, ji aliyê departementên Var, Alpes-de-Haute-Provence Fransayê û bajarê Monako Îtalyayê û bi Deryaya Navîn ve hatiye dorpêçkirin.
Li ser grafîka jêr di navbera salên 1962 û 2015an de geşbûna niştecihên departementê tê diyarkirin.
10 şaredariyên serekeyî ya departementa Alpes-Maritimesê
Akif Akkuş (jdb. 13ê çiriya paşîn li Tarsus, Mêrsîn, Tirkiye) nûnerê Partiya Tevgera Neteweparêz yê Mêrsînê ye.
Ew di 13ê çiriya paşîn 1948an de li Tarsûsa Mêrsînê ji dayik bû. Navê bavê wî Mahmut, navê diya wî Emîne ye.Wî Zanîngeha Stenbolê, Fakulteya Wêjeyê, Beşa Erdnîgarî qedand. Li Zanîngeha Stenbolê Beşa Erdnîgariyê doktoraya xwe qedand. Wî li Oxford, Înglistan, xwendina pîşeyî ya piştî doktorayê kir.Ew ji bo Beşa Erdnîgarî, Fakulteya Perwerdehiyê, Zanîngeha Selçûk, wekî arîkarê Profesor hate tayîn kirin. Ew di sala 1986 an de dibe profesor û di 1992an de dibe profesor.Di Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Selçukê de Serokatiya Beşa Erdnîgariyê, Serokê Beşa Perwerdeya Erdnîgariyê, Dekanê Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Niğde, Dekanê Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Selçuk, û Cîgirê Dekanê Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Selçukê.
Wî çar pirtûk li ser pîşeya xwe weşandine. Ew li hundur û derveyî welat beşdarî gelek lêkolînên profesyonel bû û konferans dan.Ew di heyama 23mîn de bû endamê Koma Tirkan a Meclîsa Parlementerên Ewropî-Deryayî. Akkuş ku bi Îngilîzî dizane, zewicî ye û 3 zarokên wî hene. Ew di hilbijartinên giştî yên 22 ê tîrmeha 2007 an de ji MHPê wekî nûnerê Mêrsînê hate hilbijartin.
Înkarkirina Gelê Kurd û zimanê kurdî.
Akif Akkuş di nirxandina destpêşxeriya kurdî ya hikûmetê de got ku li Tirkiyeyê neteweya kurd û zimanê kurdî tune. Wî angaşt kir ku zimanê kurdî ji hinên din cûrbecûr amêjen e.
Qasim Şeşo (jdb. 1952 li Başûrê Kurdistanê), jê re Şêrê Şingalê jî tê gotin, êzdiyê Başurê Kurdistanê ye. Ew ji bo berevaniya duyemîn perestgeha herî pîroz a êzdiyan Şerefedînê li Şingalê di şerê havîna 2014an ê dijî rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê de li cîhanê nav û deng e.
Qasim di sala 1981ê de bi jin û zarokên xwe re ji ber şer û êrîşên leşkerên Sedam Huseyn ji Şingalê reviyan. Wan hewl da ku li Sûriyê debara jiyana xwe bikin, lê di sala 1990î de mal bar kirin Almanyayê. Di sala 2003an de dema ku Dewletên Yekbûyî rejîma Sedam Huseyn qedandibû, ew vedigerin Şingalê. Di 30ê tîrmeha 2014an de di bin bandora êrîşa havînê ya rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê de, yek ji rêvebirên Hêza Parastina Şingalê bû. Di 20ê çiriya pêşîn de, ew bi şervan û xizmetkarên Êzdîxanê re li cihê perestgeha Şerefedînê hate dorpêçkirin û wan di şerê Şerefedîn de bi rê kir. Qasim Şeşo apê têkoşer Heyder Şeşo ye.
Heyder Şeşo damezrêner û fermandarê bilind ê Hêza Parastina Şingalê ya ji 3000 kesî ye, komeke Êzîdî ya xizmetkar li dijî Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê li Iraqê ye.
Di Nîsana 2015 an de, medyaya cihêreng ragihand ku şeşo, ligel parêzvanên xwe û şervanên din ên berxwedanê, ji hêla hêzên ewlehiyê yên Partiya Demokrat a Kurd (PDK) ve hatine girtin. Sedem girtina xezûrê wî bû, ku Şeşo ne pejirand. Ew heşt roj şûnda, bi şert û merc (di nav de hilweşandina HPŞê de) jî hate berdan. Di paşerojê de, wî diyar kir ku ew naxwaze daxwazan bicîh bîne û ew ê HPŞê belav neke.Heyder Şeşo biraziyê Qasim Şeşo ye, Şêrê Şingalê ye.
Gewer () gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Di 26ê Adara 1994an tevkuştinekê mezin çêbû. Du firfirok û yek balafira eskerî bombe avêtin gund, Bi vî bombebaranê 25 kes hatin kuştin. Di nav van kuştiyan de hinek zarok jî hebun.
Piştî sekinandina bombebaranê, gundiyan gund vala kirin û ber bi bajarê Mêrsîn, Ceyhan, Edenêve koç kirin.
Xendek gundeki herî xweş ên Kurdistanê ye. Xendek qirkirina Ermeniya gundekî Ermeniyan bû. Li gund hîn jî 3 dêr û 2 dirhe hene. Xendeki zozan u çiyayên pir balkeş hene. Zozana Mêrgereş, Çala Berxo (Berxo keseki file bû) ên herî xweş in. Çiya Hisar, Bêşemle û Çiya Reşkê ye.
Li gund du eşîr in ji baskê Ertoşiya dijin: Gewda û Mamxura. Herdu eşir bi salan bi hevra şer dıkır. Lê belê piştî têkoşina azadiya kurd ramana feodal rakir eşîr bi dil xweşî bi hevra dijîn. Sala 1994an ji ber ku alîkarî didin şervanên PKK gund hate valakirin û hemû berjewediyên wî hatin şewitandin.
Gund ciranê Feraşîn (Şirnex, Beytüşşebabap), Doav (Wan, Payizava), Baleka, Navguza, Tamzure (Colemêrg) ye.
Gund girêdayê navçeya navendî a Colemêrgê ye. Hine çend malek li dijîn. Zext û zordariya dewleta Tirk ya ku ji bo Sîxuryê, cerdavanyê dewam dike.
Xendek (), gundekî navçeya Şirnexê Hezexê ye. Li rexa çemê Dîcleyê hatiye avakirin. Gundekî kevnare û dîrokî ye. Di dema Bîzansiyan de weke kelehek mezin hatiye bikaranîn. Ev der sînorê Împeratoriya Bîzansê ye. Li hemberî wî kela Finikê di destê Persan de bû. Du kelehên mezinbûn li hemberî hev. Ji ber wê cihekî stratejîk bû.
Navê wê di nexşeyên wî demî de "Bethzabde" derbas dibe. Çiqas ku ev gund keleha Bîzansê be jî ku hêjî; keleha wê, sûrên wê, pîlik, lûleyên avê, dêrên wê xûya dike, gelê vê herêmê kurd bûn û bi awayekî xweser dijiyan. Li Xendekê deverek heye ku hêjî jêre dibêjin Mişara Kurdiyanya. Mişar ango xeta Kurdiyanya. Dema mirov ji vê xetê dibore êdî bêhna axa kurdan tê.
Li bakûrê Xendekê Kereşa, li başûr Tilêla, li rojava Kanîreş û Bafê û li rojhilat jî Mizgeftok û Cerehî hene. Di navbera Xendekê û Mizgeftok (Laleşok)ê de xirabajarekî mezin heye. Navê vî xirabajarî yê rastîn Kurdiyanya ye. Li vir kurd di bin Bîzansiyan de awayekî xweser dijiyan. Hêjî xanî, sûr û şopên Kurdiyanya xûyayî ne.
Di nav erdê Xendekê de Kehniya Sitiyê heye. Ev kehnî cihê Sitiya Kudiyanya bû. Ev bermahiyên dîrokî li benda lêkolînê ne. Li benda lêkolînerên kurd e.
Beriya xirabûna gund malên di Xendikê de.
Beriya niha 17 salan weke gelek gundên din gundê me Xendek jî hate şewitandin, hate xirakirin. Hingî 48 mal têde bûn. di her malê 5 kes hebin jî hema hema dike 200 mirov. Ev hemû neçar man ku ji gundên xwe birevin û derbikevin; hinek di vê revê perîşanbûn, hinek jî mirin.
Dîsa sala 1998’an 10-15 mal vegeriyan warên xwe û Xendek ji nû ve avakirin. Niha ava ye û nêzî 8 malên bicih 10 malên koçer têde dijîn.
Hejmara Ciwanên beriya 1994an (Texmînî-Yên 20-30 salî): 35
Ali Şen (jdb. 1918 li Edene - m. 15ê kanûna pêşîn 1989 li Stembolê) lîstikvanekî tirk û bavê lîstikvanê navdar Şener Şen bû.
Yekem rola xwe di sala 1954an de wekî lîstikvanê fîlmê di "Ahretten Gelen Adam" de lîst. Wî bi giranî di hilberîna fîlimên tirkî de rolên piçûk lîst. Wî bi wênekirina karakterên baş an xirab di çend rolên piştgirî yên girîng ên fîlimê de navûdengiyek mezintir bi dest xist. Di dema kariyera xwe ya lîstikvaniyê de, wî di 290 fîlmên tirkî de lîst.Di 15ê çileya pêşîna 1989ê de, ew ji xwîna mêjî mir. Piştî nimêja cenaze ya li Mizgefta Teşvikiye, piştre li goristana Zincirlikuyu hat definkirin.
Ardèche, departementeke Fransayê ye ku li herêma Auvergne-Rhône-Alpes-ê ye. Departement, navê xwe ji Çemê Ardèche yê ku ji rojava ber bi rojhilat ve derbas dibe werdigire. Niştecihên departementê bi navê Ardéchois (es) têne binavkirin. Li gorî daneyên 1ê çileya 2020an departementa Ardècheê ji 335 şaredariyan pêk tê.
Ardèche, yek ji departementên li herêma Auvergne-Rhône-Alpesê ye û ji aliyê departementên Drôme, Vaucluse, Gard, Lozère, Haute-Loire, Loire û Isère ve dorpêçkirî ye
10 şaredariyên serekeyî ya departementa Ardècheê
Bilbil ("Luscinia megarhynchos"), Firindeyeka ji malbata mêşgiran e ku bi taybetî xweşikbûna wîçina xwe ve bi nav û deng e. Bilbil cureyek ji Firindeyên wîçanok e. Gelek cureyên bilbilan hene. Hinek ji wan di rekehan de tên xwedîkirin. Ji cî û warên germ hez dikin.
Taybetmendiyên xwe.
Dirêjaya gewdeyê bibilê 15-17 cm û giranî wek 18-23 gr e. Mê û nêrên bilbilê wek hev du ne. Purta gewde wê qehweyî ye, ya piştê diguhure rengê qizil. Çavên bilbilan di nav çepera spîçolk de reş in. Wek şalûlê ji malbata mêşgiran e. Nêzîkî 10 salan dijî.
Li her deverê cîhanê de ji 120î zêdetir cureyên bilbilê hene.
Bilbil dişibe gelek balindeyên nêzî xwe. Pir dişibe boqije (turdus, ardiç) yê. Bi deng û per baskên xwe cudahiya bilbilê tê ferq kirin. Di baskên bilbilê de 7 perik hene, perikê despêkê dirêjtir e. (Hejmara perikên boqijeyê 8 in).
Bilbil xwerê xwe bi piranî li ser axê digere. Xwe bi mêş, bihok û kurmikan têr dikin. Di mehên payîzê de mêveyên beyanî yên biçûk û hêşinayan jî dixwin. Fenanî gelek cureyên wîçanok bilbil jî kurm û boxikên ku zirarê didine bax û riwekan dixwin û bi awayî gelek fêdeyên wan ji bo werarbûna bax û riwekan hene.
Di xwezayê de neyarê bilbilê yê herî mezin kund (strix aluco) e.
Deng û xwendina wê.
Bilbil, bi wîçin û denge xwe yî xweşik nasnav in li seranser cîhanê. Wîçin û xwendina bilbila nêr zayend xweşiktir û pircureyî ye. Behredarî, wiçandin û xwendina bilbila nêr tim ji bo hilperandina cinsî li ser a mê ye. Ên nêr, bi salan, her diçe wiçandina wan xweşiktir û bi pircuretir dibe. Ji bo wê yekê şansê cezb kirin û balkişandina ser xwe yê bilbilên qert zêdetir in. Bilbileke qert ji 260î zêdetir dengên wîçandinê derdixe.
Kurkbûn, hiberîn û hêkkirin.
Kurka bilbilê, di meha îlon de wek 16 roj e. Bilbil di roja 21an de dest bi pûrt girtinê dike. Her ku gir dibe renge çav û çepere wê xuyatir dibe.
Meha gulanê ji bo bilbilan, dema hilperandina cinsî, dema reqabeteke bêeman e. Ji bo bilbila mê, mêjera hilbijartinê, xweşikbûna wîçinî û xwendina bilbilên nêr in. Di xwezayê de ji %50 yên bilbilên nêr, firsenda hilperandina cinsî nabînin. Digel vê reqabeta bêeman û dijwar, bilbila nêr di serdemekê de, bes bi yek bilbila mê ve bihev re dibe û pê re dimîn e. Pêştî bihevşabûnê bilbila nêr denge wîtandina xwe diguhire û bervî gurkê dibire. Hêlûnê bilbila mê bi qirş û qala çêdike. Dema kurkê wek 12-16 rojî ye. Bilbila mê di demekê de wek 4-6 hêkan dike û ji wan 1-2 cûcik digêjine fire.
Temen.
Bilbilek wek 1-5 salan dijî, yên ku 8-10 salan dijîn jî hene lê hejmar kêm in.
Di edebiyatê de.
Di edebiyata klasîk de bilbil sembola xweşikî, kubarî, ciwanî û bengîtiyê ye.
Youtubereke qîz û bavê xwe çar xelatên cewherî birine (2019)
Youtuber ew kese yê ku vîdyoyan çêdike û li ser YouTubê belav dike û YouTube wek platforma serekî dihejmêrê û xwedan cemawere û bînerekî zor e ji ber vê êkê dibêjinê "youtuber".
Wergirtina xelatan.
Xelatên YouTubê jêk cidane gelek cureyên xelatan hene ku ew jik mertal in bi inglîzî dibêjinê "YouTube Play Button", li dîv vê rêzbendê youtuberan xelat dikin.
Monster Chaos û Xwedayê Rojê
Mîtolojiya Mezopotamyayê, navekî hevpariya mîtolojiyên şaristaniyên Mezopotamyaya berî şaristaniyên gelên îranî de ku di dema Sumer, Akad, Asûrî û Babilî ya de hatiye dayîn.
Sumeriyan, bi baweriya dîneke bi pirraniya xwedayan, cin û giyanên ku nûnertiya hêzên xwezayî yan jî hebûnên li cîhanê dikin, bawer kirine. Di baweriyên xwe de wan aniye ziman ku xwedayan di destpêkê de mirov afirandine ku bibin xizmetkarên wan. Gelek çîrokên di ola Sumeran de beriya çîrokên bi heman rengî di olên Rojhilata Navîn de hene. Xwedayên Sumeran, di çandên Akadî, Kenanî û çandên din ên Rojhilata Nêzîk de baweriyên wek hev hene. Hinek çîrok û xwedawendan sumeriya jî paralelên wan ên Yewnanî hene; mînak, daketina annanna ya binê erdê (Irkalla) dişibe çîroka Persephoneyê
Xwedavendiyên Sumer û Semîtîk.
Di nav mîtolojiya Mezopotamyayê de di navbera xwedayên Sumer û Semîtîk de dabeşkirinek eşkere nayê kirin. Bi kêmanî çar kozmogonî hene: Ya Eridú. ya Shurupak, ya Nipur û ya Uruk.
Di zimanê Sumerî de, "Nin" tê wateya "xanim an xwedê" û "En" "xwedan, mezin "Ji aliyê din ve, ki 'erd' e û lil 'hewa' ye.
Efsaneyên sumerî.
Gelek vegotinên cihêreng ên afirandina Cîhanê li herêma Mezopotamyayê hene. Ev ji ber gelek çandên cihêreng ên li deverê û guheztina vegotinên ku ji ber pêbaweriya wan bi devkî ji bo veguheztina çîrokan di çandên kevnar de hevpar in. Ev efsane dikarin mijarên têkildar parve bikin, lê kronolojiya bûyeran li gorî dem an cîhê ku çîrok hatî nivîsandin diguhere.
Arta Hasis.
Atra-Hasis, yek ji efsaneyên Mezopotamyayê ku li ser afirandina cîhanê balê dikişîne û karakterê bingehîn ê wê efsaneyê vedibêje. Li gorî guhertoyek perçebûyî ku di pirtûkxaneya Ashusbanipal de ye hatiye dîtin, dibe ku efsane xwedî rehên Asûrî ye. Her çend werger bi guman bimînin jî guhertoya wê ya herî mayî bi zimanê Akadî hatiye tomarkirin. Di efsaneyê de tê diyarkirin ku mirov ji aliyê xwedawenda sereke Mamî ve hatiye afirandin ku barê xwedawendan sivik bike.
Wî mirovan ji tevliheviyek ax, goşt û xwînê ya xwedayek kuştî çêkirî ye. Piştre li gorî heman çîrokê, Xwedawend Enlil, hewlên bi awayên cihêreng ku di nav de birçîbûn, hişkesalî, û di dawiyê de, lehiyek mezin heye pirjimara mirovan kontrol bike. Xwedavend Enki ji bo lehiyê hişyar kir û keştiyek çêkir ku ji avê bireve. Di dawiyê de xwedavend Atrahasis, Xwedawendan bi qurbanan da sekinandin û bi keştiyê mirovahiyê xilaskirin.
Eridu Genesis.
Eridu Genesis, çîroka vî efsaneyê mîna efsaneya Akadî, Atra-Hasis yek e. Tabletên ku li ser çîrokê hatiye tomar kirin zêde xirabûne bi awayekî nediyar zore ku meriv bibêje ka di Eridu Genesisê de çi qewimiye. Her çend lehengê ku di Destpêka Eridu de sax dimîne li cihê Artahasis, jê re Zi-ud-sura bê gotin jî lê her du çîrok lehiyê wekî bûyera sereke parve dikin. Çîroka Eridu Genesis û Atra-Hasis di heman demê de hatine tomar kirin.
Enuma Elish.
Efsaneya Enuma Elis (bi navê Enuma Elish jî tê nivîsandin) efsaneyek afirîdeya Babîlî ye ku heta Serdema Bronzê dirêj be jî lê bi berhevokek ne diyar e. Wusa dixuye ku ev perçe di pîrozbahiyek merasîma sala nû ya Babîlî de tê xwendin. Di efsaneyê de tê diyarkirin ku sedema afirandina cîhan û mirov ev e ku ji xwedayan re xizmet bikin û barê karê wan sivik bikin. Nîqaşa vegotinê li ser pesnê Marduk, xwedayê parastina Babîlê ye, ku cîhan, salname û mirovahiyê diafirîn e.
Kampusa Zanîngeha Enqereyê di 1940an de
Beşa Hiqûqê ya Zanîngeha Enqereyê di sala 1940an de
Zanîngeha Enqereyê, Deriyê Kampusa Cebeciyê
Zanîngeha Enqereyê () zanîngeheke dewletê ye li Enqerê, paytexta Tirkiyeyê. Ew yekem saziya xwendina bilind bû ku piştî avakirina komarê di 1923an de li Tirkiyeyê hatiye damezrandin.
Li zanîngehê 40 beşên pîşeyî, 120 beşên lîsansê û 110 beşên masterê hene.
Elezîz an Mezra an jî Xarpêt (bi tirkî, Elazığ) bajarekî Bakurê Kurdistan ye
Navê bajarê kevn di çavkaniyên Urartiyan de wek Karberd (Kela Kevir) û yên Bîzansiyan de jî wek Xarpet dihat naskirin. Navê bajar di çavkaniyên Ermenî û Ereban de wek "Hinzit" derbas dibe. Hisn-ê Ziyat (kela Hisn) navê bajar yê kevn bi farisî bû. Piştre nav wek "Mezra" hatiye guhertin. Navê bajar dema Sultanê Osmanî Abdulezîz de wek "Mamuret ul-Ezîz (bajarê ku Ezîz çêkirî ye)" hatiye guhertin. Nav sala 1937 wek "Elazığ" ji alî tirkan ve hatiye guhertin.
Bajar di nav paralelên 38° 17´ û 39° 11´ bakûr û merîdyenên 40° 21´ û 38° 30´ rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakur bi Dêrsimê ve, li rojava bi Meletiyê ve, li başûr bi Amedê ve û li rojhilat jî bi Çewlîgê ve tê girêdan.
Pîvana erda bajar 9.151 km² ye. Ji vî erdî % 57,2 wî çiyan, % 14,9 wî deştan, % 1,1 wî zozan û % 26,8 wî jî ji platoyan pêk tê. Erda herêmê ji bo çandina tene, kixsên şekir, pembo û fêkî pir musaîd e.
Li herêmê avhewa reşayî hukim dike. Havînan germ û zuha, zivistan jî sar derbas dibe.
Çiyayê bilindtir yê herêmê çiyayê Sipî (Akdax) e (2.620 m). Çiyayê Hezar (2.347 m), Mastar (2.171 m) û Hesan (1.864 m) jî çiyayên bilind yên herêmê ne.
Deşta Xarpût Bajarê Elezîzê li wê deştê hatiye avakirin. Mezinbûna deştê 36 km² ye.
Deşta Palo: Li navça Palo li ciyê ku Çemê Muradê diherêke gola Kebanê ye. Deştên Behramaz û Melekendê jî deştên din yê girîng in.
Geliya çemê Firatê û geliya çemê Muradê, geliyên girîng yê herêmê ne.
Çemê Murad, dirêjbûna wî 600 km ye. Çavkaniya çemê li çiyayê Aldaxê (Wan) ye. Çem şaxek çemê Firatê ye û diherêke gola Kebanê.
Ava Heringet û Ava pêrê jî, şaxên çemê Mýradê ne.
Çemê Firatê, çemê herî dirêj yê Kurdistanê ye ku di erda herêmê de jî diherêke.
Gola Hezarê (bi tirkî, Gölcik), dirêjbûn 15-16 km û firehbûna wê jî 5 km ye. Li bashûrê bajar e.
Gola bendava Kebanê, mezinbûna golê 687 km² ye. Bi ava çemê Murad, Firat û çemên dora Elezizê tije dibe.
Sermijar û Navçeyên bajêr (2013).
Tevahîya sermijar herêmê (tevlî gundan) 568.239 e.
Sifir, pirît, hesin, manganez, volfram û flaurît li herêmê ji bin erdê dertên.
Herêm ji alî nêçira heywanan ne pir dewlemend e. lê li herêmê gur, kew, kewroşk, rûvî, beraz û çeqel yên pirtirin ku peyde dibin.
Herêm ji alî tarix û tabîatê ve pir dewlemend e. Gola Hezarê û Kebanê ji bo gelê herêmê havînan ciyê avcaniyê vehêsanê ne. Germavên Murûdû û Perçen ji ji ali gel ve tên ziyaret kirin. Kela Xarpûtê, Dêra Meryem ana û Mizgeftên kevn yê bajar jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.
Nifûs ji muslumanan pêk tê. Li cem sûnniyan şêxîtî û li cem eleviyan jî pîrîtî rolek mezin dilîze. Civak ji Kurd (zaza û kurmanc) û tirkan pêk tê.
Nan li herêmê di tendûrên bin erdê de tê çêkirin. Nan carna ji bo 2-3 mehan tê lêxistin û gava tê xwarin, şildibe, tê xwarin. Helîse, kutilkên dagirtî, babetên kiftan û Xanim kebab xwarinên herî pirin ku li herêmê tên xwarin.
Zilam, şalwarek şîn ku jê re dibêjin "şalwarê Xarpûtê" û îşligek sipî bi ser de li xwe dikin. Bi ser îşlik de jî êlegek milkin li xwe dikin. Kefiya piştê rengîn e. Qonderên ku jê re dibêjin " biboçik" li nigê xwe dikin. Li serê wan şewqe heye.
Jinên herêmê şalwarên gulgulî yan jî reş li xwe dikin. Bi ser şalwar de qazaxek ku jê re dibêjin "qeyme" li xwe dikin. Bi ser şalwar de jî etekek sê perçeyî li xwe dikin. Li serê jinan kofiyek û bi ser de jî şarpeyek gulguli yan jî reş tê girêdan.
Pirbûna vejetayî (bi înglîzî: "vegetative reproduction") corek ji pirbûna nezayendî ya riwekan e.
Bingeha pirbûna vejetayî, beyî ko pîtandin rû bide, bi dabeşbûna mîtozî û nûbûnê (bi înglîzî:"regeneration") peydakirina riwekek nû ye. Ji ber ko ev pirbûn corek ji pirbûna nezayendî ye, riweka nûçêbûyî (weçe) kopyaya riweka bavan e.
Kûlîlk beşa jenerayî (bi înglîzî: "generative") ya riwekên kûlîlkdar e. Reg (bi înglîzî: "root)", qed (bi înglîzî: "stem") û pelên riwekan jî wekî endamên vejetayî (bi înglîzî: "vegetative") tên navkirin. Ji endamên vejetayî çêbûna riwekêk nû, wekî pirbûna vejetayî tê navkirin. Pirbûna vejetayî li gel parçeyên endamê vejetayî, dibe ko bi pêkhateyên taybet jî rû bide. Wekî mînak; pîvaz, rîzom û riwekên bi qedê xişok pêkhateyên taybet in bo pirbûna vejetayî.
Corên pirbûna vejetayî.
Qedê xişok li ser erdê bi stûnî dirêj dibin.
Pirbûna vejetayî di nav hin riwekan de bi awayekî xwezayî rû dide, lê ji aliyê mirovan ve jî bi awayekî destkarî ji endamên vejetayî riwekên nû tên çêkirin.
Pirbûna vejetayî ya asayî.
Pirbûna bi qedê xişok, pirbûna bi rîzom, pirbûna bi tuber, pirbûna bi pîvaz mînakin bo pirbûna vejetayî ya asayî.
Riweka tûfirengî (bi înglîzî: "strawberry plant") riwekêk bi qedê xişok e. Qedê xişok (bi înglîzî: "stolon / runner") ne bi stûnî ber bi jor, lê bi awayekî berwarî, li ser xakê dirêj dibe. Ji gopikên qedê dirêjbûyî, komek reg û pel çê dibin, regên nû xwe bi axê ve girê didin. Heke qedê navbera riweka bavan û ya nûçêbûyî biqete, riweka nûçêbûyî (weçe) wekî riwekek nû ya tûfirengî geş dibe, bi vî awayê hêjmara riwekê zêde dibe. Herwisa ji ber ko riweka tûfirengî riwekek kûlîlkdar û tovdar e, li gel pirbûna vejetayî, dikare bi pirbûna zayendî jî zêde dibe.
Hin riwek qedên xwe di bin erdê de bi berwarî dirêj dikin, ji van qedan re tê gotin rîzom (bi înglîzî: "rhizome"). Di zimanê yewnanî de peyva “"rhizōma”" ji bo girseya (kom) reg tê bikaranîn. Lê bi eslê xwe rîzom ne reg, lê qed e. Di navbera rîzom û reg de cudahiya herî giring hebûna gopik û girêyên rîzoman e. Bi gelemperî xurek di rîzomên riwekê de tên embarkirin. Ji gopikên ser rîzoman, pelên riwekên nû ber bi jor, reg jî ber bi jêr ve dirêj dibin. Heke rîzom ji riweka bavan were qetandin, rîweka nû wekî riwekek serbixwe dijî. Rîweka pung, a qamiş, a birinc û zencefîl mînakin bo riwekên birîzom.
Bi gelemperî qedên binerd ên riwekan, hin caran jî regên riwekan li nav axê de şax didin, xurek embar dikin û diwerimin. Beşa werimî yê qedê riwekan wekî tuber tê navkirin. Ango tuber ji stûrbûna qeden binax û rîzoman çê dibe. Bi latînî peyva “"tūber"” ji bo werimîn an jî girê tê bikaranîn.
Ji gopikên ser kartol, riwekên nû çê dibin.
Wekî mînak; qedên riwaka kartolê di bin erdê de geş dibe, xurek embar dike û diwerime, ji her beşek werimî seriyek kartol (petate) peyda dibe. Li ser rûyê kartol de çav hene. Di seriyekî kartol de ne yek lê dibe ko bi qasî deh çav hebin Di bin rewşa guncav de ji wan çavan, gopik zîl didin, ji gopikên zîldayî pel û reg çê dibin dawiya dawî dibin riweka kartol. Ji seriyek kartol dibe ko 9-10 riwekên kartol çê bibe ango riweka kartol bi vî awayê pir dibe. Bi gelemperî qedên riwakan tuber çê dikin, lê hin caran debe ko riwek ji beşek regên xwe jî tuber çê bikin.
Riwekên pivazdar ên wekî lale,sîr, nêrgîz jî dikarin bi pirbûna vejetayî zêde bibin. Ji pîvazên van riwekan li bin erdê pîvazokên nû çê dibin her pîvazok dikare bibe riwekek serbixwe.
Pirbûna vejetayî ya destkarî.
Lûlkirin, qelemçandin û çandina şane hin rêkên sereke yên destkarî ne bo pirkirina riwekan.
Bi pirbûna zayendî, weçe (nifşa nû) kromozomên xwe ji herdu bavan werdigire, loma zanyariyên weçeyê ne kopyaya yek bavan e, bi têkiliya genên herdu bavanan peyda dibe. Ango weçe hin taybetmendiyên xwe yên bomaweyî ji bavanek, hinekan jî ji bavana din werdigire. Wekî mînak; zarok ne rasterast kopyaya dê an jî bavê xwe ne, lê taybetmendiyên herdu bavan jî lixwe digirin. Dibe ko rengê çavê xwe ji dayikê, rengê porê xwe jî ji bavê xwe wergirtî be.
Di pirbûna nezayendî de weçe ne ji du, lê ji yek bavan peyda dibe. Bi zêdebûna vejetayî, bomaweyî ya rîweka bavan beyî ko biguhere, rasterast derbasî weçeyê dibe. Ji ber vê taybetmendiyê, pirbûna vejetayî di warê kiştûkalê (cotkarî) (bi înglîzî: "agriculture") de bi awayekî destkarî tê bikaranîn.
Hin riwek hene êdî nikarin bi pirbûna zayendî zêde bibin. Wekî mînak; riweka muzê û riweka tiriya bêdendik di jîngehê de nikarin bi tena serê xwe bi pirbûna zayendî zêde bibin, divê teqez bi zêdebûna vejetayî bên zêdekirin. Hin caran jî ji bo sedemên aborî riwek bi pirbûna vejatayî tên zêdekirin.
De em bibêjin baxçevanek heye, xwediyê baxçeyê sevan e. Li nav baxçeyê wî de bi sedan darên sêva sor hene. Lê hemû dar ne yek in, hinek dar zû kûlilk didin, hinek li hember hokarên nexweşiyê lawaz in, sêvên hinek daran hûrik dimînin, sêvên hin daran jî qaşîlê wan pir stûr e. Lê di nav baxçeyê sêvan de darek heye, pir dirêj nabe loma berhevkirina berên wê hesan e, li dij hokarên nexweşiyê bergiriya darê bilind e, loma pêdivî bi dermanên kîmyayî nîn e. Sevên wê glover, qaşîl zirav, tam şîrîn, dendik hûr in û dereng dirizin. Ango darek pir hêjaye û firotina sêvên wê gelek hêsan e. Heke hemû darên baxçeyê wisa bûya, wê baxçevan bi kedek kêmtir hê pirtir sêv bi dest bixista, bazara wan hêsan dibu û dikarîbû bi buhayek bilintir sêvên xwe bifiroşa.
Gelo baxçevan çawa hemû darên baxçeyê bike mîna wê dara giranbuha? Heke baxçevan hemû darên din biçîne û li şûna wan, ji sêvên dara baş dendik (tov) bigire û bireşîne nav baxçeyê, bi zîldana tovan, wê bi qasi 8-10 sal şûnve darên sêvê bigihîjin. Lê dibe ko darên nû ne mîna dara hêja be, hin taybetmendiyên baş ên dara sêva hêja li darên nû de peyda nebûbe. Wekî mînak dibe ko hin sêvên darên nû bi têra xwe şîrîn nebin, an jî rengên wan ne sor lê piçek zer bin. Baxçevan bi salan benda sêvên baş bû, di rewşek wisa de derbeyek giran li aboriya bexçevan dikeve.
Divê baxçevan bi rêkek din, ango bi reka zêdebûna vejetayî, di demek kurt de kopyayên dara baş bi dest bixe, ev rêk jî lûlkirin e.
Bi lûlkirinê taybetmendiya riwek tê guhertin bo taybetmendiyên baştir.
Ji bo zêdekirina riwekan, beşek ji reg, qed an jî pelên riwekê tê girtin, vê beşa riwekê wekî qelem (bi înglîzî: "scion") tê navkirin. Bi gelemperî qelem ji çiqlê (liqê) daran tê girtin, lê dibe ko pel an jî reg jî wekî qelem werin bikaranîn. Qelem an rasterast tên çandin, an jî demek di nav avê de tên hiştin ko ji qeleme reg zîl bide, piştî derketina regan, qelem tên çandin. Di jîngehek guncav de pel û regên qelemê geş dibe qelem dibe şitil. Wekî mînak mirov dikare dara hejîre bi qelemçandinê zêde bike. Pêşî ji dara ko pirkirina wê tê xwestin, bi têra xwe qelem tên jêkirin. Dirêjiya qeleman bi qasî 20cm e û ji bo çêbûna pelan, divê herî kêm du gopik li ser qelemê hebe. De em bibijin me 50 qelem ji gûliyên darhêjîrê jê kir û çand. Heke jîngeh guncav be ji hemû qeleman reg û pel peyda dibe û her qelem dibe şitilek darhejîrê.
Herwisa qelem ji bo guhertina taybetmendiya riwekan jî tê bikaranîn. Ev kar wekî lûlkirin, tamandinan an jî muturbekirin (bi înglîzî: "grafting") tê navkirin. Riweka ko tê qelemkirin, wekî makeriwek (bi înglîzî: "rootstock") tê navkirin. Bi lûlkirinê bi gelemperî qelem bi qedê makeriwekê ve tê yekxistin. Lûle û şaneyên riweka mak bi yên qelemê ve yek dibin. Bi vî awayê ji regê makeriwekê av û xurek digihîje qelemê, qelem pel dide û mezin dibe. Ango li ser makeriwekê, riwekek din çê dibe. Zanyariyên bomawayî ya qelemê ji makerivekê cuda ye. Weki minak; heke dareki sêvê hebe û rengê sêvên wê kesk, tama sevan jî tirş be, mirov dikare ji heman darê sêvên sor û şirin bi dest bixe. Peşî ji darek bi sêvên sor û şîrîn qelem tên jêkirin, qelem bi dara sev kesk û tirş (makedar) ve tên lûlkirin. Qelem û makedar yek dibin. Qelem li ser makedarê dirêj dibin û di nav du salan da li ser makedarê ji gûliyên lûlbûyî sêvên sor û şîrîn tê bi destxistin. Bi lûlkirinê taybetmendiya riweka mak di demek kin de diguhere. Li gel lûlkirina bi qelemkirinê, corek din a lûlkirinê jî lûlkirina bi gopikkirinê ye. Di vê lûlkirinê de li dewsa qelem, makeriwek bi qopikên ji riwekek din ve tê lûlkirin.
Riwek bi çandina şane (bi înglîzî: "plant tissue culture") jî tên pirkirin. Ji bo çandina şaneyên riwekan, ji riweka ko wê bê zêdekirin, hin xane an jî şane tên girtin, di bin şert û mercên taybet de jî şaneyên riwekê, riwekên nû tê bi destxistin. Çandina şane ne li zevî û baxçeyan de lê di laboratiwarê de rû dide, bi şaneçandinê, ji tek riwekek di demek kurt de bi milyonan riwekên kopya tê bi destxistin.
Joshua Paul Dallas (jdb. 18 Kanûn, 1978) lîstikvanekî amerîkan e. Ew herî zêde bi rolên xwe yên wekî Prince Charming/David Nolan di rêzefîlma televîzyona ABCyê de Once Upon a Time (2011–2018) û lîstina wekî Ben Stone di rêzefîlma drama ya NBCyê Manifest (2018 – îro) de tê zanîn.
Piştî mezûniyeta li Mountview Academy of Theatre Arts li Îngilistanê, Dallas beşdarî Royal Shakespeare Company bû û dûvre jî beşdarî Royal National Theatre, English National Opera, New Shakespeare Company û Young Vic bû.
Piştî vegeriya wî li Dewletên Yekbûyî, ew di sala 2011an de wekî Fandral dî fîlma Thor de hate avêtin piştî ku lîstikvanê îrlendî Stuart Townsend rola xwe vekişand berî ku kişandina fîlimê dest pê bike. Ji ber ku dema ku ew hat avêtin lîstikvanek bi rastî nenas bû, hin texmîn hebûn ku Dallas hate hilbijartin ji ber ku bi tenê dem têra dîtina cîgir-navekî mezin nekir. Ji bo amadekirina rolê, Dallas Errol Flynn wekî îlhamek dît (Stan Lee, di sala 1965an de, karakter li ser bingeha Flynn afirand), û li gelek fîlmên wî temaşe kir. Wî şîrove kir, "Min hewl da ku wê piçûkê Flynn-bûn-ê derxim holê. Flynn gelek wê xweşikiya kurikî hebû û Fandral hemî tişt di wî de girt."
Di sala 2011 -an de, wî dest bi lîstina di rêzefîlma a ABC yê "Once Upon a Time" wek Prince Charming de kir. Dallas di berdewamiya Thor de rola xwe dubare nekir. Zachary Levi di du fîlmên paşîn de şûna wî girt. Piştî şeş sezon, Dallas di sala 2017 an de ji rêzfîlmê derket. Lêbelê, ew ê sala pêşîn vegere fînala rêzefîlmê xwe. Ji 2018–21, ew wekî Ben Stone, pêşengê mêr hate avêtin, di rêzefîlma nehênî/drama ya NBC -a Manifest de, ku di 24 ê îlona 2018an de hate pêşandan.
a>Dallas li Louisville, Kentucky ji dayik bû. Wî di sala 2003an de dema ku li Johanna, Windsor dixebitî, lîstikvana îngilîzî Lara Pulver nas kir. Wan di sala 2007an de zewicîn û di sala 2011an de ji hev veqetiyan.
Piştî veqetîna ji Pulver, Dallas hevdîtin bi lîstikvana Once Upon a Time Ginnifer Goodwin kir. Dallas û Goodwin di cotmeh 2013 de dergistî bûn, û di 12ê nîsana 2014an de li Kalîforniya zewicîn. Bi hev re, du zarokên wan hene.
Bahoza tropîkal a Hermine, () bagereke tropîkal a nêzî bahozê bû ku di destpêka îlon a sala 2010an de lehiyeke berfireh ji Guatemalayê ber bi bakur ve anî Oklahomayê. Herçend navê wê li kendava rojava ya Meksîkê hatibe kirin jî, Hermine ji herêma kêm-tansiyona mayî ya ku bi depresyona Tropîkal eleven-E ya demkurt a li Rojhilatê Pasîfîk re têkildar e, rasterast bi pêş ket.
Bahoza Hermine, di temenê xwe de bû sedema 52 mirinên rasterast û nêzîkî 740 milyon dolarên amerîkî zirar gihand çandinî û binesazîyê. Depresyona tropîkal a pêşîn di 3ê îlonê de li Kendava Tehuantepecê pêk hat û roja din li nêzî Salina Cruz a Meksîkê şemitandina erdê pêk hat. Her çend depresyon bi lez û bez ber bi nizmbûna mayinê ve qels bi be jî, tengasî ji pozika Tehuantepecê derbas bû û bi ber bakur derbasî nava avên germ ên Kendava Meksîkê bû û di 5ê îlonê de careke din xwe bi sîkloneke tropîkal bi rêxistin kir. Li wê derê, pergal bi lez û bez bi bahozeke tropîkal ve xurt bû û berî ku di 7ê îlonê de biçe peravên nêzî bajarê Matamoros ê Meksîkê, weke bahozeke tropîkal a bilind navê Hermine wergirt. Di nava çend rojên pêş de, Hermine qels bû. Bahoza Hermîne di 10ê îlonê de li ser Deştên Başûr ên Amerîkayê ve derbas bûye û di dawiyê de li Kansasê belav bûye.
Dîroka meteorolojî.
Nexşeya ku şop û şiyanên Eleven-E û Hermine li gorî pîvana bayê bahozê Saffir-Simpson plan dike
Di tebaxa 2010an da, li Rojhilatê Atlantîkê pêleke tropîkal tevkarî li avabûna Bahoza Danielle kir; Danielle di pêşî ber bi rojava û paşê ber bi bakur ve şopand. Lê belê beşa başûr a tengezariyê bi pêşketina Danielle re têk çû, li rojavayê Başûrê Amerîkayê şopand û di 29ê tebaxê de gihaşt Pasîfîka Rojhilat. Li seranserê Amerîkaya Navîn heta 2ê îlonê dema ku baran li ser û dora Kendava Tehuantepecê geş bû, vedana birûskê pêk hat. Navenda Bahozê ya Neteweyî (NHC) roja din saet di 00:00 de îhtîmaleke kêm a siklogenezî ya tropîkal nirxand. Li temamiya 3ê îlonê, berî ku li ser rûyê pergalê gera bayê bê tesbît kirin, alozî di kendavê de bi lez û bez pêş ket. Ji ber vê yekê, NHC, wê rojê di saet 18:00an de (UTC) dema bahoz 185 km li başûrê rojhilatê Salina Cruz a Meksîkê bû, sîstema bahozê wekî depresyona tropîkal diyarkir. Piştî avabûnê, 11-E hêdî hêdî ber bi bakurê rojava ve çû û di derengiya 3yê Îlonê da banda baranê ya hindirîn ku baş tê gotin, geş bû. Roja din saet di 06.00an de UTC, berîya ku bi saetekê li rojhilatê Salina Cruzê bahoz ber bi erdê ve bikeve, depresyon bi bayê 35 mph (55 km/s) bilind bû. Xuyabûna birêxistinkirî ya sîklonê ya li ser radarê, ku çavekî prîmordîal ê pêşketî jî di nav de bû, pêşnîyar kir ku depresyon di dema ketina erdê de nêzî hêza bahoza tropîkî bû. Keştiyek di vê serdemê de bayên hêza bahozê ya tropîkal belge kir, lê ji ber ku ew ji bahozê baş hatin derxistin, tê texmînkirin ku ev bayê xurttir bi herikîna bayê mûsonal a nêz re têkildar e. Piştî ku bahoz derbasî hundir bû, depresyon zû xera bû û 4ê îlonê saet 18:00 (UTC) bi ser pozika Tehuantepecê ve bû qadeke zexta nizm a mayî.
Her çend erda çiyayî ya Oaxaca û Chiapas rêxistina Tewra Depresyona Eleven-E pir têk da û bû sedema bê hêz bûna wî. Sîklona berê-navîn û jêrîn ên bagera berê saxlem man dema ku ew çûn nava Kendava Campecheê. Di 4ê Îlonê da, piştî ku 11-E hat veqetandin, di 4ê Îlonê da vegerîya ava vekirî û bi veguhastineke nû û tund dîsa derkete holê. Di roja din de, qada bahoza, di destpêkê de hate bêrêxistin kirin û di 5ê Îlonê de saet di 18.00an de li Başûrê Kendava Campecheyê careke din kete nav depresyoneke tropîkal. Piştî avabûna 12 saetan, NHCyê piştî raporên encamdar ên ji buoyoneka nêzîk, pergal ê veguherand rewşa bahoza tropîkal. Di encamê de sîklona tropîkal bi navê Hermine hate binavkirin û Bahoza Hermine ber bi sînorê Teksas-Meksîkayê ve kete tevgerê û bi dijwarbûna domdar berdewam kir. Di destpêka sibeha 6ê Îlonê de ji ber dorgirtina xwe ya li derdora navenda bahozê, çalakiya bahozê zêde bû. Di 7ê Îlonê de saet di 02.00 utc de, Hermine li nêzîkî Matamoros, Meksîkayê bi bayê herî zêde yê domdar 70 mph (110 km/h) û kêmtirîn zexta barometrîk a 989 mbar (hPa; 29.21 inHg) bi hêz bû. Ev hêz, xurtbûna lûtkeya siklonê bû. Bahoz piştî ku çû peravê, hêdî hêdî lawaz bû û ber bi bakurê Teksasê ve çû. 8ê Îlonê saet di 00:00an da UTC, siklona tropîkal ya ku qels dibe, li nêzî Masona Teksasê ji hêza depresyona tropîkal dejenere bû. Lê belê, babelîskên Hermine ji ber bayê xwe yê domdar gelekî hêza xwe winda nekirin. NHC, demeke kurt piştî daketinê berpirsyariyên xwe yên şopandina sîklonê veguhast Navenda Texmîna Hîdrometeorolojîkê (HPC). Di vê demê da bi dirêjahîya bahozên gurê ber bi başûr ve û paralelê interstate35ê dirêj dibe, bahoza qelsbûyî piranîya taybetmendîyên xwe yên sîklona tropîkal winda kiribû. Hermine, 9ê Îlonê saet di 18:00an de beriya ku li ser Kansasê belav bibe di 9ê Îlonê de saet di 18.00'an de li ser Oklahoma ber bi qadeke zexta nizm a mayî ve qels bû û bi dawî bû.
Amadekariyên jibo bahozê.
Beriya hilweşîna erdê Hermîne, wezîfedarên li Meksîkê ji bo deverên li bakurê Tamaûlîpasê talîmata valakirinê dan. Bi texmînî 3.500 kes jiber hişyariyê ji avahiyên xwe derketibûn. Li Teksasê, Navenda Operasyonê ya Eyaletê têkildarî Bahoza Hermîne ya Tropîkal konferansek lidar xist û jibo rewşa awarte li ser planan nîqaş kirin. 6 tîmên rizgarkirinê yên lehiyê li bendê bûn. Mass Care û Xaça Sor a Amerîkayê ji bo avakirina stargehan amade bûn; Deh wesayîtên payebilind ên leşkerî yên Teksasê tevî helîkopterên UH60 û CH47 ji bo hewldanên alîkariyê yên lehiyê yên gengaz amade bûn. 6ê îlonê piştî nîvro, piranîya başûrê Teksasê ji ber metirsîya barîna baranê di nobeda lehîyê da bûn. Saetên Tornadoyê ji xeta peravê heta bakurê Teksasê li kêleka rastê yê bahozê dirêj bû. Ji ber ku Hermine ji Teksasê heta Mîssoûrî baraneke zêde barand, Servîsa Hewa ya Neteweyî ji bo gelek herêman hişyariya lehiyê da.
Amerîkaya Navîn.
Nexşeya Barana ji Depresyona Tropîkal 11-E û Bahoza Tropîkal Hermine ya li Meksîk û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Li seranserê Guatemalayê, barana zêde ya ku bi herikîna mûsonal û Depresyona Tropîkal Elon-E re têkildar e, li seranserê welatê li gelek cihan bû serdema şemitînên erdê. Li ser rêya Îmter-Amerîkan, otobusekî ku tê de gelek rêwî hebû ma di ava axa şemitandî de. Xebatkarên rizgarkirinê yên hewl didan ji wesayîta asê mayî bikişîne, di vî bûyerê de 41 xebatkarên rizgargirinê û yên din û 12 kes jî ji rêwîyên ku di otobusê de bûn jiyana xwe ji dest dan. Ev bûyer bi giştî bû sedema mirina 53 kesan. Bi sedan rizgarker hatin cihê bûyerê ku hewl bidin ku heta ku ji destê wan tê xilas bikin; lê belê, şemitîna axê ya duyemîn jî li heman cihî qewimî, bi sedan kes di şemitandinê de winda bûn. Li seranserê welat rayedaran diyar kirin ku li 30 cihan şemitandina erdê qewimiye. Yek ji çar kesên din jî piştî ku xaniyê xwe yê li Quetzaltenango ku maye di nava axa şemitan dî de jiyana ji dest daye. Li Kosta Rîka ji ber barana ku zêde bariya lehî rabû, di jiber lehiya zêde erdşemitandin pêk hat di bûyerê de 3 kes jiyana xwe ji dest dan û bi sedan kes jî koç bûn. Li gelemperiya welêt, xisar bi 500 mîlyon dolarê Amerîkayê hate texmînkirin.
Meksîk.
Depresyona Tropîkal 11-E di 4ê Îlonê de li ser Navenda Meksîkê Hat ragihandin ku li başûrê Meksîkê bandoreke giran lê hatiye kirin û gelek çem di ser bankayên xwe yên li peravên Oaxacayê re herikîne û bi vî rengî hişyariya sor (bilind) hatiye dayîn. Jiber depresyona li Meksîkê bi giştî 50 hezar kes bandor bûn. Li seranserê Oaxacayê herî kêm 46 kes jiyana xwe ji dest da. Pergalê li Veracruzê barana zêde ya herêmî barand, li Alvaradoyê bi pîvana lûtkeyê 13,6 li (350 mm) pêk hat. Li bakurê Meksîkê barîna baranê ya di ser asta 3 yan de (76 mm) li herêmên bejahî hate hate pîvan. Li seranserê bakurê Tamaulipasê bayên tropîkala bahozê dar daxistin ser xetên elektrîkê û zerara dan gelek avahiyan. Li Matamorosê bayên domdar ên 53 mph (85 km/h) û babelîskên 67 mph (108 km/s) hatin tomarkirin. Li seranserê bajêr herî kêm 20 avahî ziyan dîtin.
Dewletên yekbûyî.
Li seranserî şopa Hermine li Amerîkayê bi taybet li rexê rojhilatê sîstemê baraneke giran barand.
Teksas.
Li Teksas, Harlîngenê bayê zexmtir hat tomarkirin ku hêza bayê domdar bi pîvanên 59 mph (95 km/s) û 73 mph (117 km/s) hate tomarkirin. Li peravê jî pergalê pêleke bahozê bi xwe re anî û li Port Aransasê pêlên behrê gihîşte 3.4 mêtreyan. Zirara li ser Rîo Grande Valleyê ya jêrîn bi giştî biçûk bû. Ji ber bayê zêde hinek dar û xetên elektrîkê hatin xistin û di encamê de elektrîk li ser herêmê hate qutkirin. Di dema bahoza li herêmê de bi qasî 30 hezar dikanên welatiyan di carekê de yan jî di demên cûda de mane bê elektirîk. Bandora herî dijwar li navçeyên Kamîron û Willacy çêbû. Li navenda Teksasê, bi giranî li wîlayeta Bexarê, ji ber darên hilweşiyayî, bi texmînî 100 hezar niştecihgeh mane bê elektirîk. Li gorî lêkolînên herêmê bi qasî 300 dar ji ber bahozê hatine xwarê. Li Georgetownê, ku barana herî giran lê bariya, parkên RV û I-35 ên li nêzî wê bûn, lehî rabû û bû sedema valakirinan niştecihan. Li gelemperiya eyaletê, pêdiviya bi sedan rizgarkirinên bilind ên avê ji aliyê ekîbên rizgarkirinê ve bihata kirin, hebû. Li hinek deveran jiber avên lehiyê heta 1.5 mêtre çalên kur çêbû. Li wîlayeta Johnson, piştî ku gelek xanî mane di nava avê de, zêdeyî 60 cihan neqla avê pêk hat. Li gorî Şefê Îtfaiyeyê Richard Van Winkle ê ji ekîba agirkujiyê Alvaradoyê got, "Heta roja îro ev tofana herî xerab e ku ez dibînim."
Oklahoma.
Piştî barkirina li Teksasê, bermahiyên Hermine bi baraneke berfireh û giran li Oklahomayê ku bû sedema lehiyekî mezin. Di encama derbasbûna Hermîne de kesekî li parêzgehê jiyana xwe ji dest da. Hema hema hemû herêma Sequoyahê di binê avê de ma û di encamê de zerareke mezin a binesaziyê çêbû. Ji ber lehiyan nêzî 48 km kete binê avê. Pêşdîtinên destpêkê hate diyarkirin ku zirara li wîlayetê 2.5 milyon dolarê Amerîkayê ye. Qutbûnên belavbûyî yên elektrîkê li eyaletê pêk hatin, ku bi giranî ji ber bahozê tê hesibandin, li gorî daxuyaniya Pargîdaniya Gaz û Elektrîkê ya Oklahomayê nêzîkî 5.000 qutbûn hatiye ragihandin. Xizmeta Avhewa ya Neteweyî sê tofan têkildarî Hermine piştrast kir ku di nav de tofanek EF0 ku li Lone Grove, bajarek ku ji hêla tofanek EF4 ve di Sibata 2009an de wêran bûbû, ket. Li Colbertê tornadoya EF1 malek rûxand û ajokarekî qemyonê jî piştî ku wesayîta wî wergeriya, birîndar bû. Di sibeha 9ê îlonê de barana duyemîn li seranserê rojhilatê eyaletê barî û di encamê de lehî rabû. Li seranserê kêleka rêya US 69, avê gol girt û li hinek cihan jî rê ketibû binê avê. Rêyên din ên dewletê jî di bin avê de man; lê belê piraniya avê piştî nîvrojê paşve kişiya.
Bahoza tropîkal Beta, () sikloneke tropîkal bû ku di Îlona 2020an da baraneke zêde, lehî û ewrekî giran anî ser Başûrê rojhilatê Amerîkayê. Depresyona tropîkal a 23yem û bahoza tropîkal an jî subtropîk a demsala bahoza Atlantîkê ye ku rekora sala 2020an şikandiye.
Bahoza Beta, bi eslê xwe ji cureyeke zexta nizm pêk hat ku di 10ê Îlonê de li Kendava Bakurê Rojhilatê Meksîkayê geşedan bûye. Nizm hêdî hêdî ber bi başûrê rojava ve çû, bi pêşketinê re pêşî li pêşveçûna Bahoza Sally yê nêz ve hat asteng kirin. Piştî ku Sally di ser Dewletên Yekbûyî yên Başûr rojhilat re derbasî hundir û qels bû, tengezarî li kendava başûrrojavayê Dewletên Yekbûyî dest bi rêxistinbûnê kir. Bahozê heta 16ê îlonê navendeke gerguhêzek ya asta nizm bi dest xistibû û xwedî rêxistinbûyîneke têrker bû ku weke Depresyona Tropîkal Bist û Dudu hatibû binavkirin. Pergal, berîya ku bigihe hêza bahoza tropîkal, ji ber bandora baya xurt û hewaya ziwa, di nava rojekî de hêza xwe wergirt. Beta, hêdî hêdî ku ber bi bakur ve diçû û ber bi bahozeke tropîkal a navîn ve veguhezî, jiber hewayê hişk û birîna bayê dijwarbûna wî da rawestandin. Piştre Beta di 19ê Îlonê di cihê xwe de sekinî. Piştî roja din ber bi rojava ve ber bi peravên Teksasê ve çû û her ku diçe qels bû. Beta di 21ê îlonê de li nêzî Nîvgirava Matagorda ya Teksasê weke bahozeke kêm-tropîkal biçûk kete ser rûyê erdê. Piştî wî, roja din destpêka 23ê îlonê de ber bi depresyona tropîkal re qels bû. Bermayiyên wê ber bi bakurê rojhilat ve çû. Xweza û tevgera hêdî ya bahozê li perava Kendavê çend rojan bû sedema serf û pêlên bilind. Di heman demê de barana bahozê bandor li herêmên ku berê ji bahozên Laura û Sally lê qewimine. Ji ber lehiyê gelek kolan, otoban û heta navbeynkarên Houstonê hatin girtin. Louisiana, Mississippi, Alabama, Georgia, Carolinas hemû ji ber lehiyê, bayê qehweyî û hewaya dijwar, bi bandor bûn. Li Teksasê ji ber bandora Betayê qelewiyek hat piştrastkirin. Tê texmînkirin ku ziyana giştî ya bahozê herî kêm 225 milyon dolarê Amerîkî ye.
Li gorî pîvana Seffîr-Sîmpson nexşeya ku şop û dijwariya bahozê dide nîşan
Navenda Niştimanî ya Bahozê (NHC) di 10ê îlonê de saet di 12:00 (UTC) de dest bi şopandina bahozê kir. Ji ber ku hêdî hêdî ber bi başûrê rojava ve dest pê kir û heta 14'ê Îlonê, ji ber bayê xurt ê asta jor ku ji hêla Hurricane Sally ve hatî çêkirin, ne dihat nirxandin ku bibe sikloneke tropîkal. Tevî vê yekê, alozî berdewam kir û ber bi başûrê rojavayê Kendava Meksîkayê ve çû û dema sally di destpêka 16ê Îlonê de derbasî Dewletên Yekbûyî yên Başûr rojhilatê Amerîkayê bû, dest bi rêxistinkirina wê kir. Roja din, çavderên bahozê tîrêjên girtî dîtin û her ku diçe li nêzî navendê bahoz berdewam dike. NHCyê di 17ê Îlonê de saet di 23:00an de li ser Depresyona Tropîkal a Bîst -Du şêwirmendî da destpêkir Lê belê, analîza piştî demsalê derket holê ku sîstem berî çend saetan, saet di 12:00an dwekî e saet di 12:00 dedegeşedan bûyeî Roja 18ê îlonê saet di 21:00 de (UTC) sîstema bi navê Bahoza tropîkal a Beta hate binavkirin û pergal ji nû ve bi hêz bû. Di dansal a bahoza Atlantîkê de, ku ji markeya kevin a 22ê cotmehê derbas bibû û ji aliyê Bahoza tropîkal a Alpha ve hatiye damezirandin, bahoz di asta tomarê de bahoza 23emîn tropîkal an subtropîk pêk tê.
Her çiqas ji ber kêmbûna ba û hewaya ziwa bandor bibe jî, bahoza bi lez a 60 mph (95 km/h) û di 19ê êlonê de saet di 15:00 (UTC) de bi 994 mb (29.36 inHg) zexta xwe gihand e asta herî bilind. Lê belê piştî ku ber bi rojava ve ber bi Kendava Meksîkayê ve zivirî, bahoz di cihê xwe de sekinî. Ev yek bû sedem ku zêde bibe û bandorên neyînî yên hişk û tevî ku leza bayê kêm derketina derve wek hev ma bû sedem nerêkbûna bahozê. Piştî berbiçûna li aliyê bakurê rojhilatê ve û bi navenda reformê ve ber bi rojava ve diçû, veguhastina Beta berdewam kir û ji nûve hate bi rêxistin kirin. Sîstem jiber ewrên bi hewaya sar ku li navenda wê hatine pêçandin, xirabû. Dema ku Beta nêzîkê peravên Teksasê dibe, beriya daketina erdê li Nîvgirava Matagordayê, di 22ê îlonê de saet 04.00 (UTC) bi bayê 45 mph (75 km/h) û bi zexta 999 mb (29.50 inHg) hinek qels bû. Piştî vî qelsbûnê Beta seat di 15:00 de ket rewşa depresyona tropîkal. Piştre berî ku berê xwe da aliyê rojhilat û hinekî din qels bû. NHC şêwirmendiya xwe ya dawî da û berpirsyariyên şêwirmendiyê raporên pêşerojê da Navenda Texmîna Hewayê (WPC). Piştre Beta di 23ê îlonê de saet di 03.00 (UTC) de bû sikloneke tropîkal û ber bi bakurrojhilat ve bilez kete tevgerê û bi ser Louisiana û Mississippi yê ve derbasî Alabamaya Bakur bû. Navend kêm hatiye diyarkirin û metirsiya baranê ya zêde kêm bû û pergal di 25ê îlonê de saet di 06.00'an de belav bû. Piştre WPC di heman rojê saet di 09:00 de tê raporên şêwirmendiya xwe ya dawî weşand.
Bandorên li ser deveran.
Beriya bahozê, hişyarî li ser gelek xetên peravên ji ser sînorê Teksas-Meksîkê heta başûrê navenda Lûîsîana hate dayîn. Ji ber pirsgirêkên herêmê bi taybetî yên li derdora Houston û Galvestonê, gelek valakirinên dilxwazî ji aliyê rayedarên bajar û eyaletan ve hatin ragihandin. Li seranserê Teksas û Lûîsîanayê ji ber ku bager nêzî Teksasa peravê bû û piştre gihaşt peravê, hişyariyên lehiyê hatin kirin. Ji ber ku bahoz li Loûîsîanayê daket hundir, ji bo herêmên başûr û rojhilat ên eyaletê, bi taybetî ji bo beşa başûr a Mîsîssîpî hişyariya tornadoyê hebû. Mozaîka radara Bahoza tropîkal a Beta, ji 19ê îlonê heta 23yê îlonê li ser Başûrê Amerîkayê daketina erdê û lawazkirin.
Di 18ê Îlonê de, berî ku pergal ber bi bahozeke tropîkal ve biçe, mîsyona Hurricane Hunter ku li Baregeha Hêza Hewayî ya Keesler a Mississippiyê dest pê kir, dema ku birûskên ji sîstemê li Lockheed WC-130J Hercules hatin şandin da ku daneyan berhev bikin û bû sedema ku pergalên radarên balafirê dakevin, xetereya dagirkerên firînê dixe xeterê. Roja 21ê Îlonê piştî nîvroyê, ji bo wîlayeta Galvestonê ya Teksasê hişyarîya bagerokê hat dayîn, lê belê tu bagerok nehat piştrastkirin. Her wiha ji ber ku bandên baranê bi berdewamî li ser heman herêman dest bi tevgerê kirin, gelek hişyariyên lehiya jî hatin belavkirin. Di 23ê îlonê de, ji ber ku bermayiyên bahozê li Lûîsîana û Mîsîsîppîyê derbas bûn, şert û mercên atmosferê yên erênî rê li ber şewba tornado, bahoza dijwar û hişyariyên taybet ên deryayî hate kirin. Li bajarê Galveston ê Teksasê, dema ku lehî rabû gelek herêmên peravên Teksasê di binê avê de man, surfên giran û pêlên bilind ên Betayê beşek ji îskeleyê hilweşand. Li Port Lavacayê di dema daketinê da bahozeke ba ya bi 48 mph (77 km/s) hat tomarkirin. Beşên I-69 û TX 288 ji ber lehiyê hatin girtin û tîmên bilind ên rizgarkirinê bersiv dan bi dehan bangên alîkariyê. Dema ku Beta di 22ê îlonê de ji ber depresyona tropîkal qels bûbû, li Houstonê ji 100î zêdetir rizgarkirinên ji avê pêk hat. Beşekê bajêr bi tevahî jiber barana zêde ya bahozê bi giranî hat valakirin. Li hinekî deverên bajêr jiber barîna zêde ya baranê gehişte bilindahiya lehiyê gehişte 22 santîmêtreyê.
Lehiya peravê ji Beta li Corpus Christi, Texas wekî ku ji Causeway Memorial John F. Kennedy tê dîtin.
Bi dehan kolan û otobanên bajêr ku beşên I-69, I-45 û TX 288 û 290 jî di nav de bi ava lehiyê hatibûn girtin. Rayedaran ji welatiyan xwest ku li malê bimînin û eger derfet hebe ji ajotinê dûr bikevin. Xwezaya belavbûyî ya bahozê her wiha baraneke zêde anî Loûîsîana yê ku hê jî ji çend pergalên din ên ku di demsalê de bandor li dewletê kiribû xilas dibû. Waliyê Teksasê Greg Abbott ji bo 29 eyaletan danezanên karesatê weşand, Waliyê Lûîsîana John Bel Edwards jî rewşa awarte îlan kir. Masîvanekî winda ku di dema bahozê de çûbû Brays Bayouê, piştre xeniqandî hate dîtin. Barana zêde, lehî û bayê germ jî bandor li Mîsîssîppî, Tennessee, Arkansas, Alabama û Georgia kir. Bermayiyên bahozê di 25ê Îlonê de li Karolînayê bûyereke biçûk a hewayê ya dijwar li seranserê Carolinasê çêkiribû, bi bahozên dijwar ên ku ba xera dike û di firehiya 2,25 înç (5,7 cm) de gelek girîng e. Her wiha li Myrtle Beachê, li Karolînaya Başûr jî bagerekî EF0yê hate piştrastkirin.
Şerefxanê Bidlîsî (, Qum − m. 1603, Bedlîs) mîr, nivîskar û dîroknasekî kurd e. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng Şerefname ye. Mijara Şerefnameyê dîroka Kurd û Kurdistanê ye.
Jiyana Şerefxan.
Şerefxanê Bidlîsî ("Mîr Şeref Xanê Bidlîsî") ku nivîskarê Şerefnameyê ye, di sala 1543'an de li nêzîkê bajarê Qumê ji dayik bû ye. Bavikê wî serokatiya eşîra Rojkî (Ruzegî) dikirin û mîrîtiya bajarê Bedlîsê dikirin. Ji ber ku navê bavikê wan tevil tevlîheviyên li dijî siltanê osmaniyan bû, rêwiyan cem Dewleta Sefewiyan. Dema Şerefxan neh salî bû ligel zarokên şah dersan dibîne. Hîn di emrekî biçûk de dest bi birêvebiriya dewletî dike û li bajerinan rêvebiriyê dike. Nêzîkê bîst salan li gelek bajarên safewiyan parêzgeritiyê dike. Sala 1576'an ew ji li ser karê wî kişandin serayê û li wir ji ber kirinên ne li cîh ji karê wî girtin. Vê yekê ew hew qasî êşand ku tevil 600 kesên eşîrê û malbata xwe vegeriya Wanê di çileyê sala 1578'an de. parêzgerê herêmê Xûsrev Paşa ji sulatanê wê demê 3'emîn Siltan Mûradê (ji sala 1574'an ta sala 1595'an li ser desthilatiyê bû) xwest ku Şerefxan bîne li ser mîrîtiya wî li Ocaqliqa Bedlîsê. Li ser vê yekê ew wekî mîrê Bedlîs û Mûşê hate pejirandin. Wî dema nivîsana dîroka kevin ya Kurdistanê bi navê " Şerefname " bi dawî kir di sala 1597'an de, êdî ew bi tenê bi navê xwe desthilat bû. Di rastiya rojane de kurê wî Şemsedîn êdî kar û barê mîrîtiyê dimeşandin. Şerefxan êdî ji kemsî ve ta sala 1599'an jiya. Li gor hin jêderan ew di sala 1603'an yan jî 1604'an de çû ye li ser dilovaniya xwe.
Marvin H. Albert (jdb. 22ê kanûna paşîna 1924 li Fîladelfiya, m. 24ê adarê, 1996 li Menton, Fransa) nivîskarekî amerîkî bû ku zêdetirî 100 pirtûk nivîsand. Digel bernavkê xwe, wî navên wekî Albert Conroy, Al Conroy, Nick Quarry, Anthony Rome, Ian MacAlister û J. D. Christilian bikar anî.
Albert di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de di hêza deryayî ya bazirganiyê de wek efserê radyoyê xizmet dikir. Dûvre wekî rêvebirê pargîdaniyek şanoyê ya zarokan li Fîladelfiya xebitî. Di 1950 de Albert çû New York City, li wir yekem ezmûna xwe ya nivîsandinê bi dest xist û ji bo kovarên Quick and Look xebitî. Piştî serketina pirtûka xweya yekem "The Law and Jake Wade" (1956), wî xwe bi tevahî da nivîsandinê.
Di sala 1965 an de Albert bar dike Los Angeles, li wir wî senaryo nivîsand û neh pirtûkên xwe adapte kir, di nav de Apache Rising wekî duşerkî li Diablo bi Sidney Poitier, û Miami Mayhem wekî Tony Rome bi Frank Sinatra. Di sala 1973 de fîlmê "The Don is Dead" tê kişandin.
Di 1976 de Albert Dewletên Yekbûyî hişt û li başûrê Fransa, li Montségur-sur-Lauzon, bi cî bû. Wî temenê xwe yê mezin li wir derbas kir û di sala 1996an de li Menton di 72 saliya xwe de ji ber tevliheviyên krîza dil mir.
Albert zewicî bû û du zarokên wî hebûn, kurek û keçek.
"Aşdad" kovara hiqûqî ya sêmehane ye.
Hejmara pêşîn a Aşdadê di 21ê sibata 2021an di bin banê Baroya Diyarbekirê de belav bû. Hejmara yekem bi dosyeyeke bi sernavê "Destpêka Hiqûqê" derket pêşberî xwendevanan.
Eta Mihemed, (; li Silêmaniyê, Başûrê Kurdistanê)
çîroknivîs û romannivîsekî kurd e ku bi soranî dinivîse. Sala 1970an de li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye. Berhema wî ya yekem pirtûkeke çîrokan bi sernavê "Paşmawey Xêlekan - Bermahiya Êlan" bû ku sala 1999 ji aliyê Dezgeha Çap û Weşanê ya Serdem ve hate çap û belavkirin. Çend sal in Eta bi Navenda Rewşenbîrî û Hunerî ya Endêşeyê re kar dike û Endêşe pirtûk û berhemên wî çap û belav dike.
Eta Mihemed sala 1970 li taxa Serşeqam a bajarê Silêmaniyê ji dayik bû. Di xwendinê de şeş salên qonaxa seretayî li her sê dibistanên "Dergezên, Eyûbî û Badînan"ê diqedîne. Paşê sê salên qonaxa navendî û amadeyî li "Navenda Xebat û Amadehiya Ezmer"ê û paş-navendî jî li "Lîseya Helgurd, beşa wêjeyî" xelas dike. Paşê sala 1988 li Enstîtûya Teknîkî ya Resafe, beşa jimêryariyê li bajarê Bexdayê tê wergirtin. Sala 1993 sala duyem a enstîtûyê li bajarê Silêmaniyê xelas dike. Çend sal in Eta li bajarê Stockholmê li Swêdê dijî.
Jiyana wêjeyî.
Çîroka xwe ya yekem sala 1993 bi navê "Bermahiya Êlan" bi zimanê erebî belav kir, ku "Awat Ehmed Sultan" wergerandibû ser zimanê erebî. Paşê ew çîrok di sala 1994an de di dema şerê birakujiyê de bi kurdî di rojnameya "Kurdistanî Niwê" de belav kir. Nivîsarên xwe di gelek rojname û kovaran de belav kirine. Di yekemîn festîvala Gelawêj de, xelata yekem a çîrokê bi dest xist. Sala 1999 yekem kitêba xwe ku pirtûkeke çîrokan bi navê "Bermahiya Êlan" bû li Dezgeha Çap û Weşana Serdem belav kir.
1. Paşmawey Xêlekan – Bermahiya Êlan, Çîrok, 1999, Dezgeha Çap û Weşana Serdem.
2. Zarekanî Xewn - Zehrên Xewnê, Çîrok, 2002, Çapxaneya Renc.
3. Firîw û Xoheşardan – Xap û Xweveşartin, Çîrok, 2005, Yaneya Qelemê.
4. Tîna û Çîroke Endêşekirawekan – Tîna û Çîrokên Endîşekirî, Çîrok, 2007, Çapxaneya Renc.
بەرگی کتێبی کچە فیلم گێڕەرەوەکە
Anna Valle (jdb. 19ê hezîrana 1975an) lîstikvan û sernavgira pêşbirka bedewiyê ya îtalyan ye.
Jiyan û kariyer.
Anna Valle ku li Roma ji dayik bûye, heta sêzdeh salan li Ladispoli jiyaye; piştî veqetîna dêûbavên xwe ew çû Sîsîlyayê, li Lentini, bajarê dayikê. Piştî dibistana navîn, ew li Fakulteya Dadê li Zanîngeha Catania tomar bû, lê wê xwendina xwe di 1995 an de qut kir, dema ku ew Miss Italy hate hilbijartin. Sala paşîn ew ket pêşbaziya Miss Universe 1996.
Piştî ku di hin fotoromanzi û vîdyoyek muzîkê de bi Gianni Morandi Valle re xuya bû, dest bi xwendina hin dibistanên lîstikvaniyê li Roma û Mîlano kir, û di kurtefîlma 1996 an de Le de bambole rosse destpê kir. Ew paşê bi serketina çend rêzefilmên televîzyonî re wekî lîstikvan derket holê wekî Commesse û Cuore.
Ew li Vicenza dijiya û bi du zarokan re zewicî ye.
Anna Kristiina Palomäki, (; li Tampere, Fînland), aktrês û modeleke Îtalî-Fîlandî ye ku bi navê Anna Falchi tê naskirin.
Anna Falchi li bajarê Tampere ya Fînlandiyayê bi navê Anna Kristiina Palomäki jidayik bûye. Anna, keça bavekî Îtalî Benito (Tito) Falchi û dayikeke Fînlandî Kaarina ye. Di sala 1978an de di şeş saliya xwe de tevî malbata xwe koçî Îtalyayê dibe û li Îtalyayê weke model dest bi karê xwe dike. Cara yekem di sala 1992an de di reklamekê de, ji bo bankeke Îtalî derdikeve televîzyonên îtalyayê. Bi alikariya derhêner Paolo Villaggio, dest bi karîyera xwe ya fîlmê kir û di sala 1993an de bi filmê "Nel Continente Neroyê" (Parzemîna reş) rola xwe ya yekem a fîlmê wergirt.
Çiyayên Kantabrî yan jî Rêzeçiyayên Kantabriyayê, () yek ji sîstemên sereke yên çiyayên seranser ên bakurê Spanyayê ye. Rêzeçiya li seranserê bakurê Spanyayê, ji sînorê rojava yê Çiyayên Pîrenê destpê dike heta girseya Galîsyayê ku li peravên Deryaya Kantabrî yê diçe. Dirêjiya Rêzeçiyaya Kantabriya ji 300 km yê zêdetir e. Dawiya çiya li aliyê rojhilat ve bi Bîbrata Îberî re digehîjin ba hev. Çiyayên Kantabrî, ji aliyê dabeşkirina fîzîkolojîk ve ji sîstema Alpî ya mezin e û cureyekî fîzyografîk a cuda ye.
Li çiyayên Kantabrî ji bo meşînê cûrbecûr riyên rêwîtiyê û gelek rêçikên hilkişînê yên dijwar hene.
Çiyayên Kantabrî li paralelî deryayê li aliyên rojhilat û rojava ve û heta bihureka Leitariegosê, di navbera Leon û Galîsyayê de dirêj dibe. Sînorê rojava yê çiyayê, bi geliyê çemê Minho, ji aliyê Sila Jêrîn a ku di nav Minho re diherike û ji aliyê çemê Cabrera ve hatiye bidawîkirin. Bi giştî, çiyayên Kantabrî ji bo berhevdanên xwe yên tevlihev balkêş in. Lê hema hema li her derê û bi taybetî li rojhilat du cûreyên sereke ji hev cuda ne. Rêzek, an jî rêzeya menzîlê, sînorê deryayê ji nêz ve dişopîne; a din, ku bilindtir e. Sînorê bakur ê qada mezin a Kastîlya û Leonê ava dike û hinek caran wekî berdewama çiyayên Pîrenê tê dîtin. Di hinek deveran de qeraxa peravê ji behrê pir bilind dibe û li her deverê bi wî qasî daketin hene. Ji ber van daketinan çemên ku ber bi deryayê ve diherikin hemî kurt û bilez in.
Daketin ji qada başûr heta plakaya bilind a Kastîlyayê hêdîtir e û çend çemên mezin, bi taybetî jî çemê Ebro, li vir radibin û ber bi başûr an jî rojava ve diherikin. Berfirehiya çiyayên Kantabrî, bi hemî şaxên xwe ve bi qasî 97 km zêde dibe. Gelek lûtkeyên zincîreçiyayê ji 1.800 metreyî bilindtirin. Lê belê bilindahîyên herî mezin li ser sînorên Leon, Asturias, Palensiya û Kantabriyayê li ser girên navendî ne.
Rêzeyên li rojava.
Girseya Astûrî û çiyayên wê ji aliyê rojhilat ve dirêj bûye. Girseya Galîsyayê bi pêlên aleozoîk e. Geliyê çemê Cares li aliyên rojhilat û rojava ve dirêj dibe. Xala herî bilind girê Torre de Cerredo ye û bilindiya girê 2.648 mêtre ye.
Rêzeyên navendî.
Çiyayên sereke yên vê deverê girên Picos de Europa ne. Girên vê beşê ji kevirê kirê û ji pêkhateyên karbonfîberê pêk tê. Zozanên Paramo de Masa û La Lora yên li başûr in ku sînorên wan heya geliyê Rudronê tê.
Rêzeyên li rojhilat.
Baskê Çiyayên li dawiya rojhilat a pergalê, bi qatên Mezozoîk ên pir rûtîn û bilindahiya girên beşê bi bilindahiyên kêm sekinîne.
Herêmên parastî.
Li çiyayên Kantabrî gelek herêmên bi parastin ên weke Parka Neteweyî ya Picos de Europa ku yek ji gelek parkên Kantabriyayê ye. Parka neteweyî ya Picos de Europe, di tora cîhanê ya Rezervên Biyosferê yên UNESCOyê de ye û parka neteweyî ji aliyê UNESCOyê ve tê parastin. Hinek qadên herêmê di nav tora Natura 2000 ya Yekîtiya Ewropî û Herêmên Parastina Taybet ên Parastina Teyrên Kovî de ne.
Çiyayên Hindokujê yan jî Zincîrçiyayê Hindokujê (bi peşto: هندوکش, /kʊʃ, kuːʃ) zincîrçiyayeke Asyaya Navîn ku 800 kilometre dirêjahiya wê he ye. Zîncîreçiyayê Hindukujê beşek ji Zîncîreçiyayê Hîmalayayê ye ku ji Efxanîstana navîn destpêdike û 800 kîlomêtre ber bi rojhilat ve dirêj dibe. Beşek ji Zincîrçiyayê Hindokujê dikeve nava erdê bakurê Pakistanê û başurê Tacîkistanê.
Bilindbûna bilind a çiyayan, li Başûr û Asyaya Navîn xwedî girîngiyeke dîrokî ye. Qada Rêzeçiyayê Hindokuj navendeke sereke ya girîng a Baweriya Bûdîzmê bû. Di dema êrîşên jêrparzemîna Hindistanê de wekî rê hatiye bikaranîn. Çiya herêma serekeyî ye ku Talîban û El Qaide lê bihêz bûne. Li Geliyê Kowkchehê madenên kevn ên ku lapis lazûlî hildiberînin têne dîtin. Li bakurê Kabulê li geliyê Çemê Panjşer û li hinek deverên wî jî zimrûdên pola cewherî têne dîtin. Li gorî Walter Schûmann, li Çiyayên Hindokuj ên Rojava bi hezaran salan çavkaniya herî zêde yê madenên baş a Lapis lazolî ye. Bûdîzm li herêma antîk ya Hindokujê bi berfirehî belav bûye. Berhemên hunerî yên kevnar ên Bûdîzmê peykerên mezin ên kevir ên bi navê Bamiyan Buddhas, li dawiya başûr û rojavayê Hindokujê cih digirin. Ev peyker di sala 2001an de ji aliyê Îslamîstên Talîbanê ve hatin hilweşandin. Newalên Hindokuj ên başûrê rojhilat ku ber bi herêma Geliyê Indusê ve girêdayî ne, navendeke sereke bû ku ji manastiran re, zanyarên olî yên ji deverên dûr, torên bazirganî û bazirganên binparzemîna Hindistanê ya kevnar re wargeh bû.
Erdnasî.
Ji aliyê erdnasî ve, ev kok di damezrandina jêrzemînek ji deverek Gondwana de ye ku bi qasî 160 mîlyon sal berê, ji dorhêla Jurassîka Navîn ji rojhilatê Afrîkayê dûr ketiye. Nîv parzemîna Hindî, Avusturalya û giravên Okyanûsa Hindî bêtir çikiyan, ber bi bakurê rojhilat ve çûn, û parzemîna Hindî nêzî 55 mîlyon sal berê, ber bi dawiya Paleosenê, bi Plateya Avrasyayê re li hev ketin. Bi van lihevketinên parzemînan Rêzeçiyayên Himalaya û rêzeçiyayê Hindokuj dertê holê.
Çiyayên Pamîrê yan jî Zincîreçiyayên Pamîrê, zîncîreçiyayeke di navbera herêmên Asyaya Navîn, Asya Başûr û Asyaya Rojhilat de ye. Pamîr di navberên sîstemên rêzeçiyayên din ên girîng wekî Tian Şan, Qerekoram, Kunlun, Hindokuj û Rêzeçiyayên Himalaya yê de ye.
Piraniya çiyayên Pamirê li parêzgeha Gorno-Bedakşan a Tacîkistanê ne. Li başûr, bi çiyayên Çiyayên Hindokujê re li ser Korîdora Wakhan a Afganîstanê bi parêzgeha Badakhshan sînor e. Ji aliyê bakur ve bi çiyayên Tian Shan ên li ser Geliyê Alay a Qirgizîstanê re dibin yek. Li aliyê rojhilat ve jî berbi rêza ku Kongur Taghê ya Çînê vedihewîne, li "Pamirên Rojhilat" dirêj dibe ku bi geliyê Yarkand ji Çiyayên Kunlun veqetandî ye.
Li beşa rojhilat a girseyê bi qasî pêncî cihên ji serdema kevir hatine kifşkirin. Ji 10 hezarî zêdetir petroglîf û pîktogram jî hatine tespîtkirin ku di esasê xwe de sembolên olî û heywanan û helbestên ku hinek ji Paleolîtîka Jorîn dîroka wan hene, temsîl dikin. Şopên komirê yên ji maleke mirovan a li Pamîrê bi rengekî zanistî heta 9500 sal berê diçe. Li şikefteke li başûrê Murghabê, ku ji asta deryayê bi bilindahiya 4000 metreyî ye, nûnertiyên parietal ên neolîtîkê hene ku weke bilindtirîn ên cîhanê tên qebûlkirin. Lê belê, berevajî li çiyayên Tianê, ji wê serdemê ve ti amûr nehatiye dîtin.
Di dawiyê de bermahiyên arkeolojîk ên gorên ku bi lûleyên darîn hatine girtin, li zozanên bilind ên rojhilat hatine derxistin. Madenên Lapis lazulis ên li Pamîrê di demên Sumeriyan de li Mezopotamya û di şaristaniya Harappanê de jî di hezarsaliya sêyemîn a berî zayînê de hatine dîtin. Derbasbûna çiyayan di salên 1273-1274an de dema ku ber bi Çînê ve çûye, yekem şahidiyên rastîn ên dîroka herêmî, xebata gerokê Venedîkî Marco Polo ye. Derbasî geliyê Waxan-Daria û Kaşgarê derbas dibe û bi kurtepênaseyeke kurt behsa dijwariya bihurikên çiyê, peyzaj, erdnîgarî, avhewa, fauna, hilberînên çandiniyê, niştecih, kevneşopî û ola wan dike.
Ji ber kombûna çiyayên Tiyan ber bi bakur ve, Rêzeçiyayên Kunlunê yên li rojhilat, Karakoçamê li başûr, Çiyayên Hindokujê jî li başûrê rojava hatine avakirin, li Asyaya Navîn Çiyayên Pamîr girêkeke orografîk ava dike. Ev rêze çiyayên ha li eyaleta Otonom a Badaxşan a Jorîn ku bi temamî dagir kirine, bi cih bûne. Beşek ji Zîncîreçiyayê Pamîrê li Tacikîstana Rojhilat bi cih bûne û bi heft herêmên bi navên Darvaz, Vanç, Rûşen, Şognan, Roştkala, Îşkaşîm û Murgabê ku tê de bajarê Xorog ê paytexta eyaleta xweser lê tê zêdekirin, hatine dabeşkirin. Çiya di bin serweriya komarparêzan de beşek ji herêmê dirêj dibe û li Oş Oblast a li başûrê Kirgizîstanê jî dirêj dibe. Beşek ji zîncîreçiyayê li eyaleta Badaxşanê ku li bakurê rojhilatê Exanîstanê ye û beşek li herêma Sygûr a Herêma Xweser a Sînkiyangê ya Komara Gel a Çînê ye. Sînorê çiyayê li başûr bi geliyê Waxan-Darîa ya ku çemê Waxan lê diherike, bi dawî dibe. Sînorê bakur jî bi depresyona mezin a Geliyê Alayê ku Kyzyl-Sou vedihewîne, li qiraxa jorîn a Çemê Vajşê tê bidawîkirin. Sînorê rojhilat, ji bo sinorê Çiyayên Kunlunê bi nîqaş e. Hinek jê ji sinorê heta rêya bejahî ya Qerekurumê dibînin, hinek jî bi qasî 150-200 kmyî tîne aliyê rojhilat ve.
Lêkolîn.
Di sala 1982an de gera li Tartu Ülikool 350 Peak Lapis lazuli ku di gorên Misrê de hatine dîtin, tê texmîn kirin ku ji herêma Pamir a parêzgeha Badakhşan a Efxanîstanê ye. Tê texmînkirin ku karbidestê Çînî Zhang Qian nêzîkî 138 BZ gihîşte Geliyê Fergana li bakurê rojavayê Çiyayên Pamîrê. Ptolemy bi zelalî rêyek bazirganiyê di nav deverê re vedibêje. Nêzîkî 600 PZê heciyên Budîst li her du aliyên Pamirê diçûn ku ji Çînê bigihîjin Hindistanê. Di 747 de artêşek Tang li ser çemê Wakhan bû. Raporên cuda yên Ereb û Çînî hene. Dibe ku Marco Polo bi li seranserê Çemê Panj de geriyaye. Di sala 1602an de Bento de Goes ji Kabulê çû Yarkand û raporek bi kêmasî di derbarê Pamîrê hiştiye. Di sala 1838an de Lieutenant John Wood gihîşt ber ava çemê Pamirê. Ji salên 1868 û heta 1880an, hejmarek Hindistan di xizmeta Brîtanî de bi dizî deverên Çemê Panj lêkolîn kirin. Di sala 1873an de, Brîtanya û Rûsyayê li ser sînorê Efganîstanê li ser deverên Çemê Panjê li hev kirin. Li pêy rûsan gelek kesên ne-rûs di nav de Ney Elias, George Littledale, Earl of Dunmore, Wilhelm Filchner û Lord Curzon yekem bûn ku gihîşte çavkaniya Wakhan a Çemê Oxusê. Di sala 1892an de tabûrek Rûsan di bin serokatiya Mikhail Ionov de ket herêmê û li nêzîkî Murghab a niha kon vedan. Di sala 1928an de deverên vala yên dawîn ên li dora Qeşaya Fedchenko ji hêla lêkolînek Alman-Sovyetê ve di bin serokatiya Willi Rickmer Rickmers de hatine nexşe kirin.
Geştiyarî.
Di Kanûna 2009an de, "New York Times" gotarên li ser îmkanên geştyariyên li herêma Pamir a Tacîkistanê ji xwendevanan xwe re nivîsî. Sala 2013an ji bo geştiyarî ya li herêmê sala herî serkevtî ye û geşepêdana geştiyariyê berdewam dike ku li herêmê sektora aboriyê ya herî bilez geş dibe. Malpera META (Komeleya Ekoturîzma Murghab) (www.meta.tj) ji bo herêma Pamira Rojhilat qadeke baş ên çavkaniyên têkildarî geştyariyê peyda dike.
Helwesta stratejîk.
Di dîrokê de, Çiyayên Pamir di navbera Kashgar û Kokand de li ser Rêya Hevrîşimê ya Bakur, rêgezek pêşdîrokî, rêyek bazirganiyê ya stratejîk dihat hesibandin. Jiber vî yekê çiya gelek car hatiye dagirkirin. Rêya Îpekê ya Bakur (bi dirêjahiya nêzîkî 2,600 km) paytexta kevnar a Çînê Xi'an li ser çiyayên Pamirî ye. Di sedsala 20an de, çiya ji bo Şerê Navxweyî yê Tacîkistanê, nakokiyên sînorî di navbera Çîn û Sovyetê de, avakirina baregehên leşkerî yên Amerîkî, Rûsî, Hindî. Jiber vê yekê eleqeya ji bo geşepêdana bazirganî û lêgerîna jêderên nû zêde bû. Çîn ji wê demê ve piraniya wan nakokiyan bi welatên Asyaya Navîn re çareser kiriye.
Germahiya hewayê ya asta navîn ji 2011an heta 2020an li gorî navîniya salên 1951-1980an ku hatiye pîvandin
Guherîna germahiya navîn a gerdûnî ji serdema pêş-pîşesazî ve tê dîtin. Sedema sereke yê zêdebûna germahiya gerdûnî di serdema pîşesaziyê de çalakiya mirovan e. Hêzên xwezayî guherbariyek piçûktir lê zêde dikin
kesk) û rasterast (reş) hatine pîvandin.
Guherîna avhewayê, guherîna seqayê yan jî germbûna gerdûnî, germbûna hewayê ye ku ji ber gazên serayê û zêdebûna gazên karbondîoksîd li seranserê cîhanê çêdibe. Her çend di serdemên berê de guherîna avhewayê hebin jî lê ji nîvê sedsala 20an û vir ve jiber pîşesaziyên ku zirarê dide sîstema evhewayê bandoreke neyînî ya bêmînak li ser sîstema avhewayê pêk aniye. Di demên dawiyê de guhertina avhewayê li hinek deverên cîhanê wekî zêdebûna baranê û zêdebûna germahiyê pêk aniye û guhertinên bi vî awayî di asta global de pêk hatiye.
Sedema herî mezin a germbûnê, belavkirina gazên serayê ye ku bi giranî karbondîoksîd () û gazê metan e. Bi tevkariyên zêde yên çandinî, bêdaristanî û reaksiyonên kîmyewî yên di hinek pêvajoyên hilberînan de, bikaranîna şewata sotemeniya fosîl (komir, petrol û gaza xwezayî) ku ji bo xerckirina enerjiyê tê bikaranîn, çavkaniya sereke ya van emîsyonan e. Heta îro sedemên ku rasterast bi destê mirovan a guheztina avhewa ji aliyê ti saziyek zanistî ya neteweyî an navneteweyî ve nehatiye nîqaşkirin. Germahiya germê, berga berfê ku germahiya rojê tê li ser rûyê erdê paşve vedigerine winda dike, sînorên erd û okyanûsa û karbonê zêde dike. Li bejahiyê, ku germahî bi qasî du caran, bi qasî navîna gerdûnî zêdetir bilind bûye, çol berfireh dibin, pêlên germahiyê û şewata li daristanan belav dibin. Zêdebûna germa îro li Antarktîkayê jî ku bûye sedema helandina permafrostê û windabûna qeşa ya deryayê, zêde bûye. Ji ber zêdebûna germê rêjeya dûkela avê zêde bûye û ev jî dibin sedemên bahoz û bûyerên hewayî ya zêde. Zêdebûna germê bandoreke xerab li ser ekosîsteman dike. Ji ber germahiya zêde celebên ajalan ku li Antarktîkayê dijîn ji ber koçbûnî yê xelas dibin.
Beriya salên 1980î de ne diyar bû ka germbûna gazên serayê serdestiya sarbûna aerosolê bike yan na. Zanyaran pişt re gelek caran ji bo ku behsa bandora mirovî ya li ser avhewayê bikin, modîfîkasyona avhewayê ya bêserûber bi kar anîn. Di salên 1980î de mijarên di warê germbûna gerdûnî û guherîna avhewayê de, populer bû; yekem, tenê behsa zêdebûna germahiya serayê dihate kirin, ya duyem bandora tevahiya gazên serayê ya li ser avhewayê dihate axaftin. Germbûna global, piştî ku zanyarê avhewayê yê NASA James Hansen di şahidiya xwe ya sala 1988an de li Senatoya DYAyê de bi kar anî, bû mijara herî populer. Behsa germbûna gerdûnî, bi gelemperî behsa germbûna ku mirovan bûne sedem, tê kirin û di heman demê de guherîna avhewayê wek guherîna xwezayî û antropojenîk hatiye binavkirin. Ev her du terîm bi gelemperî bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar, siyasetmedar û kesayetên medyayê yên cihêreng şertên krîza avhewa an rewşa awarte ya avhewa pejirandin, ku li ser germbûna gerdûnî li şûna guheztina avhewa û germbûna gerdûnî biaxivin. Sernivîserê polîtîkayê yê The Guardian got ku wan vî zimanî xistine nav rêwerzên edîtoriya xwe "ji bo ku em ji hêla zanistî ve rast bin, di heman demê de bi xwendevanan re jî li ser vê mijara pir girîng bi eşkereyî danûstendinê bikin". Ferhenga Oxfordê rewşa awarte ya avhewayê wekî peyva salê ya sala 2019an hilbijart.
Çavdêriya guhertina germê.
Germahiya gerdûnî ya di nava 2000 salên dawî da bi bikaranîna daneyên "proxy" yên ji gustîlkên daran, mircan û kordonên cemedê yên şîn. Daneyên rasterast hatine çavdêrîkirin di xêza sor da ne.
a>a germahiya rûyê erdê ku ji germahiya rûyê derya zûtir zêde bûye, dide nîşan. Datasetên amûran ên ku bi awayekî serbixwe hatine hilberandin, nîşan didin ku pergala avhewayê germ dibe. Deh salên 2011-2020 li gorî dema bingehîn a berî pîşesaziyê a salên 1850-1900an, 1,09 °C cîhan germ bûye. Germahiya rûyê erdê ji bo deh salan 0,2 °C zêde bûye û di sala 2020an de bi zêdebûna pîşesaziyê re germahiya rûyê erdê 1,2 °C bilind dibe. Ji sala 1950an û vir ve hejmara roj û şevên sar kêm dibe û hejmara roj û şevên germ zêde bûne.
Di navbera sedsala 18an û heya nîvê sedsala 19an de germahiya torê zêde çênebû. Proksiyonên avhewayê, çavkaniyên agahiyên avhewayê yên ji arşîvên xwezayî yên wekî dar û qalibên qeşayê, nîşan didin ku guherînên xwezayî bandorên destpêkê yên Serdema Pîşesaziyê, kêm dike. Qeydên termometrê di sala 1850an de dest bi vegirtina gerdûnî kirin. Modelên dîrokî yên germbûn û sarkirinê, mîna Anomaliya Avhewayê ya Serdema Navîn û Serdema Cemedê ya Biçûk, di heman demê de li herêmên cuda neqewimîn, lê dibe ku germahî bi qasî yên dawiya sedsala 20an de li herêmên bi sînor gihaştine asta bilind. Germahiya wekî demên pêşdîrok, "Paleocene-Eocene Thermal Maximum", xelekên berê yên germbûna gerdûnî pêk hatine. Lê zêdebûna germê û ya nûjen tê dîtin du kombûn ew qas bilez e ku tewra bûyerên jeofizîkî yên nişkayî yên ku di dîroka Erdê de qewimîne jî nêzî rêjeyên heyî nabin.
Delîlên germbûna ji pîvandinên germahîya hewayê, bi gelek çavdêrîyên din têne tespît kirin. Bi dijwariya barîna zêde, helîna berf û cemeda axê û zêdebûna şilbûna atmosferê de zêde bûye. Flora û fauna jî bi awayekî li gorî germbûnê tevdigerin; Mînak, nebat zûtir di biharê da kulîlkan vedikin. Nîşaneyeke din a bingehîn jî sarbûna atmosfera jorîn e, ku nîşan dide gazên serayê li nêzî rûyê erdê germê dibarînin û nahêlin li fezayê biweşin.
Bandora li ser pergala hawîrnasiyê.
Projeyên rapora nirxandinê ya şeşemîn a IPCCyê, guherînên di nav axên navînî yên ku dikare çandinî û ekosîsteman xera bike. Kêmkirina nema axê bi yek ji pîvana standard tê vê wateyê ku nema axê ya navînî dê di navbera salên 1850 û 1900-1900an de li wê derê li hev bike.
Jîngeha fizîkî.
Bandorên hawirdorê yên guherîna avhewayê berfireh û belav in ku bandorê li deryayê, qeşa û hewayê dikin. Dibe ku guhertin hêdî an jî ji nişk ve pêk werin. Delîlên van bandoran, ji lêkolîna guherîna avhewayê ya berê, ji modelbûn kirinê û ji çavdêrîyên modern tên. Ji salên 1950î û vir ve bi zêdebûna ziwabûn û pêlên germê bi hevre derketin holê. Bûyerên gelekî şil an jî ziwa yên di dema mûsonê de li Hindîstan û Rojhilatê Asyayê zêde bûn. Ji ber van yekan dibe ku rêjeya baranê û dijwariya bahoz û tayfûnan zêde bibe. Di encama guherîna avhewayê de frekansa sîklonên tropîkal zêde nebûye. Asta deryayê ya global di encama helîna qeşayê, helîna astên qeşayê yên li Grînlenda û Antarktîkayê û berfirehbûna termal de bilind dibe. Di navbera salên 1993 û 2020an de bilindbûn bi demê re zêde bû û her salê 3,3 ± 0,3 mm zêde bû. Di sedsala 21ê de, projeyên IPCCyê yên ku di senaryoyeke gelekî bilind a emîsyonê de asta deryayê dikare 61-110 cm bilind bibe. Germahiya deryayê ya zêde dibe û gefan dixwe ku qeşayê yên Antarktîkayê ji hev veqetîne û rîska helîna mezin a qeşayê û îhtîmal heye ku bi emîsyonên zêde bilindbûna asta deryayê heta sala 2100î 2 mêtre bilind bibe. Guherîna avhewayê rê li ber tenikbûn û nermbûna bi dehan salan a cemeda deryayê ya Arktîk vekir. Dema ku tê payîn havînên cemedê yên bê cemed di germahiya 1,5 C pileyî de kêm be jî, tê destnîşankirin ku di asta germbûnê ya 2,0 C de her sê-deh salan de carekê rû dide. atmosferek bilindtir 2 konsantrasyonan di kîmyaya deryayê de rê li ber guhertinan vekir. atmosfera ya bilindtir 2 konstrasyon bûne sedema guherînên kîmyaya deryayê. Wekî din, ji ber ku oksîjen di ava germtir de kêm tir şil dibe, asta oksîjenê kêm dibe. Herêmên mirî yên li deryayê, herêmên ku oksîjena wan gelekî kêm e, jî zêde dibin.
Bandorên demdirêj.
Germbûna global çiqasî mezin be, rîska derbasbûna ji "xalên tippingê" ewqasî mezin dibe, bendên ku hinek bandorên wê kêm bibin jî êdî nikarin xwe ji vê xalê bigirin. Mînakek hilweşîna pelên qeşayên Antartîka Rojavayî û Gronland e, ku germahiyek ji 1.5 heta 2.0 ° C zêde dibe. Dibe ku pelên qeşayê biherikin, her çend pîvana dema helandinê ne diyar e û bi germbûna pêşerojê ve girêdayî ye. Hinek guhertinên mezin ku dikarin di demeke kurt de pêk werin, wekî hilweşîna Gera Medîyonal a Atlantîkê ku guhertinên mezin ên avhewayê li Atlantîka Bakur, Ewropa û Bakurê Amerîkayê pêk bîne. Di nava bandorên demdirêj ên guherîna avhewayê de bêhtir helîna qeşayê, germbûna okyanûsan, bilindbûna asta deryayê û asîdbûna deryayê hene. Di asta demê ya sedsalan de heta hezar salan, di serî de mezinahiya guherîna avhewayê ji aliyê antropojenîk ve were diyarkirin. Hilgirtina ji Deryayê ew qas hêdî ye ku asîdbûna okyanûsê bi sed û hezaran salan bidome. Tê texmînkirin ku texrîbatên di navbera qeşayan de çêbûye ku ji nûve bê qeşa girtin, herî kêm bi 100 hezar berxwe dide. Bilindbûna asta deryayê dê di gelek sedsalan de berdewam bike û piştî 2000 salan bi texmînî bilindbûna asta deryayê 2.3 mêtre ye.
Xweza û jiyana ajalan.
Hirçekî cemserî ku jîngeha wî xirabûye û ji ber vê yekî ketiye rewşeke xetere
Germbûna vê dawîyê gelek cureyên avên şîrîn û terrasîst ber bi bilindahiya cemserê ve ajotiye. atmosferek bilindtir ast û demsaleke mezinbûnê ya dirêjbûyî bi şînbûna gerdûnî bi encam bû, di heman demê de pêlên germê û ziwabûnê li hinek herêman hilberîna ekosîstemê kêm kir. Hevsengiya pêşerojê ya van bandorên dijber ne diyar e. Guherîna avhewayê, ji ber berfirehbûna herêmên avhewayê yên ziwatir, weke berfirehbûna çolên subtropîkan, tevkarî kir. Mezinahî û leza germbûna gerdûnî, di ekosîsteman da guhertinên ji nişke ve çêdike û bi giştî, tê payin ku guherîna avhewayê bibe sedema tinebûna gelek cureyan.
Di sala 2020an de şewata ji ber zêde hewakî ziwa û germ li Awûstralyayê
Her çiqas derya ji axê hêdîtir germ bibe jî lê belê nebat û ajalên deryayê ji cureyên li ser rûyê erdê zûtir ber bi cemserên sar ve koç bûne. Mîna li ser axê, pêlên germê yên li deryayê ji ber guherîna avhewayê bi sixletî rû didin. Bi bandorên zerarî li ser gelek organîzmayên wekî mircan, kelp û teyrên deryayî hatine dîtin. Asîda zêde ya deryayê bandorê li organîzmayên ku qalik û îskeletan hildiberînin, organîzmayên wekî mûsûl û beraz û resîfên mircanan dike. Resîfên mircanan piştî pêlên germahiyê, sipîbûneke berfireh dîtin. Kulîlka algên zirardar ku ji ber guherîna avhewayê û okofîkasyonê zêde dibe, dibe sedema anoksîa, xerabûna torên xwarinê û mirinên mezin ên jiyana deryayî. Ekosîstemên peravê bi taybetî di bin stresê da ne, ji ber guherîna avhewayê û bandorên din ên mirovî hema hema nîvê erdên bi av îhtîmal heye ku holê rade.
Bandora li ser mirovan.
Bandorên guherîna avhewayê ya li ser mirovan, piranî ji ber germbûn û guherînên di baranê de, li seranserê cîhanê hatin tespîtkirin. Bandorên herêmî yên guherîna avhewayê niha li hemû parzemînan û li seranserê herêmên deryayê têne çavdêrîkirin. Qadên bi kêm-hêlî, kêm pêşkeftî bi rîska herî mezin re rû bi rû ne. Germbûna domdar a di pergala avhewayê de ji bo mirov û ekosîsteman dibe xwedî "bandorên giran, berbelav û bêveger". Rîskên guherîna avhewayê bi awayekî bêserûber tên belavkirin.
Xwarin û tenduristî.
Bandorên tenduristî hem bandorên rasterast ên hewaya giran, dibe sedema birîndarbûn û windabûna jiyanê û herweha bandorên nerasterast ên wekî kêmbûna xwarinê ji ber têkçûnên çandinî çêdibin. Nexweşiyên cuda yên enfeksiyonê, di avhewayeke germtir de, weke taya dendikê ya ku herî zêde bandorê li zarokan dike û malîayê dike, bi hêsanî tên veguhastin. Bandora herî zêde li ser zarokên biçûk ku ku kêmxwarin dimînîn û li ser mirovên temenmezin, çêdibe. Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê diyar kir ku di navbera salên 2030-2050 de tê texmînkirin ku guhertina avhewayê ji ber germa zêde mirovên extiyar bi nexweşiyên îskanê, malîa, deng û zarokên ku bi kêmxwarinê têne xwedî kirin her sal bi qasî 250 hezar mirinên zêde dibe, rû dide. Ji 500 hezarî zêdetir mirinên zêde yên extiyaran, ji ber kêmbûna xwarinê û kalîteyê, salane heta sala 2050yan tê texmînkirin.
Guherîna avhewayê bandorê li ewlehiya xwarinê dike. Di navbeyna salên 1981-2010an de bûye sedema kêmbûna berhema navgîna gerdûnî ya garis, genim û soyayê. Germbûna pêşerojê dikare hilberîna gerdûnî bi awayekî mezin kêm bike. Dibe ku hilberîna çandiniyê li welatên hêlîpana başûrê bandorek neyînî bike, di heman demê de bandorên li welatên hêlîpana bakur erênî an neyînî bin, ne diyar e. Li seranserî cîhanê heta 183 milyon kesên din, bi taybetî kesên ku dahata wan kêmtir e, ji ber van bandoran di bin rîska birçîbûnê de ne. Bandorên germbûnê yên li ser okyanûsan bandorê li stokên masiyan dike, bi kêmbûna gerdûnî re potansiyela herî zêde ya girtinê heye. Tenê stokên cemserî potansiyeleke zêde nîşan didin. Herêmên girêdayî ava qeşayê, herêmên ku jixwe ziwa ne û giravên biçûk ji ber guherîna avhewayê rîska stresa avê zêde dibin.
Jêderka aboriyê.
Jîngehekî li Maliyê ku jiber germa zêde warên wan bûye çol û jiber vî yekê niştecihên wî koçbûne.
Dibe ku zirarên aborî yên ji ber guherîna avhewayê giran bin û îhtîmalek a bûyerên xetereya xirabên li pey hev hene. Guhertina avhewayê dibe ku ji niha ve newekheviya aboriyê ya global zêde kiriye û tê texmînkirin ku ev meyl dewam bike. Tê texmînkirin ku piraniya bandorên giran ên wekê Afrîkayê û Başûrê rojhilata Asyayê, ku xizaniya heyî ji niha ve lê zêde bûye, rû bidin. Banka Cîhanê texmîn dike ku guherîna avhewayê dikare heta sala 2030yê zêdetirê 120 mîlyon mirovî bixe nava xizaniyê. Newekheviyên heyî yên di navbera mêr û jinan de, di navbera dewlemend û nedaran de, û di navbera etnîsîteyên cihêreng de têne dîtin ku ji ber guheztina avhewa û bi guherîna avhewa re xirabtir dibin. Di encama nirxandineke pisporan de hat destnîşankirin ku rola guhertina avhewayê li gorî şerê çekdarî û faktorên newekheviya sosyo-ekonomîkê biçûk be jî lê germbûna siberojê wê rîskên zêde bi xwe re bîne. Giravên nizm û civakên peravê, bi rîskên ji ber bilindbûna asta deryayê, mîna lehiyê û jêrzemîna daîmî, tên tehdîtkirin. Ev yek ji bo nifûsa li welatên giravê yên weke Maldîv û Tûvalû dikare rê li ber bêdewletiyê veke. Li hinek herêman, bilindbûna germahî û hewaya şil ji bo ku mirov adapte bibin, pir giran be. Bi guherîna avhewayê ya herî xirab re, projeya modelên ku hema bêje yek ji sêyan yekê mirovatiyê dikare di avhewaya gelekî germ û bêmirov de bijî, dişibe avhewaya heyî ya ku li Saharayê hatiye dîtin. Ev faktor, herweha rewşa hewayê ya zêde, dikare koçberîya hawirdorê hem di nav xwe da hem jî di navbera welatan de biajo. Di encama hewaya zêde, bilindbûna asta deryayê û pevçûna ji ber zêdebûna hevrikiya li ser çavkaniyên xwezayî, tê payîn ku jicîhbûna mirovan zêde bibe. Guheztina avhewayê dibe ku xeternakiyê zêde bike, dibe sedema "gelên dorpêçkirî" yên ku ji ber nebûna çavkaniyan nikarin tevbigerin.
Salên 1980–2000.
Hajêbûna germbûna cihanê di salên 80î an de li deverên cîhanê belav bû. Heta sala 1981ê, nêzîkî sêyekê niştecihên amerîkî germbûna gerdûnî bihîstibû. Rojnameya New York Times cara yekem di rûpela xwe ya yekemîn de gotarek li ser germbûna gerdûnî nivîsî. Qenala televîzyonê ya Îngilîzî ITV, di 8ê kanûna 1981ê de dokûmanterek efsûnî li ser guhertina avhewayê weşand. Di derbarê guhertina avhewayê di sala 2017an de fîlmên agahdariyê hatin weşandin. Di sala 1988an de hejmara gotarên li rojnameyên amerîkî yên li ser germahiya gerdûnî, li gorî sala bihurî bi faktoreke ji dehan zêde bû. Ji bo gelek rêxistinên hawirdorparêz, kêmkirina emêsyona gaza serayê bû yek ji mijarên herî girîng ên rojevê.
Sedsala 21an.
Reklama Protokola Kyotoyê ya di sala 2005an de, germbûna gerdûnî anî ber nîqaşeke berfireh tir a gel. Di sala 2006an da filmê "An Inconvenient Truth" "Rastiyeke Neguncav" piştrast kir ku hema hema her amerîkî germbûna gerdûnî ya cîhanê bihîstiye. Hajêbûna di derbarê germbûna gerdûnî li cîhana rojavayî zêde bibe jî, di sala 2009an de derket holê ku bi qasî sê parên nifûsa cîhanê hêjî ji germahiya gerdûnî bêagahî ne. Di sala 2009an de, rêjeyek mezin a nifûsa li Ewrûpayê bawer dikirin ku sedema germbûna gerdûnî encamên faalên mirovan zêde yê li Dewletên yekbûyî ye. Di sala 2014an de di lêkolîna Ipsos MORI'yê de ku li bîst welatan lêkolîn hatiye kirin, piraniya fikran jibo germbûna gerdûnî ev e; "germahiya gerdûnî ji ber aktîvîteyên mirovan û ev germbûn dikare bandorên xirab li hawirdorê bike".
Niqaşên jibo guherînê.
Nakokiyên cûrbecûr li ser germbûna gerdûnî ku di çapemeniya populer de ji aliyê hejmarek hindik rexnegiran ve di derbarê sedem, encam û çareseriyên li ser guherîna avhewa de têne gotin, derketiye holê. Di nav nakokîyên din da texmînên hesasîyeta avhewayê, pêşbînîyên germbûna zêde û encamên germbûna gerdûnî dê çi ne? Tenê beşek bi sînorkirî di kovarên peer-reviewed de hatine weşandin, nîşan dide ku nirxa zanistî ya rexneyê kêm e. Çend lêkolîn nîşan didin ku ji %97ê zanyarên avhewayê dipejirînin ku avhewa diguhere û sedema wî jî encamên ku ji aliyê mirovan ve derketiye holê ye. Rêjeya zanyarên ku dibêjin guhertina avhewayê ya heyî ji ber mirovan pêk tê, di serdema salên 1991 û 2011an de gihîştine vî biryarê. Çend lêkolînên ji wê demê ve nîşan didin ku sektorên neftê û enerjîyê baş dizanin ku guherîna avhewayê berî çend deh salan e.
Gol an deryaçe ji kortên ku di demên guhertinên jeolojîk de peyda bûne û ên ku bi borîna salan ji ava baranê, herkîna çem û lehiyan tijî av bûne re tê gotin.
Gol li gor pevajoyên jeolojîk cihêreng in, ango li hin herêman, dema ku şetandinên jeolojîk çêbûne, lat û zinarên xwe lar bûn, nexwe, xak pir hilweşiye, û golên mezin çêbûne, û li hin herêman jî zinar û lat hişk û sert bûn, lewma golên çêbûbûn biçûk bûn.
Ji golên ku bi guhertinên jeolojîk çêbûne re, golên xwezayî dibêjin, û ew li seranserî cîhanê tên dîtin, ji golên mezin, Gola Victoria li Kenya û Gola Qizwîn li Asiya navîn, li Kurdistanê jî hin golên xwezayî hene wek, Gola Wanê û Gola Ûrmiyê.
Hin gol hene bi destê mirovan çêbûne, ew bi rahatî li paş avgiran peydabûna, ango kombûna avê li paş wan hedî hedî bûye gol, ji van golan re dibêjin golên pêşesazî, û pir nimûne li seranserî cîhanê hene, wek Gola Nasêr li paş avgira Alî li ser çemê Nile li Misirê.
Gol çi xwezayî çi pêşesazî bin, ew pir sûdmend in, mirov ji wan golan pir sûdwer digrin, mirov ji van Golan ava çandiniya xwe dibe, mirov ava vexwarinê jî jê dibe, ji bilî ev fêde û sûdên tenduristî û gervanî, pir gol îro seyrangeh û havîngehên ku mirov bêhna xwe li ber vedide ne, mirov mesiyan jî ji van golan digrin.
Golên Kurdistanê.
Deryaçe an gola Zirêbarê, Kurdistan
Nihal Yalçın, (, li Stembolê, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e ku bi eslê xwe ji Dêrsimê, Bakurê Kurdistanê ye. Nihal Yalçın, di sala 2021ê de xelata lîstikvana herî baş a jina salê ya Festîvala Fîlman a Pirteqala Zêrîn a Antalyayê wergirt.
Nihal Yalçın bi eslê xwe keça malbatekî ji Dêrsimê ye. Piştî perwerdeya xwe ya li Konservatuara Dewletê ya Zanîngeha Stembolê beşa lîstikvaniyê qedand, li Zanîngeha Bahçeşehirê lîsansa xwe ya masterê ya lîstikvaniyê wergirt. Lîstikvaniya xwe ya yekem di sala 2005an de di fîlmê bi navê "Hacivat Karagöz Neden Öldürüldü?" ("Hecîfat û Qeregoz çima hatine kuştin?") di rola "Zeyno Bacı" ("Xwîşka Zeyno") de wergirtiye. Di dansala dawî ya rêzefîlma Aliyê Ewropayê de jî navê rola "Meryem" lîst.
Nihal Yalçin, bi rola xwe ya "Açılay" ku yek ji lîstikvanên sereke yên rêzefîlma "Yalan Dünya" ("Dinyaya Derewîn") a ku Gülse Birsel nivîsandiye û derhêneriya wê Jale Atabey kiriye, hatiye naskirin.
Yalçın, di beşa "Life Sux" ya bernameya "Disko Kralı" ya Okan Bayülgen de derket û di sala 2011an de di lîstika reklamê ya kompaniya pizzafiroş a Little Caesars de rol werdigire. Yalçin di 2012an de li Tirkiyeyê bi stranên "soundtracka" fîlma Kurtuluş Son Durak "Bir Mumdur" ("Yek Mumik"), "Dertler benim olsun" ("Derd yên min bin") û "Ne kadar güzelsin" ("Tu çiqas xweşik î") gelek serketî bû.
Çiyayê Shishaldinê, (bi îngilîzî: "Mount Shishaldin") çiyayekî stratovolkan e li girava Unimakê, Alaskaya DYAyê ye.
Dîroka çalakbûnê.
Li Çiyayê Shishaldinê di sedsalên 19 û 20an de gelek teqînên volkanîkên tomarkirî pêk hatiye. Dibe ku çend raporên çalakîyên volkanî li deverê, di sedsala 18an de behsa Shishaldinê jî dikin. Li Shishaldinê 24 teqînên piştrastkirî yên AVO'yê hene. Bi teqînan (piştî Akutan û Pavlofê) çiyaya sêyemîn a herî zêde ye ku teqînên volkanîk lê pêk hatiye. Teqînên herî dawiyên Çiyayê Shishaldinê di salên 1995-96 û 1999an de bûn. Ji teqîna 1999an vir ve bi erdhejên volkanîkî yên pir kêm (bi piranî di binê pileya 1 de) bi gelemperî 1-2 xulekan carek de çalakiya sîsmîkî didomîne. Di vê dema çalakiya sîsmîk a ne teqiyayî de hilmê disîle, her 1-2 deqeyan careke rû dide.
Miyoz, dabeşbûna miyozî an jî kêmedabeşbûn (bi grekî: "meiosis") corek ji dabeşbûna xaneyê ye ko di makexaneyên hêk, sperm û sporan de rû dide.
Dabeşbûna mîyozî û pîtandin du bingehên serekî ne bo pirbûna zayendî. Ji bo pirbûna zayendî pêdivî bi xaneyên herdu zayendê (ner û mê) heye. Ango divê xaneya hekê bi ya spermê vê were pîtandin. Yekbûna navika hêkê bi navika spermê ve wekî pîtandin tê navkirin. Her çiqas wêçe ji yekbûna navikên du xaneyan pêk were jî, hejmara kromozomên xaneyên weçeyê ne du qat li bi qasî kromozomên her bavanek e. Xaneya sperm û ya hêkê xaneyên taybet in û wekî gamet tên navkirin. Di laşê mirov de gamet di hêkdanka mêyan an jî di gunên nêran de ji xaneyên gametçêker, bi dabeşbûna miyozî tên çêkirin.
Hejmara kromozomên zîndeweran.
Di zanista polenzaniyê (bi înglîzî: "taxonomy") de koma zîndewerên ko ji bavanên hevbeş peydabûne û dikarin bi zaûzêya nav xwe de, weçeyên nestewr (bi înglîzî: "fertile") peyda bikin, wekî cor tê navkirin. Hejmara kromozomên endamên corê heman e. Wekî mînak, hemû mirovên ser erdê corek e ("Homo sapiens") û di xaneyên her mirovek de 46 kromozom heye. sîr ("Allium sativum") corek riweka bi 16 kromozomî ye. Hirç ("Ursus arctos)" corek ajala 74 kromozomî ye. Her wekî di van mînakan de hatiye nîşankirin, hejmara kromozomên her corek taybet e ji bo hemû endamên koma wê corê û di nifşên nû yên corê de naguhere.
Di laşê mirov de li gor erkê xwe,du cor xane heye. Xaneyên laş (bi înglîzî: s"omatic cells") û xaneyên gametçêker (bi înglîzî: "germ cells"). Laşexane bi dabeşbûna mîtozî hejmara xwe zêde dikin, hemû şane û endamên laş ji laşexaneyan pêk te. Xaneyên gametçêker di hêkdank an jî gunên mirov de cih digirin bi dabeşbûna miyozê xaneyên zayendê, ango sperm û hêk çê dikin.
Di laşexaneyan de (xaneyên laş) komeleya kromozom cot in. Cota kromozoman, wekî kromozomên homolog tê navkirin. Kromozomên homolog (kromozomên lêkçûn), cotek kromozomên bi heman qebare, dirêjî û şêweyê ne. Cihê sentromerê û rêza genên li ser kromozomên homolog jî heman in. Di xaneyên mirov de, ferek kromozoma homolog ji dayikê, fera din ji bavê tê. Wekî mînak, di xaneyên mirov de 23 cot, an jî 46 kromozom heye, loma hêjmara kromozomên xaneyên laş wekî 2n= 46 tê nîşankirin. Bi eslê xwe di xaneyê de li gor şewe, dirêjî û zanyariyên bomaweyî 23 cor kromozom an jî 23 kromozomên homolog heye. Li vir tîpa “n” cora kromozoman diyar dike. Heke di xaneyê de ji her corek kromozom cotek hebin, ango kromomozom bi cot bin, vê gavê peyva “2n” tê bikaranîn û ew xane jî wekî xaneya dîploîdî tê navkirin. Bi kurtasî, divê peyva “xaneyên laşê mirov 2n= 46 kromozom lixwe digirin” wîsa were şîrovekirin; di xaneyên laşê mirov de 46 kromozom heye lê ji ber ko ji her corek du kromozomên homolog heye, bi eslê xwe xaneyên mirov 46 heb lê 23 cor kromozom lixwe digirin, ango laşexane kromozomên cot komeleyî lixwe digire.
Di pirbûna zayendî de, ji bo hejmara kromozomên weçeyê neguhere, sabît bimîne, pêşî kromozomên xaneyên gametçêker ên sperm û hêkê bi dabeşbûna miyozê dadikeve nîve.
Ji xeynî xaneyên laş, di laşê mirovên bi temenê pêgehiştî de xaneyên taybet hene û wekî xaneyên zayendê an jî gamet tên navkirin. Di laşê mêyan de xaneyên gamet wekî hêk, di laşê nêran de xaneyên gamet wekî sperm tên navkirin. Gamet xaneyên haploîdî ne û taybet in bo pirbûna zayendî. Di xaneyên haploîdî de koma kromozoman ne bi cot lê tek in. Ango gamet kromozomên homolog lixwe nagirin. Wekî mînak gametên mirov 23 kromozom lixwe digirin û wekî n= 23 tên nîşankirin. Ango koma kromozomên sperm an jî hêk kromozomên tek komeleyî lixwe digirin.
Heke sperm û hêk ji komeleya cot kromozoman pêk bihata, piştê pîtandinê, wê hejmara kromozomên weçeyê ducar biba. Wekî mînak, xaneyên hespan 64 kromozom lixwe digirin. Makexaneyên hêk û spermên hespan jî her wekî xaneyên laş 64 kromozom lixwe digirin. Heke li makexaneyan de miyoz rû nedeya û makexaneya spermê bi makexaneya hêkê ve hatiba pîtandin, wê gavê zîgotek bi 128 kromozomî peyda dibû. Ango ji hesp û mehînek 64 kromozomî, caniyek 128 kromozomî peyda dibû. Helbet tu car tiştek wisa nabe, hejmara kromozomên her zîndewerek taybete bo cora wê û neguhêrbar e. Ango divê kromozomên caniyê (weçe) jî wekî mîna bavanê xwe 64 kromozom bin.
Bi dabeşbûna miyozî kromozomên homolog ji hev cihê dibin her ferekê ji cota homologan diçe xaneyek, bi vî awayê ji xaneya dîploîdî xaneyên haploîdî peyda dibin. Ango bi dabeşbûna miyozî kromozomên makexaneyê dadikeve nîvê, loma dabeşbûna miyozî wekî kêmedabeşbûn jî te navkirin. Gamet ji van xaneyên haploîdî çê dibin. Bi dabeşbûna miyozî, ji makexaneyek çar xane çê dibe, lê ev her çar xane ne kopyayên hev in ji hêla bomaweyî ve ji hev cuda ne. Di hêkdankên mirov de makexaneyên hêkê yên bi 46 kromozomî hene. Lê makexaneya hêkê bi dabeşbûna miyozî hêka bi 23 kromozomî çê dike. Loma xaneya hêka mirov bi 23 kromozom e. Herwisa li gunan de makexaneyên spermê 46 kromozomî ne, bi dabeşbûna miyozî ji her makexaneyê çar spermên bi 23 kromozozmî peyda dibe.
Dema dabeşbûna miyozî li cem zîndeweran.
Berevajiyê mîtozê, dabeşbûna miyozî bi dirêjiya jiyana zindeweran de an jî di hemû xaneyên wan de rû nade. Wekî mînak, di xaneyên zarokan de miyoz rû nade, lê kengê zarok gihîşt 12-14 salî û balix bû, dabeşbûna miyozî jî dest pê dike. Ango miyoz di laşê mirovên bi temenê pêgehiştî de dest pê dike, ji bo jinan, hetanê dema menapozê, ji bo mêran jî heta dawiya jiyanê didome. Ev rewş jo bo ajal û riwekan jî wisa ye, lê dema gehiştîbûna ajalan li gor her corên ajal corbicor ê. Wekî mînak, miyoz di laşê hespê bi temenê 12-15 mehî, pezê 5-7 mehî, gayê 6-12 mehî de dest pê dike. Kulîlk endama zayendî ya riwekên kulîlkdar e. Bi gelemperî dema biharê, riwekên kulilkdar, kulilikên xwe vedikin,bi bişkivina kulîlkan, dabeşbûna miyozî jî rû dide. Ango di kulîlkên riwekan de miyoz bi gelemperî salê carek rû dide.
Miyoz coreyek dabeşbûna xaneyên navikrasteqîn (bi înglîzî:"eukaryotic cell") e. Bi dabeşbûna miyozî ji makexaneyên dîploîdî, xaneyên haploîdî (gamet) tên çêkirin. Di tevahiya miyozê de ADN (asîda deoksîrîbonukleyî) carek duhende dibe, sîtoplazma û navik du car dabeş dibin. Dabeşbûna miyozî ji du qonaxên serekê pêk tê; Miyoz I (Miyoza yekem) û Miyoz II (miyoza duyem). Ev herdu qonaxên sereke jî, qonaxên profaz, metafaz, anafaz û telofazê lixwe digirin. Qonaxa înterfazê di destpêka qonaxa miyoza yekem de heye lê di miyoz II de tune.
Qonaxa înterfazê (Qonaxa navber).
Berê dabeşbûna miyozî, makexaneya hêkê an jî ya spermê di qonaxa navberê de ango înterfazê da ye. Înterfaza miyozî, mîna ya mîtozî ye. Qonaxa înterfaz ji sê jêrqonaxan pêk tê; G1,S, G2.
Di qonaxa G1 de makexane gir dibe, di xaneyên ajalan de sentrîol duhende dibin. Bi vî awayê du sentrozom çê dibin. Xaneyên riwekan sentrozom lixwe nagirin.
Di qonaxa S de hemû ADN yên kromatîdan xwe duhende dikin, bi vî awayê mêjera ADN (bi înglîzî:"DNA") zêde dibe, û dibe du qat. Ango kromatîdên xwîşk di vî qonaxê de çê dibin. Ber bi dawiya qonaxa interfazê, di qonaxa G2 de makexane bi têra xwe proteîn, enzîm û ATP çê dike, girbûna xaneyê didome, êdî xane ji bo dabeşbûnê amade ye.Di qonaxa interfazê de zanyariyên bomaweyî(genetîkî) hê jî bi şiklê kromatînên dirêj û zirav in. Kromatîn di nav navikê de bi qalika navikê dorpêçî ye.
Qonaxa Profaz I (Qonaxa amadehî).
Bi parçe guherînê, parçeyên kromotîdên nexwîşk ên beramberê hev cih diguherin.
Parzûna navikê dihele û perçê dibe, sentrozom ber bi cemserên xaneyê dilivîn û rîsên teşiyê (bi înglîzî: "spindle fiber") çê dikin. Kromatînên mûyokî xwe li ser xwe dipêçin, kurt û stûr dibin. Kromatîn êdî wekî kromozom tên navkirin.
Di qonaxa profaza 1ê de kromozomên homolog tên ba hev û kromatîdên kromozoman xwe li pêşberî hev cih dikin. Bi vî awayê genên allel tên hemberî hev. Ev rewşa cota kromozoman wekî sînapsîs tê bi nav kirin. Ji ber ko  kromozomên homolog duhende bûne, her ferek kromozom 2 kromatîdên xwîşk lixwe digire. Dema cota homolog tên ba hev, pêkhateyek bi 4 kromatîdî çê dibe, ev pêkhate wekî tetrad tê navkirin.Kromatîdên nexwîşk ên her du kromozoman li ser hev ba dibin ev rewş wekî tîpa x tê xuyakirin bi zimanê yewnanî navê tîpa X “kî” ye loma beşa kromatîdên bi awayekî çeperaskî li ser hev direjbûyî, wekî kîazma tê navkirin.Kromatîdên nexwîşk di xala kîazmayê de dihelin û ji kromozomê diqetin. Di vî demê de parçe guherîn (bi înglîzî: "crossing over") rû didê. Parçe guherîn di navbera genen allel de pêk tê. Genên allel ên kromotînên nexwîşk bi beramberê hev gen diguherînin. Parçe guherîn yek ji  hokarên sereke ye ko dibe sedema guherîna bomaweyî ya nifşên nû.
Qonaxa metafaz I (Qonaxa beramberî).
Kromozomên homolog li naverasta xaneyê de li ser xêza ekvatorî de bi beramberê hev rêz dibin. Şeweya rêzbûna kromozomên homolog dibe sedema bi çeşîddariya gametan. Sentrozom êdî gihîştine cemseran, di navbera sentrozoman de rîsên teşîyê çê bûye. Her yekê ji kromozomên homolog xwe bi rîsê teşiyê ve girê dide, ev girêdan di xala sentromerê de pêk te. Di heman demê de kînetokorên herdu kromatîdên xweng xwe ber bi heman cemserê ve vedigerînin. Bi vî awayê herdu kînetokor bi yek mîkrotubla kînetokorî (rîsê teşiyê) ve tên girêdan. Ev rewş ji metafaza mîtozê gellek cuda ye. Di qonaxa metafaza mîtozî de ne kromozom, lê her yeka kromatîdên xwîşk, xwe bi risê teşiyê ve girê dide. Ji ber ko di metefaza miyozê de kromozomên homolog li hember hev rêz dibin, di qonaxa anafaz I ê de ne kromatîd, lê kromozom ji hev cihê dibin. Ji cota kromozomên homolog, ferek diçe cemserek, fera din jî diçe cemserê din. Cihêbûna kromozomên bi awayek tesadîfî rû dide, ev rewş wekî dabeşbûna serbixwe (bi înglîzî: "independent assortment") tê navkirin. Loma ji miyoza her bavanek, her car gametên bomaweyiya wan piçek ji hev cuda peyda dibe.
Qonaxa anafaz I (Qonaxa cihêbûn).
Bi dirêjbûna mikrotubulên cemserî, xane jî dirêj dibe. Di destpêka vê qonaxê de her ferek kromozomên homolog ji hev cihê dibe. Bi kinbûna rîsê teşiyê (mîkrotubula kînetokorî) her ferek kromozomên homolog ber bi cemserek dilive. Dabeşbûna mîtozî de di qonaxa anafazê de ne kromozomên homolog, lê kromatîdên xwîşk ji hev cihê dibin. Gava kromozomên bi du kromatîdên xwîşk digihîjin cemseran, dawî bi anafaz I tê. Dawiya qonaxa anafaza yekemê de, hejmara kromozoman dadikeve nîvê. Eger xaneya ko tê de miyoz rû dide, makexaneya gametên mirov ba, wekî mînak, makexaneya hêkê ba, wê gavê 23 kromozomên makexaneyê ji dayik, 23 kromozom jî ji bav dihat. Dema anafaz I de hemû kromozomên dayikê ber bi cemserek, hemû kromozomên ji bav jî ber bi cemsera din naçe. Belavbûna kromozoman li gor rêzbûna wan a di qonaxa metafaz I ê pêk tê. Wekî mînak, dibe ko 8 kromozomên dê û 15 kromozomên bav biçe cemserek, 15 kromozomên dê û 8 kromozomên bav jî biçe cemsera din. Li gel metafaz I ê, ev rewş jî dibe sedema çêbûna gametên ji hev cuda.
Qonaxa telofaz I (Qonaxa kotahî).
Di vî qonaxê de di her cemserekî de nîvê kromozomên homolog heye. Her kromozom hê jî ji du kromatîdên xwîşk pêk tê. Rîsên teşiyê hildiweşin û winda dibin. Bi çêbûna qelîştoka dabeşînê, parvekirina sîtoplazmayê (sîtokînez) dest pê dike. Li dora kromozomên herdu alî de parzûna navikê çê dibe. Bi dawiya qonaxa telofaz I ê, sîtokînez diqede û xaneyên haploîdî çê dibin. Di miyoza hin zîndeweran de dibe ko piştî sîtokînezê li dora kromozomên xaneyên nû, parzûna navikê çê nebe û miyoz II dest pê bike. Ev rewş wekî înterkînez bi nav dibe.
Bandora parçe guherînê li ser çeşîddariya nifşên nû de.
De em bibêjin malbatek bi çar zarok heye. Herçî çar zarok jî ji heman dê û bavê ne, lê zarok kopyayên hev nin în, raste rast naşibin hevdu û bavanên xwe. Sedema ev rewşê, pirbûna zayendî ye. Dema çêbûna gametan de, parçe guherîn li hin kromozoman pêk tê. Hejmara kromozomên wê parçe biguherînin li gor şansê yê. Ango parçe guherîn her car di heman kromozom û navbera heman genan da pêk nayê, loma herçî gamet ji heman kesê çê bin jî naşibin hevdu.
Mînak, ji bo zaroka yekemîn a malbatê de bila makexaneya spermê de parçe guherîn di navbera çar homologan de pêk wêre, bila makexaneya hêkê jî bi pênc kromozomên homolog parçe biguhere û bi pîtîna ev hêk û spermê bila zaroka yekem çê bê. Ji bo zaroka duyem jî ji makexaneyên hêkê û spermê, gametên nû tên çêkirin, de em bibêjin îcar di navbera şeş kromozomên homolog ên spermê de parçe guherîn çê be û parçe guherîna hêkê jî di navbera çar homologên wê de rû bide. Bi pîtandina van gametan zaroka duyemîn çê dibe, îcar ji ber ko rêza genên li ser kromozomên zaroka duyemînê ji ya yekemîn cuda ye, her du zarok allelên piçek cuda lixwe digirin loma jî naşibin hevdu. Ew rewş ji bo hemû zarokên malbatê heman e. Divê neyê jibîrkirin ko xaneyên mirov ne ji 5-6 lê 23 cot homolog lixwe digirin û her cara miyozê de dibe ko navbera gelekî ji van kromozoman da parçe guherîn rû bide.
Bandora sê hokar li ser lêçûniya bavanan heye.
1. Di qonaxa profaz I ê de parçe guherîn.
2. Di qonaxa metafaz I ê de şêweyê rêzbûna kromozomên homolog û di qonaxa anafaz I ê de ji hev cihêbûna van kromozomên homolog
3. Bi tesadûfî pîtandina hêkê ya bi spermê.
Bi dabeşbûna mîyozî, ji makexaneyek dîploîdî, çar kaneyên keç ên haploîdî peyda dibe
Miyoz II.
Li dawiya miyoz I, ji makexaneya dîploîdî du xaneyên haploîdî çê dibin. Ev herdu xane bi miyoz II dibin çar.
Qonaxa miyoz II ji serî heta dawî wekî mîna dabeşbûna mîtozî rû dide. Lê di pêşiya profaz II de qonaxa înterfazê tune ye. Ango di tevahiya dabeşbûna miyozî de înterfaz û duhendebûna ADNyê carek, sîtokînez du car rû dide.
Profaz II.
Di qonaxa profaz II de kromatîn xwe li dor xwe dipêçînin, gilok dibin û hê pirtir kin û qalind dibin. Navikok winda dibe, parzûna navikê perçe dibe.Sentromerên her du kromatîdên xwîşk xwe bi hev re girê didin. Kromatîdên xwîşk bi alikariya proteînek, bi navê proteîna kohesîn ("Cohesin") xwe li hev digirin û êdî wekî kromozom tên navkirin. Li sentrozoman de çêkirina rîsên teşiyê (mîkrotubul) dest pê dike. Sentrozom ji hev cihê dibin û her yek ber bi cemserek xaneyê ve diçin.
Metafaz II.
Sentrozom li her du cemserên xaneyê de cih dibin. Kromozom hê pirtir xwe li dor xwe dipêçînin. Bi vî awayê kromozom kintir û qalindtir dibin.Kromozom li ser xêza ekvatorî ya xaneyê de rêz dibin. Ev xêza ekvatorî wekî ‘sêniya metafazê’ tê navkirin. Her yeka kromatîdên xwîşk bi mîkrotubulên kînetokorî (rîsên teşî) yên dijber ve tê girêdan.
Anafaz II.
Mîkrotubulên cemserî ji herdu cemseran ve xwe dirêj dikin. Gava li hev diqelibin (rastê hev tên), hevdu tehn didin bi vi awayê xane dirêj dibe. Bi qelişîna proteîna Kohesîn a navbera kromatîdên xwîşk, ji hev cihêbûna kromatîdan jî dest pê dike. Mîkrotubulên kînetokorî di serê bi kînetokor ve girêdayî de xwe hildiweşînin û kin dibin kromatîd li ser mîkrotubulan ber bi cemserê tevdigerin. Her yeka kromatîdên xwîşk en ji hev qetiyanê, edî wekî kromozom tên navkirin.
Telofaz II.
Bi vî qonaxê ve di nav her xaneyek de du navik çê dibin. Li derdora navikan parzûna navikê peyda dibe. Mîkrotubulên kînetokorî û yên nekînetokorî (mîkrotubulên cemserî) hîldiweşin. Di nav navikan da navikok cardin çê dibin. Kromatînên badayî yên kromozoman xwe ve dikin û zirav û dirêj dibin. Bi dawiya telofazê, dabeşbûna navikê (karyokînez) diqede û du navik peyda dibe. Piştê dabeşbûna navikê dabeşbûna sîtoplazmayê dest pê dike. Bi sîtokînezê, ji her xaneyek haploîdî, du xaneyên haploîdî peyda dibe. Bi dawîbûna miyozê, ji makexaneyêk dîploîdî, 4 xaneyên haploîdî çê dibe. Ev herçar xaneyên keç jî, ji aliyê zanyariyên genetîkî ve ji hev cuda ne.
Mebest beha'dîn wek Mabast King tê naskirin, youtuber û vîdyobloger ekî kurd e,(  jdb 27 Rêbendana 1999) hatî ye dinyayê li paytextê herêma kurdistanê, iraq.
Jiyana Wî.
Mebest li bajarê hewlêrê ji dayik bûye û li wir dijî, li sala 2017an da dest bi karê xwe kirî ye wek vîdyoblger û youtuber, di neha de pitir ji 20 mîlyon bîner hene, di kenala wî ya youtubê nîzîkî 300.000 endam hene û li tiktokê 120.000 hene.
Bebest ji wan youtuberên xûdan gelek taybetmendyane di biyavê cûda çuda de vilog û vîdyoan çêdiket, wek rexne û yarî û hevberkî û riyakşin herweha rap, ev hemû biyav li ser şêwê rexne tê gotin ankû kesekî rexnegir e. di straneka xûde bi navê "Werzê Zivistan"  tê behsa karêgerîya torên komelayetî dike û rexne li gelek kesan dike.
a>ê bi keştiyekê dişibe, lê li gorî pirraniya jeologan çêbûneke xwezayî ye.
Çêbûna Keştiya Nûh a Meşarê, an jî bi tirkî wek "Durupınar sitesi" yan "Keştiya Nûh" tê naskirin, çêbûneke xwezayî ya ji kevirê lîmonît e nêzîkî gundê Meşarê (Bazîd, Bakurê Kurdistanê).
Li gorî hin bawermendên dînî dişibe jibermayiya keştiya Nûh û ji ber vê yekê dibêjinê "Keştiya Nûh". Li nîveka wê neşikestî ye û dirêjiya wê 164 metre ye.
Gaizinkalns (letonî: "Gaiziņkalns") cihê herî berz ê Letonya ye ku nêzîkî 15 kîlometreyan ji rojavayê Madona û 115 km jî li rojhilatê Rîga ye. Li herêma Madona ye. Bilindahiya wê 312 metre ye.
Di salên 1920an de dest pê dike, ew yek ji cihên werzişê yên zivistanê yên herî populer ên Letonyayê ye. Gir li Parka xwezayî ya Gaizinkalnsê ye.
Isanotski Peaks (bi kurdî: "Lûtkeyên Isanotskiyê"), li herêmê wekî "Ragged Jack" jî tê zanîn, volkaneke vemirî ye li girava Unimak (rojhilata Alaskayê, DYA). Isanotski Peaks li rojhilatê Çiyayê Shishaldinê ne û lûtkeyên herî bilind ên giravên Aleutî ne.
Di salên 1825 û 1840î de, jeologan tenê li ser Isanotski Peaks delîlên teqînên holosenê dîtine. Ji ber vê yekê dîroka rastî ya çalakbûna dawî ya Isanotski Peaks nayê zanîn.
Piraniya ajal û riwek bi pirbûna zayendî hejmarên xwe zêde dikin.
Pirbûna zayendî, (bi înglîzî: "sexual reproduction") yek ji du corên sereke ya pirbûna zîndeweran.
Ji zîndewerek, çêbûna zîndewerek nû wekî pirbûn (bi înglîzî: "reproduction") tê navkirin. Pirbûn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Zîndewer bi kirdara pirbûnê zindewerên mina xwe çê dikin. Ango bi pirbûnê hejmara zîndewer zêde dibê. Bi vî awayê gava zîndewer dimire, yên nû çêbûyî cihê wê digirin, loma li ser rûyê erdê nifşa wê cora zîndewerê didome û naqele. Du corên serekê yên pirbûnê heye, pirbûna nezayendî û pirbûna zayendî.
Di navbera du zîndewerên bi heman cor lê bi zayendên cuda de, ji bo çêkirina zindewek nû yekbûna zanyariyên bomaweyî wekî pirbûna zayendî tê navkirin.Herwekî di tarîfê de jî tê xuyakirin, pirbûna zayendî di navbera heman cor zindeweran de rû dide. Lê divê zayenda zîndewerek mê, ya din jî nêr be. Wekî mînak pisîkên malê ango pisîkên kedî (bi latînî: "Felis catus") corek e. Heke ji vê core pisîkek nêr bi ya mê ve cot bibe û çêjikên wan çê bibe, ev pirbûn, pirbûna zayendî ye. Di navbera du zîndeweren corên cuda de pirbûn rû nade. Di pirbûna zayendî de weçe ji du bavan (nêr û mê) zanyariyên bomaweyî werdigire ango weçe hin taybetmendiyen xwe ji bavanek, hin taybetmendî jî ji bavanê din werdigire loma weçe dişibe herdu bavanên xwe, lê ne kopyayê wan e, ji herdu bavanên xwe piçek cuda ye. Di weçeyê de têkilbûna zanyariyên herdu bavan dibe sedema çêbûna cudahiyên bomaweyî û peydabûna çeşîddariyê di navbera zîndewerên heman corê de. Bi çêşîddariyê zindewer dikarin di jingehek nû da hê baştir biguncin. Heke di jingehê de ji bo zindewerê guhertinên neyînî çê bibe, dibe ko ev guhertin bandora neyînî li ser hin endamên corê bike lê ji ber çêşîddariyê hemû endamên corê di bin bandora neyînî ya jingehê de namînin, dibe ko hinek endam ji ber hilbijartina siruştî (bi înglizî: "natural selection") bimirin hin endam jî xwe biguncînin bo rewşa nû û di jingeha guherî de bijîn. Ev rewş rê li ber peresendina zîndeweran ve kiriyê, ango ji bo zîndeweran ji pirbûna nazeyendî derbasbûna pirbûna zayendî gavek pêş e bo peresendinê.
Miyoz û pîtîn du bingehên sereke ne bo pirbûna zayendî.
Bingeha pirbûna zayendî debeşbûna miyozî û pîtandin e.Bi dabeşbûna miyozî xaneyên gamet, ango hêk û sperm peyda dibe. Bi pîtandinê jî navika spermê û navika hêkê yek dibin.
Bi gelemperî qebareya hêkê ji spermê gellek mezintir e. Herwisa ji bilî hin kevzan, di hemû pirbûnên zayendî de cihê hêkê sabît e, sperm xwe digihîjine hêkê. Di laşê mirov de hêk di hêkdanka mêyan de, sperm jî di gunên nêran de bi bandora hormonan, bi dabeşbûna miyozî tên çêkirin. Wekî mînak,di navika xaneyên mirov de 46 kromozom heye. Makexaneyên hêk û sperm jî 46 kromozomî ne. Heke di makexaneyan de miyoz rû neda û makexaneya hêkê bi makexaneya spermê ve bihata pîtandin, wê zarokên 92 kromozmî peyda biba. Ji van zarokên 92 kromozomî jî zarokên 184 kromozomî peyda dibû. Ango hejmara kromozoman her carî di nifşa nû da ducar dibû.Bi dabeşbûna miyozî kromozomên makexaneyên sperm û hêkê dadikeve nîvê, ango ji makexaneyên dîplodî, gametên haploîdî çê dibin, bi vî awayê rê li ber ducarbûna kromozomên weçeyê tê girtin. Yekbûna navika hêkê bi navika spermê ve wekî pîtîn te navkirin. Hêka pîtandî jî wekî zîgot tê navkirin. Zîndewera nû, ji guherîna zîgotê peyda dibe. Zîgot bi dabeşbûna mitozî hejmara xaneyan zêde dike, xane diguherin dibin şane û endamên zîndewerê.Du corê pîtandinê heye; pîtandina dererekî û pîtandina navxweyî.Heke hêka mêyê bi sperma nêrê li derveyê laşê mêyê de, di nav avê de were pîtandin, ev pîtîn wekî pîtandina derekî tê navkirin. Zîndewerên di nav avê de dijîn bi gelemperî bi pîtandina derekî pir dibin. Ajalên birrbiredar ên wekî masî û baq bi pîtandina derekî pir dibin. Her wisa ajalên bêbirrbiredar ên wekî bûka deryayê û stêra deryayê jî bi pîtandina derekî pir dibin. Di pîtandina derekî de hêk û sperm di heman demê tên derdan û pîtandin di nav avê de rû dide, zîgot li nav avê de deperise û dibe zînderwerk nû. Ajalên bejayî û riwek bi navbeynkariya pîtandina navxweyî pir dibin. Sperm di nav laşê mêyê de hêkê dipitînê. Wekî mînak, pîtandina navxweyî di laşê mirov de di coga hêkê de rû dide. Ajalên bi pîtandina navxweyî pir dibin, xwediyê endamên zawûzê ne. Li ser rûyê erdê li cem zîndewerên firexaneyî de pirbûna zayendî, ji pirbûna nezayendî pirtir rû dide. Piraniya ajal û riwek bi pirbûna zayendî zêde dibin. Qenciya herî girîng a pirbûna zayendî ev e ko rê li ber çeşidbûna zîndewerên heman corê ve dike. Bi çeşîdbûna weçeyan, heke li jîngehê de guherin çê bibe, egera jiyîna nifşên nû zêdetir dibe. Lê hin neyîniyên pirbûna zayendî jî heye. Ji bo pirbûna zayendî pêdivî bi nêr û mêyek heye. Ji bo zaûzêkirinê divê hevalek guncav hebe. Herwisa rewşa hawirdorê jî bandor li ser pirbûna zayendî dike. Dema pirbûna zayendî wisa tê rêkxistin ko jiyana weçeyê di jingehek guncav de dest pê bike. Wekî minak dema biharê ji bo xwedikirina weçêyan guncav e, loma bi gelemperî ajal û riwek ne zivistanê lê dema biharê pir dibin.
Çiyayê Marayê (bi îngilîzî: "Mara Mountain") li bakurê Grînlendayê ye û çiyayê herî nêzîkî Pola Bakur e.
Çiyayê Marayê yek ji çiyayên seranser ên Rousevelt Range ên Peary Land e û bi qasî 718.04 km dûrî Cemsera Bakur e. Ev çiya bi navê antrenorê hespan û çiyager û wênekêşê amerîkî Mara Boland binavkirî ye. Yekemcar di dema Sefera Cîhanê ya Amerîkayê ya sala 1998an de hatiye keşfkirin û di sefera 2003an a bi pêşengiya Dennis Schmitt de careke din hatiye ziyaretkirin.
Yekem hilkişîna lûtkeyê di 14ê tîrmeha 1998an de di pênc demjimêran de ji aliyê endamên tîmê "Top of The World Expedition" ve pêk hatiye û pişt re di 6ê tîrmeha 2003an de navê wî li çiyayê Mara hate danîn.
Michael Gunter an Michael M. Gunter (Sibat 22, 1943-) li Zanîngeha Teknolojiyê ya Tênêsî li Cookeville, Tênêsî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de profesorê zanistên siyasî ye û li ser kurdên Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê wek desthilatdariyek tê hesibandin. Brendan O'Leary ji Gunter re wekî "Doyenê/Duayenê lêkolînên siyasî yên Kurd li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê" bi lêv kir, lê Martin van Bruinessen nivîsand ku Gunter "dibe ku di nav zanyarên îroyîn ên siyaseta kurd de herî berhemdar e."
Gunter zêdetirî 15 pirtûkên li ser têkoşîna Kurdan nivîsandiye yan jî sererast kiriye û 2 pirtûkên din jî înkara qirkirina Ermeniyan teşhîr kiriye. Didu ji wan pirtûkên li ser aloziyên Kurdan di Rojhilata Navîn yên demên nûjen, bi zimanê Îngilîzî kete nav analîzên yekemîn. Di nivîsandina analîzên xwe de, Gunter rasterast bi serokên siyasî yên Kurd û yên din ên Rojhilata Navîn re kar kirîye.  Wî di sala 1998 de "Xelata Xizmeta ji Kurdan re" ya Rêxistina Çavdêriya Mafên Mirovên Kurd (Kurdish Human Rights Watch) wergirt.
"Carinan xwendevanan Analîz û nivîsên Gunter wekî nakokî dihesibînin, lê ew dibêje ku nêrînên wî bi gelemperî li ser agahiyên ku hêj nehatine eşkere kirin e."  Ew sekreterê giştî yê Komîsyona Sivîl a Tirkiyê ya YE (EUTCC), rêxistineke sivîl a li Brukselê ye ku ji sala 2009’an û vir ve li parlamena YE’yê li ser navê Kurdan lobî dike.
Ew endamê Desteya Edîtorên Şêwirmendî ya Kovara Rojhelata Navîn, Kovara Lêkolînên Asyaya Başûr û Rojhilata Navîn û Kovara Navneteweyî ya Lêkolînên Tirkî ye.
Perwerdehî.
Gunter di sala 1964-an de ji Zanîngeha Columbia lîsansa xwe ya hunerî di dîroka Amerîkî de wergirt, di sala 1966-an de Mastera Karên Navneteweyî ji Dibistana Karûbarên Navneteweyî û Giştî ya Kolombiyayê bi dest xist, di sala 1972-an de Doktoraya Felsefeyê di têkiliyên navneteweyî de ji  Zanîngeha Dewletê ya Kent bidest xist.
Serboriya Hînkirinê.
Gunter li Zanîngeha Teknolojiyê ya Tennessee dersên zanistiya siyasî daye.  Ew ji 1972 heta 1976 asîstan bû, ji 1976 heta 1981 doçent bû, û ji 1981 de profesor bû. Wî di 1995-1996 de Xelata Lêkolînê ya Fakûlteya Caplenor a zanîngehê û di 1999-2000 de Xelata Hînkirinê ya Berbiçav wergirt.  Ew di dîroka Tennessee Tech de tenê endamê fakulteya duyemîn e ku van her du xelatan bi dest dixe.
Ew di navbera salên 1978-1979an de li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqere di têkiliyên navneteweyî de hîndekarekî payebilind Fulbright-Hays bû. Ew di havîna 2001an da li Zanîngeha Perwerdeya Şanghay Xuhui ya bajarê Şanghay a Çînê hîndekarê ESL û Çanda Amerîkî bû. Di payiza 2002an da li Zanîngeha Fîskê profesorek  alîkar bû.
Ew di havîna 2002 û 2003an de li Zanîngeha Navneteweyî li Viyana, Awistirya profesorekî mêvan bû, ku di sala 2003an de Xelata Profesorê Mêvanan a Bijare wergirt. Her weha wî dersên li ser siyaseta Kurd û Rojhilata Navîn, di nav yên din de, ji bo Bernameya Lêkolînên Herêmên Hukûmî yên Amerîka û Enstîtuya Xizmetên Derve ya Dewletên Yekbûyî li Washington, D.C. Ji sala 2018an û vir ve li Xi'an'ê, Komara Gel a Çîn "Profesorê Bijare yê Navenda Lêkolînên Tirkî ya Zanîngeha Shaanxi Normal" bû.
Weşanên Dawî.
-  Kurd li Rojhilata Navîn: Pirsgirêkên Mayînde û Dînamîkên Nû, weşana hevbeş, 2020 (The Kurds in the Middle East: Enduring Problems and New Dynamics, co-ed., 2020)
- Otonomiya Kurd û Siyaseta Derve ya Amerîkayê, weşana hevbeş, 2020 (Kurdish Autonomy and U.S. Foreign Policy, co-ed., 2020)
- Kurd: Miletekî Parçebûyî Di Lêgerîna Dewletekê de, çapa 3'yemîn, 2019 (The Kurds: A Divided Nation in Search of a State, 3rd ed., 2019)
- Destpirtûka Routledge li ser Kurdan, weş., 2019 (Routledge Handbook on the Kurds, ed., 2019)
- Ferhenga Dîrokî ya Kurdan, çapa 3., 2018 (Historical Dictionary of the Kurds, 3rd ed., 2018)
- Kurd(an), Dîrokek Nûjen, 2016 (The Kurds, a Modern History, 2016)
- Pirsgirêkên Kurdî: Gotarên ji bo rûmeta Robert W. Olson, weş., 2016 (Kurdish Issues: Essays in Honor of Robert W. Olson, ed., 2016)
- Ji nişka ve, Kurdên Sûriyê di Aştî û Şer de, 2014 (Out of Nowhere, The Kurds of Syria in Peace and War, 2014)
- Ji Berê, Gunter, gelek pirtûkên din û zêdetirî 200 gotarên kovara zanistî û beşên pirtûkan weşandin. (Earlier, Gunter published many other books and over 200 scholarly journal articles and book chapters.)
Dune: Gerstêrka Çolê di pêşerojek dûr de, çîroka Paul Atreides vedibêje ku malbata wî xwedî kontrola gerstêrka çolî ya Arrakis e. Mijara fîlmê ji romana navdar a Frank Herbert ya bi heman navî ku disala 1965'an de derketiye hatiye veguhestin.
Mijar.
Di sala 10191an de, Duke Leto Atreides rêveberiya li ser gerstêrka çolê ya xeternak Arrakis, ku wekî Dune jî tê zanîn, ku yekane çavkaniya maddeya herî bi qîmet a gerdûnê ye qebûl dike. Jiyana mirovan astên ramanê yên sermirov peyda dike û rêwîtiya ji ronahiyê zûtir pratîk dike. Her çend Leto dizane ku fersend xefikek tevlihev e ku ji hêla dijminên wî ve hatî danîn, ew hevjîna xwe Bene Gesserit, Lady Jessica, kurê xwe yê piçûk û mîratgir, Pawlos û şêwirmendên herî pêbawer ên Arrakis dike. Leto di bin kontrola operasyona kanankirina baharatan de ku ji ber hebûna kurmên dêw xeternak e, digire. Xiyanetek tal dibe Pawlos û Jessicayê dibe cem Fremenan ku li çola kûr dijîn.
Sana Berzencî yan jî Sana Barzanje, (), (, Seqiz, Rojhilata Kurdistanê) hunermendeke kurde ku bi gelemperî mûzika pop a bi kurdî dibêje.
Sana Berzencî, di destpêkê de stranên xwe bêyî ku di medya civakî de xuya bike, belav dikir. Di Sibata 2020an da albûma xwe ya yekem bi navê Raz derxist. Di albûma Raz de, ji bo klîba "Ez ew keç im" cara yekemîn derkete pêşberî hezkiriyên xwe
Album.
Di sibata 2020an de Sana yekemîn albûma xwe ya bi navê Raz bi navgîniya "Famous Production" derxist.
Luristan an Lûristan an Lorestan an Loristan, herêma erdnîgarî û dîrokî, rojavayê komara Îranê ye. Navê wê tê wateya Welatê Lûran, ji sînorê Iraqê û Kirmanşanê dirêj dibe û deşta Xuzistanê ji bilindahiyên hundir cuda dike. Dewleta Îranê ya îroyîn ev herêm bi îdarîyên cuda û navên cuda debeşkirîye. Îro li Îranê tenê ji beşeke biçûk re Luristan tê gotin ku ne rast e.
Çiyayên berfireh li bakurrojava-başûrrojhilat dirêj dibin;  Di navbera rêzeçiyayên bilind de berikên avjenî yên bi mêrgên xweş hene.  Daristana berrû bi hev re bi darên bizî/reşdar, spîndar, darên gûz û behîv re zozanên derve digire. Lur ji aborjînan in û têkelên xurt ên Aryan û Ereb in, bi  zimanek nîz kurdî û farisî diaxivin. Diroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî Beg piştê gera xwe ya Luristan'ê, tu cudahî di navbera Kurdî û Lurî nabîne û qala wî di pirtûka xwe ya "Dîroka Kurd û Kurdistanê" dike. Piraniya Lur misilmanên şîe ne.
Di bin destê Pehlewiyan de Lûr hatin bicihkirin, û tenê çend kes koçeriya xwe ya şivantiyê diparêze. Li Loristanê gelên Îranî yên Hind-Ewropî, di nav wan de Med, nîz 1000 bz. bicîhbûne. Kîmmerîyan (Cimmerians) û Îskîtan di navbera salên 700 û 625 b.z. bi navberî hikum kirin. Tûncên Luristanê, ku bi rêzika xwe ya bijare ya motîvên hunerî yên Asûrî, Babilî û Îranî têne nasîn, ji vê serdema alozê vedigere. Tûnc bi giranî di gorên li nêzî Kermanşah de hatin dîtin. Kyaxares, fermandarê Medan, di salên 620 b.z. de Îskîtî derxist.  Di bin desthilatdariya Cyrusê Mezin de, Lorestān di dor 540 b.z. de di nav Împeratoriya Axamenîş ya mezin de hate girêdan û li pey hev beşek ji xanedanên Selûsîdan (Seleucid), Partî û Sasaniyan bû.
Loristana biçûk, beşa bakur, ji sala 1155-an heta destpêka sedsala 17-an ji aliyê mîrên serbixwe yên Xanedana Xorşîdiyan ve, ku jê re atabeg dihatin gotin, dihat birêvebirin. Sefewî Ebbasê Yekem ê Mezin Atabegê dawîyê Şah Vardî Xan ji hikûmetê dûr xist û hukumeta herêmê bi sernavê vālī da serokê eşîreke hevrik; neviyên wî ev sernav parastin.
Beşa başûrê Loristanê, an jî Loristana Mezin, ji 1160 heta 1424 di bin Atabegên Fedlawî (Fazlaveye) de serbixwe bû;  paytexta wê Idaj bû, niha li Malamirê (Îzeya nûjen) tenê gir û wêran mane.
Lorestān xwerû di navbera geliyê Dezê (ji hêla Rêhesinê Trans-Iranian ve tê bikar anîn) û Çemê Karxeh ya jorîn û ber bi bakur ber bi Nehāvend ve dirêj dibe.  Çandinî bingeha aboriyê ye;  birinc, genim, ceh, pembû, tovên rûn, silq/silk (çewênder), sebze û fêkî hene.  Pîşesazî çîmento, şekir, xwarinên pêvajoyî, hirî kertî, û pembû çirkandin hildiberînin.  Kana hesin û molîbden tê derxistin.  Rêbej û rêhesin bi Xurramābād bi Borûjerd û Alīgūdarz ve girê dide.
Navîd Zardî hunermendekî cûreya muzîka pop a bi kurdî ye ku sala 2004an de dest bi karê muzîkê kiriye. Navîd Zardî heta niha du albûm û çend stranên takekesî çap kiriye.
Navîd Zardî li bajarê Mahabad a Rojhilata Kurdistanê ji dayik bûye û di sala 2010an de tevî malbata xwe koçî Almanyayê bûye û niha li bajarê Almanyayê Dusseldorfê dijî.
Alice Elisabeth Weidel (* 6'ê Sibatê 1979 li Gütersloh),şêwirmend û siyasetmedarê partiya Alman (AfD) ye. Li gel Alexander Gauland, ew ji bo hilbijartinên federal yên 2017'an û bi Tino Chrupalla re ji bo hilbijartinên federal ên 2021'an bû berendamê herî mezin ya AfD'ê. Weidel di 30'ê Îlonê 2021'an ve di serokatiya dualî ligel Chrupalla, di 30'ê Mijdarê 2019'an ve cîgirê berdevka federal ya partiya xwe û di Sibata 2020'an ve jî berdevka komeleya eyaleta AfD'ê li Baden-Wurttemberg bûye.
Weidel li Harsewinkelê li navçeya Gütersloh ya Westfaliya Rojhilat mezin bûye û di sala 1998'an de ji dibistana CJD-Gymnasium li Versmold mezûn bû. Wê li Zanîngeha Bayreuthê li ser aborî û rêveberiya karsaziyê xwend û di sala 2004'an de wekî yek ji baştirînên salê mezûn bû. Di meha tîrmeha 2005'an heta pûşpera 2006'an ew wek analîst di beşa rêvebiriya hebûnê de li Goldman Sachsê ya bajarê Frankfurt am Main xebitî. Weidel paşê ji bo aborînasê ya tenduristiyê Peter Oberender li Fakulteya Hiqûq û Aboriyê ya Bayreuthê li ser paşeroja pergala teqawidiyê ya Çînê teza doktorayê nivîsî; Di sala 2011'an de wê doxtoriya xwe ya bi rûmet wergirt. Herwiha Pêşxistina xwendekarên jêhatî ya Weqfa Konrad Adenauerê bi barhildanî hate terfîkirin. Ji bo mayîna xwe ya lêkolînê li Çînê ji Xizmeta Veguheztina Akademîk a Alman û Wezareta Perwerdehiya Federal destûrek wergirt. Ji meha adarê 2011'an heta Gulana 2013'an Weidel di Allianz Global Investors Europe ya li Frankfurt am Main xebitî. Piştî demeke kurt li Heristo AG karsaziya xwe wekî şêwirmendê rêveberiyê dest pê kiribû. Di sala 2015'an de bi kurtî vê rola xwe de ji bo Rocket Internet û pargîdaniya veberhênanê ya Foodora xebitî.
Weqfa Konrad Adenauer (, KAS) weqfeke partiya siyasî ya bi Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê (CDU) ve girêdayî lê serbixwe ye. Navenda weqfê li bajarê Sankt Augustin li nêzî Bonnê û her weha li Berlînê ye. Li tevahiya cîhanê 78 ofîsên xwe hene û li zêdetirî 100 welatan bernameyan dimeşîne. Serokê niha û Serokê berê yê Parlamena Almanyayê ya Bundestag, Nobert Lammert e. Ew endamê Navenda Lêkolînên Ewropî, weqfa fermî û saziya ramanê ya Partiya Gel a Ewropayê (EPP) ye.
Damezrandin û armanc.
Damezrandina "bernameyeke pergaldar a perwerdehiya sivîl a ku ji nirxên demokratîk ên xiristiyan îlham girtiye" di sala 1952-an de ji hêla komek ramyarên CDU ve ku di nav wan de serokê Bundestag  Hermann Ehlers, Robert Tillmanns û Heinrich Krone jî hene, dest pê kir.Di 20ê kanûna pêşîn a 1955an de, "Civata Perwerdehiya Xiristiyanên Demokrat", ku dê di 13ê çiriya pêşîn 1964an de li ser navê serokwezîr Konrad Adenauer bihata binavkirin, li Bonnê hate vekirin.
Birayên Wright, kesên ku cara pêşîn firokeya bi motorê dixebite çêkirine ne. Navê wan Wilbur Wright (jdb. 1867 - 1912) û Orville Wright (jdb. 1871 - 1948) in.
Perwerdeyekî birêkûpêk nedîtine. Ji xebatên Otto Lilienthal ê endazyarê firokeyan bû sûdwergirtine. Bi sedan ceribandin kirine ku firokeyê zêdetir li hewayê bihêlin û firandinê têkûz bikin.
Birayên Wright di ceribandina 17 kanûna pêşîn 1903î de li North Carolina bi serdikevin û yekemîn firokeya bi motorê û prînsîbên aerodînamîkê dixebite difirînin. Birayên Wright bingeha balafirên nûjen diavêjin.
Hešt roj beriya yekemîn firîna birayên Wilbur Wright, rojnameya New-York Times di meqaleyeke xwe da nivîsîbû: dibe ku meriv pištî yek heya 10 milyon salên din, bikaribe mašîna firok çêbike.
Hirik, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Hırık ji sé gunda çê buye. gundé SIMO, MIXARE û HIRIKA MEZIN e. Beré mıllet lı gundé Sımo bun jı gundé Sımo hınek çune Hırıké hınek ji çune Mıxaré u sé gund derketıye meydané. va hers gundana baxliyé hırıké ye. muhtaré hırıké navé wi SIRAÇ YAVUKLU ye. lı wéranşar é gundé hırıké bı daré xwe é féqi yan té naskırın.Vé akıma dara AHMED é İDİK é (AHMET FIRAT) derxıst. Bı xéra wi mıllet dar çandın. Hırık Hemedé Sımo avakır(kalkémın). Zebeşé Hırıké é sera yé ji té naskırın. fıstıqé hırıké ji gelekın u pır xweşın. Diroka Hırıké ji pır kevne. Wexta Xezi û talana de Hırık hebu û Hemedé Sımo û Sefo derdé wan pır kışand. Hırık dehl u rezén wi gelekın u pır xweşın. nav vé dahlé de tıri, bıhiv, hınar, fısteq, hejir mışmış hene. ger hun ji dıxwazın xwşiyé bıbinın hun ji werın Hırıké.Xelké Hırıké jı eşirekéne navé eşira wan XIDREKA ne. jı vé eşiré Xucoya u Qeroya lı Hırıké dıjin.
Êsyan (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Essyan an Essian"), gundekî êzdiyan li bakurê Iraqê ye. Ev gunde bi qasî 4 km rojhilatê bajarê êzdiyan ê Baedrê dûra e û bi ser navçeya Şêxan ve ye li başûrê Laliş û ew cihe li Deşta Nînawa ye û yek ji navçeyên nakok ên bakurê Iraqê ye.
Nifûsa Êsyan bi piranî ji êzdiyan pêk tê.
Platforma Metayê yan jî Tora Metayê, karsaziya wekî Meta (berê wek Facebook, Inc. hatiye naskirin), şirket û pargîdaniyeke teknolojiya pirneteweyî ya Amerîkayê ye ku sergeha wî li bajarê Menlo Park, Kalîforniya ye. Rêxistina wî ya hevpar Facebook, Instagram, û WhatsApp e, herwiha di nav pargîdaniyên din. Ew yek ji şîrketên herî mezin ên cîhanê ye û yek ji Teknolojiya Mezin a pargîdaniyên teknolojiya agahdarî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li gel Amazon, Google (Alphabet), Apple û Microsoft tê hesibandin. Şîrket beşeke girîng a dahatina xwe ji firotina cîhên reklamê ji bazarganan re diafirîne.
Meta hilberîna karûbarên pêşkêşî dike, di nav de Facebook, Messenger, Facebook Watch û Portala Facebookê ye. Di heman demê de Oculus, Giphy û Mapillary jî bi dest xistiye û di Platformên Jio de xwediyê 9,99% ye.
Di çiriya pêşîn a 2021an de, dezgehên ragihandinê ragihandin ku rêxistina hevparê Facebookê plan kiriye ku navê xwe wek "baldariya xwe li ser avakirina metaverse biguherîne.", da ku ew paşê ew di 28ê çiriya pêşîn de wekî Meta hate nûvekirin. Peyva "meta" bi yewnaniya kevn tê wateya "derveyî", ku motîvasyona paşerojê nîşan dide.
Hecî Sadiqê Qirimqeyayê, Dengbêj Sadiq yan Dengbêj Sadiqê Redkî (bi tr: "Haci Sadik Durmaz"), xelqê Erzîromê navçeya Qeraçan gundê Qirimqeyayê ye. Ji eşîra Redkî malbata Dizêliya ye. Niha li Qirimqeyayê dijî û nêzî sed saliyê ye.
Nivîskar Ahmed Aras dema ku kilamên Evdalê Zeynikê berhev dike û dinivîsîne, gelekî ji wî sûd werdigire.,
Wilhelm Franz Canaris (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1887 li Aplerbeck li nêzî Dortmund, m. 9ê nîsana 1945 li kampa komkirinê ya Flossenbürg) edmiralekî alman bû. Di dema Nasyonalsosyalîzm de ji sala 1935 heta 1944 serokê Abwehr, xizmeta veşartî ya leşkerî ya Wehrmachtê bû.
Canaris, ku ji malbatek çîna navîn tê, di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de wekî ajan û fermandarê keştiyan hate bikar anîn. Di dema Komara Weimarê de ew ji nêz ve bi Freikorps re xebitî ku li dijî Spartakîstan şer bike û piştre bi Konsulê rêxistina terorîst a neteweperest, antîsemîtî û dij komarê re têkilî danî. Canaris di organîzekirina piştgiriya Alman ya ji bo Franco di Şerê navxweyî yê Spanyayê de bû. Wekî serokê karûbarê îstîxbarata leşkerî, Canaris di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de beşdarî hemî operasyonên leşkerî yên mezin ên Dewleta a Alman bû heya destpêka sala 1944an. Ji sala 1938 û pê ve Canaris piştgirî da gelek şervanên berxwedanê yên kevneperest û di navbera 1938 û 1940 de beşdarî planên hilweşandinê bû. Canaris rasterast beşdarî hewldana kuştina Adolf Hitler a 20ê tîrmeha 1944an nebû. Di lêkolînên Polisên Dewletê yên Veşartî de rojnivîska Canaris hat dîtin û bi vî awayî têkiliya wî ya bi berxwedana li dijî Nasyonalsosyalîzmê re hat zanîn. Di encamê de Canaris hate girtin. Di destpêka nîsana 1945an de li kampa komkirinê ya Flossenbürgê ji aliyê dadgeheke leşkerî ya SS ve cezayê îdamê lê hat birîn û hat bidarvekirin.
Bilbil û Împeratorê Çînê (bi danî: "Nattergalen") çîrokeke çêkirî ye ku ji hêla Hans Christian Andersen ve hatî nivîsandin.
Naverok.
Împeratorê Çînê ji pirtûkekê fêr dibe ku di împeratoriya wî de bilbilek heye ku bi taybetî xweş distirê. Berî wê, wî ji wê nizanibû. Digere li wê digere, wê dibîne û bi xwe re dibe qesra xwe. Ji strana bilbil pir hez dike. Împerator bilbilek çêkirî ji împeratorê Japonê distîne. Dûv re ev ji bilbilê rastîn, ku li ser direve tê tercîhkirin.
Çûka çêkirî di demekê de dişkê. Dema ku bilbilê rastîn vedigere û împerator ji mirinê xilas dike, împerator bêsînor spasdar e. Împerator mecbûr e sozê bide çûkê ku ji kesî re nebêje çûkekî wî yê piçûk heye ku her tiştî jê re dibêje, wê demê împerator dê çêtir be. Çûk tê wê wateyê ku ew ê di gera xwe ya di nav gel de tiştên ku dibihîse jê re bêje. Serê sibê, ji her kesî re şaş kir, împerator dîsa bi tevahî tendirist e.
Çîrok ji hêla Aynûr Bozkurt ve dî vîdyoya çîrokî de li ser YouTubeê hatiye amade û pêşkeşkirin.
Arzu Şahin (li Stembolê, Tirkiye) hunermendeke stranên gelêrî ya bi zimanê tirkî ye ku bi eslê xwe kurd e.
Arzû Şahîn di sala 1978an de li Stembolê ji dayik bû û zarokatiya xwe li vî bajarî derbas kiriye. Malbata wî, bi eslê xwe ji Dersima ye û ji Dersimê koçî Kelkîtê û pişt re koçî Erzînganê bûne. Arzu Şahin ji zarokatiya xwe ve bi tembûr re eleqedar bû 4 salan di dibistanekî taybet de perwerdeya tembûr û stran gotinê wergirt û albûma xwe ya yekem bi navê "Ceylanim" derxist. Ji bo vê albûmê gelek bertekên pozîtîv hate nîşandan û bi ser de jî firotina pir baş a albûmê, azwerî û cesareta xebata muzîkê da wê. Pişt re Arzu albûma xwe ya duyem a bi navê "Ayrılık" derxist. Di sala 2008an de 14emîn Xelatên Muzîka Vîdeo ya Kral TVyê, bi xelata "Baştirîn Jina Muzîka Folklorî" ya muzîka tirkî hatiye xelatkirin.
Şerê Troyayê di mîtolojiya yewnanî û dîroka kevnar de, revandina Helena jina Menelaos ji aliyê Parîs'ê mîrzadeya Troya'yê destpê kiriye. Di navbera Aka û Troyayiyan qewimiye.
Pevçûn piranî derdora bajarê Troyayê çebuye lê şer ji bo dîroka hemû Anatoliyayê û Yewnanistanê pir girîng bûye.
Teferuatên şer di destanên Homeros de hatine gotin. Navê wan destanan Ilyada û Odysseia ye.
Zeus ji bo zewaca Thetis û Peleus dawetek çêdike û gazî Eriks nake. Eriks jî aciz dibe û ji bo hevrikî çêbe, sêvek dişîne dawetê û ser da dinivîse "xwedawenda herî xweşik ra". Hevrikî navbera Hêra, Afrodîtê, Atênayê derdikeve. Zeus ji bo hevrikî biqede her sê xwedawenda dişîne li prensa Troyayê Hektorê. Parîs Afrodîtê ra dide. Afrodît ji bo dîyarîyê evîna "jina herî xweşik" Helenê dide Parîsê. Parîs diçe Spartayê Helenê dibîne û dilê wê jî dikeve. Û hew ra direvin têne Troyayê. Mêrê Helenê Menelaos û kekê Menelaos Agamemnon vê heqaretê qebul nakin û hemû hezên Yewnanistanê kom diken û dimeşin ser Troyayê.
Alîyên din ve mîrê Troyayê Priamos jî hêze hemû Anatoliyayê di bajarê Troyayê kom dike.
Şer nêzîkê bajarê Çanakkaleyê diqewime. Çanakkale navbeynê behra ege û behra reş de ser cihekî stratejîk e. Navbera Ewropa û Asyayê jî wezîfa pirê dike. Ji ber wê yekê şer gelek encamên girîng anîye ser hole.
Şahîtîyên beşdarî şer bûyî û cihê jidayîkbûna navdarên şerê Troyayê
HÎTÎT û TROYA.
Berê zayînê nezîkî sala 2000 û piranîya Anatolîyayê ya qewmê Hîtîtan bû. Bajarê Troya yê jî bin otonomî ya Hîtîtan bû. Hîtît ji vê bajarê ra digotin Wilusa. Mîmarî ya bajarê jî dimêne piranî mîmariya Hîtîtan. Berê zayînê nêzîka hezar salê de Hîtît bihêz ketin û şer ji bo Troya yê nêzîk bû.
Troya xwedî surên herî başê dinyayê bû. Tê zanîn ku tirkevanên Troyayê yên herî başê dinyayê bû.
AKA.
Aka li Yewnanistana kevnar da qewmekî bû. Berê zayînê 2000 salî de ji bakur û ji rojhilatê hatibûn Yewnanistanê.Li Yewnanistanê pir şahîtî avakirin. Çaxê Şerê Troyayê şahên Akayan Agamemnon heman demê Şahê Mikenê bû. Birayê wê biçûk Menelaos jî şahê Spartayê bû.
li ser vazoyekî Helen û Menelaos
ODYSSEUS.
Odysseus li edebîyat û mîtolojiya Yewnanî de cihekî girîng digre. Şahê Ithakayê ye. Destana Iliada û Odysseia bi çavê we tê qese kirin.
Odysseus mêrê Penelope û bavê Telemachus e.
Nedixwest ku tevlî Şerê Troya'yê be. Ji ber wê texlîtên dîna kir. Piştî vê yekê bi xeletî kurê xwe kuşt. Pir poşman bû û eşkere kir hişê wî ci ye. Paşê beşdar bû hezên Agamemnon, çu Iliayê. Vê şerê da rolekê pir giring lîst. Piştî şer belayê pir mezin têne serî wî.
AKHİLLEUS.
Kesên ku dinav destana Iliadayê herî girîng ew e. Kurê Peleus û Thetise. Thetis jî di mîtolojiya yewnanî de xwedawenda behrê ye.
Akhilleus li hespmêr(sentor)an hatîye mezinkirin û perwerdekirin. Ji ber wê gelek bihêz û egît bû. Emrê wê kêm lê navdarîya wê gelek bû. Ji bo navdarîyê beşdar dibe şerê Troya yê. Dêya wê Thetis wê pê avê pîroz dike. Tê bawerkirin ku kesên pê avê tên pîrozkirin wan kesan şûr nabire û tîr lê nakeve. Lê pehniyê lingên wê vala dimîne û nayê pîrozkirin. Bi dawiya şerê ji pehniyê lingên xwe tê kuştin. Cihên Akhilleus tê kuştin niha di tenduristiyê da navê Tendoma Aşîl tê zanîn.
Navbera Akhilleus û Şah Agamemnon piranî ne baş bu. Ew rewş pirsgirekên mezin derxiste holê.
ŞERÊ TROYAYÊ.
Hezaran zêdetir keştîyên Akayan ji Behra Egeyê tên û derdikevin deşta Iliayê û şer destpê dike. Şer hin caran nêzîkê bajarê Troyayê, hin caran nêzîkê keştîyên Akayîyan didome.9 sal ji destpêka şer dibore.
Menelaos û Parîs ji bo Helenê derdikevin qada şer. Kî serbikeve tu ew bibe xwediyê Helen'ê. Menelaos dikarte Parîsê û dixwaze wê bikuje.Lê Xwedawend Afrodît nahêle Parîsê ji destê Menelaos rizgar dike.
Şerekî mezin destpê dike. Du hêz jî bi hezaran qurbanî dide.
Ji bo ganîmetan ixtîlafek dikeve navbeyna Şah Agamemnon û Fermandar Akhilleus'ê. Akhilleus vedigere keştîyê xwe û ji şer derdikeve. Ev ji bo Akayîyan pirsgirêkên mezin derdixîne holê û moralên leşkerên Akayî dikevin. Hevalê Akhilleus'ê Patraklos cilên Akhilleus'ê vedigere û beşdarî şer dibe. Leşker guman dikin ku Akhilleus vegeriyaye û moralên wan zêde dibe. Dîsa nêzîkê surên bajarê Troyayê dibin. Fermandarê Troyayê, kurê şah Priamos, mîrzade Hektor Patraklosê dibîne guman dike ku ew Akhilleus e. Derdikeve qadê û Patraklosê dikuje. Agahî diçe Akhilleus.Ew diqehire û şevek şîna hevalê xwe Patraklosê digre. Sibê zû diçe li diwana Şah Agamemnon, îxtîlafê diqedîne û dîsa diçe şer. Akhilleus dixwaze ku kujerên hevalê xwe, Hektorê bikuje. Hektor derdikeve qada şer, Egîdê Akayan û Egîdê Troyayê şer digrin. Encamên vê şerê navdar de Akhilleus serdikeve û Hektorê dikuje. Bedena Hektor girêdide parxêla xwe yên şer û bedenê kaş dike. Ew heqaretek mezin bû wê çaxê. Dibe şev Şahê Troyayê Priamos tê te xîveta Akhilleusê hêvîya jê dike û bedena kurê xwe ji Akhilleusê distîne.
Paşî kes nikare vê şerê mezin serbikeve. Webayek nav leşkerên Akayîyan dikeve û hêdî hêdî dimirin. Akayî pê dihesin ku nikarin vê şerê serbikevin.Planan difikirin. Biryar diden ku plana Odysseus biken û diken jî. Sibeyê leşkerên Troyayê têne kontrola dijmin.Tenê leşkerên mirî û hespek bi daran hati çêkirin dibînin.
Ew hespên bi daran hatî çêkirin navê wê dibe Hespê Troyayê. Hesp di mîtolojiya yewnanî da sembola xwedawend Poseidon e. Ji ber vê Troyayî guman dikin ku dijmin çune û ji bo pîrozbahiyê wê hespê qurbana Xwedawend Poseidon kirine. Troyayî ji ber ku pîrozbahi bê te bajarên wan jî Hespê kaş diken û dibin bajarê xwe. Lê rastî ne wusa bû. Çaxê Troyayî serxweş û nav xewê de nav hespê da Odysseus, Akhilleus û leşkerên Akayîyan derdikevin û derîyên bajarê ji bo hêzên Akayîyan vediken û hêzên Akayî dikevin nav bajar. Bajarê talan û dagir diken.
Parîs pê tîrek tendoma aşîla Akhilleusê dixe. Akhilleus pê wê derbê dimire. Qetlîam çêdibe, pir kêm kes direve çîyayê Idayê xwe ji vê komkujiyê xilas dike.
Leonardo da Vinci (wekî "Leonardo da-Vînçî" bixwîne) (jdb. 15ê nîsana sala 1452an li Anchiano, Floransa - m. 2ê gulana 1519 li Amboise) yek ji pêşengên ronesansê, muzîkar, dahêner, endazyar, peykervan, wênesaz, kelşînkar (anatomîst) û geometrîkerê îtalî ye.
Tê zanîn kû wî di endezyarîyê de hewl daye Îsmaîlê Cizîrî.
Vinci bi wêneyên xwe yên nemir Mona Lîza (1503 - 1507) û Xwarina Dawî (1495 - 1497) tê hişê mirov.
Da Vinci, lawê noter Ser Piero da Vinci û Caterinayê ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.
Da Vinci di sala 1482an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem dûkê Mîlano "Sforza" kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li Roma û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser anatomiyê û geometriyê lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.
Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. Papa xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi homoseksueliyê tê reşkirin. Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.
Munzur Çem (1947-), Rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê Kurdê Zaza ye.
Li gundê Qurzê ku berê gundekî Dêrsimê bû û piştre girêdayî navçeya Gêxî/Kêxî ya Çewlîkê bû, hate dinê.  Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e.  Di deh saliya xwe de li gundê cîran, Sêterê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya Dêrsimê xwend.  Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975’an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980'ê ​​di vê  saziyê de xebitî.
Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970’yî ve dest bi nivîsa gotaran dike, ji bo kovara mehane ya Rêya Azadiyê (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975’an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya Kurdî-Tirkî Roja Welat a 15 rojîn ya ku di sala 1987’an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/zazakî/dimilkî bi van salan re hevdem in.
Demek beriya kudetaya/derbeya serbazî/leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980’î heta dawiya sala 1983’an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya Dengê Komkar ku li Almanyayê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di  mehên pêşiyên sala 1984an de çû Swêdê û li vî welatî bi cih bû.  Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.
Gelek pirtûk, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza", di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî Vate, ku li Swêdê derdikeve, dibe.
Ji sala 1970’yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse.  Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye.  Di heman demê de pirtûkek rêzimanê Zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye.  Nivîskar niha li Berlînê dijî;  Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne.
Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin: .
1- Çeka Bûrjûwaziyê ya jengîn, Kemalîzm (Burjuvazinin paslı silahı Kemalizm, A. Taş, Komkar, 1981.)
2- Kurdistana Tirkiyê: Avahiya Aborî û Civakî (Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı (Türkçe)). A. Taş, Özgürlük Yolu Yayınları, 1985.
3- Bişirî Ey Dersim (Gülümse ey Dersim. Munzur Çem. Vate Yayınları, 2019.)
4- Pirsgirêka “Paşverûtiyê” Bi Rabirdû û Niha ve (Dünü ve Bugünüyle "Gerikalmışlık" Sorunu. Mirzali Çimen, Munzur Çem. Öz-Ge Yayınları, 1991.)
5- Heftê Salên Usivê Qurzkizî (Hotay Serra Usivê Qurzkizî, (Kirmanckî/Zazakî) Weşanên Roja Nû, 1992. Stockholm.)
6- Hewara Dêrsimî (helbest). Weşanên Deng. 2003.
7-  Ferheng: Kurdi-Tırki, Zazaki. Munzur Çem. Selbstverl.
8- Li Ser Pirsgirêka Elewîtî û Serhildana Dêrsimê de. (Alevilik sorunu ve Dersim ayaklanması üzerine. Mûnzûr Çem (pseud.)M. Çem, 1995.)
9- Banga Serhildanê: roman (İsyana Çağrı: roman. Munzur Çem. 1996.)
10-  Zimanê daristanê: Çîrok (Ormanin dili: Hikayeler. Mûnzûr Çem (pseud.). 1996.)
11- Elewîtî li Dêrsimê (Dersim'de Alevilik. Pêrî Yayınları. 1999.)
12- Heta Nan jî Şewitandin: roman (Ekmeği de yaktılar: roman. Pencinar Yayınları. 1997)
13- Luye be biza kole ra: Saniki. (bi Zazakî) Weşanên KOMKAR, Ekim 1998, Köln,
14- Kulê 38i: Roportaji.‎ Munzur Çem. Weşanên Komkar. 1998.
15- Eva Rudolph, Halo Berzînjayî, Îbrahim Okuducî, Kurden im 20. Jahrhundert (karê komek ya bi Almanî). Munzur Çem. 2002, weşanên Kurdîstan AG-FU Berlîn.
16- Rêzimana Kirmanckî (Zazakî) bi şiroveya Tirkî (Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer. Munzur Çem. Deng Yayınları, 2003.)
17- Antolojîyê Hîkayanê Kırmanckî (Zazakî). Munzur Çem. Enstituya Kurdi ya Stenbolê, 2004
18- Hewnê Nêwroze (Çîrokên Kirmancki) Munzur Çem. Vate Yayınları. 2019.
19- Gula çemê pêrre: roman. Munzur Çem. Vate Yayınevi, 2007.
20- Bi Bingehîya Dêrsimê ve Elewîtiya Kurdan: nijad, baweriya olî, çand û berxwedan (Dersim Merkezli Kürt Aleviligi: Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş. Munzur Çem. Vate Yayınları, 2015.)
21- Nehênîya Hewraman-Dersim (Hewraman-Dersim Sırrı. Munzur Çem. İsmail Beşikçi Vakfı, 2017.)
Nexşeya cîhanî ya çandiniya organîk (hektar)
Çandiniya organîk, pergalek çandiniyê ye ku di destpêka sedsala 20an de bi berteka li hember pratîkên cotkariyê yên bi lez diguhezîn, dest pê kir. Çandiniya organîkî ya sertîfîkayî li seranserê cîhanê 70 mîlyon hektar hesab dike, li Awistralya zêdeyî nîvê wê tevahî ye. Çandiniya organîk îro jî ji hêla rêxistinên cihêreng ve pêşve diçe. Ew bi karanîna gubreyên bi koka organîk wekî zibilê, zibil kesk û xwarina hestî tête pênasekirin û giraniyê dide teknîkên wekî zivirandina zeviyan û çandina wekhev. Kontrolkirina kêzikên biyolojîkî, çandiniya têkel û xwedîkirina nêçîrvanên kêzikan têne teşwîq kirin. Standardên organîk hatine sêwirandin da ku bikaribin madeyên xwezayî diqewimin dema ku madeyên sentetîk qedexe dikin an jî bi tûndî sînordar dikin. Mînakî, dermanên kêzikan ên xwezayî yên wekî pîretrîn û rotenone destûr didin, lê zibil û dermanên sentetîk bi gelemperî qedexe ne. Madeyên sentetîk ên ku destûr têne dayin, wekî mînak, sulfate bafûn, kewkurta bingehîn û Ivermectin. Organîzmayên guhertî yên genetîkî, nanomateryal, şilema kanalîzasyona mirovî, vesazkerên mezinbûna nebatan, hormon û karanîna antîbiyotîkê di xwedîkirina sewalan de qedexe ne. Parêzvanên çandiniya organîk di domdariya, vebûnê, xweseriyê, xweseriyê/serxwebûnê, tenduristiyê, ewlehiya xwarinê û ewlehiya xwarinê de avantajan dibêjin.
Rêbazên çandiniya organîk bi navneteweyî ve ji hêla gelek neteweyan ve têne tertîb kirin û bi zagonî têne sepandin, bi piranî li ser bingeha pîvanên ku ji hêla Federasyona Navneteweyî ya Tevgerên Çandiniya Organîk (IFOAM) ve hatî saz kirin, rêxistinek sîwanî ya navneteweyî ji bo rêxistinên çandiniya organîk ku di 1972an de hate damezrandin. Çandiniya organîk dikare wekî "pergala çandiniyê ya entegre ku ji bo domdarbûn, zêdekirina dewlemendiya axê û pirrengiya biyolojîk hewl dide were pênasekirin dema ku, ji bilî îstîsnayên hindik, dermanên dermanên sentetîk, antîbiyotîk, zibilên sentetîk, organîzmayên bi genetîkî hatine guhertin û hormonên mezinbûnê qedexe dike".
Ji 1990an ve, bazara xwarina organîk û hilberên din zû mezin bû, di sala 2012an de li seranserê cîhanê gihişte 63 mîlyar dolarê. Vê daxwazê zêdebûnek bi vî rengî li erdên çandiniyê yên bi organîkî birêve dibe sedema ku ji 2001an heta 2011an bi rêjeyek tevlihevî ya 8.9% salê zêde bû. Ji 2019an ve, li seranserê cîhanê bi giştî 72,300,00 ha hatin çandin, ku bi qasî 1,5 ji sedê cîhanê temsîl dike.
Çandinî bi hezaran salan bêyî karanîna kîmyewî yên çêkirî hate kirin. Gubreyên çêkirî yekem carî di nîvê sedsala 19an de hatine afirandin. Van zibilên destpêkê bi giranî erzan, bihêz û hêsan hatin veguhastin. Di 1940an de di dermanên kîmyewî de pêşveçûnên bi vî rengî çêbûn, bû sedem ku deh sal wekî 'serdema dermanan' were binavkirin. Van teknîkên nû yên çandiniyê, her çend di demek kurt de sûdmend be jî, lê bandorên wan ên cidî yên demdirêj ên wekî tîrbûn, xerbûn û kêmbûna berhemdarbûna axê, û digel fikarên tenduristiyê yên di derheqê kîmyewiyên jehirkirî yên dikevin nav dabînkirina xwarinê de, bûn. Di dawiya salên 1800 û destpêka 1900 ande, zanyarên biyolojiya axê dest bi lêgerîna rêyên çareserkirina van bandorên alî kir û hîn jî hilberîna bilindtir domandin.
Di 1921ê de damezrîner û pêşengê tevgera organîk Albert Howard û jina wî Gabrielle Howard, botanîstan pêk anîn, Enstîtuya Pîşesaziya Nebatan damezrandin da ku li Hindistanê rêbazên çandinî yên kevneşopî baştir bike. Di nav tiştên din de, wan ji perwerdehiya xweya zanistî amûrên çêtir û rêbazên xwedîkirina ajalan çêtir anîn; dûv re bi tevhevkirina aliyên rêbazên kevneşopî yên Hindî, protokolên ji bo zivirandina zeviyan, teknîkên pêşîlêgirtina hilweşînê, û karanîna sîstematîkî ya zibil û zibilan pêş xistin. Bi van ezmûnên çandiniya kevneşopî teşwîq kirin, dema ku Albert Howard di destpêka 1930an de vegeriya Brîtanya wî dest bi belavkirina pergala çandiniya organîk kir.
Di Tîrmeh 1939an de, Ehrenfried Pfeiffer, nivîskarê xebata standard a li ser çandiniya biyodînamîk ("Çandinî û Baxçevaniya Biyo-Dînamîk"), li ser vexwendina Walter James wekî pêşkeşvanek li Dibistana Havînê ya Betteshanger hate Brîtanyayê û Konferansa Çandiniya Biyodînamîk li çandiniya Northbourne li Kent. Yek ji mebestên sereke yên konferansê ev bû ku alîgirên nêzîkatiyên cihêreng ên çandiniya organîk li hev bicivîne da ku ew di nav tevgerek mezintir de hevkar bin. Howard beşdarî konferansê bû, ku wî Pfeiffer nas kir. Di sala paşîn de, Northbourne manîfestoya xweya çandiniya organîk weşand, "Li Erdê Binihêrin", ku tê de têgîna "çandiniya organîk" derxist. Konferansa Betteshanger wekî 'xeleka wenda' ya di navbera çandiniya biyodînamîk û teşeyên din ên çandiniya organîk de hate vegotin.
Sala 1940 Howard "Peymana Çandiniyê" çap kir. Di vê pirtûkê de wî termînolojiya Northbourne ya "çandiniya organîk" pejirand. Xebata Howard pir belav bû, û ew ji bo xebata xwe di sepandina zanyarî û prensîbên zanistî de li ser cûrbecûr rêbazên kevneşopî û xwezayî wekî "bavê çandiniya organîk" hate nas kirin. Li Dewletên Yekbûyî J.I. Rodale, ku hem bi ramanên Howard û hem jî bi biyodînamîkê pir eleqedar bû, di 1940-an de hem çandiniyek organîk a ji bo ceribandin û ceribandinê, Enstîtuya Rodale, û Rodale Press ji bo hînkirin û alîgiriya rêbazên organîk ava kir. ji raya giştî re. Ev bûne bandorên girîng li ser belavbûna çandiniya organîk. Xebata bêtir ji hêla Eve Balfour (Tecrubeya Haughley) li Keyaniya Yekbûyî, û gelekên din li seranserê cîhanê hate kirin.
Têgeha "çandinî-ekolojî" di 1970î de ji hêla Charles Walters, damezrênerê "Acres Magazine" ve hate vegotin, da ku çandiniya ku "molekulên kîmyaya rizgariya jehirkirî ya ji hêla mirovan ve hatî çêkirin" bikar nayne, bi bandor navek din ji bo çandiniya organîk bikar bîne.
Di demên nûjen de zêdekirina hişmendiya hawîrdorê di nifûsa gelemperî de tevgera organîkî ya bi eslê xwe dabînker-ajotin veguheriye tevgerek daxwaz-rêve. Buhayên prîm û hin arîkariyên hikûmetê cotkaran kişand. Di cîhana pêşkeftî de, gelek hilberîner li gorî rêbazên kevneşopî yên ku bi çandiniya organîk re hevber dikin, lê ne pejirandî ne, û ku dibe ku di çandiniya organîk de pêşveçûnên zanistî yên dawî ne tê de cot dikin. Di rewşên din de, cotkarên li cîhana pêşkeftî ji ber sedemên aborî berê xwe dane rêbazên organîk ên nûjen.
Bêjezanî.
Bikaranîna "organîk" a ku ji hêla Howard û Rodale ve hatî populer kirin bêtir tengavî bi karanîna madeya organîkî ya ku ji komposa nebatan û zibilên heywanan pêk tê ve tê wateya baştirkirina naveroka humus a axan, ku di xebata zanyarên axê yên destpêkê de ku pêşkeftî ya ku jê re digotin 'çandiniya humusê'. Ji destpêka 1940an ve her du war meyla hevûdu didin.
"Zeviyek organîk, bi dirustî axaftinê, ne ew e ku hin rêbaz û madeyan bikar bîne û ji yên din bireve; ew çandiniyek e ku avahiya wê bi teqlîdkirina avahiya pergala xwezayî ya ku xwedan yekbûn, serxwebûn û girêdana xêrxwaz a organîzmayek"
Rêbaz.
Çandiniya organîk a sebzeyên têkel li Capay, California
Rêbazên çandiniya organîk, zanista zanistî ya ekolojiyê û hin teknolojiya nûjen bi pratîkên çandiniyê yên kevneşopî yên li ser bingeha pêvajoyên biyolojîkî yên xwezayî pêk tên, li hev dikin. Rêbazên çandiniya organîk di warê çandinîparêziyê de têne lêkolîn kirin. Gava ku çandiniya kevneşopî dermanên sentetîk û zibilên ku bi sentetîk hatine safîkirin di avê de têne bikar anîn, cotyarên organîk bi rêziknameyê ve bi karanîna dermanên giyayî û gubreyên xwezayî têne sînordar kirin. Mînakeke werzeyî xwezayî ye pyrethrin, ku bi xwezayî di dîtin dawudi. Rêbazên sereke yên çandiniya organîk de rotation crop, manures kesk û gubre, pest control, biyolojîk, û cot mekanîk. Van pîvanan hawîrdora xwezayî bikar tînin da ku berhemdariya çandiniyê zêde bikin: baqil têne çandin ku nîtrojenê têxin nav axê, nêçîrvanên kêzikên xwezayî têne teşwîq kirin, berhem têne zivirandin da ku zirarê tevlihev bikin û axê nû bikin, û materyalên xwezayî yên wekî bikarbonat potasiyûm û melş in ji bo kontrolkirina nexweşî û gihayan tê bikar anîn. Tov û heywanên genetîkî hatine guhertin.
Gava ku organîk di bingeh de ji kevneşopî cuda ye ji ber karanîna gubreyên karbon-bingeh li gorî zibilên bingehîn ên sentetîk ên pir çareserker û şûnda zirara bîyolojîk a biyolojîk li şûna dermanên dermanên sentetîk, çandiniya organîk û çandiniya kevneşopî ya mezin bi tevahî ne ji hevûdu ne. Gelek rêbazên ku ji bo çandiniya organîk hatine pêşve xistin ji hêla çandiniya kevneşopî ve hatine deyn kirin. Mînakî, Birêvebiriya Bişewitandî ya Hevgirtî stratejiyek pir alî ye ku her gava ku gengaz be, gelek cûrbecûr rêbazên organîk ên kontrolkirina kêzikan bikar tîne, lê di çandiniya kevneşopî de dikare dermanên kêzikan ên sentetîk tenê wekî çareya paşîn tê de hebe.
Pirrengiya çandiniyê.
Çandiniya organîk cûrbecûrbûna zeviyê cesaret dike. Zanistiya agroekolojiyê feydeyên pirçandiyê (gelek berhem li heman cîhî), ku bi gelemperî di çandiniya organîk de tê xebitandin, eşkere kir. Çandina cûrbecûr hilberên sebzeyan pişkek firehtir a kêzikên bikêrhatî, mîkroorganîzmayên axê, û faktorên din piştgirî dike ku li tenduristiya giştî ya çandiniyê zêde dibin. Pirrengiya çandiniyê dibe alîkar ku derdor geş bibin û cûrbecûr ji mirinê diparêze.
Birêvebirina axê.
Pankarta ku ji germbûna cîhane bêtir parêziya xwarina organîk dike.
Çandiniya organîk bêhtir xwe dispêre têkçûna xwezayî ya madeya organîk, piştra çandiniya konvansiyonel a navînî, ku teknîkên mîna zibil kesk û zibilkirinê bikar tîne, da ku dewsa xurekên ku ji hêla hilberên berê ve ji axê hatine girtin bigire. Ev pêvajoya biyolojîkî, ku ji hêla hûrjînewerên wekî mycorrhiza û kurmên axê ve tê ajotin, di tevahiya demsala mezinbûnê de xurekên berdest ên nebatan belav dike. Cotkar cûrbecûr metodan bikar tînin da ku berhemdariya axê baştir bikin, di nav de zivirîna zeviyan, zeviyên dorpêçê, kêmkirina axê ş ölû sepandina zibil. Bi kêmkirina şemitandina bi sotemenî re, kêm madeyên organîk ên axê ji atmosferê winda dibin. Vê yekê sûdek ji zêdekirina karbonê heye, ku gazên serayê kêm dike û guherîna avhewa berevajî dike. Kêmkirina axê dibe ku avahiya axê jî baştir bike û potansiyela şilbûna axê kêm bike.
Nebat ji bo geşbûnê hewcehî bi hejmarek mezin a xurekan in di gelek hejmaran de. Pêdivî bi têra xwe azot û bi taybetî hevdemkirin, da ku nebat têra xwe nîtrojen bistînin dema ku ew pir hewce ne, ji cotkarên organîk re zehmetiyek e. Zivirandina zeviyan û zibilê kesk (" zeviyên nixumandî ") dibe alîkar ku nîtrojen bi saya mîlyonan peyda bike (hêj bêtir, famîleya baqilan), ku azotê ji atmosferê bi rêhevberiya bi bakteriyên rîzobiyal re rast dike. Hevberdanê, ku carinan ji bo kontrolkirina kêzikan û nexweşiyan tê bikar anîn, di heman demê de dikare xurekên axê jî zêde bike, lê pêşbaziya di navbera mîde û berhemê de dikare bibe pirsgirêkdar û firehtirbûna navbera rêzikên çandî hewce dike. Bermayiyên çandiniyê dikarin di axê de bêne zevîkirin, û nebatên cûda mîqdarên cuda yên azotê hiştin, bi potansiyelî alîkariya hevdemkirinê dike. Cotkarên organîkî her weha zibilê ajalan, hin zibilên pêvajoyî yên wekî xwarina tov û tozên mîneral ên cûrbecûr ên wekî fosfata kevir û qûmê kesk, formek potasiya xwezayî ya ku potasiyom peyda dike bikar tînin. Di hin rewşan de dibe ku hewce be ku pH were guhertin. Guherandinên pH-ya xwezayî lime û kewkurtê digire nav xwe, lê li Dewletên Yekbûyî hin terkîbên wekî sulfate hesin, sulfate aluminium, sulfate magnezyûm, û hilberên bor ên çareserkirî di çandiniya organîk de têne destûr kirin.
Çandiniyên tevlihev ên hem bi sewalkarî û hem jî bi berhem dikarin wekî zeviyên leylan kar bikin, bi vî rengî ax bi berhevkirina gihayên zadê yên nîtrojen- sererastker ên wekî kelûpelê spî an alfalfa berhemdariya berhev dike û dema ku zayînbûn tê saz dibe zeviyên dravî an cerekan mezin dike. Farms bê dewarên dikarin bibînin ku ew bêtir dijwartir ji bo parastin, kerrbûna erdê, û dibe ku li ser hateyên dereke yên wek hawirdeyê bispêrin zêdetir zibil û herweha duckkuva genim û manures kesk, tevî ku duckkuva genim dikarin nîtrojenê bi sînor sererast bikin ji ber ku ew dirûn bi. Zeviyên baxçevaniyê yên ku di mercên parastî de fêkî û zebzeyan diçînin, timûtim hê bêtir xwe dispêrin çavkaniyên derveyî. Zibil pir giran e û bi gelemperî ji mesafeyek kurttir ji çavkaniyê nayê veguheztin lêçûn-bi bandor nine. Ger hejmarek berçav a çandiniyan bi organîkî were birêvebirin dibe ku zibil ji bo çandiniyên organîk kêm bibe.
Birêvebirina gihayan.
Birêvebirina gihayan organîk pistgiriya çewsandina ku kevza, bêtir ji tasfiyeyê kevza, bi bilindkirina pêşbirkê nebatî, û phytotoxic bandorên li ser zîwan. Cotkarên organîk taktîkên çandî, biyolojîkî, mekanî, fîzîkî û kîmyewî digirin nav xwe da ku gihayên bê herbicide sentetîk birêve bibin.
Standartên organîk hewceyê zivirîna zeviyên salane ne, tê vê wateyê ku çandiniyek tenê bêyî çandiniyek cûda, navbeynkar li heman cîhî nayê çandin. Zivirîna berheman organîk gelek caran de berhemên nixumandî giya-zordar û berhemên bi çerxên jiyana bêhempa ku hewesa zîwan têkildar bi zeviya bi taybetî. Lêkolîn ji bo pêşxistina rêbazên organîk ên pêşxistina mezinbûna mîkroorganîzmayên xwezayî yên ku mezinbûn an şînbûna gihayên hevpar dişkînin berdewam e.
Karûbarên çandî yên din ên ku ji bo pêşkeftina berhemdariyê zêde dikin û zexta gihayan kêm dikin tê de hilbijartina cûrbecûrên çandiniya reqabetê, çandina pir-tûr, dûrahiya teng, û dereng çandiniya nav axa germ da ku teşwîq bikin ku bilez şînahî bibîne.
Hin kîmyewiyên çavkaniya xwezayî ji bo karanîna herbicîdêr têne destûr kirin. Di nav van de hin formulên asîdê acetîk (sîrka konsentral), xwarina gluten a kornê, û rûnên girîng hene. A bijartî yên çend bioherbicides li ser virûs arkeayan hatine pêşxistin jî dîtin. Lêbelê, di vê demê de, herbicidên biyolojîkî û bioherbicîdên organîk, di qutiya amûra kontrolkirina gihayên organîk de, roleke biçûk lîstin.
Gihayên bi mêrgê têne kontrol kirin. Mînakî, qaz bi serfirazî hate bikar anîn ku zeviyek organîk di nav wan de pembû, tirî, tûtûn û gewher, vejandina pratîka xwedîkirina qazên pemboyê pembû, berî salên 1950an li başûrê DY-yê hevpar. Bi heman awayî, hin cotkarên birincê dîk û masiyan bi zeviyên şilkirî yên şil didin nasîn da ku hem giya û hem kêzikan bixwin.
Kontrolkirina organîzmayên din.
Chloroxylon li Chhattisgarh, Hindistan, ji bo çandina birincê ya organîk ji bo birêvebirina kêzikan tê bikar anîn.
Mînakên kêzikên kêrhatî yên nêçîrvan çewtiyên piratê yên hûrik, çewtiyên mezin-çav, û heya radeyekê jî xatûnên keçan (ên ku dixwazin bifirin dûr) hene, hemî jî gelek fireh kêzikan dixwin. Koşkar (ajal) dikin ku hêdî hêdî tevbigerin û kêm giran bixwin. Kêzikên parazîtoyîdî ji bo nêçîra xweya bijartî bi bandor in, lê mîna hemî kêzikên piçûk dikarin li derve jî kêmtir bi bandor bibin ji ber ku ba tevgera wan kontrol dike. Mîtên nêçîrvan ji bo kontrolkirina mîrên din bi bandor in.
Helbet navdêr insecticides ji bo bikaranîna destûr li ser gunda, organîk bi kar tînin de "Bacillus thuringiensi" (a proseya bakterî), pyrethrum (a deftereke chrysanthemum), spinosad (a metabolite bakterî), maûna hindî (a deftereke dara) û rotenone (a deftereke root legume). Kêmtirî 10% cotkarên organîk van dermanan bi rêkûpêk bikar tînin; lêkolînek dîtiye ku li California tenê 5,3% hilberînerên sebzeyan rotenone bikar tînin dema ku 1,7% pyrethrum bikar tînin. Van dermanên kêzikan her gav ji dermanên dermanên sentetîk ne ewletir an jîngehparêz in û dikarin zirarê bidin. Pîvana sereke ji bo dermanên organîk ev e ku ew bi xwezayî têne derxistin, û hin madeyên xwezayî têne nîqaş kirin. Di nav dermanên kêzikan ên xwezayî de rotenon, sifir, nîkotîn sulfat, û pîrîtrum. Rotenone û pyrethrum bi taybetî bi nîqaş in ji ber ku ew bi êrişkirina pergala rehikan, mîna piraniya kêzikên kevneşopî dixebitin. Rotenone ji bo masiyan zehf jehrîn e û dikare nîşanên dişibîne nexweşiya Parkinson di memikan de bide der. Her çend pyrethrum (pîretrînên xwezayî) dema ku bi piperonyl butoxide tê bikar anîn (ku xerakirina pîretrînan radiwestîne) li hember kêzikan bêtir bibandor e, standardên organîk bi gelemperî karanîna madeya paşîn nahêlin.
Helbet navdêr fungicides destûr ji bo bikaranîna li kêlgehên organîk de bakteriyên "باریک Bacillus" û "Bacillus pumilus;" û "kivark Trichoderma harzianum". Vana bi taybetî ji bo nexweşiyên ku bandorê li reh dikin dikin. Çaya kompostê tevliheviyek ji mîkrobên sûdwer digire, ku dibe ku êrîşî hin pêşbirkên nebatan bike, yan jî pêşbaziyê bike, lê cûrbecûrbûna di nav formul û rêbazên amadekirinê de dibe ku bibe sedema encamên nakok an jî mezinbûna xeternak a mîkrobên jehrîn ên çayên kompostê.
Hin dermanên kêzikan ên ku bi xwezayî hatine derxistin ji bo karanîna li çandiniyên organîk nahêlin. Di nav van de nîkotîn sulfat, arsenîk, û strîknîn heye.
Kêmasiyên sentetîk ên ku li çandiniyên organîk têne destûr kirin ji bo birêvebirina kêzikan sabûnên kêzikan û rûnên baxçevaniyê ne; û têkelê Bordeaux, hîdroksîda sifir û sodyûm bikarbonat ji bo birêvebirina kivarkan. Sulfata sifir û têkelê Bordeaux, ku ji bo karanîna organîkî li gelek dadgehan tê pejirandin, dikare ji hawîrdorparêziyê ji hin fungicîdên sentetîk ên di çandiniya organîk de têne pejirandin pirsgirêkdar be. Fikarên bi vî rengî ji bo hîdroksîda sifir derbas dibin. Serlêdana dubare ya sulfate sifir an hîdroksîda sifir wekî fungicide dibe ku di encamê de kombûna sifir bigihîje astên jehrî yên axê, û şîretên ku ji berhevkirina zêde sifir li axê dûr bikevin di standardên organîk ên cihêreng û deverên din de xuya dibin. Pirsgirêkên hawîrdorê ji bo çend celeb biyotayê di rêjeya navînî ya karanîna van madeyan de ji bo hin berheman çêdibe. Li Yekîtiya Ewrûpayê, ku li şûna fungicîdên bingeha sifir di çandiniya organîk de pêşîniyek polîtîkayê ye, lêkolîn li alternatîvên hilberîna organîk digerin.
Heywanan.
Ji bo heywanan, mîna van çêlekên saxlem, derzî di tenduristiya heywanan de pişkek girîng dilîzin ji ber ku di çandiniya organîk de dermankirina antîbîyotîk qedexe ye
Mezinkirina ajal û çûkan, ji bo goşt, şîranî û hêk, çalakiyek din a çandinî ya kevneşopî ye ku mezinbûnê temam dike. Van rêziknameyan pêdivî ye ku hemî xwarinên heywanan divê organîk bêne pejirandin.
Heywanên organîk dema ku nexweşî bin dibe ku bi derman bêne dermankirin, lê derman nayên bikar anîn ku pêşveçûnê pêşve bibin, divê xwarina wan organîk be û divê ew mêrg bibin.
Di heman demê de, hesp û dewar carinan taybetmendiyek bingehîn a çandiniyê bû ku ked dabû, ji bo hilkişandin û zeviyê, berdarbûn, bi nûvekêşana zibil, û sotemenî, di forma xwarinê de ji bo cotkar û heywanên din. Dema ku îro, operasyonên mezinbûnê yên piçûk timûtim dewar nagirin nav xwe, ajalên kedîkirî beşek xwazî ya hevkêşeya çandiniya organîk in, nemaze ji bo domdariya rastîn, kapasîteya çandiniyê ku wekî yekîneyek xwe-nûvejenê bixebite.
Guhertina genetîkî.
Taybetmendiyek sereke ya çandiniya organîk veqetandina nebat û heywanên genetîkî ye. Di 1998 de, beşdarên Konferansa Zanistî ya 12an a IFOAM Danezana Mar del Plata, ku li wê derê bêtirî 600 delegeyên ji 60 welatan bêtir bi yekdengî deng dan da ku organîzmayên organîzmîkî yên genetîkî di hilberîna xwarinên organîk û çandiniyê de nehêlin.
Her çend dijberiya li dijî karanîna her teknolojiya transgenîk a di çandiniya organîk de xurt e jî, lêkolerên çandiniyê Luis Herrera-Estrella û Ariel Alvarez-Morales berdewam dikin ku entegrasyona teknolojiyên transgenic di çandiniya organîk de wekî navgînek çêtirîn a çandiniya domdar, nemaze li cîhana pêşkeftî. Cotkarê organîk Raoul Adamchak û genetîkparêz Pamela Ronald dinivîsin ku gelek sepanên çandinî yên biyoteknolojiyê bi prensîbên organîkî re lihevhatî ne û çandiniya domdar bi girîng pêş xistine.
Her çend GMOyan ji çandiniya organîk neyên hiştin, lê fikar heye ku polenên ji hilberên genetîkî hatine guhertin her ku diçe li depoyên tovên organîk û mîratê digihîje, dijwar dike, heke ne gengaz be jî, hiştina van genomên ji ketina xwarina organîk ne dijwar e. Cûda rêziknameyên di nav welatan de hebûna GMOyan li hin welatan bi sînor dike, wekî ku di gotara li ser rêziknameya serbestberdana organîzmayên guhertî yên genetîkî de hatî vegotin.
Amûr.
Cotkarên organîk ji bo cotkariyê gelek amûrên çandiniyê yên kevneşopî bikar tînin. Ji ber armancên domdariya çandiniya organîk, cotkarên organîk hewl didin ku baweriya xwe bi sotemeniyên fosîl kêm bikin. Di cîhana pêşkeftî de li ser çandiniyên organîk ên piçûk amûr bi gelemperî ji bo amûrên destan û pompeyên avê yên bi mazotê têne teng kirin.
Pîvan.
Pîvan ji bo çandiniya organîk rêbazên hilberînê û di hin rewşan de derketina dawî tertîb dikin. Pîvan dikarin bi dilxwazî an zagonî bin. Hê di 1970an de komeleyên taybetî hilberînerên organîk pejirandin. Di 1980an de, hukûmetan dest bi hilberîna rêbernameyên hilberîna organîk kirin. Di salên 1990an de, meylek ber bi pîvanên qanûnî ve dest pê kir, nemaze bi EU-Eco-rêziknameya 1991an ji bo Yekîtiya Ewropî, ku ji 12 welatan re pîvan danî, û bernameyek Brîtanyayê ya 1993an hate pêşxistin. Bernameya EU di 2001ê de bi bernameyek Japonî hate şopandin û di 2002an de DY Bernameya Organîk a Neteweyî (NOP) çêkir. Ji 2007an ve zêdeyî 60 welat çandiniya organîk birêkûpêk dikin (IFOAM 2007:11). Di 2005an de IFOAM Prensîpên Çandiniya Organîk, rêbernameyek navneteweyî ji bo pîvanên destûrdayînê çêkir. Bi gelemperî dezgeh ji bilî çandiniyên takekesî komên pejirandinê qebûl dikin.
Komposkirin.
Bikaranîna gubreyê wekî zibil xeternak e ku xwarinê bi bakteriyên rûviya ajalan qirêj bike, tê de rehekên patojenîk ên E. colî yên ku bûne sedema jehrîkirina kujer ji xwarina xwarina organîk. Ger zibilê heywanên xav were bikar anîn, pêdivî ye ku berî ku berhem were berhevkirin rasterast bi axê re têkevê 120 roj derbaz bibe. Ji bo hilberên ku rasterast bi axê re nakevin têkiliyê, divê 90 roj berî berhevkirinê derbas bibin.
Aboriya çandiniya organîk, binbeşek aboriya çandiniyê, tevahî pêvajo û bandorên çandiniya organîk di warê civaka mirovî de digire nav xwe, lêçûnên civakî, lêçûnên derfetê, encamên nediyar, asîmetriya agahdariyê, û aboriya pîvanê. Tevî ku qada aboriyê fireh e, lê aboriya çandiniyê li ser zêdekirina berhem û karîgeriya di asta çandiniyê de disekine. Aborî digire an anthropocentrik nêzîkatiya ji bo nirxa ji dinyayê xwezayî: hilnaweşîne, ji bo nimûne, bi kêr bi tenê bi awayekî ku ew ji aliyê gel û zêdekirina qezencên bi qedr binêrin. Hinek pêkhateyên mîna Yekîtiya Ewropayê piştgirtin zandarîya organîk de, li beşekî mezin ji ber ku van welatan dixwazin account ji bo derveyî yên kêm bikaranîna avê, kêm têkelbûna avê, kêm erozyona axê, gazên karbonê kêm, zêde hilnaweşîne, û berjewendiyên assorted din ên ku di encama ji çandiniya organîk.
Çandiniya organîk a kevneşopî ked û zanînê ye.
Belavkirina hilberînerê erdnigarî.
Nexşeyek wekhevkirina tîrbûnê ya çandiniya organîk a li Awistralya li ser bingeha hektarên organîk ên pejirandî. Awistralya ji nîvê hektarên organîk ên pejirandî yên cîhanê ne.
Ji bilî Awistralya, welatên xwedan erdên cotyarî yên herî organîk Arjentîn (3,1 mîlyon hektar - 7,7 mîlyon donim), Çîn (2,3 mîlyon hektar - 5,7 mîlyon donim), û Dewletên Yekbûyî (1,6 mîlyon hektar - 4 mîlyon donim) in. Piraniya zeviyên organîk ên Arjentînê mêrg e, mîna ya Awistralya. Spanya, Almanya, Brezîlya (hinardekarê çandiniyê yê herî mezin ê cîhanê), û Ûrûguay, di miqdara erda organîk de Dewletên Yekbûyî dişopînin.
Li Yekîtiya Ewropayê 3,9% ê tevahî qada çandiniyê ya hatî bikar anîn ji bo hilberîna organîk di 2005-an de hate bikar anîn. Welatên ku rêjeya erda organîk a herî zêde ne Awistirya (11%) û Îtalya (8,4%), dû re Komara Çek û Yewnanîstan (her du 7,2%). Reqemên herî kêm ji bo Malta (0,2%), Polonya (0,6%) û Îrlenda (0,8%) hatin nişandan. Di 2009 de, rêjeya erda organîk li EU gihîşt 4,7%. Welatên ku para herî mezin a erdên çandiniyê li wan bûn Liechtenstein (26,9%), Awistirya (18,5%) û Swêd (12,6%). 16% ji hemî cotkarên li Awistiryayê di 2010an de bi organîkî hilberîn. Di heman salê de rêjeya erdê organîk heya% 20 zêde bû. Di 2005an de 168,000 ha erd li Polonya di bin rêveberiya organîk de bû. Di 2012 de, 288,261 hektar di bin hilberîna organîk de bûn, û li dor 15,500 cotkarên organîk hebûn; firotana firotanê ya hilberên organîkî di 2011 de €80 mîlyon bû. Ji sala 2012 ve hinardekirina organîk beşek ji stratejiya geşepêdana aborî ya hikûmetê bû.
Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di 1991an de, nebatên çandiniyê yên ku berê ji welatên bloka rojhilatê hatibûn kirîn, êdî li Kûbayê tune bûn, û gelek çandiniyên Kûbayê ji hewcehiyê veguherîn metodên organîk. Wekî din, çandiniya organîk li Kubayê pratîkek sereke ye, lêbelê ew li piraniya welatên din jî pratîkek alternatîv dimîne. Stratejiya organîk a Kûbayê geşedana dexlên genetîkî yên hatî guhertin digire nav xwe; bi taybetî gûzê ku li hember mêjiyê palomilla berxwedêr e.
Zêdebûnî.
Zeviyên çandiniyê yên organîk li gorî herêma cîhanê (2000-2008)
Di 2001an de, nirxa bazara gerdûnî ya hilberên organîkî yên pejirandî bi 20 mîlyar dolarî Amerîkî hate hesibandin. Di sala 2002-an de, ev bû $23 mîlyar û ji 2015-an bêtir ji $43 mîlyar. Heya 2014an, firotana firotanê ya hilberên organîkî li seranserê cîhanê gihîşt $80 mîlyar. Amerîkaya Bakur û Ewropa ji 90%-ê ji hemî firotanên hilberên organîk pêk tê. Di sala 2018-an de Awistralya ji 54%-ê erda organîk ya pejirandî ya cîhanê hesibandiye ku welêt ji 35,000,000 hektarên organîk ên piştrastkirî tomar kiriye.
Axa çandinî ya organîk di 15 salan de hema hema çar qat zêde bû, ji 11 mîlyon hektar di 1999 de bû 43.7 mîlyon hektar di 2014 de. Di navbera 2013 û 2014-an de, zeviya çandiniya organîk li seranserê cîhanê 500,000 hektar mezin bû, ji bilî Amerîkaya Latînî li her herêmê zêde bû. Di vê heyama demê de, zeviya çandinî ya organîkî ya Ewropa 260,000 hektar zêde kir û gihîşte 11,6 mîlyon tevahî (+ 2,3%), Asya 159,000 hektar zêde kir û derxist 3,6 mîlyon tevahî (+ 4,7%), Afrîka 54,000 hektar zêde kir 1,3 mîlyon tevahî (+ 4,5%), û Amerîkaya Bakur 35,000 hektar li 3.1 mîlyon tevahî (+ 1.1%) zêde kir. Ji sala 2014-an ve, welatê ku xwedan erda herî organîk bû Awistralya bû (17,2 mîlyon hektar), dû re Arjentîn (3,1 mîlyon hektar), û Dewletên Yekbûyî (2.2 mîlyon hektar). Erdê organîk ê Awistralya ji hejdeh salên borî de bi rêjeyek% 16.5 salê zêde bûye.
Di 2013 de, hejmara hilberînerên organîk hema hema 270,000, an ji 13% zêde bû. Heya sala 2014-an, li cîhanê 2,3 mîlyon hilberînerên organîkî hate ragihandin. Piraniya zêdebûna tevahî ya gerdûnî li Fîlîpîn, Perû, Çîn û Taylendayê pêk hat. Bi tevahî, piraniya hemî hilberînerên organîk li Hindistan (650,000 li 2013), Ûganda (190,552 li 2014), Meksîk (169,703 li 2013) û Filîpîn (165,974 in 2014) in.
Di 2016 de, çandiniya organîk berpirsiyar bû ku ji 1 mîlyon ton mûz, 800,000 mîlyon ton soya, û tenê di bin nîv mîlyon ton metre qehwe de hilberîne.
Baikarhatinî.
Lêkolînên berawirdkirina berheman encamek têkel heye. Van ciyawaziyên di nav dîtinan de timûtim dikare bi guherînên di navbera sêwiranên vekolînê ve tê de cûdahiyên di dexlên ku hatine lêkolîn kirin û rêbaza ku encam hatine berhev kirin de were vegotin.
Meta-analîzek 2012-an dît ku hilberîn ji bo çandiniya organîk bi gelemperî ji çandiniya kevneşopî kêmtir e, lê ku mezinahiya cûdahiyê bi kontekstê ve girêdayî ye û di hin rewşan de dibe ku pir piçûk be. Gava ku hilberên organîk dikarin ji hilberên kevneşopî kêmtir bin, meta-analîzek din a ku di 2015-an de hate weşandin, destnîşan kir ku hin pratîkên organîk ên li ser-çandiniyê dikarin vê valahiyê teng bikin. Birêvebirina gihayê ya biwext û sepandina zibil bi hev re digel tovên leglegan / zeviyên dorpêçandî hate nîşandan ku di zêdekirina berhemdariya organîk û soya de encamên erênî hene.
Meta-analîzek din a ku di kovara Sîstemên Çandiniyê de di 2011-an de hatî weşandin 362 datasets analîz kir û dît ku hilberînên organîk bi navînî 80% hilberên kevneşopî ne. Nivîskar destnîşan kir ku di vê valahiya hilberînê de cûrbecûr cûrbecûr cûrbecûr cûrbecûr cûrbecûr çandinî hene ku hilberînên mîna soya û birinc ji 80% navînî û yên wekî genim û kartol pûanê kêmtir didin. Li seranserê herêmên cîhanî, Asya û Ewropaya Navîn hatin dîtin ku hilberînên wan bi nisbeten mezintir e û Ewropaya Bakur jî ji ya navînî kêmtir e.
Xwendinên demdirêj.
Lêkolînek ku di 2005-an de hate weşandin berhevdana kevneşopî, çandiniya bingeha ajalî ya organîk, û hilberîna bingeha lebatî ya organîk li ser çandiniyek ceribandinê ya li Enstîtuya Rodale di nav 22 salan de berawird kir. Vekolîn diyar kir ku "berhema dexl û dexl û soya di ajalên organîk, baqên organîk û pergalên çandiniyê yên kevneşopî de wekhev bûn". Di heman demê de wê dît ku "enerjiya fosîlî bi girîngî kêmtir ji bo hilberîna genim di pergalên heywanên organîk û baqên organîk ên Enstîtuya Rodale de hate xerckirin ji pergala hilberîna kevneşopî. Di navbera dermanên cihêreng ên ji bo hilberîna soya de cûdahiya hindik di ketina enerjiyê de hebû. Di pergalên organîk de, gubre û dermanên sentetîk bi gelemperî nehatin bikar anîn". Ji sala 2013-an ve lêkolîna Rodale berdewam bû û rapora salvegera sî-salî ji hêla Rodale ve di 2012 de hate weşandin.
Vekolînek meydanî ya demdirêj a berawirdkirina çandiniya organîk / kevneşopî ku li Swîsreyê 21 salan li ser hate kirin, destnîşan kir ku "Hilberên hilberîna pergalên organîk di navînî 21 salên ceribandinê de 80% yên kevneşopî. Lêbelê, ketina gubreyê, 34 - 51% kêm bû, û ev hilberînek bi bandor nîşan dide. Pergalên çandiniya organîk ji 20 - 56% kêmtir enerjiyê bikar tînin da ku yekeyek berhem çêbikin û li ser rûberê erdê ev cûdahî 36 - 53% bû. Tevî ku ketina dermanên kêzikan pir kêmtir, qalîteya hilberên organîk ji analîzîkî ya kevneşopî bi zor hate dîtin û di ceribandinên tercîhkirina xwarinê û rêbazên afirandina wêneyan de jî çêtir derket".
Qazancbûn.
Di Dewletên Yekbûyî de, dema ku prîmên bihayê yên serdest têne hesibandin, çandiniya organîk ji cotkar re ji çandiniya kevneşopî 2,7 carî 3,8 qat bi qazanctir tê nîşandan. Li gorî cîhanê, li gorî meta-analîzek lêkolînên ku li pênc parzemînan hatine kirin, çandiniya organîk di navbera 22 û 35 ji sedî bêtir bi kêr de ji rêbazên kevneşopî ji bo cotkaran bi kêr e.
Qezenciya çandiniya organîk dikare bi gelek faktoran re were vegotin. Ya yekem, cotkarên organîk pişta xwe nadin gubre sentetîk û nebatên dermanên kêzikan, ku dibe ku biha be. Wekî din, xwarinên organîk naha ji xwarinên bi kevneşopî têne hilberandin bihayê wan heye, wate ku cotkarên organîk dikarin timûtim ji bo hilberîna xwe bêtir bistînin.
Bihayê bihayê ji bo xwarina organîk di zindîtiya aborî ya çandiniya organîk de faktorek girîng e. Di 2013 de li ser sebzeyên organîk 100% bihayê bihayê û ji bo fêkiyên organîk 57% bihayê bihayê hebû. Van ji sedî li ser bihayên fêkî û sebzeyan ên firotanê têne damezrandin, ku bi navgîniya Karûbarê Lêkolîna Aborî ya Wezareta Çandiniyê ya Dewletên Yekbûyî hene. Prîmên bihayê ne tenê ji bo hilberên organîk û neorganîk hene, lê dibe ku li gorî cihê ku berhem tê firotin jî diguhere: bazarên cotkaran, firotgehên firotanê, an firotanê bi firotanê. Ji bo gelek hilberîneran, firotanên rasterast li bazarên cotkaran herî bi kêr in ji ber ku cotkar tevahiya nîşankirinê werdigire, lêbelê ev jî nêzîkatiya herî demdirêj û kedkar e.
Di van salên dawî de nîşanên ku prîmên bihayê organîk teng dibin hene, ku ev teşwîqa aborî ya cotkaran kêm dike ku wan veguherînin an wan biparêzin rêbazên hilberîna organîk. Daneyên ji 22 sal ceribandinên li Enstîtuya Rodale diyar kir ku, li ser bingeha hilberîn û lêçûnên hilberînê yên ku bi çandiniya organîk a li Dewletên Yekbûyî re têkildar in, bihayê bihayê tenê 10% hewce ye ku bi cotyariya kevneşopî re wekhevî pêk were. Lêkolînek cûda dît ku li ser pîvanek cîhanî, prîmên bihayê tenê ji sedî 5-7% hewce bûn ku bi rêbazên kevneşopî jî bişkînin. Bêyî bihayê bihayê, qezenckirina cotkaran têkel e.
Ji bo sûkan xwarina organîk jî bi feyde ye, û bi gelemperî ji xwarina ne-organîk bi bihayên girîng girîng tê firotin.
Karîgeriya enerjiyê.
Di nirxandinên herî dawî de yên karîgeriya enerjiyê ya çandiniya organîk li dijî çandiniya kevneşopî, di derbarê kîjan formê de karbon çêtir e, encam hatine tevlihev kirin. Pergalên çandiniya organîk pir caran nehatiye dîtin ku ji hêla enerjiyê ve bêtir kêrhatî ne, lêbelê, ev her dem ne wusa ye. Ji her tiştî pirtir, encam bi tîpa berhem û mezinahiya çandiniyê ve girêdayî ne.
Di berhevdana berfireh a karîgeriya enerjiyê ya di hilberîna genim, hilberîna hilberînê û xwedîkirina ajalan de hate destnîşankirin ku çandiniya organîk ji yekeya enerjiyê re li piraniya piraniya hilberîn û pergalên heywanan xwedî berhemek bilindtir e. Mînakî, du lêkolîn - her du bi organîkî- û sêva çandinî ya kevneşopî berawird dikin - encamên dijber radigihînin, yek dibêje çandiniya organîk ji hêla enerjiyê ve bandorker e, ya din jî dibêje bi konvansiyonel bi bandortir e.
Bi gelemperî hate dîtin ku ketina keda yekeya hilberînê ji bo pergalên organîk li gorî hilberîna adetî zêdetir bû.
Firotin.
Pir firotan li neteweyên pêşkeftî ne. Di 2008 de, 69% Amerîkî digotin ku carinan hilberên organîk bikirin, ji 73% li 2005. Ji bo vê guherînê yek teorî ev bû ku xerîdar hilberîna "herêmî" li şûna hilberîna "organîk" didin.
Ked û kar.
Hilberîna organîk ji hilberîna adetî bêtir kedkar e. Li aliyek, ev lêçûna karker a zêdebûyî yek faktor e ku xwarina organîk bihatir dike. Ji aliyê din ve, dibe ku hewcedariya zêde ya kedê wekî "pişka kar" a çandiniya organîk were dîtin, ji pergalê yekîneyê ji pergalên kevneşopî pirtir kar peyda dike. Rapora Aboriya Kesk a UNEP-a 2011-an pêşniyar dike ku "[zêdebûna veberhênanê li çandiniya kesk tê pêşbînîkirin ku bibe sedema mezinbûna karanînê ya ji sedî 60 beramberî astên heyî" û ku "veberhênanên çandiniya kesk dikare 47 mîlyon karên din bide berhev bi BAU2 re di 40 salên bê de." Bernameya Hawirdorê ya Neteweyên Yekbûyî (UNEP) jî dibêje ku "[b] çandiniya çandinî û belavkirina xwarinê, her roj zêdetir kesek kalorî, bêtir kar û derfetên karsaziyê bi taybetî li herêmên gundewarî, û derfetên gihîştina sûkê, nemaze ji bo welatên pêşkeftî, dê hebe."
Ewlekariya xwarinê ya cîhanê.
Di 2007-an, de Rêxistina Çandinî û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî (FAO) got ku çandiniya organîk bi gelemperî dibe sedema bihayên bihatir û ji ber vê yekê ji bo cotkaran dahatek çêtir, ji ber vê yekê divê were pêşve xistin. Lêbelê, FAO tekez kir ku ji hêla çandiniya organîk ve mirov nikare mirovê heyî, hêj kêmtir kêmtir nifûsa pêşerojê bide xwarin. Hem daneyê hem jî modelan wê demê nîşan da ku çandiniya organîk ji têra xwe dûr e. Ji ber vê yekê, gubreyên kîmyewî hewce bûn ku ji birçîbûnê dûr bikevin. Analyzek din ji hêla gelek rêveberên karsaziya çandiniyê, zanyarên çandinî û hawîrdorparêziyê, û pisporên çandiniyê yên navneteweyî ve raman eşkere kir ku çandiniya organîk dê ne tenê veberhênana xwarinê ya cîhanê zêde bike, lê dibe ku bibe riya yekane ya ji holê rakirina birçîbûnê.
FAO tekez kir ku zibil û têketinên kîmyewî yên din dikarin hilberînê pir zêde bikin, nemaze li Afrîka ku zibil niha 90% ji ya Asyayê kêmtir têne bikar anîn. Mînakî, li Malawî berhem bi karanîna tov û gubreyan zêde bûye. FAO her weha banga karanîna biyoteknolojiyê dike, ji ber ku ew dikare alîkariya cotkarên xwedîkar-malên piçûk bike dahat û ewlehiya xweya xwarinê baştir bikin.
Di heman demê de NEPAD, rêxistina geşepêdana hukûmetên Afrîkî, ragihand ku xwarina Afrîqiyan û pêşîgirtina li tîrêjê pêdivî bi gubre û tovên zêdekirî heye.
Li gorî lêkolînek 2012an di ScienceDigest de, pratîkên rêveberiya çêtirîn ên organîkî tenê ji 13%-ê ji kevneşopî kêmtir hilberînek navîn nîşan dide. Li neteweyên xizan ên cîhanê ku piraniya birçîyên cîhanê lê dimînin, û ku derametên bihayê çandiniya kevneşopî ji hêla piraniya cotkaran ve ne maqûl in, pejirandina rêveberiya organîkî bi rastî 93% bi navînî zêde dike, û dibe ku bibe beşek girîng a zêdekirina ewlehiya xwarinê.
Li welatên pêşkeftî avabûna kapasîteyê.
Çandiniya organîk dikare bi domdarîya ekolojîk re bibe alîkar, nemaze li welatên xizan. Bikaranîna prensîbên organîk karîna çavkaniyên herêmî (mînakî, cûreyên tovên herêmî, zibil, hwd.) Dike û ji ber vê yekê jî lêçûna wan. Sûkên herêmî û navneteweyî yên ji bo hilberên organîk hêviyên mezinbûnê yên mezin nîşan didin û ji hilberîner û hinardekarên afirîner re derfetên hêja pêşkêş dikin ku dahat û mercên jiyanê baştir bikin.
Çandiniya organîk zanebûn e. Li seranserê cîhanê, hewldanên avakirina kapasîteyê têne meşandin, di nav de materyalê perwerdehiya herêmî jî heye, da ku bandorek kêm hebe.
Di 2008-an de Bernameya Hawirdorê ya Neteweyên Yekbûyî (UNEP) û Konferansa Bazirganî û Geşepêdanê ya Neteweyên Yekbûyî (UNCTAD) diyar kirin ku "çandiniya organîk dikare ji pirraniya pergalên hilberîna kevneşopî ji bo ewlehiya xwarinê li Afrîkayê guncantir be, û dibe ku ew di dirêj-demê de domdar" û ku" berhem du qat zêde bûn li cihê ku pratîkên organîk, an nêz-organîk hatibûn bikar anîn "û ku bereketbûna axê û berxwedana zuhabûnê baştir bû.
Armancên Pêşketina Mîlenyûmê.
Nirxa çandiniya organîk di gihîştina Armancên Pêşkeftina Mîlenyûmê (APM) de, nemaze di hewldanên kêmkirina xizaniyê de li ber guherîna avhewa, ji hêla beşdariya wê ve ji hêla dravî û ne-dahatî ya APMve tê xuyang kirin. Tê payîn ku ev sûd di serdema piştî APMde jî bidome. Rêzek lêkolînên bûyerê yên li welatên bijare yên Asyayî ji hêla Enstîtuya Banka Pêşkeftina Asyayî (EBPA) ve hatî kirin û wekî berhevokek pirtûk a ku ji hêla EBPA ve li Manila hate berhev kirin ev tevkariyên ji bo her du aliyên hatin û ne-hatina APM-ê belge dike. Di nav van de sivikkirina xizaniyê bi riya hatiniyên zêde, tenduristiya cotkaran çêtir dibe ku ji ber kembûna kîmyewî kêmtir e, entegrasyona prensîbên domdar di polîtîkayên geşepêdana gundan de, baştirkirina gihîştina ava ewledar û paqijiyê, û berfirehkirina hevkariya cîhanî ji bo pêşkeftinê wekî cotkarên piçûk têne yek kirin di zincîrên nirxê de.
Lêkolînek pêwendîdar EBPA di heman demê de lêçûnên bernameyên çandiniya organîkê jî radixe û di çarçoveya lêçûnên gihîştina APM-an de saz dike. Encam di nav lêkolînên dozê de cûdahiyek berbiçav nîşan didin, destnîşan dikin ku ji bo lêçûnên pejirandina çandiniya organîkavahiyek zelal tune. Mesref bi bandoriya bernameyên pejirandina çandiniya organîk ve girêdayî ye. Bernameyên lêçûna herî nizm ji deh qatan ji ya lêçûna herî giran bihatir bûn. Lêbelê, bêtir analîzkirina destkeftiyên ku ji çandiniya organîkê têne pejirandin diyar dike ku lêçûnên serê her kesek ji xizaniyê hatine derxistin ji texmînên Bankeya Cîhanê pir kêmtir bû, li gorî mezinbûna hatiniyê bi gelemperî an li gorî lêçûnên berfireh ên hevdîtina hin ji APM-yên hêjmartirîn (mînakî, perwerde, tenduristî, û hawîrdor).
Mesrefên derveyî.
Çandinî bi riya erdên giştî û karanîna çavkaniyên din ên giştî, windabûna cihêrengiya biyolojiyê, şûştin, dermanên kêzikan, herikîna xurekan, karanîna ava tezmînatê, dravdanên arîkariyê û pirsgirêkên cûda yên cûda, derûdorên neyînî (lêçûnên bê berdêl) li ser civakê ferz dike. Derveyên erênî xwebawerî, karsazî, rêzgirtina ji xwezayê re, û kalîteya hewa digire nav xwe. Rêbazên organîk ji van lêçûnan hin kêm dikin. Di 2000 de lêçûnên bê berdêl ên ji bo 1996-an gihîşt 2,343 mîlyon lîreyên Brîtanî an £208/hektar. Lêkolînek li ser pratîkên li DY di 2005 de hate weşandin destnîşan kir ku zeviya zeviyê aboriyê nêzîkê 5 heya 16 mîlyar dolar ($30-96/hektar) digire, lê hilberîna sewalan 714 mîlyon dolar dike. Her du lêkolînan pêşniyar kir ku derên derveyî kêm bikin. Di nirxandina 2000-an de jehrînên kêzikan hatine rapor kirin lê bandorên tenduristiya kronîk ên kêzikên kîmyewî yên spekulatîf nagire nav xwe, û pêdaçûna 2004-an xwe dispêre texmîna 1992-an a bandora tevahî ya kêzikan.
Pêşniyar kirin ku çandiniya organîk dikare asta hin derên neyînî yên ji çandiniya kevneşop kêm bike. Feydeyên taybet an giştî ne bi dabeşkirina mafên malikê ve girêdayî ye.
Gelek lêpirsîn û lêkolînan hewl dane ku pergalên çandinî yên kevneşopî û organîkî bikolin û berawird bikin û dîtin ku teknîkên organîk, her çend bê zirar ne jî, ji yên kevneşopî kêmtir zirarê digirin ji ber ku ew asta cûrbecûriya biyolojî ji pergalên kevneşopî kêmtir dikin û enerjiyê kêmtir bikar tînin û Dema ku li ser yekeya yekîneyê tête hesibandin zibil kêm hilberînin.
A sala 2003 heta sala 2005 lêkolîna ji aliyê Zanîngeha Cranfield ji bo Wezareta ji bo Jîngeh, xwarin û Barên Gundan li Brîtanyayê hat dîtin ku zehmet e to compare the Global germ potansiyela, acidification û qirêjiyê de gazên di heman demê de "hilberîna organîk caran li zêde barê encamên, ji faktorên wekî N leçikandin û belavkirina N2O ", her çend karanîna enerjiya bingehîn ji bo piraniya hilberên organîkî jî kêmtir bû. N2O ji bilî domate, her dem mezintirîn hevkarê potansiyela germbûna gloverî ye. Lêbelê, "tomatîkên organîk her gav bêtir bargiraniyan dikişînin (ji bilî karanîna dermanên kêzikan)". Hin derdan "li herêmek" kêmtir bûn, lê çandiniya organîk her gav ji çandiniya ne-organîk 65 û 200% qada zeviyê zêdetir hewce dike. Hejmar ji bo genimê nan (200+) herî zêde bûn % zêde) û kartol (160% zêde).
Ji sala 2020-an pê de dixuye ku çandiniya organîk dikare di sivikkirina guherîna avhewa de bibe alîkar lê tenê heke bi hin awayan were bikar anîn.
Bandor û belavokên hawîrdorê.
Lekolînwanên Zanîngeha Oxfordê 71 lêkolînên peer-nirxandî analîz kirin û dîtin ku hilberên organîk carinan ji bo hawîrdorê xirabtir in. Milkîrê organîk, zad, û berazê ji hilberên kevneşopî li ser hilberek hilberîna gaza serayê mezintir çêkir lê beef û zeytûnên organîk di piraniya lêkolînan de xwedan weşanên kêmtir bûn. Bi gelemperî hilberên organîk enerjiyê kêmtir, lê bêtir zevî hewce dike. Ji bo yekeya hilberê, hilberîna organîk ji hilberên bi kevneşopî mezinbûyî lehiya nîtrojenê, belavokên oksîda nîtro, belavkirina amoniak, eutrofîkasyon û potansiyela asîdbûnê çê dike. Cûdahiyên din ne girîng bûn. Lekolînwanan destnîşan kir ku divê nîqaşa gelemperî cûrbecûr karanîna cotyariya kevneşopî an organîk li ber çav bigire, û ne tenê çandiniya kevneşopî ya li dijî çandiniya organîk nîqaş bike. Her weha wan xwest ku ji mercên taybetî re çareseriyên taybetî bibînin.
Alîgirên çandiniya organîk îdîa kirin ku çandiniya organîk girîngiyê dide çerxên xurekan ên girtî, cihêrengiya biyolojî, û rêveberiya bandor a axê ku kapasîteya sivikkirin û hetta vegerandina bandorên guherîna avhewa dide û çandiniya organîk dikare weşanên sotemeniya fosîl kêm bike. "Karîgeriya seqetkirina karbonê ya pergalên organîk di avhewa hewayê de hema hema du qat e (salê 575-700 kg karbon/hektar) ya dermankirina kevneşopî ya axan, bi taybetî ji ber karanîna kincên gîhayê ji bo xwarin û yên zeviyên nixumandî di dewriyên organîk de."
Rexnegirên rêbazên çandiniya organîk bawer dikin ku erdê zêde ya ku ji bo çandiniya xwarina organîk hewce dike dibe ku daristanên baranê hilweşîne û gelek ekosîsteman ji holê rabike.
Avêtina xurekan.
Li gorî meta-analîzek 2012 -ê ya 71 lêkolînan, lehiya nîtrojen, belavkirina oksîda nîtro, belavkirina amoniak, potansiyela eutrofîkasyonê û potansiyela asîdbûnê ji bo hilberên organîk zêdetir bûn, her çend di yek lêkolînê de "lehiya nîtratê di konvansiyonel de 4,4-5,6 carî bû nexşeyên ji nexşeyên organîk". Xwarinên zêde yên li gol, çem û ava binê erdê dikarin bibin sedema gulên algal, eutrofasyon, û dûv re herêmên mirî. Wekî din, nîtrat bi serê xwe ji organîzmayên avî re zirar in.
Bikaranîna axê.
Meta-analîzên Oxford-ê yên 71 lêkolînan diyar kir ku çandiniya organîk ji bo berhevdanek wekhev, 84% bêtir zevî hewce dike, bi taybetî ji ber kêmbûna xurekan lê carinan jî ji ber gihayan, nexweşî an kêzikan, heywanên berhemdar ên kêm û erdê ku ji bo hilberên avahiya dewlemendiyê hewce ne. Gava ku çandiniya organîk ne pêdivî ye ku di hemî rewşan de axê ji bo jîngehên kovî û daristanan xilas bike, pêşketinên herî nûjen di organîk de van pirsgirêkan bi serfirazî digirin dest.
Profesor Wolfgang Branscheid dibêje ku hilberîna heywanên organîk ji bo hawîrdorê ne baş e, ji ber ku mirîşka organîk çarek ji mirîşka "konvansiyonel" û berazê organîk çaryek bêtir hewce dike. Li gorî hesabê Enstîtuya Hudson, goştê organîkî sê qat zevî hewce dike. Ji aliyek din ve, hin rêbazên organîk ên xwedîkirina ajalan ji bo vegerandina erdên çolbûyî, marjînal, û/an bi rengek din tune, li hilberîna çandinî û jiyana kovî hate nişandan. An jî bi hilberîna çandiniya zad û dravî ji heman zeviyan bi hevdemî, karanîna axê ya nêt kêm bikin.
Li Ingilîstanê çandiniya organîk 55% hilberînên normal dide. Li herêmên din ên cîhanê, rêbazên organîk dest bi hilberîna tomarên tomar kirine.
Kêzan derman.
A li derve nîşana organîk sêv cinînê re li Pateros, Washington karkeran bi bîr dixînim ku pejiqandin sikratê li ser van daran ne
Di çandiniya organîk de dermanên dermanên sentetîk bi gelemperî qedexe ne. Kîmyewî tê gotin ku heke di cîhana xwezayî de jixwe tune be sentetîk e. Lê etîketa organîk wêdetir diçe û bi gelemperî heke ew ji hêla senteza kîmyewî ve têne hilberandin pêkhatên ku di xwezayê de hene qedexe dike. Ji ber vê yekê qedexe jî di derbarê rêbaza hilberandinê de ye û ne tenê xwezaya pêkve ye.
Kalîte û ewlehiya xwarinê.
Gava ku dibe ku di cûrbecûr de mîqyasên tîrêj û antî-xurekan hin cûdahî hebin gava ku xwarina organîkî û xwarina bi konvansiyon tê hilberandin berawird kirin, cewherê cûrbecûr ê hilberîn û hilberandina xwarinê gelemperîkirina encaman dijwar dike, û delîlên têrê nakin ku îdia bikin ku xwarina organîk ji xwarina kevneşopî ewletir an tenduristtir e. Cladiayên ku çêja xwarina organîk çêtir e, bi delîlan nayê piştgirî kirin.
Parastina axê.
Alîgir îdîa dikin ku axa ku bi organîzîkî tê birêve birin xwediyê kalîteyek bilindtir û ragirtina avê bilindtir e. Dibe ku ev bibe alîkar ku di salên ziwabûnê de ji bo çandiniyên organîk hilberîn zêde bibe. Çandiniya organîk dikare ji çandiniya bêhêvî ya kevneşopî çêtir materyalên organîk ên axê ava bike, ku ev pêşniyara berhemdariya demdirêj a ji çandiniya organîk dike. Vekolînek 18-salî ya rêbazên organîkî li ser erda xurek-helandî destnîşan kir ku rêbazên kevneşopî ji bo dewlemendiya axê û hilberîna ji bo axên xurek-dewlemend di avhewa serma-hewayê de çêtir in, digotin ku pirr sûdê ji çandiniya organîk ji materyalên ji derve hatine wekî xweparastinê neyê hesibandin.
Di "Dirt: The Erosion of Civilizations," zanistvan David Montgomery behsa krîza ku ji axa erozyona. Çandinî pişta xwe dispêre yek metroyê axê, û ew deh qat zûtir tê xilas kirin ji şûna wê. No-heta çandiniyê de, ku hinek îdîa girêdayî li ser kêzikan, yek rê ji bo kêmkirina e erozyona. Lêbelê, lêkolînek 2007-an ji hêla Xizmetên Lêkolînê ya Çandinî ya USDA ve diyar kir ku serîlêdanên zibil ên di çandiniya organîk de tewra çêkirina axê ji tunebûnê çêtir e.
Pirrengiya biyolojî.
Parastina çavkaniyên xwezayî û cihêrengiya jiyanî prensîbek bingehîn a hilberîna organîk e. Sê pratîkên rêveberiya fireh (qedexekirin/karanîna karanîna kêzikên kîmyewî û zibilên neorganîk; birêvebiriya dilovanî ya jîngehên ne-çandinî; û parastina çandiniya tevlihev) ku bi piranî ji çandiniya organîk re ya hundurîn in (lê ne taybetî), ji bo jiyana çol a erdên çandiniyê bi feyde ne. Bikaranîna pratîkên ku kêzikên bikêrhatî dikişînin an destnîşan dikin, jîngeha çûk û memikan peyda dikin, û mercên ku cihêrengiya biyolojîk a ax zêde dikin peyda dikin da ku karûbarên ekolojîk ên jiyanî bidin sîstemên hilberîna organîk. Awantajên ji bo karûbarên organîkî yên pejirandî ku van celeb pratîkên hilberînê pêk tînin, lêçûnên rêveberiya pestan kêm kirin, çavkaniyên pêbawertir ên ava paqij û çêtir polandin.
Hema hema hemî cûreyên ne-cot, bi xwezayî celebên ku di lêkolînên pratîka bejahiyê ya berawirdî de hatine dîtin, hem ji hêla pirbûn û pirrengiyê ve tercîhek ji bo çandiniya organîk nîşan dide. Bi navînî 30% cureyên din çandiniyên organîk dikin. Bi taybetî teyr, perperok, mîkrobên axê, bizmar, kurmikên axê, spîndar, gihayî û memik bandor dibin. Nebûna herbicide û dermanên kêzikan cûrbecûrbûna biyolojî û tîrbûna nifûsê baştir dikin. Gelek cûreyên gihayan kêzikên bikêrhatî dikişînin ku xisletên axê çêdikin û xwarina zirarê didin. Organîzmayên bi axê ve girêdayî pir caran ji ber zêdebûna nifûsa bakteriyan ji ber gubreya xwezayî wekî zibil feyde dibînin, dema ku kêmbûna herbicide û dermanên kêzikan tê jiyîn. Zêdebûna cihêrengiya biyolojiyê, nemaze ji mîkrobên axê yên sûdwer û mycorrhizae wekî ravekirinek ji bo hilberên bilind ên ku ji hêla hin pîlanên organîkî ve hatine ezmûn kirin, bi taybetî di ronahiya cûdahiyên ku di berhevdana 21-salî ya zeviyên organîk û kontrolê de têne dîtin, hatine pêşniyar kirin.
Pirrengiya biyolojî ya ji çandiniya organîk sermiyanê dide mirovan. Cureyên ku di çandiniyên organîk de têne dîtin bi kêmkirina têketina mirov ve domdariyê zêde dikin (mînakî, gubre, dermanên kêzikan).
Rêzeyek fireh a organîzmayan ji çandiniya organîk sûd werdigire, lê ne diyar e gelo rêbazên organîk ji bernameyên çandinî-hawîrdorê yên entegre yên kevneşopî sûdên mezin digirin an na. Çandiniya organîk timûtim wekî pratîkek bêtir-cûrbecûr-heval tête pêşandan, lê gelemperî bandorên kêrhatî yên çandiniya organîk tête nîqaş kirin ku bandor pir caran celeb û-girêdayî kontekst xuya dikin, û lêkolîna heyî diyar kir ku pêdivî ye ku bandorên bandorkirî yên rêveberiya herêmî-û dîmena pîvana li ser cihêrengiya biyolojî ya erdên çandiniyê. Dema ku bandorên li ser cihêrengiya biyolojî ya çandiniya organîk û kevneşopî hevber dikin çar mijarên sereke hene: (1) Ne diyar e ku gelo nêzîkatiyek tevahî-çandinî ya holîstîk (ango organîk) ji rehmetên ku bi baldarî hatine hedefgirtin li deverên nisbeten biçûk ên çandinî têne dan, feydeyên mezintir dide biyolojiya biyolojîk. û/an jîngehên ne-çandinî yên di nav çandiniya kevneşopî de (ango nexşeyên çandiniya jîngehê); (2) Gelek lêkolînên berawirdî bi pirsgirêkên metodolojîkî re rû bi rû dimînin, qabîliyeta wan a derxistina encamên hejmar bi sînor dike; (3) Zanîna me ya li ser bandorên çandiniya organîk di çandiniya şivanî û çiyayî de kêm e; (4) Ji bo çareserkirina van pirsgirêkan û dagirtina valahiyên di zanîna me ya bandorên çandiniya organîk de, pêdivî ye ku pêdivî bi lêkolînên dirêjahî, di asta pergalê de hebe, berî ku bi tevahî nirxandina rola wê ya potansiyel di parastina cûrbecûriya biyolojî de di çandinîgehan de dikare were çêkirin.
Dijberiya pîvanên kedê.
Çandiniya organîk bi gelemperî ji çandiniya konvansiyonel ji bo karkirên çandiniyê ji hêla civakî ve adil û aborî de domdar tête hesibandin. Lêbelê, li ser ka çandiniya organîk ji çandiniya kevneşopî çêtir mercên xebatê peyda dike an na, lêkolîn an lihevkirinek zanista civakî hindik e. Ji ber ku gelek xerîdar çandiniya organîk û domdar bi rêxistinên piçûk-xwedan malbat re dikin yek, ew bi berfirehî tête şîrove kirin ku kirîna organîk ji kirrûbirên çandiniyê re ji kirîna bi hilberînerên adetî re şert û mercên çêtir piştgirî dike. Çandiniya organîk bi gelemperî ji ber girêdana xwe bi pratîkên destan ên ji bo zibilkirin û rakirina kêzikan re kedkar e û piranî xwe dispêre karkerên çandiniyê yên ne-malbatî ji endamên malbatê. Her çend nexweşîyên ji têketinên sentetîk xeterek kêmtir çêdikin jî, karkerên kirêdar hîn jî dibin qurbanê nexweşiyên lemlateyên zirav ên bi karê çandiniyê re têkildar in. Hewldanên sertîfîkaya serbixwe wekî Projeya Dadê ya Çandiniyê, Koma Xebatê ya Bazirganiya Navxweyî ya Navxweyî, û Hevpeymana Xwarinê hewl dane ku berjewendiyên karker-çandiniyê bicîh bînin lê ji ber ku van înîsiyatîfan bi dilxwazî beşdariya çandiniyên organîk hewce dike, standardên wan bi firehî nayê sepandin. Tevî ku sûd ji karkirên çandiniyê re ji pêkanîna pîvanên karker re, di nav civaka organîk de ji bo van hewcedariyên civakî piştgiriyek hindik heye. Gelek aktorên pîşesaziya organîk bawer dikin ku pêkanîna pîvanên karker ji ber tengasiyên sûkê dê ne hewce be, nayê qebûl kirin, an jî neguhêzbar be.
Çîn.
Hikûmeta Çînê, nemaze hikûmeta herêmî, ji salên 1990-an vir ve ji bo pêşxistina çandiniya organîk piştgiriyên cûrbecûr peyda dike. Çandiniya organîk ji hêla rêveberiyên herêmî ve ji bo potansiyela wê ya di pêşxistina geşepêdana domdar a gundewarî de hate pejirandin. Ji bo rêveberiyên heremî gelemperî ye ku bi danûstandinên li ser kirêkirina axê bi cotkarên herêmê re gihiştina erd a karsazên çandiniyê hêsan bikin. Hikûmet her weha baxçeyên organîk ên xwepêşandanan saz dike, ji bo pargîdaniyên xwarinên organîk perwerdehiyê dide da ku bawernameyan derbas bikin, heqdestên sertîfîkaya organîk, qendîlên vemirandina kêzikan, gubreya organîk û hwd. Di heman demê de hikûmet di nav organîzekirina pêşangehên xwarina organîk û piştgiriya marqeyê de di bazirganiya hilberên organîk de jî roleke çalak dilîze.
Hindistan.
Li Hindistanê, di 2016-an de, eyaleta bakurê Sikkim gihîşt armanca xwe ya veguheztina bi 100% çandiniya organîk. Dewletên din ên Hindistanê, di nav wan de Kerala, Mizoram, Goa, Rajasthan, û Meghalaya, jî mebestên xwe ragihandine ku derbasî çandiniya bi tevahî organîkî bibin.
Dewleta Hindistana Başûr Andhra Pradesh jî çandiniya organîk pêşve dibe, nemaze Cotyariya Xwezayî budceya sifir ku rengek çandiniya nûvejen e.
Ji 2018-an ve, Hindistan di cîhanê de xwedan hejmara herî mezin a cotkarên organîk e û li seranserê cîhanê ji 30% cotkarên organîk pêk tîne. Li Hindistanê 835,000 hilberînerên organîk ên pejirandî hene.
Komara Domînîkî.
Komara Domînîkî mîqyasek mezin a berhema xweya mûzê bi serfirazî veguherandiye organîk. Komara Domînîkî 55% ji mûzên organîk ên pejirandî yên cîhanê digire.
Tayland.
Li Taylandê, Enstîtuya Civakên Çandiniyê yên Domdar di 1991-an de hate damezirandin da ku çandiniya organîk (di nav pratîkên çandiniyê yên mayînde de) pêşde bibe. Armanca neteweyî bi rêya Plana Neteweyî ya Çandiniya Organîk e ku, di sala 2021 de, 1.3 mîlyon rai zeviyên organîk ên çandinî bi dest bixe. Armancek din jî ev e ku 40% hilberên ji van erdên çandiniyê li hundurê welat werin vexwarin.
Kî me ez? navê dîwana sêyan a helbestvanê kurd Cegerxwîn (1903-1984) e. Ev dîwan cara pêşîn di sala 1973an de li Bêrûta paytexta Libnanê hate çapkirin. Dû re di 1980î de ji nav çapên Weşana Roja Nû ve li Swêdê hate der. Çapa duyan di 1993an de ji aliyê Weşanên Deng ve hat çapkirin. Avesta di 2003an de bi hinceta sedsaliya helbestvanê nemir li Stembolê çapa sêyan a "Kî me ez?" û hemû hebestên din ên Cegerxwîn çap dike.
Dîwana "Kî me ez?" ji du biran pêk tê; birê yekê ji 45 helbestan û birê duyan jî ji 108 helbestan pêk tên. Li ser hev 283 rûpel hene. Di çapa pêşîn a 1973an de pêşgotineke Hemîd Derwêş heye.
Pervîn Çakar an jî Pervin Chakar (li Dêrika Çiyayê Mazî, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê) sopranoyeke kurd e. Piştî Tirkiyeyê li Îtalyayê perwerdeya operayê wergirtiye û niha li Almanyayê dijî. Pervîn Çakar, di gelek malên operayê yên girîng de xebatên xwe didomîne û di pêşbirkên navneteweyî de xwediyê gelek xelatan e.
Pervîn Çakar, di sala 1981ê de li navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê hatiye dinyayê. Çakar yek ji pênc zarokên malbatê ye û zarokatiya xwe li gundên Ereğlî ya Deryaya Reş û Fatsayê derbas kiriye. Dibistana seretayî li gundê Saîtlerê ya navçeya Fatsa ya Orduyê xwend. Xwendekariya dibistana navîn li navçeya Bismilê xwend û di wî demê de bi muzîka gelêrî re eleqedar dibe.
Li Lîseya Hunerên Bedew a Anadoluyê ya Amedê dest bi xwendina lîseyê kir û di sala 1999an de di heman lîseyê de xwendina xwe bi pileya yekem qedandiye. Di heman salê de li Zanîngeha Gaziyê li Beşa Hînkirina Muzîkê ya Zanîngeha Gaziyê dest bi xwendina xwe ya bilind kir û di sala 2003an de li heman zanîngehê beşa stranbêjiyê qedand.
Piştî destpêka xebata xwe ya sopranoyê bi Oylun Davran Erdayı re, di navbera salên 2004 û 2005an de li Accademia d’Arte Lirica Îtalyayê bi Carmen Gonzales, William Mattetuzzi, Antonio Juvarra, H. Lawson re û di navbera salên 2006 û 2008an de li Accademia Internazionale Musicale di Perugia de bi Sergio Bertocchi re xebatên xwe berdewam kir.
Pervîn Çakar cara yekem ku 22 saliya xwe de koçî Îtalyayê dibe, koçbûna xwe wiha tine ziman "Kesê ku ji bo hêviyên xwe erdnîgariya xwe biterikîne, kêfxweş û tevlihev e, lê bi kêmasî, tirs û xemgîn e"
Sperm di gunan de li ser dîwarê borîkeyên sperm de tê berhemkirin, lê embarkirin û pêgihîştina sperman di alozeyê de rû dide.
Sperm an jî tov (bi înglîzî: "sperm") xaneya zayendî ya nêran e bo pîtina hêkê.
Sperm li gunan, di dîwarê spermeborîkan de, ji xaneyên çêkerên sperm (bi înglîzî: "germ cells/ spermatogonia") bi dabeşbûna miyozî peyda dibin. Dîwarê spermeborîkan (bi înglîzî: "seminiferous tubules") ji du cor xaneyên sereke; ji xaneyên çêkerê sperm û xaneyên sertolî pêk tê. Xaneyên sertolî xaneyên palpişt in. Xurek û madeyên pewîst dabîn dikin bo xaneyên çêkerê sperm. Xaneyên sertolî molekulên sînyalê der didin, bi sînyalan berhemanîna sperman han dikin. Herwisa bandor li ser xaneyên çêkerê sperm dike ko xaneyên çêker bimire an bijî.
Xaneyên çêkerê sperm, xaneyên bineratî yên sperm in û dîploîd in, bi dabeşbûna miyozê spermên haploîd çê dikin. Xaneya çêkera sperm berê dest bi dabeşbûna miyozê bike, bi dabeşbûna mîtozê dibe du xane, yek ji van xaneyan bi dabeşbûna miyozê gamet çê dike, xaneya din jî wekî xaneya çêkerê sperm dimîne. Bi vî awayê hejmara xaneyên çêkerê sperm di laşê nêran de kêm nabe. Mirovek nêr dikare rojê bi qasê 100 heta 300 milyon sperm berhem bike û berhemkirina spermê heta dawiya jiyana xwe bidomîne.
Sperm di gunan de li ser dîwarê borîkeyên sperm de tê berhemkirin, lê embarkirin û pêgihîştina sperman di alozeyê de rû dide. Germahiya sirûştî ya laş 37 santîgrad pile ye, lê di vê pileya germahiyê de sperm nikarin bilivin. Ji bo sperman germahiya guncav ji germahiya laş 2-3 pile kêmtir e, ji bo kêmkirina germahiyê gun û çûk li derveyê laş de cih digirin.
Cîhana ajalan de bi gelemperî ji bo pîtandinê, hêk pir cîh naguhere lê sperm ber bi hêkê dilive û hêkê dipîtine. Loma qebareya hêkê ji spermê gellek mezintir e. Wekî mînak, hêka mirov ji spermê mirov 85000 car mezintir e.
Spermatogenesîs.
Spermatogenesîs di gunan de di nav spermeborîkeyan de rû dide.
ji xaneyên dîploîdî bi dabeşbûna miyozî, diristkirina sperman wekî spermatogenesîs (bi yewnanî: "spermatogenesis") tê navkirin. Di zimanê yewnanî de peyva sperma bi wateya “tov”, peyva genesis jî bi watya “çêbûn, peydabûn.” tê bikaranîn.
Di laşê mirovên nêr de ji xaneyên çêkerê spermê çêbûna sperman, di 10 heftan de rû dide. Xaneyên çêkerê sperm hertim xwe bi mîtozê nû dikin, bi vî awayê hejmara xaneyên çêkerê sperm kêm nabe. Loma mirov dikare heta dawiya jiyana xwe sperm çê bike.
Xaneyên bineratî yên çêkerê sperm di laşê korpeleyê (embriyo) de çê dibin lê heta temenê pêgihîştinê bêdeng dimînin. Di laşê nêran de dema mirov digihîje temenê pêgihîştinê, ango di temenê 12-14 salî de, ji hîpofîzê du hormon tên derdan, yek ji van hormonan FSH e û wekî hormona handerê çikildanê te navkirin, hormona din jî LH e û wekî hormona handerê tenê zer tê navkirin. Bi bandora herdu hormonên hîpofîzê çêkirin û derdana sperm û balixbûn dest pê dike, çêkirin û derdana sperm heta dawiya jiyanê didome. Di laşê mirovê de rojê bi qasî 300 mîlyon sperm tê berhemkirin.
Spermatogenesîs bi dabeşbûna mîtozî ya xaneyên çêkerê sperm dest pê dike. Xaneyên çêkerê sperm dîploîd in. Bi dabeşbûnê, hê pirtir xaneyên çêker peyda dibe, hin ji van xaneyan diperisin û wekî spermatosîtên yekem tên navkirin. Spermatosîtên yekem bi miyoza yekem dabeşê du xaneyên haploîdî dibin. Ev herdu xane, wekî spermatosîtên duyem tên navkirin. Bi miyoza duyem ji her spermatosîtek duyem du xane, bi tevahî çar xane peyda dibe. Ev herçar xane êdî wekî spermatîd tên navkirin. Spermatîd diguherin û dibin sperm. Bo piraniya ajalan, çêkirina sperm di demsalên bihar an jî payizê de rû dide. Lê di laşê mirov de spermatogenesîs di temenê pêgihîştinê dest pê dike heta dawiya jiyanê di her demsalê de didome. Piştê spermatogenesîsê, seperm ji spermeborîkan derbasî alozeyê dibin. Li alozeyê sperm diperisin û dibin spermên pêgihîştî.
Pêkhateya sperm.
Sperm ji sê beşên sereke pêk tê.
Spermê pêgihîştî ji sê beşan pêk tê; ser, navendeparçe û kilik
Ser.
Serê sperm bi şeweyê hêlkeyî ye, dirêjiya ser 3 heta 5 mîkron, firehiya wî jî biqasê 3 mîkron e. Ser bi parzûna xaneyê dapoşî ye. Navika spermê li serê spermê de cih digire. Kîsikek pan li ser beşa peşî ya ser de cih digire, ev pêkhate wekî akromozom tê navkirin. Akrozom ji heybera Golgî çê dibe. Akrozom ji bo hêsankirina pîtîna hêkê enzîmên taybet lixwe digire.
Navendeparçe.
Navendeperçe beşa qoçekî ya bi dirêjiya 5 heta 9 mîkron û bi stûriya 1 mîkron e. Navendeparçê gellek mîtokondrî lixwe digire. Mîtokondrî wizeya ATP dabîn dike bo rêvîtiya spermê ya ber bi coga hêkê
Kilik.
Kilik an jî doçik pêkhateya bi şeweyê qamçî ye, dirêjiya kilikê 40 heta 50 mîkron e. Beşa kilik ne mîna qamçiya çep û rast badayî, lê mîna perwane diçerixe. Bi çerixîna kilikê sperm dilive û di nav tovavê (bi înglîzî: "semen") de ber bi hêkê, bi leza 1-3 mm/xulek avjenî dike.
Ji bo pîtîna hêkê şert û mercên pêwîst bo sperm û tovavê.
Ji laş derdana sperm wekî avêtin (bi înglîzî: "ejaculation") tê navkirin. Ji bo pîtandin rû bide, pêdivî bi van şertên li jêr heye.
1. Ji bo her avêtinek, divê qebareya sperm û tovavê (semen) herî kêm 2mL (mîlîlître) be.
2. Divê di mîlîlîtreyek semenê de herî kêm 20 milyon sperm hebe.
3. Divê di her avêtinek de herî kêm 40 milyon sperm hebe.
4. Divê %75ê spermên avêtinê zindî be.
5. Divê %50yê sperman livok bin.
6. Divê %30yê spermên avêtinê bi pekhate û şêweyê asayî bin.
7. Divê spermên serê wan bi xesar in, ji %35ê kêmtir be.
8. Divê spermên navendeperçeyê wan bi xesar in, ji %20ê kêmtir be.
9. Divê spermên kilikê wan bi xesar in, ji %20ê kêmtir be.
Thomas Alva Edison (jdb. li Milan, Ohio; m. li West Orange, New Jersey) afirendêrê elektrîkê û yek ji kaşîfên navdar ên DYA ye.
Edison tenê bi qasî çend mangî çûye dibistanê. Zaroktiya wî bi xebatê, firotina hêsanxwarinan li metro û trênan derbasbûye. Li cem J.U. MacKenzie li Mount Clemens, Michigan perwerdeya telegrafê dibîne. Pênc salî, ji 1863 heya 1868 ew wekî telegrafker li Stratford (Ontario), Indianapolis, Cincinnati, Memphis, Louisville û Boston dixebite.
Di sala 1868an de yekemîn car patenta alavekê ku deng bi hêza elektrîkê vediguhêzîne werdigire. Saleke şûnde li New York fîrmayek dadimezirîne.
Di 18ê tîrmeha 1877an de keşfa fonografê dike û yekemîn car mirovek dengê xwe yî tomarkirî dibîhîse. Di tomarkirina yekê de gotina "Hello" hatiye bikaranîn. Edison di jiyana xwe de gelek keşfan û pêşxistinan dike. Wekî dîktafon, kînematograf, fîlmkamera, makîneya rontgenê, alava bihîstinê bo kerran hwd.
Thomas Alva Edison, di 28ê gulana sala 1902an de pîl îcat kir.
Edison ji bi artêşa DYA jî gelek alavan çêdike, Dîsa kursiya elektrîkê ya ku bo cezayê îdamê tê bikaranîn jî çêdike. Herçendî ji kongreyê xelata mezin distîne jî ji ber pêşxistina alavên kuştinê di artêşê de û çêkirina kursiya elektrîkê ve ji aliyê gelekan ve hatiye rexnekirin.Thomas Alva Edison (1878)
TikTok ku li Çînistanê wekî Douyin  (bi çînî: 抖音; pinyin: Dǒuyīn) tê zanîn, karûbarek torê ya civakî ya bi vîdyoyê ye xwedan pargîdaniya çînî ByteDance. Ew mazûvaniya cûrbecûr vîdyoyên bikarhêner ên kurt-formê dike, ji celebên mîna dans, komedî, û perwerdehiyê, bi dirêjahiya 15 saniyeyan heya 3 hûrdeman.TikTok guhertoyek navneteweyî ya Douyin e, ku di destpêkê de li bazara Çînistanê di îlona 2016an de hate berdan. TikTok di sala 2017an de ji bo iOS û Android li piraniya bazarên derveyî herêma Çînistanê hate destpêkirin; lêbelê, ew li çaraliyê cîhanê tenê piştî ku bi karûbarek din a medya civakî ya çînî, Musical.ly, di 2ê tebaxa 2018an de bû yek, peyda bû.
TikTok û Douyin hema hema heman navbeynkariya bikarhêner heye lê ne gihîştina naveroka hevûdu. Pêşkêşkerên wan her yek li sûka ku sepana têkildar lê heye de ne. Du hilber dişibin hev, lê taybetmendî ne yek in. Douyin taybetmendiyek lêgerîna vîdyoyê vedihewîne ku dikare ji hêla rûyê mirovan ve li vîdyoyên zêdetir ên wan û taybetmendiyên din ên wekî kirîn, veqetandina otêl û çêkirina nirxandinên jeo-tagkirî bigere. Ji destpêka destpêkirina xwe ve di sala 2016an de, TikTok/Douyin bi lez li Asyaya Rojhilat, Asyaya Başûr,  Asyaya Başûr, Dewletên Yekbûyî, Tirkiye,  Rûsya û deverên din ên cîhanê populerbûn bi dest xist. Ji cotmeha 2020an vir ve, TikTok li çaraliyê cîhanê ji 2 mîlyar dakêşanên mobîl derbas bu.
Cemîl Qoçgirî yan jî Cemîl Koçgirî, (li Duisburg, Almanya) hunermendekî kurd e ku li Almanyayê ji dayik bûye û li wir mezin bûye.
Cemîl Qoçgîrî di sala 1980î de li bajarê Duisburg, Almanyayê ji dayik bûye. Qocgîrî di 12 saliya temenê xwe de bi tembûrê (amûreke bi sê têl) eleqedar dibe û ji 16 saliya xwe ve dest bi jenbûna tembûrê dike. Qocgîrî ku zêdetir li ser aliyê mîstîk yê tembûrê rawestiya, xebata li ser teşekirina şêwazên muzîkê yên bi çand û baweriyên Mezopotamyayê ve girêdayî ne dest pê kir. Yekem albûma wî ya solo "Aşk-î Pervaz" di sala 2004an de derketiye. Di sala 2005an de bi navê “Sarraf/Stranên Gelêrî yên Dêrsimê” klîbeke bi awaya belgefîlmê çêkiriye. Di sala 2007an bi albûma "Heya", 2013an de "Hîva Zerî", 2015an de "Tembur & Harp" 2017an de "Zâlâl", 2018an de "Bedâwîtî" û di sala 2019an de albûma xwe ya bi navê "Cemîl Qoçgîrî & Avîan Quartet" çêkiriye.
Alî Karduxos (1955-) Perwerdeker, siyasetmedar, nivîskar û rewşenbîrê kurdê zaza ye. Navê wî yê tirkî Ali Özlütaş e. Li gundê Moxindiya Dêrsimê hatiye dinyayê, dêya wî ji Pilemor, Kortanê ye. Di Xarpêtê de mezin bûye. Enstîtuya Perwerdehiyê ya Amedê qedandiye. Di dema Mazlûm Dogan û Delîl Dogan de salekê li Lîseya Karakoçanê mamostetî kir. Birayê mezin ê Mazlûm û Delîl, Fevzî Dogan jî di heman demê de, li wî lîseyê mamostetiya tirkî dikir. Dema cûntaya leşkerî ya 1980yê çû Yewnanistanê. Li wir daxwaza penaberiya siyasî kir û daxwaza wî hat pejirandin. Eva sîh û yek sal û bêhtir e, li Yewnanîstanê dijî.
Di sala 1934an de weke pîvana qirkirina spî ya dewleta kemalîst ku paşnavê zirê tirkî dabûne kalikê wî, ev paşnavê hilda û paşnavê Karduxos ku bi yewnanî tê bi wateya "kurd" hilgirt. Li Yewnanistanê bi rêkxistina Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê (ERNK) re xebitî. Pişt re bû berpirsê ajansa DEMê (DEM Ajans) û di heman demê de berpirsiyarê weşanên çapemeniya ERNKê bû.
Bi girtina Ocalan re jî, destnîşan kir ku divê Ocalan ne xwedî rayeya fermandariyê be. Ji ber vê yekê ew ket tengasiyê.
Li Yewnanistanê hate rewandin. Ew buhtan kirin. Ji ber vê yekê, ew neçar ma ku dev ji karê xwe yê mamostetiya kurdî di dibistana seretayî –ku ji aliyê Komisyona Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî ya li Yewnanîstanê ve dihata naskirin– de berde. Bi vî awayî yekemîn dibistana seretayî ya kurdî, tevî bi 24 xwendekarên xwe ve hat pûçkirin. Ji bo ku Karduxos biqedînin, ew buxtan kirin û dij wî doza dadgehî vekirin. 10 salan di nav zehmetiyên aborî de neçar ma ku bi dadgehan re mijûl bibe.
Karduxos ku bi etîmolojiya zimanê kurdî re mijûl e, Dibistana Bilind ya Zanistên Siyasî li Yewnanîstanê di sala 3yem de berda. Li Zanîngeha Atînayê dersên dîroka tirk, dîroka yewnanî û dîroka cîhanê şopand. Wî ji bo hin rojnameyên navdarên Yewnanîstanê wek Elefterotîpîa û Paronê gotar nivîsandine. Sê pirtûkên Alî Karduxos bi zimanê yewnanî hene. Di nav wan de, Diyaloga Yewnanî-Kurdî yekemîn pirtûka li ser zimanê kurdî ye ku li Yewnanistanê derketiye. Kardûxos bi dayîna dersên taybet û nivîsandina gotaran bo rojname û kovaran, li Atînayê debara xwe dike.
Karduxos li ser koka çanda kurdî lêkolînan çêdike, pirtûkeke li ser etîmolojiya zimanê kurdî amade dike.
Ardennes, yek ji departementên Fransayê ye. Ardennes di nav 3 wargehan de dabeş dibe: "Rethel", "Sedan" û "Vouziers". Her dabeş xwedî taybetmendiyên cuda ne. Departement, piştî Şoreşa Fransayê yek ji departementên destpêkê ye ku di 4ê Adara 1790an de wekî departement hatiye binavkirin. Herêm 75emîn herêma herî qelebalix a Fransayê ye dikeve kembera bakurê rojhilatê Fransa ye. Kesên sereke yên navdar ên ku ji ji departementa Ardennesê ne ev in; Robert de Sorbon, Guillaume de Machaut, Hippolyte Taine û Arthur Rimbaud.
Parêzgeh li kembera bakurê rojhilata Fransayê ye û ji aliyê parêzgehên Meuse, Marne û Aisne ve hatiye dorpêç kirin. Jî aliyê li bakur ve jî bi Belçîkayê ve sinor e.
Di grafîka jêr de di navbera salên 1960 û 2015an de rêjeya niştecihên departementê hatiye diyarkirin.
10 şaredariyên serekeyî ya departementa Ardennesê.
Ece Mumay, (li Stembol, Tirkiye) stranbêj û strannivîseke bi eslê xwe kurd e. Ece Mumay bi taybetî bi strana "Ax Piştî Te Yar" ku bi kurdî û tirkî tevlihev dibêje, bal kişand. Strana xwe ya duyem ku tê de bi kurdî dibêje bi navê "Haja Te Min Tûne" (Haya min ji te tune) derxist û klîba vî stranê li Amedê û li Êlihê wênekiriye.
Ece Mumay, di 12ê tebaxa 1998an de li Stembolê ji dayik bûye û bi eslê xwe ji bajarê Sêrtê ye. Mumay li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê beşa Konservatuwarê qedandiye. Di du salên destpêka zanîngehê de bi xwendina xwe re perwerdeya kemençeyê wergirt û di sala dawî ya dibistanê de dest bi perwerdeta gîtarê kiriye. Ece Mumay di sala 2018an de piştî stranên xwe yên yekane yekem albûma xwe bi navê "Odamdan" derxist. Mumay, di nav zimanên biyanî de bi tirkî, almanî û inglîzî dizane. Naskirina wê yê herî zêde bi gotina strana "Ax Piştî Te Yar" ku bi du zimanan bi kurdî û bi tirkî gotiye, hate naskirin. Strana wê ya bi du zimanan "Ax Piştî Te Yar" heta niha 32 milyon hatiye bînerkirin. Strana wê ya yekane (single) "Galaxy" ku wê di 19ê hezîrana 2020an de derxist û bû stranbêja yekane ya heyama pandemiya Covid-19 ku vîdyoya wê 180 milyon û heta 241 milyon car hatiye bînerkirin.
Kaset curekî teypa ku ji bo tomarkirina elektromagnetîk û analog û ji nû ve hilberandina sînyalên deng hilgirê deng e. Ew kasetek dihewîne ku ji bo karanîna hêsan û parastinê di nav qabeke plastîk de tê girtin.
Giştî.
Kaset têne lîstin û tomarkirin bi teypa tomarkirinê ya kasetan wekî amûra lêdanê. Di heyama ji destpêka salên 1970an heya dawiya salên 1990an de, kaseta kompakt yek ji medyaya dengî ya ku herî zêde tê bikar anîn li kêleka plaqê û paşê jî Compact disc bû.Di eslê xwe de kalîteya dengê navînî bi navgîniya nûvekirinên materyal û teknîkî yên wekî pergalên kêmkirina dengê Dolby, bi salan gihîştiye astek bilindtir.
Kaset û teypa têkildar wekî pergalek ji bo karanîna muzîka mobîl ji hêla tîmek pêşdebiran ve bi serokatiya endezyar û dahêner Lou Ottens li pargîdaniya holendî Philips ve hatî çêkirin. Xebata pêşdebirinê di sala 1960an de dest pê kir û di tebaxa 1963an de kaset û cîhaz wekî "pocket recorder" hate pêşkêş kirin. Kaset di destpêkê de bi celebên din ên kasetên kasetên ji hevrikên cihêreng re pêşbazî kir û bi ser ket, hilgirê dengê kompakt û zexm bi dehsalan populerbûneke mezin girt. Îro, ji ber serfiraziya teknolojiya dengî ya dîjîtal, nemaze formata MP3ê, kaseta kompakt di pratîkê de tenê girîngiyeke dîrokî heye.
Lodewijk Frederik Ottens (2ê hezîrana 1926an - 6ê adara 2021an) endezyar û dahênerekî holendî bû, ku herî baş wekî dahênerê kasetê tê zanîn û ji bo xebata wî ya di alîkariya pêşxistina dîska kompakt de. Ottens ji hêla Philips ji bo tevahiya kariyera xwe hate xebitandin.
Ottens di 21ê hizêrana 1926an de li Bellingwolde ji dayik bû. Di xortaniya xwe de, di dema dagirkirina Almanyayê ya li ser Holendayê di Şerê Cîhanî yê Duyem de, wî radyoyek çêkir da ku ew ê bi dizî guhdariya weşanên Radio Oranje bike. Ji bo ku xwe ji jammerên nazî dûr bixe, Ottens radyoya bi antena rêwerzeke prîmîtîv çêkir. Piştî şer, Ottens dest bi xwendina Zanîngeha Teknolojiyê ya Delftê kir, ku li wir endezyariya mekanîkî xwend. Di dema xwendina xwe de, Ottens "part-time" wekî teknîsyenekî xêzkirinê ji bo kargehek teknolojiya rontgenê xebitî.
Di sala 1952an de, Ottens ji hêla Philips ve hate xebitandin. Wî di beşa mekanîzasyonê  Koma Pîşesaziya Sereke ya li Eindhoven de dest pê kir. Di 1957an de, ew veguhezîne kargehek Philips ya nû vebû li Hasselt, Belçîka. Wê demê, vê kargehê bi giranî alavên dengî hilberandin, di nav wan de pişk, tomargirên kasêt û hoparlo.
Ajalên birbiredar yên kû birêka hêk kirnê zêdedibe pêktîne.
Çînên Xijendeyan.
Xijendeyan li va çînên da têna lêkolîn.
Herêma MENA ku ji aliyê Banka Cîhanê ve hatî diyarkirin (2003)
Herêma MENA ya ku ji aliyê UNAIDS ve hatiye diyarkirin, ku Sûdan û Somalî digire van xwe, lê Îsraîl, Filistîn û Malta di nav de nîne
MENA yan jî bi navê alternatîv WANA, herêmeke li Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Navê herêma MENAyê bi taybetî ji bo hevkariya leşkerî, alikariya kerasetî û di nivîsandinên pîşesaziye de tê bikaranîn. Nifûsa herêma MENAyê nêzîkî 381 milyon kes tê texmînkirin û nifûsa herêmê ji sedî 6ê nifûsa cîhanê ye.
Welatên herêmê.
Welatên ku rasterast li herêmê hatine diyarkirin.
Mustafa Ceceli, (li Enqere, Tirkiye) hunermend, amadekar û hilberînerê muzîkê ye ku bi eslê xwe tirk e. Mustafa Ceceli di sala 2021ê de, di konserên xwe yên li bajarên Agirî, Amed, Sêrt û Dihokê bi gotina stranên bi kurdî bal kişandiye.
Ceceli bi hunermenda kurd Jîne re straneke bi navê "İmtiyaz" (bi tirkî) derxistiye.
Kariyera wî.
Kariyera wî ya muzîkê bi komeke amator a lîseyê dest pê kir. Piştî lîseyê dest bi xwendina xwe ya Fakulteya Veterîner a Zanîngeha Enqereyê kir. Di pola sêyem de perwerdeya xwe ya bê fakulteyê bi dawî anî. Cara duyemîn kete ezmûna ketina zanîngehê û xwendina xwe ya zanîngehê bi beşa Rêveberiya Zanîngeha Yedîtepeyê dewam kir.
Karê wî yê muzîkê yê profesyonel piştî hevdîtina Ozan Doğulu û bi aranjeyên wî yên cuda ji bo Sezen Aksu dest pê kir. Yekem albûma wî di sala 2009an de bi sernavê wî jî bi navê xwe derket. Mustafa Cecelî di lîsteyên herî baş de zêdetirî bîst hîteyên herî baş çêkiriye, aranje kiriye an jî bi xwe gotiye.
Du caran Xelatên Muzîkê, di kategoriyên "Albuma Herî Baş" û "Hunermendê Mêr a Herî Baş", wergirtiye. Xelatên xwe di sala 2010 û 2014an de wergirtiye.
Rêka sperm û tovavê de rêjenê herî dawî,rijênê Cowper e.
Rijenên Cowper (bi înglîzî: "Cowper’s glands / bulbourethral glands") cotek rijênên biçûk in, di bin prostatê li herdu aliyên mîzerê de cih digirin.
Rijênê Cowper navê xwe ji zanyarê Înglîzî William Cowper girtî ye. Mezinahiya her yekê rijênê Cowper bi qasî nokek e. Derdana rijenê Cowper şileyek bêreng, tîr û şor e. Şileya rijenê Cowper, şileyek alkalî ye. Şileya Rijenê Cowper madeyek lîncî ye, di nav zêyê (vajîna) de xilîskîna çûk hêsantir dike. Rijênê Cowper derdana xwe, berê avêtina tovavê ber dide nav mîzerê, loma hin caran derdana wî wekî pêşavêtin jî tê navkirin. Heke di nav mîzerê de paşmayiyên asîdî yên mîzê mabe, bi derdana rijenê Cowper tê paqijkirin. Hin caran, dema têkilîya seksî de beyî ko di nav zêyê de avêtin rû bide çûk paşve tê kişandin ko rê li ber ducaniyê were girtin. Lê dibe ko di nav şileya rijenê Cowper de hinek xaneyên sperm jî hebin. Di rewşek wîsa de her çiqas mirov xwe paşve bikişîne jî, egera rûdana ducanîmayî heye.
Spî rengek e, ronahî û paqijiyê tîne hiş. Di nav rengan de yê ronîtirîn e. Spî hemî rengên din dihewîne; di nav spî de rengên din dikarin bi hesanî bi zelaliya xwe ya resen bêne dîtin.
Beriya Isaac Newton spî wekî rengê xwezayî yê tîrêjê dihate zanîn, lê îro em dizanin spî hemî rengan dihewîne. Mirov dikare ji rengên kesk, şîn û sor spî derîne.
Spî weke navê rengekî ji peyva "kwintos" ya ku ji zimanê Proto-Hindo-ewropayîye tê û wateya wê jî beriqîn ango şewqdan,ronîdan e.[http://peyvdank.blogspot.com/2012/01/spi-beri-ku-destbi-ve-nivisa-xwe-ya-li.html (Etîmolojiya berfireh)]
Spî rengê alê teslîmbûnê ye. Spî rengê fîstanê bûkên bermirad e. Spî di mîtologiyê de tê wateya mirine, herwekî kefen jî spî ye. Spî ji ber ku tê de qirêj nîne, sîmbola paqijiyê û dirustiyê ye. Ji bo Kurdên Êzîdî "Êzîdî ye, cilspî ye" tê gotin ku bi vê gotinê merdî, dirustî û paqijiya Êzîdiyan tê fêhmkirin.
Spî di gelek navên cografîk de derbasdibe. Bo mînak, Koyê Spî, Derya Spî hwd.
Cota çikildanên tovavê, di navbera mîzdank û tortorîkê, li herdu aliyên rijênê prostat de cih digire.
Çikildanê tovavê an jî tovaveçikildan (bi înglîzî: "seminal vesicle") cotek rijênên cogedar in di laşê nêran de.
Pêkhateya çikildanên tovavê.
Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de dirêjiya çikildanê tovavê 5-7 cm, firehiya wî 2-3 cm e. Her çikildanek ji lûleya pêçayî û badayî ya bi dirêjiya 15 cm pêk te. Lûle bi bestereşaneyê dapoşrav e. Bestereşane; lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê, rîşalên demar û şaneya palpişt lixwe digire. Lûleya çikildanê ji sê çînan pêk tê. Rûyê çîna navî şil û qurmiçînî ye û ji lînceperdeyê pêk tê. Rûkeşexaneyên vê çînê şileya tovavê berhem dikin û der didin. Çîna navarast ji masûlkeyên bazinî û dirêjkî pêk tê. Çîna dervayê çikildanê jî ji şaneya rîşalên qaîşokî pêk tê.
Çikildanên tovavê, li paş mîzdankê li herdu aliyên rijênê prostat de cih digirin. Her çikildanek ji aliyê serê jêr ve bi cogek kurt ve girêdayî ye, ev cog wekî coga avêtinê (bi înglîzî: "ejaculatory duct") tê navkirin. Coga avêtinê bi lûleya guhêzer ve girêdayî ye. %60ê qebareya tovavê ji cota çikildanên tovavê tê derdan.
Derdan û erkê çikildanên tovavê.
Şileya çikildana tovavê şileyek tîr û lîncî ye, gellek fruktoz, asîda sîtrîk, proteîn û hin xurekemadeyên din lixwe digire. Şileya çikildana tovavê şileyek alkalî ye, ango asta pH a şileyê bilind e. Paşmayiyên asîdî yên li nav mîzerê û nav coga endama zaûzêya mê, bi navbeynkariya vê şileyê tên nêtarkirin. Herwisa şileya çikildana tovavê prostaglandîn û fîbrînojen jî lixwe digire. Fruktoza tovavê ji aliyê mîtokondriyên sperman ve ji bo bidestxistina ATP tên bikaranîn. Prostaglandîn madeyek mîna hormon e, bi sînyalan masûlkeyên malzarokê han dike, masûlke girj dibin bi vî awayê sperm ber bi coga hêkê tên paldan. Piştê avêtinê, fîbrînojena nav tovavê diguhere bo fîbrîn. Fîbrîn tovavê piçek dimeyîne, tovav hê pirtir tîr dibe.Şileya çikildanên tovavê bi navbeynkariya coga avêtinê tevlê spermên nav lûleya guhêzer dibe û ber bi rijênê prostatê ve tên guhêztin.
Tovav ji sperm û şileya derdanên rijênên alîkar ên nêrekoendama zaûzê pêk tê.
Tovav, avik an jî tuxmav (bi înglîzî: "seminal fluid / semen") têkilek lînceyî û herikbar e ji sperm û şileye pêk tê.
Beşa şileya tovavê ya bêsperm, wekî plazmaya tovavê (bi înglîzî: "seminal plasma") tê navkirin. Tovav şileyek tîr a bi rengê spî an jî gewr e, spermên nav tovavê ji gunan tê, çavkaniyên plazmaya tovavê jî çikildanên tovavê, rijênê prostat û rijênê Cowper in. Rengê tovavê ji ber derdana rijênê prostatê ye. Di nav mîzerê de bi girjbûna masûlkeyan, tovav ber bi serê çûk ve diherike û ji çûk dipijiqe, ev kar wekî avêtin (bi înglîzî: "ejaculation") tê navkirin. Di dema avêtinê de girjbûna masûlkeyan dibe sedama peydabûna hestê kêfxweşiyê.
Erkên serekî yê tovavê.
1. Tovav xurek (xwarin) dabîn dike bo sperman.
2. Tovav bi rêkxistina pHa hawirdorê, di nav mîzerê û endamê zaûzêya mêyan de sperman ji bandora neyînî ya hawirdora asîdî diparêze.
3. Sperm di nav plazmaya tovavê de hê bi hêsantir dilivin û ber bi coga hêkê diherikin.
4. Prostaglandîna nav tovavê girjbûna masûlkeyên malzarokê rêk dixe ko sperman ber bi coga hêkê pal bidin..
Pêkhateya tovavê.
Di her avêtinek de bi qasî 3 heta 5 mL (mîlîlître) tovav ji laşê mirov tê derdan. Di nav tovavê de her carê bi qasî 200 heta 500 mîlyon sperm tên derdan.Bi eslê xwe dema avêtinê de tovav şileyek piçek ron û herîkbar e, lê di demek kurt de dimeyîne. Guhertina fîbrojenê bo fîbrîn dibe sedema rûdana meyînê. Fîbrojen ji çikildanên tovavê tê derdan enzîmên meyînê jî ji prostatê tê derdan. Di nav 30 xulekê de enzîmek din a rijênê prostatê ya bi navê fîbrînolîzîn (bi înglîzî: "fibrinolysin"), tovava meyînî ya tîr hildiweşîne, bi vî awayê tovav dîsa piçek ron dibe. Sperm di tovava meyînî de nikarin bilivin, lê di nav tovava ron de bi hêsanî dilive.
Sperm di aloze û coga guhêzer de dikare bi qasî çend hefte zindî bimîne, lê gava sperm tevlê şileya tovavê dibe, di germahiya asayî ya laş de, herî zêde dikare 24 heta 48 saet bijî. Di bin sermahiya -100oC de spermên di nav tovava cemidî de dikarin bi salan zindî bimînin. Tovav şileyek alkalî ya bi pH a 7.5 e. %5-10ê tovavê ji xaneyên sperm pêk tê. %60 şileya tovavê ji çikildana tovavê, %30yê şileya tovavê ji rijenê prostatad, rêjeyek pir hindik a şileya tovavê jî ji rijênê Cowper tê derdan. Ev hersê rijên wekî rijênên alîkar (bi înglîzî: "accessory glands") ên nêrekoendama zaûzê tên navkirin.
Çikildanên tovavê.
Çikildanê tovavê cotek rijênên cogedar in di laşê nêran de. Li paş mîzdankê li herdu aliyên rijênê prostat de cih digirin. Her çikildanek ji aliyê serê jêr ve bi cogek kurt ve girêdayî ye, ev cog wekî coga avêtinê (bi înglîzî: "ejaculatory duct)" tê navkirin. Coga avêtinê bi lûleya guhêzer ve girêdayî ye. Şileya çikildana tovavê şileyek alkalî, tîr û lîncî ye, gellek fruktoz, asîda sîtrîk, prostaglandîn û hin xurekemadeyên din lixwe digire. Fruktoza tovavê ji aliyê mîtokondriyên sperman ve ji bo bidestxistina ATP tên bikaranîn. Prostaglandîn madeyek mîna hormon e, bi sînyalan masûlkeyên malzarokê han dike, masûlke girj dibin bi vî awayê sperm ber bi coga hêkê tên paldan. Piştê avêtinê, fîbrînojena nav tovavê diguhere bo fîbrîn. Fîbrîn tovavê piçek dimeyîne, tovav hê pirtir tîr dibe.
Prostat.
Rijênê prostat di hewzekelênê de, li bin mîzdankê li pêşiya tortorîkê de cih digire, beşa jorê mîzerêyê dipêçe, ango mîzerê di nav prostatê de derbas dibe. Rijênê prostat derdanên xwe bi navbeynkariya cogikan rasterast der dide nav mîzerêyê. Derdana prostatê şileyek mîna şîr e. Di nav şileya prostatê de hin enzîmên meyînê, dijepeydaker û madeyen alkalî heye. Di dema avêtinê de masûlkeyên guşer (bi înglîzî: "sphincter muscle") ên prostat û mîzdankê, coga mîzerêyê heta mîzdankê digirin, bi girtina coga mîzerêyê rê li ber sperm û tovavê tê girtin ko ber bi nav mîzdankê neherikin. Dema mîzkirinê, masûlkeyên prostatê, cogên tovavê digirin nahêlin mîz tevlê tovavê bibe. Ango di laşê mirov de avêtin û mîzkirin di heman demê de rû nade.
Rijênê Cowper.
Rijenên Cowper (bi înglîzî: "Cowper’s glands / bulbourethral glands") cotek rijênên biçûk in, di bin prostatê li herdu aliyên mîzerê de cih digirin. Derdana rijenê Cowper şileyek bêreng, tîr û şor e. Şileya rijenê Cowper, şileyek alkalî ye. Şileya Rijenê Cowper madeyek lînceyî ye, di nav zêyê (vajîna) de xilîskîna çûk hêsantir dike.
Torsten Haß (bi nasnav Kim Godal, jdb. 1970 li Neumünster, Almanya) pirtûkxaneger, nivîskar û rojnamevanekî alman e. Wî li Stuttgartê xwend.
Ew li rojnameyên almanî "Kehler Zeitung" û "Offenburger Tageblatt" xebitî. Pişt re di sala 2015an de Torsten Haß bû kitêbxanegerê pirtûkxaneya zanîngeha Ludwigshafenê.
Haß
Bojî (jdb. 2017), kûçikekî gerok e ku li bajarê Stembolê (Tirkiye) bi civakê re veguhastina navbajarî bi kar tîne. Bojî, rojane nêzîkî 30-40 kîlometre li bajarê Stembolê bi niştecihên bajêr re digere.
Bojî, heywaneke ji famîleya "Canidae" ye û kûçikê Qenxalî ye. Ji ber ku di sala 2021ê de li Stembolê bi veguhastina navbajarî navçe bi navçe digere, tê naskirin. Wêneyên wî, dema ku ew bi metro, metrobus û keştiyên navbajarî digere, ji aliyê welatiyan ve hate wênekirin û li ser platformên medyaya civakî tên parvekirin.
Ji aliyê şaredariya bajêr ve mîkroçîpek bi Bojî ve hate girêdan û di roja 18ê tebaxa 2021ê de bi sîstema GPRSê hate şopandin ku Bojî di nava rojekê de 29 rawestgeh digere. Ji çiriya pêşîn a 2021ê û vir ve Metro Istanbul xwarin û nêrîna Boji girtiye ser xwe û ji bo wî li ser xeta tramvayê ya Kadıköy-Modayê holikek hatiye çêkirin.
Taybetmendiya wî.
Bojî kûçikekî cuda ye ku wekî mirovan cihê dixwaze here yan jî dema ku dixwaze cihê veguhêze amûrên veguhastina komelî bi kar tîne. Heta niha tê texmînkirin ku li temamiya cihanê bi tenê 15 kûçîk hene yên ku wekî Bojî bi veguhastina navbajarî digerin. Yek ji wan li bajarê New Yorkê (DYA) û yek ji wan li bajarê Moskowê (Rûsya) ne.
GPRS, (bi inglîzî: "General Packet Radio S'"ervice") ji bo ragihandina mobîl (GSM) di pergala gerdûnî ya tora ragihandinê ya hucreyî ya 2G û 3G de standardeke daneyan a mobîl a pakêtê ye. GPRS, ji aliyê Enstîtuya Standartên Telekomunîkasyonê ya Ewropayê (ETSI) ve li hemberî teknolojîyên hucreyî yên berê yên CDPD û pakêta i moda veguherandî hate avakirin. Sîstem niha ji aliyê Projeya Hevkariyê ya Nifşê 3emîn (3GPP) ve tê domandin.
Bikaranîna gelemperî.
Tora bingehîn a GPRS destûrê dide torên mobîl ên 2G, 3G û WCDMA ku pakêtên IPyê bigihînin torên derveyî yên wekî Înternetê. Pergala GPRS beşek yekbûyî ya binepergala veguherîna torê ya GSMê ye.
Seyidxan Sevinç, (li Sêrt, Bakurê Kurdistanê) hunermendekî kurd e ku cûreya muzîka reggaeê bi kurdî dibêje.
Seyidxan Sevinç, hunermendekî kurde û bi eslê xwe ji bajarê Sêrtê a Bakurê Kurdistanê ye. Seyidxan, ji zarokatiya xwe ve bi sendroma touretteyê ye. Wî aniye ziman ku ji ber nexweşiya xwe "bi civakê re di tekoşînê de" ye. Di sala 2020an de albûma xwe ya yekemîn bi navê "Bîr" derxistiye. Di derbarê albûma xwe de aniye ziman ku wî di albûma xwe de cih daye berhemên kevneşopiya kurdî yên berê û motîfên hêja yên çanda kurdî. Seyidxan Sevinç, jiber pêşdarazî ya di civakê de perwerdeya xwe ya zanîngehê di pola çaran de bidawî kiriye. Piştê bidawîkirina perwerdeya xwe ya zanîngehê dest bi karê muzîkê kiriye.
Navê hêzên bejayî yên hêzên çekdar ên tirkiye yê.
Ji sala 2020-an de 600,000 endamên wê hene.
Reş, carina peyva farsî siyah tê bikaranîn, yek ji rengan e. Ji ber olana pêlên pîgmentên ku tîrêjê dimijin taybetiya xwe digire. Ango ji ber pîgmentan reş dixwiyê. Di tariyê de ango tunebûna tîrêjê de, rengê reş serdestdibe.
Reş.
Reş rengeke kêmhezkirî ye. Kurd di çanda xwe de hemî nebaşiyan kirine para reş. Bo mînak, rûreşî, dilreşî, bextreşî hwd. Di hin mîtologiyan da sîmbola rewşên fermî ye. Di hin devokên Kurdî de hin caran peyva "Qer" tê bikaranîn ku bi eslê xwe ji zimanê kevn ê Aryanan tê û îro jî di Grekî de derbasdibe.
Di gelek navên cografîk de peyva reş derbasdibe, Derya Reş, Geliyê Reşkotan hwd.
Wîkî malperek e ku bikarînerên wê mafên nivîsandin, sererastkirin û jêbirina nêverokan hene.
Yekem wîkî di sala 1994an de hatiye çêkirin, û tiştên tê de bi awayekî sade dihatin nivîsandin.
Zer rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla zerê di navbera 565-590 nanometre de ye.
Zer.
Zer rengê rojê ye. Zer di mîtologiya kurdî û ewropiyan de sîmbola hêvî ye. Zer payîzê ji tîne bîra mirov. Zer di gelek navên cografîk ên kurdî de tê bikaranîn. Zer yek ji rengên alaya Kurdistanê ye. Zêr navê xwe ji zer girtiye.
"Emîr Kaya" di 4ê Adara 1981ê de li Îran,Tehran
Emir Kaya di sala 1981ê de hatiye dinyayê Ew di warê çêkirin û sêwirana alavên malê de dixebite
Kesk rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla keskê 550 nanometre ye.
Kesk.
Kesk di mîtologiya kurd û ewropiyan de sîmbola bereket û siruştê ye. Kesk yek ji rengên alaya Kurdistanê ye. Kesk ji aliyê hêzên sirûştparêz ve tê bikaranîn.
Harûn Elkî, (li Elkê, Şirnex, Bakurê Kurdistanê) hunermendekî kurd e ku cûreya muzîka soft-rockê bi kurdî dibêje.
Harûn Elkî, di sala 1975an de li navçeya Elkê ya bi ser Şirnexê ve hatiye dinyayê û heta 20 saliya xwe li Şirnexê jiyan kiriye. Piştre koçê bajarê Edeneyê dibe û li Navenda Çanda Mezopotamyayê dest bi perwerdeya muzîkê kiriye. Elkî, bi Koma Rewşen re dest bi kariyera xwe ya mûzîkê dike. Bi heman komê re di 2 albûmên, bi navê "Asê" û "Pola Nû" derdixe. Harûn Elkî cûreya muzîka soft-rockê dibêjê. Di derbarê biryara xwe ya cûreya muzîka rockê, wiha aniye ziman: "Ez dikarim bibêjim ku ev rih ji zarokatiya min ve bi min re heye". Ji ber vê yekê dema ku ez 12 salî bûm, dema ku min li Elkê dixwend, têkiliyeke min a nêzîk bi cureya muzîka rockê re hebû" Di sala 2020an de albûma xwe ya solo ya yekem bi navê "Rev" derxistiye.
Sor rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla sorê li dora 630-760 nanometre ye.
Sor.
Sor di mîtologiya kurd û ewropiyan de sîmbola têkoşîn û şer e. Sor yek ji rengên alaya Kurdistanê jî ye.
Svetlana Davîdovna Kasyan (bi rûsî: Светлана Давидовна Касьян, "Svetlana Davidovna Kas'jan"), sopranoya rûsî-kurdî ye ku di 24ê tîrmeha 1984an de li Gurcistanê ji dayika xwe bûye.
Jiyan û perwerdehiya destpêkê.
Svetlana Kasyan di malbateke kurdên êzidî de di 24ê tîrmeha 1984an de li bajarê Batûmiyê yê Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê ji dayik bû. Di sala 1993an de ew ji Batûmiyê bar kir Aktobe, li wir li Dibistana Jimare 26 xwend.
Pişt re di sala 2006an de ew ket kolêja muzîkê. Paşê wê li Konservatuwara Dewletê ya Moskowê ya Çaykovskî di waneya Galîna Pîsarenko de xwend. Her wiha teknîka vokalê bi Dmîtrî Vdovîn û li Waşingtonê bi Placido Domingo re tekûz kir.
Svetlana Kasyan di salên 2009-2011an de jî endama bernameya ciwanan a Şanoya Bolşhoy bû.
Di sala 2010an de wê li ser sehneya Şanoya Bolshoi di partiya Kupava de di opera "Snegûroçka" ya Rîmskî-Korsakov de dest pê kir û paşê li wir "L'Amour des trois oranges" ya Sergey Prokofyev û "Çarodeyka" ya Pyotr Îlîç Çaykovskî lîst.
Di sala 2011an de ji Konservatuwara Moskowê beşa stranbêjiya solo qedandiye.
Di heman salê de, wê xelata yekem a Pêşbaziya Dengê ya Navneteweyî ya Pêncem li bajarê Ningbo wergirt.
Di 2011an de, wê di opera Tosca ya Giacomo Puccini de li Şanoya Opera û Baletê ya Yekaterînbûrg û di heman salê de li Şanoya Bolshoi de rola sernavê lîst. Rojnamevanan jê re digotin "dengê herî bihêvî yê cîhanê".
Li Îtalyayê, wê di sala 2011an de li Bariyê di Semfoniya 9em a Beethoven de dest pê kir. Di sala 2013an de, wê beşa Keybanû Elizabeth di opera Don Carlos de li Teatro Regio li Torîno (Îtalya) got. Opera ji hêla kanala TV ya îtalî RAI ve hate pêşandan.
Di 12 çiriya paşîn a 2013an de li salona Auditorium Conciliazione ya Romayê, wê konsereke "solo" da, ya ku di bin serpereştiya Serokkomarê Îtalya û Encumena Papayî ya Çandê de hatibû pêkanîn. Di heman rojê de, hevdîtina Svetlana Kasyan bi Papa Fransîs re çêbû, ku di dema hevdîtinê de dengê xwe ji Xwedê re terxan kir, ji Svetlana soz girt ku tenê ji bo Xwedê stranan bêje û qenciyê belav bike.
Di hejmara salvegera kovara mêran "Maxim" de di nîsana 2017 de, wê di wênekêşek erotîk de lîst da ku "bala gel bikişîne ser hunera operayê". Di heman demê de, radyoya bazirganî Europa Plus gazî stranbêj kir. "stêra pêşeng a cîhanê di kalîteya deng de."Di çiriya pêşîn a 2017an de, Papa Fransîs wê hevdîtineke duyem bexş dike û piştî pêşandana wê li Operaya Romayê ji bo rola wê ya Tosca tê xelatkirin.
Senfoniya 9em a Beethoven bi D mînor/reya biçûk, opus 125, senfoniya koroyî ye, senfoniya tam a dawîn a Ludwig van Beethoven e. Senfonî di navbera 1822 û 1824an de hat çêkirin, dema Beethoven ji xwe kerr bûbû. Ew di 7ê gulana 1824an de li Viyanayê hate pêşkêşkirin. Gelek rexnegir û muzîknas vê senfoniyê wekî berhema herî mezin a Beethoven û yek ji mezintirîn destkeftiyên dîroka muzîkê dihesibînin.
Rûpelek ji destnivîsa orîjînal a Beethoven
Wekî yek ji navdartirîn berhemên muzîka pratîka giştî, ew li cîhanê yek ji senfoniyên herî pir têne lîstin tê hesibandin. Senfonî mînaka yekem a bestekarekî mezin bû ku dengan di senfoniyê de bi kar tîne. Gotin di tevgera dawîn (4.) a semfoniyê de ji aliyê çar solîstên stranbêj û koroyekê ve tên gotin. Ew ji "An die Freude", helbesteke Friedrich Schiller ya 1785an, ku di 1803an de hate guheztin û bi lêzêdekirina nivîsê ji hêla Beethoven ve hatî vejandin, têne.
Di sala 2001an de destnivîsa orîjînal a Beethoven a ku di Pirtûkxaneya Dewletê ya Berlînê de ye, di nav Lîsteya Mîrateyên Bernameya Cîhanê ya Bîrnebûnê de ku ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve hat sazkirin wekî yekem partisyon bû.
Alozê ji sê beşên serekî pê tê; ser, ten û kilik
Aloze li aliyê rûyê paşê gun de ji jor heta jêre dirêj dibe.
Aloze (bi înglîzî: "epididymis") giloka borrikeyek dirêj û li hev pêçayî ye, taybet e bo endamê zaûzê yê nêran.
Di cemserê jor ê gun de hemû spermeborrikên gun digihîjên hev û torekî ji 15-20 cogikên badayî pêk tînin. Ji wan cogikan re tê gotin cogikên derketî (bi latînî: "ductuli efferentes"). Li beşa serî ya alozeyê de hemû cogikên derketî bi lûleyek firehtir ve yek dibin, ev lûle wekî coga alozeyê an jî borrika alozeyê tê navkirin. Aloze ji giloka borrîkê pêk tê. Aloze li ser aliyê rûyê pişt ê gunan de cih digire.
Di zimanê grekî de ji bo alozeyê, peyva “"epididumis"” tê bikaranîn. Epididumis ji peyven epi + didumoi pek tê. Wateya epî ‘li ser’, wateya didumis jî ‘cot an jî gun’e ango aloze pekhateyek li ser gun e. Her alozeyek ji sê beşan pek tê; ser, ten û kilik.
Ser, beşa herî jor û ya herî gir a alozeyê ye, li aliyê jorê gun de cih digire. Ten li aliyê pişta gun ve girêdayî ye û ji jor heta jêrê gun dirêj dibe. Kilik beşa herî biçûk a alozeyê ye, li hêla jêrê gun de cih digire û bi gun ve girêdayî nin e. Di beşa dawî ya kilikê de, aloze ji gun cihê dibe û êdî wekî lûleya guhêzer tê navkirin. Perisîn û gehîştina sperman di serî û tenê alozeyê de rû dide. Sperm di kilik de tên embarkirin.
Spermên negihîştî û nelîvbar ji spermeborrikan derbasî nav alozeyê dibin û li wir diperisîn. Xaneyên derdanî yên li ser dîwarê alozeyê, hin madeyan derdidin bo perisîna sperman. Lûsemasûlkeyên borrîka alozeyê girj dibin, spermên nav alozeyê, ji serî ber bi kilikê tên guhêztin. Borrika alozeyê bi qasî 6 metre dirêj e, loma ji beşa ser heta kilikê guhêztina sperman dibe ko di 1 heta 12 rojan de pêk were. Her ko sperm di borrîka alozeyê de derbas dibin, sperm diperisin û dibin xwediyê şiyana livînê. Spermên gihîştî, heta avêtinê di kilikê de tên embarkirin. Borrîka alozeyê ji beşa ser û beşa ten heta beşa kilikê dirêj dibe. Li dawiya beşa kilikê de borrîka alozeyê firehtir dibe û lûlên (pêç) wê kêm dibe, ev borrîk êdî wekî lûleya guhêzer(bi latînî: "vas deferens") tê navkirin. Dema avêtinê (bi înglîzî: "ejaculation") ji herdu alozeyan, sperm ber bi lûleya guhêzer ve tên paldan. Heke spermên gihîştî bi avêtinê ji alozeyê neyên derpirandin, sperm dikarin bi qasî çend mehan di alozeyê de bi awayekî çalak bimînin. Dawiya dawî heke spermên gihîştî neyên avêtin, ji aliyê xaneyên li ser borrîka alozeyê ve tên hilweşandin û mijandin.
a> (1632). Nimûne îdamkirina dizan ("Voleurs infames et perdus") û tê texmîn kirin ku di heman demê de talankerên ku ji bo jiyana xwe zarê diavêjin (di wêneya rastê de) jî nîşan dide. Ev tedbîr ne kiryareke keyfî ye, lê di amadebûna olperestan de pêk tê û li gorî qanûna leşkerî ya wê demê ye, ji bo parastina dîsîplîna leşkerî..
Ketina pencereyê li Pragê di 23ê gulana 1618an de, ku serhildana sîteyên Bohemya Protestan bi eşkere dest pê kir, tê hesibandin ku şer derketiye. Serhildan bi giranî li dijî keyê nû yê Bohemyayê Ferdinand von Steiermark (ku mebesta ji nû ve katolîkkirina hemî welatên Taca Bohemyayê) bû, lê di heman demê de li dijî împeratorê wê demê yê Roma-Alman Matthias jî hate rêve kirin.
Di 30 salan de ji 1618 heta 1648 çar pevçûn li pey hev hatin, ku dîroknasan piştî dijberên împarator û hêzên Habsburgê şerên Bohemian-Pfalz, Danîmarkî-Saksoniya Jêrîn, Swêd û Swêd-Fransa bi nav kirin. Du hewildanên ji bo bidawîkirina pevçûnê (Aşitiya Lübeck di 1629 de û Aştiya Pragê di 1635 de) têk çûn, ji ber ku wan berjewendîyên hemî kesên ku rasterast an nerasterast tê de beşdar bûn negirtin. Ev tenê bi kongreya aştiyê ya tev-ewropî li Münster û Osnabrück (1641–1648) bi ser ket. Aştiya Westfalya hevsengiya hêzê ya di navbera împerator û sîteyên împeratorî de ji nû ve diyar kir û bû beşek ji nîzama destûrî ya împaratoriyê ku heya 1806 di meriyetê de bû. Bi ser de, wî amaje bi veqetandina axê ji Fransa û Swêdê re û her weha vekişîna Komara Yekbûyî ya Holendayê û Konfederasyona Swîsreyê ji Reichsverband kir.
Di 24ê cotmeha 1648an de, şer bi dawî bû, kampanya û şerên ku bi giranî li ser xaka Împeratoriya Romaya Pîroz qewimîn. Bûyerên şer û birçîbûn û nexweşiyên ku ji wan re çêdibûn, hemû herêm wêran û vala kiribûn. Li deverên başûrê Almanyayê tenê sêyeka nifûsê sax man. Piştî wêranbûna aborî û civakî, hin deverên şer lêxistî zêdetirî sedsalekê girt ku ji encamên şer xelas bibin. Ji ber ku şer bi giranî li deverên bi almanîaxêv, ku îro jî beşek ji Almanyayê ne, qewimî, ezmûnên şer, li gorî pisporan, rê da ku travmayek şer di bîra kolektîf a nifûsê de bihêle.
Mohammad-Javad Azari Jahromi (; 16'ê Îlona 1982'an ji dayik bûye) siyasetmedar û efserê ku ji sala 2017 heta 2021 di rêveberiya Serokkomar Hesen Rûhanî de Wezîrê Teknolojiya Agahdarî û Ragihandinê ye.
Di 20’ê Tebaxa 2017’an de bi 152 dengên erê, 120 na, 7 bê alî û 9 dengên nederbasdar ji parlementoyê dengê pêbaweriyê stendibû.
Ew niha ciwantirîn endamê kabîneya Îranê ye û herwiha yekem wezîrê Îranê ye ku piştî şoreşaÎranê ji dayîk bûye
Azarî Cehromî li bajarê Cehrom ê parêzgeha Farsê ji dayîk bûye û di malbateke xizan de mezin bûye. Di şerê Îran û Iraqê de birayê wî yê 16 salî hat kuştin. Wî endezyariya elektrîkê li Zanîngeha Teknolojiyê ya Hêz û Avê xwend, li wir ew jina xwe ya paşerojê nas kir.
Mîlad Nûrî (, di 10ê adara 1986ê de ji dayik bûye) pêşkeşvanekî televizyonê yê Pêşdebirê Nermalavê û Rojnamevanê IT ku pêşandana gotûbêjê ya Çarxê (ji bo IRIB TV4) û Khooneh Injast (ji bo IRIB Amoozesh) li ser weşana neteweyî ya Îranê.
Ew di her beşa Çarxê de mazûvaniya mêvanan ji civaka zanistî ya Îranê di warên teknolojî, IT û endezyariyê de dike.
Wî xeletiya Sorûş  (peyamnêrê Îranî) vedît û belav kir, ku rê dide kesên din bêyî destûr bigihîjin hejmarên mobîl ên bikarhêneran. Ji bo îsbatkirina vê, ew weşandin, hejmara telefonê ji Mihemed Cewad Azari Jahromi (Wezîrê Îranê ji Communications), ku bi awayekî berfireh li medya hat ragihandin û bû sedema lêborîna rêveber peyamnêrê Sorûş.
Ew jî yekem kes bû ku eşkere kir ku peyamnêrê Wispî Îranî ye. Pirsgirêka ku dewleta Îranê dixwest veşêre.
Wek pisporê IT û çalakvanê medyayê, ew hewl dide ku di warên cihêreng de wek fîşing, qumarên neqanûnî, nepeniya bikarhêneran, û hwd., hişyariya bikarhênerên înternetê yên Îranî bilind bike. Mijarên IT yên wekî apple qedexekirina bikarhênerên îranî, qutbûna înternetê ya Îranê, û peyamnêra Telegramê li Îranê qedexe ye.
Dîmenek ji pişt perdê bernameya Çarx TV ya Mîlad Nûrî
Pêşxistina ClubHouse-ne-fermî (ClubHouze).
Dema ku Clubhouse di nîsana 2020an de dest pê kir û di mehên destpêkê yên pandemiya COVID-19 de populerbûn bi dest xist, tenê bikarhênerên iOS-ê dikaribûn wê bikar bînin. Milad Nûrî ji bo Android OS ClubHouze (guhertoyek nefermî ya Clubhouse) pêşve xist û weşand. 1.200.000 Bikarhênerên ji welatên cihê, berî ku guhertoya fermî ya android-ê were berdan, ClubHouze saz kirin.
Bertek li ser plana sînordarkirina înternetê li Îranê.
Mîlad yek ji wan kesan bû ku hûrgiliyên plana sînordarkirina înterneta Îranê ku li parlamenê tê nirxandin, eşkere kir û bi tundî ev plan protesto kir.
Charkh () pêşaneke gotûbêjê ya televizyona Îranî ye ku ji sala 2015an ve li ser IRIB TV4 tê weşandin Her beş li ser mijarên zanistî disekine û bi qasî 75 hûrdeman dirêj e. Rêzefîlm her roj-şev dixebitin (şeş rojên hefteyê).
Mijad.
Bername di navbera mêvandar û mêvanan de ji bilî weşanek monologî nîqaşek înteraktîf e û dibe ku nîqaş bi pêşkêşvanan, pêşandanên slayd, klîbên fîlimê, an grafikên têkildarî mijarê dewlemend bibe. Di çarxê de armanc ew e ku bi bernameyeke zindî bi zimanekî ku bi dilxwaziya ciwanên Îranî re lihevhatî be, gotûbêjeke balkêş a zanistî pêşkêş bike.
Şaha bi "drag" a amerîkî ya bi nav û deng RuPaul, got, "Mirov tazî tê dinyayê, pişt re her tişt "drag" e...".
a> di 2019an de. Dibêje, "Ez wek jinekê kinc li xwe nakim, ez wek "drag queen" li xwe dikim!"
Va ye lîsteyeke "drag queens" (yj. "drag queen") e.
Ameneh Naderî, (Farsi: آمنه نادری) di nîsana sala 1984an li Mazenderan û Babil û bajarê Gotab Jineke karsaz e ku bi eslê xwe fars e.
Amene Naderî di sala 1984an de li Mazenderan, Îran ji dayîk bûye. Ew keçikên parêzgeha Mazenderan tê naskirin
Victoria Sin, drag queeneke kenedayî ye.
Drag queen, anku "qiralîçeyeke bi "drag" yan "şaheke bi "drag", bi giştî, hunermendekî zilam e ku kincên jinan li xwe dike û bi teqlîdkirina jinên stereotîp ên pirr makyajkirî stranên xwe bi şêwaza "lip-synch" ("lêv-sink", sinkronîzasyona lêvî) dibêje û kêfa bîneran tîne.
îsa Zarepûr (bi farisî: عیسی زارع پور) (1980) siyasetmedarek îranî ye ku ji 25ê tebaxa 2021ê ve di hikûmeta serokomar Îbrahîm Raîsî de wek wezîrê teknolojiya agahdarî û ragihandinê kar dike.
Eîsa Zarepûr di sala 1980î de li bajarê Şabad (Arûnîawa, Arwînawa) ya Kirmaşanê ji dayîk bûye. Wî bawernameya xwe ya lîsansê di warê endezyariya kompîturê de li zanîngeha Razî û bawernameya xwe ya bilind di warê endezyariya kompîturê de li zanîngeha Şerîf ya Teknolojiyê wergirtiye. Wî doktoraya xwe li Dibistana Zanist û Endezyariya Komputerê, Zanîngeha New South Wales, Avusturalya qedand.
Lûleyên guhêzer di navbera alozeyan û mîzerê de cih digirin.
Lûleya guhêzer an jî coga guhêzer (bi latînî: "vas deferens an jî ductus deferens") navê borriyên masûlkî ye di navbera alozeyan û mîzerê de.
Di zimanê latînî de ‘vas’ bi wateya lûle, ‘deferens’ bi wateya guhêztin, kişandin, birin tê bikaranîn.Ango ‘wateya vas deferens’ lûleya guhêzer e. Hin caran li dewsa vas deferens, peyva ductus deferens, ango coga guhêzer jî tê bikaranîn. Du erkên lûleya guhêzer heye; embarkirina sperman û guhêztina sperman.
Anatomiya lûleya guhêzer.
Ji her gunek lûleyek guhêzer dirêj dibe, ango di laşê mirovê nêr de du lûleyên guhêzer heye. Spermên ji alozeyê derdikevin, dikevin nav lûleya guhêzer.Lûleya guhêzer borriyek bi dirêjiya 50 cm ê, ji alozeyê di nav bendikê gunê (bi înglîzî: "spermatic cord)" de ber bi jor dirêj dibe, di nav zikekelênê de ji bendikê gunê cihê dibe, li ser mîzdankê derbas dibe û li paş mîzdankê ber bi jêr dirêj dibe, digihîje coga avêtinê. Dirêjiya lûleya guhêzerê ji bo embarkirina sperman tê bikaranîn. Li nêzikê rijênê prostat, kotahiya lûleyên guhêzer piçek fireh dibe ev beşa firehbûyî dişibe kûpê. Di zimanê latînî de ji bo kûpên biçembil ên ji axê hatine çêkirin re peyva 'amphora' tê bikaranîn. Di zimanê înglîzî de amphora guheriye û bûye ampulla. Loma kotahiya firehbûyî ya lûleya guhêzer wekî ampulla tê navkirin. Kûp (ampulla) ji bo sperman wekî embar kar dikin. Cogên avêtinê bi mîzerê yê ve girêdayî ne. Heke ji bo demek dirêj sperm ji lûleya gûhêzer neyên avêtin, ji aliyê xaneyên li ser borrîka alozeyê ve tên hilweşandin û mijandin. Ampulla bi çikildanê tovavê ve girê dibe û coga avêtinê peyda dibe. Herdu cogên avêtinê di nav rijênê prostat de bi mîzerêyê ve girêdayî ne.
Pêkhateya lûleya guhêzer.
Lûleya guhêzer dîwarek stûr lixwe digire. Dîwarê lûleya guhêzer ji sê çînan pêk tê. çîna navî lînceperde ye, ji rûkeşeşaneyê pêk tê. Kûlkexaneyên rûkeş (bi înglîzî: "ciliated epithelium"), kulkên xwe dirêjê nav cogê dikin. Rûyê çîna navî qatqatî û qurmiçî ye û bi sperman ve di nav têkilîyê de ye. Çîna naverast a lûleya guhêzer, çînek masûlkî ye. Çîna naverast ji sê çînên lûsemasûlke pêk tê. Çîna navî ya masûlkî ji lûsemasûlkeyên dirêjkî, çîna naverast ji lûsemasûlkeyên bazinî û çîna derve jî disa ji lûsemasûlkeyên dirêjkî pêk tê. Masûlkeyên lûleya guhêzer dor bi dor, bi ahengî girj dibin û xav dibin çalakiya van masûlkeyan wekî perîstalsî tê navkirin. Arasteya perîstalsiya masûlkeyên lûleya guhêzer, ji alozeyê ber bi mîzerê ye. Ango sperm ji ber çalakiya lûsemasûlkeyên lûleya guhêzer, ber bi mîzerê tên paldan. Çîna derve ya lûleleya guhêzer ji bestereşaneyê pêk tê. Lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar di nav çîna bestereşaneyê de cih digirin.
Vazektomî, stewkirina nêran.
Birrîna cogên alozeyê wekî vazektomî tê navkirin.
Vazektomî (bi înglîzî: "vasectomy") corek niştergerî ye bo rêgirtina ducaniyê. Di nêran de lûleyên guhêzer tên birrîn û girêdan bi vî awayê avêtina sperman tê rawstandin.Bi gelemperî vazektomî ji bo rêgirtina rûdana ducaniyê tê bikaranîn. Lê hin caran dibe ko di aloze an jî gunan de kulbûn (înfeksiyon) peyda bibe, vê gavê ji bo pêşî li kulbûnê were girtin û ziyan negihîje gunan, bi vazektomiyê pêwendiya gun û mîzerê tê qutkirin.
Piştê vazektomiyê di gunan de berhemanîna sperm û hormonan nasekine, didome, lê ji ber ko lûleyên guhêzer bi alozeyan ve girdayî nîn in, sperm di alozeyê de dimîne. Hormon bi navbeynkariya xwînê belavî laş dibin, loma vazektomî bandor li ser rêjaya hormonên nêrîneyê nake. Kesên vazektomî bûye dikare bi awayekî asayî bikeve têkiliya zayendî. Çûkê van kesan bi awayekî asayî rep dibe û avêtin disa rû dide. Di tovava avêtinê de tenê derdanên rijenê Cowper, prostat û çikildanên tovavê heye. Ango ji bo pîtîna hêkê sperm tune, loma her çiqas avêtin di nav zêyê de bêne berdan jî pîtîn û ducanî rû nade.
Rahîm Reşîdî an jî birêz Kurd (jdb. 1978 li bajarê Saqizê, Rojhilatê Kurdistanê), (Kurdî: ڕەحیم ڕەشیدی) rojnamevan û peyamnêrê Kurdistan TV û Kurdistan24 e. Di sala 1978 de li gundê Merxozê, li bajarê Saqiz, li Îranê hatiye dinê. Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump ji ber rûmalkirina çalak a bûyerên kurdan li Rojhilata Navîn û şerê li dijî DAIŞê û beşdarbûna wî di konfêransên rojnamevanî yên Koşka Spî de û piştre jî ji ber bandora wî nasnavê, nasnavê wî birêz Kurd (mr. kurd) lê kir. ew ji hêla rojnameya serhêl a Washington Free Beacon ve wekî "Zilamê Salê 2018" hate binav kirin.
Rehîm Reşîdî di nava Partiya Demokrat a Kurdistanê (Îranê) de weke Pêşmerge dest bi karê xwe kir. Paşê bû çalakvanê mafên mirovan, nivîskar û rojnamevan. Ji ber vê sedemê bi gelek medya, çapemenî, radyo û televizyonên herêmî û navneteweyî re li ser mijar û mijarên siyasî, dîrokî û civakî yên herêmî û cîhanî hevpeyvîn kiriye.
çalakiyên.
Reşîdî di sala 1996an de dest bi rojnamegeriyê kir û di Radyoya “Dengê Kurdistana Îranê” û Rojnameya “Kurdistan”ê de xebitî. Di sala 2004an de dibe endamê koma redaksiyona kovara "Rêjwan"ê li Swêdê û bi swêdî û kurdî weşanê dike. Rehîm ji sala 2006 heta 2010 endamê desteya rêvebir û sernivîserê beşa nûçeyan a Tishk TV, ku li Parîs, Fransa ye, bû. Reşîdî endamê Yekîtiya Rojnamegerên Swêdê û Federasyona Rojnamegerên Navneteweyî bûye. Ew niha endamê Navenda Çapemeniya Derve (FPC) ya Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî ye û endamê Nûçegihanên Çapemeniya Derve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (AFPC-USA Club) ye. Herwiha Reşîdî ji sala 2010ê ve bi awayekî çalak di nav Rêxistina Çavdêriya Mafên Mirovan a Kurdistanê û Encûmena Serkirdayetiya Mafên Mirov li Amerîkayê de cih girtiye. li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îngilîzî û Farisî hatiye weşandin. Niha jî Serokê Peyamnêrê Kurdistan24 û Kurdistan TV li Washingtonê ye. Birêz Kurd çavdêriya xebatên beşa Erebî ya Zagros TV jî dike. Reşîdî di heman demê de endamê Enstîtuya Zêrîn ji bo Stratejiya Navdewletî ye, û şêwirmendê şêwirmendiyê ye ji bo çend pargîdanî û dezgehan li Washington, DC.
Nêrekoendama zaûzê an jî koendama zaûzê ya nêran (bi înglîzî: "male reproductive system")
Koendama zaûzê ya nêran ji komek endamên zaûzê (zayendî) û hin endamên mîzê pêk tê. Endamên zaûzê yê nêran erkên li jêr pêk tînin.
1. Sperm û tovavê berhem dikin, embar dikin û diguhêzînin.
2. Bo pîtîna hêkê, bi avêtinê, sperman vala dikin nav coga zaûzê ya mêyê.
3. Hormonên zayendê berhem dikin û der didin.
4. Herwisa ji laş derkirina mizê jî bi alîkariya van endaman rû dide.
Nêrekoendama zaûzê ji endamên derve û yên navî pêk tê. Çûk, gun û tûrikê gun li derveyê laş de cih digirin. Lûleyên guhêzer,çikildanên tovavê, cogên avêtinê, rijênê prostat, rijênê Cowper û mîzerê di hundirê laş de cih digirin. Bi çalakiya van endaman li mirovê nêr de taybetiya zayendî ya duyem peyda dibe, mirov dikare bikeve nav têkiliya seksî, û bibe xwediye zarokan.
Tûrikê gun.
Tûrikê gun pêkhateyek bi şeweyê kîsik e. Tûrikê gun ji masûlke, bestereşane û çerm pêk tê. Tûrik ji yekbûna du kîsikan peyda dibe. Herdu kîsik li jêrê çûk, li kêleka hev, bi hev re zeliqî nê. Di nav her kîsek de gunek heye. Lûsemasûlkeyên tûrika gun dûrahiya (mesafe) navbera gun û laş rêk dixin. Dema germahiya gun bilind bibe, masûlke xav dibin, tûrik sist dibin û ji laş dûr dikevin. Di sermayê de masûlke girj dibin û tûrikê dişidînin, bi guvaştina tûrikê, gun nêzikê laş dibin ko ji germahiya laş sûd bigirin.
Gun.
Sperm û hormona testosteron di gun de tên berhemkirin.
Gun cotek endamên zaûzê yê nêran e, sperm û hin hormonên nêrê li vir.Gun bi şeweyê helkeyî ne. Dirêjiya her gunek bi qasî 4.5 cm, firehiya wî 2.5 cm û stûriya wî jî bi qasî 3 cm e. Gun ji du beşên serekî pêk tê; spermeborrîk û xaneyên Leydig. Xaneyên Leydig di navbereşaneyê de cih digire, navbereşane (bi înglîzî: "interstitial tissue") torek bestereşaneyê ye. Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de %20ê giraniya gunan ji xaneyên Leydig pêk tê. Navbereşane li gel xaneyên Leydig gellek mûlûleyên xwînê û mûlûleyên lîmfê jî lixwe digire. Hormonên di xaneyên Leydig de tên berhemkirin, bi navbeynkariya van mûlûleyên xwînê belavî laş dibin. %80 giraniya gunan ji spermeborrîkan pêk tê. Ji ber derdana sperm û hormon, gun wekî rijênê zaûzê tê navkirin. Çalakiya gunan bi hankirina du hormonên hîpofîzê; hormona FSH û hormona LH ve dest pê dike. Ev herdu hormon li gor bandora wan a li ser laşê mêyan hatine navkirin, lê pêkhateya wan a kîmyayî di laşê nêran de jî heman e. Li gel FSH, hormona testosteron jî bondor li ser geşbûn û dabeşbûna xaneyên bineretî yên sperm dike. Taybetiyên zayendî yên duyem (bi înglîzî: "secondary sexual characters") ên nêran bi bandora hormona testosteronê, di dema temenê pêgihîştinê (bi înglîzî: "puberty") peyda dibin. Testosteron xaneyên armanc de çêbûna proteînan han dike, bi çêbûna proteînan jî di laşê nêran de guherîn rû dide. Ev rewş dibe sedema peydabûna taybetiyên zayendî yên duyem.
Sperm.
Sperm bi spermatogenezê tên çêkirin.
Bi dabeşbûna miyozê çar sperm çê dibin.
sperm an jî tov (bi înglîzî: "sperm") xaneya zayendî ya nêran e bo pîtina hêkê. Sperm li gunan, di dîwarê spermeborrîkan de, ji xaneyên çêkerên sperm (bi înglîzî: "germ cells /spermatogonia") bi dabeşbûna miyozî peyda dibin. Dîwarê borrîkên sperm ji du cor xaneyên sereke; ji xaneyên çêkerê sperm û xaneyên Sertolî pêk tê. Xaneyên Sertolî xaneyên palpişt in. Xurek û madeyên pewîst dabîn dikin bo xaneyên çêkerê sperm. Xaneyên çêkerê sperm, xaneyên bineratî yên sperm in û dîploîd in, bi dabeşbûna miyozê spermên haploîd çê dikin. Mirovek nêr dikare rojê bi qasê 100 heta 300 milyon sperm berhem bike û berhemkirina spermê heta dawiya jiyana xwe bidomîne. Ji xaneyên dîploîdî bi dabeşbûna miyozî, diristkirina sperman wekî spermatogenez (bi yewnanî: "spermatogenesis") tê navkirin. Spermatogenez bi dabeşbûna mîtozî ya xaneyên çêkerê sperm dest pê dike. Xaneyên çêkerê sperm dîploîd in. Bi dabeşbûnê, hê pirtir xaneyên çêker peyda dibe, hin ji van xaneyan diperisin û wekî spermatosîtên yekem tên navkirin. Spermatosîtên yekem bi miyoza yekem dabeşê du xaneyên haploîdî dibin. Ev herdu xane, wekî spermatosîtên duyem tên navkirin. Bi miyoza duyem ji her spermatosîtek duyem du xane, bi tevahî çar xane peyda dibe. Ev herçar xane êdî wekî spermatîd tên navkirin. Spermatîd diguherin û dibin sperm.
Spermê pêgihîştî ji sê beşan pêk tê; ser,navendeparçe û kilik.
Navika xaneya spermê, li serê spermê de cih digire. Kîsikek pan li ser beşa peşî ya ser de cih digire, ev pêkhate wekî akromozom tê navkirin. Akrozom ji bo hêsankirina pîtîna hêkê enzîmên taybet lixwe digire. Navendeperçe beşa qoçekî ya bi dirêjiya 5 heta 9 mîkron û gellek mîtokondrî lixwe digire. Kilik an jî doçik pêkhateya bi şeweyê qamçî ye, dirêjiya kilikê 40 heta 50 mîkron e. Bi çerixîna kilikê sperm dilive û di nav tovavê (bi înglîzî: "semen") de ber bi hêkê avjenî dike.
Aloze.
Perisîn û embarkirina sperman di alozeyê de rû dide.
Aloze (bi înglîzî: "epididymis") giloka borrikeyek dirêj û li hev pêçayî ye, taybet e bo endamê zaûzê yê nêran. Alozê ji giloka borrîkê pêk tê. Aloze li ser aliyê rûyê paşê gunan de cih digire.
Her alozeyek ji sê beşan pek tê; ser, ten û kilik.
Ser, beşa herî jor û ya herî gir a alozeyê ye, li aliyê jorê gun de cih digire. Ten li aliyê pişt gun ve girêdayî ye û ji jor heta jêrê gun dirêj dibe. Kilik beşa herî biçûk a alozeyê ye, li hêla jêrê gun de cih digire û bi gun ve girêdayî nin e. Di beşa dawî ya kilikê de aloze ji gun cihê dibe û êdî wekî lûleya guhêzer tê navkirin. Perisîn û gehîştina sperman di serî û tenê alozêyê de rû dide. Sperm di kilik de tên embarkirin.Spermên negihîştî û nelîvbar ji spermeborrikan derbasî nav alozeyê dibin û li wir diperisîn. Dema avêtinê (bi înglîzî: "ejaculation") ji herdu alozeyan, sperm ber bi lûleya guhêzer ve tên paldan.
Lûleya guhêzer.
Lûleya guhêzer an jî coga guhêzer (bi latînî: "vas deferens" an jî "ductus deferens") navê borriyên masûlkî ye di navbera alozeyan û mîzerê de. Du erkên lûleya guhêzer heye; embarkirina sperman û guhêztina sperman. Ji her gunek lûleyek guhêzer dirêj dibe, ango di laşê mirovê nêr de du lûleyên guhêzer heye. Spermên ji alozeyê derdikevin, dikevin nav lûleya guhêzer.Lûleya guhêzer borriyek bi dirêjiya 50 cm ê, ji alozeyê di nav bendikê gunê (bi înglîzî: "spermatic cord") de ber bi jor dirêj dibe, di nav zikekelênê de ji bendikê gunê cihê dibe, li ser mîzdankê derbas dibe û li paş mîzdankê ber bi jêr dirêj dibe, digihîje coga avêtinê. Herdu cogên avêtinê di nav rijênê prostad de bi mîzerêyê ve girêdayî ne.Sperm ji ber çalakiya lûsemasûlkeyên lûleya guhêzer, ber bi mîzerê tên paldan. Vazektomî (bi înglîzî: "vasectomy") corek niştergerî ye bo rêgirtina ducaniyê. Di nêran de lûleyên guhêzer tên birîn û girêdan bi vî awayê avêtina sperman tê rawstandin.
Tovav.
Tovav, avik an jî tuxmav (bi înglîzî: "seminal fluid / semen") têkilek lînceyî û herikbar e ji sperm û şileye pêk tê.Spermên nav tovavê ji gunan tê, çavkaniyên şileya tovavê jî çikildana tovavê, rijênê prostat û rijênê Cowper in. Rengê tovavê ji ber derdana rijênê prostatê ye. Tovav şileyek alkalî ya bi pH a 7.5 e.%5-10ê tovavê ji xaneyên sperm pêk tê. %60 şileya tovavê ji çikildana tovavê, %30yê şileya tovavê ji rijenê prostatad, rêjeyek pir hindik a şileya tovavê jî ji rijênê Cowper tê derdan.Di nav mîzerê de bi girjbûna masûlkeyan, tovav ber bi serê çûk ve diherike û ji çûk dipijiqe, ev kar wekî avêtin (bi înglîzî: "ejaculation") tê navkirin. Di dema avêtinê de girjbûna masûlkeyan dibe sedama peydabûna hestê kêfxweşiyê.
Rijênên coga zaûzê ya nêran.
Gun rêjênê sereke yê koendama zaûzêya nêran e. Lê li coga zaûzê de hin rijenên din jî hene ko tovavê berhem dikin, ji van rijênan re tê gotin rijênên alîkar ên koendama zaûzêya nêran.
Çikildanê tovavê.
Çikildanê tovavê an jî tovaveçikildan (bi înglîzî: "seminal vesicle") cotek rijênên cogedar in di laşê nêran de. Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de dirêjiya çikildanê tovavê 5-7 cm, firehiya wî 2-3 cm e. Çikildanên tovavê li paş mîzdankê li herdu aliyên rijênê prostat de cih digirin. Her çikildanek ji aliyê serê jêr ve bi cogek kurt ve girêdayî ye, ev cog wekî coga avêtinê (bi înglîzî: "ejaculatory duct") tê navkirin. Coga avêtinê bi lûleya guhêzer ve girêdayî ye. Şileya çikildana tovavê şileyek tîr û lîncî ye, gellek fruktoz, asîda sîtrîk, proteîn, prostoglandîn û fîbrînojen lixwe digire. Şileya çikildanên tovavê bi navbeynkariya coga avêtinê tevlê spermên nav lûleya guhêzer dibe û ber bi rijênê prostatê ve tên guhêztin.Şileya çikildana tovavê şileyek alkalî ye, ango asta pH a şileyê bilind e. Paşmayiyên asîdî yên li nav mîzerê û nav coga endama zaûzêya mê, bi navbeynkariya vê şileyê tên nêtarkirin.
Gun rêjênê sereke yê koendama zaûzêya nêran e. Rijêanên din wekî rijênên alîkar tên navkirin.
Prostat an jî rijenê prostat (bi înglîzî: "prostate gland") rijênê nêrekoendama zaûzê ye. Ango prostat rijênek taybete bo mêran. Rijênê prostat derdanên xwe bi navbeynkariya cogikan rasterast der dide nav mîzerêyê.Rijênê prostat ji lûsemasûlke û şaneya derdanê pêk tê. Ji bo avêtinê, hêza serekî ya bo paldana sperm û tovavê, ji lûsemasûlkeyên prostatê tê bi destxistin. Di nav şileya prostatê de ji bo destxistina ATP, asîda sîtrad heye. Herwisa şileya prostatê hin enzîm û dijepeydaker (bi înglîzî: "antigen") taybet jî lixwe digire. Şileya prostatê alkalî ye, ango pH a wê ji 7ê zêdetir. pH a bilind a şileya prostatê, asîdiya mîzerê ya nêrê û asîdiya zêyê (vajîna) kêm dike, bi vî awayê ji bo sperman hawirdora guncav peyda dibe.Di dema avêtinê de masûlkeyên guşer (bi înglîzî: "sphincter muscle")ên prostat û mîzdankê, coga mîzerêyê heta mîzdankê digirin, bi girtina coga mîzerêyê rê li ber sperm û tovavê tê girtin ko ber bi nav mîzdankê neherikin. Dema mîzkirinê, masûlkeyên prostatê, cogên tovavê digirin nahêlin mîz tevlê tovavê bibe. Ango di laşê mirov de avêtin û mîzkirin di heman demê de rû nade. Di temenê kaltiyê de, bi taybetî piştê temenê 60 saliyê prostatê hin mirovan gir dibe û diwerime. prostatê werimî mîzerêyê dişidîne, mîz di nav mîzerêyê de bi dijwarî derbas dibe. Şêrpençeya prostatê yek ji şerpenceyên herî belavî ye di nav zilaman de. Di navbera girbûna prostatê û şêrpenceya prostatê de tu pêwendî nin e. Ango dibe ko prostat gir bibe lê bi şêrpenceyê nekeve.
Rijenên Cowper cotek rijênên biçûk in, di bin prostatê li herdu aliyên mîzerê de cih digirin. Derdana rijenê Cowper şileyek bêreng, tîr û şor e. Şileya rijenê Cowper, şileyek alkalî ye. Şileya Rijenê Cowper madeyek lîncî ye, di nav zêyê(vajîna) de xilîskîna çûk hêsantir dike. Rijênê Cowper derdana xwe, berê avêtina tovavê ber dide nav mîzerê, loma hin caran derdana wî wekî pêşavêtin jî tê navkirin. Heke di nav mîzerê de paşmayiyên asîdî yên mîzê mabe, bi derdana rijenê Cowper tê paqijkirin.
Çûkê mirov.
Xwîn diherike nav tenê kelenî,qebareya çûk zêde dibe û çûk rep dibe.
Çûk coga herî dawî ye bo derkirina sperm û mîzê. Ango du erkên sereke yê çûk heye; guhêztina sperman ber bi nav coga zaûzê ya mêyê û derkirina mîzê.Çûkê mirov ji du beşan pêk te; reg (bi înglîzî:"root") û dox (bi inglîzî: "shaft")
Regê çûk di nav laş de cih digire û çûkê bi hestiyên rûv ve girê dide. Beşa çûk a li derveyî laş de xuya dibe û dilive wekî dox tê navkirin. Doxê çûkê mirov li gel mîzerê, sê stûnên şaneyên repker ên îsfencî jî lixwe digire. Cotek şaneya repker li herdu aliyê doxê çûk de heta gopika çûk dirêj dibin. Evan pêkhateyan wekî tenên kelênî (bi latînî: "corpora cavernosa" / yekjimar:"corpus covernosum") tên navkirin. Li bin stûnên tenê kelênî (kelêneten), stûna tenê îsfencî (bi latînî: "corpus spongiosum") dirêj dibe. Kelêneten li kotahiya doxê çûk te bi dawî dibe, lê tenê îsfencî heta gopika çûk dirêj dibe. Beşa mîzerêya nav çûk, bi tenê îsfencî dapoşrav e.Gava xwestina seksê (şewhet) (bi înglîzî: "sexual arousal") li mirov zêde dibe, xwînberên çûkê fireh dibin, hê pirtir xwîn diherike nav xwînberan. Kelênên şaneya repker bi xwîna ji xwînberan tijî dibe. Her ko xwîn diherrike nav şaneyê, pestoya xwîna nav şaneyan bilind dibe. Ji ber bilindbûna pestoyê, xwînhêner û xwînhênerokên ko xwînê ji çûk dûr dixin, tên şidandin û girtin, ji ber zêdebûna xwîna nav şaneyên çûkê, qebareya çûk zêde dibe, çûk diwerime û rep dibe. Repbûn û sistbûna çûk di bin kontrola demarekoendama xweyî de rû dide. Hin caran dibe ko di hin mîrovan de, ji ber hin sedeman repbûna çûk têk biçe an jî çûk bi têra xwe rep nebe. Bi gelemperî têkçûna repbûnê di temenê 50 salan şûn de peyda dibe.Ji bo kesên bi pirsgirêka têkçûna repbûne (bi înglîzî: erectile dysfunction) hin derman tên bikaranîn. Viagra yek ji van dermanan e.
Hormonên koendama zaûzê ya nêran.
Perisîn û çalakiya koendama zaûzê ya nêran, ji aliyê sê hormonên sereke ve tê rêkxistin. Testosteron, FSH û LH
Testosteron.
Perisîn û çalakiya koendama zaûzê ya nêran, ji aliyê sê hormonên sereke ve tê rêkxistin.
Testosteron hormonek zaûzê ya nêran e,herî zêde di gunan de tê berhemkirin. Testosteron di xaneyên Leydig de tê berhemkirin. Di destpêka temenê pêgihîştinê de hejmara xaneyên leydig û derdana hormona testosteronê zêde dibe, ev rewş dibe sedema peydabûna taybetiyên zayendî yên duyem û destpêkirina çêkirina sperman. Di dema perisîna korpeleyê de di laşê korpeleya nêr de berhemkirina testosteron girîng e bo çêbûna endamên zaûzê yê nêrê.
Taybetiyên reftarî (bi înglîzî: "behavioral") û fîzîkî yên ko nêran ji mêyan cuda dikin wekî taybetiyên zayendî yên duyem tên navkirin. Taybetiyên zayendî yên duyem ên nêran bi bandora hormona testosteronê, di dema temenê pêgihîştinê (bi înglîzî: "puberty") peyda dibin.
Hormona handerê çikildanê (FSH).
FSH ji pila pêş a hîpofîzê tê derdan. FSH bi hevkariya testosteronê, di spermeborrîkan de xaneyên Sertolî han dike ji bo çêbûna sperman. Bi bandora FSH, ji xaneyên Sertolî, hormonek tê derdan, ev hormon wekî hormona inhîbîn tê navkirin. Înhîbîn bandor li ser hîpofîzê dike û derdana FSH ê dide rawestandin. Bi vî awayê derdana testosteron jî tê kêmkirin.
Hormona handerê tenê zer (LH).
Hormona handerê tenê zer jî ji pila pêş a hîpofîzê tê berhemkrin û derdan. LH di gunan de xaneyên Leydig han dike bo berhemkirin û derdana androjenan. Andorojen navê gelemperî ye bo koma hormonên zaûzê yên nêran. Ango androjen li ser girbûn û perisîna koendama zaûzê ya nêran banor dikin. Testosteron androjena herî zêde û ya çalak e di laşê nêran de.
Di laşê mirov de berhemkirina sperm û rêjeya testosteron bi rêka paşragihandina neyînî (bi înglîzî: "negative feedback") tê rêkxistin. Dema di xwînê de asta xestiya testosteronê nizim be, ev rewş hîpotalamuse han dike bo derdana hormona derpirandinê (GnRH).Lê heke di xwînê de xestiya testosteron ji asta asayî bilintir bibe, testosteron derdana GnRHê dide sekinandin. Bi rawestîna derdana GnRH, îcar ji hîpofîzê derdana LH û FSH tê sekinandin. Testosteron dikare derdana hîpofîzê bi tena serê xwe jî rawestîne. Hormona inhibin jî derdana FSHê kêm dike. Bi rêka paşargihandina neyînî, di xwînê de xestiya asayî ya FSH û LH tê rêkxistin, bi vî awayê hevsengiya navekî (bi latînî: "homeostasis") tê dabînkirin.
Mammalojî yan jî guhandarnasî şaxê zoolojiyê ye ku tenê li ser guhandaran lêkolîn dike. Ew li ser dîrok, dabeşkirin, taybetmendiyên anatomîkî û fizyolojî yên nêzî 5341 cureyên guhandaran disekine.
Eleqeya bi guhandarên ne-mirovî vedigere berî dîrokê, û mammalojîyê nûjen li ser bingeha zanîna guhandarên ku ji hêla mirovên seretayî ve hatine xwedî kirin ava bûye. Yewnaniyên kevn di nav gelên pêşîn de bûn ku bi rêkûpêk li ser dîroka xwezayî ya guhandaran nivîsandibûn, û wan gelek guhandarên ne xwecihê Yewnanîstanê dizanîbûn; her çend formên wan mîna masiyan bûn jî Arîstoteles pejirand ku neheng û delfîn (cetaceans) bi guhandarên li bejahiyê re têkildar in. Heya dawiya sedsala 18-an, gelek xebatên zanistî yên li ser guhandaran ji bo taksonomî an jî mijarên pratîkî yên xwedîkirina ajalan hatine terxan kirin. Vedîtinên zanistî yên sedsala 19-an hema hema ji çar aliyên cîhanê berhevokên mezin ên nimûneyan encam dan. Tê bawer kirin ku piraniya cureyên guhandarên ên cîhanê ji hêla zanistê ve têne zanîn (ji bilî gelek celebên kotinker û perçemk), lê biyolojîya gelek celeban bi tevahî nenas e. Mammalojîyê nûjen qadek pirzimanî ye ku pisporên enatomî, paleontolojî, ekolojî, etolojî, û gelek warên din vedihewîne.
Metroya E ku ji deh vagonên R160Ayê pêk tê, dikeve stasyona Termînala Otobusan a Birêvebiriya 42an a Kolana-Portê
Nexşeya rêya hesinî û rawestgehên Metroya Bajarê New Yorkê
Deriyê Stasyona Otobusê ya Cadeya Tîmes- 42ê
Metroya bajarê New Yorkê, (bi inglîzî: New York City Subway) toreke metroyê ye ku li bajarê New York a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Metroya New Yorkê di 9ê cotmeha 1863an de hat vekirin û yekem rawestgeha metroyê di 27ê cotmeha 1904an de hatiye vekirin. Metroya New Yorkê, yek ji kevintirîn pergalên veguheztina navbajariyên li cîhanê ye. Sîstema metroya New Yorkê xwediyê tora metroya herî mezin a cîhanê ye û dirêjahiya tora metroyê 1370 kîlomêtre ye. Metro, ji 27 xet û 472 rawestgehan pêk tê.
Metroya New Yorkê, ji xeynî hinek xetên ku di rewşên wekî acîl û karesatan de nîv-dem dixebitin, her rojên salê, 24 saetan dixebite. Di warê hejmarên rêwiyan ên salane de, pergala herî qelebalix a veguhestina navbajariyê li Nîvkada rojava û cîhana rojava ye. Metroya New Yorkê nehemîn pergala herî qelebalix a metro ya li cîhanê ye. Di sala 2017an de metroyê zêdeyî 1,72 mîlyar rêwî, di nava hefteyê de 5,6 mîlyon rêwî û di dawiya hefteyê de jî bi giştî 5,7 mîlyon rêwî ragirtiye.
Metroya New Yorkê yekem car di 9ê cotmeha 1863an de wekî xetek trenê ya li ser erdê hate çêkirin. Di salên 1870an de tuneleke wagonên bin erdê ku 95 metre dirêj dibe û di xebatê de bû, ji aliyê Alfred Ely Beach ve hate çêkirin. Yekem xeta trênê ya binerdê ya New Yorkê di 27ê cotmeha 1904an de hate çêkirin. Ev xet ji şaredariyê heta ceddeya 145emîn û Broadwayê diçû. Dirêjahiya wê 14,7 km bû û 28 rawestgehên xetê hebû. Xet ji hêla Pargîdaniya Transît Rapid a Interborough (IRT) ve dihate xebitandin. Piştre re xetên metroyê di sala 1905an de heta Bronx, di 1907an de heta Brooklyn û di 1915an de heta Queens hatin dirêj kirin.
Trênek MF 01 li Stalingradê
Nexşeya rêya hesinî û rawestgehên Metroya Bajarê Parîsê
Trênekî MF 67 li stasyona Gambetta (xeta 3 bis), (2010)
Metroya Parîsê yan jî Metroya bajarê Parîsê'", (bi fransî: Métro de Paris) yek ji kevintirîn û mezintirîn metroyên cîhanê ye ku li Parîsê, paytexta Fransa yê ye. Xeta yekem a metroyê di sala 1900î de hatiye çêkirin. Îro 16 xetên metroyê hene û dirêjiya xetan bi giştî 214 kîlomêtre ye. Forma mîmarî ya metroya Parîsê ku wekî sembola bajarê Parîsê tê nîşandan, di bin bandora mîmariya hûnerî ya Art nouveau de maye. Xeta metroyê ya yekem ji bo çalakiya Exposition universelleê di sala 1900î de hatiye çêkirin.
Metroya bajarê Parîsê, di sala 1845an de, Parîs û pargîdaniyên trênê jixwe li ser pergalek trênê ya bajarî difikirîn ku veguhastina navçeyên hundurê bajêr bi hevre girê bidin. Pargîdaniyên rêhesin û hukûmeta Frensî dixwestin ku rêyên hesinî yên sereke di nav torek nû ya jêrzemînê de dirêj bikin, lê Parîsiyan alîgirê toreyek nû û serbixwe bûn. Parîsiyan ditirsiyan ku kesên pergalê didin avakirin kontrola pergala serbixwe bûna neteweyî, bi dest dixin. Nakokî ji sala 1856an heta sala 1890an dewam kir. Di vê navberê de, nifûsa bajarê û qerebalixa trafîkê pir her ku diçe zêdetir bû. Berî sala 1845an, tora veguhastina bajarî di serî de ji hejmareke mezin ji xetên omnibus pêk dihat. Xetên mînîbusan ji alîyê rêveberiya Frensî ve di nav pergalek birêkûpêk de bi rê û rêgezên sabît û bênakok dihate xebitandin. Pêşniyara yekem a konkret ji bo pergala rêhesinê ya bajarî li Parîsê ji hêla endezyarê şaristaniyê Florence de Kérizouet ve hate pêşkêş kirin. Di sala 1855an de, endezyarên sivîl Edouard Brame û Eugène Flachat ji ber rêjeya bilind a qezayên li ser xetên trênê, rêhesinek bajarî ya barkêşiya binê erdê pêşniyar kirin. Di 19 Mijdar 1871 de Encumena Giştî ya Seine tîmek ji 40 endezyaran peywirdar kir ku torgilokek rêwîtiyê ya bajarî plansaz bikin. Vê tîmê torgilokek bi şêwazek rêçikan "dişibe xaçeyek ku di nav çemberê de girtî ye" bi rêyên eksîkî yên li dû bulvarên mezin pêşniyar kir. Di 11 Gulan 1872an de Encûmenê ev plan pejirand, lê hukûmeta fransî vî planê paşve vegerand. Piştî vê xalê, nîqaşek rastî li ser wê yekê derket ku pergala nû ji xetên bilind an bi piranî ji xetên jêrzemînê pêk tê. Ev niqaş gelek partiyên siyasiyên Fransayê beşdar bûn, di nav de Victor Hugo, Guy de Maupassant, û Civata Eiffel ya Gustave Eiffel hebûn û nîqaş heta sal 1892an berdewam kir. Di dawiyê de ji ber lêçûna zêde ya kirîna erd ji bo mafên rê li navenda Parîsê ku ji bo xetên bilindkirî hewce dike vebijarka jêrzemînê wekî çareseriya bijartî derket holê.
Binavkirin.
Métro, navê kurtkirî yê pargîdaniya ("Compagnie du chemin de fer métropolitain de Paris S.A".) Pargîdaniya Rêhesinê ya Metropolitan Parîs Ltd ye ku di destpêkê de piraniya torê xebitî ye. Nav bi kurtî bû metro ku bû peyvek hevpar ên hemî pergalên veguhestina bilez li Fransayê û li gelek bajarên din destnîşana pergalê dike. Piştre nav bû mînakek nîşana pergalên veguhastina gelemperia binerd.
Metro, ji aliyê Régie autonome des transports parisiens (RATP) ve tê xebitandin ku desthilatdariyek veguhestina gelemperî ye û di heman demê de beşek ji tora RERê ye ku xetên trêna sivik û gelek beşên weguhastina navbajarî dixebitîne. Tê texmînkirine ku "Compagnie du chemin de fer métropolitain" ji navê pargîdaniya pêşeng a rêhesinê ya binerd a Londonê hatibe wergirtin. Rêhesiniya Metropolitan Londonê, berî vekirina xeta yekem a Parîsê bi qasî 40 salan zêdetir di karsaziyê de ye.
Nexşeya pêşveçûna U-Bahn di navbera salên 1902 û 2009
Alexanderplatz li ser xeta U5ê
Metroya Berlînê, (bi almanî: U-Bahn Berlin) li Berlîn a paytexta Almanyayê metroyek bilez e û beşek girîng a pergala veguhastina giştî ya bajêr e. Metroya Berlînê, wekî navgîna sereke ya veguhastinê ya paytextê, ​​digel torgilokek xetên trênê yên derbajarî û S-Bahn, torgilokek tramwayê ku bi giranî li beşên rojhilatê bajêr kar dike re, xizmetê dike. Tora metroya Berlînê di sala 1902an de hat vekirin. Li ser 10 xetên cuda bi dirêjahiya 146 kîlomêtran, ji 80% ji wan di binê erdê de ye, xizmeta 173 rawestgehan dike.
Metroya Berlînê di sê qonaxên sereke de hatiye çêkirin.
Di hewildanek ku başbûna xwe ewle bike, Schöneberg jî girêdanek bi Berlînê re dixwest. Pargîdaniya rêhesinê ya bilind bawer nedikir ku xetek wusa dê bikêr be, ji ber vê yekê bajar yekem binerd a herêmî ya fînansekirî li Almanyayê ava kir (bi qestî standarda Kleinprofil bikar tîne). Ew di 1 Kanûna 1910an de hate vekirin. Tenê çend meh berê, xebata li ser xeta çaremîn dest pê kir ku Wilmersdorf li başûrrojavayê bi U-Bahn-a Berlînê ya ku mezin dibe ve girêbide. Tora destpêkê bi piranî ji rojhilat ber bi rojava ve diçû, deverên dewlemendtir ên li Berlînê û derdora Berlînê girêdide, ji ber ku ev rêyên herî bikêrhatî hatibûn hesibandin. Ji bo vekirina torê ji zêdetir xebatkarên Berlînê re, bajêr dixwest ku xetên bakur-başûr bêne damezrandin. Di sala 1920an de, deverên derdorê hatin pêve kirin ku Groß-Berlin ("Berlîna Mezin") ava bikin, hewcedariya gelek danûstandinan ji holê rakir û hêzek danûstendinê ya pir mezintir da bajêr li ser Hochbahngesellschaft ("pargîdaniya rêhesinê bilind"). Bajar di heman demê de ferz kir ku xetên nû dê vagonên firehtir bikar bînin ku li ser heman rêgezek standard dimeşin ku kapasîteya rêwiyan mezintir peyda bikin; ev wekî tora Großprofil ("profîla mezin") dihatin naskirin.
Herpetolojî yan jî xişoknasî şaxê zoolojîyê ye ku lêkolînê di layenê morfolojî, enatomî û têkiliyên ekolojîyê xişok û bejavîyan dike.
Herpetolojî di lêkolîna rola bejavîyan û rewanan de di ekolojîya gerdûnî de feydeyan pêşkêşî mirovatiyê dike, nemaze ji ber ku bejavî bi gelemperî ji guhertinên hawîrdorê re pir hesas in, hişyariyek xuya ji mirovan re peyda dike ku guhertinên girîng çêdibin. Hinek jehr û jehrên ku ji hêla xişok û bejavîyan ve têne hilberandin di dermanên mirovan de têne bikaranîn. Heta niha, hinek ji jehra maran ji bo afirandina antî-koagulantên ku ji bo dermankirina mejî û êrişên dil dixebitin têne bikaranîn.
(ji Yewnanîya kevin; ἑρπετόν-"herpetón" bi wateya ('xişandin', 'xişok') û λόγος-"logos" ('zanîn', 'zanist')).
Trênek dikeve stasyona Mornington Crescent a li Metroya Londonê
Nexşeya xetên metroyê û cihê rawestgehên Metroya Londonê
Stasyona Farringdon sur la, li ser xeta Metropolîtan
Metroya Londonê, (bi inglîzî: London Underground) pergalek veguhestina gelemperî ya trênê ye ku veguhastina navbera paytexta Keyaniya Yekbûyî, London û bajarên derdorê Essex, Hertfordshire û Buckinghamshire pêk tîne. Metroya Londonê di sala 1863an de hat bikaranîn û wekî pergala herî kevn a veguhestina binê erdê ya cîhanê tê zanîn. Metroya Londonê, di cîhanê de bûye xeta yekem ku trênên elektrîkê bikar aniye. Xetên yekem ên Metroya Londonê ji aliyê pargîdaniyên cûda yên taybet ve hatin vekirin. Ji xeynî xetên trenê yên sereke, Metroya Londonê di sala 1933an de wekî beşek veguhestina gelemperî dest bi xebatê kiriye.
Di pergalê de bi giştî 270 rawestgeh hene. Tevahî dirêjahiya xetan 400 kîlomêtre ye. Di sala 2007an de, hêjmara rêwîyên metroyê salane 1 mîlyar kes zêde bû. Bi vî rengî, Metroya Londonê piştî metroya Parîs û metroya Moskowê bû sêyemîn metroya herî qerebalix li Ewropayê.
Fikra rêhesinek binerd a ku Bajarê Londonê bi navenda bajarî ve girêdide di salên 1830an de hate pêşniyar kirin. Rêhesinê Metropolitan di sala 1854an de destûr jê re hat dayîn ku xetek bi vî awayî bê avakirin. Ji bo amadekirina avakirinê, di sala 1855an de li Kibblesworth, bajarokek piçûk bi taybetmendiyên jeolojîk ên mîna Londonê, tunelek ceribandinek kurt hate çêkirin. Ev tunela ceribandinê du salan di pêşkeftina yekem trêna binerdê de hate bikar anîn û paşê, di sala 1861an de hat tije kirin. Yekem rêya trênê ya binerdê ya cîhanê, ew di Çile 1863 de di navbera Paddington û Farringdon de vebû û bi karûbarên darîn ên gazê yên ku bi lokomotîfên hilmê ve dihatin avêtin vekir. Ev wekî serkeftinek hate pêşwazî kirin, di roja vekirinê de 38,000 rêwiyan hilgirt û vagonên ji rêyên hesinî yên din deyn girt ku karûbarê rêhesina binerd zêde bike. Rêhesiniya Metropolitan District (bi gelemperî wekî Rêhesiniya Navçeyê tê zanîn) di Kanûna 1868an de ji Kensington a Başûr berbi Westminsterê vebû wekî beşek ji plansaziyek ji bo "xeleka hundurîn" a binê erdê ku stasyonên xeta sereke ya Londonê girêdide. Rêyên hesinî yên Metropolitan û Navçeyê di sala 1884an de xeta Circle qedand, bi karanîna rêbaza birrîn û vegirtinê hate çêkirin. Her du rêyên hesin berfireh bûn, Navçe pênc şax li rojava ava kir ku digihîje Ealing, Hounslow, Uxbridge, Richmond û Wimbledon û Metropolitan di dawiyê de heta Verney Junction li Buckinghamshire ji 80 km bi aliyê Baker Street û navenda Londonê ve dirêj bû.
Nexşeya xet û rawestgehên Metroya Torontoyê
Stasyona Don Mills ji bo Xeta 4 Sheppard, xeta metroyê ku di sala 2002an de vebûye
Metroya Torontoyê, (bi inglîzî: Toronto Subway) toreke metroyê ye ku li bajarê Toronto ya Kanadayê ye. Metroya Torontoyê, di 30ê Adara 1954an de vebûye. Dirêjahiya pergalê 97,1 kîlomêtre ye, bi giştî 5 xet û 99 rawestgehên metroyê hene. Metro, torgilokek trênê ya pirmodal e ku ji sê xetên hesinî yên bi kapasîteya giran pêk tê, ku bi giranî di binê erdê de dixebitin û yek xetek trenê ya bi kapasîteya navîn a bilindkirî ye.
Yekem metroya Kanada, metroya Yonge, di sala 1954an de bi dirêjahiya 7.4 kîlomêtre vebûye. Xeta metroyê di bin an paralel Kolana Yonge di navbera Eglinton Avenue û stasyona Union de diçû. Ev li cihê xeta tramvayê Yonge, bû xeta yekem a tramvayê ya Kanadayê. Di sala 1963an de, xet ji rawestgeha Union di binê Zanîngeha Avenue heta Bloor Street ber bi bakur ve, ku paşê ew ê bi metroya Bloor-Danforth (di sala 1966an de hate vekirin) ber bi stasyona du qat St. ve hate dirêj kirin. Di sala 1974an de, beşa xetê ya Yonge Street ji rawestgeha Eglinton li bakur berbi rawestgeha Finch ve hate dirêj kirin. Beşa Spadina ya xetê li bakurê St. Stasyona St. Georgeê di sala 1978an da ji bo stasyona Wilsonê û di sala 1996an da ji bo stasyona Downsviewê bi navê Sheppard West ê di sala 2017an de hate bi nav kirin. Beşek ji beşa Spadina di nîveka Allen Road de dimeşe - rêgezek bilez a ku berê wekî Spadina Expressway dihat zanîn niha li ser pirekê di ser Rêya 401 re derbas dibe. Şeş û deh salên dirêjkirina xeta bi şiklê U ku ji du termînalên wê yên bakur (stasyonên Navenda Metropolê ya Finch û Vaughan) dimeşe li dawiya xweya başûr li stasyona Union ve diçe. Berfirehkirina herî paşîn ji Sheppard West heta Navenda Metropolîtan a Vaughan ku di 17ê Kanûna Pêşîna 2017an de vebû, ku xet ji 38.8 kîlomêtran pêk tê ji pênc caran dirêjahiya xetê ya berê zêdetir e, hate dirêjkirin.
Trênek metroyê li stasyona Conca d'Oro
Nexşeya xet û rawestgehên Metroya Romayê
Stasyona Montebello ya xeta Roma-Civita Castellana-Viterbo
Metroya Romayê (bi îtalî: Metropolitana di Roma) li Roma ya paytexta Îtalyayê pergaleke veguhestina gelemperî ya metroyê ye. Metroya Romayê di sala 1955an de hate vekirin. Sê xetên metroyê bi navê A, B û C heye. Tora ku dirêjahiya wî digehije 60 km ye bi awaya X'ê ye. Rawestgeha Termini stasyona sereke ya metroya bajarê Romayê ye.
Yekem metro li Romayê di sala 1930an de di dema hukûmeta faşîst de hate sêwirandin û dest pê kir. Bi mebesta peydakirina veguhastinek bilez ji stasyona Termini, ku li navenda bajêr e, bi navçeya nû ya bi navê E42 re bê peydakirin, hate sewirandin. Lêbelê çêkirina metroyê di dawiya sala 1940an de ji ber ketina Îtalyayê ya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de pêk nehat. Di dema qutbûna xebatan de, berê jî hin tunel hatibûn çêkirin (li beşa ji Termînî heta Pîramîdê) ku wekî stargeha bombeyan dihatin bikaranîn. Karên avakirinê di sala 1948an de ji nû ve dest pê kir û di heman demê de pêşdeçûna xebatên li devera ku pêşangeh lê dihat lidarxistin, ku beşekî xuyang, armanc (bû navçeyek îdarî) û navê (EUR) hate guhertin. Xet di 10ê Sibata 1955an de hate vekirin.
Xebat di sala 1964an de li devera Tuscolana dest pê kir û xebat ji ber derengî û bûyerên nediyar, bi giranî ji ber organîzasyona xirab, tevlihev bû. Di destpêkê de, teknîkek kolandina vekirî hate plan kirin, ev jî bû sedema pirsgirêkên mezin ên trafîk a li başûrê rojhilatê Romayê. Jiber vî yekê xebat hatin qutkirin û piştî 5 salan bi makîneya borandina tunelê xebatên kolandinê ji nûve destpêkir. Ev rêbaz her çend qismen pirsgirêka trafîkê çareser bike jî lê ber lerizînên xurt ên di dema kolandinê de zirareke mezin gihişte avahiyên Romayê.
Di dema xebatan de, bi taybetî li qada Plaza de la República pir caran rastî vedîtinên arkeolojîk hatin. Ji ber vê yekê pêdivî bû ku rêgezek were plan kirin. Federico Fellini, di fîlma xwe ya Romayê de, karê makîneya borandina tunelê û "bûyerên arkeolojîk" nîşan da.
Trênek nû ya HANWHA-Rotem nifşê 3ê ya Metroya Atînayê li stasyona Anthoupoliyê
Nexşeya xet û rawestgehên Metroya Atînayê
Tirênekî kevin a Metroya Atînayê, li Stasyona Syngrou-Fixê
Metroya Atînayê, (bi grekî: Μετρό Αθήνας, "Metró Athínas") pergalekî veguhestina bilez e ku ji devera bajarî ya Atînayê û beşên Rojhilata Attica re xizmetê dike. Xeta 1em di sala 1869an de wekî rêhesinek hilmê ya konvansiyonel vebû û di sala 1904an de bi trêna elektrîkê dest bi xebatê kir. Di sala 1991an de, Attiko Metro S.A. xetên 2 û 3 ava kir û xetên metroya Atînayê dirêj kir.
Metroya bajarê Atînayê bi peydakirina çareseriyek pir hewce ji bo trafîka bajêr û pirsgirêka qirêjiya hewayê û hem jî vejandina gelek deverên ku jê re xizmet dike, Bajarê Atînayê bi awayekî girîngî guhertiye. Berfirehkirina Xeta 3 ber bi Piraeus û her weha dirêjkirinên din ên xetên heyî û xeta nû ya 4an ku beşa wê ya navendî di cotmeha 2021an de dest bi avakirinê kirine, tê çêkirin.
Ji ber ku Xeta 1em a niha vebû, hukûmetê gelek berfirehkirina tora metroyê pêşniyar kir, di nav de plansaziyek sala 1963an ji bo tora metroyê ya çardeh-xetî, hebû. Avakirina Xetên 2 û 3 di Mijdara 1992an de dest pê kir ji bo ku qerebalixa trafîkê kêm bike û armanc hate girtin ku bi vî kêmkirina trafîkê li bajêr asta dûyê û kalîteya hewayê ya Atînayê baştir be.
Her du xet di binê erdê de hatine çêkirin. Xetên 2 û 3, ku ji aliyê Attiko Metro S.A. ve hate çêkirin û heta sal 2011an ji aliyê Pargîdaniya Operasyonên Metro Attiko ve hate xebitandin. Bi taybetî wekî xetên sor û şîn têne zanîn û di çile sala 2000an de hatin vekirin.
Heta 28ê çile sala 2000an Xeta 1em a metroyê li Atînayê tenê xeta transît a bilez bû. Pargîdaniya Rêhesinê ya Atîna û Piraeus (SAP) di 27ê Sibata 1869an de xeta trênê ya kargo û rêwiyan a tevlihev a trêne bar û trêne rêwîtiyê vekir û di navbera Piraeus û Thiseio de dest bi xebatê kir.
Xeta 3 di havîna 2004an de heta Balafirgeha Navneteweyî ya Eleftherios Venizelos hate dirêj kirin û Xeta 2yem di sala 2013an de berbi Anthoupoli û Helliniko ve hate dirêj kirin.
Rawestgeha Twinbrookê ku di sala 1984an de vebûye
Nexşeya xet û rawestgehên Metroya Washingtonê
Rawestgeha metroyê li herêma L'Enfant Plaza yê
Metroya Washingtonê (bi îngilîzî: Metro Washington) pergalek metroyê ya bilez e ku xizmeta metropolê ya Washington a Dewletên Yekbûyî dike. Metroya Washingtonê ji aliyê Desthilata Veguheztina Herêmî ya Metropolê ya Washington (WMATA) ve tê birêvebirin, ku di heman demê de karûbarên Metrobus û Metrorail di bin navê Metro de jî dixebitîne. Metro, di sala 1976an de hate vekirin. Şeş xet, 91 stasyon û 188 km rê, dirêjahiya metroyê heye.
Metroya Washingtonê,li District of Columbia û hem jî gelek herêmên dadrêsiyên ku li eyaletên Maryland û Virginia ye, xizmetê dike.
Di sala 1960an de, planên ji bo pergalek otoban a girseyî li Washington hate danî Harland Bartholomew, ku serokatiya Komîsyona Plansaziya Sermayê ya Neteweyî dikir, difikirî ku ji ber karanîna zeviyên kêm-tans û kêmbûna siwariya gerguhêz a giştî, pergala derbasbûna hesinî dê tu carî têra xwe neke. Lê plan rastî dijberiyek tund hat û hate guheztin ku pergalek Capital Beltway plus radialên xeta hesinî bigire nav xwe. Beltway fonek tevahî wergirt; fonên ji bo pergala ambicioz a Inner Loop Freeway bi qismî ji bo avakirina pergala metroyê hate veqetandin.
Di sala 1960an de hukûmeta federal Ajansa Veguhestina Sermayê ya Neteweyî ava kir ku pergaleke trênê ya bilez pêş dixe. Di sala 1966an de, pêşnûmeyek ku WMATAyê diafirîne ji aliyê hukûmeta federal, li Navçeya Kolombiya, Virginia, û Maryland ve bi hêza plansaziyê ya ji bo pergalê ku ji NCTAyê jê re tê veguheztin, hate pejirandin.
WMATA di 1ê Adara 1968an de planên ji bo pergala herêmî ya 156.4 km pejirand. Plan ji pergalek herêmî ya "bingeh" pêk dihat, ku tê de pênc xetên Metro yên orîjînal, û her weha çend "berfirekirinên pêşerojê", ku gelek ji wan nehatine çêkirin, pêk dihat. Yekem rawestgeha Metro ya ceribandinê di Gulana 1968an de li ser erdê bi lêçûnek 69.000 dolarî hate çêkirin.
Pîr Şalîyar yan jî Pîr Şalî Yar zanayekî kurd e ku sedsala 11dan de li herêma Hewreman a Rojhilata Kurdistanê jiyan kiriye. Pîr Şalîyar, bi derman kirina keça Qeralê Buxarayê, Şah Bahar Xatûn û piştê ku keçik baş dibe qeral ew keçike bi Pîr Şalîyar re dizewicîne, tê zanîn.
Jîyana Pîr Şalîyar.
Pîr Şaliyar zanayekî Zerdeştî bû ku di sedsala 11an de li Hewramanê jiyan kiriye. Qeralê Buxarayê keça xwe ya bedew Şah Bahar Xatûn, di axaftin û bihîstinê de zehmetiye dikişand ji bo dermankirinê dişîne ba Pîr Şaliyar. Dema ku qeral keçike tîne ba Pîr Şalîyar, jêr dibêje "ger ku vî keçê baş bikî ez jibo zewaca te û keçike destûr bidim" Piştî dermankirineke dirêj keçik baş dibe û li ser soza dawxaza qeral jibo ku keçik bi Pîr Şaliyar re bizewice dide Pîr Şalîyar. Lê jiber ku Pîr Şaliyar di jiyaneke tenêtî de dijî û nikare merasîma daweta xwe bike. Dema ku gelê herêma Hewremanê bi yekê hesiyan, gel di navbera xwe de alîkariyek mezin lidardixe. Bi vî alikariya gelê herêmê Pîr Şalîyar û Şah Bahar Xatûn dizewicin.
Şahiya daweta wî di roja îro de.
Pîr Şalîyar ji aliyê Kurdên Hewramanê ve hezar sale tê bi bîranîn û şahiya daweta wî ji aliyê Kurdên herêmê ve her sal tê dûbarekirin. Şahî di meha Rebendan a salnameya kurdî de tê bibîranîn ku li gorî salnameya mîladî di navbera 21ê Çile û 20ê Sibatê de ye. Di 10ê roja meha Rebendanê de jî şahiya daweta Pîr Şaliyar tê lidarxistin. Şahiya daweta Pîr Şalîyar li ber mala wî ya ku hêj jî li ser textê Ûramanê ye û pîroz tê dîtin, tê vejandin.
Endamên derve, her wekî ji navê wan jî diyar e, li derveyê laş de cih digirin
Mêyekoendama zaûzê ji endamên derve û endamên navî pêk tê.
Endamên derve, her wekî ji navê wan jî diyar e, li derveyê laş de cih digirin. Endamên derve yê koendama zaûzê ya mêyê bi tevahî wekî vulva tê navkirin vulva ji beşên li jêr pêk tê
Sê erkên sereke yê endamên derve yên mêyekoendama zaûzê heye.
1. Cotbûn û wergirtina sperman hêsan dikin.
2. Rê li ber hokarên nexweşiyê digirin ko endamên navî tûşê nexweşiyê nebin.
3. Li mêyan de hestê seksê peyda dikin.
Lêvên mezin.
Lêvên mezin (bi latînî: "labia majora") cotek pêkhateyên stûnî yên ji çerm in, ji binê girê rûv ber bi jêr dirêj dibin û endamên zaûzê yên derve dadipoşin û diparêzên. Derdora vulva bi lêvên mezin ve pêçayî ye. Di temenê pêgihîştînê de li ser rûyê lêvên mezin de mû dirêj dibin. Lêvên mezin ji çerm, bestereşaneya sist, lûsemasûlke û çewrî pêktê. Herwisa lêvên mezin rijênên xwêdanê û rijênên çewrî jî lixwe digire. Şaneyên lêvên mezin û yên tûrikê gun ji heman çavkaniyê peyda dibin. Ango lêvên mezin û tûrikê gun endamên homolog in.
Lêvên biçûk.
Lêvên biçûk (bi latînî: "labia minora") li aliyê navî yê lêvên mezin de dirêj dibin.
Devê zêyê û devê mîzerê û gilik ji aliyê lêvên biçûk ve tên parastin. Lêvên biçûk tenik in û hê pirtir pigment lixwe digirin. Her çiqas navên wan lêvên biçûk be jî, dibe ko di hin mêyan de lêvên biçûk ji yên mezin dirêjtir bin.
Li ser rûyê lêvên biçûk de mû cih nagirin lê lêvên biçûk rijenên xwêdanê û rijênên çewrî lixwe digirin. Beşek ji lêvên biçûk çermê gopika gilikê pêk tîne. Levên biçûk ji şaneya pêşeng a mîzerê peyda dibin. Li dij temas û pestoyê, hestiyariya lêvan gellek zêde ye.
Gilik.
Gilik an jî zîlik (bi înglîzî: "clitoris") endama herî hestiyar e di nav endamên derve yê mêyekoendama zaûzêyê de. Gilik wekî gopikek biçûk xuya dibe. Li jorê devê mîzerêyê, li cihê ko herdu serên lêvên biçûk digîhêjên hev de cih digire. Gilik bi çermek dapoşî ye û lûsemasûlke û şaneya repker lixwe digire. Şaneyên çûkê û yên gilikê ji heman çavkaniyê ne, ango çûk û gilik endamên homolog in, lê gilik coga mîzerê lixwe nagire. Gilik gellek demarên hestê lixwe digire loma navend e bo handerkirina peydabûna hestê seksê li mêyan. Dema lê mêyê de hestê seksê peyda dibe, şaneya repker a gilikê bi xwîn tije dibe û diwerime. Li hin deverên Efrîqa, Rojhilata Navîn û Asya ligel mirovê nêr, mirovên mê jî tên sinetkirin (xetenekirin). Xetenekirina mêyan li hin deverên Kurdîstanê jî rû dide. Bi gelemperî xetenekirina mêyan ji jêkirina gopika gilikê pêk tê. Hin caran jî li gel gilikê lêvên biçûk jê tên jêkirin. Li gor Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) tu feydeya sinetkirinê ji bo tendustiriya mêyan tune, loma WHO li dij sinetkirina mêyan e.
Perdeya keçinî.
Perdeya keçinî li hemû mêyan de ne yek e.
Di hundirê coga zêyê, li nezikê devê zêyê de perdeyek tenik heye, ev perde wekî perdeya keçinî (bi latînî: "hymen") tê navkirin. Perdeya keçini perdeyek yekpare nin e, hinek beşên wê qul e. Bi vî awayê xwîn û hêka nepîtandî her meh ji zêyê tê derkirin. Gava cara ewil çûk dikeve nav zêyê, bi gelemperî perdeya keçinî diqelişe û hinek xwîn ji dalana zêyê tê derdan. Hin caran dibe ko perdeya keçinî piçek stûr be an jî piçek qaîşokî be û dema cotbûna ewil de neqelişe. Ango dibe ko mirov keçîn (bi înglîzî: "virigin") be, tu car bi kesî re neketibe nav têkiliya seksê, lê disa jî di têkiliya seksê ya ewil de perdeya keçinî neqelişe û xwîn neye.
Rijenê Bartholin.
Rijênên Bartholin an ji rijênên dalanî cotek rijên in. Li jêrê herdu aliyên devê zêyê de cih digirin. Devê zêyê di navbera devê mîzerê û zotikê de cih digire. Her rijênek bi qasî nokek mezin e. Rijênên dalanî lincemade (bi înglîzî: "mucus") der didin nav zêyê. Bi taybetî gava hestê seksê lê mêyê de zêde dibe, derdana van rijênan jî zêde dibe û vulva şil dibe. Dema têkiliya seksê de ji ber derdana rijênên dalanî devê zêyê şil û xijok dibe bi vî awayê çûk hêsantir dikeve nav zêyê.
Rijênê Skene.
Li herdu aliyên devê mîzerê de rijenên Skene cih digirin. Rijenê Skene homologê rijênê prostatê ye. Her wisa ev rijên wekî prostata mêyan jî tê navkirin. Rijênê Skene derdana xwe ber dide nav mîzerêyê. Derdanên rijênê Skene mîzerêyê li dij hokarên nexweşiyê diparêze.
Devê mîzerê.
Devê mîzerê di navbera gilik û devê zêyê de cih digire. Berevajiyê nêran, di laşê mêyan de hêk û mîz ne di heman rêyê de tên avêtin. Hêk ji zêyê, mîz jî ji mîzerêyê tê derkirin.
Girê rûv.
Li jorê vulvayê, pêkhateyek heye bi navê girê rûv an jî girê venus (bi latînî: "mons pubis/ mons veneris"). Girê rûv çînek stûr a şaneyê çewrî lixwe digire û mîna laîfek kar dike. Di dema cotbûnê de hestiyê rûv û vulvayê diparêze. Girê rûvê mirovên pêgihîştî bi mûyan dapoşrav e û şeweyê sêgoşeyî ye.
Tevgera Ciwanên Şoreşger li ser esasiya civaka demokratîk, ekolojîk û azadîxwaziya jin de, di tevahiya Sûrî de xwe rêxistin dike, Abdullah OCALAN ji xwe re wekî Rêberê îdeolojîk, felsefîk û polîtîk dibîne.
Damezrandina rêxistinê.
Tevgera ciwanên şoreşger di sala 2011 an de di sûriyê de xwe bi rêxistin kir,li aliyê Heleb ,Efrîn,û Kobanî xebatên xwe dan meşandin,lê wê demê hîn ne wekî tevgerekê bû,piştî ku şerê navxweyî li sûriyê dest pê kir êdî kongireya xwe li dar xist û xwe wkî tevger îlan kir di 2012 an de wekî ciwanên şoreşger xwe bi rêxistin kir,
piştra xwe wekî Yekîtiya Ciwanên Rojava YCR bi kongireyekê navê xwe gûhert,di 2018 an de li bajarê Rimêlan [https://www.nuceciwan100.xyz/ku/kongreya-diroki-ya-ycre-di-roja-xwe-ya-duyemin-de-berdewam-dike/ kongireya] xwe li dar xist û navê xwe ji Yekîtiya Ciwanên Rojava YCR kir Tevgera Ciwanên Şoreşger ê Sûriyê,li gelek deverên Rojava yê kurdistanê bi navê Ciwanên Şoreşger tê naskirin.
Derbarê rêxistinê de.
ciwanên şoreşger rêxistin kirina hemû ciwanên sûriyê hedef dike,aliyê xwe yê werzîşê û çandê heye,girêdayî sîstema rêverberiya xwesere desteya xwe ya ciwanan û werzîşê heye,bi hemû karên werzîşê re mijûl dibe.
Xeta M1 li Villa San Giovanni
Nexşeya xet û rawestgehên Metroya Mîlanoyê
Stasyona Amendola ya metroya Mîlano, mezzanine
Metroya Mîlanoyê, (bi îtalî: Metropolitana di Milano) pergalake metroyê ye ku ji aliyê Azienda Trasporti Milanesi ve li bajarê Mîlano ya Îtalyayê tê xebitandin. Metroya Mîlanoyê, ji 101 kîlomêtre dirêjahî, 4 xetên cuda yên ku bi hejmar û rengên cuda hatine diyarkirin û xwedî 113 rawestgehan e. Piraniya rawestgehên xetê di binê erdê de ne û xet rojane bi navînî 1.5 mîlyon rêwî dadigire.
Xeta yekem a metroya Milanoyê, xeta sor, di sala 1964an de, piştî 5 salan xeta kesk di sala 1969an de, xeta zer di sala 1990an de û xeta mor di sala 2013an de hatine vekirin.
Li pêy mînakên torên veguheztina binerd li bajarên din ên Ewropî yên mîna London û Parîsê yekem projeyên ji bo xeta metroyê li bajarê Mîlano di sala 1914an û di sala 1925an de hatin çêkirin. Proje di sala 1938an de ji bo avakirina sîstemeke ku ji 7 xetan pêk dihatin hate sewirandin.
Piştre ev proje piştî destpêkirina Şerê Cîhanê yê Duyemîn û ji ber kêmbûna diravî hate rawestin. Di 3yê tîrmeha 1952an de rêveberiya bajêr ji bo projeyek pergala metroyê deng da û di 6ê cotmeha 1955an de pargîdaniyek nû jibo ku avakirina binesaziya birêve bibe pargîdaniya Metropolitana Milanese, hate damezrandin. Proje bi 500 milyon ₤ ji şaredariyê û yên mayî jî bi deyn hat fînansekirin. Cihê avakirina xeta yekem di 4 gulana 1957an de li viale Monte Rosa hate vekirin.
Reşîd Feyznejad () stranbêj, bestekar û kemançêkerê kurd e. Stran û mûzîka wî bi şêwaza mûzîka gelêrî ya kurdî û bi her du zaravayên soranî û kirmancî hatine çêkirin ku di berhevoka mûzîka kurdî de wek referans û muzîkeke pak e.
Reşîd Feyznejad di malbateke kurd de li Rojhilata Kurdistanê ji dayik bûye, lê piraniya jiyana xwe li sirgûnê li diyasporaya kurdan, bi taybetî Fînlendayê, derbas kiriye. Li gundê Areboẍllûy Serû ya bajarê Seqizê ji dayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî li Seqezê qedandiye. Ji bavê xwe fêrî lêxistina Ney û Setar bûye. Malbateke wî ya hunerhez hebû ku di meyldariya wî de pir bibandor bû û di nav hunera muzîkê de bû. Eleqeya wî ya bi muzîkê re wisa bû ku giranî da lêdana amûrên din ên muzîkê yên wekî bilûr, def û kemanê. Herî dawî jî kemançê ji xwe re taybetmendî hilbijart.
Zêdetirî pêncî sal e di warê muzîka kurdî de çalak e û bi gelek hunermend, muzîkvan û dengbêjên Kurdistanê re hevkarî kiriye, ji wan Nasir Rezazî, Mamlê, Mihemed Nahîd, Sedîq Zohrî, Hesen derzî, Qader Eliassî û hwd. Ji bo Kurdên li wir dijîn li Ewropa û Amerîkayê gelek konser dane.
Her wiha bi berdewamî bi navendên radyo û televizyonê yên wekî Mehabad, Senendaj, Kurdistan TV, Roj TV û Tishk TV û hwd re hevkarî kiriye. Piştî şoreşa Îranê û bûyerên Kurdistanê, di xebatên xwe yên muzîkê de bi giranî tê astengkirin û neçar maye bixebite. ji bo Rêxistina Perwerdehiya Seqqezê ji bo debara jiyanê. Di dawiyê de neçar ma ku ji Îranê derkeve û li derveyî Kurdistanê li sirgûnê bijî.
Di dema pêşandana çapemeniyê metroyek ji xeta M5 digihîje stasyona Kraaiennestê
Nexşeya xet û rawestgehên Metroya Amsterdamê
Koma testê ya tîpa M5 ya metroya Amsterdamê di dema pêşandana çapemeniyê de di Îlona sal 2012a de
Metroya Amsterdamê (bi holandî: Amsterdamse metro) pergaleke veguhastina bilez a metroyê ye ku li paytexta Holanda ya Amsterdamê re xizmetê dike û berbi şaredariyên derdorê yên Diemen û Ouder-Amstel ve dirêj dibe. Metroya Amsterdamê heta sala 2019an ji şaredariya Amstelveen re jî xizmet dikir lê ev rê ji bo veguheztina xeta tramwayê hate girtin. Tora metroya Amsterdamê ji hêla pargîdaniya veguhastina gelemperî ya şaredariyê Gemeente Vervoerbedrijf (GVB) ve tê xebitandin ku di heman demê de tram, ferîbotên belaş û otobusên herêmî jî dixebitîne.
Planên yekem di sermawez a sala 1922an de endamên meclîsa şaredariya Amsterdam Zeeger Gulden û Emanuel Boekman ji alderman berpirsiyar Ter Haar xwestin ku li ser îmkana avakirina rêhesinek binerd li bajêr lêkolîn bike. Li ser vê yekê beşê şaredariya Karên Giştî raporên bi pêşniyarên ji bo jêrzemînê amade kir. Lêbelê ev plan di qonaxa plansaziyê de rawestiyan û heta salên 1950an dewam kir ku nîqaşa li ser trêna binerdê dîsa li Amsterdamê derkeve holê.
Zêdebûna nifûsa piştî şer û zêdebûna seyrûsefera motorîze têgihiştina veguhastina trêna binerd a li Amsterdamê bi girîngî guhezand. Jiber ku di salên 1920an de, trêna binerdê pir biha dihat hesibandin, di nîvê sala 1950an de wekî çareseriyek realîst ji pirsgirêkên ku ji ber zêdebûna seyrûseferê derdiketin hate pêşkêş kirin. Di sala 1955an de, raporek ku ji hêla hukûmeta şaredariyê ve di derbarê hundurê bajarê Amsterdamê de hate weşandin ku bi sernavê Hollandî Nota Binnenstad tê zanîn, pêşniyar kir ku komîsyonek were saz kirin ku çareseriyên pirsgirêkên trafîkê yên ku Amsterdam pê re rû bi rû maye lêkolîn bike. Ev komîsyon, ku ji aliyê midûrê berê yê beşa Karên Giştî J.W. Clerx, paşê di Adara 1956an de hate saz kirin û rapora xwe Openbaar vervoer li de agglomeratie Amsterdam di sal 1960an de weşand.Qaymeqam û şaredarê Amsterdamê bi encamnameya raporta komîsyona Clerx razî bûn ku divê di demek nêzîk de li Amsterdamê sîstema trêna binerd bê çêkirin.
Di Nîsana 1963an de wan Bureau Stadsspoorweg saz kir ku peywira wê hebû ku lêkolîna fersendiya teknîkî ya rêhesinek metropolê bike, tora rêyekê pêşniyar bike, rêza bijarte ya avakirina xetên cihêreng pêşniyar bike û bandorên neyînî yên wekî astengkirina trafîkê û hilweşandina avahiyan jibo avakirina metroyekê lêkolîn bike. Di sala 1964 û 1965an de, Bureau Stadsspoorweg çar rapor pêşkêşî hukûmeta şaredariya Amsterdamê kir û ev plan di 30yê Tebaxa 1966an de ji raya giştî re hate diyarkirin. Di Adara 1968an de, parmend û şaredarê Amsterdamê paşê pêşniyarek pêşkêşî meclîsa şaredariya Amsterdamê kir ku ji bo avakirina tora metroyê bipejirîne ku meclîsê di 16yê Gulana 1968an de bi 38ê dengên erê û 3 dijber qebûl kir. Li gorî plana bingehîn çar xet dihatin çêkirin ku tevahiya bajêr girêdide û li cihê gelek xetên tramwayê yên heyî bigire. Xeta rojhilat-rojava ji başûrrojhilat heya navçeya Osdorp bi riya stasyona trenê ya Amsterdam Centraalê, Xeta çemberek ji devera benderê ya rojavayî heta bajarokê derbajarî Diemenê, Xeta bakur-başûr ji navçeya bakur ji Amsterdam Centraalê heta xeleka trafîkê ya Weteringplantsoenê, bi du şaxên li her du aliyan ve û xeta duyemîn rojhilat-rojava ji navçeya Geuzenveld heta Gaasperplasê, hatin plankirin.
Trêneke metroyê digihîje stasyona Marqués de Vadillo ya berbi Casa de Campoyê
Nexşeya xet û rawestgehên metroyê Madrîdê
Trêneke metroyê li stasyona Ventura Rodríguez
Metroya Madridê, (bi spanî: Metro de Madrid) pergalek veguhastina bilez e ku ji bajarê Madrîd a paytexta Spanyayê re dixebite. Pergal 14emîn pergala derbasbûna bilez a herî dirêj a cîhanê ye ku bi dirêjahiya pergalê digihîje 293 kîlomêtreyê. Di navbera salên 1995 û 2007an de ew di wê demê de di nav torên herî zûtirîn ên li cîhanê de cihê xwe digire, ku bi gelek metroyên Asyayî yên wekî Railway Transit Mass, Metroya Şanghayê, Guangzhou Metro, Metroya Pekînê, û Metroya Delhiyê re pêşkepiyê dikir.
Di 19ê îlona 1916an de bi biryarnameyeke keyaniyê plana 4-xet ji bo afirandina metroya Madrîdê hate pejirandin. Endezyarên ku plan amadekirin Mendoza, González Echarte, û Otamendi paşê dest bi pêvajoya berhevkirina 8 mîlyon pesetan kirin ku qonaxa yekem a projeyê, avakirina Xeta 1 ji Sol heta Cuatro Caminos dest pê bike. Carlos Mendoza bi Enrique Ocharán, rêveberê Banco de Vizcaya re têkilî danî û bi şertê ku gel 4 mîlyonek din jî soz bide 4 mîlyon peseta pêşkêş kir. Mengemor ji bo ku gel razî bike bexşê bidin, broşûrek weşand. Mengemor, ji 4 milyon pesetên ku hewcedariya wan hebû tenê 2.5 milyon peset berhevkirin. Key Alfonso XIII mudaxele kir û 1.45 milyon peseta pereyên xwe razandin.
Qonaxa yekem a avakirinê di sala 1919an de qediya. Jiber ku xet di beşek teng de hate çêkirin dirêjahiya platforma rawestgehan 60 mêtre bû. Berfirehbûna vê xetê û avakirina du yên din piştî 1919an de piştî demek kurt destpêkir û Metroya Madrîdê di 17ê Cotmeha sala 1919an de ji aliyê Key Alfonso XIII ve hat vekirin.
Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2022an de çûn ber dilovaniya Xwedê.
Lîste bi vî awayî tê çêkirin: Meh û roja mehê ya mirinê (an jî roja ragihandina mirinê), nav, temen, etnosîte yan hemwelatî, sebeba navdarbûna wê/wî li gorî rêbazên Wîkîpediya kurdî, sebeba mirinê û çavkanî-serçavk.
Deniz Poyraz, (1983, Mêrdîn - 2021, Îzmîr) jineke siyasetmedar û endamê Partiya Demokratîk a Gelan e ku di 17ê hezîrana sala 2021ê de ji aliyê kes yan kesên nijadperestên tirk ve li bajarê Îzmîrê bi êrîşek nîjadperestî hatiye kuştin.
Denîz Poyraz di sala 1983an de li navçeya Mehsert a bi ser parêzgeha Mêrdînê hatiye dinyayê. Piştî koçbûna malbata wê ya Îzmîrê, Denîz Poyraz di temenê ciwaniya xwe de beşdarê xebatên siyasî dibe. Yek ji endamên Partiya Demokrata a Gelan (HDP) bû û di demên cûrbecûr de beşdarî xebatên HDP'ê ya jinan bûye. Denîz Poyraz, cara yekem di sala 2008an de dema ku malbata wî li mal nebû rastî êrîşeke nijadperestî hatibû. Nijadperestan di wî demê de xwestibûn ku wê ji avahiyê de bavêjin lê bi alikariya cîranek wanên kurd Denîz Poyraz ji vê êrîşê xilas bibû.
Kuştina wê.
Di 17ê hezîrana 2021ê de li navçeya Konak a Îzmîrê dema ku li Denîz Poyraz li avahiya rêxistina HDP'ê ya Îzmîrê bû rastî êrîşeke nijadperestî hat, di êrîşê Denîz Poyraz jiyana ji dest da.
Bertekên li dijî kuştina wê.
Partiya Demokratîk a Gelan: (HDP) Li dijî avahiya me ya Îzmîrê êrîşeke qirêj pêk hat û xwîşka me ya Denîz Poyraz hat qetilkirin. Ev êrîşek qirêj e, lê kuştinek eşkere ye.
Pariya EMEP: Êrîşa çekdarî ya li dijî Rêxistina HDP'ê ya Îzmîrê provokasyoneke tirsonek e. Em ji malbata şehîd Denîz Poyraz re sersaxiyê dixwazin.
Partiya TKPê: Berpirsiyarê êrîşa li dijî HDP’ê û qetlîamê ew in ku dixwazin bi zext û tirsê welat bi rê ve bibe. Nûnerên AKPê û Wezîrê Karên Hundir ên ku bi armanca bêberpirsiyarî siyasetê dikin, berpirsyarê vê provokasyona giran in. Careke din em ê rê nedin ku kujer li vî welatî beraat bibin, em bi rêxistin û hevgirtinê ji vê tarîtiyê derkevin! Em ê vê tarîtiyê ji hev biqetînin!
Partiya DBPê: Ji ber ku bi zext, binçavkirin û girtinan nikarin bêdeng bibin; Difikirin ku bi hewldan û êrîşan dikarin encamê bi dest bixin! Eger li dijî avahiya HDP'ê ya ku di bin dorpêça polîsan de ye êrîşeke çekdarî bê kirin, kiryar eşkere ye!
Malagel: ("Halkevleri") Xebatkarê partiyê Denîz Poyraz di êrîşa li Îzmîrê ya li dijî HDP’ê de jiyana xwe ji dest da. Ji hemû hevalên me yên HDP’ê re sersaxiyê dixwazin. Em ê mil bi mil li dijî faşîzmê têkoşînê bikin!
Komeleya Mafên Mirovan: (İHD) Em vî êrîşê şermezar dikin û ji HDP’ê û malbata Poyraz re sersaxiyê dixwazin. Em dixwazin bi lêpirsîneke bi bandor êrîş bi hemû aliyên xwe ve bê ronîkirin, axaftina nefretê ya li dijî HDPê bi dawî bibe û avahiyên HDPê bi rastî bên parastin.
Metroya Brukselê, (bi frensî: Métro de Bruxelles, bi almanî: Brusselse metro) pergalek metroya bilez e ku ji bo beşekî mezin a Herêma Bruksel a paytexta Belçîkayê re dixebite. Sîstem, ji çar xetên metroyê yên kevneşopî û ji sê xetên nûjen pêk tê. Xetên metro-pola M1, M2, M5, û M6 bi hinen beşên hevpar in. Bi tevahî 39.9 kîlomêtre rê û ji 59 rawestgehan pêk tên.
Pargîdaniya Veguhastina Navberî ya Brukselê (bi fransî: Société des Transports Intercommunaux de Bruxelles an STIB, bi hollandî: Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Brussel an STIB) di sala 1954an de hate afirandin. Yekem xeta tramwaya binerdê (an premetro) di navbera salên 1965 û 1969an de, ji Schuman heta De Brouckère hate çêkirin. Di sal 1970an de xeta duyemîn di navbera Madou û Porte de Namur/Naamsepoort de hate vekirin. Li Diamant di sal 1972an de rawestgeheke metroyê hate vekirin û di sala 1975an de xeta Greater Ring ji Diamant heta Boileau hate dirêj kirin. Ev beşa tramwayê ya binerdê hêj bêtir nehatiye pêşve xistin û ev xet ji hêla xetên tramwayê 7 û 25 ve tê bikar anîn. Rawestgeha Rogier di sala 1974an de hate vekirin.
2 trênê yên xetên U6 û U4 diçin
Metroya Viyanayê, (bi almanî: U-Bahn Wien), ku U-Bahn kurteya peyva almanî Untergrundbahn e, bi îngilîzî: underground railway) pergalek veguhastina bilez e ku jibo Viyana ya paytexta Awistiryayê re dixebite. Bi vekirina îlona sala 2017an a 4.6 kîlomêtre, dirêjkirina pênc-stasyonê ya xeta U1, tora U-Bahn ya pênc-xet ji 83.1 kîlomêtreyan pêk tê. Sîstem jibo 109 stasyonan dixebite. Sîstem li gorî UITP (Komeleya Veguhastina Giştî ya Navneteweyî) di hezîrana 2009an de yek ji çêtirîn pergalên veguheztina gelemperî li çaraliyê cîhanê ye.
Plansazkirina rêhesina binerd ya Viyanayê salên 1840an ve destpêkir. Ji wî demê ve, gelek plan û niqaş hene ku ji bo avakirina projeyek sîstema metroyê. Bi vî planê xwestin ku Viyana bibe bajarê herî baş a sîstema metroyê. Daxwaza endezyar Heinrich Sichrovsky ji sala 1844an ve bi fikrê rêhesinek atmosferî ya li ser bingeha pergala Medhurst û Clegg ye. Trên bi riya pompeyên hewayê motorên hilmê yên rawestayî bi rengekî pneumatîk bi pêş ve bihatana û rêya Sichrowskys divê ji Lobkowitzplatzê li binê Viyana Glacisê berbi çemê Wienê berbi Hütteldorf ve biçe. Her çend trênên bi vî awayî li London û Parîsê hatibin çêkirin jî lê li Viyanayê ji bo pargîdaniyê veberhêner nedîtin, ji ber vê yekê ev fikir nehate pejirandin. Projeya girêdana trênê ya Julius Pollak (1849) jî wekî pergalek atmosferê hate fikirîn. Daxwaza Sichrovsky xala destpêkek ji bo rêzeplanên ku bi piranî nehatine pejirandin bû. Di sala 1858an de plansazê bajêr Ludwig Zettl pêşniyar kir ku li cihê tijîkirina xendeqan rêhesinek çêbike û piştre re di vê xendeka dorpêçkirî de tramvayek rêhesin were danîn. Vê yekê dê têkiliyek di navbera stasyona navendî û salonên sûkê de biafiranda, di heman demê de tunelên ku bi gazê têne ronî kirin dê wekî depoyên xwarinê bêne bikaranîn. Di sala 1873an de, bi kêmî 25 plansazkirina ji bo seyrûsefera trenê ya şaredariyê dest pê kir.
Ezîzan an Azîzan, yek ji hozên mezin ên eşîra Kîkan e. Hin gundên vê eşîrê Qermanê, Xenamiyê, Bîr kinêsê, Sefer, Sindoqlî, Melek, Delîk, Qefê yan jî Inabiya, Fethelah, Bişêriyê, Qasimiya Azîza, Zêdiyê ne. Hin malbatên sereke; malbata Hecî Derwêş, malbata Bozo, malbata Îso, malbata Kerê ne.
Kesayetên navdar: Mîr Bedirxan Beg, Mîr Celadet Bedirxan, Derwêş Îso, Hemîdê Hecî Derwêş
Ev gotar hilberîna pola li ser asta cîhanê li gorî welat bi kurtî vedibêje.
Di sala 2020 de, tevahiya hilberîna pola xav a cîhanê 1877,5 mîlyon ton bû. Welatê herî mezin ê hilberînera pola niha Çîn e, ku di sala 2020-an de %57 hilberîna pola ya cîhanê pêk tîne. Di sala 2020 de Çîn bû welatê yekem ku zêdetirî mîlyar ton pola hilberand. Hilberîna pola xav di sala 2019an de ji xeynî Asya û Rojhilata Navîn li hemû cîhanê kêm bû.
Nimûneya texmînî ya Erdê şewitî piştî ku roj ket qonaxa dêwê sor, bi qasî 5 mîlyar sal şûnda
Pêşeroja Cîhanê, pêşbînî ya pêşeroja cîhanê ye ku bi pêkar ên biyolojîk û jeolojîk û bi bingeha bandorên heyî ve çend bandorên demdirêj dertê holê. Di nav van de kîmyaya li ser rûyê erdê, rêjeya sar bûna hundirê gerstêrkê, danûstandinên gravîtasyonê yên bi tiştên din ên Pergala Rojê re û zêdebûna domdar a ronahiya rojê heye. Faktorek dinê nediyar, bandora domdar a teknolojiyê ye ku ji hêla mirovan ve hatiye çêkirin. Dibe ku bandora teknolojiyê wekî guherandina avhewayê dikare bibe sedema guhertinên girîng a li gerstêrkê. Wekî winda bûna heyî ya Windabûna Holosenê tê pêşbînîkirin ku bandorek wiha ji hêla teknolojiyê ve tê çêkirin û dibe ku bandor heta pênc mîlyon salan bidome. Di encamê de dixûyê dibe ku teknolojî bibe sedema windabûna mirovahiyê û gerstêrk hêdî hêdî vegere pêşkeftinek hêdî ya ku tenê ji pêvajoyên xwezayî yên demdirêj pêk tê.
Bi navberên dem ên bi sed mîlyonan salan re, bûyerên ezmanî yên bêserûber xeterek gerdûnî çêdike ji bo biosferê, ku dikare bibe sedema windabûna girseyî. Di nav van de bandorên komet an asteroîd û îhtîmala teqîna stêrkan a mezin, ku jê re supernova tê gotin heye. Bûyerên din ên erdnasî yên mezin pêşbîntir in. Teoriya Milankovitch pêşbînî dike ku gerstêrk bi kêmî ve heta ku qeşaya Quaternary bi dawî bibe dê di serdemên qeşayê re derbas bibe. Ev dewre ji ber guherînên eksantrîkî, axial (tewere) meyl û deresresyona gera Erdê pêk tên. Di çarçoveya çerxa superparzemînê ya berdewam dike de, tektonîkên plakayê dibe di nava 250-350 milyon salan da dê bibe sedema super-parzemînekî. Di nav 1.5-4.5 mîlyar salên din de, dibe ku guheztina eksê ya Dinyayê bi guheztinên di tiliya eksê de heya 90° dest bi guheztinên kaotîk bike.
Tê pêşbînîkirin ku nêzîkî milyarek sal wirde ronahiya rojê dê %10 ji ronahiya niha zêdetir dibe. Evê bibe sedem ku atmosfer bibe "serayek şil" û di encamê de hilmûgulbûna ava behran zêde dibe. Encamek gengaz e ku tektonîkên plakaya û bi wan re tevahiya çerxa karbonê bi dawî bibin. Piştî vê bûyerê, di nav 2-3 mîlyar salan de, dibe ku dînamoya magnetîkî ya gerstêrkê bisekine. Ev jî dibe sedema têkçûna magnetosferê û windabûna bilez a volatîfên ji atmosfera derve. Piştî 4 mîlyar salan zêdebûna germahiya rûyê erdê dê bibe sedema bandora serayê ya revoke. Şert û mercên rûyê erdê ji Gelawêja îro girantir dibe û rûyê erdê bi qasî ku bê helandin germ dibe. Qedera herî îhtîmal a gerstêrkê di nav 7,5 mîlyar salan de piştî ku stêrk ket qonaxa dêwek sor û ji gerstêrka heyî berfireh bû ji hêla Rojê ve tê vegirtin. Çaranûsa herî pêkan a cîhanê piştî ku stêrk ket qonaxa gewherî ya sor û li derveyî gerstêrka heyî mezin bû di nava 7.5 mîlyar salan de ji aliyê Rojê ve tê daqurtandin.
Bandora mirovî.
Mirov di biosferê de rolek sereke dilîzin, digel ku nifûsa mirovî ya mezin li gelek ekosîstemên erdê serdest e. Ev yek di serdema jeolojîk a heyî de ku niha wekî wendabûna Holocenê tê zanîn, bûye sedema windabûna girseyî ya berbelav û domdar a celebên din. Ji sala 1950an vir ve windabûna cûrbecûr ku ji ber bandora mirovan pêk tê wekî qeyranek biyotîk tê binav kirin, ku ji sala 2007an vir ve ji% 10ê tevahî celeb ên wî winda bûne. Bi rêjeyên heyî, ji sedî 30 ji cureyan di sed salên pêş de di xetereya tunebûnê de ne. Bûyera Tunebûna Holosenê; encama wêrankirina jîngehê, belavbûna berbelav a cureyên dagirker, nêçîra bêqanûnî û guherîna avhewayê ye. Di roja îroyîn de, çalakiya mirovan bandorek girîng li ser rûyê gerstêrkê kiriye. Zêdetirî sêyeka rûyê erdê ji hêla kiryarên mirovan ve hatî guhertin û mirov ji sedî 20% hilberîna seretayî ya gerdûnî bikar tînin. Ji destpêka Şoreşa Pîşesaziyê û vir ve rêjeya karbondîoksîtê di atmosferê de ji sedî 50 zêde bûye.
Encamên qeyranek biyotîk a domdar tê pêşbînîkirin ku bi kêmî ve pênc mîlyon sal bidome. Ev jî bi zêdebûna celebên ku fersend in, wek kêzik û giyayan, dikare bibe sedema kêmbûna cûrbecûriya biyolojîk û homojenkirina biyotayan. Dibe ku cureyên nû jî derkevin holê; bi taybetî qadên ku di ekosîstemên serdest ên mirovî de pêşve diçin, dibe ku bi lez li gelek celebên nû cihêreng derkevin holê. Tê pêşbînîkirin ku mîkrob ji zêdebûna adana hawîrdorê yên bi dewlemendbûna besinê, sûdê werbigirin. Ti cureyên nû yên vertebratorên mezin ên heyî îhtîmal e ku çênebin û dibe ku zincîreyên xwarinê bêne kêmkirin.
Gelek senaryo ji bo xetereyên naskirî hene ku dikarin bandorek gerdûnî li ser gerstêrkê bikin. Di perspektîfa mirovahiyê de, ev dikarin li rîskên zindî û rîskên termînalê werin dabeş kirin.
Bûyerên gengaz.
Kratera Barringer Meteorite li Flagstaff, Arizona delîlên bandora tiştên astronomîkî yên li ser Erdê peyda dike
Gava ku Roj li dora Rêya Şîrî dizivire, stêrkên gerok dibe ku ew qasî nêzîk bibin ku bandorek têkder li ser Sîstema Rojê hebe. Hevdîtinek stêrkan a nêzîk dibe ku bibe sedema kêmbûnek berbiçav di dûrahiya perîhelyonê ya kometan de li ewra Oort-herêmek gewherî ya bedenên qeşayî yên ku di nîvê sala ronahiyê de li dora Rojê digerin. Hevdîtinek wiha dikare bibe sedema zêdebûna 40 qatan di hejmara kometên ku digihîjin Pergala Rojê ya hundurîn. Bandora van kometan dikare bibe sedema tunebûna girseyî ya jiyan a li ser rûyê erdê. Ev hevdîtinên têkder bi navînî her 45 milyon sal carekê diqewimin. Dema ku Roj bi stêrkek din a li taxa rojê re li hev bike, bi qasî 30 trîlyon (3×10¹³) sal e ku ji temenê pêşbînî yê gerdûnê, bi qasî 13.8 mîlyar sal, pir dirêjtir e. Ev dikare wekî nîşanek were girtin ku bûyerek wiha di dema jiyana erdê de ne pêkan e.
Enerjiya ku ji bandora asteroîdek ya jî kometek bi dirêjahiya 5-10 km yan mezintir tê berdan têrê dike ku karesatek jîngehê ya gerdûnî çêbike û bibe sedema zêdebûnek girîng a îstatîstîkî di hejmara windabûna cureyan de. Di nav bandorên bi zirarên ku ji bûyerek bandorek mezin derketine ewrê toza hûrik e ku gerstêrkê dişewitîne. Hinek tîrêja tavê ya rasterast nahêle ku bigihîje rûyê erdê û bi vî rengî germahiya erdê di nav hefteyekê de bi qasî 15 °C kêm dike û ji bo çend mehan fotosentezê radiwestin e. Dema navîn di navbera bandorên mezin de herî kêm 100 milyon sal tê pêşbînîkirin. Di nava 540 milyon salên dawî de simulasyonan destnîşan kirin ku rêjeya bandorek wisa bes e ku bibe sedema pênc-şeş wendabûna girseyî û 20-30 bûyerên kêm-giranî. Ev yek bi qeyda jeolojîk a windabûnên girîng ên di dema Eonê Phanerozoic de têkildar e. Tê payîn ku bûyerên wiha berdewam bikin.
Supernova teqîna katalîzmîk a stêrkekê ye. Di nav galaksiya Rêya Şîrîn de, teqînên supernova bi navînî 40 salan carekê çêdibin. Di dîroka Erdê de, gelek bûyerên weha di nav dûrahiya 100 salên ronahiyê de pêk hatine ev bûyer wekî supernovaya nêzîkî erdê tê zanîn. Teqînên di hundirê vê dûrbûnê de dikarin gerstêrkê bi radyoîzotopan qirêj bikin û dibe ku bandorê li biosferê jî bikin. Tîrêjên gama yên ku ji supernovayê derdiketin bi nîtrojena li atmosferê re bertek nîşan didin û oksîtên nîtro çêdikin. Ev molekul jî dibin sedema tinebûna tebeqeya ozonê ya ku rûyê erdê ji tîrêjên ultraviolet (UV) yên Rojê diparêze. Zêdebûna tîrêjên UV-B bi tenê ji sedî 10-30 bes e ku bandorek girîng li jiyanê bike. Bi taybetî ji bo phytoplankton ku bingeha zincîra xwarinê ya okyanûsê pêk tîne, bandoreke neyînî dike. Tê pêşbînîkirin ku teqînek supernova ya li dûrahiya 26 salên ronahiyê hêza stûna ozonê bi nîvî kêm dike. Bi navînî, teqînek supernova di nav 32 salên ronahiyê de her çend sed mîlyon salan carekê diqewime. Di vî encamê de tebeqeya ozonê çend sedsal xilas dibe. Di nava 2 milyar salên pêş de, dê bi qasî 20 teqînên supernova û yek tîrêjên gamayê biqewimin ku di encamê de bandorek girîng li ser biosfera gerstêrkê dike.
Rêgeh û tevgera cîhanê.
Pevçûnên gravîtasyonê yên gerstêrkên din ên di Sîstema Rojê de ji bo guherandina rêgeha Erdê û arasteya wê ya zivirîna wê bi hev re kom dibin. Ev guhertin dikarin bandorê li hewaya gerstêrkê bikin. Hevbandorîyên bi vî rengî, sîmulasyonên pir rast nîşan didin ku bi giştî, dibe ku di pêşerojê da rêgeha dinyayê bi mîlyaran salan bi awayekî dînamîk stabîl bimîne. Di 1600 sîmulasyonan da, eksena nîv-serekî ya gerstêrkê, eksantrîte û meyl a wî hema hema domdar ma.
Qeşagirtin.
Di dîrokê de, serdemên qeşayê yên dorhêlî hene ku tê de pelên cemedê bi awayekî periyodîk li gewriyên bilind ên parzemînan vedigirin. Dibe ku ji ber guherînên di gera okyanûsê û parzemînan de ku bi tektonîkên plakeyê hatine çêkirin, serdemekî qeşayê derkeve holê. Teoriya Milankovitch pêşbînî dike ku serdemên qeşayê di temenên qeşayê de ji ber faktorên astronomîkî yên bi mekanîzmayên paşvegerên avhewayê re pêk tên. Ajokarên stêrnasî yên seretayî ji eksentrîkiya orbital normal bilindtir in, tilteke eksê ya kêm (an jî berbiçûk) û lihevhatina rojbûna havînê ya nîvqada bakur bi aphelion re ye. Her yek ji van bandoran bi awayekî qeşayî pêk tê. Mînak eksentrîk bi nirxên ji 0.01 heya 0.05 kêmtir dibe, çerxên demê yên bi qasî 100.000 û 400.000 salan diguhezîne. Ev yek, li gorî guhertina eksena semîmînor a gerstêrkê ji sedî 99.95 ê eksena nîv-serekî bi qasî ji sedî 99.88 e.
Erd di serdemek qeşayê ya ku wekî qeşaya çaralî tê zanîn re derbas dibe û niha di serdema navqeşahiya Holoseneyê de ye. Ev serdem bi gelemperî tê pêşbînîkirin ku di nav 25.000 salan de bi dawî bibe. Lêbelê, rêjeya zêde ya karbondîoksîtê ku ji aliyê mirovan ve li atmosferê de tê berdan dibe ku destpêka serdema cemedê ya paşîn bi kêmî ve 50.000-130.000 sal dereng bixe. Ji hêla din ve, heyamek germbûna gerdûnî ya demdirêj (li ser bingeha texmîna ku karanîna sotemeniya fosîlê dê di sala 2200an de raweste) tê texmînkirin ku bi qasî 5000 sal tenê bandorê li serdema cemedê bike. Ji ber vê yekê, demek kurt a germbûna gerdûnî ya ku di nav çend sedsalan de belavbûna gaza serayê pêk tê, dê tenê di demek dirêj de bandorek tixûbdar hebe.
Meyl.
Hêzên tîrêjê yên Heyvê dibe sedem ku zivirandina Dinyayê kêm bibe
Pêlên ku ji ber Heyvê çêdibin dibe sedem ku bi demê re zivirîna Dinyayê kêm bibe û mesafeya di navbera her du cisma de zêde bibe. Pevçûn, ji alîkî di navbera navika erdê û mantoyê de û ji hêla din ve di navbera atmosfer û rûxê de dikare bibe sedem ku gerstêrk enerjiya xweya zivirînê winda bike. Bi van re tê pêşbînîkirin ku ev faktor di 250 mîlyon salên pêş de ji 1.5 saetan zêdetir dirêjahiya rojekê dirêj bikin û eksena zivirîna Cîhanê bi qasî nîv pileyê zêde bikin.
Li ser bingeha modelên kompîturê, xuya ye jiber ku Heyv pêşdaçûyîna eksê zivirîna Dinyayê mezin dike, hebûna Heyvê ya berbi Erdê, aram dike û dikare pêşî li guherîna avhewa ya tund bigire. Lê Heyv her ku diçe dûrtir dibe jiber vî yekî ev bandora aramker kêm dibe. Di hinek xalan de bandorên neyînî dibe ku bibe sedema guheztinên kaotîk di meyla Erdê de û ev dikare bi goşeyan heya 90° ji rêgeha orbitê biguhezîne. Tê payîn ku ev yek di nav 1.5 û 4.5 mîlyar salan de çêbibe û her dema rastî bi awayekî aram nayê zanîn.
Jeodînamîk.
Ji ber lewheyên tektonîk ên ku diherikin û di tevgerê de ne xuyabûna parzemînan her tim ku diçe diguhere. Teqînên volkanîk dewam dikin. Tê pêşbînîkirin Çiyayê volkanîk a Vezuv di nava 1000 salên pêş de 40 caran biteqe. Di heman demê de pênc û heft erdhejên bi pîvana 8 an zêdetir li ser pîvana Richter li ser San Andreas Fault çêbibin. Di heman demê de li seranserê cîhanê 50 erdhejên ji ku ji 9 pîvana Richterê pêk tê çêdibe. Çiyayê Mauna Loa di nav 1000 salên pêş de nêzîkî 200 teqînan bike û Old Faithful jî îhtîmal heye ku êdî çalak nebe.
Bendava Hudsonê di 10 hezar salên pêş de 100 metre kûrtir bibe û Deryaya Baltîk jî 90 metre û giravên Hawaii dê 9 km ber bi bakurê rojava ve biçin. Di wî demê de îhtimalek heye ku cîhan bikeve serdemek nû ya qeşayê.
Tevgera parzemîna.
Teoriya tektonîkên plakaya dide nîşan ku parzemînên li ser rûyê erdê bi rêjeya çend santîmetre di salê de digerin. Tê payîn ku di pêşerojê de ev yek bidome dibe sedema parzemînên ku bihegijên tenişta hev. 2 faktor dibin sedem ku parzemîn hilkişe: hilberîna enerjiyê di nav gerstêrkê de û hebûna hîdrosphere. Hilberîna germê ya ji hêla pêvajoyên radyojenîk ve têr dike ku di 1.1 mîlyar salên pêş de veguheztina mantoyê û binketina parzemîna rawestîne. Îro parzemînên Amerîkaya Bakur û Başûr ber bi rojava ve diçin û ji Afrîka û Ewropayê dûr dikevin.
Ji hêla lêkolîneran ve senaryoyên cûrbecûr hatine çêkirin ku ev pêvajo dê di pêşerojê de çawa bidome; ev modelên jeodînamîk dikarin bi herika binavbûna qalika okyanûsê ya di binê parzemînekê de werin cûda kirin. Di modela hundurîn de, Okyanûsa Atlantîk a ciwan û hundurîn bi rêjeyî têk diçe, koçberiya heyî ya Amerîkaya Bakur û Başûr berovajî dike. Di modela ektroversiyonê de, Okyanûsa Pasîfîk a kevn û derveyî bi nisbeten di bin avê de ye û Amerîkaya Bakur û Başûr koçî Asyaya Rojhilat dikin. Dema ku têgihiştina jeodînamîk pêş dikeve dê ev model bêne veguheztin.
Mînak, di sala 2008an de, li dora Antarktîkayê ji nû ve veavakirina mantoyê di 100 mîlyon salên pêş de çêbû; Simulasyonek komputerê hate bikar anîn ku pêşbînî bike ka ew ê superparzemînek nû ku ji Afrîka, Awrasya, Awusturalya, Antarktîka û Amerîkaya Başûr pêk tê ava bike. Bêyî ku encama koçberiya parzemînê be, dewamkirina binavbûnê dibe sedem ku av derbasî mantoyê bibe. Piştî Mîlyarek sal, modelek jeofîzîkî pêşbînî dike ku girseya okyanûsê ya niha dê %27 kêm bibe û ger ev pêvajo di pêşerojê de bê guhêrbar bidome, girseya okyanûsê ya heyî dê %65 kêm dibe, hevsengiya herêma xisarê kêm bibe.
Loka Zahîr (1985 li Hewlêrê), stranbêjeke ji Başûrê Kurdistanê ye.
Loka li Hewlêrê ji dayîk bûye û di sala 2000an de derbasî cîhana hunerî bûye. Zahîr bi destên hunermendan derbasî cîhana hunerê bûye û yek ji hunermenda jin a kurd ya herî çalak tê hesibandin. Di dawiyê da dê di sala 2008an da dest bi karê xwe yê pêşîn bike. Mayin xwe wekî klîbeke bi navê "Fear" derdixîne yek ji stranên albûma "sms"ê ye ku di sala 2009an de hatiye weşandin.
Wî beşdarî gelek sirûdên netewî kiriye, wek "Bo Kurdistanê", li gel çend hunermendên weke Payvand Jaff, Ebdulqahar Zaxoyî, Monîka û Mîra û herwiha strana serxwebûnê. Rêzgirtin ji bo gel û serxwebûna Kurdistanê û herwiha strana nû û strana hemûyan.
Artropodolojî yan jî girêçikpênasî şaxê zoolojîyê ye ku li girêçikpêya (arthropoda) gercust û lêkolîn dike. Pirpê, arachnida, kêzik û qalikdaran di nav girêçikpêya da lêkolîn dike.
Artropodolojî di warên bijîjkî, beytarî û krîmînolojîyê de xwedîyê cihekî girîng e. Warê bijîjkîyê dê bi piranî lêkolîna bandora parazît a girêçikpê ye û bi dermankirina nexweşîyan wan de ceh digire. Di beytarîyê de jî ji bo dermankirina ajalan û krîmînolojîyê de jî piranî ji bo fêmkirina dema mirinê de agahîyan artropodolojiyê tê bikar anîn.
Îxtiyolojî yan jî masînasî şaxê zoolojiyê ku li hemû masiyan di nav wan de masiyên bi hestî ("Osteichthyes"), masiyên bi kirkirik ("Chondrichthyes") û masiyên bê alûşk ("Agatha") gercust û lêkolîn dike.
Mîna zanistên zoolojîyên ên din, îxtiyolojî jî cîhana ajalan nêzî me dike. Bi saya vê şaxê zoolojîyê, em cureyên masiyên cihê yên ku hene kifş dikin û di derbarê taybetmendiyên wan ên biyolojîkî de xwedî agahdarî dibin. Ji bilî çawaniya mezinbûna masiyan, îxtiyolojî di heman demê de gelek agahdarî li ser parastin û hilberîna van afirîdên avî yên ji bo xwarinê peyda dike.
Dema ku tê hesab kirin ku mirov ji demên pêşdîrokî ve masî wekî xwarin bikar tînin, em jê fam dikin ku îxtiyolojî zanistek pir kevn e. Her çend di destpêkê de ne pir zanistî be jî, ev zanîna kevnar di warê masîgiriyê de gelek feydeyên xwe hebû. Wekî din, ew bi dîsîplînên din ên wekî limnolojî, oseonografya û ekolojîyê ve girêdayî ye.
Peyva masîn"asî" ji "masî" û "-nasî" têt. Paşgira "-nasî" di kurdî de têt wateya zanistê yan pirsporiyê
(Yewnanî: ἰχθύς, "ikhthus" ("masî") û λόγος, "logos" ("zanîn", "zanist")).
Ornîtolojî yan jî balindenasî şaxê zoolojîyê ye ku belavbûn, koçkirin û tevgerîye nêzîkê 10.000 cureyên çûka lêkolîn dike. Di nav ornîtolojîyê de serxistin û tevkarîye ornîtolog ên amator pir girînge.
Yewnanî; ὄρνις-ornis ('balinde', 'çûk') û λόγος-logos ('zanîn', 'zanist').
Hamid Nematiyan, (bi farisî: حمید نعمتیان, jdb. 19 Hezîran, 1982an de li Tehran, Îran)
Jînenîgariya Sporê.
Hemîd Nematiyan bi futbol dest bi spor kir û ji 7 saliya xwe ve jî bi karate û guştê di werzîşên xweparastinê de, tam kickboxing, bedenî, fizîkî fitness, TRXû xwedî karta rahêneriyê ye. Ew niha yek ji çalakvan û rêvebirên folklorî werziş li Îranê ye.Master di Fîzîkî Perwerde Rêveberî li Îran.
Gherardo Nerucci (z. Pistoia, Keyaniya Îtalyayê jdb. 18'ê gulana 1828an - Montale, 30'ê berfanbarê 1906) parêzer û dîroknasekî îtalî bû.
Gherardo Nerucci di 18ê Gulana 1828an de li Pistoia-yê Ferdinando Nerucci, karmendek gumrikê ji malbatek Montalese, û ji Elisabetta ya Marquises Niccolini ya Firenze, biraziyê şanoger Giovanni Battista Niccolini, ji dayik bû. Ew heta sala 1844an li vîlaya mezin a li ber nexweşxaneya Ceppo dijî.
Di sala 1837an de li Giuseppe Tigri bi birayê xwe xwe Neruccio li cem Giuseppe Tigri xwendiye.
Di sala 1844an de li zanîngeha Pîsa li waneyên Dada şaristanî, Hiqûqa Canon û Cezayê tomarkirî bû, li wir bi hin xwendekarên Yewnanî re têkilî danî, ji wan fêrî zimanê Yewnanî (hem ya kevnar û hem nû) û li ser Panhelenîzma wan rawestiya. Wî dest pê kir dilgiraniya îdealên welatparêz ên Risorgimento. Di sala 1845an de wî civakek wêjeyî ava kir ku veguherî Cemiyeta Bedenparêziyê.
Di 1848 de ew bi tabûra şer a zanîngehê re ku ji xwendekarên Zanîngeha Pisa pêk tê ji bo sefera şerê Curtatone û Montanara derket.Di 1849 de, vegeriya zanîngeha Pisa, di 22ê Gulanê de mezûn bû û li Romayê, li fîrmaya dadweriyê ya Piacentini Rinaldi, dest bi parêzeriyê kir. Li Romayê ew ê bi Domenico Comparetti re bicive ku ew ê bi wî re hevaltiyek zexm çêbike, û dê bi rojhilatnas Fausto Lasinio û Alessandro D'Ancona re têkeve têkiliyê.
Di sala 1858 de bi kovara "Lo scaramuccia" û kovara "Carlo Goldoni" re dest bi hevkariyê kir.
Di 1851 de ew beşdarî serhildana li dijî Granduca Leopold II bû. Dem bi dem ew bi kovarên "Imparziale fiorentino", "La Gioventù" û piçûkên din re hevkarî kir. Wî berê xwe da lêkolîna yekem a li ser zargotinê û li dibistana amadehiyê a Pistoiayê û her wiha li dibistana gundî ya ku wî li Montale pêş xist, wane da.
Wek Mason ew endamê Loca Pistoiayî Ferruccio ya Rojhilata Mezin a Îtalyayê bû, ku ew di Civata Giştî ya 1863 de li Firenze cîgirê wê bû.
Di 1871 de ew bi jina îngilîz Fanny Carolina Chambers re zewicî û teqawît bû vîlaya gundî, li wir di sala 1873-an de dev ji mamostetiya xwe berda. Ew berdewamiya berhevkirina çîrok û tekstên kurteçîrokan ên dîrokî û zargotinî kir.
Di 1875an de Nerucci bi mirina kurê xwe yê sê-salî yê yekem ji duşaxê re şînek giran kişand. Di wê demê de ew bi Vittorio Imbriani, Domenico Comparetti û Giuseppe Pitrè re ket têkiliyê.
Piştî mirina kurê xwe yê duyemîn ew xwe li vîllaya Màlcalo, li nêzî Montale îzole kir li ku ew di 30 Kanûn 1906 de mir.
Ew bi jina xwe û kurê xwe Ratclif re li goristana Allori li Firenze tê veşartin.
Berhevoka wî ya herî navdar, Sixty Popular Stories from Montale, Encama Berjewendiyên Zarogotinî, çavkaniyek girîng bû ji bo Italo Calvino, yê ku di sala 1956 de şazdeh kurteçîrok ji bo "Fiabe italiane" (çîrokên îtalî) adapte kir. Nivîskarê ji Sanremo pesnê şêwaz û zimanê Nerucci da, ji bo Montalese behsa "hêsaniya devkî ya awarte" kir.
Berhemên wî.
Rûpela pêşîn a çapa yekem a "Sessanta novelle popolari montalesi", 1880
Dergehê Iştarê yê Babilê, di sala 1932'an de
Dergehê Iştarê yê Babîlê, li mûzexaneya Pergamonê ya Berlînê
Şêrek ji Dergehê Iştarê yê Babîlê, li mûzexaneya Pergamonê ya Berlînê
Hûrbîniyek ji Dergehê Iştarê yê Babîlê, li mûzexaneya Pergamonê ya Berlînê
Babîl an jî Babil (bi erebî: بابل, "Bābil"; akadî: "Bābili(m)"; bi logograma sumerî: "KÁ.DINGIR.RAKI"; îbranî: בבל, "Bābel"; yewnanî: Βαβυλών, "Babylōn") weke peytexta babîliyan yek ji girîngtirîn bajarên Serdema kevnare bû. Ew li qerexan çemê Feratê hatibû avakirin û 90 km li başûrê Bexdaya Îraqa îro bû Parêzgeha Babîlê. Xirbe û jibermayên bajêr di destpêka sedsala 20'an de di nav de Robert Koldewey ji aliyê arkeologên rojavayî ve hatin kolan.
Navê "Babîl" ji gotina akadî "Bab-ilim" an "Bab-ilu" tê û wateya wê "Dergehê Xwedê" ye. Lê ev nav bi dibêtiyeke mezin ji aliyê akadî û babîliyan ve şaş hatiye fêmkirin û koka wê ne akadî ye ("Babbillum").
Babîl di Peymana Kevin de.
Piştî tofana Nûh, mirov ji zarokên Nuh dîsa li ser dinyayê zêde bûn.
Di wê demê de zimanê hemû mirovên dinyayê yek bû û peyivîna wan jî yek bû. Çaxê ku wan ber bi Rojhilat ve koç kir, li herêma Şînarê deştek dîtin û li wir cîwar bûn.
Wan ji hev re got: «Werin, em ji xwe re bajarekî û birceke ku serê wê bigihîje ezmên ava bikin, da ku em nav û dengê xwe derxin; nebe ku em li ser rûyê hemû erdê belav bibin. Werin, em kelpîçan çêkin û em wan baş biqelînin.»
Wan weha kir û dest bi avakirinê kirin. Di şûna keviran de kelpîçên wan û di şûna xercê de, zifta wan hebû.
Xwedê bi nêta wan dizanî û li wî bajarî û li wê birca ku mirovan çêdikirin, nêrî.
Wî got: «Ew hemû yek nîjad in û zimanê wan hemûyan yek e. Wan dest bi vê yekê kiriye û êdî tu tiştê ku bixwazin bikin ji wan re namîne zehmet. Werin, em dakevin jêr û zimanê wan tevlihev bikin, da ku ew zimanê hev fêm nekin.»
Xwedê weha kir û ji ber ku mirovan zimanê hev fêm nekir, devjenî derket û wan zû dev ji avakirina bajêr berda û li ba hev neman.
Bi wî awayî Xwedê mirov li ser rûyê hemû erdê belav kirin. Ji ber vê yekê ji bajêr re "Babîl" hat gotin, çimkî Xudan zimanê hemû mirovan li wir tevlihev kir û bû "bil bila" wan.
Di sala 586'an berî hatina Mesîh de, padîşahê Babîlê Nebûxadnezar bi artêşa xwe ve hat û Orşelîm vegirt. Wî sûra bajêr û Perestgeha Xwedê ya ku Silêman padîşah ava kiribû, xera kir, şewitand û gelek mirov hatin kuştin.
Nebûxadnezar jî gelek cihû sirgûn kirin, anîn herêma Babîlê. Li wê derê 70 salî man. Di wê demê de, li Babîlê Zebûr 137 hat nivîsîn.
Coga hêkê an jî coga Falloppio (bi înglîzî: "oviduct / Fallopian tube / uterine tube") cotek cog in ji herdu aliyên malzarokê derdikevin û ber bi hêkdankan ve dirêj dibin.
Cogên hêkê di zekekelênê de cih digirin. Cogên hêkê ji herdu aliyên malzarokê, di navbera biniya malzarokê û laşê malzarokê dirêjê derve dibin. Dirêjiya cogên hêkê bi qasî 10 -13 cm e û tîreya wan 0.5 – 1.2 cm e.
Coga hêkê ji sê beşan pêk tê: kovik, kûp û îsthmus
Kovik (bi latînî: "infundibulum").
Cogên hêkê nêzikê hêkdankê ne lê bi hêkdankê ve girêdayî nin in, di navbera hêkdank û coga hêkê de valahiyek heye. Serê serbest a coga hêkê dişibe kovikê. Ji kovikê pêkhateyên mîna tilî ber bi hêkdankê dirêj dibin, evana wekî poxik (bi latînî: "fimbriea") tên navkirin. Poxik hêka ji hêkdankê hatiyê berdan digire û ber bi nav coga hêkê araste dike.
Kûp (bi înglîzî: "ampulla").
Di zimanê latînî de ji bo kûpên biçembil ên ji axê hatine çêkirin re peyva 'amphora' tê bikaranîn. Di zimanê înglîzî de amphora guheriye û bûye ampulla.Beşa naverasta coga hêkê, di serî de fireh e lê her ko ber bi malzarokê dirêj dibe, ziravtir dibe û dişibe kûpê loma ev beş wekî ampulla tê navkirin. Pîtîna hêkê li vir rû dide. Ango sperm ji zêyê heta kûpê ajne dikin ko rastê hêkê werin.
Cogên hêkê ji herdu aliyên malzarokê, di navbera biniya malzarokê û laşê malzarokê dirêjê derve dibin.
Îsthmus.
Di zimanê yewnanî de ji bo pêkhateya zirav a di navbera du pêkhateyên fireh de peyva “isthmos” tê bikaranîn.Beşa coga hêkê ji kûpê şûnve heta malzarokê zirav e, ev beşa zirav, wekî isthmus tê navkirin. Dirêjiya isthmusê bi qasî 2cm e.
Dîwarê coga hêkê.
Dîwarê cogên hêkê ji sê çînan pêk tê. Çîna derve wekî betan tê navkirin. Di vê çînê de bester cih digire. Çîna naverast ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Çîna navî ango navpoşê cogên hêkê, bi rûkeşexaneyên kûlkdar dapoşrav e.Gava hêk di nav coga hêkê de ye, kûlkên rûkeşexaneyan û masûlkeyên cogê, hêkê ber bi malzarokê pal didin.
Erkê coga hêkê.
Coga hêkê ji hêkdankê hêkê digire û bi livîna perîstaltî ya lûsemasûlkeyan û bi kulkên rûkeşexaneyan ber bi malzarokê pal dide. Derdanên coga hêkê, xurek dabîn dike ji bo hêk û sperman. Coga hêkê ji malzarokê sperman digûhêzînê bo hêkê. Ji hêkadankê hêkê digûhezîne bo pîtîna bi spermê ve. Hawirdorek guncav dabîn dike bo pîtîna hêkê û dabeşbûna hêka pîtandî.Pîtîna hêkê di nav coga hêkê de rû dide. Hêka pîtandî dest bi dabeşbûnê dike, û bi navbeynkariya kûlk û masûlkeyên cogê, ber bi malzarokê dilive bo çeqînê.
Girêdana cogên hêkê.
Girêdana cogên hêkê (bi înglîzî: "tubal ligation") yek ji rêbazên rêgirtina ducaniyê ye. Bi vê rêbazê, ji hêkdankê hêk dîsa çê dibe lê ji ber ko rastê sperman nayê, hêk nayê pîtandin û ducanî rû nade. Gellek corên niştergeriya girêdana cogên hêkê heye. Bi gelemperî cogên hêkê tên girêdan bi vî awayê cog dixitime, sperm li alîkî, hêk jî li aliyê din a cogê dimîne û rastê hev nayên. Hin caran jî cogên hêkê tên birrîn û devê cogan tê girêdan. Herwisa dibe ko hin caran jî cogên hêkê bi tevahî ji laş were derxistin.
Isfendiyar, Esfendiyar (bi farisî: اسفندیار), lehengê efsanewî yê Îranê û yek ji karakterên Şahnameyê. Ew kurê mezin ê Guştasb, mîrê Keyaniyan, yek ji xanedanên beriya îslamê yên Îranê ye.
Di çavkaniyên pehlewî de wek parêzvanê pêbawer û pêşengê Zerdeştiyê tê binavkirin. Digel vê yekê, di edebiyatê de herî zêde bi têkoşîna xwe ya bi Ristemê Zal re navdar bû û bi mirina xwe ya trajîk re behsa wî hat kirin. Berhema ku kesayeta wî ya efsaneyî daye Isfendiyar û lehengiya wî kiriye dastan, Şahnameya Firdewsî ye.
Isfendiyar dema bavê wî sax bû, ji bo belavkirina dînê zerdeştî beşdarî gelek şeran bû û serkeftinên girîng bi dest xist. Piştgir û şêwirmendê wê yê herî mezin meleyê Zerdeştî Pesûtan e. Hesûdiya serkeftina wî, bavê wî Guştasb, kurê xwe di qesrê de zindan kir, ji tirsa ku kurê wî, textê wî bigire. Di vê navberê de Mîr Ercasb leşkeran dişîne û Îranê talan dike û du keçên Guştasb dîl digire. Ji ber ku Gustasb di rewşeke dijwar de ye, Isfendiyar dişîne da ku keçên xwe rizgar bike. Isfendiyar xwîşkên xwe xilas dike.
Paşê bavê wî jê dixwaze ku Ristemê Zal girêbide û bîne; Îsfendiyar ku di heman rojê de çûye Şebistanê, bi Ristemê Zal re ketiye şer. Ristemê Zal di dema têkoşîna wan de çavên Isfendiyar bi tîreke çeqel kor dike. Isfendiyar dema kor dibe, ji kedera xwe dimire.
Erdeşîr Behmen Daraz, kurê Isfendiyar, dikeve ser textê Îranê ku ji ber mirina Guştasb vala bû.
Ciyê wî nav wêje.
Isfendiyar jî, hema hema hemû lehengên Şahnameyê, di edebiyata rojhilat-îslamê û bi taybetî jî di edebiyata kevnar a tirkî de gelek caran behsa wê tê kirin û helbestvanan cesaret, hêz û bêserûberiya wî radigihînin. Ji ber vê sedemê di helbestê de paşnavê Rûyinten ji navê xwe zêdetir dihat bikaranîn. Ji ber cihê wî yê girîng di mîtolojiya îranî de bi Ristemê Zal re hatiye berawirdkirin, ji ber şerkeriya wî navê wî wekî "Isfendiyar-ı ma'reke" li gel peyva "ma'reke" (qada şer) hatiye binavkirin. Di pêkhatina "Isfendiyar-ı mihr" de behsa Ristemê Zal tê kirin.
Martin Luther (jdb. 10ê çiriya paşîn 1483 − m. 18ê sibatê 1546) yek ji reformîstên mezheba protestanan bû, yê bi eslê xwe alman bû.
Li bajarê Eislebenê ji dayîk bûye û li zanîngeha Erfurtê perwerde dîtiye. Piştî perwerdeya xwe li zanîngeha Wittenbergê dest bi mamostetiyê kiriye. Luther li ser nakokî û sextekariyên dînê xiristiyaniyê sekiniye û li dijî wan derketiye. Cara yekem li dijî firotina endûljansê di 31ê Cotkar 1517an de angaşt û protestoyên xwe di bin 95 xalî de bi deriyê Kelheya Wittenbergê ve kiriye û li dijî sextekarî û olfiroşiyê derketiye. Ev yeka han dibe sedem ku Luther ji aliyê paşverûtiya dêrê ve bibe hedef.
Di sala 1518an de ji aliyê Papa li Romayê li dijî Luther doz tê vekirin. Jê tê xwestin ku nêrînên xwe şûnve bikşîne û li dijî sazûmaniya rûniştî ya dêrê dernekeve. Heya bigire ji aliyê key Maximillian tê aforozkirin. Luther hin caran bi nameyan lêborîna xwe ji Papa Leo X dixwaze, lê ji ramanên xwe nayê xwar. Papa Leo X wî di 15 Pûşper 1520an de bi belavokek aforoz dike ango ji dîn dertîne.
Lê roj bi roj alîgirên Luther jî zêdedibin. Şagirtên wî belavoka Papa diqelişînin. Luther him bi dozên ku li dijî wî vebûne re bilî dibe, him jî dest ji ger, waîz û civînên xwe nakşîne. Yekemîn car wergera Mizgînê (Încîl) bo almanî tê kirin. Luther dixwast ku hemî waîz û karên dînî bi zimanên herêmî were kirin ku mirov jê fêhm bike. Gundiyên almanan bi fikrên Luther dest bi serhildanan dikin. 50.000 gundî ji aliyê dûkên katolîk ve tên kuştin. Seranser Ewropa dikeve nîqaş û tevlîheviyê. Gel dibin du alî, hin fikrên Luther dipejirînin, hin jî li dij derdikevin. Ev yeka han civakê diguherîne, pêşde dibe.
Luther li dijî Papa û paşverûtiyê gotar û pirtûkên tûj dinivîsîne. Papa bi navê "berdevkê Şeytên" binavdike. Li dijî tirkan û cihûyan derdikeve. Hatina tirkan berî bi Ewropa rexne dike û gel hişyar dike. Luther biserdikeve û di gelek warên jiyanê û prînsîbên dînî de reforman pêk tîne. Ew wekî reformîstekî wêrek û serkeftî tê zanîn.
Gola Nemrûdê yan jî Gola krater a Nemrûdê, gola kraterê ya duyemîn a herî mezin a li Cîhanê û gola kraterê herî mezin a li Kurdistanê ye ku navê xwe ji navê heman çiyayê ku navê Qeralê Sumerî Nemrûd lê danîne, wergirtiye. Gola Nemrûdê li rojavayê Gola Wanê di navbera navçeyên parêzgeha Bidlîsê Tetwan, Xelat û Norşîn de ye. Kratera ku di encama teqînên volkanîk a li Nemrûdê pêk hatiye firehiya kraterê ya jorîn 48 km² ye û rûbarê kraterê jî 36 km² ye. Jiber xwezaya xwe ya taybet di mehên havînê de Gola Nemrûdê dibe cihê rawestgeheke geştyarî.
Rûava golê 12.36 km² ye û bilindahiya golê ya ji asta deryayê 2247 mêtre ye. Kûrahiya wî ya navînî bi qasî 100 mêtre ye û xala golê ya herî kûr 176 mêtre ye. Germav û kaniyên germ ên li dora golê nîşaneyên herî dawî yên çalakiya volkanîk in. Gola Nemrûdê bi ava berfê û bi ava barîna baranê hatiye xwedîkirin û ava wî ji ava sar û şîrîn pêk tê. Di analîzên mînakên avê de hat diyarkirin ku av zelal e, bê reng e, bê bîhn e û tema avê jî wekî ava vexwarinê normal e. Ava gola Nemrûdê ji aliyê radyoaktîvîteyê ve di nava sînorên asayî de ye. Nirxandina asîdeyê, pH 7.4 e û av hinek bi alkalîn e. Li Gola Nemrudê, ku ji aliyê Nîtoplanktonê ve gelekî dewlemend e, di sala 1986an de hejmareke Masî berdane golê û gol di demekî kurt de gihêşte asta gola masîgiriyê. Ji ber ku nebatên ji herêmên cuda jiyana xwe bi hev re didomînin, asta golê hema hema hertim dimîne û hevsengiya baran û avhewayê hatiye tespîtkirin, nîşan dide ku ev der xwedî mîkroklîma ye.
Afirîna golê.
Dîmenek ji korta Gola Nemrudê
Tê pêşbînîkirin ku çêbûna kratera Nemrûdê bi şikestineke firehbûnê ya ku ji ber pêlên tektonîkî yên li Bakurê Kurdistanê di serdema jeolojîk a Pliocenê de derketiye dest pê kiriye. Dema ku dîroka erdnasî ya Bakurê Kurdistanê tê lêkolînkirin tê pêşbînîkirin ku korta Gola Wanê û korta Deşta Mûşê di serdemên berê di beriya teqîna Çîyayê Nemrûdê ya destpêkê de wekî perçeyekî erdnîgarî bûne. Veqetandina van her du kortan bi herikîna volkan ên Çiyayê Nemrûdê Bidlîsê pêk hatiye û jiber herikîna volkanê di navbera her du kortan deşta bilind a Deşta Rewanê çêdibe. Deşta Rewanê di heman demê dibe sedema afirandina Gola Wanê ya îro.
Tê hesabkirin ku Çiyayê Nemrûd a Bidlîsê di pêvajoya çalakiya xwe de bi giştî 210 km³ madeya volkanîk pekandiye. Tevahiya maddeyên ku ji volkana Nemrûdê ku di teqîna destpêkê de derketiye, bi qasî 110 km³ ye. Rêjeya lava ku herikiye bi qasî 30 km³ ye. Bi demê re, lavên li qiraxa çimanê kom dibin, bilindahiya kona çiyayê digehije 4000 mêtre yê. Piştî bê çalakiyê bi qelisbûn û hilweşandina beşa jorîn korta gola îro çêdibe.
Korta Gola Nemrûdê xwedî qadeke bi qasî 40 km² ye. Di warê çalakiya volkanîk ên Kurdistanê de yek ji teşeyên herî taybet û orjînal ên erdê ye. Di lûtkeyê de pênc gol hene, du ji wan mayînde ne û sê ji golan jî demsalî ne. Di nav golên de ya herî mezin Gola Nemrûdê ye ku bi awayê nîvheyvê ye û herikîna golê ya derve tine ye.
Jeolojî.
Beşa navîn a kratera Çiyayê Nemrûdê bi lav û tufên obsîdyenê hatiye girtin. Piroklastîkên volkana Nemrûdê ku di dema çêbûna kortê de çêbûne qadên pir mezin vedigirin. Lavên volkanê ji herikên paşverû û îgnîmbrîtê pêk hatine û rûberek bi qasî 4.189 km² vegirtin e. Madeyên volkanîk li aliyên bakur û başûr belav dibin. Wekî Kevirê Xelatê ku tê zanîn ji îngîmbrîtan, bi rengê ji qehweyî tarî bigire heta reş ku ji pêkhateya trakîtîk e, li aliyê başûr heta nava Geliyê Bitlîsê di ser bazaltan re herikiye. Teqînên ku bi çêbûna korta golê re têkildar in dibe ku di navbera 90 hezar û 30 hezar sal berê de çêbûne. Çalakiya piştî çêbûna kortê li kortê û li herêma şikestinê ya li bakur tên dîtin tê pêşbînîkirin ku di sê qonaxan de pêk hatine. Di navbera 30-12 hezar salan de lavên camedîtîk diherikin û tepe ya kortê pêk tînin. Li kortê 10 kortên biçûk ên volkanîkî hene.
Flora.
Dîmenek ji gol ava germ û xwezaya golê
Nêzî 450 cureyên nebatan li gola Nemrûdê û derdora wî hatin tomarkirin. Ji wan derdora 200 (ji sedî 44) ji cûreyên nebat ên herêmê ne. Cihêrengiya florayê guherbariya şert û mercên avhewayê yên berê destnîşan dike. Nêzîkî 38 (8.4%) ji cureyên riwekên heyî endemîk in. Kulîlka guldexwîn ku li vir şîn dibe, yek ji kulîlkek navdar ên cîhanê ye. Nebata klîmîkê ya gola Nemrudê, bizûka por (Betula) û hêşînahiyê lerzok (Populus tremula) pêk tîne.
Fauna.
Qada ku bûye xwedî parastina taybet jibo teyrên wekê Werdekên kovî, Teyrên grîfon û Teyrêbaz a zêrîn re bûye qada hêlînê. Gola Nemrûdê cihê rawestgeha Teyrên koçer e, ji ber nêçîra bêdestûr û bê kontrol hejmara cureyên çûkan li golê kêm bûye. Ajalên ku niha li herêmê tên dîtin ev in: cureyên Çivîkan, Kew Werdekên kovî, Mêşhingiv û Peleçemk, Xezal û Hirç e. Jiber nêçîrê bê kontrol Pezkovî li herêmê nemane.
Abîdeya xwezayî û Ramsar.
Gola krater a Nemrûdê di sala 2003an de wekî abîdeyek xwezayî hatiye diyarkirin. Qada gola niha parastî ye û qada parastî ya li dora gola kraterê bi qasî 4.8 km² ye.
Gol di statûya seyrangeheke geştyarî, herêmeke parastî ya pileya yekem û avî de tê parastin. Di sala 2007an de li quntara başûr a golê navendek werzîşên zivistanê û skiyê hate damezrandin. Di warê ekolojiyê de metirsiya sereke çêrandina zêde yê keriyê şivanan e.
Uzun Hasan, (Osmanî: اوزون حسن; Azerî:, Farsî:); (z. 1423 - m. 6'ê Rêbendanê 1478) Mîrekî Akkoyunlu bû û di navbera salên 1453-1478'an de li erdnîgariya îroyîn Îran, Iraq, Azerbaycan, Ermenistan û beşek ji Tirkiyeyê desthilatdarî kir.
Salên Desthilatdariyê.
Nexşeya Dewleta Akkoyunlu ya dema Uzun Hasan mir, 1478
Ew neviyê Kara Yuluk Osman Bey bû, ku Tîmûr tyîn kir li Diyarbekir, Mêrdîn, Sêwas, Şanliurfa û Erzinganê û Mîrê Karakoyunluyan Cîhan Şah (1467) têk bir. Împaratorê Trabzonê IV. Wî hewl da ku vê dewletê bixe bin parastina xwe bi Despina Hatun (Theodora Megali Komnini) keça Ioannis re zewicî. Di sala 1453an de li Diyarbekirê bû serokê dewletê, Karakoyunlular û neviyê Tîmûr têk bir, sînorên dewleta xwe ber bi başûr ve berfireh kir û di sala 1466an de Tebrîz kir paytext.
Berfirehkirina sînorên xwe û bi destxistina hêzeke wisa Uzun Hasan bi Osmaniyan re rû bi rû anî. Pevçûnên di navbera Akkoyunluyan û Osmaniyan de di dema kampanya Fatih Sultan Mehmed a li dijî Împaratoriya Trebzondê de dest pê kir. Uzun Hasan jî bi keça Împaratorê Trabzonê re zewicî bû û ji bo rawestandina artêşa osmanî hêz şand Trabzonê. Artêşa Osmanî ya di bin fermandariya Gedîk Ehmed Paşa de ji van hêzan têk şikest. Fatîh piştî ku di sala 1461'an de Trabzon bi dest xist, li dijî Akkoyunluyan derket operasyonê. Tevî ku Uzun Hasan qezenc Şerê Meletiyê di 1473, wî nehişt ku derbeyên giran li dijî Fatih di Şerê Otlukbeli. Piştî vê têkçûnê hêza xwe ya siyasî û leşkerî di nav axa xwe de heta asteke mezin winda kir. Lê Uzun Hasan di sala 1474-1478 de êrîşî Gurcistanê kir. Tsar VI di 1477 de Gurcistanê Li gor peymana ku bi Bagrat re hat kirin , Rojhilatê Gurcistanê ku Tbîlîs jî di nav de bû, ket bin desthilatdariya Akkoyunluyan. Piştî mirina Uzun Hasan di sala 1478an de, şerên ji bo textê di navbera kurên wî de, Dewleta Akkoyunluyan qels kir.
Keça Uzun Hasan, Alemşah Halîme Begûm dê bibe diya Şah Îsmaîl ê mîrê dewleta Sefewî. Heft kurên Uzun Hasan hebûn: Uğurlu Mehmet Bey, Halîl Mîrza, Maksud Bey, Yakub Bey, Masih Bey, Yusuf Bey û Zeynel Bey.
Nesrin Rojkan (jdb. Tetwan, Bakurê Kurdistanê), mamoste, wergêr û nivîskareke kurd e. Ew li Swêdê dijî û seroka Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye.
Di 2021ê de wê deh çîrokên H.C. Andersen wergerandin bo kurdî. Di rojname û kovaran de gotaran û hevpeyvînan dinivîse.
Keça nivîskar Mele Îsmet e.
"SEO Kar" navê şirketek e ku di warê teknolojiya agahdariyê de li Îran û Tehran hatiye damezrandin.
Qada çalakiyê.
Seokar di destpêkê de dest bi çalakiya xwe ji projeyek lêkolînê li Beşa Komputer, Fakulteya Endezyariyê Zanîngeha Zanist û Lêkolînê Tehran bi hevkariya komek mamosteyên xwedî ezmûn û xwendekarên lîsansa bilind Software, dest pê kir.
Armanca vê projeya lêkolînê ew bû ku pêvajoyek ji bo baştirkirina malper li ser rûpela encamên motora lêgerînê bi dest bixe, ji ber ku tevî bi mîlyaran rûpelên malperê û zêdebûna hejmara wan, van rûpelan rêz dike û encamên herî têkildar ji bikarhênerê re nîşan dide. û danîn Li serê rûpelê, encamên motora lêgerînê karekî tevlihev e.
Protozoolojî, şaxê zoolojîyê ye ku bi protozoan re mijûl dibe. taybetmendiyên morfolojî û dewreyên jiyanê protozoan lêkolîn dike.
Protozoolojî lêkolîna protozoayan e, ku protîstên "wek ajala" (ango tevger û heterotrofîk) ne. Protozoa wekî binê protîsta têne hesibandin. Ew zîndewerên azad in ku hema hema li her jîngehekê têne dîtin. Hemî mirovan di laşê wan de protozoayên zindî hene, û dibe ku gelek di dema jiyana xwe de bi yek an çend kesan vegirtî bûye.
Anton van Leeuwenhoek yekem kes bû ku protozoa bi mîkroskopa ku xwe çêkirî vedît. Peyv ji bo pêşveçûna têgihîştina têkiliyên pevçûn ên eukaryotan ve hatî destnîşan kirin. Wek mînak, "Komeleya Protozoologan", ku di sala 1947-an de hate damezrandin, di sala 2005-an de wekî "Civaka Navneteweyî ya Protîstologan" hate guhartin. Lêbelê, ev têgeh nikare wekî şaxek zoolojîyê were binav kirin ji ber ku ew gelek afirîdên ne-ajal dihewîne.
Yewnanî: πρῶτος-prôtos "yekem" û ζῶα-zôa pirjimarê ζῶον-zôon "ajal", λόγος-logos "zanîn, zanist".
Eyaleta Diyarbekirê (bi osmanî: ایالت دیاربكر; Eyālet-i Diyār-i Bekr) parêzgeha herî mezin a Împeratoriya Osmanî bû ku di sala 1515an de hatiye damezrandin. Navenda eyaletê, Diyarbekir e. Ew rasterast di bin destê Împeratoriya Osmanî de dihat birêvebirin.
Dîroka wî.
Xanedaniya Safewiyan li Diyarbekira paytexta împaratoriya Tirk a Akkoyunluyan desthilatdar bû. Di 23'ê Tebaxa 1514'an de di şerê Çaldiranê de Împaratoriya Osmanî desthilatdariya Sefewî têk bir. Ustacılı Muhammed Han ê ku li Diyarbekirê hukum dikir, dema ku li dijî hêzên Împaratoriya Osmanî şer dikir jiyana xwe ji dest da. Li ser vê yekê gel rabûn ser piyan û xwestin bikevin nava Împeratoriya Osmanî. Xelkê ji Mewlana Îdrîs-î Bitlîsî alîkarî xwest, da ku Împeratoriya Osmanî li ser van daxwazan agahdar bike. Siltanê Osmanî yê wê serdemê Yavuz Sultan Selîm, Mewlana Îdrîs-î Bitlîsî, ku ew ji rewşê agahdar kiribû, bi vî karî peywirdar kir. Li ser vê yekê şahê Sefewî Şah Îsmaîl tedbîrên pêwîst girt. Wî birayê Ustacılı Muhammed Han, Karahan, bi Durmuş Bey Mîrê Rihayê re, ji bo dorpêçkirina Amedê û vegerandina Diyarbekirê erkdar kir . Li Mêrdîn, Hesenkêf û Erganiyê jî bi hêzên Safewiyan re tevlî hêzên Karahan û Durmuş Bey dibe. Bi vî awayî hêza Karahan giha 5 hezar kesî. Leşkerê Karahan salekê Diyarbekir dorpêç kir. Gelê Amedê li dijî artêşa Karahan şer kir. Leşkerên Osmanî yên di bin fermandariya Bıyıkli Mehmet Paşa de hatin Amedê û dorpêç rakirin. Artêşa Karahan vekişiya Mêrdînê. Di 10'ê Îlona 1515'an de artêşa Împaratoriya Osmanî derbasî Diyarbekirê bû. Eyaleta Diyar-Bekr di 4'ê Mijdara 1515'an de hatiye damezrandin. Bıyıkli Mehmet Paşa waliyê wilayetê yê ewil bû.
Di sala 1847'an de li wîlayetê "serhildana Bedirxan Bey dest pê kir." "Di sala 1867'an de piştî pejirandina Rêziknameya Wîlayetên Teşkil-i Wilayeta" Diyar-î Bekr hat betalkirin û li şûna wê Eyaleta Diyar-Bekr hat avakirin.
Meşale Tolu Çorlu(* 1984 li Ulmê, Almanya bi navê Meşale Tolu) rojnamevan û wergêreke kurd e. Di nîvê Gulana 2017’an de ji raya giştî re hat ragihandin ku di dawiya Nîsana 2017’an de di çarçoveya xebatên xwe yên çapemeniyê de bêyî ku rayedarên Alman bên agahdarkirin li Tirkiyeyê hatiye girtin. Çarenûsa wê û rojnamevanên din ên li Tirkiyeyê girtî ne, mijara ragihandin û xebatên dîplomatîk e. Dadgehkirina wê di 11ê Cotmeha 2017an de dest pê kir.
Di 18'ê Kanûna 2017'an de bi şert û merc ji girtîgehê hat berdan. Di sala 2018an de Meşale Tolu û hevjînê wê Suat Çorlu karîbûn ji Tirkiyê derkevin Almanyayê. Di Çileya 2022’an de Tolu û mêrê wê ji aliyê dadgeha Stenbolê ve hatin berdan.
Meşale Tolu li Ulmê mezin bû û Abitura xwe li Lîseya Anna Essinger li wir derbas kir. Deh sal beriya ku ew ji dayik bibe, bavê wê, mekanîkê otomobîlan Elî Riza Tolu, li pey dê û bavê xwe çûbû, yên ku berî çend salan li Ulmê diman. Malbata Tolu bi eslê xwe kurd e. Diya wê di sala 1990'î de dema ku li Tirkiyeyê betlaneyê bû di qezayeke trafîkê de jiyana xwe ji dest da. Tolu li zanîngeha Goethe ya Frankfurt am Mainê li dibistanên amadeyî dersên etîk û spanî xwend. Di sala 2007an de hemwelatîbûna Almanyayê wergirt û di heman demê de dev ji hemwelatiya Tirkiyê berda.Di dawiya sala 2014an de Tolu û mêrê xwe Suat Çorlu bûn dê û bavên kurekî.
Ji sala 2014an vir ve ji bo radyoya taybet Özgür Radyo ya Stenbolê nûçegîhanî dike. Kanal piştî hewldana derbeyê ya Tîrmeha 2016’an bi biryarnameya hikûmetê hate girtin. Her wiha di ajansa nûçeyan a ETHA'yê de wergerî dikir, li gorî parêzer Kader Tonc û birayê wê Huseyîn Tolu, beriya ku were girtin tenê car caran diçû Tirkiyeyê û karê wergêr û nûçegihaniyê dikir. Berî girtina wê, bi qasî sê mehan ew li Tirkiyê bû.
Gola Nazikê, goleke ava şirîn e ku li parêzgeha Bidlîs a Bakurê Kurdistanê ye. Gol li parlela bakur 38,855547°B û li 42,286783°E dirêjahiya rojhilat de ye. Gola Nazikê 1816 mêtre ji asta deryayê bilind e. Rûava golê 44.5 km² ye û kûrahiya golê ya herî zêde 50 mêtre ye.
Ji ber ku ava golê şêrîn û ji hêla xurdemeniyê ve dewlemend e, di golê de gelek cûreya Masî ya Masîpank têne hilberandin û karê masîgeriyê li golê tê kirin. Ji xeynî vî cureya Masiyê masîyekî bi navê qoçût di golê de heye.
Gola Nazikê yek ji golên volkanîkî ye ku di encamên teqînên volkanîkî de rê ber avê hatiye girtin çêbûye. Golên volkanîkî bi girtina eniyên geliyan di encama teqînên volkanan de çêdibin. Ava Gola Nazikê ava şîrîn e û gol bi çeman, ava berfê ya biharê û bi ava baranê tê xwedîkirin.
Gola Nazikê 16 de km li bakurê rojava ye navçeya Xelatê ye û rûbera wê 44.5 km² ye.
Li herêmê û derdora wê golê 4 cureyên ajalên xişok hatine tesbîtkirin. Xeyn jivan 2 ajalên cureyên amfîbîyan û 5 cureyên ajalên guhandar li ser golê û peravê hatine dîtin. Di golê de 4 cureyên masiyan dijîn. Li herêma derdora golê 63 cureyên çûkan hatine dîtin. Yek ji wan cûreyên çûkan jibo hebûna xwe di kategoriya xetereyî de ye.
Nebatên gihayê golê ku ji hêla mirovên hatine çandin û zêdekirin serdest e. Li deverên rojhilat û rojavayê herêmê komên qamîşên piçûk hene. Li gundan û li herêmên başûr darên Bî (dar) têne dîtin. Li herêma derdora golê cûreyên babetên giha wekî Polygonum amphibium, Butomus umbellatus, Schoenoplectus lacustris subsp. Tabernaemontani, Phragmites australis, û di nebatên avî de Potamogeton lucens û P. perfoliatus hatine dîtin.
"Hokkabaz" fîlmeke dirêj e ku ji aliyê Cem Yilmaz ve hatiye nivîsandin û derhêneriya wê jî Ali Taner Baltacı ye. Fîlm dema ku li ser gerê ne, serpêhatiyên hoqebaz (Îskender) û alîkarê wî (Maradona) vedibêje.
Îskender ku ji zarokatiya xwe ve bi sêhrbazê re eleqedar e, bi israr îdia dike ku ew sêhrbaz e, lê ji bilî hevalê wî yê nêzîk Maradona kes vê yekê qebûl nake û bi heqaret dibêjin ku ew efsûnkar e. Bavê Îskender , Saît, efserekî kevnar ê Qibrisê yê teqawîtbûyî, jî qet qîmet nedaye kurê xwe, ji ber ku ew jî bi karê kurê xwe serbilind nabe.
Ji ber sedemên zordar, dudoyên ku wek ku ji Stenbolê direvin, neçar man ku biçin gerê, Saît jî bi xwe re bibin. Her çend bav û kur bi saya vê gerê piçekî nêzikî hev bibin jî, bûyerên balkêş ên ku dê biqewimin dê bibe sedem ku her tişt ber bi rêyek din ve biçe.
Bi oogenesîsê her 28 rojê carek hêkexaneyek gehiştî peyda dibe.
Oogenesîs an jî ovogenesîs, di laşê mêyan de pêvajoya çêbûna xaneya hêkê.
Oogenesîs bi xaneyên bineratî yên hêkdankê dest pê dike. Xaneyên bineratî yên hêkdankê wekî xaneyên çêkera hêkê (bi latînî: "oogonia") tên navkirin.Pêvajoya çêkirina hêkan berê zayînê dest pê dike. Çawa ko di laşê korpeleyê de endamên wekî dil, gede, mejî hwd çê dibin herwisa cotek hêkdank jî çê dibe. Di nav hêkdankê de xaneyên çêkera hêkê bi dabeşbûna mîtozî, hejmara xwe zêde dikin. Di ducaniya 4-5 mehî de di hêkdankên korpeleyê de hejmara xaneyên çêkera hêkê digihîje 1-2 milyonan. Paşê xaneyên çêkera hêkê dest bi dabeşbûna miyozê dikin. Miyoza xaneyên çêkera hêkê, li dawiya qonaxa profaza yekem de radiweste. Di wê qonaxê de xaneyên çêkerê hêkê êdî wekî oosîta yekem (bi înglîzî: "primary oocyte") tên navkirin.. Oosîta yekem bi xaneyên granuloza dorpêçî ye û ev pêkhate wekî çikildan tê navkirin. Çikildan heta destpêka temenê pêgihîştinê neçalak e. Dema ji dayikbûnê de di hêkdankên zaroka mê de, her çikildanek oosîda yekem lixwe digire.Di dirêjiya temenê zaroktiyê de di hêkdankan de hinek çikildan hildiweşin û oosîtên yekem dimirin, lê bi qasî 400 hezar ji oosîtên yekem heta 12-14 sal bi awayek neçalak di hêkdankan de dimînin.
Bi destpêka temenê pêgihîştinê (bi înglîzî: "puberty"), ji hîpofîzê hormona handerê çikildanê (FSH) tê berhemkirin û derdan. Di xwînê de bilindbûna rêjeya asta FSHê hêkdankê han dike û her meh ji hêkdankek, hinek çikildanên neçalak dest bi perisînê dike û miyoza yekemê didomînin. Di despêkê de bi qasî 20 çikildan dest bi perisînê dikin lê ji vana tenê yek çikildan dimîne û hêkek gihîştî peyda dike. Bi geşbûna çikildanê, miyoza yekem a oosîta yekem jî bi dawî dibe. Li dawiya miyoza yekem de du xane peyda dibe. Qebareyê herdu xaneyan ne yek e. Sîtoplazmaya xaneyekî zêde ye loma qebareya wê jî gir e. Ev xaneya gir wekî oosîta duyem (bi înglîzî: "secondary oocyte") tê navkirin. Sîtoplazmaya xaneya din hindik e loma, ew xaneyek biçûk e û wekî xaneya cemsereten a yekem (bi înglîzî: "primary polar body") tê navkirin.
Hêkexane di nav çikildanan de diperise.
Oosîda duyem û cemseretena yekem dest bi miyoza duyem dikin. Oosîda duyem ji qonaxên profaz û metafaza miyoza duyem derbas dibe û radiweste. Bi bandora hormona handerê tenê zer (LH), çikildana oosîta duyem diqelişe û oosîta duyem ji hêkdankê ber bi coga hêkê tê berdan. Heke pîtîn rû bide, oosîda duyem dest bi dabeşbûnê dike û piştî qonaxên anafaz û telofaza miyoza duyem, xaneya hêkê (ovum) û cemseretena duyem peyda dibe. Cemseretena duyem jî wekî mîna a yekem sîtoplazmaya wê hindik e loma cemseretena duyem jî biçûk e û nayê pîtandin. Dibe ko cemseretena yekem jî bi miyoza duyem dabeşê du xaneyan dibe, ev herdu xane jî wekî cemseretenên duyem tên navkirin.
Li dawiya oogenesîsê de ji xaneyek çêkera hêkê, piştî miyozê xaneyek hêkê û sê xaneyên cemsereten peyda dibe. Hemû xaneyên cemsereten tên hilweşandin. Bi gelemperî, piştî temenê pêgîhîştinê her meh çikildanek tenê bi tewahî diperîse û hêkexaneyek gehiştî çê dibe.
Cudahiyên çêbûna xaneya hêkê û xaneya spermê
Oogenesîs û spermatogenesîs corên çêbûna xaneyên gametê ne. Ango li dawiya herdu pêvajoyan jî ji xaneyên dîploîdî, xaneyên haploîdî çê dibin. Lê di navbera oogenesîs û spermatogenesîs de gellek cudahî heye.
-Oogenesîs di hêkdankên mêya de spermatgenesîs di gunên nêran de rû dide.
-Mîrovê nêr ê bi temenê pêgihîştî dikare heta dawiya jiyana xwe her roj spermên nû çê bike. Mîrova mê tenê di temenê korpeleyê de dikare oosîtên yekem çê bike.
-Bi kiryara spermatogenesîsê ji xaneyek çêkerê sperm ve bi dabeşbûna miyozê çar xaneyên sperm çê dibe. Li dawiya oogensîsê ji xaneya çêkerê hêkê tenê yek hêka çalak peyda dibe.
-Pêkhate û qebareyên xaneyên sperm û hêkê jî ji hev cuda ye. Sperm li gor xaneya hêkê gellek biçûk in û bi navbeynkariya kilik dikarin cih biguherin. Hêk gellek sîtoplazma û xurek lixwe digire loma gellek gir e û bi gelemperî bi awayekî çalak nalive.
-Sperm piştê dawîbûna spermatogenesîsê ji gunan tê derkirin. Lê oogenesîs di hêkdankê de dest pê dike di coga hêkê de heke sperm hebe bi dawî dibe.
Nifûsa cîhanê, 10.000 BZ - 2.000 CE
Dîroka mirovahiyê, vegotina rabirdûya mirovahiyê ye ku bi nîşaneyên arkeolojî, antropolojî, genetîk, zimannasiyê û ji dema hatina nivîsandinê ve bi çavkaniyên bingehîn û navîn tê têgihiştin kirin. Dîroka nivîskî ya mirovahiyê bi pêşdîroka wî re, ji Serdema Paleolîtîk (serdema kevirî ya kevin) dest pê kiriye û piştre jî Serdema Neolîtîk (serdema kevirî ya nû) de hatiye nivîsandin. Neolîtîk dibîne ku Şoreşa Çandiniyê, di navbera 10.000 û 5000 BZ de, li Heyva Biadan a Rojhilata Nêzîk dest pê dike.
Di vê serdemê de mirovan bi awayekî sîstematîk dest bi çandiniya a nebatan û xwedîkirina ajalan kirin. Her çiqas ku çandinî pêş dikeve, piraniya mirovan ji jiyana koçeriyê derbasî jiyanek niştecîhî dibin û dest bi cotkariyê dikin. Ewlehîya ku bi têkildariya berhemdarîya zêde ya ku bi cotkarîyê hate peyda kirin, bû sedema ku civatê ber bi yekeyên mezintir ve zêde bibin û bi pêşveçûnên di veguhastinê de zêde bûn. Di di demên pêşdîrokî û di yên dîrokî de, mirov her gav hewce bûn ku nêzî çavkaniyên pêbawer ên ava vexwarinê bin. Mirov di salên 4000 BZ de li Îranê, li Mezopotamyayê, li geliyê Çemê Indusê li parzemîna Hindistanê, li peravên Nîlê yên Misrê û li paravên Çemên Çînê, bi cih bûne.
Mirovên yekem.
Pîvandinên genetîkî destnîşan dikin ku rêza ajalên dinê ku dibe sedema Homo sapiens, ji rêza ku dê bibe sedema şempanze û bonoboyan, xizmên zindî yên herî nêzîk ên mirovên nûjen, li dora 4.6 û 6.2 mîlyon sal berê vediqete. Mirovên anatomîkî yên nûjen nêzî 300.000 sal berê li Afrîkayê rabûn û nêzîkê 50.000 sal berê gihîştin modernîteya behreyî.
Wêneya şikeftê, Lascaux, Fransa, c. 15000 BZ
Serdema Paleolîtîk bi bikaranîna amûrên homînîd dest pê kiriye. Hominid, wekî Homo erectus, bi hezar salan amûrên dar û kevir ên hêsan bikar anîne, lê her ku dem pêşve diçû, amûr pir safîtir û tevlihevtir dibin. Dibe ku 1.8 mîlyon sal berê dest bi bikaranîna agirê kiriye. Lê bê guman e ku mirovan 500.000 sal berê jibo germê û çêkirina xwarinê dest bikaranîna agirê kirine. Nîşanên vegotina hunerî ya destpêkê di awayên tabloyên şikeftan û peykerên ku ji fîl, kevir û hestî hatine çêkirin de têne dîtin, ku tê wateya rengek giyanî; bi gelemperî wekî anîmîzm yan jî wekî şamanîzmê tê şîrove kirin. Mirovên paleolîtîk wekî nêçîrvan dijiyan û bi gelemperî bi jiyana koçerî dijiyan. Daneyên arkeolojîk û genetîkî destnîşan dikin ku nifûsa çavkanî ya nêçîr-berhevkarên Paleolîtîk li deverên kêm daristanî dijiyan û di nav deverên hilberîna seretayî ya bilind de belav bûn û di heman demê de ji daristanên qelew dûr dikevin.
Nêzîkê 60.000 sal berê mirovên nûjen bi lez û bez ji Afrîkayê berbi herêmên bê cemed ên Ewropa û Asyayê belav bûn. Berfirehbûna bilez a mirovatiyê berbi Amerîkaya Bakur û Okyanûsya di lûtkeya serdema qeşayê ya herî dawî de pêk hat. Di wê demê de, herêmên nerm ên îroyîn pir bê mêhvan bûn. Lê dîsa jî, di dawiya Serdema Qeşayê de, 12.000 sal berê, mirovan hema hema hemî deverên ku ji cemedê bê cemed bûn kolonî kiribûn.
Pêşvebirina şaristaniyan.
Pêşvebirina şaristaniyan li dora 10.000 BZ dest pê kiriye. Şoreşa Neolîtîk pêşveçûna çandiniyê nîşan dide ku di bingeha şêwaza jiyana mirovan hatiye guhertin. Çandiniya dexl û kedîkirina ajalan li Rojhilata Navîn herî kêm 8.500 BZ bi awayê genim, ceh, pez û bizinan pêk hatiye. Li Geliyê Îndusê, BZ di sala 6000an de çandinî û dewar hatine kedîkirin. Geliyê Çemê Zer li Çînê bi qasî 7000 sal BZê mêl û berhemên din ên dexl çandine; li Geliyê Yangtze bi kêmî 8000 sal BZê birinc hatiye çandin. Li Amerîkayê gulberojên tav bi qasî 4000 sal BZê hatiye çandin û lazûk û fasûlî di sala 3500 sal BZê de li Amerîkaya Navîn hatiye çandin.
Karkirina Metal, yekem car di afirandina alav û xemlên sifir de li dora 6000 sal BZê hate bikar anîn. Divê serdemê de zêr di demek kurt de hate dîtin û di destpêkê de ji bo bikaranîna di ornamentan de dihat a bikaranîn. Nîşaneyên pêşîn ên tûncê, ku aligirê sifir û tin e, li dora 2500 sal BZê de vedigere, lê aliyûm piştî demek kurt bi berfirehî nehat bikar anîn.
Nivîsa Monumental Cuneiform, Sumer, Mezopotamya, BZê di sedsala 26an de
Çandinî ya zêdehiyên xwarinê afirand ku dikaribû piştgirî bide mirovên ku rasterast di hilberîna xwarinê de ne mijûl in hişt ku nifûsên pir qelihtir û avakirina bajar û dewletan ên yekem werin afirandin. Bajar navendên bazirganî, hilberîn û hêza siyasî bûn. Bajaran bi gundên derdora xwe re sembiyozek ava kirin, berhemên çandiniyê dikişînin û di berdêla wê de malên çêkirinê û dereceyên cihê yên kontrol û parastinê yên leşkerî peyda dikin.
Pêşketina bajaran bi pêşvebirina şaristaniyê re hevwate bû. Şaristaniyên destpêkê, pêşî li Mezopotamya Jêrîn (3000 BZ) derket, li pey şaristaniya Misrê li ser çemê Nîlê (3000 BZ), şaristaniya Harappan li Geliyê Çemê Indus (li Hindistan û Pakistana îroyîn; 2500 BZ) û şaristaniya çînî li ser çemê Zer û Yangtze (2200 BZ) de derketiye holê.
Nivîsara Pyramid, Pyramid of Unas, Saqqara, Misir, di sedsala 24an BZê de
Van civakan çend taybetmendiyên yekgirtî pêş xistin ku di nav de rêveberiya navendî, aborî û avahiyek civakî ya tevlihev, pergalên ziman û nivîsandinê yên sofîstîke, çand û dîn hebûn. Van çandanên cûrbecûr çerx, matematîk, karê tûncê, keştî, çerxa potterê, qumaşê birêkûpêk, avakirina avahiyên bîrdariyê û nivîsandinê îcad kirin. Nivîsandin rêvebirina bajaran, derbirîna ramanan û parastina agahiyan hêsantir dikir. Zanyarên niha ku qebûl dikin dibe ku nivîsandin bi kêmanî di çar şaristaniyên kevnar de serbixwe pêşketibe: Mezopotamya (di navbera 3400 û 3100 BZê), Misir (dora 3250 BZê), Çîn (2000 BZê) û Mezoamerîka nizm. (bi 650 BZê).
Derguşên şaristaniyê.
Pîramîdên Mezin ên Giza, Misir
Serdema Bronzê beşek ji pergala sê-temenî ye (Serdema Kevir, Serdema Bronz, Serdema Hesin) ku bi bandor dîroka şaristaniya destpêkê ya hinek deverên cîhanê vedibêje. Serdema Bronzê pêşveçûna bajar-dewletan û derketina şaristaniyên pêşîn ya mirovahiyê dît. Ev şaristanî li geliyên çemên bi bereket kom dibin. Ev çem Çemên Dîcle û Firat li Mezopotamyayê, Çemê Nîlê li Misirê, Çemê Indus li parzemîna Hindistanê û çemên Yangtze û Çemê Zer li Çînê ye.
Sumeriyan li Mezopotamyayê yekem şaristaniya tevlihev a naskirî di hezarsala 4emînê BZê de yekem bajar-dewletên pêşîn pêş xistine. Li van bajaran ku forma nivîsandinê ya herî pêşin a naskirî ye, nivîsandina forma bizmarî, li dora 3000 sal BZê derketiye. Pergal nivîsandin forma bizmarî di destpêkê de wekî pergalek wêneyî dest pê kir her ku çiqas çû pergal hêsan û razbertir bû. Nivîsên bi tîpên kunîtî bi qamîşekî sivik wek stîlûs ji bo xêzkirina sembolan li ser tabloyên axê hatine nivîsandin. Bi vî forma nivîsandinê rêvebirina dewletên mezin gelek hêsantir bûn.
Van geşedanan bûn sedem ku dewlet û împaratoriyên herêmî ava bibin. Li Mezopotamyayê şêwazê şer-dewletên serbixwe yên bajar-dewletan û hegemonyayeke bêdestûr a ku ji bajarekî diçû bajarekî din, serdest bû. Berevajî vî yekî, li Misirê, pêşî li Misir a Jorîn û Jêrîn dabeşbûnek dualî hebû ku di demek kurt de li dora sala 3100 BZ yekbûna tevahiya geliyê pêk hat û piştre jî aştiyeke daîmî çêbû. Girîtê şaristaniya Mînoan di sala 2700 BZ de ketiye Serdema Bronzê û li Ewropayê wekî şaristaniya yekem tê hesibandin. Di hezarsalên pêş de li geliyên çemên din hate dîtin ku împaratoriyên monarşî dibin serwerê desthilatdariyê.
Dema ku şaristaniyên tevlihev li Nîvkada Rojhilatê derketin, civakên xwecihî yên li Amerîkayê bi rengek hêsan û di nav çandên herêmî yên cihêreng de perçe bûn. Di qonaxa damezrandin a li Mesoamerîkayê (bi qasî 1500 BCE heta 500 CE), şaristanîyên hê tevlihev û navendîdest dest bi pêşveçûnê kirin ku piranî ya wan niha Meksîk, Amerîkaya Navîn û li Peruyê ye. Wan çandinî pêş xist, mêş, îsotên çîlî, kakao, tomato û kartol, çandiniyên ku ji Amerîkaya yekta ne, mezin kirin û çand û dînên cihêreng afirandin.
Împaratoriyên herêmî.
Salona Apadana, sedsala 5an a berî zayînê xêzkirina leşkerên Faris û Medyayî yên bi cil û bergên kevneşopî (Medî bi kincên girover û pêlav li xwe dikin)
Hezarsala ji 500 BZ heta 500 PZ rêzek împaratoriyên bi mezinahiyeke nedîtî pêş ketin. Artêşên pispor ên baş-perwerdekirî, îdeolojiyên yekbûyî, û burokrasiyên pêşkeftî îmkana împaratoran çêkir ku li ser domên mezin ên ku nifûsa wan dikaribû bigihêje bi deh mîlyonan mijaran re serweriyê bike. Împaratoriyên mezin girêdayî girtina leşkerî ya axê û avakirina wargehên parastî bûn ku bibin navendên çandiniyê. Aştiya nisbî ya ku împaratoriyan anîn, bazirganiya navneteweyî teşwîq kir, nemaze rêyên bazirganiyê yên mezin ên li Deryaya Navîn, tevna bazirganiya deryayî li Okyanûsa Hindî û li Rêya Îpekê. Li başûrê Ewrûpayê, Yewnaniyan (û paşê Romayî), di serdemek ku wekî "antîkîya klasîk" tê zanîn, çandên ku pratîk, qanûn û adetên wan bingeha çanda rojavayî ya hemdem têne hesabkirin, ava kirin. Di vê serdemê de gelek împaratoriyên herêmî hebûn.
Padîşahiya Medan bi Îskîtên koçer û Babîliyan re li ser tunekirina Împeratoriya Asûriyan dibe alîkar. Nînewa, paytextê Asûran BZ di sala 612an de ji aliyê Medan ve hat desteser kirin. Împaratoriya Medyayê cih da împaratoriyên Îranê yên li pey hev, di nav wan de Împaratoriya Axamenî (550–330 BZ), Împaratoriya Parth (247 BZ–224 PZ) û Împaratoriya Sasaniyan (224–651 PZ). Çend împaratorî li Yewnanîstana îro dest bi serwerî yê kirin. Yekem Lîga Delîan (ji 477 BZ) û Împaratoriya Atînayê ya li pey (454–404 BZ) bû, ku navenda wê li Yewnanîstana îroyîn bû. Paşê, Îskenderê Makedonî (356–323 BZ), yê. Makedonî, împaratoriyeke dagîrkerî ava kir, ku ji Yewnanîstana îro heta Hindistana îro dirêj dibe. Împaratorî piştî bidawî bûna wî di demeke kurt de parçe bû, lê bandora paşgirên wî yên Helenîst ji bo heyamek Helenîstîkî ya dirêj (323–31 BZ) li seranserê herêmê çêkir.
Li Asyayê, Împaratoriya Maurya (322–185 BZ) li Hindistana îro hebû. Di sedsala 3mîn BZ de, piraniya Asyaya Başûr ji hêla Chandragupta Maurya ve bi Împaratoriya Maurya re hate yek kirin û di bin Ashoka Mezin de geş bû. Ji sedsala 3an a PZ, xanedana Gupta serdemê ku wekî Serdema Zêrîn a Hindistana Kevnar tê binav kirin çavdêrî kir. Ji sedsalên 4an heta 6an, bakurê Hindistanê ji hêla Împaratoriya Gupta ve hate birêvebirin. Li başûrê Hindistanê, sê padîşahên Dravidî yên navdar ên wekî Cheras, Cholas û Pandyas derketin. Di sedsalên 4an û 5an de aramiya di serdema zêrîn a Hindistanê dibe sedema danasîna çanda Hindoyî.
Li Parzemîna Ewropayê, Împaratoriya Romayê, ku navenda wê Îtalyaya îro ye di sedsala 7an BZ de dest pê kir. BZ di sedsala 3an de komara Romayê bi dagirkerî û hevpeymanan dest bi berfirehkirina xaka xwe kir. Di Serdema Tebaxê de (63 BZ - 14 PZ) împaratorê yekem a Romayê û Roma serdestiya xwe li ser piraniya Derya Navîn ava kiribû. Împaratoriyê mezinbûna xwe dewam kir û ji Îngilîstanê heta Mezopotamyayê gelek herêman kontrol kir. Di sedsala 3an a PZ de, împaratorî li herêmên rojavayî û rojhilatî, bi (bi gelemperî) bi navên împaratorên cuda, parçe bû.
Dîroka post-klasîk (500 PZ heta 1500 PZ).
Têgîna "serdema post-klasîk", her çend ji navê Euronavendî ya serdema "antîka klasîk" hatiye girtin jî, di nava erdnîgariyek berfireh de cîh digire. Serdem bi gelemperî ji hilweşîna sedsala 5an a Împaratoriya Romaya Rojavayî, ku di nav gelek padîşahiyên cihêreng de parçe bû, ku hinek ji wan paşê di bin Împaratoriya Romaya Pîroz de bêne konfederal kirin. Împaratoriya Bîzansê heta dereng di serdema post-klasîk an serdema navîn de ma. Serdema post-klasîk di heman demê de bi belavbûna misilmanên pêşîn, serdema zêrîn a îslamî ya paşerojê û destpêk û berfirehbûna bazirganiya koleyan a Ereban, li pey êrişên Mongolan ên li Rojhilata Navîn, Asya Navîn û Ewropaya Rojhilat û damezrandina li dora sal 1280an dihewîne. Asyaya Başûr rêzek padîşahiyên navîn ya Hindistanê dîtin. Li pey wî jî împaratoriyên îslamî li Hindistanê hatin damezrandin. Li rojavayê Afrîkayê Împaratoriya Malî û Împaratoriya Songhai pêş ket. Li peravên başûr-rojhilatê Afrîkayê, benderên erebî hatin damezrandin ku tê de zêr, biharat û kelûmelên din dihatin firotin. Vê yekê hişt ku Afrîka tevlî sîstema bazirganiyê ya Başûrê Rojhilatê Asyayê bibe û bi vê yekê re têkilî bi Asyayê re danî; ev jî li gel çanda misilmantiyê bi çanda Swahîlî encam da.
Çînê xanedaniyên Sui, Tang, Song, Yuan û destpêka Ming ên li pey hev ceribandin. Rêyên bazirganiyê yên Rojhilata Navîn li ser Okyanûsa Hindî û Rêya Hevrîşimê ya bi Çola Gobî re, di navbera şaristaniyên Asyayî û Ewropî de têkiliyên aborî û çandî yên sînordar peyda kirin. Di heman serdemê de şaristaniyên li Amerîkayê yên weke çanda Mîsîsîpî, Ancestral Puebloans, Wari û Inca, Maya û Azteks gihîştin zenîteyên xwe. Di destpêka serdema nûjen de şaristaniyên Amerîkî bi pêwendiya bi kolonyalên Ewropî ve ji aliyê Ewropî yan ve hatin têkbirin.
Rojhilata Navîn a Mezin.
Beriya derketina Îslamê di sedsala 7an de Rojhilata Navîn ji aliyê Împaratoriya Bîzans û Împaratoriya Sasaniyan ve dihate kontrolkirin ku gelek caran ji bo kontrolkirina çend herêmên bi fikrê nakokî şer dikirin. Di heman demê de ev şerekî çandî bû ku bi çanda Xiristiyaniya Bîzansî rû kevneşopiyên Zerdeştî yên Farsê li hemberî hev di pêşbaziyê de bûn. Derketina Îslamê rikberek nû afirand ku ku di demekî kurt de ji van herdu împaratoriyan derbas dibe. Dînê Îslamê ya nû gelek bandor li dîroka siyasî, aborî û leşkerî ya Cîhana Kevin, bi taybetî jî li Rojhilata Navîn kir. Ji navenda xwe ya li Nîvgirava Erebî, Misilmanan di destpêka Serdema Postklasîk de dest bi berfirehbûna axê kirin. Di 750 salên PZ de ku Serdema Zêrîn a Îslamî tê zanîn Ereban piraniya Rojhilata Nêzîk, Afrîkaya Bakur û hinek beşên Ewropayê bidest xistin. Zanîn û jêhatîbûna Rojhilata Nêzîk, Yewnanistan û Farisa kevnar di Serdema Postklasîk de ji hêla Misilmanan ve hate parastin ku wan jî nûjeniyên nû û girîng ên ji derve lê zêde kirin, wek çêkirina kaxezê ji Çînê û jimartina pozisyona dehemîn ji Hindistanê.
Piraniya vê hînbûn û pêşkeftinê dikare bi erdnîgariyê ve were girêdan. Beriya hebûna Îslamê jî bajarê Meke wek navendeke bazirganiyê li Erebistanê kar dikir û pêxemberê îslamê Mihemed bi xwe jî bazirgan bû. Bi kevneşopiya îslamî ya nû ya Hecê, çûyîna hecê ya Mekeyê, bajar hêj zêdetir bû navendek pevguhertina mal û ramanan. Bandora bazirganên Misilman li ser rêyên bazirganiyê yên Afrîqa-Erebî û Erebî-Asyayî pir mezin bû. Di encamê de, şaristaniya îslamî li ser bingeha aboriya xwe ya bazirganiyê mezin û berfireh bû. Bazirganan eşya û baweriya xwe ya Îslamî anîne Çînê, Hindistanê, Asyaya Başûr û padîşahiya rojavayê Afrîkayê û bi keşf û îcadên nû vegeriyan. Tevgera Xiristiyanî di destpêkê de motîvasyonên dînî û berfirehkirina Ewropî pêş xist da ku xaka misilmanan paşde vegerîne û kontrola axa xwe ji nû ve bi dest bixe. Di dawîyê da ne serkevtî bû û bû sedema lawazkirina Împaratoriya Bîzansê û Împaratoriya Bîzansê dest bi windakirina hejmareke zêde ya axa xwe kir.
Ewropa di serdema pêşîn a navîn de bi dejenerebûn, bêbajarîkirin û bi êrîşên hovane hate pênasekirin ku ev hemî di demên dawî yên kevnarde dest pê kiribûn. Êrîşkaran bi bermahiyên Împaratoriya Romaya Rojava de qraliyetên xwe yên nû ava kirin. Di sedsala 7an de, Bakurê Afrîka û Rojhilata Navîn, ku demekê beşek ji Împaratoriya Romaya Rojhilat bû, piştî ku ji aliyê şûngirên Mihemed ve hat desteser kirin, bûn beşek ji xelîfeta îslamê. Her çend di civak û strukturên siyasî de guherînên berbiçav hebin jî, piraniya padîşahiyên nû bi qasî ku ji destê wan dihat sazûmanên heyî yên Romayê di nav xwe de digirtin.
Di sedsalên 7 û 8an de Frankên di bin xanedaniya Carolingian da, împaratorîyek ava kirin ku gelek ji rojavayê Ewropayê vedigirit û Împaratorî heta sedsala 9an berdewam kir. Di Serdema Navîn a Bilind de, ku piştî sala 1000î dest pê kir, ji ber ku nûbûnên teknolojîk û çandiniyê hişt ku bazirganî geş bibe û hilberîna çandiniyê zêde dibe nifûsa Ewropayê pir zêde bû. Manoryalîzm, birêxistinkirina gundiyan li gundên ku deyndarê kirê û xizmeta kedê ji mîran re û feodalîzm, avahiyek siyasî ya ku tê de şovalye û esilzadên bi statûya jêrîn di berdêla mafê kirêya ji zevî û xaniyan de xizmeta leşkerî ji axayên xwe re deyndar in, du awayên birêxistinkirina civaka serdema navîn bûn ku di Serdema Navîn a Bilind de pêş ketine.
Padîşahiyan piştî bandorên nenavendî yên perçebûna Împaratoriya Karolîngê bêtir navendî bûn. Tevgera Xaçperestan hewl da ku desthilatdariya Katolîkên Romayî li ser axa xweyê ku ji Misilmanan bi dest bixe û ji bo demek dirêj biserket ku li Rojhilata Nêzîk hinek dewletên Xiristiyan ava bike. Bazirganên Îtalî ji bo ku di nav malan de an di hilberîna şekir de bixebitin, ji derve koleyan dianîn. Jiyana rewşenbîrî bi skolastîzmê û damezrandina zanîngehan ve hate nîşankirin, di heman demê de avakirina katedral û dêran Gothic yek ji destkeftiyên hunerî yên berbiçav ên serdemê bû.
Serdema Navîn a Dereng bi dijwarî û karesatan derbas bû. Birçîbûn, bela û şer nifûsa rojavayê Ewropayê wêran kir. Pandemiya Mirina Reş tenê di navbera salên 1347 û 1350î de nêzî 75 heta 200 mîlyon mirov kuştin. Ev pamdemî di dîroka mirovahiyê de yek ji pandemiyên herî kujer bû. Pandemiyê Ji Asyayê dest pê kir û di dawiya sala 1340an de gihîşt Deryaya Navîn û rojavayê Ewropayê. Di nava şeş salan de bi deh mîlyonan Ewropî jiber pandemiyê jiyana ji dest dan.
Serdema Navîn şahidiya yekem bajarîbûna domdar a bakur û rojavayê Ewropayê bû û ew heta destpêka serdema nûjen a destpêka sedsala 16an domand ku bi bilindbûna dewletên neteweyên dabeşkirina Xirîstiyantiya Rojava di Reformasyon, bilindbûna humanîzmê di Ronesansa Îtalya de, û destpêka berbelavbûna Ewropî ya li derveyî welat ku destûr da danûstendina Kolombiyayê.
Asya.
Li bakurê Hindistanê, piştî hilweşîna (550 PZ) Împaratoriya Gupta, herêm di nav torek tevlihev û herikbar a dewletên piçûk ên padîşahî de hatine dabeş kirin. Di sala 712 PZ de, dema ku Xîlafeta Emewî ya Ereb piraniya Pakîstana îro bi dest xist, êrîşên misilmanên destpêkê li rojava dest pê kir.
Di sedsala nehan de Têkoşîna Sê alî ji bo kontrolkirina bakurê Hindistanê, di nav Împaratoriya Pratihara, Împaratoriya Pala û Împaratoriya Rashtrakuta de dest pê dike. Hinek dewletên girîng ên ku di vê demê de li Hindistanê derketine, di nav wan de Sultanate Bahmani û Împaratoriya Vijayanagara hene.
Piştî demek jihevketina kurt, Çîn di sala 589an de ji hêla xanedana Sui ve hate yek kirin û di bin xanedana Tang de (618–907) de Çîn ket Serdemeke Zêrîn. Împaratoriya Tang bi Împaratoriya Tîbetê (618-842) re ji bo kontrolkirina herêmên li Asyaya Hundir û Navîn re hevrikî kir. Xanedaniya Tang di dawiyê de perçe bû û piştî pêncî salan tevliheviyê, xanedana Song ji nû ve Çînê xiste yek. Piştî vî yekbûnê li gorî William McNeill, "welatê herî dewlemend, herî jêhatî û herî qelebalix li ser rûyê erdê bû"
Zextên împaratoriyên koçber ên li bakur her ku diçû bileztir dibû. Di sala 1142an de, Bakurê Çîn di Şerên Jin-Song de ji Jurchens re winda bû û Împaratoriya Mongol di sala 1279an de hemî Çînê nêzîkî nîvê axa Ewrasyayê zeft kir. Piştî sedsalek serweriya xanedana Mongol Yuan, bi damezrandina Xanedaniya Ming (1368) çînîyên etnîkî dîsa Çînê kontrol kirin.
Li Japonê, rêza împaratoriya di vê demê de hatibû damezrandin û di dema Asuka (538-710) de parêzgeha Yamato di nav dewletek eşkere navendî de pêş ket. Baweriya Bûdîzmê hate pênasekirin kirin û giranî li ser pejirandina hêmanên çanda çînî û Konfuçyûsiyê hebû. Serdema Nara ya sedsala 8an nîşana derketina dewletek bihêz a Japonî ye û pir caran wekî serdemek zêrîn tê pênaskirin kirin. Di vê serdemê de, rêveberiyên împaratorî karên gelemperî yên mezin, di nav wan de ofîsên hukûmetê, perestgeh, rê û pergalên avdanê dikirin. Serdema Heianê (794 heta 1185) lûtkeya hêza împaratorî dît piştre derketina eşîrên mîlîtarîzekirî û destpêka feodalîzma Japonî destpêkir. Serdema feodal a dîroka Japonê, ku ji hêla axayên herêmî yên hêzdar (daimyos) û serweriya leşkerî ya şerkeran (şogûnan) wekî şogunate Ashikaga û şogunate Tokugawa, ji sala 1185an heta sala 1868an berxwe dide.
Spongîolojî, porîferolojî yan jî lûfnasî şaxê zoolojîyê ye ku li lûfan (porifera) gercust û lêkolîn dike.
Lûfên ku ajalên bêmovik in, li binê avê bi zinaran, qalikên ajalan an jî li erdê disekinin. Lûf avê dikişîne û parzûn dike, bi vî awayî avê paqij dike. Paşê ew mîkroorganîzmayên di nav wan de asê mane jî dixwin. Ew dikarin bi pirbûna zayendî an pirbûna nezayendî zêde bibin. Weki din lûfên ku heterotrof in ji hêla mirovan û hin delfînan ve têne bikar anîn. Wekî din jî, lûf ajalên xwedî potansiyela bijîjkî ne di dermankirina gelek warên wekî penceşêr, tumor, vîrus û bakteriyan de. Zanistvanan dixwazin ku li va nexweşîyan da lûfa bikar bînin.
Yewnanî; σπόγγος-spongos "lûf", λόγος-logos "zanîn, zanist"
Adam Smith FRSA (jdb. 5 hezîran 1723 - 17 tîrmeh 1790), yek ji aborîzan û fîlozofên navdar ê bi eslê xwe Skotlandî ye.
Smith di cîhana abrorî û xwezayê de birêkûpêkî û têkûziyek dibîne. Tenê kesên ku xwedî sincek (ehlaqek) birêkûpêk û têkûz in dikarin vê sazûmaniyê bibînin. Smith herçendî bi xwe profesorê sincê ye jî li ser aboriyê lêkolîn û xebat kiriye.
Smith bandora mirov li ser civakê girîng dibîne. Parvekirin û têkiliyên di nava civakê de xwedî sazûmaniyek în. Bingeha dewlemendiyê ked e. Mirov çendî ezeperest (egoîst) be jî, tevlî civakê dibe û di pêşketina mirovahiyê de xwedî rol e. Li ser sermiyan xebat kiriye û pêşbirka aboriyê şîrove kiriye.
Pirtûka wî ya bi navê ("Dewlemendiya Netewan") ku di sala 1776´î de weşandiye navdar e. Di vê pirtûkê de pêşbirk û pêşketina aboriyê bi zîrekî şîrove kiriye.
Jean-Baptiste Poquelin, an bi navê xwe yî navdar Molière (15ê kanûna paşîn 1622 – 17ê sibatê 1673) yek ji nivîskarên şanoyê û şanogerên fransî yê navdar e.
Di dibistana "College de Clermont" de perwerdeyê dibîne. Di sala 1643an de komek şanoyê ya bi navê Illustre Theatre dadimezirîne û navê Molière li xwe dike. Di demeke kurt de Molière û koma xwe navdar dibin û heya bigire ji bo palasa keyê fransî leyîstikan pêşkêş dikin. Di warê şanogeriya komediyê de gavên mezin diavêje û herçendî rastî rexneyên tûj tê jî riya xwe didomîne.
Molière pirranî nivîsên xwe ji bo leyîstinê nivîsiye. Ji jiyana rojane sûdwergirtiye, bi diyalogên rojane leyîstikên têr pisporî afirandiye.
Hin ji leyîstikên Molière.
Bi henasegirtinê hewa ji difin û dev de arasteyê gewrî dibe. Gewrî ji bo xurek û hewayê coga hevbeş e. Ango serê soriçik û borrîhewayê di gewriyê de digihîjin hev. Ji xeynî dema daqurtînê rêya borrîhewayê hertim vekirî ye. Lê hin caran dibe ko gava mirov xurek dixwe an jî vedixwe, beşek ji loqa xurekê li dewsa derbasbûna nav soriçikê, derbasê nav qirrik û borrîhewayê be. Di rewşek wiha de dibe ko loqa xurekê borrîhewayê bixitimînê û henasedan raweste. Heke mirov henase negire di demek kurt de difetise, divê demildest rêya hewayê bêne vekirin.
Xeniqîna di dema daqurtandin de û alîkariya yekem.
Ev cor fetisîn, dema ko xurek li dewsa soriçikê, derbasê nav borrîhewayê dibe rû dide. Bi hin teknîkên destan, mirov dikare alikariya mirovê difetise bike.
Alîkariya yekem ji bo mexdûrên asayî.
Heke mexdûr nikaribe bikuxe, du teknîkan bi destê xwe bikar bînin (her du wêneyên jêrîn bibînin). Ji bo encamek çêtir, wan bi dorê tevlihev bikin: her teknîkê bi qasî 5 caran bikin, û ber bi teknîka din ve biguhezînin, û van ziviran bi domdarî dubare bikin.
Kesên ducanî û pir qelew hewcedarê guhertoyên van teknîkên destan in (li jêr bixwînin).
Pitikan (binî 1 salî) hewceyê guhertoyên van teknîkên destan in (li jêr bixwînin).
Ger henasenegirtin berdewam bike, gazî servîsên bijîjkî yên acîl bikin.
Dibe ku mexdûr piştî demekê ji xwe biçe (li jêr bixwîne), û ew hewce dike: "vejîna dil-pulmonary a dij-xeniqînê".
Alîkariya yekem ji bo mirovên ducanî an pir qelew.
Dibe ku mexdûr piştî demekê ji xwe çûbe (li jêr bixwîne), û ew hewce dike: "vejîna dil-pulmonary a dij-xeniqandinê".
Alîkariya yekem ji bo pitikan (binî 1 salî).
Van her du teknîkan bi destan ji bo pitikan bikar bînin (li her du wêneyan li jêr binêrin). Ji bo encamek çêtir, wan bi dorê tevlihev bikin: her teknîkê bi qasî 5 caran bikin, û ber bi teknîka din ve biguhezînin, û van ziviran bi domdarî dubare bikin.
Dibe ku mexdûr piştî demekê ji xwe çûbe (li jêr bixwîne), û ew hewce dike: "vejîna dil-pulmonary a dij-xeniqandinê ji bo pitikan (binî 1 salî)".
Dema ku mexdûr lixwe nebe.
Pêdivî ye ku: "vejîna dil-pişikê ya dijî-xeniqandinê" (asayî, ne ji bo pitikan) an jî "vejîna dil-pişikê ya dijî-xeniqandinê ji bo pitikan" (binî 1 salî). (Li jêr bixwînin).
Vejîna dil-pişikê ya dijî-xeniqînê, ya asayî.
Kompresyona sîngê ji vejîna kardiopulmonary.
Ventilasyon (nefesa rizgarkirinê) vejîna dil-pulmonary. Di pitikan de, devê xwe bikar bînin da ku dev û pozê zarokê bi hev re veşêrin.
Pêdivî ye ku bang li servîsên bijîjkî yên acîl were kirin.
Hemî van gavan bi domdarî dubare bikin, ji ya yekem dest pê bikin (30 kompresyon).
Vejîna dil-pişikê ya dijî-xeniqînê, ji bo pitikan (binî 1 salî).
Divê serê zarokê her dem rast be, bêyî ku wê bizivirîne.
Hetîketî (sernavê resen "Disgrace") romaneke John M. Coetzee ye ku di sala 1999an de hatiye çapkirin, Xelata Man Booker wergirtiye.Herwiha 4 sal piştî weşana wê nivîskar Xelata Nobelê ya Wêjeyê jî wergirtiye.
Wergêrê kurd Ciwanmerd Kulek di sala 2010 de ev pirtûk wergerand bo kurdî. Pirtûk li Weşanên Avesta de derket.
Derdana hormonên zaûzê yê nêr û mêyan
Hormona handerê çikildanê (bi inglîzî: "follicle-stimulating hormone (FSH)") yek ji gonoadotropînan e ko di hîpofîza pêş a mê û nêran de tê berhemkirin û derdan.
Pêkhateya FSHyê.
Koma hormonên ko di hîpofîza pêş de tên derdan û bandor li ser rijênên zaûzê (hêkdank an jî gun) dikin, wekî gonadotiropîn tên navkirin. Hormona handerê çikildanê (FSH) û hormona handerê tenê zer (LH), hormonên gonadotropîn in. Ji bo hormona handerê çikildanê kurtenavê FSH tê bikaranin.
FSH hormonek proteînî ye, ji zincîra polîpeptîdan pêk te, lê ji ber ko koma karbohîdrat jî li zincîra polîpeptîdan girêdayî ye, FSH wekî hormona glîkoproteînî tê navkirin. Glîkoproteîna FSHyê ji du polîpeptîdan pêk tê; bêşa- α û bêşa- β. Bêşa- β ji 118 asîdên amînî, bêşa- α jî ji 92 asîdên amînî pêk tê. FSH bi bandora hormona derpirandinê (bi înglîzî: "gonadotropin-releasing hormone (GnRH))" di hîpofîza pêş de tê berhemkirin û derdan. Temenê nîvbûnê (bi înglîzî: "half-life") bo FSHyê bi qasî 3 heta 4 saet e. Ango FSH di laş de tê têkşikestin û her 3-4 saetan carek, mêjara wê dadikeve nîvê. Bi vê awayê bandora wê jî kêm dibe.
FSH li nêran û mêyan de bi temenê pêgihîştênê şûnve, di heman cihê de; di hîpofîzê de tê berhemkirin û derdan, lê endama armanc ji bo FSHya mê û nêrê ne yek e.
FSH navê xwe ji erkê xwe ya di laşê mêyan de digire. Di hêkdankan de bandor li ser perisîna çikildanan dike, loma ev hormon wekî hormona handerê çikildanê tê navkirin. Bi temenê pêgihîştinê şûnve di laşê mê û nêran de rêjeya FSHyê zêde dibe. Ji bo derdana FSHyê, ji hîpotalamusê hormona derpirandinê (GnRH) tê derdan, ev hormon hîpofîzê han dike bo derdana FSH. Hormona handerê çikildanê ji hîpofîzê, bi navbeynkariya xwînê ber bi rijênên zaûzê ve tê veguhêztin.
Erkê FSHyê di laşê nêran de.
Ji bo FSHya nêran endama armanc gun e. FSH ji hîpofîzê bi navbeynkariya xwînê tê guhêztin bo gunan.
Di gunên nêran de bandora FSHyê li ser xaneyên Sertolî yên li dîwarê spermeborrîkeyan e. FSH bi wergirên ser xaneyên Sertolî ve tê girêdan û spermatogenesîsê dide destpêkirin. FSH û testosteron bi hev re kar dikin bo perisîna xaneyên spermê. Herwisa FSH xaneyên Sertolî han dike bo derdana hormona înhîbîn. Înhîbîn bandor li hîpofîzê dike û rê li ber derdana FSHyê digire, bi vî awayê derdana FSH tê rêkxistin.
Erkê FSHyê di laşê mêyan de.
Endama armanc a FSHya mêyan hêkdank e. FSH di nav xwînê de ji hîpofîzê digihîje hêkdankan. FSH di hêkdankan de perisîna xaneya hêkê û çikldanan han dide. Xaneyên hêkê bi xaneyên granuloza dorpêçî ne. Li ser xaneyên granuloza wergirên taybet hene ji bo FSHyê. FSH bi wergirên li ser xaneyên granuloza ve tê girêdan û perisîna xaneya hêkê û çikildanê dide destpêkirin. Her wisa FSH ji çikildanan, derdana hormona êstrocen jî han dike. Ji xaneyên çikildanê li gel hormona êstrocenê, hormona înhîbîn jî tê berhemkirin. Înhîbîn derdana FSHyê kêm dike.
Rêkxistina asta FSHya xwînê.
Rêjeya FSHya nav xwînê bi rêbaza paş ragîhandinê tê rêkxistin.
Di laşê mêyan de.
Di mêyan de derdana FSH ji aliyê hormona êstrocen (bi înglîzî: "estrogen"), procesteron (bi înglîzî: "progesterone") û înhîbîn (bi înglîzî: "inhibin") ve tê rêkxistin. Gava rêjeya êstrocen a nav xwînê piçek nizm be, ev rewş hîpotalamusê han dike bo derdana FSHyê, eva paşragihandina erenî ye (bi înglîzî: "positve feedback"). Lê dema asta rêjeya êstrocen an ji înhîbîna xwînê bilind dibe, vê gavê bi paşragihandina neyînî (bi înglîzî: "negative feedback") rê li ber derdana hormona derpirandinê tê girtin.
Yek ji rêbazên rêgirtina ducaniyê jî bi navbeynkariya heban, avakirina paşragihandina neyî ya destkarî ye. Dermanên ji hormona êstrocen û procesteron pêk tê, bi şêweyê heb tên bikaranin. Gava ev heban tên xwarin, di xwîna mêyê de rêjeya êstrocen zêde dibe. Bi kêmbûna FSH û LHê xaneya hêkê û çikildan naperisin, bi vî awayê egera rûdana dûcaniyê namîne.
Di laşê neran de.
Heke di xwînê de asta rêjeya testosteron bilind bibe, ev rewş rê li ber hîpotalamusê digire ko hormona derpirandinê der nede. Bi kêmbûna derdana hormona derpirandinê, ji hîpofîzê derdana FSH jî kêm dibe. Herwîsa zêdebûna testosteronê jî bandora paşaragihandina neyînî dike ji bo derdana FSH. Heke asta testosteronê ya nav xwînê bilind be, testosteron bi tena serê xwe dikare jî hîpofîzê derdana FSHyê rawestîne. Gava xaneyên Sertolî tên handerkirin, ji van xaneyan hormona Înhîbîn tê derdan. Hormona înhîbîn bi paşragîhandina neyînî derdana FSHyê dide rawestandin.
Victor Hugo di sala 1875'an
Victor Hugo (z. 26'ê reşemiyê 1802 − m. 22'ê gulanê 1885), yek ji nivîskarên şanoyê, hozan û nivîskarên navdar ên Frensî ye. navê wî Victor meri hoguye, li sala 1848ê bu endamê Parlementoya Firensa.
Hugo, Victor
Aya Coco Danioko, (;), bi navê xwe ya şanoyî wek Aya Nakamura () tê naskirin, ku hunermedekî popa Malî yên Fransayê ye. Ew di strana xwe ya bi navê "Djadja" zêdetir tê naskirin.
Ew li bajarê Bamako ya welatê Malî jidayikbû û bi malbata xwe re koçî Fransa kir, ku li bajarê Fransayê ya Aulnay-sous-Bois mezin bû. Ew ji malbatekî griot (çîroknûsên Afrîkaya Rojavayî, pesnê dengbêjan / helbestvanên kevneşopiya devkî) ye, ku ew ji pênc xwişk û bira ya herî mezin e. Nakamura li La Courneuve li ser modevanî xwend. Paşê Nakamura bi navê şanoyî wekî Aya Nakamura dest bi muzîkê kir, piştî karaktera Hiro Nakamura ya NBC bi çîroka zanistî drama rêzefîlm destpêkir.
Nakamura muzîka xwe li serhêlê weşand, ku bi "Karma" û "J'ai mal" re şopînerek bi dest xist. Dembo Camara, hevalekî demdirêj, bû hilberîner û rêvebirê wê. Wekî dadgerî, strana wê ya "Brisé" ji hêla Christopher Ghenda ve hatî çêkirin û li ser YouTube bi qasî 34 mîlyon kesan ve hate temaşe kirin, herwiha duoyek bi rapper Fababy "Love d'un voyou" di encama nexşeya wê ya li Fransayê ve derket.. Albûma xwe ya pêşîn bi gelek hevkariyan re derxist. Di heman demê de Nakamura konserekî mezin li stadyuma Modibo-Keïta ya li Bamako jî hebû, ku wê ji stêrka Nîjerî Davido vekir.
Stranên yekane.
! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |GER
! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |ITA
! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |NLD
! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |POR
! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |SPA
! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |SWI
! scope="row" |"Djadja"
! scope="row" |"Pookie"
! scope="row" |"Soldat"
! scope="row" |"Jolie nana"
Hauts-de-France herêmêkî li bakurê Fransa ye, ku yek ji 18 herêmên wî ye. Parêzgehên (departman) wî wekî Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais û Somme ye û bi giranî bi herêma dîrokî ya Pîkardî û Nord-Pas-de-Calais re têkildar e. Rûbera vî herêmê bi qasî 31.813 km² ye. Gelhe ya vî herêmê ji 6.004.947 mîlyon kesan e.
Herêm ji zêdetirî 31.813 km2 (12,283 sq mi) rûberek digire. Li bakur-rojhilatê wî welatê Belçîka (Flanders û Wallonya), li bakur Deryaya Bakur, li rojava Kanala English, hem jî li rojhilat-başûr-rojhilat bi herêmên fransî Grand Est, li başûr bi Île-de-France re hevsînor e. Normandî li rojava-başûr e. Ew bi Keyaniya Yekbûyî ve bi Tunela Channelê ve girêdayî ye.
Nexşeya herêma nû bi pênc departmanan, li gorî parêzgehên dîrokî yên heta sala 1790'an hebûn, hatine rengîn kirin.
Departmanên herêmê.
Hauts-de-France ji pênc beşan pêk tê: Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais, û Somme.
Grand Est (;), herêmekî li bakur-rojhilatê Fransa ye, ku di 1'ê rêbendanê 2016'an de ji xaka herêmên berê wekî Elsass "(Alsace)", Lothringen "(Lorraine)" û Champagne-Ardenne hatiye afirandin.
Herêm li ser sê hewzên avê (Çemê Seine, Meuse û Reyn) rûdine, bi rûbera 57,433 km2 (22,175 mîl çargoşe), pêncemîn herî mezin a Fransa ye; ew du rêze çiya (Vosges û Ardennes) dihewîne. Sînorên wî bi Belçîka, Lûksembûrg, Almanya û Swîsre ve parve dike. Di sala 2017'an de, nifûsa wî bi qasî 5,549,586 mîlyon kesan bû. Parêzgeh û bajarê herî mezin Strasbourg e.
Koma Mizgîn weke komeje muzîkê di sala 2000'î de di bastûra Dibistana Şehîd Sefkan de, li Qendîlê hate damezirandin. Berpirsê komê Rêzan Ardil bû. Kom ji gerîlayan pêk dihat. Gerîlayên weke Rûkên Dersim, Rohat Ciwan, Delîl Bilûrvan, Rojna Gimgim, Delîla Amed, Rojbîn Mardîn, Axîn Çelê, Tirêj Kobanî, Mazlûm Ûrmiye, Xebat Cansoz di komê de cih digirtin. Kom bi esasî ji 10 deh kesan ava dibû.
Lê yên ku tevlî vê komê bûn nêzîkê 14 kesan bûn.
Vê komê nêzîkê 100 bestê saz kirine. Di nav vê xebatê de Muzîkal jî hebû. Muzîkala bi navê Vejîn-Zayîna Sêyem weke du beş hate çêkirin. Nivîskarê muzîkalê Nîzamettîn Akkurt bû. Wekî din jî nêzîkê 70 besteyên komê ji helbestên Nîzamettîn Akkurt pêk dihatin.
Koma Mizgîn wekî din jî muzîka du fîlmên ku derhênerê wan Halîl Uysal bû pêk anî. Navê wan fîlmana Tîrêj û Eyna Bejnê bûn.
Her wiha komê him di nav gerîla de û him jî di nava gel de gelek konseran li dar xistine. Albûma komê bi navê Kilamên Gerîlla di Mîr Muzîk de derketiye.
Li Fransayê, prefektorî () navçeya îdarî ya walî, yanî tê wateya departmen. Peyv di heman demê de paytexta departmenê, desthilata xwe ya îdarî û avahiya îdarî wekî cîhê fermî destnîşan dike.
Di dewleta unîter a Fransayê de, prefektorê ji Wezareta Karên Hundir a Parîsê re radigihîne. Berpirsiyarê îdarî yê departmenê prefekt e. Yekîneyên avahîsaziyê ya bingehîn arrondîsement ("navçe") ye, ku ji hêla jêr-prefektorî ve tê rêvebirin eger komun (bi fransî: commune) bixwe prefektor nebe. Prefektorê paytexta herêmekî wekî jî prefektorê paytexta ew herêmê ye.
Yekîneyên îdarî ya prefektorê saziyek e, ku di dema konsolosxaneya Napoleon Bonaparte de hatî çêkirin û heta roja îro maye.
Darius Winzer (jdb. 14ê reşemiyê 1973 li Gimgimê, Mûşa Bakurê Kurdistanê) derûnnasekî kurd û alman e. Damezrînerê akademiya derûnnasî û şêwirmendiya navçandî "Derûn Academyê" ye.
Darius, Zanîngeha Stembolê beşa derûnnasiyê (psikolojî) bi dawî dike. Bi qasî pênc salan li Stembolê, li taxa Beşiktaşê wekî derûnnas (terapîst) kar dike.
Di ciwantiya xwe de bi navên maxlas bo kovarên kurdî çîrok, pêkenok, lîstikên zarokan berhev dike. Sala 1999ê berê xwe dide Ewropayê. Li Almanyayê bi cih dibe. Li gel karê xwe wekî derûnnas, bi amatorî rojnamegerî jî kiriye. Perwerdeya redaktoriyê dibîne û nasnameya rojnamegerên serbest werdigire. Herwiha yek ji pêşîn bikarhênerên Wîkîpediya Kurdî ye û bo ensîklopediya kurdî gelek gotaran dinivîsîne.
Li Almanya li gel karê xwe perwerdeya terapiya psîkotrawmayê, hûmanîst terapî, terapiya mêr-jin û malbatê, terapiya îmagînasyonê, terapiya bernamesaziya neurolîngûîstîk (NLP), terapiya dîalektîk a tevgerê, EMDR, terapiya vehestina otojenîk, PMR û gelekan jî dibîne û wan di xebata xwe de bikartîne.
Di nexweşxaneyan de, di beşa derûndermaniya navçandî (înterkûltûral psîkolojî) de, bi zimanê kurdî û tirkî wekî derûnnasê klînîkê (klînîkpsîkolog) kar dike. Li nexweşxaneyekê dersên nexweşiyên tirsê dide û terapiyên komê birêve dibe. Li klînîka ku bi konsepta derûnlaşî (psîkosomatîk) dihate naskirin Michael Balint Klinikê de nêzîkî deh salan bi zimanê kurdî û tirkî terapîstiyê dike.
1300 jinên êzdî yên ji destên Daîşê hatine rizgarkirin, bi alîkariya hikûmeta Herêma Kurdistanê bo tedawiyê tînin Almanya. Eyaleta Baden Württemberg mafê rûniştinê dide van jinan û Hikûmeta Herêma Kurdistanê jî piştgiriya darayî dide. Terapiya wan 4 salan berdewam dike û Darius jî wekî terapîst di tedawiya van jinan de cih digire. Herwiha di gelek navendên terapiya trawmayê yên bo penaberan hatine avakirin de, kar dike.
Di kovara Psychology Kurdî de gotarên wî yên zanistî tên weşandin.
Damezrînerê Derûn Academyê (Derûn Akademî) ye. Akademî wekî "Navenda Derûnnasî û Şewirmendiyê ya Kurd" jî tê binavkirin. Ev akademiya derûnnasî û şêwirmendiyê, konsepta derûndermaniya navçandî bi kurdan dide nasandin.
Bourgogne-Franche-Comté (;, bi kurte BFC Arpitan: "Borgogne-Franche-Comtât") herêmekî li Rojhilatê Fransa ye, ku di sala 2014'an de bi reforma erdî ya herêmên fransî ji yekbûna Burgundy û Franche-Comté hate afirandin. Herêma nû di 1'ê Çile 2016'an de, piştî hilbijartinên herêmî yên Kanûn 2015, bi 100 endaman ji bo Encûmena Herêmî ya Bourgogne-Franche-Comté hatin hilbijartin.
Herêm bi rûbarekî û ji heşt Departmenên Fransayê pêk tê; di sala 2017'an de nifûsa vî herêmê 2,811,423 mîlyon kesan bû.
Prefektorî û bajarê wî yê herî mezin Dijon e. Her çiqas Meclîsa herêmî li Besançon rûniştiye, jî Bourgogne-Franche-Comté yek ji du herêmên Fransayê ya Normandî re prefektorê li heman bajarî û meclîsa herêmê rûniştine dike.
Rehîm Luqmanî (jdb. 1959 li bajarê Saqizê, Rojhilatê Kurdistanê) helbestvan û nivîskarekî kurd ê rojhilatê Kurdistanê ye. Li ser piraniya qalib û giraniya helbesta kurdî kar kiriye û helbestên wî hene.
Rehîm Luqmanî di sala 1959 'an de li gundê Selatkaltû yê ser bi navçeya Seqizve ji dayik bûye. Pêşî ji gundê xwe xwendiye, paşê li Daneşsara bajarê Seqizê dîploma wergirtiye û li gundên Xurxora, Sara, Mirada û Seqiz mamosteya dibistanê bûye û paşê jî li Zanîngeha Peyam Nûr li wir lîsansa edebiyata farisî wergirtiye û niha li bajarê Sinê mamosteyê dibistanê ye.
Di dema şoreşa Îranê de xort bû, lê di civînên dema şoreşê de helbestên şoreşgerî xwendin û paşê di radyo û kovarên kurdî de bi navên Nakaroz û "Şîrwan" hate weşandin.
Di sala 1982an de li ser hin ji wan helbestan ji kar hate dûrxistin û piştre di sala 1983 û 1984an de gelek caran pirsgirêk derketin û heta demekê di girtîgeha Seqiz de jî hate girtin. Di sala 1985 ' an de bi kefaletê hate berdan û piştre çû peymangeha Selahaddîn Eyûbî El-Srwa ya urmiyê û li wir bi endam û kadroyên nivîskaran re dest bi kar kir.
Di sala 1987 'an de dema nekarî ji malbata xwe derkeve, li dibistanan weke mamoste hat vexwendin, lê piştî darizandina li Tehranê bi kêmkirina yek ji sê parên mehane mehkûm bû û bi pereyekî kêm vegeriya karê xwe.
Tevî ku her sal li gundekî Seqiz mamostetî dikir jî, dest bi berhevkirina çîrok, nivîs, mijar û mijarên wêjeyî yên Kurdî kir.
Her tim beşdarî çalakî û merasîmên Kurdan bûye û merasîmek pêşkêş kiriye. Xwendina xwe li ser erk, westan û bêrîkên vala domandiye û ji Zanîngeha Payame Nûrî Seqiz bawernameya bekeloryayê di ziman û wêjeya farisî de wergirtiye.
Bi hin pirsgirêk û bangewaziyan di sala 1999'an de neçar ma ku biçe mala xwe û li wê derê çiyayê Awerê bajarê Sinê û li wir tevî ku jiyana wî tehl û dijwar derbas bû jî lê wek her tim ji bo zarokên Kurd bû mamosteyê lîseyê û dersdarê farisî û got, "Her çendî her tim rêya perwerde û nivîsandina Kurdî ji bo zarokên Kurd rave dike."
Piştî ku li bajarê Silêmaniyê tevlî festîvala Baba Tehrî bû û vegeriya Seqiz, li bajarê Seqiz ji aliyê rayedarên asayîşê ve hate girtin.
Rehîm Luqmanî jî fêrî lêdana muzîkê, lêdana amûrên Tembûrê bû û xwendekar ji mala xwe wergirtin.
Konferans û semîner.
Beşdarî gelek konferans û semînerên kurdî û wêjeyî bûye.
Di sala 2003an de, di çend defteran de beşeke biçûk bi navê "Zamstan" hat çapkirin û weşandina pirtûkên kurdî wek niha ne asteng bû! Berê enstîtuya Goran a li Sîna bêyî razîbûna helbestvan helbestên xwe li "risografiyê" çap kiribû û bi rêya saziyên xwe weşandibû Lê piştre bi rêk û pêk "mexlûqên belavbûyî" çap kirin û di demeke kurt de li sûkê bi dawî bûn.
Mesûd Kariyan (farisî: مسعود کاریان‎, "Masoud Karian", jidayîkbûn 20 îlon 1986), rojnamevanekî serbixwe yê îranî yê duzimanî ye, belgefîlm û çêkerê vîdeoyê ye ku zêdetirî 15 salan ezmûna xwe di rojnamevaniyê de heye li paytexta Îranê Tehran.
Jînenîgarî û rojnivîsk.
Mesûd Kariyan di heman demê de edîtorê payebilind ê inglîzî yê Ajansa Nûçeyan a Meclîsa Şêwirmendiya Îranê (ICANA) ya ku wekî ajansa nûçeyan a parlamena Îranê tê zanîn û inglîzî edîtorê payebilind ê Khabarfoori.com e.
Kariyan ku zêdetir ji 14 salan wek peyamnêrê inglîzî TVyê di Ragihandina Komara Îslamî ya Îranê de kar kiriye, herwiha weke peyamnêrê navnetewî yê IRIB ji bo raporên CNN Worldview û CNN World Report hatiye erkdarkirin
Jiyana destpêkê û perwerde.
Kariyan li paytexta Tehrana Îranê hatiye dinyayê. Di warê rêveberiya karsaziyê de lîsansa wî heye. Pêşî tevlî YJC (Klûba Rojnamegerên Ciwan) bû. Wekî din, di 17 saliya xwe de bi navê klûba rojnamevanan tê zanîn. Ew di nav pêşengên destpêkirina beşa TVya Îngilîzî ya YJC de bû.
Di hilbijartinên serokomariya Îranê ya sala 2017an de, Kariyan beşek ji tîma reklamê ya Kampanyaya Rûhanî bû, ku bû sedema dubare bijartina Rûhanî ji bo gera duyem û ji bo vê yekê belgeya pesindayînê wergirt. (4) Lêbelê, paşê piştî hilbijartina Rûhanî, Karian piştgirîya xwe vekişand
Kariyan wek belgefîlm û berhemhênerê vîdyoyî yên serbixwe, li Îranê belgefîlm li ser Cerahiya plastîk, Danserên Mêr, Flirtkirina Otomobîlan, Pîşesaziya Xwarinê û hwd, li Îranê çêkiriye, ku di nav dezgehên ragihandinê yên cuda de, ji wan Aparat û Xeberforî, hatine nîşandan.
Wî di heman demê de du rêzikên cihêreng ên şahiyê ji bo apparatê jî hilberandiye, bi navê TVANEW & FACTCHIN. TVANEW di sala 2019-an de, di kêmtirî sê mehan de, bi mîlyonek temaşeyî, berbijarê Aparat bû ji bo bernameya şahiyê ya çêtirîn.
Wî ji rêxistinên cihêreng ên neteweyî û navneteweyî, di nav de Bernameya Xwarinê ya Cîhanî, Civata Genetîkî ya Bijîjkî ya Îranê, û Konsorsiyûma Diyalîzê ya Îranî, Sertîfîkayên Pejirandinê wergirtine
Kerwan yekem albûma hozan Diyar e. Ev albûm di sala 1992'yan de ji aliyê Hunerkomê ve hatiye derxistin. Di vê albûmê de 12 stran cih digirin...
1 - Îro Roja Welat e (Herine Ceng)
3 - Heval Bedran (Bedran Yoldaşim)
5 - Mij û Dûman (Feqiyê Teyran)
8 - Hoy Li Minê (Ser Çiyayên Me)
Natirsim, albûma Hozan Diyar e ku di sala 2008an de ji aliyê Kom Muzîk ve hatiye belavkirin. Di albûmê de 14 stran hene.
Stranên albûmê.
7 - Nikarim Bi Vî Dilî
a> ji hîpofîza pêş tên derdan.
Hormona handerê tenê zer (bi înglîzî: "luteinizing hormone(LH)") hormonek gonadotropî ye, ji hîpofîza pêş a mê û nêran tê derdan û hêkdank û gun ji xwe re dike armanc.
Kurtenavê hormona handerê tenê zer “LH” ye. Di destpêkê de ji zanyaran wetrê LH tenê di laşê mêyan de tê berhemkirin û bandor li ser çêbûna tenê zer dike. Loma ji ber erkê wê ya di laşê mêyan de, ev hormon wekî hormona handerê tenê zer hatiyê navkirin. Îro êdî em dizanin dama mirov dikeve temenê pêgihîştinê, LH di laşê mê û nêran detê berhemkirin.
Ji hîpotalamusa nêr û mêyan, hormona derpirandinê (bi înglîzî: "gonadotropin-releasing hormone (GnRH")) tê derdan, bi bandora hormona derpirandinê, ji hîpofîza pêş LH tê berhemkirin û derdan.
Hormonên ko çalakiya hêkdank û gunan han dikin û rêk dixin, wekî hormonên gonadotropîn tên navkirin. LH û FSH hormonên gonadotropîn in.LH ji polîpeptîdan û koma karbohîdratê pêk tê ango LH hormonek glîkoproteînî ye. LH jî wekî mîna FSH ji du beşan pêk te, glîkoproteîna-α û glîkoproteîna-β. Polîpeptîda-α ji 89 asîdên amînî, polîpeptîda-β jî ji 115 asîdên amînî pêk tê.
LH perisîna tenê zer (bi latînî: "corpus luteum") han dide. Ji tenê zer hormona êstrocen, procesteron û înhîbîn tên derdan.Her ko xaneya hêkê di çikildanê de diperise, xaneyên çikildanê hê pirtir ji hormona êstrocen der didin. Zêdebûna rêjeya êstrocena xwînê, li ser hîpotalamus û hîpofîzê bandorek paşaragihandina erenî dike, Ji hîpofîzê bi mêjerek zedê LH tê derdan, di xwînê de asta LH ji nişkê ve zê dibe. Ji ber zêdebûna asta LHyê, çikildan diqelişe, xaneya hêkê ji hêkdankê der dikeve û derbasê coga hêkê dibe. Ji wê gavê şûnve paşargîhandina erenî bi dawî dibe. Piştî hêkdanê (bi înglîzî: "ovulation"), paşmayîyên çikildanê di hêkdankê de dimînin û diguherên bo tenê zer. Ji tenê zer procestron û êstrocen tê derdan evan hormonan bi paşaragihandina neyînî derdana LH û FSHyê kêm dikin.
Di laşê nêran de.
LH di gunan de xaneyên Sertoli han dike bo derdana testosteronê, testosteron giring e ji bo perisîna sperman û peydabûna taybetiyên zayendî yên duyem.
Di gunan de xaneyên Leydig heye. Xaneyên Leydig di navbera spermeborrîkeyan de cih digirin. LH bi wergirên xaneyê leydig girê dibe û derdana testosteronê rêk dixe. Loma di nêran de li dewsa LH, hin caran “hormona handerê xaneyên navber” (bi înglîzî:i "ntersti-tial cell stimulating hormone (ICSH)")tê bikaranîn. Testosteron jî bi paşragihandina erenî û neyînî berhemanîn û derdana LH û FSHyê rêk dixe.
Dema rêjeya testosteron di xwînê de kêm be, çalakiya hîpotalamus û hîpofîzê zêde dibe bo derdana FSH û LHyê, her ko LH zêde dibe di xaneyên leydig de berhemanîna testosteron zêde dibe. Bi zêdebûna rêjeya testosteronê, rê li ber berhemanîna LH Û FSH tê girtin. Bi vî awayê hormonên testosteron û LH rêjeya hev rêk dixin.
Forûma avê ya Mezopotamyayê'", (bi tirkî:"Mezopotamya su forumu") konferanseke ekolojîk e ku jibo av û pergala ekolojîk a Mezopotamyayê û rojhilata navîn, tê lidarxistin. Ji welatên cûda yên cîhanê nêzîkê 150 aktivîstên ekolojiyê beşdarê konferansa yekemîn bûye. Konferansa yekemîn di 6-9 (3 roj) nîsana 2019an de li bajarê Silêmaniyê ya Başûrê Kurdistanê hatiye lidarxistin û di konferansa sala 2019an de bandora Bendavan ya neyînî, Bandora neyînî ya dewlatan ku li ser çemên Firat û Dîcleyê heye, hatiyê nîqaş kirin.
Konferansa sala 2019an.
Piştî amadekarîya 2 salan ji alîyê gelek sazîyên ekolojîk ve ku di nav wan de Kampanya Parastina Dîcle yê û Tevgera Ekolojiyê ya Mezopotamyayê jî heye, li Zanîngeha Silêmanîyeyê di derbarê ekolojiya rojhilata navîn pêşandanên rewşa dawî hate pêşkêşkirin. Zêdetirî 150 kes ji 15 welatên cuda yên cîhanê beşdarî Konferansa Forma avê ya Mezopotamyayê bûn ku di nava wan de çalakiyên rengîn ên wekî pêşangehên wêneyan û danezanên muzîkal hate raberî kirin.
Di pêşkêşî û axaftinên li Forma avê ya Mezopotamyayê de polîtîkayên avê yên îmha û îstîsmarê yên ku ji aliyê dewletan ve têne kirin hatin eşkerekirin. Navendên ku van biryarên antîdemokratîk a li ser avê didin ji aliyê formê ve hate rexnekirin. Di axaftinan de polîtîkayên di der barê bikaranîna av û bendavan ku weke amûreke hegemonyayê tê bikaranîn ji aliyê formê ve hate rexnekirin. Di forûmê de alternatîf û pêşniyarên ku li dijî van hemî dijberên sîstema ekolojiyê bê bikaranîn hate pêşkêşkirin û nîqaşkirin. 1emîn konferansa Forma avê ya Mezopotamyayê ku 3 roj berxwe da piştî daxuyaniya dawî, biryara konferansa 2emîn jibo ku li bajarê Amedê bê lidarxistin, hate dayîn û konferans bidawî bû.
BNZ-Bernamesaziya Neuro-Zimannasî (NLP).
BNZ (Bernamesaziya, Neuro-Zimannasî) yan NLP  () modelek bo têgihîştin û baştirînkirina têkilî, qalibên tevgerê û qalibên baweriya mirovan e. Angaşta wê ya sereke ew e ku pêvajo yan prosesên derûnî û têgihîştina derûnî wekhev in, heger balansa vê wekheviyê xirab bibe, astengî yan nexweşî rûdidin. Bi hin teknîkan mirov dikare wan bipeyitîne, piştre jî di tedawiya astengî yan nexweşiyan de bikarbîne.
Di NLPê de yek an du kanalên hestî bi tercîhî têne bikar anîn. Ev bi gelemperî  temsîlên dîtbarî û bihîzbarî (akustikî) an dîtbarî û kînestetîkî ne. Teoriya celebên fêrbûnê li gorî vê senifandinê ye. Mirov di pêvajoyek domdar a guherînê de ye û ev ji peresanê tê. Herakleîtos gotibû, "„Hûn nikarin du caran bikevin nav çemekê“." Guherîn esasê hebûnê ye. Pirsgirêk an bertekên nelirê dikarin wekî nîşanên pêvajoyên pêşveçûnê an jî nîşanên qonaxên mezinbûnê jî werin fêhmkirin. Geşedan bidawî nabe, lê bi alîkariya BNZê mirov dikare bandoreke erênî lê bike.
Ji konseptên Gestaltterapî, nojdariya axavtinê (nojdariya ku şêwirdar/nexweş bingeh digire), Hîpnoz, Kognîsyonzanî, konstrûktîvîzmê sûdê werdigire. Di sala 1973 de ji DYAyê belav bûye. Ji aliyê Richard Bandler (înformatîker û matematîknas), John Grinder (zimannas) û Gregory Bateson ve bingeha wê hatiye avêtin. Piştre Fritz Perls (terapîstê gestalt), Milton H. Erickson (hîpnozker) û Virginia Satir (terapîsta malbatê) tevlî wan dibe. NLP di salên dawî de bala gelek firoşkar, şêwirmend, perwerdekar, mamoste û herî dawî psîkoterapîstan dikişîne.
"Pêvajoyên, operasyonên di mejî de (= Neuro)"
"Li gorî rêwerzên (talîmat)  sîstematîkî dikare were guhertin (= Programming)."
Mirov dikare bi BNZê.
Qalibên tevgera nexwestî di xwe de biguherîne
Mîhengên sînordar bi mîhengên kêrhatîtir ve biguhezîne
Behremendiya têkiliyê bi xwe û kesên din re baştirîn bike
BNZ  helwestek e.
Rê li pêşketina baştirîn fêrbûnê vedike. Qîmetê dide meraqê, herwiha  yek ji nêrînen mirovhez û konstruktîv a di cîhana derûnnasiyê de ye. Ne kevneparêz e, xwe ji pêşdaraziyan û determînîzma rojavayiyan dûr digire. Ji ber wê ye jî sîgortayên nexweşiyan ên rojavayî mesrefa tedawiya  BNZê nadin ser xwe, yekitî û odeyên  terapîstan jî xwe jê dûr digirin. Li derfetên kurtedemî û erzan ên tedawiya pirsgirêkên derûnî digere. BNZ di heman demê de di hewla baştirkirina kalîteya ezmûna xwe de ye.
BNZ rêbazek, azîneyek e.
BNZ ji pêvajoyên modelkirinê derket. Wê dişibînin „kêrê Swîsreyê“ ku tê zanîn çi alav pêwîst be pê re heye.
BNZ cûrbecûr teknîkên wekî "rapport" (têkiliya baştirîn), "anchor" (lenger), "xebata submodalîte", modelên wekî "metamodel", "modela Milton" (an astên mentiqî) û her wiha formatên guherîna babetên cihêreng ên wekî "ji nû ve afirandinê", "swish", "livandina çavan" (dermanê bilez a fobiyan) ûêd dihewîne.
Fêrbûn.
·         Ji bo guhertînê bi mirovan re hemî behremendî hene
·         Ne pêwîst e guhertin di asta hişmendiyê de pêk were
·         Heger mirovek bigihê serkeftinê, yên din jî dikarin
·         Heger a tu dikî bi kêr nayê, ya din biceribîne
·         Têkçûn tune, tenê rast an şaş, bersiv heye
Angaşta têkiliyê.
·         Nirxê têkiliya te, di berteka te de veşartî ye
Konstruktîvîzm.
·         Nexşe ne erdnîgarî ye (em rastiyê di hişê xwe de diafirînin, rastiya rast ji wê cuda û zêde ye)
·         Her mirov bêhempa ye. Her mirov xwedî modeleke têgihîştinê ye. Kes nikare bêje têgihîştina yekê ji ya din rastir e.
·         Mirov di karê xwe de nexşeya xwe ya derûnî bingeh digire, di bin bandora wê de tevdigere.
·         Qabîliyeta guherandina pêvajoya ku em pê rastiyê fêr dibin, timûtim ji guhartina naveroka azmûna me ya heqîqetê hêjatir e.
·         Hemî şîroveyên ku mirov dikare der barê hawîrdor û tevgera xwe de bike dikare ji hêla hestên dîtbarî, bihîstyarî, kînestetîk û tehmkirina xwe ve bi rengek guncan werin temsîl kirin.
·         Mirovê xirab nîne, tenê rewşa mirov xirab dike heye
·         Her tevgerek di rewşekê de bikêr e
·         Li pişt hemî tevgeran niyetek erênî heye.
·         Mirov di hewla hilbijartina baştirînê de ye, bo wê çi ji dest hatiye dike
Sîbernetîk.
·         Giyan/Ruh, laş û hawirdor di nava sîstemekê de ne
·         Hilbijartin ji nehilbijartinê baştir e
·         Heke hûn ji yekê tiştek dixwazin, kontekstek çêbikin,  daxwazkirî dikare bi xwezayî û serê xwe pêk were.
Teknîkên sereke yên BNZê.
Kalîbrekirin: Bi rêbazên bêî gotin û axavtinê bi hevalbendê sohbetê re têkilî tê danîn. Ango hewl tê dayîn ku bingehek takekesî ya hevpar ê ku pêwendiya serfiraz gengaz dike, peyda bibe.
·         B = Body posture (pozîsyona laş) -> bo mînak pozîsyona milan
·         A = Accessing cues (destnîşankirin) -> b.m. asta deng
·         G = Gestures (mîmîk, jest) -> b.m. livandina bêçiyan
·         E = Eye accessing cues (şêweya çavan) -> b.m. çav li ku dinêrin
·         L = Language patterns (şêweya axavtinê) -> b.m. hevok kurt an direj in
Rapport, pacing & leading (adaptasyon, leza pêşketinê & pêşengiyê): Li vir wekî mirov xwe di awêneyê de (neynik) dibîne, bi her awayî teqlîda yê din tê kirin, bi giştî li helwesta, têkiliya baştirîn tê gerîn.
States (rewş) - rewşên navxweyî: Nîşaneyên fîzyolojîk di heman demê de agahî ji derûniya mirov didin. Bo mînak lêdana dil, kûrahiya bêhnê, hîperventîlasyon ûêd bi rewşa derûniyê ve jî girêdayîne. Texmînkirin û têgihîştina têkiliyê tê baştirînkirin.
Anchor (Lenger): Di çarçoveya BNZê de, lenger fenomenek e. Lenger stîmûlûs e, hişyarker e. Heger hin hişyarker heman bertekê ditetikînin, gelo mirov dikare bertekên ziyandar kontrol bike?
Piece of cake – Berhevkirina behremendiyan/resorsan: Bi giştî behremendî têne analîzkirin û bihêzkirin.
Resonance pattern (Girêya rezîstansan): Li bihêztirînkirina hêza derûnî tê gerîn.
Modelên axavtinê: Gorî BNZê ahenga di nava xwezaya mirov û hawirdorê de nakokî derketine û ew jî xwe di zimên de didin der. Mirov ziman wekî çekekê, orkestrayek dikare di armanca başiyê de, bi erênî bikarbîne û ahenga di nava mirovan de baştir bike.
Reframing (ji nû ve afirandin): Bi girêdan û asosasyonên erênî, fêrbûnên neyînî tên guhertin. Mirov dikare bo mînak bi hin îmagînasyonan, qalibên fêrbûnên ku ziyanê didin, bêxeter bikin. Herwiha bi alavên curbecur jî.
Modela Milton: Eelementên hîpnotîk tên bikaranîn. Lê divê ev element ne ji derve bin, neyên telkînkirin, ji derûniya mirov bi xwe werin. Herwiha li baştirînkirina têkiliyan, li çareserkirina nakokî yan astengiyên derûniyê tê gerîn.
Bikaranîna Metaforan: Ev him têkiliyê hêsantir dike (lewra barê nexweş sivik dike), him jî bi dewlemendiya metaforan asoyê mirovan tê guhertin.
Konkretîzekirina daxwaziyan: Daxwaziyên me di bin bandora binehişiya me de ne. Ji ber wê jî xam in, li ser nehatine xebitîn. Mirov çendîn wan derîne asta hişmendiyê, çendîn konkretîze bike, him barên wan sivik dibe, him jî riya bicihanîna wan vedibe.
Modela T.O.T.E. (Test-Operate-Test-Exit-Modell): Di pêvajoyên vê modelê de, stratejiyên makro û mîkro yên cihêreng ên kesek dikare bêne xuyandin û baştir kirin.
BNZ di sala 1999ê de ji aliyê European Association of Psychotherapy ve, wekî rêbazeke derûndermaniyê hat naskirin. Li Îtalya, Romanya û Awistriyayê mesrefa wê ji aliyê sîgortayan ve tê dayîn. Sala 1996ê li Almanya yekîtiya wê „Deutschen Gesellschaft für Neuro-Linguistisches Programmieren“ (DGNLP) tê damezirandin lê ji ber rexneyan mecbûr dimîne sala 2008ê xebata xwe bidawî bike.  Sala 1999ê îcar wekî komele tê avakirin (DVNLP).
Bêhtir li ku tê bikaranîn?
·         Di warê aboriyê de (bi taybetî bo rêveberan), di çavkaniyên mirovan, pêşkeftina karmendan,  firotanê, qursên perwerdehiyê û holdîngan de.
·         Ji bo bilez bigihê hedef û encamê, di jiyana pisporan û pîşekaran de.
·         Di warê pedagojiyê de, bi taybetî li baxçeyên zarokan (dibistana dayikê) û dibistana seretayî de.
·         Di warê dadmendî û medîasyonê de.
·         Di pêşxistina huner û hîtabetê de.
·         Di çareserkirin û tedawîkirina astengiyên kesayetiyê de.
Bo zarokan modelên sade û nûjen hatine avakirin
·         Di pirsgirêkên bawerî û xwebaweriyê de
·         Ji bo derbirîna tirsa dibistanê, astengiyên fêrbûnê
·         Pirsgirêkên astengiyên civakî, xebatên di nava komê de
·         Pêşxistin û şarezakirina teknîkên fêrbûnê de
·         Xweparastîn û îdarekirina stresa mobîngê de
·         Di legastenî, dîskalkûlî û astengiyên din de
·         Di terapiya xwendekarên trawmatîzebûyî de
·         Di xebata obsesyon û kompûlsiyonê de
Rexne li ser BNZê.
Li Ewropa, bi taybetî jî li Almanya rexneyên tund li BNZ, krîtîk-psîkolojî, derûnnasiya mirovhezî û gelekan tên kirin. Di vî warî de kevneparêziyek heye ku ji xeynî derûnnasiya behaviyorîst ên din li derê sîstemê dibînin, heya xetere bo sîstemê. Mirov dikare bêje li Almanya lobîyeke xurt a elîtan heye, tenê piştevaniya behavîyorîzmê dike, bo parastina wê jî zagonên dewletê guhertine.
Terapîstên kurd divê sûdê ji BNZê bigirin
Mixabin derûnnasî û derûndermanî jî bi sazûmaniya heyî ve girêdayî ye û berjewendiyê vê sîstemê diparêze. Dibe ku ev rastegîniyeke peresana mirovî be û roj were bê guhertin. Vêgavê ti derfet nîne em xwe ji vê sazûmaniyê qut bikin û ji derve werin tedaviya bikin û herin. Gelê kurd jî wekî parçeyekê ji Asya Biçûk û Rojhilata Navîn, birîndar e, jiyana mirovan ne birêkûpêk e. Astengî, nexweşî û pirsgirêkên nivşan hene. Derûnnasên kurd jî divê li terapiya erzan, kurtedemî û ceribandî bigerin.
BNZ dikare li hawara me were. Çawa em dibînin ka seansên EMDRê çendîn bikêr in dê em ê bibînin seansên BNZ jî wisa rûyê me dikenînin. Bi taybetî di xebata bi zarokan re. Protokol, rêname û materyalên xebata bi zarokan re divê bilez bên wergerandin. Terapîstên kurd divê BNZê jî binasin. Herçendî li Tirkiyeyê (helbet li Iraqê jî) sînor û normên derûndermaniyê nehatine rûniştin jî. Bo mînak, xanimek bi salan bûye li Almanya tedawiya depresyonê werdigirtiye. Biserneketiye û berê xwe daye Tirkiyeyê –ku ez bêjim piraniya tirk û kurdên li Almanya dijîn wisa dikin- li wir BNZê ew sax kiriye. Çi xweş! Lê heman xanimê destpê kiriye terapiyê jî bike. Ti pewerdeya wê ya derûnnasiyê nîne. Tenê çend hefteyan bi riya CDyan perwerdeya BNZê dîtiye û hew. Li Tirkiyeyê psîkoterapiyê dike. Di malpera xwe de him hingiv difiroşe, him kremên destan, him jî nivîsiye: „Bi BNZê me nexweşek felcê lêxistibû rakir ser piyan“. Helbet ev bi me hemiyan eyan e.
Lê nivşên trawmatîzebûyî, zarokên xizan, civakeke têr xemgîn, bi êş û azar jî li me dinêrin.
1. QT-Question Thinking, Marilee Adams, 2017
3. Therapie in Trance NLP und Struktur hypnotischer Kommunikation, John Grinder, Richard Bandler, 2007
"Têbinî: Beî destûr nikare bê weşandin. Pêwîst be doz tê vekirin. All rights reserved."
Seîdê Nado, Bavê Dilşayê, (jdb 2. berfanbara 1874an li gundê Bostankend, parêzgeha Mûşê, mrn 20. adara 1916, di Şerê Kopê de li nêzîkî Kopê) lehengekî kurd e. Li ser wê gelek kilamên dengbêjiyê hene. Kurê Nado kurê Dirbaz kurê Elî Axa yê ji Mala Siwêr e ku ev ji eşîra Cîbiran in. Mêrxasekî welatparêz e.
Kirîvê Silîmînê Huto yê Redkî, dostê Cîhangir Axayê Êzîdî ye ku bi hev re li Bêgiriyê li dijî Osmaniyan şer dikin. Seîd bi xayînî tê jehrkirin û dîlgirtin. Bi qasî 4 salan li Taşxaneya Erziromê dimîne. Dema Rûs dikevin Erziromê, zîndan tên valakirin û Seîd bo parastina Kurdan pêşmergeyên xwe birêxistin dike.
Di Adara 1916an artêşa wî li dijî 3 artêşan (Rûs, Ermenî û Tirk) şer dike. Di kilamên dengbêjiyê de ev wekî Şerê Kopê tê ziman. Herêmê ji dagirkeran paqij dike û jıyana xwe jidest dide. Roja 20ê adara 1916 jiyana xwe jidest dide û li gundê Melexidran tê veşartin.
Tirk wî wekî peyayê Ermeniyan, Ermenî jî yê Tirkan didin nasandin û gelek derew û bobelatan dixin stûyê wî. Dîroknasên Ermeniyan bo wî dibêjin tevlî komkujiya Ermeniyan bûye lê ev derew e lewra Seîd 4 sal bûn di zîndanê de bû. Herwiha dibêjin keçikek 14 salî ya Ermenî revandiye ev jî derew e lewra dema komkujiyê Seîd 40 salî bû 2 zarokên wî hebûn û di zîndanê de bû.
Bavê Dilşa û Zeko ye. Jina wî Gulnaz Xan e.
Seîdê Nado pesnê xwe bi keça xwe Dilşayê dide. Dilşa jineke pirr şervan bûye bi bavê xwe re tevlî gelek şeran bûye. Nivîskarê tirk Yaşar Kemal gelek caran heyraniya xwe bo Seîdê Nado anîbû ziman.
Sedemê girtinê jî parastina Êzîdiyan bû li Bêgiriyê. Ji ber ku li Curnayê ziyaneke mezin dide artêşa Tirkan, rojnameyên Tirkan jê re Curna Deresi Çetesi û Jurnalli Çete (çeteyê binavûdeng) dibêjin. Gelek dengbêj bêî ku wateya Jurnalli Çete bizanibin, viya wekî Curnali Çetîn bilêvdikin.
Hin ji gotinên Bavê Dilşayê.
- Bextê Romê tune. Îcar çima tune, ji apê Cindî bipirsin.
- Xwedê aqil daye lê çek jî daye.
- Hûn çûn nava Ermeniyan, singê xwe vekin, destê xwe bidin destikê (destika şûrê).
- Berê serê Tirkan bişkînin, paşê silava Xwedê bidinê.
- Kurd bibin yek, Ecem heya Çînê, Tirk heya Maçînê, File (Ermenî) heya paşila Axçînê, direvin.
- Nebin ji kesên ba hat berdikevin, av hat serdikevin.
- Çiya çiqas bilind be jî, rê pê dikeve. Kurdek dikare 77 bavê dijminan bipirse.
- Şerê eşîretiyê ne mêrxasî, kerxasî ye.
- Heger ji destên min bihata min Seîdê berê dikuşt. Heya bûm Siwarê Gêjo, hineka gotin bajo ha bajo.
- Şêr şêr e çi jin e çi mêr e. Dilşa şêr e, di şer de lê binêre.
- Mêrê bêî xencer negirin nava xwe.
- Zarok û jinên dijminan, emanetê Xwedê ne. Kurdê bişeref xiyanetê bi emanetên Xwedê nake.
- Ji bêhna barûtê hez dikim.
- Xwedê 73 can bida min, min ê 72 bikira qurbana Kurdan û canê 73em jî bikira qurbana Gulnaz Xanê (jina Seîd).
- Mirovên herî baş li zîndanan in.
- Mêrên tirsonek, singa gewran nabînin.
- Derba min li biesilan nakeve.
- Kî hurmeta dê-bavê nagire, qetla wê/wî helal e.
- Bêî av bimînin bêî bav nemînin. Esil her tişt e.
- Hespê kulê, segê tûle, mêrê File (Ermenî), pê nebin ewle.
Sıdıka Avar (jdb 1901, Cihangir, Stenbol, mrn 1979, Stenbol) mamosteyeka mîsyoner a tirk e. Di asîmîlekirina zarokên kurd de cih girtiye. Bi eslê xwe Balkanî bû. Ango devşîrme bû. Di 12 saliya xwe de sêwî dimîne û li baregehên eskerî yên Stenbolê tê xwedîkirin û perwerdekirin.
Perwerdeya sîxurî, operasyonên civakî dibîne. Bi nasnameya mamostetiyê li Kurdistanê, bi taybetî li Dêrsimê sîxuriyê dike. Tevlî Komkujiya Dersimê dibe. Piştî komkujiyê di asîmîlekirina Dêrsimiyan de cihê xwe digire.
Avar jî wekî jina serfermendarê artêşa Romê Ayhan Akkoyunlu, di êşkencekirina keçikên revandî yên Dêrsimiyan de kar dike. Organîzasyona wan keçikan direvand, êşkence dikir û bo destdirêjiyê li serbaz û payebilindên dewletê belavdikirin. Bi vî awayî bi hezaran keçikên Dêrsimî winda bûn, kes aqûbeta wan nizane.
Ataturk jê re li Elezîzê enstîtuyekê çêdike (Elazig Kiz Yatili Enstitüsü). Ev enstîtu bo asîmîlekirin, berhevkirina zarokên Kurd tê bikaranîn. Gelek kes şahîdî kirin ku li vir destdirêjiya zarokan dihatibûye kirin û Siddika Avar jî tevlî wê dibûye. Avarê cure cure êşkence dikiriye, bo mînak zarokan birçî dihîştiye piştre jî cezayên zayendî didabûye.
Li Tirkiyeyê wekî qehremanekî kemalîst, nûjen, mamoste, îdealîst tê nasandin lê di eslê xwe de sîxureka sadîst û kujer bû.
Xizmên wê piştre wê rexne dikin. Di dawiya temenê xwe de her bi dizî jiyana xwe birêvedibir. Di pirtûka xwe ya bi navê "Dağ Çiçeklerim - Kulîlkên min ên çiyayî", Dêrsimî wekî paşverû, nîv-mirov teswîr dikir û çiqas bixwasta jî nedikarî sadîzma xwe veşêre. Bo mînak di pirtûkê de hin caran dibêje "wekî ajalan bûn", "rûyê zarokan ên masûm min tehrîk dikir" hwd.
Kalemêr û Behr (sernavê resen "The Old Man and the Sea") romaneke ku ji hêla nivîskarê amerîkî Ernest Hemingway ve di sala 1951an de li Cayo Blanco (Kûba) hatî nivîsandin û di sala 1952an de hatî çap kirin. Ew berhema dawîn a sereke ya çîrokî bû ku ji hêla Hemingway ve di dema jiyana wî de hatî çap kirin. Yek ji berhemên wî yên herî navdar, ew çîroka Santiago vedibêje, masîgirekî Kubayî yê kal, yê ku bi marlinek mezin li der û dora Kendavê li beravên Kubayê têdikoşe.
Di sala 1953 de, Kalemêr û Behr  Xelata Pulitzer ji bo Aşopiyê hat xelat kirin, û hem ji hêla   Komîteya hate binav kirin, ku ew di sala 1954an de   Xelata Nobelê ya Wêjeyê  ji Hemingway re xelat kir.
Werger bi Kurdî.
Wergêrê kurd Azad Avci ev berhema Ernest Hemingway li ser sernavê: Kalemêr û Behr wergerand bo kurdî. Pirtûk di sala 2004ê de li weşanxaneya Komal de derket.
Hecî Mûsa Beg, Mûsa Begê Xoytî, (jdb 1855, li gundê Xeybiyan a Mûş, mrn 1926, li gundê Dugir a nêzîkî Qamişlo) yek jî endamên Xoybûnê ye. Herwiha yekem kesê Kurd e ku li dijî wî şerê psîkolojîk hatiye kirin. Ew bi revadina keçeke Ermenî ya 14 salî bi navê "Gulo" ve hatiye sûcdarkirin lê di rastiyê de ne wî, birayek wî (Cewahîr) keçikek Ermenî revandibû, navê keçikê jî "Garşaya Mîro" bû. Rojnameyên Ewropayê Hecî Mûsa Beg reşdikin, Osmanî jî mecbûr dimîne wî sirgûn dike.
Propagandaya reş li dijî Kurdan.
Di Komkujiya Ermeniyan de, diyaspora Ermenî li dijî kurdan kar dike. Nûçeyên nerast û dramatîk belav dikin. Kilama dengbêjiyê ya dengbêj Gulê di navbera salên 1825-1830î de çêkiribû, deforme dikin, li dijî Hecî Mûsa Beg û giregirên Kurdan bikartînin. Dengbêj Gulê viya li ser xwe û karmendekî Osmanî bi navê Mîso sitrabû Beriya ku Hecî Mûsa Begê Xoytî ji dayîka xwe bibe ev kilam di nava kurdan de dihate zanîn û gotin. Çapemeniya îngilîz û almanan rojane bi neyînî behsa Mûsa Beg dikin. Li ser wî roman jî tên nivîsandin. Armanca ermeniyan ew e ku ji aktûalîteya komkujiyê sûd werbigirin û dewleteke Ermenî li bakurê Kurdistanê avabikin. Ji ber ku otorîteyeka kurdan nebû, viya realîst dibînin.
"Gule rê girt li ser zîn û palanan
Mîzo/Mîso Beg ket peşiyê û şûr kişand ji kalanan
Got ez ê te binim ser dînê misilmanan
Gulê got, ez Gulo me Guloka bavfile me,
Tu min hûrkî, nayêm ser dînê te me
Ez ne layiqî binemîzan, layiqê mîrê dilê xwe me
Gule got, Mîzo/Mîso Bego ez Gulo me, gula dîn im
Ez ê kinc û palê xwe li xwe bînim
Textê Sirmeli Mamed bigrim û bihejînim
Heger hesabê min pirsî ji xwe pirsî
Heger nepirsî ez ê donzdeh diwalan pê bihesinim"
Hê jî gelek dengbêjên kurd, Mîso û Mûsa tevlîhev dikin, dibêjin qey Hecî Mûsa Beg kecikek Ermenî revandiye.
Meh, (farsî Māh, avestayî "Māonghah / Māwngha / Māvangh")di mîtolojiya kurdî/aryanî de heyva li dora erdxanê (dinya) digere ye ku ev pîroz bû. Hemî çîrên (dendikên, toximên) jiyandaran li wir di bin parastinê de bû. Xwedayî Meh, qeder û berdewamiya jiyandaran diparast. Li jor erdxan dişopand, heger neslê jiyanderekê biketa talûkeyê dihat hewarê. Herwiha nedihîşt eşîrekê mirovan neslê yê din tune bike.
Di dema Partiyan de ji ber gelek sedeman Meh bû mê, ango femînen. Berê di karakterê nêr, maskûlen de bû.
Di kurdiya kevn de, her asteke heyvê navek digirt. Ji derketinê heya roja 5em navê heyvê "Antare", ji roja 10em heya 15em "Pereno" û 20 heya 25ê heyvê re jî "Vîşaptaza" bû. Bi Kurdiya îro, "a derê/hiltê, pêre û piştî zayîna/hilatina wê".
Nîvêheyvê/hîlal asta herî pîroztirîn bû ku ev sîmbola hîlalê li ser pereyan, alan jî dihate nexşkirin. Hîlal wekî sîmboleke pîroz ji Sîmeran heya Bîzansî û Îslamê di gelek çandan de hatiye bikaranîn. Tê zanîn tirkan jî ev ji Bîzansiyan wergirtine û dane ser alaya xwe.
Dîlana girseyî ya Şûşayê, dehhezar bûk, dîlana ku ji aliyê Îskenderê Mezin ve li bajarê Şûşayê hatiye kirin re dibêjin.
Îskenderê Mezin di çileya 324 BZê de, 10.000 keçikên Kurd bi darê zorê li eskerên xwe belavkir. Li bajarê Şûşê dîlanekê lidarxist ku rojavayî jê re "Dîlana Girseyî" dibêjin. Lê di rastiyê de ne dîlan, lê qiyamet bû.
10.000 keçikên key, mîr, rewşenbîr û oldarên civakê wê rojê ketibûn sekerata mirinê. Gorî baweriya Zerdeştiyê kuştin û xwekuştin heram bû. Keçên Kurd wekî yên Geliyê Zîlan û Dêrsimê dixwestin xwe ji terazîn û beyaran re bavêjin, lê mixabin ola Zerdeştiyê destûr nedida. Hinekan dîsa jî jehr vexwarin û dawî dan jiyana xwe.
Zewac ji hêla Îskender ve wekî hewcehiyek hate dîtin da ku hîn bêhtir têkiliya Aryan û Grekî pêşve biçe. Wî bi xwe du jin, Stêra "(bi grekî Stateira)" keça Dara (Darius), û Perîzade (Parysatis) ji xwe re veqetandibû û wê rojê bi wan re zewicî. Jinên wî yên ji kurdan bûbûn sê (bi tevî Roşanê).
Dîroknasê Brîtanî Tarn ew zewaca bi darê zorê, wekî hewlek "yekîtiya mirovahiyê" dinirxîne. Lê gelek dîrokzanên nûjen ên din ên wekî Badian an Bosworth vê yekê red dikin û dibêjin ya Grekiyan kiriye barbarî ye.
Dirpêt a keça Darayê IIIem, ku Îskender wê diyarî dide hevalê xwe, bi xençera ku di nava kirasê xwe de veşartibû, hevalê Îskender birîndar dike. Zilam namire û Dirpêt tê êşkencekirin. Amastêr a biraziya Dara jî ku dabûn Krateros, heft salan xwe kerr û lal dike, naaxive.
Pîrozbahî û ev dîlana girseyî pênc rojan dom kir. Îskender û mêvanên wî yên rûmetê li şaneşîneka mezin dîlan temaşe dikirin. Bo sedhezar kesî xwarin hatibûn amadekirin. Sofreyên xwarinê ji koşk serayên Axameniyan hatibûn dizîn. Hawirdor bi xalîçeyên binefşî hatibûn xemilandin. Li ser hin xaliçeyan xemlên zêr-zîvîn hebûn. Perdeyên biha li dora konan hatibûn daleqandin. Destpêk û dawiya vê pîrozbahiyê bi teqîna boriyê dihat ragihandin. Şanoger û reqasên ji Hindistanê dîl hatibûn anîn, ji bo şahiyê trajedî û komedî pêşkêş kirin. Muzîkjenan li bilûr û amûrên din dan.
Dîlana girseyî li gorî rêûresma Aryaniyan dihatin pîroz kirin. Zava li ser kursiyên ku ji wan re hatine amadekirin rûniştin û vexwarinek vexwarin, li ser vê yekê bûk xuya bûn, bi mêrên xwe yên diyar re rûniştin. Kîjan bûk bihata xwe davêt erdê diqîriya, dizariya, lê eskeran dest dixistin qirika wan ew didan rûniştin û zavayan bi zorê maçek ji wan distend.
Gorî hin dîroknasan, ji wan 10.000 keçên kurd, tenê 200-300 bi qedera xwe razîbûn. Pirraniya wan di riya vegera Makedonyayê de, yan piştre hatin kuştin an wekî kole hatin firotin.
Baran Barî (jidayikbûn. li bajarê Erzîromê ya Bakurê Kurdistanê hate cîhanê. Di destpêka salên 2017'an de li ser tora civakî dest bi çalakiya vîdyoyî ya hunermedî kir. Li ser vê esasê ji aliyên gelek şopîneran hate guhdarkirin û ecibandin. Paşê hunermend li ser klîba xwe ja hunerî hîn buye û xebitî. Baran Barî ji ber hînbûna xwedinê koçê bajarê Stembolê ya Tirkiye kiriye û heta niha li wir dijî.
Hunermend di nava salan de çûye Zanîngeha Dumlupinar a Kûtahyayê (bi tirkî: "DPÜ") û li ser Endezyariya Elektronîkî ya Elektrîkê perwerde kiriye.
Bi xatirê sîlehan (kurmancî), Maławay le çek (soranî), sernavê resen "A Farewell to Arms", romaneke nivîskarê amerîkî Ernest Hemingway e ku di dema kampanyaya Îtalî ya di Şerê Cîhanî yê Yekem de derbas dibe. Yekem car di sala 1929an de hate weşandin, ew hesabek yekem-kesê Amerîkî ye, Frederic Henry, ku di ambûlansa Artêşa îtalî de karmendek bû. Sernav ji helbesteke şanogerê îngilîzî yê sedsala 16an George Peele hatiye girtin.
Roman, ku li dijî paşxaneya Şerê Cîhanî yê Yekem tê danîn, têkiliyek evînê ya di navbera Henry-yê koçber û hemşîreyek îngilîz Catherine Barkley de vedibêje. Weşana wê cîhê Hemingway wekî nivîskarekî Amerîkî yê nûjen û xwedî qedirgiran misoger kir û jê re "romana şer a seretayî ya Amerîkî ji wê xirabûna Şerê Cîhanî yê Yekem" tê binav kirin.
Roman gelek caran hatiye adaptekirin, di destpêkê de ji bo sehneyê di sala 1930an de; di sala 1932an de û dîsa di 1957an de wekî fîlmek, û di sala 1966an de wekî sê-beş rêzefîlmek televizyonî. Fîlma 1996 In Love and War, ku ji hêla Richard Attenborough  derhêneriya wê  û Chris O'Donnell û  Sandra Bullock dike, jiyana Hemingway li Îtalyayê wekî Ajokarê ambûlansê di bûyerên beriya nivîsandina Xatirxwestina çekan de.
Wergerên bi kurdî.
Wergêr Serdar Roşan ev berhema Ernest Hemingway li ser sernavê "Bi xatirê sîlehan" wergerand kurdî (kurmancî). Pirtûk di sala 2000î de li Stockholma Swêdê ji nav çapên Weşanên Nûdem ve hate der.. Di 2002an de wergera soranî jî bi destê Ebdulxaliq Ehmed Ezîz ji Weşanên Aras derket.
Êstrocen an jî îstrocîn (bi înglîzî: "estrogen") navê gelemperî ye bo koma hormonên zaûzê ya mêyan.
Êstrocen navê koma hormonên mêyê ye, sê êstrocenên serkî heye, estradîol, estron û estrîol. Ji vana estradîol ya serdest e Ji ber ko êstrocen navê ne yek, lê navê koma hormona ye, dive ev peyv wekî pirjimar bêne bikaranîn. Mînak êstrocenên xwînê, êstrocenên hêkdankê hvd. Pirraniya çavkaniyên zanistî hormonên êstrocenê bi awayek yekjimar bi kar tînîn loma em jî tevlê wan dibin. Êstrocen ji koma hormonên steroîdî ye. Steroîd çewrî ne lê ji rûnan cuda ne. Molekulên streoîdî ji çar xelekên hîdrokarbonên bi hev re girêdayî pêk tê. Procesteron, êstrocen û testosteron mînakin bo hormonên steroîdî. Her yekê van hormonan 4 xelekên hîdrokarbonê lixwe digirin. Di her corek hormona steroîdî de hejmar û cora koma erkdar (bi înglîzî: "functional group") ne yek e, loma hormonên steroîdî jî ne yek in. Hormonên steroîdî bi gelemperî ji kolesterolê tê berhemkirin. Hormonên stereoîdî ji tûkila rijênê adrenal, ji hêkdank, ji malbiçûk û gunan de tê berhemkirin û derdan. Di hêkdankan de derdana êstrocenê di temenê pêgihîştinê de dest pê dike, di menopozê de bi dawî dibe. Temenê nîvbûnê (bi înglîzî: "half" "life") bo êstrocen bi qasî 30 heta 60 xulek e.
Çêbûna taybetiyên zayendî yên duyem.
Êstrocen li mêyan de dibe sedema peydabûna taybetiyên zayendî yên duyem (bi înglîzî: "secondary sex characteristics").Heta temenê pigihîştinê, di laşê nêr û mêyan de rêjeya estrocenê hema yeksan e. Loma laşê zorokên mê û nêr ji hev cuda xuya nabin. Di temenê pêgihîştinê de di laşê mêyan de rêjeya êstrocenê zêde dibe, ji ber vê sedemê di temenê pêgihîştinê şûnve laşê neran û mêyan ji hev cuda xuya dikin.
Çavkaniyên êstrocenê di laşê mêyan de.
Di temenê korpeleyî û zarokî de hinek êstrocen di tûkila rijênên adrenal de tê berhemkirin û derdan. Êstrocena rijênê adrenalê giring e bo rêkxistina hestîbûnê (bi îngilîzî:"ossification") di temenê pêgihîştinê de. Lê di temenê pêgihîştênê şûnve piraniya êstocena mêyan di hêkdankan de ji çikildanan tê derdan. Hinekî êstrocen ji aliyê tenê zer tê berhemkirin û derdan. Di dema ducaniyê de ji hevalbiçûkê gellek êstrocen tê derdan.
Çavkaniyên êstrocenê di laşê nêran de.
Rijênê adrenal, gun û kezeb çavkaniyên êstrocenê ne di laşê nêran de.Hinek êstrocen ji tûkila rijenê adrenal tê derdan.%20 êsterocena nêran di gunan de tê berhemkirin û derdan. Êstrocen di xaneyên Sertoli de ji testosteronê tê berhemkirin. Êstrocen girîng e bo çêkirina sperman (spermatocenîs). %80yê êstrocenê di kezebê de ji hormonên din tê berhemkirin.
Guhêztina êstrocen di nav xwînê de.
Piraniya êstrocenê bi navbeynkariya proteînên nav plazmaya xwînê ve tê guhêztin. Êstrocen herî zêde bi proteîna albumîn ve, hinekî êstrocen jî bi proteîna globulînê ve girêdayî tên guheztin. Girêdana êstrocen û proteînan, girêdanek lawaz e, ango dikarin bi hêsanî ji hev biqetin Herwisa hinek êstrocen jî bi awayekî serbest di nav plazmaya xwînê de tê guhêztin. Êstrocen hormonek dijav e (bi înglîzî: "hydrophobic") loma dikarin di nav parzûna xaneyê de bi hesanî derbasê nav xaneyê bibin. Gava êstrocen rastê endama armanc tê hinek êsrocen ji proteînan diqetin, li gel êstrocenên serbest ji parzûna xaneya endama armanc derbasê sîtoplazmayê dibin. Di nav sîtoplazmaya xaneyên armanc de proteînên taybet hene û wekî wergirên êstrocenê tên navkirin. Êstrocenên serbest di nav sîtoplazmayê de bi wergirên êstrocenê ve tên girêdan û ber bi navika xaneyê tên guhêztin ko çêkirina proteînan rêk bixe. Globulîn û albûmîn bi êstrocen ve girê dibin ko asta rêjeya êstrocenên serbest ji nişka ve pir zêde nebe.
Rêkxistina derdana êstrocenê.
Derdana êstrocenê ji aliyê hormona handerê çikildanê (FSH) ve tê rêkxistin. Gava di xwînê de rêjeya êstrocenê kêm bibe, ji hîpotalamusê hormona derpirandinê (bi înglîzî: "gonadotropin-releasing hormone" "(GnRH)") tê derdan. Hormona derpirandinê hîpofîzê han dike bo derdana FSHyê. Di hêkdankan de çikildanên hêkê heye. Li ser parzûna xaneyên çikildanê de wergirên FSHyê hene. FSH bi wergiran ve girê dibe û ji xaneyên granuloza û xaneyên teka (bi înglîzî: "theca cells") derdana êstrogen dest pê dike. Heke rêjeya êstrocenê di xwînê de pir zêde bibe, êstrocen bi paşragihandina neyînî bandor li ser hîpotalamus û hîpofîzê dike, derdana FSH û LH tê kêmkirin. Herwisa xaneyên granuloza hormona înhîbîn jî berhem dikin û der didin. Înhîbîn jî derdana FSH û LHyê dide kêmkirin, bi vî awayê derdana êstocenê jî tê kêmkirin
Êstrocen û dermanên rêgirê ducaniyê.
Piraniya dermanên bo rêgirtina ducaniyê êstrocena destkarî (sentetîk) û progesterona destkarî lixwe digirin. Temenê nîvbûnê yê hormonên destkarî zêde ye. Ango hormonên destkarî ji bo demek dirêj di laş de çalak dimînin. Hebên van hormonan, bi paşragîhandina neyînî bandor li ser çerxa hêkdankê (bi înglîzî: "ovarian cycle") dike. Dermanên rêgirê ducaniyê ji hîpotalamusê derdana hormonê derpirandinê didin rawestandin. Bi vî awayê ji hîpotalamusê derdana FSH û LHyê tê sekinandin. Ji ber kêmasiya rêjeya FSHyê perisîna hêk û çikildanê têk diçe. Ji ber rêgirtina derdana Lhyê, çikildan naqelişe û hêkdanan (bi înglîzî: "ovulation") rû nade, xaneya hêkê çê nabe. Heke di cogên hêkê de xaneya hêkê tune be, sperm rastê xaneya hêkê nayê, pîtîn rû nade. Ango egera ducanmayînê namîne.
Anûş Cehanşahî (jdb. 23ê kanûna pêşîn a 1973an), muzîkvanê îranî ye.
Anûş Cehanşahî di 2ê adara 1973an de ji dayîk bûye. Derçûyê dersa mastera muzîkê, endamê fermî û hertimî yê Mala Muzîka Îranê û çavdêrê sereke yê Komeleya Mamosteyên Mala Muzîka Îranê ye. Di muzîkê de ji mamosteyên wekî Celal Zolfanoun, Mamoste Mistefa Kemalportrab, Ferhad Fexreddînî, Kambiz Roşanervan, Şerîf Lotfî, Mohsen Elhamiyan û hwd.
Gola Xwê yan jî Gola Avşor (bi tirkî: "Tuz Gölü") goleke avşor e ku li herêma Anatoliya Navîn di navbera sînorên bajarên Enqere, Qonya û Aksarayê de ye. Îro gol ji bo hilberîna xwê tê bikaranîn. Li golê xwê dema ku avên meteorolojiyê di bin erdê de dikevin, domên xwê yên berê hatine çêkirin dihelînin û bi xetên tektonîk ber bi rûyê erdê ve dibin.
Gol li beşa herî kûr a ku kûrahiyeke tektonîkî ya mezin e û di navbera deştên derdorê de ye. Kurahiya golê bi tevgerên tektonîkî yên di dema Neojenê de pêk hatiye. Ji ber kêmbarîna baranê gol her ku diçe biçûk dibe û îro di bin metirsiya tinebûnê de ye.
Çêbûna golê.
Gola xwê di serdema Senoniya Jor-Eocena Navîn a Jêrîn de pêk hatiye û paşveçûneke ku di Eocena Jorîn de dest pê kiriye û heta dawiya Olîgocenê dewam kiriye. Di dema Senoniya Jor-Eocena Navîn a Jêrîn de, Deşta Jêrîn a Gola Xwê li bakur bi herêma Xeymana re depresyonên yekta û domdar ava kir. Deşta Xeymana ku piştî helbûna kilsikên nummulîtîk ên Eocena Navîn rabû, li kêleka rojhilatê bilindbûna Karacadaxê, deştan Golê xwê ji hev veqetand.
Xwê
Gola Beyşehirê (bi tirkî: "Beyşehir Gölü") goleke avşîrîn e ku navbera bajarên Qonye û Ispartayê de ye. Gol di nav korteke tektonîkî çêbûye û ji aliyê rojava û başûr bi Çiyayên Torosê, li rojhilat Çiyayê Erenlerê volkanîkî, li aliyê bakurê rojava û başûrê rojhilat ve bi Çiyayên Sultan û Çiyayê Anamasê ve dorpêçkirî ye.
Hîdrografya.
Qada ku avên xwe dişîne Gola Beyşehirê (Hewza Gola Beyşehirê) 4200 km² ye. Ruava 651 km² ye, avên qadeke 6-7 qat ji xwe mezintir tov dike. Hebûna lehiyên cihêreng ên di golê de rê li ber diyarkirina ava hatinî û derketina golê digire. Gol ji aliyê nêzîkî 30 çeman ve tê xwedîkirin. Her çend di demsala havînê de hinek çem ziwa bibin jî, ava kaniyan her demsal digihîje golê. Bi girtina navînî ya îstasyonên derdorê, rêjeya barîna salane ya li ser rûyê golê wekî 726 mm hatiye pîvandin.
Li Hewzeya Gola Beyşehirê rêya herikîna avên bin erdê ber bi golê ve ye. Îro li hinek deverên golê ava avdanê ji golê ji bo zeviyên çandiniyê yên derdorê tê kişandin. Di lêkolînê de ger rûbera çandiniyê ya ku tê avdan ji 100 hezar hektarî derbas bibe, asta ava golê dakeve 1118,6 m. Dema ku qada avdanê 80.000 hektar be, avdanî dikare bê kirin, lê asta golê kêm dibe. Qada ku asta golê tevî avdaniyê lê bê parastin wek 40 hezar hektar hat diyarkirin.
Beyşehir
Gola Eğirdirê, goleke ava şirîn e ku di nava sînorên parêzgeha Isparta de ye ku ji ber bandorên tektonîk û karstîkê pêk hatiye. Gol navê xwe ji navçeya ku ser peravê golê hatiye avakirin ji navçêya Eğirdirê werdigire.
Gola Eğirdirê xwediyê herêmek kevirên asê ye û dirêjahiya perava golê 150 kîlomêtre ye. Beşa ku li bakurê tengava kemerê ye bi navê Hoyran û beşa li başûr jî bi navê beşa Egirdirê tê zanîn.
Korta gola Egirdirê ji ber bûyerên karstîk ên di serdemên pluvyal de çêbûye û di vê serdemê de tijî av bûye. Gol bi eslê xwe cûreyek tektonîkî ye û avgirtina golê piştî Serdema Neojenê pêk hatiye. Korta golê di encama hilweşîna poljeyek mezin a li Holocene de derketiye holê û giravên piçûk ên di golê de delîl ên vê yekê ne. Depresyona tektonîkî bi bûyerên karstîk awayê xwe yê niha girtiye û gol di heyama pluvyal de pêş ketiye. Li gel avhewaya kevnar a Anatolyayê, golên mezin ên li herêmê, Gola Eğirdirê jî di nav de ye, wekî golên pluvyal têne kategorî kirin. Dibe ku zozanên derdora Gola Egirdirê bi kêmanî beriya Pliocene ya Navîn-Jor hatine afirandin.
Pablo Emilio Escobar Gaviria (jdb. 1ê berfanbarê 1949, Kolombiya - m. 2ê berfanbarê 1993, Medellín, Kolombiya) xwediyê tevzkerê yê Kolombiyayî û damezrînerê Kartela Medellín bû.
Escobar wekî "narko-terorîstê" yekem û herî navdar ji hêla gelek dezgehan bi taybetî DEAê ve hatiye binavkirin. Di heyama herî zêde ya bazirganiya tevzkerê de, ew bû 7emîn kesê herî dewlemend ê cîhanê.
Her weha jê re "Padîşahê Kokaînê" tê gotin, Escobar di dema mirina wî de hate texmîn kirin ku xwediyê serweta wî li dora 30 mîlyar dolar (58,7 mîlyar dolar li gorî enflasyona 2019) bû. Rastiya ku wî bazirganiya tevzkerê yekdestdar kir bi berhevkirina kartelên cûda yên tevzkerê di pîşesaziya tevzkerê de bandorek şoreşgerî kir. Kartela Medellín, ku ew ji salên 1980'an heta 1991ê serokê wê bû; Wê li gelek deveran, nemaze li Dewletên Yekbûyî û Amerîkaya Başûr, torên tevzkerên mezin afirandiye. Ji bilî bazirganiya tevzkerê, wî şer li dijî Hikûmeta Kolombiya ragihand; bombe û çalakiyên çekdarî li dijî yekîneyên asayîşê, karmendên cemaweriyê û sivîlan pêk anîn. Escobar bi mirina herî kêm 4000 kesan tê sûcdarkirin. Wî her wiha ji bo rêxistinên neqanûnî yên wek M-19 û jibo Kuba'yê qaçaxçîtî dikir û dirav ên neqanûnî dianî.
Salên pêşîn.
Escobar di sala 1949an de li Rionegro, Kolombiyayê ji dayik bû, yek ji heft zarokên bavê cotkar û dayikek mamosteyek dibistana seretayî, bi malbata xwe re demek kurt piştî jidayikbûna xwe çû Medellín. Escobarê kurê malbateke feqîr, zarokatî û xortaniya xwe li vir derbas kiriye û jiyana wî ya sûcdar di xortaniyê de dest pê kiriye. Karên wî yên neqanûnî yên ewil qaçaxçîtiya alavên stereo û dizî û firotina kevirên goran bûn. Ew li Universidad Autónoma Latinoamericana li Medellín xwend lê bêyî ku mezûn bibe dev jê berda. Di destpêka salên 1970'an de, Escobar, ku diziyê berdewam dikir, rêveberek Medellín revand û ji bo serbestberdana wî 100,000 dolar erew ergirt.
Jiyangiran.
Di sala 1976an de, Escobar biryar da ku bikeve nav karsaziya tevzkerê, hevrikên wekî Fabio Restrepo bikuje û rêxistinek sûcdar a navneteweyî ya ku li Medellín'ê, Kartela Medellín'ê ye, bi bazirganên cûrbecûr yên narkotîkê re li herêmê saz bike. Di sala 1976an de, Escobar û gelek zilamên wî bi 18 kîlo tevzkerê li Ekvadorê hatin girtin. Di dema dozê de bertîl pêşkêşî dadweran kir, lê nekarî ji dozê beraat bike. Piştî pêvajoya hiqûqî ya bi mehan, 2 efserên ku şahidê qaçaxçîtiyê bûn ji aliyê Escobar ve hatin kuştin, doz hat vekirin.
Tê texmînkirin ku heta salên 1980yî Escobar mehane di navbera 70 û 80 ton tevzker dişîne. Di salên 1980an de, bi alîkariya alîkariya hewayê, wî dest bi bazirganiya tevzker bi neqanûnî kir, nemaze ji Dewletên Yekbûyî re, bi riya Florida, û dahata wî bi lez zêde bû. Di vê heyamê de ji sedî 80 trafîka tiryakê ya Amerîkayê di destê kartela Medellin de bû. Di heman serdemê de rojane zêdetirî 60 milyon dolar qezenc dikir û bi van reqeman Medellîn kir paytexta qaçaxçiya kokaînê. Di nîvê salên 1980'an de, ew zû bû yek ji dewlemendtirîn mirovên cîhanê, bi saya pereyên ku ji bazirganiya narkotîkê qezenc kir. Di destpêka salên 1990'an de, hêza Kartela Medellín ya di bin serokatiya wî de qels bû, û bi mirina Escobar re, kartel bi tevahî hate hilweşandin.
Bi pereyên ku ji bazirganiya tevzkerê bi dest xistiye, ji bo ku piştgiriya Kolombiya'yan bigire di navbera salên 1978 û 1982an de ji bo feqîran nexweşxane, stadyûm û îqamet ava kir û ji bo ku piştgiriya Kolombiyayan bigire di navbera salên 1978 û 1982an de piştgirî da tîm û saziyên werzîşê yên cihê. Escobar ê ku ji ber alîkariya wî ji aliyê hin kesan ve " "Robin Hood" " lê hatibû kirin, di sala 1982an de bi dengên ku ji gel wergirtibû ji bo Meclîsa Kolombiya'yê weke namzetê Partiya Lîberal a Kolombiya'yê hate hilbijartin, lê neçar ma ku weke parlamenter îstifa bike. encama eşkerekirina çalakiyên wî yên sûcdar piştî du salan ji hilbijartina wî. Wezîrê Edaletê yê wê demê yê Kolombiyayê ku di eşkerekirina sûcên Escobar de roleke girîng lîst, piştî îstifa Escobar hat qetilkirin û qetilkirin.
Pablo Escobar; Wî bi şerê bi kartelên hevrikên navxweyî û biyanî, nemaze Kartelên Cali, bû sedema mirina gelek kesan. Escobar nerazîbûn nîşanî biryara qaçaxçiyên tiryakê yên şandina Amerîka'yê da, ji ber vê biryara dewletê li dijî hikûmeta Kolombiya'yê şer îlan kir; gelek kes revandin û dîl girtin, di nav de rojnamevan, siyasetmedar û karmendên dewletê. Escobar ê ku êrîşên çekdarî birin ser hêzên ewlehiyê, fermana bomberdûman û çalakiyên çekdarî yên li dijî sivîlan da, di nav de balafirên rêwiyan. Tê texmînkirin ku Escobar di çarçoveya çalakiyên xwe yên çekdarî û bombeyî de herî kêm 4000 kes kuştine. Wî her wiha piştgirî da rêxistinên çekdar ên neqanûnî yên wekî Artêşa Rizgariya Neteweyî ku li Kolombiyayê tevdigerin da ku li Kolombiya'yê êrîşên bombeyî pêk bînin. Ji bo ku dosyeya xwe ya sûc a li ser bazirganiya narkotîkê paqij bike, wî fînanse kir rêxistina çekdar a cudaxwaz M-19 ku li Kolombiyayê tevdigere û êrîşî Qesra Edaletê ya rêxistinê ya li paytext Bogota kir û dadgerên payebilind girtin. dadgerên rehîn bûn sedema kuştina wî. Kovara Forbesê, ji ber çalakiyên çekdarî û bombeyî yên li Kolombiyayê pêk anî, Kolombiya weke paytexta cînayetên cîhanê ragihand. Ji aliyê din ve, Escobar berpirsiyariya tu kiryarên xwe yên êrîşkar ên li dijî gelê Kolombiyayê negirtiye ser xwe. Tevî kiryarên wî, ew ji hêla gelek Medellíns ve tê hezkirin.
"Pirtûka "Birayê Min Escobar".
Di pirtûka " "Birayê Min Escobar" " de, Roberto Escobar, birayê Pablo û hesabkarê wî, diyar dike ku Pablo çawa bû milyarder dema ku ew çîna navîn bû. Di bilindbûna hêza xwe de, wî rojê nîv milyon dolarên Amerîkî ji firotina kokainê qezenç dikir, hefteyekê derdora 2500 dolaran ji bo tirênan dida da ku qaseyên pereyan li hev bihêle; Her wiha diyar dike ku ji sedî 10 ê pereyê ku wî bi dest xistiye ji aliyê mişkan ve hatiye xwarin û dirav ji ber şilbûnê riziyane.
Jiyana şexsî.
Di Adar 1976 de, di 27 saliya xwe de, Escobar bi Maria Victoria ya 15-salî re zewicî, û du zarokên wan hebûn, Juan Pablo (nawe wi niha Juan Sebastian Santos Marroquín) û Manuela.
Mirin û dawiya wî.
Wêneyê Pablo Escobar piştî mirina wî li ser banê hatî kişandin
Di dema operasyona li dijî Pablo Escobar di 2 ê Kanûna Pêşîn, 1993 de, dema ku Pablo Escobar ji tîmê lêgerînê direve, ji hêla tîmê çavdêriya elektronîkî ya Kolombiyayê ve bi karanîna teknolojiya pêlên radyoyê ve hate dîtin; Di operasyonekê de ku ji aliyê Tûggeneral Hugo Martínez ve tê birêvebirin, di apartmanek çîna navîn de li Medellin veşartî hate dîtin. Piştî pevçûneke demdirêj ji aliyê DEA û hêzên ewlehiyê yên Kolombiyayê ve hat kuştin. Piştî mirina wî jî ji aliyê xizmên wî ve hat îdiakirin ku Escobar li şûna ku were kuştin, xwe kuştiye.
Nêzîkî 25,000 temaşevan beşdarî merasîma cenazeyê wî bûn. Dîsa, xizmên wî jê re gotin ku Pablo Emillo Escobar Gavirya bi guleya li guhê xwe yê çepê xwe kuştiye û ku ew tercîh dike ku li Medellín bimire ne ku di zindana li Amerîka de bimîne. Kurê wî, Juan Pablo Escobar, an jî Sebastián Marroquín, wekî ku niha tê zanîn, got ku bavê wî "gelek caran diyar kir ku ew ê xwe bikuje û dê teslîm nebe" dema ku axaftinên xwe li ser têlefonê vedibêje.
Nexşeya herêmên jeolojîk ên cîhanê
Orojenî, (bi îngilîzî "Orogeny") mekanîzmaya bingehîn e ku dibe sedema çêbûna çiyayên li ser rûyê parzemînan. Orojenî, dema ku tevgera plakeyan de marjîn teng dike, bûyerek e ku li ser plekaya hevgirtî pêk tê. Ev hem dibe sedema deformasyona avahî ya erdê û hem jî dibe sedema cihêrengiya pêkhatî ya lîtosfera erdê (qorç û mantoya herî jorîn). Kemberek orjenîk an jî orjenek çêdibe dema ku plakaya pêçandî diqelişe û tê bilindkirin ku yek an çend rêze çiyayan çêbike; ev yek rêzek pêvajoyên jeolojîk bi hev re jê re orogenesis tê gotin. Pêvajo an bûyerek sînorojenîk e ku di dema orojenî yê de pêk tê.
Tektonîk.
Orjenî li sînorên hevgirtî yên parzemînan pêk tê. Lihevhatin dibe ku forma binketinê (ku parzemînek bi zorê li ser lewheyek okyanûsê siwar dibe ku orjeniyek nelihev çêbike) yan jî lihevketina parzemînê (Lihevhatina du an zêdetir parzemînan ji bo pêkhatina orjeniyek lihevhatî) bigire.
Orojenî, bi gelemperî kemberên orogenîk an orjenan çêdike ku herêmên dirêjkirî yên deformasyonê yên li ser kratonên parzemînî ne. Kemberên ciwan ên orjenîk, ku di nav wan de binavbûn hêj jî pêk tê, bi çalakiyên volkanîkî û erdhejên domdar têne diyar kirin. Ev bi gelemperî pir metamorfoz in û girseyên mezin ên kevirên magmatîk ên binavûdeng ên ku jê re batolît têne gotin hene.
Herêmên binavî ku qalikan vedixuwe lîtosferê stûr dikin, erdhej û volkanan çêdikin. Hemî qadên binavbûnê kemberên orjenîk çê nakin; avakirina çiya tenê dema ku binavbûn di plakaya serdest de kompresyonê çêdike pêk tê. Jiber ku binavkirin kompresyonê çêdike yan na, bi faktorên weha ve girêdayî ye wekî rêjeya hevbûna plakaya û asta hevgirtinê ya di navbera her du lewheyan de, dema ku asta hevgirtinê dibe ku di encamê de xwe bispêre faktorên wekî goşeya binavbûnê û rêjeya rijandinê di xendeka okyanûsê ya ku bi qada binavbûnê ve girêdayî ye. Çiyayên Andê mînakek kembereke orjenîk a nelihevkirî ye û ji kemberên weha re carina orjenên cureya Andê jî tê gotin.
Her ku binavbûn berdewam dike, kemerên giravê, perçeyên parzemînî û materyalên okyanûsê dibe ku hêdî hêdî li peravê parzemînê zêde bibin. Ev yek ji mekanîzmayên sereke ye ku parzemînan pê mezin bûne. Orjenek ku ji perçeyên qafê (terranes) ku di demek dirêj de çêdibe, bêyî ku nîşanek lihevketinek mezin a parzemîn-parzemîn hebe, hatî çêkirin, jê re orjenek acrektionary tê gotin. Cordillera Amerîkaya Bakur û Lachlan Orogen a başûrê rojhilatê Avusturalya mînakên orjenên akretyoner in.
Dibe ku orjenî bi qalika parzemînê ya ji aliyê berevajî yê plakaya okyanûsê ya binavbûyî ya ku digihîje qada binavbûnê bi dawî bibe. Ev binavbûnê bi dawî dike û orjena acrektional vediguherîne orjenek lêdanê ya celebê Himalayan. Orjeniya lihevhatinê dibe ku çiyayên pir bilind çêbike, wekî ku di 65 mîlyon salên dawî de li Himalayayan pêk hatiye.
Pêvajoyên orjenbûnê bi deh mîlyonan salan bidomînin û ji wan çiyayan ku berê hewzên rûbirû bûn, çiyayan ava bikin. Çalakiya li ser kemberek orojenîk dikare pir demdirêj be. Mînak, piraniya jêrzemîna binê Dewletên Yekbûyî girêdayî Parêzgehên Proterozoic Transcontinental e, ku di nav 200 mîlyon salan de di Paleoproterozoic de li Laurentia (dilê kevnar ê Amerîkaya Bakur) belav bûne. Orjeniyên Yavapai û Mazatzal di vê demê de lûtkeyên çalakiya orjenîkî bûn. Ev beşek ji heyamek dirêj a çalakiya orjenîkî bûn ku orjeniya Picuris di nav xwe de vedihewand û di orjeniya Grenville de bi dawî bû, ku bi kêmî ve 600 mîlyon sal dewam kiriye. Rêzek bi vî rengî ya orjeniyan li perava rojava ya Amerîkaya Bakur pêk hatiye, ku di dawiya Devonian de (nêzîkî 380 mîlyon sal berê) bi orjeniya Antler re dest pê dike û bi orjeniya Sonoma û orjeniya Sevier re berdewam dike û bi orjeniya Laramide re diqede. Orjeniya Laramîdê tenê 40 mîlyon sal dewam kir, ji 75 mîlyon heta 35 mîlyon sal berê.
Orojen.
Orojen rêzek mezin a taybetmendiyan destnîşan dikin, lê dibe ku ew bi berfirehî li orojenên lihevketinî û orjenên nelihevkirî (orojenên celebê Andê) bêne dabeş kirin. Orojenên lihevhatî dikarin bêtir werin dabeş kirin ka gelo lihevketin bi parzemîna duyemîn an perçeyek parzemînê an kevanek giravê ye. Lihevhatinên dûbarekirî yên celebê paşîn, bêyî ku delîlek lihevhatina bi parzemînek mezin an girtina hewzek okyanûsê re tune be, di encamê de orjenek akrêyonî pêk tê. Mînakên orjenên ku ji lihevketina kevanek giravekê bi parzemînê re çêdibin Taywan û lihevketina Awisturalya bi kevana Banda re hene. Orjenên ku ji lêketina parzemîn-parzemînê derdikevin dikarin li yên ku bi girtina okyanûsê re têkildar in (orogenên celebê Hîmalaya) û yên ku bi lêdanên çavbirçî yên bêyî girtina hewza okyanûsê re têkildar in (wek ku îro li Alpên Başûr ên Zelanda Nû pêk tê) bêne dabeş kirin.
Orojen xwedan avahiyek taybetmendiyê ne, her çend ev cûdahî yek berbiçav nîşan dide. Bi giranî ji ber barkirin û di encamê de zivirandina lîtosferê ji hêla kembera çiyê ya pêşkeftî ve, hewzek pêşanî li pêş orojenê çêdibe. Hezeveke tîpîk a pêşiyê li jora zozana orjenîkî ya çalak di nav hewzek jor de tê dabeş kirin, berîka tavilê li derveyî eniya çalak, pêşekek bilind a bi eslê xwe zirav û deverek paşverû li wê derê tê dabeş kirin, her çend ev hemî li hemî axa pêşiyê ne. Hewze bi eniya orjenîk re koç dike û kortekên hewzeya pêşîn ên ku berê hatine razandin bi pêşkeftî ve tev li pelçiqandin û avêtinê dibin. Her çend hin tol ji pêşiyê derdikevin jî daniyên ku li hewza pêşiyê hatine razandin bi giranî ji erozyona zinarên bi awayekî aktîf bilindkirî yên rêzeçiyayên çiyê têne peyda kirin. Dagirtina gelek hewzên weha guherînek di demê de ji deryaya avên kûr (tewra flysch) di nav ava şirîn re berbi bermayîyên parzemînî (bi şêwaza melasê) nîşan dide.
Dema ku orjenên çalak li peravên parzemînên îroyîn têne dîtin, orjeniyên neçalak kevintir, wek Algoman, Penokean û Antler, ji hêla kevirên deforme û metamorfozkirî ve bi hewzên niştecîh ên li hundurê hundur têne temsîl kirin.
Çerxa orjenîk.
Demek dirêj berî pejirandina tektonîkên plakê, erdnasan delîlên di nav gelek orjenan de ji çerxên dûbarekirî yên hilanîn, deformasyon, stûrbûna qalikê û avakirina çiya û ziravbûna qalikan peyda kiribûn. Navê van çerxên orjenîk bûn û ji bo ravekirina wan teoriyên cihêreng hatin pêşniyar kirin. Erdnasê Kanadayî Tuzo Wilson pêşî şîroveyek tektonîkî ya plakaya çerxên orjenîkî, ku naha wekî çerxên Wilson tê zanîn, pêşkêş kir. Wilson pêşniyar kir ku çerxên orjenîk vebûn û girtina periyodîk a qada okyanûsê temsîl dike, digel ku her qonaxek pêvajoyê qeyda xweya taybetmendiyê li ser kevirên orojenê dihêle.
Rîftînga parzemînî.
Çerxa Wilson dema ku qaşila parzemînê ya berê bi îstîqrar ji ber guheztina veguheztina mantoyê dikeve bin tengezariyê dest pê dike. Riftinga parzemînê pêk tê, ku qalikê zirav dike û hewzên ku di nav wan de tort kom dibin diafirîne. Her ku bask kûr dibin, okyanûs êrîşî herêma riftê dike û her ku qaşila parzemînê bi tevahî ji hev vediqete, rijandina behrê ya neht cîhê xwe dide rijandina deryayî ya kûr li ser qalika marjînal a nazik a her du parzemînan.
Jêrzemîna deryayê.
Gava ku her du parzemîn ji hev vediqetin, belavbûna binê deryayê li ser eksê qada okyanûsek nû dest pê dike. Berhemên deryayî yên kûr li ser peravên parzemînê yên ziravkirî, ku niha marjîn ên bêçalak in, kom dibin.
Binavêbûn.
Di hinek xalan de, binavbûn li yek an her du peravên parzemînî yên hewza deryayê dest pê dike, kevanek volkanîkî û dibe ku orjenek ji celebê çiyayê Andê li ser wê peravê parzemînê çêbike. Ev deformasyona peravên parzemînê çêdike û dibe ku stûrbûna qalind û avakirina çiya çêbike.
Çêbûna çiyayan.
Mînakek ji deformasyona qalikê zirav (şkesta avêtinê) ya Sevier Orogeny li Montana.
Çiyayên Sierra Nevada (encama hilweşandinê) ku ji Stasyona Fezayê ya Navneteweyî tê dîtin.
Çêbûna çiyayan di orjenan de bi giranî encama qalindbûna qalikê erdê ye. Hêzên zextê yên ku ji hêla hevahengiya plakaya ve têne hilberandin, dibin sedema deformasyona berbelav a marjên qalikê parzemînê (tektonîkên lêdanê). Ev tevger bi serhevkirina jêrîn a qalikê û şikestina asta jorîn a qalikê pêk tîne.
Bi têkiliyên îstostasiyê, stûrbûna qalikê û çiyayan bilind dike. îstostasî, hevsengiya hêza gravîtasyonê ya ber bi xwarê ye li ser zincîreyek çiyayî ya berbi jor (ji ronahiyê, materyalê qaşilê parzemînî pêk tê) û hêzên ber bi jor ên ber bi jor ve ku ji hêla mantoya binî ya qalikê ve tê meşandin.
Parçeyên orjenan jî dikarin hilkişînê wekî encama hilweşandina lîtosfera orjenîkî biceribînin, ku tê de beşek nestêbar ji koka lîtosferîk a sar dadikeve nav mantoya asthenosferîk, qalikê lîtosferê kêm dike û dibe sedema hilkişînê. Mînak Sierra Nevada li California ye. Ev rêzeçiyayên blokên çîyayan piştî hilweşîna koka orjenîk a di binê wan de rabûnek nû û magmatîzma zêde pêk aniye.
Çiyayê Rundle li ser Rêya Trans-Kanada ya di navbera Banff û Canmore de mînakek klasîk a qutkirina çiya di zinarên bi qat-tebeqe de peyda dike. Bi mîlyonan sal berê lihevketinek bû sedema orojenyiyekê, bi darê zorê tebeqeyên horizontî yên qaşilê okyanûsa kevnar bi goşeyek 50-60 derece ber bi jor ve hatin kişandin. Rundle bi rûyekî şirîn ku bi dar e û rûyekî tûj û asê ku lê qiraxa qatên bilindkirî tê de xuya dike, hişt.
Tevî ku avakirina çiya bi piranî di orogenan de pêk tê, hejmarek mekanîzmayên duyemîn dikarin rêzikên çiyayan ên girîng hilberînin. Deverên ku ji hev vediqetin, wek zozanên nîvokyanûsê û Rifta Afrîqaya Rojhilat, ji ber germbûna germî ya bi mantoya germ a ku di binê wan de çiya hene; ev buoyancy termal wek topografiya dînamîk tê zanîn. Di orjenên lêxistinê de, wek Çeqeya San Andreasê, bendikên rawestan dibin sedema herêmên kurtbûna kevroşkê ya herêmî û avakirina çiyayan bêyî orjenîyek berbelav-berfireh. Çiyayê volkanîzma germ dibe sedema çêbûna çiya û zincîreyên çiyayan ên veqetandî yên ku xuya dikin ku ew ne hewce ne li ser sînorên tabloyên tektonîkî yên heyî ne, lê ew di bingeh de hilbera tektonîzma plakaya ne. Bi heman rengî, bilindbûn û erozyona bi epeirogenesisê re têkildar e (tevgerên vertîkal ên mezin ên beşên parzemînan bêyî ku pir têkildar, metamorfîzm yan deformasyonek têkildar in) dikare bilindahiyên topografî yên herêmî biafirîne.
Girtina qada deryayê.
Di dawiyê de, belavbûna binê deryayê li hewza okyanûsê disekine û binavbûna domdar dest bi girtina hewza deryayê dike.
Lihevketin û orjeniya parzemînê.
Girtina qada okyanûsê bi lihevketina parzemînî û orjena bi celebê Hîmalaya re bi dawî dibe.
Erozyon.
Erozyon qonaxa dawîn a çerxa orjenîk nîşan dide. Erozyona tebeqeyên sergirtî yên di kemberên orjenîk de û verastkirina îzostatîkî ya rakirina vê girseya zinarî ya sergirtî, dikare tebeqên bi kûr veşêre bîne rûyê erdê. Pêvajoya erozyonê jê re dibêjin neqandin. Erozyon bi neçarî gelek çiyayan radike, kokên bingehîn an çiyayan radixe ber çavan (kevirên metamorfîk ku ji kûrahiya çend kîlometreyan hatine ser rûyê erdê). Tevgerên îsostatîkî dibe ku bi hevsengkirina balansa orjenê ya pêşkeftî re arîkariya vekêşana wisa bikin.
Zanyar li ser radeya ku erozyona şêwazên deformasyona tektonîkî diguhezîne nîqaş dikin (li erozyon û tektonîk binêre). Ji ber vê yekê, forma paşîn a piraniya kemberên orjenîkî yên kevin xêzek kemerî ya dirêj a kevirên metamorfîkî yên krîstal e ku bi rêzê li binê nîştên ciwan ên ku li ser wan têne avêtin û ku ji navika orjenîkî dûr dikevin. Dibe ku orjenek hema hema bi tevahî ji holê rabe, û tenê bi lêkolîna zinarên (kevn) ku şopên orogenesisê hildigirin, were nas kirin. Orojen bi gelemperî riyên zinarî dirêj, zirav û kemerî ne ku xwedan avahiyek xêzikî ya diyarkirî ne ku di encamê de teran an blokên zinarên deformebûyî çêdibin û ji nêz ve bi pêçan û pêşkeftina metamorfîzmê ve girêdayî ne.
Cilûbergên Nû yên Şah (bi danî "Keiserens nye Klæder") çîrokeke wêjeyî gelêrî  ye ku ji hêla nivîskarê danîmarkî Hans Christian Andersen ve hatî nivîsandin, li ser şahekî pûç ku li ber bindestên xwe tê hetikandin. Çîrok bi zêdetirî 100 zimanan hatiye wergerandin.
Çîrok li ser şahek e ku du sextekar bi pereyek pir cil û bergên nû li xwe dikin. Vana wî dixapînin ku cil ne asayî ne, lê tenê ji hêla kesên ku hêjayî wezîfeya xwe ne û ne ehmeq in, têne dîtin. Bi rastî, xapînok tenê îdia dikin ku tevna dikin û kincan pêşkêşî şah dikin. Ji ber pûçbûn û bêewlehiya hundurîn, ew nabêje ku ew bi xwe jî cil û bergên xwe nabîne, û kesên ku ew kincên xwe yên nû pêşkêşî wan dike jî bi coş û kelecan ji bestirên xuya yên xweşik xuya dikin. Ev sextekarî tenê di dema merasîmê de tê dîtin, dema ku zarokek dibêje qey cil û bergên şah li xwe nînin, ev gotin di nav girseyê de belav dibe û di dawiyê de tevahiya gel bi hawara xwe ve diçe. Şah fêhm dike ku gel rast xuya dike, lê biryar dide ku "bisekine" û meşa xwe bi dîwana xwe re didomîne.
Delgarm, portaleke berfireh a înternetê ye ku ji Îlon ve li Îran di warê berhemanîn û weşandina naveroka civakî, çandî, tendurustî û tenduristî, zanistî, perwerdeyî û şahî û hwd.
Encouragement rojane zêdetirî 2 mîlyon mêvanên bêhempa hene û niha di rêza 7mîn Alexa Îran û 338mîn de ye li cîhanê.
Zêdetirî 80% ji mêvanên teşwîq ji hundur Îran û 20% ji welatên din ên wekî Almanya, Azerbeycan, Fînlanda, Fransa û DYA Heye.
Kovara Delgarm wek yek ji kevintirîn malperên Îranê, ku 16 sal in kar dike, mirov dikare bi nav bike.
Sernavê "Bajarê Heft Giran" bi gelemperî ji bo Romayê û Stembolê de gotin bi rastî li ser heft giran hatiye avakirin.
Lêbelê, gelek bajarên din jî hene ku heman tê îdîa kirin ku li ser heft giran hatiye avakirin.
Afrîka.
Yaounde, bajarê Heft Giran di şevê de
Bûlwara Bangabandhu, Kolana Bangabandhu (bi tirkî: "Bangabandhu Bulvarı") kolanek e li Enqereya paytexta Tirkiyê. Navê kolanê ji navê bavê damezrînerê Bangladeşê Bangabandhu ye.
Di destpêkê de navê kolanê "Bangabandhu Şêx Mucîburrehman" bû, lê di 9ê çiriya paşîn a 2020an de nav ji aliyê meclisa bajarê Enqereyê ve hat kurtkirin bo kolana Bangabandhu. Peykerê Bangabandhu û parkeke bi navê wî hene.
Herêma Güneydoğu Anadolu di rêza firehiya rûyê erdê de herêma herî biçûk a Tirkiyeyê ye.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi ("Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê") yan jî herêma Güneydoğu Anadolu, yek ji heft herêmên îdarî yên Tirkiyeyê ye. Îro herêma Güneydoğu Anadolu ji neh parêzgehên Bakurê Kurdistanê pêk tê.
Tom Hiddleston (jdb. 9 Reşemî 1981; Westminster, London) lîstikvanek televîzyon, Şano û fîlimê ya îngilîzî ye. Yekem fîlma xwe di drama Unrelated di sala 2007an de çêkiriye. Hiddleston, navdariya xwe navneteweyî bi rola Loki li Marvel ya rêzefîlmê "Cinematic Universe" (MCU) bi dest xistiye.
Perwerdeya xwe li Oxford Dragon School û Eton College wergirtiye.
Qulingên Rewanê- Weşanên Şîtav 2021
QULİNGÊN REWANÊ Dengbêjî û Sazbendiya Kurdên Qafqasyayê
Nivîskar: Polat Can
Gotina Weşanxaneyê.
Weşanxaneya Sîtavê pirtûka “Qulingên Rewanê” wiha dide nasîn; “Kilam û stranên kurdî, nirxên me yên herî buha û pîroz in. Dengbêjiya kurdî çand, huner, dîrok û rastiya me ya civakî parast, xwedî kir û heta roja îro anî. Di demên herî zor û zehmet de, di tarîstan û bêbextiya dîrokê de, li hemberî neyar, dagirker û xiyanetê, kilam û stranên me weke kelehan li ber xwe dane û hebûna me parastine.
Di serî de hevpeyvîn li ser jiyan û berhemên dengbêj û sazbendên wekî Egîdê Cimo, Karapêtê Xaço, Feyzoyê Rizo, Dîlbera Wekîl, Memê Israfîl, Dilovan, Cemîla Celîl û bi dehan dengbêj û sazbendên din di vê berhemê de cih digirin. Ev berhem ji bo naskirina dengbêj û sazbendên Kafkasyayê berhemeke herî baş û kêrhatî ye. Hûnê bi devê wan, wan nas bikin bê ka ew kî ne û çi kar û xebat ji bo çanda kurdî kirine.”
Obduksiyon, pêvajoyek jeolojîkî ye ku tê de qalika okyanûsê ya qalindtir (û hetta mantoya jorîn) li ser tixûbek okyanûsê ya daketî ya li ser tixûbek peşkek hevgirtî tê hilanîn û li jora plakaya cîran tê avêtin. Dema ku lewheyên okyanûs û parzemînî digihêjin hev, bi gelemperî qalika okyanûsê ya qalind di pêvajoya binavbûnê de di binê qalika parzemînê de binav dibe. Obduksiyon, ku hindiktir e, bi gelemperî di lihevketina plakan de li kemberên orojenîk pêk tê (ku plakaya okyanûsê ya ku di bin avê de ye, hin ji maddeyên xwe li ser plakaya parzemînê dişewitîne, kulmek çêdike) an qadên paş-arc (cihên ku qeraxa parzemînê ji ber stresa lihevketina plaqê ji parzemîna mayî tê kişandin).
Girtina lîtosfera okyanûsê komek taybetmendî ya celebên keviran ku bi navê ofîolît tê binavkirin, çêdike. Ev kom ji zinarên niştecîh ên deryayî yên kûr (çert, kevirê kilsinî, nehînên klastîkî), zinarên volkanîkî (lavayên balîf, cama volkanîkî, axek volkanîkî, dîkên pelçiqandî û gabbros) û peridotîtê (kevirê mantoyê) pêk tê.
Çêbûn li cihê ku perçeyek qaşilê parzemînê di nav deverek binavbûnê de tê girtin û di encamê de kevirên mafîk û ultramafîk ên okyanûsê ji mantoyê ber bi qalika parzemînê ve tê kişandin. Dûrbûn bi gelemperî li cîhê ku lewheyek tektonîkî ya piçûk di navbera du lewheyên mezin de tê girtin, bi qalikê (hem kemera giravê û hem jî okyanûsê) li ser parzemîna cîran wekî erdek nû tê welandin. Dema ku du lewheyên parzemînî li hev dikevin, girtina qalika okyanûsê ya di navbera wan de bi gelemperî beşek ji orjeniya encam e. Wusa dixuye ku piraniya astengiyan di hewzên paşîn ên li jorê deverên binavbûnê de di dema girtina okyanûsek an orjeniyê de dest pê kirine.
Li herêmên binavbûnê bilindbûn.
Ev pêvajo di bin û li pişt dîwarên hundur ên xendekên okyanûsê de (herêma binavbûnê) ku perçeyên qaşil û mantoya okyanûsê ji beşa jorîn a plakaya daketî tê çikandin û di kombûnên tansiyona bilind de li hember keviya pêşeng a plakaya din tê çikandin û pak kirin.
Di pêvajoya tansiyonê de qelsbûn û şikestina qaşilê okyanûsê û mantoya jorîn çêdibe. Ev jî dibe sedema tevlêbûna pelên ofîolîtê di nav plakaya sergirtî de.
Pevçûnek pêşkeftî ya perçeyên ofîolîtê û perçeyên kemerê yên li hember keviya pêşeng a parzemînê dibe ku di demek dirêj de bidome û bibe sedema formek berhevkirina parzemînê.
Teleskopîngê pêçandî ya li ser peravên parzemînî yên celebê Atlantîkê.
Forma herî hêsan a vê celebê obductionê dibe ku ji pêşkeftina herêmek binavbûnê ya li nêzî peravê parzemînê peyda bibe. Li jor û li pişt devera binavbûnê, barek ji qaşil û mantoya okyanûsê li ser tebeqeya daketinê siwar dibe. Okyanûsa, ku di navbera qeraxa parzemînê û qada binavbûnê de dikeve navberê, gav bi gav tê daqurtandin heya ku perdeya parzemînê digihîje qada binavbûnê û qeşengek mezin an perçek ji qaşil û mantoya okyanûsê li seranserê parzemînê tê kişandin. Ji ber ku hejandina qaşilê parzemînî ya kêmasî sivik dibe ku binavbûna wê ya berfereh qedexe bike, di polarîteya binavbûnê de guheztinek çêdibe ku pelek ofofiolîtê ku li jorê lewheyek daketî ye derkeve holê.
Lêbelê, ger okyanûsek mezin di navbera peravê parzemînê de, qada binavbûnê de bikeve navberê, dibe ku kevanek bi tevahî pêşkeftî û hewza kemera paşîn di dawiyê de bigihîje û bi peravê parzemînê re dikeve nava hev. Zêdetir lihevhatina dibe ku bibe sedema zêdekirina kombûna kevana volqanîkî û dibe ku li dû guheztina polarîteya binavbûnê were şopandin.
Li gorî kombûna zinaran û her weha jêrzemîna ofîolîtê ya tevlihev û têkçûnên kemerê, dibe ku Kompleksa Peravê ya rojavayê Newfoundland ji hêla vê mekanîzmayê ve hatî çêkirin.
Veguherîna girêkek belavbûyî ber bi devera jêrzemînê ve.
Gelek kompleksên ofîolîtê di demeke kurt de piştî nifşa wan ji hêla vekirina plakaya ve wekî pelên germ ên ziravkirî yên tenik ên lîtosfera okyanûsê hatine bicîh kirin. Guhertina ji sînorê plakaya belavbûyî berbi sînorê plakaya binavbûnê dibe ku ji nûvesazkirina bilez a tevgera pêvek a têkildar bibe sedem. Di heman demê de xeletiyek veguherînê dibe ku bibe herêmek binavbûnê, digel ku aliyê ku lîtosfera bilind, germtir, ziravtir li ser lîtosfera jêrîn, sartir siwar dibe. Ger ku ew li nêzî perdeyek parzemînê çêbibe, ev mekanîzma dê bibe sedema dorpêçkirina kompleksa ofîolîtê.
Hewldana zincîra berbelav û herêmeke binavbûnê.
Di rewşê de ku zincîreyek belavbûyî nêzikî herêmeke binavbûnê dibe, rîş bi qada binavbûnê re diqelibe, di wê demê de dê têkiliyek tevlihev a niştecîhên tektonîkî yên girêdayî binavbûnê û çalakiya agirî ya tektonîkî ya bi belavbûnê ve pêşve dibe. Berika çepê dibe ku di nav xendeqê de dakeve an jî ber bi jor ve biçe ser valahiya xendeka kemerê û teranên kemerê wekî perçeyek ofîolîta germ. Van her du mekanîzmayan di jimar 2 B û C de têne xuyakirin. Du mînakên vê danûstendinê ya ku li ser xendekek li hev dikeve, baş têne belge kirin. Ya yekem kêmbûna pêşkeftî ya plakaya Farallon li derveyî Kalîforniyayê ye. Ji hêla mekanîzmaya pêşniyarkirî ya jorîn ve dorpêçkirina ophiolite nayê hêvî kirin ji ber ku her du lewheyên sînorê veguherîna dextralê parve dikin. Lêbelê, lihevketina mezin a plakaya Kula/Pasîfîkê bi Alaskan/Aleutian re bû sedema destpêkirina binavbûna plakaya Pasîfîkê ya li binê Alaska, bêyî ku nîşanek negirtin an jî bi rastî jî diyardeyek mezin a "daqurtandin"ê çênabe.
Procesteron an jî procîstiron (bi înglîzî: "progesterone"), hormona koendama zaûzêya mêyan e ko bi gelemperî ji bo dabînkirin û parastina stûriya dîwarê malzarokê kar dike
Procesteron li gel hormonên din, ji bo rêkxistiana çerxa mehaneyê (bi înglîzî: "menstrual cycle") kar dike. Herwisa laşê mêyê amade dike bo ducanîbûnê û heke ducanîbuyîn rû bide, berdewamkirina ducaniyê dabîn dike. Loma hin caran procesteron wekî “hormona ducaniyê” jî tê navkirin.Procesteron hormonek steroîdî ye.
Pêkhateya procesteronê.
Procesteron hormonek steroîdî ye. Molekulên steroîdî çewriyên taybet in, çar xelekên hîdrokarbonên bi hev re girêdayî bingehîna molekulê pêk tînin. Koma erkdar (bi înglîzî: "functional group") bi xelekên hîdrokarbonan ve girêdayî ye. Hormonên steroîdî ji kolesterolê tên berhemkirin.
Temenê nîvbûnê ya progcesteronê 4-5 xulek e. Procesteron jî mîna êsterocenê bi navbeynkariya albumîn û globulîn ve tê guhêztin. Albumîn û globulîn proteînên plazmaya xwînê ne.Piştê derdanê, procesteron di nav çend xulekan de tê hilweşandin. Hema hemû procesteron di kezebê de tê hilweşandin û ji wê êstrocen tê bi destxistin.
Çavkaniyên procesteronê.
Piraniya procesteronê di hêkdankê de ji aliyê tenê zer ve tê berhemkirin.
Procesteron ji hêkdankan, ji hevalbiçûkê û ji rijênên adrenalê tê derdan.
Ji ber bandora hormona handerê tenê zer(LH), çikildana hêkê diqelişe, xaneya hêkê derbasê nav coga hêkê dibe. Xaneyên çikildana vala, çewrî embar dikin û çikildan wekî pêkhatyeyek bi rengê zer di nav hêkdankê de dimîne. Ji vê pêkhateya zer re tê gotin “tenê zer”. Tenê zer (bi latînî: "corpus luteum") mîna rijênê kar dike, procesteron û êstrocen der dide. Pirraniya precesteronê di hêkdankan de di tenê zer de tê berhemkirin û derdan. Berê hêkdananê (bi înglîzî: "ovulation"), di xwînê de rêjeya procesteronê gellek hindik e. Hefteyek piştê hêkdananê, rêjeya procesteronê ji nişke ve zêde dibe.
Dema mê bi ducanî nebe, di çikildanên hêkdankê de xaneyên teka (bi înglîzî: "theca cells)" ji kolesterolê procesteron berhem dikin. Heke xaneya hêkê (oosîta duyem) neyê pîtandin. Tenê zer di nav 10 heta 13 rojan de hildiweşe, diguhere û dibe tenê sipî (bi latînî: "corpus albicans"). Bi helweşîna tenê zer, derdana procesteronê jî kêm dibe.
Lê heke pîtîn rû bide û hêka pîtandî xwe bigihîne heta navpoşê malzarokê û xwe di diwarê malzarokê de biçeqîne, tenê zer hilnaweşe û derdana wê ya procesteronê didome. Ji destpêkê heta 3 mehî ya ducaniyê, procesteron ji aliyê tenê zer ve tê berhemkirin û derdan, paşê hevalpiçûk diperise, tenê zer hildiweşe. Êdî heta dawiya ducaniyê, procesteron ji aliyê hevalbiçûkê ve tê derdan.Her çiqas procesteron wekî hormonek mêyîtiyê were zanîn jî, bi eslê xwe nêr jî dikarin procesteron berhem bikin. Di rijenê adrenal û gunan de hinek procesteron tê berhemkirin û derdan. Ev procesteron bi taybetî di demarexaneyan de ji bo çêbûna bergê maylînî tê bikaranîn. Herwisa procesteron giring e bo berhemanîna testosteronê.
Rêkxistina derdana procesteronê.
Bi bandora hormona handerê çikildanê (FSH), çikildan diperisin û hormona êstrocên der didin. Gava di xwînê de xestiya êstrocenê digihîje astek taybet, êstrocen hîpotalamusê han dide bo derdana hormona derpirandinê ya tenê zer "(GnRH)". GnRH bandor li hîpofîza pêş dike û ji hîpofîzê hormona handerê tenê zer (LH) tê derdan. LH tenê zer han dike bo derdana procesteronê.Her ko tenê zer an jî hevalbiçûk procesteron der dide, asta rêjeya procesterona xwînê bilind dibe. Procesteron bi paşragihandina neyînî bandor li ser hîpotalamus û hîpofîzê dike, derdana FSH û LHyê dide rawestandin. Bi vî awayê di dirêjiya ducaniyê de di hêkdankan de xaneyên nû yên hêkê naperisin û çerxa hêkdankê û çerxa mehane radiweste.
Heke pîtîna hêkê rû nede, tenê zer derdana procesteronê bo çend rojan didomîne, paşê derdana procesteronê kêm dike ko dawî li perisîna navpoşê malzarokê were û dîwarê malzarokê hilweşe.
Dermanên rêgirê ducaniyê.
Hinek ji hebên rigirê ducaniyê ji procesterona destkarî (procestîn) û êstrocena destkarî pêk tên. Ev hebên rêgirê ducaniyê, bi paşragihandina neyînî bandor li hîpotalamus û hîpofîzê dikin. Ji hîpotalamusê derdana hormona derpirandinê rijenên zaûzê "(GnRH)" tê rawestandin. Kêmbûna hormona derpirandinê, ji hîpofîzê derdana FSH û LHyê radiwestîne. Bi vî awayê di hêkdankê de çikildan naperisin û hêkdanan rû nade. Di coga hêkê de tunebûna xaneya hêkê, rê li ber ducaniyê digire.
Cudî Fm yan jî Radoya Dengê Cudî, yekem radoya kurdî ku li Rojavayê Kurdistanê û tevayî Suriyê hatiye damezrandin.
Di 16 Cotmeha sala 2012 li bajarê Qamîşlo ya Rojavayê Kurdistanê yekemîn radoya Kurdî bi navê CUDÎ FM dest bi weşana xwe kir.
Cudî Fm ji aliyê Polat Can ve hat damezrandin û bû yek ji saziyên Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz.
Tevayî karmendên Cudî Fm endamên konfedresyona Xwendekaran bû û bi xwebexşî karê radoyê dikirin.
Cudî Fm di ragihandina Kurdî li Rojavayê Kurdistanê de bû wek dibistanek çapemeniyê, bi dehan rojnamevan ji vê saziyê derketin û li tevayî saziyên çapemeniyê karê rojnemevaniyê berdewam kirin.
Gerdûna Sînemayê Marvel (bi îngilîzî: "Marvel Cinematic Universe", kurtasî MCU, bi kurdî: GSM), navgînek medyayê ya Amerîkî ye û gerdûnek xeyalî ya hevpar e, cîhê çîroka fîlmên superleheng yên ku ji hêla Marvel Studios ve hatî hilberandin û li ser bingeha karakterên ku di weşanên Marvel Comics de xuya dibin. Di nav rêzefîlmê de xêzeroman, fîlm, kurtefîlm, rêzefîlmên televîzyonê û rêzefîlmên dîjîtal hene. Hev-gerdûn bi hêmanên plansaziya hevkar, hawîrdor, lîstikvan û karakteran, bi avahiyek xeyalî ya alternatîf mîna gerdûna Marvel ya orîjînal di çîrokan de hate afirandin.
Yekem fîlma GSM'yê "Iron Man" (2008) bû, ku qonaxa yekem a franchise dest pê kir, ku di fîlma alternatîf-fiction Avengers (2012) de bi dawî bû. Qonaxa duyemîn bi fîlmê "Iron Man 3" (2013) dest pê kir û di sala 2015an de bi çîroka alternatîf Avengers: Age of Ultron û dûv re "Ant-Man" bi dawî bû. Qonaxa sêyemîn bi Captain America: Şerê Kâhraman dest pê kir û bi Spider-Man: Dûrê Mâl bi dawî bû. Sê qonaxên pêşîn ên rêzê bi hev re wekî "Saga Bêdawî" têne zanîn. Qonaxa çaremîn tê plan kirin ku bi "fîlima Black Widow" (2021) dest pê bike û bi fîlmê "Fantastic Four", ku dîroka vîzyona wî nehatiye eşkere kirin, were qedandin.
Marvel Television bi "rêzefîlma Agents of S.H.I.E.L.D." ku di sala 2013an de li ser kanala ABC 'ê hatî weşandin, gerdûn li rêzefîlmên televîzyonê berfireh kir. Li dû vê rêzefîlmê, gerdûn bi "Daredevil" re di sala 2015an de çû Netflix, di 2017an de bi "Runaways" re Hulu û di 2018'an de rezê "Cloak &amp; Dagger" re "Freeform derbasî platformên çavdêriya vîdyoyê jî bûye". Televîzyona Marvel di heman demê de rêzefîlma webê "Agents of S.H.I.E.L.D.: Slingshot" jî hilberand. Veguheztina Marvel Studios bo hilberîna li ser platformên temaşekirina vîdyoyê bi peymana Disney+ pêk hat. Pêşandanên girêdayî yên ku li ser Disney+ têne weşandin dê bi "WandaVision", rêza yekem a gerdûna çaremîn, di sala 2021an de dest pê bikin û dê bi "rêzefîlma Helstrom" li ser Hulu berdewam bikin.
Albûmên dengbêjî yên ji bo hemû fîlman û gelek rêzefîlmên televizyonê û albûmên berhevokê yên ku muzîka heyî ya di fîlman de bihîstine hene, hatine weşandin. Digel ku GSM çîrokên pevgirêdayî yên ku ji hêla Marvel Comics ve hatine weşandin vedihewîne, Marvel Studios bi bernameya nûçeyên sexte "WHIH Newsfront re rêzek kurtefîlm di formata fîlima" vîdyoyê de bi navê Marvel One-Shots û kampanyayek kirrûbirra viral ji bo fîlim û gerdûna xwe hilberand.
Ciyawazî ji hêla bazirganî ve serfiraz bû û bi gelemperî nirxandinên erênî wergirt, lê hin rexnegiran ew pirsgirêk dîtin ji ber ku hin fîlm û rêzefîlmên televîzyonê dihatin xwestin ku di gerdûna berfireh de werin danîn. Vê ciyawazî îlham da stûdyoyên fîlm û televîzyonê yên din ên xwedî mafên ku karaktera pirtûka komîk biguhezînin da ku hewl bidin ku gerdûnên hevpar ên wekhev biafirînin. Ji xeynî gerdûna hevpar, GSM di heman demê de bûye balê gelek medyayên din ên wekî parkên şahî, lîstikên vîdyoyê, reklam, pêşangeh.
Dîroka Infinity Saga.
Marvel Cinematic Universe, ku yekem car di sala 2008an de bi fîlmê Iron Man dest bi serpêhatiya xwe kir, dûv re bû sedema derketina komek superleheng wekî Hulk, Thor, Black Widow, Hawkeye û Captain America. 1 di 2012 de Hemû leheng di filmê Avengers de, ku fîlma dawî ya qonaxê ye, hatin ba hev. Avengers cara yekem di filmê Guardians of the Galaxy, ku di Tebaxa 2014 de derketibû, xuya nebû. Di Avengers: Endgame de, ku di sala 2019-an de hate berdan, hemî lehengên gerdûnê dîsa hatin cem hev. Di 22'ê Avrêl 2019'an de, serokê Marvel Studios û damezrînerê gerdûna sînemayê Kevin Feige ragihand ku navê fermî ku wî daye 23 fîlmên Marvel ku 3 Qonax vedihewîne, The Infinity Saga ye.
Dîroka rêzefîlmê.
Li ser vê gerdûnê rêzefîlmên televîzyonê jî hene. Ew bi fîlmên ku di Gerdûna Sînemaya Marvel de derketin paralel çû. Agents of S.H.I.E.L.D., Agent Carter û di dawiyê de rêzefîlmên Inhumans li ser kanala ABC hatin weşandin. Şeş rêzefîlm, Daredevil, Jessica Jones, Luke Cage, Iron Fist, mini-rêze The Defenders, û di dawiyê de The Punisher, di Mijdara 2017an de li ser platforma Netflix derketin. Li ser platforma weşana Hulu, rêzefîlmên "Runaways" û "Helstrom" berdewam dikin weşana xwe. Cloak &amp; Dagger li ser kanala Freeform hate weşandin. Di dawiyê de, di 21'ê Tîrmeha 2019an de, li San Diego Comic-Con International, Gerdûna Sînemaya Marvel 4 dê di 12ê Mijdara 2019an de li ser platforma streaming Disney+ dest bi xebatê bike. "The Falcon and the Winter Soldier", ku hate ragihandin ku paralel bi fîlimên qonaxa, WandaVision, Loki, Hawkeye û What If...? Hat ragihandin ku wê 5 rêzefîlmên Marvel bên weşandin. Di 23ê Tebaxa 2019an de li Marvel, Ms. Marvel ragihand ku sê rêzefîlmên din, "Moon Knight" û "She-Hulk", dê li ser platforma Disney+ werin weşandin.
Hecî Cergo () gundekî girêdayî bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye. Dûrahiya gund heta Erzîromê 176 km û heta Tatosê 25 km ye. Li gorî daneyên pergala qeydkirina nifûsê ya li ser navnîşanan li gund 123 kes dijîn.
Bi hejmara 6360 a qanûnî lii gundê Hecî Cergo veguherîna taxê, çandinî û sewalkarî tê kirin.
Muxtarê gund Abdullah POLAT e; Hejmara telefonê 0 442 557 21 31 aîdî serek e.
Agahiyên li ser koka navê taxê û dîroka wê: Gundên Hecî Cergo û Xanbega Jêrîn yek ji 24 eşîran bi cih bûne; Xanbeg ji aliyê Hecî Mîro Ahmet û birayên wî ve hatiye damezrandin. Ev gundên (Hecî Cergo û Xanbega Jêrîn) ji çiyayên bakurê Paletonk û tev ji deşta Tatosê ya li başûr wekî Şoraxê ve hatine qeydkirin. Mîro Hecî Ahmet û kurên wî di salên 1570'an de di dema Împeratoriya Osmanî de ji xezîneyê hatibû dayîn.
Zanîngeha Şîkagoyê zanîngehek lêkolînê ya taybet li Şîkagoê (Illinois, DYA) ye. Di sala 1890î de hate damezrandin, kampûsa wê ya sereke li taxa Hyde Parkê ya Şîkagoyê ye. Di payîza 2021ê de, 18.452 xwendekarên tomarkirî lê hebûn; 7.559 xwendekar û 10.893 xwendekarên mezûn.
Zanîngeh ji zanîngehek lîsansê û pênc beşên lêkolînê yên mezûnî pêk tê, ku hemî bernameyên mezûn û komîteyên navdîsîplînî yên zanîngehê dihewîne. Chicago heşt dibistanên pîşeyî hene: Dibistana Dadê,  Dibistana Karsaziyê ya Booth, Dibistana Tenderûstê ya Pritzker, Dibistana Malbata Crown ya Karê Civakî, Siyaset û Pratîk, Dibistana Siyaseta Giştî ya Harris,  Dibistana Divinity,  Dibistana Graham ya Berdewamiya Lêkolînên Lîberal û Pîşeyî, û Dibistana Endezyariya Molekulê ya Pritzker. Zanîngeh li London, Parîs, Beijing,  Delhî û Hong Kong, û hem jî li navenda bajarê Şîkagoyê kampûs û navendên din hene.
Zanîngeha Şîkagoyê di nav zanîngehên herî baş ên cîhanê de cih digire û li Dewletên Yekbûyî di nav bijartirîn de ye.Zanyarên wê di pêşkeftina gelek dîsîplînên akademîk de, di nav de aborî, dad, rexneya wêjeyî, matematîk, fîzîk, ol, civaknasî, û zanista siyasî, rolek mezin lîstine, û dibistanên Şîkago di warên cihêreng de damezrandin. Laboratoriya Metalurjîk a Şîkagoyê yekem reaksiyona nukleerî ya ku ji destê mirovan hatiye çêkirin û xweparastinê ye li Şîkago Pile-1 li binê standên temaşekirinê yên Stagg Field hilberand.
Gelê Min Rabe - Em Hatin albûma Şivan Perwer e ku di sala 1981'ê de hatiye belav kirin. Di albûmê de 8 stran cih digirin.
1 - Nalînek Tê Guhê Min
6 - Ev Çi Jiyan e
Babîlî ji ber paytexta xwe Babîlê ev nav girtine. Babîlî dewleteke kevin li ser axa başûrê Mezopotamyayê (Iraqa îroîn) bû û herêmên Sumerî û Akadiyan digirte nav xwe. Kevintirîn çavkaniya ku behsa navê Babîliyan dike tabletek e ku ji dema desthilatiya Sargonê Akadî maye (Sedsala 23'emîn B.Z.).
Di dîrokê de di komên etnîkî li herêmê serdest bûn, a pêşî Sumerî bûn û ya dawiyê jî Akadî bûn. Ev herêma xwediyê çavkaniyên dewlemend ên xwezayî û li cihekî stratejîk ê li ser riyên bazirganiyên di dîroka herêmê de herdem di bin tehdîda êrîşên biyaniyan de bû.
Bilbilo - Ferzê navê albûmeke Şivan Perwer e ku di sala 1983'yan de hatiye belav kirine. Di albûmê de 9 stran cih digirin.
3 - Ez Gul im Tu Beybûn î
7 - Dayê Ez Xezal im
9 - Kurê Min Kirin Leşker (Herba Koreyê)
Lê Dîlberê albûma Şivan Perwer e ku di sala 1986'an de hatiye belav kirin e. Di albûmê de 10 stran cih digire.
3 - Di Dinê De Sê Tişt Hene
4 - Li Eywanê Xew Kirî
5 - Dilê Min Bû Behra Belek
8 - Hinê Li Teştê Kin
Xewna Min/Qasimlo albûma Şivan Perwer e ku di sala 1991'an de derketiye. Di albûmê de 8 stran cih digirin
7 - Kurd in Em in
Kamerayek 16 mm Bolex "H16" Reflex-birîna biharê-kamereyek populer a asta têketinê ku di dibistanên fîlimê de tê bikar anîn
Belgefîlm, rêbazeke sînemayê ye ku li ser ronîkirina bûyeran û lêkolînên li ser mijarên cûda tê amadekirin. Belgefîlm li ser mijarên cûda bûyerên dîrokî tê amadekirin û bi zimanekî xem-estetîk ji bîneran re tê pênasekirin. Belgefîlm ên destpêkê, ku jê re "fîlmên rasteqîniyê" dihate gotin, yek deqîqe an kêmtir dewam dikir.
Fîlma destpêkê ya belgefîlmê berî sala 1900î bi nûbûna nîşandana bûyerekê serdest bû. Ew kêliyên yekcarî bûn ku di fîlimê de hatin kişandin: trênek ku dikeve qereqolê, keştiyek ku li keştiyê digere, an karkerên kargehê ji kar derdikevin. Ji van kurtefîlman re digotin fîlmên "aktuality"; têgîna "belgefîlm" heta sala 1926an nehate çêkirin. Gelek fîlimên pêşîn, yên wekî yên Auguste û Louis Lumière hatine çêkirin, ji ber kêmasiyên teknolojîk (mînakên wekî YouTubeê) deqîqeyek an kêmtir dirêj bûn.
Fîlmên ku gelek kesan nîşan didin (mînak, derketina ji kargehekî) bi gelemperî ji ber sedemên bazirganî hatine çêkirin: kesên ku hatine kişandin ji bo dîtina fîlimê ku wan nîşan dide, ji bo pereyan dilgiran bûn. Di dîroka de yek ji fîlmê belgefîlm ê ya girîng ku demjimêrek û nîv dirêjiya wî hebû fîlma "The Corbett-Fitzsimmons Fight" bû. Bi karanîna teknolojiya pêşeng hatiye çêkirin filmê Enoch J. Rector bû. Di fîlmê de tevahiya şerê xelata navdar a 1897an li ser ekranên sînemayê li seranserê Dewletên Yekbûyî da nîşandan.
Wezareta Perwerdehiya Tirkiyeyê (bi tirkî: "Millî Eğitim Bakanlığı") wezaretek hikûmetê ya Komara Tirkiyeyê ye. Wezaret kar û barên dibistanên giştî û taybet ji pêşdibistanê heta lîseyê bi rê ve dibe. Li ser asta 81 parêzgeh û 957 wîlayetên Tirkiyê, Midûriyeta Perwerdehiya Neteweyî heye, ku hem ji walîtî û hem jî meclîsên navçeyan û hem jî ji wezaretê re rapor dikin.
Di 23ê nîsana 1920an de bi vekirina Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê di 2yê Gulana 1920an da biryara avakirina Wezareta Perwerdeyê hat dayîn. Yek ji 11 wezaretan bû. Wezaretê di çar beşan de 21 karmend hebûn: dibistana seretayî, dibistana navîn, çand û amaran.
Di sala 1923an de, Wezareta Perwerdehiyê ya Împeratoriya Osmanî (Maarif Vekâleti) li Stenbolê hat girtin û wezaret li Enqereyê hat berfirehkirin. 11 dezgehên wê hebûn. Bi zagona 2287’an ji sala 1933’an ve rêxistinbûnek pêk hat.Bi demê re, navê wezaretê guherî (bi paşgira "neteweyî" an bê paşgira) û carinan jî hebûn ku ew beşek ji wezaretên din bû: ji 28 Kanûn 1935 heta 21 îlona 194an ew Wezareta Perwerdehiyê bû û ji Ji 1983 heta 1989 Wezareta Perwerdehiya Netewî, Ciwanî û Werzişê bû
Herêmên ku berê beşek ji Împeratoriya Brîtanî bûn (herêmên îroyîn bi sor têne xêz kirin)
Împeratoriya Brîtanî(bi îngilîzî British Empire an bi kurtasî Empire) di dîrokê de împeratoriya herî mezin a kolonyal bû. Di bin serweriya Keyaniya Yekbûyî de, wê serdestî, koloniyên tac, parêzger, mandat û deverên din ên girêdayî ku ji milkên Îngilîz yên li derveyî welat, stasyonên bazirganiyê, û koloniyên cezayê derketine yek kirin. Di sala 1922an de, di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de, bi 458 mîlyon rûniştvanan, çaryeka nifûsa cîhanê ya wê demê pêk dihat. Ew qadeke bi qasî 33,67 mîlyon km² girtiye, ku bi çaryeka axa erdê re têkildar e. Mîna împeratoriya kolonyal a Spanyayê ya beriya wê, Împaratorî jî wekî "împaratoriya ku tav qet lê dernakeve" dihat hesibandin. Bandora wî ya siyasî, dadî, zimanî û çandî îro li gelek deverên cîhanê bandora xwe berdewam dike. Destnîşankirina sînoran a kolonyal jî di nakokiyên herêmî yên îroyîn de rolek dileyize, her wiha peywendiyên zêdetir di navbera Welatên Hevpeymaniya Gelan de.
Sedef Kabaş (jdb. 8ê kanûna pêşîn a 1968 li London) rojnamevan, nûçegîhan û belavokvanekî tirk e.
Bavê Kabaş zêrker bû. Li Zanîngeha Bogaziçiyê ya Stenbolê xwendiye û paşê li Zanîngeha Bostonê masterê kiriye. Di sala 1995’an de doktoraya xwe ji Zanîngeha Marmarayê li ser teknîkên hevpeyvînê û raporê wergirtiye.
Ew beşdarî tîmê yekem a rojnamevanan li radyoya POWER FM bû. Paşê ew bû yekemîn rojnamevana tirk ku di CNN International de kar kir. Wê di sala 1998an de xelata CNN World Report/Nûçeya Aborî ya Herî Baş ji bo taybetmendiya li ser donerê li Almanyayê wergirt. Paşê vegeriya Tirkiyê û di weşanên cuda de xebitî. Bernama "Portreler" li NTV (Tirkiye), bernameya "Dönence" li Atv, bernameya "Sesli Düşünenler" li TV8, "Haber Ötesi" li Sky Türk û di weşana dewletê TRT2 de pêşkêşî Medya Medya kir.
Di kanûna 2014ê de, ew ji ber tweetekê hat girtin, jêpirsîn hat kirin û paşê hat dadgehkirin. Di tweeteê de hat gotin ku tu carî dadgerê ku ji ber skandala gendeliya Tirkiyeyê ya sala 2013an dosyaya xwe betal kiribû ji bîr nekin. Rûniştina dozê di cotmeha 2015'an de bi beraetê qediya.
Ji ber ku wê li ser Twîtterê meselokeke Çerkesî ya ku dibe ku bi Recep Tayyîp Erdogan ve girêdayî be vegot, Kabaş di Çileya 2022an de li Stenbolê hat girtin û bi heqareta li serokomar hat sûcdarkirin. Gotinên meselokê wiha digotin: "Ga biçe qesrê, nabe key, lê qesr dibe tewle."
Kabaş ji sala 2010an ve zewicî ye û zarokek wî heye.
Özgecan Aslan, (22 cotmeha 1995 – 11 sibata 2015an) ciwanek keç a xwendavanek kurd bû ku bi eslê xwe ji bajarê Dêrsimê ye. Özgecan Aslan, bi hewldanên destdirêjiyê ji aliyê kesekî endamê tevgera komelaya nîjadperestên tirk ve (endamê "Ülkü ocakları)" li navçeya Tersûs a Mêrsînê bi awayekî hovane hatiye kuştin.
Kes a kujer piştî kuştina hovane agir berda bedena Ozgecan Aslan û laşê wê piştê rojekî ji aliyê kes a kujer ve li cihê ku kuştibû hate dîtin û piştre ji aliyê timên tenduristiyê ve hate hilanîn.
Ozgecan Aslan di 22ê Cotmeha 1995an de li bajarê Mêrsînê wek keça malbateke ku bi eslê xwe ji bajarê Dêrsimê bû hatiye dinyayê. Li Tersûsa Mêrsînê li Zanîngeha Çağê ya navçeya Tersusê beşa psîkolojiyê de dixwend.
Di 11ê Sibata 2015an de dema ku beriya kuştina wê, Ozgecan Aslan piştî ji dibistanê derket bi hevala xwe re li navenda bazirganiyê ya li Tarsûsê bû. Li navenda bazirganiyê ji hevalê xwe qetiya û ji bo biçî Mêrsînê li mînîbusa navbajêr siwar bû.
Piştî siwar bûna mînîbusa navbajarî agahî ji Ozgecan Aslan nehate hilanîn, di 11ê Sibata 2015an de ji aliyê malbatê ve bi hinceta winda ye serî li navenda polîsan hate dayîn.
Bi serlêdana malbatê re tima cendirmeyên ku li Ozgecan Aslan digeriyan, rastî mînîbusek bi guman hatin, piştî kontrol kirina hundirê mînîbusê de şopên xwînê hatin dîtin.
Piştî kontrolkirina mînîbusê bi şopên xwînê re kumê jinan hate dîtin û kumik ji aliyê bavê Ozgecan Aslan ve hate tesbîtkirin ku kumik ya Ozgecan e. Piştî van tespîtan Herdu gumanbarên bavê kujer Suphi Altindöken û hevalê wî li xwe mukir hatin ku Ozgecan Aslan kurê wî kuştiye.
Êvara 14ê Sibata 2015an li gelek bajarên Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê ji bo protestokirina kuştina Ozgecan Aslan xwepêşandan girseyî hatin lidarxistin. Piştî belavbûna nûçeyên kuştina wê gelek saziyên cûda yên cîhanê bi awayekî dirêj niqaş û nûçeyên di derbarê vî kuştinê hate weşandin.
Kuştina kujerê wê.
Kujer Ahmet Suphi Altindöken di 11ê Nîsana 2016an de li Girtîgeha Tîpa E ya Kurkçulera Edeneyê di encama êrîşa çekdarî de ji aliyê kesê girtî Gultekîn Alan ve hate kuştin. Kujer bi êrîşa çekdarî ji ber guleya ku li dilê wî ketibû kujer jiyana ji dest da.
Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser (2020)
Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser, kitêbeke ku di sala 2011an de ji aliyê Mezlûm Ebdî û Polat Can ve bi erebî hatiye nivîsin û weşandin.
Armanca pirtûkê.
Armanca pirtûkê ew e ku gel û xebatkarên şoreşa Rojavayê Kurdistanê projeya Xweseriyê binasin û li gorî armanc û pîvanên wê kar bikin û gav bi gav pêk bînin.
Pirtûk bi giştî li gorî xweserî û taybetmendiyên Rojavayê Kurdistanê hatiyê nivîsin û hemû projeyên tê de jî li gor rastiya rewşa herêmê hatine dareştin.
Çapên pirtûkê.
Yekem çapa pirtûkê li Qamişlo di payîza sala 2011an de hatiye belavkirin. Çapa duyem jî di havîna sala 2012an de ji aliyê Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz ve hatiye belavkirin. Çapa sêyem ji aliyê Navenda Ragihandina HSD di bihara sala 2020an de hat belavkirin.
Di havîna sala 2020 de, pirtûk bi sê zimanan (farisî, erebî, îngilîzî) û du zaravayên kurdî (soranî û kurmancî) ji aliyê Navenda Xezelnûs ya Çap û Weşanê ve hat çapkirin û belavkirin.
Wergera pirtûkê.
Pênc pirtûkên Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser.
Pirtûk cara yekê di sala 2011an de bi zimanê erebî bi navê (المشاريع العمليّة لبناء الإدارة الذّاتيّة) hatiye nivîsîn. Di sala 2020an de ji bo ziman û zaravayê din hatiye wergerandin.
Logoya Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya
Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya ("fr: Centre Culturel Kurde Ahmet Kaya"), Navendek çandê a kurdan a li Parîsê ye. Ev navend di kanûna paşîn a 2000an de hat avakirin. Ji ber ku piştî mirina hunermendê kurd Ahmet Kaya yê ku li Parîsê jiyana xwe ji dest da bû, hat ava kirin navê wî lê hat dayin. Li vê navendê menzelek bi navê Ahmet Kaya heye ku tiştên wî yên têde tê pêşandan. Navend xwedî nêzîkî 1000 endaman e.
Wekî din.
Ji xeynî dersan, li navendê buroyek wergerê û çayxanek jî heye. Navenda çandê her roj ji 8:00an hetanî 20:00an vekiriye.
Altûnan () gundekî li Bakurê Kurdistanê ya bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye.
Ji navenda bajarê Erzîromê 195 km û ji navçeya Tatosê 38 km dûr e.
Asoyên Çareseriyê "Gotûbêjên li gel Mezlûm Ebdî"
Pirtûka ASOYÊN ÇARESERIYÊ ("Gotûbêjên li gel Mezlûm Abdî") ji aliyê nivîskar Polat Can ve hatiye amadekirin.
Asoyên Çareseriyê cara yekem bi zimanê erebî di payîza sala 2011 de hatiye nivîsin û weşandin. Pirtûk wek hevpeyvînên dirêj û birfereh di navbera Polat Can û Mezlûm Ebdî de ye. Di derbarê şoreşa suriyê, rewşa siyasî û civakî ya Kurdên Rojava, helwesta Kurdan li hember rejîma Suriyê û Îxwanên Muslimîn, projeyên pêwîst yên misogerkirina pêşeroja Kurdan û gelek mijarên din di nava pirtûkê de bersîv dibînin.
Beşên Pirtûkê.
Asoyên Çareseriyê ji 200 rûpelan pêk tê.
Çapên Pirtûkê.
Pirtûka Asoyên Çareseriyê di 27ê Cotmeha sala 2011 de hatiye nivîsîn û çapkirin.
- Çapa yekemîn: Çapa yekemîn ya pirtûkê di kutahiya sala 2011 de bi zimanên Erebî hatiye çapkirin û bi awayekî teng û nehênî hatiye belav kirin.
- Çapa duyemîn: Şibata sala 2021 li Qamîşlo ji weşanxaneya Şilêr bi zimanê Erebî û Kurdî çap û belav bûye.
- Çapa sêyemîn: Di meha Adarê sala 2021 de, ji Navenda Xezelnûs ya çap û weşanê ve bi 5 ziman û zaravayan hatiye çapkirin û belav kirin.
Wergerên Pirtûkê.
Asoyên Çareseriyê bi Kurdî, Erebî, Farisî û Îngilîzî
Pirtûk cara yekem bi zimanê erebî bi navê (آفاق الحل) di sala 2011 de hatiye nivîsîn û belav kirin. Di sala 2021 de bi zimanên erebî, farisî, îngilîzî, kurdî (kurmancî) û kurdî (soranî) hatiye çapkirin.
- erebî: آفاق الحل- "حديث البدايات في الثورة والقضية الكردية"
- kurdî (kurmancî): Asoyên Çareseriyê- "Gotûbêjên li gel Mezlûm Ebdî"
- farisî: چشم انداز راه حل
Sofoklês (bi yewnaniya kevn: Σοφοκλῆς, bilêvkirina klasîk [sopʰoklɛ̂ːs]; jdb. 497/496 BZ li Kolonos - m. 406/405 BZ li Atînayê) helbestvanekî Serdema Klasîk a Yewnanî bû. Li ber Esxîlos û Iqlîdes, ew ji helbestvanên trajîk ên kevnar ên Yewnaniya herî girîng tê hesibandin. Şanonameyên wî yên saxmayî, bi taybetî Antigonî û Key Oedipus, li seranserê cîhanê li ser sehneyan têne lîstin.
Sofoklês li Kolonos, ku li derveyî Atînayê ye, ji dayik bû. Bavê wî Sophillos çêkerek çekan a dewlemend bû. Wî hem pêşveçûn û hem jî hilweşîna dewleta bajar-dewleta Atînayê dît. Gelek wezîfeyên fermî û leşkerî girtiye. Di sala 441 BZ de ew endamê Kolegiumê bû, ku çavdêriya beşdariyên li bajarên-dewletên yekîtiyê dikir. Wî peywir girt ku serhildana ku di salên 441-440 berî zayînê de bi Perîkles dest pê kir, bitepisîne. Wî koroya ciwanan, ya ku ji bo pîrozkirina serketina deryayî ya Salamis hate organîze kirin, kir.
Bi nûçeya mirina Euripides ê ku 16-17 salan ji xwe biçûktir bû, bi cil û bergên sersaxiyê hurmeta xwe nîşanî hevkarê xwe da.
a>Sofokles xebateke berfireh hiştiye. Sûda navên 123 perçeyan (30 tetralojiyên temam û yek trîlojiyê) dike. 132 perçe bi sernavê têne zanîn; dibe ku hin beş çend sernav hebûn. Li ser koroyê jî elejî, payan û pexşan nivîsî. Parçeyên Elegeza Sofokles li ser Herodot têne zanîn.
Sofoklês 20 an 24 caran ev agona trajîk bi dest xistiye û qet xelata sêyemîn negirtiye.
Wî bi xwe jî pêşketina xwe ya hunerî kir sê fazan. Parçeyên wî yên ewil tijî zengîniya Eskilî bûn, perçeyên faza navîn tijî hişkbûn û çêkirî bûn. Tenê di faza dawî de şêwaza xwe ya kesane dît.
Em hin nûjenên sehneyî û dramaturjîk deyndarê Sofoklês in. Ji vana ya herî girîng helbet danasîna lîstikvanê sêyem û makîneya sehnê bû; Divê ev yek di dema ku Esxîlos hê sax bû. Her wiha hejmara stranbêjên koroyê jî ji 12an derxist 15an. Berevajî Esxîlos, bi yek îstîsnayê, wî tu trîlojiyên naverokê nenivîsandiye.
Berhemên winda an perçe perçe.
Di sala 1911an de li Misrê li ser papîrusê nêzî 400 ayetên xwenda ji şanonameya satirî Ichneutai hatin dîtin.
Di 2005 de, ayetên ji trajediya Epigonoi li ser papîrusek ji cîhê arkeolojîk a Misrê Oxyrhynchus bi teknîkek nû ya fotografî hate dîtin.
Aygül Berîvan Aslan (z. 16'ê kewçêrê 1981 li Kulu, Tirkiye) siyasetmedareke Kurd-Awistiryayî û endama Partiya Keskan a Awistirya ye. Ew ji sala 2013 heta 2017 endama Encûmena Niştimanî bû.Di warê mafên mirovan û jinan û mijarên koçberiyê de pispor tê dîtin. Ji 24ê Mijdara 2020an vir ve endamê Parlamena Eyaleta Viyanayê û endamê Meclisa Bajarê Viyanayê ye.
Berîvan Aslan lîse ya federal li Telfsê û lîseya êvarê jî li Innsbruckê xwend û di sala 2003'an de jî maturayê qedand. Ji sala 2005 heta 2008 wê li zanîngeha Leopold Franzens li Innsbruckê zanistên siyasî xwendiye û ji 2007 heta 2009 li Fakulteya Zanistên Siyasî û Civaknasiyê alîkara xwendinê bûye. Bala wê ya taybetî li ser ramyariya koçberiyê ya YE, lêkolîna zayendî û lêkolîna koçberiyê bû. Di teza xwe ya dîplomayê de bi mafên mirovan li Tirkiyeyê mijûl bûye. Di sala 2009an de ji bo xwendina dada karsaziyê tomar kir û di sala 2010an de li zanîngeha Innsbruck dest bi doktoraya dadê kir. Di sala 2013an de li Senatoya Îdareya Serbixwe ya Tîrolê alîkara dadrêsî bû û li ser teza xwe xebitî.
Berîvan Aslan niha li Enstîtuya Dada Cezayê ya Bazirganî ya Awistirya û Ewropayê ya li Zanîngeha Aborî û Karsaziyê ya Viyanayê wek asîstana zanîngehê dixebite û li wir doktoraya xwe dike.
Hewldana civakî û ramyarî.
Aslan weke keça çalakvanekî mafên mirovan, ji biçûkatiya xwe ve girêdayî mafên mirovan û mafên jinan bû. Wê di salên xwe yên lîseyê de ezmûnên xwe yên yekem ên ramyarî di kapasîteya xwe de wekî nûnerê polê û nûnerê xwendekaran çêkir. Di dema xwendina xwe de ew berê di gelek projeyên entegrasyon, çandî û civakî de bi giranî li ser keç û jinan çalak bû.
Aygül Berîvan Aslan şêwirmenda Navenda Koçberan a Tyrolê (ZeMiT) ye, di rêvebiriya komeleya neqezenc Tora Lêkolîna Zayenda Civakî de ye, ku bingeha wê li platforma lêkolîna navfakulteyê ya ji bo lêkolîna zayendî li Zanîngeha Innsbruckê ye. lijneya Atolyeya Perwerdehiya Kesk a li Tîrolê û Alîkarê Serokê Civaka Awistirya ji bo Pêşxistina Kurdnasiyê / Navenda Ewropî ya Lêkolînên Kurdî ye.
Di lîsteya eyaletê ya Keskên Tîrolî de hejmara duyan bû û ji bo hilbijartinên encûmena netewî ya Awistiryayê ya sala 2013’an bû namzed.Aslan di sala 2016’an de hevavakara rêxistina jinan a giştî ya Keskan a bi navê “Jinên Kesk” bû, beriya niha li dewletên federal bi vî navî tenê rêxistinên cuda cuda yên serbixwe hebûn.
Di sala 2016'an de wê xwest ku ji bo Kurd, Ermenî û Aramiyên ku li Awistiryayê dijîn û li welatê xwe yê berê bi darê zorê navê wan lê hatiye guhertin, navê azad bê guhertin.Aslan dîsa navê xwe yê Kurdî Bêrîvan ku qedexe kiribû hilda, lê di pasaporta wê ya Awistiryayê de hîn jî navê wê yê Tirkî Aygül hê heye. Wê dixwest ku ev nav were jêbirin.
Di Nîsana 2019'an de, ji aliyê Rêxistina Navneteweyî ya Koçberiyê (IOM) û rêxistina "Dengên Jin ên Cîhanê" (FVW) di kategoriya Mafên Mirovan/Ramyarî de ji ber pabendbûna wê ya ji bo aştiyê di nav 100 jinên li çaraliyê cîhanê de hat xelatkirin.
Di sala 2020’an de kesê bi navê Feyyaz Öztürk angaşt kiribû ku îstixbarata Tirk ew reş kiriye û fermana kuştina Aslan daye.
Taştê yekem xwarina rojê ye ku piştî şiyarbûna ji xewa şevê, serê sibê, tê xwarin. Îhtimalek mezin heye ku yek an çend menûyên taştê yên "nimûneyî", an "kevneşopî" li pir deveran hebin, lê pêkhatina wan ji deverek bi cîh pir diguhere û  bi demê re guherî ye, ji ber vê yekê li cîhanê cîhek pir berfireh a amadekarî û pêkhateyan naha bi taştê re têkildar in.
Misira kevnare.
Li Misira kevnare, gundiyan xwarinek rojane dixwarin, bi îhtimaleke mezin di beyaniyê de, ku ji şorbe, bîra, nan û pîvaz pêk dihat berî ku ew ji bo kar li zeviyan bibin an jî karê ku ji hêla fîrewn ve hatî ferman kirin, dixwarin.
Taştêya kevneşopî ya ku tê bawer kirin ku li Misrê kevnar hatiye pijandin ji ful (ji baqil tê çêkirin, dibe ku pêşrewa ful medames a îroyîn e), nanê beladî ku ji genimê emel û felafelê tê çêkirin, û tevheviyek fasûlî bi pîvaz, sîr, gêjnak û gijnîj.
Yewnanistana kevnare.
Di wêjeya Yewnanî de, gelek behsa "ariston", xwarinek ku ne demek dirêj piştî derketina rojê tê girtin, hene. Îlyada  vê xwarinê li ser daristanvanekî westayî û ji kedxwariyê re, ku ji bo vegerek sivik dixwaze roja xwe dest pê bike, wê amade dike, tevî ku ew ji westandinê diêşe. Pêşeya destpêkê ya pirtûka 16an a Odîseya  behsa taştê dike wekî xwarina ku tê amadekirin. serê sibê berî ku biçe ser karên xwe.
Di dawiyê de "ariston" li dora nîvro hate veguheztin, û xwarinek nû ya sibehê hate destnîşan kirin.Akratisma (ἀκρατισμός, akratismos) ji nanê cehî yê ku di şerabê de tê rijandin (ἄκρατος, akratos), carinan bi hejîr an  zeytûnan tê temam kirin.
Her weha wan pankekên bi navê tēganitēs (τηγανίτης), tagēnitēs (ταγηνίτης) jî çêkirin. an tagēnias (ταγηνίας,hemû peyvên ku ji tagēnon (τάγηνον) derdikevin, tê wateya "rûnpêj".Referansên pejirandî yên pêşîn ên li ser tagēnias di berhemên helbestvanên sedsala 5-an ên BZ Kratînos û Magnes de ne. Cûreyek din a pankek staititēs (σταιτίτης) bû, ji staitinos (σταίτινος), "ji hevîrê an hevîrê pişkê", xwe ji stais (σταῖς), "ardê spelt" dihat.
Romaya kevnare.
Romayiyan jê re taştê ientaculum digotin. Ew bi gelemperî ji xwarinên rojane yên mîna nan, penîr, zeytûn, selete, çerezên beravî, mewîj û goştê sar ên ku ji şeva berê mayî pêk dihat.Wan her weha vexwarinên şerabê yên wekî mulsûm, tevliheviya şerab, hingiv, û biharatên bîhnxweş vedixwarin. Helbestvanê latînî yê sedsala 1-mîn Martial got ku ientaculum serê sibehê di demjimêr 3:00 an 4:00 de dihat xwarin, lê zanyarê sedsala 16an Claude Saumaise nivîsand ku ew bi gelemperî di demjimêr 9:00 an 10:00 de hate xwarin.Ne gengaz e ku demek diyarkirî bi rastî ji bo vê xwarinê hatî veqetandin.
Leşkerên Romayî bi taştê şiyar bûn pulmentus, helîseya xirpûkê dişibe polenta îtalyanî, ku ji genim an ceh bihurî hatî çêkirin û dûv re di kazanek av de dihat lêxistin û pijandin.
Çînnasî an jî Sînolojî dîsîplîneke akademîk e ku di serî de bi felsefeya Çînî, ziman, wêje, çand û dîrok  li ser lêkolîna Çînistanê disekine û bi gelemperî behsa zanyariya rojavayî dike. Eslê wê "dibe ku bi îmtîhana ku zanyarên çînî ji şaristaniya xwe re çêkirine."
Qada çînnasiyê ji hêla dîrokî ve wekî hevwateya sepana fîlolojiyê ya li Çînistanê hate dîtin û heya sedsala 20an bi gelemperî wekî wateya "fîlolojiya çînî" (ziman û wêje) dihat dîtin.Çînnasî di demên nûjen de berfireh bûye ku dîroka çînî, epîgrafî û mijarên din vedihewîne.
Hîndnasî an jî Hindolojî xwendina akademîk a dîrokê û çand, ziman, û wêjeya Hindistanê ye û wekî wisa lêkolînek lêkolînên Asyayî ye.Têgîna Hindolojî (bi Almanî, Indologie) bi gelemperî bi zanyariya Almanî re têkildar e, û ji akademiya anglofonê bêtir di sernavên beşan de li zanîngehên Almanî û parzemînî yên Ewropî tê bikar anîn.Li Holendayê, têgîna Indologie ji bo destnîşankirina lêkolîna dîrok û çanda Hindistanê di amadekirina karûbarê kolonyal de li Hindistana Rojhilat a Holendayê hate bikar anîn.
Bi taybetî, Hindnasî xwendina wêjeya Sanskrîtî û Hindûîzmê ligel olên Hindî yên din, Jainîzm, Bûdîzm, Sîkîzm, Palî û wêjeya Tamîlî vedihewîne. Dravîdnasî şaxek cihê ye ku ji zimanên dravîdî yên başûrê Hindistanê re hatî veqetandin.Nivîsarên Hindu yên bi zimanên Dravidî di Hindnasiyê de wekî dîsîplîn têne hesibandin.
Hin lêkolîner Hindnasiya klasîk ji Hindnasiya nûjen cuda dikin, ya berê bêtir li ser Sanskrît, Tamîlî û çavkaniyên zimanên kevnar ên din disekine, ya paşîn li ser Hindistana hemdem, ramyarî  û  civaknasiya wê ye.
Tenê zer ji paşmayiyên çikildana peqiyayê peyda dibe.
Tenê zer (bi latînî: "corpus luteum") pêkhateyek derdanî ya bi rengê zer e, piştî hêkdananê ji xaneyên çikildana gihiştî peyda dibe.
Ji hîpofîza pêş hormona handerê tenê zer (LH) tê derdan. Di xwînê de zêdebûna xestiya LHyê bandor dike li ser peqîna çikildanê û çêbûna tenê zer.
Pêkhateya tenê zer.
Di hêkdanka mêya 46 salî de şêweya tenê zer û tenê spî.
Ji ber bandora hormona FSH û LHyê, çikildana nav hêkdankê bi têra xwe diperise û ber bi dîwarê hêkdankê cih diguherîne. Çikildana pêgihîştî oosîda duyem lixwe digire. Oosîda duyem bi xaneyên granuloza û xaneyên teka dorpêçî ye. Piştê peqîna çikildana gihîştî, xaneya hêkê (oosîda duyem) ji çikildanê ber bi coga hêkê tê berdan, ev bûyer wekî hêkdanan (bi înglîzî: "ovulation") tê navkirin. Paşmayiyên çikildanê, ango xaneyên granuloza û xaneyên teka nav hêkdankê de dimînin. Tenê zer ji van xaneyan peyda dibe. Piştê hêkdananê tenê zer gir dibe û di nav 7-8 rojan de digihîje qebareya asayî. Tîreya tenê zer a pêgihîştî bi qasê 1.5 cm ye.
Xaneyên granuloza û xaneyên teka diguherin bo xaneyên granuloza yên zer (bi înglîzî: "granulosa lutein cells") û xaneyên teka yên zer (bi înglîzî: "theca lutein cells"). Xaneyên granuloza yên zer çewrî û pîgmenta zer lixwe digirin. Hebûna pîgmentê, rengê zer dide paşmayiyên çikildanê loma koma xaneyên çikildanê wekî tenê zer tê navkirin. Xaneyên teka yên zer jî çewrî lixwe digirin lê bêpîgment in. Piştê hêkdananê, cihê xaneya hêkê, di nav çikildanê de wekî valahiyêk dimîne, ev valahî demek şûnve bi xwînê tijî dibe. Xwîna nav tenê zer hêdî hêdî dimeyîne.
Erkê tenê zer.
Du erkên sereke yên tenê zer heye: derdana hormonan û di mehên destpêkê ya ducaniyê de alîkirina bo berdewamiya ducaniyê.
Tenê zer mîna rijênek demkî kar dike. Bi mijêrek gellek zêde procesteron û hinek êstrocen û înhîbîn berhem dike û der dide. Xaneyên granuloza yên zer hormonên procesteron, êstrocen û înhîbîn berhem dikin û der didin. Xaneyên teka jî testosteron berhem dikin, lê piraniya testosteronê di xaneyên granuloza de tê guhertin bo êstrocenê. Procesteron û êstrocen girîng in bo berdewamiya ducaniyê. Ev herdu hormon diwarê malzarokê stûr dikin, rijênên navpoşê malzarokê diperisînin. Ji rijênan xurek tê derdan bo xwedîkirina embriyoyê. Bi kurtasî procesteron û êstrocen navpoşê malzarokê (bi latînî: "endometrium") amade dikin ji bo egera rûdana ducaniyê. Di destpêka ducaniyê de embriyo xwe diçeqîne nav diwarê malzarokê û li wir biperise.
Heke xaneya hêkê neyê pîtandin, tenê zer di nav 10 heta 14 rojan de têk dişikê. Ji tenê zer tenê spî (bi latînî: "corpus albicans") peyda dibe. Her ko tenê zer hildiweşe, xestiya êstrocen û procesterona nav xwînê kêm dibe. Ev rewş dibe sedema hilweşîna navpoşê malzarokê û xwîndîtin (bi înglîzî: "menstruation") rû dide.
Heke pîtîn rû bide, tenê zer hilnaweşe û derdanên xwe didome. Heta 3 mehî ya ducaniyê, procesteron ji aliyê tenê zer ve tê berhemkirin û derdan, paşê hevalbiçûk diperise, tenê zer hildiweşe. Êdî heta dawiya ducaniyê, procesteron ji aliyê hevalbiçûkê ve tê derdan.
Roja evîndaran di 14ê sibatê de tê pîrozkirin. Adetên vê rojê vedigerin cejna Ezîz Valentîn, pakrewanek ku di ezîznameya wî de dibe ku jiyana çend pakrewanên bi vî navî bi hev re herikî.
Kertnameya Roja evîndaran a 1861
Roja bîranîna Ezîz Valentîn di 14ê Sibatê de ji hêla Papa Gelasiûs ve di 496 de ji bo tevahiya Dêrê hate destnîşan kirin, lê di sala 1969 de ji salnameya giştî ya Romayê hate derxistin. Lêbelê, li dora Roja Evîndaran karûbarên hevpar hene ku zewacên zewicî têne pîroz kirin.
Lêbelê, delîl hene ku çîroka derdê wê ezîzê û heya hebûna wî jî hatine çêkirin. Bi çewtî hate texmîn kirin ku bazilîkek ku ji hêla xêrxwazek bi navê Valentîn ve hatî fînanse kirin ji bo ezîzek bi navê Valentîn hatî çêkirin.
Donetsk (;) bajarekî li rojhilatê Ukraynayê ye, ku navenda qada komirê ya Donbassê ye û beriya dewleta Ukraynayê pêncemîn bajarê herî mezin welêt bû. Herêm bi derdora qasî 1,1 mîlyon kesan e (di nav derdorên Ukraynayê). Hejmara niştecihên niha bi awayekî rast nayê diyarkirin. Bajar li welat cîhek pîşesazî ya girîng e, cîhê çend zanîngehan û navendek çandî ya girîng e.
Donetsk paytexta herêma Oblast Donetsk e, ku bi derdora 4,37 mîlyon niştecihên wê hene. Ji sala 1924'an heta 1961'an navê bajêr Stalino bû. Berî wê jî navê wî Jusowka bû, ku navê damezrînerê Brîtanî John Hughes bû.
Yek ji niştecihên destpêkê yên madenê li axa Donetskê Aleksandrovka bû. Hebûna Aleksandrovskaya Kozak Sloboda di şûna wê de ji hêla 1779'an ve hatî pejirandin. Di dawiyê de kana komirê ya Aleksandrovsky li wir hate vekirin.
Bajarê Donetskê di sala 1869'an de hate damezrandin dema ku karsazê Welşî John Hughes kargehek pola û çend kanên komirê li Aleksandrovka kar dikir. Rûniştina karkeran a li kargehê bi Aleksandrovka re hate yek kirin û cîh bi navê Yuzovo, paşê Yuzovka (bi rûsî: Юзово, Юзовка), bi navê Hughes hate binavkirin. Di serdema xwe ya destpêkê de, wê koçberên ji Wales, nemaze ji bajarokê Merthyr Tydfil wergirtin. Di destpêka sedsala 20'an de, Yuzovka nêzîkî 50,000 niştecî bû û di sala 1917'an de statûya bajarekî bi dest xist. Navçeya sereke ya Yuzovka bi navê koloniya îngilîzî ye û eslê brîtanî yê bajêr sêwirandin herwiha mîmariya wê de xuya dike.
Dema ku Şerê navxweyî yê Rûsyayê dest pê kir, Yuzovka ji ragihandina serxwebûnê ya di 12ê sibata 1918'an de beşek ji Komara Sovyetê ya Donetskê ya Krivoy Rog bû. Komar di 2. Kongreya Sovyetê ya Tev-Ukraynayê de ji sala 20ê adarê 1918'an de, dema ku serxwebûna Komara Sovyetê ya Ukraynayê hat ragihandin û paşê hat hilweşandin.
Di sala 1924'an de, di bin desthilatdariya Sovyetê de, navê bajêr bû Stalîn. Di vê salê de, nifûsa bajêr bi tevahî 63.708 kes bûn û di sala pêş de 80.085 kes bûn. Di salên 1929'an heta 1931'an de navê bajêr bû Stalino. Li bajar heta sala 1931'an pergala ava vexwarinê tune bû, dema ku pergalek 55,3 km (34,4 mi) di binê erdê de hate danîn. Di tîrmeha 1933'an de, bajar bû navenda îdarî ya Oblast Donetsian ya SSR Ukraynayê. Di sala 1933'an de, yekem pergala kanalîzasyonê 12 km (7 mi) hate saz kirin û karanîna gazê sala din dest pê kir. Hin çavkanî[kîjan?] diyar dikin ku di dawiya sala 1923'an de bi kurtî navê bajêr Trotsk-li pey Leon Trotsky-ji bo çend mehan bû.
Pênaseya îro ya Donbasê li Ûkraynayê
Donbass an jî Donbas (;) herêmek li başûrê rojhilatê welatê Ûkraynayê ye, ku herêmek dîrokî, çandî û aborî ye. Ji aliyê du dewletên cudaxwaz ên nenaskirî, Komara Gel a Donetskê û Komara Gel a Luhanskê ve hatiye dagirkirin. Peyva Donbas portmantoyek e, ku ji Donets Basin pêk hatiye. Kurtenivîsa "Donets Coal Basin" (bi ukraynî: Донецький вугільний басейн, bi romanî: Donetskyi vuhilnyi basein; bi rûsî: Донецкий угольный бассейн, bi romanî: Donetski basin). Navê hewza komirê referansa Donets Ridge ye; ya paşîn bi çemê Donets ve girêdayî ye. Gelek pênaseyên berfirehbûna herêmê hene.
Pênaseya herî gelemperî ya ku îro tê bikaranîn behsa herêmên Donetskê û Luhanskê yên Ûkraynayê dike. Di heman demê de herêma kana komirê ya dîrokî beşên van herêman dernaxe û deverên li herêma Dnipropetrovsk û başûrê Rûsyayê vedihewîne. Ewro herêmek bi heman navî ji herêmên Donetsk û Luhansk li Ûkrayna û herêma Rostov li Rûsyayê pêk tê. Donbas di navbera Zaporizhian Sich û Don Kozak Host de sînorê dîrokî ava kir. Ew ji dawiya sedsala 19'an de li vir herêmek girîng a kana komirê ye, dema ku ew bû herêmek pir pîşesazî.
Di adara 2014'an de piştî Euromaidan û Şoreşa Ûkraynayê rûberên mezin ên Donbasê ketin destê aloziyan. Ev alozî paşê veguherî şerekî cudaxwazên alîgirên Rûsya yên girêdayiyê Donetsk û Luhanskê ya bi navê "Komarên Gel" yên xwebexşkirî (ku ne ji hêla Rûsya û ne jî ji hêla endamek Neteweyên Yekbûyî ve wekî rewa têne nas kirin), bi piştgirîya Rûsyayê, tevî peydakirina çek û cebilxane û beşdarbûna servîsên leşkerî û ewlekarî, kirêt û dilxwazan, li dijî hikûmeta Ukraynayê şer dikin.
Berî şerê bajarê Donetskê (wê demê pêncemîn bajarê herî mezin a Ûkraynayê) wekî paytexta nefermî ya Donbasê dihat hesibandin. Bajarên mezin (zêdeyî 100,000 niştecîh) jî Luhansk, Mariupol, Makiivka, Horlivka, Kramatorsk, Sloviansk, Alchevsk, Sievierodonetsk û Lysychansk jî hebûn. Niha bajarê Kramatorsk navenda îdarî ya demkî ya Herêma Donetskê (Oblast) e, lê navenda demkî ya Herêma Luhanskê (Oblast) Sievierodonetsk e. Li aliyê cudaxwaz, Donetsk, Makiivka û Horlivka niha mezintirîn bajarên Komara Gel a Donetskê û Luhanskê û Alchevsk li Komara Gel a Luhanskê ne.
Internet Archive li San Francisco projeyek ne-qezenc e ku ji hêla Brewster Kahle ve di 1996an de hatî damezrandin û ji 2007an vir ve xwediyê statuya pirtûkxaneya fermî ye. Ew wekî arşîvek tevnvî ya paqij hate destpêkirin, ku hûn dikarin malperên arşîvkirî bi karanîna bi navê Wayback Machine-ê bibînin. Di destpêka sala 1999an de, arşîvên din li wê hatin zêdekirin, lewra ew nuha pirtûkxaneyek dîjîtal e ku ji berhevokên girîng ên nivîs û pirtûkan, daneyên bideng, vîdeyo, wêne û nermalavê pêk tê. Internet Archive erka arşîvkirina demdirêj a daneyên dîjîtal bi rengekî ku bi serbestî tê gihîştinê ji xwe re kiriye û girîngiyek mezin dide vebijarkên ji bo bikarhênerên kor an bi rengek din sînordar.
Internet Archive ji bilî erka xwe ya arşîvê, xwe wekî çalakvanek ji bo Înterneteke vekirî û azad û ji bo parastin û belavkirina karên giştî jî dibîne.
Damezrandin û dîrok.
a> a misirî de.Brewster Kahle di Gulana 1996 de Internet Archive rêxistinek neqezenc li gorî maddeya 501 (c) (3) a mafê baca debara amerîkiyê damezrand.Wê di destpêkê de radestkirina daneya mezin ji Alexa Internetê wergirt. Wekî beşek ji arşîvkirina malperê, ew bi navê bîranînan, ango dîmenên malperan û postên Usenetê tomar dike.
Ûkrayna dewleteke yekbûyî ye ku çar qatên hikûmeta bineneteweyî heye. Li gorî mezinbûnê, ew wiha ne: 1) oblast, 2) rayon, 3) meclîsên bajaran û 4) meclîsên gundan. Dabeşa îdarî ya asta yekem ji 24 herêm, Komara Xweser a Kirimê û 2 bajarên bi statûya taybet - Kîev û Sevastopol dihewîne.
Piştî Aloziya Krîmê 2014, Krîm û Sevastopol ketin bin rêveberiya "de facto" ya Federasyona Rûsyayê, ku wekî Komara Krîmê û bajarê federal yên Sevastopol wan îdia dike. Di qada navneteweyî de, bi piraniya dewletan îdîayên Rûsyayê nas nekirine.
Ûkrayna rasterast dabeşên wê yên îdarî ji komarparêzên herêmî ya rêvebirîya Yekîtiya Sovyetê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê re mîras maye û avahiya giştî ji nîveka sedsala 20'an heta reformên 2020'an bi girîngî neguherî; ew hinekî tevlihev bû, ji ber ku ji bilî hebûna çend astên dabeşkirina terkîmî ew jî ji bo cûrbecûr cihên niştecihbûyî, bi taybetî li bajaran dabeşkirinek hebû. Reformên sala 2020'an, dema ku herêm û du bajarên xwedî statuya taybetî (yên ji wan Sevastopol - wek Krîmê - "de facto" di bin rêveberiya Rûsyayê de ye, hatin parastin), asta duyem bi awayekî radîkal bi hejmara xwe ji 490 bo 136 navçeyan ("rayon") hat kêmkirin, bi hemû 118 "bajarên herêmî yên girîng" yên berê di nav navçeyên nû de bûn yek.
Paşbingeh.
Nexşeya rêxistina dabeşên îdarî yên Ûkraynayê
Li gorî xala 133 ya Destûra Bingehîn a Ûkraynayê, "Pergala pêkhateya îdarî û axa Ûkraynayê ji Komara Xweser a Krîmê, herêm, navçe, bajarok, navçeyên bajar, mezre û gundan pêk tê." Baldan, her çend hin cûreyên dabeşbûnê di Destûra Bingehîn a Ûkraynayê de (ango niştecîhên gundewarî) nehatine behs kirin, ew ji bo pêkhatina herêmî têne binav kirin. Di heman demê de, ji bo nezelaliyê rayonên birêkûpêk (navçe) carinan wekî gundî têne destnîşan kirin da ku wan ji rayonên li bajêr cûda bikin.
Herêm, bajar, navçe ji aliyê rêveberiyeke dewletê ve tên birêvebirin, serekê yên wê ji aliyê serokkomar ve piştî namzediya kabîneya wezîran hate tayînkirin. Li Krîmê kabîneya wezîran heye, lê belê rêveberiya dewletê ji aliyê ofîsa Nûnertiya Serokkomariya Ûkraynayê ve tê temsîlkirin. Dabeşkirina îdarî ya bingehîn û ya herî nizm rûniştgehek e, ku ji hêla meclîsa herêmî (rada) ve tê rêvebirin. Bajar wek niştecih her tim di nav herêmekê de xwedî statuyek taybet in û xwedan şeklê xwerêveberiyê ne (şaredarî – vykonkom) û hin jî dikarin ji navçeyên (rayon) bajarê xwe pêk werin. Şaredariyên bajaran ji aliyê şaredar û meclîsa bajêr (miskrada) ve têne birêvebirin. Dibe ku hin bajarên piçûk, bajarok û deverên gundewarî di bin kontrola şaredariyên bajaran ên li ser bajarên mezin de bin. Bajar û gund ji hêla rêveberiya dewletê ve nayên kontrol kirin û ji hêla meclîsa bajêr (selyshchna rada) an meclîsa gund (silrada) ve di nav sînorên Destûra Bingehîn û qanûnên Ûkraynayê de têne rêvebirin (140 ya Destûra Bingehîn a Ûkrayna). Dibe ku meclîsên gundan dadweriyek hevbeş hebe ku çend gund û gundik (selyshche) tê de bin. Berevajî gundan, her meclîsa bajarokan û her gav xwedana dadweriyek cihê beşek ji meclîsa bajarokê mezin e. Hamlet (selyshche) deverek gundewarî ya nehikûmetê ye û ji hêla meclîsa gundê gundê nêzîk ve tê rêvebirin.
Oblast.
Herêm li ser asta yekem (jor) ya dabeşkirina îdarî ya Ûkraynayê ne.
Her herêm bi navê navenda xwe ya îdarî hatiye navkirin, ji bilî çar herêman. Volîn' û Zekerpatya, ku paytextên wan Lutsk û Uzhhorod in, bi navê herêmên dîrokî Volhynia û Transcarpathia. Navendên îdarî yên Oblasta Dnipropetrovsk û Oblasta Kîrovohradê di sala 2016'an de wekî Dnipro û Kropyvnytskyi hatin guhertin, lê ji sala 2017'an de vir herêm hîn bi fermî navên Sovyetê yên kevn digirin ji ber ku guhertina wan divê di guhertinek Destûra Ûkraynayê de were xuyang kirin.
Li ser tabloya jêrîn guhertinên di sala 2020'an de hatine çêkirin nîşan dide.
Zeami Motokiyo yan Kanze Motokiyo (世阿弥 元清; 1363 – 1443), yek ji nivîskarên şanoyê û aktorên navdar ên japonî ye.
Di pirtûkên xwe de li ser fîlozofiya mîstîk a japonî rawestiyaye. Ji bo leyîstikvanan pirtûkên raveker nivîsiye. Berhema wî ya herî navdar Fushi kaden e. Beşa şanogeriyê ya japonî Noh bi xebatên wî pêşketiye. Herwekî Zeami bi xwe jî aktorekî serkeftî bûye.
Oblasta Çerkasî yan jî Çerkasî Oblast (,; yan jî wekî "Cherkashchyna") oblast (herêm) a navenda Ûkraynayê ye ku li ser perava Çemê Dnieperê ciwar bûye. Navenda îdarî ya oblastê bajarê Çerkasî ye û li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa oblastê 1.178.266 kes e.
Herêma Çerkasî bi qasî rûerdek 20.900 km² ye û 18emîn herêma herî mezin a Ûkraynayê ye ku bi qasî 3.5% ji rûbera welêt pêk tê. Başurê Çemê Dnieperê bi qeraxa rojavayî ya çiyayî û berava rojhilatê deştê ve herêmê dike du beşên newekhev. Beşa rojavayî ya mezin girêdayî Zozanê Dnieperê ye. Beşa nizm a rojhilatê herêmê berê gelek caran di bin Dnieperê lehî de bûye berî ku herikîna çem ji hêla gelek bendavêyên çemên di sedsala 20'an de Hîdroelektrîk ên li kêleka wan hatine çêkirin, têne kontrol kirin.
Aeneis (enayz tê xwandin) yek ji destanên Romayî ye ku Virgil nivîsiye.
Virgil ew di navbera 29´ê b.z. heya mirina xwe 19´ê b.z. nivîsiye. Wekî destana damezrandina împaratoriya Roma tê zanîn. Ji 12 pirtûkan pêk tê.
Oblasta Luhanskê an jî Luhanska Oblast (, wekî Luhanshchyna, jî tê nasîn) Oblastekî (herêm) li herî rojhilatê welatê Ûkrayna ye. Ew navenda îdarî ya Luhanskê ye. Oblast di sala 1938'an de hate damezrandin û wekî navê "Voroshilovgrad Oblast" (, heta sala 1958an û dûbare ji sala 1970î heta 1990î) bi rûmeta Kliment Voroshilov hate lêkirin. Nifûsa wê wekî tê texmînkirin
Bajarên girîng ên di nav herêmê de wekî Alchevsk, Antratsyt, Brianka, Kirovsk, Krasnyi Luch, Krasnodon, Lysychansk, Luhansk, Pervomaisk, Rovenky, Rubizhne, Sverdlovsk, Sievierodonetsk, Stakhanov hene.
Di nav şerê li Donbasê dît ku bajarê Luhanskê ketiye bin kontrola cudaxwazên alîgirên Rûsyayê û bûye sedema veguheztina navenda îdarî ya herêma Sievierodonetsk.
Oblasta Luhanskê li rojhilatê Ûkrayna ye. Rûbera herêmê (26,700 km2), ji %4,42ê rûbera giştî ya welêt pêk tê.
Dirêjahiya wê ji bakur ber bi başûr 250 km, firehiya wê ji rojhilat ber bi rojava – 190 km ye. Navçe di nav deverên din de beşa herî dirêj a sînorê Ukrayna ya navneteweyî bi Rûsyayê re (binêre Sînorê Dewleta Ûkraynayê) ji pêk tê. Ew bi Rûsya bi jêrbeşên cîran ên Eyaleta Belgorod re li bakur, Oblasta Voronezh li bakur-rojhilat, Rûsyaya Rostov li rojhilat, Di nav herêmên Ukraynayê de, ew herêm bi Eyaleta Belgorod re hevsînor e. Oblasta Xarkîvê li rojava, û Oblasta Donetskê li başûr e.
Herêm li geliyê Siversky Donetsê ye, ku bi qasî nîvî parçe dike. Beşa başûrê herêmê ji hêla Şeha Donetskê ve ku ji sînorê başûr nêzîktir û bilind e. Xala herî bilind Mohyla Mechetna (367 m (1,204 ft)) ye.
Berava çepê ya Siversky Donets beşek ji Deşta Starobilsk e ku li bakur vediguhere Uplanda Navendî ya Rûsyayê.
Mein Kampf (bi wateya "Tekoşîna min") belgeyeke bernameyî ya siyasî û îdeolojîk a Adolf Hitler e. Ew di du beşan de weşandî bû. Di wê de, Hitler kariyera xwe wekî ramyar û ideolojiya xwe pêşkêş kir. Pirtûk xwejînenîgariya Hitler dihewîne, lê bi giranî weşaneke şerr û bangeşe ye ku ji bo ji nû ve avakirina Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst wekî partiyek navendî ya di bin serokatiya Hitler de bû alîkar.
Berga yekem piştî derbeya têkçûyî ya 9ê çiriya paşîn a 1923an li dijî Komara Weimar di dema zindana paşerojê ya Hitler de di sala 1924an de hat nivîsandin û yekem car di 18ê tîrmeha 1925an de, berga duyem di 11ê çileya pêşîna 1926an de hat çapandin.Bi taybetî berga yekem di sala 1932an de li Komara Weimarê bû pirtûkeke pir firotî ku pir tê gotubêj kirin.
Niyet û afirandin.
Hitler bi vê berhemê xwest ku li dijî marksîzmê pêşniyareke hevgirtî pêşkêşî almanan bike, kariyera xwe wek rêberê îdeal ê nasyonalsosyalîzmê stîlîze bike, îdiaya xwe ya serokatîya Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst îspat bike, bi "xayinên" "derbeya Hitler" ya têkçûyî re "hesab" bike û hemî neteweperestan bi cihûyan wekî dijminê hevpar sond dixwin.
Di wê de, Hitler rastdariya bernameya 25 xalî ya Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst ji bo ku wê nekeve nav nakokiyên partiyê yên hundurîn, piştrast kir û bi tevahî nebûna serkeftina Tevgera völkisch piştrast kir da ku Partiya xwe ya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst wekî cihekî nûjen, bêkêr nîşan bide û tevgera kolektîv a armanckirî ya kampa neteweperest, dijdemokratîk a Komara Weimarê. Sedemek bû ku Hitler re pereyê parêzerê pewîst bû.
Oblasta Donetskê an jî Donetsk Oblast (,), jî wekî Donechchyna (), oblastekî li rojhilatê Ukraynayê ye. Navçeya herî qelebalix e, ku derdora wê bi qasî 4.1 mîlyon niştecîhan e. Ew navenda îdarî ya bajarê Donetskê ye; lê belê rêveberiya herêmî ya wê bi awayekî demkî ji aliyê Kramatorsk hate veguheztin, ku ji ber krîza li Donetskê berdewam dike. Di dîrokê de, herêm buye beşeke girîng a herêma Donbasê. Heta sala mijdara 1961'an, navê "Oblasta Stalino" ya berê wekî "Stalino" ya Donetska îro bi rûmeta Joseph Stalin hate binavkirin. Di çarçoveya pêvajoya hilweşandina Stalînîzmê navê wê ji aliyê Siversky Donets wekî navenda îdarî hate guhertin. Nifûs wekî tê texmîn kirin mîlyon nîştecîhan e.
Navçe bi berbelavbûna bajarî Donetsk-Makiivka û Horlivka-Yenakiieve ya xwe tê zanîn û ew pir caran bi pîşesaziya kana komirê re têkildar e.
Di 7'ê Nîsana 2014'an de, piştî çekdarên alîgirên Rûsyayê pêvekirina Krîmê bi dagirkirina avahiya îdarî ya Oblasta Donetskê, serxwebûna xwe ji Ukraynayê ragihandibûn û di 11'ê Gulana 2014'an de referandumeke nenaskirî li ser cudabûna ji Ukraynayê li dar xistibûn. Piştî van bûyeran pevçûnên Şerê Donbasê destpêkir. Dema ku Donetsk ketiye destê serhildêran, rêveberiya Oblasta Donetskê ji bo Mariupol û paşê jî ji bo Kramatorsk veguhestin.
Beriya avakirina oblasta Donetskan, sê navçe (okruha) li ser xaka wê ji sala 1923 heta 1930 hebûn. Komara Sovyet a Sosyalîst a Ukraynayê oblasta Donetsîyayê di 2'ê Tîrmeh 1932'an ji Oblasta Xarkivê, Oblasta Dnipropetrovsk û hejmarek ji herêmên di bin rêveberiya rasterast Xarkivê de bûn hate damezrandin. Heta 16'ê Tîrmeh 1932'an Artemivsk (îro Bakhmut) bi qasî du heftan wek navenda îdarî ya herêmê kar kiriye, dema ku bajarê Stalino (îro Donetsk) rol girt ser xwe. Heta sala 1938'an, herêma Donetskîyan oblasta Donetskê û Oblasta Luhanskê dihewand. Di Pûşpera 1938'an de ew di nav Oblasta Stalino (Oblasta Donetska nûjen) û Oblasta Voroşîlovhradê (Oblasta Luhanskê nûjen) hate dabeş kirin.
Di dema Dagiriya Almaiya Nazî ji payîza 1941 heta payîza 1943'an, Oblasta Donetskê wekî Oblasta Yuzivka (li dû navê orîjînal Donetsk) dihat zanîn.
Di sala 1961'an de, Stalino û Oblasta Stalino wek Donetsk û Oblasta Donetskê hatin guhertin.
Di sala 1991'an de, dema ku hilweşandina Yekîtîya Sovyetê despêkir, % 83,9 dengdêrên li oblasta Donetskê ragihandina serxwebûna Ukraynayê ji Rûsyayê pejirandin.
Di nîvên salên 1990'an de, herêm bi çalakiya xwe ya sûcdar a zêde di nav de kuştina karsazên payebilind ên wekî Akhat Bragin û Yevhen Shcherban hate naskirin. Oblasta Donetskê di heman demê de bingehek ji fraksîyona siyasiya sereke ya Ukraynayê ya alîgirê Rûsyayê, Partiya Herêman bû, ku di sala 2002'an de beşek ji hikûmeta Ukraynayê buye û rê li ber siyaseta Ukraynayê ji bo "klana siyasî ya Donetskê" vekir.
Di sala 1994'an de, referandumek li oblasta Donetskê û Oblasta Luhanskê pêk hat, ku dora 90% piştgiriya Zimanê rûsî li kêleka zimanê Ukranî da û di asta herêmî de ji bo statuya zimanê fermî ya zimanê rûsî bi dest xist; lê belê referandûm ji aliyê hikûmeta Kîevê ve hate betalkirin.
Oblasta Donetskê li başûrê rojhilatê Ukraynayê ye. Rûbera herêmê (26,517 km2), ji %4,4 rûbera giştî ya welêt pêk tê. Herêm li başûrrojava bi Dnîpropetrovsk û Oblasta Zaporîjya, li bakur Oblasta Xarkivê, li bakur Oblasta Luhanskê, li bakurrojhilat Oblasta Rostovê ya li Rûsyayê û bi Behra Azov li başûr dikeve.
Dirêjahiya wê ji bakur ber bi başûr 270 km, ji rojhilat ber bi rojava 190 km e. Xalên giran ên sînorên herêmê ev in: "Bilosarayska Kosa" (tîf li başûr Shevchenko ya Rayona Velykonovosilkivskyi, li rojava Rayona "Verkhnyi Kut ya" Shakhtarskyi, li ser rojhilat "Lozove" ya Rayona Limanê.
Parastina dîrokî-mîmarî ya dewletê ya li nêzî bajarê Sviatohirsk bi Sviatohirsk Lavra ji bo Heft ecêbên Ukraynayê bû berbijar.
Herêmên Oblasta Donetskê piştî Şerê Debaltseve (zivistana 2015)
Dabeşên îdarî.
Parêzgeh di serî de ji 18 "rayon" (navçe) û 28 şaredarî ya statûya wekhev tê dabeş kirin (22 "miskradas" û 6 "mistos" – bajarên girîngiya herêmê), navenda îdarî ya parêzgehê Donetsk e. Ev li jêr bi navçe û nifûsa xwe ve hatine rêz kirin.
Maskeyekê ku di şanogeriya Nohê de bi kar tînin
Noh an Nō (bi japonî: 能 an のう, "Nō"), yek ji cureyên şanogeriya japonî ye.
Tenê mêr di vê cureyê şanoyê de dileyîzin û enstrûmanên mûzîkê jî tê bikaranîn. Îro jin jî di Nohê de dileyîzin û pirranî rûpoşbikartînin. Mijarên Nohê destan û mîtologî ne.
Navendeke îdarî, cîhekî an jî herêmekî tê rêvebirin an jî binavkirin. Ev ji bo navçe, şaredarî, komeleyên şaredariyên bilind û komeleyên şaredariyan derbas dibe.
Berevajî bêhtir parêzgeh, di pergala rêxistinê de bi rengekî taybetî ya rêveberiyê wekî navçe an şaredarî ve girêdayî nîne. Li gorî ku çawa qad tê çêkirin, bi gelemperî cîhê herî mezin di vê deverê de an cîhek bi qasî mimkuna navendî bi binesaziyê re guncaw e (mînak cîhê nivîsgehê yê hevgirtî, girêdana înternetê) tê hilbijartin.
Cezayir.
Ji paytexta parêzgehek Cezayîrê re "şef-lieu" tê gotin. Paytexta navçeyê, dabeşa herî mezin a paşîn e, dema ku paytexta dabeşa herî jêrîn, şaredarî, jê re "agglomération de chef-lieu" û bi kurteya A.C.L ve tê gotin.
Belçîka.
Chef-lieu li Belçîkayê navenda îdariya ji her yek deh parêzgehên Belçîkayê ne. Sê ji van bajaran navê bajarê (Antwerpen, Liége û Namur) dide.
Urdun.
Di padîşahiya Haşimî ya Urdunê de, navendên îdarî wekî "bajarên sereke" an nahiye têne zanîn. Nahiye berpirsiyarê bin-navçe (qda), navçe (liwa) an parêzgehek (muhafazah) dibe.
Lûksembûrg.
Lûksembûrg li du navçeyên dadwerî (Bajarê Luksemburgê, Diekirch), sê navçeyên îdarî (Bajarê Luksemburgê, Diekirch, Grevenmacher), çar dorhêlên hilbijartinê (navçeyên hilbijartinê), diwanzdeh kantonan û herwiha 105 komunan (şaredarî; Luxembourgish: Gemengen) tê dabeş kirin.
Li navçe û kantonan de bi navê "Chef-lieu" tê zanîn. Heman tişt ji bo her komuneke zêdetirî bajarok an gundekî pêk tê jî wisa ye. Bi gelemperî (ji bilî çend îstîsnayan), komun bi navê chef-lieu komunal tê binav kirin.
Nû Kaledonya.
"Chef-lieu" sereke ya parêzgehên Nû Kaledonyayê destnîşan dike. Ji ber vê yekê 'Nouméa chef-lieu' ya parêzgeha başûr e. Lê chef-lieu di heman demê de tê wateya qada sereke ya di nav bajarokê. Ji ber vê yekê 'Wé' beşek ji bajarê Lifou ye. Li Giravên Loyalty û giravên din, navê chef-lieu ji navê bajarok cuda ye. Ji bo bajarên parzemînê, hebûna chef-lieu di heman navê de wekî bajarok e. Herwiha bajaroka "Nouméa" tenê pêk tê.
Rûsya.
Li Rûsyayê, zêdetir çend mîlyon bajarên li navçeyên federalan xwedî statuya fermî ya navendekî îdarî ne: Mosko, Vladivostok, Volgograd, Yekaterinburg, Nizhny Novgorod, Novosibirsk, Pyatigorsk, Rostov-on-Don û St. Petersburg. Bajarên sereke ya herêman û navçeyên şaredariyê jî navenda îdarî ya bi awayekî nefermî ne. Ji vê qaîdeyê tenê îstîsnaya komaran ji bo vê têgehê wekî "sermaye" ji bo kursiya hikûmetê bikar tînin.
Swêd.
Li Swêdê du astên navenda îdarî hene; şaredariya herêmê û wîlayeta herêmê.
Swîsre.
Peyva "chef-lieu" li paytextên her kantonên Swîsreyê tê bikar anîn. Li 16 kantonên ji 26 kantonan herêm li ser navçeyan hatiye dabeşkirin. Her "navçe" di heman demê de cîhek wekî "chef-lieu" destnîşana "prefekt" dike.
Tûnis.
Têgeha "chef-lieu" li Tûnisê ji bo destnîşankirina paytexta walîyan (departmen) tê bikaranîn. Ji her 24 waliyan, di nav delegasyonan (navçe) de her bajarekî navendî wekî delegasyona chef-lieu têne dabeş kirin.
Keyaniya Yekbûyî.
Li Keyaniya Yekbûyî navenda desthilatdariyê herêmî ye, ku ji wîlayetekî dîrokî ya bajarokê ve cûda ne.
Rayonên Ukraynayê (bi gelemperî wek "navçe" têne wergerandin;) asta duyemîn a jêrê herêmê ("parêzgeh") ya dabeşkirina îdarî li Ûkraynayê ye.
Wekî yekîneyek îdarî, ji sala 1922'an vir de wekî beşek ji reformek îdarî li Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst, li Ukraynayê rayon hene. Di 17 Tîrmeh 2020 de, Verkhovna Rada (parlamena Ûkrayna) reforma îdarî pejirand ku piraniya 490 rayonên heyî, ligel "bajarên girîng ên herêmî" yên ku berê li derveyî rayonan bûn, bikin yek, ku di encamê de 136 rayonên nû hatin afirandin. Ev 136 navçeyên nû deh li Krîmê hene ku defakto li derveyî kontrola Ûkraynayê ne. Hromadeyên nû yên asta sêyemîn piraniya karên rayonan (perwerdehî, lênihêrîna tenduristî, tesîsên werzîşê, çand, û refaha civakî) girtine ser xwe.
Reforma Pûşpera 2020.
Di 17'ê Tîrmeha 2020'an de, hejmara rayonên Ûkraynayê ji 490 berê daket 136'an.
Bahoza Eunice, (bi îngilîzî: "Storm Eunice", bi almanî: "Orkan Zeynep") bahozeke ekstratropîk a tund e ku beşek ji demsala bahoza 2021-2022 ya Ewropî ye. Bahoza Euniceê di 14ê sibata 2022an de ji aliyê Ofîsa Met a Keyaniya Yekbûyî ve wekî "Storm Eunice" hate binav kirin. Di 16ê sibatê de, ji bo tevahiya başûrê Înglistanê, Wales û Midlands hişyariya hewayê ya asta hişyarî ya kehrîbar hate dayîn. Piştre hişyariya hewayê ya asta sor di 17ê sibatê de ji bo beşên başûrê rojavayê Îngilistan û başûrê Wales, hişyariya asta sor a duyemîn jî di 18ê Sibatê de ji bo London, Başûrê Rojhilat û Rojhilatê Îngilîstanê hate dayîn. Bahoza Euniceê li The Needles û girava Isle of Wightê ji bo harikîna bayê ya herî bilez a ku li Îngilîstanê bi leza 122 kîlometre di saetê de (196 km/s) hate tomarkirin, rekoreke demkî pêk hat.
Bahozê zerareke mezin li seranserê Bakurê Ewropayê pêk anî ku bi milyonan kes li seranserê herêmên bandordar bê elektrîk man û gelek xanî zirar dîtin. Bahoz bi taybetî li Keyaniya Yekbûyî pir dijwar bû ku jiber bahozê 1.4 mîlyon mirov bê elektrîk man. Gelek welatên din ji aliyê Euniceê ve rastî zextek dijwar hatin ku zirara herî zêde jiber van zextên dijwar pêk hatiye. Bayên bi zext zirar daye avahiyan û bayê bi leza zêdeyî 120 kîlometre di saetê de (190 km/h) ku hatiye tomarkirin, heta niha buye sedema 17 mirî û gelek birîndaran.
Dîroka meterolojî.
Met Office a Brîtanya yê di 14ê sibata 2022an de navê "Storm Eunice" li bahozê danî. Zanîngeha Azad a Berlînê (FUB) jî di 16ê sibatê 2022an de navê heman pergalê wekî "Orkan Zeyneb" bi nav kir. Met Éireann of Ireland li ser malpera xwe ya twîtterê parvekir ku daketina zexta bilez a di dema bahozê de pîvanên bi teqemenyên siklonogezî pêk tîne. Di heman demê de mîna Bahoza Mezin a sala 1987an de, hêzek jet-sting bi dest xistiye.
Banê Stadyuma Ghelamco Arena xera bû, di encamê de maça Yekem A Division A di navbera Gent û Seraing de ku ji bo 18ê sibatê hatibû plansaz kirin hate paşxistin. Li Tournai perçeyên vînçekî qetiyan û li nexweşxaneyek ket, ban û qatên jorîn zirar dîtin. Navenda bajarê Asse ji ber metirsiya hilweşîna birca dêrê neçar ma û hate valakirin.
Pargîdaniya rêhesinê ya Belçîkayê NMBS û pargîdaniya binesaziya hesinî ya Infrabel ragihand ku dê seferên rêhesinî li hinek deverên Flanders roja 17ê sibata 2022an piştî nîvro têne sekinandin.
Du kes jiber bayê zêde jiyana xwe ji dest dan. Li Ypresê, mêrekî îngilîzî yê 79 salî ji ser keştiya xwe ya li marînayê kete nava avê xeniqî. Li Gentê kesekî mlr ji ber panela rojê ya şikestî ku lê ket piştî roja din li nexweşxaneyê jiyana ji dest da. Herî kêm sê kesên din jî bi giranî birîndar bûn.
Danîmarka.
Ji ber ku navê Eunice dê bi zimanên Nordîk bilêvkirina wî dijwar e, Enstîtuya Meteorolojiyê ya Danîmarkayê biryara navê Nora jibo bahozê da. Nora zirarek girîng neda Danîmarkayê û gelek modelan bahozê nêzîkî Danîmarka yê da zanîn ku Nora bi leza bayê 60-70 km/s (37-43 mph) li Danîmarkayê dixe. Jibo ku li nêzîkî sînorê Almanyayê ye, Nora herî zêde li Jutlanda Başûr bi bandor bû.
Fransa.
Li Fransayê, li 5 herêman hişyariya porteqalî hat dayîn. Hêza bahoz bi bayê 140 km/s (87mph) li xalên herî bakur ên Fransayê hate pêşbînîkirin lê li Cap Gris Nezê hêza bahozê gehişte 176 km/s (109mph) ê. Li Nord, Pas-de-Calais, Somme, Seine-Maritime, û Manche ji ber bahoza Eunice hişyariya hewayî ya porteqalî û hişyariyên hewayê yên zer ji bo piraniya bakurê Fransayê hatin dayîn. Hate ragihandin ku Polês ên Wimereuxê li ber deryayê nobetê digirin û nahêlin ku kes li ser wê bimeşe.
Li eyaleta Nord a Fransayê 6 kes bi giranî birîndar bûn. Li seranserê welêt 160 hezar avahî bê elektirîk man. Trenên herêmî yên li Hauts-de-France û Normandiyê hatin rawestandin û rawestgeha Lille-Flandres ji ber ku bermahiyên li ser banê camê ketine, bi awayekî demkî hate valakirin.
Li Almanyayê, bahoz ji aliyê Zanîngeha FUBê ve wekî "Orkan Zeynep" hate binav kirin. Berî ku pergalê hişyariyên pêlên bahozê yên li nêzî Çemê Elbeyê di amadekirina bayê 90 mph (145 sm/h)de bû, ji Ylenia ku çend roj berê bandor li herêmê kiri bû, bilindtir bû. Eunice bi saeta herêmê ya nîvro, nêzî deverên Çemê Elbeyê ket ser rûyê erdê.
Rayedaran diyar kirin ku li eyaleta Nordrhein-Westfalya ya rojavaye ji ber bahoze 2 kes di qezayen otomobile de jiyana xwe ji dest dane. Li nêzî Cuxhaven, Saksonya Jêrîn a li şaredariya Wurster Nordseeküste, kesekî dema ku dixwest banek xerabûyî temîr bike, ket jiyana xwe ji dest da.
Li Hambûrgê jiber bahozê pêlên ava Çemê Elbeyê gehişte bilindahiya 3.75 mêtreyê. Li Bremenê vînçeke 55 metreyî hilweşiya ser avahiya ofîsê ku di ber avahiya ku di asta çêkirinê de bû.
Îrlenda.
Di 16ê Sibatê de, Met Éireann ji bo 18ê sibatê hişyariya bayê asta hişyariya porteqalî ji bo heft wîlayetan da û diyarkir ku bahoza bi leza 130 km/s'ê bayên dijwar û potansiyela zirarê bîne. Dotira rojê, hişyariyên hewayê yên din ji bo baran, ba û berfê ji hêla Met Éireann ve hatin dayîn, bi hişyariya rewşa bayê asta hişyariya Sor ji bo wîlayetên Cork, Kerry, Clare û Waterford da. Li van parêzgehan hemî dibistan, zanîngeh û saziyên lênihêrîna zarokan hatin hişyarî kirin. Li seranserê welêt gelek sefer, derbasgehên ferîbotan, seferên otobus û trênê hatin betalkirin.
Leza bayê bi leza 172 kîlometre di saetê de (107 mph) li deryayê li Fastnet Lighthouse hate tomar kirin.
Li seranserê welêt nêzîkî 80.000 avahî û kargeh bê enerjî man.
Li wîlayeta Wexfordê xebatkarê meclîsê yê 59 salî dema ku bermahiyan paqij dikir ji ber ketina darê jiyana xwe ji dest da. Hat ragihandin ku di banê rawestgeha Clontarf Road DART de ziyanî çêbûye.
Lîtvanya.
Bahoza 19ê sibatê li seranserê Lîtvanya, piranî li herêmên rojava û navendî bû sedema qutbûna elektrîkê. Rêjeya ava çemê Danė [lt] li bajarê bendera Lîtvanya Klaipėda bi lez bilind bû û kolanên li navenda bajêr di bin avê de man û sewqiyata li herêmê neçar ma hate rawestandin. Li gorî endamên Porta Klaipeda, leza bayê gihîştiye 90 km/s (56 mph) û hate pêşbînîkirin ku leza bayê heta 100-108 km/s (62-67 mph) bilind bibe.
Holanda.
Enstîtuya meteorolojiyê KNMI ji ber bahoza Eunice ji bo herêmên Zeeland, Holanda Başûr, Holanda Bakur, Friesland û IJsselmeer hişyariyên asta sor da. Ji xeynî Limburgê, ku tenê bi hişyariyek zer de ma bû, hişyariya asta porteqalî jî ji bo hemî seranserê welêt di birêve birin ê de bû. KNMI ragihand ku ew li bendê ne ku ji bo herêmên hundurîn di navbera 100 û 120 km/s de ba çêbibe. Ev cara çaremîn e ku koda hişyariya asta sor ji sala 2021an vir ve li Holandayê tê bikaranîn.
Polonya.
Li Polonyayê di encamê de 4 kes ku 2 şofêrên otomobîlan û 2 rêwiyên wan hebûn jiyana xwe ji dest dan û 9 kes jî birîndar bûn. Bahozê bi hezaran dar anîn xwarê û rê û veguheztina rêhesinî (bi giranî li Pomerania, Mazovia, Polonya Mezin, Warmia û Masuria) hate girtin. Zêdeyî 1.2 mîlyon mirov bê elektirîk man û zêdeyî 5 hezar avahî zirarê dîtin. Zêdetirî 180.000 bangên hawarçûnê û zêdetirî 25.000 bangên acîl, bi giranî li ser darên ku ketine, xetên elektrîkê yên qutkirî an banên zirar dîtinê pêk hat. Barîna baranê ya herî bilind di sibeha 19ê sibatê de li bendera Łeba ya Baltîkê bi hêza bayê 119 km/s û li çiyayê Śnieżka bi hêza bayê 162km/s hate tomar kirin.
Keyaniya yekbûyî.
Hişyariyên hewayê yên ji bo ba, qeşa û baranê ji hêla Met Office ve ku piraniya Keyaniya Yekbûyî vedihewîne di 17ê Sibatê de hatin dayîn. Ji ber xetereya jiyanê ji ber bermahiyên firînê, li seranserê Wales û başûrê Îngilîstanê hişyariyên asta bilind a sor jî hebû, hate dayîn. Kesên ku li peravên bakur ên Cornwall, Devon û Somerset ên li başûrê rojavayê Îngilîstanê dijîn, hatin hişyar kirin ku li benda lehiyê bin, ji ber vê yekê hişyariya asta sor a bilind li herêmê hate dayîn. Dibistan bi berfirehî hatin girtin. Ligel dezgehên giştî (mînak pirtûkxane), karûbarên radestkirinê derbasgehên deryayê hatine girtin. Pira Humber, Pira Queen Elizabeth II û Pira Orwell hatin girtin; girtina pira Severn û pira Mîrê Welesê bû yekem car ku her du pirên Severn bi hevdemî têne girtin û yekem car pira Mîrê Wales ji ber bayê hat girtin. Pira Langstone sê saetan ji tirsa pêlên bilind girtî ma û rêya çûnhatina Girava Haylingê hate qutkirin. Eunice li seranserê welêt herî kêm 360 mîlyon £ zirar da Brîtanyayê.
Şerê Donbasê an jî Aloziya Donbasê, pevçûneke çekdariya li herêma Donbasê ya li welatê Ûkraynayê ye ku beşek ji Şerê Rûsya-Ukraynayê berfirehtir e. Ji destpêka adara 2014an, piştî 2014 Şoreşa Ûkraynayê û tevgera Ewropaidan xwenîşandanên komên dij-hikûmetê cudaxwaz ên alîgirên Rûsyayê piştgiriya wan li Donetskê û Luhanskê oblastên Ûkraynayê, bi hev re herêma Donbasê tê gotin. Ev xwenîşandanên piştî sibat û adar 2014an de Pêvekirina Krîmê ji hêla Federasyona Rûsyayê û beşek ji komek berfireh a hevdem Xwepêşandan li başûr û rojhilatê Ûkraynayê, di navbera hêzên cudaxwaz ên Donetsk û Luhansk (DPR û LPR, bi rêzê ve) û Hikûmeta Ûkraynayê re veguherî pevçûneke çekdarî.
Ûkrayna di nîsana 2014an de bi navê "Operasyona Dijî Terorê" (ATO) ji sala 2014an heta sala 2018an li dijî hêzên alîgirê Rûsyayê êrîşeke leşkerî ya dijber da destpêkirin û navê wî wekî "Operasyona Hêzên Hevbeş" (JFO) hate guherandin. Di dawiya Tebaxa 2014an de, ev operasyonê karîbû gelek axa di bin kontrola hêzên alîgirên Rûsyayê de kêm bike û nêzî vegerandina kontrola sînorê Rûsya û Ûkraynayê bû. Di bersivê de, Rûsyayê dest ji nêzîkatiya xwe ya birêkûpêk berda û dest bi êrîşeke konvansiyonel ya li ser Donbasê kir. Piştî nûçeyên derbarê topbarankirina çeperên Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve, di navbera 22 û 25ê Tebaxa 2014an de, topxaneyên Rûsyayê, personel û ku Rûsyayê jê re digot "karwaneke mirovî" sînor derbas kirin. Hat ragihandin ku derbasbûnên Rûsî hem li deverên ku ji aliyê hêzên alîgirên Rûsyayê ve hatine kontrolkirin û hem jî yên ku ne hatine kontrolkirin, wek başûrê rojhilatê herêma Donetsk, li nêzîkî Novoazovsk. Serokê Dezgeha Ewlekariyê ya Ûkraynayê Valentyn Nalyvaichenko bûyerên 22'ê Tebaxê wekî "dagirkeriya rasterast a Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê" bi nav kir, rayedarên din ên rojavayî û Ûkraynayê jî bûyer wekî "dagirkeriya dizî" ya Rûsyayê binav kirin. Helwesta fermî ya Rûsyayê derbarê hebûna hêzên Rûsî li Donbasê nezelal e; dema ku dezgehên fermî hebûna "hêzên çekdar ên birêkûpêk" li Ûkraynayê red kirin, wê gelek caran hebûna "pisporên leşkerî", ligel gotinên din, piştrast kir, ku bi gelemperî bi argumana ku Rûsya "bi zorê" bû ku wan bişîne "parastina nifûsa rûsîaxêv".
Di encama dagirkirinê de, serhildêrên KGD û KGL gelek axa ku di dema êrîşa leşkerî ya berê ya hukûmeta Ûkraynayê de winda kiribûn vegerandin. Ûkrayna, Rûsya, KGD û KGL di 5'ê Îlona 2014'an de ji bo avakirina agirbestê bi navê Protokola Mînskê peymanek îmze kirin. Binpêkirina agirbestê ji her du aliyan re bûye hevpar. Di nava zeximbûna xeta di navbera serhildêran û xaka di bin kontrola hikûmetê de di dema agirbestê de, serkirdeyên şer rûberên axa li aliyê serhildêran xistin bin kontrola xwe, û ev bû sedema bêîstiqrariyeke zêdetir. Agirbest di Çileya 2015'an de bi temamî têk çû, bi nûbûna şerên giran li seranserê herêma pevçûnê, di nav de li Balafirgeha Navneteweyî ya Donetsk û li Debaltseve. Aliyên beşdar di 12'ê Sibat 2015'an de li ser agirbesteke nû, bi navê Minsk II, li hev kirin. Yekser piştî îmzekirina rêkeftinê, hêzên cudaxwaz êrîşek li ser Debaltseve dest pê kirin û hêzên Ûkraynayê neçar kirin ku ji wê derê vekişin. Di mehên piştî ketina Debaltseve de, pevçûnên piçûk li ser xeta têkiliyê berdewam bûn, lê ti guhertinên herêmî çênebûn. Ev rewşa xitimandinê bû sedem ku şer wekî "pevçûnek cemidî" were binavkirin; tevî vê yekê jî ev herêm weke qada şer ma û her meh bi dehan leşker û sivîl hatin kuştin. Di sala 2017'an de, her sê rojan carekê serbazek Ûkraynayî di şer de dimire, ku hejmara leşkerên Rûsî û yên cudaxwaz ên li herêmê mane bi rêzê 6,000 û 40,000. Di dawiya sala 2017an de, mîsyona çavdêriya OSCE dora 30,000 kesên bi cil û bergên leşkerî ji Rûsyayê derbasî Donbasê bûn li du xalên kontrolê yên sînorî ku destûr jê re hatibû dayîn ku çavdêriyê bikin. OSCE her weha gelek rewşên derbasbûna karwanên leşkerî ji Federasyona Rûsyayê bo nav axa dagirkirî li ser riyên ax û dûr ji deriyên sînorî yên fermî û bi gelemperî bi şev, belge kiriye.
Ji destpêka şer û vir ve 29 agirbest hatine ragihandin, ku her yek ji wan armanc bû ku heta hetayê di meriyetê de bimîne, lê yek ji wan agirbestê negirtiye. Hewldana herî serketî ya rawestandina şer di sala 2016'an de bû, dema ku agirbest şeş hefte li pey hev pêk hat. Ûkrayna, Rûsya, KGD, KGL û OSCE di 1'ê Cotmeha 2019'an de li ser nexşerêyek ji bo bidawîkirina pevçûnê li hev kirin. Lêbelê, pevçûn ji wê hingê ve germ nebû û, heya dawiya havîna 2020-an, hîn jî li ser gelek astan bêçareser ma. Agirbesta herî dawî (29) di 27ê Tîrmeha 2020'an de ket meriyetê ku bû sedema zêdetirî mehekê tu ziyanên şer ên Ûkraynayê çênebûn. Li gorî rayedarên Ûkraynayê, ji 27’ê tîrmeha 2020’an heta 7’ê mijdara 2020’an windahiyên mirinê yên Ûkraynayê deh qat kêm bûne (3 leşkerên Ûkraynayê hatine kuştin) û hejmara êrîşan jî 5,5 qat kêm bûye. Di sê meha yekem a sala 2021'an de zêdebûnek mezin di kuştiyên Ûkraynayê de (25, li gorî 50 kuştiyan di tevahiya sala 2020'an de) û avakirina hêzek mezin a leşkerî ya rûsî li ser sînorê Donbas-Rûsya dawiya Adarê heya destpêka nîsana 2021'an û ji dawiya cotmehê û mijdar 2021' û pê ve hate dîtin.
Oblasta Donetskê.
Hewldanên desteserkirina avahiya rêveberiya eyaleta herêmî ya Donetskê (RSA) ji ber ku piştî şoreşa Ûkraynayê ya sala 2014'an li herêmên rojhilat û başûrê Ûkraynayê dest pê kir, protestoyên alîgirên Rûsyayê dest pê kir. Xwepêşanderên alîgirên Rûsyayê ji 1 heta 6'ê Adara 2014'an Donetskê dagir kirin, berî ku ji hêla Servîsa Ewlekariya Ûkraynayê (SBU) ve werin derxistin. Di 6ê nîsanê de, 1.000-2.000 kes li Donetskê li mîtîngekê kom bûn û daxwaza referanduma statuyê mîna di meha adarê ya li Krîmê hatibû kirin. Xwepêşander avêtin ser avahiya RSA û du qatên wê yên yekem kontrol kirin. Wan got eger civîneke awarte ya yasayî ji aliyê berpirsên herêmê ve ji bo pêkanîna referandûma statûyê neyê lidarxistin, ew dê bi "emrê gel" hikûmeta herêmê bixin bin kontrola xwe û hemû endamên encûmenên herêmê û endamên parlamenê yên hilbijartî ji kar dûr bixin. Ji ber ku ev daxwaz nehatin bicîh kirin, çalakgeran li avahiya RSA civînek li dar xistin û ji bo serxwebûna ji Ûkraynayê deng dan. Wan di 7ê nîsana 2014'an de Komara Gel a Donetskê (KGD) îlan kirin.
Oblasta Luhanskê.
Nerazîbûnên li Oblasta Luhanskê di 6ê nîsanê de dest pê kir, dema ku nêzîkî 1,000 çalakvanan dest danîn ser avahiya SBU li bajarê Luhanskê, piştî dagirkirina heman rengî li bajarên Donetsk û Xarkivê. Xwepêşanderan avahî barîkat danîn, û daxwaz kirin ku hemû rêberên cudaxwaz ên girtî bên berdan. Polîsan karîbûn avahî ji nû ve bixin bin kontrola xwe, lê xwepêşander ji bo 'Meclîsa gel' li derveyê avahiyê kom bûn û banga 'hikûmeteke gel' kirin, daxwaza federalîzekirinê yan jî tevlîbûna Federasyona Rûsyayê kirin. Di vê meclîsê de wan Valery Bolotov ji bo "Waliyê Gel" hilbijart.
Du referandum hatin ragihandin, yek di 11'ê gulanê de ji bo diyarkirina herêmê bi rengekî xweseriyê bixwaze yan na û ya duyemîn jî ji bo 18'ê gulanê ji bo diyarkirina herêmê beşdarî Federasyona Rûsyayê bibe an serxwebûna xwe ragihîne. Komara Gel a Luhanskê (KGL) di 27'ê Nîsanê de hat ragihandin. Nûnerên Komarê daxwaz kirin ku hikûmeta Ukraynayê ji bo hemû xwepêşanderan efûyê bide, da ku rûsî bibe zimanê fermî û referandumek li ser statuya herêmê pêk bîne. Wan ultîmatomek da û diyar kir ku ger Kîev heta 29'ê nîsanê saet 14:00’an daxwazên wan pêk neyne, ewê li gel Komara Gel a Donetskê serhildanê bidin destpêkirin.
Di 12ê nîsanê de, çekdarên alîgirên Rûsyayê yên bê nasname dest danîn ser ofîsa bajarê Donetskê ya Wezareta Karên Navxweyî û du ofîsên din ên polîsan li herêmê, tevî ku ew piştî êrîşek li ser ofîsa dozgerê giştî hatin paşve xistin û ofîseke polîs a herêmê li bajarê Shakhtarsk bigirin. Piştî danûstandinên di navbera çekdaran û yên di avahiyê de, serokê ofîsê ji posta xwe îstifa kir. Di desteserkirina li aliyê cudaxwazan de efserên polîsên taybetên Berkût ku piştî Şoreşa Sibatê ji aliyê hikûmetê ve hatibû betalkirin, cih girtin. Piştî kontrolkirina RSA ya Donetskê û ragihandina Komara Gel a Donetskê komên alîgirên Rûsyayê soz dan ku binesaziya stratejîk li seranserê herêma Donetskê bixin bin kontrola xwe û daxwaz kirin ku karbidestên giştî dixwazin xebata xwe bidomînin û sonda pabendbûna bi Komarê re bixwin.
Di 14'ê Avrêlê de, mîlîtanên alîgirê Rûsyayê bi pêşengiya xebatkarên berê yên GRU Igor Girkin û Igor Bezler, avahiyên hikûmetê li gelek bajarên din ên di nav herêmê de wekî Sloviansk, Mariupol, Horlivka, Kramatorsk, Yenakiieve, Makiivka, Druzhkivka, û Zhdanivka xistin bin kontrola xwe. Piştî vê desteserkirina Donetskê RSA, mîlîtanan dest bi berfirehkirina kontrola xwe li seranserê bajêr kirin. Di 16’ê Nîsanê de avahiya şaredariyê ji aliyê çeteyan ve hatibû dagirkirin. Çalakiyên din ên cudaxwazan di 27'ê Avrêlê de bi destxistina ofîsên tora televîzyona dewletê ya herêmî encam dan.
Piştî girtina navenda weşanê, çekdaran dest bi weşana kanalên televizyonê yên Rûsî kirin. Di 4'ê Gulanê de, ala Komara Gel a Donetskê li ser midûriyeta polîsan a li bajarê Donetskê rasterast hate hildan.
Gelek hevpeyivînên di navbera salên 2019-2020'an de ji aliyê beşdarên alîgirên Rûsyayê ve hatin dayîn (Girkin, Bezler, Gubarev û yên din jî di nav de) diyar kirin ku fikra destpêkê ya kontrolkirina bajarên Donbasê ji Donetsk "Waliyê Gel" Pavel Gubarev ji hêla Sergey Glazyev ve hate şandin. Di wê demê de şêwirmendê serokê Rûsyayê Vladîmîr Putîn bû. Tîma Gubarev bi Girkîn re hevdîtin kirin, dema ku ew ji Rûsyayê derbasî Ûkraynayê bû û plana bingehîn ew bû ku pêşî Şextarsk bigire, ji ber ku ew hem ji sînorê Rusya-Ûkrayna û hem jî ji Baregeha Leşkerî ya Rûsyayê li Rostov-on-Don pir nêzîktir bû. Di şûna wê de biryara êrîşa li ser Slovianskê piştî ku koma Girkîn sînor derbas kir hat dayîn, qaşo ji ber hebûna komeke mezin a çalakvanên alîgirên Rûsyayê amade ne ku piştgiriyê bidin doza xwe ya li bajêr. Piştgiriya leşkerî û aborî ji bo komê ji aliyê Sergey Aksyonov û Konstantin Malofeev ve hat dayîn. Novaya Gazeta rewş wiha kurt kir "Grûpeke çeteyên ne amade ne, ku hemû herêm vediguherin xwîngermekê" û destnîşan kir ku Rûsya "wê berpirsiyariya exlaqî û siyasî di ber kuştiyên xwe yên sivîlan heta beşdarên wê neyên derxistin pêşberî dadgehê" hilbigire.
Di bersiva berfirehbûna aloziyan de, Serokê Ûkraynayê bi wekaleta Oleksandr Turchynov, soza destpêkirina "Operasyona Antî-Teror" (ATO) li dijî tevgerên cudaxwazên li Oblasta Donetskê da. Wezîrê Karên Hundir Arsen Avakov di 9'ê nîsanê de gotibû ku aloziyên li Oblasta Donetskê wê di nava 48 saetan de bi muzakereyan an jî bi bikaranîna hêzê bên çareserkirin. Serok Oleksandr Turchynov mersûmek îmze kir ji bo vegerandina avahiya RSA ya Donetskê û danîna wê "di bin parastina dewletê de", û efû pêşkêşî xwepêşanderan kir ku ew çekên xwe deynin.
Di laşê meyên temenê pêgihîştî de çerxa mehane 28 roja carek dubare dibe.
Çerxa mehane (bi înglîzî: "menstrual cycle") navê pêvajoya bûyerên rîtmî ne ko di koendama zaûzê ya mêyan de, di destpêka temenê pêgihîştinê heta menopozê, mehê carek dûbare dibin.
Hêkdank û malzarok du pêkhateyên bingehîn in ji bo koendama zaûzê ya mêyan. Ji bo rûdana ducanîbûnek biserkeftî, divê hêkdank û malzarok di nav têkilîyê de bin û bi aheng kar bikin.
Mînak: heke xaneya hêkê di hêkdankê de biperise û di coga hêkê de were pîtandin, lê navpoşê malzarokê bi têra xwe stûr nebe, hêkapîtandî nikare xwe li navpoşê malzarokê biçeqînê. Ango ducanîbûn rû nade. Hemahengiya xebatên hêkdank û malzarokê ji aliyê hormonan ve tê rêkxistin.
Çerxa mehane ya cara ewil, nîşana destpêka temenê pêgihîştinê ye û bi gelemperî di temenê 12 - 14 salî de dest pê dike.Destpêka temenê pêgihîştinê (bi înglîzî: "puberty") ji ber zanyariyên bomaweyî û bandorên hawirdorê dibe ko li nav mirovan de ne yek be. Çerxa mehane heta temenê 45-50 salî bi awayekî asayî didome, paşê hêdî hêdî rîtma wê xira dibe, di salên menopozê de çerxa mehane bi awayekî mayînde radiweste.
Çerxa mehane di roja yekem a xwîndîtinê dest pê dike heta roja yekem a xwîndîtina meha din didome. Ango hejmara rojên di navbera roja destpêk a xwîndîtinek heta xwîndîtina meha din, dirêjiya dema çerxa mehaneyê diyar dike.
Dirêjiya dema çerxa mehaneyê bi gelemperî 28 roj e. Lê dibe ko ji ber hin sedeman, dirêjiya vê demê biguhere bo 20 heta 40 rojan. Di mêyan de du hêkdank heye, lê di her çerxa mehaneyê de yek hêkdank çalak dibe. Ango hêkdank dor bi dor di pêvajoya çerxa mehne ya de cih digirin.
Çerxa mehane ji du çerxên cuda; çerxa hêkdankê(bi înglîzî: "ovarian cycle") û çerxa malzarokê (bi înglîzî: "uterine cycle") pêk tê. Çerxa hêkdankê guherînên çikildanên hêkadankê rêk dixe, li gel karê perisîn û derdana hêkê, karê amedekirina şaneyên rijênan jî bi rê ve dibe. Çerxa hêkdankê ji qonaxa çikildanê, qonaxa hêkdananê û qona tenê zer pêk tê.
Çerxa malzarokê guherînên navpoşê malzarokê rêk dixe, karê amadekirin û domandina stûriya navpoşê malzarokê bi rê ve dibe.Çerxa malzarokê ji qonaxa xwîndîtinê, qonaxa stûrbûne û qonaxa derdanê pêk tê.
Her çiqas çerxa mehane ji çerxa hêkdank û çerxa malzarokê pêk were jî, bi gelemperî pêvajoya çerxa mehane di çar qonaxan de tê pêşkêşkirin. Ev çar qonax guherînên li hêkdank û yên li malzarokê lixwe digirin.
Qonaxa xwîndîtinê.
Heke xaneya hêkê di coga hêkê de rastê sperman neyê, ango pîtîn rû nede, tenê zer hildiweşe. Bi hilweşîna tenê zer, asta rêjeya hormonên procesteron û êstrocen ji nişka ve dadikeve. Ji ber kêmbûna hormonan, xwînberên firehbûyî yên navpoşê malzarokê (bi latînî: "endometrium") teng dibin, herrika xwînê kêm dibe, navpoşê malzarokê ji xwînê bêpar dimîne. Kêmbûna herrika xwînê dibe sedema hilweşîna navpoşê malzarokê. Di heman demê de masûlkeyên malzarokê girj dibin. Xwîn ji xwînberan belavê nav şane û şileya navpoşê malzarokê dibe. Di encamê de xwîndîtin (bi înglîzî: "menstruation") rû dide.
Şileya xwînditinê ji derdanên rijênên navpoşê malzarokê, xaneyên navpoşê malzarokê, xwîna ji xwînberên malzarokê û xaneya hêkê ya nepîtandî pêk tê. Di qonaxa xwîndîtina asayî de bi qasî 25 heta 60 mîlîlître xwîn ji laş tê avêtin. Pirraniya xwînê di sê rojên ewil a xwîndîtinê de tê berdan.
Şileya xwîndîtinê ji malzarokê ber bi zêyê tê derdan. Qonaxa xwîndîtinê bi qasî 3 heta 5 roj didome, di heman demê de di hêkdankê de çikildanên nû dest bi perisînê dikin. Di roja yekem a xwîndîtinê de çerxa mehane bi dawî dibe û roja yekem a çerxa mehane ya nû dest pê dike. Heke ducanî rû bide, çerxa mehane radiweste. Piştî zarokanînê heke dergûş tenê bi şîrê dayikê were xwedîkirin, dibe ko çerxa mehane heta ji şîr ve kirinê (dawî anîna mijandinê) dest pê neke.
Qonaxa çikildanê.
Hormonên FSH û LH perisînan çikildanê didin destpêkirin
Guhrînên li hêkadankê.
Çikildanên hêkdankê pêkhateyên derdanî ne û di tûkila hêkdankê de cih digirin. Her çikildanek dişibe kîsikek. Dîwarê kîsikê ji xaneyên granuloza pêk tê. Di hundirê kîsikê de xaneya hêkê ya negihîştî cih digire. Di her hekdankek de bi hezaran çikildanên hêkdankê cih digirin. Di destpêka vê qonaxê de çikildanên hêkdankê ji çikldanên pêşîn û çikildanên yekem pêk tê Qonaxa çikildanê bi qonaxa xwnîdîtinê dest pê dike heta roja hêkdananê didome. Ango dirêjiya qonaxa çikildanê bi qasî 14 roj e.
Qonaxa çikildanê bi derdana hîpotalamusê dest pê dike. Ji hîpotalamusê hormona derpirandinê ya rijênên zaûzê (GnRH) tê derdan. Hormona derpirandinê hîpofîza pêş han dike bo derdana hinek FSH û LHyê. Hormona handerê çikildanê (FSH) bandor li çikildanên hêkdankê dike, bi qasî 20 çikildan diperisin. Di roja heftan a qonaxa çikildanê de ji nav 20 çikildanan, çikildanek ji yên din hê pirtir diperise û dibe çikildana serdest. Ji vê çikildanê hinek êstrocen û înhîbîn tên derdan. Êstrocen bi paşragihandina neyînî bandor li ser hîpotalamus û hîpofîzê dike û rê li ber derdana FSH û LHyê digire, bi vî awayê di xwînê de rêjeya FSH û LH di astek nizim de dimîne. Kêmbûna xestiya FSHyê perisîna çikildanên din radiwestîne. Çikildana serdest hê pirtir diperise, gir dibe û êstrocen der dide. Xestiya êstrocena nav xwînê her diçe zêdetir dibe. Zêdebûna êstrocenê bi paşragihandina erenî bandor li ser hîpotalamus û hîpofîzê dike bo derdana FSH û LHyê. Bi taybetî derdana hormona handerê tenê zer (LH) hê zêdetir dibe. Li ser xaneyên çikildanê, wergirên bo hormona LHyê hene. Bi bandora LHyê perisîna çikildanê didome û çikildanek pêgihîştî peyda dibe. Çikildana pêgihîştî ber bi rûyê derve yê tûkila hêkdankê dilive, qonaxa çikildanê dawî dibe û qonaxa hêkdananê dest pê dike.
Oosîta yekem a çikildana serdest, di qonaxa çikildanê de pêvajoya miyoza yekemê diqedîne û oosîda duyem a haploîdî peyda dibe. Paşê di oosîda duyem de miyoza duyem dest pê dike, lê miyoza duyem di qonaxa metafazê de radiweste. Ango gava xaneya hêkê ji hêkdankê tê derdan, miyoza duyem hê temam nebûye. Heke di coga hêkê de, xaneya hêkê rastê spermê were û pîtîn rû bide, miyoza duyem jî didome, lê heke pîtîn rû nede vê gavê, oosîda duyem beyî ko miyoza duyem temam bibe, ji laş tê avêtin.
Guherînên li malzarokê.
Di nav xwînê de bilindbûna xestiya êstrocenê, birînên navpoşê malzarokê û xwînberên ziyangirtî yên ji çerxa mehaneya berê baş dike. Herwisa êstrocen di xaneyên navpoşê malzarokê de dabeşbûna mîtozê dide destpêkirin. Derdana lincemade zêde dibe. Di vê qonaxê de rijênên malzarokê jî diperisin lê çalak nabin. Ji ber ko xaneyên navpoşê malzarokê pir dibin, lûleyên xwînê zêde dibin, dîwarê malzarokê stûr dibe û dişibe îsfencê, ev qonax wekî qonaxa stûrbûnê (bi înglîzî: "proliferative phase") tê navkirin. Qonaxa stûrbûnê di malzarokê de, qonaxa çikildanê jî di hêkdankê de di heman demê de rû dide. Qonaxa stûrbûnê li dawiya qonaxa xwîndîtinê dest pê dike heta hêkdananê, bi qasî 10 roj didome.
Qonaxa hêkdananê.
Berê hêkdananê, hormonên procesteron û êstrocen malzarokê han didin bo amadekirina çeqîna embriyoyê û destpêkirina ducaniyê Di xwînê de zêdebûna xestiya êstrocenê, hîpot
Bilindbûna xestiya LHyê hêkdananê han dike.
alamusê han dike ko hê zêdetir GnRH der bide. Zêdebûna GnRH bandor li hîpofîza pêş dike, bi vî awayê hê zêdetir hormona handerê tenê zer (LH) tê derdan. Xestiya LHyê zêde dibe, ji ber bandora LHyê çikildana pêgihîştî dipeqe, xaneya hêkê (oosîta duyem) û şileya çikildanê ji çikildana qelişî, ber bi coga hêkê tên berdan. Peqîna çikildan û avêtina hêkê wekî hêkdanan (bi înglîzî: "ovulation") tê navkirin. Bi gelemperî qonaxa hêkdananê di roja 14mîn a çerxa mehaneyê de rû dide. Di qonaxa hêkdananê de êşa zik peyda dibe. Kîjan hêkdank çalak be ew beşa zik diêşê. Herwisa di dema hêkdananê de asta germahiya laş jî piçek bilind dibe
Qonaxa tenê zer.
Ji tenê zer procesteron tê derdan bo navpoşê malzarokê
Guherînên li hêkdankê.
Piştê hêkdananê, paşmayiyên çikildanê (xaneyên çikildanê) diguherin bo pêkhateyek derdanî ya bi navê tenê zer. Bi hankirina LHyê, ji tenê zer hormona procesteron û êstrocen tê berhemkirin û derdan. Bi vî awayê her ko diçe rêjeya êstrocen û procesteronê zêde dibe. Zêdebûna van hormonan, bi paşragihandina neyînî bandor li hîpotalamus û hîpofîzê dike, derdana LH û FSHyê kêm dike. Temenê tenê zer 14 roj e. Qonaxa tenê zer ji roja 15mîn heta roja 28mîn a çerxa mehane didome.
Ber bi dawiya qonaxa tenê zer, ji ber rêjeya kêm a FSH û LHyê tenê zer hildiweşe. Hilweşîna tenê zer dibe sedema kêmbûna xestiya êstrocen û procesteronê. Kêmbûna xestiya FSH û LHyê, hîpotalamus û hîpofîzê ji bandora neyînî ya van hormonan xilas dike. Bi vî awayê ji hîpofîzê bi têra xwe FSH tê derdan ko bandor li ser hêkdanê bike bo perisîna çikildanên nû.
Bi bandora hormonên êstrocen û procesteronê, xwînberên malzarokê bi şêweyê lûlpêç fireh dibin, rijênên malzarokê gir dibin. Ji van rijênan bo embriyoyê şilemeniya xurek tê derdan. Şileya derdanê bi glîkocen dewlemend e.Loma ev qonaxa malzarokê wekî qonaxa derdanê (bi înglîzî: "secretory phase")tê navkirin. Derdana xurek hê ko embriyo li nav diwerê malzarokê cih nebûye dest pê dike. Bi taybetî di xwînê de xestiya bilind a procesteronê hê pirtir bandor li ser qonaxa derdanê ya malzarokê dike.
Bi kurtî pêvajoya çerxa mehane.
Çerxa mehane ji çerxa hêkdank û çerxa malzarokê pêk tê.
Di laşê mêyan de çerxa mehane bi destpêka salên temenê pêgihîştinê dest pê dike heta salên menopozê didome.
Di laşê mêyan de berhemkirina xaneya hêkê û amadekirina laşê mêyê bo ducaniyê, du erkên sereke yê çerxa mehane ye.
Çerxa mehane ji qonaxa xwîndîtine, qonaxa çikildanê, qonaxa hêkdananê û qonaxa tenê zer pêk tê.
Ji ber ko di qonaxa xwînditinê de ji zêyê xwîn tê, qonaxa xwîndîtinê qonaxa herî berçav a çerxa mehane ye.
Roja yekem a dîtina xwînê wekî destpêka çerxa mehaneyek nû tê hesîbandin.
Her Çerxek mehane bi qasî 28 roj didome.
Di qonaxa xwîndîtinê de hêka nepîtandî, şaneya navpoşê malzarokê û hinek xwîn tê avêtin.
Qonaxa çikildanê bi derdana hormonên FSH û LHyê dest pê dike. Di hêkdankê de komek çikildan dest bi geşbûnê dikin û êstrocen der didin. Di heman demê de navpoşê malzarokê jî dest bi stûrbûnê dike.
Di xwînê de xestiya LHyê zêde dibe, di hêkdankê de çikildanek diperise û dibe çikildana pêgihîştî. Çikildana pêgihîştî dipeqe, xaneya hêkê ya nav çikildanê derbasê nav coga hêkê dibe.
Xaneyên çikildana peqiyayî di hêkdankê de dimînin û diguherin bo tenê zer.
Di qonaxa tenê zer de, ji tenê zer procesteron tê derdan, procesteron stûriya navpoşê malzarokê diparêze.
Heke xaneya hêkê di coga hêkê de rastê spermê were, pîtîn rû dide zîgot derbasê malzarokê dibe û xwe di navpoşê malzarokê de diçeqîne, bi vî awayê ducanî dest pê dike û çerxa mehane radiweste.
Na heke sperm tune be û xaneya hêkê neyê pîtandin, tenê zer hildiweşe, xestiya procesteronê kêm dibe loma navpoşê malzarokê ji rûyê malzarokê diqete, ango xwîndîtin rû dide. Bi dîtina xwînê çerxa mehaneyek nû dest pê dike. Xwîndîtin bi qasî 5 roj didome.
Homer (bi grekiya kevn: Ὅμηρος "Hómēros", bi yewnaniya îro: Όμηρος "Ómiros") wateya wê "dîl", yekemîn helbestvanê yewnanî ye ku tê zanîn. Di 8emîn sedsala b.z. de jiyaye.
Dibe ku navê wî ji peyva "ho mē horōn" (anku, "kor" an "çavnedî") tê. Lewra ew bi xwe kor bûye. Li ser cihê ji dayîk bûna wî nîqaş hene. Hin dibêjin ew li Smurnayê (Îzmîr) hatiye dinyayê, hin jî dibêjin Ithaka (Îtaka), Pulos (Pîlos), Kolophon (Kolofon), Argos û Xiyos. Lê mirina wî li girava Îosê ye.
Homer bi destanên Îliyad û Odîseya tê zanîn ku ev destan him bingeha çanda Ewropayê dihewîne, him jî meziniya mîtolojiya yewnanî nîşan dide. çep
Volodîmîr Zelenskî yan ĵi bi navê fermî Volodymyr Zelenskyy (, jdb.), siyasetmedar, lîstikvan û komedyenek ûkraynî ye ku di meha gulana 2019an de bûye 6emîn serokê Ûkraynayê.
Zelenskî li Kryvyi Rih, ku herêmek rûsîaxêv a li başûrêrojhilatê Ûkraynayê ye, mezin bûye. Beriya kariyera xwe ya lîstikvaniyê, Zelenskî ji Zanîngeha Aborî ya Neteweyî ya Kîevê bawernameya hiqûqê wergirtiye. Paşê ew li pey komediyê ket û pargîdaniya hilberînê Kvartal 95 ava kir, ku fîlm, karîkatur û pêşandanên TV di nav wan de "Xizmetkarê Gel" çêkir û tê de rola serokê Ûkraynayê wergirt. Rêzefîlm ji sala 2015an heta 2019an hate weşandin û li Ûkraynayê pir populer bû. Partiyeke siyasiya heman navê wê pêşandana televîzyonê di adara 2018an de ji hêla xebatkarên Kvartal 95 ve hate afirandin.
Zelenskî di êvara 31'ê Berfanbar 2018'an de, ligel axaftina Sersalê ya Serokomar Petro Poroşenko li ser kanala 1+1 TV. Kesekî ji derve yê siyasî, ew jixwe di anketên ji bo hilbijartinê de bûbû yek ji pêşeng. Wî di tûra duyemîn de bi %73,2 dengan di hilbijartinan de bi ser ket û Poroshenko têk bir. Wî xwe wekî populîst da nasîn û herwiha xwe wek kesayetek li dijî desthilatdariyê li dijî gendeliyê bi cih kiriye.
Wek serok, ew alîgirê e-hikûmetê û yekitiya di navbera beşên Ûkraynayî-axêv û Rûsî-axêv ên nifûsa welêt de bû. Şêweya ragihandina wî bi giranî medyaya civakî, bi taybetî Instagram bikar tîne. Serkeftinên wî di nav hilbijartinên pêşwext ên zagonsaz de demek kin piştî destbikarbûna serokatî, rakirina parêzbendiya qanûnî ji bo endamên Verkhovna Rada, Parlamena Ûkraynayê, birêvebirina pandemiya COVID-19 û paşverûbûna aborî û hin pêşkeftinek di serî de serkeftinek mezin dihewîne. Rexnegirên Zelenskî îddîa dikin ku bi girtina desthilatdariyê ji olîgarşên Ukraynayê wî xwestiye ku desthilatdariyê navendî bike û pozîsyona xwe ya kesane xurt bike.
Zelenskî soz da ku di çarçoveya kampanyaya xwe ya serokatiyê de pevçûnên dirêj ên Ûkraynayê bi Rûsyayê re bi dawî bike û hewl da ku bi Serokê Rûsyayê Vladîmîr Putîn re diyalogê bike. Ji destpêka sala 2022'an ve, Zelenskî bi Rûsyayê re rûbirûyê zêdebûna aloziyan bûye. Wî bi banga aramiyê bersiv da û di destpêkê de xwe ji hişyariyên şerekî nêzîk dûr xist, di heman demê de banga garantîkirina ewlehiyê û piştgirîya leşkerî ji welatên rojavayî kir da ku "li hember" gefan bisekinin.
Volodymyr Oleksandrovych Zelenskyy di 25ê Rêbendan 1978an de li bajarê Kryvyi Rih ya dema li Ûkraynaya Sovyetî ji dê û bavên cihûyan hate dinê. Bavê wî Oleksandr Zelenskyy, profesor û serokê Beşa Enstîtuya Aborî ya Sîbernetîk û Zehmetkêşana Komputerê li Kryvyi Rih bu; diya wî, Rymma Zelenska, wekî endezyar kar dikir. Bapîrê wî, Semyon (Simon) Ivanovych Zelenskyy, di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de di nav Artêşa Sor de (Beşa Gardiyanên 57.) xizmet kir; Bavê Semyon û sê birayên wî di Holokostê de hatin kuştin. Beriya dest bi dibistana seretayî bike, Zelenskî çar salan li bajarê Erdenetê ya Mongolyayê jiyaye, ku bavê wî lê dixebitî. Di 16 saliya xwe de Îmtîhana Zimanê Îngilîzî wek Zimanek Biyanî derbas kir û ji bo xwendina li Îsraêl desteka perwerdehiyê wergirt, lê bavê wî nehiştiye ew biçe. Paşê bawernameya hiqûqê ji Enstîtuya Aboriyê ya Kryvyi Rih wergirt û beşa Zanîngeha Aborî ya Neteweyî ya Kîevê niha jî beşek ji Zanîngeha Neteweyî ya Kryvyi Rih ye, lê di warê qanûnî de neçû xebatê.
Kariyera polîtîk.
Partiya Xizmetkarê Gel di Adara 2018an de ji aliyê kesên ji şîrketa hilberîna televîzyonê Kvartal 95 ve hate avakirin, ku di heman demê de rêzefîlma televîzyonê ya bi heman navî jî çêkir.
Zelenskyy di meha adara 2019an de di hevpeyvînek bi Der Spiegel re anî ziman ku ew ketiye siyasetê ku baweriya gel bi siyasetmedaran vegerîne û ew dixwaze "mirovên profesyonel û hêja bîne ser desthilatdariyê" û bi qasî ku pêkan be, dixwaze ku rewş û şêwaza sazûmana siyasî biguhezîne.
Zelenskyy kampanyayek serokatiyê ya serketî di 31ê kanûn 2018an de bi rê ve bir bi vî kampanyayê serokê berê yê Ûkraynayê Petro Poroşenko, di nav sê-çar mehan de ji erka xwe dûr ket. Zelenskyy bi awayekî diyar hem gera yekem a hilbijartinan di 31ê Adarê de û hem jî di hilbijartinên 21ê nîsana 2019an de, bi ser ket. Yek ji sozên kampanyaya serokatiyê ya Zelenskî ew bû ku ew ê tenê yek heyamek wezîfeyê bike.
Filmografiya hilbijartî.
Promiyera Fîlmê Ez, Tu, Ew, Wê
Destûra Bingehîn a Ûkraynayê () qanûna bingehîn a Ûkraynayê ye. Destûr di 28'ê Hezîrana 1996'an de di bi rûniştina 5'emîn a Verkhovna Rada (parlamen) ya Ûkraynayê de hat pejirandin. Destûra Bingehîn bi 315 dengên erê ji 450 dengên gengaz (herî kêm 300 erê) hate pejirandin.
Pêdivî ye ku hemû qanûn û yên din bi qanûnî yên normatîkên Ûkraynayê li gorî destûrê tevbigerin. Mafê guhertina makezagonê bi prosedureke taybet a yasayî tenê di destê parlamenê de ye. Yekane dikare saziya destûrê şîrove bike û diyar bike, da ku qanûn li gorî Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê ye.
Mary Wollstonecraft (z. 27ê nîsanê 1759− m. 10ê îlonê 1797) yek ji nivîskar û parêzvanên mafê jinan a brîtanî ya bi eslê xwe îrlendî ye. Mary Wollstonecraft dayika nivîskara navdar Mary Shelley bû.
Zarokatiyeke dijwar jiyaye. Neçûye dibistanê û xwandin-nivîsandinê bi keda xwe hînbûye. Nexwastiye bizewice û malbata xwe terikandiye. Di gelek karên dijwar de xebitiye. Yekemîn pirtûka wê ya bi navê "Mary" û pirtûka duyem "Perwerdeya keçikan" bala weşanger "Joseph" "Johnson" kişandiye û Johnson ew wekî edîtorê weşanxaneyê girtiye cem xwe. Gelek zimanên ewropî fêrî wê kiriye û jiyana nivîskariya Wollstonecraft a pisporî ji wisa destpêkiriye.
Bandora Şoreşa Fransayê ragîhaniye Brîtanyayê û ketiye polemîkên mezin. Têkoşîn bo mafê jinan bûye karê wê yî sereke.
Best Van, yan jî Best Van Tur, pargîdaniyeke veguhastina navnetewî ku di sala 1989an de li bajarê Wanê hatiye damezrandin. Best Van pargîdaniyek malbatî ye ku niha karê rêveberiyê ji aliyê keça malbatê û karsaza jin a kurd İrem Bayram ve tê birêvebirin.
Pargîdanî, di salên dawiyê de seferên veguhastina rêwiyan ji bo Başûrê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, (İran) û Gurcistanê daye dest pê kirin.
Komara Gel a Donetskê an jî bi kurte KGD; (,) dewletekî li rojhilatê Ûkraynayê ya li oblasta Donetskê ye, ku nayê naskirin. Paytext û bajarê herî mezin di nav KGD de Donetsk e. Denis Pushilin ji sala 2018'an ve wekî serokê Dewleta KGD xebitî.
KGD di sala 2014'an de piştî Şoreşa Ûkraynayê ya 2014, ligel Komara Gel a Luhanskê û Komara Krîmê serxwebûna xwe ji Ûkrayna ragihand. Di navbera Ûkrayna, KGD û KGL pevçûnên çekdariyê piştî daxuyaniyên serxwebûnê berdewan dike. KGL û KGD'ê arîkarî ji Rûsyayê wergirtin. Li gorî NATO û Ûkrayna, Rûsyayê jî alîkariya leşkerî pêşkêşî serhildêrên KGD kiribû, ku îdiayekî Rûsya red dike. Ûkrayna, KGD'ê û jî KGL'ê wekî rêxistinên terorîst dibîne, tevî ku ev ji hêla sazî an hukûmetên navneteweyî ve nayê piştgirî kirin (YE, DY, û Rûsya di nav de) binavkirin.
Di sibata 2015'an de, Peymana Mînskê ji aliyê KGD, KGL, Rûsya, OSCE û Ukrayna ve hat îmzekirin. Armanc ew bû ku şer rawestîne û ji nû ve entegre bibe. Xaka di bin destê serhildêran derbasî Ûkraynayê û di berdêla xweserî zêdetir ji bo herêmê dibe, lê peyman tu carî bi tevahî ne pêkhat.
Ji sibata 2017'an ve Rûsyayê belgeyên nasnameyê, dîplome, belgeyên jidayikbûnê, zewacê û plaqeyên qeydkirina wesayîtan ji aliyê KGD ve hatine weşandin nas kiriye û got heta "çareseriyeke rewşa siyasî" di bin kontrola cudaxwazan de bidomîne. Herwiha herêmên li ser bingeha peymana Mînskê pêk tê. NATO, pisporên leşkerî yên Ûkraynayî û Cîhana Rojava îdia kirin ku yekîneyên rûsî yên birêkûpêk alîkariya KGD û KGL'ê dikin, ku ew bi tank û topên nûjen ên rûsî dixebitin. Rûsya vê yekê red dike, lê diyar kir ku dilxwazên rûsî alîkariya KGD û KGL'ê dikin.
Ûkraynayê Komara Gel a Donetskê - ligel Komara Gel a Luhanskê, Komara Xweser a Krîmê û Sêwastopol wek yek ji çar erdên Ûkraynayê yên demkî dagîrkirî ji ber encama Destwerdana leşkerî ya Rûsyayê dihesibîne.
KGD û hikûmeta Ûkraynayê texmîn dikin ku li derdorê 2 mîlyon kes ji nîvê nifûsa giştî ya Oblasta Donetskê dijîn. Tevî serhildêrên Oblasta Donetskê ji hêla herêmê ve tenê 7,853 km2 piraniya kontrola rêveberiyê dikin, ku bajarên mezin ên wekî Donetsk (paytext), Makiivka û Horlivka jî di destê wan de ne.
Di 21'ê sibatê 2022'an de, serokê Rûsyayê Vladîmîr Putîn niyeta xwe ya naskirina her du Komara Gel a Luhanskê û Donetskê wekî dewletên serbixwe ragihand.
Erdnîgarî û Demografî.
KGD'ê niha bi rûbera bi qasî 7,853 km2 ye, ku ji başûrê bajaroka Novoazovskê heta bakurê bajarê Debaltseve dirêj dibe, lê ji nîsanê heta tîrmeha 2014'an komara nenaskirî bi qasî piraniya 26,517 km2 ya Oblasta Donetskê ya Ûkraynayê kontrol dike.
Piraniya axê di destpêka tîrmeha 2014'an de êrîşa hikûmetê ya piştî agirbestê li ser Deryaya Azovê, li bakurê Sviatohirskê, Slovianskê û nêzî sînorên oblasta Xarkivê ket bin kontrola Hikûmeta Ûkraynayê û devera di bin kontrola serhildêran bi giranî bû. Di tebaxa 2014'an de di êrîşeke dijbera alîgirên Rûsyayê û Komara Gel a Donetskê bi alîkariya leşker û çekên rûsî hin deverên windabûyî vegerandin. Di sibata 2015'an de KGD'ê Şerê Debaltseve bi alîkariya KGL'ê û Rûsyayê (wekî Ukrayna îdia dike) li derdor û nava bajarê Debaltseve deverek bi dest xist. Di vê navberê de, Tabûra Azovê û Parastina Neteweyî ya Ûkraynayê axa berê ya KGD'ê nêzî bajarê Mariupolê ji Hikûmeta Ûkraynayê re girtin. Ev şer di Şerê Donbasê de guherîna dawîn ya girînga axê bû.
Di mijdara 2014'an de zêdetirî 50% ji tevahiya nifûsa oblasta Donetskê, bi qasî derdora 1,870,000 mîlyon kesan li herêmên di bin kontrola veqetî de dijiyan (li gorî texmînek teşrîna 2014'an, texmînek cudaxwaz, bi texmîna hukûmeta Ûkraynayê re têkildar e). Tevî serhildêrên bi piraniya kontrola oblasta Donetskê tune ye, ku ev hejmar nisbeten zêde ye. Ji ber ku KGD'°e herêmên bajarî û bajarên mezin ên wekî Donetsk û Horlivka kontrol dike. Zêdetirî nîvê nifûsê beriya şer ji axa di bin kontrola KGD'ê û Komara Gel a Luhanskê derketiye. Di hezîrana 2015'an de, hat texmînkirin ku dora nîvê mirovên li herêmên di bin kontrola cudaxwazan dijîn, teqawidbûyî bûne. Di sibata 2022'an de belgeyên pêşnîyara bi qasî 38% ji nifûsa veqetandî ya kontrolkirî teqawid bûn.
Di nijdara 2019'an de, parlamena KGD'ê îdîa kir ku tevahiya oblasta Donetskê qanûnek li ser sînorên dewletê bi vî rengî pejirand, lê di heman demê de destnîşan kir ku "li benda çareseriya pevçûnê" dê sînorên xwebexş ên siyasî li şûna xeta tevlêbûnê bimeşin.
Li gorî serjimêriya 2001, bi tevahî Ûkrayniyên etnîkî 56,9% û Rûsên etnîkî yên kêmîneya herî mezin ji 38,2% ya nifûsa Donbasê pêk tîne.
Rûsên li Donbasê zimanê seretayî ye, ji ber ku %74.9 nifûsa Donbasê bi rûsî wekî zimanê xwe yê yekem diaxivin.
Gelek niştecihên bi eslê xwe yên rûsî li navendên bajarî ne; ji ber vê yekê rûsî bû zimanê herêmê.
Di ola Îslamê de bêjeya helal (Erebî: حلال, destûr; ne pîroz; dinyewî) dijwateya gotina heram e. Helal tiştên ku destûra wan ji misilmanan re heye destnîşan dike û heram jî tiştên ku destûra wan ji misilmanan re nehatiye dayîn destnîşan dike.
Fikr û ramana helal di Îslamê de yekser pêwendî xwarin û vexwarinê ye: wek mînak xwarina goştê pez helal e, lê xwarina goştê berêz heram e.
Ji bo ku goşt "helal" be divê bi navê xwedê hatibe serjêkirin.
"Ajalên mirî (di Kurmancî de weke "jikêrbûyî" tên binavkirin), xwîn, goştê berêz, her tiştê ku ji bilî binavkirina navê xwedê hatibe serjêkirin, ajalên fetisî, yên ji hişketî (bi derban û hwd.) ajalên bi ketin an jî bi derbên qiloçan mirin, ajalên ku ji aliyê ajalên dirinde ve hatin kuştin, heta ku hûn wî ji xwînê paqij bikin (xwîna laşê wî biherikînin); ajalên ku ji pûtan re hatine qurbankirin; ev hemî li we qedexene." Quran (V; 4)
Artêşa Sor a Karker û Gundiyan,  pir caran  wek Artêşa Sor hatî kurtkirin, artêş û hêza hewayî ya Komara Sosyalîst a Federatîf a Sovyet a Rûsyayê  û, piştî sala 1922an, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bû.Artêş di kanûna paşîn a 1918 de hate damezrandin. Bolşewîkan artêşek rakir da ku li dijî konfederasyonên leşkerî (bi taybetî komên cihêreng ku bi hev re wekî Artêşa Spî têne zanîn) dijberên xwe di dema Şerê navxweyî yê Rûsyayê de.Di sibata 1946an de dest pê kir, Artêşa Sor, ligel Hêza Deryayî ya Sovyetê, pêkhateya sereke ya Hêzên Çekdar ên Sovyetê pêk anî; Navê fermî "Artêşa Sovyetê" girt, heta ku di sala 1991 de hilweşiya.
Artêşa Sor di serketina Hevalbendan de di şergeha Ewropî ya Şerê Cîhanî yê Duyem de hêza herî mezin a bejahî peyda kir, û êrîşa wê ya Mançuryayê alîkariya radestîbûna bê şert û merc ya Japonya Împeratorî kir. Di dema operasyonên li Eniya Rojhilat de, wê 75-80% ji wendahiyên Wehrmacht û Waffen-SS di dema şer de kişandin û di dawiyê de paytexta Almanyaya Nazî, Berlîn, girtin.
Celaledîn Mihemed Ekber () an Ekberê Mezin (, jdb., m.) yek ji padîşah‎ên Hindistanê ku bi eslê xwe mongol bû.
Piştî bavê xwe Nesredîn Mihemed Humayûn di salên 1556 - 1605 de desthilatdarî kiriye. Di dema xwe de gelek reforman di artêşa Împeratoriya Mongolî ya Hindî de pêk tîne. Bo mînak fîlan bikartîne. Bi xwe kesekî nexwandî bûye, ango xwandin û nivîsandinê nedizanîbûye lê li ser fîlozofiya wê demê lêkolîn kiriye. Di nava olan de gorî xwe nermiyeke avakiriye.
Ekbar, di warê bac, îdareya hikûmetê û dadmendiyê de jî gelek reform pêk aniye. Di sala 1562î de bi navê Mohur dirav derxistiye. Li dijî zewaca bi zarokan re, leyîstikên bi berdêla diravî, neheqiyên li jinên bî, xwefirotina jinan hwd derketiye û bandora zagonan li ser jiyanê bilindkiriye. Wî jî wekî hemî desthilatdarên tirk û mongol hez ji zimanê farsî kiriye.
Ekberê Mezin gelek avahiyên bêhempa daye çêkirin. Wî ji zanîstiyê, muzîkê, fîlozofiyê hezkiriye. Mirov dikare bêje, ew gihîştiye nêrîneke taybet bo xwe.çepCelaledîn Mihemed Ekber
Sînan bi navê tevahî belkî Yusif Sînan (an Sinanüddin) bin Abdullah (an Abdülmennan, Ebdurehman, Ebdilkerim, di dor 1490 de, dibe ku li Ağirnasê li nêzî Qeyseriyê ji dayik bûye; di 17ê tîrmeha 1588an de li Stembolê mir) di dema Siltanên Selîmê yekem, Siltan Silêmanê Qanûnî û Miradê sêyemê avahîsazê herî girîng bû. Di vî warî de sernavên rûmetê yên wek Koca Mîmar Sinan Axa (Osmanî قوجه معمار سنان آغا İA Ḳoca Miʿmār Sinān Āġā) wergirt. Bi nasnavê “ Sînanê Avahîsaz ” (Mîmar Sînan) di nav gel de hat naskirin.
Xebata Sînan ku di heman demê de endezyarê înşaetê û plansaziyê bajêr jî dixebitî, wek lûtkeya avahisaziya klasîk a Osmaniyan tê dîtin. Girîngiya Sînan ji aliyê e hemdem û wêjeya pisporî ve bi peyvên wekî "Iqlîdesê serdemê", "Michelangeloyê Osmanî" û "Avahisazê herî mezin ê hemû deman" tê xuyakirin.
Dîroka jidayikbûna Sînan tam nayê zanîn. Agahiyên netemam û carna nakok ên derbarê malbat û jiyana wî de, bi giranî li ser peywendiyên devkî yên Sînan ên hevalê wî, helbestvan Mistefa Se'î Çelebî, û her wiha li ser nameyên dema wî ya hostayê avahîsaziyê, destnivîsa wî ya bingehîn (Weqfiye) û epîtafa li ser tirba wî.
Xêzkirina pîvanê ya Sînan ji bo pergala belavkirina avê ya Kirkçeşmeyê, destpêka salên 1560an
Dîmena Tirbeya SînanSînan li gundê Ağirnasê yê Kapadokyayê yê nêzî Qeyseriyê mezin bû, kurê xiristiyanên Ortodoks ên Yewnanî ku dibe ku tirkîaxêv bûya û dibe ku Joseph an jî Yûsiv imad bûye. Gelo ew li Ağirnasê ji dayik bûye, bi qasî koka etnîkî ya malbata wî ya ku dibe ku bi eslê xwe Yewnanî yan Ermenî be jî nayê zanîn.
Li Agirnasê îhtîmala ku bûye kevirkêş. Ew di xortaniya xwe de di sala 1512/13/14-ê de bi riya devşîrmeyeke ne asayî dereng hatiye Stenbolê û bû hosteyê xerat û di nav artêşa balbazên peydakirî (acemi ocağı) perwerdariya leşkerî wergirt.
Di dehsalên paşerojê de beşdarî piraniya kampanyayên şerî di bin destê Siltan Selîm I û Siltan Silêmanê Qanûnî (Çaldiran, Şam, Qahîre, Belgrad, Rodos, Mohacs, Viyana, Tebrîz, Bexda, Korfu, Pulya, Moldova û hwd.) û wisa kevneşopiyên avahîsazî yên herî cihêreng nas kir.
Dema ku Belgrad di sala 1521an de hat zeftkirin, ew ji hêla Yenîçeriyan ve bi navê Sînan b(in) Ebdil-Mennan hate pejirandin. Ji 1523 heta 1526 Atlı Sekban (an Atlı Seğmen = "cerdevanê kûçik" siwarî; nêçîrvanê siwar; Efserê Yenîçeriyan) bû û piştî 1526an ew bû yayabaşi (sedvanê piyadeyê).
Semra Ertan(jdb 26'ê gulana 1957 li Mêrsîn, Tirkiye; m. 26'ê gulana 1982 li Hamburg) xebatkar û nivîskareke tirk a koçber a li Komara Federal a Almanyayê bû, ji bo protestokirina nijadperestiyê bi eşkere xwe şewitand. Wê wek wergêr û pêşnivîskarê teknîkî kar kir.
Semra Ertan keça Ganî Bilr û Vehbiye Bilr bû ku li bajarê Kiel/Hamburgê wek xebatkarên mêvanî (bi almanî Gastarbeiter) ên tirk dijiyan. Dema ku ew 14 salî bû, ew jî bi şeş xwişkên xwe re demeke kin piştî hatina dê û bavê wê çû Almanyayê. Di sala 1976an de wê diyar kir ku ew dixwaze di jiyana xwe de binivîse.Di nameyekê de ku di sala 1982an de ji weşanxaneyekê re şandibû de wiha nivîsîbû: “Ez di 26ê gulana 1957an de li Mêrsînê, li Tirkiyê hatime dinê û dibistana seretayî û navîn li wir qedandim.”Li Almanyayê ne gengaz bû ku wê bixwîne lîseyê û ne jî bawernameya akademîk bistîne.Wê dest bi perwerdehiya pêşnivîskara teknîkî kir, bi dilxwazî ​​ji bo koçberên din li Almanyayê wek wergêr bû û di pargîdaniyên cihêreng de xebitî. Di heman demê de wê berê xwe da helbestê.Yek ji helbestên wê yên herî navdar bi navê "Mein Name ist Ausländer" (di 7ê sermaweza 1981ê de hatiye nivîsandin) di pirtûkên dibistanan de li Tirkiyeyê hatiye weşandin.Bi ser de jî, helbesta wê di çend pirtûkan de li Almanyayê derketiye, lê heta gelek sal piştî mirina wê, gava yekem pirtûka wê ya bi tenê hatiye çapkirin, tu guh daye wê.Wê zêdetirî 350 helbest û satîrên ramyarî nivîsandine.
Rewşên xwekujiyê.
Ertan şeva berê li NDR û ZDF'ê telefon kir, helbesta xwe ya "Mein Name ist Ausländer " xwend û xwest biyaniyan ne tenê mafê jiyana mirovan hebe, divê li hemberî wan jî weke mirovan bê kirin.Li gorî medyayê, wê di vê bangê de xwekuştina xwe bi xweşewitandinê jî ragihandiye û sedema vê kiryara xwe jî wiha gotiye: Zêdebûna ksenofobiya li Komara Federal a Almanyayê bû sedema biryara mirina wê li ber çavê raya giştî ya Almanyayê.
Semra Ertan di 24'ê gulana 1982'an de di saetên serê sibê de li xaçerêya Sîmon-von-Utrecht-Strasse û Detlef-Bremer-Strasse yên li navçeya Sankt Pauli ya Hambûrgê, ji aliyê gel ve xwe şewitand.Polîsên wesayîta dewriyeyê ya ku bi tesadufî diajot hewl dan bi betaniyan agir vemirînin.Ertan piştî du rojan li nexweşxaneyê jiyana xwe ji dest da; zêdeyî nîvê çermê wê şewitîbû.
Rewşa biyaniyan li Komara Federal a Almanyayê di dema buyerê de.
Nirxandina subjektîf a jina ciwan a li ser zêdebûna tund a xsenofobiyê li Komara Federal a Almanyayê beriya mirina wê, ji hêla daneyên statîstîkî û lêkolînên civaknasiyê ve tê piştgirî kirin.Mînak di Mijdara 1978an de %39ê Almanan piştgirî da daxwaza ku biyaniyan vegerin welatên xwe, lê du meh beriya mirina Ertan %68ê Almanên Rojavayî li ser vê yekê bûn.Di sala 1982’an de jî kiryarên rastgir ên şîdetê yên li dijî biyaniyan ne bûyereke îzolekirî bû.Wekî din, însiyatîfên hemwelatiyan û komên siyasî yên bi navên wekî Însiyatîfa welatiyan rê li ber biyaniyan digire an Lîsteya Kiel ji bo Sînordarkirina Biyaniyan hebûn, ku hate xuyang kirin ku hejmareke berçav ji mirovan bikişîne.Her wiha li Komara Federal a Almanyayê kesên biyanî ji jiyana civakî zêdetir dihatin dûrxistin û Almanan heta ku ji destê wan dihat ji têkiliya bi wan re dûr dixistin.Sedemên vê yekê, di nav tiştên din de, mezinbûna bêkarî û kêmbûna xaniyan li Komara Federal a Almanyayê bûn, ku tê vê wateyê ku karkerên koçber di nav civaka ku li Almanyayê ji dayik bûye de, ji bo kar û cîhê jiyanê her ku diçe zêdetir wek gavbir dihat dîtin.
Rastiya ku hema hema di navbera van her du komên civakî de têkilî tunebû, pêşdaraziyên neyînî li hember xebatkarên mêvan ên berê ku bi zor li ser bingeha ezmûna kesane bûn xurt kir.
Bersîvî.
Weke berteka li hemberî vê bûyerê, rojnameya mezin a Milliyet a Tirkiyeyê di 3'ê Hezîrana 1982'an de bangek bi duzimanî (tirkî û almanî) ji ramyarî û civaka Alman re kir ku li dijî dijminatiya biyaniyan a li Almanyayê gavên pêwîst bavêjin.
Li ser çarenûsa Semra Ertan adaptasyonên mûzîkî yên cihêreng hatin çêkirin, wek mînak Semra Ertan (1982), adagio û scherzo ji bo oktetê ya Enjott Schneider an jî Ilhan Mimaroglu ya bi zimanê Îngîlîzî Immolation Scene (1983), ku tê de helbestên qurbana xwekujiyê ji tirkî hatine wergerandin têgeha giştî.
Demeke kin piştî mirina Ertan, li Hambûrgê derdora 5000 kes li dijî nijadperestiyê xwepêşandan kirin. WDR di heman salê de di kovara Monitorê de bi sernavê"Tod einer Türkin" (Mirina jineke tirk) nûçeyek li ser Semra Ertan weşand.
Günter Wallraff di sala 1985'an de pirtûka xwe ya "Ganz unten" di nav yên din de ji bo Semra Ertan jî diyarî kiriye, lê navê wê çewt nivîsiye, pirtûk dibêje Semra Ertam, ku di çapên nû de hatiye rastkirin.
Înîsiyatîfeke li Hambûrgê ji bo ku kolana Hamburger Strasse ku Semra Ertan lê jiyana xwe ji dest da û li ser navê wê bê binavkirin, tê xwestin.
Weşandina pirtûkê.
Pirtûka serbixwe ya berhema Ertan bi tirkî û almanî bi sernavê "Mein Name ist Ausländer. Benim Adım Yabancı" ye derket.Di bergê de ji aliyê xwişka wê Zühal Bilir-Meier û biraziya wê Cana Bilir-Meier ve hatiye amadekirin, helbest, not, name, wêne û destnivîsenên Ertan hene.Ji ber vê berhem Ertan piştî mirina xwe di sala 2021ê de Madalyaya Alfred Döblin a awarte hat xelatkirin.
Pirtûk.
Semra Ertan: "Mein Name ist Ausländer. Benim Adım Yabancı." (Gedichtband, Auswahl durch Zühal Bilir-Meier und Cana Bilir-Meier) edition asssemblage, Münster 2020, ISBN 978-3-96042-095-8.
Şerê Rûsya-Ûkraynayê () pevçûneke çekdarî ji sibata 2014'an de di navbera Federasyona Rûsyayê û Ûkraynayê destpê kiriye û Rûsya êrîşa dawî ya li ser Ûkraynayê di 24ê sibata 2022an de pêk anî. Di serî de Rûsya û hêzên alîgirên Rûsyayê ji aliyekî tê de beşdarê hemberî Ûkraynayê bûne. Destpêka şer li ser rewşa Krîmê û beşên Donbasê xurt buye, li ser vê esasê helwesta Rûsyayê û alîgirên Rûsyayê di qada navneteweyî de wekî beşek Ûkraynayê têne naskirin. Bi taybetî aloziyên di navbera Rûsya û Ûkraynayê ji sala 2021 heta 2022'an de derketin, dema ku Rûsyayê li ser destpêkirina êrişa leşkerî ya li Ûkraynayê difikire, eşkere bûn. Di sibata 2022'an de, krîz bi têkçûna danûstandinên dîplomatîk ên bi Rûsyayê re kûrtir bûye û ji ber ku Rûsyayê di 22'ê sibatê 2022'an de hêzên xwe derbasî herêmên di bin kontrola cudaxwazan kiribû. Di 24'ê sibatê de, Rûsyayê dest bi dagirkirina berfireh ya li Ûkraynayê kir.
2014.
Piştî xwenîşandanên Ewromaydan û Paşeroja Serokê Ûkraynayê Viktor Yanukovych di 22'ê sibatê 2014'an de û di nav nerazîbûnên alîgirên Rûsyayê li Ûkraynayê, leşkerên rûsî yên bêyî nîşanan cihên stratejîk û binesaziya di nava xaka Ûkraynayê ya Krîmê xistin bin kontrola xwe. Di 1'ê adarê 2014'an de, Meclîsa Federasyonê ya Federasyona Rûsyayê bi yekdengî biryarek ji bo daxwaznameya Serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn daxwaz kir ku li Ûkraynayê hêza leşkerî bikar bîne. Ev biryar piştî çend rojan, piştî destpêkirina operasyona leşkerî ya Rûsyayê ya li ser "Vegera Krîmê" hat qebûlkirin. Paşê Rûsya pêvekirina Krîmê piştî rexneyek berfirehiya giştpirsiya herêmî ji hêla Rûsyayê ve hate organîze kirin û piştî girtina Parlemena Krîmê encama Komara Xweser a Krîmê bibe endamê Federasyona Rûsyayê.
Di meha nîsanê de, xwenîşandanên komên alîgirên Rûsyayê li herêma Donbasê ya Ûkraynayê veguherî şerekî di navbera hikûmeta Ûkraynayê û hêzên cudaxwazên alîgirên Rûsyayê yên Donetskê û Luhanskê. Di meha tebaxê de, wesayîtên leşkerî yên Rûsyayê li gelek cihên herêma Donetskê sînor derbas kirin. Dagirkirina artêşa Rûsyayê wekî berpirsê têkçûna hêzên Ûkraynayê di destpêka îlonê de dîtin.
Di mijdara 2014'an de, artêşa Ûkraynayê ragihand ku tevgereke tundî ya leşkerî û alavên ji Rûsyayê ve ber bi deverên di bin kontrola cudaxwazên li rojhilatê Ûkraynayê ye. Associated Press ragihand ku 40 wesayitên leşkerî yên bênav diçin nava herêmên di bin kontrola serhildayan. Rêxistina Ewlekarî û Hevkariyê li Ewropayê (OSCE) Mîsyona Taybet a Çavdêriyê li herêmên di bin kontrola KGD'ê bêyî nîşanên çavdêriya karwanên çekên giran û tankan kir. Çavdêrên OSCE'ê herwiha diyar kirin ku wan wesayitên cebilxane û leşkerên cesedên mirî di bin navê alîkariya mirovî yên konvoyan ji sînorê Rûsyayê û Ukraynayê derbas dibûn, dîtin. Di destpêka tebaxa 2015'an de, OSCE zêdetirî 21 wesayîtên bi koda leşkerî ya Rûsyayê ji bo leşkerên di çalakiyê de hatine kuştin, çavdêrî kirin. Li gorî "The Moscow Times", Rûsyayê hewl da ku xebatkarên mafên mirovan bitirsîne û bêdeng bike ku behsa mirina leşkerên rûsî di şer de dikin. OSCE'yê ragihand ku çavdêrên wê ji çûna wan herêmên di bin kontrola "Hêzên Hevgirtî yên Cudaxwazên Rûsî" de ne.
Êrîşa Rûsyayê li ser Ûkraynayê 2022.
Piştî nîqaş ên çend roj berê amadekirina dagirin a axa Ûkraynayê di roja 24'ê sibata 2022'an de berê sibê rêveberiya Rûsyayê diyarkir ku dest bi operasyona leşkerî ya li ser axa Ûkraynayê kirine. Her çend Rûsya vê hewildanên wek dagirkirin bi ziman neke û li dijî peyva dagirin ê be jî, ev êrîş li gelek welatên cîhanê ve wekî dagirkirin hate pênasekirin.
Bi despêkirina êrîş a dagirkirinê re êrîş ji aliyê gelek dewletên wekî DYA, Brîtanya, Almanya, Fransa bi awayekî tund hate şermezar kirin.
Hate ragihandin ku jiber êrîş ên Rûsyayê di nava 48 saetên dawiyê de 50 hezar welatiyên Ûkraynayê welatê xwe terikandine. Li gorî Neteweyên Yekbûyî di 48 saetên dawî de zêdetirî 50 hezar welatiyên Ûkraynayê welat terikandine. Komîserê Bilind ê Neteweyên Yekbûyî, Filippo Grandi jibo penaberan anî ziman ku piraniya wan ber bi Polonya û Moldovayê ve diçin.
Bertekên li dijî dagirkirinê.
DYA: Serokê Dewletên Yekbûyî ya Amerîka Joe Biden ragihand ku ew fînansekirina artêşa Rûsyayê asteng bikin û ragihand ku li Rûsyayê bazirganiya bi dolar, euro û yenê were astengkirin. Biden diyar kir ku dê li ser 4 bankên Rûsyayê ku VTB jî di nav de ye, muyîde bên bikaranîn.
Keyaniya Yekbûyî: Serokê Keyaniya Yekbûyî Boris Johnson anî ziman û got Rûsya bê sedem welatekî aram dagir dike. Erka me diyar e, em ê bi awayekî dîplomatîk cezayên aborî jibo Rûsyayê pêk bînin. Ev êrîş ne tenê li ser Ûkraynayê, li dijî demokrasiyê ye. Brîtanya dê parastina Ûkraynayê berdewam bike.
Koendama zaûzêya mêyan ji ya nêran cudatir e.
Şane û endamên laşê mêyan û nêran bi gelemperî dişibin hevdu lê ji bo çêkirina xaneyên hêkê, perisîna embriyo û xwedikirina korpeleyê, koendama zaûzê ya mêyan ji ya nêran cuda ye. Herwisa hin hormonên zaûzê jî taybet in bo mêyan. Çalakiya endamên zaûzê yê mêyan ji aliyên hormonên hîpotalamus,hîpofîz û yên hêkdankan ve tê rêkxistin. Koendama zaûzê ya mêyan li gel berhemkirina hêkan, hin erkên din jî bi cih tîne,
Koendama zaûzê ya mêyan ji endamên derve û endamên navî pêk tê. Endamên derve, her wekî ji navê wan jî diyar e, li derveyê laş de cih digirin.
Endamên derve yê koendama zaûzê ya mêyê.
Endamên derve yên zaûzê ya mêyan li derveyê laş de cih digirin.
Sê erkên sereke yê endamên derve yên mêyekoendama zaûzê heye;
Lêvên mezin (bi latînî: "labia majora") cotek pêkhateyên stûnî yên ji çerm in, ji binê girê rûv ber bi jêr dirêj dibin û endamên zaûzê yên derve dadipoşin û diparêzên. Derdora vulva bi lêvên mezin ve pêçayî ye. Di temenê pêgihîştînê de li ser rûyê lêvên mezin de mû dirêj dibin. Lêvên mezin ji çerm, bestereşaneya sist, lûsemasûlke û çewrî pêktê. Herwisa lêvên mezin rijenên xwêdanê û rijênên çewrî jî lixwe digire. Şaneyên lêvên mezin û yên tûrikê gun ji heman çavkaniyê peyda dibin. Ango lêvên mezin û tûrikê gun endamên homolog in.
Lêvên biçûk (bi latînî: "labia minora") li aliyê navî yê lêvên mezin de dirêj dibin. Devê zêyê, devê mîzerê û gilik ji aliyê lêvên biçûk ve tên parastin. Lêvên biçûk tenik in û hê pirtir pigment lixwe digirin.
Gilik (bi înglîzî: "clitoris") endama herî hestiyar e di nav endamên derve yê mêyekoendama zaûzêyê de. Gilik wekî gopikek biçûk xuya dibe. Li jorê devê mîzerêyê, li cihê ko herdu serên lêvên biçûk digîhêjên hev de cih digire. Gilik bi çermek dapoşî ye û lûsemasûlke û şaneya repker lixwe digire. Dema lê mêyê de hestê seksê peyda dibe, şaneya repker a gilikê bi xwîn tije dibe û diwerime.
Di hundirê coga zêyê, li nezikê devê zêyê de perdeyek tenik heye, ev perde wekî perdeya keçinî (bi latînî: "hymen") tê navkirin. Perdeya keçini perdeyek yekpare nin e, hinek beşên wê qul e. Bi vî awayê xwîn û hêka nepîtandî her meh ji zêyê tê derkirin.
Rijênên Bartholin an ji rijênên dalanî cotek rijên in. Li jêrê herdu aliyên devê zêyê de cih digirin. Rijênên dalanî lincemade ("mucus") der didin nav zêyê. Bi taybetî gava hestê seksê lê mêyê de zêde dibe, derdana van rijênan jî zêde dibe û vulva şil dibe.
Li herdu aliyên devê mîzerê de rijenên Skene cih digirin. Rijênê Skene derdana xwe ber dide nav mîzerêyê. Derdanên rijênê Skene mîzerêyê li dij hokarên nexweşiyê diparêze.
Li jorê vulvayê, pêkhateyek heye bi navê girê rûv an jî girê venus e (bi latînî: Mons pubis/ mons veneris). Girê rûv çînek stûr a şaneyê çewrî lixwe digire û mîna laîfek kar dike. Di dema cotbûnê de hestiyê rûv û vulvayê diparêze. Girê rûvê mirovên pêgihîştî bi mûyan dapoşrav e û şeweyê sêgoşeyî ye.
Zê.
Endamên navî yên koendama zaûzê ya mêyan.
Zê an jî vajîna, borriyek masûlkîye di navbera stûyê malzarokê û devê zêyê de.
Zê endamek nav laşê mêyan e ji bo wergirtina spermên nêrê. Ango zê endama cotbûnê ye, spermên ji laşê nêr bi navbeynkariya çûkê li nav zêyê vala dibe û ji vir jî sperm ber bi malzarokê diçin. Herwisa zê wekî coga zayînê jî tê navkirin. Nêzikê devê zêyê de perdeya keçanî cih digire. Perdeya keçanî ya mirovên keçîn bi awayek qismî girtî ye, loma qonaxa xwîndîtinê de hêka nepîtandî û pêkhateyên ji diwarê hilweşayî yê malzarokê bi navbeynkariya zêyê di nav perdeya keçanî de tên avêtin.
Zê di navbera mîzdank û tortorîkê de cih digire. Di laşê jinên temenê pêgihîştî de dirêjiya zêyê bi qasî 10 cm e. Masûlkeyên dîwarê zêyê firehbûn û şidandina coga zêyê rêk dixe. Coga zêyê bi perdeya lîncê dapoşî ye. Madeya linc rûyê zêyê diparêze û şêdar (şil) dike. Zê xwediyê rijênan nîn e, madeya linc ji malzarok û ji stûyê malzarokê tê derdan.
Malzarok.
Malzarok di hewzekelênê de, di navbera mîzdank û tortorîkê de bi şeweyê hîrmiyek serbijêr dirêj dibe. Dîwarê malzarokê bi lûsemasûlkeyan, navpoşê malzarokê bi lûleyên xwînê û rijênên lincê dewlemend e. Di dirêjiya ducaniyê de, perisîna embriyo û korpeleyê di nav malzarokê de rû dide. Hinek bester (ligament), malzarokê di nav hewzekelênê de bi hestiyên piştena hewzê ve girê dide, bi vî awayê cihê malzarokê sabît dibe. Çîna navî ya dîwarê malzarokê wekî navpoşê malzarokê tê navkirin. Navpoşê malzarokê perdeyek lincî ye,bi rijênên lincê û bi lûleyên xwînê dewlemend e. Xaneya hêkê di nav coga hêkê de tê pîtandin. Hêka pîtandî bi dabeşbûnê, hejmara xaneyên xwe zêde dike û wekî embriyo digihîje nav malzarokê. Embriyo noqê navpoşê malzarokê dibe. Bi çeqîna embriyoyê, rûkeşeşaneya navpoşê malzarokê, embriyoyê dipêçine. Bi vî awayê bi dirêjiya ducaniyê de malzarok piştgiriya peresîna embriyo û korpeleyê dike. Li dawiya ducaniyê, girjbûna lûsemasûlkeyên malzarokê, dergûşê ber bi coga zayînê tehn dide. Di her çerxa mehaneyê de li gel hêka nepîtandî beşek ji navpoşê malzarokê tê qaşkirin û avêtin.
Coga hêkê.
Coga hêkê an jî coga Falloppio (bi înglîzî: "oviduct / Fallopian tube / uterine tube") cotek cog in ji herdu aliyên malzarokê derdikevin û ber bi hêkdankan ve dirêj dibin. Coga hêkê ji hêkdankê, hêkê digire û bi livîna perîstaltî ya lûsemasûlkeyan û bi kulkên rûkeşexaneyan ber bi malzarokê pal dide. Derdanên coga hêkê, xurek dabîn dike ji bo hêk û sperman. Coga hêkê ji malzarokê sperman digûhêzînê bo hêkê. Ji hêkadankê hêkê digûhezîne bo pîtîna bi spermê ve. Hawirdorek guncav dabîn dike bo pîtîna hêkê û dabeşbûna hêka pîtandî.Pîtîna hêkê di nav coga hêkê de rû dide. Hêka pîtandî dest bi dabeşbûnê dike, û bi navbeynkariya kûlk û masûlkeyên cogê, ber bi malzarokê dilive bo çeqînê.
Hêkdank.
Xaneya hêkê di nav çikildanê de,di hêkdankê de tê perisîn.
Hêkdank (bi înglîzî: "ovary") cotek endamê zaûzê ya mêyan e bo çêkirina xaneya hêkê û berhemanîna hormonên mêyê.Xaneyên hêkê di hêkdankan de tên embarkirin û persîn heta ko bi hêkdananê ber bi coga hêkê tên avêtin. Hormonên wekî êstrogen, procesteron û înhîbîn ji aliyê xaneyên nav hêkdankan ve tên berhemkirin û derdan, loma hêkdank wekî rijênek zaûzê tê hesîbandin. Di hêkdankan de bi hezeran çikildanên hêkdankê heye. Çikildan ji xaneya hêkê ya negihîştî û xaneyên derdanî (bi înglîzî: "endocrine cells") pêk tê. Hêkexaneya (xaneya hêkê) negihîştî wekî oosît (bi latînî: "oocyte") tê navkirin. Bi bandora hormona handerê tenê zer (LH), çikildana pêgihîştî diqelişe û oosîta duyem ber bi coga hêkê tê paldan. Beşa paşmayî ya çikildanê, di nav hêkdankê de diguhere,
Hormona handerê çikildanê (bi inglîzî: "follicle-stimulating hormone (FSH)") yek ji gonadotropînan e ko di laşê mê û nêran de tê berhemkirin û derdan. Ji bo hormona handerê çikildanê kurtenavê FSH tê bikaranin. Ji hîpotalamusa nêr û mêyan, hormona derpirandinê (bi înglîzî: "gonadotropin-releasing hormone (GnRH")) tê derdan, bi bandora hormona derpirandinê, ji hîpofîza pêş FSH û LH tê berhemkirin û derdan. FSH navê xwe ji erkê xwe ya di laşê mêyan de digire. Di hêkdankan de bandor li ser perisîna çikildanan dike. Di çikildanê de xaneya hêkê bi xaneyên granuloza dorpêçî ne. Li ser xaneyên granuloza wergirên taybet hene ji bo FSHyê. FSH bi wergirên li ser xaneyên granuloza ve tê girêdan û perisîna xaneya hêkê û çikildanê dide destpêkirin. Her wisa FSH ji çikildanan, derdana hormona êstrocen jî han dike.
Hormona handerê tenê zer.
Hormona handerê tenê zer (bi înglîzî: "luteinizing hormone" (LH)) hormonek gonadotropî ye, ji hîpofîza pêş a mê û nêran tê derdan û hêkdank û gun ji xwe re dike armanc. Kurtenavê hormona handerê tenê zer “LH” ye. Ji hîpotalamusa nêr û mêyan, hormona derpirandinê (GnRH) tê derdan, bi bandora hormona derpirandinê, ji hîpofîza pêş LH tê berhemkirin û derdan. Ji ber zêdebûna asta LHyê, çikildan diqelişe, xaneya hêkê ji hêkdankê der dikeve û derbasê coga hêkê dibe. Piştî hêkdananê (bi înglîzî: "ovulation"), paşmayîyên çikildanê di hêkdankê de dimînin û diguherên bo tenê zer LH perisîna tenê zer (bi latînî: corpus luteum) han dide. Ji tenê zer hormona êstrocen, procesteron û înhîbîn tên derdan.
Êstrocen.
Êstrocen navê koma hormonên mêyê ye, sê êstrocenên serkî heye, estradîol, estron û estrîol. Ji vana estradiol ya serdest e. Êstrocen ji koma hormonên steroîdî ye. Di hêkdankan de derdana êstrocenê di temenê pêgihîştinê de dest pê dike, di menopozê de bi dawî dibe. Êstrocen di hêkdankan de çikildana hêkê han dike bo perisînê. Êstrocen bandor li ser hêkdank, zê, cogên hêkê, malzarok û memikan dike. Perisîna endamên zaûzêyê rêk dixe. Di dema hêkdananê de rêjeya êstrocenê di asta herî bilind de ye. Herwisa çêbûna taybetiyên zayendî yên duyem jî ji aliyê êstrocenê ve tê rêkxistin.
Procesteron.
Procesteron hormona koendama zaûzêya mêyan e ko bi gelemperî ji bo dabînkirin û parastina stûriya dîwarê malzarokê kar dike. Procesteron ji hêkdankan, ji hevalbiçûkê û ji rijênên adrenalê tê derdan.Di hêkdanka de tenê zer mîna rijênê kar dike, procesteron û êstrocen der dide.
Procesteron li gel hormonên din, ji bo rêkxistiana çerxa mehaneyê (bi înglîzî: "menstrual cycle") kar dike. Herwisa laşê mêyê amade dike bo ducanîbûnê û heke ducanîbuyîn rû bide, berdewamkirina ducaniyê dabîn dike.
Procesteron û êstrocen girîng in bo berdewamiya ducaniyê. Procesteron navpoşê malzarokê amade dike ji bo egera rûdana ducaniyê. Diwarê malzarokê stûr dike ko embriyo biçeqe nav diwarê malzarokê û li wir biperise. Çeqîna embriyoyê dibe sedema çêbûna hevalbiçûkê. Di dirêjiya ducaniyê de ji xeynî tenê zer, hevalbiçûk jî procesteron berhem dike û der dide. Bi vî awayê dîwarê navpoşê malzarokê zexm dike, nahêlê hevalbiçûk ji malzarokê biqete.
Çerxa mehane.
Çerxa mehane navê pêvajoya bûyerên rîtmî ne ko di koendama zaûzê ya mêyan de, di destpêka temenê pêgihîştinê heta menopozê, mehê carek dûbare dibin.
Çerxa mehane (bi înglîzî: "menstrual cycle") navê pêvajoya bûyerên rîtmî ne ko di koendama zaûzê ya mêyan de, di destpêka temenê pêgihîştinê heta menopozê, mehê carek dûbare dibin. Çerxa mehane ya cara ewil, nîşana destpêka temenê pêgihîştinê ye û bi gelemperî di temenê 12 - 14 salî de dest pê dike. Çerxa mehane heta temenê 45-50 salî bi awayekî asayî didome, paşê hêdî hêdî rîtma wê xira dibe, di salên menopozê de çerxa mehane bi awayekî mayînde radiweste. Dirêjiya dema çerxa mehaneyê bi gelemperî 28 roj e. Lê dibe ko ji ber hin sedeman, dirêjiya vê demê biguhere bo 20 heta 40 rojan. Bi gelemperî pêvajoya çerxa mehane di çar qonaxan de tê pêşkêşkirin. Ev çar qonax guherînên li hêkdank û yên li malzarokê lixwe digirin.
Heke xaneya hêkê di coga hêkê de rastê sperman neyê, ango pîtîn rû nede, tenê zer hildiweşe. Bi hilweşîna tenê zer, asta rêjeya hormonên procesteron û êstrocen ji nişka ve dadikeve. Ji ber kêmbûna hormonan, xwînberên firehbûyî yên navpoşê malzarokê (bi latînî: "endometrium") teng dibin, herrika xwînê kêm dibe. Kêmbûna herrika xwînê dibe sedema hilweşîna navpoşê malzarokê. Ev qonax, wekî qonaxa xwîndîtinê tê navkirin.Şileya xwînditinê ji derdanên rijênên navpoşê malzarokê, xaneyên navpoşê malzarokê, xwîna ji xwînberên malzarokê û xaneya hêkê ya nepîtandî pêk tê.
Di vê qonaxêde bi bandora FSH û LHyê çikildanên hêkdankê diperisin û yek ji van çikildanan hê baştir digihîje û dibe çikildana serdest. Ji çikildanan êstrocen tê derdan. Oosîta yekem a çikildana serdest, di qonaxa çikildanê de pêvajoya miyoza yekemê diqedîne û oosîda duyem a haploîdî peyda dibe. Paşê di oosîda duyem de miyoza duyem dest pê dike, lê miyoza duyem di qonaxa metafazê de radiweste. Herwisa êstrocen di xaneyên navpoşê malzarokê de dabeşbûna mîtozê dide destpêkirin. Derdana lincemade zêde dibe. Di vê qonaxê de rijênên malzarokê jî diperisin lê çalak nabin. Ji ber ko xaneyên navpoşê malzarokê pir dibin, lûleyên xwînê zêde dibin, dîwarê malzarokê stûr dibe û dişibe îsfencê, ev qonax wekî qonaxa stûrbûnê (bi înglîzî: "proliferative phase") tê navkirin
Di xwînê de zêdebûna xestiya êstrocenê, hîpotalamusê han dike ko hê zêdetir GnRH der bide. Zêdebûna GnRH bandor li hîpofîza pêş dike, bi vî awayê hê zêdetir hormona handerê tenê zer (LH) tê derdan. Xestiya LHyê zêde dibe, ji ber bandora LHyê çikildana pêgihîştî dipeqe, xaneya hêkê (oosîta duyem) û şileya çikildanê ji çikildana qelişî, ber bi coga hêkê tên berdan. Peqîna çikildan û avêtina hêkê wekî hêkdanan (bi înglîzî: "ovulation") tê navkirin.
Piştê hêkdananê, paşmayiyên çikildanê (xaneyên çikildanê) diguherin bo pêkhateyek derdanî ya bi navê tenê zer. Bi hankirina LHyê, ji tenê zer hormona procesteron û êstrocen tê berhemkirin û derdan. Bi bandora hormonên êstrocen û procesteronê, xwînberên malzarokê bi şêweyê lûlpêç fireh dibin, rijênên malzarokê gir dibin. Ji van rijênan bo embriyoyê şilemeniya xurek tê derdan. Şileya derdanê bi glîkocen dewlemend e.
Avahîsaz ew kes e ku plansazkirin, sêwirandin û çavdêriya avakirina avahiyan dike.Pratkirina avahîsazî tê wateya peydakirina karûbaran di girêdanekê de bi sêwirana avahiyan û cîhê di hundurê cîhê ku li derdora avahiyên ku dagîrkirina mirovan an jî wekî armanca wan a bingehîn bikar tînin peyda dike.
AvahîsazPêdiviyên pîşeyî yên ji bo avahîsazan ji deverek cihê cûda dibe. Biryarên avahîsazek bandorê li ewlehiya giştî dike, û ji ber vê yekê avahîsaz pêdivî ye ku perwerdehiya pispor a ku ji perwerdehiya pêşkeftî û staj  pêk tê ji bo ezmûna pratîkî derbas bike da ku destûrek ji bo pratîkkirina avahîsaziyê bidest bixe.
Pêdiviyên pratîk, teknîkî û akademîk ên ji bo bûyîna avahîsaz li gorî dadrêsiyê diguhere, her çend xwendina fermî ya avahîsaziyê li saziyên akademîk di pêşkeftina pîşeyê bi tevahî de rolek girîng lîstiye.
Di zanistiya pirtûkxaneyê de, kontrola otorîte pêvajoyek e ku agahdariya Bîbliyografîk birêxistin dike, wekî di katalogên pirtûkxaneyan de bikaranîna yekane, rastnivîsîna navekî (sernav) an nasnameyek hejmarî ji bo her mijarê ye. Peyva "otorîte" ya di kontrola otorîte ji ramana navên mirovan, cihan, tişt û têgînên destûrdar in, ango ew bi rengek taybetî têne damezrandin. Ev sernav an nasnameyên yek-cûre bi domdarî li seranserê katalogên pelê otorîteriya têkildar têne bikar tînin û sepandin. Ji bo rêbazên din ên organîzekirina daneyan wekî girêdan û referansên xaçeyan têne sepandin. Her têketinek kontrolkirî ji hêla çarçove û karanîna wê ve di tomarekî otorîteriyê de tê diyar kirin. Ev rêxistin ji xebatkarên pirtûkxaneyê re dibe alîkar ku katalogan biparêzin û wê ji lêkolîneran re bikêrhatî bikin.
Katalog her mijarekê -wek nivîskar, mijar, rêzefîlm, an pargîdanî- nasnameyek yekta an sernavek taybetî destnîşan dikin ku paşê ji bo hemî referansên heman mijarê bi domdarî, yekta û nezelalî tê bikar anîn, ku guhertoyên ji rastnivîsîn, wergêrên cihêreng radike. navên pênûsan, an jî navdêran. Sernivîsa yekta dikare bikarhêneran bigihîne hemî agahdariya têkildar tevî mijarên têkildar an hevgirtî. Qeydên rayedar dikarin di nav databasek de werin berhev kirin û jê re pelê desthilatdariyê tê gotin, û parastin û nûvekirina van pelan û her weha "girêdanên mantiqî" bi pelên din ên di nav wan de karê pirtûkxane û katalogerên din ên agahdariyê ye. Li gorî vê yekê, kontrola otorîte mînakek peyvsaziya kontrolkirî û kontrola bîbliyografîk e.
Dema ku di teorîyê de her perçeyek agahdarî di bin kontrola otorîte de ye wek navên kesane û pargîdanî, sernavên yekreng, navên rêzan, û babetan, katalogerên pirtûkxaneyê bi gelemperî li ser navên nivîskar û sernavên xebatan disekinin. Sernavên mijarê ji Pirtûkxaneya Kongreyê fonksiyonekî wekî tomarên otorîte pêk tînin, her çend ew bi gelemperî ji hev cuda têne hesibandin. Her ku dem derbas dibe, agahdarî diguhere, hewcedariyên ji nû ve organîzekirinê peyda dike. Li gorî nêrînek, kontrola otorîte ne ji bo afirandina pergalek bêkêmasî ya bêkêmasî ye, ku belkî ew hewldanekî berdewam a ji bo şopandina van guhertinan û hewldana anîna "avahî û rêkûpêk" li peywira alîkariya bikarhêneran a peydakirina agahiyan e.
Dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve, êrîşek dagirkerî ye ku di 24ê sibata 2022an de ji aliyê Rûsyayê ve dest bi dagirkirina Ûkraynayê welatcîranê wî yê li başûrrojavayê kiriye. Êrîşa 24ê sibata 2022an mezintirîn berdewamiya Şerê Rûs-Ukraynayê di sala 2014an de ku dest pê kiribû. Kampanyayek bi dirêjkirina Pêkhatina leşkerî ya Rûsyayê di destpêka sala 2021an de dest pê kir; Rûsyayê daxwaz kir ku Ûkrayna bi awayekî qanûnî ji tevlîbûna NATO hevbendiya leşkerî were qedexekirin. Çend roj beriya dagirkirinê, Rûsyayê du dewletên xwebexşkirî di nav sînorên Ûkraynayê de nas kir: Komara Gel a Donetskê û Komara Gel a Luhanskê. Hêzên Çekdar ên Rûsyayê di 21'ê sibatê de li Donbasê ya rojhilatê Ûkraynayê ketin. Di 22'ê sibatê de, Meclîsa Federasyonê ya Rûsyayê bi yekdengî destûr da ku Serokê Rûsyayê, Vladîmîr Pûtîn wê hêza leşkerî li derveyî Rûsyayê bikar bîne.
Dakirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve, di 24ê sibata 2022an de saet di 05:00an, dema herêmî ya Moskowê seat di 06:00an de despêkirina operasyona leşkerî li rojhilatê Ûkraynayê ji aliyê serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn ve hate ragihandin. Êrîşên mûşekî li cihên li seranserê Ûkraynayê, tevî paytexta Ûkrayna, Kîevê destpêkir. Sazîya Sînor a Ûkraynayê diyar kir ku xalên wê yên sînor ên bi Rûsya û Belarûsê re hatine êrîş kirin. Piştî du saetan hêzên bejayî yên Rûsyayê derbasî welêt bûn. Li ser vê bûyerê Serokê Ûkraynayê Volodîmîr Zelenskî bi derxistina rêveberiya awerte, qutkirina têkiliyên dîplomatîk bi Rûsyayê re û seferberiya giştî ragihand. Dagirkerî rastî şermezarkirina welatên navneteweyî berbelav bûye û di nav de mehkûmkirina navneteweyî di nav cezayên li ser Rûsyayê hatin sepandin û herwiha di heman demê de xwepêşandanên li dijî şer li Rûsyayê bi girse hatin girtin.
Gurzeka Pişt-Sovyetê û Şoreşa Pirteqalî.
Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di sala 1991'an de, Ûkrayna û Rûsyayê têkiliyên xwe yên nêzîk berdewam kirin. Di sala 1994'an de, Ûkrayna qebûl kir ku dev ji cebilxaneya xwe ya nukleerê berde û Memorandûma Bûdapestê ya li ser Temînata Ewlekariyê bi şertê Rûsya, Keyaniya Yekbûyî (KY) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) li dijî gefan an karanîna hêzê li dijî xakê garantiyê bidin, îmze kir. Yekitî an serxwebûna siyasî ya Ûkraynayê pênc sal şûnda pêk hat, ku Rûsyayê yek ji îmzekerên Peymana Ewlekariya Ewropayê bû, ku ji bo "mafê xweyî her dewletan ji nû ve piştrast kir ku ew azad be û di hilbijartinê yan guheztina aranjmanên xwe yên ewlehiyê de, tevî peymanên hevalbendiyê, dema ku ew pêşve diçin" beşdar kirin.
Di sala 2004'an de, Viktor Yanukoviç serokwezîrê wê demê di hilbijartinên serokatiyê de li gorî biryara Dadgeha Bilind a Ûkraynayê bi piranî sextekarî hatibû kirin, bi serketî hate ragihandin. Encam bû sedema nerazîbûna gelan ji bo piştgirîkirina namzetên muxalefetê Vîktor Yuşçenko, ku li dijî encamê derket. Di mehên aloziya şoreşê de, namzet Yuşçenko ji nişka ve bi giranî nexweş ket û demekî kurt de ji hêla gelek komên bijîşkên serbixwe ve hate dîtin ku ji hêla TCDD dioksin ve hatî jehr kirin. Yuşçenko bi tundî guman kir ku Rûsya di jehrîkirina wî de heye. Van hemûyan di dawiyê de di encama Şoreşa Tûrincî ya aştiyane de, Viktor Yuşçenko û Yuliya Timoşenko anîn ser desthilatdariyê, di heman demê de Yanukovych xistin dijberiyê.
Di sala 2008'an de, serokê Rûsyayê Vladimîr Pûtîn li dijî endambûna potansiyela Ûkraynayê ji NATO re axivî. Di sala 2009'an de, analîstê Romanî Iulian Chifu û hevkarên wî digotin ku derbarê Ûkraynayê ve Rûsyayê guhertoyek nûvekirî ya Doktrîna Brezhnev peyda kiriye û ferman dike ku serweriya Ûkraynayê ji welatên endamên Pakta Warşovayê berî hilweşîna qada bandora Sovyetê di dawiya salên 1980'an û destpêka salên 1990'an de mezintir nebe.
Di sala 2009'an de, Yanukoviç niyeta xwe ragihand ku careke din di hilbijartinên serokatiyê ya 2010'an bibe namzet. Ew bi ser ket û di sala 2010'an de hate damezrandin.
Şoreşa Ûkraynayê û Şerê Donbasê.
Xwepêşandanên Ewromayidan di sala 2013'an de li ser biryara hukûmeta Ûkraynayê ya rawestandina îmzekirina Peymana Yekîtiyê ya Yekîtiya Ewropayê û Ûkrayna dest pê kir, ku nêzîktir li şûna têkiliyên bi Rûsya û Yekîtiya Aborî ya Ewrasyayê re hilbijêrin. Piştî protestoyên bi hefteyan, Yanukovych û serokên opozîsyona parlamena Ûkraynayê di 21'ê sibata 2014'an de peymana çareseriyê îmze kiribûn û tê de daxwaza hilbijartinên pêşwext kiribû. Dotira rojê, Yanukovych ji Kîevê revîya berî ku dengdana împîçkirinê ya wî ji desthilata wek serokatiyê bêpar kir. Rêberên herêmên rojhilatê Ûkraynayê yên rûsîaxêv diaxivin, ragihandin ku dilsoziya xwe ya bi Yanukovych re berdewam dikin, ku ew di sala 2014'an de bûye sedema nerazîbûnên alîgirên Rûsyayê ya li Ûkraynayê. Piştî aloziya di adara 2014'an de Krîm ji aliyê Rûsyayê ve hat girêdan û Şerê Donbasê ên di nîsana 2014'an de bi avakirina dewletên Komara Gel a Donetskê û Komara Gel a Luhanskê ji aliyê Rûsyayê ve dest pê kir.
Di 14'ê îlonê 2020'an de, Serokê Ûkraynayê Volodîmîr Zelenskî, Stratejiya Ewlekariya Neteweyî ya nû ya Ûkraynayê pejirand û "ji bo pêşxistina hevkariyek berbiçav bi NATO re bi armanca endametiya NATO'yê re peyda kir." Zelenskî di 24'ê adara 2021'an de biryarnameya jimare ya 117/2021 îmze kir û tê de "stratejiya dagîrkerîkirinê ya ji nû ve entegrasyona herêma demkî ya dagirkirî ya Komara Xweser a Krîmê û bajarê Sêwastopolê" pejirandin.
Di tîrmeha 2021'an de, Pûtîn gotarek bi sernavê Yekitiya Dîrokî ya Rûsyayê û Ûkraynayan weşand û tê de nêrîna xwe ji nû ve piştrast kir ku Rûs û Ûkraynî "yek gel" in. Dîroknasê Amerîkî Timothy Snyder fikrên Pûtîn wekî emperyalîzmê bi nav kir. Rojnamevanê brîtanî Edward Lucas ev yek wekî revîzyonîzma dîrokî bi nav kir. Çavdêrên din serkirdayetiya Rûsî wekî xwedî nerînek berovajîkirî li ser Ûkrayna nûjen û dîroka wê binav dikin.
Rûsyayê ragihand ku endambûna Ûkraynayê ya ji bo NATO'yê û berfirehkirina NATO'yê bi giştî ewlehiya wê ya neteweyî tehdîd dike. Ji ber vê yekê, Ûkrayna û welatên din ên Ewropayê yên cîranên Rûsyayê, Pûtîn bi hewildana nerazîtiya Rûsyayê û bi şopandina siyasetên mîlîtarîst ên êrîşkar tawanbar kirin.
Avakirina leşkerî ya Rûsyayê.
a>, 24 Sibat 2022. Bi hezaran leşkerên Amerîkayê li Rojhilatê Ewropayê dijî zêdekirina leşkerî ya Rûsyayê hatin bicihkirin.
Pevçûn bi avakirina leşkerî ya mezin, di destpêkê de ji adar heta nîsana 2021'an û paşê ji cotmeha 2021' heta sibata 2022'an destpê kir. Dema avakirina leşkerî ya duyemîn de, Rûsyayê ji DY'ê û NATO re du pêşnûmeyên peymanên daxwaz tê de hebûn daxwaz kir. Ji bo tiştên wê wekî "garantiyên ewlehiyê" binav kir û di nav de sozek yasayî ya girêdayî ya Ukraynayê tevlî NATO'yê nebe û her wiha kêmkirina serbazên NATO û alavên leşkerî yên li Ewropaya Rojhilat bi cih bûne û gefa bersiveke leşkerî ya nediyar xwar û got eger NATO berdewam bike dê "xeteke êrîşkar" bibe.
Tawanbarkirina Rûsyayê.
Di 9'ê berfanbarê 2021'an de Serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn behsa cudakariya li dijî rûsîaxivên li derveyî Rûsyayê kir û got: "Divê ez bêjim rûsofobî gava yekem ber bi jenosîdê ve ye. Ez û hûn baş dizanin ku li Donbasê çi diqewime. Bê guman ew wekî komkûjyê pir dişihibe.” Rûsyayê jî qanûna zimanê Ûkraynayê şermezar kir. Di 15'ê sibatê 2022'an de, Pûtîn ji çapemeniyê re got: "Tişta li Donbasê diqewime tev komkûjî ye."
Îdîayên Rûsan ên qirkirinê bi giştî weke bêbingeh hatin redkirin. Gelek rêxistinên navneteweyî di nav de Komîseriya Bilind a Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî, Mîsyona Çavdêriya Taybet a OSCE li Ûkraynayê û Konseya Ewropayê ragihandin ku wan nikîbûn delîlên îdîayên Rûsyayê piştgirî dikin, bibînin. Îdîayên komkûjiyê ji aliyê Komîsyona Ewropayê ve wekî "dezînformasyona Rûsyayê" tên nîqaşkirin.
Balyozxaneya Amerîkayê ya li Ûkraynayê îdiaya komkûjiyê ya Rûsyayê wek "derewiyeke şermezarkirî" bi nav kir û di heman demê de Berdevkê Wezareta Derve ya Amerîkayê Ned Price got; Mosko van îdiayan ji bo dagirkirina Ukraynayê hincet dike. Di 18'ê sibatê de, Balyozê Rûsyayê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Anatoly Antonov bi erêkirina asîmîlasyona bi zorê ya Rûsên Ûkraynayê tawanbar kir.
Pûtîn di axaftineke xwe ya 21'ê sibatê de civaka Ûkraynayê bi neonazîbûnê sûcdar kir û "nazîkirina" Ûkraynayê" anî ziman ku armanca Rûsyayê bêçekkirin. Li gorî raporên çapameniyê, Pûtîn ji bo rewakirina êrîşa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê "gotinek 'Nazî ya derewîn" bikar tîne, ku her çend hikûmet, artêş an jî hilbijêran piştgirîyek berfireh ji îdeolojiya rastgirên tund re tune be û di hilbijartinên parlemanî yên 2019'an de ti berbijarekî rastgira tund di Rada ya meclîsa neteweyî de yek kursî bi dest nexist. Herdû Serok wekî Zelenskî û Serokwezîr Denys Shmyhal cihû ne, ku yek ji du welatên cîhanê wekî serokê dewletê û serokê hikûmetê cihû ya din jî Îsraêlê dike. Zelenskî bi taybetî xîtabî îdiaya Rûsî kir û da zanîn ku bapîrê wî di Artêşa Sor de li dijî Naziyan şer kiriye; ew sê endamên malbata xwe di Holokostê de winda kiriye. Muzeya Bîranîna Holokostê ya Dewletên Yekbûyî dagirkerî û binpêkirina dîroka Holokostê ya Pûtînê wekî rewakirina şer şermezar kir.
Pevçûnên îdîakirî.
Şerê li Donbasê di 17'ê sibatê 2022'an de gelekî zêde bû. Dema ku hejmara rojane ya êrîşan di şeş hefteyên pêşîn ên sala 2022'an ji didû heta pêncan bûye û Artêşa Ûkraynayê 60 êrîş di 17'ê sibatê de ragihandin. Medyaya fermî ya Rûsyayê jî ragihand ku di heman rojê de zêdetirî 20 êrîşên topan li ser çeperên cudaxwazan hatine kirin. Hikûmeta Ûkraynayê cudaxwazên Rûsî tawanbar kir ku bi topan zarokxaneyek li Stanîtsiya Luhanska topbaran kirin û sê sivîl birîndar kirin. Komara Gel a Luhanskê ragihand ku hêzên wan ji aliyê hikûmeta Ukraynayê ve bi hawan, bombeavêj û çekên doçkayê hatine êrîş kirin.
Dotira rojê, Komara Gel a Donetskê û Komara Gel a Luhanskê fermana derxistina mecbûrî ya sivîlan ji bajarên wan ên payebilind dan û her çend çavdêran destnîşan kirin ku derxistina tevahî dê bi mehan bidome. Medyaya Ûkraynayê zêdebûneke tundî di topbarana çekdarên bi serkêşiya Rûsyayê ya li Donbasê weke hewldanek ji bo provokekirina artêşa Ukraynayê ragihand. Di 21'ê sibatê de, Xizmeta Ewlekariyê ya Federal a Rûsyayê (FSB) ragihand ku topbarana Ukraynayê li herêma Rostovê 150 metre dûrî sînorê Rûsya û Ûkraynayê û tesîseke sînor a FSB'ê wêran kiriye. Her wiha Santrala Termîk a Luhanskê ya li Komara Gel a Luhanskê ji aliyê hêzên nenas ve hate topbarankirin. Nûçegihanên Ûkraynayê diyar kirin ku ji ber vê yekê ew neçar maye ku were girtin.
Ji aliyekî din ve, navenda ragihandinê ya Taxa Leşkerî ya Başûr ragihand ku hêzên Rûsî danê sibê wê rojê komeke ji 5 sabotatoran li nêzîkî gundê Mityakinskaya ya navçeya Rostovê ji Rûsyayê derbasî sînorê Ûkraynayê bibûn û bi du wesayîtên şerên piyadeyan hatiye wêrankirin hatine kuştin. Ûkraynayê red kir ku ew di her du bûyeran de cih girtiye û wan wek ala derewîn bi nav kir. Herwiha hat ragihandin ku 2 leşkerên Ûkraynayê û sivîlek jî li gundê Zaitseve yê 30 kîlometre li bakurê Donetskê di encama topbaranê de hatin kuştin. Gelek vekoler ên wekî di nav de malpera lêkolînê Bellingcat delîl belav kirin ku gelek ji êrîş, teqîn û valakirina Donbasê ji aliyê Rûsyayê ve hatine kirin.
Eskalasyon (21–23 Sibatê).
Axaftina Pûtînê ji gel re, di 22'ê sibatê 2022'an de(Binnivîsên îngilîzî û rûsî hene)
Di 21'ê sibatê piştî naskirina Komarên Donetsk û Luhanskê, Serok Pûtîn ferman da ku leşkerên rûsî (di nav de hêzên mekanîzekirî) li Donbasê werin şandin û Rûsyayê wekî "mîsyona aşitiyê" bi nav kir. Artêşa Rûsyayê ragihand ku wê 5 "saboterên" Ûkraynî yên ji sînorê Ûkraynayê derbasî Rûsyayê bûne hatine kuştin. Ev îdîa ji aliyê Wezîrê Karên Derve yê Ûkraynayê Dmytro Kuleba ve bi tundî hat redkirin. Piştî wê rojê, çend dezgehên ragihandinê ya serbixwe piştrast kirin ku hêzên Rûsî derbasî Donbasê bûne. Destwerdana 21’ê sibatê ya li Donbasê ji aliyê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ve bi awayekî berfireh hat şermezarkirin û ti piştgirî nehate girtin. Balyozê Kenyayê Martîn Kimanî, pêngava Pûtîn bi kolonyalîzmê re muqayese kir û got: "Divê em xilasbûna xwe ya ji guliyên împeratoriyên mirî venegerin, ku bi awayekî nav formên nû yên serdestî û zordariyê temam bikin."
Di 22'ê sibatê de, serokê Dewletên Yekbûyî Joe Biden got; "destpêka êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê" bû. Sekreterê Giştî yê NATO'yê Jens Stoltenberg û Serokwezîrê Kanadayê Justin Trudeau gotin; "dagirkeriyeke din" çêbûye. Wezîrê Karên Derve yê Ûkraynayê Kuleba jî wiha got: "Tiştekî bi navê êrîşeke biçûk, navîn û mezin nîne. Dagirkirin dagirkerî ye." Berpirsê Siyaseta Derve ya Yekîtiya Ewropayê Josep Borrell diyar kir ku "hêzên rûsî [gihîştin] axa Ûkraynayê" û "[ne] dagîrkeriyek tevahî bû". Di heman rojê de, Encûmena Federasyonê bi yekdengî destûr da ku Pûtîn hêza leşkeriyê li derveyî Rûsyayê bikar bîne. Di encamê de, Zelenskî ferman da ku leşkerkirina rezervên Ûkraynayê di heman demê de hîna tev li seferberiya giştî nebûye.
Di 23'ê sibatê de, Radaya Verkhovna ya Ûkraynayê ji bo 30 rojan rewşa awerte ya li seranserê welat bêyî herêmên dagirkirî yên li Donbasê ragihand, ku ev di nîvê şevê de ket meriyetê. Parlamenê her wiha ferman da ku hemû rezervîstên Hêzên Çekdar ên Ûkraynayê seferber bibin. Di heman rojê de Rûsyayê dest bi valakirina balyozxaneya xwe ya li Kîevê kir û ala Rûsyayê jî ji serê avahiyê daxist. Malperên parlamen û hikûmeta Ûkraynayê tevî malperên bankê rastî êrîşên DDoS hatin.
Civîneke din a Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî di 23-24'ê sibatê de hat lidarxistin. Rûsyayê di civîna awerte ya Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi mebesta bêbandorkirina qeyranê ya êrîşî Ûkraynayê kir. Li ser vê bûyerê Sekreterê Giştî António Guterres got: "Şansekî bidin aştiyê." Rûsyayê piştî helwesta serokatiya Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî di sibata 2022'an, dagir kir û wekî yek ji pênc endamên daîmî mafê vetoyê kiriye. Di saetên serê 24'ê sibatê de, Zelenskî axaftinek televîzyonî kir û tê de bi rûsî xîtabî welatiyên Rûsyayê kir û ji wan xwest ku pêşî li şer bigirin. Zelenskî di axaftinê de îdiayên hikûmeta Rûsyayê yên derbarê hebûna neo-naziyan di nav hikûmeta Ûkraynayê de red kir û diyar kir ku niyeta wî ya êrîşa li ser herêma Donbasê tuneye.
24'ê Sibatê 2022.
Berî 24'ê sibatê li gor demjimêr 06:00 (UTC+3) bi dema Moskoyê, Putin ragihand ku wî biryara destpêkirina "operasyoneke leşkerî ya taybet" li rojhilatê Ûkraynayê daye. Pûtîn di axaftina xwe de îdia kir ku tu planên dagirkirina axa Ûkraynayê tune ye û îdia kir ku ew piştgiriyê didin mafê çarenûsiya gelên Ûkraynayê. Pûtîn herwiha diyar kir ku îdiaya nûçeyên CNN û NBC "bêbingeh" û "derew" ji bo Rûsyayê li Ûkraynayê "bêçekkirin û nenaskirin" digere, bi nav kirin. Ev ji hêla Muzexaneya Bîrdariya Holokostê ya Dewletên Yekbûyî ve hat şermezar kirin û ji Artêşa Ûkraynayê xwest ku çekên xwe deynin û biçin malên xwe. Li ser daxwaza Wezareta Parastinê ya Rûsyayê ya ji Yekîneyên kontrolkirina trafîka hewayî ya Ûkraynayê xwest seferan rawestînin, qada hewayî ya li ser Ûkraynayê ji seyrûsefera hewayî ya ne sivîl re hate sînordar kirin û ligel tevahiya deverên ji hêla Ajansa Ewlehiya Hewayî ya Yekîtiya Ewropayê (EASA) ve wekî herêmek pevçûnek aktîf tê hesibandin.
Di çend deqeyên piştî daxuyaniya Pûtînê li Kîev, Xarkiv, Odessa û Donbasê teqîn çêbûn. Karbidestên Ûkraynayê gotin Rûsyayê serbazên xwe li Mariupol û Odessa danîne û bi mûşekên Kruz û balîstîk avêtine firokexane, baregehên leşkerî û depoyên leşkerî yên li Kîevê, Xarkiv û Dnîproyê. Li gorî saeta herêmî saet 06.48’an de, li herêmên Ûkraynayê bi Belarûs û Rûsyayê re digihîne hev û wesayîtên leşkerî ji Senkîvkayê derbasî Ûkraynayê bûn. Vîdyoyek tê kişandin ku leşkerên rûsî ji Krîmê ji hêla Rûsyayê ve hatî girêdan derbasî Ûkraynayê dibin. Kremlîn plan kir ku di destpêkê de top û mûşekan li navendên fermandarî û kontrolê bike armanc û piştre firokeyên şer û helîkopteran bişîne da ku bilez serweriya hewayê bi dest bixe. Hêzên li rojhilat, bi Navenda Lêkolînên Stratejîk û Navdewletî re sê axên pêşveçûnê destnîşan dikin: li bakur ji Belarusê, li başûrrojhilat ji Donetskê û li başûr ji Krîmê. Dewletên Yekbûyî got, ew bawer dike ku Rûsya dixwaze hikûmeta Ûkraynayê "bibire" û hukûmeta xwe saz bike, ligel Karbidestên îstîxbarata Amerîkayê bawer dikin ku Kîev dê di nav 96 demjimêran de ji ber şert û mercên li ser erdê bikeve.
Li gorî Wezîrê Dewletê yê Ûkraynayê Anton Heraşçenko, piştî saet 06:30 (UTC+2), hêzên Rûsyayê ji bejahiyê ve li nêzî bajarê Xarkivê dagir kirine û li bajarê Mariupolê jî daketinên mezin ên amfibiyayê hatine ragihandin. Di demjimêr 07:40 de BBC li ser çavkaniyên din ragihand ku leşker ji Belarusê jî derbasî welêt dibin. Hêzên Sînor a Ûkraynayê ragihand ku li Luhansk, Sumî, Xarkiv, Çernîhîv, Jîtomîrê û herwiha ji Krîmê jî êrîş li ser mekanan hatine kirin. Wezareta Parastinê ya Rûsyayê îdia kir ku hêzên sînor ên Ûkraynayê li ber xwe nedaye. Wezareta Navxweyî ya Ûkraynayê ragihand ku hêzên Rûsî gundên Horodîşçe û Milove li Luhanskê girtine. Navenda Ragihandina Stratejîk a Ûkraynayê ragihand ku artêşa Ûkraynayê êrîşek li nêzî Şçastiya (nêzîkî Luhanskê) têk birin û bajarok ji nû ve kontrol kir û di encamê de nêzî 50 ji aliyê Rûsyayê ve hatin kuştin.
Malpera Wezareta Parastinê ya Ûkraynayê piştî saetekê bêçalak bû û hate restorekirin. Wezaretê ragihand ku li Luhanskê 5 balafir û helîkopterek xistine xwarê. Demek kin beriya 07:00 (UTC+2), Zelenskî danasîna qanûna leşkerî li Ûkraynayê ragihand. Piştre, wî ferman da Artêşa Ûkraynayê ku "xisarên herî zêde" bide dagirkeran. Zelenskî herwiha ragihand ku têkiliyên dîplomatîk ên bi Rûsyayê re qut dibin û di cih de bikevin meriyetê. Di heman rojê de, wî seferberiya giştî ragihand. Mûşekên Rûsyayê binesaziyên Ukraynayê di nav de Balafirgeha Navneteweyî ya Borîspîlê ku balafirgeha herî mezin a Ûkraynayê 29 km li rojhilatê Kîevê ye, kirin hedef. Ûkraynaŷe li ser vê êrîşê qada xwe ya hewayî ji firînên sivîl re girt.
Yekîneyeke leşkerî ya li Podilsk ji aliyê hêzên Rûsyayê ve hat êrîş kirin, di encamê de 6 kes mirin û 7 jî birîndar bûn. Herwiha 19 kesên din jî winda bûne. Li bajarê Mariupolê kesekî din jî hat kuştin. Li Çûhûyîvê malek ji ber topbarana Rûsyayê hat xerakirin; şêniyên wê birîndar bûn û zarokek mir. Li gundê Lipetske (Oblasta Odesayê) 18 kes ji ber bombebarana Rûsyayê hatin kuştin.
Saet di 10:00 (UTC+2) de li brîfînga rêveberiya serokatiya Ûkraynayê hat ragihandin ku leşkerên Rûsyayê ji bakur (heta 5 kîlometre başûrê sînor) êrîşî Ûkraynayê kirine. Hate gotin ku leşkerên Rûsyayê li Oblasta Xarkivê, Oblasta Çernîhîvê li nêzî Sumî çalak in. Xizmeta çapemeniyê ya Zelenskî jî ragihand ku Ûkraynayê êrîşek li Oblasta Volînê pûç kiriye. Saet 10:30 (UTC+2), Wezareta Berevaniyê ya Ûkraynayê ragihand ku leşkerên rûsî li Oblasta Çernîhîvê hatine rawestandin, şerekî mezin li nêzîkî Xarkivê di pêş de ye û Marîupol û Şçastiya bi tevahî hatine vegerandin. Artêşa Ûkraynayê îdia kir ku 6 balafirên Rûsyayê, 2 helîkopter û bi dehan wesayîtên zirxî hatine rûxandin. Rûsyayê red kir ku ti balafir û wesayîtên zirxî winda nekirine. Serfermandarê Ûkraynayê Valerî Zalûjnî wêneyên 2 leşkerên Rûs ên dîl belav kir û got ku ew ji Alaya Tivingên Motorîze a 423. ya Pasdarên Rûsyayê (yekîneya leşkerî 91701) ne. Tûgaya 74'emîn a Tivingên Motorîze ya Rûsyayê li nêzî Çernîhîvê teslîm bû.
Di saet 13:00 û 13:19 (UTC+2) de, cerdevanên sînor û Hêzên Çekdar ên Ûkraynayê du pevçûnên nû ragihandin - li nêzîkî Sumî ("di rêya Konotop") û Starobîlsk (Oblasta Luhanskê). Di demjimêra 13:32 (UTC+2) de, Valer̂i Zalujnî ragihand ku çar mûşekên balîstîk ji axa Belarusê ber bi başûrê rojava ve hatine avêtin. Gelek stasyonên Metroyên Kîevê û Metroya Xarkivê ji bo nifûsa herêmî wekî stargehên bombeyan hatin bikaranîn. Hat ragihandin ku nexweşxaneyeke xwecihî ya li Vuhledar (Oblasta Donetskê) hat bombekirin û di encamê de 4 sivîl mirin û 10 jî birîndar bûn (6 jê bijîjk). Nobedarên sînor ên Ûkraynayê ragihandin ku du keştiyên rûsî Vasily Bykov (Projeya 22160 keştiya dewriyeyê) û Moskva êrîş kirin û xwestin Girava Marê ya piçûk a li nêzî Deltaya Dunayê bigirin.
Di demjimêra 16:00 (UTC+2) de Zelenskî got şer di navbera hêzên Rûsî û Ûkraynayê de li bajarên xeyalî Çernobîlê û Pripyatê derketiye. Bi derdora 18:20 (UTC+2), Santrala Nukleerî ya Çernobîlê û herêmên derdorê jî di bin kontrola Rûsyayê de bûn. Li gorî Parlamentera Verxovna Radayê Maryana Bezuhla, leşkerên Rûsyayê gefa êrîşê li Santrala Nukleerî ya Zaporîjya xwar.
Saet 16:18 (UTC+2), şaredarê Kîevê Vitali Klitschko qedexeya derketina derve ji saet 22:00 heta 07:00 berdewam dike ragihand. Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî Filippo Grandi texmîn kir ku zêdetirî 100,000 Ukraynî ji neçarî jicîhûwar bûne û bi hezaran ji van derbasî Moldova û Romanyayê bûne. Saet 22:00 (UTC+2), Xizmeta Parastina Sînor a Ûkraynayê daxuyand ku hêzên rûsî Girava Marê piştî bombebarana deryayî û hewayî ya giravê girtine.
Her sêzdeh nobedarên sînorên li giravê tê texmînkirin di bombebaranê de hatine kuştin, piştî ku nexwestin xwe radestî keştiyek şer a Rûsî bikin; qeyda gardiyanan pêşniyara teslîmbûnê ya li ser medyaya civakî belav bûye, red kirin. Serok Zelenskî daxuyand ku pasevanên sînorên mirine tê texmînkirin dê piştî mirina xwe navê Qehremanê Ûkraynayê, rûmeta herî bilind a welêt were dayîn. 17 sivîl hatin kuştin, di nav wan de sêzdeh li başûrê Ûkraynayê, sê li Marîupol û yek li Xarkivê. Zelensk̂i diyar kir ku di roja ewil a dagirkirinê de 137 hemwelatiyên Ûkraynayê (hem leşker û hem jî sivîl) mirin.
Demek kin piştî demjimêra 23:00 (UTC+2), Serok Zelensk̂i ferman da ku hem̂u mêrên Ûkraynî yên di navbera 18 û 60 salî de kom bibin; ji ber heman sedemê, mêrên Ûkraynî yên ji wê koma temenî derketina ji Ûkraynayê hatin qedexe kirin.
25'ê Sibatê 2022.
Di demjimêra saet 01:24 (UTC+2) de, Zelenskî ferman dabû ku leşkerê Ûkraynayê 90 rojan bi tevahî seferber bikin. Li dora 04:00 (UTC+2) bi dema herêmî, Kîev bi du teqînan hat hejandin. Karbidestê Wezareta Navxwe ya Ûkraynayê Anton Heraşçenko bi rêya peyamekê ragihand ku ew teqîn mûşekên Kruz û balîstîk bûn ku li Kîevê hatibûn armanckirin. Hikûmeta Ûkraynayê ragihand ku wan balafireke dijmin a li ser Kîevê xistiye xwarê û piştre li avahiyeke niştecihbûnê ketiye û agir pê ketiye. Paşê hat piştrastkirin ku balafir Su-27 a Ûkraynayê ye.
Analîstên serbazî yên serbixwe diyar kirin ku hêzên Rûsî li bakurê welat xuya dike ku bi giranî ji aliyê Artêşa Ûkraynayê ve hatine mijûl kirin. Yekîneyên Rûsî hewl didan ku Kîev dorpêç bikin û ber bi Xarkivê ve bi pêş ve biçin, lê di şerên giran de mabûn, bi wêneyên medyaya civakî re hin stûnên zirxî yên rûsî ketine kemînê. Berevajî vê operasyonên Rûsyayê li rojhilat û başûr bi bandortir bûn. Yekîneyên Rûsî yên herî baş hatine perwerdekirin û bi dest xistin li derveyî Donbasê li başûr-rojhilat bi cih bûne û xuya li dora xendekên berevaniyê yên amade manore kirine û li pişt çeperên berevaniyê yên Ûkraynayê êrîş kirine. Di vê navberê de, hêzên leşkerî yên Rûsî yên ji Krîmê pêşve diçin, li du stûnan hatin dabeş kirin, digel analîstan destnîşan kirin ku dibe wan hewl dida parêzvanên Ûkraynayê yên li Donbasê dorpêç bikin û bixin xefikê û Ûkraynayê neçar kirin ku dev ji berevaniya xwe ya amade berdin û li ber çavan şer bikin.
Di sibeha 25'ê Sibatê, Zelenskî di gotareke televizyonî ya Rûsyayê da ziman ku bi armanckirina cihên sivîl û leşkerî tawanbar kir. Nûnerê Wezareta Karên Hundir a Ûkraynayê Vadîm Denîsenko diyar kir ku di 24 saetên borî de 33 cihên sivîlan hatine xistin. Wezareta Parastinê ya Ûkraynayê diyar kir ku hêzên Rûsyayê derbasî navçeya Obolon a Kîevê bûne û bi qasî 9 kîlometreyan dûrî Parlamena Ûkraynayê ne. Wezareta Parastinê herwiha ragihand ku hemû sivîlên Ûkraynayê bêyî temenê wan hebe, dikarin bi dilxwazî ​​ji bo xizmeta leşkerî bibin.
Blokek apartmanê li Kîevê (Kolana Oleksandr Koshyts) piştî topbaranê, 25'ê Sibatê
Rayedarên Ûkraynayê ragihandin ku zêdebûneke ne krîtîk di radyasyonê de ji asta kontrolê derbas bûye li Santrala Nukleerî ya Çernobîlê piştî leşkerên Rûsyayê ew dever dagir kirine, hat dîtin û gotin ku ev yek ji ber tevgera wesayîtên leşkerî yên giran e ku toza radyoaktîf ber bi hewayê ve radikir. Rûsyayê îdia kir ku ew santralê ji komên neteweperest û terorîst diparêze û karmend li cihê radyasyonê çavdêrî dikin.
Şaredarê Horlîvka yê Komara Gel a Donetskê ya piştgirîya Rûsyayê dike, ragihand ku cebilxaneyek ji alîyê Artêşa Ûkraynayê ve hatî avêtin li avahîya dibistaneke herêmê ket û di encamê de 2 mamoste mirin.
Zelenskî, Hikûmeta Ûkraynayê "ji axaftina li ser statuya bêalî natirse" destnîşan kir. Di heman rojê de Serok Pûtîn ji Serokê Çînê Şî Jînpîng re destnîşana "Rûsya amade ye bi Ûkraynayê re danûstandinên di asta bilind de bike" kiriye.
Dema ku leşkerên rûsî nêzîkî Kîevê bûn, Zelenskî ji niştecîhan xwest ku molotofên kokteylan amade bikin da ku dijmin "bêbandor bikin". Pûtîn di heman demê de bang li Artêşa Ûkraynayê kir ku hikûmetê hilweşîne. Ûkraynayê 18,000 çek li niştecihên Kîevê belav kir, ku yên amadebûna xwe ya ji bo şerkirinê û Hêzên Berevaniya Herêmî pêkhateya rezervê ya artêşa Ûkraynayê, ji bo parastina Kîevê bi cih kir, nîşan dan. Hin hêzên rûsî derbasî bakurê Kîevê bûbûn, lê ji wê zêdetir pêşde neçûn. Leşkerên Rûsyayê yên Spetsnazê bi mebesta "nêçîra" rayedarên hikûmetê ketin nav bajêr.
Heta êvarê, Pentagonê diyar kir ku Rûsyayê serweriya hewayî ya qada hewayî yên Ûkraynayê pêk analîstên amerîkî pêşbînî kiribûn, dê zû piştî destpêkirina şer pêk neanîne. Kapasîteya berevaniya hewayî ya Ûkraynayê ji ber êrişên Rûsyayê kêm bûbûn, lê di operasyonê de mabûn. Balafirên leşkerî yên her du welatan li esmanê Ûkraynayê geriyan. Pentagonê her wiha got; leşkerên Rûsî jî bi qasî ku îstixbarata Amerîkayê û Moskoyê bawer dikir bi lez bi pêş ve naçin, ku Rûsyayê ti navendên nifûsê negirtiye û ferman û kontrola Ûkraynayê hîn saxlem e. Pentagonê hişyarî da ku Rûsyayê ji 150,000-190,000 leşkerên ku li ser sînor kom kiribûn tenê ji sedî 30 şandiye Ûkraynayê.
Li Rûsyayê li dijî baregeha hewayî ya Millerovo ya Ûkraynayê êrîşa bi mûşekan hat kirin. Tanka Rûsî ya ji stûneke leşkerî dema ku otomobîleke sivîl li bakurê Kîevê hat kişandin, diperçiqand û di ser rê ve diherikî da ku wê biperçiqîne. Ajokarê wesayîtên pirek sax mabû û xelkê herêmê alîkariya wî kirin.
26'ê Sibatê 2022.
Blokek apartmanê li Kîevê (Avenara Valerî Lobanovskî) ji hêla mûşekek keştiyê ya rûsî ve hat lêdan, 26'ê Sibatê 2022
Di saet 00:00’an de li başûrê Kîevê, li nêzî bajarê Vasîlkîvê û baregeha wê ya hewayî şerekî dijwar rû da. Serfermandariya Giştî ya Ûkraynayê îdia kir ku balafireke şer bi tîpa Su-27 ji aliyê Ûkraynayê li nêzî bajêr bi balafireke neqlê ya Rûsî Il-76 ku paraşut tê de bû xistiye xwarê. Şaredara Vasîlkîvê Natalya Balasînovîç got; bajarê wê ji aliyê hêzên Ûkraynayê ve bi serkeftî hatiye parastin û şer bi dawî bûye.
Li derdora saet 03:00, di 30 deqîqeyan de zêdetirî 48 teqînan li derdora Kîevê hatin ragihandin, ji ber ku hate ragihandin leşkerên Ûkraynayê li nêzî santrala CHP-6 a li bakurê taxa Troyeşçîna şer dikin. BBC ragihand ku ev êrîş hewldanek be ji bo qutkirina elektrîka bajêr dibe. Hat ragihandin ku li nêzî Baxçexaneya Kîevê û taxa Şulîyavkayê şerên dijwar qewimîn. Di destpêka 26'ê sibatê de, leşkerê Ûkraynayê got; wê êrîşek Rûsî li ser bingeheke artêşê li ser Avenue Peremohiyê, rêyek sereke li Kîevê ye, pûç kir; Herwiha îdia kir ku êrîşa Rûsyayê ya li ser bajarê Mîkolayîvê li ser Deryaya Reş pûç kiriye. Karbidestên Amerîkayê gotin balafira veguhestinê ya duyemîn II-76 ya Rûsyayê ji aliyê hêzên Ukraynayê ve li nêzîkî Bila Tserkva hatiye xistin.
Associated Press ragihand ku di şerê şeva êvarê de li Kîevê bi sedan kes birîndar bûne û got topbaranê avahiyek apartmanê, pir û dibistan wêran kirine. Wezareta Parastinê ya Rûsyayê ragihand ku wan Melîtopolê ya li nêzî Deryaya Azovê girtine.
27'ê Sibatê 2022.
Bi şev, dema ku depoyeke petrolê li gundê Kriachky li nêzîkî Vasylkiv piştî ku bi mûşekan hate lêdan şewitî. Boriya gazê ya li derveyî Xarkovê hate ragihandin ku ji aliyê êrîşeke Rûsî ve hatiye teqandin. Şer û pevçûnên dijwar li nêzî baregeha hewayî ya Vasylkivê nehişt ku agirkuj agir vemirînin. Cudaxwazên ku Rûsya piştgirîya wan dike li parêzgeha Lûhanskê ragihandin ku termînala petrolê ya li bajarokê Rovenkî bi mûşekeke Ûkraynayê hatiye lêxistin. Piştî ku guleyên topê ya Rûsyayê li avahiyê ket, zirarek mezin da avahiyê û jinek hate kuştin, Servîsa Rewşa Lezgîn a Dewletê ya Ûkraynayê 80 kes ji avahiyek niştecihbûnê ya 9 qatî li Xarkivê rizgar kirin.
Şaredarê Nova Kaxovka Vladimir Kovalenko piştrast kir ku bajar ji aliyê leşkerên Rûsyayê ve hatiye girtin û wan bi wêrankirina wargehên niştecihî Kozatske û Vesele tawanbar kirin. Leşkerên Rûsî ketin Xarkivê, şer li kolanên navenda bajêr şer di navbera hêzên Rûsî û Ûkraynî de qewimî. Di heman demê de, tankên rûsî dest bi avêtina Sumy'an kirin. Wezareta Berevaniya Rûsyayê ragihand ku hêzên Rûsî Xerson û Berdyansk bi temamî dorpêç kirine û herwiha dest danîne ser Henîçesk û firokexaneya navdewletî ya Xêrsonê li Çernobaevkayê. Berê nîvro, parêzgarê Oblasta Xarkivê Oleh Synyehubov diyar kir ku hêzên Ûkrayna bi tevahî kontrola Xarkivê vegerandine û rayedarên Ukraynayê ragihand ku bi dehan leşkerên rûsî li bajêr xwe radestê destê leşkerên Ûkraynayê kirine.
Jibo bersiva daxuyaniya NATO'yê, Vladîmîr Putîn ferman da hêzên navokî yên Rûsî ku "hêzek taybet a peywira çekên kîmyewî" ye.
Peywirdarên Ûkrayna anî ziman ku ew ê şandekê bişînin ku bi şanda Rûsyayê re hevdîtinê pêk bîne. Ofîsa Zelenskyy ragihand ku şanda wan li hev kirine ku bêyî şert û merc bicivin. Zelenskî her wiha got ku bi telefonê bi Serokê Belarûs Alexander Lukaşenko re axivî û diyar kir ku soz hatiye dayîn ku leşkerên Belarusî nayên Ûkraynayê.
Hat ragihandin ku bi şev boriyeke gazê ya li derveyî Xarkivê ji aliyê êrîşeke Rûsyayê ve hatiye teqandin, di heman demê de depoyeke petrolê ya li gundê Krîaçkî yê li nêzî Vasîlkîvê piştî bi mûşekan hat lêdan şewitî. Şer û pevçûnên dijwar li nêzî baregeha hewayî ya Vasîlk̂ivê nehişt agirkuj agir vemirînin. Herwiha bi şev jî hat ragihandin ku komeke Romayên Ûkraynayê (Cigan) li Lîubîmîvka ya girêdayî Kaxovka ya Oblasta Xersonê dest danîne ser tankeke Rûsyayê. Wekî din, Ofîsa Serokomariyê diyar kir ku Balafirgeha Julîanî jî hatiye bombekirin. Cudaxwazên Rûsya yên piştgirîya wan dike li Oblasta Luhanskê ragihandin ku termînala petrolê ya li bajarokê Rovenkî bi mûşekeke Ûkraynayê hatiye xistin. Xizmeta Rewşa Lezgîn a Dewletê ya Ûkraynayê 80 kes ji avahiyek niştecihbûnê ya 9 qatî li Xarkivê rizgar kirin, piştî ku topên Rûsyayê li avahiyê xistin, zirarek mezin da wê û jinek hat kuştin.
Şaredar Nova Kaxovka û Vladîmîr Kovalenko piştrast kir ku bajar ji aliyê leşkerên Rûsyayê ve hatiye girtin û ew bi wêrankirina niştecihên Kozatske û Vesele tawanbar kir. Leşkerên Rûs jî ketin Xarkivê, şer di nav navenda kuçeyên bajêr qewimî. Di heman demê de, tankên rûsî dest bi avêtina Sumî kirin. Wezareta Berevaniya Rûsyayê ragihand ku hêzên Rûsî Xersonê û Berdîyanskê bi temamî dorpêç kirine û herwiha dest danîne ser Balafirgeha Navdewletî ya Henîçeskê û Xêrsonê li Çernobaevkayê. Serê nîvro parêzgarê Oblasta Xarkivê Oleh Sînîehubov diyar kir ku hêzên Ûkraynayê bi temamî kontrola Xarkivê bi dest xistine û rayedarên Ûkraynayê jî gotin ku bi dehan leşkerên Rûsyayê li bajêr xwe radest kirine. Hennadî Matsegora, şaredarê Kupîanskê paşê qebûl kir ku kontrola bajêr radestî hêzên Rûsyayê bike.
Serokê Komara Daxistanê Sergey Melîkov ragihand ku efserekî payebilind ê Daxistanê hatiye kuştin. Verxovna Rada îdîa kir ku yekîneyek leşkerên Kadîrovtsî li Hostomelê têk çû.
Putîn fermana hêzên nukleerî yên Rûsî di hişyariya bilind de, "rejîmek taybet a peywira şerkirinê", wekî bersivek li ser "daxuyaniyên êrîşkar" ên endamên NATOyê da. Ev daxuyanî ji aliyê NATO, Yekîtiya Ewropayê (YE) û Neteweyên Yekbûyî (NY) ve rastî rexneyên tund hat; Sekreterê Giştî yê NATOyê Jens Stoltenberg ev yek wekî "xeterî û bêberpirsiyarî" bi nav kir û karbidestê Neteweyên Yekbûyî Stéphane Dujarric jî fikra şerê nukleerî "neçare" bi nav kir.
Ûkraynayê got ku ewê şandekê bişîne Gomel a Belarusê ku ew bi heyeta Rûsyayê re hevdîtinê pêk bîne. Ofîsa Zelenskî ragihand ku wan li hev kirine bêyî şert û merc bicivin. Zelenskî herwiha got; wî bi telefonê bi Serokê Belarûsê Aleksandr Lukaşenko re axivî û diyar kir ku soz hatiye dayîn ku leşkerên Belarusî neyên Ûkraynayê şandin.
Li gorî fîrmaya analîstê îstixbaratê Rochan Consulting, Rûsyayê bi dorpêçkirina Marîupol û Berdianskê karîbû Krîmê bi deverên li rojhilatê Ukraynayê ve di destê hêzên alîgirên Rûsyayê de ne, girêbide. Şêwirmendê Serokomar Zelenskî Oleksî Arestovîç diyar kir ku Berdîansk ji aliyê hêzên Rûsyayê ve hatiye girtin. Hêza sereke ya rûsî ji Krîmê ber bi Zaporîjya ve, ber bi bakur ve diçû û di heman demê de hêzek rûsî li perava rojhilatê Dnîproyê gef li Mîkolayîvê xwar.
The Guardian ragihand ku hêzên Rûsî li Buça û Irpin li bakur-rojavayê Kîevê paşve xistin. Li gorî îstîxbarata leşkerî ya Brîtanî, hêzên mekanîzekirî yên Rûsyayê dema ku ber bi Kîevê ve diçûn, Çernîhîv derbas kirin. Waliyê Oblasta Luhanskê Serhiy Hayday hêzên rûsî bi wêrankirina Stanîtsiya Luhanska û Şçastiya berî girtina wan tawanbar kir, parêzgarê Oblasta Donetskê Pavlo Kîrîlenko jî ew bi wêrankirina Volnovaxayê tawanbar kir.
ISW got ku hêzên Rûsî li bakurê Ûkraynayê îhtîmal e ku ji roja borî ve "rawestineke operasyonê" pêk anîne da ku hêz û kelûpelên din bi cîh bikin; Çavkaniyên leşkerî yên rûsî yên berê beşek ji hêza dagirkeriyê ne, li hêviya pevçûnek dijwartir a di destpêkê de dihat hêvî kirin, ber bi Ûkraynayê ve dihatin veguhestin.
28'ê Sibatê 2022.
a> piştî topbarana Rûsyayê ya di 28ê Sibatê de
Karbidestekî Amerîkî gotin Belarûsê xwe amade dike ku leşkerên xwe bişîne Ûkraynayê ji bo piştgirîkirina êrîşa Rûsyayê, ku peymanên berê yên bi Ûkraynayê re tevî ne. The Kyiv Independent raporek nenas ji aliyê rojnamevanên opozisyona Belarûsê navê wan nehat zanîn belav kir ku tê de paraşuterên Belarûsî, îhtîmal e ku li herêmên Kîevê an Jîtomîrê werin bicîh kirin.
Tevahiya şevê li derdora Marîupolê şer derket. Sibeha 28'ê Sibatê de, Wezareta Berevaniyê ya Keyaniya Yekbûyî gotin piraniya hêzên bejayî yên rûsî 30 km li bakurê Kîevê mane, ku ji ber berxwedana Ûkraynayê li Balafirgeha Hostomelê hêdî bûne. Herwiha hat gotin ku şer li nêzîkî Çernîhîvê û Xarkivê diqewime û her du bajar jî di bin kontrola Ûkraynayê de mane.
Wezareta Parastinê ya Rûsyayê ragihand ku ji bilî derdora Santrala Nukleerî ya Zaporîjyayê, Berdîanskê û Enerhodarê jî hatine bidestxistin. Ukraynayê red kir ku wê kontrola santralê winda kiriye. Şaredarê Enerhodarê Dmitri Orlovê red kir ku bajar û kargeh hatine girtin.
The Times ragihand ku Koma Wagner ji Afrîkayê ji nû ve li Kîevê di rojên ewil ên dagirkirina Rûsyayê de bi fermana kuştinê ya Zelenskî hate şandin. Di vê navberê de herdu hikûmetên Ûkrayna û Rûsyayê hevdu bi bikaranîna mertalên mirovî tawanbar kirin.
Arestovîç îdia kir ku heta saet 14:00 EET zêdetirî 200 wesayitên leşkerî yên Rûsyayê li ser rêya navbera Irpin û Jîtomîrê ve hatine rûxandin an jî zirar dîtine. Sînyehubov diyar kir ku ji ber topbarana Rûsyayê li ser Xarkivê bi roj 11 sivîl hatin kuştin û bi dehan jî birîndar bûn.
1'ê Adarê 2022.
Li gorî parêzgarê Oblasta Sumiyê Dmîtro Jîvîtskî, zêdetirî 70 leşkerên Ûkraynayê di encama topbarana Rûsyayê ya li ser bingeheke leşkerî ya Oxtîrkayê hatine kuştin. Paşê mûşekek Rûsyayê li avahiya rêveberiya herêmê ya Qada Azadiyê di dema bombebarana Xarkivê de ket û di encamê de 10 kes mirin û 20 kes jî birîndar bûn.
Hat ragihandin ku li başûrê Ûkraynayê ya bajarê Xersonê di bin êrîşa hêzên Rûsyayê de ye.
Hikûmeta Ûkraynayê ragihand ku ewê boneyên şer bifiroşe da ku mûçeyên hêzên xwe yên çekdar bide.
Radaya Verxovna danê sibehê diyar kir ku Hêzên Çekdar ên Belarûsê tevlî êrîşa Rûsyayê bûne û ketine Oblasta Çernîhîvê. UNIAN'ê diyar kir ku stûneke ji 33 wesayîtên leşkerî pêk tê ketine herêmê. Berî çend saetan Serokê Belarûsê Aleksandr Lukaşenko got Belarûs tevlî şer nabe û îdia kiribû ku leşkerên Rûs ji xaka Belarûsê êrîşî Ûkraynayê nakin.
10ê Adarê 2022.
Wezîrên Karên Derve yên Rûsya û Ûkraynayê ji bo hevdîtina ku bi navbeynkariya li Antalyayê pêk tê hatin Antalyayê. Di daxuyaniya piştî hevdîtinê de Wezîrê Karên Derve yê Ûkraynayê Dimitro Kuleba diyar kir ku di mijara agirbestê de tu pêşketin çênebûye. Kuleba da zanîn ku rewşa herî aloz li Mariupola bajarê bendera Ûkraynayê bû û got ku hevtayê wî yê Rûs Sergey Lavrov di mijara korîdorên mirovahî de ti sozek nedaye. Kuleba diyar kir ku ew amade ne bi heman formatê ve bi Rûsyayê re dîsa li ser maseyê rûnin. Wezîrê Derve yê Rûsyayê Lavrov got ku ew piştgiriyê didin her cure destpêşxeriyên çareseriyê.
Di êrîşa ji aliyê Rûsyayê ve li dijî avahiya nexweşxaneya zarokan a li Mariûpolê hat lidarxistin de herî kêm 3 kesan jiyana xwe ji dest dan. Li ser hesabê Telegramê yê Şaredariya Bajarê Mezin a bajarê wiha hat gotin: "Di êrîşa doh a ku li dijî nexweşxaneya zarokan ya li bajarê Marîûpola Ûkraynayê ya dagirkirî de 3 kesan jiyana xwe ji dest dan." Rayedarên Ûkraynayê beriya niha ragihandibûn ku di êrîşê berê ya li ser nexweşxaneyê de 17 kes birîndar bibûn.
Yekîtiya Ewropayê (YE) bombekirina nexweşxane û malnişîna zarokan a li bajarê Mariupola Ûkraynayê şermezar kir û ev yek weke "sûcekî şer a hovane" bi nav kir. Nûnerê Bilind ê Têkiliyên Derve û Polîtîkayên Ewlekariyê yê Yekîtiya Ewropayê Josep Borrell li ser hesabê xwe yê Twîtterê daxuyaniyek da û got, "Divê demildest êrîşên hewayî yên hêzên Rûsyayê yên li ser bajarokan û astengkirina karwanên alîkariyê bên rawestandin."
Biryara ji bo derxistina sivîlên li Ûkrayna di bin dagirkeriya Rûsyayê de 7 korîdoran hate dayîn. Cîgira serokwezîra Ûkraynayê Irina Vereshchuk diyar kir ku Mariupola ku di bin dorpêça hêzên Rûsyayê de ye, di nav bajarên ku korîdor derketina sivîlan tê vekirin de ye.
Erkdarê sînor a Polonyayê ragihand, piştî destpêkirina êrîşa Rûsyayê, hejmara kesên ku ji Ûkraynayê koçê Polonyayê bûne ji 1 milyon û 430 hezar kesê derbastir bûye.
Komîseriya Bilind a Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî (NY) belge kir ku di êrîşên dagirkeriya Rûsyayê li ser Ûkraynayê de heta niha 549 sivîlan jiyana xwe ji dest dane. Hat ragihandin ku Neteweyên Yekbûyî agahî piştrast kiriye ku 957 kes birîndar bûne. Komîsera Bilind a Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî Michelle Bachelet got ku hejmarên rastîn bê guman pir zêde bûn. Rayedarên Ûkraynayê jî ragihandin ku ji destpêka êrîşa Rûsyayê heta niha herî kêm 71 zarok hatine kuştin.
Piştgiriya leşkerî ya ji Ûkraynayê re.
Di bin serokatiya Vîktor Yanukovîçê, Artêşa Ûkraynayê xirab bûbû. Piştî hilweşîna Yanukovîç û peywira wî ji aliyê rêberên rojavayî ve ew bêtir qels bû. Paşê, hejmarek ji hevalbendên Ûkraynayê dest bi pêşkêşkirina alîkariyên leşkerî kirin ji bo jinûve avakirina hêzên xwe yên leşkerî. Vê yekê alîkariya Artêşa Ûkraynayê kir ku kalîteya xwe baştir bike, ligel Artêşa Ûkraynayê serketinên berbiçav li dijî hêzên wekîlê rûsî ya li Donbasê bi dest xist. Dema ku Rûsyayê dest bi avakirina amûr û leşkerên xwe li ser sînorên Ûkraynayê kir, welatên endamên NATOyê rêjeya şandina çekan zêde kirin. Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden di tebax û kanûna 2021'an de Desthilatdariya Vekêşana Serokatiyê bikar anî da ku 260 mîlyon dolar alîkarî bide. Di nav wan de radestkirina FGM-148 Javelin û çekên din ên dijî-zirxî, çekên biçûk, cûrbecûr cebilxane û alavên din hene.
Piştî dagirkirinê, welatan dest bi dayîna çekan kir. Belçîka, Çekya, Estonya, Fransa, Yewnanistan, Holenda, Portûgal û Keyaniya Yekbûyî ragihandin ku ji bo piştgirî û parastina artêş û hikûmeta Ûkraynayê ew ê kelûpelan bişînin. Di 24ê sibatê de, Polonyayê hin pêdiviyên leşkerî radestî Ûkraynayê kir, ku di nav de 100 hawan, cebilxaneyên cihêreng û zêdetirî 40,000 kumzirx bişînin. Dema ku ji 30 endamên NATOyê hin çekan dişînin, ku NATO wekî rêxistin ne.
Di Berfanbar 2022'an de, Almanyayê şandina çekan ji Ûkraynayê re red kir û nehişt Estonya bi kontrolên hinardekirina çekên almanî yên çêkirî, obusên berê yên D-30 yên Almanyaya Rojhilat bişîne Ûkraynayê. Almanya ragihand ku ew 5,000 kumzirx û nexweşxaneyek zevî ji Ûkraynayê re dişîne, ku şaredarê Kîevê Vitali Kliçko ev bi henekî bersiv da: "Ew ê paşê çi bişînin? Balîf?" Di 26ê sibatê de, di berevajîkirina helwesta xwe ya berê de, Almanya daxwaza Holendayê ji bo şandina 400 bombeyên rokêtan ji Ûkraynayê re û herwiha 500 mûşekên Stinger û 1000 çekên dijî tank ji pêdiviyên xwe re pejirand.
Di 26'ê Sibatê de, Wezîrê Derve yê Dewletên Yekbûyî Antony Blinken ragihand ku wî destûr daye 350 mîlyon dolar alîkariya leşkerî ya kujer, di nav de "sîstemên dijî cebilxane û dijî balafiran, çekên biçûk û cebilxaneyên cûrbecûr, cebilxaneya laş û alavên têkildar" bikin. Rûsyayê îdia kir ku balafirên bêpîlot ên Amerîkayê îstixbarat dane hêzên deryayî yên Ukraynayê da ku keştiyên wê yên şer li Deryaya Reş bikin hedef, ku Amerîkayê ev yek red kir.
Di 27'ê Sibatê de, Portûgalê ragihand ku ew tivingên otomatîkî yên H&K G3 û alavên leşkerî yên din bişîne; Hikûmeta Norwêcê got ew çekan naşîne Ukraynayê, lê dê alavên leşkerî yên din wek kumzirx û alavên din ên parastinê bişîne. Swêd û Danîmarka her duyan biryar dan ku 5000 û 2700 çekên antî-tank ji Ûkraynayê re bişînin. Danîmarka herwiha dê ji 300 mûşekên Stinger yên ne-operasyonî parçeyan peyda bike, ku DYE pêşî dê alîkariya wan bike.
Di heman rojê de, Yekîtiya Ewropayê qebûl kir ku çekan ji Ukraynayê re bi hev re bikire. Berpirsê Siyaseta Derve ya Yekîtiya Ewropayê Josep Borrell diyar kir ku ew 450 milyon ewro (502 milyon dolar) alîkariya kujer û 50 milyon ewro (56 milyon dolar) zêde jî ji bo pêdiviyên nekujer bikirin. Borrell got wezîrên berevaniyê yên Yekîtiya Ewropayê hîna hewce ne ku hûrguliyên çawaniya kirîna malzemeyê û veguheztina wê bo Ûkraynayê diyar bikin, lê Polonya razî bûye wekî navendek belavkirinê tevbigere. Borrell herwiha diyar kir ku mebesta wan ew e ku balafirên şer ên ji niha ve dikarin pîlotê wan bikin bidin Ûkraynayê. Dê ev bi pakêta alîkariyê ya 450 mîlyon € neyên dayîn. Polonya, Bulgaristan û Slovakyayê xwedî MiG-29 in û Slovakya jî Su-25 hene, ku balafirên şer ên Ûkraynayê berê difirîne û bêyî perwerdehiya pîlotan dikarin werin veguheztin. Di 1ê adarê de Polonya, Slovakya û Bulgaristanê piştrast kiribûn ku ew ê balafirên şer nedin Ûkraynayê.
Di êvara 28'ê Sibatê de, Hikûmeta Norwêcê biryar da ku heta 2,000 çekên dij-tankî M72 LAW ji Ûkraynayê re ji bilî kumzirx û alavên din ên parastinê yên ku berê hatine ragihandin, bide. Fînlendayê ragihand ku ji bo welatekî bêalî, 2,500 tivingên êrîşê, 150,000 fîşek ji bo tivingan, 1,500 çekên antîtank yek-fîşek û 70,000 pakêtên şerkerî û 70,000 pakêtên şer bişîne, da ku li êlekên fîşekan, kumzirx û malzemeyên bijîjkî berê hatine ragihandin.
Penaber û Koçberî.
Penaberên ji Ûkraynayê li çeperên sînor ên li rojavayê welêt.
Ji ber berdewamiya avakirina leşkerî li ser sînorê Ûkraynayê, gelek hikûmetên cîran û rêxistinên alîkariyê bi hefteyan beriya êrîşa rastîn xwe ji bo bûyerek jicîhûwarkirina girseyî ya potansiyel amade dikin. Wezîrê Parastinê yê Ûkraynayê di Kanûna 2021'an de texmîn kir ku êrîşek potansiyel dikare di navbera sê û pênc mîlyon kesan de neçar bike ku malên xwe biterikînin.
Di 24'ê Sibatê de, Hikûmeta Letonyayê plansaziyek awarte pejirand ku nêzîkê 10,000 penaberên ji Ûkraynayê werbigire û bihewîne û du roj şûnda yekem penaber bi alîkariya Komeleya Samerî ya Letonî dest bi hatina xwe kirin. Gelek saziyên sivîl, şaredarî, dibistan û saziyan jî soza peydakirina xaniyan dan. Di 27'ê Sibatê de, dora 20 ajokarên pispor ên dilxwaz bi pêdiviyên bexşkirî çûn Lublînê û penaberên Ukraynî di riya vegerê de anîn Letonyayê.
Wezîrên Navxweyî ŷe Moldovayê Ana Revenco di 25'ê Sibatê de gotibû ku zêdetirî 15 hezar û 800 welatiyên Ûkraynayê sînorê Moldovayê derbas kirine. Wezareta Karên Hundir a Romanyayê diyar kir ku ji destpêka dagirkeriyê û vir ve nêzî 10 hezar Ûkraynayî derbasî welêt bûne, lê ji wan tenê 11 kesan ji bo penaberiyê serî li welat dane.
Ji bo hêsankirina derbasbûnên sînor, Polonyayê qaîdeyên têketina COVID-19 rakirin. Di 26'ê Sibatê de, wezîrê Polonya Paweł Szefernaker got ji destpêka dagirkirinê ve nêzî 100,000 kes derbasî Polonyayê bûne.
Hikûmeta Macaristanê di 24'ê Sibatê de ragihandibû ku hemû kesên ji Ûkraynayê sînor derbas dikin, yên bêyî belgeya rêwîtiyê û ji welatên sêyemîn hatine jî dê piştî kontrolkirina guncan bêne qebûl kirin. Serokwezîr Viktor Orbán got Macaristan ji bo kesên ji Ûkraynayê têne "cihek dost e". Nêzîkî 26,000 penaberên Ûkraynayî, ku piraniya wan macarên Transcarpathian bûn, di 24-25'ê sibatê de sînorê Macaristanê derbas kirin. Yek ji wan daxwaza parastinê nekir. Zilamên di navbera 18 û 60 salî de ji Ûkraynayê derketin.
Penaberên Ûkraynayî jî dest bi derbasbûna Romanyayê kirin. Piraniya wan bi rêya siretê ya parêzgeha Suceava ketin. Romanyayê di heman demê de penaberên Ûkraynî ji karantînaya mecbûrî ya ketina wî welatî ya ku di çarçoweya pandemiya COVID-19 de hatî ferz kirin efû kir. Di sê rojên pêşîn ên piştî dagirkirinê de, 31,000 Ûkraynî derbasî Romanyayê bûne û ji wan tenê 111 ji wan cûreyek parastinê xwestin. Gelekan pasaporta Romanî an Ukraynî ya di destê wan de bûn bikaranîn û tercîh kirin ku ji bo vê gavê li penaberiyê negerin. Wezareta Karên Hundir a Romanyayê di 26'ê sibatê de sazkirina yekemîn kampa gerok li nêzî gumrika siretê pejirand.
Agahdarî û nuqteya hevrêziyê ya bêrawestan li Stasyona Trenê ya Bakur a Bukareştê ji bo peydakirina arîkariyê ji penaberên Ûkraynayî re hatî çêkirin hatî çêkirin.
Agahdarî û xala hevrêziyê ya bêrawestan li Stasyona Trenê ya Bakur a Bukareştê ji bo peydakirina arîkariyê ji penaberên Ûkraynayî re hatî çêkirin.
Li Bulgaristanê jî komeke mezin a penaberan tê payîn. Şaredariyên cihêreng niyeta xwe ji bo peydakirina cihan ji bo Bulgar û Ûkrayniyên ku ji welêt direvin di 25'ê sibatê de ragihandin û dest bi guherandin û/an avakirina cihên xaniyan ji bo kesên nû hatin.
Di 26'ê Sibatê de, Slovakyayê ragihand ku ewê pere bidin kesên ku piştgirî didin penaberên Ûkraynayî. Di heyama 24 saetên berê de, Slovakyayê pêşwaziya zêdetirî 10,000 penaber kir, ku yên bi piraniya wan jin û zarok in.
Di 27'ê Sibatê de, UNHCR diyar kir ku ji destpêka dagirkeriyê û vir de zêdetirî 268,000 kes ji Ûkraynayê reviyan. Polonyayê ragihand ku 156,000 kes sînorê wê derbas bûne, ji wan 77,300 tenê di 26'ê Sibatê de koç bûne.
Paşê heman rojê de, YE razî bû ku penaberên Ûkraynayî heya sê salan werbigire bêyî ji wan bixwaze serlêdana penaberiyê bikin.
Hat ragihandin ku nobedarên sînor ên Ûkraynayê destûr nedan hejmarek kesên ne-Ûkraynayî (gelek ji wan xwendekarên biyanî yên li welêt asê mane) ku ji sînor derbasî welatên ewledar ên cîran bibin û bi îdiaya pêşî li hemwelatiyên Ûkraynayê tê dayîn ku ew derbas bibin. Wezîrê Derve yê Ûkraynayê got ti astengî li ser derketina hemwelatiyên biyanî yên ji Ûkraynayê tune ye û ji hêza sînor re hatiye gotin ku destûr bide hemwelatiyên biyanî yên derkevin.
GavNews, (Bi zaravê badînî: گاڤ نیوز) ajanseke nûçeyan a bêalî û pir ziman e û ji Kurdistan, İraq û Rojhilata Navîn nûçeyên siyasî, aborî û civakî dighîne raya giştî.
Kurdistan ku bûye navendeke girîng a pêşhatên siyasî û aborî yên Rojhilata Navîn, bala rojnamevanên damezrêner ên "GavNews"ê kişandiye û armanc ew e ji herêmê bi awayekî rast û bêalî nûçeyan bighînin raya giştî.
"GavNews" ku hejmarek rojnamevanên bi ezmûn ên ji navçeyên cuda cuda yên Kurdistanê tê de cîh digirin, armanc ew e di paşerojê de bibe saziyek daku bikaribe nûçeyên cidî, bêalî û bikalîte ji herêmê bigîne raya giştî ya cîhanê. Herwiha em nerîn û gotarên nivîskar, rojnamevan û kesayetiyên bêalî ku bi zimanên cuda pêşkêşî xwendevanên "GavNews"ê dikin, wek hêmaneke temamkerê nûçeyên xwe dibînin.
Armanca "GavNews"ê ew e di dahatû de xizmetguzariya nûçeyan bi dîmen û deng pêşkêş bike û baregahê wê Bajêrê dhokê li Kurdistanê ye.
Peyamnêr û ofîsên ajansa me li çendîn navendên siyasî û kulturî yên girîng ên cîhanê hene.
"GavNews" li Kurdistana İraqê nûçeyên taybet çêdike û eger daxwaz hebe amade ye dosyayên taybet jî amade bike. Ajansa me wêneyên fotograferên bi ezmûn ku pêşhat û bûyerên girîng ên Kurdistanê dokument dikin, pêşkêş dike.
"GavNews", ligel wan ajans, rojnamevan û dezgahên navdewletî ku girîngiyê bi herêmê didin di têkiliyê de ye.
Ajansa me ligel nûnerên wan saziyên biyanî yên nûçeyan ku li Kurdistanê çalak in, kar dike, piştgiriya wan dike û xizmetguzariyên wek rêberî, wergêr û danîna peywendiyan pêşkêş dike.
Xizmeta Parastina Sînor a Dewleta Ûkraynayê li Kîevê.
Xizmeta Parastina Sînor a Ûkraynayê (, "Derzhavna Prykordonna Sluzhba Ukrayiny"; bi kurte. ДПСУ, "DPSU") an XPSU nobedarên sînorên dewleta Ûkrayna ye. Ew ajansek qanûnî ya serbixwe ya peywira taybetî ye, ku serokê wê di bin serokatiya Serokê Ûkraynayê de ye.
Yekîne.
Li ser sînorê Ûkrayna-Polonya xalekî nobedariya sînor a Ukraynayê
Mohra derketinê ya kontrola sînorê Ûkraynayê ji Balafirgeha Borîspîl a Kîevê
Pêwendiyên Rûsya û Ûkraynayê ji 24'ê sibata 2022'an vir de tu têkiliyên dîplomatîk ên fermî nebûn. Federasyona Rûsyayê û Ûkraynayê niha di rewşeke şer de ne: Şerê Rûs-Ûkraynayê di sala 2014'an de piştî ketina Krîmê ya Rûsyayê ji Ukraynayê dest pê kir. Di sibata 2022'an de, Rûsyayê di eniyek berfireh li Ukraynayê dagir kir.
Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di sala 1991'an de, têkiliyên dualî yên dewletên paşverû di serdemên têkilî, alozî û dijminatiyek eşkere re derbas bûn. Di destpêka salên 1990'an de, siyaseta Ûkraynayê bi daxwazên ji bo misogerkirina serwerî û serxwebûna xwe serdest bû, li dûv wê siyasetek derve ya hevkariya bi Yekîtiya Ewropayê, Rûsya û siyasetên din ên bihêz re hevseng dike.
Têkiliyên di navbera her du welatan de ji Şoreşa Rûmetê ya 2014'an vir de dijminatî ne, ku serokê hilbijartî yê Ûkraynayê Viktor Yanukovych û alîgirên wî hilweşand, ji ber ku wî red kir ku peymanek hevbendiya siyasî û bazirganiya azad bi Yekîtiya Ewropayê re îmze bike ku piraniya piştgiriya parlemana Ukraynayê hebû. Hikûmeta Ûkraynayê ya piştî şoreşê xwest wî welatî bi paşerojek di nav Yekîtiya Ewropayê û NATO'yê de pabend bike, ku li şûna lîstika dîplomatîk a nazik a hevsengkirina berjewendiyên xwe yên aborî û ewlehiyê bi yên Rûsya, YE û endamên NATO re bidomîne. Di sala 2004'an de, Çekya, Estonya, Macaristan, Letonya, Lîtvanya, Polonya û Slovakya tevlî Yekîtiya Ewropayê bûn, li dû wan Bulgaristan û Romanya di sala 2007'an de (li Dewleta Endam a Yekîtiya Ewropayê binêre). Hikûmeta Rûsyayê ditirsiya ku endamtiya Ukraynayê di YE û NATOyê dê dîwarê rojava yê welatên hevalbend bi rêya sînordarkirina çûna Rûsyayê bo Deryaya Spî temam bike. Ligel Korêya Başûr û Japon bi Dewletên Yekbûyî re hevalbend in, hukûmeta rûsî fikar bû ku Rûsya ji hêla hêzên potansiyel dijmin ve hatî dorpêç kirin. Piştî Şoreşa Rûmetê, Rûsyayê piştgirî da milîsên cudaxwazên li Komara Gel a Donetskê û Komara Gel a Luhanskê, ku di şer de li herêma Donbasê ya girîng a aborî ya Ukraynayê, li ser sînorê wê yê rojhilatî bi Rûsyayê ye. Ev herêm xwedî piraniya etnîkî ya rûsî ne. Di destpêka sala 2022'an de Şerê Rûs-Ukrayna zêdetirî 13,000 kes kuştin û hin cezayên rojavayî li ser Rûsyayê anîn.
Di sala 2019'an de, guhertin di Destûra Bingehîn a Ûkraynayê de hatin kirin, ku nevegera rêça stratejîk a welêt berbi endamtiya Yekîtiya Ewropayê û NATOyê ve hatî pejirandin. Di dirêjahiya salên 2021 û 2022'an de, avakirina leşkerî ya Rûsyayê li ser sînorê Ukraynayê aloziyên di navbera her du welatan de zêde kir û têkiliyên dualî aloz kiriye û Dewletên Yekbûyî peyamek bihêz şand ku dê êriş bi encamên xirab li ser aboriya Rûsyayê were bersivandin. Di 24'ê sibata 2022'an de, Rûsyayê dewleta Ûkraynayê dagir kir û Ûkrayna bûye sedema têkiliyên xwe yên dîplomatîk bi cîranê xwe yê rojhilat re qut bike.
William Lester Eagleton Jr. (jdb.17'ê gelawêjê 1926 - m. 27'ê rêbendanê, 2011) Karbidestekî Karûbarê Derve yê Dewletên Yekbûyî û dîplomat bû ku li gelek dewletên Rojhilata Navîn û Afrîkaya Bakur wekî Balyozê kar dikir.
Li Peoria, Illinois, Eagleton ji 1944an heya 1946an li Peoria, Illinois ji dayik bû, di nav Hêzên Deryayî yên Dewletên Yekbûyî de kar kir, û ji Zanîngeha Yale di sala 1948an de mezûn bû. Ew di sala 1949an de beşdarî karûbarê biyanî ya Dewletên Yekbûyî bû.
Kariyera dîplomatîk.
Eagleton di navbera 1959 û 1961 de Konsulê Amerîkî li Tebrîz, Iranran û Balyozê Dewletên Yekbûyî li Yemen 1967, Tûnis 1977, Lîbya 1978-1979, Cezayîr 1979, Iraq 1980-1984 û Sûriye 1985-1988 bû. Ew herweha nivîskarê Komara Kurdî ya 1946an (1961) û Kurdistana Iraqê di Cîhana Îro de (1956) ye.
Piştî ku emrê wî wek Balyozê Sûriyê di sala 1988an de bi dawî bû, Eagleton bi Neteweyên Yekbûyî re wek Cîgirê Komîserê Giştî yê ji bo Penaberên Filistînî (1988-94), Koordînatorê Taybet ji bo Sarajevo (1994-1996), û Rêveberê Operasyonên Neteweyên Yekbûyî li Sahraya Rojava (1999-2001). Di sala 2003’an de weke şêwirmendê taybet ji bo Bakurê Iraqê dîsa tevlî Wezareta Derve bû.
Weşanên tekstîlê.
Pirtûka Eagleton di sala 1988an de Introduction to Kurdish Rugs serpêhatiyên wî yên berhevkirina xalîçeyan li Bexda û deverên din ên Rojhilata Navîn girt. Ew wekî pirtûka standard a li ser tevnûjkirina pileyên kurdî dimîne, ku hêj di nav berhevkarên tekstîlê de jî nenas e.
Li jêr lîsteya 184 komunên departament a Val-d'Oise ya Fransa ye hatiye diyarkirin.
Val-d'Oise
Împeratoriya Moxol a Hindistanê, Paşageha Moxol a Hindistanê, (bi tirkî: "Babür İmparatorluğu"; farsî: شاهان مغول, "Shāhāne Mughul", Ûrdû: مغل باد شاہ, "Mughal Bādshāh"; farsî: گوركانى, "Gurkānî", ji peyva tirkî "kürügän", "lawên damariyê", kesên ji zewaca zarokên Tîmûrleng bi malbata Cengîz Xan re tên) yek ji împeratoriyên berê yên mongol (moxol) li Hindistanê ye.
Di nava salên 1526 - 1857an de berdewam kiriye. Mirov dikare bêje ev împeratorî ji tirk û mongol û fars û berên Hindistanê pêk tê. Li Hindistanê, Tacikistan, Efxanistan û Ûzbekistanê desthilatdariya vê împeratoriyê çêbûye.
Ji aliyê Babur ve hatiye damezrandin. Ji serhildanên herêmê, êrîşa keyê farsî Nadir Şah a di sala 1740î de û bi hatina Brîtaniyan bo herêmê ev împeratorî têk çûye.
Di sibat û adara 2014'an de, Rûsyayê Nîvgirava Krîmê ji Ûkrayna dagir kir û pişt re girêda xwe. Ev bûyer piştî Şoreşa Rûmetê pêk hat û beşek ji nakokiya berfireh a Rûs-Ûkrayna ye.
Di 22-23 sibat 2014'an de, Serokê Rûsyayê Vladîmîr Putîn bi serokên servîsên ewlehiyê re civîneke tevahiya şevê li dar xist da ku li ser derxistina serokê îstifakirî yê Ûkraynayê, Viktor Yanukovych gotûbêj bike. Pûtîn di dawiya hevdîtinê de destnîşan kir ku "divê em ji bo vegerandina Krîmê ji Rûsyayê re dest bi xebatê bikin." Di 23'ê sibatê de li bajarê Sêwastopolê yê Krîmê xwepêşandanên alîgirên Rûsyayê hatin lidarxistin. Di 27'ê sibatê de, leşkerên rûsî yên bi maske û bê nîşan, dest danîn ser Konseya Bilind (parlamen) Krîmê û cihên stratejîk li seranserê Krîmê girtin, ku bû sedema avakirina hikûmeta Sergey Aksyonov ya alîgirê Rûsyayê li Krîmê, pêkanîna referandûma statuya Krîmê û Daxuyaniya serxwebûna Krîmê di 16'ê Adara 2014'an da. Rûsyayê bi fermî Krîmê wek du welatên federe yên Rûsyayê-Komara Krîmê û bajarê federal Sêwastopolê di 18'ê adara 2014'an de ji bo xurtkirina statukoya nû li ser erdê bi nav kir.
Ûkrayna û gelek welatên din ev pêvek şermezar kirin û wekî binpêkirina dadweriya navneteweyî û peymanên ku ji hêla Rûsyayê ve hatine îmzekirin ku yekparebûna axa Ûkraynayê diparêzin, di nav de Peymana Belavezha ya 1991'an de Yekîtiya Dewletên Serbixwe ava kir, Peymana Helsinkî ya 1975'an, Memorandûma Bûdapestê ya 1994 li ser Temînatên Ewlekariyê û Peymana 1997'an a li ser hevaltî, hevkarî û hevkariyê di navbera Federasyona Rûsyayê û Ûkraynayê de. Ev bû sedema endamên din ên wê demê yên G8 ya Rûsyayê ji komê rawestînin û dûv re gera yekem a cezayên li dijî wî welatî danîne. Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî jî referandum û îlhaqê red kir, biryarek pejirand ku "yekparebûna axa Ûkraynayê di nav sînorên wê yên navneteweyî de naskirî" ye. Biryara Neteweyên Yekbûyî her wiha "teqdîr dike ku referanduma ku ne rast e, nikare bibe bingehek ji bo guhertina statuya [Krimea]" û bang li hemû dewlet û rêxistinên navneteweyî kir ku pêvekirina Rûsyayê nas nekin an jî îtîraf nekin. Di sala 2016'an de, Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî nenaskirina pêvekirinê dubare kir û "dagirkirina demkî ya beşek ji axa Ûkraynayê - Komara Xweser a Krîmê û bajarê Sêwastopolê" şermezar kir.
Hikûmeta Rûsyayê li dij etîketa “pêvegirtinê” ya Pûtînê referandumê li gorî prensîba çarenivîsa gelan tevdigere diparêziya.
Navên şerê Krîmê bi dereceyek domdar diguhezin. Li Rûsyayê, ew bi navê tevlîbûna Krîmê ji bo Federasyona Rûsyayê (), bi vegera Krîmê () û ji nû ve yekbûna Krîmê. Li Ukraynayê, navên wan jî bi navê Dagirkirina demkî ya Komara Xweser a Krîmê û Sêwastopolê ji aliyê Rûsyayê ve (), dagirkirina neqanûnî ya Komara Xweser a Krîmê, herwiha hilweşîna Krîmê û dagirkirina Krîmê.
Komara Xweser a Krîmê (, "Avtonomna Respublika Krym";, "Avtonomnaya Respublika Krym";) wek "de jure," komara xweserî ya Ukraynayê ye, ku piraniya xwe ji pêvekirina Krîmê ya ji aliyê Rûsyayê di sala 2014'an de dihewîne.
Di sibata 2014'an de, piştî Şoreşa Ukraynayê ya sala 2014'an Serokê Ukraynayê Viktor Yanukovych ji desthilatê derxist, cudaxwazên alîgirê Rûsyayê û leşkerên rûsî li ser xakê kontrol kirin. Referandûma nakok li seranserê Krîmê li gorî Makezagonên Ukraynayê û Krîmê nedestûrî ye, li ser mijara beşek ji Rûsyayê hate kirin û encamên fermî ji hêla piraniya Krîmiyên deng dane piştgirî kirin, diyar kirin. Rûsyayê di 18'ê Adara 2014'an de bi awayekî fermî Krîmê tevlî kir û Komara Krîmê û bajarê federal Sêwastopolê wekî 84 û 85'emîn herêmên federal ên Rûsyayê bi nav kir. Dema ku Rûsya û 17 welatên din ên endamên Neteweyên Yekbûyî Krîmê wekî beşek ji Federasyona Rûsyayê nas dikin, Ukraynayê bi piştgirîya piraniya hukûmetên biyanî û bi biryara 68/262 ya Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî îdîaya Krîmê wekî parçeyek bingehîn a xaka xwe domandin.
Ji sala 1954'an vir de, herêma Krîmê ji aliyê Ukraynaya Sovyetî wek îdarî ve beşek e. Demek kin berî belavbûna Yekîtiya Sovyetê, Krîmê ji aliyê Sovyeta Bilind a Ukraynaya Sovyetî ve piştî referandumek ji hêla dewletê ve di 20'ê Berfanbarê 1991'an de hate kirin û statuya Komara Xweser wergirt. Welat bûye sedema aloziyên di navbera Rûsya û Ukraynayê, ji ber ku Fîloya Deryaya Reş li ser nîvgiravê bû.
Hikûmet û rêveberî.
Desthilata îcrayê li Komara Xweser a Krîmê ji aliyê Encûmena Wezîrên Krîmê, bi serokatiya Pêşewar tayînkirin û ji wezîfeya Konseya Bilind a Krîmê bi razîbûna Serokê Ukraynayê hat girtin. Her çend ne saziyek fermî be jî Meclîsa Tatarên Krîmê dikare gazincên xwe bigihîne Navenda Hikûmeta Ukraynayê, Hikûmeta Krîmê û saziyên navneteweyî.
Komara Xweser a Krîmê xwediyê 25 herêmên îdarî ye: 14 "rayon" (herêm) û 11 "mis'kradas" û "mistos" (şaredariya bajar), bi fermî wekî "herêmên ji aliyê meclîsên bajaran ve têne birêvebirin".
Nexşeya Krîmê bi bajarên mezin re
Dûgela kurdên Loristanê (Hezarhespî an jî Fedlewî) di sala 1115'an de ji aliyê Ebû Tahir ve hatiye damezirandin. Di serdema Hezarhesp de Loristan dugelek dewlemend bûye. Kurdên koçer li bajarê Loristana mezin û li Şolistanê hatine bi cîhkirin.
Di serdema "Atabeg" Tekle dugel ketiye bin destê Mongolan. Ev dugelê Kurd 309 sal jiyaye. 13 heb serwerên vê dugelê kargerandiyi. Ev dîroka Loristan di pirtûka Şerefname ya serwerê Şerefxanê Bedlîsî de hatiye nivîsandin.
Rachel Lauren Stevens (jdb. 9ê nîsana 1978) stranbêj, kesayetiya wêneguhêzê, lîstikvan û karsazek ​​îngilîz e. Ew di navbera 1999 û 2003 de endamê koma popê S Club 7 bû.Wê albûma xweya yekem a solo "Funky Dor" di îlona 2003 de derxist. Albûm di çarçeweya albûmê ya Keyaniya Yekbûyî de gihîşte hejmara nehan û Pîşesaziya Fonografî ya Brîtanî (BPI) di cotmeha 2003an de sertîfîkaya zêr xelat kir.Du single, "Sweet Dreams My LA Ex" û "Funky Dor", di destpêkê de ji albûmê hatin berdan: "Sweet Dreams My LA Ex" li Keyaniya Yekbûyî di rêza duyemîn de derket û ji BPIê re sertîfîkayek zîv wergirt.
Di tîrmeha 2004an de, Stevens single "Some Girls" wekî tomarek xêrxwaziyê ji bo Sport Relief derxist, û serkeftina single Polydor hişt ku ji nû ve Funky Dory bi sê stranên nû biweşîne. "Come and Get It", albûma wê ya duyemîn a stûdyoyê, di cotmeha 2005an de derket. Ew di rêza 28an de li Keyaniya Yekbûyî derket lûtkeyê, û du ji sê singleên wê gihîştin Top 10an.
Di 2008an de, ew di rêza şeşemîn a pêşandana BBCê One Strictly Come Dancing bi hevkarê xwe yê dansê Vincent Simone re bû duyemîn.Di 16 mijdara 2010ê de, wê zaroka xwe ya yekem, Amelie anî dinyayê.Di 2013an de, ew di "The X Factor New Zealand" de alîkarek şêwirmend bû. Di îlona 2013 de, Stevens ragihand ku ew bi zaroka xwe ya duyemîn ducanî ye û di 1ê nîsanê de Minnie anî dinyayê. Di heman demê de di sala 2014-an de, ew jina herî seksî ya her deman a FHM hate xelat kirin. Stevens di sezona 4'emîn a RTEê "The Voice of Ireland" de bû yek ji rahêneran.Guhertoya Stevens a strana "More, More, More" di reklaman de ji bo paldankfiroşiya ScSê hatî bikaranîn. Di mijdara 2014an de, S Club 7  plansaziyên ji bo gera yekbûnê ya arene, bi sernavê Bring It All Back 2015, ku di gulana 2015an de li Keyaniya Yekbûyî gerand, ragihand.
Li Southgate, London di malbatek Cihû de ji dayik bû, ew bi Cihûtiyê mezin bû û beşdarî Dibistana Osidge JMI û Dibistana Ashmole li London bû. Du birayên wê hene, Jason û Leigh.
Di sala 1993an de, wê yekem car bal kişand bi serkeftina pêşbirkek modelê ya ku ji hêla kovara ciwanan a Keyaniya Yekbûyî "Just 17" ve hatî piştgirî kirin, û 5000 pêşbazên din têk bir.Piştî karên xwe yên yekem ên modelkirinê, wê biryar da ku li "Koleja Modeyê ya Londonê" bixwîne, ku li wir dîplomeyek di karsaziyê de bi dest xist. Di wê demê de wê di pargîdaniyek fîlmê de û piştre di têkiliyên gelemperî de jî xebitî, lê dest pê kir ku giza xwe winda bike û li şûna wê biryar da ku kariyera stranbêjiyê bişopîne.
1999–2003: S Club 7.
Kom bi lîstina di rêzefîlma xwe ya BBC , Miami 7, di sala 1999-an de, bi navûdengê rabû. Di pênc salên ku ew bi hev re bûn, S Club 7 çar stranên Keyaniya Yekbûyiyên Hejmar 1, albûmek Hejmara 1-ê ya Keyaniya Yekbuyî, rêzek lêdan li seranserê Ewropayê hebûn, di nav de singleek Top deh yek li Dewletên Yekbûyî, Asya, Amerîkaya Latînî û Afrîkayê jî heye. Wan bi tevahî çar albûmên stûdyoyê tomar kirin, yanzdeh single derxistin û çûn ser çardeh mîlyon albûm li çaraliyê cîhanê firotin.Albûma wan a yekem, S Club, dengek pop a 1990an a bihêz bû, mîna gelek hunermendên dema xwe.Lêbelê, di heyama kariyera wan de, nêzîkatiya wan a muzîkê guherî berbi dansek û dengek R&B-ya ku bi piranî di albûma wan a dawîn de, "Seeing Double", tê bihîstin.
Têgîn û marqeya komê ji hêla Simon Fuller ve, di heman demê de rêvebirê wan jî bi navgîniya 19 Entertainmen ve hatî afirandin; ew li cem Polydor Records hatin îmzekirin.Rêzeya wan a televîzyonê heya çar rêzeyên paşîn çû, ​​dît ku kom li seranserê Dewletên Yekbûyî geriyan û di dawiyê de li Barselona, ​​Spanya bi dawî bû.Ew li 100 welatên cihêreng ku pêşandan ji hêla 90 mîlyon temaşevanan ve hate temaşe kirin, populer bû. Pêşandan, ku sîtkomeke zarokan bû, bi gelemperî bûyerên jiyanî yên rastîn ên ku li S Clubê diqewimin, di nav de têkiliya Hannah Spearritt û Paul Cattermole û derketina kesê dawî ku belkî ji komê vedihewîne. Her weha populerbûna rêzefîlmên wan ên televîzyonê, S Club 7 du Xelatên Brit wergirt - di sala 2000an de ji bo çalakiya serkeftî ya brîtanî û di 2002-an de, ji bo baştirîn singele ya brîtanî. Di sala 2001 de, komê Record of year bi dest xist.Singeya pêşdawî ya S Club di Chart Singles ya Keyaniya Yekbûyî de gihîşt jimareya pêncan û albûma wan a paşîn a stûdyoyê nekarî bikeve Top tenê. Lêbelê, di 21ê nîsana 2003ê de, di dema performansa zindî ya li ser dikê de, S Club ragihand ku ew belav dibin.
2003–2004: "Funky Dory".
Stevens performansa "Funky Dory" dike.Di sala 2003an de, piştî belavbûna S Club, Stevens bi Polydor Records re peymanek solo ya çar-album bi nirxê 1.5 mîlyon £ re îmze kir û ji nû ve bi Fuller re îmze kir. Wê got ku piştî serkeftina bi S Club re derketina bi tena serê xwe dijwar bû: "Ez difikirim ku me [S Club] li gorî têgihiştinên mirovan bi dawî bû. Ev yekî dizî bû, ev stranbêj bû, ev danser bû. Û derketina ji wê û bi tevahî mirovek ji bo min dijwariyek rastîn bû.Bi rastî min di komê de gotina xwe negot. Kesek ji me nekir."
Yekem single ya wê ya solo, ku ji hêla Cathy Dennishatî nivîsandin û ji hêla Bloodshy & Avant ve hatî hilberandin, "Sweet Dreams My LA Ex", di îlona 2003 de derket. Bi îlhama R&B û muzîka popê ya salmezinan, yekem albûma solo ya Stevens, "Funky Dory", di dawiya wê mehê de derket. Album serketî bû, di rêza 9-an de di Chartên Albumên Keyaniya Yekbûyî de derket û bi zêr xelat kiri bû. Albûm ji rexnegirên popê jî pesnê xwe girt; Jamie Gill, di nirxandinek ji bo Yahoo! Launch, got ku Stevens "ji nêzîkatiya erzan û dilşad a koma xwe ya kevn ji bo pêbaweriyek mezin û eklektîkîzma mûzîkî ya zirav dûr dixe."Wê Kanûna pêşîn sernavê albûmê "Funky Dory", ku nimûneyek ji strana David Bowie "Andy Warhol" ji albûma wî Hunky Dory vedihewand, wekî singleyê xweya duyemîn hate weşandin û bi serfiraziya "Sweet Dreams My LA Ex" re neçû. Lûtkeya hejmara bîst û çar bû.
MusicOMH navê wê kir "ji hêla muzîkê ve ji "Sweet Dreams My LA Ex" bi hîbrîdek ji pop, latînî û hetta hindek înfuzyona cazê çêtir e" lê ne bijarteyek yekane ya baş wekî single ji ber ku tiştek taybetî û cihêreng tunebû.
Indian Premier League (IPL) an Lîga Premierê ya Hindistanê, lîga kriketê ya mêran a profesyonel e, ku ji hêla deh tîmên ku ji deh bajarên Hindistanê ve têne pêşbaz kirin. Lîga ji hêla Lijneya Kontrolê ya Cricket li Hindistanê (BCCI) di 2007 de hate damezrandin.
IPL li cîhanê lîga krîketê ya herî zêde tê temaşekirin e û di sala 2014-an de ji hêla tevlêbûna navînî ve di nav hemî lîgên werzîşê de di rêza şeşan de bû. Di sala 2010-an de, IPL bû yekem bûyera werzîşê li cîhanê ku bi zindî li ser YouTube-ê hate weşandin.
Çardeh demsalên tûrnûvaya IPL hene. Xwediyên sernavê yên IPL-ê yên heyî Chennai Super Kings in, ku sezona 2021- an qezenc dikin.
S Club 7 (paşê S Club) komeke pop a brîtanî bû
S Club 7 li Bournemouth (2015)
S Club 7 di sala 1998an de hate damezrandin û Simon Fuller, ku berê alîkariya serkeftina Spice Girls kiribû, bû rêvebirê wan.
Tina Barrett (jdb. 1976), Paul Cattermole (jdb.1977), Jon Lee (jdb.1982), Bradley McIntosh (jdb.1981), Jo O'Meara (jdb. 1979), Hannah Spearritt (jdb.1981) û Rachel Stevens (jdb.1978) komek bûn, ku ne tenê stran û dans, lê her weha rêzefîlmên xwe yên televîzyonê jî hebûn.Naveroka rêzefîlmê hewildana heft ciwanên Brîtanî ye ku bi muzîka xwe li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bigihîjin serkeftinê.
Zêde salek piştî damezrandina komê, sezona yekem a rêzefîlma televîzyonê S Club 7 ji bihara 1999an de li Miami hate weşandin û albûma pêşîn S Club di cotmehê de hate berdan.Ji wê "Bring It All Back", "S Club Party" û "Two in a Million / You’re My Number One" wek singlean derketin, ku hemî li Keyaniya Yekbûyî gihîştin top 10ê. "Bring It All Back" tewra jimareya 1 girt û di chartên Alman de jî derket li ser 6an.
Albuma 7 di nîvê sala 2000an de peyda bû û sezona duyemîn bi navê S Club 7 in L.A. de
Ji vê tomarê du serpêhatiyên Top 10 yên Keyaniya Yekbûyî hatin berdan, Reach û Natural.
Di destpêka 2001an de, S Club 7 rastî hitek # 10-ê li Dewletên Yekbûyî bi strana "Never Had a Dream Come True", ku di chartenên Keyaniya Yekbûyî de bû hita wan a duyemîn #1 bû. Lêbelê, ew bû ku tenê serkeftina wan li Dewletên Yekbûyî bimîne.
Di bihara 2001 de, S Club 7 ji bo yekem car gera kir û sezona sêyemîn, vê carê wekî "Hollywood 7", li ser wêneguhêzê hate weşandin.
Di gulana 2001an de wan karîbûn bi "Don't Stop Movin" ji bo cara sêyem hejmara 1ê di chartên brîtanî de bi dest bixin û her weha hit Top 10 a xwe ya duyemîn li Almanyayê bigirin. Bêyî ku li ser bergê hundur were nivîsandin, stran nimûneyên strana bisekeftî ya Michael Jackson "Billie Jean" vedihewand, ku bi zelalî di bassline de diyar bû.
"Have You Ever" jî di dawiya 2001an de li Brîtanyaya Mezin gihîştin asta herî jor. Albûma pê re "Sunshine" bi qasî mehek beriya gaxandê li pey xwe hişt û di heman demê de di lîsteyên LP yên Keyaniya Yekbûyî de cih girt.
Di adara 2002an de, Paul Cattermole ragihand ku ew ji S Club 7 derket ku di koma rock Skua de bilîze. Di 3ê hezîrana 2002an de, wan konsera xwe ya paşîn wekî heft endam li Londonê, li "Party at the Palace" da ku ji bo pîrozkirina jûbîlê ya zêrîn ya keybanû Elizabeth II.
Di mijdara 2002an de albûma wan a din Seeing Double bi navê S Club derket. Lêbelê, ew nekariye bikeve top 10 û tenê di rêza 17an de bi dawî bû. Single a "Alive" li Keyaniya Yekbûyî gihîşt jimareya 5, lê ew heya wê gavê di chartên brîtanî de pozîsyona herî xirab a komê bû.
Sezona çaremîn bi dirûşma Viva S Club li pey xwe hişt û di sala 2003 de yekem filmê sînemayê Seeing Double derket. Di destpêka 2003an de dest pê kir, S Club ji bo sêyemîn car çû turneyê.
Di dawiya nîsana 2003an de, endaman veqetîna xwe ya fermî ragihand.
Di dawiya gulanê de, singlê paşîn wekî ducarek A-side Say Goodbye / Love Ain't Gonna Wait for You hate berdan, ku kom di chartên Keyaniya Yekbûyî de di rêza duyemîn de girt. Hefteyek şûnda, berhevoka hit Best - The Greatest Hits of S Club 7 hat derxistin.
Reunion.
Di cotmeh 2008an de Bradley McIntosh, Jo O'Meara û Paul Cattermole wek S Club 3 li klûbên şevê yên Îngilîzî û Îrlendî geriyan. Wan jî hitên xwe yên herî mezin lîstin.
Piştî ku Tina Barrett di Mijdara 2011an de bi riya Twitter-ê ragihand ku dê kombûnek ji nû ve pêk were, di Adara 2012an de yekem car raporên pejirandî yên derbarê gerok û albûmekê de hebûn.
Di 14ê çiriya paşîna 2014ê de, S Club 7 yekem xuyangiya xwe ya tev-dirêj li ser bernameya xêrxwaziyê ya Keyaniya Yekbûyî kir Children in Need, tevliheviyek ji çar serpêhatiyên xwe yên herî mezin (S Club Party, Reach, Bring It All Back and Don't Stop Movin '). pêk anîn. Dûv re, di konfêransek çapameniyê de di 17ê Mijdara 2014an de, Bring It All Back Tour ji bo gulana 2015an hate ragihandin. Di adara 2015an de, di dema hevpeyivînek bi Graham Norton re li ser BBC Radio 2, komê ragihand ku ew ê di gulana 2015an de albûma xwe ya herî mezin a sala 2003an ji nû ve biweşînin, ku tê de strana Rain-a ku berê nehatibû weşandin jî vedihewîne.
Piştî qedandina turneyê bi hev re, Jo O'Meara, Bradley McIntosh û Tina Barrett di 11ê Kanûna Pêşîn, 2017 de single a Family wekî S Club 3 weşandin.
Kariyerên solo.
Rachel Stevens li ser kariyera xwe ya solo dixebite û du albûm (2003 "Funky Dory" û 2005 "Come and Get It") di nav sê salan de derxist. Di mijdara 2004 de wê tevî Band Aid 20 "Do They Know It’s Christmas?" tomar kir.
Jo O'Meara albûma xwe ya yekem, "Relentless", di payîza 2005 de derxist. Piştî ku di nîvê 2006an de kariyera xwe xilas kir, ew di Çile 2007 de beşdarî guhertoya brîtanî ya "Celebrity Big Brother" bû.
Jon Lee, ku berê di muzîkalên wekî The Famous Five - Muzika The Musical (1997) de "The Famous Five – Smuggler’s Gold – The Musical" xuya bû, piştî S Club 7 bêşdarê muzîkalên cihêreng ên wekî "Les Misérables", "Love Shack" û "Notes from New York" bû.
Hannah Spearritt bi Frankie Muniz re di Chucky's Baby û Agent Cody Banks 2: Destination London de rolên lîstikvaniyê girt.
Koma rockê ya Paul Cattermole navê xwe guhert û kir Charlie Bullitt.
Bradley McIntosh bi çar endamên berê yên koma lawan / koma pop re Upper Street ava kir.
Tina Barrett di destpêkê de ji raya giştî vekişiya, lê di sala 2010an de wekî muzîkvan dest bi kariyera solo kir.
"FHM" yan jî "For Him Magazine", kovareke pirneteweyî ya brîtanî ye ku li ser şêwaza jiyanê ya mêran e ku li çend welatan hate weşandin. Çapa wê ya sereke taybetmendiyên wekî FHM 100 jinên herî seksî li cîhanê, ku model, aktrîs, mûzîkvan, pêşkêşkerên TV-yê û stêrkên rastiyê vedihewîne, vedihewîne.
Hejmara çapkirî ya dawî ya Brîtanî FHM di kanûna paşîn 2015an de hate hilberandin, pişt re kovar derbasî platformek-tenê dîjîtal bû, bi naveroka rojane ya nûvekirî li ser mijarên wekî serişteyên hevdîtînê, şêwirdariya şêwazê, nûçeyên vîral, hakên jiyanê, werzîş û şahî.
Kesên navdar ên ku di kovarê de hatine weşandin modelên top Rosie Huntington-Whiteley, Anne Vyalitsyna, Miranda Kerr, Candice Swanepoel, Irina Shayk û Emily Ratajkowski ne.
Kovar di sala 1985an de li Keyaniya Yekbûyî di bin navê "For Him Magazine" de dest bi weşana xwe kir û di Gulana 1992an de sernavê xwe guhert û kir "FHM" , her çend kovara  "For Him Magazine" bi tevahî li ser serê her hejmarê çapkirina berdewam bû.Yekem jina ku li ser bergê xuya bû Gina Davies di sibata 1199an de bû.Meyla berbi stêrkên bergê yên jin di sala pêş de mezin bû, hem Naomi Campbell û hem jî Andie MacDowell xuya bûn.
Bihara 1987an tîraja sê mehane li kovarfiroşan berfireh bû û dûv re jî di sala 1994an de mehane. EMAP Consumer Media kovar di sala 1994an de kirî û dûv re ew li ser bazirganiya mêran a Keyaniya Yekbûyî serdest bû û dest bi berfirehbûna navneteweyî kir, ku li 32 welatan di nav wan de Hindistan jî tê weşandin.
Di 17ê çiriya paşîn 2015an de, FHM a brîtanî niyeta xwe ya rawestandina weşana ligel kovara mêran a heval ZOO ragihand, berdana weşana bi rêya malpera xwe ya li FHM.com.
Di tebaxa 2016an de, di bin rêberiya BauerXcel Media, milkê Bauer Media Group, Nick Dimengo wekî edîtorê payebilind ê FHM.com girt.
"FHM" 100 jinên herî seksî yên cîhanê.
Her yek ji weşanên navneteweyî yên FHMê ji bo jinên herî seksî yên zindî li ser bingeha dengdana giştî û edîtoriyê bi navgîniya malpera kovarê ve rêzek salane diweşîne. Dîrokên hejmarên kovarê, serketî, temenên serkeftiyan di dema hilbijartinê de, û şîroveyên têkildar li jêr têne rêz kirin.Daneyên li jêr tenê li ser weşana brîtanî (navnîşên ji bo weşanên navneteweyî bi berfirehî cûda dibin, digel gelek jinên jorîn ên li hin weşangeran di hinên din de xuya nakin).
Seferberî an jî Seferberiya giştî çalakiya komkirinê, amadekirina leşkerî û pêdiviyên leşkerî yên ji bo şer e. Peyva seferberiyê cara yekem di sala 1850'an de ji bo amadekirina Artêşa Prûsyayê di çarçoveyek leşkerî de hate bikaranîn. Teorî û taktîkên seferberiyê ji wê demê ve bi berdewamî hatine guhertin. Berovajiya seferberiyê bê seferberî ye.
Seferberî di sedsala 19'an de bi danasîna leşkeriya mecbûrî û destpêkirina rêyên hesinî bû pirsgirêk. Seferberî bacên girseyî yên leşkeriya neçarî yekem car di dema Şoreşa Fransayê de hate destpêkirin û saz kirin. Gelek guhertinên teknolojîk û civakî pêşveçûna rêgezek birêkûpêktir a bicîhkirinê pêşve xistin. Di nav wan de telgraf ji bo peydakirina pêwendiya bilez, rêyên hesin ji bo peydakirina tevgera bilez û berhevkirina leşkeran û leşkeriya neçarî ji bo peydakirina rezervek leşkerî ya perwerdekirî di rewşa şer de.
Komara Romanî.
Komara Romayê karîbû di demên cuda de di navbera 6% (81-83 BZ) heta %10 (BZ 210) ji tevahiya nifûsa Romayê, di rewşên awarte de û ji bo demên kurt de seferber bibe. Di nav vê de milîsên kêm-perwerdekirî hebûn.
Rêveberiya awerte ya Ûkraynayê, bingeha qanûnî ya danasîna Rêveberiya awerte ya Ûkraynayê () Destûra Bingehîn a Ûkraynayê ye, ku Qanûna Ûkraynayê "Li ser rewşa qanûnî ya qanûna leşkerî" (hejmara 389-VIII ji 12'ê Gulana 2015'an) û biryarnameya serokatiyê derbarê pêkanîna qanûna leşkerî ye. Qanûna leşkerî ya nûjen du caran li Ûkraynayê hate danîn.
Qanûna berê "Li ser rewşa qanûnî ya qanûna leşkerî" di sala 2000'an de hate pejirandin û ji aliyê Serok Leonîd Kûçma ve hate îmze kirin. Di salên 2003, 2008, 2010, 2012 û 2014'an de ev çend caran hate guhertin.
Petro Poroşenko di sala 2015’an de pêşnûmeya bi hejmara 2541’an pêşkêşî parlamenê kir. Di 12'ê Gulanê de ji aliyê Radaya Verxovna ya Ûkraynayê ve hat qebûlkirin û di 8'ê Hezîranê de bi îmzeya Serokê Ûkraynayê tedbîrên ji bo rejîma qanûnî ya qanûna leşkerî ya Ûkraynayê an li herêmên wê yên cuda vegeriyan. Li hember destwerdana leşkerî ya demdirêj, yekîneyên navendî yên şaxa rêveber a Ûkraynayê beşên têkildar ava kirin. Di Wezareta Siyaseta Civakî de Daîreya ji bo adaptasyona civakî ya beşdarên ATO'yê û leşkerên teqawîtbûyî, di Wezareta Tenduristiyê de wekî beşa koordînasyonê û peydakirina lênihêrîna bijîjkî di dema operasyonên dijî-terorîst, acîl û qanûnên leşkerî de dixebite.
Di 28'ê Gulanê 2015'an de, bernameya Serokkomarê "Sala Poroşenko" got biryarnameyek li ser danasîna qanûna leşkerî ya Ûkraynayê dê were îmze kirin, ger agirbest were binpêkirin û dê êrişek li ser pozîsyona çekdar ên hêzên Ûkraynayê pêk were.
Herêmên rêveberiya awerte.
Herêmên bandor bûne li ser Sînorê Rûsya–Ûkraynayê hev in, li ser beşa Sînorê Moldova–Ûkraynayê ve bi dewleta nenaskirî ya Transnîstriya (cihê leşkerên aştîparêz ên Rûsyayê lê hene), li beravên ji Deryaya Reş û Deryaya Azov. Akvaryûma avên navxweyî yên Azov–Kerçê ya Ûkraynayê jî di bin rêveberiya de ne.
Rêveberiya awerte ya Ûkraynayê (dîtina sor 10 herêm in)
Naveroka azad an agahdariya azad celebekî armanca çandî ye, ku bi her karî, hunerî an naverokekî din a afirîner bi serbestî were pêşkêş kirin. Divê lêkolînên çandî yên azad li ser azadiya mirovan a sînorkirinên qanûnî yên cihêrengên jêrîn hebin;
Naveroka azad tenê ji aliyê qanûnî ve wekî naveroka vekirî ye û her çend pênaseyên cûda têne bikaranîn. Analojiyên derbarê naveroka azad ji bo nermalavaya azad ji bo danasîna cûdahiyên îdeolojîk li şûna rêgezên qanûnî têne bikaranîn.
Mela Beşîrê Bedewî, yan jî bi navê mexlesa wî Bêxew.
Navê wî Mihemed Beşîr e û wek Mela Beşîr tê naskirin. Kurê Şêx Mihemed Zahirê kurê Şêx Mistefayê Bedewî û birayê Mele Nezîrê Bedewî ye. Eslê malbata wî ji seyîdê Kerben e. Mela Beşîr di sala 1925an de li Gundikê Ezîmê ku girêdayî ser Kerboran e, li Kurdistana Bakur hatiye dinyayê û heta 10 salîya xwe li wir mezin bûye. Di 10 salîya wî de malbata wî ji ber sedemên aborî û siyasî mişextî Rojavayê Kurdistanê bûne. Piştî guherandina çend gundan li gundê Şebekê ku girêdayî ser Hesekê ye bi cih bûne.
Mela Beşîr di 12 salîya xwe de dest bi perwerdehîya medreseyê kiriye û bûye feqî. Xwendina xwe ya medreseyê li ber destê gelek alim, şêx û melayan wergirtîye û ji hemûyan behtir jî bandora Şêx Şefîqê Zêbarî li ser çêbûye. Ev têsîr di dîwana wî de jî xwe nîşan dide. Mela Beşîr di 23 salîya xwe de îcazeta melatîyê wergirtîye û bûye mela.
Tutankhamun ("Wêneya Zindî ya Amun" an "Bi Navê Şerefa Amun") yek ji desthilatdarên (firewûn) Misira Antîk (Kiptî ya Kevn, Egîpta Antîk) e. b.z. 1333-b.z.1323 desthilatdarî kiriye.
Navê wî yê berê Tutankhaton bûye. Bi keça damezrênerê dîn yekxwedayî Aton, Amenotep ê IV re zewiciye û piştî xezûrê xwe derketiye ser text. Bi bandor û berxwedana olperestên ola kevn Amun navê xwe kiriye Tutankhamun û dawî li ola Aton aniye. Di dema desthilatdariya wî de bûyerên girîng nebûne, di aramiyê de derbasbûye. Piştî mirina wî ya di temenekê ciwan de, şerê navdar ê di navbera Misirî û Hethîtan de pêk hatiye, ango Şerê Kadeşê bûye.
Goristana Tutankhamun ji aliyê arkeologê Brîtanî Lord Carnarvon ve di sala 1922an de hatiye dîtin.
Banu Güven, (li Stembol, Tirkiyê) rojnamevan, nivîskar û pêşkêşvana nûçeyan e ku bi eslê xwe tirk e. Banu Güven di sala 2011an de hevpeyvîna wê yê bi parlamenterên kurd Leyla Zana re li ser qenala NTVyê nehate weşandin û bi vî pirsgirêkê piştî xebata 14e salan dest ji karê xwe yê qenala NTVyê berda ye.
Banu Guven, di sala 1987an de Lîseya Stembolê û di sala 1991ê de jî Beşa Têkiliyên Navneteweyî ya Fakulteya Zanistên Siyasî ya Zanîngeha Stembolê qedandiye. Di salên zanîngehê de bi rojnamegeriyê re eleqedar dibe. Piştî ku di kovara almanî Bizim a almanî-tirkî de ku ji aliyê Çagdaş Yayınları, beşek ji rojnameya Cumhuriyetê ve dihata weşandin, bi rojnamevanekî swîsreyî re dest bi xebatê kir.
Li zanîngeha Bosforê mastera xwe di warê têkiliyên navneteweyî de qedand. Li Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî sê mehan staj wergirt û demeke kurt wekî erkdar a lêkolînê xebitî. Di sala 1994an de li servîsa nûçeyan a biyanî ya rojnameya Milliyetê dest bi karê rojnamegeriyê kir. Di vê demê de, li gelek deverên cuda geriya û bi taybetî bi Rojhilata Navîn re eleqedar bû.
Piştî rojnameya Mîlliyetê, ji sala 1997an heta 2011an 14 salan di NTVyê de xebitî. Cara yekem li vir karê nûçegihaniyê kir, di bernameyên Geçen Hafta-Bu Hafta û 24 Saat amade kir û pêşkêş kir. Bûltena nûçeyan a bi navê 24 Saat di nûçeyên şevê ya NTVyê de, pêşî bi Mirgün Cabas re, piştre bi tena serê xwe pêşkêş kir. Di navbera salên 2009 û 2010an de nûçeyên êvarê ya heman kanalê û di navbera salên 2010 û 2011an de bernameyeke hevpeyvînê ya bi navê Banu Güven'le Artı yê di qenala NTVyê de pêşkêş kir.
Piştî ku hevpeyvîna wê ya bi Vedat Türkali re di 2ê hezîrana 2011an de û hevpeyvîna wî ya bi Leyla Zana re hat astengkirin, neçar ma ku dev ji karê xwe yê li NTVyê ku 14 salan dixebitibû, berda.
Yewnanên pontî (grekî: Πόντιοι, "ponti") komeke etnîkî ye ku bi kevneşopî li herêma Pontosê, li ser peravên Behra Reş û li Çiyayên Pontosê ên li bakurê rojhilatê Anatolyayê jiyan kirine. Di dîrokên cûrbecûr de gelek yewnanên pontî koçî deverên din ên Bakurê Kurdistanê, Parêzgeha Qersê, Transkafkasyayê û koçê Gurcistanê bûne. Di nav pêlên cûrbecûr de di dema dagirkirina Osmanî ya li ser Împeratoriya Trebzonê di sala 1461ê de û Şerê Rûs-Tirkî yên 1828-1829an de koç bûne. Yewnanên ji başûrê Rûsya, Ûkrayna û Kirimê bi gelemperî wekî "pontiyên bakur" têne binavkirin.
Gelekên Pontosê xwedan bav û kalên yewnanî ne û bi zaravayê yewnanî yê pontî diaxivin. Zimanê pontî formek cihêreng a zimanê yewnanî yê standard e ku ji ber dûrbûna Pontosê, ji ya dinyaya yewnanî ya mayî veguherîyek zimanî derbas kiriye. Yewnanên pontî herî kêm ji sala 700 berî zayînê heta nijadkujiya yewnanan û pevguhertina nifûsê bi Tirkiyeyê re ya sala 1923an, li herêma Pontosê (bakur-rojhilatê Tirkiyeya îro), Gurcistan û Herêma Pontosê hebûna wan ên domdar hebûn. Îro piraniya yewnanên pontî li Yewnanistanê dijîn, nemaze li Tesalonîkiyê (Selanîk), derdora wê û li Makedonyaya yewnanî dijîn.
Mîtolojî.
Li gorî mîtolojiya yewnanî Jason û Argonaut ji bo dîtina Posta Zêrîn bi keştiyê çûne herêma Deryaya Reş. Amazonan, şervanên jin ên di mîtolojiya yewnanî de li Pontosê dijiyan û hindikahiyek jî li Taurica, ku wekî Kirim jî tê zanîn, dijiyan, ku di heman demê de niştecîhek bêhempa ya yewnaniyên pontî ye. Carekê dihat gotin ku taybetmendiyên şerker ên yewnaniyên pontî ji Amazonên Pontosê hatine wergirtin.
Niha ji ber zewacên berfireh (di heman demê de bi yewnaniyên ne-pontî re jî) hejmara rast a yewnaniyên ji Pontos yan î mirovên bi bav û kalên wan ên yewnanî hîn li wir dijîn, nayê zanîn. Piştî sala 1988an, Yewnaniyên pontî yên li Yekîtiya Sovyetê dest bi koçkirina Yewnanîstanê kirin û li Atîna û Tesalonîkiyê û bi taybetî Yewnana Makedonyayê bi cih bûn. Civatên herî mezin ên grekên pontî (an mirovên bi eslê xwe yewnanî yên pontî ne) li çaraliyê cîhanê ne.
Renato Rosaldo (jdb. 1941) mirovnasekî çandî yê amerîkî ye. Wî lêkolîna meydanî di nav Ilongot li bakurê Luzon, Fîlîpîn de kiriye, û ew nivîskarê "Ilongot Headhunting: 1883-1974: A Study in Society and History" (1980) and "Culture and Truth: The Remaking of Social Analysis" (1989) ye.
Ew di heman demê de weşangerê Creativity/Anthropology (bi Smadar Lavie û Kirin Narayan re) (1993), "Anthropology of Globalization" (bi Jon Inda re) (2001), û "Cultural Citizenship in Island Southeast Asia: National and Belonging in the Hinterlands" (2003), di nav pirtûkên din de.
Rosaldo ji 1989an heya 1998an li San Jose, California, lêkolînek li ser hemwelatîbûna çandî pêk anî û beşdarî pêşgotin û gotarek ji bo "Latino Cultural Citizenship: Claiming Identity, Space, and Rights" (1997) kir.
Ew di heman demê de helbestvan e û çar bergên helbestan çap kirine, ya herî dawî "The Chasers" (2019).
Rosaldo wekî Serokê Civata Etnolojî ya Amerîkî, Rêvebirê Navenda Stanford ji bo Lêkolînên Chicano, û Serokê Beşa Mirovnasiyê ya Stanfordê kar kiriye. Ew naha li NYUê wane dide, ku li wir wekî Rêveberê Destpêkê yê Lêkolînên Latînî kar kir.
Renato Rosaldo di 15ê nîsana 1941an de li Champaign, Illinois, DYA dayîk bû. Di temenek ciwan de, Rosaldo bi bavê xwe yê meksîkî re spanî û ji diya xwe ya îngilîz re îngilîzî diaxivî. Dema ku ew çar salî bû, malbata wî koçî Madison, Wisconsin kir, ku bavê wî li Zanîngeha Wisconsinê waneyên wêjeya Meksîkî û Latîn-Amerîkî dide.Dema ku ew diwanzdeh salî bû, ew çûn Tucson, Arizona, ku bavê wî li Zanîngeha Arizonayê di beşa Spanî de wane da.Rosaldo beşdarî Dibistana Bilind a Tucson bû, li wir ew bû endamê "klûbek civakî" ya bi navê The Chasers, ku li ser wî paşê pirtûkek helbestan bi heman navî nivîsand.
Banga wehşetê romaneke serpêhatî ya kurt a Jack London e, ku di sala 1903an de hatî çap kirin û li Yukon, Kanada, di salên 1890an de  Klondike Gold Rush de, dema ku kûçikên kaşokên hêzdar  daxwazek zêde bûn. Karakterê navendî yê romanê kûçikekî bi navê Buck e.
Çîrok li rencek li Santa Clara Valley, Kalîforniya vedibe, dema ku Buck ji mala wî tê dizîn û wekî kûçikek kaşokê li Alaska tê firotin. Ew di hawîrdora dijwar de, ku ew neçar dimîne ku şer bike da ku bijî û serweriya kûçikên din bike, pêşkeftîtir û hovtir dibe. Di dawiyê de, ew rûkeniya şaristaniyê dirijîne, û xwe dispêre însiyata seretayî û ezmûna fêrbûyî da ku di çolê de wekî rêber derkeve holê.
London hema salek li Yukonê derbas kir, û çavdêriyên wî pir materyalê pirtûkê pêk tîne. Çîrok di havîna 1903an de di "The Saturday Evening Post" de hate weşandin û paşê wê salê di forma pirtûkê de hate weşandin.Popularîteya mezin û serkeftina pirtûkê ji bo Londonê navûdeng kir. Di destpêka sala 1923an de, çîrok ji bo fîlmê hate adaptekirin, û ji hingê ve çend adaptasyonên sînemayî yên din jî dîtine.
Wergêrê kurd Serdar Roşan ev berhema Jack London li ser sernavê: "Banga wehşetê" (2014) wergerand bo kurdî. Pirtûk Weşanxaneya Azad de derket.
Gola Zelîha (ku keça Nemrûd e)
Gola Masiyan yan jî Gola Xelîl Îbrahîm, goleke li başûrê rojavayê navenda bajarê Rihayê ye û wekî cihê ku dema Îbrahîm Pêxember hatiye avêtin a nava agirê, tê zanîn. Gol ji du beşan, Gola Masiyan (Gola Xelîl Îbrahîm) û Gola Zelîha (ku keça Nemrûd tê zanîn) pêk tên. Jiber ber vê yekî gol û şûnwarên wî pîroz tê qebûlkirin û ji çar aliyên cîhanê geştiyar serlêdana golê dikin.
Dirêjahiya golê 150 mêtre, kûrahî 3-5 mêtre û firehiya golê 30 mêtre ye.
Ji bo ku li wir peykerek hatiya dîtin tê pêşbînîkirin ku ji serdema Neolîtîk a Pre-Pottery (bi qasî 8000 sal Berî Zayînê) ê, xuya ye ku şûnwarên Gola Masiyan berî serdema Birahîm ve de jî cihekî pîroz e. Dema ku bajar ji aliyê hêzên Makedonî ve di bin destê Îskenderê Mezin de hate zeft kirin û ji hêla general Seleucus I ve navê Edessa (navê bajarê Riha ya berê) hate guherandin, mîna bajarê Rihayê bi xwe, dîroka paşerojê ya şûnwarê Gola Xelîl Îbrahîm heta serdema Helenîstîk nediyar e. Di serdema Helenîstîk de, Edessa yek ji cihên pîroz ên xwedawend Atargatis bû ku di heman demê de li seranserê herêma Şamê li deverên wekî Hierapolis û Ashkelon xwedî navendên girîng bûn. Li van deran jî golên masiyan cihên pîroz bûn û xwarina wan ji mirovan re qedexe bûn. Digel ku Lucian bixwe bi eşkere behsa Edessa wekî cîhek pîroz a Atargatis nake, ji ber hebûna berbelav a golên pîroz li seranserê herêmê, sipekilasîyonek maqûl heye.
Di Serdema Dereng a Antîk de, cîh bi dîroka Birahîm û rûbirûbûna wî bi Nemrûd re ve girêdayî bû. Ev pêwend di eslê xwe de vedigere sedsala yekem a Piştî Zayîn a Hagada Cihûyan ji hêla Pseudo-Philo ve ku nexşeya bingehîn a çîrokê vedibêje ku di dawiyê de pir girîng be, li cihê ku Nemrûd, ji ber redkirina Birahîm ji perizîna pûtan û avakirina Birca Babîlê hêrs dibe û hewl dide ku wî bi saxî bişewitîne û ew bi awayekî mûcîzeyî ji nav agirê xilas dibe.
Li gorî mîtolojiyê piştî ku Brahîm avêtine nav agir, keça Nemrûd Zelîha ji ber ku pir ji Îbrahîm hez dike û baweriya xwe pê tîne, jiber avêtina Îbrahîm nava agirê ew jî tebat nake xwe diavêje nav agirê û cihê ku ew li erdê dikeve, di be gol.
Mîna dilsozên berê yên Atargatis, di roja îro de jî masiyên golê pîroz têne hesibandin û destûr nayê dayîn ku mirov wan bigirin an bixwin. Li gorî baweriya herêmî kesek yek ji van masiyan bixwe kor dibe. Li navenda gola Zelîha kaniyeke heye û tê bawerkirin ku herikîna ava vî kaniyê bi hêsirên Zelîha ve girêdayî ye.
Heta niha jî, populerbûna Gola Masiyan bi giranî xwe dispêre rabirdûya Mizgîniyê, ku di heman demê de hinek kevneşopiyên alternatîf ên ku li dora wê di dîroka xwe de pêş ketine jî diparêze.
Zimanê walesî an jî zimanê kimrî (Cymraeg [kəmˈraːiɡ] (guhdarî) an y Gymraeg [ə ɡəmˈraːiɡ]) zimanekî brîtanî yê ku xwecihê gelê Walesî ye. Walesî li "Wales", ji hêla hinan ve li "Înglistan" û li "Y Wladfa" (koloniya Walesî li parêzgeha "Chubut","Arjentîn") bi xwemalî tê axaftin.
Li gorî serjimêriya 2011, 19.0% ji gelheya Walesê ya sê salî an mezintir (562,016 kes) karîbûn bi Walesî biaxivin, û nêzîkê sê çaryeka gelheya li Wales got ku wan jêhatîbûna zimanê walesî tune. Texmînan destnîşan dike ku 29.5% (892,500) ji mirovên sê salî an mezintir li Wales dikarin di îlona 2021an de bi Walesî biaxivin.
Pîvana Zimanê Walesî (Wales) 2011 li Walesê statûya fermî da zimanê Walesî,  ku ew kir yekane zimanê ku li her deverê Keyaniya Yekbûyî de jure fermî ye, digel ku Îngilîzî de facto fermî ye. Hem zimanê walesî û hem jî Îngilîzî de jure zimanên fermî yên Parlamena Walesê ne. Hikûmeta Walesê plan dike ku heta sala 2050 hejmara axêverên zimanê walesî bibe milyonek.Ji sala 1980an vir ve, hejmara zarokên ku diçin dibistanên navîn ên walesî  zêde bûne, û hejmara ku diçin dibistanên duzimanî û du-navîn ên walesî kêm bûne. Walesî di warê axêverên çalak de di nav zimanên keltî de yê herî zindî ye, û yekane zimanê keltî ye ku ji hêla UNESCO ve di xetereyê de nayê hesibandin.
Zimanê walesiyan ji zimanê brîtonan pêşketiye. Derketina Walesî ne tavilê bû û bi zelalî hate nas kirin.Di şûna wê de, veguhertin di demek dirêj de pêk hat, digel ku hin dîroknas îdia dikin ku ew di dawiya sedsala 9-an de qewimiye, bi demeka ku ji hêla zimannas Kenneth H. Jackson ve hatî pêşniyar kirin, Şerê Dyrhamê, şerek leşkerî di navbera Saksonên Rojavayî û Brîtonan de di sala 577 PZ de, ku Brîtanyaya Başûr-Rojavayê ji têkiliya rasterast a bejahî ya bi Walesiyan re veqetand.
Di dîroka Walesî de çar serdem têne nas kirin, bi tixûbên ne diyar: Walesiya prîmitîv, Walesiya kevn, Walesiya navîn û Walesiya nûjen.Serdema ku yekser piştî çêbûna ziman carinan wekî Walesiya Prîmitîv tê binav kirin, li dûv wê serdema Walesiya kevn - ku bi gelemperî ji destpêka sedsala 9an heya demek di sedsala 12an de dirêj dibe.
Serdema Walesiya navîn  tê hesibandin ku ji wê hingê heya sedsala 14an dom kiriye, dema dema Walesiya nûjen dest pê kir, ku di encamê de li Walesiya Destpêkê û Derengiya Nû tê dabeş kirin.
Google Trend, (bi îngilîzi: "Google Trends") malperekî ji hêla Google ve hatiye avakirin ku pirs û peyvên lêgerînên herî zêdeyên di Google Lêgerînê de li seranserê herêm û zimanan hatine lêgerîn analîz dike. Google Trend, malper û grafikan bikar tîne ku bi demê re qebareya lêgerînê ya pirsên cihêreng bide ber hev.
Di 5ê tebaxa 2008an de, Google û Google Insights ji bo lêgerînê, karûbarek pêşkevtîtir û pêşkevtî ya ku daneyên meylên lêgerînê nîşan dide, dest pê kir.
Bingeh.
Google Trend, di heman demê de destûrê dide bikarhêneran ku qebareya lêgerîna têkildar a lêgerînan di navbera du an bêtir peyvan de bide ber hev. Di destpêkê de, Google nûvekirina Google Trendê bi rêkûpêk paşguh kir.
Di adara 2007an de, bloggerên înternetê ferq kirin ku Google ji mijdara 2006an vir ve daneyên nû zêde nekiriye û Trend di nav hefteyekê de hate nûve kirin. Google ji adarê heta 30ê tîrmehê de Trendan nûve nekir. Google niha îdîa dike ku "agahiyên ku ji hêla Google Trendsê ve rojane têne peyda kirin û nûve dike; Trendên germ her demjimêr têne nûve kirin."
Di 6ê tebaxa 2008an de, Google karûbarek belaş bi navê Insights for Search da destpêkirin. Insights for Search pêvekek Google Trends e û her çend ev amûr ji bo bazarvanan e, ew dikare ji hêla her bikarhênerek ve were bikar anîn. Amûr destûrê dide şopandina peyv û hevokên cihêreng ên ku di qutiya lêgerîna Google de têne nivîsandin. Amûra şopandinê analîzek kûrtir a encaman peyda kir. Di heman demê de şiyana kategorîzekirin û birêxistinkirina daneyan heye, bi baldariyek taybetî ji dabeşkirina agahdariya li gorî deverên cografî. Di sala 2012an de, Insights for Search bi navgînek nû ve di nav Google Trendê de hate yek kirin.
Trendên popûler.
Google trendên popûler, pêvekek Google Trendê ye ku 20 lêgerînên herî zêde yan jî lêgerînên herî zû bilind dibin di demjimêrên borî de li welat û herêmên cûrbecûr de nîşan dide. Ji bo her yek ji peyvên lêgerînê, ew grafiyek 24-saetê-hejmara lêgerînê û her weha encamên lêgerîna blog, nûçe û malperê peyda dike. Lêgerînên Trendên popûler ji bo kesên ku dixwazin lêgerînên germ ên paşîn bigerin, amûrek bi kêr-hatiye.
Google trend jibo malperan.
Ji sala 2008an vir ve bine-beşek Google Trendê heye ku li cihê seyrûsefera peyvên lêgerînê, seyrûsefera malperan analîz dike. Ev karûbarek mîna ya ku ji hêla Alexa Internetê ve hatiye peyda kirin. Google Trend ji bo Malperan piştî weşana 27ê îlona 2012an a hilbera nû ya Google Trends neberdest bû.
Civaka Kurd li Almanyayê (, bi kurtasî "KGD") rêxistineke sîwan a rêxistinên Kurd ên li Almanyayê ye. Serokê rêxistin Elî Ertan Toprak e. Rexistin Kurdên tê de rêxistinbûyî temsîl dike.
Armanc.
Yek ji armanca Civaka Kurd li Amanyayê jî nûnertiya Kurdên Almanya bê partî û demokratîk e.Ew “parastin û kûrkirina çand û zimanê kurdî pêş dixe. Ji bo wan naskirina nasnameya kurdî bingeha çanda pêşwazîkirin û naskirinê ye li welatekî nûjen a koçberiyê.”Armancên din ên sereke yên Civaka Kurd li Almanyayê pêşxistina jiyana hevbeş a aştiyane di navbera komên civakî yên cuda de, danûstandina çandî û siyasî di navbera rêxistinên cihê û di navbera dewlet û kurdan bi xwe de ne.
Giringî.
Girîngiya Civaka Kurd li Almanyayê pir zêde bûye, nemaze piştî şerê kurdî li dijî rêxistina bi navê Dewleta Îslamî. Nîqaşên medyayê ku tê de endamên rêxistinê ji bo bêtir demokrasî û serweriya qanûnê li Rojhilata Navîn kampanya dikin, ne kêm in. Gelek caran ji hukûmeta federal a Alman tê xwestin ku bêtir tevlê bibe.Di sala 2015’an de, rêxistinê gilî li Komîserê Koç, Penaber û Entegrasyonê yê Hikûmeta Federal a bi eslê xwe tirk Aydan Özoğuz kir ku bi qestî guhnedana nûnerên Kurd ên koçber û di heman demê de tercîhkirina nûnerên tirk hate sûcdarkirin.
Komeleyên endamên wê di serî de li herêma Ruhr têne dîtin. Li beşên din ên Almanyayê ew bi zor an jî qet nayê temsîl kirin.
Azin Alizade Asl, di sala 1975 de ji dayik bûye, bijîjkek dil e.
Azîn Elîzade Asl, Profesorê Nexweşiyên Dil û Damaran, Beşa Ekokardiyografî û Endama Fakulteya Navenda Perwerde, Lêkolîn û Tedawiya Dil û Damar a Şehîd Recayî li Tehran û Îran û xwediyê sê patentan û 220 gotarên derbasdar Dr. nivîskarê 13 pirtûkên navneteweyî di warê nexweşiyên dil, nexweşiyên dil û damaran de.
Yek ji pirtûkên wî Kardiolojiya Pratîk e; Referansa muayeneya Lijneya Kardiovaskuler a welat Îran ye..
Sumernasî navçeyek lêkolînên rojhilatnasî yên kevnar e. Bi ziman, dîrok, wêje, ol, mîtolojî û çanda gelê mezopotamyayî yê Sumer re mijûl dibe.
Herçiqas zimanê Sumerî di nav zimanên nivîsa mixî yên Rojhilata Nêzîk de kevintirîn e jî, zimanê Farisî yê Kevin û zimanê Akadî, bi zaravayên sereke Babîlî û Asûrî, pir berê hatine deşîfrekirin.Her çend ferhengên duzimanî yên ji Nînewayê zû dihatin zanîn jî, wateya wan demeke dirêj hate nîqaşkirin.Jules Oppert di sala 1869an de yekem kes bû ku zimanê serbixwe nas kir û jê re got Sumerî. Hebûna ziman û bi vî awayî ya gelê Sumer - ku ji xwe re ne digotin "Sumer" - di dawiyê de hate îsbat kirin, lê tenê 20 sal şûnda.Ji sala 1877’an vir ve, li paytexta dewleta Sumeran Lagaş, Girsu, ji aliyê Ernest de Sarzec û Léon Heuzey ve gelek govaniyyên zimanê Sumerî hatine kolandin.Di sala 1909 de, François Thureau-Dangin karî zimanê Sumerî deşîfre bike û bi vî awayî Sumernasî wekî zanistek saz bike.
Google Drive, karûbarek hilanîn û hevdengkirina dosyayan e ku ji hêla Google ve hatiye pêşve xistin. Google Drive di 24ê avrêla 2012an de hate destpêkirin ku destûrê dide bikarhêneran ku dosyayên xwe bi awayekî online (li ser serverên Google-ê) hilînin, dosyayên di nav cîhazan de hevdeng bikin û dosyayên xwe parve bikin.
Ji xeynî navbeynkariya webê, Google Drive ji bo komputerên Windows, macOS, mobîl û tabletên Android û iOS serîlêdanên bi awayekî negirêdayî pêşkêşî dike.
Google Drive, Google Dokûment, Google Sheets û Google Slides vedihewîne, ku beşek in ji pakêta nivîsgeha Google Dokûment e ku destûrê dide guherandina hevkarî ya belgeyan, pelên berbelav, pêşkêşî, xêzkirin, form û hêj bêtir. Pelên ku bi navgîniya pelgeya Google-ê hatî çêkirin û sererast kirin di Google Drive de têne tomar kirin.
Sepanên kompîturê.
Google Drive ji bo PC-yên ku Windows 7an nûtir dixebitin û Mac-ên ku OS X Lion an nûtir dixebitin mirov dikare bikar bîne. Google di nîsana 2012an de destnîşan kir ku xebata li ser nermalava Linux-ê didomîne, lê ji mijdara 2013an vir ve ti nûçeyek li ser vê yekê tune bû. Di Nîsana 2012an de, cîgirê serokê wê demê ya Google, Sundar Pichai got ku Google Drive bi guhertoya 20an a Chrome OS-ê re were yek kirin. Di cotmeha 2016an de, Google ragihand ku, bi pêş ve, ew ê piştgirî ji guhertoyên bernameyên komputerê yên ji 1 salî mezintir berdin. Di hezîrana 2017an de, Google ragihand ku serîlêdanek nû ya bi navê Backup and Sync di cihê sepanên sermasê yên Google Drive û Google Photos yên cihêreng ên heyî bigire, li ser platformên sermaseyê yek sepanek yekbûyî biafirîne.
Sepanên mobîlê.
Google Drive ji bo têlefonên Android û tabletên ku Android 4.1 "Jelly Bean" an nûtir dixebitin û jibo iPhone û iPadên ku iOS 8 an nûtir dixebitin heye.
Di tebaxa 2016an de, Google Drive piştgirîya ji bo cîhazên Android ên ku Android 4.0 "Ice Cream Sandwich" an guhertoyên kevntir dimeşînin qedand. Li gorî polîtîkaya nûvekirina sepana mobîl a Googlê dibêje "Ji bo cîhazên Androidê, em ji bo guhertoyên heyî û 2 guhertoyên berê yên Androidê nûvekirinan peyda dikin." Li gorî polîtîkayan, serîlêdan ji bo cîhazên ku guhertoyên kevntir ên Androidê dixebitînin xebata xwe bidomîne, lê her nûvekirinên serîlêdanê li ser bingeha herî baş têne peyda kirin.
Di 4ê gulana 2020an de, Google di guhertoya 4.2020.18204 a sepana Google Drive de ji bo iOS û iPadOS-ê, ku wekî Ekrana Nepenîtiyê tê zanîn, nûvekirinek taybetmendiyek nû derxist holê ku gava ku serîlêdan vekirî be pêdivî bi nasnameya Face ID-ê yan jî Touch ID-ê heye.
Germahiya laş ji aliyê hipotalamusê ve tê rêkxistin.
Hevsengiya navekî (bi latînî: "homeostasis") li dij guherînên hawirdorê, çalakiyên xane û şaneyan ji bo dabînkirina rewşa asayî ya zîndewerê.
Ji bo berdewamiya jiyanê divê zîndewer pêkhateya şileya derdora xaneyên xwe rêk bixe. Divê astek asayî ya sabît ji bo pH û germahiya laşê xwe dabîn bike û nehêle guherînên zêde çê bibe. Herwisa divê di laşê zîndewerê de xestiya xurek, oksîcen û gazên din her tim bi têra xwe be.
Di nav laş de çalakiyên bo dabînkirina hawirdorek ne guherbar, wekî hevsengiya navekî tê navkirin. Hevsengiya navekî yek ji taybetmendiyên bingehîn ên zîndeweran e. Xane, şane, endam û koendamên zîndeweran, li dij guherînên navî û derveyî, bi çalakiyên xwe rê li ber guherinan digirin, rewşa xwe li dij guherînan sabît dihêlin.
Xane û şaneyên zîndeweran di bin şert û mercen hawirdorek sabit (neguherbar) de çalakiyên xwe hê baştir pêk tînin. Lê hawirdora zîndeweran guherbar e. Wekî mînak; di laşê mirovek tendurist de germahiya laş bi qasî 37 pile santîgrat e, pH a xwînê 7.4 e, rêjeya asayî ya glukoza xwînê 90 mg/100ml ye û hvd. Dibe ko ji ber cor û rêjeya xurekan, ji ber zîndeçalakiyên xaneyan an jî jî ber germahî û sermahiya hawirdorê hin guherîn di laşê mirov de rû bidin. Heke guherînên hawirdorê di navberek teng de bimîne, guherîn biçûk be, zîndewer dikare li ber xwe bide. Lê heke guherînên hawirdorê zêde bin, dibe ko ev guherîn bibe sedema sistbûn an jî têkçûna xane, şane û endamên zîndewerê. Loma divê zîndewer di hawirdorek guherbar de, bi çalakiyên xane û şaneyên xwe, hawirdora xwe rêk bixe bo asta asayî. Asta asayî ya hawirdorê ji bo hemû zîndeweran ne heman e. Wekî mînak; hemû zîndeçalakiyên xane û şaneyan di germahiyek taybet dê rû didin, ev germahî ji bo laşê mirov 37 pile santîgrat e. Ango ji bo germahiya laşê mirov xala asayî (bi înglîzî: "set point") 37 pile santîgrat e. Dibe ko germahiya hawirdorê zêde bibe an jî kêm bibe, ango germahiya laş ji xala asayî dûr bikeve, lê laşê mirov dîsa jî hewl dide ko asta germahiya laşê xwe ber bi xala asayî bizivirîne. Bi vê awayê di germahiya havînê de û di sermahiya zivastanê de germahiya asayî ya laşê mirov li der dora 37 pile santîgratê de dimîne. Hewldana rêkxistina pileya germahiya laş, mînake ji bo hevsengiya navekî.
Hemû zîndewer bi rêkxistina hevsengiya navekî, ji bona xwe hawirdorek guncav ava dikin. Xane, şane an jî endamên mirov li dij guherînên hawirdorê, bertek nîşan didin, bi vî awayê di laşê mirov de hewlên bo asayîkrina rewşa nû dest pê dike. Ji bo berdewamiya hevsengiya navekî, divê rêje û mêjera madeyên nav laş, çalakiya endam û koendamên laş, hertim ji aliyê laş ve werin rêkxistin..
Di laş de hawirdora navî ji şileya derveyê xaneyê (bi înglîzî: "extracellular fluid") pêk tê. Xane di nav vê şileyê de dijîn. Qebareya şileya derveyê ya mirov bi qasî 15 litre ye. Şileya derveyê xaneyê ji plazmaya xwînê û ji şileya navbera xaneyan (bi înglîzî: "interstitial fluid") pêk tê. Şileya derveyê xaneyan, xurek, iyon, hormon av û madeyên pêwist ên bo berdewamiya jiyana xaneyan lixwe digire. Şileya nav xaneyê (bi înglîzî: "intracellular fluid") piraniya sîtoplazmayê pêk tîne. Ji bo berdewamiya jiyanê, divê di pêkhateya şileya nav xaneyan an jî şilaya navbera xaneyan de guherînên mezin çê nebe û hawirdor hema neguherbar bimîne. Hemû guherînên nav xaneyê an jî guherînên hawirdora navî, çalakiyên bo rêkxistina hevsengiya navekî dide destpêkirin.
Kontrola hevsengiya navekî.
Dema di hawirdora zîndewerek de guherîn çê bibe, divê ev guherîn demildest were sererastkirin û hawirdor vegere rewşa xwe ya asayî. Guherînên di hawirdora navî an jî hawirdora derveyî, wekî kartêkir (bi latînî: "stimulus") tên navkirin. Kartêkir ji aliyê wergiran ve tên tespîtkirin. Wekî bersîvek ji bo wergiran, endam û koendamên mirov, guherînan ber bi xala asayî sererast dike.
Ji bo rêkxistina hevsengiya navekî, zîndewer ji her beşên laş ve agahdarî tov dike û diguhezîne. Hevsengiya navekî bi du rêyan tê rêkxistin; bi koendama demarê û bi koendama rijênan.
Di koendama demarê de agahiyên hawirdorê bi şêweyê kartêkirên elektrîkî, bi navbeynkariya demarexaneyan ber bi demarekoendama navendî tê guhêztin. Di koendama rijênan de agahî bi navbeynkariya peyamberên kîmyayî (hormon) yên nav xwînê tê guhêztin.
Bi gelemperî, çalakiya hevsengiya navekî bi kontrolkirina pêkhateya xwînê rû dide, bi vî awayê şileya navbera xaneyan û şaneyan jî tê kontrolkirin.
Heke di laş de asta asayî ya madeyek an jî hawirdorek biguhere, wekî mînak; xala asayî ya pH a xwînê biguhere ev rewş wekî mîna kartêkir bandor li ser laş dike û hîpotalamusê ji rewşa nû agahtdr dike. Hîpotalamus bi ragihandina demarî bandor li ser koendaman dike û pH a xwînê ber bi xala asayî sererast dike. Çalakiyên hevsengiya navekî li ser bingeha paşragihandina neyînî hatine sazkirin. Di laşê zîndeweran de gelemperiya hevsengiya navekî bi rêbaza paşragihandina neyînî rû dide. Paşragihandina neyînî kar dike bo kêmkirin an jî ji hole rakirina guherînên ji aliyê wergiran ve hatiyê tespîtkirin. Ango zîndewer bi rêbaza paşragihandina neyînî, guherînan dizivirîne xala asayî.
Google Street View, teknolojiyeke ku bi Google Maps û Google Earthê panoramayên înteraktîf ji cihên li gelek kolanên cîhanê peyda dike, dide nîşan. Xebatên servîsê di sala 2007an de li gelek bajarên Dewletên Yekbûyî hate destpêkirin û ji wî demê ve berfireh bûye ku bajar û deverên gundewarî li seranserê cîhanê vedihewîne. Kolanên bi dîmenên Street View hene li ser Nexşeya Googlê wekî xetên şîn têne xuya kirin.
Bikaranîn.
Street View wekî pêkhateyek Google Maps û Google Earthê ye ku bikaranîna malperê, bikaranîna mobîlê ji bo Android û iOSê heye. Google Maps Adobe Flash ji bo Street View têne bikaranîn. Google di sala 2013an de Nexşeyên Googlê sererast kir. Guhertoya nûtir a JavaScriptê bi berfirehî bikar tîne û navbeynkariya bernamesaziya bikaranîna JavaScriptê peyda dike.
Navçe, qeza yek ji cihên fermî yên di desthilatdariyên dûgelên komarî ye.
Standarteka navçeyan nîne. Li her welatê cureyek sazûmanî heye û sîstema desthilatdariya her welatî jî cuda ye. Li dewletên yekpare, bo mînak li Tirkiyê navçe piştî paytext û parêzgehiyan cihê fermî yê sêyemîn e. Navçe bi parêzgehiyan ve girêdayîne. Herwekî nehiye, gund û mezre jî heger hebe tevî şaredarîyên xwe bi navçeyê ve girêdayîne. Li Tirkiyê serokên navçeyan re qeymeqem tê gotîn. Kivşkirina navçeyan de standartek nîne. Cihê ku mafê şaredariyê lê heye, ji aliyê hikumetê ve dikare wekî navçe were hilbijartin. Ji bo mafê şaredariyê kêmî 2.000 niştecih pêwîst in. Lê di vî warî de jî hîç standartek li Tirkiyê nîne. Gelek cih hene ku nifûsa wan ne 2.000 in lê kirine şaredarî. Gundê devedorê wekî tax (mehele) îlankirine û nifûs kirine 2.000. Li Tirkiyê serokên navçeyan nayên hilbijartin, tên tayînkirin.
Li welatên ku sazûmaniya wan ne komar in, an ne ûnîter in sîstemên curbecur ên îdareya fermî ya dewletê hene. Li welatên federal, ji jêr heya jor temsîliyeta federalîzmê heye, biryar ji jêr berî jor têne girtin.
Ji ber ku Kurdistan di bin desthilatdariya 4 welatan de ye, li her parçeyê sazûmaniyek cuda heye. Li Bakurê Kurdistanê hemî navên kurdî hatine qedexekirin. Herwekî navên navçeyan jî kirine tirkî.
Diyariya sersalê (sernavê resen "The Gift of the Magi") kurteçîrokeke O. Henry ye ku cara yekem di sala 1905an de hatiye çapkirin.Çîrok derbarê jin û mêrek ciwan de ye û çawa ew bi dijwariya kirîna diyariyên nehênî yên gaxandê ji hev re bi pereyên pir hindik re mijûl dibin.Wekî çîrokek hestyarî ya bi wanyek exlaqî di derbarê diyariyê de, ew ji bo adaptasyonê populer bûye, nemaze ji bo pêşkêşkirina di dema gaxandê de. Naverok û dawiya wê ya tewra baş tê zanîn; dawî bi gelemperî wekî mînakek îroniya kenewer tê hesibandin. Tê angaşt kirin ku çîrok li Pete's Tavern li ser Irving Place li Bajarê Nû Yorkê hatîye nivîsandin.
Çîrok di destpêkê de li The New York Sunday World bi sernavê "Gifts of the Magi " di 10ê kanûna pêşîn a 1905 de hate weşandin. Ew yekem car bi forma pirtûkê di guldesteya O. Henry  "The Four Million" di nîsana 1906an de hate weşandin.
Wergêrê kurd Sîdar Jîr ev berhema O.Henry li ser sernavê "Diyariya sersalê" wergerand bi Kurdî. Pirtûk di adara 2013an de li "Weşanxaneya Lîs" de derket. Çîrok her çiqas sernavê kurteçîrokê "Diyariya sersalê" be jî, naveroka orîjînal bi zimanê îngilîzî di gaxandê de diqewime, ne di sersalê de.
Di êvara pîroz de, Della Young dibîne ku tenê 1,87 $ heye (berheva 54 $ di sala 2020an de) ku diyariyek ji mêrê xwe Jim re bikire.Ew serdana dikana nêzîk a kuaforek, Madame Sofronie, ku porê dirêj ê Della ji bo $20 (di 2020an de 600 $) dikire.Dûv re Della drav bikar tîne da ku ji Jim re zincîreyek demjimêra berîkê ya platîn bikire.Dema ku Jim wê êvarê ji kar tê malê, Della jê re dibêj e ku wê porê xwe firotiye da ku zincîrê jê re bikire.Jim diyariya xwe dide Della-- komek şehên xemilandî, ku ew ê nikaribe wan bikar bîne heya ku porê wê dîsa mezin nebe.Digel ku diyariyên ku Jim û Della dane hev nayên bikar anîn, ew dizanin ku ew çiqas dûr çûne ku evîna xwe nîşanî hevdu bidin û evîna wan bi rastî çiqasî biqîmet e.Çîrok bi wê yekê diqede ku vebêjer van diyariyên evînê yên qurbanî bi yên Muxên ji Încîlê re berhev dike.
Tîrbûn, berevajiya ronbûn e. Lêkerek e û pirranî di kîmyayê de tê bikaranîn.
Zêdebûna hejmara molekûlan li dagirtiya bingehîn e. Heger hejmara molekûlan kêm be madde (çêhand) ron dibe. Bo mînak mirov dikare bo mast bikarbîne. Heger di mast de av zêde be, mast ron dibe, kêm be tîr dibe.
Steam ji Stasyona Jeotermal a Nesjavellirê ku li Îzlandayê derdikeve.
Projeya Jeotermîk a Imperial Valley li nêzî Deryaya Salton, Kalîforniyayê.
Enerjiya jeotermal yan jî Hêza germî ya erdê, (bi îngilîzi: "Geothermal energy") enerjiya germî ya di qalika erdê de ye ku ji çêbûna gerstêrkê û ji rizîbûna radyoaktîf a materyalan di rêjeyên ne diyar de lê dibe ku bi qasî wekhev pêk tê. Germ û zexta bilind a di hundurê Erdê de dibe sedem ku hinek kevir bihelin û mantoya hişk wekê plastîkê tevbigere. Ev dibe sedem ku perçeyên mantoya li erdê ber bi jor ve bizivirin ji ber ku ew ji kevirê derdorê xwe siviktir e. Germahiya li sînorê navel-mantoyê dikare bigihîje 4000°C (çar hezar santîgrat) ê.
Germkirina jeotermal, bikaranîna ava kaniyên germ, wek nimûne, ji serdema paleolîtîk ve ji bo serşokê û ji Serdema Romaya Kevn ve jî ji bo germkirina gundewaran hatiye bikar anîn. Di van demên dawî de hêza jeotermal, têgîna ku ji bo hilberîna elektrîkê ji enerjiya jeotermal tê bikar anîn, girîngiyek bi dest xistiye. Pir caran li deverên nêzî sînorên plakaya tektonîkî de tenê beşek pir piçûk niha bi sûdmendî bê îstismar kirin jî, tê pêşbînîkirin ku çavkaniyên jeotermal ên erdê ji hêla teorîkî ve ji bo dabînkirina hewcedariyên enerjiyê yên mirovahiyê têra xwe zêdetir in.
Di encama lêkolîn û ezmûna pîşesaziyê ya bi alîkariyên dewletan, lêçûna hilberîna hêza jeotermal di salên 1980 û 1990an de ji %25 kêm bûye. Pêşketinên teknolojiyê yên vê dawiyê bi awayekî berbiçav lêçûn kêm kirine û bi vî rengî rêgez û mezinahiya çavkaniyên guncan berfireh kirine. Di sala 2021an de, DYA Wezareta Enerjiyê texmîn dike ku enerjiya jeotermal a ji santrala elektrîkê ya "îro hatî çêkirin" bi qasî 0,05 dolar/kWh lêçûna wî heye.
Bi kêmanî ji Serdema Paleolîtîk ve kaniyên germ ji bo serşokê hatine bikar anîn. Germava herî kevn a naskirî hewzek kevir e li ser Çiyayê Lisan a Çînê ye ku di sedsala 3ê BZê de di Xanedaniya Qin de hatiye çêkirin, li heman cîhê ku paşê Qesra Huaqing Chi lê hate çêkirin. Di sedsala yekem a PZê de, Romayiyan Aquae Sulis, niha Bath, Somerset a Îngilîstanê ye, zeft kirin û kaniyên germ ên li wir ji bo xwarina hemamên giştî û germkirina binê erdê bikar anîn. Diravên ku ji bo germavan hatine dayîn ji bo van serşokan, dibe ku yekem karanîna bazirganî ya hêza jeotermal temsîl dike. Li Chaudes-Aigues a Fransayê pergala germkirina navçeyê ya jeotermal a herî kevn a cîhanê ye ku ji sedsala 15an vir ve hêj jî dixebite. Karanîna pîşesazî ya pêşîn di sala 1827an de bi karanîna dûkelê ji bo derxistina asîda boric ji herma volkanîkî li Larderello ya Îtalyayê dest pê kir.
Di sala 2019an de, li seranserê cîhanê 13.900 megawatt (MW) hêza jeotermal hate dîtin. Ji sala 2010an vir ve 28 gîgawat kapasîteya germkirina rasterast a jeotermalê ji bo germkirina navendan, germkirina cihan, pêvajoyên pîşesazî û sepanên çandiniyê hatine saz kirin.
Pêşbîniyên ji bo dahatûya hêza jeotermalî bi texmînên li ser teknolojiyê, bihayên enerjiyê, yarmetîdan, tevgera sînorê plakaya û rêjeyên faîzê ve girêdayî ye. Bernameyên pîlot ên mîna xerîdarên EWEBê di Bernameya Hêza Kesk de hildibijêrin, destnîşan dikin ku xerîdar dê ji bo çavkaniyek enerjiya nûjenkirî ya mîna jeotermalê hinekî zêdetir parve bikin. Nêzî 100 hezar kes di pîşesaziyê de dixebitin.
Santrala elektrîkê ya hevgirtî cara yekem di sala 1967an de li Yekîtiya Sovyetê hate nişandin. Ev teknolojiyê dihêle ku ji çavkaniyên berê di germahiyek pir kêmtir de elektrîkê hilberîne. Di sala 2006an de, li Chena Hot Springs, Alaska, santrala elektrîkê ya binaryê hate xebitandin, ku elektrîkê ji germahiya şilavê ya rekor a 57 °C hildiberîne.
Jêderk.
Enerjiya germî ya hundirê erdê bi rêkûpêk bi rêjeya 44.2 terawat (TW) diherike ser rûyê erdê û bi rizîbûna radyoaktîf a mîneralên bi rêjeya 30 TW tê dagirtin. Ev rêje hêzê du qat zêdetir xerckirina enerjiya heyî ya mirovahiyê ji hemî çavkaniyên bingehîn in, lê piraniya vê herikîna enerjiyê nayê vegerandin. Ji xeynî herikîna germa navxweyî, tebeqeya jorîn a rûxê bi kûrahiya 10 mêtre di havînê de ji hêla enerjiya rojê ve tê germ kirin û di zivistanê de wê enerjiyê berdide û sar dibe.
Li derveyî guhertoyên demsalê, pileya jeotermal a germahiyê di nav qalikê de li piraniya cihanê li kûrahîya kîlomêtre yê 25-30 °C e. Herikîna germa guhêrbar 0.1 MW/km² (çarçik) e. Ev nirx li nêzîkê sînorên plakeyên tektonîkî ku qalik ziravtir e pir zêde dibin. Dibe ku ew ji hêla gera şilekê ve yan bi riya qenalên magmayê, kaniyên germ, gera hîdrotermal yan jî bi tevlêbûna van ve werin zêdekirin.
Karbidestiya germî û berjewendiya hilberîna elektrîkê bi taybetî ji germahiyê re hesas e. Serlêdanên herî daxwazkar ji herikîna germa xwezayî ya bilind, bi îdeal ji karanîna kaniyek germ sûda herî mezin digirin. Vebijarka çêtirîn a din ev e ku meriv bîrekê di nav avjenek germ de bikole. Ger avgehek têr peyda nebe, dibe ku avek çêkirî bi enejektekirina avê were çêkirin ku bi hîdroulîkî behrê bişkîne. Ev xebatên paşîn li Ewropayê enerjiya jeotermal a kevirê ziwa ya germ, yan jî li Amerîkaya Bakur pergalên jeotermal ên pêşketî tê gotin. Dibe ku ji ev xebat potansiyelek pir mezintir ji lêdana kevneşopî ya avjenên xwezayî peyda bibe.
Li gorî pîvana veberhênanan pêşbînîyên potansiyela hilberîna elektrîkê ji enerjiya jeotermal şeş qat, ji 0.035 heta 2TW diguhere. Texmînên jorîn ên çavkaniyên jeotermal texmîn dikin ku bîrên jeotermal ên bi qasî 10 kîlomêtre kûr in, lê bîrên jeotermal ên heyî herî kêm ji 3 kîlomêtreyan kûrtir in. Kaniyên vê kûrahiyê di roja îro de di pîşesaziya neftê de têne bikaranîn. Kûrtirîn bîra lêkolînê ya li cîhanê, bîra superkûr, kûrahiya wê digihîje 12e kîlomêtre yê.
Hêza Jeotermal.
Hêza jeotermal hêza elektrîkê ye ku ji enerjiya jeotermalê tê hilberandin. Teknolojiyên ku têne bikar anîn; santralên elektrîkê yên hilma hişk, santralên elektrîkê yên hilma dûkelê û santralên elektrîkê yên çerxa binary, hene. Hilberîna elektrîkê ya jeotermal niha li 26 welatan tê bikaranîn. Germkirina jeotermalê jî li 70 welatan tê bikaranîn.
Ji sala 2019an ve, kapasîteya hêza jeotermal a li seranserê cîhanê 15.4 gigawatt (GW) e û ji sedî 23.86an jî 3.68 GW li Dewletên Yekbûyî hatine saz kirin. Bazarên navneteweyî di sê salên piştî 2015an de bi rêjeya salane ya navînî ji sedî 5 mezin bûn û tê payîn ku kapasîteya hêza jeotermal a gerdûnî heta sala 2020an bigihîje 14.5-17.6 gigawattan. Li ser bingeha tê zanîn û teknolojiya jeolojîk a heyî ku GEA eşkere dike, Komeleya Enerjiya Jeotermal (GEA) texmîn dike ku tenê ji sedî 6.9ê potansiyela gerdûnî ya tevahî heta niha hatine bikar anîn, di heman demê de IPCC ragihand ku potansiyela hêza jeotermal di navbera 35 GWê heta 2 TWê de ye. Welatên ku ji sedî 15 zêdetir elektrîka xwe ji çavkaniyên jeotermal hilberînin El Salvador, Kenya, Fîlîpîn, Îzlanda, Zelanda Nû û Kosta Rîka ne.
Hêza jeotermal wekî çavkaniyek enerjiyê ya domdar û nûvekirî tê hesibandin ji ber ku derxistina germê li gorî naveroka germahiya Erdê hindik e. Emîsyonên gazên serayê yên îstasyonên elektrîkê yên jeotermal bi navînî 45 gram karbondîoksît li ser kîlovat-saetek elektrîkê ne, yan jî ji sedî 5 kêmtir ji ya santralên kevneşopî yên ku bi komirê têne şewitandin.
Ji bo elektrîkê û germkirinê çavkaniyek enerjiya nûjenkirî ye, jeotermal potansiyela wê heye ku heta sala 2050an %3-5ê daxwaziya gerdûnî bi cih bîne. Bi teşwîqên aborî tê texmîn kirin ku heta sala 2100an dê gengaz be ku ji %10ê daxwaziya gerdûnî were peyda kirin.
Santralên elektrîkê ên jeotermal bi kevneşopî bi taybetî li ser peravên lewheyên tektonîkî hatine çêkirin ku çavkaniyên jeotermal ên germahîya bilind li nêzê rûyê erdê hene. Pêşkevtina santralên elektrîkê yên çerxa binary û pêşkevtinên di teknolojiya sondaj û derxistinê de pergalên jeotermal ên pêşkeftî li ser rêgezek erdnîgarî ya pir mezintir dihêle. Projeyên danasînê li Landau-Pfalz, Almanya, û Soultz-sous-Forêts, Fransa dixebitin, di heman demê de hewldanek berê ya li Basel, Swîsre, piştî ku erdhej çêbû, hatin sekinandin. Projeyên din ên danasînê li Awustralya, Keyaniya Yekbûyî û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê têne çêkirin. Li Myanmarê zêdetirî 39 cîhên ku dikarin hilberîna hêza jeotermalî bikin û hin ji van rezervên hîdrotermal pir nêzikî Yangon in ku çavkaniyek pir kêm tê bikar anîn.
Nûjenbûn û domdarî.
Hêza jeotermal wekî nûvebar tê hesibandin ji ber ku her derxistina germê ya pêşbînkirî li gorî germahiya Erdê gelek hindik e. Germahiya hundurê Erdê 1031 Joules (3·1015 TWh) ye, ku bi qasî 100 mîlyar carî ji xerckirina enerjiya salane ya cîhanê ya sala 2010an e. Nêzîkî ji sedî 20ê vê germa bermayî ya ji zêdebûna germa gerstêrkî ye; Ew ên mayî ji ber hilweşîna radyoaktîf a berê û ya niha jî bi îzotopên xwezayî ve girêdayî ye. Mînak, bîreke kûr a bi qasî 5275 mêtre li Projeya Hêza Jeotermîk a United Downs Deep li Cornwall, li Îngilîstanê, granît bi naveroka pir zêde torium hat dîtin, ku tê bawer kirin ku rizîbûna radyoaktîf wê hêzê dide germahiya bilind a zinaran.
Herikîna germa xwezayî ne di hevsengiyê de ne û gerstêrk li gorî demên jeolojîk hêdî hêdî sar dibe. Ekstraksiyona mirovî perçeyek hûrdemî ya derketina xwezayî, bi gelemperî bêyî ku wê bilez bike, vedigire. Li gorî piraniya danasînên fermî yên karanîna enerjiya jeotermalê, ew aniha dikare were nûkirin û domdar e ji ber ku di germahiyek hinekî kêmtir de qebarek wekhev a avê vedigerîne devera ku jêderxistina germê pêk tê. Mînak enerjiya ku tê bidestxistin ferqa germa ku tê derxistin, ava ku ji erdê derdikeve 300 pile ye û ava vedigere 200 pile ye. Pêşbînî yên lêkolîn ên heyî yên bandora li ser windabûna germê ya ji navika Dinyayê li gorî lêkolînek ku heta sala 2012an hatiye kirin, pêk tê. Lêbelê, eger karanîna malê û pîşesazî ya vê çavkaniya enerjiyê di salên pêş de berfireh bibe, li ser bingeha kêmbûna peydakirina sotemeniya fosîl û mezinbûna nifûsa cîhanê ku bi lez pîşesaziya pîşesaziyê hewce dike ku çavkaniyên enerjiyê yên zêde hewce dike, wê demê texmînên li ser bandora li ser rêjeya sarbûna Erdê pêdivî ye ku ji nû ve were nirxandin.
Hilberîna elektrîkê li Poihipi, Zelanda Nû
Hilberîna elektrîkê li Ohaaki, Zelanda Nû
Hilberîna elektrîkê li Wairakei, Zelanda NûHêza jeotermal, ji bo ekosîstemên tevlihev ên domdar a Cîhanê hêzeke domdar tê hesabkirin. Bi karanîna çavkaniyên jeotermal ên enerjiyê, nifşên heyî yên mirovan şiyana nifşên paşerojê nexe xetereyê ku çavkaniyên xwe bi qasî ku ew çavkaniyên enerjiyê niha têne bikar anîn bikar bînin. Wekî din, ji ber belavkirina wê ya kêm enerjiya jeotermal ji bo kêmkirina germahiya global xwedan potansiyelek hêja tê hesibandin.
Her çend hêza jeotermal li seranserê cîhanê domdar be jî, pêdivî ye ku derxistin hêj jî were şopandin. Di nav dehsalan de, bîrên takekesî germahiyên herêmî û astên avê dakêşin heya ku bi herikîna xwezayî re hevsengiyek nû pêk were. Sê santralên herî kevn, li Larderello, Wairakei, û Geysers ji ber kêmbûna herêmî kêmbûna hilberîna hêza jeotermalê kêm bûne. Germ û av bi rêjeyên nediyar, ji nûvekirina wan zûtir zû dihat derxistin. Ger hilberandin kêm bibe û av ji nû ve were derzî kirin, ev bîr bi teorîkî dikarin potansiyela xwe ya tevahî vegerînin. Stratejiyên bi vî rengî yên kêmkirinê berê li hinek deveran hatine bicîh kirin.
Yaneya werzişî ya Hewlêrê (bi fermî: Erbil Sport Club) yaneke pêgogê ya iraqî-kurdî ya Hewlêrê ye.
Ji bo cara yekê di dîroka xwe de, Hewlêr bû şampiyonê Lîga Premierê ya Iraqê piştî ku di lîstika dawî ya roja Înê, 6ê tîrmeha 2007an de, El-Quwa El-Cewiya (1–0) têk bir. Di 24 tebaxa 2008an de, Hewlêrê statûya xwe weke Şampiyonê Lîga Bilind a Iraqê bi serketina li dijî El-Zewraa ku navenda wê li Bexdayê ye. Di 16ê tîrmeha 2009ê de, Hewlêr bû şampiyonê lîga super a Iraqê piştî têkbirina Nacef FC bo cara sêyem li pey hev. Di sala 2012an de jî bi tenê yek windakirinê lîga qezenc kirin.
Yaneya werzişî ya Hewlêrê yekemîn tîma Îraqî-Kurdî ye ku di Lîga Şampiyonan a Asyayê û Lîga Şampiyonan a Erebî de cih digire. Di 2012 û 2014 de ew gihîştin fînala AFC Cup  lê her du caran jî winda kirin. Yaneya werzişî ya Hewlêrê yekemîn tîma Lîga Bilind a Iraqê ye ku lîstikvanên ji derveyî Iraqê werdigire.
Damezrandin.
Yaneya werzişî ya Hewlêr SC di 3ê Mijdara 1968ê de, ji aliyê Yekîtiya berê ya Pêgogê ya Kurdistan-Iraqê ve hat damezrandin û gelek sal di nav nezelaliya maseyê de derbas bû, û carinan li hember aliyên payebilind ên iraqî.
Ji bo laşê mirov xala asayî ya germahiyê 370C e. Germahiya laş bi rêbaza paşragihandina neyînî tê rêkxistin.
Paşragihandina neyînî (bi înglîzî: n"egative feedback") rêbazek hevsengiya navekî ye ko berhema dawî ya rêzeçalakiyê, rê li ber heman rêzeçalakiyê digire.
Ji ber zîndeçalakiyên xane û şaneyên zîndwerê an jî ji ber hawîrdora derve ya zîndewerê, di hawirdora navî ya zîndewerê de kêmbûn an jî zêdebûna hin tiştan peyda dibe. Ango di hawirdora navî ya zîndewerê de asta asayî (bi înglîzî: "set point") ya hin tiştan diguhere, lê divê hemû guherîn bêne sererastkirin.
Ji bo hevsengiya navekî, divê zîndewer ji guherînên hawirdora derveye û hawirdora navî ya laşê xwe agahdar be. Zîndewer bi wergirên xwe ji hawirdora xwe agahî tov dike. Zîndewer ji bo hevsengiya navekî du cor paşragihandin bi kar tînin: paşragihandina neyînî û paşragihandina erenî (bi înglîzî: "positive feedback)".
Paşragihandina neyînî rêbaza bingehîn e bo rêkxistina hevsengiya navekî ya ajalan. Paşragihandina neyînî di kontrolkirina hevsengiya navekî de, pêvajoya guhertina aresteya kartêkirê dabîn dike. Guherînên wekî mîna pH a xwînê, asta glukoza xwînê, germahiya laş, rêjeya kalsiyuma laş û hvd bi rêbaza paşragihandina neyînî, ber bi nêzîkê xala asayî ve tên zivirîn. Heke guherîn ber bi jorê xala asayî be, paşragihandina neyînî guherînê dadixîne xala asayî. Na heke guherîn ber bi jêrê xala asayî be, vê gavê paşragihandina neyînê guherînê ber bi asta xala asayî bilind dike.
Wekî mînak, xala asayî ya glukoza xwîna mirov 90 mg / 100 ml ye, heke di xwînê de ji ber hin sedeman asta glukozê ji xala asayî bilindtir bibe, ango rêjeya şekira xwînê zêde bibe, bi alîkariya hormona însulînê asata glukozê ber bi xala asayî tê nizimkirin. Ev çalakî paşragihandina neyînî ye. Herwisa heke asta glukoza xwînê ji xala asayî nizimtir bibe, vê gavê bi alîkariya hormona glukagonê asta glukoza xwînê ber bi xala asayî tê zêdekirin, ev çalakî jî paşragihandina neyînî ye.
Pêvajoya hevsengiya navekî bi rêzeçalakiyan rû dide, dawiyê de berhemek peyda dibe. Ev berhema dawî bandor li ser gava yekem a rêzeçalakiyê dike û arasteya rêzeçalakiyê diguherîne. Ji bo rêkxistina piraniya hormonan, paşragihandina neyînî tê bikaranîn. Bi vî awayê rê li ber zêdebûna asta hormonên xwînê tê girtin.
Sê pêkhateyên serkî yên hevsengiya navekî heye: wergir, navenda kontrolê û pekhateya armanc.
Wergir (bi înglîzî: "sensor") ji guherînên hawirdora navî agahdar dibe û agahî dişîne navenda kontrolê. Navenda kontrolê (bi înglîzî: "control center") agahiyên ji wergiran û xala asayî dide ber hev, heke di navbera agahiya wergir û xala asayî de cudahî hebe, navenda kontrolê pekhateya armanc çalak dike. Pêkhateya armanc (bi înglîzî: "effector") xane, şane an jî endamên taybet in û guherînan ber bi xala asayî sererast dikin. Piştê sererastkirinê êdî çalakiya wergirê radiweste. Ango hebûna paşragihandina neyînî bi dabînkirina hevsengiya navekî ve diqede. Wekî mînak, gava di laşê mirov de asta pestoya xwînê bilind dibe, wergirên hestê (pestanewergir) navenda kontrolê (demax) ji bilindbûna pestoyê agahdar dike. Navend, şandina sînyalan bo masûlkeyan diwarê xwînberan dide sekandin. Xwînber xav dibin û fireh dibin bi vî awayê qebareya xwînberan zêde dibe, pestoya xwîna nav xwînberan kêm dibe. Gava pestoya xwînê daket asta asyî, êdî hestewergir sînyal naşînin navenda kontrolê.
Henry Purcell (jdb. 10ê Îlonê, 1659 Westminster, London - mrn. 21ê çiriya paşîn, 1695 Westminster, London). Bestekarê Îngilîzî yê serdema Barokê ya destpêkê.
Ew, bi muzîka paşerojê ya ku wî ji bo "Fairy" "Queen" nivîsî, li ser bingeha "A Midsummer Night’s Dream" ("Xewna Şeva Havînê) ya" William Shakespeare, tê zanîn "." Ji xeynî vê, zêdetirî 100 besteyên wî û operaya minyaturê ya bi navê "Dido û Aenas" hene.
Henry Purcell, kurê muzîkvanek dadgehê, di 1677 de di 18 saliya xwe de mir. Ew di sala 1679'an de wekî bestekarê orkestraya têl a Charles'ê II. û organîstê Westminister Abbey hate tayîn kirin. Wî 25 salên jiyana xwe li Westminster derbas kir û ji sê padîşahên cuda re xizmet kir. Li gel erkên xwe yên li qesrê, bi çêkirina opera, muzîka sehneyê û muzîka odeyê re mijûl bû. Yek ji pêşveçûnên girîng ên cîhana muzîkê li Îngilîstanê ya wê demê destpêkirina konserên folklorî û damezrandina komên muzîkê yên cihêreng bû. Henry Purcell, berevajî gelek hevkarên xwe, ji bo sazkirina van koman çêdike şerm nedidît û besteyên xwe da. Ne tenê di warê muzîka sehneyê de, di her warê muzîkê de jî berhem hildiberîne. Ew di 1695'de di bilindahiya afirîneriya xwe de mir. Piştî ku Civata Purcell di 1876'an de hate damezrandin, hewl hat dayîn ku hemî karên Purcell bêne weşandin. Di sala 1965'an de hemû berhemên wî di 32 cildan de hatine berhevkirin.
Qonye (, grekî: Ἰκόνιον, "Ikónion", latînî: "Iconium") yek ji parêzgehên Tirkiyeyê ye. Navê serbajarê parêzgehê jî Qonye ye.
Di sala 2011'an de li tevahiya parêzgehê qasî 2.038.555 mirov dijiyan, ji wan 1.527.937 li bajaran û 510.618 jî li gundan dijiyan. Li gorî vê yekê 51 kes dikevin 1 km².
Di sala 1927 jimara gelheya parêzgehê 504.000 bû.
Li gorî jimartina gel a sala 1965'an, sedî 32% ya wan li bajaran dijiya û îro ev raqam di sala 2011'an de gihişte sedî 75%.
Ji aliyê hejmara xwendevanan ve mezintirîn zanîngeh, Zanîngeha Selçuk () li Qonyeyê ye.
Li bakurê Qonyê parêzgeha Enqerê, li rojavayê Sparta, Afyonkarahisar û Eskişehir, li başûrê Mêrsîn, Karaman û Antalya, li rojhilata wê jî Niğde û Aksaray disekinin.
Ji aliyê îdareya fermî ve Qonye bi 38.257 km² a xwe mezintirîn parêzgeha Tirkiyeyê ye û di koma bajarên xwedî şaredariyên mezin de cih digire. 220 km li başûrê paytext Enqereyê dikeve. Herwiha, ew dikeve nava deşta bilind a Anatoliya navîn û bilindahiya xwe jî 1016 metran e.
31 navçeyên wê hene. Mezintirîn deşta Tirkiyeyê di nav erda Qonyeyê de ye.
Çiyayên bilindtirîn ên parêzgehê ev in: Geyik (3130 m), çiyayên Bolkar (3134 m) û çiyayên Aydos (3240 m).
Barîna salê ya navîn 326 mm e û ya herî kêm a Tirkiyê ye. Heta, ev raqam li herêmên li dora Behra Xwê (Tuz Gölü) kêmtir e jî. Hêjayî gotinê ye ku ev gol ji ber kêmasiya baran û çeman pêk hatiye.
Behrên din ên Qonyê ev in: behra Beyşehir, behra Çavuşçu, behra Akşehir, behra Suğla, behra Ereğil û behra Yunak.
Qonye di dîrokê de ji Serçûkiyan re paytextî kiriye. Dîroka herêmê wekî ya Anatolîyê ye.
Kurdên Anatoliyaya Navîn.
Li Qonyeyê gelek kurd jî dijîn. Li navçeyên wekî Kulu (wek "Kûlû" tê xwandin). Cihanbeyli, Akşehir hwd gelek kurd hene. Ji wan re Sirgûnên Evdilhemîd anjî Kurdên Anatoliya Navîn tê gotin.
Çatalhoyuk.
Li başûr-rojhilata bajarê Qonyê (qasî 40 km dûr) bermahiyên Çatalhoyuk hene ku ev yek ji herêmên herî kevnar ên mirovahiyê ye.
Herwiha, 70 km li rojavayê bajêr bermahiyên pîroz ên hetît ên bi navê 'Eflatun Pinar' peyda ne û tê gotin peykera mezin a Fasillar jî beşeke wê ye.
Gönül Dilan yan jî Gonul Dîlan, (li Bismil, Amed) hûnermend û lîstikvaneke kurd e ku bi eslê xwe ji navçêya Bismil a Amedê ye.
Gonul Dîlan di 18ê sibata 1992an li navçeya Bismil a Amedê ji dayik bûye. Berwerdeya xwe li Konservatuar a Zanîngeha Stenbolê, perwerdeya beşa dengê wergirtiye û berwerdekara tembûrê ye. Di heman demê de li Dibistana Şanoyê ya Navenda Akademiya Selahattin Taşdöğen, salekî perwerdeya şano û zimanê bedenê wergirtiye.
Gonul Dîlan di şanzdeh saliya xwe de albûma xwe ya yekem derxist. Piştre navberek dirêj da karê muzîkê û perwerdeya lîstikvaniyê wergirt. Di sala 2016an de di fîlma "Aşka geldik" (bi tirkî) ku di sala 2016an de derketibû, rola sereke lîst.
Piştî vê navberê ya dirêj di sala 2018an de biryar da ku bi zimanê xwe yê kurdî muzîkê çêbike û bi yekemîn strana xwe ya bi kurdî ya bi navê Derewînî vegera muzîkê. Piştre berhema xwe ya 2019an Dildaro destxist. Di Gulana 2019an de bi muzîka Kurdî Mashup a ku ji sê stranan pêk tê derxist. Stranên ku ji Derewînî û Dildaro pêk tê veguherand EPa bi navê Jin Jiyanê. Di nîsana 2020an de strana Gerdenzerê ya ku ji du berheman pêk tê derxist. Karên xwe yê muzîkê bê navber bi berhemên xwe yên albûm û videoklîp ên ku di demên dawiyê de derxistiye berdewam dike. Gonul Dîlan, li gelek welatan beşdarî konser, dawet û bernameyên çandî bûye.
Hermann Adam von Kamp (jdb. 15ê îlona 1796 li Ruhrort; m. 26ê çiriya paşîn 1867 li Mülheim an der Ruhr) mamoste, warnas û nivîskarekî alman bû. Strana "Alles neu macht der Mai" (Di Gulanê de her tişt nû ye), ku di sala 1818an de ji hêla wî ve hatî nivîsandin û di 1829an de hatî çap kirin, beşek ji mîrata çanda lîrîk a zimanê almanî ye.
Hermann Adam von Kamp ji sala 1814 heta mirina xwe li Mülheim an der Ruhr mamoste bû.Di sala 1814 de ji aliyê xwediyê Kela Broich, Landgraf û Prens Georg Karl von Hessen-Darmstadt ve, ew ji bo nivîsgehê li Dibistana Broichê hate tayîn kirin.Di çarçoveya xebata xwe ya dibistanê de, wî bajarê Mülheim di destpêka sedsala 19an de, dibe ku li ser navê kardêrê xwe vebêje. Dûv re wî danasînê dirêj kir da ku navçeya Duisburgê, ku ji Essen heya Dinslaken-ê li dora 1824an dirêj bû, bigire.Bi vî awayî, wî belgeyên rastîn ên dema xwe ji bo vê herêmê çêkir.
Lê bi pirtûkên xwe yên zarok û xortaniyê girîngiya xwe ya giştî bi dest xistiye.
Di sala 1864an de, Hermann Adam von Kamp bi helkefta salvegera hînkirina wî ya zêrîn, Nîşana Eyloya Sor hate xelat kirin.Komeleya dîrokê ya bajarê Mülheimê di 14ê tîrmeha 1929an de - 100 sal piştî weşandina strana Gulanê - li Witthausbuschê ji bo wî kevirê bîranînê danîn.
Di Nîsana 2010 de, çîrokek dirêj-jibîrkirî ya Kamp bû sernavê navneteweyî. Adelaide, das Mädchen vom Alpengebirge, ku di sala 1830an de bi du "çîrokên ji bo zarokan" ên din ve hatî çap kirin, ji hêla Frankfurt Almanist Peter Büttner ve wekî şablona wêjeyî ya romanên "Heidi" ya nivîskara swîsrî "Johanna Spyri" hate binav kirin. Teza Büttner di bernameyên wêneguhêzê Kulturzeit û Kulturplatz de cih girt, lê ji aliyê jînenîgarvana Spyri "Regina Schindler" Regi ve hat ronkirin. NZZ tenê paralelên rûkal dît û gelek cûdahiyên di du çîrokan de destnîşan kir. Büttner teza xwe di pirtûkeke ku di sala 2011an de ji aliyê weşanxaneya Inselê ve hatiye çapkirin parastiye.
Çorim (, grekî: Nîkonya an Yankoniye) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.
Navê Çorim ji "çoğu rum" (pirranî rom) a ji zimanî tirkî derketiye û piştî hatina berên Tirk-Mongol a Anatoliyayê navê Nîkonya hatiye terikandin. Wekî parêzgehî hejmara niştecihên Çorimê gorî statîstîkên sala 2000´î 597.065 e. Rûber 12.820 km² ye. Dîroka herêmê ji ya Anatoliyayê ne cudatir e. 14 navçeyên wê hene. Gelek kurd jî li vê parêzgehê dijîn. Pirraniya wan kurdan ji ber komkujiya Dêrsîmê çûne wir.
Navçeyên Çorumê.
Merkez | Alaca | Bayat | Boğazkale | Dodurga | İskilip | Kargı | Laçin | Mecitözü | Oğuzlar | Ortaköy | Osmancık | Sungurlu | Uğurludağ
Yozgad, îro bi fermî Yozgat, yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyeyê ye. Di hin qeydên osmaniyan de bo Yozgadê navê Êlîşar jî derbas dibe.
Di dema Hethît (Hîtît) de hatiye avabûn. Gorî statîstîkên 2005an hejmara niştecihên Yozgadê 75.000 e. Beriya Terteleya Filehan, gelek ermenî li vir jiyane. Hêj jî pirraniya navên cografîk ên herêmê bi zimanê ermenîkî ne. Lê hemî hatine qedexekirin û navên tirkî pêve kirine. Gelek dêrên rûxandî û wargehên dîrokî hene. 13 navçe girêdayî Yozgadê ne.
Navçeyên Yozgadê.
Akdağmadeni | Aydıncık | Boğazlıyan | Çandır | Çayıralan | Çekerek | Kadışehri | Saraykent | Sarıkaya | Sorgun | Şefaatli | Yenifakılı | Yerköy
Marek Čejka (* 7'ê pûşperê, 1975) zanyar û hiqûqnasek siyasî yê Çek e, ku li ser pirsgirêkên Rojhilata Navîn disekine û li gelek zanîngehan ders dide.
Li zanîngeha Masarykê ya Brnoyê li Komara Çekê hiqûq û zanistên siyasî xwendiye û li Orşelîmê jî jiyaye. Li Dadgeha Destûra Bingehîn a Komara Çekê wekî alîkar kar kiriye û niha li zanîngeha Mendel bi giranî li ser pirsgirêkên Rojhilata Navîn disekine û li ser vê mijarê pirtûk û gotaran dinivîse. Ew di heman demê de li Fakulteya Lêkolînên Civakî li zanîngeha Masaryk jî ders dide.
Ew kure zimanzan Mirek Čejka û neviyê esperantîst û pedagog Theodor Čejka ye.
İmam Taşçıer (1'ê rêbendanê 1959, Bismil,Seletê, Amed , Bakurê Kurdistanê) ramyararekî kurd ê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) û endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê ye.
Kariyera ramyarî.
Îmam Taşçier di hilbijartinên parlamenê yên Hezîrana 2015an de wek nûnerê HDPê yê Amedê hat hilbijartin û di hilbijartinên pêşwext ên mijdara 2015an û hilbijartinên parlamenî yên hezîrana 2018an de careke din hat hilbijartin.
Wî Hikûmeta Tirkiyê bi serokatiya Partiya Dadwerî û Werarê (AKP) dilbijî kir ku girtiyên kurd serbest berde, mafên kurdan li Tirkiyê nas bike û pêwendiyên baş bi Kurdên Sûriyê re deyne berdêla dengên kurdan ji bo hilbijartinên şaredariya Stenbolê di 23ê hezîrana 2019an de.
Dozgeriya qanûnî.
Taşçier di dema xebata xwe ya ramyarî de 2 caran hate girtin. Carekê di 4’ê Mijdara 2016’an de bi 12 siyasetmedarên HDP’ê re hevserokên partiyê Selahattin Demirtaş  û Figen Yüksekdağ jî di nav de bûn, lê piştî demeke kurt hatin berdan.Lê belê bi hinceta di qedexeya derketina derve ya Sûrê ya sala 2015'an de bangeşa terorê kiriye, doz lê hatibû vekirin. Dozgeriyê wê demê 23 sal ceza xwest.Piştre jî di Çileya 2017’an de ji ber lêpirsîna ku firêzî li Serokkomarê Tirk Recep Tayyip Erdoğan kiriye, dîsa çend demjimêran hate binçavkirin.
Imam Taşçier li gundê Seletê a Bismilê ya Amedê mezin bûye û mamoste ye, zewicî ye û du zarokên wî hene.
Wêjeya rûsî tê wateya wêjeya Rûsyayê û koçberên wê û herwiha wêjeya bi zimanê rûsî. Koka wêjeya rûsî dikare di Serdema Navîn de were şopandin, dema ku destan û buyername bi Slaviya Kevin Rojhilat hatine nivîsandin.Di Serdema Ronahidariyê de, wêje bi girîngî mezin bû, û ji destpêka salên 1830an de, wêjeya rûsî di helbest, pexşan û drama de serdemek zêrîn a ecêb derbas kir.Romantîzmê destûr da gulvedana jêhatîbûna helbestvaniyê: Vasily Zhukovskî û paşê parêzvanê wî Aleksandr Pûşkîn  derketin pêş. Mîxaîl Lermontov yek ji helbestvan û romannivîsên herî girîng bû.Yekemîn romannivîsê mezin ê rûs Nîkolay Gogol bû.Paşê Îvan Turgenyev hat, ku hem kurteçîrok û hem jî roman serdest bû.Fyodor Dostoyevskî û Lev Tolstoy di demeke nêzîk de di qada navneteweyî de navdar bûn.Kesayetên din ên girîng ên realîzma rûsî Îvan Goçarov, Mîxaîl Saltykov-Shchedrin û  Nîkolay Leskov bûn.Di nîvê duyemîn ê sedsalê de Anton Çexov di kurteçîrokan de serketî bû û bû şanonivîsekî sereke.Destpêka sedsala 20an wekî Serdema Zîv a helbestvaniya rûsî tê rêz kirin. Helbestvanên ku pir caran bi "Serdema Zîv" re têkildar in Konstantîn Balmont, Valery Bryusov, Aleksandr Blok, Anna Axmatova,  Nîkolay Gumîlyov,  Sergey Yesenîn,   Vladîmîr Mayakovskî,  û  Marîna Tsvetaeva ne. Di vê serdemê de hin romannivîs û kurteçîroknivîsên rêza yekem derketin, wek Aleksandr Kuprîn, xwediyê Xelata Nobelê Îvan Bunîn, Leonîd Andreyev,  Fyodor Sologub,  Yevgenî Zamyatîn,  Aleksandr Belyayev,  Andrey Belî û  Maksîm Gorkî.
a>, 1901Piştî şoreşa 1917an, wêjeya rûsî bû beşên koçberên Sovyetê û spî. Dema ku Yekîtiya Sovyetê xwende-nivîsendetiya gerdûnî û pîşesaziya çapkirina pirtûkan a pir pêşkeftî piştrast kir, di heman demê de sensûra îdeolojîk jî ferz kir. Di salên 1930î de realîzma sosyalîst li Rûsyayê bû meyla serdest. Nîkolay Ostrovskî, Aleksandr Fadeyev û nivîskarên din bûn, ku bingeha vê şêwazê danî. Romana Ostrovskî  "Kak zakalyalas' stal" bû di nav berhemên herî populer ên wêjeya Socrealîst a Rûsî de cih girt. Hin nivîskar, wek Mîxaîl Bûlgakov, Andrey Platonov û  Daniil Kharms  hatin rexne kirin û bi kêmî an jî bê hîvîyeka çapkirinê nivisîn. Nivîskarên cuda yên koçber, wek helbestvan Vladislav Chodasevich, Georgy Ivanov û Vyacheslav Ivanov; Nivîskarên wekî Gayto Gazdanov, Vladimir Nabokov û Bunin li sirgûnê nivîsandina xwe domandin. Hin nivîskar dilêrî kirin ku li dijî îdeolojiya Sovyetê derkevin, mîna romannivîsê xwediyê Xelata Nobelê Aleksandr Soljenîtsin û Varlam Şalamov, ku li ser jiyana li kampên gûlag nivîsî.
Germbûna Kruşçev hin bayekî nû anî wêjeyê û helbest bû diyardeyek çandî ya girseyî. Ev "germkirin" pir dom nekir; di salên 1970î de, hin ji nivîskarên herî navdar ji ber hestên xwe yên dijî Sovyetê hatin qedexekirin û dadgeh kirin.
Dawiya sedsala 20an ji bo wêjeya rûsî serdemek dijwar bû, bi çend dengên cihê.Di nav nivîskarên herî zêde yên vê serdemê de hatine gotûbêjkirin Vîktor Pelevîn, ku bi kurteçîrok û romanan populerbûn, romannivîs û şanonivîs Vladîmîr Sorokîn, û helbestvan Dmitri Prigov bûn. Di sedsala 21an de, nifşek nû ya nivîskarên rûsî xuya bû, ku ji pexşana ​​rûsî ya paşnûjenî a dawiya sedsala 20an pir cûda bû, ku bû sedem ku rexnegir li ser "realîzma nû" biaxivin.
Nivîskarên rûsî bi girîngî beşdarî gelek celebên wêjeyî bûne.Li Rûsyayê 5 xwediyên Xelata Nobelê ya wêjeyê hene. Di sala 2011an de, Rûsya di warê sernavên çapkirî de çaremîn mezintirîn berhemhênerê pirtûkê li cîhanê bû. Gotineke gelêrî ya gelêrî dibêje ku Rûs "neteweya herî xwenda ya cîhanê ne".
Denîzlî (navê berê û ye, û osmaniyan gotinê Ladîk) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.
Bi damezrandina Komara Tirkiyê ve navên berê hatine qedexekirin û navê wê kirine "Denizli". 19 navçeyên wê hene. Cihê geşt û guzarî yê herî giring ê Denîzliyê Pamukkale ye. Denîzlî bi dîkên xwe yên taybet jî tê naskirin.
Şahê Bedo bi navê rastî Şahin Güneş (jdb.1ê kanûna paşîn a 1976 li Giyadîn, Agîrî, Bakurê Kurdistanê) stranbêjekî kurd e.
Şahin Güneş ku roj bi roj xwe weke Şahê Bedo dide nasîn, di sala 1976'an de li Giyadin a Agirî ji dayik bû. Di zarokatiya xwe de tevî malbata xwe koçî navçeyên Erdîş û Bêgirî yên Wanê kir. Bi kirina dawetan lez û beza mezin daye xwe.Şahê Bedo ji aliyê hunermend Hemê Hecî ve li muzîka kurdî hat vedîtin. Vîdyoya strana "Çavreşam" a Şahê Bedo ku li gelek herêmên Tirkiyeyê konser û dawetan li dar xistibû, zêdeyî 1,5 milyon carî hat klikirin.
Toqad (, îro bi fermî: "Tokat") yek ji bajar û wilayetên Tirkiyê ye.
Rûberê wê 9.958 km² e. Beriya Qirkirina Xirîstiyanan (Fermana Filehan) gelek ermenî li vir dijiyan. Hemî navên cografîk ên berê hatine qedexekirin.
Navçeyên Toqadê.
Merkez Almus | Artova | Başçiftlik | Erbaa | Niksar | Pazar | Reşadiye | Sulusaray | Turhal | Yeşilyurt | Zile
Bi paşragihandina erenî bandora kartêkira destpêkê gav bi gav zêde dibe.
Paşragihandina erenî (bi înglîzî: "positive feedback"); mekanîzmayek taybet e ko bi xurtkirina bandora kartêkirê, lezandin an jî bihêztirkirina zîndeçalakiyê dabîn dike.
Ji rijênek derdana hormon, di laş de bersîvek sirûştî peyda dike. Hin pêkhateyên vê bersîvê bi ragihandinên xwe bi awayekî rasterast an jî nerasterast bandor dikin li ser heman rijênê hormonçêker, ev rewş wekî paşragihandin tê navkirin Di laşê zîndeweran de koendama hormonan û koendama demar, bi hev re bo çerxa paşragihandinê kar dikin. Di piraniya paşragihandinan de erkê sereke yê hormonan e. Lê di laşê mirov de hin çerxên paşaragihandinê tenê bi navbeynkariya koendama demarê rû dide. Wekî mînak; germahiya laşê mirov bi mekanîzmaya paşaragihandinê tê rêkxistin. Di rêkxistina germahiya laş de ne hormon lê koendama demar kar dikin bo dabînkirina hevsengiyê.
Du corê paşragihandinê heye; paşragihandina neyînî û paşragihandina erenî.
Paşragihandina neyînî ji bo rêkxistina hevsengiya navekî kar dike. Bi bandora paşragihandina neyînî aresteya çalakiyê diguhere. Ango heke tiştek di laş de zêde bûye, wê kêm dike, na heke kêm bûye wê zêde dike û asta wê tiştê nêzîkê xala asayî dike. Di laşê zîndeweran de piraniya zîndeçalakî bi paşragihandina neyînî tên kontrolkirin.
Rêbaza paşragihandina erenî.
Berevajiyê paşragihandina neyînî, paşragihandina erenî di laşê mirov de hevsengiyê rêk naxe, lêza çalakiyê kêm nake, lê bandora kartêkirê xurt dike. Ango erkê paşragihandina erenî, ne ji bo dabînkirina sabitmayina rewşa laş û hevsengiya navekî ya laş e. Di mekanîzmayên paşragihandina erenî de bandora kartêkira destpêkê gav bi gav zêde dibe, loma her ko kartêkir çalakiya xwe didomîne, di şane an jî endama armanc de bertek jî her ko diçe zêde dibe.
Paşragihandina erenî bandor li ser çalakiya destpêkirî dike, ango zîndeçalikiyê ji nûve nade destpêkirin. An berdewamiya çalakiyê dabîn dike an jî leza çalakiyê zêde dike bi vî awayê çalakiyê taw dike(bi înglîzî: to accelerate).
Di laşê zîndeweran de hejmara zindeçalakiyên ko bi navbeynkariya paşragihandina erenî rû didin, hindik in.
Mînakên paşragihandina erenî di laşê mirov de.
Derdana FŞ û LH dibin sedema derdana êstrocenê, estrocen bi paşragihandina erenî hê pirtir FŞ û LH dide derdan.
Dema di laş de birindarbûn rû dide, lûleyên xwînê dipelixin an jî diqelişin. Di nav xwînê de perikên xwînê (bi latinî: "platelets") heye. Perikên xwînê li derdora beşa ziyangirtî de kom dibin. Derdanên kîmyayî yên ji perikên xwînê bi paşragihandina erenî hê pirtir perikên xwînê li ser xwe kom dikin. Paşê koma perikan bi rêzeçalakiyên kîmyayî, bi meyîna xwînê, li ser birînê qalikek ava dikin û rê li ber xwînberbûnê tê girtin.
Dema zayînê (zarokanîn) ji ber paldana serê dergûşê, li dîwarê stuyê malzarokê de pesto peyda dibe, pesto wekî kartêkirek kar dike. Wergirên li stuyê malzarokê(bi latînî: "cervix") kartêkirê ber bi demaxê dişîne. Ji demax, hormona oksîtosîn (bi grekî: "oxytocin") tê derdan bo girjbûna malzarokê. Girjbûna malzarokê pestoya li stuyê malzarokê zêdetir dike, pestoya stuyê malzarokê jî dîsa wergiran han dike ko ji hîpotalamusê hê pirtir oksîtosîn were berhemkirin û bi navbeynkariya hîpofîzê were derdan. Derdana oksîtosînê masûlkeyên malzarokê hê pirtir girj dike, masûlkeyên girjbûyî, dergûşê ber bi zêyê pal didin. Bi vê awayê masûlkeyên stuyê malzarokê hê pirtir vedikêşin, pestoyek hê zêdetir peyda dibe, ev pesto jî dîsa ji aliyê wergiran ve ber bi demax ve tê şandin. Ev çerx heta dawiya zayîna dergûşê didome. Piştê zayînê, kartêkir (vekêşina stuyê malzarokê) namîne, loma derdana oksîtosînê jî radiweste. Di vê mînakê de em dibînin ko paşragihandina erenî alîkarî dike bo temambûna çalakiyê, heke masûlkeyên malzarokê bi têra xwe girj nebin, zayîna dergûşê (çalakî) jî temam nabe.
Şîrê dayikê jî bi paşragihandina erenî tê derdan. Li derdora gopika memikê de wergir hene. Gava dergûş memik dimije, wergir sinyal dişînin hîpotalamusê. Hîpotalmus, hîpofîza pêş han dike bo derdana prolaktînê, hîpofîza paş jî han dike bo derdana oksîtosînê. Ev herdu hormon bi navbeynkariya xwînê digihîjin memikan. Prolaktîn berhemkirina şîr, oksîtosîn jî derdana şîr rêk dixe. Her ko şîr tê derdan, dergûş jî memikan dimije û hîpotalamusê han dike. Bi vê awayê çerxa paşragihandina erenî didome heta ko di memikan de şîr nemîne an jî dergûş dev ji mijînê berde, paşê derdana şîr diqede.
Di qonaxa çikildanê ya çerxa mehane de ji ber hormona derpirandinê, ji hîpofîza pêş hormonên FSH û LH tê derdan. Hormona FSH û LH di hêkdankê de bandor li çikildanan dike û perisîna çikildnan dest pê dike. Ji xaneyên granuloza yên çikildanan, hormona êstrocen tê derdan. Êstrocen bi paşragihandina erenî bandor li hîpotalamusê dike ko hê pirtir ji hormona derpirandina der bide. Bi derdana hormona derpirandinê hê pirtir FSH û LH ji hîpofîzê tê derdan. Derdana FSH û LH jî dibe sedema derdana hê pirtirîn êstrocen. Ev rewş dibe sedema zêdebûna xestiya LHyê. Çerxa paşragihandina erenî heta hêkdananê didome.
Dojeh berevajiya bihuştê ye ku li gorî baweriyan
cihek di jiyana axretê de ye ku tê de giyanên xerab rastî êşên cezakirinê tên, pirî caran bi îşkenceyê, wekî cezayê herheyî piştî mirinê.
Di gelek dîn û baweriyan de derbasdibe. Piştî mirina mirov tê bawerkirin ku mirov gorî kiryarên xwe tên darizandin. Heger kiryarên mirov ên neyînî, nebaş pirrbin, mirov li dojehê tê sizakirin. Gorî ola Îslamê li dojehê agir heye. Wekî tê zanîn olên yek-Xwedayî ku li Rojhilata Navîn derketine di bin bandora ola Zerdeştî de mane. Di ola Zerdeştî de mirovên bi gotina Hurmuz nekirine û kesayetiyeka wan î nebaş hene piştî mirinê ruhê wan tên sizakirin.
Dîsa di ola Cihû, Xrîstiyanî, Îslamê de jî baweriya dojehê heye. Gorî ola Îslamê kesên kafir, muşrîk û minafiq bêdawî di dojehê de dimînin lê kesên Misilman piştî ku sizayê xwe kişandin ji dojehê derdikevin.
JÎNE yan jî Jîne Artoshî, (li Dihoka Başûrê Kurdistanê) stranbêj, şanoger û lîstikvaneke kurd e.
Jîne Artoshî, di sala 1998an de li bajarê Dihoka Başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê. Ji 6 saliya xwe heta 13e saliya xwe wek şanogera zarok şanoyê lîstiye. Jîne, ji xeynî zimanê kurdî, zimanê hindî, erebî, îngilîzi û şêş zimanên din ên biyanî diaxive. Yekem vîdeoyê kilîba xwe bi sitrana bi navê Evroke çêkiriye. Jine Artoshî, niha bi karê muzîkê re di fîlmên cûda de wekî lêstikvana sereke rol werdigire.
Bihuşt, di dînên birahîmî de, beravajiya dojehê ye. Cinnet, cennet jî dibêjin lê ev ji zimanê erebî tê. Bihuşt bi kurdî ye.
Di gelek bawerî û olan de derbasdibe. Mirovên ku li jiyanê kiryarên erênî kirine, piştî mirinê ruhê wan tên mikafatkirin. Di bin bandora ola zerdeştî de di ola cihû, xristiyanî û îslamê de jî cih girtiye. Gorî her bawerî û olî şîroveya bihuştê kêm-zêde yek e.
Gorî Îslamê kesên ku ne kafir, muşrîk û minafiq in, heger Xwedê efû neke piştî sizakişandin li dojehê, diçin bihuştê. Li bihuştê jiyaneke bêdawî û xweş heye.
Bihuşt li gorî misilmanan.
Bihuşt, di îslamê de, ew cihê ku Xwedê ji bendeyên xwe yê qencîkar ra piştî mirinê û dîsarabûnê (vejiyan) û hesab wekî xelatê amadekiriye û ew ji tiştên neberçav in (xeyb) yenî riya nazkirina wê tenê Qur´ana pîroz û fermûdên peyxember in. Baweriya bi bihuştê beşek ji beşên bawerbûna bi roja axretê (roja xelatûcelatê) ya ku ew jî yek ji şeş sitûnên baweriyê ye di îslamê de. Musilman bibawer in bê bihuşt wargeha xweşiyê ye. Tu kêmanî tê de tune ye û qet kes tê de xemgîn nabe û mêjî nikare wê xweşiyê berçav bike. Îdî Xwedê Te´ala di fermûd (hedîs)a pîroz de gotiye: Min ji bendeyên xwe yên qencîkar re tişkî amade kiriye, tişkî ne çav dîtiye û ne jî guh bihîstiye û ne jî li ser dilê mirovan derbas bûye. Heger hûn bixwazin gotina Xwedayê cîhanê bixwînin.
Herwiha bawermendên musilman bibawer in ku buhişt ji bawermendên muhed re xwedanê karên baş amade bûye. Û yê ku muhed be û xwedanê karên kirêt û xirab be, ewê têkeve agir (dojeh) û piş re ewê têkeve buhiştê de. Û yê ku ibadeta tişkî din kir ji bilî Xwedê, yan jî hevpar ji Xwedê re çêkir, ew bêparê buhiştê ne, yan jî buhişt li ser wan heram e. Herwiha tê bawerkirin bê ew tijî ye bi kanî û çem dar û mêweyan û her tiştê ku mirov şad dike û ew ê derbasî wê bibin bi baştirîn wêne (sûret) û bi xweşiyên wê dilşad dibin. Û ew pileyên di ser hev re ne, li gorî karên baş û tê gotin, bê hejmara pileyan wek hijmara ayetên Qur´ana pîroz in. Û dergehvanê wê Ridwan (Rezvan) e.
Û hate belgekirin ji Peyxemberê Xwedê sas. bê buhişt behs dike û bi dojehê re ket guftûgoyê de
Bawermendên musilman bawer dikin bê kes bi karên xwe derbasî wê nabe, lê tenê bi dilovaniya Xwedê û qenciya wî, wek ku ew ne buhaya kar e, lê belê kar sedema derbasbûna wê ye. Peyxember sas. gotiye: "Tu kes derbasî buhiştê nabe bi karê xwe, gotin û ne tu jî ey Peyxemberê Xwedê? got: na, û ne ez jî tenê heger Xwedê dilovanî û qenciya xwe li ser min bibarîn e".
Kurdên Pakistanê ji kesên ku li Pakîstanê dijîn û bi eslê xwe Kurd in pêk tê. Ew gelheyek piçûk in ku bi giranî ji derbider û koçberên demkî pêk tên, ku piraniya wan piştî destpêka Şerê Kendavê li Iraqê di sala 1990 de hatine.
Gelhejmariyî.
Di destpêka salên 1990î de dema ku şerê Kendavê li Iraqê dest pê kir, heta 4000 Kurdên Başûrê Kurdistanê koçberî Pakistanê bûn.Hejmarek mezin ji wan li Îslamabadê bûn.Di sala 2013 de, heta 240 Kurdên Iraqê hîn li wî welatî dijîn. Piraniya wan koçberên duyemîn û penaxwaz bûn, û li Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî (UNHCR) ku li Pakistanê kar dike, tomarkirî bûn.Di nav wan de nifşek ciwan heye ku li Pakistanê ji dayik bûye. Bi salan, van koçberên derbasbûyî karîbûn koçberiyê bi dest bixin û bi alîkariya UNHCR li welatên din ên Ewropa û  Amerîkaya Bakur bi cih bûne.
Ji ber ku Pakistan ne îmzekarê peymana penaberan a 1951 e, piraniya koçberên kurd nikarin hemwelatiya Pakistanê bistînin.Ji ber statûya xwe ya qanûnî, gelek kes bi pirsgirêkên civakî yên têkildarî astengiyên aborî, peydakirina kar, lênihêrîna tenduristî, ji nû ve bicihbûn û karûbarên din re rû bi rû dimînin. Endamên civata kurd fikarên xwe ji UNHCR û rayedarên din re anîne ziman û daxwaz dikin ku pirsgirêkên bi vî rengî bên çareserkirin.
Pakistan
Rêz Gerdî (jdb. 11ê tebaxê) parêzera navneteweyî ya Nû Zelanda ya kurd û çalakvaneke mafên mirovan e. Ew di sala 2017an de ji ber xizmetên xwe yên ji mafên mirovan re wekî Ciwana Nû Zelanda ya Salê hate hilbijartin.
Rêz Gerdî, li wargeheke penaberan a Neteweyên Yekbûyî li Quetta, Pakistanê hat cîhanê, dema ku dê û bavê wê ji ber zilmê li welatê xwe Kurdistanê reviyan.
Dayika Gerdî dema ku gundê wê Sîdakan di dema Komkujiya Enfalê de rastî êrîşa çekên kîmyewî hat ji herêma Başûrê Kurdistanê reviya. Dapîra Gerdî û du xaltiya Gerdî di êrîşa rejîma Be's a Sedam Huseyn de hatin kuştin û bapîrê wê jî seqet bû. Bavê Gardî ji navçeya Hekariyê ya Herêma Bakurê Kurdistanê ye û malbata wî ji ber zext û zordariya dewleta Tirkiyê reviyaye Başûrê Kurdistanê.Paşê wek penaberên ramyarî ji Iraqê reviyane Îranê. Dê û bavê Gerdî di ciwaniya xwe de weke beşek ji tevgereke Kurd a mafên mirovan li Îranê hevdu dîtin. Dê û bavê Gerdî neçar man ku ji Îranê birevin dema ku ew ji bo çalakvanên mafên mirovan pir xeter bû. Dema ku di sala 1989an de li ser sînorê Îran-Pakistan direvin, Gerdî û malbata wê ji hêla cerdevanekî sînor ve hatin rizgar kirin, ku bijart ku wan di kamyona ku tê de bi revokî veşartibûn, ne ragihîne.
Malbata Gerdî li Pakistanê weke penaberên ramyarî hatin pejirandin û heta sala 1998an li wir man, dema ku di çarçoveya bernameya ji nû ve bicihkirina UNHCR'ê de li Nû Zelenda hatin bicihkirin.
Gerdî got ku ew neçar bû ku li ser koka xwe ya kurdî li dibistanê derewan bike da ku xwe ji tundûtûjiya îslamofobîk dûr bixe piştî êrişên 11ê Îlonê li Dewletên Yekbûyî.
Xwişk û birayek Gerdî he ye.
Perwerde.
Gerdî di sala 2016an de ji Zanîngeha Aucklandê bekeloriyosa dadweriyê (Rûmet) û bekeloriyosa(beşa sereke ducar) qedand, li wir ew wekî 40 xwendekar di bin 40 salî de hate nas kirin.Wê di sala 2019an de Mastera Dadweriyê li Dibistana Dadweriyê ya Harvardê qedand û di dîrokê de bû yekemîn Kurda ku ji Dadweriya Harvardê mezûn bû.Li Dibistana Dadweriyê ya Harvardê, wê Xelata Dean ji bo Rêberiya Civakê stend û di Destpêka Dibistana Dadweriyê ya Harvardê de Axaftvana Roja Ders bû.
Gerdî ji ber xebatên xwe yên li Iraqê Xelata Harvard Satter Human Rights Fellowship wergirt.
Kariyera qanûnî û parêzeriyê.
Gerdî jêhatî ye ku li Dewletên Yekbûyî û Nû Zelenda wekî parêzerek pratîkê bike. Gardî parêzerekî navneteweyî ye ku li Başûrê Kurdistanê dixebite.
Gerdî li Komîsyona Mafên Mirovan a Nû Zelenda wekî Karmendê Hiqûqî dixebitî. Beriya wê ew di tîmê dozgeriyê de li fîrmaya dadrêsî ya Nû Zelendayî Chapman Tripp parêzer bû.Wê berê li Nivîsgeha Neteweyên Yekbûyî li Nairobî kar kiriye.
Gerdî hevdamezrînera Navenda Lêkolînên Penaberan a Asya Pasîfîk e li Zanîngeha Auckland.Gardi di gelek konferansên navneteweyî de nûnertiya Nû Zelenda kiriye.Wê Nûnertiya Nû Zelenda di Şêwirên Ciwanên Penaber ên Cîhanî de kir û alîkariya avakirina Encumena Şêwirmendiya Ciwanan a Cîhanî ji UNHCR re kir, wê her weha di şêwirên UNHCR-NGO de, û Diyaloga Komîseriya Bilind li ser Zehmetiyên Parastinê, hemû li Cenevre, Penaberên Asya Pasîfîk axivî. Konferansa Mafên li Bangkok, Konferansa Jinan li Kopenhagê û Foruma OECD li Parîsê.
Gerdî piştgiriya ciwanên penaber dike ku bigihin xwendina bilind. Ew damezrînerê 'Empower' e, rêxistinek bi pêşengiya ciwanan ku armanc dike ku di xwendina bilind de nûnertiya kêm a penaberan çareser bike. Empower bi perwerde, birêveberî û avakirina kapasîteyê ciwanên penaber dihêle.Ew herwiha li ser projeyan li wargehên li seranserê Iraqê kar dike û atolyeyan peyda dike ji bo pêşdebirina beşdarbûn, rêberî, û derfetên rahênanê ji bo penaberên ciwan.
Gerdî parêzvaniya wekheviya zayendî dike, nemaze gelek celebên cihêkariyê yên ku jinên etnîkî û hindikahî li Nû Zelenda rû bi rû ne.
Ew ji bo SuperDIVERSE Women birêvebirek ciwan e û di derbarê pirsgirêkên ku jinên hindikahî pê re rû bi rû dimînin hişyariyê bilind dike.
Gerdî xwe hêz dike e ku Nû Zelenda kotaya xwe ya penaberan zêde bike.
Xelatên wergirtî.
Gerdî di sala 2017an de ji ber xizmetên xwe yên di warê mafên mirovan de wek Jina Ciwan a Salê ya Nû Zelenda hat hilbijartin. Di sala 2017an de ew di kategoriya Gerdûnî de ji bo Jinên Bibandor bû fînalîst. Di sala 2018an de ew wekî fînalîsta Xelatên Jinê yên Salê yên Kovara Next hate hilbijartin.Di sala 2019an de, wê Xelata Delegeya Ciwanan a Berbiçav li Meclîsa Ciwanan a Neteweyên Yekbûyî hate xelat kirin.
Odesa (bi ûkraynî: Оде́са, "Odesa"; bi rûsî: Оде́сса, "Odessa"), sêyemîn bajar û şaredariya herî qerebalix a Ûkraynayê ye û navendek deryayî û navenda veguheztina deryayî ya sereke ye ku li başûrê rojavayê welêt, li ser perava bakurê rojavayê Deryaya Reş e.
Odesa di nîveka sedsala 6ê berî zayînê cîhê niştecihê mezin a yewnanî bû (nekropolek ji sedsalên 5 û 3ê berî zayînê ji mêj ve li vê deverê tê zanîn). Ji bo ku tê gotin Kendava Odesa "Bendera Histiyan" a kevnar e, hêj jî nikare li ser bingeha delîlên berdest pirsek çareserkirî were hesibandin. Berhemên arkeolojîk girêdanên berfireh di navbera herêma Odesa û rojhilatê Deryaya Navîn de piştrast dikin.
Zaporîjya, (bi ûkraynî: Запоріжжя) bajarekî li başûrê rojhilatê Ûkraynayê ye û yek ji bajarên perava Çemê Dnieperê ye. Bajêr navenda îdarî ya Oblasta Zaporîjyayê ye.
Vedîtinên arkeolojîk nîşan didin ku bi qasî du-sê hezar sal berê Îskîtan li derdora bajarê nûjen jiyan kirine. Piştî Îskîtan, Xazar, Peçeneg, Kuman, Tatar û Slav li vir jiyan kirine.
Prometheusê zincîrkirî (bi yewnanî Προμηθεὺς Δεσμώτης Promētheús desmṓtēs) sernavê trajediya yewnanî ye ku berê di demên kevnar de ji Esxîlos re dihate hesibandin.
Nivîskarî.
Bi awayekî konvansiyonel, ev berhem wekî beşek ji Prometheia, sêyîneyek bi lîstika satîr a helbestvanê trajîk Esxîlos dihat hesibandin.Ev li gorî kevneşopiya kevnar, ku ji berê ve ji hêla zanyarên Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê ve hatî temsîl kirin, hate şopandin.Lêbelê ji sedsala 19an vir ve, ev nivîskarî gelek caran hate pirsîn.Pirsgirêk hê çareser nebû.Rastîbûn di serî de ji ber sedemên zimanî (me yên peyv û şêwaz), teknîkî û rewşenbîrî yên qonax (fîgurê Zeus wek stemkar) tê nîqaş kirin.
Prometheus tîtanekî ku ji ber talankirina agirê heta hetayê di zincîrên hesinî yên îskîtî de mabû, naxwaze ji serwerê Olîmpê Zeus re zanînek veşartî ya ku ew angaşt dike eşkere bike.Piştî ku Hermês di dawîyê de cara dawî ji Prometheus xwest ku di dawiyê de navê hetaera yê ku dê ji Zeus û piştgirên wî re bibe serweriya herheyî, û Prometheus red kir, ew bi erdhejek di nav birûsk û guregura ewran de tê şandin qada siya Hadêsê.
Adapte.
Li dora sala 1800an de, Johann Gottfried Herder helbesta dramatîk "Der entfesselte Prometheus" nivîsand, ku wekî berdewamiya trajediya yewnanî bû û wekî şablonek ji bo helbesta senfonîkî ya Franz Liszt Prometheus bû.
Carl Orff teksta resen a Esxîlos danî ser muzîkê: Ev opera, ku bi yewnaniya kevn hatiye strandin, di 24ê adara 1968an de li Şanoya Dewletî a Stuttgartê di bin rêberiya Ferdinand Leitner de bi lîstîna Gustav Rudolf Sellner de cara ewil hate pêşandan.
André Gide di sala 1899an de satîra Le Prométhée mal enchaîné nivîsî.
Ew berhema Esxîlos ji aliyê Tahirhan Parlak ve bi kurdî hat wergerandin. Pirtûk Weşanên Doz de derket.
"Ad Hominem", "argumentum ad hominem" yan jî bersiva bê wate û tewanbar (bi lêvkirin: ed homînem) têgîneke latînî ye jibo ku kesekî bi tewanbar bike, pirsa wî bi awayekî çewt bê wate bike yan jî bersiva vala û ji pirsê bersiveke cûda û bi tewanbar bide, bê dayîn.
Carinan mirov têgîna ad hominemê jibo ku rasterast gazî hestên mirovên din bikin, bikar tînin. Gelek celebên têgîna ad hominemê hene. Yek ji celebên ad hominemê ev e ku kes hewl dide ku kes/kesa li hemberî xwe bê wate bike, rêgezek giştî dişopîne ku tê de bê navber êrîşî karakter a kes/kesa ku xwe diparêze dike û heta gihişte armancek, awayekî bi tewanbar didomîne.
Bêjenasî (terîmînolojî).
Peyva latînî argumentum ad hominem ji bo ku "argumana li dijî mirov" radiweste. "Ad" bi "li dijî" re têkildar e lê dibe ku wateya "li" an "ber" jî be.
Mînakên ad hominemê.
–"Ez dixwazim ku her tim jiyaneke wekhevî hebî"–"Çima tu kurd î?"
Lvîv, (bi ûkraynî: Львів) bajarê herî mezin ê Rojavayê Ûkraynayê ye û şeşemîn bajarê herî mezin ê Ûkraynayê ye. Li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajêr 717.510 kes e.
Li gorî kolanên arkeolojîk niştecihên devera Lvîvê di sedsala 5an de bi cih bûne. Devera di navbera Stilsko û Lviv de ji hêla Kroatên Spî ve hatiye bicîh kirin û devera di navbera Girê Kelehê û Çemê Poltva de ji hêla Lendians (Lędzianie), qebîleyek Slaviya Rojavayî ji sedsala 9an vir ve hatine bicîh kirin. Bajarê Lvîvê di sala 1250an de ji hêla Padîşahê Galicia Daniel (1201–1264) ve li Mîrektiya Halych a Padîşahiya Rutenyayê hate damezrandin û ji bo rûmeta kurê wî Lev wekî Lvihorod hatiye binavkirin.
Mikolayîv, (bi ûkraynî: Миколаїв) bajar û şaredariyek li başûrê Ûkraynayê ye ye û navenda îdarî ya Oblasta Mykolayîvê ye. Bajêr navenda sereke ya çêkirina keştiyên Deryaya Reş e.
Di sala 2018an de arkeologan keştiyek Yewnaniya Kevnar a binavbûyî li nêzî herêma Mikolayîvê keşf kirin. Keştî ji sedsala 5an a berî zayînê di serdema kolonîzasyona Yewnanistana Bakurê Deryaya Reş e. Li gorî Lêkolîneran "Ev keştiya Yewnaniya Kevnar yek ji kevintirîn e ku li Bakurê Deryaya Reş tê zanîn."
Dîroka bajêr her dem ji nêz ve bi çêkirina keştiyan ve girêdayî ye. Bajêr di 1789an de ji hêla Rêveberê Giştî yê Novorossiya, mîr Grigory Potemkin ve, di destpêkê de wekî keştiyek ku bi tenê Keştiya Nû ya li ser Çemê Ingul tê gotin, hatiye damezrandin.
Bêjeya heram (erebî: "حَرَام", nelegal, qedexe, pîroz, tişta ku divê dest lê neyê werkirin) di Kurmancî de xwediyê du wateyan e. Li aliyekî wateya wê 'qedexe' ye: xwarin û vexwarina goştê berêz û alkolê heram e. Li aliyê din herwiha wateya 'pîroz' jî dide: wek mînak herêma di navbera Mekih (Mekke) û Medîneyê de ku weke Hîcaz tê binavkirin pîroz e (Erebî: البَلَد الحِرام[el-beled el-ḥirām]), ango ji nemisilmanan re qedexe ye. Navê mizgefta li Mekihê Mizgefta Pîroz (Erebî: (مَسجِد الحِرام [mesjid el-ḥirām]), û Qabe jî weke Mala Pîroz (Erebî: بَيْت الحِرام [beyt el-ḥirām]).
Di Erebî de gotina 'heram' dijwateya helal e.
Mariûpol, (bi ûkraynî: Маріу́поль, "Mariúpol' ") bajarek li başûrê rojhilatê Ûkraynayê ye ku li perava bakurê Deryaya Azov û li ser perava Çemê Kalmius, li herêma Pryazovia ye. Bajêr dehemîn bajarê herî mezin ê Ûkraynayê ye û duyemîn bajarê herî mezin ê li Oblasta Donetskê ye.
Ji sedsala 12an heta sedsala 16an, devera li dora Mariûpolê ji ber pevçûnên dijwar ên di navbera tatarên Kirimê, hordeya Nogay, Dûkîtiya Mezin a Lîtvanya û Kîneza Moskowê de pir wêran û vala bû. Di nîvê sedsala 15an de, piraniya herêmê li bakurê Deryaya Reş û Deryaya Azovê ji hêla Xanatiya Kirimê ve hate girêdan. Li rojhilatê Çemê Dnieperê deştek bê mirov heta Deryaya Azov dirêj dibû, li wir kêmbûna avê niştecihbûna destpêkê xeternak dikir. Ji ber ku cîhê herêmê li nêzikî Rêya Muravskî ye, herêm gelek caran rastî êrîşên Kirim-Nogayî û talankirina eşîrên tatar dihat. Ev êrîş pêşî li niştecihbûna daîmî girt û di bin serweriya Tatar de kêm niştecîh, an jî bi tevahî bê niştecîh hiştin.
Priamos hêvîdar e ku Akhilleus laşê kurê wê bide
Priam yan jî Priamos, şahê mezin ya şahîtîya Troyayê û şahê dawî ye jî. Di destana Ilyadayê ji hezkirina welatê xwe navdar bûye.Di Şerê Troyayê da şahê hemû hêzên Troyayê û yên giredayî Troyayê bû.
Di dema şerê tê gotin 18 keça wî 68 kurê wî hebû. Lawên wê herî navdar Hektor Parîs, Keça wî herî navdar Kassandra ye.
Qasim Xelef, (jidayikbûn 30 Tîrmeh 2000) ku bi mononîm MCqasim tê naskirin, rapbêjekî alman e ku bi eslê xwe Kurd e.
Kariyera rapvaniyê.
Qasim Xelef wek zarokekî koçberên ji Iraqê li Ortenaukreis mezin bû. Di 16 saliya xwe de dest bi rapkirinê kir û destê xwe di repa gangsterî de ceriband. Wî ji vê yekê dûr xist û berê xwe da metnên exlaqî, carinan bi motîvasyona olî. Di destpêkê de bi giranî li peyayên bajarê xwe performansa xwe pêk anî.
MCqasim yekem car di sala 2020an de piştî weşanên li ser Înternetê ku di medyaya Înternetê de jî hatin nîqaşkirin bal kişand ser xwe. Barbie, yek ji vîdyoyên wî yên herî temaşekirî jî ji vê serdemê vedigere. Di salên dûv de, lêbelê, wî di serî de bi navgîniya Instagram-ê navek çêkir. Jimara şagirtên wî derket sed hezarî. Hin vîdyoyên wî yên bi rêkûpêk têne weşandin çar hejmar hene.
Di payîza 2021 de ew ji hêla labelê sereke The-Source ve hate îmze kirin. Di Mijdarê de, yekem vîdyoya fermî bi Love-Nwantiti re hate weşandin. Li ser YouTube zêdetirî 20,000 temaşe kirin, wekî Ma Bae, ku di destpêka 2022-an de derket. Trasta wî Love Nwantiti (Remix Almanî) di 8-ê Mijdarê de hate berdan, ku tê de stranbêjê pop Ckay wekî muzîkjenek mêvan beşdarî yek stranê dibe. Li DYE, Brîtaniya Mezin û Îsraêl ev rê derket Top 100.
Helen, Helene yan jî Helena Troyayî, keseke ji Mîtolojiya yewnanî û dîroka kevnara Yewnanî ye. Tê zanîn ku jina herî delal ya dinyayê ye. Ev delalî dibe sebeba Şerê Troyayê. Keça Zeus e, diya wê jî xatûna Spartayê Leda ye. Zeus xwe wek qazquling nîşan daye û çûye berê Leda yê, piştî vê hemberîyê jî Helen hatîye dinyayê. Karîye ji komkujiya Troyayê sax derkeve.
Şaheke yewnanî Theseus hêj zaroktîya wê da wê direvîne. Lê belê emrê wê hêj biçûk bû, kêr zewacê nedihata. Ji ber wê şah wê dişîne lî dîya xwe Aethrayê li bajarê Aphidnaeê. Helen lêhê ji aliyê birê xwe Dioscurî tê rizgarkirin.
Helen mezin dibe û tête emrê zewacê li Yewnanistanê hemû zilamên hêzdar û desthilatdar dikevin pê wê. Bavê wê nikara biryar bide kû keça xwe bide kî. Tyandareos û Odysseus şîret diken û Bavê Helen destûr dide ku Helen yên dilê xwe hilbijêre. Helen jî Menelaosê dibijêre.Dibe xatûna Sparta yê. Ji vê zewacê da keça wan Hermione tête dinyayê.
Ew zewac 10 sal didome. Şevekî mîrzadeyê Troyayê Parîsê ra direve.
çaxê helen tê revandin û tê Troyayê-Maerten van Heemskerck
Menelaos hezkiriyên berî hemû gazîkir şerê Troyayê. Hemî jî hatin şerê ji ber ku soz dabûn.(Soz: ji berîya zewacê, hemû berendamên zavatîyê, ji bo parastina Helenê soz dabûn û yekîtiyek avakiribûn.)Dimeşin ser Troyayê. Parîs di vê şerê de tê te kuştin. Helen bi daxwaza bavê Parîsê, birayê Parîs Deiphobosê ra dizewice.
Çaxê Troya tê talan kirin Menelaos dîsa wê dibe.Piştê mirina Menelaos, zarokên Menelaos Helenê qebûl nakin wê der diken. Helen direve diçe girava Rodosê. Li wir alîyê jina şah Tlepolemos, Polyksoyê Argosîve tête kuştin.
Te gotin ku Zeusa bavê wî we anîye li xwe û wê kirye stêrkek.Gotinek din jî ew û Menelaos hew ra giravên bextîyaran da heya bi dawîyê dijîn.
Gotinên dawîyê da devê we da derketî "Parîs û Bavo(zeus)" bû.
Bedew û cinawir an jî Ciwanê û cinawir (bi fransî: "La Belle et la Bête") çîrokek  e  ku ji hêla romannivîsa fransî Gabrielle-Suzanne Barbot de Villeneuve hatî nivîsandin û di sala 1740an de li  "La Jeune Américaine et les contes marins" ("Çîrokên amerîkî û deryayî yên ciwan)" hatî çapandin. Guhertoya wê ya dirêj hate kurt kirin, ji nû ve hate nivîsandin û ji hêla Jeanne-Marie Leprince de Beaumont di sala 1756an de di "Magasin des enfants" "(Berhevoka zarokan)" de hate çapandin ku guhertoya ku herî zêde tê vegotin  û piştre Andrew Lang di "Blue Fairy Book" (Pirtûka çîrokan ya şîn) a rêzeya "Fairy Book" ji sala 1889an de hilberîne.
Çîrok ji çîrokên yewnaniya evnar ên wekî "Kupid û Psyche" ji Kêrê Zêrîn, ku ji hêla Luciûs Apuleiûs Madaurensis ve di sedsala 2an a PZ de hatî nivîsandin, û Keyê Berazan, çîrokek Îtalî ku ji hêla Giovanni Francesco Straparola ve di dora sala 1550an de di Le piacevoli notti weşandin, bandor bû. Guhertoyên çîrokê li seranserê Ewropayê têne zanîn. Mînakî, li Fransa,  "Zémire et Azor" "(Zémire û Azor)" guhertoyek operatîk a çîrokê ye, ku ji hêla Jean-François Marmontel hatî nivîsandin û ji hêla André Grétry di sala 1771an de hatî çêkirin, ku di sedsala 19an de serfiraziyek pir mezin bû. "Zémire et Azor" li ser bingeha guhertoya duyemîn a çîrokê ye. "Amour pour amour" ("Evîn jo bo evînê"), ya Pierre-Claude Nivelle de La Chaussée, lîstikek 1742an e ku li ser bingeha guhertoya de Villeneuve ye. Li gorî lêkolînerên li zanîngehên Durham û  Lîzbonê, çîrok 4000 sal berê derketiye holê.
Çîrok li gorî Villeneuve.
Bazirganekî jinebî tevî diwanzdeh zarokên xwe (şeş kur û şeş keç) di koşkek de dijî. Hemî keçên wî pir xweşik in, lê ya herî piçûk jê re "bedewiya piçûk" hate binavkirin ji ber ku ew ya herî spehî bû. Navê wê "Bedew" berdewam kir heta ku ew ciwan bû. Ew ya herî delal, hem jî dilşewat, xwenda û ji dilpak bû; di heman demê de ku xwişkên mezin, berevajî vê, zalim, xweperest, pozbilind û rûdayî ne. Bazirgan di dawiyê de hemî dewlemendiya xwe di bahozek li deryayê de winda dike, ku piraniya fîloya wî ya bazirganiyê binav dike. Di encamê de ew û zarokên xwe neçar dimînin ku di xaniyek piçûk a li daristanekê de bijîn û ji bo debara jiyana xwe bixebitin. Digel ku Bedew biryarek hişk dide ku bi dilşewatî xwe li jiyana gundewarî biguncîne, xwişkên wê vê yekê nakin û biryara wê bi debengiyê çewt dikin.
Çend sal şûnda, bazirgan dibihîze ku yek ji keştiyên bazirganiyê yên ku wî şandibû, vegeriyaye benderê, ji wêrankirina hevalên xwe xilas bûye. Berî ku biçe, ew ji zarokên xwe dipirse ka ew dixwazin ji wan re diyariyek vegerîne. Keçên wî yên herî mezin kin, cewahir, û lîbasên herî xweşik ên gengaz dipirsin ji ber ku ew difikirin ku dewlemendiya wî vegeriyaye. Bedew ji bavê xwe pê ve tiştekî din napirse ku bêxeter be, lê dema ku ew heter dike ku diyariyek jê re bikire, ew bi soza gulê razî dibe ji ber ku li welatê wan kes şîn nabe. Bazirgan, ji dilgiraniya wî, dibîne ku barê keştiya wî ji bo deynên xwe bide desteserkirin, ew bê pere dihêle û nikare diyariyên zarokên xwe bikire.
Di dema vegerê de, bazirgan di bahozekê de winda dibe. Li stargehekê digere, li kelehekê tê. Bazirgan dibîne ku kes li malê nîne, bi dizî dikeve hundir û li hundir maseyên bi xwarin û vexwarinê barkirî dibîne, ku dixuye ku xwediyê kelehê ji wî re hiştiye. Bazirgan vê diyariyê dipejirîne û şeva xwe li wir derbas dike. Sibeha din, bazirgan hatiye kelehê wek milkê xwe dibîne û ji bo zarokên xwe bîne ber bi baxçeyekî gulan dibîne û tê bîra wî ku Bedewiyê gul xwestibû. Bazirgan bilez û bez gula herî bedew a ku dikane bibîne, dibire, û li ber e ku bêtir bibire da ku baqek çêbike, tenê bi "Cinawirek" hov re rû bi rû dimîne, ku hewl dide wî ji ber dizîna milkê wî yê herî bi qîmet bikuje (piştî ku wî mêvanperwerî pejirand). Bazirgan lava dike ku azad bibe û dide zanîn ku wî tenê ji bo keça xwe ya biçûk gul hilbijartiye. Cinawir dipejirîne ku ew gula xwe bide Bedewê, lê tenê eger bazirgan keçek ji keçên xwe bîne cihê wî bê xapandin; ew eşkere dike ku ew pêdivî ye ku ew razî bibe ku cihê wî bigire dema ku di derbarê tengasiya xwe de xapîn neke.
Bazirgan xemgîn e lê vê mercê dipejirîne. Cinawir wî bi serwet, cewahir û kincên hêja ji bo kur û keçên xwe dişîne ser rê û tekez dike ku divê keçên wî derewan nekin. Bazirgan, dema ku digihêje malê, gula ku wê jê xwestibû dide destê Bedewê û jê re agahdar dike ku bihayek wê ya tirsnak heye, berî ku tiştê ku di dema nebûna wî de qewimîbû vebêje. Birayên wê dibêjin ku ew ê herin kelehê û şerê cenawir bikin, lê keçên wî yên mezin dev jê bernadin û sûcê xwe li Bedewê dikin, ji wê daxwaz dikin ku çewtiya xwe rast bike.
Bazirgan wan napejirîne, nahêle ku zarokên wî herin nêzîkî cinawir bibin. Bedew biryar dide ku here qesra cinawir û sibeha din ew û bavê xwe li ser hespekî efsûnî yê ku cinawir ji wan re peyda kiriye, datînin. Cinawir wê bi merasîmeke mezin pêşwazî dike û hatina wê bi fîşekên agirîn ên ku tîpên wan ên destpêkê li hev dicivîne tê pêşwazîkirin. Ew kinc û xwarinên beredayî dide wê û bi wê re hevaxaftinên dirêj dimeşîne û ew dibîne ku ew ji hovîtiyê bêtir meyla debengiyê ye. Her şev, cinawir ji Bedewê dixwaze ku bi wî re bizewice, tenê her carê red dike.
Piştî her redkirinê, Bedewê xewna mîrzayekî spehî dibîne ku ew dest bi hezkirinê dike. Digel xuyabûna periyek ku jê daxwaz dike ku bi xuyangan neyê xapandin, ew têkiliya mîrza û cinawir çênake û pê bawer dibe ku cinawir wî li cihekî di kelehê de dîl digire. Ew li gelek odeyên efsûnî digere û vedigere ku çavkaniyên şahiyê ji pirtûkxaneyan bigire heya çûkxaneyê bigire heya pencereyên efsûnî ku dihêle ew here şanoyê. Ew di heman demê de rastî gelek ajalan tê, di nav wan de tûtî û meymûnên ku wekî çokar tevdigerin, lê qet mîrzayekî nenas ji xewnên xwe dernakeve.
Çend meh in, Bedew li keleha cinawir jiyanek bimirês dijî, bi her kêfa xwe ve girêdayî ye, bêyî ku dawiya dewlemendiya ku wê xweş bike û bêdawî ji kincên xweşik ên li xwe bike. Di dawiyê de, ew bêhna malê dibe û ji cinawir lava dike ku destûrê bide wê ku dîsa here malbata xwe bibîne. Ew destûr dide bi mercê ku ew tam du meh şûnda vegere. Bedew bi vê yekê razî ye û bi gustîlek efsûnî ve tê pêşkêş kirin ku dihêle ku ew di yek gavê de li mala nû ya malbata xwe şiyar bibe dema ku sê caran li dora tiliya xwe zivirî.
Xwişkên wê yên mezin matmayî dimînin ku wê baş têr û kincên xweşik li xwe kirine, û çavnebariya wan a kevin zû dişewite dema ku awirên xwazginên wan ber bi Bedewê ve diçe, her çend ew diyariyên giranbiha dide wan û mêran agahdar dike ku ew tenê ji bo govaniya zemawendên xwîşkên xwe li wir e. Lêbelê, dilê Bedewê ji ber parastina zêde ya bavê xwe diheje, û ew bi nerazî dipejirîne ku dirêjtir bimîne.
Dema ku du meh derbas dibin ew disêwerîne ku cinawir bi tena serê xwe li ser axa kelehê dimire û bi lez û bez vedigere tevî birayên xwe yên ku wê nehêlin ku wiya bike. Dema ku ew vegeriya kelê, tirsên Bedewê têne piştrast kirin, û ew cinawir li ber mirinê di şikeftek li ser erdê de dibîne. Bi dîtina vê yekê, Bedew xemgîn dibe, fam dike ku ew ji wî hez dike. Tevî vê yekê ew aram dimîne û ji kaniyek nêzîk avê tîne ku ew ji bo vejîna wî bikar tîne. Wê şevê, ew razî dibe ku bi wî re bizewice û dema ku ew li kêleka wî şiyar dibe, dibîne ku cinawir xwe veguheriye Mîrzayê nenas ji xewnên xwe. Piştî vê yekê, periya ku berê di xewnên xwe de pend li wê kiribû, ligel jineke ku ew nas nake, di koçkeke zêrîn de ku ji aliyê pezkoviyên spî ve hatiye kişandin de, tê.Jinik dibe diya Mîrê ku dema pê dihese ku Bedew ne bi esilzade ye, kêfa wê zû dihele. Perî dê û di dawiyê de eşkere dike ku Bedew biraziya wê ye û bavê wê yê rastîn birayê Keybanuya Fortunate Island ye û diya wê xwişka periyê ye.
Dema ku meseleya paşxaneya Bedewê çareser dibe, ew ji mîrza daxwaz dike ku çîroka xwe bêje, û ew jî dike. Mîrza wê agahdar dike ku bavê wî di ciwaniya xwe de mir û diya wî neçar ma ku şer bike da ku keyaniya xwe biparêze. Keybanûyê ew li ber perîyeke xerab hişt, yê ku dema ew mezin bû hewl da wî ji rê de derxe; gava ku wî red kir, wê ew kir cinawirek. Tenê bi dîtina evîna rasteqîn, tevî xirabiya wî, nifir dikare were şikandin. Ew û Bedew zewicî ne, û ew bi hev re bi bextewarî dijîn.
Çîrok li gorî Lang.
Guhertoyek guhertoya Villeneuve di Blue Fairy Book a Andrew Lang de ye. Piraniya çîrokê heman e, ji bilî destpêkê ku bazirgan bi xwe ne li deryayê ye, lê keştiyên wî ne. Mala wî tevî tiştên wî di nav agir de dişewite, ew û malbata xwe neçar dikin ku koçî malê xwe yê li daristanê bikin. Keştiyên wî di deryayê de winda dibin, ji hêla korsanan ve têne girtin, hwd, ji bilî yek, ku paşê vedigere. Bi taybetî ev guhertoyek bi yên Villeneuve û Beaumont re yek ji wan ên herî gelemperî tê vegotin.
Ev guherto di navbera salên 1889 û 1913 de, demek piştî guhertoya resen, hatiye nivîsandin. Ji ber vê yekê, divê ew wekî guhertoyek paşê ya çîrokê were hesibandin.
Çîrok li gorî Beaumont.
Beaumont lîstika karakteran pir kêm kir, çîrok bi sadebûnek hema hema arketîpal kêm kir.Çîrok bi heman awayî wekî guhertoya Villeneuve dest pê dike, her çend niha bazirgan tenê şeş ​​zarokên xwe hene: sê kur û sê keçên ku Bedew yek ji wan e.Rewşên ku dibin sedema hatina wê ya li keleha Cinawirê bi heman rengî derdikevin holê, lê di vê hatinê de, Bedew tê agahdar kirin ku ew delaliyek e û ew ê guh bide wê. Beaumont piranîya ravekirinên birûmet ên ku di vedîtina Bedew ya li ser qesrê de hene ji holê radike û bi lez baz dide ku vedigere malê. Destûr jê re tê dayîn ku hefteyekê li wir bimîne, û gava ew tê, xwişkên wê hez dikin ku wê bixapînin ku hefteyek din bimîne bi hêviya ku cinawir wê bi hêrs wê bixwe. Dîsa, ew bi mirinê vedigere ba wî û jiyana wî vedigerîne. Herdu paşê dizewicin û bi bextewarî dijîn.
Adaptasyonên kurdî.
Çîrok hîn bi zimanê kurdî çap nebûye. Lêbelê, du vîdyoyên li ser YouTubeê hene ku çîrok bi di bin du sernavên cûda de têne vegotin. Di guhertoya "Bedew û cinawir" de ji Bedewê re dibêjin "Berdil". Di guhertoya "Ciwanê û cinawir" de jê re dibêjin "Ciwanê."
Luhansk, (bi ûkraynî: Луганськ, bi rûsî: Луганск) bajarekî li rojhilatê Ûkraynayê ye û li herêma Donbasê ye ku niha bi nakokiye. Luhansk niha paytext û navenda îdarî ya Komara Gel a Luhanskê (LPR) ye ku dewletek veqetandî ye ku di sala 2014an de ji hêla veqetînerên pro-rûs ve hatiye damezrandin. Bajar û deverên derdora wê yek ji cihên sereke yên di şerê Donbasê de ye.
Bajar dîroka xwe dişopîne heta sal 1795an dema ku pîşesazê Brîtanî Charles Gascoigne kargehek metal li nêzîkê niştecihên Kozakên Zaporizhian Kamianyi Brid damezrand. Niştecihbûna li dora kargehê bi navê Luganskiy Zavod dihat zanîn. Di sala 1882an de wargeha kargehê Luganskiy Zavod bi bajarokê Kamianyi Brid ve di nav bajarê Luhansk de hate yek kirin.Lûhansk ku li Gola Donetsê ye, li navendek pîşesazî ya girîng a Ewropaya Rojhilat, nemaze wekî xaniyek pargîdaniya sereke ya çêkirina lokomotîf a Luhanskteplovozê pêşve çû. Bajar di navbera 14e tîrmeha 1942 û 14e sibata 1943an de ji aliyê Almanya Nazî ve hat dagirkirin.
Makîyîvka yan jî Makeyevka, (bi ûkraynî: Макіївка, bi rûsî: Макеевка) bajarekî pîşesazî ye li rojhilatê Ûkraynayê ye û bajarekî Oblasta Donetskê ye.
Demek dirêj dihat fikirîn ku Makiivka di sala 1777an de hatiye damezrandin, lê lêkolînên vê dawiyê destnîşan dikin ku ew di tomarên dîrokî de ji nêzikî ve hatiye destnîşan kirin. Di sala 1899an de li nêzikî Dmytrievsk, bi navê Dmitry Ilovaisky ku kurê Count Ilovaysky-axayê herêmê, niştecîhek metalurjîk hate damezrandin.
Dema ku ew bi Dmytriivska nêzîk re hate yek kirin, Makiivka tenê gundek piçûk bû. Dmytriivsk piştre wekî yek ji mezintirîn navendên madena komir û bi pîşesaziyê ya qada komirê ya Donets Basin pêş ket. Di sala 1931ê de, Dmytriivsk-Makiyivka, wekî navê Makiivka hate guhertin.
Di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, bajarok ji 22 cotmeh 1941ê heta 6 îlon 1943an di bin dagirkeriya Almanyayê de bû.
Gera li dor dinyayê di 80 rojan de romaneke nivîskarê fransî "Jules Verne" e. Roman yekem car di 30ê kanûna paşîn a 1873an de bi sernavê fransî "Le Tour du monde en quatre-vingts jours" ji hêla weşanger "Pierre-Jules Hetzel" ve hate weşandin.
Camêrê dewlemend ê îngilîz "Phileas Fogg"di derbarê serestî û adetên rojane de, û hem jî leystina Whistê pir hez dike.Ew bi endamên din ên Klûba Reformê ya li Londonê re 20000 sterlîn behîs dike ku ew ê di 80 rojan de li seranserê cîhanê bigere. Di heman êvarê de, ew bi çokarê xwe yê fransî "Jean Passepartout" re, yê ku nû hatiye kar kirin, diçe. Ew bi trênê di ser Parîsê re diçin Brindisi, li wir li vaporê siwar dibin û di ser Kanala Siwês re diçin Bombay. Fogg 20,000 £ di holikê de heye, nîvê din ê serweta wî ye.
Paşxan.
Roman li ser sefera cîhanê ya amerîkî George Francis Train, ku ew gera di sala 1870an de û du gerên din ên cîhanê di 1890 û 1892an de, di 1892an de tenê di nav 60 rojan de, pêk anî. Ew ji ber ku navê wî wekî Phileas Fogg hate guheztin hêrs bû. Di sala 1869an de, Kanala Siwês û rêhesin li seranserê Dewletên Yekbûyî hatin vekirin. Berê, rêwîtiya li seranserê cîhanê di 80 rojan de hema hema ne gengaz bû.
Çewtiyek mentiqî ya ku ji hêla Jules Verne ve tê angaşt kirin, ku li gorî wê divê Phileas Fogg çewtiya xwe ya di derbarê dîroka li Amerîka de bihesibîne, bê guman nayê îsbat kirin, ji ber ku - her çend ew ê pir ne gengaz be jî - bi tevahî nayê derxistin ku ew di rê de bû. Amerîka û li seranserê Atlantîkê vedigere Londonê bi dîroka heyî re rûbirû nebû.
Îlhama xwe ji „Three Sundays in a Week“ a Poe.
Vernes heyranê mezin ê nivîskarê amerîkî Edgar Allan Poe bû û kurteçîrokên Poe gelek caran ji bo çîrokên Vernes bûne îlham, wek mînak "The Balloon Hoax" (ji sala 1844) û "Mellonta Tauta" (ji sala 1849) ji bo "Cinq semaines en ballon" (ji sala 1863) an "The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall" (ji sala 1835) ji bo "De la Terre à la Lune" (ji sala 1865).Verne di heman demê de ji hêla Poe ve ji bo "Gera li dor dinyayê di 80 rojan de" hate îlhama kirin. Poe di 27ê çiriya paşîn a 1841ê de "Three Sundays in a Week" de çap kiribû - wê demê hîn jî di bin sernavê xweya resen "A Succession of Sundays" de. Di çîrokê de, "çareser" ev e ku serleheng "Bobbî" tenê dikare bi jina ku jê hez dike re bizewice ji ber ku ew bi ser dikeve "hefteyek bi sê yekşeman" wekî ku bavê bûkê daxwaz dike pêşkêşî dike. Çareserî ev e ku - li gora ku hûn li ser rûyê erdê ji rojhilat ber bi rojava ve an ji rojava ber bi rojhilat ve dorpeç bikin - rojek (Yekşem) "zêde dike" an yek "diçe". Verne kurteçîroka Poe nas dikir.
Rastiya ku di rêwîtiyek li çaraliyê cîhanê de di rêça "rast" de rojek dikare "qezenc bibe" îlham da Verne ku "Gera li dor dinyayê di 80 rojan de" çareser bike.
Roman ji aliyê Aynur Ilı ve bo kurdî hatiye wergerandin û di gulana 2021’an de ji aliyê Weşanên Aram ve hatiye çapandin.
Şahê Spartayêye. Birayê Agamemnon e; Agamemnon wexte xweda şahe Yewnenîstana kevnar bu. Bi hev ra beşdarî Şerê Troyayê. Di destana Îlyada û Odîseya da kesekî girîng e. Mêrê Helena Troyayî.
JIYANA WÊ.
Menelaos leşkerekî jêhatî û wêrek bû. Wek hemû pêşengên Yewnanistanê ew jî dixwesta bibe zilamê Helenê. Destûr hat ku Helen yên dilê xwe hilbijêre. Helen Menelaos bijart.10 sal mane zewicî. Keçekî bi navê Hermione çêbû.
Menelaos û Helen - (Johann Heinrich Wilhelm Tischbein)
Piştî 10 salan şevekê mîrzadeyê Troyayê Parîs bû mevanê wan. Dilê Helenê kete Parîsê û sibê zû revîn Troyayê.Menelaos agahî şand bire xwe Şahê Mîken Agamemnon ê. Agamemnon hemû hêzên Akayan berhev kir û meşiyan ser Anatoliya.Ber bajarê Troyayê deşta Iliayê şerekî mezin destpê kir. Menelaos ji bo Helenê dîsa bistîne, hemberî Parîsê derket duşerkirinê.Li wir serkeftî bû.Lê Xwedawend Afrodît nahêle Parîsê ji destê Menelaos rizgar dike û wê pê tîrek birîndar dike.
Di vê şerê da laşê Patraklosê ji destê Hektorê distîne.
Menelaos jî nav gruba nava Hespa Troyayê derdikeve. Akayî bajarê Troyayê dagir diken û dizivirin Yewnanistanê, Menelaos jî dest vala nayê jina xwe Helenê jî tê ne. Piştî vegerîna welat demekî dibore Menelaos dimire.
Wêneyê Nemrûd e ku ji hêla David Scott ve di sala 1832an hatiye çêkirin
Nemrûd, (bi îbranî: נִמְרוֹדֿ, bi romanêze: "Nimrôḏ", bi erebî: اَلْنَّمْرُود "an-Namrūd") li gorî Pirtûka afirînê kurê Kûş û neviyê Nûh e ku li welatê Şînar (Mezopotamya) wekî qeral hatiye binavkirin.
Baweriyên Îbrahîmî behsa Nemrûd dikin. Li gorî Încîlê Nemrûd nêçîrvanekî hêzdar bû ku li ser rûyê erdê bi hêz bû. Li gorî Quranê kesê ku Îbrahîm diavêje agirê qeralekî pûtperest e û jiber ku Îbrahîm peykerên xwedawend ên wî şikandiye, Îbrahîm bi şewitandinê dide cezakirin û wî diavêje nava agirê.
Li Bakurê Kurdistanê du çiya bi navê Nemrûd hene. Çiyayê Bêllî bi navê din Çiyayê Nemrûd e (li Semsûrê ye) û Çiyayê Nemrûdê ku çiyayekî volkanîk e (li Bidlîsê ye) bi navê Nemrûd hatine binav kirin.
Li gorî mîtolojiya kurdî Nemrûd xwe wekê kesekî nemir hesibandiye. Wateya navê wî Nemir e ku di zimanê kurdî de tê wateya kesê nemir. Nav piştre Nemir, Nemird û wekî Nemrûd hatiye guhertin.
Li gorî Încîlê Nemrûd.
Û ewê welatê Asûra bi şûr û welatê Nemrûd di dergehê wê de wêran bikin. Bi vî awayî ewê me ji destê Asûrî rizgar bike, gava ku ew were welatê me û gava ku ew di nav sînorên me de bikeve.
Nîqaşa Nemrûd û Îbrahîm.
Di kevneşopiyên baweriyên cihûtî û îslamî de, tê gotin ku di navbera Nemrûd û Îbrahîm de pevçûnek çêbûye. Di çîrokan de behsa nakokiyek ku pê re felaket çêbûye, bi nîqaşa rûbirûbûna qencî û xerabiyê, yan jî wekî niqaşa yekxwedayîtiya ku li dijî pirxwedatiyê ye, tê bi navkirin. Li gorî K. van der Toorn û P. W. van der Horst, ev kevneşopî yekem car di nivîsarên Pseudo-Philo de tê behskirin.
Di hin guhertoyan de wek Flavius ​​Josephus, Nemrûd mirovek e ku îradeya xwe li hember viyana Xwedê dibîne. Di hinên din de, ew xwe wek xweda dide nasîn û bi vî rengî ji hêla kesên xwe ve tê hebandin, carinan digel hevjîna wî Semîramîs wekî xwedawendek li kêleka wî dihebînin.
Nîşanek di stêran de ji Nemrûd û stêrnasên wî re behsa nêzîkbûna bûyîna Îbrahîm dike, ku dê dawî li pûtperestiyê tîne. Ji ber vê yekê Nemrûd fermana kuştina hemû zarokên nûbûyî dide. Lê diya Birahîm direve şikeftê û bi dizî Îbrahîm tîne dinyayê. Birahîm di temenekî biçûk de Xwedê nas dike û dest bi hebandina wî dike.
Rojek Nemrûd li qesra xwe civînek mezin ê gel li dar dixe. Naçiqek dide destê Îbrahîm û jê dixwaze ku bibe nobedarê peykerên xwedawend ên wî ku kes zirarê nede wan. Heta ku civîna gel ya Nemrûd xelas dibe, Îbrahîm bi naçiqa destê xwe hemî peykerên biçûk dikşîne û naçiqê datîne ba peykera mezin xwedawend a herî mezin.
Piştê civîna gel Nemrûd rewşa peykerên xwedawendên dibêne bi Îbrahîm re rûbirû dimînin e. Îbrahîm ji Nemrûd dixwaze ku dest ji pûtperestiya xwe berde. Li hemberî vê yekê Nemrûd gelek bi hêrseke mezin ferman dide ku kesên wî Îbrahîm bigirin û bi girtina Îbrahîm re ferman dide jibo ku Îbrahîm bi şewitandina agirê bê cezakirin dest bi berhevkirina daran tê kirin. Li gorî hinek jêderan berhevkirina daran çar sal dewam dike ku Birahîm di agirê herî mezin a ku cîhanê heta wî rojê ne dîtiye, bişewitîne. Piştî amadekariya agirê, agirekî pir zêde û giran tê hilkirin. Îbrahîm ji cihek bilind ve ber bi agire ve tê avêtin lê bi awayekî mûcîzevî Îbrahîm bê zerar ji nav agirê derdikeve derve.
Kemanjenê piçûk (sernavê resen: "Just David") romana zarokan a sala 1916an a Eleanor H. Porter e.Ew di sala 1916an de li bajarên Dewletên Yekbûyî di nav şeş rindfiroşên herî pêşîn de bû, û di Tîrmeha 1916an de ew bû romana duyemîn a herî firotanê.Bi eslê xwe ji hêla "Houghton Mifflin" ve ve hatî çap kirin, ew çîroka xortekî ciwan vedibêje, David, ku pêdivî ye ku fêr bibe ku piştî mirina bavê xwe yê veqetandî xwe adapteyî jiyîna bi kesên din re bike; di rê de, gundî û dê û bavên wî yên qebûlkirî bi qasî wî zêde û bêtir xwe bi wî re diguncînin.Her çend ji hêla rexnegiran ve wekî "mûş"  û "pir bêkêmasî delal" hate rexne kirin jî, roman di destpêka nîvê sedsala bîstan de li dibistanên navîn û lîse pir populer bû, û di van demên dawî de gelek çapên nû hatine çapandin. Roman di sala 1922an de li ser tîpên Braille hatiye wergerandin û ji bo Çînî (1959), Rûsî (2005), Îtalî (2019) û Kurdî (2021) hatiye wergerandin.
David xortekî deh salî ye ku li kemanê dixe û paşnavê xwe nizane. Ew bi bavê xwe re li çiyayan jiyanek îdilîkî derbas dike, heya ku bavê wî nexweşiyek giran dibe, wan neçar dike ku dakevin geliyê. Ji ber ku rewşa bavê wî xerab dibe, şeva xwe li axurê derbas dikin. Hema berî ku ew bimire, bav jimareke mezin pereyên hesin yê zêr dide David û jê re dibêje ku wan veşêre heta ku hewce bike. David li kemanê dixe da ku "bavê xwe yê razayî" rihet bike û ji hêla Simeon Holly û jina wî ve tê dîtin. Fehm dikin ku mêrik miriye, ew hewl didin ku fehm bikin ku David kî ye, lê tiştê ku ew dikare ji wan re bibêje ev e ku ew "tenê David" e (Ji ber vê yekê sernavê îngilîzî yê pirtûka Just David, ku tê wateya tenê David).
David nikane paşnavê xwe, navê bavê xwe an jî xizmên wî hene ji wan re bibêje. Li ser kesê mirî çend nameyan dibînin, lê îmzeya li ser nayê xwendin. Jin û mêr bi nerazî hişt ku ew bi wan re bimîne, ji ber ku ew kurê wan, John, tîne bîra wan, yê ku ew êdî pê re napeyivin. David hîn dibe ku li gund bijî, yek ji du kemanên xwe her ku diçe bi xwe re tîne û li cîhana li dora xwe "dilîze", wek "rojava" û "gulan" lê dixe, û muzîka xwe ji bo îfadekirina xwe bikar tîne. hestên. Bêgunehbûn û jêhatîbûna wî ya muzîkê gundiyan dixemilîne û çend jiyana wan diguhezîne, di zewacê de du dildarên zarokatiyê yên ku ji hev mezin bûbûn, dike yek. Ew di heman demê de Hollys diguhezîne, dilê Simeon sax dike ku ew ji nû ve bi kurê xwe re têkildar dibe û dihêle ku ew bi jina xwe û zaroka xwe ya nû re were serdanê.
Di dema serdanê de, ew fêr dibin ku kemanên David pir hêja ne. Yê wî Amati ye û yê bavê wî ye, ku wî deyn dabû hevalek kor, Stradivariûs. Di xwendina nameya kevin a bavê David de, John îmzeyê nas dike û pê dihese ku bavê David kemanvanek navdar a cîhanê bû ku piştî mirina jina xwe bi kurê xwe re winda bûbû. David tê şandin ku bi xizmên xwe re were cem hev û li ser kemanê bixwîne. Ew navdar û dewlemend dibe, lê her sal serdana Holly'yan berdewam dike da ku ji wan re bilîze.
Werger.
Roman ji aliyê Aynur Ilı ve bo kurdî hatiye wergerandin û di sala 2021’an de ji aliyê Weşanên Aram ve hatiye çapandin. Sernavê pirtûka "Kemanjenê piçûk" ji wergerandina sernavê tirkî "Küçük Kemancı" hatiye deynkirin.
Mohra Silêman (bî Îbranî: שְׁלֹמֹה חוֹתָם ‎ ‎, bi jimareyên romî: "Khotam Şlomoh," bî Erebî: خاتم سليمان "Khātam Sulaymān"), Ew mohra ku di kevneşopiya Cihûya serdema navîn de, ockultîzma îslamî û rojavayî de ji Padîşah Silêman re tê veqetandin e. Bi gelemperî di forma pentagram an hexagramê de têne xuyang kirin. Di nav Cihûyan de wek Stêrka Dawid tê zanîn. Di mîmariya Selçûkî û Osmanî ya Anatolyayê de jî hatiye bikaranîn.
Di mîmariya misilman û tirkan de ji demeke dirêj ve di xemlên vî alî de dihat bikaranîn. Sembola ku ji hêla du sêgoşeyan ve hatî çêkirin di dem û erdnîgariyên cihêreng de di kombînasyonan cûda de hatine bicîh kirin. Stêrka heşt tîrî ya tirba Ahmet Yesevî ya li bajarê Yesî yê Tirkistanê û sembola li ser deriyê Medreseya Sêwas Gök yek in, xemilandinên li ser minareyên Sêwas Gökmedrese cureyên Muhra Silêman in.
Dema ku mirovê pêşî Pêxember Adem hat şandin ser rûyê erdê, ji aliyê Cebraîl ve zengilek jê re hat dayîn. Sembola ku li ser vê zengilê hat dîtin Stêrka Heşt-Xalî bû, ku di dîrokê de di mîmariya Tirk û Misilmanan de li gelek erdnîgaran gelek caran di xemlên mîmarî de dihat bikaranîn.Dema ku Pêxember Adem, ku tê gotin ku dora 1000 sal jiyaye, çû ser dilovaniya xwe aliyê Cebraîl ve cihê ku jê hatibû, hat birin bihuştê û.
Rojekê Cebraîl hat cem Dawid Pêxember, bi zengila di destê wî de û 10 pirs da. "Van 10 pirsan ji zarokên xwe bikin û zengilê bidin kê ji wan hemû bersivên rast werdigire" wê got. Paşê Dawid Pêxember gelê xwe li meydanekê civand û li ber wan tiştên ku Cebraîl jê re gotibû got. Wî pirsên ji zarokên xwe pirsîn, ji kurê mezin dest pê kir. Yek ji zarokan nikaribû bersiva pirsan rast bide. Di dawiyê de ji zarokan yê herî biçûk telefonî Silêman kir û dest bi pirsan jî kir. Silêman dema ku pirsan rast bersivand, li aliyê din bi her bersivê dikeniya. Piştî ku Dawid Pêxember pîrozbahî li Silêman kir, ku hemû pirsan rast bersivand, hêrs bû û got: "Çima tu li ber çavê xelkê li ser meseleyeke giran xemsarî dikî û dikenî?" Silêman ji aliyê din ve got, "Bibore bavo, min nexwest ez te aciz bikim an jî xerab bikim, lê her cara ku te pirsek dipirsî, mêşa ku li wir rawestiyabû, ji min re digot û ez dikeniyam. li wî." Paşê Dawid Pêxember rabû û zengil da kurê xwe.
Tê gotin ku Suleyman Pêxember jî bi saya hêza vê zengilê li ser kesên nemirovan (cin, heywan), xweza û tiştan jî hukum kiriye. Bi rastî di rîwayetekê de tê gotin ku ev zengil demekê ji aliyê cinan ve hatiye dizîn û Silêman Pêxember hêz û qudreta xwe ji dest daye û di vê heyamê de li cîhanê gelek alozî derketine. Paşê Silêman Pêxember dîsa zengilê digire û hem hêza xwe distîne û hem jî dawî li kaosa li ser erdê tîne.
Wekî din, xwedî şiklê vê mohrê; zengil, gerdan û deq, ûw. tê bawer kirin ku kesên ku wê bikar tînin ji heyînên xirab têne parastin û karsaziya wan rast pêş dikeve.
a> (navend) û li aliyê rastê Sabat Îslambûlî (1885)
Sabat M. Îslambûlî (1867–1941), nojdara jin a kurd a pêşîn a Sûriyê bû. Ew di malbateke kurd-cihû de hatiye dinyayê. Di rastnivîsa navê wê de guhertoyên wê hene û bi navên Sabat Îslambûlî, Tabat Îslambûlî, Tabat Stenbolî, Thabat Îslambûlî û yên din jî tê naskirin.
Perwerdehiya bijîşkî.
Îslambûlî li Koleja Bijîşkî ya Jinê ya Pennsylvania ya DYA yê xwend. Wê di sala 1890î de bawernameya xwe ya nojdariyê hilda.
Jiyana paşê.
Tê bawerkirin ku Îslambûlî piştî qedandina zanîngehê vegeriya Şamê û li gorî lîsteya xwendekarên zanîngehê di sala 1919an de çûye Qahîreyê. Piştî vê, zanîngehê têkiliya xwe bi wê re winda kir. Kêm tê zanîn ka çi hat serê wê dema ku ew ji Dewletên Yekbûyî derket. Ew di sala 1941ê de wefat kir.
Elî Aktaş di sala 1968'an de li gundê Derwêşhesena ya ser Amedê ve hatiye dinê. Elî Aktaş ji feqitiyê tê, jiyana wî di feqîtiyê de buhuriye. Ji Seydayê Mele Mihemedê Hola icazet stendiye. Li Amedê dibistana seretayî û ya navîn, li Sûriyê lîse û Fakulta Îlahiyatê xwend.
Elî Aktaş ji 1990î virde ye li Şaredariya Amedê di beşa koroyê de dixebite. Ji sala 1994an heya 2001ê şefîtiya koroyê kir. Di televîzyona Can Tv ya herêmî de bernameyeke muzîkê çêdike û pê re jî bernameyê pêşkêş dike.
Elî Aktaş heya niha 4 albûm çêkiriye; Diyarbekir Eyvan Geceleri 1 (1999), Diyarbekir Eyvan Geceleri 2 (2004), Diyarbekir Eyvan Geceleri 3 (2006), Tebarek (2006)
qurban kirina Iphigenia - Giovanni Battista Tiepolo
Agamemnon, şahê şaristana Mîkenê ye. Birayê şahê Sparta Menelaos, Fermandarê hêzên Akayîyan û wan birî Şerê Troyayê. Lawê Atreus û Aeropeyê.
Di amedekariya şerê Troyayê keştîyên Akayîyan hemû Avlîdê kom kir lê belê ba tûne bû. Ji ber wê keştîyên wan nedikariya bimeşin. Dixwaziya keça xwe Iphigenia bike qurbana Xwedawend Artemîs. Lê Artemîs nehişt xezalekî şand ji bo qurbanî û keçikê jî kirin rahibe.
Şerê Troyayê da ji bo ganîmetan ixtîlafek kete navbeyna wê û Akhilleus. Ji ber wê Akhilleus şer berda zivirî keştiya xwe. Ew pirsgrêkek mezin bû hêdî hêdî Troyayî ser diketin. Lê dawîya şer da îxtîlaf xilas bû. Dîsa Akayî ser ketin. Akayî bi rêberiya Agamemnon Troyayê dagir kirin
Mistefa Gazî (), (jdb. 1958 - 2017) nivîskar, lêkolîner û bestekarekî kurd e.
Mistefa Gazî di sala 1958an de li gundê Şêxuliya Jêrîn ya bi ser Siwêregê ve ji dayik bûye. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xelas kiriye. Demeke dirêj e di warê ziman, zargotin û muzîka Kurdî de xebatan dike. Ew hem kilam û stranên Kurdî berhev dike û hem jî kilam û stranan çêdike. Di nav salên 1991-2003an de li Amedê dersên zimanê Kurdî daye. Di rojname û kovarên Kurdî de xebatên wî hatine weşandin. Kilam û stranên ku wî çêkirine ji hêla kom û hunermendan ve gelek sal in têne xwendin. Strana wî ya yekemîn car afirandiye "Evîndar im" e. Strana wî ya herî navdar "Xerîb im" e. Strana wî ya bi Tirkiya Diyarbekirê û di terza blusê de hatiye çêkirin "Fîsqaya" jî gelek navdar e. Kilam û stranên wî ji hêla kom û hunermendên wek Koma DDKD, Koma Pêşeng, Koma Azad, Koma Avreş, Koma Arjîn, Koma Dengê Azadî, Koma Dîjle, Şiyar, Şîlan, S. Metîn, Siyabend, Zinar Sozdar, Oruç, Şoreş, Selinay, Sabahattîn Xoce, Azad Bîlen, Yekbûn, Murat Kuçukavci, Alişan, İbrahim Nuhat, Ferhat Kanat, Engin Derya, Evin Beyaz, Ercan Kan û hwd ve hatine xwendin.
Wehîd Keleş, nivîskarekî kurde di sala 1975 de li gundê Quldûman yê dikeve herêma koçera yê girêdayî bi herêma Dêrikê ve, li rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye.
Xwendina xwe ya seretayî li Quldûman û Dêrikê xilas kiriye, dûvre li bajarê Dêrikê xwendina amadeyî û navendî xilas kiriye.
Di sala 1996 de peymangeha beşê elektirîkê li bajarê Hesîçayê xilas kiriye. Di sala 1995 de guhdan bi helbestê û çîrokê kiriye bi zimanê Erebî, dûvre dest bi nivîsa Kurdî kiriye, nivîsandinên xwe di kovar û malperên kurdî belav kirine.
Di sala 1997 koçî paytexta Sûriyê Şamê dibe. Li Şamê tevlî komên nivîskar û rewşenbîran dibe û şevbuhêrkên kurdî li dardixe. Di sala 2012 ji ber ancama şerê Sûrî koçî başûrê Kurdistanê dibe. Di sala 2015koçî welatê Swêdê bibe. Di dawiya sala 2021 pirtûka xwe ya kurteçîrokan ya bi navê *Stranek ji dûr ve * ji aliyê weşanxana Ronya vê derdixe. Çend dest nivîs amade li ber çapê hene.
2021 pirtûka kurteçîrokan stranek ji dûr ve
Burning Series an jî bi forma kurt bs.to, karûbarek vîdyoyê li ser daxwazê ​​ya bi zimanê almanî ye ji bo "streaming"a rêzefîlmên wêneguhêzê yên belaş. Malper di rêza 63yem de di nav malperên herî zêde li Almanyayê de têne serdankirin û li Awistirya jî di sira 41em de ye (li gorî sira Înternetê ya Alexa) tê pîvandin.
Pêşniyar û statîstîk.
Malper zêdetirî 4200 rûpelên cihêreng di derbarê rêzefîlmên wêneguhêzê de pêşkêşî dike ku ji bo weşanên belaş ên her beşê lînkan vedihewîne. Ji bo karanîna pêşniyarê tomarkirin ne hewce ye, lê zêdetirî 200.000 bikarhêner tomar kirine. Bi tevahî, malper zêdetirî 17,300 beşên rêzefîlmên TV-yê yên girêdayî û bi tevahî zêdetirî 620,000 girêdan hene. Lêbelê, her roj çend sed girêdan têne jêbirin.Pêşniyar malperê bi karûbarên vîdyoyê-li ser-daxwaziyê yên dravdî yên mîna Netflix, Prime Video, û yên wekî wan re dixe pêşbaziyê.Hosterên vîdyoyê yên ku niha têne pêşkêş kirin Vivo, Streamtape, VOE, Vidoza, PlayTube, UPStream û VidLox hene.Hosterên vîdyoyên din berê beşek ji pêşniyarê bûn, lê paşê hatin rakirin.76,2% ji bikarhêneran ji Almanya, 14% ji Awistirya, 3,9% ji Swîsre, 1,4% ji Lûksembûrgê û 0,8% ji Îtalya têne.ser rûpela sereke hevaxaftinek heye, ew jî weşanên nû nîşan dide. Malpera hevpar cine.to ye, ku di fîlman de mijûl e.
Malper di 1ê Kanûna Pêşîn, 2009ê de li burning-series.org dest pê kir, ku The Simpsons û rêzefîlmên din ên anîmasyon ên komedî vedihewîne, piştî ku ji malperek pisporê The Simpsons derket.Ji 2011an vir ve, pêşniyar li Burning-Series.to têne weşandin.Di 1ê nîsana 2015an de, malper guherî navnîşana bs.to. Di wê demê de, malper berê zêdetirî 2000 rêzefîlm weşandin.Gelek malperên sexte  hene ku malperê bi rengekî xapînok rast simule dikin û ji bikarhêneran dixwazin ku nermalavê dakêşin (bi gelemperî ev vîrûsên xêvjimêrê hene) an jî pere bidin.
Helwesta zagonî.
Biryara Dadgeha Dadmendiyê ya Ewropî ya di 25ê nîsana 2017an de, streaminga bêdestûr a pêşnîyarên bi mafên daneriyê, yên ku bikarhêner dikare wekî binpêkirina mafê daneriyê nas bike, wekî neqanûnî binav kir. Ev ji bo Burning Series bandobar e.Lêbelê, malper bixwe wekî hosterek vîdyoyê tevnagere, lê tenê girêdanên hosterên vîdyoyê yên takekesî yên ku Streaman tê de têne dîtin peyda dike. Ji ber vê yekê operatorên malperê xwe ji tawanbarkirina kiryarên neqanûnî dûr dixin.Ji ber asta bilind a tevliheviya teknîkî, şopandina temaşevanan îsbat kiriye ku dijwar e, ku ev jî xetera hişyarkirinê kêm dike.Digel vê yekê, li gorî agahdariya xwe, operator ji bo gihîştina navnîşanên IP-yê ti daneyan an referansan naparêzin. Wekî din, cîhê pêşkêşkeran li derveyî Yekîtiya Ewropayê ye, ji ber vê yekê Qanûna Parastina Daneyên Federal a Almanyayê derbas nabe.Ji hêla din ve, pêşkêşkerên vîdyoyê-li ser daxwazê ​​yên ku lîsansên guncan kirîne û bi vî rengî destûr didin bikarhêner ku pêşniyarê bi qanûnî bikar bîne û wan ji pêşniyarên gumanbar biparêze, wekî alternatîvên qanûnî û ewledar têne pêşniyar kirin.Beriya biryara Dadgeha Dadmendiyê ya Ewropayê, streaminga li welatên almanîaxêv herêmek gewr a zagonî bû, ji ber ku di derbarê kopiyek demkî ya di daneya xebatê de nezelaliyek çawa hebû. Li gorî vê yekê, tenê dakêşandin eşkere neqanûnî bû. Malper bixwe bi Qanûna Mafên Daneyên Dijîtal a Hezarsal ve girêdayî ye. Ji Kanûna 2018an vir ve, gihîştina bs.to ji hêla hin pêşkêşvanan ve, mînakî Vodafone û ji 28ê adara 2019an ve ji hêla UPC ve hatî asteng kirin. Astengkirin bi blokê ve bi servera DNS ya pêşkêşker ve pêk tê. Di 26-ê Tîrmeha 2021an de Clearingstelle Urheberrecht im Internet(CUII) ji bo malperê pêşniyarek astengkirinê derxist. Ev rê li ber gihandina wan ji mezintirîn pêşkêşkerên karûbarê înternetê li Almanyayê bi asrenga DNS digire.
Destpêkirin yan jî Xwiliqandin (bi yewnanî: Γένεσις "Génesis"; bi îbranî: בְּרֵאשִׁית, "Bərēʾšīṯ") pirtûka yekem a Încîla îbranî û Peymana Kevin a xiristiyanan e. Navê wî yê îbranî wekî navê wî ya pêşî "Bereshit" e. Genesîs pirtûka afirandina dinyayê û dîroka destpêkirinê ye.
Zanyarên nûjen tînin ziman ku ji sedsala 19an û pê ve, dibînin ku pirtûk bi sedan sal piştî ku Mûsa jiyaye, di sedsalên 6em û 5em berî zayînê de hatiye nivîsandin. Li ser bingeha şirovekirina zanistî ya delîlên arkeolojîk, genetîkî û zimanî, pir zanyar Genesis wekî mîtolojiya Cihû-Xiristiyanî dibînin.
Ev li du beşan tê dabeş kirin, dîroka seretayî (beş 1-11) û dîroka bav û kalan (beş 12-50). Dîroka seretayî têgînên nivîskar di derbarê cewhera xwedawend û têkiliya mirovan bi afirînerê wê re destnîşan dike: Xwedê dinyayek ku ji mirovan re baş û guncaw e diafirîne, lê dema ku mirov wê bi gunehan xera bike Xwedê biryar dide ku afirandêriya wî hilweşîne, tenê Nûh û malbata wî ya rast diparêze ku têkiliya di navbera mirov û Xwedê de ji nû ve saz bikin.
Bi emrê Xwedê, ji dûndana Nûh Birahîm ji cihê jidayikbûna xwe (ji bajarê Ur a Sumerê) here welatê Kenanê, ku Xwedê daye, ku ew li wir wekî xerîb dimîne, wekî kurê wî Îshaq û neviyê wî Aqûb. Naviyên Yaqûb dibe "Îsraîl" û bi zarê kurê wî Yûsif, zarokên Îsraêl bi tevayî 70 kes bi malên xwe ve diçin Misrê. Destpêbûn ji bo amadekirina hatina Mûsa li Îsraêl û li Misirê bi dawî dibe.
Navê pirtûkê ji mijara wê ya destpêkê tê: "destpêk", "esil". Ev têgîn di yewnaniya kevn de bi navdêrî, wekî "genesis" hatiye wergerandin. Ji ber vê yekê Septuaginta Yewnanî jê re sernavê "Pirtûka Destpêkê" dest nîşan kiriye: βιβλίον τῆς Γενέσεως, "Biblion tès Geneseôs" (genitive) yan jî bi hêsanî Genesis.
Kurte.
Çîroka afirandina Genesis du çîrokên cuda pêk tîne; her du beşên pêşîn bi giştî bi van ve girêdayî ne. Di ya yekem de, Elohim, peyva giştî ya îbranî ya ji bo Xwedê, ezman û erdê tevî mirovahiyê, di şeş rojan de diafirîne û di roja heftan de radiweste. Di ya duyemîn de, ku niha jê re "Yahwe Elohim", Xudan Xwedê tê binav kirin, ew du kesan, Adem û Hewa, wekî mêr û jina pêşîn diafirîne, û wan di Baxçeyê Edenê de bi cih dike.
Di beşa sisiyan de Xwedê ferman dide ku ji fêkiyê dara zanîna qencî û xerabiyê nexwin. Adem û Hewa soza nayînin cih. Marekî axaftvan, ku wek mexlûqekî xapînok an hîlekar hatiye nîşandan, Hewa dixapîne ku li dijî daxwaza Xwedê fêkiyê bixwe û Adem jî bîne rê ku ew jî ji wî fêkiyê bixwe. Li ser vê yekê Xwedê wan davêje derve û nifiran li herduyan dike. Adem jiber vî yekê ji aliyê Xwedê hat nifir kirin ku risqê xwe bi westiyayî û xebatê bi dest bixe û Hewa jî bi êş zarokan welidîne. Ev yek ji aliyê xirîstiyanan ve wekî daketina mirovahiyê tê şîrovekirin. Hewa du kurên bi navên Qayîn û Habîl tîne dinyayê. Qayîn li baxçe dixebitî, Habîl jî bi goşt dixebite; ew her du dehî yên xwe pêşkêşî Xwedê dikin. Xwedê pêşkêşa Habîl ji ya Qayîn zêdetir eciband. Piştî vî ecibandinê Qayîn, Habîl dikuje. Paşê Xwedê nifiran li Qayîn dike û Hewa kurekî din bi navê Sêth tîne ku cihê Habîl bigire.
Piştî ku gelek nifşên Adem ji rêzên Qayîn û Sêth derbas zêde bûn, dinya ji ber gunehê mirovan û Nefîlîman xera dibe û Xwedê dixwaze mirovahiyê ji ber xerabiya wan ji holê rake. Lêbelê Nuh tenê mirovê qenc e; Ji ber vî yekê Xwedê ji Nûh û malbata wî ya rast re dixwaz e ku keştiyeke çêbikin û mînakên heywanan bigirin û ji heywanan paqij heft cot û ji heywanên nepak cotek bigirin. Paşê Xwedê lehiyek mezin dişîne ku dinyaya mayî ji holê rake. Gava ku av paşde diçin, Xwedê soz dide ku ew ê carek din dinyayê bi avê xera neke, rondikek wekî sembola soza xwe çêdike. Xwedê dibîne ku mirovatî ji bo avakirina bajarekî birca mezin, Birca Babîlê, hevkariyê dikin û mirovahiyê bi gelek zimanan dabeş dike û wan ji tevliheviyê ji hev vediqetîne. Ji şaxa malbeteke dirêj a ku ji Nûh zêde bûye heta Îbrahîm, Xwedê ferman dide Îbrahîm ku ji welatê xwe yê Mezopotamyayê here welatê Kenanê. Li wir, Xwedê soz dide Îbrahîm û soz dide ku neslê wî wê bi qasî stêran zêde bibe lê ku mirov wê çarsed sal li welatê xerîbiyê zilmê li wan bikin û piştî vî yekê "ji Çemê Misirê heta Çemê Firatê" ji wan re bibe welat.
Xwelîxan yan jî "Sînderela" çîrokek gelerî ye ku li seranserê cîhanê bi hezaran guhertoyên wê hene.Serleheng jinek ciwan e ku di nav mercên terkîyayî de dijî ku ji nişka ve dibin serwetiyek balkêş, bi hilkişîna wê ya ser textê bi zewacê re.Çîroka Rhodopis, ku ji hêla erdnîgarê yewnan Strabo di navbera salên 7-ê BZ û PZ 23-an de hatî vegotin, li ser xulameke yewnan ya ku bi fîrewnê Misrê re dizewice, bi gelemperî wekî guhertoya herî kevn a naskirî ya çîroka Xwelîxanê tê hesibandin.
Yekemîn guhertoya wêjeyî ya ewropî ya çîrokê li Îtalyayê ji hêla Giambattista Basile di sala 1634an de di wî Pentamerone  de hate weşandin; guhertoya ku niha di cîhana îngilîzîaxêv de herî zêde tê zanîn bi fransî ji hêla Charles Perrault di Histoires ou contes du temps passé di sala 1697an de hate weşandin.Guhertoyek din paşê ji hêla Birayên Grimm di berhevoka wan a çîrokên gelerî "Kinder- und Hausmärchen" di sala 1812an de hate weşandin.Çîroka hin jî populer a Xwelîxan berdewam dike ku bandorê li çanda populer a navneteweyî bike, hêmanên plansaziyê, aluziyon û tropeyan  dide cûrbecûr medyayê.
Sê berazên biçûk (bi îngilîzî: The Three Little Pigs) çîrokeke îngilîzî ye ku ji hêla Joseph Jacobs ve hatî çapandin, di nav yên din de.
Sê beraz mezin bûne û derdikevin derve. Her yek xaniyek çêdike: Berazê piçûk xaniyek ji kayê, yê diduyan xaniyek ji dar û yê sisiyan ji kevir xaniyek çêdike. Gur dixwaze hersêyan bixwe, ji ber wê jî gefan dixwe ku dê her du yên pêşî li malê biteqînin û bi ser dikeve. Beraz direvin beraza sisiyan. Dema ku ew bi ser nakeve li ser xaniyê kevirî bifire, ew hewl dide ku ji dûxanê bikeve hundurê malê. Lêbelê, ew dikeve nav beroşek mezin a ava germ a ku li ser agirê êgir daleqandî ye.
Komkujiya Bûçayê, komek tawanên şerên eşkere ye ku li deverên di bin kontrola Hêzên Çekdar ên Rûsyayê di dema şerê li bajaroka Buça ya Oblasta Kiyîvê piştî êrişa Rûsyayê ya li Ukraynayê qewimiye. Rayedarên Ûkraynayê diyar kirin ku zêdetirî 300 şêniyên bajêr hatine kuştin. Komkujî ji aliyê Ûkraynayê ve weke jenosîd hat binavkirin. Hem Rûsya û hem jî Ûkrayna daxwaz ji Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî (ICC) kirine ku lêkolînê li ser kesên ku li Bûçayê hatine kuştin bike. Karbidestên Rûsî hemî sûcdariyê red kirin, dîmen û wêneyên laşên mirî wekî "provokasyon" an "performansa sahneyê" binav kirin.
Di çarçoveya dagirkeriya 2022 ya Ukraynayê de, Artêşa Rûsyayê ji sînorên başûrê Belarûsê derbasê axa Ûkraynayê bûn. Ev yek ji tevgerên destpêkê çûyîna ber bi Kîevê bû û ligel rêzeke mezin ji wesayitên leşkerî, leşkerên rûsî derbasî Ûkraynayê û bakurê Kyîvê bûn. Di 27ê sibata 2022an de, hêzên rûsî derbasî bajaroka Bûçayê bûn. Ev yek ji yekem deverên derveyî Kyîvê bû ku hêzên rûsî derbasî navenda bajêr dagirkirin.
Di dawiya adara 2022an de, berî vekişîna Rûsyayê ji Kîevê, Dozgera Giştî ya Ukraynayê Iryna Venediktova diyar kir ku dozgerên Ûkraynayê delîlên 2.500 dozên gumanbar ên tawanên cengê di êrîşa Rûsyayê ya sala 2022an berhev kirine û "çend sed gumanbar" nas kirine. Seroka Mîsyona Çavdêriya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li Ukraynayê Matilda Bogner jî nîgeraniya xwe li ser belgekirina teqez a qurbaniyên sivîl bi taybetî li herêm û bajarên di bin agirên giran de ne, anî ziman, û bal kişand ser nebûna elektrîkê û peywendiyên pêbawer.
Di çarçoveya paşvekişîna giştî ya hêzên Rûsî ya li bakurê Kîevê, û herwiha êrîşên li ser pêkhateyên Rûsî ji aliyê artêşa Ukraynayê leşkerên Rûsî li devera Bûça paşve vekişiyan. Hêzên Ukraynayê di 1'ê Nîsanê de ketin bajêr.
Dema êrîşa Rûsyayê.
Li gorî medyaya Ûkraynayê, hêzên Rûsî di 4ê Adarê de 3 sivîlên bêçek ên Ûkraynayê di nav otomobîlekê de diçûn vedigeriyan ji xwarina gihandina penageha kûçikan kuştin.  5ê Adarê saet di 07:15ê serê sibê, du otomobîlên du malbatên dixwestin birevin tê de bûn, dema ku wesayit dizivirîn ser Kolana Çkalovayê, ji aliyê leşkerên Rûs ve hatin dîtin. Hêzên Rûsî li ser konvoyê gulebaran kirin û di wesayîta duyemîn de kesekî jiyana xwe ji dest da. Otomobîla pêşiyê bi çekên lûledirêj ket û di cih de 2 zarok û dayika wan jiyana xwe ji dest dan.
Piştî vekişîna Rûsyayê.
Dîmenên vîdyo yên destpêkê piştî vekişîna Rûsî di roja şemiyê 2’ê Avrêlê, li ser medyaya civakî hatin belavkirin, ku tê de qurbaniyên girseyî yên sivîl nîşan didin.  Li gorî şaredarê Buçayê Anatoliy Fedoruk, di nav cesedên li herêmê hatine dîtin "bi sedan leşkerên Rûsyayê" jî hene. Paşê delîlên din derketin holê û tawanên şer ji aliyê hêzên Rûsî ve hatine kirin dema ku ew herêm dagir kirine, hate xuya kirin. Li gorî The Times, 18 cenazeyên mêr, jin û zarokên hatine qetilkirin, ku di jêrzemînê de hatin dîtin. Di dîmenên ji aliyê artêşa Ukraynayê ve hatin weşandin xuya bû ku jûreyek îşkenceyê ya li jêrzemînê nîşan dide, ku laşên guhên jêkirî û diranên wan hatine derxistin. Cenazeyên sivîlên din ên hatin qetilkirin di rê de hatin hiştin.
Niştecih û şaredarê bajêr gotin qurbanî ji aliyê leşkerên Rûsyayê ve hatine kuştin. Gelek ji mexdûran xuya bû ku diçûn karên xwe yên rojane, hilgirtina çenteyên kirînê. Di dîmenan de herwiha sivîlên destên wan girêdayî hatin dîtin. Dîmenên din mirinek li kêleka bîsîkletekê nîşan didin. Rojnameger bi xwe derbasî bajêr bûn, cesedên bi dehan kesên bi cilên sivîl dîtin. CNN, BBC, û AFP’ê belgeyên vîdyoyî yên gelek cesedên sivîlan li kolan û hewşên li bajaroka Buçayê belav kirin, yên ku hin ji wan bi dest û lingên girêdayî bûn. BBC got; derbarê 20 cesedên li kolanê hinek ji wan di perestgehê de hatine gulebarankirin û hinek cenaze jî ji aliyê tankê ve hatine avêtin.  Di 2ê Avrêlê de, nûçegihanê AFP diyar kir ku wî herî kêm bîst laşên sivîlan li kolanên Buçayê dîtibûn û herwiha du ji laşan destên wan girêdayî bûn. Şaredar Fedoruk got; ev kes hemû ji pişta serê xwe hatine gulebarankirin.
Cizdan kêşeyek an çenteyek darûz e ku dikare were bikar anîn ji bo hilgirtina tiştên piçûk ên kesane yên wekî pereyê kaxez, kartên krediyê, û belgeyên nasnameyê (ajoname, karta nasnameyê, karta klûbê, hwd.),  wêne, passa derbasbûnê, kartên karsaziyê û kartên din kaxez an tenikokirî .Cizdan bi gelemperî ji çerm an  qumaş têne çêkirin, û ew bi gelemperî mezinahî û qeliqandin.
Dibe ku cizdanan xwedî taybetmendiyên wekî klûbên dravê bin; tûrikek pereyê; zencîra girêk, kember, an rein; an zipper. Cizdanên taybet ji bo xwedîkirina pasaport, kartên nasnameyê yên lixwekirî, û pirtûkên şek hatine sêwirandin da ku hin mînakan bidin. Hin cizdanên neasayî li ser destan an pêlavan têne kirin.
Peyva cizdan hevreha farisî "جزدان"‎ ("cozdan"), ji erebî جزء‎ (cuz': beş, parçe, ciz, cizîk) û paşgira ji zimanên îranî -dan (-dank) pêk tê.
Professor Zamorra (bi kurdî "Profesor Zamorra") sernavê rêzeromanên aşopî yên tarî ye ku ji 2ê hezîrana 1974an vir ve her du hefte ji hêla weşanxaneya "Bastei Verlag" ve wek romanên lênûsk tê çapandin.Profesor Zamorra jî navê serlehengê rêzeromanê ye.
Rêzefîlm ji hêla Helmut Rellergerd (Jason Dark) ve hatî afirandin. Lêbelê, wî tenê yek bergek di nav rêzeromanê de nivîsand. Lêbelê, di hundurê rêzeromana "John Sinclair" de bi du-beş re "Der Hexer von Paris" (Efsûnkarê Parîsê) û "Gefangen in der Mikrowelt" (Di cîhana mîkro de asê mane) (bergên 64 û 65) re honaka dorbidor heye.Ji hêla dîrokî ve, rêzeroman dikare wekî bersiva Bastei-Verlag ji rêzeromana serketî Dämonenkiller ji hêla weşanxaneya Pabel ve were dîtin, ku ji sala 1973an vir ve di destpêkê de wekî rêzeromaneke beşek ji rêzeromana Vampir-Horror-Roman hate weşandin.
Ji kanûna paşîn a 2014an vir ve, rêzeroman di heman demê de wekî çapek dîjîtal li Bastei Lübbe Verlag jî heye, ku bi beşa 1034an dest pê dike.
Ji xeynî tirs û aşopiyê, Professor Zamorra hêmanên honaka zanistî jî dihewîne. Romana yekem a bi sernavê "Das Schloß der Dämonen" (Qesra cinan) ji aliyê Susanne Wiemer ve hatiye nivîsandin. Rêzeroman naha zêdetirî 1200 romanên takekesî û 52 pirtûk hene ku ji hêla weşanxaneya Zaubermond ve heya 2015an hatine çapandin.
Di sala 1994an de romana "Kristall der Macht" (Belûra hêzî) rêzeromana lênûskan a şeş-beşî ya li ser Damon û Byanca di Rêya Xwedayan de ji nû ve wek pirtûka berîkê çap bû. Ev yek Professor Zamorra dike rêzeromana herî kevn a nepenî a ku hîn jî hatiye weşandin ("Geisterjäger John Sinclair" ji sala 1978an vir ve tenê wekî rêzek serbixwe heye). Ev çend sal in cure çapa duyem bi taybetî ji aliyê weşanxaneya Romantruhe ve tê çapandin, ku di serî de sê û paşê jî du hejmarên takekesî di pirtûkek an guldesteyê de bi navê „Liebhaber-Edition“ (Çapa hezkiriyan) hatine berhevkirin. Ji bo demekê rêzeya şanoya radyoyî jî hat weşandin.
Di 26ê gulana 2020an de, Cildê 1200 Tanz des Satyrs ji hêla Thilo Schwichtenberg ve hate weşandin, ku tê de endamên koma folk pagan Faun wekî karakterên romanê rola mêvanî lîstin.
Nivîskarên sereke.
Nivîskarê sereke "Werner Kurt Giesa" bi nasnavê "Robert Lamont" bû.Ev nasnav di destpêkê de ji bo nivîskarên cihêreng wekî nasnavek kolektîf hate bikar anîn heya ku Werner Kurt Giesa di salên 1980an de bû yekane nivîskarê rêzeromanê. Ew bi berga 111 "Lockruf aus dem Jenseits" (Bang ji axretê) ket rêzromanê.Ji bergên 600î ve, nivîskarên mêvan her ku diçe zêdetir ketin rêzromanê, ji ber ku Giesa ji ber projeyên din ên domdar, di heman demê de ji ber pirsgirêkên tenduristiyê jî heya mirina xwe nema dikaribû hemû romanên rêzromanê bi serê xwe binivîsîne.Niha Oliver Müller, Thilo Schwichtenberg, Christian Schwarz, Simon Borner, Michael Breuer, Manfred Weinland, di nav de, ji bo rêzeromana Professor Zamorra re dinivîsin.
Volker Krämer, Dario Vandis, Dirk van den Boom, Rolf Michael, Wolfgang Hohlbein, Andreas Brandhorst, Frank Helgath, Michael Kubiak, Wilfried A. Hary, Kurt Brand, Susanne U. Wiemer, Helmut Rellergerd, Friedrich Tenkrat, Walter Appel, Claudia Kern, Horst Friedrichs, Kurt Maurer, Gerhard Hartsch, Holger Friedrichs, Dieter Saupe, Traute Mahn, Mario Werder, Michael Hrdinka, Hans Wolf Sommer, Jürgen Duensing, Hans-Joachim von Koblinski, Uwe Anton, Martin Barkawitz, Veronique Wille, Stefan Hensch, Florian Hilleberg, Stephanie Seidel, Andreas Decker, Andreas Suchanek, Oliver Fröhlich, Anika Klüver.
Honaka dorbidor.
Di bergê jimare 122an de "Der Fluch aus dem Dschungel"(nifir ji cengelê) ji sira romanan "Gespenster-Krimi" di sala 1976-an de di navbera Profesor Zamorra û John Sinclair de yekem car honaka dorbidor (crossover) hebû.Di sala 1979-an de sê serpêhatiyên hevbeş ên din di nav rêzeromana "Geisterjäger John Sinclair" de hebûn. Ev bergên 55 "Todeszone London" (Qada Mirinê ya Londonê), 64 "Der Hexer von Paris" (Efsûnkarê Parîsê) û 65 "Gefangen in der Mikrowelt"(Di cîhana Microyî de girtî) ne. Profesor û John Sinclair di sala 2018an de di romanên Zamorra (bergê 1141) "Vereint (" Yekbûyî) û bergê 1142 "Krieg zweier Welten" (Şerê du cîhanan) de dîsa hevkarî kirin. Sala paşîn li şeva cejna cadûyan (Halloween)-ê di navbera her du rêzromanên lênûskan de honaka dorbidor a din hebû. Bergê 1141 "Vereint"jî berdewam dike ku behsa Dorian Hunter ji rêzeromana "Dämonenkiller" bike. Zêdetir honakên dorbidor rêzeromana Geisterjäger John Sinclair ji serlehengên din ên romanê re di destpêkê de Professor Zamorra di heman gerdûna rêzeyî de wekî "Tony Ballard", "Damona King", "Mark Baxter û Der Hexer von Salem" de lîstin. Ji ber pêşkeftinên di rêzeromanên têkildar de, Ballard, Sinclair û Zamorra ji hev veqetiyan - ji ber vê yekê honakên dorbidor yên paşîn tenê bi hîleyek bi gerdûnên alternatîv re gengaz bûn.
Kovara fanan.
Kovarek fanan ji destpêkê ve, ku ji hêla Manfred Weinland ve hatî destpêkirin, hîn jî di bin sernavê "Merlins Stern" (Stêrka Merlin) weşandî dibe.
Şaxê vê kovara fanan, MSK (Merlins Stern Kids – Kids (zarok) wekî nîşanek bû ku ev celeb zarokek Stêrka Merlin bû, ew ne nîşana koma armanc e), ku çend sal şûnda hat afirandin û heta îro jî tê weşandin.
Şanoya radyoyî.
Profesor Zamorra di şanoya radyoyî Geisterjäger John Sinclair de, ku tê de ji hêla Douglas Welbat ve deng vedabû, sê beşên mêvanî hebûn. Şanoya radyoyî ku bi Zamorra re dilîze beşên 12 "Der Hexer von Paris", 13 "Gefangen in der Mikrowelt" û 65 "Das Vampirnest" in.
Di 2008an de, labela canora medya hewl da ku şanoyek radyoyî ya Professor Zamorra adapte bike.Bi tevahî çar beş derketin, ku adaptasyona romana çar-beşî ya bergên 500-503 bûn.Soundtrack ji aliyê  Carsten Bohn ve hatiye çêkirin. Alexander von Wieding berpirsiyarê wêneyên sernavê yên bergê CDyê bû.
Di axiveran de Henry König wek vebêjer, Gerhart Hinze wek Zamorra û Christine Pappert wek Nicole Duval hebûn.
Li gorî Athanasius Kircher' Birca Babîlê
Birca Babîlê, vegotina pirtûka destpêkirinê ye ku di beşa 11:1-9 de efsaneya bingehîn e ku tê wateyê ku rave bike ka çima gelên cîhanê bi zimanên cûda diaxivin.
Li gorî çîrokê, nijadek mirovî ya yekbûyî di nifşên piştî Tofana Mezin (Tofana Nûh) de, bi yek zimanî diaxivin û ber bi rojhilatê ve koçê welatê Şînarê dibin. Li wir ew li hev dikin ku bajarek û bircek têra xwe bigihînin bihuştê ava bikin. Xwedê, li bajar û birca wan dinêre, axaftina wan tevlihev dike ku êdî nikaribin hev fêm bikin û wan li dinyayê belav dike.
Hinek lêkolînerên nûjen Birca Babilê bi avahiyên naskirî ve girêdidin, nemaze avahiya Etemenanki, zigguratek ku jibo xwedawenda Mezopotamyayê ya Marduk re li Babîlê hatiye avakirin.
Vegotina pirtûka destpêkirinê.
1 Tevahiya mirovahiyê xwedî zimanekî hevpar û peyveke hevpar bû. 2 Dema mirov ber bi rojhilatê ve çûn, li Şinarê deştek dîtin û li wir bi cih bûn. 3 Paşê ji hev re gotin: «Werin, em kerpîçan çêkin û wan baş bipêjin». 4 Wî demê wan got: «Werin, em ji xwe re bajarek û bircek ku serê wê li ezmanan e ava bikin, ku em nav û dengan xwe ji xwe re bikin.
5 Lê Xwedê hat xwarê, ku bajar û birca ku gel dest pê kiribû bibîne. 6 Û Xwedê got, "Eger wek yek gelê ku hemûyan bi zimanê hevpar parve bikin, wan dest bi vê yekê kiribe, wê demê tiştek ku ew plan dikin ku bikin dê ji wan wêdetir nebe. 7 Werin em herin jêr zimanê wan tevlihev bikin ku ew ji zimanê hev fem nekin.”
8 Ji ber vê yekê Xwedê wan ji wir li seranserê dinyayê belav kirin û wan dev ji avakirina bajêr berda. 9 Ji ber vê yekê navê wê danîbûn Babîl – ji ber ku li wir Xwedê zimanê hemû mirovan tevlihev kir û ji wir wan li ser rûyê dinyayê belav kir.
Gotina "Birca Babîlê" di încîlê de derbas nabe; ew her gav "bajar û birca" e (אֶת-הָעִיר וְאֶת-הַמִּגְדָּל‎) an tenê "bajar" (הָעִיר‎). Berhevoka orîjînal a navê Babil (navê îbranî ya Babîlê) ne diyar e. Lêbelê ew form û şirove bi xwe niha bi gelemperî tê fikirîn ku encama etîmolojiya gelêrî ya Akadî ye ku li ser formek berê ya navî hatiye bikaranîn ku wateya wê nenas e û dibe ku bi peyv koka xwe ne-semîtî ye. Li gorî Încîlê, navê bajêr ji lêkera îbranî בָּלַ֥ל (bālal), ku tê wateya tevlihevkirin an tevlihevbûnê, navê "Babel" wergirtiye.
Avakirina Bircê.
Baxçeyên Daleqandî yên Babîlê (wêneya sedsala 19an), di paşerojê de Birca Babîlê nîşan dide.
Hinek zanyar delîlên hundurîn û derveyî bikar tînin ku 3500-3000 B.Z. wekî rêzek ji bo dîroka bircê, li ser bingeha pênc hûrguliyên ku di vegotinê de hene pêşkêş bikin:“Yekem, bûyer li Şinarê, bi taybetî li Babîlê qewimî (ayetên 2.9). Duyem, bûyer bi avakirina bajarekî bi bircê ve girêdayî bû (ayetên 4.5). Sêyem, birca ji kerpîçên pijyayî hatiye çêkirin (Benda 3). Çarem, hawana ku hatiye bikaranîn asfalt bû (ayet 3). Pêncem, birca bi îhtimaleke mezin zîgurat bû."
Çarçoveya dîrokî.
Genesis (pirtûka destpêkirine) wekî ku bi efsaneya dîrokî dest pê dike û bi dîroka efsaneyî diqede tê binavkirin. Lê dîsa jî, çîroka Babîlê dikare di çarçoveya wê de were şîrove kirin. Destpêkirin 10:10 dibêje ku Babîl (LXX: Βαβυλών) beşek ji padîşahiya Nemrûd bû. Destpêkirin 11:9 guhertoya navê îbranî, Babîl, bi lêkera balal ve girêdide, ku bi îbranî de tê wateya tevlihevkirinê. Nivîskarê Romayên cihû yê sedsala yekem Flavius ​​Josephus bi heman rengî diyar kir ku nav ji peyva îbranî Babel (בבל) hatiye wergirtin, ku tê wateya "tevlihevî".
Odysseus lawê Antikleia û Laertesê ye.
Fatma Uludan Canevi yan jî navê ku pê tê zanîn Niran Ünsal, (li Îzmîrê) hûnermend û strannivîseke cûreya mûzîka pop a tirk e.
Niran Unsal di 13ê tebaxa 1976an de li Îzmîrê, weke zaroka duyemîn ê hûnermedê keman û dengbêja Radyoya TRT ya Îzmîrê Nursal Ünsal û hûnermend Ahmet Canevî, hatiye dinê. Nîran Unsal di heşt saliya xwe de di Koroya Zarokan a TRT Îzmîrê de dest bi karê muzîkê kiriye û piştre di ezmûna Koroya Muzîka Klasîk a Tirkî de derbasbû. Lêbelê, wê biryara xwe ya muzîkê ji bo muzîka pop bikar anî. Ji ber vê yekê dev ji radyoyê berda û bi orkestrayê re dest bi karê sehnê kir. Di heman salan de zewicî. Ji vê zewacê keçeke wê yê bi navê Hande hatiye dinyayê.
Merhebatiya piştî lîstika werzîşê, mînakek normek civakî ye.
Norm yan jî Normên civakî, standardên hevpar ên tevgerên pejirandî ye ku ji aliyê komên civakî ve têne pejirandin. Normên civakî hem dikarin têgihîştina nefermî bin ku tevgerên endamên civakê bi rêve dibin, hem jî di nav qanûn û zagonan de têne kod kirin. Bandorên normatîf ên civakî yan jî normên civakî, wekî ajokarên hêzdar ên guhertinên behremendiya mirovan têne hesibandin û ji hêla teoriyên mezin ên ku tevgera mirovan rave dikin ve baş têne organîze kirin. Saziyên civakî ji pir-normiyan pêk tên.
Derketin û pêşvebirina norman.
Komên civakî dikarin bi awayên cûrbecûr norman bipejirînin.
Dibe ku hinek normên îstîqrar û xwe-hêzdar bêyî sêwirana mirovî ya hişmend bi xweber derdikeve holê. Peyton Young bi qasî ku dibêje "norm bi gelemperî bêyî rêwerzek ji jor-bi jor ve pêşve diçin... ji hêla sêwiranê ve di nav danûstendinên kesan de ne." Dibe ku norm bi nefermî pêşde bibin, ku hêdî hêdî wekî encama karanîna dubare ya teşwîqên berbiçav ên ji bo kontrolkirina tevgerê derdikevin holê. Ne hewce ye ku qanûnên ku bi nivîskî hatine danîn, normên nefermî rûtînên bi gelemperî têne pejirandin û bi berfirehî têne pejirandin ku mirov di jiyana rojane de dişopînin temsîl dikin. Di heman demê de dibe ku norm bi sêwirana mirovî ya hişmend ji hêla karsazên norm ve werin afirandin û pêşdebirin.
Norm li cihê ku kom bi eşkere hêviyên xwe diyar dikin û pêk tînin, dikarin bi fermî derkevin holê. Normên qanûnî bi gelemperî bi plansaziyê derdikevin holê. Hejmarek mezin ji van norman em bi awayekî normal dişopînin; mînak ajotina li ser milê rastê yê rê li Dewletên Yekbûyî û li milê çepê li Keyaniya Yekbûyî.
Rêzgirtin, hestek yan kiryarek erênî ye ku li hember kesek an tiştek girîng tê kirin yan jî bi qedr û qîmetek bilind tê nîşandan. Di heman demê de pêvajoyek rêzgirtina kesek e ku ji hêla lênêrîn, xem, an berçavgirtina hewcedarî yan hestên wî ve têne pêşandan.
Rêzgirtin hestek heyraniya kûr e ji bo kesek an tiştek ku ji jêhatîbûn, xislet û destkeftiyên wî derdikeve.
Şerefname peyvek an biwêjek e (pir caran cînavek) ku dema ku di xîtabî kesek an heywanek de tê bikar anîn hurmetê nîşan dide.
Bi gelemperî rêzgirtin ji bo kesên duyemîn û sêyemîn têne bikar anîn; bikaranîna ji bo kesê yekem kêm e.
Mînak dema ku bi yekî xwedan statûya civakî ya bilind re diaxivî, bêhurmetî ye ku meriv zimanek rêzdarî û rûmet bikar neyîne.
Tevgerên fîzîkî.
Li Hindîstanê, adet e ku, ji ber rêzgirtinê, dema ku lingê mirovek bi xeletî dest bide pirtûkek an materyalek nivîskî (ku wekî diyardeyên Saraswati, xwedawenda zanînê tê hesibandin) yan lingê kesek din, dê lêborîn bixwaze, bi awayê îşareteke yek destî (Pranāma) bi destê rastê, ku kesê sûcdar pêşî bi tiliyên û paşê li eniyê û/yan sîngê xwedawendê dide. Ev jî ji bo drav tê hesibandin, ku wekî diyardeya xwedawenda dewlemendiyê Lakshmi tê hesibandin. Mînak, gava zarokek silavê dide dapîr û bapîrê xwe, ew bi gelemperî dê destên xwe didin lingên dapîr û bapîrên xwe.
Mînakek rêzgirtina fîzîkî ev e ku li hinek herêmên Kurdistanê jiber rêzgirtinê dema ku kes an kesên mezin ku li dîwanek rûniştî hebin, kesên ji wî/wê biçûktir dema rûniştina xwe de lingên xwe dirêj nakin.
Yekîtiya Ewropayê 24 zimanên ku ew werdigerîne û tê de kar dike heye. Wêne nîşan dide ku parlamenterên Paralamentoya Ewropayê bi riya ragihandina wergêr helwesta xwe ya li ser lêçuna Yekîtiya Ewropayê ya sala 2020an dipejirînin.
Civaknasiya ziman, cureyek lêkolîn a civaknasiyê ye ku têkiliyên ziman û civakê lêkolîn dike. Civaknasiya ziman ji nêz ve bi qada sosyo-zimannasiyê ve girêdayî ye ku li ser bandora civakê ya li ser ziman disekine. Ji xeynî tevkariyên din ên sereke, yek ji xebatkarên qadê yên herî dirêj û jêhatî Joshua Fishman e ku edîtor û damezrînerê Kovara Navnetewî ya Civaknasiya Ziman bû. Bi gotineke din, sosyolojiya zimanê, ziman lêkolîn dike ku çawa ew li gorî paşxaneya sosyolojîk a bikarhêner, wekî zayend, etnîsîte, û çîna sosyoekonomîk diguhezîne, lêkolîn dike. Ji aliyê din ve jî, sosyolojiya ziman (ku wekî makro-civaknasiyê jî tê zanîn) li ser civakê û çawaniya bandorkirina ziman lêkolîn dike. Wekî ku profesorê Siyaseta gerdûnî ya Zanîngeha Trent, Andreas Pickel tîne ziman "dîn û pergalên din ên sembolîk ên ku bi xurtî pratîkên civakî çêdikin û rêgezên siyasî çêdikin mînakên girîngiya civakî ne." Fikra bingehîn ev e ku ziman, di nav çend tiştên din de, helwestên ku axaftvan dixwazin biguhezînin an ku tenê bi karanîna ziman ve têne xuya kirin. Ev helwestên axaftvanan agahiyên civaknas in.
Sosyolojiya ziman hewl dide ku awayê ku dînamîkên civakî bi karanîna zimanê ferdî û komî bandor dike fam bike. Li gorî Serokê Navenda Ziman a Zanîngeha Neteweyî ya Zanist û Teknolojiyê ya Taywanê Su-Chiao Chen, ziman di vê qadê de wekî nirxek civakî tê hesibandin ku komên civakî ji bo diyardeyên mîna pirzimanî û nakokiya zimanî lêkolîn dike. Kî bi kîjan zimanê, bi kê re û di bin çi şert û mercan de 'destûr e' bi kar bîne ve girêdayî ye, lêkolîn dike.
Zoolojî yan jî ajalnasî, lawirnasî, giyanewernasî, canewernasî zanista biyolojîyê ye ku li ser ajalan lêkolînê dike. Hemû ajalên di dîrokê de jiyane lê vêga cureyên wan ji holê rabûne û yên îro li ser cîhanê dijîn mijara lêkolîna ajalnasiyê ne. Dîroka hewldana lêkolîna ajalan gellekî kevn e.
Dibe ku zoolojî ya ku bi meraq û meyla lêkolînê ya mirovan derketiye holê, bi qasî dîroka mirovahiyê kevn e. Beriya her tiştî raman û belgeyên nivîskî yên li ser lêkolînkirina ajalan di çandên Misir, Îranî û Yewnanî de têne dîtin. Bi pênase û fonksiyona sade ya ajalên berê, pêşkeftina embryonîk, xwarin, tenduristî, tevger, rakend û pêşkeftina wan; dest bi vekolîna hawîrdora wan û têkilî û pêwendiya wan bi zindiyên din re kir.
Peyva "ajalnas" ji ajal û nas tê. Paşgira -nasî di kurdî de tê wateya zanistê yan pisporiyê.
Dîroka Zoolojiyê.
Mirovê beriya dîrokê ji bo ku bikaribe wan bi kar bîne û bijî, hewce bû ku li ser ajalan û nebatên hawîrdora xwe lêkolîn bike. Li Fransayê tabloyên şikeftan, gravûr û peykerên 15,000 sal berê hene ku bizon, hesp û ker bi hûrguliyên bi baldarî hatine çêkirin nîşan didin. Wêneyên bi vî rengî yên ji deverên din ên cîhanê bi piranî ajalên ku ji bo xwarinê diçûn nêçîrê lê di heman demê de ajalên hov jî nîşan didin.
Benaz Mehmûd (bî îngiîzî: Banaz Mahmod), (jdb. 16 Kanûn 1985 – 24 Rêbendan 2006) jineke kurd a 20 salî bû ku li Mitcham, li başûrê London, li Îngilîstanê dijî.Ew li ser fermanên malbata xwe bi vî rengî kuştek bi vî rengî hate kuştin ji ber ku ew zewaca tund û destdirêjî bi zorê û dest bi têkiliyek bi kesek bijartina xwe re kir. Dûv re bav, mam û sê pismamên wê bo kuştina wê hatin darizandin.
Malbat.
Malbata Mehmûd malbeteke kurda ya bi taybetî ya kevneşopî bû û ji herêma hoza Mîrawdale ya gundê Qeladizê ya başûrê Kurdistanê bû. Mehmûd Babakir Mehmûd û jina wî Behya yek kur û pênc keç wan hebûn.Mehmûd Babakir Mehmûd û jina wî Behya kurek û pênc keç hebûn.
Malbat di sala 1995’an de dema ku Benaz deh salî bû li Keyaniya Yekbûyiyê mafê penaberiyê xwest.Mehmûd mezinê çar bira bû ku li başûrê Londonê dijiyan; tevî ku ew yê herî mezin bû jî, erka serokê malbatê birayê wî yê biçûk Arî Axa Mehmûd girtibû ser xwe.
Xwişka Benaz a mezin zewacek bi rêkûpêk bû wek xwişka wê ya piçûk Peyman (ku bi navê Payzee jî tê zanîn), ku di 16 saliya xwe de bi zilamek ku ji wê panzdeh sal jê mezintir re zewicî bû.
Bekhal, du sal ji Banazê mezintir e, di sala 2002an de ji mala malbatê reviya û demekê li cem malbateke xwedîkar ma. Çar keçên mezin ku Benaz jî di nav de ye rastî sinetkirina jinan hatin.
Bekhal da zanîn ku ji ber ku bi kesên malbata wê napejirîne re tevdigere û kinc û şiklên por yê rojavayî ceribandiye rastî îstismara fizîkî û gefan hatiye. Wê da zanîn ku hewl hat dayîn ku wê bikujin û bavê wê gef li dayik, xwişk û xwe bikuj e xwar, eger ew dîsa venegere mala malbatê. Bekhal li şûna ku vegere malê, xwe veşartibû, tim diçû û bêyî ku çarşefa xwe li xwe bike, ji malê derneket. Mehmûd Babakir Mehmûd ku Bekhalê kontrol nekiribû, di nav civaka kurd de wek qelsiyek dihat dîtin û di encamê de ew rastî asteke dûrketinê hat.
Dem.
Benaz di 16/17 saliya xwe de bi darê zorê bi mêrekî ji bajarê Qeladizê re tê zewicandin.Li gorî gotina wê ew 10 sal ji wê mezintir, nexwenda  û modeya berî bû; wê hişê wî wek tiştek ji "pêncî salê berê" vegot.Ew di tevaya zewaca xwe de bi polîsan re ket têkiliyê, ragihand ku ew gelek caran hatiye destdirêjîkirin û lêdan .Malbata wê ji şîdeta ku li wê hatiye kirin haydar bûn, lê jê re gotin ku dev ji hevserê wê dê şerm bike. Tevî vê yekê, û bi destdirêjiya berdewam, ew di dawiyê de piştî du salan ji zewacê derket; ew di tîrmeha 2005ê de vegeriya mala malbatê  û bi kesekî ku xwe bijartibû re bi navê Rehmet Silêmanî dest bi pêwendiyek kir.
Herdu mamê Benaz, Arî Axa Mehmûd, û bavê wê Mehmûd ev kirinên wê nepejirandin û hatin agahdar kirin ku Benaz û Rehmet tevî angaştên wan ên berevajî di nav têkiliyan de mane. Di 2ê kanûna pêşîn a 2005'an de li mala Arî Axa Mehmûd civînek hate li darxistin û tê de li hev kirin ku her du jî bên kuştin ji bo ku malbat û civakê şermezar kirin e.
Benaz ji tirsa ewlekariya xwe çû cem polîs û ragihand ku mamê wê gefa kuştinê li wê û hevalê xwe xwariye, diyar e ku piştî bihîstina telefonê di 2ê kanûna pêşîn ê de di navbera mamê xwe û dayika xwe de ji planê hay bûye. Di 12ê kanûna pêşîn de, wê nameyek radestî Polîsxaneya Wimbledonê kir ku navên wan kesên ku ew angaşt dikir amade ne ku wî bikujin, radest kir.
Di şeva sersalê de, polîs gazî qehwexaneyek li Wimbledonê kirin, cihê ku Benaz di rewşek tengahî de hatibû û gotibû ku bavê wê hewl daye wê bikuje. Ew di bin bandora alkolê de bû, ku bavê wê ew vexwaribû, û di destên wê de birîndar bûn, di dema revê de pencereyek şikand.
Dema ku govanan Benaz ji hêla xebatkarên qehwexane û nexweşxaneyê ve wekî dilteng û tirsnak binav kirin, polîsvan Angela Cornes ku pê re hevpeyvîn kir, jê bawer nekir. Wê jê re wekî "destkarîkirî " û "melodramî" binav kir, û xwest ji ber şikandina pencereyê wê bi zirara sûc tawanbar bike.Dema ku Benaz li nexweşxaneyê bû, qala bûyeran ji hevalê xwe re kir, ku wî bi telefona xwe tomar kir û piştre radestî polîsan kir.
Di 22ê kanûna paşîn de hewl hat dayîn ku Rehmet Silêmanî were revandin. Sê kes ji wan kesan bûn ku Benaz berê navê wan li polîs kiribû; Hem wê û hem jî Rehmet ji hev cihê bûyerê ragihandin, û Benaz diviyabû di 24ê kanûna paşîn de vegere polîsxaneyê, lê ew qet nehat.
Kuştin.
Di biyaniya 24ê kanûna paşîn a 2006an de, dê û bavê Banaz ji mala malbatê derketin da ku keça xwe ya piçûk bibin dibistanê û biçin danûstandinê, Benaz li salonê di xew de hiştin.
Mihemed Marid Hama, Mihemed Salih Elî û Omer Huseyn piştî demeke kurt gihîştin xanî; Li gorî tomarên veşartî yên ku Hama bi mêvanek re diaxive dema ku ew di binçavkirinê de bû, sêyan zêdetirî du saetan rastî destavêtin û îşkenceyê li Benaz kirin, berî ku ew bi bendê wê were xeniqandin.
Cenazeyê Banaz xistin valîzekê, birin xaniyek li Handsworth, Birmingham  û li baxçe hate veşartin.
Peygerîn.
Di 25ê kanûna paşîn a 2006 de, Banaz ji aliyê Silêmanî ve wek windakirî hat agahdarkirin, ku ji ber ku nikarîbû pê re têkilî daynin, xema rewşa wê ketibû.Polîsan di destpêkê de giliyê jidil negirt. Dê û bavê wê ku xwe wekî malbatek hêsan û xweşbîn nîşan dan, digotin ku Benaz gelek caran bi şev li derve dimîne û israr kir ku ew ne winda ye.Rehmet berdewam kir, lê belê "tacîz" kir ku polîs tevdîr bike.
Di encamê de bi dê û bavê wê û apê wê re hevpeyvîn hat kirin û li malên wan peygerîn hat kirin.Hevpeyvînan nakokiyên di hesabê ku dê û bavê wê bi eslê xwe dane eşkere kirin û dahûrina tomarên têlefona Silêmanî diyar kir ku bavê Benaz ne ew dêûbavê dilşewat bû ku digot ew bû.
Li hemberî gelek têkiliyên Benaz ên beriya niha bi polîsan re hatin kontrolkirin, karîbûn lîsteya kesên têkildar amade bikin.
Lêpirsîn ji hêla Fermandariya Kuştin û Tawanên Giran a "Dezgeha Metropolitan Police" ve hate bi dest xistin û ji hêla Serkomîser Caroline Goode ve hate rêve kirin.Di destpêkê de hate texmînkirin ku Benaz zindî ye û li dijî vîna wê tê girtin û lêgerîn û binçavkirinê hate kirin. Li seranserê welat hemwext serdegirtin li milkan hatin kirin, lê ti nîşana Benaz tune bû. Têlefona wê ji dawiya 23ê kanûna paşîn vir ve çalak nebûbû û hesabê wê yê bankê destpênebûyî ma.
Bav û apê Benaz li gel gumanbarên din hatin girtin. Di dema hevpeyivînan de hemû ne hevkar bûn û detektîv ji aliyê endamên civata kurdî ya berfireh ve bi hewildanên têkbirina vekolînan û parastina kesên ku têde bûn re rû bi rû man.
Tevî astengkirina civakê, di 4ê sibatê 2006an de, Mihemed Marid Hama bo kuştinê hat tawanbar kirin.Amûra vê biryarê jî ew bû ku Sulemanî erênî naskir Hemayê wek yek ji wan kesên ku berê hewl dabûn wî birevînin û wî û Benaz bi kuştinê gefand. Dema ku Hama di girtîgehê de bû, bi awayekî veşartî hat tomarkirin ku pesnê rola xwe û rola kesên din di kuştina Benaz û avêtina laşê wê de dide.
Wî rasterast mamê wê, Arî Axa Mehmûd, û pismamên wê, Mihemed Salih Elî, Omer Husên û Dana Emîn, xiste nava tawanan. Tomarên ku li gel daneyên şopandina têlefon û wesayîtan hatin kirin, hişt ku mayînên Benaz werin dîtin. Laşê wê di 28ê nîsana 2006an de hat dîtin.
Di 1ê gulanê 2006an de, mamê Benaz Arî Axa Mehmûd bo kuştinê hat tawanbar kirin; Piştî çend mehan, di meha tebaxê de, bavê Benaz Mehmûd Babakir Mehmûd jî bo kuştinê hate tawanbar kirin.
Cenaze.
Piştî ku di destpêkê de angaşt kir ku dê ibadeta Banaz li Mizgefta Regent's Park pêk were, malbatê berê xwe da mizgeftek li Tooting. Serkomîser Caroline Goode wiha got: "Wan bi qestî derew li me kiribû ku em nehêlin em amade bin [...] dema ku em gihîştin [Tooting] eşkere bû ku planên ji bo cenazeyek nehatibû çêkirin [...] malbatê li hev kiribû. li wê derê bê hişyarî [...]. Ew ji bo nimêjê ketin hundur, cesedê keça xwe [...] di rêyek kêlekê de hiştin. Bê guman di hişê min de çu guman tune ku tenê hebûna me bû ku malbat neçarî merasîma cenaze kir."
Banaz li Goristana Hevbeş a Merton û Sutton, Morden hate definkirin; malbata wê gora wê bênavber hiştin.
Di 26 Hezîran 2007 de, ji bo Banaz li Salona Civînê ya Mordenê merasima bîranînê hat lidarxistin, li dûv wê kevirê gorê ji granîtê li ser gora wê hate danîn. Malbata wê neçû her du merasîmê.
Kirîna kevirê gorê ji aliyê Rêxistina Mafên Jinên Kurd û Îranî (RÎK) ve hatiye amadekirin; karmendên polîsî û dozgerê payebilind Nazir Afzal di nav wan kesan de bûn ku beşdar bûn.
Radestkirina ji Başûrê Kurdistanê.
Herdu Mihemed Salih Elî û Omer Husên piştî kuştinê reviyan Başûrê Kurdistanê.
Di Cotmeha 2007 de, Scotland Yard hatin agahdarkirin ku Elî li  Silêmaniyê  ku li wir xortek ciwan di qezayek lêdan û revê  de kuştibû, hat girtin.Ew di Hezîrana 2009an de hate radestkirin, di vê yekê de ku yekem car ji Iraqê bo Keyaniya Yekbûyî hate radestkirin, tevgerek ku Serkomîser Goode wekî çêkirina "dîrokek qanûnî" binav kir.
Husên xwe li devereke dûr a Iraqê veşartibû ku ji aliyê birayên wî ve hatibû parastin, ku yek ji wan Pêşmerge bû û yê din jî endamê Asayîşê bû.Di dema gengeşiya bi yek ji birayên xwe re di kanûna pêşîn a 2009an de, ew bi guleya li lingê wî ket û dema ku xwe pêşkêşî nexweşxaneyê kir, bi awayekî rêk û pêk hat girtin.Husên israr kir ku ew di dema kuştina Benaz de ne li Keyaniya Yekbûyî bû û ew bûyera nasnameya çewt bû, lê tomarên berjewendiya Keyaniya Yekbûyî û her weha delîlên wêneyî ên girtina berê berevajî îspat kirin, û ew paşde di adara 2010an de hate radest kirin Îngilîstanê.
Pêvajoya dadgehê.
Yekemîn ji sê darizandinên têkildarî kuştina Benaz di 5'ê Adara 2007'an de li  "Dadgeha Cazayê ya Navendî" dest pê kir û 14 hefte dewam kir.
Silêmanî û xwişka Benaz Bekhal li dozgeriyê îfade dan; Beriya dadgehê her du jî ji aliyê civaka kurd ve hatin tehdîtkirin û tirsandin û xistin bin parastina polîsan.
Ji bo bêtir parastina nasnameya xwe, Bekhal bi cil û abaye û serçavik (niqab) derket pêşberî dadgehê, tenê dema ku delîlên xwe ji pişt perdeyek danasîna wê ji bo heyeta dadgehê jê kir.
Di hezîrana 2007ê de, bavê Benaz û apê Benaz bi yekdengî bi sûcê kuştinê hatin darizandin û bi kêmî ve 20 sal û 23 sal cezayê girtîgehê heta hetayê; Mihemed Hama di demeke kin de piştî destpêkirina dadgehê sûcê xwe yê kuştinê pejirand û bi cezayê herî kêm 17 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn.
Di çiriya paşîn a 2010ê de, Mihemed Salih Elî û Omer Husên bi kuştinê sûcdar hatin dîtin û herî kêm bi 22 sal û 21 sal cezayê girtîgehê hatin cezakirin.
Di kanûna pêşîn a 2013an de Dana Emîn bi tawana alîkariya binerdkirina laşê Benaz sûcdar hat dîtin û 8 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn. Emîn hem darazxwarin û hem jî cezayê xwe red kir; îtîraz di Îlona 2014’an de hat redkirin.
Paşî.
Tîma Metropolitan Police ku ji bo dîtina cesedê Benaz û ji bo avakirina dozekê li dijî kesên ku di kuştina wê de cih digirin, ji ber xebatên xwe Xelata Lêpirsînê ya Detektîv wergirt; Serkomîser Caroline Goode ji bo xebata ku pêşengiya lêpirsînê kir bi  Medalyaya Polîsî ya Keybanuyê hate xelat kirin.
Komîsyona Serbixwe ya Giliyên Polîsî.
Doza Banaz a ku ji aliyê Midûriyeta Polîsan a Metropolitan Police û West Midlands Police ve hat ku rê li ber kuştina wê vekir, ji hêla  Komîsyona giliyên polîsî ya serbixwe ve hate lêkolîn kirin.Derket holê ku ew “terk bûye” û gefên kuştinê yên ku gotiye jidil nehatine girtin.Komîserê IPCC Nicola Williams  got: "Benaz Mehmûd jinek ciwan bû ku di mercên xirab de jiyana xwe ji dest da [...] Eşkere ye ku bersiva polîsan herî baş tevlihev bû [...] Di vekolînan de dereng hebûn, çavdêriya nebaş, kêmasiya têgihiştinê û bêhestiyarî"
Di encama lêkolîna xwe de, IPCC pêşniyar kir ku gelek polîsên ku di dozê de cih digirin hişyariyên nivîskî werbigirin û divê du karmendên Polîsên Metropolitan Police li ser bingeha "kêmasiyên herî xirab" ên hatine tespît kirin derkevin pêşberî komîteyek dîsîplînê.
Heyeta Disîplînê.
Heyeta dîsîplînê, ku biryar bû di 17ê Mijdara 2008 de rûne, têkildarî bûyera 31 Kanûn 2005, dema ku Banaz got ku bavê wê hewl daye ku wê bikuje, lê ji hêla karmenda polîsî Angela Cornes ve wekî "destkarîdar" û "melodramî" hate red kirin.Heyeta dîsîplînê beriya ku bicive wek govanê sereke hat terikandin, ku tê texmînkirin ku Rehmet e, red kir ku beşdarî bibe. Cornes paşê hate terfî kirin.
Rehmet Silêmanî.
Piştî kuştina Banaz, Silêmanî derbasî "parastina govanan" bû.Tevî ku endamên malbata wî yên li Îranê hatin gefandin, wî di her du darizandinên kuştinê de govanî kir û xetereyên ku wî bi vê yekê girtibû hem ji hêla dadger Brian Barker û hem jî ji hêla polîs ve hate nas kirin.
Serkomîser Caroline Goode wî wekî "yek ji du lehengên rastîn" di dozê de binav kir: "Bêyî wî me nedizanî ku Benaz jî winda bû.[...] Wî jiyana xwe xeter kir da ku li dijî tevahîya xwe derkeve. civakê û bi vê yekê dev ji her tiştî û her kesê ku nas dikir berda."
Silêmanî têkoşiya ku xwe li gorî jiyana xwe ya nû û cewhera tecrît a parastina govanan biguncîne, û dixuye ku qet ji kuştina Benaz xelas nebû; wî di sala 2016 de jiyana xwe ji dest da.
Di çanda popûler de.
Bûyera Benaz di sala 2012an de di belgefîlma ' de, ku derhêner û hilberîner ji hêla Deeyah Khan ve hatî çêkirin, hate vegotin.
Di sala 2015 de, lîstikvan / rapvan Riz MC stranek bi sernavê "Benaz" li ser bingeha çîroka Benaz di mikstapeya xwe ya Englistan de, ku di Roja Ezîz George de hate weşandin, derxist.
Baladek ji hêla keçikek 13 salî ve hatî çêkirin, çîroka Banaz vedibêje û di kovara "Sisterhoodê" de hate weşandin.
Love Like Blood (2017), ji rêzefîlma polîsî Tom Thorne ya nivîskar Mark Billingham, ji çîroka Benaz hatiye îlhamkirin û ji bo bîranîna wê û Rehmet Silêmanî hatiye nezirkirin.
Dramayek ji du beşan, "Honour", vekolîna kuştina Benaz dike. Keeley Hawes wekî Caroline Goode dileyize, ew di 28 û 29-ê Îlona 2020-an de li ITV-yê hate pêşandan.
"Sir William Rupert Hay (jdb. 16'ê berfanbarê 1893 - m. 3'ê avrêlê, 1962) efser û rêvebirekî Artêşa Hindistanê ya Brîtanî bû li Hindistana Brîtanî. Ew di serdema kolonyalîzmê de wekî Serkomîserê Belûcistanê kar kir.
Hay li Bradfield û  Koleja University a Oxford hate perwerdekirin. Ew di sala 1914an de di Alaya Dorsetshire de hate wezîfedar kirin û di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de li Mezopotamyayê xizmet kir.Ew veguhestin Artêşa Hindistanê û bi 24-ê Punjabis ve hate girêdan, ku di 30ê çiriya pêşîn a1916an de Quarter-Master hate tayîn kirin.Di sala 1918'an de ji wek sertîp hate terfî kirin.Di gulana 1920an de ji bo Wezareta Derve û ramyarî hate wezîfedarkirin û di gulana 1924an de di tayînkirina wî de hate pejirandin.Ew li Başûrê Wezîristan 1924-28, Alîkarê Komîsyonê li Mardan 1928-31 û Ajanê ramyarî li MalaKand 1931-33 bû.
Moîn Haşhemi Nasab (bi farsî:معین هاشمی نسب) (20 Îlon 1981 li Kermanşah), Fîlmçêker, wênekêş û muzîkvan e ku li Tehran dijî.
Moin Haşimî-Nesab bi çêkirina kurtefîlma "Dîktasyon" û beşdarbûna di çendîn festîvalên navneteweyî yên sala 2021ê de, xelata baştirîn kurtefîlma Festîvala New Yorkê wergirt.
Fîlm di Festîvala Fîlman a Glasgowê (TMFF) de jî di du beşên Kurteya Ezmûnî ya Herî Baş Fîlm û Herî Baş Muzîk Ne-Adaptkirî (Saba Nedayî) de ji bo du xelatan hat berbijêrkirin. Her weha ev film ji hêla rexnegirên vê malper ve hat dîtin û piştî rexnekirinê, karî çar stêrk ji rexnegiran werbigire.
Kurtefîlm "Diktasyon" di çend festîvalên din ên kurtefîlman ên navneteweyî de ji bo xelatan hatiye berendamkirin.
Moin Haşimî-Nesab di nav wênekêşên Îranî de di warên wênekêşiya konsept, surreal û portreyê de li 1x.com bi hejmara herî zêde ya wêneyên hilbijartî li ser malper di rêza yekem de ye.
Di warê muzîkê de li gîtara elektrîk û tembûrê dixe, niha jî bi şêwazên rock, ambient, fusion û folk çêdike û lê dixe.
Ji girîngtirîn pêşangehên wênekêşiya takekesî ku ji aliyê Moîn Haşemînesab ve hatine organîzekirin, em dikarin behsa pêşangeha Wêne û Muzîk "Notên Bêdawî" û pêşangeha wêne û muzîkê "Bîst û Yek" bikin.
Her wiha di gelek rojname û kovar de wek analîst û rexnegirên çand û huner kar kiriye.
Li ser nexşeyê cihê departmenta Eure diyar dibe
Li jêr lîsteya 585 komunên departmenta Eure ya Fransa yê hatiye nivîsandin.
Çiyayê Everest (bi sanskrît: सगरमाथा, "Sagarmatha"; bi tîbetî: "Jo-mo glang-ma ri"; bi çinî: 珠穆朗瑪峰, "Zhūmùlǎngmǎfēng"; bi îngilîzî: "Mount Everest"), bi bilindbûna xwe ya 8.883 metreyî çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Everest di navbera Çîn û Nepalê de, di nav sînorên Nepalê de ye.
Çiyavanê kurd Mihemed Ewraz, zarokê Nexedeyê, di sala 1999an de bi ser Everestê ket û gihişt lûtkeya wî. Ew kesê yekem bû di Îranê de yê ku karî vê serkevtina mezin bi dest bixe.
Kanchenjunga, çiyayekî li ser Hîmalayan, li ser sînorê Hindistan û Nepalê ye. Bi bilindbûna xwe ya 8.586 metreyî sêyemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye.
Wateya navê wê "Pênc Xizîneyên Berfê ye" ji ber ku ji komek pênc gopîtkan pêk tê.
Hetanî sala 1852 digotin qey çiyayê herî bilind ê cîhanê Kanchenjunga e.
Hûn dikarin cihê Çiyayê Makalu ji vir bibînin
Makalu, pêncemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Li ser sînorê Tîbêt û Nêpalê ye. Bilindahiya wî 8.463 metre ye. Şiklê wî dişibe piramîdan.
Ernas (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Heta beriya kêm zêde 650 salan li gund tenê Suryanî dijiyan. Lê Suryaniyên ku ji tadariya Misilmanên derdorê tengezar bûn, hewara xwe gihandin Mîrê Bota. Mîrê Bota pêşiyê Misilmanên gund bi navê "Koçek" ji gundekî Cizîrê dişîne Ernasê da ku Suryaniyan biparêze. Koçek li nêzî gund li cihê ku îro weke Xerabê Koçek tê binavkirin tê bicîhkirin. Lê piştî demekê malbata Koçek mezin dibe û têne Ernasê. Zarokên Koçer îro bingeha malbatên Ernasê pêk tînin.
Li gund sala 1952'an dibistana seratayî û sala 1970'yî jî malikeke tenduristiyê tê avakirin. Sala 1969'an bi kolana bîrên artêzyenê av li gund derket. Ceyrana gund sala 1985'an hate girêdan û xeta telefonê sala 1988'an hate gund. Gund sala 1994'an piştî kuştina melayê gund Mela Ebdilwehab ji aliyê artêşa Tirk ve hate valakirin. Piştî valakirnê nêzîkê 30 malbatî vegeriyan gund û li gor deneyên sala 2000'î îro ev malbat li gund dijîn û hejmara şêniyên wê 306 e.
Zaxwran, (), gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye. 17 gundikên bi ser Zaxwran ve hene û li van gundan fermî bi giştî 786 kes dijîn. Gund li rojhilatê Midyadê ye û 40 kîlometreyan jê dûr e.
Eşîra Zaxwran eşîreke mezin e. Piranîya van gundan ji alîye Zaxo hatine. Li gorî idiayeke navê Zaxwran jî ji navê Zaxo tê. Li aliyê Madene û Erxenîye jî çend gundê go ji eşîra Zaxurîya pêk tên henê. Vê eşîrê jî ji Zaxwran koçkirîye le belê wext û sedema ve koçê naye zanîn.
Navên gundikên Zaxwranê Gundikêportî, Xirabêreş, Emerêaxo, Sîvok, Sebrika, Stewrankê, Gelêta, Mêvênka, Xirabêhorîya, Xirabêgura, Xirabêcibra, Çalikêkundo, Ancik, Rover, Şahrkan û Xirbexala ne.
Gundê Gêrê an jî Girkebir), gundekî ser navçeya Heskîfê Elihê ye.
Alînê, Bîrikê, Lepêna, Kuneynê, Kefralbe, Kanyamezin, Mebîya û Dêrhavê gundên cîranê wê ne. Yek ji wan gundên ku nêzîkê Êlihê ne.
bavikê mezin ku ji warê tê gotin: Mala Şêxa, Mala Oso, Mala Baraviya ji bilî van bavikan çend bavikên piçûk jî tê de hene.
"Gêrê, gundekî navça Heskîfê a ser bi Êlihê ve ye.
Gundê Gêrê bi tirkî Büyükdere köyü li bakûrê Kurdistanê girêdayî navçeya Êlihê ya bi navê Heskîfê yê.Li gund 45 mal avayê. Yê li gund dijîn hemû kurdin. Ji rexê Mala Şêxê û Seyîd e Becirmanî vê hatiye avakirin. Gelê gund seyîd û şêxin. Gêrê gundekî beravê yê. Li jêrê bi navê Alînê û li jorê jî bi navê Bîrikê gund henê. Gûzê gêrê li beravê dê bi dengê. Karê gundî ya cotkarîyê. Yê ku li gund dijîn hemû alîkariya bi hevdurê dikin û bi çand û hunera kurdî dijîn.
Di gund de yekîtiyek herî xweş heye. Kêf û şahiyê bi hevre dikin û şîn û kesera bi hevre dikşînin.
Xwendevanên medresa û dibistana gellek in. Mele û mamosteyên herî hêja tê de hene ji bilî wan endazeyar, karsaz, parêzer, hosteyên avahiya, hosteyên baroyê avê ji tê de hene. Aboriya wan bi ajotina zeviyan e, çandiniyên bi pirahî:genim, ceh û nîsik in. Heywana ji xweyî dikin; mêşin, bizin û çêlekên wa hene. Mastê wan û nexasim penêrê wa bi navûdeng e. Lê mixabin van salên paşî xweyîkirina heywana kêm bûye.
Çun o hatına Batmané pır hesaye lewra rojén 6 cara serwisa Samet çe û té. gündi hewceyiyén xwe lı Batmané bı ci tinın. Jı lazmatiyén jı nışkave yek dıkan heye dıkana Mela
Leystık ji hebun weki xar û pere, revandin, darûqîtik, xezalê, zellê zellê, goke, tefş û gok, maşik, kerkê reş û dirêj, leystika niftikê, sê gavê, karîş û leystika gustîlk (şirt), tew, çı feyde yek jı van leystıka ji nema.
Bı şevé gohdariya çirokén Xalê Yahya, Xalê Mahbedin, o nérina şıbaké ka berf té an nay, jı her tışti xweştırbu... ne çirok man, ne berf. Kanîyê Gêrê hebûna gundê.
Kanya Mîra, Kanya Kenerê, Bırka Hacî, Kanya Kurmik henê. Gundî bi va kanîya erdên xwe av didin û ji van kanîya avê divê xwîn. Kanya Mîra ava wê zahf xweş û zelale.
Thor, xwedawendekî ye ku çakûç bikar tîne ku bi birûskê, bahozan, dar û darên pîroz, hêz, parastina mirovan, pîrozî û bi zayînê ve girêdayî ye.
Ji xeynî Þórr ya Norsiya Kevin, xweda di îngilîziya kevin de wekî Þunor, di frîzîya kevn de wekî Thuner, di saksoniya kevn de wekî Thunar û di almaniya kevn a bilind de wekî Donar tê binavkirin. Hemî di dawiyê de ji teonîmeya Proto-Almanî *Þun(a)raz derdikevin ku tê wateya 'Tunder'.
Thor di dîroka tomarkirî ya gelên elmanî de, ji dagirkirina Romayê ya li herêmên Germania, ji berfirehbûna Almanan ya Serdema Koçberiyê, heya populerbûna wî ya bilind di Serdema Vîkîngan de, dema ku, li hember pêvajoyê, xwedayekî berbiçav e ku tê gotin. ji Xirîstiyanbûna Skandînavyayê, amblemên çakûçên wî Mjölnir li xwe kirin û navên kesane yên pagan ên Norse ku navê xweda dihewîne şahidiya populerbûna wî dikin.
Salar Bilehsavarçîan, naskirî bi Salar Bil (bi farisî: سالار بيل) (z. 1'ê gulanê, 1993) hunermend, fîlmçêker, nivîskar, lêkolîner û şêwekarê modayê yê Îranî ye.
Biyografî.
Salar Bilehsavarçîyan, 1ê Gulana 1993an ji dayîk bûye û bi navê Salar Bîl tê naskirin. Salar Bil hunermend, nivîskar, wergêrê Îranê ye ku bi salan di warê hunera jêrzemînî de, di bin qanûnên tund de kar kiriye. Ew di warê çêkirina fîlm, wênekêşî, derhênerî, sêwirandina sehnê û modayê de bi awayekî çalak dixebite. Di heman demê de dengek e ji bo hunermendên dilxwaz û neheqiyên du standard, ew hunera xwedanîkirinê dike û bi gotarên akademîk pêlên nû çêdike û bi îkonên girîng ên cîhana hunerî re têkilî çêdike. Lêbelê, sêwiranên wan di TIME û The Guardian UK, Vogue de bûn û ji hêla kesên wekî Patti Smith, Christina Aguilera, Boy George, Róisín Murphy û Erykah Badu ve hatin piştgirî kirin û di qada modayê de ji hêla Adrian Joffe, Stefano Pilati, Michèle Lamy û gelekên din, ew hewl dide ku binivîsîne.
Îslahiye, Eslahiye an Avasîm navçeyeke Dîlokê ye. Nifûsa wê 80.174 e. Bilindbûna axa herêmê ji deryayê 518–670 m ye. Tirkan bajarok di sala 1933'î de bi Dîlokê ve girêdane. Lê herêmê asta pişavtina kurdan gelek biserketî ye. Gelek saziyên pişavtinê yên dewleta tirk li herêmê li ser kar in.
Dîrok û bingeha navê navçeyê.
Bingeha bajêr di dema Medan de wekî gundekî hatiye avêtin. Bi destketina Grekan gund mezin bûye û Grekan (Yewnanan) jê re gotine Nîkopolîs. Di dema Medan de ji herêma ku îro navçe lê ava ye re, "Avasîm" (gorî qeydên Grekî, Aphasimma) dihatibûye gotin. Bajarok gelek caran ji aliyê Mongol, Rom (Tirk) û Ereban ve hatiye rûxandin û talankirin. Herêm herçendî ji aliyê Osmaniyan ve hatibe dagirkirin jî, ti carî îdareya Romiyan nepejirandibû. Gelek caran serhilhanên eşîrên Celalî, Sekbanî hwd ên li dijî desthilatdariya Osmanî, rûdane. Osmaniyan jî bo nifûsa Kurdan kêm bikin, gelek koçberên Tirkman, Yörük û hin malbatên Ereban ên bo Osmaniyan dixebitîne anîne li vir bicihkirine.
Di destpêka 1800'î de Osmanî êdî ji destê Kurdên herêmê neçar e û biryara artêşeke taybet bo binpêkirina serhildanên Kurdan digire. Sala 1853'î bi navê Firqeya Îslahiyê (Tr: Firka-î Îslahiye) hêzeke çekdarî dadimezirîne û li dijî Kurdan û Asûrîyan bikartîne. Wekî serleşker bi navê "Dervîş Paşa" kesekî berpirisiyar dike. Ev hêz ji Alban, Erebên peyayên Osmanî, Tirkman, Çerkez, Gurcî û hin mehkûmên giran ên Balkanî pêkdihat. Ev hêz qetlîamên mezin pêk tîne. Êla Qerefeqiyan bi tevayî ji holê radike. Pirraniya zilamên Çêlikan di hefteyekê de dikujin. Tevahiya herêmê dagirdikin û Kurdan dikujin, sirgûn dikin û dest didin ser dewlemendiya wan. Di demekê kurt de navê herêmê jî êdî dibe Îslahiye. Ango bi gorî Tirkan, Kurd li vir hatina Îslehkirin, tirsandin û teslîmgirtin. Di dema şerê cîhanî yê yekem de herêm ji aliyê Brîtanî û Fransiyan ve tê dagirkirin. Dewleta Tirk Kurdên herêmê bi navê "Biratiya Îslamê û pejirandina Kurdistanê" dixapîne û li dijî wan birêxistin dike. Kurd bi qehremanî Fransiyan beredervedikin.
Bi navê Elo Axa, Îsmaîl Axa, Mirşîd Axa, Paro, Qereyilan hwd gelek Kurdên navdar li dijî Fransiyan şer dikin û Fransiyan dikin der. Lê pişti avakirina Komara nû ya Romiyan, hebûna Kurdan jî nayê bibîranîn û ev kesana yan tên kuştin, sirgûnkirin an wan wekî xaîn didin nîşandan. Heya bigire hin siyasetmedarên Tirk wan wekî Tirk jî binavdikin.
Girgamêş (di dîroka Grekiyan de: "Cerablus", bi tirkî: "Karkamış"), navçeyek girêdayî Dîlokê ye. Nifûsa wê 13.515 e. 36 gund û 12 nehiyeyên wê hene. Dewleta Tirk bi fermî hebûna hin nehiyeyan napejirîne. Sala 1990'î bûye navçe û bi Dîlokê ve hatiye girêdan.
Navçe xwedî dîrokeke gelek kevn e. Di qeydên dirokî de wekî Cerablus, Girgamêş derbasdibe. Ji qeydên Hethît, Mîtanî û Osmaniyan de tê derxistin ku herêm bi tevayî û herdem wargehekê Kurdan bûye.
Îran Mojavez (farsî:ایران مجوز) şirketek e ku di sala 2017an de li Tehran û Îran hatiye damezrandin.
Derbarê şîrketê de.
Îran Mojavez bo weşandina muzîk pirtûk û stranbêjiyê, reklama derve, weşandina pirtûkan, lidarxistina pêşangehên çandî an perwerdeyî, hilberîna muzîk û lidarxistina muzîk konseran di sala 2017an de wek "kompanya yekem yên hunermendên serbixwe muzîk Îran" û bi dirûşmeya reklamê "Bi hunera xwe kêfxweş bibin!" Bi Farisî û "! Enjoy Your Hunera" bi Ingilîzî dest pê kir.Rêveberê Şirketa Îranê Farzam Tavassoli ye.
Kerberos (Yewnaniya kevin: Κέρϐερος / Kérberos, Latînî: Cerberus), kuçika Hadesê.
Di gorî mîtolojiya yewnanî de tê zanîn ku 3 an jî 100 serê wê he ye. Lê tesvîrên wî de pê xwedî 3 serî hatiye wêne kirin. Dûvikê wê mar, serê pişta wî de bêhejmar serê mar he ye. Gezên wê bijehr in. Yewnanî'da wateya Kerberos'ê çal an jî şeytana çal. Ew parastvanê derîye binerdî dike.
Diya Kerberos'ê nîv Xwedawend nîv mar Exidna ye, bavê wî dew Typhon, birayê wê Orthros e. Wezife(Peywir)yê wê mirîyen kû diçin binerdê wan nahêle derkevin dîsa. Ber deriya binerdê pê zincîrên gir hatiye girêdan.
Kerberos û Hades -Agostino Carracci
Helenîk Wesayît Pîşesazî (ELVO) hilberînerek wesayîtên Yewnanî ye ku li Selanîkê ye. Şirket di sala 1972 de [1] bi navê Steyr Hellas hate damezrandin û navê xwe yê niha di sala 1987 de girt [1]. Bi giranî otobus, kamyon, wesayîtên leşkerî çêdike.
Pargîdanî di 14ê Sibata 2021-an de ji hêla konsorsiyûma Israelisraîlî ve hate kirîn. [2]
Sikîtyan (ji yûnaniya kevn: Σκύθης Skúthēs, Σκύθοι Skúthoi)  an jî Îskît an jî Saka (ji yûnaniya kevn: Σάκαι Sákai; Latin: Sacae; Misrîya kevn: 𓋴𓎝𓎡𓈉, romanized: sk, 𓐠𓎼𓈉 sꜣg;)  neteweyek rewend û  kevnar bû ku bi giranî li herêma bi navê Sikîtya tê zanîn dijiyan ku îro ji zerdên/çolên Ewrasyayê yên Qazaxistanê, zerdên/çolên rûsî yên herêmên Sîbîrya, Ural, Volga û deverên Başûr, û Rojhilatê Ukraynayê pêk dihat.
Nexşeya Îskît û Partan.
Sikîtyan ji regeza îranî ye, ku ji destpêka sedsala 9-an BZ ve tê zanîn ku di sedsalên 8-an û 7-an BZ de ji Asyaya Navîn ber bi rojava ve koçî başûrê Rûsya û Ukraynayê kir.  Îskîtan împaratoriyeke dewlemend û bi hêz ava kirin ku navenda wê li bajarê Qirim a niha ye.  Împaratorî çend sedsalan sax ma berî ku di serdema ji sedsala 4-an BZ heya sedsala 2-an a PZ de teslîmî Sarmatiyan bibe.
Heya sedsala 20-an, piraniya tiştên ku di derbarê dîroka Îskîtan de dihatin zanîn, ji vegotina dîrokzanê Yewnanî yê kevn Herodot, yê ku li herêma wan geriyabû, dihat.  Di serdemên nûjen de ev qeyd bi giranî ji hêla antropologên rûsî û yên din ve ku kurganan li deverên wekî Tyva û Qazaxistanê dikolin, berfireh kirin.
Îskîtan di şer de û bi taybetî jî hunerweriya  siwarbûna hespan de serketî bûn. Ew ji mirovên destpêkê bûn ku di hunera siwarbûnê de hoste bûn û liv û tevgera wan cîranên xwe matmayî dihişt. Koçberiya Îskîtan ji Asyayê di dawiyê de ew anîne nav axa Kîmmeriyan, yên ku bi kevneşopî Qafkasya û deştên bakurê Deryaya Reş kontrol kiribûn.  Di şerekî ku 30 sal dom kir de, Îskîtan Kîmmeriyan hilweşandin û xwe kirin serwerên împaratoriyek ku ji rojavayê Faris di ser Sûriye û Cihûstanê re heya sînorên Misrê dirêj dibe. Medan ku li Ecemistanê hukumdar bûn, êrîşî wan kirin û ew ji Anatolyayê derxistin, û di dawiyê de ew li ser erdên ku ji sînorê Farisan li bakurê Kubanê û heta başûrê Rûsyayê dirêj bûn, hiştin.
Îskîtan ne tenê bi hêza xwe ya şerkirinê, lê bi çanda tevlihev a ku wan hilberand jî balkêş bûn.  Wan çînek/tebeqeyek arîstokratên dewlemend afirand ku gorên berfireh piştê xwe de hiştin - wek kurganên li Geliyê Tsars (an Padîşahan) li nêzî Arzhan, 40 mîl (60 km) dûrî Kyzyl, Tyva - tijî bi madeyên zêr ên dewlemend ên karkirî û her wiha morikên/gerdenîyên feyrozî, kevirên heqîqe, ember û gelek tiştên din ên hêja. Ev çîna/tebeqeya serekan, Sikîtên keyanîyê, di dawiyê de xwe wekî serwerên herêmên başûrê Rûsyayê û Qirimê destnîşan kirin.  Li wir e ku bermahiyên herî dewlemend, kevnar û herî zêde yên şaristaniya Îskît hatine dîtin.  Hêza wan têra parastina wan li dij êrîşeke padîşahê Faris Daryûs I, hebû.
Dazwanî (,), eşîreke liRojavayê Kurdistanê ye.
Dazwanî yek ji gelek eşîrên êla Millî ye. Eşîr li gund û bajarê parêzgeha Hesîçê bi cih bûne. Li gund wek Til Erbîd, Dazvan û li bajaran wek Êlih, Hesîçe, Qamişlo, Amûdê û li Dêrikê bi cih bûne.
Plazmaya xwînê di glomerulê de tê parzûnkirin.
Glomerul an jî giloka mûlûleyan (bi latînî: "glomerulus") tora mûlûleyên bi şêweya gilokê ye, di beşa tenolkeyê gurçikê (bi latînî: "renal corpuscle") de ji aliyê qepsûla Bowman ve pêçayî ye.
Pêkhateya glomerulê.
Her wekî ji navê wê jî diyar e, giloka mûlûleyan ji koma mûlûleyên xwînê yên bi qepsûla Bowman dorpêçî pêk tê.Giloka mûlûleyan(glomerul) di navbera xwînberokan de cih digire. Xwîna ji dil tê bi xwînberoka hatî digihîje glomerulê. Xwîn bi navbenkariya xwînberoka derketî ji glomerulê tê dûrxistin. Ango herdu lûleyên glomerulê jî ji xwînberokan pêk tê. Mûlûleyên glomerulê ji xwînberoka hatî şax didin. Xînberoka hatî di nav qepsûla Bowman de dabeş dibe û şax dide bo 4-5 mûlûleyan. Ev mûlûleyan jî şax didin bo pirtir mûlûleyên biçûktir. Bi badokên mûlûleyan, giloka mûlûleyan ango glomerul peyda dibe. Di navbera badokên mûlûleyên gilokê de bi navbeynkariya mûlûleyên hê biçûktir girêdanên nû tên avakirin, bi vî awayê glomerul dişibe torek ji mûlûleyên xwînê. Mûlûleyên glomerulê ji çînek xaneyên rûkeş (bi înglîzî: "epithelial cells") pêk tên. Xaneyên rûkeş li perdeya binçîne (bi îngîzî: "basement membrane") ve girêdayî ne. Di navbera xaneyên rûkeş de gellek kunikên parzûnkirinê (bi înglîzî: "filtration pores") hene. Tîreya her kunek bi qasî 0.1 µ e. Erkê parzûnkirinê ya glomerulê ji aliyê van kunikên parzûnkirinê ve tê dabînkirin. Çîna navî (bi inglîzî: "visceral layer") ya qepsûla Bowman rasterast li ser mûlûleyên glomerulê de dirêj dibe. Çîna navî ji xaneyên taybet ên bi navê podosît (bi latînî: "podocytes") pêk tê. Xaneyên podosît ên çîna navî niçikên dirêj lixwe digirin. Ji niçikên podosîtan re pedîsel tê gotin (pedicellus= piyê biçûk). Pedîsel derdora mûlûleyên glomerulê dipêçînin bo destek bidin diwarê mûlûleyan, lê pedîsel her derê mûlûleyan dapoş nakin. Di navbera pedîselan de qelîştokên zirav hene û wekî gelîştokên parzûnkirinê tên navkirin. Madeyen nav plazmaya xwînê di qelîştokên parzûnkirinê de derbasê valahiya qepsûle dibin. Li gor vê esasê dema xwîna nav glomerulê tê parzûnkirin, madeyên parzûnbûyî ji sê pêkhateyan derbas dibin; ji kunikên xaneyên rûkêş, ji perdeya binçîne û ji qelîştokên parzûnkirinê. Xwîna di nav mûlûleyên glomerulê de maye û nehatiye parzûnkirin, bi navbeynkariya xwînberoka derketî, tenolkeyê gurçikê diterikîne. Xwînberoka derketî ji yekbûna mûlûleyên glomerulê peyda dibe.
Erkê glomerulê.
Tenolkeyê gurçikê ji glomerul û qepsûla Bowman pêk tê.
Erkê sereke yê glomerulê di gurçikan de parzûnkirina plazmaya xwînê ye. Glomerul mîna amarekî bêjingê ye. Çawa ko tiştên hûrik di bêjingê de derbas dibin û yên gir li ser bêjingê de dimîne, herwisa madeyên hûrik ên nav plazmaya xwînê jî di glomerulê de derbas dibin lê proteînên gir û xaneyên xwînê derbas nabin.
Tîreya xwînberoka derketî ji ya xwînberoka hatî kêmtir e. Ango xwînberoka derketî ziravtir e. Tengbûna xwînberoka derketî dibe sedema zêdebûna pestoya xwîna nav mûlûleyên glomerulê. Bilindbûna pestoya xwînê parzûnkirina li giloka mûlûleyan hêsantir dike. Pestoya xwîna xwînberoka hatî, zorê dide plazmaya xwîna nav glomerulê û %20ê plazmaya xwînê bi parzûnkirinê derbasê nav qepsûla Bowman dibe. Pestoya bilind a xwîna nav glomerulê, rê dide hin madeyên nav plazmaya xwînê werin parzûnkirin û derbasî qepsûla Bowman bibin. Xaneyên xwînê, perikên xwînê, proteîn û hin madeyên din ên gir, ji kunikên mulûleyan derbas nabin loma di nav xwînê de dimînin. Av û tîwaweyên hûrik ên wekî glukoz, asîdên amînê, sodyum, ure vîtamîn, xwê û hvd tên parzûnkirin.
Hokarên bandor li ser parzûnkirina li glomerulê dikin.
1. Xwînberoka hatî,li gor xwînberoka derketî xwediyê tîreyek mezintir e loma xwîna xwînberoka hatî bi pestoyek bilind dikeve nav giloka mûlûleyan. Pestoya bilind ji glomerulê parzunkirina madeyan hêsantir dike.
2. Hebûna kunikan li ser dîwarê mûlûleyên glomerulê rê dide hinek plazma û madeyên nav plazmayê werin parzûnkirin.
3. Qelîştokên parzûnkirinê yên navbera pedîselan, rê dide madeyên parzûnbûyî bi hêsanî derbasê valahiya qepsûlê bibin.
4. Mûlûleyên badayî yên glomerulê ji bo parzûnkirinê rûyê fireh dabîn dikin.
Herakles (yewnanî:Ἡρακλῆς, mîtolojiya Romayî: Hercules) nîvxweda ye. Di mîtolojiya yewnanî de qehremanên herî mezin û navdar ew e. Di Romayê da jî bi navê Herkul tê zanîn.
Zeus xwe wek şahê Mîken'ê Amphitryon nîşan dabû Alkmene'yê û ketiyê bêriya wê.
Jina Zeus'ê xwedawend Hera rik ji Herakles'ê digirt. Sebeba trajediya jîyana wê jî piranî Hera bû. Disa Hera ji ber sûcên Zeus'ê, kurên wê yên neheq ra komployan çêdikirin.
Bînemal.
Bavê wê Zeus dîya wê xatûna Mîken Alkmene bû. Birayê wê ya marî û heman demê cêvik wê - ji Amphitryon - Iphikles e. Bavê Alkmene'yê Electryon e, ew jî kurê nîvxweda Perseus'a navdar e.Perseus jî nîvxweda ye. Wek Herakles di nav mîtolojiya yewnanî de kesekî gelek girîng e.
Eurystheus ku çîroka Herakles'ê da di rola Şahê zalim dilîze kurê xalê wê Sthenelos e.
Hera pê hesiya ku Herakles kurê Zeus e. Hera Zeus'ê daye sond xwarine, sonda wê; kîjan zarokê qewma Perseusî pêştir bête dinyayê, ti ew bibe şah. Lê Hera pismamê Herakles Eurystheusê pêştir anîye dinyayê û wê awayê Zeus'ê xapandiye. Bi wê şeklê heqê Herakles'ê jê hat standin.
Hêj bebektiya Herakles'ê, Hera ji bona kuştina wê di mar şandiye. Lê ba Herakles'ê hêza derxwezayî hebû, hêj emrê xwe yê biçûk de her du mar jî pê destên xwe xenikand.
di tasekî zîv da tesvîrkirina kuştina her du mar pê destê Herkul - Xezîneyên Hildesheim, sedsala 1. pz. muzeya Altes
Herakles bi her awayê de perwerdehiyeke baş dît. Pir baş tir diavêt, xweş hesp diajot, baş gulaş dikir. 18 salîya xwe da cinawira daristanên Kitharion kuşt. Dîyarî ya wê jî keça şahê Thebai Megara bû. Sê zarokên wan çêbû.Hera ji bextewarî yan wan aciz bû. Herakles'ê gêj kir. Herakles eqlê xwe winda kir. Zarokên xwe û jina xwe kuşt, paşî hişê wê hate serî û poşman bû.Ji bo tobe kirinê bû xulamê şahê Mîken'ê Eurystheus. Şah 12 peywir da Herakles'ê. Mîtolojiyê da dibêjin wan 12 peywirên Herakles'ê an jî 12 xebatên Herakles'ê.
12 peywirên Heraklesê.
Tê te zanîn ku çermê şerê ew qas zexm e ku tenê dîsa lepên wê dikare biqetîne. Şêr êrîş Nemea'yê kir, lê Herakles bajarê parast û şêrê pê destê xwe xenikand. Piştî serkeftinê çermê şêr li xwe kir cil.
Li ser vazoyê şerê Herakles û yên şêrê Nemea'yê sal bz.540 an.- muzeya Louvre 'yê
Hydra cinawirake di gola Lernayê dijî. 9 serê wî heye, her yekî jî serê marekî ye. Heger mirov serekî wê birî, cihê wê da du ser derdikeve. Pê agiran êrîş dike. Hera wê ji bo tune kirina welatê Herakles'ê şandiye.Herakles pê alîkariya biraziyê Lolaus wê kuşt.Tirkên jehrî xiste çermê wî.
Herkul û Hydra - Lucas Cranach the Elder, muzeya Herzog Anton Ulrich
3- "XEZALA ZÊR KERYNEIA YA ARTEMÎS'Ê DEST BIXE."
Ev xezal pê destê Artemis'ê hatibû pîrozkirin. Ji ber vê Herakles xezalê bi saq bigre. Hin çavkaniyan da dibêjin xezalê birîndar kiriye girtiye, hin din jî rivayet diken ku pê torê girtiye.
Li ser vazoyê Herakles û Xezala Keryneia 'yê - muzeya British
Berazekî kovî û diz e. Wezîfeya Herakles'ê vê carê girtina berazê û wê anîna bajarê Mîken'ê. Herakles sebir kir, gera û dît. Paşê girt û anî bajarê.
Anîna beraza Erymanthianê - Lucas Cranach the Elder, muzeya Herzog Anton Ulrich
Axurên Augias'ê mala 3000 hezar çêlekê bû. Rêxên wan bi jehr bû.Wezîfeya wê rojekî da paqij kirina axurê bû. Binrûbara rûbarên Alpheios û Peneios guherand. Ava her du rûbarên axurê paqij kir.
Ev teyr li bakurê Arcadiayê nêzîkê Gola Stymphalian dijiyan. Goştê mirovan dixwarin.Ev teyr ji alîyê Artemis an jî Aresê hatibûn xwedî kirin. Gol bi jehr bû. Herakles nedikariya biçe hundir. Athena hate alîkariya wê. Teyran tirsand û revand. Teyrên Stymphalian derketin, Herakles jî wan kuşt.
Poseidon wê gayê ji bo qurban kirina xwe dabû Girîtîyan. Lê Girîtî wê qurban nekirin. Ji ber wê Poseidon hêrseke da wê gayê. Herakles wê li Girîtê girt û ser milê xwe bir. Ew ga bavê Minotaure.
Ew hespên Diomedesê goştê mirovan dixwarin. Herakles devê wan girêdide û wan rehet dike.Hin versiyonan da Herakles pê goştê Diomedes'ê zikê wan têr dike û paşê rehet dibin. Paşî wan têne ber Şah Eurystheus'ê. Şah wan qurbanî dike ji bo Hera'yê.
9- "STANDINA KEMBERA XATÛNA AMAZON HIPPOLYTA"
Hippolyta qebûl kirbû ku kemberê bide Herakles'ê. Paşî Hera nehişt ev peywir wusa rehet bî. Xatûn kemberê neda, Herakles bêçare ma wê kuşt. Kemberê anî, da Şah Eurystheus'ê
Geryoneus di nav behrê da giravekê da hikm dikir. Titanekî xwedî sê beden bû. Kuçika wî birayê Kerberos Orthrus bû. Paşî Herakles wê dikuje. Geryoneus tê, Herakles tirkekî di nava enîya wê dide. Geryoneus bi qerîneke erdê dikeve. Herakles paşî çêlekê wê distîne.
11- "SÊVÊN ZÊRÊ YA HESPERIDAN BIDIZE"
Ji bo parastina wan sêvên pîroz Hera wezîfe dabû Ladonê. Ladon ejderhayeke bi sed serî bû. Herakles nizanîya baxçeyên sêvên pîroz li kû ye. Nerseus rêya baxçeyê nîşan da wê. Li rê da Prometheusê rast hat. Bazên ku goştê wê dixwe kuşt. Prometheus'ê rizgar kir Birayê Prometheus jî alîkarî kire wê. Paşî Herakles giha li baxçeyê û di nav baxçê da Atlasê. Sozek dane hev Herakles ji cihê wê bihûştê hilgirta,Atlas jî ber vê we li Ladon'ê bimeşîya û sêva bi aniya. Atlas wezîfeya hilgirtina bihûştê emanetî da Herakles'ê û sêvên zêr berhev kir. Lê nehat, Herakles fêm kir ku hatiye xapandin. Lîstikeke pêkanî û dîsa bihuştê da ser pişta Atlas'ê. Sêvên zêr jî ji Atlas'ê stand û peywira xwe temam kir.
Herperides û Herkul - Giovanni Antonio Pellegrini
Kerberos kuçika Hadesê bû. Wezîfeya wê kesên ku dimrin û diçine binerdê, wan nahêle ji derîyên binerdê dîsa derkevin. Ji Eleusisê alîkariya stand u li herêma Tanareumê çu cihê mirîyan. Li wir Kerberos'ê gera lê paşî Thesusê dît wê jî rizgar kir. Derket li Hades û Persephoneyê ji wan destûr stand. Çu li cem Kerberos'ê gulaşê girtin. Herakles ser ket. Kerberos'ê anî bajerê Atinayê.Şah Eurystheus ji tirsa wê revî û xwe xef kir. Tê gotin ku gilêzên ji devê Kerberos'ê derketi pê wan nebatên bi jehr çêbûye.
Mizgefta orîjînal a Quba ya li Medîneyê, ya ji aliyê pêxember Muhammed ve hatiye çêkirin.
Mescîda Quba an Mesjid-i Quba, (bi erebî: مسجد قباء: Mesjid Al Quba) yekem mizgefte ku di ola Îslamê de hatiye avakirine. Mescîd ji alîyê pexemberê Îslame Muhemmed lî gunde Quba nêzîkî bajarê Medîne hatîye avakirin. Dî avakirinê da pexember bî xwe jî kar kirîye.
Quba gundekî li ser rêya Meke-Medîneyê û 6 kîlometreyan ji Medîneyê dur e. Gund di nav waheyek bi darên xwe yên xurmeyên navdar bu, hatîbu avakirin. Gund nave xwe ji bîreke li wîr hildabu.
Pêxember ji Mekê derket û piştî rêwîtiyeke yazdeh rojan gihîşt Qubayê, li mala Kulsum bint Hidm ku yek ji kurên Amr bîn Awf, şaxeke Ewsê ye, wek mêvan ma. Di mala Se'd bîn Heysem de bi hevalên xwe re sohbet kir. Koçberên ewil ên ku hatibun Qubayê, cihekî ku ji bo zuhakirina xurmeyan te bikaranîn, kiribûn mizgeft. Pêxember ev der fireh kir û Mizgefta Quba ava kir. Mescîda Quba ji çar dîwaran pêk dihat ku deştek çargoşe dorpêç kiribû. Pêxember, piştî ku qible ber bi Kabeyê ve zivirî (sal 623-h.z.) Mescîda Quba ji nû ve ava kir. Di vê navberê de, li ser dîwarê pêşiyê banek hat çêkirin û heft stûnên paralel bi wî re hatin rêzkirin. Li başûrê mizgeftê malên Külsum bint Hidm û Sa'd bin Heysem hebûn û ji mala Se'd deriyek alîyê mizgeftêda vedibû. Cihê ku Pêxember li mala Se'd bîn Heysem lê nimêj dikir û bi hevalên xwe re sohbet dikir, heta sala 1985'an hat parastin û di vê firehkirinê tevî mizgeftê bu
Ji ber ku nimêja li Mizgefta Quba bi umreyê re wek hev dihesiband, Pêxember rojên şemî û carinan duşemî û di roja 17’ê Remezanê de dema ku li Medînê bû diçû Mizgefta Quba û çavdêriya dersên Quranê yên ku li wir dihatin dayîn, dikir û bersiv dida pirsan.
Tilbişar (,), navçeyeke girêdayî Dîlokê ye. Tilbişar qeraxê Ava Sacarê ava biye. Navê xwe ji erebî tê di dîroka osmaniyan da bi navê Tilabşer tê zanîn. Piştî sala 1691'ê da eşîrên tirkmenan bi navê beraqiyan () anîn li wir cih kirin. Wê lomê ji deşta vê hêlê re Tirk dibêjin "Barak Ovası" (Deşta Beraqan).
Navbera Bajarê Dîlokê û Bajarê Tilbişarê 17 km'ye. 28 deqan de digihêjin Tilbişarê.
Dîrokî.
Navçe cihekî pir kevnare. Li lêkolînên Kelheya Tilbişarê de tiştên ku BZ 3.000'ê hate dîtin. Navçe ketiye bin hikûmdariya Hîtît, Asur, Med, Pers, Rome, Sasanî û Bîzansê. Dema Hz Imer de di sala 639 de fermandarê eniya Sûriyê Ebu Ubeyde vira kiriye bin kontrola Îslamê.
1995ê de ji Tilbişarê de 23 gund hate veqetandin û tevlî Elbeyli bûn. 23'ê Tirmeha 2004'an de Tilbişar bû sêyemîn navçeya navend a Dîlokê.
Navçe li rojhilat Bêlqîs, li bakur Alêban, li rojava Mezmaxor, li başûr-rojhilat Gilgameş, li başûr-rojava Elbeyli (Kilîs) û li başûr jî Sûrî ve girêdaye.
Erdên navçê ji deştan pêk tê (Deştên Tilbişar, Tûm û Beraq). Ev deştana bi Bendava Kayacik ve têne avdan. Cihê herî bilind li navçê Girê Deliklî ye (835 m). Bilindayiya navçê 740 metreye.
Gelheya navçê 29.661 kese. Vî hawî navçe dibe navçeya herî şêniya heftemîn a Dîlokê.
"Farzam Tavassoli" di 10ê Adara 1991ê de li Tehran û Îran hatiye dinyayê.Ew îranî stranbêj û kompozîtor ye.
Di Pîşesaziya Muzîka Îranî de Nirxandina Branda Dilsozî û Stranbêjan Bi rêya Tora Civakî.
Derbasgeh cihê ku însan çêdibin li ser riya erebeyan ve derbas bibin e. Divê erebe li hêviya însanan bimênin. Bi rêzeke çarçikên spî ên fireh tê şanîkirin.
Bêceme yan jî pîjame, cilekî sist ku însan ji bonî razanê li xwe dikin e. Ev cil paqên yekî digire û gelek caran tenik e.
Kilîs di sala 1995'an de bû bajar. Berê li salên navçeyek girêdayî Dîlokê bû. Serjimara wê 70.670 (2000) e. li Kilîsê bi piranî Kurd dijîn.
Derî Kilîs lê avabûyî derekî kilîs jê tê der e. Navî wî derî niha tê gotin "Girê Şêx Mehmed/Mihemmed". Ew dera jî pewda sipî ye. Ji wê derê ev nava derketî. Navçeyên Kilîs jî sisê ne û demî Kilîs bûye parêzgehe di sala 1995an da ew der jî ji gund bûn navçe.
Li Rojhilatê Kilîs, Dîlok heye kû ew bajarê cîranê tenê ye. Bajer ji Heleb û Efrîn da nêzîk e. ji salî 1924'an şûnda ev deran ji hevdi hatî veqetandin. li Rojavayê Kilîs Çiyayê Kurmênc heye. li vî bajarê, mîrantiyên Kurdî ji rojê Selahedînê Eyûbî heta Canboladiyên serwerti ajotine. Desthilatdariyê Osmanî ji sedsalê 16mîn şûnda dest pê dike. li vê derê heta nêzîkê sed sal berî vî demî, Ezîdî jî gelek pir bûn. Lê, ji avakirina Komarê Tirkiyê û Dewletî Sûrîyê şûnda pirik perçe bûn. Kurdên Kilîs pirik Misilmanên Henifî ne; çimkî di dema Osmanîyên da fitilîne ser Misilmaniyê, berî vî Ezîdî hîn pir bûne.
Serjimarî (2000) û navçeyên bajêr.
Tevahîya serjimariya herêmê (Tevî gundan) 39739 e.
Qepsûla Bowman bi şeweyê fîncan e û gloka mûlûleyan dipêçîne.
Qepsûla Bowman an jî qepsûla glomerulê (bi înglîzî: "Bowman's capsule / glomerular capsule")
Nefron bi eslê xwe ji lûlekek pêk tê. Serê lûleka nefronê girtî ye kotahiya lûleka nefronê jî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye. Serê kor bi şêweyê kovik an jî bi şeweyê fîncanê ye, glomerulê dipêçîne û wekî qepsûla Bowman tê navkirin.
Ev pêkhate cara pêşîn di sala 1841ê de ji aliyê zanyarê Înglîz William Bowman ve hatiye keşfkirin loma ev pêkhate bi paşnavê vî zanyarê hatiye navkirin Lê hin caran li dewsa Qepsûla Bowman, peyva qepsûla glomerulê jî tê bikaranîn.
Qepsûla Bowman û glomerul bi hev re wekî tenolkeyê gurçikê tên navkirin. Tenolke di tûkila gurçikê de cih digirin. Şileya ji glomerulê hatiye parzûnkirin, diherrike nav qepsûla Bowman. Şileya parzûnbûyê ji qepsûla Bowman ber bi lûleka badayî ya nêzîkî ve tê arastekirin.
Pêkhateya qepsûla Bowman.
Qepsûla Bowman ji du çînan (tebaqe) pêk tê. Çîna navî (bi înglîzî: "visceral layer") û çîna derveyî (bi înglîzî: "parietal layer)"
Çîna navî glomerulê dipêçe û rasterast li ser giloka mûlûleyan de dirêj dibe. Çîna navî ji xaneyên taybet ên bi navê podosît (bi latînî: "podocytes"), çîna derveyî jî ji rûkeşexaneyên pehn ên sade (bi înglîzî: s"imple squamous epithelium") pêk tê. Di navbera herdu çînan de valahiya qepsûlê heye. Her ko xwîn di giloka mûlûleyan de derbas dibe, madeyên tîwawe û ava nav xwînê ji giloka mûlûleyan tên parzûnkirin û derbasê valahiya qepsûlê dibin. Tu erkê çîna derve bi parzûnkirina plazmayê nîn e.
Qepsûla Bowman û glomerul tenolkeyê gurçikê pêk tînîn.
Xaneyên podosît ên çîna navî niçikên dirêj lixwe digirin. Ji niçikên podosîtan re pedîsel tê gotin (pedicellus= piyê biçûk). Pedîsel derdora mûlûleyên gilokê dipêçînin bo destek bidin diwarê mûlûleyan, lê tevahiya mûlûleyên xwînê bi pedîselan dapoşî nîn e. Di navbera pedîselan de qelîştokên zirav hene û wekî gelîştokên parzûnkirinê (bi înglîzî: "filtration slits)" tên navkirin. Madeyen nav plazmaya xwînê di qelîştokên parzûnkirinê de derbasê valahiya qepsûle dibin. Herwisa mûlûleyên gilokê jî kunikdar in, ango ji bo parzûnkirina madeyan li ser mûlûleyên gilokê de kunik (bi înglîzî: "pore") hene. Qelîştokên parzûnkirinê yên podosîtan û kunikên mûlûleyên gilokê wekî perdeya parzûnkirinê ya giloka mûlûleyan tê navkirin.
Mezinahiya qelîştokên parzûnkirini rê li ber parzûnbûna molekulên gir û xaneyên xwînê digire. Wekî mînak proteîna albumîn û xaneyên xwînê yên xiroka sor û perikên xwînê, nayên parzûnkirin. Molekulên hûrik ên wekî av, xwê, glukoz, asîdên amînî, ure, vîtamîn û hvd bi hêsanî tên parzûnkirin.
Bi parzûnkirina xwînê, hinek ji şileya plazmayê xwînê, ji perdeya parzûnkirinê derbasê nav qepsûla Bowman dibe. Şileya parzûnbûyî êdî wekî şijû (bi înglîzî: "flitrate") tê navkirin. Şijûya nav valahiya Qepsûla Bowman, hê nebûye mîz û dişibe plazmaya xwînê. Lê divê di nav şijuya plazmaya mirovek tendirust de proteînên gir û xirokên sor tune bin.
Pirteqaleke se'ê, nîvî û qeteke qeşartî
Pirteqal fêkîkî ji malbata Rutacae ye û cûrê herî naskirî "Citrus" × "sinensis" e. Pirteqalên pêşî ji heremên başûrê Çînê, bakur-rojhilatê Hindistanê û Burmayê hatin.
Navê pirteqalê ji welatê Portugal tê, ji ber ku ew der cihê ku gelek pirteqal jê dihatin bû. Pêşî di zimanê venetî de bi wê manê çêbûye (weke portogallo) û ji wir ketiye yewnanî (weke portokelî). Dûvre li zimanên nêzîkî wa deran weke kurdî, erebî û tirkî belav bûye.
Navê rengê pirteqalî ji vî fêkiyî tê.
Tenolkeyê gurçikê an jî tenolkeyê Malpîgî (bi latînî: "renal corpuscle / malpighian corpuscle") pêkhateyek bi şêweyî gogî ye di tûkila gurçikê de.
Her gurçikek mirov malavaniya bi qasî milyonek nefronan dike. Her nefronek ji du beşên serekî pek tê; tenolkeyê gurçikê û lûleka gurçikê. Ango di her gurçikek mirov de bi qasî hêjmara nefronan tenolkeyên gurçikê heye. Di gurçikan de parzûnkirina xwînê di tenolkeyan de rû dide.
Pêkhateya tenolkeya gurçikêde.
Tenolkeyê gurçikê di tûkila gurçikê de cih digire. Du cemserê tenolkeyê gurçikê heye, cemsera lûleyî (bi înglîzî: "vascular pole") û cemsemra lûlekî (bi înglîzî: "tubular pole"). Xwînbera hatî û xwînbera derketî ya glomerulê di cemsera lûleyî de dikeve nav tenolkeyê. Ji cemsera lûlekî, lûleka badayî ya nêzikî ji tenolkeyê der dikeve. Tîreya tenolkeyê bi qasî 200µ e.
Tenolke ji glomerul û qepsûla Bowman pêk tê.
Glomerul, gilokek ji tora mûlûleyan e. Bi şaxdayîna xînberoka hatî, mûlûleyên glomerulê pêk tên. Glomerul di navbera xînberoka hatî û xwînberoka derketî de cih digire.
Erkê sereke yê glomerulê parzûnkirina plazmaya xwînê ye. Glomerul mîna amarekî bêjingê ye. Çawa ko tiştên hûrik di bêjingê de derbas dibin û yên gir li ser bêjingê de dimîne, herwisa madeyên hûrik ên nav plazmaya xwînê jî di glomerulê de derbas dibin lê proteînên gir û xaneyên xwînê derbas nabin.
Qepsûla bowman bi eslê xwe beşek ji lûleka nefronê ye. Serê lûleka nefronê (lûleka gûrçikê) girtî ye (kor e) kotahiya lûleka nefronê jî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye. Serê kor bi şêweyê kovik an jî bi şeweyê fîncanê ye, glomerulê dipêçîne û wekî qepsûla Bowman tê navkirin.
Di glomerulê de bi parzûnkirina xwînê, hinek ji şileya plazmayê xwînê, ji perdeya parzûnkirinê derbasê nav qepsûla Bowman dibe. Şileya parzûnbûyî êdî wekî şijû (bi înglîsî: "flitrate") tê navkirin. Şijûya nav valahiya Qepsula Bowman, hê nebûye mîz û dişibe plazmaya xwînê. Şijû ji qepsûla Bowmanê ber bi lûleka badayî ya nêzikî tê guhestin.
Polateli, Navçeyek girêdayî Dîlokê ye. Nifûsa wê 5917 ye.
Polateli 1985'an şûnda bûye navçe. Berê gundekî pîçûk bû. Navî vî bi Kurdî û Tirkî jî "Ispenaq" e. Belê, 1982'an şûnda kirin "Polatelî". Yên di navçê da dijîn Tirk in, lê li nêzîkî vî navçeyî pirr gundî Kurdan heye. Wek Gundî Çeqelan û Qernebî... Li vê derê rez û zêtûn pirr in. Ji sînorî Sûrê da jî pirr nêzîk e.
Hîpoteza îzafiyeta zimanî, wekî hîpoteza Sapir–Whorf jî tê zanîn, prensîpek e ku pêşniyaz dike ku pêkhateya zimanekî bandor li cîhanbînî û têgihiştina axiverên wî dike, bi vî awayî fehma mirovan bi zimanê wan têkildar e.
Ev fikir bi du formên tê zanîn
Dîroka tendurustê wê navê pirtûkek nivîskarê kurd Abdusamet Yigit bê. Pirtûk li ser pêvajoyên pêşketina felsefeya tendurustê ji demên berî demên kevnera û heta demên piştre ên demên hemdem wê, hilde li dest û wê bînê ser ziman. Pirtûk ji 5 cild û ankû bergan pêk tê. Pirtûk wê, cilda wê ya pêşî wê li ser demên pêşî ên kevnera û hinekî jî ji demên kevnera ên mesepotamya û ango kurdistanê wê bînê ser ziman. Di dewama wê de wê, cilda duyem wê felsefeyên tendurustê ên weke hipokrat û hwd pêşxistina wê, wê de wê dahûr û şîrove bikê. Di wê cildê de wê, bi zêdeyî wê rengê pêşveçûnên tendurustî, şêwayên derrmankirinê, tendurustîya xwezayî û hwd wê, li ser wan bisekinê.
Di cilda sêyem a pirtûkê de wê, demên serdama navîn wê ser wê bisekinê. Weki din wê filosofên kurdistanî ên weke Razî û hwd ku wê bi dehan berhemên li ser tendurustê û dermankirinê wê nivîsên wê bahsa wan û şêwayên wan ên nêzbûna li têgiha tendurustê wê bikê û werênê ser ziman. Di dewama wê de wê cilda çarem wê ji dema ronasansê û pê de wê, pêşveçûnên tendurustî ên bi ber tendurustiya hemdem ve wê bicih wê ser wan wê bisekinê û wê bînê ser ziman. Di wê bê cildê de wê, pêşveçûnên biolojikî û fizikî wê çawa wê bandûrê li pêşveçûnên tendurustê bikin û rewşên weke kifşkirina rohniya lezerî a rontgenê û hwd ku wê çi encamê wê bi xwe re wê bênê wê ser wan bisekinê.
Di wê warê de wê, di dewama wê de wê, di cilda carem de wê li ser pêşveçûnên tendurustî ên bi pêşketina wan a bi ber hemdemiyan û pêşketina bijişkitiya hemdem û nexweşxaneyan û hwd wê li ser wê bisekinê. Di wê cilde wê, ji bijişk-filosofên demên kevnera û heta pêşveçûnên di warê tendurustê ên li romaya kevn dibin wê ser wan bisekinê. Wê piştre wê, heta demên serdama navîn û piştre wê, çawa wê dem bi dem wê pêşkevin û wê pêşketina nexweşxaneyan bo dermankirinê û hwd wê ser wan bisekinê. Di dewama wê de wê, di cilde pêncem de jî wê bi pêşveçûnên di warê bioloji û lêkolînên biolojikî û fîzîkî de ku wê çawa wê bi hev re wê pêşkevin wê ser wan bisekinê. Di dîmenekê de wê, pirtûk wê, di derbarê dîroka tendurustê de wê, dîmenekê li ser têgihiştina tendurustiya xwezayî û pêvajoyên wê yên pêşketinê bi ber pêvajoyên pêşketina tendurustiyê a hewdem ve wê bide me.
pirtûk wê, di her beşên wê de wê di derbarê têgîhiştina tendurustê a li kurdistanê û di nava civake kurd de ku ew hebûya wê di demên wan de wê di awayekê de wê balê bikişênê li ser wan jî. Wê di wê temenê de wê, têgihiştina tendurusta xwezayî a nava civakê wê, rengên bi navkirin û bi goitinkirinên wan, rengên hanînên ser ziman, awayên başkirin û dermankirinê û hwd jî wê ser wan bisekinê û wê werênê ser ziman. Di nava civake kud de wê, weke ku wê di pêşgotina cilda sêyem de wê nivîskar wê werênê ser ziman wê, dîroka ´dîroka tendurusta civakî a ku ew hê ne hati nîşandin´ ew ji wê gelek minaqan jî tînê ser ziman. Wekî din wê di nava kurdan de wê, rewşên weke yên başkirinê nivîskar wê di heman pêşgotinê de wê bi gotina ´kevneşopîya başkirin û dermankirinê´ re wê, werênê ser ziman.
Civak, zanîn û zayendîtî wê navê pirtûkek nivîskarê kurd abdusamet yigit bê ku wê ji du cildên berfireh wê biafirê bê. Pirtûk bi şêwayekê berfireh beş bi beş ji aliyên, ramyarî, aborî, civaknasî, kevneşopî, têkiliyên nava zayendan û hwd de wê ser wê bisekinê. Di pirtûkê de wê, ji aliyê bawerî û zayendîtîyê ve jî wê nêzî mijarê bê kirin û wê ev alî wê bi perspektifek dîrokî û çavkaniyên antrolojikî re wê bi çavkaniyên wê re wê were hanîn li ser ziman. Di navaroka pirtûkê de wê, cilda duyem wê, ji 13 beşên lêkolînkirî ên weke bi mijare olê, çandê, ramyariyê, abiorîyê, dîrokê, kevneşopîyê, têkiliya nava jin û mêrê, têkiliyên bi seksualiteyê, rewşên zayendî di jîyane asayî û ya xabatê û hwd de wê ser wan bisekinê. Pirtûk mijarê zayend û civakê di perspektifek hemdem a zanyerî de dixwezê hilde li dest û wê bi çavkaniyên wê re wê werênê ser ziman. Dîroka civakê û zayendê wê çawa wê hevdû bide dîyarkirin wê di dîmenekê de wê bi wê re wê, ji temen ve wê dema ku mirov pirtûkê dixwênê wê dibînê û wê.
Weki din mijare zayendê wê çawa wê, pêşkeve û wê mihtacê şêwayekê pêşketinê bê wê bi gelek nerinên weke perspektif hatina girtin re wê di pirtûkê de wê, bi çerçoveyek berfireh re wê hanîn li ser ziman. Li gorî niviskar abdusamet Yigit wê mijare zayendê wê weke ku wê di pêşgotina cilda duyem de wê bênê ser ziman wê weke mijare ji ya ku ziman wê fahmdikin wê zêdetirî wê xwediyê rewşek dîyarker di nava jîyane civakê de bê. Ber vê yekê wê mijare zayendê wê, di wê temenê de wê, li ser temenekê civakî û keseyetî wê çawa wê bê gihandin li perspektifek civakî û keseyetî wê, weke armanca pirtûkê û lêkolînên ku wê çerçoveya wê de wê werina kirin û wê di wê de wê werina bicihkirin jî bin.
Weki din nivîskar Abdusamet yigit berî wê xabatê wê pirtûkek din jî wê bi navê "kevneşopîya hemewîyê" wê biinivîsênê û wê di wê de wê kevneşopîyên jîyane jina kurd bi dîroka wê ya civakî re wê bi zêdeyî wê di wê de wê li ser wê bisekinê û wê werênê ser ziman. Lê ev pirtûka wî ya bi navê "civak, zanîn û zayendîtî wê, di rengekê de wê, weke xabatek lêkolînkiriî û berfireh bê.
Di pirtûkê de wê, gelek beşên ku ew mijarên wan hatina lêkolînkirin wê bibin. Wê di cilda duyem di beşa têkiliya zayend û dîrokê û têkiliya zayendî û mijare antropolojikî ku wê hilde li dest de wê, gelek minaqên ji demên kevneriya civake kurd jî wê di wê temenê de wê bên kifşkirin û wê di pirtûkê de wê bên ser ziman. Di wê temenê de wê, mijare doktrina zayendî a civakî li kurdistanê wê çavkaniyên wê yên dîrokî wê çi bin wê li ser wê esasê wê bi wan re wê bisekinê. Minaq wê yek ji wan çavkaniyan wê kevneşopîya jinê a bi navê kevneşopîya hemawiyê bê ku wê pirr zêde wê li ser wê bê sekin in. Wê, Vê vegotin û pêjna şahmaran wê di wê temenê de wê di temenê pîroziyekê de wê di wê temenê de wê bê hildan li dest. Di cildan duyem de wê di beşa 14´min a nivîsa pirtûkê de wê, di wê temenê de wê, li ser têkiliya girêdana jin û mêr, mijare seksualiteyê û rewşên weke bi têkiliya evindariyê ku wê weke li kurdistanê kesên ji rejimên serdest ên weke ya tirk ku wê di bin navê hêskirinê de wê çawa wê keçan bixapênin û biikina sixûr û li dijî civakan bikarbênin û hwd jî wê, weke mijarna giring ên istismarkirinê wê bê lêkolînkirin û hildan li dest.
Grafîkek ku ji hêla arkeloge Almanî Prof. H. Thiersch hatîye xêz kirin
Birca Çirayê ya Îskenderiyeyê li bajarê Îskenderiye yê Misrê hatiye avakirin. Yek ji heft nuwazeyên cîhanê ye.
Di navbera salên 285-246 berî zayînê de hatiye avakirin. Ew ji hêla Ptolemaîos I Sotêr û Ptolemaîos II Philadelphos ve li girava Pharos, li hember Kembera Îskenderiyeyê li Misrê hatîye çêkirin.
Mîmarê avahî ye Sostratusê Knidos e. Avahîya ku 135 metre bilinde, ji mermerê spî hatiye çêkirin. Neynikek ku ji tûncê hatîye çêkirin, li ser avahîye bu û ji 70 km dûr va xuya dikir û rêberîya keştîyan dikir. Beşa wê ya jêrîn çargoşe û bi qasî 55 metre bilind bû. Beşa navîn wekî silindirek bû. Bi qasî 27 metre bilind bû. Beşê jorîn wekî silindirek bû û odeya agir li vir bû.
Di sala 955î (p.z.) da beşa jor ya avahîye di erdhej û bahozê de hilweşiya û di sala 1302î da jî di erdhejek din de laşê avahîye hilweşiya. Di sala 1500î de bermahiyên vê avahiyê bi tevahî tune bû.
Ji ber girava ku lê hatiye avakirin, bi navê Pharos hatiye nav kirin û ev peyv di gelek zimanan de cih girtiye. Pharos di zîmanê Spanî, Fransî û Îtalî de tê wateya çira yên behrê. Wêneyên wê, bi sedan salan ji bo çira yên behrê li çaraliyê cîhanê bûne model.
Kinox.to malperek bi zimanê almanî ye ku ji bo fîlmên sînemayê, rêzefîlm û belgefîlman bi vîdyo-li ser daxwazê ​​ye. Di kanûna pêşîn a 2015'an de, operator ji ber bikaranîna bêdestûr a berhemên bi mafê daneriyê 3 sal û çar meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.
Lêgerrîna operatoran.
Di dawiya çiriya pêşîn 2014an de, Hêza taybet a polîsî (SEK) li warxaneyek li Pansdorf li nêzî Lübeckê lêgerîn kir.Tê gotin ku birayên bi guman ên 21 û 25 salî Kastriot û Kreshnik Selimi operatorên kinox.to û portala bi vî rengî movie4k.to ne.Herdu portalan serkêşiya kino.to angaşt kirin.
Lê birayên Selîmî nehatin dîtin ji ber ku di Tîrmeha 2014an de berê xwe dabûn Almanyayê. Serdozgeriya Komarê ya Dresdenê destnîşan dike ku bira pêşengên rêxistineke sûcdar in û wan bi îxrackirin, zordarî, şewitandin, binpêkirina mafê daneriyê û bacê sûcdar dike. Niha ji bo birayan biryara girtinê ya navneteweyî dihat xwestin. Piştî sê salan ji revê, yê biçûk ji birayên Selîmî di Tîrmeha 2017an de xwe radestî desthilatdarên Preştine kir, lê yê mezin hîn di revê de ye.
Her du hevkar û hacker Eddi û Avit O. di sala 2014an de li Neuss û Düsseldorfê hatibûn girtin. Tê gotin ku Avit O. bi hackkirina portalê pêşengê Kino.to arîşetî lê kir. Wekî encamek, operatorê Kino.to xwe neçar hîs kir ku wî wekî "berîkarê ewlehiyê" bigire. Di heman demê de tê gotin ku portalên din ên weşanê yên wekî Movie2k.to jî bi riya hackanan ew ji sûkê derxistine. Di nav tiştên din de, agahiyên pêbawer ên ku li dijî operatoran hatine girtin, ji Civaka şopandina binpêkirina mafên daneriyê re hatine şandin.
Tê gotin ku têkiliya Kastriot û Kreshnik Selimi bi mafyaya sîber a Rûs re hebûye.Mînakî, Kinox.to ji hêla pargîdaniyek bi navê Akrino Inc. ve hate kirêkirin, ku tê gotin ku di orbita Tora Karsaziya Rûsyayê de ye, ku çend sal berê tê gotin ku bi riya nivîsbariya ziyanî, botnetan, diziya nasnameyê û sextekariya kartên krediyê beşdarî nîvê tawana sîberê yê cîhanî bûye.
Li gorî biryara Dadgeha Dadmendiyê ya Ewropayê di sala 2017 de, karanîna portalên streaming ku naveroka wan eşkere ji hêla mafê daneriyê ve hatî parastin, binpêkirina mafan e. Bikarhêner bi cezayên sivîl û sûc re rû bi rû dimînin.
Astengên torî li Awistirya û Almanya.
Di 3ê cotmeha 2014an de, astengkirina domaina kinox.to ji bo hemî pêşkêşkerên Înternetê yên awistiryayî li Awistiryayê bi bandor bû piştî ku Constantin Film ji Dadgeha Bazirganî ya Viyanayê biryarek girt.Li gorî fermanek ku di 1ê sibata 2018an de ji hêla Constantin Film ve hatî wergirtin,Vodafone Kabel Deutschland jî neçar e ku gihandina Kinox.to ji xerîdarên xwe re asteng bike.Tevî ku Vodafone li dijî biryarê li Dadgeha Bilind a Herêmî ya Munîhê tevdigere jî, Dadgeha Bilind a Herêmî helwesta Constantin Film piştrast kir.
Darizandin.
Di cotmeha 2015'an de dozname li ber dadgeha herêmî ya Leipzigê hat xwendin. Dozgeriya Komarê ya Dresdenê di 767000 dozan de Avit O. yê bi eslê xwe Qazax e bi binpêkirina mafê daneriyê yên bazirganî tawanbar dike.Her wiha bi darê zorê, sabotajên xêvjimêrê û bacdayînê jî tê sûcdarkirin. Tê gotin ku wî gelek caran bi êrîşên bi navê DDoS êrîşî portalên hevrikên neqanûnî kiriye.
Detektîvan texmîn dikin ku Avît O., tevî birayên Selîmî, hosteya ku fîlm û rêzefîlm lê ne, bi rê ve dibin. Tê gotin ku wan di encamê de "pereyên mezin" girtine. Detektîvan texmîn dikin ku Avit O. tevahiya danegeh û bernamesaziya malperê ji pêşiyê xwe Kino.to kopî kiriye.
Di kanûna pêşîn a 2015’an de li ser peymanê biryara der barê Avît O. de hatibû ragihandin. Ew sê sal û çar meh ji ber 2889 dozên bikaranîna bazirganî ya bêdestûr a berhemên bi mafê daneriyê û sabotajên xêvjimêrê hatiye girtin. Avît O. li xwe mikur hat û dozgeriyê îdiayên din jî betal kir.
Girê Murad an jî Tilê Mirêd), navçeyek girêdayî Kilîsê ye. Nifûsa wê 15.085 e.
Kilîs di 1985an da bû wîlayet, paşê ev nehiye jî bû navçe. Tilê Mirêd, bi eslê xwe giştik Kurd in, lê niha asîmîle bûne û pirraniyan jî, taybetî xortên vî derî, hîç Kurdî nizanin. Gundên koçberên Tirk ên hatine bicihkirin jî bi navçeyê ve hatine girêdan. Ji Kilîsê 40 km dûr e. Li ser riya Kilîs û Islahiyeyê ye.
Bacin (,), gundekî navçeya Midyadê ya bi ser Mêrdînê ve ye. Gundekî êzdiyan bû. Îro şêniyên gund jê koç kirine û pirraniya wan li Almanyayê dijîn.
Çar bavikê baciniyan hene: Heynokî, Mesurkî, Botokî û Nasirkî. Dîsa, Tayarkî paşê hatine.
Batê (1946: "Bati";), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye û dikeve hêla Torê de.
Gundê Batê di diroka xwe de bi taybetî jibo çêkirina ceran navdar e û ev zanebûn bi tevayî di destê suryaniyan de bû.
Gundê Batê heta sala 1960î jî xwedîmalên wir piranî suryanî bûn. Di despêka salên 60î û 70yî ji bindestiyê reviyan û bûn penaberên Ewropayê, weke Swêd û Almanyayê.
Hêştrek (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Gundê Hêştrekê, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Hiştrekê Dorikane û hin ji Eşîra Atmankî/Etmankî ne.
Ligor lêkolînan, Navê gundê Hiştrekê yê kevin "Eştrako" ye, tê bi wate "yekîtî". Ligor hin çavkanîyan din, Navê gund xwedavendê (Tanriyê) bi navê Akad- "Aştar" u "Aştrek" hatiye binavkirin.
Ligor lêkolîner Abdulrahman Turgay: "Navê Aştrek ji navê Eşîra Aştrakî hatiye". Eşîra Aştrak beşek ji Eşîra Mîr Dorik bü, li herêma gundê Hiştrekê diman u bi Mîr Dorik re, berî 500 salî çüne Rojhilatî Kurdistanê.
ئیسایاما لە ئۆیامای پارێزگای ئۆیتا لە یابان لە دایک بووە کە ئێستا بەشێکە لە هیتا. ئەو ئامادەی قوتابخانەی ئامادەیی هیتا رینکۆ بوو کاتێک دەستی کرد بە پێشکەش کردنی کاری مانگا بۆ پێشبڕکێکان. دوای دەرچوون، لە پرۆگرامی نەخشەکێشانی مانگا لە بەشی هونەر لە کیوشو دیزاینەر گاکوین تێکۆشا.
لە ساڵی 2006دا داوای خەڵاتی گەورەی گۆڤاری ناسراو بە ئێم جی پی کرد کە لەلایەن کۆدانشا ئێڵ تی دی بەرزکرایەوە و وەشانێکی کورتی هێرش بۆ سەر تایتان (شینگیکی نۆ کیۆجین) خەڵاتی "کاری باش" پێدرا. لە تەمەنی بیست ساڵیدا چوو بۆ تۆکیۆ و لە قاوەخانەی ئینتەرنێت کاری دەکرد بۆ ئەوەی بەدوای پیشەی نووسینی مانگا بکەوێت.
ئەم یەک لێدانە دواتر لە کتێبی ڕێبەری زنجیرەکەدا دەگیرێتەوە و لەگەڵ یەکەم بلو-ڕەی لە گونجاندنی ئەنیمێ دەگرێتەوە.
لە بنەڕەتدا، ئەو کارەکەی پێشکەش بە بەشی هەفتانە شۆنن جەمپ کرد لە شوئیشا، لەو شوێنەی کە ئامۆژگاری کرابوو کە شێواز و چیرۆکەکەی هەموار بکاتەوە بۆ ئەوەی گونجاوتر بێت بۆ هەفتانە شۆنن باز ئەو ڕەتی کردەوە و بڕیاری دا لەجیاتی ئەوەی بیبات بۆ بەشی گۆڤاری هەفتانە شۆنن لە کۆدانشا ئێڵ تی دی.
لە ساڵی 2008دا داوای 80هەمین هەفتەنامەی شۆنین گۆڤاری شۆنین خەڵاتی مانگای تازەی کرد، لەو شوێنەی کە ئیشەکەی دڵ برێک وەن خەڵاتی هاندانی تایبەتی پێدرا. کارەکەی تر، ئۆرز، لە هەمان پێشبڕکێی ساڵی دواتردا وەک کارێکی هەڵبژێردراو هەڵبژێردرا.
لە ساڵی 2009 یەکەم کاری زنجیرەیی، هێرشکردنە سەر تایتان، لە گۆڤاری بێساتسو شۆنێن مانگانە دەستی پێکرد. لەساڵی 2011 خەڵاتی 35یەمین خەڵاتی کۆدانشا مانگای شۆنینی بردەوە و بۆ هەردوو خەڵاتی ساڵانەی مانگا تایشۆ و شانزەهەمین خەڵاتی ساڵانەی تزوکا ئۆسامو دەستنیشان کرا.
هێرش بۆ سەر تایتان بە ئینگلیزی لە لایەن کۆدانشا ئەمریکاوە بڵاوبۆتەوە و ئیلهامی لە پێنج زنجیرە مانگای سپێن-ئۆف و سێ زنجیرەی ڕۆمانی سووک و گونجاندنی ئەنیمێی تەلەڤیزیۆنی و چەندین ڕۆمانی بینراو و یاری ڤیدیۆیی و دوو بەشی فیلمی ڕاستەوخۆی هاوینەهەوار بۆنگۆ ئۆیاما هیبیکی نۆ ساتۆ لە شارەکەی خۆی لە ئۆیاما، پێشانگایەکی خۆڕایی بەڕێوەبرد کە کۆپی دەستنووسەکانی ئیسایاما بۆ مانگا لە ساڵی 2013 نمایش دەکات.
هێرشێکی تایبەت بۆ سەر تایتان لە هیتا لە 1ی تشرینی دووەمی 2014 ئەنجامدرا و ئیسایاما و نزیکەی 2500 بینەری ئامادەبوون ڕۆژی دواتر ئیسایاما لە هۆڵی ڕۆشنبیری پاتریا هیتا وتارێکی پێشکەش کرد و بە فەرمی ناوی باڵیۆزی گەشتوگوزاری هیتا لە لایەن سەرۆکی شارەوانیی شارەکە کیسوک هەرادا ناونرا لە کانوونی یەکەمی 2018دا لە بلۆگەکەیدا ڕایگەیاند کە پێشتر ئەو ساڵە هاوسەرگیری کردووە
li Algermissen, Saksonya Jêrîn, Almanyaya Rojava) lîstikvanek alman û amerîkî û modela berê ya modeyê (stîl) ye. Bi destpêka kariyera xwe re Kruger li çar aliyê cîhanê hatiye naskirin û li Festîvala Fîlman a Cannesê Xelata Trophée Chopard wergirtiye.
Diane Kruger, di kariyera xwe ya lîstikvaniyê de bi giranî di fîlmên bi zimanê îngilîzî û fransî de rol wergirtiye. Her wiha wê wekî dedektîf Sonya Cross di rêzefîlma drama sûc a FX The Bridge (2013–14) rol wergirtiye. Di sala 2017an de, bi fîlma Fatih Akin, a In the Fade yekem rola xwe yê bi zimanê almanî wergirtiye û bi vî fîlmê despêkek baş bi dest xistiye. Kruger, li Festîvala Fîlman a Cannesê xelata lîstikvana Jin a herî baş wergirtiye.
Salên despêkê.
Diane Heidkrüger di 15 tîrmeh sala 1976an de li Algermissen, Almanyaya Rojava, li nêzîkî Hildesheimê, wekî keça pisporê komputerê Hans-Heinrich Heidkrüger û hevjîna wî, Maria-Theresa, ku karmenda bankeyê bû hate dinyayê. Diane, bi baweriya Katolîk a Romayê mezin bû û beşdarî perwerdeya dibistana Katolîk bûye. Wê diyar kiriye ku ji aliyê dapîra xwe ve Polonî ye.
Diane Kruger zarokatiya xwe bi birayê xwe yê biçûk bi navê Stefan li Almanyaya Rojava derbas kiriye. Di ciwaniya wê de jibo îngilîzî ya wê baştir be, dayika wê wê şandiye bernameyên pevguhertina xwendekaran. Di zarokatiya xwe de, Kruger dixwest ku bibe balerîn û bi serketî li Dibistana Baletê ya Royalê li Londonê perwerdehîya xwe dewam kir lê jiber seqetiya çokê xwe kariyera xwe ya baletê bi dawî kir.
Piştre Kruger çû Parîsê û wek model dest bi karê xwe kir û li Parîsê dest bi fêrbûna zimanê fransî kiriye.
Modelî.
Di sala 1993an de, Kruger di Elite Model Look de Almanyayê temsîl kir û piştî vî temsîl kirine dest bi karê modeliyê kir. Her çend bejna wê ya ji bo modelek hindik be jî, wê bi awayekî baş karê modeltiyê kir ku jibo rezervanên wekî reklamên Yves Saint Laurent, Chanel, Salvatore Ferragamo, Giorgio Armani, Jil Sander, Christian Dior, Burberry û Louis Vuitton karê modeltiyê kiriye. Ji Marc Jacobs, D&G û Sonia Rykiel û her weha wêneyên li ser bergê Vogue Paris, Marie Claire û Cosmopolitan re bû wêneya berga destpêkê.
Piştî biryar da ku bibe lîstikvan wê gav bi gav dest ji modeltiyê berda.piştî ku biryar da ku kariyera lîstikvaniyê bişopîne.
Lîstikvanî.
Kruger bi lîstikvaniyê re eleqedar bû û li Cours Florent perwerdeya lîstikvaniyê wergirt. Wê di sala 2002an de li hemberî Dennis Hopper û Christopher Lambert di The Piano Player, fîlimek televîzyonê ya Jean-Pierre Roux de rola xwe ya yekem a fîlmê wergirtiye. Di heman salê de, wê di debuta derhêneriya hevjîn a xwe yê wê demê Mon Idole de jî lîst. Di sala 2003an de di lîstika Michel Vaillant û Lisa li Wicker Park (2004) de rola bi navê Julie Wood bi Josh Hartnett û Rose Byrne re lîst. Yek ji rolên wê yên payebilindtir heta roja îro ew e ku rola bi navê Helen of Sparta (Helena Spartayê) di destana Troya ya Wolfgang Petersen de ye. Di sala 2004an de, Kruger bi Nicolas Cage û Sean Bean (ku bi wê re li Troyê hev-lîstivan bû) di fîlima National Treasure de lîst, di fîlimên Joyeux Noël (2005) û Copying Beethoven (2006) de derket.
Kruger bû mêvandarê merasîmên vekirin û girtinê ya Festîvala Fîlman a Cannesê a sala 2007an. Di sala 2008an de bûye endamê juriyê ya 58emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê. Di sala 2009an de, wê di fîlimê Quentin Tarantino ya Inglourious Basterds de, wekî lîstikvanek alman ku dibe sîxurê hevalbendan, bi hev re lîst. Di kanûna sala 2009an de, wê berendamiya xwe ya 67emîn Xelatên Globeya Zêrîn ragihand û di heman demê de ji bo rola xwe di Inglourious Basterds de ji Koma Lîstikvanên Screenê ji bo Lîstikvana Piştgiriya Herî Baş û Performansa Berbiçav ji hêla Cast of a Motion de berendam hate hilbijartin.
Giştîve.
Kruger di sala 2004an de di kovara People's di nava "50 Kesên Herî Bedew Li Cîhanê" cih digire û du caran di lîsteya Maxim "Hot 100" de derketiye: di sala 2005an de di rêza 50an de û di sala 2009an de di rêza 88an de cih girtiye. Di sala 2010an de di lîsteya AskMen ya "Rêza 99 Jinan" de jî di rêza 83 de cih digire.
Kruger balyozê brandê ye ji bo hilberînerê demjimêrên Swîsreyî Jaeger-LeCoultre e. Di kanûn sala 2009an de wekî "berdevkê modela" cîhanî ya L'Oréal hate ragihandin. Di gulana sala 2010an de hate ragihandin ku ew dibe rûyê herî dawî ji bo xeta bîhnxweş a herî nû ya Calvin Klein, Beautyê.
Kruger bi awayekî baş bi zimanê almanî, îngilîzî û fransî diaxive. Wekî din, wê heşt salan di dibistanê de latînî xwendiye, lê zimanê latînî baş nizane. Di salan 2013an de bûye hemwelatiya Amerîkayê. Kruger diyar kiriye ku tirsa wê ji hespan heye û di ti fîlmên ku hewce dike li hespan siwar bibe yan jî pê re têkilî daynin cih nagire û da zanîn ku ji ber vê yekê çend caran dev ji rola xwe berdaye. Tirsa wê ji ber ku berê bi qezayî ji heywanan ketiye xarê tê.
Di sala 1999an de, wê dest bi hevdîtina bi lîstikvan û derhênerê fransî Guillaume Canet kir û di 1ê îlona sala 2001an de zewicîn. Herdûyan di Joyeux Noël (2005) de bi hev re rol werdigirtin û di sala 2006an de ji hev cuda bûn. Kruger anî ziman jiber ku kariyera wan ew li deverên cuda yên cîhanê dihêle, zewaca wan bi ser neket.
Jehrnasî an jî toksîkolojî (yewnaniya kevn τοξικολογία toxikologia) lêkolîna jehr, jehrandin û dermankirina wan e. Ew qadek navdîsîplîn e ku bi gelemperî bi dermannasiyê ve girêdayî ye. Qada çalakiya we bi ya biyokîmyayê re, ku bingeha molekularî ya jehrê tê ronî kirin, hevûdu ye. Ji ber vê yekê, gelek kîmyager û biyokimyager wekî jehrnas (toksîkolog) dixebitin.
Peyva yewnanî τοξικον toxikon ji τόξον toxon "kevanê (kêvan)" tê, ku pê tîra (jehrê) tê avêtin. Ew di eslê xwe de behsa tîra jehrê dike.
Pîrkan (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Wi çaxi pirkan valaye ama insane wé çuna nergizloke u ji wedere ji çuna Ewropa, nisebine, merdine u Stenbole.
Ama hin ji aile kek di da di rune.
Vakfe yan jî Vakfe Moda, zincîreyeke modayê ya li Tirkiyê ye ku bi qasî 200 karmend û zêdetirî 50 firoşgehan pêk tê.
Welatên ku herî zêde dikan hene Îtalya, Norwêc, Fînlenda, Polonya û Rojhilata Navîn in. Ofîsa sereke û navenda belavkirinê ya pargîdaniya ku di sektora kincên hazir de xizmetê dide, li Stembolê ye. Li Bangladeş, Hindistan, Çîn û Lîtvanyayê nivîsgehên hilberînê hene.
Mizîzex (bi aramî "Mizizah", herwiha "Mzizah", bi tirkî "Doğançay") gundekî li navçeya Midyadê bi ser Mêrdînê ve ye û li Tûr Abdînê (Tirkiye) radiweste.
Bi cih bûn.
Gundê Mizîzexê 9 km li Başûr - Rojhilata Midyadê disekinê û ji Mor Gabrîel 18 km dûr e. Derûdora Mizîzexê bax û baxçe ne. Di gund de kelhek û dêrek hene. Dêra bi navê Mor Yuhanun di sedsala 6êmîn de hatiye avakirin.
Kesên suryanî piştî Mala Osman ketine gund û dubendî ketiye nava malbatê, ji gundên suryanî yên derdorê ew birine li gund bi cih kirine. Armanca Mala Osman û birina Suryaniyan ya li Mizîzexê, bend û berberî bû. Suryaniyên li Mizîzexê ne bi navê gundê Mizizexê, bi navê gundên jê hatine, wek suryaniyên Zazê, suryaniyên Êwertê, suryaniyên Kefrê û hwd. têne binav kirin. Mizîzex a êzîdiyên Şifqeta bû û kelihek 4 bircikî têde hebû, 2 bircikên kelihê bi temamî hatine xerab kirin, bircika Mala Mistefê xerabûyî ye, bircika Mala Ferho hê jî ava ye. Dêr û mizgeftên li gund jî piştre hatine ava kirin.
Mala Osman jî, li ser daxwaza Şifqetan hatin Mizizexê.
Jimara rûnistvanan.
Îroj li gund 137 rûnistvan dijîn û ji aramî û Kurdên hatin pêk tê.
Tê gotin ku malbatên aramî yên ku di Mizizîzex jiyane ji gundên derûdore - wek Îwardo, Bashoq/Beth-Ishok, Kafarbe, Urnus/Arnas, Iwardo, Rowen û Zaz - hatina û ji sedsala 19êmîn ve xwe li Mizîzex bi cih kirine. Di sala 2008an de bi tenê 6 malbatên aramî dijiyan.
Malên ku berê malbatên aramî te de dijîyên yan ji aliyê mabatên Kurd ve wek axir têne bikar anîn, yan jî betal in û ji hev dikevin. Ji malbatên gundên aramî îro 30 malbat li Suriye, 339 li Elmanya, 30 li Holanda, 124 malbat li Swêdê, malbatek li Belçîka û 4 jî li Stenbolê dijîn.
Gundiyên Mizîzexê bi gelemperî ji bo ihticayên xwe di cotemeniyê de kar dikin.
Komkujî di sala 1915 an de.
Di sala 1915 an de, dema ku komkujiya hemberî suryaniyan pek hat, qasî 70 malbatên aramî û 50 malbatên kurd li Mizîzexê dijiyan. Dema ku komkujiya hemberî Xristiyanan dest pê kirî bû gelek malbatên aramî koçberiya Aynwardoyê kirî bûn. Li wir 50 roj man û dema ku pistî agirbestê vegeriya bûn gund, li rê de hinek hatin kuştin. Hinek malbat koçberiya Suriyê kirî bûn. Piştrev gele malbat koçberiya Ewrûpa kirin.
Elîkê Betê.
Elîkê Betê, di dîroka Kurdistanê de, yekemîn car deriyê girtîgeha Nisêbînê vekiriye. Di " Cumhuriyet Ansîklopedisî " de, yanî Ansîklopediya Komarê de, beşê Mêrdinê de, hevoka pêşî wiha dibêje: " Dema, em dibêjin Mêrdîn, Elîkê Betê tê bîra me ".
Di nava Axalerên herêmê de, tenê Elîkê Betê dengê xwe bilind dike û dibêje,
Li ser vê dijberiya Elîkê Betê, Osmaniyan, ji Mala Osman; Haco, Hemed, Ferho, Hiseynê Ferho, Çelebî, Serhan, Elîkê Betê û Şemûnê Henê Heydo (Suryanî ye, mezinê Sarê û Basibrînê ye) berdest dikin û sergomî girtîgeha Xerpotê dikin. Piştî 4-5 salan Elîk, Şemûnê Henê Heydo, Hiseynê Ferho û Gewriyê Zazî, ji girtîgeha Xerpotê direvin. Hiseynê Ferho û Gewriyê têne girtin, Elîkê Betê û Şemûnê Henê Heydo xelas dibin.
Elîkê Betê çawa tê gundê Mizizexê, dest bi serîhildanê dike û Nisêbînê dike destên xwe û devê girtîgehê vedike. Elîkê Betê, di sala 1919 an de tê kuştin.
Hevêrka ne tenê êlek e. Konfederasyon e û ji 18 êlan pêk tê. Navenda vê Konfederasyonê jî êl/eşîra Hevêrka ye. Navenda Konfederasyonê Mizîzex e. Serokê Konfederasyona Hevêrka Mala Osman in. Ji Mala Osman kesên ku nav dane, û di şerên navbera eşîrên de, Hesen I, Haco II, Haco III, Hesen II ne, Elîk e, Ferho, Hiseynê Ferho ye, Çelebî ye, Serhan e, Saroxan e, Hiseynê Çelebî ye. Ji Mala Osman kesên ku li dijî dewletê navdar in: Haco II, Haco III ye...
Dêr û ol.
Îro li gund dêra Mor Yuhannan hîn jî sax e. Ev dêr di sedsala 6êmîn de hatibû avakirin û cihê xwe li navenda gund e. Lê mixabin dêrên Mor Bar Saumo û Mor Shem´un hilweşiya ne.
Navê dêra sax ji navê Yuhannayê Kfoneyî stendiye. Ew bi xwe li Atîna ji dayik bûye û sagirtekî Mar Augîn bûye. Di sedsala 4êmîn de wek elçiyê olî li Tûr Adînê kar kiriye. Tê gotin ku pistî mirina wî lasê wî li gundê Kfone ("Derikvan") (li nêziya Zazê hatiye binerdkirin).
Li gund dibistaneke olî jî tê mesandin û jimara sagirtê wê 20 e.
Kerşaf (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Navê wê yî berê Kasir şamo
Antje Traue, (li Mittweida, Bezirk Karl-Marx-Stadt Almanyaya Rojhilat) lîstikvaneke alman e ku yekemîn rola xwe ya bi zimanê îngilîzî ji bo filmê Pandorum wergirtiye.
Traue li Mittweida, Sachsen, li Komara Demokratîk a Almanyayê (Almanyaya Rojhilat) ji dayik bûye. Dayika Traue dansvan û muzîkvan bû. Traue xeynî zimanê almanî bi awayekî baş îngilîzî diaxive. Wê ji şeş saliya xwe heta ciwaniya xwe di yekîneyek perwerdehiya elît de wekî jîmnasteka hunerî perwerde dîtiye. Kariyera wê ya destpêkê dema ku wê Jeanne d'Arc di lîstikek dibistanê lîstiye destpêkiriye.
Gabrielle-Suzanne Barbot de Villeneuve (jdb. 28ê çiriya paşîn a 1685 - m. 29'ê berfanbarê 1755) nivîskareke fransî bû ku ji hêla Madame d'Aulnoy, Charles Perrault û nivîskarên cuda precieuse bi bandor bû.Villeneuve bi taybetî ji bo çîroka xwe ya orîjînal ya "La Belle et la Bête", ku di 1740an de hatî çaçapandin guhertoya herî kevn a naskirî ya çîroka "Bedew û cinawir" e, tê zanîn.
Gabrielle-Suzanne de Villeneuve li Parîsê ji dayik bû û mir. Ew ji malbatek Protestan a bi hêz a ji La Rochelle  bû û ji dûndana Amos Barbot, hevalekî Fransa  û cîgirê di General Estates de di sala 1614an de bû.
Serberhemên wê.
Gabrielle-Suzanne de Villeneuve hem çîrok û hem jî roman weşandin. Di nav weşanên wê de romanek, Le Phénix conjugal (1734, The Conjugal Phoenix); du berhevokên çîrokan, La Jeune Américaine ou les Contes marins (1740) û Les Belles Solitaires (1745); û çar roman, Le Beau-frère supposé (1752), La Jardinière de Vincennes (1753, Baxçevana Vincennes), Le juge prévenu (1754,  Dadwerê Alîgir),   Mémoires de Mesdemoiselles de Marsange (1750
Baxçevana Vincennes ,   Le Beau-frère supposé  Le Beau-frère supposé (1752). Marsange). La Jardinière de Vincennes ji serberhema wê dihat hesibandin û serkeftina herî mezin a bazirganî da wê. Bibliographie du genre romanesque français 1751-1800 15 çapên vê romanê destnîşan dike.
"Bedew û cinawir ".
Gabrielle-Suzanne de Villeneuve bi taybetî ji bo çîroka xwe ya orîjînal "La Belle et la Bête", ku di sala 1740an de di kovara wê "La jeune américaine, et les contes marins" de hate weşandin, tê zanîn û guhertoya herî kevnar a nûjen a çîroka "Bedew û cinawir" e. Ev pirtûka ku bi qasî romaneke kevneşopî dirêj e, di bin bandora şêwaza romanên sedsala 17an de maye û gelek binxet an jî çîrokên navbirî dihewîne, yek ji wan jî çîroka "Bedew û cinawir" e. Cinawir bi her du wateyên peyva fransî "bête" ye: hem cinawir û hem jî bêhiş.Piştî mirina wê, çîroka Villeneuve hate kurtkirin, ji nû ve hate nivîsandin û ji hêla Jeanne-Marie Leprince de Beaumont di sala 1756an de di "Magasin des enfants" a wê de hate weşandin da ku waneyek exlaqî bide keçên ciwan ên îngilîz.Di weşana xwe ya pir binavûdeng de, Leprince de Beaumont tu giramet neda Villeneuve û ji ber vê yekê ew pir caran bi çewtî wekî nivîskarê çîrokê tê binav kirin.Guhertoya wê ya kurtkirî ya ku îro herî zêde tê zanîn e.
Cinawir, ku mîrzayek e, di temenekî biçûk de bavê xwe winda dike. Diya wî neçar e ku şer bike da ku keyaniya xwe biparêze, û wî di lênêrîna periyek bed de dihêle.Ev perî hewl dide ku wî cez bike dema ku ew salmezin dibe.Ew wê red dike û ew wî vediguherîne cenawir. Divê ew di vê formê de bimîne heya ku kesek razî nebe ku bi wî re bizewice bêyî ku rabirdûya wî zanibe.Li keyaniya cîran, Bedew keça key û periyek cûda ye.Dayika Bedew bi evínandina mirovekî zagonên civaka periyan şikandiye, lewra cezadayiyê mayîna li welatê periyan tê kirin û Bedew jî dema ku mezin dibe nifir tê lêkirin ku bi cinawirekî hovane re bizewice.Piştî ku diya Bedew winda dibe, û periya bed bi serneketin hewl dide ku jiyana Bedew bigire û bi bavê xwe re bizewice. Xaltiya Bedewê, periyeke din a baş, desttêwerdan dike û Bedewê bi keça mirî ya bazirganekî re diguherîne. Ew di heman demê de cinawirê di kelehek veşartî ya bi efsûn de bi cîh dike heya ku Bedew têra xwe mezin dibe ku wî bibîne.
Badoka Henle di navbera lûleka badayî ya nêzikî û ya lûleka badayî ya dûrî de cih digire.
Badoka Henle an jî badoka nefronê (bi înglîzî: "loop of Henle -nephron loop")pêkhateyek bi şêweyî U ye, di tûkila gurçikê de ji kotahiya lûleka badayî ya nêzikî dest pê dike, heta destpêka lûleka badayî ya dûrî dirêj dibe.
Lûleka nefronê (lûleka gurçikê) ji sê beşên serekî pêk tê.
1. Lûleka badayî ya nêzikî (bi înglîzî: "proximal convoluted tubule").
3. Lûleka badayî ya durî (bi înglîzî: "distal convoluted tubule").
Li gor dirêjiya badoka Henle du cor nefron heye. Giloka mûlûleyan a hin nefronan li nezîkê beşa derve ya tûkila gurçikê de cih digire, nefronên wisa, wekî nefronên tûkilî (bi înglîzî: "cortical nephrons") tên navkirin. % 85ê nefronên gurçikê ji nefronên tûkilî pêk tê. Badoka Henle ya nefronên tûkilî kurt e û dirêjiya wan a di nav kiroka gurçikê de hindik e. Badoka Henle ya % 15yê nefronên gurçikan dirêj e. Ji van nefronan re tê gotin nefronên kêleka kirokê (bi înglîzî": juxtamedullary nephrones"). Giloka mûlûleyan a nefrona kêleka kirokê li aliyê jêrê tûkilê, li nêzîkî kiroka gurçikê de cih digire.
Pêkhateya badoka Henle.
Du milên badoka Henle heye, milê dakêşayî (bi înglîzî: "descending limb") ji tûkilê ber bi kiroka gurçikê dirêj dibe.Milê hilkêşayî (bi înglîzî: "ascending limb") yê badoka Henle jî ji kirokê dîsa dirêjê tûkilê dibe. Beşa destpêkê ya milê dakêşayî yê badokê piçek stûr e û wekî milê dakêşayî yê stûr tê navkirin. Tîreya milê dakêşayî di nav tûkilê de kêm dibe û wekî milê dakêşayî yê zirav tê navkirin.Milê hilkêşayî bi beşa zirav dest pê dike û di nav tûkilê de coga lûlekê hê firehtir dibe. Ev beşên milê hilkêşayî jî wekî milê hilkêşayî yê zirav û milê hilkêşayî yê stûr tên navkirin.
Milê dakêşayî yê stûr ji rûkeşexaneyên şeşpalû yên sade (bi înglîzî: "simple cuboidal epithelium"), milê dakêşayî yê zirav jî ji rûkeşexaneyên pehn ên sade (bi înglîzî: "simple squamous epithelium") pêk tê. Rûkeşexaneyên şeşpalû yê milê dakêşayî yê stûr ji bo firehtirkirina rûyê coga lûlekê, gellek wirdememîle (bi înglîzî: microvillus) lixwe digirinDi navpoşê milê hilkêşayî yê zirav de rûkeşexaneyên pêhn ên sade û navpoşê milê hilkêşayî yê stûr de rûkeşexaneyên şeşpalû cih digirin Di ser rûyê rûkeşexaneyên şeşpalû yê milê hilkêşayî de wirdememîle tune'
Erkê badoka Henle.
Badoka Henle dubaremijîna av û sodyum klorur (NaCl) a nav şijûyê rêk dixe.
Milê dakêşayî ya Badoka Henle ("descending limb of the loop of Henle").
Dubaremijîna avê di nav badoka Henle ya dakêşayî de didome. Li vir cogên avê yên bi navê akuaporîn (bi latînî:"aquaporin") derbasbûna avê hêsantir dikin. Ji bo derbasbûna xwê û madeyên tîwawe yê din bi têra xwe cog tune. Ji ber kêmbûna avê, xestiya şijûyê di nav badoka Henle ya dakêşî de zêde dibe.
Milê hilkêşayî ya badoka Henle ("ascending limb of the loop of Henle").
Milê hilkêşayî ji kirokê ber bi tûkila gurçikê dirêj dibe û bi lûleka badayî ya dûrî ve yek dibe.
Berevajiyê badoka dakêşayî, milê hilkêşayî ya badoka Henle cogên iyonan lixwe digire, lê cogên avê lixwe nagire. Ango ev beşa badokê rê nade derbasbûna ava nav şijûyê. Di badoka hilkêşayî ya Henle de NaCl ji cogan derbasê nav şileya navbera xaneyan dibe. Di beşa stûr a milê hêlkêşayî de sodyum bi veguhaztina çalak, Klor(Cl-) bi veguhastina neçalak derbasê şileya navbera xaneyan dibe. Ji ber kêmbûna xwêyê û mayîna avê, şijûya xestî ya nav lûlekê,hê rohntir dibe.
Jasmin Wagner, (li Hamburg, Almanyaya Rojava) ku bi navê Blümchen jî tê zanîn, lîstikvan, stranbêja muzîka pop û dansê ya alman e. Her çend ew albûmên xwe yên îngilîzî bi navê Blossom derdixe jî lê navê wê yê almanî "Blümchen" ku wateya navê wê "gulet" yan jî "kulîlka piçûk" e.
Jasmin Wagner, li Hamburg, Almanyaya Rojava, ji bavek alman û dayikek krwatî hatiye dinyayê. Wê temenê ciwaniya xwe de dest bi lîstikvaniya fotbolê ji bo tîma Hamburg Blue Angels kir ku bi tîma futbolê ya amerîkî ya Hamburg Blue Devils re têkildar e.
Jasmin Wagner, di sala 1995an de di temenê 15 saliya xwe de, bi navê Blümchen dest bi kariyera xwe ya muzîkê kir. Bi stranên xwe bi stranbêja jin a alman a herî serkevtî ya salên 1990an. Wê her weha single û albûmên li welatên din ên almanîaxiv, Skandînavya û Asyayê jî derxist.
Rahmanî (erebî: الرحمانيه) terîqeteke misilmanan e ku ji aliyê alimên misilman yên bi eslê cezayirî Mhamed ben Ebdurahmanê Zawawî ve hatiye çêkirin.
Cezayîr.
Li Cezayîrê ev biratiya sofiyan berbelav e û gelek peyrew jî pê ve girêdayî ne.
Tirkiya paqij an jî Tirkiya xwerû (bi tirkî:Öztürkçe) formeke paqijkirina zimanî ya zimanê tirkî ya paqij e ku berevajî zimanê osmanî, bi giranî ji bandora farisî û erebî bêpar e.Tirkiya paqij di nûsaziya zimanê tirkî de armanceke çalak bû. Ev ramyariya ziman a tirkkirinê bi nûsaziya nivîskî û ji sala 1932yan ve bi rêya Saziya Zimanê Tirkî hat meşandin.Ji bo vê yekê Saziya Zimanê Tirkî peyvên ji zimanên tirknîjadî yên di çavkaniyên dîrokî û zaravayên Anatolyayê de berhev kir.Li ser vê bingehê Saziya Zimanê Tirkî gelek nûbêjeyan çê kir, ku bi alîkariya çapemenî û pirtûkên waneyê belav bûn.Di sala 1937'an de Atatürk bi xwe bi awayekî nenas pirtûkek geometrî ji bo xwendekarên dibistanê bi têgînên teknîkî yên ku wî bi taybetî hilbijartibû û îro jî têne bikar anîn nivîsî.Ji salên 1940î pê ve Saziya Zimanê Tirkî ferhengên pîvandar (Türkçe Sözlük) û rêberên rastnivîsê (İmlâ kılavuzu) çêkir.
Bikaranîna Tirkiya paqij nîşaneya bîrdoziya Kemalîzmê bû û hê ye. Ev çend deh sal in ku ramyariyek çalak a kontrolkirina ziman tune ye.
Sincik () qezaya Adiyemanê ya herî piçûk e, li bakurê Semûrê, di navbera Semsûr û Meletiyê da ye, nêzîkî 2.600 mirov lê dijiya. Herçar aliyê xwe çiyayên bilind in, li rojava çiyaye Belê (Nemrûd) li bakur çiyaye Spî û çiyaye Bega, li başûr herdin çiyayên piçûk hene.
Şehriyariya Geller (tr: Inlice) herî mezina Sincikê ye. Li vi derê nêzîkî 3.070 kes dijîne li gundên xwe yên mezin: Qerçor, Birmisa, Çet.
Li vir lîloz (lale) ya ters (paspê) herî navdarê cihanê ye. Pîvazê Gellerê jî li herêmê da herî giring cih digire. Li vir, zivistan zav sar û dirîje. Her sal nêzîkî 2.50 cm-3.00 cm berf li dibare û nêzîkî meha gulanê ranabe, havîna vê derê zav xweş e, zozanên Sincikê da mêşhengivan li vê derê sun digirin heta ber payîzê disekinin.
Hunermend û muzîkjenê Kurd, di 15’ê Nîsana 1955’an de li gundê Kerbawî yê ser bi bajarê Qamişlo yê Rojava ji dayîk bûye û yek ji navdartirîn pêşengên strana nûjen a Kurdî tê dîtin.
Bavê wî Faris bave Fîras hunermend û helbestvanekî mezin ê gund bû û Osman dengbêjekî bi dengekî şîrîn bû û di cejnê de stran digotin û gelek kes li dora wî kom dibûn ku wî bibihîzin, lê bavê wî dixwest ku kurê wî Osman biçe. dibistan. Lê Osman bi qirika zêrîn hatiye afirandin û ji zarokatiya xwe de bi dengê xwe yê şîrîn stran gotine û weke bîranîneke zaroktiya xwe dibêje ku gel jê xwestiye ku stranan bêje û di vê atmosfera teşwîqê de wî qedandiye. qonaxa seretayî ya perwerdehiya xwe ya bi cudahî. Dema ku temenê wî gihîşt sêzdeh salî, koçî bajarê Qamîşloyê dike, lê ji ber ku çûye Kurdistanê, bi taybetî li bajarê Zaxo, îmtîhana pola nehan nedaye û piştre li gel bavê xwe bi zimanê kurdî dest bi karê hunerî kiriye. konseran.
Du salan li wir ma, paşê vegeriya Qamişlo û navê wî dest pê kir.
Û di sala 2006 de yekem konsera xwe ya solo da, ku tê de stranên bavê xwe û stranên folklorî gotin.
Othman Fares 5 stranên mîna tomar kirine
gli u gazne xwe be ki bkm
Di sala 2016an de zewicî. Dê û bavê wî du kur hene, kurek û keçek, û ew niha li gundê xwe Kerbawî dijî.
Breanne Benson, (li Tîrana, Albanya) lîstikvanek pornostêrkeke albanî ye ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dijî.
Breanne Benson bi navê rastî "Bernadette Hamzai" li Tîranayê ji dayik bû, lê malbata wê di zarokatiya xwe de koçberî Îtalyayê bû, û dema ku ew 7 salî bû, çû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Ew li San Diego, Başûrê Kalîforniyayê man, ku wê ji dibistanê mezûn bû û li zanîngehê derûnnasî xwend. Di 19 saliya xwe de, Brina dest bi kişandina wêneyan ji bo kovarên mezinan kir. Ew ji hêla hevalek baş, "Tanya James", ku Breanne bi wê re li klûbek şevê dansand, hat pornografiyê. Tanya di wê demê de lîstikvanek fîlimê porno nas kir û di bin pêbawerkirina wî de, di çend fîlman de jî lîst. Breanne, biryar da ku ew dikare bibe kêf û şahî, di heman demê de biryar da ku wê biceribîne.Yekem fîlma ku wê tevî Tanya tê de lîstiye bi sernavê "Cockless 23" bû û ew di sala 2003 de hate kişandin. Breanne dest bi kariyerek nû kir, bi hêviya ku kes wê nas neke, lê ew di demek kurt de ji hêla hevala wê ve hat kirin, ku wêneyan li ser welivetogether.com dît û dûv re li ser xwişka xwe ya mezin û tevahiya malbatê fêr bû. Di sala 2004an Breanne ji ber zexta malbatê dest ji kişandina fîlmê berda û û di van salan de tenê di dîmenên bi tenê û dîmenên bi keçan re lîst. Demek dirêj li klûbên şevê yên Kalîforniyayê wekî xwerûsker xebitî. Di havîna 2009an de wê biryar da ku vegere pornografiyê û di payîza heman salê de yekem car dîmenê seksê bi mêrê xwe re kişand.
Ew di kanûna paşîn a 2011ê de wekî Keça Mehê ya kovara "Penthouse" hate hilbijartin.
312x312px
Dogma yan jî Dogmatîzm, baweriyek yan jî komeke baweriyan e ku ji aliyê endamên komekê ve bê pirs û bê guman tê pejirandin. Dogma, dibe ku ew di awayê pergalek fermî ya prensîb an doktrînên dîneke de be, wek mînakên Katolîkiya Roma, Cihûdaîzm, yan jî Protestantî û her weha helwestên fîlozofek yan jî ekolek felsefî yên wekî Pozîtîvîzm, Postmodernîzm, Wekhevîxwazî ​​û Ronakbîriya tariyê ye. Di heman demê de dibe dogmatîzm ku di pergalên baweriya siyasî de, wekî Marksîzm, Komunîzm, Kapîtalîzm, Pêşverûbûn, Lîberalîzm, Kevneperestî û di Faşîzmê de jî were dîtin.
Di wateya pejoratîf de, dogma biryarên bi darê zorê, wekî berjewendî yan jî desthilatên siyasî yên êrîşkar vedibêje. Dogmatîzm, bi gelemperî, li ser hinek baweriyên bihêz ên ku alîgirên wê ne amade ne ku bi aqilane nîqaş bikin tê bikaranîn. Helwest wekî helwesteke dogmatîk, yan jî wekî dogmatîzmê tê binavkirin ku gelek caran ji bo behsa mijarên girêdayî dînê tê bikaranîn, lê tenê bi helwestên teîstî ne sînordar e û pir caran bi rêzgirtina dogmayên siyasî an felsefî tê bikar anîn.
Peyva dogma di sedsala 17an de ji dogma ya latînî hatiye wergerandin ku tê wateya "bingehek felsefî" yan prensîb, ku ji dogmaya yewnanî (δόγμα) tê wateya "tiştê ku meriv rast difikire" û lêkera dokein, "baş xuya dike" hatiye wergerandin. Pirjimar a fikirî li ser bingeha peyva yewnanî, "dogmata" ye.
Mîrzayê Beq (bi almanî:"Der Froschkönig oder der eiserne Heinrich", bi wateya " Ke"yê Beq an jî Heinrichê hesinî" ") çîrokeke almanî ye ji hêla "Birayên Grimm" hatî berhev kirin û di sala 1812an de di Çîrokên Birayên Grimm de hate weşandin.Bi kevneşopî, ew yekem çîrok e di berhevoka wan ya zargotinî de.
Dotmîrek dema dilîze topê xwe yê zêrîn davêje kaniyê û beqek jî alîkariya wê dike. Di vegerê de, ew neçar e ku soz bide ku ew bibe hevalê wê û firax û nivîna wê bi wî re parve bike.Gava ku ew top vedigere, ew diçe malê û beqê guneh di bîrê de ji bîr dike.Lê beq tê ber deriyê qesra key, û li ser banga bavê xwe, key, dotmîra bi bêdilî soza xwe digire.Divê maseya xwe bi beqê re parve bike. Lêbelê dema beq daxwaz dike ku ew wî bibe nav nivînên xwe, ew qas nefret dike ku beqê şil û kirêt davêje dîwêr. Di heman demê de beq dibe mîrzayek.Ew ji hêla caduyek be ve hatibû nifir kirin. Li gor wesiyeta bavê wê, ew keça key wek jina xwe di faytonê de dibe keyaniya wî.Di dema rêwîtiyê de, Heinrich, çokarê dilsoz ê keyê ciwan, ji şahiya filitandina efendiyê xwe, sê zincîrên hesin ên ku wî ("Heinrichê hesinî") gava ku efendiyê wî bû beq, ku dilê wî ji kederê neteqe li dora dilê wî kiribûn, bi dengekî bilind dike du perçe. Mîrza û dotmîr her û her bi bextewarî dijîn.
Terziyê biçûk ê wêrek (bi almanî "Das tapfere Schneiderlein)" çîrokeke almanî ye ku ji hêla "Birayên Grimm" ve hatî berhev kirin. Çîrok li ser terziyekî nefsbiçûk e ku gelek dêw û keyek dilgirs dixapîne da ku ji hêz û mêrxasiya terzî bawer bike, ku dibe sedema ku wî dewlemendî û hêz bi dest bixe.
Jêdera çîrokê.
Birayên Grimm ev çîrok di çapa yekem a "Kinder- und Hausmärchen" di sala 1812an de, li ser bingeha çavkaniyên devkî û çapkirî yên cihêreng, di nav de "Der Wegkürzer" (nêzîkî 1557) ji hêla Martinus Montanus ve, weşandin.
Li gorî guhertoya 1ê di çapa yekem a 1812an de, ku Ludwig Bechstein jî di esasê xwe de dişopîne, serleheng terzîyekî hejar e ku di destpêka çîrokê de ji hêla mêşên ku ji hêla sêvek li kêleka wî ve hatî kişandin aciz dibe (di guhertoya 2'ê de û ji ber çapa duyemîn a 1819an, ku nivîseke yekgirtî pêşkêş dike, li şûna pravidlayê ku wî ji jineke gundî kirî). Bi hêrs, bi perçek qumaşê li ajalan dixe û her heftan dikuje. Bi kelecaniya kiryara xwe, zirx jê re çêkiriye, li ser wî peyvên "Heft di yek derbekê de lêxistin" bi tîpên zêrîn hatine nivîsandin (di Guhertoya 2ê de û ji çapa duyemîn ve bi kemberek ku ew bi xwe çêdike şûna wê girtiye û li ser nivîsa “29 bi yek go!” an jî “Heft bi yek go!”) hatiye xemilandin û derdikeve cîhanê da ku her kes vê yekê bibîne. Lêbelê, nivîsa nezelal şaş tê fêm kirin, û tê bawer kirin ku terzî lehengekî şerî ye ku heft mêr di yek devê de kuştiye.
Key jî ev yek bihîst û terzî wek fermandarê leşkerên siwaran xiste rajeya xwe.Lê siwarên din ji wî ditirsin û hemû betlaneyê dixwazin. Ji ber vê yekê key ji biryara xwe poşman dibe, lê ji tirsa lehengê çîrokê newêre wî ji kar bavêje.Ji ber vê yekê ew li rêyekê digere ku ji terzî xilas bibe. Ew dihêle ku ew were ba wî û soz dide destê keça xwe û nîvê keyaniyê wekî "nextê zewacê" heke ew wî ji destê du dêwên stemkar ên ku welatê wî wêran dikirin rizgar bike.Lêbelê, bi dizî, mebesta key ew e ku ji terzîyê xeternak xilas bibe, ji ber ku ew bi hişkî hêvî dike ku ew ê di şerê bi cinawiran de bimire.
Terzî di demeke kurt de dibîne ku her du talanker li binê darekê di xew de ne. Di cih de ramanek wî heye. Ew Keviran berhev dike, hildikişe ser dara ku dêw di bin de radizên û kevirekî davêje yê pêşî.Ew şiyar dibe û difikire ku hevalê wî sûcdar e. Ew wî hişyar dike, lê yê razayî înkar dike ku wî kiriye.Dema ku herdu jî dîsa ketin xew, terzî bi yê duyemîn re tê. Niha jî piştî pevçûnek kurt, dêwan xewa xwe didomînin.Niha terzî dîsa bi tundî davêje yê pêşî, yê ku dîsa şiyar dibe, hêrs dibe û dest bi lêdana hevalê xwe dike. Ew li ber xwe dide, daran diçirînin û li hev dixin heta ku herdu jî dimirin.Gava ku ew serkeftina xwe ji siwarên ku li ber daristanê rawestandiye re radigihîne, ew jê bawer nakin û tenê gava ku dêwên mirî derewan dibînin, bi lehengiya terzîtî bawer dibin.
Lêbelê, key şertek din destnîşan dike û leheng dîsa dişîne da ku yekqoçek ku li erdê digere bigire.Li vir jî jîrbûna terzî xwe nîşan dide, ji ber ku gava ew ajalê kovî dixe şer û pêşî li qoçê wê dike, ew xwe davêje alîyekî û dibe sedem ku yekqoç qoçê xwe bi darê ve biçirîne. Terzî werisekê datîne stûyê wê û piştî ku bi bivirê stûyê darê bibire (ji çapa 3. ya sala 1837an), dikare yekqoç ji key re bîne. Lêbelê key ceribandinek din a jêhatîbûna xwe daxwaz dike, ango berazek kovî ya tirsnak bi zindî tê girtin. Li vir jî terzî serwer dimîne: ew dihêle ku cinawir bikeve nav şapelek terikandî, bi xwe ji pencereyê dadikeve, li dora şapelê direve û dûv re wê li wir kilît dike.
Niha key çare na bîne û divê keça xwe û keyaniyê bide terzîyê hejar. Dema ku keça key li gorî hevokên ku di xewnê de gotiye ji nasnameya rast a terzî guman dike û bavê xwe agahdar dike, ew hewl dide ku bi rêya çokarên xwe meselê zelal bike. Lêbelê, terzî, ji hêla dilsozek ve hatî hişyar kirin, wan bi gefên ku di xewa derewîn de têne gotin direvîne, û bi vî rengî dikare keybûna xwe di herheyî de biparêze.
WYSIWYG (xwendina wî /wîziwîg/), bi kûrtî "What You See Is What You Get" bi wateyê "Tu çi dibînê, tû wêna distînê", yek jî beranemeyen komputerê bo nivîsandin e, û karê wî jî serêrastkirinê nivîsan ji bona amadekirinê dîtinek wekî Web (HTML)ê.
Bi piranî ji bona çêkirina malperên internet ji alîya bikarhênerên destpêk tê bikaranîn.
Alicia von Rittberg yan jî Alicia Gräfin, (li Munich, Almanya) lîstikvaneke alman e ku piştî gelek rolên di fîlim û rêzefilmên televîzyonên almanî de, bi rola xwe ya kurt a Emma di fîlima Fury ya sala 2014an de bal kişandiye. Rittberg, bi rola xweyê sereke ya bi navê Ida Lenze di rêzefîlma almanî ya Charité a sala 2017an de Xelata Bambiyê wergirtiye.
Alicia von Rittberg wekî keça malbata esilzade ya Rittberg hatiye dinyayê û li Munîhê bi sê birayên xwe re mezin bûye. Rittberg, beşdarî Gymnasiumê bûye ku bi perwerdeya zanistên mirovî ve girêdayî ye û ji sala 2000an û vir ve bi xwendekariya xwe re dest bi kariyera xwe ya sînemayê kiriye. Ji bo rola xwe ya di fîlima ZDF TV ya 2012an de xelata Hunermendê Ciwan a sala 2013an li Xelata Televîzyona Bavyerayê wergirt.
Di sala 2014an de, wê bi rola bi navê Emma ligel Brad Pitt, Logan Lerman û Shia LaBeouf di fîlima şer a amerîkî Fury de, ku ji aliyê David Ayer ve hate derhênerkirin, rol werdigire. Di sala 2016an de fîlimek thriller a sîxuriyê ya ku ji hêla Susanna White ve hate derhênerkirin Our Kind of Traitor de lîstiye. Wê di sezona 1em ya rêzefîlma televîzyon a alman Charité de rola sereke ya Ida Lenze lîst û di sala 2017an de jibo performansa xwe ya di vî rêzefîlmê de Xelata Bambiyê, di kategoriya lîstikvana herî baş a alman de wergirt.
Stefania Turkewich-Lukianovych (jdb. 25 nîsan 1898 – m. 8 nîsan 1977), bestekar, piyanojen û muzînaseke ûkraynî bû ku wekî yekem bestekara jin a Ûkraynayê hatiye naskirin. Berhemên Stefania Turkewich li Ûkraynayê ji aliyê Sovyetê ve hatibûn qedexekirin.
Zarokatiya wê.
Di navenda her tiştî de diya min hebû, ku piyanoyek baş jendida. Di zarokatiya xwe de min pir hez dikir ku li piyanoya wê guhdarî bikim. Paşê, me li mala xwe dest bi orkestraya salonê kir. Me wiha enstrûmanan jendida: bav bass, diya min piyanoyê, (Льоньо) Lyonyo çello, min harmoniyumê, (Maríyka і Zenko) Marika û Zenko… kemananê jendida. Bavê min koroya malbatê jî ava kir. Ev gavên me yên pêşiyên nav cîhana muzîkê bûn.Dema ku behsa jiyana me ya muzîkê dihat, Bav tu carî pereyan kêm nedikir û hincet nedikir.
Xebatên wê.
Stefania, bi Vasyl Barvinsky re dest bi xebatên muzîka xwe kir. Ji 1914 heta 1916an li Viyanayê wekî piyanîst bi Vilém Kurz re xebitî. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, bi Adolf Chybiński re li Zanîngeha Lvivê xebitî û her weha li benda xwendina wî ya li ser teoriya muzîkê li konservatuara Lvîvê sekinî.
Di sala 1919an de yekem xebata xwe ya muzîkê nivîsî - Liturgy (Літургію), qui Çend caran li Katedrala St.
Di sala 1921ê de wê bi Guido Adler re li Zanîngeha Viyanayê û bi Joseph Marx li Zanîngeha Muzîk û Hunerên Performansa Viyanayê, ku wê di sala 1923an de bi dîplomaya mamostetiyê qedandiye xwendiye.
Di sala 1925an de ew bi Robert Lisovskyi re zewicî û bi wî re çû Berlînê ku ji sala 1927an heta 1930an li wir dijî û bi Arnold Schoenberg û Franz Schreker re xebatên xwe yên piyanoyê pêşkêş kir. Di vê heyamê de di sala 1927an de keça wê yê Zoya (Зоя) hate dinyayê.
Di 1930 de ew çû Pragê li Çekoslovakyayê, li Zanîngeha Charles bi Zdeněk Nejedlý re, û li Konservatuara Pragê bi Otakar Šín re xwend. Wê di akademiya muzîkê de bi Vítězslav Novák re jî kompozîsyon xwendiye. Di payîza sala 1933an de wê dest bi mamostetiya piyanoyê kiriye û li Konservatuara Pragê dibe akompanîst. Di sala 1934an de wê teza xwe ya doktorayê li ser mijara folklora Ûkraynayî di operayên rûsî de parast. Ew yekem jina ji Galîsyayê bû (ku di wî demê de beşek ji Polonyayê bû) ku Ph.D.yê wergirtiye.
Vegerîna wê ya Lvivê, ji sala 1934an heta destpêka Warerê Cîhanê yê Duyemîn û Piyano li Konservatoreya Lvîv xebitî û bû yek ji endamên Yekîtiya Muzîkjenên Pîşeyî Ûkraynayê.
Elî Ehmed Kurd (bi Ûrdû:  على احمد كُرد, " 'Ali Ahmad Kurd") parêzerekî pakistanî ye ku serokatiya Yekîtiya Baroyên Dadgeha Bilind a Pakistanê kiriye û di tevgera parêzerên wî welatî de kesayetek navdar e. Wî dijberî serokê berê yê Pakistanê Perwez Mişeref kir.
Çalakî.
Dema ku di sala 2002an de cîgirê serokê Yekîtiya Baroyên Belûçistanê bû, Elî Ehmed Kurd bi şewitandina guhertinên makezagonê yên ku ji aliyê Mişeref ve hatibûn pêşniyarkirin, protestoyek li dar xist. Ev çalakî beşek ji xwenîşandanên berfireh ên komeleyên parêzeran, dezgehên olî û partiyên ramyarî bû wek berteka li hember tiştê ku wan wekî hewildanên Mişeref ji bo têkbirina dijberên xwe û bihêzkirina desthilata xwe dibîne.
Kurd di 29ê nîsana 2007an de li Quettayê bi tawana teşwîqkirina mirovan di dema merasîma cenazeyê Newab Ekber Bugti ya nebûna salekê de hat binçavkirin. Binçavkirina wî ji aliyê parêzeran ve hat protestokirin û polîsan bi îdiaya ku der barê wî de tu kes nehatiye binçavkirin û ev mijar şaş têgihiştinê ye, serbest berdan. Kurd wê demê cîgirê serokê Lijneya baroya Pakistanê bû.
Piştî ku di 3ê mijdara 2007an de li Pakistanê zagona şerî ferz kir, Mişeref destûra bingehîn rawestand û Kurd jî di nav wan kesan de bû ku di girtîgeha malê de hat girtin. Di adara 2008an de ew hat berdan.
Paşê, di adara 2009an de, dema ku Serokê Baroya Dadgeha Bilind, Kurd pêşengiya protestoyên parêzeran kir ku ji bo vegerandina dadweriya serbixwe dixwazin. Van xwenîşandan di vegerandina Iftikhar Mohammed Chaudhry wek Serokê Dadweriyê de bi bandor bûn.Chaudhry ji aliyê Mişeref ve ji wezîfeya xwe hatibû dûrxistin û ev biryar di bin serokatiya Asif Elî Zerdarî de nehat paşxistin heta ku parêzeran dest bi meşeke girseyî ji Lahore ber bi Îslamabadê kirin ku ji aliyê girseyên mezin ve hat piştgirîkirin û bi serhildanan re hevdem bû.
Kurd di sala 2012an de ji aliyê Partiya Misilman a Pakistanê-Nawaz ve weke berendamê posta Komîserê Bilind ê hilbijartinê yê Pakîstanê hatibû dîtin, lê bi hinceta ku di makezagonê de tunebû, hat astengkirin. Ew jî wekî serokwezîrê demkî yê gengaz dihat hesibandin.
Karoş Teha (tîpguhêzî "Karosh Taha);" (jdb. 1987 li Zaxo, Başûrê Kurdistanê) nivîskareke kurd-alman e. Wê ji bo nivîsên xwe gelek xelat wergirtine, di nav de Xelata wêjeyî a Hohenemsê û Bûrsa Rolf Dieter Brinkmann.
Karoş Teha di sala 1997 de bi dê û bavê xwe re hat Almanyayê, li wir li Duisburgê mezin bû - ji deh salan zêdetir tenê bi statuya "hîştin".Ji ber ku karê nivîskariyê di destpêkê de ji bo statûya wê pir xeternak xuya bû, wê li Zanîngeha Duisburg-Essen û li Dewletên Yekbûyî bi bûrsek mamostetiyê qedand.Wê li lîse li Essenê ji bo zimanê îngilîzî û dîrokê mamoste xebitî, piştî romana xwe ya yekem wekî wek mamosteyek cîgir xebitî û di sala 2021an de bi tevahî dev ji mamostetiyê berda. Romana wê ya pêşîn "Beschreibung einer Krabbenwanderung (Danasîna koçberiya kevjalan)", ku li ser bingeha kurteçîroka "Displaced persons" ("Kesên jicîhûwarkirî)" hatî çêkirin, ji hêla weşanxaneya "DuMont Buchverlag" ve di sala 2018 de hate çapandin. Nivîskar di wê de çîroka malbateke kurd a ku her diçe ji hev dûr ketiye vedibêje.Vebêjerê kesê yekem Sanaa di navbera "serbestî û kontrolkirina civakî" de diqelişe û bi "nerazîbûna" pêkhateyên malbata koçber re rû bi rû dimîne. Guhertoya şanoya radyoyê ya romana wê di sala 2021an de li ser WDR3 û COSMO hate weşandin.
Romana wê "Im Bauch der Königin" (Di zikê keybanûyê de), ku di sala 2021an de hatî çap kirin, wekî "pirtûkek zivirî" hatiye sêwirandin: du çîrokên vebijêrk ên li ser karakterê sereke yê nekonvansîyonel Shahira - ku ji gelek peymanan diqete - û - wekî di romana yekem de - li ser jiyana kuji aliyê civakeke kurd-almanî ve li rûniştgeheke xaniyên bilind tê gotin.
Karoş Teha ji bilî Sandra Cisneros, Max Frisch jî wekî îdolên wêjeyî bi nav dike.
Laura Berlin'", (li Berlin, Almanya) lîstikvan û modeleke alman e. Laura, bi rola xwe ya bi navê Emma of Normandy ya di rêzefîlma orîjînal a Netflixê "Vikings Valhalla" de tê naskirin ku di sala 2022an de hatiye weşandin.
Laura Berlin di temenê 15e saliya xwe de ji aliyê ajansek modêlê ve hatiye kifş kirin û dest bi karê modeliyê dike. Piştî du salan ew beşdarî VIVA Models dibe û beşdarî pêşandanên modayê pargîdaniyên wekî Boss, Balenciaga, Michalsky û Fornarinayê dibe. Di vê navberê de, ew ji bo Models IMG xebitî û bi rêkûpêk ji bo Parîs û Milan hate vexwendin. Di 17e saliya xwe de, ew li ser rûpelê pêşîn a çapa Îtalî ya "Elle" hatiye pêşandan. Ev bû di kovarên din ên modayê ye ku tê de xuya dibe. Ji dema mezûnbûna xwe ya di sala 2009an de, bi tev-demjimêrî wekî model xebitî û bi çend ajansên modelên navdar ên cîhanê re peyman îmze kiriye.
Piştî ku wê ezmûna xwe ya destpêkê ya lîstikvaniyê ji Şanoya Dibistanê û Dersên Taybet ên Lîstikvaniyê bi dest xist, di 19e saliya xwe de yekem rola xwe ya xwe ya televizyonê di fîlmê "Fairytale Schneewitthen" (Ard) ya Thomas Freundner de li kêleka lîstikvanên navdarên wekî Sonja Kirchberger, Jaecki Schwarz, Martin Brambach û Jörg Schüttauf wergirtiye. Hevkariya bi ajansên rêveberiya lîstikvaniyê re rê li ber projeyên fîlimê yên din vekir. Laura Berlin di gelek reklamên reklaman de ji markayên naskirî û her weha di vîdyoya muzîkê ya Oomph ya Rock de xuya bûye. Wê di fîlimên Ruby Red (2013), Saphirblau (2014) û Smaragdgrün (2016) de rola Charlotte Montrose wergirtiye ku ji rêze pirtûka Kerstin Gier Ruby Red Trilogy îlhama xwe girtiye. Di sala 2016an de, wê di Vîdyoya Muzîkê ya Strana Prinz Pi ya 1,40 m de rola sereke lîstiye. Di rêzefîlma Binny and the Ghost de wekî lêstikvana mêvan rola keçikek xewnek matmayî lîstiye.
Futbolo klubas Jonava yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 1991an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Jonavos centrinis stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Jonavaê ye.
Serkevtinên lîgê.
Pirma lyga (D2): 4
LFF taurė: 0
Futbolo klubas Hegelmann yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2009an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê NFA stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Kaunasê ye.
Pirma lyga (D2): 0
Šiaulių Futbolo Akademija yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2007an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Šiaulių miesto savivaldybės stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Šiauliaiê ye.
Pirma lyga (D2): 1
Džiugo Futbolo Klubas yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2014an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Telšių miesto centrinis stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Telšiaiê ye.
Futbolo klubas Nevėžis yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 1962an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Kėdainių miesto centrinis stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Kėdainiaiê ye.
Dzūkijos futbolo klubas Dainava yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2016an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Alytaus miesto stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Alytusê ye.
Menaf Osman (jdb.1965 li Hesîçe, Rojavaya Kurdistanê) nivîskar û wergêrekî kurd e.
Menaf Osman di sala 1965an de li bajarê Hesîçeya Rojavaya Kurdistanê ji dayik bûye. Ew xwendina xwe ya dibistana seretayî, navîn û amadeyî li vî bajarî qedand, paşê li Zanîngeha Şamê beşa erdnasiyê xwend.
Menaf Osman ku di sala 1993'an de ji ber xebatên xwe yên ramyarî hat girtin, gelek berhemên wêjeyî çêkirine.
World Wide Web (WWW anjî bi hesanî Web) cîheke agahî xwendin-nivîsandina yê cîhanî ye.
Wek "çavkanî" tên zanin, bi kûrtî û tenê ye, dokumanên nivîskî, wêne, multimedia û her wek agahiyên din, gerîna nasîkerê cîhanî bi Uniform Resource Identifiers (URIs) peyda dibin kû rêya hesantirê ji bona hundir ketinê wî.
Web yek jî bernameyên Internetê ye, bi postaya elektronîk, mesajgerê zû, Usenet, hwd.
Web piştiya salan Internetê de hat îcad kirin, lê Web bi xwe îmkanên bona gelê da û ne wekî Internetê bû.
Henriette Richter-Röhl, (li Berlina Rojhilat, Komara Demokratîk a Almanyayê) lîstikvaneke alman e ku ji malbatekî lîstikvanan tê. Diya wê Siegrid Richter û bavê wê Hans Otto Reinsch şanoger in û di fîlman de rol wergirtine.
Richter-Röhl li dibistana muzîkê ya li Weissensee perwerdeya stranbêjiya klasîk wergirtiye. Ji sala 1997an heta 1999an ew endamê jina pêşîn a koma rockê ya Alman Jeden Tag anders bû û bi komê re li Berlînê gelek pêşbirk qezenc kir. Wê nivîsa ji bo dengê fîlma Grenzverkehr, bi Manuel Lopez re nivîsiye û strana temayê gotiye.
Richter-Röhl di rolên xwe de piştgiriya biçûk li rêzefîlmên televizyonê ên wek Hallo, Onkel Doc derketiye hemberî bînerên xwe û di rêzefîlmê Dr. Sommerfeld - Neues vom Bülowbogen û di salên 2000 û 2003 û 2007an de bi rola bi navê Elena Zirkowski di rêzefîlmê Marienhof de rol wergirtiye.
Di sala 2003an de, wê biryar da ku perwerdehiya lîstikvanê werbigire û li Zanîngeha Muzîk û Hunerên Performansa Graz xwendiye û li vir ezmûna şano û dikê bi dest xistiye. Wê di fîlma komedî ya Stefan Betz Grenzverkehr de ku tê de rola dayikek bendewar dilîze, bal kişandiye.
"Record Libel" (bi îngilîzî: Limak Records) pargîdaniyek belavkirina stranan e ku li Îran û Tehranê di sala 2012 de hate damezrandin.
Qeydkirina labelê ya pargîdanî ji muzîkjenan re wekî amûrek serbixwe ya ku tê xwestin ku muzîkê bîne cîhanê, temaşevanên xwe berfireh bike û di bin peymanê de li ser kariyerên xwe kontrol bike, dibe alîkar.
Rafael Nadal Parera, bi navê Rafa Nadal jî tê zanîn (jdb. 3ê hezîran 1986, li Manacor, Mallorca, Spanya), tenîsvanekî spanî ye ku di rêza çarem a "Komeleya Tenîsvanên profesyonel (" ATP) de cih digire.
Ew di hemû dîrokê de tenîsvanê yê herî baş li ser kortên axê û yek ji baştirînên hemî deman tê hesibandin. Heya nuha, ew tenîsvanê mêr e ku herî zêde sernavên yekane yên Grand Slamê digire, bi 21, li pêş Roger Federer ê swîsreyî û Novak Djokovic ê serbî, her du jî bi 20. Wî du caran Awistralya Open, di sêzdeh guhertoyan de Tûrnûvaya Roland Garrosê bi dest xistiye, du caran Şampiyoniya Wimbledonê û çar caran jî Open of US.
Nimûne.
Li jêr daxuyaniyên gulîyên werzîşê tên pêkanîn
Futbol.
Golparêz an Qalevan an jî Golgir, yek yarîkerê di futbolê da, li herî paş de radiweste û yekem erka parastina netêketiya goga li dergeha desteya xwe dike. Di nav golgirîyê de li qada dergehê de destnedayî ye. Bi sînordariyê di hebûna nav Qada cezayê de, yek yarîkerek bi rêzika destdana gogê ye. Eger golgir seqet bibe, lîstik disekine û başkirin di nav qadê de pêk tê.
Golgir, bi piranî b kurt kirina GK (Îngilîzî golker: "goalkeeper") tê zanîn. Hejmara formayê, bi gelemperî 1 e. Daxuyaniya IFFHS'ê ya herî dawî, got ku golkerê herî baş di desteya Real Madrid de xwekirina forma Iker Casillas e.
Golparêz, pêkanîna girtina gogê berîya gokbazê dijber dike.
Golparêz ji aliyê gokbazê dijber tê şarjkirin.
Peykerê Zeus, peykerek mezin bû ku Zeus rûniştî nîşan dida. Perestgeha Zeus di sala 456 (B.Z.)an da lî ser çîyayê olîmpos hatibû çêkirin. Phidias ji bo Perestgeha Zeus, peykerê Zeus ku 13 metre bilind bû, dî navbera salên 438-430 (B.Z.) çêkir. Yek ji heft nuwazeyên cîhanê ye.
Peyker ji zêr û diranên fîlan hatiye çêkirin. Textê ku Zeus li ser rûniştibû, ji peykerê xwe bi heybettir bû, ji ber ku ew ji dara ebenûsê hatibû çêkirin û bi xêzên zêr, dîranên fîl û kevirên giranbiha hatibû xemilandin.
Peykerê di hundirê Perestgeha Zeus da bû. Çermê peykerê ji diranên fîlan bû. Ru, por û kincên wî ji zêr bû. Ji ber ku di dawîya korîdoreke tarî da bû, diranên fîlan çavên mîrovan dikişand û kûr bandor dikir.
Dema ku lîstikên olîmpiyatê ji hêla Theodosius ve di sala 391 (P.Z.)'î da bi hinceta pûtperestiyê hatin qedexe kirin, Perestgeha Zeus jî hate qedexe kirin. Navdarên Atînayê peyker birin Konstantînopolîs û li wir di agirê mezin de di sala 462 î de hate hilweşandin.
Hin beşên peykerê ku di sala 1829 î de li Olymposê ji hêla Fransiyan ve hatî dîtin, li muzeya Louvre ya Parîsê têne pêşandan.
Zeus di mîtolojiya Yewnanî de xwedayê herî bi hêz û girîng e. Ew wekî xwedawendê esman û birûskê jî tê naskirin.
Ferhat Göçer, (li Bêrecûk, Riha) bijîşk û hûnermendekî bi eslê xwe kurd e ku muzîka bi zimanê tirkî dibêje.
Ferhat Goçer li navçeya Bîrecîk a Rihayê ji dayik bûye û zarê herî mezinê dê û bavekî perwerdekar e ku li bajarê Îzmîtê, cihê erka malbata wî li wir bû mezin bûye. Di sala 1985an de Lîseya Îzmîtê qedandiye. Piştî qedandina Fakulteya Tibbê ya Stenbolê ku di heman salê de dest bi kar dike xwendiye. Di sala 1988an de beşa dengbêjiyê ya Konservatuara Dewletê ya Zanîngeha Stenbolê perwerdeya xwe ya muzîkê werdigire û du salan bi peymanî li Opera û Baletê ya Dewletê dixebite.
Ji bo xizmeta xwe ya mecburî bi cih bîne diçe Rihayê û li wir wekî doktor dest bikar dike. Goçerê ku dema vegeriya Stenbolê li Nexweşxaneya Haydarpaşa ya Numuneyê dest bi nourosurjê kir, jibo muzîkê de armancek nû ji bo xwe danî: Ji bo armanca danasîna muzîka nûjen klasîk ji cîhanê re dest bi muzîkê kir. Li ser vê armancê îro jî karê wî yê muzîk û bijîşkî ya emeliyata giştî didomîne.
Tîrgan cejna baranê ya kevnar a îranî ye ku li gorî salnameya Zerdeştî di 13ê meha Tîrê, roja Tîrê de, di destpêka tîrmeha salnameya gregorî de tê pîrozkirin.Wekî qaîdeyek, Tîrgan di 4ê tîrmehê de di salên normal ên gregorî de û di 3ê tîrmehê de di sala duşeşî de (mînak 2020) tê pîrozkirin. Salên paşerojê 2021, 2022 û 2023 Tirgan dikeve 4ê tîrmehê; Sala 2024 saleke duşeşî ye û ji ber vê yekê Tîrgan di 4ê tîrmehê de ye.
Di Farisiya Navîn (an jî Pehlewî) navê wê Tîştar û bi avestayî jî Tişrya bû.
Ji serî de, cejn behsa firîşteyê Tîr (wekheviya peyva tîrê) dike, ku piştî ziwabûnê xuya bû da ku barana ku dirêj li bendê bû bi birûskê bîne.
Li gor efsaneyeke din, Erêşê Kevandar ji bo çareserkirina nakokiyeke demdirêj a di navbera mîrên Îran û Tûran, Manucher û de hatiye anîn. Li gorî vê yekê, di roja 13’ê meha Tîrê de, Erîş ji lûtkeya Damewendê tîrek ber bi rojhilat ve avêtiye. Niqteya daketina wî sînorê di navbera her du keyan de ava kir û îmkana vegerandina erdên ku ji Efrasiyab winda kiribûn. Bi bidawîhatina nakokî re, piştî ziwabûnek dirêj, baran di dawiyê de rabû, ku bi berfirehî hate pîroz kirin.
Cejna Tîrganê ya orîjînal di du rojan de li pey hev dihat pîroz kirin, Tîrganê biçûk û Tîrganê mezin.Îro jî hinek ji gelê Îranê vê cejnê bi dîlan, stran û xwendina helbestan pîroz dikin.Āsch-e Reschteh (şorba siyaleyê ya bi meqerneyê), fêkiyên teze û şîrînahiya Şoleh Sard ("Agirê Zer": birincê bi safran re) tê pêşkêşkirin. Li dora destan jî bendên rengîn têne girêdin û piştî deh rojan di çemekî de têne avêtin. Li hin herêmên Îranê yên weke Mazenderanê jî gel rojê xwe li ser kaniyên çem derbas dikin an jî di nava deryayê de dileyizin.
Belavbûn.
Tîrgan di çanda hindûîranî de mîna Newroz an jî Şeva Çille tê pîrozkirin. Ji bilî Îran, Efxanistan û Tacikistanê, Tîrgan li Asyaya navendî û hinek Kurdan jî tê pîrozkirin, lê li derveyî Îranê wek cejnên din ên Îranê (mînak Newroz) Li derveyî Îranê wekî cejnên din ên Îranî (mînak Newroz) ne pir binavûdeng e.
Bend bûjenên drêj, zirav, dikarin werin tewandin û karê girêdanê bi wan ve dikare were kirin, in.
Mînak bendên solan, prêzê gîha pê tê girêdan.
Çiyayê Brokeback (bi îngilîzî: "Brokeback Mountain") fîlmekî bi nav û deng e.
Ang Lee, sînemavanê bi xelata Oscarê ye. Filmê wî, "Çîyayê Brokeback", evîna bibandor di navbera du xortên gavan (kowboy), (bi îngilîzî: cowboy) dide perda sînemayê. Çîyayê Brokeback sê peruyê Oscar di qadên derhênerê herî baş, senaryoya lêrikibandina herî baş û stranê orjînala herî baş.
Bûyera fîlmî.
Kowboyê rodeo Jack Twist (Jake Gyllenhaal) û serkarê cotgeh Ennis Del Mar (Heath Ledger) wexta ji bo şivantiyê peza mîhan tên kargehê hev dinasin. Dawiyê du hefteyê wan ê Çîyayê Brokeback dibe. Şevik sar agirê evîna wan ê qedexe maçîkirina hev du ve destpê dike. Lê belê serê payîzê her du lawik, dikeve riya jiyanê xwe. Çar sal hev du nabînin. Vê bêhevdumabûna wan kartpostalê Jack Twist dişîne dildarê xwe Ennîs Del Mar, xelas dibe û îde heta mirinê berdewam dike. Çar salê bêhevdumabûna wan ve her du jî zewicî bû. Du keçikên Ennis Del Mar û lawikê Jack Twîst bûye. Jack Twist salê du sê cara diçû cem berê dilka xwe Ennis Del Mar. Her car jî vê berdilkan jina xwe re digotin: "ez u hevalê min diherin girtina masî!" û diçûn bexça evîna xwe Çîyayê Brokeback. Vê çûna wan re pirsa derdiket berwan. Wekî dilsozî û bawerî û rastiya evîna wan û qedexetiya evîna wan.
Yarî, teriqetek wêjeya kurdî bû û ji hêla Behlûlê Mahî ve di sedsala 8 de hatibû saz kirin. Ev terîqat nêzîkî 400 salan jiya. Ev terîqat bi zarava Loranî berhemên xwe dinivisandin. Endamên vê terîqatê bi piranî jin bûn.16 edebiyatvanê jinikê kurd derxistiye.armanca vê terîqet serbilindkirina olê zerduştî ye.
[http://www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=264/ Di Wêjeya Kurdî de Rola Jinê 2]
Komara Gînê, welatekî Bakur-Rojavayê Efrîkayê ye. Li bakurê Gînê Senegal, Gînê-Bissau, li başûr Sierra Leone û Lîberya, li rojhilat Malî û li rojava Okyanûsa Atlasê heye.
Paytexta Gînê Conakry ye. Nifûsa Gînê 7 775 065 e û zimanê fermî fransî ye.
Haîtî an jî Komara Haîtiyê (bi kreoliya haîtiyî: "Repiblik Ayiti", bi fransî: "République d'Haïti"), welatê herêma Karîbê li rojavayê girava Hispaniola ye. Li rojhilatê wê Komara Domînîkan hevsînor e. Paytexta Haîtiyê Port-au-Prince e.
Navê piştî şoreşa Haîtiyan (1791-1803) ku artêşa Napoléon Bonaparte ji mezar derxist, welatê Haîtî di sala 1804-an de bû yekemîn dewleta serbixwe ya ku tê de zêdeyî 95% ji gel reşik in.
Hijmara rûniştvanên Haîtiyê di sala 2015-an de 10 604 000 kes in. Zimanên fermî yên Haîtiyê zimanê kreoliya haîtiyî û fransî ne.
Di roja 12.01.2010-an de li Haîtiyê li gor pîvana richterê bi hêza 7,0 erdhejek çêbû. Di vê erdhejê de li gor nûçeyên dawî tê gotin ku nêzi 200 hezar kes jiyana xwe ji dest dane. Li gor texmînan dibe ku vê hejmarê dê zêde bibin.
Komara Kongoyê (Kongo-Brazaville jî tê gotin), welatekî rojavayê Afrîkayê ye. Welatên cîran ên Kongoyê, Gabon, Kamerûn, Komara Afrîkaya Navend, û Komara Demokratîk a Kongoyê ye. Li rojavayê Kongo Okyanûsa Atlantîkê heye. Koloniyek kevn a Fransayê ye û di sala 1960'an de bûye serbixwe.
Paytexta vî dewletî Brazzaville e û nifûs jî 2.954.258 e.
Mehmûd Ferşciyan (bi farisî محمود فرشچیان, Maḥmūd-e Farščīyân; 24ê kanûna paşîn 1930 li Îsfehanê) wênesazekî îranî û hostayê wênesaziya mînyatura farisî ye.
Jiyan û berhem.
Mehmûd Ferşçîyan di malbateke hunermendên îranî de hatiye dinê. Hê di xortaniya xwe de li Îsfehanê ji aliyê wênesazên mînyaturê ve hatiye hînkirin.Li cem mamostayên îranî Hac Axa Mîrza Axa Emamî (1880-1955) û Îsa Behadorî (1905-1986) xwendiye û dibistana hunerî ya pîşeyî ya Îsfehanê qedandiye.Di sala 1980 de li Îtalyayê dest bi xwendina hunerê kir û li wir çend dîploma wergirt. Piştî ku vedigere Îranê, di Dezgeha Giştî ya Hunerên Bedew de, ku piştre bû Wezareta Rewşenbîrî û Hunerê, kar dike. Mehmûd Ferşçîyan niha li DYAyê dijî.Mehmûd Ferşçîyan berhemên klasîkên farisî yên wekî Şahnameya Firdewsî, Çarîna Omer Xeyam û çapên lawebêjên Hafizê Şîrazî wêne kir.Wêneyên wî di gelek muzexane û pêşangehên cîhanê de hatine nîşandan û di berhevokên navneteweyî de ne.Di sala 2001 de wî muzexaneya xwe li Tehranê vekir, Muzeya Ferşçîyan li Kompleksa Çandî û Dîrokî ya Se'dabad. Di sala 2008an de zêdetirî 70 berhemên Ferşçîyan li wir hatin nîşandan.
Bazirganî.
Wêneyên bi boyaxê avî, guaj, tabloyên zêtî û akrilîk ên Mehmûd Ferşçîyan li bazirganiya hunerê bi bihayê 20 hezar dolaran heta 475 hezar dolarî ne.
Malî, welatekî rojavaya Efrîkayê ye. Cîranên komara Maliyê li bakur Morîtanya û Cezeyêr, li rojava Nîjer, li başûr Burkîna Faso û Peravê Diranfîl, li başûr rojava Gînê, li rojava Senegal in. Malî koloniyeke kevn a Fransayê ye. Di sala 1960î de serbixwe bûye û paytexta wî Bamako ye. Gelheya vî welatî 19.1 milyon e û ji sedî 93.9 ê wê ji misilmanan pêk tê. Zimanê fermî fransî ye.
Ji bo ku mirov ji Kurdistanê herine Maliyê, pêdiviya mirovî bi destûra şehbenderiya (konsulxane) Maliyê heye. Pey ku mirovî ev destûr bi dest xist, li balafirgehê Maliyê, ji bo viza hewce ye ku hun 30 euroyê bidine polisên Maliyê. Vizayên we pelekî piçûk e, bi pasporta we zimba dikin.
Unîteya wereqeyên (pere) wan CFA (Communauté Financière Africaine) ye. Koloniyên Fransayê li Afrîkayê giş CFA bi kar tînin. Li welatên Afrîkaya Rojava (Benin, Burkina Faso, Guinea-Bissau, Ivory Coast, Mali, Niger, Sénégal û Togo) CFA-XOF, li Afrîkaya Navend jî (Cameroon, Central African Republic, Chad, Republic of the Congo, Equatorial Guinea û Gabon) CFA-XAF.
Zivstana vî welatî di navbera mehên sibat û nîsanê de ye. Li Zistane germahî di navbera 30-40 C tê guhertin. Havinan germtir e û baran zêde dibarê.
Monako an jî Mîrzatiya Monakoyê (), bi axa xwe ya 1,95 km² yî piştî Vatîkanê duyemîn welatê herî biçûk ê cîhanê ye. Ji xeynî vê Monako gorî rêjeya axa xwe welatê herî zêde mirov têde dîjîn (2004) e. Li qeraxê Deryaya Spî, di nav sînorên Fransayê de ye û nêzîkî Îtalyayê ye.
Paytexta Monakoyê Monaco (Monako) ye. Zimanê fermî fransî û monêgask e.
Rwanda'", welatekî Efrîqa navîn e. Rwanda tê wateya "Welatê Hezar Gir" ("bi fransî: Pays des Mille Collines"). Cîranên Rwandayê, Komara Kongo ya Demokratîk, Uganda, û Tanzanya ne. ji ber jenosîda sala 1994'an ku nêzîkî milyonek kes miribûn, navê rwandayê zêdetir li cîhanê hat bihîstin. Paytexta Rwanda Kîgalî ye. Nifûsa Rwanda 8 387 000 e. Zimanê fermî; Kînyarwanda (li Riwanda herkes bi vî zimanî dizane), fransî (5%) û îngilîzî (2%) ye.
Di 1'ê tîrmehê 1962'an de serxwebûniya xwe îlan kiriye.
Senegal, welatekî Efrîqa rojava ye. Cîranên Senegalê; li bakur û rojava Morîtanya, li rojava Malî, li başûr Gînê û Gînê-Bîzo hene. Rojavayê Senegalê jî Okyanûsa Atlantîk heye. Ji xeynî van dewletan, Gambiya welatekî ku ji Okyanûsê dest pê dike û hetanî sêsed km dikeve nav axa Senegalê. Di sala 1960'an de ji Fransayê serxwebûniya xwe bidest xistiye.
Paytexta Senegalê Dakar e. Nifûsa wî 11 658 000 e û zimanê fermî Fransî ye.
ekonomiya senegalé zeféwi fıstıqe ku çağéekonumiyawi ket dest pi masiyan u turizm e kırın
Togo, welatekî Efrîqa rojava ye û yek ji welatên herî biçûk ê Efrîqayê ye (56 785 km²). Cîranên Togoyê; li bakur Bûrkîna Faso, li rojava Bênîn û li rojhilat Gana ne.
Paytexta Togoyê Lomê ye. Nifûsa Togo 5 399 236 e û ji xeynî fransî gellek zimanên din ên fermî hene ("Êwê an Mîna, Kabiyê, Moba, Cotokolî..."). Togo di sala 1960'an de serxwebûniya xwe bidest xistiye.
Komara Vanûatû'", welatek ku yek ji sê komên herî zêde ên gravanên Okyanûsa Pasîfîkê pêk tê ye ("fr: Mélanésie"). Vanûatû 1 750 km li rojhilatê Awûstralyayê ye.
Paytexta Vanûatû Port-Vîla ye. Nifûsa Vanûatû 192 910 e û zimanê fermî; Bîşlamar, îngilîzî û
fransî ye. Vanûatû di sala 1980'an de ji Brîtanya û Fransayê serxwebûniya xwe bi dest xistiye.
Mirad, carina wek Murad jî tê nivîsandin (ji erebî: مراد, Murad) navekî erebî yê mêran e. Her weha di ermenî, azerbaycanî, bengali, tirkî, farisî û berberî de hevpar e û li Rojhilata Navîn bi gelemperî tê bikaranîn.
"Murad" tê maneya "Xweziya jidilve" û zêdetir wek Mirad tê kurdîkirin.
Nîjerya an jî Komara federal a Nîjeryayê (), welatekî rojavayê Efrîqayê ye. Ji sala 1991'ê û vir de paytextê Nîjeryayê bajarê nû yê bi navê ye. Nîjerya ji aliyê petrolê ve dewletekî dewlemend e û endamê OPEC'ê ye.
Nîjerya bi nifûsa xwe ya 133.881.703 kesî dewleta herî qerebalix ê Efrîqayê ye. Zimanê fermî yê vî welatî îngilîzî ye.
Limak Records, Lîmak Rekordz (bi farsî: لیماک رکوردز) pargîdaniyeke belavkirina stranan e ku di sala 2012an de li Tehranê (Îran) hate damezrandin.
Mewlana Murad (, bengalî: মাওলানা মুরাদ, "Mawlana Murad") alim û mamosteyekî îslamî bû ku li bajarê Mekke  li Erebistana osmanî bû.
Murad di sedsala 17an de li Bengalê hatiye cîhanê. Piştî Şerê Plassey di sala 1757an de û dû re rabûna serweriya kolonyal a Brîtanîyayê, hin misilmanên bengalî yên mîna Mirad ew qas dilgiran bûn ku wan biryar da ku koçî welatên misilman ên mîna Împeratoriya Osmanî bikin.
Murad di sedsala 18an de li bajarê Mekkeyê bi cih bûye û wek alimekî îslamî yê zana hatiye naskirin û ji ber vê yekê jî bi pêşgira rûmetê ya Mewlana hatiye binavkirin.
Di sala 1799an de, komeke bengaliyan ku Beşarat Elî û Şerîetullah Taluqdar 18 salî jî di nav de bûn, koçî Mekkeyê kirin û ji wan re hat pêşniyarkirin ku li mala Murad razan bibin.
Mirad du salan fêrî fiqih, wêjeya erebî û dîroka Îslamê ji Şerîetullah re kir.
#BERALÎKIRIN Mewlana Murad
Mirad di sedsala 17an de li Bengalê hatiye cîhanê. Piştî Şerê Plassey di sala 1757an de û dû re rabûna serweriya kolonyal a Brîtanîyayê, hin misilmanên bengalî yên mîna Mirad ew qas dilgiran bûn ku wan biryar da ku koçî welatên misilman ên mîna Împeratoriya Osmanî bikin.
Aleyna Tilki, (li Qonye, Tirkiye) stranbêj, stranivîs û lîstikvaneke tirk e ku bi sitrana "cevapsız çınlama" hatiye naskirin.
Aleyna Tîlkî di 28ê adara sala 2000an de li navenda bajarê Qonyayê weke keça dayikeke ji Trabzonê û bavekî ji Qonyayê hatiye dinyayê. Ew bi beşdarbûna xwe ya di pêşbirka "Yetenek sizsiniz Türkiye" cara ewil di televizyonê de hatiye dîtin. Di tebaxa sala 2016an de wek dengbêj beşdarî strana "Cevapsız Çınlama" ya bestekar û aranje Emrah Karaduman bû. Klîba wê stranê ku li ser YouTubeê hat weşandin, di sala 2016an de li bû videoklîpa herî zêde yê ku hate temaşekirin û di salekê de zêdetirî 480 milyon car hate temaşekirin.
Kurdayetî Îslamî an Neteweperweriya kurdî îslamî (bi soranî: کوردایەتی ئیسلامی) de îdeolojiyek e ku neteweperestiya Kurd bi Îslamiyetê re tîne yek. Ji ber ku li dijî hemû îdeolojiyên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê ye, gelek Kurdan Îslamiya Kurdî qebûl kirine.
Ev îdeolojî di Serhildana Şêx Seîdê Pîranî-an de hat afirandin, li wir zû mezin bû û piştgirî ji kurdan girt, gelek kesan ew yekane rêya bidestxistina serxwebûnê û parastina çand, ol û hebûna xwe ya giştî didîtin. Îslamiya Kurd li dijî neteweperestiya Tirk, neteweperestiya Ereb, neteweperestiya Îranî, neteweperestiya Îraqî, neteweperestiya Sûriyeyê ye û li dijî laîkperestî, kemalîzm û baasîzmê ye. Şêx Seîd afirînerê îdeolojiyê ye û Elî Bapîr jî îslamîstê kurd ê herî navdar ê îroyîn e.
Amerîkaya Bakur ji ezmên da
Amerîkaya Bakur an jî Emerîkaya Bakur parzemînê sisîyî di cîhanê da ye. Asya û Afrîka ji wê mezintirin. Rûberê xwe 24.230.000 km² ye û li wir nêzîkî 454.225.000 kes dijîn. Amerîkaya Navîn ne parzemînek bi xwe ye, ew perçek ji Amerîkaya Bakur ye. Ji bakur ve bi Okyanosa Arktîk, ji rojhilat ve Atlantîk, ji başûr ve bi Karîbîk û ji rojava ve bi bakurê Pasîfîk ve cîran e. Kanalê Panama her du parzemînên Amerîkayê ji hev vediqetîne.
Deniz Atiye Yılmaz'", (li Bremen, Almanyaya Rojhilat) stranbêj û strannivîseke bi eslê ereb e ku hûnera xwe bi zimanê tirkî û bi zimanê inglîzî çêdike. Atiye, di sala 2006an de bi strana xwe ya destpêkê ya bi navê “"Don't Think"” hatiye naskirin.
Atiye, keça dêyekî holandî û bavekî ereb ku bi eslê xwe erebên bajarê Xetayê ye. Di temenekî biçûk de dest bi dersên piyano û dansê kiriye. Di 8 saliya xwe de malbata wê ji Almanyayê koçî Amerîkayê bû û piştî şeş mehan malbatê wê ji Amerîkayê koçê Îzmîrê bû. Piştî salekê carek din dîsa malbatê wê koçî ji Almanyayê dibe û Atiye salekê li Dibistana Hollandî ya Cke-ê xwend û dest bi dersên stranbêjiya xwe kir. Hunermend piştî xwendina xwe ya lîseyê li Almanyayê di sala 2008an de vegeriya Tirkiyê. Atiye bi Pedagogê Dengê Opera û Baletê yê Dewletê yê Îzmîrê Barîton Aşkin Metîner perwerdeya xwe ya dengbêjiyê wergirtiye.
Gülben Ergen, (li Kadıköy, Stenbol) lîstikvan û stranbêjeke tirk e ku bi karê modeliyê û lîstikvaniyê dest bi karê xwe kiriye û piştre jî wekê solîst dest bi muzîkê kiriye.
Gülben Ergen di 25ê tebaxa sala 1972an de li Stenbolê hatiye dinyayê. Wê perwerdeya xwe li dibistana navîn Kadıköyê û perwerdeya lîseyê, li lîseya Kadıköyê qedandiye. Ergen di temenê 16e saliya xwe de di sala 1987an de di Pêşbirka Sînema Star a ku ji aliyê rojnameya "Hurriyetê" ve hatibû organîzekirin de bû duyemîn, piştî qedandina lîseyê dest bi modeliyê kiriye.
Bi fîlmê ku lîstikvaniya serekeyî Bülent Ersoy wergirtibû, dest karê lîstikvaniyê kiriye. Di heman salê de bi Kenan Kalav re di fîlma "Deniz Yıldızı" ku derhênerê fîlmê Kartal Tibet kiriye, rola sereke wergirtiye.
Di sala 1994an de li Gazînoya Maksimê di bin kadroya Îbrahîm Tatlises de cih girt û di klîba Îbrahîm Tatlises a "Haydi Söyle" de jî rol wergirtiye. Di vê heyamê de dest bi kariyera muzîka xwe kir, di heman demê de beşdarî koma binkadroya Nurdan Torun bû. Paşê beşdarî rêzefîlma "Fırat" a bi derhêneriya Îbrahîm Tatlises bû û çend beş di rêzefîlmê de rol wergirtiye.
Ehmed Hemdî Paşa di navbera salên 1918-1920an de wezîrê deryayî yê osmanî yê kurd, sekreterê giştî yê Cemîyeta Tealîya Kurdistanê û efserê giştî yê artêşa osmanî bû.
Akademiya Leşkerî ya Osmanî qedandiye û gihîşte pileya generalê lîwayê û serfermandarê giştî.Ew ji hêla Îtihad û Tereqî ve neçar ma ku zû xanenişîn bibe, lê ji hêla ramyarî ve dijberiya wan berdewam kir. Belgeyên hikûmeta Brîtanyayê Hemdî wekî yek ji ronahiyên pêşeng ên tevgera kurd bi nav dikin.
Hemdî di pêwendiya berdewam de bi Sir Horace Rumbold, Baronê 9. re bû, derbarê memorandumên  Cemîyeta Tealîya Kurdistanê di nav wan de perspektîfa Kurdistana serbixwe wekî astengek li ber pêşveçûna Bolşewîkan  ber Mezopotamyayê.
Di dema Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de Hemdî sirgûnî Yewnanistanê bû û efû û destûra vegerê jê re hat pêşkêşkirin jî venegeriya. Her wiha bi navê Hemdî yê şoven jî dihat naskirin.
Şebnem Ferah, (li Yalova, Tirkiyê) hûnermendekî cureya muzîka rockê ye.
Şebnem Ferah, yek ji sê keçên ku ji bajarê Skopyayê (Üsküp) koçî bajarê Yalovayê bûne. Eleqeya Şebnem Ferah bi muzîkê re di temenê 5-6 saliya wê de dest pê kiriye û malbata wê roleke mezin di naskirina wê ya muzîkê de lîstiye. Ji ber ku di malbata Ferah de hema bêje her kes bi muzîkê re eleqedar bû û li her quncikekî malê amûrek muzîkê heye, wê wek zanayê muzîkê amade dike.
Di dibistana seretayî de dest bi dersên mandolîn û solfejyoyê kir û di orkestraya dibistanê de wek solîst cih digire. Perwerde lîseyê li Lîseya Namık Sözeri ya Taybet a Bursayê wek xwendekara înternetê xwendiye û van dewranan alîkariya Şebnem Ferah kir ku xwe nas bike û bi tenê li ser piyan bisekine.
Di 15ê mijdara sala 1996an de bi alîkariya Sezen Aksu û Onno Tunç ji pargîdaniya Raks Musicê yekemîn albûma xwe ya solo "Jin" derxist. Di vê albûmê de bi Îskender Paydaş, Tarkan Gözübüyük û Demir Demirkan re xebitiye. Wî klîba xwe ya yekem ji bo strana "Vazgeçtim Dünyadan" wênekir. Hem bi firotina band û CD û bi vîdeoklîpa xwe demeke dirêj di rêza yekem de cih girt û piştre jî ji bo stranên "Yağmurlar", "Bu Aşk Fazla Sana" û "Fırtina" klîp wêne kiriye. Yekemîn konsera xwe ya solo di 4ê nîsana 1997an de li Zanîngeha İzmirê ya Egeyê, ji girseyeke qelebalix a ji ku ji 6000 kesî pêk tê da.
Joanna Palani (jdb. 1993 li Ramadî) xwendekareke kurd û şervana Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) yên Yekîneyên Parastina Gel (YPG) û Pêşmerge ye ku li Danîmarkayê dijî.
Joanna Palani ji malbateke kurd a Îranê ye û li kampa penaberan a Neteweyên Yekbûyî li Ramadî ji dayik bûye. Dema ku Palani sê salî bû, malbata wê bi wê re koçî Danîmarkayê kirin.Piştî dibistanê, wê li Zanîngeha Kopenhagê dest bi xwendina felsefe û ramyariyê kir.Di dema xwendina xwe de di sala 2011an de çûye Helebê. Piştî perwerdeya leşkerî ya li gel Yekîneyên Parastina Jinên Kurd, di sala 2014’an de beşdarî şerê Kobanê û sala 2016’an jî di şerê Minbicê de bû.Şeş meh di nava YPG'ê û 6 mehên din jî di nava Pêşmergeyê de bû. Li gorî nûçeyên çapemenî, wê zêdetirî sed terorîstên Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê di dema leşkeriya xwe de weke sekvanek kuştine û di azadkirina zîndaneke Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê de bi keçên temenbiçûk yên ku bi darê zorê hatine laşfiroşiyê de beşdar bûne.
Di sala 2016’an de di dema serdana malbata xwe ya li Danîmarkayê de, Palani ji bo 12 mehan derketina derve hat qedexekirin. Piştî ku di hezîrana 2016'an de her wiha çû Dohayê, ew hat binçavkirin.Ger Palani bê sûcdarkirin, heta du sal cezayê girtîgehê jê re tê xwestin. Bingeh zagonek e ku Danîmarka di adara 2015an de ji bo rêgirtina li ber geşta alîgirên Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê bo Rojhilata navîn derxistiye holê.
Li gorî Palani, ew nikare vê nêzîkatiyê fêm bike ji ber ku mafê xwe yê parastina welatê xwe yê kurdî li dijî rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî bi kar aniye.
Ew dibêje ku ew ê her weha çekan hilgire da ku welatê xwe yê duyemîn, Danîmarka biparêze, û bawer dike ku wê di şerên şerê navxweyî li Sûriyê de nirxên Ewropayê parastiye.
Palani li Kopenhagê dijî û dixwîne.
Îbn el Dehhak serhozekî kurd bû ku dev ji îslamê berda, bû xiristiyan û kete rajeya împeratorê bîzansî Romanos I Lekapenos (serwerî 920–944). Romanos diyariyên dewlemend dan wî û ew vegerandin baregeha xwe, keleha el-Ca'ferî, ku belkî nêzîkî Tarsûsê bû. Lêbelê, di dawiya payîza 927an de, ew ji hêla parêzgarê Ebasî yê Tarsûsê, Semal el-Dulafî ve rastî êrişê hat, têk çû û hat kuştin.
Pirtûka çavkaniyê.
Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate (2013). Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt (bi almanî). Berlin and Boston: De Gruyter.
Hadise Açıkgöz, (li Mol, Anvers, Belçîka) stranbêjekî belçîkî û tirk e ku wekî keça malbatekî Sêwazî li Belçîkayê ji dayik bûye. Hadise keça dêyekî tirk û bavekî çerkes e. Piştî tevlîbûna pêşbaziyê sala 2003an İdool 2003, amadekariyên ji bo pêşnumaya ku ji hêla albuma yekem ve hatî wergirtin dest pê kiriye.
Hedise Açikgöz, di 22ê çiriya paşîn sala 1985an de wekî keça dayikeke tirk û bavekî lezgî (çerkes) li bajaroka Mol a bi ser Anvers a Belçîkayê hatiye dinyayê. Dema ku ew di temenê 11e saliya xwe de bû, dêûbavên wî zewaca xwe bidawîkirin. Di 18e saliya xwe de beşdarî pêşbaziyê Idool 2003 a Belçîkayê dibe.
Piştî îmzekirina peymana albûmê bi 2 Brains Records re, Hadise bi Yves Gaillard re xebitî û strana xwe ya yekem "Sweat" amade kir û di 1ê mijdara 2004an de ji bo firotanê pêşkêş kir. Stran, di lîsteyên fermî yên Belçîkayê di Ultratop de heta asta 19an bilind bû. Di gulan sala 2005an de, wê single duyemîn a "Stir Me Up" û yekem klîpa xwe bi vî stranê çêkiriye. Stran di lîsteya Ultratop a Belçîkayê heta asta 13an bilind dibe û dibe stran a herî zêdeyê ku di lîsteyê de disekine.
Stranbêj albûma xwe ya duyemîn a studyoyê derxist û yekem single a albûmê A Good Kisss weşand û klîba yekem a albûmê bi vî single li Stenbolê wênekir.
Türkdeniz Şevval Sam, (li Stenbol, Tirkiye) lîstikvan û stranbêjekî tirk e.
Şevval Sam, di 11ê mijdara sala 1973an de li Stenbolê ji dayik bûye. Diya wî Leman Sam stranbêj e û bavê wî Selîm Sam muzîkvan e. Sam, perwerdeya xwe li dibistana seretayî û navîn ya Hasan Ali Yücel xwendiye. Lîseyê jî li Lîseya Zincirlikuyu ya Teknîka Avahiyê beşa restorasyonê xwendiye. Xwendina xwe ya bilind li Zanîngeha Marmarayê, Fakulteya Hunerên Bedew, li Beşa Grafikê xwendiye.
Makbule Hande Özyener yan jî Hande Yener, (li Kadıköy, Stenbol) stranbêj û strannivîseke tirk e ku ji destpêka sala 2000an ve bi stranên xwe yê cûreya pop muzîkê hatiye naskirin.
Makbule Hande Özyener di 12e çileya paşîn a sala 1973an de wekî keça malbatekî Bahriyeyî li navçeya Kadiköy a Stenbolê ji dayik bûye. Ew yek ji du keçên Yildiz Yazici û Erol Özyener (1934 - 30 Berfanbar 2012) ku di navbera wê û xwîşka wê 5 sal hebû. Hande, ku li Erenköyê mezin bûye ji zaroktiya xwe ve dixwest ku bibe stranbêj. Piştî dibistana navîn xwest ku perwerdehiya Konservatuarê wergirbigire lê malbata wê ne xwest ku here Konserwatuarê. Piştre çû lîseya Kadıköyê ya Keçan lê xwendina xwe ya lîseyê di pola duyemîn de berdaye. Di temenê 17e daliya wê de dêûbavê wê jiber ku bavê kesekî alkol vedixwar, ji hev cuda bûne. Hande Yener diyar kiriye ku jiber van pirsgirêkan wê gelek êş kişandiye.
Li dikana ku tê de dixebitî dixwest ku Sezen Aksu re hevdîtinê pêk bîne. Piştî çendekî bi alîkariya Hülya Avşar, Sezen Aksu wê naskir û piştre wekî vokalîstê dikê ya Sezen Aksu dest bi karê muzîkê kir. Bi Altan Çetin re dest bi karê çêkirina albuma xwe ya yekemîn kir û di sala 2000 de albûma xwe ya yekem a bi navê "Senden İbaret" derxistiye.
Dîmenekî bi giştî, ji cihwarê Palmîra yê
Palmîra û silsileya çiyayên wê
Palmîra (bi aramî: ܬܕܡܘܪܬܐ "Tedmurtā", bi yewnanî: Παλμύρα, bi erebî: تدمر "Tedmur") bajarekî kevnare yê semîtîk e ku li bajarê Homusa Sûriyê ye. Palmîra di serdema neolîtîkê de cihwariya yekem e û di çavkaniyên serdema îro de cara yekê ye ku wekî hezarsala duyemîn a Çol a Sûriyê tê binavkirin ku lê karwan sekinî ne. Vedîtinên arkeolojîk vedigere serdema neolîtîk û belge yekem car behsa bajêr di destpêka hezarsala duyemîn a BZê de dikin. Palmîra berî ku di sedsala yekem a PZê de bibe rajêriyek Împaratoriya Romayê, çend caran di navbera împaratoriyên cihê de dest guhertiye.
Bajêr jibo bazirganên ku li ser Rêya îpekê kolonî ava kirin e û li seranserê Împaratoriya Romayê dixebitîn, bi navûdeng bû. Dewlemendiya Palmîrayê, derfeta avakirina projeyên abîdeyê, wek Kolonana Mezin, Perestgeha Bel û Gorên bircê bidest xistiye. Ji hêla etnîkî ve li bajêr hêmanên Amorî, Aramî û Ereb bihev re bûne. Avabûna civakî ya bajêr eşîrî bû û rûniştevanên wê bi Palmîrene (zaravayekî Aramî) diaxivîn, di heman demê de Yewnanî jî ji bo armancên bazirganî û dîplomatîk bikar dianîn. Çanda Greko-Romî bandor li çanda Palmîrayê kiriye ku huner û mîmariya cihêreng a bajêr bi tevlêhevbûnên kevneşopiyên rojhilat û rojava ava bûye. Niştecihên bajêr xwedawendên herêmî yên Semîtîk, Mezopotamî û Ereban dihebandin.
Di sedsala sêyemîn de, Palmîra bû navendek herêmî ya dewlemend. Dema ku Padîşahê Palmîrayê Odaenathus împaratorê Pers Shapur I têk dibe, bajêr di sala 260an de gihîşt lûtkeya hêza xwe. Qeralîçe Zenobia, ku li dijî Romayê serî hilda û Împaratoriya Palmîrene ava kiriye, kete cihê qeralê bajêr. Di sala 273an de, împaratorê Romayê Aurelian bajar hilweşand û paşê ji hêla Diocletian ve bi awayekî piçûktir ji nûve hate restorekirin. Palmîrenî di sedsala çaran de bûne Xiristiyan û di sedsalên piştî fetha Xîlafeta Reşîdûn a sedsala 7an de jî bûne misilman û piştî vê yekê zimanên Palmîranî û Yewnanî bi zimanê Erebî hatine guhertin. Beriya PZê, di sal 273an de Palmîra xwediyê otonomiyê bû û girêdayî parêzgeha Romayê ya Sûriyê bû ku rêxistina wê ya siyasî di du sedsalên pêşîn ên zayînê de ji modela bajar-dewleta yewnanî bi bandor bibû. Bajar berî ku di sala 260an de bibe monarşî, di sedsala sêyemîn de bû koloniya Romayê, ku rê li ber hatina saziyên serweriya Romayê vekir. Piştî hilweşandina wê di sala 273an de, Palmîra bû navendek piçûkê di bin serweriya Bîzansiyan û împaratoriyên din. Wêrankirina bajêr a ji aliyê Tîmûriyan ve ku di sala 1400 pêk hatiye, bajêr vedigere gundekî biçûk. Di şerê navxweyî yê Sûriyê de ku di sala 2015an de despêkiribû, Dewleta Îslamî (DAIŞ) beşên mezin ji bajarê kevnar wêran kiriye. Palmîra di 2ê Adara 2017an de carek din ji aliyê Artêşa Sûriyê ve ji destê Dewleta Îslamî ya DAÎŞ ê hatiye standin.
Tomrên navê "Tadmor" ji destpêka hezarsala duyem a berî zayînê; Tabloyên sedsala 18ê berî zayînê yên ji Marî ku bi tîpên cuniî hatine nivîsandin, navê "Ta-ad-mi-ir" tomar dikin lê li nivîsên asûrî yên sedsala 11ê berî zayînê wek "Ta-ad-mar" tê tomarkirin. Nivîsên Palmîrenî yên aramî bi xwe du guhertoyên nav bi awayê TDMR (yan jî, Tadmar) û TDMWR (yan jî, Tadmor) nîşan didin. Etîmolojiya nav ne diyar e. Ravekirina standard ku ji hêla Albert Schultens ve hatiye piştgirî kirin, wê bi peyva semîtîkî ya ku tê wateya "xurmeyê", bi tamar (תמר‎) ve girêdaye û bi vî awayî behsa darên xurman ên ku bajar dorpêç dike, kiriye.
Navê Yewnanî Παλμύρα (bi latînî Palmîra) yekem car ji aliyê Pliny Kal ve PZê di sedsala 1an de hatiye tomar kirin û ev nav li seranserê axa Greko-Roma hatiye bikar anîn. Bi giştî tê bawerkirin ku "Palmîra" ji peyva "Tadmor"ê tê û zimanzanan du îhtîmal pêşkêş kirine; nêrînek dibêje ku peyva Palmîra guherînek Tadmor e. Nêrîna din jî li gorî pêşniyara Schultens, "Palmîra" dikaribû wekî gendeliyek "Tadmor" derkeve holê lê bi rengekî nepejirkirî "Talmura", bi bandora peyva latînî palma (drîka "xurmê") guheriye û bûye Palmura. Li gorî binav kirina darên xurman ên bajêr, paşê nav gihîştiye forma xweya dawî ya peyva "Palmîra" yê.
Plansaziya Palmîrayê.
Bajarê Palmîra 215e km bakurê rojavayê paytexta Sûrîyê bajarê Şamê ye. Damascusamê; li gel an navberwelatê berfireh ji cî û çend bexçeyên û kelehên wê hene, formên bajar beşek in ji herêma naskirî wekî Palmîrene. Bi hinterlandek berfireh a ji gelek niştecih, zevî û kelehan ve, bajar beşek ji herêmê ye ku bi navê Palmîreneyê tê zanîn. (Yên ku bîst shéwezare hatine) ku bajar di cenneta dor kefa ye. Bajêr di nav qadeke ku ji aliyê darên xurman ve hatiye dorpêç kirin, hatiye avakirin. Du çiya li bajêr çavdêrî dikin. Yekemîn çiyayê Palmîreneyê bakur û çiyaya duyemîn çiyayên li başûrê rojavayê Palmîrayê ne. Li aliyê başûr û rojhilat ve, Palmîra ber bi Çola Sûriyê ve ye. Geliyê piçûk (al-quebur) ku ji çiyayên rojavayî dirêjê ber bajêr ve dibe û li bajêr ve li baxçeyên rojavayî yên Oasis de winda bibe.
Plansazî.
Di dema ku cîh, li nêzî kaniya Efqa ya li perava başûrî ya geliyê el-Qubur dibe, herî kêm ji aliyê neolîtîkê ve hatine avakirin. Avahiyên destpêkê tenê ji avakirinên paşê dimînin. Bermahiyên bajarê Asûriyan di bin rûniştgeha Helenîstîk de têne dîtin. Bermahiyên dawî li nêzîkî kaniya Efqa ya li perava başûrê geliyê el-Qubur in. Rûniştvanên wî di sedsala yekê de ber bi peravên bakurê geliyê ve berfireh bûne. Her çend dîwarên bajêr di destpêkê de li ser herdu bankên geliyê be jî, dîwarên ku di dema serweriya Aurelian de ji nû ve hatine çêkirin, beşa bakur dorpêç dike. Piraniya projeyên bîrdariyê yên bajêr li perava bakurê geliyê hatine çêkirin ku di nav wan de Perestgeha Bel heye, li ser deverek ku cîhê perestgehek berê (wekî perestgeha Helenîstîk tê zanîn) heye.
Canan Kaftancıoğlu, (li Mesudiye, Ordu, Tirkiye) nojdar û siyasetmedareke tirk e ku ji sala 2018an ve seroka parêzgeha Stembolê ya Partiya Gel a Komarî ye.
Di 12ê gulana 2022an de ji aliyê Dadgeha Bilind ve 4 sal û 11 meh û 20 roj cezayê girtîgehê li Canan Kaftancıoğlu hat birîn û qedexeya siyasetê lê hatiye birîn.
Canan Kaftancıoğlu, li navçeya Mesudiye ya bi ser parêzgeha Orduyê wekê zaroka duyem a malbatê ji dayik bûye. Perwerdeya xwe ya dibistana seretayî û navîn di sala 1995an de qedandiye. Li Zanîngeha Stenbolê beşa tibbê xwendiye. Di sala 1997an de, dest bi pisporiyê masterê li tibbî dadê ya beşek ji zanîngehê ye kir û di sala 2000an de li Weqfa Mafên Mirovan a Tirkiyeyê vekolîna bûyeran kir û teza bi navê "Nirxandinên Îşkenceyê Tibbî ya Dadê" nivîsî û bû bijîşka tibbî ya dadê.
Rejîma Erdogan, wê ji ber twîtên wê yên li ser komkujiya ermeniyan û kuştina sê siyesetmedarên kurd Sakine Cansız, Fidan Doğan û Leyla Şaylemez ku li Parîsê ji aliyê sixurên tirk ve hatine kuştin dadgeh kiriye.
Polîtîka.
Di navbera salên 2011-2012an de berpirsiyariya çapamenî, çand û pêwendiya Partiya Gel a Komarî ya Stembolê dike. Di navbera salên 2012-2014an de dibe cîgira serokê parêzgeha Stembolê ya Partiya Gel a Komarî û ji bo heman partiyê di sala 2014an dibe namzedê serokatiya şaredariya navçeya Maltepeyê. Di 13ê çileya 2018an de li Stembolê di kongreya 36em de bûye serokê parêzgeha Stembolê ya Partiya Gel a Komarî (CHP) û heta niha erka xwe yê serokatiya CHPê ya Parêzgeha Stembolê didomîne.
Julia Aleksandratû (bi yewnanî Τζούλια Αλεξανδράτου; bi inglîzî Julia Alexandratou)  yewnana navdar, kesayetiya medyayê, modela mirês, stranbêj, lîstikvan û aktrîsa pornografîk e. Di 2002an de, di 16e saliya xwe de, wê sernavê pêşbirka bedewiyê "Miss Young" li Yewnanistanê bi dest xist. Çar sal şûnda, Aleksandtratû sernavê "Miss Greece International 2006" (ku jê re "Runner-up Star Hellas 2006" jî tê gotin) di pêşbirka bedewiyê ya Miss Star Hellas de bi dest xist. Di sala 2010an de, kasetek seksê ya navdar a nakokbar ku Aleksandratû tê de xuya dike hate berdan. Dûvre wê aşarta kir ku ji bo beşdarbûna wê di fîlmê de pere hatiye dayîn. Di sala 2011an de, Aleksandratû piştî weşandina vîdyoya pornografîk a duyemîn, dîsa hate gotûbêjkirin.
Zarokatî.
Aleksandratû di 24ê mijdara 1985an de, ji bavek ku ji Kefalonia ye, bi navê Zissimos Aleksandratos û dayikek ku ji London, Înglistanê, bi navê Allison Hunt-Aleksandratû ji dayik bû.Xwişkek wê jî sê sal jê mezintir bi navê Artemis Aleksandratû he ye.
Ji biçûkatiya xwe de tevî diya xwe di gelek kovar û dalberînên modayê yên zarokan de modelsazî kir.Ji çar saliya xwe ve modelsaziyê kiriye û di gelek pêşbirkên bedewiyê de jî beşdar bûye û bi ser ketiye.Di heft saliya xwe de, ew beşdarî waneyên baletê bû, û paşê di perwerdehiya stranbêjî û lîstikvaniyê de, ku tê gotin ku wê potansiyelek mezin nîşan daye. Di sala 2002 de, tenê di 16 saliya xwe de, Aleksandratû beşdarî pêşbirka bedewiyê ya "Miss Young" bû ku cihê yekem wergirt.Di heft saliya xwe de, ew beşdarî waneyên baletê bû, û paşê di perwerdehiya stranbêjî û lîstikvaniyê de, ku tê gotin ku wê potansiyelek mezin nîşan daye. Di sala 2002 de, tenê di 16 saliya xwe de, Aleksandratû beşdarî pêşbirka bedewiyê ya "Miss Young" bû ku cihê yekem wergirt.
Piştî pirsgirêkên malbatê, Aleksandratû bi diya xwe re çend salan li Londonê jiya. Piştî van deman dev ji perwerdeya xwe ya hunerî berda. Aleksandratû ku li Londonê dijî û eslê diya xwe ye, zimanê îngilîzî baş dizane.
2006–2009: Modelsazî, pêşkeşî û mûzîk.
Di 2006an de, Aleksandratû beşdarî 17-emîn pêşbirka bedewiyê ya salane ya Miss Star Hellas bû ku di 9ê nîsana 2006 (nîv-fînal) û 11ê nîsana 2006 (fînal) de pêk hat. Aleksandratû nekarî di pêşbirkê de cîhê yekem bigire, di heman demê de berteka wê ya neyînî ya rûyê li ser encamên li ser dîmenderê, ji hêla medyayê ve hat tinaz kirin.
Wê yekem car piştî pêşbaziyê di pêşandanek zindî ya pêşandana rastîn a yewnan Fame Story 4 de derket, û bû mêvanek stranbêj li strana Yewnanî, "Mono Ya Sena" (Tenê Ji bo Te) bi pêşbazê Fame Story 3 Andreas Constantinidis. Dudengî di albûma xwe ya pêşîn de wekî yekem single hate pêşandan, di heman demê de wan ji bo stranê bi hev re vîdyoyek muzîkê jî kişand.
Çend meh şûnda, Aleksandratû li gel pêşkêşvana MAD TV Themis Georgandas bû hevpêşkeşvana pêşandana TV-ya yewnan Megalicious Chart Live! Di wê demê de, wê gelek pêşandanên wêneguhêzê çêkir, û di nav salekê de, li ser 10 bergê kovaran derket, di nav de kovarên wekî "Vogue", "Nitro", "Diva" û "Celebrity."
Navûdengê wê yê paşîn bû sedem ku ew bi hevalê xwe Stathis Etiatoglou re pêşandanek TV ya bi navê Music Bee pêşkeş bike.Pêşandan bi hêviyên mezin ve dest pê kir, bi formatek ku balê dikişîne ser nûçeyên muzîkê li Yewnanistan û li derveyî welêt. Lêbelê, rêjeyên pêşandanê zû daketin.
Di 2007an de, wê bi rêzdarî bi Sony Music Entertainment re du single bi sernavên "I Vassilissa tis Pistas" ("Keybanûya Qada Dansê") û "Stohos Ine ta Lefta" ("Armanc Pere ye") derxist. Di heman salê de, Aleksandratû di komediyek yewnan de ku ji hêla Nikos Perakis ve hatî derhêneriya xwe de, yekem fîlma xwe kir, ku rola stranbêjek bi navê Areti dilîze. "Stohos Ine ta Lefta" wekî strana mijarî ya fîlmê hate bikaranîn.
Di nîsana 2008an de, Aleksandratû li ser bergê kovara Nitro poz da, ku rola Marilyn Monroe girt ser xwe.Ew ji hêla xwendevanên kovarê ve wekî bijareya çêtirîn ji bo pêkanîna belavkirina çapa taybetî hate hilbijartin.Di payîza heman salê de, wê di konsera xwe ya yekem de li klûbek şevê ya Atînayê ligel stranbêjê yewnan Panos Kalidis dest pê kir. Di dawiya 2008an de, wê strana xwe ya "Honolulu" derxist, ku ji stranek Nikos Karvelas ve hatî nivîsandin. Karvelas paşê hêrsa xwe anî ziman ku stran bêyî destûra wî hatiye girtin.
2010–niha:Vîdyoyên pornografîk.
Di 3ê adara 2010an de, DVD-yek ku Aleksandratû bi mêrekî wê demê nenas re seksê nîşan dide, li gelek deverên Yewnanistanê dest bi firotinê kir.Rûyê mêrik di tevahiya vîdyoyê de nayê dîtin û heya demek piştî derketina DVD-yê gotegotek nepejirandin hebû ku ew zilam lîstikvanê pornografîk Ian Scott e.Dema ku ji nûçegihanan re li ser vîdyoyê pirsîn, Aleksandratû û kargêrê wê Menios Fourthiotis gotin ku ew yekem car li ser wê dibihîzin û fikirîn ku ew henekek an hewldanek arîşetiyê ye.
Lê dîsa jî, xwediyê Sirina Entertainment (pargîdaniya ku DVD belav kir), Dimitris Sirinakis, got: " "Ez nikarim eşkere bikim ka min çawa û ji kê kaseta seksê girtiye, lê ez dikarim we piştrast bikim ku ew bi zagonî hatiye wergirtin." Rojek piştî derketina wê, tê gotin ku zêdetirî 200.000 kopiyên DVD-yê hatine firotin. Demek kin piştî weşandina DVD-yê, Aleksandratû beşdarî bernameyeke nûçeyan a Star Channel bû û tê de angaşt kir ku vîdyoya pornografîk tenê ji bo karanîna kesane hatiye kişandin û her weha bêyî eşkerekirina nasnameya rastîn a zilamê nenas, diyar kir ku navê wî Giorgos e û ew bû ku vîdyoyê parve kir da ku ziyanê bide îmaja wê ya giştî.
Di 17ê adars 2010an de, Aleksandratû li pêşandana wêneguhêzî ya "Axizi na to Dis" ya pêşkeşvana yewnan  Tatiana Stefanidou xuya bû, ku tê de wê aşarte kir ku ji bo beşdarbûna wê di vîdyoyê de pêşwext pere hatiye dayîn, bi vî rengî piştrast kir ku ew vîdyoyek pornografîkek pîşedar e û ne amator e. Zêdetirî 100.000 nusxeyên DVD-yê li firoşgehan hatin firotin.
Gotegota ku zilamê nenas Scott e ji hêla Scott bi xwe ve hate aşartin, ku di beşa 3ê gulana 2010an de pêşandana wêneguhêzî ya pêşkeşvanê yewnan Themos Anastassiadis "Ola 10" xuya bû, aşarte kir ku ew hevparê seksê yê Aleksandratû bû di vîdyoyê de.
Di 15ê gulana 2010an de, Aleksandratû, Scott û Fourthiotis bi hev re li pêşandana erotîkî "Athens Erotica", ku li Atînayê hate lidarxistin, xuya bûn, ku Aleksandratû û Scott bi eşkereyî hevûdu ramûsandin.
Di 29ê çiriya paşîna 2010an de, Aleksandratû pêşandanek heftane li kanala wêneguhêza herêmî ya Atînayê "Extra 3" kir.
Di 4ê sibata 2011an de, DVD-ya duyemîn ku ji hêla Sirina Entertainment ve hatî hilberandin li Yewnanistanê hate berdan ku Aleksandratû tevî du lîstikvanên pornografîk ên reş ên mêr dileyizin. DVD wekî berdewamiya vîdyoya yekem tê hesibandin, ji ber ku ew bi sernavê Julia 2 Mavri (Julia 2 Reşik) ye. Di fîlma salmezinan de, Julia xuya dike ku tazî li kolanên Voula digere û li evînê digere, ku di dawiyê de ew dibîne.Di dîmenan de kiryarên zayendî yên eşkere di forma pornografiya hişk de têne xuyang kirin.
Alexandratou angaşt kir ku bi stêrk-kargêr û navdarê yewnanê navdar Elias Psinakis, rêvebirê berê yê stranbêjê yewnan Sakis Rouvas re têkiliyek heye.Her du di bihara 2006an de piştî pêşbirka bedewiyê hev nas kirin.Psinakis yek ji endamên juriyê bû di pêşandana rastiya yewnan Dream Show de, ku xwişka wê Artemis jî tê de beşdar bû.Di kanûna paşîn a 2007an de, Psinakis li ser bergê hejmareke kovara yewnan "Trypaki" kişand. Julia ji bo vê mijarê hevpeyvînek kir, ku tê de herdu têkiliya xwe ragihand. Di dawiya sala 2009an de wê li Ekali, taxeke Atînayê, xaniyek kirî.
Paqijkirina zimanê ingilîzî, xwerûkirina zimanê ingilîzî an purîzma zimanê ingilîzî, paqijkirina zimanî ya di ingilîzî de dijberiya li hember bandora biyanî ya di zimanê ingilîzî de vedihewîne. Îngilîzî ji dema Dagirkirina Îngilîstanê ji aliyê Normanan ve û vir ve bi deynkirinek mezin ji zimanên din, nemaze Fransîya kevin, pêşketiye, û hin peyv û rêzimanên wê yên zikmakî ji hêla taybetmendiyên latînî û yewnanî hatine bicihkirin. Hewldanên rakirina an jî fikirîna rakirina têgehên biyanî yên di ingilîzî de bi gelemperî wekî Anglish têne zanîn, têgehek ku ji hêla nivîskar û henekvan  Paul Jennings di sala 1966an de hatî çêkirin.
Paqijkirina zimanî ya ingilîzî ji dema serdema nûjen a destpêka navok navdêra înkhorn, bi awayên cihêreng berdewam kiriye. Di forma xweya herî sivik de, paqijkirina zimanî li şûna deyndêran karanîna  têgehên xwemalî destnîşan dike.Di formên bihêztir de, peyvên nû ji jêderên germanî têne çêkirin (wekî wordstock ji bo "vocabulary") an jî ji  fazên kevntir ên ingilîzî  (wek shrith ji bo proceed) têne vejandin.
Pakxwazên navdar ên îngilîziya destpêka nûjen John Cheke, Thomas Wilson, Ralph Lever, Richard Rowlands, û Nathaniel Fairfax hene. Paqijkarên zimanî yên nûjen William Barnes, Charles Dickens, Gerard Manley Hopkins, Elias Molee, Percy Grainger û George Orwell hene.
Ingilîziya navîn.
Peyvên ingilîzî piştî dagirkirina normanî cihê xwe dan deynên ji zimanê anglonormanî ji ber ku ingilîzî wekî zimanek prestîj bandor winda kir. Anglonormanî di dibistanan de hate bikar anîn û serdestiya wêje, esilzade û jiyana bilind bû, ku di nav çend sedsalan de rê li ber gelek deynên fransî ketibû ingilîzî - ingilîzî tenê di sala 1362 de vedigere dadgehan û di sedsala paşîn de vedigere xuhermendê.
Digel vê yekê, hin metnên destpêka îngilîziya navîn bi paqijkirina zimanî ve mijûl bûn, bizankî ji bandora zêde ya anglonormanî dûr ketin.Layamon's "Brut", ku di dawiya sedsala 12an an destpêka sedsala 13-an de hatî çêkirin, çend taybetmendiyên şêwaza helbesta ingilîzî ya kevin digire dest û gencîneya peyvên bi gelemperî anglosaksonî bikar tîne. "Ancrene Wisse", di heman serdemê de, destûr da ku deynên fransî û norsiya kevin, lê rastnivîsîn û hevoksaziya kevneperest parast ku bi îngilîziya kevin re bimîne. "Ayenbite of Inwyt", wergereke îngilîziya kentî ya peymaneke fransî ya li ser exlaqê ku bi qasî sedsalek şûnda hatî nivîsandin, wergerên yekser ji bo dûrgirtina deynkirina ji fransî bikar anî.
Ingilîzî ya Destpêka Nûjen.
Nakokiyên li ser  têgehên inkhorn -peyvên biyanî yên ku ne hewceyî têne hesibandin- di sedsalên 16an û 17an de berdewam kir.
Di nav yên din de, Thomas Elyot, nûbêjenasek, ji bo piştgirîkirina "zêdekirina pêdivî" ya ingilîzî bi berfirehî ji derve deyn kir.Pakxwazên zimanî yên wekî John Cheke li dijî vê deynkirinê ji bo ku ingilîzî "bêtevlihev û bêserûber" bimîne dijberî kir.Thomas Wilson, hevdemê Cheke, rexne kir ku deynkirina ji zimanên biyanî wekî ku li "îngilîziyek biyanî " digere.
Ingilîziya nûjen.
a>, William Barnes, helbestvan û paxwazek sedsala 19anBi herikîna têgehên nû yên pîşesazî û zanistî yên ji yewnanî û latînî, paqijkirina zimanî di sedsala 19an de têkiliyek nû dît.  Mirovdewletê amerîkî "Thomas Jefferson" di nameyek 1825an de dît ku "li Îngilîstanê tahmek ji bo vegerandina zaravayê anglosaksonî vedijîne".Helbestkar, wezîr û fîlologê ji Dorsetê William Barnes çend peyvan çêkirine da ku "axaftina kevnare ya Anglo-Sakson" pêşve bibe, di nav de "speechcraft" ji bo "grammar" (rêziman), "birdlore" ji bo "ornithology" (balindenasî) û "bendsome" ji bo "flexible" (livîner).Helbestvan Gerard Manley Hopkins di sala 1882an de di nameyekê de ji Robert Bridges re gotûbêj kir, "bêhêvîtiya tevahî" ya pakxwaziya Barnes dilsoj kir, lê dîsa jî piştgirî da wê, û angaşt kir ku "di zimanekî de bedewiyek nikare kêmbûna paqijiyê cîh tijî bike".Charles Dickens di vê serdemê de bal kişand ser girîngiya hêmanên germanî di ingilîzî de û destnîşan kir ku divê nivîskarek "li derveyî welat li peyvên nû negere".
Rêzika pêncemîn a peyvsaziyê di pirtûka "The King's English" de, ku di sala 1917an de hatî çapandin, pêşniyar dike ku nivîskar divê "peyva saksonî ji peyva romanî hevyaz bikin".George Orwell di gotara xwe "Politics and the English Language (Ramyar û zimanê ingilîzî) ji sala 1946an de rexne li bikaranîna berfireh a peyvên "biyanî" di ingilîzî de girt. Bestekarê awistralî Percy Grainger, hevdemê Orwell, "îngilîzek çavşîn" dahênand ku wî ji hêla zimanî ve paqij dît, karanîna peyvên ingilîzî ji têgînên muzîka îtalî ya kevneşopî hevyaz kir. Salek piştî mirina Grainger, fîlolog Lee Hollander, di sala 1962an de di wergera xwe ya Eddaya helbestkî - berhevokek ji helbestên Norsiya kevin - de tekez kir ku divê materyalên "germanî" heta radeya herî zêde li ser were xêz kirin... ji ber ku taybetiya xwemalî û taybetmendiya zimanî ku biwêjên hîna jî serdest in, di materyalên guncavtir ên gelêrî de hene."
Paul Jennings ji bo 900-emîn salvegera dagirkirina normanî ya Îngilîstanê di rêzeyek sê beşî de di kovara Punch de têgeha "Anglish" çêkir.Gotara Jennings ya bi sernavê "1066 and All Saxon", ku di hezîrana 1966an de hat weşandin, pêşbîniya Îngilîstanek ku dagirkirin têkçûyî dikir û beşên îngilîzî yên paqij ên zimanî dihewand; Jennings ji bo îlhamê serî li ber William Barnes da. Di sala 1989an de, nivîskarê honaka zanistî Poul Anderson nivîsarek bi heman rengî li ser bingehên teoriya gerdîleyî bi sernavê "Uncleftish Beholding" weşandin, ku hema bêje bi tevahî ji peyvên bi rehên germanî pêk tê.Di 1997 de, Douglas Hofstadter bi henekî şêwazê "Ander-Saxon" nav lê kir.
Weşana David Cowley ya îlona 2009an, "How We'd Talk if the English had Won in 1066" di sala 1066an de peyvên Îngilîzî yên Kevin bi rastnivîsa îngilîzî ya nûjen veguhezîne û hewil dide ku bi riya dabeşkirina peyvan li pênc dereceyên ji "hêsan" ber "xerîb û ecêb" veguhezîne sernavê. û gelek mînakên serîlêdanê bi nexşe û testan têne dayîn. Romana Paul Kingsnorth "The Wake" ya 2014 bi hevbendiyek îngilîziya kevn û îngilîziya nûjen hatî nivîsandin da ku dorhêla wê ya 1066 were hesibandin, û romana wêjeyî ya 2017an a satirîkî ya Edmund Fairfax Outlaws bi heman rengî bi rengek "avakirî" ya peyvên îngilîzî yên ku hema hema bi taybetî ji eslê xwe yên germanî pêk tê hatiye nivîsandin..Nûçenameyek serhêl a bi navê "The Anglish Times" ji kanûna paşîn a 2021an vir ve bi rêkûpêk bûyerên heyî bêyî peyvên deynkirî yên ne-germanî radigihîne.
Stéphanie Alexandra Mina Sokolinski, (li Bordeaux, Fransa) stranbêj, sitrannivîs û lîstikvanekî fransî ye ku bi profesyonelî wekî Soko tê zanîn. Navê wê wekî SoKo tê şêwazekirin.
Sokolinski li bajarê Bordeaux a Fransayê wekî keça bavê Rusî-Polandî û dayikeke Fransî-Îtalî hatiye dinyayê. ji bîrefema xwe ve, li nav hevalên xwe her tim bernavka xwe yê Soko bikaraniye. Soko di 16 saliya xwe de ji mala xwe cûda dibe, dev ji dibistanê berda û diçe Parîsê ku bi Eva Saint-Paul re dest bi dersên lîstikvaniyê bike û li wir salekê xwendiye. Wê paşê dîsa dest bi xwendina xwe li çend dibistanên cûda kir, lê zû jê bêzar bû û dev jê berda. Piştre di çend fîlmên Fransî de rol wergirtiye û dest bi nivîsandina stranan kir.
Rêzimana kurdî bend û qaydên zimanê Kurdî û bikaranîna wan vedikole.
Nivisîna î'yê beriya y'yê.
Mînak: deriyê wek deryê bilêv dikin. bêriya te kir wek bêrya te kir dixwînin.
Mînak:dema i'ya di "çi"de berîya y'yê bê,dibite î.
"çi" di hevokê de dibite "çîye".
Dengnasî.
Dengnasî, mirov karê wê ji pirr aliyan ve bêne ser ziman. Lê bi taybetî, divêt ku mirov bibêje ku di deme ku mirov bêjeyek got û tîpên di bêjeyê de ya ku dengdêr a, bi wê re karakterê bêjeyê derdikeve li holê. Minaq, dema ku mirov got "jê", di bêjeyê tîpa ku deng dide "j" ya. bi vê re, mirov karê bêje ku ya ku karakterê kifş dike jê "j" ya. Hin bêjeyên pirr karakterî jî hene. Bi taybetî di kurmancî de "bêje", di wê de çendî ku "j" weke kareketerê deng derdikeve li pêş jî, dîsa karakterê kifşkarê bi tîpa "b"yê re dibêjeyê de derdikeve li pêş.
Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî.
Zimannas ji aliyê şêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin.
Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e divê em li ser tewangbariyê çend tiştan bibêjin. Zimannas tewangbariyê wiha rave dikin: "Tewang di dema kişandinê de guherîna rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye.".
Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar (konsenant, bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne serî û dikevine nava peyvê, bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin.
Di kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin, lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikişînin. Pêşî li gorî dema niha.
"Ez di-parêz-im". "Ez", cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû), "di", qertafa dema niha, "parêz", qurmê lêkerê (ya fermanî), "im", jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar.
"Min parast". "Min", cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî), "parast", qurmê lêkerê (ya dema borî).
Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her wisa dengdar jî
diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêşana dema niha de, di qurmê lêkerê "parêz" de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/.
Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêşanê de rayeka lêkerê naguhere, her tim wekî
xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li dengê din
naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek qertafên
kişandinê û dariştinê bîne dawiya wê, wekî "gittim" (ez çûm), "gidildi" (ew çû), "gidecet", "gitmişlerdi" û hwd.
Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêş, paş û navê ve qertafan digire. Ev qertafên çêkirinê jî di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran, lêkerên çêkirî tên bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her wiha carinan di bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin. Nemaze ev rewş,
di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê).
Nimûne bi+şewit+e, /bi/ raweya fermanî, /şewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a yekejimariyê ye. Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de dikine /a/ û navdêrê bi dest dixin: şewit, şewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî şewit bû şewat.
Ji lêkera kuştinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin deynin ber peyva /agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj. Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û dabaş bê fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêşî ji bo lêkeran em qertafan bidin.
Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin.
b) Qertafên ji bo daraştina navdêr û rengdêran
Piştî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Ev navdêr jî dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiştenav (ismî meful). Ev qertaf hem tên pêşiya peyvê û hem jî tên paşiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêşî parkît (paşgir), di pey re pêrkît (pêşgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêş bikin.
Hevoksazî.
Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewşa peyvan û celebê peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeşîd in; diyar û nediyar. Pêşî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin.
Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide.
Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya tirkî ye.
11 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayınları, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990.
Di vê mînakê de aşkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi navdêrê ve nabe. Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji hevoksaziya farisî jî vediqete. Der barê vê yekê de em guh bidin peyitandinên V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”12
Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.)
Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.)
Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew hêman, kirde û pêveber
Kirde pêveber.
Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka li jor jî diyar dibe, ku mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî hevokekê pêk tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya lêkerên gerguhêz û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê hêmanên wê
diguhere. Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin.
1) Kirde + têrker + pêveber
Ez ê kevirekî bi tevşo bişikînim.
Ez ê bi tevşo kevirekî bişikînim.
Kevirekî bi tevşo ez ê bişikînim.
Bi tevşo kevirekî ez ê bişikînim.
Zayend.
Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî heyberên candar, heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiştekî rêzimanî ye. Zayenda peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi serê xwe nêtar in.
Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîşan dide.
Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîşan dide.
Nêr û mê.
Pêwîste ziman zanê kurd ewê yekê ber çav bigirin, ku navên mê gelek di kêmin di kurmancî de. anku pirraniya peyvên kurdî dibine.
Grûpa Navdêrên nêr.
H3lbet Gustîk û zincîr neyên hijamr wek cil u berg. li vir mebesta me tin ew cil u kincan ewên mirov li xwe dike.
Hemû Firênde di kurmanc di nêrin. me behisê wan firênde re ya ewên difirin, neku qaz û mirşîk û ordek
Grûpa Navdêrên mê.
mînak; her çî dewlet,gund, bajêr, û kêşwea) her hemû dibine mê û (a) werdigirin.
2-di roja meya îro de 195 Dewlat hene, navên her hemû e dibine mê.
3- navê herçî bajarê heye li dinyayê de hemû dibine mê.
4- navê her çî gundê hene dibine mê.
Veqetandek.
Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr û mê ne.
Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di zimanê kurdî de
rewşa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin.
-ên: pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan)
-ine: pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan)
Ya şaş:Rêzik eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn.
Mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî.
Mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol.
Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinê re tunu.
Ya rast;Dema veqetandek peyvêvebe,lêbinêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn.
Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn. çimkî wisa tête xwendin.
Mînak: pezên wan yên stewr, çiqên gûzê yên dirêj, yan azadî yan azadî.
Tewang.
Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek beşên hevokê
li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê yekê re tewang tê gotin.
Di kurdî de beşên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek, jimarnav)
ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya veqetandek û
lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû bi alîkariya
Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî)
Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî)
Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî)
Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî)
Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê.
a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê.
bajar Zîlan Ronahî ji aşî/êş tê.
Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê tewandî ye, yê
Nîşe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne.
Di komputerê de, HyperText Markup Language (Zimanê Nîşandanê HîperNivîsar) (HTML) zimanêkî nîşandanî bona nîşankirinê rûpela weban bi çêkirinê HîperNivîsarû agahiyên din di navê Gerokêk Webê ye.
HTML ji bo qalib kirinê agahiyên e — nîşandanê nivîsên wek sernav, paragraf, listkirin û bi piranî wekî wan, nimandinê wî, û heta dereceyeke daxuyanî dayin ji bona dokuman û wateye wî bikaranîn.
Qalibê gramerê HTMLê HTML DTD ye û ji bona karanîne rêzên SGML hat avakirin.
Mélanie Thierry, (li Laye, Fransa) lîstikvan û modeleke fransî ye ku di sala 2008an de rola bi navê Aurora di fîlimê "Babylon A.D." ya Hollywoodê de lîstiye û hatiye naskirin.
Mélanie Thierry li Fransayê dest bi kariyera xwe ya modeliyê kiriye û piştre derbasî lîstikvaniyê bûye. Wê bi rêzeke rolên xwe yê di berhemên fransî de dest pê kir û di 17e saliya xwe de di fîlmê "The Legend of 1900" de ku li qada navneteweyî hate belav kirin lîstikvanî kiriye. Di heman demê de bi Rufus Sewell re di du beşên drama "BBC Charles II, The Power and The Passion" de lîstiye. Di vî drama yê de dergîsê mîrê fransî ya bi rola bi navê Louise de Kérouaille, dilîze.
Thierry, di sala 2008an de di fîlimê "Babylon A.D." de, rola bi navê Aurora, di yekem debuta xwe ya Hollywoodê de rol wergirtiye.
Léa Seydoux, (li Parîs, Fransa) lîstikvanekî fransî ye ku bi rolên xwe yên di fîlmên fransiyên wekî "The Last Mistress" a sala 2007an û "On War" a sala 2008an de hatiye naskirin.
Seydoux, yekem car piştî ku xelata Trophée Chopard wergirt û ji bo performansa xwe di fîlmê "The Beautiful Person" a sala 2008an de yekem berbijariya xweya Xelata Césarê wergirtiye, bal kişandiye.
Léa Seydoux di 1ê tîrmeha sala 1985an de ji dayik bûye û keça karsaz Henri Jérôme Seydoux-Fornier de Clausonne û Valérie Schlumberger e. Ew li Passy, ​​li herêma 16ê ya Parîsê ji dayik bûye û li Saint-Germain-des-Prés li herêma 6an a Parîsê mezin bûye. Ew bi baweriyek tund a Protestan mezin bûye lê niha ne keseke dîndar e.
Dê û bavê Seydoux her du jî bi eslê xwe Alsatî ne. Jiber ku pargîdaniyên naskirî yên Fransayê di destê malbata wê de ne malbata Seydoux li Fransayê malbatekî naskirî ye.
Seydoux bi André Meyer zewicandiye û kurekî wanê bi navê Georges heye.
Mihemedê kurê Husênê Rewadî damezrînerê Xanedana Rewadiyan bû, ku di nîvê sedsala 10an de li herêmên Bakurê Kurdistanê / Ermenistana mezin û Azerbeycana îranî desthilatdar bû. Di navbera salên 953–956 de kurê wî Husênê Yekem ê kurê Mihemed li şûna wî hat.
Nexşeya Azerbaycanê di sedsalên 9. û 10. deMalbata Mihemed kurê Husênê Rewadî bi eslê xwe Erebî bû, li bakurê-rojhilatê Azerbeycanê û bajarê Tewrêz wek bindestên Xanedana Ebasiyan di dawiya sedsala 8an û destpêka sedsala 9an de serwerî kir. Mîna niştecihên din ên Ereb ên li Azerbeycanê, wan bi îhtîmalek mezin di sedsala 9an de heya radeyekê bi gelheya herêmî ya îranî tevlihev bû.Di nîvê sedsala 10an de ew bi tevahî kurd bûn, ji ber zewaca bi malbatên kurdî yên herêmî re, navên kurdî yên hevpar ên wekî Mamlan dan xwe. Dîroknasê osmanî  Müneccimbaşı (m. 1702), ku berhehma xwe li ser Ta'rîx el-Bab wa'l-Ebwab a niha windabûyî ya sedsala 12an bingeh girtiye, Mihemed kurê Husên yekem wek serwerê Rewadîyên kurdbûyî dihesibîne, û lê zêde dike ku wî hin navçe li Ermenistanê serwerî kiriye.
Pevçûnek zûtirîn şerek desthilatdariyê pêk hat, ku di dawiyê de bi vegirtina Azerbeycanê, û her wiha rojhilata Piştqefqasyayê ji hêla xanedana Deylemî- Selarî a Tarom ê ve bû.Di 948 de, serwerê selarî Marzuban ibn Muhammed (serwerî 941/2–957) di şerekî li nêzî bajarê Qazwênê de ji hêla Biweyhiyan ve têk çû û hate girtin. Mihemed kurê Husên di navbera salên 948-953-an de di hepsa xwe de ji nebûna suzeren xwe sûd wergirt û hin deverên Azerbeycanê, bi îhtîmaleke mezin Ehar û Varzaqan vegirt.Lê belê, kurê Mihemed kurê Husên û cîgirê Husênê Yekem ê kurê Mihemed di sala 955/6 de baca Marzûbanê daye, ev jî nîşan dide ku Rewadiyan berdewam Selariyan wekî serwerên xwe dipejirînin.Xuyaye ku Husênê Yekem ê kurê Mihemed di navbera salên 953-956 de bû domdarê bavê xwe.
Beyazıt Öztürk yan jî navê ku xwe pê dide pênasekirin Beyaz, (li Bolu, Tirkiyê) pêşavan, pêşkêşvan û lîstikvanekî tirkî ye ku koka xwe gurcî ye ku bi bernameya xwe yê bi navê "Beyaz Show" hatiye naskirin.
Beyazıt Öztürk, wekî kurê bavekî ji bajarê Artvînê û dayikeke ku bi eslê xwe penaberê Gurcistanê ye li bajarê Boluyê hatiye dinyayê. Bavê wî bi koka xwe gurcî ye.
Beyaz, di heman demê de lîstikvanê basketbolê yê xwedî lîsans e. Di dema xwendina xwe ya zanîngehê de bi bernameyên radyoyê re eleqedar bûye. Di heyama ku hêjmara qenalên televizyon û radyoyên taybet bi lez zêde dibe, li radyoyên Eskîşehîrê bi hevalê xwe re dest bi xabetên radyoyê dike. Lê ji ber ku nikare tîpa "r"ê, bîne ziman daxwaza wî ya pêşkêşvaniya radyoyê nehate pejirandin. Jiber vî yekî di radyoyê de tenê karê amadekirina bernameyê dane wî. Lê dîsa jî Beyaz rêzikên radyoyê şikand û dengê xwe gihand guhdarvanan. ji ber şêwaza wî yê cuda wekî kesekî tinazkar hate nirxandin. Bi hevalên xwe re dest bi derxistina kovara mîzahî ya siyasî "Gina" kir. Di bin karîkaturên ku ji bo vê kovarê xêz kiribûn de cara yekem bernavka xwe yê "Beyaz" bikar aniye.
Dîroka hizra kurd wê navê rêza pirtûkek nivîskarê kurd Abdusamet YigitAbdusamet Yigit bê. Pirtûk ji 7 bergan ango cildan pêk tê  .. Di pirtûkê de wê ji demên berî demên kevnera ên mitolojiyê û heya demên kevnera û demên piştre wê pêvajoyên hizir û ango fikra kurd wê bînê ser ziman. Pirtûk ji 7 bergên ku wê her yekê demekê wê bi dîroka hizir û ramana civake kurd re wê bênê ser ziman bê. Nivîskar wê xabatê weke di çerçoveyek akadamikî de nêzbûya û di wê warê de wê çawa wê temenekê baş ê fikir û ramana felsefeyî wê çêbikê wê ser wê bisekinê.
Berga pêşî.
Bergî pêşî wê li ser dîroka hizra kurd a pêşî ku wê ji demên berî demên kevnera û heta demên kevnera wê hilde li dest bê. Di wê de wê pêvajoyên hizirkirinê, bi çavkaniyên wan re wê li wê bihizirê û wê bînê ser ziman. Di vê bergê de wê, dîmenek ji dîmenê dema kevnera a dîroka hizra kurd a demên berî zayinê jî wê bînê ser ziman û bide dîyarkirin. Li ser felsefeya xwezayî, mantiq û rasyonaliteyê wê bisekinê. Weki din wê ser dualisma zerdeşt jî wê bisekinê.
Di berga pêşî de wê weke ku mirov wê dibînê wê şîroveyek berfireh wê di derbarê felsefeya zerdeşt û mitra de wê, were kkirin. Wê bandûra wan û hizrên wan li pêşketina hizrên felsefeyê ên demê wê çawa wê hebê wê ser wê bisekinê. Weki din wê, têkiliya felsefeyî a zerdeştî wê bi felsefeyê û mijarên felsefeyê re wê hilde li dest û wê werênê ser ziman. Wê ji nava hizrên felsefeya zerdeştiyê wê, çawa wê mirov karibê xwe bigihênê felsefeyek xwezayî wê li ser çavkaniya wê bisekinê. Di dewama wê de wê, Ber çi wê aliyê zerdeştiyê ê felsefeyî wê li pêş bê û sedem û çavkaniyên wê yên hizrî wê ser wan wê bisekinê. Weki din wê, di dewama wê de wê di çerçoveya wê dema civakî de wê, mijarê felsefeyê û pêşveçûnên di nava civake kurd de wê li ser wê biskeinê. Di dema civake kurd a dema medya de wê çawa wê, rêveberî û desthilatek felsefeyî wê ava bê û wê pêşkeve wê ser wê bisekinê. Wateya gotinên weke ´medî li pêşîya dema xwe dijîn wê bixwezê ku ew di pirtûkê de wê bi çavkanî û temenek felsefeyî wan werênê ser ziman.
Berga duyem.
Bergî duyem wê li ser demên dawî ên kevnera û demên piştî wê bi encamên wê re wê li ser wê bisekinê. Wê di wê rengê de wê çawa wê demek hizirkirinê wê derkeve li pêş û çûnûhatinên di nava hizra kurd de wê li ser wan wê bisekinê. Wê dawîya wê de wê pêvajoyên hizir û fikra kurd ji aliyê olî, ramyarî û hwd re wê bi gelek aliyên din ve wê bênê ser ziman. Wê di beşa wê ya dawî de wê, ser hizrên dînwerî ên botanîkî wê bisekinê û wê bi çavkaniyên wê re wê bixwezê bênê ser ziman.
Weki din di berg û ankû cilda duyem de wê, li ser dîroka hizir a berî hatina islamê wê bisekinê. Di wê temenê de wê cihek fireh bê dayin li fikir û ramanên mezdek û têgihiştina wî ya civakî û felsefeyî. Wê, pêvajoyê de wê, nêzîkatîya çawa a civakî wê bi hizrên wî re wê, were pêşdîtin û wê di wê demê de wê, rewşek çawa a civakî û ast û pîvane wê ya zanînê wê bixwezê ku ew bi wê re werênê ser ziman. Felsefe mezdek wê, di dewama ya Manî de wê were hanîn li ser ziman. Wê, bi wê re wê, hizirkirinên mezdek ê civakî û yên Manî wê di pirtûkê de wê, di wê rengê de wê bên bi temen kirin ku "manî xweşbînîya bawerî pêşbidxê û piştre mezdek wê xweşbînîya civakî û çandî wê felsefeya wê, pêşbixê. Di wê beşa pirtûkê de wê, cihek ji pirtûk û qawlên êzdayî re jî wê were vaqatandin û wê şîroveyek epistemolojikî û felsefeyî wê bo wan were pêşxistin.
Berga sêyem.
berga sêyem wê, li ser demên serdema navîn û hizir û felsefeya civakî û pêşketinên wê bisekinê. Fikrên filosofên kurd ên weke hallacê mensur, suhrewerdî, şahrazorî û hwd wê bi çavkaniya wan re wê li ser wê bisekinê. Weki din wê felsefeya suhrewerdî a ku wê bi gotina ´îşraqî´re wê bê bi navkirin wê li ser epistemoloji û çavkaniyên wê bisekinê. Wê felsefeya îşraqiyê a suhrewerdî wê, bi aliyên wê yên hemdem jî wê, bi rengên hatina ser ziman re wê, ser wan bisekinê û wê, felsefeya wê çawa dikarê were fahmkirin wê ser wê bisekinê..
Wê di wê demê de wê, felsefeya îşraqîyê wê çawa wê pêşkeve û wê bandûra wê li ser filosofên din ên kurd ên weke hallacê mansur, nesimî û hwd wê, hilde li dest. Di wê cilde de wê, fikrên hallac û nesimî ku wê bina sedema kuştina wan jî wê di dewama wê de wê, bên hildan li dest. Piştî bi dervekirina hallac wê çawa wê bandûra wî bidomê û wê, di nava fikrên filosofên din ên islamî û ne islamî de wê nêzîkatîyên li hizirên wê kirina û bertekên wan ên li ser wî wê bênê ser ziman. Weki din wê, ji nava fikrên filosofên kurd ên demê û demên piştre yên ku weke aligirê fikrên xwe tênin ser ziman û yên ku ew li dijê fikrên tênin ser ziman wê ser wan bisekinê. Di wê warê de wê, li ser wan berteknivîsanên li ser hallac re wê cih bide li fikrên filosên kurd ên weke aliyê êsir, avdulkadirê geylanî, teymiyê harrani jî û hwd wê ser bisekinê..
Berga çarem.
Berga çarem wê ser felsefeya xwezayî a kurd a demên serdema navîn wê bisekinê. Wê ji fikrên filosofên kurd ên wekî dînwerî û heta ziryab û gelek filosofên din wê fikrên wan bi pêşketinên dema wan re wê ser wê bisekinê. Di wê bergê de wê, bi zêdeyî wê, hinekî jî ser astronomi û matematikê filosofên kurd wê bisekinê. Di vê beşê de wê cih bê dayin li gelek kesên astronomvan û matematikzanên kurd û fikrên wan ên di derbarê mijarên matematikê ên weke cebirê û hwd de.
Di vê beşê de wê bi berfirehî wê li ser matematik, botanik û hizrên wî yên felsefeyî ên dinwerî jî wê ser wan bisekinê. Di dema dinwarî de wê, rengekê çawa ê pêşketinê bi felsefe û aqil wê hebê wê serê wê bisekinê. Di dewama wê de wê, mijarên ku ew di felsefeya xwe de dihilde li dest ên weke têgîna rasyonalismê, mantiqê, matematikê, astronomiyê wê ji nava pirtûkên wî bên derhanîn û wê bênê ser ziman. Weki din wê, di pirtûkê de wê, têkiliya fikrên atronomiyê ên dinwerî bi bandûr û têkiliya wî ya bi ziryab re jî wê hilde li dest. Hizrên ziryab ên li ser musikê û ew çawa musikê bi aqilekê felsefeyî dixwezê wê hilde li dest û wê bênê ser ziman wê ser wê bisekinê. Di dawîya pirtûkê de wê, hinek hizrên ismailê cizirî ên bi fizik û sibertnetikê ku ew pêşdixê wê, li ser wan bisekinê. Di dewama wê de wê pergale aqilê çeker û dîtbar ê ismailê cizîrî wê ser wê bisekinê.
Berga pêncem.
Di berdewama berga çarem de wê, berga pêncem wê bê hildan li dest û wê di dewama felsefeya suhrewerdî de wê, di wê bergê de wê bi zêdeyî wê li ser felsefeya kurd a eksistaniyalist a qûdat hemedemî, şahrezorî û gelek filosofên din wê di wê çerçoveyê de wê li ser wê bisekinê. Di wê bergê de wê, pêvajoyên hizir û felsefeya heta dema destpêka sedsale 18´min wê bê hanîn ser ziman. Di vê beşê de wê, li ser sedema pêşneketina felsefeyê û hemdemiya wê û kêmbûna bandûra wê jî wê bisekinê. Bi wê re wê bandûra wê çawa li jîyanê civakê û kes û pêvajoyên pêşketinê wê bibê wê bixwezê werênê ser ziman.
Di cildan pêncem de wê, mijarên felsefeyî ên weke rewîstê, ramyariyê, rasyonalismê, mantiqê, matematikê, felsefeyê û hinek mijarên din jî wê di dewama wan de wê ji nava hizrên filosofên kurd ên demên kevnera û demên serdema navîn bê derhanîn û hanîn li ser ziman. Li ser reng û awayê nêzîkatiya wan a li wan mijarên felsefeyê û ew çawa bûna xwediyê helwestekê feslefeyê di fahmkirinê de wê ser wê bê sekin in. Di dewama wê de wê, mijarên civakî û rewşa civakê wê di bin dîtina wê de wê bê hildan li dest. Di wê bê cildê de wê bi zêdeyî wê pêşketina civakê bi aqil û bi teybetî di demên serdema navîn de wê çawa wê bibê wê ser wê bisekinê. Di dewama wê de di nava civake kurd de wê, ev wê çawa bibê û wê, li ser wê bisekinê. Mijarên felsefeyê ên weke eksistanisyalismê ku wê filosofên kurd ên weke qudat hemedemî wê bînî ser ziman wê ser wê bisekinê. Di wê demê de wê, bandûra rengên felsefeyê li jîyane civakê wê bi wê re wê hilde li dest. Weki din wê têkiliya civak û felsefeyê wê, di wê çerçoveyê de wê bi çerçoveyek berfireht wê, bê hildan li dest.
Berga şeşem.
Berga şeşem wê, weke bergek ku wê li ser pêvajoyên felsefeya kurd a ji aliyê astronomi û matematikê ve wê hilde li dest bê. Di cilde şeşem de wê, di derbarê rûdan û pêşketinên bi rengên felsefeya hemdem a civake kurd jî wê li ser wê bisekinê û wê, çavkaniyên wê yên mihtemel çi û çawa bin wê ser wê bisekinê. Di vê beşa pirtûkê de wê, ser felsefeya kurd a serdema navîn jî wê bi çavkaniyên wê re wê li wê bihizirê. Wekî din wê di nava islamê de wê, bi filosofên olî ên islamî û kurd ên weke şêx avdulkadirê geylanî û hwd jî wê bisekinê. Wê hizrên melayê cizirî, mele xalilê sêrtî ên li ser astronomiyê wê ser wan bisekinê. Di dewama wê de wê cihekê berfireh wê bide hizrên li ser têgiha tendurustê ê filosofê kurd ibrehim haqî ku wî çawa wê bixwezê pergalek civakî a tendûrûstê werênê ser ziman wê bînê ser ziman. Wekî din wê, bi hizrên filosofê kurd ibrahim haqî ên ser tendurustê re wê li ser matematik û astronomiya wî jî wê bisekinê. Weki din wê, di beşa dawî de wê li ser sazûmanak civakî çawa li gorî felsefeya wî dikarê were fahmkirin wê ser wê bisekinê.
Berga heftem.
Di berga heftem de wê, hewldana hanîna ser ziman a temenê felsefeyek hemdem a civakî bi dîroka hizra kurd û çavkaniyê re wê bixwezê ser wê bisekinê û bênê ser ziman. Wekî din wê mijarên weke mantiqê, rasyonalismê, realismê û heta ku wê bigihijê gelem mijarên din ên weke wan wê, ser wan bisekinê, bi nerînek hemdem. Weki din wê demên felsefeyê ên li kurdistanê û di nava civake kurd de wê di demên ronasansê û piştî wê de wê çawa wê temenekê wan wê hebê wê ser wê bisekinê. Di wê beşê de wê di dewama beşa şeşem de wê li ser felsefeya ismailê cizirî û hizrên wî yên li ser fîzîk û matematikê wê bênê ser ziman. Weki din wê, hizrên şehrazorî ê di derbarê metafîzîkê û hwd de wê, ser wan wê bê sekin in. Metafîzika şehrazorî wê, ser wê bisekinê û wê bînê ser ziman. Wê xosletên metefîzîka şehrazorî li ser xate hizirkirina wî re wê, li wê bihizirê û wê weki din wê, girêdana hizrên şehrazorî wê bi wê ve girêdayî wê bi suhrewerdî ve wê, çawa têkiliyek bi çavkaniyî hebê wê ser wê bisekinê.
Alyson Lee Hannigan, (li Washington, District of Columbia, DYA) lîstikvan û pêşkêşvanê televîzyonê amerîkî ye ku bi rola xwe yê bi navê Willow Rosenberg di rêzefîlma televîzyonê "Buffy the Vampire Slayer" di salên 1997 û 2003an de û rola bi navê Lily Aldrin di sitkoma "How I Met Your Mother" di salên 2005 û 2014an de tê zanîn.
Hannigan li Washington, DC wekî yekem zarokê Emilia (Posner) Haas ku karmenda nekêşbarê ye û Alan Hannigan ku qemyonvan e, ji dayik bûye. Bavê wê bi eslê xwe îrlandî ye û dayika wê bi baweriya cihû ye. Hannigan di çar saliya xwe de di reklaman de dest bi kariyera xwe kiriye û di 11 saliya xwe de çûye Hollywoodê.
Hannigan bi diya xwe re jiyaye û beşdarî Dibistana Bilind a North Hollywood dibe. Dema ku diçe serdana bavê xwe li Santa Barbara, bi awayekî serfirazî ji beşdarî berbijariya dibe. Piştî xwendina xwe yê lîseyê, diçe Zanîngeha Dewleta Californiayê di beşê psîkolojiyê de dîploma xwe wergirdigire.
Zimanê nîşandan ne tenê nivîs, behtirî daxuyaniyê nivîs digire. Agahiyê behtir, wek daxuyaniyê qalibên nivîs û peşkeşkirinê, ji ber dijî tevlî bûnê peyvê yekemê nivîsarê nîşandan hat bikaranîn.
HTML (HyperText Markup Language) bikaranînê naskirî herî modern ya Zimanê Nîşandanê û yek jî rêxistinê World Wide Webê ye.
JavaScript (jê re JS jî tê gotin), zimanekî bernamesaziyê ye ku yek ji teknolojiyên WWWê ye, li gel hevalên xwe: HTML û CSS. Zêdetir ji 97%-a malperan wî bikar tînin.
JavaScript zimanekî astbilind e, kodên wî nikarin rasterast ji aliyê kombersan bê karpêkirin û kodên wî tên guhertin ji bo zimanekî astnizm û paşê tê karpêkirin. Herwiha, zimanekî dînamîk e û ne pêdivî ye cûreyên guherokên wî bên diyarkirin.
JavaScript di pêşiyê de tenê di nav gerokan de dihat bikaranîn, lê niha gelek rajekaran jî wî bi kar tînin. Binavûdengtirîn jîngeha karpêkirinê jî ji bo rajekaran Node.js e.
Herçend ku her du peyvên Javayê û JavaScriptê ji hev nêzî ne, û hin sîntaksên wan, lê bi piranî ji hev cûda ne.
Interlingua (kodên wî: "ia", "ina") zimanekî navneteweyî ya alîkar e ku di navbera 1937-1951ê de kar li ser wî hatiye kirin ji aliyê Saziya Navneteweyî ya Zimanên Alîkar ve. Zimanê alîkar a yekem e û zêdetirîn bikarhênerên wî hene. Zimanên alîkar wan zimanan in ku hatine çêkirin dikarin bihêsanî ji aliyê mirov û kombersan ve bê têgihiştin. Piraniya axêverên zimanên romanî dikarin bihêsanî ji Interlingua-ê tê bigihin.
Rêzimana wî ne tevlihev e û vokabûlerên wî jî, gelek ji yên zimanên romanî ve nêzî ne. Ev jî wisa lê dike ku hêsan be bo fêrbûnê, herî kêm ji bo axêverên zimanên romanî.
Peyva Interlingua çê bûye ji peyvên latînî yên "inter", bi wateya "navber" û "lingua", bi wateya "ziman".
a>, wekî ku ji hewayê têne dîtin.Nêzîkî 2600 BZê hatiye çêkirin.
Piramîd, (bi yewnanî: πυραμίς ') avahiyek e ku rûberên wê yên derve sêgoşe ne û li jor bi yek gavê digihêjin hev, di wateya geometrîkî de awayê wî bi qasî piramîdekê dike. Bingeha piramîdê dikare sêalî, çargoşe, an jî bi rengek pirgoşe be. Bi vî rengî, piramîdek bi kêmî ve sê ruberên sêgoşeyî yên derveyî hene (kêmtirîn çar rû tevî bingehê). Piramîda çargoşe, bi bingehek çargoşe û çar rûyên derveyî sêgoşe, guhertoyek hevpar e.
Sêwirana piramîdekê, digel ku piraniya giraniya wê nêzîkê erdê ye û bi piramîdyonê li lûtkeyê, tê vê wateyê ku kêmtirîm maddeya ku li ser pîramîdê bilindtir dibe, ji jor ve were xwarê. Vê dabeşkirina giraniyê hişt ku şaristaniyên pêşîn strukturên bîrdarî yên domdar biafirînin. Şaristaniyan li gelek deverên cîhanê pîramîd ava kirine. Piramîda herî mezin ji hêla qebareyê ve Pîramîda Mezin a Cholula ye ku li eyaleta Puebla ya Meksîkî ye.Bi hezaran sal, avahîyên herî mezin ên li ser rûyê erdê pîramîd bûn - pêşî Pîramîda Sor li Necropolis Dashur û piştre re jî Pîramîda Mezin a Khufu, her du jî li Misrê - ya paşîn yek ji Heft avakirin ên baş ê Cîhana Kevnar e ku hêj jî li ser piyan maye.
Mezopotamya.
Anu ziggurat û Perestgeha Spî ya li Urukê. Avahiya pîramîdî a orîjînal, "Anu Ziggurat" di derdora 4000 de û Perestgeha Spî li ser wê dora 3500 de hatine çêkirin. Jiber ku sêwirana zigguratê ya herî pêşîn ji berî zayînê 2600 sal hatiye çêkirin dibe ku bûye pêşgotina pîramîdên li Misrê.
Mezopotamiyan avahiyên pîramidên herî pêşîn, bi navê Ziggurat ava kirine. Di demên kevnar de, ev avakirin bi zêr û bronzê bi rengê biriqî hatine neqişkirin. Ji ber ku avakirinêm wî demê ji kerpîçên tavê ya zuhakirî hatine çêkirin, zêde li ser piyan nemane. Zîggurat ji aliyê Sumer, Babîl, Elamî, Akad û Asûriyan ve ji bo baweriyên herêmî hatine çêkirin. Her ziggurat beşek ji kompleksa perestgehê bû ku tê de avahiyên din jî hebûn. Pêşengên zigguratan platformên bilindkirî bûn ku di serdema Ubeydî di hezarsala çaremîn a de hatine çêkirin. Zîguratên herî pêşîn nêzî dawiya Serdema Xanedaniya Destpêkê dest pê kirine. Zîguratên herî dawî yên li Mezopotamyayê di sedsala 6ê ê hatine çêkirin.
Zigguratên ku di qatên paşveçûyî de li ser platformek çargoşeyî, ovalek yan jî çargoşe hatiye çêkirin, avahiyên piramîdî bûn ku benê wan bi awayekî rast hatibûn çêkirin. Diwarên nav û derve yên Zîgguratan ji kevirên ku bi tavê hatine pijandin, pêk dihatin. Rû bi gelemperî bi rengên cihêreng de hatine xemilandin û dibe ev xemilandin ku xwedî nîşanên stêrnasî bin. Carinan qeralan navên xwe li ser van keviran nivîsandin e. Hejmara qatan ji diduan heta heftan bû. Tê pêşbînîkirin kirin ku li qatên jorên wan perestgeh hebûn lê ji bo vê yekê delîlên arkeolojîk tine ne û tenê delîlên nivîsî yên Herodot hene. Gihîştina perestgehê bi rêzek hevrazên li aliyekî zigguratan yan jî bi hevrazek spîral ji bingeh heya lûtkeyê pêk dihatin.
Misir.
Piramîdên herî navdar ên Misrê avahiyên mezin ên ku ji kerpîç yan keviran hatine çêkirin, ku hinek ji wan di nav avahiyên herî mezin ên cîhanê de ne. Jibo sêwirandin a piramîdên misirê tîrêjên rojên wekî referans hatine girtin. Piraniya pîramîdan xwedan rûyek kevirê kilsinî yê spîkirî û pir refleksker in, dema ku ji dûr ve hatine temaşe kirin xuyangek biriqandî bidin. Kepstone bi gelemperî ji kevirê hişk, granît an bazalt, hatiye çêkirin û bi zêr, zîv, yan elektrumê ve hatine xêzkirin û di heman demê de dê pir raveker bûn. Misiriyên kevnar ji 2700 heta derdora 1700 pîramîdan avakirin e. Piramîda yekem di dema Xanedaniya Sêyemîn de ji aliyê Firewn Djoser û mîmarê wî Imhotep ve hatiye çêkirin. Pîramîdên Misrê yên herî mezinê kevn li kompleksa pîramîda Gizayê ne.
Piramîd Khafrê li Misir ku dora 2600 ê de hatiye avakirin.
Temenê pîramîdan hate salên 2575 û 2150 diçe. Piramîdên Misirê yên kevnar di piraniya rewşan de li rojavayê çemê Nîlê hatine avakirin, ji ber ku ruhê fîrewnê xwedêgiravî beriya ku bi tîrêja xwe ya bêdawî berdewam bike, di dema daketinê de bi rojê re têkildar bû. Di sala 2008an de, li Misrê nêzîkî 135 piramîd hatine dîtin. Piramîda Mezin a Giza li Misrê ya piramîda herî mezinên li cîhanê ye. Heya ku Lincoln Cathedral ku di sala 1311ê de qediya, Giza avahiya herî bilind a cîhanê bû. Piramîda Mezin a Giza yek ji heft avahiyên herî kevnare yên baş ên cîhana kevnar e. Ew yekane avahiya kevnare yê cîhanê ye ku di demên nûjen de li ser piyan e.
Sûdan.
Digel ku pîramîd bi Misrê ve girêdayî ne, li Sûdanê 220 pîramîdên heyî hene, bi vî awayê welat xwedî piramîdên herî zêde yê li cîhanê ye. Pîramîdên Nubian (nêzîkî 240 ji wan) li Sûdanê hatine çêkirin ku ji bo gorên qral û qeralîçe yên Napata û Meroë re hatine çêkirin. Piramîdên Kuş, ku wekî Piramîdên Nubian jî têne zanîn, ji pîramîdên Misrê xwedî taybetmendiyên cûda ne. Piramîd Nubian ji yên Misirê zêdetir asê (dîk) hatine çêkirin. Piramîdên li Sûdanê heta demên dereng ên 200 salên avabûna wan hêj jî berdewam bûye.
Nîjerya.
Yek ji avakirinên bêhempa yên çanda Igbo Pîramîdên Nsude yê li bajarê Nsude ya li bakurê Igboland e. Deh avahiyên pîramîdî ji axa heriyê hatine çêkirin. Beşa bingehîn a yekem 18e mêtre bû. Di çêkirina piramîdan de pelên dorhêl berdewam dike, heya ku digihişt jorê piramîdê. Avahî perestgehên Xwedawend Ala bûn ku dihat bawer kirin ku ew li jorê rûdinişt. Bi kifşkirin a darikekî li jor temsîliyeta rûniştinê ji bo xwedawenda dihate kirin. Avakirina piramîdan di komên ji pênc-paralelên ku li hevhatî ye, hatine danîn.
Luscious López (jdb. 11ê îlonê 1981a li Santa Cruz, Kalîforniya, DYA), aktrîseke "porno" ya amerîkî ye. López di sala 2004an de di 23 saliya xwe de dest bi pîşesaziyê kir.
López, ku navê wê yê rast Rosalia Murillo ye, di 11ê îlona 1981ê de li Santa Cruz, Kalîforniyayê ji dayik bû. Berî ku wê biryar da ku kariyera xwe ya "porno" bikire, wê karên cûda dixebitî; ew mamoste bû û di pîşesaziya lênerîna tenduristiyê de xwedî helwest bû.
Kariyera pornoyê.
López li Arîzonayê dibistana hunerê xwend û di wê demê de ji bo waneyên wênekêşî û wênekêşiyê wekî modela tazî dest bi qezenckirina pereyan kir. Vê yekê ew rê da biryara xwe ya dawî ku bibe pornostêrk. Destpêka wê vedigere sala 2005an û wê pêşî li Arîzonayê dest bi kişandina fîlman kir û paşê vegeriya Kalîforniyayê ji bo ku karên baştir û zêdetir bi dest bixe. Lopez di şêwazên cûrbecûr de dîmen kişandibû, wekî "hardcore", pornoya înteraktîv, striptîz, seksa sêkesî, seksa komî û destperî.
Tenê salek piştî destpêka wê, wê berendamek ji bo Xelata XCRO wergirt, kevneşopiyek ku di 2007 û 2008an de berdewam kir. Lêbelê, wê hîn jî ti xelat negirtiye. Di yanzdeh salên çûyî de, López bi qasî sed fîlmên porno yên X-rêjeyê de lîstiye.
iMessage platformeke şandina peyaman a rasterast e ku ji aliyê Appleê ve tê pêşvebirin û di sala 2011ê de hatiye bilavkirin. iMessage tenê li ser sîstemên Appleê kar dike: macOS, iOS, iPadOS û watchOS.
Ji taybetmendiyên sereke yên iMessageê ku li ser her pergaleke palpiştkirî kar dikin: şandina peyamên nivîskî, wêne, vîdyo û faylan; agahî derbarê gihiştin û xwîndina peyaman; û şifrekirina peyaman da ku ti aliyekê nikare wan bixwîne, Apple bi xwe jî.
Li paş bilavkirina wî di sala 2011an de, di sala piştê wê de li ser macOS hat berdestkirin, di 2020ê jî iMessage li ser macOSê hat nûkirin û çend taybetmendiyeke nû hatin zêdekirin.
Wêneyekê keçekî deryayî li John William Waterhouse
Keça deryayê yan jî Keça deryayî, jînewerek avî ye ku li gorî mîtolojiyê serî û laşê jorîn jin e, çîp û lingê wê masî ye. Keça deryayî, di folklora gelek çandên li çaraliyê cîhanê ku di nav de Ewropa, Asya û Afrîka heye xuya dibe.
Hinek caran bi bûyerên xeternak ên wekî lehî, bahoz, hilweşîna keştiyan û bi xeniqînê re têkildar in. Di kevneşopiyên gelêrî yên din de (yan carinan di nav heman kevneşopan de) ew dikarin xêrxwaz bin, bextewariyê bidin yan jî evîndarê mirovan bibin.
Di gelek çandên li çaraliyê cîhanê de, Keçên deryayî bi awayên cûda lê pir nêzîkê hevdu hatine pênasekirin. Mîna sîrenan, stranan ji deryavan re dibêjin û wan efsûn dikin, wan ji kar dûr dixin û ji keştiyên wan dadixin deryayê yan jî xerabtir keştiyên wan binav dikin. Di çîrokên din de, keçên deryayî wekî jînewerên deryayên dilpak têne xuyakirin kirin, mirovên ku di xetera xeniqînê de ne wan xilas dikin. Di heman demê de kuran daxwaz dikin ku bên di bin padîşahiya xwe yê binê avê de bijîn. Di berhema Keça deryayê ya Piçûk a Hans Christian Andersen de tê gotin ku hinek keçên deryayî dema kuran kaşê binê avê dikin, ji bîr dikin yan jî nizanin ku mirov nikare di binê avê de bêhna xwe bistînin.
Sîrenên di mîtolojiya yewnanî de paşê wek hev hatine dîtin û di hinek zimanan de jî heman peyv ji bo herdu jîneweran hatiye bikaranîn.
Efsaneya Keça deryayî.
Efsaneyên jînewerên nîv-mirov ên nîv-masî-bedenî vedigere 5000 sal ê. Nêrînek giştî ev e ku çêlekên deryayê bandorek mezin li çêbûna van efsaneyan kirine. Wek mînakek ji bo piştgirîkirina vê teoriyê, Christopher Columbus got ku wî di rêwîtiya xwe ya bo cîhana nû de Keça deryayê dîtin, lê ew pir eware bûn û ku bi awayê ku wî hêvî dikir ne rind bûn.
Kesên ku keçên deryayî dîtine wan wek mirovên bê-axaftin û bi porê kesk, reş, qehweyî yan jê zer tînin ziman. Bedena wan ji nîvî de masî ye û bi gelemperî wan wek jînewerên ku di okyanûsan de û hinek caran jî di çeman de avjeniyê dikin, binav dikin.
Çîrokên keça deryayî hema hema gerdûnî ne. Çîroka keça deryayî ya yekem a naskirî ji aliyê Asûriyan ve di sala 1000 berî zayînê de hatiye dîtin. Atargatis, dayika şahbanûya Asûrî Semîramîs, xwedawendek nemir e ku evîndarê şivanekî dibe. Lê şivan a ciwan ê ku jê hez dikir dimire. Jiber vê yekê ew ji bo ku bibe masî, xwe davêje golê. Lê av, laş û bedewî ya wê yê bêkêmasî venaşêre, dûvikek masî jêre çêdike û şiyana jibo bêhna xwe di binê avê de bistîne dide wê.
Lê yarê! Qezî dirêj, çev xezalê
Tu deryajînek di nava behra Wanê de, li ser rûyê erdê tu nikarî bijî, tu yê bimirî Ez jî berfek im li serê sîpanê xelatê, dixwazim bêm cem te
Edî ku nagihêjim erdê, ez dihelim û namînim Erê yarê, dil bi zarê
Sorika meymûnê nexweşiya infeksiyona ji aliyê vîrûsa sorika meymûnê ya hin heywanan ve derbasî nav mirovan çêdibe. Nîşan bi taya, serîşê, êşên masûlkeyan, girêkên lenfê werimî dest pê dikin û paşê ew wekî bilbilî û qalik li ser çêdibe. Dem ji nîşanbûnê heta destpêka nûveyê li dora 10 rojan e. Demjimêra nîşanan bi gelemperî du û çar hefte ye.
Sorika meymûnê dikare ji goştê heywanên kovî yên Afrîkayê, gezkirina heywanan an xişandin, şilavên laş, tiştên gemarî an têkiliya nêzîk bi kesek vegirtî re were belav kirin. Vîrûs bi gelemperî di nav hin mişkan de belav dibe. Teşhîs dikare bi ceribandina birînek ji bo DNA'ya vîrûsê were piştrast kirin. Dibe ku nexweşî dişibihe mirîşkê.
Sorika meymûnê yekem car di sala 1958'an de di nav meymûnên laboratîfê ya li Kopenhag, Danîmarka hate vegotin. Yekemîn bûyerên di mirovan de di sala 1970'an de li Komara Demokratîk a Kongoyê hatin dîtin.
Berjeng, nîşanên dîtin an tespîtkirî ne û nîşanên nexweşî, birîn an jî rewşekî tecrûbirkirî ne. Wekî berjengiya germahiyek ji normalê bilindtir an kêmtir be, tansiyona xwînê bilind an kêm bibe an jî anormaliyek di skanek bijîjkî de xuya dibe. Berjengî tiştek ji asayî ye, ku wekî hestiyariya tayê, serêş, êş an êşên din ên laşê ji aliyê kesek ve tê ceribandin.
Di bijîjkî de vedîtin nîşana wê yekê nexweşiyê destnîşan, dişopîne û dibîne, ku ev nîşana rewşa wî ya bijîjkî ye. Berevajî têgîna "berjeng" (nîşan), ku dîtina objektîfa ji bo tiştê nexweş hîs dike tê bikar anîn. Her çend ev dîtin ji bo nexweşê tiştek nebin jî, ew alîkariya bijîşkî dikin ku nexweşiya dibe sedema giliyên wî nas bike.
Mînak, nexweş ji serêşê gilî dike nîşanek e. Bi pirsek berfireh, bijîjk dikare fêr bibe û ev gilî gilîyek tîrêjê, ku ji stûyê ber bi pişta serî ve belav bike û dibe ku vê wêneyê wekî nîşanek gengaz a hîpertansiyon ("pêşnîşanî") binirxîne. Dema ku çîrok diqede û tê ser muayeneyê, pîvandina tansiyona xwînê, muayeneya çav û hwd. Bi van rêbazan “nîşanên” tansiyona bilind ên bi “berjengên” nexweş re li hev dikin, têne bidestxistin.
Nexweşiya infeksiyonê, wekî nexweşiyên vegirtinê û şaxek bijîşkiyê jî têne zanîn, ku pisporê teşhîsê, dermankirin û kontrolkirina nexweşiyên infeksiyonê ye. Pisporê nexweşiya infeksiyonê bi giranî bi infeksiyonên nexweşxaneyê an derketinên derveyî nexweşxaneyê re mijûl dibe.
Vegir.
Pisporên nexweşiyên infeksiyonê danûstendina bi pisporên din re di hin nexweşiyên tevlihev ên wekî AIDS de ji pisporiyên cihê sûd werdigirin. Her çend piraniya wan ji aliyê bijîjkên di nexweşiyên infeksiyonê de ne pispor in, ku têne derman kirin jî pisporên nexweşiyên infeksiyonê di rewşên nayên fêm kirin an cidî têne şêwir kirin. Mînak, ji bo têgihîştina tayek bi eslê xwe nenas alîkarî were xwestin.
Pisporên nexweşiyên infeksiyonê dikarin li nexweşxaneyan û hem jî li klînîkan bixebitin.
Nexweşiyên infeksiyonê bi dermanê rêwîtiyê û dermanê tropîkal ve girêdayî ne, ku gelek nexweşiyên infeksiyonê ji aliyê xwezaya xwe ve li herêmên tropîkal an bintropîkal pêşve diçin.
Vekolîn.
Pispor ceribandinên cihêreng dikin da ku cins û celebê mîkrobê sedema nexweşiyê tespît bikin. Testên sereke rengdêra Gram, çandên xwînê, ceribandinên serolojîk, ceribandinên diyarkirina genê û testa Reaksiyona Zincîra Polîmarazê ne.
Dermankirin.
Pispor ji bo dermankirina infeksiyonê cûrbecûr dermanên antî-germ bikar tînin. Dermanên têne bikar anîn li gorî celebê dermanê girêdayî ye, mînakî dermanên antîbiyotîk ên li dijî bakteriyan, dermanên antîvîrûs ên li dijî vîrûsan, dermanên antîparazît ên li dijî parazîtan û dermanên antîfungal ên li dijî fungî têne bikar anîn.
Komplîkasyon, di wateya bijîşkî de, têgîna 'komplîkasyon' bandorên neyînî yên pêşbînîkirî yên rewşek, nexweşî an dermankirina bijîşkî ye. Komplîkasyon bandorek neyînî li ser pêvajoya nexweşiyekê dike. Komplîkasyon dikare wekî giranbûna nexweşiya heyî an derketina gilî û vedîtinên nû li bandora pergalên hinavên din dike were dîtin. Komplîkasyonên bi nexweşiya bingehîn re dibe sedema derketina nexweşiyên nû. Ligel vê yekê, ji ber dermankirinên têne bikaranîn dibe ku komplîkasyon çêbibin.
Ji ber gelek sedeman komplîkasyon çêdibin. Ev faktorên wekî temenê nexweş, nexweşiyên din ên heyî yên nexweş, pergala parastinê, dermanên têne bikaranîn û destwerdanên neştergerî û rewşa pergala parastinê ne.
Komplîkasyon divê bi şert û mercên jê re sekûle tê gotin, neyê tevlihev kirin, ku bi taybetî di qonaxa akût a hin nexweşiyan de çêdibin û zirarek mayînde dihêle. Paşmayî di destpêka nexweşiyê de an dereng di pêvajoya başbûnê de çêdibin. Mînak, wendabûna domdar a hêzê li aliyekî laş ji ber derbek berê encamek e.
Komplîkasyonên îyatrojenîk.
Derman: Di rewşên wekî dayîna dermanên neguncayî ji nexweş re, dayîna bi dozek neguncav, neşopandina rêgezên veguhestinê, karanîna xelet a derman de çêdibe. Ji bo pêşîlêgirtina van, tedbîrên parastinê yên wekî karanîna reçeteyên elektronîkî, lihevhatina rêzikên hilanînê û veguheztinê, pakkirina dermanan di dozên pêşwext de têne sepandin.
Nojdar: Komplîkasyonên nojdarî ji ber anesteziyê çêdibin. Ev nojdarên nexweş an xeletî ne. Ji bo pêşîlêgirtina wan qaîdeyên gerdûnî têne sepandin. Ev ji verastkirina nasnameya nexweş, nîşankirina cîhê nojdariyê û aliyek, kontrolkirina wan çend caran li ser bingeha kontrola dualî berî, di dema û piştî nojdariyê de pêk tê.
Daşnasî: Teşhîskirina şaş, zêdeteşhîs, teşhîsa neguncayî ne. Ev cudahî ji ber cudahiyên nexweş û bijîşk in.
"Mirov, ragihandin û xebata tîmê": Karîna mirovan bi hev re dixebitin ji aliyê faktorên wekî rêveberiya hiyerarşiya jêr-jorîn û danûstandina di navbera endamên tîmê de tê bandor kirin.
"Enfeksiyonên girêdayî dermankirinê": Sedema herî gelemperî ya komplîkasyonên bi dermankirinê re ji derveyî kateter e, ku li nexweşan tê sepandin. Îhtîmala enfeksiyonê piştî prosedurên wek kateterên mîzê, gihandina damarên navendî an venous, entûbasyonê zêde dibe. Çavkaniyên herî gelemperî yên dermankirinê / enfeksiyona nexweşxaneyê "Escherichia coli, Proteus mirabilis" e.
Sedema herî gelemperî ya çêbûna van enfeksiyonan paqijiya destan e.
Epîdemîolojî (analîzkirina tenduristiyê) faktora rîskê tenduristî û vegirtina (nexweşiyê) guherbar in dema ku nexweşî/enfeksiyona bi xetereya bilind re werin berhev kirin. Ew carinan dikare di diyarker de were bikaranîn. Dema ku bi xetereya bilind an nizm re guherbar dikare were hev kirin.
Hevbendîtî û sedemîtî.
Faktorên rîskê an diyarker bi hev re girêdayî ne û ne hewceye ne jî sedem in. Ji ber ku hevbendî (têkilî) sedemîtî piştrast nake. Bo nimûne, ciwanbûn nikare bibe sedema Sorik. Lê kesên ciwan di rêjeya sorikê de zêdetir in. Ji ber ku di dema nexweşiya epîdemîk ya berê de mirovên ciwan kêm in. Rêbazên statîstîkî bi gelemperî têne bikaranîn da ku delîlên sedemî bibînin û giraniya komeleyê binirxînin. Mînak, lêkolîna li ser pêwendiya di navbera kansera pişikê û cixarekêşanê ve diyar dike ku faktorên rîskê ligel zanistên biyolojîkî û analîzên statîstîkî sedem in. Hin kes tercîh dikin ku têgîna faktora rîskê bikar bînin da ku diyarkerên sedemî yên bûyerek bilind a nexweşiyê diyar dikin. Tevî girêdanên nedîtbar ên bi vî rengî xetereya muhtemel, tespîtkirina faktorên rîskê li ser bingeha lêkolînê û bi ramanî were kirin, dikare di muayeneya bijîşkî de bibe stratejiyek.
Ravekirina têgînan.
Her çend bi piranî ji faktorên rîskê yên ji bo kansera pêsîrê hatî girtin jî, faktorên rîskê dikarin bi têgînan werin ravekirin. Mînak: Jinekî şêst salî bi rîskê re têkildar e, sed carî ji bîst saliya xwe zêdetir dibe ku bi kansera pêsîrê ve bibe.
Encamek bi nirxandina kesên ji ber faktora rîskê de ne, ne têne hate bidestxistin. Di mînaka li jêr de, faktora rîskê bi berhevkirina kesên di rîskê de ne, xebitîne tê nirxandin. Di bangawaziyekî de 74 kesan mirîşk xwarine, ji wan 22 kes nexweş ketine. Ji 35 kesên masî û sebze xwarin 2 kes nexweş ketin. Mirîşkê mirovan nexweş kir? Rîsk: Hejmara kesên ji bûyerê ve rû bi rû dimînin / Hejmara kesên ku di bin faktora rîskê de ne
Rîska kesên mirîşkê dixwin: 22/74=0,297 Rîska kesên mirîşkê naxwin:2/35=0,057
Kesên mirîşkê dixwin ji yên ku naxwin 5 qat zêdetir di rîskê de ne. Ji ber vê yekê rîska têkildar ji pêncê mezintir e. Ev nîşan dide ku sedema nexweşiyê xwarina mirîşkan e. Lê ev ne delîl e.
Faktorên giştî (diyarker).
Dema ku lêkolînek li ser Epîdemîk tê kirin, faktorên din wekî balkêşan tevbigerin da ku yek an çend pêşbînkeran ji bo encamek taybetî binirxînin, û divê ev bêne kontrol kirin. Pêdiviya wê bi kontrolê weke avakirina çînên civakî heye. Îhtîmala encamekê gelemperî bi pêwendiya di navbera gelek guhêrbarên girêdayî ve girêdayî ye. Bandorên balkêş ên potansiyel bi encama lêkolînê re diguhere. Lê balkêşkerên gelemperî yên jêrîn di saziyên epîdemîolojîk de pirtir in, û bi gelemperî diyarkerên kontrolkirî jî diyarkerên epîdemîolojiyê ne.
Nasnameya rîsk.
Ew guhêrbarek ji aliyê jimare ve bi nexweşî yan encamên din ve girêdayî ye. Guhertinek rasterast di nîşana rîskê de ne hewce ye, ku encama rîskê biguhestîne. Mînak, ji ber ku ajotina serxweş ji bo pîlotan rîskekî diyarker e, zanistiya serpêhatiyê destnîşan dike ku ew ji hevpîşeyên xwe yên ajokar ên ne-vexwar pir zêdetir beşdarî qezayek hewayê bibin.
Têgîna faktora rîskê di sala 1961'an de ji aliyê derhênerê lêkolîna Dilê ya Framingham, Dr. William B. Kannel ve di "Gotara Dermanên Navxweyî" de tê bikaranîn.
Prognoz, kêm caran jî: Pêşbîn (latînî praedicere 'pêşbînî') gotinek li ser bûyer, şert û mercên hawîrdorê an pêşkeftina pêşerojê ye. Pêşbînkirin ji paşverû û ravekirinek demkî cûda dişopîne. Pêşbînan ji gotinên din ên di derbarê pêşerojê de (mînak kehanet) di meyla xwe ya zanistî de cûda dibin.
Zanist û metodolojiya pêşbîniyê prognostîk e, di wateyek firehtir de "paşerojnasî" ye.
Bingehîn.
Pêşbîniyek derbasdar li ser bingeha rastiyên ku bi gelemperî bi karanîna rêbazên fermî têne berhev kirin (pîvan, rêze pîvandin ku bi demê re têne hilweşandin an simulasyon) têne berhev kirin da ku materyalê daneyê çêbikin. Li ser vê bingehê wê demê bi îhtimaleke diyar dikarin pêşbîniyan bên kirin û biryar bên girtin. Daneyên ku pêşgotin li ser têne çêkirin wekî pêşbînkerên (çêtir an xirabtir) têne binav kirin. Berevajî têgihîştina paqij, zanîna ampîrîkî ya rastdar û derxistina wê jî rêbazên pêşbînkirinê têne nas kirin. Pêşbîniyên bi vî rengî yên argumanbar ji hêla metodolojîkî ve di hemî warên zanistî de girîng in.
Nêrîna epîstemolojîk a pêşbîniyan ji nêz ve bi têgînên "sedemîtî" û "pêşbînbûnê" ve girêdayî ye û di pêkanînê de jî bi aliyên bingehîn ên "îhtîmal" û "rasthatiniyê ve girêdayî" ye. Di lêkolîna ampîrîkî de, rastdariya pêşgotinê pîvanek kalîteyê ya girîng e ku di xebitandina avahiyan de ye.
Cureyên teknîkên pêşbîniyê.
Rêbazek pêşbînkirinê divê ji pêşbîniya nefsbiçûk çêtir be, wekî din hewildana zêde li gorî pêşbîniya naîf ne hêja ye.
Teknolojiyên pêşbînkirinê dikarin bi awayên cûda werin dabeş kirin. Li gorî asoya wan, pêşbîniyên kurt, navîn û demdirêj dikarin werin veqetandin. Ji bilî vê, cudahiyek di navbera teknîkên kalîteyî û hejmarî de tê kirin. Bi ser de jî, di warê perspektîfa afirandinê de ew dikarin li ser "jor-jêr" û "bi jêr- jor" bêne dabeş kirin. Rêbaza pêşbînkirinê ya herî hêsan, pêşbîniya naîf e.
mînak. B. Bihayên stock, pêşveçûnên teknîkî, pêşbîniya hewaya demdirêj
mînak. B. Dahata bacê, pêşveçûna nifûsê, encamên hilbijartinê
Nêzîkatiya pêşbîniya "jorîn-bi jor" navendî ye û bi taybetî ji bo rewşên daxwaziya domdar maqûl e. Mînakî, heke pargîdaniyek xwedan çar navendên belavkirinê be ku di dîrokê de xwedan belavkirina daxwazê 4: 3: 2: 1 bû, dê hejmarek daxwaziya giştî ya li ser bingeha daxwaziya tevahiya bazarê li navendên belavkirinê bi rêjeyên guncan were belav kirin.
Bi rêbaza "pêşbînkirina jêrîn-jor", her navendek belavkirinê dê pêşbîniyên xwe çêbike û wan bişîne sazgeha hilberînê ya ku ew ê li wir werin berhev kirin. Rêbaz pêşveçûnên bazara herêmî li ber çavan digire, lê organîzekirin dijwartir e.
Xeletiya pêşbîniyê.
Tevî hemî hewildanên ji bo xweşbînkirina pêşbîniyan ji hêla teknîkî ve, dê her gav di navbera pêşbîniyê û bûyera ku bi rastî diqewime de veqetînên mezintir an piçûktir hebin. Ji ber vê yekê pir girîng e - di heman demê de dema ku modela pêşbîniya rast hilbijêrin - bi destnîşankirina xeletiyên pêşbîniyê ve kalîteya hilbijartî an rêbaza berçav binirxînin.
MAPD nirxek têkildar dide, ku destûrê dide berhevokên cihêreng ji MSE û MAD, ku bi hejmarên bêkêmasî têne dayîn.
Di navnîşa kamerayê de xeletiyên pêşbîniyê di budceyê de wekî lêçûn û dahata zêde plansazkirî an neplankirî têne destnîşan kirin. (binihêre texmîna bacê jî)
Nimûneyên teknîkên pêşbînkirina mîqdar ên girîng.
Di warê rêbazên mîqdar ên li ser hîstîk û algorîtmayan de, ferqek di navbera rêbazên yek-alî û piralî de tê çêkirin.
jimarek mezin a daneyan hewce dike, ew ji bo pêşbîniyên demdirêj nirxên xirabtir peyda dikin û bi gelemperî bi guheztinên bihêz ên firotanê re jî pêşbîniyên xirab peyda dikin. Lêbelê, ew dikarin bi hêsanî werin pergal kirin û bi hejmareke mezin a hilberan re bêne bikar anîn. Herweha, ew hêsan têne fêm kirin. Rêbazên yek-alî yên naskirî ev in: "nermkirina berbiçav, pêşbîniya trendê, navgînên tevgerê"; li vir navînî têne bikar anîn.
li ser sedemê jimareyên firotanê yên li ser guhêrbarên cihêreng, wek biha û promosyonên, têne damezrandin. Tê texmîn kirin ku firotanê bi faktorên wekî B. rasterast bi hewaya ji bo qeşayê an demsala ava mîneral ve girêdayî ye. Rêbazên piralî yên naskirî ev in: "Modelên ekonomometrik" û "analîza regresyonê".
Qadên serîlêdanê di warê modelkirina zanistî de.
Prognozî beşek her modela zanistî û her weha her ceribandinê ye.
Siyaset û zanista siyasî.
Ji bilî dezgehên "ramanê" yên partî û siyasetmedaran, yên ku di bijartina rêbazan de her dem ne gelemperî ne, ji bo mebestên pêşbîniyê komîsyonên taybetî hene - wek Encumena Pisporên Aborî ya Hikûmeta Federal a Alman an jî Komîsyona Parastinê ya li Wezareta Federal. ya Navxweyî. Hikûmet bixwe jî pêşbîniyan dikin, wekî raporên xwe yên aborî yên salane û budceya salane, ku di kameralîstê de pêşbîniya di armancê de nîşan dide. Rêxistinên navneteweyî yên wekî OECD, IMF û Komîsyona YE jî xwedan birêxistinên têkildar an desteyên şêwirmendiyê ne û pêşbîniyan derdixin.
Pêşbîniyên hilbijartinê di lêkolînên hilbijartinê de mijareke bingehîn e. Ew bi taybetî balkêş in ji ber ku di roja hilbijartinê de zû û bi hêsanî têne kontrol kirin.
Demografîk.
Pêşbîniyên bi awayê pêşbîniyên nifûsê yên ku li ser bingeha pêşbîniyên li ser geşepêdana paşerojê ya zayînî, mirin û koçberiyê di demografiyê de rolek girîng dileyzin. Daîreya Îstatîstîkê ya Federal ji bo Almanyayê pêşbîniyên wiha pêk tîne.
Aboriya neteweyî.
Pêşbîniyên aborî bi gelemperî di bihar û payîzê de ji bo sala niha û ya tê têne amadekirin. Pêşbîniyên navîn çend salên pêşerojê yên din jî vedigirin. Pêşbîniyên demdirêj bi dehsalan têne pîvandin. Piraniya saziyên pêşbînkirina makroaborî di bin qanûnên giştî de ne, hin pargîdan - wek bankên mezin - di heman demê de beşên xwe yên aborî jî hene ku pêşbîniyên makroaborî amade dikin.
Prognoziya di lojîstîk, hilberînê [3] û veguhestinê de jî rolek navendî dilîze.
Dema ku behsa pêvajoyên biryara aborî tê kirin, meriv behsa "kontrolkirinê" dike.
Derman, diran û beytarî.
Di bijîjkî de peyva "prognosis" ji demên kevnar ve ji bo danasîna nirxandina qursa nexweşiyekê tê bikar anîn. Di Corpus Hippocraticum de nivîsek ku dibe ku ji hêla Hippocrates Kos bixwe ve hatî nivîsandin heye, "Prognostikon", bi agahdarî li ser kîjan nîşanên ku di nexweşiyên akût de ji hêla bijîşk ve têne hesibandin agahdarî li ser qursa nexweşiya têkildar peyda dike, ku paşê jî jê tê. cureyê dermankirinê girêdayî ye. Her tim pêşbîniyên heman avahî hene, wek “Eger di stûyê mirov de felqek çêbibe, dema ku ew nexweşî pir tî bûya dê di roja sêyemîn a nexweşiyê de bimire”. "Qoxek fîl" a sedsala 5-an ("Capsula eburnea") ku pêşbîniyên bijîjkî vedihewîne. sedsala PZ BZ, ku tê gotin ji gora Hîpokrates derketiye, li Ewropayê bi navê doktorê navdar di reklamê de hatiye bikaranîn û bi hewaya zanîna veşartî ve girêdayî ye. Hêmanên Mantic jî berê ji bo prognozê dihatin bikar anîn. Ger îhtîmala başbûnê zêde be, pêşgotin baş e, heke kêm be, pêşgotin xirab e. Ger îhtîmala zindîbûnê ya kurt û navîn tune be, têgîna pêşbîniya xirab tê bikar anîn.
Tedawî dikare pêşbîniya nexweşiyê biguhezîne. Ew bi teşhîs û dermankirinên heyî ve girêdayî ye ­ îmkanên girêdayî. Wekî din, tevlihevî, lihevhatin û faktorên civakî yên wekî perwerdehî û rewşa darayî rolek dileyzin.
Nîşanên prognostîk, wek nimûne, "rûçikên hîpokratîk" ên nexweşan ên ku mirinek nêzîk tê pêşbînîkirin tê de hene.
Li diranan ­ dermankirin Di diranan de, pêşgotin di warê domdariya dirêj-dirêj a diranan de bi nirxa abutment, kalîteya diranên piştgirî ve girêdayî ye.
Di bijîşkiya beytariyê de ferqek di navbera prognosis "quo ad vitam" û prognosis "quo ad usum" ji bo heywanan tê çêkirin. Prognosis "quo ad vitam" şansê ku heywan ji nexweşiyê sax bimîne vedibêje, "quo ad usum" şansê ku heywan ji nû ve wekî heywanek (hespê siwar, çêlekê şîr, kevok hilgir, hwd.) were bikar anîn piştî ku sax bibe.
Hiqûqnasî.
Di nirxandina qanûnî ya pirsgirêkan de, her cûre biryarên prognostîk dikarin hewce bibin. Lêbelê, ew berî her tiştî di warê dadrêsiya tawanan de xwedî girîngiyek serbixwe ne, ji ber ku hejmarek biryar, nemaze li ser nirxandina cezayan û cîbicîkirina cezayan, divê li ser bingeha pêşgotinek li ser reftarên pêşerojê bêne girtin. sûcdar. Ew li wir di bin têgîna pêşbîniya civakî an jî tê zanîn prognosis sûc.
Lêkolînên olî.
Dîroka olê hejmareke mezin ji rewşên berawirdî pêşkêşî dike, dema ku sosyolojiya ol daneyên nûjen pêşkêşî dike. Li ser vê bingehê, nêzîkatiyên pêşgotinên olî-zanistî dest pê dikin - li ser encamên cihêkariyê, li ser pêşkeftina saziyan an jî li ser geşepêdana tevgerên bingehîn û hwd.
Civaknasî.
Mîna hemû zanistên civakî, civaknasî jî xwedî pirsgirêk e ku pêşbîniyên wê ji hêla tiştên pêşbîniya wan ve têne bihîstin, ku hingê dikarin li gorî wan bişopînin an li dijî wan bixebitin. Ji bo vê yekê, "li" Pêxemberiya Xwe- pêkhatin û epignosis binêre.
Zimanzanî.
Zimannasiya mîqdar di bin hin şert û mercan de di warê pêvajoyên guherîna ziman de pêşbîniyan gengaz dike. Şert û mercê vê yekê ew e ku guherînên zimanî di demeke dirêjtir de ji aliyê hejmarî ve bên tomarkirin; deynkirinên peyvên ji zimanên din bi almanî (deyn û peyvên biyanî) di beşek ji hêla jimaran de pir baş têne tomar kirin. Ji ber ku tê zanîn ku ev pêvajo bi gelemperî li gorî zagona ku jê re tê gotin Qanûna Piotrowskî dişopînin, mirov dikare cesaretê bide ku ji bo piraniya van geşedanan, bi kêmanî ji bo pêşerojek nêzîk, pêşbîniyan bike, bêyî ku xetereyek pir mezin a nirxandina xelet bigire. Ev yek ji hêla ceribandinên komputerê ve hatî destnîşan kirin ku tê de pêşbîniyên li ser sedsalên borî di heyama statîstîkî ya tomarkirî de hatine simul kirin, ji ber vê yekê gengaz e ku meriv kalîteya pêşbîniyê kontrol bike. Di mijara deynkirina ji latînî û îngilîzî bo almanî de, derket holê ku pêşbîniyek li ser pêşdeçûna pêşdetir ya Anglizîzmê ji pêşbîniya li ser latînîîzmê ne diyartir e. Herdu pêvajo ji hev cihê dibin ku di mijara latînîzman de xala zivirînê ya pêşkeftinê bi dereceyek teqez dikare were destnîşankirin, lê hêj di doza Anglizîzmê de ne.
Perspektîfa berevajî jî mimkun e: retrognosis an paşveçûn. Ger mirov bi îstatîstîkî pêşkeftina paşerojê ya guherîna zimanî tomar bike, dema ku pêşkeftina wî ya destpêkê neyê dîtin, ev dersa destpêkê dikare bi alîkariya zagona Piotrowski were derxistin. Mînakî, Kohlhase karîbû kronîknivîserê Nurnbergê Heinrich Deichsler gav bi gav ji "war" ber bi "wurd" ve ji bo ya 1 û 3-an bi kar bîne. Kesê rayeka dema borî ya yekjimar a lêkera "bûn"ê ji sala 1467-an ve bi hejmarî tomar bike û li ser bingeha van daneyan, der barê destpêka vê guherînê de encaman derxîne.
Bikaranîna nakokî ya pêşbîniyan di avakirina ramana siyasî de.
Li ser astek rastîn, rexne bi gelemperî li ser vê yekê ye ku pêşbîn tenê dikarin guhertinên pêşerojê bi karanîna daneyên paşîn û teoriyên heyî nîşan bidin. Pêşbînan armanc dikin ku pêşbînî bikin ka dê pêşerojê çawa be. Di dema niha de, ew tenê dikarin li ser bingeh û bingeha daneya xwe bêne rexne kirin.
Prognoz di psîkoterapiyê de tê fêm kirin an Psîkolojiya klînîkî, derûnnasî û dermanê psîkosomatîk, mîna derman, prognoza pêşerojê ya nexweşiyê dike. Ji ber komplîkasyona awarte prognoz tenê daxuyaniyên îhtîmalê ne.
Prognoz bi teşhîsa têkildar û faktorên cûda yên din ve girêdayî (hevalîtî, lihevhatin, şert û mercên jiyana civakî ye.)
Prognoza psîkolojiyê.
Di psîkolojiyê de, prognoz beşek ji tespîtkirinê ye. Ji ber vê yekê prognozekî gotinek "psîkolojîk-dîagnostîk" e, wekli ser dibistan, xwendin û serkeftina pîşeyî an jî li ser dersa nexweşiyek derûnî an jî rehabîlîtasyona sûcdar.
Dema ku ji aliyê psîkolojan têkeliyek maqûl a rêbazan, serîlêdana pîşeyî, nirxandin û şirovekirinê tê bikaranîn, pêbawerî û rastdarî ya wan prognozan bi rêkûpêk zêde ye. Dema ku heyama pêşbîniyê zêde dibe, derbasdar kêm dibe, ango heyama divê tê beyan kirin ew dirêj bibe (daxuyanek prognoza di derbarê serfiraziya pîşeyî ya di 20 salan de di pratîkê de tune ye).
Di warên gotinên prognozê de psîkolojiya seyrûseferê û têgîna herî berfireh ya çarçoveyên pîşeyî (di nav de dibistan, xwendin, perwerdehî, rehabîlîtasyona pîşeyî) prognoza psîkolojîkê ya herî zêde tê bikaranîn û di warê pejirandina zanistî de ya herî pêşkeftî ye.
Di warê lêkolîna aliyên metodolojîk ên prognozên psîkolojiya dadrêsî de niha serdest in, nemaze yên prognozê û nirxandina modelên statîstîkî yên matematîkî-psîkolojîk û psîkometrîkî di warên prognozî ve sûc in.
dubarekirina sûcdarekî girtî gengaz e, û herwiha dikare were destnîşankirin (pêvajoya li gorî "Pîvana Vegerandina Koma Bersûcdar" li gorî Hanson û Thornton).
Prognoza dermanê psîkosomatîk.
Berevajî nexweşiyên somatîkî ne hewce ye, ku nîşanên nebûna psîkopatolojîk e. Di şûna wê de, pêvajoyên nûrotîkî jî dikarin bi dizî pêk werin an jî qet nîşanên eşkere dernexin. Di heman demê de, "başbûna nîşanên" dermankirinê ve ne hewce ye ku saxbûnê nîşan dide, lê di heman demê de dikare ji ber kapasîteya tazmînatê vegere. Ev bi hêsanî tê wateya nexweşiya niha yên ti nîşanan nadin. Ji ber vê yekê tenê îfadeya "nîşanên" "nexweşiyê" nîşan didin.
Prognoza psîkiyatriyê.
Di psîkiyatriyê de, qursa nexweşiyê dikare pir pêbawer were prognoz kirin. Mînak, hin formên psîkozên fazîk gelemperî bi dûbarekirina rêkûpêk xuya dibin, lê bi tevahî ji holê radibin û ji ber vê yekê nexweş paşê bi zorê bandor dibin. Di rewşa nexweşiyên din de, nemaze di celebê şîzofrenîk de, divê kronîkasyon were hêvî kirin.
Ziraat Bankası A.Ş. yek ji şeş bankeyên dewletê ye ku li Tirkiyeyê di xebatê de ye. Banka Zîraatê berdewamiya Amûrên Welat ên ji aliyê Mîdhat Paşa ve di sala 1863an ve di dema Împaratoriya Osmanî de hatiye damezrandin.
1863-1880.
Dema Ehmed Şefîk Midhat Paşa di sala 1863'an de li bajaroka Pîrotê yekem Fona Welatê Damezrandinê ya îlhama xwe ji kevneşopiya îmeceyê girtiye û bi derxistina "Rêznameya Amûrên Welat" ve. 1867'an de li seranserê Împaratoriya Osmanî "sindoqên dengdanê" ketine meriyetê û gelek salan bi serkeftî xizmet kirin. Di 15’ê Tebaxa 1888’an de "Banka Ziraatê" wekî saziyeke aborî ya nûjen bi awayekî fermî hate avakirin û şûna fonên Benefitê girt û Fona Benefitê wê demê kar dikir, veguherî şaxên bankê û dest bi xebata xwe kir.
e-Dewlet an jî Tirkiyeya Dîjîtal (bi tirkî: "e-Devlet", "e-Devlet Kapısı", "Dijital Türkiye"), pergalekî wargeha web e ku armanca di hawîrdora elektronîkî bi awayek ewle, bênavber û bilez agahdariya rast bigihîne hemwelatiyan, li gorî hewcedariyên bikarhêner ên xizmetên hukûmetê dike.
Bikaranîna hejmara nasnameya Tirkiyê bi hêsanî têketina pergala e-Dewlet e. Malper dikare bi şîfreya ji PTTê were wergirtin, bi Îmzeya Mobîl ji bo kesên ku xetên Turkcell, Türk Telekom û Vodafone ne, bi pergala Îmzeya Elektronîkî ya kartekî jîr û xwendevan bikar tîne û bi Karta Nasnameya T.C bi kartê re tê peyda kirin.. Türksat berpirsiyarê vê projeyê ye. Ev sazî berpirsiyarê ji avakirina binesaziya pêwîst e û destnîşankirina standardên agahdarî, ragihandinê û kalîteyê di karûbarên hikûmetê ne. Bi Biryarnameya Serokomariyê ya jimare, rêveberiya ji Wezareta Gihandin û Binesaziyê ya Komara Tirkiyeyê ji Serokatiya Daîreya Veguherîna Dîjîtal re hat dayîn.
Projeya turkiye.gov.tr.
Serlêdanên hukûmeta elektronîkî yên wekî Turkiye.gov.tr bi pênaseya navên domaina înternetê ya navneteweyî û wekî "Türkiye.gov.tr" li gorî zagona bikaranîna tîpên tirkî têne pêşkêşkirin û bi slogana "e-Devlet Kapısı di 12'ê kanûnê de berfireh bu". Ew malperek gelemperî ye ku agahdariya hemwelatiya elektronîkî peyda dike û karûbarên nûvekirinê daxwaz dike ku berhevkirina
Di sala 2008'an de CeBIT Bilişim Ewrasya piştî semînera danasînê ya bi navê " "Kurtebiriya Dewletê" " li salona 5. bi raya giştî re hat nasandin. Di 18'ê kanûna 2008'an de ji aliyê Serokwezîrê wê demê Recep Tayyîp Erdogan li Salona Lijneyê ya Wezareta Perwerdehiya Neteweyî "e-Devlet Kapısı" hat vekirin.
e-Devlet Kapısı avahiyekî bi mebesta gihandina xizmetên hikûmetê ji welatiyan re xalek hevbeş bi rengekî bênavber û ewledar di hawîrdora elektronîkî de, li gorî hewcedariyên bikarhêner hate amadekirin.
Dema ku tu bi portala e-Devletê re têkevî, agahdariya jidayikbûnê, leşkeriyê û her cûre danûstandinên ji A heta Z bi şîfreyekî pêşkêşî dike. Gelek danûstandinên serîlêdanê, danûstandinên veqetandinê, danûstendinên deynan, agahdariya îmtîhanê û bêtir danûstandin têne kirin. Rojê 24 saetan, 7 rojên hefteyê li tevayî tê gihîştin.
Portala e-Devlet bi 6 hezar û 568 xizmetên ji aliyê 870 saziyan ve tê pêşkêşkirin û zêdeyî 59 mîlyon bikarhêneran heye.
Xizmetên pêşkêşî.
Ji nîsana 2022’an ve pergala 870 sazî û rêxistinên giştî; Lêpirsîna tomara tawanan, danûstandinên karmendên teqawîtbûyî yên SSI, gelek danûstandin dikarin li ser înternetê bêne kirin.
Binesaziya KAYSIS'ê.
Pergala Rêvebiriya Agahdariya Giştî ya Elektronîkî (KAYSIS) ji diyarkirina pêkhateya rêxistinî ya sazî û rêxistinên giştî heta karûbarên pêşkêşkirî digire; Ew pergala rêveberiya agahdariyê ye ku dê bikaribe yekbûna sepanên Tirkiyeya dîjîtal (e-Devlet) ji navendek yekane hate çêkirin û tê de hêmanên rêveberiya giştî, ji belgeyên di karûbaran têne bikaranîn heta agahdariya ragihandin û rêveberê ya sazî ligel bingehên qanûnî têne diyarkirin û di hawîrdora elektronîk de têne diyarkirin.
Pergala Rêveberiya Agahdariya Giştî ya Elektronîkî (KAYSIS), wekî binesaziya hikûmeta elektronîkî hate pêşvexistin, pergala rêveberiya agahdariyan binesaziya dîjîtal a sazî û rêxistinên giştî yên li Tirkiyeyê diafirîne. Ew ji jêremodulên wekî Pergala Qeydkirina Navendî ya Rêxistina Dewletê (DETSİS), Pergala Rêvebiriya Envantera Karûbar (HEYS), Modula Îmzekaran (İYEM) û Pergala Qanûna Giştî (KMS) pêk tê.
Agahdariya navê domainê.
Navê turkiye.gov.tr di 7'ê Hezîrana 2001'an de ji aliyê Serokatiya Daîreya Teknolojiyên Agahiyê ya Serokwezîriyê ve hatiye çêkirin. Navê rêvebirê nav wekî berpirsiyariya projeyê Türksat e. Danûstandinên darayî yên navên domainê ji aliyê Serokatî û Ofîsa Veguheztina Dîjîtal ve têne kontrol kirin. Pêşkêşkerên navê domainê pê ve girêdayî ye ns1.turkiye.gov.tr û ns2.turkiye.gov.tr ne.
Li ser nexşeya Fransayê cihê departmena Aisneyê diyar dibe
Li jêr 799 komun koda ÎNSEE û koda posteyên li departmena Aisne ya Fransayê hatiye diyarkirin.
Solarisbank AG enstîtûyek krediyê ya li paytexta Berlînê ya Almanyayê destûrdayî ye. Armanca pargîdaniyê xebata danûstandinên bankdarî ye.
Di Adara 2016'an de ji aliyê pargîdaniya Fintechê ya LinLeapê, Marko Wenthin û Andreas Bittner ve banke hate damezrandin. Piştîdestûrnameya bankdariyê ya tevahî ji Desthilata Çavdêriya Darayî ya Federal a Almanî (BaFin) û Banka Navendî ya Ewropayê (ECB) wergirt.
Di 25'ê Rêbendanê 2022'an de, Bafin ji aliyê PwC ve fermana lênihêrînek taybetî da. Sedema vê yekê vekolînek çavdêriya bankê ya ji sala 2020'an e, ku tê de kêmasiyên lihevhatinê hatine tespît kirin.
Modela karsaziyê.
Bi taybetî, banke platformekî bankdarî wekî karûbar peyda dike. Platforma pargîdaniyên din bi wan re dihêle têkildar bibin da ku bixwe bibin pêşkêşkerên karûbarê darayî, bêyî ku hewcedariya xwe bi destûrnameyek bankdariyê ya tevahî hebe.
Pêvajoya lêpirsînê.
Di 23'ê Kanûnê 2021'an de, Roland Folz di heman demê de rêveberê heft pargîdaniyên darayî yên cihêreng, ku hemu li Îngilîstanê hatine tayîn kirin. Li dû vê rasthatina gumanbar, di sibata 2022'an de, Desthilata Çavdêriya Darayî ya Federal a Almanyayê çavdêrekî şand da ku lêkolînê li Solarisbank ji ber hevkariya wê ya bi sextekaran, şûştina dravan û nepejirandina rêzikên qanûnî bike. Folz red kir ku Solarisbank bi mebest alîkariya sûcdaran kir, tevî ku di sala 2021'an de zêdetirî mîlyonek hesabên nû yên serhêl ên bi guman vekir. Ligel vê yekê, Folz daxuyand ku ew dixwaze li şûna çalakiyên xwe veguhezîne Asyayê û Rojhilatê Ewropayê da ku ji darizandinê dûr bixe.
Li gorî Zagona Almanî, rûniştina kesên zagon li şaredariya qanûna, statû an pîvanek qanûnî ya din ve hatî destnîşankirin an ku rêveberî lê tê kirin. Cihê giştî yê dadrêsiya kesayetiya qanûnî ji aliyê nivîsgeha qeydkirî ve tê destnîşankirin.
Kesên zagon li gorî hiqûqa giştî û hinavan.
Ji navenda saziyeke yasayî ya hiqûqa giştî an jî yek ji organên wê (sîrket, sazî, weqf li gorî hiqûqa giştî, desthilatdarî, nivîsgeh) jî tê gotin kursiyê fermî an jî cihê desthilatdariyê ye. Kesên dadrêsî û rêveberiyê li ofîsa qeydkirinê li ser çalakiya xwe asayî ye. Ti kursiyên Rayedarên herêmî tune ye. Cihê dadrêsiyê li gorî cîhê organên we tê destnîşankirin (mînak. B. Wezaret, hikûmeta herêmî).
Rûniştek dikare bi zagonî, biryarname an normek qanûnî ya têkildar ji bo damezrandinê an rêxistinê bên destnîşankirin. Di asta federal de, an jî qanûnekî bi biryarnameya rêxistinê ji aliyê serokwezîrê federal (ji ber biryara Hikûmeta Federal) e, ku di çarçoveya berpirsiyariya dezgehê ji aliyê Wezîrê Federal ve dikare were damezrandin.
Ji bilî rûniştek an navenda fermî, saziyek qanûnî ya li gorî qanûnên giştî xwediyê rûniştekê an cîhên din be. Ji ber Qanûna Berlîn/Bonnê, wezaretên federal her yek li paytexta federal Berlînê û li bajarê federal Bonnê nivîsgehek avakirin. Yek ji van rûnişteka ofîsên wan a sereke an bingehîn e.
Standarda ISO 9362 kodekî standardkirî ya navneteweyî ji bo destnîşankirina cîhên karsaziyê di danûstandinên diravdaneyê diyar dike. BIC (kurte:) li çaraliyê cîhanê ji aliyê bankê, komîsyonker, parêzger û pargîdaniyên wekî wan tê bikaranîn û dikare her hevkarek beşdar rasterast an neyekser bi yekta nas bike. Piştî karanîna wê ya orîjînal di danûstendinên dravdana SWIFT'ê, jê re SWIFT-BIC jî tê gotin, bi "hevokî koda BIC an koda" "SWIFT" jî hevpar e; "Navnîşana SWIFT" an "BIC" dê rast be.
Heta tîrmeha 2010'an, kurtenivîsa BIC ji bo "Kodê Nasnameya Bankê" (nasnameya bankê bi wateya mecaziya koda celebê bankê) bû. Dema ku BIC bi karsaziya wekî ne-dirav re girêdayî bû, ew wekî jî hatîbû zanîn. BIC di ISO 13616 de tê navnîş kirin, ku jimara hesabê ya Banka Navneteweyî (IBAN) diyar dike.
Forma dadrêsî di çarçoveya zagona pargîdaniyan e, ku ji aliyê qanûnê ve mecbûrî ye. Herwiha hin taybetmendiyên avahîsaziyên bi qanûnî hatine destnîşan kirin girêdayî ne û bi kîjan pargîdanî beşdarî jiyana aborî dibin.
Peyva "forma dadrêsî" di qanûnê de wekî (§ 125a Kodê Bazirganî (HGB), Qanûna Veguheztinê UmwG tê bikaranîn û pir hevpar e, lêbelê, pênase zagonê tune. Bi rengekî dadrêsî, zagona derbarê hin formên endamtî û berpirsiyariyê de strukturên bingehîna cihêrengên neteweyî û navneteweyî li hev dike. Kataloga girtî ya formên dadrêsî (cûreya mecbûrî) heye, ku bi kêfê nayê berfireh kirin. Ji ber vê yekê ne pêkan e ku formeke nû ya qanûnî bên avakirin û pê re bikeve bazarê. Lêbelê, dadrês ji bo sêwirana kesane ya strukturên bingehîna ji aliyê qanûnê ve hatine destnîşan kirin û çarçoveyek pêşkêşî dike. Ev çarçove destûrê dide formên tevlihev (wek GmbH &amp; Co. KG an AG &amp; Co. KGaA). Ji Çile 1986'an de, Dadgeha Ewropayê (ECJ) vebijarka hilbijartina forma yasayî ya guncaw ji bo pêkanîna çalakiyan li welatên endamên din da. Di dawiya îlona 2003'an de, ECJ biryar da ku forma dadrêsî li welatên endamê Yekîtiya Ewropayê ye hatî çêkirin û divê li dewletekî din a Yekîtiya Ewropayê were nas kirin. Formên dadrêsî yên biyanî tenê dikarin bi veguheztina ofîsa xwe ya qeydkirî bigihîjin Almanyayê û berevajî.
Naveroka hindiktirîn madeyên komeleya peymana li ser forma dadrêsî pargîdaniyekî wekî OHG, KG an BGB nagire. Ev ji pêdiviya forma dadrêsî ya ji bo hevkariyê li gorî § 105 para 1 û § 161 para 1 HGB ye. Doza pargîdaniya ji aliyê din bi forma dadrêsî re jixwe beşek ji naveroka herî kêm e (§ 23 para 3 AktG, § 3).
Li gorî Daîreya Îstatîstîkî ya Federal, di sala 2012'an de para şîrketan di hemû formên dadrêsî de 16,4 bû. % (ji wan 96 % GmbH, 1,5 % AG), hevkariyên li 13.0 % (ji wan 48.2 % Civaka Qanûna Sivîl, 30.9 % GmbH & Co. KG).
Koda bankê (KB) kodekî banke ya yekta nas dike. Koda bankê li Almanyayê her gav ji heşt reqeman û li Avusturyayê jî ji pênc reqeman pêk tê. Li Swîsre û Liechtenstein hejmara paqijkirina bankê (BC) heman wateyan de ye. Divê koda bankê ji bo gelek danûstendinên karsaziyê di danûstandinên diravdanê de were destnîşan kirin.
Bi damezrandina Qada Kirrînê ya Ewropayê (SEPA), pergalên diravdana neteweyî ji 1 vedigire sibata 2014'an wekî kodên celebê bankê li dewletên beşdarên bi koda BIC (Kodê Nasnameya Karsaziyê), wekî koda SWIFT jî tê zanîn, hatin guheztin. Di heman demê de, li hin welatan hejmarên rêça bankê tevî hejmara hesabê beşek ji hejmara hesabê banka navneteweyî (IBAN) bû.
Kanada.
Ji bilî çend îstîsnayan hejmara dawî ya hejmara şaxê pênc-reqemî parêzgeha şaxê nîşan dide.
IBAN û BIC.
Di pêvajoya navneteweyîbûnê de, koda bankê bi hejmara hesabê re hate hev kirin ku hejmara hesabê banka navneteweyî (IBAN) ava bike. Ev divê wekî ji bo veguheztina YE bi navnîşana SWIFT re (herwiha BIC an Koda Nasnameya Karsaziyê) were destnîşan kirin. Di sibata 2014'an de, BIC piştî danûstandinên diravdana neteweyî ji bo veguheztinên navneteweyî di 1'ê sibatê 2016'an de hate destnîşan kirin.
Di IBAN'a almanî de, koda bankê piştî çar tîpên pêşîn ("DE" û reqemên kontrolê), di IBAN'a Awistiryayê wekî "AT" bi hejmara kontrolê û di IBAN'a Swîsreyê wekî "CH" bi hejmara kontrolê de cih digire.
Prens Sayyid Raphael Dakik, (z. 17'ê gelawêjê 1998 li Düsseldorf) Mîr, Parêzer, Lobîîst û dîplomatkarê serbixwe yê Misilmanên Sunnî ye. Weke Hezretê 14emîn û niha yê Îslama Neqşîbendî, ew ji zuriyeta Hz. Seyîd Behaeddîn Neqşbend.
Mîr kurê Sultanê Afganî yê qral Mesûd Dakik e, bavê wî Mîr Abdulxaliq pismamê padîşahê paşîn ê Afgan Zahir Şah e. Sultan Mesûd di sala 1978an de ji ber êrîşa Sovyetê ji Afganistanê reviya Almanyayê.
Weke endamên malbata Seyîd Behaeddîn Neqşbend, Mîr ji neslên curbecur ji nesla Pêxember Muhammed e, ku herî nêzîk di nifşa 32an de ye. Her wiha ji ber koka wî ji padîşah Dawid di rêza Xalid ibn el-Welîd de û ji hêla Xirîstiyanan ve ji ber ku ji Apostel Simon-Peter, papa yekem di rêza Prensesa Narcîs a Bîzansî de, ji Cihûyan re rêzdar e. Bapîrê Mîr Nercîs jina bav û kalê wî Hesen el Eskerî û diya Muhammed el Mehdî, îmamê duzdehemîn ê şîeyan e.
Perwerdeh.
Piştî xwendina wî ya dadrêsî ya giştî li Almanya, Prince ji sala 2019an vir ve hiqûqa navneteweyî pratîk kir. Pratîka wî di warê M&A Pargîdaniyê û Aboriyê de, Hikûmetên di warê Qanûna Navdewletî ya Giştî û Şerîetê de û her weha Pargîdaniyên Neft û Gazê di Peymanan de jî hebûn. û Qanûna Kîmyewî ya Ewropayê. Ew ji ber pisporiya xwe ya di Hiqûqa Patentê de û hem jî di Hiqûqa Navneteweyî û Dîplomasiyê de li LSE-yê xwe zêdetir di Kîmya Endezyariyê de pispor dike.
Mîr bi malbata xwe re di warê dîplomasiyê de di navbera gelek dewletên cîhanê de dixebite. Di nav xebatên wî yên dîplomatîk de xebatên Lobiyê yên di warê pêşkeftinê de li welatên pêşkeftî yên ku tevneke xurt a hevkaran ji wezîr, qral û akademîsyenên li çaraliyê cîhanê pêk tê hene.
Ew wek Hezretê 14. Îşan tevdigere, yanî ew rêberê bilind ê neqşîbendî yê sofiyan e.[9] Weke rêberê bilind ê Îslama Sunnî ya Neqşîbendî, îro ji aliyê şagirtên xwe ve wekî cîgirê rewa yê manewî û siyasî yê Pêxember Muhammed û Elî tê dîtin.
Ji ber bandora xwe ya girîng, çalakiyên gerdûnî û rola olî, ew wekî Mîrek Misilman a bi rûmet tê hesibandin.
Bîlançoya hebûnê berhevokê di hesabên tevheviya hebûn an jî berhevoka li ser sermaya giştî ya bîlançoya milê deynan e.
Tevahiya malî termekî qanûnî ya di § 266 para 2 û 3 HGB, xalên bîlançoyên takekesî ("Post") di dawiyê de bêyî tevahî bîlançoyê wekî encama lêzêdekirina wan were destnîşan kirin, têne navnîş kirin. Li gorî qanûna muhasebeyê, tevheviya bîlançoyê ne xalekî bîlançoyê ye. Li gor § 266 para 3 HGB'ê di aliyê hebûnê de, windabûna net a salê § 267 para 4a HGB'ê di tevheviya bîlançoyê de cih nagire.
Hesaba spartinê, spartina teserifê, hesaba bazirganiyê, an jî her cûreyên hesabên bankê yên destûra spartinê û vekişîna ji aliyê xwediyê hesabê dide.
Hesaba spartinê, spartina teserifê , hesaba bazirganiyê, an jî her cûreyên hesabên bankê yên destûra dirav û vekişandin ji aliyê xwediyê hesabê dide. Ew kiryarên di pirtûkên bankê de têne tomar kirin û bîlançoya encamê ji bo bankê wekî berpirsiyariyek tê tomar kirin û mîqdara bankê divê xerîdar nîşan dide. Hin banke ji bo vê karûbarê xercê bidin, hinêkî din jî dikarin li ser diravên hatine razandin berjewendiya xerîdar bidin.
Şabo, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Gorî resmîyetê Şabo, mezreyek e û bi gundê Xwaçûk (Xaçûk) ve girêdayî ye.
Xirbesarînc, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
va gûnda gûndeki êşira kura yı.
Wêneya mîkroskopî ya vîrûsa sorika meymûnê
Vîrûsa Sorika Meymûnê (kurte: VSM) DNA'ya dubendî ye, vîrûsek zoonotîk û celebek ji cinsê Ortopoksvîrûsê ya di famîleya Poxviridae ye. Variola "(VARV)" yek ji vîrûsên ortopoksê yên mirovî ye, ku tê de vîrûsên sorikê "(CPX)" û vaksînya "(VACV)" hene. Ew ne bav û kalek rasterast an jî nevîyek rasterast a vîrûsa variola ye ku dibe sedema sorikê. Vîrûsa Sorika Meymûnê dibe sedema nexweşiya meymûnê, nexweşiyek dişibihe sorikê, lê bi rijandinek siviktir û rêjeya mirinê kêmtir e. Vîrûs yekem car di sala 1958'an de li ser meymûnek hate dîtin. Ew yekem car di sala 1970'an de li Komara Demokratîk a Kongoyê li ser mirovan hate dîtin. Ew yekem car li derveyî Afrîkayê di sala 2003'an de hate dîtin. Rêjeya mirinê %1 e û rêjeya infeksiyonê kêm e.
Berjeng û Nîşan.
Nexweşiya Sorika Meymûn dibe sedema tayê, serêşê, westandinê, êşa bedenê ya berbelav, girêkên lîmfê werimî û birînên çerm. Gilîkirina navînî bi qasî 6-13 roj piştî têkiliya bi vîrûsê re çêdibin.
Di 5 rojên ewil ên nexweşiyê de ta, serêşiya dijwar, werimîna girêkên lenfê, êşa piştê û qelsiya zêde tê dîtin. Piraniya wan di berjeng û nîşanên gelek nexweşiyan de têne dîtin, lê hebûna girêkên lîmfê bi taybetî ji bo cûdakirinê ji pizrik, mirîşk û sorika avê re girîng e.
Reşîkên li ser çerm 1-3 roj piştî destpêkirina tayê xuya dibin. Ew li ser rû, dest û lingan bêhtir ji stûnê tê dîtin. Birîn dikarin li ser çeng û lingan, di nav devê de, li devera genîtal û di çavan de têne tespît kirin. Hejmara birînan hinek an jî pir guherbar e. Lezyon wekî pizikê dest pê dikin û ji çerm bilind dibin; paşê ew bi şilek zelal tijî dibin û xuyabûna "vezîkûl" digirin. Şîva zelal a di hundirê vezîkulan vediguhere şilekek zer û "pûstûlan" çêdibe. Pûstûl, qaşil û birîn bi ketina qalikan re winda dibin. Ev pêvajo bi gelemperî 2-4 hefte digire û bi xwe baş dibe. Nexweşî dikare di mirovên pergala xweparastina wan re werin tepisandin û dijwar be. Infeksiyonên bakterî li nexweşiyê zêde bibin, zatûre, sepsîs, encefalît û windabûna dîtinê çêdibe.
Jêgirtin.
Vîrûs di mirov, bi heywanên infekte an jî di encama pêwendiya nêzîk a mirovên bi nexweşî re an jî tiştên bêcan (cil, destmal, çarşef) girêdayî ne û derbasî mirovan dibe. Vîrûs bi şikestina nexuyayî yên li ser çerm, parzûnên mukozê (dev, poz, çav) an jî pergala nefesê ve derbasî mirovên saxlem dibe.
Heywanên infekte (zoonotîk) dikare veguhestina ji mirovan nerasterast bi riya gezdan, xurandin, bi têkiliya xwînê, şilavên laş an jî goştê ajalan re pêk tê. Tê texmîn kirin ku veguhestina ji mirov bo mirov bi piranî li ser dilopên mezin ên nefesê de pêk tê. Ji bo veguhestina ji mirov bo mirov dilopên mezin nikarin dûr û dirêj bigerin. Têkiliya rû bi rû, demdirêj û nêzîk hewce ye. Ev taybetmendî dikare pêşî lê bigire û derketinên mezin ên mîna COVID-19 (SARS-CoV-2) çêbike. Vîrûs dikare bi riya çerm û mûkozên mirovekî vegirtî, rasterast têkiliya şikilên laş, birînên çerm an jî nerasterast têkiliya maddeyên bêcan ên bi wan re vegirtî were veguheztin. Her çend veguheztina zayendî ne diyar be, ji ber têkiliya nêzîk ve dema têkiliya zayendî re dikare were veguheztin.
Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn
Qesra Keçikê yan jî Qesra Deryayê (bi tirkî: "Kızkalesi") qesreke giravî yê li Tirkiyeyê ye ku li giraveke biçûkê li taxa Kızkalesi ya bi ser navçeya Erdemli ya parêzgeha Mêrsînê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin.
Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye.
Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, "Gramvoussa" ye. Qesr li koordînata e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya Deryaya Navîn hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya Erdemliyê û 60 kîlomêtre ji bajarê Mêrsînê dûr e.
Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê Alexios Komnenos I ê Împaratoriya Bîzansê ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a Bîzansê li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.
Efsaneya qesrê.
Li gorî efsaneya Qesra keçikê, falbêjekî ji qeral re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. Falbêj dibêje ev dê pêk were û heta qeral jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.
Dazvan yan jî Dazwan (), niştecihbûnek li gundê Geçîte li navçeya Kercosê ya parêzgeha Êlihê (Bakurê Kurdistanê) ye.
Mizgefta Dazvan.
Mizgeft li Dazwanê ye li gundê Geçîtê ya navçeya Kercews ye. Gundê Geçît 78 km dûrî navenda bajarê Êlihê û 18 km dûrî navenda Gercûşê ye.Mizgeft bi destan hatiye çêkirin, ev mîmarî herêmê nîşan dide.Deriyê mizgeftê alîye bakure ye û şeklê wê yê çargoşe ye.
Eşîret li gundê Dazvanê.
Eşîra Dazwanî li gundê Dazvanê bi cih bûne. Ji ber vê yekê navê gund Dazvan e. Eşîra Hesarê (eşîra Cegerxwîn) jî li gundê Dazvanê peyda dibe. Gundê Eşîra Hesar ne dûrî Dazvanê ye, mesafe dora 14 kîlometre ye.
Binêre.
Batman (parêzgeh)KercewsDazwanî
Qadên karsaziyê bankên teserûfê û komeleyên banka teserifê yên li Almanyayê (Hezîran 2020)
Sparkasse bi gelemperî bankên ne-qezenc, gerdûnî yên di bin qanûnên giştî yên xwediyê şaredariyê de ne. Wekî pênc bankên teserifê yên azad hene, ku ne xwediyê rayedarên herêmî û ji rêxistinên ne qezencê re jî girêdayî ne.
eslê peyvê.
Peyva hevedudanî "Sparkasse" ji sedsala 18'an ve hatiye bikaranîn. Sedsal îsbata wateya "saziyên giştî ya ji bo hilanîna teserûfa diravdana faîzê" dike. Tevlihevkirina peyvên "spar" û "kasse" bi armanca eslê wan re pejirandina teserûfê ya razandina diravê li xezîneyê destnîşan dike.
Logo.
Logoya heyî ya Erste Bank û bankên teserifê yên li Awistiryayê
Navnetewî.
Modela banka Sparkasse li 86 welatan belav bûye. Li Îtalyayê hemû pişkên di bankên Sparkasseyê ji weqfan re têne veguheztin.
Îspanya.
Şaxa Caixa Manlleu li Sabadell (2006)
Volkswagen Aktiengesellschaft (bi kurte VW AG an Volkswagen AG) li bajarê Wolfsburg, Saksonya Jêrîn e, hilberînerekî otomobîlê ya Alman e. Ew nerasterast piranî ji aliyê malbatên Awistiryayê Porsche û Piëch ve tê kontrol kirin. Volkswagen di warê firotinê de hilberînerê herî mezin ên otomobîlên li cîhanê ye. Volkswagen di heman demê de ji aliyê hejmara wesayîtên firotinê ve ji bo demek dirêj hilberînerê otomobîlên herî mezin bûye, ku heta sala 2020'an ji aliyê Toyota ve hat girtin. Li kêleka Toyota, General Motors yek ji mezintirîn hevrikên sûka cîhanê ye. Ew di 28'ê Gulanê 1937'an de, wekî "pargîdaniyekî amadekariya Volkswagen GmbH" dike. Li Berlînê di sala 1938'an de navê "Volkswagenwerk GmbH" hate guherandin û di sala 1960'an de wekî pargîdaniyek kompanyaya pardarî ya hevbeş veguherî. Civata giştî biryara di sala1985'an de guherandina navê "Volkswagen Inc. da."
KdF-Wagen li ser Reichsautobahn, Rêbendan 1943
Şerê Cîhanê yê Duyemîn, aborîya şer û keda bi zorê.
Kübelwagen bi taybetî di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de hilberandin
Piştî şer.
Niha (çep, navend) û navenda pargîdaniya berê li Wolfsburgê
Rudolph Leiding, ji sala 1971 heta 1975 Serokê VW
Binesazî, Marqe û Pargîdanî.
Koma Volkswagen di warên otomobîl, seferberî û karûbarên darayî de tê dabeş kirin. Dabeşkirin û xwedîkirinên din jî hene.
"Mahour Bagheri" (Farsî:ماهور باقری) stranbêj, muzîkjen, dengbêj û nivîskarê popê ye ku di 3ê Îlona 1988an de li Tehran hatiye dinyayê. Ew li piraniya enstrumanan dixe û demekê mamostetiya muzîk dike.
Taybetmendiya wî gîtar ye û di stîla flamenco de jî şareza ye.
Di 13 saliya xwe de dest bi kar muzîk û stranbêjiyê kiriye û di 17 saliya xwe de ji ber eleqeya xwe ya mezin bi zanistê re ketiye zanko û xwendina xwe ya akademîk di warê kîmya dekompozyonê de berdewam kiriye heya. lîse.
Di 19 saliya xwe de dest bi mamostetiya gîtara flamenko dike û di vî warî de gelek şagirtên wî hebûn.
Ji sala 1399`an ve bi awayekî profesyonel dest bi stranbêjiya popê kiriye û gelek berhem berhem anîne.
Klûba Futbolê ya Gelsenkirchen-Schalke 04 e.V. bi gelemperî wekî FC Schalke 04 tê zanîn, klûbek werzîşê ya Almanya ye ku ji navçeya Schalke ya bajarê Gelsenkirchenê ye. Pêşengê beşa basketbolê ji bo demek dirêj tîma mêran bûye û di Bundesliga Basketbolê ya 2'emîn Bundesliga ProA de lîst.
Kesayetî.
Zêdekirin: Darnell Dunn (Zanîngeha Pepperdine), Lavon Hightower (Zanîngeha Dewleta Rojavayê Missouri), Marley Jean-Louis (EN Baskets Schwelm), Johannes Joos (Gladiators Trier), Jordan Spencer (London Lions).
Çûyin: Austin Arians (nenas), Patrick Carney (dawiya kariyerê), Michael Haucke (BSV Wulfen), Jacob Mampuya (Scanplus Baskets Elchingen), Brandon Parrish (nenas), Niclas Sperber (PS Karlsruhe Lions), Lutz Walhöfer (nenas), Lars Wendt (nenas)
Ku Klux Klan bi gelemperî bi KKK an jî wekî Klan tê kurt kirin, komek terorîst û nefretê ya serweriya spî ya Amerîkî ye ku armancên wê yên bingehîn Afrîkî-Amerîkî, Cihû, Latînî, Amerîkî yên Asyayî, Katolîk, Amerîkî yên Xwecihî ne. Herwiha koçber, çepgir, homoseksuel, misilman û ateîst jî tevde ne.
Klan di sê serdemên cuda de hebûye. Her yekê parêzvaniya helwestên reaksiyonê yên tundrew kiriye, yên wekî neteweperestiya spî, dijî-koçberî û bi taybetî di dubareyên paşerojê de Nordîsîzm, antîsemîtîzm, antî-katolîzm, qedexekirin, populîzma rastgir, antî-komûnîzm, homofobî, Îslamofobî dijî pêşverûbûn û antî-ateîzm. Ji hêla dîrokî ve, yekem Klan di dawiya salên 1860'an de li dijî reşikên çalak ên siyasî û hevalbendên wan li Dewletên Yekbûyî yên Başûr terorîzm bikar anî û hem êrîşa laşî hem jî kuştin. Her sê tevgeran banga "paqijkirinê" ya civaka Amerîkî kirine û hemû rêxistinên tundrew ên rastgir têne hesibandin. Di her serdemê de, endametî veşartî bû û texmînên tevahî hem ji hêla heval û hem jî ji dijminan ve pir zêde bûn.
KKK ya Yekem.
Teswîra Ku Klux Klan li Karolînaya Bakur di sala 1870'an de, li ser bingeha wêneyek di bin çavdêriya efserekî federal de ku cil û bergên Klan girtiye hatiye kişandin.
KKK ya Duyemîn.
"Hejmara Ku Klux" ya "Dadger", di 16'ê Tebaxê, 1924'an de
Derketina navê.
Nav bi yewnanî wekî ' (κύκλος, ku tê wateya çember) wekî "Clan hate berhevkirin". Peyv berê ji bo rêxistinên din ên biratî yên li Başûr wekî Kuklos Adelphon dihat bikar anîn.
Afirandin û binavkirin.
Di civînek 1867'an de li bajarê Nashville, Tennessee, endamên Klan kom bûn û hewl bidin ku rêxistinek hiyerarşîk biafirînin û beşên herêmî di dawiyê de ji navendek neteweyî re rapor dikin. Ji ber piraniya endamên Klanê kevneperest bûn, ew bi vê hiyerarşiya leşkerî dihatin bikaranîn, lê Klan tu carî di bin vê avahiya navendî de tevnegeriya. Beş û komên herêmî pir serbixwe bûn.
Sembol.
Ku Klux Klan di dîroka xwe de cûrbecûr sembolan bikar aniye.
Parkstadion li Gelsenkirchen, Nordrhein-Westfalen, Almanya stadyumek pir-armanc bû, ku êdî ji bo mêvandariya bûyerên girîng nayê bikar anîn. Stadyum di sala 1973'an de hate çêkirin û pênc maçên Kûpaya Cîhanê ya FIFA1974 li dar xist. Kapasîteya wê 62,109 bi kursiyên 45,067 bû.
Di Kûpaya Cîhanê ya FIFA1974'an de, Yugoslavyayê bi 9-0 xistina Zaire rekora serkeftina herî mezin a heta niha di Kûpaya Cîhanê ya FIFA de tomar kir.
Michael Jackson di 4'ê Îlona 1988'an de di dema gera xwe ya Cîhanê ya Xerab û di 15'ê Hezîrana 1997'an de di gera xwe ya HIStory Cîhanê de derket stadyumê. Di heman demê de hate plan kirin ku di 6'ê îlona 1992'an de li stadyumê li ser gera xwe ya Cîhanê ya Xeterdar performans bike, lê ji ber tenduristiya nexweş betal kir.
Kuştina bi guleyan li dibistana Robb a Uvalde, êrîşekî komkujî ye ku di 24ê gulana 2022an de ji aliyê êrîşkar Salvador Ramos ê 18 salî ve li dibistana seretayî ya Robb a li bajarê Uvalde ya Teksasê li Amerîkayê pêk hatiye. Di encamê de 19 zarok û du mamoste hatin kuştin û 16 kes jî birîndar bûn. Salvador Ramos jî ji aliyê hêzên ewlehî yên Amerîkayê ve di heman rojê de hate kuştin.
Uvalde bajarekî bi piranî hîspanî ye ku bi qasî 16 000 kesan li herêma Teksasa Başûr dijîn. Bajar bi qasî 100 km dûrî sînorê Dewletên Yekbûyî û Meksîkê ye û bi qasî 135 km dûrî San Antonio ye.
Nêzîkî ji sedî 90 ji xwendekarê dibistana seretayî ya Robb hîspanî ye û nêzîkê ji sedî 81 nifûsa xwendekar ji paşerojên aborî yên paşwendiyê tên. Dibistan jibo 600 xwendekaran, ji pola duyem heta ya çarem li bajarê Uvalde, Teksasê perwerde dida.
Êrîşa çekdarî.
Êrîşkar, danê sibê demjimêr di 11.30an de di dema nîqaşekê de dapîra xwe li mala wan li Uvalde gulebaran kir û dapîra wî bi vî êrîşê birîndar bû.
Ramos piştre re bi SUVe kî xwe li xendeqekî li derveyî dibistanê qelibî. Li gorî polîsan Romos çekbendekî bê plake (çekbendên taktîkî) li xwe kiribû û çenteyek piştan, hemî kincên reş lê bû, demançe, tivingek AR-15 û çend şerjorên xwedî kapasîteyên bilind pê re hebûn. Ramos piştre polêsek UCISD ku hewl da nehêle ew bikeve hundirê dibistanê, lêda wî birîndar kir.
Ramos di danê sibê demjimêr di 11.30an di deriyê başûr re derbasî dibistanê dibe. Piştî demeke polîsan ragihand ku bangên li ser wesayîta ku nêzîkî dibistanê û ku kesekî çekdar bi tivingê derbasê hundir bûye, hatiye xeta 911ê yê. Şahidek anî ziman ku Ramos pêşî gule berda du kesên li malekî sersaxiyê ya nêzîk lê her du kesên li wî avahiyê bûn bê birîndarî xwe xilas kirine. Ramos dema xwe gihandiye dibistanê ji 40ê heta 60 xulekan li avahiya dibistanê berî ku polîs wî rawestîne zarokan kuşt.
Hormona dijemîztin an ji vazopresîn (bi înglîzî: "antidiuretic hormone (ADH) - vasopressin") hormonek firepeptîdî (polîpeptîdî) ye. Li hîpotalamusê tê berhemkirin û ji bo hîpofîza paş tê şandin. Derdana hormona dijemîztin ji aliyê hîpofîza paş ve tê kirin.
Di zimanê înglîzî deji bo tiştên dibin sedema tengbûna lûleyên xwînê û zêdebûna pestoya xwînê peyva “ "vasopressor" “ tê bikaranîn. Heke xestiya hormona dijemîztin di xwînê de pir zêde bibe, ev rewş dibe sedema qurmiçîna lûleyên xwînê. Lûleyên xwînê teng dibin pestoya xwînê berz dibe, loma hormona dijemîztin wekî vazopresîn ("vasopressin") jî tê navkirin.
Hormona dijemîztin ji 9 asîdên amînî pêk tê. Temenê nîvbûnê (bi înglîzî: "half-life)" ya hormona dijemîztin 18 heta 20 xulek e. Hormona dijemîztin di demarexaneyên nav hîpotalamusê de tê çêkirin, bi tewereyan ber bi hîpofîza paş ve tê guhaztin û li wir tê embarkirin. Bi hankirina hîpotalamusê, hormona dijemîztin a embarkirî ji rijênê hîpofîz tê derdan. Du kartêkir dibin sedema zêdebûna derdana hormona dijemîztin. A yekem zêdebûna xestiya osmozî ya şileya derveyê xaneyan (plazmaya xwînê û şileya navbera xaneyan) e. A duyem jî kêmbûna qebare û pestoya xwînê ye.
Karê serekî yê hormona dijemîztin, kêmkirina deravêtina mîzê û tengkirina mûlûleyên xwînê ye.
Karê hormona dijemîztin bo rêkxistina hevsengiya ava laş.
Ji bo berdewamiya jiyanê dabînkirina hevsengiya ava laş girîng e. Xestiya ava laşê mirov ji aliyê osmozewergirin (bi înglîzî: "osmoreceptors") li hîpotalamusê ve tê çavderîkirin. Osmozewergir di nav plazmaya xwînê û şileya navbera xaneyan de çavderiya xwê, iyon û madeyên tîwawe dike. Heke ji ber xwêdandanê an jî ji ber kêm vexwarina avê di laş de kêmasiya av peyda bibe, di xwînê de xestiya iyon û madeyên tîwawe zêde dibe. Ev rewş osmozewergiran han dike, demareragihadinên ji osmozewergiran ber bi hîpotlamusê ve tên şandin. Demarexaneyên derdanî yên hîpotalamusê hormona dijemîztin berhem dikin û der didin nav hîpofîza paş. Hormona dijemîztn ji hîpofîza paş tê derdan û tevlê xwînê dibe.
Hormona dijemîztin delînbariya (bi înglîzî: "permeability") lûleka badayî ya dûrî û cogên berhevkirinê zêde dike. Bi vî awayê ji şijûyê hê pirtir av dubare tê mijandin.Hormona dijemîztin di gurçikan de bandor li ser lûlekên badayî yên dûrî û cogên berhevkirinê dike. Xaneyên cogên berhevkirinê wergirên hormona dijemîztin lixwe digirin. Wergir bi kîsikan ve girêdayî ne, kîsik jî cogên avê (bi latînî: "aquaporins") lixwe digirin. Cogên avê ji proteînên parzûna xaneyê pêk tên.Di xaneyên cogên berhevkirinê de, cogên avê hertim vekirî nin in. Ji bo vekirîmayina cogên avê, divê di gurçikan de bi têra xwe hormona dijemîztin hebe. Dema xaneyên cogên berhevkirinê ji aliyê hormona dijemîztin ve tên han kirin, cogên avê li beşa parzûna xaneyê ya ko bi mîzê re rûbirû ye ve girê dibe. Bi vî awayê ava nav mîzê ji cogên avê derbasî nav xaneyên coga berhevkirinê dibe. Ava di xaneyên coga berhevkirinê tevlê xwînê dibe û di laş de dimîne. Bi çalakiya cogên avê, qebareya mîzê kêm dibe û xestiya sodyum, klor û madeyên din ên nav mîzê zêde dibe. Ango mîza xest (tîr) peyda dibe.
Bi kurtasî rêkxistina hevsengiya avê di laş de. Wekî gavên li jêr rû dide
Heke ava plazmayê ji asta asayî kêmtir be;.
1. Ava laş bi xwêdandanê ji çermê mirov, û bi henasedanê jî wekî hilm ji dev û difin laşê mirov diterikîne. Heke ji dewsa ava çûyî, mirov bi têra xwe av venexwe xestiya osmozî û pestoya osmozî ya plazmaya xwînê zêde dibe. Herwisa gava mirov xurekên şor an jî şirîn dixwe dîsa xestiya osmozî ya xwînê zêde dibe. Mînak, heke mirov penêrê şor biwxe, îyonên xwêya penêr tevlê xwînê dibin û pestoya osmozî ya plazmaya xwînê zêde dikin.
2. Zêdebûna xestiya osmozî osmozewergirên li hîpotalamusê han dike.
3. Du encamên hankirina osmozewrgirên hîpotalamusê heye. A yekem hestê tîbûnê peyda dibe û zorê dide mirov bo vexwarina avê. A duyem jî ji rijêne hîpofîza paş, hormona dijemîztin tê derdan.
4. Hormona dijemîztin ji hîpofîzê tê derdan û tevlê xwînê dibe, bi herrika xwînê digihîje gurçikan. Di gurçikan de bi bandora hormona dijemîztin, delînbariya lûlekên badayî yên dûrî û cogên berhevkirinê zêde dibe.
5. Zêdebûna delînbariyê, di lûlekên badayî yên dûrî û cogên berhevkirinê de dubaremijîna avê zêde dike. Bi vî awayê xestiya osmozî ya mîzê zêde dibe, qebareya mîzê kêm dibe.
6. Bi zêdebûna dubaremijînê, hê pirtir av ji mîzê cihê dibe û vedigere nav şileya laş. Herwisa ji ber hestê tîbûnê vexwarina avê jî zêde dibe. Dawiya dawî xestiya osmozî ya plazmaya xwînê dadikeve asta xwe ya asayî.
Heke ava plazmayê ji asta asayî zêdetir be;.
Heke mirov bi qebareyek zêde av an jî şilemenî vebixwe, îcar bûyerên li jor hatine rêzkirin bi awayekî berevajî rû didin.
1.Ava hatiye vexwarin di tevahiya laş de belavê nav şileya laş dibe. Ji ber ko mêjera madeyên tîwawe yên nav şileya laş naguhere, ava lê hatiye zêdekirin, xestiya osmoziya şileya laş kêm dike.
2. Kêmbûna xestiya osmozî di heman demê de dibe sedema kêmbûna pestoya osmozî. Pestoya nizim rê li ber çalakiya osmozewergirên li hîpotalamusê digire.
3. Du encamên rêgirtina çalakiya ozmozewergiran çê dibe. A yekem hestê tîbûnê kêm dibe û loma mirov dil nake ko av vebixwe. A duyem jî, rê li ber derdana hormona dijemîztin tê girtin.
4. Gava ji hîpofîza paş derdana hormona dijemîztin tê kêmkirin, demek şûnve di nav xwînê û herwisa di nav gurçikan de asta hormona dijemîztin dadikeve. Bi vê awayê delînbariya avê ya lûlekên badayî yên dûrî û cogên berhevkirinê tê kêmkirin.
5. Bi kêmbûna delînbariyê, di lûlekên badayî yên dûrî û cogên berhevkirinê de dubaremijîna avê kêm dibe. Av di nav mîzê de dimîne. Loma xestiya osmoziya mîzê kêm dibe lê qebareya wê zêde dibe.
6. Ji ber ko kêmtir av dubare tê mijîn, kêmtir av tevlê xwînê dibe. Herwisa di heman demê de hestê tîbûnê jî li mirov peyda nabe, loma mirov av jî venaxwe. Bi vî awayê xestiya osmozî û pestoya osmozî ya şileya laş ber bi xala asayî zêde dibe.
Çalakiya koendama demarê bo derdana hormona dijemîztin..
Di hîpotalamus û gurçikan de de demarexaneyên taybet ên bi navê osmozewergir heye. Guherînên xestiya osmozî (bi înglîzî: "osmotic concentration-osmolality") ya plazmaya xwînê û şileya navbera xaneyan, ji bo osomozewergiran kartêkir (bi înglîzî: "stimulant") e. Osmozewergir bersîva guherîna xestiya plazmaya xwînê dide û kar dike ji bo rekxistina rêjeya ava nav xwînê. Osmozewergir bi demarexaneyên çêkerê hormona dijemîztin vê di nav têkilîyêde ne. Hestê tîbûnê ji ber çalakiya osmozewergiran peyda dibe. Di hîpotalamusê û di gurçikan de bi hejmarek zêde osmozewergir heye.
Osmozowergirên li hîpotalamusê, zêdebûna pestoya osmozî ya plazmayê hest dikin û derdana hormona dijemîztin han didin. Zêdebûna pestoya osmozî (ji ber xestiya osmozî) di demarexaneyên çêkerê hormona dijemîztin de erkê kar dide destpêkirin. Li beşa tewerekotahiyê de, li ser parzûna xaneya demarexaneyê de cogên kalsiyumê (Ca2+) yên jêrdestê voltajê (bi înglîzî: "voltage-gated Ca2+ channels") heye. Erkê kar di kotahiya tewereya demarexaneyê de cogên kalsiyumê dide vekirin. Her ko kalsiyum ji şileya navbera xaneyan, ber bi nav demarexaneyên çêkerê hormona dijemîztin ve diherike, ji demarexaneyan, hormona dijemîztin tê derdan. Hormona dijemîztin bi verişînê (bi latînî: e"xocytosis") ji demarexaneyên çêker tê derdan. Derdana hormona dijemîztin bi çerxa paşragihandina neyînî (bi înglîzî: "negative feedback loop") tê çavderîkirin. Her ko xestiya osmozî ya xwînê kêm dibe osmozewergirên hîpotalamusê guherînê hest dikin û bi qasê kêmbûna xestiya ozmozî, derdana hormona dijemîztinê didin kêmkirin.
Bandora hormona dijemîztin li ser qurmiçîn û tengkirina lûleyên xwînê.
Ji nişka ve kêmbûna qebareya xwînê jî hormona dijemîztin dide derdan. Wekî mînak, dibe ko dema birîndarbûne de xwînberbûnek xeter rû bide û gellek xwîn ji laş derkeve. Di rewşek wisa de qebareya xwîna laş kêm dibe. Kêmbûna qebaraya xwînê dibe sedema kêmbûna pestoya xwînê. Guherînên pestoya xwînê ji aliyê pestanewergiran (bi înglîzî: "baroreceptors") ve tê hestkirin. Pestanewergir li şahxwînberên stûyê mirov û li guhikeya çepê ya dil de cih digirin. Pestanewergir agahiya kêmbûna pestoya xwînê bi demareragihandinan dişînin hipotalamusê, li hîpotalamusê demarexaneyên derdanî ango demarexaneyên çêkerê hormona dijemîztin, dest bi berhemkirin û derdana hormona dijemîztin dikin. Hormona dijemîztin rê li ber deravêtina avê digire ko qebareya xwînê hê pirtir kêm nebe. Bi vê awayê qebare û pestoya xwînê ber bi xala asayî tê guhertin. Gava pestoya xwînê zêde dibe, îcar demarexaneyên derdanî rê li ber derdana hormona dijemîztin digirin, di cogên berhevkirinê de dubaremijîna ava nav mîzê rû nade. Ango deravêtina avê zêde dibe ko pestoya xwînê kêm bibe bo asta asayî.ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA.."/>
Mîr Seyîd Mahmûd Axa (mir 1882) hiqûqnas, mîrê Efxanan û olîgarşekî Îngilîstan-Hindî bû. Ew ji rêza Muhammed ji neviyên Hezretî Îşan a yekem bû û wek Hezretî Îşanê 9emîn ê Rejîma Sufî ya Neqşîbendî xizmet kir.
Mîr ji aliyê diya xwe ve nesla 8emîn a Hezretî Îşan e û di rêza wî de bi bav û kalên xwe Ebdulqadir Gîlanî û Hesen El Eskerî ve girêdayî ye. Bi riya diya wî, padîşahiya împaratoriya Mughal jî jê re tê dayîn, ji ber ku diya wî jî ji dûndana împaratorê Mughal Aurangzeb bû.
Bavê wî mîrekî eşîrê (Amir Kabir) yê Seyîdên Afganîstanê bû ku ji neviyên bibandor Îmam Huseyn bîn Elî bû.
"Restexiz".
Bi birayê xwe Seyîd Mîr Jan re, wî çanda Neqşîbendî ya Hezretî Îşan ji nû ve zindî kir, piştî ku ji bîr kirin, ji ber şehadeta trajîk a kalê xwe Hz. Ev qonaxa vejîna çanda Neqşîbendî bi têgîna farisî "Restaxiz" tê naskirin, ku tê wateya "vejîn" an jî "vejîn".
Beş.
Çavkanî behsa carinan dikin ku wî di mijarên giyanî, civakî û darayî de alîkariya şagirtên xwe dike. Mîr wekî Olîgrafek bi hêz û bi avahiyek îstîxbarata zindî dihat nasîn. Wî avahiya xwe ya îstîxbaratê bi taybetî ji bo rizgarkirina mexdûran bikar anî. Bûyerek populer rizgarkirina zarokên şagirtên wî ji revandiyên sûcdar bû, yên ku ji ber karkirina zarokan destdirêjî li wan dikirin.
Çêkirina çanda Hz Îşan.
Seyîd Mahmûd Axa dema ku li Amritsar, Lahore, Keshmir û her weha Konstantînopolê çû malên wan, ji hêla şagirtên xwe ve pir rêz û hurmet lê hat pêşwazî kirin. Ders û dersên şerîeta îslamî û manewî da. Wî û birayê xwe mîrata bav û kalê xwe Hz. Wek nûnerê malbata Hz. Yek ji berhemên wî yên edebî yên taybet jî guherandina sirûda ku ji Hezretî Îşan maye ye.
Sirûda Neqşîbendî ya Sunnî ya Guherîn.
رو در صف دوستان ما باش و مترس Piştgiriya hevalên me bikin û netirsin
خاک راه آستان ما باش و مترس Di rêya miradê me de xwelî be û netirse
گر جمله جهان قصد اوجود تو رد Tewra dema ku hemû dinya li dijî te be
دل فارغ دار از آن ما باش و مترس Dilekî pak be û bi me re bimîne û netirse
ما در کشانتان هستیم در کوه و دره Em te li çiya û newalan diparêzin
انجا که شیر و پلنگ و هشدار گذرد Li ku derê şêr, piling û hyena nêzîk in
پیران قوی دارم و مردان سره Li kêleka min pîrozên bihêz û navdar hene
هر کس که به ما کج نگرد جان نبره Yê ku li me binêre jiyana wî tune
خاک راه آستا ما باش و مترس Di rêya miradê me de xwelî bike û netirse
Rêzgirtin.
Seyîd Mahmûd Axa mirovekî pir vekirî bû û kesên ji olên cihê dikişand. Endamên komên olî yên mezin li Lahore hêz û taybetmendiyên xwedayî jê re veqetandin, ku di dawiyê de hişt ku ew şagirtên xwe yên ne-misilman bike misilman.
mîras.
Mîr di bîst saliya xwe de li Lahorê wefat kiriye û li milê çepê gora paşerojê ya Seyîd Mîr Jan hatiye veşartin. Li goristana wî ya li Begampura, Lahore. Di dema mirina wî de, pevçûnek tund di navbera peyrewên wî yên olên cihê de, ku pîroziya ola xwe jê re girêdidin, derket. Şagirtên wî yên misilman Sunnî û Şîa jî hebûn, lê şagirtên wî yên Hindu yên li Lahorê heta rêza vejîna Krishna jî jê re diyar kirin. Wekî din, ew ji hêla Lahore Sikhên hevdem ve wekî gurû dihat hesibandin, her çend Seyîd Mahmud Agha ne Hindu û ne jî Sikh bû, nirxên xwe wekî misilmanek muhafezekar diparêze. Di dawiyê de birayê wî yê mezin Seyîd Mîr Jan navbeynkarî û aramî li girseyê kir, biryar da ku wî bi awayekî îslamî li mezara Hz. Salvegera wefata wî bi duayên kin bi navê Zikr tê pîrozkirin.
Şagirtên wî jê re dibêjin "Nûron ala Nûr" ango "manîfestoya ronahiya Hz Muhammed".
"Rabita".
Ew bi dilsoziya xwe ya bi birayê xwe yê mezin û axayê Seyîd Mîr Jan re tê naskirin. Ev di Îslama Neqşbendî ya Sunnî de wekî têgîna Rabîta bi berfirehî tê nasîn, ku fedakarî li pey axayê xwe ye. Seyîd Mahmûd Axa bi awayekî dogmatîk wek mînaka “Rabîta". Qaşo dişibe Mihemed û Elî.
Dîmenek ji Kelheya Mamureyê û Deryaya Navîn
Kelheya Mamureyê, keleyek dîrokî ye ku li ser peravê li nêzî taxa Bozdogan a navçeya Anamur a Mêrsînê li başûrê Tirkiyeyê li ser perava Deryaya Navîn dirêj dibe.
Kelheya Mamureyê di sedsala 3an de ji aliyê Romayiyan ve ji bo şopandina rêyên bazirganiyê yên Deryaya Navîn û Kîlîkyayê û ji bo parastina keştiyên bazirganiyê ji korsanan hatiye çêkirin. Kelheya ku bi demê re hatiye rûxandin û hilweşandin, di sedsala 12an de di serdema Qraliyeta Ermeniyan a Kîlîkyayê de hatiye restorekirin.
George Orwell (25'ê Xêve 1903-21'ê Befirbara Paşîn 1950)-(navê wî yê rastî Eric Arthur Blair e), nivîskar û rojnamevanekê înglîz e. Herçind e ko bi rexne û têbînî yên xwe yên sîyasî û çandî ve gelek berniyas bû, yek ji hezkirîtirîn gotarnivîsên wêjeya Inglîzî li sedsala 20'ê bû. Ev ji ber du romanên ko li salên dawî ya temenê xwe yê kurt da nivîsîn; Çewlika heywanan û Hizar û nehsed û heştê û çar navdar e.
George Orwell Ji ber karê bavê xwe, li Motîbîhara Bengalê li Hindistanê hat dinyayê. Bavê wî, Richard Walmesley Blair, li pişka tiryakê li Xizmetkarî yên Bajêrwarî li Hidistana bin desthilata Racên Berîtanyayî (bi Inglîzî "Raj") kar dikir. Dema hêşta yeksalî, bi dayika xwe, Ida Mabel Blair, ra vegeriya Brîtanyayê. Wî heta temenê çar saliyê babê xwe nedît ve. Dema şeş salî çû dibistaneka Anglîkan. Piştî du salan ji ber başî ya rewşa wî li dibistanê ji bo serkevtîtirîn dibistana wî çaxî ya Berîtanyayê, St. Cyprian's School li Sussexê hat veguhaztin.
Ji ber serkevtina xwe, bûrsa xwendinê li Wellington College û Eton Collegeê bidestanîn. Piştî salekê ko li Wellingtonê bû, xwe veguhazt Etonê û li wêderê ji sala 1917'ê heta 1921'ê zana yê Şahî (bi Inglîzî "King's Scholar") bû.
Burma û romana pêşîn.
Ji ber ko malbata wî nedikarîn diravê xwîndina wî li zanîngehê bidin û wî jî bûrsa zanîngehê bi dest nexist, çû Burmayê û li vir di navbera salên 1922-1927'ê wekî polîsekî xizmeta Polîsê Şahane yê Hindistanê kir. Li wî çaxî kêfa bi Impiryalîzmê nedihat, û piştî ko li sala 1927'ê ji bo bêhnvedanekê vegeryabû Berîtanyayê biryara xwevekêşana ji karê polîsiyê da. Wî paştir serbihura xwe li Burmayê ji bo nivîsîna romana "Rojên Burmayê" û gotarên mîna "Kuştina Fîlekî" bikaranîn.
Li sala 1928'ê çû Fransayê, cihê ko Xaleta wî lê dijiya. Hîvî ya wî ew bî ko li wêderê bibit nivîskarekê azad. Ji bona jiyana zindanê nas bike, xwe bi sûcê serxweşbûnê avêt hebsê.
Di sala 1930'an de nêzîkî ramanên sosyalîzmê bû. Li sala 1936'ê çû Spanyayê da di şerê navxweyî yê Spanyayê da li dijî rejîma Frankoyî şer bikit. Ew li wêderê tevî nêzî 25 kesên dî yên Brîtanyayî dibit endamê Partiya Yekbûna Marksîsîtî ya Karkeran (PYMK) (bi Inglîzî "Workers' Party of Marxist Unification"). PYMK hevalbenda Partiya Serxwe ya Kar bû. Van destekên tundrê digel Anarşîstên Katalonyayê bawerî hebû ko tenê bi rabûna çîna karker dikarin rejîma Frankoyî biherifînin.
Li wî şerî da ew li stuhê xwe brîndar bû û çi nema bû bimirit. Di romana "Rêzgirtinek ji bo Katalonyayê da qala wî şerî û birîndarbûna xwe dikit. Hwer wekî ew dibêjit, xelkî jê ra digot bext û şansê wî zehf bû ko nehat kuştin. Wî di bersivand: "Şans û bext ew e ko hema her birîndar nebî".
Li salên Şerê Cîhanî yê Duyem, ji bo Pişka Rojhilatî ya BBC'ê kardikir. Ji ber ko karê wî bangeşe ji bo Brîtanyayê bû wî bêz ji xwe vedibûn. Wezareta Zanyaran (bi Inglîzî Ministry of Information) bû hêvêna hizra "Wezareta Rastiyan" di romana wî ya bi navê "Hezar û nehsed û heştê û çar"ê da. Bi ser mûçeyê baş yê ko werdigirt ra, li sala 1943'ê xwe li karî vekêşa (istîfa). Piştra bû sernivîskarê wêjeyî yê heftîname ya çepî ya "Tribune".
Pirtûka wî ya pêşîn Rojên Burmayê, rexneyên li ser kolonyalîzma Brîtanyayê a li Burmayê bû.
Berbi dawiya Şerê Cîhanî yê Duyem pirtûkek bi sernavê Çewlika heywanan ko bi awayekê hişk rejîma Stalînî rexnedikit, çapkir. Firotina wê pirtûkê ji bo cara pêşîn di jiyana wî da rewşa wî ya diravî başkir.
Pirtûka Orwellî ya herî navdar Hezar û Nehsed û Heştê û Çar e. George Orwell di vê romana xwe da, berovajîkirina rastiyan, windakirina azadiya raman û pêkanînên xerab ên cîhana hevdem ên li beranberî mirovahiyê rexne dikit.
George Orwell, di 21 Befirbara Paşîna sala 1950'ê ji ber nexweşiya êşa zirav (tuberklosîsê) li Londonê mir. Reng e wî ew nexweşî li wan salên ko li Fransayê bû vegirt bûbit.
Nihêrînên sîyasî yên wî.
Bawerî ya sîyasî ya Corcî bi dirêjahiya jiyana wî di guhartinê da bû. Dema li Burmayê, dujminahî ya imperyalîzmê li cem peyda bû. Dema li parîsê hejarî û xizanî dîtî, bû sosyalîst. Wî li sala 1946'ê nivîsî: "Ji sala 1936'ê were her dêreka ko min nivîsîbit, bi awayekê rastûrast an nerastûrast di bin bandora nihêrîna min ya li dijî totalîtaryanîzmê û têgehiştina min di sosyalîzma demokratîk da bûye.
Bandora wî.
Navûbang a wî li dirêjahî ya salan ji ber karên wî yên rojnamevanî bûye.
Kevtî û Veder li Parîs û Londonê, 1933 (Down and Out in Parîs and London)
AUA framework, projeyên nermalavê hewceyê guherîn û nûvekirinên domdar in. Ev nivîsbar di sala 2018an de li Îran û Tehranê hatiye çêkirin.
Danasîna nermalavê.
Ger avahî bi rengek xelet pêşve bibe, ew ê pêşî li guhertin û dirêjkirinê bigire, û pir caran dê bibe sedema dubarekirina peywiran an ji nû ve nivîsandina projeyê ji sifirê. Ji bo ku em ji tevlihevî û dûbarebûna peywirê ya ku piraniya bernamenûs û pêşdebiran pê re rû bi rû ne, ku ev jî ji ber nehevsengiya kodê di astên cihêreng ên bernameyê de çêdibe, ji holê rakin, ji bo nivîsandina projeyên nermalavê pêdivî bi avahiyek domdar a hêsan heye, da ku em karibin hin ji wan veşêrin. tevlihevî û balkişandina li ser karsaziya peywirê. Mînakî, çarçoweya Bootstrap ji bo Eniya End-ê çarçoveyek pir bikêr e, lê hindik kes tercîh dikin ku çarçoveyên mîna Bootstrap ji bo sêwiranê bikar bînin, û hemî sêwirana xwe ji destpêkê ve bi CSS-ê binivîsin. Lêbelê, ji bo beşa Paşa Endê, çarçoveyek hêsan, mebesta gelemperî dikare dem û lêçûn xilas bike û kodek kalîteya bilind û mîmariyek yekgirtî hilberîne. Ev çarçove destûrê dide pêşdebiran ku projeyên xwe li ser bingeha nimûneyek yekbûyî ya guncan pêşve bibin. Pêdivî ye ku çarçove ew qas maqûl be ku rê bide bernamenûs ku li ser avahiya xwe ya zexm bispêre her guheztinek hewce bike.
Çima Çarçove.
Yek ji pirsgirêkên pargîdaniyên nermalavê nebûna avahiyek rast a pêşxistina projeyên wan e. Wekî encamek, wan pir caran kodên wusa tevlihev û hêlîn hilberandine ku çêkirina guhertinan di beşek projeyê de bi giranî bandorê li beşên din dike an jî têk dibe. Ji ber vê yekê, nebûna strukturek rast a ji bo pêşkeftinê nûvekirina koda berê ne gengaz dike û karbidestiya tîmê hema hema sifir kêm dike. Sedema vê jî cudahiya kodkirinê û nebûna avahî û mîmariyê ye. Tîma pêşkeftinê divê pêşî li ser komek rêgez û avahiyan li hev bikin. Nimûneyên mîmarî ne encama serpêhatiyên bernamesaz in; ew ji tecrubeyên bi sedan bernamenûs û pisporên sêwiranê bi salan derketine. Van çarçowe ne nûbûn an îcad in, lê bertek in li ser ji nû ve sêwirandin û kodkirina ku bernamesaz pê re mijûl bûne da ku bigihîjin astên herî bilind ên nermbûn, berfirehbûn û ji nû ve bikaranînê. Bikaranîna wan kodên hilberandî sadetir, maqûltir û berfirehtir dike. Bikaranîna çarçoveyek dikare ji me re bibe alîkar ku dem û lêçûn xilas bike û belgekirin û domandina pergalê hêsantir bike. Asp. Çarçoveya Net Unique Architecture (AUA) AUA çarçoveyek hêsan, sivik e ji bo hilberîna projeyên her mezinahî (biçûk û mezin). Ew dikare di hemî mîmarî de (xizmeta mîkro, CQRS, hwd.) were sepandin ji ber zelalbûna wê ya di strukturê de. Di heman demê de ew bi şêwazên sêwirana cihêreng tijî ye, ji ber vê yekê ji bo mîmar û pêşdebiran nermalavê çavkaniyek girîng e.
Derbeya 27'ê Gulan, yekemîn derbeya leşkerî ya di di 27'ê Gulana 1960'an de li dîroka Komara Tirkiyeyê pêk hat. Her wiha wek Êrîşa Leşkeriya 27'ê Gulanê an jî Şoreşa 27'ê Gulanê tê binavkirin. Derbe ne tenê di nava zincîreya fermandariyê de pêk hat, di bin fermandariya Orgeneral Cemal Madanoğlu de bi planên 37 efserên pilebilind hat kirin. Mewziyên krîtîk ji aliyê leşker û çekên di destê van efseran de, pêşî bi bêbandorkirina asta fermandariya artêşê hatin girtin. Serokomar Celal Bayar, Serokwezîr Adnan Menderes û hin endamên hikûmetê hatin girtin. 235 general û derdora 3500 efser (piranî albay, yarbay, serdar) teqawît bûn, 147 mamosteyên zanîngehê ji kar hatin avêtin û hin zanîngeh hatin girtin. Herwiha 520 hekîm û dadger ji kar hatin dûrxistin.
Daxuyaniya Kongreya CHPê û Armancên Yekem.
"1." "Tedawiya Wekhev, 2." "II." "Parlamento, 3." "Dadgeha Makezagonê, 4." "Pêvajoya Nûnertiya Rêjeyî, 5." "Avakirina Dadgeha Bilind a Dadweran, 6." "Rêziknameya Qanûna Karmendan, 7." "Avakirina rejîmeke çapemenî ya ji bindestiya bêpar, 8. Xweseriya zanîngehê, 9." "Garantîkirina prensîbên Ewlekariya Civakî û Dadweriya Civakî, 10." "Avakirina Konseya Aborî ya Bilind."
Derbe.
a> yekem û tekane serokwezîrê Tirkiyê ye ku hatiye îdamkirin.
Konseya Ewlekariya Neteweyî.
Lijneya Giştî ya Meclisa Parastina Neteweyî ku berê bi biryarname û zagonên curbecur ji bo diyarkirina polîtikayên ewlehiya neteweyî ya welêt hatibûn avakirin, di sala 1961'an da di bin navê Lijneya Ewlehiya Neteweyî da hatin avakirin.
Nirxandinên.
Celal Bayar (Serokkomar):"Û dîsa gumana min tune ku eger 27'ê Gulanê serkeftî nebûya û nehata çêkirin, ne cûntayên di nava artêşê de ava bibûna, ne midaxeleyên 12ê adarê, 12ê îlonê dê bihatana kirin, ne jî dê demokrasî ji holê rabûna."
Herêma Lîwanê yek ji 11 navçeyên bajarî yên bajarê asta parêzgeha Guangzhou ya parêzgeha Guangdong a Çînê ye. Herêm ji hêla Çemê Pearl ve li du beşan tê dabeş kirin: Xiguan li bakur-rojhilat û Fangcun li başûrê rojava ye.
Herêma Lîwanê ji helbesta "Lizhiwan" yê "Benda ava kesk û leylanên sor ên li her du peravên" hatiye wergirtin. Ew rûberek 16.2 kîlometre çargoşe (6.3 mîl çargoşe) vedigire û nifûsa wê ya sabît bi qasî 540,000 û nifûsek ne-xwecihî yên sabit jî zêdetirî bi qasî 200,000 e. Navçeya Lîwanê li beşa pêşkeftî ya rojavayê Guangzhou û li perava bakur-rojhilatê Çemê Pearlê ye.
Sir Lewis Carl Davidson Hamilton MBE HonFREng (zayîn 7'ê Çile 1985, Stevenage) ajokarek pêşbaziyê ya Brîtanî ye ku ji bo tîmê Mercedes-AMG F1 di Şampiyoniya Cîhanê ya Formula 1 de pêşbazî kir. Hamilton di tîma McLaren F1 de dest bi kariyera xwe kiriye ku ji sala 2007 heta 2012'an tê de beşdar bû. Yek ji du ajokarên Formula 1 yê herî zêde şampiyoniya wan girtiye, ligel Michael Schumacher, bi 7 şampiyoniyên cîhanê bi dest xistine. Ew ajovanê di dîroka Formula 1 de herî zêde serketî, pozîsyona herî pole û podyumê qedandî ye. Hamilton di heman demê de gelek rekoran jî digire, di nav de piraniya serketinên pêşbaziya pir pozîsyonên pole û pir podyum e.
Salên destpêkê û perwerdehî.
Lewis Hamilton û bavê wî Anthony Hamilton piştî 2008 Grand Prix ya Brazîlê bi sernavê Hamilton pîroz dikin.
Bi Alonso re hevaltî.
Hamilton di pêşbirka şeşemîn a kariyera xwe de, di sala 2007'an de bi pêşbirka xweya yekem bi dest xist.
Hamilton di sala 2008'an de bi tîma McLaren re sernavê xwe yê yekem a cîhanê pîroz dike.
Copyleft, pratîka dayîna mafê belavkirin û guherandina bi serbestî milkê rewşenbîrî ye bi şertê ku heman maf di berhemên derûdor ên ku ji wê milkê hatine afirandin de bêne parastin. Copyleft di forma lîsansê de dikare were bikar anîn ku şert û mercên mafnasiyê ji bo karên ji nermalava komputerê bigire heya belge, huner, vedîtinên zanistî û tewra hinek patentan bigire. Copyleft rêgezek e ku tê de nermalava an xebata hunerî dikare were bikar anîn, guheztin û bi serbestî were belavkirin bi şertê ku her tiştê ku jê hatî bi heman mercan ve girêdayî be.
Berevajî lîsansên nermalava belaş ên destûrdar, lîsansên nermalava Copyleft wekî parastin an berevajî têne hesibandin û hewce dike ku agahdariya ku ji bo ji nû ve hilberandin û guheztina xebatê hewce dike ji wergirên bernameya nermalavê, yan binaryan re were peyda kirin. Ev agahdarî bi gelemperî di forma pelên koda çavkaniyê de ye ku bi gelemperî kopiyek şertên lîsansê hene û nivîskarên kodê qebûl dikin.
Lîsansên Copyleftê yên navdar di nav wan de Lîsansa Giştî ya GNU (GPL), ku ji hêla Richard Stallman ve hatiye nivîsandin û yekem destûrnameya nermalava Copyleftê bû ku bikaranînek berfireh dîtiye. Di nav lîsansên wî de Lîsansa Giştî ya Mozilla, Lîsansa Hunera Azad û Creative Commons. şertê lîsansa parvekirinê, du yên dawîn ji bo formên din ên xebata rewşenbîrî û hunerî, wek belge û wêne, têne armanc kirin.
Azadî.
Digel ku qanûna mafnasiyê kontrolê dide nivîskarên nermalavê li ser kopîkirin, belavkirin û guheztina karên wan, armanca copyleft ew e ku azadiya hemî bikarhêner/temaşevanên xebatê bide meşandin ku van hemî çalakiyan pêk bînin.
Peyvên bi vî rengî di Pênaseya Çavkaniya Vekirî de hene, pênaseyek cihê ku azadiyên wekhev dihewîne. Ev her du pênaseyên, Pênaseya Nermalava Azad û Pênaseya Çavkaniya Vekirî, piraniya lîsansên kopîleftê van pênaseyan piştgirî dike. Bi garantîkirina azadî û destûra ji nû ve hilberandin, adaptekirin, yan belavkirina wê ji temaşevanan û bikarhênerên karekî re, lîsansên kopîleftê ji cûreyên din ên destûrnameyên mafê kopîkirinê ku van azadiyan sînordar dikin cihêreng in.
Têkiliyên navneteweyî.
Li cihên ku destûr bihêle ku xebatek bi tevahî bikeve nav qada gelemperî, ku li wir xwedîtiya mafan nayê îddîa kirin, copyleft destûrê dide nivîskaran ku li ser karanîna xebata xwe qedexeyan deynin. Yek ji wan qedexeyên sereke yên ku ji aliyê copyleftê ve têne danîn ev e ku divê karên ku hatine derxistin jî di bin destûrnameyek copyleftê ya hevgirtî de werin weşandin.
Ev ji ber prensîba bingehîn a copyleftê ye: ku her kes dikare bi serbestî ji xebata berê ya kesên din sûd werbigire, lê her guheztinek li ser wê xebatê divê ji her kesê din re jî sûd werbigire û ji ber vê yekê divê di bin şertên wekhev de were weşandin. Ji ber vê yekê, lîsansên copyleftê wekî lîsansên berevajî jî têne zanîn - her guhezkerên xebatek bi lîsansa kopîleftê tê çaverê kirin ku çalakiya nivîskar a lîsansa copyleftê ya nermalavê jî bi lîsansa kopîleftê vegerîne her derûdorên ku wan çêkiriye. Ji ber vê hewcedariyê, lîsansên kopîleftê jî ji ber şertên xwe-domdar wekî "vîral" hatine binav kirin.
Ji xeynî sînorkirinên li ser kopîkirinê, lîsansên kopîleftê astengiyên din jî dinirxîne. Ew piştrast dikin ku maf nekarin paşê werin betal kirin û hewce dikin ku kar û pêvekên wê bi rengekî ku destûrê dide guheztinên din bêne peyda kirin. Di nermalavê de, ev tê vê wateyê ku pêdivî ye ku koda çavkaniyê ya xebata hatî derxistin bi nermalavê bixwe re were peyda kirin.
Teşwîqkirina aborî.
Teşwîqên aborî yên ku li ser naveroka kopîleftê dixebitin dikarin cûda bibin. Qanûna mafên telîfê ya kevneşopî, ji bo pêşvebirina pêşketinê bi pêşkêşkirina feydeyên aborî yê ji bo afirîneran hatîye sêwirandin.
Di cîhana bernamesaziya komputerê de, bernameyên komputerê yên bi lîsansa copyleftê bi gelemperî ji hêla bernamenûsan ve têne çêkirin da ku hewcedariya ku wan kifş kirine tije bikin. Bernameyên weha bi gelemperî bi destûrnameyek copyleftê têne weşandin tenê ji bo ku bikarhênerên paşîn jî dikarin bi serbestî guhertoyên guhezbar ên wê bernameyê bikar bînin. Ev bi taybetî ji bo afirînerên ku dixwazin pêşî li "revandina çavkaniya vekirî" bigirin, an jî çalakiya ji nû ve bikaranîna kodê çavkaniya vekirî û paşê qedexeyên din lê zêde bikin, çalakiyek ji hêla lîsansên copyleftê ve têne astengkirin. Hinek afirîner, mîna Elastic pêşbînî dikin ku nehiştina pargîdaniyên bazirganî ku bikar bînin û piştre jî hilbera xwe di bin destûrnameyek xwedaniyê de bifroşin jî teşwîqek e.
Li Iraqê kesên lezbiyen, gay, bîseksuel û transgender (LGBT) bi cudakarîyeke berfireh re rû bi rû dimînin.  Destûr nayên dayîn ku mêrên homoseksuel ên xwenas di artêşê de xizmetê bikin, û zewacên hevzayendan an sivîl neqanûnî ne.  Kesên LGBTI bi cudaxwaziyê re rûbirû dimînun û ji aliyê qanûnî ve nayin parastin, lewma pirr caran mafên wan tên binpêkirin û gelek caran dibin qurbaniyên „kuştinên namûsê“.
Mezopotamya Kevnare.
tabletek Akadî ya bi navê The Šumma ālu vê kodê dihewîne ku ew homoseksueliya mêr bi rengek erênî dinirxîne:Ger mirovek ji paş ve bi hevtayê xwe re tevbigere, di nav hevalên xwe û birayên xwe de dibe pêşeng.Di civaka kevnar a Asûrî de, Nivîsarên Kronîk ên efsûnî duayan nîşan didin, ên ku pesnê wekheviya hezkirina di navbera zewacên mêr ên heteroseksuel û hevzayend de didin.   Mafê mêr hebû ku serdana her fahîşeyekî homoseksuel bike yan jî bi mêrekî din re razê, heta ku xeberên derew û destavêtin nebin.  Digel vê yekê, zilamek ku rola bindest digirt li Mezopotamya kevnar bi neyînî dihat dîtin.
Yasaya Hiqûqê ya Asûriya Navîn a taybet a Assurê, ku ji sala 1,075 B.Z. ve ye, destavêtina homoseksuel an seksa bi zorê şermezar dike.
Padîşahiya Iraqê di bin rêveberiya Brîtanya de.
Li Iraqê dema ku di bin desthilatdariya Îngilîstan de bû, qedexe danî ser hevzayendiyê, ku di zagona cezayê de wekî sodomî hatibû pênase kirin.
Padîşahiya Iraqê.
Qedexe, dema ku Iraq di sala 1932 de serxwebûna xwe bi dest xist, di destpêkê de hate domandin.
Komara Iraqê.
Qanûna Cezayê ya sala 1969an, ku ji aliyê partiya Baasê ve hat derxistin, tenê di rewşên zînayê, ensestê, destavêtinê, fuhûşê, kiryarên giştî yan jî dozên ku bi sextekarî an jî kesên ku ji ber temen an kêmasiyên derûnî nekaribe razîbûnê bide, reftarên zayendî sûcdar kir.  Homoseksuelî bi serê xwe ne sûc bû, lê karibû bibe hincet ji bo cudakarî û tacîzkirina hukûmetê li gorî qanûnên ku ji bo parastina ewlehiya neteweyî û exlaqê giştî hatine çêkirin.
Rejîma Baasê ji bilî Qanûna Cezayê, wê biryarên zêde li ser mijarên taybet bida.  Sodomî bi biryara 1988-an ji nû ve hat sûcdar kirin, lê tenê dema ku fuhûşê tê de bû.  [Qanûna Têkoşîna Fuhûşê Hejmar 8 ya 1988ê].
Di destpêka salên 1990î de, li Neteweyên Yekbûyî, şanda Îraqî ol wek hincetên xwe yên dijberî hewlên ji bo piştgirîkirina desteya navneteweyî ya mafên LGBT binav kir.  Ev yek îmaja Seddam wek laîkperest hejand.
Di sala 2001 de, biryara IRCC 234 ya sala 2001 hate derxistin û tê de cezayê îdamê ji bo zînayê, bi fuhûşê re û her kesê ku, "sûcê sodomiyê bi mêr an jinekê re bike an jî namûsa mêr an jin binpê bike, bêyî razîbûna wî û di bin tehdîda çek an jî bi darê zorê bi awayekî ku jiyana mexdûr (nêr û mê) bikeve xeterê.”
Nêzîkî 3000 kes ji sala 1991 heta 2003 ji aliyê hêzên ewlehiyê yên Saddam Huseyn ve ji ber îfadeya zayendiya xwe hatine îşkencekirin.
CIA bi mebesta ku Seddam Huseyn bi alîgirên wî re bêrûmet bike, fikir kir ku vîdyoyek ku tê de bi xortekî ciwan re seksê dike, çêbike.
Desteya Demkî ya Hevbendiyê.
Dema ku Serokê Rêvebirê Desthilata Demkî ya Hevbendiyê Paul Bremer piştî dagîrkirina Amerîka di sala 2003 de Iraq xiste bin kontrola xwe, wî rêzek biryar derxist ku qanûna tawanan ya Îraqî vedigere yasaya cezayê ya Iraqê ya sala 1968an (ku di sala 1988an de hate guherandin).
Digel ku ne îlegal bin, pêlên tacîz û şîdetê li dijî kesên LGBT ji endamên malbatê û Îraqiyên din dihatin, ên ku pêdiviya cezakirina mirovan ji ber binpêkirina qanûnên kevneşopî yên îslamî didîtin.
Di 5 Sibat 2005 de, IRIN raporek bi sernavê "Iraq: Homoseksueliya mêr hîn tabû" derxist.  Di gotarê de, di nav tiştên din de, hate gotin ku "kuştinên namûsê" ji hêla Iraqiyan ve li dijî endamek malbatek homoseksuel reva tê dîtin û hin parastina qanûnî ji kujêran re tê dayîn.  Di gotarê de her weha hate gotin ku guhertina qanûna tawanan a sala 2001 ku cezayê darvekirinê ji bo homoseksueliyê diyar dike "nehatiye guhertin", her çend Paul Bremer bi eşkere ferman da ku qanûna tawanan vegere çapa 1980-an.
Ji sala 2005-an vir ve rapor hene ku Encumena Bilind a Şoreşa Îslamî li Rêxistina Bedrê ya Iraqê beşdarî kampanyayên tîmê mirinê li dijî welatiyên LGBT yên Iraqî bûye, û ku ew di van siyasetan de ji aliyê Ayetullah Alî Sîstanî ve têne piştgirî kirin. Di mehên ewil ên sala 2012'an de êrîşên hovane yên nû, bi 90 qurbanî, hatine ragihandin.
Xuya ye ku ev rapor ji fetwaya meleyê Îraqî Ayetullah Alî Sîstanî derketiye û tê de dibêje ku hevzayendîtî û lezbiyenî her du jî "qedexe" ne û divê "bi rastî jî werin cezakirin. Kesên ku têde hene divê bi ya herî xirab, bi awayê herî dijwar ê kuştinê bên kuştin."
Pêşnûmeyên destpêkê yên bi zimanê Îngilîzî yên destûra Iraqê ya sala 2005-an bendek dihundirînin ku tê de diyar bibû ku tu maf û azadiyên ku di Destûra Bingehîn de hatine parastin, dê ji bo "dilxwazan" derbas nebe.  Guhertinên paşerojê yên Destûra Iraqê vê xalê rakirin.
Çend bendên li seranserê belgeya nûvekirî destnîşan dikin ku Îslam dê bingeha qanûnê be û ku azadiyên cûrbecûr yên sivîl dê ji hêla "exlaqê gelemperî" ve bêne sînorkirin.
Piştî rûxandina partiya Beis li Iraqê, yasaya cezayê ya niştimanî ji sala 1988ê ve vegeriya çapeke berê, digel revîzyonên piştre.
Têkiliyên homoseksuel ên taybet û ne-bazirganî yên di navbera mezinên razîdar de (yên ku temenê wan hejdeh salî bûye) dê wekî qanûnî xuya bike. Bi heman awayî di zagona cezayê ya neteweyî de di derbarê cross-dressing de tiştek eşkere nehatiye gotin, heya ku ji bo xapandinê neyê bikar anîn.
Lêbelê, çend bendên zagona cezayê ya neteweyî dibe ku bandorê li mafên qanûnî yên LGBT bikin, ji ber ku edetên çandî û olî yên serdest homoseksuelî û cross-dressing ê neyînî dibînin. Ji bilî qedexekirina zewaca hevzayendan, ev qanûnên ku li ser bingeha exlaqê giştî hatine stendin, wê azadiya axaftin, çapemenî û îfadeya kesane sînordar bikin.
Efserên polîs.
Ji bilî yasaya cezayê ya niştimanî, endamên hêzên Ewlekariya Hundirîn a Îraqî, ligel xwendekarên niha û yên xanenişînbûyî, bi rêgezên ku di mersûmê jimare 9 (2008) de hatine diyar kirin, girêdayî ne. Biryarname qedexe dike ku efserên polîs bi kesên bi namûsa nexweş re têkildar bin, û polîsên ku bi sodomiya homoseksuel re mijûl dibin wê bi heta panzdeh sal cezayê girtîgehê bên ceza kirin.
Leşkerî.
Zagona Cezaya Leşkerî ya Hejmar 19 a sala 2007'an zilamên di nav xwe de xwe ji kirinên homoseksuel qedexe dike.
Qanûna rewşa kesane.
Ev qanûn in ku di dadgehên taybetî de têne çêkirin ku ji bo çareserkirina hin nakokiyên di nav misilmanên iraqî de têne çêkirin, nemaze ku ew ji bo zewac, hevberdan, neqf û mîratê derbas dibin.
Qanûna Rewşa Kesayetî ya Iraqê (1959) bi bendên pêwendîdar hene;
Bend 3 – Zewac wek hevgirtina jin û mêr ji bo afirandina zarokan tê pênase kirin.
Bend 40 Beşa 2 – Veqetandineke qanûnî dikare bê dayîn, eger ku her yek ji hevjînan nebawer be, bi kiryara homoseksueliyê wekî mînakek bêbaweriyê. Ev xal di sala 1981ê de li qanûnê hat zêdekirin.
Di Qanûna Rewşa Kesane ya Kurdistana Iraqê (1992) de jî hin bendên têkildar hene;
Bend 1 - Zewac wek hevgirtina dilxwazî ​​ya jin û mêr ji bo avakirina malbatekê tê pênase kirin.
Bend 7 – Hevjînên ku dixwazin bizewicin divê belgeyên bijîjkî derxînin, yên ku îspat dikin ku nexwesiya wan a AIDSê nîne.
Piştî 2011 vekişîna Dewletên Yekbûyî.
Tê dîtin ku piştî vekişîna Amerîka ji Iraqê tundiya fîzîkî û zayendî ya li dijî homoseksuelan zêde bûye, bi taybetî milîs û polîs, tevî cewherê qanûnî yê hevzayendî, niha zêdetir bi tundûtûjiya dijî homoseksuelan re mijûl dibin. Ev pirsgirêk ji ber wê yekê aloztir dibe ku endamên polîs gelek caran endamên komên milîsên cihê ne.
Wezareta Mafên Mirovan a Iraqê bersiva îdiayên zêdebûna tundiya homofobî da. Ew amaje bi wê yekê dikin ku bersivên wê ji ber wê yekê kêm in ku LGBT ne kêmîneyeke nav lîsteya Îraqî ne, lê herwiha tekez kir ku çendîn doseyên cudakarî û tundûtûjîyê li dijî komelgeha LGBT ji alîyê wezareta navxwe ve hatine şandin. Alî el-Dabbax, berdevkê serokwezîr Malikî, îddiaya çewsandina organîzekirî ya li dijî civaka LGBT red kir, lê pêşniyar kir ku endamên civakê hevzayendiya xwe nepenî bihêlin da ku ji çewsandinê dûr kevin.
Kurdistana Iraqê.
Di sala 2010 de, hewlên hikûmeta Kurdistanê ji bo pêşxistina wekheviya zayendî, ji aliyê Wezîrê Ewqaf û Karûbarên Olî Kamil Hacî Elî û her wiha Tevgera Îslamî ya Kurdistanê ji ber hewldana rewakirina zewaca hevzayendan rastî êrîşan hat. Hikûmeta Herêma Kurdistanê û alîgirên din ên wekheviya zayenda civakî, diyar kirin ku qanûn bi mijarên mafên LGBT'yî re mijûl nabe, lê mijarên dadmendiya civakî yên ku bandorê li jinan dikin dike.
Terora DAIŞê.
Li herêmên di bin kontrola Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê de, kesên homoseksueliyê bi îdam, îşkence, qamçkirin, lêdan û tundûtûjiyên din dihatin cezakirin.
Rasan.
Yekem rêxistina pro LGBT+ ku bi awayekî fermî û qanûnî li Iraqê kar dike Rasan e. Rêxistin li Silêmaniyê, ku li Kurdistana Iraqê ye, kar dike. Rêxistin di destpêkê de rêxistineke mafên jinan a femînîst bû dema ku di sala 2004-an de hate damezrandin, lê piştre di sala 2012-an de ji bo kesên LGBT+ dest bi xebatê kir û di sala 2016-an de wekî hevkarên COC Nederland di projeya bi navê "Bernameya Serbilindî" de projeyên mezintir pêk anî.
Xebat bi kampanyayeke ku ji xêzkirina dîwarên li derdora bajarê Silêmaniyê (ku baregeha rêxistinê lê ye) dest pê kir. Di nav karên ku hatine kirin de, gelek dîwaran nûnertiya civaka LGBT+ dikirin û reng û hêmanên din ên ku bi civakê ve girêdayî bûn hebûn. Hin dîwaran ji hevzayendan pêk dihat û di bin wan de peyamên "evîn evîn e" hatibûn nivîsandin. Tevî ku rêxistinên din jî hene ku ji bo civaka LGBT+ kar dikin, Rasan tekane rêxistina herêmî ye ku bi eşkere piştgirîya civatê li Iraqê bi giştî dike, bi giranî li ser nifûsa kurd.
IraQueer.
Bi dehsalan, civaka LGBT li Iraqê yek ji civakên herî nedîtbar li cîhanê ye ku rûbirûyê her cûre cihêkarîyê bûye, bi kêmasî ti çalakî û parêzvanî di berjewendiya vê komê de heye. Lê di van du salên dawî de tevgereke binerd dest pê kir ku bû sedema avakirina rêxistinek ji bo kesên LGBTIQ+ li Iraqê bi navê IraQueer.
IraQueer (Iraq Queer) armanc dike ku bi parvekirina nûçeyan, û çîrokên kesane yên kesên queer, hişyariyê li ser û ji bo civaka LGBTIQ+ li Iraq û Herêma Kurdistanê bilind bike. Melayekî navdar ê Iraqê jî bêdengiya xwe şikand û tundiya li dijî civaka LGBT şermezar kir.
Komîsyona Mafên Mirovan a Navneteweyî ya Gay û Lezbiyenan (IGLHRC) komek kes in ku bi awayekî aktîf mafên kesên LGBTQ li Iraqê dipejirînin. Dewleta îslamî ji bo “teqandina” hevzayendî mirinê tesbît dike. Wekî din, delîlên ku ji bo du agahdarî ji hêla IGLHRC, hevkarên wê, û MADRE ve hatine berhev kirin, bandora rasterast a hilweşîna serweriya qanûnê ya li ser kesên LGBT nîşan dide. Ev yek jî bi rêya tundûtûjiya bêsînor a milîsên mezhebî pêk tê.
Pisîka Schrödinger di fîzîka kuantûmê de ezmûneke ramanê ya pir nîqaşkirî ye, ku ji hêla fîzîknasê Avusturyayî Erwin Schrödinger ve hatî pêşkêş kirin.
Ev ezmûna ramanê, ku di sala 1935-an de ji hêla Erwin Schrödinger ve hatiye pêşkêşkirin, paradoksek superpozisyona kuantumê ye. Schrödinger bi vê ezmûnê xwest ku di şîroveya Kopenhagê de pirsgirêkên mekanîka kuantûmê nîşan bide. Pisîkek di rewşek rasthatî de tê hiştin ku ew dibe ku mirî an sax be, û ji bo biryardanê çavdêrî divê. Vê ezmûna ramanê şirovekirina teorîkî ya mekanîka kuantûmê dijwar kir.
Di ezmûna pisîka Schrodinger de; Pisîkek bi fîşekek jehrê û çavkaniyek radyoaktîf di qutiyek girtî de dihêlin. Ger sehker di hundir de radyoaktîvîteyê tespît bike, mekanîzmaya ku fîşekê dişkîne dixebite û jehr pisîkê dikuje.  Li gorî şiroveya Kopenhagê, di dawiya saetekê de,rewşa zindîbûn û mirina pisîkê qasî hev e. Tenê dema ku sindoq tê vekirin û temaşekirin, yek ji van rewşan rast dibe.
Diod hêmanek xola elektrîkê ye ku tenê ji yek alîyekî herik derbas dibe. Hêmanên ku tirûşa wan di yek alî de pir piçûk e, ji aliyekî jî piir mezin e.
Aliyê ku tirûş piçûk e jê re "hêla rast" an "hêla ragihînê" tê gotin, û ji aliyê ku ew mezin e jê re "hêla berevajî" an "hêla xitimî" tê gotin. Nîşana diodê di forma tîrê de ye ku rêça herikînê nîşan dide.
Her wiha de, serikên diodê bi nîşanên erênî (+) û neyînî (-) têne destnîşankirin. Ji serika "+" re anod, û ji termînala "-" re katod tê gotin. Dema ku çavkaniya voltajê li ser anoda dîodê pola erênî (+) û katoda dîodê pola neyînî (-) be dîod vedibe û herik derdbas dibe.
Qanûna Ohmê dibêje di Xola elektrîkê de ku herîka navbera du xalên gehînerê diherike ji cûdahiya potansiyelê (mînak voltaj) rêje rast; Bi Tirûşa di navbera du xalan de rêje berevajî ye.
Li vir, "I" herîk Amper, "V" cudahiya potansiyelê ya di navbera her du xalên referansê de bi volt e, û "R" guhêrbara xolê ye (volt / amper) ku bi Ohmê tê pîvandin û jê re tirûş tê gotin. Cûdahiya potansiyelê wekî voltajê jî tê zanîn, û carinan sembolên "U", "E", an emf (hêza elektromotîv) li şûna "V" têne bikar anîn.
Ev qanûn herîk û voltaja ku di têlekê de di xolên elektrîkê yên hêsan de diherike diyar dike.
Ji ber ku ew têkiliya di navbera voltaj, herîk û tirûşê de di asta makroskopî de dikole, Formula jorîn di endezyariya elektrîkê / elektronîkî de hevsengiyek pir girîng e. Ev hêman bi piranî di xola elektrîkê de hene.
"Mahoor Bagheri" (Farsî:ماهور باقری) stranbêj, muzîkjen, dengbêj û nivîskarê popê ye ku di 3ê Îlona 1988an de li Tehran hatiye dinyayê. Ew li piraniya enstrumanan dixe û demekê mamostetiya muzîk dike.
Evdilbaqî Nihawendî  (jdb. 1570 li Culaq, Nihawend; m. nêzî 1632 li Hindistan)  esilzade, dîroknas û jînenîgarê Kurd ê Dewleta Sefewiyan  û paşê  Xanedana Babûr bû.
Evdilbaqî di sala 1570an de li Culaqê li nêzîkî Nihawendê li Dewleta sefewiyan, erdek ku bav û kalên wî ji Şah Îsmaîl wergirtibûn, ji dayik bû.Bavê wî Xaca Axa Baba helbestvanekî ku bi nasnavê Modrekî derketiye û bûye wezîr û nazêrê Hemedanê û birayê wî Axa Kezr jî ji bo Lahîcanê û paşê jî wezîr û diwanê Hemedanê hatiye tayînkirin.Evdilbaqî bi xwe li Hemedan, Simnan, Bestam, Deylaman, Lahîcan, Yezd û Abarkuh û paşê jî li Kaşanê karmendê darayî bû. Piştî mirina birayê xwe, Evdilbaqî wek wezîrê Hemedanê hat tayînkirin, lê di dawîyê de ji Îranê reviya, ji ber ku mirov hewl da ku Şah li dijî wî derxînin.Gava ku ew Kasan bû, li ser nêzîkbûna artêşê Ebdulrehîm Xanê Xanan bi heyranî bihîst, li dora sala 1614an çû Xendeşê.Xanî-Xanan pêşwaziya wî kir û peywira dahatê da wî û nivîsandina bîranîn, rêz û dîroka împaratoriyê spart wî. Ev berhema Maʾāṯer-e Raḥīm di sala 1616an de bi dawî bûye. Heya sala 1619an, Evdilbaqî wekî aminê Deqan û Berar dimîne û di sala 1632an de wefat dike.
Yekem logoya RT ji 2005 heta 2009
RT (berê Russia Today an Rossiya Segodnya toreke televizyona navneteweyî ya di bin kontrola dewleta Rûsyayê ye, ku ji aliyê hikûmeta Rûsyayê ve tê fînansekiri. Ew televizyonên payedar an kanalên belaş êu ji temaşevanên derveyî Rûsyayê re têne rêve kirn, û hwiweha naverokî Înternetya ê bi rûsî, îngilîzî, spanî, fransî, almanî û erebî peyda dike.
Bernamekirin.
"Breaking the Set" (2012–2015) pêşkêşvan û nûçegihan Abby Martin
Dilşad.
Daxuyaniya ODNI ya li ser Nirxandina Civata Îstixbarata Veşartî ya Çalakî û Niyeta Rûsyayê di Hilbijartinên Dawî yên Dewletên Yekbûyî de
Sergey Viktorovich Lavrov (, bilêvkirin: [sʲɪrˈɡʲej ˈvʲiktərəvʲɪtɕ lɐˈvrof]; zayîn 21'ê Adarê 1950) dîplomat û siyasetmedarek rûsî ye ku ji sala 2004'an de wekî Wezîrê Derve yê Rûsyayê kar kiriye. Wekî endamê partiya Yekgirtû ya Rûsyayê, ji sala 1994 heta 2004'an nûnerê daîmî yê Rûsyayê li Neteweyên Yekbûyî bû.
Lavrov di 21'ê Adara 1950'an de li Moskoyê ji bavekî ermenî yê ji bajarê Tbîlîsî berê SSR ya Gurcistanê û ji dayikeke rûsî ji Noginskê, SFSR a Rûsyayê hatiye dinyayê. Paşnavê bavê wî bi eslê xwe Kalantaryan bû. Diya wî di Wezareta Sovyetê de ji bo Bazirganiya Derve kar dikir. Lavrov lîse bi madalyaya zîv qedand. Ji ber ku dersa wî ya bijarte fîzîk bû, wî plan kir ku bikeve Zanîngeha Nukleerî ya Lêkolînê ya Neteweyî an Enstîtuya Fîzîk û Teknolojiyê ya Moskoyê, lê ew ket Enstîtuya Têkiliyên Navneteweyî ya Dewleta Moskowê (MGIMO) û di sala 1972'an de mezûn bû.
Wezareta Derve (2004-aniha).
a> li Ofîsa Oval ya Qesra Spî, 7 Adar 2006 Dicive
a> li Ofîsa Oval ya Qesra Spî, 7 Gulan 2009 Dicive
a> re, Munchen, Almanya, 5 Sibat 2011
Di 9'ê Adarê 2004'an de, Serok Vladîmîr Pûtîn û Lavrov wek wezîrê karên derve destnîşan kir. Ew di postê de li şûna Igor Ivanov.
Lavrov di Kabîneya Duyemîn a Vladîmîr Pûtîn de, piştî Dmitri Medvedev ji 2008'an heta 2012'an serokatî dikir, wezîfeya xwe domand.
Lavrov di 21'ê Gulanê 2012'an de, ji bo kabîneya bi serokatiya serokwezîr Dimitri Medvedev ji nû ve wek wezîrê derve hat tayînkirin.
Lavrov axaftina bi rûsî, îngilîzî, fransî, dîvehî û sînhalî dizane.
Lavrov werzişvanekî dilsoj e. Ew temaşekirina lîstikên futbolê ya li ser televîzyonê hez dike û fanek dilpak a klûba Moskowê Spartak e. Ji sala 1971'an ve bi Maria Lavrova re zewicî ye û keçek û du neviyên wan hene. Keça wan Ekaterina Sergeyevna Lavrova dema bavê wê di Neteweyên Yekbûyî ya li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dixebitî û li Londonê dijiya, ji Zanîngeha Kolumbiya mezûn e. Ji ber ku heta sala 2014'an li bajarê New Yorkê maye û demek dirêj li derveyî Rûsyayê ma Ew bi karsazê rûsî Alexander Vinokurov re zewicî ye.
Lavrov ji ber rola wî di êrîşa Rûsyayê ya sala 2022'an li Ukraynayê li Yekîtiya Ewropayê, Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî, Kanada û Awistralya di bin cezayên kesane de ye.
Rûmet û xelat.
a> û Lavrov, bi Xelata Xizmeta ji bo Welat. 1'ê Gulanê 2015 hatin xelatkirin.
Mikhail Yefimovich Fradkov (bi rûsî: Михаи́л Ефи́мович Фрадко́в) (zayîn 1'ê Rezberê 1950) siyasetmedarekî rûs e. Di navbera salên 2004-2007'an de serokwezîrê Rûsyayê bû.
Kariyera heta Pûtînê: Fradkov ji malbatekî cihû li nêzîkî bajarê niha yê bi navê Samara tê naskirin, hate dinyayê. Ew li Moskoyê beşa endezyariya mekanîkê xwend û di sala 1972'an de mezûn bûye. Di warê bazirganiya navneteweyî de jî doktoraya xwe kir. Di sala 1973'an de, ew li Hindistanê hate tayîn kirin, ku ew du salan li wir buye balyoz. Dû re li Yekîtiya Sovyetê di cihê peywiran de xizmet kir. Piştî belavbûnê vê carê nûnertiya Rûsyayê di civîna Cinêvê ya CIS kiriye.
Di sala 1992’an de, ji bo Wezareta Bazirganiya Derve hate wezîfedarkirin. Ew di sala 1997'an de, ji aliyê Yeltsinê ji kar hate avêtin û di sala 1999'an de ji aliyê Pûtîn ve hate vegerandin.
Vîktor Alekseyevich Zubkov (bi rûsî: Виктор Алексеевич Зубков; 15'ê Rezberê 1941'an li Sverdlovsk, SFSR a Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê) siyasetmedar û karsazekî rûs e. Di navbera salên 2007 û 2008an de ji bo demeke kin 8 mehan serokwezîrê Rûsyayê kir. Di sala 2012an de di heyama derbasbûnê de ji bo rojekê wek serokwezîrê demkî hat tayînkirin.
a> Mark Rutte û Alîkarê Serokwezîr Zubkov di merasîma îmzeyê de. Ji bo şirketên Holendî û Rûsî semîner û maseyên curbecur hatin lidarxistin. Di hevdîtinan de li ser Enerjî, Biyogirs, Tenduristî, Balafirgeh û Veguhestina Navxweyî hatin nirxandin. Di navbera şîrketan de peyman û peymanên cuda hatin îmzekirin.
a> Seçîn re di civîna hikûmetê de.
Medvedev, Pûtîn û Zubkov di civîna yekem a hikûmeta nû ya 12'ê Gulanê 2008'an de.
Wezareta Karên Derve ya Federasyona Rûsyayê (bi kurte WKDFR;) saziya hikumeta navendî ya bi pêşengiya siyaseta derve û têkiliyên derve yên Rûsyayê berpirsiyar e. Ew berdewamiya Wezareta Karên Derve ya Komara Sosyalîst a Federatîf a Sovyetê ya Rûsyayê di bin çavdêriya Wezareta Têkiliyên Derve ya Sovyetê de bû. Sergey Lavrov Wezîrê Derve yê niha ye.
Dibistanên derveyî welêt.
Wezaret ji bo zarokên dîplomatên rûsî toreke dibistanên derveyî welat dixebitîne.
Binêre jî.
Kesên lezbiyen, gey, bîseksuel û transgender (LGBT) li Tirkiyeyê bi kêşeyên hiqûqî re rû bi rû ne ku niştecihên ne LGBT rastî wan nayin. Mafên kolektîva LGBT yên Tirkiyeyê li gorî gelek welatên din ên ku piraniya wan misilman in, bi pêşkeftî tê dîtin.
Di sala 1858an de Împeratoriya Osmanî - ya ku beriya Komara Tirkiyeyê ya îroyîn bû - zagonek nû ya cezayê pejirand, ku êdî tu maddeyên eşkere yên ku homoseksueliyê sûcdar dikin, tunebû. Qanûna Cezayê ya Osmanî ya 1858an bi giranî di bin bandora Qanûna Napolyonî de bû, wekî beşek ji reformên berfirehtir ên serdema Tanzîmatê.  Li gorî Peymana Cenevreyê ji sala 1951ê û vir ve LGBT mafê penaberiyê li Tirkiyeyê heye, lê ji bo hevzayendan heman parastinên qanûnî ji bo hevjînên heteroseksuel nayên dayîn. Ji sala 1988an û vir ve destûr tê dayîn ku mirovên transgender zayenda xwe ya qanûnî biguherînin. Tevî ku parastina cihêkariyê ya di derbarê meyla zayendî û nasnameya zayendî an îfadeyê de bi qanûnî hate nîqaşkirin, lê hêj nehatiye qanûnkirin.
Di salên 1980an de, hikûmeta neteweyî, çi bi awayekî demokratîk hatibe hilbijartin an jî di encama derbeyekê de, li dijî hebûna civakeke LGBT ya xuya bû, nemaze di çarçoveya siyasî de.
Di salên 1980an de hin kesên homoseksuel ên eşkere karîbûn serketî bin.  Murathan Mungan di tevahiya jiyana xwe ya pîşeyî de wekî helbestvan û nivîskarek serfiraz eşkere homoseksuel bû. Lêbelê, gelek mêrên hevzayend û bîseksuel ên ku di vê serdemê de jiyane, ji hingê ve di hevpeyivînan de gotine ku ew ji hêla helwestên civakî û siyaseta hukûmetê ve têne zext kirin ku di derheqê nasnameya xwe ya zayendî de bimînin.
Di salên 1980an de, Partiya Keskan a Radîkal Demokrat piştgirî da mafên hevzayendan, di nav vê yekê de xebata komek mirovên transgender ji bo protestokirina tundiya polîsan jî hebû.  Dîsa heta salên 1990î gelek endamên civaka LGBT li Tirkiyeyê ji bo mafên xwe yên mirovî dest bi rêxistinbûnê kirin.
Di sala 1993 de, Lambda Istanbul ji bo kampanyaya li ser navê mafên kolektîva LGBT li Tirkiyê hate damezrandin.  Di sala 1994an de, Partiya Azadî û Hevgirtinê cihêkariya li ser bingeha meyla zayendî û nasnameya zayendî di nava partiyê de qedexe kir û Demet Demir, ku dengê pêşeng ê civakê ye, destnîşan kir ku bi serkeftî bibe namzetê yekem transgender ji bo hilbijartinên meclîsên herêmî li Stembolê.
Di sala 1993an de, destûr ji organîzatoran re ji bo lidarxistina defîleya serbilindiya LGBT nehat girtin.  Di salên 1995 û 1996an de ji bo festîvala fîlmên LGBT û konferansa akademîk jî dijberiya bi heman rengî ji aliyê hikûmetê ve hatibû nîşandan. Karbidestên hikûmetê qanûnên nezelal ên ku ji bo parastina exlaqê giştî hatine çêkirin wekî hincet ji bo redkirina destûrdayîna van bûyerên giştî destnîşan kirin.
Di sala 1996an de Dadgeha Bilind bi hinceta ku hevzayendî "bêexlaqî ye" biryara dadgeheke jêrîn betal kir û zarokek ji dayika wê ya lezbiyen derxist.
Di salên 1990î de, di raporên İHD (Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê) û rêxistinên mafên mirovan ên navneteweyî yên weke Amnesty International de, hat gotin ku kesên transgender gelek caran ji aliyê polîsan ve rastî tacîz û lêdanê hatine. Di gotarekê de jî hate gotin ku polîs agir berdan xaniyekê ku tê de gelek kesên transgender lê dijîn.
Çarçoveya qanûnî bi têra xwe bi qaîdeyên YEyê re li hev nayê...
Tirkiye bû yekemîn welatê ku piraniya wan misilman in ku tê de meşa serbilindiya hevzayendan hat lidarxistin.  Li Stembolê (ji sala 2003an ve) û li Enqereyê (ji sala 2008an ve) her sal meşên hevzayendan bi hejmareke zêde tê lidarxistin.  Meşa serbilindiya hevzayendan li Stembolê di sala 2003an de bi 30 kesî dest pê kir û di sala 2010an de gihîste 5 hezaran. Di sala 2011 û 2012an de pêşandanên şanaziyê zêdetirî 15.000 beşdar bûn.
Di 30ê hezîrana 2013an de, defîleya serbilindiyê ya Stembolê (Gay Pride) nêzîkî 100.000 kes beşdar bû. Xwepêşander tevlî xwepêşanderên Parka Gezî bûn, ku 2013 Stenbol Pride bû mezintirîn çalakiya serbilindiyê ya ku heya niha li Tirkiyê hatiye lidarxistin.  Serbilindiya Stenbolê ya 2014-an zêdetirî 100,000 kes kişand.  Meşên serbilindiyê yên salên 2015, 2016, 2017 û 2018'an ji aliyê rayedarên herêmî ve hatin qedexekirin û beşdar bi êrîşên polîsan re rû bi rû man.  Di Hezîrana 2013’an de yekemîn Serbilindiya Îzmîrê bi 2000 beşdaran pêk hat.  Di 3ê Hezîrana 2018an de, 6emîn Dewreya Serbilindî ya Îzmîrê bi awayekî aştiyane bi beşdariya zêdetirî 50,000 pêk hat. Şanaziyeke din jî li Antalyayê pêk hat. Siyasetmedarên partiya sereke ya muxalefetê CHP û partiyeke din a muxalefetê BDP jî piştgirî dan xwepêşandanê. Meşa serbilindiyê ya li Stenbolê ne ji şaredarî û ne jî ji hikûmetê nayê piştgirî kirin.
Di sala 2009an de hakemê futbolê yê amator Halil İbrahim Dinçdağ wek hevzayend derket û piştre ji hakemê maçên futbolê hat qedexekirin. Di kanûna 2015an de Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê ji ber ku Dinçdağ ji kar dûr xistibû, mecbûr ma 23 hezar lîre tazmînat bide Dinçdağ.
Di 21'ê Îlona 2011'an de Wezîra Malbat û Polîtîkayên Civakî Fatma Şahîn bi rêxistineke LGBT'yî re hevdîtin pêk anîbû.  Wê got ku hikûmet dê bi rêxistinên LGBT re bi awayekî aktîf bixebite.  Wê pêşniyarek ji bo qebûlkirina kesên LGBT di makezagona nû ya ku Meclîs plan dikir di sala pêş de amade bike pêşkêş kir.  Wê bang li parlementeran kir ku pêşnûmeyê bi erênî binirxînin.  Wê destnîşan kir ku "eger azadî û wekhevî ji bo her kesî be, divê cudakariya meyla zayendî ji holê bê rakirin û mafên van welatiyên LGBT bên naskirin."
Di 9 Çile 2012 de, qunciknivîsê bi navê Serdar Arseven di rojnameyeke îslamî ya bi navê Yeni Akit de gotarek nivîsand û tê de kesên LGBT wek „pûşt” bi nav kir.  Dadgeha Cezayê Giran ji ber gotinên nefretê 4 hezar TL cezayê pere li Yenî Akît û 2 hezar TL ceza li Serdar Arseven birî.
Di Gulana 2012 de, BDPê ji nivîskarên destûra nû ya Tirkiyê xwest ku zewaca hevzayendan di wê destûrê de cih bigire.  Ew ji aliyê mezintirîn partiya di Parlamentoya Tirkiyê de, AKP, û partiyeke muxalefetê, MHP, hat redkirin, di heman demê de ji aliyê partiya sereke ya muxalefetê, CHP, hat piştgirîkirin.
Di 29ê Gulana 2013an de, pêşnûmeya lêkolînê ya parlementoyê ya derbarê mafên LGBT li Tirkiyê hat pêşniyarkirin û li parlementoya Tirkiyê hat gotûbêjkirin.  Tevî piştgirîya BDPê ya alîgirê kurdan, laîkperest CHP û bêalîbûna partiya neteweperest a tirk MHPê jî, pêşnûme bi dengên partiya desthilatdar AKPê hat redkirin.  Parlamenterê AKP'ê Turkan Dagoglu, gotarên zanistî yên li ser hevzayendî ku di sala 1974'an de li DYA'yê hatin weşandin, anî ziman û got, "Homzayendîtî anormaliyek e. Divê destûr neyê dayîn zewacên hevzayendan. Ev yek dibe sedema xerabûna civakê."  Parlamentera CHP'ê Binnaz Toprak ji bo pirsa lêkolînê got, "Di salên 1970'yî de zanyaran digotin mirovên reşik bi qasî spîyên li DYE'yê jîr nînin. Ji ber vê yekê zanista îroyîn dîtinên wê demê qebûl nake. Divê li gotinên we destûr nebê dayîn."
Di 12 Tebax 2013 de, Komîsyona Lihevkirina Destûra Bingehîn, ku destûreke nû ya Komarê amade dikir û ji çar partiyên sereke yên parlementoyê ku Kurd, laîk, îslamîst û netewperest di nav wan de bûn, pêk dihat, qebûl kir ku parastina destûrî li hember cudaxwaziyê ji bo kesên LGBT peyda bike. Pêşnûme paşê hat betal kirin.
Di 17'ê Tîrmeha 2014'an de Dadgeha Bilind a Tirkiyeyê biryar da ku binavkirina homoseksuelan wekî "pûst" tê wateya axaftinên nefretê.
Di Mijdara 2016an de Tirkiye, ligel Gurcistan, Îsraîl, Japonya, Mongolya, Nepal, Fîlîpîn, Koreya Başûr, Srî Lanka, Tayland, Tîmora Rojhilat û Vîetnam, welatên tenê yên Asyayî yên di Neteweyên Yekbûyî de bûn ku dengê erê ji bo tayînkirina pisporekî serbixwe dan, da ku hişyariya cihêkariyê bo civaka LGBT bilind bike û rêyên rast ji bo parastina wan bibîne.
Di Hezîrana 2018an de, balyozxaneya Tirkiyê ligel balyozên 51 welatan nameyek vekirî ya piştgirîkirina mafên LGBT li Polonyayê îmze kirin.
Qanûnîbûna têkiliyên hevzayendî.
Aktîvîteyên zayendî ya homoseksuel a di navbera mezinan de di jiyana taybet de li Tirkiyeyê sûc nîne.  Di zagona tawanan de her weha li ser "pêşangehparêziya gelemperî", û "sûcên li dijî exlaqê giştî" hene ku dikarin ji bo tacîzkirina mirovên homoseksuel û transgender werin bikar anîn, fermo di hin deveran de bi rengekî nezelal qedexe hene.  Ji bajarok û bajarokan re hin rê tê dayîn ku qanûnên herêmî derxînin ji bo parastina 'exlaqê giştî'.
Naskirina têkiliyên hevzayendî.
Tirkiye zewacên hevzayendan, bihevrebûna sivîl û feydeyên hevpariya navxweyî nas nake.
Li Tirkiyê, leşkeriya mecbûrî ji bo hemû hemwelatiyên tirk ên mêr ên di navbera 18 û 41 salî de derbas dibe. Lê belê, artêşa tirk bi awayekî eşkere cihêkariyê li hevzayendan dike û wan ji leşkeriyê qedexe dike.  Di heman demê de, Tirkiye – bi binpêkirina erkên xwe yên li gorî Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê – redkirina xizmeta leşkeriyê qebûl nake. Di şûna wê de, divê hin dijber xwe wekî "nexweş" bidin nasîn - û bi muayeneyên ku Human Rights Watch jê re dibêje "heqaret û biçûkxistinê" rast tên da ku homoseksueliya xwe "îsbat bikin".
Di Cotmeha 2009an de di rapora Komîsyona Yekîtiya Ewropayê ya li ser Berfirehbûnê de wiha hat gotin: "Hêzên çekdar ên Tirkiyeyê xwedî rêziknameya tenduristiyê ye ku homoseksueliyê wekî nexweşiyek 'psîkoseksuel' pênase dike û homoseksuelan ji bo leşkeriyê neguncav dide nasîn. Leşkerên ku hevzayendîtiya xwe eşkere dikin, neçar in ku delîlên wênegiriyê bidin.  Jimarek hindik neçar mabûn ku bi muayeneyên bijîjkî yên biçûkxistinê re derbas bibin.”
Di Mijdara 2015’an de, Hêzên Çekdar ên Tirk xala ku gotibû divê kesên leşkeran bişopînin divê homoseksueliya xwe “îspat bikin” rakirin.  Pêşnûmekar dikarin biryar bidin ku zayendiya xwe bi devkî eşkere bikin û di dema muayeneya bijîjkî de 'raporek neguncan' bistînin ku wan ji karûbarê dûr dixe. An jî heke doktorê leşkerî razî bibe ku 'raporekê guncayî' bide wan û ew ji leşkeriyê neçar bike, divê ew salek bi tu awayî meyldariya xwe eşkere nekin.  Kesên ku homoseksueliya xwe eşkere dikin û 'raporek neguncayî' werdigirin, dibe ku di pêşerojê de di jiyana giştî de rastî cûdakariyê werin ji ber ku qeydên artêşê yên homoseksuelan di prosesa pêşnûmeyê de bûye sedema çend bûyerên eşkerekirina gelemperî. Homoseksuelî di çarçoveya Qanûna Disîplînê ya Hêzên Çekdar ên Tirk de ji bo efserên wezîfedar, nefermî û xwendekarên leşkerî kare bibe hinceta dersînorkirinê.
Piştgiriya qebûlkirinê di nav artêşê de gelekî biçûk e;  di lêkolîneke sala 2015an de ji 1300 efseran hat pirsîn: "Gelo divê destûr bê dayîn ku homoseksuel di artêşê de xizmetê bikin", û ji sedî 96,3% bersiva neyînî dan.
Parastina cudakariyê.
Di sala 2011an de, Öykü Evren Özen, jineke transgender a ji parêzgeha Bûrsayê ya li bakurê rojavayê welêt, bû berendama parlamenteriyê ji partiya sereke ya muxalefetê, Partiya Gel a Komarî, ango CHP.  Di hilbijartinên giştî de ew yekemîn parlamentera transgender a Tirkiyê bû.
Muxalefeta sereke, CHP, di 14 Sibat 2013 de mafên homoseksuelan ji parlamentoya Tirkiyê re pêşniyar kir.
Lezbiyen, hevzayend, bîseksuel û transgender (LGBT) îro li Tirkiyeyê di nav penaxwaz û penaberên herî mexdur de ne.  Li Tirkiyeyê ji ber hestên dij-penaberî û dij-LGBT yên aktorên dewletê û raya giştî, gihandina maf û xizmetên wan bi sînor e.
Di Tebaxa 2013 de, çar partiyên siyasî yên sereke yên di parlamentoyê de ku Kurd, laîk, kevneperest û neteweperest jî di nav de ne, li hev kirin ku parastina destûrî li dijî cihêkariyê ji bo kesên LGBT peyda bikin.  Paşê ji ber nelihevkirina mijarên din ên di pêşnûmeya makezagona nû de pêşnûme hat betalkirin.
Çalakvanê tirk Can Çavuşoglu wek yekem namzedê şaredariya Tirkiyê yê homoseksuel kampanyayek da destpêkirin.  Çavuşoglu di hilbijartinên herêmî yên Adara 2014an de li herêma Behra Reş, bajaroka Bulancak a Gîresûnê ku nêzî 60 hezar kes lê dijîn, xwe namzed nîşan da.
Di Sibata 2015’an de muxalefeta sereke CHP’ê pêşnûmeqanûnek ji bo qedexekirina cihêkariya li ser bingeha meyla zayendî û nasnameya zayendî ya di sektorên giştî û yên taybet de amade kir.  Di pêşnûmeqanûnê de ji bo leşkerkirin, mûçe, terfî, ji kar avêtinê û di Qanûna Disîplînê ya Hêzên Çekdar ên Tirk de reformên wekhev tên xwestin, ku dê bihêle endamên artêşê jî bi eşkereyî xizmetê bikin.
Di sala 2015’an de Partiya Demokratîk a Gelan a alîgirên LGBT’ê bi eşkereyî ragihand ku wê namzetên LGBT û Femînîst hebin.  Berbijarê çepgir yê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) Bariş Sulu, dibe yekem zilamê hevzayend ên eşkere ku ji bo parlementoya Tirkiyê dibe namzed.
Di Çileya 2019an de Dadgeha Kar a 34emîn a Stenbolê der barê sê zilamên çopê yên ku ji aliyê şaredariyê ve bi îdiaya ku bi yek ji hevkarên xwe re têkiliyeke homoseksuel kirine ji kar hatin avêtin de biryara yekem da.  Dadgehê der barê yek ji bersûcên bi navê R.S. de biryar da û destnîşan kir ku peymana wî bi neheqî hatiye betalkirin.  Sê şofêrên kamyonên çopê yên Şaredariya Kagithane ya Stenbolê, ji ber ku par hatibû îdiakirin ku bi çopê berhevkarek 27 salî re di nav têkiliya homoseksuel de ne, ji aliyê kardêrê xwe ve ji kar hatin avêtin.  Çopberê bi navê M.Ş., ji rayedaran re gotibû ku bi 3 ajokarên kamyonê re "dem bi dem" têkiliya zayendî kiriye.  Ajokarên ku emrê wan di navbera 43 û 51 salî de ne, di Nîsana 2018an de doz li şaredarî û taşeronê wê dabûn, bi hinceta ku wan wekî betalkirina peymana xwe bi neheqî binav kir.
34'emîn Dadgeha Kar a Stenbolê di 29'ê Çile de der barê yek ji dozgerên bi navê R.S. de biryar da ku peymana wî bi neheqî hatiye betalkirin.  Parêzerê wî ji dadgehê re gotibû ku dozger "tu eleqeya wî bi wê bûyerê re tune ye", parêzerên pargîdaniyê jî îdia kiribûn ku ji kar avêtina wî beşeke "qedexekirina mafdar" e ji ber têkiliya cinsî ya li ser kar.  Ger biryar di pêvajoya îtirazê de jî were pejirandin, dê taşeron neçar bimîne ku dozger vegerîne karê wî yê berê an jî tazmînata wî bide.  Rûniştina yek ji du dozên din, ku hîn jî berdewam dikin, di meha Sibatê de hate kirin.
Qaîdeyên medyayê.
Fîlmên bi temaya LGBT li Tirkiyeyê ne qedexe ne.  Wek mînak Çiyayê Brokeback bêyî sansura dewletê di sînemayên Tirkiyeyê de hat dîtin.  Her kesê hejdeh salî an mezintir dikaribû bilêtek ji bo temaşekirina fîlmê bikire.
DVD-yên bi temaya LGBT-ê dikarin li Tirkiyê jî bi qanûnî werin firotin, her çend DVD-yên bi naverokên cinsî yên eşkere tenê dikarin ji kesên hejdeh salî an mezintir re werin firotin.
Di sala 2013an de, firoşkarekî tirk bi firotina DVD-yên "bêexlaqî" hat sûcdarkirin, ji ber ku di fîlmên DVDyê de naveroka zayendî ya homoseksuelan hebû.  Dadger Mahmut Erdemli ji dadgeha Stenbolê vê biryarê betal kir.  Wî biryar da ku seksa hevzayendan xwezayî ye, diyar kir ku divê rêz li meyla zayendî ya ferdî were girtin, û mînakên zewacên hevzayendan ên li Ewropa û Amerîka destnîşan kir.
Sînorkirina îfadeyê.
Li Tirkiyê mafê herkesî yê ku bi destûrî hatiye parastî ye ku bêyî destûra berê xwenîşandaneke aştiyane li dar bixe, heta ku mijara xwenîşandanê bi qanûnê bi awayekî eşkere qedexe nebe. Tevî ku ti zagonên ku bi awayekî eşkere protestoyên têkildarî LGBT qedexe dikin tune ne jî, meşa serbilindiyê ya Stenbolê ya di Hezîrana 2015an de, ku bi meha rojiya pîroz a Remezanê re derbas bû, ji hêla Walîtiya Stenbolê ve çend demjimêran beriya bûyerê ji ber "fikrên ewlehiyê" hate qedexe kirin.  Piştî demekê, di dîroka xwe ya 13 salan de yekem car bi destwerdana polîsan hat girtin.  Defîle sala borî di Remezanê de bê pirsgirêk pêk hatibû. Di sala 2016’an de dîsa hat qedexekirin û ji ber ku beşdaran hewl dan ku mîtîngê li dar bixin, bêyî ku qedexe li ber xwe bidin, hatin girtin. Di sala 2017’an de careke din hate qedexekirin, di sala 2018’an de jî dîsa hate qedexekirin û ji ber ku beşdaran hewl dan ku bêyî ku qedexe li dar bixin, çalakî pêk anîn.  Di sala 2019-an de dîsa hate qedexe kirin. Di sala 2020-an de, ji ber pandemiya COVID-19, bêyî destwerdana fermî serhêl hate girtin.
Di sala 2017an de, li paytext Enqereyê hemû çalakiyên têkildarî mafên LGBT û LGBTyan, bi hinceta "aştî û ewlehiyê" hatin qedexekirin, rayedaran gotibûn ku "pêşangeh"ên bi vî rengî dikarin bibin sedem ku komên cûda yên civakê "bi eşkereyî kîn û dijminatiyê li ber xwe bidin".  li hember hev;  Li aliyê din medyaya nûçeyan diyar kir ku ev qedexe di çarçoveya têkçûna berdewam a azadiyên sivîl li Tirkiyê piştî hewldana derbeya têkçûyî ya sala 2016'an hat.
Li Enqereyê hemû nîqaşên giştî yên têkildarî LGBTI’yê tên qedexekirin.  Di Mijdara 2017’an de Walîtiya Enqereyê ya di bin Rewşa Awarte de qedexeya bêdawî li ser çalakiyên gel ên li ser LGBTI’yê ferz kiribû.  Destûra awarte di Tîrmeha 2018 de bi dawî bû;  lê dîsa jî qedexe nehat rakirin.  Di Cotmeha 2018-an de, hukûmetê qedexe li ser bûyerên LGBTI-yê bi gelemperî bêyî ku di derheqê tarîxa dawî de agahdarî bide dirêj kir. Di Gulana 2019an de, polîsên Enqereyê bi tundî meşa serbilindiyê ya xwendekaran a li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn (METU) bi dawî kir.  Li gorî raporeke Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, rayedaran di wê demê de 25 xwendekar girtin.
Di Hezîrana 2019’an de 17 kes di daxuyaniya çapemeniyê de ji ber qedexeya Prideyê hatibûn binçavkirin.  Polîsên Tirk girseya ku li bajarê Îzmîrê ji bo daxuyaniya çapemeniyê ya giştî li ser qedexeya şanazî ya walîtiyê kom bû, belav kir û 17 kes binçav kirin.
Walîtiya Mêrsînê di 25'ê Hezîrana 2019'an de li gorî Qanûna Civîn û Xwepêşandanan a Tirkiyeyê "bi armanca parastina aramiya gel û aştiya gel" û „parastina tenduristiya gel, exlaqê giştî û ewlehiya can û malê welatiyan" hemû çalakiyên LGBT'yî yên li parêzgehê ji bo 20 rojan qedexe kir.   Qedexe di 5’emîn Hefteya Rûmetê ya Mêrsînê de ku di navbera 1-7’ê Tîrmehê de bihata lidarxistin ket meriyetê.
Raya giştî.
Li gorî anketa ku di sala 2016’an de ji aliyê Zanîngeha Kadir Has a Stenbolê ve hatiye kirin, ji sedî 33’ê mirovan gotiye ku divê LGBT bibin xwedî mafên wekhev.  Ev yek di sala 2020'an de zêde bû û gihîste ji sedî 45. Lêkolîneke din a Zanîngeha Kadir Has a sala 2018'an diyar kir ku ji sedî 55,3 ê mirovan cîranekî homoseksuel naxwazin.  Ev di sala 2019-an de daket ji sedî 46,5.
Nêzîkatiyên li ser legalîzekirina sendîkayên hevzayendî yên li Tirkiyeyê cuda ne.  Anketeke sala 2015'an ji aliyê Ipsos ve hat dîtin ku %27 ji raya giştî ya Tirkiyeyê alîgirê qanûnîkirina zewaca hevzayendan e, lê ji sedî 19 yekîtiyên sivîl tercîh dikin. 25% ji kesên rapirsî li dijî her şêweyek naskirina qanûnî ya ji bo hevzayendan bûn û 29% diyar kirin ku ew nizanin kîjan vebijarkê hilbijêrin.
Li gorî lêkolîna Pew ya 2020’an, %25’ê Tirkan gotine ku divê homoseksuelî ji aliyê civakê ve bê qebûlkirin, %57 jî li dijî wê derketine.  Qebûlkirin di nav kesên xwende (%41) ji yên ciwanên tirk (34%) de zêdetir bû.
Şert û mercên jiyanê.
Homoseksuelî li Tirkiyeyê mijareke tabû ye û çanda "kuştina namûsê" di malbatên civaka Tirkiyeyê de tê dîtin. Ev tê vê wateyê ku endamên malvatê (bi gelemperî jin) li ser navê namûsê têne kuştin.  Kuştina Ahmet Yıldız, hevzayendekî Kurd-Tirk ê 26 salî yê ji Şanliurfayê, dibe ku mînaka yekem a naskirî ya kuştina namûsê ya bi mêrekî hevzayend re be. Lêkolînên salên 2007-2009 ku ji aliyê Foruma Tirkiyeya Demokratîk a Almanyayê ve hatine amadekirin, di sala 2007 de 13, di 2008 de 5, di 2009 de jî herî kêm 4 kuştinên têkildarî nasnameya zayendî ya mexdûran nîşan didin.  Di 21 Gulan 2008 de rêxistina Human Rights Watch ku bingeh li New Yorkê ye, raporek bi sernavê "Ji bo Rizgariyê Pêdiviya me bi Qanûnek heye" weşand.  Rapor belge dike ku merivên homoseksuel û transgender çawa bi lêdan, dizî, tacîza polîsan û gefa kuştinê re rû bi rû dimînin.  Human Rights Watch dît ku, di pir rewşan de, bersîva rayedaran ne bes e, heke ne tune be. Di doza cînayetên nefretê yên li dijî homoseksuelan de, dadgeh şertê "provakasyona giran" û cezayên kêm dikin.
Li Tirkiyeyê pêşdaraziya li hember homoseksuelan di gelek waran de berbelav e. Ji ber pêşdaraziyên hevpar ên li hemberî homoseksuelan, ji destpêka salên 2000-an vir ve, saziyên îdarî gelek pêkanînên cihêkariyê yên wekî êrîşên polîsan ên li ser barên hevzayendan, girtina komeleyên LGBTI+, serdegirtina malên hevzayendan, kovar û sansurkirina malperan pêk anîne.  Bi heman awayî, di salên 2010-an de, li ser hemî bûyerên LGBT yên li parêzgehan qedexe kirin. Li gorî lêkolîna KAOS GL, ji sedî 27ê LGBTyên ku nasnameya xwe ya zayendî veneşartibûn, di pêvajoya peywirdarkirinê de di sala 2017an de ji sedî 8, di sala 2018an de ji sedî 11, di sala 2019an de ji sedî 11 hatin cudakirin.  Di lêkolînê de hat diyarkirin ku LGBTyên ku difikirin saziyên serî lê didin alîgir in, ew bêtir meyla xwe didin ku nasnameya xwe ya zayendî veşêrin.  Ger serlêder ji kardêran re vebin dê ev rêje zêdetir be.
Rêxistinên mafên sivîl ên LGBT.
Rêxistina mafên medenî ya bingehîn a civaka LGBT KAOS GL ye, ku di sala 1994an de li Enqereyê ji hêla xwendekarên di nav wan de Yasemin Öz ve hatiye damezrandin. Li Lambdaistanbul, endamê ILGA-Ewropa, ku di sala 1993 de li Stenbolê hat avakirin, bi sûcdariya ku li dijî exlaqê gelemperiyê tevdigere, doz hat vekirin.  Dozgeriyê destnîşan kir ku nav û çalakiyên wê "li dijî hiqûq û exlaqê ne."  Ew biryar, bi tundî ji aliyê Human Rights Watch ve hat rexnekirin, di dawiyê de ji aliyê Dadgeha Bilind a temyîzê ya welêt di 22 Çile 2009 de hat betalkirin.
Di destpêka salên 1990î de, pêşniyarên rêxistinan ji bo hevkariyê ji aliyê Komîsyona Mafên Mirovan a Hikûmetê ve hatin redkirin.  Nîsana 1997, dema ku endamên Lambda Stenbolê ji bo Kongreya Neteweyî ya li ser AIDS-ê hatin vexwendin, cara yekem bû ku rêxistinek LGBT ya Tirk di asta hukûmetê de dihat temsîl kirin.  Di destpêka salên 2000î (dehsalan) de, ji bilî Stenbol û Enqereyê li bajarên din rêxistinên nû dest pê kirin, wek Komeleya LGBTyî Jiyana Pembe li Enqereyê, Koma Rainbow li Antalyayê û Însiyatîfa LGBTÎ ya Diyarbekirê Piramid li Amedê.
Di sala 1996 de, rêxistineke din a LGBT, LEGATO, wek rêxistinek ji xwendekarên zanîngehên Tirk, derçûn û akademîsyenên Tirk hat damezrandin, ku ofîsa wê ya yekem li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqerê ye.  Rêxistin bi şaxên din re li gelek zanîngehên din û 2000 endamên raporkirî mezinbûna xwe domand.  Di Adara 2007 de, xwendekarên LGBT cara yekem wekî klûbek xwendekaran (Gökkuşağı - bi îngilîzî: rainbow) organîze kirin û Club Gökkuşağı bi fermî ji hêla Zanîngeha Bilgi ve hate pejirandin.
Di Hezîrana 2003’an de, di dîroka Tirkiyeyê de yekemîn meşa serbilindiya LGBT ya gel, ku ji aliyê Lambdaistanbul ve hatibû organîzekirin, li kolana Îstîklalê hat lidarxistin.  Di tîrmeha 2005'an de KAOS GL serî li Wezareta Karên Hundir da û nasnameya qanûnî bi dest xist û bû yekemîn rêxistina LGBT ya li welêt bi statuya qanûnî.  Di Îlona heman salê de ji bo betalkirina vê statuya hiqûqî ji aliyê Walîtiya Enqereyê ve doz hatibû vekirin, lê ev daxwaz ji aliyê dozger ve hatibû redkirin.  Di Tebaxa 2006’an de, meşa hevzayendan a Bursayê ya ji aliyê Koma Rainbow ve hatibû organîzekirin, ji aliyê Walîtiyê ve bi fermî hat pejirandin, ji ber protestoyên mezin ên gel ji aliyê komek rêxistinkirî ya welatiyan ve hat betalkirin.
Rêxistin bi awayekî aktîf beşdarî bernameyên perwerdehiya HIV/AIDS û meşên 1ê Gulanê dibin.
Di Îlona 2005 de, Walîtiya Enqereyê KAOS GL tawanbar kir ku "rêxistineke ku li dijî zagon û prensîbên exlaqî ava kiriye." Her wiha di Tîrmeha 2006 de hewl da ku komeleya mafên mirovan Pink Life Komeleya LGBT (Pembe Hayat) bigire û ji dozgeran re îdia kir ku komele li dijî "exlaq û avahiya malbatê ye."
Di sala 2006-an de, Lambda Istanbul ji avahîya wê hat derxistin ji ber ku xwediyê xanî ji vê yekê ne razî bû ku rêxistin mafên LGBT pêşve dixe.  Di 2008 de, dozek dadgehê ji bo girtina Lambda Istanbulê dest pê kir, û her çend dadgehek jêrîn di destpêkê de biryara girtina komeleyê da, ev biryar ji hêla Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyê ve hate betal kirin û Lambda Istanbul vekirî ma.
Di 10'ê Hezîrana 2018'an de 6'emîn Serbilindiya Îzmîrê li Alsancakê hat lidarxistin.  Nêzîkî 50,000 endamên LGBT, hevalbend û piştgirên mafên mirovan beşdarî Pride bûn, li kolana beravê Kordonê meşiyan.  Li Kıbrıs Şehitleri Avune dest pê kir û li ber Navenda Çandê ya Türkan Saylan qediya.
Di Nîsana 2019an de dadgeha Enqereyê qedexeya çalakiyên LGBT yên li paytexta Tirkiyê rakir. Hat ragihandin ku koma mafên LGBT+ yên Tirk KAOS GL xwesrtina rakirina qedexeyê kiribû - pistî ku sala borî bi ser neketibû.
Istanbul Pride.
Stenbol Pride meşeke serbilindiya hevzayendan û xwenîşandana LGBT ye ku her sal li bajarê herî mezin ê Tirkiyê, Stenbolê tê lidarxistin.  Bûyer yekem car di sala 2003 de pêk hat û niha her sal yekşema dawî ya hezîranê an jî yekşema yekem a Tîrmehê, ji bo bidawîbûna hefteya serbilindiya Stenbolê pêk tê.  Nêzîkî 30 kes beşdarî yekemîn Gay Pride Istanbul bûn.  Ev hejmar her sal qat bi qat zêde dibe û di sala 2010-an de gihîşte 5000 kesan. Civîna 2011-an zêdetirî 10000 kes bala xwe dayê, ji ber vê yekê Gay Pride Istanbul dike meşa herî mezin a cureya xwe di Cîhana Misilman de. Bo meşa serbilindiyê ya 2012, ku di 1ê Tîrmehê de pêk hat, di navbera 10,000 û 30,000 kesan de beşdar bûn.
Beşdar beriya ku li tevahiya kolana Îstîklalê bimeşin li Qada Taksîmê li hev kom dibin.  Ev bulvara peyayan a fireh û yek ji girîngtirîn cîhên giştî yên Stenbolê ye, ku pir caran mala cejn û festîvalên herêmî ye.
Di 30 Hezîran 2013 de, defîleya serbilindiyê hema hema 100,000 kes kişand. Xwepêşanderan tevî xwepêşanderên Parka Gezî bûn û bi vê yekê şanaziya Stenbolê ya sala 2013an bû şanaziya herî mezin a ku heta niha li Tirkiyê hatiye lidarxistin. Serbilindiya 2014-an zêdetirî 100,000 kes kişand. Yekîtiya Ewropî pesnê Tirkiyê da ku defîle bê navber bi rê ve çû. Roja Yekşemê 29ê Hezîrana 2015an, Reuters ragihand ku polîsên Tirk bombeyek avê bikar anîne ji bo belavkirina meşa serbilindiya hevzayendan.
Di sala 2016 de, meşa serbilindiyê ji hêla hukûmeta herêmî ve "ji bo ewlehiya welatiyên me, berî her tiştî beşdaran û ji bo nîzama giştî" hate qedexe kirin. Li rêxistinên LGBT’î jî destûr nedan ku daxuyaniyê bidin çapemeniyê.  Walîtiya Stenbolê careke din îdia kir ku dê destûr neyê dayîn kombûna LGBT'yan.  "Di çarçoveya zagona bi hejmara 5442'an de ji ber êrîşên terorê yên li welatê me û li herêmê pêk tên ev daxwaz nehat qebûlkirin. Ji ber ku dema hesasiyetên ku di civakê de derketine ber çavan bên girtin dibe ku çalakî û bûyerên provokatîf pêk bên; û ji ber ku dibe sedema têkçûna nîzama giştî û xelkê - tevî beşdarên bûyerê- aramî, ewlehî û refahê."
Di sala 2017’an de Walîtiya Stenbolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, bi hincetên ewlekarî û nîzama giştî.
Walîtiya Stenbolê di sala 2018’an de cara çaremîn bi hinceta fikara ewlehiyê û nîzama giştî Meşa Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, lê derdora 1000 kesî ev qedexe red kirin û rastî gaza rondikrêj û guleyên plastîk hatin.  11 beşdar hatin girtin.
Di sala 2019-an de, ji bo pêncemîn sal li pey hev Walîtiya Stenbolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT qedexe kir, ji ber fikarên ewlehiyê û nîzama giştî. Piştre, Parlamenterê Partiya Komarî ya Gel (CHP) Sezgîn Tanrikûlu yê muxalefetê, ji Alîkarê Serokomar Fuat Oktay re pirsnameyek pêşkêşî Parlamentoya Tirkiyê kir û got, çima Alîkarê Waliyê Stenbolê Pride ya Stenbolê qedexe kiriye.  Wî her wiha pirs kir ku çend endamên LGBT di 17 salên dawî de, dema ku partiya desthilatdar Partiya Dad û Geşepêdanê (AKP) bajar bi rê ve dibir, ji ber gotinên nefretê yên provokatîf hatine kuştin, û fikarên xwe li ser cihêkariya li dijî civaka LGBT anî ziman. Di 29’ê Hezîranê de bi sedan kes li dijî qedexeyê derketin, bi gaza îsotê, mertal, gaza bîber û guleyên plastîk ên polîsan rastî wan hatin.
Akram Hidou (jdb. 1973 li Serê Kaniyê, Hesîçe, Rojavaya Kurdistanê) derhêner, kameravan û senarîstekî kurd e.
Akram Hidou di sala 1973an de li bajarê Serê Kaniyê yê Rojavaya Kurdistanê ji dayîk bûye. Akram Hidou piştî perwerdeya Abîtur û bijîşkî di sala 1995an de ji ber sedemên ramyarî hat Almanyayê. Di çar salên pêşîn de li Almanya, Akram Hidou ji bo naskirina ramyarî wekî penaber şer kir. Di sala 2003an de li Hannoverê perwerdeya kamera û montajê qedand. Ji xeynî karê kameravanê, di destpêka sala 2010an de xwendina xwe ya derhêneriyê li Akademiya Ruhr ji bo Hunerê li Dortmundê qedand. Akram Hidou ji sala 2006ê ve li Berlînê dijî û kar dike. "HELEBCE - Zarokên winda" yekem belgefîlma dirêj e.
Lale Gül (Amsterdam, 3'ê sermawezê 1997) nivîskareke tirk-hollandî ye.
Lale Gül li Amsterdam-Rojava di malbateke tund a îslamî de mezin bû. Wê rojên xwe yên dibistanê li Paulusschool Protestant-Christian (2001-2009), dibistanek seretayî li Slotermeer, û Hervormd Lyceum West (2010-2016) li navçeya Slotervaart qedand. Gül ji sala 2018an vir ve li Zanîngeha Azad a Holandî dixwîne. Di ciwaniya xwe de heftê diçû dibistanê û dawiya hefteyê jî diçû mekteba Quranê ya Millî Görüş (2004-2015).
Di Sibata 2021-an de wê romana xwe ya pêşîn a otobiyografîk „Ez ê bijîm“ çap kir, ku tê de ew xwe ji perwerdehî û mezinbûna olî ya hişk dûr dixe. Piştî belavokê, Gul ji aliyê derdorên îslamî yên tundrew ve rastî gefan hat. Pirtûk di nav malbata wê de jî bi rexnegiriyê hat pêşwazîkirin. Her çend wê di destpêkê de got ku ew ê di mala dêûbavê xwe de bijî, wê paşê di heman mehê de biryar da ku ev êdî ne vebijarkek bû.
Di 6ê Gulana 2021ê de Gul ji bo Xelata Pim Fortuyn hat berbijêrkirin. Di 20’ê Gulana 2021’an de, xwediyê vê kûpayê ya wê salê Fîdan Ekîz bû ku di sala 2019’an de jî ji bo vê xelatê hatibû berbijêrkirin.
Ji bo „Ezê bijîm“, pirtûka wê ya yekem, gelek çêkeran, hem ji bo fîlmek û hem jî ji bo rêzefîlmê eleqeyek mezin hat nîşan dayîn. Wê ji bo pirtûkê di sala 2021 de Xelata Giştî ya NS wergirt.
Gül di bernameyên cuda yên axaftinê de mêvanê asayî ye. Ji Tîrmeha 2021-an vir ve, Gül di çapa Şemiyê ya Het Parool de stûnek heftane ya birêkûpêk heye. Di weşana xwe ya yekem de wek qunciknivîs, wê got ku ew li ser pirtûka xwe ya duyemîn dixebitî, ku dê bi encamên pirtûka wê ya yekem re mijûl bibe.
Di Mijdara 2021ê de, Lale Gül bi zanyar Ömer Uyar re dest bi podkasta bi heman navî Ezê bijîm kir. Di wê de behsa mijarên her cûrê, di nav tiştên din de, îroyîn, çand, ol û zanistê dikin.
Di Kanûna 2021ê de, kovara ramanê Elsevier Weekblad, ji ber "pirtûka xwe ya serpêhatî" Gül wek Holandî yê Salê 2021 destnîşan kir.
Caylian Curtis (Prag, 12ê tebaxa 1981an li Prag,Çekoslovakya) pornostêrk û modeleke karbes ya çek e.
Caylian Curtis di 12ê tebaxa 1981an de li Pragê ji dayik bû. Berî ew ku dest bi kariyera rêveberiyê bike, ew dadwerî û rêveberiya giştî xwendiye.Lêbelê, di havîna 2006 de, wê biryar da ku têkeve pîşesaziya pornoyê. Caylian di her du fîlmên pêşîn ên sêyîneya blokbuster a Pierre Woodman a bi sernavê "Xcalibur" de rola serekî lîst.Dûv re ew bû "Playmateya" mehê yê kovara Playboy û bû yekem lîstikvana pornoyê ya hişk ku li ser bergê kovara Playboyê derket. Pierre Woodman Curtis wekî yekem "Keça Woodman" (Woodman Girl) ya taybetî ya Woodman Entertainment îmze kir.
Di sala 2007an de ew ji bo Xelata FICEB li "Festîvala Fîlmên Erotîk a Navneteweyî ya Barselonayê" hate berbijêrkirin.
Girêdan.
[https://www.adultfilmdatabase.com/actor/caylian-curtis-45463/ Caylian Curtis li ser Adult Film Database]
Wêneyekî ji Rojnameya Cumhuriyetê di daxuyaniya de dinivîse, kesên ku li Geliyê Zilanê kom kirine hemî hatine kuştin, kes jê xilas nebûye û operasyonên didome.
Wêneyê qeflek zarok û jin ku di dema Komkujiya Dersimê de ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatiye kom kirin. Piştî 74 salên kesê bi navê Salman Yeşildağ ku ji komkujiya xilas bibû, aniye ziman ku birayê wî jî di nava vê qeflê de ye ev qefl bi temamî hatine kuştin.
Tewanên şer ên Tirkiye yê li dijî kurdan, rêzeke tewanên şer e ku di dîrokên cûrbecûr de ji aliyê artêşa Tirkiyê ve li dijî Kurdan pêk hatiye. Komkujiya Zilanê û Komkujiya Dersimê, tewanên serekeyê şer e ku di van komkujiyan de bi hezaran kes ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatine kuştin. Li gorî daxuyaniyê fermî di Kumkujiya Dersimê de 8 hezar 605 Kurd ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatine kuştin û di Komkujiya Zilanê de li gorî daxuyaniyên çapemenî û rojnamevanên wî demê 50 û 75 hezar Kurd ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatin kuştin.
Di salên dawiyê de, li Bakurê Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û li Başûrê Kurdistanê gelek sivîl ji aliyê artêşa Tirkiyê ve bi êrîşên hewayî hatine kuştin. Bi van êrîşan re gelek zarok û kesên sivîl jiyana xwe ji dest dane.
Li Bakurê Kurdistanê, di sala 2015an de piştî hilbijartina giştî ya 17ê hezîrana sala 2015an de ku hikûmeta AKP'ê di hilbijartinê de têk çû, ji aliyê hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan ve di civîna MGKyê de li dijî kurdan biryara operasyonek bi navê "çökertme operasyonu" (piştre navê operasyonê wekî operasyona xendekan hate guhertin) ku tê wateya "operasyona jihalxistinê", hate dayîn. Bi despêkirina vî operasyonê re komên ji ciwanên Kurd li navçe û bajarên ku tevgerên leşkerên tirk lê zêde dibe, damezrandina Yekîneyên Parastina Sivîl (YPS) ragihandin. Di vî operasyona leşkerî de li navçeyên Cizîr, Gever û Nisêbînê gelek zarok, jin û kesên sivîl ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatin kuştin. Yek ji van kesan jina 75 salî Taybet Înan bû ku ji aliyê artêşa Tirkiyê ve li navçeya Nisêbînê hate kuştin. Jibo hilanîna cendekê Taybet Înan gelek hewlên saziyên sivîl siyasî çêbû lê dewleta tirk destûrê neda ku cendek bê hilanîn û cendekê Taybet Înan heft roj ma li kolanê.
1930, Komkujiya Geliyê Zilanê.
Komkujiya Geliyê Zilanê, tewanek şer e ku di meha tîrmeha sala 1930an ji aliyê artêşa Tirkiyê li dijî kurdan pêk hatiye. Di Komkujiyê de li gorî jêderên curbecur 50 û 75 Kurd ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatiye kuştin.
1937-38, Komkujiya Dersimê.
Kumkujiya Dersimê, tewanek şer e ku di sala 1937 û 1938an de ji aliyê artêşa Tirkiyê ve li dijî kurdan pêk hatiye. Li gorî daxuyaniyên fermî 6 hezar û 868 Kurd ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatiye kuştin.
1943, Komkujiya Geliyê Sefo.
Komkujiya Geliyê Sefo yan jî navê ku pê tê zanîn Komkujiya 33 guleyê, komkujiyeke ku 30yê tîrmeha sala 1943an ji aliyê artêşa Tirk ve li dijî gundiyên Kurd pêk hatiye. Di komkujiya de 33 kes jibo kuştinê birin kesek revî xwe xilaskir, 32 kes ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatin kuştin.
1993, Komkujiya Licê.
Komkujiya Licê, tewanek şer e ku di 27ê cotmeha sala 1993an de ji aliyê artêşa tirk ve li dijî kurdan pêk hatiye. Di Komkujiya Licê de 16e kes ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatin kuştin.
1993, Komkujiya Vartinîsê.
Komkujiya Vartinîsê, tewanek şer e ku di 3ê çiriya pêşîna sala 1993an de li bajaroka Vartinîs a biser navçê Tîl a Mûşê, li dijî malbatek Kurd, ji aliyê artêşa Tirkiyê ve pêk hatiye. Di vî komkujiyê de, ji aliyê artêşa tirk ve agir bi avahiyê malbatê hate xistin û dêûbav 7 zarok bi şewata agirê hatin kuştin.
Balî (/ˈbɑːli/; bi balînî: ᬩᬮᬶ) parêzgehek Endonezyayê û giravê herî rojavayê yê Giravên Sundaya Jêrîn e. Ew li rojhilatê Java û rojavayê Lombok e. Parêzgeh girava Balî vedihewîne û çend giravên cîran ên piçûktir yên bi navên Nusa Penida, Nusa Lembongan, û Nusa Ceningan. Paytexta parêzgehê, Denpasar, bajarê herî qelebalix ê Giravên Sundaya Biçûk û duyemîn bajarê herî mezin e, piştî Makassar, li Rojhilatê Endonezyayê. Bajarê bilind ê Ubud li Denpasar a Mezin wekî navenda çandî ya Bali tê hesibandin. Parêzgeh cîhê geştiyariyê yê sereke yê Endonezyayê ye, ku tê de ji salên 1980-an vir ve geşbûnek berbiçav heye. Karsaziya tûrîzmê 80% ji aboriya wê pêk tîne.
Balî li Endonezyayê ku piraniya wê misilman in, yekane parêzgeh e ku piraniya wê Hindu ne, fermo %86,9 ê nifûsê girêdayî Hinduîzma Balînî ye. Ew bi hunerên xwe yên pir pêşkeftî, di nav de dansên kevneşopî û nûjen, peyker, resim, çerm, hesinkarî, û muzîkê navdar e. Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Endonezyayê her sal li Balî tê lidarxistin. Bûyerên din ên navneteweyî yên ku li Bali têne lidarxistin Civînên Salane yên Miss World 2013 û 2018 yên Fona Diravî ya Navneteweyî û Koma Banka Cîhanê ne. Di Adara 2017-an de, TripAdvisor di xelata Hilbijartina Rêwiyan de, ku di Çile 2021-an de jî bi dest xist, Bali wekî seyara herî mezin a cîhanê destnîşan kir.
Balî beşek ji Sêgoşeya Koral e, devera ku cihêrengiya biyolojîkî ya herî zêde ya cureyên behrê ye, bi taybetî bo masî û kurmikan. Tenê li vê deverê, zêdetirî 500 cureyên koralên çêker ên refê têne dîtin. Ji bo danberhevê, ev bi qasî heft qat ji tevahiya Karayîp zêdetir e. Balî mala pergala avdanê ya Subak e, ku di mîrata cîhanî ya UNESCO de ye. Di heman demê de ew mala konfederasyonek yekbûyî ya padîşahiyan e ku ji 10 xaniyên kevneşopî yên padîşah ên Balinesî pêk tê, ku her malek herêmek erdnîgarî ya taybetî hukum dike. Konfederasyon paşgirê Keyaniya Balî ye. Malên qral ji hêla hukûmeta Endonezyayê ve nayên naskirin; lê belê, ew berî kolonîzasyona Hollandayê pêk hatine.
Ferhenga Destî ya Umîd Demîrhan
Ferhenga Destî ferhengeke "kurdî bi kurdî" ya Umîd Demîrhan e û çapa wê ya yekemîn di tebaxa 2006an de pêk hat. Lê wisa dixuye ku ferhengsaz Umîd Demîrhan hin kêmasiyên vê çapê dîtine; pêwistî bi berfirehkirin û sererastkirinê dîtiye û lewre bi hin zêdehiyên nû ve çapa duyem amade kiriye. Çapa ferhengê ya duyem û berfireh ji aliyê weşanên Sewadê ve di îlona 2007an de derket û tê de 16 000 peyv hene. Ji bo xurtkirina wateyên peyvan jî bi qasî 1600 gotinên pêşiyan hatine bikaranîn. Di dawiya ferhengê de bîbliyografyayeke nivîsarên li ser zimanê kurdî heye û wisa dixuye ku nivîskarî piraniya çavkaniyên ferhengsaziyê li ber çavan re derbas kirine. Her wiha ebada vê çapa berfireh ji ya kevn mezintir e û ji 496 rûpelan pêk tê. Taybetiya vê ferhengê ew e ku di nav kurdên bakur de ferhenga kurdî bi kurdî ya yekem e.
Hetanî roja îroyîn di nav kurdên bakur de tu kesî dest neavêtibû ferhengeke neteweyî. Lê di tebaxa 2006an de ferhenga yekem a kurdî bi kurdî ya bi navê Ferhenga Destî ji aliyê ziman-nas Umîd Demîrhan ve hatiye amadekirin û ji weşanên Nûbiharê derket. Piştî ku ev çap qediya û di bazarê de nema, çapa wê ya duyem a berfireh jî di nav weşanên Sewadê de derket (Rezber2007).
Pirtûk, pertûk, kitêb yan jî kîtab, belgeyên bi rûpelan hatiye ser hev û yên guhêzbar in.
Cureyên pirtûkan.
Gellek awayên pirtûkan hene. Pirtûkên berîkê, ferheng, ensîklopedî, roman û hwd. Pirtûk, li ser mijarekê bê û an jî li ser gelek mijaran bê, nivîsandin e. Pirtûkên helbestî, yên wêjeyî, yên çandî, yên zanistî, yên felsefîk û hwd, bi mijarî nivîsandin e.
Dîroka çapkirina pirtûkan.
Di roja me de, pirtûk, bi rûpelên wê re ji kaxizê pêk tê. Lê di demên berê de, kurdan, kevir jî, bikar hanîna. Ji wê re gotine kêvalbar. Piştre di dema Mediyan de, em dizanin ku çermê sewalan ku jê re eyar dihat gotin, hatiye bikaranîn. Tê gotin ku dar jî, bi qeşartinê re hatiye rastkirin û bikaranîn, ji bo li ser nivîsandinê û hwd. Di nava kurdan de ku nivîsên pîroz bin, nivîsên ku bi neqşkirinê bê li ser xalîçeyan jî hatiye nivîsandin û bi hêtan de hatiye daleqandin. Mînak, bi wêneyê, çêkirina wêneyê Şahmaran bi neqşî hatiye çêkirin, ev neqşîtî, mînakeke ji wê re ku ev, weke çandeke pîroz di nav kurdan de bi sedsalan domaye û heta roja me hatiye.
Di zimanê kurdî de, her demê nivîsandin bûye. Mînak, ji demên gutiyan, heta ku tê dema me, ew çand nivîsandina pirtûka bûye. Lê dem bi dem di hêrîşên ku bûne de bin û hwd, ji holê hatine rakirin.
Dema ku stem li me dikirin
Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim
Hûn ji destê wan rizgar bûn
ewên ku ji we re xwînxwar bûn
Gelo di we de berdewam dijî?
“Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin”
ewa ku we dixwest bixin stuyên wan
bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne
Pirtûka Tintenfisch (Kurmancî: Supya) mîna salnameyeke wejeya Elmanî bû û gelek helbestvan û nivîskarên bi nav û deng ên Elman jî di vê salnameyê de helbest û nivîsên xwe weşandine. Di nav wan nivîskar û helbesvanan de Heinrich Böll, Max Frisch û Günter Grass jî hebûn. Helbesta Erich Fried a bi navê Höre Israel (Bibihîse Îsraîl) jî di hejmara pêşi ya vê Salnameyê de hate weşandin.
Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur (Supya 1: Salname ji bo wêjeyê), Berlîn 1968, r.68.
Ramanên Qeşmerekî (Ansichten eines Clowns) romaneke nivîskarê navdar ê Alman Heinrich Böll e, Heinrich Böll herwiha xelata nobelê ya wêjeyê jî stendiye.
Ev Roman cara yekem di Süddeutsche Zeitung de hate weşandin û bû sedema nîqaşên dijwar. Roman di sala 1963'an de bi tevahî weke romanekê hate weşandin. Sedema dijwarbûna van nîqaşan şaştêgihiştina "dijberiya Katolîsîzma" Böll bû. Lê di rastiyê de Böll bi vê romana xwe kesekî li derveyî civakê ku di din barê morala tund a civaka dewlemed de êş û azarê dikşîne, dide naskirin. Hans Schnierê ji malbateke dewlemed ji berdêla ku bibe endamekî baş û derewîn ê civakê tercîh dike bibe qeşmerek. Ev qeşmer 6 salan bê ku bizewice bi Marie re dimîne. Marie dev ji wî berdide. Sedema devjêberdana Marie ew e ku Hans napejirîne zarokên ji vê pevrebûna bê zewac weke Katolîkan mezin bike. Hansê ku pondomîmvanekî baş e, piştî ku hevala wî Marie dev jê berdide, rewşa wî xerab dibe û dibe qeşmerekî gerhok. Qeşmer Hans di jiyanê de bi ser nakeve lê ramanên wî ku di vê romanê de ne, dibine serkeftinek ji ber ku ev raman weke tawanekê li ser milên civaka dewlemend dideynin.
"Şima Yîsrael", bi kurtî: Şima, bi maneya "Bibihîze!", duayên tewratê ku li pey vê duayê tên duayên navendî yên pejirandina Cihûtiyê ne.
Naveroka duayê bi Îbranî rojê du caran tê xwendin (sibehî bi kaziba sibê re û êvaran bi rojava re).
Îbranî (bi kurmancî herwiha îbrî jî tê gotin; bi îbranî: "Ivrît") zimanekî koma kenanî ya zimanên Samî yên bakûrê rojava ye û wisa Malbata zimanên afrîkayî û asyayî.
Zimanê Tewratê ku pirtûka pîroz a Cihûtiyê ye, jî îbrî ye. Yek ji zimanên fermî yê Îsraîlê îbranî ye.
Spehiyan "(bi romî kirine: Yurttutan)", gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Wateya navê gund.
Di lêkolîneke navê gundan a di salên 1970ê de ji aliyê komeleya mamosteyan a Gimgimê (TÖB-DER) ve hatibû kirin de, navê gund wekî Spehiyan cih girtibû. Li herêmê navê gund wekî "Îspeyan, Îspehyan" tê bilêvkirin. Gorî vê xebatê rastiya wê Spehiyan e. Ango siwariyan an xweşik, rindikan. Bêjeya "spehî" tê wateya rindî û siwarîbûnê.
Xebatek ji aliyê ASDK-DERê (Anti Sömürgeci Kültür Dernegi - Komeleya çandî ya dijberê mêtingeriyê) jî hatibû kirin. Di xebata wan de jî navê gund wekî Spehiyan cih digirt. Di salên 1970î de li Gimgimê li hin dibistanan kûrsên zimanê kurdî dihatin lidarxistin, dersên dîroka Kurdistanê dihatin dayîn. Mixabin xebat û lêkolînan wan nehatin parastin, pirraniya wan jî ketin destên dewletê, hatin tunekirin.
Navê gund ji wargehên siwariyên Merwanîyan tê. Di seferên Romayiyan de, artêşên Romayê li vir kurtedemî mane. Yekîneyên Hemîdiyeyê jî li vir siwariyên xwe perwerde kirine, bo êrîşan wekî baregeh bikaranîne. Gund navê xwe ji spehiyan-siwariyan girtiye.
Bi zanistî lêkolînekê berfireh li ser bingeh û dîroka gund nehatiye kirin.
43 km ji Gimgim, 91 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.650 m ye.
Axa herêmê çiyayî ye û klîmaya wê Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dîrêj in.
Şer, qedexeya zozanan aboriya gund xirab kiriye. Gelekan bar kirine. Dewletê bi çêkirina bendavan ekosazûmaniya herêmê xistiye xetereyê. Bendavan bandoreke neyînî kirine.
Kêrs "(bi romî navê wê kirine: Boylu)," gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
11 km ji Gimgim, 65 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa Kêrsê ji rûyê avê 1.760 m ye. Aborî li se xwedîkirina ajalên malê û şandinên koçberbûyan e.
Ji ber şer û xizaniyê ji Kêrsê jî xelkê bar kiriye. Statîstîkên fermî yên Romê (Tirkiye), hejmara niştecihan bo salan 2000î di bin 600 kesan de dabû.
Xirbeqûv (bi romî kirine: "Taşdibek"), an Xirbaqûv, gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Lêkolîneke zanistî li ser bingeh û dîroka gund nehatiye kirin. Bi texmînî bingeha gund di sedsala 17. de hatiye avêtin. Wextekê êla Dimiliyan li vir cihwar bûne. Ji ber sedemên nayên zanîn, Dimiliyan bar kirine. Navê xwe ji navê "Yakûb" kesekî digire. Ango "xirabeyên Yakûb". Yakûb êla Dimilî bûye û bi birayên xwe re pevçûye, birayên wî çûne gundê Hecîbega Jêr cem xizmên xwe. Yakûb mirovekî serhişk lê merd bûye.
Li gund demekê xanek jî hebûye. Rêwiyên diçûne Mûşê yan ên berê xwe didane gundên wêyalî Ava Bîngolê (gundên li aliyê Şerevdînê ne) li vir bêhna xwe vedidane, hespên xwe nal dikirine. Hespên diketine bezê jî li vir dihatine nalkirin. Demekê di navbera Yekîneyên Hemîdiyeyê û gundiyan de pevçûneke çekdarî derketiye, gundiyan 20 siwarên Hemîdiyeyê dîl girtine, lê bi lavayên karmendên Osmanîyan dîsa serbest berdane. Dibêjin mesele ji ber dew derketiye. Siwarên Osmaniyan hatine ferman dane gotine ewçend eyaşîr dew dabigirin, ji me re bînin. Gundî jî dibêjin "hûn mêvan in werin fermo, xwarinê bixwin, lê kes nikare fermanê bide me, em bi fermanan ne qeliyê, dew jî nadin xelkê"."
Ji navenda Gimgimê 6 km dûr e. Li ser riya Mûş - Gimgimê ye. Berê gund berî bi Çiyayê Şerevdînê ve ye. Koord. hêlîpan: 39.136667°, hêlîlar: 41.448889°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê: 1.560 m ye.
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.
Ji ber şer aboriya gund xirab bû. Xelkê gund mecbûr man herin bajarên mezin ên Tirkiyeyê yan Ewropa, bixebitin. Ajalvanî, çandinî tê kirin. Niha li dora 80-90 malbat lê dijîn. Alîkariyên koçberbûyan jî girîng e.
Gundê Îskender, Dewa Eskender, Gundê Eskender, "(bi romî kirine: Ünaldı)", gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Di sala 1960î de 90 mal hebûn li gund. Erdheja sala 1966ê ziyanek mezin da gund. Niştecihên gund bi giranî xelkê êla Lolan in (Lolij). Mixabin asta pişavtinê gelek e ku sedemê viya jî dibistanên starbûnê (dibistanên şevmayînê) ye. Zarokên ji van dibistanan dîplom wergirtin, êdî ji gund dûr ketin, zimanê xwe jibîr kirin. Heya bigire wan jî di pişavtinê de cih girtin. Gund navê xwe ji xirabeyên Kela Eskender digire.
Dîroka gund û ya herêmê ji hev ne cûda ne. Urartû, Mediyan, mîrîtiyên kurd, Sasanî, Bîzans, Roma, Rûsan desthilatî kirine. Êla Lolanan di serhildanan de herçendî ne Sunnî bûn jî alîkarî dane Şêx Seîd û yên din. Ji ber wê jî rastî gelek dijwariyan hatine.
30 km ji Gimgim, 78 km ji Mûşê dûr dikeve.
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.
Aboriya gund xirab bûye. Ajalvanî û kêm be jî çandinî tê kirin.
Xinzora jêr "(bi romî kirine: Kayalıdere)", gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Gundekî dîrokî ye. Ji bav-kalên kurdan Mediyan û ji şarezayiya Ûrartûyan bermahî hene. Hin dibêjin navê gund ji zimanê Ermenî ye û tê wateya sêvê. Kesên wiha dibêjin bo navê Vartoyê jî dibêjin bi Ermenîkî tê wateya gul. Lê ev kesana jibîr dikin ku bi navê Vartan/an êlek heye li Gimgimê û ew jî ne Ermenî, Kurd in. Herwiha navê Xinzorê jî dibe ku ji Xanzorî (Xanzoriyan) be. Lêkolînek zanistî nehatiye kirin. Bingeha gund bi texmînî di sedsala 16. de hatiye avêtin. Dîroka wê ya heya 300 salî xelk baş dizane. Beriya avabûna gund jî li herêmê gelek êk û berên Kurd jiyane. Niha Mala Nûro, Mala Silê Memê, Mala Sofî Îsmaîl, Mala Sefo, Mala Nado, Mala Seydê dijîn.
Nêzîkê gundên Çarbihur, Anêr, Şîpê ye. 24 km ji Gimgim, 72 km ji Mûşê dûr dikeve.
Aboriya gund li ser ajalvanî û çandiniyê ye. Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.
Legleg (bi tirkî neguhertine kirine "Leylek"), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye. Bi devokî "Leyleg", "Leylege", "Leglegê" jî dibêjin.
Li ser bingeha gund û dîroka wê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Legleg peyvek kurdî ye, dibe ku ji pirrbûna leglegan li gund ev nav derketibe.
7 km ji Gimgim, 67 km ji Mûşê dûr dikeve. Koord. hêlîpan: 39.20273°, hêlîlar: 41.39305°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.550 m ye.
Aboriya gund ji ber şer û xizaniyê di van 20 salên dawiyê de gelek xirab bû. Ajalên malê xwedî dikin, bo malbata xwe çandiniyê dikin. Ciwan diçin bajarên mezin ên Tirkiyeyê dixebitin, heya Ewropayê jî, pereyan dişînin û yên li gund mane bi viya debara xwe dikin.
Navdarên Leglegê.
Di dema serhildana Şêx Seîd de, li vê gundê di navbera pêşmergeyên kurd û artêşa Romê de şerekî dijwar pêk hatiye, şervanên kurd, di berevaniyê de 16 şehîd dane lê yekîneyên dewletê têk birine. Di azadkirina Gimgimê de, rola vê gundê gelek mezin bûye. Bi têkçûna serhildanê ve Gimgim dîsa dikeve bin destên dewletê.
Înax an jî Înaq (bi romî kirine: "Sırasöğütler"), taxeke Vartoya Mûşê ye.
Gorî xebatên di salên 1970yî de, li ser navên gundên Gimgimê, ji aliyê ASDK-DER û TÖB-DERê ve hatibûn kirin, rastiya navê gund "Înax" e. Wekî Înaq, Înaqan, Înaxan, Înaxa jî tê bilêvkirin.
Navê xwe ji mêrxas "Îno" û "Tato" digirin. Di çanda devokî ya herêmê de behsa wan tê kirin. Ango "gundê, axa Îno". Yan jî "Îno Axa". Dibêjin Îno û Tato ji parêzgeha Dêrsimê hatine, dewletê nedikariye serî bi wan re derîne. Ji Qolîbaba heya Çiyayê Bîngolê hukim kirine. Her ji wan xwedî 2-3 birr (kerî) pez bûne. Elewî bûne û bi Dêrsimkî diaxivîne. Lêv
Înaq di navbera 1795 û 1796 î de hatiye avakirin.
Gundî wekî eşîreke Dimilî ji gundekî Rojhilatê Kurdistanê,
pêşî hatine Pêçarê. Pêçar gundekî ye, di navbera Qulp û
Qismekî Înaqî ji Pêçarê diçin Ezirganê.
Ew, li wir, bi çanda Alewîtiyê re dijîn. Qismê din yên
Înaqî ji Pêçarê têne deşta Mûşê. Li Deşta Mûşê,
Eladîn Paşa nehiştiye ew bi cî bibin. Înaqî diçin Kopê.
Ji Kopê diçin gundê Başkent yê bi Vartoyê ve girêdayî ye.
Ji Başkentê têne Înaqa. Tevirkolê Înaqa yên pêşî Mala Eliyê Şemê ne.
Eşîrên gund, Mala Moxdo, Mala Mirad, Mala Ewê,Mala Elo, Mala Evlê Kezê, Mala Silêman,
Mala Zenevdî, Mala Çolo Dimilî bûne. Mala Îso Xanavdelî bûne,
Mala Nado Şadî bûne, herdu eşîr Serhedî ne.
Çîroka Ristemê Zal, destana Dewrêşê Evdî û destana Siyaben û Xecê,
Destana Memê Alan... li gund, ji alî çîrokbêjan ve her hatine vegotin.
Wekî hunerên destî, li gund doşirme, cacim, xalî, cil hatine çêkirin.
Cilên gelêrî rengîn bûn. Cureyên cilan yên weke nîkî, zîlo, xaçkî li gund meşhûr bûn.
Nîşe-1: Bi tenê beşa"dîrok"ê ji alî min ve hate sazkirin. Agahiyên li jor ji alî Înaqiyan ve nayên piştrast kirin. Her ku weke mam M.Salih Şahin derbir, gund ji alî Înaqiyan ve di salên 1795-1796 de hatibe avakirin jî gund cihekî kevnar e; ji şikeft û mayîndeyên dîrokî em dikarin vê bêjin.
Fotografê hatiye barkirin fotografê gundê jêr e, yanî, fotografê, "Taxa Nû" ye, ne fotografê Înaqa ye.Kî barkiribe bi xelet e.
Nişe-2:Ebdurreqîb Yusif di "Hunerê Tabloyê Şerefnameyê" de destnîşan dike ku Şerefxan di rûpela 107-109 an de behsa Mîrektiya Dumbilî dike û wiha dibêje: "Ya rast her ew e, ku ev eşîreta han di eslê xwe de Êzidî bûne ji Azerbeycana Rojava hatine Botan, navçeya Hekariyê û Xoyê...
Klîmaya gund Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.
Şer û qedexeya zozanan, aboriya gund xirab kiriye.
Înalî, Înaliyan (), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm pirr ji berê ve cihwar bûye. Bermahiyên Mediyan, Urartû, Bîzans, Roma, mîrîtiyên kurd gelek hatine dîtin. Bi texmînî bingeha gund di sedsala 16. de hatiye avêtin lê carnan ji ber şerên Osmanî û Îranê, Kurd-Osmaniyan, gund vala maye. Bi navê "Îno" û "Tato" du mêrxas hebûne lu herêmê, bira bûne. Hin dibêjin ji parêzgeha Dêrsimê hatine herêma Gimgimê. Dibe ku navê xwe dabin gundên Înalî (Înaliyan) û Înaqan.
Axa gund 1.515 m ji rûyê avê bilindtir e. Hêlîpan: 39.211389°, hêîlar: 41.3125°.
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi zivistanan ziwa û berfî, bi havînan ziwa û tavî ye.
Axa gund bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e. Aborî xirab bûye. Qedexeya zozanan, şer û pêkutî bûye sedem ku gundî bar bikin, bo xebatê ji gund derbikevin.
Şêxpîr (bi romî kirine: Göltepe), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve.
Gaqir "(bi romî kirine: Gelintaşı)," gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye. 15 km ji Gimgimê dûr dikeve.
Li ser dîroka Gaqirê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Tê gotin navê xwe ji serpêhatiyekê girtiye. Di zivistanekê de serma wisa zêdebûye ku ga qirr bûne li vî gundî. Lê tişt bi gundiyan nebûye. Navê wê wisa maye "Ga qirr bûn, lê mirovên vî gundî sax man"." Ango ewçendî mirovên jêhatî û tenduristîbaş bûne.
Di erdhaja sala 1966î de ziyaneke mezin dîtiye. Wê demê gelekan mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkan, bixebitin. Piştî erdhejê jî gelek koçber dide. Xwendiyên gund gelek in, mixabin asta pişavtinê jî mezin e. Van salên dawiyê şer û xizaniyê jî bandoreke neyînî da.
Dibêjin asta xwendiniyê ji kêmzêdeka Tirkiyeyê zêdetir e. Gaqiriyan li Ewropa, Stenbolê gelek in. Gel Elewî ye.
Aborî li ser ajalvanî û çandiniyê ye. Herwiha kesên temendirêj ên malnişînî bûne, bi havînan tên gund û ev yek him hejmara gundiyan, him jî rewşa aboriyê baştir dike.
Çarbihur, "(bi romî navê wê kirine: Bağiçi)" gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
10 km ji Gimgimê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.335m ye.
Kevir hingiv, Kemera Hemgenî "(bi romî kirine: Baltaş)" gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
10 km ji Gimgim, 70 km ji Mûşê dûr dikeve. Ji ber ku niştecihên Gimgimê bi du zaraveyên kurdî diaxivin, carnan Kevirê Hingiv, Carnan Kemerê Hemgenî bikartînin. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye.
Di salên 1970yî de li gund nêzîkî 100 mal hebûn, lê ji ber xizanî, şer gund gelek vala bû, niha li dora 15-20 mal mane. Sedemek valabûnê jî karmendî ye. Lewra sala 1966 li Gimgimê erdhej pêk hat û dewletê ji bo pişavtina Kurdan zarok berhev kirin û şandin dibistanê starê (dibistanên hewandinê, dibistanên şevê, bi tirkî yatili okul) û dema wan dibistanên xwe bidawî kirin û bûn karmend, êdî venegeriyan.
DYA û Ewropayiyan di erdhejê de pere dabûn Tirkiyeyê ku ji xelkê Gimgimê re avahiyan çêbike. Lê dewlet li ser soza xwe nesekinî, pere xwarin û tenê bo çend gundan avahiyên erzane çêkirin. Yek ji wan jî Kemerê Hemgenî bû, di nava salên 1999 - 2003 de xanî ji gundiyan re çêkirin, ango nêzîkî 40 sal şûnde.
Şîp, berê wek "Şîb" jî hatiye nivîsandin, (bi romî kirine: "Sanlıca"), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm bi hezaran salan in cihê cihwariyê ye. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine. Mediyan, Urartû, Roma, Bîzans, Rûs, Mongol, mîrîtiyên kurd û gelekan. Navê gund ji bêjeya "şîpê" tê. Ango sûlav, şilav, sîpel, avşar, qelbez. Gund nêzîkê Mûradê ye û herwiha di nava gund re jî çem derbas dibe.
Nêzîkê Xinzor, Anêr, Çarbihur û Viranjê ye.
Heya salên 1990ê aboriya gund baş bû. Ji ber şer û pêkutiyan aborî xirab bû. Gundî bo mecbûr man bar bikin.
Qerekoy, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Tirk dema navên erdnîgariya Kurdistanê diguherin, hin caran wan dişibînin jî. Heger navê Kurdî bişibe bêjeyeke tirkî, wê pêve dikin. Li vir jî wisa kirine. Navê Qerekoyê kirine Karaköy. Qere peyveke Îndogermanî ye, di kurdî de jî heye. Kurd qer dibêjin, ji bo mînak beranê qer. Koy (di tirkî de köy) peyveke Îranî ye, ji Farsî derbasê tirkî bûye. Kuh, kuhî, koyî, kovî ûêd, tevahî ji heman kokê ne. Tê wateya cihê bilind. Ango navê Qerekoyê tê wateya "cihê devedora wê bilind ê axa wê reş e". Em dizanin axa herêmê volkanîk e, kevirê seqî kêm tên dîtin.
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e. Şer aboriya gund xirab kir, berê ev gundana pirr dewlemend bûn.
Qerepûngal (bi romî kirine: "Karapınar"), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye ku ji aliyê Komara Tirkiyê ve hatiye valakirin. Lê van salên dawiyê hin mal dîsa vegeriyane, ji xwe re xanî avakirine.
Navê gund ne bi tirkî ye. Tirk dema navên gundan diguherînin, hin navan dişibînin tirkî. Qerepûngal navek kurdî ye û tirk wê hinekê diguherînin dikin "Karapinar", ango çemê reş. Ti eleqeya xwe nîne. Pûngal di wateya pûn (pûnik), kox, xap de ye. Bo mînak pûnikên mirîşkan re pûngal jî tê gotin. Ev gund stratejîk e. Di serîhildanên Kurd de roleke mezin lîstiye. Herwiha li pûngalên devedorê gund û golên Xapmirpêtê kurdan gelek ermenî ji komkujiyê filitandine, veşartine. Bêjeya qere ne bi tirkî ye, peyveke îndogermanî ye, ji tesîra yewnanî ketiye zimanê tirkî. Di kurdî de "qer" dibêjin, bo mînak, beranê qer. Mirov dikare bêje navê gund tê wateya "cihê li devedorên wê pûngalên qer hene, pûngalên reş hene".
41 km ji Gimgim, 89 km ji Mûşê dûr dikeve.
Viranc "(bi tirkî: Yeşilpınar)", gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Navê gund wekî Viranj jî tê bilêvkirin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.
29 km ji Gimgim, 77 km ji Mûşê dûr dikev. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.580 m ye. Koordînat: 39.094167 Bk,41.628889 Rh. Gundên nêzîk, Anêr, Şîp, Xinzora jor, Qerekoy in.
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan sar û dirêj in. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan jî ziwa û berfî ye.
Mezre.
Bi navê Goma Xan "(bi tirkî kirine: Konaklı)u (Goma Cawuş) Bi tirkî kirine Cavuşlu" du mezreye Virancê jî heye.
Axa gund bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e. Aborî xirab bûye. Gelekan bar kirine û bo xebatê diçin bajarên Tirkiye û Ewropayê.
Avrêz "(bi romî kirine: Erdoğan)", gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Ji ber şer û xizaniyê, gelheya wê gelek daketiye. Sala 2000î li vir 519 kes dijiyabûne. Mixabin bawerî bi statîstîkên fermî yên Romê nabin, lewra tê zanîn ew hejmara Kurdan kêm nîşan didin.
50 km ji Gimgim, 98 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat: 41° 47' 59" Rojhilat, 39° 6' 0" Bakur.
Aboriya Avrêzê li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.
Badan "(bi romî kirine: Teknedüzü)", gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Bi texmînî navê xwe ji êla Badan, Badiyan digire. Hin dibêjin ji aliyê koçberên ji parêzgeha Ezirganê hatine ve bingeha gund hatiye avêtin. Li Ezirganê bi navê Badiyan gundekî heye.
25 km ji navenda Gimgimê dûr dikeve. Niştecihên gund ji çar beran pêk tê: Sormemedan, Alkijan, Feran, Derwêşan. Bi Dêrsimkî (kirmanckî, zazakî) diaxivin. Di erdheja sala 1966ê de 43 kesan jiyana xwe jidest dane.
Ji ber şer li tevahiya herêmê aboriya gel xirab bûye. Ajalvanî û çandinî tê kirin. Qedexeya zozanan bû sedem ku pişta ajalvaniyê bişikê. Dewlet bi polîtîkayên xwe dixwaze gund belav bibe, lewra gundekî stratejîk e. Heya niha 200 malbatan bar kirine çûne bajarên Tirkiyeyê.
Caneseran (bi romî kirine: "Dağcılar"), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Caneseran li aliyê Stûkuranê dikeve. Gundên nêzîkê wê Xwarik, Mezreya Dewrêş, Cîwarik, Xaşxaş in. Di ber Çiyayê Bîngolê de ye.
Cîwarikan, Cîwarik, Cihwark (bi tirkî kirine: "Kartaldere"), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
28 – 31 km ji Gimgim, 91 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.294722, hêlîlar: 41.210278.
Çorsan "(bi romî kirine: Yeşildal)," gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Çorsan peyvekê kurdî ye û tê wateya tiştinên çorsane (bi tirkî kaba-saba, kolay). Kurd ji gundên pirr biçûk re "gundekî çorsane ye" dibêjin. Wextekê gundekî pirr biçûk bûye, lê niha mezin e. Li vir çend derwêş, sofî dijiyabûne.
Bi texmînî navê xwe di sedsala 16. de girtiye, bingeha gund wê demê hatiye avêtin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Wateya gund "gundê biçûk û çorsane yê lê çend derwêş dijîn" e. Dewrêş mirovên sade, kêmnefs in, xwekirinên wan jî sade û erzan in. Dibe ku ji ber wê jî gotine çorsan (evdalan, sofiyan), gundê evdalan. Ji axa sade û bêkêr re çorax dibêjin, ev peyv derbasê tirkî jî bûye (çorak torpak).
Temendirêjên gund ji tesîra dîroka fermî ya dewletê bi giştî eslê xwe bi Xorasanê ve girêdidin. Lê ji aliyê zanistiyê ve jî hatiye tesbîtkirin ku ev ne rast e. Armanca dewletê heya salên 2000î ew bû ku bingeha kurdan bi "tirkên ji Xorasanê hatine" ve girê bide, qet nebe kurdên Elewî bike tirk. Ew jî nebû kurmanc û zazayan ji hev biqetîne. Mixabin bandora van derewan li herêmê gelek e. Bi taybetî kesên xwendî pirr di bandora wan de dimînin.
Bingeha gundê Çorsanê ji aliyê derwêşên Elewiyan ve hatiye avêtin. Ew kesên sade, olzan û baş bûne. Îbadet dikiribûne. Wekî mergenek (keşîşxaneyek) bûye xirabeyên wan.
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, zivistanan ziwa û berfî ye.
Aboriya gund berê baş bû. Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirin.
Dadînan (bi romî kirine: "Ölçekli"), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Dadînan gundekî dîrokî ye. Ji dema Mediyan, Urartû, Bîzans, Roma û mîritiyên Kurd ên serdema navîn bermahî hatine dîtin.
16 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve.
Klîmaya gund wekî ya herêmê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî ye, kêm baran dibare. Zivistan dirêj in û gelek berf dibare. Axa gund bêhtir ji bo ajalvaniyê bikêr e.
Aboriya gund ji ber şer gelek xirab bûye. Gelekan mecbûr mane ji gund bar bikin herin bajarên Tirkiyeyê û Ewropa. Bi havînan derdikevin warên Çiyayê Şerevdînê, Warê Dadînanê. Lê ji ber bi salan qedexebûna zozanan, li herêmê pişta ajalvaniyê hat şikestin.
Dodan "(bi romî kirine: İlbey)", gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
13 km ji Gimgim, 73 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê, 1.465 m ye.
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandiniyê ye.
Emeran (bi romî kirine: "Onpınar"), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Berê gundekî mezin û dewlemend bû. Şer bû sedem ku xelk ji gund bar bikin. Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Tê texmînkirin ku avakarê gund bi navê Emer kesekî bûye.
30 km ji Gimgim, 90 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.770 m ye. Koord: 39.280278 Bk 41.185556 Rh.
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên kesên koçber bûne ye.
Eynan, Eynan Lolan, Eynaya Lolanan, Eyna Lolic, Eynaya Anêrê "(bi romî kirine: Durucabulak)" gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
20 km ji Gimgim, 68 km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê Kêranlixê ye. Ji êla Lolan (êl) in.
Hin dibêjin Eynan tê wateya çavik û kunkunoşkên kendalan. Ango şikeftên biçuk, qulik. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.
Koordînat, hêlîpan: 39.139444, hêlîlar: 41.646111. Li herêma Birrekê dikeve. Ji wan gundan re dibêjin "Gundên birrekê". Gola Xamirpêtê ya Mezin jî nêzîk e.
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.
Geştamerd, Gestamerde, Gestemerd "(bi romî kirine: Çobandağı)" gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.300 m ye.
Gestemerde (tr: Çobandağı) bi berziya xo ya 1860 metreyî, rêzila Koyanê Bîngolî ra, xo ozno re girisê vaşûrê Koyê Hazir Babayî. Koyê Hazir Babayî, bi berziya xo ya 2430 metreyî, bi verojê xo yê dar û berê mazênî, bi rengereng gul û çîçegan, bi çêşît çeşît tar-turî, bi çundeyanê serdinan û bi hîr û bereketê herdê xo, Gestemerde û gestemerdijan rê bîyo seter û sitar.
Gestemerde, qeza Gimgimî ra giredaye ya. A, 7 km. cira durî, edi vakûrê rojawanê Gimgimî de cagêna. Gestemerde, vakûr û rojhelat de bi rêzila Koyê Hazir Babayî, rojawan de bi dewa Keça û Qeracêre, vaşûr de bi dewa Xelefa û Mezra Alê Cibî, vaşûrê rojhelatî de kî bi dewa Kovike dorpêç a. A, wayirê cografyayêde bi ko û baniyan, bi dar û daristanan, bi dere û derxuleyan, bi zîyar û dîyaran, bi çayir û çîmenan, bi çunde û çavkaniyan, bi gol û golekan, bi dere û mesîlan a.Gesetemerde wayirê îqlimêde bejayî ya. Coka zimistanên xo derg û binê serd û seqamêde huşkî de vêrenê ra. Hamnanê xo kî kilm ê, germ û huşkayîye hukimdar a. Çi esto ke, a wayirê çar seredemanê (mewsîm) şîrînan a. Gestemerde, seba ke dewêde koyî ya, eraziyê xo handê destûr nêdano kar û gureyê cit-cobare. Coka, gestemerdijî debera xo, zafêrî bi weyîkerdena heywanan kenê. Ê, dewe de bêwayir û dergo de mendê.
Gestemerde, seba ke ser xeta faya vakûrê Anatolîye de ca girewto, di herdlerzî (1946, 1966) vîyarnê ra. Dewe de, 1947 ra nat mektebo verên esto. Nîspetê wendene û nûsnayena gestemerdijan sed ra 90? wo. Înan ra hemşîreyî, ebeyî, malimî, doktorî, mendîzî, abûqatî, teknîsîyenî, nûskarî, sîyasetkarî, memûrî û êb., vejiyê. Gestemerdijî kirmancê qızılbaş (alewî) ê, û ziwanê kirmanckîyî (zazakî) qese kenê.
Nameyê Gestemerde kamî ra mendo, nêzanîno. Labelê nameyê Çobandağı, hûkmatê Komara Dewleta Tirkîye ra (yasaya tirkîkerdena nameyanê kurdî) mendo. Nameyê Gestemerde, çekûyanê geste yan kî geşte û merdî ra virazîyo. Geste yan kî geşte maneya gerok û sedeqa; merd kî maneya comerdî û merdeyî danê ma. Çekûya geste, her hînî maneya vêşanîye kî dana. Gelo merd û comerdê geste yê; yan kî geste (vêşanîye) ra merdê? Çi esto ke, a ewro kî der-dorê xo de, merd û comerd zanîna. Gestemerde, bi comerdî û zanîna xo, dewanê dormeyî rê biya çêberê hêvîye, çareserîye û rayberîye.
Gestemerde, qaso ke pî û kalikên ma pê zanê û salix danê, reya verî Xan Avdelan rê biya ware. Xan Avdel, pîl û rayberê eşîra Avdelan o. Nifşêde Xan Avdelan Gestemerde de merdê, nifşêde xo kî maya xo ra biyê. Înan, xo dime mezelî caverdê. Mezelan ra kî (verê çêberê Apê Saferî de binê raya Gimgimî de biyê kormişk) kifş o, da-hîrisê sere Gestemerde de nîşteca mendê. Avdelan peyniya sedsera 16. de, Dêrsim ra koçê dorhema Gimgimî kerdo. Mordem ke na tarix bingeh bigêro, Gestemerde pancsê-seşsê sere ya ke, benî mordemî rê biya wareyê koç û bargiraniyan.
Gestemerde, Xan Avdelan ra tepiya, Cemikan yan kî Ceman rê biya sitar. Cemikan, êlêde eşîra Lolan ê. Lolan, serê sedsera 17. de, vakûrê Dêrsimî ra koçê dorhema Gimgimî kerdo. Cemikan kî da-hîrisê sere Gestemerde de herdo hîrdar ramito, tede werdo û şimito. Înan ra kî mezelî peyser mendê. Gorê salix û sulixê pîlanê Gestemerde, mezela sipî ya pîle, ê axlerêde Cemikan a.
Axleranê Keça, her çiqas ke demê Cemikan de, Gestemerde fênda mezra gurena kî (gomeyên xo te de bîyê), Gestemerde de nîştecabîyena înan, 1840 ra tepiya wa. Alî Axa, teba zav-zêcê xo û hîrêmîna birazayanê xo Kerîmî, Qasimî û Feqî Îbrahîmî, dewa Keça ra koçê Gestemerde kenê, û tede nîşteca benê. Cemikan koçê Lolanê dotî kenê. Peyce êlanê eşîra Lolan ra Qeceran, Xidan, Wusênîynan û Mîrskan ra çêyî ênê, dewe de nîşteca benê.
Gestemerde êxdamo sîyasî yo verên bi destekdayena xo ya Terteleyê Şêxî (1925), bi êxdamê Kalî Axayî do. Axleranê eşîra Lolan ra Kalî Axa û birayê xo Wusên Axa, bi destê dewleta Tirkîye edi 1925 de Elezîz de ameyî êxdamkerdene. Koço sîyasî yê gestemerdijan, reya verî edi sera 1925 de hetê dewleta Tirkîye ra bi vetena qanûnê "Takrir-i Sükün ve Şark İslahat Planı" dest keno ci. Gorê planî dewa Gestemerde ra kî M. Ali Kocadağ (Memedeliyê Kalî Axayî) û xanima xo Gewre, Veli Kocadağ (Weliyê Sêlim Axayî) û xanima xo Emina, Sıddık Kocadağ û xanima xo Gule ra nefiyan miyan de ca gênê. Gestemerde 1960 de koço ekonomî û sîyaysî do bi metropolanê Tirkîye, 1964 de kî do bi metropolanê Ewrûpa. Bi herdlerzê sera 1966 û bi tade û terorê derbeya 1980 yî, gulirê Gestemerde 250-300 ra gino bi 40-50 ro. Û koç dewam keno.
Kesanê ke koçê metropolan kerdo, bi semedê (sebeb) dewijîye, mordemîye, xerîbîye, karvînîtene û êb., tayê şaristanan de xo miyan de biyê geto. Tirkîye de bi giranîye Îstanbul, Îzmîr, Yalova, Ankara, Aydin..., û Ewrûpa de kî Berlin, Köln, Mainz, Rüsselsheim, Nürnberg, Londra... nîşteca yê.
Gestemerdijan, a cîranîye û dostiya pî û kalikan bi kewrayîye, misayibîye, wakîye û destebirayîye tayena kerda qewîm. Îna jubînî ser ra dest girewto ra û jubînî rê wayîr vejîye. Gestemerdijî şîn û şahîyanê xo piya pare kenê û Gestemerda rengîne de, fênda birayan têmiyan de cuyînê.
Gundê Mîran "(bi romî kirine: Çayçatı)" gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Cihê bêhnvedana nêçîrvanên Mervaniyan.
Gundekî gelek stratejîk e. Navê xwe ji mîrên Merwaniyan digire. Beriya ku derbikevin zozanên Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Şerevdînê, bo mîran li vir xanek bêhnvedanê hebûye. Mîr û mêrxas derdiketibûne nêçîrê.
Wê demê seranser herêm ji daristanên mezin û bixof dagirtî bûye. Li Çiyayê Şerevdînê heya salên 1970 li daristanan hirç, psîkên kovî, şêr, beraz, mirîşkên kovî, rovîyên durengî ûêd. gelek bûn. Dewletê daristan şewitandin, ji xwe xelkê jî bêî zanîn daristan xilas kirin.
Gundekî gelek stratejîk e, ji ber wê jî gundiyan gelek ji şer û pêkutiyan kişandine. Pirraniya gundiyan bar kirine. 16 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.464 m ye.
Ehmedê Xanî (jdb. 1650 gundê Xanê, Colemêrg − m. 1707 Bazîd, Agirî), helbestvan, dîroknas, stêrnas, erdnas û fîlozofê mezin ê kurd e.
Ehmedê Xanî di sala 1650 an jî 1651'ê de li bajarê Colemêrgê li gundê Xanê hatiye dinyayê. Di sala 1707an de li Bazîdê wefat kiriye. Navê bavê wî Şêx Îlyas e, navê kalikê wî Eyaz e û ji eşîra Xaniyan e. Di derbarê zewaca wî de agahî tuneye lê tê gotin ku bi xwe qet nezewiciye.
Perwerdehiya wî.
Jiyana Xanî di nav perwerdehiyê de derbas bûye. Xanî perwerdehiya xwe ya pêşîn Quran û fiqihê li cem bavê xwe Şêx Îlyas digire, piştî xwendina li cem bavê diçe di medreseyên Bidlîs û Xelatê de dixwîne, xwendina xwe li Bexda, Şam, Heleb û di medreseyên Îranê de jî pêş ve dixe. Di medreseyên Îranê de hînê felsefeya îslamê, stêrnasî û fîlolojiyê dibe. Di medreseyên Sûriyê de jî hînî felsefeya yewnanê dibe. Xanî piştî demekî diçe bajarê Mekeyê heca xwe dike, ji wê şûn de diçe Misirê jî digere û dizivire Bazîdê.
Xanî bi xwe di bin bandora fîlozofên weke Aristoteles, Farabî, Şihabedînê Suhrewerdî, Muhyedîn ibn Erebî, Eliyê Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û gelek fîlozofên din de dimîne û bi fikr û ramanên xwe ve rê li pêşiya fîlozofên dû xwe vekiriye. Ehmedê Xanî di dîroka kurd û Kurdistanê de bi nav û deng e. Derbarê pêşveçûna çand, huner, wêje û zimanê kurdî de cihê wî cuda û pir girîng e. Xanî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike, piraniya pirtûkên xwe bi kurdî bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Xanî bi taybetî, ji bo ku zarokên kurda baş dîn û zimanê xwe hîn bibin pirtûkeke bi navê Nûbihara biçûkan dinivîse û nîvê pirtûkê jî dike ferhenga kurdî-erebî û ev ferhenga wî di dîroka kurdan de bûye ferhenga herî pêşîn û bi sed salan ve di Medreseyên Kurdistanê de tê xwendin.
Xanî tevê kurdî, çar ziman (tirkî, erebî û farsî) dizanî bû. Ehmedê Xanî ji bona perwerdehiya zarokên kurdan medrese jî vekiriye û li wir ders daye telebeyan. Di medresa Ehmedê Xanî de dersên olî fiqih û hedîs û dersên zanistê yên weke felsefe, dîrok, wêje, erdnîgarî, stêrnasî û hwd. dihatin dayîn. Helbestvanê bi nav û deng Îsmaîlê Bazîdî û gelek wêjevanên kurd di bin bandora Xanî de mane. Ehmedê Xanî di sala 1707'an de li Bazîdê diçe ber rehma Xwedê û tirbeya wî li Bazîdê ye.
Ramana Ehmedê Xanî.
a>, "Or". 5932, "folio" 14 "verso".
Ehmedê Xanî netewperwerekî kurd bû û xwestiye ku yekitiya kurdan çê bike. Îxtîlafên di nava kurdan de ji bo wî, pirsgirekeke mezin bûye. Ji ber hindê ye ku wî di helbestên xwe de hertim qala yekitiya kurdan kiriye û li ser mijara pirsgirêka perçebûna civak û erdnîgariya Kurdistanê sekiniye û di berhema xwe de çareseriyê wisa nîşan dike;
Lê di berhemên Ehmedê Xanî de, nijadperestî li dijî tirk, ereb û farisan tuneye. Ji xwe di hinek helbestên xwe de bi tirkî, erebî û farisî jî nivîsiye. Berî Ehmedê Xanî helbestvanên wek Eliyê Herîrî, Baba Tahir Hemedanî, Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran jî bi zimanê kurdî berhemên hêja afirandine, ango Xanî ne kesê yekemîn e ku bi kurdî helbest nivîsîne, lê ferqa wî ji wan helbestvanên kurdî yên berî wî ev e ku wî doza azadiya gelê kurd wek mijara sereke daye ber xwe. Berhema wî ya menzûm "Mem û Zîn" wek sertaca wêjeya kurdî ya klasîk tê pejirandin. Ew ji bo gelê kurd bûye çavkaniyeke netewî ya giranbiha. Xanî ji bo afrandina nasnameya netewî, ji bo bilindkirina alaya yekitî û azadiya kurdan ev berhem nivîsiye. Herçend ew destan-çîrokeke evînî be jî, hozanê mezin xwestiye bi riya wê çîrokê fikr û ramanên xwe, daxwaz û pêşniyazên xwe pêkêşê gelê xwe bike. Di xebat û fikir xwe de Firdewsî ji Îraniyan, Eflatûn ji bo yewnaniyan, Rûstavelî ji bo Gurciyan çi be Ehmedê Xanî jî ji Kurdan ew e.
Gotinên ji bo wî.
a>, "Or". 5932, "folio" 9 "recto".
Dema kû mirov, li şexsiyeta Xanî mêze dike, bi hêsanî dikare bibêje: Kû Xanî jî dara Tûba ya Kurdistanê ye. Pir şaxên wê yên pîroz û bi xêr û bêr jî hene, ku ne bi tenê gelê Kurdistanê, belkî hemû gelê cîhanê dikarin ji wan fêkîyên wî yên ezîz û lezîz îstîfade bikin. Ew şaxên wî yên pîroz kû ez bikarim bihejmêrim eve; helbest û wêjê tesewuf û qeder felsefe û wehdetil-wucûd millet û welatparêziye.
Mamosteyê Sêyemîn Xanî.
Tê pejirandin ku Ehmedê Xanî di nav zanistvanên dinyayê de bi fikr û ramanên xwe mamosteyê sêyemîn e.
Yê yekemîn Arîstoteles, yê dûemîn Farabî yê sêyemîn jî Ehmedê Xanî ye.
Ehmedê Xanî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike, heta dawiya temenê xwe gelek pirtûk bi zimanê kurdî nivîsand, pirtûkên wî yek a helbestan e, yek li ser stêrnasî û erdnîgariyê ye, yek li ser evîna Mem û Zînê ye, yek ji bo zarokên kurda ye ku navê Nûbihara biçûkan lê kiriye, yek li ser felsefeyê ye, yên din jî pirtûkên îslamîne. Lê tenê çend pirtûkên wî xwe gihandine destê me ên dinê wendakirî ne.
Alingoza Jêr (bi romî kirine: "Aşağıalagöz"), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Navê gund ne bi tirkî ye, tirkan dema navên gundan guhertine, hin caran ew şibandine peyvên tirkî. Berê navê Alingozê, "lingoz" bûye. Ango "gundê di çala ber devê avê de, di pehniya/paniya lingê de". Bi rastî jî di ber avê de ye. Alingoza Jor jî heye.
Herçendî beriya Komkujiya Ermeniyan li Alingozê Ermenî nebûne jî, hin Ermenî navê Alingozê (herwiha tevahiya navên Kurdistan û Anatoliyayê) dikin Ermenî. Dibêjin ev nav tê wateya Çiyayê Aragatsê ku 40 km li bakurrojavayê Rewanê dikeve, li Ermenistanê ye. Dibêjin xelkê ji wir hatine, navê gund lê kirine. Li ji aliyê zanistiyê ve ti bingeha xwe nîne. Ne ji Ermenistanê xelk hatine Kurdistanê, ne jî ti elaqeya Alingozê bi Aragatsê heye.
Osmaniyan navê gund wekî Al-î Lingöz jî bikaranîne. Bi texmînî bilêvkirina Osmaniyan bûye serdest û Alingoz maye.
Gelek koçber daye. Xelk aboriya xwe bi xwedîkirina ajalên malê dike. Gorî tomarkirinên dewletê hejmara niştecihên gund li dora 150-200 kesan e. Lê ev agahî ne rast in. Lewra dewlet di statîstîkên xwe de hejmara kurdan kêm nîşan dide û ev siyaseteke pirr klasîk e.
Zorava gundekî Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gundekî girêdayî Heştanê ye, nêzîkî 7 km ji bajarê Şirnex dûr e. Gundekî biçûk e, ji aliyê çend malbatan ve hatiye avakirin, lê belê di 15 yê tebaxa sala 1992'an gundê Zorava ji aliyê hêzên dagirkerên dewleta Tirk ve hate şewitandin. Şîniyên gundê Zorava neçar dimînin, gundê xwe berdidin û koçberî bajaran dibin. Ji wan hinek koçberî Kurdistana başûr bûn, heya niha jî ne zivirîne ser gundê xwe (2012).
Zorava "(bi romî kirine: Zorabat"), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Ji ber ku gundekî nû ye, tirkan navê wê neguhertine, şibandine peyvên tirkî. Berê mezreyeka Qeremêşê bû.
Bingeha gundê niha ji aliyê mala "Şêx Ehmed" ve hatiye avêtin. Ev malbat ji Qeremêşê bûn. Zarokên wan Şêx Ûsiv, Şêx Şêrko ûêd. gund şên û abad kirine. Beriya wê jî li vir di sedsala 16. de çend malên êla Ezdîniyan hebûne. Lê gund hinekê li jêr bûye, nêzîkê "Mêrga Kosto".
Wê demê Ezdîniyan li ser axa gund hukim kirine, lê bi xwe di nava xwe de pev çûne, zilamekî bi navê Mihemed, li gundê niha xwe bicih kiriye, dest daniye ser tevahiya axa gund, ên din kiriye der. Ji ber wê gotine Zorava ango "bi zorê ava". Piştre nexweşiyek derketiye li herêmê, pirraniya malbata Mihemed mirine. Heya hatina malbata şêx kê li gund cihwar bûye, lê xebat nehatiye kirin.
Niha gelek mal hene li gund. Mala "Mihemedê Hecî Evla" jî ji Qeremêşê hatine.
9 km ji Gimgim, 57 km ji Mûşê dûr dikeve. Gundên cîran Qeremêş, Hecîbega Jêr, Siltaşêr in.
A. Hicri İzgören (di sala 1950'yî de li Siwêrega Rihayê hatiye dinê) helbestvan û rojnamevan e.
Di Zanîngeha Dîcleyê de beşa Zanyariya Cîvakî qedandiye. Di sala 1980'yî û vir de bi helbest û rojnamevaniyê re mijûl dibe. Hîn di rojnameya Özgür Politikayê de dinivîsîne. Berhemên wî bi zimanê tirkî ne, lê hin helbestên wî yên bi navê "Bêbaran" jî hatine wergerandin bo kurdî.
Piştî qedandina Enstîtuya Perwerdeyê ya Amedê bi salan mamostetiyê dike.
Helbestên wî di gelek kovaran de hatin weşandin. Ew niha (2012) li Amedê dijî.
"Siya evînê" romana sêyê ya Mehmet Uzun, nivîskarê herî binavûbangê hevdemê kurd e. Roman romaneke dîrokî ye. Parek ji jiyan û xebata rewşenhizrê kurd Memdûh Selîm Begî ye. Roman behsa rewşa siyasî, civakî û çandî ya Kurdistanê piştî Şerê Cîhanî yê Duyê dike. Memdûh Selîm Beg ji endamên Xoybûnê bû û pişikdarî Şoreşa Agirî bi serokatiya General Ihsan Nûrî Paşayî bû.
Roman bi awayekê gelek balkêş behsa rewşa rewşenhizrên kurdan li wan salan dike û mirovî dibe jiyana wan salan.
Weşanxaneya Orfeusê li Swêdê ji bo cara pêşîn ev roman çap û belav kir. Paşî çend carekan li Stembolê jî hatiye çapkirin.
Hecîbega Jor (bi romî kirine: "Yukarıhacıbey"), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Axa herêmê ji gelek şarezayiyan ve mazûbanî kiriye. Mediyan, Roma, Bîzans, ûrartû, mîritiyên kurd, osmanî, rûs ûêd. Li ser bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.
Gundiyên Hecîbegê ji eşira Moxilî ye; heta tê zanîn serokê eşira moxiliyan Bastoyê mezin e. Li Hecibegê zarê Kucê, zarê Îvo û zarê Xeto jiyan dikin. Rûniştvanên hecîbegî bi kurmancî dipeyivin.
16 km ji Gimgim, 64 km ji Mûşê dûr dikeve.
Navdarên Hecîbega Jorê.
hecî mihemeyê ehmê, reşîtê ehme, elîcanê ehmê
Hêmûgê (bi tirkî kirine: "Küçüktepe") gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Li ser dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm pirr ji berê ve cihwar e. Hin dibêjin avakarê gund bi navê "Îsmaîlê Hemê" (Hemikê, Hemî, Hemûkê, Hemûgê) mêrxasek bûye. Bi texmînî pirr berê jî ev gund hebûye. Sala 1961ê navê gund ji aliyê dewletê ve tê guhertin. Ji ber şer, xizaniyê pirraniya gundiyan barkirine. Niha li dora 15-30 malan mane. Beriya 25 salan 56 malbat hebûn li gund.
22 km ji Gimgim, 82 km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê gundên Çorsan, Gundê Mîran, Xwarik, Stûkuranê ye. Tûmê Gomê, Kaşa Sor, Çemê Çaxlekê, Çemê Sorbelaxê, Tûmê Lodan, Tûmê Mezelan ûêd ji axa gund in.
Aborî bi giranî li ser alîkariyên koçberbûyan e. Ajalvanî û çandinî jî tên kirin.
Hebîban, "(bi tirkî: Haksever)" gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Gund navê xwe ji kesayetiyeke destanî (an jî rastî) "Hebîbaba yan Heyîbaba" digire ku yek ji 3 birayên Efsaneya Sê biran e. Birayên din Koçkarbaba yan Goşkarbaba û Qolîbaba ne.
Gund di qûntara Çiyayê Şerevdînê de ye û bi havînan herwekî derdikevin lûtkeyên Şerevdînê bo çêrandina pez. Gundên cîran Qeremêş, Goma Hus, Rindalyan û Darebî ye. Pirraniya niştecihan ji eşîra Ezdînî ne û di serhildana Şêx Seîd û Berxwedana Yado de roleke mezin lîstine. Ji ber siyaseta dewleta Tirk a "Geşkirina birakujiyê di nava Kurdan de" di sala 1978'î de ev gund tevlî şêrê rûreşî ya mêrkujiyê bû. Lê dîsa jî nivşên nû yên gund êdî li dijî mêrkujiyê têdikoşin û problemên gund safîdikin.
Van salên dawî gelek gundî koçberî metropolên Tirkan û Ewropa bûn. Hebîbayiyan pirranî çûr û çavşîn in û lîstika navdar a goga ço gelek dilîzin. Ev lîstik wekî beyzbolê ye lê prînsîbên wê cûda ne.
15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve. Axa gund 1.900 m ji rûyê avê bilindtir e. Koordînat, hêlîpan: 39.106389, hêlîlar: 41.333889
Aboriya gund li ser xwedîkirina pez e.
Goşkarbaba navê kesayetiyeke efsanewî ye. Goristana wî navê xwe daye gundê Gimgima Mûşê Goşkarê.
Gorî Elewiyên Serhedê ew pêşawayek bûye û goristana wî pîroz e. Navê wî di destana bi navê Gotegota sê birayan de herwiha wekî birayê kumsorî (elewî) derbas dibe. Ev efsane yan destan bi klamkî tê gotin.
Di kilamê de behsa hatina ereban û şerên olî tê kirin. Lê em dizanin di serdema hatine îslamê ji bo Kurdistanê de de mezheb nebûn. Nakokî hene.
Goma Zîlê "(bi romî kirine: Koçyatağı)", gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
19 km ji Gimgim, 76 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.000 m ye. Di ber Kurçikê de ye.
Aboriya gundiyan bi ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan dibe.
Goma Hus "(bi romî kirine: Hüseyinoğlu)," gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê, 1.850 m ye. Gundên nêzîk Darebî, Hebîban, Goma Gorgol, Rindalyan in.
Goma Gorgol "(bi romî kirine: Dallıöz"), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Hin ji bilêvkirinên navê Gorgolê: Goma Golgol, Goma Gorgo. 8 km ji Gimgimê dûr dikeve. Gundên nêzîk, Alingoza Jor, Alingoza Jêr, Goma Hus in.
Gund di ber perê avê de ye ku yek ji şaxên Mûradê ye ev. Bi biharan av radibûye û goman dikiriye golgolî. Dibêjin berê li vir gomên gelemperiyê hebûne, ango bêxwedî. Koçerên ku birrên xwe dibirine zozanên Bîngol û Şerevdînê bo demekê ev gom bikardianîne.
Hin dibêjin ev gomên bêxwedî bi zivistan û payîzan dibûne stara guran, ji ber wê gotine "goma gur-guran".
Îdiyak jî ew e, li vir şikeftin guran hebûne, di erdheja sala 1946î de gelek ji xirab bûne, ber bi avê weşiyane.
Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.480 metre
Mêrgemist "(bi romî kirine: Çayıryolu)" gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Li rojhilatê Gimgimê ye û ji Mûşê 72 (?) km, ji Gimgimê 10-14 (?) km dûr e. Axa gund 1.852 m ji rûyê avê bilind e. Sala 1954 bi fermî bûye gund.
Gundekî stratejîk e. Ji şer û xizaniyê bandora xwe lê daye. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.
Mengel, Mengelan, Mengen "(bi romî kirine: Alabalık)", gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
35 km ji Gimgim, 95 km ji Mûşê dûr dikeve. Gundî bi zaraveyê kirmanckî (dimilkî, kirdkî, zazakî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne. Gundên li devedorên wê Emeran, gundên Kanîreşê û Zengel hene.
Axa wê çiyayî, ahhewaya wê sar e. Çemê Mengelê ji nava gund re derbas dibe xwe digihîne Mûradê.
Kunav (), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Gundekî stratejîk e, di serîhildanên kurd de xwedî cihekê taybet e.
12 km ji Gimgimê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.17971°, hêlîlar: 41.59046°. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.755 m.
Kûzik, Kuzike, Kûzikê "(bi romî kirine Gölyayla)," gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
36 km ji Gimgim û 96 km ji Mûşê dûr dikeve.
Kimsoran (ango "Kumsoran") (1946: "Kimsoran"; bi romî kirine: "Kaygıntaş"), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Kimsoran navê gelek gundan e li Kurdistanê. Herwiha navê êlekî kurdan e jî. Kurd ji bo kesên baweriya Elewî dihewînin jî 'kumsorî, kimsorî' dibêjin.
Kêranlix (bi romî kirine: "Omcalı"), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Li ser dîrok û bingeha Kêranlixê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Temendirêjên gund dibêjin, bav-kalên wan ji parêzgeha Dêrsimê hatine, di ser parêzgeha Bîngolê re derbas bûne, li vir bicih bûne. Niştecihên gund ji êla Lolan (Lolic) in. Ji aliyê baweriyê ve elewî ne û Dersimkî (kirmanckî, kirdkî, zazakî, dimilî) diaxivin. Malbatên "Cenan", "Sankan" û "Îvîsan (an Îbîsan)" kevntirîn kes in ku bingeha gundê îro avêtine. Beriya wê jî gund cihwar bûye. Dîroka herêmê gelek kevn e. Ji bav-kalên kurdan Mediyan û mîrîtiyên kurd, gelek bermahî hatine dîtin. Herwiha ji Bizansî, Romayî û Urartûyan jî.
Keçan (1946: "Keçan";), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Gund ji du beşan pêk tê, gundê nû û dewa kevn. Cîranên Keçanê, Koşkarbaba, Geştamerd, Kovik û Mûziran in. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.990 me ye. Koord. hêlîpan: 39.24222°, hêlîlar: 41.42694°. 9 km ji Gimgim, dûr dikeve.
Klîmaya wê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan gelek dirêj û sar in.
Şer aboriya gund xirab kiriye. Gundî mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkiyeyê û Ewropa, bixebitin. Aboriya gund ji ajalvanî û çandiniyê pirrtir, li ser karkeran û koçberbûyan e.
Hecîbega Jêr "(bi tirkî kirine: Aşağı Hacıbey"), gundekî girêdayî navçe Gimgima Mûşê ye.
Niha hejmara niştecihên gund kêm bûye, li dora 500-700 kesan e û 60-70 mal lê dijîn. Pirr kes ji gund bar kirine, çûne bajarên Tirkiye û Ewropayê. Herwiha hejmara mirovên xwendî jî gelek e.
Gundî bi havînan diçin Çiyayê Şerevdînê, warên xwe. Xelk pirranî xizan e û aboriya bi xwedîkirina ajalên malê û çandiniya bo malbatê dike. Li dora gund, gundê biçûk Adê, Qeremêş, gundê biçûk Doxtav (Doxdav), Hecîbega Jor, Siltaşêr (Siltaşîr, Siltaşê, Siltaşî) hene.
Sêgiran (bi tirkî kirine: "Diktepeler"), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye. Sêgir, Dewa Sêgiran jî tê gotin.
Nêzîkê Qerqerût, Geştamerdê ye. Koordînat, hêlîpan: 39.169998, hêlîlar: 41.459999.
Seferek (bi romî kirine: Ağaçkorur) gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
15 ji Gimgim, 75 (?) ji Mûşê dûr dikeve. Şer û xizanî bandora xwe li vir jî bi neyînî daye, gelekan ji gund bar kirine. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.
Gundî bi zaraveyê kirmanckî (dimilkî) diaxivin û ji aliyê baweriya olî ve Elewî ne.
Serçûk, Serçûg, Sêrçuge, Serçûkê "(bi romî kirine: Alnıaçık)" gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
24km ji Gimgim, 84km ji Mûşê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye. Ji bandora şer û xizaniyê vê gundê jî para xwe girtiye, gelek koçber daye.
__NOTOC__
Mûskan "(bi romî kirine: Beşikkaya"), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Li devedorên wê Stûkuran, Harik, Çemê Şorikê, Çiyayê Bîngolê hene. Tê gotin avakarê vê gundê bi navê "Mûsa" mirovek bûye. Dibe ku bi navê bajarê Mûşê re jî têkildar be. Mixabin lêkolînek nehatiye kirin.
Gundî bi zaraveyê kirmanckî (zazakî, dimilkî, kirdkî) diaxivin û ji aliyê olî ve baweriya Elewî dihewînin. Malbatên bingehîn Osmanijan, Sormemedan, Cafkijan, Şerkijan, Alkijan, Ferkijan û Dewdijan in. Tê gotin wextekê ji aliyê Ezirgan û Dêrsimê hatine.
Di erdheja sala 1966 de ziyan dîtiye, li dora 20 kesan jiyana xwe jidest dane. Şer û xizaniyê li vê gundê jî bandor kiriye, gelekan bar kirine.
Mezreyên wê.
Bi havînan derdikevin Warê Sor, Warê Mêrga Sîran ûêd, lê van salên dawiyê rewş xirab bûye.
Tanzîg "(bi romî kirine: Armutkaşı)" gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Gundên nêzîk, Sofyan, Stûkuran, Qeregiwîj in. Ji şer û xizaniyê wê jî para xwe girtiye, koçberî bûye. Gundî bi zaraveyê kirmanckî diaxivin û ji aliyê baweriyê ve Elewî ne.
Sofiyan "(bi romî kirine: Doğanca)", gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Li başûrê Çiyayê Bîngolê dikeve, nêzîkê gundên Sêgiran, Reqasan, Tanzîg, Tatan û Stûkuranê ye. Zozanên nêzîk, Seyrangeh (zozan) û Gerînan (zozan) e.
14 km ji Gimgim, 70 km ji Mûşê dûr dikeve. Niştecihên wê bi zaraveyê kirmanckî (kirdkî, zazakî, Dêrsimkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.
Lêkolînek zanistî nehatiye kirin. Agahiyên hene ji kanên Osmaniyan, ji çanda devkî û temendirêjên gund e.
Dibêjin di salên 1750î de bingeha gund hatiye avêtin. Ên ku viya dibêjin serpêhatiya êla Şevaliyan (êl) bingeh digirin. Dibêjin du birayên ji vê êle bi bertîlan axa vê gundê girtine. Paşayek herêmî yê Osmaniyan, bi navê "Kor Haldûn Paşa" tapoya vê axa dide êla Şevaliyan.
Paşê êlên wekî Lolan (êl) (lolican), Pîrcanan (êl), Feran, Xinzolan ûêd, jî hatine bicih bûne. Hin malbatên dewleta Romê paşnava wan kirine Ulaş, Alkan jî bicih bûne. Hejmara êlan neh in.
Stûkurana Qij, Uskura qij, Uskura qic, Hustkura qicik (bi romî kirine: "Üçbulak") gundekî navçe Gimgima Mûşê ye. Niştecihên gund Elewî ne û bi kirmanckî diaxivin.
Li Kurdistanê hin navên ku fîzîka mirovan dihewînin hene, wan bingeha xwe ji fîzîka avakarê gund girtine. Yan jî mirovan erdnîgariya gund şibandine fîzîka mirovan. Bo mînak, Koro, Keçelan, Dest/ik/an/o, Qop/ik/an/o hwd. Di salên 1970ê de komeleya mamosteyan (TÖB-DER) li Gimgimê xebatek li ser navên gundan kiribûn, di wê de dihat gotin ku rastiya navê Hustkuran, Ustûkuranê "Stûkuran" e. Tê wateya "gundê erdnîgariya wê dişibe stûyê mirov, gundê avakarê wê mirovekî stûkur bûye".
Di hin devokan de bo stû, hustu, hustû, ustû, isti, histi jî dibêjin. Xelk bo stûkuranê evana bikartînîn: Ustkuran, Huskuran, Ûstkura, Uskuran, Ûstikuran. Du Stûkuran hene, ji ya din re tenê Stûkuran, ji viya re Stûkurana Qij dibêjin.
Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Dewleta Tirk bi damezrandina xwe ve destpê kir, kurd wekî tirk dan nîşandan. Îdeologên wan ên navdar ji ber xwe bi hezaran pirtûkên dîrokê nivîsandin, di wan de "tirkbûna kurdan" îdîa kir. Dema biser neket jî, hebûna kurdan pejirand. Niha êdî înkariyê nake lê bandora van pirtûk û dezînformasyonan didome.
Gelek kes hêj wan derewan bilêv dikin. Bi taybetî pirraniya malperên Gimgimiyan, dema behsa dîroka herêmê dikin ji wan pirtûkan sûdê werdigirin. Di wan de tê îdîakirin navê Vartoyê "keyê Akkoyunluyan li balindeyan nêriye ku toykusu (?) pirr in, gotiye bila navê vir bibe var+toy+kuşlari. Ew jî bûye Varto".
Di wan pirtûkan de kurmanc û zaza ji hev tên veqetandin. Herwiha Elewî û Sunnî jî. Dezînformator û pisporê şerê psîkolojîk Cemal Şener dibêje "kurdên Elewî bi eslê xwe tirk in. Kurdên zaza jî tirkên xas in". Ev derew li ser xelkê jî bandorek mezin daniye.
Gelek kesên Gimgimê dema mirov jê bipirse dibêjin "eslê me ji Xorasanê ye, em berê tirk bûne". Li TVek wekî Medya TV de jî di bernameyek xwerû li ser dîroka Gimgimê bû, heman derew dihatin gotin, digotin navê Vartoyê ji "pirrbûna toy+kuslari derketiye".
Gundekî biçûk e. 22 km ji Gimgim, 82 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat: 39.272778 Bakur, 41.2675 Rojhilat.
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi zivistanan ziwa û berfî, bi havînan ziwa û tavî ye.
Axa gund ji ajalvanî û çandiniyê re bikêr e. Şer aborî xirab kiriye, gundî mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkiye û Ewropayê, bixebitin.
Siltaşêr "(bi romî kirine: Ocaklı)", gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Hin ji bilêvkirinên navê wê ev in: Siltaşîr, Siltaşê. Bi heman navê goristanek jî heye. Dibêjin li ser vê goristanê bi tîpên erebî, bi kurdî navê heft birayan hene ku di şerê li dijî rûsan de jiyana xwe jidest dane û navê birayê mezin Şiltaşêr bûye.
Hin gundî di wê baweriyê de ne ku wextekê bi navê Siltan Şêr li vir desthilatî kiriye. Lê bi texmînî ev nav ji beriya belavbûna ola Îslamê tê û têkiliya wê bi navê "Şerevdîn" heye. Gund di ber Çiyayê Şerevdînê de, bi havînan jî derdikevin lûtkeyên çiyê, Warê Siltaşêrê.
Navê Çiyayê Şerevdînê ji koka şêr tê. Heya salên 1990'î daristanên mein hebûn li herêmê. Heya salên 1970 li daristanan hirç, beraz, pisîkên kovî, şêr ûêd, hebûn.
70 km ji Mûşê, 22 km ji Gimgimê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye. Gund gelek koçber daye. Nifûsa gund niha li dora 600-700 kesan e.
Qereseyîd (;), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Li ser bingeh û dîroka gund heya niha lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Ji Mediyan, Roma, Bîzans, mîrîtiyên kurd û Urartûyan gelek bermahî hatine dîtin.
Ji navenda Gimgimê 7 km dûr e. Koordînat, hêlîpan: 39.11581°, hêlîlar: 41.50515°. Bilindahiya axa Qereseyîdê ji rûyê avê 1.475 m ye.
Klîmaya Qereseyîdê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in. Axa herêmê bêhtir ji bo ajalvaniyê bikêr e lê kêm be jî çandinî tê kirin.
Aboriya Qereseyîdê ji ber şer û pêkutiyan di nava 20 salên dawî de gelek xirab bû. Niştecihên gund mecbûr man bar bikin herin bajarên Tirkiyeyê û Ewropayê.
Qeregivîj (bi romî kirine: "Özkonak"), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye girin. Tê texmînkirin ku gund navê xwe ji dargivîjê digire. Herêm bi giştî daristanî ye. Mixabin di nava 50 salên dawî de daristan neman. Dewleta Romê daristan şewitandin û xelkê jî bêî zanebûn dar birrîn. Li axa Gimgimê dargivîj, mazî, bizû, kenêr, kevot, dara şîlanê, darêyên fêkiyên bejî (helîtirş, şekok ûêd) gelek bûn. Di navên erdnîgariya Kurdistanê de dar jî cihekê mezin digirin.
Li herêmê gelek bermahî ji bav-kalên kurdan Mediyan, mîrîtiyên kurd, Roma, Bîzans, Urartûyan tên dîtin.
Nêzîkê Tatan, Hemûgê û Stûkuranê ye.
Ji ber şer û pêkutiyan aboriya gund gelek xirab bûye. Gundî mecbûr dimînin herin bajarên Tirkiye û Ewropayê kar bikin. Ajalvanî, çandinî tê kirin.
Qasiman (bi romî kirine: "Köprücük"), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Li ser dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm pirr ji berê ve cihwar bûye. Avakarê gund bi navê "Qasim kurê Bro Hus" (Huseyin ?) mirovek bûye, navê xwe daye gund jî. Bi texmîni bingeha gund di salên 1600î de hatiye avêtin. Neviyên Qasim ji ber sedemên nayên zanîn ji gund bar kirine, çûne aliyê Çewlîgê. Di destpêka 1800ê de, Osmaniyan xwedîtiye gund dane mirovek bi navê Mistefa Zeynel. Heft lawên wî hebûne. Îdiayek heye, li vê gundê wextekê malên Hayan (Ermeniyan) jî hebûne, axayên wê demê dest dane ser malên wan.
Mixabin gund ji assîmîlasyonê gelek para xwe girtiye. Di viya de rola sîxurê navdar ê dewletê Mehmet Şerif Fırat gelek mezin e. Lewra wî serokatiya êla Xormekan dabû destên xwe û axavtina Dêrsimkî (zazakî) jî qedexekiribû. Firat nivîskarê pirtûka ku dewleta Tirk di dema înkarkirina hebûna kurdan de wekî delîl nîşan dida "Dîroka Parêzgehên Rojhilatê û Gimgimê (Dogu Illeri ve Varto Tarihi)" ye. Di vê pirtûkê de propagandaya "tirkbûna kurdan" dihate kirin.
Xwendiyên gund gelek in. Pirraniya gundiyan bar kirine, çûne bajarên mezin ên Tirkiyeyê û Ewropa. Şêniyên gund bi kirmanckî (dimilkî, zazakî, kirdkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.
25 km ji Gimgim, 90 km ji Mûşê dûr dikeve. Koord: 41° 12' 0" Rojhilat, 39° 16' 59" Bakur.
Aboriya gund bi giranî li ser alîkariyên koçberbûyan, ajalvanî û çandiniyê ye.
Xaş an jî Xaşxaşê (bi romî kirine: "Eryurdu"), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Li gund malbatên "Xormeçik, Alkij, Osmanij, Telkij" û "Qereşij" cihwar in. Bi kirmanckî (dimilkî, zazakî, kirdkî, Dersimkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.
Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Di salên 1950 de tirkan ev nav guhertine kirine Eryurdu.
Hin dibêjin di salên 1700î de ji parêzgeha Dêrsimê kurdan bar kirine, hatine li vir bicih bûne. Pêşemîn kesê bicih bûye, "Gulabî" bûye, ji êla Xormekan.
Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.300 m ye. Li aliyê başûr ê Çiyayê Bîngolê dikeve. Gundên nêzîk Xwarik, Caneseran û Mûskan in. Axa gund çiyayî ye bo ajalvaniyê gelek baş e lê çandinî dijwar e. Daristanên maziyan hene.
Bi zivistanan serma û qeşa ye, bi havînan ziwa û tavî. Ji ber bilindbûna ji rûyê avê, zivistan gelek sar û dirêj in. Bi biharan û havînan xweza xwe li vir bêhempa dixemilîne.
Ziring, "(bi romî kirine: Kayalık)" gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Osmanîyan piştî şerên bi Rûsan re (bi taybetî 1878) ji Qefqazê gelek misilman anîne li Kurdistanê bicih kirine. Axa herî bikêr daye wan û Tirkên misilman (herwiha Terekemeyan jî). Yek ji van gundan jî Ziring e. Osmaniyan gelek malbatên Çaçan li vir bicih kiribû.
Navê gund bi kurdî tê wateya "cihê axa wê semaxkirî ye, bikêrtir e". Koka bêjeyê 'Zir an Zîr" e. Wateya sert jî dide. Bi texmînî navê gund ê herî berê Zireng bûye. Ziring herwiha navê mêran e jî. Îhtîmalek din jî, wextekê bi navê Zireng/Ziring mirovekî bingeha gund avêtiye.
Şer bûye sedem ku xelk ji gund bar bikin. Berê gundekî dewlemend bû. Kurd û Çeçen bi hev re bi biratî dijiyan, biratiya wan her xirab nebûye. Berê gundên devedorê ardê xwe dianîn li aşên Ziringê dihêran. Kûltûra Qefqasê xwe bi her awayê dida der. Bo mînak wan li gel tendûran, di sobeyên ji axê çêkirî de, nanên gelek tehmxweş dîpêjan. Mixabin niha ew rewşa berê nemaye.
Yalê, "(bi romî kirine: Yayla)" gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
23 km ji Gimgim, 83 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.015 m ye. Koordînat: 41° 17' 25" Rh, 39° 7' 8" Bk.
Axa gund zozanî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye.
Axa gund bêhtir bo xwedîkirina ajalên malê bikêr e. Aboriya gund ji ber qedexekirina zozanan xirab bû.
Zengel, Zengen, Zengelan, Zengena "(bi romî kirine: Güzeldere)" gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Li rojavayê Stûkuranê dikeve. Gundên nêzîk Emeran, Kûzik in. Di gelek stranên dengbêjiyê de navê wê wekî Zengel(an) derbas dibe. Li ser wateya navê wê xebatek zanistî nîne. Bi texmînî têkiliya wê bi navê gundê Mengelê re jî heye. Hin caran bo Mengel(an)ê jî dibêjin Mengen(an).
32 km ji Gimgim, 82 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.945 m ye.
Qulan, "(bi romî kirine: Kolan)" gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Gundekî stratejîk e. Di serîhildanên kurdan de ev gund bûye wargehekê berevaniyê, roleke mezin lîstiye. Ji ber wê, ji berê de zordestiya Romê jî her zêde bûye li vir. Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirine.
30 km ji Gimgim, 90 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve.
Aboriya gund li ser ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.
Thomas Kyd, nivîskarekî lîstikên şano, yê dramê ye. Thomas Kyd, îngilîz e û li Londonê di sala 1558'an de ji dayik bûye û di sala 1594'an de miriye.
Berhema Thomas Kyd a herî bi nav û deng
Christopher Marlowe di sala 1585an de
Christopher Marlowe, (26 sibat 1564 - 30 gulan 1593), helbestvan, nivîskar, lîstikên drama yê şano û wergervanê dema Elîzabet yê îngilîz e.
Marlowe, li Canterbury ji dayik bûye û li zanîngeha Cambridge xwendiye. Di sala 1587an de dîploma xwe ya master a hunerê wergirt. Di sala 1593an de hevalê wî Thomas Kyd hat îşkencekirin û ji aliyê wî de bi tawanbarkirina sûcê ateîzmateîzmê hat îxbarkirin. Ji hêzên taybet ên Keyatiyê ve hatiye girtin û di derheqê wî de lêpirsîn hatiye vekirin. Piştre hatiye berdan û pênc roj şûnde ji aliyê kesekî bi navê Ingram Frizer hatiye kuştin.
John Donne, di sala 1572 de li Londonê ji dayîk bû û di sala 1631 de jiyana xwe ji dest da. Helbestvanê inglîz ku di dema keyetiya Jakê yekem de jiyaye wek serkêşê helbestvaniya metafîzîkê tê dîtin. Berhema wî ji, helbestên olî, wergerên latînî, epîgram, stran û ji şîretan pêk tê.
Jean Anouilh (1910-1987) nîvîskarê lîstikên Fransî ye.
Jean Anouilh di 12 saliya xwe de dest bi nivîsên lîstikên tiyatroyê dike, li zanîngeha Sorbonnê beşa hiqûkê xwendiye, di teatra jouven de nivîskarî kiriye,senaryoyên filma nivîsandiye; giraudoux û pirandello di bin tesîra wan de mane. Di dema xwe de bi lîstikên xwe, nivîskarê wê demê yê herî baş û pêşketiye.
Ji xeynî van 15 lîstik nîvisandine.
Erez, Eres an Ava Reş li Bakurê Kurdistanê dizê û dirije Deryaya Qezwînê. Dirêjiya Erezê 1072 km ye.
Çemê Erezê, li nik kurdan, xwedî wateyeke taybete, ji ber ku Mela Mistefayê Barzanî û hevalên wî, ji wî çemê derbazbûn û gehiştin Rûsyayê.
Vatîkan an jî Dewleta Bajarê Vatîkanê (bi îtalî: "Stato della Città del Vaticano") li paytexta Îtalyayê Romayê ye. Navenda katolîk a mezheba xiristiyaniyê ye. Di 2008'an de nifûsa wê 824 kes bû. Di sala 11'ê reşemiya 1929'an de hat avakirin. Paytexta Vatîkanê Sîteya Vatîkanê bi xwe ye.
Zimanên fermî latînî, îtalî, fransî û elmanî ne.
Axa vir 0,44 km² ye. Serokê vî dewletî Papa ye.
Bolîvya (;;;;), bi awayekî fermî wekî Dewleta Pirneteweyî yên Bolîvyayê () tê zanîn, welatekî parzemînî ya li navenda rojavayê Amerîkaya Başûr de cih digre. Sînorê Bolîvyayê bi deryayê re tune ye. Cîranên wî li aliyê bakur û rojhilat Brazîl, li başûr rojhilat Paraguay, li başûr Arjentîn, li başûr rojava Şîle û li bakur rojava Perû ne. Yek sisyan welatekî rêzeçiyaya li Andesê ye, ku yektir bajarên herî mezin û navendên aborî yên sereke yên wê El Alto û Altiplano ne. Bolîvya yek ji du welatên parzemînan e, ku li derveyî herêmê Afro-Ewrasyayî cih digre (yên din Paraguay e). Bolîvya mezintirîn welatê parzemînan a li Amerîkayê ye. Şoreşgerê internasiyonalîst ê navdar Che Guevara gava amadekariya şoreşa vî welatî dikir li vir, li bajarê Hîgûera di çiriya pêşîn a sala 1967an de hate kuştin.
Berî ku dagirkerî Spanî ya li herêma Antê ya li Bolîvya bû, ji ber ku beşek ji Împeratoriya Înkayê li bakur û rojhilatê aliyê eşîrên serbixwe yên erdên nizm de dijîn çê bûn. Spanî " conquistadors " de ji Cuzco û Asunción kontrola herêmê di sedsala 16an de pêk hat. Di serdema koloniya spanî de Bolîvya ji aliyê Keyaniya Charcasê ya Audiencia bi rêvebirin kirin. Spanyayê împaratoriya xwe bi beşek mezin li ser kolandinên zîvên Mayinên Bolîvyayê avakirin.
Piştî banga yekem ji bo serxwebûnê di sala 1809an de kirin, 16 salan şer li pey damezirandina Komara li ser 6 tebax 1825an de ji bo Simón Bolívar binavkirin. Ji serxwebûnê ve, Bolîvyayê demên bêaramî yên siyasî û aborî ragirt, tevî yên ku derdorên cuda yên ji cîranên xwe re wenda kirin, wek bi Acre û beşên bi Gran Chaco pêk hatiye. Dema ku destdanîna herêmên beravên Pasîfîkê ev di Şerê Pasîfîkê (1879-84) piştî erdgirêdayîna ji alîyê Şîleyê ve hatiye dîtin, di heman demê de peymanên bi bigiştina welatên cîran nerasterast ji Okyanûsên Pasîfîkê û Atlantîk de jî hatine.
Şêniyên welat wek texmînkirin li ser 11 milyon kes in, ku di nav piretnîk ên wê de Amerîkiyên resen, Mestîzo, Ewropayî, Asyayî û Afrîkayî hene. Cûdaxwaziya nijadî û civakî ku ji kolonîyalîzma Spanî ve rabûn bûye, heta ku di serdema modern de jî berdewam dike. Spanî zimanê fermî û piraniyê de ye, tevî ku 36 zimanên binkî ya statûya fermî jî heye. Zimanên herî tê axaftin Guaranî, Aymara û Quechua ne.
Bolîvyaya modern destûra bingehîn a komara demokratîk bi tevî neh beşan parvekirin. Erdnîgariya wî, di nava Basin Amazon li rojavayê Andesê, ku ji bo Nizmerdên Rojhilatî jî diguhure. Ev welatekî pêş e ku bi rêzika navîn de, di Endeksa Pêşveçûna Mirovî û asta xizaniyê de ji sedî 53emîn e. Çalakiyên aborî yên serekî di nav de çandinî, daristan, masî, berbesvanî û destegehên wek tekstîl, cil, metalên refînekirin û petrolê safîkirin in. Bi taybetî Bolîvya di mîneralên pilanan de pir dewlemend e.
Bolîvyayê piştî Simón Bolívar, ku serokê di Şerê Serxwebûna Spanyol-Amerîkan hate binavkirin. Serokê Venezuela, Antonio José de Sucre vebijêrka ji aliyê Bolívar ji bo yekîneyên Charcasê (Bolîvyaya niha) bi Parêzgehên Yekbûyî yên Rio de la Plata ya Komara Perûyê nû damezrandin, ku bibin yek an jî ji bo awayekî fermî serxwebûna xwe ji Spanyayê îlan bikin hatibû dayîn. Sucre tercîh kir ku avakirina neteweya nû û piştgiriya herêmî bi rûmetekî li Simón Bolívar binavkirin.
Navê xwe bi eslî Komara Bolívarê bû. Piştî çend rojan, [? Kingê] endamê kongresê Manuel Martín Cruz pêşniyar kir: "Eger ji Romulus bên Romayê, wê paşê ji Bolívarê bên Bolîvyayê" (bi spanî: Si de Rómulo Roma, de Bolívar Bolivia). Nav ji aliyê Komarê di 3 çiriya pêşîn 1825an de hate pesend kirin. Di sala 2009an de, destûra bingehîn ya nû bi navê fermî ya welat bi "Dewleta Pirneteweyî yên Bolîvyayê" di naskirina xwezayê de pir-etnîkî yên welatî û rewşa pêşkeftiya Gelên Xwecihên Bolîvyayê di bin destûra bingehîn ya nû de guhertin.
Niha di herêmê de wek Bolîvya tê zanîn, ji bo dema ku Aymara hat li ser 2,500 salan dagir kiribûn. Lê belê Aymaraya niha wê xwe bi şaristaniya kevnare ya çanda Tiwanaku ku paytexta wan li Tiwanaku li Rojavayê Bolîvyayê hebû. Paytexta Tiwanaku dema ku dewrana ji zû wek 1500 BZ li gundekî piçûk çandin bûn.
Di civakê de bi rêjeya bajaran di navbera 600 PZ û 800 PZ mezin dibû, ku aliyek hêza herêmî girîng li başûrê Andesê bû. Li gor texmînên destpêkê, [kingê?] bajar bi qasî 6.5 kîlometre firehî (2.5 mi sq) li ba herî zêde radeyê xwe nixamt û di navbera 15,000 û 30,000 şênîyan hebû. Di sala 1996an de satelîtê ya dîmenê ber nexşa berfirehiya ji ranehêjeya kollus suka (sergerm ên lehîbûnên bilind) li seranserê sê geliyên seretayî yên Tiwanaku, ku gihîştin texmînên kapasîteya şêniyên hilgirtiyên her derê di navbera 285.000 û 1.482.000 kesan hate bikaranîn.
Derdora 400 PZ de, Tiwanaku ji bûyîna hêzekî herêmî de serdestiya ji bo dewletê talanker çû. Tiwanaku bineciyê xwe di nav Yungas de berfirehkirin û çanda riya jiyana xwe ji bo gelek çandên din ên li Perû, Bolîvya, û Şîleyê anî. Tiwanaku dawîya çanda tund li gelek aliyan ve ne. Ji bo firehkirina danê xwe, Tiwanaku ahengê de tundiya mezin yên siyasî, afirandina kolonî, dayîna peymanên bazirganî (ku bi çandên din ên bêhtir girêdayî hatine çêkirin) û riya tarîkatên dewletê.
Di domkirina mezinbûna împaratoriyê ti dawî li ber çavan bû. William H. Isbell dibêje "Tiahuanaco de jîyaya veguherîna dramatîk di navbera 600 PZ û 700 PZ ku standardên balkeşa nû ji bo mîmariya sivîl damezrandin û gelek ji gelên şêniyên zêde bûye". Tiwanaku berdewama pişaftinê ya çanda bêhtir ji rakirina holê wan kir. Arkeolojên bîrekî qebûlkirina dramatîk yên seramîkan Tiwanaku nav çandan de ku beşek ji Împaratoriya Tiwanaku bû. Hêza Tiwanaku ya din bi riya bazirganiyê de pêkanîna di navbera bajaran di nava împaratoriya xwe zexm bû.
Bolîvya li herêma navendî ya Başûrê Amerîkayê de, di navbera 57°26'–69°38'RJ û 9°38'–22°53'BŞ ye. Bi herêmek ji 1.098.581 çargoşe kîlometre (424,164 mi sq), Bolîvya 28emîn-mezintirîn welatê cîhanê û pêncemîn mezintirîn welatekî li Başûrê Amerîkayê ye. Berfirehbûn ji Navenda Andesê beşek ji riya Gran Chaco heta Amazon e. Navenda erdnîgarî yên welat di bin navê Puerto Estrella ("Bergeha Stêrkê") li ser Río Grande, li Parêzgeha Ñuflo de Chávez ya Wezareta Santa Cruz e.
Erdnîgariya welat pêşangeha jimarekî mezin û hercûmercê da dikişe. Bolîvya wek Zorbûna jiyanî di asta bilind de yek ji mezintirîn di cîhanê de ye û herwiha di çend ekolojîkan de bi ekolojîka bine-yekîneyên xwe yên wekî Altiplano, Xîzanên tropîkal (tevî Xîzanên Amazonê) geliyên zûha û hovekî tropîkî yên Chiquitania.
Atmosfera li Bolîvyayê ji ber cudahiyên bilindayîyan bi cur mezintirîn. Mirov dikare girtir cûdakirin
Brezîl (carina wek "Brazîl" û "Berazîl" jî tê nivîsandin), an Komara Federal a Brezîlê, "(República Federativa do Brasil)", welatê nifûsa wî herî zêde yê Amerîkaya Latînî e û ji aliyê axa xwe jî pêncemîn di nav mezintirîn dewletên cîhanê de ye. Ji xeynî Şîle û Ekuadorê sînorê hemî welatên Amerîkaya Latînî bi Brezîlê re heye. Sînorê Brezîlê bi Okyanûsa Atlantîk re 7 360 km ye.
Dewletên federal ên Brezîlê.
Brezîl ji 26 dewlet û ji herêmek federal pêk tê.
Brûney (carina wek "Brûneî" jî tê nivîsandin; bi zimanê malayî: "Negara Brunei Darussalam"), li ser grava Borneo li başûr rojhilatê Asyayê ye. Brûney ji aliyê petrolê ve gellekî dewlemend e. Ji xeynî Malayzya cîranê Brûneyê nîne. Li bakurê Brûneyê jî deryaya Çînê heye. Ola fermî a Brûneyê îslam e, ji xeynî wê budîst û xiristiyan jî hene.Nexşeya Brûneyê
Eyaletên Brûneyê.
Brûney ji 4 eyaletan pêk tê û her eyaletek waliyê xwe heye.
Olên Brûneyê.
Ola fermî ya Brûneyê îslam e. Ji weynî wê hin olên din jî hene.
Birmanya, Myanmar an jî Burma, "(Pyidaungzu Myanma Naingngandaw)", welatekî li rojhilat-başûrê Asyayê li qeraxê deryaya Andamanê û kendava Bengalê, di navbera Hindistan, Laos, Bangladeş û Taylendayê de ye.
Li Birmanyayê ji xeynî dewlet û saziyan bikaranîna înternetê qedexe ye.
Mihemed Emîn Zekî, dîroknas û niviskarekî kurd bû û sala 1880'yî li Başûrê Kurdistanê, li Silêmaniyê ji dayîk bû.
Piştî dibistana seretayî li Silêmaniyê Amadehiya Leşkerî diqedîne û ji wir derbasî Akademiya Leşkerî dibe a li Bexdayê. Paşê li Stembolê Akademiya Şer dixwîne û Akademiya Bilind a Şer bi yekemtiyê diqedîne. Di Şerê cîhanî yê yekem de li gelek cepheyan şer dike. Sala 1924'an vedigere Iraqê û li Dibistana Şer a Bexdayê dersdarî û rêveberiyê dike. Piştî vê dikeve hikûmetê û dibe Wezîrê Parastina Neteweyî. Mihemed Emîn Zekî Beg piştî ku Hikûmeta Yekem a Nûrî Seîd Paşa ava dibe, tê ser karê Wezareta Aboriyê. Di tîrmeha sala 1948´an de li Silêmaniyê diçe ser dilovaniya xwe.
Lokman Ayebe, di sala 1981’ê de, li Dêrikê li Kurdistana Bakur çêbû, nivîskarekî Kurd e.
Li Zanîngeha Dîcleyê beşa hesapgeriyê xwend. Di 18 saliya xwe de bi Tirkî dest bi nivîsandinê kir. Dû re li gel ku baş dizanîbûn wê hevdu biêşînin jî, li qedera xwe ango li Kurmanciya xwe vegeriya.
Romana nivîskar a yekem, Jar lê Sermest, di sala 2004an de ji aliyê Weşanên Belkîyê ve hate çap kirin. Piştî wê sê salan, di sala 2007'an de ji aliyê heman weşanxaneyê ve romana wî ya duyem a bi navê Gava Heyatê hate derxistin.
Lokman Ayebe di heman wextî de di Kovara Çirûskê de çîrok û gotaran dinivisîne. Ayebe, hîn jî li Dêrikê dijî.
Antoine de Saint-Exupéry, nivîskarekî fransî ye.
Li bajarê Lyonê di 29ê hezîrana 1900î de ji diya xwe bûye. Di çar saliya xwe de, bavê wî wefat kiriye û sêwî bûye. Lê rewşa malbata Saint-Exupéry baş bû û li gel mirina vî bavî, Antoine û zarokên din bi diya xwe re biçûkaniyeke xweş dîtin.
Di sala 1909an de diya wî li Mansê bi cih bûye û Antoine li wê derê çûye dibistanê. Wan salên xwendin û zaroktiyê ciyekî mezin di nav bîranînên wî de girtiye. Antoine wê paşê binivîsîne ku li her masê ji masên dibistanê, wî hinek ji wê dilovaniya zaroktiya xwe hiştiye.
Di sala 1912an ew çav li balafirekê dikeve, dibîne çawa ew bi asamanan dikeve. Ji wê gavê, daxwaza firînê di dilê wî de ciyekî mezin digre û gava yê balafirvan têdigihêje ku ev zarok pir dixwaze li balafirê siwar bibe, ew daxwaze dilê wî bi gewde dike û wisa jî, ji bo cara yekemîn di 12 saliya xwe de, Antoine hîsên xweşî û azadiyê nas dike. Ev bûyera hanê şuna xwe di dilê Antoinê zarok de çêdike û firîn ji wê rojê jê re dibe mebest û armanc.
Di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem de, Antoine û birayê xwe François derin bajarê Frîbourgê li Swîsreyê û xwendina xwe li wê derê berdidomînin. François bi nexweşiya dil dimire û Antoine gelekî li ber mirina vî lawikê panzdehsalî dikeve. Ew xwendina xwe ya navîn tev dike û tê Parîsê. Ew di beşên zaniyariyê û nemaze di matematîkê de xurt e lê belê di nivîsandina salixdanan de hinekî qels e. Ew di xwendina xwe de bi ser nakeve û sala 1919´an ew li zanîngehê dikeve beşê Hunerên Xweşik.
Di sala 1921ê de, ew leşkeriya xwe dike, dibe hostê balafiran. Ew peran ji diya xwe dixwaze û hînî ajotina balafirên medenî dibe û dîploma xwe ya balafirvaniyê digre. Lê rêya firê hêna li ber wî dirêj e. Piştî çend salan, ew li bajarê Toulousê di kargeha balafiran de kar dike. Di 1927´an de xewna wî ya kevin û şîrîn bi gewde dibe.Ew bi balafirê nameyn ji Toulousê dibe Kazablankayê, li Afrîqa bakur û, ji wê derê jî, di ser Sehrayê re, ew wan digihîne bajarê Dakarê. Ew di sala 1928´an de navê ku li ser kîsên postexanê Nameyên Başûrê li romana xwe ya pêşîn dike. Ew di vê pirtûkê de li ser jiyan û zehmetiyên balafirvanan dinivîse. Weşanxane gelekî kêfa xwe ji vê romanê re diyar dike û ji Antoine de Saint-Exupéry dixwaze ku ew ji bo wê heft romanên din binivîse. Ev peymana pîrozwer tiştekî mezin di jiyana Antoinê balafiran de naguherîne ji ber ku ew her karê xwe, wek berê, berdewam dike. Ew bi balafira xwe rêya Europa û Argentînayê vedike. Ew romana xwe ya duduyan Fira bi şevê di sala 1931´ê de çap dike û mara xwe li jineke argentînî dibire. Nivîsên Antoine de Saint-Exupéry deng didin û Erda Mirovan (1939) Xelata Mezin ya Akademiya Fransî digire.
Cenga Cîhanî ya duyemîn dest pê dike û Antoine de Saint-Exupéry gelekî li ber şikestina Fransayê dikeve. Ew xwe digihîne Amerîkayê û li wê derê, Balafirvanê Cengê û Nameyek ji bo girtîyekî dinivîsîne. Ew çîroka Mîrzayê Biçûk li New Yorkê di sala 1943an de dide çap kirin û paşê berê xwe dide Cezayirê. Ew xwe digihîne hevalên xwe ên balafirvanyê. Ew anuha çel û sê salî ye û temenê herî mezin ji bo ajotina balafiran bi xwe sî û pênc e. Lê bi saya dost û nasan, ew balafirê dajo. Di 31 meha heftan de ji sala 1944 şopa wî di fira nehan de bi giştî winda dibe û kesek nizane balafira wî li kuderê dikeve.
Tiştê ku ji van pirtûkan xuya dibe ew e ku Antoine de Saint-Exupéry hemû berhemên xwe li ser jiyana balafir û balevirvaniyê, ango li ser jiyana xwe ya kesane û rojane, ava dike. Antoinê nivîskar zora Antoinê balafirvan nabe. Ew bûyeran di kirasekî edebî de rêz dike û di nav van rêzan de peyxamekê digihîne xwendevanan, moralekê, suncekê bi gewde dike. Nivîskar pesnê tevgerê, jiyana mirovan dide. Ew dibêje ku tenê tevger û berxwedan dihêlin ku meneyek ji jiyanê re çêbibe. Gava mirov xwe ji can û dil dide kar û barên xwe, ew tixûbên mirinê her gav dûr dixîne û rêya bexteweriyê fireh dike. Di xwêdan û daxwazên mirovan de meneyek ji jiyanê re çêdibe. Fransa rûmeteke mezin dide Antoine de Saint-Exupéry. Ji bo bîranîna pêncîsaliya mirina wî, banka fransî wêneya nivîskar û nigara Mîrzayê Biçûk li ser kaxeza pêncî frangî dixîne.
Pirtûka Mîrzayê Biçûk di nav berhemên Antoine de Saint-Exupéry de bi rastî ciyekî taybetî digre. Ew bi babet û naveroka xwe ji hemû pirtûkên din cihê ye. Ji navên pirtûkên din mirov dikare bizanibe ew li dora çi mijaran digerin. Eger ceng û serêşên jiyanê ciyekî mezin di nav wan de dibînin, pirtûka Mîrzayê Biçûk cîhaneke bi serê xwe ye, berhemeke yekta ye. Ew di nav serdemên harbûyînê de xewneke xweş e, di nav sedsalên dijminatiyê de bîstikek dilovanî ye.
Di jiyana xwe ya kurt de, Antoine de Saint-Exupéry di nav herdu şerên cîhanî de derbas dibe. Ew tenê di zaroktiya xwe de demên kêfxweşî û pakiyê dibîne. Gava ew „mezin“ dibe, ew bêgav dibe bikeve nav cengê û bi "Mirovên mezin" re pêwendiyan çêbike, bijî. Di vê jiyana dorgirtî de, xewn rêya xelasê di rûyê wî de vedike, xewna xweş hergav bang wî dike. Wilo jî gava bayê hovitiyê gûr dibe û xwînxwar li bajarên Europayê li laşan digerin, Antoine di serê xwe de dûrî navendên bajarvaniyê, dûrî cengê dikeve. Ew li balafira xewnan siwar dibe, diçe Biyabanê, diçe Sehraya Efrîqayê û li wê tenhatiyê, wek piraniya pêxemberan, tiştên ku bi çavan nayên dîtin ew wan bi dilê xwe dibîne. Li wê derê ew pêrgî mîrzayekî biçûk tê û herdu, bi hev re, li rastiya tiştan digerin û aveke ne wek hemû avan vedixwin: ew li bîra dilovaniyê digerin û wê di bilindbûna hîsên pak de peyda dikin. Antoine de Saint-Exupéry dûrî Fransa şikestî, li Emerîkayê, tevnê vê xewnê kok dike.
Ew bi vê berhemê, ango bi vê xewnê, salên reş li paş xwe dihêle û xwe davêje nav pêlên demên zaroktiyê. Dûrî "Mirovên mezin" ên tenê ji tiştên vala hez dikin, ew hînî jiyana rastîn dibe, xwe di kirasê mîrzayê biçûk de nas dike. Balafirvan û nivîskar bi saya vê xewnê, bi alîkariya vê diltenikiyê, dikarin herdu xwe bigihînin warê hêviyê. Xewnên rojane dikarin deriyê jiyaneke sade li ber wî vekin. Antoine de Saint-Exupéry di baweriya min de dixwaze bêje ku her kes dikare li balafira xwe ya xewnan siwar bibe û pêrgî mîrzayekî biçûk bibe, her kes dikare vegere dilpakiya zaroktiyê û hîsên xêrxwaziyê.
Kap Verde an jî Komara Kap Verde (bi portekîzî: "República de Cabo Verde") welatekî di Okyanûsa Atlantîkê de nêzîkî Senegal û Morîtanyayê ye. Capo Varde ji komên gravan pêk tê. 18 grav in û giravên herî mezin 50-60 km ne. Sê giravên herî mezin: Santiago, Santo Antao û Boa Vista ne.
Gava portekîzî di sala 1456'an de hatin, li ser vê giravê mirov nedijiyan. Ji ber ku nêzîkî Afrîkayê ye, bû navendek bazirganiya koletiyê.
Îndonezya (), bi fermî Komara Îndonezyayê (),
Îndonezya (carina jî "Îndonesya" û "Endonezya"; bi îndonezî: "Republik Indonesia", bi îngilîzî: "Indonesia"), bi fermî "Komara Îndonezyayê", welatekê başurê rojhilata parzemîna Asyayê ye. Welatê ku nifûsa misilmanan herî zêde Îndonezya ye. Yek ji koloniyên Holendayê bû.
Îndonezya ji 17.000 giravan pêk tê û di cîhanê de welatê herî mezin ku ji komên gravan pêk tê ye. Îndoneziya endamê RKÎ ye. Hevsî yên Îndoneziyayê ev in: Malayziya, Tîmora Rojhilat, Papua Gîneya Nû, Sîngapûr, Fîlîpîn, Awistralya û Gizirtên Andaman û Nîkobar û Herêmên Yekgirtinê yên Hindistanê.
Hêşeta Îndonezyayê zêdetir ji 200 milyon kesan e û bi vî awayî mezitirîn welatê piranî misilman yê cîhanê ye. Ji bo hêşetê Îndonezya welatê çarê yê cîhanê ye.
Navê Îndonezya ji peyvên yewnanî "indus" anko "Hindistan" û "nesos" anko "girav" pêkhatiye.
Herêmên Îndonezyayê.
Îro Îndonezya ji 30 herêman û ji du cihên statûya taybet pêk tê.
Komara Federal a Demokratîk a Etiyopya an jî Hebeşîstan, "(Ityopp'ya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik)", welatekî rojhilatê Efrîqayê ye. Cîranên Etiyopyayê; Sûdan, Erître, Cîbûtî, Somalî, Kenya û Ûganda ne. Erître berê perçeyek ji Etiyopyayê bû lê belê piştî referandûma 1993'an ji Etiyopyayê veqetiya û bû welatek serbixwe.
Etiyopya yek ji welatên herî kevn ên serbixwe ye. ji xeynî dagirkeriya Îtalyayê ya di navbera salên 1936-1941 de, di dîroka xwe de ticarî nebûye welatekî bindest. Ji du hezar salî zêdetir e ku serbixwe ye.
Bilalê Habeşî yê ku yek ji misilmanên yekemîn e û navê wî di dîroka Îslamiyetê de derbas dibe, ji vî welatî ye.
Herêmên Etiyopyayê.
9 herêm û 2 bajar-hêremên Etiyopyayê hêne.
Di sala 1985 de li Batmanê ji dayik bûye. Lîse li Batmanê xwendiye Di sala 2000 de li kargeha hunerên şêwekarî ya bi navê "Soresor"ê dest bi perwerdehiya wêne kir.
Li Batman, İzmîr, Antalya, Kizıltepe,Agirî u Heskîf beşdari gellek pêşangehên hevbeş û tekaserî bûye. Ji bilî wêne perwerdehiya peyakaran u zimanê kurdî jî dîtiye. Bi wêje(helbest) re jî elekedare.
Lînkê derve.
Berçema Mişrîtan: Di sala 1985 an de li bajarê Batman ê ji dayik bûye. li Zaningeha Ataturk(faqulteya Agirî) beşa wêne qedandiye. Ji sala 2000 a û heya 2007 a li kargeha Wênesaz û Wêjevan Fewzî Bîlge de perwerdehiya li ser hunerên şêwekarî û wêjeya bi zimanê kurdî dîtiye.Ji bilî vêya bi peykeran re jî dilebike, du pêşengehên peykerên piçûk li dar xistiye. Heya nuha li gellek bajaran gellek pêşangehên hevbeş û takeser li dar xistine. Wek helbestvanekî jî tê naskirin, dosyakî wê bi navê “Masiyên ku dikûlin” li ber çapêye û di gelek kovaran de helbêstên wê weşiyane.
27 îlon - 03 çiriya pêşîn 2004 Batman
27 îlon - 02 çiriya pêşîn 2005 Batman
09-11 Pûşber 2007 Bazîdê (Qesra îshak paşa)
22-30 / 12 / 2001 Batman
04 / 01 / 2002 Batman
09-19 / 07 / 2003 Antalya
03-05 / 09 / 2003 Heskîf
06-12 / 10 / 2003 Batman
17-25 / 12 / 2005 Amed
21-23 / 05 / 2005 Batman
18 / 04 / 2006 Batman
Mîşrîtî, Berçema
Di sala 1982 yan de li gundê Hesarê girêdayî Kercosa Batmanê hate dinê. Di sala 1984'an bi malbati koçi bajarê Batmanê kirin. Dibistana seretayî û lise li wêderê qedand. Di sala 2002 yan de zewici bavê du keçika ye.
Piştî liseyê bi naskirina mamoste Fewzî Bîlge re dest bi hunerê kir. Ev çar salin ku li navenda çanda bihar di kargeha Soresorê de bi wêne re di lebikî. Heya niha beşdarî 3 pêşengehên hevbeş bûye. (Hesqîf, Antalya, Batman) û dÎsa li batmanê pêşangeha xwe ya teybet ku janên wênandî li dar xistiye.
Di sala 1985 an de li Batmanê ji dayik bûye. Ev çar salên dawî li Kargeha Hunerên Bedew a Fewzî Bîlge de xebatên xwe didomîne. Li şikeftên Heskîfê, Batman û Antalyayê beşdarî pêşengehên hevbeş bûye.
Dîsa li Batman, Sêrt û Edeneyê pêşangeha xwe ya taybet bi navê Rengên Xemgîn vekiriye. Ji bilî Hunerên şêwekarî bi wêjeyê re jî têkildar e di sala 2006 an de ji weşanxaneya belkiyê bi navê "baran ji acizî dibariya" pirtuka wî ya yekemîn weşiya.
Asmîna Zer wênesazeke kurd e.
Di sala 1979 an de li Tatwan ê ji dayîk bûye. Di sala 1980 yan de bi malbatî koçi İzmirê kirin dibistana seretayî li wir qedand. Dema di dibistana seretayî de di xwend dest bi wêne çêkirinê kir.
Pişti liseyê ji bo ku bikeve Aqademiya Huneren Bedew dest bi qurse kir. Lê xwestina wê bi cih nehat. Di 2002' an de Fewzî Bilge nas kir. Disa dest avête wene. Hê jî bê rawestan wêneyan çêdike. Heya neha beşdarî 3 pêşengehên hevbeş bûye. Asmina zer ji bilî van xwedi lawekî ye.
Ronî Îlten wênesazekî kurd e.
Di sala 1963 de li gundê Tila Navro ya girêdayî Misircê Sêrtê hatiye dinê. Dibistana seretayî li gund qedandiye. Têkiliyên wî yê hunerê hîn li gund dest pê kiribûn. Gellek sitran afirandiye. Di sala 1994 de ji cih û warên xwe hatiye koçberkirin.
Di sala 2004 de li Navenda Çanda Biharê dest bi xebatên xwe yê şanoyê kiriye. Bi lîstika bi navê "Rastî " beşdarî mîhrîcana Batmanê (2004) bûye. Di heman demê de derhinêriya lîstikê jî kiriye. Bi heman lîstikê beşdarî mîhrîcana Amedê (2005) bûye.
Wekî din lîstikeke şanoyê ya bi navê "Koç" nivîsandiye û derhinêriya wê jî kiriye. Bi vê lîstikê beşdarî mîhrîcana Batmanê (2005) bûye. Di Sala 2005'an de beşdarî du pêşangehan bûye. Yek li Batmanê li Kolana Hunerê u ya din jî li Bulanikê wekî taybet vekiriye.
Perwerdehiya xwe ya wêneyê li kargeha hunerên ciwan a bi navê "Soresor" ê li ba wênesaz,nivîskar û wêjevan Fewzî Bîlge dîtiye û xebatên xwe yê hunerê hîn jî li wir didomîne.
Jovan Horî wênesazekê jin ya kurd e. nêzikî 7 sala li kargeha soresorê perwerdehî li ser hunera wêne dîtiye.
li gellek bajar û bajarokên cur bi cur gellek pêşengehên hevbeş û tekaser li dar xistiye. pirojeya xwe ya herî dawî, ya bi navê "minminîka" di meha adarê 2011 an de li batmanê pêşkêşî hunerheza kiriye. kurd e.
Jan Jîndar (z. 1981 li Heskîfê), wênesazekî kurd e.
Di sala 1981'ê de li gundekî Heskîfê çêbûye. Xwendina xwe ya lîseyê li Batmanê qedandiye.
Ehmed Ronîar wênevanekî kurd e ku di sala 1985an de li Êliha Batmanê ji dayik bûye.
Ev çar salên dawî li Kargeha Hunerên Bedew a Fewzî Bîlge de xebatên xwe didomîne. Li şikeftên Heskîfê, Batman û Antalyayê beşdarî pêşengehên hevbeş bûye.
Di 2002an de tevlî Kargeha Hunerên Bedew Soresorê a Fewzî Bîlge bû. Di 2013an de ew bû avakarekî “MST (Maseya Seydayê Tîrêj)” manifestoya vê maseyê hat weşandin û di 2014an de li Zaningeha Çukurovayê Fakulteya Hunerên Bedew Beşa Perwerdahiya Wêne qedand.
Pêşangehên wî yên xweser.
24/11/2004 Navenda Çanda Bihar / Êlih
18/12/2004 Navenda Çand û Hunerê ya Botan / Sêrt
29/12/2004 Mala Çand û Hunerê ya Darayiyê / Edene
2006 “29+1 Bê hestî Hiştina Neteweyekî û…
02-17 / 09 / 2006 Salona Pêşengehêya Şaredariya Mezin a Amedê / Amed,
2006 Parka Aşitiyê a Koserê / Koser-Mêrdin
2008 “Bîst û Du Çirûsk û Mexsena Xwînê”
30/06/2008 Likêleka Salona Sinemaya Yılmaz Güney pêşiya Çarşiya Jinan / Êlih
2003 Navenda Hunerê ya Dîlek (09-19/07/2003) Antalya
2003 Salona Sinemaya Yılmaz Güney (06-12/10/2003) Êlih
2005 Kolana Hunerê ya Êlihê (21-23/05/2005) Batman
2005 Salona Pêşengehê ya Şaredariya Mezin a Amedê (17-25/12/2005) Amed
2006 Mihrîcana Çand û hûnere a Êlihê -Esentepe- (18/04/2006) Êlih
2013 “Helbesta Bêdeng” Parka Ataturk / Êlih
2013 “Siya 34 ciwanan” Parka Ataturk / Êlih
2014 “Siya Soma’yê” Zaningeha Çukurova’yê / Edene
2009 “Bajarê Mirinên Bideng” (Di pêşbaziya Abdullah Duran de xilata yekemîn)
2010 “Dewsa Ramûsanên Te”(Di pêşbaziya Abdullah Duran de xilata duyemîn)
2010 “MişkekîEvîndar” (Di pêşbaziya Rewşenbiriya Duhokê de xilata sêyemîn
2010 “ÇavênXewnaMin” (Di pêşbaziya Huseyin Çelebî de xilata mansiyonê)
2006 “Baran ji Acizî Dibariya”(Helbest, Weşanên Belkî)
2010 “Pevşabûnên Şîn” (Helbest, Weşanên Lîs)
2012 “Geometriya Rengên Şikestî” (Rexne,Weşanên Ronahî)
2014 “ŞikeftaHelbestê” Hevpeyvîn-Poetika, Çîdem Baran, WeşanênRonahî
Dîno an jî Hozan Dîno (jdb. 1969, gundê Xewiskarê, Erdexan), hunermendekî kurd e.
Dîno di sala 1969'an de li gundê Xewiskara girêdayî Erdexanê jidayikbû.
Dibistana xwe ya yekem û ya navend li Navca Xasê (Hasköy, Xoçvan) qedand. Dibistana xwe ya bilind li Dibistana Mamosteyan a Gümüşhane berdewam kir û piştî vê derbasî Stenbolê bû. Ji ber sedemên şexsî mecbûr ma dibistana maomosteyan di sinifa dawî de biterikîne.
Piştî demekê ew di çarcoveya Navenda Çand a Mezopotamya de cara ewil tevlî xebatên muzîkê dibe. Lê ji ber sedemên aborî heta demekê dev ji xebatên xwe yên muzîkê berdide. Di wê demê de (salên 90'i) şerek li dijî kurdan destpê kiribû, yê ku hê bênav bûbû - û Dîno jî di bin tesîra vî şerî mabû. Lewra di sala 1995'an de ji ber 'piştgiriya rêxistineke qedexe' hat binçavkirin.
Piştî serbestberdayînê ew di sala 1998'an de mecbûr dimîne welat biterikîne û bi vî havî ser li mafê penabertiyê li Holandayê dike. Ji wê rojê pê ve ew li Hollandayê dijî.
Hunera Mûzîkê.
Dîno bi alîkariya Mîr û Kom Muzîkê çar albûm da weşandin. Taybetiya herî balkêş a albumên xwe ev e ku gotin û muzîk bi tevahî ya Dîno ne. Bi dengê xwe yê bêhempa ew xwe ji gelê kurd re da pejirandin û cihê xwe yê metîn di nava muzîka kurdî de girtiye.
Dîno bi taybetî bi strana xwe ya "Lê dayê" bi nav û deng e.
Ferzinde Qaya (Ferzende Kaya) rojnamevan û nivîskarekî kurd e.
Qaya di sala 1978 de li navçeya Elbakê ku bi ser Wanê ve ye, ji dayik bûye. Rojname û kovarên wek Politika, Selam, Nokta, Radikal, Yeni Gündem û Turkish Daily News da karkir. Pir nivîsên wî li se pirsgrêkên Kurd,mafên mirowan û Rojhilata Nawin hene. Heman demê li Zangoya USA Newport University de dixwine. Pirtukên wî yên bîyografî jî hene.
Kovarên wek Öküz, Yeni Harman û Hayvan de karkir. Wê demê rêwebirê Kovara Esmerê ye.
Dîroka Rojhilatê Kurdistanê dîroka beşa Kurdistanê ya li Îranê de mayî dihundirîne.
Rojhilata Kurdistanê perçeke ji Kurdistan e ku di nav sînorê welatê Îran cih digre. Parêzgehên Kurdistan, Kirmanşah, Azerbaycana Rojava û Îlam dikevin nav wê deverê. Piraniya xelkê wê herêmê kurd in.
Dema Sasaniyan.
Pirtûka "Serbihûriya Edreşîr Papekan", behsa jiyana damezrînera dewleta Sasanî dike. Pişka 5 a wê pirtûkê, li ser şerê di nav Erdeşêrê Sasanî û şaha kurdan bi navê "Madîg" dipeyve. Li despêka şerê, leşkera sasanî biserneket û kurdan hizirîn ku Erdeşêr dê vebigera welatê xwe. Lê Erdeşîr leşkerek nû çêkir ku li çar hezar kes pêk hatibû û dîsa hêrişa serê kurdan kir. Di akamê de, hezar kurd hatine kuştin û leşkera kurdan têkçû. Ev bûyer di sedsala 2 ya zayinî de qewimiye.
Dema Selcûkiyan.
Di sedsala 12ê de, Siltan Sencer parêzgehek çêkir bi navê "Kurdistan" ku navenda wê bajaroka "Behar" li bakûra rojhilatê bajara Hemedan bû. Ew parêzgeh pêkhatibû li deverên Hemedan, Kirmaşan, Sine û Şarezûr. Parêzgeha Kurdistan ji aliyê Suleyman kurê sultan sencer ve dihate birêvebirin.
Serdema mîrektiyan.
Di nav bera sedsala 10 û 12 yê zayînî de, wê deverê di bin desthilata dewletên "Hesenweyhî" (959-1015) û Dewleta Enazî (990-1117) bû. Emareta Erdelan di sedsala 14 yê li deverên Qeredax, Xaneqîn, Kerkûk, Kifrî û Hewraman hate demzrandin. Paytexta dewleta Erdelan li sereta de li bajarê "Şarezûr" bû, lê paştir hate raguhastin ji bo bajarê Sine yê. Di sala 1867 ê de, dewleta Edrelan ji aliyê paşatiya "Qacar" ve hate hilweşandin.
Bi vê hevpeymana di navbera Sefewî û Osmaniyan de Kurdistan heta niha bû du parçe. Bi vê hevpeymanê Rojhilatê Kurdistanê di nav axa Îranê û desthilatên Îranê de ma. wek Rojhilatê Kurdistanê û Kurdistana Osmaniyan bû du parçe
Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî.
Hikûmeta Kirmaşanê (1914}.
Li sala 1914ê de eşîren Kirmaşanê Hikumeta Neteweyî-1914 ava kirin.
Peymana li gel rûsan.
Serokeşîrên eşîrên Kirmanşan li gel rûs û ingilîzan
17ê xizîrana 1917ê kurdên li derdora Kirmaşanê û rûsan peymana hevgirtinê destnîşan kirin. 4ê îlona 1917ê jî rûsan li gel serokeşîrên herêma Sîneyê peymana hevgirtinê destnîşan kirin
Serhildana Serdar Reşîdê Kelhûr (1923).
Di sala 1923yê de serokê kurdên kelhûr Serdar Reşîd dijî navendkirina dewleta Îranê serhildan da destpê kirin. Serdar Reşîd dixwast ku herêma Kirmaşan bindestê wî de be, ne di bin destê parêzgarê Îranê
Sirgûna Celaliyan (1936).
Li sala 1936ê de kurdên celalî yên li devera Çiyayê Agirîyê ji aliyê dewleta Îranê ji ber givaşa tirkan hatin sirgûnkirin bo parêzgeha Îsfehanê. %40 kurd di rê de mirîn. Li sala 1941ê Reza Şah ji textê xwe dikeve û ev kurdên celalî yên mayî vedigerin welat
Serhildana Serdeştê (1939).
Li sala 1930ê kurdên devera Serdeşta li dijî polîtkayên Reza Şah serî hildan
Komara Kurdistanê (1945-1946).
Qazî Mihemed axiftinekê dike, 1945
Xebatên PDKÎ.
Kêmtir ji du salan piştî rûxana komarê, PDK-Î xebata xwe bi veşartî kir. Endamên PDKî li derdora kovara Rêga kom bûn û xebatên xwe bi rêya vê kovarê baştir dikirin.
4ê reşemeha 1949ê li dijî Muhemmed Reza Pehlewî sûîkastek hate kirin. Ji ber vê sûîkastê li dijî mixalifên şahê Îranê operasyonên dijwar destpê kirin. Di encamê de PDKÎ hate qedexekirin. Lê tesîra PDKÎ li nav kurdan de her geş ma. Li sala 1952yê li Îranê hilbijartin çêbûn. Di van hibijartinan de namzedên ku ji aliyê PDKÎ ve dihatin piştevanîkirin li Azerbaycana Rojava %80 deng wergirtin. Lê hilbijartin hatin betalkirin û namzedên şahê Îranê hatin hilbijartin
Serhildan (1967).
Ji ber zextên Şahê Îranê kurdan bi rêberiya PDKÎ dest bi serhildanê kirin û 18 mehan ev pêvçûn dewam kirin.
Kuştina Silêman Muînî.
Endamê PDKÎ û serkirdeyekê serhildanê bi navê Silêman Muînî ji aliyê rêjimê ve tê kuştin û li dehan bajaran cesedê wî teşhîr dikin, xelkê pê ditirsînin.
Serhildana 1979an.
Îran di sala 1979an de di kaoseke mezin de bû. Li dijî Şahê Îranê li her derê nerazîbûn peyda bûn. Herwisa li Kurdistanê jî serhildanên gel rûdan. Di adara 1979an de ji aliyê rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê li dijî rêvebiriya Îranê serhildan hate destpêkirin. Kontrola gelek bajarên kurdî di destê kurdan de bû. Şah ji welat derketibû û desthilata Îranê ketibû destê Xumênî de. Di rewşeke wiha de di navbera kurdan de û rêvebiriya Îranê de hevdîtin hatin kirin. Kurdan planeke otonomiyê pêşwazî rêvebiriya Îranê kir, madeyên planê ev bûn;
Lê rêvebiriya Îranê ev şert nepejirandin di encamê de li dijî kurdan êrîş hatin destpêkirin û gelek kurd hatin girtin. Di tîrmeha 1979ê de serkirdeyên Artêşa Pasdaran hatin Merîwanê û li gel kurdan hevdîtin kirin lê çi encam derneket. Kurdan bi rêberiya Şêx Îzedîn Huseynî û Ebdurehman Qasimlo serhildana xwe dewam kir lê hêza kurdan ewqas mezin nebû ku karibe bi ser bikeve. Hêjayî gotinê ye ku Şêx Îzedîn Huseynî li dijî dewleta Îranê cîhad îlan kiribû. Her wisa Xûmênî jî li dijî kurdan cîhad îlan kiribû lê kîjan pêşiyê hatibû îlankirin, nediyar e.
Hevdîtin.
Piştî şerên giran qewimîn di navbera herdu hêzan de, hevdîtin hatin destpêkirin ji bo daxwazên kurdan. Di navbera hikûmeta Bazargan û Şêx Îzedîn de hevdîtin bi du tûran destpêkirin
Şerê PJAK û Îranê.
PJAKê biryar da ku şer li dijî rêjima Îranê bike. Di nîsana 2004an de şer destpêkir û heta 2011an berdewam kir.
SBS (Special Broadcasting Service) dezgeheke australî ya ragîhandinê ye. SBS RADIO bernameyên bi bi 68 zimanan, kurdî jî di nav de, diweşîne: www.sbs.com.au/kurdish
Beşê Kurdî: SBS RADIO, Australya.
Bernameyeke heftane ya yeksaetî ye; rojên şemê, ji saet 10.00 ta 11.00ê êvarê, bi dema rojhilatê Australyayê, zindî dihêt ser bê. Yek ji bernameyên dezgeha radyo ya "Special Broadcasting Service" (SBS) ya australî ye ku bi 67 ziman û zaravayan bernameyan li Australya pêşkêş dike, bo civatên etnîk yên li Australya cîhwar.
Bernameya kurdî di sal 1985 de dest pê kir. Ji wê demê ta nuha, 2006, Şahînê Bekirê Soreklî berpirsiyar û pêşkêşerê bernameyê ye. Beshê Kurdî ji navenda SBS ya Sydney dihêt belavkirin û dikare li Sydney, Melborn û dever û bajarokên nêzikî wan bihêt guhlêdan. Bername dikare bi rêya înternêt jî bihêt bihîstin.
SBS RADIO/ Beşê Kurdî bernameyên xwe bi buletena nûçeyan û raportên hevkarên xwe ji Kurdistanê û Ewropayê dest pê dike. Di bernameyê de hevpeyvîn û babetên corbicor hene, her weha mûzîk û stranên kurdî. Bername bi zaravayên kurmancî û soranî ye.
Radyo SBS herwekî li ser înternetê jî xwe dide guhdarîkirin.
Gambiya, anku Komara Gambiyayê, (bi îngilîzî: "Republic of The Gambia"), welatekî li Afrîkaya rojava ye. Bi çemê Gambiyayê di nava Senegalê de ye û piçek axa wê digihije Okyanûsê.
Gambiya di dawiya sala 2015an de nîşaneya dewletê kir Komara Îslamî.
Papua Gîneya Nû an Papua Nûgîne an jî bi fermî Dewleta Serbixwe ya Papua Gîneya Nû (bi tok pisin: "Papua Niugini";) welatekî li nîvê girava Gîneya Nû ya rojhilat yê ku li Okyanûsyayê e. Dewleta Papua Gîneya Nû di sala 1975'an de serbixwe bûye.
Li başûrê rojava Okyanûsa Pasîfîk, li bakur Awistralya û li rojava herêmên îndonêzî yên Papua û Rojavayê Papua û giravên Salomonê ne.
Cihê Grenadayê li ser erdê
Grenada, "(en: Commonwealth of Grenada, fr: Communauté de Grenade)", welatek Amerîkaya Navîn e. Grenada giravek li bakurê Tobago ye. Ev grêv di dîrokê de gellek caran di navbera Brîtanya û Fransayê de dest guhertiye.
Guatemala an jî Komara Guatemalayê (bi spanî: "República de Guatemala") dewleteke Amerîkaya Navîn e. Di navbera Meksîk, Belîze, Deryaya Karîbê, Hondûras, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîkê de ye. Ew dewletekî Amerîkaya Latînî e û berê koloniyê Spanyayê bû.
Serokî niha yê Guatemala Alejandro Giammattei ye.
Cihê Guyanayê li ser erdê
Guyana, "(Co-operative Republic of Guyana)", welatekî Emerîkaya Başûr e. Li Emerîkaya Başûr tenê ev welat koloniya Brîtanyayê bû û navê wî British Guiana bû. Bajarên mezin Linden (27 200 kes) û New Amsterdam (17 700 kes) in. Bi Brezîlya, Venezuela û Sûrînam re cîran e.
Hondûras, "(República de Honduras)", welatekî Emerîqaya Navîn e. Yek ji welatên Emerîqaya Latîn e. Cîranên Hondûrasê Deryaya Karaib, Gûatemala, Nîkaragûa, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîk in.
Navê Hondûrasê Krîstof Kolomb lê kiriye (1502) û bi Spanî tê wateya Kûr.
Hejmara pêşîn a "Rojî Kurd" ku di sala 1913an de li Stembolê derket.
"Rojî Kurd", anku "Roja Kurd", kovareke kurdan a bi kurdî û tirkî bû.
Kovara "Rojî Kurd" di sala 1913'an de li Stenbolê bi kurdî (kurmancî-soranî) û tirkî derket. Xwedî îmtiyaz û mudîrê wê yê mesûl: Evdilkerîmê Silêmaniyê bû. Di bin navê kovarê de bi tirkî weha hatiye nivîsîn: "Şimdilik ayda bir neşr olunur" (Nika mehê carekê derdikeve). Li ser bergê hejmara pêşîn a kovarê wêneyê Selahedînê Eyûbî, li ser hejmara diduyan wêneyê Kerîmxanê Zend, li ser ya sisêyan wêneyê Huseyin Ken'an Paşayê Bedirxanî (1857-1913, kurê Mîr Bedirxan bû, li girava Kretayê ji dayik bûye) û li ser ya çaran jî rismê bajarê Erzerûmê hebû.
Her sê hejmarên pêşîn ên kovara "Rojî Kurd", ji aliyê Cemal Xeznedar ve, di 1981'ê de li Bexdayê ji nû ve wek cild hatin çapkirin. Pişt re di 2005'an de Ebdulla Zengene, li Silêmaniyê her çar hejmar bi hev re çap kirin.
Her hejmareke wê 32 rûpel bû. Ebada wê (li gor çapa nû): 24,2x17 cm bû.
"Rojî Kurd", organa Civata Telebeyên Kurdan Hêvî (Kurd Talebe-î Hêvî Cemiyeti) bû. Ev cemiyet jî di 1912'an de li
Kovara "Rojî Kurd" zêde dewam nekiriye hetanî çar hejmaran derketiye dûre kovar hatiye rawestandin, lê li şûna wê kovara "Hetawî Kurd" dest bi weşanê kir.
Goran Haco helbestvanekî kurd e.
Di sala 1958'an de li gundê Dirbêspiyê ya Qamişloyê ji dayik bû ye. Heta sala 1974'an ango heta ku xwendina xwe ya lîseyê qedand, li Qamişloyê bû. Piştre ji bo xwendina xwe ya bilind çû Helebê û li wir Fakulteya Endezyariya Elektrîkê xwend. Piştî çûyîna leşkeriyê, bi qasî du salan li Dirbêspiyê di Daîreya Elektrîkê de xebitîm. Di dawiya sala 1985'an de jî derbasî Ewropa welatê Norwecê bû.
Ji gelek helbestên wî ji aliyê pismamê wî hunermend Ciwan Haco ve stran hatiye çêkirin.
Li Norwecê yek ji berpirsên 'Pirtûkxaneya Deîchmanskeyê' beşa 'Pirzimanî li derveyî zimanên norwecî' ye
Niha li paytexta Norwec Osloyê dijî.
Hevalê Bargiran im duyemîn albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e.
Hevalê Bar Giranim di sala 1976an de derket di albûmê de neh stran hene. Albûm li Tirkiyê duyemîn car di sala 1997an de ji aliyê Ses Plak ji nû ve hatiye çapkirin. Di albûmê de tenê amûra tembûrê hatiye bikaranîn.
Başqê (), gundekî bi ser navçeya Farqîna Amedê ve ye. Li tixûbê Farqîn û Pirsûsê ye.
Navê gund ji Başqaleyê hatiye qutkirin û bû ye Başqê.
Baxça (1946 bi alfabeya tirkî: "Bahça", îro bi tirkî "Behçe") gundekî navçeya Farqîna Amedê ye. Li ser rêya Farqînê û Malabadê di nava çiyayekî de ye. Şikeftên bi nav û deng Şikeftên Hesûnê li vî gundî ne.
Gundê siyasetmedara navdar Leyla Zana ye.
Boşat, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Birca Boşatê.
Birca Boşatê li bakura Farqînê ye. Ji dema Artûkiyan da maye. Di bircêda gellek şikeft hene. Di dema berêda birc bi avayê zindanê hatîye bikaranîn.
Etşa, ango 'Etşa (,) gundekî bi ser navçeya Farqîna Diyarbekirê ve ye.
Etşa gundê Farqînê ye, ji Farqînê heft km ber bi Amedê ve li ser rêya Hezroyê ye. Li seriya gund çiya heye û li biniya gund jî deşt heye, ev deşt diçe heta rêya Amedê. Ji gund bi rastî rê diçe digihîje rêya Amedê. Şeş rê ji Etşayê diqetin; yek diçe Farqînê, yek diçe Pîrexala gundê alî rojhelatê Etşayê, yek diçe ser rêya Amedê, yek di nav mezelên Etşayê da diçe Bilbil, gundê li aliyê rojava yê Etşayê, yek di jor de diçe ser rêya Hezroyê, yek jî di jor de diçe çiyayên seriya Etşayê.
Malabadê (1928: مالا بادى / "Mala badi"; 1946: "Malabado"; bi tirkî: "Çatakköprü"), gundekî navçeya Farqîna bi ser Diyarbekrê ve ye.
Pira bi heman navî di navbera Batman û Farqînê de jî navdar e (li Pira Malabadê binêre).
Sûsa (), gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Sûsa gundekî farqînê ye ku demekî di vî gundî de hîzbilacî derketibûn û gundiyê welatparêz bi alîkariya dewletê kuştibûn... Neha hîzbulacî ji gund derketine û 10 malbat tê de dijîn..
Hîzbilacî di vî gundî de xebatên xwe di nava 1990 û 1992'an de gelekî pêş xistibûn. Di şevekî de (1992) 11 hîzbilacî hatin kuştin û di peyda hîzbilacî ji dewletê piştgrî girt û gundiyên ku nehîzbulacîne ji gund derxist. Di peyda gelekî gundiyên welatparêz bi destê van hîzbulaciyan hat kuştin.
Hîzbil-kontra û kesên paşverû li gund bi cih bûn û gund bû biryargeha wan kesên paşverû.Li gund gelek çalakî lidarxistin. Mizgefta gund kirin îşkencexane û bi navê xwedê gelek mirov qetil dikirin. Dema ev kesên paşverû li hember karker kedkar û welatparêzan ev çalakî lidardixistin dewleta mêtînger jî alîkariya wan dikir û bi hevkarî li hemberî têkoşîna kedkar û karkerên Kurd tevdigeriyan.
Piştî 1996'an gundiyên ku ji gundê xwe dûrin xwestin herin gundê xwe. Ew gundiyên ku bi salan neçûbûn gundê xwe dan pew Xalîs(Halis, xwendevanên zanîngeha Firatê bu, di beşa TIP'ê dixwend) û çûn gund. Dema gundî vegeriyan gund li hemberî xwe bı çek kırın. Gundî û hîzbilacî bi heta sal û nîv bi hevra di gund de man(bes her roj pevçun dıqewimin). 1997'a da Xalîs'ê ku jêre digotin Doktor û li Farqîn'ê bi nav û deng bû bi destê hîzbilaciyan hat kuştin. Di peyda hizbilacî ji gund derketin û hêjî neçûne gund. Niha li gund bi qasî 10-15 malbat dimînin.
Sêdeqnê (), bajarekî navçeya Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Sédeqné gündé heri mezın yé farqiné ye u lı ali çiya lı bakurrojavayé farqiné dıkeve, lı sédeqni néziki 500 mal hene lé jıber zordestiya dewlwta tırk u cerdevana piré kesa mecbur man ku jı sédeqné koç bıkın. Lı Sédeqné dıbıstana seretayi lise u nexweşxaneyeka bıçuk u qereqola leşkera heye. Her wiha lı Sédeqné şaredarî ji heye.
Tirbespî, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Navê bajarokekî li Başûrrojavayê Kurdistanê jî Tirbespî ye.
Partiya Maf û Azadiyan, bi tirkî Hak ve Özgürlükler Partisi (HAK-PAR), partiyeke siyasî li dewleta Tirkiye ye. Di sala 2002'an de hat damezrandin. HAK-PAR li Tirkiyeyê çalak e. Serokê HAK-PAR ê kevn Abdulmelîk Firat bû û cîgirên wî Îbrahîm Güçlü, Fehmî Demîr û Necdet Gündem bûn. HAK-PAR zêdetir ji kesan pêk tê ku berê endamên partiyên wekî PSK, PDK-Bakur û Rizgarî bûn.
HAK-PAR niha li gelik cihan civînan lidar dixe ta ku xala li ser daxwazkirina federasyonê ji bo çareserkirina pirsgirêka kurdî li Bakurê Kurdistanê têxe destûra (programa) xwe.
Zerbiya, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Di gund de 2 malbat hene, Mala Qasê û Mala Biro. Nifûsa gund di salên heşteyî de nezîkî 30 xane bû, lê niha beş pênc şeş xane maye. Di salên şêştî de kesê ku cara yekem li Farqinê agirê Newrozê pêdixe Mihemed Tahirê ji mala Qasê ye.
Kurdsat televîzyoneke kurdî ya ezmanî ye. Di 1ê kanûna paşîn sala 2000an dest bi weşanê kir. Ji Başûrê Kurdistanê rojane 24 saetan weşanê dike û navenda wê li bajarê Silêmaniyê ye. Zimanê sereke ya kenalê kurdî ye her wiha bi zimanên erebî, farsî, inglîzî û tirkî jî bernameyan pêşkêş dike. Kurdsat kenalekî nêzîkê YNKê ye.
Slogana Kurdsatê "Kurdsat dengê hemûyan e – Kurdsat rengê kurdan e" ye.
Roj, Ro, Roh, Hetav, Tav, Xor, (bi zazakî û farsî: "roz"; bi soranî: "xor" an hetaw; hewramî "ruçiyar"; nîşan:), stêreke ji agir e ku gelek gerstêrkên din û Erd li dora wê digerin. Her wiha, her ko Erd dorekê li dora xwe dizivire, rojek diqede û ji wan 24 saetan ra jî "rojek" dihê gotin.
Roj jî bi wateya peyva inglîziya "day" e û hetav di wateya tava Xorê ye.
Tav bi lezeke pir kêm li dora menzûmeya xwe digere û ev yek dibe sedem ku em wê wek dayîre yan gilovereke gulmutîk bibînin.
Eger leza zivirîna Tavê pir pir zêde ba hingî menê wê gunikî bidîta.
Eger hûn li ser Seth yan rûbara Tavê bisekinin hingî hûnê fasileya navbera Makû Heya Xuresanê di 14 deqeyan da, bimešin.
Eger bîyanîyên pêšketî, bikaribin teorîya nisbîyeta taybet(Einstein) neqz bikin, hingî werin em wisa bidin ber çavan ku ew rabihorîya me biguherin, wek mînak di 10 hezar salan berîya dema me ya niha da, hêrišî me bikin lê bê guman ew nabe çimku ew jî li hember leza ronahîyê teslîm in û çok danîne.
Enerjîya pir pir mezin ku Tav di sanîyekê da, berhem tîne, têra berhemanîna elekterîsîteya pêwîst ya hemû dewletên cîhanê xwejî bi qasî 1 milyon salan, dike.
Sedema pir pir terikîbûna(mezinbûna zêde) Tav û stêrkan vedigere ser lawazî û bêhêzbûna herî zêde ya hêza kašê(gravity).
Eger hêza kaš, bihêztir biba dê hejmara atomên pêwîst jibo pêkhanîna stêrkek, bi milyonan car, kêmtir ji yên niha ba.Eger çirîya Tavê, 70%'ê çigalîya wê ya niha ba û di okyanûsa Aram da jî cî biba, hingî dê li ser avê bima, dê tê ra neçûya û noqî avê nebûya.18-Çigalî(çirî yan baristeya) Tava ku pir pir terikî ye, tenê 30% baristeya Erdê ye!
a> (ji Hêlios) navê Rojê jî heye.
Ev yek jî pir ecêb nîne çimku Goga Erdê, cismek req û berk e lêbelê Tav dagirtîye ji gazên sivik yên wek Hydrogen û Helium!
Kolombiya (;), bi fermî Komara Kolombiyayê (), yek welatekî derî parzemînê ya bi giranî li bakurê Amerîkaya Başûr û bi herêmên di Amerîkaya Navîn hatiye rewanekirin. Sînorên Kolombiyayê li bakurê rojava bi Panama, li rojhilatê bi Venezuela û Brazîl û li başûr bi Ekuador û Perû re parve dike. Sînorên deryayî yên Kolombiyayê jî wek bi Kosta Rîka, Nîkaragua, Hondûras, Jamaika, Komara Domînîk û Haîtî re parve dike. Makezagona komara dewleta yekîne bi sî-û-du departementan pêk tê. Herêmên tiştên ku niha Kolombiya di destpêkê de ji aliyê niştevanên gelên resen ên Kolombiyayê tevî ku Muisca, Quimbaya û Tairona bû.
Destpêkirina spaniyan a di sala 1499an de pêvajoyekî fethê û mêtîngeriya di dawiya afirandina Cîgirkeyane ya Nû Grenada, bi paytexta wê ya li Bogotá hatibû.
Navê "Kolombiya" navdêrekî navê dawî ji Christopher Columbus (Îtalî: Cristoforo Colombo, Spanî: Cristóbal Colón) e. Ev ji aliyê şoreşgerê Venezuelayê Francisco de Miranda wekî referansa ji bo hemû cîhana nû ducan bû, lê bi taybetî jî ji bo wan beşên di bin serweriya Spanî û Portûgalî bûn. Nav paşê ji aliyê Komara Kolombiya ya di sala 1819an de ji navçeyên Cîgirkeyaneya kevn yên Nû Grenada (ku Kolombiyaya îro, Panama, Venezuela, Ekuador, û bakurê rojavayê Brazil) avakirin hatiye qebûl kirin.
Dema ku Venezuela, Ekuador û Cundinamarca hatibû ku ji bo wek dewletên serbixwe hebin, Wezareta berê yê Cundinamarca wek bi navê "Komara Nû Grenada" pejirandin. Nû Grenada bi awayekî fermî navê xwe di sala 1858an de ji Konfederasyona Grenadayê guhertin. Di sala 1863an de nav dîsa hatiye guherandin, ev dem ji bo Dewletên Yekbûyî yên Kolombiyayê bû, berî dawiya pejirandina navê yekûn wê di sala 1886an de wek – Komara Kolombiyayê – hatiye guhertin.
Ji bo ku vî welatî û hikûmeta Kolombiyayê venêrîn, mercên "Kolombiya" û "República de Colombia" bi kar tînin.
Ji ber cihên xwe, herêma ku niha ji Kolombiya korîdorên koçberiya mirovan ji Mezoamerîkayê û li Karîbê ber Andes û Amazon zûtir bû. Arkeolojîkên malperên Pubenza û El Totumo di Geliyê Magdalena ku 100 km dikeve başûrê rojavayê Bogotá kevntir dibînin.
Ev malperana ji heyama Paleoindian (18,000-8000 de BZ) ye. Li Puerto Hormiga û malperên din jî, şopên ji serdema Arkaîk (~ 8000-2000 BZ de) hatin dîtin. Kevneşopên li herêmên El Abra û Tequendama ya li Cundinamarca nîşan didin ku dagirkirina zû bûn. Ji kevintirîn kûzxane li Amerîkayê li ba San Jacinto ji dewrana 5000-4000 BZ de vedîtin.
Serdema berî fethkirinê.
Li axa Kolombiyayê ya îro bi bazirganiya navxweyî û qeytanên zêr li herêmê re eleqedar bûn. Li vir Împaratoriya Înkayê, Muisca, Tayrona, Sinú, Quimbaya û San Agustín çanda ji bo sedsalan jiyandin.
Dagirkeriya Spanyol.
Bi navê Christopher Columbus qet behsa axa Columbus lingê nedanîn. Axa Kolombiyayê, di destpêka sedsala 16an de Gonzalo Jimenez de Quesada û Sebastian de Belalcázar ji aliyê fermandarkirina spanî hatiye dîtin û nav koloniyên de hatiye guhertin. Rodrigo de Bastidas di sala 1525an de bajarê Santa Marta ava kir. Piştî vî bûyerê welat di peravên bakurê deryaya Karîbê de li pey bajarê Cartagena ava bû. Di sala 1538an de şêniyên Gonzalo Jimenez de Quesada bi dayîna navê cîwarê Bacatá rizgarkirin û di vir de bajarê Bogotá damezrandin.
Komara Kolombiyaya Mezin.
Heta sedsala hîjdehê, welat ji aliyê Hispanikên spiyan de biryar hat girtin. Hingê di şerê ji bo serxwebûnê li Amerîkaya Bakur û şoreşên Fransayê bêhtir xurt dest pê kir. Di sala 1808an de Napoleon şerê serxwebûnê koloniyên Spanî yên li Parzemîna Amerîkayê îlankirin, dema ku Spanya hatiye dagirkirin. Bi vî awayî, Simón Bolívar serkêşiya hêzên serxwebûna xwe li Cartagena û Kolombiyayê ya di sala 1821an de bi navê Kolombiyaya Mezin vegirtina li Kolombiyaya îro, Ekuador, Panama û Venezuela federasyon îlan kirin. Di sala 1829an de Venezuela û di sala 1830an de Ekuador ji federasyonê derketin.
Dewletên Yekbûyî yên Kolombiyayê û Komara Kolombiyayê.
Di sala 1886an de, welat û parzemîn ji aliyê Columbus hatibû keşif kirin û bi navê Komara Kolombiya hatibû îlan kirin. Di sala 1903an de, ku welatê Panama parmendekî vî axê ye, dewletekî serbixwe ya ji Kolombiyayê bi alîkariya Amerîkayê ji hev veqetiyan. Panama di heman salê de xwedî mafê bikaranîna Cihoka Panamayê da Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Ji ber vê cudabûnê heta sala 1921an berdewam bû, ku di navbera Kolombiya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye jiyandin. Piştî vê dîrokê di rêveberiya Kolombiyayê de herdû partiyên mezin wek Partiya Kevneperestî û Partiya Lîberal serdest bûn. Lê, bi pevketina di navbera her du partiyan lihevketinên navxweyî û rêveberiya ji aliyê dîktatoriyê ji bo demekî dirêj bû sedema welat. Lihevketinên navxweyî, ku di dema niha de ji aliyê hikûmeta sivîl a li Kolombiyayê tê îdarekirin berdewam dike.
Serdema La Violencia.
Tevlihevekî mezin li Kolombiyayê ji sala 1948an heta sala 1953an de pêk hat. Violencia bi navê şîdetekî pevçûnê de qewimiye. Di sala 1950an de, hikûmeta kevneperest ên Mariano Ospina Pérez li ser kevneperestê din Laureano Gómez ku bi cîgirê wî Roberto Urdaneta re rêveberiya zexm pêşandan. Di dema erkeya sê-salî de tê texmînkirin ku 80.000 kesan jiyana xwe ji dest da. Violencia, heta sala 1963an berdewam kir. 200.000 kes di vê demê de hatine kuştin. Komekî gerîlayên çepgir ên FARCê têkoşîna li dijî Violencia dan destpêkirin. Di sala 12 tebax 2002an de Serok Álvaro Uribe Vélez ji ber bûyerên li welat Rewşa awerte ji bo 90 rojan îlan kir.
Kolombiya li rojavayê Amerîkaya Başûr de cih digre û sînorên li ser Atlantîkê (1626 km bendikê peravê) û sînorên li ser Okyanûsa Pasîfîk de (1448 km) cih digre. Li başûrê Kolombiyayê sînorên li ser welatên cîran wek Ekuador (590 km sînor) û Perû (1626 km), li başûrê Brazîlê (1645 km), li bakurê Venezuela (2050 km) û li bakurê rojavayê li ser sala 1903'an de hevqetandina ji aliyê Kolombiyayê ve Panama (225 km) ye.
Ji ber ku Ekvator ji aliyê Kolombiyayê ve digere, welat di qada hewayê ya tropîkalê de ye. Li bakur, ango li Peravên Karîbê zuha yên pirtir ji welatên din e. Li gor Bilindahî ya Deryayî çar herêmên avûhewa cihêkirin. Li deştan (Llanos) ji avûhewayê tropîkal 24 °C re digre, wek di navbera 1000 û 2000 m mezintirîn avûhewayê tropîkal (17-30 °C), di navbera 2000 û 3000 m saretropîkal (12-17 °C) û li herêmên çiyayî (Páramos) 3000 m alpê bilind avûhewayê cemedan (di bin 12 °C) e.
Bajarê herî mezin ên Kolombiyayê ev in: Bogotá, Medellín, Cali, Cartagena de Indias, Barranquilla, Ibagué, Manizales, Pasto, Cúcuta û Bucaramanga.
Navenda îdarî.
Departementên Kolombiyayê ji 32 herêman pêk tê.
Têkilî yên derve.
Kolombiya, endamê rêxistinên wekî Neteweyên Yekbûyî (1943), Rêxistina Dewletên Amerîkayê (1948), ya G-77 (1964), Civaka Antê (1969), ya G-24 (1971), Rêxistina Peymana Hevkariya Amazonê (1978), Yekîtiya Neteweyên Amerîkaya Başûr (ji 2004), Civakên Amerîkaya Latîn û Dewletên Karîbê CELAC (2010) û Yekbûna Pasîfîkê (2013), wekî yek ji endamên damezrêner yên rêxistinên navneteweyî ye.
Ekvator an jî hevêrka ekvatorê hevêrkakê xiyaliya dor dinê re di hurd cemsaran heman dûriyê de dizivirî ye. Ew dinê bi Nîvkada Başûr û Nîvkada Bakur dike du paran. Ekvator hêlîpana (paralel) 0° ye û gorî dirêjahiya xwe ya herî mezin e. Dirêjahiya hevêrka ekvadorê 40,075.0 km e
Roj salê du caran di ser ekvator de di ekînoksa biharê û ekînoksa payizê de derbaz dibe. Di wa rojnan de li ser ekvator tirêjên roj bi 90° têne dinê.
Derên ekvator derbaz dibe bi gelemperî okyanûs in. Ji bo dor ekvator tirêjên roj qiraçên tîk, an jî nezika tîk heldigirin siruştê germa û siruşta ekvatorî tê gotin.
Eger hereketa gerstêrka Erdê li dora xwe bisekine hingî dê tofanên ku leza wan 1670 km/seetekê ne, li ser Xetta Istiwayê(Equator) pêkwerin ku dikarin jîyana ser goga Erdê, jiholê rakin.
Xetta Istiwa, navê xetteke ferzî ye ku goga Erdê dike du bešên nîvgoga Bakûr û nîvgoga Bašûr. Ev xêz di nîveka her du cemserên Bakûr û Başûr da ye û fasileya hemû nuqteyên ser vê xettê ji her du cemseran, wekhev in.
Xetta Istiwayê, xwedîyê mezintirîn muhîta ser erdê ye û dirêjahîya wê 40070 km e.
Rûbara goga Erdê, li Xetta Istiwayê di šev û rojekê da bi qasî 40000 km, hereket dike. Ew tê wateya ku leza goga Erdê li dora xwe 1670 km/seetekê ye.
Navçeyên nêzîkê Xetta Istiwayê, baštirîn cih jibo çandina Qahwe û Kaoçoyê ne.
Welatên ekvatorî.
Çi qas navê Gînêya Ekuatoriyal (Gînêya Rojbendî) de ekvator derbaz be jî ekvator di wê welatê re derbaz na be.
İrfan Aktan rojnamevan û nivîskarekî kurd ê tirkînûs e.
Aktan sala 1981'î de li Gewerê, gundê Befircan ji dayik bûye. Zanîngeha Enqereyê, beşa rojnamevaniyê bi dawî kiriye. Di rojname û kovarên wekî Birgün û Expressê de xebitiye.
Sebrî Silêvaneyî an Sabri Silevani (), nivîskar û romannivîs e ji Başûrê Kurdistanê. Li sala 1972ê li gundê Qesra Mela Teyib ku dikeve ser rûbarê Dîcle hatiye vê dunyayê. Li sala 1987ê dest bi xwandin û nivîsîna edebiyatê kiriye, yekemîn berhem li sala 1992ê belave kiriye. Li sala 1992ê tev li xebata siyasî bû, belê ji ber rewşa awarte a başûrê welat û hindek sedem û pirsgirêkên siyasî, neçar bû ku koçberî Ewropayê bibe. Heya sala 2006ê li welatê Holenda maye, evcar vegeriya Başûr û aniha li devera Sêmêlê ser bi parêzgeha Duhokê ve, akincî ye.
Jiyannameya Sabri Silevani.
Li gor nasnameyê Sabri Silevani li 1ê Tîrmeha 1972an hatiye vê jiyanê, belê wek ku ew bi xwe dibêje 01 Tirmehê tenê hejmarek e, bele pa li gor xizm û kesûkarên wi Sabri li 10-10-1972ê ji dayik bûye, lê ji ber nexwandewariya piraniya daybaban li wî çaxî, roja jidayikbûna zarokan dikirin 01 Tîrmehê.
Li sala 1975ê ku Sabri tenê 3 sal bû, malbata wî jî wek a piraniya Kurdên Başûr ji gund hate veguhastin u li qeza Sêmêle binecî bû.Sabri xwandina xwe a destpêkê û navîn li Sêmêlê qediyand, pasî çû Duhokê ji bo xwandina karê mamostayan û li beşê sosiology hate wergirtin, ew bû ku li sala 1992ê diploma mamosyatiyê wergirt.Piştî serhildana buhara 1991ê, Sabri tev li karê siyasî dibe, belê ji ber sedem û pirsgirêkên siyasî di navbera hizbên Kurdistanî de li wî demî, Sabri neçar dibe ku welatî bihêle û diçe heta ku digîhe Ewropa û li welatê Holenda jiyana xwe dibe serî.
Li Holenda dest bi kar u xwandinê dike heya sala 2006ê evcar bi yekcarî vedigere welatî. Piştî vegera wi, Sabri dest bi kare rojnamegeriyê dike û di wi barî de aktîv dibe, ji bo piraniya kovar u rojnamên welat dinivîse û bernamek edebî li televziyona Duhok bi navê Helîvan pêşkêş dike u hejmareka mezin ji genc û lawên deverê tev li xebata edebî dike. Li kovara Nûbûn wek sekreterê nivisînê kar dike, piştî demek kurt dibe sernivîskarê malpera Yeketiya Nivîskarên Kurd tayê Duhok, li pey re Sabri dibe birêveberê ofîsa kenalê NRT li parêzgeha Duhok berî ku bibe sernivîskarê kovara Lîteratora Cîhanî ku giringî bi edebiyata nîvdewletî dide u tenê berhemên biyanî werdigerîne zimanê kurdî.
Piştî kar û xebata edebî, Sabri hewl dide di bare nûkirina hizrê de kar bike bi taybet hizra siyasî, hizra civakî û hizra ayinî û gelek debate û semînar u nivîs di wi barî de peşkêşkirine, ango pirojeya wî a taybet derbare nûxwaziyê heye.
Sabri Silevani niha bi xêzana xwe re li qeza Sêmêlê jiyanê dibe serî, wek mamosta kar dike û berhem û pirojên xwe di wan hersê baran de amade dike.
Wanê an jî Wahnê (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye. Navê xwe yê tirkî "Sırataşlar" e.
Şkeftên gundê Wanê: Bûk û Zava.
Skeftên gundê Wanê li herêmê gelek nas in. Yek ji wan jî şkefta Bûk û Zava ye. Bûk û Zava şkefteke pirqatî û bilind e. Kî dizane, cend hezar salan berî vê li hindurê zinarekî de hatiye avakirin û li ber behra Feratê, li hemberî gundê Wanê (li Xelfêtî) disekine.
Nêzî neh qatên şkefta Bûk û Zava hene û bilindbûna xwe diguhêje 40 metran.
Ji hêla mimarî de Bûk û Zava xwediyê taybetiyeke ecêb e: hemî neh qat ji aliyê korîdorên teng bi hev re girêdayî ne. Korîdorên di nav qatan bi gelemperî tîkane hatine cêkirin û meriv ji bo ku biguhêje qatên bilind wan korîdorên tîkane hildikeve.
Dû têketinên Bûk û Zava hene: ya mezin du qatî ye û heman li ber kenara behra Ferêt disekine. Ya dûwemîn ji ya din ilindtir radiweste: Ev têketin ewqas taybet e ku li erdê, di kevirê kilsînî de merdêwanek hatiye cêkirin û ev merdêwan li ber têketina dûwemîn diqede. Dirêjbûna merdêwana kevirî qasî 15-20 metran e û ji nêzî 30 gihanekan pek tê.
Komara Lîberyayê, "(Republic of Liberia)", welatekî rojavayê Efrîqayê ye.
Lîberya di sala 1822'an de ji aliyê Şîrketek Emerîkî a kolonîsatinê "(The National Colonization Society of America)", bi armanca bicihkirina dîlên (koleyên) reşik ên azad bûne, hate avakirin.
Lîberya di 26'ê tîrmeha sala 1847'an de dibe Komarek azad.
Berderya Aç, Gînê û Sierra Leone
Makedonya (bi grekî: Μακεδονία "Makedonía", bulgarî: Македония "Makedonya", makedonî: Македонија "Makedoniya"), welatekî li başûr-rojhilatê Ewropayê ye. Makedonya ji sê perçeyan pêk tê. Başûrê Bulgaristanê, bakurê Yewnanîstanê û Makedonyaya Bakur (Yûgoslavyaya kevn).
Makedonya dewleteke biçûk e lê di dîrokê de roleke mezin lîstiye. Fermandar û Împaratorê navdar Îskenderê Mezin Makedon e.
Komara Makedonyaya Bakur (bi makedonî: Република Северна Македонија "Republika Severna Makedonija"), welateke serbixwe yê nîvgizirta Balkanê li başûrê rojhilata Ewropayê ye. Ev welat li hemî aliyan ve hatiye dorgirtin û ji rojava bi Albanyayê, ji rojhilat bi Bulgaristanê, ji bakur bi Sirbistanê, ji bakurê rojava bi Montenegroyê û ji başûr jî bi Yewnanistanê hatiye dorgirtin. Ji ber astengî û hewldanên Yewnanistanê, li sala 1993ê Neteweyên Yekgirti navê Makedonyayê bi awayekê fermî wekî Komara Yûgoslavî ya Kevnar a Makedonyayê (Поранешна Југословенска Република Македонија "ПЈРМ" "Poraneşna Yugoslovenska Republika Makedoniya") pejirand. Paytextê wê Skopye ye û akincî yên paytextî 600.000 kes in.
Li vî welatî zêdetir ji 50 golên destkiri û xweriskî û 16 kopîtkên çiyayan yên bilindtir ji 2,000 metran (6550 pêyan) hene. Ev welat endameka Neteweyên Yekgirtî û Civata Ewropayê ye. Ji meha Befirbara Pêşîna sala 2005ê bûye berbijareka Yekîtiya Ewropayê.
Axa niha li bin destê komara Yûgosla-Makedonya a Kevin di pêş da li para herî başurîn a Komara Yûgoslavyayê bû. Hema piştî Şerê Cîhanî yê Duyê û damezrandina "Komara Sosyalîstî ya Yûgoslavyayê", sînorên niha yên Makedonyayê hatin diyar kirin û gelê Makedonyayê wekî neteweyeka cida ji Sirbiyan hatin niyasîn. Gelek desthelat û qiralî yên kevnar, mîna Meqdonyayê ev ax vegirtî ye. Lê dibê ji bîr nekîn ko Meqdonyaya Kevin piranî ya welatê Yewnanistanê vedigirt û ji bajêrê Bitolayê bakurtir nediçû. Paştir, li sala 146ê berî bûna Îsay ev dever bû parek ji Împaratoriya Roma û Bîzansê û li sedsalên 3ê û 4ê bû file (xiristian). Paştir li sedsala 6ê, desthelata Bîzansiyan li ser devrê nema û komên gelên Slavîyên bêdîn hatin û xelkên xwecih ên mîna Îllîriyan, Triyakîyan Yewnanîyan û Latînî-axivan di nav xwe da helandin û asîmîlekirin.
Li sedsala 9'an ev dever bû file (xiristiyan) û piraniya deverê kevt bin destê Emperatoriya Bolgaristanê a yekê.
Li sedsala 11ê Bîzansiyan dever vegirteve, lê li sedsala 12ê emperatoriya Bolgaristanê ya Duyê dîsa destehata wan deran girt destê xwe. Li sedsala 14ê Makedonya bû parek ji Emperatoriya Sirbistanê û çend dehsalekan pişt ra ji bo dirêjahî ya nêzîkî pênc sed salan kevt bin destê Osmanan.
Piştî herdu şerên Balkanyayê li salên 1912an û 1913an û jihevhilweşyana emperatoriya Osmaniyan, herêma Makedonyayê di navbera Yewnanistanê (Yewnan-Makedoniya), Sirbistanê û Bulgaristanê hat vebeşîn. Herêma niha ya Makedonyayê li wan deman bi navê Južna Srbija,
Sirbistana Başurî dihat binavkirin. Piştî Şerê Cîhanî yê Yekê, Makedonya gehişt qiralî ya nû avabûyî ya "Sirbistan, Kroatiya û Slovînyayê". Li sala 1929ê navê Paşatiya Sirbistan, Kroatiya û Slovînyayê bû Paşatiya Yogoslaviyayê û bi ser çend herêman da hat vebeşîn. Navê her herêmekê Banovina bû. Bi vî awayî, Sirbistana Başurî bû Vardar Banovina.
Li sala 1941ê Makedonya ji layê Hêzên Mîhwer ve hat dagîrkirin û Vardar Banovina di navbera Bolgaristanê û Elbanyaya-bindestê Îtalyanîiyan ve hat vebeşîn. desthelata tund û tîja dagîrkeran piraniya xelkê Makedonyayê têhindan ko piştevaniya Partîzanên Komûnîst ên ser bi Yusip Broz Tîtoy bikin. Piştî dawîbûna Şerê Cîhanî yê duyê, dema Tîto bûye serokê Yogoslaviyayê, "Komara Federala Gelêrî ya Yogoslaviayê" hat damezrandin. "Komara Gelêrî ya Makedonyayê" bû yek ji şeş komarên federalîyetê. piştî ko li sala 1963ê navê federalîyetê bûye Komara Federalî ya Sosyalîstî ya Yogoslaviayê, navê komara Makedonyayê jî bû "Komara Sosyalîstî ya Makedonyayê". Li sala 1991ê bi awayekê aştîyane ji Yogoslaviayê cida bû û "Sosyalîst" ji navê xwe havêt.
Welat bi awayekê fermî roja 8'ê rezberê 1991ê wekî roja serxwebûnê pîroz dikitê herçend e ko li goreyê qanûna bingehîn, dikarit piştî rapirsiyê ji xelkî hundirî her yekîtîyeka kevne komarên Yogoslaviayê bibit. Li salên 1990an û şerên kevne komarên Yogoslaviayê, Komara Makedonyayê ji şeran bi dûr ma, lê bi şerê Kosovoyê li sala 1999an ew jî têkhilî alozian bû. Hingî pirtir ji 360,000 kesên bi regez Elbanîyan ji ber şerî ji Kosovoyê revyan û li Makedonyayê bûn penaber. Herçend e ko penaber zû vegeryan, lê Albanyayî yên tundrê li herdu aliyên sînorî daxwaza biserhev-ve girêdana herêmên Albanyayî kir. Li Adarê heta Xêve (Hizîran)a 2001ê, şerekê kurtdem dinavbera arteşê Makedonyayê û serhildayên Albanyayî çêbû. Ev şer bi mayîtêkirina hêzên aştîparêzên NATOyê dawî bû. Li goreyî Rêkkevtina Orhîdê, hukmetê sozda ko mafên kultûrî û sîyasî yên zêdetir bidit kêmaniya Albanyayî. Aliyê Albanyayî jî pejirand ko dest ji hemî bizavên xwe yên cidaxwaziyê berbidit û pênasînê bi hemî bingehên hukmeta Makedonyayê bikit.
Sîyaset.
Komara Makedonyayê demokrasîyeka parlemenanî e. Hukmet ji hevalbendiya partîan di parlemaneka yek dîwanî (Собрание, Sobranie) pêkdihêt. Tayê dadwerî ji dadgeheka bingehîn pêkdihêt. Parleman ji 120 endaman pêkdihêt ko ji bo çar salan dihên hilbijartin.
Rolê Serokê Komarê rolekê teşrîfatî ye û desthilata serekî di destê Serokê Hukmetê da ye. Serkomar fermandarê giştî yên tevaya hêzên çekdarên welatî û serokê Civata Tenahî ya Neteweyî ye. Ew ji bo pênc salan dihêt hilbijartin û nabit zêdetir ji du caran xwe bernavê hilbijartinan bikit. Serkomarê niha Stevo Pendarovski ye.
Pireya Malabadê - ji jor ve. Li çepê pireya nû (jê re dibêjin "pira tirkan") tê dîtin.
Pira Malabadê an jî Pireya Malabadê di navbera navçeya Farqîna bi ser Amedê ve û Batmanê de ye û li ser çemê Batmanê ava ye.
Ev pire di sala 1147'an da hatiyê çêkirin. Dirêjiya wê 150 m, firehiya wê 7 m û bilindiya wê 19 m ye.
Pire bi kevirên rengîn hatiyê hûnandin û di dinê de di nav pireyên ji kevirên birî de ya xwedîye kimberên herî fireh e. Di navbera her du kêlekên kimberê da du ode hene û ji pênc çaviyan pêk tê. Fireyiya kembera pireyê 40 mêtro û ji nîvê kemberê bilindahî jî 20 mêtro ye. Bi van pîvanan, pire dikara qubeya Ayasofyayê bi hêsanî di nav xwe de biveşêre.
Pireya Malabadê di dinyayê de, di nav pirên kevir de xwedî kembera herî mezin û fireh e. Li gor ku di nav gelê herêmê de tê gotin, pir ji aliyê Badê kurê Dostik ve di dema Desthilatdariya Merwaniyan de hatiye avakirin ku loma jê re gotine Mala Bad ango "Mala Badê".
Înşaata pira Malabadê çend car xera bûye. Ji bo avakirina pirê kalkerê gewr (grî) hatiye bikaranîn. Li ser pirê hin nivîstek û fîgur hene ku neha baş nayêne xwendin. Lewra zarokan bi ramana şaş a ku ev heykel ji aliyê gawiran ve hatiye çêkirin, xwe hildikişandine jor û bi kevir û biviran ev nivîstek û fîguran dişikandin. Lê ev nivîstek û fîgurên li ser vê pirê, dişibine nivîstek û fîgurên Heskîfê û pirên li Cizîrê.
Di salên 1950'yan de dewletê li kêleka pira Malabadê pireke nû çekir. Rêya nabera Farqîn û Batman û Bedlîsê di ser vê pira nû de derbas dibe.
Pireyek mîna pira Malabadê lê jê piçûktir jî, berê ji aliyê kalê Bad Kemûk ve hatiye avakirin ku neha ji wê pirê û ji gundê ku li ber wê pirê hatiye avakirin re jî dibêjin Pira Kemûkê û gundê Kemûkê.
Malezya, (bi zimanê malayî: "Malaysia"), welatekî başûr-rojhilatê Asyayê ye. Ji Malezyaya rojava û Malezyaya rojhilat pêk tê. Malezya dewleteke Federal e û ji 13 dewlet û 3 herêmên federal pêk tê. Malezya bi Brûney, Tayland û Îndonêziya re cîran e.
Dewlet û herêmên otonom ên Malezyayê.
Malezya ji 13 dewlet û 3 herêmên federal pêk tê.
Ol li Malezya.
Li geli Malezyayê 60.4% xwe misilmanên ne. 19.2% en xwe budîst, 9.1% xiristiyan û 6.3% hindû in.
YHWH an jî Yehowa di Peymana Kevin û giştî Pirtûka Pîroz de YHWH navê Xwedê yê yekta ye. Bi îbranî weha tê nivîsandin: “יהוה”
Li gor Peymana Kevin, YHWH navê Xwedê yê taybetî ye û Xwedê bi xwe ev nav li xwe kiriye.
Tirsa Xwedê nahêle ku Cihû navê YHWH lêv bikin, loma em qenc nizanin ew çawa tê gotin. Li gor hin wergeran, dengê vî peyvî "Yahwe" ye; ji dêla vî navî Cihû her gav dibêjin "Adonay", yanî "Xudan". Ji dêla YHWH de di gelek wergerên Pirtûka Pîroz "XUDAN" (bi herfên mezin) tê nivîsandin, da ku mirov bi vê yekê bizane.
YHWH afirandar e û ew bi heq serwerê gerdûnê ye. Wate û maneya van çar herfan ev e: “Ew dibe sedema bûyînê.” Ev nav di Pirtûka Pîroz, di nivîsarên resen û orîjînal de nêzîkî 7.000 caran hatiye nivîsandin û vê gotinê bi zelalî eşkere dike.
Bo mînak di pirtûka Îşaya, beşa 42 ayeta 8 de wusa dibêje: “Ez XUDAN [YHWH] im, navê min ew e û ezê rûmeta xwe nedim yekî din û pesnê xwe nedim pûtên qewartî.”
Mînakek din jî ev e: “Û dîsa Xwedê ji Mûsa re got: Tuyê ji lawê Îsraêl re wusa bibêjî: XUDAN [YHWH] yê ku Xwedayê bapîrên we, Xwedayê Brahîm, Xwedayê Îshaq, Xwedayê Aqûb e, min ji we re şandiye; her û her navê min ev e.” (Derketin beşa 3 ayeta 15an)
Mala Bûbê, yek ji şêxên mezin yên kurdistanê ne. Ev malbat ewqasî li kurdistanê belav bûye di nava biwêjan de jî qala vê malbatê tê kirin.
Şêxên Mala Bûbê niştecihê Xindeq a ku mezreyek Çilstûn(Kirkdîrek)a gundekî Stewrê ye.Ev gund di sala 1993 yan de hate valakirin.Nuha hîn jî gund vala ye.Ji bo wêneyan binêrin Xindeq
Howto "(îng: çawa)" belgeyek e ku bi programên kompûterê tê belavkirin, em nikarin bejin lisans, le ew ne lisanse.
Howto dokumana programe, nasnama wî ye.
ISO (en: "ISO image") kopiya CD an DVD'yeke di yek pel ("file") de li gorî pergala ISO 9660.
Wekî mînak, CD'yên Linux ser înternetê bi formata.ISO tên belavkirin..ISO yek em dikarin bêjin "image" ji, bi formeya.ISO belavkirina sistema Linux gelek bê zehmet e û hin zu dibe. Dema em dakişînin va.ISO yan bi ajokerê CD-Niviskar (cd-writer) Em Vê.ISO ye (image a wî) li sêr CD yan dinivîsînin.
CİVAKA SİVÎL Û RÊXİSTİNÊN SİVÎL YÊN KURD
Herçend li ser tarîfa rêxistinên civakiyên sivîl (RCS) hin nakokiyan hebin jî di wateya giştî de çend pêşqebûlên esasî hene. Li serî de divê mirov wisa diyar bike ku bêguman sedemên hebûna RCS yan pêktêt ji kêşe û arîşeyan. Yanî li ku derê derd û muşkîle û nerehetî hebin li wir RCS ava dibin. RCS an wekî arîkerek an jî wekî aktorekî esasî xwedî îddîayê hêza çareserkirinê ye. Bi gotinekî dî, ew meseleyên ku saziyên dewletê netiwan çareser bikit an jî naxwazit çareser bikit RCS bo çareserkirinê lê zor dide.
Armanc û bernama wan çi dibe bila bibe hemû RCS yan li ser bingeha lêgerîna maf xwe damezrandine. Ew li mafan digerin. Bo tarîfeke hevpar mirov dikar e hin pîvanan eşkere bike ku herçî rêxistinên civakî yên sivîl in, ew ji alî hevwelatiyên rêxistinbûyî bo çareserkirina kêşeyeke civakî yê derûdorê û bo pêşdebirina bîreweriya dîmokrasiyê, bo geşkirina bêşdarbûniya civakî hatine damezrandinê. Li gori armanc, babet û rêbazên xwe cûrbicûr rêxistinên sivîl hene. Rêxistinên parastina maf û azadiyên mirovan, neteweyên bindest, kêmneteweyan, karkeran, xwendevanan, jinan, ciwanan, zarokan, gay, hevcinsî, odeyên pîşekarî, komelên hemşehrîtî, parastina xweza û sirûştî, dijraberiya çekdarîbûnê û şer û hwd. Her çi armancên wan î taybetî dibe bila bibe hemû RCS yan divê xizmet bikin bo jiyanak rêxistinkirî, civakek eşkere ya vekirî û berjewendiya raya giştî ve. Ji ber vî yekê zemîna ku li ser in û çavkaniya ku jê perwerde dibin lazim e alîgirê mexdûran bin û dijraberî statûya heyî bin. Guftûgoyên ku li ser civaka sivîl tên kirin îroj zêdetir ev pirsa han dikin ku gelo civaka sivîl bixwe armancek e, an wasiteyek e?. Li gorî bersîva vê pirsê çalakî û bernameyên rêxistinên civakî yên sivîl ji hevudû cuda dibin.
Li dîroka cîhanê da pêşketina bîreweriya civaka sivîl bi avabûna bajaran ve têkildar e, jixwe bêjeya sivîl û bajarî bi hevûdu re eleqedar e. Civilization çawa ku ji civil têt herwiha di Kurdî de jî bêjeya şaristanî ji şar(şehr, bajar) tête, Ereb jî bêjeya medeniyetê ji medîne ve zêde kirine. Wekî pêwistiyek derketina ramana civaka sivîl behra pitir rastiya xwe ji jiyana civakî û siyasî ya Ewrope digire. Lewra kişifkirin û mêtingehkirina parzemînên nû, derbasbûna ji hilberîna destane bo hilberîna endustrî, avabûna bazara serbest, aboriya pêyasê û gerandina mal û para, berfirehbûn û têkelbûna têkiliyên hilberîniyê û hwd. digel xwe buhran û guherînên mezin û nişkeva anîtibûn holê. Hemû ev serûbinîbûn û guherînan li beranberê xwe da civakan jî guherand û zor da ku zimanên hevpar î neteweyî çêbe, supayên netewî bête sazkirin, wekî îradeya siyasiya gel meclîsên mîllî avabin, qanûna esasî bête nivîsîn û fehma hevwelatîbûn bicih be û hwd. Yanî civakên ewropî wekî dîrokî ji civaka girtî/eskerî ber bi civaka vekirî/sivîl ve xwe veguhezandin. Her wiha li vê pêvajoyê de koçberiya ber bi Emerîkaya Bakûr ve dê demekî nêz de mora xwe li dîroka cîhanê bixistana. Lewra li ku derê Ewrope de yekî pêxwas, bê mal û beradayî hebû ewan hema yekser berê xwe dane ev xakî. Ev mirovên nerehetên bêfitûr demeke şûnde dê bibûna mezintirîn reqîbê welatmaderê xwe. Esas fehma civaka sivîl pitir li Emerîka geşbû û li demeke kûrt de cûrbicûr rêxistinên civakî yên sivîl li her derê Emerîka de belavbû. Niha RCS yan li Emerîka de wekî “Sektoreke Sêyemîn” tên binavkirin û bi her awayî li ser polîtîkayên stratejîk ên dewletê de rolekî sereke dileyizine.
Gelo dema ev guherînan çêdibûn li cîhanê da rewşa civakên rojhelat çawa bû? Hinek derengî be jî bi wasitayê ramanger û nivîsarên Osmanî ve ku hin ji wan wekî Jontirk têne binavkirin ev fehm gehîşte alî me de jî. Li serê sedsala bîstan de împaratoriya Osmanî ketibû nav buhranek wisa ku nikaribû serê xwe rakirina da li dora xwe binêhere. Sînorên împaratoriyê sal bi sal meh bi meh her diçû parçe dibû. Neteweyên bindest ên Osmanî têk dikoşan da ku serxwebûn û maf û azadiyên xwe bi dest ve bixin. Aloziya li herêma Balkan û tevgera Ermeniyan herwiha tesîra xwe da li ser bîrewerên Kurdan jî. Heta wê demê ew Kurdên ku wekî Osmanîparêz hereket dikirin hêdî hêdî ew jî hatin ser xeta Kurdperweriyê. Hetanî Meşrûtiyeta duwem giregir û nivîsar û xwendewarên Kurd pitir di nav cemiyetên Osmanî de bûn û armanc û daxwazê wan li ser ademî merkeziyetperweriyê û çêkirina hin islahatan li Kurdistanê bû. Jixwe wî demî Prens Sebahattîn û hevalên xwe li civaka Osmanî de bo geşkirina fikra teşebusî şexsî û ademî merkeziyetperwerî herwiha li Kurdistanê jî birêxistin dibûn. Alayên Hemîdî, mektebî eşîretên Kurd li Stembol hemû ev yek bihêz dikirin. Dewra Îstîbdada Ebdulhemîd ku hemû ramanger û nivîsarên dijraber nef û neyîstan kiribûn bo derveyî welêt Kurd jî behra xwe girtin ji vê zordariyê. Piştî ji nûve îlana meşrûtiyet û vegerîna Jontirkan ji Ewrope di nav tirkan de jî bîreweriya netewî bihêz bibû. Rêxistinên alîgirên Osmanîparêz diguherîn dibûn wekî rêxistinên Tirkperwer û her wisa tevdigeriyan. Bo nimûne tê zanîn ku Îttîhad û Teraqî ji rêxistina Îttîhad û Osmanî pêkhatiye ku sê damezrenên wî bi xwe Kurd in. Evdilla Cewded, Îshaq Sukûtî û Mihemed Elî Efendî. Lêbelê heman Îttîhad û Teraqî dawiyê de bû sembola Tûraniyan. Piştî îlana meşrûtiyet herwiha bîrewerên Kurd jî vegeriyan û dîsa dest bi xebata rêxisinbûnê kirin. Lêbele îcar ne wekî rêxistinên Osmanî, wekî rêxistinên bo doza maf û azadiyên Kurdîtiyê tevgeriyan. Xebata biraderên Bedîrxaniyan û rojnameya Kurdistan, mala Baban, mala Şêx Ûbeydullayê Nehrî, mala Berzaniyan, Berzenciyan, Şîkakiyan û hwd. Hingê bajarê Stembolê ku paytexta împaratoriyê bû herwiha bo bîrewer û munewerên Kurdan jî cihê navendî bû. Di wê pêvajoyê de gelek civînên Kurdan jî li dar diketin, em baş dizanin ku Cemiyeta Tealiya Kurdistan (KTC) hingê li tevahi bajarên Kurdistanê birêxistin bibû lêbelê feeliyetên wî pitir siyasî bûn. Herçend gelek rêxistinên Kurdan hatibûye damezrandin jî wekî fehma rêxistinek sivîl hêjayê gotinêye ku mirov hinek behsa Cemiyeta Teawûn û Teraqiya Kurd (KTTC) bike. Gelek damezrenêrên Cemiyeta Tealiya Kurdistan heman demê de tevlî avakirina KKTC yê jî bibûn. Dema em li beyannameya KTTC ê dinêherin bi rastî jî hin xalên wisa balkêş hene ku mirov dikare bo roja me jî bi kar ve bîne. Cemiyet bi awayeki fermi piştgiri dida meşrûtiyetê û bo ku fehma meşrûtiyetê li Kurdistanê belav be hin xebatan jî kiriye. Aliyê balkêş ev e ku cemiyet bo pêşxistina ziman û edebiyata Kurdî gelek hewl daye amade bike rêziman û ferhengeke mezin a Kurdî. Her wiha bo berhevkirina berhemên kurdî û weşandina kitêban hewldaye ku çapxaneyek ava bike. Di bernameyan wan de avakirina bankeyek Kurd, karxaneyan li Kurdistanê, wargeh bo telebeyên Kurdên li derveyê Kurdistanê, derxistina rojnameyek Kurdî û hwd. jî heye. Wekî şênber xebata wan î balkêş ew e ku cemiyet li Stembol li taxa Çemberlîtaşê da bi navê “Dibistana Meşrûtiyet” mektebeke bi tedrîsata zimanê Kurdî vekiriye bo zarokên Kurd ên seratayî û navendî. Yekemîn car elîfbayê Kurdî bi tîpên Erebî hatiye çêkirin ji alî Mele Xelîl Xeyalî Motkî ve ku ew hem endamê cemiyetê bû û hem jî mamosteyê dibistanê bû. Her wiha cemiyet li gelek bajarên Kurdistanê da şûbeyan jî vekiri bû. Cemiyet li Stembolê bi rêxistinên xeyrî muslîm û Ermeniyan ve jî têkilî daniye. Her wiha bi Patrîkxaneya Stembolê jî çûn hatinên wan hebûne. Bo aşîtiya di navbera Kurd û Ermeniyan ew bi hev re hin feeliyan jî pêkanîtine. Herçend temena cemiyetê pir zêde neçû jî ew bi nasnameya Kurd di warê rêxistinbûna civakî ya Kurdî de gelek xizmetên bêemsal û girîng kiriye. Birastî em ji wê demê hetanî niha dikarin behsa gelek rêxistinên civakî yên Kurdan bikin. Herçend maweyek kurt be jî li dîroka me ya nêzîk de azmûna dewletbûyina Melîkatiya Silêmanî, Komara Kurdistan li Mehabad, Otonamiya Kurdistana Başûr 1970 û Federaliya Kurdistana Başûr a niha, tevgerên li Kurdistana Bakûr bi avakirina saziyên xwe î fermî û bi dam û dezgeyên xwe î civakî gelek bandorên erênî pêk înane li ser fehm û qewareya rêxistinên civakî yên sivîl î Kurdan de.
Îroj li cîhanê da rêxistinên civakî yên sîvîl di nav buhranek mezin de ne, li ser sedemên hebûna RCS yan gelek niqaş û guftûgo tête kirin. Hin RCS yên navnetewî ne têde îroj pirraniya ev cûre rêxistinan li ser zemîneke şematokî de diherin tên. Gelek dewlet û rêxistinên navdewletî û şîrketên mezin yên cîhanî bo xebata rêxistinên sivîl teşwîq didin, bo wan fon vediqetînin û li raya giştî de piştgiriya wan dikin. Herçend rola wan î erênî bo pêşketina maf û azadiyan û civakek demokratîk hê jî berdewam be jî mixabin îroj gelek rêxistinên sivîl yên herêmî pitir bo mezinkirin û berfirehkirina qewareyên xwe û li dû destxistina fonan bo projeyên xwe tevdigerin. Îroj hem li cîhanê da û hem jî li herêma me de ji bilî destxistina fonan bo projeyên xwe û boyî berdewamiya statûya xwe ya heyî tu karî berbiçav nayête kirin. Yanî dema ew proje çêdikin ji pêdiviya civakê zêdetir li gorî pîvanên donouran(ewên ku fon didin) hereket dikin. Her wiha tê zanîn ku ev donouran jî ekserî sazî û dezgeyên Ewropî nin. Ev yek, ev cûre rêxistinan ji meseleyên rasteqîneyên civakî dûr dixe û ber bi derveyî meseleyên siyasî ve dikişîne.
Li Kurdistana Bakûr de nemaze piştî dîktaya 12 ê Îlonê dirûşmeya dewletê “civakek bêrêxistin” bû. Hetanî salên notan dewlet bi çavekî baş mêze nedikir bo ev rêxistinan û gelek astengî û zehmetiyan derdixist pêş wan. Lêbelê ev salên dawî de dewlet hem bi xwe rêxistinan ava dike û hem jî ev cûre rêxistina teşwîq dike. Her wiha îroj Kurdistana Bakûr bo rêxistinên civakî yên sivîl cihê cinnetê ye. Yek ji pîsporên navdar li ser RCS yan Michael Edwards dibêje; dewletên serdest bo berdewamiya desthilatiya xwe li ser neteweyên bindest îroj rêyekî nû kifşkirine ku ew jî rêxistinên civakî yên sivîl in. Bo pûçkirina naveroka mafên netewî/kêmnetewî û dewsa wan de pêşxistina maf û azadiyên ferdî ên nedirust, ev rêbaz bi kar ve tînine. Li Kurdistana îroyîn de mixabin ev tesbît pitir bi cih dibe. Nemaze li beşa bakûr de ev deh panzdeh salên dawî wisa dide xuyakirin ku weki şikli her cûre rêxistin heye belam wekî naverok mixabin ewên ku bêhna netewî jêt têt gelek kêm e. Her wiha îroj li Bakûr de dewlet bi rêya ev rêxistinan, xwe bi cih dike û cihê xwe her diçe têkûz dike. Dirûşmeya wî ya îro jî “rêxistina Kurdan lê bê fehma netewîtiyê” ye. Lêbelê şert û mercên niha ji her demê pitir dest dide bo rêxistinên civakî yên sivîl ên li ser xeta neteweyiyê. Lewre faktorên siyasî û civakî yên herêmê musaît e bo peydabûna guherînek bingehîn di ahenga hêzên civakî û binyada civakî de ku ew guherîn digel xwe fehmekî meşrûiyetek nû bînit da ku alternatîf be dewsa fehma meşrûiyeta niha yê bi cihbûyî. Îroj li Kurdistana Bakûr de peymanek civakî yê wisa nîne ku hevwelatiyên herêmê û dewleta serdest li ser xetekî de li hev bîne. Bervacî vî her diçe hesta aîdbûna legel desthilatiya dewletê ve lawaztir dibe. Par li Kurdistana Başûr de tevgera Komîteya Referandûm a Kurdistanê bi mîlyonan deng wergirt ku Kurd divên çarenûsiya xwe ew tayîn bikin. Ev bûyer di maneya tevgera rêxistinbûna civakiya sivîl de zor balkêş bû. Encamên ev referandûmê tesîra xwe hem li nava welêt hem jî li qada navneteweyî de rê da ku Kurd xwedî potansiyelek çawa nin. Li nava welêt da zor da li ser desthilatiya herdû hikumetan ku ew li ser xeta siyaseta Kurdistanî ve neqetine, her wiha li derve jî nîşan da ku Kurd xwedî ew înisayatîf in ku dişêne qedera xwe tayîn bikine. Şert û mercên serê sedsala bîstan û niha gelek dişibin hev, dîsa li herêma me de serûbinîbûnek mezin çêdibe. Çawa ku ew pêvajoya serê sedsalê hetanî cenga cîhanê ya duwemîn ajot niha jî ew pêvajo diyar e ku dê sî çil sal berdewam be. Her Kurdekî neteweperwer an aktivîstên rêxistinên civakî yên sivîl divê bifikire gelo çima rêxistinên weke KTC an KTTC bi heman navî ve ji nûve nête damezrandin. Gelo li Kurdistanê îxtimal heye ku rêxistinên civakî yên sivîl bêyî daxwazên siyasî tevbigerin û bi vî awayî xizmet bikin bo milletê xwe. Eger wisa be dê çi ferqa wan ji RCS yên derveyî hebe. Her wiha gotinê Edwards tê bîra mirov û emê dîsa vegerin serî û ev pirsa han bikin gelo civaka sivîl bixwe armancek e, an wasiteyek e?. Bi baweriya min li gorî bersîva me em ê xeta xwe jî diyar bikine.
Damezrîna Mandrake Linux, bi gelemperî, bi kasî xistina CD'ya we ya Damezrînê li kirara CD'yê û dîsavekirina computera we hêsan e. Ji kerema xwe serî li dîrektîfa 1. bidin.
Ji xeynî vê, bi bikaranîna Linux ji bo Windows hun dikarin Mandrake Linux li sîstemeke Windows 95/98/ME damezrînin. Ji bo vê disk ne hewce ye û ev, Linuxê di hundirê dosyayeke Windowsê de damezrîne. Ev ji bo kisfkirina Mandrake Linux bêyî guhertina sîstema we ya Windowsê reyek munasîb e. Lê belê ev ji damezrîneke adetî gelekî hêdîtir e. Ji xeynî vê, heke hun Windowsê dîsa damesrînin Mandake Linuxa we winda dibe. Ji kerema xwe ji bo bikaranina Linux ji bo Windows ser lê dana dîrektîfa 2. bikin.
Rasterast ji CD'yê boot (dîsavekirin) bikin.
CDROM'a damezrînê tê boot (vekirin) kirin. Bi gelemperî, CD'yê têxin ajokêr û computerê dîsa boot (dîsavekirin) bikin. Dîrektîfên ku li ser monitorê de xuya dibin taqîb bikin: Pêlî biskoka [Enter] bikin da ku dest bi damezrînê bikin an jî pêlî [F1] bikin ji bo arîkariya zêdetir.
Di hin computerên laptop de, dibe ku sîstem ji CD'yê dîsa boot(venake) neke. Di vê rewsê de dive hun dîsketeke boot(dîsa vekirin) amade bikin. Serî li dîrektîfa 3. bide ji bo detayan.
Damezrîna li Windows 95/98/ME.
2. Sîstema xwe dîsa boot (vekin) bikin,
3. Wexta sibaka Mandrake Linux xuya bû pêlî [F1] bikin,
4. Li cîhê hewce lnx4win binivîse û pêlî [Enter] bikin.
Dîrektîfên ku di monîtorê de xuya dibin taqîb bikin.
Detayên zedetir li lnx4win di dosyaya readme ya munasîb de tê kanin dîtin
Wexta xistina CDROM di Windowsê de, sibakeyek dê xuya bibe ji bo ko îmkana ketina kurteya damezrînê û dîmen û dersên Mandrake Linux. Dê ji xeynî vê îznê bide we da ku hun rasterast dîsketeke boot (vekirin) ku di dîrektîfa 3. de hatiye terîfkirin biafirînin.
Heke sibake xuya nebe, D:\dosutils\autorun.exe bisixulînin
(D weke tîpa ajokera xwe ya CDROM'ê bihesibînin.).
Reyên din ên damezrînê.
D:\> dosutils\rawrite.exe -f images\xxxxx.img -d A
ji hard-disk damezrînin (ji sîstema dosyaya Linux, Windows, an jî ReiserFS)
bi bikaranîna seldom used drivers ên ku li dîsketên berê nayên damezrînin
ji aletên pcmcia damezrînin (îkaz, bi zêdeyî adapterên pcmcia network êdî rasterast ji network.img tên pistgirî kirin)
ji aletên USB damezrînin: adapterên USB network ji bo bikaranîna damezrîna networkek, an jî USB CDROM/CDRW's ji bo bikaranîna damezrîna cdromek
bi bikaranîna Linux kernela xwe ye kevn damezrînin
blank.img ji bo eyarkirana damezrîna kernel, dosyayeki herî biçûk e.
Ji xeynî vê hun dikarin damezrîna moda nivîsê bikarbînin, heke hun ji ber sedemeke bi damezrîna grafîkî a normal dijwartî biksînin. Ji bo bikaranîna vê, li sibaka xêrhatinê ya Mandrake Linux pêlî [F1] bikin, dawiyê nivîsê li cîhê hewce binivîsin.
Heke hewceya we ji xilaskirina sîstema Mandrake Linux a we ya heyî hebe, CDROM'a xwe ya damezrînê têxin (an jî dîsketeke boot ya eleqedar), press [F1] li sibaka xêrhatinê ya Mandrake Linux pêlî [F1] bikin, dawiyê li cîhê hewce xilas bikin.
Serî li http://www.linux-mandrake.com/drakx/README bidin ji bo agahiyên zêde yên teknîqî.
1. CDROM'a xwe ya damezrînê têxin (an jî heke hewce be dîsketa boot a damezrînê) û computera xwe dîsa vekin.
2. Li [Enter] Wexta sibaka xêrhatinê ya Mandrake Linux xuya bû li [Enter] biteqînin û dîrektîfan bi baldarî taqîb bikin.
3. Wexta damezrîn qediya CD-ROM'ê derxe, wexta derket (û dîsketeke di ajokerên heyî de hebe); computera we dê vebe. Heke venebe, bi desta veke.
4. Mandrake Linux dê dest pê bike. Pistî dîsavekirinê, hun dikarin têkevin computera xwe bi nave hesaba bikarhêner a ku di dema damezrînê de hatiye çêkirin, an jî weke "root".
Hesaba "root" dê mafê ketina bêsînor li sîstema we ya Linux bide we. Vêya ji xeynî guhertin an jî îdarekirina Linux bikarneyînin. Ji bo bikaranîna rojane Ji bo bikaranîna rojana, hesabeke normal a bikarhêneran ku hun dikarin bi aletên "userdrake" biguherînin, an jî bi emrên "adduser" û "passwd".
Serkeftin ji bo bikaranîna Mandrake Linux !
Ji bo arîkariya MandrakeLinux we pelê înternete xuya bikin.
Delîl Dîlanar, hûnermendekî kurd e ku li gundê Orginos a girêdayî bajarê Mûşê hatiye dinyayê. Delîl Dîlanar bi stranên xwe yê dengbêjiyên bi enstrûmanên nûjen tê naskirin.
Delîl Dîlanar, zaroktiya xwe û salên pêşîn bi apê xwe Husênê Muşî re, derbas dike. Delîl Dîlanar kevneşopiya apê xwe ya dengbêjî bi karîyerek serkevtî heta roja îro têne û jiyana ciwanî ya xwe li ba apê xwe alîkariya wî kir, li ba apê xwe hînkarên dengbêjî bi dest xist.
Delîl Dîlanar bi Apê xwe Huseynê Mûşî re di nav civakan de sitranê dengbêjî digot û ev sedem ji bo Delîl Dîlanar bû naskirina nav xelkê. Delîl Dîlanar 3 salan li enstîtûya kurdî perwerdahê ya Mey, li ba Mamoste Egîdê Cimo dît.
Delîl Dîlanar ji ber gotinên stranên kurdî ji Bakûrê Kurdistanê hate sirgûnkirin û 20 sal ji welatê xwe ma dûr. Piştê 20 sala ku Delîl Dîlanar vegeriya welat bi Derhênera Kurd Bulent Gunduz re fîlmek li ser jiyana xwe çêkir. Fîlm bi navê Kurdistan ji çend Festîvalên Fîlman û ji sazîyan netewî yên Cîhanê xelata hildigire.
Delîl Dîlanar piştî jiyana xwe yê sirgûniya 27 salan, di sala 2022an de cara yekemîn e ku li Bakurê Kurdistanê konsertên xwe lidardixe.
Dîlanar, Delîl
Mehmet Atli hunermendekê kurd o.
Mehmet Atli serre 1975 de Amedde hamewo dinya. Baxlerandê, mîyanê tirk u tirkmen(tirkî u tirkmenî), ereb (erebkî), kurdan (zazakî û kurmancî) de bîyo pîl u enîzî şexsêke pîl vîneno. Hama kiçkekî xu de mîyanterê ce û estrumanan başbîyo. Gava stenboldê şîno zaningeh(YTU), kono komê muzikî Koma Dengê Azadî. Koma Dengê Azadîdê 2 albuman de ca gêno.
Badê perçebîyayîşê Koma Denge Azadî u peynî kedîyayîşê wendekarî xu, 1999 te, şî Amed. 2003 de reyna qeybî wendakarî hame Stenbol. Aynî serre Metin & Kemal Kahraman u Serdar Keskin dir Atolyeya Muzikî Lizge de ca girot. Aynî serre bî nameyê " albumêkê vet. Jahr de hem bî muzikê xu hemzî bî vateyê deranê xu, hamê begemkerdîşî.
2008 te bi nameyê Wenda albumêkêw newe vet. No albumdê muzigê xu gurkî Jahr dê destpêkerdbî rawer berd u reyna albumekêw bi kiymet wet orte.
Zekî Ozmen sosyalpedagogekî kurd e û li Almanyayê dijî. Wî beşa pedagogiya sosyal li Zanîngeha Frankfurtê xwend û pisporê entegrasyonê ye. Pirtûka wî ya bi navê "Kurdên Almanyayê" di sala 2010´an de ji Weşanxaneya Ronahî ku navenda wê li Amedê ye derket. Naveroka vê pirtûka wî li ser dîrok, civak, jiyana rojane, siyaset û hunera kurdên li Almanyayê dijîn e.
Ozmen berî destpêkirina xwendina li zanîngehê, bi nûçegihaniya Ajansa Nûçeyan Mezopotamyayê dest bi xebata xwe ya rojnamevantiya nivîsbarî jî kiriye. Wî her wiha ji sala 2001´an heya 2005´an edîtorî û moderatoriya bernameyeke perîyodîk ya radyoyeke herêmî ya bi navê Radio Unerhört Marburgê kir. Zekî Ozmen xwedî û birêvebirê malpera Celadet.com e. Ji bilî nûçegihaniya wî ya ji bo rojnameyan, ji sala 2006´an ve bi awayekî perîyodîk di malpera bi navê Diyarname.com de nivîsên wî di quncika malperê ya bi navê "Qad" de têne weşandin. Her wiha gelek nivîsên wî di rojname û kovarên cur bi cur de hatine weşandin. Dîsa di warê rojnamegeriyê de nûçeya Ozmen a bi sernivîsa "Bi hezaran bûk û zavayên kurd fêrî almanî dibin" ku di rojnameya Rûdaw de derketibû, xelata Taybet a Jûriya Nûçeyên Kurdî a "Xelatên Şehîdên Çapameniyê û Musa Anter 2010" wergrit.
Ozmen, Zekî
Partiton ew perçeye Diskê, em dikarin diska xwe bi çend perça bikin, her perçe navi wi partition e.
Diskê eke em nikarin bi 5 û 6 perçe bikin le ew ne baş e ji bo şixulandina kompûtera we, ji bo boot kirina kompûterê 5 û 6 partition ne baş e!.
Diskê ku em bi 4 parça zedetir qut nekin komputera we hin zu dişuxule.
Çiyayên Qendîlê devereke çiyayî ye li rojhilat û başûrê Kurdistanê. Ev dever parçeyeke ji zincîreçiyaya Zagrosê ye. Dijwariya zeviyê Qendîlê derbazbûn tê re pirr sext kiriye. Lûtkeya herî bilind bi ser 3000m e.
Dever penageh û biryargeha PKKê vedigre. Nêzîka 5000 PKK û PJAK devereke hema 50km xistine bin desthelatiya xwe de, ji ber wilo pirrê caran dever ji hêla hêzên asmanî yên tirkî û hêzên çekdar yên îranê ve tê bombe barîn.
Gestemerde () bi berziya xo ya 1860 metreyî, rêzila Koyanê Bîngolî ra, xo ozno re girisê vaşûrê Koyê Hazir Babayî. Koyê Hazir Babayî, bi berziya xo ya 2430 metreyî, bi verojê xo yê dar û berê mazênî, bi rengereng gul û çîçegan, bi çêşît çeşît tar-turî, bi çundeyanê serdinan û bi hîr û bereketê herdê xo, Gestemerde û gestemerdijan rê bîyo seter û sitar.
Gestemerde, qeza Gimgimî ra giredaye ya. A, 7 km. cira durî, edi vakûrê rojawanê Gimgimî de cagêna. Gestemerde, vakûr û rojhelat de bi rêzila Koyê Hazir Babayî, rojawan de bi dewa Keça û Qeracêre, vaşûr de bi dewa Xelefa û Mezra Alê Cibî, vaşûrê rojhelatî de kî bi dewa Kovike dorpêç a. A, wayîrê cografyayêde bi ko û baniyan, bi dar û daristanan, bi dere û derxuleyan, bi zîyar û dîyaran, bi çayir û çîmenan, bi çunde û çavkaniyan, bi gol û golekan, bi dere û mesîlan a.Gesetemerde wayîrê îqlimêde bejayî ya. Coka zimistanên xo derg û binê serdî û seqamêde huşkî de vêrenê ra. Hamnanê xo kî kilm ê, germ û huşkayîye hukimdar a. Çi est o ke, a wayîrê çar seredemanê (mewsîm) şîrînan a. Gestemerde, seba ke dewêde koyî ya, erazîyê xo handê destûr nêdano kar û gureyê cit-cobare. Coka, gestemerdijî debera xo, zafêrî bi weyîkerdena heywanan kenê. Ê, dewe de bêwayîr û dergo de mendê.
Gestemerde, seba ke ser xeta faya vakûrê Anatolîye de ca girewto, di herdlerzî (1946, 1966) vîyarnê ra. Dewe de, 1947 ra nat mektebo verên est o. Nîspetê wendene û nûsnayena gestemerdijan sed ra 90? yo. Înan ra hemşîreyî, ebeyî, malimî, doktorî, mendîzî, abûqatî, teknîsîyenî, nûskarî, sîyasetkarî, memûrî û êb., vejiyê. Gestemerdijî kirmancê qızılbaş (alewî) ê, û ziwanê kirmanckîyî (zazakî) qese kenê.
Nameyê Gestemerde kamî ra mendo, nêzanîno. Labelê nameyê "Çobandağı", hûkmatê Komara Dewleta Tirkîye ra (yasaya tirkîkerdena nameyanê kurdkî) mendo. Nameyê Gestemerde, çekûyanê geste ya kî geşte û merdî ra virazîyo. Geste ya kî geşte maneya gerok û sedeqa; merd kî maneya comerdî û merdeyî danê bi ma. Çekûya geste, her hînî maneya vêşanîye kî dana. Gelo merd û comerdê geste yê; ya kî geste (vêşanîye) ra merdê? Çi est o ke, a ewro kî der-dorê xo de, merd û comerd zanîna. Gestemerde, bi comerdîye û zanîna xo, dewanê dormeyî rê bîya çêberê hêvîye, çareserîye û rayberîye.
Gestemerde, qaso ke pî û kalikên ma pê zanê û salix danê, reya verî Xan Avdelan rê biya ware. Xan Avdel, pîl û rayberê eşîra Avdelan o. Nifşêde Xan Avdelan Gestemerde de merdê, nifşêde xo kî maya xo ra biyê. Înan, xo dime mezelî caverdê. Mezelan ra kî (verê çêberê Apê Saferî de binê raya Gimgimî de biyê kormişk) kifş o, hermenîyî kî Gestemerde de nîşteca bîyê. Avdelan peynîya sedsera 16. de, Dêrsim ra koçê dorhema Gimgimî kerdo. Mordem ke na tarix bingeh bigêro, Gestemerde pancsê-seşsê sere ya ke, benî mordemî rê biya wareyê koç û bargiraniyan.
Gestemerde, Xan Avdelan ra tepiya, Cemikan ya kî Ceman rê bîya sitar. Cemikan, êlêde eşîra Lolan ê. Lolan, serê sedsera 17. de, vakûrê Dêrsimî ra koçê dorhema Gimgimî kerdo. Cemikan kî da-hîrisê sere Gestemerde de herdo hîrdar ramito, tede werdo û şimito. Înan ra kî mezelî peyser mendê. Goreyê salix û sulixê pîlanê Gestemerde, mezela sipî ya pîle, ê axlerêde Cemikan a.
Axleranê Keça, her çiqas ke demê Cemikan de, Gestemerde fênda mezra gurena kî (gomeyên xo te de bîyê), Gestemerde de nîştecabîyena înan, 1840 ra tepiya ya. Alî Axa, teba zav-zêcê xo û hîrêmîna birazayanê xo Kerîmî, Qasimî û Feqî Îbrahîmî, dewa Keça ra koçê Gestemerde kenê, û tede nîşteca benê. Cemikan koçê Lolanê dotî kenê. Peyco êlanê eşîra Lolan ra Qeceran, Xidan, Wusênîynan û Mîrskan ra çêyî ênê, dewe de nîşteca benê.
Gestemerde êxdamo sîyasî yo verên bi destekdayena xo ya Terteleyê Şêxî (1925), bi êxdamê Kalî Axayî do. Axleranê eşîra Lolan ra Kalî Axa û birayê xo Wusên Axa, bi destê dewleta Tirkîye edi 1925'îne de Elezîz de ameyî êxdamkerdene. Koço sîyasî yê gestemerdijan, reya verî edi sera 1925'îne de hetê dewleta Tirkîye ra bi vetena qanûnê "Takrir-i Sükün ve Şark İslahat Planı" dest keno ci. Goreyê planî dewa Gestemerde ra kî M. Ali Kocadağ (Memedeliyê Kalî Axayî) û xanima xo Gewre, Veli Kocadağ (Weliyê Sêlim Axayî) û xanima xo Emina, Sıddık Kocadağ û xanima xo Gule ra nefiyan miyan de ca gênê. Gestemerde 1960'îne de koço ekonomî û sîyaysî do bi metropolanê Tirkîye, 1964'îne de kî do bi metropolanê Ewrûpa. Bi herdlerzê sera 1966'î û bi tade û terorê derbeya 1980'yî, gulirê Gestemerde 250-300 ra gino bi 40-50 ro. Û koç dewam keno.
Meksîk (, bi fermî Dewletên Yekbûyî yên Meksîkê (,), welatekî komara federal a Amerîkaya Bakur an Amerîkaya Navîn e. Sînorên Meksîkê ji aliyê bakur ve Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê; li başûr û rojava ji aliyê Okyanûsa Pasîfîk; li başûr ji aliyê Guatemala, Belîze û Deryaya Karîbê; û ji aliyê rojhilat Kendava Meksîk re cîran in. Roşana nêzî du milyon çargoşe kîlometre (li ser 760.000 sq mi), Meksîk şeşemîn afirandina welatê li Amerîkayê ji aliyê herêma giştî û 13ê mezintirîn neteweya serbixwe di cîhanê de ye. Bi gelê texmînkirin yên li ser 120 milyon, ev yazdehmîn welatê gelê herî tîrbûnê û welatê spanî-dipeyivî dinyayê de ye, di dema girtinê ya duyemîn welatê herî tîrbûnê de li Amerîkaya Latîn e. Meksîk pêkanîna federasyonê ya ji 31 dewletan û navçeyên federal e, ku bi paytexta xwe ye û nifûsa bajarê herî mezin e. Metrepolên din wek Guadalajara, Monterrey, Puebla, Toluca, Tijuana û León in. Ji %60 nifûsa Meksîkê melez in, ji sedî 10 spî û yên di jî xwediyê axa Meksîkê ne.
Berî Kolombiyayî ya Meksîkî ji gelek şaristaniyên pêşketî wek Mezoamerîkan, wek Olmec, Toltec, Teotihuacan, Zapotec, Maya û Aztec berî têkiliya yekem bi Ewropiyan malê bû. Di sala 1521an de, di Împaratoriya Spanî ve bi ser ketin û herêmê ji bingeha xwe ya li Meksîkî-Tenochtitlan, ku wekî Cîgirkeyitiya Spanyaya Nû bi rêve kirin hatiye dagirkirin. Sê sedsalan paşan, ku piştî naskirina ev xaka Meksîkê ya di sala 1821an de, piştî koloniya Şerê Serxwebûna Meksîkê bû. Dema koza serxwebûnê ji aliyê aboriya nearamî û gelek guhertinên siyasî yên naskirî bû, veguhestin. Şerê Meksîkî-Amerîkî (1846-48) ya li herêmî yên sînor ên bakurê berfireh kirin, yek ji sisyan ji erdê xwe, ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vekişî bû. Şerê Pastry, Şerê Franko-Meksîkî, yek şerê navxweyî, du împaratorî û dîktatoriya malê ya sedsala 19an de qewimiye. Dîktatoriya Şoreşa Meksîkê ya di sala 1910an de, ku bi pêşketina Makezagona 1917an de û derketina holê ya sîstema siyasî ya niha li sertaca welat xistin.
Meksîk ji pazdehmîn afirandina TBH nomînal e û yazdehmîn afirandina ji aliyê parîteya hêza kirînê ye. Aboriya binkategorî bi tundî ji bo hevalbendên xwe Peymana Bazirganiya Azad a Amerîkaya Bakur (NAFTA), bi taybetî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve girêdayî ye. Meksîk cara yekem endamê Amerîkaya Latîn ya tev di sala 1994an de Rêxistina Aborî ya Hevkarî û Pêşxistinê (OECD) ye. Ev jî weke welatekî asta-navîn ji aliyê Banka Cîhanê û welatekî nû ji pîşesaziya ji aliyê çend analîstên nepenî bû. Ji aliyê sala 2050an de, Meksîk dikarin bibin pêncemîn an heftemîn aborî ya cîhanê. Li welatê navborî ve hem hêzekî herêmî û hêzekî navîn, û gelek caran wek hêzekî gerdûnî ji holê diyarkirin. Ji ber ku çanda dewlemend û di dîroka xwe de, Meksîk di rêza yekem de li Amerîkayê heftemîn di cîhanê de ji aliyê hejmarek ji Malperên Mîrateyên Cîhanê yên UNESCO ye. Di sala 2015an de, ew 9emîn welatê herî serdana di dinyayê de bi 32.1 milyon kesên nûhatî wek navnetewî bû. Meksîk endamê Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, di G8+5, di G20, di Hevparkirina Tewafiqî û bi awayekî çavdêrên ji sala 2014an de Rêxistina Navneteweyî ya Frankofonîayê bûye hatiye dîtin.
Issa Hassan li 25ê kanûna 1970an de li Bêrûtê ji dayik bû. Issa hunermendekî kurd e. Di sala 1982an de di Rêxistina Kurdên Bêrûtê de di komeke folklorî cih girt.
Issa 1984an hat Fransayê û bû endamê koma folklorî ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, di wê demê de li Fransa, Îtalya û li Holendayê geriya.
Di sala 1988an de bû endamê Koma Zozan. Issa di warê muzîkê de yekem ji wan kesan e ku bi awayek hostayî afirandinên bi muzîka kurdî, flamenko û "jazz" digihîne hev.
Dîskografî.
Di sala 1995an de albûma wî ya yekem bi navê "Gulînar" derket û heta 2008an jî şeş albûmên Issa hatine weşandin.
Ehrîman, Angra Mainyu têgîneke ji Avestayê ye. Girdîgarekî, xwedayiyekî sereke yê ola Zerdeştîtîyê ye. Bo gotineke din, yek ji di alîkarên Ahûra Mezda ye. Hurmuz (Spanta Maînyû) girdîgarê başî û çêyiyê, Ehrîman jî yê xirabî û tunekirinê ye.
Di ola kevn a kurdan Zerdeştîtiyê de, diviyabû bawermend di kesayetî û jiyana xwe de di riya Hurmuz jê berpirsiyar e, riya başî û qenciyê bigirta. Lewra Xwedê ew xwestiye. Di sembola olî ya Zerdeştîtiyê de (Firawer) de berê mirov, berê bawermend berî bi Hutmuz e, pişta xwe daye Ehrîman. Ehrîman jî divê neyê jibîrkirin, lewra jiyanê de xirabî jî heye, xirabî jî xwedî hêz ê erkê ye. Bawermend divê ti carê xirabiyê jibîr neke, cidî bigire. Wê demê dikare xirabiyê bibîne, binase û serî pê re derîne.
Mirov di kesayetî û kirinên xwe de azad e. Heger bawermend başiyê bifikire, başiyê biaxive, başiyê bike, viya di cîhana xwe ya hundirî û ya derveyî de serdest bike, berî bi pardêzê, bihuştê diçe, ruhê wê tê bixelatkirin û bêdawî dijî.
Ehrîman her dem realîteyê, dijwarî û ziyadêriya jiyanê bibîr dixe, nebaşî û xirabiyê îdare dike. Lê ew jî di bin kontrola Xwedê de ye, armanca wî ya sereke jî, bi riya xirabiyê hişyarkirina mirovan e. Ew dixwaze mirov bizanibin xirabî û nebaşî hene, xwe ji biparêzin.
Ehrîman, Angra Maînyû, tê wateya "ruhê rûxîner, hêza tuneker"." Hurmuz, Spenta Maînyû jî tê wateya "ruhê avaker, hêza çêker"."
Murray Bookchin 14ê çile 1921 li New York çêbû û di 30 ê tirmeha 2006 de li mala xwe ya li Burlingtonê ji krîzeke dil jiyana xwe j idest da. Ew hem nivîskar hem jî Pirbêjekî Anarşist ku li Emrîka yê pir dihah naskirin û hezkirin bû. Her çiqas ew li Emrîka yê weke Ramanvanekî mezin yê çepgir werê naskirin jî, ew li dinyayê zêde nayê naskirin. Bookchin Damezrênerê ekolojiya civakî ye; dibistana Ramanê ku cîranên nû têne nav polîtîka û felsefê di navbera mirov û derdorên wî.
Ew li New Yorkê çêbû û li wir mezin bû. Weke ku ew bi xwe jî dibêje, bi terpêkink(kîlot)ê xwe yê pedî yê sor, di nav îdêolojiya Marxsîst ya wî wextî de mezin bûye. Di cwantiya xwe de wî berê xwe da Troskîsmê û piştre hêdî, hêdî îlûziyonên xwe yên marxsiste-lenîniste, ji yekrengiya wan û ji giraniya wan terikandin.
Wî Marxsizm bi zimanê marxsizma convoncionel rexne kir û ji vê yekê jî zûka hate naskirin.
"Boukchin her tim li hemberî Kapîtalismê sekinî û birevebirina herêmî parast. Van ramanên wî bandoreke ber biçav li keskan û li mirovên polîtîka ekolojîst kir.
Heta ku em xweşkatiya mirovatiyê û niwazên mirovatiyê tamîr nekin, xwiza û dinya na gihine xweşkatiya xwe." Civakeke ku ji nûve werê ava kirn.
Divê mirov ji tiştên herî hesan bikevê nava kûrahiya jiyana xwe ji bona ku karibe ramana birêvebirina xwizayê ji dilê xwe derxe.
Ocelan jî ji bahsa vî nivîskar û fîlozofê hêja dike û wî wek mamosteyê xwe dibîne.
Basil Nikitin (jdb. 1885 li Sostonovit, Poland; m. 7ê hezîranê 1960 li Fransayê) ramyar, etnolog, kurdnas û rojhilatnasekî navdarê ê rûs bû. Di navbera gulana sala 1914'a heta nîsana sala 1918'a konsûlê Rûsyayê li Urmiyê bû.
Gelek pirtûk, lêkolîn û nivîsar li ser Kurdan belavkirine. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng "Kurd û Kurdistan" e. Nivîsên wî pir in ji têbînî û ramanên kûr ko nîşa didin ew gelek şehrezayê ziman û çanda Kurdan bûye.
Vladîmîr Îlyîç Lenîn (bi rûsî: Владимир Ильич Ленин) an jî Vladîmîr Îlyîç Ûlyanov (bi rûsî: Влади́мир Ильи́ч Улья́нов), bi kurtî wek Lenîn (bi rûsî: Ле́нин, "zilamê Lenayê") tê naskirin, (1870 - 1924), mirovekî şoreşger û siyayasetmedarê Rûsyayê ye. Avaker û serokê partiya Bolşevîk, dilê şoreşa cotmehê, û derhênerê YKSS'yê ye.
Cara yekemîn zanistiya azadiya çînan a marksîzmê bi Lenîn û Bolşevîkan biserdikeve. Lenîn di zanîna Marksîzmê de hin guherandine pêk tîne. Bo mînak ew wekî sazûmanî dîktatoriya proletaryayê dibîne û ji bo wê biserbixe têdikoşe. Lenîn bi dibistanên marksîzmê yên din re dikeve nîqaşan û roj bi roj alîgirên riya wî zêdedibin.
Lenîn di rêxistinbûnê de jî guhertinan dike. Ew bi navê navendparêziya demokratîk modeleke nû avadike û ev model dibe bingeha pirraniya partiyên komûnîst û sosyalîst. Lenîn bi navê NEP (Ekonomî polîtîkaya nû) programeke berfireh bo damezrandina deweleta nû a sosyalîst amade dike. Mixabin tenduristiya wî dest nade. Lenîn di de bi granî tê brîndarkirin. Bi 3 derbên kujer jiyana wî heya mirinê dikeve xetereyê.
Lenîn di saxiya xwe de bingehê azadiya gelên li împeratoriya Rûsyayê datîne. Mezin an piçûk ji hemî gel an hindikayiyan re serxwebûnê avadike. Di dema Lenîn de bi navê Kurdistana Sor otonomiyek ji bo Kurdan jî tê damezrandin. Lenîn wesiye dike ku Stalîn û Troçkî divê hin taybetiyên xwe biguherînin an bi vî awayî ew dê ji bo paşerojê xetereyan bînin.
Piştî mirina Lenîn di sala 1924an de, wasiyetên wî tên jibîrkirin heya bigire tên windakirin. Stalîn hemî desthilatdariyê dixe destê xwe. Stalîn bi navê sosyalîzmê poltîkayên tûj û bixwîn dimeşîne. Lev Trotskî dide kuştin. Otonomiya Kurdistana Sor li ser daxwaza Komara Tirkiyeyê û Îranê ji holê radike. Azadiya ku Kurdan li Mehabadê bidestdixin bo xatirê şahên Îranê difiroşe. Herwekî li ruyê cîhanê hemî partî û komên çepgîr bi xwe ve dide girêdan. Ên ku viya napejirînin difiroşe yan li dijî wan têdikoşe. Serhildanên Kurdan mehkûm dike alîkariya dagirkerên Kurdistanê Tirkiyeyê, Îran û welatên Ereban dike. Baweriya ku Lenîn afirandibû, bi destê Stalîn û polîtîkayên YKSSê roj bi roj ditemire û di dawiya salên 80î de jî ji holê radibe.
Lenîn, ji xaynê ve, nivîskarê nivîsên marksistî û felsefe vê ye ji. Yê ku Sosyalizmê Zanist demazirandiya ji ew bixwe ya. Lenîn armaca wî ew bû ku şoraşa Proleter li cihane bike û cihanaka bêçîn û sînor ava bike, yanî sisteme komînîszmê bide anîn. Bixwe ji, ku li ser marksizmê ava ya, teoriya ku bi ser hîmê rêzanî(politik) û Aborî ava ya û navê Lenînizmê damazrînerê wê ya. Lênîniizim, Marksîzm, ku li gor demê û xwestekên deme ji nû ve ji aliyê rêzanî, aborî û hizrî ve anîna ser ziman a. Wilo ji tê zanîn. Bêje Lenînizim, miro karê weke ku marksizm ku li gor demê bêne ser ziman û hizir pêşketinên zanistî, di riya wê de li gor demê û dise çêke û bi afirêne ya.Li gor ku tê zanîn, li gor cewherê wê yê şoraşgar yê û zanist hatina ser ziman ye Marksizmê ya.
Zaroktiya wî, heya ciwantiyê.
Ciwantiya Lenîn (li dorî sala 1887)
Di deme keyitiya rus de li gundekî bi navê Simbirsk bûya.Lê li Ulyanovskê hatiya dinyê. Lenîn, ku xwediyê hizre Demoktasiyê ya û ji bo perwerde azad tekoşîn dide, mêmurê dewletê Ilya Nikolayeviç Ulyanov(1831-1886) û ku xwediyê hizirne lîberala û navê wê Maria Aleksandrovna Ulyanov kurê wan na. Di hebûna malbata wî ji ji aliyê etnîkî ve gelek cûratiyan dide nîşandin. Dapîrên wî, ku di nav wan de Rus Kalmuk ku ji wan re Oyrat ji tê gotin û Tetar û Cihu û Alman û weke ku hinek dibêjin Swedî ji hene. Lenîn di Dêre Orttadoks hatiya waftizkirin.
Wêneyeke Lenîn yê ku ji aliyê polîsan ve hatibû kişandin
Di serî de jiyana wî rasti du tregediyan hatiya. Yek ji wan, ku di 1886 de bavê wî ji xwûn çûna ser mejiyê wî mirine û ya din ji di 1887 de ku birayê wî Aleksandr Ilyiç Ulyanov ji aliyê Çarê Rus yê Sêyemên Aleksandr, ji ber ku di qestkiirna kuştina wî de di nav yên ku bomba bikar anîna de tê girtin û piştre tê bidar ve kirin. Aleksandr deme ku tê girtin, hingî xweşka wî Anna ji aliyê çar ve sorgunî Kokuchkino ku li nêzîkî Kerzan û wana tê kirin. Di dokumentên fermî yên deme yekîtiya sovyet de tê gotin ku hîmê kirinên şoraşgarî bi van bûyaran re tê avêtin, tê nivîsandin. Di pirtûkên perwerde yên deme yekitiya sovyet de wêne Lenîn û dayika wî ku ji bo Aleksandr çil digirin dide nîşandin. "riyaka cude emê naqênin", ji bo şaraşa gel û ji dêla nêzîkatiyên anarşîşt û yên yekana, Lenîn nêzîkatiya Marksist naqandiya têne ser ziman. Lenîn, piştî bi marksizmê re eleqeder bû, piştre êdî tevlî xwepêşandinên xwandaavanan dike û pişte ji tê girtin. Piştî girtina wî re, êdî Ji Zankoya Qazan tê avêtin û piştre ew kar û xabetên xwe, bi serbixwe dide berdewam kirin û piştre di sala 1891 de ji bo ku Awoqatiyê bike destûrnemaya xwe stand. Lenîn, di serî de bi Latinî û Yewnanî zanibû, piştre xwe fêrî Almanî, Înglîzî û fransizî ji kir. Lê almanî û fransiziya wî wilo zêde ne baş bû.
Deme Şoraşgariyê.
Lenîn ku çend sala li Samara ma, piştre di sala 1893an de li St. Petersburg bicih bû. Ji dêla ku xwe pêş bixe û keriyeriya xwe bike, bi kar û xabetên şoraşgariyê re eleqeder bû. Li Marksîzm xebitî. Di sala 1895an de hata girtin. 14 Mihan girti ma. Piştî ku hata girtin, ew sorgunî Shushenskoye ku li Sîbîrya ya hata kirin. Di miha tirmeh 1898 de jina ya ku berê hingî çalakvanaka sosyalist bû bi Nadejda Krupskaya re zewicî. Di nîsana 1899an de pirtûka xwe ya bi navê "li Rûsya pêşketine Kapitalizmê" weşand. Di sala 1900 de piştî ji ji zindanê derket, li Rûsya û li hinek bajarên ewropa xabitî. Li Zürîh, Prag, Münih, Cenevrê, Wiyana, London û li Manchester ê ma. Ev deme wî ya ku ma deme sorgunê bû. Deme ku li sorgunê bû, rojnema Îskra û Julius Martov ava kir. Piştre ev rojnemayan bûna li berên wî. Di wê demê hinek nîîvîs ûpirtûk li ser tevgere şoraşgar nivîsand. di vê demê piştî k hinek nav bi kar anîn, piştre navê "lenîn" bikar anîn. Êdî weke lenîn hata naskirin. Di wê demê de di partiya rus e karkaran ya sosyal demokrat re kar kir. Têde pir aktif bû. PIştre ku bi demekê re ku wî pirtûkcikaka biçûk li ser şraşgariyê nivîsand, ku hinek bi bandûra wê ji perçebûn di vê partiyê de çûbû û lenîn ji koma ku derkete hole û ji xwe re got Bolşevîk ji wan re seroktî kir, li hevberê Menşivîkan. Ev pirtûkçika wî, tê gotin ku di wê demê ya ku ya ku herî bi bandûr bû. Di sala 1906an de di partiya mazin de weke serok hata helbijartin û piştre ne bi gelekî re mecbur me ku herê Fînlanda.
Li Ewropa gera xwe berdewam kir û di 1912 de tevlî konfaransa Pragê ya partiyê û ya Konfaransa Zimmerwald bû. Hingî gelek sosyalistên Ewropî ji tevlî van konfaransên bi wî, bûn. Lenîn serokekê mazin yê çapa Zimmerwaldê bû. Di wê demê de Inessa Armandi rusya terk dike û diçê û li Parîsê bi cih dibe û tê gotin ku ew evindaraka Lenîn e û tê gotin ku piştre hevdû ji dibînin. Li wir, bi Bolşevîkan re dibe. Piştre ku lenîn hinekî li Pragê dimêne, piştre di buhurê Siwisrê.
Di saal 1914an de ku Şerê cihanê yê yekemîn dest pê kir, li Ewropa partiyên demokratên sosya yên ji tahb didan ji bo şer, piştgir kir. Lenîn di serî de sosyal demokratên alman piştgiriyê didina şer bawer ne kir, Piştre ew partiyên piştgirî didana şer, ji Enternasyonala duyem vaqatahan. Lenîn, weke şerekî "Emperyalist" şîrove dikir û di anî ser ziman û piştgiriya bûna şerê di çînî kir.
Şoraşa Çila.
Xaniyê ku Lenîn tê de dima, Zurich (Swîsre).
Lewheya bîranînê ya ku behsa mayina Lenînê li Swîsre dike
Spiegelgasse 14, Fotos von 1920
Bi Şoraşa Çila e 1917 re û li Rûsya ketina çarê rus Nikolayê duyem, pişt wî re, li Rûsya rewşeke nû afiribû û Lenîn divîbû ku bihatana Wir. Lê ji ber berdewam kirina Şerê cihanê yê yekemîn bitim hize xwe berdewam dikir û Lenîn ji li Siwisrê weke bû û weke ku nikarîbû ku derkatana.Siwisre her ku xwe bêalî ji denazand bû ji, di şer de di zore de bû. Serokê Partiya Komînîs ya Siwisrê Fritz Platten, jiber ku Lenîn li ser Almanya re bi yên pêre bi trenê herê Rûsya, bi rayadarên Almanî re gahabû paxtakê. Hukumete Alman destûr da çûna Lenîn ya li Rûsya. Ji ber ku bawer dikir ku bi çûna Lenîn ya li Rûsya re wê di Aniya Rojhilat de wê tevlîbûnakê çêke û ew ji wê ji wan re bê alikar ku şer bi dawi bikin. Piştî Lenîn hata Almanya, ji wir êdî bi Ferîbotê diçê Swedê. Lenîn, rêvaniya wî ya li Skendînavya, ji aliyê du komînîstên Swedî Otto Grimlund û Ture Nerman hatibû alîkarkirin.
Di nîsana 1917an de Lenîn gaha Petrograde. Deme ku gaha di cih de li hevberê Hikumete ku heya têzên xwe denazandin. Bi vê yekê bû serokê Bolşevîkan yê sereke. Di serî de partiya wan weke partiyaka çap tenê mabû. Lê piştre di demeke kin de bû cihê yên ku ji Hikumete nexweş lê civina wan. Bolşevik di wê demê de li hevberê hukumetê bûn. Li tiştekî hiukumetê xwedi derneketin. Li ber sekinîn. Di wê demê de yên ku li ber lenîn ji sekinin hebûn. Yên weke Aleksandr Kerensky, Lenîn bi sixurtiya Almana gunah bar kirin û çûna ser wî de. Lê di wê demê de ku di serî de Menşevîk bû û piştre nêzîkî Bolşevîkan bû Loen troçkî ji li ber wan hewldanan di 17 tîrmehê de axiftinaka ku têde Lenîn Parast kir. Troçkî di axifitna xwe de weha dibêje, "Hewayaka wilo afirandin ku ne em û ne win karin bêhne bistênin. Li lenîn û Zinoviev wilo bi alçaqî tê êrîş kirin. Lenîn, 30 sala ku ji bo şoraşê tekoşîne dike. Ez 20 salin li ber bindestkirina xalkê tekoşîne dikim. Di dewama wê de, ji Militarizme alman nefrete me pêve tiştek bigotin nabe. Ji ber ku li ber militarizmê alman tekoşîn kir, 6 mih ceza min stand. Vê herkes dizane. Di vê salonê de bila ti kes ne bêje ku em sixurê almanan yên bi pere ne".
Di tirmehe de, piştî raparîneka ne biserketi ya Bolsevîkan Lenîn diçê Fînlanda.Di dawiya tirmehê de di kongre ya 6. de Enternasyonal tevlî Bolşevîkan dibin. Piştre di Miha Çirî de di vegerihe û li ber hikumetê bi dirişma "Sovyetî li iktîdarê" ji şoraşa çekdarî re dibe pêşeng. Li ser Hikumetê Hizrên xwe, di pirtûka xwe ya bi navê "Dewlet û Şaraş"ê de têne ser ziman. Di wê ceribandinê de, ku ji karkaran pêktê û piştre dise ji aliyê Karkaran ve tê Îptalkirin bahsa "hikumete Sovyet" dike.
Şoraşa Çirî.
Di 8 çiriya paşîn de Lenîn ji aliyê Konserya Sovyet ve weke serokê "Komîserê konseya gel" hata helbijartin. Ev yek, weke ku ew serokê hikumetê were hilbijartin bû. "komînîzim, bi sovyetê li welat li her derî elektirîk gahandina" dibêje Lenîn. Bi vê yekê, li her derî birina elektirikê, çandin û pêşasaziya ku were moderniz kirin, girêngiye wê têne ser ziman. "pêşasaziya modern û teknolojiya pêşketî, di ser wê de xwe bi rêxistin kirin û elektirîke ku wê girêdanê di naqabina bajêr û çolê çêke, ku hata zêdekirin wê farqê ji hole rake, wê li çolê asta çandê ji wê bilind kê, û di welat de hata her koncukê wê li şûn mayîne ji hole rake, ne zanî û xizaniyê ji hole rakê, nexweşiyê û hovitiyê wê çawa ji hole rake, emê şanî gundiyan ji bidin". Ji herkesî re weke hevdû û ku ji herkesekî re wek hevdû sisteme başkirinê ye gerdunî avakirn û yên ku nexwanda û nivîsar bê, wan ji bi xwanda û nivîsar bike, ji bo wê pir bi hewes bû. LÊ pêşî armaca Hikumetê ew bû ku welêt ji şerê cihanê yê yekemîn derxe bû.
Paxta Brest Litovsk.
Ji ber ku Alman dayimî bi rojava de di harikin, êdî Lenîn Mohrkirina paxtaka ji nîşqaşê re vekir. Yên weke Buharîn serokên Bolşevîkan, bawer dikirin ku berdewam kirina şer, wê li Almanya şoraşê ji bêne. Yê ku nîşaş bi rê ve dibirin Troçkî ji ji bo herdû aliyan ji bi şertê ku ardên ku di destên wan de li gor berjewende herdû aliyan lev vegerênin, û ku werine cem hevdû di parast. BI vê yekê, dixwest riyaka nêvî bibîne. di wê navberê de hevdîtin ji dibûn. Lê ku hevdîtin bi serneketî bûn, êdî Alman ji bi harikandina xwe ya bi rojava ve berdewam kirin. Ardên rûsya yên rojava qismekî wê yê mazin kirin bin destên xwe de. Di wê rewşê de têze ku Lenîn di parast, ji aliyê Bolşevîkan ve hemûkan ve hata bidestek kirin. Di 3 e adara 1918an de, Lenîn Paxta Brst Litovski imzan kir. Lenîn, Rûsya ji şerê Cihanê yê yekemîn derxist. Bi vê paxtê Rûsya gelek ardên ku kiribûna bindestên xwe de careke dî da Almanya û Osmaniyan.
Bolşivîkan di 19 Kanunê de deme ku di hilbijartinan de kem bûn, êdî hêze sovyet kete devrê de û rêveber parast. Piştre, êdî hin bi hin gelek mirovên ku ji hundur hatina vêtin bûn. Yên ku ne dibûn li gor, dihatina derxistin. Ev yek weke şerên navxweyî berdewam kir. Bolşevîk di wê demê de hikimket ava kirin. Bi Partiya sosyalist e şorasgar ava kirin. Ev, di gelek nîqaşan de weke di nav Bolşevîkan weke çengên çap hatina ser ziman ş şîrove kirin. Lê di nav hikimetê de yên ku li hevberê wê paxta Brest litovski hebûn û wan bi wê êdî bi li hevberê hukumetê rabûn û di ancama wê de Hukumetê ket. Brest litoevki, di komîntern de tevlihevbûnek çêkiribû. Di serî 1918 de lenîn di bin navê ku karkar xwe bi xwe bi rêve bibin kampanniyak da dest pê kirin û ji ku pisporti pêşkeve û bi serê bi rêve herê niqaş da dest pê kriin. Wî li bi vê yekê, xwest ku li xal û zagonên demokratik bi rêve biirn were kirin. BI dirişma "xwe bi xwe bi rê ve birin" diaxift.
ÇK.
ÇK, teşkilataka dewletî ye ku ji bo tekoşîna li ber yên ku li hevberê şoraşê tekoşîn dikirin tekoşîn bike hatibû demazirandin. PIştî ku şoraşa Çirî bû, piştre êdî gelek xwepêşandan bûn. Di deme şoraşa Fransa de ji yên weke Antonie Quentin Fouquier ku dadgah ava kiribûn hebûn. Sewcî bû. Lenîn, ji ber ku tevlihevbûnên bi wî rengî ji hole rake xwest ku saziyakê ava bike û ku li ber wê bi sekinê. Serokê Saziya şoraşgarî e leşkerî yê kevn Felix Dzerzhinski, bi pirsiyar kir. Wî ev sazi ava kir û tuzuke wê ji amede kir.
malbata Çar.
Malbata Çarê rus ya Nikolay duyem, piştî şoraşê li Yekaterinburgê dihata girtin. Di wê demê de ji şer hebû. Artişa Sipî li ber di wê herêmê de di harikî. Wî çaxê hêze rus ji li wê herêmê li ber Şikestinê bû. Tê gotin ku hingî Sverdlov ji berpirsiyarên wê herêmê xwestiya ku ji dêla ku bikeve destê hêzên Arşa Sipî de bila were kuştin. Lê ev yek tenê weke gotinekê ya. PIştre ne bi gelekî re malbata wî hata kuştin. Ev kuştin, hê ji Dîrpkzan li ser nîşaşê dikin ku ka kê kuştiya. Hinek dibêjin ku Hêzên Artişa Sipî kuşt û xwest ku bêje hêzên sovyetê kuştiya ji ku ne kevine dest de bi saxî. Lê ev mijar di tariyê de ma.
Hewldanên suiqastan yên ku Lenîn.
Di 15 avêlê 1918 de li Petrograd ji aliyê êrîşkarakî bi navê Mark Allien ve lê suiqast hata kirin. Hingî ji axiftinaka xwe di vegerehe. Lenîn hingî bi Fritz Platten re di araba wî de bi hev re li şûn runiştî bûn. Deme ku Êrîşkar agirdike, hingî, Fritz Platten serê Lenîn di cih de dikişêne xwere û wî xilas dike. Lê guleyên ku ew agirdike, destê Fritz Platten nişand digirin û wî birîndar dikin.
Di 30 tabaxe 1918 de Amdamê partiya sosyalist e şoraşgar Fanya Kaplan ku di bake lenîn ku pêre bi axivê, hingî deme ku li xwe di zîvire, rasti gula êrîşkar hat û birîndar bû. Êrîşkar sê gula berdanê de. Du gula li mile wî û yek ji li kezebe wî ya sipî ket. JI ber ku hingî di wê heyeme de hata bawer kirin ku li nexweşxane ji heya ku êrîşkar li bendî wî bin, ew birina Kremlînê. Li wir, ew hata derman kirin. PIştre her çend ku baş bû ji, piştî vê buyarê re sihata wî xira bû. PIştre hinek xwerve xwerin, dihata bawer kirin ku bandûra wan êrîşan ji di wan xwerveyan de heya.
Piştre weke bersive van êrîşan ji tê ser ziman, ku piştre bersive ku hata dayin yên digotin dij-şoraşgar in gelek ji wan hatina girtin û hatina surgun kirin. Gelek ji wan piştre hatina kuştin ji. Di vê demê pevçûn pir zêde bûn. Ew politikayên ku ji wan re dihata gotin "şerê komînîzmê" di vê demê ketine devrê de. Di wê demê de demeke şerê navxweyî ji bû. Wilo tê ser ziman. Di şerê navxweyî de sovyet bi ser ketibû. Lê birçibûnê ji dest pê kriibû. Gelek mirovên oldar ji hatina sorgun kirin. Ev dem, demekê demeke şerê navxweyî mazin diafirêne.
Dema Şerê navxweyî li Rûsya.
Di adara 1918 î de Lenîn û bolşevîkan bi hatina gelek sosyalistan ji welatên din Enternasyonala KOmînîst demazirand. Bi wî awayî ji ne tenê weke sosyalistekî weke komînîstekî ji hata ser ziman. Navê partiyê berî hingî ji Partiya Komînîst e Rûsya bû, lê piştre guharî û bû Partiya komînîst e Yekitiya Sovyet, (bi Rûsî "KnCC").
Di wê navberê de li Rûsya şerê navxwayî ji berdewam dikir. Gelek komên ku hizre wan jev cude ji rahiştina çêkê ji bo ku Hikumete Sovyet bidina xwere. Her ku gelek alî ji ketibûn şer de, du ali "Artişa Sor" û "Artişa Sipî" di şerê de hêzên sereke bûn, di şerê bi hev re. Ji bo ku Artişa Sipî bi ser bikeve Fransa, Brîtanya û Amerika ji bo ku artişa Sipî bi ser bikeve her çend ku tevlî vî şerê navxwayî bûbûn ji, bi serneketin. di dawiyê de Artişa Sor ku Leon Troçkî Serbaziya wê dikir, ku Artişa Sipî û Muttefîkên wê têk birin, êdî wê şerê navxwayî qizinc kir. Lê piştî ku serketina denazandin ji piştre ji li gelek deveran de şer û pevçûn berdewam kirin.
Di wê demê de herdû hêzan ji, hem artişa sor ji û hem artişa Sipî ji di deme şer de ji bo ku di herêmên di bin destên xwe de awlakriyê çêkin, gelek neqancî û zilmên mazin kirin. Bajarok xirabûn, Semyan hata xirabû an ji hata dizîn. Bi darê zore sawal û malê gundiyan ji wan hata standin. Yên li ber sekinin ji zor dîtin.
Di sala 1919 de ev serketina ku hati bidest zistin, hizre ku bi lenîn re ji çêkir, ku şoraşê berê bidina rojava û ji serketinê ku pêdivî pê hebe zor ji were bikar anîn. Ya ji nû ve serxwabûna xwe bidest xistî Komara Polonya duyem, di sadsala 18 de ardê ku ji aliyê Rûsya ve hatibûn bin dest kirin, ku sêhete wan herêmên ji bike bin dest de, di naqabîna wê Rûsya de hatina ber hevdû çêbû. Û piştre ev hatina li ber hevdû zîvirê şerê nav sovyet û wê de.Li Almanya ji di wê demê ji bo şoraşê Yekitiya Spartakusan derketibû. Bi baweriya ku artişa Sor êdî berê xwe bide Ewropa û şoraşê bêne, hizir derdiketina hole. Lenîn, di wê demê de ji bo şoraşê, di parast ku artişa sor ji herê û Polonya û di ser wir ve xwe bigihêne Almanya û Rojava Ewropa û li wanderan ji şoraşê, jê re bibe alikar di parast. Ji bo ku herê alikariya partiyên komînîst yên vê herêmê û herêmên din ji bo serketina wan, hewldide. Lê di Polonya de hêzê sovyet ketina wê ya zore hatina ber têkçûne ve yekê xistibû zorê de.
Elif Şafak li sala 1971ê li Strasbourg hatiye dinyayê. Nivîskareke bi koka xwe ji Tirkiyeyê e ku bi înglîzî, tirkî û fransî dinivîse.
Dê û bavên wê dîplomatên dewleta tirkan li Fransayê bûn. Piştî debavên wê ji veh cida bûn, ew bi dayîka xwe ra li Fransayê ma. Dema sinêleyî (nûcuwanî) a xwe li welatên mîna Spanyayê û Ordonê derbazkirin. Piştra vegeriya Tirkiyê û xwendina xwe di warê pêvendiyên navneteweyî li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqereyê dawî kir. Xwediya bawernameya Mastera Zanistan di ware Lêkolînên Jinan û Guhnêlê e. Navnîşanê têza mastera wê "Jiberhevhilweşandina Jinîniyê li goreyî Têgehiştinên Dewranî yên Derwêşî a Nekevneşopî di Îslamê da" bû. Wê Diktora a xwe li pişka Zanistên Sîyasî her li heman zanîngehê wergirt.
Li sala xwendinê ya 2003-2004ê, Şefek zanistvaneka serdanker li Zanîngeha Mişîganê li Emrîkayê bû. Ev zanistvana civaknasî niha li Pişka Xwîndinên Rojhilata Nêzîka Zanîngeha Arîzonayê Seydaya Arîkar (Assistant Professor) e.
Destpêka karê Elîfê di edebyatê da çîrokek bi navê "Kem Gözlere Anadolu" li sala 1994ê bû. Romana wê ya pêşîn, "Pinhan" (Sofî) li sala 1998ê xelatê "Mewlanaî wergirt, ko ji baştirîn karên edebî yên Îrfani ra dihêt dan. Xwendayên nivîsînên wê bi romana "Şehrin Aynalari" (Neynikên Bajêrî) gelek zêde bûn. Ev roman bû sedema hindê ko li sala 2000ê xelatê "Yekîtiya Nivîskarên Tirkîyê" werbigirit. Elîfê berî jiyê 30 saliyê hemî xelatên edebiyên giringên Tirkiyê wergirtin û digel Orhan Pamukî gehişt kopîtka edebiyata hevçerxa Tirkiyê.
Elîfê du roman bi înglîzî jî nivîsîne. Ji ber amajekirina bi Tuxmkujiya Ermeniyan di romana xwe ya înglîzî a duyê da, "The Bastard of Istanbul" (Bijjiyê Stembolê), li 27ê Xêveya (Hizîrana) 2006ê, li goreyê Benda 301ê ji Qanûna Cînayî a Tirkan Elîf li Tirkiyê bi tawana "Brîndarkirina Tirkîtiyê" hat tawanbarkirin. Li goreyê wê dozgeriyê, reng e Elîf sê salan bihêt zîndanîkirin. Paçvekerê (wergêrê) romanê bo ser zimanê tirkî û weşanxane ya wê jî bi heman tawanê hatine tawanbarkirin.
Li sala 2005ê, li heyama sefereka belavkirina kitêbekê li Berlîna paytextê Almanyayê Elîf bi rojnamevanê tirk Eyûb Can ra zewicî. Li roja 15ê îlûna 2006ê kîja wan, Şehrezad Zelka hat ser dinyayê.
Teselonîkî (bi yewnanî: Θεσσαλονίκη "Thessaloníki"), bajêrê mezin yê duyê û paytextê devera Makedonya ya Yewnanê e. Ji Tesalonîkiyê re dibêjin 'symprotevousa' anko "tevpaytext", ji ber dîroka dirêja wê û giringî ya stratejîk û aborî ye wê. Bi awayekê gelek fermîtir ji Tesalonîkiyê re dibêjin "Paytextê Karûbarên Kultûrî". Tesalonîkiyê 13 şehredarî hene, û li gorî serjimêra 2001'ê, hijmara akinciyên wê 809,457 kes in. Tesalonîkî bajêrekê bibizav û jîntijî yê Yewnanê û yek ji pêvendgeh (hub)ên rojhilata Ewrûpayê e. Du zanîngeh li vî bajêrî hene û hijmareka mezin ji akinciyên bajêrî xwîndinkarên zanîngehan in. Gelek kar û şûnwarên nijyarvanî (arkitekt) a Bîzantî û Osmanî yên dîrokî li vî bajêrî hene.
Mistefa Kemal Ataturk li Tesalonîkiyê hat ser dinyayê.
Serdema Yewnanî anko Helênî.
Li sala 315'ê berî bûna Îsayî, bi destê Kasanderê şayê Makedonê li ser cihê bajêrê kevnê Termayê û gundên derdora wê hat avakirin. Wî navê bajêrî ji ber navê jina xwe (Tesalonik a kîja Eskenderê Makedonî) kir Selanik. Eskenderê Mezin jî navê kîja (keça) xwe ji ber serkevtina xwe bi ser gelê Tesalînî hilbijart bû. Ev bajêr gelek zû mezin bû û mîna hemî bajêrên dî yên Makedonî yên wî çaxî perlenana xwe û nîv-xwe-serîyek hebû.
Serdema Romanî.
Piştî herifyana Emperatoriya Makedonê li sala 168'ê berî bûna Îsayî, Tesalonîkî kevt bin destê Komara Romê.
Serdema Bîzantî.
Dema Emperatoriya Romê dabêşî du parên rojavayî û rojhilatî bû, Selanik kevt bin destê Emperatoriya Romê a Rojhilatî anko Bîzansê.
Serdema Osmaniyan.
Dema Emperatoriya Bîzansê nikarebû Tesalonîkiyê ji êrîşên Osmaniyan biparêzit, bajêr firot Vênîziyan. Venîzî jî li beranberî Osmaniyan şkestin û Tesalonîkî piştî 3 rojên dorgirtinê li 29'ê Adara 1430'ê kevt bin destê Sultan Muradê Duyê.
Serdema Nû.
Li roja 26'ê Çiriya Pêşîna sala 1912'ê, piştî şerê Balkanê yê Yekê ji destê Osmaniyan rizgar bû û gehişt Yewnanê.
Louis Pasteur (bixwîne: "Lûyî Pastûr") (27'ê befirbara pêşîn 1822'ê - 28'ê îlona 1895'ê) yek ji mezintirîn hûrjînewernas û kîmyagerê dîrokê e.
Ew ji bo hindê binavûdeng e ko rêyek ji bo tirş-nebûna şîr û şerabê vedît. Rêya wî vedîtî heta niha jî bi pasturandinê (pasturîzasyonê) dihêt niyasîn. Ceribandinên wî Bîrdoza hûrjîneweran ya nexweşiyan (Germ theory of diseases) selimand. Wî vaksîna pêşîn ji bo nexweşiya hariyê vedît. Ew û Robert Koch hîmdanerên bektirîzanistî in.
Ew li Doleya devera Juraya Fransayê hat dinyayê û li bajêrê Arboisê mezin bû. Bavê wî Jean kevne leşkerekê şerên Napoleonî bû.
Ehmedê Şamlû (12'ê Befirbara Pêşîn 1925'ê- 24'ê Tîrmeha 2000'ê) helbestvan, nivîskar, ferhengnivîs û rojnamevanê Îranî. Bêguman Yek ji mezintirîn helbestvanên nû yên Îranê e. Li destpêka helbestvaniya xwe gelek di bin bandora Nîma Yûşîcî da bû. Hozanên Şamlûyî bi naveroka xwe ve gelek ramandar, kûr û aloz û li aliyê xeyalê ve sade in. Piraniya wîneyên xeyalî yên ko ew bi kar diînit ji hostayên kevneşopiyên hozana Farisî mîna Hafizê Şîrazî dihên wergirtin ko ji bo xwendayên Farisî-axêv berniyas in. Ji bo şengist û bandora karê xwe mînak û wîneyên jîyana rojane gelek bikar diînit. Ew rêxweşkerê Hozana Spî anko serbesta Farisî bû û wezn û kêşa Erûzî hema bi awayekê gelek berfireh havêt. Kêş di hozana wî da bi awayê yekparçeyîyeka deqê (tekstê) bi hevra û deng û mûsîqaya peyvan pêk dihêt.
Şamlûyî gelek tişt ji Almanî û Fransî paçvekirine ser Farisiyê û gelek ji karên wî jî jibo ser wan zimanan hatine paçvekirin. Wî gelek roman paçvkirine Farisiyê ko hemî ji mînakên herî bilin yên nivîsîna Farisî ya hevçerx in. Karekê wî yê herî mezin ferhengeka 60 cildî ya bîr û bawerên gelêrî bi navê P"irtûka Kolanê" (bi Farisî "Kêtabê Kûçê") e. Karên wî yên di warên cidcida yên mîna rojnamevaniyê, filmnamenivîsiyê û şanonamenivîsiyê jî ji hozanîn wî kêmtir nîne.
Eger te xwast tiştekî veşêrî, wê têxe nava pirtûka çimku ev milet pirtûkan naxwînin.
destpêka Jîyanê.
Bavê wî efserekê Arteşê Îranê bû. Ji ber vê çendê, zarokatî û snêleyî (nûcuwanî) ya xwe li gelek bajêrên mîna Xaş, Zahidan û Meşhedê derbaz kirin. Li sala 1941'ê, hêşta xwîndina xwe ya dibistana bilind dawî nekir bû ko Bîrcend di şûn da hêla û hat Tehranê. Wî dil tê hebû ko li Tehranê biçit Teknîkomê û zimanê Elmanî fêrbibit. Li sala 1945'ê jî li Urmiyê jibo cara dawîn bizavkir xwîndina xwe dawî bikit lê bisernekevt.
Şamlû li salên Şerê Cîhanî yê Duyem, dema hevalbendan Îran dagîrkiribû, bi tawana alîgirî ya Almanan ket zîndana Arteşê Brîtanyayê. Reng e ev bizavên wî yên sîyasî û zîndanîbnên wî ji sedemê dawînekirina xwîndina wî bû bin.
Zewicîn.
Ew sê caran zewicî. Cara pêşîn li sala 1947'ê zewicî û ji wê zewicînê 4 pisên (kurên, lawên) wî hene. Wê zewicînê gelek dewam nekir. Zewicîna wî ya duyê li sala 1957'ê bû ko ew jî li sala 1963'ê dawî bû. Zewicîna wî bi jina wî ya sêyê li sala 1964'ê bi Aydayê ra serkevtî bû û heta mirina wî dewam kir. Aydayê bandoreka gelek mezin li ser Şamlûyî hebû û rengvedana vê bandorê hebûna navê wê li hijmareka mezin ji hozanên wî e.
Navsalî.
Ji ber dijîtîkirina sîyasetên hukmeta Îranê li dema Mehmed Reza Şayê Pehlevî da, ew ji aliyê dezgehên fermiyên Îranê nedihat hezkirin. Li dawiyê, li sala 1977'ê, neçar ma ko jibo heyameka kurt ji Îranê birevit. Ew heyamekê li Prinstona Nîyo Cersiyê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ma û piştra, li sala 1979'ê çû Berîtanyayê. Bervajî piraniya xebatkarên sîyasî yên wî çaxî, piştî serkevtina Şoreşa Îslamî ya Îranê vegeriya Îranê û heta mirina xwe li wêderê ma.
Li salên destpêkê piştî şoreşê kovarek bi navê P"irtûka Heynîyê" (bi Farisî "Kêtabê Com'ê") diweşand. Ew kovar ji aliyê Komara Îslamî ya Îranê ve hat berbend kirin.
Li jiyê 74 saliyê û piştî berxwedaneka dirêj li beranberî nesaxîyeka domdirêj, Ehmedê Şamlû li Gundê Ferdîsê li bajêrê Kerecê li nêzîkî Tehranê çû ber dilovaniya Xudê.
Şamlû ji mezintirîn helbestvanên nû yên Îranê e. Ew yek ji damezrînerên Navenda Nivîskarên Iranê e. Piraniya helbestvanên gencên Îranê xwe li bin bandora wî dibînin. Hinêra wî ya mezin bikaranîna peyv û hevok û derbirînên gelek kêra ji zimanê xelkî bû. Rêbaza wî ya nivîsînê, di hozanê da û di pexşanê da, di edebiyata nû ya Îranê da rêbazeka bêbevil û bêhevrik e.
Ferheng.
Heta niha nêzîkî 6 cildan ji Pirtûka 60 cildî ya wî bi navê P"irtûka Kolanê" hatine çapkirin.
Îbn Sîna an jî Ebû Elî el-Huseyn ibn Ebdullah ibn Sîna (bi latînî: "Avicenna", bi farisî û erebî: ابو علی الحسین ابن عبدالله ابن سینا‎ "Abū Alī al-Husayn ibn Abdullāh ibn Sīnā") fîlozofekî navdar di beşên, felsefe, matematîk, stêrnasî, fizîk, kîmya, bijîşkî û muzîkê de xebatên girîng kiriye. Wî hewl daye ku felsefeya Arîstoteles di çarçoveya misilmantiyê de şîrove bike.
Li Ewropayê bi navê "Avicenna" (Avîsena) tê naskirin.
Îbn Sîna di tirmiha 980an de li Afşena gundekî Herîsa, li herêma Xorasanê hatiyê dinê û li 21 hezîranê sala 1037an de li Hamedanê çûye ber dilovaniya xwedê. Bavê wî ji bajarê Belxê bû ye û di dema Keyetiya Nûh Mansûr çûye Buxarayê.
Îbn Sîna, pêşî ji bavê xwe û şûnde jî ji zanistên navdar Natîlî û Îsmaîl dersên mentiq, matematîk û astrolojiyê girtine. Wî di 7 saliya xwe de, pirtûka misilman an Quranê ji ber kiriye. Ew demekê di beşa bijîjkiyêde li ser sedemên belavbûna naxweşiyan xwebitî û li ser tedawiya wan sekinî.
Pirtûkên Îbn Sîna yên dinê jî li ser metafizîk, matematîk û stêrnasiyê ne.
Ethernet standartek ji bo Tora-lokal e, ji alîye Xerox, Digital û Intel di sala 1973-76 de bi destnîşana Bob Metcalfe hatîye afirandin. çeşîdek Tora-lokal ku îroj herî pir te bikaranîn. Ethernet ji topolojiya Bus an jî Star îstifededike û zemîna xwe de metodek gihiştine bikartîne (access-metod) CD (Carrier Sense Multiple Access/Collision Detection). Ew jî te maneya ku her nodek di tore de "guhdarî" xeta tore dike û heger xet ne meşgûlbe destpêkirina dane (data) dike. Vekîdi heger du node bi hevre li ser eynî xetê dane bişînin vî çaxî "collision" lihevketin derdikeve, çaxe ku lihevketinek derket, herdû alî disekinin û demek rasthatî dîsa dicerbînin.
Dataye ku li ser Ethernet tên şandin jihev tên parçekirin û dibin çerçîfe (frame). Mezinbûna her çerçîfe neqeba 64 û 1518 bytê û ji van 46 û 1500 byte daneye ku be şandin bixweye.
Ethernet bingeha spesifikasyonê IEEE 802.3 hatîye standartkirin û gelek lêzen cûdayî mevcûde 10 û 100 Mbps îroj herî pir te bikaranîn, lê Gigabit Ethernet jî hene, li ser versiyonen 10 û 100 Gbps te xebatkirin. piranîyen spesifikasyonen îroj bi bingeha 10Base-T ye.
Têbinî: Bi rastî ez gelekî li ser Ethernet sekinîm û xwest navekî je re bi kurdî bibînim, le mixabin navek hêsan ku li Ethernet û Local network minasib peydenekir.
Enstîtuya kurdî ya Parîsê ango Peymangeha kurdî ya Parîsê () di 24ê sibata 1983an de ji alî Kendal Nezan,Yekta Uzunoglu û Remzî Raşa ve hatiye damezrandin. Yek jî avakeran û serokê enstîtuya rojanî îro Kendal Nezan e.
Kurmancî (kovar).
Ji 1987an heta îro Kovara Kurmancî rojnameya taybetî li ser pirsên zaravê kurmancî diweşîne. Behtirî 50 hecmar li ser malpera enstîtu bi formata PDF bi hêsanî tên dakişandin. Naveroka 50 hecmarên Kurmancî li ser malperê îmkana lêgerîne jî dide.
Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî.
Enstîtu li Parîsê de xwedan pirtûkxaneya herî girîng a kurdî cîhana rojavayî ye û wan berhêm û belgeyên serekî li ser tora înternetê hatine bicîh dike.
Parîsê
Newton yekê hêzê ye. Kurtenavê xwe N ye. Ew nîşandide, çiqas hêz pêwîste, ji bo mera tiştekî bi giranbûnê kîlogramekê di sanîyekê da bigihîne lezê formula_1. Ew bi navî Isaac Newton hate navkirin.
Newtonek formula_1 ye.
Rêtînol şiklê xwerekî yê vîtamîna A'ê e. Vîtamîneka zer e ko di çevrî da dibihujit. Vîtamîna A antîoksîdanek e ji bo şîyîna (mezinbûna) hestîa û jibo bînahiyê (dîtinê) pir girig e. Pêkhateka kîmyayî ji malbatekê bi navê Rêtînoyîdan e. Rêtînol bi awayê pêşkeriste (precursor) dihêt xwarin: xwerekên ji lawiran (heywanan), mîna şîr û hêlikan (hêkan), esêtêr ên Rêtînîl têda hene; lê jêderên gîyayî, mîna gêzer û isfenajê, pêşvîtamîna A Karotênoyîd (carotenoids) têda hene. Avbihujî ya (haydrolîza) esêtêrên rêtînîlê rêtînol jê peyda dibit, lê avbihujî ya pêşvîtamîna A Karotênoyîdan rêtînal jê peyda dibit. Navê dî yê rêtînalê aldehayda rêtînê (retinaldehyde) e. Rêtînal dikarit bi awayekê demkurt digel Haydrojênê terkîb bibit da rêtînolê çêbikit an jî bi awayekê herûherî û bêveger (irreversible) oksîde bibit û tirşê rêtînoyîk (retinoic acid) çêbikit.
Vedîtin.
Li sala 1913'ê, Elmer MekKolumî, jînkîmyazanekê Zanîngeha Wîskansînê, û hevkarê wî Margirêt Dêyvîsê xwerekmakeka (nûtrîyenteka) çevrîbihuj (anko di çevrî da dibihujit) di nav nîvişkî û rûnê masiyê da vedît. Ev karê wan misûgerkirina berhizirandina Tamis Ozborn (Thomas Osborne)î bû ko li sala 1913'ê berbîniya keristeyekê wiha di nav nîvişkî da kiribû. Vîtamîna A jibo caran pêşîn bi awayekê destkirî li sala 1947'ê hat çêkirin.
Nijara Kîmyayî û Erk.
Li goreyê hilkevtina (konîfyorasyona) "trans" an "cis" a çar bendên duanî ên zincîra polîyenê, gelek îzomerên endazeyî ên rêtînolê, rêtînalê û tirşê rêtînoyîk hene. Îzomerên "cis" bêtebat (unstable) in û bi sanahî dibin îzomerên hemî-"trans". Bi her awayî, hindek îzomerên "cis" bi awayê xweriskî jî peyda dibin û xwedî erkên nemazeyî in. Ji bo mînak, îzomera 11-cis-rêtînal kiromofor (Chromophore) a rodopsînê, molêkyola fotoreseptor a movikdran (vertebrate) ne. Rodopsîn ji 11-cis-rêtînal a ko bi awayê kovalans li bingehê Şîf (Schiff Base) bi protîna opsînê (opsîna lûleyî anko şîn an opsînên kulavkî (Kon=Cone) ên sor an gesik) ve bend dibit. Pêvajoya dîtinê îzomerandineka 11-"cis"an bo hemî-"trans"an e ko bi ruhnahiyê destpêdikit ko dibit sedema pêkhatin û çelengbûna (aktîvbûna) molêkyola fotoreseptor. Yek ji zûtirîn nîşanên kêmasî a vîtamîna A'yê şsvkorî û kêmbûna bînahiyê e.
Corc Waldî (George Wald) li sala 1967'ê xelata Nobêlê ji bo jînewerzanistî an piziçkiyê ji bo karkirina li ser rengpintên (pîgmentên) şebekeya çavî wergirt. Karên wî têgehiştina mirovî li rolê vîtamîna A'ê di bînahiyê da zêde kir.
Gelek erkên vîtamîna A'yê ko negirêdayî bînahiyê in bi tirşê rêtînoyîk dihên tenzîmkirin ko bi çelengandina (aktivasyona) wergirên tirşê rêtînoyîk ên navxaneyî (interselûlar) diyarbûna cînan (genes) kontrol dikit. Erkên nebînahîyane yen vîtamîna A'ê jibo erkên bergiriyê (îmyonolocîk), zaûzêye, werara (developmenta) movikên (vertebrates) vernîkî (embryo) giring e. Ev erk bi zêdebûna beratafî (susceptibility) a jibo hewdanan (infeksyonan), kêmbûna şîyînbûnê (growth) û şaşiyên afirandinê di nûzayan da li dema kêmbîna vîtamîna A'ê eşkira dibit.
Rêtînol di merhemên pîstî da jibo dermankirin zipkên cuwanan (akne) jî dihêt bikaranîn. Coreyekê tirşê rêtînoyîk, hemî-"trans"rêtînoyîk Asîd jibo çareserkirina kîmyayî ya Lûkîmya a promayelosîtîk a tîj (Acute Promyelocytic Leukemiaê, coreyekê Lûkîmyay a mayelogenîk a tîj (Acute Myelogenous Leukemia)ê dihêt bikaranîn. Sedema vê ew e ko xaneyên şêrpenceyî yên vî coreyê şêrpenceyê bersiva antagonîstên wergirên tirşê rêtînoyîk baş diidn.
Bînahî.
Vîtamîna A jibo çêkirina rodopsînê, rengpinta bînahiyê, ko li cihên tarî pêdvî ye bikar dihêt. ji ber vê yekê xwarina zadên ko vîtamîna A têda hene şevkoriyê baş dikit.
Xaneyên Dapoşînk (epithelium).
Vîtamîna A jibo karkirina dirist a xaneyên dapoşînk pêdvî e. Li dema nebûna vîtamîna A'ê, xaneyên ko giliyê (mucus) derdidin dibin xaneyên ko keratînê derdidin. Ev jî dibit sedem hişkiyê (xerosis).
Sazandina (Çêkirina) Glîkoprotînan (şekirprotînan).
Jibo sazandina şekirprotînan vîtamîna A gelek pêdvî e. Eger Vîtamîna A nebit, ji ber nehatin sazandina wan reng e kulk li ser çavqoçikê (qerniye, cornea) ê peyda bibin.
Dozena (sîstema) Bergiriyê.
Erkê dozena bergirî a laşî gelek hewcedar a vîtamîna A'ê e.
Rêtînol di pir giya û fêkî yên wekî pirteqal, gêzer û Silkê da heye. Di tiştên xwezayî da jî Rêtînol heye. Ew di masîyan, kezeban, zerikê hêkan û tiştên ji şîr da wek mast û penêr heye.
Bandor.
Rêtînol ji sîstêmê rîçalan ra rinde. Ew alîkariyê çêkirnê xûnê dike. Rêtînol pir ji çermî mirovan ra rinde. Ew ji çavan ra pêwîste. Eger Rêtînol hindik be di canî mirov da, mera nikane rind bi hêvarê bibîne. Rêtînol ji hestiyên mirovan ra jî girînge, çunkî ew ji bo mezinbûnê pêwîste.
Pêwîstî.
Mirovên mezin her roj pêwîste 0,8 mg - 1 mg Rêtînol bixun.
Pir manên B (ya b) hene.
B dwem pîte le elfbay zimanî kurdî
Ev kevira hundirî metreyekê ye.
Metre kûb, hundirî metre ya m³ dibêjin, çiqas di tiştekî de ye.
Nermalav an nivîsbarî () bi kurtahî hindek rênumayî û firman in ko bi zimanê makîneyê ji bo kompyûterekê hatine nivîsîn û hişkalav (hardware) bi wan karê ko ji bo hatîye diyarkirin bi cih dikit. Nermalav parek ji bîrdank (memory) a komputerê ye. Mirov dikarit bê guhartina hişkalavî nermalavî biguhêrit û bi vî awayî karekê nû ji kompyûterê bixwazit bê hindê ko kompyoter bi awayekê nemazeyî ji bo hindê hat bit çêkirin. Bi berbelavî nermalav formekê algorîtmî e ko bi awayê zincîreka firmanên makîneyî dihêt hebûnê.
Bervajî pêkhatên fîzîkî ên kompyoterê, nermalav bernameyek e ko kompyoterê kare dikit erkekê nemaze bicih bikit. Hindek nermalav Nermalavên Karberî in, wekî bernameyek ji bo vewijartina peyvan (anko Word Processing). Hindek nermalav ên dî Nermalavên Dozenî (sîstem) in, wekî dozen ên bicihkirinê (Operating System) ko dibin navgînek di navbera hişkalavî û nermalavên dî da.
Peyva nermalav bi vê ramanê ji bo cara pêşîn li sala 1957ê li aliyê Can W. Tûkî (John W. Tukey) ve hat bikaranîn.
Qilçixê (bi tirkî: "Aydınpınar"), taxeke ku bi ser navçeya Gimgima Mûşê ve ye.
Nivîskarê kurd Zeynel Abidîn Han li Qilçixê hatiye dinyayê.
Şêrpence yan penceşêr (bi inglîzî "cancer") sinfek ji nesaxîan e ko saloxeta wê ya herî berçav dabeşbûna jikontrolder a xaneyan û şîyana van xaneyan jibo êrîşkirina bo ser şaneyan e. Ev êrîşkirin bi du awayan çê dibit: rastûrast hingavtina şane û xane ên hevsî (dagîrkarî) an belavbîna jibo şaneyên dûrtir (metastaz an metastasîs). Metastasîs ew qonaxa belavbûnê ye ko xaneyên şêrpenceyê bi rêya xwînê an lîmfê dihên birin bo cihên dûr.
Şêrpence dikarit hemî jiyan tûş bikit, lê metirsiya wê bi navsalveçûnê zêde dibit. Reng e yek ji sedemên vê ew bit ko ziyanên digehin DNAyê li jiyê mezin zêdetir dibin. Şêrpence li welatên werarkirî yek ji sedemên serekî yên mirinê ye.
Komputer, kompyuter, kompîtur, an jî xêvjimêr, amûr û hişekî elektronîk e ku gelek xebatên arîtmetîk û mantiqî li gor bernameyeke berê lê hatiye barkirin, dike û diqedîne.
"Computer" bi ingilizî, "ordinateur" bi fransewî, "bilgisayar" bi tirkî, "rayane" bi farisî ye. Yek ji navên wê yên kurdî jî "xêvjimêr" e. Amûra xebatê ya ko mirov pê hejmarê dike, nemaze makîneyeka elektronîkî ku bernamekirî be û bikare karên matîmatîkî an mentiqî yên pir lezgîn pêk bîne an agahiyan (informasyonan) berhev bike, tomar bike, berhev bide an bi awayekî din ê dilxwestî û li gorî bernameyeke berê hatiye nivîsîn amade bike.
Komputer bi rastî pirşiyan in. Ew makîneyên cîhanî yên destwerdana zanyaran in. Li gorî bîrdoza Church-Turing (Church-Turing Theory), her komputer xwedî şiyaneka kêmanî ya derazînkî (minimum threshold capability) di koka xwe de dikare her karekî ku komputereke din dike bike. Lewma, komputerên xwedî şiyanên curane, ji Arîkareka Kesokî a Dîgîtal (PDA) heta Superkomputeran dikarin heman karî bikin, heke dem û bîr (memory) nehên liberçavgirtin. Lewma, heman cureyê komputeran reng e ji bo gelek karên ji hev cuda yên mîna durustkirina lîsteya mûçeyê karmendan heta ajotina Gemiyên Esmanî yên bê Mirov bihên bikaranîn. Lê ji ber pêşveçûnên teknolojîk ên mezin ên vê dawiyê, komputerên elektronîkî yên nû gelek ji yên kevin bikêrtir in (diyarokek ku hindek bi Qanûna Morî ango Moor's Law tê wesifandin).
Ji bo xebitandina komputerê çend Pergalên Xebatê hene, mirov pêşî wan pergalan di komputera xwe de saz dike.
Nivîsbarî.
Nivîsbarî ji zimanê bernameyên komputerê re tê gotin. Ev zimanekî gelekî cuda ye û teknîk e. Bernameyên ku bi vî zimanî hatibin nivîsandin, wekî nivîsbarî tên binavkirin.
Çend gotinên zimanê xêvjimêrê.
Înternet - Nivîsbarî (Software) -
ڤایرۆس (Vîrus (xêvjimêr))
Mac OS, kurtênivîs bona Macintosh Operating System (Sîstema Şixulandinê(Karî) ya Macintoshê), yek jî bi bingeha rêzê Sîstema Şixulandinên navrû ya grafîkî a bikarhênerê ji aliya Apple Computer hatê dewlemend kirin bona hêza sîstemên komputerê xwe, Macintoshê.
Mac OS bi saya navrû ya grafîkî a bikarhêner gelêr bû. Peşkêşkirina esas ê yekem di 1984'an de bi Macintosh 128K bû.
Êzdîtî yan êzidîtî, navê ku êzdî ji dînê xwe re dibêjin, ol û dînekî Rojhilata Navîn e û li gor gelek çavkaniyan yek ji ayînên berê yên Mezobotamiya ye û yek ji kevintirîn dînên yekxwedayî. Mijara ku peyva êzidî li kû zayiye, ciyawaz e. Hin lêkoleran diyar dikin ku wateya wê di zimanên hind û ewropî ya kevn de "Xweda" ye. Li gorî dîroknasan jî peyva "Yezidî" gelek kevn e.
Bi gelemperî wateya êzidî li gor neteweyên misilman an jî cînarên wan û kêmzêde gelên di bandora îslamê de mane ne erênî ye. Di derbarê wan de pênîsên wekî "şeytanperest" lê ti têkîliya dînê êzîdî bi baweriyên îslamê nînin, "gawir", "dijminên elî", "zindîq", "kurdên bi porr", "bi heşt simbêlan" bikartînin. Pirtûkên pîroz ên êzdîtiyê Mishefa Reş û Cilwe ne. Li gor çavkaniyan herdu pirtûk bi zimanê kurdî ne. Lê heta roja îro dînê êzdiyan bê nivîsar û bi awayekî devkî nifş bi nifş ji hêla dê û bavan ve dihate veguhastin bo zarokan. Wekî din, di ayîna êzdîtiyê de, qewl û beyt jî giring in.
Baweriya êzdiyên.
Baweriya êzdiyên bi hebûna yek xwedêyî tê. Ew monoteyîst in. Rehkûrbûn û koka dînê wan dighîje heya 2000 salî berî çêbûna pêxember Îsa. Dînê êzdîtiyê ne weke dînên rojhilata navîn, mîna cihûtî, xiristiyanî û îslamê, bi yekcarê re peyda bûye, guhertin, pêşketin pêre çêbûye. Di dest pêkê de êzîdiyên her çar elêmentên jiyanê, ax, av, ba û agir diparastin. Dîn wisa pêşket, heya parastina rojê (Şêşims mefer e mêrê Êzdî ye) derkete holê. Ew jî di dîrokê de bi navê mitrayîzmê tê naskirin. Dînê êzdiyên dînekî êkane ye li hemû cîhanê. Baweriya êzdiyên bi melekê Tawis heye. Perestgeha pîroz Lalişa Nûranî, li Başûrê Kurdistanê ye, Mîrê wan beriya niha Tehsîn Beg bû lê niha bê mîrin û serokê dînî Bavê Şêx-Extiyarê Mergehê ye, li Baedreyê û Lalişê dimîne.
Dîroka derketiya êzdiyan heya 6000 sal beriya hatina Hîsa Pêxember diçe.
Êzdiyatî, yek ji kevintirîn dînên kurdan û Rojhilatê ye, ku hina gelek aliyan de bi efsûn û ne eşkerabûyî (ne eyanbûyî) ye ku metelmayîbûna xwe diparêze. Heta hatina dînê îslamê, li ser erdê Kurdistanê, piraniyê kurdan şopenderê (duketî) êzdiyatî û zerdeştiya klasîk bûne.
Tê diyarkirinê ku bingehê dînê êzdatiyê divê di nav dînê civaka hind û îranî (hindo-îranî) de bê lêkolînkirinê. Ji ber ku di êzdatiyê de tomeriya fikirên hind û îranî yên kevin esas in, ku bi fikrên hind û arî ve nêzîkê hev in. Gotina "êzd", kifş e, ku ji gotina Avêstayê ya "yazata" tê. Gotina "yazat" jî ji koka gotinên îraniya kevin "*yaz-" tê, ku fêlnîşê gereke ye (–a + ta- → yazata-), ew, ku gere bê hebandinê.
Ji ber sedemên tarîxî, êzdatiyê de hinek guhertin çêbin jî, ev guhertin bingehîn nîne û êzdatiyê heta niha kariye taybetiyên eslî biparêze û ferzên ku bi dînê mezin mexsûs in, xweyî bike: dogma, rê û rism, edet û qaîde, hîyerarşî ya rûhanî û hwd. Xisûsiyetên vî dînî, wisa jî zerdeştî û dînê hindî ew e, ku êzdî gere tenê ji bûyîna xwe êzdî be, kesê ne êzdî nikare êzdî be.
Carina bi êzdiyatî dibêjin "dînê polîteyistîk" (pirxwedêtî), lê sebeb nîne, wekî êzdatiyê wisa bê navkirinê. Êzdiyatî yek ji dînên monotêîzmî ye.
Sîstêma ola êzdiyan de, cihekî gelek girîng Tawusî Melek digire, ku bi şikilê tawûs nîşan dikin. Wextê berê çend nivîskaran Tawusî Melek wek „nîşanê xirabî“ bi nav dikirin û êzdî jî wek "xirabîperest" hesab dikirin. Gore fikirên dînî yên êzdiya bi xwe, Tawusî Melek yek ji heft melekan bû, ku Xwedê ew afirandin. Xwedê Tawusî Melek roja yekşemê, ewilê afirand. Ew ciyê here mezin di gerdûnnasiya êzdiyan de digire.
Bona êzdiyatîyê di dîrokê de faktorek gelek ferz û giring Şêx Adî û ulmê wî bû, ku navbera salên 1073 û 1162an dijiya. Di wextê wî de êzdiyatî ji gelek aliyan ve hatiye rêformkirinê. Bi fikrên êzdiyan Şêx Adî ne tenê merivêk dîrokî bû ku di êzdatiyê de rêform çê kiribû, lê belê ew heman wext de wek merivek bi keremat, gelek xwedênas û merîyê biçîrok bû jî.
Heta heyama me, tenê du pirtûkên muqedes gihîştine, ku navê wan Mishefa Reş û Cilwe ne. Ew pirtûk bi herfên mexsûs bi zimanê kurdî hatine nivîsînê. Nivîsandin li gorî fikrê êzdîya û wisa jî qaîdê fikrên zerdeştî, aqilbendîya (zandarîya) mexfî ye. Lema divê qedir li dogmayên dînî û fikrên xwedênasan bê girtinê û ew, ji merîyên ku dînê din dihebînin bêne parastinê. Carina jî wisa vedişartin, ku îzin nedidan wekî mirid jî, ji şêx û pîran ulmê dîn bizanbin.
Destûra xwendinê û şirovekirina pirtûkên pîroz tenê ya ruhaniyan bû. Dibe, bi vî sebebî jî belabûîna tevavîyê pirtûkên pîroz nebû û wan li ser jîyana dînî yê her rojê êzdîyan tesîra mezin nekirin. Dînê êzdîyan bê nivîsar û devkî ji nifşekî heta nifşa dinê ji aliyê dê û bavan ve bi zarokan dihate veguhastinê.
Koka ulmê ayînê êzdiyan, ne ewqas di du pirtûkên muqedes de hatiye beyankirinê, lê ferzî û qîmetî bona lêkolîn û şirovekirina êzdîyatî qewil û beyt û çîrokên êzdîya ne. Bê wan bi ulmê dînî yê êzdîya û duakirina wan guman nabe. Bi qaîdê qewl û beyt disitirên bi dûçûyîna def û şibab.
Hemû civata êzdiyan û praktîka dînî ya wan li ser qesd-têokratîk tê parvekirinê. Êzdî tên parevekirinê li ser rûhanî (dunav) û mirîdan. Rûhanî, li sirîya xwe de, têne parevekirinê li ser şêx û pîran. Wezîfe û borcên şêx, pîr û mirîda her ber bo ber (wirase) ye. Zewac orta van sê qesda qedexbûyî ye.
Êzdîtî û zerdeştîtî.
Heta îro jî derheqê pêşdaçuyîna êzdatiyê de fikrekî hevbeş nîne. Bi texmîna merîyên ulimdar hebandina Roj û Agir wek nîşaneya wekhevbûna êzdîyatî û zerdeştiyê dihate dîtin. Bi rastî jî, êlêmêntên notila (mîna) hev hin zêdetir û kûrtir in. Ji her aliyan ve eyankirina her du dînan destûr dide wekî em bêjin, ku êzdiyatî û zerdeştî ne tenê gelek nêzîkê hev in, lê belê koka wan jî yek e.
Taybetiyên mîna hev, ji aliyê baweriyan de gelek in û her wisa dogmayên mîna hev jî herdu dînan de gelek in. Bo nimûne; duayên her rojê pênc cara, ku di îslamê de heye, ji zerdeştîyê hatiye. Edetê înîtîatîon û nîşanê firqekirinê jî di herdu sîstêmê dînan de anagorî hev in: kirasê sipî yê binî di herdu dînan de û cem êzdîya pêsîra gulover ser kirasê de, ku dibêjinê "girêban" û cem zerdeştiyan jî ser kirasê de cêbek, ku dibêjinê "girêvan".
Objeyên eslî yên hebandinê di êzdîyatî û zerdeştiyê de ev in: agir û av. Êzdiyatîyê de ji wextê qedîm ve û heta niha jî hebandina agir hatiye xwedîkirinê. Kêmtir be jî eyan e ku av tê hebandinê.
Ferman û stemkarî li dijî êzdiyên di sedsala 20an de.
Misilmana pir Êzidiyan kuştin û dixwastin ew jî bibin Misilman. Gelek Êzidiyan loma misilmana ji welatê xwe derketin. Kurd û tirkên Misilman Êzidî hiz nekirin û tiştê pîs bi Êzidiyan çêkirin. Roja bîranîna miriyên xwe de êzdî, vê cenosîdê wekî Roja Xezebê nav dikin.
Paşê jî wextê Enfalan de (navê Sûra 8'an a Quranê ye) êzdî carekî din bi qirkirinekî kokanî re rû bi rû dimînin. "Enfal" navê cêrgeya hucûmkirina cengîyê, ku li sala 1988'an ji aliyê rejîma Sedam Hisên ve hatiye pêşxistinê. Armanca (meremê) vê cêrgeya hucûmkirina cengiyê, ew bû ku li Îraqê tevayê kurdan qirbikin.
Komkujiya êzdiyên Şingalê (2014).
Di 3ê tebaxê sala 2014an DAIŞê di bin maskeya dînê Islamê de êriş anî ser êzîdî Şingalê komkujî çêbû.
Belavbûn û Hejmara Êzdîyên.
Piranîya Êzdîyên li Iraq li deverên Şengal û Şêxan dijîn, lê li beşên din ên Kurdistanê jî li cihên cûr be cûr weke li Mêrdînê, Êlihê, Rihayê, Efrînê û Serhedê û herwiha Êzdîyên ku li welatên Qefqasan, Sovyeta Berê û Îranê dijîn jî hene. Hejmara wan ji ber dijwara Kurdên Misilman û Misilmankirîna wan di sedsalên bihurdî de êdî kêm buye. Hejmara Êzdîyên di navbera 800 hezar û derûdora milyonekê tê texmînkirin. Dîsa di serî de li Almanya (60.000) li welatên Rojavayê Ewropa jî êdî diyasporayeke Millete Êzdî heye.
Koçberî.
Piranîya Êzdîyên Bakûrê Kurdistanê di salên 90'î û şûn de ji ber pevçûnên di navbera dewlata tirk û PKK'ê cîh û warên xwe berdan û koçber bûn. Ew bi taybetî li Almanya û Belçîkayê bi cîh bûn. Êzdiyên welatên Sovyeta Berê terqiyan welatên din, hindek ji wan li Ermenistanê dimînin, hindek li Gurcistanê û yên din rewîyên Ûkrayna, Rûsya û welatên din li Ewropayê. Di dema dawî de, piştî kû rejîma Sedam Huseyîn têk çû û dijminahîya di navbera ol û komên etnîkî li Îraqê mezintir bû, êdî gelêk Êzdî ji Iraq jî koçberî Ewropayê dikin.
Eşîrên êzdiyan wek Eşîrên Kurdanên mayî heyîn û yekîtiya xwe ne parastine. Eşîrk nîne ko bavek an hêlek jê, ji ber sebebên ko em dê li jêr bêjin di Êzdîxanê an ola Êzdiyan da bi derneketî be. Heger em du-sê gundên êzdiyên Kurdaxê û çend gundên li Kurdistana bakûr jê biderxin, hemî eşîrên Êzdiyan li Îraqê û di êrdîmên (menteqe) Şengal û Şêxan da dimînin.
Berî sê sed salî Êzdî ji îro gelekî pirtir bûn. Çi gava Êzdî ji Êzdîxanê da biderketine û li Kurdistanê belav bûne; gelek bavên pir eşîran hin bi tevayî û hinek jî bi malbatî bûne misilman.
Di dema xîlafeta Osmaniyan de hikûmeta caran bi leşkerine mezin û xurt bi ser Êzdiyan da girti bû. Her carekê ji van caran, çawan ku bi sedan êzdî dihatin kuştin; hin eşîr û bavên gelek eşîran jî Êzdîxanê berdidan û li nav Kurdistanê belav dibûn. Tirk têkilî van eşîrên derketî ne dibûn. Wan dizanî ko herçî eşîrên ko ji Kurdistanê bi derkevin û bi nav eşîrên Îslam da herin; demekî dûr najo dê îslam bibin. Dawî jî her wekî wan texmîn kirî bi derket. Ji van bav û eşîrên ko ji Êzdîxaneyê bi derketî ji sedî heştê bûne Îslam. Dinan, Dêlikan û Gevozan ji van êşîran in.
Osman Sebrî (di Hejmara Ronahî ya 21an de hatiye weşandin)
Bilind Îbrahîm an Bilind Îbrahîm Nasir (z. 1974, li Dihok), stranbêj û hunermendekî kurd e.
Ji akinciyên bajarê Dihokê ye. Malbata wî li devera Şingalê diman. Di sala 1974an de bi sedema têkeliyên wan bi hêzên şorişvan ve, ji aliya rijîma berê ya Iraqê neçar dibin koçber bibin.
Di sala 1975an de dihên ber bi Dihokê ve. Di sala 1977an de her li bajarê Dihokê, Hunermend Bilind Îbrahîn ji dayîk dibe. Di sala 1983an de, destpêka xwandina wî ya seretayî ye. Di sala 1989an de jî li Xwandingeha Bizav her li bajarê Dihokê dest bi xwandina navincî dike. Di sala 1992an de heta 1997an li Peymangeha Hunerên bedew – pişka muzîkê, xwe fêrî aletê Kemanê dike. Di sala 1997an de dibe mamosteyekî jêhatî yê Peymangeha Hunerên bedew- pişka muzîkê. Di sala 1986an de yekemîn stran a hunermendê nemir Mihemed Şêxo li kenala Televizyona Kerkûkê wedigerîne û pê tembûrê distire.
Di sala 1988an de li zanîngeha pişka mûzîkê bi perwerdehiya mamoste Welîd Xalid û Nîhad Xalid dest bi fêrbûna aletê kemanê kiriye.
Di sala 1989an de bi amadekirina parçeyek muzîkê beşdariya fistîvala (Qûtrî) ku li bajarê Hewlêrê birêve çûbû, dike.
Di sala 1991an de bi koma muzîka Pêşeng ve beşdariya çendîn mêhrcanan(merasiman) wek stranbêj dike. Di sala 1993an de bi koma huneriya Ruhad ve kar kiriye. Di sala 1992 – 1997an de wekî stranbêj û muzîkvan beşdariya hemî festîvalên peymangeha hunerî kiriye.
Di sala 1994an de bi harîkariya mamostayê xwe Muhemmed Omerî yekemîn strana xwe ya bi navê (Bala Bala) tomar dike. Awaz ên Muhemmed Omerî û peyv ên Hişyar Muhemmed Hisên bûn û bo yekem car di kenala navxoyî ya "KTV-Dihok"ê hate belavkirin.
Di sala 1998an de yekemîn berhema wî bi navê Evînî û wekî albûmekê tomar dibe. Ev berhem ji awazên mamoste Muhemmed Omer bû.
Di sala 2000an de strana bi navê (Dêm û bejn û bala te) ligel koma muzîkê ya Peymangeha Hunerên bedew – Dihok di Kurdistan TV da distire. Di sala 2002an de berhema diduyan a bi navê (Hêlîna Zêrîn), ji awazên Bilind Îbrahîm ket bazarê. Straneke gelêriye ku li ser karesata 1ê şowatê hatiye gotin.
Stranek folklorî ya devera Şingalê bo Kurdên Êzidê ligel koma (Şariya) bi şêweyekê nû berhev kiriye. Stranek jî bi navê (Paytexta min) li dema hilbijartinên herêma Kurdistanê, ji Kurdan ra çêkiriye.
Václav Havel (bilêvkirina bi kurdî:"Vatslav Havel") (5'ê çiriya pêşîn a sala 1936'ê li Pragê hatîye dinyayê - 18'ê berfanbarê 2011) nivîskar û şanonamenivîsê çek. Ew dawîn serkomarê Komara Çekoslovakyayê û serokkomarê herî pêşîn yê Komara Çekî bû.
Desptêka Jîyanê.
Vatslav Havil di malbateka navdar da mezin bû ko ji nêzîk ve girêdayî bûyerên kultûrî û sîyasî yên Çêkoslovakîyayê di navbera salên 1920'an û 1940'an da bû. Ji ber van girêdanên bi sîyasetê ra, komûnîstan nehêla ko li 1951'ê nehêla ew bi awayekê fermî xwîndina xwe bidomînit. Li destpêka salên 195'an wî wekî harîkarê ezmûngeheka kîmyayî kar dikir û êvaran jî xwîndina xwe berdewam dikir. Wî li 1954'ê xwîndina navendî imamkir. Ji ber sedemên sîyasî nehêlan ew xwîndina xwe ya piştî navendiyê li warên mirovantiyê bidomînit. lewma ew neçar ma ko bêdilê xwe li Zankoma (kolîja) Aboriyê li Zanîngeha Yeknîkî ya Çêkyayê bixwînit. Piştî du salan, xwîndina xwe hêla.
Kevneşopa kultûrî a malbata wî karekê weha li wî kir ko li pey bihayên kultûrî yên Çêkîyayê ko li wan salan dihatin bin-pêkirin biçit. Piştî xizmeta leşkirî li salên 1957-59'ê, wî wekî karkerekê depa şanoyê li Pragê kar kir û bi rêya nameyan li Zankoma Şanoyê li Akademya ya Hunerên Bicihkirinê li Pragê xwîndina xwe di warê dramayê dûmand. Jib o caran pêşîn şanoyeka wî bi navê "Mehvaniya li Bexçeyî" li sala 1963'ê hat nîşa dan.
Piştî depesrkirina sala 1968'ê ko bi anvê Bihara Pragê hatîye niyasîn, nehêlan ko ew şanoyan çê bikit, lewma bi awayekê çelengtir hundirî sîyasetê bû. Ev bi belavkirina manîfêsto a Beyana 77'ê gehişt kopîtkan. Ev manîfesto piçekê bersiva girtina endamên banda Xelkê Plastîkî yê Cîhanê bû. Jiber çelengiyên sîyasî ew çend carekan dikevit zîndanê, cara ji hemiyan dirêjtir 4 sal bûn. Hertim jî ew li bin çavan dihat girtin. Piştî dirêjtirîn heyama xwe a zîndanê, wî şanoya "Largo Desalato" nivîsî ko behsa nivîsakrekî dikit ko ditirsit dubare bihêt zîndanîkirin. Ew jibo gotarên xwe jî binavûdeng bû, nemaze jibo anînezimana jîrane û zelala “piştî-totalîteryanîzm”ê (binihêre "Hêza Bêhêzan", zaraveyek ko jibo wesfandina rewşa civakî û sîyasî ya nûdem dikit ko çawa karekê weha dikit xelk bikarin “di direwekê da bijîn”. Wekî alîgirekê berxwedana bêtund-û-tîjî, ew bû yek ji kesatiyên serkêş di Şoreşa Mexmelîn a sala 1989'ê.
Serokkomarî.
Li roja 29'ê Befirbara Pêşîna sala 1989'ê, ew wekî rêberê Minbera Bajêrwar (Civic Forum, bi tevaya dengan ji aliyê Civata Federal bo serkomariyê hat hilbijartin.
Piştî hilbijartin ên azadên sala 1990'ê, ew her wekî serkomar mave. Bi ser pest û givaşên xurt ra, Vatslavî her pişta maneveya federasyona Çêkoslovakîyayê ko ji Çêkîyayê û Slovakê pêkdihat digirt. Ew dewran bi navê Jiberhevhilweşyana Çêkoslovakîyayê dihêt niyasîn. Li roja 3'ê Xêveya (HIzîrana) 1992'ê, dema ew berbijarê yekane yê serkomariyê bû, parlemana federal deng neda wî. Sedema vê piştgirînekirina endamperlemanên Slovak li wî bû. Dema Slovakan Serxwebûna xwe ragihandî, wî li roja 20'ê Xêveyê xwe ji serkomariyê vekêşa. Piştî damezrandina Komara Çêkîyayê, ew li roja 26'ê Befirbara Paşîna sala 1993'ê wekî berbijarekê serkomariyê hat nav hilbijartinan û biserkevt.
Li Befirbara Pêşîna 1996'ê hat zanîn ko tûşî nexweşiya şêrpenceya sihan bûye. Brînkariya sihên wî li nexweşxaneya Zanîngeha Innsbruck ê serkevt. Nexweşiya wî du salan piştra dîsa vegeriya.
Kêmtir ji salekê piştî mirina jina xwe Olegayê, ko di nav xelkî da gelek hezkirî bû, ew bi lîstikvana navdar Dagmar Havlová re zewicî.
Vatsal jibo cara duyê, li sala 1998'ê, wekî serkomarê Çêkîyayê hat hilbijartin. Wî li 2'ê Reşemeha 2003'ê dest ji serkomariyê berdan, dema hevrikê wî yê herî mezin, Václav Klaus di hilbijartinan da serkevtin destveanî.
Danegeh bêjeyeke komputergeriyê ye. Bi îngilîzî jê re database tê gotin.
Gelek bername û malper agahiyên xwe li ser danegehê vedişêrin. Mînak agahiyên endamên malperê di danegehê te tê hilanîn. Danegeh çawa hatibe çêkirin, bi wî rengî agahiyan hiltîne. Mînak mirov dikare danegehekê çêke ku nav, paşnav, jidayikbûn, roja endamiyê, navnîşana e-peyamê, navnîşana malê, hejmara telefonê û hîn gelek agahiyên din ên endamê malperê hilîne. Kesek dema dixwaze bibe endamê malperê zeviyek derkive pêşberî wî/wê û ew dadigire. Di wê formê de ev agahî hemû tên pirsîn. Malpersaz dikare van pirsan zêdetir an jî kêmtir bike.
Mînakeke din jî Bernameyên Ferhengan e. Her bernameyeke ferhengê di bingeha xwe de danegehekê bi kar tîne. Di wê danegehê de hemû gotinên bi wan zimanan hatine rêzkirin, wateyê wan li beramberî wan hatine nivîsîn. Dema bikarhêner agahiyekê dixwaze, bername wê agahiyê ji danegeha xwe dixwaze û derdixe pêşberî bikarhêner.
Bi kinasî mirov dikare ji danegehê re bêje Mala Daneyan an jî Mala Agahiyan.
Çêkirina Danegehên Malperan.
Malperên bi HTML hatibin avakirin ne çalak in. Ji ber vê yekê jî nikarin danegehê bi kar bînin. Lê heke bi PHP hatibin nivîsandin mirov dikare danegehekê jê re çêke. Her wisa mirov dikare kodên PHP di nav HTML'ê de binixumîne û dîsa danegehekê jê re çêke.
Di sala 1983'an de Microsoft bang dewlemendkirina Windowsê da, rûnaveke grafikî a bikarhêner "(graphical user interface GUI)" ji bo Pergala Xebata (MS-DOS) xwe ku bi IBM PC hatê barkirin û ew komputeran lêhatî ji 1981'an vê demê ne.
Microsoft kaliban baş amade dikir bona GUI, ya Microsoft yekem Rêvebiriya rûnavê tê naskirin piştî Mac OSan Apple ye.
Di sala 1981'an de nîmena prototypeke bi Steve Jobs li ba Bill Gates hate dîtin
û wisa Macintosh xapandin, Microsot bi piştgiriya Apple çend bernameyên xwe yên girîng ava kir, wekî MultiPlan û Word.
-Heste: hesinekî polayî bû, berê ji bo vêxistina agir bikar dihat..
-Qilê: Qile: Qil: gîhakî çolê ye, dema pelê wî hişk dibûn dibû wek pîşo zû vêdiketin..
Albeşk: kevirê kevirekî şayik e.. kurdan ji bo agirvêxistinê ev hersê (pelê qil, heste û kevirê albeşkê} bikar tanîn…
Li gor nerîna min gotina wata rengê Tirî ye, rengê Tirî ê bi rengê Gilyaz e; ew kevirê em mebest dikin ew jî rengekî wisan e û dibe ew jî wek ango kevir e û heger bi wata bi kar hatibe ew jî tê wata vekirî an jî ronîdayî…
Hindek ji pelên Qila hişkirî datanîn ser Albeşk û bi xurt Heste pêk dixijiqandin; çirsûk ji ber diçû û agir bi pelê Qile diket..
Piştî ko Cawê Çapanî hat welat, nema Qil bi kar tanîn. Ew Caw dikirin terîş, li nav hiriya pez didan baş heya têr don vedixwar; ew terîş li ber tavikê diraxistin, heya zuha dibûn û bi vî hawî datanîn ser Albeşk û heste pê dixistin…
Rosa Luxemburg (z. 5ê adarê 1871 li Zamość li Polandê – m. 15ê kanûna paşîn 1919 li Berlîn li Elmanya), fîlozof, şoreşger û pêşengeka Marksîst a Elman e.
Li Polandê ji dayîk bûye û bi eslê xwe cihû ye. Navê wê yî berê Rozalia Luksenburg e. Di temenekê ciwan de dest bi têkoşîna sosyalîzmê dike û hêj 18 salî bûye wekî penaber direve Swîsreyê. Ji partiyên sosyalîst ên Polon û Rûs cuda difikire û xwe dide karê pêkanîna şoreşek sosyalîst li rojavayê Ewropayê. Gorî wê heger li welatek wekî Elmanya şoreş pêk were, ango ki welatek dewlemend û xwedî kapîtalîzmeka pêşketî, dê li Polandê bi hêsanî şoreş çêbe. Ev fikrên wê dibe sedem ku ji aliyê sosyalîstên Rûs û Polon ve were rexnekirin.
Luxemburg herwekî di modela rêxistinên sosyalîst de jî hinde guhertinên nû pêşniyar dike. Bi gelek sosyalîstên navdar ên hemdemî ve dikeve têkilî û nîqaşan. Ramanên wê li seranser Ewropayê tê şopandin. Luxemburg herwekî perwerdeya xwe jî li bajarê Zürichê didomîne. Di sala 1898an de bi Gustav Lübeck re dizewice û li Berlînê bicihdibe. Di nava refên SPD (Partiya Sosyaldemokrat a Elman) têdikoşe. Gelek caran tê zindanîkirin û bi destpêka Şerê Dinyayê yê Yekem ji SPD derdikeve. Lewra SPD piştgiriya şer dike.
5ê tebaxê 1914 de bi Karl Liebknecht re Internationaleyê (Înternasyonalê) dadimezirîne. Ev koma han piştre bi navê Spartakusbund (Yekîtiya Spartakûs) tê binavkirin. Ji ber armancên vê komê Luxemburg dîsa tê girtin û 2 sal di zîndanê de dimîne. Li zîndanê xebatên xwe didomîne. Rexneyên girîng li Bolşewîkan dike. Piştî azadiya xwe bi hevalên xwe ve Partiya Komunîst dadimezirîne û dest bi cerbandina pêkanîna şoreşê dike.
Di 15ê kanûna paşîn 1919 de bi tevî Karl Liebknecht tên girtin û bi hovîtî têne kuştin.
John Ronald Reuel Tolkien CBE FRSL (z. 3ê kanûna paşîn a 1892 li Bloemfontein, ku îro li Efrîqaya Başûrê ye − m. 2ê çiriya pêşîn a 1973 li Bournemouth, Brîtanya), yek ji zimannas, helbestvan û Nivîskarên navdar ên brîtanî ye. Wekî hostayê wêjeya fantazî tê zanîn.
Tolkien di romanên xwe de zimanê destanan bikaraniye. Romana wî ya "Mîrê Gustîlan" () cureyê wêjaya fantaziyê baş nîşan dide.çep
Logo ya Microsoft Windows 2000
Windows 2000 yek ji Pergaleke Xebatê ji aliya Microsoft bi 32 bits hatê çêkirin û weşandin. Navê "Windows 2000" (bi kurtî Win2000 anjî Win2k, dîsa W2K) navê bazarê versiyona 5.0 ya Windows NT ye.
Ew piştî 4 salan nîsanê 1996, li 17ê sibata 2000 de serketiya Windows NT 4.0 hat derxistin.
Windows 2000 bi çar versiyona xwe tê naskirin: "Professional" (bi kurtî en "Pro")), "Server", "Advanced Server", et "Datacenter Server".
Windows NT malbatek Pergale Xebate ye ji aliya Microsoft berhêmanîn, yek jî yekem versiyonên ku di sala 1993'en de derket.
Bi esasî re tevkirinê versiyonên Wokstation ya Windows ser bingeha MS-DOS ya kevintirîna 2001'e, bi bersîvên pergalekî serbixwe-xebatkarî, bingeh-zimen, bilind-pîvanî pirbikarhêneriya pirxebatkirin, bergîdan bona Unix hatê berhêm anîn.
Ev versiyon yekem versiyona Windowsê bi 32 bit bû. Windows XP û Windows Server 2003 versiyonên herî dawî ya Windows NT ne.
Windows CE (Carna bi kurtî WinCE) yek ji guheranan Windowsê bona sîstemên barkirî û yên din wek sîstemên mînîmalîst, bi piranî di nava PC yên berîka anjî "Handheld"ê tê karanîn.
Ev dendikek dinê ye, ne wek Windows, nezîkî versiyonek sivik û piştê avahîsazê xebatkêr Intel x86 û neynîka wî, MIPS (heta CE 3.0 re), ARM û hem jî Hitachi SH dike.
Tales an jî Talesê Mîletosî (;), li dor 624 BZ – li dor 546 BZ), stêrnas, matematîknas û siyasetmedarê yewnanî di salên BZ 624-550 jiyaye.
Li gor gotina Herodot, taybetiyên Tales pir bûn. Ew siyasetmedarê dewletê, endazyar û zanyarê şaristaniyê bû. Beşek ji jiyana xwe li Misirê derbas kiriye û ji misiriyan fehm kiriye ku bingeha her tiştî av e. Yekemîn geometrîvanê yewnanan e. Wî siya pîramîdan pîvaye, ji bona ku bilindiya wan derxê holê. ji bona ku dûrbûna keştiyan ji qiraxê bi pîve, wî hinek rêbazên geometriyê bi pêşve birine. Li gor Tales bejî, li ser avê avjeniyê dike. Teoriya yekem wî li ser sedemên erdhejê çêkiriye. Tales dibêje ku lepta erdê weke ya keştiyeke li ser avê ye. Ji loma erdhej çêdibin. Li gor wî, her tiştê li ser rûyê erdê xwedî can e û cîhan bi xwedayan tijî ye. Hewl daye kêşa (elekron) ya miqnatîsê û emberê şîrove bike.
Makekart an jî karta dayikî, (bi îngilîzî "motherboard") wek karta sîstemê jî tê naskirin, kartek çapkirî ji bo çêkirina sîstemekî elektrîkî tevlî ye. Dilê wî heye û li dilê xwe de dendikan hesas hene.
Komputerek esasî bi mîkroprosesor, stokajê yekem û cîkên hwd din serê Karta dayikî ne. Tiştên xêvjimêr yên derva, bo vîdyo nîşandan, deng, perîferîkên pîlotê dibin bi kabloyan ribbon girêdayê Karta dayikî dibin, kabloyan hwd.
Bîrbînin ku kartan dayikî yan dûxebatkêr hene û du soket ji xwe tînin, fîzîkî ne giredayê ne û ev jî îmkana wekdemê karkirin dide.
Gilgamiş, yew destanê kemn ê rocverînê miyandî yo.
Destanid namê qral Gilgamiş o û gorî vatişan 126 serî desthilatdarî kerda. Lê merdim nêzana raşt a yan xeyalî ya. Enkîdû destanid şexsiyetek cinawir o. Gilgamiş hîrê Homa û hîrê zî merdim o sukê Ûrûk de jiyeno. Destanid behsa Gilgamiş, Enkîdû û şarê Ûrûk beno.
Gilgamêş keyekî Sumerî bû. Herwiha, lêhengê Destana Gilgamêş e. Gilgamêş, keyê Urûkê ye. Ew, weke evîndarê Înanna jî tê zanîn. Di dema keyîtiya xwe de, xwest ku hetaheta bijî. Bi vê yekê, bi rêhevalê xwe Enkîdû re ket rêde ku herê û xwe bigihêne Utnapîştim û li wir xwe bigihêne jîyaneke nemir. Destana Gilgamêş ku jîyan û serborîya wî têne ziman, dide nîşandin ku Gilgamêş, keyekî bi hêz bû. Di awayê şeklê jîyana welatê Urukê de, pêşketineke mezin ya li berçav tê dîtin.
Di destana Gilgamêş de Gilgamêş.
Gilgamêş, di destanê, weke yekî ku dikeve lêgerîna jîyana nemir de ya. Ew, tê ber daristana tarî û li wir bi Hunbaba re dikeve şer de. Ji daristanê di buhurê û piştre digihijê ava ku ew dikeve kiştekê de û pê diçê cem Utnapîştim. Li wir, heft şartan Utnapîştim dide pêşîya wî, ku ew derbas bike, êdî ew bigijê wê jîyane sermedî. Lê ew, wan derbas nakê. Gilgamêş bi rêhevalê xwe Enkîdû re dike rêyan de û diçê.
Piştre jî, ew divegerihê mala xwe. Li Urûkê, jîyana xwe, ya ku ji cihê wê mayî, ji wir dide domandin. Gilgamêş, di destana xwe de weke yekî serhişk jî tê berçav. Li dijî xwûdanan jî, ku ya dilê wî pêk nayê dirabê. Ew, ji hêza xwe bi bawer e. Ji Înanna bi bawer e, ku di her rewşê de wê li cem wî bê.
Têgihiştina destana Gilgamêş.
Mirov ji destana Gilgamêş fêm dike ku di wê demê de hem bi wî re û hem jî bi dema wî re têgihiştinek heye. Bi wê, li jîyanê tê nerîn. Pêşketinekê, mirov vî warî de kifş dike.
Keyseriya Mûşkî, Mûşkiyo, qebîlake eşîra Hurriyana v.î. (vere zayîna îsa) sêrre 1100'de rojavaye bakure Kurdistanî guretbî bine destêxo. Sînore xo hêtan Kîlîkya û Kapadokya kerdbî hîra. Name bajare mûş na qebîla hurrîyora mendo.
v.î.sêrre 770'de hembere Ûrarto û Asûrodê ame peser û xo paresna. No keyseriya hurrîyode v.î.sêrre 500 dima kot welate urarto û keyseriya Medo.
"Govendistan" pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Pêrî" ye.
Govendistan, ji gelek ceribandinên mîzahî pêk tê.
Nivîskar di vê pirtûka xwe de pirsgirêkên siyasî, civakî û rewşenbîrî yên serdest û bindestan bi şêweyeke îronîk dinirxîne.
Bername an jî program dikare bi du awayan bête danasîn.
Bername di civakê de.
Mînak bernameya şexsekî ji roj, hefte, meh an jî salekê. Kesek dema ku xwe birêxistin dike û ji bo dema pêş, ji bo xebat û projeyekê dema xwe li gor xebatan dabeş dike, tê wateya ku xwe bi bername dike. Ew dibe bernameya wî an jî wê.
Her wisa jî bernameyên TV, radyo û hin tiştên din jî hene. Bernameyên wisa jî dikarin di vê kategoriyê de cih bigirin. Ew bername jî tişta ku dê bête pêşkêşkirin nayne ziman, lê belê dem û mijara ku ji bo tiştekî hatiye veqetandin tîne ziman. Ango weşana tv, radyo û hwd. jî xwe ji bi bername dikin û bernameya xwe ji gelek bernameyan ava dikin.
Bername di komputergeriyê de.
Her komputer xebatên xwe bi bernameyekê pêk tîne. Ev bername ji berê ve hatine nivîsîn ku dê karekî çawa bike û çawa bidomîne, heta bi encam bike. Bernameyên komputerê hemû xebata xwe li gor ku bernamenûs nivîsiye dike. Bi tenê çewtiyên ku dike ji dervê vê pîvanê ye.
Bernameyên Komputerê bi dehan caran dibin beş bi beş. Ji bo her karekî gelek bername hene. Di komputerekê de çiqas bernameyên cur be cur hebin komputer dikare ewqas xebatên cur be cur bike. Kapasîteya kirinan a komputeran hinekî jî girêdayî hebûna bernameyan e.
Ji bo kategoriyên bernameyên komputerê vir bitikîne
Bernameyên Muzîkê.
Bi van bernameyan mirov dikare virtuoza bernameyan bike, stranên xwe û mîksên xwe çêke.
Bernameyên Video.
Gelek bername hene ku mirov dikare bi wan dîmenên xwe yên kamera montaj bike, dublaja wan çêke û hin xebatên din li ser wan bike. Her wisa amûrên wan ên DVD jî hene ku emê di vir de cih didinê. Ev bername gelekî bi kêrî derhêneran tên.
Bernameyên Azad.
Bernameyên Azad jî di komputergeriyê de wekî felsefeyekê ye. Li gor vê felsefeyê mirov bi beşdarî, hevkarî û piştgiriyê bernameyan ava dikin, desteka bernameyê dikin, werdigerînin zimanên xwe û belaş belav dikin. Ji bo Pergala Xebatê wekî mînak Linux, ji bo ofice mînak OpenOffice dikare bête dayin. Bêhtir agahî di Nivîsbariya Azad de heye.
Hosting an jî vehewandin, tê wateya ku dosiyên wekî nivîs, wêne û videoyan ên malperekê ji bo bikarhêner bikaribin xwe bigihîninê li ser komputerekê tên hilanîn.
Komputerên ji bo hostingê hatine afirandin, bi taybetî hatine hilberîn, zûka bi înternetê ve girêdanên xwe pêk tîne, dikare bi sedan bikarhêneran bi hev re vehewîne û xizmetê bide wan û dosiyên ku dê bêne weşandin li cem xwe bi ewlehî vedişêrin. Ji bo van komputerên ku ji bo hostingê hatine afirandin, bi kurdî pêşkêşkera webê tê gotin. Gotina hosting ku gotineke îngilîziye jî, tê wateya xebata hilanîn, veşartin û weşandina dosiyên webê.
Bi sedan fîrma hene ku karê Web hostingê dikin. Her fîrma taybetiyên cuda û bihayên cuda pêşkêş dikin. Fîrma li gor bazarê pakêtên hostingê yên cur bi cur diyar dikin.
Taybetiyên bingehîn ên hostîngê ku li ser biha û performansê bandora xwe dikin.
Cureyên wan jî hene. Shared Hosting, Co-Location, Reseller û Dedicated Hosting. Di Shared hostingê de mirov dikare di pêşkêşkerekê de gelek domain bi cih bike. Co-Location, pêşkêşkera mirov di Data Center ên bi taybetî hatine amadekirin de bi lezeke bilind a xizmetê ji weşanê re vedike. Dedicated, xizmetên wekî pêşkêşker û girêdanî jî tevlê hemû xizmet ji aliyê fîrmayê ve tên dayin. Di Reseller Hostingê de bi hejmareke belî domain, disk û bandwidth hatine sînorkirin.
Pêşî du cure pêşkêşker (server) hene. Windows Server û Unix Server (Linux). Nirxandina wan wiha tê kirin.
Windows Server: Di Windows Server de PHP û ASP dikare were xebitandin. Lê bi piranî, an jî nêzî ji %100'ê wan ASP tercîh dikin. Panela kontrolê Plesk e. Her wisa di ASP'ê de dane li dosiyên acess tên hilanîn. Dirêjahiya wan.mdb ye. Lê ji ber ku di pergalê de gelek bug hene û mîhengkirina permission (destûr) gelekî zehmet e, Windows Server nayên tercîhkirin.
Unix Server: Unix server PHP, Perl û .C dixebitîne. Lê c. û perl gelekî nayên bikaranîn. Bi tenê ji bo ji bo mirov ji bugên pergalê sûdê wergire û root bibe exploit bi van zimanan tên nivîsîn. Heke li Unix server bug tune be û bi tenê xwediyê pêşkêşkerê (server) di nivîsbariyên xwe de bug bi kar anîbe, dikare pirsgirêk derkeve. Ji lewre Unix server ji aliyê datacenter ve tê tercîhkirin. Daneyên PHP û Perl bi saya nivîsbariya mysql tên hilanîn, veşartin. Dirêjahiya wan jî .sql ye.
Malpersazî karê kesê ku malperan amade dike ye. Lê Bernameyên Malpersaziyê di nav karê malpersaziyê de dikarin bên vegotin. Bi giştî Malpersazî kar û barê çêkirina malperan e.
Malpersaziya bi Zimanan.
Malpersaz bi çi zimanê malpersaziyê bizane, dikare bi wî zimanî amade bike. Zimanên malpersaziyê bi kinasî dikare wekî HTML, PHP, ASP, Flash û hin wekî din bête rêzkirin. Bingeha van zimanan HTML ye. Malpersaz ji van zimanan kîjanê bizane, li gor wê dikare malperê amade bike.
Malpersaziya Scriptan.
Gelek malpersaz scriptên amade bi kar tînin. Ev jî bi kinasî wekî PHP-Nuke, joomla!, post nuke, php-fusion û ASP script bên rêzkirin. Malpersaz pakêta yekê dadixe ser komputera xwe û li ser komputera xwe saz dike. Ji bo sazkirinê divê bernameyeke localhost jî hebe. Mînak appserv-win32-2.5.6 tê sazkirin û li ser wê pakêtek scriptê tê danîn. Dûre jî malpera ku hatiye amadekirin bi riya bernameyeke FTP ji bo pêşkêşkerê tê şandin. Yanî di hostingê de tê bicihkirin. Wekî mînak bernameyeke FTP jî FileZilla hem belaş e, hem jî nivîsbariyeke azad e.
Di vê mijarê de gelek pirtûk û nivîs ji malperên kurdî dikarin bên berhevkirin û sûde jê bêne girtin. Wekî mînak pckurd.net, bername.net û hwd.
Navenda erdheja sala 2004an li Okyanûsa Hindî
Okyanûsa Hindî, di nav pênc beşên okyanûsê yên cîhanê de okyanosa sêyemîn mezintirîn cîhanê ye. Rûava okyanosê 70.560.000 km² (çarçik) e. Ji sedî %19.8 ji ava li ser rûyê erdê digire û xala herî kûr a okyanûsê 8.047 mêtre ye. Okyanûs, ji aliyê bakur ve Asya, li aliyê rojava ve Afrîka û li aliyê rojhilat ve Awistiralya ve hatiye dorpêç kirin. Li gorî pênaseya ku tê bikar anîn, li başûr bi Okyanûsa Başûr an Antarktîkê ve girêdayî ye.
Sînorên Okyanûsa Hindî, wekî ku ji hêla Rêxistina Hîdrografî ya Navneteweyî ve di sala 1953an de hatî destnîşan kirin, Okyanûsa Başûr dihewîne lê ne deryayên marjînal ên li ser çemê bakur ku di sala 2000an de IHO Okyanûsa Başûr ji hev veqetand ku avên başûrê 60°S ji Okyanûsa Hindistanê lê deryayên marjînal ên bakur tê de bûn. Meridyonal, Okyanûsa Hindî ji Okyanûsa Atlantîk ve bi 20° merdîdyana rojhilatî ve, li başûr ji Cape Agulhas û ji Okyanûsa Pasîfîkê bi merîdyana 146°49'E, ji başûr ji xala herî başûr a Tasmania dimeşe, tê veqetandin. Rêjeya herî bakur a Okyanûsa Hindî (di nav de deryayên marjînal) bi qasî 30° bakur li Kendava Farisî ye.
Tevahiya Okyanûsa Hindî li Nîvkada rojhilatî ye û navenda Nîvkada rojhilatê, 90emîn merdîdyana rojhilat, di xala 90emîn a rojhilat re derbas dibe.
Gelek taybetmendiya Okyanûsa Hindî wî cûda dike. Okyanûs Hindî bingeha Ava Germ a Tropîkî ya mezin pêk tîne, ku dema bi atmosferê re têkildar dibe, hem li herêmê hem jî li gerdûnî bandorê li avhewa dike. Asya hinardekirina germahiyê asteng dike û rê li ber venekirina termokîna Okyanûsa Hindî digire. Ew parzemîn di heman demê de mûsona Okyanûsa Hindistanê, ya herî bihêz a li ser Dinyayê dimeşîne, ku dibe sedema guherînên demsalî yên mezin di herikên deryayê ku di nav de berevajîkirina Pêla Somalî û Herika Mosonê ya Hindî heye. Ji ber gera Walkera Okyanûsa Hindî, rojhilatên ekvatorî yên domdar tine. Bilindahiyên avê li nêzîkê Kevana Afrîka û Nîvgirava Erebî li Nîvkada Bakur û li bakurê bayên bazirganî li Nîvkada Başûr pêk tên.
Avhewaya bakurê ekvatorê di bin bandora hewaya mûsonê de ye. Bayên bakur-rojhilat ên xurt ji cotmehê heta nîsanê dewam dikin. Ji gulanê heta cotmehê bayê başûr û rojava serdest dibe. Li Deryaya Ereban, Mûsona tund baran dibarîne ser parzemîna Hindistanê. Li nîvkada başûr, ba bi gelemperî nermtir in, lê bahozên havînê yên li nêzî Mauritius dikarin dijwar bin. Dema ku bayê mûsonê diguhere, carinan bager li peravên Deryaya Ereban û Behra Bengalê dikevin. Nêzîkî ji sedî 80 ji barana salane ya giştî li Hindistanê di havînê de diqewime û herêm ew qas bi vê baranê ve girêdayî ye ku di pêşerojê de gelek şaristanî jiber van baran ên zêde winda bûne.
Guherbariya mezin a di Monsona Havînê ya Hindistanê de jî ji pêş-dîrokî de qewimiye, bi qonaxek bihêz, şil a bi 33.500–32.500 BPyê; qonaxek qels û hişk 26.000–23.500 BZ; û qonaxek pir qels a bi 17.000–15.000 BPyê, ku bi rêzek bûyerên gerdûnî yên dramatîk ên wekî Bølling-Allerød, Heinrich û Younger Dryas re têkildar e.
Okyanûsa Hindî okyanûsa herî germ a cîhanê ye. Tomar ên germahiya okyanûsê yên demdirêj germbûnek bilez û domdar li Okyanûsa Hindî destnîşan dikin. Di salên 1901–2012 germahiya okyanûsê bi qasî 1.2°C, ji bo herêma hewzeya germ hatiye pîvan.
Oşînagrofî.
Ji sedî 40, ji bermayên Okyanûsa Hindî di fanên Indus û Ganges de tê dîtin. Hewzeyên okyanûsê yên ku li tenişta quntarên parzemînê ne, bi piranî tort ên bejahî hene. Okyanûsa başûrê eniya polar (nêzîkî 50° firehiya başûr) di hilberîna biyolojîkî de pir zêde ye û ji hêla tort ên ne-stratîfîk ên ku bi piranî ji tort ên silicî pêk tê, serdest e. Li nêzî qadên bilind ên mezin ên navîn a sê okyanûsan, ji ber rêjeya belavbûna wê ya pir hêdî, ji bilî Başûrê rojavayê Hindistanê, qata binê okyanûsê bi kêmasî ciwan e û ji ber vê yekê tort ên avê kêm e.
Herikînên okyanûsê bi giranî ji hêla mûsonê ve têne kontrol kirin. Du gerokên mezin, yek li nîvkada bakur ku li gorî hêla demjimêrê diherike û yek jî li başûrê ekvatorê berevajiyê demjimêrê diherike (tevî Keyana Agulhas û Herika Vegerê ya Agulhas), modelên herikînên serdest pêk tînin. Di demsala mûsonê ya zivistanê de (Mehên Mijdar-Sibat) gerguhêz li bakur 30°S berevajî dibe û di zivistanê û demên derbasbûyî yên di navbera mûsonan de ba lawaz dibin.
Deryayên dighêne Okyanûsa Hindî.
Deryayên dighêne Okyanûsa Hindê ev in: Deryaya Endeman, Deryaya Erebî, Deryaya Sor, Kenala Mozambîkê, Deryaya Lakadîv, Kendava Bengal, Kendavê Edenê, Kendava Farisî, Kendava Mezin a Awistralyayî, Kendava Omanê û Tengava Malakayê
Giravên Okyanûsa Hindî.
Giravên mezin yên Okyanûsa Hindî ev in: Madagaskar, Srî Lanka û giravên Îndonesiyayê
Erdheja sala 2004.
Di sala 2004an de nêzîkî Sûmatra (giraveke Indonesiyayê) erdhejek bi hêzê 9,2 li ser lêgirtina Richter (rîxter) çêbû. Bêtirî 300.000 mirov mirin. Pêlên erdhejê gihîştin heya Somalyayê 5.200 km dûr.
Qulp an jî Elîdizk () navçeyeke ku bi girêdayî bajarê Kurdistana Bakûr Îdirê ye. Nêziki navenda bajêr ciyayên Koyê hene mirovan ji bo ku xoya (sol, xwêy, xwê) paqij derxînin çiya kolane di encama kolandinê de qulpen mezin derketine holê, navçeyê navê xwe ji van qulpan hilgirtiye û bûye "Qulp". Navçeyê da û gunden girêdayi navçeyê temamî kurd in, gelek hindik azerî jî hene belam gelek hindik in. Hejmara navçeyê 15 hezar e, %52 kurd in, ên mayîn ji azerî ne.
Qulp heta sala 1992 ya tevî Îdirê ew jî girêdayî Qersê bû. Rêya Ermenistan û Tirkiyeyê li vê navçeyê de diçe. Di Qulp ê de her cûre fêkî şîn dibin. Di Serhildanên Agiriyê de ew jî heremeke rizgarkirî bû û ala rengîn li vir jî pêl dida.
Di navçêde şikeftên xwê hene û xwêya wê boy her cure nexwaşiyan şîfaye. 81 gundê vê navçeyê hene.
Navê Qulpê di sala 1934'î de bi fermaneke nivîskî ya Mustafa Kemal Atatürk wekî cezayê tevlîbûna gelê herêmê ya Serhildana Agiriyê hatiye guhertin û kirine "Tuzluca". 81 gund, 20 mezreyên wê hene. 8 mezre jî bi fermî nayên pejirandin. 39 km ji Îdirê dûr dikeve.
Şileme (bi inglîzî: "fluid") yek ji doxên serekî yên madde ye. Şileme van vedigirit: şilik (bi inglîzî: "liquid"), gaz û plasma heta heddekî jî peyteme yên plastîkî.
Şileme keristeyek e ko bi her hêzeka berkevtinê (bi Inglîzî Tangential) bê guhdana bi xurtî ya wê hêzê bi awayekê berdewam forma xwe diguhêrit.
Saloxeta hevpişka şilemeyan formguhartina bêbergirê û şîyana rewanbûnê ye (ev şiyan bi navê wergirtina şeklê amanê xwe jî dihêt niyasîn). Ev saloxet karê şîyana wan bo bergirîkirina li hêzeka vebir di hevrewşîyeka neliv da ye. Di peytan da, stres karê rakêşanê û bertengkirinê ye, lê di şilemeyan da stres karê rêjeya rakêşanê ye.
Ksenofanes (;) fîlozof û helbestvanê Yewnan, li gor Platon damezrênerê dibistana eleyatîk di salên 570 B.Z de li Colophona Iyonyayê (îro Tirkî) ji dayîk bûye, û di salên 470 B.Z de jiyana xwe ji dest daye. Dîroka jiyana wî tê niqaşkirin.
Wî ramana Antropomorfîzmê (ramana ku xweda di şemalê mirovan de ye) bi awayekî tûnd red kiriye. Ji vê yekê jî navê "nakokvanê derûyên Omer" lê kirine. Ksenofanes yekbûna xwedê qebûl dikir û xweda di şemalek grover wek cîhanê de didît.
Hatîb Dicle () di sala 1954'ê li Amedê ji dayika xwe bûye.Dicle siyasetmedar û parlementerekî kurd e. Di sala 1991'ê de li ser lîsta partiya SHP'ê wekê parlementer hat hilbijartin û ket meclîsa Komara Tirkiyeyê.
Dicle, Leyla Zana, Orhan Doğan û Selîm Sadak 10 sal di zîndanê de man.
Antonî Gîdinz (Anthony Giddens) civaknasekê navdarê Brîtanyayî ye. Ew li roja 18'ê Befirbara Paşîna sala 1938'ê li Êdmontona Londonê hatîye dinyayê. Ew ji bo bîrdoza nijinandinê (Theory of Structuration) û nihêrîna xwe ya giştgir (holistic) ji bo civakên nûdem (modern) navdar e. Ew wekî yek ji bandordartirîn û giringtirîn civakzanistvanên hevçerx dihêt niyasîn û zêdetir ji 34 pirtûkan nivîsîne ko bi zêdetir ji 29 zimanan hatine belavkirin.
Sê qonaxên berçav di jiyana wî ya zanistî (akademîk) da dihên dîtin.
Civak komeka kitkesan e ko berjewendiyên hevpişk, û reng e, ferheng anko çand û damezrayî anko înstîtûtên xwe yên hevpişk hene.
Nav û karanîn.
Peyva Kurdî "civak" ji du parên "civ" ji "civîn"ê û "ak"ê pêkhatîye. Navek e ji bo diyarkirina civîna kitkesan li dor hev. Ev peyv ji peyvên nû yên zimanê Kurdî ye ko beriya nîviya duyê ji sedsala 20'ê bi vê ramanê nebûye. Peyva Inglîzî ji bo wê "society" ye ko li sedsala 15'ê bi vê ramanê xweyabû. Ev peyv wekiî piranî ya peyvên bi wê ramanê di piranî ya zimanên Ewrûpayî da ji peyva Fransî ya "société" û Latînî ya "societas" anko "bi dostanî civîna digel xelkê dî" û ji "socius" anko "heval, dost, hevrê û şirîk"î hatîye. Veşartî di ramana hemiyan da kombûn an civîneka li dor berjewendî û xemên hevpişk heye.
Di zanistên civakî da, civak jibo binavkirina destekên xelkî bikardihêt ko dozenên (sîstemên) civakî yên nîv-girtî pêkdiînin ko têda piraniya tikhiliyan dinavbera kitkesên nav destekê bi xwe da çê dibin.
Li goreyê Anthony Giddens, civaknasê Brîtanyayî, hemî civak di yek tiştî da hevdigirin: endamên hemiyan di tikhiliyên civakî yên nijinandî da li goreyê ferheng an çandekê hatine rêkxistin. Lewma, li goreyê wî, çi civak bê ferheng nabin û çi ferheng jî bê civak peyda nedibûn. (Anthony Giddens, Sociology, 4th edition, Polity Press in association with Blackwell Publication, 2001, page 22).
Werara civakan.
Bi dirêjahî ya demê, hındek ji ferhengan ber bi şeklên pirgirêtir û aloztir yên rêkxistinê û kontrolkirinê werar kir. Vê werara ferhengî bandoreka xurt li ser şêwazê civakan hiştîye. Eşîrên nêşîrvan-komker li dora zadên demsalî akincî bûn û gundên cotkarî ava kirin. Gund mezin û mezintir bûn û bûn bajêrok û bajêr. Bajêr bûn Bajêr-welat û netewe-welat.
Eminem (di de wek Marshall Bruce Mathers III ji dayika xwe bûye) stranvanekî amerîkî ye. Ew pêştir rapvanekî bi nav û deng bû, û paşê jî bi karê xwe yê aktorbûnê serkeftî bû.
Ew li Saint Joseph, Missouri (DYA) çêbûye û li Detroitê mezin bûye.
Li gorî zehfên agahdariyan, malbata Mathers pir hejar bû. Têkiliya Eminem bi diya w' re pir zext bû, mîna ew di stranê xwe 'Cleaning Out My Closet' ('Dolabê xwe paqij bikim') de dibêje, û Eminem jî terkî xwendegeha paşîn kir li emrê 17 (berî vê ew jî 3 caran di sala xwendegehê ya 9êmîn de mabû). Lê piştî 12 salan piştî strana 'Cleaning Out My Closet' lê borîn ji diya xwe xwestiye di strana 'Headlights' ya u di albûma The Marshall Mathers LP 2 li sala 2013 an de.
Bûyerek ku jî pir bandorî wî kir, mirina xalê wî Ronald Dean 'Ronnie' Polkingharn, ku tenê jê 3 mehên meztir bû. Eminem di stranên xwe de carina behsa wî dike. Mînak di strana d-12 a 'How Come' ('Çawa dibe') de, ew li ser têkiliya xwe bi hevalekî xwe ya kevn re diaxive, û ew li ser xalê xwe wilo dibêje: 'Dema Ronnie mirîye, tu li kêleka min bû, bi milekî ji bona ku ez li ser wî bigrîm û desmalek ji bo çavên min zuha bike, û satilek ji bo têde bigre her hêstir min girîye'.
Di salên xwe yên xwendegehê de jî, wî li emrê 15 hevala xwe ya kevn û diya keça wan Kimberly Ann 'Kim' Scott naskir. Kimberly Scott keçika wan ya navê wê Hailie Jade Scott e li 25 Cila Navîna 1995 anî dinê, û Marshall û Kim li 14ê hezîranê 1999 zewicîn. Eminem jî stranên xwe de pir behsa keçika xwe dike, û çend stranan mîna '97 Bonnie & Clyde', 'Hailie's Song' ('Strana Hailie'), 'Mockingbird' ('Çûka qerfê'), û 'When I'm Gone' ('Dema ez çûme') bi tevahî li ser û ji bo Hailie ne.
Pîşe û berhemên wî.
Ji emrekî genc bala wî dabû muzîka "rap", û kinga 13 salî bû dest bi rapkirinê kir, li nav grubekî bi navê 'Soul Intent'. Paşê, li sala 1996, wî albuma xwe ya pêşîn derxist, navê vê albumê 'Infinite' ('Bêdawî') bû. Teva ku albûm rastî serfirazî nehatibû, Eminem karê xwe berdewam kir û li sala 1997, wî demo-cd xwe 'The Slim Shady EP' derxist. Xelk dibêjin ku hunermendê mezin ê rap, endamê kevn ê NWA û hilberîner Dr.Dre vê cdê li garajê Jimmy Iovine (patronê Interscope Records) bihîst û biryar da ku bi Eminem re kontrayekê navîş ke, Eminem jegraway Tupac w ba dewam rappery amrica ye.
Serfiraziya wî.
Bi vê kontraya Interscopê, Eminem albûma xwe ya didyan, 'The Slim Shady LP' sala 1999 derxist. Ev albûm rastî serfirazîyeke pir mezin hat, û Eminem pir zû bû stareke pir mezin li her aliyê cîhanê. Strana albumê ya herî navdar, straneke bi navê 'My Name Is' ('Navê min e'), têde Eminem bi awayekî biken xwe dide naskirin.
Tenê saleke paşê, li gulanê 2000, Eminem albuma wî ya sêyem jî derxist, 'The Marshall Mathers LP'. Strana albûmê ku single ya pêşîn bûbû, 'The Real Slim Shady', bû pir nav û deng û çend stranên dîn, mîna 'The Way I Am' ('Ez çawa me') û 'Stan' jî hêj pir navdar in.
Paşê jî Eminem sê albumên dîn derxist, 'The Eminem Show' (2002), '8 Mile Soundtrack' (muzîka fîlmê '8 Mile', 2002) û 'Encore' (2004).
Projeyên wî ên dîn.
Ji bilî albumên xwe, Eminem jî bi pir tiştên dîn mijul bûbû. Ew endamekî gruba rap D-12 e, ku heta vîsta du albûm derxistin. Ew jî di fîlmê 8 Mile de aferînekî sereke dilîst, ku navê wî 'Jimmy Rabbit' bû. Wî jî muzika vê fîlmê çêkir, û jiboy vê êk Academy Awards a 'Best Song' ('Strana Herî Baş') jî li sala 2003 girt.
Molekul, gerd an jî nûn di kîmyayê da bihevranûsyana du an zêdetir ji atoman e ko bi helkevtineka (aranceyeka) nemazeyî bi bandên kîmyayî bihevra dinûsin. keristeyên kîmyayî bi awayekê bêsînor bi pajên biçûktir ji heman keristeyî nahên dabêşandin: molekul bi giştî wekî biçûktirîn paj ji her keristeyekê kîmyayî dihêt dîtin ko hêşta saloxetên kîmyayî yên wî keristeyî pêra hene. Hindek ji keristeyên saf (mîna asinkalan (metalan) û kirîstalan) wesa baştir dihên fehmîn (fêmkirin) ko li şûna molekulan ji tor anko şebekeyên nemazeyî yên atoman an ayonan pêkhatibin.
Di zanistên molekulî da, molekul hebûneka kîmyayî ya têra xwe tebitî û ji aliyê karevayî ve bê-alî ye ko ji du an zêdetir atoman pêkhatîye. Têgeh anko konsepta molekula yek-atomî, her wekî ko di gazên nobel da dihêt dîtin, bi giştî tenê di bîrdoza livînkî (kinetic theory) ya gazan da dihêt bikaranîn. Di vê bîdozê da behsa kerî yên gazan wesa dihêt kirin herwekî ko yek molekul, bê guhdana bi pêkhata wê.
Hizra molekulê ji bo cara pêşîn di sala 1811'ê da li aliyê Avogadroyî ve hat behskirin û wekî verêja Qanûna Nisbetên Diyarkirî û Çendqatên (1803-1808) Daltonî ji aliyê piranî ya kîmyageran ve hat pejirandin. Lê hizira molekulan wekî tiştekê cida ji pêkhata matematîkî ya edetî ya maddeyî heta karên zanayê navdar Perrinî (1911) di civatên fîzîknasan da jihê gengeşeyê bû û pozîtîvîstên mîna Maxî (Mach) bi rijdî li beranberî vê hizrê berxwedida. Bîrdoza nû ya molekulan gelek mifayê ji teknîkên hijmarî yên ko kîmyaya hijmarî berdest kirine dibînit. Bi dehan molekulên nû bi arîkarî ya şebengbînî ya hûrpêl (mikrowêyv spektroskopî) di valahiya navstêran da hatine niyasîn.
Lao Zî () fîlozofê Çînî de sedsala 6'an berî zayinê jiyaye. Di hinek çavkaniyan de navê wî wek "Lao Tsu, Lao Tse, Laotze yan jî Laozi" û ew bi navê " Brêz Lao" jî tê naskirin. wateya "Lao" bi çînî pîr e û "zî" jî mamoste ye.
Di derbarê jiyana wî de gelek agahî û çîrok hene. Evana pirranî çîrokên olî ne. Di dema xwe de fîlozofeke hêja, bikêr û zîrek bûye. Li ser ol, raman, zanîst û Çînî gelek xebat kiriye û berhemên hêja daye. Ramanên wî îro jî xwedî nirxeke bilind in.
Ne diyar e ku nivîskarê pirtûka Tao Te Ching (bi çînî: 道德經/道德经, pinyin: Dào Dé Jīng) Lao Zî jiyaye an na, ev mijar tê nîqaşkirin. Lê dîsa jî mîn avakerê Taoîzmê tê pejirandin.
Bi kurdî.
Helbestvanê kurd Ebdulrehman Efîf pirtûka Lao Zî ya bi navê Tao Te Ching wergerrandiye kurdî. Di pirtûkê de 81 helbest hene. Ew hemû di hejmara 42 ya Kovara Mehname de hatine weşandin.
Tao Te Ching (bixwîne: "Taw te çing") (bi çînî: "道德經") navê pirtûkek helbestan ya fîlozofê çînî Lao Zî (Lao Tse) ye. Bingeha ola Taoîzmê ye
Helbestvanê kurd Ebdulrehman Efîf "Tao Te Ching" wergerrandiye kurdî. Di pirtûkê de 81 helbest hene. Ew hemû di hejmara 42 ya Kovara Mehname de hatine weşandin.
Ferheng (peyvname, bêjename) pirtûkek yan qeydek dî ye ku peyv û bêje tê de hatine rêzkirin û şîrovekirin. Ev şîrovekirin dibe bi heman zimanî be yan jî bi zimanek din be. Ferheng dibe ji bilî bi peyvan, bi wêneyan jî bên dîyarkirin. Di ferhengan peyv bi piranî li gor alfabeyê tên rêzkirin lê rêzkirin dikare bi gor babetan jî bibe.
Yek cûn parvekirina ferhengan jî wiha ye: Ferhengên giştî û ferhengên taybet.
Ferheng dikarin ferhengên yekzimanî, ferhengên duzimanî yan jî ferhengên pirzimanî bin.
Wekî din ferheng dikare di wateya çandê de jî were bikaranîn, ji xwe ev gotin di zimanê Farisî de tê wateya çandê.
Mînakeke ji bo ferhengek Wîkîferheng e.
Van Çûng zaneyê çînî di sedsala I P.Z. jiyaye û bûye serkêşê Rêbariyeke nû kiriye.
Wî Mijî û serkeftin wek bingih girtine û rexwneyên pir tûj li Konfiçyûs kirine. wî dev avêtiye her ramana kelevajî. Henekê xwe bi ramanên kelevajî, rûh û berdolabîkan kiriye. Van Çûng ramanaa "jiyana ebedî" û ku dibêje "her tişt bi gotina xwedê dibe" rexne dike.
"Zhuangzi pelatînkê di xewnê de dibîne (an jî Pelatînk Zhuangzi di xewnê de dibîne)".
Zhuangzi, Chuang Tzu, Chuang Tsu, yan jî Chuang Tse (bi çînî: 莊子; xwendina wê "Juang-jî") di sedsala 4 B.Z. de li Çînê di dema şerên mîrekan de jiyaye. Kêm tişt li ser kesayetiya wî tên zanîn. Li gor dîroknasan, ew li navçeya Mengê cihekî li binya çemê zer re li cihekî herema Hemanê jiyaye. Tê gotin ku wî di karê birêvebirinê de cihekî girîng digirt û bi heta ku keyê herêma Şu wezîrtî pêşniyarî wî kiriye lê belê wî qebûl ne kiriye.
Pirtûka wî jî bi navê wî "Zhuangzi" tê bi naskirin.
Wî di dawiya jiyana xwe bi timametî daye paş wek koçerekî di nav gel de geriyaye.
Max Weber sosiyolog û aborîvanê (ekonomist) Alman (jdb. li Erfurt; m. li München). Wî bi kesayetên wek, Vilfredo Pareto, Ferdinand Tönnies, Émile Durkheim û Georg Simmel re civaknasiya hemdem ava kirin.
Max Weber wek damezrênerê civaknasiya ziman-zelal tê dîtin, yanî nêzîkbûnek civakî, ku wateyek subjektif ji tevgera civakî tê.
Denis Diderot (jdb. li Langres (Fransa); m. li Paris) nivîskar, fîlozof û ensîklopedîstek fransî ye.
Bîst salên jiyana wî û angajmana wî di berhema "Lumières (Ronî)" de ji bona ansîklopediyê karekî mîsoger e.
"Bajêr-welat" ew herêm in ko bi tivavî ji aliyê bajêrekî ve dihên rêvebirên û bi giştî serwrî ya xwe ya sîyasî heye. Bi awayekê dîrokî, bajêr-welat ser bi deverên ferhengî yên mezintir yên mîna Yewnana Kevnar, Aztek û Maya û bajêr-welatên Îtalya ya Rênêsansê bûne.
Bajêr-welat di zemanên berê da mişetir bûne. Herçind e ko wan serwerî ya xwe hebûye jî, lê gelek caran di hevalbendî yên fermî û nefermî da li bin serwerî ya Şayekê Bilind bûne. Ev hevalbendî hindek caran bi darê zorê (mîna Romayê) an jî aştîyane (mîna Hevalbendî ya Polêponizi bûne.
Li çaxên navîn, bajêr-welat nemaze ji saloxetên wan deveran bûn ko niha dibêjinê Elmanya, Îtalya û Rûsiya. Hindek ji wan Hevalbendî ya Hansîyatîkê pêkanîn ko jibo heyama çend sedsalan di warê aborî û bazirganiyê da dewrekê pir giring lîst.
Monako.
Şanişîna Monakoyê bi hemî ramanan ve bajêr-welatekê nûdem e: Monaco-Ville bi ramana "bajêrê Monako" para şûrekirî ya bajêrî ye û bajêrokê navdar Montê Karlo di rastiyê da rendekên bajêrî in. Tuxîb anko sînorê axa weltî her sînorê axa bajêrî ye (yek dewlet û yek civata bajêrî, her yekê jî desthilata xwe heye): Şanişîna Monakoyê û Bajêrê Monakoyê.
Singapûr.
Herdu salên ko Singapûr ser bi Malîzyayê ve bû miştî alozî û netenahiyê bûn. Pevçûnên nejadî di navbera piranî ya Çînî û kêmanî ya Malayî li bajêrî mişe bûn. Hukmeta federal ko di bin desthilata Rêkxistî ya Neteweyî ya Yekgirtî ya Malayîan (RNYM) da bû digel hukmeta herêmê ko di bin desthilata Partî ya Kar ya Gelêrî (PKG) kevt nav şerî. RNYM ditirsa ko PKG di lihevnegirtinên nejadî da li hukmeta federal jî piraniyê bi dest xwe ve biînit, lewa li sala 1965'ê biryar da ko Singapûrê ji federalîyetê derbikit û wekî hukmeteka xweser niyasî.
Piştî xweserî ya nexwestî ya Singapûrê, wan bilez welat ber bi pêşkevtina pîşesazî (sen'etî) bir û li demeka kurt Singapûr bû yek ji çar welatên ko bi navê "Pilingên Asyayê" dihên niyasîn. Ew niha yek ji bajêrên herî mezin yên cîhanê ye ko armancên wê yên cîhanbajêrî (kosmopolitan) hene.
Herakleîtos (;) fîlozofê yewnanî di navbera sedsala 535- 475 li Efesê jiyaye.
Herakleîtos piştî nîvê sedsala VI an, ber bi 544-541 jiyaye. Ew yek ji fîlozofên berî Sokrates e li rojavayê Anatolîyê li Efesê jiyaye. (Li gor Diyojen Laers di olimpiyata 69 han de(504-501) ew î çil salî bû). Li gor Sokrates ew 60 salî miriye, yanî ber bi 480. gerek mirov "Heraklîtes" û "Heraclides" bi tevlî hev neke. Nameyên Apokrîfes wî weke hemdemê Daryûsê yekem şîrove dikin.
Herakleîtos filozofê yekem e ku sîstemek dînamik kiriye nav felsefa rojava de. Ji berhehên Herakleîtos bi tenê çend fragman gihêştine me. Li gor pirtuka "Lives and Opinions of Eminent Philosophers" ya Diyojen Laers Herakleîtos pirtûkek nivîsandiye û nezirî pîrozgiha Artemîs kiriye. Li gor Herakleîtos li cîhanê her tişt, her tim di nava gûhartinê de ye û ji bo zanyariya xwuzayê gerek ev guhartin were çavdêr kirin. Herakleîtos tu caran bahsa pirensîbek ku nayê guhartin ne kiriye. Lê belê ji gotina wî ya pêhempa "merov xwe du caran di çemekî de naşo" û pêde hin firagmanên wiha hatine îdia kirin.
"The Lord of the Rings" ("Begê Gustîlan") romaneka hemasî ya pir aşopî ya J. R. R. Tolkienî ye. Ev roman wekî dirêjiya romana bertir a Tolkienî ya bi navê "The Hobbit" ("Kêrvuşik-mirovî") destpêbû û hema zû bû çîrokeka gelek dirêjtir. Ew bi şend qonaxekan ji sala 1937'ê heta 1949'ê, û piraniya wê di salên Şerê Cîhanî yê Duyê da hat nivîsîn. Di pêş de ew di salên 1954 û 1955'an de di sê cildan de hat belavkirin û ji hingî were gelek carên dî û bi kêmanî ve bi 38 zimanên dî hatîye belavkirin û buye yek ji karên herî hezkirî yên wêjeyê di sedsala 20'an de. Filmên sêkane yên Begê Gustîlan di salên 2001-2003'an de bûn sedema zêdebûna hezkirina xelkî li karên Tolkienî.
Çîroka pirtûkê.
Begê Gustîlan qala alema J. R. R. Tolkien dikî û ava pirtûka ji wira tê.
Le qisma zehf kî ya çîroke jî, bas kirina refîtîka Hobbîta,
Frodo û rêhevale wê serdema Şerê Gustîlan e. Begê Gustîlan ji çîrroke xwe ye û dewama pirtûka "The Hobbit" e.
Begê Gustîlan ji şeş pirtûkan da çêbûye.
Rêhevala Gustîlê (The Fellowship of the Ring)
Vegerrîna Keye (The Return of the King)
Dewleta yekneteweyî, dewleta neteweyî, welatê neteweyî coreyekê welatan e ko ji bo desteberkirin û ewlekirina ax û serweriyê ji bo neteweyekê pêkdihêt û rewayî ya xwe ji vê ewlekirinê werdigirit. Welat hebûneka siyasî û siyasî-cihnaskî (geopolîtîk); û netewe hebûneka kulturî û nejadî ye. Zarava "netewe-welat" digehînit ko ev herdu raman bi hev ra in, û ev wê ji coreyên dî yên welatan ko berî wê hebûne cida dikit. Eger bi diristî bihêt avakirin, ramana wê ew e ko hemî welatiyan ziman, kultur û bihayên hevpişk hene. Ev tişt di piraniya coreyên dî yê welatan da nebûn. Cîhana nî avabûyî li ser hîmê netewe-welatan mafê çareya-xwe-nivîsînê û mafê xwe-rêvebirinê didit hemî neteweyan ko hizreka cewgerîn ya aydîolocî (îdeolojî) ya neteweparêzî anko nasyonalîzmê ye.
Netewe-welatê armancanî (aydiyal).
Ji gotin û bawerî yên neteweparêzan û netewe-welatên heyî mirov dikarit hizir bikit ka dê netewe-welatekê armancanî çawa bit, lê hebûneka wusa li cîhana rastiyê da nemumkîn e. Lê vê hizrê bandora xwe li ser piraniya netewe-welatan hiştîye û bê wê mirov nikarit ji netewe-welatên heyî fêm bikit. Qenciyeka dî ya vî modêlê aşopî û armancanî ew e ko mirov dikarit hevberdaniyekê dinavbera vî coreyê welatan û yên bertir çê bikit.
Bishop George Berkeley (12 adar 1685 – 14 çile 1753) ji malbata împaratoriyê, fîlozofekî ji îrlandayê ye. Xebata xwe ya herî giranbiha li ser mijara "îdêalizma subjektif" kiriye. Ew dibêje: "Esse est percipi" ("hebûn, xwiya-kirin e"). Têori,nîşan dide ku mirov bi tenê karê bi rêya hîs û ramanan tiştan nas bike, le ne bi riya tecrîdê. Wî gelek tişt nivîsandin, "Bingiha fêrbûna mirov(1710)", û "Sê diyalogên di navbera Îlas û Fîlonûs de" (1713) Berkley bi xwe di rolê spîrîtualist (rûhanî) û Ilas gotina Yewnanî ku ji bo "Locke (tişt)" tê bi karaîn.
Di sala 1734 de Analîst çap kir, di vê pirtukê avakirina zanyariyê rexne dike. wî bi van rexneyan bandoreke mezin li pêşveçûnên li ser Matemetîkê kir.
Navê wî li bajarekî Kalîforniya û li kolêjekê di nava Zanîngeh Yal jî hat kirin.
Coldhackers di dîroka kurdan de rêxistina hackeran a pêşîn e.
Bi navê "Coldhackers" bi hezaran êrîş li malper û serverên tirkan pêk aniye. Koma bi navê "Coldhackers" di 3'ê gulanê 2005'î de bi fermandariya HQ hatiye damezirandin û di sala 2006'î de navê xwe wekî CMG - Cyber Median Guerillas guherandiye.
Heya niha di înternetê de, nêzîkî 10.000 malperên tirk û dewletên zorbariyê li kurdan diken, xerabkirine. Gorî agahiyên ku wan dane belavkirin, di nava koma "Coldhackersê" de, li dora pênc, şeş xebatkarên xurt hene. Dîsa ew dibêjin hewla wan heye ku xwe bipêşbixin û tirseke mezin têxin dilê hêz û welatên ku li kurdan zordariyê dikin.
George Smoot (jdb. 20ê sibata 1945ê) stêrfîzîknasekî û gerdûnnasekî amerîkî ye.
Ew li Zanîngeha Kalîforniyayê li Bêrkliyê dersdêrê fîzîkê ye. Bi tevayî digel John C. Matherî Nobel Xelata fîzîkê ya sala 2006ê jiber lêkolînên liser formên ko dibêjinê Tenên Reş û enayzotopiya tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya gerdûnî wergirt. Ev ew kar e ko gewherê birdoza gir-gurmînê ya gerdûnê bi arîkarî ya heyvoka COBEê dana.
Xwendin û destpêka lêkolînan.
Smût li Yukona wîlayeta Florîdayê hat dinyayê. Wî berî ko biçit Binkeyê Teknolojiyê yê Massachusettsê (MIT) matîmatîk xwînd. Wî li sala 1966ê li BTMê du bawernameyên bekaleryûsê, yek li matîmatîkê û ya dî jî li fîzîkê wergirtin. Wî li sala 1970ê doktora ya xwe li fîzîka pirtikan wergirt. Paşî wî heza xwe ber bi keyhanzanistî guhart û çû Ezmûngeha Niştîmanî ya Lorens Bêerklî û li wêderê digel Luis Walter Alvarezî li ser ezmûna HAPPEê ko balûneka çînsepehrî ji bo vedîtina dijemaddeyî li atomsepehra jorîn e xebitî. Di wê ezmûnê da wî modêla keyhanzanistî ya rewşa tebitî ko heta niha jî aloz û nezelal e pêşbînî kir. Paşî ew li tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya keyhanzanistî (TPK) meraqdar bû. Pirsyareka bêbersiva wî çaxî pirsayra nijara keyhanê bû. Yek ji modêlan pêşbînî ya hindê dikir ko keyhan di zivirînê da ye û dewseka vê di TPKê da hebû: germapileya tiştan li goreyê sû û simta lênihêrînê dihat guhartin. Bi arîkarî ya Alvarêzî, wî tîrêjpîvek afirand ko cidatiya germapileya TPKya du simtan ko 60 peyîskan ji hev dûr bûn dipîva. Amîr li ser frokeyeka Lockheed U-2 hat damezrandin û şiya biselmînit ko zivirîna giştî ya keyhanê sifr e (li goreyê sînorên diristî ya amîrî). Amîrî vedît ko germapile ya TPKê li goreyê ducemserekê (dipole) dihêt guhartin. Ev wekî bandora Dopplerî ya zivirîna erdî bi hevberdanî ya digel devera tîrêjdana TPKê, ko dibêjnê sethê herî dawîn yê şerpezekirinê, hat şirovekirin.
Tîrêjpîv amîrek e ji bo pîvana sirêma tîrêjê an hêzê di tîrêjderî ya karevayî-asinrevayî (elektromagnetîk) da. Herçind e ko ev zarav zêdetir ji bo wan amîran bikar dihêt ko tîrêjderî ya jêrsor dipîvin, lê ew dibit ko ji bo hemî amîran bikar bihêt ko tîrêjên şebenga karevayîasinrevayî diyar dikin.
Hestkera tîrêjê di tîrêjpîvan da piraniya caran tîpîvek (bolometer) e ko tîrêja ko dikevit ser xwe vedimêjit û bi vî awayî germapileya wê bilind dibit û ev germapile jî bi coreyek ji coreyên germapîvan dihêt hesibandin. Ev zêdebûna germapileyê dikarit nîşana hêza nav tîrêja vemêhtî bit.
Yek ji mînakên herî pêşîn yên vebînikên tîrêja jêrsorî î tîrêja dîtinî (ruhnahî) tîrêjpîva Crookesî bû.
Tîrêjpîva hûrpêlan tîrêjên di tuxîbên hûrpêlan ji şebenga karevayîasinrevayî da dipîvit.
José Ortega y Gasset fîlozofê spanî (jdb. 9 gulan 1883 − m. 18 çiriya pêşîn 1955, li Madridê), xwendina xwe li Madrîdê û li zankoyên almanan kiriye. Di sala 1910an de li bajarê xwe yê Madrîdê bû mamosteyê metafîzîkê. Wî bi kovar û nîvîsên xwe hewl da ku ji nû ve çanda û wêjeya spanî zindî bike. Ji van kovaran La Revista de Occidente ya herî bi nav û deng e. Bi destpêka şerê hindûrîn yê Spanyayê re ew ji welêt derket. Pêşî çû Fransayê, piştre jî çû Arjentînê.
Di dawiya jiyana xwe de careke din vegeriya Madrîdê û li wir jiyana xwe ji dest da. Ev nivîskarê spanyol, li qasî ku giringî dida wateya tiştekî, hewqas jî dida rastgotina wê tiştê. Li gor nivîskar Camus piştî Nietzsche re, belkî jî nivîskarê herî bas yê Ewrûpayê ye ew e.
Gelek nivîsên wî yên ku di dersên xwe de jî didan, pistî mirina wî re hatin berhev kirin û bi navê "El hombre y la gente" (Mirov û xelk) hatiye çap kirin. Hetanî niha tu pirtûkên Ortega y Gasset wergerkî kurdî ne bûne.
Şebenga karomiqnatîsî (bi îngilîzî: "electromagnetic spectrum"), rêzkirina tîrojên karomiqnatîsî li gor dirêjiya pêlên wan.
Di navbera herdu qadan de goşeya 90 pile heye
Tîrojên ko dirêjiya pêlên wan ji 400 heta 700 nanometre ne, ji aliyê çav ve dikarin bên dîtin. Çav enerjiya van tîrojan veduguherîne sînyalên elektrîkê
Gava pirtikek atomî, ya wekî elektron, ji aliyê qada karebayî (elektrîkî) ve tê tawdan, dibe sedema livîna elektronan. Livîna elektronan dibe sedema çêbûna qada lerizînê ya karebayî û miqnatîsîyê. Di navbera herdu qadan de goşeya 90 pile heye. Qadên lerzinê di nav gurzeya enerjiya ronahiyê, fotonan de diçin, ev rewş wekî tîrojdana karomiqnatîsî (bi îngilîzî: "electromagnetic radiation") tê navkirn. Foton yekeya ronahiyê ye, ji pakêta enerjiyê pêk tê û taybetmendiya pêl û pirtikê (bi îngilîzî: "particle") lixwe digire. Rêjeya enerjiya foton û dirijiya pêlê ya ronahiyê berevajî ye. Fotonên ronahiya bi dirêjiya pêlên kin, li gor yê pêlên dirêj, hê pirtir enerjî lixwe digirin.Tîrojdana karomiqnatîsî ne di yek, lê di gelek corê tîrojan de rû dide. Li ser xêzekî, rêzkirina van hemû tîrojan li gor dirêjiya pêlên karomiqnatîsî, wekî şebenga karomiqnatîsî tê navkirin.Tîrojên karomiqnatîsî jî mîna deng, bi şêwaza pêl belav dibin. Pêlên deng di nav madeyên şile, req û di nav hewayê de derbas dibin, cudahiya pelên karomiqnatîsî ji pêlên deng ev e ko pêlên ronahiyê dikare di nav valahiyê de jî derbas bibe. Li esman gava birûsk lê dide, pêşî ronahiya birûskê paşê dengê birûskê digihîje mirov. Ev rewş ji ber cudahiya leza pêlên ronahiyê û deng e. Leza pêlên ronahiyê li gor ya pêlên deng gelek zêde ye. Tîrojên karomiqnatîsî (ronahî) di valahiyê de, di çîrkeyek de 300000 km diçe ango leza tîrojên ronahiyê di valahiyê (feza) de 300000 km/çîrke ye. Leza pêlên dengê di hewayêde 343 m/çîrke ye. Durahiya di navbera lûtkeyên du pêlên li du hev, wekî dirêjiya pêlê tê navkirin. Dirêjiya pêla tîrojên ronahiyê bi yekeya nanometre (nm) tê pîvandin. Nanometre ji mîlyaran yekê metreyê ye, ango 1m= 1000 000 000 nm ye. Dirêjiya pêlan dibe ko ji nanometreyek kintir be, mînak, tîrojên gamayê. An jî dibe ko dirêjiya pêlan ji kîlometreyek dirêjtir be, wekî mînak dirêjiya pêlên radyoyê. Çavê mirov hemû tîrojên karomiqnatîsiyê nabîne. Ronahî corek ji pêlên karomiqnatîsî ye. Tîrojên ko dirêjiya pêlên wan ji 400 heta 700 nanometre ne, ji aliyê çav ve dikarin bên dîtin, çav enerjiya van tîrojan veduguherîne sînyalên elektrîkê. Ew ronahiya ko mirov tîrojên wan bi çav dibîne, wekî ronahiya bînraw tê navkirin. Bi têkilbûna tîrojên ronahiya bînraw, ronahiya spî peyda dibe. Heke ronahiya spî di nav Puwazkek (prîzma) sêgoşeyî de derbas bibe, tîrojên ronahiya spî ji hev cuda dibin. Hemû reng li gor dirêjiya pêlên tîroja xwe rêz dibin, bi vî awayê keskesor ava dibe, ji vê rêza rengan re şebenga ronahiya bînraw tê gotin. Şebeng ji ronahiya binefşî, nîl, şîn, kesk, zer, porteqalî û sor pêk tê. Ji van rengan, dirêjiya pêlên ronahiya binefşî (mor), ya herî kin e, lê enerjiya fotonên vî rengê ji ya rengên din zêdetir e. Pêlên ronahiya sor, pêlên herî dirêj ên ronahiya bînraw e, lê enerjiya fotonên ronahiya sor ji ya hemû rengên din kêmtir e. Gava ronahiya bînraw di puwazkê de derbas dibe, herî zêde tîrojên ronahiya binefşî, herî kêm jî yên ronahiya sor ditewin. Ji boy hestê bînînê, enerjiya pêlên ronahiyê tên bikaranîn. Tîrojên ronahiyê li ser kelûpelan dixe, ji wir şewq dide û tê ser çavê mirov, li gor dirêjiya pêla ronahiyê, çavê mirov ronahiyê bi awayekî rengîn dibîne. Ronahiya bînraw beşek piçûk a şebenga karomiqnatîsî ye. Li gel ronahiya bînraw şebenga karomiqnatîsî, pêlên karomiqnatîsî yên din jî lixwe digire. Tîrojên gama, tîrojên X, tîrojên serbînefşî, tîrojên jêrsor, pêlên mîkro û pêlên radyo jî pêlên karomiqnatîsî ne.
Gerdûnnasî an jî kozmolojî, babetê vî zanistî hemî cîhan û bîn bi giştîtiya xwe ve, û bi berfirehtirkirina ramanê, cihê mirovî tê da ye. Herçind e ko peyva "kozmolojî" peyveka binisbet nû ye (ji bo caran pêşîn li sala 1730'ê ji aliyê Christian Wolfî ve hat bikaranîn), lê xwîndina cîhanê bi giştîtiya xwe ve ji zû da babetê zanist, felsefe û olî bûye.
Zanistên ku bi gerdûnnasjiyê re mijûl dibin jê re gerdûnnas an jî kozmolog tê gotin. Di wêjeya hemdem de, "gerdûnnasî" an "kozmolojî" bi gelemperî wekî gerdûnnasiya fîzîkî tê binav kirin. Di vê çarçoveyê de, gerdûnnas gelek şaxên zanistê ji jîndenasiyê bigire heya bîrkariyê û hem jî stêrnasî di lêkolînên kozmolojîk de bikar tînin. Gerdûnnasî çêkirin, dîrok û paşeroja gerdûnê lêkolîn dike. Ew zanistên xwezayî, bi taybetî stêrnasî û fizîkê, tîne cem hev da ku têgihiştin û têgihîştina gerdûna laşî bi tevahî peyda bike.
Gerdûnnasî di şaxên cihereng de.
Fîzîk û zanistên stêrfizîkî cihekî navendî digirin, ku vê dawiyê jê re gerdûnnasiya laşî tê gotin, ku bi têgihîştina gerdûnê bi çavdêrî û ceribandina zanistî ve mijûl dibe.Gerdûnnasjiya fizîkî diyar dike ku gerdûn bi qasî 13,7 ± 0,2 mîlyar (109) sal berê piştî Teqîna Mezin derketiye holê, û ku dîroka gerdûnê pêvajoyek birêkûpêk e ku ji serî heya dawiyê bi tevahî ji hêla qanûnên fizîkî ve tê rêvebirin.
270x270pxGerdûnnasjiya derefizîk ku gerdûnê ji aliyê felsefî ve dikole, dîsîplînek pir kevnar e û hewl dide ku xwezaya gerdûnê, mirov, Xwedê an jî têkiliyên wan di encama serpêhatiyên derûnî û giyanî de an jî çavdêriyên xwe rave bike û encamên xwerû peyda bike.
Ji aliyek din ve, gerdûnnasjiya olî ji lêkolîna dîrok û xwezaya gerdûnê di çarçoveyek olî ya taybetî de pêk tê, ku ji gerdûnnasiya laşî zêdetir nêzî gerdûnnasjiya derefizîkî ye. Çekirinên baweriyê yên olên cihê ji hev cuda ne, û nêrînên wan ên li ser gerdûnê jî ji hev cûda ne. Ji ber vê sedemê, her ol xwediyê yek an jî çend nêrînên gerdûnî yên olî yên cihereng ne.
Victòria Camps i Cervera (jdb. 21 sibat 1941, li Barselona, Ketelonya (Spanya)), fîlozofeke ketelan û spanî ye.
Camps di sala 1941 de li Barselona ji dayîk bû, li zankoya Barselonayê beşa felsefê xwend û li Zanîngeha Azad ya Barselonayê jî mamostetiya etîkê kir. Şanenavê wê li binê pirtukên wek "lawijên xwedayê mirî" (1976), Felsefeya analitîk û zimanê Pragmatîk (1976), "Etîk, Retorîk Siyaset" (1988), "Xawênên (hişpak) gel" (1990), "Bêaramiya jiyana rojane" (1996) "Sedsala jinan" (1998) heye. Ew hem di komîteyên etîk yên hin nexweşxaneyên Barselona dixebite, hem serokatiya hinek saziyên alternatîf dike, hem endamtiya lijneya kovara Isegoria dike û hem jî kordînasiyona pirtûke hevbeş "Dîroka Etikê" dike.
Camps, Victòria
Giordano Bruno fîlozofekî îtalyan e. Di sala 1548an de li Naloyê hatiye dinê û di 17ê sibata 1600î de li Romayê jiyana xwe ji dest daye. Ew bi awayekî fîlozofîk li ser xebatên Nicolas Copernic û Nicolas de Cuse sekiniye û bahsa gerdûnek bê dawî ku di navê de pir ji sitêrkên wek dinyayê tê de hene kiriye.
Ew ji aliyê engîzîsiyonê ve bi rêşaşiyê tê tawanbar kirin û piştî heşt salên dadkirinê re ew bi saxî tê şewitandin (bi hinceta ku evê rê li gelek kuştinên din veke).
Derdora sermasê ("desktop environment") komekê sepanan e ku xebitandina komputer û bernameyan hesantir bike. Bê derdora sermasê, yek dikare komputerê bi tenê bi nivîsan bi kar bîne.
Di Windows û Mac OS de, derdora sermasê sabît e. Di Linuxê de, sê derdorên sermasê yên mezin hene: GNOME, KDE û XFCE.
Şahidên Yehowa civateke olî ye ku tê de 8,7 milyon endam hene (2021).
Şahidên Yehowa gelek car wekî mesîhî tê hesibandin.
Taqa (), gundekî bi ser navçeya Mêrdînê Midyadê ye. Taqa 14 km durî Midyadê ye, di navbera gundên Mizîzex, Xerabya û Heynwertê da dimînê. Niştecihên gund bi tevahî êzîdî bûn û koçî Ewropayê kirina. Taqa ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Taqa û gundiyên gundê Taqa wekî Heverka têne nasîn, di salên 1922 û 1925 da bi rêberiya Haco herema Midyadê dikevê nava tevgereke kurdperwer. Tevî hemî alîgir û eşîra hevêrka êdî di qesra Seyxo da dimînê asê û nêzî 30 rojî şerekî bê navber ji aliyê Çelebiyê Osmên ve tên ser Haco û alîgirê wî. Haco di ser Heynwertê ra derbasî Helexê dibê. Ji wê derbasî sinsila Bagokê dibê û li Badibê jî demkê dimînê, lê dizanê ku debar nabê êdî xwe li xeta Ferensawî digirê û berê xwe didê binxeta bê vegera nav êla heverka.
Mam Usif, Mirad, Dor û Pîr Pûb xwedanê roja kevnare yên derdorên gundê Taqa ne.
Miradê Kinêdi sala 1941ê de li gundê Gêra Cehferê ê li herêma Torê xwedê daye û di sala 1984an de li Sêrtê çûye rehmetê. Heta mirina xwe li gelek deveran geriyaye lê tu carî bi awayekî domdar li welatekî din, di nav çandeke biyanî de
nejiyaye. Ew her di nav civaka kurdan de, li warê kurdan maye. Herêma Torê ji hêla keresteyên gelêrî ve gelekî dewlemend e û ji hêla çanda muzîkê ve bêtir bi muzîka bi lêxistina ribabê tê îcrakirin ve tê zanîn. Miradê Kinê jî wekî ribabvan stranbêj û dengbêjekî herî navdar û girîng derdikeve pêş.
Jînenîgariya wî.
Miradê kinê heta carde saliya xwe Li Gêra Cahfer bi malbata ji xwe rê jiyaye. Mirad di bicukatiya xwe de pirtirîn bi ap û bavê ji xwe rê bûye. Li wan guhdar kiriye û bi wan re geriyaye. Di carde saliya xwe de weke hunermendekî xweser û
profesyonel li ser musîk û ribabê rawestiya ye û baş fêhr bûye. Dibêjin ku
rojekê Mirad ligel apê xwe Usîv di civateke hunerî de amade bûye. Li ser vê yekê
runistiyê civatê pirsa wî ji Usîv dikin. (Usivê Zekiyayê ku ap û xwerzê Mirad
bû.) Tê gotin ku Usîv hunermendekî mezin bû. Dibêjin şagirtê te kiye; Usîv
dibêje biraziyê min e. Ew jî hunermend e, li ribabê dixe û distirêne. Li ser vê
pirsa han Mirad radije ribaba xwe û sitrana Bavê Seyrê dibêje. Dibêjin ku her cendî Usiv sitrana Bavê Seyrê xweş distirand lê tê gotin ku Mirad li apê xwe zedê kiriye. Piştî wê civatê êdî Mirad bi sitrana Bavê Seyrê tê naskirin. Ku ez bi xwe jê rê dibêjim " Bavê Seyrê " (Sitrana Bavê Seyrê efsaneya Seyrê û Eliyê Memed e.) Piştî demekê navê Mirad belav bû roj bi roj hate naskirin. Di dawiya xebateke bi rêk û pêk de. Mirad gihişte xweseriya xwe û sitîla xwe û bi navê malbata xwe hate binavkirin. Êdî navê wî bû bû Miradê Kinê. Her dera ku Mirad diçûyê de, gel xwe digihand Mirad ji bo ku li dengê wî Guhdar bikin û heger bikaribin kaseteke xwe li ber dengê wî bigrin. Civat li derûdora wî digeriya.
Herweha ji bo zemawendan dicû bajarên û metrepolên Tirkiyê û
Kurdistanê. Di dawiya temenê xwe de Li Sêrtê di karekî dewletê de bû. Car sal temenê xwe Li Sêrtê borandiye. Di sala 1984an de, beriya sersalê bi 12 rojan seet yekê şevê kirîzekê derbas dike û wî dibin nexweşxaneya Sêrtê. Seet sisiyê şevê li nexweşxaneyê jiyana xwe ji dest dide. Miradê Kinê gora xwe li Sêrtê li Goristana Şêxilhilo ye.
Çend gotin li ser hunera Miradê Kinê.
Dema ku em li cand u hunera Miradê Kinê dinerin em raserî hunereke pirr dewlemend dibin. Di vê hunerê de, bes ne tenê musîk lê herweha şano,reks û wêje jî roleke xwe pirr girîng heye. Di canda Mitirbiyê de xaleke herî girîng jî ew e ku erotîzm weke hêmayek e pirrxweşik cî digre
Ev canda hanê her cendî cudahiyek tê hebe jî, li pirr herêmên Kurdistanê derdikeve pêşiya me. Ji Şingalê bigre ta beşek ji Rojavayê Kurdistan li serxetê jî ji derdora Dêrika Ciyayê Mazî bi giştî Beriya Mêrdîn, Torê û herêmek ji Xerzan digire ber xwe tak u digihîje Colemêrgê û dadikeve Rojhilatê welêt û beşek ji Behdinan. Bi taybet Li herêma Torê pirr meqamê xwe cuda hene. Her zêweke (festival) Torê meqamek û ritmeke xwe cuda heye. Dema em li Hunermendê weke M Eliyê Kercosî, Brahîmê Eliyê Yasîn û Ehmedê Reşîdê Kinê û pirr kesên din guhdar dikin, em dibînin ku di vê hunerê de meqam û ritmeke folklorik û dewlemend heye. Dema em têne cem Miradê Kinê em dibînin ku ji wê candê pirr tişt wergirtiye lê weke enstrument û weke naverok li wê tişta folklorîk pirr tiştên nu zêde kirine. Weke enstrument Miradê Kinê gihiştiye asta virtioziyê. Weke naverok Mirad weke rexnegirekî temaşeya civakê kiriye û bi hunera xwe hunandiye. Ji peywendiyên kesayetî ta digihîje peywendiyên civakî û cinsî, em dikarin vê tevê di hunera Miradê kinê de bibinîn. Miradê Kinê qonaxeke di navbera hunera folklorik û ya nûjen de. Û Mirad bi dengê xwe jî pirr bi hêz e. Dengê Miradê Kinê weke zengilê cam e.
ew nigarekî e Miradê Kine yê, çoye cihekî mevanî
Nasîna Şerafeddîn Elçî.
Di jiyana Miradê Kinê de hevnasîna wî û Şerafettin Elçi cihekî mezin û girîng
digire. Lewra hevnasîna wan, kiriye Miradê Kinê di Wezareta Avadaniyê de wek
karmend dest bi kar bike. Ev karmendî li ser temamê jiyana wî û hunera wî bandoreke
Bertrand Arthur William Russell, Sêyem ' OM FRS, (jdb. 18'ê gulanê, 1872 li Trellekê - m. 2'ê sibatê,1970 li Monmouthshire nêzîkê Penrhyndeudraethê, li Gwynedd, Walesê) fîlozofê Brîtanî yek ji fîlozofên herî navdar yên sedsala XXan e. Li ser epîstemolojî, matematîk, vacî (mantiqî) û rewiştiyê jî xebatên wî yên giranbiha hene. Fîlozofê çepgir, û mîlîtanê sosiyalîst û azadîxwaz, ji nû ve Felsefê derxist pêş û rê li polemîkan vekir. Herweha, Russell li dijî Serê Cihanê yê Yekem bû, ji ber vê yekê, wî rayedarên Hikûmeta Britanyayê bi zimanekî tûj rexne kir.Ji lewre jî, di sala 1916an de, bi qasî 6 mehan cezayê girtîgehê xwar.
Wî dadgeha Sartre-Russell li dijî komkuji ya ku di dema şerê Viyetnamê hatî holê li dar xist, Û di sala 1950'an de ji bo berhema xwe, ji bo tevgera xwe ya mirovperwer û ramana azad, wî Xelata Nobelê ya Wêjeyê stand.
Necîb Balayî nivîskarek kurd yê kurmancînivîs e ji Başûrê Kurdistanê.
Necîb Balayî li sala 1962an li gundê Ure, li herêma Berwarî Bala hatiye dinyayê. Balayî xwendina destpêkî, li gundê Kanîmasî û Mayê bi dawî anîye. Piştî şkestina şorişa kurdî, li sala 1975an, bi Malbat ve li bajarêr Duhok, xwecî bûne.
Li xwendingeha Birayetî, li Duhok, xwendina xwe ya Navîn û Amadeyî bi dawî kirî ye. Li sala 1985/1986 li Zanîngeha Bexda-beşê zanyariyên Mirovayetî-Cografiya, bi dawî anî ye.
Ji sala 1981 – 1987an, li Radio ya kurdî, li Bexda wek amadekar û pêşkeşkarê bernamê Helbest û Awaz bû, dîsan Bernamê Zarokan ((werin li gel me)), amade dikir û rojnamevan Helat M. Salih pêşkeş dikir.
Ji sala, 1991- 1993an di rêveberiya ragihandina ê de li bajarê Duhok kar kirî ye. -Cêgirê Serniviserê Rojnama (Botan) bu, ya ku, li Duhokê derdichu heta sala 1993an 13 hijmar jêhatine chapkirin.
Sala 1994an bu ye Reveberê kenalê Televizion a ((Gelê Kurdistan)).
Li sala 1994an, ji egerên şerê Birakûjî, qesta Almaniya kirî ye, Mafê penaberiyê wergirtî ye.
Dema hat Almaniya, li ser çalakiyên xwe yên Edebî û Roşenbîrî, berdewam bû, bû ye endamê yekêtiya Nivîskarên kurd li dervey Welat, Endamê kargêr yê Instîtuta kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist li Berlîn, li Zanîngeha Med, ku bi riya kenalê MedTV, dersên Edebiyata kurdî ya Nûdem pêşkeş kirîn e, bu ye -Endamê PEN a kurd, li Almaniya, ya girêdayî PENa navnetewî.
Li Berlin, li Akademie für Digitale Medien www.Cimdata.de Bawernama Online Redaktur bi pileya gelek baş wergirtiye. -Beşdariya bi dehan Konferans û Festivalên, Edebî û Roşenbîrî kirî ye, li Welat û dervey Welat.
Ji sala 1997 – 2003 li Radio ya Berlin a Azad (SFB- Multi-kulti), ku niha (RBB) ye, kar kirî ye.
Ji Adara 2003an heya niha, li Radio ya Ewropa Azad (RL – Radio Free Europe/Radio Liberty) kar dike.
Li sala 1977/78an, dest bi nivîsên kurdî kirî ye, li pêşiyê hind gotarên foloklurî, helbest û kurte chîrok nivîsandîn e.
Li sala 1979an, li Festîvala helbestxwendinê ya Ciwanan, li bajarê Helebch ê, Xelata yekemîn ya helbestê wergirtî ye.
Helbest û Nivîsên wî, di piraniya Rojname û Kovarên kurdî de, hatine weşandin yên ku ji sala 1980-1990an li Bexda û kurdistanê dihatin chapkirin.
Li Ewropa jî, bi nivîsên xwe beşdarî kirî ye, di hind rojname û kovarên weke: Nûdem, Avaşîn, Hiwa, Azadiya Welat, Havîbûn, û Seko de.
Li sala 1998an yekem komela helbestên xwe, bi nave Min şev nasdikirn, berî reş bibin çap kirî ye.
Li sala 1989an, li gel Xanima Rojnamevan, Semîra Alî Mandî zewiciye, û du keçên wan, bi navê Hozan û Rûdan hene.
Ji sala 2003an…Ji ber karê radio yê, Li bajarê Prag, li kumara Chîk dijîn.Ew û xanima xwe li Radio RFE/RL kar dikin.
Sala 2013 ji bo rêveberiya Radioya Rûdaw, çûye başûrê Kurdistanê, buye berpirsê Radioyê heta Gûlana sala 2014an cardin vegeriyaye bajarê prag.
Ji sala 2005an û heya niha nivisên xwe di malpera amidakurd.com di weshîne, herweha hind caran di Kovara W ya amed ê û kovara Peyiv ya ku ji alê yekêtiya Nivîskarên kurd shaxê duhok ê tê weşandin bi berhemên xwe beşdar dibe dike.
Bi giştî berhemên xwe yên destpêkê, ji sala 1978an heta 1988an di van kovar û rojnaman da weshandîn e ((Rojnama Hawkarî-Bexda, Kovara Beyan-Bexda, Kovara Karwan-Hewlêr, Kovara Nuserî Kurd-Bexda, Peyv-Duhok, Kovara Rojî Kurdistan-Bexda, Roshenbîrî nwê- Bexda, Al-Eqlam-Bexda, delîlê Festivala Roshenbîriya kurdî 1983…. htd))
Berhemên belavkirî ji 1991 – 2003an di van Kovar û Rojnaman da: ((Rojnama Botan – Duhok, Rojnama Serhildan – Duhok, Kovara Nûdem – Swêd, Kovara Avashîn- Berlin, Kovara Havîbûn –Zanîngeha Berlîn ya Azad, Kovara Hiwa Frankfurt-Almaniya, Peyv-Duhok...htd herweha di gelek malperên Kurdî da niha berhemên xwe belav diket))
Niha di rojnama Evro da, Stona nivêsînê he ye bi navê ((ji prag bi dengekî bilind))
Li serdîroka Edebîyata chîkî, niha xebatên wî hene, u van nivîsan weke rêzenivîs di kovara ((Metîn)) da di weshîne,pashî weke pirtuk chap dike, Metîn Kovareka roshnebîr î gishtîye, li bashurê Kurdistanê, li Bajêrê duhok derdiche.
Bîrûnî an Beyrûnî yan jî Ebû Reyhan el-Bîrûnî (jdb. 15 êluna 973 Xwarezm - m. Xeznî) fîlozof, matematîknas, stêrnas, fizîknas, dîroknas, kîmyager û civaknasê fars bû. Li rojavayê, bi navê Alîboron û Alberûnî tê naskirin.
Bîrûnî li gundê Kath nêzî Xwarezmê (li Ûzbêkistana îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya "Berbajar". Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine. Ew dersên matematîk û stêrnasiyê ji Ebû Nesr Mensûr digire.
Ew bi fîlozofên weke, Îbn Sîna, Îbn Miskeweyh û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe Hindistanê, li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê "Pirtûka Hindistanê" (bi erebî: "Kitab el-Hind") li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew yewnanî, suryanî û berberî jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) farisî û bi erebî dinivîsandin.
Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene. Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine.
Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.
Kratera Bîrûnî a li ser heyvê
Ana Britannica – 4. Cilt / s. 269-271
Kurdistan.
14ê hezîranê – Zagros TV dest bi weşanê kir.
Jidayikbûn.
11ê çiriya pêşîn – Michelle Trachtenberg, lîstikvan û modela amerîkan
31ê çiriya pêşîn – Qanatê Kurdo, zimannas û nivîskarekî kurd
26ê kanûna pêşîn–David Motadel, dîroknas û rojnamevanê ramyarî yê alman
28ê kanûna pêşîn – Sienna Miller, lîstikvana îngilîz-amerîkan
Cîhan.
8ê gulanê - Li Martinique Çiyayê Agirîn (Volkanîk) Çiyayê Pelée teqiya 30 hezar kes jiyana xwe ji dest da.
3ê tîrmehê –Theodor Herzl, nivîskar, qunciknivîs û rojnamevanekî awistirî-macarî yê ji Cihûtiyê bû.
22ê gulanê – Jules Renard, nivîskar û rojnamevanê fransî wefat kir.
Têgeyştinî Rastî rojnameyek nîv hefteyî bi zimanê Kurdî ji hêla Artêşa Brîtanya ve li Iraqê tê weşandin.
Serhildana Koçgiriyê
Çiriya paşîn – Günter Dönges, nivîskarê alman
12ê nîsanê –Keyê Spanyayê Alphonse yê XIII, bêyî ku ji textê xwe were xwarê welêt terk kir û li Spanyayê komarî hatiye îlankirin.
15ê gulanê – Yekem hejmara Kovara "Hawarê" li paytexta Suriye Şamê derket
Harûna (,) gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. Gund 20 kmyê durî navçeyê ye.
Gelê gund debara xwe mişextiyê ango bi navê dinê yê navdar peyva tirkî "qaçaxçîtiyê" dikin. Nîvê zefî gundiyên Haruna li sînorê Kurdistana Iraqê derbas dibin u bi barê heywanan mozotê li wir hildidin tînin, paşê jî dibin navçeyê û hin bajarên hawirdorê difroşin.
Eliyê Herîrî anku 'Elî Herîrî (jdb. 1009/10 Colemêrg - m. 1077/78) nivîskar û helbestvanekî klasîk ê kurd yê wexta dewleta Merwaniyan
Jiyana Elî Herîrî.
Elî Herîrî bi eslê xwe ji Şemzîna e. Ew, di sala 1009 an jî 1010 Zayînî de hatiye dinyayê. Dîroka hatina wî ya dinyayê, her weha du hizir têne ser zimên. Li herêma ku lê bûye, di dema wî de bandoreke mazin ya wî hebûye. Ji ber ku ew bandora wî, bi xwe re pir pêşkevtinan jî tîne.
Di wê demê de, li Kurdistanê, Merwanî serdest bûn. Merwaniyan dewleteke ku hema bêje hebûna Kurdistanê hemî xistibû nava xwe de, avakiribûn. Bi vê yekê re, di dema xwe de, wan pir pêşkevtin jî dane çêkirin. Merwanî, di dema Aliyê Merwan (jê re Abu Ali bin Merwan jî tê gotin) de, dema xwe ya zêrîn derbas dike. Di wê demê de xurt bi pêş dikeve.
Elî Herîrî û malbata wî, di dema xwe de li herêma xwe bihêz bûn. Ew, di nav malbatê de, ji biçûkatî dest bi xwendinê dike û heta ku mezin dibe jî, xwendina baş û qanc werdigire. Bi vê yekê re êdî hêdî hêdi mezin dibe. Di wê dema wî de, pir pêşketin hene. Hin hêrîşên li ser serê Merwaniyan wan ji kal dikin. Di wê demê de, Merwanî jî li ber wan hêrişan li ber xwe didin. Merwanî, bi pişgiriya bavê Mîr Zengî bi ser dikevin. Bi saya ​serê wî, Merwanî dîsa serdestiya xwe li herêmên xwe xurt dikin.
Dema wî li Şam, Cizîra Botan û Hewlêr.
Elî Herîrî jî, di wê demê de li cem rêveberiye Merwaniyan e. Di wê demê de, Şam jî di bin destê wan de ye. Şam, heya dema rêveberiya Kurdistanê ya Eyûbiyan û piştre jî di bin destê wan de dimîne. Di wê demê de, dema ku Elî Herîrî li cem merwaniyan bû li herêmên ku karîbû li hemiyan digere. Demekê dîçe Şamê û li Şamê jî dimîne. Bi gelek zanistên ku li wir in re rûdine û dide û distîne.Piştre ku demekê li wir dimîne, Careke din vedigere û tê Cizîra Botan. Li wir jî demekê dimîne. Dest bi pirtûka xwe ya bi navê "Maqamat"ê dike û temam dike. Piştre ku ew pirtûka xwe bidawi dike, pirr di nav aliman de tê naskirin. Mirovên ku behsa wî dikin û navê wî ji diyaran dibine diyaran hene. Ew ji bo vê yekê Şemzînan û Cizîra Botan weke navend ji xwe re dibîne. Piştre ku ew her weha mezin tê naskirin, êdî ew bixwe, dike ku here Hewlêr û Bexdayê. Di wê heyemê de, ev herdû cih, weke du navendan bûn. Bexda, navê wê mezin bû. Hewlêr jî, ji ber ku navendeke dîrokî bû, navê wê hebû.
Elî Herîrî, piştî ku ji Şamê vedigerê Cizîra Botan, êdî demekê li wir jî dimîne û piştre dikeve rê de û berê xwe dide Hewlêrê. Li wir demekê dimîne û bi pir zaniyarên mezin yên wê demê re rûdine û diaxive. Ew axiftinên wî her tim bala mirovan dikişîne ser xwe. Axaftinên wî ji aliyê gel ve gelek tên hezkirin..
Elî Herîrî, ku demekê li Hewlêrê jî dimîne, êdî dike ku xwe bigihêne Bexda yê. Piştre xwe digihêne Bexdayê. Li wir, navende Xelîfetiyê hebû. Ji ber vê yekê ji, pir alim û zanistên Îslamê ji li wir dicivîn. Ew jî di dema xwe de ku weke zaniyarekî tê naskirin, êdî weke zanistekî Îslamê jî tê naskirin. Bi vê yekê jî, navê wî mezin dibe. Wî xwest ku bi axiftinê nêzîkatiya vacê di Îslamê de bide rûnandin. Li ser vê yekê re bi pir zaniyarên dema xwe re jî dikeve niqaşên mazin de. Li Bexdayê, li navenda Xelîfe jî dikeve wan niqaşan de. Bi vê yekê re, tê gotin ku hin raxne jî li ser vê yekê lê têne girtin. Lê ew ji ya xwe nayê xwarê di wê heyamê de.
Elî Herîrî bi vî awayî, demekê li Baxdayê dimîne. Piştre careke din vedigere Cizîra Botan û li ser demeke jiyana xwe ya dirêj li wir dibihorîne. Di wê dema jiyana xwe ya dirêj de jî, li gelek deverên Kurdistanê digere û li civata gelek mîran rûdine. Bi vê yekê re hizrên wî li her derî belav dibin. Hizrên Elî Herîrî ne tenê di nav Kurdan de, li herêmê bigiştî belav dibin. Ew weke zanistvanekî herêmî mezin dibe. Rêveberên mezin têne ber wî û jê aqil digirin..
Li gor rojhilatnas û kurdzanê rûs Alexander Jaba Elî Herîrî di sala 400î ya koçî (1009/1010ê zayînê) de li gundê Herîrê ku girêdayî Şemdînanê ji dayik bûye. Li gor Jaba Elî Herîrî yek ji kevintirîn helbestvanên kurdî ye. Elî Herîrî bêguman yek ji helbestvanên pêşî yê kurmancî ye. Dîsa li gor heman jêderê Elî Herîrî di sala 470'yî ya hicrî de (ku teqabilî 1070yê zayînî dike) rehma xwedê kiriye.Dîwana wî li Kurdistanê tê nasîn. Hinek helbestên Elî Herîrî ji aliyê rojhilatnasê alman Albert Sosin û rojhilatnasê sovyetî Margarita Borissowna Rudenko ve hatin weşandin.
Elî Herîrî li ser temenekî 60 (şêst) salî re diçê ser dilovaniya xwe. Biqasî ku tê gotin, di 1077 wan de diçê ser dilovaniya xwe.
Bajêrga Biçûk (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Di derheqê navê gund û paşeroja gund de tu agahî tune û nediyar e. Çand û hunera gund û ya navçeyê heman taybetmendiyê nîşan dide di gund her despêka bûharê ve leyîztoka topa şeqa tê lîstinê û her kes dikare vê leyîztokê bilîze (zarok, pîr, kal hwd.) qadê leyîztokê pêşiyê de tê diyarkirin û qasî du saeta dimeşe û li gorî kalên gund ev leyîztok qasî çarsed saliye tê lîstinê buye kewneşopî û heyanî îro dimeşe. Gund pişta xwe sipartiye girekî û li çiyayên Cîlo û cemedan dinêre. Gund qasî 71 km yan dûrî bajarê Colemêrgê û qasî 3 km yan jî dûrî navenda Geverê ye.
Xirwate (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Gundê Xirwatê, li nava deşta Geverê de ye. Pişta xwe daye çîyayên Hewşa Hemîdokê. Meydan Belek, zozana Xirwatê ye. Eşîreta gondê Xirwatê Pinyanişî ne. Di vê gawkê de Xirwate buye gondek mezin. Xirwate, xwediyê şaredariyê ye.
Manîs, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Manîs di navbera çiyayan û di geliyekê kûr de hatiye avabûn. Hejmara niştecihên gund li dora 800 kes e.
Hês (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Eşîreta gondê Hes Pinyanişî ne. Navdarên Hês
Şaglord (), gundê şaglordiyan e û gundekî navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Şaglord gundekî mezin û qedîm e. Di sala 1994an de gund bi destê artêşa tirk hate şewitandin. Xelkê wî niha belav bûye nav bajaran.
Alekanan (), gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Her wuha li gelek deveren din li bakurê Kurdistanê gundên bi navê Alekanan hene. Gundek ji wan jî Alekanana girêdayî navçeya bajarê Wan´ê Şaxê´ye. Alekaniyên vî gundî xwe Mîrşamî bi nav dikin û rûspiyên gund dibejin ku Mirşamî çend nivş bêrê ji Şamê mişext bûne. Ewan bi babik û binemalve xwe li gelek deverên bakurê Kurdistanê cih kirine und gund ava kirine. Navê piraniya van gundan jî bûye Alekanan.
PalTalk programeke belaş e ji bo axaftinê û nivîsandinê ye.
Li wêderê tu dikarî bi zimanê xwe yê şêrîn bi kurdên ji gelek welatan re li ser hemû tiştên ku dilê te dixwaze, biaxivî, li mûzîkê guhdar bikî û gelek tiştên dî bikî.
Sekran (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Gundeki 3 kilometra dur geweréye gundek pir xwoşe mıletéwé pir velatparızın devlemendin jı vi gundi mınasıbek heye dıbıjıné kevézer darévi cihévi pır xwoşe jı ser malek qedim hatiye avakırın ewji mala babpirét heci mehmut qedim mane nıhaji hejmara wi gundi qasi 700 kesanı tım jı yek malbatéye.
Gundê Dêlezî navçeya Gever û girêdayiyê Colemêrgê ye.
Navbera gundê Dotka û Pîrbila ye.
Li gund cîhê herî girîng Çiyayê Morê ye û golek biçûk nav serê wî da heye.
Gundî maden tê derxistinê. Karê gundiyan ser maden derxistin û cotkariyê ye.
Eşîra herî zêde Dêrî ye.
Gelhaya gundê dorbera 2000an e. Dibistana seretayê li gund heye.
Gund 20 km dûr Geverê û 30 km dûr sînorê Îranê ye.
Tîrmeh an temûz an coxînan navê meha heftem e. Meha tîrmeh 31 roj diajo
romania favoritii sunteti voi si cantece pentru cei dragi luna iulie 2022 este cu bine vacanta vara!! A la calendar? Da
Tîr naveke ji bo "Sirius" e. Tîr stêrka herî ronî de ezmanan e. Navê mehê 'tîrmeh' ji vê sterkê tê, ji ber ku di dawiya vê mehê derdikeve.
Kimsor (ango "Kumsor") (), gundekî navçeya Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Kimsor navê gundêkî Qişle (Nazimiye) ya Dêrsîmê ye. Di nav gundê Qişleyê de bi xwe kimsoriyan kurmancî dipeyivin. Gundiyên din kirmancî ango dimilkî dizanin. Li gorî çavkaniyên devkî, gundê Kimsorê berî sêsed salî dora sedsala 15an de hatiye avakirin.
Li Kimsor, Goman, Payîzgan, Gomaçeteyan, Tûmşevkan, Keyîş, Warê Golikan, Gaza Şîrînê û Mezreyê pêktê. Her yek mezre yan jî taxên gund dibûn.
Aboriya gund girêdayiyê zireat û sewal xwedîkirinê dibe. Pirê bizinan xwedî dikin û sedema vê jî, dora gund de daristanên maziyê hene.
Di navbera gund, newala Kimsorê derbas dibe. Ew newal di gehişî Çemê Munzirê.
Cihên pîroz ên Kimsorê.
Hewş, Kalê Sipî û cihên dinê wiha jiyana xelkê de gelekî girîng, giranpaha dibûn. Baweriya kesên gund, giredayiyê elewîtiyê dibûn û beweriyên xwezayî jî jiyana xelkê de şûne ku girîng digire.
Qirik, qijik an qijika bikumik ("Corvus corone"), yek ji mezintirîn balindeyên qijakan e.
Qijika bikumik ta 47 cm digihê. Ser, nikul û qemçika qirikan reş in, lê pûrtên pişt, sing û zik jî boz in.
Qiştina vî balindeyî mîna "qira-qira-qira" ye.
Hezîran (xizîran, cehzeran an jî pûşper), meha şeşem e
romania favoritii sunteti voi si cantece pentru cei dragi luna iunie 2022 este cu bine vacanta vara!! A la calendar? Da
Pûşper.
Hevedudaniya ji peyva "pûş" û "per" e. Ji giyayê ne diriyê hişkolek re "pûş" tê gotin. Di vê demê de giyayê çiyan wisa hişk dibe her wekî bi per in, ba lê dixe û difirîne. Lewra bi navê "pûşper" hatiye binavkirin. Pûş, bixwe jî, navê şînatîya ku zûwa û hişk bûya ya. Gaye, di dema ku hişk dibe zer dibe. Malbatên ku sawalên wan hene, wî pûşî lev didina li hevdû didina sawalên xwe. Pûş, weke Kaya ku ji genim û nîskan derdikeve ya. Lê ferqîya wê ew a ku gaye hişk û zûwa ya. Pûş, kengi dibêt? Pûş, di dema ku palayî tê kirin de derdikeve. Lê pûş, pirr cûreyên ku dibin hene. Pûşê ku hinekî stûr a, ew ji aliyê jinan tê levdayîn li hevdû û ji bo pêxistina tanûran û şîncirandina wê tê bikarhanîn. Lê pûş pirr hûr jî, weke kaya sawêl tê levdayîn li hevdû û tê kirin li Kadîna Kayan de û piştre weke Rêsîyan tê dayin li sawalan. Di vê mehê de gaye hişk û zûwa dibêt û dibêt pûş.
Xwarik, Xwarikê, "(bi romî kirine: Çalıdere)" gundekî navçe Gimgim a ser bi Mûşê ve ye.
Li dora gund, gundê Mûskan, Caneseran, Xaşxaşê hene. 23 km ji Gimgim, 93 km ji Mûşê dûr dikeve. Gundekî biçûk e û bi navê Mezreya Derwêşan mezreyek wî jî heye. Bi navê Dewrêşê Gewr oldar û zanayek ev mezre ava kiriye.
Darê (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye. Li gund gelek mezinên eşîra Dirî ya jî di jîn û çûne ser dilovaniya xwe. Gora Cangir Dirî jî li wî gundî ye.
Nawê gund li gorî hind lêkolînan fermandarê Persan Darius tê.
6ê tebaxê – Alan Cox, lîstikvanê îngilîz
Tebax (an jî gelawêj'"), meha heştem e.
Gelawêj.
Tê gotin ku navê mehê ji navê stêrka Gelawêj ("Venus") tê, lê ev gerstêrk her sal di mehên cuda de derdikeve.
Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ango Înstîtûta kurdî ya Stembolê ji aliyê komek rewşenbîrên kurd ve roja 18ê nîsana 1992yan li Stembolê hate damezirandin. Armanca damezirandina Înstîtuyê, bi awayekî zanyarî li ser dîrok, çand, huner, ziman û hwd., rawestîn bû. Koma damezirandina Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ji van kesan pêk dihat: Musa Anter, Yaşar Kaya, Feqî Huseyîn Sagniç, ismail Beşikçi, Abdurrahman Dürre, İbrahim Gürbüz, Cemşîd Bender û Süleyman İmamoğlu.
Di weşanên înstîtûtê de Ferhengên tirkî-kurdî û kurdî-tirkî a Zana Farqînî derketin.
Li înstîtûtên kurdî jî binêre.
Girtina Enstîtuya Kurdî ya Stembolê.
Enstîtuya Kurdî ya Stembolê di çerçoveya Rewşa Awarte di 31ê kanûna biçûk a 2016an de ji aliyê Wezareta Karên Navxweyî ya Tirkiyeyê ve hat girtin.
Stenbolê
Serokkomar, serokê komarekê ye. Bi piranî serokkomar an ji aliyê Parlamena dewletekî ve an jî ji aliyê gel ve tê hilbijartin. Lê serokkomar, di parlamenê de jî tê bijartin. Serokkomar, serokê komarê ya. Di welatên ku bi awayê komar ava na de, ew û pergala wî heya. Lê li welatên weke Fransa û hwd serokkomar heya. Li welatên weke Amerîka û Îngilistan ku xwediyê Pergale serokwezîrtiyê hena, li wan serokwezîr li cihê wî, xwediyê hemû erk û berpirsîyaran a.
Serokkomar, çend ku pergale komarê ya jî, li welatên ku ne komar û weke komar nayêna dîtin ên weke Elmanya û hwd jî tê dîtin. Di rejimên ku di wan de Pergale serokwezîrtîyê heya, di wan de serokkomar manêne. Hemû erk û berpirsîyar di destê serokwezîr de tê li hevkirin. Ji ber vê yekê, pergale serokwezîrtiyê, ne di temenê pergale komariyê de xwediyê awayê pêşveçûnê ya. Li welatekî ku pergale serokwezîrtiyê hat ava kirin, wê bi destûrî ji bingihînî ve bê guharîn û wê serokkomar ji holê were rakirin û an jî ku divê ku were guharîn. Li welatên weke Almanya jî, sazîya serokkomariyê, ne bi navê serokkomarîyê lê bi navê Serokwelatîyê tê binav kirin. Weke ku li welatên îskandînav jê re gotin jê re "Statsminister" tê gotin. Serokwelatî, yê li ser serê welêt ku ji hemû kar û erkên destûrî bi berpirsîyar a re tê gotin.
Serokwezîr, serokê û rêvebirê hikûmetê ye. Serokwezîr ji aliyê gel ve mîna mebûsekî tê hilbijartin û piştre bi destûra Serokkomar hikûmetê ava dike. Serokwezîrtî, weke mirovê ku welêt bi rê ve dibê ê pêşî û ankû ê yekemin jî tê dîtin. Minak, li Amerîka, "pergala serokwezîrtiyê" heya. Weke ku li welatên weke Fransa û Almanya jî ku heya, welatên ku Komar in jî, bi destûrî serokwezîr girêdayî Serokkomar a. Serokkomar, weke yê li ser ku li gorî destûrê dişopêne ya. Ji ber ku serokkomar, yê ku dinerê ku ka li gorî destûra bingihîn tê kirin, ku piştî ku wî zagonên ku serokwezîr di parlamanê de buhurand in, êdî piştre dikevina merîyetê de.
Serokwezîr, di dem û pergalên tîran û ankû monaşî de jî heya. Li ber destê key, ku kar û barê welêt bi rê ve dibe û li hemû kar û kirina dinerê û ji wan bi berpirsîyar tê dîtin heya. Li ber destê key, gelek şêwirmend hena. Lê di roja me de, her şêwirmendekî weke yê wê demê, êdî bi karekê hatîya bi erkkirin û kar dike. Minaq, Wezîrê karê derve, wezêrê karê hundur, Wezîrê dadê, Wezîrê aborîyê û hwd, hena. Ev, weke sazî û ankû erkna ku welêt bi rê ve dibin in.
Serokwezîr, weke yê ku li parlamane li gorî destûrê ku tê bierkkirin û hikimetê ava dikê ya. Hikûmet, ji parlamenê tê ava kirin. Hikûmet, êdî bi vê yekê li ber parlamanê biberpirsîyar a ku di derbarê hemû kirinên xwe de hesab bide parlamane.
Her dewletek koda wî ya telefonê heye. Kodên telefonê ji bi kêrî lêgerîna ji dewletekî bona dewletekî din tê. Her kodên telefonê ên dewletan bi 00 "(an +)" dest pê dike.
Mînak, koda telefonê a Almanya "0049", Fransa "0033", Belgiya "0032" ye.
Baxçe (), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye. Di quntara çiyayî qeralixê de cî digre. Malbata hunermenda navdar Eyşe Şan ji vî gundê bûne, û dûra jê koç kirinê û çûnin.
Gundê Baxçe di nav gundên Kanîreşê de sêyemîn gundê mezin e. Ji rojavayê gund de çiyayê Qertel, ji Bakurê gund de
çiyayê Çavreşî, ji Rojhelata gund çiyayê Çewlîkê û ji Başurê wê de jî çiyayê Şerevdînê hene. Gundên cîran; Bakurê wê de gundê
Ceban, Rojhilata wê de gundê Boran, Rojavayê wê de gundê Gamêşan û ji Başurê wê de jî gundê Karabalçık hene. Di gundê Baxçe de
tirbeyên bi nav û deng hene. Yek ji van ji çiyayê Qertelê "Şehîdgeha Qertelê" û ya din jî navbera gundê Baxçe û Gundê Boranê de dimîne û navê wê jî " Şehîd-î Abbasan " e û gelek caran ev ziyaretgeh tên ziyaret kirin.
Baxlo (), gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye. Di quntara zozanê Şerefdînê de ye, hemû gundî sunnî ne û kurmancî diaxivin.
Di serhildana 25'an de gelek kes hatine dardakirin. Dîsa Şehîd Selhattîn Teymuroglu ku sala 1992'an de li gundekî Mûşê şehîd keti bû ji vî gundî ye.
Debara wan li ser ajelvaniye ye.
Înstîtuya Kurdî li Stockholmê (ÎKS) ango Peymangeha Kurdî li Stockholmê di sala 1996an de hat damezrandin. Serokê peymangehê Dr. Hûsên Xelîqî ye. Navê kovara peymangehê "Avaşîn" e.Rewşen weşanxaneya ÎKSê ye.
Di Peymangeha Kurdî ya Stockholmê de Mehmed Uzun jî di nav de gelek nivîskar cih girtin. Nivîskarê kurd Mehmûd Baksî ku di 19ê Kanûna 2000î de li Swêdê wefat kir, di wesyetnameya xwe de hemû arşîv diyarî Peymangeha Kurdî ya Stockholmê kir.
Pirtûka ku Peymangeha Kurdî ya Stockholmê bi Egitim-Senê re amade kiribû, di navbera Şaredarê Sûrê yê Amedê yê DTPê Abdullah Demirbaş û Midûrê Perwerdehiya Neteweyî ya Amedê Mustafa Tekdemir de ku li dijî belavkirina pirtûkê derketin bû sedema gotûbêjan.
Peymangehê di 16ê îlona 2000ê de bi Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Enstîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê û Enstîtuya Kurdî ya Brukselê re daxuyaniyeke hevpar da û xwest ku pevçûnên di navbera Kurdan de bên rawestandin û aştiya navxweyî pêk were.
Di Cotmeha 2006an de di encama xebatên hevpar ên Koperatîfa Jinan a Umut Işıği de yekemîn pirtûkxaneya zarokan a Tirkiyeyê Navenda Pirtûk û Pêşdebirina Çanda Zarokan Astrid Lindgren hat vekirin. Enstîtuya Swêdê, Şaredariya Payasê û Navenda Olof Palme ya Navneteweyî jî di warê aborî û civakî de alîkariya projeya Pirtûkxaneya Zarokan kirin.
Her wiha binihêre.
Stockholmê
Kupik, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Li vî gunde hinik şikevt henin û li ser dîwarên Şikevtan hinik verojtinên dema Kevirî henin.
Qelencux, Qelinçûk, Şawêrana Kevn, Gundê Mala Swêr "(bi romî kirine: Kalecik)" gundekî girêdayî Gimgim a Mûşê ye.
Beriya ku Tirk navê gund biguherînin û bikin bi tirkî, pirranî navê Gundê Mala Swêr û beriya wê jî Şawêran (Kevn) dihate bikaranîn. Bi bandora tirkî niha pirranî Qelencux an Qelinçûk tê gotin. Gundî ji êlên Ezdînî, Moxilî û Axayan in (bu tesîra tirkî Axler dibêjin).
Şawêran navê mêrxas û olzanek e. Malbata wî li herêmê desthilatdar bûye. Palasa wan û bo parastinê jî keleyek wan hebûye. Dibe ku bi mîrîtiyên berê yên Kurd re têkiliya wan hebe. Gund navê xwe ji wî digire. Goristana wî li daristana Şawêranê ye ku heya niha jî darên wê daristanê pîroz tê dîtin. Bi texmîni ew şehîd ketiye. Gund li cihekî stratejîk e. Lewra jî di serîhildanên Kurd, şerê Osmanî-Rûsan de bûyerên girîng li vir pêk hatine. Dewleta Romê ji ber keleha Şawêranê, navê Kalecik (ango keleha biçûk) dane vî gundî.
Wextekê ji gund re Gundê Mala Swêr (dibe ku Siwar an Sor be û nav hatibe tewandin) digotibûne. Ev êl ji aliyê Botanê hatine. Dûv wan re Mala Feqîr hatiye bicih bûye. Mala Feqir bi zêran axê ji Mala Şeşo dikirin ku ew malbat jî diçin aliyê Mûşê. Dewlet dixwaze êl û malbatên gund bike dijmin lê biser nakeve.
12 km ji Gimgim, 65 km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê gundên Goma Gorgol, Rindalyan, Hebîban e. Di ber devê avê de ye. Bi havînan derdikevin zozanên Çiyayê Şerevdînê. Daristanên mezin hebûn li dora gund, mixabin niha li ber tunebûnê ne.
Aboriya Qelencuxê bi giranî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e. Lewra ji ber şer û xizaniyê, şêniyên vê gundê jî mecbûr mane bar bikin an bo xebatê herin bajarên Tirkiyeyê. Gundî ji girtina masiyan û firotina wan jî pere qezenc dikin.
Şorik (bi romî kirine: "Tuzlu"), gundekî navçe Gimgima a ser bi Mûşê ve ye.
Lêkolîneke zanistî li ser bingeh û dîroka gund nehatiye kirin. Tirkan ev nav wergerandine ser tirkî û kirine Tuzlu (ango şor).
Gundên nêzîk Stûkuran, Mûskan, Şeman in. 22 km ji Gimgim, 82 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve.
Ji ber şer aboriya gund xirab bû. Xelkê gund mecbûr man herin bajarên mezin ên Tirkiyeyê yan Ewropa, bixebitin. Ajalvanî, çandinî tê kirin.
Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê, anku Peymangeha Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê, di sala 1994an de li Berlînê hat damezrandin. Navê kovara peymangehê "Lêkolîn" e. Pirtûkên enstîtuyê di weşanxaneya Weşanên Înstîtûta Kurdî de derdikevin. Di sala 2007an de cihê enstîtuyê bû Köln.
Li enstîtuyên kurdî jî binêre.
Almanya
5ê sibatê – Simon Mason, nivîskarê îngilîz
1ê sibatê – Yüksel Yavuz, derhênerê kurd
Michael Peinkofer - nivîskar, rojnamevanê fîlm û wergêrê alman
4'ê îlonê – Sevim Dağdelen, ramyarekî alman ê Partiya çepgir ku bi eslê xwe kurd e.
Stewr.
Bilalî () gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye. Bakûrê Welat
Navê gund “BILALÎ” ye, navê wî yê bi tirkî jî “Alimli” ye, lê di navenda Mêrdînê û navçeya Qoserê de bi navê xwe yê rasteqîn ango Bilalî ve tên naskirin. Gundê Bilalî, girêdayî navenda Mêrdînê ye, jixwe hûn jî wekî dizanin dûv ku Mêrdîn bû bajarê mezin gundan wekî taxan hate tomar kirin. (TAXA BILALÎ), gund 5 km dûrî navenda Mêrdînê ye, bi sedan sal e ku bi suryaniyan re jî cîrantî kirine jixwe dema ku em ji navenda Mêrdînê ber bi gundê Bilalî ve bi rê dikevin pêwîste mero ji ber Dêra Zehferan a ku navdar û dîrokî ye jî derbas bibin.
Ez dixwazim balê bikişînim avahiyên ku di nav gund de ne ango malên gund, dema mirov avahiyên gund dinêre temaşe dike matmayî dimîne ji ber ku şêniyên gund malên xwe ji kevirên heremê lêkirine. Di her malekê de hêwanekê heye, û li gorî hejmara malbatan mezinbûna malan jî tên guhertin û taybetmendiya wan a sereke jî dema zivistanê hundirê malê germ e, dema hevînê jî hundurê malê hênik e.
Ev pîrozbahî li navenda Mêrdînê pir navdar e, bi piraniya wan şêniyên gund ve û bi şêniyên gund ên derdorê ve têne li dar xistin. Dema pîrozbahiyê jî; hefteya ewul a gulanê ye. Dema Cehzera jî tên ravekirin, dema pîrozbahiyê gelek kes ji Mêrdîn û gundên derdora wê jî tên Bilalî û ji xwe re kêfî çêdikin. Ev pîrozbahî di Mezopotamyayê de ev heşt(8) hezar salan e didome û destpêka serdem a çandinê hatiye pejirandin. Di vê erdnigariyê de her kes dicîvin û di bêndera gund de dema Cehzera ango dema çinînê pîroz dikin û qurbanan serjêdikin û xwarinên xwe li gel hev dixwin û dawiyê def, zirne û Ribabê lêdixin û bi dengê ribabê ve şêniyên gund radibin dîlana Mêrdînkî a Ribabê dilîzin û dengbêj derdikeve ser dikê û dengbêjan distrê. Û wilo pîrozbahiya xwe ya qedîm pîroz dikin. Şêniyên gund dû xwarin û govendê, derdikevin li ser girê Bilalî Hebeş da ku ji bo tenduristiyê, ji bo pêşerojê û ji bo hêviyên xwe due û şikir dikin ji XWEDAyê pîroz re. Zarokên gund bafirokên xwe tînin û bafirokên xwe difirînin û gelek lîstikên kevnar û çandî dilîzin.
Navê gund bi hin çîrokên ku şêniyên gund ve têne qalkirin dixuye û mero fêm dike ku navê gund ji Bilalî Hebeş hatiye, di çîrokê de dibêje; Bilalî Hebeş, dema di Rojhilat Navîn de digere hatiye gund û li ser girê beranberî gund bi alîkariya şêniyên gund ve ji xwe re malekê lêdike û tên gotin ku Bilalî Hebeş azana sibehê berbanga sibehê li gund bang kiriye û loma jî navê gund bûye BILALİ
Kurka Çeto () gundekî Omeriya ye ku girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Gundekî bi nav û deng e.
Cewzat () gundekî ser bajarê Mêrdînê ye.
Navê "Cewzat" ji pirbûna gwîzê wê yê berê tê; berê darê gwîza lê pir bûn.
Erdnîgariya Cewzatê.
Cewzat 17 km dûrî bajarê Mêrdînê ye. Aliyê rojhilat, bakur û rojava çiya ye, aliyê quble ova ye, li aliyê bakur û qublê daristan heye, kanî lê pirr in hema ava wan hindik e.
Di bin bandora avûhewaya bejî de ye.
Jimara rûniştvanan a di sala 2000'î de 117 mal û 790 mirov bû.
Gel xwe bi çandiniyê, heywan, komira mankirê û ji kenandina kevira xwe xwedî dikin.
Xwarina Cewzatê.
Goştê sêlê û nanê ji keva pir meşûr e.
Çêkirina binî.
Li gund dibistana navendî, pirtûkxane, dikan, şebeka ava vexwarinê, ocaxa tenduristiyê, xeta telefona mala, camî û qereqol heye. Rêya navbêna gund û Mêrdînê û gund û Şemrexê asfalt e.
Dêra Zehferanê (Deyr-ul Zaferan) dêreka suryaniyan e û 3-5 kîlometreyî li rojhilatê Mêrdînê dikeve.
Dêra Zehferan di nava rezên tirî û daran hatiye avakirin. Dêra ku ji 3 qatan pêk tê û piştî hate avakirin heta niha gelek beş li ser wê hatine zêdekirin. Ev dêra dîrokî û mezin 3-5 kîlometre li rojhilatê Mêrdînê dikeve. Di sedsala 4’emîn de, di nava çiyayên biçûk de li nava rezên tirî û darên berûyan hatiye avakirin. Bi berhemên dîrokî yên Mezopotamya jorîn de berhemê herî zêde tê nasîn. Her wiha navenda cemaeta Suryaniyên Qedîm e.
Heta sala 932’an bi qasî 640 salan di destê Suryaniyên Ortodoksan de maye û bûye warê patrikên suryaniyan. Her çend gelek caran beşên cûda di salên cuda de li ser wê hatibin zêdekirin jî dîsa wekî yek perçeyî hatiye avakirin. Ev dêra ku wekî keşîşxaneyê jî tê bikaranîn, bi reng û ruyê wê, bi motîf û fîgurên li ser kevirên dîwarên wê hatine hûnandin reng û ruh dide dêrê.
Tê gotin ku Aramî ku baweriya xwe ji rojê dianîn û sucdeyî rojê dibûn; Beriya Îsa (B.Z.) bi 2 hezar sal berê heta piştî zayinê di her hojhilatê de ayîn pêk dianîn û dilsoziya xwe ya li hemberî rojê dianîn ziman. Piştî Îsa li vir Keşîşxane hate avakirin û aramiyên vir êdî olê xirîstiyaniyê pejirandin. Mozaîkên ku ji serdema aramiyan maye vê yekê piştrast dike. Ji ber vê yekê tê gotin ku beriya Îsa, perestgeha rojê bû. Pişt re ji aliyê Romayan wekî keleh hatiye bikaranîn. Piştî Roma ji herêmê derketin, Azîz Şleymun hestiyên hin ezîzan anî vir veşart û keleh kir keşîşxane.
Ji ber vê yekê jê re dibêjin Keşişxaneya Mor Şleymun. Piştî ku Metrepolîtê Kefertuth Aziz Hananyo di sala 793’an de vir restore kir, ev keşîşxane li ser navê wî wekî Keşîşxaneya Mor Hananyo hate binavkirin. Piştî salsala 15’an ji ber pinçar û gihayê zafaran (safran) li derdorê wê çêbû navê Keşîşxaneya Safran (Dey- rulzafaran) hate gotin. Keşîşxaneya ku di herêmê de herî mezin û zindî ye, hêj deriyê wê ji xizmeta olî û ayinan re vekiriye. Her sal bi hezaran turîst ji dervê welat û hundirê welat tên wê ziyaret dikin. Taybetiya vê Keşîşxaneyê ya herî balkêş gora 52 patrîkên suryanî heye. Kîlometreyek li bakurê keşişxanê Dêra Dayika Meryem (Perestgeha Theodoros) û Keşîşxaneya Mor Yakup heye. Herdê keşîşxane sêkuç in. Di hundirê keşîşxanê de pirtûka pîroz încîl û gelek perhemên dirokî hêj li vir tên parastin. Wer wiha tê gotin ku berê vir navenda tipê bû. Xerabeyên Xaxê jî bingeha şaristaniyek dîrokî hembêz dike.
Qubeyên wê ji daran hatiye hûnandin. Dîwarên wê yên derve û hundir ji kevirên şehkirî û xemilandî hatiye pêçan. Keşîşxaneya Deyrulzafaran demek pir dirêj wekî wargeha perwerdehiya Suryaniyan û dibistan hatiye bikaranîn. Tê gotin ku yê yekem car çapxane aniye herêmê patrîkê keşîşxaneyê 4’emîn Petrûs ku di sala 1895’an de jiyana xwe ji dest da ye. Ev dêr û keşîş niha navenda îbadetxaneya suryaniyan e. Her sal ji çar aliyên cîhanê suryaniyên ku li cîhanê belav bûne tên vir ziyaret dikin, li vir dua û ayina dikin.
Sirêçkê () gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.Xwedanê gund ji destpêkê GIRD ELi (bavpîr u serokê aşîreta Bublanî'ya) Mala Eli,Mala Osmên u Mala Hemed'in.
Xwedê jê razî Usifê Elî(Yusuf Arun)30 salî rêvebir u serkêşê Sirêçkê(Tandır)bu.Herwiha gundê Gundik(Yeniköy) u Sarîncê jî(Sulak)girêdayî Sirêçkê bu.Pistî vefat kirina Usifo (Yusuf Arun)Sirêçkê bêxwedî dimîne,nezanî,kevneperestî zêdedibe u Sirêçkê wek peytextê Bublanî'ya rola xwey serkêşî roj bi roj winda dike.Dibistan u nexwesxana Sirêçkê ji terefê sîxurên der dora nêzîkî Sirêçkê've tê varankirin,malbatên li gund göçber dibin u jiyana xwe bi deh(10)salan li metropolan şerpeze dibin.Piştî salê notîde(1990)Sarîncê,Gundik ji Sirêçkê vediqetin u Sirêckê tenê dimini.
Piştî sala 2005'de nêvî ji wan ê penaber bibun disa hêdî hêdî vedgerin Sirêçkê.
Mensûryê an Misûriyê (), gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.
Li pişt Kela Merdînê di navbera kelehê û zinarê de ava bûye. Bi meşê bîst deqa mirov digehêje navenda Merdînê. Gundekî pir dîrokî ye, ji aliyê gelê ermenî ve hatiye avakirin. Heya neha dêr û wargehê dînê xiristaniyê li gund hene. Heya sala 2001 hejmara vir 560 mal bûn, niha bûyê bajarok.
Li gund gelek şkeft hene ku ji dîroka kevn hatine avakirin; Şkefta Guzê, Efera Keçikan, Efera Navê û Efera Pîrebokan û Şikeftikê Melhebê hin ji wan in.
Li jora gund gelek qesr jî hene Qesra Fexriyê, Qesra Îskender (ku ji aliyê Îskenderê Mezin ve hatiye avakirin), Qesra Mişrifê, Qesra Şehtena, Qesra Dîno, Qesra Betrek û Qesra Eysincê hin ji wan in.
Mirovê gund bi piranî aboriya xwe bi pez û reza dike. Zinarê Mêrdin di destê Dayşiyan (nave eşîra gundê Misuriyê) de ye. Axa wî gund pir devlemend e.
Bazîd an jî Kurdava (tirkî: "Doğubeyazıt") bajarekî bi ser parêzgeha Agiriyê ya Bakurê Kurdistanê ve ye.
Hejmara niştecihan bi qasî 92.000 kesî ye, panahiya erdê wî 2.383 km² ye. Navçe 93 km li rojhilatê Agiriyê ye. Qesra Îshaq Paşa, tirba Ehmedê Xanî, kavilê medreseya Xanî û mîrê kurdan yê navdar Heftbela li vir in.
Di wêjeya devkî û nivîskî de navekî Bazîdê yê berbiçav heye.
Bazîd bajarê ku lê hatiye cîhanê ye. Berî ku em derbarê Miradxan de agahiyan bidin, em ji bajarê wî Bazîdê hinekî xeber bidin û rola vî bajarî ya di warê wêjevanên Kurd de bizanibin.Bazîd di dîroka wêjeya Kurd de taybetiyeke xwe heye. Di Medreseya Bazîdê de gelek helbestvan û wêjevanên Kurd gihîştine. Kurdan ev bajar bi navê Bazîdaxa yan jî bi kurtayî Bazîd binav kirine. Lê tirkan navê bajêr weke hemû gund û bajarên Kurdistanê guhertine û kirine Doxubeyazît.
Bazîd bajarekî Kurdistanê yê gelekî kevnare ye. Dikeve Başûrêrojavayê Çiyayê Agirî. Bajarê kevin di geliyekî teng de ye û bi pênc kîlometreyan dûrî bajarê nû ye. Xirbeyên Seraya Ishaq Paşa di navbera herdu bajaran de cîh digirin. Piştî şerê cîhanê yê duyemîn bajarê nû pêşket û bajarê kevin hat şemirandin.
Taybetmendiya Bazîdê ji bo Kurdan ev e ku piştî Ehmedê Xanî li wira cîwar bû, êdî bajar bû navendeke çand û wêjeya Kurdî. Gelek wêjevan, helbestvan û nivîskarên Kurd di Medreseya Ehmedê Xanî de gihîştin. Ji çend kesên navdar ku di vê Medreseyê de xwendin û bi nav û deng bûn yek jî, Miradxan e. Digel Mirad Xan helbestvan ê wêjevanên din ku di Medreseya Bazîdê de gihîştin ev in, Îsmaîlê Bazîdî, Mele Mahmûdê Bazîdî û Xelîfe Yûsiv.
Îlon (rezber an êlûn an jî gelerezan), meha nehem e. Îlon 30 roj diajo.
Rezber.
Li Kurdistanê bi piranî tiriyên rezan di vê mehê de tên çinîn. Ji bo çi peyva birîn tê bikaranîn û çinîn nayê xebitandin. Lewra weşiyên (gûşiyên) tirî tên birîn. Ji ber vê yekê "Rezçin" ne rast e. Rezber bê xweşûş rast e.
Lev (an jî Leon) Davîdovîç Trotskî (bi rûsî: Лев Давидович Троцкий, "Lev Davidovich Trotsky") (jdb. li Yanowka, Ûkrayna; m. li Coyoacán, Meksîk) siyasetmedar, fîlozof, şoreşger û yek ji pêşengên Şoreşa Cotmehê ye.
Bi navê Lev Davîdovîç Bronşteyn li Yanowka di malbateke bingeh-cihû de ji dayîk bûye. Trotskî kod navê wî ye. Avakerê Artêşa Sor a YKSS, teorîsyenekî Marksîst bû cihekî wî yê girîng hebû di destpêka şoreşa sosyalîst a li Rûsyayê. Piştî mirina Lenîn, nakokî di nava pêşengên şoreşê de derdikeve. Trotskî bi navê "şoreşa bêdawî" eniyeke avadike. Gorî wî divê mirov bi deskeftinên li Rûsyayê nesekine, şoreşê him li Rûsya, him jî li rûyê dinyayê nûvejîne. Xebat û nêrînên wî him li rûyê dinyayê gelek dostan, him jî dijminan dertîne holê.
Têkoşîna mezin di navbera Stalîn û Trotskî de pêk tê. Stalîn biserdikeve û Trotskî ji hemî peywirdariyên xwe tê destkişandin. Berê şoreşa Lenîn difikirî vediguhêze û dikeve bin bandora Stalîn. Stalîn hemî demokrasiya sosyalîzmê radike, bi sed hezaran mirovan zindanî dike. Sosyalîzma ku dê azadî bianiya, tirs, zilm û zordariyê tîne. Trotsky ji YKSS tê derkirin. Di nava salên 1929 û 1933 li Stenbola Tirkiyê dijî. da ji hemwelatiya YKSS tê avêtin.
Stalîn ti rehetiyê nade wî. Lawê wî tê kuştin û keça Trotskî li Berlînê tê dînkirin. Trotskî ji Fransa, Norwêc û cihê ku diçe tê derkirin. Ajanên Stalîn nahêlin ew têkoşîna xwe bidomîne. Di de li Meksîkê ji aliyê sîxureke Stalîn tê kuştin.
Tîmûr di 8-ê Avrêl sala 1336-an de li bajarê Kes li Ozbekistanê hate dinê. Bavê wî Turagay (Turgay), diya eşîra Barlas, û diya wî, Tekine Xatûn bû. Tîmûr bi Farisî bi Farisî re navê Farisî û bi Aksak Timur bi tirkî hate gotin, ji ber ku lingê wî yê rastê bi bêrehm dimeşiya.
Tamerlan(ya jî Tîmûr) (bi kurdî: "Tîmûrleng" (ango Tîmûrê ku leng e, lingekî wî leng-kût-seqet bû) (z. 9'ê avrêlê 1336 li Keş; m. 18'ê reşemiyê 1405 li Çîmkent) yek ji keyê tirk-mongolan ê navdar bû.
Çengîz Xan (bi mongolî: "Чингис Хаан", yanî 20px; yê rast "Temûçîn", "Тэмүүжин", yanê "hesinkar"), (jdb. 1155, 1162 an 1167; m. 18ê tebaxê 1227) yek ji serdarên navdar ê Mongolan bû.
Çengîz Xan bi barbariya xwe tê naskirin. Yek ji barbarên herî mezin ê dîroka mirovahiyê ye. Di çanda kurdî de jî barbariya Çengîz Xan, Tîmûrleng, Atîlla, hwd cihekê girîng digirin.
Tê gotin ku ji qebîleya Kiyatê ye û bavê wî navê Temûçîn lê kiriye û dema ku hatiye dinê di çengê wî de xwîn hebûye û ji bo wê gotin ku ew dê bibe şervanekê mezin.
Çengîz Xan ji aliyê bavê xwe ve xizmê Kabûl Xan, Ambagaî û Kûtûla Xan e. Dewleta Mongolan bindestê Xanedana Jin de bû û dema ku ji aliyê wan ve hatiye hilweşandin, bavê wî Yeşugey, bû serekê qebîleyên Mongolan.
Bi navê Hazar Kasar, kaçîûn û Temuge ve 3 birayên wî, bi navê Temûlîn ve xwişkeka wî û bi navê Bekter, belgutey ve 2 biramariyên wî hebûn.
Jina wî ya yekem Borte ye. Borte, dema ku nû mêr kiribû ji aliyê qebîleya Merkîtan ve hatibû revandin lê paşê ji aliyê Temûçîn ve dîsa hatiye rizgarkirin. Borteyê 4 zarok anîne dinê. Navê wan; Cûcî, Çaxatay, Ogedey, Tolûy e. Xêncî van a gelek jin û zarokên wî hebûne û hejmara keçên wî jî nayê zanîn.
Zarokatiya Temûçîn gelek dijwar derbas bûye. Hê di 9 saliya wî de bavê wî ji aliyê teteran ve hatiye jehrandin û di 9 saliya xwe de bûye serekê qebîleyê. Lê qebîleya wî ji bo ku serokatiya zarokekî qebûl nekin ew terk kirin. Di nêçîrê de biramariyê xwe yê bi navê bekter kuşt û bû sermiyanê malê.
Di sala 1190ê de Konfederasyona Mongolan bi yek kir û ji bo hakimiyeta xwe bi navê "Yasa" qanûnek da nivîsandin. Paşê şerekî de Tûxrûl Xan û destbirakê xwe Camûka têk bir û hemû konfederasyonên Mongolîstanê yek kir. Li pey wê re komcivîn dîsa kombû û navê "Cengîz Xan" dan wî.
Di sala 1215an de Çîn kir bin destê xwe, di sala 1220an de Dewleta Xwarezmşahan hilweşand û sînorên xwe li Deryaya Japanê heta Deryaya Qezwînê berfirehkir.
Di sala 1227an de di rêya sefera Çînê de jiyana xwe ji dest da. Li gorî kevneşopên Mongolan cihê gora wî hatiye weşartin û nayê zanîn.
Andorra la Vella (bixwîne "Endorre le Welye"), paytexta Andorrayê ye. Nifûsa bajêr 22.884 e. Rûerda wê 12 km² ye û bilindahiya wê ya ji deryayê 1.409 m ye.
Zimanên fermî li Andorra la Vella katalanî ye, lê belê bi spanî, portûgalî û frensî jî tê axaftin. Gelhe bi pirranî katolîk e.
Saint John's, paytexta Antîgua û Berbûda ye. Saint John's navenda bazirganiya vî welatî û lîmana sereke a grava Antigûayê ye. Saint John's ji dîroka xwe ya kolonîbûnê ya sala 1632 hetanî serxwebûniya xwe ya sala 1981 û îro jî têde navenda birêvebiriyê ye.
Nifûsa xwe 81 799 û rûerdê xwe 10 km² ye.
Kwame Nkrumah an bi navê dirêj Francis Nwia Kofie Kwame Nkru-mah (jdb. li Nkroful; m. li Bukarest) zanyarekî Ganayî, siyasetmedar, pan-efrîqaîst û yek ji pêşengên tevgera Efrîqayiyan a li dijî kolonyalîzmê ye.
Li Ganayê ji dayik bûye û li DYE perwerde dîtiye. Yekemîn serokwezîrê Gana ye. Xwedî nêrînên sosyalîst bû. Ji bo tevahiya Efrîqa têdikoşiya. Di serîlêdaneka xwe ya li Çîn, leşkerên rastgîr darbeyeke leşkerî pêktînin û Nkrumah êdî dibe penaber. Heya dawiya jiyana xwe ji bo parzemîna Efrîqa, dawîlêanîna kolonyalîzmê, pêkanîna sosyalîzm û azadiya mirovan têdikoşe. Nêrînên wî gelek alîkar û ewqas jî dijkar peyda dikin. Sosyalîzma wî difikirî ji aliyê gelek Efrîqayiyan jî dihate rexnekirin.
Îro herçendî fikrên wî ewçend nayê parastin jî, Nkrumah ji bo gelek ciwanên Efrîqayî wekî sîmbolek e.
Xirabê Tûwa, anku Xirabê Tûwan an Xirabê Tûyan (1928: خراب تويان / "Kherab touyan";), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Li gor çavkaniyan Xirabê Tuwa di salên 1800 pê de hatiye avakirin carek dî. Berî bê avakirin wêranbajarek bû, navê vî bajarî "Harbiltutik" e, lê çiqas rast e û çiqas xelet e ne diyare û ji hêla kîve ev çihjiyan kengî hatiye avakirin û wêrankirin, çi çavkaniyên dirust berdest tune ne. Di dawiya 1700'î serê salên 1800'î de cardî kesekî bi navê Micad ve hatiye avakirin. Micad bi xwe kurê Silêmanê kurê Kencoyê kurê Xencerê kurê Akûp; Akûp bi xwe ji begê serhedê li gorî çavkaniyan begê eşîra aliyan (alike, alîke). Xirabê Tuwa ser Hezex parêzgeha Şirnexê, bakûrê Kurdistanê herêma deştê. Li bakûrê çiyayên Sipî, başûrê wê jî deşt e, mezra wê pir e cografiya wê ber kevir xwesiya wê vikî, mazî, dexil, rez û warz. ji bo heywan û lawir xweza ye. Hesaba sed û sîh mal û heftsed şînî têde dijê.
Gundên aqarên Xirabê Tuwa Xirabê Neriya, Barim, Kovex, Deştadarê, Dikî, Kavilêsefo, Pelîsî, Sivik, Zergûs û Mijmijok. Rêya Xirabêtûwa sisê rê ên taybet navgînan (tirombêl) jê diçin. Roava Hezex, rohilat Cizîr, başûr Îpek. Ava Xirabê Tuwa ji bîra têtin bikaranîn.
Gelawêj an Gelavêj an jî Venûs (nîşan:, Stêrka Şivanan, Zuhre) gerstêrk a herî ronak e. Rêgeha Gelawêjê nav yên Tîr û Dinya ye. Gelawêj di mîtolojî û olê de stêrka Înanna, Anahita (Nahid), Afrodît, Venûs û Meryem e.
Di kurdî de gelawêj navê meha 8emîn tebaxê ye jî.
Gelawêj, du rojên 5-6´an ên pûşperê de di nava Erd û Rojê de buhurt. Weke Girtina Rojê, girtinaka xwezayî bû. Wê careka din, 105 salan piştre, wê Gelawêj, weke ku di vê rojê de bû û buhurt di nava roj û Erd de, wê buhurê.
Îbn Meymûn an jî Rabî Moşe ben Meymûn (רבי משה בן מיימון), ku bi navê Rambam jî tê naskirin (jidayikbûna wî 30'ê adara 1135'an li Kordobayê - mirina wî 13'ê qanûna 1204'an, li Fostatê, Misir), fîlozof û teologê Cihû, nagidê (serokê civaka) cihû li Misrê û doktor li hewşa Selahadîn de, ew di nav cihûyên rabînîk de navdar bû.
"Mi Moshe ad Moshe lo kam ké Moshe" (Ji Mûsa bi heta Mûsa, yekî weke Mûsa ranabe)
sûreta 34, 10: "piştî wî re kesekî weke Mûsa ji Israîlê derneket. Wî bandoreke hêja li ser fîlozofên medyaval kiriye. Xiristiyan wî bi navê Moïs, Maïymunid û misilman wî bi navê Mûsa bin Meymûn ibn Ebdela el-Kûrtûbî el-Îsraîlî nas dikin.
Berhema wî ya yekem nerxîna li ser Mîşna ye. Ji bona ku adetên (Mishna) yên cihûtiyê ku bi hezar salan ji hev bela bû bûn, bicebirîne, wî berhema dîrokî "Mîşnê Torah" ne bi erebî, ne jî bi aramî lê belê bi îbraniyeke xas nivîsand. Berhema hîn îro jî, çarçoveya, zagonên rabînîk pêk tênin.
Wî mantiqa felsefeya Aristotelesyen li ramana îbranî şîrove kiriye û deriyên nû di psîkolojî û di etnik de vekirne. Lê belê têkariya wî ya herî girîng bi pirtuka "Rêbera ji rê ketiyan" ku tê de ol û zanyariyê li hev têne pêk tê (ev bi erebî nivisandiye).
Kosegelî yek ji elementên zargotina kurdî ye. Li hin deveran bi navê "Kalê û Pîrê", "Apo û Etê", "Kalê Gaxan", "Serê salê" hwd jî tê binavkirin.
Cureyekî şanoyê ya civakî ye. Qiloçên kalê hene. Li serê pîrê temeziyeka sor tê dayîn. Divê yek jî "Ereb" be. Ango xulam, xizmetkar. Mal bi mal tê gerandin û cure cure skeç tên leyîstin. Herkes gorî dilê xwe rûn, şekir, ard, dirav hwd dike satila Ereb. Piştî gerê ciwan li cihekî kom dibin ji parsa wan helaw hwd çêdikin û dixwin. Li mal, gom an kadînekê heya sibehê govend tê lidarxistin, pêkenok têne gotin.
"Navê min Sor e" romaneke Orhan Pamuk e, ew xwediye Xelata Nobelê ya Wêjeyê ya 2006an e; "Navê min Sor e" ji alîyê Mistefa Aydogan ve li zimanê Kurdî hatiye wergerandin.
Romanê sala 2003'ê xelata navdara International IMPAC Dublin Literary Award
û xelata Fransî ya Prix du meilleur livre étranger û sala 2002'ê jî xelata Îtalyayî ya Premio Grinzane Cavour wergirtin.
Lehengê serekî di romanê de mînyatûrîstekî Osmanî ye. Pirtûk li ser kuştina nîgarkereî ye û Orhan bi awayekê paşmodernane li ser babetî dinivîsit. Orhan felsefe, evînî û sihrê têkhil dikit û bi vegêrana neh rojên befrî yên zivistana sala 1591'ê pencereyekê li hukmê Siltan Miradê Sêyê vedikit.
Medî li gor wêneyekî almanî (li dora 1860-80)
Med, Mêd, Mîd, an jî Mad navê bereke dîrokî û desthilatdariya wan e. Mediyan li xaka ku Kurdistan, Îran û parçeyek ji Anatolî û Mezopotamyayê desthilatî kirine.
Di demên kevn de ji rojhilat, başûrê Kurdistanê û başûrê Azerbaycanê re "Meda piçûk" û ji Çiyayê Zagrosê û cihên wê ye din re jî "Meda mezin" dihate gotin. Paytextê Med bajêrê Ekbatana bû.
Mediyan kari ku, yekemîn Împeratoriya heri mezin a dema xwe ya îraniyan damezirînin, berî ku Kûruşê mezin împeratoriya Îraniyan bi têkeliya medî û persiyan damezirîtên. Rola mediyan ji ber wê yekê girîng e, ku sebeba desthilatiya îraniyan ser Rojavayê Asya bûn.
Medan, ku navê wan ji bêjeya "Ma-Da" ango "yên ji dayikê peyda bûn" tê, di Rojhilat (nêzîkê bajara hevdem Hemedan (Hama-Daan) ku nêzîkî bajarê kurd ê Kirmaşanne û wekî paytexta kevnare de derketin ser holê. Diyako an Deioces, yekem şahê Medan bû ku ji hêla dewleta gund-bajara ya dema wî de hate hilbijartin da ku edaletê di hundur de pêk bîne -ku peyva Diocese ji roja me ya nû de ketiye nav zimanê dadwerî û olî- wî mirovên ji hemî derdoran qebûl dîkir, herkes dihate pêşwazîkirin û teşwîq kirin ku biçin bo serdanê, çareserkirina nakokî û edaletê bipirsin.
Kurê Deyoses Frawartiş ("Fare-Var-Tishk") bû ku dihata bi wateya "Pir ronahîbûyî". Di dema rêveberiya Frawartiş (665-633 B.Z.) de, hozek dagirker a ku wekî sikîtya tê nasîn hat rojhilatê mîrnişînê. Ji bo pêşîgirtina êrîşên pircar ya sikîtyan li mîrnişîna xwe, şah alîkarîya Haxoymanîş (Achaemenides) xebitand; hozekî stûxwarkirî ya berê ku navê wî di roja hevdem zimanê kurdî tê bi wateyê: Haxoymanîş (Ha-Khoy-Manish) an wek di Farisî de "Hakhamanish" û tê bi wateya "bicîbûyî" û "Stûxwarkirî".
Haxoymanîşan rûniştevanên gundiyên herêmê bûn ku ji hêla Key Frawartiş ve hatine kar kirin da ku keyîtiya xwe li dij sikîtyan biparêze. Ji bo vê yekê, wî baregeheke leşkerî ava kir bi navê Pasar-Gadae, ku bi zimanê kurdî, "Pasar" tê wateya "senger, çeper", asêgeha avahiyek ji bo çavdêriyê tê bikaranîn, û Gadae (Gaah, an Jaah, = cîh), bi hev re tê wateya bingeheke leşkerî ji bo çavdêrîya dijmin. Bo beşdarbûna bingehên xwe Medan gundiyên herêmî xebitandin bi nav "Pars" (pasevan, parêzvan), peywira wan parastin bû. Gotina "Pars" yekjimarî ji bo "Parsian" e, an jî weka îro bi "Farisî" tê zanîn. Di rastiyê de peyva "Farisî" sernavê karekî ye û ne pêşgirê nijadek an neteweyek e.
Piştî damezrandina Pasar Gadae, û tayînkirina Parsian li ser peywirên wan, ew dem bû ku Frawartiş, berpirsyariyên mîrnişîna xwe derbasî kurê xwe Kiyaksar (Cyaxares, Keyxusrew) bike (ku ew wekî Kyaxares, Kay-Khoy-Sar, Kay-Kusrow jî tête zanîn); Ghaisar, Kayser, Keyser, Caesar û Kaiser cûrbecûr navdarên vî navî ne û cawîdaniya xwe di sirûda neteweyî ya kurdan de, Ey Reqîb, dibînî wek "Em xortên Medya û Keyxusrew in".
Di bin rêveberiya xwe Kay-Khoy-Saror (Kayser) mîrnişîna Medan berfireh kir. Ji rojava, ji Anatoliya Navîn ber bi rojhelat, heya Newala Hindus (Indus Valley) mîrnişîna xwe berfireh kir û mîrnişîn guherrî, bû wek împeratoriyek.
Di serdema wî de, tevgerên hemî olên berê yên naskirî serbest bûn. Baweriya Maguş û Zerdeştî ku pêşengê êzîdîyên Kurdistana îroyîn in; nûneriya ola fermî ya Împeratoriya kayser bû.
Peyvên "K'urd / K'ǝrd / K'urt (Kurd)" û "Mars / Marac '(Med)" di destnivîsên ermenî yên ku di navbera salên 1301-1480 de hatine kopyakirin de wek hev hatine bikaranîn. Dema ku berhemên bi ermenî ji aliyê rojhilatnas û ronakbîrên ermenî ve hatine çapkirin an jî wergerandine zimanên îngilîzî, fransî, almanî, rûsî ku zimanên nûjen ên ewropî ne, peyvên 'Marc, Med' bi jêrnot an jî parantezê hatine nîşankirin ku tê wateya Kurd.
Çavkaniya navê ku gel, ziman û niştîmanê mediyan nîşan dide, ji navî erdnasiya zimanê ariya kevin e, kîjan di farsiya kevn de wek "Made(h)-" e. Wateya rastiya vê peyvê, ne bi cî de ye.
Zimannas Wojciech Skalmowski pêşniyar dike ku têkiliya peyva Zimanê proto-hind-ewropiyê: "med(h)-" bi maneya "navend, di nav de ye", bi ya Hindûwa kevn "madhya-" û ya ariya kevn "maydiya-" ê wateyên wek hevin.
Di zimanên neviyên wan de: latînî "medyum", yewnanî "meso" û cermenî "mittel" ê de jî eynî wate tê dîtîn.
Gelê Medî bi vê navî hatûn nîşan kirin, di nivîsên qedîm de.
Gorî "Dîroka Herodot"; "Hemû gelên qedîm mediyan re digotin arî, dema Medeayê, ya Kolxî, ji Atînayê hatû cem wan, wan navê xwe guherandin."
Têkilîya med û kurd.
Êl û hozên Medan yekemcar di deverên di navbera Hemadan û Kirmanşaha îroyîn li başûrê rojhilata Kurdistanê -ku dilê Medya bû- bi cîh bûn. Di tomarên Asûrî de ev dever bî "Medaya" dihat nav kirin. Medan komeke koçber bûn. Wek gelên namzed din yên hind û ewropî; faris, ermen û efxanî di Rojhilata Navîn dijiyan.
Medan di serî de, ji başûrê welatê xwe ve, li başûrê rojhilatê Kurdistanê û paytexta wan, Hamadan (Ecbatana kevnar) welatê xwe berfireh kirin, pîşt re, ber çiyayên Zagros û deverên rojavayê zozanên Îran û rojhilatê Anatoliya'yê çûn.
Kurdên îroyîn bi zimanek wek zimanê medî, ango, bi zimanek hind û ewropî ya şaxê îranî diaxivin. Bi têgihînek bêtir sînordar, zimanê kurdên hevdem zimanek ji şaxa zimanên îranî yê bakûr-rojavayê malbata zimanên hind û ewropî ye ku medan jî di nav vî şaxê de ye. Lê herwiha gilakî, mazenderanî, tat, talîş û belûç hemû dikevin şaxa zîmanê medan.
Heya nêzîkê heşt sedsalan berê, wê deverê li başûrê rojhilatê Kurdistanê hîn wekî Mah (ango, Medya) dihata binav kirin.
Di rastiyê de, hê jî hin êl û eşîrên kurdên hevdem bi şêwazên pêşkeftî yên navê Med an jî Mad digirin hene. Wek Meywandlu, Meymand, Mamand, û Mafi. Bestên herî mezin a li wê tevahiya herêmê hîn jî bi nav "Mahî Deşt" bi wateya "Deşta Medan" tê gazîkirin.
Êlaska (),   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gundî bi piranî Kurdên gundên Omerîya nin wek Merzeqa.
Fitin (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Dîroka Fitin ê pir kevne. Lê belê di vî warî de çi agahîyek berfireh tuneye. Pêdivîya xebatek arkeolojik heye û ev gund ji turizma çandîre cîhekî taybete. Gelek warên taybet heye ku bi kevirên kevnare hatine hûnandin. Lê dîsa van deran niha xerabeye. Her wiha li Gundê Fitin ê netewê Ermenî û Kurd bi hevre jî jiyane (1750-1800). Ji van Kurda Hemzoyî xwedîyê gund bûne. Dura ji ber şerekî malbata Hemzoyî piştî salên 1920'î ji gund derketinin. Niha jî malbata Mercan li vir dijîn. Lê hejmara gundîya her dihere kêmtir dibe.
Malbata Eyûbiyan li hawîrdorî Îranê (rojava û bakûrê Îrana îro) mabûn. Malbata Selahaddîn Eyûbî, malbateke kurd e ji êla Rewadiyan e. Ji vê êlê Şadî bi herdû kurên xwe re Esededîn Şêrko û Necmedîn Eyûb ji gundê Ecdankanê çûne Bexdayê û ji wir jî piştre çûn li Tikrîtê bicihbûn. Şadî li Tikrîtê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta Mucehededînê Gîtanî de. Gîtanî dît, ku Eyûb jîr û zane ye, rabû wî xist destkarê Tekrîtê. Selahaddîn Eyûbî di 1136 an de li Tekrîtê hate dinyayê. Bav û apê Selahedîn çûne cem Îmadedîn Zengî xwediyê Mûsilê. Wî gelekî guh da wan û Eyûb kire waliyê Belbekê.
Piştî mirina Îmadedîn Eyûb bi maltaba xwe ve çû Şamê û xwe gehande Nûredîn kurê Îmadedînê Zengî xwediyê Helebê. Nûredînê Zengî Hims û Rehba dane Eyûb û ew kire mîrekî mazin, Şêrko jî rêkire Misrê, da şerê melek Mensûr bike, yê destdirêjî şawîrê kiribû. Şêrko biraziyê xwe Selahedîn jî bixwe re bir. Şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan Nûredîn, yê rastê. Şêrko piştî demekê vegera welatê Şamê, ji hingî ve êdî rola Selahedinî siyasî destpê kir û berz bû.
Ji ber ko Frengan çavên xwe berdane Misre, Şêrko dîse vegerayê û Selahedîn jî rêkire bajarê Skenderiyê. Şêrko wezîrê Misrê bû û dest li ser danî. Ta mirina wî sala 1168 her Şêrko karûbarê Misrê gerand. Piştre li wir Selahedîn bû wezîrê pêşî, lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan. Selahedîn Freng di şerê li Dimyatê de şkand. Bavê wî jî hate Misrê, gehayê. Piştî mirina xelîfê fatimî Adid ("al-'Adid") êdî Selahedîn bû serdestê Misrê yê bêhempa. Û piştî ko Nûredînê Zengî mir êdî Selahedîn xwe kire siltanê Misrê. Bi vê hikmê malbata Eyûbiyan sazkir.
Bi şer Yemen, Sûdan û Felestîn vekirin û sala 1174 dest danî ser Şam, Mûsil û Helebê. Sala 1187 di şerê Hetînê de zora xaçperestan bir û Quds vekir. Şahê Inglîstanê Richard (bixwîne: "Rîçard"), yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî Eyûbiyan kir, da Qudesê vegerêne, lê biser neket. Di sala 1192 levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû, û şer rewasta. Li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve, ya di nav Sûr û Yafa de titişt di destê xaçperestan de nema.
Yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî, ya welatê Yemenê ye. Ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê Yemen, Misir, Sûriya û welatê Cezîrê (niha di nav destê Sûrî, Îraq û Tirkiyeyê de ye) kirine yek. Bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev.
Mîren Cîzîra Botan
Trivia.
Nifşên heyî yên eşîra malbata Eyûbî li deverên Levant û Misrê dijîn. Paşerdên rasterast ên xanedaniyê li Tirkiye yê bi paşnavê "Eyüboglu" têne navandin.
Kevirşîn () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Li Kevirşînê wekî cihekî dîrokî Qesra Hecî Bozo heye. Hecî Bozo axê gund bû. Mar digirt û piştî ku diranê wan radikir bera bîrekê dida. Ew bîr di zindana Qesrê de bû. Dema ku gundiyek an jî kesekî xerîb nebaşî bikira ceza dikir û bera nav bîra maran dida. Bi vî rengî ew ditirsandin û dikir ku tobe bikin. Hecî Bozo 140 salan li cîhanê maye.
Behram an an jî Merîx (;) yek ji her neh gerstêrkên pergala Rojê ye. Behram bi nêzîkbûna xwe ji Rojê piştî gerstêrkên Tîr, Gelawêj û Cîhanê (Dinyayê, Erdê) gerstêrka çaran e. Behram 227,9 milyon km ji rojê dûr e û gerstêrkeke bejayî ye ku atmosfereke wî ya zirav heye. Ji ber ku heyama zivirînê û her weha kêşa hêlîna zivirînê ya li gorî rêgeha eklîptîkê dişibin hev, roj û demsal ên Behramê bi yên Dinyayê re hevber in. Behram bi Çiyayê Olympusê, volkana herî mezin û çiyayê herî bilind ê naskirî li ser gerstêrka Pergala Rojê û bi Kanyona Valles Marineris, yek ji mezintirîn kanyonên Pergala Rojê ye. Tejaneya Borealis a nerm a li Nîvkada Bakur e û ji 40% rûbarê axa gerstêrkê digire.
Behram gelekî ji dineyê piçûktir e, du gerstêrk jî li dora Behramê digerin, navê yekê Fobos e û ya din Deimos e.
Behrem gerstêreke ji berê de ji mirovên li ser rûyê Zemînê dijîn re nas e, ew jî ji ber rengê wê yê sorî geş ê di asîmên de ye. Dibe ku ji vî rengê sor jî Behram li cem Babîlan û Yewnaniyên kevin bûbe sembola Xwedayê şer û cengê bi navê (Babîl) û Arês (Yewnan). Di Romayê de navê Mars stand. Di sedsalên dawî de piştî Galileo Galilei sala 1564-1642 û çêkirina teleskopan gelek zana bi gerstêrka Behram mijûl bûn. Wan guman dikir, ku bajarvaniyeke pir bilind lê heye, nemaze piştî ku çîrokên zanistiya leylanî li ser hatine nivîsandin, êdî gerstêrka Behram kiribû ser her zimanî. Pir fîlmên sînema yên fantastîk li ser mirovên kesk ji gerstêrka sor hatine çêkirin, ên ku dihatin serdana dinyayê, carinan bi aşîtî û carinan jî bi şer ji bo kolekirina mirovan.
Li gor zanînên dawî Behram hişk û hola û bê av e. Bi axeke rengê zer an ber bi sor ve rûgirtî ye, yan ji asîdên hesinî bi hev ketiye. Dema li ser rûyê Behram ba radibe, ew axê bi xwe re radike û bablîsokên tozê çêdike, yên bi teleskopê wekî ewrên zer tên dîtin ew e. Sala 1956 li ser planêtê ewrekî zerî pir mezin hate dîtin. Hêdî hêdî aliyê polê başûr tev girt û piştî neh rojan ji ber çavan winda bû. Berî niha bûyerek halo tu caran nehatibû dîtin. Bablîsokên tozane bêhtirên caran di destpêka havînê de peyde dibin. Ji bilî van ewrên zer carinan ewrên spî jî tên dîtin. Ew jî yan ji ewrên bilind in, ên ji krîstalên qeşayê bi hev ketine û yan jî mija nizm e, nêzîkî rûyê gerstêrkê di ser berfê re ne.
Ne hemû rûyên Behramê çola hişk û hola ye. Li gelek cihan, nemaze nêzîkî nîvê başûr em dikarin cihên tarî bibînin, ên ku navên derya, cezîre, çem û yên din li wan hatine kirin. Li gor baweriya hin zanayan ew cih hewa ne û giha û şînî lê heye. Di zivistanê de ew cihên tarî gewr dibin, bê reng dibin û pir ji wan di wê saldemê de nayên dîtin. Lê ku bihar tê, berfa serê her du kumên polî dibişive, ji ava wan çem diherikin û ji nişka ve ew deqên tarî dîsa bel dibin û xuya dikin. Wekî ku şîn bibin. Di destpêka havînê de pir xweşik diyar dibin. Piştre dîsa gewr dibin ta ku zivistan tê careke din winda dibin.
Keştiyên gerdûnî, yên li ser danîne gelek informasionên nû û hêja ji Zemînê re şiyandine. Lê pirsa mezin a "Gelo tu formên jiyanê li ser Behramê hene an na" hîn ne bi erê û ne bi na hatiye bersivandin. Tiştê xuya ew e, ku tu formên jiyana bilind li ser vê gerstêrkê nîn in. Dibe, ku formeke jiyana prîmîtîv di destpêkê de hebe, wekî bakteriyan û şîniyên yekşanik. Lê heke bi tenê bakterî jî hebin dîsa wê li pir pirsên fîlosofî û olî bi dîtineke din were nerîn. Gelo di gerdûnê de em bi tenê ne? Gelo di nav milyonên gerstêrk, stêrk û galaksiyan de tu kaniyên jiyane yên din nîn in? Tîna mirov naşikê ta ku bersivê nestîne.
Taybetiya fizîkî.
Behram, bi qasî nîvê çapa Cîhanê ye. Bi qasî ji 15% ji qebareya Dinyayê û ji 11% ji wekî girseya Dinyayê ye. Di encamê de bi qasî ji 38% wekî gravîteya rûyê erdê heye. Xuyabûna sor-porteqalî ya rûyê Behramê ji ber oksîda hesinê (III) yan jî jengê çêdibe. Rengên din ên rûyên hevpar, li gorî madenên heyî; zêrîn, qehweyî, tan û kesk e.
Mîna Erdê, Berham jî veguheriye navokek metalîkî ya qelew ku ji hêla materyalên kêm qels ve hatiye dorpêç kirin. Modelên heyî yên hundurê wî tê wateya naverokek ku di serî de ji hesin û nîkelê bi qasî ji 16-17% ji kewbûrê pêk tê. Tê pêşbînîkirin ku ev navoka kewbûrê ya hesin(II) ji hêla hêmanên siviktir ve du qat ji ya Erdê dewlemendtir e. Navok ji hêla mantoyek silîkatî ve hatiye dorpêç kirin ku gelek taybetmendiyên tektonîkî û volkanîkî yên li ser gerstêrkê pêk anîne. Lê bi awayê ku dixûyê ku tektonîk û volkanîkên Behramê razayî ne. Ji xeynî sîlîkon û oksîjenê, hêmanên herî zêde di qalika Behramê de hesin, magnezyûm, alumînyum, kalsiyûm û potasyûm in.
Bi navînî qalindahiya qalikê gerstêrkê bi qasî 50 kîlomêtre ye û qalindahiya herî zêde qalikê 125 kîlomêtre ye. Behram ji hêla erdhejê ve çalak e. InSight di sala 2019an de zêdetirî 450 erdhejîn û bûyerên ku bi erdhejê re têkildar tomar kiriye. Di sala 2021an de hat ragihandin ku li ser bingeha yanzdeh Marslerjeyên bi frekansa kêm ên ku ji hêla dakêşana InSight ve hatine tesbît kirin ku navoka Behramê şilek e. Nîv-çap a navokê bi qasî 1830±40 kîlomêtre ye û germahiya wî li dora 1900-2000 K ye. Qalindahiya navoka Behramê ji nîv-rûberê Behramê zêdetir e û bi qasî nîvê mezinahîya navoka erdê ye. Ev ji modelên pêşbînîkirî hinekî mezintir e û destnîşan dike ku di navokê de ji xeynî hesin-nîkel bi qasî ji 15% ji sulfur, hinek hêmanên sivik ên mîna oksîjen û hîdrojenê jî dihewîne.
Behram gerstêrkeke bejayî ye ku rûyê wê ji mîneralên ku sîlîkon û oksîjen, metal û hêmanên din ên ku bi gelemperî keviran pêk tînin pêk tê. Li binê atmosferê leza pêlên erdhejê dest bi mezinbûnê dike û li kûrahiya bi qasî 1050 km sînorê herêma veguhêz heye. Rûyê Behramê di serî de ji bazaltê tholeiitî pêk bêjî beşên ji bazaltê tîpîk bi silikayê dewlemendtir in û dibe ku dişibin kevirên andezîtî yên li ser rûyê Erdê. Parçeyên qadên bilind ên başûr di nav xwe de mîqdarên ku dikarin bên tespîtkirin ên pîroksenên kalsiyûmê bilind heye. Konsantrasyonên lokalîze yên hematît û olîvayê hatine dîtin. Piraniya rûberan bi toza oksîda zirav ya hesinê (III) bi awayekî qalind hatiye nixumandin.
Ax.
Wênekekî ji Behramê ku ji aliyê Phoenix ve hatiye wênekirin
Di daneyên ku di Hezîrana 2008an de ji aliyê fezayê Phoenix ve hatine şandin de derket holê ku axa Marsê hinekî alkalin e û di nav axê de magnezyum, sodyum, potasyum û klorîd heye ev mîneral ji bo pêşketina madeya organîk hemî girîng in. Zanyaran biryar da ku li axa nêzî cemsera bakurê Behramê nebatên mîna asparagus lê şîn bibin. Di tebaxa 2008an de Phoenix, wekî tevlihevkirina ava Erdê bi axa Behramê dest bi ceribandinên kîmyayê yên hêsan kir û vedîtinek kir ku gelek teoriyên berê di derbarê axa Behramê de piştrast kir: wî şopên xwêyên perkloratê li axa Behramê kifş kir. Hebûna xwêyên perkloratê axa Behramê hêj balkêştir kir. Lê di heman demê de îhtîmal hebû ku hebûna xwêyên perklorate ji axa Dinyayê, nimûneyên cihêreng, an amûrên ku hatiye şandin re çûye axa Behramê; ji ber vê yekê, di vî warî de ceribandinên din hewce ne ku bi tevahî were piştrast kirin ka çavkanî axa Behramê ye yan na.
Hîdrolojî.
Beriya yekem çûyîna Behramê ya ji bilindahiya nizm bi Mariner-4 re di sala 1965an de, gelek nîqaş li ser wê yekê hebû ku li ser rûyê Behramê av heye yan na. Ev nîqaş bi piranî ji ber çavdêrîya xalên ronahî û tarî yên dişibin derya û parzemînan bû ku li herêmên cemserî bi awayekî periyodîk diguherin. Xetên tarî ji demeke dirêj ve ji aliyê hinek çavdêran ve weke qenalên avdanê yên ku ava şile tê de ye, hatine şîrovekirin. Ev formasyonên rast ên xeta rast, ji ber ku di serdemên piştre de nedihatin dîtin, wekî îlluzyonên optîkî hatin şîrovekirin. Di demên kurt de formasyonên ku dikarin li bilindahiyên nizm pêk werin, ji holê ranebin, ava şile nikare li ser rûyê Behramê di bin zexta atmosferê ya îro de be; lê dibe ku herikandina ava şile ya demkî hebe. Berevajiyê vê yekê bi taybetî li her du herêmên cemserî qeşayên avê ya mezin hene. Di Adara 2007an de NASA'yê ragihandibû ku qeşaya avê ya li herêma cemsera başûr bê helandin av tevahiya rûyê gerstêrkê binixumîne û kûrahiya vê okyanûsê bigihêje 11e mêtreyê. Li gerstêrkê ji cemserê heta bi 60° paralelê mantoyeke cemedê ya permafrostê heye. Tê texmînkirin ku di binê tebeqeya girosferê ya zirav a li Behramê rezervên mezin ên avê hene ku tên pêşgirtî ne nikarin derkevin ser rûyê axê.
Atmosfer.
Marsê 4 milyar sal berê manyetosfera xwe winda kir. Ji ber vê yekê, bayê rojê rasterast bi tebeqeya îonosfer a Berhamê re têkiliyê datîne û atmosferê zirav dihêle. Anketa Global a Marsê û Mars Express ê her duyan jî dîtin ku parçikên atmosferîk ên iyonîze kirî li valahiya Behramê belav bûne. Atmosfera Behramê îro hinek tenik e. Zexta atmosferê ya li ser rûyê erdê ji 30 Pa (0,03 kPa) ku li beşa herî bilind a gerstêrkê tê dîtin heta 1.155 Pa (1.155 kPa) ku di beşa wê ya herî kûr de tê dîtin diguhere. Ev yek li gorî zexta li bilindahiya 35 kmyî ya li ser rûyê Erdê ye. Ev jî ji sedî 1ê ji zexta li rûyê Erdê kêmtir e. Ji ber kêşiya kêm a li ser Behramê, "bilindahiya pîvanê" ya atmosfera wî 11 km ji ya Cîhanê (6 km) bilindtir e. Kêşiya li ser rûyê Behramê ji sedî 38% ji kêşiya li ser rûyê erdê ye. Atmosfera Behramê ji sedî 95 karbondîoksît, ji sedî 3ê azot, ji sedî 1.6 ji argonê pêk tê. Fi heman demê de şopên oksîjen û avê jî heye. Atmosfera wî ku pariyên tozê yên bi nîvçapa 1.5 μm tê de hene, bi tevahî toz e, lewra dema ku ezman ji rûyBehramê î tê temaşekirin, rengekî pirteqalî-qehweyî (Îilîl. tawny) dixûyê.
Rêgeh û vegera Behramê.
Dûrahiya navîn a Behramê ji Rojê bi qasî 230.000.000 kîlomêtre (1.5 AU) ye. Heyama rêwitiya wî ya carekê 687 rojên Erdê ye. Rojên Behramê ji rojên Dinyayê dirêjtir e. Rojekî Behramê di 24 saet, 39 xulek û 35.244 çirkeyan de ye.
Meyl a eksena Behramê gelekî nêzîkî meyl a Erdê ye û 25.19 pleye ye. Ji ber vê yekê, demsalên Behramê dişibin demsalên li Cîhanê rû didin. Lê jiber dirêjahiya gera Behramê dema demsalên Behramê nêzîkî du caran dirêjiya demsalên Cîhanê ye.
Dewra sirûştê ya Behramê 96.000 salên cîhanê ye. Bi vî re li Behramê dewreke din a eksantrîteyê ya 2.2 mîlyon salî heye. Di nava 35 hezar salên dawî de, ji ber bandorên giraniyê yên gerstêrkên din, eksantrîteya li dora Behramê zêde bû. Behram û Erd (Dinya) her ku diçe nêzîkê hev dibin. Tê pêşbînîkirin ku wê di nava 25000 salên pêş de navbera Erdê û Behramê ji roja îro kêmtir bibe.
Bêjeya "kumreş" ji "kum" û "reş"ê hatiye holê, lê belê di kurmancî de wek term tê bikaranîn û bi wateya hevsûdiya jin û mêran ya ji hev tê gotin.
Dema zilamek nexwaze kes li jina wî binere, yan dema jina wî kincine rind li xwe dike, zilam zêvir (aciz) dibe, tê gotin ku ev zilam kumreş e. Dema jin jî li pêşberê mêrê xwe wisa zîzî dike, tê gotin ku ev jin Kumreş e.
Meşkîna () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Meşkîna gundekî dîrokî ye. Li rojavaya Meşkîna gundekî biçûk heye: Girik. Girik ku girêdayî Meşkîna ye, cihekî gelekî dîrokî ye. Li rojavaya Meşkîna Çiyayê Pozê Bîra heye, ku bi dehan bîrên avê li ser hene û xuyaye di dîrokê de cihekî şênî ye. Dîwarên xaniyan, benê rezan, mehsereyên tirî û hîn gelek şûn û warê dîrokî li dora Meşkîna û Girik hene. Meşkîna bi dehan caran hatiye valakirin. Ji ber şerê navxweyî, xwînî û dijminatiya gundikî. Lê di sala 1991'ê de jî Meşkînî bûn cerdevan û kesên ku nebûn cerdevan ji gund derxistin. Wê demê Girik jî hate şewitandin. li ser gundê Meşkîna di sala 1978-1979 de civaknas Ahmet Gegez bi teza xwe ya qedandina zaningeha Haceetepe "Avahiya Civakî û Aboriya Gundê Meşkîna" berhemek weşandiye. kesên ku bixwazin di derbarê gundê Meşkîna hîn zêdetirîn agahiyê bidestbixin bila ji kerema xwere li beşa tirkî jî mêze bikin.
Qibilme (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gundê Qibilme di sala 1948'an de ji aliyê Mihemedê Şoxo û çend mirovên din hatiye avakirin. Di 1954'an de ji aliyê dewletê ve hatiye teqsimkirin teqsima wê 57 heft koçan in 7000 donim erdê wî heye. Beriya avakirina gund niştecihê wî hebûne lê xerabe bû. Berî avakirina gund li mintiqe de xezal û ajal hebûne. Ava wî ji sarinca dihate temînkirin û piştî avakirina gund ew sarinc xetimin piştre hatin kolan û disa hatin bikaranîn. Piştî 1974'an ji gundê xanûkê av bi riya boriyen astbest ji bo vexwarina hate gund. Debara gund çotkari û çandinaya genim, ceh, nîsk, û salên dawî pembû, garis, bostan te çandin. Niştecihe gund hemû kurd in. Niştecihe gund ji çandiniya dar û ber hez dikin û mirovên xwe weltparêz in.
Girê Mozan, ji aliyê bakur de
Girê Mozan, cihê bajarê Urkeş ya huriyan, şûnwarekî dîrokî û arkeolojîk yî girîng e ko dikeve Rojavaya Kurdistanê, li Sûriyê.
Vekolîna li Girê Mozan ji sala 1984an ve dibin birêvebiriya Marilyn Kelly-Buccellati û Giorgio Buccellati de berdewam dike. Xerîte piraniya cihê vekolînê diyar dike. Dirêjayiya girê bilind nêzîkî 600 metrî ye, bajar û derdora wî nêzîkî 1500 metrî ne û bilindayiya gir ji erdê 28 metr e. Li gor vê êdî ev cih di dema boşiya xwe de dibe yek ji mezintirîn cihan li tevayiya Sûriyê, di salên hezarê sisiyan de yên Berî Zayînê. Ji bilî mezinbûnê rasitiyke dinî balkêş, ya Girê Mozan heye, ew jî homojeniya radeya niştecihbûna wê ye: weke ko em dibînin, delîlên darîçav, yên niştecihbûnê vî cihî diyar dibin, ji serê gir bigire ta binê wî û ta derdorên derve yên bajêr jî, hê ji hezarên sisiyan ve yên Berî Zayînê.
Herêm.
Deşta Xabûr li rojhilatê Sûriyê roleke sereke di pêşveçûna avakirina bajarvaniya kevn de leyistiye. Dibe ko wê di hin radeyan de bûye hemberê bajarvaniya bilind, ya Sûmeran li deşta heryane li başûr. Çandinî yek ji faktorên vê pêşveçûnê ye. Herêm weke îro, di heyamên berê de jî bi xêr û bêr bû. Çandiniya bi ava baranê her û her têrê dikir û pêwist nedikir, ko cotkar zeviyên xwe avbidin. Bi saya vê axa bi bereket, bajarên nû peydebûn, û hê di destpêka dîroka şaristaniyê de ev bajar mezinbûn. Bajarên mezin weke Chuera, Birak, Mozan û Leylên şahidên diyar, yên vê yekê ne.
Mirov dikare bi ewlekarî bibêje, ko sedema sereke ya mezinbûna hêza bajarekî weke Girê Mozan, cihê bajêr bû. Ew cih kilîta bazirganiya di nav çiyayên Anatoliyayê de, ev çiyayên bi madenê sifir (û dibe ko bi pîlê jî) zengîn û bajarvaniya mezin li, ya başûr de bû. Di vî warî de çiyayê Mêrdînê, yê di dîmenê Mozan de pir darîçav e, nîşan e; hejmara mezin, ya tiştên bronzî, di vekolînên me de, dibe ko delîlên giringiya Mozanê kevnare bin, çawa ko dergehê bazrganiya maden bû di dîroka Sûriyê ya kevn de.
Weke hîpotêza kar, em goman dikin ko Mozan digehe bajarê kevnar Ûrkîş, yê ko li vê herêmê diket û ji mêj ve tê goman kirin, ko li cihê girê bajarê Amûdê be. Ji dema ko me karîbû, em xwe bispêrine rastiya, ko girêdana Ûrkîş bi girê Amûdê ve şaş e, em dibînin ko hemû argumentên ji bona Amûdê û Ûrkîş hatibûn bikaranîn li ser Mozan (ko li nêzîkî Amûdê girê herî mezin e, yê ji dema sê hezar salî ve BZ) û Ûrkîş pêktên. Tevlî ko armanca vekolînên piştre ew bû, da diyar bikin, ko Mozan ne Ûrkîşa kevnar e, lê dîse ev cih û profîlê navenda Hûriyên kevnare li hev tên: Hişkere ye ko Mozan sê hezar salên BZ gehabû radeya xweyî bilind, û du hezar sal BZ melûl bûbû û dawî gişt di nîvê du hezarsaliya BZ de wêran bûbû.
Sê hezar salên BZ heyama Ebla li rojava ye, û heyama Marî û Sûmeran li başûr e. Dibe ko rengekî taybetî ji çanda wêyî materyalî (arkîtektûr û nemaze sîramîk) bi destpêka bajarvaniya Hûriyan ve girêdayî be, çaxê ko Ûrkîş weke navenda siyasî û olî, ya sereke dihate naskirin. Di hebûna bajarvaniya Hûriyan de, ya sê hezar salan BZ de hinekî dîtinên cuda hene. Lêbelê dawiya dawî ko mirovên heyamên berê, yên li Mozan dijîn bigehine çi resenî jî, dîse rastî ew e, ko li vir bermayên bajarvaniya sûriyî kevnar darîçav in.
Sûrha Bajêr.
Di bingeha jêr de, girê bilin bi sûrheke mezin hatibû rapêçan. Me li du cihên gir, yên cuda vekolabû, herêma K û S1. Mixabin, ko ew li ti deran bi mezinaya xwe, ya ko bêgoman di wextê xwe de çavên serdanvanan didagirt, nayê dîtin. Dîwarên sûrhê gelekî stûr bûn, ew ji kelpîçan hatibûn avakirin û dibe, ko bingeha wê gehabû latê (hê dive bi vekolanê were derxistin), û bircên zêrevaniyê jî li hawîrdor di sûrhê de hatibûn avakirin. Kaşekî bilindî lihevhatî ji nav bajarê nizim dirabû û digeha binê sûrhê (çawa mirov bi rengekî ferehtir di kelehên heyama navîn de dibîne, weke li keleha bi nav û deng, ya Helebê); di dora vî girî de, dibe ko sengerekî ferehî tijî av jî hebû, lê eger wilo be jî, hê em di vekolanên xwe de negehanê. Dereng, di dawiya sê hezar salên BZ de, xwiya dike ko bajar tev dikeve bin rûdana jibîrkirinê, ji wê jî hew erkê parastinê yê gir dimêne û senger bi ax û kevirên ji avayiyên bajêr, yên hêrivtî tê dagirtin. Di parçê, ko me kolayî de, me kavilê embarekê dît, ew ji cihekî ji hundurê bajêr hatibû dagirtin û bi xitmeke giring hatibû muhrkirin, dibe ko xitma li ser derî be, dema wê jî ji nîvê sê hezarê sisiyan yên BZ ve ye (Destpêka Xanedaniya III).
Ji ber berdewamiya ferehbûna demografî, gerek e bihatana xwiyakirin, ko sûrheke din di wê demê de li derbedrê bajêr hatibû avakirin: di vî warî de lêkolîn ne bi misogerî hatine piştrastkirin jî, lê ferehbûneke ko dora bajêr tev dorpêç dike, tê dîtin. Di her radeyê de bêşik e, ji lêkolînên me û ji lêgerînên li herêma derveyî bajêr, ko ew jî parçekî ava bû ji bajêr, û ko ew jî tevayiya girê bilind ji heyama sê hezarên sisiyan yên BZ ve ye. Li herêmekê li derveyî bajêr, goristaneke hemdem hate dîtin û tê de jî komeke giranbuha, ya firaxên ji sîramîk û bronz hatine dîtin.
Bo agahiyên nû li ser vê mijarê hûn dikarin kovara"Das Bild der Wiessenschaft" bixwînin.
Peykertiraşiya hezarsalên sisiyan BZ.
Di cihekî şewitî de, hema hinekî li pişt mihraba pûtxanê, me peykerê şêrekî dît. Peyker ji kevn bû û li gor delîlên stratîgrafî ew ji nîvê hezar salên sisiyan yên BZ ve ye. Peykerên şêran di embarên peykerên Sûmeran de têne dîtin, yên ko adetên wanî hunerî ji heyama şêrê me ne, lê stîlê wan ji hev cuda ye. Sûmeran şêr bi riheke darîçav dineqişandin, ew rih bêhtir weke berstika cilên heyama navîn bû, û kêm weke pirça ber sînga şêran bû. Gelekî stîl didane çavên şêran, weke ko yên hunermend ti caran şêr nedîbin! Dibe ko şêrê meyî Mozan ne weke yê hevrikê xweyî başûr şahîk be, lê ew ji wan bêhtir weke şêrekî rastî ye. Neqşên pirça sînga şêrê Mozan, tevlî ko hinekî gijol e jî, lê ew weke pirça rastî xwiyadike, lep bi xwe jî hatine neqişandin. Bi gelemperî mirov yekser di şêrê Mozan de têkeliyê di nav spehîtiya hesan û jîndariyê de dibîne, ko ew têkelî li derên din, di wê heyamê de kêm bû. Dibe ko bi tenê du şêrên ji Ûrkîş, yên niha li Motropolitan û Louvreyê ne dikarin bibin hempayê şêrê Mozan. Ev şêrên bronzî bi awayekî reyalîtir hatine neqişandin û bi destên peykertiraşên jêhatîtir hatine çêkirin, lê mirov di wan de şengî û jiyandariyê, weke ya di şêrê Mozan, dibîne.
Li herêma pûtxanê ferşekî kevirî hate dîtin, ew ji her dû aliyan ve neqişandî bû. Li aliyekî vî abîdeyê bi serê xwe, neqşandineke neadetî hebû, ew komeke lawiran bû, hemû jî di haleta lebatê de bûn. Ev jî cudabûneke tûj di nav mijara lawirên xaçkirî de, yên ji aliyê hunermendên sûmerî li başûr dihatin neqişandin. Li cem wan lawir ji ber teşeyê xwe giring dihatine dîtin, ji ber vê yekê jî wan ew bi awakî sîmetrî û gelekî bêliv bi cih dikirin. Di ferşikê me de neqş ne bi bang, lê bêhtir bi awakî xwezayî hatine çêkirin, ew jî dihêle mirov biheste, ko ev komek ji garana lawiran e.
Bi mijara xwe, aliyê din ji ferşik hê balkêştir e. Yekî cotkar, haletê wî li pey dewarên cot di dest de ye û kûçikek di ser re hatiye danîn. Cotkar di dawiya dîmenekî de hatiye danîn û li pişt wî cihekî ferehî vala hatiye hiştin. Ev herêma ferehî vala, xêzên qurçikî, yên ber bi jêr de beldike. Tiştê din jî yê ko dihêle ew bêhtir dramatîkî be, lingê cotkarî ji erdê tê hildan e, ew weke ko ji qurçikê hatibe. Ev berveçûna bi pêş de, bi ling, laş û serê cotkar ber bi pêş ve hê xurtir dibe û lebt di lingên dewêr de jî xwiyadike. Dîmenê ji ferşikê Mozan bi levanîna xwe, gelekî ji hunerê hevrikê xwe li başûr pêşketîtir e, yên ko li ber xwe nedidan lebatê bi awakî wilo dramatîkî bineqişênin.
Sîramîk.
Dema sîramîkê pêşî ta yê dawî, ko li Mozan hatine dîtin bi tenê drêjayiya hezar û pênc sed salî dikişêne. Sîramîkên herî kevn (destpêka sê hezar salên BZ) firaxên xweşikî rengê pirteqanî bûn, ew ji hudurû ve neqişandî bûn (weke ko li jor tê dîtin). Ji ber ko cara pêşî Sir Mallowan ew li taqê kûr, yê pêncan li Nînewa dabûn naskirin, êdî navê Nînevîte V li wan hatibû kirin. Teşeyên pêşî, yên firaxên hatibûne çêkirin, cêr bûn û piyaleyên piçûk bûn, ko dibe ji bona vexwarinê dihatin bikaranîn. Piştre cêrên mezintir dihatin çêkirin, lêbelê êdî ew nema ji wê kîla baş bûn.
Di dema dawiya Nînevîte V de, berhemekî nû ji sîramîkên gelekî rind dihate çêkirin, ew bi Firaxên madenî bi nav dibûn, ji ber ko bi şewtandina kîlê rengê alavên madenî bi wan diket. Firaxên madenî li vê herêma Xabûr hatine afirandin û pê bazirganî bi bakur û başûr re dihate kirin. Firaxên bi vî rengî li herêmeke fereh têne dîtin. Texlîtekî din ji sîramîk li herêmê bi ferehî tê dîtin, ko êdî navê Firaxên xabûrî lê bûye. Ew texlît digehe destpêka du hezar salên BZ, û ji ber kemberên ferehî ji rengên qaweyî û sorî tarî li dora firaxan, ew hesanî têne naskirin.
Di nav sîramîkên herî dawî de (ji nêzîkî sala 1500 BZ) piyalên risimandî hene, yên bi navê Firaxên nûzî hatine naskirin û ew gelekî, çi li qesr û qûnaxan û çi li avayiyên cemawerî be, her li bareş û her li baxerbê Mozan jî peyde dibin. Ji ber ko ev heyama dawî ye, ya niştevaniya Mozan, êdî ew nema li herêmê têne dîtin, lê teşeyên wan nazik in û motîvên wan xweser in (li jor xwiya ne).
Pûtxana şêr.
Avayiya sereke di gir de hate vekolan: emê nefermî navê " Pûtxana şêr" (nîşana fermî "pûtxana BA" ye) li gor peykerekî piçûk, yê şêr ko li cihekî bel di hundurê avayiyê de hatibû dîtin, lê bikin. Fazên destpêkî, yên avakirinê (Faza A1a), ko hema bêje bi tevayî di vekolînan de hatiye vekirin, mirov dikare bigehêne nîvê sê hezar salên BZ (Destpêka Xanedaniya III di mijara Mezopotamiya de). Ew struktûreke mezin e (15 x 24.5 m), mirov ji başûr di ser rampeke bêdûzan re derbasî dibe. Serdanvanên derbasî eywanê dibûn divabû di rêke gelekî kûr ve herin, hingê bala wan diçû ber bi rexê rastê ve, li wir li cihekî hinekî navendî, lateke mezinî (gişt 1 x 1.5 m) stûnî hatibû danîn. Xwelî di kortikeke di serê wê de hate dîtin, û cokek jê diherikî nav cêrekî ko di erda xênî de hatibû çandin. Tê gomankirin, ko ew masa pêşkêşkirina goriyan ji xwedê re bû.
Guhertina modelê berê bû sedma avakirina du dîwaran li pey hev, û ber bi dawiya vê eywanê ve. Dîwarê pêşî zirav bû û ji kevir bû, ew yekser li pişt masa goriyan bû, û yê mezin ji kelpîçan bû, û nêzîkî dîwarê paş bû. Ev dîwar di şûna perda pişt şanoyê de bûn (faza A1b, li plan binere!). Peykerê şêr nêzîk li banî di nav kavilê dîwêr de hate vedîtin, û dibe ew di pûtxanê de di nav koma peykerên, ko nûneriya payebilindiya xwedê dikirin be. Herdû dîwarên dirêj, yên pûtxanê nêzîkî 1.6 metrî stûr in, û herdûyên kin du caran ji wilo stûrtir in. Dîwar ji kelpîçan hatine avakirin û bingeha wan gehaye latê. Berazên pala dîwaran û bircên anîşkan avayiyê bi hêz dikirin û ev hemû didine xwiya kirin, ko dive di asoyê heyama kevnare de, ew be cihê desthilatdariya bingehî li herêmê. Nêzîkî 100 parçên bronzî li herêma pûtxanê hatine dîtin.
Erê, ne bi gewdê xwe, lê Mozan "Pûtxana şêr" li Sûriyê ji wê heyamê ji yên herî mezin e, ferehiya wê gişt weke, avayiya Pûtxana D li Ebla û Aussenbau û Steinau I li Chuera ye (dibe ko ew jî weke pûtxanên tîpên atîs bêne hijmartin). Lê di wextê ko pûtxana Ebla li gor stûrbûna dîwarên xwe ji hundurû ve gelekî zirav bû, avayiyên Mozan (dibe ko Chuera jî) ji hundurû ve gelekî fereh bûn (gişt 9 m fereh). Ev kêşeya avakirina banê xênî derdixe meydanê. Ji nû ve avakirina avayiyê, li gor lêkolînên kûrî endazyarî, dipejirênin, ko dibe formeke destpêkî, ya banên sêçikî hatibe bikaranîn (çawa li jor tê dîtin).
Sê fazên din, yên avakirnê hatine naskirin, ya dawî ji heyama Xabûr ve ye (nêzîkî 1800 BZ). Vê yekê kir ko danîna avayiyan bi awakî radîkal were guhertin, dibe ko bi rastî ev be sedema ko êdî ew hê ji dawiya sê hezar salên BZ ve, hew weke pûtxanê hatibe bikaranîn.
Di vekolînên bi sînor de, çend srtuktûrên piçûk li herêma bakur û rojhilatê pûtxanê hatine dîtin, dibe ko, ew bi erkê xwe bi pûtxanê ve girêdayî bin û dibe, ko ne wilo be jî. Li cihekî ji wan, ew ferşikê bi dîmenê cot û cotkar neqişandî, û yê garana dilivî hatine dîtin.
Rebet (), gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya bi ser Mêrdînê ve ye.
Ev gund bi qasî 16 kîlometreyan dûrî dêrikê ye û ev gund bêtir bi keleha xwe tê nasîn. Jê re dibêjin Keleha Rebetê, hê jî bermayiyên vê kelehê heye. Kele li ser girekî hatiye avakirin.
Şahênik (), mezreke girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Mezreke gundê Elîbegê ye.
Li vî gundî malbata Hemzoyi dijîn. Gund ji ber koça gel her dihere hejmara mîrovan kêmtir dibe û aniha gelhe li derdora 70-80 mîrovîye.
Sûsik (), mezreke gundê Girê Sorê ye û ser bi navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ve ye. Gundê Sûsikê navê xwe ji gihayê sûsikê distîne. Ev giha li dora vî gundî gelekî hêşîn dihat. Gihayê sûsikê hîn jî li bajarên Kurdistanê, piştî ku ava wê hate derxistin, ava wê tê firatin. Jê re Ava Sûsê tê gotin.
Lê îro li gundê Sûsikê êdî gihayê sûsê hêşîn nabe. Kurd ji deverên din vî gihayî tînin û ava wê derdixin, difiroşin. Li Amed, Mêrdîn, Qoser û gelek bajarên din mirov dikare li kolanan bi hêsanî Ava Sûsê bikire.
Arkeolojî (kevnarezanî) an jî şûnwarnasî, zanistek e û li hemû tiştên ku ji destên mirovan derketine û li ser wan ked û xebatek pêk hatiye, vedikole. Pisporên arkeolojî (arkeolog) vekolanê li ser amûr, tişt û avahî yê wan dikin da ku çawa jîyanin, çawa tevgeryanin, çi kirinin û hwd..
Gotina "arkeolojî" ji pevgîhana peyvên archaios û logia ên yewnanî pêk hatiye û ji xwe di wateya “vekolandina paşerojê” (vekolandina rabirdûyê) de ye.
Beşên arkeolojiyê.
Arkeolojî dibe gelek beş. Ji van: arkeolojî berî dirokê (pêşdîrok, prehistorya), arkeolojiya klasik (protodîrok, protohistorya), arkeolojiya asya ya nêzîk, arkeolojiya Misrê, arkeolojiya Tewratê û arkeolojiya qirnê navîn.
Zemberor () gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya ser Mêrdînê ye.
Ev gundekî dîrokî ye. Dewlet nahêle tu kes li vî gundî lêkolînan bike. Heta niha li vî gundî mozaîkên dîrokî, qesr, kûzik û zêr hatine dîtin.
Pêşiya gund li deşta Mêrdînê dinihêre. Aliyê rojava Çiyayê Qerejdaxê ye. Li rojhilata Zemberolê Bixurê (bi tirkî: "Derinsu") li bakurê wê Xerabreşkê û li rojavayê wê jî Tehtok hene. Gundê Bixurê û Xerabreşkê jî gundên gelekî dîrokî ne. Di navbera Zemberolê û Xerabreşkê de şikeftên dîrokî hene, mezelên kevnar ên ji demên dîrokî ve mane hene.
Zoik (), gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.
Ev Gund diroka wê dora 120 sale. Ji hêla Hecî Bedir Derîn hatiye ava kirin.
Wize, wuze, vejen, enerjî, (bi înglîzî: "Energy"), bi kurtasî: "E", di fizîkê de jêhatina karkirinê ye. Ango heke pergalek dikare kar bike, tê gotin ku xwedî wize ye.
Şêweyên wizeyê.
Enerjiya mêkanîkî ji me re ji hemû formên din, yên enerjiyê nastir e. Dema ko em barekî hildin, yan jî dema ko em darekê bibirin, hingî em enerjiyekê didin, ew enerjî enerjiyek e di forma mêkanikî de ye, ew karekî mêkanikî ye em dikin. Wilo jî hemû karên din, yên weke hildan û birînê, dema ko em dikin, em rastî enerjiya di forma mêkanikî de tên.
Formeke din, ya enerjiyê enerjiya germî ye, têhn e. Eger em bixwazin germbûna laşekî bêhtir bikin, em bibêjin ya avê, hingî dive ko em enerjiya germî bidne avê, têhnê bidine avê. Îro em dizanin, ko enerjiya germî bixwe enerjiya bizavî (livane, colaneyî) ye, ya mêkanîkî ye. Helbet ne liva makroskopî ya laşên mezinî darîçav e, lê liva atom û molêkolan e, liva mîkroskopî ya di laşan de ye.
Hatiye naskirin, ko enerjiya mêkanîkî tê guhertin û dibe ya germî, yanî karê mêkanîkî dibe karê germî. Destên xwe çend caran pev bibe û bêne, tê bibînî, ko destên te germ dibin. Li vir te enerjiya mêkanîkî kire ya germî. Lê guhertina berevajî, da enerjiya germî bi ya mêkanîkî were guhertin, ew tiştekî zortir e. Berî çend deh salan, cara pêşî mirov enerjiya germî guherte ya mêkanîkî, ew jî dema, ko mirov makîna hilmî (makîna bi fişara hilma ava kelandî kardike) çêkir bû.
Forma enerjiyê, ya nas jî enerjiya ronahiyê ye. Ne tenê destê mirov jê nabe, lêbelê jîna her kesî û ya her organizmî jî bê wê nabe. Bi taybetî Roj vê forma enerjiyê dide. Helbet, mirov ji mêj ve hînbûye bi pîşkarî, vê forma enerjiyê bikarbêne. Pêşî bi pêxistina agir, piştre jî bi çira, lampe û ta dema dawî bi neonên herî modêrn mirov enerjiya ronahiyê bikaranî.
Forma enerjiyê, ya gelekî bikêrhatî, enerjiya elektirîkî ye. Gişt bê windabûn ew dikare bi enerjiya mêkanîkî, yan bi ya germî were guhertin. Pir hesanî tê guhastinî deverên dûr. Ji ber van xisletan carna dibêjinê enerjiya rind.
Ji bilî van formên buhûrtî caran, enerjiya kîmîyayî û enerjiya atomî jî hene. Ew ne texlîtine nû ne, niha peydabûne. Lê ew herdû form didine nîşankirin, ko rêaksyonên kîmayî û atomî dikarin enerjiyê bidin. Ji vê enerjiyê re jî enerjiya potensyal tê gotin.
Eger em bixwazin bi ferehî li ser giranbihabûna enerjiyê ji mirov re bipeyivin, dive pêşî em bizanibin, ko hebûna jînê bi xwe, her û her, bi pevguhastina energiyê ve girêdayî ye û pê jîn dibe. Bedena mirov energiyê di forma kîmyayî (xwarin) de distîne û diguhere forma mêkanîkî. Bi vê yekê hemû organên lêş dikarin bi karûbarên xwe rabin û dihêlin, ko karê fîzîkî pêk were. Ev enerjî di şev û rojê de dike nêzîkî 2000 kilo kalorî û ew ji şewtandina xwarinê di laş de tê. Lê da mirov karibe bijî, dive di laşê wî de hinek enerjiya embarkirî hebe, enerjiya embarkirî jî di lêş de bez e.
Ji ber ko enerjî ji mirov re pir pêwîst e, dive mirov zanibe wê derxe jî. Derxistin û xerckirina enerjiyê di van her deh salên dawî de pir gelek bûye û gera ji bona dîtina kehniyên enerjiyê, yên nû bêhtirbûye. Kehniyên enerjiyê yên ta niha li ber dest ev in: kûmir, petrol, enerjiya elektrîkî ya ji sikrên li ser çeman ûym. Di pêşroja nêzîk de wê ev kehnî têra mirov nema bikin û dive, ko mirov destbavêje kehnîne enerjiyê, yên nûtir wek enerjiya Rojê, yan enerjiya germî ya navika Zemînê û yan kehniya pir zengîn: enerjiya atomî.
Bakwan () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye ku ji alîyê dewleta tirk ve hatîye şewitandin. Gunde eşîra alîka ye.
nivîskar Îsmaîl Beşîkçî jî li ser eşîra alîka pirtûk dinivîsê (Guhertina civakî di eşîrên Kurd ên li rojhilata Anatoliyayê), 1968
Germab an jî Germav (), gundekî ku bi ser navçeya Kerborana Mêrdînê ve ye. Gund ji ber bendava Ilisuyê ji aliyê dewletê ve hate xirakirin û di 2010an de careke din ji aliyê TOKIyê ve hate çêkirin.
Gund ji Kerboranê 15 km dûr e. Hejmara gundiyan herî kêm 400 kes e. Di gund de herî kêm 60 mal hene. Market, kafe, mala gund, dibistaneke seretayî û mala tendurstiyê heye. Riyen ku têne gund bi asfalt in. Şebeka avê û kanalîzasyona wê jî heye.
Aboriya gundiyan bi piranî li ser bendavê ye. Çandin ji kasê înşaeta bendavê des tpê kiriye xilas bûye. Tekiliyên gundiyan herî zêde ji bo ku nezîk in Taroniyan, Zenganiyan, İmariyan, Xelîliyan û bi Kerboraniyan re pir zêde ye. Ji qase ku pir a bendave avabûye hatûçûna Germavê jî pir zêde bûye. Zilamên gund herî zêde karê avakirina barajê de dixebitin.
Gizrê () gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye. Gund ewil 33 mal bûn. Di sala 2014'an de 20-25 mal bûn. Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û xebata cotkariyê ye. Ev gund berav e.
Gelek çem hene li derdorê hene. Navê wan çemê Hemzo, çemê Çemke, çemê Nefira û çemê Kera.
Li derdora gund ev gundên li jêr hene;
Gund di sala 1920'an da hate vala kirin. Mezinê gund ê berî 100 salî Emerê Elîka bû. Di demeke pişî vê de Hiseynê Ehmê û Xelîlkê Hemed bûn.
Hinek cihên dîrokî li gund hene. Li rojavayê gund kelhoşka Emero û kelhoşka Diyarê Ravan li gund gelekî binavûdeng in. Li gund ziyaretên gelekî kevnare jî hene. Ziyareta Pîrê Qureyşiyan, ziyareta Ravan û ziyareta Memezeran hinek ji wan in. Gelê gund ji heft bavikan pêk tê; Segvan, Kurmuska, Resulka, Şerefka û Mala Sofî.
Li derdora gundê Gizrê, di 2'yê adara 2016'an de di encama operasyona artêş tirk de 8 gerîlayên PKK'ê jiyana xwe ji dest didin. Li gorî agahiyan di heman operasyonê de 3 leşkerên tirk jî hatine kuştin.
Biyolojî, zîndezanî an jî jiyannasî, jîndenasî (bi îngilîzî: "life science").Peyva biyolojî bi eslê xwe ji zimanê yewnanî wekî "bios logos" çêbûye. Wateya "bios" "jiyan" e, a "logos" jî "xebat" e. Ango jiyannasî bi kurtasî wekî xebata li ser zîndeweran tê binavkirin. Çêbûn, zêdebûn, celeb û belavbûna zîndeweran li ser cîhanê ji bo jiyannasiyê mijarên lêkolînê ye. Ji bilî vê, jiyannasî li ser xane, şane, endam û laşên zîndeweran jî xebat dike.
-Li ser gerdûnê jiyan çawa dest pê kir?
-Di navbera zîndeweran de têkilî çawa çê dibe?
-Bandora hawîr li ser zîndeweran çawa ye?
-Endam û Koendamên(sîstem) zîndeweran çawa dixebite?
Ev pirs û gelek pirsên wekî van ji aliyê jiyannasî ve tên bersîvandin.
Medenî Ferho nivîskarekî kurd e.
Sala 1947'an li gundê Mizîzexê; piştî têkçûna serhildana Bagokê ko bi malbatî koçberî Rojavayê Kurdistanê dibin û car din vedigerine ser cih û warên têr gorî, xwedê ew daye. Hemû qûnaxên xwendina dibistanên serete, navendî, dibistana mamostayan û lîse li heremên Kurdistanê qedandiye.
Di dema mamostahiyê de, di nava damezrênerên Sendikaya Mamostayên Tirkiyê TOS de cih girt û rêvebiriya karên rêxistiniyê kir.
Piştî heft salê mamostahiyê û heft caran sergomî û girtina sala 1970yî di cunteya eskerî li Amedê, di sala 1973an de li Stembolê, di rojnameya Cumhuriyetê de dest bi rojnamevantiyê kir, di heman salê de xelata heypeyvinê ya Komela Arîkarî û Desteka Gundên Tirkiyê li Stembolê stand.
Bi rojnamevantiyê re dest bi xwendina Zanîngeha Aborî kir û weşanxaneya ABeCe damezrand. Di heman demê de, di nava damezranên Sendikaya Nivîskarên Tirkiyê de TYS de cih girt.
Medenî Ferho di salên 1963-1964an de di rojnameyên herêmê, Amed -Diyarbakirin Sesî û Mucadele de. li Mêrdinê rojnameya Mardînin Sesî, li Midyadê Turan Şehîr de dest bi nivîskariyê kir. Di salên 1970-1971 ê de nivîs û helbestên wî di rojname û kovarên Stembolê weke Cumhuriyet, Demokrat, Varlik de hatin weşandin. 2 pirtûkên wî, Kaytan Osman û Topragin Turkusu di heman salan de hatin weşandin.
Bi hatina darbeya eskerî ya 12ê Êlûnê 1980, 12ê Cotmehê hate girtin, piþtî hefteyekê serbest hate berdan, lê di 27ê Cotmehê de car din hate girtin. Girtina wî şeş sal û nîvan dom kir. Bi girtina dem dirêj, estên wî yên nivîskariya bi zimanê Kurdî bi awayekî riþtî hatin hunandin. Medeniyê Ferho bû seydayê pênûsê. Êdî awaza Kurdî ala wî ye, da ku di medya Kurdî de, rojname û kovaran de awazek têr qîrên bigihîne civakê û ji bo têkoþîna gelê Kurd bi hestên binbarî kar dike.
Ew nûnerê Azadiya Welat yê Belçîka ye û ji destpêka wekirina MED TV re dest bi amade kirina bernameyan kir, hîna rojnamevantiyê dike.
Ava sûsê ango kolaya kurdan vexwarinek e. Li gelek bajarên Kurdistanê tê firotin. Gihayê sûsê îro li herêma Silêmaniyê gelekî hêşîn dibe. Berê li gundê Sûsikê yê girêdayî Dêrika Çiyayê Mazî jî gelekî hêşîn dibû, ku vî gundî navê xwe jî ji vî gihayî girtiye.
Ev vexwarin ji koka sûsê tê cêkirin û di rojên germ ên havînê de li bazarên Kurdistanê gelek tê vexwarin. Ji bo ku ava sûsê cêbibe, divê koka sûsê bi alîkariya bankutekê bê peliqandin û koka peliqî divê heta demeê di avê de bê hîstin. Li dijî vexwarinên din ên navneteweyî, ava sûsê him hundirê meriv hûnik dike, him jî ji bo tendûristiya mirov gelek bas e. Her ciqas avên gazoz belaw bûbin ji, ava sûsê bi sedan sal in heye û hê jî rastî ecibandina gelê kurd tê. Tê zanîn ku koka sûsê ji berê ve wek derman hatiye bikaranîn û gelek fêdeyên xwe yên tibî hene. Ava sûsê bi taybetî li bazarên kurdan ji aliyê şerbetfiroşan ve tê firotin.
Hêjayî gotinê ye ku koka peliqandî a sûsê jî ji bo tistên din kare bê bikaranîn.
Firotina ava sûsê.
Firotina şerbeta ku ji koka sûsê tê çêkirin meslekeke kevnar û serbixwe ye û lewra li gelek deverên Kurdistanê peyda ye. Gelek şerbetfiroş vê meslekê hînî zarokên xwe dikin da ku meslekê dewrî wan bikin. Şerbetfiroş bi giranî di rojên germ ên havînê de li qadên bazaran, li cihên ku gelek qerebelix in digerin. Bi cil û bergên xwe yên gelêrî û aletên taybet bala meriv dikişînin. Li herêmên Amed, Dîlok û Mêrdînê ev vexwarin bi navê "Ava sûsê" tê nasîn. Li Rihayê navê "Hingiva biyan" jî tê bikaranîn.
Ava sûsê di hunera kurdî de.
Koma Hemdem bi navê "Ava Sûsê" him kasetek him jî stranek derxistiye.
Sarinc, Sarincê "(bi romî kirine: Dönertaş)" gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Wateya navê gund ji sermayê tê. Di Kurmancî de herwiha wateya wê ya cihê sar ji bo parastina tiştan jî heye, heta carinan ji bo dolabê qeşayê jî tê bikaranîn. 11 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve.
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.
Komara Korêyê (bi korêyî:대한민국; Hanja:大韓民國, bi inglîzî: "Republic of Korea") welatekê Asyaya Rojhilat e û li nîvî ya başûrî ya Nîvgirava Korêyê hilkevtîye. Li bakur hevsî ya Korêya Bakur (Komara Gelêrî ya Demokratîk a Korêyê) ye. Li rojhilatê Deryaya Japonyayê ye ko dikevit navbera vî welatî û Japonyayê û li rojava jî Deryaya Zer dikevit navbera wê û Çînê. Nêzî nîvî ya hêşeta Korêya Başûr li an li derdora paytexta we Sêûlê dijîn. Sêûl bajerê duyemîn mezintirîn ê cîhanê ye.
Ev komar piştî Şerê Cîhanê yê Duyem û nemana dagirkarî ya 35 salî ya Japonyayê, li sala 1948'ê hat damezirandin. Serkevtî yên Şerî nîvgizirta Korêyê di navbera xwe da vebeşî. Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê piştî şerekê ko bi Şerê Korêyê hatîye niyasîn, ev par ji xwe ra misoger kir. Para bakurî ya nîvgizirtê ji Yekîtiya Komarên Sosyalîst ên Şêwirdar ra ma.
Aborîya Korêyê yek ji aborîyên herî lezgîn bûye di warê pêşkevtinê da. Li dema damezirandina Komarê da, Korêya Başûr yek ji hejartirîn û xizantirîn welatên cîhanê bû û niha aborî ya 10ê ye. Ev welat di warê teknolojî û bikaranîna teknolojiyê jî yek ji welatên herî li pêş e. Korêya Başûr bi hebûna karxane yên mîna Samsung, Hyundai, Kia, Daewoo û LGyê li seranserî cîhanê bi karsaziya xêvjimêr, keştî û têlefonên beriyê navdar e.
Korêya Başûr yek ji wan welatan e ko li paş Şerê Iraqê li sala 2003'ê pişikdarî ya Hêzên pirrnetew li Iraqê kirîye. Niha tîpeka leşkirî Komara Korêyê binavê Tîpa Zeytûnê li derveyî Hewlêra paytexta Herêma Kurdistana Iraqê li başûrê Kurdistanê ye. Ev hêz pirranî bi karên civakî ve mijûl e. Nexweşxane ya vê tîpê çaresera nesaxên Kurdistanî dikit. Pişkên dî yên Tîpê arîkarî ya avakirina dibistanan û bingehên saxlemiyê û rahînan karmendan didin.
Berî dabeşbûnê.
Gorî mîtolojiya damezirandinê ya Korêyê tarîxê Korêyê bi damezirandina Joseona efsanewî li sala 2333 B.Z. ê dest pê dike. (Wek Gojoseon jî tê zanîn, ji ber ku li sedsala 14emîn da jî xanedanekî bi heman navî hebû; pêşbendê Go- tê maneya "kevn" yan jî "ya berê") Gojoseon heta ku bakurê nîvgirava Korêyê û hin deverên Mançuryayê bi dest xist fera bû. Piştî ku bi xanedanê Hanê ya Çînê ra ket nav pevçûnên bêhesab Gojoseon parçebû û Korê ket serdema Proto-Sê-Qiraltiyan. Di destpêka vî serdemê da Buyeo, Okjeo, Dongye û yekîtiya Samhanê nîvgirava Korêyê û deverên li başûrê Mançuryayê dagir kirin. Piştî hilweşîna van dewletan, dewletên çûçik wek Goguryeo, Baekje û Silla mezin bûn û nîvgiravê binavê Sisê Keyaniyan zeft kirin. Dû re hersê keyaniyan jî ji hêla Sillayê ve hatin zeftkirin. Bi vê yekê ra li Korêyê serdema Dewletên Bakur - Başûr dest pê kir. Bi vê yekê pirraniya nîvgirava Korêyê ket bin destê Sillaya Yekbûyî û di heman demê da jî Balhae jî li bakurê Goguryeoyê hebû. Li heyna Sillaya Yekbûyî hunerê helbestnivêsandinê û huner hate teşwîq kirin, çandeya Budîzmê pêş ket. Pêwendiyên di navbera Korê û Çînê li vê heynê rind man. Lê belê Sillaya Yekbûyî ji ber berberiyên navxwayî her ku çû lawaz bû û li sala 935ê da teslîmî Goryeoyê bû. Cîranê Sillayê ku li bakurê vê dimîne Balhae, wek wêrisê Goguryeoyê hat damezirandin. Li dema xwa ya herî rind Balhae beşekî mezin ya Mançuryayê û hinek deverên Rûsyaya hiroyîn zeft kir. Balhae li sala 926ê ket destê Kîtaniyan.
Nîvgirav ji hêla Împeratorê Goryeoyê Taejo Wang Geon ve li sala 936ê yekbû. Wekî Sillayê Goryeo jî dewletekê zahf çandeyar bû û li sala 1377ê da Jikji pêk hat, makînaya livdar ya kanzayî ya herî kevn. Li sedsala 13ê îstilayên mongolan Goryeo bêhêz kir. Piştî 30 sal şer Goryeo serweriya xwa dewam kir, lê dîsa jî mongolan ra xerac dan berevajî vê jî mitefiqê wan bûn. Piştî hilweşîna Împeratoriya Mongolan li Goryeoyê berberiyên siyasî yên giran derketin û xanedaniya Goryeoyê bi serhildanekê ku ji hêla general Yi Seong-gye ve hat birêvebirin li sala 1388ê ket bin hukima xanedaniya Joseonê. Key Taejo navê Korê ya nûv kir Joseon, ji ber ku berê jî navê Korêyê Joseon (Gojoseon) bû. Sêûl jî kir paytexta nûv ya vê dewletê. 200 salên xanedaniya Joseonê hema hema bi haşitî derbas bûn. Li sedsala 14emîn li heyna Keyê Mezin Sejongê da Hangul (nivêsê korêyî) pêk hat û ji xeynî wê girîngiya Konfusiyanîzm zêde bû.
Li salên 1592ê û 1598ê Korê ji hêla japoniyan ve hat îstilakirin. Toyotomi Hideyoshi fermandarê leşkeran bû û plan kiribû ku kişwera Asyayê bi rêhya Korêyê dagir bike, lê bi îhtimaleke mezin ji hêla artêşa Salih ve û bi alîkariya xanedana Ming ve hatin qewitandin. Bi saya vê şerê amîral Yi Sun-sin mezin bû û Keştiyê Kûsî ya wî jî meşûr bû. Li salên 1620î û 1630î da mançuyan Joseonê îstila kirin, li dawiyê mançuyan hemû Çînê fetih kiribûn. Piştî rêzeyeke şerên li dijî Mançuryayê, Joseon nêzikî 200 sal di haşitiyê de ma. Key Yeongjo û Key Jeonjo xanedaniya Joseonê ra nûjeniyên çandeyî anîn.
Lê di salên paş da xanedaniya Joseonê ku bi awayekî aşirî girêdayî Çînê bû, tecrîd bû. Li sedsala 19emîn de Korê ji ber siyaseta tecrîdê wek Keyaniya Silak dihate binavkirin. Xanedaniya Joseonê wê pêngavê ji ber xwaparastina ji emperyalîzmê avit, lê di dawiyê de ji ber bazirganiyê xwa ji dinyayê ra vekir. Piştî Şerê Çînî - Japoniyan yê Yekem û Şerê Hûris - Japoniyan Korê ket bin serweriya japonan (1910 - 1945). Di dawiyê Şerê Cîhanî yê Yekem de japonan xwa teslîmî hêzên Sovyet û Amerîkan kirin. Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bakurê Korêyê û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî başûrê Korêyê dagir kiribûn.
Piştî dabeşbûnê.
Li gorî planê ku siftê hat kirin li dema Deklarasyona Qahîreyê qerarê Korêyekî yekbûyî hate dan. Ji ber Şerê Sar di navbera Yekîtiya Sovyetan û DYAyê dwudu hikûmat hatin damezirandin. Her yekî bi îdeolojiya xwa rêh li ber dabeşbûna Korêyê vekirin. Bi vî awayî li sala 1948ê Korê dabeş bû û dwudu dewletên serbixwa pêk hatin. Li Bakurê Korêyê gerîlayê berê û çalakvanê komunîst Kim Il-sung bi piştgiriya Sovyetan bi hêz bû û li Başûrê Korêyê jî siyasetmedarê rastgir ku li sirgûnê bû Syngman Rhee erkê serekcimhûrkiyê ya Başûrê Korêyê girt ser xwa.
Li 25ê hezîranê 1950ê de Korêya Bakur hewl da ku Korêya Başûr dagir bike û ev bûyer jî çirûska Şerê Korêyê bû. Va şera jî di heyna Şera Sar de pevçûna mezin ya ewil bû. Di heman demê da Yekîtiya Sovyetê Neteweyên Yekbûyî baykot kir. Ev jî bû sedema wendakirina mafê vetokirina wan. Piştî xuyabûna yekkirina welatê ji hêla Korêya Bakur ve ku bihêz bû û bi wendakirina mafê vetokirinê ya Yekîtiya Sovyetan, îmkana midaxelekirinê jibo Netewên Yekbûyî çêbû. Yekîtiya Sovyetan û Çîn bi her awayî piştgirî dan Korêyê Bakur. Di salên paş de bi milyonan leşkerên artêşa çîniyan beşdarî şerê bûn û piştgiriya leşkerî dan Korêyê Bakur. Li herdu hêlan jî gelek merivên sîvîl mirin û herdu hêl jî ketin neçariyê. Li sala 1953ê agirbest hat îlankirin, lê ti carî ev agirbest ji hêla Korêya Başûr û Korêya Bakur ve nehat îmzakirin. Ev jî vê nîşan dide ku herdu hêl jî bi teknîkî hîn di rewşa şer de ne. Di encama Şerê Korêyê de 2.5 milyon kes jiyana xwa ji dest dan.
Di encama serhildanekî xwandekaran de li sala 1960ê serekcimhûrkê otokratîk Syngman Rhee neçar ma ku îstîfa bike. Piştî vê îstîfayê Korêyê Başûr ket heynekê bê îstiqrara siyasî. Salekî piştî îstîfakirina Syngman Rhee derbas bû ku general Park Chung-hee li dijî hikûmata lawaz û bêbandor darbeyekî leşkerî kir. Park erkê serekcimhûrkiyê girt ser xwa û heta ku li sala 1979ê di encama suîqestekî hat kuştin erkê xwa dewam kir. Di heyna Park Chung-hee Korê bi îxracatê zû mezinbûnekî ekonomîk bi dest xist. Lê di vê heynê de zextên siyasî li ser Korêya Başûr jî giran bûn. Herçend e ekonomiya Korêyê di heyna wî de pêşketîbûsa jî, Park bi awayekî tund wek dîktator dihate rexnekirin.
Li salên piştî suîqestê li dijî Parkê li welatê telaşê siyasî çêbû û muxalifên ku hatibûn dewisandin dest bi kampanyayên hilbijartina serekcimhûrkiyê kirin. Li sala 1979ê Darbeya leşkerî ya 12ê berfanbarê ji hêla Chun Doo-hwan ve li dijî hikûmata demborî ya Choi Kyu Hahê hat kirin. Choi Kyu Hah li wê çaxê serekcimhûrka demborî bû û di dema hikûmata Parkê erka serşalyariyê birêvedibir. Chun piştî darbeyê tevdîrên cur bi cur helgirt û hate desthilatê. Wekî din Chun kargeriya pihêtkirî ya berfireh îlan kir, zanîngehan girt, çalakiyên siyasî qedexe kir û çalakiyên çapemeniyê jî sînordar kir. Piştî ku li 17ê gulanê hate ser meqamê serekcimhûrkiyê li tevahiya welêt protesto dest pê kirin, çimkî xalk demokrasî dixwast, bi taybetî li bajarê Gwangjuyê protesto pirr zêde bûn. Bi mebestê zextkirina Tevgera Demokratîkbûnê ya Gwangjuyê Chun hêzên taybet li wî bajarî ra şand.
Chun û hikûmata wî Korêyê heta sala 1987ê bi awayekî despot îdare kir heta ku kesekî ku diçû Zanîngehê Netewî ya Sêûlê bi êşkence hat kuştin. Li 10ê hezîranê Komeleya Edaletê ya Rahîbên Katolîk vê bûyerê birin xalkê, ev jî bû sedema xwapêşandanên mezin li welêt. Di dawiyê de Partiya Dadmendiya Demokratîk û serekê giştî yê vê partiyê Roh Tae-woo li 29ê hezîranê danezanekî îlan kir. Di vê danezanê de hilbijartina serekcimhûrkê ji hêla xalkê ve hate pêşbînî kirin. Roh hilbijartinê bi ferqekî hindik li pêş lîderên mixalifetê Kim Dae-Jung û Kim Young-Samê qezenc kir.
Li 1988ê li Sêûlê Olîmpîyatên Havînî ya 1988ê hatin li dar xistin. Korêya Başûr li 1996ê bû endamê OECDyê. Dewlet li Kirîza Ekonomîk ya Rohhelatê Asyayê ya 1997ê bi neyînî bandordar bû, lê dîsa jî zû ji vê kirîzê rizgar bû û hêdî hêdî bibe sa jî bi mezinkirina ekonomiya xwa dewam kir. Li hezîrana sala 2000î de angajmanê Siyaseta Rohyê bû sedemê zîrweya Înter-Korêyê. Piştî salekî Kim ji ber şoẍulên xwa jibo demokrasî û mafên merivan li Rohhelatê Asyayê û Korêya Başûr û bi taybetî ji ber hewlên xwa ya pêkanîna haşitî bi Korêya Bakur ve bi Xelata Nobel ya aştiyê hat xelatkirin.
Di salê 2002ê de Korêya Başûr bi hevkariya Japonyayê ve mazûvaniya Kasa Cîhanê ya FIFAyê ya 2002ê kir, lê paşînga ji ber xwedîlêderketina Qîşên Liancourtê ji hêla herdu welatan ve (Li Korêyê wek Dokdo tê binavkirin û li Japonyayê jî wek Takeshima tê binavkirin) pêwendiyên navbera Japonya - Korêya Başûr xirab bûn. Ev bûyer ji hêla medyayê ve wek Kirîza Qîşên Liancourtê hat binavkirin.
Wekî gelek dewletên demokratîk şeklê îdarekirinê ya Korêya Başûr ji sisê piniyan pêk tê: birêvebirin, dadmendî û qanûndanîn. Organên birêvebirinê û qanûndanînê ya Korêya Başûr di qada netewî de erkên xwa bi cîh tînin.
Ol li Korêye Başûr.
Li gorî Xizmeta Agahdariya iststatîstîkî ya Koreyî (2015), 19.7% ji nifûsa Koreyê protestan in, lê 15.5% budîst û 7.9% katolîk in. 56.1% ji nifûsê bê dîn e. Berevajî li gorî navenda lêkolînê ya amerîkî (Pew Research Center, 2010) ku 29% ê nifûsê xiristîyan in û bi rêzê 23% budîst û 46% bê ol in.
Zimanê Korêyî ((한국어/조선말) zimanê fermî yê Komara Korêyê û Komara Gelêrî ya Demokratîk a Korêyê ye. Bi giştî nêzî 80 milyon kesan li cîhanê bi vî zimanî diaxivin.
Zimanzanistvan di diyarkirina riha zimanê Korêyî da negehiştine ti lihevhatinan. Hindek bawerin ko ev ziman ji zimanên Altayî ye û hidikek jî dibêjin ko zimanekê xweser e. Ev ziman zimanekê pevgirêdayî (agglutinative) e.
Elfûbêya Korêyî ko bi navê Hangulê dihêt niyasîn di gotareka dî da hatîye behskirin.
Navkirin.
Zimanê Korêyî gelek nav hene. Li Korêya Bakur û istana Yanbiyana Çînê dibêjin "Çosonmal" (조선말) an bi awayekê gelek fermîtir: "Çosono" (조선어).
Li Korêya Başur piranî ya xelkî dibêjin zimanê Korêyî "Hangungmal" (한국말), an gelek fermîtir: "Hangugu" (한국어) an "Gugo" (국어). Di axivtina xelkî da hidek caran dibêjin zimanê xwe "Ûrîmal" (우리말) anko "Zimanê Me".
Li alîyekê dî, xelkên Korêyî yên ko li Sîberyayê dijîn dibêjin xwe Koryo-saram anko "Goryoîn" û dibêjin zimanê xwe jî "Goryoînmal".
Sinfandina Zimanê Korêyî û Zimanên Xizim.
Hindek zimanzanistvan zimanê Korêyî zimanekê tek û tenê dibînin ko çi zimanên dî wekî wî nîne.
Piştî belavbîna gotara "Ramstedt"î li sala 1926'ê, gelek zimanzanistvan gehiştin wê baweriyê ko zimanê Korêyî zimanek ji malbata zimanên Altayî an nêzîkî zimanekê "Pêş-Altayî" ye. Zimanê Korêyî gelek saloxetên hevpişik digel zimanên Altayî hene. Korêyî li hindek zimanên Tirkî gelek nêzîk e.
Hindek lêkolan wekhevî dinavbera Korêyî û zimanê Japonî da dîtine. Hidek ji wan berdanaye (proposed) ko ev herdu ziman wekî zimanên malbata Altayî an zimanekê cida yê girêdayî hev bin.
Winpooch bernameyeke anti-spyware e. Bi taybetî spyware li ber mirov kozikan dikole, kemînan datîne. Winpooch li hember van kemînên spyware hatiye afirandin. Di komputerê de cihekî gelekî hindik distîne. Bi vî awayê xwe di pêşiya raqîbên xwe de ye. Hem belaş e hem jî berhemeke Çavkaniya Vekirî ye.
Awayê xebata wê ji bernameyên din ên anti-spyware cuda ye. Lêgerîn û lêkolîna xwe di demeke kin de dike. Bernameyên din li danegeheke belî dinihêrin û lêgerîna xwe dikin, lê Winpooch li encama kodan dinihêre û veqetandina xwe dike. Ev jî wê li hember raqîbên wê lezgîntir dike. Ev bername wekî mentiq awayekî nû pêşkêş dike. Lê car caran hişyariyên balkêş dike. Dîmendera wê jî hem xweşik hem jî şêrîn e.
Winpooch 0.5.10 ji aliyê Komeleya Kargerê ve li kurdî hatiye wergerandin.
Dînar cureyekî dirav e ku li hinek welatên Balkan û Rojhilata Navîn tê bikaranîn.
Navê vî diravî ji diravekî Romaya Kevnar ku bi navê Denarius dihat pênasekirin hatiye kopî kirin.
Teknolojî, peyv ji zimané greek (téchnē (τέχνη) wata wé bêşe û -logía (-λογία) ev jî lêgerîna tiştek) té. Îro çi dibi li dinyé ni bé têkilahya teknolojîyéye. Teknolojî, bi gotinê temenê xwe ji gotina "teknîkê" digrê. Teknik, dema ku bahse tiştekî ku weke amûr tê bikarhanîn a. Her wusa, wate wê ya din jî ew a ku bahse tişta ku "bikêrhatî" dikê.
Bi dîrokê re, ku mirov bêne ser ziman, Piştî ku şariştanî pêşketin, êdî mirovatiyê bidest bikarhanîna amûran kirin. Gêsn, bo ard kolanê afirandin û ew ard çand in. Sênîk,çêkirin bo bi têde xwarinê bixwûn. Kevçî, çêkirin bo ku bi wê xwarinê bixwûn. Her wusa, dem bi dem ku bi dehan û sadan amûr û cûre lê zêde dibin, amûrên teknîkî pêş dikevin û tên afirandin. Teknolojî, di sadsale me de, weke gotinaka êdî herî zêde hat bikarhanîn bû. Ji ber ku weke teknolojiyê bi wê re tên salixkirin, Înternet, tv, û hwd jî pêşketin. Her wusa, ereb, û hwd tiştên lê sûwarbûnê û çûn û hatin hatin afirandin.
Î ro, hêrî zêde, dema ku bahse teknolojiyê tê kirin, bahse çêkirina telefonên berîkê, tv, erebeyên sûwarbûnê, balefirên rêwîyan û ên şer û hwd ku bi wan re gelek cûreêyên din tên ser ziman, tên bîra me. Î ro, Kîştên Fezeyê hatîya çê kirin ku tê şandin li gêrwerkên din. peyk hatina çê kirin û hatina şandin ku li dora dunyê digerihin. Li ser wan re, înternet, tv, telefon û hwd kar dikin.
Î ro ku bahse teknolojyê tê kirin, bi sereka ku gelek tişt û cûre pêre tên bîra mirov, lê du tişta bi hesanî ji ber ku di jîyane mirov de tên biarhanîn têna bîra mirov yek, amûrên înternetê weke kompîtûr in û ya dinjî, bernema wan ên weke "înternet explore", "Microsoft Office word" û hwd in. Lê dervî wan jî, gelek cûra û awayên wan yên ku hatina afirandin ku tên zanîn hena.
Pere, dirav û panot, amureyê danûstendina bazirganiyê ye û ji kaxiz, kanza an jî bi riya elektronîk (bo mînak, bitcoin) tê çêkirin. Li ser peran hejmar hene û qîmeta xwe li gorî vê hejmarê bilind an kêm dibe.
Tê pejirandin ku pere cara pêşîn di 700'î b.z. de ji aliyê lîdyayiyan ve hatiye bikaranîn. Berê sumer qîmeta tiştan bi ceh û zîv nirxandibû.
Daskan, gundekî navçeya Hezexê Şirnexê ye.
Nave "DASKAN” ji peyva "das" ê tê. Em dema peyvê rast bikin dikarin wisa bixwînin: "DAS-IK-AN".
-"DAS"; Weke ku tê zanîn "das" e. Bi zimanê Tirkî jî wek "orak" tê zanîn.
-"DASIK"; Deverên ku bi dasê dikarin werin birîn, an jî bi navê din "Qelaç" an jî "Hêrik" tê gotin. Ev dever ji deverên zad lê nayê çandin, erdê wê hişk e û axa wê gelekî kêm e. Di nava gelên Bakur de hêla ber bi çiyayê Bagokê ve pirr tê bikaranîn.
Li derdora Daskanê gundên wek  Sarê (Sarıköy), Xan (Güzelova), Kîwex (Mağaraköy), Kekwan (Çınarlı), Soran (Yayalar) û Basîbirn (Haberli) hene.
Li Daskanê eşîra Saliha bicîh bû ye. Piraniya gundiyan Misilman in lê di  nav wan de yên Fileh jî hene.
Bişîfrekirin (encryption) karê veşartina nivîsa zelal e. Bi rêbazeka şifrekirinê nivîsa zelal li nivîsa veşartî tê zivirandin. Yek an pirtir kilît wek parametreyên şifrekirinê tên bikaranîn. Herêma lêkolînê, a li ser van mijaran mijûl dibe krîptografî ye.
Karê vajî, yê ku nivîseka veşartî li nivîsa zelal werdigerîne bêşîfrekirin e. Wekhevbûna rêbazên bi- an bêşifrekirine an jî kilîtan ne pêwîst e. Herêma lêkolîna vî mijarî krîptoanalîz e.
Hesekor (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Gundê Hesekor, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Hesekor Dorikane.
Sinc an exlaq zagonên nenivîskî yên subjektîv û guherbar ên mirovan in.
Civak jiyana xwe li gorî zagonên sinc bi rêxistin dike û digihîne pergalekî. Pêwendiyeke yekser di navbera çand, ol û sincê de heye.
Avakerê sincê mirov in. Civak li gorî berdewamî û parastina jiyana xwe zagonên sincê diyardike.
Sinc gorî jiyana mirovahiyê kêm an zêde dibe, diguhere. Wekî zagonên dadmendiyê tên guhertin. Hin caran çawa kû di dadmendiyê de, hin kiryar tên qedexekirin û paşê qedexe tê rakirin, di sincê de jî wisa ye. Bo mînak ji vir 30 sal berê herçendî bo azadiya gel û welêt ba jî di nava Kurdan de derketina jinan a çiyê baş nedihate dîtin. Lê îro wekî şeref û serbilindî tê nirxandin.
Mijara zanîstiya etîkê ne. Herwekî ol, felsefe, çand, dadmendî, polîtîka hwd hemî zanîstî û dîsîplîn kêm zêde li ser sincê radiwestin.
Epîstemolojî yek ji şax an dîsîplînên felsefeyê ye. Bi bingeha zanînê ve bilî dibe. Li ser wate û bingeha zanînê dikole.
Gelek teorî û angaştên epîstemolojiyê hene. Bo mînak îdealîzm bingeha zanînê ji materyalîzmê cuda dinirxîne. Îdealîzm zanînê dixe pêşiya destpêka gerdûnê. Materyalîzm jî zanînê wekî berhem an hilberîna herî hêja û kopmleks a gerdûnê dibîne.
Farabî, an jî Ebû Nesr Muhemmed ibn el-Ferex el-Farabî (farisî û erebî: Abū Nasr Muhammad ibn al-Farakh al-Fārābi) fîlozof û stêrnasê fars e.
Di sala 872'an li Farabê (Otrar) ya Turkmenistanê ji dayîk bûye û di sala 950'an de li Şamê jiyana xwe ji dest daye. Navê wî yê rastî Muhemmedê kûrê Tahran kûrê Uzlug e û li rojava jî ew bi navê "Alpharabius", "Alfarabi" û "Abunaser" tê naskirin. Ji bona ku ew li bajarê Farabê yê Qazaxistanê hatiyê dinê jê re dibêjin Farabî. Wî perwerdeya xwe ya serata li Farabê dest pê kir û bi şûnde jî li Rey û li Bexdayê xwend.
Dema ku wî li Haranê lêkolîn li ser felsefê dikir wî Yûhana bin Haylan naskir û rêgezên dibistana nepen fêr bû. Li Helebê ew bû mêvanê hukûmdarê Hamedanan Seyfûdewlet. Digel pir zimanên ku baş bi wan dizanibû; ji suryanî, erebî, farisî û tirkî û baş bi kurdî jî dizanibû.
Berhem û ramanên Farabî.
Farabî di dema piştî mirina Pêxember Muhemmed û rewşa polîtîk a ku piştî wî re di navbera xelîfeyande derketiye jiyaye û ev rewş çavdêrî kirye. Ew bi giranî li ser têkiliyên olî û polîtîk sekiniye û ji bona ku şîroveyekî li vê rewşê bîne, ew li ser nivîsên Platon û Arîstoteles xebitiye. Gerek mirov vê rewşê bîne ber çavên xwe û nivîsên Farabî li gor vê yekê şîrove bike.
Farabî wek mijîyekî ensîklopedîk, bi taybetê bala xwe daye birêvebiriya polîtîk. Ji ber vê yekê gelek nivîsên wî şîrove û sentezên şexsî li ser felsefa Platon û Arîstoteles in.
Wî pirtukek bi navê "Lihevhatina fîlozofan Arîstoteles û Platon" nivîsand. Ev pirtuk bahsa "ramanên şêniyên siteya dilpak" dike. Wekî din wî kurtebirek li ser zagonên Platon jî nivîstiye.
Serê Ava Sipî an jî Serê Avê (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Ev der wek ku miroven li hereme jı xwera ten betlane te binavkirin. Dibeku ev ji weki çihe turizma Kurda ye. Bi rasti ji cîheki gelek xwêş e u mirov dixweze ve dere behna xwe berde.
Xanika Şendo, (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Li gund jiyan pir giran e. Xelkê gund ji bona ku kar tuneye koçberî Midyad, metropolên Tirkan (Stênbol, Enqere hwd) û Ewropa, (Almanya, Fransa, Belçîka û swêd) bûne û li wir jiyana xwe didomînin.
îro li Xanika qasi 40 mal dijîn. Xanika wekî navê xwe tê xwendin, ji aliyê Şendo we hatîye avakirin. Şendo bi aslê xwe Kemî ye.
hê kurtir, wê pistre bê nevîsandin..
Zivinga Dirêj (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Gundê Zivinga Dirêj, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Zivinga Dirêj Dorikane.
Qesrik () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gundê Qesrîk girêdayî bajarê Mêrdîn a navçeya çiyayê Mazîyê ye.Qesrîk;62 km dûrî bajarê Mêrdînê yeû12 km dûrî navçeya çiyayê Mazî ye.Rûpîvana Qesrîk23 km kare ye. Gelê gundê Qesrîk ji gundên Ikisu, Tanriyolu Qesrîk Lalan hatine û eslên wan Kurdê ê mensûbê gelê Mendikê ne. Li gundê Qesrîk başûra wê gundê Űrűnlű, rojhilata wê gundê Yağmur û Uludağ, rojavaya wê gundê Meşelî û Çayőnű,bakura wê jî gundê Ikisu hene. Ji ber ku erdê gund kevir in û ji ber merca avhewa wê xaniyên gund ji kevir çêbûne,
Debara gundiyan serekîn çandinî û ajaldarî ye. Ji ber avhewa û erda wê piranî çandiniya hişk(genim, ceh, nok û nîsk) tê bikaranîn.Li qismek erdê gund de rezvanî jî tê bikaranîn.Û li gund çalakiya ajaldariyê piranî pez in, Ji bo pêdiviya xwedîbûna wan li şûna alifê hazir ji çêrgehê tê pêşwazî kirin.
Li gund xwarina herî navdar goştê sêlê ye.Dimsa tirî û bastêq jî navdar e.
Mirov, merî an jî meriv (bi latînî: "Homo sapiens") cureyê bi tenê yê giyanewerên ji cinsê "Homo" ye ku di destpêkê de ji Afrîkayê hatine û li hemû cîhanê belav bûne. Li gorî zanyaran, anatomiya mirovê îroyîn berî 300.000 salan çêbûye û 50.000 salên ku reftara nûjen a mirov diyar bûye.
Ji 27ê Nîsan ya sala 2020'an û saet 22:30an pê ve li Cîhanê 7.780.672.100 mirov heye.
Anatomiya laşê mirov û Fîziyoljî.
Laşê mirovî binyatekî sirûştî (physical) û sergihayî ye(entire) ji organîzma zîndewera mirovî (human being). Laşê mirov ji serî, milan, du lingan, ûstû, pişt, bejn, pî, zik û sîng pêk tê ye. Bilindiya navîn ya mirovê mest der dorê 1.6 m(5_6 ling) wek dirêjî. Zikmakî yan cenetîks roleke girîng dilîze di pirsgirêka dirêjiya bejna mirov bi riya cînîs(genes). Em dibêjin laşa yan gede mirov ji mirovê sax, û ji mirovê mirî re dibêjin cendek.
Laşê mirovan ji xane, şane, endam (organan) û koendaman (sîstemên fîziyolojî) pêk tê. Laşê mirovan bi riya zanista anatomî tê xwandin bo beşên geda mirov werê fehmkirin û nexweşiyên neyeksan werê nasîn.
Bîrguriya (), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Gund ji aliyê Suryanî û Kurdên Êzîdî hatiye avakirin. Pîştî ku di salan 80an û 90an de koçên Ewropa destpê dikin, ji gund jî gelek kes koç dikin. Îro maleke Suryaniyan û du malên Kurdên Êzîdî mayîne û gelheya gund bi piranî ji Kurdên Misilman pêk te.
Ol û Bawerî.
Li gund bi piranî Îslam û piştre jî pir kêm Xiristiyanî û Êzdîtî heye. Îro dêreke filehan heye lê ji ber ku ji bilî maleke fileh li gund nemaye, ne çalak e.
Baweriyek li gund heye ku dema kesek gurî dibe, axa sor û bi ava ku ji bîra dêrê kijandiye xwe pê dişonin û ev gurîbûn ji wan diçe. Û wek ku dibêjin jî navê gund jî ji vir tê.
Bizgûr, gundê Bizgûrê (), gundekî herêma Omeryayê ye. Ew bi ser navçeya Nisêbînê ve ye ku dikeve parêzgeha Mêrdînê.
Navdarên gund.
Helbestvanê kurd Seydayê Keleş di sala 1930î de li gundê Bizgûrê hatiye dinyayê.
Kertwên (), bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve girêdayî ye.
Beriya niha bajarok bû û şaredariyeke wê hebû. Lê piştî qanûna bajarênmezin di rojnameya fermi de hat weşandin bi Nisêbînê ve wek taxekê hat girêdan.
Şaredarê dawîn Zekî Kavak bû. Beriya wî Mehmet Er bû.
Wek gelek deverên Torê li Kertwênê jî civakeke dûserî hebû. Ne wek eşîran lê wek bendan gundî bûbûn 2 beş. Dema erd tapo dikirin berberî hebû, pişt re jî wek her derê ji bo qadro û bidestxistina muxtariyê û şaredarîya gund berberî çêdibû. Lê tevî vê dijminayîkeke kûr nebû di navbera gundiyande. Em karin bêjin sedemên dubendîtiyê yanî berberîyê berjewendîyên gundiyan bûn. Wek benda seyem jî Partiya Sîyasî HADEPê li gûnd navendeke xwe avakiri bû. Di nav gundiyan de dijmînî tune bû. Pîştî salên 90î ji gelek gundên derdorê şênî hatin li kertwênê bicih bûn. Wan salan gelek gundên kurdan ji ber sedemên siyasî hatibûn valakirin gundiyên reben jî yan berê xwe dan bajarên mezin û di nav van bajaran de heliyanan an jî berê xwe dan gunden der dorê. Ji ber vê yekê em dikarin bibêjin kertwênê gundê ji gundan avabûye ye.
Navê Kertwênê.
Bo çavkaniya navê kertwênê heta niha tiştekî fermî tuneye.
Dîroka Kertwênê.
Kertwên li serê girekî hatiye avakirin ew jî tê vê wateyê ku Kertwênê devereke dîrokî ye û dibinê girê wê de dîrokek veşartî ye...
Perwerde li Kertwênê.
Li kertwênê Dibistanên Seretayî navîn û Amadehî hene. Dibin banê dibistana Seretayî de jî dibistaneke pêşdibistanê bo zarokên biçûk hatiye vekirin.
Nifşê nû yê Kertwênê bi giştî xwende ye. Kêm kesên nexwendî hene. Ji hin gûnd û bajarên derdorê jî ji bo xwendinê xwendekar tên Kertwênê.
Perwerdeya dînî ji aliyê melayên gund ve tê dayîn û di asta hînkirina xwendina Qur'anê û hînbûna bingehên îslamê de ye. Hin caran ji aliyê hin melayên medreseyan ve perwerdeyeke dînî ya di asta medreseyan de jî hatiye dayîn.
Debara Kertwênîyan.
Kertwênî dabara xwe bi çandinî û xwedîkirina heywanan dikin.
Heywandarî.
Sewalên gundiyan berê pirbûn lê niha kêm bûne. Kêm zêde li her malê herî kêm çêlekek heye. Ji şîrê heywanan berhemên wek şîr, mast, penîr tên hilberandin. Wekî din heywanên wek mirîşk, elok, qaz, ordek jî tên hewandin.
Cotkarî.
Gundî bi çandina genim, ce, pembû, garis, nîsk, nahk debara xwe dikin. Wekî din kêm zêde li her malê bexçeyekî biçûk heye û ji wî bexçeyî giyayên wek bexdûnis, pîvaz, sîr, silk, tivir û hwd. tên çandin. Di salên dawî de gûndî bo bazirganîyê dest avetina çandina bacanên sor, îsot û hwd jî. Berê çandiniya pembû li gûnd pir bû 2 febrîqeyên pembû jî li gûn hatibûn vekirin û ji hin gundên der dorê jî bo paletiyê pale dihatin kertwênê.
Dikan.
Bo gûndî dan û standina tiştan pêwist bikin li çar aliyên gund gelek dikan hatine vekirin.
Febrîqe.
Ji ber çandiniya gundiyan 2 febrîqeyên pembû hene li gund, lê ji ber ku van salên dawî gundiyan dev ji çandina pambû berdaye ev febrîqe li ber girtinê ne.
Wekî din febrîqeya çêkirina çerezan û hin kargehên dirûtina cilan jî li gund hatine vekirin.
Dermanfiroş.
Demekê li gund ji aliyê hin kesan ve Dermanfiroşek hatibû vekirin lê pişt re hat girtin.
Aş.
Aşekî Qeşarê li serê rêya gund heye, hem gundî û hem jî ji gundên derdorê tên li vî aşî genimê xwe dihêrin û dikin arvan.
Dabêşkirina Neteweyî.
Kertwênî li gor tê zanîn %100 Kurd in. Mihellemî, Ereb, Ermenî, Suryanî li vir tûne ne. Bêhtir Kurmancên Torî ne.
Marîn () gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.
Her çiqas keleha Mêrdîn li hemû devera cîhanê tê naskirin jî navdariya xwe deyndarê bilindahiya xwe ye. Di zagonê xwezayê de kesên bilind her tim serdest in. Ji ber wê yekê ye baz her tim bilind difire û li nêçîra xwe digere. Hemû şaristan, bajar û gund li cihên bilind ava dibin. Ji ber wê yekê ye ku her tim textê paşa û sultanan li bilindahiyê hatiye bicihkirin.
Mêrdîn ne tenê bi keleha xwe navdar e. Her bihostek axa Mêrdînê dîrokek, her gundekî Mêrdînê şaristanek e. Çi cihê ku herî zêde ceng û şer li ser kêm nebûye bê guman parastin jî karê esas hatiye girtin. Ji ber wê yekê ye ku Mêrdîn bi kelehan tê naskirin. Ji ber ku tu caran şer li ser axa Mêrdînê kêm nebûye gelek keleh hatine avakirin.
Merdis û kela Marînê.
Her çiqas keleha Mêrdînê deng vedabe jî, kelehên wekî Keleha Mara, Keleha Erdemest, Keleha Arûr, Keleha Darê, Keleha Rabat, Keleha Metîna, Keleha Zarzavan, Keleha Stewrê, Keleha Aznavûr, Keleha Hafemtay, Keleha Merdis, Keleha Haytam û Keleha Elnihman jî di nava rûpelên dîrokê de kok vedaye.
Kelehên ku li Mêrdînê di nava dîrokê de şax û rêçik berdane yek jê keleha Marîn Merdisê ye. Gundê Marînê û Keleha Merdisê jî yek ji vê şaristanê ye.
Gelek keleh li Mêrdînê hatine avakirin, lê li hemberî bayê felekê û tîrêjên roja şewat di nava xweliya sar de winda bûne. Keleha Merdisê jî ji van kelehê kevnare yên per şikestî ye. Her çend per û baskê xwe li hev xistibe jî nekariye ku xwe bi cîhanê bide naskirin. Lê her tim li dijî êrîşan xwe parastiye û bi hezaran sal berxwedaneke mezin meşandiye. Mirovên biçin Nisêbînê û neçe Keleha Marin Merdisê gera wî betal e. Gera wî bê tam û bê xwê ye. Ji bo mirovên diçin Nisêbînê tamê ji ger û seyrana xwe bibînin, divê bêguman derkevin ser Keleha Marin Merdisê… Kesên ku derkevin ser lûtkeya kelehê û ji jor li hevrazê xwe temaşe bikin, dê bibînin ku beriya Nisêbîn û Qamişlo bahrek bêpêl û bêbinî ye.
Tê gotin ku Keleha Marîn û Mêrdîn bi hev re hatiye avakirin. Ev keleh 15 km li bakurê rojhilata Nisêbînê ye li gundê Marînê hatiye avakirin. Bajar û Keleha Marînê ya ji aliyê Asuriyan ve wekî Merdis tê binavkirin, di dîroka Mezopotamya de bajarê herî mezin û herî kevnare ye.
Ev bajarê di dîrokê de pir zêde kevnar e, di bin desthilatdariya gelek hukimdar û netewan re derbas bûye. Ji bermahiyên di nava xirabeyên bajêr de jî tê xuyakirin ku gelek şaristaniyên wekî Roma, Bizans Suryanî lê bi cih û war bûne. Di van herhem û dêran de jî dide xuyakirin ku gelek netew û bawerî hatine li vir bajarî bi cih bûne.
Kela Marîn û çiyayê Bagokê.
Ev bajarê li qontara çiyayê Bagokê ava bûye û di xeleka sînga xwe de keleha Marîn Merdis ava kiriye ji qesr, dêr, saray û şikeftên bê dawî hatine avakirin. Li ser lêvên van xelekan şikeftên dergûşî ji dayik û qalikên me re kiriye hatine kolandin. Li vî bajarê kevnar û dîrokî ji ber kaniyên avê peyda nabe li delavên bajêr sarincên avê yên li ser kûrahiyê 10-15 metre, firehî 60 metre û dirêjahiye jî 60 metre mezin hatine kolandin. Ev sarincên wisa mezin nêzî 36 hezar ton av di zikê xwe de vedihewîne. Ev 4 sarincên wisa mezin û kûr, li ser xeleka avê hatine kolandin.
Ev keleh li ser latekî pir bilind û mezin hatiye avakirin. Bedenên dora kelehê ji hezar û 500 metreyî pêk tê. Bi firehbûn û bilindbûna xwe balê dikişîne ser xwe. Bi 12 quleyan bajêr diparêze. Her çiqas ne diyar e ev keleh ji aliyê kê ve hatiye çêkirin jî şopa Bîsansiyan xwe dide nîşandan. Li Rojhilatê vê kelehê tenê bingeh û hîmên Qesra Keyê Merdîsê maye li ser piyan. Tê gotin ku beriya Keleha Merdisê hilweşe bi ser çiyayê derdora xwe diket û di nava asoyên şîn de ber bi ezman hildikşiya. Lê vê keleha dîrokî li hemberî êrîşên mirovan û mercên xwezayê zêde li ber xwe nedaye û niha tenê dîwarên wê bi înadeke mezin li dijî hemû zor û zehmetiyan berxwedaneke mezin dide û hebûna xwe didomîne.
Ev keleh bi kevirên spî û biçûk hatiye avakirin. Di mîmarî û lêkirina vê kelehê de jî tê xuyakirin ku bi hezaran kes di avakirina wê de xebitiye û bi salan hatiye lêkirin. Wargeha Kelehê jî dide xuyakirin ku her kevirekî kelehê gelek dest derbas kirine û kedek bêhempa hatiye dayîn. Mirovên wê demê li aliyekî keleh ji xwe re ava kirine û li aliyê din jî zikê tahtê qelaştine û di zikê tehtê de ocaxên keviran vedane. Li aliyekî wekî ocaxa kevirên kelehê û li aliyê din jî, ji bo parastinê wekî qefes û malê bi kar anîne. Ji bermahî û avahiyên kevirî jî tê xuyakirin ku hemû kevir ji zikê erdê qelaştî hatine derxistin û bajar hatiye avakirin. Lê mixabin her çiqas di serdema xwe de vî bajar û keleha dîrokî mirov li hemberî şert û cengan parastibe jî îro mirovan ew di nava qêrîn û awaza wê de bêhal hiştiye.
Mezrik (bi tirkî: "Çilesiz"), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Gund bi van navan jî tê binavkirin: Mesrê Hesenkê Hemzo, Mezrê Mihoka, Mezre Êzîdiyan. Mezrê gundekî êzîdiyan e. Li vî gundî maleke misilman heye. Mezrê li ser girekî gelekî dîrokî avabûyî ye, lê belê haya ti dîrokvanî ji ve nîne. Li nav herdê gund li ser rûyê erdê perê dema Romayê (silke) tên dîtin. Gelek însanên wê koçberî Almanyayê bûne.
Şiwêşk () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Tevahiya zimanê Dayîkê ê şêniyen gund Kurdî ye le piranîya gundîyan bi zimanê Tirkî jî zanin.
Rêveberî ya gund (Gundik/Mezra) tûne ye girêdayî rêveberiya/mixtarê gundê Tilyaqûb’ê ye.
Di gunde yek dibistana kû bi zimanê Tirkî perwerdê didê heye û wek din yek Mizgeft jî di gunde heye û şêniyên gund gişt misilmanin.
Debara şêniyên gund bi cotyarî, xwedî kirina pez û dewaren dibe.
Talatê () gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Xirbê Çalî, maleke pir kevn e di gundê Talatê de, ew bi xwe Mala Seyid Osmanê Seyid Husên e.
Alûca () gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gundeki kevnareyî ji nav gundên Omeriyan. Bi ser navçeya Mêrdîn ê Rişmil girêdayî. Di dema dewleta Persan di qereqoleke girêdayî daré bû. Dinav çiyayên Omerîya de yî. Gundên cîran Xirbe, Kurima, Qurdisê û rekê yî. Gund di devê newalekê de yî û berrîya wé; hemi rez û darê çilo ye, wekî din jî, darén beîv, hejir û guzan hene.
Li gorî mezinên gund qal dikin, Péşî Talatî li gund dijî yan û wexta zivistanî koçer dihatin der û dora gund bi cîh dibûn paşé vedigeriyan welaté xwe, salek ji van salé koçeran di, ji héla Êlihé, di nav çiyayé Rema û ji nav éşîra Remakya gengaşîyek derdikevi, di vé buyeré de yekî bi navé Xélîd û Zaroké xwe Eşîra xwe berdidi û beré xwe didi Mêrdîn di vé rêwîtiyê di Alûca dibîni û li wir, bi cîh û war dibi, 3-4 meha dimîni pévi kirîbanti yé bi ê Talatîri datîni,bi hevdure li gund jiyana xwe didomînin her du malbat, roj û meh bere pé hevdu didin,êvareké diz dikevi nav pezé Xêlid,ew ji vé ya bi kirîbané xwe parve diki, kirîbané wî ji dibé tedît bikuj, Xélid ji wa diki û dizé xwe di şeveké di wexta té dizya cardin dikuji, seré sibé agahî didi kirîbané xwe lé mézedikin,dinerin gi lawé kirîbané wî derdikevi, lé kirîbané wî dibé te başkir her çikes dilé wî şewitî bi jî,paşé navbera wan xera dibi û kirîbané Xélid an ji Talatî ji gund bar dikin diçin gundé xwe Talaté, Û gund, ji Xélid û zaré wîri dimîni. Li gorî rîvayetké 4-5 lawé Xélid hebun(brahîm, mele hesen, hecî reşîd, eyo...) û li gorî rîvayetek din ji yekî bi navé Sofî mervé Xélîd ji Péreye, duri ew koçerén tén dora gund, ji nav wan koçeran jî, malbatek ji gundé Tarîn (ji der û dora Dêrika Çiyayê Mazî) li Alûca bi cîh dibi, Paşé ji gundé Badîna(gürmeşe) bi ser Qoser(kızıltepe) giré dayî malbatek ji bicîh dibi û ji gundé Kurimade malbatek bi navé mala Ehmo ji tén gund. Gundé Alûca mezin dibi pévi, ji Zuryeta Xélid malbatek diçe gundé Herebşidat bi ser Qoseri giré dayi bi cîh dibin.
Di nav xwariné Alûcya di, Tirşika wan, di herama Mêrdîn de bi nav û denge...
47 kîlometra dûrî Mêrdîni û 37 kîlometra dûrî Rişmili.
Bikêr (), Gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya bajarê Mêrdînê ye. 17 km dûrî bajarê Mêrdîn û 13 km dûrî navçeya Rişmilê ye.
Gundê Bikêrê heya salên 1900î di destê suryaniya de bû û girêdayî Dêra Zahferanê bû. Dêra erd û zeviyên gund bi hawayê cenanî dida mirovên ku bi wan ewle dibû. Ji van cenanan yek jê jî Şêxmûsê Hesenê Mistê yê Bilalî bû. Hîn jî şûn û warê wan li gund heye. Dêr û aşê bi avê hêj ji dema suryaniya mayî. Dêr anka Hemedê Mencê lê dirunê. Di sala 1900dî de ji gundê Alûca, Zuryeta Xalidê Alûcî (Remakî) mala Zêdo, Yasîn û mala Mahmûdê Osman tên gundê Bikêrê bi cîh û war dibin. Piştî komera Tirkî ava dibe pêve, fermena fila radibe û gund ji nevîyên Xalidê Alûcî re dimîne. Heya salên 1970yê lê dimînin piştî wê ji wir belawela dibin. Paşê ji gundên derdorê weke Kurima, Qelendera, Zinnarê, Zeytûna û Bilalya malbat tên ji xwe re mal û milk dikirin. Anha jî kurimî (mala Hello, mala Muro û Mala Helika) Bilalî (Mala Heseno û Zarokên wî.) Zinarî (Mala Hecî Qadiro) Qelenderî, Mala Zêdo û hwd. bi cih û warin.
Çemê gorzelê di nava gund re diçe. Gundê Bikêrê bi vê ava gorzelê debara xwe dikin.
Gundê cîran Kurima, Zeytûna, Qesirciranê, Bilalya, Girherîn, Bilêbînê, Tixûbê, Alûca û Qelendera ye. Riya gelek gundan di ser bikêrê re derbas dibe. Gundê Bikêrê pişta xwe daye çiyê û berê xwe daye beriyê.
17 kîlometra durî Mêrdîn û 13 kîlometra durî Rişmil e. Li Bakurê girherîn dikeve.
Tixûb (), gundekî gelek kevnare ye berî miladê bi 1500 salî hatiye avakirin. Girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye. Tixûb dikeve 25 km başûrê rojhilatê Mêrdînê. Li gund dehl û rez cihekî girîng digirin. Gundiyên wê Kurd in. Neviyên Şêxdawid abbasi û gelek malbatên din lê rûdinên. Ziyaretgeha Şêxdawid abbasili dihewîne.
Wateya "Tixûb" sînor e. Ji ber ku herêma Omeriyan li wir diqede navê gund bûye Tixûbê.
Deryaya Zer, di vê nexşya îngilîzî de wekî "Yellow Sea" dixuye.
Deryaya Zer (, yan 서해) para bakur a Deryaya Çîna Rojhilat ye. Ew dikeve navbera Çînê û Nîvgizîrteya Korêyê. Ji ber berd û kevirên binê wê ko Çemê Zer bi xwe re dibe derya "zer" tê navlêkirin. Rûbarê Zer ji parêzgeha Shandonga Çînê tê û dikeve nav vê deryayê.
Deryaya Zer li pehintirîn cih 640 kîlometreyan e. Ev derya ne ewqas kûr e û kûrahiya wê ya herî zêde 90 metreyan e. Benderên giringên ser vê deryayê li Yantai û Tienjin (Çîn) in û li Nampo (Korêya Bakur) û li Inchon (Korêya Başûr) ne.
Welatînî (bi Inglîzî "citizenship") ramneka nûdem e û ji ramana kevna "Re'yetîniyê" cida ye. Welatînî pêvenû ya navber a kitekesan û wî welatî ye ko lê dijît. Kitekes li beranberî welatî û kitekesên dî berpirsyarî hene û ji alî yê welatî ve dihêt paraztin. Bi awayekê giştî, welatiyan hindek maf, erk û berpirsyrî hene ko xelkên "newelatî" nîne. Mafên mîna pişikdarîkirina di pêvajoya sîyasî da ji mafên diyarkirî yên welatiyan di civakên nûdem û demokratîk da ne. Hindek erkên welatiyan jî emekdarî û wefa ya ji bo welatî, bacdan (taks) û xizmeta leşkirî ne.
neteweyînî zaraveka berfirehtir ji "welatînî"yê ye. Neteweyînî nîşana eleqedarî ya kitekesî bi ax û niştîmanekê ve ye, lê reng e maf û erkên welatîniyê têda parastî nebin. Bi ser vê çendê ra, neteweyînî ji bo her tiştê girêdayî bi neteweyekê ve dihêt bikaranîn. Ji bo mînak di Qanûna Navnetewî da şerîke, rêkxistî, gemî tîpên gokanê (fûtbol)ê jî dikarin bibin xwedî yên navdêra "neteweyînîyê".
Yek ji cidatiyên bingehîn di navbera "welatînî" bi ramana nûdema wê û ramana kevin ew e ko di dîroka rojhilata navîn û cîhanê da xelk wekî "re'yet" dihatin dîtin. Xelk li beranberî desthilata siyasî da, ko axleb Şa, paşa, sultan an xelîfe bûn, xwedî mafên diyarkirî nebûn. Desthilata siyasî wekî siha Xudê li ser rûyê erdî dihatin dîtin û her mafê ko bi xelkî dihat dan wekî "danekê" dihat hesibandin. Desthilatê maf hebû her dema bixwestiba wî mafê "dayî" werbigirt ew maf ji xelkî distand.
Polat di sala 1956'an de li navçeya Licê ya Amedê hatiye dinê. Ew caran hatiye girtin û berdan. Di encamê de bêyî ku li dadgehê amade be, deh sal û nîv ceza xwariye. Wî beriya sala salên 1980'yî li welêt belavokên siyasî dinivîsand. Di sala 1984'an de li Swêdê bi cih bû. Li Swêdê dest bi nivîsandina çîrokan kir. Gelek çîrokên wî di rojname û kovarên cihê de hatin weşandin.
Heta niha 14 pirtûkên wî derketine. Ji wan çar heb bi tirkî, neh jî bi kurdî ne. Ji pirtûkên wî yên kurdî sê roman û heft kurteçîrok in. Lokman Polat ji bo zarokan jî 4 pirtûk wergerandine kurdî û kovarek bi navê Helwest li Stockholmê û kovarek bi navê Ronî li Stenbolê weşandiye.
Lokman Polat di destpêka damezrandina Komela Nivîskarên Kurd de cih girtiye û endametiya wî ya komelê hîn jî didome. Ew endamê PENa Navnetewî û endamê Yekîtiya Nivîskarên Swêdê ye. Niha ew di malpera “Çandname”, “Rojnameya Kurdistan” û carna di malpera ``Diyarname`` de û herweha di kovara Kund de gotar dinivîse.
12 - Sylvîa - Koleya bazirganên jinfiroş
Amar (bi înglîzî: "statistics") yek ji zanistên matematîkî (bi kurdî zanistên bîrkarî) ye ko serederiyê digel komkirin, şirovekirin, berêkvedan, berçavkirina dayian (bi îngîlîzî: "data") dikit. Amar di qadeka mezin a biavên zanîngehî (ango, bi îngilîzî: "academic diciplines") da, wekî zanistên fîzîk û civakî û mirovantî da dihêt bikaranîn. Amar ji bo biryardan û plandananê di rêvebirin û aboriyê da dihêt bikaranîn.
Şêwazên amarî dikarin ji bo wesfandin an kurtkirina daneyên komkirî bihên bikaranîn; dibêjin vê Amara Wesfinde.
William James Durant (jdb.5ê çirya paşîn 1885; m.7ê çirya paşîn 1981) fîlozof, dîroknas û nivîskarê amerîkan ku digel jina xwe Ariel Durant bi nivîsîna pirtûka navdara "The Story of Civilization" berniyas e. Wî ji bo giştîkirina ramanên felsefeyê bo nav xelkî bizavkir û yek ji wan kesan bû ko ji bo mafên jinan gelek xebitî.
Jînenîgar û berhem.
Will li Adamsa Bakur li wîlayeta Massachusettsê ji daybabên bi koka xwe fransî-kanadayî hat dinyayê. Dêûbavên wî (Joseph Durant û Mary Allard) ji wan Kobekiyan bûn ko ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mişext bûbûn.
Li 1990î ew ji aliyê Îsewiyan li Akademiya Saint Peter û paştir jî li sala 1905an li Zankoma Saint Peter li bajêrê Jersey li Nû Jersey hat perwerdekirin. Ew bû sosyalîst û li sala 1907an xwendina xwe dawî kir. Wî wekî peyamhinêr ji bo New York Evening Journalê ya Arthur Brisbaneî kar kir. Wî heftiyê deh dolar distandin. Wî di wê rojnameyê da gelek salix li ser tawankarên guhnêlê ("sexual criminals") nivîsîn.
Li sala 1907an, wî heyamekê jî li Zanîngeha Seton Hall a Nû Jerseyê dersa fîzîk, latîn, înglîzî û endazeyê dida. Her di wê demê da ew karmendekê pirtûkxaneya zanîngehê jî bû.
"The Story of Civilization" ("Çîroka şaristaniyê") pirtûkeke Will Durant û Ariel Durant ye. Ev pirtûk ji 11 cildan pêk tê. Temenk bi nivîsîna vê pirtûkê ve derbaz bûye, lê çi caran bi dawî nebû û her bi netevavî mave.
Cildê herî pêşîn bi navê "Mîrata me ya rojhilat" behsa dîroka Rojhilatê heta sala 1933ê dikit. Wî li ber bû ko dîroka Rojavayê jî heta dema niha binivîsit, lê heta serdema Napoleonî hat. Ew negehişt zêdetir binivîsit û li sala 1981ê herdu nivîskar çûn ber dilovaniya Xudê.
Xerabya (), gundekî navçeya Mêrdînê Midyadê ye.
Niştecihên gundê Xerabya bi tevahîya xwe Êzîdî ne û ji dema destpêka şerê navbera PKK'ê û Tirkiyê, di sala 1984'a de, ji ber zextên dewletê, êrîşên kes û cerdevanên derûdora gund, neçar mane ku gundê xwe biterkînin.
Gundê Xerabya û gundê Taqa, ku gundekî cîran e, ji aliyekî ve pismamê hevin û ji aliyê din ve jî ji rojên berê bûne wekî yekbendî li baremberî gund û eşîrên derûdorên Midyadê. Ji ber vê piştgiriya hevûdin jî bi derketina gundiyên Taqa piştî salên 1990'î û 1992'a, yên ku li gund man ji ber sedemên xweparastinê ew jî hatin gundê Xerabya û li vî gundî bicih bûn. Lê di heman salê da jî dewletê, kes û cerdevanên derûdorê êrişên xwe nesekinandin û zexta li ser gundiyan berdewan kirin. Di sersala 1993'a de, di rêça navbera Xerabya û gundê Mizîzexê êrişêk ji aliyê cerdevan û kesên alîgirê dewletê li deşta Begla yê pêk hat û di encam da kesek bi navê Gewriyê ji gundê Mizîzex ê (şofêr bû), Xelîl Debe ê xerabî û jinek bi navê Nûrê Kaya hatin kûştin, sisê bi giranî neh kes jî birîndar bûn.
Piştî vê êrişê êdi kesên ku li gund mabûn jî neçar man gundê xwe biterkînin û ew jî koçî Ewropayê bûn û îro xerabî bi tevahiya xwe li Almanyayê û çend malbat jî li Belçîkayê dijîn. Vêgavê tu kesê xerabî di gund de nemaye, lê çend malbatên koçer li gund bicîh bûne.
Erebê Şemo yan jî Ereb Şamîlov (; z. 23 çiriya pêşîn a 1897 li Qersê − m. 21 gulana 1978 li Êrîvanê) nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, "Şivanê Kurmanca" nivîsiye.
Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû.
Şemo di 23ê çiriya pêşîn a 1897an de li gundê Susuzê li navçeya Qersê, ku di wê heyamê de di bin desthilatiya Rûsyayê de bû, hatiye dinyayê. Ereb Şemo xwendina xwe ya pêşî diqedîne. Di sala 1913an de, dema ku 16 salî bû derbasî ser karê paletiyê dibe.
Erebê Şemo ji bilî zimanê kurdî, welê jî bi rûsî, tirkiya osmanî, yewnanî, ermenî, gurcî, almanî û azerî zanibû.
thumbnail
Bi biryara hikûmeta Sovyeta berê û Ermenîstanê Erebê Şemo û Isahak Marogûlov dest bi amadekirina alfabeta kurdî ya bi tîpên latînî kir û di sala 1928an de karê xwe bi dawî anî. Wan di sala 1929'a yekemîn pirtûka bi kurdiya latînî li cihanê bi sernavê “Xʘ-xʘ hinbuna xandina nvisara kurmançi“ ("Xwe bi Xwe Hînbûna Kurmancî") çap kir. Erebê Şemo herwiha yek ji damezrênerên rojnameya Rya teze bû.
Di sala 1931ê de Erebê Şemo li Leningradê rastî Qanatê Kurdo tê û hevaltiyeke baş di navbera wan de çêdibe. Ji wir dest bi xebata wêjeyî û zanistî dike. Li wê derê nivîsên di der barê pirsgirêkên zimanê kurdî de amade dike û li Ermenistanê çap dike. Ereb Şamilov, di navbera salen 1937 - 1954an de tam 17 salan li Sibirya'yê girtî jiyaye. Li vir bi jina xwe ya duyemin Mariya Vasîlevna ve dıbe nas ya ku di van biraninan de navê we derbas dıbe, ew bi xwe Ûris bûye. Keçen wi Asê û Zînê ji ve jina duyemin in. Jina wî ya berê Alman bûye.
Piştî mirina Stalîn ew azad dibe û careke din vedigere Ermenistanê. Sala 1966an ew romana xwe ya dîrokî Dimdim belav dike. Di sala 1967an de jî ew li Moskovayê berhevoka "Hikayetên Gelê Kurd" û romana xwe ya bi navê Riya Bextewar diweşîne dike. Demeke dirêj di komîteya navendî ya Partiya komunîsta Ermenistanê de cih girt.
Li navenda Êrîvanê li ser dîwarê makke ku Erebê Şemo salên xwe yên dawiyê li wê derê derbas kiribû, wiha hatiye nivîsandin: “di vê malê de ji sala 1963-1978 temenê xwe derbas kiriye rewşenbîrê Kurd û karkerê muxulqeiyê Erebê Şemo Şamîlov”
Şemo, Ereb
Azad Bilen (z. 1975 li Qoserê), stranbêjekî kurd e.
Bîlen, Azad
Îbn Tufeyl ("Abu Bakr Muhammad ibn Abd al-Malik ibn Muhammad ibn Tufail al-Qaisi al-Andalusi") fîlozofekê erebê ji Endulusê ku di sala 1110'an de li "Wadî-Aş" (îro bi spanî: Guadix) an jî li Xernateyê (îro bi spanî: Granada) hatibû dinê û di sala 1185 de li Merakeşê jiyana xwe ji dest dabû.
Navê wî yê latînî Abdubacer e. Ew fîlozof, stêrnas, bijîşk, matematîknas û mentiqvanekê Misilman bû. Ew nivîskarê "Hey bîn Yeqzan" e, ku tê de bahsa mirovekî bi tenê li ser giravekê jiyabû dike.
Ev berhem ji aliyê gelek nivîskaran ve hatiye berhev kirin. Mirovên wek Îbn Sîna, Şihabedînê Suhrewerdî, Îbn Ruşd. Her yekî ji wan li ser beşekî xwebitiye.
Xezalî an "Elxezalî" an jî "Ebû Hamid Mihemed ibn Mihemed el-Xezalî" (bi farisî: ابو حامد محمد ابن محمد الغزالی "Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad al-Ghazālī"), bi Kurdî: Îmamê Xazalî, di navbera salên 1058-1111 de jiyaye. Bi zimanên rojava navê wî "Al-gazel" e. Xezalî bi eslê xwe fars e û yek ji fîlozof û teologekî herî bi nav û deng yên cihana Misilmana ye.
Xezalî xwe di felsefê de gelekî bi pêş ve biriye û bi giranî li ser mijara tassawûfê sekinye. Ew di ceribandineke xwe de ku bi kinasî bahsa felsefeya, fîlozofên Misilman (Kindî, Razî, Farabî, Îbn Sîna...) dike de, di dawiya xwebata xwe de, ji ramanên van fîlozofon pir mat (şaş) maye. Ji vê yekê wî fîlozof bi xayintiyê tawambar kirine, ne xwestiye tu tiştî li ser rastiya fîlozofan bi bihîze û berê xwe daye tesewûfê (ramanên olî). Di pirtuka xwe ya bi navê "Tehawid el Felesîfe "(bêhawayiya fîlozofan) de, ew bi awayekî fîlozofîk fîlozofên Arîstotelesiyen rexne dike bi teybetî jî Îbn Sîna. Li gor wî fîlosof hertim digihine encamên çewtiyên mezin ku gerek bi awayek giranbiha bên sezakirin (ceza kirin), ji ber ku ew li tersê şoreşa xwizayî diçin. Xezalî çend sal bi şûnde ji aliyê Averroes ve hatiye rexnekirin.
Pirtûkên Xezalî.
Tê texmîn kirin kû pirtûkên Xezalî nêzikî 500 hev in, Lê mixabin îro pirtûkê wî 75 hev tenê heta roja me hatine. Ji wan çen pirtûk ev in.
Evdile Koçer (jdb. 1977 li Sêrtê), nivîskarekî kurd e.
Evdile Koçer di sala 1977an de li gundekî Sêrtê hatiye dinyayê.
Heyamekê li Zanîngeha Uppsalayê li ser ziman û wêjeya kurdî ders wergirt.
Heta niha gelek nivîs û çîrokên wî di kovar, rojname, antolojî û malperan de derketin.
Her wiha çîrokên wî bûn şano û wergeriyan ser gelek zimanan.
Gola Gulê an jî Golagulê () gundekî girêdayî navçeya Şemrex a girêdayî Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Gundekî ku ji eşîra Metînan e. Di sala 1992an de hatiye valakirin ji aliyê leşkerên tirkan ve.
Piraniya malbatên vî gundî koçî bajarên wekî Amed û metropolên tirkan kirine. Aboriya gund li ser çandinî û xwedîkirina pez bûye. Beriya ku gund were xerakirin ji gund gelek kesî zanîngeh xwendiye û kuta kiriye, lêbelê piştî ku gund xera bûye û şûnde hema bibêjin xortên vî gundî li hemû beşên zanîngehan xwendine û ji her cure pîşeyî çend kes derketine ji vî gundî.
Wekî rêje di nava gundên Mêrdînê de herî zêde kesên ku zanîngeh xwendine ji vî gundî derketiye. Çîroknûs û wergerê navdar Sîdar Jîr jî li vî gundî ji dayik bûye. Beriya ku gund were xerakirin jimara malbatên li gund li dora 150 malan bûye.
Wekî cî 17 km yan li rojavayê Şemrexê ye. Li doraliya Golagulê gundê Şemika- li rojhilatê Gulagulê ye-, Girêsor -li rojava yê Golagulê ye û ev gund (Girêsor) gundê cerdewanan e, li başûrê Golagulê Banqîr û li bakurê gund jî gundê Çinar a navçeya Amedê Celika heye. Piştî sala 2003an hin gundiyên ji vî gundî piştî 11 salan bi derfetên xwe li gundên xwe vegeriyane.
Ferhad Shakely, ango Ferhad Şakelî, nivîskar û helbestvanekî kurd e.
Ferhad Şakelî di sala 1951ê de li başûrê Kurdistanê, li herêma Kerkûkê hatiye dinyayê.
Ew li Kurdistanê di salên 1973–74an de di rojnameya Birayetî de dixebite û li Swêdê jî di hundirê deh–panzdeh salan de bi kurdî û swêdî du kovaran "Svensk–Kurdisk Journal" 1985–1989 û "Mamostay Kurd" 1985–1996 derdixe. Di destpêka salên 1970î de li zanistgeha Bexdayê ziman û wêjeya kurdî kurdî xwendiye. Di salên 1974-1975an de pêşmerga bû. Li pey belavbûna şoreşa Kurdistanê du salan li Sûrî û Libnanê mijûlê karê siyasî û çandî bû. Di sala 1977an de hat Almanyayê û nêzîkî salekê li wê derê ma, paşî hat Swêdê.
Wî heta niha heşt pirtûkên helbestan û pirtûkeke kurteçîrokan bi kurdî weşandine û heft pirtûkên zarokan jî ji swêdî wergerandine zimanê kurdî. Wî bi swêdî jî pirtûkeke helbestan û du antolojî weşandine. Wekî din bi nave "Kurdish Nationalism in Mem û Zîn of Ahmed–i Khani" pirtûkeke bi îngilîzî derxistiye û helbestan wî hatine wergerandin bo zimanên înglîzî, swêdî, erebî, farsî, îtalî, îslandî û tirkî bûne.
Ferhad Şakelî yek ji zimannas û kurdîzanên herî navdar, naskirî û berhemdar yên Kurdistanê ye. Ew herdu zaravayên kurdiya başûr û bakur (soranî û kurmancî) baş dizane û dersa rêziman û wêjeya kurdî dide û ta niha gelek vekolînên zanistî liser wêje, dîrok, fîlozofî û tesewuf li Kurdistanê bi înglîzî û kurdî belav kiriye. Şakelî herweha fêrî zaravayên Hewramî û zazakî jî dike.
Ew niha (2012) li Swêdê dimîne û li Zanîngeha Uppsalayê mamostetiya zimanê kurdî dike.
Shakely, Ferhad
Kaniya Elî, yan Kaniya Alî, yan jî Kaniya Alya (), gundekî ser navçeya Şemrexa Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin"[Rewşa îro (2014)?]".
Gund ji aliyê zarok û neviyên Alya texmînen berî nêzîkî 500 salan hatiye avakirin, lewra navê wê yî rastî "Kaniya Alya" ye.
Gund di sala 1993an de ji aliyê dewlata tirk ve hatiye şewitandin. Berî şewatê li gund nêzîkî 10 malan jiyan dikirin. Niştecîhên gund hemû neviyê Alya ye. Gund di newala Şêbê de bi nav û deng e.
Ji aliyê cografîk jî gund mîna bihuşta li ser rûyê cîhanê tê nasîn. Xwedî şînahiyek mezin û dewlemend e.
Hasan Kaya di sala 1964'an de, li Nisêbînê (Mêrdîn) ji dayik bû. Heta lîseyê li Nisêbînê perwerde bû. Di 1982-1984an de, di fakulteya îktîstê de (Anadolu Üniversitesi İktisat Fakültesi) xwend, dawî dev jê ber da û salên 1984-1988, li Amedê ji fakulteya perwerdeyiyê beşa edebiyatê (D.Ü Eğt. Fak Türk Dili ve Edebiyatı) dîplomaya lîsansê wergirt. Di dema xwendina zankoyê de, di nav xebatên xortên welatparêz de xebata siyasî û çandî birêve bir.
Li Adiyamanê, li liseyê du salan mamostetiya edebiyatê kir. Bi kurdparêzî ango cûdaxwaziyê hate tawanbarkirin; doz lê hate vekirin. Lewre ji herêma awerta hate derxistin û sirgonî Yozgatê bû. Neçû Yozgatê. Jiyana wî ya mamostetiyê li vir xelas bû.
Piştî ku dev ji mamostetiyê berda, ji bo xebatên kurdewarî, sala 1990î, di nav xebata kovara "Yurtsever Emekçiler" û sendikayên mamoste û kedkaran de xebitî. Dawiya 1992yan, di damezrandina Navenda Çanda Mezopotamya Şaxa Edeneyê de cih girt. Van salan çend caran hate girtin û rastî îşkenceyan hat.
Sê salan serokatiya vê şaxê kir. Dawî ji bo avakirina NÇM, şaxa Mersînê kar kir, piştî damezrandina şaxa Mêrsînê, sala 1996an, di kongreya 5. ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de, wekî cîgirê serokê enstîtuya Kurdî hate hilbijartin. Di sala 1997an de,wekî serokê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê hate hilbijartin. Heta serê sala 2003yan serokatiya Enstîtuyê berdewam kir.
Di van salan de, edîtoriya Kovara Zend, endamtiya lijneya Kovara Jiyana Rewşen kir. Di kovar û rojnameyên cihê de, bi piranî bi kurdî, kêm caran jî bi tirkî çîrok, helbest, gotarên edebî, çandî, lêkolînerî nivîsîn.
Di projeya çêkirina Ferhenga tirkî-kûrdî de cih girt. Wekî redaktor û endamê lijneya şêwrê beşdarî xebata ferhenga tirkî-kurdî bû.
Di sala 1998an de, pirtûka wî ya çîroka, "Girnewas" çap bû. Digel Samî Tan û Zana Farqînî, pirtûka bi navê “Em Zimanê Kurdî Binasin” amade kirin. Di sala 2005’an de pirtûkên wî ya helbestan “Bihêle” û ya pexşanê “Ayîneke Pîroz” çap bûn. Bi zimanê tirkî “Antolojiya kurteçîrokên kurdî” amade kir. Li ser nukteyên kurdî jî pirtûkek amade kiriye.
Gelek tekstên zargotina kurdî berhev kirine; lê heta niha ew çap nekirine.
Li Enstîtuya Kurdî û gelek cihên din, wekî komel, sendîka û avahiyên partiyan ders û semînerên zimanê kurdî dane xwendekar, mamoste, xortên karker, û gel. Ji bo ku Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê dersê zimanê kurdî dida, di sala 1998 û 2000an de, doz li wî hatiye vekirin; sê caran hate darizandin.
Di dema serokatiya enstîtuyê de, beşdarî gelek konferans, panel, semîner, danişîn û civînên rêxistinên sivîl, akademîk, fermî û nîv-fermî bû. Di wan konferans û civînan de, teblîx pêşkeş kirin.
Di sala 2003yan de bû endamê Pena kurd (klûba nivîskaran) a ku saziyeke navneteweyî ye û navenda wê li Elmanya ye. Demekê Nûnertiya Pena Kurdî, li Tirkiyeyê bi rê ve bir.
Şivistan () gundekî bi navçeya Şemrexê Mêrdînê ve girêdayî ye.
Gund li ser rêya Amed û Mêrdînê ye. Li derdora Şivistanê Qertê,Bîrîkê,Kûrê,Tizyan, Bernişt,Kanîgênike,Birke û Dêrbigûz he ye.
Debara gund, bi bexçevanî, hêzingvanî, çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Gund di salên 90'î de ji aliyê hêzên dewletê ve hatibû şewitandin.
Di dema Osmanîyan de di bin hîmayeya Ehmed Axa yê Ewînî de bû.
Hesenê Metê (jdb. 1957, Erxenî, Diyarbekir) nivîskar û novelnivîsekî kurd e. Berhemên wî ji kurdî hatine wergerandin ji bo zazakî, tirkî, swêdî û îngilîzî.
Jînenigarî.
Hesenê Metê di sala 1957an de li gundê Tayan yê Erxeniya Diyarbekirê hatiye dinyayê. Ji ber sedemên malbatî di 11 an 12 saliyê xwe de ji gundê xwe derketiye. Çend salan li Nisêbînê û li Diyarbekirê jiyaye. Dibistana navîn û lîse li bajarê Mersinê yê Tirkiyeyê xelas kiriye.
Wî sê sal pêşmergetî kiriye. Pişt re daketiye Sûriyê û ji wir jî bar kiriye SwêdêKengî, di çi salê de?. Hesenê Metê hê jî li Swêdê dijî..
Sosyalîzm qadeka berfirh ji bîrûbawer û bizavên siyasî vedigirit ko alîgirî ya dozeneka aborî-civakî dikin ko milkînî û dabeşkirina zengîniyê di bin desthilata civakê da ye. Wekî dozeneka aborî, sosyalîzm girêdayî xwedîtiya tevane an dewletî ya alavên berhemanînê ye. Ev xwedîtî dibit ko bi awayekê rastûrast (mîna Civatên Karkeran) an jî bi awayekê nerastûrast (mîna dewletê) bit.
Koka bizavên sosyalîstên nûdem ji bizavên çîna karkeran yên sedsala 19'ê dihêt.
Anthony Charles Lynton Blair (; bixwûne: "Entonî Çerls Lyntn Blêr"), serokwezîr û rêberê Labour Party ya Keyaniya Yekbûyî. Ew Lordê Yekemîn yê Gencîneyê, Wezîrê Xizmetkariyên Bajêrwarî, û endamê Parlamena Brîtanyayê ye. Wekî Lordê Yekê yê Gencîneyê cihê akincîbûna wî Xaniyê Hijmar 10 li Kolana Downing li Londonê ye.
Ew li Tîrmeha 1994'an, piştî mirina ji nişkêve ya rêberê berê, John Smith, bû rêberê Partiya Karkeran. Bi rêberî ya Tonî, Partiya Karkeran şiya ko piştî 18 salan di hilbijartinên giştî yên Gulana 1997'ê da bi piranîyeka kêm bi ser Conservative Party (bi Inglîzî "Conservative Party") da serbikevit. Tonî rêberê herî pêşîn yê Partiya Karkeran ye ko ji bo heyama 3 hilbijartinên giştî di hilbijartinan da biserdikevit û çi kesek ji partiya wî ewqas dirêj li ser kursî ya serwezîriyê nemaye. Ji dema Lord Liverpool li sala 1812'an û vir da, ew kesê herî genc e ko di vû temenê kurt da dibit serokwezîrê Brîtanyayê.
Gordon Brown û Tonî dihên rexnekirin ko di siyaseta Brîtanyayê da Partiya Karî ber bi navendê birîye. Niha zarava "Partiya Karî ya Nû" ji bo vê guhartinê dihêt bikaranîn. Berî Tonî, PK zêdetir ber bi siyasetên tevane û sosyalîstî bû. Niha ew zêdetir ber bi sûka azad e. Tonî siyaseta xwe bi "Sosyal Demokrasî ya Nû" û "Rêya Sêyê" binavdikit.
Tonî piştgirî ya hindek siyasetên derve yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kirine. Berçavtirînên wan pişikdarî ya wî di Şerê Efxanistanê li sala 2001'ê û Şerê Azadî ya Îraqê li sala 2003'ê da bûn. Ew ji ber vê piştgiriyê kevtîye ber rexnenyên gelek dijwar.
Li Çirya Pêşîn a sala 2004'ê, Tonî got ko ji bo cara çarê serwezîriyê nakit. Evê hindek guman derheqa rêberî ya partiyê da çêkirin. Li goreyê qanûnê hilbijartinên giştî yên paştir dibê li 3'ê Xêve a sala 2010'ê bihên kirin. Li 7'ê Îlon a 2006'ê wî got ko heta Kongireya Yekîtiyên Bazirganiyê li Îlona 2007'ê dê waz ji rêberî ya PK jî ber bidit. Gordon Brown berbijarê herî berçav ji bo cêgirî ya wî ye.
Jan Dost romannivîs, helbestvan, wergêr û nivîskarekî kurd e.
Ew di 12ê adarê sala 1965 an de li bajarê Kobanî hatiye dinyayê. Xwendina xwe heta lîseyê li Kobanî qedandiye. Ji sala 1985 an heta 1988an li zanîngeha Helebê fakulta zanistê beşê Biyolojiyê xwend, lê temam nekir.
Jan Dost di dehsaliya xwe de dest bi nivîsîna helbestên erebî kir paşê ji panzdesalî de qulipî zimanê kurdî. Çîroka wî ya yekem Xewna Şewitî sala 1993 an di pêşbirka kurteçîroka Kurdî de li Sûriyê xelata yekem stand. her weha li Tirkiyê jî li ser sehneyê hatiye lîstin. ji bilî wê çîrokê, jan Dost çend çîrokên din j nivîsandine, wek Mistek ax ku sala 2007 an li Almanyayê bû kurtefilmek, û rûyekî şêrîn û hinin din.
Her weha gelek helbest û lêkolîn bi erebî û kurdî di rojname û kovarên cihê de weşandine. Jan Dost di malpera Diyarnameyê de di quncika xwe ya bi navê Şevnem de ji 2007an heta 2012 nivîsar dinivîsandin.
Jan Dost ji sala 2000î de li Elmanyayê dijî û ji Adara 2009 an de hemwelatiyê Almanyayê ye.
Dost, Jan
Îbrahîm Seydo Aydogan (z. 1976 li Qoserê, Mêrdînê) nivîskarekî kurd e.
Jinenîgarî.
Romannivîs Îbrahîm Seydo Aydogan li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye. Heta lîseyê jî xwendina xwe li wê derê kiriye. Di sala 1993'an de beşa mamostetiya edebîyatê ya Zanîngeha Dîcleyê ko li Amedê ye kar kir. Di sala 1997an de ji zanîngehê mezûn bû û li Stembolê li lîseyekê dest bi mamostetiya edebiyatê kir. Di ber mamostetiyê re edîtoriya kovara kurdî ya edebî Pelînê kir. Ji destpêka sala 2001'ê ve li Fransayê dijî.
Di sala 2003'an de, li Zanîngeha Sorbonê, li ser Victor Hugo û romanên dîrokî, bi navê "Parîsiyên sedsala 15'an di Notre-Dame de Parisa Victor Hugo de", lêkolîneke masterê kir. Wî di sala 2006'an de jî, li Zanîngeha Rouenê, tezeke doktorayê li ser "wext, hevokên kompleks û lihevkirina wextan di romanên kurdî de" amade kir.
Ibrahîm Seydo di şanzdehsaliya xwe de dest bi nivîskariyê kir. Piştî çend salên ko bi tirkî nivîsand û hin nivîs û helbestên wî di kovarên edebî yên tirkî de hatin weşandin, di sala 1996'an de bi temamî dev ji tirkî berda û ji wê rojê ve ye ku tenê bi kurdî dinivîsîne.
Aydogan heta niha sê pirtûk nivîsandine. Romana wî ya pêşiyê "Reş û spî" di sala 1999'an de derket. Romana wî ya duyem "Leyla Fîgaro", dı sala 2003'an de derket.
Pirtûka wî ya sêyem "Hezkiriya Xwedê" ko ji şeş çîrokan pêk tê, di sala 2005'an de çap bû.
Herweha pirtûkeke wî ya helbestan, xebateke wî ya li ser rexneya kurdî ya edebî jî hene ku hê nehatine çapkirin.
Îbrahîm Seydo Aydogan di Tishk TV yê de bernameyeke bi navê "Wêje" amade dikir.
Ji sala 2007'an ve ye ku li Parîsê li Zanîngeha INALCO di beşê kurdî de mamoste ye.
Îbrahîm Seydo herweha pirtûka Orhan Pamuk ya bi navê Romannivîsê Pak û Dilovan (Saf ve Dusunceli Romanci) jî wergerandiye kurdî.
Pirtûka wî ya bi navê Guman ku ji lêkolînên ziman û wêjeya kurdî pêk tê, bi du cildan ve ji aliyê wesanxaneya Lîsê ve sala 2013'an hate çapkirin.
Aydogan, Îbrahîm Seydo
Jürgen Habermas fîlozofekî alman e. Di 18ê hezîranê 1929 li Düsseldorfê (Almanya) ji dayika xwe bûye û îroj li Almanyayê dijiye.
Li zanîngehên Göttingen û (1949/50) Zürich û (1950/51) Bonnê (1951-54) xwend. Li zanîngehên Heidelberg (1961-64) û Frankfurt (1964-71, 1983-94) jî ders li ser felsefe da.
Habermas fîlozofekî mezinê dibistana Frankfurtê ye. Wî di sala 1980an da xelata Theodor Adorno qezenc kiriye.
Osman Sebrî (jdb. 5 / 7 kanûna paşîn 1905, li gundê Narinceya Kolika Semsûrê, Bakurê Kurdistanê - li gundê Berkevir, li Başûrê Rojavaya Kurdistanê), mamoste, siyasetmedar, helbestvan û serokêşirê kurd bû. Ew yek ji helbestvan û nivîskarên rewteka kovara Hawarê bû. Apê Osman ji serokên êla Mêrdêsî bû. Ji xêncî helbestvanî û nivîskariyê, ew pardarî xebata rizgarîxwaz a gelê xwe jî bûye.
Jînenîgar.
Osman Sebrî di sala 1905ê de li gundê Narinceya Kolîka Semsûrê çêbûye. Bavê wî serokê êla Mêrdêsiyan bûye. Dema Osman Sebrî hêşta zarok bûye, bavê wî li sala 1915ê çûye ber dilovaniya Xwedê û apê Osman Sebrî ku bûye serokê nû yê êlê, ew xwedî kiriye.
Di 16 saliya wî de apê wî Şikrî Axa jinek jê re anî û wisa ji xwendinê dûr ket. Ji wê jinê sê kur, du ji wan zû mirin û yê siyan kurê wî Welato bû.
Piştî Serhildana Şêx Seîd, Osman jî digel herdu apên wî Şukrî û Nûrî li sala 1926ê hatine girtin û li zîndana Amedê hatine darve kirin. Osman du salan di zindana Denisliyê da maye û piştî efûyeka giştî, li sala 1928ê hatiye berdan.
Di sala 1929ê de, careka din Osman digel 26 serokên kurd tê girtin, lê dîsa zû tê berdan. Ew di 24ê kanûna paşîn ayê pêşîna 1929ê de direve Sûriyeyê, bi maweya du salan wekî endamê Partiya Xoybûnê xebat dike û di kovara Hawarê de li ser mijarên cihêreng dest bi nivîsandinê dike. Gelek helbestên wî hatine çap kirin û hîn yên ne çap kirî jî hene.
Di 1944an de Apo Osman Sebrî de ji nû ve dizewice û xanima wî çerkesî bû. Bi tevahî pênc zarokên wan hene, sê kur (Hoşeng, Hoşîn û Heval) û du keç (Hingir û Hêvî).
Sala 1957ê Apê Osman ligel hin welatparêzên kurd, di xebata damezirandina Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyeyê de cih digire û wekî sekreterê partiyê tê hilbijartin.
Osman Sebrî roja 11ê kanûna paşîn a sala 1993ê diçe rehma Xwedê û li gundê Berkevirê, li binxetê tê veşartin.
Kurtehelbestek ji Osman Sebrî.
Ger zilmê hene top û tifing, keştî û leşker
Têk de dişîne ser xwedîmaf pê rê dike şer
Ew tev nikarin destên wê yên pola bibestin
Zorbaz û sîtemkarên keleş tê de diwestin
Her maf wekî ro nayê veşartin bi tevayî
Bayek tê, dibe ewrên di reş, zû dike sayî
Şam, 1960, Zîndana Mêzê çavkanî: Arşîva Bablekan
Pîr Rustem nivîskarê kurd e.
Pîr Rustem di sala 1963an de li gundê Çeqela gundekî ji (Efrînê) ji başûrê biçûk hatiye dinyayê. Ew çend salên pêşîn li wir dimîne û di dû re mala xwe bar bajarokê (Cindirêsê) dikin û heya ku xwendina lîsê kuta dike li wir dimîne û ji bo xwendina bilind di zanîngeha Helebê de, ew çend salan li wir derbas dike, lê ji berî ku xwendina endezyariyê kuta bike û di rêza çaran de berdide.
Wî gelek çêrok û gotar di rojname û kovarên Kurdî de belav kirine wek: Stêr, Pirs, Zanîn, Aso, Azadiya Welat, Jiyana Rewşen, Armanc, Newroz û hwd.
Berhemên wî yên çapkirî û hatine weşandin.
Rustem, Pîr
Sinatî gundekî girêdayî Cizîrê ye, dikevê neqebîna gundê Hoser û şetê Dicle.
Çiyayê Dêra û gundê Dêra Jor jî li milê din ê Dicle di kevin pêşberî Sinatiyê.
Bi milê rojavave gundê cerehî, ji rojhilat ve jî bêlingir kû ew jî berê gundekî biçûk bû,
Bi şînatî û kaniyên xwe Sinatî, mîna bihuşteke li ser rûyê erdê ye.
Gund pir biçûk e lê mixabin ji destpêka salên 1990an û vir ve, ji hêla leşkerên tirk ve, bi darê zorê hatîye valakirin û gundiyên wê jî neçar mane kû gundê xwe vala bikin û koçber bibin.
Cinibir (), gundekî girêdayî Cizîrê ye.
Bûyera di sala 1988'an de.
Cinibir bi taybetî li ser bûyera ku di sala 1989'an de ku hêzên dewletê Romî bi gundiyên Cinibirê dan xwarin di qada navneteweyî de hate nasîn. Di sala 1993'an de gundiyên Cinibirê doza ku li ser bûyerê li DMME'yê vekiribûn mafdar hatin dîtin û dewletê hem sûcê xwe qebûl kir hem jî tazmînat da gundiyan. Parêzerê dozê Hasîb Kaplan bû.
Nûredîn Zaza (jdb. 15ê sibata 1919an li Madenê, Împeratoriya Osmanî – m. 7ê çiriya pêşîn 1988 li Lozanê, Swîsre), ramyar, nivîskar, rewşenbîr, damezrenêr û yekemîn serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê bû.
Nûredîn Zaza kar û xebat û jiyana xwe kiribû bin xizmeta miletê xwe yê kurd de. Ji xwe ew di nav maleke kurdperwer de rabûbû. Bavê wî Ûsiv Efendî û birayê wî yê mezin Ehmed Nafiz Beg, hevalbendên Şêx Seîd bûn di şoreşa kurdî sala 1925an de dijî dewleta tirk ya nijadperest. Pismamê wî Osman Efendî di wê şoreşê de jiyana xwe ji dest dabû.
Piştî têkçûna şoreşa Şêx Seîd û bûyerên xirab li Bakurê Kurdistanê, desthilata tirk, Dr. Nafiz kiribû bin çavan de û derfet lê teng kiribû û emrê sergûna Izmîrê jê re derxistibû. Vêce ew mecbûr bûbû ku çarekekê ji xwe re bibînê. Di sala 1930î de, ew û bira yê xwe yê piçûk Nûredîn binxet dibin Sûriyê ku di bin mandata Firansayê de bû. Dr Ehmed Nafiz, kesatiyeke hekîm, tekûz û mêrxas bû. Hatina wî ya Kurdistana Sûriyê bû hêzeke nû ji Xoybûnê re. Ew roleke girîng tê de dileyîze û di salên çilan de serokatiya wê dike. Di warê bijîşkiyê de Dr Nafiz bi kar û xebateke mezin li herêma Cizîra Sûrî dirabe. Wê çaxê, êş û nexweşîyên weke êşa zirav, melariya, tîfo, sorik û xûrî belav bûn û mezin û piçûk bi wan êşan diçûn. Dr Nafiz êşên cih nas kirin û li ser destên wî yên pîroz bi dihên hezran nexweş saxbûn. Ji lewra, baweriya xelkê bi bijîşkiya Dr Nafiz zêde bû û nav û dengên wî ne tenê li herêma Cizîrê, lê belê di Sûrî tevî de belav bûbû.
Nûredîn vêce, li Kurdistana Sûrî di bin sih û perwedeya Dr Nafiz de mezin dibe. Ew ne tenê bira ye jê re, lê belê ew dibe bav û mamoste û rêber jî. Herwesa, Nûredînê piçûk, di nav civata welatparêz û girgirekên kurdan de mezin dibe. Di salên sihan de, gelek şoreşger û rewşenbîrên kurdan ji ber zilm û zora rêjîma Ataturk ya nijadperest binxet bûbûn Sûriyê. Ji wan Memdûh Selîm, Mîr Celadet û Kamîran Bedirxan, Qedrî Beg û Ekrem Cemîl Paşa, Hemze Begê Miqsî, Haco Axa, Evdirrehman Axayê Eliyê Ûnis, Dr Nûrî Dêrsimî, endeziyar Arif Ebas û hin dîtir. Wê teisîra wan camêran di warê netewe-perweriyê de li Nûredîn hebe. Bi wext re, wê Nûredînê dagirtî bi rihê şoreşvaniyê bide ser şopa wan û barê kurdîtiyê giran bigire xwe û doza mafên gelê xwe yê kurd bike.
Çalakî û xebatên Nûredîn Zaza.
Li Fransayê jî wilo, gava Neteweyên Yekbûyî, cihê xwe di Sera Şapo de digirt, Nûredîn endamê şandekê bû ku raporekê ser rewşa kurdan bide, bizav û hewildanên xwe dike ku bigihe nûnerên dewletan de guh bidin pirsa kurdî û wê di cìvînê de guft û go bikin û li her derê jî wilo, Nûredîn bêtexsîr e. Raste Nûredîn yek bû, lê wî hamberî 100 çalakvanî kar û xebat dikir.
Nûredîn Zaza û Yekîtiya Xwedekarên Kurd li Ewropayê.
Di sala 1956an de, Nûredîn Zaza du karên pir girîng pêk tîne. Yê pêşî, ew doktoriya di zanistên perwedeyiyê de ji zanîngiha Lozanê werdigre. Karê didwan, ew Yekîtiya Xwedekarên Kurd li Ewropayê didamezrîne. Dûv re, ew dide rê û divegere Sûriyê. Di bîranînên xwe de Bîranîn¡, Dr Nûredîn Zaza dinivîse: “di paşiya hezîrana sala 1956an de, ez bi hisret bûm ku ez tiştekî ji kurdan re bikim. Min rabû da rê, di rêya deryayê re Îtalya-Bêrûd, berê xwe da Sûriyê. Li Bêrûtê, piştî 9 salan ji mayîna li xurbetê, bira yê min yê mezin Dr Nafiz û hin dostên me yên dilsoz, hatibûn pêşwaziya min. Çawa ez ji gemiyê peyabûm, min naskir ku Kurdên Sûriyê ji mêj ve li hêviya vegera minin. Vêce gelo ezê bikaribim wan ji bin sitem û te’dariyê xilas bikim û maf û daxwaz û meremên wan di heyif û salên werin de bi cih bênim, yan na?!”.
Nûredîn Zaza û Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê.
Li Sûriyê, Dr Nûredîn Zaza dibîne ku rewşa miletê kurd xirab e. Ji kinarekî ve, kurd ji nijadperestiya partiya Be's di metirsiyê de ne. Li kinarê dîtir, Partiya Komunîsta Sûriyê, ya qaşo Internasyonalîst, xwe ji neteweya ereban re kiribû parêzer, lê li dijê kurdan derdiket, hinga doza mafên xwe yên neteweyî dikirin û ew bi şovînîzmê tometbar dikirin. Nûredîn Zaza dinivîse: “di rewşeke wesa, min avakirina rêxistineke ku karibe nasnama gelê Kurd biparêze û doza mafê wan yên rewa bike, pêwîst didît. Li Şamê, xwendekarên Gemnazyom û dibistanan pêkanîna wê projeyê ji min dixwestin. Herwesa, welat-parêzên kevnare, mela, muxtar, û cotaryên sade di pêkanînîna wê projeyê de, pîşta min digirtin û di paşiya sala 1957an de, ew xewn pêkhat û Partiya Demokrata Kurdî li Sûriyê (PDKS) hate damezrandin”.
PDKS, ji serokatiya xwe re, Nûredîn Zaza dihilbijêre û di demeke kurt de gelek kurd tevlû Partiyê dibin. PDKS, karekî mezin di warê siyasî û rewşenbîrî û civakî di nav kurdan de dike, ji lewra nav û deng û bandora wê xurt dibe di nav kurdan de. Lê di salên 1958 - 1961ê de (dema yekîtiya Sûrî û Misrê), hikim di destê rêjîma Cemal Evdul Nasir ya dîktatûr de ye. Di wan her sê salan de rewşa siyasî, ewlekarî û aborî li Sûriyê kambax dibe. Berdevkê Nasir li Sûriyê Evdihemîd Elserrac û hêzên parastinê, te’dariyeke xirab li xelkê dikin û nemaze li kurdan û helbet li PDKS, ku hebûna wê weke xetereke mezin li ser yekbûna dewleta erebî dibînin. Vêce rêjîma Nasir, hemû bela û bêtarên xwe yên siyasî û ekonomî dike sukra gelê kurd de û PDKS de. Di çend rojan de, li dora 5000 endamên PDKS û serokê wê Dr Nûredîn Zaza têne girtin. Piştî çendkê, behra mezin ji hevalan têne berdan. Nûredîn Zaza û 31 heval di hepis û zindanên Helebê û Şamê (Mezê) de girtî dimînin. Girtiyên kurd gelekî têne lêxistin û îşkencekirin. Belê, behra mezin ji jiyana Nûredîn Zaza di siyasetê de çû. Lê di heman demê de, ew nivîskar û rewşenbîrekî mezin bû. Wî bi sedan gotar di rojname û kovarên kurdî Hawar û Ronahî û biyanî de nivîstibûn. Herwesa wî Destana Memê Alan ji nûve çapkiribû û pêşgotineke hêja jê re nivîstibû û di sala 1982an de, wî pirtûkek bi navê Ma vie de Kurde (“Jiyana min a Kurdî, yan jî Hewara miletê Kurd”) nivîstibû, tê de behsa jiyan û xebata xwe ya netewî di ber pirsa kurdî û Kurdistanê de kiribû. Herwesa Dr Nûredîn Zaza giringiyeke mezin dida pirsa zimanê kurdî û pêşxistina wî. Di banga xwe de Nûredîn Zaza ji kurdan re gotibû: “Gelî Kurdan! Heger hûn naxwazin ji hev taromar û winda bibin, berî her tiştî zimanê xwe bixwênin û bidin xwendin. Lê heger hûn dixwazin xwe nasbikin û xwe bidin naskirin û hizkirin, bi hevaltî û dostaniya miletên din bi pêş ve herin û bi rûmet û ser bilindî bijîn, dîse zimanê xwe bixwînin û bidin xwendinê”.
Salên dawî yên Nûredîn Zaza li Swîsreyê.
Dr Nûredîn Zaza salên xwe yên paşî li Swîsrayê dimîne. Li wir, ew di 1972an de bi keçeke swîsrî bi navê Gilberte Favre re dizewice û di 1973an de kurikê wan çêdibe, nav lê dikin Chango Valéry (Şêngo Valéry).
Nûredîn Zaza di 7ê çiriya paşîn a 1988an de, ji ber nexweşiya penceşêrê mir. Ew li goristana Bois-de-Vaux li bajarê Lozanê hat veşartin.
Ehmedî () gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Li ser rêya Bismilê li perava Çemê Stewrê ye.
Niştecihên wê bi piranî ereb in û şêxên wê jî Mala Şêx Hamid in. Trî û dimsa wê navdar in.
Baqustan an Baxistan an jî Baqistan (1928: باقيستان, باغيستان / "Baqîstan, Baẍîstan"; 1946: "Bakıstan";), gundekî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve girêdayî ye.
Gund li ser rêya Ewîna û Mêrdînê ye. Li derdora Baqustanê Ewîna, Şûtê, Cilîn, Tizyan, Bernişt, Şivistan, Zonê û Dêrbigûz he ye.
Gund di salên 90'î de ji aliyê hêzên dewletê ve hatibû valakirin. Di 2000'an de dîsa ji bicîbûnê re hate vekirin, lê kêm kes vegeriyan gund.
Cewzê (1928: جاوزى / "Cawzî"; 1946: "Cevzi";), gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Li ser rêya Bismilê û Midyatê te.
Debara gund bi çandinî, xwedîkirina heywanan û bi berhemên trî ye.
Cilîn (1928: جللين / "Cillîn"; 1946: "Cillin";) gundekî bi ser navçeya Stewra Mêrdînê ve ye.
Cilîn ji 3 taxa pêk tê: Qerneqûç, Mexzen û Bekira.
Li derdora wê Şûtê, Xindeq, Çilstûn, Ewîna he ne. Piştî salên 1990î ev gund jî weke gundê derdora xwe hat şewitandin û talankirin. Pişti vê şewitandin û talankirinê devletê ji gundiyan xwest ku bivin cerdevan an jî gund vala bikin. Lê gundi ne bûn cerdevan û ji gundê xwe derneketin. (Ji ber vê bûyerê ji gundiyan re dibêjin ku ew pir serhişkin.) Piştî vê bûyerê hinek gundî çûn Bismila Amedê niştecih bûn. Niha gund ji 150 mala pêk tê.Gund li nava çiyaya ava bûye. Avhewaya wê hişk e. Zivistanî serma û berf e, havînî jî zûha û germ e. Gund 35 km dûrî Stewrê, 52 km jî dûrî navenda Mêrdîn e.
Debara gund bi xwedîkirina heywanan, rezvanî û çandina fêkiyan li ber Çemê Cilîn e. Kesên rezê wan hene dims û bastîqê jî difiroşin. Hin malbat havînî ji bo komkirina bindeqan derin bajarê deryaya reş ya tirkiyê.
Di dema osmaniyan de di bin hîmayeya Ehmed Axa yê Ewînî de bû. Ehmed Axa sala 1921 ji alîyê Reşo Kûrî hat kuştin.
Rojen Barnas (Berfenbar 1944 an li Farqînê), şanenavê "Mehmet Gemici" ye ku helbestvanekî kurd e.
Rojen Barnas ji Farqînê ye û di salên 60î de dest bi nivîsandina kurdî kiriye. Di dawiya heftêyan de bi hin hevalên xwe re Kovara Tîrêj derxist, her di wan salan de pirtûkeke şiîran bi navê Li bandeva spêde weşand. Barnas bi wê pirtûka xwe riyeke nû di şiîra kurmancî de vekir û tesîr li gelek şaîrên nû kir. Rojen Barnas mîna gelek rewşenbîrên kurd mecbûr ma ku welatê xwe terk bike û piştî 80yî li Swêdê bi cih bû. Wekî din Rojen Barnas di kovarên mîna Tîrêj, Hêvî û Nûdemê de gelek nivîs nivîsandine.
Wî bi gelek navên cihê di mijarên cihê de nivîs nivîsandine. Barnas heta niha ev pirtûk weşandine;
Dêrsilav (), gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye. Li derdora wê Xanoserê, Kelê, Hilanê, Dêrteyar û Sîçwa he ne.
Debara gund li ser çandiniya bejî, xwedîkirina heywanan û cerdavaniyê ye.
Êdo an jî Eydo () gundekî girêdayî navçeya Stewrê ya Mêrdînê ye.
Gundê şêxan e. Niştecîhên gund ereb in. Nêzî Elfan e.
Ewîna (wekî "Êwêna" û "Avîna" jî dinivîsin; 1928: عوينه / " 'Ewîne "; 1946: "Avine";), bajarokekî ser navçeya Stewra Mêrdînê ye. Du beş li ser qelaçan beşek jî li bestê hatiye avakirin. Li derûdora wê Dengiza, Kunufur, Cilîn, Cirzê û Baqustan he ye. Rêyên wê hem ji aliyê Bismilê, hem ji aliyê Stewrê û hem jî ji aliyê Mêrdînê ve asfalt e.
Gundên Ehmed Axa.
Ewîna gundê Ehmed Axa ye, yê ku xwediyê 33 gundan bû û ji aliyê xulamê xwe Reşo Kurî ve hatiye kuştin. Avahiyên dîrokî yên Ewîna giş bi navê Ehmed Axa hatine binavkirin, weke Qesra Ehmed Axa, Havîngeha Ehmed Axa...
Herêmên Ewîna.
Ziyareta Pîr Îsa, Kaniya Feqîran, Kaniya Muqta, Kaniya Azîm, Kaniya Jinan, Kaniya Mêran, Kaniya Xelê, Giyarê Kevirê, Dergûşa Qîza Qerê, Şikefta Xeratan, Guhera Birê Xanê, Guhera Ebêz, Guhera navberê Dêrmehûyê, Guhera Wesê Elî, Guhera Şikeftê, Bîra Mîra, Neqeba Mistê Emo, Repinê Emê Zînê û Bêndera Silêman Axa.
Keleha Pozreş () gundekî girêdayî navçeya Stewrê ya Mêrdînê ye. Li Derdora wê Dêrbendê, Dêrteyar, Dêrsilav û Ehmedî he ne.
Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya avî û bexçan e.
Memikan (wek "Memika" tê bilêvkirin, bi tirkî: "Yaylayanı") gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Di newaleke ku di navbera çiyayan de ye ava bû ye. Rêyên gund ên ku ne asfalt in yek ji Qillitê diçe yek jî ji rêya Dêrsilav û Cewzê vediqete.
Gund ji aliyê hêzên dewletê ve hate valakirin û di sala 2004an de ji niştecihiyên re ji nû ve hate vekirin lê pirraniya gundiyan venegeriyan. Nuha ji 20-25 malan pêk dihê.
Debara gund bi xwedîkirina heywanan û bi rezvaniyê ye. Li çiyayê gund çûkên zengilok, çilferşik, "Carduelis cannabina" û ji kulîlkan jî gelek pirr pizîlaqa bizinan dihê dîtin.
Dimilî, Dunbulî an jî Dumilî, eşîreke mezin ê Kurda ye.
Li Erzîromê, Şêxalê, Sêwregê û Makûyê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li Surî derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî li herêma Çiyayê Kurmênc de heye.
Şerefxanê Bedlîsî diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji Botan û dînê wan Êzdî bûye, paşê bibûne Misilman.
Ji wan rê Dunbulîye Boxtî hatiye gotin. Di sedsala 16. de mîrengeha Sekmanabade û wextekî jî a Hekarîye di destê wan de bûye.
Ziman û Ol.
Dimilî ên Sekmanabade (Makû) Şiîne, zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi Tirkî diaxavîn. Ên Erziromê û Sêwrege hemû Misilman in û li Erziromê navçeya Xinûsê û Qereyazîyê Kurmancî û li Sêwrege Dimilkî diaxavîn.
Li Şêxan û Şengale jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û Êzdî ne.
Qewsan Menda () gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Li derdora wê Gundikê Melê û Şûtê he ye.
Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Li gund du dibistan he ne. Rêya gund aslfalt e.
Qilit an jî Qiltê (carina wek "Qillit" tê nivîsandin, bi tirkî: "Dereiçi") gundekî navçeya Stewra Mêrdînê di navbera Stewrê û Midyatê de ye. Debara gund bi xwedîkirina heywanan, çandina darê hewran, trî û berhemên trî ye.
Rûniştvanên gund yên kevn bi pirranî nuha li Ewropayê ne.
Sê dêr li gund hene: dêra katolîkan, dêra ortodoksan û dêra protestanan. Dêrek gelek kevn û xerabe ku navê wê Dêra Mor Ebay ye jî li gund heye. Dêrek
kevn bi navê Dêra Mor Aday jî heye.
Bi şeraba suryaniyan navdar e.
Qoşê Menda () gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Li derdora wê gundê Melemûs, Binama, Bîrikê, Kopeklû he ne. Li gund girekî bilind ê axî ku dîrokî ye he ye.
Li gund çemikek jî he ye.
Xerabreş (;;) gundekî ser navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye. Li derdora wê gundên Şûtê, Qewsan û Cirzê he ne.
Di dema osmaniyan de di bin hîmayeya Ehmed Axayê Ewînî de bû.
Lezgîn Evdirehman Çalî (di 22'ê Çirya Pêşîn a 1969'ê de ji dayik bûye) bijîşk û nivîskarekî kurd e. Rêveberê Giştî yê Plandanan û Fêrkirina Saxlemiyê li Wezareta Saxlemî ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye. Sernivîskarê kovara "Tendirustî û Komel" û sernivîskarê zincîreka pirtûkên pizişkî bi zimanê kurdî ye.
Li heyama Şoreşa Îlonê bi rêberî ya Mela Mistefa yê Barzanî, çend heyvan berî Beyana 11'ê Adarê, li deverên azadkirî li gundê Qesrê li Balekayetiyê li Kurdistana Başûr hat dinyayê. Ew zaroyê yekê yê malbata xwe bû. Bavê wî melayekê xwenda bû, bapîrê wî jî.
Berî şkestina Şoreşê, li payîza sala 1974'an koçberî Îranê bûn. Li destpêkê çend heyvekan li gundê Peswê li şehristan a Xanê (Pîranşehir) li Kurdistana Rojhilat akincî bûn. Paşî ji bo heyama çend heyvan li bajêrê Nexedeyê di bin xîvetan (çadiran) da man. Piştî hingî ji bo heyama çar salan li bajêrê Sawe li başûrê Tehran akincîbûn. Dibistana xwe li Saweyî destpêkir û dema Şoreşa Îslamî ya Îranê bi serkevtî ew li pola çarê bû. Payîza sala 1979'an ji bo cara paşîn li Saweyî hatin û li Zêweya Mirgewerê akincîbûn. Pola pêncê ji dibistana destpêkê li gundê Mensûrabadê bi nîverûyî xwînd. Zivistana sala 1979'an befreka stûr barî û her roj ew û çend xurtekên dî yên Kurd ji Ordîgeha Zêweyê ji bo xwîndinê diçûn gudên derdorê, ji ber ko hijmar penaberên kurd li Ordîgehê ewqas zêde bûbû ko dibistanên wê têra hemî zaroan nedikir.
Newroza 1980'î çûn Xanê (Pîranşehrê) û li Imbara Şoreşê û Zergetenê man. Heta pola duyê dibistana berhevî li wêderê xwînd. Ji ber zora Şerê Îran-Îraqê û bombarana hema bibêje herrojî ya Xanê ji aliyê firokeyên Îraqî ve ji Xanê jî barkir û çûn bajêrê Şinoyê. Sala dûmahiya dibistana berhevî, ko li Îranê çar sal in, li Şinoyê xwînd û wekî kesê yekê di dîroka Şinoyê da li Zanîngeha Zanistên Pizişkî ya Şîrazê li xwîndina pizişkiyê hat wergirtin. Heft salên xwîndina xwe li Şîraz qedandin.
Li heyama xwîndina xwe li zanîngehê, pardarî gelek çalakiyan bû. Ji bo jiyara xwe ders dida xwîndinkarên dî û di her biyaveka hizirkirî da pirtûk dixwîndin. Li heyama Revîna Tevane ya Kurdên Kurdistana Başûr li piştî Serhildana Bihara 1991'ê, tevî hindek hevalan û bi arîkariya Koma Heyvika Sor ya Îranê û hindek aliyên mîna Mizgefta El-Heseneyn bi pêşnivêjî ya rehmetî Dr. Elî Muzefferiyan arîkarî ji bo kurdên ko ji Îraqê revîbûn kom dikirin. Yek ji çalakiyên dî yên wî jî ew bû ko bi arîkariya hindek hevalên kurd li zanîngehê şeveka hozan (şî'r) û edeb û dîroka kurdî rêkêxist (organîzekir).
Li sala 1997'an vegeriya Kurdistana Başûr û li Mesîf Selahedîn anko Pîrmam akincî bû. Wekî pizişkekî du salan li Nexweşxaneya Rizgarî li Hevlêra paytexta Herêma Kurdistanê xizmet kir. Paşra, salek û mehekê li Pîrmam ma. Li Reşemeha 2000'î ji bû rahînaneka pizişkî ji bo heyama heyvekê li Elmanyayê ma. Li payîza 2000'î bû rêveberê karûbarên teknîkî li dîwana saxlemî ya istana (parêzgeha) Hevlêrê. Du salan şûn ve, ji ber karên xwe yên rêvebirinê, pileya wî ya karî hat berizkirin û bû Rêveberê Giştî yê Plandananê û Fêrkirina Saxlemiyê li Wezareta Saxlemiyê li Hukmeta Herêma Kurdistanê. Niha jî ew her di wê karî da ye.
Yek ji karên wî kirî ew bû ko bi arîkarî ya pizişkên awstriyayî anko nemsayî çend zaroyên kurdan, ko çaresera nesaxiyên wan (mîna kunbûna dilî) li Kurdistanê nebû, ji bo çareserkirinê şandin wî welatî. Hijmara wa zarowan gehişt 12 zarowan.
Li sala 2001'ê ve bi arîkariya rêkxistiyeka swîsî ya bi navê Centrale Sanitaire Suisse romande (CSS-Romande) li bajêrê Jênêvayê bû sernivîskar û serperiştîkarê projeyeka wergerandina (paçvekirina) pirtûkên pizişkî bo ser kurdiyê. 12 pirtûk ji wan pirtûkan jî bi zehmetiyeka zor belav bûn û ew proje ji ber hindek egeran nehat dawîkirin.
Li dema şerê Azadî ya Îraqê li bihara 2003'an, wî wekî rêkxerê (koordînatorê) hemî rêkxistiyên Ne-Hikûmetî (NGO) yên ko li Herêma Kurdistanê di warê saxlemiyê da dixebitîn kar kir.
Ji zivistana 2003'an heta niha sernivîskarê kovara heyvane ya "Tendirustî û Komel"ê ye ko ji aliyê wezareta saxlemiyê bi herdu zaravên soranî û kurmancî derdikevit.
Li dema dirêja karê xwe da çend carekan wekî endam an serokê şanda Kurdistanê pardarî di gelek sêmînar û konferans û rahînan da kirîye. Ew li vê heyama bihurî her wekî koordînatorê serekî yê wezareta saxlemiyê digel aliyên herêmî û navneteweyî xebitiye. Koordînatorê destpêk digel damezrandina Tîpa Zeytûnê ya Leşkirê Korêya Başûr li Hevlêrê ew bû.
Ji sala 2003ê heta 2007ê, bi alîkarîya rêkxistîyeka ne-hukumî ya Amerîkayî bi navê WiRED International dest bi zengînkirina pirtûkxaneyên nexweşxaneyan û bingehên saxlemîyê û kolêjên pizişkîyê li her 3 parêzgehên Başûrê Kurdistanê kir. Pişt ra, ji bo cara yekê li Kurdistanê û Îraqê, 4 navendên pizişkiya ji rêya dûr anko telemedîsînê li bajaran Hevlêrê, Bexdayê, Mûsilê û Besrayê damezirandin.
Ew li sala 2007ê, piştî yekgirtina herdu rêveberî anko hukmetên Hevlêr û Silêmanîyê, tevî zêdetri ji 35 rêvebreên giştî û wezîrên dî hat xanenişînkirin. Ji wê demê ve heta niha di çi karekê hukmetê da nexebitîye.
Ew ji civîna Buhara 2010ê heta niha yek ji endamên Koma Kurmancî ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye.
Lezgînê Çalî yek ji endamên Desteka Emîndaran ya Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê li Dihokê ye.
Ew yek ji endamên desteka damezirîner ya televizyona kurdî Kurdistan24ê bû.
Heta niha gelek gotarên wî di kovar û rojnameyan da belav bûne. Ew li ser babetên wekî zimanê kurdî, saxlemî û revanzanistî dinivîsit. Çend pirtûkên wî ji bo zarokan jî belav bûne.
Ew zewicî ye û pênc zarên wî hene.
Beyana 11ê Adarê rêkkevtin an lihev hatinek bû di navbera rêberî ya Şoreşa Îlonê û hukmeta Îraqê da ko li 11ê adara 1970'ê da hat ragehandin. Ew beyan ji aliyê kurdan ve bi destê Mela Mistefa yê Barzanî û ji aliyê hikûmeta Îraqê ve bi destê Sedam Hisênî hat îmzakirin. Sedam wî çaxî hêşta nebûbû kesê hijmar yek û cêgirê Serkomar Ehmed Hesen Bekir bû. Di beyanê da ji bo cara pêşîn di xebata Kurdên Kurdistana Başûr da hikûmeta navendî pêniyasîn bi otonomî ya Kurdistanê dikir. Zimanê kurdî wekî zimanê fermî li herêmên otonom hat niyasîn.
Lê awayê bicihkirin û kiryarkîkirina wê beyanê bû cihê lihevnehatina herdu aliyan. Danûstanên dirêj li ser çawayî ya bicihkirina wê li 6ê adara 1974ê bi Rêkkevtina Elcezayîrê di navbera Şahê Îranê û Sedam Hisênî li Elcezayîrê dawî bûn û ev şkestina danûstanan şkestina Şoreşa Îlonê jî bû. Ev li hevhatina wan pîlaneka Henry Kisinger, wezîr derve yê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê bû. Hijmareka mezin ji Kurdan ko pardariya şoreşê kiribû ber bi Îranê revîn.
Sedamî paşî hingî herêmeka otonom çêkir û hindek siyasetmedarên kurd ko digel Mela Mistefayî lihevnedihatin di wê pêvajoyê da arîkarî ya Sedamî kir. Di dîroka Kurdisatan Başûr da ew otonomî bi "Otonomiya Kartûnî" hatîye niyasîn.
Şoreşa Îlonê ji wê serhildana kurdan ra dihêt gotin ko di 11ê îlona sala 1961ê de bi rêberî ya Mela Mistefa yê Barzanî li Kurdistana Başûr dijberî hukmeta Îraqê bi awayekê çekdarane destpêbû û li roja adara sala 1974ê piştî Rêkkevtina Elcezayîrê bi dûmahî hat.
Piştî kûdetaya 14ê tîrmeha 1958ê bi seroktiya Evdilkerîm Qasimî û vegeryana Barzanî ji Yekîtiya Komarên Sosyalîstên Sovyetî, têkhiliyên navbera kurdan û hikûmeta Bexdayê gelek baş bûn. Hikûmetê wekî "qehremanekê neteweyî" pşrgîniya Mela Mistafyî kir. Bi awayekê fermî pêzanîn bi pêkkatina Komara Îraqê ji du neteweyên kurd û ereb hat kirin.
Lê sîûda Evdilkerîmî ew bû ko desthilata xwe ji dest bidit û şaşiyên yek li pey yekên wî di warê siyaseta navxweyî ya Îraqê da bûn sedema herifyana desthilata wî. Lihevnehatinên wî digel kurdan jî bûn sedema destpêbûna şoreşa çekdaraneya kurdan.
Bi dirêjî ya temenê 14 saliyê Şoreşa Îlonê, kurdan gelek caran dest bi danûstanan digel hukmeta Îraqê dikir û carina jî şer di navbera wan da gerim dibû. Piştî ko Partiya Be's a Erebî bi kûdetayekê hatî ser desthilatê, lihevhatinek di navbera Kurdan û hukmetê da çêbû ko bi navê Beyana 11ê Adarê hatîye niyasîn. Ew beyan belgeyeka dîrokî bû ko xebata kurdan pêngaveka dî ber bi pêşve bir û di belgename anko dokomenteka hukmetê da bi awayekê fermî zimanê kurdî wekî zimanê fermî yê herêmeka otonoma kurdî hat niyasîn.
Kurdên her çar parçeyên Kurdistanê pardarî di Şoreşa Îlonê da kir. Ji bo cara pêşîn hemî çîn û texên civaka kurdewarî pişikdarî şoreşê bûn û navê kurdan li seranserî cîhanê belavbû.
Hindek rexne li rêberî ya şoreşê hatina girtin û hindek aliyên veşartî li wê şoreşê hêşta nekevtine ber ruhniya eşkira bûnê. Sedemên wan rexneyan û wan nekifşî û nezelaliyan heye ko hindek jî ji ber lihevnegirtinên hundirîn di rêberş ya şoreşê da bûbit. Îbrahîm Ehmed, awoqatekê ji Silêmaniyê, wekî hevrikekê serekî yê Mela Mistefayî karebû cidatiyê biêxit rêza şoreşgêran û li sala 1966ê hindek ji kurdên soranî bi seroktiya Celal Talebanî li dijî şoreşê derkevtin meydanê. Ev netebayî heta roja îro jî berdewam e.
Biwêj (îdyom, idyomatîk, mentiqê hevokî) pêkhatineke ji gelek peyvan e (‘Komeke statik a peyvan’) û yekîtiyek e, lê wateya wê ya giştî nikare yekser ji wateya endamên wê yek bi yek were girtin. Ango formekî taybet yê gotinên bi hev re tên bikaranîn e (Kolokasyon).
Ev biwêj, weke koma statîk a peyvan, ji komên nestatîk yên peyvan cihê ne.
Biwêj beşeke zexm a ferhenga ziman e. Gelek caran kes û fîgurên retorîkê, beriya hertiştî mecaz di wan de heye. Piraniya wan li gor dîroka zimên ji komeke gotinan ku berê ne biwêjî bûn, pêk hatine. Ango wateya biwêjekê bi giştî nikare were analîzkirin, lê ger mirov di dîrokê de biwêjê bişopîne, hingê mirov dikare wateya wê analîz bike. Biwêj tenê dikarin li herêmeke bi sînor belav bibin û werin nasîn.
Komên peyvan ku ji wêjeya nivîskî hatine girtin jî dikarin weke biwêja werin bikaranîn.
Axziyaret () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Di gund de 45 mal hene. Hemû merivê hevin. Di navbera wan de dirokê çen pirgirêk hebûn lê belê Gavê Safi bûye.Li gund de erd tê avdan û debara wê bi vî awayî dibe.
Aneka li gund de şêxî hene.
Badîna () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gundê Badîna ji du eşîra pêk tê,ji van a yek jê eşîra Mahfelîta ya,a din jî Şerefînin.
Belê () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gundekî girêdayî Bismilê ya Amedê ye.
Çizaviza () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Belé gelek hürmet çızavıza gündeki Qoseré li alı serékanıyé dikeve li ser çemé circibé ji qerejdağ u di şağwelét re dadikeve suri
nabéna günd ü Qoseré nézı çel kilometrıye lı Qubleyi gund gundé Mehenna li roj hilat Oda li çıyayé Mistefamılik heyi
gundé çizaviza gelek sal beré (nézı 100 sal) avayı bü lé dema ereba lı talana dxistin gundé çizaviza o wé berriya qoseré hemü
valabüne gelek sal şünde dısalén 1950-55 an de malbata Hacı Adem u 4 lavéxwe o mervéxwe günd avadiki bi avakirinéde malbata xwe an lı deverédın tıne ü bi hevre jıyan dike gund gelek sal bı eşirave düjminantı nexweşi derbasdibi ıroj di gündı malbata çar pénav heye herçarjı
piştı çend bavan küré bavekiye xebata mrova beré lıser pez ü dewara ü çandinıyabu iroj gündi ğalbawı bi çandinı pembo garıs,genim,ceh,nisk diçını çend mrov ümalbat lı metrepolén enedolé bi ticarı u bi érğatı dxebiti hejmara gund nézı çel malı nezı 350 kesıyi iroj(ewé berdewambike)
Rojnamevan-nustox Lerzan Jandîl serra 1958 de dewa Xelefan, Gimgim de amo dinya. Tawoke dewa dê de mekteb beno ra, o panc serre bîyo.
Sebeta ke shagirtî kêm bîye, o kî girewto mekteb. Hîrê serrî dewa xo de waneno. Hardlerzê serra 1966î de shono Mardîn û mektebê verênî naca qedêneno. Serra 1974 de Mektebê musnedaranê mektebanê verênî qedênbeno û hewt serrî musnedarîye keno.
O cuntaya 1980 ra dime xêlê rayan êno girewtene. L. Jandîl serra 1982 de mecbur maneno welatê xo û 1985 de kî Tirkîye terk keno, êno Almanya.
L. Jandîl Almanya de sey pedagogî, bi domananê 3 ra hetanî 6 serriyan xebetîno. Xêca naye ziwan, tarixê kurdan yê sedserra pêynîye û dînan ser ro kî gurîno.
Na derheq de rojnaman û kovaran de nivisê xo vecînê.
Jandîl, Lerzan
Duhêl () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
53 km dûrî parêzgeha Mêrdînê û 23 km dûrî parêzgeha Qoserê ye.
Elîdizk (), gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gund bi qasî 13 km dikeve rojavayê Qoserê. Li rohilatê gund Hanika Şêx Elî, rojavayê gund Tawo û Cihoşî, bakurê gund Hanika Silo, başûrê gund jî gundê Qurûn cîrantiyê ji gundê Elîdizkêre dikin. Xelkê gund piranî cotkariye dikin û sewala xwedî dikin. Cureyên wek pembû, garis, nîsk, genim û ceh tê çandin. Gundê Elîdizkê di kîjan demê de avabûye ne diyar e. Xelkê gund ji eşîra Dirbesiyan, ji bera mala îsê ne. Nêzî 20 malî li gund û nêzî 50 malî jî li Qoser û gelek bajarên Tirkiyeyê dijîn.
Emrûd (), gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.
Emrûd li bakûrî Qoserê dikeve bi qasi 12 km. Kaniye û bexçê wê yê xweş heye. Wek tê zanîn 1994'an xerab e. Di sala 2004'an de çara hat avakirin nuha nêzî 12 mal lê dijî. Cihên dîrokî li Emrûdê hene; Qesra Bege tê zanin bi erebî li ser nivîsiyi 850 sal berê hatiye avakirin.
Ji xeynî wê keleyak bi navê Kela Nemrûd lê heye.
Niha li Emrûd çar ezbet-eşîr hene. Kurdikî, Zepenî, Xelikî û Qasoyî.
Gorî mezin dibêjin navê wê ji Nemrûd (ji qewmê wî) tê.
Erban (), gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Erban ji 52 km dûrî Mêrdînê û 22 km jî dûrî Qoserê ye.
Li gorî jimartina sala 2000ê nifûsa Erbanê 223 e. Her wiha di sala 1997an de jî nifûs 362 bû.
Deryaya Erebî (bi erebî: "بحر العرب"; bi latînî: "Mare Erythraeum") perçekî Okyanûsa Hindê ye. Ew navberê Nîvgirava Erebistan û Hindistanê da ye.
Deryaya Erebî li rojava bakur digê Kendava Omanê û ew wergî digê Kendava Farisî. Ev dewlet digên Deryaya Erebî: Hindistan, Îran, Oman, Pakistan, Srî Lanka, Yemen, Somaliya û Maldîv.
Alaya Lîbyayê, heta sala 1959an û dîsa jî ji sala 2011an ve fermî ye
Alaya Lîbyayê di navbera salên 1977 û 2011an de tevde kesk bû. Kesk rengê Îslamê bû, wek dînê dewletê jî. Ew hên jî Şoreşê Kesk di Lîbyaya Muemer Qedafî de nîşan dida. Alaya Lîbyayê li rojê 19ê çiriya paşîn a 1977 bi fermî derxistin.
Piştî şorêşa xelkê Lîbyayê li dijî rejîma Muemer Qedafî, alaya Lîbyayê ya sor, reş û kesk a pêşî ya rejîmê dîsa fermî bû.
Lîbya
Cihên din.
(z) zazakî, (k) kurmancî, (k-z) kurmancî û zazakî, (s) soranî.
George Walker Bush (jdb. 6ê tîrmeha 1946ê), hatîiye jiyanê serkomarê 43ê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye, ko ji 20ê Befirbara Paşîna 2001ê û vir ve serkomar e. Ew li sala 2004ê ji bo cara duyê hat hilbijartin û niha gerra wî ya duyê ya serkomarîniyê ye. Berî bibit serkomar, ew ji sala 1995ê heta 2001ê Parêzgarê 46ê yê wîlayeta Teksas bû. Ew endamê Partiya Komarîxwaz e û ji malbateka ji alî yê siyasî ve herî bibandor li DYA ye. Bavê wî George H. W. Bushserokdewletê 41ê yê DYA buye û birayê wî yê biçûktir, Jeb Bush parêzgarê wîlayeta Florîdayê bû.George serkomarê yekê ye ko bawernameyeka Mastera Zanistan di rêvebirinê da heye.
Ew bi "Serkomarê Şerî" dihêt binavkirin û ji roja dubare hatin hilbijartina xwe heta niha ji ber arîşeyên mîna Şerê dijberî Tirskariyê (Terror), Şerê Azadiya Îraqê, Şerê Efxanistanê, Zîndana Guantanamoyê, Bahoza Katrînayê, Zîndana Ebûxirêbê, û gelek arîşeyên navxweyî û derveyî li ber rexneyan e.
Li Nû Hêyvina wîlayeta Connecticut DYA hat dinyayê. Ew kurê mezinê bavê xwe, George H. W. Bush, û dayika xwe Barbarayê bû. Bapîrên wî li sedsala 17ê ji Inglistanê hat bûn DYA. Dema ew hêşta du salî, daybavên wî ji Connecticutê ber bi Teksasê barkir. Ew digel 4 xweşk û birayên xwe; Jeb, Neil, Marvin û Dorothy yê li Houstunê mezin bû. Xwişkeka wî li sala 1953ê li jiyê 13 saliyê bi nexweşiya Şêrpenceya Xirokên Spî yên Xwînê anko "losamiy'ê mir. Bapîrê Georgî, Prescott Bush sênator bû û bavê wî jî ji sala 1989ê heta 1993ê serkomar bû. Hindek caran ji ber navê bavê wî, bi şaşî dibêjin Corcî "Corc W Bûşê Biçûk". Lê bavê wî "George H. W. Bush" e, anko "H"ek zêde heye. Jeb, birayê wî du gerran hakimê Florîdayê ye. Bandora malbata Bûşî di siyaseta Partiya Komarîxwaz da berfireh û kevnar e.
Bush
Suzan Samanci (z. 1961, Heşolê, Amed) nivîskareke kurd e. Bi pirtûkên xwe yên bi tirkî tê naskirin.
Samanci di 1961'ê li gundê Heşola Amedê hatiye dinyayê. Wê sereta bi ristina helbestan dest bi wêjeyê kir. Helbestên wê yên pêşîn di nav salên 1985-1987'an de li kovara "Sanat Olayı" weşiyan. Çîrokên xwe yên pêşî di pirtûka bi navê "Eriyip Gidiyor Gece" (Şev dihele û diçe) de dan weşandin. Pirtûkên wê yên çîrokan, di sala 1993'an de "Reçine Kokuyordu Hêlîn" (Bêhna gêzoyê ji Helînê dihat), di sala 1996'an de "Kıraç Dağlar Kar Tuttu" (Çiyayên bejî berfên girtin) weşiyan. "Reçine Kokuyordu Hêlîn", li Swêdê bi zimanê almanî, li Spanya û Belgiyayê jî bi zimanê flamanî weşiyan. "Kıraç Dağlar Kar Tuttu" jî, li Macaristanê çap bû. Dîsa, "Reçine Kokuyordu Hêlîn" bi navê "Bajarê Mirinê" ji Weşanên Avesta derçû. Pirtûka wê ya bi navê "Kıraç Dağlar Kar Tuttu" di pêşbaziya çîrokan a Orhan Kemal de duyemîn xelata sala 1997'an wergirt. Çîroka Samanci ya bi navê "Perili Kent" (Bajarê bi perî) di pêşbaziyeke “Radyoya Dengê Almanyayê" de, di nav 25 çîrokên pêşîn de hate nirxandin û bi zimanê tirkî û almanî weşiya. Çîroka wê ya bi navê "İki Anne" (Du dayîk) jî bo îngilîzî hate wergerandin û di kovara PENa Navnetewî de weşiya. Di sala 2015an de pirtûka wê ya ewil a kurdî ya bi navê "Ew jin û mêrê bi maskê" ji Weşanên Avesta derket.
Girmelêba () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gundekî li ser girikekî hatiye avakirin. Li aliyê başûr rêzeke darên çaman û di nava wan de hewzek avê û du-sê mal hene.Li aliyê rojava bexçekî darên zeytûn,biîv û mêwên tirî heye. Li aliyê bakur dîsa sê rezên tirî hene. Li kêleka riya gund ku ji Qosarê ber bi çiya ve dihere û di nava gund de derbas dibe mezelê gund heye. Gund ji Qosarê bi 3,5 km dûr e.Dibistaneke seretayî li gund heye. Gund ji ber darûberên li dora wê dîmeneke rengîn tîne holê. Dema ku mirov ji qosarê temaşeyî gund dike weke wahayekê dixuye.
Hemoreşik () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Ji ber ku gund gelekî nêzîkî Qoserê ye, anha ketiye nav bajêr. Ji ber vê erdên gûndîya gelek buha bûye û dewlemandîya gundîyan li ser vê avantajê ye.
Mehmet Kemal Işık an jî Torî (1931 Midyad-17 cotmeh 2010 Stenbol) nivîskarê kurd bû. Torî, li herêma Torê, li bajarê Midyadê, ji dayikeke diyarbekirî û bavekî midyadî di sala 1931ê de hatiye dinyayê. Li dibistana 'Dicle Köy Enstitüsü' (Erxanî) mamosteyî xwend.
Di sala 1985an de pirtûka wî ya kurteçîrokan bi navê "Qolinc" li Stokholmê hate weşandin. Paşê bi navê »"Sîlan"« pirtûkeke din ya kurteçîrokan û bi navê "Mendik" romanek nivîsand û da wesandin. Torî demekê navbir da nivîsandina kurteçîrokan û bi nivîsandina pirtûkên dîrokî re mijûl bû. Wî di vî warî de 18 pirtûk nivîsandin. Di heman katî de jî ew ferhenga kurdî-tirkî ya 12,800 peyvî nivîsandiye.
Toriyê ku hê jî di nav çalakiya nivîsandina pirtûkên dîrokî de ye, di 17'ê cotmehê 2010'an de li Stembolê miriyê.
Hesenkurd (), gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.
Aniha 2 malbat tê de dijîn.
Di demê dûrde wextê kû Mêrdîniyan Kurda xapandin erdê wan jî destê wan de derxîstin û hetta anha mayî dî destê bajaryan de.Îro 1550 dolim ê bajariyan di vî gûndî mabû, yên din Qoseriyan krîne.Îro bi temamî Kurda erdê wî gûndi kiriye û 2 malbat jî bi hesabê % de ji xwer dişxûlin. kû ev gûnd herî kevnî; kê naven wê dayi çawa buyi tû kes nizane. Dora wê Hemû darê çamnin û derdora gûnd bi telan hatîyi qeflkirin. E kû lê bînere wê bê qey qerekoleke. Lê belê tene gundek Xerabeye...
Himran () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Ev gund berê gundê ermeniyan ye. Heta iroj ji hin mezelên van hene. Gund bi 5 km ya neziki sinorê Suriyê ye
Kermirara () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Kermirara gundekî gelekî kevn e. Di nav gund e, bi taybetî herêma mizgeftê devereke dîrokî ye. Kermirara li ser gundekî kurdan ê berî Îsa hatiye avakirin. Gund di dîroka xwe de gelek caran hatiye dagirkirin û şewitandin. Navê wê yê Kermirara navê herî nû ye û di avakirina dawî ya dema Osmanî de ji aliyê kurdan ve hatiye lêkirin. Çîroka navê wê nayê zanîn.
Gundê Kermirara gelekî nêzî sînorê navbera Kurdistana Bakur û Kurdistana Binxetê ye. Di dema Komara Tirkiyeyê de gelek zilm û zorî dîtiye. Di darbeya 1980'yî ya artêşa tirk de, leşkerên Komara Tirk li qada gund êşkence bi gundiyan kiriye.
Edîp Karahan (1926-1976) nivîskarê kurd bû.
Li gora agahdariyên ku di nasnameya wî de hatine nivîsandin, ew di sala 1930'î de li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê.
Lê li gor ku merivên wî yên emirmezin dibêjin, ew di meha nîsanê ya ku piştî Şêx Seîd hatiye daliqandin de çêbûye. Loma jî qeneeta xurt ew ku di sala 1926an çêbûye. Ew lawê Hecî Cemîlê Şêxmûsê Hecî Osmanê Reşo ye. Navê dêya wî Hecî Semo ye. Ew ji eşîra Mahmudan e. Mahmûdî yek ji pênc eşîrên Dêrikê ye. Piştî Hecî Osman, Êlasoyê kurê wî bûye serokê eşîrê. Ji ber kurdayetiya Êlaso, Edîp Karahan di zaroktiya xwe de dihere (bi dê û bavê xwe re derbasî Binya Xetê dibe) sirgûnê.
Wî heta bi lîseyê li welêt xwendiye û berî ku qeyda xwe li Fakulteya Dadê ya Stenbolê de çê bike, bi qancî salekê li Fakulteya Wêjeyê, besê felsefeyê xwendiye.
Ew yek ji wan kesan bû ku zû li kurdayetiya xwe hay bûye û bi meseleyên fikrî ve rabûye. Ji ber wê jî di sala 1953'an de ji ber îthama bangeşeya komunîzmê tê girtin, lê pasê berat dike.
Ew di dema telebetiya xwe de di gelek kovar û rojnameyên tirkî de nivîsan dinivîsîne; (Forum, Yeni Gün, Yeni Ortam hin ji wan in) û di sala 1957'an de, ji ber nivîseke xwe ya di Forumê de şeş mehan dikeve hepsê.
Edîp Karahan di sala 1962an de bi navê Dîcle–Firat rojnameyeke mehane derdixe û ew bi navên cûda di vê rojnamê de dinivîsîne. Wî bi naznavê Reşo jî di vê rojnameyê de çîrok nivîsîne.
Ew gelek caran ji ber fikrên xwe yên siyasî tê girtin û di hepsan de dimîne. Ew di sala 1963an de bi navê daweya "23yan" de tê girtin.
Di sala 1971ê de ji daweya DDKO'yê tê girtin û heşt sal ceza lê tê birîn. Piştî sal û nîvekê ji vê daweyê xelas dibe û piştî derdikeve derbasî Kurdistana başûr dibe. Li Kurdistana başûr bi navê Mam Azad tê bi nav kirin. Ew demekê di beşê ragihandinê de dixebite û paşê jî li dadgeha Comanê dadgeriyê dike.
Karahan, di 15'ê gulanê sala 1976'an de çû ser dilovaniya xwe. Ew zewicî bû û bi navê Tûrcel, Welat û Şiyar sê kurên wî hene.
Pirmîr () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
15 km dûrî qosere ye li gund dibistana seretayî heye.
Don Kîşot () bi koka xwe "Don Quixote de la Mancha" anku "Don Kîşotê La Mança" yê romaneka nivîskarê spanyayî yê navdar Miguel de Cervantes Saavedrayî ye. Para pêşîna romanê li sala 1605'ê û para duyê li sala 1615'ê hat weşandin. Ew yek ji romanên herî pêşîn ji wêjeya nûdema Ewrûpayê ye. Bêguman mezintirîn û bandordartirîn roman di wêjeya spanyayî da ye. Bêguman ew hinêreka mezin ya wêjeya cîhanê ye. Li sala 2002'ê Bingehê Norwêcî yê Xelata Nobel rapirsiyek kir û têda eşkira bû ko romana herîhezkirî ya wêjeya nûdem e.
Roman serhata Alonso Quixano ye. Ew mêrek e ko gelek pirtûk li ser mêrxasî û wêrekî ya siyarçakan(şovalye) xwîndine û li dawiyê bawer dike ko ew bi xwe jî siyarçakek e. Ew bi nîv-hişyar nîv-dîn, navê xwe dike "Don Kîşotê La Mança. Ew ji bo nehêlana stemkarî û neyeksaniyê û bi navê hezkirî ya xwe Aldonsayê, an wekî ew binavdikit, Dulçîna del Tobosoyê dest bi şerî dike.
Raman salixdana "donkîşotî", bi merema wê ya îroyîn, îdeyalîstîk û nekiryarî ye.
Hevoka destpêkê ji pirtûkê "de cuyo nombre no quiero acordarme", anko "kesê ko ez naxwazim navê wî bibîrbînim" û gelek hevokên dî di zimanê spanyayî da bûne kelîşeyên gelek berbelav. "En un lugar de la Mancha, de cuyo nombre no quiero acordarme, no ha mucho tiempo que vivía un hidalgo de los de lanza en astillero, adarga antigua, rocín flaco y galgo corredor" anko, "li cihekî li La Mançayê, kesê ko ez naxwazim navê wî bi bîr bînim, ne demeka hind dûr maqûlekê wekî xwe hebû ko edetkiribû bi rimekê bi kar nehatî, mertalekê kevin, tajîyekê bezê û hespekê lewazê pîr."
Mijara romanê.
Alonso Quixano xwendekarek jîr e. Gelek romanên romantîk xwendine. Di bin bandora romanên romantîk ên Şovalyeyan de dimîne. Xwe wek Şovalyeyêk wê demê hîs dike. Ji bo ku ew sîstem û civaka Şovalyetiyê ji paş ve bîne, civatek wisa damezirîne, ji bo vê îdeala xwe, bi rê dikeve. Lê çi mixabin ku îdeal û rastî gelek ji hev dûr in. Ne dem ew dem e, ne civak ew civak e, ne jî Alonso yek ji wan Şovalyeyan e. Her du jî ji hev pir dûr in û hîç bi hev nakevin. Wisa dijberên hev in ku kena mirov bi rewşa wan tê. Don Kîşot, têkosînên xwe, bi metodek henekî sîstemê, nehekiyan û jîyana Şovalyeyan dinirxîne.
Divê ji bo civata ku di xiyalê wî de ye têkoşin bide. Şovalyeyê me ji bo îdeala xwe li ser hespêk alaz, di dest de çov, li serê wî tasek kevn, bi zirxek kevnê bi zingar, derdikeve qada şer. Divê navek jî li xwe deyne. Ra dibe navê Don Kîşot li xwe datîne. Ji ber ku dîn e di hişê wî de her tişt cîh diguhirînin. Dîn bê tirs û azad in. Don Kîşot jî azad û dînê zana yê yekemîn ê dîroka wêjeya mirovahiyê ye.
Balkêş e. Mijar di şatoyek de derbas dibe. Lê di eslê xwe de şato Xanek kevn e. Di şatoyê de bi merasim nîşana Şovalyetiyê digre. Di vegerê de Sancho dixapîne dike hevalê xwe. Û her du ”mêrxas” li dij hêla xerabiyê dest bi şer dikin. Dikevin nava şerê kî bêeman. Êrîş dikin ser perwaneyên aşan, kûpên şereban, makînan, şivan û gavanên li ber pez û dewaran. Dengê şerê wan ol dide, xwîn diherike (di xeyalên wan de). Paşê merivên wî û keşeyê dêrê, wî dixapînin û vedigerînin mala wî. Êdî Şovalyeyê me aram e. Lê eqilê wî ! Hişê wî ne li cîh e. Divê Şovalye tim di şer de bin, ne wisa? Ew û alîkarê xwe Sancho jî ji bo şer dîsa dikevin rê.
Êdî bi nav û deng in. Duk û Duşeşek dewlemendên kêfçî dengên wan bihîstine. Herdu jî ji tiştên xiyalî, qeşmerî û henekan hez dikin. Ji bo wan listikek hazir dikin. Wan tînin şatoya xwe. Wek Şovalyeyek rastîn qedir û qîmet didine Don Kîşot. Sancho dikin waliyê giravek (lê di eslê xwe de çîftlikek e). Herdu jî evîndar, ji jiyana xwe memnûn in. Me li jor jî gotibû; bêşans e Don Kîşot.
Di demek pir kin de Sancho fêm dike ku ew nikare çîftlikê îdare bike. Ji berpirsiyariyê îstîfa dike. Di heman demê de Don Kîşot jî di duşerkiyek de têk diçe. Herdu jî mecbûr dimînin bi paş ve vedigerin gundên xwe. Pir dem derbas nabe Don Kîşot nexweş dikeve. Lê êdî ne dîn e. Keşe tê cem û wî ji gunehên wî azad dike. Pîştî azadbûna xwe ya ji gunehên xwe dimire.
Kamiran Alî Bedirxan parêzger û rojnamenivîsê kurd û yek ji lawên malbata mezin a kurdan Malbata Bedirxaniyan bû.
Kamiran Alî Bedirxan birayê Celadet û Sureyya bû. Di 21ê tebaxa 1895an de li Stembolê hatiye dinyayê. Wî li Almanyayê doktoraya xwe ya hiqûqê da. Paşê li Beyrûtê bi cih bû û li wir parêzerî kir. Ji bilî ko gelek nivîs û wergerên wî di kovara Hawarê de hatine weşandin, wî di sala 1943an de li Beyrûtê rojnameyên Roja Nû û Stêr derxistin.
Kamiran Bedirxan di sala 1947an de çû Fransayê û li wir sazgeha lêkolînerî ya kurdî ava kir. Di wan deman de jî li Zanîngeha Parîsê dest bi hînkirina zimanê kurdî kir.
Wî di mijarên cihê de, bi zimanên cihê zêdeyî sih pirtûk nivîsandin. Herçiqas pirtûkên wî ên kurteçîrokan tune bin jî, wî kurteçîrok jî nivîsandine.
Kamiran Alî Bedirxan di salên 1940î de, dersên xwendina kurdî dida kurdên Libnanê li zanîngeha Layîk ya bi nav û deng, tevî beşdarbûnên wî di weşînên bernameyên kurdî yên radyoya Rohelatê li Beyrûta Libnanê, ya ku hatibû damezrandin roja 5ê adarê sala 1941ê. Weşîna radyoyê her hefte du caran bû, roja çarşemê û roja înê. Kamiran çend pirtûkên xwe jî çap kiribû li çapxaneya Jozêf (Joseph) Selîm Seyqelî li taxa Sokak Al-Bulat.
Kamiran Alî Bedirxan serek da Kurdistana Başûr sala 1970 û cihê xweşhatinê bû ji aliyê serok Mistefa Barzanî û her kesên ko beşdar bibûn di konfransa 8an de ya PDK. Gotara wî ya hêja di konfransê de, hêviya Kurdistaneke serbixwe xiste dilê giştiya guhdêran.
Kamiran Alî Bedirxan sala 1971ê serek da kurdên Beyrûta Libnanê. Di vê seredanê de jî, li gel wezîrê kar û barên navxweyî yê Libnanê, Kemal Jumblat (yê ko ew bixwe kurd e) civiya. Bi hinera Kamiran, Jumblat partiyeke kurdî ramyarî bi awayekî fermî pejirand, û destûra xebata ramiyarî da kurdên Libnanê.
Kamiran Bedirxanê ko hemû jiyana xwe dabû çand, ziman û wêjeyê kurdî, di sala 1978an de li Parîsê wefat kir.
Jiyana polîtîk.
Di salên 1991an de wekî malbatiyên xwe yên din ew jî endamê Civata Bilindkirina Kurdistanê bû. Di sala 1919an de Kamuran û birayê wî Celadet Bedirxan di geştên xwe yên li Iraqê de digel zabitê Brîtanî Edward Noel bûn. Edward Noel afirandina neteweyek fermî ya Kurdistanê dinirxand.
Bedirxan dijberê tevgera serxwebûnê ya Atatürk bû û di sala 1919an de ji aliyê dewleta Brîtanya ve li Stenbolê biryar hate dayîn ku beşdarî kongreya Sêwazê de û Mustafa Kemal Atatürk hevdîtin pêkbîne. Ew û gelek kes, birayê xwe, parêzgarê Xarpêtê û zabitê Brîtanî Edward Noel re ket rê lê hevdîtin pêk nehat.
Kamuran dijberê Kemalîzmê bû û dema ku Komara Tirkiyê di 1923an de hate ragihandin, wî berê xwe da welatê Almanya koçê wir bû. Çendekî bi xizmên xwe re li Munîhê dijî. Wî li Zanîngeha Ludwig Maximilians hiqûq xwend û piştî ku xwendina xwe li Zanîngeha Leipzigê dewamkir û li wir jî xelas kir. Di sala 1927an de ew li Sûriyê bicîh dibe û li Beyrûdê wekî parêzer kar dike. Beşdarî rêxistina Xoybûn dibe û di derxistina rojnameya kurdî Hawar de alîkariya birayê xwe dike. Di salên sihî de ew li Berlînê ma û bi Karl Hadank Îranî re hevdîtinek pêk anî. Di navberên salên 1942 û heta 1946an de li Radyoya Levant a Beyrûdê bernameyek radyoyê bi zimanê Kurdî pêk anî. Sala 1944 Kamuran beşdarî damezrandina pêşkeftina karsaziyan ya Tora Trava bû. Di navbera salên 1943 û 1946an de Kamuran Alî Bedirxan kovara bi zimanê Kurdî û Fransî bi nabê Roja Nû li Beyrûdê derxist. Salên paşîn ew li Almanya û Fransa dijî. Piştî ku Sûriye di 1946 de serbixwe bû, wî karê xwe di Radyoya Levant de winda kir û wî nikaribû rêyek bibîne ku di siyaseta herêmî de bibandor bibe. Ji ber vê yekê çû Parîsê li wir di sala 1948an de bû mamostayê Institut national des langues et civilisations orientales (INALCO) ê.
Di sala 1960an de ew bû berdevkê Ewropî yê Kurdên Iraqê ya serokatiya Mistefa Barzanî. Wî têkiliyên girîng di navbera Kurdan û Îsraîl de danî. Îsraîl ji bo lawazkirina militraqa leşkerî û girêdana arteşa inraq li bakurê Îraqê Kurdan wek navgînek hêz dît. Sala 1962an de li Berlîna Rojava Îhsan Nûrî Paşa nas kir.
Kamuran di sala 1978an çû ser dilovaniya xwe. Piştî koça dilovaniyê hate bû hevdamezrênerê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê. Berhemên wî niha li Enstîtuyê têne ragirtin.
Qurûn () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gund bi nêzî 15 km li rojavayê Qoser ê dikeve, rojhılata gund, Hanika Şêx Eli û Merelik, rojavayê gund Tawo û Cihoşî, bakurê gund, Elidizk, başurê gund Boqetar û Sinara cîrantiyê ji gundê Qurûn ê're dikın.
Xelkê vî gundî nirxekî girîng didin xwendinê ji ber wê taybetmendi yê gelek saziyên fermî de weka rêvebir û serkara cîh girtine, ji wî gundî gelek mamoste, parêzer, bijîşk, endazyar, fermanber û karmend derketine.
Gund bi welatparêziyaxwe jî tê nasîn. Xelkê vî gundî piranî girs û berbiçawin.
Debarî û aboriya gund piranî cotkarîye, cûreyên wek pembo, garis, nîsk, genim û ceh tê çandin.
Dîroka Gundê Qurûn ê geleki kevnare, jiber di nawa gund de heremek (girekî bi çûk) heye ev herema goristaneke kewnare, li dora goristan ê heft bîrên mihênî (kevnar) hene kes nizane di kîjan demê de hatine çêkirin, derdora gund gava ax tê kolan morîk, qafik ê şerbika, sibîl û hîn gelek tiştên kevin derdikeve. ji ber Çemê Şurtik ê di nava gund derbasdibe, derdora gund gelek avahiyên kevn hene li ser çem aşekî dîrokî, Dêra Heremê Reş heta rojameyî îro jî şûnawan xwiyaye. Li gorî rîwayetên tên gotin, navê Gundê Qurûn e ji Qarûn te, baweriyek jî heye dibêjin xezîneyek pir mezin li wî gundî heye.
Xelkê gund ji eşîra Dirbasiya, ji bera Mele Hisêniya tê, nezî 30 malî li gund dijîn û zedeyî 100 malî ji Qoser, Edene û Stembolê dijîn.
Lîberalîzm/lîberasyonîzm, nêrîneke siyasî û exlaqî ye ku li ser bingeha mafên takekesî û azadiyê disekine. Lîberalîzma ku bi fikra azadiya takekesî û mafên takekesî dest pê kir, di salên pêş de li cûrbecûr dabeş bû û dest pê kir ku girîngiya prensîba wekheviya kesan giran bike. Dema ku lîberalîzma klasîk girîngiyê dide rola azadiyên takekesî, lîberalîzma civakî jî bi qasî ku; balê dikişîne ser girîngiya prensîba mafê wekheviya kesan û armanc dike ku hevsengiyek di navbera azadî û wekheviyê de çêbike. Nêrîna lîberal gelek nêrînan digirin ku ew bi gelemperî piştgirî didin ramanên wekî azadiya axaftinê, azadiya baweriyê, azadiya çapemeniyê, mafên sivîl û azadiya sivîl, dewleta laîk, demokrasiya lîberal û azadiya aborî.
Peyva lîberalîsm, ji peyva Latînî "liber" ku wata wê 'azad' e, hatiye wergirtin. Di serdema niha de, lîberalîsm wek behweriyek, yan jî tevgerek siyasî û civakî ye. Armanca wê azadkirina mirov e, çi wek tek, çi wek kom, yan civak. Azadkirina wî ji qeydên desthilatdariyê, bi hemî rengên xwe (siyasî, abûrî, yan jî rewşenbîrî).
Kakilê felsefa lîberal, ew e ku "tekemirov" bingeh e, û tiştê herî giring e. Ku mirov dema ji dayk dibe, berî her tiştekî, mafê wî yê jiyanê heye. Ji vî mafî hemî mefên wî yên din şaxdidin.
Mirov dikare têgehê lîberalîsmê, di risteyekê de kurtbibirin: ji mafê tekemirove ku jiyana xwe li gor daxwazî, hez, û behweriyên xwe bije. Dirûşma lîberalan, ev e: "Bihêle karê xwe bike, bihêle derbazbibe".
Teraşî () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gundekî kevn e.Dema dûrde Kewarêxî rewiyan û hatîn ew gûndî. Gellek Bûyer bûne. Lê kê çi kirine çi ziwirandine kes nizani. geryayi û çuyî li hewnehatye anha mayi tene gûndek Xerabe.
Z.
kurd
Paul Éluard (z. 14'ê berfanbarê 1895, Saint-Denis – m. 18'ê sermawezê 1952, Charenton-le-Pont), helbestvanekî frensî ye.
Paul Éluard, di 14'ê berfanbarê a sala 1895 de li bajarê Saint-Denis hate dinê. Bavê wî karmend û diya wî jî terzîtî dikir. Navê wî yê rastîn Eugène Grindel e. Dema bavê wî terka malbata xwe kir, ew hê zarok bû. Diya wî ew û her du birayên wî çûne cem pîrika xwe. Ewî zarokaniyek gelek bi êş û jan bihurand. Di huvdeh saliya xwe de bi nexweşiya êşa zirav, kefte nav nivînan. Du salan di senatoryumekê de raza û ji perwerdehiya xwe dûr keft. Piştî ku ji nexweşxaneyê derkeft, wî birin leşkeriyê. Piştî pênc mehan îcar nexweşiya Bronşîtê bela xwe lê da. Ji ber êş û nexweşiya wî di leşkeriyê de karê namenivîsandina leşkeran û xwendina wan didinê. Di ber hemû van êş, jan û karên xwe re her tim pirtûk li ber destê wî ne û wêjeya Frensî dişopîne û dinivîse. Bi mirina Apollinaire gelek diêşe û li ber wî dikeve.Pişt re rastî gelek wêjevanên xort dihê; L.Aragon, A.Breton, R.Desnos, H.Arp, M.Ernest...û bi van re tevlî Dadaist’a (Rêbazeke ku qet giringî bi rêzikê zmên û estetîkê nade) û surreralîstan dibe.
Di sala 1924 ê de derdikeve rêwîtiyekê ku dê paşê ew bi xwe jî poşman bibe. Ji Tahiti, Gravên Cook, Zelanda Nû, Cava, Sumatra, Seylan, Hindistan. Pişt re hevala wî Gala diçe hawara wî û wî dihêne Marsêyê. Li dijî Franko dikeve nava rêzeçalakiyan û di nav refên Azadîxwazên Spabyolî de cihê xwe digire. Helbesta wî ya bi navê Liberte (Azadî) mîna sirûda azadiyê olan dide û di serhildanê de cihekî taybet digire. Di sala 1946 de dev ji Gala berdide û bi Nuch re dizewice. Di nav şahidên vê zewacê de yek jê jî Pîkaso ye. Di sala 1952 an, di roja 18 ê Sermawezê de bi nexweşiya dil diçe ser dilovaniya xwe.
Eluard, di afrîneriya xwe de da pey Sureralîstan. Wî her tim êş, kul û xemên civaka xwe anî zimên. Zimanekî sade, herikbar û rojane bikar anî. Ji kelepûra helbesta Frensî sûd wergirt û li ser wê qesreke xweşik û bêhempa ava kir. Ticar stranên xav û beredayî negotin. Bi riya helbestê pireke saxlem di navbera xwe û mirovahiyê de ava kir. Wî hemû serpêhatiyên xwe ên bi êş û jan mîna mirovekî ji rêzê vegot û bo vê gotinê jî şêwazeke cuda ji xwe re ava kir. Bi ristên kurt û balkêş hest û dilîniyên cemawer rakir pêdarê. Di helbestên wî de dem ne bi sînor e. Remz û sembolên ku bikaranîne pir bi hosteyî afirandine. Marcenak, bo rasteqîniya di helbesta wî de wiha dibêje; “"Însan ne ji bo şer hatiye dinê, lê ji bo bi jin û zarokên xwe re bextewer bijî."”
Helbestên Eluard heta mirovahî hebe dê mîna tîrêjên rojê bibiriqin û hêvî, daxwaz û riya bexteweriya wan ê rohnî bike.
Tev li şerê cîhanê ên yekemîn dibe, ev şer bandorekî mezin li ser helbestvan dihêle, piştî wî dibe endamê partiya Kominîst
Di şerê cîhanê ên 2. de di nav tevgera berxwedanê de cîh digre wî deme helbesta xwe a "Azadî" bi dizî dide weşandin.
Niha di wêjevaniya frensî de di nav ên herî mezin da cîh digre. û helbestên li gelek zimanan hatîye wergerandin.
18.11.1952 da bi kirîza dil terê ser dilovaniya xwe.
Helbst.
Helbesta wî ya bi navê "Azadî"
Kêste gundekî Başûrê Kurdistanê ku ser bi eşîreta Berwarî Joriyan e û dikeve rojavayê eşîreta Berwariya çemê Xabûrê ê ku ji Bakurê Kurdistanê dizê, weke gerdeneke zêrî di ber gund re derbas dibe û xweşikbûneke bêhempa dide gund.
Cihên Kêsteyê.
Akinciyên gundê Kêste li sê cihan dimînin. Navê van cihan jî ev in: Kêste, Aqarê Milê û Gerimkê, her wiha li gund du cihên ku xiristiyanên asûriyên jî lê dijîn hene. Ew jî ev in: Aqarê Jorî û Aqarê Jêrî. Gundên cîranê Kêste jî ev in: Çelkê û Hirorê dikevin rojhilatê Kêsteyê, li rojava û bakûrê gund jî gundê Nizdorê heye ku dikeve aliyê din yê çemê Xêbûr. Gundê Nizdorê yê eşîreta guliyan e. Çend herêmên gund yên bi nav û deng jî ev in: Zinara Kêste ku çiyayekî asê û ciwan e û li herêmê baş tê nasîn kaniyên avê yên dikevin bakûrê gund û li nêzî sinorê Bakurê Kurdistanê weke kaniya Bêlimbîrê, Ava Sîrtê, Kaniya Berxşoyê li Geliyê Zendorey û Kaniya Hirçînkî.
Aboriya Kêsteyê.
Jiyana xelkê gund ji berê de li ser xwedîkirina terş, pez û mêşên hingiv e. Li gund her wiha wekî din di warê çandiniyê de xelkê gund birinc û fêkiyên cûr bi cûr diçînin û bi taybetî jî sêv û gûz. Kêsteyî heta salên 1970î jî weke nîv koçeran dijiyan. Biharan diçûn zomên ber biharê û havînan jî diçûn Geliyê Zendorey, Geliyê Sîrtê, ser Kaniya Hirçînkî û kaniya Bêlimbîrê û gelek deverên din yên ku weke zozanên Kêsteyan dihatin naskirin.
Gundê Kêste yê mezin yanî gundê jorî Kêste bi xwe cara pêşî di sala 1976an ji aliyê rejîma Iraqê ve hate şewitandin û gundî bi darê zorê hatin koçberkirin. Hin ji wan çûn ber bi Îran û Tirkiyê hin ji wan jî neçar man li wargehên weke kampan ku ji aliyê hikûmeta Iraqê ve hatibûn avakirin bi cih bibin. Gundê Kêste piştî Serhildana Adara sala 1991ê (Raperîna Adara 1991ê) careke din hate avakirin, lê mixabin ne li cihê xwe yê resen, ji ber ku riya maşînan naçe gundê kevin gund vê carê li Gerimkê hat avakirin.
Gund sala 1970î nêzî 140 malan bû, niha nêzî 80 malbatî li gundê Kêste dimînin. Lê hejmar malên û malbatên gundê niha gelekî zêde bûye û bûye nêzî 300 malan lê piraniyan wan ne li gund bi xwe ne û li gund najîn. Ji xelkê gundê Kêste nêzî 50 malbatî li Emerîka û Keneda dimînin û nêzî 50 heta 60 malbatî jî li welatên Ewrûpayê Swêdê, Elmanyayê, Franseyê, Holendayê û Norwêcê dijîn. Her wiha beşekî mezin yê xelkê Kêste li Dihok û taxên Dihokê Malta Jor û Malta Jêr dijîn. Herweha gelek ji xelk gund li bajare Zaxo ji dijin.
Di berxwedana kurdan a li dijî rejîma Sedam de xelkê gundê Kêste ji weke hemû kurdan berdelen giran dane. Ji ber ku gundê Kêste dikeve navbera Bakûr û Başûrê Kurdistanê û xelkê gund ji berê de nîv koçer bûne, xelkê gund hem li herêma Berwariya hem jî li herêma Ertuşiyan şarezane. Xizm û merovatiya wan li her du aliyên sinor heye. Xelkê gund gelek jin dane eşîra Goyîyan, Qeşura, Jîrkiya û Giraviya û her wiha ji wan jî anîne.
Tevî hemû astegiyên li ser sinor heta niha jî hatin û çûna navbera xelkê gund û herêmên Bakûr her heye. Lê wekî qedîm zeman hêsan nîne.
Çand û hunerê Kêsteyê.
Di ware çand û hunerê de, xelkê gundê Kêste di herêmê de weke dawetiyên pir baş, stranbêjên pir baş û di warê kelepûra Kurdî de jî li pêş bûn. Herwiha hunermendê dengxweş Hesen Şerîf xelkê gundê Kêste ye.
Çelkê, gundekî herêma Berwarî Bala ya girêdayî Duhokê ye.
Navê gundê çelkê ji çelên bera hatîne yanjîk cihekê asê û çîyayî
Birîfka, gundekî herêma Berwarî Bala ya girêdayî Duhokê ye.
Herwesa di kevîte ser Rêka Kanî Masê.
Deştan niha ji çend gundan pêk têt û Deştanî niha ne li gundekê bitenê dijîn، belku li gundên serzêrê، helwe ya îslam û helweya nisaran، tirwaniş û bîgdawdê û gelek gundên din yên devera berwarî bala، li bajarên duhok û zaxo û bajarokê qedişê û derdorên amêdiyê، li devera mizîrya û doskya herweha li bajêrê hewlêrê li başûrê kurdistanê û li bakûrê kurdistanê jî jiblî gundê deştan ku wargehê serekeye، deştanî li culemêrg li wanê li îstanbolê li mêrsînê li gelek bajaên din yên bakûrê kurdistanê û turkya akincî ne. tevî ku gelek deştanî li welatên europî jî miîna elmaniya û berîtaniya wlatên din yên europî djîn. niha amarek fermî ya deştanyan liber dest nîne، lê bêguman nêzîkî pêncî hizar yan bêtir tên texmîn kirin.
Rolê deştan û deştanya di nav şoreşên kurdî da
ij serhildana bîrêt reş heta serhildana 1991ê û şerê da'şê
ji şehîd pihemed(muhemmed)deştanî heta şehîd hizrî deştanî
Bê guman deştan ji alyê cugrafî ve cihek ciyupolîtîk û stratîjî ye û weku dergeh û derwazeyeke stratîjî çi ji alyê siyasî û çi leşkrî ve her ji kevn rolê xwe hebûye، li ser demê mîrgehan weku pira pêkve girêdana mîrgehên badînan û hekarî û badînan û tiyaryan û pştî danana sînûran jî weku deryê pêkvegrêdana bakûr û başûrê kurdistanê û heta niha ku bûye deriyekê fermiyê hatn û çonê di navbera herêma kurdistanê û turkya da deştan ew pira pêkvegrêdanê bûye. deştan û deştanî di hemî buyerên dîrokî û girngên deverêda rolekê girng û karîger û erênî gêraye, lê tinê dê amaje keyne pênc qunaxên dîrokî yên bizava rizgarîxwaza kurdistanê û rolê deştan û deştanya di wan da، ew jî (serhildana bîrêt reş bi serkêşîya pihemed deştanî)، (şoreşa eîlolê bi serkêşîya barzaniyê nemir)، (şoreşa gulana pêşkeftnxwaz)، (serhildana 1991)ê، û (şerê dijî rêkxstna tîrorîstî ya da'ş).
Gundikê Melî an jî Gundikê Melê (), bajarokekî Şirnexê ye. Herçiqas hinek gundiyan ji gund barkirîbin jî, niha nêzîkî 5000 nifûsa vî gundî heye û weke nehiyeyek dewam dike.
Hingivî û gezuyê gundik meşhûr e. Gelik alim û zanayên mezin jê râbune, wek Şêx Şemsedînê Şehrînûhî (m. 1943), Şêx Xalidê Berwarî Gundikî (m. 1921) û Mele Derwêş.
Çûyîna ser ziyaretê Temtemo.
Li Gundikê Melê her sal pehîzê de diçine ser ziyaretê. Navê goristanê weke ziyaret tête bikaranîn.
Ev adet ji 300 salan zêdetire hema li Gundikê Melê dewam dike. Her malekî ji bo ziyaretê gîskekî hazir dikin û gava diçin ser ziyaretê ewî gîskî serjê dikin.
Gundî hemî tekbîra xwe dikin yek û siharê piştî taştê rêdikevine.
Welhasil kes namîne betal. Zarok ji jixwere dilehîzin. Wextê bu demê nimîja nîvro, zelam hemu dest û destmîjên xwe digirin û bihevre nimîja nîvro cemaet dikin. Feqeyek diçe ser berê bilind bang dide, paşê melayê gund diçe pêşiyê û nimeja xwe dikin. Piştî nimîjê xwarinê hazir dikin. Ji her malekî laliyên xwarinê têne ber zelaman. Zelam li cihekî, zarok li cihekî xwarina xwe dixwin. Piştî xwarinê herkes (jin, zelam, zarok) diçin ser qebrên (gor) miriyên xwe. Dewr û Yasînan dixwînin. Xêr û xêratan dikin. Der û berên qebrên xwe paqij dikin.
Ziyareta Gundikê Melî ne li nêva gund e, li derveyî gund e. Nêzîkî êvarî ber û mal diçin.
Van salên paşiyê de nifûsa Gundik mezin bûye. Hêdi cih ser ziyaretê namîne. Sala 2008'ê belkî 3000 mirov pirtir hatîbun ser ziyaretê.
Pîrosa, Pîrosan an Pîroza (), gundekî ser Elka Şirnexê ye.
Gundê Pîrosa yan jî Pîroza dikevîte herêma parêzgeha bajêrê Hekarê / Colemêrgê (جوله مرك)ser bi qeza Beytuşşebabê ve بيت الشباب)) anku Elkî li bakurî welatî. Belê li va sala qeza Elkî ya daye ser parêzgeha Şernexê.
Hejî gotiniye bêjîn ev qebîla dibêjinê Pîrosî yan Pîrozî, evêt ku nihe li ser gundê Pîrosa, ewê ku bi tirkî dibêjinê (Bölücek köyü) di jîn, ev ûcax û qebîle di ‘eslê xwe da digehine qebîla Pîrhesiniya anku ‘eşîreta Biradosta ewêt ku li başûrî welatî. Divêt bizanîn navê durust yê xwecihiyêt vî gundê Pîrosa yan Pîroza: Ne Pîrosî û ne jî Pîrozî ne, navê wa yê durust Pîrhesna ye (پیرهه سنايه)çînkî navê kalkakê wa şêx ‘Elîpîrhesna ye, ya dî jî çunku ev qebîle di ‘eslê xwe da digehîte Pîrhesiniyêt herêma Sîdekan (سيدكان) li başurê welatî.
Fere li vêderê em pîçekê li ser me’na vî navê anku navê Pîrhesna rawestîn,
Ev nave ji du gotina pêk têt: Pîr û hesin, eve li çax û demê berê da kurda digote mezun û zanayê ola Zerdeştî pîr, belê heta nihe jî miletê me dibêjine zanayêt ola êzidiya pîr.
Pîr li nik êzîdîya dereceyeke di ser dereca şêxatî û mirîdiyê da
(پیر، شيخ ومريد) anku dereca zanayêt ola êzidiya ya ji hemiya mezuntir pîre.
Belê ji bilî eva me gotî, gotna (pîr) di nav ezmanê me yê kurdî jî da li demê tête gotin bi me’na rîhsipî û aqildar tête gotin.
Heta mezuna ji berê da yê gotî: (Bêy gotina pîrekî neçe dîwana mîrekî), û gotina: Hesin jî nave li demê tête gotin, ji husna ‘erebi ya hatî ye’nî ciwan û taze.
Dibît ku Pîrhesinî(پیرهه سني) di ‘eslê xwe yê kevn da bigehne êzidiya. Heta ev hinde gelek cara me ji rêhspî û dan’emrêt xwe jî ya bihîstî anku wa jî digot: Pîrhesinî di ‘eslê xwe yê kevn da digehine êzidîya, heta heke hûn baş guhê xwe bidenê hûn dê zanîn ku lehce û devoka êzidî û Pîrhesiniya tam ya bi serêkve ye û wekî êk taxivin.
Hejî gotinêye bêjîn: Me ji bab û babîrêt xwe, ji mezun û pîremêrêt xwe yê bihîstî û zanî: Ku eve berî şeşsed (600) sala pitire babkalkêt me bi mişxetî yê ji başûrê welatî ji nav herêma ‘eşîreta Biradosta ji devera Sîdekan (سيدكان) yêt rabîn û hatîn li vê herêma parêzgeha Hekarê li qeza Beytuşşebabê li ser gundê Pîrosa yan jî Pîroza yêt akincî û xwecih bîn.
‘Eşîreta Biradosta di kevîte başûrê welatî li sêgoşeya tuxûbê îranê,‘iraqê û tirkiye.
Hej berê da beg û axayêt eşîreta Biradota li gundê Micîser(مجيسر) ewê ku birex bajerokê Sîdekan ve (سيدكان) diman, eve herwekî malbat û binemala Mehmud begê xelîfe ku nihe kurê wî Kerîmxan li şûna wî axayê ‘eşîreta (Biradosta) anku Pîrhesiniya ye, dibêjine vê ‘eşîra Pîrhesiniya (Revenduk) jî.
Bine mala şêx Reşîdê Lulanî ew jî di ‘eslê xwe da Pîrhesinîne pismamêt Mehmud Begê xelîfe ne.
Bahra pitir ji mezun û rêhsipiyêt qebîla Pîrhesiniya ji gundê Topizava (توَبزاوە) yêt rabîn.
Bo nimûne ji seyda û rîhspiyêt Pîrhesiniya ewêt ku nihe disax: Seyda Mela ‘Ebdilqadirê Pîrhesinî û Seyda Hemîd efendî ji Pîrhesiniyêt Sîdeka kevnin.
Hejî gotinêye bêjin mala şêxêt Nehriyê hej berê da şêxatî ya li va gundêt Pîrhesina ya kirî.
Bajêrkê Sîdeka bixwe – Sîdeka kevin – Arê – Almûşa serî – Almûşa xwarê – Basekaniya serî – Basekaniya xwarê – Benê – Biwelê – Bîrite – Bêciwana – Bîrkme – Bîroşme –bîjan – bêsût – bêsêwê - Bêwasiya serî - Bêwasiya xwarê – Berçîxe – Pîrbeyanan – Tawke – Topizava – Curca – Çunese – Çuret – Çemelwa – Talîn –Xezne – Dasinî – Dostana – Dêrê – Derya – Sorderaw - Rûsor – Ziyaret – Jûjûle – Jêliya – Salariya – Sîpyara – Soriya – Şêwan – Şilîkan – Kanî mela – Kaniye reş – Qelîtan – Ketîne – Kejek – Kewert – gulîjke – Lewkan – Lulan – Male mela – Mawetaweya serî – Mawetaweya xwarê–Micîser- Musilok –Memedya – Holê – Harone – Hewêlan – Heyat – Hêrden – bahrapir ji va gundêt Pîrhesiniya di boş û valane anku yêt xirabîn û dikavilin.
)ديري () Dêrêئالموشا سه ري(Almûşa serî
)ژووژیله) Jûjûle (بنىBenê ()بيروَشمهBîroşme ()بيجوانا Bêciwana()ديري)Dêrê (بیرتهBîrite ()گولیژگه Gulîjke ()هيردەن) Hêrden
).بي سيوي) Bêsêwê (بوَلي Biwelê (
Bahra pitir ji va gunda di valane; kavil û xirabe yêt mayîn.
Piştî serhildana Simkoyê Şikakî li rojhilata welatî şeltixî û têkçûyî hinde mal ji ‘eşîreta şikaka yêt mihacir bîn û yêt hatîn li ser hindeka ji va gundêt Pîrhesiniya yêt cihwar bîn.
Heta dibêjin li va sala mala Barzan jî diviya hinde malbatêt ‘ereb bine ser hindeka ji va gundêt Pîrhesiniya belê mezunêt ‘eşîreta Biradosta rê nedaye û ev hinde qebûl nekiriye.
Lulan (لولان), Micîser (مجيسر), Bîrikme (بيركمه) û Qelîtan (قليتان).
Heta xelîfêt şêx Reşîdê Lulanî jî yêt ji rêve yê ji nav va gunda rabîn.
Ew ji xwe cihiyêt wê herêmê ji hemiya di kevintirin, ew li qeza Sîdekan û li rex û doranêt Sîdekan di akincî û xwecihin.
Xwe cihiyêt herîma xwakurkê ne, ev herêma Xwakurkê
dikevîte sêgoşeya asê ya tuxûbê îranê ‘îraqê û tirkî, bi rex qeza Şemzîna ve.
Dikevine herêma Deşthêretê (دشت هيرت), li vê navçê ew bi jîn û jiyareka koçerî dirêjiyê didene jîn û jiyara xwe.
‘Esil û bineta ra vê ‘eşîreta Biradosta eva ku li başûrê welatî dijîn, hema ji kevin da ew xwecihî û akinciyêt wêrê ne, nihe bahra pitir ji wa yê li bajerokê Sîdekan (سيدكان) ewê ku ser bi qeza Diyana ve girêdayî parêzgeha Heblêrê yêt akincî û xwecih bîn.
Belê çeq û tayêt vê ‘eşîreta Biradosta li gelek herêm û welatêt dî jî yêt belav bîn; eve li îranê,‘îraqê, tirkiye û li ezirbêcanê jî gelek qebîle û babkêt dî jî ji vê ‘eşîreta Biradosta yêt heyîn.
Eve berî şeşsed (600) sala pitire Şêx Hesinê Pîrhesinî li gel sê kurêt xwe: Elî, Muhemmed ‘û ‘Emerî ewê neqilnav digotê (Serkur) yê ji nav herêma ‘eşîreta Biradosta ji devera Sîdekan (سيدكان) yêt rabîn û mişext bîn.
Çend saleka ew yêt mayîne li nav ‘eşîreta Zêbariya, heta Şêx Hesinê Pîrhesinî li wêderê yê mirî (Rehma Xudayê Jorî lê bît).
Piştî mirna Şêx Hesinê Pîrhesinî, ‘kurê wî yê mezun: Elî li şûna babê xwe (Şêx Hesinê Pîrhesinî) bi navê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî navdar dibît çunku ew gelekî dîndar û zana bû.
Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî li gel herdu birayêt xwe: Mihemmed û ‘Emerî çend sala li wêderê diborînin, belê ew neçar dibin ji wêrê jî bardiken têne behdînan li Zaxo cihwar dibin.
Heta dibêjin taxê Kêstekê ji bajêrê Zaxo wa hersê bira anku: Şêx ‘Elî, Mihemmed û ‘Emerî ewê ku neqilnav digotê (Serkur) yê avakirî.
Paşê ew jî wekî koçeratî û li gel koçeratî çend sala biharê bi ‘êlatê xwe ve ji germiyana diçûne zozana û serê paîzê dadigerhin germiyana ve.
Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî mirovekî gelekî aqildar û zanabû, carekê li demê ew bi ‘êlatê xwe ve hatîn da ku biçne zozana wekî hercar çavê wî bi gundê Stêroyê File (anku bi gundê Pîrosa) dikevît, ew baş berê xwe didetê ku ew gundekî gelekî berfireh û hindî bêjî yî xweşe, eve dimînîte li bîra wî.
Piştî ew li zozana bine cih dibin, carekê ew li gel herdu birayêt xwe: Mihemmed û ‘Emerî ewê neqilnav digotê (Serkur) radibin diçine bajêrê Colemêrgê nik mîrê Hekarê, xwe baş bi mîrî didene niyasîn û ji serî heta binî ya hatiye serê wa hemiyê bo mîrî dibêjin, piştî mîrî bixêrhatinî li wa kirî, gote wa kerem biken ka daxwaza hewe çî ye û hewe çî divêt?
Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî gotê: Mîrê min, em hezdikeyîn tu ji kerema xwe rê bideye me ku em bi destûra te biçîne ser gundê Stêroyê File (anku gundê Pîrosa) li ser gundî li gel wî akincî û xwecihbîn, keyfa mîrî gelek bi wa têt û bo hindê destûra wa didet.
Ew hersê bira bi fermana mîrê Hakarê yê hîngê ku hemen hemen eve berî şeşsed (600) sala pitire li ser vî gundê dibêjinê Pîrosa yan jî Pîroza yêt akincî û xwecih bîn.
Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî li gel herdu birayêt xwe: Mihemmed û ‘Emerî ewê neqilnav digotê (Serkur) pêkve çend saleka dimine li ser gundê Pîrosa.
Paşê herdu birayêt Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî: şêx Muhemmed û ‘Emer ewê ku neqilnav digotê (Serkur) radibin malêt xwe ji gundê Pîrosa bardiken diçine başûrê welatî, şêx Muhemmed li gundê Kêste(كيسته) cihwar û akincî dibît.
‘Emerê birayê wî ewê neqilnav digotê (Serkur) ew radibît mala xwe ji Kêste(كيسته) bardiket dibete herêma Zaxo, nêzîkî Zaxo li gundê Boselê(بوصه لي) akincî û xwecih dibît.
Heta gora vî ‘Emerî ewê ku neqilnav digotê (Serkur) li nav goristana gundê Boselê ya diyar û berçave.
Hejî gotinêye bêjîn: Seydayê navdar Salih Yusifî
(Rehma Xudayê Jorî lê bît) ji dûndeha vî ‘Emeriye ewê ku neqilnav digotê (Serkur), ev ‘Emere birayê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî ye, ewê ku gora wî dinav goristana gundê Pîrosa da.
Heta ewe ji hîngê ev goristana gundê Pîrosa bi navê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî ya hatiye navkirin û ya navdare.
Nihe li gundê Boselê ji kinête û dûndeha vî ‘Emerê birayê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî ewê neqilnav digotê (Serkur) qebîle û ucaxeka geleka boş ya hey, heta gelek mirovêt maqûl û navdar yê ji wa rabîn, dibêjine vê qebîla wa qebîle û ucaxa Serkura.
Ev ucaxe di gundê Boselê da ji hemû ucaxêt dî boştire, ji vê ucaxê malbata mela Tehayî (Rehma Xudê lê bît) ji hemiya li pêştirin.
Malbatêt vê ucaxê bahrapitr yê li gundê Bosel û Bagulatkê,
çen malek jî yêt çûyne: Ewropa û Emrîka.
Piştî çûna herdu birayêt şêx ‘Eliyê Pîrhesinî anku şêx Mihemmed û ‘Emerî ewê ku neqilnav digotê (Serkur), Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî û kurêt xwe li gel Stêroyê File û ‘eyalê wî pêkve dimine li ser gundê Pîrosa.
Dibêjin Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî hespekî gelekî law û berketî hebû, mabo çî ev hespê şevekê nakevîte nav ziyanêt Stêroyê File, Stêro pêdiheshît radibît diçît berekî tavêjîte hespî pê wî dişkêt, şêx ‘eliyê Pîrhesinî xûna pê hespê xwe ji Stêroyê File dixwazît, dê welhasil ew û Stêroyê File li ser vê hindê pêk hatin ku hindî sîha gûzê Girêgûzka li sipêdê û êvariya digrît ji gundê (Pîrosa) hemî xirameta pê hespê Stêroyê File da şêx ‘eliyê Pîrhesinî.
Li dûmahîkê Stêroyê File necar dibît, radibît mala xwe û ‘eyalê xwe ji wê derê bardiket diçîte başûrî welatî li wêrê xwecih dibît, gundê Pîrosa yan jî Pîroza hemî bitimamî bo Şêx ‘eliyê Pîrhesinî û ‘eyalê wî di mînît.
Din nav gundê Pîrosa da li taxê Berkevrê minasib û goristana vî şêx ‘Eliyê Pîrhesinî ya hey geleka mezune û gelek darûbarêt kevnar yêt nav da heyîn û hej berê da ev goristane bi navê minasibê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî ya navdare di nav xelkê wê herêmê da, belê sed’eyif û mixabinî gora wî bi xwe di nîveka vê goristana wî da li bin qurmê hirmîkekî nêzîkî wî gûzê mezun ya bin ax bî! Belê Hisênê Guharê gelek cara digot gora şêx ‘Eliyê Pîrhesinî li gel du gorêt dî yê li rex wê hirmîkê dinîveka goristana wî da heta kêliyêt gorêt hersêka jî roxene.
Ne dur heta va sala jî baş bîra me têt li çax û demê bab û kalêt me ‘edetê wa ew bû: Li demê xwech û akinciyêt gundê Pirosa diçûne wargehêt nêzîkî gundî wekî warê Bêxlapê û warê Stêhroyî û zozanêt jori pişta Deryêzîrî; zom û havîngeha li danê her çend mehêt havînê wa bar û barxanêt xwe yêt giran anku ew tişt û miştêt navmalê ewêt ku wan çu şol pê ney; ji zimhêr, nivîn, aman, çekûçola û amûreta wan ew hemi dibirine nav goristana Şêx ‘Elî Pîrhesinî, heta her malbatekê li nav hewş û şûrha minasibê Şêx ‘Elî Pîrhesina da cih û sitêrkekî wa yê xweser û aşkira hebû, her sal wa xurûmirêt xwe û qacuqorêt xwe didanane serêk baş dipeçinîn û dinixamtin, hingê ma ki bi heft ruha bû ku ew bişêt bi dor ve biçît nexêr qet hedê kesekê nebû ji ber xatira Şêx ‘Elî Pîrhesina! Ew tişt wesa parasti û bi silametî li wêrê diman, hinde cara heta çend sala jî ew li wêderê we diman û heta hindek jî li wêderê ji bêxudani dirizin.
Heta va sala jî gelek lulî, qed û parçêt tifengêt kevin û ‘intîke, devêt şîr û xencera, parçêt amûreta û asina, gelek amanêt sifrî; bigre ji mencel û menceloka, alxewîk, tirar, sênî û sênîka ewêt ku ‘ecêb ji sin’et/pîşê kevin û berê, gelek tişt û miştêt dî jî di nav hewş û şurha minasibê Şêx ‘Elî Pîrhesina yî da hebin.
Hindek ji wa tiştêt me gotîn heta eve beri çend sala jî li wêderê mabin û dihatine dîtin.
Belê sed’eyîf û mixabinî nihe çu tişt ji wa li wêderê nemayîne, hindeka ew tişt hemî yêt ramalîn û birîn!…
Nêzîkî goristana şêx ‘Eliyê Pîrhesinî Mizgefta wî jî ya hey, ev Mizgefte wî bixwe jirêve ya avakirî, ev Mizgefta wî li zemanê bapîrêt me da ya berze bû ankun di bin axê da, heta hîngê cihê wê xûrêza pezê gundiya bû. Belê di hîngê da wa ji mela Ye’qubê Bateyî (Rehma Xudê lê bît) guhlêbû bû; ku cihê wê xûrîzê Mizgefte!
Hesenê Ûnisê mala Xêveyî xalê babê min (Rehma Xudê lê bît) carekê gote min: Zivistanekê li demê em diçûyne başûrî welatî ber îdarê li bajêrê Duhokê şevekê du sê cara min di xewna xwe da dît, êk dihat: Cihê wê xûrîzê nîşa min dida û digote min evdere Mizgefte avabike. Ew xewin hema her ma li bîra min, heta ku li demê biharê em hatîne Pîrosa, ez rabim li gel çend zelameka me li wî cihî vekola berê xwe dideynê ku dîwarêt Mizgefteka duqat derketin. Em gundî hemî pêkve rabîn me li sala 1960 li ser kavilê wê mizgefta xwe ya kevin mizgefteka law avakir heta hostayê me jî Osmanê hûrê bû.
Carekê mela Mehmûdê Bilêlî (Rehma Xudê lê bît) gote min li demê gundiyua ew xûrîz vedkola ez jî li wêrê bim, heta hinde berper û kevlêt kitêba di kulekeka wê da derketin zelama ew dane destê min, min berê xwe dayê ku ew berperêt kitêbêt Nehu û Serfine, xweş dihatine xwandin, mela Mihemedê Salihê Ciwanê jî (Rehma Xudê lê bît) ew jî li wêderê li dev me bû, min ew berper û kevlêt kitêba dane wî, heta min gotê: Ha bigre eve yadîgara bab û kala bo te.
Hejî gotinêye bêjîn: Mela Hisênê Bateyî û mela Ehmedê birayê wî ewê ku ji wî mezuntir (Rehma Xudê li wa bît) li vê Mizgefta gundê Pîrosa herduka gelek sala melatî ya kirî û heta wa gele sala jî tê da ders yêt dayîne feqiya.
Navê bapîrê Mela Hisênê Bateyî Mela Ehmede. Ev Mela Ahmede di ‘eslê xwe da ji ‘eşîra Mizuriyan e, eve berî çendsed sala ye, ew yê ji wêrê ji nav herêma Behdînan hatî û li gel mirovêt xwe babkê Xaziya ser gundê Pîrosa yêt akincî bîn. Nê ev babkê Xaziya jî di ‘eslê xwe da ji Mizuriyan e ji kevn da ew jî yê ji başûrî welatî ji Gundê Çemankê ewê nêzîkî Duhokê yêt hatîn.
Gora Mela Ehmedê bapîrê Mela Hisênê Bateyî û ya kurê wî anku ya babê Mela Hisênê Bateyî; Sofî Mustefayî yê li nav meqbera Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî di gundê Pîrosa li taxê Berkevrê. Sofî Mistefayî çar kur hebin: Hisên, Ehmed, ‘Usman û Mihemed.
Mela Hisên li gundê Pîrosa li sala 1417 Xudê yê dayî û yê hatiye dinyayê û li gundê Bate li sala 1495 zayini yê mirî û çûye ber rehma Xudayê Jorî.
Çunkî wî gelek sala melatiya gundê Bate ya kirî ji berhindê dibêjinê: Mela ‘Huseynê Bateyî.
Heta Mela ‘Huseynê Bateyî bixwe jî di dûmahîka geleka ji hozanêt xwe da navê gundê Bate bo xwe yê kiriye neqil nav û di nav xelk û ‘alemê da bi vî navî yê navdar bî.
Belê hinde ‘alim û zana dibêin ew yê di navbera va sala da yê bi û mirî: (1689-1755).
Mela ‘Huseynê Bateyî li gundê Pîrosa li nik birayê xwe yê mezin Mela E’hmedî dest bi xwendina xwe ya kirî, hîngê Mela Ehmed melayê gundê Pîrosa bû.
Mela Hisên li gel hersê birayêt xwe anku li gel Ehmed, ‘Usman û Mihemed li ser daxwaza xelkê gundê Bate, bi malekînî ve radibîn ji gundê Pîrosa diçine gundê Bate û li wêrê Mela Hisên dibîte melayê wa, ji berhindê dibêjinê Mela Hisênê Bateyî û ertoşî, belê ya rast her ewe ya me gotî ku ew ji ‘eslê xwe yî Pîrosî ye …..) Heta bapîrê mela Mihemedê Bateyî jî gelek sala melatî ya li gundê Pîrosa kirî.
1- MAMOSTE FARUQÊ ÇİYAYÎ Dİ KOVARA KELHAAMED DA SAL:2 JİMAR:7 ZIVISTAN 2010-2011,
(Hun dizanin ev mewlud, Melayê Bateyî nivîsiye. Navê wî Mela Huseynê Bateyî ye. Navê bavê wî Mela Mustefa, navê bapîrê wî Mela Ahmed e. Mela Ahmed bi eslê xwe ji ‘eşîra Mizuriyan,ji Kurdên Iraqê ye.Tirba wî û lawê wî Mela Mustefa, li navçeya Beytuşşebap, li gundê Piruşan e. Mela Huseyn jî,li ser xwestina gudiyên Batê,bi tevî malbata xwe çûye vî gundî û li wir melatî kiriye…..).
(Navê Melayê Bateyî, ‘Huseyn e. Navê bavê wî Mistefa ye. Navê kalê wî jî Mela E’hmed e. Bi eslê xwe ji gundê Pîrûsan in, ku ev gund girêdayî bi Bêşebabê ve ye).
Herdîsa ‘eynî di wê kitêba xwe da ew pê da diçît û dibêjît: (Mela ‘Huseynê Bateyî li cem birayê xwe yê mezin, Mela E’hmed dest bi xwendina xwe kiriye, ku Mela E’hmedi wê demê melayê gundê Pîrûsiyan bûye).
3- Di malpera: Kurdpress/ کوردپرێس News Aganecy - Melayê Bateyî
Li gor agahiyên mirovên wan piştî ku Mela Ehmed îmamtiya gundê Pîrosan ya axa beg kiriye, bi malbatî li wî gundi de bi cîh dibin.
Dema Mela Huseyn hatiye dinyayê birayê wî Ehmed mezin bûye û melayê gundê Pirûsiyan bûye.
KÜRDÇE MEVLİD’İN YAZARI MELE HUSEYNÊ BATEYÎ TANIYOR MUYUZ?
Mela Huseyin Bateyî 1675 yılında Hakkari’nin Batê köyünde doğdu. Babasının ismi Mustafa’dır. Koçer
bir aileden geldiği ve ağabeyi Mela Ehmed’in Piros’an köyü imamı olmasından sonra ailecek oraya yerleştiklerini diğer akrabaları belirtiyorlar. Mela Huseyin, ağabeyi Mela Ahmed’in yanında Kur’an’ı Kerim ve diğer kitaplarını okuduktan bir süre sonra Hakkari Zeynel Bey medresesine girdi ve orada eğitimini tamamladı.
6- Beytüşebap'ta Molla Hüseyin Batevi Uluslararası Sempozyumu
KÜLTÜR & SANAT / ŞIRNAK - 20.09.2014 09:18
Molla Ahmed onun dedesidir. Babasının adı Molla Mustafa’dır. Molla Ahmed, soyundan gelenlerin ifadesine göre, ailesi aslen Irak Kürtlerinin Mizurî aşiretinden olup Beytüşşebab’ın Pirusan/Piruşan köyündendir.
Onun ve oğlu Molla Mustafa’nın kabirleri Pirusan/Piruşan köyündedir. Sonra, torunu ve Mevlid yazarı Molla Hüseyin, Bâte köyü sakinlerinin talebiyle kardeşleri, Osman, Ahmed ve Mehmed’le birlikte bu köye göçmüş ve burada imamlık yapmıştır. Aile bundan sonra Batevî olarak anılmıştır.
(Molla Ahmed onun dedesidir. Babasının adı Molla Mustafa’dır. Molla Ahmed, soyundan gelenlerin ifadesine göre, ailesi aslen Irak Kürtlerinin Mizurî aşiretinden olup Beytüşşebab’ın Pirusan/Piruşan köyündendir.
Onun ve oğlu Molla Mustafa’nın kabirleri Pirusan/Piruşan köyündedir).
8- Jixwe şahidê ji hemiya mestir li ser vê hindê ku Mela Hisênê Bateyî yî Pîrosî ye eve ye, Mela Hisên û Babkê Xaziya digehine êk çunku ev herdu bine mala anku bine mala Mela Hisên û Babkê Xaziya di eslê xwe da Mizûrîne ji kevn da ew yê ji başûrî welatî ji Gundê Çemankê ewê nêzîkî Duhokê yêt hatîn.
Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî gele sala rêberiya gundê xwe Pîrosa û ya wa gundêt rex û doranêt gundê Pîrosa ya kirî û heta gele sala hukmdarî jî ya li wa kirî.
Du kur yê bidûv Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî ketîn, ji vaherdu kura êkî kurek bitinê yê bidûv ketî navê wî Malxwê ye, kurêdî (5) kur yê bidûv ketîn navêt wa eve ne: Tajdo, Ehmed, Rendo û Xemuşîn, neqilnav digotê: Şîno. Malxwê mezonê wa bû.
Kurê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî Ehmed ew jî radibît ji gundê Pîrosa mala xwe dibete gundê Kêste(كيسته) li dev mamê xwe şêx Muhemmedê birayê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî li wêderê xwecih dibît.
Ji gundê Kêste (كيسته) kurekî vî şêx Muhemmedî: ‘Elî bi malve diçîte ser gundê Hirorê (هروري) ew jî li wêrê xwecih dibît, heta gor û gumbeta vî şêx ‘Eliyê kurê şêx Muhemmedê birayê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî di nav gundê Hirorê da hêj heta nihe jî ya diyar û berçave.
Li gundê Hirorê ewê ku dikevîte devera berwariya,
ucaxeka heyî navê wê ucaxa malmelaye, ev ucaxa ji du
a. Babkê binemala Şêx Muhemedê Hirorî.
Gelek mal ji vî babkî yêt çûyne: Almaniya û İngiltere û çend malek jî yêt çûyne Duhokê û hinde binemal jî yêt mayne li ser gundê Hirorê.
b. Babkê binemala hecî Muhemed Elî, gelek mal ji vî babkî
yêt çûyne: Swêd, Almaniya û Holenda û hinde
welatên dî jî û hindek jî yêt çûyne: Duhokê, Zaxo û
yêt dî jî yêt mayne li ser gundê Hrorê.
Ev malbata ucaxa malmela li gundê Hirorê hej berê da ji aliyê ‘İlim û zanînê da dinavdar bin anku gelek ‘alim û zana yê ji wa rabîn.
Hejî gotinê ye bêjîn: Şêx Muhemmed ‘Eliyê kurê şêx ‘Eliyê Hirorê(هروري) ‘alim û zanayekî gelekî mezun û yî navdar bû, û mela Sedîq jî digehîte Şêx Muhemmed ‘Eliyê Hirorî.
Pîrhesinî hindî hind didîndar, xêrwaz û mirovşirîn bîn, nexasima ser xatira bapîrkalkê xwe: şêx ‘Eliyê Pîrhesinî xelkê rex û doranêt wa digotê gundê wa gundê: Pîroziya, heta hîngê gava biyaniya ew li rêk û rêbara didîtin digot: Înşaallah em dê gehîne mirada xwe çunku eve di pîrozin; dîtina wa ‘elametê xêr û bereketê ye înşaallah.
Belê hinde cahêl û nezanêt zikreş navê vî gundê Pîrhesiniya ji çavnebarî û hesûdiya xwe yê guhorî anku dibêjinê gundê: Pîrosa!.
Pîrhesinî hemî hej berê da heta evroke gelek bi navê bapîrkalkê xwe anku bi navê: şêx ‘Eliyê Pîrhesinî didilşad û ser bilindin.
- Xemuşîna, neqilnav digotê: Şîno Belê navê wî Hemo bû.
Malxwê neviyê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî babê Mehmûde, Mehmûd babê ‘Elî ye, ‘Elî babê Salihê Rîhsipî ye.
Mala Keleş mala Malxwê ne… Salihê rêhsipî du kur hebin: ‘Elî Naza û Îsma’îl, Îsma’îl babê Silêmane, Silêman babê Keleşe.
Keleşê kevin du (2) kur û pênç (5) kiç hebin: Îsif û Salih,
Qaz, Gerdo, Xezo, ‘Eyşa û Amîna.
Ehmet, ‘Elî, ‘Emer, Mihemed û Por yê bidûv ketîn, eve xarzayet mala Keleşê kevnin.
Amîna: Dabû Dolmezê Jirkî li gundê Bîşî, kurêt wê (Şexmûs,Xurşîd, Mistefa û ‘Elî…) xarzayet mala Keleş in.
Qaz: Dabû Müsayê Hisênê Bilelî, kurêt wê (Selman, Hecî û Müsa…) xarzayet mala Keleş in.
Gerdo: Dabû Îsifê Muquriya, kurêt wê (Mela Mistefa û ‘Elî) xarzayêt mala Keleş in.
Xezo: Dabû ‘Eliyê ‘Ezoyî, kûrêt wê (‘Ezo u ‘Elî) xarzayet mala Keleş in.
Îsifê kurê Kelşê kevn sê kiç bitinê yê bidûv ketîn: Gozel, Zeyneb û Kitan bin.
Salihî kurê Keleşê kevin pênc kur yê bidûv ketîn: Keleş, Mihemed, Silêman, Îsif û Ehmed.
Kurê Keleş Feyselî (Rehma Xudê lê bît) mala kurêt wî ya li Edena.
Kurêt Mihamed: Salih mala wî ya li Colemêgê û mala birayêt wî: Se’îd û Xelîlî ya li Elkî.
Kurêt Silêman: Kimal, Îsma’îl û Şe’ban malêt wa yê li Edena.
Mala Îsifî ya kurêt wî yê li Silopiya û ya ‘Emerê kurê wî ya li Edena.
Kurêt Ehmed mala wa ya li Geverê.
Hejî gotinêye bêjîn: Salihê Rîhsipî li dem û çaxê xwe da gelek sala mezunatî û rêberiya Pîrosetiyê hemiya ya kirî, di hîngê da gava di got: Pîrosetî anku re’iyeta mîrê Hekarê: Pîrosa, Bate, Hemka, Melêsê, Zevya, Elkî, Bilbês û Gelejêr, ev gunde hemî gundêt Pîrosetiyê dihatine hejmartîn û hisab kirin.
Piştî Salihê Rîhsipî kurê wî Keleşê kevn jî mezunatî û rêberiya Pîrosetiyê hemiya ya kirî, heta vî Keleşî gelek sala bideh û erdane ya ji kuçeratî wergirtî û sitandî.
Dibêjin li şerê geliyê Mamxora demê Axayêsor ji Şernexî hacîbeyra hemî pêkeve înadîne ser geliyê Mamxura da ku talan û xirab biken.
Hîngê heta Keleşê Pirosî (anku Keleşê kevin) bi Pîrosetiyê ve, bi dahol zirna û hereboşiyeka mezun ve di hawara wa neçûyîn Axayêsor û hacîbeyra gelî berneda.
Heta nihe jî li geliyê Mamxura çeperêt Pîrosetiyê; nexasima çeperê Keleşê kevn hêjî diyar û xoya ye li wêrê.
Piştî Keleşê kevn kurê wî Îsfî jî mezunahî ya li Pîrosiya kirî.
Li sala 1915ê li demê fermana fila rabî, Îsifê Keleşê kevin li gel mirovêt xwe (Pirosetiyê) pêkve radibin diçine ser gundêt fila li şerê Geliyê Tiyarê, Îsifê Keleşê kevin li gel çend mirovêt xwe wekî: ‘Ebdullahê babê Qadirê mala Avdel, Simaîlê Xalidê mala Merwan, ‘Ebdoyê mala Hesê Xaziya, Gula mala Keleş û çendekêt dî li wî şerê yêt hatîne kuştin, heta gorêt wa hemya yê li devêk di nav goristana gundê Derava Seyîda da.
Hîngê di wî şerî da ‘Ebdullahê mala Xêveyî û Hisên Guharê bîrîndar dibin. Hisênê Guharê ji destê xwe birîndar dibît û (bapîrê min jî) anku ‘Ebdullahê mala Xêveyî di gundê fila Deravê da li ber deryê qesra melik Çikoyî bi dûrbînê berê xwe dida wa çiyayêt rex û doranêt gundî, fila ji wa çeperêt hindavî gundî tifengek berdabê çavekî dûrbînê di gel çavekî wî û bi rexekî difna wî ve pêkve bi timamî rakir bin.
Silêmanê kurê Îsma’îlî du bira hebin: Avdel û ‘Ebdullah, Avdelî du kiç hebin: Fatma û Mîran.
‘Ebdullahî kurekî bitinê hebû navê wî ‘Ebdullah bû, ‘Ebdullahî du kur hebin: ‘Elî û ‘Ebdullah, ‘Elî kiçek bitinê hebû navê wê Zelo bû, ‘Ebdullah babê Reşîde, Reşîd babê Weysî ye. Weysî babê Şukrî ye.
Mala Şukrî û kurêt wî ya li Geverê. Mala Weysî di gehîte Mala Keleş.
Mala Xêveyî mala Malxwê ne, Mala Xêveyî ji va hersê binemala pêktêt: Mala ‘Ebdullahê mala Xêveyî, Mala Hesenê Unisê mala Xêveyî û Mala Mûsayê Ehmoyê mala Xêveyî
… ‘Elî Naza kurê Salihê rêhsipî ye ‘Elî Naza babê Haciye, Hacî babê Ûnise, Ûnisî babê Îbrahîmî ye.
Rîhspî û mezunêt mala Xêveyî dibêjin: Ev Îbrahîme êkane û nexriyê deyk û babêt xwe bû, li demê Xudê Te’ala ew dayî xuşkêt wî got eve xêvehiyê me ye. Ji ber hindê ev navê Xêveyî yê ketiye ser vê binemalê, berî vî Îbrahîmî navê mala Xêveyî mala Malxuyê bû, çunku ew jî ji babkalêt xwe da digehine Malxwê kurê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî yê mezun. Mala Xêveyî, Mala Keleş, Mala Nezoyî, Mala Teyîb û Mala Tahir eve hemî mala Malxuyê ne psmamêt êkin ji babkalkêt xwe yêt kevin da digehine êk, çunku ev herpênç binemale digehine Malxwê kurê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî yê mezun.
Vî Îbrahîmî ewê neqilnav digotê (Xêve) sê kur û sê kiç hebin: Tahir, Hesen, Miho, Gerdo, Xemrî û Mîran.
Tahirî: ‘Ebdullah û kiçek yê bidûv ketîn. ‘Ebdullah babê: Ehmed, Tahir, Îbrahim, Se’îd, Esma yê û Fatmayê ye.
Kurêt Ehmed: Mela Mihemed û kurêt wî malêt wa yê li Silopiya. Mala birayê wî: Salihî ya li Edena, ya ‘Elî û Remezanî jî yê li Geverê û ya Keser ya li Sitembolê.
Tahir babê: Mihyedîn, Dîndar û Qasimiye.
Kurêt Tahir: Mihyedînî mala wî ya li Zaxo û mala birayê wî: Dîndarî ya li Cizîrê.
Kurê Îbrahimî: Mirad mala wî ya li Silopiya.
Kurêt Se’îdî: ‘Ebdullah û birayêt wî mala wa ya li Edena.
Esma dabu ‘Îsma’îlê kurê Îbrahîmê mala ‘Îsakê ewê ku digehîte qebîla Bilêliya.
Esma deyka Îbrahîm, Hecî, Hesen, Îsif, Remezan, Qadir, Weysî û Xelîlî ye (Rehma Xudayê Jorî lê bît).
Fatma jî ya daye Sadiqê kurê Heciyê Sadiq.
Fatma deyka: ‘Ebdusselam, Sefer û mes’udî ye.
-Gerdo dabû Sofî ‘Ebdurehmanê kurê Xalidê Elkî. Binyamê, Xalid, Feteh, Fatma û Xanim yê bidûv Sofî ‘Ebdurehmanê ketîn.
Binemala Binyamê anku dûndeha Sofî ‘Ebdurehmanê li Elkî ewêt ku dibêjinê: Mala Mêhrab xwarzayêt mala Xêveyî ne.
-Xemrî dabû Mistoyî ewê ku digehîte babkê Muqurya li Melêsê.
-Mîran jî dabû Salihê mala Mijdê li gundê Pîrosa,
ewê ku digehîte Muqurya. Kiça vê Mîranê anku Miryem dabu Îsifê Elkî, ‘eyalê vî Îsifî Mihemed (Mihemedê Miruyê) ew xwarzayêt mala Xêveyî ne.
Tahirê babê ‘Ebdullhê mala Xêveyî zavayê Bilbêsiya ne; kabaniya wî Fatma kiça Miradê Bilbêsî ye ewê ku di gehîte
wê binemala dibêjinê: Mala Mûsakê ji mala Mustoyî.
Hejî gotiniye bêjîn evî Miradê Bilbêsî sê kiç hebin: Fatma, Duhokî û Henîf.
1- Fatma ji rêve dabû ‘Ebdullhê mamê Weysî, ewê ku digotê ‘Ebdullhê Xifşê, paşê piştî mirna wî Tahirê babê ‘Ebdullhê mala Xêveyî ew Fatma ya li xwe mehir kirî.
Heta ‘Ebdullhê Xifşê berî Tahir çar kiç ji vê Fatmayê hebin: Sariya, Zeho, Ferman û Eyşê.
Ev herçar kiçêt ‘Ebdullhê Xifşê nevisiyêt Tahirê babê ‘Ebdullhê mala Xêveyî ne, anku xuşkêt ‘Ebdullhê mala Xêveyî ne ji dayê da.
-Zehra (Zeho) dabû ‘Îsayê babê Cibrailî.
-Ferman jî dabû Têcoyî babê Hisînê Têcoyê Muqurya.
-Eyşê jî dabû Sofî ‘Ebdurhmanê Bersûlavê ewê digehîte mala Hîmê ji Bilêliya.
‘Eyalê vaherçara anku ‘Eyalê Weysî, ‘eyalê ‘Îsayî, ‘eyalê Têcoyî û ‘eyalê ‘Ebdurhmanê Bersûlavê kurmetêt ‘eyalê ‘Ebdullhê mala Xêveyî ne ji dayê da.
2- Duhokî dabû Mihemedê babê Hisênê babê: Mihemed û Ferhanî ewêt ku malêt wa li Zaxo.
‘Eyalê Hisênê Duhokiyê ji dayê da xwarzayêt ‘eyalê ‘Ebdullahê mala Xêveyî ne.
3-Henîfa deyka (‘Eyşoyê) dabû ‘Ebdullahê ‘Ebdoyê mala
Heydoyê Bilbêsî, ‘Ebdullah babê: Mirad û Musa ye.
Henîf deyka ‘Eyşoyê kiç xaleta ‘Ebdullahê mala Xêve ye, ‘eyalê Eyşoyê û ‘eyalê ‘Ebdullhê mala Xêveyî pisxaletêt êkin.
Dibêjine dûndeha va hersê kiçêt Miradê Bilbêsê, anku dûndeha Fatmayê, Duhokîyê û Henîfê dûndeha: (Mirad).
Mala ‘Ebdullahê mala Xêveyî, mala Hesenê Unisê mala Xêveyî û mala Mûsayê Ehmoyî mala Xêveyî pismamêt êk yêt îllehin; çunku hemî li Îbrahîmî ewê ku neqilnav digotê (xêve)
Îbrahîm ewê neqilnav digotê (xêve) babê Hesene. Hesen babê Ûnis, Ehmoyî û Amînayê ye.
Ûnisî du jin yêt înadîn: Selîma û Amîna, ji Selîmayê Hesen, Pîroz û ‘Eyşo yê bi dûvketîn.
Hesenê Ûnis: Ûnis û Mihemed Salih Qudret û Besna yê bidûv ketîn.
Kurêt Hesenê Ûnis: Ûnis û Mihemed Salihî malêt wa yê li Edena.
Qudret ya daye ‘Eliyê mala ‘Îsakê Bilêlî.
Besna jî ya daye Mihemedê kurê Ya’qûbê mala ‘Îsakê Bilêlî.
Besna deyka Mihemed Letîf, ‘Etem, Nizar û Cemaliye.
’Umer babê: Mihemed ‘Elê û Mihemed Se’îdî (Rehma Xudê lê bît) û Bedrî yê bi dûvketîn. Pîroz dabû ‘Ebdullahê mala Xêveyî (bapîrê min yê babê), ‘Eyşo (A’îşa) dabû Mûsayî (bapîrê min yê dayê).
Bedrî jî dabû Hacoyê Marûnisî li Duhokê.
Bedrî deyka: Tahir, Emîn, Selîm, Hesen û Hîsênî ye.
Mala ’Emerê Ûnis û nevyêt wî anku Kurêt Mihemed Se’îdî (Rehma Xudê lê bît): ’Emer û Mihemed Se’îdî yê li Duhokê û mala Mihemed ‘Elî û kurêt wî: Mirad, Dilovan, Bêwar… ya li gundê Kura.
Fatma kabaniya Silêmanê birayê mela Mehmûdê Bilêlî kiça Amîna Hesenê kevne, Amîna meta mala Xêve yî hemiyane.
ji Selîmayê Cum’e Hesen, Pîroz û ‘Eyşo xuşik û birayêt ji dayê dane.
Îbrahîm ewê neqilnav digotê (xêve) babê Hesene. Hesen babê Ûnise, Ûnis babê Hesen û Ehmo ye, Ehmo babê Mûsayî û Xemê ye. Musayî: Yasîn û Mihemed, Helima, Sînem û Hawa yê bidûv ketîn.
Helima dabû Ehmedê kurê ‘Ebdullahê mala Xêveyî.
Helima deyka mela Mihemed, Salih,’Elî, Çûrê û Amînayê ye (Rehma Xudayê Jorî lê bît).
Sînem deyka: Kimal, Îsma’îl û Şe’banî ye, (Rehma Xudayê
Hawa dabû Xurşîdê birayê Reşîdê Pîrozê, piştî mirna wî birayê wî Ehmê ya li xwe mehirkirî.
Kurêt Yasîn: Hisên û ‘Elî û kurêt Mihemedî: Mehdî û Ehmed malêt wa yê li Cizîrê.
Xem dabu wê binemala dibêjinê: Mala kêstê li Aşka, ev binemala kêstê xwarzayêt mala Xêveyî ne.
Anku Mihemed ewê neqilnav di gotê (Miho), wî du jin înadibin: Safiya û Fetîha, ewî Mihoyî pênç kiç yê bidûv ketîn: Son û Asya ji Safiyayê, Miryem, Fatma û Bazxa jî ji Fetîhayê. Ev herpênç kiçe anku Son, Asya Miryem, Fatma û Bazxa kiçmamêt îlleh yêt ‘Ebdullhê mala Xêveyî ne.
Miryem dabû ‘Umerê Hesê babê: Hecî Musayê mala Hesê.
Ev binemala Musayê mala Hesê xwarzayêt mala Xêveyî ne.
Son dabû Hesenê Ûnisê mala Xêveyî.
Fatma dabû mela Elî yê babê Mihemed Se’îd, birayê mela Mehmûdê Bilêlî,’eyalê mela Eliyê babê Mihemed Se’îd li gundê Makîta xwarzayêt mala Xêveyî ne.
Bazxa dabû ‘Ebdullahê babê Qadirê mala Avdel.
‘Eyalê ‘Ebdullahê babê Qadirê mala Avdel xwarzayêt mala Xêveyî ne.
Asya jî dabû Îbrahîmî (Îboyê) Bilêlî ewê ku digehîte mala Şêxê. ‘Eyalê Îboyê mala Şêxê jî xwarzayêt mala Xêveyî ne.
…Nezo babê Hesene, Hesen babê Salihe, Salihî çar kur yê bidûv ketîn: ‘Elî, ‘Emr, Hebîb û Avdel.
Kurêt ‘Elî: Mihemed Emîn mala wî ya li Wanê, Malêt birayêt wî: Hesen, Salih û Hisênî (Rehma Xudê li wa bît) yê li Colemêrgê.
Kurêt ‘Emr: Ehmed, ‘Arif û Bedel malêt wa yê li Colemêrgê. Mala kurê Hebîb: Remezanî ya li Duhokê.
Mala Avdel û kurêt wî ya li Colemêrgê, mala kurê wî: Selimî ya li ‘enqerê.
Mala Remezanê kurê Hebîbê Nezoyî ya li Duhokê.
Teyîb, Nezo û Tahir birayêt êkin.
…Teyîbî du kur hebin: Ehmê û Heso, Ehmê sê kur û sê kiç hebin: Hecî, Nebî, Musa, Mirarî, Hemaîl û Sitî.
Kurêt mela Şe’ban: Cebar, Nesredîn û Se’îd xwarzayêt mala Teyîb in.
Mirarî dabû: Heyderê Mihoyê mala Tajda.
Hemaîl jî dabû: Mihemedê Salhê Keleş.
Hecî sê kur yê bidûv ketîn: Hecî Nayîf, Nezmî û Lezgîn (Rehma Xudê lê bît).
Mala Hecî Nayîf ya li Cizîrê û birayê wî Nezmî ya li Silopiya.
Kurêt Nebî: Reşîd, Ehmê malêt wa yê li Pîrosa û mala birayê wa: Sedîqî ya li Cizîrê.
Kurêt Musayî: Fikeret mala wî ya li Silopiya û mala birayê wî: ‘Ebabekirî ya li Cizîrê.
Hesoyî kurek bitinê hebu: Digotê Hisênê Gulê. Kurêt Hisênê Gulê: Hesen û Mihemed Emîn malêt wa yê li Şirnexê.
Mihemede, Mihemed babê: ‘İsa ye, ‘İsa babê
Cîbraîlî ye, mala Cîbraîlî ya li Elkî û ya kurê wî ya li Şernexê.
…Tahirî sê kur û kiçek hebin: ‘Ebûzêd, Şahîn, Mihemed û Por. Kurêt ‘Ebûzêd: Mihemed, Tahir û Şahînî malêt wa yê li Geverê. Por ya daye mela Hesenê Hemka.
Şahînî sê kiç bitinê yê bidûv ketîn: Ruhan, Zeyneb û Gula deyka Feyselî (Rehma Xudê lê bît).
Mihemedê birayê ‘Ebûzêd û Şahîh bê dûndeh yêt mirî.
Hejî gotinê ye bêjîn: Hêj heta vê gavî jî sê cih û dûrîngehêt mala Keleş, mala Xêveyî, mala Teyîb, mala nezoyî û mala Tahir anku Hersê guhorêt Baskêserî û guhorêt Berderyûka mîratê bab û kalane yêt navêk da mayîn li xwe lêkvenekirîne û Merşeqa, belê zevî têne ewa ya hemî Pîrhesiniya ye.
… ‘Elî kurê Rendo ye, Rendo neviyê Şêx ‘Elîpîrhesna ye ‘Elî babê Şêxoye, Şêxo babê Cangîre, Cangîr babê Salihe, Salih babê Findoye.
Findoyî du kur hebin: Salih û Mistê, Mistê babê ‘Emere.
Kurêt ‘Emer: Şahîn,’Elî û Hecî malêt wa yê li Silopiya.
Salihî du kur hebin: Mihemed û ‘Ebdurehman, ‘Ebdurehman babê ‘Ewniye, Mihemed jî babê Tehsîn wa ye.
Malêt kur û neviyêt Mihemed û ‘Ebdurehmanî yê li Duhokê.
Mala Mihê Gulanî û mala Salihê Beybûnê anku mala Mistê li Cangîr û ‘Usman digehine êk.
Heta gora vî Şêxoyê babê Cangîrî ya li wê tengaviya di ser gundê Bate da dinav şûrhekê da ya diyar û berçave.
Cangîrê kurê Şêxoyî û ‘Usman (ewê ku digotê paşayê şivana) pismamêt êkin, ‘Usman kurê Rendo yê neviyê ‘Elîpîrhesna ye, ‘Usman babê ‘Ebdurehmane, ‘Ebdurehman babê Xalide, Xalid babê Mîrxane, Mîrxan babê ‘Ebdurehmane, ‘Ebdurehman babê Mihê û Heciye, Mihê babê Şekir û Ehmede.
Li demê ‘Ebdurehmanê babê Mihê dimirît Keleşê kevin piştî mirna wî Gulanê li xwe mehir diket, hîngê Mihê yî biçûk bû Keleşê kevin ew yê xudankirî, heta Mihê û Îsifê kurê Keleşê kevin biramakêt êkin.
Kurêt Şekir: Mela Mihemed mala wî ya li Cizîrê, malêt birayêt wî: Hecî ‘Ebdurehman, hecî Xelîl, Îskan û kurêt Herbî yê li Silopiya.
Ehmedî çu dûndeha nêr bidûv neketiye.
Ne’met, Xalid û Se’diyê babê: Mîrxan (rema Xudê lê bît) birayêt êkin; kurêt Hecîne, Hecî kurê ‘Ebdurhman ne. ‘Ebdurhman babê Mihê û Heciye.
Mala Se’diyê kurê Mîrxan û birayêt wî ya li başûrî welatî.
Mala kurê Xalid: Samî ya li Wanê.
Kurêt Ne’met: Cehwer û ‘Egîd malêt wa yê li Silopiya û mala Hecer ya li Elkî.
Mala Mihê Gulanî û mala Salihê Beybûnê anku mala Mistê li ‘Usmanê kurê Rendo yê neviyê ‘Elîpîrhesna digehine êk, ‘Eliyê babê Şêxoyî yan kure yan jî neviyê ‘Usmanê babê ‘Ebdurhmane.
Hejî gotinêye bêjîn: Li Sêvkê cihek yê heyî dibêjinê çala mala Renda û li Bîşî jî li dûv botê doleka hey dibêjinê dolar mala Renda, li berfeqiya li bersingê komtikî jî doleka hey dibêjne wê jî dola mala Renda.
… Ehmed babê ‘Umere, ‘Umer babê ‘Elî ‘Utmana ye, ‘Elî ‘Utmana babê ‘Ebdullahiye, ‘Ebdullah babê Xidrêye, Xidrê babê Salihe. Kurêt Salih: Hecî Ehmed, Mihemed û ‘Emer malêt wa yê li Colemêrgê, mala Hecî ya li Şemzîna. Mala Sebrî ya li Mêrsînê.
… Avdel babê ‘Ebdullahiye, ‘Ebdullah babê Cum’eye. Kurêt Cum’eyî: ‘Ebdulkerîm mala kurê wî Cemal ya li Pîrosa ya Mecîd ya li Silopiya û ya Mihemed ya li Kawaşê.
Mala Mihemed Se’îd ya li Silopiya û mala Nûrî ya li Pîrosa. (Selîma ji mala Heyder bû, jirêve ‘Ebdullahê babê Cum’eyî mehirkir bû, paşê piştî mirna wî Ûnisê babê
Ji Selîmayê Cum’e Hesen, Pîroz û ‘Eyşo xuşk û birayêt êkin. Mala Cum’eyî û mala Salihê Xidrê digehine êk. ‘Ebulkerîm, Helîma û Xezêm yêt Miryema Şerefa ye.
…‘Usman babê ‘Eliye, ‘Elî babê Heydere, Heyder babê Mihemede, Mihemed babê Heydere.
Kurêt Heyder: Selim û birayêt wî malêt wa yê li Silopiya, mala Ferxî ya li Pîrosa û mala kurêt Mihemed ya li Cizîrê.
Mala ‘Eliyê Qentarê û mala Heyderê Mihoyî li ‘Eliyê kurê ‘Usman digehne êk.
‘Eliyê Qentarê kurê ‘Ebdurehmane, ‘Ebdurehman pismamê Mihoyê Heydere. Mala kurê ‘Eliyê Qentarê: Yêlmazî ya li Wanê.
Mala Heyder û mala Xêveyî ji deyka Mihoyê babê Heyder ve dibine xal û xwarzayêt êk.
… Hecî ‘Elî kurê genco ye, mala wî li Duhokê bû, dibêjine mala wa (mala ‘Eloroxa).
Çu ‘eyalê nêrîn bidûv Hecî ‘Elî neketiye, hema kiçek bitinê ya bidûvketi navê wê Fatma ye ya daye Hesenê Muzûrî.
Fatma dabû Hesenê Etrûşiyê Muzûrî li Duhokê.
Mala Gencoyî û mala Hisênê Guharê digehine êk.
… Pîro babê Hisêne, Hisên babê Qadire, Qadir babê Hisênê Guharê ye. Hisên babê Qadire, Qadir babê Mistefaye.
kurêt Mistefayî: Emîn û Qadir malêt wa yê li Mêrsînê, mala bazî ya li Wanê û mala Îslam Hisên yê li Silopiya.
Ev binemale yê li gundê Sûrmanê li rex bajêrê Colemêgê.
… Xemuşîna, neqilnav digotê: Şîno Belê navê wî Hemo bû. Hemo babê Salihe, Salih babê Mihoye, Miho babê
Salihe, Salih babê Resule, Resul babê Mihemede, Mihemed babê Îbrahîm û Îsifi ye, Îsif babê: Xenî, Mihemed, Şe’ban û Şukriye, malêt wa yê li Colemêgê.
… ‘Elîzeba babê dirbaze, dirbaz babê Salihe, Salih babê Hemoye, Hemo babê Findoye, Findo babê: ’Eliye, ‘Elî babê: Findoy, Hemoy û Şekire.
Mala kurêt Findoyî:’Elî, Şefîq û Ferîq yê li Cizîrê.
Kurêt Hemoyî: Salih, Risqî û Derwêş malêt wa yê li Pîrosa û malêt Rehmî û Kerîm yê li Cizîrê, mala Fehmîyê birayê wa ya li Silopiya.
Musayê babê Hamid kurê Osmane, Osman kurê hemoruhana ye û Mihemedê babê Şeref kurê Teha ye, Musayê babê Hamid û Mihemedê babê Şeref pismamêt êkin.
Kurêt Hamîd: Remezan û Şehwan malêt wa yê li Mêrsînê.
Kurêt Şeref: Wahid û Azad malêt wa yê li Cizîrê, mala Mihemedê birayê wa ya li Elkî.
Mala Salihê Xemuşîna, mala ‘Elîzeba û mala Hemoruhana pismamêt êkin.
Ev binemala Xemuşîna yê li başûrî welatî li Duhokê.
… Hecî ‘Elî kurê Dirboye, Dirbo kurê Mehmûde.
Jİ vê binemala Xemuşîna çend malek yê li Giriya seraserî û çend malek jî yê li başûrî welatî li gundê Dêragijnik.
… Nebî babê mela Se’diye, mela Se’dî babê Îsma’île, Îsma’îl babê Hisêne, Hisên babê Sincoye, Sinco babê Hisêne, Hisên babê: Hecî Se’îd, Me’ruf, ‘Etem, Hecî û Hesenê babê Sinco ye (Rehma Xudê lê bît).
Mala kurêt Hesen ya li Cizîrê, Mala Hecî Se’îd û Hecî yê li Silopiya. Mala Me’ruf ya li Mêrsînê û mala ‘Etem ya li Wanê.
… Nebî babê mela Se’diye, mela Se’dî babê mela Îsma’île, mela Îsma’îl babê Nebiye, Nebî babê: Mihemed ‘Elî, Hemîd û Îsife.
Kurêt Mihemed ‘Elî: Necmeddîn û Nesreddîn malêt wa yê li Silopiya.
Kurêt Hemîdî: Hemze, Sima’îl û Remezan malêt wa yê li Silopiya. Mala Îsifî ya li Stenmbolê û ya kurê wî Fadilî ya li Edena.
… Leşker babê Mistefaye, Mistefa babê Ehmede, Ehmed babê ‘Eliye, ‘Elî babê Hisêne, Hisên babê: Ehmed, Mihemed, ‘Elî û Hesene.
Mala Ehmed ya li Silopiya, mala Mihemed ya li Mêrsînê û ya’Elî ya li Edena.
Li gundê Kêste li devera Berwariya, ewê ku ser bi qeza Amêdiyê ve.
a. Babkê mala Sofî ku nûke praniya wa
yê li welatê Hollenda û Keneda.
b. Babkê Feq Mehmûd, ew yê li vahersê welata
c. Babkê mala silêman û Muhemmed ew jî yê li başûrê welatî û
Evêt dî jî yê li Duhok, Zaxo û gundê Kêste.
Li gundê Kêste ew binemala bi navê binemala Sofî hatiye navkirin, ew digehne Sofî Mehmud, ev Sofî Mehmudê kurê Ehmedê Şêx ‘Elîpîrhesna gelekî teqwa û dîndar bû, heta dibêjin wî gelek sala mezunatî û rêberiya xelkê gundê Kêste û wa gundêt rex û doranêt Kêste jî ya kirî.
Mala Hisênê Sincoyî, mala Nebî, mala Hisên Helebî û
ucaxa malbata Hacî ewêt ku li gundê Kêste hemî Pismamêt êkin.
Mala Hisênê Sincoyî, mala Nebî û mala Hisên Helebî
bapîrkalkêt wa ji gundê Kêste ji başûrî welatî yêt hatîne gundê Pîrosa li nav mirovêt xwe yêt xwecih û akincî bîn.
Ev bine male ji nav Pîrosêt Boselê yêt hatîne nav Goyan, çend saleka li gundê Bêjohê yêt mayîn, heta li gundê Bêjohê zeviyek û binekî gûzê jî bi navê bine mala wa hebin, paşê ew ji wêrê yêt rabîn û hatîne nav mirovêt xwe, li ser gundê Pîrosa yêt mayîn û
…Tîtan babê Geve ye, Geve babê wî Mihemediye ewê neqilnav digotê (Hemedînk), wî Mihemedî du jin înadibin êk kiça Musayê Ehmoyê Mala Xêvey bû û yadî dîjî navê wê Guhar bû, evî Mihemedî du kur hebin: ‘Emer û Sadiq, ‘Emer bê dûndeh yê mirî.
Sadiq babê Hecî ye, Hecî babê: Mela Hesen, Cind, Sadiq, Mihemed, Ehmed Hisên û Salihe. Zêrîn kiça Sadiqe, anku xûşka Heciyê kurê Sadiqe. Zêrîn dabu Salihê kurê Ne’muyê
Avdelzêra. Salihî çu dûndeha nêrîn bidûv neketiye, wî hema kiçek bitinê ji Zêrînê hebû navê wê: Hûr bû dabû Se’diyê babê Mîrxanê remetî.
Kurêt mela Hesen: Mela ‘Ebdulwahid mala wî ya li Silopiya û mala birayê wî: ‘Ebdulhekîmî ya li Elkî.
Kurêt Cindî: Fuad û Tariq malêt wa yê li Şernexê û mala Hecî û ya fewzî yê li Elkî û mala ‘Emerî ya li Silopiya.
Kurêt Sadiq: ‘Ebduslam mala wî ya li Cizîrê û mala Sefer û ya Mes’ud jî yê li Silopiya.
Mala Mihemedê babê: Cebarî (Rehma Xudê lê bît) û ya kurê wî Muslimî yê li Elkî, mala kurêt wî yêt dî, ya ‘Ebasî û ya Eyubî yê li Silopiya. Mala Ehmed û kurê wî: Keremî yê li Elkî û ya Îslamî ya li Silopiya.
Mala Salih û kurê wî û mala kurê Hisên: Mizgînî yê li Elkî.
Dibêjin ev (Hemedînke) anku Mihemed mirovekî gelekî bisteh û zengîn bû ji berhindê yê gotiyê (Hemedînk).
Ev binemala dibêjinê mala Heciyê Sadiq û mala Avdelzêra xal û xwarzayêt êkin.
Sadiqê babê Hecî û keleşê kevin biramakêt êkin, navê deyka wa Guhar bû.
‘Emerê birayê Sadiqê kevin xwarzayê Musayê Ehmoyê Mala Xêve ye. ‘Eyalê Sadiqê kurê Heciyê Sadiq jî xwarzayêt Mala Xêveyî ne.
Ev bine male ji nav Şikakêt Îranê yêt hatîn û ew jî li ser gundê Pîrosa yêt mayîn û xwe cihbîn. Mala Avdelzêra piştî hatîne gundê Pîrosa Avdelzêra milkê bine mala Tajda û Beytoyê Muqorya bo xwe yê kirî.
… ‘Emer babê Pîroye, Pîro babê Avdelî ye Avdelzêra çar kur yê bidûv ketîn: Ne’mu, ’Ezo, ‘Ebdullah û Miho.
Ne’muyî pênç kur yê bidûv ketîn: Îbrahîm, Îsif, Hebûb, Hesen û Salih.
Kurêt Îbrahîmî: Cemîl û kurêt Tahirî (Rehma Xudê lê bît) malêt wa yê li Şernexê.
Kurêt Mûsayî: N’manî mala wî ya li Şernexê û mala birayê wî ya li Duhokê.
Kurêt Îsifî: ‘Emer û Şeref malêt wa, anku mala Şeref û birazayêt wî yê li Şernexê.
Mala Mihemedê kurê Hebûb ya li Edena.
Kurêt Hesenî: Remezan û birayêt wî malêt wa yê li Melêsê taxê Aşêçavşîn.
Salihî çu dûndeha nêrîn bidûv neketiye, wî hema kiçek bitinê ji Zêrînê hebû navê wê: Hûr bû dabû Se’diyê babê Mîrxanê remetî Zêrîn xûşka Heciyê kurê Sadiq bû.
’Ezo babê ‘Eliye, ‘Elî babê ‘Ezo ye.
Kurêt ‘Ezoyî: Celat û birayêt wî malêt wa yê li Melêsê taxê Aşêçavşîn.
‘Ebdullah babê Qadire. kurêt Qadir: ‘Ebdullah mala wî ya li Şernexê, malêt birayêt wî: Avdel, Mihemed û Ehmed yê li Silopiya.
Miho babê Fetehe. Kurêt Fetehî: Hisên û Emîn malêt wa yê li Pîrosa, mala birayê wa: Mihemed Selimî ya li Geverê.
Di nav meqbera ‘Elîpîrhesina da sê gûzêt mezun yêt heyin êk yê mala Malxwê hemiyane êk yê mala Avdele û yêdî jî yê mala Gencoyî wa ne.
Babkê mala melayî Botîne, bapîrkalkê wa yê ji Dêrgulê hatin li ser gundê Pîrosa yêt cihwarbîn û mayîn.
Mala melayî sê bira bin: Hemed, Qado û ‘Emer.
Mala Hemed li gundê Pîrosa yêt xwech bîn, dibêjinî mala mela Hemeavdela anku (mala melayî), dibêjin ev mela Hemede mirovekî gelekî dîndar û hindî bêjî yî xêrxwaz bû.
Hemomelek, babê Hemoavdelaye, Hemoavdel babê Hemoye, Hemo babê mela Hemede, mela Hemed babê Hemede, Hemed babê Se’doye, Se’do babê Baraniye, Baranî babê: Mela Hesen, Ehmed, ‘Îbrahîm, Hisên, ‘Umer, Heyder û Se’dulahî ye.
Baranî, Hecî û Kelo birayêt êkin, Hecî babê Hekîm û ‘Ebabekre û Kelo babê Mihemed û ‘Elî ye.
Qado babê Hesene, Hesen babê: Şerîf, Welî û Îbrahîmî ye. Mala Şerîf û kurêt wî: Kerem, Qadir, Sebrî, Azad û Îsifî yê li Wanê, mala Ehmed û Mihemed yê li Kawaşê.
Mala Feyselê kurê Îbrahîmî ya li Wanê û ya birayêt wî: Ehmed û Salihî ya li Edena.
Mala Welî û kurêt wî ya li Dêzê
Ev bine male digehîte mala Melayî.
Hemed babê Sofiye, Sofî babê Mihê ye, Mihê babê Salihe, Salih babê: ‘Arif û mela Mihemede (Xudê jê razî bît). Mala ‘Arif û mela kurê mela Mihemed: Mela Qasim yê li Cizîrê.
Sofî û Se’doyê babê Baranî birayêt êkin.
Findo birazayê Se’doyê kurê Hemede, Findo babê Xaziye, Xazî babê: Binyamê, Ehmed û Silêmane. Malêt kurêt Binyamê, Ehmed û Silêmane yê li Edena.
Ev herdu binemale anku: Mala Salihê Mihê û mala Xazîkê digehine mala Baroyî.
Hindek yê li Colemêrgê li gundê Kehakilîla, ew jî digehine mala Melayî.
Seydo babê Tehlo ye, Tehlo babê ‘Ebdo ye, ‘Ebdo babê Îsife.
Kurêt Îsifî: ‘Ebdullah mala kurê wî: ‘Adil û birayêt wî yê li Edena. Mala Mistefayê babê: Hacî û Îsfî (Rehma Xudê lê bît), û ya kurê wî Xelîlî ya li Cizîrê.
Yê li Çolemêrgê û başûrî welatî: Li Zaxo û li gundê Sipindarokê.
Yêt çûyine Kespiyanişê nav Jîrkiya û li çemê ‘Ezoyî yêt xwe cih bîn.
Ji gundê Pîrosa yêt çûne ser gundê Hemka û li wêrê yêt mayîn û xwecih bîn.
Ev binemala Binyamê yê li gundê Hedrîşê cihwar û akincî bîn.
Yê li Silopiya, Mêrsînê û Dörtyolê.
Mala Îsivê ‘Ebduyê (mala Tehlê), mala Bironasira, mala Hacî, mala Qadoyê Sefoyî, mala Binyamê û mala Hesoyî eve hemî pismamêt êkin.
Ev binemalêt babkê Xaziya hemî ji bab û kala da digehine êk anku bab û kalêt wa bira û pismamêt êkin. Heta
Mela Hisên û Babkê Xaziya digehine êk çunku bine mala Mela Hisên û Babkê Xaziya di eslê xwe da ev herdu binemal di gehne Mizûriya ji kevn da ew yê ji başûrî welatî ji Gundê Çemankê nêzîkî Duhokê yêt hatîn.
Hejî gotiniye bêjîn. Mizûrî anku Çemankî di ‘eslê xwe da digehne Barzaniya.
Du bira binavê: Xelîl û Gewro yêt hatîn li gundê Pîrosa yêt xwecih bîn, Xelîl li taxê Meyşê û Gewro jî li taxê Aşka yêt xwecih bîn.
Heta dibêjin Qaqaniyêt va Xaziya yêt gundê Çemankê di mala Hesê da li gundê Pîrosa li demê xaniyê wî sotî yêt hatîne sotin! Gelecara Simê digot Hecî Meloyî anku mezunê Mizûriya her digot: Hinde mirovêt me ji gundê me anku ji Cemankê yêt çûyne herêma Hekariyê li gundê Pîrosa yêt xwecih bîn.
Heta ji ber vê mirovahiniyê zivistanekê ‘Ebdullahê babê hecî Mûsayê Xaziya û Baroyê Se’doyê mala melayî pêkve pezê xwe yê birye ser kozê li rex û doranêt gundê Cemankê.
Mihemed babê Hesê ye, Hesê babê ‘Ebdoye, ‘Ebdo babê ‘Emer û Simêye, ‘Emer babê: Hecî Musaye.
Kurêt hecî Musayî: Casim mala kurê wî û ya kurêt birayê wî: ’Elî û ya birazayêt wa: Samî, Feysel û Xazî yê li Edena û mala birayê wa: ‘Emerî ya li Silopiya.
Mala kurêt hecî Musayî yêt dî anku: Mihemed Selîm û birayêt wî: Ferxî û Şêrwanî yê li Duhokê.
Mihemed babê Hesê ye, Hesê babê ‘Ebdo ye, ‘Ebdo babê ‘Emer û Simê ye, Simê babê Hesene, Hesen babê: Salih yê li Edena, Emîn yê li Elkî, Kimal yê li Silopiya.
Simê mamê Musayê babê Casim wa ye.
Mihemed babê Hesê ye, Hesê babê ‘Ebdo ye,
‘Ebdo û Silo birayêt êkin, Silo babê Hebîbe.
Kûrêt Hebîb: Silêman mala wî ya li Silopiya, ya birayê wî: Cibraîlî ya li Geverê û ya birayê wa yê dî anku: Hebûbî ya li Dörtyolê.
Silo birayê ‘Ebdoye, ‘Ebdo babê ‘Emer û Simê ye.
Meso babê Uskê ye, Uskê babê Xemoye, Xemo babê: ‘Elî û Osmane.
Kurêt ‘Elî: Hisên kurêt wî yê li Solopiya û Hesen malêt wa yê li Cizîrê. Malêt birayêt wa: Reşîd û ’Emerî yê li Edena.
Kurêt Osman: Muhsin û ‘Ebdullah mala wa ya li Silopiya.
Ehmedê Zeloyê kurê Salihe, Salih kurê Îsife.
Mala Ehmedê Zeloyê babê: Mela Tahir û ya birayêt wî: Se’îd û Mihemedî yê li Colemêgê.
Mala Uskê û mala Ehmedê Zeloyê li Uskê dibine pismamêt êk.
Ev herçar binemale anku: Mala Hecî Musayê Hesê, Mala Simê Hesê, Mala, Hebûbê Siloyî Hesê û Mala Uskê pismamêt êkin dûndeha Xelîl in.
Şabê babê ‘Ebdullahiye, ‘Ebdullah babê Haciye (ewê digotê Haciyê Elfiyê).
Hacî babê Ehmede. kurêt Ehmed: Nasir mala wî ya li Silopiya. Mala Emînê birayê wî ya li Misêbînê û ya Remezan ya li Wanê.
Musa babê Mihemed û ‘ezîziye. Mala Mihemed û ‘ezîzî ya li Silopiya. ‘Ebdullah babê Hacî û Mûsayê babê Mihemedê Ruhanê (Rehma Xudê lê bît) birayêt êkin.
Hacî babê Salihe, Salih babê Hisêne. Kurêt Hisên: ‘Elî, Salih û Reşîd. Mala ‘Elî ya li Kawaşê, mala Salih ya li silopiya mala Reşîd ya li Aşka.
Bilal kurê ’Ebabekire, mala birayê Bilal Ehmedî, mala kurêt Bilal: Eyub,’Ebabekir ‘Emer û Keremî û mala birazayê Bilal: Nezîrî yê li Başkala.
Mala kurêt mela Mihemedê Xaziya: Mehdî û birayêt wî yê li Colemêrgê û mala birayê mela Mihemedê: Mela Sedîq ewê bi navê (Dilbirîn) dihate niyasîn; ewê şa’êrê mela Mistefayê Barzanî (Rehma Xudê lê bît) û mala mela ‘Ebûzêd kur û birazayêt wî yê li Zaxo xwecih bîn.
Ev binemale anku mela Mihemedê Xaziya û birayêt wî digehine vê binemala Kêstê, ew jî ji babkê Xaziya ne.
Hindek ji va Xaziya yêt çûyne Xavesorê nav Birûkiya li wêrê yêt mayîn û xwecih bîn.
Heta di zemana da hindek ji va Xaziyêt li gundê Pîrosa yêt çûne seredana wa mirovêt xwe ewêt ku li wêrê anku li nav Birûkiya. Cend binemalêt Xaziya yê li Mêrsînê jî heyîn.
Ev herçar binemale anku: Mala mela Mihemed, Mala Şabê, Mala Kêstê û mala Bilal pismamêt êkin dûndeha Gewroyî ne.
Ev binemalêt babkê Muqurya hemî ji bab û kala da digehine êk anku bab û kalêt wa bira û pismamê êkin.
Ev babkê Muqurya yê ji nav ‘eşîra Heseniyan ji herêma Wanê Uzalpê ji rexê tuxûbî Îranê ve yêt hatîn, ew di ‘eslê xwe da digehne Mukriya anku binemala Xanê lepzêrîn.
Merwan babê Sima’ile, Sima’il babê Xalide, Xalid babê Mihêye. Kurêt Mihê: Salih, Xalid, Musa, Hecî, ‘Eslan û ‘Îsa.
Mala Salih û kurêt wî yê li Edena, mala birayê wa Hesenê ya li Elkî.
Mala Xalid ya li pîrosa, ya kurê wî Cemîlî ya li Solopiya.
Mala Musayî ya li Edena û mala kurêt wî: Ya Hikmetî ya li Basşkala û mala Xelîl ya li Silopiya.
Mala kurê Hecî: Celal ya li Başkala.
Mala kurêt ‘Îsayî: Sadiq, Sedîq, Şemsedîn, Îsa û Behrî yê li Edena.
Kurêt Ehmedê Xoxê: ‘Ebdilsitar û birayêt wî mala wa ya li Edena.
Sima’îlê babê Ehmedê Xoxê û Xalid birayêt êkin.
Xalid babê ‘Eliye, ‘Elî babê: Hecî Selîme. Mala hecî Selîmî ya li Edena.
‘Ebdullah babê Têcoye, Têco babê Hisêne.
Kurêt Hisên: Mihemed se’îd û birayêt wî malêt wa yê li Edena.
‘Ebdulahê babê Têcoyî û Xalid birayêt êkin.
Reşo babê ‘Eliye. Kurêt ‘Elî malêt wa yê li gundê Çemêdêzê.
Mala Ehmedê Xoxê, mala ‘Eliyê xalid û mala Reşoyî digehine mala Merwan pismamêt êkin.
Mijdo babê Silêmane (Siloyî ye), Silêman babê: ‘Ebdullahiye, ‘Ebdullah babê: Mela Yehyayî û ‘Emere, ‘Emer babê Heciye, Hecî babê Salihe, Salih babê: Se’dî, ‘Elî û ‘Emere.
Kabaniya Salih anku deyka: Se’dî, ‘Elî û ‘Emer navê wê Mîrane, Mîran kiça wî Îbrahîmî ye ewê ku neqilnav digotê (xêve); ewê mala Xêveyî pê hatiye navkirin.
Kurêt Se’dî: Mela Mijdar û birayêt wî mala wa ya li Wanê.
kurêt ‘Elî: Îdrîs, Orhan û Hisên mala wa yê li Wanê.
Kurêt Emer: Reşîd mala wî ya li Pîrosa, mala ‘Emer ya li Silopiya û mala Salh jî ya li Elkî.
Cibo babê Îsife, Îsif babê: Kazoyî, Îsif û wî Hebîbiye ewê digotê: Hebîbê ‘Emoxana.
Mala mijdê û ev mala Cibê pismamêt êkin.
Mela Yehya ‘alim û zanayekî binav û deng bû digehîte vê binemalê, vî mela Yehyayî di zemana da mala xwe yabirî û yê çûye nav Qeşûriya li wêrê yê xwecih bî.
Sîma’îl babê Mistoye, Misto babê: Ehmed, Sima’îl, Miho û Biroye.
Kabaniya Mistoyî anku deyka: Ehmed, Sima’îl, Miho û Biroyî navê wê Xemrî ye, Xemrî kiça wî Îbrahîmî ye ewê ku neqilnav digotê (xêve); ewê mala Xêveyî pê hatiye navkirin.
Îbrahîm (Biro) babê: Xurşîd, Selîm, Tahir, hîsên û Mistefa ye.
Miho babê: Îsif, Selman,Se’îd, Ehmed, ‘Ebdulah, ’Îsa, Cum’e û Emîne.
Ehmed babê: Binyamê, Salih û Heci ye.
Ev herçar binemale li Melêsê yêt xwe cihbîn.
Kurêt Mihoyê Xemriyê: Selman, Ehmed û Îsif malêt wa yê li Kawaşê.
Ev herçar binemale xwarzayêt mala Xêveyî ne.
Îsif babê Eliye, ‘Elî babê Îsife, Îsif babê: Mela Mistefa û ‘Elî ye. Mela Mistefayê Gerdoyê yê çûyne Aşûtê li nav Qeşûriya li wêrê yêt xwecih bîn. Kurê ‘Elî: Nurê, Hisên, Reşîd, Sebrî û Xurşîd malêt wa yê li Wanê.
Biro babê avdele, Avdel babê hecî ‘Eliye. Hecî ‘Elî babê: Hecî Mehmûd, Avdel û ‘Emere.
Mala Hecî Mehmûd û ya birayê wî Avdelî yê li Melêsê Taxê Aşêçavşîn û mala kurêt ‘Emerî: Çulî ya li Kawaşê û ya birayê wî Ehmedî ya li Başkala.
Dibêjin Finê maldar û zengînekî gelekîmezun bû.
Ev binemala Beresorî digehine wî. Heta dibêjin ji nav ‘eşîra Heseniya carekê hinde mirovêt va Muqurya li dûv nav û dengêt zengîniya Fenî yêt hatîne Melêsê seredana wî, serhatîya Fenî geleka dirêje.
Hecî babê Mûsaye, Mûsa babê Biroye.
Kurêt Biroy: Ehmed mala wî ya Kewaşê, mala Tahir ya li Silopiya, mala Cemal û Feteh yê li Edena û mala Xalid ya li Aşka.
Hindek ji va Muqurya yê li Wanê û Geverî û hindek ji yê li başûrî welat li Dêragijnîk yêt xwecihbîn.
Babkekî Muqurya yê li nav Hemka jî heyî dibêjinê: Mala Mistoyî, Misto babê Yasîne, Yasîn babê Hesene, Hesen babê Îsive, eve digehine mala Perokê.
Qebîla Bilêliya ji ‘eslê xwe yê kevin da Xalidîne anku digehine qumandarê Pêxemberî (Selat û selam li ser bin) Sehabiyê navdar Xalidê kurê Welîd (Rehma Xudê lê bît).
Babkalikê Bilêliya yê pêşiyê dibêjin navê wî Bilal bû, ew li gel çend birayêt xwe ji rexê Misêbînê ve yêt rabîn çûyine Binxetê rojavayî welatî paşê ji wêrê yêt rabîn çûne başûrî welatî çend saleka li ser gundekî nêzîkî Duhokê yêt mayîn, paşî ji wêrê jî yêt rabîn hatîne bakurî welatî qeza Çelê li ser gundekî
Pinyanişya ewê ku dibêjinê: Talîsa Serêşîva Bilêcanê
Dibêjin ew Bilalê navbirî mirovekî aqilmend û gelekî dîndar bû, ew rêber û mezunê mirovêt xwe bû, darê xûnê didestê wî da bû, wî bo sulihûselahet û pêkînadina Bilêcaniya; heke zelamek bi xeletî hatiba kuştin wî xûna wî sed (100) dar bi wî darê xwe ji axa ewê kuştin bidestî hatiye kirin dipîvan û didane mîrat girêt ewê ku hatiye kuştin, belê heke jinkek bi xeletî hatiba kuştin wî ‘eynen wesa xûna wê jinkê pêncîh (50) dar bi wî darê xwe didane mîrat girêt wê jinkê.
Heta gelek cara wî bi darê xwe yêt xirabiyek dikir cizadikir û edeb didan jî, ew dinav mirovêt xwe da hindî ‘adil bû.
Eve piştî wa çend sal li wêrê li gel xelkê wêrê borandîn ew gelek boş û zêdedibin, dibêjin hîngê ji wa Bilêlêt Bilêcanê du kurê bilalî: Mistefa û ‘Îsa li gel kurmamekî xwe navê wî: Hemed bû, kasera çî ew ji wa sildibin û mişext dibin ji wêrê radibin têne gundê Pîrosa, li taxê gundî li nav Pîrhesiniya cihwar û xwe cihdidibin û dibine vehewhayêt wa.
Hejî gotinê bêjîn Bilêliyêt gundê Pîrosa hemî digehine êk çunku hemî dûndeha va hersê kesaye ewêt ku me gotîn.
Mala Mehmûd, mala Hîmê û mala Şêxê ev hersê binemale digehine Mistefayî û mala Îsakê, mala Tukil, mala hoçka û mala ‘Ebdal jî digehine ‘Îsayî û mala Geveyî bitinê digehine kurmamê Mistefa û ‘Îsayî ewê ku li gel wa hatî.
Mizgefta gundî anku ya taxê Bilêliya berî ku ew bêne wêrê nav Pîrhesiniya, Pîrhesiniya ji kevin da ew Mizgeft ya avakirî, belê piştî qebîla Bilêliya bitinê mayne li wêrê wa ew Mizgeft ya rakirî û ya kiriye duqat.
Li danê biharê nexasima li meha Adarê bir bir feqî diçûne ber berojkekî mizgeftê ewê ji gundî pê da, ewê dibêjnê: Berfeqiya li bersingê Komtkê dola mala Renda dewrêt xwe jiberdikin.
Ji vê qebîla Bilêliya gelek ‘alim û zana yêt rabîn eve wekî: Mela Pûrmûs, mela ‘Elî, mela Mehmûd,mela Selîm,mela Temer, mela Nezîr, mela ‘Emer, mela Cindî, mela Şûkrî, mela Îsmet, mela Îsma’îl û mela Emîn eve û çendekêt dî jî ji vê qebîla Bilêliya yêt rabîn.
Mela Mehmûd (Rehma Xudayê Jorî lê bît) mirovekî gelekî têgehiştî û aqildarekî mezun bû, ‘Emrê wî gehiştibû nêzîkî (100) sed saliyê, hêj ew li ser hemdê xwe bû, wî ew tiştêt ji bab û bapîrê xwe guhlêbîn bi timamî vedgêran û digotin.
Hejî gotiniye bêjîn Seydayê mela Temer (Rehma Xudayê Jorî lê bît) li gundê Pîrosa û li gundê Çemanê li nav Jîrkiya gelek sala tedrîsat ya kirî û ders yêt gotîne feqiya.
Seydayê mela Nezîr jî medresa wî ewa ku li sala 1996ê bi navê (مدرسة خليل الرحمن - Medresa Xelîlurrehman) li bajêrê Çolemêrgê hatiye avakirin ya hey, eve çend sale ew jî yê di wê Medresa da tedrîsatê diket û dersê dibêjîte feqiya.
Sofî ‘Ebdurhman babê: Îsifî, Xalid, Ehmed û Mihemedî ye, ewêt ku digehne mala Hîmê ji Bilêliya kurêt: Eyşa kiça Fatmayê ne, Fatma deyka ‘Ebdullahê mala Xêve ye, Eyşa ji dayê da xûşika ‘Ebdullahê mala Xêve ye.
Ev binemala Sofî ‘Ebdurhmanî Bersûlavî dibine xwarzayêt ‘Ebdullahê mala Xêveyî.
Bilêliya hemiya pêkve Taxê Zevya yê ji Mehmeda kirî.
Gelek mal û binemal ji vê qebîla Bilêliya ji gundî yêt rabîn nexasime li sala 1984-1999ê ji ber tevger û serhildana bakur gund yê berdayî û yêt çûyîn li gelek gund û bajêra yêt xwecih bîn eve wekî: Colemêrgê, geliyê Colemêrgê, Cemkî, Talêûbazê, Geverê, Xurêkanajorî, Xurêkanajêrî, Dodka, Wanê, Elkî, Cemanê, geliyê Dêzê, Kehê, li nav Qeşûriya, Cizîrê, Misêbînê, Silopya, Edena, Mêrsînê, Entaliya, Sitembolê, Zaxo, Duhokê, Elmaniya û Îsfîcra û gelek cihêt û warêt dî jî...
Ji vê qebîla Bilêliya çend malek yêt mayîne li ser gundê Pîrosa li taxê gundî û hinde mal jî yêt mayine ser Taxê aşka û Zeviya. Zeviya jî taxeke ji gundê Pîrosa.
Gundê ji hemî gunda kevintir li vê herêmê piştî qeza Beytuşşebabê (الشباب بيت) Elkî gundê Pîrosa yan jî Pîroza. Piştî ku Bilêlî hatîne nav Pîrhesiniya û xwe cihbîn, ew û Pîrhesinî pêkve û dinavêk da li taxê Mizgeftê çend sala di mînin.
Ev gundê Pîrosa ji du tax û Qebîlêt mezun pêk têt: Taxê Pîrhesiniya û taxê Bilêliya, hîngê ev herdu qebîle anku Pîrhesinî û Bilêlî di navêk da li taxê gundî anku li ser gundê kevin da bin.
Belê demê Pîrhesinî û Bilêlî lêkketîn, hîngê ji bîst (20) mêra pitir ji herdu rexa têne kuştin heta Keleşê kevn jî li wî şerî yê hatiye kuştin.
Ji ber wî şerî Bilêlî radibin ji wêrê mişextd bîn diçine nav Berwariya li başûrî welatî.
Piştî wa Pîrhesinî jî hemî pêkve radibin xwe didene êk malêt xwe ji wêrê dibene Girêgûska li wêrê bo xwe xaniya avadiken. Li havînê nijdeyeka Bilêliya têt gundê kevin anku xaniyêt xwe û Pîrhesiniya hemiya pêkve di sojin.
Piştî Qeşûrî û Berwariya sulha wa kirî Bilêlî dizivirin ve têne gundê Pîrosa li ser kavilêt xwe yêt û yêt Pîrhesiniya li taxê gundî û bo xwe avadiken û ew bitinê li wêrê dimînin.
Hîngê gelek malêt Bilêliya ji wêrê nezivirîne û nehatîne gundê Pîrosa yêt mayne li başûrîê welati.
Pîrhesinî jî ji Girêgûska radibin li taxê xwe belav dibin, her malek diçîte ser milkê xwe û bo xwe xaniya avadiken.
Ev herdu qebîle anku Pîrhesinî û Bilêlî li gel babkê Xaziya, babkê Muqurya û mala Melayî hemî pêkve Pîrosîne, cenda ku ji kevin da jî ‘eslê wa ne êke jî çunku eve çend sed sale ye bab û bapîrkalkêt wa hemî pêk ve bi birayînî, bi viyan û tifaq li ser gundê Pîrosa yêt xwecih û akincî bîn û hemiya li gelêk ‘emrê xwe yê borandî û yêt bîne xal û xwarzayêt êk.
Qebîla Xaziya, Muqurya û mala Melayî piştî Pîrhesinî ji taxê gundî çûyne ser taxê xwe; li ser milkê xwe belavbîn yêt hatîne nav Pîrhesiniya.
Ev Pîrosiyêt nihe li qeza Beytuşşebabê
(الشباب بيت) li Elkî li ser gundê Pîrosa yan jî Pîroza dijîn hejmara û hereboşiya wa geleka zêdeye; hemen hemen ji (1000) mala pitirin, hindî bêjî Pîrosî di welat perwerin û di dilzozin bo de’we û doza welatê xwe ji hemî lave, wa ji ber rewşa tevger û serhildana miletê xwe ya bakur li bihara sala 1999ê gundê xwe yê berdayî.
(Belê hîngê hema Ne’metê rehmetî bi tinê xaniyê xwe neberdaye heta ku ew li wêrê mirî).
Nihe 15/20 malek bitinê yêt mayîne li ser gundê Pîrosa, yêt dî hemî yêt belav bîn û çûyin li gelek cih, bajêra û welata yêt xwecih bîn eve herwekî: Colemêrgê, Geverê, Elkî, Şemzîna, Wanê, Başkala, Şernexê, Cizîrê, Silopiya, Aşûtê, Başkala, Misêbînê, Sitembolê, Edena, Ceyhanê, Dörtyolê, Mêrsînê, Duhokê, Kura, Zaxo, Xîzavakê, Batûva, Dêragijnîk, Kemeka, Hocava û gelek cih û warêt dî.
Heta hinde mal yêt çûyne dervey welatî jî eve wekî: Kanada, Hollanda û gelek cih û warêt dî jî...
Eve ji ber ku bapîrkalkê Pîrhesiniya (Pîrosiya) yê pêşîn anku Şêx ‘Eliyê Pîhesinî vehewhayî û re’iyeta mîrê Hekarê bû û ji kevinda li nav ‘eşîreta Ertuşiya da yê akincî û xwecih bî, ji ber vê hindê Pîrosî jî babkekî ‘eşîreta Ertuşiya têne hejmartîn.
Heta ew bişahid û îzbad Ertuşiyêt kevn û qedîmin, çunku eve berî (600) şeşset sala pitire ew ji nav Biradosta ji başûrî welatî yêt hatîne vê herêma Hekarê li Beytuşşebabê
Li dûmahîkê min divêt bêjim sed’eyîf û mixabinî: Berperekî ku behsê mêjo û resena Pîrhesiniya tê da hatibû nivîsîn hebû, ew berper (secere) ji destê hecî Hisênê Hirorî digehîte destê Muhemed Emînê govkî ew berper (secere) kirbû diberxanê xwera di nav mala wî da hate sotin; li demê rijêma ‘iraqê yahîngê gundê wa sotî li şoreşa Barzanî li başûrî welatî!
Seydayê binav û deng Muhemmed Merdoxî Kurdistanî (Mihabadî)
1885 -1975 ê di kitêba xwe da ewa ku binavê: Tarîxa kurd û kurdisatan
(تاريخ كرد و كردستان) li demê ew behsê ‘Eşîreta Ertuşiya diket dibêjît: ‘Eşîreta Ertuşiya ji va qebîle û babka pêk têt: ‘Îzdîna, Mirzkî, Mamereşa, Mamenda, Alan, Pîrozî, Jirkî, Şîdan, Mamxura, maweşiyan, Şerefan, Mamedan, Gewdan, Zifkî, Zêdekî û Havican.
Seydayê navdar Muhemmed Emîn Zekî Beg jî di kitêba xwe da ewa binavê: Xulaset tarîx Kurd û Kurdistan
Ertoşî. Ev qebîlahe geleka mezune û gele gundêt wa jî yêt heyîn, çeq û babkêt ev ‘eşîrete jê pêk têt evêt hene: ‘İzedînan, Mirzkî, Mamereş, Mamend, "Yezîdîye", Pîrozi, Jirîkî, Şîdan, Mamxor, Xawistan, Mamedan, Gewdan, Zîwekî û Zifkî ne.
)موسوعة شاملة عن قبائل الكردMewsu’a Şamîle ‘en-Qebaîl-ul-kurd (
‘Eynen ew jî bi vî şiklê berî nihe me nivîsî ji ٍSeydayê navdar Muhemmed Emîn Zekî Begê werdigirît û neqil diket.
Êzdînan, Mirzkî, Mamreşa, Mameda, Alan, Pîrozî, Jirkî, Şîdan, Mamkur, Xaviştan, Şerefan, Mamedan, Gewdan, Zêdkî, Zifkî (Zêwkî) û Havcan (Hacan), Heta ev nivîskarê navdar di vê kitêba xwe da dibêjît: Hîngê (anku bi texmînî berî sed sala) gundê Pîrosa/Pîroza yî avabu şêst (60) malêt Pîrosî (Pêrhesinî) lê dijiyan û jîn û jiyara wa li ser çandina tûtinê bu.
Heta behsê tûtina gundê Pîrosa di wê kitêba da jî ewa bi navê: ((ULUSLAR ARASI ŞIRNAK VE ÇEVRESİ SEMPOZYUMU (14-16 MAYIS 2010)
INTERNATIONAL ŞIRNAK AND ITS VICINITY SYMPOSIUM 14-16 MAY 2010)) yê hatiye kirin. Waliyê Bidlisê yê hîngê li 16 yê meha Hizîrana sala 1909nê têlgirafekê bo Dahiliye Nezaret’î birêdiket, ew di wê têlgirafa xwe da behsê wa qeza, nahiye û gunda diket ewêt ku bi sinceğa Hekarê ve digirê dayî, li demê ew behsê qeza Beytuşşebabê (الشباب بيت) Elkî diket, ew gelek Methêt tûtina gundê Pîrosa diket.
Di kitêba Zaxo el-Madî we Hadir: (زاخو الماضي والحاضر) ya mamostayê hejî û berketî: Se’îd El-Hac Ez-Zaxoyî jî da, behsê vê hindê yê hatiye kirin; anku wî jî di wê kitêba xwe da îşaret ya kirye bal wê hindê ku Pîrosî/Pîrozî jî ji ‘Eşîreta Ertuşiya têne hejmartin.
Şêx ‘Elî Pîrhesna, birayê wî Şêx Mihemed, mela Hemed ji mala Melayî bû, mela Yehya ji Muqurya bû, mela Se’dî û kurê wî mela Îsma’îl ji mala Sofî bin. Mela Sedîq şa’êrê mela Mistefayê Barzanî bû (Rehma Xudê lê bît), û birayêt wî mela Mihemed, mela ‘Ebûzêd, û Mela Îsif, mela Reşîd û mela Hisên ji mala Xaziya bin. Mela Hesen û kurê wî mela ‘Ebdulwahid, mela Nuredînê kurê ‘Ebduselam û mela Medenî kurê Fuad ji mala Heciyê Sadiq in, mela Mihemedê Salih û kurê wî mela Qasim, mela Hesenê Baroyî ji mala Melayî ne, mela Mistefa û kurê wî mela Îsma’îl û mela Mijdarê kurê Se’dî ji Muqurya ne, mela Mihemedê Şekir ji mala Renda ye, mela Xalis û kurê wî mela Ehmed ji mala Sofîne, mela Behcetê kurê Reşîd ji mala Teyîbe, mela Tahir kurê Ehmedê Zeloyê ye ji Xaziyane û mela Mihemedê Ehmedê mala Xêveyî.
‘Ebdulahê mala Xêveyî, heta ‘Ebdulahê mala Xêveyî şeş heft sala Şa’êrê Hacî axayê şerefa bu li Gundê Germavuka û li gel mala wî dihat û diçu zozana, Mihemedê Salihê mala Keleş, Heyderê Mihoyî, Hisênê Gulê, Hisênê Findoyî, Mirzoyê Unis, Mihoyê Xemriyê, Ehmoyê mala alî, Îbrahîmê mala Şahîn, Hesenê Hisênê Gulê, Ne’manê Musayê Birahîm, Ehmedê Hisoyê Musayî û Mehsonê Ehmedê Selîm…
1- Taxê mektebê / taxê Pîrhesna, ev taxe ji va taxa pêktêt: Gûska, Berkevrê, Serêbawanê, Meyşê, Navgûza, Serdola, Babekir û Aşkajorî. Melêsê û Aşêçavşîn tabi’ê taxê Pîrhesnane.
2- Taxê mizgeftê / xatê bilêlya, ev xatê Bilêlya jî ji vataxa pêktêt: Bersûlavê û aşkajêrî. Zevya tabi’ê taxê Bilêlyaye.
Minasibê Şêx ‘Elîpîrhesna li berkevrê, Minasibê şêx Silêman li Deştkê, Minasibê Girê gumbetê li Gûska, Minasibê Tepoyî di bin mektebê da, Minasibê Kuloyî li pişt xaniyê ‘Eloyê Gerdoyê, Minasibê şêx Xewas li taxê gundî.
Li ber deryê Mizgefta gundî sê gor yêt heyîn, dibêjin gorêt şehîda ne, navê êkî ji wa Fethulahe.
Minasibê bersûlavê, Minasibê Aşka, Minasibê şêx Ehyayî li deşta wada li Melêsê, Minasibê Milaziyaretî di bin Tîyê simoqa da li Milaçalkê, gora şêx Silêman li Zeviya, herdîsa li Zeviya: Gora şêx Hesen, gora mela Ehmedê rîhreş û gora pîre Xecê.
Mizgefta Şêx ‘Elîpîrhesna li berkevrê, Mizgefta Navgûza li ser kehniya Haciya, niho ya kavile, Mizgefta taxê gundî, Mizgefta Aşka, Mizgefta Zeviya û Mizgefta Melêsê.
Carekê Sofî ‘Eliyê Xalidê Pîrosî gote min: Mizgefta haciya ewa ku li taxê navgûza, carekê em çûyîn da avabikeyîn, pîçekê me lêvkola berê derazînka wê derket, em berê xwe dideynê ku wekî hesanî yê hulî bî û mehyayî anku hindî hind ew Mizgeft ya kevne û nivêj yêt lê hatîne kirin!
Bazxa deyka Qadirê mala Avdel kiça Mihoyê mala Xêveyî digot: Li demê Avdelzêra sofiyek hebû navê wî Sofî cindî bû ewî digot: Mizgefta haciya ewa li ku ser kehniya ‘Ewta li demê me ya avabû heta me nivêj yêt tê da kirîn.
Li va sala demê rêk û cehda ‘ereba çûye gundê Pîrosa li nav zeviya Besoyê (ewa wê daye Mizgeftê) li demê ew zevî bi Tirektorê kêlayî çend cerkêt tijî xwelî di nav da derketin û li Gaxûrkê jî hinde cerkêt wesa yêt derketîn. Hejî gotinêye bêjîn Gaxûrkê gundekî kevne heta şûn warêt avahiya li wêrê didiyar û pêşçavin. Ev gunde gundê kuloye, ewê gora wî li nav gundê Pîrosa dibin Mektebê da.
Ji kevnda eve bin: Ji dola deriyê zêriyê dest pê dikir û warê axayî, kehiniya qesara, û kejanî xwe li berwariyêt se’dîkê didet, kuçereşî, çelebelekî û heta xwe li terahêstira didet.
Warê Bêxlapê (şîlanê), warê stêhra (warê Stêroyî) anku binavê wî Filê berî ‘Elîpirhesna li ser gundê Pîrosa yê hatiye nav kirin, warê Sêvkê, warê Serêmêrga, warkê girkî, warkê Lêhba, warê Germavoka, warê Momê, warê Meydanzengilê û warê Avatezî.
Meqbera Deştkê, meqbera Milagermavoka, meqbera Çelebelekî û meqbera Meydanzengilê hemen hemen nîvek ya Pîrosya ne.
Hîngê Elkî û Bilbêsî ji warê Laleşê pêvetir nedihatin û Maronisi jî heta serastengê warê Bergirî dihatin.
Ji Suwaraxelê dest pê dibû, Warkêhestiya, Keprê, kela Melêsê, Tiyê Bêgilîlanî, Xabûr xabûr heta digehişte dîrgeha Çemanê, Milaxûrkê, Xwara, Çiyareşka, Îlokeyî, Kelotkê heta Gocarê, kato û kato, Mêrgêt Sotî, warê Girkî û di zivirî Deryêberana hindî ku dikete dinav vê çarçôvê da ber gundê Pîrosa diket.
Hejî gotinêye bêjîn li gundê Pîrosa û li wa gundêt rex û doranêt Pîrosa jî çu kinîşte û dêrêt cuhî û fila nînin, belê hema gelek dîrgeh yêt heyîn; li nav gundî û li rex û doranêt gundî û li dol û nuhalêt bi rex gundî ve jî, hindek ji wa heta nihejî dibilind û avane û gelek jî yêt xirab bîn û yêt hatîne xirabkirîn.
Miletê me dibêjine va avahiya: Dîrgeh belê Lêwinî dibêjnê: Malêt kafira.
Dibêjin ev avahiye anku ev dîrgeh/malêt kafira (Evêt wekî Sewmî’êt Fila) li zemanê Silêman Pêxembere (selamêt Xudayê Jorî li ser bin) Dêwa yêt avakirîn.
Tête zanîn ku ev dîrgehe bermayê dînê Silêman Pêxemberîne (selamêt Xudayê Jorî li ser bin).
Ev dîrgehêthe her êk ji wa bi çend kite berêt gelek mezun û çargoşe li cihêt veder ji deng û dolêt mirova yêt hatîne avakirin û yê li miqabilî êk jî, mirovêt vî zemanî bi çu êka neşên berêt va dîrgeha ji cih raken.
Bi ‘erebî navê va dîrgeha: Qilate ye, ev Qilate (dîrgeh/malêt kafira) cihê êkî bitinê yê tê da hey ku dişêt tê da bi mînît û çu derî lê nînin hema kulekek bitinê ya lê hey di wêrê ra diçine jor û yê diçîte tê da xwarin û vexwarina xwe jî di wêrê ra di bet û werdigirît.
Li zemanê Silêman Pêxemberî (selamêt Xudayê Jorî li ser bin) di va Qilate da û di dûv wî ra jî dîndarêt ola wî li ser rêk û rêbaza wî di va dîrgeha da diketine xilwê û peristina Xudayê Jorî eve da ku bo mirovêt demê xwe bibne pêşengêt ola xwe.
Ji vê hindê tête zanîn ku gundê Pîrosa ji kevin da jîngeh û warê jîn û jiyara mirova ye.
Anku ev dîrgehe ewêt ku xilwetgehêt Ruhbana ye bi berêt gelek mezun û bilind yêt hatîne avakirin.
bo nimûne em dê dîrgehêt li gundê Pîrosa bêjîn: Êk ya li qulaçê girê kola, êk ya li bin kehniya jina li warê Bêxlapê, êk ya li milakezwankê, êk ya li ber deryokê, êk ya li rex minasibê Deştikê, êk ya lihindavî zeviya ‘Ebûzêd, êk ya li berê şirahîkê, êk ya li rex hirmîka sêvoyî, êk ya li rex zeviya Ûnis li serê bawanê, êk ya li pûrîfa, êk ya li hindafî Zilqa, êk ya li rex xaniyê ‘Emerê Mûsayî li Meyşê, êk ya li rex xaniyê Casim li Meyşê, êk ya li bin singê xaniyê Mihemed ‘Elî yê peroyê, êk ya li rex xaniyê ‘Isayî li Serdola, êk ya li girê Çukdara li aşka, êk ya li pişt xaniyê Mihemedê Ruhanê (rema Xudê lêd bît), êk ya li pişt xaniyê Teyfûr û êk jî ya li pişt xaniyê Ehmedê Birobêzala li Aşka.
Dîrgehêt hatîne xirab kirin li nav gundê Pîrosa: Sê dîrgeh li girî bin, du dîrgeh li cihê xaniyê Şukrê bin, dîrgehek li cihê xaniyê Ehmedê Zeloyê bû, êk li cihê xaniyê ‘Elî yê ‘Ezoyî bû li Serê bawanê, dîrgehek li cihê xaniyê ‘Emerê Mistê bû, êk li mila Mîrzakê bû, êk li Aşka jorî bû, êk li ser Afirkê Heyder bû û êk jî li Kavilka bû.
Navê gundê Pîrosa di sala 1925 da yê kirye (Bölücek), gundê Pîrosa gundekî herêma Hekarê ye. Berê gundê Pîrosa bi ser Qeza Elkî (Beytüşşebapê) herema Hekarê ve bû. Belê li sala 1991êkê Elkî ya birye ser parêzgeha (wîlayeta) Şernexê.
Gundê Pîrosa gundekî gelekî kevnar û navdare, gundekî çiyayî ye, yî veder, asê û befrîne, gundekî berfireh û bêhin xweşe, gelek dar û barêt fêqî yêt nav da heyîn, nêzîkî çarde (30) kehniyêt Xudayî yêt ava tezî û zelal yêt nav gundê Pîrosa da yêt heyîn, xaliba wa noyînin.
Di ser gundê pîrosa da li taxê Berkevrê şikefteka hey dibêjinê Hişarê dengê aveka gelek boş jê têt, heta li vasalêt berê dibêjin hinde ka kirê di ser Bota Melêsê da aveka xurt û zêde boş derdikevît dibêjnê: Hemdênî li wêrê ew ka dinav avê da derket.
Hejî gotinêye bêjîn: Gundê Hemka, gundê Bate, gundê Melêsê, taxê Bilêliya hemî, babkê Xaziya, babkê mal Melayî û babkê Muqurya.., berê eve hemî xwegirtî û vehewhayêt Pîrhesiniya bin, hindî Pîrhesinî dixêrxwaz û mirovşirîn bin, lewma xelk û ‘alemê ji hirve û ji hove xwe yê daye nav û li wa yêt vehewhayîn û ya dîjî çunku gundê Pîrosa yî veder û varî bû û yî parastî bû ji hemî lave.
Li sala 1951ê mektebe li gundê Pîrosa ya hatiye avakirin, li 1986ê ceyran û li sala 1987ê jî rêka ereba yêt hatîne gundê Pîrosa.
Li zemanê babkalêt me û heta li demê babêt me bixwe jî bahira pitir ji Pîrosiya her sal li serê paîzê di çûne germiyana anku başûrî welatî: Duhokê û Zaxo…ber debar û aburê, danê zivistanê li wêderê di borand, qet wa guhê xwe nedida wa qiraqol, tuxûb û sinira ewêt ku hinde zalima êxstîne dinav welatê me da û parçe parçe kirî!...
Mîrza ’Elî (anku Mîrza ‘elîyê Marûnisî) li demê ew ji nav mîrekêt Bota ji layê Cizîrê ve radibît bi mişextî li gel çend mirovêt xwe, ji rêve ew têne nav Pîrhesiniya li gundê Pîrosa çenda sala li wêrê bi mal û ‘eyalê xwe ve dimînin. Hîngê koçerat her sal ji germiyana di hate zozana, eve wekî koçerêt êzidiya: Hesin û Hewêriya, Mameda, Qolya û Seyda… li demê ‘êlat û hereboşiya wa dihat di nav gundê Pîrosa ra diborîn û dideryê Zêriyê ra diçûn zozana wa gele zerer di gehande ziyanêt Pîrhesiniya û wa ji binî gund bêser û ber dikir.
Carekê li demê ew tên her wekî berê bi nav gundê Pîrosa dikevin ew û Pîrhesinî lêkdikevin, hîngê mezunê Pîrhesiniya Salihê rêhspî bû, Salihê rêhspî û Mîrza ‘Elî li gel mirovêt xwe hemî pêk ve radibin diçine berahîka koçeratê êzidiya û lêkdikevin wa pira Golka ewa ku li ser ava Xabûrî li wa avête avê û rê li ber wa girt û nehêla hêdî ew bên di gundê Pîrosa ra biçne zozana.
Heta careka dî jî li serê biharê demê ‘êlatê êzidiya hatî da ku biçne zozana ew û Pirosî li Mêrga ‘Ura lêkdikevin bi xencera dane êkûdu ‘urêt geleka ji herdu rexa li wêrê têne dirandin, ji berhindê dibêjne wêrê Mêrga ‘ura.
Piştî hîngê Pîrhesinî û Mîrza ’Elî lêkdikevin êk ji Pîrhesiniya dinav destêt wa da tête kuştin, Mîrza ’Elî bi mirovêt xwe ve bardiken diçine Xwarguriya ji gundê Çemanê pê da, belê piştî wa û Pîrhesiniya sulha xwe kirî, carekadî ew malêt xwe tînine ve Pîrosa.
Mîrza ’Elî li gundê Pîrosa yê mirî heta niho jî gora wî û ya çendeka ji mirovêt wî jî li nav minasibê Girê Gumbetê li Gûska didiyarin heta kêliyêt gorêt wa berê roxene.
Piştî mirna Mîrza ’Elî mirovêt wî hemî pêkve rabîn bi emrê mîrê Hekarê yê hîngê diçine ser gundê Marunisî û li wêrê cihwar û xwech bîn.
Şîva’erdê Pîrosiya hemiya ye’nî Pîrhesiniya, Xaziya, mala Melayî û Muqurya hemiya pêkve ya ji mala Umerkê ya kirî.
Ev herçar qebîle anku Mamxura, Gewda, Jîrkî û Qeşûrî evêt ku li rex û doranêt gundê Pîrasa, ji va herçar qebîla Mamxura, Gewda û Jîrkî digehine êk babêt wa birayêt êkin. Mamxura dûndeha Mamedin, Gewda dûndeha Mameynin û Jirkî dûndeha Jiroyîne, ev hersê birayêthe anku Mamed, Mamey û Jiro eve berî dused sala têheye yê ji layê Çelê ji gundê Ertuş yêt rabîn û bi malve hatîne vê herêma Hekarê li qeza Beytuşşebabê (الشباب بيت) Elkî yêt xwecih bîn. Jirêve yêt hatîne Meydana Germavê li rex Elkî, li Meydan Germavê kûnêt xwe yêt vedayîn. Babê Xwemoyê Geznexî Memlukî ji zar devê babûkalêt xwe behsê vê hindê dikir, wî di got: Li demê vahersê bira malêt xwe înadîne Meydan Gegrmavê û kûnêt xwe xwe li wê derê vedayîn hîngê filêt li Geznexê diçûne pêş wa û ji wî halê wa dimane heyrî nexasime ji kûnêtwa, wa biyarîve digote êkûdu werne pêş berê xwe bidene karîtêt xaniyêt wa werîsin û sitûnêt wa darêt ziravin?
Paşê Mameyn ewê digotê: Gewdo radibît mala xwe ji wêrê bardiket û dibete ser gundê Germavê, ew li wêderê xwech dibît.
Gewda hemî yê bidûv wî ketîn û ji wêrê yêt belav bîn. Birayê duwê Mamed mala xwe dibete ser gundê Karçanê û li wêrê akinçî û cihwar dibît, Mamxura hemî yê bidûv wî ketîn û ji wêrê yêt belav bîn û birayê wa yêdî Jirko jî mala xwe jirêve dibete ber rizdeyeka nêzîkî Çemêheskê, paşê ji wêrê dibete ser gundê Çemêheskê, Jirkî hemî yê bidûv wî ketîn û ji wêrê yêt belav bîn.
Hîngê zelamek navê wî Mehmûd bu ji Elkî radibît diçîte gundê ‘aqarî ewê birex Çelkêve dibin gundê Kêste da dibîte xulamê qeşe Xewşaba ewê neql nav digotê: qeşe Hûro, hîngê mîrê Çelkê gelek zulm û te’dayî li wî qeşeyî dikir. Qeşe berê xwe didetê Mehmûdê xulamê wî zelamekî gelekî zerbedest û zîreke, rojekê ew qeşe Xewşaba dibêjîte Mehmûdê xulamê xwe: Heke tu evî mîrê Çelkê bikujî ez dê kiça xwe demete, Mehmûdê xulam dibêjîte qeşey bila ez dê wî kujim, Mehmûdê xulam bivedizkîve wî qeşeyî dikujit. qeşe Xewşaba wê kiça xwe ewa pê gotî didetê. Piştî ku ev tişte aşkira bî Mehmûdê xulam û li gel wî Qeşeyî pêke radibin ji wê bardiken malêt xwe tîne ser gundê Bêrmanê û li wêr pêkve xwecih û akinçî dibin. Qeşûrî hemî yê bidûv wî Memûdê zavayê qeşe Xewşaba ewê ku neql nav digotê: Qeşe Hûro yêt ketîn û ji wêrê yêt belav bîn.
Min ev çend zanîn û agehiye yê ji devê mela Mehmûdê Pîrosî, Keleşê salihê pîrhesinî, Heyderê pîrhesinî û hecî Mihemedê Gêndelê Bilêlî, Ehmedê Salihê Xîdrê pîrhesinî, Mistefayê Mihoyê Mêrkitkiyê Jirkî û ji zar devê gelekêt dî jî min yêt guhlê bîn û wergirtin Rehma Xudayê Jorî li wa hemiya bît Amîn.
Gundê Bate dikevîte ber dehmenêt çiyayê Katoyî li hîza Deryê Zêriyê, bi rex gundê Pirosa ve.
Berê gundê Bate bi ser Qeza Elkî (Beytüşşebapê) herema Hekarê ve bû.
Belê li sala 1991êkê Elkî, ya birye ser parêzgeha (wîlayeta) Şernexê.
Bate gundekî ber fireh û bêhn xweşe, li demê mirov berê xwe didete dîmenêt gundê Bate ewêt ku bidarûbar û şînkatiye xwe gelek diciwan û rengîn çavêt mirovî jê venabin.
Gundê Bate gundekî befrîne, belê li herçar danêt salê hewayê gundê Bate gelekî xweşe, hindîbêjî ava kehniyêt gundê Bate ya teziye qet mirov jê têr nabît.
Ji kevin da xelkê herêma Hekarê xûyanî û biyaniya bi çavekî gelekî mezun û giran biha, nexasms ji layê dînî da li ser xatira mela Hisênê Bateyî berê xwe dida gundê Bate, heta vê viyana mela Hisênê Bateyî wesa te’sîr ya li wa kirî hata vêgavê jî hêj gelek bi mela Hisênê Bateyî û gora wî sûndixwen û hawar dikenê…!!!
Nave gundê Bate yê guhorî, niha bi Tirki dibêjinê ‘’ “Guneyyaka Köyü” anku pesarê jêri.
Gundê Bate berê ji gundêt Pirosetiyê dihate hejmartin, hîngê gava di got: Pîrosetî anku re’iyeta mîrê Hekarê: Pîrosa, Bate, Hemka, Melêsê, Zevya, Elkî, bilbês û Gelejêr, hîngê ev gundêthe hemî gundêt Pîrosetiyê dihatine hejmartin, hemi bi timamî bi mirgeha Hekarê (Colemerge) ve digirêdayî bin, di ferman û hukmê mîrî da bin.
Heta gelek pîremêrêt me digot: Berê gundê Bate bersivka gunde Pîrosa bû, anku taxek ji gundê Pirosa dihate hejmartin.
Nê di hîngê da mirova muhtacî bi mirova û êkûdu hebû, nexasima wî zemanî gundêt nêzîk û cîranêt êkûdu, yêt kêm xwe di da li gel yêt boş, hemiya pêvke û li gelêk xwe diparast û sitare dikir.
Heta berê gundê Pîrosa, gundê Bate û gundê Hemka muxtarê va hersê gunda êkbû.
Heta Seydaye mela Hisênê Bateyî jî (Rehma Xudê lê bît), ji ber gundê Pirosa ew bi navê mela Hisênê Ertuşî yê navdar bî li gelek cih u welata dinav kurda da.
Çunku bapîrkalkê Pîrhesiniya (Pîrosiya) yê pêşîn anku Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî vehewha û re’iyeta mîrê Hekarê bû û ji kevinda li nav ‘eşîreta Ertuşiya da yê akincî û xwecih bî, ji ber vê hindê Pîrosî jî babkekî ‘eşîreta Ertuşiya têne hejmartîn, heta ew bişahid û îzbad Ertuşiyêt kevn û qedîmin, çunku eve berî (600) şeşset sala pitire ew ji nav Biradosta başûrî welatî yêt hatîne vê herêma Hekarê li Beytuşşebabê yêt akincî bîn.
وهو الامام حسين الشافعي الارتوشي الهكاري عليه رحمة الباري
ِAnku: Ew Huseyinê pêşeng Şafi’iy Ertuşiyê Hekarî ye Rehma Xudê lê bît.
Hejî gotinêye bêjîn: Mela Hisênê Bateyî û mela Ehmedê birayê wî ewê ku ji wî yî mezuntir bû (Rehma Xudê Jorî li wa bît) herduka li gundê Pîrosa li Mizgefta taxê Berkevrê gelek sala melatî ya kirî û heta wa gele sala jî tedrîsat li wêrê ya kirî û ders yêt gotîne feqiya. Heta bapîrê mela Mihemedê Bateyî jî gelek sala melatî ya li gundê Pîrosa kirî.
Navê bapîrê Mela Hisênê Bateyî Mela Ehmede. Ev Mela Ahmede di ‘eslê xwe da ji ‘eşîra Mizuriyan e, eve berî çendesd sala ye ew yê ji wêrê anku ji nav herêma Behdînan yê hatî û li ser gundê Pîrosa di nav mirovêt xwe da yê akincî bî, anku li gel babkê Xaziya. Çunkî ev babkê Xaziya jî di ‘eslê xwe da Mizuriyan e ji kevn da ew jî yê ji başûrî welatî ji Gundê Çemankê ewê nêzîkî Duhokê yêt hatîn.
Heta gora Mela Ehmedê bapîrê Mela Hisênê Bateyî û ya kurê wî anku ya babê Mela Hisênê Bateyî; Sofî Mustefayî yê li nav meqbera Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî di nav gundê Pîrosa da li taxê Berkevrê. Sofî Mistefayî çar kur hebin: Hisên, Ehmed, ‘Usman û Mihemed.
Mela Hisên li gundê Pîrosa li sala 1417 Xudê yê daye dinyayê û li gundê Bate li sala (1495) zayini yê mirî û çûye ber rehma Xudayê Jorî. Mela Hisên eve berî bincsed (500) sala pitire yê mirî. Belê hinde ‘alim û zana dibêin ew yê di navbera va sala da yê bi û mirî: (1689-1755).
Heta Mela ‘Huseynê Bateyî bixwe jî di dûmahîka geleka ji hozanêt xwe da navê gundê Bate bo xwe yê kiriye neqil nav.
Mela Hisên li gel hersê birayêt xwe anku li gel Ehmed, ‘Usman û Mihemed li ser daxwaza xelkê gundê Bate, bi malekînî ve radibîn ji gundê Pîrosa diçine gundê Bate û li wêrê Mela Hisên dibîte melayê wa, ji berhindê dibêjinê Mela Hisênê Bateyî û ertoşî, belê ya rast her ewe ya me gotî ku ew ji ‘eslê xwe yî Pîrosî ye …..)
Li dûv gotina mela Mihemedê ‘Elêyê Qewalî, Mela Hisênê Bateyî kurek û du kiç hebin: Tahir, Asimîn û Zûlf.
Eve navê wa babik û binemalêt Bateyane ewêt ku nihe li gunde Bate, Colemêg, entaliya û li gundê Qewalê di xwecih.
1- Binemala ‘Ebdullahî (Hesin), binemala (Hesen) anku binemala mela Ye’qûbî û mala Mela Mihemedî û binemala Mûsê li gundê Bate. Binemala Mela Hamid li gundê Qewalê. Binemala Bêjenê, binemala Sidqiyê Gozelî kurê mela Ehmed û binemala Hesenê Şerîf li Çolemêrgê ev binemale hemî di ‘eslê xwe da digehine ‘eşîra Mizûriya, ew yê ji nav herêma Behdînan ji nêzikî Duhokê yêt hatîn û li gundê Bate yêt xwe cihbîn. Heta dibêjin navê wî gundî yê ku ew jê hatîn Nêrgiz e. Ev binemale hemî digehne
2- Binemala Piroyê: Mendka anku mala Mihemed Şembî û mala Hamoyî ev herdu binemale digehine dûndeha Bana kiça Zulfê, anku Zulfa kiça Mela Hisênê Bateyî. Ev herdu binemale di ‘eslê xwe da Goyine.
3- Ew binemala dibêjinê: ‘’Mala ‘Ecema’’ ew ji berê da yê ji rexê İranê ve hatin û li gundê Bate yêt akincî û xwecih bîn, ev bnemala ‘Ecema ji pazde mala pitirin, nihu ev binemale hemî li bajêrê Entaliya yêt xwecih bîn.
4- Binemala mela Reşîd di ‘eslê xwe da Heyderîne.
5- Binemala Faroyî: Ev binemale ji layê Silopiya ve yêt hatîn û li gungê Bate yêt mayîn û akincî bîn. Ev binemale di ‘eslê xwe da digehne binemala Berheskê ji Sipêrtiyêt Silopiya. Binemala Faroyî û Binemala Kerra ji jinka da digehine êk.
6- Binemala Kerra ji rexê Zaxo ve yêt hatine Silopya gundê Dêredevşê û ji wêrê yêt hatîn li gundê Bate yêt akincî bîn, di ‘eslê xwe da ew Mehmeda ne. Mala Kerra binemaleka kevn û qedîme li ser gungê Bate. Dibêjin li zivistanekê marek ketibû di nav cerê rûnî mala Kerra da li ser şîvê hemî pê dimirin êk bitinê jê dimînîte sax. Mala Kerra û mala malxwê (ji gundê Pîrosa) xal û xwarzayêt êkin, ewê maye sax ji mala Kerra mala malxwê yê birye nik xwe û wa ew yê xudan kirî.
Ji gundê Bate babê hecî Sebrî Letîf li nav mala Îsma’îl axayê giravî bû, ji Bateya ew bitinê yê li gel wa çûye şerê Geliyê Tiyarê. Gundê Bate ducara yê xirabî Pîrosa yê ava kirî.
Heta li demekî hinde malêt Giraviya hatin malêt xwe înane ser Gundê Bate, wa Giraviya li berbû li wê derê bimînin û akincî bin û wa gelek zulim û te’dayî li Bateya dikir. Milkê wa bihîle û mişkane berzeftê xwe dikir, heta nihejî hêj hindek ji wa zevya Giravî di bêjîn yêt me. Îsivê keleşê Pîrosî bi vê hindê diheshît, ew gelek ‘aciz dibît; radibît bi bireka mirovêt xwe ve diçine Gundê Bate, li ser kehniya nîveka gundê Bate gazî wa Giraviya hemiya diket, ew di bêjne wa Giraviya divêt hûn bizûtirîn dem malêt ji vêrê barkrn û herin, heke dê pîs qewimît û gelek gef û gura li wa diken. Ew Giravî mecbûr dibin radibît malêt xwe ji gundê Bate bardiken û diçin.
Gundê Bate nêzîkî (160) sed û şêt malane, bahrapitir nexasima li sala 1990ê gunê xwe yê berdayî hema (20-25) malek yêt mayîne li ser gundê anku li ser gundê Bate. Hindek ji Bateya yêt çûyîne: Colemêrgê, Çemanê, Silopiya, Wanê, Edena, mêrsînê û Entalya û gelek cihêt dî jî.
Rêka ‘ereba li sala 1987ê ya hatiye gundê Bate.
Ceyran lisala 1988ê ya hatiye gundê Bate.
Şebeka avê li sala 2004ê ya li nav gundê Bate ya belav bî.
Fere bêjin ku ji gundê Bate gelek ‘alim û zana hej berê da yêt rabîn eve herweki: Seydayê navdar û meşhûr mela Hisênê Bateyî, mela Ahmedê birayê mela Hisênê Bateyî, dibêjin, ew jî gelekî navdar bû. mela Mihemedê kevin, mela Tahir, mela ‘Ebdullah, mela Hamid, mela Mihemed ‘Elî, mela Îsif, mela Ye’qûb, mela Se’dî, mela Ehmed, mela Mihemed, mela Reşîd, mela Salih, mela Xurşidê kurê Dirbaz mela Salihê Qewalî (Bateyî), mela Qadir, mela Cemal, mela Zekî, mela ‘Arif, mela Weysî, mela Îsmet, mela Selîm û mela Muslim.
Bi tirkî navê gundê Hemka Beşağaç e. Binemala Qadoyî jî ji gundê Pîrosa yêt çûne ser gundê Hemka û li wêrê yêt mayn û xwecih bîn.
Mûsê babê rostem, ‘Umer, Reşo û mela ‘Elî.
Ev hersê birayêthe yê ji nav Mamêzdîna mizûriya hatîn di ‘eslê xwe da ‘Umerîne anku digehine îmamê ‘Umer (razîbîniya Xudê lê bît).
Ew binemala dibêjinê mala Alan yê ji nav Alikan ji rexê Wanê yêt hatîn û mala Mîrzayî jî Goyîne yê ji gundê Dêrahînê hatîn.
Gor û qebrek yê dinav gundê Hemka da heyî dibêjinê: Gora Weysilqerenî, Şikefta bi av li derê Dila, Şikeftagurî ewa sê helamet tê da heyîn şikefta hevşkê bizna û minasibê Kelutkê, birastî ev cend cihe hejî dîtinêne.
Ji gundê Hemka şeş (6) kes yêt çûyne şerê Geliyê Tiyarê, heta Mistê Hacî Xama di wî şerî da yê hatiye kuştin.
Aşka berê ya Hemka bû wa ya firotiye Bilêliya.
Berê gundê Hemka bi va hersê binemala yî avabû: Binemala ‘Emerê Mihemed, binemala Hesenê Mihoyî û binemala Mihoyê Hacî; ev hersê binemala gelek dimerd û nandeh bin.
Nihe gundê Hemka ji dused (200) binemala pitirin.
Ji ber tevger û serhidana bakur, gundê Hemak jî li sala 1994ê da yê hatiye berdan, nihe hema nêzîkî çil (40) mala yê li ser gundî heyîn.
Li sala 1940ê mizgeft li gundê Hemaka ya hatiye avakirin.
Li sala 1954ê mektebe li gundê Hemka ya hatiye avakirin.
Li sala 1964ê di gundê Hemka ra rêka ereba ya çûye bajêrê Colemêrgê,
Gundê Hemka gundekî dême; çu kehniyêt Xudayî lê nîn.
Li sala 1987ê şebeka avê ya çûye gundê Hemka.
Li sala 1988ê ceyran ya çûye gundê Hemka.
Berê Hemka jî taxek ji gundê Pîrosa dihate hejmartin çunku çendcara ya xirab bî Pîrosiya ya avakirî.
Hemka jî li gelek cih û welata yêt belav bîn eve wekî: Wanê, Kewaşê, Cizîrê, Geverê, Dêzê, Çemanê, Mergehê, Mêrsînê, ‘Urfayê, Ceyhanê, Entaliya, Duhokê û Mûsilê yêt belav bîn.
Mijîn (navê gund bi tirkî "Akduman" lê kirine), gundekî girêdayî navçeya Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Gundê Mijîn ji du taxan pêk dihatibûye, taxek a hayan (ermenî) bû, taxek jî ya misilmanan. Beriya beriyê fileh tê de dijiyabûne û navê wê demê "Mijdîn" bûye.
Rojhilatê Mijînê dikeve li bin Kela Memêdê, gund ji dolekî pirr kûr pêk tê. Zozanê gund, Warê Sorik (zozan) bû ku navê xwe ji sorgê hewêrî digirt. Çiyayê Sohrê (Sorê ?) Mezin dikeve başûrê gund. Deriyê Davê (Tavê ?) yan Deriyê Kerkolê jî dibêjin jê re.
Li aliyê bakur ve jî kêrî dikevitê navê Vankêryan jî Radê, li rojavajî gundê Helal dikevitê ava Mijîn jinav kevirek asî derdikeve em dikarîn bêjin libin kêla memê derdikeve navê wê cihî jî Dolga Kiçik yanji Lota Kirengan.
Gundê Mijîn li gor sala 1993'an li dora 320 mal bûn. Nêzîkî 120 mal koçberê bajarên Bakurê Kurdistan û Tirkiyeyê, yên jî Başûrê Kurdistanê bûn.
Hududê gundê Mijîn yê nêbana biligya û mijunyade sirtu sirte tê melayê kubar jı wê heya berê nîvî derbasî mirçela melaxêrê sirtu sirt tête kunudu ew jî dibe sırt heya çelê keran xwetavê ji sukrê sırtu sırt diçi çıyayê hêrimyan jêrde diçe girê elî jorde diçe gehna xazî li ser vî hedudî 3 mêr hatine kuştin 2 yê Biligya 1 mujinî bu, jiberê van hersêgan ji 4 mijinî hat bun kuştin liser vê hududê. Ev şere ji jiber xaldê emer helalîbu mala beyrê bu bi zorî firotî bu Biligyan jibo vê ji şer çê bu navbeyna herdu gundan de.
Hestpist, an jî Hespist (bi tirkî: "Yarbaşı"), gundekî navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn"[Rewşa îro (2014)?]".
Hespist bi masiyên xwe û newala xwe tê naskirin. Ava Hespistê xwe ji nav quntarên çiyê berdide. Çemê Dîcle di nav newala wê re derbas dibe. Vî gundî gelekî zor û zehmetî ji aliyê dewleta tirkan ve dîtiye, lê hertim li hember zorê li ber xwe daye. Gelek mirovên wê tevlî gerîlayan bûne û şehîd ketine. Heya roja îro jî Hespist li ber xwe dide. Niha nêzî 200 malbat li gund dijîn.
Celadet Alî Bedirxan (, Stembol −, Hêcanê, Şam) siyasetmedar, rojnamevan û zimannasê kurd bû. Celadet kurê Emîn Alî Bedirxan û Senîha Xanimê ye.
Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan Malbata Bedirxaniyan bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên Hawar û Ronahî weşandiye. Xebatên Celadet bûn bingeha wêjeya kurmancî ya hemdem. Di jiyana xwe ya siyasî da, Celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû, ew endamê Xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû.
Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Sultan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemenê ve hate surgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaza tirk bi serokayetiya Mustafa Kemal Atatürk bi serkeft, mafên Kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Alî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn Almanyayê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya Hiqûqê wergirt. Li sala 1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata Xoybûnê da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû.
Ji bilî zimanê kurdî Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: îngilîzî, fransî, almanî, tirkî, farisî, erebî, rûsî û yewnanî. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin.
Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, Kamûran û Rewşen Bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye.
Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da Celadet Bedirxan cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hate cîhanê. Bavê wî ramyar û rewşenbîrê navdar Emîn Alî Bedirxan e ku ew jî yek ji kurên Mîr Bedirxan e.
Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayika wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî li wan salan da di nav tevgera Kurdan da jî cihekê giring digirt.
Ji ber ku Osmaniyan qedexe kiribû malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê Kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî Helbestvanê navdarê Kurd Hecî Qadirê Koyî bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû.
Celadet tevî xwîşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir.
Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin. Celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Isparta, Edirne, Qonye, Aqqa, Nahlûs û Selanikê geriya.
Di 18 saliya xwe da Celadet li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Harbiyê dike. Di salên Şerê cihanî yê yekê da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya Qefqasê li dijî Rûsan şer kir.
Piştî ku di encama şer da Împeratoriya Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên Kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir, Celadet li Stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey derfeta damezrandina dewleteka Kurdî bûn.
Piştî şer dewletên serkeftî yên wekî Brîtanyayê li Kurdistanê ketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî birayê xwe Kamûran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî yên Brîtanî Major Edward Noel jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sewrê bû.
Kemalîstan ku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû.
Di encamê da, li Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê Kurdan Şerîf Paşa, hin mafên netewî hatin nîşankirin.
Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin.
Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên Kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû.
Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamûran, Safter Tewfîq û birazayê xwe Heqî ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir.
Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serhildana Şêx Seîdê Pîran destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate Kurdistanê.
Lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derket û zivirî Almanyayê.
Di vê navberê da, birayê wî yê biçûk Safter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Birayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û ket xizmeta tirkan. Vasif Çinar birazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.
Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir.
Mîr Celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû.
Di van rojan da, li Sûriyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serhildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên kurdan. Yên ku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê.
Celadet piştî ku hate Beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.
Piştî tevlîbûna Celadet, li 5ê Îlona sala 1927ê li Libnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî yên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn.
Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana Araratê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.
Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axa û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên kurd êriş birin ser qereqolên tirkan.
Lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe, Celadet berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahiyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê.
Li Tehranê Şahê Îranê Mehmed Reza Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ku Celadet ew daxwaza Şah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Înglîzan nexwest ew li Îraqê bimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî Sûriyê û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand.
Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Muksî û Haco Axa bi navê Civata Alikariya kurdên Belengaz komeleyek damezrand. Armanca wan ew bû alikariya kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin. Sûriyê wê demê di bin dagirkeriya Fransayê da bû û têkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên tirkan, fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimîne. Li tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhildêrên kurd ên din bi zorê li Şamê hate bicîhkirin.
Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ku Celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn, rewşa navxweyî ya kurdan bû. Di nav kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da.
Li rojên sirgûniya Şamê Celadet dest bi karê zimanzanî û çêkirina elfabêyeke kurdî kir. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfabêyan gihişt hindê ku elfabeya latînî dikaribû berî li nivîsîna kurdî vebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû.
Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta Fransî destûr girt ku li Sûriyê kovarekê derbixe.
Piştî amadekariyan, li 15ê Gulana 1932ê hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya kurdî-latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye.
Her li wê salê pirtûka xwe ya rêzîmanê a bi navê "Rêzimana Elfabê ya Kurdî" çap kir.
Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê Fransî û parêzeriyê bike.
Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe Kurdistanê. Lê piştî ku serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hate tefandin, wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe.
Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir.
Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zarokên wan çêbûn. Her wiha, kurekê wan bi navê Safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê ya ji şûyê (mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû li ba wan dima. Ji zarokên Celadet, Cemşîd li Almanyayê doktorî xwend û li sala 1999ê çû ser dilovaniya xwe. Ji Cemşîd kurek û keçek bi navên Kurd û Evîn hene. Kurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî.
Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê Salah Sadallah jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Karebayêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qatarê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye.
Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal 15.05.2011 li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên kurdî bike.
Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê keç Şîrîn, Nesrîn, Ruşen) li Beyruta Libnanê dijîn.
Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên Kurd li Sûriyê careka din destpêkir. Dewleta Fransî di nav salên 1943ê û 46ê da bi zorê rûniştina li Şamê li ser Celadet ferzkir. Qedexe bû ku ew ji Şamê derbikeve. Ev bi zorê rûniştina li Şamê ji aliyê rejîma Sûriyê ve jî heta 1948ê hate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala 1942ê li Şamê Kovara Ronahî weşand.
Pênç hejmarên Ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda kurd hatibû xemilandin. Piştî ku li sala 1943ê Hawar hate rawestandin jî, Mîr Celadet giranî da ser Ronahiyê.
Hingê birayê wî, Kamûran, jî li Lubnanê kovareka kurdî-fransî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945 ê ajot.
Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek pirtûk jî nivîsîn. Her wiha, ji bilî kovarên ku wî derdixistin, di gelek kovarên Kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadet li sala 1950ê li gundê Hecanê, ku nêzî Şamê bû, dest bi karê çandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bike.
Her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê.
Mîr Celadet li 15ê tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Mewlana Xalidê Nexşebendî li taxa Kurdan li Şamê hate veşartin.
Li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dûgela Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye.
Reşêne (bi romî: "Dikboğaz"), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.
Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Xerabê Cibra, gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye.
Xerabê Cibra 41 naws dimêne sala 1965 da Hacî Xelef ser axa filaha avakir naha 5 mala wext 22.04.2008 xara bû carek di 2003'an da ava bû.
Oman'", welatekî Rojhilata Navîn li ser Nîvgirava Erebîstanê li qeraxê Kendava Omanê û di ser Deryaya Omanê re ye. Li bakur Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, li rohava Erebistana Siyûdî û li başûr-rojava jî Yeman heye. Ekonomiya Omanê bi giranî girêdayî Petrolê ye.Nexşeya Omanê
Herêmên Omanê.
Oman ji 8 herêman ("mintaqah") pek tê. Ev herêm jî bi navê wilayetan (wilayetê biçûk) di nav xwe de perçe dibin.
Kendava Omanê (bi erebî: "خليج عمان"; bi farsî: "دریای عمان") perçek ji Derya Erebî ye. Ew bi rêkê Hormûzê digê Kendawa fars. Ew 560 km dirêje.
Kendava Omanê li bakurê digê Îranê, li rojavayê digê Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî û li başûrê digê Omanê Li rojava digê Okyanûsa Hindê.
Monoteyîzm an jî yekxwedêtî navê van olên ku tenê bi yek Xwedê ye.
Peyva monoteyîzm, ji peyvên yewnanî μόνος, "monos" "yekane" û θεός, "theos" "xweda" pêk tê, ol û bawerî û fîlozofiyên ku tenê yek xwedayî nas dikin, destnîşan dike. Bi vê yekê jî ev ol di îlahiyatê (xwedanasî) de ji polîteyîzmê (pirxwedêtî) tên cihêkirin. Olên ku pirxwedêyî ne, lê xwedayekî wan ser hemiyan re heye jî weke monolatrî têne binavkirin.
Îhsan Nûrî Paşa û jina wî ya tirk Yaşar Xanim
Îhsan Nûrî Paşa (z. 1893 Bidlîs - m. 25'ê adarê 1976 Tehran) general û rêberê leşkerî yê serhildana Çiyayê Agirî û ji endamên damezrînerên Xoybûnê bû. Li paş şkestina şoreşê, ew li Îranê bû penaber û heta dûmahiya jiyê xwe li Tehrana paytexta Îranê ma.
Ew bi rûdaneka erebeyê (tirombêlê) çû ber dilovaniya Xwedê. Ihsan Nûrî di sala 1892 an 1893 de li Bedlîsê ji dayik bûye. Malbata wî di nav eşîra Celalî de cîhekî bilind girt. Koka wî enablehsan Nûrî kir ku li Împeratoriya Osmanî pîşeyek leşkerî bimeşîne. Wî dibistana artêşê li Erzincan û paşê jî akademiya leşkerî li Stenbolê xwend. Wî di 1910 de, li Albanya, ji 1911 heya 1913, li Yemen, û dûv re jî li Gurcistane wek aliyek kar kir. Ew li eniya Qefqasya dijî Rûsa birîndar bû.
Serhildana Elkê.
Serhildana Elkê an jî Serhildana Beytûşebabê () di 3ê îlona sala 1924'an de destpê kir. Serhildan, di pêşengiya serbaz Îhsan Nûrî de ji aliyê rêxistina Azadî ya li alaya piyade ya 18emîn ya li navçeya Elkê (Betûşebabê) hate destpêkirin. Serhildanê, di demeke kin de nêviyê alayê da ber xwe û yekemîn serhildana kurdan a piştî sazbûna komarê ye.
Serhildana Agiriyê ya yekem.
16’ê gulana 1926'an de eşîrên Soxanlî, Celali,Heyderi Kizilbaşoxlî, Sorî, Cîlkanli, Bîlhanli, Cinganli; bi Îbrahîmê Bro û hevalên wira civiyan û serî rakirin. Ji Îranê jî 1000 siwarî hatin tevî vana bûn. Operasyonên leşkerî ku vê demê ji aliyê Komara Tirkiyeyê hate pêkanîn bi ser neket. Leşkerên Artêşa Komara Tirkiyeyê vekişya Bazîdê û di meha hezîranê de cardin erîş kirin. Li ser vê êrîşê serhildarên Serhiladanên Agiriyê çûne Îranê. Komara Tirkiyeyê ji Îranê xwest ku sînorê xwe tevxe û tedbîren pewistin bigrê.
Komara Agiriyê.
Îhsan Nûrî Paşa û Zîlan Beg, bi serokê eşîra Hesik Îbrahîm Axa ra ser sînorê Îranê re derbas bûn û serhiladaneke nû dan destpêkirin. Serhildêran herêmeke ku di navda Bazîd jî heye bindest kirin. Li vê herêmê bi piştevanîna Rêxistina Xoybûn ê Komara Agiriyê damezirandin. Serok wezir Biroyê heskî generale leşkeri İhsan nuri paşa Paytext Kurdava
Zıman kurdi Avakırın 1926 xırapkırın 1931.
Di 18ê Adar, 1976 de, dema ku di kolanek Tehran re derbas dibû, bi motorsîkletek hate lêdan, û ew bi birînên giran rakirin nexweşxanê. Ew piştî heft rojan kûm di 25ê Adarê de mir.
Hilûr yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e.
Bi du koman tê leyîstin. Koma ku "li ser pireyê ye", ango di cezayê de ye bi destên hevûdû digrin û heya serkeftinê qet bernadin. Koma din direvin û divê koma li ser pireyê (koma pirê, koma pirrikê, koma mastxwuran, koma keçikan, koma cezayê hwd tê binavkirin) bêî ku ji hev biqetin divê ji koma hember yekê biqefilînîn. Heger ne qefilandin dê her û her "li ser pireyê" bimînin. Yek ji leyîstikên ku hevalbendiya zarokan di nava komê de pêşdixe ye.
Pênckevirk, yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e.
Wekî ji navê wê tê fêhmkirin, bi pênc keviran tê leyîstin. Leyîstikvan bihusta xwe vedike û pênc kevirên gilover li ber radixîne. Yek ji keviran difirîne jor û beî dubarekirin, di yek ceribandinê de kevira ku firandibû diqefilîne û bi yek lêdanê kevirekê ji yên din di bin bihusta xwe re derbasdike. Bêî çewtî û dubarekirin vê yekê bo derbaskirina hemî keviran diceribîne. Heger biserket, mafê wê heye carekê din bileyîze yan jî ew ê bibe "mastxur".
Genim geriya, yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Leyîstikeka zivistanê ye.
Bi 3 û berjortir kesan tê leyîstin. Bingeha leyîstikê li ser baldarî, rastaxavtin û zîrekiyê hatiye avabûn. Destpêkê de herkes navê xwe yî rastîn bikartîne. Hergava ku yekê xwe şaş kir, navê wê tê guhertin û navên pêkenokî tên dayîn. Cara pêşîn ji ber ku hêj kes ne mastxur e, dor ji keçikan re tê dayîn. Keçik heya ku bibin mastxur dibin mîr û cezayê yên din dide.
Kê xwe şaş kir ji mîr re tê gotin.
Kê bûbe mastxur êdî navê wê "Tajiya zû tê" ye. Li vir genim di wateya spî û kêçan de ne. Divê mirov rastbiaxive, baldar be, xwe şaş neke.
Gustîla winda yek ji cureyên leyîstikên zarokên kurd e. Hin caran mezin jî dileyîzîn.
Bo leyîstikê pirr lîstikvan, gustîlek û bo lêdana destan alavek (pûşî, lêçik, kember hwd) pêwîst e. Destpêk bi keçikan e. Lîstikvan bi pûşiya ku serê wê tompizkirî gustîlê digerinê. Di destê hemiyan de digerinê û di yê yekê de winda dike.
Gorî kêfa xwe ji yekê dipirse. Helbet, beriya pirsînê yekê li destê bersîvdar dide: "Gustîl di destê kê de winda bû?". Heger pê derxist ew dibe mîr û pûşiyê hildide. Navê kê got divê ew destê xwe veke û îsbat bike ku gustîl ne destê wê de ye. Navê kê hat gotin ji wê tê pirsîn û heger gustîl ne di destên wê de ye, ew lêdanê dixwe. Heya gustîl derket holê destên gelekan sorgulî dibin.
Di vê leyîstikê de ya girîng ew e ku mirov xwe ji lêdanxwarinê biparêze.
Mok, moq yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Bi kevireke sehlî (pan) û kevireke gilover, ango du keviran tê leyîstin. Leyîstikeka komî ye. Ji kevirê ku pê ev lîstok tê lîstin re jî mok dibêjin.
Hin zarok ji kevirê kewke yan ji texteyan ji xwe re mokên taybet çêdikirin û ev wekî leyzokek di malê de vedişartin, pêdivî bîdîtana dîsa bikardianîn.
Çawa tê lîstin?
Leyîstikvan bi kevirê oan (sehlî) li yê gilover dide. Bi dar an gavan tê pîvandin ku kevir çiqas pekiya ye. Leyîstikvan ne azad e, tenê li ser kevirê sehlî yên leyîstikvanên din dikare manevra bike.
Dor bi dor tê û bi herî kêm 2 kesan tê lîstin.
Opera wekî Internet Explorer, Mozilla û Mozilla Firefox gerokek (browser) ji bo înternetê ye. Taybetiya Opera biçûkbûn û lêza xwe ye. Opera jî yekemîn ji gerokên mezin ku bi kurdî hat wergerandin.
Opera belaş e, lê ne nivîsbariya azad e. Opera xwe bi reklam fînanse dike. Mozilla û Mozilla Firefox nivîsbariya azad e.
Opera geroka yekemîn e ku li kurdî hatiye wergerandin. Opera 7.53 di tîrmeh 2004'an de qediya. Opera 8.0 jî di sala 2005'an de bi kurdî hate weşan.
Opera 7.53 ku ji alî Rêzan Tovjîn ve hate wergerandin di malpera www.opera.com de ji meha tîrmeha 2004'an de hate weşandin. Ev ji bo zimanê teknîk ê kurdî gaveke girîng bû û yekemîn car bernameyeke bi vî rengî fireh bi kurdî hate pêşkêşkirin. Binêre: Nivîsbariya kurdî
Opera 7.54 jî di meha Gelawêja 2004'an de derket.
Di sala 2005'an de Opera 8.0 bi kurdî derket.
Ehmed Herdî (nivîsguhêriya ji alfabeya erebî: "Ahmad Hardi") helbestvan û siyasetmedar kurd e.
Herdî di sala 1922'an de li bajarê Silêmaniyê da hatibû dinê, ji sala 1991'ê û vir va li Londonê bicîh bibû.
Herdî ji bo serxwebûna Kurdistanê jî tevû hevalên xwe ên mîna Ebdulla Cewher, Cemal Nebez û Kamil Jir partîyekî bi navê KAJIK avakiribûn. Hardî bavê Çoman Herdî ye. Keça wî jî mînanî bavê xwe helbestvan e.
Piştî nexweş ketina xwe vegeriya bajarê xwe û li wir di 29.10.2006'an da çû ser dilovaniyê.
Lengo yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Pirranî bi dorê tê leyîstin.
Zarok li cihekê bi girêt (tebeşîr) an kevirekê hin dirûvên geometrîk ên nasdar xêz dikin û bi dorê yan hin caran bi komî dileyîzin. Lengo wekî ji navê wê kivşe ye, bi lengoyê ango li ser yek lingê tê leyîstin. Li hin deveran herdû ling jî tên bikaranîn. Lengoyên herêma Serhedê ji 7 çargoşeyan pêk tê. Li herêma Wanê û gelek herêman leyîstikvan him lengokî bazdidin û him jî bêî ku dubarekirin û li ser xêzê hiştin, kevirekê sehlî jî bikartînin.
Armanc a vê leyîstikê bêî şaşî û dubarekirinan carekê li ser van dirûvan gerîn an derbaskirina kevirekê sehlî ye. Li ser yek lingekê mayîna zarokan bipêşdixe. Pirranî keçik dileyîzin.
Nelson Rolihlahla Mandela (jdb. - m. 5 kanûna pêşîn a 2013an) ji 9ê gulanê 1994 heta hezîran 1999 yekemîn serokkomarê reşik ê Afrîkaya Başûr bû.
Berî hingî ew ji bo bizavên siyasî û bo nehêlana rejîma apartheid têkoşiya bû ketibû zîndanê. Ew beriya ku bibe serokkomar, rêberê Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê (African National Congress, ANC) bû.
Wî 27 salên jiyana xwe li zîndanê bihurandine ku piraniya wê li zindana Gizîrteya Robben derbazbû. Ji ber vê heyama dirêja zîndanîbûnê û bizava wî ji bo nehêlana nîjadperestiyê ew bû navdartirîn rêberê şerê dijberî apartheidê.
Li van bîst salên bihurî wî zêdetirî sed xelatên navneteweyî wergirtine. Li sala 1992an wî Xelata Atatürk a Aştiyê nepejirand û got ko ew nikare di vê rewşa ku Kurdan li Tirkiyê tên bindestkirin de xelatekî wiha werbigire.
Xwendin, bihêztirîn sîleh e ku hûn dikarin jibo guhertina Cîhanê wê bikarbînin.
Qehwe, qawe (bi inglîzî: "coffee"; bi farisî û erebî: "قهوة") navekî giştî ji bo nivşekê malbateke daran e ku dibêjinê "rûnas". Fêkiyê wan daran jî her bi vî navî tê binavkirin.
Kurdên YKSSê, bêjeya "kofî" û li hin deverên Kurdistanê "kafê" bi kar tînin. Lê ji ber asîmîlasyon û bandora zimanên serdestên Kurdistanê, bêjeya qehwe bêhtir tê zanîn.
Tiraş anko dara qehweyê bi qasî 4 heta 6 metiran (12-20 pêyan) dirêj dibe û kulîlkên spî yên gelek bêhnxweş dide ku tenê çend rojekan dimînin. Fêkiyê dara qehweyê ku wekî helalokan şirîn e wîşî-wîşî şîn dibe û du dendik têda hene. Du cureyên berniyasên qehweyê hene: Qehweya Erebî ("Coffea arabica") Qehweya Lîberyayî ("Coffea liberica").
Jîngeha qehweyê.
Dara qehweyê gelek baş li gizirtên Cava û Somatrayê, li Nîvgizirta Erebistanê, Hindistanê, Afrîkayê û parzemîna Amrîkaya Başûr şîn dibin.
Dendik an hema yekser li zeviyê yan jî li meştelekê tên çandin. Du şêwazên dirûnê hene. Yek ji wan çinîna bi dest e û ya din jî hejandina daran û vewerandina qehweyê ye.
Kawayê Hesinkar yan jî Kawayê Hesinger kesê sereke yê mîtolojiya Newrozê ye. Li gorî mîtolojiyê, Kawayê Hesinkar, li dijî serdarê zordest Dehaq serî hil dide û piştî ku Dehaq têk dibe, agirekî mezin ku ji her çar aliyê bajêr ve tê dîtin, dadide. Ji wê rojê ve ye her tim gelê vê xakê, agir dadidin û vê rojê pîroz dikin. Ev roj rastî 21'ê adarê tê û navê wê Newroz (Roja Nû) e. Li Kurdistanê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.
Bi efsaneya Kawayê Hesinker re dîrokeke mezin tê ser ziman. Berî zayînê di deme Medan de keyê Asurî yê bi navê Dehaq êrîşî Mediyan dike û wan dike bindestê xwe de. Wan dike ku bike koleyên xwe. Lê medî li ber xwe didin. Di nav kurdan de ji deme Naîriyan ve li gor nêzîkatiyeke konfadarasyonî xwe birêxistin kirin heye. Her herêm, xwedi key e. Jê re dibêjin ´mîr´. Berî deme Medan, Naîriyan weke nêzîkî 500 salî di welatê xwe de bi azadî jîn bûn. Cih bi cih êrîş jî dibûn. Lê bi serê xwe bûn. Di wê demê de, demên Asuriyan dest pê dikin û ku ew jî bi hêz dibin, êdî dixwazin ku li ser wan herêman hemûkan serweriya xwe ava bikin. Bi şeran li deran bi ser jî dikevin, ta ku dem tê deme 800 wan berî zayînê, êdî hin bi hin Naîrî serweriye weke ku bi tememî winda dikin. Êdî ew jî bi wê windakirinê re li ber xwe didin û dikin ku careke dîn serweriye xwe ava bikin. Ji berî zayînê 800 û ta 600 wan, di dîroke wan de mirov karê weke demên raperîn û şeran bêne ser ziman. Di wan deman de kurd bi tememî serweriye winda dikin û êdî li her deverî berxwadana wan dest pê dike.
Dem ku tê ta dema Medan, êdî hin bi hin li hine herêmne xwe bi ser dikevin. Serweriya xwe bi serdixin. Herême mazin ya wan Gerzûbaqartan û Aqbatanê ya. Li Gerzûbaqartan jî bi ser dikevin. Piştre li Aqbatanê jî, bi Kaweyê Hesinker bi ser dikevin. Êdî ji Medan re demeke nû dest pê dike. Piştî serketina Kawa re, bi Med'a re demeke nû li Kurdistanê an jî bi giştî li herêmê dest pê dike.
Medî hêzeke mezin diafirênin. Gelek herêmên Asya jî dikine bîndestên xwe de. Ta bi Anatolya diçin. Îran û ta Efxanistanê û ji wir jî ta Pakistanê diçin. Nirxên xwe li mirovan belav dikin.
Ramana Kawa.
Hizir û ramana kawa pir girînge. Pir di nav xelkê li ser tê sekinandin. Bahsa azadîxweziya wî tê kirin. Hizre wî ya azadiyê pir xurte. Ew li azadiya xwe xwedi derketiya. Deme ku azadiya wî ketiye bindest de, êdî wî bidest li ber xwedanê kiriya. Di nav kurdan de îro jî dagarê(sembol)ê vê yekê ye. Weke hizir û dagerê berxwadanê azadiya xwe ya. Ew hizrê wî di nav xalkê de bideng e. Pir bahsa vê yekê bi rêz tê kirin. Rêzeke mezin jê re heye. Pîroziyeke mezin di nav kurdan de bi navê wî re tê ser ziman. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku felsefe azad û mirov pêre tê ser ziman.
Hizrê Kawa bi gelek awayan tê ser ziman. Deme ku mirov hizrê wî bêne ser ziman, divêt ku mirov ji bîr nekê ku piştî serketina wî re li Mediya pêşketineke çawa derkete holê. Bi vê yekê re ew xwediyê hizreke bi pergal e. Xwediyê hizreke ku civaknasiya wê xurte jî. Ew, pêşî, bi li nirxên xwe xwedi derketinê tê ser ziman. Ew weke sembola vê yekê jî ye.
Newroz.
Newroz, weke roja bi serketina serhildana Kawa ya. Bi vê yekê tê ser ziman. Piştî ku Kawa bi ser dikeve, êdî şahiyên serketinê dest pê dikin. Di nav kurdan de, di wê demê de agir pir pîroze. Piştî serhildan û serketinê agir tê pêxistin. Êdî piştre, ew agir pêxistin di be weke sembola wê rojê. Piştre hertimî di wê rojê de weke bi bîr anîna Kawa û serkeftina wî, agir tê pêxistin.
Di pêxistina agir de gelek wate têne ser ziman. Di serî de wate, azadiyê têne ser ziman. Wate serxwabûnê jî têde heye. Ji ber vê yekê, agir dadan pir girînge ji bo kurdan di wê rojê de.
Newroza hemdem û Kawayê Hemdem.
Îro newroz pir bi şahî û girseyî weke berê di nav kurdan tê pîrozkirin.
Îraniyan, ji ber ku wan xwe nêzkî kurdan didît, di wan herêmên kurdan de, yên di nav sînorê wan de, zêde pirsgirêk derneketin. Lê "weke çandaka Îranî" ta ji wan hat xwestin ku bidina nîşandin. Bi vê yekê re gelek nirxên kurdî di nav Îraniyan de jî bicih bûn. Vê yekê kir ku çandaka wek hevdû şîn bibe di nav wan de. Ji xwe, ji aliyê zimên ve gelek xosletên wek hevdû hene. Bi vê yekê re pevçûn û bi hev re pêşketin, bi hev re bi wan re jîn bû.
Lê li aliyê Osmaniyan wilo ne bû. Piştî şerê Çardiranê çend ku Îranî serdest bûn û xwe lev dana hevdû jî, lê Kurdan xisarên mazin jê dîtin û zû bi zû xwe lev ne dana hevdû. Piştre di demên piştre de, hin bi hin qedexekirineke mezin li ser serê Kurdan berdewam kir. Ta deme komara tirk ev qedexekirin berdewam kirin. Di deme komarê de jî wê qedexekirinê hê xurttir û zêdetir hebûna xwe berdewam kir. Li ser navê kurdan nirxên wan hatina jêbirin. Li aliyê kurdistanê yê qatê Tirkî, çanda wê derê weke çanda tirk hata nîşandin. Demên bişavtinê her weha dest pê kirin. Piştî ku tekoşîna azadiyê e kurdan dest pê kir, êdî dîsa li xwediderketine nirxên xwe derkete hole. Êdî Newroz jî bidest bi girseyî hatina pîrozkirinê hata kirin. Weke ku kurdan ji vê rewşê re di got, "ji nû ve şiyar bûn" bû. Êdî Newroz û nirxên ku bi Newrozê re dihatina ser ziman û kevneşopiyên ku pêre hebûn, careke dî zîn û jîn bûn. Weke ku kurdan got "Newroz ji nû va careke dî bû", êdî. Ew nûbûn jî, bi navê newroza hemdem hate pêşwazîkirin.
Li gor demê, navê Kawa jî hate ser ziman. Weke wê demê, çawa ku bindestî bû û Kawa rabû û li ber xwe da, êdî ji nû ve jî, kurd weke wê demê rabûna ser pîyan û tekoşîna xwe ya nûjen dan. Ji pêşengiya wê jî gotin "kawatîya hemdem". Ev gotin di nav tekoşîna kurdan de ku hê nû ve dest pê dikir û hemû tişt hatibû jibîrkirin, pêşengekî kurd bi navê Mazlum Dogan ku di zîndanê de girtî, bedena xwe bi sê darikên kibrîtê, ku weke sembola agirê Newrozê pêxistin û dawi li jiyana xwe anî. Vê bûyarê, careke dî di ser hişê kurdan de kawatî bi bîr anî. Êdî berxwedan mezin û bilind bû. Bi vê yekê re kawayê hemdem bû.
Lê wekî dî jî ku mirov bêne ser ziman, divêt ku mirov her weha bêje ku weke hizir û felsefe hemdem û mîte hemdem bû, ew zîn û jîn kirin. Îro, felsefe kurd ji nû ve bi hemdemî afirî. Ev hemdemî jî her weha ew hemdemî ye.
Wêne:Browser Market Map June 2015.svg|thumb|300px|Li gorî Statcounter'ê bikaranîna gerokan
Gerok () nivîsbariya ji bo xwendina rûpelên înternetê ye. Gerok bi piranî belaş in, lê ne hemû nivîsbariya azad in.
Qarqarava, gundekî eşîra Doskî ya herêma Duhokê ye.
Gund dikevite kiva?
Ji vî gundî malbata Findî derketiye, ji vê malbatê çendîn nivîser û rojnamevan derketine, vê malbatê rolekê berçav heye di warê rewşenbirî û nivîsîne da.
Mozilla Firefox an jî bi kurtasî Firefox gerokekê (browser) înternetê ye. Li gorî gerokên din wekî Internet Explorer pir avantajên Firefoxê hene: Bi lêztir e û ewlekariya wê zêdetir e. Li hember reklam û vîrûsan pir baş diparêze.
Bi kurmancî.
Heta 2014 wilo Firefox bi kurmancî hebû û ji endamên Koma PCKurdê Amed Çeko Jiyan û Erdal Ronahî ve dihate wergerandin. Lê vêce hemû rûpelên li ser kurmancî hatine jêbirin û yek hew karê kurmancî bineqînê. Bernameya rastnivîsê hê jî heye lê ew vêce kevn e û gelek gotin tê de nînin.
Di sala 2021a Firefoxa telefona ji kurmancî re hate çêkirin. Lê ji ya kompûterê re hê jî nîne.
Wermêl (bi rênivîsa Aramî: گوندێ وەرمێلێ), gundekî Başûrê Kurdistanê ye. Gundê Wermêlê dikeve ser bi nahiyeya Bamernê, qezaya Amêdiyê û parêzgeha Dihokê ve. Xwediyê erdnîgariyeka mezin, sext û çiyayî ye. Rûbarê Xabûrî sînorê bakurî yê vî gundî ye. Xala herî dawî ya çiyayê Metîna dikeve nav axa vî gundî ko jê re dibêjin Qûlmetîn. Xala herî nizm li ser asta deryayê di vî gundî de dikeve bakurê rojavayê gundî hema bibêje ber kenarên rûbarê Xabûrî û xala herî bilind jî li ser asta deryayê Mila Cuhnîkî ye.
Gundên cîran ev in: Kanî Belavê, Kela Şêxo, Banka, Babguriya, Pasê, Barholê, Bilêcanê, Gereguhê, Babîrê.
Edith Irene Södergran (z. 4 nîsan 1892 - m. 24 hezîran 1923) pêşenga helbesta swêdîzimanî ya Finlendayê bû.
Edith Södergran di 4ê nîsana 1892an de li Petersburga Rusyayê hatiye dinyayê. Södergran ji malbatek swêdîziman ya Fînlendayê bû. Helbestên xwe wê bi zimanê swêdî nivîsîne. Hê Edith biçûk bû, bavê wê Matts Södergran ji ber êşa zirav mir. Södergranê li yek ji baştirîn dibistanên Petersburgê, li fêrgeha St. Petri-Schule ya almanî dest bi xwendina xwe kir. Di 16 saliya xwe de ew jî bi êşa zirav ket û bo çarekirinê pêşî hat Fînlendayê, ya hingê beşek ji Împeratoriya Rûsî bû, û paşî ji ber heman nexweşiyê sê salan li Swîsreyê ma.
Piştî hilbûna agirê Şoreşa Rûsyayê, Edith û diya xwe ji Petersburgê bar kir derveyî bajar, "xaniyê [xwe yê] xirabe", wek ew bi xwe dibêje, û di rewşek bikêmûkasî de jiyan. Mîraseya diya wê wergirtî bi ticaretên biserneketî yên bavê wê û herwa li ber bahoza şoreşê pûç bûbû. Di vê rewşa xwe de Edith Södergran taliyê bû modernîstek xweser ku hingê kêm kes tê digihîn lê paşî wê bandorek berçav li coma wêjeyê hebûye. Edith Södergran helbestên xwe di bin bandora sembolîzma fransî, ekspresyonîzma almanî û futurîzma rûsî de jî dinivîsand û bi ziman û hunera xwe bû deng û pêşenga helbesta swêdî ya nûjen.
Yekem dîwana Södergranê li 1916 weşî. Li ser hev wê pênc dîwan hene. Helbestên Edith Södergranê ji tecrûbeyên jiyanê, ji dîtinên wê, ji xewnên wê, ji agirê gurr yê dilê wê afirîne. Êşa zirav, bêkesî, qutbûna ji mirovan û dilsariya ji hindê ku hemdemiyên wê ew fam nedikir, di helbestên wê de jî diyar e: xwestina destjêberdanê û coşa bilindtirbûna ji hemdemiyên xwe têkil dibin. "Jiyan şaşiyek germ e. Lê min tiştek dîtiye û bi rastî tê de bi ser ketime - rêya berev welatê neyî", Södergran di helbesta xwe "Welatê tune" de dibêje.
Edith Södergran di 24ê hezîrana 1923an de miriye.
Södergran, Edith
Rabindranath Tagore (1861 – 1941) nivîskar, awazvan, ramanwer û nîgarsazek hindistanî bû.
Tagore li bajarê Kalkotayê hat dinyayê û pirraniya jiyana xwe li Bengala wê demê borand lê li gelek derên dinyayê yên derveyî welatê xwe jî gerriya. Wî pêşî bi zimanê bengalî dinivîsî lê paşî wî bi xwe gelek ji berhemên xwe wergerrandin inglîzî. Tagore yekem asyayî bû ku sala 1913ê xelatê Nobel wergirt.
Berhemên Tagore mişe û gelek in. Wî bi xwe zêdeyî 2 000 helbestên xwe kirine stran û awaz bo wan danîne. Ew hê jî li welatê xwe pirr tê hezkirin û bi taybetî bi helbestên xwe yên strandî nemir e.
Tagore bawer dikir ku armanca mezin ya mirovî divê ew be ku xwe û her tiştê heyî – Yezdan jî di nav de – yek û parvenebar bihesibîne. Yekem gav ber bi vê armancê ve ew e ku mirov her kesî ji xwe re bira bihesibîne. Evînek kûr hemberî siriştê û hemû jiyanê ji helbestên wî diyar e.
Dema Tagore helbestên xwe ji bengalî dikirin inglîzî, pirraniya wan kurt dikirin û carine çend ji wan digihandin hev û dikirin yek helbest. Loma carine dijwar e bêt zanîn ka kîj helbesta bengalî serekaniya ya inglîzî ye. „Dixwazim dil û kakila helbestên xwe yên bengalî bidim wergerrên wan yên inglîzî… Helbestên min yên inglîzî ne kopiyên lê teyisokên yên bengalî ne“, Tagore nivîsiye.
Helbestên vê berhevokê ji sê dîwanên wî yên inglîzî hatine wergirtin û wergerrandin: Fruit-Gathering (çapa yekem 1916), Lover’s Gift and Crossing (1918) û Fireflies (1928).
Di sala 1974an li gundê Kassanê ser bi bajarê Dêrikê ve li Sûrî ji dayik bû. Xwendina xwe ya destpêkî li gund bi dawî anî. Xwendina xwe ya amadeyî û navendî li Dêrikê bi dawî anî û xwedî sê bawername yên bekaloriya ye li 1991, 1992, û 1993.
Derçûyê Kûlîja Nûjdarî (bîjişkî) ye li Zankoya Duhokê li Kurdistana başûr li sala 1999-2000.
Hilgrê bawernameya bakalurîûs bi nûjdariyê û neştirgeriya giştî (MBCHB).
Endamê Sendîka PizîŞkên Kurdistanê li 2001
Nûjdar li Xestexaneya Azadî li Duhokê.
Li sala 1993 derbazî Kurdistana baŞûr boye bo xwendinê piŞtî cihek wergirtî bo xwendina Nûjdariyê li Zanîngeha Duhokê bi pesendkirna PDK.
Jiyana Rewşenbîrî.
Yekemîn helbestê xwe di sala 1992an de nivîsand. Çend gotar û helbestên xwe yên kurdî û erebî di kovar û rojnameyên wek Jiwan, Xebat, Metîn, Birayetî, Gazî, Peyman, Gulana Kurdî, Gulana Erebî, Ronak, Nûjdar, Xebata Qûtabiyan, Dengê Zanko,Alhuda, Alîtîjah Alaxir, Teşrîn, Azadiya Welat û her wiha di malperên weke Tirbespî, Efrîn, Avestakurd, Mehname, Agirî, û Heyîv de weşand.
4. Berpirs û Amadekarê Belavoka RONAK ya Saxlemî û rewŞinbîriya giŞtî li Kûlîja Nûjdarî li Zanko ya Dohukê 4 Jimare bi 12lapera derçûn.
5. Berpirs û Amadekarê Belavoka NUJDAR li Fîstevalên Zankoya Dohukê 2Jimare bi 32lapera derçûn.
6. Amadekar di belavoka Dengê Zanko de.
7. Amadekirin û belavkirna Pertukên Şehîd Azad Dêrikî -Bajarên Kurda bi zimanê arabî -Çerxên berî dîrokê di welatê dinavbera herdû avan de bi zimanê arabî.
Berhemên Wî yên Destnivîs.
→4 Serbor û Serpêhatî di Jîyana min de
9. Endamê yedek di hevbendiya KAWA ya rewŞinbîriya kurdî de li kurdistana baŞûr
• Li 27.12.2003 digel Kiçeka Kurd bi navê Leyla biryar dan ko Jîna xwe digel hev bidûmînin
• Di gulana 2003 besdarî kirye di kongirê Komela PizîŞkên Kurd li Almaniya de weko Endam herwiha li kongri Berlini ji li meha Tebaxa 2005.
• Wergirtina cihekî di Peymangeha (MIBEG) de li Almaniya piŞtî bawername wî hatî te’adîl kirin.
Niha Nûjdar li Xestexanekî li Almanîya
• BeŞdarî di çendîn Semînarên pîziŞkî li Almaniya weko xwe amadekirin bo karkirnê weko Nujdar li xestexanên Almanî
• Niha li Almaniya dimîne biŞtî destên gemar xwestin jiyana wî tarî bikin
"Nûjdar" kovareke wextî bû li zankoma Koleja Pizişkiyê li Zanîngeha Duhokê dihat çapkirin. Kovar li sala 1998'ê heta 2000'ê ji layê Dr.Yasîn Dêrikî dihat serperiştîkirin. Wî wekî amadekar û belavker 2 jimare jê derkirin. Berî hingî navê wê kovarê Ronak bû (li sala 1997-1998) û 4 jimare jê derket bûn.
Nûjdar bi 32 rûpelan derdikevt û babetên wê hemûreng bûn.
Weşanxaneya Apecê bi zimanê kurdî, erebî, tirkî, farsî, swêdî û almanî pirtûkan diweşîne. 90% ji pirtûkên ku hatine weşandin bi herdû zaravayên kurdî yên sereke; soranî û kurmancî ne. Bi zaravaya dimilî(zazakî) jî heta niha hatine weşandin. Piraniya berhemên weşanxanê, pirtûkên zarokan in. Ji derve yî pirtûkên zarokan pirtûkên li ser dîroka kurd û Kurdistanê û zargotin û zimanê kurdî jî tên weşandin. Weşanxane giringiyê dide pirtûkên bi zimanê kurdî, bi taybetî yên ji bo zarokan û yên hindekariyê.
Apec ansîklopediyeke zarokan bi kurdî weşand.
Bnr: Listeya weşanên ku bi kurdî diweşînin
Serbistan an jî Sirbistan (bi serbî: Република Србија/"Republika Srbija") welatekî li başûr-rojhelatê Ewropayê ye. Di van salên dawî de Serbistan bi şerê li dijî gelên din ên di nav sînorê Yûgoslavyaya kevn û bi taybêtî li dijî Bosniya û Herzegovîna û Kosovoyê kete rojevê. Piraniya gelê Serbistanê xiristiyaniya ortodoks diparêzin.
Serbistan welatekî Yûgoslavyaya kevn e. Sînorên Serbistanê, li bakûr bi Macaristanê re, li rojhilat bi Romanya û Bulgaristanê re, li başûr bi Komara Makedonyayê û Albanyayê re û li başûr-rojava bi Montenegroyê re, li rojava jî Xirvatistan û Bosniya û Herzegovînayê re heye. Serbajara xwermendê jî Belgrad e.
Émile Zola (jdb., Parîs; m., Parîs) nivîskarê fransî yê xwedîbandor ku wekî yek ji giringtirîn mînakên nivîskarên ser bi dibistana sruştîgeriyê û wekî kesahiyekê berçav di bizava azadîxwaz a Fransayê da dihê naskirin. Wî di doza Alfred Dreyfusî de rolekê mezin leyist.
Emîl kurê endezyarekê Îtalyayî bi navê albert Zola (7ê tebaxa 1795ê - 27ê adara 1847ê) û jineka fransî bi navê Emilie Aubert (6ê Reşemeha 1819ê- 17ê çiriya pêşîn a 1880ê) ya ji herêma Beauce Bourguignionne a Fransayê bû. Émile Zola li Parisê hat dinyayê. Dema ew sê-salî bû, malbata wî çûn Aix-en-provence li başurê rojhilatê. Çar salan piştra, bavê wî li wir ji desttengiyeka aborî mir. Li sala 1858ê Emîl çû Parîsê û bû hevalekê nîgargerê navdarPaul Cézanne û li goreyê rêbaza romantîkgeriyê dest bi nivîsînê kir. Bi saya wî nîgargerî, Emîlî Monet, Sisley, Pissarro û Manet jî naskirin. Piştî ko Emîlî du salan li ser hev sinava liseyê neda, li sala 1859ê dev ji xwîndinê berda û ji bona ko êdî li diya xwe nebe bar ji xwe re li karekî geriya. Dayka wî dixwest ko ew bibit avokat, lê ew di xwîndina dibistanê da bi ser nekevt. Ew berî ko wekî nivîskarek bihêt naskirin li ser gemiyan wekî karker xebitî û li pişka froştine a weşanxaneyeka bi navê Hachette xebitî. Li sala 1858ê ew careka dî vegeriya Parisê.
Li sala 1862ê ew di pirtûkfiroşîyekê de xebitî, û li wê derê pirtûka xwe ya yekê çap kir. Bi vî rengî, ew kevt nav cîhana wêjeyê û hevaltiya kesayetiyên wekî Édouard Manet, Camille Pissarro kir û wî Edmond û Jules de Goncourt jî naskirin. Li sala 1870ê bi Alexandrine Mélayê re zewicî û li sala 1888ê Jeanne Rozero wekî metres girt û 2 zarokên wî jê bûn.
Wî nivîsarên siyasî ji bo rojnameyan dinivîsîn û bi eşkirayî dijîtiya Napoleonê Seyê dikir ko dixwest bi awayekê qanûnî li goreyê hîmqanûna Komara duyê a Fransayê bibit serkomar. Napoleonê seyê serkomarî tenê jibo wê dixwest da kûdetayekê li ser hukmetê bikit û bi ser kevt.
Zimanê serbî (li vir bi îngilîzî "Serbian language" derdikeve)
Serbî yan jî sirbî yek ji zimanên slavî yên başûr e ku nêzîkî 12 milyon kes li başûr-rojhilata Ewropayê pê deng dikin. Serbî li Bosna Hersek, Montenegro û Serbistanê zimanê fermî ye. Serbî hem bi tîpên latînî û hem jî bi tîpên kirîlî tê nivîsandin.
Alfabeya serbî.
30 tîpên serbî hene. Serbî kanê bi kirîlî û latînî were nivîsandin.
serbî
Feylî yek ji devokên sereke yên zimanê Kurdî ye.
Kurdên ku feylî diaxivin bi giranî li Bexda, Bedra, Mandalî, Îlam, Pahla û li bakurê Loristanê dijîn. Lê belê li Başûrê Kurdistanê ji hemî kurdên - Şî yên bi Kelhurî û Lekî diaxivin re, "Feylî" tê gotin.
Dêrika Hemko an jî Dêrik (bi erebî navê wê "al-Malikiyah" lê kirin) bajar û navçeyeke Hesîçêyê ye û dikevê 90 km rojhilatî Qamişloyê. Li devera bakur rojhelatê Sûriyê li navbera Çiyayê Cudî û Qereçoxê nêzîk Ava Mezin (Dîcle) li deşta Hesinan tê binavkirin.
Bi navê Dêrika Hemko ji kevn de li serdemê Fransa weko qeza hate binav kirin bi navê qeza Dicle û ji hingî were her mezintir dibe û berfireh dibe. Xelkê wê nêzîk 20 hezar kesî ne. Navê wê ji navê dêreka filehan hatiye ko wî serdemî ber Dêrek tenê tê de bû, hemû petrola Sûriyê her ji vî bajarî tê û genim û pambû jî.
Ciyê cografî û tixûbên bajêr.
Bajarê Dêrika Hemko bajarekî rojavayê Kurdistanê ye. Ev bajar nû ye, lê li ser zemîneke dîrokî hatiye ava kirin. Bajarê Dêrika rengîn nêzîkê Ava Mezin e ku jê re dibêjin çemê Dîcle. Ev bajar li dora 100 km dikeve rojhilatê bajarê Qamîşlo. Li aliyê rojhilatê Zaxo, li rojava Tirbê Spî, li bakûr Tilkoser û ji aliyê başûr ve Cizîra Botan, dibin tixûbê devera bajarê Dêrika Hemko. Bajarê Dêrikê bi xwe li ser deşta Hesinan hatiye avakirin. Li serdema kevin (dema frensiyan) ji Dêrika Hemko re digotin navçeya Dîcleyê.
Nav û taybetiyên erda bajêr.
Navê Dêrikê ji dêra filehan ya kevin tê. Ji %95 ji herêma Dêrikê deşt e, tenê çiyayê Qereçox heye û bilindbûna xwe ji deryayê li dora hezar metre ye. Li ser deşta herêma Dêrikê genim, ceh, nîsk, pambû, nok dihêne çandin. Li ser dema kevin pir rezê tirî jî hebûn lê îro kêm in. Werzê zebeşan jî li herêma Dêrikê berhemekî sereke ye.
Avûhewaya herêma Dêrikê.
Li herêma Dêrikê zivistanên xwe bi baran, sar û germ in. Li havînan germ e. Lê ji aliyeke din ve mirov dikare bibêje çar demsal li vê herêmê jiyan dikin.
Serhijmar.
Li gorî serhijmara sala 1940î hejmara xelkê rojava 300.000 e. Li gorî sala 1960'an ev hejmar bûye 600.000 û li gorî sala 1970'an ev hejmar bûye 900.000. Lê îro ev hejmar ji sê milyonan zêdetir e. Herêma Dêrika Hemko jî, hejmara xwe li dora 300.000 kes in. Bajarokê girêdayî Dêrikê jî ev in: Çelexe (Çilaxa), Girkê Legê û Tilkoçer.
Çiya, deşt, çem û bendav.
Herêma Dêrikê ji %95 deşt e. Tenê çiyayê Qereçox heye û bilindbûna xwe ji deryayê li dora 1.000 metre ye. Çemê Ava Mezin (Dîcle) li ber kenarê Dêrikê ye. Lê pênc bendav li devera Dêrikê hene, ew jî, ev in: bendava Girêvira, bendava Çelexe, bendava Borzê, bendava Şêbanê û bendava Başotê.
Samanên Binerdê.
Li herêma Dêrikê petrol û gaz pir e. Gelek kaniyên petrol û gazê li vê herêmê hene. %75 ji petrola dewleta Sûriyê ji herêma Dêrikê derdikeve. Deverên petrol lê heyin ev in: Qereçox, Girkendal, Giresor, Banê Şikeftê, Hemze Beg, Besta Sûs, Tepkê, Xaneserê, Sêmalke, Girzîro, Girkêdijwêr, Erûl, Quldûman, Tilxenzîr, Kelhê, Girkê Hêwil, Siwêdî, Giresorê Feqe, Şêro, Rimêlê, Mirca, Rimêla Şêx, Girkendal hwd., gelek deverên din hene ku min nenivisî, kaniyên petrolê ne.
Babetên giyaneweran.
Li çolên herêma Dêrikê giyanewerên kovî hene û ev giyanewer pir caran li dora gundan peyda dibin. Wekî keftar, gur, rovî, kîvroşk û pir caran xelk diçin ser çemê avamezin ji bo girtina masiyan.
Xwarinê herêmê.
Li herêma Dêrikê xwarinê sereke ev in: penîr, sîrik, jajî, mehîr, kutilk, şamborek, qelî, şorbenîsk û xwarinên ji savar û nokan dihêne çêkirin.
Li ser dema kevin cilên jinan bi awayekî giştî kiras û xiftan bûn. Lê kincên dêmaniyan û yên koçeretan ne wek hev bûn. Her navê xwe kiras û xiftan bûn. Zelam jî kiras û egel li xwe dikirin.
Kurtedîroka bajêr.
Dîroka bajêr û ya deverên bajarê Dêrikê parsek ji dîroka rojavayê Kurdistanê ye. Ev bajar li ser zemîneke kevin hatiye avakirin. Li devera Qereçox gundek dîrokî heye û dîroka xwe ji hezar salî pirtir e.Dîsa pira Romê ji şekir xaçê ye. Şikefteke kevin heye jê re dibêjin şikefta Zembîlfiroş. Ev hemû ji me re nîşan dikin ku dîrokeke kevin li ser vê zêmînê jiyan kiriye.
Lê ji aliyê dîroka nêzîk ve rojavayê kurdistanê heta demekê di bin desthilatdariya Osmaniyan de ma. Piştî wan ji sala 1921'an heta sala 1946'an dewleta Fransa bû dagirkerê vî welatî û hindek wargehên leşkerî li bajarê Dêrikê ava kirin. Lê Fransa li sala 1946'an de vekişîn û hikûmeteke girêdayî xwe kirin desthilatdar.
Di sala 1952'an derba leşkerî ji aliyê Eqîd Edîp Şîşiklî ve pêkhat. Ji vê derbê şûnde, pêlên şovenîst li dijî kurdan rabûn.di sala 1962'an pirojeyên li dijî kurdên rojava û bi taybetî li herêma Cizîrê hatin destpêkirin. Wek proja kemera erebî ku ji aliyê mulazim Mihemed Talib Hîlal ve hatibû amade kirin. Ya ku kurdan ji warên wan dûr bikin û ereban bînin cihê wan.
Êdî îdeolojî, felsefe û siyaseta Baasiyan bi şêwazeke pratîk û li ber çav kete êrîşeke berfireh li dijî kurdên rojava. Bêguman herêma Dêrika Hemko armanca van êrîşan bû.
Erdên pir malbatên Dêrikê ji wan stendin û hikumeta Sûriyê ew erd dane erebên Mexmurî ku ji derve anîbun û li gundên vê herêmê bicîh kiribûn. Pir malbat ji vê herêmê rakirin û birin nava ereban.Hejmareke zêde ji xelkên Dêrikê bênasname hiştin. Nave piraniya gundên Dêrikê kirin erebî. Anko xwedanê vê axê kirin biyan. Lê dîrok û pisporê mezin Bazîl Nikîtîn dibêje: “ji berê ve ye beşek mezin ji kurdan li beravê jiyan dikin li herêma Cizîrê” Ako berî zayinê û heta niha kurd li ser vê axê jiyan dikin û xwedanê sereke yê vê axê kurd in.
Şînwar.
Pira Bafê, nêzîkî Dêrika Hemko ye.
Li herêma bajarê Dêrika Hemko hindek şûnwar hene û ev şûnwar neynika dîroka zemîna vî bajarî ne. Wekî gundê Hemoker (li devera Qereçox), Dêra Kevin, şikefta Zembîlfiroş, pira Romê li gundê Şekirxaçê, pira Bafê ser Ava Mezin, kaniya Eskerî (ev kanî çika ye) û Sekena Eskerî.
Civak, êlîtî û ol.
Piraniya civaka vir misilman in û kurd in. Ereb, fileh û cihû jî hene. Lê îro cihû li herêmê nemane. Fileh jî van salên dawî berê xwe dane welatên Ewrûpa. Li gorî serdema kevin, beşek kêm ji filehan li herêma Dêrikê mane.
Lê êlîtî li deverên Dêrikê nemaye.ev pergal û peywendî di nava civaka îro de hunda bûye. Heta piraniya gencên îro navên êlê xwe nizanin, lê dîsa jî êlên heyin ev in: Hesinan, Herûna, Koçer, Torî, Abasî û Omerke.
Pîşesazî û bazirganî.
Li herêmê Dêrikê pîşesazî nîne. Dîwarê bazirganî de jî kême. Bazirganiya heyî asta xwe piçûk û tenê bi çandinî û giyaneweran bi sînor e.
Di hemû dezgeh û saziyên hikûmî de zimanê fermî yê dewletê erebî ye. Lê di jiyanê de û li bazarê zaravayê kurmancî serdest e û kesek bi zimanê erebî naxive.
Riyên sereke.
Li bajarên Dêrikê sê riyên sereke hene ku çûn û hatina bajêr ya ji derve û hundir bi hevre girêdide. Ev jî ev in: ji Dêrikê heta Qamîşlo, ji Dêrikê heta Êndîwer, ji Dêrikê heta Zihêriyê.
Jiyana xelkê vê herêmê.
Jiyana xelkên herêma Dêrikê li ser çandî û xwedîkirina giyanewerane. Lê piraniya gêncên vê deverê berê xwe didin bajarên ereban û di karên herî zehmet de kar dikin. Piraniya salê ev genc li bajarên wekî Şam, Heleb, Himis, Laziqiyê û bajarên din dimînin. Hindek malbat jî, li bajarokê Nebek, Yebrût, Esalilwer û hwd., li ber bîstan û kargehên mirîşkane.
Sazî û dezgehên hikûmê.
Nexweşxana kevin û ya nû, qeymeqamî, dezgehê nasnamê, dezgehên emnî, mîra dadgeh, girtîgeh, dibistana amadeyî, şaredarî, bank û hwd., ev dezgeh û sazî ji aliyê dewletê ve hatine ava kirin û li bajarê Dêrikê ne.
Êndîwer.
Gundê Êndîwer ku li ber avamezin e, ji hemû deverên din yê Dêrikê cûda ye. Ji ber ku gund xwedî sirûşteke xweş û cane. Li heyva insanê nêzîkê sed hezar kurd berê xwe didin vî gundî ji bo seyranê.
Navdarên Dêrikê.
Mihemed Teyyîb Tahir (hunermend), Silo Koro (dengbêj), Evdilezîzê Mihê (Dengbêj), Mele Xelîl (dengbêj), Dehamê Mîro (siyasetvan),Şehîd Azad Dêrikî (siyasetvan), Seîdê Mele Xelîl (dengbêj).
Dêrik û Neteweperwerî.
Ji berê ve ye xelkê Dêrikê neteweperwerin û bi doza kurdî ve girêdayî ne. Bajarên Dêrikê û deverên wê, di bin hemû mercên dijwar de hembêza xwe ji hemû partiyên kurdan re vekiriye. Pir caran herêma Dêrikê bûye hêlîna têkoşêna kurdan. Ji ber ku di kesayetiya xelkên Dêrikê de; xwedîderketina li axê, ziman û çanda kurdî heye. Her wesa di warê hizra netewî de asta xwe bilind in.
Cînav, cînavk an pronav, di rêzimanê de, wek ku ji navê vê gotinê jî diyar dibê, ew gotin in ku mirov dikare bike şûna navekî. Cînav li goreyê awayê bikaranînê ji hev vediqetin: cînavên kesî (bi îngilîzî: "personal pronouns"), cînavên lêveger ("reflexive pronouns"), cînavên beremberiyê ("reciprocal pronouns"), cînavên nîşander ("demonstrative pronouns"), cînavên pirsyarkî ("interrogative pronouns"), cînavên têkiliyê ("relative pronouns") û cînavên nediyar ("indefinite pronouns")
Celadet Alî Bedirxan ji bo cînavan peyva "pronav" bi kar anî.
Yûgoslavya dewleteke berê 1918ê de heta 1992ê başûr-rojhilatê Ewropayê bû. Li dûv Yûgoslavya 1992ê de hilweşî li şûnê welatê nû hat sazkirin; Serbistan û Montenegro. Lê Montenegro jî 2006ê de li Serbistanê veqetî. Dewletê paş Yûgoslavya 1992ê de heta 2003ê bi Komara Federal a Yûgoslavyayê hat binavkirin.
Belavbûna Yûgoslavyayê.
Dewleta Yûgoslavya di 1992ê de yek bi yek belav bû û bû pênc dewlet: Slovenya, Kroatya, Bosniya û Herzegovîna, Serbistan, Montenegro û Makedonya.
Dengdana gelan a Yûgoslavyayê ji bo serbestiye.
Di dengdenê hat kirinî de derve Serbistanê hemû dewletên di giya serbestî xwest.
Bitenê Serbistan û Montenegro di 1992ê de heta 2003ê xwe paşdaniye Yûgoslavya dît. 21ê gulana 2006an de dengdaneke nû ji bo serxebûn a Montenegro kirin. Parlamena Montenegro di 3ê hezîranan 2006ê de serxebûn a Montenegro li Podgorikayê danezanîn.
Asîda amînî (aa) an jî tirşiya amînî yekeya (monomer) proteînan ê. Terma "asîda amînî" ji navê du koman pêk tê,koma amîno û koma asîda karboksîlê. Van her du kom jî di pêkhateya asîda amînî de cih digirin. Di xane û şaneyên zîndeweran de 21 cureya asîda amînî(aa) heye. Li gor hejmar,cure û rêza asîdên amînî yên polîpeptîdê, proteînên curbecur çê dibin. Bi gelemperî di lîteraturê de 20 asîdên amînî bi nav dikin, lê bi rastî di sedsala 21an pişti peyda kirina asîda amînî ya bi navê seleonosîstîn (selenocysteine) di nav xaneyên eukaryotî de hejmara aa gihîşt 21an. Lê emê li vir li gor lîteratura belave li ser 20 asîdên amînî bisekinin.
Di pekhateya hemû asîdên amînî de li gel beşên hevpişk, beşek yekta jî heye ku cure ya aa dîyar dike. Di hemû asîdên amînî de karbonek navendî heye, ev karbon bi çar bendan bi molekulan ve girêdayî ye. Bendek karbonê bi hîdrojenê ve girêdayî ye, benda duyem bi koma karboksîlê, a sêyem bi koma amînê giredayî ye. Van hersê bêş di pêkhateya hemû aa de hevpişk e. Benda çaremîn a karbona navendî bi rêza talî (Koma guhêrbar) ve girêdayî ye. Molekulen rêza talî bi tîpa R tê nîşankirin. Molekulên rêza talî cureya asîda amînê dîyar dike. Loma herî kêm 20 cureyên rêza talî heye.
Zîndewerên ototrofî(yên fotosentezî û yên kemosentezî) dikarin hemû cureyên asîda amînî bi serê xwe çê bikin. Riwek zindewerên otototrofî ne. Loma riwek ji hawirdora xwe madeyên înorganîk digirin û ji wan asîdên amînî jî tê de hemû pêkhatiyên organîk ava dikin. Lê zîndewerên heterotrofî, wekî mînak, hemû ajal divê hin cureyên asîda amînî di nav xurekên(adan) xwe de bigire.
Ji boy tenduristiya laşê, di xaneyên mirov de divê hertim herî kêm 20 cureya asîda amînî hebe. Tenê bi hebûna hemû cureyên asîda amînî xane bi têra xwe proteîn, enzîm û hormonan çê dike. Ji bîst cureya asîda amînî, deh hev di xaneyên mirov de, bi kar anîna molekulên wekî karbohîdrad û asîdên rûnê tên çêkirinê. Lê deh heb asîden amînî divê bi awayekî hazir wekî xurek bên girtin. Ew asîdên amînî yên di xaneyê mirov de çê nabin û bi tenê di nav adanên biproteîn ve tên girtin, wekî asîdên amîni yên bingehîn bi nav dibin. Wekî mînak, Valîn(Valîne) asîda amînî ya bingehîn e.
Ebdulkerîmê Surûş (bi Farisî عبدالكريم سروش, bi Inglîzî ‘‘Abdolkarim Soroush‘‘), yek ji navdartirîn hizirvan, feylesûf û Mewlana-niyasên nûdemên Îranî ye.
Ebdulkerîm li sala 1945‘ê li Tehranê hat dinyayê. Dawîtirîn qonaxên xwîndina dibistanê li Debîristana Elewî li Tehran qedandin. Li zanîngehê dermanzanist xwînd.
Paştir ji bo dûmandina xwîndina xwe çû Brîtanyayê û li diktora ya xwe li kîmyaya şirovekarî (analytical chemistry) li Londonê wergirt. Piştra ji bo heyama pênc sal û nîvan li zankoma Çêlsî (Chelsea College) felsefeya zanistî xwînd. Li wan salên ko ew li Brîtanyayê, germegerma Şoreşa Îslamî ya Îranê dijberî rijêma Şayê Îranê bû. Ew jî têkhilî wan bizavên siyasî yên xurtên Îranî li drveyî welatî bû.
Hema piştî serkevtina Şoreşê vegeriya Îranê û li Bingehê Fêrkirina Dersdêran li Tehranê wekî dersdêr damezriya. Wî pirtûka xwe ya pêşîn ko li Britanyayê nivîsîbû bi navê ‘‘Zanist û Biha‘‘ (Danêş ve Erzêş) li Tehranê çapkir.
Piştî hatine serdesthilatê ya Komara Îslamî ya Îranê bo heyama 2 salan hemî zanîngehên Îranê hatin daêxistin. Destekeka heft kesî bi firmana Ayetullah Xomeynî hat destnîşankirin ko berpirsyarî ya wê rêxweşkirin ji bo jinûvevekirina zanîngehan bû. Evdilkerîm yek bû ji wan kesan. Paşî ji ber hindek lihevnegirtinan wî jikarvekêşana xwe ji wê destekê ko bi navê Civata Bilind ya Şoreşa Ferhengî dazanîn û ji wê demê heta evro çi karekê dewletî qebûlnekirîye.
Piştî ko li kovareka navdara Îranî bi navê Keyhanê Ferhengî gotarek bo navê ‘‘Bertesikkirin û Berfirehkirina Bîrdoziyane ya Şerîetî‘‘ () ew kovar hat daêxistin. Dr. Evdilkerîmî û hindek hevalên wî ko li wê kovarê kar dikir kovareka dî bi navê ‘‘Kiyan‘‘ê belavkir. Ew kovar li salên destpêkê li piştî Şerê Îran û Îraqê yek ji bandordartirîn kovarên hizrî yên Îranê bû. Rêjîmê kovar daêxist. Piştî hingî givaşa hukmetê li ser wî hergav zêde dibûn. Çend caran gotarên wî û dersên wî li zanîngehên Îranê bi awayekê nebajêrwarane ji layê tundrêyên Îslamî ve hatine şêwandin. Wî êdî cane xwe jî di bin gefeyê da didît. Ji sala 2000‘ê were kêmtir li Îranê dimînit û piraniya deman li derveyî welatî ye.
Ew dersdêrê Zanîngeha Harvard, Zanîngeha Yêyl û Wissenschaftkolleg li Berlînê ye.
Felsefeya Surûşî.
Hizra bingehîna Evdilkerîmî ew e ya di kitêba wî ya navdar, ‘‘Bertesikkirin û Berfirehkirina Bîrdoziyane ya Şerîetî‘‘ da hatîye. Ew dibêjit ko dîn wekî tiştekî esmanî û Xudêyî tiştekê pîroz û negihor e. Lê ew tiştê ko ew bi navê ‘‘şerîet‘‘î binavdikit, têgehiştina me mirovan ji wî dînî ye. Zanîna Dînî anko şerîet wekî her zanîneka dî ya mirovî li ber tirsa şaşiyên me mirovan e. Dînê esmanî kirasê erdî liber xwe dikit. Kin dibit, dirêj dinit û şaşî tê dikevin û ew şaşî bi aqilê tevane yê mirovan dihên rastvekirin.
Ew bawer e ko çi mirovekî hemî zanîn li nik nine û rastî berhemê xebata tevaneya hemî zanînweran e. Demokrasî wekî biyava vê pardarî ya tevane ji bo vedîtina rastiyan yek ji bingehên parastina her dînekî ye. Hizriîna çi kitekesekî an komekê an rêbazeka dînî an siyasî nikarit bibit tefsîra yekane ya dînî. Lewma ew dijberî tefsîra firmî radiwestit. Ew dibêjit ko Aydîyolocî tiştekê gelek bertesiktir ji dînî ye û Aydîyolociyan komek an desthilatek (wekî Partiya Komyonîst) heye ko tefsîreka fermî ji wê aydîyolociyê didit. Lê dîn ji wê gelek berfirhtir e. Ev bawerî ya wî bi berfirehî di kitêbekê da (Qelewtir ji Aydîyolocîyê) hatîye behskirin.
Xelata Rafto xelata bîranîna Professor Torolf Rafto ye ku her sal ji kesên li warê mafên mirovan dixebitin re tê dayîn.
Xelata Rafto ji sala 1987an vir de tê belavkirin. Çar kesên Xelata Rafto wergirtine dûv re Xelata Nobel a aşitiyê jî wergirtine. Hemû kar û xebatên ku hêza xwe ji "bingehên ramanên Rafto" digirin, ji bo mafên mirovan, azadî û serbestiyê ne.
Her navekê navper di înternetê de niçikeke xwe heye. Navperê asta bilind (), bi kurte "TLD") nave ew niçikê ter herî paşê navnîşan e. Minakî di www.wikipedia.org de "org" Navperê asta bilind a vî navnîşan e.
Du şimşatê TLDên heye. Yek TLDen gelemperîn e..com.net.org an jî.edu.gov.mil her TLDek manekê xwe heye.
Yek TLDên din jî ji bo welat a. wek.de ji bo elmanya.tr ji bo tirkîye.
Bakur, aliyê ku Cemsera Bakur a dinyayê lê dimîne.
Navê "Bakur" ji dû peyva da çe bû yê ji Ba û Kur yanê "Bayê kur" ango "Bayê sar"
Kastamonu (navê wê yî orgînal Gastimonion e bi zimanê Grekî ye, herwekî Grekiyan jê re Kastra Kommen jî gotine)yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê yî Grekî hatiye qedexekirin. Bi hinekî guhertin kirine Kastamonu.
Li herêma Deryaya Reş dikeve. Rûber 13.108km², gelhe 376.725 e (hejmartinên fermî yên sala 2000´î).
Bingeha bajarê Kastamonûyê di dema Hethîtan de hatiye avêtin. Lîdya, Frîgya, Pers û Romayiyan desthilatî kirine. Herêm di bin desthilatiya Bîzansiyan de bipêşketiye
19 navçe girêdayî Kastamonûyê ye: Abana, Ağlı, Araç, Azdavay, Bozkurt, Tosya, Cide, Çatalzeytin, Daday, Devrekani, Doğanyurt, Hanönü, İhsangazi, İnebolu, Küre, Pınarbaşı, Seydiler, Şenpazar û Taşköprü.
"Ansîklopediya Zarokan" pirtûkeke zarokan a bi swêdî ye, ku ji aliyê Amed Tigris, Mahmûd Lewendî, Hesenê Metê, Seyidxan Anter û Ali Çiftçi ve ji bo kurdî hatiye wergerandin û di Weşanxana Apec'ê de hat weşandin. Wênekêşê ansîklopediya swêdî ji bo pirtûkê wêneyên orjînal çêkirine. Pirtûk li soranî jî hatiye wergerandin. Hem çapa kurmancî û hem jî çapa soranî ji aliyê weşanxaneya APECê ve hatiye çapkirin.
Ansîklopediyeke bi wêne û rengîn e. Hinek mijarên kurdî yên wekî newroz, cilûberg, zebeşên Amedê, kew û hwd. lê hatine zêdekirin. Di vê "Ansîklopediya Zarokan" de nêzî 500 peyv û gotin hene ku li gor rêza alfabeyê hatine rêzkirin. Ew ansîklopedî di sala 2004'an de derket. Hemû peyv û gotin jî li gor cîhan û fantaziya zarokan hatine hilbijartin. Di her rûpeleke vê ansîklopediyê de rêza alfabeya kurdî heye û tîpa aktuel li ser vê rêzê bi rengekî din hatiye nîşankirin. Ev jî ji bo zarokan hêsan dike ku tîpa alfabeyê baştir bibînin û nas bikin. Girêdana wêne, peyv û tîpan alîkariyê dike ku zarok zûtir serwextî zanînê bibin.
"Ansîklopediya Zarokan" berî herkesî ji bo zarokên dema dibistanê ye, bi taybetî jî yên salên destpêkê.
Antalya bajarek û parêzgeheke Tirkiyê ye ku dikeve herêma Deryaya Navîn. Rûerda bajarê 20.723 km², û gelhe 1.719.751 kes e. Aborî li ser tûrîzmê û bazirganiya fêkiyan e.
Navê wê yê eslî "Ataleia" ye û bi zimanê grekî ye. Antalya û herêma Deryaya Spî ji aliyê bermahiyên dîrokî û tûrîzmê ve dewlemend e.
Bajarê ku niha antalya bû yekem bi dora 200 mîlyonê bi hêla Atalayê Pergamon (Bergama) ve hatibû rûniştin, ku zûtir bû ku ji Romayê vekişand. Hukumeta Romayê dît ku Antalya hewl dide, avakirina avakirina gelek minkeyên nû, wekî "Arcus Hadrani", û belavkirina bajarên cîran. Bajar dest bi çend caran dest bi guhertin, di nav sala 1391 de di nav Împeratoriya Bîzansê û di sala 1391'an de Împaratoriya Osmaniyan dirêj kirin. [4] Hukumeta Osmaniyan ji bo pênc salan paşî aştî û aramiyê re girêdayî. Bajarê di paşiya paşîn ya Şerê Cîhanê de hatibû veguhestin, lê ji aliyê Şerê Azadiya Tirkiyê ve ya nû ya serbixwe ve hat veguhestin.
Antalya Tirkiyê ya herî mezin ya bazara navneteweyî ye, li Riviera tirkî ye. Pêşveçûneke mezin û pêdiviya hikûmetê tûrîzmîzmê pêşve kir. A record di nav 2014'an de bajêr 12.5 milyon tûrîstan derbas bûn. [5]
Antalyayê ji bo 2015-20-ê GDP-20 û 2016-ê EXPO bû.
Di 2015'an de, nifûsa 2.288.000 bû.
Jinek kurd û zarokên wê li Artvînê, 1905
Artvîn, îro bi fermî Artvin, yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyeyê ye.
Erdê Artvînê digihêje tixûbên Kurdistanê. Di ber Deryaya Reş de ye. Gel ji gurcî, laz, terekeme û hwd pêk tê. Rûber 7,436 km², gelhe 191.934 e.
Bingeha Artvînê di dema serdestiya hurriyan de hatiye avêtin. Du dema ûrartûyan de bûye wargeheke stratejîk. Navê Artvînê ji zimanê gurcî tê.
Cemsera bakur xala herî bakur a cîhan e. Ewê li ser Derya bakurê cemed de ye. Ji bo wir gî av û cemedî ye tu jiyan li wir tune ye.
Herî pêş de di 6ê adarê 1909an de du amerîkan, Matthew Henson û Robert Edwin Peary, tev gîhîştine wir û ew hat dozkirin. Li wan xeyrî Frederi Cook jî îddia kir ko ew 21ê adarê 1908an de li ber her kesî ragîhişte wir.
Mirov, herî pêş de bi peya ragîhiştiyî Cemsera bakur di 1969an de Wally Herbert bû. Ew skotlendî bû.
Cemedê Cemsera bakur roj bi roj kem dibe.
Balikesir (Balikesîr tê xwandin) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.
Li herêma Egeyê ye. Navê bajêr wekî hemî navên Anatoliya û Kurdistanê ne bi Tirkî ye. Orgînala navê bajêr Palaoikos an Palao Kastro ye û bi zimanê Grekî ye. Wekî tê zanîn zimanên Îranî, bi taybetî jî Farsî bandoreke mezin li gelên herêmê kirine. Osmaniyan jî herwekî zimanê Farsî bikaranîne. Ji Palaikosê re gotine "Bal-î-Qesr (Farsî tê wateya Qesra hinguvî), Palao Kasri - Qesra, kelheya Palao". Piştre di damezrandina Komara Tirkiyê de, hemî navên cografîk hatine guhertin an Tirkîzekirin. Palao Kasri yan Bal-î Qesr jî kirine Balikkesiri (ango qorên masiyan) û piştre jî Balikesir.
Rûber 14.456 km², gelhe 1.076.347 e. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî xwedîkirina ajalan û tûrîzm jî pêşketiye. Li vê parêzgehê gelek Kurd jî dijîn ku pirraniya wan di 20 salên dawî de ji aliyê dûgela Tirk ve hatine koçberkirin.
Bilecik (Bîlecîk tê xwandin) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.
Herêm û bajar xwedî dîrokeke kevn û dewlemend e. Navê bajêr ê herî kevn Agrilion e û bi zimanê Grekî ye. Dîsa Palaokomma, Belekoma jî hatine bikaranîn. Piştî damezrandina komara Tirkiyê wekî hemî navên cografîk, navê bajêr jî hatiye guhertin an Tirkîzekirin.
Rûber 4.307 km² ye. Navçeyên Bilecikê: Navend | Bozüyük | Gölpazarı | İnhisar | Yenipazar | Pazaryeri | Söğüt | Osmaneli
Bolu yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.
Rûber 10.716 km², gelhe zêdetirî 265.139 (2005) e. Navçeyên Boluyê: Navend | Dörtdivan | Gerede | Göynük | Kıbrısçık | Mengen | Mudurnu | Seben | Yeniçağa.
Li Bolu Çerkez, Laz, Manav, Kurd jî dijîn.
Burdur (Bûrdûr tê xwandin) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.
Navê herêmê yê orgînal ku bajar lê hatiya avakirin Psidia ye û bi zimanê Grekî ye. Rûber 7.238 km², gelhe 256.803 (2000) ye.
Bursa yek ji bajar û parêzgehên komara Tirkiyê ye. Rûerda parezgehê 11.087 km² ye û hejmara gelheyê 3,056,120 (2019) kes e.
Bursa, çaremîn mezintirîn bajarên Tirkiyê ye û li bajarê popûlasyona Kurda geleke. Pirraniya Kurdan di salên 90´î de ji aliyê artêşa Tirk ve hatine koçberkirin. Navê bajêr ê orgînal Prûsa ye û bi zimanê Grekî ye. Bursa di perê Derya Marmarayê de ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 3 milyon 056 hezar 120 kes e.
Di salên 90î de jiber zextê dewleta tirk ji herêma serhedê hêjmareke girîng Kurd koçê vê bajarê bûne. Li navçeyê Osmangazi ya navenda bajarê hêjmarek girîng popûlasyona Kurd livir bicîh bûne.
Bursa, bajareke Herêma Marmara ye û li başûrê Deryaya Marmarayê cîh digire. Li bakûr Deryaya Marmara û Yalova, bakûrêrojava Çiyayê Uludağ, Kocaeli û Sakarya, li rojhilat Bilecik cih digire.
Navbera bajarê Bursa û çar bajarê herî mezin ev in.
Çanakkale yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.
Rûbera parêzgehê 9.737 km² û hejmara niştecihan jî 464.975 (2000) e. Navçeyên Çanakkaleyê: Navenda bajêr | Ayvacık | Bayramiç | Biga | Bozcaada | Çan | Eceabat | Ezine | Gelibolu | Gökçeada | Lapseki | Yenice
Herêm ji aliyê bermahiyên dîrokî ve gelek dewlemend e. Navê bajêr di dema Roma û Bîzansiyan de Hellespontos bû. Herwekî Grekiyan Dardanel, Dardanos jî bikaranîne. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê hemî navên cografîk hatine qedexekirin an Tirkîzekirin. Efsaneya Troyan a Grekan li vir qewimiye. Lewra bajarê Troya û gelê Troya li vir e. Aboriya herêmê pirranî li ser çandiniyê û bazirganiya çandiniyê ye.
Çankırı (Çankiri tê xwandin) yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.
Rûbera parêzgehê 7.388 km², gelhe 269.579 (2000) e. Navçeyên Çankiriyê: Navenda bajêr Atkaracalar Bayramören Çerkeş Eldivan Ilgaz Kızılırmak Korgun Kurşunlu Orta Şabanözü Yapraklı
Navê bajêr ê herî kevn Gangra ye. Bajêr û herêm di bin desthilatdariya Pontûsan de bipêşketiye. Di qeydên dîrokî de ji bajêr re herwekî Germanikopolis, Çangiran, Çangirî jî hatine gotin. Li herêmê çend gundên Kurdan jî hene.
Gîresûn (Gîresûn tê xwandin) yek ji bajêr û parêzgehên Tirkiyê ye.
Rûbera parêzgehê 6.934 km², gelhe 523.819 (2000) ye. Navçeyên Giresunê: Navenda bajêr Alucra, Bulancak, Çamoluk, Çanakçı, Dereli, Doğankent, Espiye, Eynesil, Görele, Güce, Keşap, Piraziz, Şebinkarahisar, Tirebolu, Yağlıdere
Navê bajêr ji zimanê Grekî tê. Kerasous, Cerasous, Chirizonda, Cerasonte, Kerassunde hatine gotin û piştî avabûna Komara Tirkiyê kirine Giresun. Parêzgeh di herêma Derya Reş de ye. Gelê herêmê aboriya xwe bi çandiniyê, masîgeriyê û bazirganiyê dike.
Topal Osman ya Yarbay Topal Osman Ağa (z. 1883, Giresun - m. 2'ê avrêlê 1923, Enqere) yek ji xwînrêjên mezin ên di dawiya Osmaniyan û damezrandina Komara Tirkiyê de xwedî erkên mezin e.
Têkiliya wî bi serokê tevgera netewî ya Tirk Mustafa Kemal Atatürk re çêdibe û heya dawiya jiyana xwe di bin fermandariya Atatürk de dixebite. Beriya ku bi Atatürk re bixebite, di bin fermandariya Talat Paşa de di Komkujiya Ermeniyan de cihdigire. Herwekî fermandariya Komkujiya Pontûs û Grekan ên ku li Anatoliya mane dike. Bi hezaran Pontûsan dikuje.
Topal Osman di Komkujiya Qoçgirîyê de jî cihdigire. Bi hezaran Kurdên bêguneh dikuje. Serê serokên tevgera netewî ya Kurdan Elîşêr Beg û hevalên wî jêdike û ji Atatürk re diyarî dike. Topal Osman dibe navê hemî xirabiyan. Komara nû ya Tirk hemî karên xwe yî kirêt û tarî bi destê wî dike. Di 2'ê avrêla 1923'an de bi fermana Atatürk tê kuştin û meytê wî li baxçeyê qesra Çankaya ku niha serokkomarê Tirkiyê li wir e tê veşartin. Tê gotin ku Atatürk ji pêşketina wî tirsyaye.
Aziz Nesin (20ê kanûna pêşîn 1915 - 6ê tîrmehê 1995), yek ji nivîskar, rexnegîr, şanonivîs, çîroknivîs û siyasetmedarê navdarên Tirkiyê ye. Nameyê wî yê berê Mehmet Nusret e.
Nesin li pey xwe jiyaneke têr serkeftî, bi hezaran nivîs, bi sedan çîrok, bi dehan pirtûk, gelek xelat û weqfekê hiştiye. Wî li nûjenkirina civakê digeriya. Herçendî di kêşeya Kurd de hîç roleke erênî neleyîstibe jî miroveke demokrat bû.
Gumuşxane (, bi tirkî: "Gümüşhane") yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye.
Rûber 6.575 km², gelhe 186.953 (2000) ye. Di tixûbê Kurdistanê de ye, bi parêzgeha Kurd Erzinganê ve cîran e. Li vê parêzgehê gundên kurdan jî hene.
Mustafa Bülend Ecevit (jdb. li Stenbol − m. li Enqere), siyasetmedarê mezin ê Tirkiyê, Serokwezîrê berê, rojnamevan, helbestvan û nivîskarek bû.
Ecevit, ku bi navê "Karaoglan" (Kurikê reşik)" jî dihat nasîn, di malbateke Mirtib (Aşiq, Roman, Çîgan, Çîngene) de 28ê gulana 1925an de li Stenbolê ji dayîk bû. Nameyê Ecevît bi zimanê Romanî ye û bi eslê xwe Hacîvat e. Bavê wî mitirb û diya wî ji bi eslê xwe Ereb bû. Bapîr û dapîrên wî li Kurdistanê hatine jiyanê. Piştî yekemîn cara ku li Tirkiye zagona paşnavan derdikeve, bavê wî paşnava Hacivat digire. Ji ber ku Hacivat di pêkenokiyê de tê bikaranîn paşê paşnava xwe dike Ecevit. Ew di sala 1945an de bi Rahşan Ecevit (Aral) re zewicî bû.
Ecevit di nava refên CHP (Partiya Komar Gel) dest bi polîtikayê kir. Ji ber ku bavê wî yek ji endamên sazûmaniya nû ya komarê bû, Bülent Ecevit di dibistanên taybet de da xwand. Piştî dibistana amadeyî li Robert College, navê xwe li Zanîngeha Dadmendiyê ya Enqereyê beşa Ziman Dîrok Cografya tomarkir. Lê herçendî dibistanê naqedîne jî wekî ku qedandiye bêî dîplom di nava sazûmaniyê de kar kir. Li Balyozxaneya Tirkiyê li Londonê bi salan karê dîplomasiyê kir. Herwekî bêî dîplom bi pisporî karê rojnamegeriyê kir. Li London têkilî bi polîtîkvanên DYE datîne û li DYE dest bi kursên psîkolojî, şerê taybet, dîroka Rojhilata Navîn hwd kir.
Ew 27ê îlona 1957an de wekî mebûsê Enqereyê çû meclîsê. 14 Gûlanê 1972 an de ji İsmet İnönü şinda hat serokê Partiya Komara Gel hilbijartin. Li paş giştî hilbijartinê 26 ocaxê 1974 an de bi partiyê Necmettin Erbakan MSP(Milli Selamet Partisi, Partiya Milî Xweşî) re qoalisyon kir û bû Serokwezirê Tirkiye. Di Sala 1974an de fermana dagirkirina girava kîprosê kir. Piştî vê dagirkirinê li Tirkiyê bi navê "Karaoğlan - Lawikê reş" wekî lehengekî tê pêşwazîkirin. Derbê 12 îlon (12 Eylül)e şinda hat girtin û avêtina hapisxhanê. Ji zindanê derket şinda di sala 1987an de bû serokê DSP (Partiya Çepgîriya Demokratîk). Li paş giştî hilbijartinê an de DSP bû yekem û Ecevit dîsa bû Serokwezîre Tirkiyê. Di dema serokwezîrtiya xwe de bi navê çepgîriyê polîtîkayên rastgîr meşand.Ecevit de jiyana xwe li Enqere ji dest da.
Isparta navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Rûber 8.933 km² û gelhe 513.681 (2000) e. Li herêma Derya Egeyê dikeve. Navê bajêr bi Grekî ye û Sparta ye. Navçeyên Ispartayê Ispartayê: Aksu, Atabey, Eğirdir, Gelendost, Gönen, Keçiborlu, Senirkent, Sütçüler, Şarkikaraağaç, Uluborlu, Yalvaç û Yenişarbademli ne.
Herêm ji aliyê aboriyê ve dewlemend e. Karê tûrîzmê jî tê kirin.
Nevşehir navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Di qeydên dîrokî de navê bajêr wekî Seandos, Nissa, Muşkara cihdigire. Osmaniyan bi Farsî gotine Newşehr (bajarê nû) û navê îro wiha hatiye holê. Rûber 568 km², gelheya parêzgehê zêdetirî 100.000 e. Navçeyên Nevşehirê: Navenda bajêr, | Acıgöl | Avanos | Derinkuyu | Gülşehir | Hacıbektaş | Kozaklı | Ürgüp
Li Nevşehirê gelek Kurd jî dijîn. Herêm ji aliyê bermahiyên dîrokî ve dewlemend e.
Niğde navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Rûber 7.312 km², gelhe 364.707 (2019) e. Parêzgeh di Anatoliya Navîn de cihdigire.
Navê bajêr ê berê Nahîta ye. Navçeyên bajêr: Navend, Altunhisar, Bor, Niğde, Çamardı Çiftlik, Niğde, Ulukışla
Li gorî daneyên sala 2019an gelheya bajarê 364.707 kes hatiye tomarkirin.
Niğde, yek ji bajarên herêma Anatoliya Navîn e û pîvana rûerda bajarê 7.312 km² ye.
Navbera Niğde û çar bajarên mezin ev in.
Qeyserî yan Mazaka (navê berê yê bajêr Kaisareia, bû, navê fermî yê îro Kayseri ye) bajar û parêzgeheke Tirkiyeyê ye.
Rûbera bajêr 16.917 km² ye û gelheya wî 1.049.659 (2000) e. Beriya komkujiya ermeniyan gelek ermenî li vê parêzgehê dijiyan lê niha nînin. Li Qeyseriyê hejmareke kurd jî dijîn.
Navçeyên Qeyseriyê.
Navenda bajêr Akkışla (Aqişle), Bünyan (Hamîdê Bunyan), Develi (Everek), Felahiye, Hacılar, İncesu, Kocasinan (Erkilet), Melikgazi (Gesî), Özvatan (Çukur), Pınarbaşı (Lîva), Sarıoğlan (Palas), Sarız (Sarîz, Sarez), Talas (Talasa Mazakan), Tomarza (Kustire, Kwestire), Yahyalı (Yehyalî, Qazîbenî) û Yeşilhisar (Hesara Everek).
Kırklareli bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Navê wê yî dema Osmaniyan Kirkkîlîse (ango çildêr) bû. Ji ber ku navê kîlîse (dêr) tê de derbasdibe ji aliyê sazûmaniya nû ya Tirkan ve hatiye qedexekirin û navê wê kirine Kırklareli. Kirkkîmesna jî hatiye bikaranîn.
Rûber 6.550 km², gelhe 328.461 (2000) e. Parêzgeh li herêma Marmarayê dikeve. Ji aliyê aboriyê ve pêşketî ye.
Qîrşehir (, îro bi fermî "Kırşehir") yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyeyê ye.
Navê wê yî berê Saravena bûye. Herwekî Macissus jî hatiye bikaranîn. Rûber 6.570 km² û gelhe 253.239 (2000) e. Li vê parêzgehê hejmareke mezin ji akinciyan kurd in, yên ku ji wan re Kurdên Anatoliya Navîn dibêjin.
Thorolf Rafto (6'ê Tîrmeha 1922'ê- 4'ê Çirya Paşîna 1986'ê) xebatkarekê mafên mirovan û dersdêrekê dîroka aboriyê li Dibistana Norwêjî ya Aboriyê û Rêveberî ya Karwariyê li bajêrê Bergen li Norwêjê bû.
Li sala 1979'ê serdaneka Pragê kir da li nav xwîndinkarên ko ji ber sedemên siyasî li zanîngehan hatbûn derêxistin gotarekê bixwînit. Polîsên Tenahiyê yên komyûnîstan ew kuta û riftarên xirab digel kirin. Ew paştir jî jiber sedema birîn û azarên wê kutanê mir. Her li wê salê Bingehê Rafto ji bo Mafên Mirovan hat damezrandin û salekê paştir Xelata Rafto ya pêşîn pêşkêşî Jiří Hájek li welatê Çêkoslovakiyayê kir.
Kocaeli navê bajêr û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Navê wê yî berê Nîkomêdiya bû û bi zimanê grekî ye. Rûber 3.505 km², gelhe 1.206.085 (2000) e. Li bajêr û parêzgehê gelek kurd ên ku ji ber pêkutiyên dûgela Tirk reviyane jî hene. Parêzgeh li herêma Marmarayê dikeve û ji aliyê aboriyê ve gelek bipêşketî ye. Derince, Gebze, Dilovası, Gölcük, Kandıra, Karamürsel, Körfez û navenda bajêr Îzmît navçeyên wê ne.
Helbestvan mirovê ko helbestan dinivîsîne ye. Bêguman ne her kesê ku carcaran helbestekê binivîse dibe helbestvan. Di pratîkê de kesê ku bi nivîsandina helbestan mijûle û helbestên wî bên çapkirin weke helbestvan tê binavkirin. Di nav kurdan de gelek kesên bi helbestnivîsê mijûlin hene. Lê gelek helbestvanê kurdan ji ber ku helbestên xwe bi nivîskî tomar nekirine, beyî ku tu berheman li pey xwe bihêlin hatine jibîrkirin.
Ji bo Lîsta Helbestvanê kurd li vir binêre.
Kütahya navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li rojavaê Anatoliya, herêma Egeyê dikeve.
Navê bajêr heya damezrandina komara Tirkiyê Kotî bû ku ev ji zimanê Grekî dihat. Navê wê yî herî kevn Kotiaeon an Cotiaeum e. Rûber 11.875 km², gelhe 160.000 (2000) e.
Navçeyên Kütahyayê.
Navenda bajêr | Altıntaş | Aslanapa | Çavdarhisar | Domaniç | Dumlupınar | Emet | Gediz | Hisarcık | Pazarlar | Simav | Şaphane | Tavşanlı
Cemsera Başûr niqteya herî başûr a dinyayê ye. Ew li ser Antarktîka dikeve.
Roald Amundsen di 14ê kanûna pêşîn a 1911an de weke mirovê pêşîn gihîşt Cemsera Başûr.
Ordu yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Li herêma Derya Reş dikeve.
Rûber 5.963 km², gelhe 887.765 (2000) e. Aborî pirranî li ser çandiniya bindeqê ye.
Navçeyên Orduyê.
Navenda bajêr| Akkuş | Aybastı | Çamaş | Çatalpınar | Çaybaşı | Fatsa | Gölköy | Gülyalı | Gürgentepe | İkizce | Kabadüz | Kabataş | Korgan | Kumru | Mesudiye | Perşembe | Ulubey | Ünye
Milan Kundera (1'ê Nîsana 1929'ê-) nivîskar û romannviîsê navdarê Fransî-Çêkî ye. Ew yek ji romannivîsên herî navdar li nîviya duyê ya sedsala 20'ê ye. Navdarî ya wî zêdetir ji ber romana wî Sivikî ya ji tehemulkirinê der ya bûnê ye.
Jînengar.
Ew li sala 1929'ê li bajêrê Birno li Çêkoslovakiyayê hat dinyayê. Ew li malbateka rewşenhizira Çêkî hat dinyayê. Babê wî Lûdvîk Kundêra (1891-1971) şagirdekê msîqakarê navdar Leoš Janáček bû. Ew ji sala 1948'ê heta 1961'ê serokê Akademî ya Mûsîqa ya Birnoyê bû. Mîlan li nik babê xwe fêrî piyanoyê bû û paştir mûsîqanasî xwînd.
Mûsîqayê tesîreka mezin li ser wî hiştîye û evê tesîrê di romanên wî jî da rengvedaye.
Wî xwîndina dibistana navîn li sala 1948'ê qedand. Heyamekê wêje û heyamekê jî film xwînd. Di bin kartêkirina Şerê Cîhanî yê Duyê da, her ji sinêleyî ya xwe bû endamê Partiya Komuûnîst a desthilatdar. Li sala 1950'ê ji ber "çalakiyên dijberî Partîyê" ji partiyê hat derêxistin. Wî ev bûyer kir muhaneya nivîsîna romana xwe ya binavê Henekê (the Joke an Žert, 1967). Ew ji bo heyameka kurt dîsa vegeriya nav Partiyê, lê ji bo caran dûmahiyê li sala 1970'ê hat derêxistin. Digel hindek nivîskarên dî yên mîna Vatslav Havil li sala 1968'ê pişikdarî Bihara Pragê bû. paşra Yekîtiya Komarên Sosyalîstên Sovyetê Çêkoslovakiya dagîrkir. Ew ji 1975'ê were li Fransayê dijît û ji sala 1981'ê were welatîyekê Fransayê ye.
Mîlanî berhemên xwe yên destpêkê bi zimanê Çêkî nivîsîne û yên dawîtir bi Fransî. Tiştê herî balkêş ew e ko wî heta niha jî nehêlaye hindek ji romanên wî yên ko di koka xwe da bi zimanê Fransî hatine nivîsîn bo ser zimanê wî yê daykê bihên paçivandin (wergerandin).Ev bûye sedema nerazîbûneka mezin li Komara Çêkiyayê.
Rize (bi lazî: "Rizini"), navê bajar û parêzgehekê Tirkiyeyê ye. Li bakurê rojhilata Tirkiyeyê, li perê Deryaya Reş dikeve.
Rubêrê parêzgehê 3.922 km² û gelhe jî 365.938 (2000) e.
Navçeyên Rizeyê: Navenda bajêr, Ardeşen, Çamlıhemşin, Çayeli, Derepazarı, Fındıklı, Güneysu, Hemşin, İkizdere, İyidere, Kalkandere û Pazar in.
Li vê parêzgehê pirranî laz dijîn. Aborî li ser masîgerî, çandiniya çay û bindeqê ye.
Sakarya yan Adapazarı navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Marmarayê dikeve.
Navê bajêr ji zimanê Grekî tê, Saccaria. Niha navê navendê kirine Adapazarı. Li vê parêzgehê gelek Kurd ên ku ji ber pêkutiyên dûgela Tirk reviyane jî dijîn.
Samsun navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Derya Reş dikeve.
Navê bajar bi zimanê Grekî ye û orgînala wê Σαμψούντα - Sampsoúnta ye.
Navçeyên Samsunê: Navenda bajêr, | Alaçam | Asarcık | Ayvacık | Bafra | Çarşamba | Havza | Kavak | Ladik | Ondokuzmayıs | Salıpazarı | Tekkeköy | Terme | Vezirköprü | Yakakent in.
Tekirdağ navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Trakya dikeve.
Navçeyên parêzgehê: Çerkezköy, Çorlu, Hayrabolu, Malkara, Marmara Ereğlisi, Muratlı, Saray, Şarköy in.
Rûber 6.313 km², gelhe 623.591 (2000). Li vê parêzgehê pirranî hemwelatiyên Tirkiyê yên Çîgan dijîn. Her sal bi navê "Şahiyên Kakava" festîvalên Çîganan tê lidarxistin. Navê bajêr berê bi Grekî Βισανθη (Bisanthe) û paşê jî bûbû Ρωδοστο (Rodosto). Di dema Osmaniyan de jî bi navê Rodos û Takovar (bi zimanê Ermenîkî) dihate binavkirin. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê kirin Tekirdağ.
Aboriya parêzgehê pirranî li ser çandiniyê ye. Çandiniya zebeşan û bazirganiya wê bipêşketiye. Hin fîrmayên ku navenda wan li navçeya Malkarayê ne, li Kurdistanê karê mandra dikin. Ango bi erzanî şîr û penêrên Kurdan dikirin û li Ewropa belav dikin. Mixabin dûgela Tirk destûrê nade fîrma û kooperatîvên Kurdan ku ew jî karê mandra bikin.
Zonguldak yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê li herêma Derya Reş e.
Navçeyên Zonguldakê: Navenda bajêr, Alaplı, Çaycuma, Devrek, Gökçebey û Karadeniz Ereğli ne.
Navê bajêr yê beriya hatina Tirk-Mongolan Sandraka bû. Fîrmayên Frensiyan ên ku di dema Osmaniyan de li vir lêkolîna dewlemendiyên binerdî dikirin navê bajêr bi Frensî û Tirkî bilêvdikirin û digotin "Jungle-Dağ - Çiyayê kûvî". Ev nav dibêjin wisa hatiye holê û piştî avabûna Komara Tirk wekî hemî navên cografîk wê jî para xwe ji polîtîkaya Tirkîzekirinê girtiye û bûye Zonguldak (mixabin bi Tirkî hîç wateyeka xwe jî nîne).
Li vê parêzgehê derxistina komirê navdar e.
Axsere (bi dimilî: "Aqserayiye", tirkî: "Aksaray"), bajarek û parêzgeheke Tirkiyeyê ye ku li herêma Anatoliya Navîn in.
Dîroka bajêr.
Beriya hatina tirk û mongolan navê bajêr Archelais Garsaura û paşê jî di dema selçûkiyan de Taksara bû. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê kirin Aksaray. Li herêmê gelek bermahiyên ermeniyan hene. Navê Aksarayê bi kurdî jî Exsere ye, kurdên Anatolyayê kesenke heta 500 salan li viranên ew nava li Aksara ya bi osmanî girtin û anka hama dewam dibejin.
Cografyaya Aksarayê.
Rûber 7.722 km² û gelhe zêdetirî 377.505 e.
Kurdên Aksarayê.
Li dor 15% ji niştecihên Aksarayê bi eslê xwe kurd in, ji wan 65% kurmancîaxêv in û 35% jî zazakîaxêv in. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.
Gundên kurdên Aksarayê.
Alayhan - Alaxun / Alaxan (kurmancî û dimilî)
Büyük Pörnek - Porneg / Porînk (kurmancî û dimilî)
Çalı Bekir - Çalê Bekirî (dimilî)
Çolak Nebî - Seyda Jêr (kurmancî)
Fatmauşağı - Sîdun / Siwidun (kurmancî)
Kalebalta - Kele / Qeleko (kurmancî)
Kışla Sor - Qişla Sor (kurmancî)
Gültepe / Tepesidelik - Depesdelik (kurmancî)
Piraniya kurdên Aksarayê bi eslê xwe diyarbekirî ne.
Kareba an kareva an jî elektron (bi yewnanî ήλεκτρον, "élektron") navekê giştî ji bo komeka diyarok û bûyeran e ko girêdayî hebûn an rewanbûna sirêmeka (ceryaneka, "flow") barê karebayî ne. Kareba û asinrevayî du karlêkkirênên bingehîn anko "fundamental interaction" an pêkdiînin. Hindek diyarokên berniyasên wekî birûsiyê girêdayî karebê in.
Îro jî peyva "kareba" tê wateya "elektrîk".
Dîroka vedîtinê.
Partiyan û Yewnaniyên Kevin kareba dinyasî. Wan dizanî ko eger tiştekê wekî karevê li hiriyê anko xuriyê bixişînin ew parşeyê karevê hûrkên giyayî û kayê bi xwe ra radikêsşit. Navê kurdî yê "kareba" yan "kareva" jî ji wê hatiye.
Baybûrd (, bi tirkî: "Bayburt") navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Beriya dagirkirina tirkan navê wê Bagrat bû. Baybûrd di tixûbê Kurdistanê de ye. Bi parêzgeha Erzinganê ve cîran e. Di sala 1989an de kirine parêzgeh, berê bi Gümüşhaneyê ve girêdayî bû. Li vê parêzgehê hejmarekê kurd jî dijîn. Bi navê Kisante (Demirözü), Xart (Aydıntepe) û navenda Baybûrdê navçeyên wê hene. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.
Qereman (îro bi fermî Karaman) navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Navê bajêr ê berê Larendia bû. Di dema osmaniyan de wekî Larende jî dihate binavkirin. Piştî damezrandina komara Tirkiyê navê wê kirin Qereman (Karaman).
Navçeyên parêzgehê: Navenda bajêr | Ayrancı | Başyayla | Ermenek | Kazımkarabekir | Sarıveliler in.
Kırıkkale yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Li herêma Anatoliya Navîn dikeve.
Navçeyên parêzgehê: Navenda bajêr, | Bahşılı | Balışeyh | Çelebi | Delice | Karakeçili | Keskin | Sulakyurt | Yahşihan in.
Parêzgehehe nû ye: Berê bi Enqereyê ve girêdayî bû. Li vê bajarê fabrîkên çekan ên artêşa Tirk hene. Bi navê "Kırıkkale" gelek cureyên çek û alavên şêr tên hilberîn. Gelê bajêr aboriya xwe ji xebatên li fabrîkên çekan û çandiniyê dike.
Yalova navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Marmarayê dikeve.
Navçeyên Yalovayê: Navenda bajêr, | Altınova | Armutlu | Çınarcık | Çiftlikköy | Termal in. Li Yalovayê gelek Kurd jî dijîn.
Karabük navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Navçeyên Karabükê.
Navenda bajêr | Eflani | Eskipazar | Ovacık | Safranbolu | Yenice ne.
Gelhe 225.409 (2000), rûber 4.145 km² ye. Li vir fabrîka hesin û polayê heye û gel pirranî bi wê aboriya xwe birêvedibe. Di sala 1995'î de bûye navçe.
50 Cent (jdb. 6ê tîrmehê 1975 li New York City, New York, DYA) rapvanekî amerîkî ye. Navê wî yê rast Curtis James Jackson III e. ew aktor'e jî. 50 Cent pitir bi navudeng ket bi albumên xo Get Rich or Die Tryin' (2003) û The Massacre(2005). Get Rich or Die Tryin' 8 çara xelatê platin ji layîê RIAAêve wergirt û pitir ji 15 million ji albuma xo firoşt li seranser hemî çihane. Albuma The Massacre 5 xelatên platin ji layê RIAAê ve wegirt û 11 million ji albuma xo firotin lê seranser çihane.
Curtis Jackson li South Jamaica, taxa Queens ji bajarê New York City, ji dayik bû û li wir belengaz dijî.Wî bavê xwe nas nedikir, dayîka wî li mala xwe hatiye kuştin.Hin kes ketibûn mala wê û bi gazê kuştin wextê ku ew hên di xewê da bû. Li wê demê Curtis hên 8 salî bû. Piştî mirinê dayîka wî ew li cem bapîrên xwe dijî. Dema ew 12 salî bû, wî bazariya tilyakê dikir û bi wê sedemê ew çend caran bo demên kin kete girtîgehê, lê cezayê mezin di 18 saliya xwe da stand.
Navê "50 Cent" Curtis ji dizekî mezin bi navê "Kelvin Martin" tê. Curtis ew nav li xwe kir, ji ber ku hemu tiştên Curtîs wekî wî bûn.
Curtis bazariya tilyakê berda, dema wî dît, muzîka Rap pirtir dirav dianî. Jam Master Jay (Run DMC) alîkariya Curtis Jackson kir û wî bir labelî (koma mûzîkê) Jam Master. Lê li wir Curtis ne bi kêf bû û çû labelî Columbia Records. Li wir albûmê Power of the Dollar çêbû. Lê berî ew albûm derkevê hinekan bi kêran li Curtis xistin. Li roja 24ê gulanê 2000 li pêş malê bapîrên yekî bi neh qurşînan li Curtis xist, lê curtis nemir. Labelî Columbia Records peymana xwe rakir û albûma wî jî dernexist. Curtis çend stranan paşê kir li ser albûmê xwe yê din, Guess who's back.
Piştî wê demê Curtis dîsa bi tilyak bazardikir, lê dîsa yekî alîkariya wî kir: Eminem. Piştî demekî Curtis peymanek bi Eminem û Dr. Dre li cem labelên Shady Records/Aftermath Entertainment çêkir. Curtis bi xwe gotiye, ew bes rêzdariyê mezin Eminem û Dr. Dre dikir.
Albûma Get Rich or Die Tryin' di salê 2003 da li DYE 6,5 milyon car hatiye firotin. Li cîhanê tevda ew nêzîkî 11 milyon caran hatiye firotin. Albûmê din bi navî The Massacre li rojê 8ê adarê 2005 derket. Ew albûm jî pir rind hatiye firotin.
Di havîna 2005 da Curtis fîlmek li ser cîhana xwe çêkir. Navê wî fîlmî wekî albûma xwe Get Rich or Die Tryin' bû. Ew fîlm li Keneda hatiye çêkirin. Paşê albûmek bi soundtrackên wî fîlmî hatiye derxistin, navê wî - dîsa - Get Rich or Die Tryin' bû.
G Unit.
Curtis Jackson avakarê grûpê G Unit e. Ew grûpa albûma ji endamên xwe re derdixist. Bi hevra jî albûmek derket, Beg for Mercy. Ji Lloyd Banks re albûma The Hunger for More hatiye çêkirin, ji Young Buck re Straight Outta Cashville û ji The Game re The Documentary. The Game jî endamekî G Unit bû, lê paşê 50 Cent wî qewitand. Bes jinek li G Unit da ye, ew jî Olivia ye. Ew stranbêjekî R & B ye. Di tebaxê 2005 da Tony Yayo, endamekî G Unit, albûmê xwe derxist, Thoughts of a Predicate Felon. Curtis paşê hên çend endamên din anî G Unit; Ma$e, Mobb Deep, Spider Loc, MOP û Hot Rod.
Featuring 50 Cent.
8 Mile (yê Eminem)
Under Construction (yê Missy Elliot)
The Streetsweeper Vol. 1 (yê DJ Kayslay)
La Bella Mafia (yê Lil Kim)
Cradle 2 to Grave
Chicken and Beer (yê Ludacris)
Bad Boys 2
Grand Champ (yê DMX)
The Streetsweeper Vol. 2 (yê DJ Kaslay)
The Hunger for More (yê Lloyd Banks)
Straight Outta Ca$hville (yê Young Buck)
Loyal To The Game (ýê 2Pac)
Rhythm & Gangsta-The Masterpiece (yê Snoop Dogg)
The Documentary (yê The Game)
Searching For Jerry Garcia (yê Proof)
Thoughts Of A Predicate Felon (yê Tony Yayo)
Blood Money (yê Mobb Deep)
Rotten Apple (yê Lloyd Banks)
Second Round's on Me (yê Obie Trice)
The Evolution (yê Ciara)
Bred 2 Die Born 2 Live (yê Lil Scrappy)
Buck the World (yê Young Buck)
Düzce yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Di sala 1999'î de ji ber erdhejê bi zagoneke bilez kirine parêzgeh. Beriya wê bi bajarê Bolu´yê ve girêdayî bû. Şêniyên Düzceyê pirranî Çerkez û Abxaz in.
Beriya hatina Tirk - Mongolan navê bajêr Prusias Pros Hypios bûye. Di salên 1321-1323'î de mîrên Osmaniyan bi bazareke berdêlî wê ji Bîzansiyan digirin. Ji ber wê jê re dibêjin Dûzbazar. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê dikin Düzce.
Heya niha statîstîkên fermî yên Düzceyê nehatine aşkerakirin. Gel aboriya xwe bi çandiniya bindeqê dike.
Li gorî daneya sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 387.844 kes e. Di bajarê de hêjmarek girîng gelê Çerkez dijî. Ji ber van yekan hinek caran pirsgirêkên etnîkî xwe dide der. Gelên herêmê ji dûgelê doza perwerde û weşan bi zimanê zikmakî (ango zimanên Qefqasî) dikin.
Düzce, yek ji wan bajarên herêma Deryaya Reş e. Rûerda bajarê 739,1 km² ye.
Navçeyên Dûzceyê.
Navçeyên girêdayî yê bajarê ev in
Laz (bi lazî:ლაზი) navê gelekî/neteweyekî ye. Ji welatê wan re Lazîstan tê gotin. Ew bi xwe ji welatê xwe re Lazona û ji zimanê xwe re jî Lazûrî dibêjin. Neteweyekî otantîk e.
Li perên Derya Reş û li hin komarên berê yên YKSS dijîn. Neteweya Laz Qefkasî ye. Zimanê Lazan ango Lazî yek ji zimanên Qefqasî ye û nêzîkî zimanê Gurcî ye.
Li Tirkiyê pirsgirêkên vê gelî gelek in. Dûgela Tirk wekî Kurd û netweyên din hebûna Lazan jî înkar dike û polîtikaya pişavtinê dimeşîne. Pirraniya Lazan êdî nikarin bi zimanê zikmakî biaxivin. Ziman û çanda Lazan di bin xetereyê de ye, li ber windabûnê ye.
Ji bo Lazan dibêjin "Kurdên deryadîtî" û hin karekterên Lazan û Kurdan dişibînin hevûdu. Di çanda devkî ya Kurdan de jî navê Lazan pirr derbasdibe. Laz di çanda Kurdî de wekî "gelê cîran, merd, wekî Kurdan, wêrek, zîrek hwd" tên nirxandin. Di nava gelê Kurd û Laz de dostaniyeke pirr kûr hebû. Mixabin dûgela Tirk herêma Derya Reş bi pirranî assîmîle kir û bi hestên vê gelê leyîst. Laz di kûltûra Tirkan de pirr neyînî cihdigire. Tirk bi Lazan qerfê (henekê) xwe dikin, wan wekî kêmhiş didin nîşandan. Hemî pêkenokên Tirkan li ser vê gelê bindest in.
Lazistan (Lazona - ლაზონა bi Lazî, ლაზეთი - Lazetî an ჭანეთი - Çanetî bi Gurcî) navê welatê Lazan e.
Heya dawiya Osmaniyan ji herêma Deryaya Reş ya li Tirkiyê re Pontûs û li cihên ku Laz lê dijiyan re jî Lazistan dihate gotin. Ev peyveke fermî bû. Bi avabûna Komara Tirkiyê re navên Kurdistan, Lazistan hwd hate qedexekirin û hebûna gelan hate înkarkirin.
Îro herçendî pirraniya wan hatibin asîmîlekirin jî ji Trapezonê heya Artvînê ango li welatê Lazan, gelê Laz dijî. Ziman û çanda wan di bin xetereya windabûnê de ye.
Okyanûsa Mezin, herweha bi Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Aram jî tê navandin, bi 179,7 milyon km² aqar okyanûsa herî mezin a li cîhanê ye. Kûrtirîn cih radigihe 11.034 m'yê (li Korta Mariana, bi îngilîzî: "Mariana Trench"), ew cihê herî kûr ê cîhanê ye.
Erdnîgariya Okyanûsa Mezin.
Deryaya Mezin navbera bakur li Cemsera Bakur, li bakur rojhelat Amerîkaya Bakur, li rojhelat Amerîkaya Navîn, li başûr rojhelat Amerîkaya Başûr, li başûr Antarktîka, li başûr rojava Awistralya, li rojava Okyanusya û li bakur rojava Asya de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe Cemsera Başûr.
Danen Okyanûsa Mezin.
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon km³ e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 m. ye.
Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin.
Deryaya Bering, Deryaya Japon, Deryaya Çîna Rojhelat, Deryaya Çîna Başûr, Deryaya Tazmanyayê, Kendava Kalîforniyayê, Kendava Alaskayê.
Navê Okyanûsa "Mezin" ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa "Pasîfîk" jî (bi latînî tê wateya "aram") ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.
Ker an her ("Equus asinus"), binecureyekî kerê kovî ne ku yeksimdar e.
Li hin deverên Kurdistanê jê re çarpê jî dibêjin. Yek ji canewerên alîkarê mirovan e. Ji kerên mêr re maker an maher tê gotin. Ji pehîna kerê re zîtok tê gotin. Carinan dema mirovek jî pehîneke paşpaşokî bavêje, jê re zîtok dibêjin. Herwekî ji kerên çêlik re kurrîk tê gotin. Li hin deveran ji keran re, çarpê û guhdirêj jî dibêjin lê evana di axavtinên civakî de bo rêzgirtinê tên bikaranîn.
Cara pêşîn li Mezopotamya hatiye kedîkirin. Kerên îro pirranî ji Afrîkayê belav bûne. Cureyên kerên Asyayê jî hene lê evana bi hesp an hêştiryan ve hatine gandin.
Ker herçendî ajaleke bikêr e, ewçendî jî di çanda devkî ya kurdan de cihdigire. Yek ji elementên bingehîn ên zargotina kurdî ye. Ker di şîretkirina zarokan de sîmbola bêhiştî, derenmayînî, mafdaxwarin û kêm agahdariyê ye. Dîsa di kurdî de bi navê kerê çêr/dijûn jî tên kirin.
Mongol an moxol û moxil ji gelê Mongolya (Mongolistan) re tê gotin. Ji zimanê mongolan re mongolî tê gotin.
Mongolya yan Mongolistan welatekî mezin ê li Asyaya Navîn e.
Tirk û mongol bi êrîşkariyên xwe yên talanker û bi xwîn di dîroka mirovahiyê de cihdigirin. Helbet mongol ên serdema han ne wisa ne. Cengîz Xan, Tîmûrleng, Atîla, hwd., keyên tirk û mongolan heya Ewropayê seferên mezin lidarxistine û şarezeyiya wê demê rûxandine. Navê mongolan xirabkirine.
Zimanê mongolî ji zimanmalbata altayî, beşa zimanên mongol ên navendî ji binekoma xalxayî mongolî ye. Bi zimanê tirkî re lêzim e, herdu jî ji yek zimanmalbatê ye.
Pêşmerge (li gorî çend çavkaniyan tê wateya "yê ku li pêşî dimire, canfeda û kesê gelek wêrek û ji mirinê natirse") navê şervan û serbazên Kurdistanê ye. Pêşmerge di çanda kurdî de xwedî cihekê girîng in û bi sedan stranên li ser wan hene.
Li Bakurê Kurdistanê peyva "gerîla" bi taybetî jibo şervanên ku bi PKKê ve girêdayî bûyî bi kar deynin. Pêşmerge û gerîla yek ji nirxên kurdan ên neteweyî yên herî hêja ne ji ber ku bêyî berjewendiyên ferdî têdikoşin û jibo berjewendiyên kurd û Kurdistanê jiyana xwe didin.
a> ligel sefîrê mezin ê faris (1715)
Key, şah an jî qral di sazûmaniyên monarşîk de kesê ku li welatek xwedî rol û erka herî bilind e.
Key li çend welatan otorîteya herî mezin e. Lê belê, roja îro li piraniya welatan key tenê roleke sîmbolîk dileyize.
Li gorî kevneşopê piştî mirina key, law an keça wî tê ser text. Ji keya jin re keyxanim, keybanû an jî qralîçe dibêjin. Welatên ku monarşiya wan heye jê re keyanî dibêjin. Keyaniya Brîtanî, Keyaniya Swêdê û Keyaniya Taylandê nimûneyên keyaniyan in.
Key, anku mîr, elementeke girîng a çîrokên mîrên kurd e.
HEP (, "Partiya Kedê ya Gel") partiya pêşîn a legal e ku li çareseriya kêşeya kurdan li Tirkiyeyê digere.
Di sala 1990î de ji aliyê parlamenterên kurd ên ku ji SHP' yê veqetiyane ve hate damezrandin. HEPê 19 parlamenterên kurd xistine parlamena Tirkiyê. Ji ber ku Leyla Zana bi zimanê kurdî di got "Bijî biratiya kurd û tirk" êrîşên tund li dijî HEPiyan hat. Parlamenterên kurd bi zor û pêkutiyan hatin zîndanîkirin. Dewleta Tirk HEP' ê wekî dijmin nîşan da û HEP mecbûr ma ku were girtin. Di 25ê nîsana 1993an de ji dêvla HEPê ÖZEP ("Özgürlük ve eşitlik partisi", "Partiya azadî û wekheviyê") hate damezrandin. Îro rêça ku HEPê vekiriye HDP Û DBP dimeşîne.
Sirûda neteweyî yan marşa neteweyî ji stran an melodiya fermî û herî pîroz a welatekê re tê gotin.
Wekî dab û nêrîtek, hemî welat xwedî sirûdek neteweyî ne. Ji bo nimûne; sirûda neteweyî ya Kurdan "Ey Reqîb" e. Di sirûdên neteweyî de hezkirina welêt tên dîyarkirin. Sirûdên neteweyî dikarin bi tenê bi melodiyê jî bin.
Tiştên xwarinê yê ji genimê tên çêkirin
Genim (bi latînî, "Triticum"), giyayekî ji famîleya "Poaceae" ye.
Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya cureyên cuda yên genim, giyayekî gelek kevin e û warê wî yê çandinê Anatoliya, Kurdistan û Mezopotamya ye. Genimê roja îro jî ji van cureyên genim ên kevin e. Ji genim arvan û ji hevîrê arvan jî cure cure nan tên çêkirin. Di kulînên hemî welatan de nan wekî xurdemeniyeke bingehîn cihê xwe digire.
Mehmet Talat Paşa (1 Septemberlon 1874 - 15ê Adar 1921) yek ji girîngtirîn kesayetiyên Tirkiyê ye.
Di demên dawî yên Împaratoriya Osmanî de tevgereke bi navê Îttîhat ve Terrakî dadimezire ku yek ji damezrênerê wê jî Talat Paşa ye. Împaratoriya Osmanî roj bi roj têk diçe û gelên bindest azad dibin. Ev tevgera nû dixwaze ji nîjada bi navê Tirk re welatek di dest de bimîne. Ew serî de li Anatoliya û paşê jî li cografyayên Tirk-Mongol lê dijîn li dewleteke Tirkperest digerin.
Ev tevgera nû bandora xwe li avabûna Komara Tirkiyê jî dike û Mustafa Kemal Atatürk birêxistin dike. Talat Paşa beriya hilweşandina Osmaniyan di palasê de wekî wezîr kar dike.
Genosîda Ermeniyan û Talat Paşa.
Talat Paşa di salên 1914 - 1915'î de serokatiya Komkujiya Ermeniyan li Anatoliya dike. Nêzîkî 2 Milyon Ermenî dikujîn an di riyên koçberiyê de telef dikin. Yek ji mezintirîn genosîdên sedsala 20emîn bi fermandariya wî dibe. Ji ber wê navê rûreşiyê lê dikeve û newêre êdî li Anatoliya bijî. Bi dizî xwe digihîne Elmanya û li wir ji aliyê Ermeniyek bi navê Soghomon Tehlirian ve tê kuştin. Meytê wî li Elmanya tê veşartin.
Di sala 1943'î de dûgela Tirk meytê wî tîne Tirkiyê û bi pîrozbahiyeke fermî yê dûgelê vedişêrin. Gorîstana wî ji bo nîjadperestên Tirk wekî ziyaretgehekê tê dîtin. Talat Paşa li Tirkiyê wekî lehengekî netewî tê pêşwazîkirin.
Zarava, bi kurdî: Zarava, zarawe, zarav, zaraw, di zimanekî de devok û ankû dîyektên ku tên axiftin in. Bi gotina Zarava, ev tê ser ziman. Zarava, koka wê ji "zar" tê. Zar, di wate dengdanê de tê ser ziman. Dengên bi qêrîn, dengên bi axîn, dengên bi helbestî û hwd, mirov karê her weha hê gelek awayê gotinê di vê çerçova wê de bêne ser ziman. Minaq, ji dengên helbestî re "zargotin" tê gotin. Zar, weke gotinaka kokî, di serî de, şeklê axiftin û ankû gotinê têne ser ziman. Li hin herêmne "devok jî weke gotina zarava di wate wê de tê bikarhanîn. Lê di temenê etîmolojikîya gotinê de ku mirov wê bêne ser ziman, mirov wê dibîne ku devok bidevkî axiftinên bin zarava re têne ser ziman. Minaq, di zaravayê kurmancî de li herême botanê devokê botkî heya. Devokê serhedkî heya. Di hundurê zaravayan de devokên ku tên axiftin ên jev cuda ji wan re devok tê gotin.
Li Kurdistanê, pirr devok hene. Minaq, di zaravayê soranî de jî devokên cuda bi demê re pêşketina. "Devokê hêwlerkî" û hwd pêşketina. Gotina devok, ne di wate zarava de lê di wate devkên jevcuda ku di hundurê wî zaravayê de jî tên axiftin têne ser ziman. Li kurdistanê, bi dehan devikên axiftinê hene. Lê hemû Devik jî, di bin zaravayên sereke ên kurdî ên weke Zazakî yanî kirmanckî, kurmancî, Soranî Goranî û hwd re tên komkirin. Devikên di kurmancî de tên axiftin, devikên ku di soranî û zazakî de tên axiftin û devikên ku di goranî de tên axiftin, çend ku li gorî herêmê cudahîyên wan hebin jî, di asta zarava de dibina yek. Zarava jî, di asta ziman de dibina yek.
Bo mînak di kurdî de bi navê kurmancî, dimilî (kirmanckî, zazakî, kirdî, ginî), soranî, goranî zarave hene. Hemî ziman xwedî zarave bûne/ne. Mixabin hin caran tevlîhevî di nîşankirina zaraveyan de derdikevin. Divê mirov cudatiya di navbera zimanê kolanê (zimanê argo), zimanê tevlîhev, zimanê standart û zaraveyan baş têbigihêje.
Hin kurd jî gorî daxwaz û hestên xwe zimanê kurdî şîrove dikin, zaraveyan kêm û zêde dikin. Pirraniya van kesan hîç agahdarî ji zimanzaniyê nîne. Welatan gorî berjewendiyên xwe zimanê xwe yî standart bipêşxistine. Hinekan yek zarave bingeh girtine û kirine zimanê standart. Hinekan ji hemî dewlemendiyên zaraveyan zimaneke serdest ê nû afirandine, hineka wekî tirkan rûniştine li ser maseyê ji xwe re ziman çêkirine, peyv afirandîne. Mixabin kurd hêj jî xwedî nêrîneke yekgirtî nînin û ev derengmayîna kurdan dibe sedem ku, kes, kom an hêzên nexêrxwaz li ser zimanê kurdî kiryarên kirêt lidarbixin.
Îro zimanê navneteweyî bûye îngilîzkî. Di paşerojê de wê hemî mirov kêm bi du zimanan biaxivin.
Bertolt Brecht (1898-1956) helbestvan û nivîskarê elman e.
Li gor agahiyên weşanxaneya Suhrkamp Brecht 50 berhem nivîsîne. Helbest û pexşanên wî ku di sala 1998 ji weşanxaneya Suhrkamp hatibûn weşandin, bêhtir jı 70 Milliyon pirtûkî hatine firotin. Di bîranîna sedsaliya wî de di sala 1998an de, dramayên Brecht di cihê elmanîaxêv de û bêhtir ji 170 carî hatin lîstin. Berhemên Brecht hatine wergerandinî 42 zimanên cihe, di nav wan de jî Hindî, Marathî, Darî, erebî, û islandî heye.
Soghomon Tehlirian () (z. 2'ê avrêlê 1897 li Pakarij nêzîkê bajarê Erzingan – m. 23'ê gulanê 1960 li DYE) Ermeniyê ku wezîrê karê hundirîn ê Osmaniyan û birêvebirê Nîjadkujiya ermeniyan Talat Paşa li paytextê Elmanya Berlînê kuştiye ye.
Tehlirian di komkujiya Ermeniyan de hemî malbat, xizm, heval, bi gotina wî "jiyana xwe" winda dike. Ji aliyê leşkerên Tirkan ve bi giranî tê birîndarkirin. Bi rêwîtiyeke dûr û dirêj xwe digihîne Elmanya. Bi serê xwe kuştina Talat Paşa organîze dike û bicihtîne.
Tehlirian di dadgehê de komkujiyê radixîne berçav û berevaniyeke dîrokî û mirovî dike. Dadger wî serbest berdidin. Di 23'ê gulanê 1960an da li DYE jiyana xwe jidestdide.
Okyanûsa Atlantîk li Okyanûsa Mezin şinda duwem mezintir Okyanûsa Cîhan e. Ewê navberê Ewropa û Efrîka di Emerîka de ye. Bi deryayên dor hevre 106,2 milon km² aqarê xwe heye. Xala tê de herî kûr bi 9.219 m Korta Porto Rîko ye. Ji bo ragihandinê navbera Ewropa û Emerîka de, ew deryaya herî pir li ser tê ragihandin e.
Navê xwe ji Mitolojiya Yewnan de tê. Di Yewnanî de navê xwe Atlantis thalassa ango Derya Atlas bû. Ew nava herî pêş de di Dîroka Herodot de hat dîn.
Sînorên Atlantîk.
Atlantîk ê pir li nîvkadiya bakurê cîhanê ye. Sînorên xwe wiha ne; li bakur Cemsera Bakur û Okyanûsa Arktîk, li bakur rojhelat Ewropa, li başûr rojhelat Efrîka, li başûr Antartîka, li başûr rojava Emerîkaya Başûr, li bakur rojava Emerîkaya Bakur. Ji bo Atlantîk di bakur de derê başûr wek Atlantîka Başûr û Atlantîka Bakur jî tê par ve kirin.
Deryayên Derdorê.
Deryaya Bakura Ewropayê (1.380.000 km²), Deryaya Bakur (575.000 km²), Deryaya Rojhelat (413.000 km²), Deryaya Navîn (2.596.000 km²), Deryaya Reş (424.000 km²), Deryaya Navîn ya Emerîkayê (4.354.000 km²), kendava Hudson (1.230.000 km²), kendava Baffin û Deryaya Labrador.
Li cem wan deryayan bi kenalê çekirî jî radigîhê deryayan. Kenala Suweyşê Deryaya Sor radigîhîne Deryaya Navîn, Kenala Panama jî Deryaya Navîn ya Emerîkayê radigîhîne Okyanûsa Mezin.
Girav.
Girava herî mezin a cîhan a di Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew Grînlenda e. Hin giravên din ê mezin wek Îslenda, Giravên Brîtanî, Îrlenda û Girava Nû. Koma giravan yên di Atlantîk de jî Kanarya, Azor, Bahama, Antîl, Kap Verde û Giravên Falklandê. Çend giravên biçûkê wek Saint Helena jî hene.
Heta Emerîka hat dozkirin, hin mirovan zen dikir ku di Okyanûsa Atlantîk de parzemîneke bi navê Atlantîs heye.
Paul Celan helbestvanekî elman yê cihû bû.
Di li bajarê Rumaniyayê Czernowitz hate dinê. Ew kureekê bi tenê bû. Ji bo bav û dayîka wî cihuyê elman bûn, wî xwendin û pîşkariya xwe bi zimanê elmanî û îbranî kiribû. Paul Celan, bi helbestên bo stranan dest bi nivîsîna helbestan kir, lê ew nivîs bixwe jî ketibûn bin bandora Surrealîzmê. Di sala 1959an de, berhema wiya ko pê re binav û deng bibe bi navê “Sprachgitter= Zimanê hesinî“ der xist.
Paul Celan, li hindê helbestên xwe wek wergêr jî dihate naskirin. Hîn di destpêka huneriyên xwe de, dema ko li Bukreşê bû û di salên navbera 1960 û 1970 de, gelek berhem ji Rûsî û Frensî wergera zimanê elmanî kirin.
Paul Celan bi xwekujê dawiya umrê xwe dide. Lê ew ne vebirîye ko wî xwe kîjan tarîxê de xwe kuşti ye. Hin rîwayatan de, tê nivîsîn ko di şeva 19- xwe kuştiye, û di hinên din de jî, tê nivîsîn, ko di li Parîsê, di çemê Seine de xwe kuştiye.
DEP () yek ji partiyên legal ên Kurdan li Tirkiyê hatiye vegirtin e.
Amblema DEP (1993 - 1994)
DEP ji rêç û şiveriya HEP'ê ye. Di 7'ê Gulanê 1993'î de DEP tê damezrandin. Yekemîn serokê partiyê Yaşar Kaya bû. Pêkutiyên hovane li dijî partiyên legal ên Kurdan tên lidarxistin. Bi sedan endamên partiyên Kurdan tên kuştin, windakirin an zîndanîkirin. Heya bigire parlamenterê Kurdan jî dikujin. Parlamenterê DEP´ê Mehmet Sincar ji aliyên hêzên tarî yên dûgela Tirk ve tê kuştin. Yaşar Kaya davêjin zîndanê. Dema ew di zîndanê de ye, kongreya partiyê di 12'ê Befranbarê 1993'î de Hatip Dicle wekî serok hildibijêrê.
Di 2'ê adarê 1994'î de parlamenterên DEP´ê di derê meclîsa Tirkiyê de bi awayekê piçûkxistin tên girtin. DEP di 16'ê Pûşperê 1994'î de bi fermî ji aliyê dewleta Tirk ve tê girtin.
Yaşar Kaya (z. 1938, Qers - 19 Mart 2016 Hewlêr) Yek ji siyasetmedar, nivîskar û rojnamevanê Kurdan e.
Piştî qedandina dibistana amadeyî li Stenbolê dest bi perwerdeya aborîzaniyê li zankoya Stenbolê dike. Di sala 1959'î de wekî 49 kes ji ber Kurdbûyîn û xwedîderketina mafên rewa yên Kurdan tên darizandin. Ev darizandin di dîroka Kurdistanê de bi navê "Doza 49'an" tê binavkirin. Ev doz 10 salî didome û di vê pêvajoyê de Yaşar Kaya rastî gelek zilm û zordariya sazûmaniya Tirk tê. Di sala 1968'î de sirgûnê bajarê Konya dikin. Kaya herçendî karsaz û aborîzanek bû/e jî jiyana wî bi tevayî di xizmeta Kurd û Kurdistanê de diborî/e.
Kaya yek ji endamên damezrêner ên Weqfa Kurd, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û PKDW´ê bû. Xwedî û berpirsiyariya yekemîn rojnameya rojane ya Kurd Özgür Gündem´ê bû. Yekemîn serokê partiya legal a Kurd DEP´ê bû. Kaya herçendî du caran ji dilê xwe emeliyat bûbe jî, hêj jî li sirgûnê karên xwe yî rojnamegerî, nivîskarî û polîtîk didomîne.
Kaya, Yaşar
Okyanûsa Arktîk, herweha bi Derya Cemsera Bakur, Derya Cemedêya Bakur, an bi tenê Arktîk jî tê navandin, heta 5.608 m kûr bûnê xwe heye û bi aqarê 14,056 milon km² ve ew okyanûsa herî biçûka cîhanê ye.
Sînorên Okyanûsa Arktîk.
Okyanûsa arktîk li nîvkada bakurê dinya ye. Ew navberê parzemînên Asya, Ewropa û Emerîkaya Bakur de ye. Ji bo parzemînên li dorin ew tê okyanûsak hejmertin jî, ew hin caran deryaka navî jî tê hejmertin.
Sînorên Arktîk bi Alaska(Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê), Keneda, Gronland (Danimarka), Îslanda, Norwêc û Rûsyayê re heye.
Li hindê wan parzemînan çend girav û komagravên re jî Okyanûsa Arktîk sînoren xwe hene: girava Banks, giravên Şahbanûya Elizabeth, giravên Ellesmere, Gronland, Îslanda, giravên Spitsberg, girava Kolguyev, xaka Franz Josef, Novaya Zemliya an Zemliyaya Nû, Severnaya Zemliya an Zemliyaya Bakur, giravên Sîbiryaya Nû û girava Wrangel.
Cemsera Bakur.
Cemsera Bakurê li ser Okyanûsa Arktîk de ye.
Dane.
14,056 milon km² aqara Okyanûsa Arktîk heye û rû xwe ê pir bi cemed hatiya girtin. Li Korta Molloy (140 km bakura Spitsbergen) de kûr bûne xwe radigîhê 5.608 m.
Deryayên Li Dor.
Gronland û Skandinavya Okyanûsa Arktîk li Derya Ewropayê Bakur, li Okyanûsa Atlantîk vediqetîne. Li Tengava Bêrîng jî Alaska û Sîbîrya Rojhelat Okyanûsa Arktîk li Derya Bêrîng, ango li Okyanûsa Mezin vediqetîne. Deryayê dinê li dor ewna ne Derya Beaufort, Derya Gronlandê, Derya Bakur (hinek li ser Okyanûsa Atlantîk jî dihejmerin), Derya Barents, Derya Karayê, Derya Laptev, Derya Sîbîryaya Rojhelat û Derya Çukçî.
Şam an Dimeşq an Damaskus (an) paytexta Sûriyê ye.
Yek ji bajarên herî kevn ên dîroka mirovahiyê ye. Hejmara niştecihên bajêr bi fermî nêzîkî 2 milyon e. Bi tevî demedora xwe ji 6 milyonî zêdetir kes lê dijîn.
Gelek kûltûran li vê bajarê desthilatî kirine û li pey xwe rêç û nîşaneyên xwe hiştine. Li Şamê kurd, asûrî, ermenî jî dijîn. Taxa bajêr a kevn ji aliyê UNESCOyê ve wekî bermahiyê mirovahiyê tê parastin. Peykereke împeratorê kurd ê serokatiya eyûbiyan kiriye Selahedînê Eyûbî jî li bajêr e.
Rojnamevan-nustox Malmîsanij 1952 de yew (jû) dewa Amed (Diyarbekir) de maya xo ra bî. Wendişê xoyo verên û mîyanên Kurdistan de, unîversîta zî (kî) Enqere de qedênay. Dima heşt serrî Kurdistan de malimîye kerde. Mabênê serranê 1975 û 1981î de hîrê rey dekewt hepisxane.
1982 de welat ra vejiya. Unîversîteya Sorbonne (Parîs) û Unîversîteya Uppsala (Swêd) de qismê ziwananê îranî wend. Unîversîteya Linköpingî de qismê perwerde (egitim) de wend. Swêd de Unîversîteya Göteborgî de masterê xo temam kerd.
Malmîsanij hîna zaf bi lehçeya kirmanckî (zazakî) û tirkî nuseno. Ehmedê Xasî û Usman Efendiyê Babijî ra pey heta 1970 welat de kirmanckî (zazakî) nênusîyabî (nêamebî nuştene). Malmîsanij keso tewr verên (yewin) o ke serranê 1970 de welat de kirmanckî nuşto. Ey û tayê hevalanê xo 1979-1980 de Tirkiya de kovara (dergîya) Tîrêje vete. Nêmeyê na kovare kirmanckî (zazakî) nêmeyê aye zî kurmanckî (kirdaskî) bî. Ferhengê verênê kirmanckî Malmîsanijî hedre kerd û 1987 de neşr kerd. Ey fariskî û tirkî ra tayê hîkayeyî zî tercumeyê kirmanckî kerdî. Reya verêne ey Mewlidê Ehmedê Xasî û Usman Efendiyê Babijî herfanê erebkî ra çarnayê (tadayê) herfanê latînkî ser û nê her di şaîrê kirmancan bi ma dayê naskerdene.
Heta ewro nizdî pancas rojname (gazete) û kovaran de, bi seyan nuşteyê Malmîsanijî vejîyay û ey nê kovaran de redaktorîye kerde: Tîrêj (Îzmîr), Hêvî (Parîs), Armanc (Stockholm), Çarçira (Stockholm), Wan (Stockholm), Çira (Stockholm).
O serekê Komeleya Nuştoxanê Kurdan (Kürt Yazarları Derneği) û serredaktorê kovara Vateyî yo.
Kitabanê corênan ra yê 2., 3., 5. û 11. bi kirmanckî (zazakî) yê, ê bînî bi kurmanckî (kirdaskî), tirkî û swêdkî (isveççe) yê.
Nînan ra teber Malmîsanijî no kitab redakte kerdo: Koyo Berz, Na Xumxuma, Jîna Nû, Uppsala, 1988
No kitab transkrîbe kerdo û ziwanê ey sade kerdo: Celâdet Âli Bedirhan, Günlük Notlar (1922-1925), Dilini sadeleştirerek yayına hazırlayan: Malmîsanij, Stockholm, 1995, 76 rîpel
Adîgey an Çerkes navê neteweyekî li Qefqas e. Ew xwe bi navê Adîgey binavdikin û zimanê xwe jî wek Adîgeyî binavdikin.
Pirrê caran Çeçen û Çerkes tên tevlîhevkirin, ji hev cuda ne. Dîroka Adîgeyan heya b.z. 4000´î kevn e. Tê îdîakirin ku ji bêrên Kîmmer in. B.z. 400´î de dewleteke xurt li perên Derya Reş damezirîne ku paytextê vê desthilatiyê bajarê Gorgippa (îro Anapa) bûye. Piştî pejirandina ola Îslamê zimanê wan ketiye bin bandora Erebî. Wekî Kurdî wan jî hêj kêşeyên xwe yên alfabe, zimanê standart hwd safî nekirine.
Di dawiya sedsala 19. de nakokî û şerê Osmanî û Ûrisan bandora xwe li gelê Adîgey jî dike. Bi fermî 750.000 Çerkes ji Rûsyayê têne derkirin. Osmanî wan li Kurdistanê û hin deverên Anatoliya bicih dike. Îro li bajarên wekî Bolu, Düzce, Bursa, Istanbul hwd ên Tirkiyê bi milyonan Çerkes dijîn. Mixabin dûgela Tirk nasnameyê wan ê neteweyî napejirîne. Ziman û çanda Adîgeyan di bin xetereya mirinê de ye.
Hejmara Gelê Adîgey.
Zimanên wan ji zimanmalbata Qefkasî ji şaxa bakurê rojavayê ne. Du zimanên an zaravayên wan ên sereke hene: Adîgeyî û Kabardînî.
Alfabeya Adîgeyan.
А а Б б В в Г г Гу гу Гъ гъ Гъу гъу Д д
Дж дж Джъ джъ Дз дз Дзу дзу Е е Ё ё Ж ж Жъ жъ
Жъу жъу Жь жь З з И и Й й К к Ку ку Къ къ
Къу къу КI кI КIу кIу Л л Лъ лъ ЛI лI М м Н н
О о П п ПI пI ПIу пIу Р р С с Т т ТI тI
ТIу тIу У у Ф ф Х х Хъ хъ Хъу хъу Хь хь Ц ц
ЦI цI Ч ч ЧI чI Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь
Э э Ю ю Я я I
Alîşêr Efendî an jî Elîşêr (z. 1882 li gundê Azgêr a Macîran, Sêwas – m. 9'ê tîrmehê, 1937 li Dêrsim) serokê federasyona hozên Kurd ên ku tevlî yekemîn serîhildana kurdan "(Serhildana Qoçgiriyê)" a ku li dijî komara Tirkiyeyê pêkhatiye ye.
Piştî perwerdeya li Sêwasê li cem Mistefa Paşa dest bi katibiyê dike. Bi Zerîfe Xanimê re dizewice. Hîç zarokên wan çênabin. Ji eşîra kurd Şêxhesenan e, lê di dema xwe de rêzgirtina hemî eşîran ji bo wî hebû. Ew li têkiliyên baş ên kurd û ermeniyan digeriya. Li ser ziman û zaraveyên kurdî gelek xebatên wî hene. Mixabin pirraniya xebatên wî di şikefteke li Dersîmê de dikeve destê dewleta tirk. Di dema şerê cîhanî yê yekem de hevdîtinan bi Rûsyayê re lidar dixe û ji 1914'an heya 1919'an li yekkirin û birêxistinkirina eşîrên kurd, a di bin serokatiya Komaleya Hêjakirina Kurdistanê (Kürdistan Teali Cemiyeti) de digere. Amadebûna Dersîm û Qoçgiriyê bi nameyan destnîşan dike. Serokatiya serhildana Qoçgiriyê dike. Herwekî tevlî serhildana Dêrsimê dibe. Bi întellektûelî, dîplomasî, sazkirina yekîtiya kurd, têkoşerî û şerê gerîlayê tê naskirin.
Bi tevî hevala xwe Zerîfe Xanimê dîl tên girtin. Birêveberê komara Tirkiyeyê Mustafa Kemal Atatürk ji serokê hêzên çekdar ên tirk anîna serê Elîşêr dixwaze. Tê gotin ku Atatürk gotiye "Heya ez serê Elîşêr ê jêkirî nebînim dê jiyan li min heram be. Heger jiyan li min heram be, tê wateya ku jiyan dê li hemî fermadarên artêşê heram be".
Serokê hêzên tirk Topal Osman fermana Atatürk bicih tîne. Biraziyê Seyîd Riza yê ku bûbû sîxurê dewleta tirk û bi navê Zeynel kesekê ji Dersîmê teklîfa Topal Osman dipejirînin û biheryek ji wan 40 zêrî, bi planekê xwe digihînin Elîşêrê ku di şikeftekê de bû û wî dikujin. Topal Osman digihe miradê xwe û serê Elîşêr û hevala wî Zerîfe Xanimê jê dike û ji Atatürk re diyarî dike. Serê Elîşêr Beg bi mehan li Koşka Çankayayê ya ku Atatürk lê dima dimîne. Hemî fermandar, leşker, siyasetmedarên tirk li ber serê jêkirî fotografê bîranînê dikişînin. Herwekî Atatürk jî fotoyan dikişîne lê ew foto di arşîvan da veşarî dimîne. Çapemeniya tirk bi lez resmê serê Elîşêr Beg diweşîne.
Piştî têkçûyîna serhildanê li Qoçgirî û tevahiya Kurdistanê komkujiyên hovane li dijî kurdan tên lidarxistin. Heya serhildana Şêx Seîd Efendî ev rewşa dijwar û kambax didome.
Nivîskar û hunermenda elman Claudia Pahl, ku bi navê Pahlî hatiye naskirin, bi gelek beş û coreyên toreyê ve xwe mijûl dike. Ji hêlekê ve wek aktereke şanoyê ko di warê satîrê (komîdiya rexeneyî) li Niedersachsen hatiye naskirin, ji hêla din ve nivîsên wê ên pexşan, efsane û helbestê belav dike.
Pahlî, di sala 1971ê de ji dayîk bûye û niha li Hannover dijî. Pahlî xwendina xwe a zaniyariya civakê di sala 1998an, li zanîngeha Bochum û Hannover bi dawî aniye. Ji sala 2001ê ta niha jî serperştiya Govara rojane di Radiyo Flora de dike.
Ji salên 1989an de dest bi nivîsînê kiriye û gelek deqên şanoyên xwe nivîsîne. Pahlî di rêdaksiyona çend govaran de kar kiriye û hinek pirtûk weşandine.
Pahlî berhemên xwe di gelek govaran de belav kirin û bi taybetî ên di wan de kar kiriye û ên Radiyo Flora, herweha deqên xwe li pir deveran xwendine, û li pir cihan wek aktereke şano derketiye ser textê şanoyê.
Pahlî di beşê hunera axaftinê de pispora û waneyên hunera axaftinê (Rethorik) li Zanîngeh a Hannover û kursên taybet dide.
Pahlî di helbestên xwe de carnan ji motîvên siyasî derbasî deqên xwe dike û dixwazê bersivê bide. Lê vê dema dawî de, gihaye wê behweriyê, ko êdî bersivdan û qane,ikirin ne karê helbestê ye, belkî çandina pirsan pêdivîtir e ji bersivan, lê dîsan jî mirov tê tîne der, ko pirr caran xelkekî din û derdên wan dinivîsê.
Ceh an jî ce (bi latînî: "Hordeum") giyayek ji malbata "Poaceae" ye.
Wekî genim xurdemeniyeke kevn ê di dîroka mirovahiyê de ye. Di serdemên dawî de pirranî bo xwarina ajalên kedîkirî yên malê tê bikaranîn û hilberîn. Cara pêşîn li Mezopotamyayê hatiye nûveçandin. Bi tevayî 115 cureyê cehê heye. Lê îro tenê 30-35 cure tên bikaranîn. Li hin cihên ku çandiniya genim ne gengaz e, wekî xurdemeniya bingehîn tê bikaranîn. Bo mînak, li hin deverên Çîn, Tîbet.
Gava mirov behsa cehê bike divê mirov bîrayê jî bibîrbîne. Bîra ji ceh çêdibe û îro li rûyê dinyayê wekî vexwarineke navdar tê zanîn. Welatê ku herî pirr lê ceh tê çandin, Rûsya ye.
Nivîsbariya kurdî programên kompûterê in ku bi kurdî hatin wergerandin.
Di înternetê de çend xizmetên jî hene ku nivîsen wan bi kurdî hatin wergerandin.
Beşin hat wergerandin.
Linux (Mandriva û Ubuntu) û programên girêdayî Linux hîn tê wergerandin.
Klavye.
Binihêre: Klavyeya kurdî
Urdun ("Urdûn, Urdin, Ordûn, Ordîn, Ordin") an jî Keyaniya Haşemî ya Urdunê (bi erebî: المملكة الأردنيّة الهاشميّة, "al-Mamlaka al-Urduniyya al-Hāshimiyya"), welatekî erebî yê li Rojhilata Navîn e.
Welatekî ereban e. Di 25'ê gulana 1946'an de azadiya xwe ji Brîtanya distîne. Bi sazûmaniya monarşîk tê desthilatdarkirin. Zimanê Urdunê erebî ye. Gel 94% ereb, 2% çerkez, 2% kurd û 2% ermenî ne. Pirraniya gelê Urdunê bi eslê xwe ji Filistînê ne. Piştî avabûna dûgela Îsraelê hatine li Urdunê bi cih bûne. Zimanê fermî herçendî erebî ye, zimanê bazarê îngilîzî ye. 88% gelê Urdunê ola îslamê dihewînin. Kurdên ku li Urdunê dijîn îslam, elewî û êzdî ne.
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Hevpeymana Versailles hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya Fransa û Îngilîstanê dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Jixwe Urdun di nav herêma Filistînê de cihê xwe digire. Herêma Filistînê di bin kontrola İngilîzan de bû. Kurê şerîf Huseyîn yê Mekeyê; Evdilla li sala 1921ê dest bi rêvebirina Urduna kir heta sala 1951ê. Li sala 1951ê de ji ber sedema nêzîkbûna key Ebdula bo Îsraîlê ji aliyê hindek netewperestên Ereb hate kuştin. Li sala 1957ê de jî Brîtanyayê hemî hêzên xwe ji Urdunê vekêşan.
San Marîno (bi îtalî: "Repubblica di San Marino"), welatekî piçûk ê serbixwe li nava Îtaliyê ye. Yek ji welatên serbixwe yên herî piçûk e. San Marino herwekî navê paytextê welêt e jî.
Di 3'ê rezberê 301'ê de azad dibe. Navê San Marîno ji lehengê bi navê "Marinus" tê. Aboriya welêt li ser tûrîzmê ye. Parastina San Marino li ser Îtaliyê ye lê artêşeke sîmbolîk jî heye.
Roma (bi îtalî: "Roma") navê paytexta Îtalyayê ye. Herwekî ji Împeratoriya Romê yan Rom re jî bi kurtî Rom tê gotin.
Bajarê Romayê yê ku paytextê îtalî ye, li navenda welêt dikeve. Ji rûyê avê 37 m bilind e. Bi tevî devedorê xwe hejmara niştecihên bajêr digehe nêzîkî 3,5 milyon. Rûbera parêzgeha Romayê 1.285,306 km² ye. Bajar di 753an b.z. de, di dema keyê Romê Romulus de hatiye avabûn û navê xwe ji wî digire. Ji sala 1871ê heya niha paytextê Îtalya ye.
Rom xwedî arkîtektiyeke bêhempa ye. Navenda bajêr Dêra Petrusê Pîroz (bi latînî: "Basilica Sancti Petri") û wargeha Vatîkan ji aliyê UNESCO ve tê parastin.
Tonus () navçeyeke herêma bakûrê Kurdistanê ye bi ser Sêwasê ye. Navê wê di sala 1972'î de ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye qedexekirin û navê tirkî pêvekirine.
Tonus di sala 1972'î de bûye şaredarî û di sala 1990´î de jî navçe. Rûbera navçeyê 647 km² ye. Axa wî pirranî zozanî ye. Zozanên Qeretonus, Mêrgesen û deşta wê ya Tonusê navdar e.
Gemerek an Gemereg yek ji navçeyên Sêwasê ye.
Di sala 1953'î de kirine navçe û 5 şaredarî pêve girêdane. Rûber 1.150 km², bilindahî ji rûyê avê 1.200 m û gelhe zêdetirî 55.000 e.
Kleopatra VII (, z. li dora 69 berî zayînê - m. 10ê tebaxê 30 berî zayînê li Îskenderiye, Misir) keybanûya dawîn serdema helenîstîk a Misira Antîk e. Keça key Ptolemaîos XII Neos Dionusos ("Ptolemaîos Auletes") e. Bavê wê, wê bi birayê wê re zewicandiye. Wê demê zawaca navmalbatî ji rêzê bû. Ji bo keybanûtiyê perwerdeyeke baş dîtiye. Ji mûzîk û estetîkê pir hezdikirîbûye. Kleopatrayê zimanên misrî (kiptîkî), îsraîlî, erebî, sûrîkî, etiyopyayî, farsî û kurdî (Medî) dizanîbûye.
Malbata bavê wê helenî bûn. Helenî li Misirê hindikayî bûn. Ji bo ku bi gelên herêmê re têkiliyek baş dayne, xwe dide ser fêrbûna dînê Misirê. Ji ber vê helwesta wê ji aliyê birayê wê ve ji welêt tê derkirin. Kleopatra diçe palasa Romayê û li vegera bi siyasetmedar Romayê navdar Iulius Caesar (Sezar) ve jiyana xwe dike yek.
Bi alîkariya Caesar li textê Misrê rûdine. Birayê wê di robara Nîlê de dixeniqe yan tê xeniqandin. Ji Sezar zarokek wê peyda dibe. Armanca wê ew e ku herdu împaratoriyên mezin ên serdemê bike yek û wekî Îskenderê Mezin desthilatdariyeke cîhanî avabike. Mixabin Sezar tê kuştin xeyalên Kleopatrayê sêwî dimînin. Bi qasî demekê ji nakokiyên palasa Romayê sûdwerdigire û dixwaze Romayê bixe bin desthilatiya xwe. Lê bisernakeve. Di 39 saliya xwe de bi jehra marên kobra dawî li jiyana xwe tîne.
Kleopatra bi zîrekî, wêrektî û fenên xwe di dîroka mirovahiyê de cihê xwe girtiye. Li ser jiyana wê gelek fîlmên bêhempa hatine çêkirin.
Grînlenda an jî Gronlenda (bi zimanê grînlendî "Kalaallit Nunaat", ango "Welatê Grînlandiyan", zimanî danî jî "Grønland", ango "Welatê Kesk") girava herî mezina cîhanê ye. Ew navçeyeka Danîmarkayê otonomê teva parzemînê Amerîkaya Bakur e. 1979a de otonomiya xwe dest xwe xist û di 1985an vir de jî na endama Yekîtiya Ewropayê ye. Grînlendayê di hûndur de bi temamî xweser e, di polîtîkayê derve jî bi Danîmarkayê ve girêda ye.
Grînlenda welatekî mezin e. Hin derên wê de dirêjahiyê wê digîhê 2.650 km, firehiyê wê jî digêhê 1000 km e. Nixteya herî bakurê Grînlendayê bi dûrahiyeke 710 km xala reşahiyê herî nêzika Cemsera bakur e.
Li bakura welat Okyanûsa Arktîk, li rojhelat Deryaya Grînlendayê, li rojava Baffin Bay û tengava Davis, li bakur rojava giravên Şahbanûya Elizabeth hene.
Bo ku Grînlenda nêzika Cemsera bakura li ser cemed li ser rûyê wê gelek cih digire. Li beravên wê jî gelek eysbergên, ango çiyayên cemed, ên mezin hene. Ji hemû reşahiyê Grînlendayê tenê 341.700 km² necemed e.
Li Grînlendayê rêbaya cemsera bakur tê ditîn. Beravên wêyên rojava, bi Herka Kendavêê digermijin. Lê dîsa jî di zivistanê de li hin derên wê germahî heta -70 °C dadikeve bin sifirê.
Bajarên jiyan lê heye, ji bo rêba tenê li wir o jiyanê misaît e, li beravên rojhelat rêz dibin.
Gel.
20 kesên ji sedî li Grînlendayê dijîn li welatekî din hatine dinê ye. Ji bo dewamî koç berve Ewropayê heye nifûsê xweyê guhêrbar e. 88 % kesên ku lê dijîn protestan in. Îroj li Grînlendayê 57.000 kes dijîn, ji wan 13.000 li paytextê Godthåbê dijîn. Gelê xwe bipiranî înuît (eskîmo) ne.
Wilhelm II, Wilhelmê Duyem, an jî Friedrich Wilhelm Albert Victor von Preußen (z. 27ê kanûna paşîn 1859 li Berlînê - m. 4ê hezîranê 1941 li Haus Doorn, Holendayê) qeyserê dawîn ê Almanya û Prûsyayê bû.
Wî ji sala 1888an heya 1918an keyakseriyê kir. Di dema desthilatdariya xwe de bingeha gelek alavên civakî yê dewletê datîne.
MediaWiki - Ji ber ku fikir dixwazin azad bibin.
MediaWiki nivîsbariya Wîkîpediyayê ye. MediaWiki sîstemeke Wiki ser bingehê PHP û MySQL e.
MediaWiki nivîsbariya azad bin Lîsansa Gelempera Giştî ya GNU (GPL) ye.
Bnr: Nivîsbariya kurdî
Rojnamevan-nustox Haydar Diljen serrda 1951 di Sêwregi di, dewda Xerzinoy di ame dinya. Mekteba destpakerdeni dewida Bilêrizî di qedênê. 1970 di Erxenî di wendişê mahlîmeyda mektebda destpakerdeni qedêna û dewênda Sêwregi di dest bi malîmey kerd. 1974 di kewt Enstîtuda Perwerdeyey ê Diyarbekirî. 1977 di na mektebi qedênê û bî malîmê dersda ziwan û edebiyatdê tirkî û Diyarbekir di dest bi kar kerd. Eynî serrê di zewijiya. 1980 di cûntaya eskerey ci kar ra eşt.
Mabêndê serrandê 1971 û 1980 di çend finî kewt hepis û vijiya. Ci rê xeylê dawey abiyay.
Komelandê malîman di zî aktif kar kerd. 1973-1974 di serokeya Şûbada TOB-DERi ê Sêwregi kerd. 1975 di bî sekreterê Şûbada TOB-DERi ê Diyarbekirî. 1978 di, Anqere di, kongredê "TOB-DER"i di malîmê Diyarbekirî temsîl kerdî.
1982 di welat ra vijiya teber. Nezdiyê serê Sûriye di mend. Dima nîsanda 1983ni di şi Swêd û wija di ca bî.
Haydar Diljen 1984î ya nata yo ki Swêd di mahlîmeya kurdkî keno.
Heta nika panc kitabê dersi nuştê. Nînan ra yew kitabê alfabada dimilî yo, Ziwanê Ma/Alfaba. Kovarandê Armanc, Berbang, Medya Güneşi, Çira, Vate, Avaşîn, Welat, Hîwa di, bi kirdaskî û dimilî (zazakî) ziwan, kultur û siyasetî ser o xeylê maqaley nuştî.
Haydar Diljen zewijiya yo û bi namedê Şîlan, Arjen û Diljenî ya hîrê qeçê ci estê. Haydar Diljen endamê redaksiyondê kovarda Vateyî yo. Bi kirdaskî û dimilkî ya mektebên da înterneti viraşta.
Mamoste û nustox Haydar Diljen serra 1951 de Sêwregi de, dewa Xerzinoy de ame dinya. dibistana destpakerdene dewa Bilêrize de qedênê. 1970 de Amed de wendişê mahlîmeyda dibistana destpakerdene qedêna û dewênda Sêwregi de dest bi mamosteyey kerd. 1974 de kewt Enstîtuda Perwerdeyey ê Diyarbekirî. 1977 de na wendegehe qedênê û bî malîmê dersa ziwan û edebiyatê tirkî û Diyarbekir di dest bi kar kerd. Eynî serrê de zewijiya.
1980 de cûntaya eskerey ci kar ra eşt.
Mabênê serranê 1971 û 1980 de çend rey kewt hepis. Ci rê xeylê dawey abiyay.
Komelandê malîman de zî aktif kar kerd. 1973-1974 de serokeya Şûbada TOB-DERi ê Sêwregi kerd. 1975 de bî sekreterê Şûbada TOB-DERe ê Amedî. 1978 di, Anqere di, kongredê "TOB-DER"i di malîmê Amedî temsîl kerdî.
1982 di welat ra vijiya teber. Nezdîyê serrê Sûrîye de mend. Dima nîsana 1983ê de şi Swêd û wija de ca bî.
Haydar Diljen 1984î ya nata yo ke Swêd de mahlîmeya kurdkî keno.
Heta nika des kitabê dersa kurdkî nuştê. Înan ra yew kitabê alfabaya dimilî (zazakî, kirmanckî, kirdkî) yo, Xeylê kitabê domanan swêdkî ra çarnayê kirmanckî. Ziwanê Ma/Alfaba. Kovarandê Vate, Armanc, Berbang, Medya Güneşi, Çira, Avaşîn, Welat, Hîwa de, bi kirdaskî û dimilkî (zazakî, kirmanckî, kirdkî) zafêr ziwan ser o xeylê maqaley nuştî.
Heta nika bi seyana panel û konferansan de ziwan û perwerdeyî sero semînerî dayê.
Haydar Diljen Serra 1996î û nata yo ke Grûba Xebate ya Vateyî de kirmanckî ser o xebitêno.
Haydar Diljen zewijiya yo hîrê domanê ci estê.
Tengavek ew cîhê ku derya lê teng dibê ye. Li we derê derya li hev vediqetin, wekok Deryaya Reş û Deryaya Navîn li Tengava Stenbolê li hev vediqetin.
Tengav ji bo gerê keştiyan ji berê de gelek gering bûn. Ji bo Tengava Stenbolê û Tengava Çanakkaleyê di dîrok de gelek ceng bûbûn.
Tengava Stenbol ê ji ezman de
Tengava Berîngê, Sîberya (li çepê) û Alaska (li rastê)
Tengava Golden Gate ya San Francisco
Diyar Bohtî, li herêma Bohta, li gundekî çiyayî (Girdara ser navçeya Dihê) di sala 1958 an de hatiye dinyayê. Piştî ku dibistana destpêkê diqedîne dest bi xwendina medreseyê dike. Berî çûna medreseyê, ew jî weke gundiyan karê rêncberiyê dike. Xwendina wî ya medreseyan, geh li Bohta, geh li Torê, geh li Herêma Xerza û geh li herêma Amedê derbas dibe.
Piştî ku xwendina medreseyê diqedîne dest bi xwendina Dibistana Çandiniyê dike. Piştî dibistana çandiniyê di saziyeke dewletê de şeş salan fermanberiyê dike.
Di sala 1987 an de çend caran tê girtin û çend mehan di girtîgehê de dimîne. Di serê sala 1988 an de dev ji fermanberiyê berdide û bi awayekî derwêşî tevlî karê welatpêrêziyê dibe. Hê jî vî karê xwe yê derwêşiyê didomîne. Di ber karê xwe re xebata wêjeya kurdî jî dike.
Heta niha du pirtûkên wî (Şehîdname û romaneke bi navê Gul Bişkivîn) hatine çapkirin û bi navê Tûrikê Xewnan nivêsên wî yên fabl di televizyonê de hatine lîstin. Romaneke li ser penaberên Kampa Mexmûrê jî niha li ber çapê ye. Niha di Radyoya Dengê Mezopotamyayê de bernameyan çêdike.
Anha jî yek ji rêvebirên Radyoya Dengê Kurdistanê dike kû li Belçikayê weşanê dike. www.denge-kurdistane.com
Giravên Feroe an jî Feroe (bi feroeyî: "Føroyar" tê wateya "Giravên Mîhan"; danîmarkî: "Færøerne") koma giravên li Ewropaya Bakur in. Di navberê Deryaya Norwêcê û Okyanûsa Atlantîk de navînê Îsland û Norwêcê de ye. 1948an wirde ew 18 giravên bi otonomiyê bi Danîmarkayê re girêdane.
Feroeyên navbera li başûr Brîtanya Mezin, li başûr rojhelat giravên Skotlendayê Shetland, li rojhelat Norwêcê (Skandînavya), li bakur rojava Îslandê de ye.
Giravên Feroe bi 18 giravên xwe û giravên biçûk re 1.395,74 km² rûerdî xwe heye.
48.000 nifûsa Feroeyê ye. Ji sedî 98 kesî li Feroeyê dijîn hevwelatiye Feroe ye, ango li Feroe, li Danîmarkayê, an jî li Grînlenda hatiye dinyayê. Gorî welatên lê hatinê dinyeyê, gelê Feroeyê wiha ye: 91,7% ji Feroeyê, 5,8% ji Danîmarkayê, 0,3% jî ji Grînlendê ye.
Nîsk (bi latînî: "Lens culinaris"), giyayeke ji famîleya "Lens" e.
Bo xurdemenî û derman tê çandin. Tenê li Hindistanê 50 cureyên nîskê tê çandin. Lê, sê cureyên nîskê yên bingehîn hene. Nîska sor, zer û kesk. Lê pirranî ya sor tê bikaranîn. Ji vir 8.000 sal bêrê li Mezopotamya û perên Derya Navîn hatiye nûveçandin. Di kulînên Rojhilata Navîn û devedorên Derya Navîn de cihekê girîng digire. Dîsa di çêkirina dermanan de jî tê bikaranîn.
Welat û dîrok.
Welatê nîskê Mezopomya û Asya Biçûk e. Di medenîyetên Asûr, Babîl, Med û Ûrartûyan de çandinîya wê pir hatîye kirin. Jibo wan medenîyetan nîsk xurekek sereke bû. Herweha dervayî bizir, hemi nebata wê jî jibo heywanan dikirin qût (êm).
Ji wan medenîyetan derbasî Misrê bûye. Ji Misrê derbasî Filistîn, ji wir jî derbasî welatên Derya Spî, Ewropa, Rûsya, Argentîn, Şîlî, USA û hwd bûye. Niha di hemi deverên dinê de çandinîya wê tê kirin. Lê devera herî zêde lê tê çandin germîyanên bakurê Kurdistanê ye. Di salê de bi kêmanî 600 hezar ton nîsk di wan bajarên Kurdistanê de (wek Mêrdîn, Ruha, Dîyarbekir û hwd tên hilberandin(rakirin).
Têdahî.
kalorî, proteîn, karbonhîdrat, kolestrol, rûn, lîf, fosfor, kalsîyûm, hesin, sodyûm, potasyûm, sifir (paxir), çînko vîtamîm A, B1, B2, B3, beşek zêde asîdên folîk
Di nîskê de vîtamîn B, hesin, kalsîyûm, magnezyûm, sifir, çînko û madarek zêde fosfor heye. Nîsk hêza beden û zêhnê zêde dike, aşikê bihêz dike. Jibo kuxuk û bronşîtê gelek baş e. Jibo kesên lewaz û jar zêdebûna xwînê pêk tîne. Rûvikan nerm dike. Tevgêra xweragirînê bihêz dike. Jibo çavan jî zehf bi kêrhatî ye. Nirxa wê ya kalorî jî bilind e, enerjîyê dide û westîyanê
hiltîne. Kolestirola xwînê dadixe. Li gor hevîya (nisbeta) parastina nexweşîyê ji hişkbûna rehan, jîyan û rîşîyan re dibe alîkar. Rîska qrîza dil kêm dike. Rûvîyan dixebitîne. Jibo dûrxistina madeyên xisardar ji bedenê re dibe alîkar û pêşîya qebizbûnê digire. Heke nîsk bê kelandin û ava wê bê vexwarin, êşên qefesa sing kêm dike û kuxukê dibire. Lewre divê xwarina nîskê neyê ihmalkirin.
Prag (bi çekî: "Praha") paytext û mezintirîn bajarê Komara Çekî ye.
Bajarê Pragê navenda stana (parêzgeha) Pragê ye jî. Bajarê Pragê li ser rûbarê Vltava li navenda herêma Bohemyayê ji bo heyama nêzî 1000 salan navenda ferheng, huner, aborî û siyaseta wê herêmê bûye.
Rûbera parêzgehê 496 km², gelhe 1.184.075 (2006) e. Wekî bajarê herî rind ê li Ewropayê dihêt niyasîn. Di Şerê Cîhanî yê Duyê da pirraniya wê hat wêrankirin. Îro bermahiyên dîrokî yên bajêrî ji aliyê UNESCOyê ve dihên parastin.
Bajar xwediyê zanîngehên navdar e. Mûze û nîgargeriya (arkîtektiya) Pragê pir balkêş e.
Çekî zimanê Komara Çekî yê fermî ye. Herwekî ji taybetiyên gelê çek re çekî tê gotin.
Zimanê çekî ji malbata zimanên hind û ewropî ji şaxa zimanên slavî, ji koma zimanên slaviya rojavayî ye.
Alfabeya çekî:.
A, (Á), B, C, Č, D, (Ď), E, (É), (Ě), F, G, H, Ch, I, (Í), J, K, L, M, N, (Ň), O, (Ó), P, Q, R, Ř, S, Š, T, (Ť), U, (Ú), (Ů), V, W, X, Y, (Ý), Z, Ž.
Berçîs, Perçîs an jî Jupîter, gerstêrka herî mezin a di rojbendê de ye. Li gorî durahiya ji rojê ew gerstêrka pêncem e. Ji ber pir mezin bûyîna wê û pêkhatiya wê ya ji gazê wek "dêwê gazê" jî tê binavkirin. Di pergala rojê de wekî wê, gerstêrkine ji gazê pêkhatî hene: Keywan, Ûranûs û Neptûn.
Girseya Berçîsê nêzîkî 1.8986×1027 kg e û 318 qat ji erdê girantir e. Ev nirx, du qata girseya hemu gerstêrkên rojbendê ye. Berçîs bi çavan kare bê dîtin. Berçîs, li gorî sayiyê gerstêrka sêyem a rojbendê ye. Bi tenê heyv û Gelawêj ji wê sayîtir e. Herî kêm 67 peyka Berçîsê hene. Lê 55ê ji wan biçûk in û berfirehiya wan ji 5 kmyê kêmtir in. 4 peykên wê yên herî mezin Io, Europa, Ganymede û Callisto ne. Ji vê çar peyka mezin re, ji ber ku ji aliyê Galileo Galilei ve hatine dîtin, wekî Peykên Galilei jî têne gotin. Ganymede peyka herî mezin a rojbendê ye. Her wiha eşkêla Ganymedeê ji Tîrê mezintir e.
Binyata wê.
Berçîs gerstêrka herî mezin a rojbendê ye û eşkêla wê 142.984 km ye. Ev nirx, 11 qat ji eşkêla erdê mezintir e.
Atmosfera Berçîsê ya nêzê rûxara wê, ji sedî 88-92yê wê ji Hîdrojen, ji sedî 8-12ê wê ji helyûm û ji sedî 1ê wê ji gazên din pêk tê. Atmosfera kêm pir germ dibe û pesto qasî ku helyûm dagerê şileyê, zêde ye. Li gerstêrkê carinan baran dibare. Berçîs, li gorî spektroskopiyê, wiha tê dîtin ku wekî Keywanê ji heman gazan pêk hatiye. Lê ji Neptûn û Ûranûsê cûda ye. Di van her du gerstêrkan de pir kêmtir hîdrojen û helyûm hene. Li ser pûxteya hundirî a nenasbar, pûxteyeke derveyî heye. Pûxteya derveyî a berçîşê stûr e û ji hîdrojena şileyî pêk hatiye. Pesto qasî ku hîdrojenê bipeyitîne, zêde ye lê bi saya tînê dihele.
Girse (bariste).
Berçîs, qasî 2 qat ji gerstêrkên din yên rojbendê mezintir e. Firehiya wê 11 qatê erdê ye û li gorî girseyê jî ew 318 qatê erdê ye. Qewareya berçîsê 1.317 qatê qewareya erdê ye. Bi gotineke din, 1.317 heb erd dikare bikeve nav berçîsê.
Nihomên hewrê.
Li ser rûxara berçîsê, gelek şerîtên hewrê yên wek berwar hene. Ji herêmên roniyê re dever(zone) û ji herêmên tarî re jî nehiye(belt) tê gotin. Dever û nahiyeyan tim û tim dikevin hevbandoriyê. Ev jî dibe sedema bahozên dijwar. Her wiha ku dîtina bayên bi leza 360 km/s'î belave ye. Digel vê yekê leza bahozên tropîkal yên herî mezin nezîkî 100 km/s e.
Piraniya hewrên berçîsê ji amonyayê pêk tên. Dibe ku wekî hewrên dinyayê ji hilma avê pêk bên. Wesaîtên fezayî yên wekî Voyager 1, li ser gerstêrkê birûsk dîtine. Zanyaran raman dikin ku ew ji hilma avê pêk hatiye. Çunkî birûsk hewcetî pê hilma avê dibîne. Ev birûskên pir mezin, hezar qat ji yên dinyayê mezintir in.
Deqa sor a mezin.
Yek ji gewşînên herî mezin yên atmosfera berçîsê, deqa sor a mezin e. Ev bahozek e ku 4 qat ji erdê mezintir e. Di sala 1665 'an de ji aliyê Robert Hooke ve hatiye çavdêrîkirin û yê herî kêm, ew 340 sal e ku berdewam dike. Bahozan car caran bi saetan car caran jî wekî deqa sor a mezin bi sedsalan berdewam dikin.
Holka miqnatisî.
Berçîs xwediye holkekê miqnatisî ya wekî dinyayê ye lê 11 qat hêzdartir e. Di heman katî de jî manyetosferekê wê yê ji dinyayê mezintir û hêzdartir heye. Ew qasî ku wesaîtekê fezayiyê biavêje xetereyê, hêzdar e. Holka miqnatisî bi îhtimaleke mezin ji hîdrojena metalîk a şileyî ku di pûxteya berçîsê de dîmîne, pêk hatiye.
Keywan an Satûrn (nîşan:) yek ji gerstêrkên (exterên) roja me ye.
Ji aliyê dûrbûna bi rojê re 6emîn û ji aliyê mezinbûnê ve jî 2emîn gerstêrka roja me ye. Ew jî wekî Berçîsê pirranî ji helyûm û hîdrojenê pêk tê. Keywanê bi xelekên xwe tên nasîn. Mirov dikarê Keywanê bi çavan temaşebike. Helekên Keywanê di dûrbuna ji rûyê wê 67.000 km heya 480.000 km´yê de ne. Herçendî ewqas berfireh in jî stûriya wan ango bera wan bi qasî 100 m yê ne. Xelek ji geranokên ku ekvatora wan ji 1 cm heya 10 cm yê ne pêk tên. Ango wekî toz û xişrûgê ne. Heya niha 47 heyvên Keywanê hatine keşfkirin. Gelek agahî derbarê sîstema xelekên Keywanê û heyvên (peykên) wê de nîne.
Li rûyê Keywanê bahozên ku leza wan digihêjin 1800 km/kat´î hene.
Ûranûs (gerstêrk) ji aliyê dûrbûnê ve 7emîn, ji aliyê mezinbûnê ve 3emîn û ji aliyê giraniyê ve 4emîn extera Roj a me ye.
Bi qasî 10 xelkeyên exterê hatine keşfkirin. Ji aliyê meziniya xwe ve 63 carî ji Erdê (Dinyayê) mezintir e. Herwekî ji aliyê giraniya xwe ve jî 15 carî ji dinyayê girantir e.
Peykên (Heyvên) Ûranûsê.
Bi navê Miranda, Umbriel, Ariel, Oberon û Titania heyvên wê yên mezin hene. Dîsa bi navê Cordelia, Ophelia, Bianca, Cressida, Desdemona, Juliet, Portia, Rosalind, Belinda, Puck, Caliban, Stephano, Trinculo, Sycorax, Prospero, Setebos, S/1986 U10, S/2001 U2, S/2001 U3, S/2003 U1, S/2003 U2, S/2003 U3 peykên wê yên piçûk hene.
Okyanûsa Başûr (Deryaya Cemsera Başûr, Deryaya Cemeda Başûr, Okyanûsa Antarktîka jî tê nav kirin) okyanûsa li başûra dinya dikeve ye. Okyanûsa Başûr bi 20.327 milyon km² aqara xwe Okyanûsa duhem a herî biçûk a cîhanê ye. Kûr bûna xwe heta 5.805 m heye.
Okyanûsa Başûr li başûra hêlîpan 60, li dor parzemîna Antarktîka ye. Li bakura wê Okyanûsa Atlantîk, Okyanûsa Hindê û Okyanûsa Mezin heye. Okyanûsa Başûr, okyanûsa herî nû hatiye salixdan e. Di bihara 2000an de Organîzasyona Navneteweyî ya Hîdrografiyê (bi îngilîzî: "International Hydrographic Organisation" - IHO) bi fermî ew bi Okyanûsa Başûr salix da. Sînoren wê gorî Hevûdaniya Antarktîk (bi îngîlîzî: "Antarctic Convergence") hat nişankirin. Ew dera ko ava germ û ava sar digîhen hev e. Navbera hêlîlkanên başûra 40an û 60an de ye.
Okyanûsa Başûr 20,327 km² aqara xwe heye. Heta 5.805 m kûr bûna xwe heye û li dor 44° qerinc(boylam) a rojhelat û 61° hevêrkên berahiya başûr dikeve. Kûr bûnake 7235 m. radigîhê Okyanûsa Başûr jî, ji bo ew li bakura 60° hêlîpan dikeve ew xala di Okyanûsa Atlantîk deye
Deryayên dor.
Deryayên dor Okyanûsa Başûr ev in: Deryaya Amundsen, Deryaya Bellingshausen, Deryaya Ross û Deryaya Weddell.
Giravên di Okyanûsa Başûr de ev in: Girava Alexander-I., Girava Balleny, Girava Berkner, Girava Ross, Girava Georgiya Başûr, Girava Başûra Orkney û Girava Başûra Şetlandê.
Neptun (nîşan:) yek ji gerstêrkên (exterên) Roja me ye.
Ji aliyê dûrbûna ji Rojê ve 8emîn, ji aliyê giraniyê ve 3emîn û ji aliyê meziniyê ve jî 4emîn gerstêrka Roja me ye. Bi qasî ku tê zanîn 13 peykên (heyvên) Neptûnê hene. Gorî destkeftiyên nû, xelekên Neptûnê jî hene. Mixabin ji ber ku gerstêrkeke dûr e, kêm agahî hene.
Rojnamevan-nustox J. Îhsan Espar 1956 de Pîran de maya xo ra bîyo. Ey 1979 de Dîyarbekîr de Înstîtuyê Perwerdeyî qedênayo. Kurdistan de demeyêko kilm mamostetîye (melimîye) kerdo. Semedê xebata xo ya sîyasî mehkûm bîyo û 1983 de ameyo Swêd.
Hetanî ewro, kurdkî (kirmanckî, kurmanckî), tirkî û swêdkî gelekî nuşteyî ey kovar û rojnameyan de neşr bîy. Bi kirmanckî (zazakî, kirdkî, dimilkî) şîîrî û hîkayey nuştî. Redaksîyonê kovara Vateyî de xebitiyêno.
Bi nameyê “Tanî Estanikî û Deyîrê Ma“ kitabêk ey esto.
J. Îhsan Espar 1956 de Pîran de maya xo ra bîyo. Ey 1979 de, Dîyarbekir de Înstîtuyê Perwerdeyî qedênayo. Demeyêko kilm Kurdistan de mamostetîye kerda. Ameyîşê Cuntaya Eskerî ya 1980î ra pey, semedê xebata ey a sîyasî polîs ci geyrayo. Menga nîsana 1982 de Kurdistan ra vejîyayo, 1983 de şîyo Swêd û nika zî uca ciwîyêno. J. Îhsan Esparî Swêd de zî unîversîte de tarîx, îlmê cematkî û averşîyayîşê ziwanê ciwananê diziwaniyan wendo.
Hetanî ewro gelek nuşteyê ey ê kurdkî (kirmanckî, kurmanckî), tirkî û swêdkî, hîkaye û şîîrî ey ê kirmanckî kovar û rojnameyan de neşr bîy. O, Grûba Xebate ya Vateyî reyra ziwanê kurdkî û bi taybetî lehçeya kirmackî ser o xebitîyêno. Û hûmara yewine ra hetanî nika redaktoriya kovara Vateyî keno.
• Tanî Estanikî û Deyîrê Ma, Çapa yewine Weşanên Rewşen, 1995 Berlîn, Çapa diyîne Weşanxaneyê Vateyî, 2004 Îstanbul
• Beyi Se Bena?, Weşanxaneyê Vateyî, 2004 Îstanbul
• Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî -Kirmanckî (Zazakî), çapa yewine 2001, çapa diyîne ya hîrakerdîye 2004
Îstanbul, (No Ferheng, Grûba Xebate ya Vateyî reyra amade kerdo.)
• Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), 2005 Îstanbul (No kitab, Grûba Xebate ya Vateyî reyra amade kerdo.)
• Dilopê Zerrî, Weşanxaneyê Vateyî, 2008 Îstanbul
• Beşîkçî, Îsmaîl, Çend gotin li ser ronakbîrên Kurd, 1992 Bonn (Tirkî ra kurmanckî, J. Îhsan Espar & Amed Tîgrîs)
• Nordqvist, Sven, Dema Findo biçûk bû û winda bû, 2001 Stockholm (Swêdkî ra kurmanckî)
• Defoe, Daniel, Robinson Crusoe, 2005 Îstanbul (Swêdkî ra kirmanckî)
• Hugo, Victor, Notre – Damea Parîsî, 2005 Îstanbul (Swêdkî ra kirmanckî)
• Wolde, Gunilla, Kreşa Emma, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
• Wolde, Gunilla, Tûte û Malîne, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
• Wolde, Gunilla, Emmaya Eksî, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
• Wolde, Gunilla, Tûte bi Pişê Kay Keno, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
• Wolde, Gunilla, Tûte Hurdî yo, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
• Löfgren, Ulf, Rindo kincanê xo şuweno, 2008 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
• Nordqvist, Sven, Xuşka min li ku ye? 2008 Stockholm (Swêdkî ra kurmanckî)
Plûton an 134340 Pluto (nîşanan: an) ji aliyê dûrbûna ji rojê ve nîvgerstêrka herî dawî ye. Yek ji exterên Roja me dihate zanîn. Van salên dawiyê gerstêrbûna wê dihate guftûgokirin. Gorî destkeftiyên astronoman ên nû Plûton ne gerstêrk lê nîvgerstêrk e.
Tê payîn ku navê Plûtonê ji lîsteya gerstêrkan derbikeve wekî kevir û geranokên valahiyê were binavkirin. Herçendi civîna herî dawîn a astronoman a li Pragê pêk hat, biryara negerstêrkbûna Plûtonê daye jî, hêj ev biryar belav nebûye. Navê wê yê nû 134340 ye. Lewra geranok û kevirên valahiyê wisa tên binavkirin. Pênc peykên wê hene Xaron, Stiks, Niks, Kerberos û Hidra.
Tanzanya yan Yekîtiya Komarên Tanzanya (bi zimanê Swahîlî "Jamhuri ya Muungano wa Tanzania" yek ji welatên li rojhilata Efrîqa dikeve ye.
Nifûsa vê welatê ciwan e. Mixabin 20 % gelê welêt ji vîrûsa AIDS bêzar e.
Zerîfe Xanim (m. 9'ê tîrmehê, 1937) tevî hevalê xwe Elîşêr li paşî serhildana çekdarane ya herî pêşîn dijberî Komara Mistefa Kemal Atatirkî anko Serhildana Qoçgiriyê bi find û fêlan dihêt girtin. Ji ber ko Atatirkî serê Elîşêrî xwestibû, Serokê hêzên Tirk Topal Osman, serê herduan bi diyarî ji bo wî bir. Serê Zerîfe Xanimê û hevalê wê Elîşêr bi mehan li Koçka Çankaya cihê ko Atatirk lê dima liber darê bûn.
Serhildana Qoçgiriyê hat sekinandin û heta serhildana Şêx Seîdê Pîran rewşa Kurdistanê gelek xirabtir lêhat.
Li aliyê siyasî ve, reng e zarava "Ewropaya Rojhilat" hemî welatên Ewrasyayê vegirit. Ji ber hindê ko Rûsya welatekê mezin e ko li herdu parzemînan cih digirit. Hidek caran welatên mîna Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê jî ji Ewropaya Rojhilat dihesibînin, herçind e ko ji aliyê cihnasiyê ve (geografiyê) ji parzemîna Asyayê ne.
Hêşta di hindek jêderan da kêm-zêde ji wan herêman ra ko heta dawîbûna Şerê Sar li sala 1989'ê parek ji Welatên Komunîst bûn dihêt gotin. Gelek ji xelkên welatên mîna Polonya, Komara Çekî, Slovakya, Macaristan û Slovenyayê xwe parek ji Ewropaya Navîn dihesibînin.
Emînê Evdal (1906-1964), nivîskar, zimannas û helbestvanekî kurd bû. Ew li gundê Yamançayir nêzî bajarê Qersê kû di wan demê de li bin destê Rûsya bû, hate dinê. Di encamê şerê navbera tirk û ermenî de, wî gundê hate kavil kirin û Emîn malbata xwe ji dest da. Di sala 1924ê, wî beşdariya xwendingeha karkeran li Tiflîsê kir û di sala 1926 wî dest bi mamostetiyê kir li gundên Êzidiyên ser bi devera çiyayê elegezê. Di sala 1931ê de, ew bûye xwendkarek li pişka zimannasiyê ya Zanîngeha Êrîvan û di wê salê de jî, xebatê xwe li rojnama kurdiya "Riya Teze" dest pê kir. Wî yekem pirtûka kurdiya xwe, bi navê "Casim û Tosin" di sala 1924ê belav kir.
Di nav salên 1933-1937 an de, wî hinek pirtûkên xwe li ser hînkirina zimanê kurdî li çap da. Sala 1944 ê, bi babeta "vekolîna li ser rolê jin di malbata qedîma kurdî", têza doktoraya xwe xweyî kir. Sala 1959 ê de, li pişka rojhilatnasiyê ya Akademiya Zanistiya Ermenistanê hate damezrandin û di sala 1960 ê, ji aliyê parleminta Ermenistanê ve bi navê "Mamostayê emekdar" hate xelat kirin. Wî hinek gotar û pirtûk bi zimanên din wek Ermenî û Rûsîyê jî bilav kiriye, bi taybet pirtûkên "Gulîzer" (1956), "Çîrokên gelê kurd" (1957) û "Bihara ewlin" wî bi zimanê ermeniyê nivîsandiye. Dewleta ermenistanê ji bo rêz girtin ji xizmeta wî, dibistana kurdiyê ya gundê "Qundesaz" (ku li wir ji bo hinek salan wî ders gotibû), kiriye ser navê wî.
[http://www.demanu.com.tr/arsiv/22_08_2006_167sy/sir_eskere_boyik.htm Emînê Evdal], Eskerê Boyîk, Govara Dema Nû, 2006.(herwisa li vir [http://www.kurdistan.nu/dk-yazilar/100_saliya_emine_evdal.htm]).
Dema gerdûnî ya bisazûmankirî () kurtenavê koordînasyona navneteweyî ya demê ye.
Mirovahiyê ji zû ve ye li standardkirina demê digeriya. Wekî tê zanîn di kozmozê de bi serê xwe dem nîne. Herwekî di valahiyê de cih, jor jêr hwd jî nîne. Hemî ji şîrovekirinên, ji ceribandinên û ji nirxandinên mirovan tê. Zanistan ji bo ku di jiyana nûjen a bilez de alozî dernekevin Greenwich wekî xêzeke bingehîn pejirandine û pergaleke demê ava kirine.
Yekem Dema Gerdûnî ya Bisazûmankirî ya nefermî li ser 1ê kanûna paşîn 1960an hate pejirandin.
Kurdistan nakeve yek komeke demê. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk ê Kurdistanê dikeve koma dema rojhilatê Ewropayê, ango EET, GMT+2. Herêmên din ên Kurdistanê dikeve dema Bexdayê (BT), GMT+3. Hin welat bi fermî yekkirina demê di nava tixûbê xwe de pejirandine. Hinan jî wekî Rûsya gorî herêmê dem pejirandiye. Li Kurdistanê hêj pergala demê nehatiye nîqaşkirin.
Pergal çend caran hate guhertin, di nav demeke kurt de, ku dem bi zelalî koordînasyona weşana radyoyî bi herdu UTC û "Dema Gavavêtina Atomê (SAT)" bû, heta ku UTCya nû di sala 1970an de hate qebûlkirin û di sala 1972an de pêkanîn. Ev guhertin jî pêngaveke duyemîn pejirandin û lihevanîna pêşerojê asan kirin.
Slaviya Rojhilatî tayek ji sê tayên herêmî yên zimanên Slavî ye ko li Ewrûpaya Rojhilat pê diaxivin. Ev ta mezintirîn tayê zimanên Slavî ye ko hijmara axivtinkerên wan bi tenê ji koma herdu zimanên dî anko zimanên Slaviya Rojavayê û Slaviya Başûrî zêdetir e. Zimanên heyî yên Slaviya Rojhilatî ev ziman in: Rûsî, Belarûsî, Ûkraynî û Rusînî. Zimanê dawiyê zimanê kêmanîyeka neteweyî ye ko li rojhilata Slovakyayê, başûrê rojhilatê Polonyayê, rojhilata Macaristanê û başûrê rojavayê Ûkraynayê dijîn. Hindek şehreza vî zimanî wekî devokeka zimanê Ûkraynî dihesibînin.
Rewşa Niha.
Her yek ji van zimanên tayê rojhilatî yên zimanên Slavî niha wekî zimanên xweser dihên dîtin. Li sedsala 19'ê rewş ne wiha bû. Wî çaxî zimanê Ûkraynî (Rûsiya Biçûk) û Belarûsî wekî du devokên zimanê "Rûsiya Mezin" dihatin dîtin. Bi ser hindê ra ko zimanên Slaviya Rojhilatî li herêmên gelek berfirhên cihnaskî (cîyografîk) da belav in, gelek wekhev in û di sînorên navbera wan da devokên navincî û tevlihev hene.
Ev ziman hemî Elfabeya Krîlî bi hindek guhêrandinên biçûk ve bikardiînin.
Ne sanahî ye bihêt gotin ka kengî Zimanê Slavî yê Rojhilatî yê Kevin ji zimanê hevpişkê Slavî cida bû. Lê reng e heyamekê di navbera sedsala 6'ê heta sedsala 11'ê ev qewimîbit.
GMT (=Greenwich Mean Time ["griniç mîn taym"]) kurtenivîsandina dema Greenwichê ye.
Greenwich taxeke Londonê ye. Ev xêzik ji bo demê wekî bingehîn hatiye pejirandin. Greenwich wekî zeroyê (sifirê) tê girtin ruyê Erdê gorî 24 Katî tê parvekirin.
BT "(Bagdad Time - Dema Bexdayê)" gorî Greenwichê komeke demê ye.
Hin deverên Kurdistanê jî dikevin vê komê. Bo mînak Kurdistana Başûr, Kurdistana Rojhilat. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk dikevin EET'ê.
New York City anku Bajarê New Yorkê ji aliyê hejmara niştecihan ve bajarê herî mezin ê DYA û federal parêzgeha New Yorkê ye.
Gorî hejmartinên sala 2012´î hejmara niştecihan 8.537.673, bi tevî metroyên xwe 23.689.255 e (2016). Bajar di sala 1613´î de ji aliyê holandiyan ve hatiye avakirin û di sala 1778´de bo du salan bûyê paytextê DYA. Di sedestiya holandiyan de navê Amsterdam bû. Dema îngilîz bajêr bidestdixin navê wê dikin New York.
Navenda Neteweyên Yekbûyî li vê bajarê ye. New York herwekî bajareke dewlemend û pirrengî ye. Di 11'ê rezberê 2001'î de bûyera terorîstî ya li New Yorkê rû da, guhertinên mezin di polîtîka û jiyana dinyayê de pêk anî.
Alman an "German" jî tên naskirin, bi almanî: "Deutsch", navê gelê Almanyayê û carina navê hemû almanaxêvan e.
Wekî din, derveyî Almanyayê, li Slesvîga Danîmarkayê, li Swîsre, Awistriya, Liechtenstein, Lûksembûrg, li rojhilatî Belgiyayê û li devera Tîrola Başûr a bakurê Îtalyayê almanaxêv hene. Alman di aliyê Olê de nîv katolîk in û nîv protestan.
Wêrankirina bajarê Smîrnayê di 1922an de
Îzmîr () an jî Smîrna (, ji an;) bajarekî li rojava Tirkiyeyê ye.
Îzmîr sêyemîn bajarê mezin ê Tirkiyê ye. Di ber Deryaya Egeyî de ye û ji aliyê aboriyê ve pêşketiye.
Bi sed hezaran kurd li vê bajarê dijî. Mixabin jiber ku hebûna kurdan nedihate qejirandin û qedexe bû hejmara kurdan li tevayî Komarê veşartî ye û ya rastî kes nizane.
Navê wê yî berê Smyrna (Smîrna) ye û ji zimanê grekî ye. Îzmîr heya piştî avakirina Komara Tirkiyê pirranî ji niştecihên yewnanan pêk dihat. Di şerê tirk û yewnanan de grekiyên li Anatolyayê dijiyan hatin derkirin û Smîrna jî bi şerekî dijwar hate bidestxistin. Navê wê tê qedexekirin û dikin İzmir.
Li gorî hejmarinên sala 2019an gelheya bajêr 4 367 251 kes e.  Li bejarê serê km2 yê 367 kes dikeve.  Li gorî daneyên dawî ya sala 2019an, Belavbûna gelheyî ya herî zêde, 14 649 km2/kes, li navçeyê Konakê dijî. Rêjeya zêdebûna gelheya salane ya li bajarê ji sedê 1,08% an navçeya Konakê ye. Navçeya ku herî zêde gelheya wê zêde bûye ji sedê (3,99%) navçeya Torbali ye. Navçe ya herî zêde ku gelheya wê qêm bû ye, ji sedî qêm (-,336%) navçeya Kınıkê ye.
Psîkoanalîz rêmaneke grekî ye û ji du gotinan pêk tê, "psîko" (giyanê mirov, rewan) û "analîz" (dewiyandin, dahûrandin).
Yek ji rêbazên şîrovekirina nexweşiyên derûnnasiyê û dermankirina wê ye. Avakarê vê rêbazê Sigmund Freud e. Bingehên nexweşiyên derûnnasiyê pirranî, di jiyana zaroktiyê tên avêtin. Heger mirov sedaman nas bike nexweşî ji holê radibe. Mixabin dinya hundirîn a mirov pirr tevlîhev e. Nexweş bi serê xwe nikane ji bin vî barî derkeve. Pêwîstiya wê bi psîkanalîstan heye.
Psîkoanalîst rewşeke hêsan û bêalî (notr) amade dike. Bi rêbazên zîrek û plankirî pirsan li nexweş dike. Ji pirsên rojane û hêsan berî bi jiyana zaroktiyê û tarî ve diçe. Heger nêzîkayî bi sedemên nexweşiyê were, nexweş reaksiyonan nîşan dide û naxwaze bijîşk zêdetir bimeşe. Wê gavê seans tê qutkirin. Ji her seansê bijîşk gelek tiştan bidestdixe.
Psîkanalîz ne tenê bi pirsan dibe, herwekî bi hîpnotîzma (hîpnoz), bi bikaranîna hin dermanan hwd jî dibe. Bi têgîna psîkoanalîzê, bi giranî Freud tê bîra mirov.
Wekî şaxekê zanistiyê pîkoanalîz.
Psîkoanalîz angaşt û konsepteke ji bo têgihîştina cîhana binhişarê (derbîr) ye. Ji bo mirov cîhana kûraniya kesayetiya yekê rohnî bike, pewîstî bi gelek aliyên zanistiyê heye. Bo mînak civaknasî, biyolojî, fîzyolojî ûêd. Lewra mirov parçeyek ji xwezayê û civakê ye.
Piştî Freud, Jung, Adler, Lacan û pêşengên din, psîkoanalîstan ev konsepta han bipêş xistin.
Psîkoanalîz, wekî rêbazek.
Psîkoanalîz metodek bo fêhmkirin, têgihîştin û rohnîkirina kûraniya rewanê (ruhê) mirovan e. Hevaxavtin, hîpnoz, testên pîvanê, şîrovekirina zimanê laşê mirov û gelek aliyên vê rêbazê hene. Dehsalên dawiyê, gelek aliyên nû jî geş bûne.
Psîkoanalîz wekî terapiyê.
Armanca psîkanalîzê çareserkirina pirsgirêk û nexweşiyên derûniyê ye. Doktor nexweş an rawêjkar, rawêjer, şêwirdar bi xwe ye. Psîkoanalîst bi rêbazên hêza xwe ji zanistiyê digirin, alîkariyê û birêveberiyê dike. Psîkoanalîz bi sedan nexweşiyan sax dike.
Dîrok û serpêhatiya psîkoanalîzê.
Psîkoanalîz di dawiya salên 1800î de xwe ji şaxê din cuda kiriye. Di serî de bi navên din dihat binavkirin. Bi Sigmund Freud ve digihê xweseriya xwe.
Hin şaxên psîkoanalîzê.
Mirov dikare hejmara dibistanan zêdetir bike. Bingeha wan bi giranî yek e. Her dibistan bala xwe dide aliyekê û wê ji ya din girîngtir dibîne.
Psîkoanalîz bo dewlemendan e?
Mixabin psîkoterapî gelek biha ye. Li Kurdistanê jî wekî lûksekê ye. Pirraniya kurdan ji ber şer, xwedî psîkotrawmayan in. Lê xwediyê wan nînin. Li Bakurê Kurdistanê kêm kes diçin cem psîkoanalîstan, pirsgirêkên xwe parve dikin.
Li gelek welatên cîhana sêyemîn psîkoterapî rûneniştiye. Psîkolog an psîkoterapîst bi salan pereyê xelkê dixwin, wan dixapînin an bilî dikin.
Psîkolog an psîkoterapîst bi qasî 4- 10 salan li zanîngehan perwerdeyê dibînin. Li Ewropa û Amerîkayê derfetên perwerdeyê gelek in. Ne tenê perwerdeya terorîk, a praktîkî jî tê dayîn.
Alabama yek ji 50 herêmên federal ên DYA ye. Paytexta wê Montgomery ye.
Alabama bi eyaletên Florida, Mississippi, Tênêsî, û Georgia re sînordar e, bi tevahî 52,419 sq mi (135,765 km2) erd û avê ew eyaleta 30-emîn a herî mezin e.
Keşifên spanî yekem car di salên 1500î de hatin. Herêm di demên cûda de ji hêla Îngilîstan, Fransa, paşê dîsa Spanya ve hate kontrol kirin. Di dawiyê de ew ji Dewletên Yekbûyî re hate îmze kirin - digel tiştê ku nuha Mississippi ye - di Peymana San Lorenzo ya 1795-an de. Di 1819 de Alabama bû dewletek Dewletên Yekbûyî. Ew ê di 1861-an de ji Yekîtiyê derkeve, û piştî Şerê Navxweyî dîsa tevlê bibe.
Deryaya Egeyî ji ezman de.
Deryaya Egeyî, an jî bitenê Ege, di navbera komarên Tirkiye û Yewnanistanê de ye. Bi yewnaniya berê de η Αιγαίϊς, yewnaniyê îroj jî Αιγαío(ν) "Egeo(n)", bi tirkî jî "Ege Denizi" tê navkirin. Bi Tengava Çanakkale li Deryaya Marmara vediqete.
Li ser navê "Ege" pir gotin hene. Li wan yek, şahekî Atîna bi navî Aigeus hatiye standîn. Aigeus paş zan kir ku zarokê xwe Theseus mir, xwe di ava deryayê de fetisand. Li paş wê şunda jî ew derya bi navê wî hat navkirin.
Yekê din jî wiha ye: paş şahbanûyeke Amazon li gundekî bi navê Aegae di deryayê de mir, hat navê gund dana deryayê.
Yek jî dibe ku wiha be: di yewnaniya antîk de di αἶγες (aiges) pêlan, derya bi pêlan de hat navkirin.
Di dîrok de gelek dewletan li ser Deryaya Egeyî serwerî ajotin. Herî pêş de Yewnana Antîk, paşê Faris, Roma, Bîzans, Jenova, Venedîg, Împeratoriya Osmanî hatin zorandin. Îroj ê pir dest Yewnanistanê de ye jî, Tirkiyê jî li ser Egeyê navçe xwe nîşan kir.
Deryaya Egeyî 214 000 km² aqara xwe heye. Derê di Egeyê de herî kûr 3 543 m li rojhelata Krîtê ye. Di Deryaya Egeyî de gelek girav hene. Navê arxîpel di gelek zimanan de ji bo komgirava tê bikaranin, cara pêşin ji bo giravên Ege de hat bikaranin. Li wan giravan pirekê êtûnî (volqanî) ne. Hin giravên herî mezin ew in: Xiyos, Rodos û Krît. Du giravên mezin yên Tirkiyeyê di Egeyê de hene: Bozcaada (bi yewnanî, "Tenedos") û Gökçeada (bi yewnanî, "Imvros").
Hawaii (ya jî Hawaiʻi; bi kurdî: "Hawaî"), yek ji federedewletên DYE ye.
Hawaî ji giravan pêk tê. 137 girav girêdayî vê federedewletê ne. Lê li pirraniya wan kes najî. Hawaî wargehekê tûrîstîk e. Bi milyonan tûrîst her sal diçin Hawaî´yê û aboriya wê jî li ser tûrîzmê ye.
Olzanê protestan yê Swîsî (10 gulan 1886 Balê - 10 qanûn 1968 Balê).
Kûrê Profesorê olzaniyê, li Bern, Berlîn, Tübingen û Marbûrgê xwendina xwe dişopîne. Di sala 1904 de li Jenevê dibe Keşe. Ew bi tevlî Partiya civaka demokratîk dibe û ji bona civakek nûjen dixebite.
Di sala 1921ê de li Gotingenê dibe profesorê olzaniyê. Di salên 1919 de "Der Römerbrief" (şîroveya nivîsarên nameyên romenî) derxis. Ev yek bû sedema rexneyên giran û li sînorên dêra reformist jî nesekinîn. Di sala 1932 de beşa yekem ya "Kirchliche Dogmatik" derxis. Berhemek bê dawî ku bi heta dawiya jiyana xwe li serê xebitiye. Ev xebata baldar wî ji rastiya wextê wî qut nake. Barth olzaniyê têkilî jiyana rojane dike.
(1934) Ew nivîskarê sereke yê nivîsa Barmen e, (nivîsa ku muhalefeta Xiristiyanan li dijî nazî nîşan dide). Seba ku wî bi Führer sund nexwar ew ji Elmanya hat avêtin,ew bi awayekî sîstematîk li Bâlê bû profesorê olzaniyê.
Keşe ya keşa di ola xiristiyaniyê de rutbeyeke mirovekî oldar e. Wek melayê misilmanan.
Keşe di duakirinê pêşengiyê dike. Di dêrê, mirovên ku tên û lê dirûnihin, ew li pêşiya wan ku berê wî li wan bê disekinê û ew çawa dibêje, mirovên filah yên ku hatine dêrê jî, weke wî dikin. Rêz û hûrmete mirovên filah hemûyan jê re heye. Ji aliyê, zanîna xwe ve jî, jê tê xwestin ku kxwediyê zanîna bingihîn ya ola filahiyê bê, ku karibê di duakirinê de pêşengiyê bike.
Pir wate bi navî California hene.
Pir navên bajaran li cîhanê California ne.
Ketelanî (, wekî "ketelá" bixwîne), zimanekî romanî ji koma hind û ewropî ye. Zimanê ketelanî ji aliyê 9,5 milyon kes ve li Ketelonyayê, li herêma Otonom Valensiya, li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê katalanî ye, lê li vir bi fransî û spanyolî jî dipeyivin), li Roussillonê (), li rojhilata Aragonê û li bajarê Alghero () jî tê peyvîn. Zimanê ketelanî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala 15an û vê de ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: "cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè", û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye.
Li hember kastîlî (spanî) a ku bû zimanê fermî yê dewleta spanî, ketelan bi daxwazeke xort bi zimanê xwe axivîn û li hember spanî sekinîn. Ji bo ku zimanê wan bibe zimanê fermî yê herêma ketelonî daxwazeke wan a xurt hebû. Ev daxwaza wan bi mirina Franko re hat cih. Parlamena spanyol di sala 2004an de ev daxwaz li komisiyona Ewropayê kir, bi seba ku 9 milyon kes li Ewropayê bi katalanî dipeyivin (zêdeyî maltayî û estonî).
Îro hîn ev daxwaz ne hatiye pejirandin. Têkiliyên zaravayên ketelanî ji 95% in (ji 95% hev fam dikin). Du zaravayên sereke yên vî zimanî hene. Zaravayê yekem "keteloniya rojhilat" e, yê ku li Barselona (Barcelona), li Girona, li giravên Balear (Illes Balears) û li Roussillon tê axaftin. Yê duyem jî "keteloniya rojava" ye, yê ku li bakur rojava, li Lleida û Valensiya (València) tê axaftin.
"COM ensenyar català als adults". Mapes per a l'estudi de la llengua catalana, 6 (1989). Departament de Cultura, Barcelona.
Feqiyê Teyran (jdb. 1590 Colemêrg − m. 1632 Şandîs, Xîzan), yek ji fîlozof û helbestvanekî Kurd yên mezin û klasîk e.
Feqiyê Teyran, li gor hin dîrokzanan, di 1590'an de hatiye dinê û di 1632-1660'an de çûya ser dilovaniya xwe. Li ser van dîrokan riwayetên muxtelif hene. Ya rastî ew e ku Feqiyê Teyran di 1590'an de hatiyê dinê û jiyaneke mezin û bi zanist berdewam kiriye.
Di gelek vegotin û nivîsan de behsa wê yekê tê kirin ku Feqiyê Teyran helbestvan bû. Ya rasti ew e ku ew ne tenê şaîr bû, lê di ber re fîlozofekî mezin jî bû. Di dema xwe de li ser hizir pir kûr bûye û pir nivîsandiye. Herçend zêde pirtûkên wî heta îro nehatibin jî, em dizanin ku wî ne yek an jî du, lê hinek pirtûk nivîsandine. Li ser felsefe, dîrokê, dema xwe de û pêşketinên dema xwe, hizre xwe aniye ser ziman.
Feqiyê Teyran li gundê Miksê ji dayik bûye, ko girêdayiyê Colemêrg (Hekarî) ye. Lê Mikis an jî Miks, niha girêdayiyê Wanê ye. Navê Feqiyê Teyran yê rastî jî, weka di çarînê de gotiye "Muhemmed" (Mîr Muhemmed) e. Feqî di helbestek xwe de jî navlêka xwe "Mîr Mihê" daniye. Ew bi xwe ji malbatek eşîriye. Bavkalê wî ji Dewleta Osmaniyan fermana mîrî yê girtine. Di dîroka wêjeya kurdî de cihekî bêhempa digire. Helbestvan, destannivîs û çîrok nivîsekî mezin e. Kurê mirekî kurd e. Berhemên nivîskar wek Şêxê Senan, Qiseya Bersiyayî û Qewla Hespê Reş e. Her wiha, di nav nivîskarên kurd de cara ewil pexşan nivîsiye (Ber Sîs).
Feqiyê Teyran perwerdeya medreseyê girtiye. Kesekî xwenda û zana ye. Di dema wi de axa Kurdistan û rojhilatê medreseyên olî hebû ne. Di van medreseyan de agahiyên olî, dersên ziman û wêjeyê hatine dayin. Bi navê “Feqî” peyva ilm û şagirtiyê ya “teyrê” ji berhema bi navê mentiq et-teyrê têt in. Ev berhema ku pir tê zanin a Feridedîn Etar e. Wateya wê, axafitina çûka ye. Feqî hem ji aliyê şêwaza helbestnivîs e, hem jî ji aliyê ramanî ve tesîr ji Feridedîn Atarî girtiye. Mewlana jî tesîr ji ferasate tesewufî ya Feridedîn Atarî girtiye. Feqî di wêjeya kurdî de helbestvanekî girîng yê ku li ser xweza, evîn û tesewûfî nivîsiye.
Di nava gel de baş tê nasîn. Navê wî yê ku herî zêde tê zanîn Feqiyê Teyran e. Lê em dizanin ku di berhemên xwe de bi navên wek Feqê Tera, Feqiyê Gerok, Miskî, Xoce, Mîr Mihê, Mim û hê jî bi kar aniye. Li gorî lêkolînan, dibe ku Feqî ji malbateke mîran be û navê wî yê bi rastî Mihemed e. Tirbeya wî li navçeya Miksê ya Wanê ye.
Navçeya saetî, an jî beşên saetê, an jî bikurtî UTC (bi Îngîlîzî, Coordinated Universal Time) navçeyê ko li deman heman heye. Gorî we dinya bi toziya 15° niqira, qasî ko navberê de herî pir saetek bibe, hatiya par kirin e. Gorî wê dinya li 24 navçeya saeta par bûya. Li Cemseran 24 saet jî hêne, lê li Antarktîka tim UTC heye.
Bi rast li derekê roj gîşte xala herî bilind, li wir saet 12 ne. Lê gorî navçeya saetî jî li ser naxşeke, an jî bi rast mirov aliya rojhelat de hara saet kêm dibe, ku rojava da hara jî saet pêş de dera. Ew saet kêm bûn, an jî pir bûn e sînoraka xwe he ye. Bi wê re Xêzedema Guhertinê tê gotin. Mirov aliya rojhelat de wê xêzê derbaz bike rojakî kar dika, aliya rojava de derbaz bike jî rojakî winda dike.
Navçeya Saetî herî pêş de li Brîtanya de, di 1 Berfanbarê, 1847an de ji bo British Railways hat bikaranîn. Navçeya Saetiyakê tevayî li cîhanê herî pêş de endazeyarekî rêhesinî li Kanada Sandford Fleming 1879an de bi "saetê rêhesin" pêşniyarî kir. Di Kewçêrê 1884an de Washingtonê di konferanseka li ser meridyenan(Konferansa Meridyanan Navnetewî) de hat pejirandin ku dinya bi 24 navçeye saeta, her yek di 15 meridyenan hatî pê, par ve bibe. Navbera her navçeyakê de jî bila saetek, 60 hûrdemin bibe. Disa di wê konferansê da hat biryar kirin ku bila dîdexaneyê Greenwich a li London meridyena sifir be.
Îro.
Li dinya niha gorî navçeya saetî(UTC) hatiya par ve kirin. Ji bo wê Greenwich Mean Time tê hilgirtina bal e. UTC gorî meridyena sifîr li Greenwich ê li Londra tê mîheng kirin.
Her Dewletek navçeya saetiyeka xwe heye. Welatê li rojhelat û rojava dirêj dibin li yeka pir tir Navçeya Saetî xwe hêne. Rûsya bi 11 DYE 6, Kanada 5, Brezîlya 4, Awistralya û Meksîk jî bi 3 navçeya saetî hatiya par ve bûn. Çi qas Çîn jî li ser rojava û rojhalat jî welatekê gelek fireha jî navçeya saetiyeka tenê heye. Ji bo wê sînorên Efxanistan û Çin de 3 saet ciyawazî heye.
Saeta Havînî.
Gelek welat di biharê de derbaza navçeya saetiyeka din dibin, payîzê jî şinda vedigerin. Minakî welatên ewropa; zivistanî welatên ewropa ê pir navçeya saetiya UTC+1 de ne. Ji bo havînî roj hîn pir bibînin derbaza navçeya saeta UTC+2 dibin. Payîzî şinda vedigerine UTC+1.
Nevada yek ji federedewletên DYE ye. Nevada di nav 50 eyaletan de heftemîn herî mezin e, lê yek ji wan ên herî kêm niştecîh e. Carson City, li beşa rojava ya eyaletê, paytext e.
Herêm di 1519 de ji hêla Spanyayê ve hate îdîa kirin, lê gava ku Meksîka di 1821-an de serxwebûna xwe ji Spanyayê bi dest xist, erd bû beşek ji Meksîkayê. Dûv re di sala 1848-an de, di dawiya Şerê Meksîkî-Amerîkî de, Dewletên Yekbûyî li herêmê girt.
Di sala 1859an de li herêmê zêr û zîv hatin dîtin û bi hezaran niştecîh bi hêviya ku dewlemend bibin li wir bazdan. Nevada di 1864 de bû dewlet.
Arjen Arî (z. 1956 li gundê Çalê, Nisêbîn − m. 30ê çiriya pêşîn a 2012an li Amedê), nivîskar û helbestvanekî kurd bû.
Arjen Arî di sala 1956an de, li herêma Omeriyan, li gundê Çalê hatiye dinyayê. Di sala 1979an de Enstîtuya Perwerdehî ya Amedê beşa zimanê tirkî qedand. Weke gelek helbestvan û nivîskarên kurd wî jî bi tirkî dest bi helbestê kir. Di sala 1976an de li Nisêbînê ji ber belavkirina belavokekê hate girtin. Wê demê polîsan dest danîn ser helbestên wî yên bi tirkî û kurdî. Qasî hefteyeké di hepsê de ma. Ew berdan, lê helbestên wî ta niha di mexzena Dadgeha Nisêbînê de hepsî ne. Di gel ku weke cara pêşîn di kovara Tîrêjê de helbestên wî hatin weşandin, ya rast, helbesta wî ya ewil di belavokeke ku li herêma Mêrdînê hate belavkirin de weşiya. Ew helbest ji sê malikan (beytan) pêk dihat.
Piştî 12ê îlonê de ew li welêt ma, helbestên wî di kovarên li derveyî welêt wekî Berbang, Kurdistan Press, Nûdem, Çira, Pelîn û Rewşenê de hatin weşandin. Di sala 1992an de li navçeya Nisêbînê li ber deriyê mala xwe rastî êrişeke çekî bû û birîndar rakirin Nexweşxaneya Zanîngeha Dîcleyê. Ji wê bûyerê de Arjen Arî li Amedê dijî.
Helbestvan Arjen Arî ku demek bû ji ber nexweşiya pençeşêrê (kanserê) li nexweşxaneyê dihate dermankirin di 30ê çiriya pêşîn a 2012an de li Amedê çû ber dilovaniya Xwedê.
Deryaya Adriyatîk ji ezman de
Deryaya Adriyatîk an jî bikurtî Adriyatîk deryayeke li Ewropayê ye. Ew berê de, gorî Herodot, bi navî bajarekî Îtalyayê Adria li ber wê hatîye navendin. Ew bi îtalyanî "Mare Adriatico", elbanî "Deti Adriatik", serbî "Jadransko Morje", slovenî "Jadransko Morje" tê navandin. Ewê Nîvgirava Balkan û Nîvgirava Apennîn li hev vediqetine. Navçe xweyê başûr di derve bi Deryaya Îyon jî tê nav kirin.
Dewletê li dor wê Îtalya, Slovenya, Kroatiya, Bosniya û Herzegovîna, Montenegro û Elbanya ye.
Erdnîgarî û dane.
Deryaya Adriyatîk di bakur rojava de, başûr rojhelat heta 820 km direj dibe. Fireh bûnê xwe jî bi nîvekî 180 km ye. Fireh bûnê xwe herî mezin digehe 220 km 132.000 km² aqara wê heye. Kûr bûnê herî mezin 1.251 m ye, û ew xalê di navberê Bari û Durres de ye.
Berava bakurên dûzin û benderê xweristî hêne.
Berava Kroatiyaê, nîvgirava Istrien de, ji bo ko çiyayî ye, di Adriyatîk de jî gelek girav hêne. Beravên rojava bi navê Dalmaçya (bi kroatî: "Dalmajica") tê navkirin.
Îştar, bi navekê din Înanna, ku di kurdî de ji "stêr" û an jî "star" xwedawenda adanî û xweşikiyê, di baweriyên rojhilata Navîn (Mezopotamya) de xwedî cihek pir girîng e. Sûmeriyan jê re digot Înanna, lê Akadî û Babîloniyan jê re digot Îştar, an Astartê.
Îştar wek xwedaya evînê û ya şer jî tê niyasîn. Wê jiyan û mirin jî birêve dibir.
Wê li ser jîyane rûnistî zagon û destûriyên jîyane kifşkirin. Di malbatê û jîyane de wê jin jî û mêr jî, wê xwediyê çi awayê bê û çi cihî bê, wê da kifşkirin. Ew di çanda mezopotamya de xwediyê wateyeka mazin û gîring a. Cihê wê mazin a. Hizrên wê yên ku bi destûriyên wê yên ku nivîsandin, di pêşketina jîyanê de bûna hîmê pêşketina bi deman re.
Di deme Sumeriyan de jî û di deme Akadiyan de jî, bandora wê û destûriyên wê pirr mezin hebû. Di hizrên wê de, ew "wekhevi"yekê ji bo jin û mêr rast dibîne. Bi vê re li malbatê difikirê û li ser wê yekê hanî ser ziman.
[http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=5303:desturiyen-lipit-itar&catid=83:a-samet-yigit-&Itemid=65 Destûriyên Lipît Îştar]
Nexweşiyên psîkologîk nexweşiyên ku bingeha wan ne organîk (laşî) in in.
Ji sedemên ne organîk dikarin sîmptom an nexweşiyên organîk peyda bibin. Bo mînak nexweşiyên psîkosomatîk. Nexweşiyên psîkologîk ên ku organîk in dikevin warê psîkîatrîyê. Gorî daxûyaniya herî dawî ya WHO´yê ji 1800´î zêdetir nexweşiyên derûniyê (psîkologiyê) hene. Ev nexweşiyan gorî bingeh û bandora xwe di nava xwe de hin koman lidardixin.
Bi nexweşiyên psîkologîk re derûnnas bilî dibin. Derûnnas bi rêbazên wekî psîkoterapî, test, psîkodrama, Hîpnotîzma hwd li tedawîkirina wan digerin. Kesê ku dixwazin biçin cem psîkologek divê cara pêşîn biçe cem bijîşkên din û psîkiyatrîstan û îsbat bike ku nexweşiya/yên wê ne bingeh laşî ne.
Derûnnas an jî psîkolog, kesên ku bi rêbazên zanîstiyê li ser derûniya (ruhê, giyanê) giyandêran lêkolîn dike, probleman tesbît dike û li tedawîkirina wan digerin in.
Derûnnas di beşa derûnnasiyê ya zankoyan de perwerde dibînin. Piştî 4-5 salên perwerdeya lîsansê û 2-3 sal hostatî û doktorayê dikarin dest bi karê xwe bikin. Dîsa ji bo hin rêbazên taybet ên derûnnasiyê perwerde pêwîst in. Bo mînak hîpnotîzma. Derûnnasên ku perwerdeya hîpnotîzmayê nedîtine, nikarin vê rêbazê bikarbînin, qedexe ye.
Derûnnas li zankoyan, li ofîsên xwe, nexweşxaneyan, dibistanan, zîndanan, fîrmayên aboriyê hwd kar dikin.
Ilhan Kizilhan psîkolog, nivîskar û rojnamevanekî kurd ê navdar e.
Di dawiya salên 60´î de li Kurdistana Bakur ji dayîk bûye. Di sala 1973´î de bi tevî malbata xwe koçberî Almanyayê bûye. Li Almanya û DYA´yê li zankoyan perwerdeya psîkolojîyê, zanîna dadmendiyê, civaknasî û orîentalîzmê dîtiye. Niha li zankoyên wekî Freiburg, Konstanz hwd dersê dide. Dîsa îdareya klînîkeke psîkolojîk dike, di warê hindikayî, lêkolînên aştiyê, diyaloga di nava çandan û di warê terapiya psîkolojîk de xebatan dike.
Prof. Dr. Kizilhan bi qasî du salan berpirsiyariya giştî ya karê weşandina Med TV kiriye. Bi dehan kovar û rojnameyên kurdî, almanî û ingîlîzî de nivîsiye. Gelek caran di têlevizyonên navneteweyî de, di bernameyan de cihdigire.
Prof. Dr. Kizilhan ji aliyê dadgehên Almanyayê ve wekî pispor tê naskirin. Di dozên ku alîkariya psîkologan tê xwastin de cih digire. Kizilhan li dinyayê wekî zanayek li ser êzîdîtiyê jî tê naskirin.
Girêdanên Derva.
https://www.facebook.com/muderrishane/posts/1612185952269105?__tn__=K-R
Hêrodot an jî Hêrodotê Halîkarnasosî (;), (rawejî 484 b.z.), m. (425 b.z.) dîroknas û nivîskarek yewnanî bû. Qasî ku tê zanîn Hêrodot dîroknasê herî pêşî ye, Marcus Tullius Cicero ji bo wî gotîye "Bavê Dîrokê". Ew bi pirtûka xwe ya bi navê Dîroka Hêrodot tê naskirin.
Hêrodot li Halîkarnasosê, Bodruma îro li Tirkiyeyê, hatiye dinê. Li gorî ensîklopediya bîzansî ya Sûda (Souda), li ser "Dîrokê", wî hewldaye hukûmeta stemkar bide erdê, lê bi ser neketiye. Ji ber vê yekê, ew çû Girava Samosê xwe li wir veşart. Paşê ew derkete gerekê û çû welatên farisan, Misir, Babîl, Ûkrayna, Îtalya, Sîcîlya, Atînayê. Ew careke din venegeriya Halikarnasosê. Dema çûyî Atînayê wî bi kesên mezinên wê demê re pêwendiyên xurt danîn û di nav van kesan de Sofokles û Perîkles jî hebûn.
Hêrodot pirtûkekê li ser dîrokê û gerên xwe bi nave "Dîroka" nivisand. Ev pirtûk para bêhtir li ser împeratoriya Farisan, Misira kevnare, Med û jiyana rojane ya gelên wî dîtî bû.Bustê Herodot
"Dîroka"
Kesayetiya şîzofrenîk yek ji cureyên kesayetiyên nexweşketî ye. Tabloya gelek nexweşiyên psîkologîk e.
Di raman û tevgerê de bêwateyî, kêmketina têkiliyên rojane, di axavtinê de dijwarî, têkçûna jiyana sosyal, jarketina laş hwd ji sîmptomên wê ne.
Kesayetiya şîzofrenîk nîşaneya gelek nexweşyan e, divê li klînîkan were tedawîkirin.
Vîrjînya (bi îngilîzî Virginia)yek ji federedewletên DYA ye.
CIA û Pentagon li vî hereme ne.
Cheyenne paytextê federedewleta Wyomingê li DYA ye.
1ê kanûna paşîn 1867î de bingeha bajêr bi avakirina asinbanê (riya hesinî) ve hatiya avêtin. Li bajêr her sal şahiyên Cowboy´an "(bi Kurdî: Gavan)" tê lidarxistin û bi sed hezaran tûrîst ziyaret dikin. Di hejmartinên fermî yên sala 2000´î de gelheya bajêr 53.011 bûye.
Horst Köhler (jdb. 22ê sibata 1943an li Skierbieszów, Polonya) serokdewletê Germanistanê (Almanya) ye.
Köhler ji 1ê hezîrana 2004an vir de serokdewletiyê dike. Ew beriya ku bibe serokdewlet gerînendetiya FND´ê (Fona Navneteweyî ya Dirav) dikir.
Malbata Köhler li herêmên almanan ên li Polonyayê dijiya. Di dawiya Şerê cîhanî yê duyem wekî hemî alman ên li derveyî Almanya direvin berî bi Almanyayê. Heya sala 1953´an li DDR´ê dijîn. Piştre direvin BRD´ê (ango Almanya ya Rojava). Li wir heya sala 1957´an di kampa penaberan de dimînin.
Köhler li bajarê Tübingenê li zankoya Eberhard Karls Universität perwerdeya aborîzanî û polîtîk dibîne. Di nava baskên SPD´ê de karê polîtîk dimeşîne.
Köhler zewicî ye û xwedî du zarokan e.
FND Fona Navneteweyî ya Diravan "(bi îngilîzî: IMF, Internationale Monetary Fund)" saziyeke taybet a NY (Neteweyên Yekbûyî) ye ji bo pêşxistina aboriya dinyayê.
FND di 22ê Tîrmeha 1944an de hatiye damezrandin. FND li têkiliyên navneteweyî yên derbarê debarê digere. Ji aliyê dirav û teknîkê ve alîkariya welatan dike. Deyn dide, pêşengiya avakirinên aboriyê dike, rêyên bûrokrasiyê yên tevlihev hêsan dike û hwd.
Hin kes di wê baweriyê de ne ku FND tenê piştgiriya polîtîkayên welatên dewlemend ên ku di komîteya ewlekariyê ya NY de cih digirin dike. Dîsan ew kes bawer dikin ku FND li welatên dinyaya sêyem û paşdemayî li sazûmaniyên di bin siya G-8 de ne digere.
Heya niha 184 welatên endam ên fonê hene. Ew gorî sermayeya xwe di wir de xwedî deng in. Sermayeya herî mezin jî ya DYA ye (17,08 %).
Almanyaya Rojhilat an jî Komara Demokratîk a Almanyayê (bi almanî: "Deutsche Demokratische Republik" - "DDR") navê komara sosyalîsta Alman a ku di sala 1989´î de tevlî Komara Federal a Almanya bû ye.
DDR bi fermî ji 7'ê kewçêrê 1949'î heya 2'ê kewçêrê 1990'î berdewamkiriye. Wekî tê zanîn piştî têkçûna Almanyayê di Şerê Dinyayê yê II. de Almanya ji aliyê serkeftan ve tê dagirkirin. Li rojhilata Almanyayê parçê ku di bin dagirkirina YKSS´ê de dimîne, komarek sosyalîst tê damezrandin. DDR wisa dest bi jiyana xwe dike.
Di dema Şerê Sar de herdu Almanya ji hevre dijminatiyê dikin. Lewra DDR sosyalîzmê diparast û BRDê jî kapîtalîzm. Her yek ji wan di blokekê de cihdigirt.
Yekemîn serokê (an sekreterê komîta navend a partiya SEDê) Walter Ulbricht bû. Ji 1971 heya 1989 Erich Honecker û di hilweşanê de jî Egon Krenz serokatî dikir.
Los Angeles bajarekê mezin li federedewleta Kalîforniya ya DYA´yê ye. Herwekî navenda parêzgeha Los Angeles e.
Navê bajêr ji zimanê spanyolî tê û bi wateya "bajarê firîşteyan" e. Li perê Okyanûsa Pasîfîk dikeve. Bi tevî devedorê xwe hejmara niştecihan 17.545.623 ye. Tenê li navenda bajêr 3.877.129 (2005) kes dijîn. Bajêr li ser 1.290,6 km²´yî ava bûye. Rûbera parêzgeha wê 1.214,9 km² ye. Bingeha bajêr ji aliyê Felipe de Neve yê spanyolî yê serokê parêzgeha Kalîforniyayê ve di 4´ê rezbera 1781'ê de hatiye avêtin.
Los Angeles duyemîn bajarê mezin ê DYA'yê ye.
San Francisco [] yek ji bajarên mezin ên federedewleta Kalîforniya li DYAyê ye. Herwekî navenda parêzgeha San Francisco ye.
Bajar li ser 600,7 km²i yî avabûye. Bingeha bajêr di sala 1792´î de hatiye avêtin. Hejmara niştecihan li navendê 744.230 (2004) û tevayî jî 4.157.377 e. Navê bajêr ji zimanê Spanyolî tê. Lewra cara pêşîn kaşîfên Spanyolî herêm dagirkirine.
Washington, District of Columbia [] an Washington DC paytexta DYAyê ye.
Navê xwe ji damezrênerê DYAyê George Washington digire. Di 16'ê tîrmehê 1790'î de bingeha wê hatiye avêtin. Hejmara niştecihan li navendê 681.170 (2016) tevî Baltimore 8.100.000 e. Bajêr li ser 177 km²'yî avabûye.
Fîladelfiya (bi inglîzî Philadelphia ")" yek ji bajarên mezin ên federedewleta Pensîlvanya ya DYAyê ye. Herwekî navenda parêzgehê ye.
Bi hejmara xwe ya niştecihan 1.470.000 (2004)'î 5emîn bajarê mezin ê DYAyê ye. Di 27'ê kewçêrê 1682'î de hatiye avabûn. Bajar li ser 349,9 km² firehiyê ava ye.
Dallas [] bajarekê mezin ê federedewleta Texasê li DYAyê ye.
Di sala 1841an de avabûye û li ser firehiya 608 km² ye. Hejmara nişetcihan li navendê 1.211.704 (2005) û bi tevî parêzgehê 6.009.670 ye. Dallas bi şanoyên, fabrîkên nûjen, zankoyan û bi rêzefîlma navdar a "Dallas" ê tê zanîn. Di vê rêzefîlmê de jiyana malbateke dewlemendê petrolê tê vegotin.
Houston (Alaska) cihekê li federedewleta Alaska ya DYAyê ye.
Hejmara niştecihên wê li dora 1.500 kesî ye. Rûbera wê: 58 km² ye. Houston wargehekê serîlêdanê ye. Xwedî sirûşteke ciwan e û gelek golên wê hene.
Zimanên fermî li welat, cih an rewşekê de zimanên bi destûra zagonan tê axavtin in.
Heger li welatên wekî Tirkiyê qedexeya zimanan nebûna, dê ev gotina han jî nebaya. Mixabin li rûyê dinyayê tenê li Tirkiyê qedexeya zimanan heye û ev gotin ji bo Tirkiyê li cih de ye.
Li gelek welatan zimanên serdest an de fakto hene. Bo mînak li DYAyê zimanên fermî nîne, herwekî qedexeya zimanan jî nîne lê zimanê serdest Îngilîzî ye. Ji xeynî Tirkiyê diviyabû mirov gotina "Zimanên serdest" an "Zimanên karê sazûmaniyê" bikarbianîbûya.
Zimanên fermî di bikaranîna fireh de tê wateya "Zimanê dewletê, perwerdeyê hwd" jî.
Azerî (acemî û tatî jî jê re dibêjin [çavkanî pêwîst e]) yek ji zimanên tirkî. Digel Komara Azerbaycan, Îran, Tirkiye û Rusya. Li Gurcistan û raqê tê bikar anîn. 25-38 milyon kes bi azerî diaxivin.
Di dema YKSS´ê de ji bo zimên alfabeya kîrîlî hat bikaranîne, lê niha pirranî latînî bi kar tînin.
Alfabeya azerî bi tîpên kîrîlî.
А а, Ә ә, Б б, Ҹ ҹ, Ч ч, Д д, Е е, Ф ф, Ҝ ҝ, Ғ ғ, Һ һ, Х х, Ы ы, И и, Ж ж, К к, Г г, Л л, М м, Н н, О о, Ө ө, П п, Р р, С с, Ш ш, Т т, У у, Ү ү, В в, Ј ј, З з.
Alfabeya azerî bi tîpên latînî.
A a, B b, C c, Ç ç, D d, E e, Əə, F f, G g, Ğ ğ, H h, X x, I ı, İ i, J j, K k, Q q, L l, M m, N n, O o, Ö ö, P p, R r, S s, Ş ş, T t, U u, Ü ü, V v, Y y, Z z.
Pirtûkeke azerî yê ku li Azerbaycana Îranê hate çapkirin. Bi tîpên erebî ye.
Azerî
Ketelonya yan jî Katalonya (, bi aranî "Catalonha",), welatek û civakeke xweser e ku li perava bakurê rojhilatê Spanyayê ye, ku ji hêla statûya xweser ve wekî neteweyek tê destnîşankirin.
Ketelonya ji çar parêzgehên Barcelona, ​​Girona, Lleida, û Tarragona pêk tê. Paytext û bajarê herî mezin Barcelona ye.
Ew ji hêla bakurê Fransa (Oksîtanya) û Andorra re sînordar e, ji rojhilat ve Deryaya Navîn, û ji civakên xweser ên Spanyayê ji rojavayî Aragon û başûr bi Valensiya re. Zimanên fermî ketelanî, spanî û aranî ne.
Nasnameya gelê ketelan ne spanyol, ne fransî, ne îtalî jî ye. Lê belê, Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ketelan mîna gelekî naxwaze pejirandin û Statuya Otonom a Ketelonyayê ya sala 2006 dixwaze biguherîne.
Ketelonya li bakûr rojhilatê Spanyayê ji nîv gravî pêk tê. Rûerda wê 31 950 km² û di sala 2006 de xwedî 7 miliyon gelhe bû. Li hawîrdorê herêma katalonî, parêzgeha otonom Valensiya û Aragon, Fransa, Andorra û Deryaya Sipî hene.
Herêmên Ketelonyayê.
Barselona, Girona, Lleida û Tarragona.
Bajarên Mezin ên Ketelonyayê: Barselona, Badalona û L'Hospitalet de Llobregat in.
Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye, lê ji xeynî ketelanî, spanî û zimanê aranî li Ketelonyayê fermî ne. Spanî jî zimanê fermî yê hemû Spanyayê ye.
Madeya 6ê ya sêyemîn Statuyên Otonomiya Katalonyayê yên ku li sala 2006an hatine erêkirin wesa dibêje: "Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye. Ketelanî li Ketelonyayê zimanê fermî ye. Zimanê kastîlî jî fermî ye, wek zimanê fermî li hemû dewleta Spanî. Herkesî maf û erka zanîna her du zimanan hene." Madeya 6ê berdewam dibe: "Zimanê okzîtanî, yê binavê aranî zimanê niwala Aranê ye û li Ketelonyayê fermî ye."
Ketelanî, (bi ketelanî: "català", wekî "ketelá" bixwîne) zimanekî romanî ji koma hind û ewropî ye. Zimanê ketelanî ji aliyê 9 milyon kesan ve li Ketelonyayê, li herêma otonom Valensiya, li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê ketelanî ye, lê li vir bi fransî û spanî jî dipeyivin), li Roussillon, û li Alghero jî tê peyvîn. Zimanê ketelanî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala XV han û vêde ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè, û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye.
Li hember kastîlî (spanî) a ku bû zimanê fermî yê dewleta spanî, ketelan bi daxwazeke xort bi zimanê xwe axivîn û li hember spanî sekinîn. Ji bo ku zimanê wan bibe zimanê fermî yê herêma ketelanan daxwazeke wan a xurt hebû. Ev daxwaza wan bi mirina diktatorê Franco (Franko) re hat cih. Parlementoya spanî di sala 2004an de ev daxwaz li komisiyona ewropayê kir, bi seba ku 9 milyon kes li Ewropayê bi ketelanî dipeyivin (zêdeyî maltayî û estonî).
Îro hîn ev daxwaz ne hatiye pejirandin. Têkiliyên zaravayên ketelanî ji 95% in (ji 95% hev fam dikin). Du zaravayên sereke yên vî zimanî hene. Zaravayê yekem keteloniya rojhilat (oriyental) e ku li Barselona, li Girona (bixwîne: "Jîrone"), li giravên Balear (Illes Balears) û li Roussillon (bi ketelanî: Rosselló, bixwîne: "Ruselyo") tê axaftin. Yê diyêm jî keteloniya rojava ye e ku li bakur rojava, li Lleida (bixwîne: Lyêyde) û Valensiya tê axaftin.
Keybanû Vîktorya, 1845 (Alexander Melville)
Victoria von Hannover, Queen Victoria, Keybanû Vîktorya (jdb. li Kensington Palace, London; m. li Osborne House) keybanûya Brîtanyayê ya di salên 1837 - 1901î de desthilatî kiriye ye.
Jê re "Keybanû ya Brîtanya Mezin û Îrlanda, şahbanû Hindistanê" jî dihate gotin.
Di desthilatiya xwe de keybanûyeke bi hêz û otorîte bûye. Di birêxistinkirina sazûmaniya keyaniyê de xwedî roleke girîng e.
Franz Ferdinand von Österreich-Este (jdb. 18ê kanûna pêşîn 1863 li Graz; m. 28ê hezîranê 1914 Sarayevo hatiye kuştin), mîrekî împaratoriya Nemsa - Macaristanê bû ji aliyê Sirbek nîjadperest ve hat kuştin û kuştina wî bu sedem ku Şerê Dinyayê yê I. derbikeve.
Piştî kuştina wî împaratoriya Nemsa-Macaristanê bi alîkariya Almanistanê êrîşî Sirbistanê dikin. Ev yeka han wekî kevirê domînoyê dibe sedem ku şerekê dinyayê pêk were.
Dîroknas, dîrokvan an jî dîrokzan, ew kesê ko bala xwe dide dîrok û dinivîsîne ye. Pir berê de mirov bala xwe dide dîrok û nivisandîn e. Herodot ji bo ku dîroknas e herî berê tê zanîn, weke "Bavê Dîrokê" tê navandin.
Îroj li zanîngehan fakûlteyan li ser dîrokê beş hene. Kesên di vî warî de destûryar be weke dîroknasek tê dîtin.
Hirohito (bi japonî:; bi kurdî: "Hîrohîto") (jdb.; m.) padîşah Japonî ê di nava salên 1926 - 1989î de desthilatî kiriye ye.
Li Japan wekî "Shōwa" jî tê binavkirin. Hîrohîto beriya Şerê Dinyayê yê II. artêşeke xurt avakir û desthilatiya sîvîlan kêm kir. Artêşa Japan li hundir û derveyî welêt bû xwedî helwesteke êrîşkar. Japan dagirkirina Çînê pêk anî. Artêşa Japan a girêdayî Hîrohîto bi sed hezaran sîvîl kuşt. Di şer de Hîrohîto wekî Hitlerê Asyayê hat binavkirin.
Di şer de Japan têk çû û kapîtûlasyonên mezin xwar. Kontrola artêşê şîkest û li Japan pêvajoya demokrasiyê û pêçandina birînên şer destpêkir. Hîrohîto dîsa li ser text bû. Ew bi xwe kesekê ku ji deryayê hezkirî bû. Wekî hoby berê xwe dida cîhana deryayê. Herçendî bi neyînî be jî rola Hîrohîto di dîroka Japan a nêzîk de gelek girîng û mezin e. Ew di sala 1989î de ji ber nexweşiyan jiyana xwe jidest dide.Hîrohîto
Pol Pot (jdb. li parêzgeha Kompong Thom, Kamboca - m. li Anlong Veng) heya sala 1997ê yekemîn desthilatdarê Khmerên Sor û kesayetiyeke navdar ê Kambocayê bû.
Di malbateke cotyar de ji dayîk bûye û di zaroktiya xwe de perwerdeya Bûdîzmê dîtiye. Di sala 1946î de dibe endamê Partiya Komûnîst a Kambocayê. Di şerê DYE û Viyetnamê de alîkariya DYayê dike û li dijî Vîetnamiyan provokasyonan û êrîşan lîdardixe. Wekî peyayekî di bin baskê DYEyê de tê naskirin. Dema Pol Pot di nava partiyê de desthilatiyê bi giştî bidestdixe, dest bi avakirina welatek komûnîst û cotyar dike. Ew komûnîzmê gorî xwe şîrove dike. Hemî kes û alternatîvên din ji holê radike. Desthilatdariyeke têr bi zext û xwîn li dardixe.
Ew bi gorî xwe riya Mao dimeşîne û li pey şoreşa çandê ye. Lê ew li pey xwe çiyayên meytan dihêle. Navê wî dibe navê tîraniya xwînê.
Ew di hevpeyvînekê de dibêje "Ez ji ber kiryarên xwe ne poşman im. Min li dijî êrîşkar û xayînên viyetnamiyan, welatê xwe parast. Wekî Mustafa Kemal Atatürk ê Tirkiyê, li avakirin û pêşxistina welêt geriyam. Mixabin navê Atatürk bi başî lê yê min bi neyînî tê zimên".
Pol Pot kesekî wekî li dijî mirovahiyê bersûcdar e tê nirxandin. Wî bi milyonan welatiyê xwe daye kuştin.
Arma Partiya Komûnîst a Kambocayê
Partiya Komûnîst a Kambocayê partiya khmerên sor ên Kambocayê bû ku di sala 1975an de li Kambocaê dest bi desthilatdariyê kirine. Serkirdeyê partiyê Pol Pot bû.
Ji sala 1975an heya 1992an li Kamboca sazûmaniyeke bi xwîn û pêkutî ajotine. Di sala 1992an de bi hêza opozîsyona Kamboca, Viyetnam û dîplomasiya navneteweyî khmerên sor çekên xwe ji dest berdidin û pêde pêde ditemirin.
Khmerên Sor bi kiryarên hovane li dijî gelê xwe û mirovahiyê tên tewanbarkirin.
"Azadiya Welat" rojnameyeke kurdî bû ku ji 1996an heta 2016an li Stembol û Amedê derket. Azadiya Welat li Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê hat belavkirin û rojane derdora 14 hezar heb hatine firotin û bi vê yekê Azadiya Welat rojnameya kurdî ye ku herî zêde hatiye xwendin. Rojname di 28ê tebaxa 2016an de hate qedexekirin.
Ji Welat û Welatê Me heta Azadiya Welat.
Piştî ku mîsyona heftenameya Welatê Me bi dawî bû rojnameya kurdî bi navê Azadiya Welat di sala 1996ê de di bin gerînendetiya Mehmet Gemsiz û berpirsiya karên nivîsaran a Düzgün Deniz de dest bi weşanê kir. Piştî ku Düzgün Deniz derket derveyî welat, Salihê Kevirbirî bû berpirsê karên nivîsaran. Kevirbirî, ji ber vê peywira xwe gelek caran bi dadgeh û binçaviyan re rûbirû ma û kete girtîgehê. Xwediyê rojnameya Azadiya Welat, di destpêkê de Celalettin Yöyler bû. Piştî sala 2003an Azadiya Welat navenda xwe anî Amedê û gerînendetiya rojnameyê Tayip Temel girte ser xwe û ew bi rêve bir. Heta tebaxa 2006an heftane derket, ji 15ê tebaxê 2006a şûnve rojane derdikeve.
Rojnameya Azadiya Welat li ser kevneşopiya heftenameya Welat a ku ji aliyê Apê Mûsa, Feqî Huseyîn Sagniç, Zübeyir Aydar û gelek rewşenbîrên din ve hatibû avakirin dest bi weşanê kir. Piştî ku Welat ji aliyê dewletê ve di sala 1994an de hate girtin, heftenameya Welatê Me bi qasî salekê weşan kir û ew jî hate girtin. Ji sala 1996an heta 2003an Azadiya Welat li ser heman kevneşopiyê weşana xwe domand.
Pişt re biryar da ku bê welat û navenda xwe anî Amedê. Bi tevahî heta tebaxa 2006an 554 hejmar bi awayekî heftane derketin. Azadiya Welat li hemû Kurdistanê rojnameya herî domdirêj e ya ku heta neha derketiye. Di nava 12 salan de ji sedî zêdetir doz lê hatin vekirin. Gelek dozên ku hatine vekirin ji ber wêneyan hatin vekirin.
Ji ber ku Tirkiye nedixwest behsa kurdî bê kirin, di îdianameyan de Azadiya Welat wekî rojnameyeke bi zimanekî neyê fêmkirin weşanê dike bi nav dikir.
Azadiya Welat di 15ê tebaxa 2006an de bi pêşengiya Tayip Temel û gelek kedkarên din gaveke din a yekem avêt û dest bi weşana xwe ya rojane kir. Lê ceza û doz bi dawî nebûn. Êdî dihate gotin ku bi kurdî propagandaya PKKê dike û lewre jî di nava sê mehan de nêzî 20 dozan lê hate vekirin. Li gerînendeyê karê nivîsaran Hamdullah Yilmaz ji du dozan bi tevahî çar sal û sê meh cezayê girtîgehê hate birîn. Ji dosyayekê sê sal û ji ya din jî 15 meh ceza ji aliyê 4’emîn Dadgeha Cezayê Giran a Amedê ve hate dayîn û ew niha li benda erêkirina Dadgeha Bilind a Tirkiyeyê ye.
Ev dozên dawî dawî piştî ku serokfermandarê artêşa tirk Yaşar Büyükanit çapemeniya kurd wekî hedef nîşan da pêk hatin. Ev rewş diyar dike ka hiqûqa Tirkiyeyê di çi rewşê de ye. Gerînendeyê karê nivîsaran Hamdullah Yilmaz daxuyaniyek da û got ku ew êdî naçe dadgehê parastinê nake. Piştî Yilmaz, Vedat Kurşun bû xwedî û midûrê karê nivîsaran ê rojnameyê. Piştî Kurşun, Emîne Demir berpirsyariya hiqûqî girt ser xwe û bû xwedî û midûra nivisaran a Azadiya Welat.
Azadiya Welat di 28ê tebaxê de 2016 hate qedexekirin.
Heftenameya Welatê Me.
Heftenameya Welatê Me şeş meh piştî rojnameya Welat, di çiriya paşîn a 1994an de dest bi weşanê kir, di çiriya paşîn a sala 1995an de jî dawî li jiyana xwe anî ji bo cihê xwe ji rojnameya Azadiya Welat re bihêlê. Xwediya heftenameya Welatê Me, Aynur Bozkurt, gerînendeyê giştî Mazhar Gunbat û berpirsiyarê karê nivîsaran Mehmet Gemsiz bûn. Di rojnameya Welatê me de wekî din van kesan kar dikir: Duzgun Deniz, Suut Kiliç, Sami Tan, Songul Keskin, Metin Aksoy, Siraç Aksoy, Salih Gunbat, Cewdet Hekarî, Gulsen, Abdullah Cangir, Amed Tigris, Faysal Daglî, Şefîk Beyaz, Ismet Akkurt, Ahmed Şerîfî, Bêrîvana Dêrsimî, Nijad Yaruk, Welat Gul, Gaffar Erbek, J. Espar, Lerzan Jandil, Sirwan Rehim, Bekir Şiwanî, Salihê Kevirbirî, Zahir Kayan, Mirhem Yigit, Murat Baran, Murat Batman, Cemil Oguz Zulkuf Kişanak, Azad Altun, Mezlûm Doxan, Îkram Balekanî û gelek kesên ku ji derve carna bi dilxwazî nivîs û nûçe dişandin. Piraniya kesên di Welatê Me de xebitîn, berê di Welat de jî xebitîbûn.
Îbn Xeldûn (, nav bi tûnî:) (jdb. 27ê gulana 1332, Tunis - m. 19ê adara 1406, Qehîre), dîroknas, civaknas û siyasetmedarekî misilman bû. Li gorî salnameya Hîcrî jî ew di 1ê remezana 732an de ji dayîk bûye û di 25ê remezana 808an de jî miriye.
Ji bo ku Îbn Xeldûn bixwe li ser xwe biyografiyek nivisandî bû, li ser wî pir tişt bi eşkerayî têye zanîn. Ew otobiyografîya xwe (Et-te'rif bi-Îbnî Xaldûn we-rihlatûhû şerqan we-xerban) Pênasîna Îbn Xeldûn û gera xweya rojhelat û rojava bû û Muhammad bin Tewît di 1951an de li Qahîreyê weşandî ye.
Malbata Îbn Xeldûn berê li Endulusê bû, paş dewleta Endulusê li Ewropayê helweşiya re malbata xwe ji Sevilla de koça Tûnisê kir. Li ber Endulusê jî malbata wî digihê Hadramutê. Wî di biyografiya xwe de nivisiya ku malbata xwe digihê sehabekî Muhemmed pêxemberê bi navê "Wail bin Hacer".
Îbn Xeldûn di biçûkiya xwe de bi hevotineka rind mezin bûye. Bi jiber kirinê Quranê û fêr kirina Tecwîdê dest bi perwerdahiya xwe kiriye. Him li bavî xwe Muhammed Wabilî û him jî li Şemseddîn Ebû Ebdûllah Muhemmed bin Câbir, Ebû Ebdullah Muhemmed bin Ebdullah û Ebû Kâsim Muhemmed Kûsayr dersên Hadîs û Fiqihê hel girtiye. Ji matematîknasekî wê demê, El-Abil fêrê matematîk, felsefe û vacê hel girtiye. Bixwe jî berhemên fîlozofên ber wiyên mezin Îbn Sîna, Îbnî Ruşd, Fexredîn Razî û Nesredîn Tûsî xwendiye. Dema ku ew 17 salî de bûye, dê û bavê wî her du tev bi peroka vebayê mirine. Ji ber ku li ber wî malbata wî bi polîtîkayê dixebitiyan, ew jî bi polîtîkayê ve eleqedar bû. Dorî 20 saliya xwe de ew bû sekreterê Siltan Ebû Îshaq Îbrahîm II el-Mûstansîr. Ji bo qezî û îlme xweyê xweş di 1349an de Siltanî Fasê Ebû İnân daweta ba xwe kir û erkdara nivîsandîna kanûnan (ketîb el-eleme), wek serokwezirî xwe kardar kir. Lê ji ber ku hesûdên wî di heqê wî de fîtne û fesad belav kirin Siltanî Fasê di 1357an de ew 22 mehan avite girtîxaneyê. Heta Ebû Înan mir ew di girtîxanayê de ma. Pê Ebû Înan mir re serokwezîr, Emr ibn Ebdullah, ew li girtîxanayê azad kir û Ebû Salimê ku niştecîhê bavê xwe Ebû Înanî bû, Îbn Xeldûn şûnda anî wezîfeye berê, qazitiyê.
Paş Ebû Selim re serokwezir Emr ibn Ebdullah ê ku hevalê Îbn Xeldûn bû derbaza textê bû. Lê, pê re Îbn Xeldûn jî siyasetmedarî berda û 1362an de çû Granadaya Endulusê. Di 1364an de Îbn Xeldûn arîkariya aştiyeke navbera Pedro I yê mîrê Kastilya û Nasridîn Muhemmed kir. Pedro ser vê ve Îbn Xeldûn bi malbata wî ve tev deweta cem xwe kir jî Îbn Xeldûn va qabûl nekir.
Li Granadayê Îbn Xeldûn û serokwezîrê Nasridîn Muhemmed, Îbn el-Xatib ve pêşbazî kir. Îbn Xeldûn dixwest ku Nasridîn Muhemmed dewletê gorî ramanê xwe kargerî bike. Lê îbn el-Xatib digo ko, dewletê ji bo aştiyê di hereşe de ye. Talî, el-Xatib Îbn Xeldûn mişexta Afrîkaya Bakur kirin de. Muhammad V paşê jî el-Xatib ji bo ramanên fîlozofî avête girtîxane.
Di otobiyagrofîya xwe de Îbn Xeldûn li ser têkoşîna xweyê bi el-Xatib re dinivîsîna.
Dûv ew vegeriya Afrîkayê, Îbn Xeldûn bû serokwezîrê Siltan Ebū Ebdullah. Dûv Ebū Ebdullah 1366an de hat kuştin wî hêla Ebû'l-Ebas girt û Ebû'l Ebas bû siltan. Lê, pişt re Ebdu'l Ezîz berxweda û siltanê Tlemcen bin xwist şinda jî derbaza textê bû û Îbn Xeldûn avête girtîxaneyê. Pişt wê re Ibn Xeldûn dest bi nivîsandinê Muqedîme, pirtûkeke li ser dîroka dinê, kir.
Di 1378an de ew vegeriya Tûnûsê û pirtûka xwe Muwedîme temamkir û berpêş a Siltanê Tûnisêyî we demê Ebû'l Ebas kir. Ji bo hera Hecê ew li Tûnûsê derket û çû Îskenderiye, Misir e.
Gorî Mexrib (Rojava, ango Tûnis û Fas) Misir Ibn Xeldûn re ji bo ceng û berxwedan tune bûn gelek xweş bû. Misir a wê çaxe di serweriya Memlûkan de bû. Lê Îbn Xeldûn li wir jî nikanî bitûnî li siyaset dest bikişîna. 1384 de Siltan Barqûq ew kira profesorê Medresên Qamhiye (li mizgefta El-Ezherê de) û Qadi. Ji bo nûtî xwestina, wî di wê erkê de gelek berxedan dî û salakê pişt re dest li wê erkê kişan.
Di 1384en de keştiyekê li Qahîre de malbatê Îbn Xeldûn tîne Îskenderiye bin av bû. Û jin û zarokên xwe, derve du lawên xwe, hemû gî mirin. Çû Hecê hat şinda di 1388an de xwe da prefoseriyê xwe. Ji bo Dijberên xwe xwestinî ew arama Siltan Barqûq de bi wan re ber hev da. Paşê navbera xwe Siltan Barqûq re carî din rind bû heta mirinê xwe heşt caran bû qadiyê zavê Malikî.
Dewra lawê Barqûq, Nasiredîn Ferec de ew çû cengekê dija Tîmur. Tîmur hetanî Şamê hatî bû. Wê demê Ibn Xeldûn 70 salan de bû jî beşdara wê rêwîtiyê bû. Ji bo gotgotekê li ser derbekê dijî Siltan Ferec, Siltan Ferec vegeriya Qahîre. Lê Îbn Xeldûn li Şamê ma.
Îbn Xeldûn û Tîmûrleng ve li Şamê hev dîn. Di adara 1401an de Îbn Xeldûn vegeriye Qahîreyê. Ew di 17ê adara 1406an de wî jiyana xwe dest da.
Pirtûkên Îbn Xeldûn.
Pirtûka Îbn Xeldûn a herî pêş de (لباب المحصل في أصول الدين= lûbab el-mûhassal fî ûsûl ed-din, ango Puxte Din) li ser ramanen Razî bû. 1351en de dema li Tunis ê bû nivisandî bû.
Pirtûkeka li ser sofîtiyê bi navî (شفاء السائل şifa' es-se'il, ango Lêgerandîna Pîroz) bigumanî 1373an li Fasê ji Muhammad V re nivisandî bû.
Kitab el-Îbar“ (Kitab el-îbar we dîwan el-mubtada we l-şabar fî eyyam el-erab we l-acem we l-barbar we men asarahum mîn dewî es-sultan el-akbar, كتاب العبر وديوان المبتدأ والخبر في أيام العرب والعجم والبربر ومن عاصرهم من ذوي السلطان الأكبر, Pirtûka ji bo destpêkê, bûyerê rojên Ereb, Farsî û Berberiyen û bihêzbûna hevçaxê wan) li ser dîroka Berberîyen bû. Ew li heft pirtûken biçûk pêk hatî bû. Pirtûkokê pêş de Muqaddîme bû. Pirtûkokê duhem de heta pêncem li ser Dîroka heta demê Ibn Xeldûn bû. Di pirtûkokên şeşêmîn û hefteman de jî dîroka Berberîyen Mexriban hebû.
Mûqadîme.
El-Muqaddîme, ango Destpêk, Pirtûkoka Kitāb el-îbarê herî pêş de ye. Di wê de Ibn Xeldûn nirxandinê Dîroka Cîhanê dike. Li ser Muqaddîme Îbn Xeldûn bitûnî jiyanê xwe şixûlî. Di Pirtûkxana Netewiyê Tûnisê de destnivîsa wêyê xwemalî (orjînal) heye.
Xebatên Îbn Xeldûn dû wî re bi gelek kesî hat bikaranîn. Riva kirinê xweyê li ser malan (رَأْسُ المال| re'îsul mal, Kapital) paş re Karl Marx bikaranî. Ji bo wê Îbn Xeldûn gorî hin kesan "bavê" Dîroknasiyê, Civaknasî û Polîtîka ye.
Tony Yayo (jdb. li New York City) rapvanekî amerîkî ye. Navî xwe yê rast "Marvin Bernard" e. Wî, 50 Cent û Lloyd Banks di salê 1998 labelî G Unit çêkirin.
Tony Yayo, 50 Cent û Lloyd Banks li Queens, heremekî New York, mezinbûn. Wî bi The Game ra jî kardikir û alîkarî wî bi albûmê The Documentary bi stranê "Runnin
Tony Yayo navî xwe ji filmê Scarface biriye. Navî şanogerekî "Tony Montana" ye. Navî "Yayo" wî ji şorê spanî "llello" biriye, çima ew wek "Yayo" tê xwendin. Wateyê wê şorê kokaîn e.
Carê yekemîn Tony Yayo li radiyoyê G Unit yê DJ Whoo Kid tê bîstin. Paşê ew li albûmê 50 Cent Guess who's back again dîsa tê bistin. Çima ew carekê salekê kete zîndanê, wî nikanî alîkariya G Unit bi albûmê yekemîn Beg for Mercy kiriba. Li havînê salê 2005 Tony Yayo albûmê xwe yê yekemîn derxist, Thoughts of a Predicate Felon.
featuring Tony Yayo.
Get Rich or Die Tryin' (yê 50 Cent)
Beg for Mercy (yê G Unit)
The Massacre (yê 50 Cent)
Gundekî amazigh li geliyê Imlilê (çiyayên Atlas ên Jorîn)
Wêne:Berber-map.png|thumb|300px|Xelkê amazigh li Afrîkayê:Beşa TamazightBeşa Taşelit (Tacelit)Beşa Qebîlî (Teqbaylit)Beşa Tûaregî (Tamceq [başûrî] û Tamahaq bakurî])Beşa Zenaga (Taznagt)Beşa amazighên Waheya Siweyê (Tasawit)
Berberî an xelkê amazigh an jî imazighen gelekî li Afrîkaya Bakur e. Ji zimanên wan re jî berberî tê gotin. Navê berberî bê guman ji peyva yewnanî barbar tê. Li Romaya kevnare barbar ji bo gelên Afrîkayê dihat bikaranîn.
Hîmê berberiyan ne vebirî ye. Li gorî Herodot dîroka xwe de nivisandî şûna niha berberî lê dijîn Nûmîd, Garament, Lîbyan hebûn. Dibe ku hîmê berberiyan ewna bin.
Berberî zimanê berberî diaxivin. Ew zimaneki malbata zimanên afro-asyayî ye.
Hin gelên Cezayir, Maroko û Tûnis berberî ne. Lê ji bo eraban ve teva hev bûna niha hindik gelên wan welatan berberî ne. Li Lîbya, Morîtanya, Misir, Nîjer, Çad û Maliyê jî berberî hene.
Berberî gelekî maderşahî bûn. Berberiyan rojnameyeke xwe heye ya ku li sala 950 b.z. dest pê dike. Ew berwara ku şahekî berberiyan derbaza textê Bubastiyan li Misirê bûbû, Bubastîs kiribû paytextê dewletê. Yên ku di çolê de dijîn, ji wan re tuareg dibêjin.
Îroj berberî bi gelemperî misilman in.
Shaka, Shaka Zulu ("Şaka Zûlû" tê xwandin) yan Shaka ka Senzangakhona (jdb. 1787 li nêzîkî Melmoth a îro paşê bû Natal; m. li KwaDukuza) yek ji key, mezin û lehengê bera Efrîqayî Zûlûyan e.
Shaka di dema desthilatiya xwe de ji derfetên piçûk hezeke mezin afirandiye, qebîleyên Zûlû birêxistin û biçek kiriye. Herwekî di warê leşkeriyê de şoreşên mezin pêk aniye. Gelek taktîk ên şer wî bi xwe afirandiye. Cara yekemîn wî li Efrîqayê leşker bi ûnîform kiriye. Leşkerên Shaka dikarîbûne di yek rojê de 80 km peya biçin û dijminên xwe şaş bikin. Wî ji bo leşkerên xwe têkiliya cinsî qedexe kiriye.
Shaka îro jî wekî sîmboleke li dijî dagirkeriyê tê bilêvkirin.
Franklin Delano Roosevelt [] (jdb. li Hyde Park, New York; m. li Warm Springs, Georgia) 32emîn serokdewletê DYAyê yê ku di nava salên 1933 heya mirina wî 1945î desthilatî kiriye ye.
Roosevelt endamê Partiya Demokrat bû di jiyana xwe de sê caran bo serokdewletiyê hate hilbijartin (1936, 1940, 1944). Wî di desthilatdariya xwe de di sala 1951´î de bi zagonek hilbijartina kesan bo serokdewletiyê bi 2 caran bisînor kir.
Roosevelt di Şerê Dinyayê yê II. de, di rewşeke dijwar de serokdewletî kir. Malbata wî bingeh-Hollandî bû.
Piştî serkeftina DYA di şer de tevlî hevdîtinan bû, lê şer bi fermî hêj bidawî nebûbû Roosevelt li Ewropa jiyana xwe jidestda.
Tbîlîsî yan Tilbîs yan jî Tiflîs paytextê Gurcistanê ye.
Nifûsa Tbîlîsiyê 1,5 milyon kes e û nêzîkî 85 milet tev tê de dijîn. Nêzîkî 48.000 kurdên êzîdî li wir dijîn.
Navê Tbîlîsî ji peyva gurcî "tbili" (wate: germ) tê.
"Samuel de Champlain" ji destê wênesaz Théophile Hamel (1870)
Samuel de Champlain (jdb. 1567 li Brouage nêzîkî Rochefort; m. li Québec) yek ji kaşîf û dagirkêrên navdar ên Frensî ye.
Ew di sala 1603îde cara yekemîn hatiye herêma Québec a Kanadayê û wî ev bajarê Québec avakiriye. Wî herwekî li DYAyê jî gelek cih keşfkiriye. Goleke bi navê wî tê binavkirin ku wî keşfkiriye, Gola Champlain.
Champlain kesekî ku di dîroka dagirkerî û keşfkariya Frensî de cihekê girîng distîne ye.
Louis XIV an Louisê Mezin (z. 5ê îlonê 1638 li Saint-Germain-en-Laye - m. 1ê îlonê 1715 li Versay) yek ji keyên navdar ên Frensî yê ki di sala 1643´ê de hatiye ser text. Herwekî ew bi navê "Keyê Rojê" jî tê binavkirin.
72 sal li ser text maye ku eva di dîroka Ewropa de dirêjtirîn desthilatî ye. Gotina "Dewlet ez im" fîlozofiya wî dide nîşan ku bi rastî jî di dema xwe de sazûmaniyeke xurt û tûj avakiriye. Wî herçendî ji huner û çandê hezdikirîbûye jî di desthilatdariyê de êrîşkar û gotegot bûye.
Di dema wî de Fransa gelek cihên nû xistiye bin dagirkeriya xwe. Louis XIV. artêşa Frensî kiriya xurtirîn artêşa dinyayê. Zext li ser keyaniyên cîran mezin kiriye.Louis XIV. "Keyê Rojê"
Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios y Blanco [] (jdb. li Karakas, Venezuela; m. li Santa Marta, Kolombiya) yek ji azadîxwaz û têkoşerên Başûrê Amerîkayê yê navdar e.
Bolivar herwekî di hemî welatên Latîn Amerîkayê wekî leheng tê zanîn. Wî ji bo azadiya Latîn Amerîkayê têkoşiyaye, li serxwebuna ji DYA - Kanada û Ewropayê geriyaye. Îro ji bo gelek rêxistin û siyasetmedarên parzemînê fîlozofiya wî wekî rêber e.
Bolîvar di malbateke pirr dewlemend e ji dayîk bûye û perwerdeyekê baş dîtiye. Demekê dirêj li Ewropa jiyaye û geriyaye. Siyaseta Napolyon bala wî kişandiye. Piştî vegera wî li Latîn Amerîkayê dest bi şerê azadiyê ya li dijî dagirkeriya Brîtanya, Spanya û DYAyê dike. Li gelek welatên Latîn Amerîka hêzên çekdar birêxistin dike.
Herçendî ew di jiyana xwe de nagihîje armancên xwe jî, nêrîn û çalakiyên wî dibe bingeh û bi navê Bolîvarîzm gelek tevgerên azadîxwaz dadimezirin.
Nok an nahk an jî nuk (bi latînî, "Cicer arietinum") giyayek ji famîlyeya "Fabaceae" ye di kulînên gelek welatan de ciheke girîng digire. Cara pêşîn li rojavayê Asyayê hatiye nûveçandin û bi qasî 8.000 sal in di xwarinê de tê bikaranîn. Dema mirov nok kelan divê ava wê birijîne û nûve bike, lewra di hin cureyên nokê de hin elementên jehrî hene. Nokên li Kurdistanê tê çandin paqij in lê dîsa jî şûştin baştir e.
Nok li Hindistanê xurdemeniyeke girîng e. Bo çandina nokê germhewa divê. Nok ewçend avê naxwaze. Ji bo bêdera nokê hema bigire tevahiya salê pêwîst e. Li piraniya cihan salê carê ber dide. Bejna giyayê nokê digihîje 1 m yê. Di kulîna Ereb, Tirk, Hindistanî û Meksîkayî de navdar e. Di kulîna kurdan de jî tê bikaranîn.
Bi kar anînê nokan gelek in. Nukan dikelînin dikin şîv. An jî nukan di avê da dihêlin heta ku perçifî ne. Paşê wan didin ber roj û hişk dikin. Ku hişk dibin qalikî xwe yî ser radibe. Ku qalik radibe nuk dibe du parçan. Bi wan ra dibêjin mixişir. Gêrmiyê mixşira navdar e. Mixişran dikin tirşikan jî. Li Dîlokê nukan tev hestiyan dikelînin û difroşin. Pê ra dibêjin "Qoziyî nokan" (tr. nohut dürümü). Meriv kane nokên kelandi bikute bi şîv ke. Bi ev şîve ra dibêjin "hûmis".
Ji werg xwarinê jî nukan didine ser soweyê wek leblebiyan dibin û pê ra dibêjin qulefisk. An jî dikin avê û xayê pê weridin. Paşê di rûn da dibirêjînin. Bi ewê ra jî dibêjin sûravk. Nukên negiştî yek caran diavêjin ser êgir û wek leblebiyan dikelînin. Pê ra dibêjin fîrig. Fîrig ji gênim û pêmbû jî çêdibe.
Meseleya nukê.
Dibêjin nokê rojekê gotîye ku kî min bixwe yê çel tir û fisî bike. yekî xweriyê û pir tîr û fis kirîye lê negihîştiyê çel tirî ye. Ser wê va nok qaxirîye û pozê xwe xwar kiriyê. We lomê pozinokan yê xwar e.
Mongolî an xalxayî (bi mongolî: халх монгол хэл "xelx mongol xêl") ji ziman û taybetiyen gelê mongol (an moxul, monxol û moxil) re tê gotin.
Mongolya welatekî li Asyaya Navîn e.
Mongol di serdema navîn de roleke mezin di dîroka mirovahiyê de leyîstine. Di bin serdariya Cengîz Xan de heya Ewropa desthilatî kirine. Mongolya piştî avabûna YKSS´ê dikeve bin siya wê. Di sala 1924´î de bi navê Komara Gel a Mongolya sazûmaniyek tê damezrandin. Sazûmaniya stalînîst-sosyalîst di dawiya salên 80´î de têkdiçe û sazûmaniyeke demokratîk destpêdike.
Mongolya aboriya xwe pirranî bi çandinî û xwedîkirina ajalan dike lê pêşketina karxaneyan jî hene.
ADN li gorî wêneyekî zindîkirî (anîmasyon)
Asîda deoksîrîbonukleyî, bi kurtasî: ADN (bi înglîzî: "deoxyribonucleic acid", "DNA") modela bingehîn a genetîka jiyandaran e.
Dîroka kifşkirina asîda deoksîrîbonukleyî.
Phoebus Levene (1863-1940) (wekî "Fîbus Lîvin" tê xwendin) zanyarekî amerîkî bû. Di sala 1905an de li Enstîtuya Rockefellerê de dest bi xebata li ser pêkhatina asîdên nukleyî kir. Levene bi xebatên xwe yên navbera 1909-1929an de cara pêşîn yekeya ADNyê wekî nukleotîd bi nav kir. Herwisa yekeyên nukleotîdê jî wêk komeleya fosfatî, şekir û baza nîtrocenî daxuyandin. Li gel wan xebatên wî, Levene şekirê rîboz û ê deoksîrîbozê jî kifş kir. Levene der barê pekhateya ADNyê de "hîpoteza tetranukleotîdê" pêşvazî kir. Li gor vî hîpotezê, ADN ji adenîn, guanîn, tîmîn û sîtozînê pêk dihat û di ADNyê de hejmara hemû bazên nîtrocenî wekhev bû, (A=G=T=C), lê mixabin Levene erkê ADNyê bi awayekî rast fam nekirî bû. Li gor dîtina wî, ADN molekulek hêsan bû, loma nedibû ku zanyariyên genetîkî li ser ev molekulê ba. Hîpoteza Levene bi du ezmûnan hat pûçkirin. Ezmûna yekem di sala 1928an de ji aliyê Frederick Griffit (1879–1941) a duyemîn ku berdewamiya a yekemînê ye, di sala 1944an de ji aliyê Oswald Avery û karhevalên wî ve hat kirin. Di van herdu ezmûnan da êdî bê şik derket holê ko zanyariyên genetîkî li ser molekula ADN ye. Di sala 1953yan de ji zanîngeha Cambridge du zanyar, Francis Crick û James Watson pekhatina ADNyê wekî lûlpêçê hevcot (bi îngilîzî: "double helix") diyar kirin. Herwisa bi xebatên xwe, duhendîbûna ADNyê jî aşkere kirin. Zanyarekî amerîkî, Erwin Chargaf (1905-2002) di sala 1950î de pêşniyar kir ku di molekula ADNyê de hêjmara adenîn û tîmîn heman wekhev e. Herwisa hejmara guanîn û a sîtozîne jî wekhev e. Chargaf di xebata xwe de eşkere kir ko, ji ber ko hejmara A-T û G-C ji bo her cureyên zîndewer taybet e, têdahiya ADNyê jî din nav her cureyên zîndeweran da cur be cur e. Van her du xebatên Chargaf wekî “Zagonên Chargaf“ tên binavkirin. Ev xebata Chargaf ji bo famkirina erkê ADNyê bû destekek giranbuha. ADN ji bo her cureyên zîndewer taybet e û zanyariyên genetîkî bi navbeynkariya ADNyê ji dê û bavan derbasî nifşên (dol) nû dibe.
Pêkhateya ADNyê.
ADN ji du bendikan (zincîr) pêk tê. Her du şerîd li ba hev lûlbûyî ne. Loma modela ADNyê wekî lûlpêçê hevcot tê bi navkirin. Her zincîr ji gelek hejmarên nukleotîdan pêk tê. Nukleotîd li gor zagona Chargaf rêz dibin. Ango, baza guanînê bi baza sîtozînê re, baza adenînê jî bi baza tîmînê re dibe hevbeş. Di navbera bazên hevbeş da bendê hîdrojênî çê dibe. Di navbera baza adenîn û tîmînê de du bendên hîdrojenî, navbera guanîn û sîtozînê de sê bendên hîdrojenî çê dibe. Di modela ADNyê de komeleya fosfatî û şekirê deoksîriboz herdu zincîran pêk tînin. Bazên nîtrocenî jî di navbera zincîran rêz dibin. Her du şerîdên (bendikên) lûlpêç, bi bazên hevbeş bi hev re girêdayî ne. Lê ji ber ko hin bazên nîtrocenî (purîn) cot xelekî ne, hinekî jî yek xelekî ne (pîrîmîdîn), purîn bi prîmîdan re hevbeşî dikin. Bi vî awayê firehiya navbera herdu şerîdan hertim sabit dimîne. Ji ber vî sedemê di hemû molkulên ADNyê de hejmara bazên nîtrocenî yên purînan bi qasî hejmara bazên prîmîdînan e. (hejmara Purîn = hejmara pîrîmîdîn). Hemû zîndewer (bakterî, arkeabakterî, protîst, karok, riwek û ajal) di nav xaneyên xwe de ADN li xwe digirin. Şiklê ADNyê di hemû xaneyan de wekhev e. Taybetmendiya herî girîng a ADNyê ev e ko, ADN berê dabeşbûna xaneyê, bi duhendebûnê xwe zêde dike. ADN molekulek pir dirêj e, xwe li ser proteîna hîstonê ve ba dide û kin dibe. ADN û proteîna hîstonê bihevre wekî kromatîn tê bi nav kirin. Dema dabeşbûna xaneyê, kromotîn hê pirtir, kin û stûr dibe û wek kromozom bi nav dibe. Li ser ADNê beşên zanyariyên genetîkî, wekî gen tê bi nav kirin. Gen, parek ADNyê ye ku zanyariya çêkirina proteînek li ser e. Di xaneyêk mirovan de bi qasî 25000 gen heye. Dibe ku gen ji 1500 - 2000 cotên nukleotîdan çêbûyî be, lê hin genên ji 2 mîlyon cotan pirtir nukleotîdan çêbûyî jî heye. Di destpêka jiyanê de laşê mirov ji yek xaneyê, ango ji zîgotê pêk tê. Zîgot, bi dabeşbûnê zêde dibe û hejmara xaneyên mirov digihîje mîlyaran. Ne tenê hejmara xaneyan lê erk û şiklê xaneyan jî diguhere. Şane û endam (organ) li gor erkê xwe dibin çerm, xwîn, gurçik, hestî hwd. Di laşê mirov de li gor erk û şikl û şemal, ji 200î zêdetir cureyên xane heye, lê, rêz, hejmar û mêjera nukleotîdên ADNyê hemû xaneyên mirovek wekhev in. Kromozomên hemû xaneyan kopîyên hev in. Ev kopîyên kromozoman bi kopîbûna ADNyê ("DNA replication"), ango bi duhendebûna ADNyê çê dibin.
ADN çawa duhende dibe?
Du zincîrên ADNê tewawkerên hev in. Herdu zincîr bi bendên hîdrojenî bi awayekî antîparalel bi hev re girêdayî ne. Ji bo duhendebûna ADNyê gava yekem hilweşandina bendên hîdrojenî ye. Bendên hîdrojenî di navbera bazên nukleotîdên hevbeş de cih digirin. Bendên hîdrojenî, bi enzîma helîkaz tên hilweşandin. Bi vî awayê lûlpêçên hevcot ji hev diqetin. Proteînên li ser her zincîrek girêdayî, rê nade ku zinzîr carêk din li hev bipêçin. Van herdu zincîr ji bo çêkirina zîncîrên nu, wekî zincîrên bineretî kar dikin. Dema bendên hîdrojenî hildiweşin, herdu zincîrên ADNyê wekî mîna pîta Y vedibe. Ev cihê vekiriyê ADNyê wekî duriyanê duhendebûn bi nav dibe. Ji ber ko herdu zincîrên ADNyê bi awayêk antîparalel bi hev re girêdayine, zincîra yek bi serê 3’-5’, be, a din bi serê 5’-3’ li hemberî wî dirêj dibe. Nukleotîdek nû bi serê 3’ (ango bi karbona sêyem) bi komeleya fosfatî ya nûkleotîda pêş ve tê girêdan. Di zîncîra bineretî ya bi serê 3’-5’, karê duhendebûnê ber bi duriyanê duhendebûnê birêve diçe. Zincîra nû ya ko li hember ev zincîrê tê çêkirin, wekî zincîra bênavber (bi îngilîzî: "leading strand") bi nav dibe. Zincîra bineratiya din jî bi serê 5’-3’ e. Di vî zincîrê de kare duhendebûnê, bi arasteyê dûr li duriyanê duhendebûne ve bi rê ve diçe. Zincîra tewawkera wê ya nû wekî zincîra binavber (bi îngilîzî: "lagging strand") tê binavkirinê.
Kofi Annan (jdb. li Kumasî, Gana) heftemîn sekreterê giştî yê NY ye.
Di malbateke dewlemend de ji dayîk bûye. Li Gana, Swîsre û DYAyê perwerdeya zankoyê dîtiye. Di de bû sekreterê giştî yê NYê. Peywirdariya xwe di de ji hevpeywirdarê xwe Ban Ki-moon re terikand.
Annan de dema peywirdariya xwe de tûşî gelek rexneyan bû. Tevgera wî ya di Şerê Iraqê de xweşî gelekan neçû. Herwekî de peywirdariya xwe de carekê be jî pirsgirêka Kurd û Kurdistanê neanî zimên. Herçendî problema Kurdan ji mezintirîn problemên nesafîkirî yê dinyayê bû jî, Annan hîç xebatek bo problemê nekir.
Kanala Siwês (قناة السويس, "Qanat es-Suweys") kanalaka çêkiriya navbera Derya Navîn û Derya Sor de ye. Kanala Suweyş 163 km dirêjahiya, derê herî teng jî 300 m. firehiya xwe heye û Bûr said(Port Said) û bi Sûweyşê ve digîhîne hev.
Kanal ji aliya Compagnie Universelle du Canal de Suez, ango Pardariya Suweyş, hat çêkirin. Kanal di 16'ê sermawezê 1869an de hat vekirin.
Kanalakê navberê Derya Navîn û Derya Sor de ji berê de dihat plan kirin. Di 14. sedsala b.z. Sethos I. û Ramses II. kanalaka Nil de heta Gola Timsah, ji Gola Timsah de jî heta Derya Sor çêkirin. Ew kanala ji bo xopandinê, an jî ji bo pir teng bû, paşê qir bû. Di 7. sedsala b.z. Necho II. xwest ku Kanalaka Nil de heta Derya Sor çêka. Lê gorî gotinên Herodot di avahîyayê Kanalê de 120.000 mirov mir û nikanî kanalê temam bike. Li paş Necho II. re Darîûs I. ew kanala temam kir. Ptolemî(285 b.z.) jî xebata Darîûs I. hîn rind kir.
Dema Kleopatra VII. û Roman de kanal wek berê ne bi qêmet(biha) bû.
Dema Ereban Misir dest xwe xwist şinda Amr, cîhangirê Misir, dema Xelife Hz. Omer de, kanal Qehîre de heta Derya Sor çêkir. Sedsalake din şinda, kanal carî din bêerk bû.
Daxwazê çêkirinê kanalakê li ser Nîvgirava Sîna Serdema Navîn de jî dewam kir. Wekok Venedîkan di 1504 bi Împaratoriya Osmanî re ji bo Kanalakê nevbarê Derya Navîn û Derya Sor de çêkin nivîsand.
Gottfried Wilhelm Leibniz jî li ser çêkirinê kanalê di 1671an de ji Ludwig XIV. re nivîsand.
Kengê Napoléon Bonaparte çû Misirê 1798an de xwest ko kanalakê çêke. Paş Endazeyar Gratien Lepère got ku Derya Sorê li Derya Navîn 10 m. bilindtirê şinde Napoleon ji çêkirinê kanalê vegeriya.
Di 1843an de Metternich xwest ku Mehmet Ali Paşa re kanalê çêka jî wî bala xwe nade ye.
1854an de Ferdinand de Lesseps bi destekê serkowezîr Muhammed Said re dest bi xebatê çêkirinê kanalê kir. Di 1856an de jî "Compagnie universelle du canal maritime de Suez" hat saz kirin. Ew destpêk de 52% Fransî û 44% jî dest Misir de bû. Serokê Pardarîye Lesseps bû. Pardariyê mafên kanalê heta 99 salan standin. 99 salan şinda jî kanal dikir ya Misirê be.
Di 25'ê adarê 1859an de li Bûr Saidê ava kirina kanalê hat destpêkirin.
1,5 milon mirov di ava kirina Kanalê de şixûlîn. 125.000 mirov di ava kirinê de ji bo Kolera mir.
Di 18'ê adarê 1869an de Derya Navîn gehîşta Gola Bitter, di 17'ê sermawezê 1869an de jî kanal hat vekirin. Kanalê di binî de 22 m, di ser de 58 m fireh bûn, 8 m. jî kûr bûna xwe he bû. Kanal bi 19.000.000 Pound Sterlin mal bû.
Krizên Li ser Kanalê.
Keştiya di kanalê de li Port Said ê di 1880
Di 1875an de Britanya para Misirê stand û kargeriya de jî par dest xwe xwist.
29'ê kewçerê 1888an de Kanala Suweyş navçeykê bealî hat danezanîn û ji bo keştiyên navnetewî hat vekirin.
Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê duyem de Brîtanya kanal sehêt(kontrol) kir.
Di 1936 kargeriya kanalê dest "Compagnie universelle du canal maritime de Suez" û dest Brîtanya de ma.
Di 1956an de Qrîza Suweyş derket. Nassir 26'ê tîrmehê de kanal wek ya Misirê, ango netewî, dazanîn û para %44an Brîtanya dest stand. Li ser wê ve 29'ê kewçerê de Brîtanya, Fransa û Îsrail êrîşa Misirê kirin. Nassir 40 keştiyan wê demê di kanalê de binav kirin. Nîvgirava Sîna hat vegirtin. Di 1957an de bi serwerî ya Lester Pearson, wezîrê karûbarên derveya Kanada, de krîz hat ji hev derxwistin. Kanal 1957an de bi ewleyî UN şinda hat vekirin. 1967an de dema Şerê Şeş Rojan de Misir carî din hat girtin. Kanal heta 1975 girtî ma.
Danen Kanalê Îroj.
Dirêjahiya Kanalê 190,25 km. ye. Li bakur kanalê li ser 345, li bin jî 215 m firehe. Li başûr kanalê jî li ser 280 m, li bin jî 195 fireh bûna xwe heye. Kûr bûna Kanalê 22,5 m. ye.
Kanal Bakur li Bûr Saidê dest pê dike, heta Îsmaîlîa 78,5 km, Îsmaîlîa de heta Port Tevfik 83,750 km,
Serdaba Ahmed-Hamdi.
Di 1980an vir de serdabakê(tûnel) suweyş û Qehire bi hev gehî ne. Ew 1704 m direjahî û 42 m kûr bûna xwe heye.
Jacques René Chirac [bilêvkirina bi kurdî: "Jak Renê Şîrak"; bi alfabeya fonetîk a navneteweyî: [] (jdb. 29ê çiriya paşîn 1932 li Parîsê) yek ji polîtîkên hemdemî yên fransî û serkomarê 22êmîn Komara Fransayê bû. Ew cara pêşîn li sala 1995ê wekî serkomar hat hilbijartin û cara duyê jî li sala 2002an. Li roja 17ê gulana 2007an Nicolas Sarkozy dê cihê wî bigire û bibe serkomarê Fransayê.
Berî ku bibe serkomar, Jacques Chirac çend berpirsyariyên mezin mîna şaredarî ya Parîsê, wezariya çandinê û serokwezîriya Fransayê wergirtine.
Di siyaseta navxweyî da ew alîgirê kêmkirina bac anko teksan, rakirina zevitkirina bihayan anko kontrola qîmetên bazarî, û sizadana rijda terorîzmê bû.
Li Enstîtuya Lêkolînên Polîtîk a Parîsê ("Institut d'études politiques de Paris") perwerdeya xwe diqedîne. Li dibistana taybetî bo kargerên dewletê dersê dide ya Dibistana Neteweyî ya Gerînendeyan a Fransayê ("École nationale d'administration - ENA") -, bo siyaseta Fransî xwe amade dike.
Ew li dijî polîtîkaya sosyalîstan, li lîberalîzmeke taybetî bo Fransayê digeriya. Li dema peywirdariya xwe da li firotina milkên dewletê, kêmkirina bacan, serbixweyî di polîtîkayên global de hember DYA hwd digeriya.
Di nasandina Komkujiya Ermeniyan li Fransayê da rolekê erênî leyîstiye. Ji bo çareserkirina pirsgirêka kurdî xwedî siyasetekê nîne.
Gerhard Fritz Kurt Schröder [] (jdb. 7ê nîsanê, 1944 li Mossenberg, îro taxeke bajarê Blomberg, li parezgeha Lippe), yek ji polîtîkerê hemdemî yê KFAyê (Komara Federal a Almanyayê) ye.
Schröder ji sala 1990 heya 1998 serokwezîrtiya federedewleta Niedersachsenê kiriye. Ji sala 1998 heya 2005´î serokwezîrtiya KFAyê kiriye. Wî di nava refên SPDê de têdikoşiya.
Schröder di peywirdariya xwe de ji bo KFAyê gelek reformên mezin kirine. Ji aliyê gelekan ve jî ji ber van reforman tê rexnekirin.
Nexşeya cîhanê li gorî Herodot di sedsala 5'ê de (navên nexşeyê bi îngilîzî ne)
"Dîrok" (;) an jî "Dîroka Herodot", berhema Herodot a ku ji neh pirtûkan pêk tê û bi zaravayê yewnanî yê klasîk ê yonî ye.
Çi qas "Dîroka" Herodot de xeletin jî hêne, îroj jî ew pirtûkeke li ser dîrokê ya mezin e.
Naveroka Dîroka Herodot.
Neh pirtûkên "Historiae" her yek navê yek ji heye.
Pyotr I, Pyotrê yekem yan jî Pyotrê Mezin (bi rûsî: Пётр I Великий, "Pyotr Velîkî"; jdb. 30ê gulanê/9ê tîrmehê 1672 li Moskoyê - m. 28ê kanûna paşîn/8ê sibatê 1725 li Sankt Petersburg), çarekî Ûrisêt bû.
Lawê çar Aleksey Mîxaîlovîç ji Natalya Kîrîllowna Narîşkîna ye. Bi darê zorê desthilatiyê ji bira û xwîşkên xwe distîne û di sala 1696an de bi tenê li ser text dimîne. Pyotrê Mezin di zexmkirina împeratoriya Rûsyayê de reformên bêhempa kiriye. Derketiye gera Ewropa û li wir çî dîtiye, xwastiya li Rûsya jî ava bike. Piştî vegera xwe bingeha artêşeke xurt davêje û girîngiyê dide hêza deryayê. Ji Ewropa gelek zanyar, hosta, endazyar hwd tîne û li seranser Rûsyayê nûvejînek pêk tîne.
Richard I ya bi kurdî Rîşarê Şêrdilî (,; jdb.; m.) keyê navdar ê Înglîz ê ku di salên 1189–1199î de desthilatî kiriye ye.
Rîşarê Şêrdilî di derdikeve text. Heman salê dest bi sêyemîn azadkirina sefera Yarûşelîmê dike. Ji Ewropayê hêzeke xurt li dijî serokê cîhana Îslamê Silhedînê Eyûbî berhevdike. Di vê seferê de bisernakeve lê wekî Kîpros gelek cihan dagirdike.
Rîşarê Şêrdilî keyeke mezin û girîng î di dîroka Înglîzan de. Xwedî karîzmayek mezin bûye.çep
Nîşan Richardê, her weha nîşana keyaniya Înglistanê
Benito Amilcare Andrea Mussolini (jdb. 29ê tîrmehê 1883 li Dovia di Predappio nêzîkî Forlì li parêzgeha Emilia-Romagna; m. 28ê nîsanê 1945 li Giulino di Mezzegra nêzîkî Dongo ber Gola Comer) avakerê îdeologiya faşîzmê û serokê desthilatiya faşîst di salên 1922 heya 1943 li Îtalya.
Di sala 1901´î de di nava resfên Partiya Sosyalîst a Îtalya de dest bi polîtîkayê dike. Herwekî gerînendetiya giştî ya rojnameya Avantî dike. Mussolini wekî çepgîriya li Tirkiyê hêdî hêdî rûyê xwe yî nîjadperest nîşan dide û li polîtîkayên nîjadperest digere. Xwe bi navê Dûçe (serok) binavdike û komîteyên faşîst dadimezirîne.
Piştî amadekariyan di sala 1922´î de bi tevî 26.000 faşîstan meşeke dirêj berî bi Roma saz dikin. Li ser vê rûdanê keyser Viktor Emanuel III. wî wekî serokwezîr destnîşan dike. Herçendî ev biryar rastî rexneyên tûj were jî, hêza Mussolini roj bi roj li seranserê Îtalya xurt dibe û kes êdî newêrê li dijî faşîstan derbikeve.
Bi navê Antîkomîntern-Pakt bi Japan û Almanyayê re paktek lidardixin. Tevlî Şerê Cîhanî yê Duyem dibe. Bi milyonan mirovan li Spanya, Îtalya, Yewnanîstan, Albanyahwd dikujin. Dawiyê de faşîzm jî wekî Nazîzm têk diçe.
Mussolini bi tevî jina xwe Clara Petacci ji aliyê partîzanên komûnîst ên Îtalya ve dîl tên girtin û bi cezayê mirinê tên tewanbarkirin.a> li Yûgoslawya ya dagirkirî 1941
Mussolini yê darvekirî (dudîyem ji alî çepê), bi tevî Clara Petacci
5emîn sedsala b.z. ango sedsala 5an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 500 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 401'ê b.z.ê jî xelas dibe.
Gelemperî.
Di wê sedsalê de Şerê Farsan nevbara fars û yewnaniyan de, di 500 b.z. de heta 448 b.z. bûbû.
Mao Zedong an jî Mao Tse-tung (bi çînî: 毛泽东/毛澤東; jdb. li Shaoshan; m. li Pekîn) damezrênerê Komara Gel a Çîn, rêberê dibistana sosyalîst a Maoîzmê ye.
Li parêzgeha Hunan di malbateke cotkar de ji dayîk bûye. Di zaroktiya xwe de perwerdeya olî dîtiye. Di ciwaniya xwe de di nava hêzên li dijî keyser de cihgirtiye. Piştî perwerdeya amadeyî li bajarê Pekînê di pirtûkxaneyekê de kar dibîne. Pirtûkxane dibe sedem ku Mao gelek bixwîne û bi kesayetiyên navdar ên sosyalîst re têkiliyan dayne. Herwekî Mao amadekariya şoreşekê çekdarî dike.
Di sala 1928î de êdî Mao dibe xwedî hêzeke xurt û bi deh hezaran partîzanan. Bi meşeke dirêj a bi deh hezaran kîlometre lidardixe û ev meşa han di dîrokê de bi navê "Meşa dirêj" cihdigire. Mao di şoreşê de biserdikeve û sazûmaniyeke sosyalîst dadimezirîne. Di nava salên 1956 - 1957î de bi navê "Tevgera sed kulîlkê" tevgereke pirralî organîze û li tevahiya welêt belavdike.
Mao xwe nade bin siya YKSSê û îdeologiya Stalîn. Ew bi navê "Pirtûka Sor" nêrînên xwe wekî manîfestoyek diweşîne. Nêrînên wî li gelek welatan alîgiran peyda dike û hêj jî hêz û rêxistinên ku bi di rêça wî de dimeşin hene.
Mao berevajiyê Stalîn, berê şoreşa sosyalîst ji beyaran berî bi bajaran dibîne. Ew bêtir qîmetê dide hêza gundiyan. Dema Mao li Çînê şoreşê biserdixe bi navê "Şoreşa çandî" programeke pirralî dike jiyanê. Ev program herçendî gelek alîgiran peyda dike jî, gelek jî rexne dikin.
Silvio Berlusconi (jdb. li Mailand) yek ji polîtîker û karsazên navdar û hemdemî yê Îtalyayê ye.
Di hikûmetên 51., 57., 58. de cih girtiye û di salên 2001 heya 2006î serokwezîrtî kiriye. Ew di nava partiya ku bi xwe damezrandibû Forza Italia de polîtikayê dike. Berlusconi polîtîkayên rastgîr dimeşîne, nêzîkayî bi DYAyê re diparêze, di nava YE de cihekê xurt bo Îtalya dixwaze.
Gotina Barok bi zimanê Portekîzî tê wateya "susret". Ev gotin ji bo navê hunerekî ku ji sedsala XVI an de li Îtalyayê (di dema contre-réforman de) destpêkiriye, hetanî sedsala XVIII an li piraniya Ewropayê û li Amerika latîn jî bela bûye tê bikaranîn.
Gotina Barok, bi teybetî ji bo mîmariyê, û her wiha ji bo wêne, pêker, wêje, şano û muzîka wî wextî tê bikaranîn. Awayê barok, hasasiyetê serbest diberde û bi piranî bîntengiyê tîne ziman.
Asîda akrîlî yan jî asîda propenê (IUPAC: 2-Asîda propenê) yek ji asîdên karbonê ye. Ew vê renge û kanê tevlî avê bibe. Behna wî bi şewate û wek sîrkê ye.
Asîda akrîlî ji bo vexwarna tiştên ron tê bikaranîn.
Gavrilo (Gavre) Princip (bi sirbî: Гаврило Принцип; * 13ê tîrmehê/25ê tîrmehê 1894 li Oblyay nêzîkî Bosansko Grahovo, Bosna; m. 28ê nîsanê 1918, Terezîn) Sirbekî ji Bosnayê ye ku çalakiya kuştinê li dijî mîrê Awûstûrya-Hûngarya Franz Ferdinand pêk anîbû.
Wekî tê zanîn ev çalakî bû sedem ku Şerê Dinyayê yê I. destpêbike. Wî ev çalakiya xwe li Sarajevoyê di 28ê hezîranê 1914î de lidarxist. Piştî bûyerê tê girtin û di zîndanê de ji serma û birçîbûnê bi nexweşiya tûberkûloza hestiyan dikeve û jiyana xwe jidestdide. Ji aliyê hin Sirban ve hîn jî wekî lehengekî tê dîtin.
Martin Luther King, jr. (jdb. li Atlanta, Georgia; m. li Memphis, Tênêsî) keşe û pêşengê tevgera parastina mafê mirovan li DYAyê.
Ew yek ji hemwelatiyên DYAyê yê Efrîqayî bû ku bi riyên bêçek û aştiyane li wekhevî, dadmendî û azadiya mirovan digeriya. Wî ji bo Efrîqayiyên li DYAyê jî ji heman mafan sûdwerbigirin têkoşiya. Ev yeka han dibû sedem ku ji aliyê paşverûyan bibe hedef. Li dijî wî gelek tevgerên kirêt hat lidarxistin. Bombe avêtin wî, bovlat xistin stûyê wî hwd. Lê ew ji doza xwe û riya xwe neqetiya.
Ew ji salên 1955 heya 1968 î ji 30 carî zêdetir hate girtin. Wî ne rêça Marks û ne jî sazûmaniya kapîtalîst diparast. Wî li derûniya û baştirkirina derûniya mirovan digeriya. Di bin bandora riya Gandî û bawermendiya olî de bû.
Wî heya dawiya jiyana xwe têkoşiya. Di sala 1964î de ji ber têkoşîna xwe xelata Nobelê girt. Îro navê wî li gelek cih ê kolanên DYAyê hatiye danîn. Ew di li dora kat 18.01 li balkona Lorraine Motels ji aliyê hêzên tarî yên paşverû ve hate kuştin. Li ser kuştina wî li seranserê DYAyê xwepêşandanên bi xwîn hate lidarxistin. Bi deh hezaran kes hatin zîndanîkirin.
Ew di pêşketina mafê mirovan li DYAyê xwedî ciheke mezin e.
Eger hûn nikarin bifirin, naxwe birevin
Eger hûn nikarin birevin, naxwe bimeşin
Eger hûn nikarin bimeşin, naxwe çelepîko herin
Lê divê hûn ber bi pêş biherikin
Yosîf Stalîn (bi gurcî: იოსებ სტალინი, "Îoseb Stalînî"; bi rûsî: Иосиф Сталин, "Yosîf Stalîn"; jdb. 6ê kanûna pêşîn a 1878 li Gorî, Gurcistan - m. 5ê adarê 1953 li Kunzewo ber Moskow), duyemîn sekreterê giştî yê YKSSê û yek ji ramyar û îdeologê navdar ê sedsala 20em bû.
Ew bi xwe ji gelê gurcî bû. Di zaroktiya xwe de perwerdeya olî dîtiye. Hêj di ciwaniya xwe de tevlî tevgera sosyalîst dibe û gelek caran tê zîndanîkirin. Navê wî yê resen Îoseb Besarîonîs dze Cûẍaşvîlî (bi gurcî: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი; bi rûsî: Иосиф Виссарионович Джугашвили) ye. Navê "Stalîn" tê wateya "pola" û kodnavê wî ye. Bi gurciya kevn "cûẍa" jî tê wateya "pola" û "-şvîlî" paşbendikeke belav e di paşnavên gurcî de.
Stalîn, piştî mirina serokê şoreşa bolşevîkan Lenîn, tê ser desthilatiyê. Şerê navxweyî bidawîdike, hêza YKSSyê ji bo sazûmanbûnê, pêşdebirina alavên hilberînê birêxistin dike. Polîtîkayeke taybet a nateweyan dimeşîne. Kurdistana Sor a ku Lenîn ji bo Kurdan avakiribû bo xatirê Tirkiyê û Îranê ji holê radike. Kurdên YKSSê dihêle bin desthilatiya Azerbeycan û Ermenistanê ku ew jî pirranî li pişavtina kurdan digeriyan. Li Azerbeycanê nasnameya kurdan tê înkarkirin. Li Ermenistanê rewşa kurdan heya dawiya YKSSyê baş bû. Vêgav ew jî hebûna kurdan înkar dikin û dibêjin "li cem me miletê êzîdî hene, kurd nînin".
Stalîn dema artêşên Almanyayê yên di bin serdariya faşîzmê de bûn êrîşî Rûsyayê dikin, hêza xwe vedikişîne, dihêle ku Elman heya derê Moskow werin. Wê demê li amadekariyên şer dixebite. Bi şikestina "Parastina Stalîngradê" pişta artêşên Nazîyan dişkîne. Ev yek rewşa şer jî kivşe dike. YKSS dibe yek ji serdestên Şerê Cîhanî yê duyem.
Ji bo hinek Rûsan Stalîn wekî lehengekî ye. Lê ji bo gelekan jî polîtîkayên wî şaş bûn û Stalîn bi xwe jî dîktatorek ku dawî li sazûmaniya Lenîn xeyal dikir anî ye.
Stalîn û kurd.
Stalîn di hilweşandina Komara Mehabadê de alîkarî dide Îranê û kurdan difiroşe. Herwekî serhildanên Kurdistanê bi bikaranîna Partiya Komunîst a Tirkiyeyê (TKP) di qada navneteweyî de wekî "tevgerên paşverû yên ku di xizmeta emperyalîzmê de li dijî Komara antî-emperyalîst û pêşverû ya Tirkiyê têdikoşin" dinirxîne. Bi vê yekê hêzên çepgîr, sosyalîst û pêşverû xwe ji alîkariya Kurdan vedikişînin. Komîntern li dijî kurdan raportên neyîni belavdike. Kurd wekî dijmin tên îlankirin. Heya bigire hin serbazên artêşa Tirkiyê ku endamê TKPyê bûn tevlî Komkujiya Dersîmê dibin û kurdên Dêrsîmê dikujin. Di Serhildana Şêx Seîd û ya Agiriyê de jî heman helwestê digirin. Stalîn di dîroka kurd ya nêzîk de wekî kesekî nexêr tê bibîranîn.
Meşrîqa erebî an jî bi kurtî Meşrîq () herêmek di navbera sînorê rojavayê Misirê û sînorê rojavayê Îranê de ye. Ew welatên di wê navçe de ewna ne: Misir, Filistîn (Îsraêl û Dewleta Filistînê), Urdun, Sûrî, Libnan, Iraq, û Kuweyt. Welatên Ereb ên nêzîk jî tê de ne: Sûdan û Nîvgirava Erebistanê (Erebistana Siûdî, Yemen, Oman, û Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî). Der Misirê û Sûdan (Afrîka) ew welatên ê li parzemîna Asyayê ne.
Meşrîq di erebî de bi wûşe ji bo rojava tê bikaranin û di (ش ر ق) "ş r q" de tê ye.
Ala Partiya Alman ya Karker û Sosyalîst
Nazî/okupasyonîzm/nazîtî/nazîzm peyveke kolanî ya bo alîgir û birêveberên Adolf Hitler û sosyalîstên neteweperest (bi almanî: "Nationalsozialist") tê bikaranîn. Peyv ji kurtkirina peyva almanî "Nationalsozialismus" tê. Herwekî neonazî (anku, "tezenazî", "nûnazî") jî tê wateya nasyonalsosyalîstên nû. Îdeologiya nasyonalsosyalîzmê di Şerê Cîhanî yê Duyem de bo sedemê mirina nêzîki 50 milyon mirovî û têk çû. Nazî, di deme şerê cihanê yê duyem de li Almanya hatina ser desthilatdariyê. Avakerê bîrdoziya Naziyan Adolf Hitler, bi eslê xwe yekî ku Awistiryayî bû. Pênaberekî ku li Almanya bû. Piştre li wir xwe avêta nava Siyasetê û pêde çû. Hitler, li Almanya, hemû nirxên mirovatî bikarhanîn bi wan bilind bû û hat û bû desthilatdar. Pêşî di partiya Almana ya ku weke partiyeka karkeran bû "Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst " ku bi almanî navê wê "Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, (kinasî; NSDAP)" Li ser wê wê re bilind bû û hat ser desthilatdariyê.
Nazîsm û bîrdoziya wê.
Nazîsm, bîrdoziya wê, li ser asasê netewperestiya hişk ava ya. Di temenê wê de, weke li ser temenê "tûxmekÎ" ava ya. Tuxm û cûrahiyên din herê nakê. Ew mirovê ku ji wê tuxmî bê, xwe li ser tûxmê din re dibîne. Ya ku herî zêde di temenê vê de ku bi bandûra jî, bûna desthilatî ya. Desthilatî û tûxmîtî, bi hev re, di temenê bîrdoziyekê de bi hev re hatina hunandin û tûxmê desthilatdar weke tûxmê herî bilind ku li ser hemû tûxmên din re hatiya dîtin a. Hitler, vê bîrdoziya netewperestî û faşîştî di pirtûka xwe ya ku sernavê wê Mein Kampf de têne ser ziman. Hitler, ol jî, bikarhanî. Sedemeke wê ya herî mezin ku wê bi milyonan Cîhû qetîlkirin ew bû. Di sembola xwe de Xaç bikar hanî. Xaç, sembola Xirîstaniyê jî ya. Di baweriya xwe de, Hitler, wilo ola xirîstiyatê, weke temenê bijart.
Netewperestî xala herî giring ya li pêş bû ku Hitler li ser bîrdoziya nazîsmê û faşîzmê afirand û hanî ser ziman. Li Almanya, "tenê, neteweke alman", wî xwest ku hebe û li ser Ewropa ra bi desthilatdar bê. Ku leşkerekî kevn bû Hîtler, di sale 1921´ê de keta "Partiya alman ya Karkeran de û piştre navê wê weke "Partiya Alman ya Karker û Sosyalîst guharand. Di politikayên xwe de pirr zêde netewperest û di politkayên aboriyê de jî, Dewletîtiya almanî derxista li pêş. Hemû tişt, kira ya dewletê. Piştî ku bû endam û serekê partiyê, piştre xwe di nav bi rêxistin kir û tabûra xwe ya pêşî ya ku bi navê "tabûra bahoz(Sturmabteilung)" tê zanîn û navê wê yê kin jî "SA ya, bi rêxistin kir. Hitler, ji bo ku pêşî li eyelete Bovyara bibe desthilatdar bidest bixwe, derbeya braxane karkir bike. Lê li wir bi ser neket û hat girtin û piştre ket girtîgehê de û 5 salan di hapsê de ma, Di wê demê de, wê pirtûka xwe ya bi navê "Cenge min" nivîsand.
Her çend ku tê gotin ku ew bi dijmatiya cîhûtiyê jî bû, lê divê ku mirov bibêje ku wî xwest ku hemû komên din ên li Almanya ji nava almanan paqij bike, Pêşî, herkesekê li Almanya bike alman. Rewşenbîr û hemû kesên ne alman, hatina girtin. Mirovên weke Albert Einstein ku wê piştre weke fizîkvanên mezin weke yên xwediyê teoriya "rolatîvê" derkevina pêş ku bi aslê xwe Cîhû bûn, bazdana Amerîka. Yên ku nekarîn bazdin jî, hatina girtin û şandina wargehên esîran.
Taybetmendiya Naziyan.
Teybermendiya Naziyan ya pêşî ew bû ku pirr netewperest bin. Li ser netewperestiya almanî re hemû kirinên xwe kirin. Piştre li ser wê re, pirr giringî dane bangeşe û agahdariyê. Bi vê yekê, wezareta bangeşe ava kirin. Hemû gotin û fikrên ku li dijî wan dihatina ser ziman, rastî hêrîşa wan hatin. Hitler, piştre bi Îtalya û Spanya ku di wê demê de li van welatên ewropî ji desthilatdar bûn, Mussolini û Franco re têkili û levkirinên xwe kirin. Li welatên din jî, temenê neteperestiyê hat avêtin. Ji bo ku wê neteperetiyê bigihênina hevdû jî, gotin ku "em hemû tûxmê arî na". Bi wê yekê re, hemû kirina yek û netewperestiya ewropî temenê wê bi propaganda avêtin û pêşxistin. Piştre naziyan, cihû û çîngene û komûnîst û hwd, dane berxwe û çûna bi ser wan de.
Şerê cihanî yê duyem.
Şerê cihanî yê duyem di 1' îlonê de bi êrîşkirina artêşa naziyan li Polonya re dest pê kir. Piştre, Ewropa hemû ket navê de. Rêveberiyên weke yên Fransa û hwd, li ber Naziyan li ber xwe nadan û teslim bûn. Lê li hemû welatên ku ewropî ên ku nazî ketinê de li wan welatan, komên sosyalist û komûnist, xwe bi rêxistin kirin û bi tarzê şerê Gerîla bi naziyan re ketina şer de. Li gelemperiya Ewropa, piştgiriyeka mezin ji komên netewperest ku cih bi cih têkiliya wan bi istihbaratên welatan re jî hebûn, ji naziyan re bû. Mînaq, weke ku Li Emerîka bû, 'Ku Klux Klan´, li ingilistanê ´Skinhead´ û hwd hebûn. Ew di nava naziyan de cih girtin.
"Neo-nazî" û an jê naziyên nû.
Ku em îro jî li cihanê binerin, em bibînin ku hê bi tememê bandora Naziyan û netewperestiya wan ne buhurtiya. di bin navê "netewperestiyan" û an jî "partiyên netewperest" de, hê li welatên cihanê hebûna xwe didomênin. di bin navê fikir û bîrdoziyna nû de, xwe dijîn. Lê weke ku li Awistirya bû, "partiya Haider" û hwd, bi awayekî vekirî, piştgiriya xwe bi naziyan re tênina ser ziman. Weke xaleka din jî, ku mirov bahse wê bike, dijmatî û dijîtiya pêneber û xelkên din li ewropa, aliyekî wê têgihiştina Naziyan jî, radixe berçav. Çend, navê Hitler û nazîzmê hatibê qedexa kirin jî, di roja me de hê nîqaş li ser wê têne kirin û dewam kirin.
Mirîşk Gînewareke pînê ye. Mirîşk bi xwe ji başûr-rojhilatê Asya tên. Ew hêka dîdinin. Hêkên wan bi rengên sipî, mor, kesk û sor hene. Mirîşk kanin 5 - 6 sala dijin, eger ew berî wê wextê netên şerjêkirin.
Bêjenasî peyvê.
Peyv "mirîşk" bi ihtimaleka mezin ji zimanê avesta ji peyva "merekha" (çûkek) tê. Di zimanî sanskrîtî da jî ew peyva "viskira" ye.
Peyv "kurk" di zimanê pehlewî da "kark" tê gotin.
Peyv "dîk" di erebî da jî wek "dîk" derbas dibe.
Çend tiştên bi eleqeyê mirîşkan.
Bi mirîşkên nêr ra dibêjin dîk. Bi giştî dîk ji mirîşkan girtir dibin. Dîk bi awaza û bang kirina xwe yî sibehê navdar e. Ji bo ewê, wexta ber rojhiltê ra dibêjin berbang an jî wextê dîkan an jî qut dîkan. Bi yên ku nûbûyî re dibêjin çêlik. Ku kurkek li ser hêkan radikeve dorê deh çêlikan derdixe. Mirîşk ti dikin ku i derekê hêkan bikin. Li ew derê tim hêkek dixwaze ku bimîne. Bi ew hêkê ra dibêjin pîngal an mod. Yek caran ku hêk tunnene pîvazêka gewr dikin pînê. Yanê pîngal naxwaze ku ti hêk be. Ku mirîşk pîngalê nabînin diherin li derê din hêkan dikin.
Nexweşiyên mirîşkan.
Derdên mîrişkan pir in. Xurî derdekî mirîşkan e û zû belav dibe. Mirîşk xuriyê ji hev vedigirin. Mirîkê ku bi huriyê dikevin serçavên xwe kul dibin. Hin dimirin hin jî kûr dibin. Nexwaşîyeke wek vê nexweşiyê li mirovan jî tê. Mirov kor dibin an jî dimirin. Bi wê nexweşiyê ra jî dibêjin xurî lê ne diyar e ku mirov ji mirîşkan vedigirîye an jî ew nexweşiyeke din e. Nexweşiyeke din jî heye pê ra dibêjin derdê mirîşkan. Ew jî nexweşiyekê ku zû belav dibiyê. Mirîşkê ku bi vî derdî dikevin virikê berdidin û dimirin. Derdekî din jî ev salinan derket ku pê ra dibêjin sitama çûkan. Sitama çûkan nav mirovan jî belav dibe û derdekî mirinê ye. Ew nexweşî ji vîrûseke bi navî H5N1 çêdibe.
Pontos (,) devereke dîrokî li bakurê rojhilatê Anatolyayê ye. Di demên antîk de yek ji navên Deryaya Reş bû () ku navê gelê pontî jî heman dihate binavkirin. Pontos wekî peyv tê wateya "Derya bi xof" lê Deryaya Reş tê bibîrxistin.
Welatê Pontos bajarên Trabzon, Sinop, Samsun, Rize û Kolxîsa Gurcistanê û hin herêmên Ermenistanê dihewand. Di dema Împeratoriya Romayê de bi navê Bitînya û Pontos dihate binavkirin û herêmeke bêhtir mezin dihewand. Gelê pontî ji bereke grekiyan (yewnaniyan) pêk dihat û ji hatina berên tirk û mongolan heya avabûna Komara Tirkiyeyê hebûn û welatê xwe parastin. Pontos herêmeke têrçiya ye. Li van deveran de çiyayên Pontî cihekî pir fireh digirin.
Di damezrandina Komara Tirkiyeyê de (1923), gelê pontî rastî komkujiyeke hovane bû. Li seranser welatê Pontos (bi tirkî: "Pontus Cumhuriyeti") bi fermandariya Mustafa Kemal Atatürk û serdariya Topal Osman komkujî pêk hat. Pontiyên ku li jiyanê man jî reviyan Yewnanistan, DYA û hin herêmên Rûsyayê.
Îro li gelek parlamenên welatan komkujiya pontiyan tê naskirin an nîqaşkirin. Ji Komara Tirkiyê tê xwastin ku ji ber vê tewanbariya li dijî mirovahiyê ye lêborînê bixwaze. Lê heya niha Komara Tirkiyê vê napejirîne.
Xêza navneteweyî ya demê li ser qincoka 180an
Xêza navneteweyî ya guhertina demê yan jî xêza navneteweyî ya demê sînoreke navbera navçeya saetiyê de ye, ko ji bo diyarkirin li kû roj dike dest pê bike û li kû jî dike dawî bide ye. Ewê li derûdorê qincok 180an di Okyanûsa Mezin de ye. Li rojhelat û rojava yê wê xêzê 24 saet (UTC-12 û UTC+12) cûdayî he ye.
Gerek bûna xêza navneteweyî ya demê ya herî pêş de, paş Ferdinand Magellan derûdorê dinê re zivirî şinda derket. Ew 1519an de li Spanyayê derket û 1521an de dîsa hata Spanya. Kingê ewna gihîştinê Spanya dema wan di gerê xwe de berisandînî û dema li spanya de ciyawazî he bû. Lê gorî wan pir baldar dem berisandi bûbû gerek tu ciyawazî tune bû ye. Ji bo dinê gindor bû, û him rojava de him jî rojhelat de mirov dikane dor dinê re bizivîre ew xêzedema girîng e. Jules Verne jî di pirtûka xweya navdar de "Le tour du monde en quatre-vingts jours" (80 rojan de derûdorê dinê re zivirîn) li wê gelşe behs dikê.
Cihê Xêza navneteweyî ya guhertina demê.
Xêzedema Guhertinê li ser Okyanûsa Mezin e. Eger mirov Okyanûsa Mezin rojava de derbaz bike, divê ku rojakê kêm bika, an jî rojhelat de derbaz bike divê ku rojakê veser bike.
Qincoka 180an derve Nîvgirava Tşuktşen, ya Rûsya ye, li ser Okyanûsa Mezin e. Lê ji bo ew wek hin derên dina Rûsya di UTC+12 de ye, ew li rojava xêza navneteweyî ya demê dikeve.
Hin Komgiravên di Okyanûsa Mezin de bi qincoka 180an tê par ve kirin. Giravên Aleuten li herdu hêlan xêzedema guhertinê dikevin. Lê ji bo ewna bi gîşkê UTC-10 de ne, li rojhelatê xêza navneteweyî ya demê dikeva ye. Wek wê hin Komgiravên Zelanda Nû de hat avêtina rojavaya xêzê.
Gelek demê, dema mêtingeha Brîtanya bû, Kiribati bi xêza navneteweyî ya demê dihat par ve kirin. Paş serxwebûn dest xwe xwist şinda, di 1995an de xêza navneteweyî ya demê ber va rojhelat de defand û li rojavaya xêza navneteweyî ya demê ma. Ji bo wê hin giravên Kiribati herî pêş de dest bi roj dikin. Ji bo sala 2000an girava Eiland herî pêş de piroz kirî, li wê demê şinda hat bi Girava Millennium nav kirin.
Pirtûkên Ian Fleming li ser serpêhatiyên James Bond 007.
Cihên cîhanê ku tê de çalakiyên James Bond derbaz bûne
James Bond, bi kodnavê xwe 007 jî tê naskirin, navê cesûsek û endamekî parastina brîtanî ye ku di sala 1953'an de ji hêla nivîskarê brîtanî Ian Fleming ve hatiye afirandin. James Bond di zêdeyî 12 pertûkên Ian Fleming de û di gelek fîlman de jî derdikeve.
"Hezar û yek şev", bi erebî
"Hezar û yek şev" (;) navê pirtûkek e ya ku di serdema Navîn de li Bexdayê hatiye çapkirin.
Pirtûk bingeha xwe ji pirtûkeke farsî ya bi navê "Hezar Efsane" digire û di bin bandora wê de hatiye nivîsandin. Gorî îdîayan vê pirtûkê bi navê Abu Abdallah Muhammad al-Gahshigar berhevkarek nivîsiye û wî bi xwe jî ev çîrok ji çîrokên pirtûka "Hezar Efsane", çîrokên kurdî û yên gelên din berhevkiriye.
Pirtûk dema ji aliyê ewropiyan ve tê keşfkirin û di sala 1704´î de çap dibe, baleke mezin dikşîne. Mirovên ewropayî di ber çanda rojavayiyan heyretê de dimînin. Gelek çîrokên kurdî bi awayê vê wergerê derbasê çanda Ewropayê dibe. Bo mînak lehengê çîroka kurdî Teyrê Sîmir û hwd.
Senaryoya pirtûkê wiha avabûye: Keyê girava di navbera Hindistan û Çînê de "Şehriyar", bi şika ku jina wî bi wî re qelpiyê dike, jina xwe dikuje. Ew dibe dijminê jinan û ji wan diqehere. Ferman dide dê rojê jê re jinekê bînin û pê re bijî heya berbangê û bi berbangê ve îdam bike. Bi vî awayî her roj jinekê îdam dike. Keça wezîrê wî "Şehrazad" vê yekê dibîne û xwe jî di şûna jinên ku wê îdam bibin de dinivîsîne. Roja dor tê wê, heya berbangê ji key re çîrokek dibêje. Lê dawiya çîrokê nabêje. Dema dibe berbang dê wê îdam bikin key wê efû dike ku heya berbanga dûtir dawiyê bêje. Mixabin "Şehrazad" key di mereqê de dihêle û ev yeka han 1001 şev didome. Dawiyê de key li xwe vardiqile û êdî ji jinan naqehire.
Di pirtûkê de dewlemendiya çîrokên kurd, fars û gelên cîran tên zimên. Çapa yekem a bi zimanê fransî ji 12 pirtûkan pêk dihat. Li cîhana erebî pirtûk bi navê "Alf Layla wa-Layla" (Hezar û yek şev) tê zanîn. Peyva "hezar" di çanda devkî ya kurdî de sembola "bêdawîbûnê" ye. Dihat bawerkirin ku kê vê pirtûkê heya dawî bixwîne wê yan dîn bibe yan jî xwedî zanîneke kûr û majîk.
Ev pirtûk dibe kana hilberînên wêjeyî. Li Ewropa û seranser cîhanê di bin bandora wê de bi hezaran fîlm, awaz, lîstikên şanoyî hwd hatine çêkirin.
Nexşeya Kurdistana Sor. Di vê nexşeyê de wekî "Kurdistan Uyezd" xuya ye, peyva rûsî "uyezd" tê wateya nehiye, qeza an herêm
Kurdistana Sor (bi rûsî: "Красный Курдистан", "Krasniy Kurdistan"; bi azerî: "Qizil Kürdistan") otonomiya kurdên YKSS'ê ku di nava salên 1923 heya 1929'an de berdewam kiribû.
Kurdistana Sor projeyeka Lenîn bû ku Lenîn beriya mirina xwe ew pêk anî. Ji bo kurdên di nava Azerbeycan û Ermenistanê de dijîn herêmeke serbixwe avakir. Lenîn alîkariya neteweyên kêmnifûs dikir ku di bin şovenîzma neteweyên zêde nifûs de neyên pişavtin û li wan pêkutî neyên kirin. Ew cihên ku kurd lê dijiyan ji xwe cih û warê kurdan bû, ku ne bi koçberî hatibûn wir. Bajarên Laçîn, Qûbadlî, Kelbajar hwd parçeyek ji axa Kurdistanê bûn.
Hin agahiyên derbarê Kurdistana Sor.
Kurdisyana a Sor a ku 1923- an de li ser erdnîgarîya Kurdistana kevnar û dîrokî de hatibû damezirandin û di sala 1929-an de bê sebeb tê rûxandin. Di sala 1937-a kurdê Kafkazîyayê bi fermana Stalîn bê sebeb, bê qanûn nava 24 seeta de li bin şert mercên giran û dijwar de surgunî Asîya Navîn û Kazaxistanê dikin.
Kurdistana Sor (ango bi tîpên kîrîlî, Кӧрдьстана Сор) ji aliyê Josef Stalin ve li ser daxwaza Tirkiye û Îranê tê hilweşandin û kurdên herêmê yên ku dewleta xwe diparêzin tên kuştin an sirgûnkirin.
Ji salên 1940-1950 î ji bo parastina maf ê gelê xwe ên sîyasî, cîvakî, aborî, çandî Mehmedê Siloyê Bava destbi têkoşînê dike.
Ku M.Barzanî tê Sovyêtê (1947-1958) dema ku Ermenîstanê nava kurda de digere wedekî mala Mehmedê Siloyê Bava de dimîne. Babayêv bi Serokê kurdan M. Barzanî ra diçe qebûla serok komarê Ermenîstanê S.A.Tovmasîyan. Serok M.M.Barzanî ji wî hivî dike ku jêra soz bide wekî salê 10-15 law û keçên kurd bê îmtîhan zanîngehada werên pejirandin. S.A.Tovmasîyan gilî dide û sozê xwe diqetîne. Bi daxwaz û tekîda M.M.Barzanî Babayêv sazî û rayedarên dewletêra nama dişîne û hivî dike ku sebebê nefîkirina kurda agah kin. Bersîv nastîne lê tên jêra dibêjin careke din karê wehara mijûl nebe, Babayêv li mala xwe de Gênêralê kurd M.M.Barzanî re soz dide ku yê heya dawîya emrê xwe ji bo mafê gelê xwe, ji bo rastîyê yê berxwdanê bike. Berxedaneka weha ne hêsabû gelek cara mala wî digerin, tu zext, zor, astengî, bandor, xeberdartî, dijwarî nikarin wî bidin rawestandin, gellek cara rayedarên dewletê jêra radigihînin ku dest ji kurdayetîyê berde, lê ew vî karê pîroz bi bawerî heya dawîya emrê xwe berdewam dike.
Ji bo ku kurd mafên xwe ên hindabûyî û pêpezkirî dest bînin bizava M.S.Bava di salên 1989-90 î de li paytaxt bajarê Moskovaêda meşa derbazdikin. Di dîroka kurd û Kurdistanê de yekemîn carbû ku kurdê Sovyêtê meş ê da bangî dewletê dibûn dewa dasekinandina mafê xwe dikirin û bi serwêrtîya BABAYÊV daxwaza ji nûva avakirina Kurdistana Sor dikin. Di vê meşêda bi hewla Babayêv ji 9 komaran ên Yektîya Sovyêtê 2000-an zêdetir kurd beşdar dibin. Dewlet soz dide ku daxwaza kurda bîne cî. Lê desthilatdar ên Yektîya Sovyêtê agahdar dibin ku di navbera hin rewşenbîrên kurda de neqayîlbûn heye. Nîvî bi rêbertîya Babayêv ji bo ji nûva avakirina Kurdistana Sor îsrar dikin, çend rewşenbîr jî hevdu digirin û nama dewletê re dişînin ku Kurdistana SOR naxwazin. Rayedar ê dewletê kurdara radigihînin ku kengê kurd bi giştî bi yek biryarbin wîçaxî ewê daxwaza wan çareserkin. Weha kurd hevdura ziman nikarin bivînin, hemberî hevdu radiwestin. Lê mixabin dem dibuhure. Di sala 1991 a de Yektîya Sovyetan hilweşya di erdnîgarîya Sovyetêda dewletên nû ên serbixwe pêjda hatin. Bi vî awayî ev armanc û nêta Kurdistana Sor nehat sêrî. Belkî jî tewanbarê vê ew çend rewşenbîrên kurdbûn kijan ku bibûn asteng, pêşerojêda dirokê vê helwest û asbêktê aşkar û zelalke. Dîrokê de tu tişt veşartî namîne. Her buyer tê xuya kirin û nirxandinê.
Di 1992-1993 de tevî Qerebaxa Çîya Kurdistana Sor jî di hêla Ermenîstanê ve tê dagir kirin. Mijara Kurdistan a Sor jî hêdî-hêdî mînanî dewleta kurd a Şeddadîya derbazî arşîva dîrokê dibe.
Parastina Stalîngradê, parastina li dijî artêşên Almanyaya Nazî li bajarê Stalîngradê ye. Di dîroka şer, çarenûsa Şerê Cîhanî yê Duyem de xwedî ciheke girîng e. Navê bajar ê niha Volgograd e.
Ji gelawêja 1942´î heya destpêka 1943 li bajarê Stalîngradê di navbera hêzên YKSS û Almanyayê de şereke têr bixwîn pêk tê. Ji bo Sovyetistanê ev "Parastina welêt", ji bo Almanan jî "Şikestina şerefê" tê binavkirin. Di parastinê de hêzên YKSSê biserdikeve û ev yeka han qedera şer diguherîne.
Di şer de Almanya têk diçe û sazûmaniya Nazî tê rûxandin. Tenê di parastina Stalîngradê de ji 1 Milyon zêdetir mirov jiyana xwe jidestdidin. Şerê Cîhanî yê Duyem dibe sedemê 50 Milyonî zêdetir kesî. Ne serkeft bi vê şerê hovane şad dibin, ne jî têkeft. Mirovahî son dixwe ku carekê din şereke wiha neqewime.
Tengava Stembolê an jî Bosfor ([bilêvkin: Boxazîçî]) tengava Ewropa û Asyayê li hev vediqatîne ye. Ew Deryaya Reş û Deryaya Marmara digîhîna hev, li ser Tengava Çanakkaleyê re jî digîhine Deryaya Êge û Deryaya Navîn. Dirêjahiya xwe 30 km, firehiya xweya herî biçûk di nevbara Kandilli û Aşiyan de bi 700 m ye. Nevbara Anadoluhîsari û Rumelîhîsari jî 750 m ye. Kûr bûna wê di 36 m de heta 124 m heye.
Li dor Tengavê, di Stenbolê da, kêmzêde 13 milyon kes dijî ne.
Li ser Tengava Stenbolê du piran hene. Li wan yek Pira Bosforê ye, dirêjahiya wê 1.074 m ye. Di 1973'an de hat çêkirin. Piraya din jî Pira Fatih Sultan Mehmet e. Dirêjahiya wê jî 1.090 m ye û di sala 1988'an de hat temamkirin. Li ser çêkirina pirakê sêyem jî li TirkiyeyÊ gotgot berê dehêne.
Di Bosforê de rêhesinakê tengavê di bin avê re derbaz ke, bi navê Marmara, jî tê çêkirin. Gorî planan ew dike di 2008'an de varê temam kirin. 1.400 m kûr bûna kê 55 m de dike Bosforê derbaz bike.
Bosfor di Yewnanî de "bosphoros"("Βόσπορος"), bigumanî "Phôsphoros" de ango "bihurka ga" de tê ye.
Gorî Erdnasîvanan berê Deryaya Reş deryakê hundur, wek golakê bû. Paş sîpan heliyan şinda, şîpakê lez di Deryaya Reş de berva Deryaya Marmara çû, û ji bo wê Bosfor pêk hat.
Ji bo Tengava Stenbolê Deryaya Reş û Deryaya Navîn digîhîştîna hev, di dîrok de gelek gerîng bû. Ji bo wê Konstantîn I padişahî Roman di 330 b.z. li wê derê dî û li wir bajarê Konstantînople çêkir. Paş re jî bû paytexta Împaratoriya Romayê Rojhelat. Di 1453an vir de jî, paş Mehmet II ew dera dagir kir şinda, bû Îstanbul û paytexta Împeratoriya Osmanî ye.çep
Îroj.
Ji bo cîh xwe, nevbara Ewropa û Asyayê de ye û ji bo barkêşî deryan, li ser wê gelek ceng bûbûn. Bi taybatî Şerê Cîhana Yekemîn de, ji bo ew derê kontrol kin Dijwarên Hevalbendî (İttifak) êrîşa Tengava Çanakkaleyê û wir kirin. Lê nikanîn dest xwe xin. Dûv şerê re di 1936an de bi Peyvname Montreux re kontrol bi temamî dest Tirkiye de ma.
BIOS kurtenavkirina "Basic Input/Output System" e û vek nasnameya kompûter te naskirin. BIOS qalikek biçûk bi qerta bingehîn ve zeliqîye û wezîfeya we wergirtina agahîyen kompûtere di heqê kijan teknolojîye bikartine tespît bike.
Çaxe ku kompûter vedibe her tim peşîn li BIOS dinere. Ji bo ku kompûter dikaribe hemû amrazên peytandi bitefsîlîne agahiyan ji BIOS dixwaze. Wek hejmar û kijan dîsk, kirar (processor), hafize, û vekîdi kijan giredayîye vek dîskxane, CD-Rom, CD-RW, DVD ûv...
Gûhertina agahîyen BIOS mimkûn e, le ne minasibe ku ne mecbûrî be, ji ber ku eyarkirina BIOS şixûlekî dijbare, gûhertinen careke xeletî pekhat, tene merîven şehraze dikari serast bike.
Piraniya kompûterên nû BIOS bi versiyonek FLASH hatiye xemilandin. Taybetmendiya flash meriv dikare BIOS hesanî rojane bike, Le çaxe ku tu versiyoneke rojane xelet dakîşîne talûka kompûter bi careke venebe heye.
Peşnîyazîyen hilberîne (Producent) kompûter bo BIOS binêre.
Reklama Coca Colayê li seranserê cîhanê tê kirin
Coca Cola (wekî "Koka kola" tê bilêvkirin) navê vexurikeke bêalkol a navdar a li seranserê cîhanê ye. Ji Atlanta ya DYAyê belavbûye.
Dermanfiroşek bi navê John Stith Pemberton, ji bo serêş û bêmadebûnê şîrûbek amade dike û difiroşe. Şîrûb ji giyayê koka, kafeîn û hin elementên şîraniyê pêk dihat. Rojekê dibîne ku xebatkarên wî bi dizî vê şîrûbê vedixwin û pê kêfxweş dibin. Ew jî diceribîne û bi hin guhertinan vê şîrûbê wekî vexurika bi navê "Pemberton's French Wine Coca" derdixe bazarê. Derketina Coca Colayê wisa ye.
Vêgav Coca Cola li seranserê dinyayê belavbûye û yekemîn vexurika navdar e. Coca Cola herwekî bûye sîmbola lîberalîzma DYAyê. Di dema Şerê Sar de ji aliyê bloka rojava ve wekî elemntekê psîkolojîk li dijî bloka rojhilatê dihate bikaranîn.
Tevahiya formûla Coca Colayê tê veşartin û îdîa heye ku Coca Cola vegirêdanê çêdike. Herwekî Coca Cola ji bo madê nebaş e, ûlserê bipêşdixe. Pispor ji bo zarokan baş nabînin.
Tengava Çanakkale () an Dardanellia (), tengava Deryaya Egeyî û Deryaya Marmara û ser Tengava Stembolê re jî Derya Reş digîhînê hev e. Di serdema kevnare de bi Hellespontos (;) dihat navkirin. Navekê Mîtolojiya Yewnanî de tê ye.
Ew navbera nîvgirava Gelibolu (Gallipoli) û Anatolyayê de ye. Tengava Çanakkale 65 km. dirjahiya, navbera 1,3 km û 6 km. de jî firehiya xwe heye. Kûr bûn jî kêmzêda 50 m. ye. Li dor tengavê bajarê Çanakkale çê bû ye.Nexşa Tengava Çanakkale
Di Şerê Pers de şahanşah Împeratoriya Hexamenişî, Xeşeyerşa I, 480 b.z. de bi piraka ser Hellespontos re derbaza Gelibolu ye bûbû. Wek wî Îskenderê Mezin 334 b.z jî derbaza Anatolya ye bûbû.
Ew tengava, wek ya Stenbol, di dîrok de gelek gerîng bû. Bi taybetî Împeratoriya Rûsî di Sedsala 19'an ji bo wê gelek doz kir. Di Şerê Napoleon de, bi piştgiriyê Brîtanya, di 1807an de tengav sax kir. Dûv di 1828-29an de Împeratoriya Osmanî têk kir şinda, di 1833an de bi Împeratoriya Osmanî re Peymana Hünkar İskelesi kir. Gorî wê peymanê Împeratoriya Osmanî dikir tengavê gorî xwestinê Rûsya keştiyên cengê nê welatê dor Deryayê Reş re asê bike. Pê wê peymanê re Împeratoriya Rûsî di Derya Reş de sax dest xwe xwist.
Dûv Rûsya saxa tengavê dest xwe xwist 1841an de, Brîtanya, Awûstûrya, Fransa, Prûsya zordest li Rûsya kirin ku bila keştiyên cengêyê Împeratoriya Osmanî tenê dema aşitîye de derbaz bin. Di 1853an de dema Cenga Kirim de keştiyên Fransa û Brîtanya ji bo piştgirtîye ji Împeratoriya Osmanî re bikin di tengavê re derbaz bûn. Dûv bin xistina Rûsya di 1856de di Komcivîna Paris de Derya Reş keştiyên cengê gişkan re hat asê kirin.
Dema Şerê Cîhan yê Yekemîn de Dijwarên Dubendî jî ji bo saxê wir dest xwe xin êrîşa wir kirin. Di 1915an di Cenga Çanakkale de Dijwarên Dubendî azmûn kirin ku derbaz kin jî paş him wan him Împeratoriya Osmanî êpê berze dan şinda dest jê wir kişandin.
Paş Şerê Cîhanî yê Yekemîn de Împeratoriya Osmanî hat bin xistin şinda 1920an de bi Peymana Sevrê dor tengavê hat bê leşker kirin. Bi Peymana Lozanê de 1923an de sax hat dane dest Tirkiye jî ew ji keştiyên gîşkan re hat pas hîştin.
Bi dawî di 1936an Peyvname Montreux re jî sax hat dane dest Tirkiye. Tirkiye dikane keştiyên welatên nê li dor Derya Reş, gorî peyvname navnetewiyê li ser deryan, sax bike.
Dema Şerê Cîhanî yê Duyemîn de ji bo Tirkîye bê alî bû Tengava Çanakkale ji keştiyan gişkan re asê kiri bû.
Akropolîs, platoyek li navsera kendalekî 55 metreyî bilind de hatiye avakirin û rûerda wê ji rojhilat ta rojava 300 m û ji bakur ta başêr 150 m ye.
Têketina wê tenê ji kaşekî piçûk mimkun e. Ev cih kelih, û pîrozgiha Atîna yê bû. Hê di sedsala 13'an a berî zayînê de bi dîwarekî yekpare hatibû pêçan. Her çiqas tirbên dîzik û kiloskan li ser mozaîkan xwiyabikin jî, zêde tu şop ji dema jeometrîk li Akropolîsê nemane. Kêm dîzik û kilosk wî wextî nîşan didin ku avahiyên grîng di sedsala 7'an berî zayinê li Akropolîs hatine çêkirin dema ku Benda Mîseniyan girîngiya xwe winda kiribû. Piştî ku di sala 510 de Pîsîstratide hatin, Akropolîs ji kelihtiyê ket. Hemû pêker û dîwarên ku hatibûn asêkirin dagirkirina persan de hatin xirakirin. Diwar piştî çûna persan re ji aliyê Temîstokl û Sîmon ve hatin avakirin. Atînayiyan ji bo ku çûna persan pîroz bikin, pêkerê Atîna ku ji aliyê Fîdiyas ve hatî çêkirin di salên 450 de çandin.
Perl xweş vek "CGI" ("Common Gateway Interface") te naskirin derdorê.
Weşankarek peşketî ji bo avekirina tevnika malperaye, piranîye me pirî caran
ji bîr dike vî zimanê hêzdar.
Ji xwere bifikir zimanek hemû başîtîyen hemû zimane guzîde wergirtiye nav xwe
Çaxe ku tû xwe hînî Perl bike, îhtîmalek mezinê ku tû ji bo malper çekirine bikarbîne wekî din Perl platforma Linux/Unix de bi haveyek din jî meriv dikari bikarbîne.
2.Çi pewîste bo ajotina scripten Perl?
Makînek Linux/Unix (ne mecbûrîye, le hesanîtire), û Perl standard hatibe avekirin
Dive tû dizanîbe çava belgedanek tekstnivîs li gor bikarhêner îmtiyaz bike.
Gelek caran vilo ye: chmod a+x fil.pl
Tişte ku dikeve hûndire naveroka Perl-script rastî ne geleke, kesen ku PHP dizane ve
Navnîşena rêgeha wergêrandine ye, di makînek Windows de tene #!perl bese.
Her script li gor zimane xwe hêjahîye van hene, Variable bi kurdî te manêya guhêrok
merîv bikar tîne çaxe ku hêjahîyekî bi nav bike, Munasîbe merîv data (dane) di $variable de qeyd bike.
Hay jê hebe bi nuqtebêhnok; davî dibe, ev sinyal dike fermana ve rêzdarê xelas bu.
Bawerdikim niha tu ji xwere difikire gelo ew jî çiye. bele ne tiştekî zehmete.
Te maneya New Line (Rêzek nû), çaxe ku dibîne diqevizê rêza din.
Em dixwazin ve artîkele bi numûneyek WebScript davî bikin.
Ev Script agahîyen bikarhêner, Server, û IP-adresa te daxûyanî dike.
print "Content-type: text/html "; # dîve bi internet ve gredayî be (Dokument type)
Erdhej an erdlerz yek ji wêraneyên xwezayiyê ye.
Li qatên erdê yên hêj rûneniştî de şikestin pêk tên û melisandin dibe. Ev bûyer gorî hêza şikestinê herêmên nêzîkê xwe dihejîne. Yek ji katastrofên mezin ên mirovahiyê ye.
Zanîna ku li ser erdhejê lêkolîn dike sîsmolojî (erdhejnasî) ye. Sîsmolog (erdhejnas) lê dixebitin ku agahiyên têkûz û bilez bidestbixin, daku ziyana erhejê kêm bikin. Mixabin dîsa jî ziyaneke mezin dide mirovan. Bi taybetî dide xizanan ku di avahiyên nezexm de dijîn.
Erdhejên mezin li derveyî welat.
Di dîroka mirovahiyê de gelek erdhej bûne. Roj bi roj têkoşîna bi erdehejê re pêşdikeve.
Berpêyên panîkî, reksiyonên panîkî yan panîkatak navê nexweşiyeke û tabloyeke psîkolojîk e.
Panîkatak ne tenê tabloyeke psîkolojîk e. Hin rewş û nexweşiyên fîzyolojîk, biyolojîk jî heman reaksiyonê dertînin holê.
Hin sîmptomên panîkatakê.
Bi pirranî ev nexweşî an tablo xwe di salên 18-40´î de dide der. Heger bingeheka organîk neyê dîtin, wê gavê êdî ne tablo lê nexweşiyeke psîkolojîk e. Ji bo teşhîseke rast divê berê testên laşî werin kirin. Bo mînak sîmptomên nexweşiyên dil (Înfarkta-mirina masûlkeyên dil, nexweşiyên koronar ên dil, îşemî hwd) jî dişibin viya. Bijîşk divê hişyar û agahdar be, nexweşê xwe nasbike. Heger tenê psîkolojîk be, wê gavê teşhîsa "Berpêyên panîkî - panîkatak" tê dayîn û gorî wê çareserî tên kirin.
Divê mirov asta sîmptoman ji hev nasbike, veqetîne. Mirina masûlkeyên dil, hîpokondriya, panîkatak hwd. ji gelek aliyan ve dişibin hev. Li ser bingehên genetîk gelek lêkolîn tên kirin, lê ti agahî hêj nîne. Mirov nikare bêje bingeh-genetîk e. Panîkatak pirranî 5-45 deqîqe didome. Nexweş dikeve tirs, xof û kelakela mirinê. Ji wê ye, dilê wê ketiye înfarktê, nikare bêhna xwe vede. Heger derbarê înfarkta dil (qeyrana dil, krîza dil, mirina masûlkeyên dil) de hin agahî bihîstibe dikare têkeve vê şikê û bi ambûlansê xwe zûtir bigihîne nexweşxaneyê û serî li kardiyologan bide. Hin caran nexweş herçendî nîşaneyên laşî dernayên jî, doktor bi doktor digerin. Bawer nabin.
Berpêyên panîki çi bingeh organîk, çi jî nexweşiya psîkolojîk bin, divê werin kontrolkirin û tedawîkirin.
Tedawiya vê nexweşiyê gengaz û hêsan e. Tenê divê nexweş bi bijîşkê xwe bawer be. Hin cureyên dermanan, test, teknîkên bêhvedan û aerobîk, desteka sosyal hwd di tedawiyê de pêwîst in.
@ yan nîşana @ (bixwîne "nîşana at") yan jî nîşana at, nîşanek e ku bi taybetî li ser înternêtê tê bikaranîn. Wateya @'ê ("at") bi îngilîzî, "ji bo, bo, jê re" ye.
Ji destpêka ku înternet ket jiyana me heta îro, nîşana "@", bû nîşana ku me herî pir bikaranî. Bikarhênerên amator, şîrketên tîcarî, hunermend, karmend, nivîskar û hwd. hema bêjin herkes, e-nameyek stend û nîşana "@" xist ber navê xwe. Ev nîşan bû sembola modernîzm, têkiliyên hevçax û girêdayîbûna înternetê. Baş e gelo hûn dizanin ev nîşana ku di jiyana me de bû ye xwedî ciheke mezin, xwedî dîrokeke 500 salî ye? Beriya ku em li dîroka kevnare ya nîşana "@" binerin em li dîroka nêzîk ya vê nîşanê çav bavêjin. Nîşana "@" gava yekem wek perçeyeke e-name yê, di sala 1971 ê de ji aliyê Roy Tomlînson ve hate bikaranîn. Tomlînson'ê mihendîsê kompûteran ji bo bi kurtasî mesaja elektronîk ku cara yekem ji xwe! re şandi bû, îfade biki, nîşana "@" hilbijart. Baş e Tomlînson ji bo çi nîşana "@" hilbijartibû? Tomlînson bersîva vê pirsa wiha dide: "Min li nîşanek ku di navê tu kesekî de tunnebe û nebi sedema tevlîheviyê geriya.
Ma cara yekem vê nîşanê kêseyan bikaranî?
Baş e gelo ev nîşan di kompûteran de çawa hate bikaranîn? Zimanzanan li ser vê mijarê dibin dualî. Li gor hinekan, ji bo cara yekem di destpêka serdema navîn de ji aliyê kêşeyên ku li ser berhemên destnivîsarî dixebitî hate bikaranîn. Nîşana "@" a kêşeyan "ad"a ku di latînî de dihat maneya "di nav de" û "nêzîkê wê de" temsîl dikir.
Rastî ev bû ku piraniya zimanzanan difikirîn ku nîşana "@" di demek nêzîk de, di sedsala 18. de hatiyê dîtin. Li gor pisporan "@" di wê demê de sembolek ticarî bû ku di têkiliyên aborî de dihate bikaranîn.
Mînak: Dema ku dihate gotin "5 sêv @ 10 penî", dihat wê wateyê ku yekeyek bi 5 sêvî, bi deh peniyê tê frotin.
Dîrokek 500 salî.
Lêbelê, lêkolinerek Îtalyan derxist holê ku di dokumentên sedsala 14. ya Wenedikiyan de bi awayekî berçav tê dîtin ku nîşana "@" hatiye bikaranîn. Di van dokumentan de nîşana "@" wek sembolek pîvanî ji bo "anfora" an jî "kûp" ê dihate bikaranîn. Her wiha lêkolînereke bi navê Gîrogîo Stabîle di ferhengokek Latînî-Spanyolî ku di sala 1492 de hatiye nivîsîn keşf kir ku peyva "anfora" tê wateya "arroba" ku pîvanek giraniyê ye. Di dawiyê de nîşana "@" wek "a ya ticarî" di sala 1885 ê de, di klawyeyên yekem makineya nivîsê ya bi navê Underwood ê de ci! hê xwe girt. Ji wê rojê heta îro di klawyeyên kompûteran de wek nîşana e-name yê hate bikaranîn.
Di van rojên dawî de pirsgirekên li ser xwendina "@" ê de tê ditin. Naveke gerdûnî û hevbeş ya vê nîşanê tuneye. Îspanyol û Portekîzî wek weteya wê ya dirokî jê re dibêjin "arroba", Fransizan jî hinek vê peyvê diguherînin û dibêjin "arobase". Amerîkî û brîtanî jî "at-sign" (nîşana at) bikartînin. Almanan dibêjin "at zeiczhen", Japonan jî! wek "atto maak" dixwînin. Di tirkî de nîşana "@" carna wek "guzel a" (a ya xweşik) tê bikaranîn. Di nav kurdan de ev nîşan bi piranî wek "et" an jî "nîşana et" tê xwendin.
Gelo dişibe kîjan heywanî.
Li hîn welatan ev nîşan li heywanên cûda cûda tê şibandin. Alman, holandî, macar û afrikiyên ji başûr, nîşana "@" dişibînin wek teriya meymûnekê. Vê nîşanê fransizan wek şeytanokekê, danîmarkiyan wek xortima fîlekê, norwêcî wek teriya berazekê, Çîniyan wek mişkekê biçûk, rûsan wek kûçikekê, fînlandiyan jî wek pisîkek razayî dibînin.
Tiliyên piya mirovek yên ku ji ber îşemiyê ziyanvêketî ne.
Îşemî (bi grekî: ισχαιμία, "isxemia", sekinandin û hema - xwîn) tê wateya sekandina xwînê. Di kardiyolojiyê de, ji bo bêxwînmayîna organan tê bikaranîn.
Heger parçeyek dil ji ber sedeman xwînê negire, dil hêdî hêdî dimire. Wê gavê êşên angîna xwe nîşan didin. Ango sing, bi taybetî singê çepê diêşe. Ev êş tê wateya ku parçeyeke maskûleyên dil xwînê nagire û ketiye xetereyê.
Heger êşên angîna bi qasî zêdetirî 20 deqîqeyan bidome, divê mirov bilez xwe bigihîne nexweşxaneyê, lewra talûkeya mirina dil ango krîza dil heye.
Mirina masûlkeyên dil (miyokardînfarkt, înfarkta dil, qeyrana dil an jî krîza dil) yek ji nexweşiyên ku di rêzên pêşîn de can digirin, ziyaneke mezin î aborî didin e.
Wekî tê zanîn dil masûlkeyek e, pompeyek e. Dil ji du hefteyiyê heya dawiya jiyanê xwînê pompe dike laş û xwîna kirêt vedikişîne bo paqijkirinê. Dileke bêproblem di rehetiyê de li dora 60-100 carî lêdide. Dil di nava rîtma xwe de pompe dike. Dil çawa xwînê dide laş, ewqas jî pêdiviya wê bi xwînê heye. Masûlkeyên dil oksîjen û xurdemeniyê bi riya xwînberên koronerî yên ku ji masûlkeyên dil berpirsiyar in digirin.
Mixabin rojekê tê, lûleyên laş, herwekî xwînberên koronerî dixitimin û xwîn kêm an hîç naçe dil. Wê gavê îşemî destpêdike û heger mudahale nebe, ew cihê ku xwînberên koronerî xwînê dideyê dimirin û Mirina masûlkeyên dil pêk tê.
Hin nîşanên (sîmptomên) miyokardînfarktê.
Herêmên ku ji ber krîza dil êş têdikevin
Helbet di hin mirovan de sîmptomên din jî xwe didin der. Bo mînak li cem hinekan orta piştê, girik an zikê de êş hwd. Pirranî li cem jinan nîşaneyên wiha dertên.
Heger ji van sîmptoman kêm 4 heb kivşe ne û ji 20 dq zêdetir bêî rawestîn didome divê mirov bilez xwe bigîhîne nexweşxaneyê. Lewra dil ketiye talûkeya mirinê. Li vir dem wekî zêr e. Çiqas jû tedawî ewqas kêm tehrîbat di masûlkeyên dil de.
Heger heya 6 saetî midehele bûye û bi lêgerîna kateterê xwînbera koronerî ya ku xitimiye hatiye vekirin û dîsa xwîn çûye masûlkeyên dil, ziyan kêm dibe. Heger ji 12 saetî zêdetir lêgerîna katater nehatiye kirin, bi dayina dermanên xwînê tenik dikin (Heparîn hwd), balon anjiyoplastî, dayîna Stent, by-pass hwd nehatibe kirin êdî pirr dereng e û êş jî êdî namîne. Ew cihê ku ji wê lûleya xitimî xwîn digirt edî miriye û fonksiyonê nake.
Mirina masûlkeyên dil pirranî xwe li cem mêran dide der.
Kî di bin rîska miyokardînfarktê de ye?
Înfarkta dil belayeke cidî û bixetere ye. Heger piştî înfarktê 2 saetan nexweş hê dijî, mirov dikare bêje wê talûkeya mezin a yekemîn derbaskiriye. Lê înfarkta duyemîn hergav li bendê ye. Heger nexweş jiyana xwe ji serî ve biguherîne, rîskan kêm bike dikare temenê xwe dirêj bike û komplîkasyonên înfarkê hiştiye bigre bin kontrolê nehêle zêde bibin. Nexweşiyên Dil -Lûleyeên xwînê wekî şer bi dijmin re ye. Heger mirov jiyana xwe radîkal neguherîne înfarka duyemîn, felc heya mirin dikare pêk were.
Îro li rûyê cîhanê bi milyonan kesên înfarkderbaskirî jiyana xwe guhertine, wekî berê nebe jî dijîn û karê xwe dikin. Mixabin li Kurdistanê pirraniya kesên înfarkt derbasdikin dimirin. Lewra nexweşxaneyên têkûz kêm în û pir biha ne. Tenê lêgerîna kateterê bi tevê razana nexweşxaneyê û stentê herî kêm 4-5 hezar dolar e. Di operasyonên by-passê de ev digihêje hin caran 15-20 hezar dolarî.
Xeşeyerşa I, ango Xeşeyerşayê yekem (;, 519 b.z. - 465 b.z.) şahanşahekî mezin ê Împeratoriya Hexamenişî bû.
Navê wî bi farisiya kevn "Hšayāŗšā" tê mane "Serwerê gernasan" û bû.
Ceng û jiyan.
Shayar Shah lawê Daryûsê Mezin û Atossa, xwenga Kûruşê Mezin, bû. Dûv bavê xwe Daryûs I 486 b.z. de mir derbaza textê bû. Pêşin, serîhildanê li Babil û Misir de, 486 b.z.an de derketî û dema derbaza text bûyî de dom dikirî, di 485 b.z. de rawestand. Wê demê Persan bi yewnaniyên re dewamî, di Şerên Farisan de, ceng dikirin û Darius di amedeyiya seferberiyeke din de bû. Xeşeyerşa I derbaza textê bû şunda bi Kartaca ve tev di Thermopylen de şahê Spartaan Leonidas, gorî Herodot bi 2 milon leşkeran, bin xist. Lê paş re di cenga Şerê Derya yê Salamîs de di 28'ê rezberê 480 b.z. bi pêşengî padîşahî Themistokles, ji aliya komkeştiyên Atîna hat binxistin.
Dûv binketiniya Şerê Derya yê Salamîs de Xeşeyerşa I vegeriya paytextê xwe Susa. Hin leşkeran li Yewnanistanê man jî di Cengê Plataeayê de di 479 b.z. de hat binxistin.
Li ser Xeşeyerşa qalakê wiha heye: Dû pira, ji bo derbaz bû ne, bi keştiyan li ser Dardanellia re çê kirî helweşiya, derya bi 300 qemçiyan ceza kiri ye. Rast ne rast qalakê wiha tê gotin.
Xeşeyerşa I 465 b.z. de ji aliyê fermandarekî xwe Artabanos ve hat kuştîn.
6emîn sedsala b.z. ango sedsala 6an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 600 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 501 b.z.ê jî xelas dibe.
520ên b.z..
519 b.z.- Xeşeyerşa I ji dayîk bû(mir, 465 b.z.)
Peerless Motor Car Company (Cleveland (USA))
Pîşesazî an îndustrî an jî endustrî (ji latînî "Industria"), ji hemû kargeh û karxaneyan, kû bi alîkariya mekîneyan, kala, xardemenî, ebzar yan jî, madeyên xav berhev û saz dikin, pêk tê.
Bi giştî, ji her desteyeka karweriyê ra ko bi şêwaz û metodên wekhev û hevpişk ji bo bidestveanîna fayîde an qezancê di xebitin pîşesazî dihêt gotin, mîna "pîşesaziya muzîkê", "pîşesaziya tirompêlan" ango otomobîlan. Bêjeyên hemmehne (sînonîm) endustrî an îndustrî, senayî ne.
Bi ramaneka dî, pîşesazî ew tişt bû ko wekî bingehê peydebûna Ewropa ya nû piştî Şoreşa Pîşesaziyê dihêt hesibandin. Di vê ramana nû da, pîşesaziyê wekî metodekê nû yê berhemanîn û aboriyê cihê berhemanîna bazirganane û feudalane girt. Destpêka wan guhartinan bi afirandina makîneya helmê û pêşkevtinên zanistî û teknolocîkî yên dî bû.
Îndustrî di aboriya her welatekê, rolekê gelek giring dibîne. Endezyariya endustrî, karê pilan û sazkirina van kargeh û karxaneyan dike û prosêsa avakirinê heta bi Dawî hatin û karkirinê jî kontrol dike.
Pîşesaziya destpêkê.
Ev pişik ji pîşesaziya her neteweyekê wan pîşesaziya vedigirit ko ji bo hemî pîşesaziyên dî gelek bingehîn û destpêkanî ne. Mînakên vî coreyê pîşesaziyê derêxistina madeyên xav ji madenan, cotkarî û çandin, rêlvanî (daristan), terşdarî (xwedîkirina pez û ga û lawirên dî), masîgirî û hwd ne.
Cureyên pîşesaziyê.
Pîşesazî di aboriyê da dabêşî pîşesaziya destpêk, pîşesaziya duyê û pîşesaziya sêyê dibêt. Pîşesaziya duyê bi xwe dabêşî pîşesaziya sivik û pîşesaziya giran dibit.
Dilrêncî, janedil, dilêşan, rêncedil, angîna pektorîs, anjîna pektorîs, anjîn an jî stenokardî navê êşa taybet singê û ya mirina masûlkeyên dil û miyokardînfarkt e.
Êş tûj, guherbar, hic caran wekî şewatê ye di singê çepê de ye. Di heman demê de milê çepê, bi taybetî ji enîşkê berjêr jî diêşe. Dîsa binê çenê, stû jî dîêşe. Divê mirov bêje ku, ev êş ne standard e lê pirranî wisa ye. Hin caran êşa myokardînfarktê xwe bi awayên din dide der. Li cem nexweşên diyabetîk dikare xwe hîç nede der. Angîna pektorîs ji ber ku sîmptoma înfarkta dil e, girîng e. Hin nexweşiyên bingeh-psîkolojîk wekî berpêyên panîkî hwd jî heman sîmptomê nîşan didin.
Koda sîmptomê di zanistiyê de.
Angîna xwe di koronarsklerozê ango tengbûna demarên koronar de dide der. Sedemên laşî û psîkolojîk wê ditetîkînin. Nişka ve destpêdike. Heger bi bêhnvedanê derbas bibe baş e. Wê gavê mirov dizane ew ji ber spazma masulkeyan, êşa madeyê, îşemî, prînsmetalangîna hwd e. Heger ji 20 dq zêdetir didome, wê gavê talûke heye ku înfarkta dil destpêkiriye û divê mirov xwe zû bigihîne nexweşxaneyê.
Rewşên angînayê ditetikînin.
Helbet heger demarên mirov ên koronar paqij û nexitimî bin, mirov vê êşê nakşîne. Li heger demar ji 30-40 % zêdetir xitimî bin, di van rewşên tetikbar de angîna xwe dide der.
Balora Kûruş nivîskeke Kûruşê II li ser baloreke gil de nivisandî ye. Dûv Babîl vegirt şunda Kyros ew nivîska li ser serfiraziyên xwe û armancê xwe nivisandî bû. Ew di 1879an de ji aliyê Hormuzd Rassam de li mizgefta Marduka Babîl hat dîtin.
Hin kes bi wê re dê na "Danasîna Mafên Mirovan" herî pêş de. Ji bo di wê da tê gotin ku, azadî hat dane xulamên Babîl û azadiya olan pend dike bi wê re wiha tê gotin.
Kopiyeke wê li navenda Neteweyên Yekbûyîya li New yorkê jî heye.
Jean Baptiste le Rond d'Alembert (16ê çiriya paşîn a 1717an li Paris - 29ê cotmiha 1783an li Paris) Matematikvan û fîlozofek firansî ye. Ew bi xebata xwe ya Ansîklopedik ku bi Denis Diderot re kirî û wek fîlozofekî roniyan jî tê bîra mirovan. Alembert bêhtir wek fîlozofekî zanist tê naskirin.
Zaroktiya wî.
Kurê bîjî yê nivîskar Klodîn Gerîn Tensîn (Claudine Guérin de Tencin), û swarî Liwû Kamu Detûs (Louis-Camus Destouches) commissairê Topavêj, Alembert 16 ê çiriya paşîn a 1717an li Parîsê çêbû. çendroj piştî bûna wî, diya wî ew li ser derenceyên dêra Saint-Jean-le-Rond ya Parîsê danî û ew terk kir. Bêgoman navê wî ji vê derê tê. Pêşî wî li cihê zarokên windabûyî bicî dikin lê li wir zêde namêne û di demeke kin de jina camvanekî wî digire cem xwe. Her çiqas siwarî Detûş xwe bi fermî wek bav nîşan nede jî, hey ji xwendi perwerda wî dimêne û xerciyên wî bi cî tîne.
Donzdeh salî ew dikeve "Koleja (collège) çar gelan" bi navekî din (collége Mazarin). Li wir Felsefê, Dad û hûner dixwîne û di sala 1739 de dibe parêzer). Piştre serê xwe bi Bijîjkî û matematîkê dêşîne. Cara yekem xwe bi paşnavê Daremberg dinivîse û pişt re bi Alembert diguhare. Sala 1739 xebatek li ser çewtryên matematikê yên di pirtuka dersê ya Cherles René Raynaud ku di sala 1708an (û wî bixwe jî bingiha ya matemetîkê ji vê pitukê girtibû) derketî çêkir. Di 24 saliya xwe de (sala 1741) bi saya vê xebatê ew baş hatiye naskirin û kete "Koleja zanistiyê" (collège des sciences) de.
Du sal şûnde ew "Traité de dynamique" (peymana dînamîkê) çap dike. Bi vê peymanê ew encamên lêkolînên xwe yên li ser hijmara leptê pêşkêş dike. Di sala 1746 Diderot li rasta Amelbert tê û wî beştarî kerê Ansîklopediyê dike. Salek şûnde sekêşiya projeya Ansîklopediyê dikin. Piştî 5 salên xebatê bi hev re sala 1751 bi beşdariya 200 cîld ê yekemîn yê ansîklopediyê derdikeve. di sala 1759 de Diderot û Alembert ji hav dixeyîdin û Alembert dev ji projeyê ber dide.
Di 23 saliya xwe de dikeve Akademiya zanistiyê, û di 28 saliya xwe de jî dikeve akademiya Berlînê de. Di sala 1754 li akademiya Fransî wek endam tê hilbijartin û li 9 gulana 1772an li wir dibe sekreterê dayîmî tê hilbijartin.
Ji bona ku herê bi avîna xwe ya yek alî, nivîskar Lespinasse re bijî, di sala 1765 de ew ji mala xwe vediqete.
Anders Celsius (jdb. 27ê çiriya paşîn 1701 li Ovanåker - m. 25ê nîsanê 1744 li Uppsala) stêrnas, bîrkar û fîzîknasekî swêdî bû.
Anders Celsius li Ovanåkerê ji dayik bû û li zanistgehê Uppsalayê xwend. Di salê 1730î de ew li wir bû profesor. Di salê 1736an de wî ekspêdîsiyonek ji pîvankirinê cîhanê re çêkir. Wî di salê 1741ê de obzervatoriyûm li Uppsalayê çêkir.
Celsius kesî yekem bû, yê ronahiyê stêrkan serkir û derxist, ku ronahiyê Polaran magnêtê erdê eciz dike.
Celsius bi 43 salan ji ber jana ziravê mir û li domê Gamla Uppsala hatiye veşartin.
Germahiyê Celsius.
Anders Celsius di salê 1742 de yekê "Grad Celsius" çêkir. Bileksî îro wî ji xala kelînê yê avê ra 0 °C digot û ji xala helînê yê avê ra 100 °C digot. Wî jî hên zordariyê bê jî nivîsand (760 mm li ser gopalê zîbeqê). Şagirtê wi Carl von Linné di salê 1745, piştî mirinê Celsius, wê xeyrand.
Termomêterî wî (yê wî wê demê çêkir) niha li zanistgehê Uppsalayê ye.
Koronarskleroz ango tengbûna demarên koronar bingeha beşeke mezin ê nexweşiyên dil - demar e (NDD).
Skleroz tê wateya xitimandinê. Demarên mirov xwînê vediguhêzîne. Rojek tê dixitimin. Demarên her mirovê kêm-zêde selefekê dixitime. Lê yên ku nexweşiyên dil - demar bi wan re hene demarên wan zêde dixitimin. Hin caran ti agahî nade û nişka ve ev xitimandin xwe dide der. Xitimandinên demarên din ne ewçend xwedî talûkeya mirinê ne lê yên koronar, ji ber ku xwînê didin maskûleyên dil bi xwe bi talûke ne. Kesên demarên wan ên koronar xitimîne, nexweşên koronar (NK) an nexweşên dil - demar in (NDD).
Kê di bin rîskê de ye.
Ji van sedaman hin di destê me de ne ku em wan biguherin, bo mînak xwarina kêm kolesterînî, neraxwarina yan terkandina sîgarayêm sport kirin hwd.
PTCA kurtenivîsandina perkutane transluminale coronare angioplastie ye û teknîkeke bo lêgerîn, vekirin û dayîna Stentan li demarên koronar e.
Li Kurdistanê hin caran ji vê teknîka terapiyê re "Anjiyo bûn", "Bi balonê vekirin" yan "Gustîla demaran" jî tê gotin. Heger demarên koronar xitimîbin û bi metodên din (bo mînak tenikkirina xwînê bi cureyên heparînê hwd) venebin, PTCA yan jî gorî rewşa nexweşiyê û biryara bijîşk By-Pass tê kirin.
PTCA li laboratûwarên ku teknîka wê lê hene dikare bê kirin. Bijîşk di berbaranê yan piyê nexweş re bi riya demarên mezin kataterê dişîne heya cihê xitimiye. Li wir bi balonekê cihê xitimiye tê vekirin û heger pêwîst be bo carekê din neyê xitimandin Stent lê tê dayîn.
Fişara bilind a xwînê yan xwînpestêna bilind yan hîpertansiyon an jî LBX yek ji nexweşiyên sereke yên "NDD" (Nexweşiyên dil - demar) e.
Nirxên xwînpestênê (ên asayî).
Heger ji vê radeyê berjêr an berjor be, divê mirov têkeve şika NDD'ê. Ji bo LBX'ê "Mêrkujê malê" yan "Dijminê ji malê" tê gotin. Lewra mirov zû nanase û lê nakeve şikê. Hîpertansiyon yek ji tabloyên herî mezin û ruhstîn ê serdema me ye. Her sal bi milyonan mirov ji ber nexweşiyên ku xwînpestêna bilind sedem in, dimirin.
Dilekî asayî û bêkêşe di rehetiyê de li dora 60-100 carî lêdide. Divê mirov hem ji aliyê hêza lêdanê, hem jî ji aliyê hejmara lêdanê carekê dilê xwe bide venêrîn.
Çiqas zû pêderxistin, ew qas zû çareserî!
Hîpertansiyon: Bilindiya pesta/pestoya xwînê, bilindiya xwînpestênê(zêdebûna çewisandina'zexta' xwînê di rehan de(damaran de).) nexweşiyek pirbelavbûyî ye.
Stent navê boriyeke mîlîmetrîk e ku bo demarên koronar dîsa necivin, teng nebin û nexitimin tê danîn. Herwekî bi biryara bijîşk Stent dikare li demarên din jî were danîn. Lê Stent pirranî di kardiyolojiyê de bo nexitimîna demarên koronar tê bikaranîn.
Stent bi riya kateteran li berberaniyê yan piyê têketina demaran tê danîn. Bijîşk ji demaran dikişe heya dil û demarên koronar. Li wir bi balonanjiyoplastiyê xitimandinê vedike û boriyek an Stentê li wir datîne ku dîsa nexitime.
Gelek cureyên Stentan hene ku kîjan pêwîst e bijîşk wê bikartîne. Niha versiyoneke nû derketiye jê re "Stentên bi derman" tê gotin. Ev Stentana gelek biha ne. Stentên bi derman di nahêlin demar dîsa tengbin û di vî warî de gelek bikêr tên. Tê zanîn ku demarên hatine vekirin, di demeke kurt de 40-50 % dîsa li heman cihê dixitimin. Stentên bi derman vê selefê dadixîne heya 10-20 % î.
Jê rê "Nexweşê nexweşiyan" jî tê gotin. Kesên hîpokondriyak derî bi derî, bijîşk bi bijîşk digerin ku ji derdê wan re çareyek bibînin. Lê di rastiyê de derdê wan î organîk (laşî) nîne. tenê bi wan re nexweşiya psîkolojîk ango hîpokondriya heye.
Heger bijîşk nexweşê xwe nasneke dikare hin çewtî û şaşîtiyan bike. Hîpokondriya bi dermanan, alîkariya psîkiyatrîk, psîkoterapî û alîkariya sosyal dikare sax bibe.
Demjimêra havînê nerîteyekê di Navçeya demjimêrîyan de tê kirin. Gorî wê di havîn de dem demjimêrakê şunda tê xistin. Demjimêra zivistanê "demjimêra normal" e; demjimêra havînê jî demjimêrek ji wê şûnde ye.
Ew nêrîte bi armanca demê gorî roj miheng kirin û ragirtinê enerjî tê bikaranin.
Ji bo nêrîtê demjimêra havînê herî pêş de Benjamin Franklin dema ji hevalekî xwe re nivisandî qal kirî bû. Herî pêş de li Elmanya di 30ê nîsana 1916an de hat bikaranin. Di wê salê da li Îrlendayê jî hat bikaranin. Li cîhanê bi gelemperî dewlet sepaneke demjimêra havîn tê nerîtandin. Li Ewropayê jî der Îslenda, Rûsya, Rûsyaya Spî, Ûkrayna dewletan gişkan tê nêrîtandin.
Anemî (;) kêmbûna xwînê nexweşiyeke xwînê ye û xwe bi kêmbûna hemoglobîn û erîtrosîtan yan jî kêmbûna herduyan dide der.
Heger hin nirxên xwînê ne li cih bin, wekî sîmptoman xwe bi nexweşiyan dide der.
Hin nîşaneyên anemiyê.
Piştî testên xwînê nirxên xwînê derdikevin holê û bijîşk gorî wê cureyê anemiyê tesbît dike. Lewra gelek cureyên wê hene.
Hin cureyên anemiyê.
Her ji van anemiyan jî nava xwe de gelek binekoman pêk tînin. Anemî tabloya gelek nexweşiyan e.
By-pass wekî peyv tê wateya piredanîn ê û di dilnasiyê de navê cureyekî operasyona dil a vekirî ye.
Vekirî ango, laş tê jêkirin/vekirin. Di nexweşiya bixetere ya Mirina masûlkeyên dil ango înfarkta dil de piştî nirxandina rêbazên din, wekî çareya dawî tê kirin. Pirranî bijîşk berê rêbazên din diceribînin.
By-Pass operasyonek, ameliyatek e. Anesteziya giştî tê kirin. Pirranî dil di operasyonê de didin sekinandin. Dema ku dil sekiniye, makîneyek peywirdariya dil-pişik-gurçikê (DPG) dike. Hin cureyên bypassê bêî sekinandinê jî tên kirin.
Ji demarên ven yên di hêt an milê de ne tên jêkirin û bi demarên koronar ên ku êdî bikêrnayên ve tên dirûtin. Paşê dil dîsa tê xebitandin û cihê operasyonê tê vegirtin.
Bijîşk berê rêbazên wekî tenikkirina xwînê, împlantasyona Stentê hwd diceribîne heger riyeke din nebîne, baypassê dike.
Piştî baypassê nexweş dikare di nava 6 hefteyan de heger komplîkasyonên giran nebin, jiyana xwe bidomîne. Li vir rola mezinahiya ziyana înfarkda dil girîng e. Heger înfarktê cihekê mezin ji dil kuştibe, ritma dil xiravkiribe hwd saxbûn dereng û dijwar dibe.
Pergala siyasî an jî Sîstema siyasî pergalakê pê dewlet tê kargerandin e.
Pergala siyasî di dewletakê de karger nîşan dike. Minakî di Demokrasî de tê gotin "Hikim gîşk ya gel e".
Berê de dewlet gorî sîstema siyasî dihatin polandin. Di Serdema kevnare de Aristoteles dewlet gorî pergalan wiha dipoland;Keyîtî, Arîstokrasî, Siyasetmedar, Tîran, Oligarşî û Demokrasî. Gorî sîyasetmedar û dîroknasê Îtalyanî Niccolò Machiavelli an Otokrasî an jî Komar he ye.
Îroj pergala siyasî bi Dîktatorî û Demokrasî tê polandin. Di dîktatoriyê de hikim gîşkê dest mîrovekî de ye.
Demokrasî jî bi Demokrasiya Parlamenterî û Serokkomarî tê polandin. Demokrasî çi qas hikimê gîşkê dide gel jî, îroj gorî ew çawa dibe demokrasî bi Demokrasiya Radikal, Demokrasiya Dîrek û Demokrasiya Bingehîn jî tê polandin.
Lîsteya pergalên siyasî
Partiya Jina Azad a Kurdistanê (PAJK)
Partiya Jina Azad (PJA) partiyeke şoreşgerî bû. Di sala 2004'an de navê xwe guherand û bû Partiya Azadiya Jin a Kurdistan
Kateter (bi grekî: "καθíημι" = xişkirin, şandin, têdebirin) yek ji alavên lêgerîn û operasyonên nevekirî yên di bijîşkiyê de tên bikaranîn e.
Boriyek an xortimêk zirav û neziyandar e di nava demaran de tê birin heya cihê pirsgirêk tê de heye. Bijîşk di monîtoran de livîna wê dişopîne. Ji bo ku bijîşk tevgera kateterê bi riya ûltraşalê bibîne, madeyeke radyoaktîv dide demar. Bi riya kateterê dikare problemê tesbît bike, nava dil bibîne, frekansa di nava dil de bipîve, Balonanjiyoplastî yê bike, Stentan bicih bike, tetik a dil ango pîlê dil pêvebike hwd.
Ev teknîk ji Egîptiyan û Hindistaniyan de bi hezaran salan berê dihatibûye bikaranîn. Kateter di hemotolojî, Ûrolojî, Kardiyolojî û Anestezîyê de tê bikaranîn. Lê pirranî di kardiyolojiyê de.
Balonanjiyoplastî navê rêbazeke vekirina demarên xitimî ye.
Bi rêya kateteran balon di cihê ku xitimiye de tê vegirkirin û demar tê vekirin. Ji bo ku demar dîsa di heman cihê de neyê tengbûn û xitimîn gorî biryara bijîşk Stent lê tê danîn. Balonanjiyoplastî yek ji rêbazên nûjen û canfelatkir ê kardiyolojiyê ye.
Kesên ku mirina masûlkeyên dil derbaskirine berê bi riya tenikkirina xwînê tê midahalekirin. Heger demarên koronar venebe, bi lêgerîna kateterê balonanjiyoplastî û împlantasyona Stentan tê kirin. Heger serkeftin çênebe operasyonên vekirî, By-Pass hwd tê ceribandin.
Meksîko an Bajarê Meksîkoyê an jî Meksîko D.F., bi spanî "Ciudad de México", paytext û bajarê herî mezin ê welatê Meksîkê ye.
Hejmara niştecihên bajarê mezin ê Meksîko di 2020'an de 9.209.944 kes bû.
Karkirina zaroan zaravek e ji dûmahiya sedsala 19'ê peyda bûye û ji hemî karkirnên tirstijî û netirstijî ra dihêt gotin ko ji ber wan werar û saxlemiya zaroî dikevit ber metirsiyê û zaro ji xwîndinê vedimînit.
Her ji destpêka dîrokê ve zaroyan digel daybabên xwe pardariya karan kirîye, mîna: rav û nêçîrê, zotkariyê, karkirnên navmalê, hwd. Lê pirsa karkirina zaroan wekî pirseka civakî û qanûnî piştî şoreşa Pîşesazî hat ber behsan.
Li dawiya sedsala 18'ê gelek karxaneyên pate û peroyan li Brîtanyayê zaroyên hêtîm û sêwî mîna koleyan jibo karkinê komdikirin. Nerazîbûna li ser wan kiryaran zêdebû û li sala 1878'ê qanûnek derçû ko karkirina zaroyên biçûktir ji 10 saliyê berbend dikir.
Lê rewş li hemî welatên cîhanê ne mîna hev e. Li gelek welatên cîhana sêyê zaro bi miz û heqdestên kêm jibo têrkirina zikê xwe an zikê malbatên xwe kardikin. Ji vê jî xirabtir, li gelek cihên ko bi agirê şerên navxwe an şerên navbera destekên tundrê dişewitin zaro mîna şerkeran dihên bikaranîn.
Karkirina zaroyan metirsiyê li ser saxlemiya wan çê dikit û wan ji xwîndinê paşda dihêlit.
Nû Zelenda, Zelendaya Nû, Zelendaya Teze, (, bi maorî, "Aotearoa") welateke girav e. Ew li ser Okyanûsa Mezin de ye. Li 1.500 km bakura Nû Zelendayê Nû Kaledonya, 1600 km li bakur rojava ji Awistralya bi Deryaya Tazmanya vediqete, li başûr jî 3000 km dûr Antarktîka heye. Nû Zelenda du giravên mezinê, girava bakur û girava başûr, û gelek giravên biçûk de pêk hatiya. Giravên herî mezin ew in: Girava Stewart, Girava Great Barrier û Girava Chatham e.
Nû Zelenda welatekî Commonwealth Realm e. Keyaniya Nû Zelendayê bi Nû Zelendayê re tev Girava Cook û Niue û Tokelau sax dike.
Rûerda Nû Zelendayê 270.534 km² ye. Giravên mezin de ya bakur 113.729 km², ya başûr jî 151.215 km² ye.
Gelê Nû Zelendayê bi gelemperî koçerên di Brîtanyayê de hatinî û dimatî wir maorî ne. Gorî hejmartina gelhê di 2006an de 4.141.766 kes li Nû Zelendayê dijî ye. Ji bo mezinahî rûerda welat pira xewle, serî km² 15 mirov dikeve. Li gel kêmzêde %75 yê di ewropa de hatine. Wan re Pakeha tê gotin. Li wan şunda bi %14,7 maoriyên polînesî ne.
Li Nû Zelendayê bi piranî xristiyan hêne. Liwan bêtir bi 24% kes ateîst û bi kêmaviyê budîst, hindû, misilman û cihû hene.
Li Nû Zelendayê de sê zimanên fermî hêne: îngilîzî, maorî û zimanê ker û lalan ("New Zealand Sign Language-NZSL"). 96,1% ji gelê wir îngilîzî diaxive. Zimanê maorî bi 4,5% kesî tê axaftin. Zimanê ker û lalan jî di 10 nîsana 2006an û vir de zimanê fermî ye. NZSL bi 0,8% kesî tê bikaranîn.
Xudana pezî boş e, îkoturîzm jî heye
Bi gumani Nû Zelenda di sedsala vevbara 11an û 13an de ji aliya Polynesiyan hat doz kirin.
Mirovê ji Ewropayê de gehîştiya Nû Zelendayê Deryavanê holandî Abel Tasman bû. Dûv wî re 1769/70 de James Cook çû Nû Zelendayê. Paş James Cook de koçer di Ewropayê de çûna wan giravan. Di 1840 de jî Împeratoriya Brîtanyayê ew bendiya xwe kir. 1907an de jî ew bû koloniya Brîtanyayê.
Commonwealth realm, ango Koma Keyatîyê welatên endama keybanûya brîtanî Elizabeth II serokê dewletê pedijirandin e. Ew dewletan bi Monarşî kargerî dibin. Her welatek Elizabeth II wek monarşa xwe nişêt dikin. Wekok Awûstralya:.
Ji bo Niûe û Giravên Cook jî beranda Zelanda Nû ne Şahbanû Elisabeth II wan dewletan e jî.
Pêlên bingehîn ên di EKG'ê de
EKG an elektrokardiyogram navê grafîka ku bi elektrokardiyografiyê tê pîvandin e. Rewşa çalakiyên elektrîkê di masûlkeyên dil de nîşan dide.
Çalakiyên elektrîkê yên nizm bi alîkariya bilindkerekê li ser kaxêzê tê ranivîsandin. Bijîşk frekansên dilên normal û ragirtinê berhevdike û şîrove dike. EKG di tesbîtkirina gelek NDD (Nexweşiyên dil - demar) de pirr bikêr e.
Cureyên EKG'yê.
Elektrokardiyograf cara pêşîn ji aliyê kesekî holandî bi navê Willem Birmick Einthoven ve di sala 1900'î de hatiye avakirin. Wê gavê ev alav nêzîkî 300 kg bû. Niha gelek piçûk û sivik in û heya bigire nexweş dikare li ser xwe bigerîne.
EKG alaveke alîkar e lê ne hertişt e. Bi rêbazên din tesbîtkirina NDD'ê hêsan dikin. EKG pêlên elektrîkê yên ji girêka sînûsê berî bi masûlkeyên dil diherikin dipîve. Bi ser singê, mil û piyan ve sensorên elektrodê tê dayîn û bi alîkariya bilinkerê li ser kaxêzê tê raxistin.
EKG ya pirralî yan ergometrî bi tevgera laşê ve girtina nirxên çalakiyên masûlkeyên dil e.
Nexweş ne di rehetiyê de lê di hereketê de ye. Gorî tesbîta WHO´yê bi hesabkirina "220-temen" divê dil di testa EKG ya pirralî (an Ergometrî) de lêbide.
Ergometrî bi bikaranîna pedalan an bandên geroke tê pîvandin. Alavên taybet in û kesên pispor dikarin bipîvin. Ji sivik berî bi dijwarbûna giraniya pedalan bi qasî 15 dk didome. Ji nexweş tê payîn ku gorî temenê xwe testê bidawî bike. Di heman demê de nirxên dil monîtorîze ye. Heger nexweş westiya (betilî), bêhna wê teng bû yan êşên angîna destpêkirin test tê rawestandin.
Di ergometriyê de hêza dil tê pîvandin herwekî gelek nirxên ku pêdiviya bijîşkan pê hene tên bidestxistin.
WHO di werzişê de jî wekî ergometriyê, bi 25 Watt destpêkirinê pêşniyaz dike.
Wênesaziya serrûyî bi riya kompûterê, CT an Tomografiya kompûterê (bi Îngilîzî: "computed tomography") alaveke pîvandinê di bijîşkiyê de ye û serî de nirxên mêjî û yên sîng ("thorax") û hwd bi sê berahiye (dîmenziyonê) dîgîtal dinirxîne.
Cara yekemîn ji aliyê matematîkerê Awûstûryayî Johann Radon ve di sala 1917'î de hatiye avakirin û piştre hêdî hêdî gihîştiye asta xwe ya îro. Di bijîşkiyê de bo dîtina endaman, pirsgirêkên laşî hwd tê bikaranîn.
Alavekê ku wekî alternatîvê CTyê tê ditîn, wênesaziya serrûyî bi riya zingîna maqnetîzî (MRT) jî îro gelek pêşketiye.
Parzemîna Awistralya () di welata Awistralya û girava Tazmanya û Gîneya Nû de pêk tê. Li bakur digehe Hevêrka Ekvatorê, li başûr digehe başûra Tazmanya 43° hevrasta başûr, li rojhelat di qincoka 153'ê rojhelat de heta qincoka 113'ê rojhaletê ye. Bi 8.500.000 km² aqarê Awistralya nêzik qasa Ewropa mezin e.
Carinan Awistralya û Zelanda Nû Guina Nû û hin giravên Arşipela Malay va Okyanûsya jî tê nav kirin.
Li parzemîna Awistralya 28,4 milon kes dijî ye. Gelî wê derê mirov dikana nola dimatî û koçer veqetîna. Dimatîye wan deran Aborjîn û hin dimatîye Tazmanya û Papûa Gîneya Nû. Ewna bi destî koçera bi piranî tune kirin. Aborjîn ancax %2an nifûsa Awistralya ne. Koçerên Awistralya bi piranî yen Dema Kolonîyan de welatên împeratoriya Brîtanya de koç kirin e.
EKG ya dirêjdemî (EKG-DD) an Holter-EKG bikaranîna alava EKGyê ya bo demekê dirêj e. Pirranî kardiyolog 24 saetî bingeh digirin, lewra dixwazin di temamiya rojê de rewşa dil bişopînin.
Gorî pêşketinên teknîkî alava EKGyê bi nexweş ve tê girêdan û bo demeka ku bijîşk kivşe kiriye pê re dimîne.
Bijîşk dixwazin di rehetiyê de, di xewê de û di jiyana rojane de rewşê binirxînin. Bi taybetî hêz û hejmara lêdanê de zêdebûn hene an nîne tê şopandin. Ango di rîtma dil de xerabûn. Wekî tê zanîn xerabûna rîtma dil dikare di demeke nêzîk an dûr de mirina masûlkeyên dil pêk bîne.
Dîsa bijîşk beriya ku bi yekê ve rîtmker (pîla dil jî tê gotin) daynin jî pêdivî bi zanîna rewşa dil ya rojane dibînin û EKG-DDyê bikartînin.
EKG-DD grafîka rojane radixîne ber çavê bijîşk û bijîşk gelek jê sûdwerdigirin.
Bi navê Event-EKG cureyekê alavê jî heye ku ew wekî rîtmkerê tê împlantekirin û ji bo salan tê bikaranîn. Teknolojiya telefonên berikê bikartînin û heger di rîtma dil de xetereyeke mezin hebe mesajan dişînin nexweşxaneya ku girêdayiye.
Roman, bi zimanê romanî: "rom" (yekhejmar); "roma" (pirhejmar), navê berekê ji Hindistanê derketine û li cîhanê belavbûne ye. Ev peyv ji bo gelek komên civakî tê bikaranîn ku koka wan a etnîkî yek e. Li gorî vê yekê roman ji gelê dom a bakur-rojavayê Hindistanê pêk hatine. Li gorî lêkolînên genetîk roman di sedsala 5'mîn de ji welatê xwe yê eslî koc kirine. Kocberiya wan ne bi awayeke homojen, lê li ser rêyên cuda û di periodên cuda de debas bûye. Ji zimanê wan a zikmakî re romanî tê gotin û ev ziman xwediyê gelek zaravayan e. Romanî dikeve nava koma zimanên hînt-ewropî û zimanê ku pirtir nêzikî ye zimanê domî ye. Gel û komên roman di dîrokê de pir caran ji ber koka wan a etnîkî, awayê jiyandina wan û rewşa wan a civakî rastî zext û zordariyê hatine, ewqas ku li gelek dewletên ku tê de dijîn hê jî dibin armanca zilma civakî, aborî û siyasî
Navê roman ku ji peyva rom (mirov) pêk tê bi gelemperî ji bo hemû komên vê etnîsîteyê tê bikaranîn. Yekîtiya Navneteweyî ya Roman a ku hewl dide hemû romanên cîhanê temsîl bike, peyva roman jî di heman watê de bikartîne û ji aliyê Yekbûna Navneteweyî ve tê qebûlkirin.
Herwiha, ji bilî roman peyvên 'sîntî û 'sîgon' jî tên bikaranîn lê ev peyv ji peyva roman nûtir in. Yekemîn kongreya cîhanî ya hereketa mafên welatîyên roman di sala 1971'an de li Londrayê pêk hat û wek encam biryar hate dayîn ku peyva 'roman' bila wek peyva fermî ya ew civakên cuda bê bikaranîn. Kongreya Neteweyî ya Roman (Roman National Congress RNC) jî peyva 'roman' wek navê fermî bikartîne. Komîsyona ewropî ya dijî nijadperestî û nexweşbînîtiyê (ECRI) di sala 1998'an de pêşniyar kiribû ku bila ew nav bên bikaranin, yên ku di nava ew civakên cuda de têne bikaranîn.
Sîgon/çîgan/çîngen.
Peyvên sîgon/çîgan/çîngen jî wek naveke giştî tên bikaranîn, lê bêhtir ji bo biçûkxistina wan. Koka van peyvan bi tevahî nehatiye ronîkirin, lê tê zanîn ku ew ji peyva yewnanî 'atsinganoi' pêk hatine. Ev peyv di çavkaniyên dîrokî yên Gregorios II. Kyprios, patrîkê Konstaninolopûsê yê 1283-1289, derbas dibe.
Peyva 'atsinganoi' ku tê wateya 'destnedayî' naveke dîrokî ye ji bo gelên roman û bi taybetî ji bo biçûkxistin û cûdakirina nijadperest dihate bikaranîn. Di Elmanyaya Nazîstan de ev peyv wek navê fermî ji bo qewirandin û tinekirina vî gelî dihate bikaranîn. Ji ber van sedeman ev na xweşiyê komên romanî nayin. Hêjayî gotinê ye ku peyva sîgon di bingeha xwe de - wek peyva 'nigger' ("reşik") - her çiqas rasîst be jî, nehatiye qedexekirin û hê jî tê bilêvkirin. Roman xwe pirranî bi navê Roman binavdikin.
Li Kurdistanê.
"Aşiq, Begzade,Dom, Cengene, Cingene, Çîgan, Çîngen, Dome, Elekçî, Gewende, Meriyê boşe, Mirtib, Mirtiv, Mitirb, Mitrib, Qerec, Qereçî, Sûzmanî, Lûtî, "Tirk", "Tirkên sinnetê dikin û diranan çêdikin" "
Li Kurdistanê gelek deveran ji wan re "Tirk" jî tê gotin. Dibe ku ev ji ber hatina tirkan ya ji rojhilatê derketiye û kê ji rojhilatê hatibin mezinên kurdan gotine tirk. Cara pêşîn di destpêka 1500´î de li rojavayê Ewropa di qeydên dîrokî de navê wan derbasbûye. Tê texmînkirin ku romanan di destpêka 1000´î destbi koçberiyê kirine. Herçendî roman êdî ne ewçend wekî berê koçber bin jî wisa tên zanîn.
Eslê romanan.
Koçberiyên dîrokî yên gelê roman
Li gorî lêkolînên genetîk û lenguîstîk roman ji gelê domba (bi sanskrîtî 'domba') pêk hatine. Gelê domba îro li hemû Hindistanê belaw bûye, lê welatê xwe yê eslî li bakur-rojavayê Hindistanê ye. Dombayên bakurê Hindistanê xwe îro wek 'dom' bi nav dikin. Ji bilî vî navî, navên din ên ku li gorî zaravayan diguhêrin wiha ne: Domaki, Dombo, Domra, Domaka, Dombar, Dombari û hwd.
Domba di civaka olî ya hîndû de dikevin kasta dalîtan (paria) û bi vî havî di bin her çar kastên sereke yên brahmanan, kşatriyan, vaişyan û şudran dimînin. Derketina wan a ji Hindistanê li gor lêkolînên genetîk li dora 500. P.Z. pêk hatiye. Hinek komên dom bi vî havî li Rojhilata Navîn mane û îro li welatên li dora Behra Spî dijîn. Di sala 1100 P.Z de komên din derbasî Balkanan bûne û li wir bûne du beş: beşeke başûr-ewropî û yeka Ewropaya navendî.
Roman li kîjan welatî bijîn, pirranî zimanê wê welatî diaxivin lê dîsa jî dab û nêrîtên xwe, cejnên xwe û hinde jî zimanê xwe parastine. Zimanê romanan ango romanî ji malbata zimanên hind û ewropî ye.
Zilm, zext û zoredarî.
Dema ola Îslamê li Hindistanê belav dibe ji ber ku wan di kasta herî nizm de dijiyan rastî tevkujiyan hatin û reviyan. Hinek jî dibêjin wan jî wekî berên tirk-mongolan ji ber sedemên jiyanê welatê xwe terikîne. Mixabin ev gelê aştîxwaz û rengerengîn îro jî li tevahiya cîhanê di bin pêkutî û zilmê de ne. Bi zimanê wan perwerde nîne û civakên romanan di xizanî, bêperwerdeyî û dafika sûcan de dijî. Ji ber ku welateke wan êdî nîne, zehmetiyên herî mezin dikişînin. Di Şerê cîhanî yê duyem de li Almanyayê bi tevî cihûyan hatin tunekirin. Îro li Tirkiyeyê bi hezaran roman bêî nasnameya neteweyî ne.
Bratîslava paytext û mezintirîn bajêrê Slovakyayê ye. Ev bajêr li ser rûbara Duna ye. Hêşeta bajêrî ji nîv milyon kesan zêdetir e. Navê kevnê bajêrî Pozosnî bûye.
Bratîslava ji bo çêkirina gemiyan, amîrên mûzîkê keristeyên kîmyayî şerabê navdar e.
Çîganî, yan Romanî ziman û taybetiyên Çîganan re tê gotin.
Zimanê Çîganî yan Romanî ji zimanmalbata Îndogermanî ji şaxa Sanskrît e. Nêzîkî Hindî û Ûrdû ye. Lê ji ber ku Çîgan piştî ku ji welatê xwe Hindistanê koçber bûne êdî ne xwedî welatek in, zimanê wan di bin zimanên ku welatên ew lê dijîn de gelek heliyaye, qels ketiye.
Çîgan pirranî bi zimanên xwe yî zikmakî naaxivin. Li seranserî cihanê belavbûne û bi zimanên cihên ku lê dijîn pirranî diaxivin. Li Tirkiyê herêma Trakya, Stenbol, Enqere, Edene, Bursa, Kayseri hwd gelek cihan gorî texmînan zêdetirî 3.500.000 Çîgan dijîn. Dîsa çiqas ji wan bi zimanên xwe yî zikmakî diaxivin nediyar e. Li Tirkiyê wekî tê zanîn, ji xeynî Tirk û zimanê Tirkî zanîngeh nikarin û naxwazin li ser gelên din lêkolînan bikin. Li Kurdistanê pirranî koçber dijîn û li zozanan û gundan digerin bazirganiyê dikin.
Hin komên zimanê Romanî.
Kêm be jî li ser çand, huner û standartkirina zimanê Romanî xebat hene û alfabeyeka Latinî hatiye amadekirin. Heger li Tirkiyê nasnameya Çîganan were pejirandin û naskirin wê ji bo paşeroja zimên başî be. Lewra pirraniya Çîganan li Tirkiyê dijîn.
Manav navê berekê li Anatoliya dijîn e.
Bi taybetî li Bolu, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Kocaeli, Sakarya, Eskişehir, Bilecik, Manisa, İzmir, Antalya, Konya û Mersin a Tirkiyê dijîn. Ji ber ku li Tirkiyê binavkirinên din qedexe bûn û ji xeynî Tirkan hebûna ti berekê nedihate pejirandin, hejmara Manavan jî baş nayê zanîn. Dûgela Tirk hêj jî bi navê Manav nasnameyekê qebûl nake û heya bigire ji wan re dibêje "Tirkên berê hatî".
Gorî hin ronakbîrên Manavan ew bi eslê xwe Anatoliyayî ne û bi teybetî jî Grek in. Di bin bandora çanda Balkanî de mane û di dema Osmaniyan de bi darê zorê hatine Îslamîzekirin. Wekî Alban, Boşnak, Misilmanên Bûlxar û Yewnan hwd. Herwisa ronakbîrên Manavan nêzûkbûna çanda xwe, dab û nêrîtên xwe bi Yewnanan re tînin ziman û bi kurtî dibêjin "Em ne Tirk in lê bûne Tirk".
Hin ronakbîrên Tirk jî eslê wan bi Hîtîtan ve girêdidin. Îro pirr kêm be jî peyvên ji zimanê Manav mane dijîn. Manav çanda xwe diparêzin.
Giraniya atomê an jî giraniya gerdîleyê (Îngîlîzî, "atomic mass"), ji bo giraniya atomê Elementa di Kîmya de tê bikaranin. Giraniya atomê relatîv(relative atomic mass) ji bo atomê xweza de li izotopekê pirtir hênê tê bikaranîn, gorî rêjê hebûna wan tê hejmmartin.
Îroj giraniya atomê gorî ber hev dane giraniya karbon-12 tê hejmartin. Giraniya 6.02formula_11023, ango molak û Hêjmara Avogadro tê gotin, atomên C-12 12 gram e. Giraniya atomên din jî gorî C-12 tê hejmartin. Molak pêze, bi gelemperî, qasa giraniya atomê lê pêk hatî dihêwirinî ye. Wekok giraniya atomê hesin 55.847 û molak atomê hesin jî 55.847 gram dibe.
Li ser Giraniya atomê herî pêş de John Dalton xebitî û di 1805an de giraniya atomên Hidrojenê 1 hel girt. Li paş wî re Jean Stas di 1865an de giraniya atomê Oksijen-16 ê 16 hel girt. Ji bo Oksijen du Îzotopan xweya din bi O-17 û O-18 heye ew sedema du hejmertinê ciyawazî di bû. Di 1961an de International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)(Yekitiya navnetewiya kîmya bingehî û nerîtî) C-12 ji bo Giraniya atomê hel girt. Gorî wan her sê hejmartinan giraniya Oksijen, Karbon û Hidrojen wiha dibe;
Swêdî ji ziman û taybetiyên gelê Swêdê re tê gotin.
Zimanê swêdî yek ji zimanên malbata hind û germanî ye. Ji şaxa zimanên germanî, koma germaniyên bakur, binekoma skandînavî yên rojhilatê ye.
Alfabeya swêdî.
Deverên ku tê de zimanê swêdî tê xeberdan
Bi hevrebûna Xaça Sor û Heyva Sor
Xaça Sor bi navê ICRC, di sala 1863'î de li Cenevre ya Swîsreyê hatiye damezrandin. Îro bi navê Tevgera Navneteweyî ya Xaça Sor - Heyva Sorê (IRCRCM) kar dike.
Ev rêxistin ji bo alîkariyên mirovî kar dike û di fîlozofiya xwe de beriya ol, bawerî, çîn, nîjad hwd hertiştî mirovahiyê bingeh digire. Di sala 1919 de bi Heyva Sor a navneteweyî re peymanê mordike û bi hevre di alîkariyan de dixebitin.
Di dema sazûmaniya Nazî ya li Almanya de Xaça Sor bi destê şaxên xwe yî li Almanya gelek çewtî kirine û ji fîlozofiya xwe dûr ketine. Ev yeka han hêj jî tê rexnekirin. Îro Xaça Sor li pirraniya welatan birêxistinkirî ye û alîkariya hewcedaran dike.
Li Kurdistanê ji ber ku dewletek serbixwe ya Kurdan nîne, rêxistina alîkariya mirovî bi destê Heyva Sor a Kurdistanê tê kirin ku ev rêxistina mirovî li derveyî welêt hatiye damezrandin.
Wekîl Mistefayêv (jdb. 1938 li Semerkandê, Ûzbêkistan – m. 20ê avrêla 2019an, Belçîka) pêşengê tevgera jinûveavakirina xweseriya kurdan a ku Yosîf Stalîn xerabkiribû ye.
Binemaliya Wekîl Mistefayêv bi reçeleka xwe digihîje hoziya (eşîreta) Koroxlî, ango Rewşan. Di sala 1937an da ji ber siyaseta Stalîn û Panturkîstên Azerbeycana Soviyetê, malbata Wekîl Mistefayêv, mîna hezar malbatên kurdan, ji Kurdistana Sor hatibû aksorkirin (sirgûnkirin). Ew kurdên Kafkasê di salên 1937an û 1944an da bi zorê ji xaka kal-bavan hatibûn veqetandin û di komarên Asiya Naverast - Qazaxistan, Qirgizistan, Tacîkistan û Ûzbêkistan - da hatibûn cîhwarkirin.
Wisa, Wekîl Mistefayêv di sala 1938an da li Uzbekîstanê ji dayîk bûbû. Di salên Şerê Cîhanî yê Duyem da xwîşk û brayekî wî digel hezar zarokên kurdan li Asya Naverast ji birçîbûnê mirin.
Lê piştî serdema Stalîn hinde pêngavên lîberal û înternasyonalîst li Yekîtiya Sovyetê hatibûn avêtin û li ber zarokên kurdên sirgûnkirî jî riya pêşdaçûna kesanî (şexsî) vebû. Wek encam, Wekîl Mistefayêv di navbera salên 1955an û 1963an da jiyana xwe bi Artêşa Sor ya Sovyetê va girêda û bûbû fermandar.
Ji sala 1963an û virda Wekîl Mistefayêv xebatkarê elwekariya Sovyetê bû û karên taybetî ji wî dihatine xwastin. Ewlekariya Sovyetê hemû xebatkaran ji bona operasyonan di dewletên biyanî da amade dikirin. Wekîl Mistefayêv gereke bişandana Çînistanê, lê ewî daxwaza xwe ji bona xebatekê li Kurdistanê yan di nav Kurdan da diyar kiribû. Pêştirî vê, Wekîl Mistefayêv pêşniyara karmendên Sovyetê red kir, ligor kîjanê ew dikaribû nasnameya xwe biguhasta û dewsa “Kurd” di xeta NETEWE da “Uzbek” yan “Tacîk” binivîsiya. Ne behetî ye, ku ji ber vê serhişkiya Wekîl Mistefayêv, berpirsyarên ewlekariya Sovyetê kariyera wî xitimandin û wî şandine xebata hundurî Yekîtiya Sovyetê.
Di sala 1967an da Wekîl Mistefayêv beşa (fakûlteta) dadgeriyê li Zanîngeha Frûnze (paytexta Kirgizstanê) qedand û wek dadger li bajarê Oş li Kirgizstanê dest bi xebata taybetî ya dijî korûpsyonê kir.
Di sala 1970an da Wekîl Mistefayêv xwe kire nav meydana metirsiyê, dema ewî koma hevalbendên Koyçûmanov ji ber sedema korûpsyonê binçavkir. Koyçûmanov merivekî pir bi bandor bû, ji be ku ew pismamê Usubaliyev, Serkreterê Yekem ya Partiya Komûnîstên Kirgizstanê, bû û kes nediwêriya xwe bikira kirê wî. Lê têkoşîna Wekîl Mustafayev bi ser ket û Koyçûmanov digel dostên xwe ligor biryara dadgeha Kirgizstanê hatibû cezakirin. Nivîskarê binavûdeng Çîngîz Aytmatov û Serokwezîrê Kirgizstanê Sultan Ibragîmov piştgiriya Mistefayêv kirin û xwastin, ku serokatiya Partiya Komûnîsta Kirgizstanê ji dizan bihête rizgarkirin. Lê Sekreterê Yekem Usubaliyev desthilata xwe hişk girt û dijberê xwe Sultan Ibragîmov da kuştinê. Wê demê êdî Wekîl Mustafyev neçar ma, ku ji Kirgizstanê derkeve.
Di salên 1970î-1980î da Wekîl Mistefayêv di polîsa Komara Autonom Kara-Kalpak da, ya beşeke Komara Uzbekîstanê ye, xebata dijî bertîlkirina karmend û siyasetmedaran birêvedibir. Wekîl Mistefayêv yek ji wan kesên xizmetgozar bû, yên mezintirîn korûpsyona Sovyeta berê li Uzbekîstanê hilweşandin.
Bi vî cûreyî Wekîl Mistefayêv têkiliyên giring bi korên Moskovayê fermî ra saz kirin û êdî bi vekirî karibû mesela berwelatê xwe li Kafkasê biîne rojeva siyaseta Sovyetê.
Cîhê gotinê ye, ku ji sala 1981an da, dema Wekîl Mistefayêv şandine Komara Azerbeycanê, ew bi nû va xwe sipêrande pirsgirêka kurdan. Xebata wî li polîsa navçeya autonom ya Nexçevanê bû, ya di navbera Ermenistan, Îran û Tirkiyê da ye, lê bi fermî beşeke Komara Azerbeycanê ye. Nexçevan jî wek tê zanîn parçeyeke Kurdistana dîrokî bû, li Başûr herêmên Kurdistana Rojhilat, li Rojava jî herêma Serhedê ye. Bi sedan salan ew ji sê cemawerên etnîkî pêk dihat: kurd, ermenî û tirk. Ligor jimara destpêka sedsala 20an, li wir 50% kurd bûn, 40% ermenî û yên mayîn jî komên tirkziman yên curbicur bûn. Lê mixabin, piştî Şoreşa Cotmehê (Oktober) li Rûsiya, Nexçevan kete nav sînorên Komara Azerbeycanê. Mixabin, ramyara azeriyan ya dirêjxayan gihîşte encameke wisa, ku niha li wir ermenî nemane, kurd jî yan hatin sirgûnkirin yan jî xwe wek azerî binav dikin. Bêguman, herêma Nexçevanê ji Wekîl Mistefayêv ra giring bû, daku ew buhujandina kurdan li Azerbeycanê vekolîne û pilaneke vejînkirina şanaziya gelê me li Kafkasê bide ber xwe. Balkêş e, ku berî avakirina Dewleta Sovyetê, herêmên Kurdan li Laçînê (Kurdistana Sor), Zengezûrê (li Ermenîstana îro), Nexçevanê û Serhedê bi hev ra girêdayî bûn!
Di meha Nîsana 1985an da rewşenbîr û gundiyên kurd li Ermenistan û Azerbeycanê li kêleka Wekîl Mistefayêv sekinîn û nehîştin, ku birêvebirên Azerbeycanê wî mîna “ekstremîstekî Kurd” ji xebatê derxin û careke din bişînin Uzbekîstanê. Heta endamekî giring ji Wezîrxaneya Dadê ji Moskovayê – navê wî Bajenov – bi xwe hate bajarê Bakû (paytexta Azerbeycanê) û komployên dijî Wekîl Mistefayêv da sekinandinê.
Wextê di sala 1989an da nijadperestiya Kirgizstan, Ermenîstan û Kazakistanê gihîşte asteke bilind, Wekîl Mistefayêv bandora xwe bi kar anî, daku Kurdên li wan deran dijîn zirara mezin nebînin. Herweha ew yek ji amadekarên rêxsitina “Yekbûn” bû, ya armanca xweseriya Kurdistana Sor bi pêş dixist.
Ne behetî ye, ku karmendên Azerbeycanê û Kurdên xwefiroş zexta xwe li ser Wekîl Mistefayêv dikirin, daku ew dev ji hizra autonomiya kurdan berde û xwe ji serokatiya Kurdistana Sor paşve bixe. Wek mînak, wana carnan xwast wî bertîl bikira, carnan jî metirsiyên dora malbata wî bilêv dikir. Di ser re jî, ji sala 1994an da Xwedê giravî kadroyên PKK heval Cemal û heval Mahaddîn dijî Kurdistana Sor rawestiyan û weha digotin: “Derdê me ne çendik-çend gund li Kafkasê ne, mebesta me avakirina Kurdistana mezin e!”. Wan herduan hertişt kir, ku Wekîl Mistefayêv ji Kafkasê dûr bixin. Di dawiyê da wana Wekîl Mustafayev û malbata wî şandine ba gerîllayên Kurdistana Bakur.
Iro Wekîl Mistefayêv, xwediyê şeş xelat û nîşanên rêzgirtinê ji hukumeta Sovyetê, digel jin û zarokên xwe li Italiyayê bûye penaber. Kebaniya wî jî fermandara polîsa Rûsiyê ye, lê ji ber ku ew tev mesela Kurdistana Sor bûbû, ewê xebata xwe winda kir.
Komara Demokratîk a Tîmora-Leste, an jî Tîmora Rojhilat, welatekî li başûr rojhilatî Asya ji giravan pêk hatî ye. Navê dewletê bi fermî "Timor Loro Sa'e" tê nav kirin, ew tê mane "welatê Tîmora roj lê dibe ava". Bi portûgalî Tîmor-Leste jî tê maneya "rojhilat-rojhilat". Bi endonezî "timur" rojhilat e, bi portûgalî "leste" jî wek wê dîsa rojhilat e.
Girava Timor di Arşîpela Malay(Arşipela Endonezya) de û li ser Giravên Sûnda Biçûk de ye. Li bakur rojavayê giravê Timor Derya Sawu, li bakur Derya Banda, li Başûr jî nevbara Awistralya û Tîmor de Derya Tîmor he ye. Tîmora Rojhilat li ser nîva rojhelatê giravê de ye.
Tîmora Rojhilat di sedsala 16'an de kolonîya Portûgalê bû û epê dem Tîmora Portûgalê dihat zanîn. Di 1975'an de Endonezya dagir kir. Di 1999'an de UN pişt girt şunda Endonezya jê gerî û di 20'ê gulanê, 2002'an de serxwebûna xwe dest xwe xist.
Ew tê bawer kirin ku Tîmor bi Arşîpela Malay va 40.000 selan ber îroj jiyanî bû. Dema Kolonîyan de portûgaliyan di sedsala 16'an de Tîmor kire koloniya xwe. Dema Şerê Cîhanî yê duyem de Holand û Awistralyan ew dera dagirkirin jî li Şerê şunda portûgaliyan şinda saxa Tîmorê dest xwe xist. Di 1974'an de portûgaliyan dest bi vekêşandina giravê kir, di 28'ê sermaweza 1975'an de jî temam kir.
Bi piştgirtiya Amerîkayê, ji bo Tîmor nê kava bandêriya komunîst Çînê, Endonezya di 7'ê berfanbera 1975'an de êrîşa Tîmorê kir. Di pûşperê 1976'an de wekî navçeya Endonezya bi navê "Timor Timur" hat dane zanîn. Gerîllayên Tîmora Rojhilat Falintil ji bo serxwebûne di 1975'an de heta 1999'an bi Endonezya re ceng kir. Dema Endonezya di Tîmora rojhilat de bû ser 100.000 kesan re mirov hat kuştîn an jî di nexweşî û birçîtiyê de mir.
Paş di 1999'an de Portûgal, Endonezya û DYA li hev hat şunda di 30'ê gelawêja 1999'an de bi piştgirtiya UN'ê li Tîmorê referandûm bû. Gel ji bo serxwebûnê deng da. Lê ji bo nevbara Endonezya û gerîllayê Tîmor de ceng dewam dikir dijwarên ji bo aşitiyê ji aliya UN'ê ve hat şandina Tîmora Rojhilat. 20'ê gulana 2002'an de dewlet serxebû û di 27' rezberê de jî bû endama UN'ê.
Nifûsa Tîmora Rojhilat dora milyonek kes e. Gelê xwe bi gelemperî malayo-polynesiyan ne, lê li Tîmora Rojhilat 15 etnîkên ciyawazî hene. Malayo-Polynesiyanan koma herî mezin bi 100.000 kesî Tetun (Tetum) in. Li wan şunda bi 80.000 î Mambae, bi 63.000 î Tukudede, bi 50.000 î Galolî, Kemak, bi 20.000 Baîkeno tên. Li wan bêtir Melanazî (melanasish) jî bi 50.000 Bunak, bi 30.000 Fataluku, bi 70.000-100.000 Makasae hene.
Li Tîmora Rojhilat bi gelemperî zimanê tetum tê axaftin. Portûgalî jî zimanê fermiya jî encax bi %10'an gel tê axaftin. Li Tetum bêtir ew 15 zimanan din jî, zimanên netewî tê nas kirin; wetar, atoin meto, bekais, bunak, fataluku, galoli, habun, idalaka, kawaimina, kemak, makuva, makalero, makasae, mambai û tokodede.
Gelê Tîmora Rojhilat bi %95'an gel xiristiyan in. Li wan jî %92'an xwe katolîk, %3'an xwe jî protestan in. Li xiristiyaniyê bêtir misilman (%5), hindû û bûdî jî hêne.
Dirav.
Dirava Tîmora Rojhilat ocaxa 2000'î de dolara amerîkî ye. Bi dolara amerîkî ve di 2003'an de dirava xwe centavo-münzen jî tê bikaranîn. Lê ew tenê bi parê hesin tê bikaranîn, banknota centavo-münzen tune.
Girtineke elektronmîkroskobîk a bakteriyên tuberkulozê pêk tînin
Tuberkuloz (bi îngilîzî: "Tuberculosis", bi kurdî: êşa zirav) nexweşiyeka giran, domdar û mîkrobîk e.
Bakteriya ko di sala 1882'ê da Robert Kochî keşfkiribû "Myco bacterium tuberculosis" vê nexweşiyê çêdikit. Li Kurdistanê hin caran ji vê nexweşiyê ra "nexweşiya zirav" jî dihêt gotin. Heya destpêka sedsala 20'ê wekî nexweşiyeka bixeter û canstîn bû û heger sawa vê nexweşiyê biketa herêmekê, bi hezaran mirov dikuştin. Ev nexweşî bi vedîtina dermanên antîbiyotîk anko Zîndedij wekî her nexweşiyeka dî ya hewdanî hat çareserkirin. Heta dehsala 80'an li sedsala 20'ê ev nexweşî li Welatên Werarkirî ber bi neman diçû. Lê serhildana nexweşiya Konîşana Nemana Êmnahiyê ya Vegirtî (KNÊV) anko AIDS bû sedema serjinûve belavb,na vç nexweşiyê li wan welatan û li hemî cîhanê. Mixabin ji ber xizaniyê hêşta li Kurdistanê belav e.
Koda tuberkulozê.
Nexweşî serî de di pişikan de peyda dibe û bi riya xwînê hêdî hêdî di organîzmayê de belavdibe. Pişika mirov dirizîne. Nexweşî sawê dike û bilez belav dibe. Bi navê Bovis cureyekê wê di sîstema xwarinê de cihdigire. Hin cureyên din ên ku di ajalan de derdikevin jî hene. Derman û çareya vê nexweşiyê heye. Divê mirov di zaroktiyê de derziyên xwe bo parastinê birêkupêk bike. Gorî biryara bijîşk derman û parastinên xwe bike. Pirranî 6 mehan didome, dermangirtina vê nexweşiyê.
Hin sîmptomên vê nexweşiyê.
Kesên ku ajalan xwedî dikin, şîrê nekelandî vedixwin, dermanên li dijî bayê (romatîzma) bi kar tînin, li nêzîkî wê bi kesî re tuberkuloz heye û sîmptomên nexweşiyê pê re hene divê biçe cem bijîşk.
Tuberkuloz ji ber ku laş bi qels dixîne, heger di heman demê de nexweşiyeke din jî li mirov peyda bibe xetere pirr zêde dibe. Bi taybetî HIV.
Sîroz (bi grekî: "κίρρωσις, kírrosis") yek ji nexweşiyên kezebê ye.
Kezebê reş dike, dixurifîne. Lewra li Kurdistanê "Kezebreşî" binavkirine. Du carî zêde li mêran peyda dibe. Yek ji sedemên nexweşiyê yê girîng alkolîzm e.
Teşhîs û pêşketina nexweşiyê piştî nirxên laboratûarê gengaz e. Lewra sîmptomên wê gelek tevlîhev in. Mirov bêî bijîşk nikare bêje ka sîroz bi min re heye yan na.
Komgirava Malezyayê, Arxîpela Malezyayê, Komgirava Îndonezyayê an jî Arxipela Endonezyayê komgiraveke nevbara başûrê rojhelata Asya û Awistralya de ye. Ew Okyanûsa Hindê û Okyanûsa Mezin li hev vediqetîne. Bi 200.000 giravan ew komgirava herî mezin a cîhanê ye. Li ser wan giravan Îndonezya, Filîpîn, Sîngapûr, Brûney, Malezya bi navçeya Sarawak û Sabah Labuan ve, Tîmora Rojhelat, Papûa Gîneya Nû heye. Lê, gorî hinan Papûa Gîneya Nû li ser Asya ne li ser parzemîna Awistralya tê hejmartin.
Bi tunî du milyon km² rûerdê arşîpelê ye û li ser dor 300 milyon kes dijî ye. Giravên herî mezin ên li komgiravê Nû Gîne (hundirîna gumanbara), Brûney û Sumatra ne. Girava herî pir kes li dijî Java ye.
Li ser komgiravê hin êtûnên çalak hene. Çiyayê herî mezin ê li ser komgiravê bi 4.101 m çiyayê Kinabalu ye, li Sabahê (an jî Puncak Jaya li Papua bi 4.884 m, ku Gîneya Nû hundira ye).
Ji bo komgiravê li dor ekvatora siruştê li wir tropîkal e.
Komgiravê bi piranî epê dem bin dagirkirina Holendayê de bû.
a>, bi rêya "Haemophilus influenzae" çêbûye (di mêjiyê ortê de)
Menenjît (bi latînî: "Meningitis") yek ji nexweşiyên mîkrobîk e. Trawmayên qaqotê serî, hin cureyên nexweşiyên guh dikare bibe sedemê mîkrobgirtina vê nexweşiyê. Bi taybetî li cem zarokan bixetere ye.
Hin sîmptomên sereke.
Nexweşî gorî prognoza xwe bi hêsan an dijwar tê tedawîkirin. Hin cureyên menenjîtê hene.
Heinrich Hermann Robert Koch (jdb. li Clausthal; m. li Baden-Baden) yek ji mîkrobiyolog û navdarên bijîşkiyê ye Alman e ku bi keşfkirinên xwe yên bakteriyên nû tê naskirin.
Cara pêşîn Koch bakteriya ku sedemê tûberkûlozêye keşfdike. Di sala 1905î de ji ber xebatên xwe xelata Nobelê werdigire.
Dîfterî "(Corynebacterium diphtheriae)" nexweşiyeke sîstema bêhngirtinê ye.
Di sîstema bêhngirtinê de bi riya bakteriyê toksîn çêdibe û zû derbasî yekê din dibe. Beriya ku derziyên parastinê ewçend nebipêşketîbû vê nexweşiyê canê gelekan digirt. Lê îro pirr kêm e. Li Kurdistanê ji ber xizaniyê û kêmbûna derziyên parastinê dîsa jî canstîn e. Toksîna ku ev bakterî di organîzmayê de dihêle gelek bixetere ye. Heya bigire dikare felcê jî pêk bîne.
Cara pêşîn di sala 1826'î de Pierre Bretonneau ev bakterî binavkiriye. Di sala 1923'î de derziya parastina vê bakteriyê hatiye dîtin.
Hin cureyên dîfteriyê.
Her cureyê dîfteriyê gorî xwe hin sîmptoman lidardixe.
Hin sîmptomên dîfteriya zengilokê.
Helbet, sîmptom ne standart in û gorî asta nexweşiyê tên guhertin. Dîfterî pirranî dereng pê tê derxistin. Divê mirov derziyên parastinê birêkûpêk bike. Divê mirov li dijî sawê têbikoşe.
Tedawiya nexweşiyê dikare bi qasî 2 mangê bidome.
Arsim, persim, grîp an jî înfluenza nexweşîna ku bi sedema vîrusekê dadikeve nav mirovan. A rastî her yek navê cureyekê grîpê ye.
Arsim di serdema navîn de nexweşiyeke canstîn bû. Îro herçendî derziyên parastinê hene jî, sedî sed naparêze. Lewra vîrus hergav xwe nû dike. Nexweşiyeke bisaw e û bi taybeti li cem zarokên nûçêbûyî, kesên NDD (nexweşiyên dil-demar) pê re hene û temendirêjan pirr bixetere ye û heya bigire canstîn e. Bi hezaran cureyê grîpê hene. Pirranî ji dermanan bêhtir, bêhvedan û bihêzkirina laş nexweşiyê têkdibe.
Bakteriyên H5N1 di bin mîkroskopê de
Arsima balindeyan an grîba çivîkan yek ji cureyên nû hatiye keşfkirin ê arsimê ye.
Cara yekemîn di sala 2004´î de li Asya dûr (Çîn, Japon, Kore û hwd) hatiye tasbîtkirin û navê Înfeksiyona H5N1 pêve hatiye danîn. Vê arsimê gelek can standin. Ji bo saw ji mirovan ti agahî bidestneketine. Tenê bi riya meytên balindeyan digihê mirovan. Heya niha gelek cureyên arsima balindeyan hatine dîtin û çareya wan jî pê re. Lê çareya H5N1´ê hêj nehatiye dîtin.
Tê texmînkirin ku di destpêka sedsala 20emîn de cureyên pandemiya H1N1 bûye sedemê mirina nêzîkî 50 milyon kesî. Lê îro nebixetere ye. Dîsa pandemiyên (H2N2), (H3N2), (H1N1) û H3N1 ji rêza bixeterebûnê hatine derxistin.
Hin sîmptomên arsima balindeyan.
Ji ber ku ev nexweşî hêj nû ye û çareya wê sedî sed nehatiye dîtin, çêtir e mirov xwe ji berateyên balindeyan dûr bigire, biparêze. Dîsa divê mirov ji bo bi sawê nekeve têbikoşe.
Şîrovekirinek Mirina Reş a Peştê (1411)
Peşte, laşhelîn an mirina reş (navê zanistî yê bi latînî: "Yersinia pestis") nexweşiyeke mîkrobîk e.
Di serdema navîn, di salên 1347-1353 de bûye sedemê yek ji sê parên niştecihên Ewropayê. Herwekî li Ewropa bi navê "Mirina Reş" hatiye binavkirin. Bi kurdî ji vê nexweşiyê re peşte yan laşhelîn tê gotin. Di çanda devkî ya kurdî de li ser peşteyê gelek tişt tên gotin. Kivşeye zemanekê li Kurdistanê jî bi neyîni navdar bûye.
Herçendî dermanên nûjen pêşî li vê nexweşiyê girtibin jî, dîsa li welatên xizan tê dîtin. Agahî nîne ku li Kurdistanê xwe dide der an na. Nexweşî têger (bisaw) e.
Vê nexweşiyê di çand û wêjeya Ewropa de cihekê mezin girtiye. Bi navê peşta bûbonîk, pnomîk, gastroîntestînal û septîsemîk cureyên wê yî sereke hene.
Dîzanterî yek ji nexweşiyên mîkrobîk û bisaw e. Pirranî ji ajalan derbasî mirov dibe.
Mixabin li Kurdistanê gelek zarok ji ber vê nexweşiyê dimirin ku çareseriya wê pirr hêsan e. Tesbîtkirina nexweşiyê bêî nirxên laboratûar dijwar e. Bi taybetî testa destava mezin.
Hin sîmptomên dîzanteriyê.
Du cureyên wê yî sereke hene: Dîzanteriya amîpî, dîzanteriya basîlî. Tedawiya wê hêsan û pirranî biserketî ye. Divê mirov sedî sed derziya parastinê li zarokan bixe.
Dîmenek ji nexweşên harbûnê 1959
Harbûn "(bi latînî: rabies)" yek nexweşiyeke mîkrobîk e û pirranî ji ajalan derbasî mirov dibe.
Ev bakterî ji kûçikan (seg, kûtik), pişîk (pisîng), gur, hirç, hesp, fok hwd ajalan derbasdibe. Ango zoonoz e. Vîrûs bi vedan an temasa xwînî ya bi ajalan re derbasî mirov dibe û di sîstema neurologîk de xwe bicihdike. Hêdî hêdî sîstemê dixurifîne û dibe sedemê felc û mirinê.
Cara pêşîn di sala 1882'î de ji aliyê Louis Pasteur ve derziya parastina vê nexweşiyê hatiye keşfkirin. Heger di dema kurtketine bakteriyan de derzî were kirin, serkeftin mezin dibe. Piştî dema kurtketinê pirranî êdî çare jî nîne.
Hin sîmptomên nexweşiya harbûnê.
Helbet sîmptom ne standart in û gorî prognozê diguherin.
Beriya bijîşk mirov divê.
Gorî prognozê û zûanînê çareserî tê kirin.
a>", yek ji cureyên pêşiyên ku nexweşiya lerzeta derbasî mirovan dikin.
Lerzeta an jî malarya (navê zanistî: "Malaria") yek ji nexweşiyên mîkrobîk e û ji mêşûleyan derbasî mirov dibe.
Li Kurdistanê terapiya bêderman a lerzetayê.
Berê li Kurdistanê nexweşiyeke navdar bû û pirranî jî bi bazirganiya pez ji Îranê derbasî welêt dibû. Ji ber wê ye hin caran bo mixmixkan (vizik) dibêjin "Ecem hatin". Dîsa li Kurdistanê tedawiya vê nexweşiyê bi hêsanî dihate kirin. Cax sordikirin û bi zikê nexweş ve didan, çend birînen şewatê yên piçûk çêdikirin û bi saxbûna wan birînan re lerzeta jî diçû. Ango li vir sîstema parastinê (pergala bexşangê) dihate alarmîzekirin. Sîstema parastinê bi saxkirina birînan re bi şaşî lerzeta jî sax dikir. Çima zik? Lewra ji aliyê selûlayên neurologîk ve dewlemend e, nêzîkê rûviyan e.
Îro hemlik bûye nexweşiyeke ji rêzê. Serî de têkoşîn bi mixmixkan re, bi demedorê re girîng e. Mixabin li Kurdistanê, bi taybetî li bajaran ji ber nebûna sîstemên kanalîzasyon û avê û qirêjiya demedorê dîsa jî bi hezaran zarokên kurd dimirin. Malarya şerma sazûmaniyan e. Li welatekê ku lerzeta heye, divê ne hemwelatî lê dewlet fedî bike.
Hin sîmptomên lerzetayê.
Helbet gorî prognozê sîmptom jî diguherin. Heger nexweşî bipêşketî be werima zik, astengiya mezin a bêhnvedanê destpêdike û ev bixetereyî ne.
Malarya bi derman, bihêzkirina laş û devedoreke hîjyenîk têkdiçe.
Licok (), gundekî Amedê ji gundê Licê ya li pê pêsekevire.
Licok bi nêzike 250 malbat nêzik 2500 kesan ji gunden mezin tê hesibandin.
Licok di navber gundên Benê, Hezan, Nenyas, Kerwes û Zengê cih digre. Ji aliyek di navbera çiyan de li ser axek avî hatiye damezrandin. Di kaniyen di Licokê de çavkaniyên xwe hene jiyanê didin Licok û heremê.
Licok bi tûtina xwe meşhûr e. Tûtina Licokê di temama Kurdistan û Tirkiyeyê de bi nav û deng e. Tevaya gund derbasbûna xwe bi tûtinê dike.
Bi destpêka hêza rizgariya Kurdistanê re gundiyên Licokê ciyen xwe di nav hêzên rizgarîxwaz de girt. Serhildinên salên 1990 bi pêskêsiya Licokiyan dihatin meşandin.
Ji ber çalekiya Licokiyan gund du caran hate şewitandin.
Dema qala Licok û welatparêziyê bête kirin divê meriv Dedo ji bir neke. Dedo (Mustafa Zengin) ji sala 1985 heta sala şehîdbûna xwe 1991 bi xebatek çalak di heremê de hate naskirin.
Yekîtiya Ewropayê û endamên wê (bi rengê şînê tarî)
Berendamên Yekîtiya Ewropayê welatên dike di Yekîtiya Ewropayê kevine an jî ji bo ketine werê beraftin e. Welatên Pîvanên Kopenhagê temam kirîn dikanin endama YE bin. Li wan Bulgaristan û Romanya ve berafî hat temam kirin û di 1ê çiriya paşîn 2007an de dike endama YE'yê bine. Bi Tirkiye û Xirvatistanê re jî beraftin dewam dikin.
Bulgarîstan.
Berafiyên Bulgaristanê di 15ê hezîranê 2004 hat temam kirin. Dirava xwe Lew bi Euro ve hat guherandin. Di 25ê nîsanê 2005an de peymana beşdariyê hat îmzekirin. Ew ji aliyê komîsyana YEyê ve jî hat pejirandin û Bulgarîstan di 1ê kanûna paşîn 2007an de dibe endama YEyê be.
Romanya.
Di berfanberê 2004an de berafî hat temam kirin. Di 25ê nîsanê 2005an de peymana beşdariyê hat îmze kirin û ew ji aliya komîsyana YE`yê de jî hat pejirandin û wek Bulgaristan Romanya jî dike di 1ê kanûna paşîn 2007an de endama YEyê be.
Tirkiye.
Tirkiye di 1999an de berandameka Yekîtiya Ewropayê ye, li ber wê di 1996an de jî endama Yekîtiya Bacgehêya. Paş di 17ê kanûna pêşîn 2004an de Parlamena Yekîtiya Ewropayê ji bo berafiyan pejir da şunda di 4ê çiriya pêşîn 2005an de berafiyan dest pê kir.
Çi qas hîn kêmavî li wê aliyê de pire jî, berafiyên Yekîtiya Ewropayê û bi Tirkiye ji bo Demokratîk bûnê Tirkiye de gelek kêr kir û hîn jî gelek girîng e. Ji bo kurdan jî gelek kêr bû, lê ji bo demokratîk bûnê bi tûnî hîn gelek tişt gerek e û Berafiyên Tirkiye û YE ji bo wê bi kurdan û gelê Tirkiye re fersendake mezin e.
Li Ewropayê, ji bo Tirkiye bi rûerd bi kêmavî li ser Ewrope ye (%3) û nifûsa xwe li welatên Ewropayê Almanya bêtir li gîşka mezintir e (di 2015an de dike dor 80 milyon kes be), gelek kes endam bûna Tirkiyê na xwezê ye. Ew ji bo aboriya (ekonmoîk) Tirkiye û demokratîk rewşa Tirkiye jî nê xwestin.
Xirvatistan.
18ê hezîranê 2004an de Xirvatistan berandaem bûna fermî hel girt. Parlamena Yekîtiya Ewropayê ew di 17ê kanûna pêşîn 2004an de pejir kir û berafî di 17ê adarê 2005an de hat dest pê kirin. Gorî rawêjan Xirvatistanê li 2009an jî 2010an de endama YEyê be.
Berendamên gumanî.
Li wan bêtir; bi Albanya re ji bo berendam bûnê berafî û xebat dewam dike û bi gumanî dorî 2020an de dikana bi endama YE be.
Bosniya Herzogovîna jî ku ekonomîk rewşê xwe û arîşeyê (problem) etnîk bikana ji hev derxa wek Elbanya dikana bi endam be.
Montenegro û Serbistan ber tev bûn dixwastin ko bi endama YE bû ne ye. Paş di 2006an de li hev veqetiyan şunda jî yek bi yek ji bo endam bûnê dil xwestina xwe rave kirin. Lê ji bo Sirbîstan Ratko Mladić, gunehkara cenga Bosna, diparast berafiyê berendam bûna niha di şikê de ye.
Mixmixk, mêş an vizik ji mêşên ajalên ji famîleya "Culicidae" re tê gotin.
Di vê famîleyê de 35 eşîr û zêdetirî 2.700 cure mêş hene. Mixmixk, mêş, vizik û hwd., ji hemiyan re tê gotin. Li hin deverên Kurdistanê bi naveke din tên zanîn.
Mixmixk dikarin bi lezbûna 1,5 - 2,5 km/h bifirin. Li dora 15 mm dirêj in. Di sermayê de nizm, di germê de bi qasî 100 m bilind difirin. Bi lezbûna 5 m/h de xwînê dimijin û bi xwînmêtinê dijîn. Di 15 dq de li dora 300 mîkrolître xwînê dimijin.
Mixmixk pêdivî bi şekirê jî hene û viya ji avên giyayan digirin. Mixmixkên mê bo hêkkirinê pêdivî bi xwînê hene. Mixmixk sedemê gelek nexweşiyan e. Lewra bi gerîna xwînê mîkrob û bakteriyan digihînin laşê mirov. Bo mînak nexweşiya hemlikê.
Vîrûsa HIV a ku sedemê nexweşiya AIDSê ye bi mixmixkan derbazî mirov nabe. Mixmixka mê di carekê de 200-400 hêkan dike. Li dora 2 mangê temenê wan hene.
Pierre Fidèle Bretonneau (jdb. li Saint-Georges-sur-Cher, ber Tours; m. li Passy, îro li Paris) yek ji bijîşkên navdar ên fransî ye.
Bretonneau bi keşfkirina xwe ya nexweşiya dîfterî tê naskirin. Cara pêşîn wî ev nexweşî binavkiriye û heya bigire hin caran ev nexweşî bi navê wî jî tê binavkirin.
Portreyê Nefertîtiyê li Muzeya Misrê ya Berlînê
Nefertîtî jina navdar ya key Axenaton, yek ji keyên herî dawî yên dînastiya XVIIIan ya Misirê ye.
Nefertîtî bi xweşikbûna xwe û bi rolê xwe yê polîtîk dema amarniyan deng daye. Berî niha bi pêlekê dema ku komek arkeologên emerîkî dest bi tamîra pîrozgiha Atonê kir, Arkêologan dîtin ku li ser dîwarê mozaîk ku mêziniya wî nêzîkê 6 hezar ton e wêneyên Nefertîtî ji yê key Axenaton pirtir hatine neqişandin, ji vê yekê ew pir şaş man. Di neqşan de şahbanû tevlî key li cihê fîrewnan, li pêşiya xwedayê xwe xwiya dikin, dema ku şahbanû dijminê misrê ceza dike. Di hin şeklên din de cohtê key bi tevlî şahbanûyên piçûk xwiya dikin. Hemî şekl nîşan didin ku Nefertîtît xwedî hêzek mezin e.
Gastrît "(Gastritis)" nexweşiyeke madeyê ye û bi werimgirtina mûkoza madeyê xwe dide der.
Hin elementên kîmyayî dengeya baz û asîtê ya organîzmayê xerabdikin lewra ew li dijî amadekirina sirûştê ne. Bo mînak alkol, sîgara, xwarinên têr hormonî hwd mûkozaya madeyê dixurifînin, ziyanê didin. Dîsa hin nexweşiyên mîkrobîk û alergîk jî ditetikînin.
Xwe bi êşa madeyê, madelihevketinê, bêmadeyî, verêş û bêaramiyê nîşandike. Gorî sedemê terapî tê amadekirin. Heger sedem bê zanîn terapî hêsan e. Hin caran xwe bi êşa organên din dide der lê ev kêm e. Bo mînak êşa singê, êşa dil hwd.
Heger nexweşî dijwarî terapî dibe û domdar e, bijîşk dikevin şikên din. Wekî kêmbûna xwînê, kêmbûna hesin di xwînê de hwd. Dengeya baz û asît û jinûveavakirina wê bingeha terapiyê ye.
Nexweşiya parkinsonê yek ji nexweşiyên neurologîk e û mixabin sedî sed terapiya wê hêj nîne. Bi xerabûna fonksiyonên mejî xwe dide der. Pirranî li temendirêjan peyda dibe.
Cureyekê felcê ye. Heger sedem bê zanîn jê re "sendromên parkinsonien"," heger neyê zanîn "îdyopatîk parkînson" tê gotin.
Sedemên ku vê nexweşiyê ditetikînin an çêdikin.
Ev nexweşî cara yekemîn di sala 1817'î de ji aliyê James Parkinson ve hatiye keşfkirin û bi navê wî hatiye navkirin.
Terapî di hin kesan de qe bersîvê nade lê di gelekan da dide. Pirranî dermanên ku neuroyan ditetikînin tê bikaranîn. Dîsa cihê ku problem heye tê tunekirin ku ev tenê êşa nexweş kêm dike. Bi operasyonan nexweşî tê ceribandin. Alîkariya sosyal pêwîst e.
Anoreksiya (bi grekî: "ανορεξία, anorexía - bêmadeyî") yan Anoreksiya nervoza yek ji nexweşiyên bingeh-psîkolojîk e. Nexweşiya xwarinê ye.
Nexweşî dikare bixetere bibe û can bistîne. Pirranî li jinên temenciwan peyda dibe. Nexweş ji bo ku kîloyên zêdenegire êşkenceyeke mezin dide laşê xwe. Nexweş dixwaze madeyê xwe kontrol bike lê rojek tê êdî bêmadeyî lê peyda dibe.
Di terapiya nexweşiyê de psîkiyatrîst, psîkolog û diyetîsyen peywirdar in. Wekî nexweşiyeka serdema nû jî tê zanîn.
Tûmor ji sedema zêde pirrbûna selûlayan (hucreyan) pêk tê û di bijîşkiyê de cihekê wê yî girîng heye.
Tûmora kedîkirî na lê ya nekedîkirî li organîzmê nayê û bixetere ye. Di zanistiyê de ji girêyê re neoplazî tê gotin. Tûmor bi serê xwe mijara beşekî bijîşkiyê ye. Wekî tê zanîn kanser jî bi xwe ji tûmoran dibe. Ango tûmorên nekedîkirî, tûmorên biyan sedemê kanserê ne. Wekî selûlayan tûmorên nekedîkirî jî zêdedibin û ji viya re metastaz tê gotin.
Bîrov (bi îngilîzî: "eczema") yek ji nexweşiyên pîst anko çerimî ye. Bîrov coreyekê pîstkuliyê anko dermatîtê ye ko sincirîneka tebeqa herî jorîn ya pîstî anko rûpîstî ye. Ev coreyê nexweşiyan pirranî domdirêj û kevnar dibin û sedema wan jî pirrhestkerî anko alerjî ye.
Ji nîşan û berjengên bîrovê ev in: zuhayî û hişikiya pîstî, xurhan, sorbûn, perçivtin anko werimîn, peq û zipik, têzan û xwînjêhatin.
Pejîknasî (epîdemiyolojî).
Pirraniya rewşên bîrovê di şîrxweran da û di jinên ko temen anko jiyê wan di navbera 15 heta çil saliyê da ye diqewmin. Bi giştî 2 liser 3 ya hemî nesaxiyên pîstî bîrov in.
Di jêderên pizişkî da lihevhatineka gelek tekoz liser cûreyên bîrovê nîne. Jibo nimûne, di hindek jêderan da hema tenê ji cûreyekê bîrovê ra dibêjin bîrov ko di jêderên dî da bi navê bîrov anko pîstkuliya needetî (bi îngilîzî: "atopic dermatitis") dihêt niyasîn. Bi giştî, di jêderên amerîkayî da kêmtir peyva bîrov anko egzîma dihêt xebitandin û zêdetir zarava pîstkulî anko dermatît li kar e.
Çareserên dermanî.
Ew dermanên mîna vazelînê ne ko nahêlin pîst zuha û hişik bibit.
Ew derman in ko bandorê li karvedanên êminîzanistî yên laşî dikin.
Polîmiyozît (navê zanistî: "Polymyositis") nexweşiyeke mîkrobîk di masûlkeyan de ye.
Li cihê ku nexweşî lê peyda bûye dikare di çerm de guhertinan pêk bîne lê ev ne ferz e. Heger di çerm de hin nîşane xwe dabin der, ji wê re dermatomyozît tê gotin.
Mixabin sedemê vê nexweşiyê sedî sed nayê zanîn.
Hin sîmptomên polîmiyozîtê.
Tê payîn ku sîstema parastinê xwe bi xwe biserbikeve, lewra ev nexweşî wekî kêmasiyeke sîstema parastinê jî tê binavkirin. Heger kêmasî ne di pergala bexşandîbûnê de be, nirxên laboratuar tê girtin û gorî wê li terapiyê tê gerîn. Heger terapî bi dermanan negengaz be, bijîşk dikevin şika hin cureyên kanserê.
Apandîsît bi îltehebbûna rûviyê kor, rûviyê zêde xwe nîşan dide û nexweşiyeke pirr bi êş e.
Hin sîmptomên wê.
Li cem jinên bicanî dikare êş xwe di nava zik de jî bide der. Dîsa li cem kesên temendîrêj hin caran cihê êşê guherbar e. Tesbîtkirina apandîsîtê li cem temendirêjan dijwar e.
Terapî.
Heger apandîsît hatiye tesbîtkirin, divê sedî sed di nava 48 katî de were operasyonkirin. Pirranî terapî serkeftî ye, radeya mirinê tenê 0,001 % e. Di operasyonê de rûviyê kor tê girtin. Wekî tê zanîn rûviyê kor (zêde) bikêr nîne û jêkirina wê ziyanê nade organîzmayê. Heger operasyonê li dûv xwe ti komplîkasyon nehîştiye, nexweş dikare di demeke kurt de jiyana xwe wekî berê bidomîne.
Epîlepsî (bi grekî: επιληψία, "epilepsía", bi latînî: da-yê ketin ya fû.
Ji sedemên tevlîhev ên mejî tê. Zêdebûna elektrîkê di fonksiyonên mejî û xerabûn di têkiliyên navbera beşên mejî bingeh in. Di hinek mînakan de sedî sed sedem û çareserî nayê zanîn. Nexweşî xwe bi krîzên nebirêkûpêk ên ji nişka ve rûdidin dide der. Pirranî nexweş bo demekê ji hişarê dikeve, jixweve diçe. Di hin mînakan de dipelpite û kef ji dev tê.
Li Kurdistanê di krizên epîlepsiyê de pîvazê didin ber pozê nexweş daku li hişarê vegere. ev kirin tu bandoreke erênî li krîza dayê nake, tenê lı nexweşxanê bi derman (wek DİAZEM) dikare zûtir dawîyê li krîzan bîne piraniya krîzan berî 5 dkan xweber bi dawî dibe
Hin sedemên ku epîlepsiyê ditetikînin.
Epîlepsî pirranî di 6 saliyê de destpêdike. Hin nexweş dema bêhneke biyan digirin dikevin pêla krîzê. Hin jî dema televizyonê temaşe dikin, krîz destpêdike. Lê ev mînakan ne standard in.
Heger krîz li pey hev tên û ji 20 dq zêdetir didomin divê sedî sed mirov bang li ambûlansê bike. Bijîşk bo terapiya destpêkê ji koma Antikonvulsiva ya ji malbata Benzodiazepine dermanan bikartînin. Nirxên EEG dide, rêbaza terapiyê kivşe dike.
Heger ev şertana hebin, serkeftin di terapiyê de zêdetirî 70% ye.
Heger hîç rêbazek bikêr nayê û prognoz nebaş e, hin operasyon tên kirin. Bo mînak bi hêza elektrîkê hin cihên kana problemê ne tên tunekirin hwd.
Frédéric Chopin (bi polonî: "Fryderyk [Franciszek] Chopin", carina jî "Szopen", bilêvkirina kurdî: "Fransiwa Şopin"), (1 adara 1810an – 17 çiriya pêşîna 1849an) mûzîkdaner û piyanovanê navdarê Poloniyayî ji rêbaza romantîsîzm. Ew ji mezintirîn mûzîkdanerên piyanoyê dihêt hesibandin.
Chopin li Zelazowa Wola, nêzî Warşovaya paytext li bavekê Fransî û daykeka Polonyayî hat dinyayê. Daybabên wî ew li jiyê 4 saliyê fêrî piyanoyê kir. Mûzîkdanana (kompozîsyona) wî ya herî pêşîn li sala 1817ê, hêşta heft salî hat belavkirin.
Dema jiyê wî bîst sal bû, çû Parîsê. Ew li Parîsê wekî dersdêrekê piyanoyê yê herî navdar hat niyasîn. Wî dest ji mûzîkdananê berneda. Wî têkhilîyeka gelek nêzîk bi George Sandî re çêkir.
Li sala 1838ê tûşî nexweşiya êşa zirav bû. Sandî heta sala 1847ê sexbêrî lê kir. Piştra, ew ji hev cida bûn û heyamekê piştî hingî Chopin bi wê nexweşiyê mir.
Herçind e Şopin li welatê bûna xwe, Polonyayê dûr jî bû, evîna wî welatê bi şeran ji hevhilweşyayî her di dilê wî da mabû. Mazurkayên wî xema mûzîka gelêrî ya Polonyayê digehînin.
Mûzîka wî gelek romansî û evînî ye û kartêkir û bandorek mezin li ser gelek mûzîkdanerên dî, mîna Franz Liszt hebûye.
Franz Liszt (bilêv bikin: "Frants Lîst") (1811-1886), mûzîkdaner û piyanovanê navdarê macaristanî ko afirîner û babê resîtalên piyanoyê yên tek dihêt hesibandin.
Ew li gundê Raiding li Macaristanê hat dinyayê. Li sala 1823'ê bi daybabên xwe ra çû Parîsê û jihê xwe wekî piyanovanekê çeleng peytkir.
Ew 12 salan li Fransayê ma û bi gelek rewşenhizrên wî çaxî ra, mîna mûzîkdanerê fransî Hector Berlioz û nivîskar Victor Hugo û hozanvanê elmanyayî Heinrich Heine hevalînî kir. Paşra, heta sala 1847ê, ji bo heyama 8 salan li hemî Ewrûpayê geriya.
Li sala 1848'ê heta 1861'ê li dîwana dûkê mezin ê Weimarê rêveberê mûzîkê bû. Li sala 1861'ê çû Romê û dest bi xwîndina teolociyê anko îlahiyatê kir. Paşmaya jiyê wî di navbera Weimar, Rom û Bûdapeştê bi danan û fêrkirina mûzîkê derbaz bû.
Karên piyanovanê polonî yê Frédéric Chopin tesîr liser Lîstî danaye.
Lîsr bi yek ji nûafirînkarên harmoniyê li sedsala 19'ê navdar e. Ew nemaze di warê bikaranîna Kordên Kromatîk da desrhel bû. Wî di warê form an qalibê mûzîkê da jî nûafirandinek heye ko bi leimotiv navdar bûye. Ew di vê teknîkê da guhartinan di têman (bi îngilîzî: "thematic transformation") da çêdikit.
Mûzîka wî ya piyanoyê jibo jenînê gelek zehmet e û wî gelek şiyanên nû nundirî piyanoyê kirin.
Brîna Herisê anko "brîna gedeyê" (bi Inglîzî "peptic ulcer") brîneka koendama herisê ye ko li wan deran çê dibit ko dikevin ber ziyana tirş anko asîdê gede anko aşikê.
Gelek ji van brînan girêdayî hûrjînewer anko mîkroba Helicobacter Pylori ne. Gelek keristeyên dî mîna hebikên Aspirîn dikarin vê nexweşiyê çêbikin.
Bervajî baweriya giştî, birîna dazdegirêyê ko hema dirist piêtî gedeyê ye ji birîna gedeyê bi xwe berbelavtir e. Heye ko hindek ji brînên gedeyê bibin şêrpence lê birînên dazdegirêyê bi awayekê giştî wiha nîne.
Sorik di çermê nerm de
Sorik an jî Sorka (bi latînî: "Morbili") yek ji nexweşiyên mîkrobîk e ku ne tenê li zarokan lê belê li mezinan jî dixîne. Ji mirovekî jî dighêje yê din!
Kesên ku sîstema wan ya parastinê biserketine, di zaroktiyê de derbaskirine, bi sorikê dîsan nakevin. Bi saw û metirsîn e, pirr zû belav dibe. Pirranî bi payîz û zivistanan xwe dide der. Kurtbûna vîrûsan 9-10 roj didome û paşê vîrûs xwe zêde dikin.
Hin nîşanên sorikê an jî sorka.
Nexweşî heger komplîkasyonek nehêle û sîstema parastinê biserbikeve di nava çend rojan de derbas dibe û ti ziyanê nahêle. Divê bê zanîn ku sorik ji bo zarokên hûr û mirovên mezin û jinên dicanî dijwar û bi metirsîn e. Hîjiyen an jî xwe parastina ji mîkrob û vêrûsan û bihêzkirina laş pirr girîng in.
Têrapî.
Dermankirin an jî têrapiya sorikê li ser bihêzkirina laş û hîjyenê ye. Dermaneke taybet dijî wê nîne. Bijîşk dikarin hin kombînezonên antîbiyotîkan bikarbînin. Dermanên êşê, xistina tîna laş jî tên bikaranîn. Zarokên ku bi sorikê ketine, bi qasî 9-10 rojan naçin dibistanê û di vê demê de bo ku nebe saw tê tênêkirin. Derziya parastinê ya sorikê di 10 mehî de tên lêxistin. Çêtir e mirov zarokan birêkûpêk bibin derzîkirinê.
Berîberî, nexweşiyeke ji zêdekêmbûna Thiamin (Vîtamîn B1) pêk tê.
Dîroka vê nexweşiyê pirr kevn e. Ji vir 4.600 sal berê li Çînê ev nexweşî dihate zanîn. Di sala 1630'î de Jacobus Bonitus behsa nexweşiyekê li girava Java dike û sîmptomên wê wekî cirifandina hestiyan şîrove dike ku ev Berîberî ye. Ji xwe Bonitus jî vê nexweşiyê bi navê gelê giravê binavdike.
Nexweşî li parzemîna Ewropayê kêm e û ew jî li kesên alkolîk peyda dibin.
Du cureyên berîberiyê hene.
Di sala 2003 de li Îsraelê nexweşî bi pitokên nûjidayîkbûn re hate tesbîtkirin. Li cem pitokan bixetere ye dikare bandoreke neyînî li dil - demar bide.
Di terapiyê de dayîna thiaminê bingeh e. Bijîşk herwekî lêdigerin ku bandorên neyînî kêm an tune bikin.
Multiple Sclerosis, MS, skleroza enîfireh an disseminated sclerosis yek ji nexweşiyên sîstema parastinê û neurolojîk e.
Xwe di sîstema parastinê û mejî de dide der. Mirov dikare bêje ji çewtî û kêmasiya sîstema parastinê tê. Selûlayên (hucre) neurolojîk bi qaşikên miyelîn tên dorpêçkirin û parastin. Îcar di vê nexweşiyê de sîstema parastinê van qaşikên miyelîn wekî dijmin dibînin û wan tehrîb dikin. Hin caran dîsa jî sîstema parastinê biserdikeve û nexweşî bêî ewçend ziyanê derbasdibe.
Cara pêşîn bi navê Jean-Martin Charcot kesekê Fransî di sala 1868'î de ev nexweşî tesbît û şîrove kiriye. Ev nexweşî xwedî gelek sîmptom, sedem û ziyanê ye, lewra bi navê Multiple Sclerosis hatiye binavkirin, ango skleroza enîfireh.
Hin sîmptomên skleroza enîfirehê.
Nurolog bi gelek testên laboratûarê nexweşiyê binavdike.
Cureyên skleroza enîfirehê.
Terapî dikare bi salan bidome û serkeftin pêde pêde zêdedibe.
Jean-Martin Charcot (jdb. 29ê çiriya paşîn 1825 li Paris; m. 16ê tebaxê 1893 li Morvan) yek ji neurologên navdar ên Fransî ye.
Bi keşfkirina xwe ya nexweşiya Skleroza enîfireh (Multiple Sklerose) tê nasîn. Dîsa wê ev nexweşî ji Nexweşiya parkinsonê cudakiriye û taybetiyên wê kivşe kiriye. Wî di dawiya jiyana xwe de bala xwe dabû psîkopatologiyê û li ser hîpnotîzma û hîsterîyê lêkolîn dikir. Wî bandoreke mezin li Sigmund Freud û psîkoanalîzê kiriye.
Hepatît A "(Hepatitis A)" an bi Kurdî Zerika Zer yek ji nexweşiyên mîkrobîk û bisaw e.
Vîrûsên vê nexweşiyê di 15-50 rojî de kurtbûnê diqedînin û dest bi ziyanê dikin. Nexweşî dikare bi mangan (mehan) bidome. Ti carî nabe kronîk û serî de li zarokan û kesên derziya parastinê nekirine peyda dibe. Li welatên ku sazûmaniyeke birêkûpêk a tenduristiyê nîne zêdê ye. Pirranî li Asya, Tirkiye, Rûsya, Îndonezya. Efrîqa, Latîn Amerîka hwd peyda dibe. Li Ewropayê nîne. Mixabin li Kurdistanê hêj gelek e.
Hin sîmptomên Zerika Zer.
Wekî cureyên din yên Zerikê bixetere nîne.
Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de terapî.
Li Kurdistanê di bijîşkiya gelêrî de terapiya wê biserkeftin tê kirin. Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de cihê sîstema parastinê bingeh û mezin e. Hepatît A bi şokekirina îmmûnsîstemê tê terapî kirin. Bo mînak ji çermên nexweş ên nerm (guh, serê poz hwd) hindik xwîn tê derkirin. Bi êşeke piçûk û ji gelek kanan tê xwastîn ku îmmûnsîstem şoke bibe, têkeve alarmê. Bi saxbûna wan birînên piçûk, bêî derman Hepatît A saxdibe.
Terapiya bijîşkiya nûjen.
Herî kêm sê car derziya parastinê ya dijî Hepatît A´yê ye tê kirin. Bingehê terapiyê ev e. Dîsa hîjyen gelek girîng e.
Hepatît B "(Hepatitis B)" an bi Kurdî Zerika reş yek ji nexweşiyên mîkrobîk, bisaw ên kezebê ye.
Tê texmînkirin ku yekemîn nexweşiya bisaw a dinyayê ye li dora 350 Milyon kes bi vê nexweşiya kronîk ketine. Nexweşiyeke girîng û ziyanker e. Kezebê dixurifîne heya bigire pûç dike. Vîrûsa bi heman navê ye, xwe di kezebê de bicihdike. Nexweşî bi riya xwînê, tûka dev, têkiliya cinsî hwd derbasî yekê din dibe. Li Tirkiyê ev nexweşî bi gelek peyda dibe û li Kurdistanê kêm e.
Hin sîmptomên Zerika reş.
Pirr kêm be jî ev vîrûs dikare ziyanê bide mejî. Heger ehya 6 mangî sax nebû, bixetere ye. Dawiyê de dikare kezebê bi giştî birizîne û nexweş hewceyê kezebekê veguheztî bike. Li cem pitokên nûjidayîkbûyî gelek bixetere ye.
Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de terapiya Zerika reş.
Ev nexweşî li Kurdistanê baş tê naskirin. Ji kelandina koka marîjok, javîle, pelhewesê û hinde giyayên din dermanên ku asta antîkoran bilinddikin tên bikaranîn û sîstema parastinê tê alarmîzekirin. Ji binê zimanê nexweş, bi kêreke dezînfektekirî ji herdu demarên sereke pirr bi baldarî hinde xwîn tê berdan. Jê re "xwîna pîs" tê gotin. Nexweş ji civakê û endamên malbatê tê dûrxistin û pêşiya sawê tê girtin. Gorî biryara bijîşkê gelêrî derman tê bikaranîn û hin caran berdana xwîna pîs tê dubarekirin.
Soriçik borriyek masûlkîye di navbera gewrî û gedeyê de.
Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên soriçikê wekî perîstalsî tê navkirin.
Soriçik, soricik, sorîçik, sorsorik, borîxurek an jî boriya xurek (bi înglîzî, "oesophagous", "food pipe")
Soriçik borriyek masûlkî ye, ji gewrî heta gedeyê dirêj dibe. Dirêjiya soriçikê bi qasî 25 cm ye. Firehiya soriçikê 1,5- 2 cm e. Soriçik li paş borîhewa û dil de li pêş birrbirreya piştê dirêj dibe. Rûyê soriçikê bi çîna lînceperde dagirtî ye, rijênên lînceperdeyê madeya lînc der dide nav valahiya soriçikê, bî awayê xurek di nav soriçikê de bi hêsanî xiş dibin. Gava xurek ji gewriyê derbasî soriçikê dibe, masûlkeyên soriçikê girj dibin û xurekê ber bi gedeyê pal didin. Mirov bi serserikî jî bisekine, wê xurek dîsa jî ji gewrî ber bi gedeyê biçe. Ango di nav soriçikê de, livîna xurek ne ji ber rakêşaniyê lê ji ber zora masûlkeyan e. Li gel masûlkeyên peyker, piraniya masûlkeyên soriçikê, ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Soriçik du cor lûsemasûlke lixwe digire, lûsemasûlkeyên dirêjkî (li aliyê derve) û lûsemasûlkeyên bazinî (li aliyê hundir). Girjbûna masûlkeyên soriçikê dor bi dor rû dide. Ango hemû masûlke bi carekî girj nabin. Masûlkeyên bazinî ji kotayiya gewrî dest bi girjbûnê dikin beş bi beş girj dibin. Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên soriçikê wekî perîstalsî bi nav dibe. Aresteya perîstalsiyê ji gewrî ber bi gedeyê ye. Masûlkeyên soriçikê ji cora lûsemasûlkeyan e. masûlkeyên lûsê di bin kontrola sîstema demarî ya xweser de kar dikin. Masûlkeyên soriçikê masûlkeyên xwenewîst in, ango girjbûn û xavbûna van masûlkeyan ne bi desthilatdariya (xwestek) mirov, lê bi awayek xweser rû dide. Demarekoendama xweyî bi cûtin û daqurtina xurekê çalak dibe û masûlkeyên soriçikê pel bi pel girj dike û xav dike. Bi her girjbûnê,xurek hinekî din ber bi gedeyê dilive. Guhêztina loqêk xurekê ji gewriyê heta gedeyê di nav 10 çîrkeyê de pêk tê.
Soriçik û nexweşiya dilekizê.
Li kotahiya soriçikê û navbera devê gedeyê de komek masûlkeyên bazinî yên givêşker heye. Ev masûlke wekî mîna derîçeyek kar dikin. Pêkhateya van masûlkeyan wekî guşer (bi îngilîzî: "sphincter") tê navkirin. Gava xurek ji dev ber bi gedeyê tê guhêztin guşer xav in (sist in), lê dema hemû xurek ket nav gedeyê û soriçik vala ma, êdî masûlkeyên guşerê girj dibin. Bi girjbûna masûlkeyan, guşer tê guvaştin û kotahiya boriya sorsorikê dixitime. Bi vî awayê rê li ber paşherika xurekan a ji gedeyê ber bi soriçikê ve tê girtin. Ji xeynî dema verişînê, divê tu car xurek ji gedeyê ber bi soriçikê neherike. Hin caran dibe ko guşer sist bimînê an jî girjbûna wî lawaz be, di rewşek wisa de, xurek ji gedeyê ber bi soriçikê paşdiherike. Xurek û şilemeniya nav gedeyê, ji ber derdana asîda gedeyê, gelek asîdî ne pH a gedeyê derdora 1,5-3,5 e, lê pH a dev, gewrî û soriçikê li derdora 7 e (nêtar e). Heke xurek û şilemenî ji gedeyê derkeve û ber bi soriçikê ve biherike, şaneya dîwarê soriçikê ji asîda gedeyê ziyan digire. Şane û xaneyên ziyangirtî dibin sedema peydabûna êşê. Ev êş wekî şewat dikeve canê mirov. Soriçik di nezîkê dilê mirov de derbas dibe, loma ji mirovê nexweş wetrê, êş ji dilê wî tê, agir bi dilê wî ketiyê û dilê wî dikize. Navê vî nexweşiyê wekî dilekizê (reflu) (bi înglizî: "heartburn")tê navkirin.
Hemoroîd (bi kurdî: "bawesîr", "werma demarê berjêr", "rûvîderî", "destava mezin a bixwîn") yek ji nexweşiyên demar e û xwe bi werima demarên sereke dide der. Hemoroîd tenê navê werma di anûsê de ye.
Sedem.
Li Kurdistanê li hin deveran ji vê nexweşiyê re, "nexweşiya teralên Bexdayê" jî dibêjin. Lewra ev nexweşî pirranî li kesên ku naxebitin, pirr dadiniştin, bêhereket in xwe dide der. Helbet kesên ku pirr dixebitin jî dikarin bi vê nexweşiyê bikevin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurdî de gelek dermanên vê nexweşiyê hene.
Du cureyên wê hene: Hemoroîda xwe dide der (ango tê dîtin) û ya xwe nade der, di hundirê rûviyê de ye. Werma demar bixwîn e û gelek êşê dide. Heger xwîn were lê êş tunebe, bijîşk dikevin şika şêrpenceyê (kanserê). Dîsa nexweşî gorî asta xwe tê tedawîkirin. Heger di asteke bilind de be, bi operasyonê cihên demar ên werimînê û demar sistkiriye tên hildan.
Ji ber ku werim li demarên sereke û girîng in, operasyon bi baldarî tê kirin. Hin caran piştî operasyonê dîsa di heman cihê de yan li cihekê din dîsa werim çêdibe. Sedî sed saxbûn hin caran ne gengaz e.
Wêne ji sedsala XIX. Malbatek albînîk
Albînîzm "(ji peyva albus - spî ya Latînî tê)" yek ji nexweşiyên genetîk e.
Xwe bi xerabûna metabolîzmayê dide der. Ji tunebûna yan kêmbûna pîgmenta ku rengê dide melanînê tê kivşekirin. Kesên bi vê nexweşiyê ketine, çerm û porên wan spî dibin. Dîtina çavan da xerabûn dibe.
Ji ber ku çermên wan zirav û bêhêz in, zu dişewitin û ji kanserê re amade ne. Di çavan de nîstagmûs heye ango çavên wan dicirifin. Heger albînîzm di asteka pirr bilind de nîne, ziyaneke mezin nade jiyana rojane.
Bo terapiyê.
Nexweşî xwe li cem ajalan jî dide der. Ajalên ku bi vê nexweşiyê dikevin pirranî nikarin xwe di nava şirûştê de biparêzin.
Nexweşên albînîk di nava civakê de ji ber rengê xwe rastî gelek astengiyan tên. Di hin fîlman de wekî kesên nebaş tên pêşkêşkirin. Dîsa jî gelek di civakê de ciheke baş ji xwe re çêkirine.
Sendroma Down nexweşiyeke genetîk e.
Di kesên bi vê sendromê ketine re kromozomeke zêde heye, ango bi navê kromozoma 21ê kromozomek din bi wan re heye. Berê ji nexweşên Sendroma Down re "Tirk" an "Mongol" dihate gotin. Lewra ji aliyê fîzîkê ve dişibiyan Tirk-Mongolan. Di sala 1866î de bijîşkê Brîtanî John Langdon Down vê sendromê şîrove dike û êdî bi navê wî tê binavkirin.
Pitokên nû jidayîkbûn bi dijwarî mezin dibin. Bi wan re nexweşiyên dil, bêhnvedanê hwd peyda dibin. Ji her aliyê ve dijwar mezin dibin, lewra hişê wan hinde kêm e û bizehmetî fêr dibin. Ji wan re dibistanên taybet pêwîst e. Mixabin li Kurdistanê, bi taybetî li Bakurê welêt ev derfetan nîne. Li Kurdistanê gelek kêm ev nexweşî tê dîtin. Ji hezarê 1-2 jidayîkbûn bi sendroma Down e.
Di mirovan de 46 kromozom hene lê di wan de 47. Ev kromozoma zêde ji kû tê nayê zanîn. Pispor sedî sed zewaca di nava lêziman da qedexe dikin. Dîsa kontrolên beriya jidayîkbûnê pêşniyaz dikin.
Singerçîn "(Pectus carinatum)" yek ji nexweşiyên hestî ye û pirranî jidayîkbûnê tê.
Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de bijîşkiya hestî gelek bipêşketiye. Peyva Singerçîn li hin herêmên din bi cureyên din tên binavkirin û ji sing+gogerçîn=Singerçîn tê. Lewra sing deforme bûye, dişibe gogerçînan. Ji ber ku genetîk e pirranî ziyanê nade lê fonksiyonên kezebê bisînordike.
Heger kezebê yan organeke din biêşîne yan bisînorbike, li terapiyê tê gerîn. Hin caran ji ber ki pirsgirêkên estetîkî dertîne, bêî êşê jî nexweş dixwazin operasyon bikin lê bijîşk xwe nadin ber. Heya probelemên mezin derneynin, operasyon li dijî sinca bijîşkiyê ye. Li cem ciwanan, bi taybetî li cem keçikan dikare bibe sedemê hin pisrgirêkên psîkolojîk.
Singebîr (bi latînî: "Pectus excavatum") yek ji anomalî û nexweşiyên hestî ye ku pirranî jidayîkbûnê tê.
Navenda singê berejêr bipêşketî ye. Heger ziyanê nade kezeb û organên din, ne ewçend girîng e. Lê problemên estetîk û psîkolojîk rehetiyê nade nexweşan.
Vûlvîtîs yek ji nexweşiyên jinan e û bi îltehebgirtina vûlvayê xwe dide der.
Ji ber ku mîkrobîk e, divê were terapîkirin an tunekirin an dê ziyan zêdetir bibe. Bijîşk girtina minakê bo testkirinê pêşniyazdikin. Bi vê testê cureyê vîrûsê bêî şik tê naskirin.
Dermanên antîmîkotîk, antîbiyotîk û kremên têr kortîzonî tên bikaranîn.
Zarokjiberbirin, kûretaj, hûrkolîna jîçekê (an;) ji ber sedemên tenduristî yan taybetî dawî li bicanîbûnê anîn e.
Jiberbirin derkirin an avêtina vernîk an cenînî ji malzariyê ye ko ji sedema mirina vernîkî ye an jî dibit sedema mirina wî. Jiberçûn mumkîn e serbixwe an jî bi rêya keristeyên kîmyayî, neşterkarî an rêyên dî ji qest rû bidit. Bi giştî, jiberbirin behsa destajoyekê (bi înglîzî "procedure") dikit ko merema wê dawîkirina avisiyê ye. Di zaravnasiya pizişkî da, her dawîbûneka avisiyê ya serbixwe an destkir û jiqesd berî heftiya 20'ê ji jiyana hundirê malzariyê ko berhemekê nejî diînit serdinyayê, jiberbirin e.
Di dîrokê da gelek şêwaz ji bo jiberbirinê hebûne. Aliyên exlaqî û qanûnî yên jiberbirinê niha babetên nîqaşên gelek gerim in li piranî ya welatên cîhanê.
Wekî ji peyvê jî kivşe ye, "jiberbirin" e ne "jiberçûn" e. Zarokjiberçûn bêî vîna mirov e. Lê li vir mirov bi vînê tevdigere. Li gelek civakan bi çaveke baş û erênî li zarokjiberbirinê yan kûretajê nayê nêrîn. Li civakên wiha maf û wekheviya jinan jî kêm in. Dîsa li hin welatan kûretaj ji ber sedemên olî hwd qedexe ye û bi dizî tê kirin.
Li Kurdistanê, bi taybetî li Kurdistana neazad, ango parçeyên li derê Başûrê Kurdistanê dimînin yasayên dagirkeriyê serdest in. Li Bakurê welêt neqedexe lê karekê nelirê tê dîtin. Li Rojhilata Kurdistanê ango Kurdistana Îranê û ya Sûrî bi dizî tên kirin, qedexe ye.
Dîroka kûretajê gelek kevn e. Bijîşk di hin rewşên awarte de ji ber sedemên tenduristiya dê yan jîçekê (embriyo) biryara yan pêşniyaza kûretajê didin. Herî dereng hefteya 16'an a bicanîmayinê dikare were kirin.
Ji berkirina zarokan, dema ku jinek bi haml bû û ku nexwest ku ew zaroya ku di zikê wê de bû ku bêne dunyê, hingî wê ji ber xwe dike. Di kurdî de jê re tê gotin "ji kirina zarokê" û ankû "ji ber girtina zarokê" ya. Bo ji berkirina zarokê, heta roja me jî, li her welatê dunyê, nîqaş hena. Weke mijaraka felsefîkî jî hatîya dîtin û fîlosofan li ser hizrên xwe hanîna ser ziman.
Nîqaşên zarok ji berkirinê.
Bi teybetî di dema ku fîlosofan hizrên xwe de hanîna ser ziman jî, di çerçovaya du mijaran de hanîna ser ziman. Mijara pêşî weke mijare "mafê jîyanê" hatîya ser ziman. Yê ku di zikê dayikê bû, li çend ku hê "cênî" û ankû "fostor" bê jî, li ser nîqaş hatina kirin. Piştre jî, weke mijara duyemin, ji aliyê rewîst û ankû ahlaqê ve li ser nîqaş hatina meşandin. Di vê çerçovaya mijara duyemin de, di ancama nîqaşên ku bûna de, di destûrên welatan de zagonên ji zarok ji bergirtin û ên maf ne dayîna ji ber girtinê hatina bicih kirin. Minaq, weke mijareka ku bi vê destûran re tê kifşkirin ku ew a ku zarok di zik de çend hefteyî ya. Ku zaro derketibê ser hefteya 16´an re êdî tu nayê hildan. Li hin welatna ev 16 hefta weke 12 hefteyan hatîya bicih kirin. Minaq di destûra Norwêcê de, heta hefteya 12´min mafê zarok ji bergirtinê heya. Ku derket ser hefteya 12´an re, êdî ew weke şûcekî tê dîtin.
Weke mijareka civakên hemdem, ku ji aliyê ahlaqî û mafê jîyanê ve hatîya kirin. Di roja me de jî, ji aliyê akadamikî ve hê jî, ev nîqaş tê kirin. Heta roja me jî, di nava hizrên ku di vî warî de tên ser ziman, di nava wan de yekbûn ne afirîya.
Ji aliyê exlaqî ve.
Ji aliyê ahlaqî ve, li ser ji ber girtina zarokê, pirr danûstandin di nava rewşenbîr, fîlosof û hwd, hemû dordorên akadamikî de dibêt. Bi vê yekê, li ser vê mijarê, di demên berê de jî. hizir hatina ser ziman. Bi teybetî, ji aliyê olî ve çawa tê dîtin. Ev pirs, weke pirseka pirr giring ya ku van niqaşan ji binî ve dide kifşkirin a. Di nava nêzîkatîya ahlaq û mafê jîyanê de hertimî ev nîqaş çûna û hatina. Di gelek mijaran de ev herdû mijar bi hevdû re ketina nava nakokîyê de jî...
Ji aliyê mafê jiyanê ve.
Ji aliyê mafê jîyanê ve, dema ku nîqaş dibin, bi teybetî, lê tê nerîn ku ka zaroka ku bûya ku hê ´fostor´ a, di wê de jîyan heya û ankû nîn a. Ev weke sedemeka ku di vê temenê de lê tê lêgerîn a. Sedema sûyemin jî, ew a ku dema ku ew zaro hat hildan ku mafê wî zaroyî yê jîyanê ji destê wî tê girtin a. Di temenê "ku ti kesek nikarê mafê ti kesekî ê jîyanê ji destê wî bigrê" de nêzîkatî tê kirin û li vir êdî temenê nîqaşkirin û gengêşîyê diafirê.
Gelek komelên jinan ên feminîst ava bûna û hertimî di temenê parastina mafê jinê de nêzîk bûna. Wan jî gotîya ku "bila jin bixwe wê biryarê bide. Mafê wê ya. Mafê wê yê ku biryarê li ser laşê xwe bide heya."
Bi teybetî, ev mijar, hinekî jî bi têgihiştina zayendî û pêşketina wê ve girêdayî jî hin bi hin di nava civakê de bêhtirî êdî tê nîqaş kirin. Mafê jinan di destûrê de li gorî xwestekên wan bicih kirina wê, weke mijareka din ya ku bi mijarê ve girêdayî tê nîqaş kirin. Yanî di temenê maf de lê tê nerîn û nîqaş kirin.
Goga Roma alaveke alîkar di jînekolojiyê de bo zarokanînê ye.
Gogeke ji hewayê dagirkirî ye û dema êşên zarokanînê destpêkir jin bi deverû xwe li ser dirêjdikin ku ev yek rehetî û aramiyê dide wan. Jin dikarin bi cureyên din jî li ser gogê vekevin. Niha lêkolîn hene ku zarokanînê jî li ser vê gogê pêk bînin.
Bi navê "Paul Degen" nexweşekî ku bi hefteyan ji ber êşa pişta xwe nedikarî vekeve ev alav çêkiriye û niha gelek cureyên wê hene.
Riya hêkê yan kanala hêkê, riya ku hêkên jinan dadikevin malzarokê ye.
Li jora malzarokê ne û du heb in. Ev kanalin pirr hûr û nazîk, nava wan çend mîlîmetre nin. Dawî fireh dibe mîna kovikin (mastêrik) gincirî, yên ku hêkê ji cihê hêkelê (ovar) digre û derbasî malzarokê dike.
Di jiyana rojane de mirov nikare riya hêkê bihesîne lê dema ku birîn tê de hebe dikare. Birîna hêkelê dikare çêbibe, dema ku kanalê wê bi prosesên nexweşiyê bên girtin dibe sedema stewirbûnê. Ji ber wê, pirr girîng e dema ku kulbûn an şewitandin di lebatê zayend derketin ku mirov wan zû tedawî bike, ji bo bipêşnekevin.
Hêkdank an jî hêlkedan (bi înglîzî: "ovary") cotek endamê zaûzê ya mêyan e bo çêkirina xaneya hêkê û berhemanîna hormonên mêyê.
Xaneyên hêkê di hêkdankan de tên embarkirin û persîn heta ko bi hêkdananê (bi înglîzî: "ovulation") ber bi coga hêkê tên avêtin. Hormonên wekî êstrogen, procesteron û înhîbîn ji aliyê xaneyên nav hêkdankan ve tên berhemkirin û derdan.
Pêkhateya hêkdankê.
Di laşê mêyan de du hêkdank heye û her yek li aliyêkî malzarokê de cih digirin.Dirêjiya hêkdankan bi qasî 2.5 – 3.5 cm, firehiya wan 2cm û stûriya wan jî 1 cm e.Hêkdank di hewzekelênê de cih digirinû bi navbeynkariya bestera hêkdankê, bi beşa jorê ya malzarokê ve girêdayî ne. Bestera pehn û bestera hilawestîner a hêkdankê, hêkdankan di nav hewzekelênê de mikûm dikirin. Lûleyên xwînê, demar û lûleyên lîmfê di nav bestera hilawestîner de dirêjê nav hêkdankê dibin. Gun û hêkdank endamên homolog in. Endamên ko pêkhate, perisîn û cihê wan di laş de mîna hev in û ji heman cor şaneyên embriyoyê peyda dibin, wekî endamên homolog tên navkirin. Ne hewceye ko erkê endamên homolog heman be. Wekî mînak; mil û destê mirov û baskê balîndeyan endamên homologê hev in. Herwisa gun û hêkdank jî endamên homolog in, ji heman şaneyên embriyoyê pêyda dibin, hormon û xaneyên zaûzêyê berhem dikin, lê ji hin aliyan ve gun û hêkdank ji hev cuda ne. Perisîn û çalakiya hêkdankan ji aliyê hîpotalamus û hîpofîzê ve tê rêkxistin.Her hêkdank ji du beşan pêk tê: kirok (bi latînî: "medulla") û tûkil (bi latînî: "cortex")
Kirok beşa navî ye û ji bestereşaneya sist pêk tê. Kirok lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê, demarerîşal û gurzeyên lûsesmasûlke lixwe digire.
Beşa aliyê derveyî hêkdankan wekî tûkil tê navkirin. Tûkil bi rûkeşeşaneyê dapoşrav e. Di bin çîna rûkeşeşaneyê de çîna sipîk (bi latînî: "tunica albuginea") cih digire. Çikildanên hêkdankê di beşa tûkilê de, di bin çîna sipîk de cih digirin. Çikildan ji xaneya hêkê ya negihîştî û xaneyên derdanî (bi înglîzî: "endocrine cells") pêk tê.Hêkexaneya (xaneya hêkê) negihîştî wekî oosît (bi latînî: "oocyte") tê navkirin.Di beşa tûkil a her hekdankek de bi hezaran çikildanên hêkdankê cih digirin. Li gor rêjeya perisînê, ne yek lê çendan cor çikildanên hêkdankê heye. Herwisa li gel çikildanan, pêkhateyên wekî tenê zer û tenê spî jî di hêkdankan de cih digirin.
Çikildana pêşîn (bi înglîzî: "primordial follicle").
Di laşê mêya bi temenê pêgihîştî de her meh hekdanek çalak dibe.Çikildanên herî negihîştî yên hêkdankê ne. Ango çikildanên pêşeng in. Ji hêkexane ya negihîştî û ji rêzek çikildanexane (xaneyên çikildanê) yên li derdora hêkexaneyê pêk tê. Di qonaxa çikildana pêşîn de hêkexane ya negihîştî, ango oosît, wekî oosîta yekem (bi înglîzî: primary oocyte) tê navkirin. Perisîna Oosîtan di qonaxa profaz a miyoza yekem de hatiye rawestandin. Dema ji dayikbûnê de, di hêkdankên dergûşa mê de bi qasî 1.5 milyon çikildanên pêşîn heye. Di temenê pêgihîştinê de ango di temenê 12-14 salî de hêjmara çikildanên pêşîn dadikeve 400 hezarî.
Çikildana yekem (bi înglîzî: primary follicle).
Di destpêka temenê pêgihîştinê şûnve (12-14 salî) bi bandora hormona handerê çikildanê (FSH), çikildana pêşîn diperise û çikildana yekem peyda dibe. Di her çikildanek yekem de oosîta yekem, bi rêzek an jî pirtir rêzên çikildanexane yên şeşrûyî dapoşrav e. Di çikildana yekem de çikildanexane êdî wekî xaneyên granuloza (bi înglîzî: "granulosa cells") tên navkirin. Hormona êstrocen ji xaneyên granuloza tê derdan. Çikildanên yekem hem diperîsîn hem jî hormona êstrocen der didin. Êstrocen û procesteron guherîna navpoşê malzarokê han dikin.
Çikildana duyem (bi înglîzî: secondary follicle).
Ji geşbûna çikildana yekem, çikildana duyem çê dibe. Çikildana duyem ji oosîta yekem, gellek çînên xaneyên granuloza û antrumê pêk tê. Di vê qonaxê de oosîta yekem ji aliyê du pêkhateyên parezêr ve hatiye dorpêçkirin. Ji van pêkhateyan, a yekem wekî navçeya ron (bi latînî: "zona pellucida") tê navkirin û li ser oosîde de cih digire, pêkhateya din jî wekî taca tîrojî (bi latînî: "corona radiata") tê navkirin. Taca tîrojî li ser navçeya ron cih digire. Beşa di navbera taca tîrojî û xaneyên granuloza bi şileyek tijî ye, navê vê beşê antrum e.
Çikildana gihîştî (bi înglîzî: Graafian follicle).
Çikildana gihîştî ji oosîta duyêm a bi navçeya ron û taca tîrojî dorpêçî, ji firerêzên xaneyên granuloza û ji antrumek fireh a bi şile tijî pêk tê. Oosîta duyem miyoza yekem temem kiriye, ango edî haploîdî ye û di qonaxa metefaza miyoza duyem de rawestî ye. Di qonaxa çikildana pêgihîştî de çikildan û antrum gellek mezin xuya dibin.
Tenê zer.
Bi bandora hormona handerê tenê zer (LH), çikildana pêgihîştî diqelişe û oosîta duyem ber bi coga hêkê tê paldan. Beşa mayî ya çikildanê, di nav hêkdankê de diguhere, qabareya xaneyên çikildane (xaneyên granuloza) zêde dibe û xane bi çewrî tijî dibin. Çewrî rengê zer dide xaneyên çikildanê. Ev beşa zer a çikildana bêoosît êdî wekî tenê zer (bi latînî: "corpus luteum") tê navkirin. Tenê zer di nav hêkdankê de hormonên procesteron û êstrocên berhem dike û der dide. Evan hormonan rûyê navî yê malzarokê stûrtir dikin bo çeqîna embriyoyê.
Tenê sipî.
Temenê tenê zer bi qasî 12-14 roj e.Paşê tenê zer ji aliyê xaneyên hellûşêner ve tên hilweşandin, pêkhateyêk spî ya ji bestereşane peyda dibe. Navê vê pêkhateyê tenê spî ye (bi latînî: "corpus albicans"). Piraniya tenê sipî tê mijandin, hinek ji tenê spî jî di nav hêkdankê de mîna lekeyên sipî dimîne.
Zê ji devê zêyê heta stûyê malzarokê dirêj dibe.
Zê an jî vajîna'", borriyek masûlkîye di navbera stûyê malzarokê û devê zêyê de.
Di zimanê latînî de ji bo kalanê xençerê an jî kalanê şûrê, peyva “"vāgīna" “ (bi inglîzî: "vagina") tê bikaranîn.
Zê endamek nav laşê mêyan e ji bo wergirtina spermên nêrê. Ango zê endama cotbûnê ye, spermên ji laşê nêr bi navbeynkariya çûkê li nav zêyê vala dibe û ji vir jî sperm ber bi malzarokê diçin. Li dawiya ducaniyê, dema zarokbûnê (zarokanînê) de dergûş ji malzarokê derbasê nav zêyê dibe û zayîna dergûşê rû dide. Loma zê wekî coga zayînê jî tê navkirin. Nêzikê devê zêyê de perdeya keçinî cih digire. Perdeya keçinî ya mirovên keçîn bi awayek qismî girtî ye, loma dema xwîndîtinê (mehik) (bi înglîzî: "menstruation") de hêka nepîtandî û pêkhateyên ji diwarê hilweşayî yê malzarokê bi navbeynkariya zêyê di nav perdeya keçenî de tên avêtin.
Diwarê coga zêyê ji sê çînan pêk tê. Çîna derve ji çîna bestereşaneyê, çîna naverast ji lûsemasûlkeyan, çîna navî ji rûkeşeşaneyê pêk te. Rûkeşeşane ji rûkeşexaneyên pahn ên firerêzî (bi înglîzî: "stratified squamous epithelium") pêk tê. Rûyê çîna navî qurmiçî ye. Qurmiçên zêyê temasa coga zêyê û çûk zexmtir dike, ev temas çûkê han dike. Qurmiçên zêyê û çîna masûlkî firehiya coga zêyê rêk dixin. Bi vî awayê dema cotbûnê, firehiya zêyê bi qasî stûriya çûk, dema zayînê jî bi qasî serê dergûşê tê firehkirin.
Di rewşa asayî de zêya mêya tendurist (saxlem), warê bakteriyên ji cinsê laktobasîlus ê (bi latînî: l"actobacillus"). Evana bakteriyên sûdbexşin ji bo mirov. Ji çalakiya van bakteriyan, asîda laktîk peyda dibe, ji ber hebûna asîdê pH a zêyê dadikeve derdora 4.9 and 3.5ê.Ev hawirdora asîdî rê li ber pirbûna bakterî û karokên ziyanbexş digire û mêyan ji hokarên nexweşiyê diparêze.
Asîdiya zêyê ji bo sperman xeteriyê, heke sperm rasterast valayê nav zêyê be, dibe ko hemû sperm di demak kurt de bimirin û pîtîna hêkê rû nede. Ji po parastina sperman, sperm di nav tovavê de tên berdan, tovav şileyek alkalî ye, pHa nav zêyê rêk dixe asîdiya wê kêm dike û ji bo sperman hawirdorê guncav dike.
Hûrjînewer, mîkrob, mîkroorganîzma an jî hûrzindî (bi Inglîzî "microbe" an "microorganism") endamwer an organîzmek e hind hûr e ko bi çavên bê arîkar nahêt dîtin jibo dîtina wê hûrbîn pêdvî ye. Bakterî, kivark anko qarçik, arkiya û yûkaryûsayt hûrjînewer dihên hesibandin. Vîrûs bi giştî wekî bûnewerên bêcan dihên hesibandin.
Bi giştî, hûrjînewer tek-xane an hindek caran jî pirxane ne. Lê hindek ji wan hind mezin in ko carina bi çavê bê arîkarî jî dihên dîtin. Hûrjînewer hema bibêje li her dereka vê cîhanê dijîn: li serê çiyayan, di binê deryayan û di laşê mirov û lawir û giyayan da. Hûrjînewer pareka gelek giring ji jînhawir anko ekosîstemê ne. Ew laşeyên mirî yên endamwerên dî dibihujînin. Lê hindek ji wan jî nesaxîzê ne û lawir û giyayên dî tûşî nexweşiyan dikin. Hûrjînewernasî an mîkrobiyolojî zanistê xwîndina li ser hûrjîneweran e.
Spekûlûm alaveke girîng e di pişkîna jînekologan de
Spekûlûm alaveke alîkar bo pişkîna (muayene) jînekologan e.
Ev cîhaz ji metal (lajwerd, nasût) an plastîk e û dişibe nikilê qazê. Dema mirov nikil veke dîwarên vajînayê jî tên vekirin. Gelek cureyên vê alavê hene û bijîşk gorî pêdiviyê bikartînin. Heger di pişkînê de kê nexweş biêşîne, tê payîn ku ew ne bijîşkeke birehm û pispor e. Ji bo alav baş bişimite, didin ber avê yan, dawiya wê bi krem dikin.
Spekûlûm vegirtî dikeve vajînayê û hêdîka tê vekirin. Bi alîkariya rewşeneke (tîrêj) bihêz bijîşk karê xwe dike. Bijîşk bi alîkariya spekûlûmê dikare, hundirê vajînayê, qirika û devê malzarokê bipişkîne (muayene bike).
Vajînît (navê zanistî: "vaginitis" an "kolpitis") yek ji nexweşiyên mîkrobîk ê bi jinan re ye.
Wekî ji navê wê kivşe ye, înfeksiyoneke vajînayê ye. Guhertinên hormonî, bikaranîna hin dermanan, jiyanên awarte, stres hwd dibin sedem ku dengeya asîdê li mûkozaya organên zayender xerabibin. Gelek cureyên îltehebê hene lê ya pirr tê dîtin, îlteheba ku bakteriya "Candida albicans" pêk tîne ye. Bakterî dikare bi riya têkiliya cinsî, oral hwd derbasî yekê din bibe. Hin caran cureyên antîbiyotîkan bikêrnayên. Jinên zêdekîloyî, diyabetîk û bicanî bêhtir di bin rîskê de ne.
Di pêderxistina nexweşiyê de hin pîvandinên pH pêwîst in. Gorî pêderxistinê rêbaza terapiyê tê amadekirin. Sîmptomên wê, xur, di têkiliya cinsî de êş û herik in.
Pirranî terapî bi antîbiyotîkan gengaz e. Jinên zewicî çêtir e, mêrê xwe jî bidin kontrolkirin. Hîjiyen pirr girîng e. Bikaranîna prezervatîvan, paqijiya destava mezin, bikaranîna binekincên hîjiyenîk hwd.
Şîrê bejî "(Galactorrhea)" ji anomaliyeke pêsîr (çiçik) e û xwe bi herikîna şîr ê nepayî dide der.
Ango jin ne bicanî ye û pitoka wê nîne lê şîrê wê tê. Li Kurdistanê jê re şîrê bejî tê gotin. Şîrê bejî dikare li cem zarokên nûjidayîkbûyî jî peyda bibe. Wê gavê jê re "şîrê milyaketan" dibêjin.
Divê şaşî çênebe, heger jin pêsîrên xwe pirr carî bidoşe dikare hormonan bitetikîne û yek du dilop şîr were. Eva ne şîrê bejî ye, normal e. Şîrê bejî pirr kêm be jî li cem mêran jî tê dîtin.
Heger şîrê bejî tenê ji pêsîrekê tê, biêş e û bixwîn e, serîlêdana bijîşk tê pêşniyazkirin. Hin caran bijîşk dikevin şika şêrpenceya pêsirê.
Hekim Sefkan (z. 1970 Amûde), bestekar, stranbêj û şanogerê kurd e.
Sefkan yek ji endamên Koma Berxwedan bû. Eslê wî ji gundê Tixûbê ye.
Neuralgî, Neuraljî "(Neuralgia)" navê êşên neurolojiyê ye.
Pirranî xwe li serî û rû dide der lê ev ne şert e, dikare xwe li gelek cihan bide der. Hemî şaneyên (selûla, hucre) neurolojîk dikarin êşê derînin, lê hinek ji wan navdar in.
Harmegedon bêjeke ji Mizgînî, peyxama Yûhenna ye. Li gorî wê cîhê şerê dawî berê hatina Mesihê ye.
Bêjeya Yewnanî Har Magedón ku gelek wergerwan bikar tînin, bi mane û wateya „Çiyayê Megîdo“ [yanî çiyayê li Rojhilata Navîn] yan jî „Çiyayê Kombûyîna Leşkeran“ tê fêhmkirin. Ev gotin jî dîsa ji bêjeya Îbranî hatiye stendin û maneya wê jî dîsa bi „Çiyayê Megîdo“ ye. Bi vî awayî em dibînin ku, ev bêje cara yekem di peyxamên Xwedê de tê ziman û ji wê bi wêjeya cîhanê belev bûye. Şandiyê Yûhenna ev gotin cara yekem di Peyxamê de aniye ziman. Pirtûka Pîroz vî navî bi tevkujî û holokosta çekên nukliyerî û dendikî ve girê nade. Lê bi „cenga Roja Mezina Xwedayê karîndarê her tiştî“ ve girê dide (li Peyxama Yûhenna 16:14, 16). Ev nav bi taybetî vê maneyê tîne holê, „cîhê [bi Yewnanî: tópon, e yanî rewş û hal e]“ ku, di wê rewşê de wê serwerê siyasî yên cîhanê xwe li dijî Afirandêr û padîşahiya Mesîhê wî kom bikin. Wê ev hereket û hewldayîna dijberî, bi destê hewldayînek cîhangerî dijî xizmetkarên Xwedê yektayên li ser zemîn be. Jiber ku, ev kes nûnerên Padîşahiya Xwedê ne. Êrişa Harmegedon yan jî Armagedonê ji aliyekî ve dişibe êrişa Gogê ji welatê Magogê.
Nîvkada bakur bi zer e
Nîvkada Bakur, nîvkada dinê yê li bakura ekwator û nîvkada Başûr dimê ye. Li nîvkada bakur havîn di hezîranê de heta tebaxê, zivistan jî di kanûna pêşîn de heta sibatê dajo.
Parzemîn û xakên dinê bi piranî û nêzî %80-90ên nifûsa dinê li nîvkada bakur in. Ew bi piranî li ser nîvkada parzemînî dikeve ye.
Ibrahim Oguz (Kendal) (1976-12 gulana 2005'an Dêrsim-Ovacık) şervanekî HPG'yê bû.
Şerab, şorav, xwînî, wîn "(bi latînî: vinum)" vexwarineke alkolîk e ku ji tiriyan (tirî, tirih, tirab) tê çêkirin û li Kurdistan û Anatolyayê ji demên gelek kevnare tê çêkirin.
Gorî cureyê tirabê, şerab jî dikare sor, reş an spî be. Hin cureyên şerabê hene ku ji fêkiyan û birincê tên çêkirin lê ne ewçend navdar in.
Etîmilojiya şerabê.
Şerab ji latînî ("vino, vinum") derbasî zimanên rojavayî bûye. Tê texmînkirin ku cara pêşîn di sefera Îskenderê Mezin a berî Hindistanê de Ewropayiyan şerab dîtine û birine wir. Vin (bilêvkirina kurdî: vîn), gorî hin zanyaran ji bêjeya "gwini" (wekî xwînê) ya gurcî derketiye.
Bi hatina ereb û îslamê wekî huner, mûzîk, wênesaziyê alkol û şerab jî hatiye qedexekirin. Bi texmînî bêjeya şerab ji demê şûnde wekî macazî ketiye zimanê kurdî û zimanên din ên îraniyan (lewra ew jî pirranî ola îslamê dihewînin).
Kurtedîroka şerabê.
Li gorî zaniyaran, bi taybetî li herêmên wekî Kurdistanê û bi giştî li deverên Hîvika Derametbar di sedsala 6'em a beriya zayînê de hatiye çêkirin. Ji bo vê yekê texmîn dikin ku dibe ku destpêka çêkirina şeraban li vê herêmê be; wekî din, navê tiriyê di gelek zimanan de wekî bi zimanê kurdî ye. Ji ber ku şorîn e, di çanda devkî ya kurdî de wekî şorav, şorab, şerab hatiye binavkirin. Di zimanên îranî yên kevn de "ab" (av) e.
Dîsa di şarezayiya Egîptê (Misir, Qibtî) û ya Greka kevn de jî hilberîna şerabê bipêşketî bûye. Di ola xristiyaniyê de şeraba ku bêî tevlîbûn e, wekî vexwarineka pîroz hatiye destnîşankirin. Herwekî di ola zerdeştiyê, elewîtîyê de jî cihekê xwe yê girîng heye.
Şerab di çand û hunerê de sîmbola evînî û bohemyayê ye. Gava mirov behsa şerabê bike, divê mirov helbestvan û fîlozofê farsî Omer Xeyam jibîr neke.
Piştî belavbûna ola îslamê li Kurdistanê tê gotin baxçeyên tiriyan ên bêhempa hatine qedexekirin û tunekirin. Lewra îslamê hemî cureyên vexwarinên eywankirî qedexe kiriye. Lê îro kêm be jî li Mêrdîn, Dîlok û Rihayê dîsa hilberîna şerabê ji tiriyên Kurdistanê tê kirin.
Dalberîn, reklam beşeke girîng a danasîn, hilberîn û sermayeyê ye.
Peyva dalberîn a kurdî dibe ku ji da+hilberîn=dalberîn hatibe. Ango ya ku daye, dide hilberîn, a ku hilberînê-prodûksiyonê zêdê dike ye. Di serdema nû de bêî reklam karsaz nikarin malê xwe bifiroşin lewra kapîtal êdî tixûban nasnake û ji yek cureyê bi hezaran hilberîn ne.
Dalberîn bi rêbazên afirandêr bandor li daxwaza kirînê ya kiryar kirin e. Wekî tê zanîn di bazarê de dengeya daxwaz û pêşberîkirinê heye. Heger pêşberîkirin zêde lê daxwaz kêm be, karsaz mecbûr dimînin ku berdêla hilberînê erzan bikin. Berevajiya wê jî rast e.
Reklam bi riyên ku bandora xwe bi erzanî û bihêz li kiryar dikin tê kirin. Erzan, lewra reklam jî bi dirav, berdêl tê kirin.
Hin alav û rêbazên reklamê.
Li Kurdistanê fîrmayên reklamê di destên Tirk, Ereb û Farisan de ne. Kurd bo firotin û danasîna hilberînên xwe karê reklamê bi destê biyanan dikin. Li Kurdistana Azad jî rewş her wiha ye. Kêm be jî di TV yên Kurdan de cih ji reklaman re tê veqetandin daku TV hinde aboriya xwe birêvebibe.
Vîkîng, navê bereke skandînavî ye ku ji sedsala 8an heya 11an li bakurê Ewropa desthilatî kirine.
Peyv di zimanên kkandînavî de tê wateya "têkoşer", "cenghez", "şerxwaz". Bera vîkîngan bi êrîşkarî, deryavanî û xurtiya xwe hatiye nasîn. Wan gelek sefer ber bi rojava û rojhilatê ve kirine. Gelên Skandînavya û hinde jî Ûrîs wekî neviyên wan tên zanîn.
Çand û hunera vîkîngan di nava ya germanan de tê hesibandin ku ew jî beşeke ji berên îndogermanan e. Hin teoriyên ku bingeha kurdan bi wan ve girêdidin jî hene. Gorî wan bav-kalên kurdan ji bakurê Ewropa hatine. Lê pirranî dipejirînin ku bingeha berên aryanan ji Rûsya îro belav bûne, herwekî vîkîng jî.
Hin dab û nêrîtên kurd û vîkîngan dişibin hevûdu. Bo mînak bikaranîna qoç (qloç). Beriya ola Îslamê kurdan bo mêraniyê wekî sîmbol qoç bi kar dianîbûye. Dîsa ji aliyê zimên ve jî gelek hevparî hene.
Koma Civakên Kurdistanê bi kurtasî KCK, di 20'ê adara 2005'an de bi navê "Koma Komalên Kurdistanê" - "KKK" wekî sîstemeke konferderalîst hatiye îlankirin.
Kongreya Gel wekî meclîsê KKK tê dîtin.
Di 5’emîn Lijneya Giştî ya Kongreya Gel ku di 16 û 22’yê gulanê de li qadên gerîla pêk hat navê Koma Komalên Kurdistanê (KKK) hat guhartin, bû Koma Civakên Kurdistanê (KCK).
"Rêberê" KCK'ê Abdullah Ocalan e, serokê konseya rêveber Cemil Bayık e.
Pomak navê berekê li Trakya û Anatoliya dijîn e.
Zaraveyekê Bulgarî diaxivin û bingeh-Slav in. Tê payîn ku peyva "pomak" ji "Pomagač - alîkar" tê û berên Bulxaran ên ku bi pêkutiyên Împaratoriya Osmanî bûne misilman ji aliyê yên din ve wiha hatine binavkirin. Ango "Alîkarê dijmin".
Îro pirranî li Anatoliya dijîn. Bûne Tirk û herçendî ji aliyê ziman, çand û fîzîkê ve naşibin Tirkan jî, xwe wekî "Tirkên xas" didin nîşandan. Di nava sazûmaniya dewleta Tirk de cihekê wan î mezin heye. Pirraniya karên payebilind ên dewletê di destê Pomak, Alban, Polonî hwd gelên ku bi eslê xwe ne Tirk in de ne.
Hin ronakbîrên Pomakan di van salên dawî de li Tirkiyê dest bi karê polîtîk kirine û dixwazin bi zimanê zikmakî perwerde bê dayîn. Lê dengê wan pirranî ji Pomakên di nava sazûmaniyê de cihdigirin ve tê tunekirin. TV a fermî ya Komara Tirkiyê hindik be jî bi zimanê Pomakî bernameyan diweşîne û di van bernameyan de "Tirkbûna Pomakan" tê bilêvkirin.
Gelê Pomak ola Îslamê, mezheba Sunnî dihewînin.
Vandal navê berekê Germanan e.
Vandalan bi rûxandina xwe ya hin herêmên û bajarên Împaratoriya Romayê deng dane. Kirinên wan ên hovane di dîroka Ewropa de bandoreka kûr hîştiye. Ji ber wê hêj jî kirinên hovane wekî "vandalî, vandalîzm" tên binavkirin.
Di nava salên 439 - 533 de bi navê Keyaniya Vandalan a Efrîqayê desthilatdariyekê jî kirine. Sala 455'î de keyê Vandalan Geiserich, bajarê Roma rûxandiye. Hêz û bandora Vandalan ji aliyê Bîzansan ve hatiye şikestin û wan pêl bi pêl ola Xrîstiyaniyê pejirandine û di nava gelên cîran de heliyane.
Acar (bi gurcî: აჭარლები) navê berekê gurcî ye.
Acar pirranî li herêma otonom a Acaristanê dijîn ku di dema YKSSê de ji wan re otonomî hatibû danîn. Li Tirkiyê bajarê Artvin û li Kurdistanê li Mezra, Erdêxan, Îdir û Erziromê hatine bicihkirin. Li Kurdistanê ji wan re pirranî Mihacir tê gotin. Osmaniyan û dewleta Tirk pêl bi pêl kom û berên Tirk an misilman anîne li Kurdistanê bicihkirine. Yek ji wan jî Acar in. Li Kurdistanê gundên mihaciran xwedî elektrîk, rê, dibistan û hemî pêdiviyan in lê mixabin ên Kurdan ne wisa ne. Ev yeka han di nava gelan de tamsariyê pêktîne.
Gelê Acar zimanê Acarî diaxivin ku ev zaraveyekî gurcî ye. Ji aliyê olî ve misilman û sunnî ne. Hin ji wan ên ku li Tirkiyê dijîn xwe wekî "Tirkên xas" binavdikin û di nava sazûmaniya dewletê de cihên bilind bidest xistine.
Aborjîn ji kevnexwediyên parzemîna Awûstûralya û giravên herêmê re tê gotin.
Peyv bi latînî ye û wateya wê "ab origin - ji orjînê, ji destpêkê" ye. Ango gelê ku ji berê de li wir dijîn. Parzemîn cara pêşîn ji aliyê deryavanê Brîtanî James Cook ve di sala 1770'î de tê keşfkirin û ew roj dibe destpêka dagirkeriya rojavayiyan. Wê demê li dora 1 milyon kevnexwedî li parzemînê dijiyan. Îro hejmara wan ji nîv milyonî kêmtir e. Tê gotin di pêvajoya dagirkeriyê de 90 % gelê herêmê ji aliyê dagirkeran ve hatine tunekirin. Hêj jî pirsgirêkên Aborjînan hene û di bin nîjadperestiya Brîtaniyan de ne.
Berên sereke yên kevnexwediyên parzemînê.
Aborjînan xwedî taybetiyên civakî ne. Pirr zêde ji polîtîkayê heznakin. Qîmetê nadin jiyana ku ji sirûştê dûrketiye. Li cem wan xaltî wekî dê, ap (mam) wekî bav tê dîtin. Lêzîmatî ne ji xwînê lê ji civakîbûnê tê. Di zewacê de zagonên gelek kompleks hene.
Zimanê wan ji zimanmalbata Awûstûralya ye. Gelek ziman û zaravê vê malbatê hene. Arkeologan tesbît kirine ku ji vir 50.000 sal berê jî komê mirovan li vê parzemînê hebûne û hebûna wan hêj kevntirîn e.
Aborjîn li welatê bav-kalên xwe di sala 1961'î de mafê hilbijartinê bidestxistine. Heya salên 80´î zarokan nedigirtin dibistanên Brîtaniyan. Îro ji Aborjîn di bin xetereya hebûnê de ne.
OpenOffice.org nivîsbariya azad ji bo ofîsê ye. OpenOffice.org dikare her tiştê ku Microsoft Office dike pêk bîne, lê belaş û azad e. Kurtenavê OpenOffice.org'ê OOo ye.
Ji bo kontrolkirina rastnivîsê OOo bernameya "MySpell" bi kar tîne. Ji bo MySpell ferhengeke bi kurdî heye. Lewma OOo bernameya yekemîn bi kontrola rastnivîsa kurdî ye. Bi DicOOo mirov dikare ferhenga rastinvîsa kurdî daxe.
OpenOffice.org bi piranî li kurdî hatiye wergerandin. Kurdîkirina wê ji aliyê Komeleya Karger û Koma PcKurd ve hatiye kirin. Yekem car OpenOffice.org 2.1 bi awayê ceribandin bi kurdî hate weşandin. OOo ji bo Microsoft Windows û Linux heye.
Komeke Ainuyan, li sala 1904an
Ainû, navê berekê kevnexwediyê bakurê Japonyayê ye. Ji wan re herwekî ûtarî jî tê gotin.
Ainû li wateya "mirov" (bi zimanê ûtarî) jî hevalbend e. Ew bi zimanê ainû diaxivin ku ev zimanekî taybet e û ti nêzîkayî bi zimanên devedorê nîne. Îro li dora 27.000 ainuyî li Japonyayê dijîn. Tê gotin ku bi hatine berên Japon a giravan pêl pêl gelê ainû heliyaye û hatine tunekirin.
Dîsa tê gotin ku ainû bi deh hezaran salan berê ji bakurê Asyayê çûne Japonyayê û bi mongolan re lêzîm in. Lê ji aliyê fîzîkî û jenetîk ve naşibin wan. Lêkolîn berdewam in.
Gelê ainû bi xurtî xwedî li dab û nêrîtên xwe dertên. Ji aliyê çanda gelêrî ve gelek dewlemend in.
Koçerên îrlendî bi erebeya arastî (1954)
Koçerên îrlendî yan jî pavee (bi îngilîzî: "pavee, traveller", bi îrlendî: "an lucht siúil") navê berekê koçer li Îrlenda û Brîtanyayê dijî ye.
Koçerên îrlendî ji binemala kelt e. Lêzimatiya wan a etnîkî bi romanan re nîne. Li ser bingeh û dîroka wan kêm agahî hene. Di serdema 13em de navê wan hat tomarkirin. Ew jî wekî roman û hindikayiyên din li Ewropa di bin parastina YEyê de ne. Ziman, çand û bermayiyên wan tên parastin. Lê di jiyana rojane de rastî nîjadperestiya gelên serdest tên.
Ew ola katolîk û anglîkan dihewînin. Li DYAyê jî dijîn. Hejmara wan bi tevayî li dora 50.000 e.
Yenîş li ber gola Lauerzer (Swîsre), 1928
Yen, Yenş, Yenîş "(bi îngîlîzî Yeniche)" gelekê koçer li Ewropa ye.
Tê payîn ku bingeha wan digihê Keltan. Ji aliyê fîzîkî ve dişibin Germanan. Ji wan re hin caran "Çîganên spî" jî dibêjin. Mixabin li ser dîroka wan kêm agahî hene û kêm lêkolîn hatien kirin. Bi zimanê Yenîşî diaxivin.
Hejmara Yenîşan.
Herwekî li Fransa, Sirbistan, Estonya hwd jî komên wan henin. Jiyana xwe bi gerê didomînin. Rastî gelek nîjadperestiyan tên. Li Almanya di dema Nazî de pirraniya wan hatine tunekirin. Ew jî wekî Çîganan karê mûzîk û çandê dikin û bi wê jiyana xwe didomînin. Gelekê aştîxwaz e.
Aşkalî navê gelekê li Balkan e.
Pirranî bi zimanê Albanî diaxivin û ji aliyê olî ve misilman in. Di dema Osmaniyan de hatine li Balkan bicihbûne. Tê payîn ku bingeha wan ji Misir, Tirkiyê û Çîganan tê. Pirranî wekî Çîganan tên hesibandin.
Hin berên Aşkaliyan wekî zimanê zikmakî bi Tirkî diaxivin û dibêjin em Tirk in. Piştî belavbûna Yûgoslavya berê, dewleta Tirk jî xwe di nava kom û berên Balkan de bicihkir. Herwekî di nava Aşkaliyan de jî.
Ji wan gelek anîne li Tirkiyê bicihkirine yan hatine bicihbûne. Gelê Aşkalî di bin xetereya jiyanê de ye. Rastî nîjadperestiya gelên serdest tên. Hinek ronakbîrên Tirk dibêjin Mustafa Kemal Atatürk ne Alban lê ji gelê Aşkalî ye. Dîsa serokwezîra berê Tansu Çiller jî bi eslê xwe Aşkalî ye. Hin ronakbîrên Tirk Aşkaliyan wekî berekî Tirk destnîşandikin. Lê ji aliyê fîzîkî ve naşibin Tirkan. Porzer û çavşîn in.
Tansu Çiller (jdb. li Stembol) serokwezîrekê jin a yekemîn a Tirkiyê ye.
Ji sala 1993 heya 1996 serokwezîrtî kiriye. Herwekî di nava salên 1993 - 2002 de serokatiya DYP (Partiya Riya Rast) kiriye. Ew bi xwe hemwelatiya DYE bû. Gorî zagonên Tirkiyê bûyîna wê ya serokwezîrtiyê ne gengaz bû. Lewra kesê ku hemwelatiya welatek biyan bi wan re hene, nikarin bibin wezîr an serokwezîr. Lê bû.
Wê bi qasî demekê wezîrtiya karê derve jî hilwergirt (1996 - 1997). Piştî xwandina xwe ya dibistana amadeyî li Robert College li zanîngeha Bogaziçi beşa aborîzaniyê biserîdike. Dû re li DYE bicih dibe û dibe hemwelatiya DYEyê. Li zankoya Yale û Connecticut berdewamiya bilind a perwerdeyê dike.
Çiller di polîtîkayê de riyeke pragmatîst dimeşîne. Ji aliyê ronakbîran ve pirr dihat rexnekirin ku ew wekî malbat, li pey berjewendiyên xwe ne. Dîsa navê wê tevî firotina kokaîn û eroîn bû. Li Almanyayê di dadgehê de ji ber kiryarên kirêt hat darizandin.
Çiller herwekî dijminatiya Kurdan dikir. Di dema desthilatdariya wê de bi hezaran gundên Kurdan hate rûxandin, bi hezaran mirovên Kurd ji aliyê hêzên tarî yên dewletê ve hatin tunekirin. Li Kurdistanê navê wê kirin "Mîreya ku bi xwîna Kurdan dijî"." Çiller yek ji endamên dewleta kûr a Tirkiyê bû. Rastgîrên Tirk wê wekî "Mezina sedsala dawî, asenaya diya Tirkan" dinirxînin. Tê gotin ku malbata wê bingeh Aşkalî ne.
Mewlewî Tawegozî an jî Mewlewiyê Kurd (jdb. 1806 - m. 1882), yek ji helbestvan, alimê îslamê û fîlozofê kurdan e.
Jiyana Mewlewiyê Kurd.
Li herêma Tawegoz a Başûrê Kurdistanê li bajarê Helebçeyê gundê Serşatey Xwarû ji dayîk bûye. Zaroktiya wî gundê Bîcavê yê nêzîkî Helebçeyê derbas bûye. Xwendina Xwe ya ewil li ber bavê xwe kir. Piştî perwerdeya olî û fîlozofî di dibistanên Baban de, dest bi karê wêjeyî dike. Wî helbestên hêja afirandine. Di aliyê fîlozofiyê de riya neqşîbendiyan acotiye.
Ûsû (bi japonî: 有珠山) volkanek di giravê japonî bi navî Hokkaidō da ye. Ew 731 m bilinde.
Di rojê 31'ê adarê 2000 da aş û dûman ji Ûsûyê derdiket.
Queens [] borough û herêma herî mezin ya New York City ya DYAyê ye. Ew di rojavayê giravê Long Islandê ye.
Queens di rojê 1'ê sermawezê 1683 çêbû. Di salê 1898 de ew bû herêmeke New York City. Rojhilatê Queens wê salê de xwe ji Queens qetand û navî Nassau County li xwe kir, ji ber ko gelhê wir nexast bibe heremekî New York City.
Tiştên hêjayî dîtinê.
Li Queensê du balefirgehên mezin yên New Yorkê ne, balefirgehên bi navê "John F. Kennedy International Airport" û "LaGuardia Airport".
YouTube platformek serhêlkirina vîdyoyê ya Amerîkî ye, ku li San Bruno, California ye. Sê karmendên berê yên PayPal — Chad Hurley, Steve Chen, û Jawed Karim the karûbarê di sibata 2005an de afirandin. Google, malperê di meha çiriya paşîn a sala 2006an de 1.65 mîlyar $ da kirî. Niha YouTube wekî yek ji alîgirên Google-ê dixebite.
YouTube destûrê dide bikarhêneran ku barkirin, nihêrîn, rêjeya parvekirinê, parvekirinê, lîsteyên lîstikan zêde bikin, rapor bikin, li ser vîdyoyan şîrove bikin, û bibin bikarhênerên din. Ew cûrbecûr cûrbecûr ji vîdyoyên medyayê yên hilberîner û pargîdanî pêşkêş dike. Naveroka berdest di nav de klîpên vîdyoyê, klîpên pêşandana TV, vîdyoyên muzîkê, fîlimên kurt û belgefîlm, tomarên deng, trailers fîlimê, weşanên zindî, û naverokên din ên wekî blogging vîdyoyê, vîdyoyên rastîn ên kurt, û vîdyoyên perwerdehî. Piraniya naveroka li ser YouTube ji hêla kesan ve tête barkirin, lê pargîdaniyên medyayê yên wekî CBS, BBC, Vevo, û Hulu hin beşên materyalê ji hêla YouTube ve wekî beşek ji bernameya hevkariya YouTube pêşkêş dikin. Bikarhênerên ne qeydkirî tenê dikarin li ser malperê vîdyoyan temaşe bikin (lê na lêxistin), di heman demê de bikarhênerên qeydkirî jî bi destûr ne ku hejmareke bêsînor a vîdyoyê barkirin bikin û li vîdyoyê şîroveyan zêde bikin. Vîdyoyên ku bi potansiyelê nebawer têne hesibandin tenê ji bikarhênerên qeydkirî hene ku piştrast dikin ku kêmtirîn 18 salî ne.
YouTube û afirînerên hilbijartî hatinên reklamê ji Google AdSense digirin, bernameyek ku li gorî naveroka malperê û temaşevanan reklaman dikin Pirraniya vîdyoyên wê temaşe belaş in, lê hin îstîsnayan hene, di nav wan de kanalên zindî yên abonetiyê, kirêkirina fîlimê, û herweha YouTube Music û YouTube Premium, karûbarên abonetiyê, bi rêzdarî muzîka premium û ad-free pêşkêşî pêşkêş dikin, û ad- gihîştina belaş ji bo hemî naverokê, tevî naveroka taybetî ya ku ji kesayetiyên berbiçav têne komisyon kirin. Ji destpêka sibata 2017 ve, her deqî zêdetirî 400 demjimêran naverok li YouTube-ê hatin daxistin, û naveroka yek mîlyar demjimêran li YouTube her roj têne temaşekirin. Ji destpêka tebaxê 2018 ve, malper li gorî malpera,nternetê ya Alexa, li gorî Google, duyem malpera herî populer di cîhanê de ye. Ji gulana sala 2019an pê ve, zêdetirî 500 demjimêran naveroka vîdyoyê li YouTube her deqeyek têne barkirin. Li ser bingeha hatina reklama mehane ya mehane, YouTube tê texmîn kirin ku 15 milyar $ dahata salane ya dahatiyê ye.
YouTube bi rexneyên li ser aliyên karûbarên xwe re rû bi rû maye, di nav de karanîna naveroka mafên jêgirtî yên ku di nav vîdyoyên uploadedkirî de, algorîtmayên pêşniyara wê vîdyoyên heramdar ên ku teoriyên komplo û derewîn belav dikin, mêvandariya vîdyoyên ku dibe ku zarokan armanc dikin lê bi tundûtûjî û wan binavkirî ye. naveroka pêşniyara cinsî ya ku bi karakterên populer re têkildar e, vîdyoyên xortan ên ku di beşên şîroveya xwe de çalakiyên pedophilîk dikişînin, û polîtîkayên bihurbar li ser celebên naverokê yên ku destûr didin ku bi reklamê re bêne drav kirin.
Pêkanîna YouTube.
Bingeha YouTube ji Chad Hurley û Steve Chen û Jawed Karim ve hate avakirin, ew karmendên berê yên pargîdaniya Paypal bûn. Berî vê, ew Chad Hurley, li Zanîngeha Indiana li Pensîlvanyayê xwendiye û Steve Chen û Jawed Karim zanista kompûter li zanîngeh Illinois xwendine. Di 15 sibata 2005 an de YouTube.com bûye çalak û piştre xebatên li ser vê malperê ji bo çend mehan de hate çêkirin û weke ezmûn di gulana 2005 de hat vekirin, ew bi fermî piştî şeş mehan hate vekirin.
YouTube,9 Cotmeh 2006 de li ser Google 1,65 mîlyar firoştî hate girtin.
Karkêrên sîstemê.
YouTube Formatên Videoyan bi Formata flv bi kar tîne. Xwestinen Malperen Videoye giştî bi Formata flv tê darxistin û Dosyaye dikare Daxê.Temaşêkirina Videoyan bi Plug-in a Adobe Flash ê tê Avakirî.
AVI MPEG an jî Quicktime Videoyan Erê dike hema heta 1 GB tê hiştin.
Sîstema videoye.
Endam dikare li videoyan gilî bike, biecibîne û dikarin şîrovê û parve bikin.
Mercên bikaranînê.
Li ser YouTube hûn nikarin Videoye Porno(+18), tade, kuştin, Reklam û gef Daxin.
Brazîl.
Dadgeha li Brazîlyayê YouTube di 6 çile 2007 sê rojan qedexe kirin piştî weşandina siteya filmê hetikanî yê pêşkêşkêra Brazîlî ya navdar Daniella Cicarelli (Xweşdiviya kevn ya lîstikvanê Fûtbolê Ronaldo).
Îran.
Asteng kirin ku YouTube li Îranê, di 3 kanûna pêşîn 2006 de piştî site "zînakar" hate hesibandin.
Maroko.
Di 25 gulana 2007, Maroko Telecom websita YouTubê hate astengkirin. Piştî pênc rojan pargîdaniyê ragihan ku, ew bi "Çewtiyeke teknîkî çêbibû û YouTub asteng hatibe tomar kirin.
Yemen.
Yemenê di dîroka 11/6/2008 ji bo sê rojan websita Youtubê sekinand.
Erebistana Siyûdî.
Çavdêriya Dewletê li înternetê li Erebîstana Siûdî zêde heye. YouTube li Erebistana Siûdî ne qedex ye, lê ew bi tenê bo mezinan (18 salî yan jî zêdetir serbest e) naverokên seksî an Dev avêtin bo Îslamê an bo dewletê ew qedexe ye. Ev jî hatiye dîtin ji bo astengkirina gelek kanalên cûr bi cûr û hin bêyî ku pîvanên zelal ji bo astengkirina wan berdest bike.
Taylenda.
Di 8 Adara 2007 de, ev YouTube li Taylendayê ji bo du rojan hat qedexe kirin. Di 3 nîsana 2007 dîsa careke din hat qedexe kirin, wî nehişt ku dîsa. Hikûmetê ragihand ku fîlmeke heqaretê li ser padîşa Bhumibol Adulyadej heye. Qedexeya Youtubê di 30 tebaxa 2007 de hat rahiştin.
San Bruno bajarokekî ku li San Mateo County, California, DYE bi cîh dibe. Nifûsa wî li gorî hejmareke 2000, 40,165 bû. San Bruno nêzîkê San Francisco International Airport ('Balafirgeha Navneteweyî ya San Francisco') ye. San Bruno jî li navbeyna South San Francisco ('San Francisco ya Başûr') û Millbrae bi cîh dibe û 19 kîlometrê ji navenda bajarê San Francisco ye.
Li gorî United States Census Bureau, firehiya bajêr 14.1 kîlometrê, gişk erdê ye. Ofîsên şîrketa YouTube jî di vî bajarî de bi cîh dibin.
Patrick Süskind (z. 26'ê adarê 1949) nivîskarekî roman û senaryoyên fîlman ê alman e. Ew li Ambach am Starnberger See, nêzî Munich, Almanya çêbûye. Bavê wî Wilhelm Emmanuel Süskind bû. Wî di nav salên 1968 û 1974 de dîroka medyeval û dîroka hemdem li zanîngeha Munichê û li Aix-en-Provence'ê xwendin.
Li salên 1980î, wî çend senaryoyan nivîsîne mîna 'Monaco Franze' (1982) û 'Kir Royal' (1986). Wî jî pirtûka 'Das Parfum' ('Perfum', 1985) nivîsî ku rastî pir serfiraziyê hatîye û li ser Süskind bala xelkê kişandîye. Pirtûkên din ku wî nivîsîne jî ev in: 'Die Taube' ('Kevok', 1987), 'Die Geschichte von Herrn Sommer' ('Çîroka Mr.Sommer', 1991), û 'Drei Geschichten' ('Sisê çîrokê', 2005).
Wî jî berhemeke şano nivîsîye ku navê wê 'Der Kontrabass' (1981) e, ev berhem ji boy çend salê li şanoyên almanî hate pêşkêşkirin.
Süskind li Munichê dijî û pir hindik hevdîtinan nade.
Recep Tayyip Erdoğan (jdb., Kasımpaşa, Stembol), siyasetmedarekî tirk (AKP) e û ji 28ê tebaxa 2014an ve donzdehemîn serokkomarê Tirkiyê ye. Damezrênerê AKP ("Adalet ve Kalkinma Partisi" - Partiya dadmendî û bipêşketinê) ye. Wî bi salan serokatiya şaredariya Stembolê kiriye. Di nava partiyên Necmettin Erbakan de dest bi polîtîkayê kiriye û heyranê bi salan ê Fethullah Gülen e. Ango siyaseta tirk-îslamê dike.
Li Rizeyê zarokatiya xwe boriye. Bingeha malbata wî ne tirk e. Dibistana amadeyî di dibistana nîv-olî de diqedîne. Piştre zanîngeha Marmara de beşa zanînên aborî û bazirganiyê diqedîne. Di yaneyên amatorî de 16 salî futbolê dileyîze.
Ji ber axaftinek xwe tê darizandin û bi qasî 5 mangî di zîndanê de dimîne. Hêdî hêdî riya wî ji Erbakan diqete û di nava tradîsyona partiyên tirk-îslamê de riyeke nû vedike. Ew dixwaze îdeolojiya tirk-îslamê bi lîberalîzmê ve girê bide. Ev siyaset wî û partiya wî a nû bipêşdixe.
Di hilbijartinên de bi ser dikeve û bi dengdaneke mezin tê ser desthilatdariyê. Serî de dixwaze hin gavan bavêje, lê pirsgirêka Kurdistanê zû rengê wî jî nîşandide. Herçendî di axaftineke xwe ya li Amedê bo çareseriya pirsgirêka kurd hin sozan dide jî, liser pêkutiyên artêşê ji mêj şûn ve gavan davêje. Heta bigire ji artêşê bêhtir gotinên li dijî Kurdan bilêvdike.
Gotinên Erdoğan ên derbarê kurdan de.
Siyaseta wî ya nû ji aliyê YE û DYAyê ve tê pesindan. Ev yeka han dibe sedem ku li dijî artêşê hinde qîmeta wî bilind be. Artêş li dijî Erdoğan nerazîbûnên xwe tîne zimên. Çepgîr û rastgîrên tirkan li dijî wî û partiya wî têdikoşin û wî wekî "kesê ku li dijî berjewendiyên dîrokî yên neteweyî" destnîşan dikin.
KDE ("K Desktop E'"nivironment", Derdora Sermaseya K'ê) derdoreke sermasê a Linux ê. Armanca KDE'yê û Gnome yek e, lê herdu hinekî ji hevdu cuda ne.
Dîstrîbusiyona Kubuntu KDE'yê bi kar tîne.
KDE nivîsbariya azad e.
Necmettin Erbakan (jdb. li Sinop, li Enqere) yek ji siyasetmedarên navdar û serokwezîrên bêrê yên Tirkiyê ye.
Piştî dibistana seretayî perwerdeya endazyariya makîna dibîne. Ji bo perwerdeya bilind a zankoyê diçe Almanya û li bajarê Aachen dixwîne. Di perwerdeya xwe de serkeftinên berbiçav dike û ev yeka han bala gelekan dikişîne. Erbakan li Almanya di fîrmaya Deutz de kar dibîne.
Di sala 1965î de dibe profesorê endazyariya makînayê û li Zanîngeha teknîk a Stembolê dersê dide.
Jiyana Erbakan a polîtîk.
Ew di salên 70yî de di bin siya îdeologiya Tirk-Îslamê de dest bi siyasetê dike. Bi navê "Milli Görüş - Nêrîna neteweyî" rêxistineke li dijî tevgera xurt a çepgîran dadimezirîne. Dewlet jî gelek alîkariyê dike. Lê di 1971î de desthilatî dikeve destê artêşê û partiya yekem a ku wî damezirandibû "Milli Nizam Partisi - Partiya sazîbûna neteweyî" tê qedexekirin û çalakiyên wî tên bisînorkirin.
Di sala 1973î de MSP (Partiya bextewariya neteweyî) dadimezirîne. Li dijî xurtbûn û pêşketina çepgîran û tevgerên Kurdan dewlet alîkariyê dide wî. Di 1974-1978î de di gelek koalîsyonan de wekî cihgirê serok peywirdar dibe.
Di de leşker dîsa dest didin ser desthilatdariyê û Erbakan jî tê girtin. 10 sal cezayê siyasetê lê tê birrîn. Di sala 1987î de cezayê tê rakirin û ew jî ji mêj ve dest bi polîtîkayê dike. Bi damezrandina RP (Partiya refahê) ew di salên 1996-1997 serokwezîrtiyê dike. Lê leşker rika xwe berdidin wî çalakiyên wî bisînordikin. Lewra ew sînorê ku artêşê ji wî re danibû bi hin axavtinên wî dihate xerakirin. Di de leşker xebatên wî qedexe dikin û RP yê jî vedigirin.
Erbakan mîtînga Bîngol (Çewlîg) da got; "Çima dibêjin, 'Çi şadî dibêje ez Tirkim' vî wextî biranîna Kurd ji dibêjê 'Ez jî Kurdim, Çi şadî dibêje ez Kurdim!". Ji bo vî gotinan Erbakan hatin binçav kirin.
Erbakan bi navê Fazilet Partisi dîsa partiyek dadimezirîne lê ew jî tê qedexekirin. Li dijî wê gelek doz hatine vekirin.
Ji wexta serokwezîrtiye da D-8 (Welatan Yê Qewimîna) civîna Yekîtiya Îslamiye hat vekir.
Erbakan di da li bajarê Enqerê jiyana xwe ji dest da. Li bajarê Stembolê di Goristana Merkez efendîda di 1ê adara 2011an da li kêleka gora jina xwe hat definkirin.
Sami Süleyman Gündoğdu Demirel (jdb. 1'ê sermawezê 1924 li Islamköy (parêzgeha Isparta − m. 17 hezîran 2015), yek ji siyasetmedarên navdar ên Tirkiyê ye.
Piştî qedandina dibistana amadeyî li Zanîngeha teknîk a Stenbolê perwerdeya endazyariya avakariyê dibîne. Li DYA perwerdeya bilind a zankoyê lêzêdedike. Di sala 1955'î de dibe gerînendeyê karê avê yê dûgelê.
Di nava AP (Partiya dadmendiyê) de dest bi jiyana polîtîk dike. Siyaseteka pragmatîst û rojane dimeşîne. Her gava leşker dest didin ser desthilatiyê vedikişiya û leşker diparast. Dema leşker xwe sistdikirin, dîsa derdikete qada polîtîkayê. Demirel bi dirêj axavtina xwe dihate nasîn û tişta ku îro didot sibeyê lê xwedî dernediket. Ji ber wê di komediya (mîzaha) Tirkiyê de cihekê wî yê girîng heye.
Hin gotinên wî.
Demirel di pirsgirêka Kurdistanê de herdem piştgiriya leşker û rastgîr û nîjadperestan dikir. Xwedî desthilatdariyeke serbixwe nebû. Gelek caran serokwezîrtî kiriye. Di jiyana xwe de 6 carî parlamentariya Isparta kiriye. Herwekî 6 carî ji desthilatiyê ji aliyê leşkeran ve hatiye daxistin, 7 carî desthilatî avakiriye.
Di 16'ê gulanê 1993'î de dibe serokkomar û vê peywirdariya xwe heya sala 2000'î didomîne. Ji 2000'î şûnde xwe ji polîtîkayê vedikişîne.
Olivia Theresa Longott (jdb. 15ê sibatê 1981, Brooklyn, New York City, NY), hunermenda R&B ya amerîkî ye. Navê wê yê rast Olivia Longott e. Ji salê 2003 de ew endamê G Unit bû. Ji destpêkê salê 2007 de Olivia ji G Unit derketiye.
Olivia di reşemiyê 1981 de bû dota bavekî jamaîkî û dayîkeke hindî. Ew li Brooklyn (New York City, NY) hate dinê. Malbatê wê paşê hate Jamaica (Queens, New York City, NY). Li wir di koroya dêrê de Olivia dest bi gotina stranan kir.
Kar.
Karê Olivia di salê 1999an de dest pê kir, wê demê ew peymanek bi labela J Records li cem Clive Davis çêkir. Di salê 2001ê de albûmê wê yê yekem derket, Olivia. Ji ber ko ew albûm ne pir baş bû û ne pir hate firotin, peymanê Olivia bi J Records hate xerekirin.
Di salê 2003 da Olivia çû G Unit. Mera wê kanî li ser albûmê G Unit yê yekem "Beg for Mercy" û li albûmê 50 Cent, "The Massacre" bîstiba. Ji ber ko wê serkeftinê wê ji çêbû, bi stranê "Candy Shop" (50 Cent feat. Olivia; The Massacre). Ew strane di adarê 2005 Almanya, Awistriya, Swîsre û DYA da li cihê yekê bû.
Mil, ango Thou (kurtkirina ji bo "Thousands on an Inch") yekeyakê dirêjahîyayê Angloamerîkanî ye. 1 mil (Thou) = 1000 (inch) = 0,0254 mm.
Thou ji aliya Îngîlîzan mil jî ji aliya emerîkanan tê bikaranîn.
Formel.
Mustafa İsmet İnönü (jdb. li Îzmîr – m. li Enqere), yek ji siyasetmedar û leşkerên navdar ên Tirkiyê ye. duyem serokkomar e.
Tê gotin ku ji malbateke Kurd ê ji herêma Meletîyê ye. Piştî qedandina perwerdeya leşkerî di sala 1906î de dibe endamê saziya ku ne ji Tirkan pêk tê lê nîjadperestiya Tirkan dikin, İttihat ve Terakki Cemiyeti. Li wir têkiliya xwe bi Mustafa Kemal Atatürk re xurt dike û dibe hevalê Atatürk.
Di şerê Tirk û Grekan de roleke mezin dileyîze. Ji ber şerê duyem ê herêma Înönü li dijî Yewnanan di derketina zagona paşnavan de paşnava Înönü didin wî. Lê di qeydên ti dîrokî de behsa vê şerî nîne. Yewnana bi xwe jî şerekê bi vî navî napejirînin. Di peymana Lozanê ya ku parçebûna Kurdistanê dipejirîne de li ser navê komara nû ya ku di bin siya Brîtaniyan û serkeftiyên din ên Şerê Cihanê yê I. de hatibû avakirin, ango li ser navê Komara Tirkiyê cihdigire.
İnönü piştî mirina Atatürk dibe serokkomar û serokê artêşê. Bi navê "Milli Şef - Şefê neteweyî" tê binavkirin û heya mirina xwe bi desthilatiyeke taybet Tirkiyê birêvedibe. Navê xwe li ser diravê Tirk datîne û bankayên neteweyî dike bin fermandariya xwe.
Di dema desthilatdariya xwe de bi navê modernîzmê seranser Anatoliya û Kurdistanê dixe bin singoya leşkeran. Li Kurdistanê li ser siyaseta Atatürk axavtina zimanê kurdî, kincên Kurdan ên folkrorîk, cejnên Kurdan, navên cografîk ên kurdî hwd hemiyan qedexe dike. Bi hezaran Kurd ji ber ku pûşî li xwe kirine tên kuştin. Kurd wî bi navê "Îsmetê Kerr" binavdikin. Ji ber ku wî guhên xwe nedidida qîrînên Kurdên ham û tam û bêguneh. Navê wî li Kurdistanê bi tevî navê Mustafa Kemal Atatürk wekî navê ruhstîn derbasdibû. Dîsa ji wî re "Çêlikê Arnawid", "Meletiyê ku ne qeysiyê lê goştê mirov dixwe", "Mîkrofona neteweyî" hwd jî hatiye gotin.
Ew piştî destpêkirina rejîma pirr partî yan sazûmaniya demokratîk jî şeftiya xwe bidestbernade û heya mirinê Tirkiyê îdare dike.
Adnan Menderes (1899–1961) ramyar, serokwezîrê Tirkiyê yê ku ji aliyê leşkeran ve hatiye xeniqandin e.
Di nava salên 1950 - 1960 de serokwezîrtiya Tirkiyê dike. Perwerdeya dadmendiyê ditiye. Bi partiya Serbest Cumhuriyet Firkası dest bi jiyana polîtîk dike. Hin caran di nava baskên CHP de dixebite.
Di 7ê hezîranê 1946 de yekemîn partiya oppozîsyon a Tirkiyê dadimezirîne, DP. Cara yekemîn bi newêrekî be jî hin gotinan li dijî sazûmaniya yek-partî dibêje. Ev yeka han ji mêj ve bala leşkeran dikişîne û leşker wî bisînordikin.
Menderes wekî kes, xwedî nêrînên demokratîk û lîberal bû. Miroveke nûjen û oldar bû. Lê carekê artêşê wî ji çav derxistibû. Di cûntaya leşkerî ya 27ê gulanê 1960 de tê girtin û darizandin. Bi tevî Hasan Polatkan û Fatin Rüştü Zorlu di 17ê îlonê 1961î de li girava İmralı tên xeniqandin.
Menderes, Adnan
Hecî Baba Şêx (z. 1882 li Bokan - m. 30ê adara 1947an li Mehabadê, Rojhilata Kurdistanê) serokwezîrê Komara Mehabadê bû. Piştî şikestina hêza Kurdan di komara nû de, bi alîkariya YKSS, statûkoparêz û serkeftiyên Şerê Cîhanî yê Duyem artêşa eceman dikeve Kurdistanê. Komkujiyên hovane li dijî kurdan tên kirin. Serokkomar Qazî Mihemmed, serokwezîr Hecî Baba Şêx û endamên din ên dewleta Kurdistanê tên girtin û darizandin.
Hecî Baba Şêx çewa ku li ser îlmê olê xwedî agahî bû, li ser îlmê Felsefeya Yewnan û matematîkê jî xwediyê îlmê bû. Li ser wan pirtûkên wî hene.
Di 30ê adara 1947an de li Meydana Çarçira birêvebirên Komara Mehabadê ji aliyê rejima Îranê ve tên xeniqandin.
Jiyana siyasî.
Bi şerê li dijî êrişên Rûsî di serê 1900-an de, wî him di nav civakên Islamicslamî de û him jî di nav Kurdan de rêz girt û bû efserek navdar.
Dûv re, Îhsan Nûrî Paşa Paşa, ku serkêşiya Serhildana Agiriyê ya yekem dikir, di 1920-an de çû Wanê, Diyarbekirê û Stenbolê ji bo ku bi damezrînerên Xoybûn Rêxistina Kurd re bicive û beşdarî damezrandina rêxistinê bibe Celadet Alî Bedirxan û Şêx Seîd.
Ew di nav damezrênerên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê de bû ({Dil | ku | " Partî Dêmokiratî Kurdistanî Êran " | "'PDKİ')) ku di 1945 de hate damezrandin.
Komara Mahabad.
Komara Mahabad, dewleteke ne naskirî Kurd ku di 22 Çile 1946 de bi piştgiriya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst, û her weha paytext Mahabad, Sine hate damezrandin. Ushnu û Maraghe bajaran digirtin. Hêza rastîn di Serokatî Qazî Mihemed de bû. Wî her wiha nivîsgeha Wezareta Parastinê Mihemed Hüseyin Han Seyfi Kadı girt. Piştî ku Sovyetan desteka xwe paşve kişandin, Artêşa Iranianranê ya girêdayî Xanedana Pehlewî dewleta ku nû hatî damezrandin dagir kir.
Hacî Baba Sheikhêx di nav serokên dewleta ciwan de bû ku hate girtin û darizandin. Di 31ê Adar 1947 de, li meydana Çarçira di navbera gundên Cunyan û Turcan de, bi biryara saziyên Xanedana Pehlewiyan, serok Kad Muhammed û wezîrê parastinê Muhammed Hüseyin Han Seyfi Kadı û serokwezîr Hac H Baba wereêx bi dardakirinê hate bidarvekirin, lê ew ji ber aliyê xwe yê olî ve hate efû kirin.
Mestûre Erdelanî an Mah Şeref Xanim an jî Mestûre Kurdistanî (jdb. 1805 Sine - m. 1848 Silêmanî) helbestvan, nivîskar û dîroknasa kurd e.
Ew li bajarê Sineyê ji dayîk dibe û li Silêmaniyê mezin dibe. Ji malbateke desthilatdar bû. Bi zimanê erebî û farsî jî dizanî. Ew wekî yekemîn dîroknasa rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala Erdelan, bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.
Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li Hewlêrê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên farsî, almanî û îngilîzî hatine wergerandin.
Axtamar yek ji giravên herî mezin ên li Gola Wanê ye.
Girav ji sala 908an heya 1021an wek palatîneke (?) kesrayên (?) ermenî yên Vaspurakanê ji xanedanê Artsrûnîyan dihat bikaranîn. Herwiha, katolîkosê Dvînê jî, ji salên 920/931an heta 950/992an li wir dima, herwiha katolîkosên (?) ermenî ji sala 1116an heta 1895an Axtamarê wek navend bikaranîbûn.
Axtamar bi xwe ji boy demeke dirêj navenda çandî ya ermeniyên Anatoliyayê bû.
Bicihbûn.
Li vê giravê dêreke Ermeniyan a dîrokî heye. 45 km li başûrê rojavayê bajarê Wanê dikeve. Cihekê tûrîstîk e. Seferên keştiyan bo tûrîstan hene. Meriv bi ferîbotê digihêje giravê û girav yek ji cihên tûrîstîk ên Wanê binavûdeng e.
Navê wê yî berê ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye qedexekirin û navê "Akdamar" pêvekirine. Tê gotin ku navê keca kesrayeke ermenî lê hatiye kirin.
Efsaneya li ser navê giravê.
Navê Axtamarê tê gotin ji efsaneyeka Ermenî tê. Bi navê Tamara keçikeka ciwan a panêrê (dêrnêr) yan keşeyê dêrê hebûye. Xortekê dilê xwe dikeve vê keçikê lê bavê wê dilsar e. Bi êvaran dizîka avjeniyê dike û tê dîtina hezkiriya xwe. Tamara li perekê giravê bi çirayê li hêviya wî dima. Bavê wê bi vê yekê dihese û dafikek datîne. Di şeveke bahozî de xort tê dîtina Tamarayê û xwe li benda agirê çirayê datîne. Lê nizane ka çira di destê bavê Tamarayê de ye û li dora giravê digere. Her gava çira cihê xwe diguhere, xort jî berê xwe diguherîne. Ev yeka han heya ciwan dixeniqe didome. Gotina ciwan a dawî "Axxx Tamara!" bûye. Li ser wê Tamara jehrê vedixwe û dimire. Bavê gelek poşman dibe lê êdî dereng e. Navê giravê her û her Axtamara dimîne.
Herwekî "axtamar" peyveke Kurdî ye jî. Axtamar tê wateya cihê ku axa wê tamarî ye. Bingeha navê Axtamara na lê bermayiyên giravê girîng e. Mixabin dewleta Tirk xwedî li Axtamarayê dernakeve. Ji aliyê leşkeran ve bi sedan fîşek li dêra dîrokî hatiye weşandin, ji ber ku dêr a Ermeniyan e. Dîsa komeke kes li giravê dijîn ku tê payîn ew ziyanê didin bermahiyan.
StarCraft lîstikeke komputerê ya 'real-time strategy' ('stratejiya dema zîndî') ye ku ji Blizzard Entertainment ve hatîye afirandin. Siftê ev lîstik li sala 1998 ji boy PC hatibû derxistin, û paşê versîyoneke lîstikê ya Macintosh jî li sala 1999 derket. Starcraft jî ji boy Nintendo 64 hate adaptekirin.
Xata sereke ya çîroka vê lîstikê, şerekî di nav sisê nijad ên galaktîk de ye. Ev sisê nijad ev in: Terrans, mirovên xurt û zexm, Zerg, alîen ku mîna meşên hingîv tên organîzekirin, û Protoss, şervanên humanoîd û psyşîk.
Starcraft di sala 1998an de lîstika komputerê ya herî zêde firotî bû, û jî Origin Awards'ên ji boy 'Best Strategy Computer Game' ('Lîstika Komputerê ya Stratejî ya Herî Baş') a vê salê birîye. Ji derketina Starcraft pêve, 9 mîlyon bêtir kopiyên Starcraft hatine firotin. Ev lîstik bi taybetî li Koreya Başûr bi nav û deng e, di vî welatî de lîstikvanên fermî beşdarî maçan dibin û tîm û lîstikvan di maç ên li televîzyonê weşandî de dikevin lecê.
Muzeya Louvre li Parîsê (Fransa)
Muzeya Louvre () li Parîsê muzeya tewrî mezin û bi nav û deng e. Ew xanîye di navînê Parîsê ye, navberê çemê Seine û "Rue de Rivoli". Hindirê Louvre li ser xetekê bi şeqama Champs-Élysées ra ye.
Louvre di sedsala 12'an di bin ("Fîlîpê Duyem") da hate çêkirin. Wê demê Louvre qesrek bû. Wexte Parîs di sedsala 14'an da pir mezîn bû, ("Karlê Pêncem") wê qesrê kir wek malekê. Lê wek mal Louvre di bi ("Henriyê Duyem") di sedsala 16'an bû, wê demê di stîlê Ronesans îtalî da. Di salê 1682 da Louis XIV ("Luiyê Çardehem") ji Louvre çû ("Qesrê Versailles"). Şoreşê fransî disa Louvre bi nav û deng kir, çinkî li rojê 10'ê gelawêjê 1793 Louvre wek muzêyekî hate vekirin. Li wir xeznê melêk û xeznê kesên din yê resen dihatin dîtin. Napoleon Bonaparte wek hukumdar hate Louvre û birazî wî, (Napoleonê Sêyem) çêkirinê Louvre xelaskir. Ji salê 1873 Louvre ne malê melêkan ya hukumdarane, serokî Fransayê çû ("Qesrê Elysée"). Serokê berê yê Fransayê, François Mitterrand, di salên 1980'î da hîşt Louvre dîsa werê çêkirin. Ji wê demê da di Louvre da du muzeyên din hene: ("Muzeya Hunerê Dekoratîv") û ("Muzeya Mode û Tekstîlê").
Wêne.
Pir wêneyên wênesazên bi nav û deng di Louvre da ne.
Xizan Şîlan (z. 14'ê tîrmehê 1955 li gundê Yîncovê, gîredayî navçeya Cihanbeyliyê li perêzgeha Qonyê) helbestvanekî kurd e û helbestên wî pirtir di kovara Amidakurd de tê weşandin. Dibistana seretayî li gund, ya navîn û lîseyê li Konyayê dixwîne.
Di wan sala de dest bi nivîsîna helbestan dike, di berde jî bi xebatên muzîkê dadikeve.
Di 1978 an de derdikeve derveyî welêt. Li Almanyayê 6 salan dimîne. Nivîsîna helbestan li wir jî domand. Di şev û şahiyên kurdan de stiran digot. Zimanê malê kurdî bû, lê cara pêşî kurdî nivîsîn li derveyî welêt dest pê dike. Paşê vedigere welêt.
Di sala 1987 an de tê Swêdê û îro li Stockholmê, herêma Bredäng bi cî dibe. Çar pirtûkên wî hatine belavkirin.
Sê pirtûk helbest in û yek jî roman e: Xem û Xeyal, Acıların Sokağı (roman), Nameyek Ji Rinda Min Re û Pêjnên Laşê Mirî.
Hoşeng Broka helbestvan û nivîskarekî Kurdê êzîdî ye ku di sala 1969an de li gundê bajarê Tirbesipiyê Tilxatûnkê li Başûrê Rojavayî Kurdistanê ji dayîk bûye.
Di sala 1994an de dîploma civaknasiyê li zanîngeha Şamê wergirtiye, berî ku di zivistana 1994an koçberî Almanyayê bibe. Niha li bajarê Bielefeld dimîne.
G Unit ya G-Unit grûpekî rap di DYE'yê da ye. 50 Cent, Lloyd Banks, Tony Yayo, Young Buck, Ma$e, Mobb Deep, M.O.P., Hot Rod û Spider Loc endamên G Unit'in. DJ'yê wan DJ Whoo Kide.
50 Cent, Tony Yayo, Sha Money XL, Domination û Bang 'Em Smurf (Domination û Bang 'Em Smurf niha Silverback Gorillaz in) koma G Unit li herêma Jamaica li Queens (New York City, NY) di salê 1998 da çêkirin. Piştî demekê Lloyd Banks jî bû endamekî G Unit, ji ber ko wî alîkariya 50 Cent kir wextê yekî gule avêtibûn 50 Cent. Di salê 2005 da Olivia, Mobb Deep, M.O.P. û Ma$e jî ketin G Unit, Spider Loc piştre The Game hat. Berî demekê kesên din jî bûn endamên G Unit: Hot Rod, 40 Glocc, Willy Northpole û Carnegie. Di destpêka salê 2007 Olivia ji G Unit hate derxistin ji ber ko ew "baş karnedikir".
Serkeftin.
Serkeftinê mezin çêbû, wextê 50 Cent stranên "Wanksta" û "In Da Club" derxist. Ji ber ko wê grûpê wî bi nav û deng bû. Albûmê G Unit, "Beg for Mercy", nêzîkî pênc milyon car hate firotin. Wê demê da endamekî G Unit, Tony Yayo di zindanê da bû. Ji ber ko wê ew bes di du stranan da bû; "Groupie Love" û "I Smell Pussy".
Bi kesên din ra.
Pir şerên G Unit hebûn û hene. G Unit bi Nas, Ja Rule, Fat Joe, Jadakiss û P. Diddy ra şerkirîye. Hên jî şer bi endamekî G Unit yê kevin, The Game, ra çêbû.
Di nav hev da.
Niha Olivia ji G Unit derketîye. Ew hate qewitandin, çinkî ew hema tewr karnedikir û pir ne bi nav û deng bû. Hên jî şer navberê 50 Cent û Young Buck çêbûbû, çinkî Young Buck dixast xwe bi dijminî G Unit The Game ra bibe heval. Ev mesela 50 Cent qehirandibû û wî di interview'ekê da bi Hot97 ra got, ku ew naxaze niha alîkariya kesekî di G Unit da bike. Lê ev şera piştî çend rojan da xelas bû jî, ji ber ku Young Buck got ku wî nedizanî 50 Cent ê biqhere.
Destpêkê endam jî nizanîn, ew xetek dikin navberê G û Unit ("G-Unit") û loma jî wergî dihate bikaranîn. Niha ew bes "G Unit" dinivsînin. G Unit kurtenavê "Gorilla Unit" e.
Ferhenga Jîn a kurdî û erebî
Ferhenga kurdî-farisî ya Mihemed Teqî Ibrahîmpûr, 1981
Ferhenga kurdî-îngilîzî ya Mijde Xelîl Reşîd, 1995
a> ve hate wergerandin zimanê tirkî
Ferhenga berîkê ya tirkî-kurdî-tirkî (1998)Ferhengên kurdî ferhengên kurdî-kurdî û ferhengên kurdî û zimanekî din in. Çend ferhengên pirzimanî jî heye. Ferhengên kurdî wekî pirtûk, wekî bernameyên kompûteran û wekî bernameyên înternetê hene.
Enstîtuya Kurdî ya Amedê, ango Peymangeha Kurdî ya Amedê, di sibata 2004’a li Amedê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser ziman û wêjeya kurdî xebatên xwe didomîne. Serokê înstîtûtê heta 2006a Nesip Gültekin bû. Jê bişûn de Ebûbekîr Çelebî bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye.
Çalakiyên enstîtuyê.
Heta niha çendek panel û atolyeyên ziman ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine lidarxistine. Di çiriya paşîn a 2005’a de bi hevkariya şaredariya bajarê mezin a Amedê bi tevlîbûna pispor û zimannasên kurd yên her hêlên cihanê Konferansa Standartkirina Zimanê Kurdî hatiye lidarxistin. Encamên wê konferansê wekî pirtûk hatine weşandin.
Organa enstîtûyê.
Ji gulana 2007a şûn de Kovara W ketiye bin banê Enstîtuya Kurdî ya Amedê, wekî weşana enstîtuyê di riya weşangeriyê de jiyana xwe didomîne.
Xebata berhevkariya zargotinê û berhemên wêjeya klasîk a enstîtûyê.
Li her herêmek, li her bajarek, li her navçeyek, li her gundek, li her newalek, li her geliyek, di her şikeftek de, li ser her kaniyek, di binê her kevirek de, di her malek de, di bîra her mirovek de zimanek, dîrokek, çavkaniyeke civakê heye. Di bin axa vî welatî de gencîneyeke dîrokî, zimanî û çandî û zargotinî heye.Li ser her bihusteke vê erdnîgariyê çavkaniyek heye.Her keseke kurd hem delîl û hem jî şahidê vê çavkaniyê ye. Çima em xwe negihîjînin van çavkaniyan û em têr û tije xwe xwedî nekin? Qad qada me ye, çavkanî li ber me ne û em çima ne amade ne? Destpêkeke baş encameke baş bi xwe re tîne û fermo, em dest pê bikin.
Berhevkariya bi amûrên deng-girtinê, dîmengirtinê û nîşegirtinê.
Roja 6’an panela bi navê “Di bîra her kurdekî/ê de ziman, çand û dîrok veşarî ye”.
Temînkirin û amadekirina fînansmanê, lêçûnên xwarin û vexwarinê
Di encama xebata atolyeyê de dê beşdarname bê dayîn.
Bi taybetî ji bo xebatên bi vî rengî yên Enstîtuya Kurdî ya Amedê dê destûrname bê dayîn.
Kêm zêde 50 jin û mêrên çîrokbêj ku temenê wan ji 65 salî mezintir e çavkaniya berhevkariyê ne. Hemû hevdîtin bi sê awayî dê bêne qeydkirin.
Berhevkar ango kesê ku hevdîtinê pêk bîne ew ê bi tevahî li gorî rê û rêçikên berhevkariyê tev bigere û nîşeyên ku girtine, wêneyên ku kişandine û bi kamerayê dîmenên ku kişandine wekî 3 kopye tomar bike û radestê koordînatoriyê xebatê bike.
Hemû hevdîtin dê li ser destûra kes û malbata çîrokbêjan be û dê zelal û vekirî be.
Tercîha me li ciyê ku çîrokbêj dijî hevdîtin pêk bê; lê ku derfet tune bin dibe ku çîrokbêj bê anîn ciyeke guncaw jî.
Di nava xebata berhevkariyê de zêdeyê pirsên pêwist û di derveyê mijarê de bi tu awayî berhevkar pirs û axaftinên cûda bi çîrokbêj re nake.
Berhevkarên ku di derveyê rêgez û rêzikan de tev bigerin, yên ku bêamûr û bêpergal xebatê bimeşînin xebatên wan dê neyên qebûlkirin.
Bi hemû seyda û melayên ku li herêmê ne re hevdîtin.
Çavkaniyên ku li cem wan hebin dê bi temînat bêne wergirtin û bi 3 awayan bêne arşîvkirin.
Li ser bidestxistin û kevnbûn û naveroka berheman dê hevdîtin bêne kirin û bêne qeydkirin.
Berhem dê bêne kopîkirin û dîsa li xwediyê wan bêne vegerandin.
Destûra mafên li ser berheman ji xwediyê wan dê bê standin.
Berhemên ku bêne berhevkirin dê wekî 3 kopy bêne arşîvkirin.
Tasnîfa berheman dê bê kirin û di nava xebatên wêjeya klasîk de dê bibin mijara lêkolînê.
Xebata berhevkariyê di her demên salê de dibe. Piştî xebata atolyeyê hemû beşdarên xebata atolyeyê dikarin bi domdarî vî karî bimeşînin.
Bi taybetî demsala zivistanê ji bo karê berhevkariyê guncawtir e.
Xebata Atolyeyê di navbera 20 û 25ê tîrmeha 2009an de pêk hat û beşdarname hatin dayîn.
Pirtûk û weşînekên Enstîtuya Kurdî ya Amedê.
Enstîtuya Kurdî ya Amedê digel xebatên akademîk yên li ser ziman, wêje, çand û hûnera Kurdî weşangeriyê jî dike. Heta niha curbecur 12 pirtûk û du hejmaran bultena bi navê ZIMAN ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatine weşandin.
Ji bo agahiyên zêdetir di derbarê berhemên ku aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de hatine çapkirin, li vir binêra: Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
Amed
Harem (; an), di çanda Ereban de cihê taybet ku lê têkiliyên taybet tên kirin e. Bi destê Tirkên Osmanî navdar bûye.
Wekî peyv ji "Heram - qedexe" tê û tê wateya "Cihê qedexekirî, cihê taybet, cihê veşartî hwd". Li civaka Ereban kesên dewlemend in berê xwedî harem bûn lê niha gelek kêm e. Ji bandora Ereban ev tradîsyon derbasî Tirk, Faris, Cihû û civakên misilman ên li Asya nêzîk jî bûye. Civakên ku qîmeta jinan kêm e, mêr serdest e, li wan civakan kesên dewlemend li ser laşê jinan tasarûfê dikin, jinan wekî meta û tişta ku pê dem debasbibe dibînin. Herwekî li wan civakan jî harem an kerxanê hene.
Divê mirov şaşiyekê sererast bike ku Erebên ku xizanin jî peyva haremê bikartînin lê di wateya "nava malê, cihê taybet" de. Ê ku tradîsyona haremê navdar û bipêşxistî kiriye Osmanî ne. Hin keyên Osmaniyan xwedî hezaran jinan bûn û wan di hareman de di bin mercên dîltiyê de dihewandin. Dema ew jinan pîr dibûn, ji haremê dihatin verêkirin û di nava civaka têr feodal de yan dihatin kuştin an jî di jiyaneke awarte de dijiyan. Paşayên Osmaniyan ji Balkan, Qefqas û cihên din bi hezaran keçik dîl digirtin û bi vê yekê pesnê xwe didan. Zarokên ji wan peyda biban dikirin leşker. Kêm ji wan dibûn key an di palasê de cihdigirtin. Tê zanîn ku diyên tevahiya paşayên Osmanî ji hareman bûn. Jinên haremê milkê paşa bûn û herçendî bi hinekan re mara olî çêdikirin jî, hin caran ji mêvanên xwe re jî pêşkêş dikirin. Li ser hareman gelek fîlm û pirtûk hene.
Tirkan wan bi navê "odalik - a hozê"," "Kadin - jin" binavdikirin. "Kadin"ên haremê gelek caran di bin êşkenceyê de diman û bi hezaran ji wan dihatin kuştin. Hin zanyar dibêjin bingeha tradîsyona haremê ji Misira antîk derbasî Cihûyan, ji wan jî derbasî Ereb û Tirkan bûye.
Mozilla Thunderbird (bi kurtasî: Thunderbird) programek ji bo e-peyam ("e-mail") e.
Thunderbird nivîsbariya azad e. Thunderbird hîn nehat wergerandin bi kurdî.
Half-Life lîskeke komputerê ye, ku ji Valve Software ve hatiye pêşdebirin û ji Sierra Studios ve hatiye derxistin. Ev lîstik ku li 19ê çiriya paşîn a 1998 derketîye, bi versîyoneke pir guhartî ya motora Quake dixebite. Ji dema derketina wî pêde, 8 mîlyon bêtir kopiyên Half-Life hatine firotin. Wirde ev di dîrokê de first-person shooter a herî firotî ye. Lîstik jî ji PlayStation 2 re li 15ê çiriya paşîn a 2001 hatiye derxistin.
Di Half-Lifeê de, lîstikvan rola Dr. Gordon Freeman dileyîzin. Ew fîzîkzanekî teoriyê (theoretical physicist) ye, û di destpêka lîstikê de divê ew ji karxaneke derkeve, ku ji alîen û leşker ve hatîye dagerkirin. Ev lîstik bû yê herî pêşîn ku têde çîrokeke zîndî hebû, bê ku sînematîk tên bikaranîn. Half-Life 50 bêtir xelatên 'Lîstika Salê' birin, û ji PC Gamer ve 'Lîstika PC ya herî baş di dîrokê de' jê re li çiriya paşîn a 1999, çiriya pêşîn a 2001 û nîsana 2005 hatiye gotin.
Di salên paşê derketina wê de, Half-Life bandurî pêşdebirina lîstikên first-person shooter pir kirîye, û jê re dayim tê gotin ku di curê xwe de ev lîstik mîna şoreşekê bûye.
Serfiraziya Half-Life ji boy salan domand bi lîstikên mîna ", ", û modên mîna 'Counter-Strike', 'Team Fortress Classic', 'Deathmatch Classic', 'Ricochet' û 'Day of Defeat', û bi doma wî 'Half-Life 2 jî. Ji Half-Life û dom û lîstikên pê ve girêdayî, mîna Counter-Strike an Day of Defeat, bi temamî 15 mîlyon bêtir lîstik hatine firotin.
Ûzbêkistan (ûzbêkî "O‘zbekiston"; fermî "Komara Ûzbêkistan", ûzbêkî "O‘zbekiston Respublikasi") welateka li Asya navîn de ye. Cîrantiya Ûzbêkistanê bi Qezexistan, Qirgizistan, Tacîkistan, Efxanistan û Tirkmenistanê re he ye.
447.400 km² rûerda Ûzbêkistanê he ye, bi mezinahî xwe ew welata cîhaneyê 56an e. Direjhatiya welat ji rojhelat Gola Aralê de rojava heta Ferghanatal nezikî 1.200 km, firehî jî di başûr û bakur de 930 km e. Li başûr rojhelat Tirkmenistan, li bakur Qezexistan û Gola Aralê, li başûr Tacikistan û li rojhelat jî Qirgizistan heye. Çi qas ji bo Gola Aral hereşekê hişk bûn heye û hin navçe xwe di sînorên Qezexistan de dima jî bi 43.000 km aqarê xwe ew gola herî mezin Ûzbêkistanê ye. Çiyayê herî mezin bi 4.300 m Çiyayê Beşton e.
Di Ûzbêkistanê re du çemên mezin, bi 2.539 km çemê Amudaryo û bi 2.212 km an çemê Sirdaryo derbaz dibe. Amudaryo Efxanistan li çiyayên Pamir û Hindîkûş dize û li Tacikistan û Efxanistanê bi navê Pamîr tê navkirin. Amudaryo paş di sînorên Efxanistan û Ûzbêkistanê re derbaz bû şunda di paralela sînorên Ûzbêkistan û Qezexistan re derbaz dibe. Sirdaryo li Qirgizistan şunda dikeve Ûzbêkistanê paş Ferghanatal derbaz kir şunda dikeve Tacikistanê û şunda Ûzbêkistanê re derbaza Qezexistan dibe.
Hin çemên dinên Ûzbêkistan ewna ne;Surxondaryo, Qashqadaryo, Qarshi, û Zarafshon e.
Suruşt.
Li Ûzbêkistanê suruşta Suruşta Çol tê dîtîn. Havînan germ û bê barij e, zivistanan jî sar e.
Di 20 Hezîran 1990 de, Ozbekistanê serweriya dewleta xwe ragihand. Di 31ê Tebaxa 1991ê de, Ozbekistanê piştî hewldana derbeya têkçûyî ya li Moskowê serxwebûna xwe ragihand. 1'ê Îlonê Roja Serxwebûna Neteweyî hat îlankirin. Yekîtiya Sovyetê di 26ê Kanûna Paşiyê ya wê salê de hat hilweşandin. Islam Karimov, ku berê sekreterê yekem ê Partiya Komunîst a Ozbekistanê bû ji sala 1989ê ve, di sala 1990 de wek serokê Komara Sovyeta Sosyalîst a Ozbekistanê hat hilbijartin.
Gorî danen fermiyên 1993an de gelê Ûzbêkistanê wiha par ve dibe; %73,7 ûzbêkî, %5,5 rus, %5,1 tacîkî, %4,2 qezexî, %2 tatarên kirimî, %2 qereqalpakan, %1,1 koreyî ne. Li wan bêtir ew hindikenên kurd, ûygûrî, elman, azerî jî hene.
Li gelî Ûzbêkistanê 88 % xwe misilmanên sunnî ne. 9% en xwe xristiyanên ortodoksên rus in. Li wan bêtir misilmanên Şî, xristiyanên zavên din û cû jî hene.
Bajarên Ûzbêkistanê herî mezin ewna ne: Taşkent ("Toshkent") (nêzîkî 1.978.000 kes), Namangan (nêzîkî 432.500 kes), Semerqend (nêzîkî 319.400), Andijon (nêzîkî 318.500), Bûxara ("Buxoro") (nêzîkî 247.700) û Nukus (nêzîkî 230.000) (di 2005 de)
Şah Ebasê Yekê (bi farisî: شاه عباس بزرگ "Shāh ‘Abbās Bozerg") (1571-1629) yek ji şahên Îranê ji sinsileya Sefewiyan bû.
Jiber destkevtên wî yên mezin, di dîroka Îranê da bi navê "Şa Ebasê Mezin" dihêt binavkirin.
Wî li jiyê hejde saliyê desthilat girt destên xwe. Li destpêka desthilatdariya xwe, wî hindek ji axa Îranê bi dû Tirkên Osmanî û Ozbekan ra berda, da bikaribit piçekê hêzê kom bikit.
Li heyameka kurt da, heta sala 1623'ê, şiya desthilata xwe li herêmeka berfireh, ji rûbarê Hindûs heta rûbarê Dicle, dabisepînit.
Şa Ebbas rêveberekê gelek hosta û şehreza bû. Bazirganî, nijyarkarî anko mîmarî, wêje û dadwerî li dema desthilatdariya wî da gelek ber bi pêşçûn.
Îsfehan paytexta Sefewiyan li dema wî gelek avedantir bû.
Siltan Ebdulhemîdê Yekem (1725-1789), yek ji siltanên osmanî ye. Ew ji xurttirîn siltanên dîroka osmaniyan e.
Wî gelek guhartin di dozena (sîstema) rêvebirina osmanî da çêkirin.
Ew lawê Siltan Ehmedê Sêyem bû û piştî mirina birayê wî Mistefayê Sêyem gehişt desthilatê. Şerên xwînelûyên wî di gel Emperatoriya Awistirya-Mecar li salên 1787ê heta 1892ê vekêşan.
Zîlik, nîçik an mîtik (bi grekî: κλειτορίδα), endam an organek zayendî ya mêyên mirov û guhandaran, teve hêştirme û çend lawirên din. Zîlik di laşê mirove de wekî perçeyekî ku nola morik xuya dike nêzî movika pêşî ya lêvê biçûktir (labial minora) jor pêşborî yê.
Anatomiya zîlikê.
Zîlik ew dawiya jora lêvên rûv e. Li vê derê jî gelek cidahiyên mezin henin. Mezinbûna wê wekî zixurekê ye. Ev jî yê hinek bipêş ve xûyayî ye û hinek din gerek e lê bigerin heya ku bihesînin. Dora zîlikê hemî demarên pir nazîk in, lewma dema mirov destlêbide hîsbûna wê zêde dibe.
Erka zîlik.
Zîlik endamekî zayendî li vûlva an quzê ye. Yek ji organên girîng di têkiliya zayender de ye.
Karê wê ya serekî şahî ji têkiliya zayendî girtin e. Tê payîn ku bingeha guherîna vê organê penîs e. Ango penîs li cem jinan di pêvajoya guherînê de ji ber ku nehatiye bikaranîn heliyaye û dirûvê xwe yî îro girtiye. Klîtorîs ji aliyê şaneyên (selûla, hucre) neurolojîk ve gelek dewlemend e. Li dora 8000 kanalên neurolojîk dihewîne.
Kinkirina zîlikê.
Di têkiliya zayendî de (seks) bo jinan kana herî girîng ê şahîgirtinê ye. Di dirûvê sîlîndîrê de ye. Li hin deverên Afrîqa, welatên Ereban û çend herêmên Kurdistanê zîlikên jinan sinnet dikin, ango jêdikin. Vê yekan han ji ber baweriyên civakî û olî dikin lê ziyana herî mezin jî didin jinan. Herçendî li dijî sinnetkirina jinan têkoşîn henin jî, bi sed hezaran jin dibin qurbanê vê kiryarê.
Erot ji pexva grekî ya Eros tê û di arkeolojîyê de bo avahî û xemlandinên erotîk tê bikaranîn.
Ango arkeolog di bermayiyên dîrokî de avahî, dirûv û xemlandinên erotîk bi vê navê binavdikin. Bo mînak ji mozaîkan gelek wêneyên an dirûvên jinên tazî dihatîbûye bikaranîn. Herwekî tabloyên olî jî dikarin erot bibin. Di arkîtektiya Greka antîk û Roma de gelek mînakên erot hene.
GNOME 2.16 di Ubuntu de
Gnome ("GNU Network Object Model E'"nvironment") derdoreke sermasê ("desktop") ji bo Linux e. Bi vî rengî Gnome dibe beşeke gelek bingehî ji bo Linuxê. Gnome ji bo hemû rengên Linuxê heye.
Guhartoya Gnome ya nû her şeş meh (adar û çiriya pêşîn) dedikeve. Ev plansazî û plansaziya Ubuntuyê paralel in. Di Gnome de, guhartoyên wekî 2.10, 2.12, 2.14, 2.16 û hwd. biistîkrar in, guhartoyên 2.13, 2.15 û hwd. ji bo testê ne.
Gnome nivîsbariya azad e. Çend beşên GNOME hatine wergerandin li kurdî.
Laşfiroşî di salên 1920'an de
Laşfiroşî, karê jin û mêrên laşfiroş ("qehpik, orospî, fahîşe, gander") ên ku bi dirav têkiliyên cinsî difiroşin. Cihê ku tê de karê xwe dikin jê re berdêlgeh, kerxane an jî kêfxane dibêjin.
Li her herêmeke Kurdistanê bi naveke din tê binavkirin lê di nava civakê de, ji ber fediyê "berdêlgeh" tê bikaranîn. Ev peyveke mecazî ye. Dîsa kerxane yan karxane jî pirr tên bikaranîn.
Dîroka laşfiroşiyê (têkiliya cinsî ya bi dirav) bi qasî ya mirovahiyê kevn e. Bingeha wê li ser danûstendinên aborî, xizanî û kêmbûna mafê jinan e. Civakên ku lê mafê jinan kêm e û di nava kom û ber û çînên wê de newekheviyeke berbiçav heye sedî sed lê çî dizî çi vekirî berdêlgeh henin. Helbet li welatên dewlemend jî kerxanê henin û bipêşketîne lê gorî welatên xizan rewşa jinokan li wir ne pirr xirab in.
Bermayiyên ji berî zayînê 3000'î yên Babîlê hebûna berdêlgehan destnîşan dike. Di destpêka kapîtalîzmê de civak berî bi bajaran dicivin û firotina têkiliya cinsî jî dibe beşeke mezin ê aboriyê. Îro li rûyê cîhanê bi milyaran dolar dirav di vê sektorê de digere. Herwekî parek ji jiyana krîmînalîteyê jî li ser firotina laşê jinedîlan e. Bi sedan cureyên vê sektorê avabûne.
Li piraniya welatan berdêlgeh ne fermî ne, qedexe ne. Li gelekan jî serbest in. Li gelek welatan mafên jinedîlan kêm in an tên xwarin. Li welatên rojavayê Ewropayê gelek cureyên berdêlgehan hene. Li Kurdistanê jî bi taybetî li Bakurê Kurdistanê gelek berdêlgeh hene lê ji ber ku sazûmanî bi tevayî di destê tirkan de ye, statîstîk nînin û rewşa wan baş nayê zanîn.
Mixabin di vê sektorê de zarok jî tên bikaranîn û li ser laşê zarokan sazûmaniyeke navneteweyî ya krîmînalîteyê hatiye avabûn. Komên mafyozan bi darê zorê yan bi dirav ji welatên xizan bi hezaran zarokan berî bi welatên dewlemend tînin û jiyana wan dişewitînin. Di vê sektora kirêt de nexweşiyên wekî AIDS'ê û hwd jî belav dibin.
Têkiliya seksî li gorî nîgareke farisî (sedsala 15'an).
Seks an cinsîtî, "pûştî" an jî zayendîtî (bi latînî: "sexus") ji hemî têkiliyên zayenderî, cinsî re tê gotin.
Seks ji têkiliyên zayenderî yên parcotan (mêr û jinan, mêr û mêr, jin û jin) heya masturbasyon, cureyên li rê yan nerewa yên têkiliyên cinsî hwd hemiyan dihewîne. Seks bi organên zayenderî tê kirin û pirranî ne ji bo zarokanîne ye, bo kêfê ye. Ji têkiliyên zayenderî yên ajalan re jî herwekî seks tê gotin. Armanca seksê ji xeynî zarokanînê kêf û orgazm an ejekulasyon e.
Hin beşên seksê yên sereke.
Dîsa her beşek di nava xwe de bi gelek koman vediqete û her komek jî gelek cureyan dihewîne. Hin cureyên seksê bêî parcot dibin, bo mînak seks bi pêlîstokan re. Hin bi serê xwe dibin, mînak mastûrbasyon. Rewabûn an nerewabûna seksê li gorî dem û civakê diguhere û diguhêze. Hin cureyên sado-mazo li gelek civakan rewa tên dîtin.
Hin cureyên seksa nelirê, nerewa.
Sex bi serê xwe beşekê mezin ji aboriyê dadigire. Di sektora seksê de bi milyaran Dolar dirav digere. Bo mînak pornografî sektoreke mezin e.
Wladislaw Podkowinski, „La Folie“, 1894. Orgazm asta dawî ya seksê ye
Vexweşîn yan orgazm (ji zimanê yewnanî: οργασμός, "orgasmós", "organ" tê wateya "gihîştin, werimîn"), armanc û asta herî bilind a seksê ye. Bi kurdî gelek binavkirinên wê hene, wekî: balfirîn, pişthatin û hwd.
Vexweşîn pêvajoyek biyolojîk, fizyolojîk û psîkolojîk e û ev hemî jî bo ravekirina orgazmê têrî nakin. Orgazm gorî hin wêjevanan nayê şîrovekirin lê tê jiyandin.
Fizyolojiya Vexweşînê.
Bi rêya têkiliyên seksî orgazm pêk te. ji bo orgazma mêran piranî Ejakûlasyon tê bikaranîn lê ew bi xwe jî orgazm e. Ango orgazm bi Ejakûlasyonê dest pê dike. bi qasî 10-20 sn didome. lê mirov dikare bi hin alîkarên Kîmyayî an Fîzîkî vê pêvajoyê dirêj bike.
Di pêvajoya orgazmê de hormona Seratonîn di laş de diherike û ev hormon kêfxweşiyê dide. Orgazm wekî mafek jî tê dîtin. Ango di seksê de parcot divê rêz ji mafên hevûdu yên orgazmê re bigirin. Nebûna yan kêmbûna orgazmê sedemê nexweşiyên psîkosomatîk, fîzyolojîk an neurolojîk in. Dîsa orgazm di jîyana parcotan de roleke mezin dileyîze û neparvekirina orgazmê dikane ziyanê bide têkiliyan.
Çûk, kîr, penîs an jî endamê zaûzê yê nêrînê (bi latînî: "penis)," endamê cotbûnê ye.
Çûk coga herî dawî ye bo derkirina sperm û mîzê. Ango du erkên sereke yê çûk heye; guhêztina sperman ber bi nav coga zaûzê ya mêyê û derkirina mîzê.
Pêkhateya çûk.
Çûkê mirov ji du beşan pêk te; reg (bi înglîzî: "root") û dox (bi inglîzî: "shaft")
Regê çûk di nav laş de cih digire û çûkê bi hestiyên rûv ve girê dide. Beşa çûk a li derveyî laş de xuya dibe û dilive wekî dox tê navkirin. Hin caran li dewsa dox, ev beşa çûk wekî ten (bi inglîzî: "body," "corpus") jî tê navkirin. Doxê çûkê mirov li gel mîzerê, sê stûnên şaneyên repker ên îsfencî jî lixwe digire. Cotek şaneya repker li herdu aliyê doxê çûk de heta gopika çûk dirêj dibin. Evan pêkhateyan wekî tenên kelênî (kelêneten) (bi latînî: "corpora cavernosa" / yekjimar: "corpus covernosum") tên navkirin. Li bin stûnên kelênetenê, stûna tenê îsfencî (îsfenceten) (bi latînî: "corpus spongiosum") dirêj dibe. Tenên kelênî li kotahiya doxê çûk te bi dawî dibe, lê tenê îsfencî heta gopika çûk dirêj dibe. Beşa mîzerêya nav çûk, bi tenê îsfencî dapoşrav e.
Kotahiya çûk wekî gopika çûk tê navkirin. Di gopikê de gellek demarekotahî cih digire, loma hestiyariya gopikê zêde ye.Doxê çûk bi çerm dapoşrav e. Beşa çermê li ser gopika çûk xwe li ser hev qat dike, bi vî awayê li ser gopika çûk de çêrmek livbar a ji du qatî peyda dibe. Ev çermê serê çûk wekî çermê sinetê tê navkirin. Cihû û misilman ji ber sedemên olî wê çermê jê dikin ev kar wekî xetenekirin an jî sinnetkirin tê navkirin.
Di şaneya repker de ji guherîna xwînber û xwînhêneran, valahiyên mîna şikeftên biçûk (kelên) peyda dibin. Gava xwestina seksê (şewhet) (bi înglîzî: "sexual arousal") li mirov zêde dibe, xwînberên çûkê fireh dibin, hê pirtir xwîn diherike nav xwînberan. Valahiyên şaneya repker bi xwîna ji xwînberan tijî dibe. Her ko xwîn diherrike nav şaneyê, pestoya xwîna nav şaneyan bilind dibe. Ji ber bilindbûna pestoyê, xwînhêner û xwînhênerokên ko xwînê ji çûk dûr dixin tên şidandin û girtin, ji ber zêdebûna xwîna nav şaneyên çûkê, qebareya çûk zêde dibe, çûk diwerime û rep dibe. Çûkê repbûyî dikare bi hêsanî bikeve nav zêyê û tovavê berde nav laşê mêyê. Piştê avêtinê an jî bi kêmbûna xwestina seksê dawî li repdariya çûk tê. Ji bo sistbûna çûk, xwînber teng dibin, herrika xwînê ya ber bi çûk kêm dibe, pestoya ser xwînberan kêm dibe. Xwînberên di dema repbûnê de ji ber pestoya bilind hatîbûn girtin, bi kêmbûna pestoyê ve dibin, xwîn bi navbeynkariya xwînberan ji şaneyên çûk dûr dikeve bi vî awayê çûk sist dibe û vedigere qebareya xwe ya asayî.
Rekxistina repbûn û sistbûna çûk.
Repbûn û sistbûna çûk di bin kontrola demarekoendama xweyî de rû dide.
Repbûn û sistbûna çûk di bin kontrola demarekoendama xweyî de rû dide. Ji bo repbûnê gava yekem derdana nîtrojena monooksîd e. Nîtrojena monooksîd (NO) madeyek demareguhêzer e, ji aliyê demarên parasîmpasawî û xaneyên çîna endotelî ya kelênetenê ve tê derdan. Nîtrojena monooksîd hokara serekî ye bo xavbûna lûsemasûlkeyên xwînberên kelênetenê.
Dema xwestina seksê li mirov peyda dibe, nîtrojena monooksîd tê derdan. Nîtrojena monooksîd bi alîkariya enzîmek, berhemanîna guanozîna monofosfat a sîklîk (bi înglîzî: "cyclic guanosine" "monophosphate (cGMP)") han dike. cGMP molekulek peyamber e, ji GTP (guanozîna sê fosfatî) tê berhemkirin. cGMF, bandor li cogên kalsiyumê yên li ser parzûna masûlkexaneyan dike. Cogên kalsiyumê tên girtin ji derve kalsiyum nayê nav masûlkexaneyan loma lûsemasûlkeyên li dîwarên xwînberên şaneya repker xav dibin. Bi xavbûna lûsemasûlkeyan, xwînber firehtir dibin hê pirtir xwîn tijî nav şaneya repker dibe. Di heman demê de xwînhêner teng dibin, nahêlin xwîn ji şaneyên çûk dûr bikeve, bi vî awayê repbûna çûk rû dide. Her ko di xaneyên lûsemasûlkeyan de asta cGMP bilind be, masûlke sist dimînin, herrika xwînê ya nav kelênetenê didome, ango çûk repbûyî dimîne. Lê piştê avêtinê, divê çûkê repbûyî sist bibe û vegere qebareya xwe ya asayî. Di xaneyên lûsemasûlkeyên dîwarê xwînberê şaneya repker de hin enzîm ji bo helweşandina cGMP kar dikin. Navê van enzîmên hilweşîner, fosfodîesteraz e (bi înglîzî: "phosphodiesterases(PDE)"). Fosfodîesteraz (PDE) ne yek lê gelek cor in. Wekî mînak PDE1, PDE5, PDE9 hwd. Her ko PDE cGMPyê hildiweşîne, lûsemasûlkeyên li dîwarê xwînberan girj dibin, xwînber teng dibin, herrika xwînê ya ber bi şaneya repker a çûk kêm dibe, pestoya hawirdorê dadikeve. Bi kêmbûna pestoyê, xwînhêner ve dibin, xwîn ji şaneya repker dûr dikeve. Bi vî awayê qebareya şaneyên repker kêm dibe û çûk sist dibe.
Têkçûna repbûnê.
Hin caran dibe ko di hin mîrovan de, ji ber hin sedeman repbûna çûk têk biçe an jî çûk bi têra xwe rep nebe. Bi gelemperî têkçûna repbûnê di temenê 50 salan şûn de peyda dibe. Ji bo kesên bi pirsgirêka têkçûna repbûne (bi înglîzî: "erectile dysfunction"), hin derman tên bikaranîn. Viagra yek ji van dermanan e. Bi esle xwe viagra rê li ber hilweşîna cGMP digire bi vî awayê çûk rep dimîne. Ji bo sekinandina helweşîna cGMP, divê çalakiyên enzîmên fosfodîesteraz bêne kêmkirin an jî rawestandin. Di viagrayê de madeyek bi navê rêgirê PDE5 (bi înglîzî: "phophodiesterase inhibitor") heye. Ev made nahêle ko enzîma fosfodîestraz, cGMPyên nav masûlkexaneyan helweşîne. Ango gava mirov viagra digire, di masûlkexaneyan de cGMP kêm nabe loma masûlke xav dimînin û herrika xwînê ya nav şaneyên repker kêm nabe bi vî awayê çûk rep dibe an jî repbûna çûk ji bo demek dirêjtir didome. Demek şûnde rêgirê fosfodîesteraz tên hilweşandin û bandora viagrayê jî bi dawî dibe.
Lîbîdo ji bo kana, enerjiya hestan û hêza jiyanê tê bikaranîn. Lê li ser îzaha lîbîdoyê lihevnekirin hene.
Sigmund Freud wê wekî kana hestên binpêkirî yan hestên ku zîndanîkirî bikaraniye. Yê ku cara pêşîn ev bêje derxistiye şagirtekî wî bûye. Carl Gustav Jung wê wekî hêza serbestiyê bikaraniye. Ji ber ku hestên seksî gelek tên binpêkirin an jî ji ber ku hêza hestên seksî mezin in, ev bêje pirranî bo daxwaziya seksê tê bikaranîn.
Gorî Freud heger nakokiyên navbera îd û Superego yan daxwazên bingehîn û etîka civakê safî nebin, dibin sedemê neurozan. Freud dibêje, heger mirov lîbîdoyê bêî ku binpêkirin têxe bin kontrola jiyana xwe, mirov di jiyanê de serkeftî dibe, lîbîdoyê bi erênî bikartîne. Gorî Freud di kesayetiyê de du hêzên sereke yên lîbîdoyê hene: Lîbîdoya erênî û lîbîdoya neyînî. Herdu jî di asta kontrolkirina ego û sûperegoyê de bandora xwe li jiyan û avakirina kesayetiyê dikin.
Bijîşkên anatomîk lîbîdoyê wekî hormonan dibînin û di kêmasiya lîbîdoyê de hormonên cinsî bikartînin. Di gelek nexweşiyên organîk û psîkolojîk de kêmasiya lîbîdoyê xwe dide der.
Perdeya keçiktiyê, Hymen, "(bi grekî: Membran)" perdeya ku di vajînayê de ye û bi yekemîn cara têkiliya seksî pirranî jiderdiçe ye.
Tê payîn ku ew perde bo parastina organa zayender a jinê ji nexweşiyên derve ye. Gelek cureyên wê hene. Piştî têkiliya/têkiliyên seksî diterişe û bêqîmet dibe.
Di jiyana Kurd û gelek neteweyan de cihekê mezin ê vê perdeyê heye. Bi şaşî û neheqî wekî namûsa jinê tê dîtin. Gorî dab û nêrîtên civakê, jina ku beriya zewacê, parcotbûnê têkiliya seksî jiyana bênamûstî kirine. Ev prînsîp ji bo mêr derbas nabe. Mêr dikarê beriya zewacê hertiştî bike lê jin nikare. Di gelek adetên jiyana Kurdan a rojane de ku ber bandora çandên din derbasî kûltûra Kurdan bûne neheqî, şaşî û bêûjdaniyên mezin hene.
Divê mirov bizanibe hin jin ji dayîkbûnê bêî perdeya keçiktiyê tên. Ango ji xwezayiyê perdeya wan nîne. Dîsa li cem hinan ji dayîkbûnê perde yekkunî/yekqûlî ye û ew jî gelek fireh e. Li cem hinekan ne tenê yek, gelek kûn/qul hene. Heger mirov bêî zanîna bijîşkiyê rabe jinan tewanbar bike ev yeka han bêûjdanî û bêehleqî ye. Mixabin li Kurdistanê bi dehan jin ji ber şaşî, nezanî û bêehleqiyên ku ji jiyana mêrên beehleq avabûye jiyana xwe jidestdidin.
Afrodîtê, (;) di mîtolojiya yewnanî antîk de xwedaya evîn û rindiyê ye.
Keça Zeus ji ye û li nêzîkî girava Kîprosê ji kefa deryayê hatiye çêbûn. Diya Eros e û gelek destgirtiyên wê hene. Bo mînak, hwd. Paris wê ji nava gelek xwedayan rinda rindê binavkiriye. Li ser navê wê gelek bermahiyên dîrokî hene.
Têkiliya zayendî ya devîn, Seksa oral an jî seksa devîn yek ji cureyên seksê, têkiliya zayendî an seksî ye û bi bikaranîna devê hişyarkirina endamên tenasulî (genital) ye.
Peyva "oral" ji "oris" (dev) a latînî tê. Bi devê, ango lêv û ziman alastina organên cinsî yên partner e. Di gelek çandan de ji xeynî têkiliya cinsî ya tenasulî (seksa genîtal) cureyên din rewa nayên dîtin an bi veşartî tê kirin. Gorî ola îslamê seksa oral ne heram lê nîv heram e. Herwekî têketina spermayan a dev heram-qedexe ye. Li hin welatan bi fermî qedexe ye. Bo mînak li Sîngapûr seksa oral û seksa anal bi fermî qedexe ne.
Heger hîjyenîk nebe hemî cureyên seksê dikare bi xwe re hin nexweşiyên mîkrobîk belav bikin. Zerika reş û zerika zer dikare bi riya seksê derbas bibe. Vîrûsên Papilloma dikarin şêrpenceyê li dev derînin. HIV jî herwisa.
Cureyên sereke yên karê seksî yê bi dev.
Hin cureyên seksa awarte yên di heman beşê de jî hene. Bo mînak: Cumshot (bixwîne "kemşot"), Deepthroating (bixwîne "dîpsrowtîng") hwd. Parcot dikarin di seksa oral de prezervatîvê jî bikarbînin.
Seksa anal di demên împeratoriya osmanî de, nîgareke ji kitêba "Sawaqub al-Manaquib"
Seksa anal an jî seksa zotikî yek ji cureyên têkiliyên cinsî ye. Têkiliya bi riya anûsê dibe ye.
Dîroka seksa anal jî wekî cureyên din gelek kevn e. Di nava mêran an mêr û jinan de dibe. Dîsa bi bikaranîna pêlîstokan wekî vîbrator, dîldo hwd jî dibe. Li hin cihan bi zagonî qedexe ye. Penîsa hişkerepî di anûsê têxistin. Tê zanîn mûkozaya anûsê ji aliyê şaneyên neurolojîk ve pirr dewlemend e. Ji ber wê anûs hesas e.
Heger ne hîjyenîk be, gelek nexweşî dikarin belavbibin. Ji aliyê HIV, zerika reş, hepatît C ve gelek bixetere ye. Ji bo vê yekê divê mirov kondomê bi kar tîne.
Li Îran, Gûyana, Erebistana Siyûdî, li hin federedewletên DYA, Jamayka hwd qedexe ye. Lê li Erebistana Siyûdî û Îranê gelek bipêşketî ye. A rastî li cihê ku qedexe ye gelek bipêşketî ye. Li civaka Kurdistanê wekî kiryareke lirê, rewa nayê dîtin.
Hevzayendîtî, hevregezxwazî an jî hevzayendxwazî tevgereke romantîk an jî nêzîkbûneke zayendî di navbera mirovên heman zayendê ne. Hevzayendîtî wekî berpêbûniyeke wisa tê pênaskirin: Çawaniya wî/wê kesê/î ku ya bi piranî yan jî bi giştî bi riyên romantîzmê an jî bi nêzîkbûna zayendiyê ve beraliyî kesên din dibe yên ku di heman zayendê de ne. Di heman demê de van helwest an jî rewşa jî dihewîne: Endamên civaka ku bingehê xwe li ser van tevgeran pêk aniye yan jî kesên ku nasnameyeke têkilîyî van hestên xwe ava kirine.
Hevzayendî, ligel heteroseksuelî û bîseksuelî yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên berpêbûniya zayendî ye. Nerînekê hevpar a zanyaran tuneye ku ka çima mirov berpêbûniyeke taybetî pêşdixin. Li ser jêderka berpêbûniya zayendî çend teoriya biyolojîk ku ji aliyê zanyaran hatine pejirandin, hatine berhemandin; wekî faktorên genetîk, hawira malzaro ya demên zû yan jî kombînasyona her du teoriyê. Piştrastên xurt li ser bandorkirina şiklên mezinkirinên malbatan an jî serpêhatiyên zarokatî ya yekem tune ye. Li gorî hin kesan çalakiya hevzayendî ya dijî xwezayê ye yan jî xerabûyîtiyeke fonksiyonî ye lê belê vekolîn nîşan didin ku hevzayendî çavkaniya xwe ne ji bandorên psîkolojîk a neyînî dibe, ew varyasyoneke erênî û normal a zayendiya mirov e. Hindik caran mirov hestên hilbijartina berpêbûna zayendî ya xwe diceribînin an jî qet naceribînin. Piştrastên destekariya psîkolojîk a ji bo guhartina berpêbûna zayendî tune ne.
Ji bo pênasiya hevzayendan çend têgîn tên bikaranîn. Ji bo pênasî hevzayendên jinan ji salên 1800an û vir ve peyva "lezbiyen" û ji bo zilaman (piştî demekî ji bo jinan jî) ji salên 1960an û vir ve bi jêderka fransî, peyva "gey" tên bikaranîn. Peyva gey (kurdî: "gey" an jî "gêy", fransî: "gai", îngilîzî: "gay") piştî çend salan ji bo hevzayendên jin û mêr hatiye bikaranîn. Ji ber berpêbûniya zayendî bi riya devkî yan fizîkî bi tundî çûna ser hevzayendan, gotinên bi wateya "hevzayendî" bikaranîna bi mebesta xeberdanê an jî ji bo biçûkxistinê li çend dewletên pêşveçûyî de di nav tawanên nefretê tê hesibandin û van tawan bi danekirina cazayî tê muamelekirin.
Pîvandina hejmarên kesên ji nasnameya gey û lezbîyen an jî serpêhatiya hevzayendî ceribandiye, ji bo lêkolîneran bi çend sedeman gelek zor e. Yek ji van sedeman ev e ku kesên hevzayendî ji ber cudakeriyên homofobîk û heteroseksîst nasnameyên xwe eşkere nakin/nikarin bikin. Tevgerên hevzayendî di heman demê de di nav gelek cureyên ajalan de hatiye çavderî kirin.
Her çiqas tenê serjimarî yan jî şert û mercên polîtîkayê ya xuyanîtiya wan hêsan bike jî gelek gey û lezbîyen hevratiyên giran avadikin. Di navbera van pêwendî û têkiliyên heteroseksuelan de tu cudatî ji hêla kespê psikolojîk a kesên ku li nav pêwendî de tune ye. Bizav û pêwendiyên hevzayendan, di nav dîroka bi qeydkirî de, li gorî şeklê wan a li nav ew çandê de, carinan hatine pîrozkirin û carinan jî hatine darizandin. Ji sedsala 19. vir ve xêndî zêdekirina naskirin û xûyanîtiyên wan, ji bo biserketina mafên zagonî têkoşînekî mezin tê dan: wekî zewac û pêwendiyên şarmend, ewlad ji xwe re kirin û dêûbavitî; pesendkirina leşkerî û ewlehiya karê û gihaniya xizmetên tenduristiyê.
Hevzayendî yê ku mîna tiştekî dibe başkirin, bi metodên dûrî aqil ku ji berê ve tê bikaranîn û di bijîşkî de rê dan/dide nîqaşan, di zemanê modern de ji aliyên zanyaran ve ji nexweşiyan nayê hesibandin. Ev 35 sal e ku psîkolog û psîkiyatr pesend kirine ku hevzayendî ne nexweşî yan xerabûyîtiya rûhî yan jî pirsgirêkeke dilînî ye. Cara yekem di sala 1973ê de Heyeta Rêveberiyê ya American Psychiatric Association (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîkan)n derxistina hevzayendî ji kategoriya nexweşiyê pesendkir. Li komcivîna ku di sala 1974ê de hat lidarxistin, ji aliyên piraniya endamên komelê ve jî hat pesendkirin. Komel li komcivîna ku di sala 2006an de hat lidarxistin, vê biryara xwe carekî din bi raya giştî re parvekir. Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) jî di 17 gulana 1990ê de mîna Komela Psikiyatrî ya Amerîkan, hevzayendî ji kîsta nexweşiyan derxist. Ev biryar di sala 1992ê de bi raya fermî li lîsta ICD-10ê (Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê) hat tomarkirin.
Di 1ê kanûna paşîn a 1993ê de Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) hevzayendî ji “Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê” derxist. Ji 1994ê û vir ve dewletên ku endama WHOyê destpê bikaranîna vê lîstê kirin. Ji hêla zanyarên bijîşkê ve hatiye zeftkirin ku hevzayendî ne nexweşî, ne xerabûyîtî û ne kêmasî ye. Hevzayendî yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên berpêbûna zayendî ye û mirov nikare vê taybetî hilbijêrin, ji ber ku ev çawanî ji zayînê heta 3-4 salî diyar dibe. Piştî vê qebûlê piraniya welatên pêşveçûyî mafên hevzayendan -heta ku zewacê- wekhevî kirine mafên heteroseksuelan.
Yekîtiya Psikiyatrî ya Amerikan (APA) jî, di sala 1973ê de hevzayendî ji “Rênîşa Istatîstîk û Teşxîs a Nexweşiyên Hişî”yê derxist. Pozîsyona APAyê îroyîn ev e: xebatên zanyariyê ku bi objektîf û baş hatine plankirin û lîteratura klînikê rê dide ku hevzayendî cureyeke zayendiya mirovan a “erênî û pozîtîf” e. Li gorî APAyê sedema ku di paşerojê de hevzayendî yek ji nexweşiyên hişiyê hatibû qebûlkirin, ev e ku hişyarkirina xelkê ji aliyê paşdarazîbûn û alîgirbûna profesyonelên ku li beşa nexweşiyên hişê de dixebitîbûn. Benda ICD-10ê bi vî rengê ye: Berpêbûniya zayendî, nayê pejirandin ku bi serê xwe nexweşî ye.
Rewş û etîmolojiya berpêbûniya zayendî.
Her çiqas li welatên rojavayî de ji hev qetandina peywirên kesê/î ku li têkiliya zayendî de xelasbûyî be jî li welatên ku hevzayendî bi awayekî veşartî tê jîn, zilamên hevzayendî (nêrbaz) wekî aktîf û pasîf tê li nav kirin. Ev çandên kevneperestan bi taybetî zilamên pasîf ango/an jî yên jinokî wekî hevzayendî dipejirînin û van zilaman ji aliyê piraniya civakê tên vederkirin/dûrxistin.
Li pêlingên civakî de jin wekî pasîf û negatîf aliyê din zilam aktîf û pozîtîf tê watedarkirin. Peyvên aktîf û pasîf ji ber vê yekê rewşekî biçûkxistî yan jî mezinahî dide fikirîn, ji sedema vê ev peyvan di van çendan de nayê xwestin ku bê bikaranîn.
Pîvanga Kinsey (Kinsey scale).
Pîvanga Kinsey ku bi navê "Heterosexual–Homosexual Rating Scale" (Pîvanga Bipelkirina Heteroseksuelî-Hevzayendî) jî tê zanîn, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0 (sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî. Li pîvangê ji bo aseksuelan terîfbike, nîşana “X” hatiye bikaranîn.
Berpêbûnî û tevger.
Berpêbûniya zayendî ji aliyê American Psychological Association (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkan), American Psychiatric Association (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîka) û National Association of Social Workersê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) ve ne tenê taybetiyeke cihêbûyî, ji xêndî wê wekî gerdûna kesên ku dixwazin bi kesên din re ji bo tetmînbûnê têkiliya zayendî avabikin, pênasdikin.
"Coming Out".
"Coming Out" ("Derketin"), daxuyaniya kesî/ê ji bo berpêbûniya zayendiya xwe an jî nasnameya zayendê xwe ye û bi şeklên cuda wekî pêvajo yan jî rêwîtiya psîkolojîk tê pênaskirin an jî tê ceribandin. Coming out, bi gelemperî ji sê qonaxê pêk tê. Qonaxa yekem xwe naskirin û fêmkirina/pejirandina xwe ya ji bo avakirina/ketina têkiliyên hevzayendî ye. Ev qonax bi gelemperî wekî coming out’a navxweyî tê pênaskirin. Qonaxa duyem biryardana ravekirina berpêbûna xwe ya zayendî ya kesî/ê ku ji bo kesên din(wekî mînak ji malbat, heval û hemkarên xwe) e. Qonaxa sêyem bi gelemperî jîyîna kêsî/ê ku wekî ferdeke LGBT, dihewîne. Mirov, di van rojan de li Amerîkayê bi gelemperî di temenên lîseyê yan jî zankoyê de berpêbûna zayendiya xwe vedibêjin. Lezbiyen (mêbaz), gay (nêrbaz) û bîseksuel, dema bepêbûna wan a zayendî ji aliyê civakê ve neyê pejirandin, di be ku ji kesên din re bawernekin an jî alîkarî nexwezin.
Li gori Rosario, Schrimshaw, Hunter û Braun (2006) nasnameyên zayendî ya kesên lezbîyen, gay û bîseksuel(LGB) kompleks e û ew ji pêvajoyên zehmetî derbas dibin. Li dijî eqliyetên din (wekî mînak eliyetên etnîk û nijadî) piraniya LGB, li nav civakên ku qala nasnameyên xwe ji wan agahî an jî alikarî bistînin, mezin nabin. Loma li nav civatên ku ya dijminê hevzayendî yan jî ji hêla agahî ve nezan mezin dibin.
"Outing" ("Derxistin"), bêdilî eşkerekirina berpêbûna zayendiya keseke ye. Berpêbûna zayendiya gelek siyasetmedar, navdar, kesên li xizmeta leşkeriyê dixebitin û alimên dînî bê dilê wan bi nêtên xerabî, rewiştî an jî siyasî hatiye eşkerekirin.
Nasnameya zayendê.
Li berê berpêbûniya hevzayendî bi zayenda kesî/ê re hatiye girêdan. Wekî mînak hatiye fikirîn ku taybetiyên jinê ku têkilî nîşan dide jinekê, mêrokî(maskulen) ye; an jî taybetiyên zilamê ku têkilî nîşan dide zilamekî din jî jinokî(femînen) ye. Lê belê di nav sedsala 20. de nasnameya zayendê ji berpêbûniya zayendî ve hat qetandin û wekî diyardeyekî azad hat pejirandin.
Her çiqas belavbûna rêjeya berpêbûna zayendî li nav kesên ku bi nasnameya zayendê û transgender re ahengdar in, ji hev du cudabin jî ew kes dikarin/dibe ku têkilî bi jin, mêr an jî ji her du zayendê re nîşan bidin. Kesên heteroseksuel, hevzayendî û bîseksuel mumkûn e ku bibin mêrokî yan jinokî yan jî ew dikarin her du taybetî rêbidin. Xêndî vê, sterotipên “hevzayendê/a bêahengî zayendê xwe” û “hevzayendê/a ahengdarî zayendê xwe” di endamên civatên gey û lezbîyen de hene. Lêbelê vekolîn ê ku ji aliyê J. Michael Bailey û K.J. Zucker hatiye çêkirin, dîtine ku gelek gey û lezbîyen di zaroktiya xwe de bi zayendê xwe re demên bêahengî jiyîne.
Gey (nêrxwaz, hevzayendxwaz, hevregezxwaz).
Bêjeya "gey" di ferhenga îngilîzî ya Oxfordê de bi pênasa “kesê/î hevzayend(gelemperî mêr)” hatiye ravekirin."Gey", berê ji ber ku kêmasiya bêjeyeke pênaskirina hevzayendên mêr tunebû, hatiye bikaranîn û bere bere destpê nîşandana “kesê/î hevzayend”ê jî kiriye.
Jêderka bêjeya “gey” “gai” a fransî ye. Bi eslê xwe ev peyv dihat wateyên “kêfxweş, xemok” û “bi rengê rojen, mirêsdar”ê. Lê piştî salên 1960ê ji aliyê hevzayendên mêr ve ji bo nîşanî xwe hat bikaranîn. Di Ingilizî de wateya din a bêjeya gey ber bi hişk bûnê ve çûye.
Lezbiyen (mêbaz).
"Lezbiyen" ji salên 1800î û vir ve ji bo nîşanî hevzayendên jin tê bikaranîn.
Jêderka vê bêjeyê ji navê welatê Sapphoyê, Lesbosê tê. Sappho di helbestên xwe de qala hestên xwe yê ji bo jinan kiriye. Bi hêla zimannasî ve wateya lezbiyen ji Lezbosî ye.
Bîseksuel.
Bîseksuelî, candarên ku ji aliya hestî û berpêbûna zayendî ve têkiliyî him zayendê xwe û him jî dij zayendê xwe nîşan didin.
Kesên ku xwediyê vê nasnameya berpêbûna zayendî, hewce nakin ku di heman demê de têkilîyî him jinan û him mêran bikin. Hin bîseksuel, neketine têkilîyî zayendî bi zayendên civatiya xwe an jî dijî zayendê xwe (an jî bi her du re). Wekî heteroseksuel û hevzayendan jî derbasdar e ku tevgera cazîbeya zayendî di her xwestinê de nayê kirin.
Hevratiya hevzayendî.
Kesên ku xwediyê berpêbûniya hevzayendî ne, ji bo ravekirina zayendiya xwe dikarin ser li rêyên curedar bikin an jî xwe ravenekin.
Pîvanga Kinsey, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0(sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî.
Vekolîn rêdinin ku gelek gey û lezbîyen hevratiya temendirêj dixwazin Wekî mînak li gorî encamên pirsnameyan rêdidin ku ji navbera ji %40 û ji %60a gey, ji navbera ji %45 û ji %80a lezbîyen li wê demê de di hevratiyeke romantîk de ne.
Li gorî daneyên pirsnameyan li Amerîkayê hevbera gey li navbera %18 û %28 û hevbera lezbîyen li navbera %8 û %21, deh sal zêdetir pev re dijîn. Vekolîn dîtine ku hevberên hevzayendan mîna hevberên heteroseksuelan hev du têrdikin û pêwendiyên giran avadikin.
Giraniya pêwendî û ji têkiliyê têrbûn, baştir îstatîstîk ji temen û zayendê û berpêbûna zayendiyê didin. Hêla din heteroseksuel û hevzayendî ji hêvî û bendewariyê hevpar dibin ku ev hevparî bi hêsanî tê ber hev du.
Demografiya hevzayendî.
Ji bo polîtîkayên raya giştî daneyên ewlemendî ya qala gelheya gey û lezbîyen gelek girîng e. Wekî mînak demografî alî biryardana hevpariya xwecihî, zagonîkirina mafê hevzayendan a ji xwe re ewlad kirinê, hesibandina maliyet û kêrhatîbûna polîtîkaya Nepirse-Nebêje ya li artêşa Amerikan, dike. Agahiyên li ser gelheya gey û lezbîyen alî fêmkirin û biryardana pirsgirêk û mijarên bijartina bazarên karkeran a zanyarên civaknasan, koma sermaye ya mirov, pisporbûna li ser gelê malbat, cudakerî û rewşa erdnîgarî jî dike.
Pîvandina belavbûna hevzayendan gelek zehmet e. Gelek mirov xwediyê tevger û taybetmendiyên hevzayendiyê bibin jî pêkan e ku ew xwe wekî hevzayendî an jî bîseksuel nebînin.
Vekolîn mecbûr in ku him mînakên tên pênaskirin û him jî yên nayên pênaskirin, bipîvin.
Dibe ku hejmara kesên xwediyê dilbijiya hevzayendî ji yên hejmara ev dilbijiyên xwe dipeyitin, zêdetir bibe. Her wiha hejmara kesên dilbijiyên xwe dipeyitin jî dibe ku ji hejmara kesên ku xwe wekî nasnameya gey, lezbîyen û bîseksuel dibînin, zêdetir bibe.
Alfred Kinsey piştî vekolînên ku di navbera salên 1948 û 1953an de çêkirîbû, ragihandibû ku ji % 46 kobayên mêr reaksiyon nîşanî her du zayendê daye; ji % 37ê wan jî herî kêm carekî ketiye têkiliyeke hevzayendî. John Turkey, ji ber ku Kinsey kobayên ne rasthatî, bi yên pêketî bikaranîye, wî rexnekiribû. Vekolîna dawiyê, bi tunebûna alîgira mînakê ve gihiştibû encamên hev. LeVay ragihandiye ku divê encamên Kinsey ji bo ravekirina vekolînên demografiyê bên.
Vekolînên girîngî rê didin ku ji % 2 heta ji % 11a mirov, di paşerojên xwe de ketine çalakiyeke hevzayendî.
Dema tevger û/an jî cazibeyên hevzayendî tê ragihandin rêje derdikeve heta % 16-21ê. Vekolîneke di 2006an de hatiye çêkirin, rê daye ku ji % 20a beşdarên ku tevlî vekolînê bûne, hin hestên hevzayendî ecibandiye lê tenê ji % 2-3 xwe wekî hevzayendî hesibandiye.
Vekolîneke di sala 1992an de hatiye çêkirin, ragihandiye ku ji % 6. 1ê mêrên Brîtanyayî û ji % 4.1ê mêrên Fransiz têkiliyeke hevzayendî ceribandiye.
Pirsnameyek di sala 2008an de hatiye çêkirin, dîtiye ku ji % 13ê Brîtanyayî ketiye têkiliyeke hevzayendî lêbelê yên ku xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dibînin ji % 6 in.
Pirsnameya ku ji aliyê Ofîsa Statîstîk a Netewî (ONS) gihiştiye ku ji % 1.5ê Brîtanyayî xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dihesibînin.
ONS îdîa kiriye ku ev encam bi encamên vekolînên din re ahengdar e ku ew di navbera % 0.3 û % 3ê de ne.
Pirsnameyê ku di sala 2008an de li Amerîkayê di roja hilbijartina serokî de hatiye çêkirin rêdide ku ji % 4ê hilbijêrên Amerîkayî xwe wekî gay, lezbiyen û bîseksuel dibînin. Ev rêje wek rêjeya 2004ê ye.
Li gorî statîstîkên serjimariya 2000ê di Amerîkayê de, 601.209 hevparên hevzayendî li heman malê de bê mehr dijîn.
Hevzayendî û derûnnasî.
Derûnnasî yek ji beşên zanyarî ye ku yekem car hevzayendî wekî berpêbûniyeke cuda vekolandiye.
Li nav nexweşiyan de senifandina hevzayendî ji aliyê seksologên Ewrupayê ve hat çêkirin. Di sala 1886an de seksolog Richard von Krafft-Ebing di pirtûka xwe ya bi navê Psychopathia Sexualisê de çalakiyên zayendî ya bêzêdebûnê bi dawî dibin ku hevzayendî yek ji wan e, di bin beşa rêşaşbûna zayendî de rêzkir. Li gorî wî hevzayendî him ji dayikbûnê tê û him jî bi dû re tê bûn û bi xelaskirina masturbasyonê û tedawîkirina nevrozê hevzayendî wê ji holê rabe.
Li gorî baweriya Sigmund Freud, hevzayendî di zarokatî de yekgirtina zarok bi dêûbavê re ku bi bandora yê xwediyê dijî zayendê wê/wî, pêkbûye û ew wekî encama lihevxistina geşedana psîkoseksuel pênaskiriye.
Heta di nav sedsalên 20an de modelên patalojîk a hevzayendî standard e.
“Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal e û erênî ya zayendiyeke mirov in.”
Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê hevzayendiyê ku di sala 1977an de di ICD-9ê de wekî nexweşiyeke derûnî senifandibû, bi pesendkirina Kongreya Tenduristiyê ya Cîhanê a 43. ve (17 gulana 1990) ji ICD-10ê derxist.
Li ICD-10ê berpêbûna zayendî ya egodîstonîkê pê ve kiriye ku ev tê wateya ji sedema xerabûyîtiya tevgerî yan jî derûnî xwestin ku berpêbûna zayendiya xwe an jî nasnameya zayenda xwe biguhere.
Saziya Psîkiyatrî ya Çînê, piştî xebat û lêkolînên 5 sal dewamkiriye, di sala 2001ê de hevzayendî ji senifandina nexweşiyên derûnî derxist.
Daxuyaniya Komela Psîkiyatrên Brîtanyayê wanî ye: “Vekolîn rêdidin ku gey, lezbîyen an jî bîseksuel bûn ahengdarî tenduristiya derûnî ya normal e. Ji ber ku lezbîyen, gey û bîseksuel ji aliyên civak, malbat û heval tên vederkirin û dûrxistin, li nav wan rêjeya pirsgirêkên derûnî bilind derdikeve. Her çiqas komên kevneşopên Amerîkayê îdîa dikin ku ev pirsgirêkên derûnî ji ber hevzayendiyê pêk tê, delîl û îspata wan tune ne.”
Piraniya lezbîyen, gay û bîseksuel, bi heman sedemên(stres, zehmetên pêwendiyê, li hawira kar û civakê gurivîn hwd) heteroseksuelan dixwazin psîkoterapî bistînin.
Girîngiya berpêbûniya zayendiya wan li ser tedaviyê dibe ku pir be, hindik be yan jî qet bandora wê tune be.
Mimkûn e ku lezbîyen, gey û bîseksuel rûbirû bi xetera anti-gay bimînin. Ev tevgerên derûnnas çavkaniya xwe ji agahiyên pirtûkên ku di sedsala 19. Û 20. de hatiye nivîsandin, distîne. Wekî mînak Richard von Krafft-Ebing û Sigmund Freud.
Faktorên biyolojîk.
Lêkolîner çend faktorên ku mimkûn e têkiliyê wan bi berpêbûna zayendî ve hebin, pênaskirine, wekî gen, hormonên berê zayînê û bastûra mejiyê.
Zanyar fikirîne ku berpêbûna zayendî bi ne tenê faktorek hema bi hevpariya faktorên genetîk, hormonal û hawirî diyar dibe û ew bawerkirine ku berpêbûna zayendî girêdayî di dema malzarokê de hevbandora kompleksê ya faktorên bîyolojîk û genetîkê ye û ji yên din zêdetir van teorî pejirandine.
Li gorî zanyaran berpêbûna zayendî ne encama bijartin e. Kes heteroseksuel, hevzayend, bîseksuelyan jî aseksuel bûnê bi xwe hilbinajêrin.
Delîl û îspatên girîng a bandordarbûna serpêhatiyên zarokatî, şikla mezinkirinên malbata, tacîz û bûyerên xerabî ji berpêbûna zayendî ve tune ye.
Lê belê bandora ramanên dêûbav a qala berpêbûna zayendî li ser ecibandina tevgerên berpêbûna zayendî ya zarokê heye ku zanyar ev tişt bi encamên vekolînên xwe dîtine.
Ramanên berê ya bi qala berpêbûna zayendî ya mirov, mîna serpêhatiyên xerabî ya zarokatî û geşedana çewtî ya psîkolojîk, piranî xwe dispêrin agahiyên çewt û pêşbiryaran.
Vekolînên nuha bandora faktorên bîyolojîk li ser pêkhatina berpêbûna zayendî digerin. Lê vekolînên zanyarî yê hatiye dubarekirin qet piştgirî nadine hebûna etiyolojiya taybet a berpêbûna zayendî. Aliyê din vekolînên zanyarî rêdane ku cudahiyên bîyolojîk di navbera kesên heterosksuel û hevzayendî de hene. Ev cudahiyên biyolojîk mimkûn e ku dispêrin di heman sedemên pêkhatina berpêbûna zayendiyê.
Vekolînên genetîk.
Çend xebatên li ser cêwiyan bi armanca berawirdkirina girîngiyên faktorên hawirî û genetîk çawa bandorî li ser pêkhatina berpêbûna zayendî dikin, hatiye çêkirin.
Bailey û Pillard bi encamên vekolînên xwe yê di sala 1991ê de çêkirin, gihaştin ku ahengiya hevzayendî di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 ye û di cêwiyên lawikên a fraternal de ji % 22 ye. Vekolîna Bailey, Dunne û Martinê jî ku di sala 2000ê de li ser 4901 cêwiyên Awistiryayî hat çêkirin, heman encam da. Ew dîtin ku di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 û di cêwiyên keçikên a fraternal de rêjeya ji % 24 ahengî hene.
Hershberger (2001) di vekolîna xwe de 8 vekolînên ku li ser cêwiyan hatiye çêkirin, berawird kiriye. Di nav 6 vekolîn de li gorî cêwiyên fraternal, ahengiyeke mezin di cêwiyên monozygotic de hatiye dîtin. Ev daneyan piştgirî didin bandora faktorên genetîk a li ser pêkhatina berpêbûna zayendî.
Vekolînên berê ya Bearman û Brücknerê (2002) ji ber ku hejmarên kobayan(100) hindik bûn, hatine rexnekirin. Bearman û Brückner, vekolîna xwe ya li ser 289 cêwiyên monozygotic û 495 cêwiyên fraternal çêkirine, di cêwiyên monozygotic de tenê ji % 7.7 û di cêwiyên keçikan a fraternal de % 5.3 ahengiya hevzayendî dîtine.
Di encama daneyan hatiye îdîa kirin ku bêyî hawira civakî bandora genetîk tuneye.
Di vekolîneke ku di sala 2010an de li Swêdê hatiye çêkirin, hatiye dîtin ku tevgerên hevzayendî mimkûn e ku him bi faktorên genetîk û him jî bi faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser (hawira malzaro ya demên zû, nexweşî û tramva, komên heval û serpêhatiyên zayendî) bê diyarkirin. Di heman demê de ev vekolîn dîtiye ku faktorên hawirî wekî hawira malbatî û helwesta civakî jî her çiqas hindik be jî bandor dikin.
Faktorên genetîk pir hindik bandorî berpêbûna zayendiya jin dikin ya mêr qet bandor nakin.
Li gorî daneyên modela bîyometrîk, faktorên genetîk di nav mêran ji % 34-39, faktorên hawirî ya parvekirinê ji % 0, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji % 61-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin; dîsa faktorên genetîk di nav jinan ji %18-19, faktorên hawirî ya parvekirinê ji %16- 17, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji %64-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin.
Xebatên pêwendiya kromozom û berpêbûniya zayendî hebûna faktorên genetîk rê didin
Dean Hamer û hemkarên wî di sala 1993an de daneyên analîza li ser 76 gay’ên bira hev du û malbata wan weşandiye. Hamer û hemkarên wî dîtine ku mêrên hevzayendî li gorî aliya bavê, ji aliya dayik ve xwediyê gelek xalê/n gey û zarokên xalê ya gey in. Bi van birayên gey ên binemala dayikî nîşan didin, pêwendiya kromozom a X bi bikaranîna genên nîşankirî hatiye testkirin.
Di vekolîneke din de (li ser 40 birayên cêwî hatiye çêkirin) di 33 birayên cêwî de alelên wek hev du di herêmên dûrî Xq28ê, hatiye dîtin. Ev rêje ji bo birayên lawik gelek bilind e. Ev encam ji aliyê gelek kesan ve wekî “gena gey” hatiye bi nav kirin û bû sedema nîqaşan.
Her çiqas daneyên li ser pêwendiya kromozom encamên girîng rê didin jî ji bo diyarkirina faktorên genetîk a bi tenê serê xwe bandorî pêkhatina berpêbûna zayendî dike, divê genên din jî bê kifşkirin.
Di vekolîneke de (li ser 894 heteroseksuel û 694 mêrên hevzayendî hatiye çêkirin) pêwendiya kromozom nehatiye dîtin.
Vekolîn û teoriyên epîgenetîk.
Vekolînek pêwendiyeke di navbera bastûra genetîk a dayik û hevzayendiya lawikên wan dîtiye.
Jin xwediyê du kromozoma X in û yekî jê tê înaktîve.
Bocklandt û hemkarên wî dîtine ku înaktîvasyonên kromozoma X a dayikên ku xwediyê lawikên hevzayendî ne, bi rêjeyeke gelek bilind ji dayikên ku ne xwediyê lawikên hevzayendî ne, asîmetrî rêdidin.
Ji % 4ê dayikên ku ne xwediyên lawikeke hevzayendî ne, di înaktîvasyonên kromozoma xwe ya Xê de asîmetrî rêdidin. Aliyê din asîmetrî rêdan di dayikên ku xwediyê lawikekê hevzayendî ne, ji % 13 ye û ev rêje di dayikên ku xwediyê zêdetir lawikên hevzayendî ne, dibe ji % 23.
Di dema avisî û piştî zayîn, kontrola epi-marksên li ser derbirinên gen, bi demeke diguhere. Epi-marks, modîfikasyona komên metil û asetil in ku ew xwe bi histonên DNA û proteînên histon grêdidin. Ew peywira proteîn diguherin û bandorî li derbirina gen dikin.
Epi-marks ji bo fetus têkeve geşedaneke zayendî, alî wê dikin. Lê dema mitosis pêka e ku ev derbasî zarok bibin. Eger ev epi-marks ji dê derbasî lawik an jî ji bav derbasî keç bibe, pêkan e ku taybetmendinên jin maskulen; yên jin jî feminen bibin. Çepgerîna feminenbûn û maskulenbûn dibe ku bibe sedema çepgerîna berpêbûna zayendî jî.
Hormonên berê zarokanînê.
Teoriya hormonal a berê zarokanîn, dibêje ku hormonên binîşan mîna bandorkirina fetus li cudabûna zayendê, bandorî berpêbûniya zayendiyê jî dikin. Hormonên berê zarokanînê pêkan in ku diyarkerên yekemîn a eşkerebûna berpêbûna zayendê ne yan jî ligel gen, faktorên bîyolojîk, helwestên hawirî û civakî faktoreke alîkar in.
Tê bawerkirin ku hormonên ligel şaneyên mejiyê ya pêşdikevin re hevbandorî ne û cudatiyên li bastûra mejiyê ya gen bandorî wan dikin, bingehên tevgerên bêjimar mîna berpêbûna zayendî ne.
Hormonên berê zarokanînê, dibe ku bandorî tevgerên li zayendên zarokan tê (sex-typed behaivor), bikin. Ev hîpotez, piştî bi encamên xebatên ku li ser ajalên şîrdaran hatiye çêkirin, hatiye darpêşkirin.
Vekolînên neurologî.
Di sala 1991ê de Simon LeVay, 4 komên neuronan ku bi navê INAH1, INAH2, INAH3 û INAH4 in, vekolandiye. Ev beşa mejiyê girîng e. Ji ber ku hatiye peyitandin ku ev beş li darxistina tevgerên zayendî yên ajalan roleke dilîze û hatiye rapordan ku li jin û mêran cudatî rêdide. Simon LeVay, dîtiye ku mezinahiya INAH3 ya mêrên heteroseksuel du qet ji yên mêrên hevzayendî û jinên heteroseksuel mezin in.
Faktorên hawirî.
Lêkolînerin dibêjine ku faktorên hawirî ji faktorên hormonal cuda ne û hinek jî dibêjine faktorên bîyolojîk mîna hormonên berê zarokanîn yek ji beşên faktorên hawirî ne.
Vekolîn nîşan didin ku pêkan e ku berpêbûna zayendî kombînasyona faktorên genetîk, hormonal û hawirî ne.
Bergehên werarî.
Hîpoteza apê gey îdîa dike ku kesên ku nexwediyê zarokeke, bi riya peydekirina tiştan (xwarin, lê xwedî derketin, parastin, temînkirina penagehê hwd) ji bo zarokên merivên xwe yên nêzîk, dikarin genên xwe yê malbatê ji nifşên nû re veguhêzin. Ev hîpotez, firehkirina teoriya hilbijartina mervatî (kin selection theory) ye. Hilbijartina mervatî ji bo şîrovekirina çalakiyên fidakarî yên binîşan ku wekî bêahengî xuyadikin, hatiye perisandin.
Fikra yekem di sala 1932an de ji aliyê J.B.S. Haldane hatiye derpêşkirin. Piştî jî ji aliyên John Maynard Smith, W.D. Hamilton û Mary Jane West-Eberhard ve hat biteferuatkirin.
Vekolîn îdîa dikin ku genên nêzîkî hevzayendî avantaj ji bo gayîn a heteroseksuelan didin. Ev jî werara hevzayendî û domandina wan li populasyonê ravedike.
Vekeolîneke di sala 2008an de hatiye çêkirin, rê daye ku zarokanîna jinên ku ji aliyê dayik merivên hevzayendî ne gelek bilin in.
Îdîa û xebatên bo guhartina berpêbûna zayendî.
Xebatên guhartina berpêbûna zayendî (SOCE), metodên ku dixwazin kesên hevzayendî ne û bîseksuel biguherînin heterosksuelî.
Ev xebat pêkan in ku teknîkên tevgerî (mîna terapiya rastkirinê), teknîkên psychoanalytic, rêbazên bijîşkî û amûrên olî û derûnî bikarbînin. Li hin cihên cîhanê mîna “tecawiza rastkirinê” (tecawiza ku ji bo jinên lezbîyen bibin heteroseksuel) tundiya zayendî jî tên bikaranîn.
Vekolîneke li ser serkeftina SOCEyê tune ye ka bi rastî jî dikarin berpêbûna zayendî biguherin an na. SOCE li nav gengeşiyek e ji ber ku giraniya di navberên komelên mafên LGBT û qedr û qîmetên komelên olî ku diparêzin û komelên profesyonel û zanyarî.
Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal û erênî ya zayendiya mirov in.
Kesin û komin hene ku hevzayendî wekî xerabûyîtiyeke werarî yan jî mehf û xelasbûna olî didin naskirin û îdîa dikin ku tevger û hestên hevzayendî bi riya psychotherapy û xebatên olî dikarin biguherînin. Tê dîtin ku ev kes û kom, ji bizav û rêbazên olî û polîtîk tên ku ew hevzayendî mîna tiştekî biçûkxistî û şermdêr dihesibînin.
Royal College of Psychiatrists, daxuyaniyeke li ser van kom û kesan daye. Li gorî wan ev komel, pêşbiryarî û cudakerî li hemberî hevzayendî zêde dikin û divê ji aliyên komelên zanyarî ve neyê alîkirin.
Qayîşokiya berpêbûniya zayendî.
Vekolîneke di sala 2004an de hatiye çêkirin, encam daye ku hestên zayendî ya jinên heteroseksuel û lezbîyen a piştî temaşekirina fîlmên erotîk a jin-mêr, jin-jin, mêr-mêr, ji hev du ne pir cuda nin. Lê hestên zayendî ya mêrên heteroseksuel piranî ji fîlmên jin-jin, mêrên hevzayendî jî ji filmên mêr-mêr, zêde bilind bûne. Vekolîner dîtine ku jin ne wek mêran in ku hestên zayendî ya wan ew bi işq naşîne zayendeke. Hestên zayendî ya wan li nav demê de diguhere.
Dê-bavitiya hevzayendî.
Vekolînên zanyarî rê didin ku zarokên hevparên gey û lezbîyen qasî zarokên hevparên heteroseksuel ji hêla derûnnasî nojdar in û ahengdar û jêhatî ne. Vekolîneke beravajiya vê vekolînê rêdide, tune ye.
Bi vê encamên vekolînê hatiye dîtin û îdîakirin ku zarokên hevparên hevzayendan her çiqas bi rêjeyeke mezin heteroseksel bin jî hinek ji ber faktorên genetîk (Li Amerîka ji % 80ê zarokên hevzayendan, zarokên bi xwe yê bîyolojîk in) û ji ber pêvajoya sosyalîzasyona malbatê (xwendina zarokan di dibîstanên bi tolerans, hawirên ne heteroseksîst) tevgerên zayendên kevneşopî pir hindik rê û tevdidin û ew ji bo têkiliyên homoerotîk ji yên din pir tir vekirî ne.
Di 2005an de Charlotte J. Patterson ji bo American Psychiatric Association vekolîneke li ser zaokên hevzayendan çêkiriye. Di encamê vê vekolînê de hatiye dîtin ku zarên hevzayendan rêjeyeke mezin hevzayendîtî rê nadin.
Qanûniya hevzayendîtî.
Piraniya welat, têkiliya zayendiyê ya kesên ku reşît in û ne merivê hev du ne, qedexe nakin.
Welatin ji hevparên hevzayendan re îmtiyazin didin wan, mîna mafên wekhevî ya heteroseksuelan, parastin û zewicîn. Welatin jî tevger û têkiliyên hevzayendî qedexe dikin.
Pêkan e ku mîna li welatên Îran û hin herêmên Nîjeryayê ji aliyên misilmanên kevneperest ve cezayên giran wekî kuştin, ji kesên ketine têkiliyên hevzayendî re bê dayîn. Lê bi gelemperî di navbera rêzikên fermî û peyitandina cezayan hinek cudatî hene.
Tevgerên hevzayendî, her çiqas li hin welatên rojavayê de ji nav sûcbûnê hatiye derxistin jî (wekî mînak Polonya di 1932ê, Danmarka di 1934ê, Swêd di 1944ê, Brîtanya di 1967ê de) bi destxistina mafinên sînorkirî ji bo hevzayendan piştî di navbera salên 1970ê de destpê kiriye.
Hindistan di 2ê tîrmeha 2009ê de hevzayendîtî ji nav sûcê derxistiye.
Ji vê mijarê xala werçerxê, biryara American Psychiatric Associationê ye ku hevzayendî di sala 1973ê de ji nav lîsteyên nexweşiyan derxistiye.
Quebec yekem parêzgeh e ku cudakeriya berpêbûna zayendî qedexe kiriye.
Di salên 1980 û 1990ê de piraniya welatên pêşveçûyî, tevgerên hevzayendî j nav sûcbûnê derxistiye û cudakeriya bo gey û lezbîyen qedexekirine.
Îro hevzayendî li piraniya welatên Rojhilata Navîn û Afrîka û hin welatên Asya û Pasîfîka Başûrê de sûc e. Tevgerên hevzayendî di nav şeş dewletê de bi cezaya zindanê ya heta mirinê û di deh dewletê de jî bi kuştinê tê cezakirin.
Zewaca hevzayendan.
Qanûnên bo vegotina hevratiya hevzayendiyê.
Welatên ku hevzayendîtî sînor dikin an jî qedexe dikin
Îro şanzdeh dewlet û sêzdeh parêzgeha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûrî zewaca hevzayendan (bi ingîlîzî "same-sex marriage" an jî "gay marriage") didin.
Zewaca hevzayendan a nuha di tevayiya dinyê de di 17 dewletan de, di tevayiya Ewropa de di 12 dewletan de qanûnî ye. Holanda di 2001an de bû dewleta ewil ku zewaca hevzayendan disepîne. Pişt re Belçîka, Spanya, Denmark, Norwêc, Swêd, Portûgal, Îzlanda, Fransa, Keyaniya Yekbûyî, Lûksembûrg qanûnî kir. A dawî li Îrlendayê cara yekem bû ku zewaca hevzayendan rêya referandûmê bû qanûnî. Piştî li Îrlenda hat pejirandin Almanyayê jî zewaca hevzayendan pejirand.
Di 26ê hezîranê ya 2015an de Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi biryara Obergefell v. Hodges zewaca hevzayendan li tevayiya welêt qanûnî kir. Kanada di 2005an de li dinyê de bû 4. dewletê ku di nav qanûnên medenî de zewaca hevzayendan dipejirîne.Ji 2010an vir ve li Arjentîna zewaca hevzayendan qanûnî ye. Uruguay di parzemîna Amerîkaya Başûr de bû dewleta yekem ku vê zewacê pejirand.Li Brezîlyayê di 2013an de hikûmeta navendî li tevayiya welêt zewaca hevzayendan qanûnîkir. Li Mexico, herêma federal a Meksîkayê ye, zewaca hevzayendî fermî ye.
Îsraîl zewacên hevzayendan a dewletên biyanî li beşa qanûnî nasdike lê li nav welêt destûrî zewaca hevzyendan nake. Di 2006an de li Komara Afrîkaya Başûrê zewaca hevzayendan hat pejirandin ku ev li Afrîkayê cara ewil û yekem e. Li Zelanda Nû ji 17ê nîsana 2013an vir ve zewaca hevzayendan qanûnî ye.
Pevratiya welatî.
Welatin qanûnên ku pevratiya welatî (bi ingilîzî "civil union", "civil partnership" an jî "registered partnership”) dipejirînin, dipeyitin.
Pevratiya welatî, ji bo hevparên hevzayendan tê peyitandin bo mafên zewacên heteroseksuelan bidin wan mîna bac, mîrat û mijarên têkilî qanûnî wek koçerî.
Welatên Skandînavya, Awistralya, Brîtanya, Swîsre, Awistriya û Almanya yekem dewlet in ku hevratiya welatî pejirandine.
Parêzgehên Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ku berî yên din hevratiya welatî pejirandin e ev in: di sala 2000an de California û Vermont, di sala 2005an de Connecticut, di sala 2006an de New Jersey, di 2007an de Oregon û di 2008an de New Hampshire.
Nêrînên civakan.
Rêjeya pejra xêndî heteroseksuelî berpêbêbûniya zayendî li gorî yên din li welatên Asya û Afrîka yê herî kêm in, li welatên Ewrûpa, Awistralya û Amerîka ji yên din herî bilind in.
Di nav civaka Rojava de rêjeya pejirandina hevzayendîtî piştî 20-30 salan vir ve bilind dibe.
Têkiliyê ol û hevzayendîtî li gorî herêm û demê gelek diguherin.
Olên herî mezin, bi gelemperî xwediyê nêrînên negatîf in bo hevzayendî. Olin nîşandidin ku berpêbûniya hevzayendî guneh e û hin jî dibêjin tenê aktîvîteyên hevzayendî guneh in.
Hin ol jî hevzayendî dipejirînin û heta pal didin.
Di sedasala 21ê de di gelek civakan de nêrîn û baweriyên hevzayendî guheriye û bû mijarên nîqaşkirinê. Hevzayendî wekî vegotina zayendiya mirovî hat pejirandin û di vê encamê de bîr û baweriyên tewş û vala yên qala hevzayendî hatiye berdan. Bi gelemperî jî baweriyên ku di salên 50 û 60an de belaw bûbû mîna mêrên hevzayendî jinokî ne û jinên lezbîyen jî mêokî ne, bi rêjeyeke mezin hatiye berdan.
Îslam û hevzayendîtî.
Di sala 2003an de pirtûka binavê "The trouble with Islam" ya nivîskara Canadayî Irshad Manji derket.
Di sala 2007an de fîlma dokumenterî ya binavê "A Jihad for Love" ya Parvez Sharma tê pêşkêşkirin. Ev fîlm li ser hevgirtina Îslam û hevzayendîtiyê ye.
Zorkeriya li dijî hevzayendan.
Zorkeriya [li dijî] hevzayendan ev e ku bi riya devkî an jî fîzîkî tacizkirina mêrê hevzayendî an jî jinê hevzayendî ji aliyê kesê/a ku heteroseksuel an jî berpêbûniya wê/wî nayê zanîn. Li gorî vekolîneke li Amerîkayê di sala 1998an de hatiye lidarxistin, di 14 deqîqeyeke carekî ciwan tevger û peyvên anti-gay mîna “homo”, “qûnde” û “serjinik” dibihîzin.
Heteroseksîzm û homofobî.
Di gelek çandan de cudakerî û pêşbiryarî li hemberî hevzayendan tê dîtin.
Li gorî vekolîneke di sala 2011an de li Holandayê hatiye lidarxistin, ji % 49ê ciwan û ji % 58ê ciwanên ku pêgirî nijadê din a li Holendayê ji hevzayendîtî ne razî ne.
Hevzayendî mîna eqeliyetên din tên stereotipikirin. Ev ji ber homofobî û heteroseksîzmê ne.
Heteroseksîzm; pejirandina heteroseksuelbûna herkesî ye loma jî têkiliya zayendên dij (jin-mêr) normal e û ji yên din bilindtir e.
Homofobî; cudakerî, kêfnexweşî yan jî tirsa irrasyonel a li dijî hevzayendan e. Homofobî bi riyên cuda tê nîşankirin û tê pejirandin ku gelek tîpên wê ya cuda hene.
Li nav van tîpan de mîna homofobiya navxweyî, homofobiya civakî, homofobiya hestî, homofobiya ku hatiye rasyonelkirin û yên din hene.
Di heman demê de têgînên lezfobî û bîfobî jî hene.
Cinayetên ku ji ber vê tevgeran tên kirin, bi gelemperî bi têgînên cinayeta nefretê û zorkeriya [li dijî] hevzayendan tê nav lê kirin.
Stereotipiyên ku li qala LGB’yan bi gelmperî ev in: Ew nikarin pêwendiyên giran avabikin, ew bi her mirov re dikevin têkiliya zayendî, ew meyldarî tecawiza zarokan in û hwd. Lê daneyên zanyarî li ser van stereotipiyan tune ne.
Gay û lezbîyen dikarin pêwendiyên giran avabikin û ev pêwendî mîna pêwendiyên heteroseksuelan in.
Berpêbûniya zayendî, bandorî li ser tecawiza zarokan nakin.
Terapiyên tevgerî û nêzikahiyên analîtîk a li ser ji hevzayendiyê bûna heteroseksuelî hene û serkeftiyên wan gelek gumandar in. Ev terapî, dixwazin ku arezûya hevzayendî ji yê heteroseksuelî hindiktir bikin. Lê belê hatiye peyitandin ku li nav komekî baş motîvebûyî bin jî berpêbûniya zayendî û hestî nayê guhartin.
Tundiyên li dijî hevzayendan.
Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji aliyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê,li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbîyen mezitirin e.
Zayendî û berpêbûniya zayendî weke yek ji hêmanên bingehîn a hebûnê ne, diyarkerên girîng a hestên takekesî û asta dilfirehiya li cîhan in.
Îro xebateke zanyarî ya têrkirî kêrhatiya li ser selihandin û guhartina hevzayendan tune ne.
Di sala 1998an de ji ber ku Matthew Shepard gey bû, ji aliyên Aaron McKinney û Russell Henderson ve hatibû bi sêncê girêdan û ji dawiya lêxistina bi armanca kuştinê ve canê xwe dabû.
Piştî vê bûyerê, berpêbûniya zayendî ketibû li navbera tawanên nefretê.
Pêkan e ke ji bo biguhere heterosekselî, lezbîyen tên tecawizkirin.
Li gorî raporên FBI, ji % 24ê cinayetên nefretê ji ber berpêbûniya zayendiyên kesan tê kirin.
Pêşbiryarên li dijî hevzayendan.
Her çiqas hevzayendî ji aliyê bijîşkî û psîkolojî, wekî nexweşî yan jî pirsgirêkeke derûnî nayê hesibandin jî, piraniya civakên girtî, hîna jî hevzayendî mîna nexweşiyeke, pisrgirêkeke derûnî yan jî li gorî qeydeyên olî rêşaşî dipejirin û hevzayendan vederdikin.
Bi taybetî jî civakên kevneşopî ku hestên oliyê wan xurt in, hevzayendan mîna “ê din” dibînin. Li nav van civakan de rolên zayendî ji biçûkî tê nîşankirin û rê ji têkiliyên ji heteroseksuelî cuda, nadin. Ew bawerdikin ku hevzayendî “li dijî hebûna mirovan” e û ew berbendî zêdebûnê ne ku li gorî wan armanca ewil a mirovan ku zêdebûn e.
Lê belê zanyarî diparêze ku nasnameya zayendî, bandorî li ser armanca bingehîn a mirovan nake.
Aliyên din, hatiye peyitandin ku normên kevneşopî û arişî mîna li çandên Yewnan a Kevn û Romayê ku ew bixwe civakên pederşahî bûn, her dem ne li hemberî hevzayendî nin.
Di nav ferdên hevzayendan de xwekûjî.
Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji aliyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê, li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbiyen mezitirin e.
Rêjeya xwekûjiya girêdayî homofobî jî piranî li nav hevzayendên ciwan de gelek bilind e.
Li gorî pirsnameya ku li Brîtanyayê ji aliyê komela mafên hevzayendan, Stonewallê hatiye lidarxistin, ji % 17ya hevzayendên ciwan gef lê hatiye xwarin û ji % 12ya wan îstismara zayendî dîtine.
Li gorî vekolînin, li Îrlendayê yek ji sê hevzayendên ciwan ketine keda xwekuştinê; li Skoçyayê nîvê hevzayendên di navbera temenê 15 û 26, xwekûştinê fikirîne; li Fransayê ji % 27ê hevzayendên mêr ên temenê wan li binî 20ê ne û li Îtalyayê ji % 13ê hevzayendan ketine keda xwekûştinê. Li Belçîkayê rêjeya rîska xwekuştinê ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 20ê, li gorî kesên din pênç car mezintir in.
Li Almanyayê ji % 18 ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 27ê, herî kêm carekî xwekuştinê fikirîne; ji % 66ê wan ji aliyê malbata xwe ve bedkariyê fizîkî û/yan jî bidevkî dîtine; ji % 27ê wan ji aliyê mamosteyên xwe ve tade dîtine.
Li gorî vekolîneke di sala 2007an de hatiye lidarxistin, ji % 30yê hevzayendan di dawiya 12 mehê de herî kêm carekî xeber xwarîne, gef lê hatiye xwarin an jî bûye qurbana êrîşeke. [202]
Hin welat di dibîstanan de li dijî homofobiyê xebatan lidardixin. Wekî mînak, Li Spanyayê koma bi navê DecideT ku komeke mafên LGBT ye, ji bo ku astengî li zilm û zordariyê bike, broşureke weşandiye.
Di Ewrûpaya Rojava de homofobî, di beşa werzîşê de jî gelek belav e. Bi taybetî di civakên rugby û futbolê ku ev wekî maço tê dîtin, pir hindik wezîşvan wêrekiya berpêbuniya hevzayendiya xwe bi raya giştî re parve kirine.
Justin Fashanu, piştî coming outa xwe ku di sala 1990an de kiribû, ji aliyên malbat û heval û hejmetkarên xwe ve vederkirin û xeber ji wan xwar. Birayê John Fashanu, wî bi eşkere ji birayîtî redkir.
“ (…) Qey ez tawanbar im. Ez naxwazim ku îde heval û malbata xwe fedîkar derxînim… Ez hêvîdarim ku Îsa Mesîhê ku ez wî pir hezdikim, ewê dilnazikî nêzîkî min be û ezê aram bim. “
Menajerê Tîma Futbol a Neteweyî ya Albanyayê, Otto Barić, bi raya giştî re parvekriye ku ew qet nahêle hevzayendek têkeve tîma wî. Di 31ê tîrmeha 2007an de, ji aliyê UEFA ve ji ber homofobiyê 3000 euro ceza hatiye dan wî.
Homofobiya li nav sporê ne tenê li futbolê ye. Seroka Şaredariya Berlînê ya hevzayend, Klaus Wowereit, dema ew çûbû temaşeyî tîma hokeya ser qeşayê ya şarederiyê, aligirên tîma din dirûşmên mîna “Hauptstadt der Schwulen, wir sind die Hauptstadt der Schwulen” (‘[…]Paytexta Qûnekan’) gotibûn.
Hiqûq, polîtika û civak.
Di gelek welatan de hevzayendîtî yan jî têkilî û seksa di navbera mêr bi mêr re, mîna tawaneke tê hesibandin. Lê belê di van salan de hejmarên van welatan kêm dibin.
Li gorî Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ji sala 2007an vir ve ji aliyê 70 welat hevzayendîtî tê cezakirin.
Hevzayendîtî li hin heremên Afrîkayê, Guyana, Jamaika, Koreya Bakur, Malezya, Papua Gîneya Nû, hin dewletên Asyaya Navîn û piraniya dewletên Misilman ên Rojhilata Navîn û Afrîkaya Bakur, bi qanûnî qedexe ye.
Dewletên ku ji kesên hevzayendî an jî ketine têkiliya hevzayendî re cezaya kuştinê didin, ev in: Erebistana Siyûdî, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Îran, Morîtanya, hin parêzgehên bakur a Nîjeryayê, Somalî, Sudan û Yemen.
Demografiya wan a li gorî bijîşkî.
Buyera ewil a AIDSê di sala 1981ê de li New Yorkê û Kalîfornyayê hatiye qeydkirin. [208]
Kesên ku nav li AIDSê dan piranî hevzayendên ku bi riya zayendî girtibûn û kesên bendeyên narkotîkê bûn ku şiringaya hevpar bikaranîbûn. Îro belavbûna HIVê ku riya herî pir tê dîtin, têkiliyên heteroseksuel in.
Hevzayendî di navbera heywanan de.
Li nav cîhana ajalan de candarên ku tevgerên hevzayendî nîşan didin an jî têkiliya hevzayendî dikin, hene. Ev helwesta ku li nav cureyên civakî de gelek belav e, bi taybetî di nav guhandar û çûkên bahrê, meymûnan û apeyan de tê dîtin. Tevgerên hevzayendî bi nêzîkî di 1500 cureyê de hatiye dîtin û 500ê wan bi rindî hatiye vekolandin û dosyakirin.
Ev venasîn, nîqaşên ku têkiliyî “xwezayîbûn û miteberiya” hevzayendiyê û nîqaşê ku li gor hin kesan hevzayendî “biryareke civakî” tê hesibandin, germijandiye. Wekî mînak tê zanîn ku hin penguenên nêr bi jiyana xwe ya temamî derin ba hev û pev re hêlîn çêdikin û kevirên girover mîna hêkê xwedî dikin.
Di sala 2004an de karmendên Bexçeyê Ajalan a Central Park ê DYA, hêka bi kevir ên cotepenguenên nêr bi hêka rast guherandine û piştî derketina çêlik, ev cotepenguen ew çêlika wekî yên xwe xwedîkirine. Ev penguen dikevin têkiliya zayendî, ji hev du re stranan dibêjin û penguenên mê bi rundî red dikin.
Xebatin li ser mêşa Drosophila melanogasterê ji bo genetîka hevzayendiya ajalan hatiye kirin.
Hatiye gihaştin ku di ajalan de pêkan e pevrebûna hevzayendî û ketina têkiliya hevzayendî ji ber du genê derkeve holê.
Tê fikirîn ku ev gen bi riya feromonan û guhartina binyata mejiyê tevger kontrol dikin. Bi vê xebatê bandora faktorên hawirî ya li ser hevzayendiya mêşan jî vekolandiye.
Li gorî teoriya profesor Janet Mann ku li Zankoya Georgetown dixebite, şiklê tevgerên hevzayendî - bi gelemperî li delfînan- avantajeke werarî ye ku di nav cureyê de agresyonê kêm dike, bi taybetî di nav ferdên nêr/mêr de. Li gorî hin daneyan, hevzayendî di hin cureyên ajalan de berî zarokanînê heye. Ev dane ji bo mafên hevzayendan çend encamên polîtîk û civakî derxistiye.
Sûrî (bi erebî: سوريا ‎ "Sūriyā") an jî Komara Erebî ya Sûriye (الجمهورية العربية السورية "Al-Jumhūriyyah al-'Arabiyyah as-Sūriyyah") welat û dewletekî li rojhilata navîn e. Sûrî welatekî xwedî deştên bi adan û çiyayên bilind e. Li Sûriyê komên etnîkî û dînî yên cihêreng ê ku piraniya wan ji Ereb, Kurd, Tirkmen, Asûrî, Ermenî, Çerkez, Mandayî û Yewnaniyan pêk tê hene. Komên dînî yên Sûriyê Sunnî, Xiristiyan, Elewî, Durzî, Îsmaîlî, Mendayî, Şîe, Selefî û Êzidî ne. Paytext û bajarê herî mezin ê Sûriyê bajarê Şamê ye.
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya Fransa û Brîtanya dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Li vî demî kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Faysal li dijî Fransayê serhildanek da destpê kirin ku Suriyeyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnêe Faysal diçe Îraqê.
Berî şerê cîhanê yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de miadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina Almanan bo rojhilata navîn di xizîrana 1941ê de Brîtanyayê ji bo alîkarkirina Fransayê, Suriye dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945ê de bi hevpeymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Sûrî ya serbixwe ava bû.
Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Lê li sala 1961ê de li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û ev komar jî hate rûxandin.
Piştî şerê 1967ê bi binketina dewletên Ereb xelas bû, li nav dewletên Ereb jî guherîn destpê kirin. Li Surîyê li sala 1970ê de bi rêberiya Hafiz Esad derbeyeke leşkerî pêkhat û bû desthilatê nû.
Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraîlî yên li derdora Kanala Sûveyşê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya DYAyê ev rewş guherî û bi serketina Îsraîlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û OPECê ambargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. 2 sal piştî şer, bi berevaniya DYAyê Sûrî û Îsraîl pêkahtin û Îsraîl ji ax3en dagirkirî derket.
Gelên Sûriye.
Wekî ku tê zanîn, hêjmara hemwelatiyên Sûriye zêdeyî 19 milyonan ne, % 90-ên van jî ne ereb in. Hêjmarek mezin Kurd in (li gorî sîyaseymedarên kurd yê Sûriye, sê milyon kurd hene; hinek jî dibêjin ku sê milyon in) her wiha jî hêjmarek pir mezin ji aramî (sûryanî), tirkmen, ermenî, druzî û hîn jî hene.
Ev gelan jî di heremên xwe yên esîl de dijîn û di dîrokê de îsbatên hebûna wan hene, lê dewleta Sûriye ya Baasîzm (Nasirîzim), van hemûyan înkar dike û ji bilî ereban tu kesî nasnakê. Yanî dive ku her kes bibe Ereb. Ku tu nebî Ereb jî, wê demê tu bi îxanet û ajantiya împeryalîzmê û Sehyunîzmê ve têy suçdar kirinê.
Parêzgehên Sûrî.
Bajarên mezin Şam, Haleb û Hims in. Bajarên ku bi piranî kurd in Efrîn, Heseke, Qamişlo, Dêrîk, Kobanî, Serê Kaniyê, Amûdê û Tirbespî ne.
Rejîma Sûriye.
Rejîma Sûriye ya ku di bin destê hişk û reş yê partiya “El-Baas” (ya ku bi înqîlabeke hovane derbasî ser desthilatiyê bû) de ye. Ev bû çiqas salin bi dîktatoriyeke ku nayê wesfkirinê û bi riya girtin, zilm, zor, zext û tirsandin û tehdîd û kuştinan re desthilatdariya xwe ya diktator bi rêve dibe û didomîne. Desthilatiya ku di destê malbata Hafiz el-Ased û çend mirov û xulamên wan yên hov de ye, hemû ecayib û felaket bi serê gel de anîn. Di destpêkê, di sere gelê xwe (Ereb) de û pişt re jî, di sere hemû gel û netewên ku bi darê zorê tevlî dewleta Sûriye kirine anîn.
Li gelî Sûriyeyê 90% xwe misilmanên ne. (74% sunî û 16% alawî/druzî). 10% en xwe xristiyanên in.
Kejal Ehmed (jdb. 1967, Kerkûk), helbestvan û nivîskareke kurd e.
Kejal Ehmed di sala 1967an de, li şarê Kerkûkê ji dayik bûye. Lê ew bixwe wek malbat xelkê şarê Silêmanî ye. Tevayî salên xwendina xwe li Silêmanî bi dawî kiriye û diploma ji Peymangeha Hunerî ya Silêmanî beşê Parêzgarî wergirtiye. Di sala 1986'an de dest bi nivîsîna şi're kiriye. Şi'rên wê bo gelek zimanan hatine wergerandin. ji sal 1992an de û heta niha, rojnameğerî dike û niha sekretêra nivîsînê ya di rojnama "Kurdistana Niwê" de. Xwedî çalakiyên berçav e di mafê jin û civakê de. Gelek gotar nivîsiye di vê derbarê de û çend sempozyum, semîner pêşkêş kiriye û xwedî bernameyeke taybet e bi jinên kurd di jêr navnîşana "Ji her baxekî jinek", di KurdSat TV de.
Keyaniya Kurdistanê an jî Melîketiya Kurdistanê (1921-1924/5) navê melîketiyekê ye ku Şêx Mehmûdê Berzencî li Başûrê Kurdistanê damezrandiye.
Piştî têkçûyîn û hilweşîna împeratoriya Osmanî, pêl bi pêl gelên bindest li çareya serê xwe digerin. Tevgera ku di bin pêşengiya Berzencî de xurt kiribû, li dijî statûkoparêzî, berjewendperestî û dagirkeriya Brîtanyayê di rezbera 1922'î de îlankirina dewleta Kurdistanê dike û bo karê dewletê hikûmetekê sazdike.
Sazûmaniya vê dewletê keyanî bû û paşa jî Berzencî bi xwe bû. Tîxûbê keyaniyê dikete Kurdistana Bakûr, ango hemî başûr dadigirt.
Firokên Brîtanî, di wê demê di sala 1922an de hêrîşî herêma Kurdistanê dikin bi firokan û bi hezaran mirovan dikujin. Bi wê hêrîşê, dixwazin ku sazî û dezgehên rêveberiya kurdan û rewşa wan ya ku ew bi wê xwe li ser lingan digirin ji holê rakin. Keyitiya Kurdistanê heta sala 1924an dima. Lê di wê dema dawiyê de jî hêrşîn firokan Brîtanî lê herêma kurdistanê dibe. Di wê herîşê de bi hezaran xelkê sivîl di encama bombardimana Brîtanî ya li kurdistaniyan de dibe. Heta roja me jî, ev mijar hê ne hatiye rojevê û ne ji aliyê sîyasî ne ji aliyê huquqî, ne ji aliyê din ve li ser hatiye sekinîn. Brîtanî, dixwazin ji kurdan û bi taybetî ji rêveberiya kurdan ku li gor wan tevbigiriê. Lê rêveberiya kurdan her çendî ku li gor keyitiyê kurdî jî bû, li gor kurdan û kurditiya xwe tevdigeriya. Bi vê yekê re li gor Brîtanî û xwestek û berjewendên wan tevneriya. Di gulanê de serxwebûna Kurdistanê bi awayekî fermî di deneznêne. Piştre Şêx Mahmud Berzencî, ku weke keyê û serokê wê ya. hukumete xwe didenezêne û ava dike. Li gor wê avakirinê qabîna xwe ya ku ew Kurdistanê bi rê ve bibe, ava dike. ev rûpelê dîroka kurdan hê bi tememî heta roja me jî baş û qanc ne hatiye fahm kirin. Di wê demê de di ancam hêrîşên hêzên Brîtanî yên hewayî de, heta roja me jî, ew hijmar bi tememî ne hatiye kifşkirin. Lê li gor hin gotinên ku tên gotin ku ji wê demê bi awayekî îbretî tên ser ziman, dibêjin ku "bi hezaran mirov hatine kuştin, malên herkesekê bi serê wan de hanîna xwerê."
Brîtanya, parvekirina di peymana bi Sykes–Picot re, çawa ku hatibû parvakirin herêm, ew herêm ji bi wê peymanê, weke herêmê wê bû. Bi vê yekê re, di ancama wê peymanê de ne dixwest ku rêveberîyaka din were ser kar. Bi vê yekê, rêveberiya kurdan jî nexwest. Di wê peymanê de beşe bakûrê Kurdistanê jî, herême serhadê li paya rûsan ketibû. Lê piştî ku Yekîtiya Sovyet, ava bû û piştre, êdî ew rêveberiya sovyet, ev peymana veşartî ya Sykes–Picot derxista li holê. Lê piştre bi çend salan piştî avabûna wê re, weke ku li rûhê wê peymanê vegirehê, di bin serokfermandariya Stalin de, herêmên bakûrê kurdistanê ên serhedê ên weke Mûş, Sêrt, Agirî û hwd. kir ku bike dest de.
Di sala 1922an de, artêşa sovyet ket van herêmên Kurdistanê de. Brîtanî, li başûrê Kurdistanê rêveberiya kurdan ji holê rakirin û temenê wê bi hêrîşên leşkerî ên hewayî re ji holê kirin û xwestin ku ji holê rakin. Di wê demê de di konferansê li Qahîreyê de ji malbata ereb, yekî ereb ku li gor wê xwesteka wan tevdigerihê Melik Faysal, ditênina wir û li wir di bin rêveberiya ku bi destê wî avakirin, welatê Îraqê ava kirin û ew beşê Kurdistanê ya Başûrê Kurdistanê jî dikina nav wê Îraqê de û navê Kurdistanê nayê ser ziman. Piştî ku deklarasyona îlan Îraqê hat veşaşandin jî navê kurdan tê de çih nagirê.
Hin agahiyên derbarê Keyaniya Kurdistanê de.
Ji ber ku tevgera Kurd di gelek xalan de bi ya Brîtaniyan nedikir û sazûmaniya dagirkerî nedipejirand ji mêj ve Brîtaniyan êrîş birin ser dewleta Kurd û şerekê têr bi xwîn û hovane pêk hat. Balafirên brîtaniyan bajar û gundên kurdan dan ber gulebaranan. Bi dehhezaran mirovên sivîl hatin kuştin û bi hezaran kes hatin windakirin. Seranser başûr bû gola xwînê. Berzencî dîl hate girtin û birin Hindistanê.
Di tîrmeha 1924an de hikûmeta Kurdistanê ala teslîmbûnê rakir û rê neda ku li ser daxwazên tirk, ereb û eceman brîtanî komkujiya kurdan bidomîne. Cara yekem bû ku artêşa Brîtanyayê çekên kîmyayî li dijî kurdan bi kar dianî..
Jiyan Alpîranî wergervaneki kurd e. Di sala 1965 an da Li Kanîreş a girêdaye bajarê Çewlîg ê hatiye dinê. Niha li Almanya yê dijî.Gelek werger u helbestên wî di kovara Avaşîn u kovara Mehname û malpera Beroj de weşîyaye. Hemû helbestên Ahmed Arîf û gelek helbestên Can Yucel, Cemal Surreya, Sunay Akin, Ahmet Telli, Yilmaz Odabaşi, Paul Eluard, Edgard Allan Poe, hinik ceribandinên Ahmet Altan û Montaigne li kurdî wergerandîye.Xebatekî wî ji bo amadekirina ferhengekî Kurmanci-Kurmancî heye.
Jiyan Alpîranî wergêrê yekemîn a OpenOffice.org bi kurdî bû.
Alpîranî, Jiyan
Ûrûguay (;), bi fermî Komara Rojhilatnasiyê ya Ûrûguayê (), welatekî li başûrê Amerîkaya Başûrê ye. Sînorên xwe li bakur bi Brazîl, li rojava çemê Ûrûguay û Arjentîn, li başûr û rojhelat jî Okyanûsa Atlantîk re hene. Li Arjentîn bi çemê Ûrûguay û devoka (ango li ku çem digîhî deryayê) wî çemî, Rio de la Plata vediqete. Ew li Sûrînam şunda welata herî biçûkê duyemê Amerîkaya Başûrê ye. Nêzî nîviya nifûsa xwe li bajarê herî mezin û paytexta Montevideoyê dijî ye.
Navê "Ûrûguay" ji zimanî guaraní de tê ye. Lê di çi de derketi ye bi tunî nê vebirî ye. Du gumanên wê wiha dibejin, yek "çemê uruyan" ("uru" cûrekî çûkan e), yeka din jî "çûkên boya bûyî" ne.
Bi 176.220 km² (li 2.600 km² rû bi avê hatiye girtin) rûerda xwe Ûrûguay li Sûrînam şunda duyemîn welatê herî biçûk ê Amerîkaya Başûr e (çi qas Guayana Fransî jî lê biçûktir e jî, ji bo nê serxwebû ye nêya hesandin). Rûya Ûrûguayê bi piranî rast e. Li rûerda bitenê %10an xwe ji 200 m bilindtir e. Xala di welat de herî bilind bi 514 m Cerro Catedral e.
Li bakur bi Brazîlê re 985 km, li rojava bi Arjentinê re 579 km sînorên xwe hêne. Dirêjahiya beravên xwe ya bi Okyanûsa Atlantîk re 660 km ye.
Çemê Ûrûguay herî mezin Çemê Ûrûguay e û bi tunî 1790 km ye. Ew bi Río de la Plata va sînorên rojava pêk tî ne. Río Negro çemekî Ûrûguayê din î giring ne. Ew bi 750 km Ûrûguayê bi bakur rojavayî û başûr rojhelatî da derbaz dike.
Río de la Plata teva Okyanûsa Atlantîk dibe. Cîh lê tal dibe devokê herî mezina dine pêk tî ne.
Siruşt.
Siruşta Ûrûguayê siruşteke germ e. Ew qas ku germahiyên bin sifir hinde nizanîn. Nîvekiya salîniya niqira germê 17,5 °C ye. Mehaya herî germ bi nîvekî 32 °C germahî kanûna paşîn, Mehaya herî sar jî bi nîvekî 6 °C hezîran e. Li sala nêzî 1000 mm/sal barî dibare. Meha herî barî jî adar e.
Ûrûguay bi piranî, bi 88%, ji kesên ewropî yê koçkirî, 8% mestîzan û xulamên afrîkî yên ku hatin anîn de pêk hatî ye. Gelê xwe yê ji Ewropayê hatî: spanî, îtalî, îngilîz, portûgalî, rûs, îrlandî, fransî ne. Dimatiyên, anku, mirovên resas ên Ûrûguayê (charrúas, guanaes, yaros û chanaes in.
Ûrûguayî bi piranî 74% xiristiyanên katolîk ên romî ne. Li wan bêtir 2% protestant, 2% cihû û xristiyanên ermenî jî hene. 21% ji gelî xwe li oleke din an jî li ti olê na binî ne.
Werziş.
Li Ûrûguayê sporta herî navdar futbol e. Ew du caran di 1930an de li welatî xwe û di 1950an li Brazîlê di Kasa Dinyayê de bû şampiyon, ango yekem. Kasa Dinyayê ya FIFA herî pêş de di 1930an de li Ûrûguayê hat organîzekirin û paş di finalê de Ûrûguayê Arjentîn daxist şunda bû şampiyon. Ûrûguay bi tunî 14 caran bi Arjentînê va welata di Copa América de herî pir şampiyon bûye.
Basketbol û rugbî jî hin sporên din ên li Ûrûguayê navdar in. Di 2005an de Esteban Batista bû basketbolvanê herî pêş de ko yê ketî NBA.
Paraguay yan Komara Paraguayê (bi spanî: "República del Paraguay", bi guaranî "Tetã Paraguái"), welatekî li Amerîkaya Başûr e. Sînorên xwe li rojhelat bi Brazîlê, li başûr û rojava Arjentînê li başûr û rojava jî bi Bolîvyayê re hene. Paraguay di zimanê guaranî de tê mane "ava dera av e".
Río Paraguay, ango çemê Paraguay, welat ji bakur de ber va aliyê başûr de derbaz dike û du perçeyan pêk hatî ye. Sînorên başûr rojhelata bi Brazîlê re ji çemê Paran pêk hatî ye. Li ser wî çemî bendava dinêya herî mezina bi Brazîlê va par ve dibe Itaipu heye. Bendavaka dina mezina li ser wî çemî, Paraguay bi Arjentînê ve parve dike, Yacyretá heye. Ji bo wan bendavan Paraguay welatê li dinê derxistiniya kehre (ceyran) herî pir dike.
Li Paraguayê siruşta bintropîkî (subtropîkal) tê dîtîn
Gelê Paraguayê bi piranî, bi %95an xwe, ji mestîzan sipanî û guaraniyan de pêk tê. Li wan bêtir bi kêmavî îtalî, alman, japonî, koreyî, çînî, ereb, brazîlî û arjentînî jî hene.
Li Paraguayê spanî û di 1992an vir de jî guaranî zimanên fermî ne. Li gel nêzî %84an xwe guaraní, %75an xwe jî spanî dikane biaxive.
Gelê Paraguayê bi piranî (li dor %90) xiristiyanên katolîk ên romî ne. Li wan bêtir bi kemavî protestant û menonît jî hene.
Werzîş (spor).
Li Paraguayê spora herî navdar futbol e. Hin futbolvanên navdar ew in: José Luis Chilavert, Roque Santa Cruz û Nelson Valdez.
Komara Agiriyê yan Komara Araratê yan jî Komara Yekem yek ji dewletên kurd ên dîrokî ye. Di pêvajoya Serhildana Agiriyê de ji aliyê tevgera kurd ve hatiye îlankirin.
Gelê Kurd piştî têkçûyîna osmanî wekî gelên din li azadiya xwe digere. Gorî peymana Sevrê mafê kurd û ermeniyan ên dewletbûnê ji aliyê osmaniyan ve hatibû pejirandin. Lê di praktîkê de tirkan nedixwastin kurd bibin xwedî dewlet û ji bo wê jî çi ji destê wan bihata dikirin.
Bi şikestina tevgera di bin pêşengiya Şêx Seîd re, navenda doza azadiya Kurdistanê bû Agirî. Serokê Kurd Îhsan Nûrî Paşa tevger û şereke nûjen dida û roj bi roj Kurd berî bi serkeftinê dibûn. Tê zanîn rêxistina Xoybûnê serhildan birêvedibir. Xoybûn îlankirina Komara Agiriyê "(li Ewropa Komara Araratê dihate binavkirin û pirranî wisa tê zanîn)" bi fermî kir. Komar dê sazûmaniyeke demokratîk avabikira û Kurd û Ermenî di nava dostanî û têkildariyê de bijiyan.
Biroyê Heskî Têlî (Îbrahîm Heskî) bû serokê birêvebiriya avakirina hikûmetê û karên sîvîl. Herwekî Temir Axa wekî serokê artêşê û berpirsiyarê birêvebiriya avakirina karên leşkerî hate peywirdarkirin.
Bi alîkariya YKSS, Brîtanya û Îranê hêza kurdan hate şikestin û serhildan têkçû. Lê heya sala 1931ê ala Komara Agiriyê her dihate pêldan.
Xebatên Xoybûnê.
a>ê de;"Kurdistana Xeyalî li vê derê veşartiye".
Di vê navbêrê de di encama xebatên ronakbîrên kurd ên bi rêxistinkirinê yên ku di rêxistinên kurdan de xebatkirine, li beldeya Bihamdum ya Libnanê Kongreya Serbixwe ya Xoybûnê hate lidarxistin û vê Kongreyê li gel hemu rêxistinên kurd, serekeşîrên mûxalîf ên li Kurdistanê jî anîbû cem hev. Li hemberî banga hukumetê ya "efuya giştî" Xoybunê li her deverê belavok belavkirin û bang li eşîretan kir ku bi gotinên efuyê neyên xapandin.
Di vê navbêrê de Îhsan Nûrî Paşa di ser Îranê re derbasî cîhê ku eşîreta celaliyan rabû ser pêyan, yanî derbasî Agiriyê bû. Îhsan Nûrî Paşa, li vê derê serekeşîrên ku rabûne serhildanê, di nava tevgereke çekdarî de bi rêxistin kir.
Piştî ku berxwedana Agiriyê ji aliyê hêzên artêşa Komara Tirk ve hatin temirandin, di rojnameyên wê demê de qarîqatorekî qerfî hatibû weşandin û tê de li ser goristanekê wiha hatibû nivîsîn: "Kurdistana Xeyalî li vê derê veşartiye...". Dixwestin bibêjin ku êdî pirsgirêka kurdî hatiye betonkirin.
Ala.
Al yekem carî di dema tevgera ji bo serxwebûna Kurdistanê ji Împeratoriya Osmanî de xuya bû û dişibe guhertoyek berê ku ji hêla rêxistina Xoybûn ve hatibû afirandin, di serhildana Araratê ya 1930 de çalak bû, û di dema 1927 de ji hêla Komara Araratê ya veqetandî ve hat daliqandin. –1931.
a> ku di 1927 de hate afirandin
Parvekirina Anatoliyê li gorî Peymana Sevrê
Peymana Sevrê peymaneka aştiyê (;) bû ko di navbera Hevalbendên Şerê Cîhanî yê Yekê, bil ji Amrîkayê û Împeratoriya Osmanî da li 10ê Tebaxa 1920ê piştî dumahiya Şerê Cîhanî yê Yekê ji bo sulh û aşîtiye li bajarê Parîsê hat morkirin. Ji dewleta Osmaniyan û saziyên Ermenî û Kurd jî xwest ko ji bo parastina mafê xwe û pêşkêşkirina daxwaziyên xwe nûnerên xwe bişînin lihevhatinê. Ermeniyan Bagos Nubar Paşa, komele û cemiyetên Kurdan jî Şerîf Paşa şandin. Qedera Bakûrê Kurdistanê di vê peymanê de gelek hate gengeşe kirin ku heta hindek mercên di derheqê kurdan de hebûn. Ji aliyê Osmaniyan çar kesan peyman mor kir. Ji ber ko parlemana Osmaniyan li 18ê Adara 1920ê hatbû hilweşandin, peyman jibo erêkirinê negehişt ber destê parlemanê û bi vî awayî jî negehişt ber destê Sultan Mehmedê Şeşemîn û di Takvim-l Vakayi, rojnameya fermî ya Osmaniyan da jî nehat belavkirin.
Şerê Serxwebûna Tirkiyê bi seroktiya Ataturkî û berjewendiyên hevalbendên mîna Brîtanya û Fransayê karekê weha kir ko careka dî ew vegerin ser mêza danûstandinan û li şûna bicihkirina Peymana Sevrê, Peymana Lozanê hat morkirin.
Şerîf Paşayê nûnerê gelê Kurd 2 daxwazname jibo maf û xwestekên Kurdan pêşkêşî kongreyê kirin: ya yekê li 22ê Adara 1919ê, ya duyê li 1ê Adara 1920ê. Her wiha Şerîf Paşa bi nunerê Ermeniyan nîqaş vekirin, lihevhatin û nêzikayi cekir, bi hevre li 20e heyva Çirya Paşîn sala 1919ê daxuyaniyeka hevbeş pêşkêşî kongreyê kir.
Li 10ê Tebaxa 1920ê, Peymana Sevrê hat pejirandin. Ji bo gelê Kurd di xalên 62, 63, 64an da ev biryar hatin girtin. Di nav sînorê Osmaniyan da wê dewleteka Kurd a xudmuxtar bihêt sazkrin, Salekê pîştî dengdaneka giştî li ser daxwazên gelê Kurd, dewleteka Kurdî a serbixwe were damezirandin. Kurdên herêma Mûsilê jî, wê têkevin nav sînorê vê dewleta serbixwe. Lê ev xal hemî li ser kaxizê man.
Bi dûçûna Peymana Sevrê, li ser axa Împaratoriya Osmanî biryara damezirandina dewleteke Kurdistanê (û Ermenistanê) hebû. Bendên vê peymanê yên 62, 63 û 64'an destnîşan dikin, bê di çi rewşê de û çawa Kurdistaneke serbixwe dê bê damezirandin. Benda 62'an Kurdistanê weha dide nasîn: "Devera di navbera rojhilatê Firadê, başûrê Ermenîstan, Tirkiyê û Sûrî, yên ku tixûbên wan dê di pêşerojê de bên diyar kirin, herêmên ku Kurd tê de bi piranî ne". Di destpêkê de, di bin ewlekariya hikûmetên Brîtanî, Fransa û Îtalya de, dê mîna herêmek xweser bimîne. "Di maweya vê salê de gelê Kurd, ango gelê vê herêmê heger bi piranî daxwaz bike ku ji Tirkiyê bi tevahî veqete û serbixwe bibe û serî li Civata Gelan bixe û Civat, baweriya xwe pê bîne ku kapasîteya vî gelî, ya damezirandina serxwebûnê heye û damezirandinê qewêtî bike, Tirkiyê ewletî dide ku ji bo vê damezirandinê dest ji tevahiya mafên xwe berde," (Bend: 64). Dawiya vê beşa peymanê wiha ye: "Heger piştî damezirandina dewleta serbixwe ya Kurdistanê, Kurdên li wilayeta Musulê, ku beşek ji Kurdistanê ye, daxwaz bikin ku tevî Kurdistanê bibin, ti îtîrazên hêzên hevalbend dê nebin."
Heman dewletên ku bi van gotinan damezirandina Kurdistanê dipejirandin, paşî dev ji gelşên navxweyi berdan û ji bo ku Yekîtiya Komarên Sovyeta Sosyalîst dorpêç bikin, berevajî bicihanîna bendên peymanê, destek dan damezirandina Komara Tirkiyê û gelê Kurd feda kirin. Bi peymana bi Komara Tirkiyê re, ya 24'ê Tirmeha 1923'an li Lozanê, hîmê dewleta neteweyî ya yekpare hate danîn heyf hezar heyf
Mercên Peymanê.
Peymanê bi awayekê fermî, û li goreyê lihevhatineka nepenî di navbera hevalbendan da ko binaxeyê wê li heyva Nîsana 1920ê di Konfransa San Rîmoyê da hatbû danan, Împeratoriya Osmanî parçeparçe kir. Ev peyman xwedî 433 madeyan e, sê madeyên vê peymanê; madeya 62,63 û 64ê rasterast li ser xweserbûna Kurdistanê disekine.
Rojhilata Navîn.
Li goreyê Peymanê, dibê xweserî jibo Komara Demokratîk ya Ermenistanê (Ermenistana Wîlsonî) û Hîcazê ra misoger bibûya. Piştî heyamekê û li goreyê hindek mercên mîna rapirsîn anko referandumekê Kurdistaneka xweser bihatiba afirandin. Li goreyê bendên 62-64ê ji pişka 3ê ji Peymanê, dibê Wîlayeta Mûsilê jî bihatiba ser wê Kurdistana xweser.
Brîtanyayê mafê Serperiştiya Îraqê û Felestînê wergirt. bi biryareka paştir Felestîn kevt bi serperiştiya Neteweyên Yekgirtî. Fransayê mafê Serperiştiya Libnanê û Sûryaya Mezin wergirt.
Anadolî.
Yewnan: Agirbesa Murosê, û piştra jî, Dagîrkiina Izmîrê ji aliyê Yewnanian ve, li 21ê Gulana 1919ê desthilata wan herêman êxist destê Yewnanian. Li 30ê Tîrmeha 1922ê ew herêm wekî herêmeka parêzgarîkirî hat ragehandin û li goreyê Peymana Sevrê jî benderê serekî yê Izmîrê Smîrna û piraniya deverên Trakiyaya Rojhilatê û hindek deverên rojavaya Anadolê dikevtin bin desthilata Yewnanian.
Venezuela an jî Komara Bolîvarî ya Venezuelayê (bi spanî: "República Bolivariana de Venezuela") dewletek li beravê Karîbîk ê Amerîkaya Başûrê ye. Bi Brazîl, Kolombiya û Guyana re sînorên wê hene.
Li ser navê Venezuelayê du teorîn hene. Yek tê diyarîkirina Amerigo Vespucci. Kengê Amerigo Vespucci gehîşta Venezuela dibe, ji bo malên li beravên wê derê li ser avê çê bûnî Venedîkê dixistina bîrê û ew dernan tê Venezuela, ango "Venedîka Biçûk" nav kirin.
Yek din jî dibêje ko, erdnîgarîvan Martín Fernández de Enciso, yek ji hevalan Amerigo Vespucci, di pirtûka xwe "Summa de Geografía" de dinivîse ko xelkê wan deran xwe bi "Veneciuela" nav dikir. Ji bo wî navî ew dernan hat wiha navandin.
Venezuelayê li beravên Amerîkaya Başûrê ye û 2.800 km direjahiya beravên xwe heye. Li 916.445 km² rûerda de %39an xwe daristan, %20an xwe çêregeh û %4an xwe jî zevî ne.
Çemê Orinoco bi 2574 km direjahîye çemê herî mezin û herî gering e. Çemên li wî bêtir Caroní û Apure ne.
Pico Bolívar xala herî bilinda û 4,979 mitir bilindahiya xwe heye.
Gorî lêpirsîneke dawî, gelê Venezuelayê bi %60an xwe li mestîzan pêk hatî ye. Li wan bêtir %29 koçgerê ewropayî (spanî, alman, îtalyan, portugalî) %8 afrîkanî, %1 îndiyan, %2 asyayî jî hene.
Li Venezuelayê spanî zimanê fermî ye. Li wê derve 31 zimanên dimatiyên kevin jî tê axaftin.
Gelê Venezuela bi piranî (dor %96) xiristiyanên katolîk ên romî, %2an xwe protestan. Olên din li kemaviyê dimen.
Peyamnêr, ajanseke kurdî ya nûçeyan e li Başûrê Kurdistanê.
Navê wê di qada navneteweyî de "Peyamner News Agency (PNA)" ye. Di sala 2004an de hatiye damezrandin. Bi du zaraveyên kurdî (kurmancî, soranî), îngîlîzî, erebî û tirkî nûçeyan belav dike. Ajans di nûçeyên xwe de pirranî rewş û bûyerên Başûrê Kurdistanê radigihîne.
Ajansa Nûçeyan a Firatê yan bi kurtasî ANF, yek ji ajansên nûçeyan ên kurdan e. Ajans di sala 2005'an de li Amsterdamê ket kar bû.
ANF, di sala 2005an de li Amsterdamê dest bi weşana xwe kir. Ajansek nûçeyan e, ku karûbarên nûçeyên nivîskî, wêne û vîdyoyê li ser tora înternetê pêşkêş dike,
Domainên ANF bi gelek caran ji aliyê dewleta tirk ve li Bakurê Kurdistanê hatiye astengkirî û hê jî malper a ajansê li bakurê bê VNP nayê vekirin.
Rizgar Mihemed Amîn (jdb. 1958) yek ji dadgerê ku darizandina Saddam Huseyîn birêvedibir bû. Ew bi eslê xwe kurd e.
Di sala 1980î de zankoya dadmendiyê ya Bexdayê diqedîne û wekî dadger dest bi kar dike. Ji ber kurdbûyîna xwe ji aliyê sazûmaniya Baas ve tê geflêkirin.
Amîn di jiyana xwe de ticarî tevlî polîtîkayê nebûye. Bi Nazenîn Ehmed re zewiciye û xwedî 4 zarokan e.
Tagalogî yek ji zimanên zimanmalbata Awûstûralyayî ye. Li Fîlîpînê zimanê fermî ye.
Hin agahdarî.
Beriya dagirkeriya Spanyayiyan di sedsala 16. de Tagalogî nebûye zimanê nivîskî. Di pêvajoya dagirkerî û misyoneriyê de bi tîpên latînî jiyana nivîskî jî destpêkiriye.
1,1-Dîklorêtan (Êtylêndîklorîd, EDC) madê kîmwayî yê rone. Ew zêtî û vê renge. Bênê xwe şêrîne û kloroformî ye.
Xeterên xwe.
1,1-Dîklorêtan şêrpencê kane cem însên çêke û kane dil û gurçikê xerebike.
Çêkirin.
1,1-Dîklorêtan pir ji Vînylklorîd tê çêkirin, ji ber ko HCl xwe bi Vînylklorîd dixe.
1,1-Dîklorêtan berê wek dermanî bencê dihat bikaranîn. Niha ew ji xarakirina rengan li ser dîwaran ra tê bikaranîn.
Namo Ezîz (herwekî "Azîz") (jdb. 1958) yek ji rojnamevan û nivîskarên Kurd e. Ji Başûrê Kurdistanê ye.
Li Almanya dijî û berhemên xwe bi zimanê Elmanî diweşîne.
Evrim Hêlîn Baba (jdb. 7ê sibatê 1971 li Gimgim (Varto)) yek ji ramyarên jin ên Kurd li derveyî welêt dijîn e.
Ew endama partiya Alman a PDS e û wekî parlamanter di parlamana Berlînê de cihdigire. Ew herwekî keseka li hemberê karên zagonî bi fermî naskirî û wergervan e jî. Li ser mafên jinan, întegrasyon, aboriya kedkaran hwd xebatên wê hene.
Ceylan (jdb. li Dêrsim) yek ji stranbêjên jin ên Tirkiyê ye. Ew di malbateke kurd de ji dayik bûye.
Di jiyan û hûnera xwe de tirkî bi kar tîne. Ew yek ji hunermendên mûzîka arabeskê ye. Di neh saliya xwe de di fîlman de cih girtiye û hêj jî di fîlman de rol digire.
Hidir Düzgün "(ü- wekî û'ya dirêj û nermane tê xwandin)" yek ji karsazên Kurd e.
Ji herêma Erziromê ye û di sala 1992'î de wekî penaber li Elmanya bicihbûye. Ew xwedî yek ji fîrmayên navdar ên li ser donerê kardike ye. Niha bi navê Düzgün TV têlevîzyonkanalekî wî jî heye. Düzgün TV pirranî cih dide pirsgirêkên Elewiyan û bi zimanê Tirkî weşanê dike.
Hüseyin Erdem (tîpa ü- wekî û- ya dirêj û nermane tê xwandin), senarîst û nivîskarekî kurd e ku di 1949an de li Xolxola Çewlîgê hatiye ser dinyayê.
Bi zimanên kurdî, elmanî û tirkî pirtûkên wî tên weşandin. Ew yek ji damezrênerên PENa Kurd bû û di sala 1988an de serokatiya wê kiriye. Di sala 1991ê de xelata CIVIS Medyayê wergirtiye. Ew li ser kurdolojiyê jî perwerde dide.
Senaryoyekî wî bi navê Siyabend û Xecê heye.
Emrah Erdoğan İpek, Küçük Emrah an jî Emrah (z. 1ê kanûna paşîn 1971, li Erxenî ya Amedê) yek ji stranbêj û aktorên navdar e.
Mûzîka erebî, kurdî û cureyên afirandî bi zimanê tirkî îcra dike. Di dehan fîlmên ku xizanî û nakokiyên civakî tînin ziman de lîstiye. Bo TVan gelek rêzefîlm çêkiriye. Herwiha karsazek e, bazirganiyê dike.
Bi dehan xelatên Tirkiyeyê wergirtiye lê di qad navneteweyî de nayê naskirin.
Ew di 13 saliya xwe de bi navê "Küçük Emrah - Piçûk Emrah" derketiye pêşberî kamerayan û fîlm çêkiriye.
Osman Öcalan (jdb. 1958 li Emeran, Xelfetî - 15 çiriya paşîn 2021, li Hewlêrê, Herêma Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd bû.
Osman Öcalan birayê biçûk ê Abdullah Öcalan bû. Demeke dirêj di nav yek ji birêveberên Partiya Karkerên Kurdistanê bû. Di sala 2004an de ji refên Kongra-Gelê qetiya û bû yek ji damezrînerên Partiya Welatparêzên Demokrat. Piştî damezirandina PWD di navbera wî û hevalên wî de nakokî derketin û Osman Öcalan ji partiyê vediqete. Zewiciya û li Başûrê Kurdistanê bi cih bûye.
Heteroseksuelî navê têkiliya seksî ya di nava dijcinsiyan de ye. Berevajiya wê hevzayendîtî têkiliya seksî ya hemcinsiyan e.
Heteroseksuelî cureyê têkiliya seksî ya herî navdar e. Dîroka wê bi qasî ya mirovatiyê kevn e. Têkiliya seksî ya di navbera mêr û jinê de dibe ne tenê ji bo zarokanînê, herwekî bo kêfgirtinê ye jî.
Gelek cureyên pêkanîna têkiliya seksî hene. Li gorî çandan hin guhertin di warê pozîsyonên seksê de hene. Li ser jiyana seksî ya Kurdan lêkolînên zanistî nînin. Pirraniya Ewropiyan pozîsyona mîsyoneran bikartînin.
Bîseksuelî navê daxwaz û pêkanîna têkiliya seksî bi herdu cinsiyetan e.
Di serdema dawî de bîseksualîteyê jî wekî hevzayendîtî di nava civakê de ji xwe re cihekê avakir, hindik be jî ji veşartinê derket. Li rûyê cîhanê gelek tevgerên homoseksuel û bîseksuelan hene. Li Ewropayê gelek klûb û rêxistên gey û bîseksuelan hene.
Cudakerî.
Dîtinên zanîstî yên derbarê bîseksualîteyê de destnîşandikin ku di avabûna kesayetiyeke bîseksuel de rola devedorê û fêrbûnan gelek girîng e. Herwekî bandora genetîkê jî heye. Zanîstî hîç cureyekê seksualîteyê anormal nabîne û bi pîvanên sincî nêzîkayî lê nake. lê belê di nav civakên heteroseksîtan de wekî hevzayendan bîseksuelan jî ji ber nasnameya zayendî û berpêbûniya zayendiya xwe rû bi rû tundî û cudakeriyê dimînin. Her çiqas mîna homofobî pir nayê bilêvkirin jî ji bo tundî û cudakeriyên ku bîseksuelan dibinin peyva bîfobî jî tê bikaranîn.
Di nava civaka Kurdan de rewşa azadiya cinsiyetan nebaş e. Li Kurdistanê bi çaveke erênî li azadiya cinsiyetan û têkiliya seksî nayê nêrîn. Herçendî seksualîte tiştekê taybetî ye jî, gelek kurd ên homoseksuel an bîseksuel nikarin li welatê xwe Kurdistanê bi azadî di nava civakê de bijîn. Li aliyekê zilma dagirkeran, li aliyekê din jî zilma civaka xwe jiyana wan dixe nola dojehê.
Aseksûalîte tê wateya "li derê cinsîtiyê, li dijî cinsîtiyê" û binavkirinek ji bo kesên ku jiyana wan a seksî nîn in an nelirênin e.
Lêkolînên zanistî destnîşandikin ku bi kesên aseksûelin re pirsgirêkên psîkolojîk û genetîk hene lê ew kesana ne anormal an nexweş in. Hejmara kesên ku ji seksê heznakin pirr kêm e.
Divê mirov bizanibe ku, kategorîzekirina aseksûalîteyê gelek dijwar e. Lewra aseksûalîte dikare ji gelek sedem û nexweşiyan xwe bide der û şaşîtî û tevlîheviyê dertînin. Heger ji ber nexweşiyan, dermanan hwd daxwaza mirov a seksê kêm be yan ji holê rabe, ev ne aseksûalîte ye.
Mirovên aseksûel in, herçendî sedem û bingeheka aseksûalîteyê nîne jî hez ji seksê nakin. Heger sedem hebin bi wan re aseksûalîte nîne.
Hin navdarên (têgotin ku) aseksûel in/bûne.
Ji ber ku li ser jiyana seksî ya Kurdan lêkolîn nînin, agahî nîne ka radeya aseksûalîteyê li Kurdistanê kêm an zêde ye.
Pozîsyona mîsyoneran yek ji cureyên pêkanîna têkiliya seksî ya ji cîhana heteroseksûalîteyê ye.
Li vir peyva "mîsyoner" tê wateya "kesê ku mîsyoneka wê heye" û ev peyv di dema dagirkeriya Ewropayiyan de derketiye. Mîsyonerên Ewropayî yên ku ola Xrîstiyaniyê belavdikin, ji ber ku bi cureyekê seksê dikin, ji aliyê kevnexwediyan ve ji cureyê wan re "pozîsyona mîsyoneran" gotine û ev nav wiha derketiye.
Di pozîsyona mîsyoneran de jin li bin e, mêr li ser e û bererû ne.
Dema hespên serxweş (, "Zamanî barayê mast asbha"). Yekemîn fîlmê dirêj ê Behmen Qubadî ye. Festîvala Fîlman a Cannesê Xelata Kameraya Zêrîn ("Caméra d'Or Award") stand. Cihê kêşandina fîlmî, heman demê gundê Qubadî Baneye. Bûyer û kes bingeh rast in.
Kurteçîroka fîlmî.
Dema hespên serxweş, qala jiyana kolberên kurd ku li ser sînorê Iraq û Îranê ye. Piştî mirina dê û bavên xwe Eyub, ji bo tedawiya birayê xwe Madî û ji bo malê di karê kaçaxvanîye da dixebitê. Di rewingiya kolberan de ji bo ku hesp necemidin araqê bi wan didin vexwarin.
Destperîkirina mêrekî li gorî Egon Schiele
Destperî yan jî masturbasyon gihîştina asta orgazmê bêî têkiliya seksî ye; ango di mastûrbasyonê de kesekê din nîne, mirov xwe bi xwe orgazm dibe. Pirranî dest tên bikaranîn lê gelek cureyên pêlîstokan jî hene.
Dîroka masturbasyonê gelek kevn e. Li gelek çandan destperî kiryareke baş nayê dîtin. Lê li hemî deveran û çandan pirraniya mirovan mastûrbasyonê diceribînin û gelek jî bi berdewamî dikin.
Li Ewropayê tê gotin ku 92% ji mêran û 60-70% ji jinan masturbasyon dikin. Statîstîkên Kurdistanê mixabin nînin. Wekî alîkar fîlmên porno jî tên bikaranîn. Jin alavên wekî vîbrator, dîldo, kreman bikartînin. Mêr jî krem, jinebalon hwd bi kar tînin.
Gorî zanîstiyê heger normal û lirê were kirin, ziyaneka wê nîne.
Bejamin Banneker (jdb. 9ê çiriya paşîn 1731 – 9ê çiriya pêşîn 1806) yek ji stêrnas, matematîknas û weşangerê navdar ê DYA ye.
Ew bi xwe bingeh-Efrîqayî bû. Wî di jiyana xwe ya têr serkeftî de têkoşîna wekheviya mirovên reş û spî jî daye. Rastî gelek astengiyên nîjadperstî hatiye lê bi zîrekî û keda xwe biserketiye.çep
Jorge Luis Borges (jdb. 24ê tebaxê 1899 li Buenos Aires; m. 14ê hezîranê 1986 li Cenewre, Swîsre) yek ji helbestvan û nivîskarên navdar ên Argentînayê ye.
Navê wî yê dirêj "Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo" ye. Demekê li Swîsre jiyaye û bala xwe berdaye wergera pirtûkan. Li Argentînayê di pirtûkxaneyan de xebitiye û pirtûkên nû yên zimanên biyanî wergerandiye Spanyolî.
Pêşengê ekola "rasteqîniya efsûnî" ye û bi cerribînên xwe yên derheqê surrealîzmê nav daye.
Borges helbest, çîrok û leyîstikên şanoyê nivîsiye.
Hin ji berhemên Borges.
Borges di jiyana xwe de gelek xelatên wêjeyî û şerefî wergirtiye.
Emily Jane Brontë (jdb. 30ê tîrmehê 1818 li Thornton, Yorkshire; m. 19ê kanûna pêşîn 1848 li Haworth, Yorkshire) yek ji nivîskarên navdar ên Brîtanî ye.
Ew pirranî bi romana xwe ya navdar Wuthering Heights "(bilindahiya bablîsokê)" tê nasîn. Nivîskara zîrek û serkeftî di temenekê ciwan de ji ber nexweşiya tûberkûlozê jiyana xwe jidestdide.a> çêkiriye
Todd Douglas Fuller (jdb. li Fayetteville, North Carolina) yek ji basketbolîstên navdar ên DYAyê ye.
Di sala 1996î de di tîma NBA de dest bi leyîstikvaniya profesyonel dike. Di salên 1996-2001î de leyîstikvanê ku herî baş ê tîmê bû. Miroveke oldar û matematîkhez e. Di sala 2005î de zewiciye. Wî gotiye ku di jiyana wê de cihê seksê nîne û ew bêî seks dijî û wisa jî bextewar e. Bi vê daxûyaniya xwe bala medyaya DYAyê gelek kişand û bêhtir navdar bû.
Sun Ra (jdb. 22ê gulanê Birmingham Alabamam.) jazzomponîstê avangard, mûzîknasê Jazz û enstrûmanîstê navdar ê DYAyê ye.
Di avakirina Freejazzê de xwedî roleke mezin e. Ji bo kartonfîlmên Walt Disney Worldê gelek melodî çêkirine. Di cîhana Jazzê de Ra kesekî naskirî ye.
Howard Phillips Lovecraft (jdb. 20ê tebaxê 1890 li Providence, Rhode Island; m. 15ê adarê 1937 li heman cihê) yek ji nivîskarên navdar ên DYAyê ye.
Lovecraft bi berhemên xwe yî xofbariyê tê nasîn.
Florence Nightingale (jdb. 12ê gulanê 1820 li Florenz, Îtalî; m. 13ê tebaxê 1910 li London, Brîtanya) yek ji xûşkejînên (hemşîre) navdar ên ku wekî pîşe, hemşîretî bipêşxistiye ye.
Nightingale wekî mezina xûşkejînan tê zanîn, lewra wê wekî pîşe, peywirdarî û kar xizmetên mezin kirine. Wê karê xûşkejinan kivşe kiriye û ew ji berdestiya bijîşkan azad kiriye. Dîsa felsefeya xûşkejiniyê aniye ser prînsîbên mirovane yên bijîşkiyê û ji bandora olan veqetandiye.
Ew wekî avakerê xûşkejîniya nûjen tê bibîranîn.
Lev Nîkolayevîç Tolstoy (bi rûsî: Лев Никола́евич Толсто́й, "Lev Nikolayevich Tolstoy") nivîskarekî rûs e. Ew di 1828'an de li Yasnaya Polyanayê (Tula, Rûsya) ji dayîk bûye û dijiye û di 1910'î de li wir jî miriye.
Berhemên Tolstoy ên herî navdar "Şer û aşîtî" (Война и мир, "Voyna i mir", 1865–69) û
"Anna Karenîna" (Анна Каренина, "Anna Karenina", 1875–77) ne.a>)
Berhemên bi kurdî.
Tolstoy
Edward St. John Gorey (jdb. 22ê sibatê 1925 li Şîkago; m. 15ê nîsanê 2000) yek ji nivîskar û xêzkarên navdar ên DYAyê ye.
Wî bi dehan çîrok bi xêzkariyan weşandiye, rêze pirtûkên xêzeroman xêz kiriye. Di berhemên xwe de baldariya sûrrealîzmê, parodî û groteskê kiriye. Wî ji xeynî pirtûkên xwe yên kesên din jî xêz kiriye ku pirraniya wan ji bo zarokan e. Dîsa wî gelek senaryoyên şanoyê jî amadekirine.
Samuel Jones Tilden (z. 4'ê reşemiyê 1814 – m. 4'ê gelawêjê 1886) yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê bû.
Di salên 1875 - 1876'î de serokê parêzgeha New Yorkê bû û di nava refên Demokratan de polîtîka dikir. Ew di dîroka nêzîk a DYAyê de bi skandalên şêlandina bankayan tê bibîranîn.
Şano yan jî hunera şanoyî hunereke wêjeyî ye ku şanoger (lîstikvanên şanoyê) li ser dikê pêşan didin. Cihê ku berhemên şanoyê lê tên pêşandan şanogeh e.
Tekamûla şanoyê.
Di despêka jiyanê de mirov ji bûyerên sirûştê û pêkhatina hin tiştên sosret ditirsiyan û nizanîbûn ew çawa tên holê. Ji ber ku sedemên kiretên sirûştê û zagonên xwezayî nizanîbûn, xof û tirs diket dilên wan û li hember wan bûyeran serî danîbûn û bûbûn xulam. Efsûnkariya hunerê ji wê demê vir de dest pê dike. Li gor baweriya wan di nav hêzên jîndarên xwezayê de wek hestên mirov, ruhên taybetî hebûn, ji ber wê sedemê reqs û lîstikên ku dişibandin ajalan (heywanan) dianîn holê. Tiştên ku tê ne digihîştin ji xwe re rûmet digirtin, dema xwarin têra wan hebû dawet dikirin û bi şahî derbas dibû. Ew durişm hemû bû hestiyê afirandina şanoyê.
Piştre jiyan hate guhertin û dewlemend bû. Mirov durişma xwe jî guherand û bi bûyerên çûyî û yên rojane bi livbaziyên hişk tevgera xwe domand.
Berî zayina Îsa di sedsala 5em û 4em de ramaniya şano di nav jiyana Yewnanên Kevnare de aj da. Ew rêgeh wek şanoya xemgînî ('trajedî') hate ziman. Mijarên xwe ji dîrok û destanan distand.
Dîsa di wan sedsalan de Yewnan û Faris şerê hevûdu dikin û Yewnan serdikevin û pêş ve diçin. Di wê demê de pisporên Yewnan Aristoteles û Platon bi ramaniyeke xurt şano şîrove dikin.
Dûre her ku jiyan pêşve diçe ramaniya şano û dirûşma wan salan tê guhertin.
Ramana şanoya di dema Romê de.
Di ramaniya Romê de ne ew tirs û xofên berê ne jî ew jiyana wê dinê bikêr tên. Li ser tevgera jiyana mirov a vê dinê rawestin û hawîrdora Deryaya Navîn bi şer digirin û di jiyanê de peleki nû vedikin. Gelek jî di bin tesîra Şanoya Yewnanî de dimînin û di warê exleq û civakî de şano pêşdixin. Di wê demê de pisporên Romê Horatius Plautus û Cicero gelek keda xwe didin, lê dema ku Imperatoriya Romê perçe dibe olperestên Romê zordestî li şano dikin, karê şano ditefînin û nahêlin pêş ve biçe.
Şanoya di dema Ronesansê de (sedsalên 15em û 16em).
Di vê demê de pisporên şano dijî tawanbariya dêrê berxwe didin û bi mijarên pêkenänê mijarên nû diafiranin û ji bo guhertina jiyanê pevçûneke xurt lidardixin; dibêjin ku şano ji bo pêşketin û guhertina mirov haceteka civakiye.
Şanoya di dema Klasîk de (sedsalên 17em û 18em).
Piştî Şoreşa Fransayê li Ewropayê gelek netew xurt dibin. Ew dewlemendî karê şano li rex xwe pêş ve dibe. Ji bo ku di wê demê de gelek pisporên nû bi lêkolîn û afirandinên xwe bi nav û deng dibin, jiyanê diguherînin. Şano tê nivisandin, êdi ne tenê texlîdkirin, axaftin dikeve nav karê şano û rêgeh jî tê nûjenkirin.
Rewteka şanoya romantîk (sedsala 19em).
Di vê demê de bi ramaniya siyasî a azad karê şano û rêgeha şano carekî din tê afirandin û şano bi jiyana civaki ji nû ve tixûbên xwe çê dike.
Rewteka şanoya rasterast (sedsala 20em).
Pisporê Rus Stanislavski ji şano û lîstikvanên şano re qaîdeyên nû û bi hukmê zanistî rêgehekî din datîne holê û dixwaze bila ramaniya mirov û buyerên ku mirov dijî baş bête zanin.
Şanoya karkeran.
Ew rêgeh bi taybetî bi ramaniya cinî a karkeran tê holê û dijî kedxwarî û koletiyê û bindestiyê durişmê mirovên bindest û rewşa gerdûni wek mijar digire destê xwe û dixwaze jiyana mirov serdest û bextewar be û wekhevî çêbibe, daku mirov hemû azad û serfiraz bijin.
Şanoya epîk-diyalektîk.
Pisporê Elman Bertold Brecht ê hemdemi ramanî û rêgeha şano bi zanistiyên nû ve diafirîne û dibêje "Di jiyana mirov a civakî de şano ne bi tenê ji bo şox û şengê ye. Mirov dikare bi vî hacetî çanda xwe û dinê jî biguherîne."
Rewtekên şanoyê li Kurdistan û Rojhilata Navîn.
Pisporên zanyar li Rojhilata Navîn û Kurdistan li ser çar rewtekên sereke radiwestin.
Sazûmana şanoyê.
Çawa ku ji bo wêne, muzîk û xebata sînemayê hin rêgeh û xusus hene, bi taybetî ji bo şano jî gelek tiştên sereta û bingehîn hene. Hemû jî mîna xelikên zincîran bi hevûdu ve girêdayî ne û hevûdu temam dikin. Rêxistina şano bi van dezgehan pêk tê;
Lîstikek çawa tê şanokirin.
Dema mirov bixwaze lîstikeke şano bike, ev bi wan dezgeh û sazûmanên ku navê 'sazûmana şano' li jor hatiye nivîsandin, pêk tê.
Berî her tiştî pirtûkeke ji bo lîstika şano hatiye nivîsandin divê hebe. Di mijara pirtûkê de çend karakter hebin, li gor wan lîstikvan tên hilbijartin û rolê her lîstikvanî tê parvekirin. Bi xwendina pirtûkê lîstikvan têne lihevkomkirin û dest bi ceribandina rolên karakterên yek bi yek têne kirin. Dibe ku lîstik kevn be û li gor rojevê naverok ji nû ve tê guhertin. Lîstikvan tên ceribandin û çend dewsgir (lîstikvanek tê hilbijartinê ji dewsa lîstikvanekî din). Lîstik bi çi rêgehî tê afirandin, li ser biryar tê girtin (serkarî (rejî), nîvîskar, nexş, ronahî, müzîk, cil û rûpuş hemû tên ceribandin).
Pişt re bi pîvanekî teknîkî maketek (şiklê derewîn) tê çêkirin, proje bi temamî tê berbiçavkirin, daku lîstik amade be, piştre tê lîstin.
Li ser hunera lîstikvaniyê.
Gelek pisporên şano li ser jêhatin û merîfeta lîstikvanan ramaniyên têkuz derxistine holê, ji wan yek jî Anton Çexov e. Çexov dibêje ku „divê her tişt hêsan be, hemû bi hêsanî. Tiştê herî girîng û esasî ji bo şano; ne şexs, têkiliyên ku di nav wan de hene, bi wate ne. Xwepêşandan û lîstikek ne bi fêl û fendan, divê bi jiyaneke jindar bête ziman.“
Serkarekî Şanoya Rus, ê bi nav û deng Stanislavski: „Li ser avahî û şiklê şano guhertinên nû diafirîne û ji bo hunera lîstikvaniyê rêzên nû û daîm dirust dike.““
Pisporekî din bi nav û deng Bertolt Brecht: „Lîstikvanek dikare jiyana mirovan, a civakî bi rêgeha epîk li ser şanogehê bi hêsan bileyze. Ew rêgaha epîk mina Lîstiknavîn [şanogeriya di nav koma gel de ya bêperde, dik, dekor û suflor tê lîstin] (bi Tirkî "dagaçlama, ortaoyunu") ew karakterê ku lîstikvan dixwaze bileyze bi xwe re nake xem. Destvala derdikeve meydana lîstikê, çalakiyên ku dixwaze pêk bîne bi vatiniyeke rehet li hev tîne. Çawa ku her yek axaftin axaftina dawiyê ye wisa diaxife û gotinên xwe bi livînên awiran û destan xweşik dike û ji ber xwe gotinan diafirîne û ji nişka ve bê ceribandin wan gotaran derbaz dike."
Bêguman di pêvajoya diroka şanoyê de gelek pisporan xebata şano birêzkirine û ramanên xwe yên hêja di çarçova zanistiyê de pêşxistine. Karê şano di bin hukimraniya sazûmanên serdest de ev rêgeh ji xwe re kiriye armanc. Lê ji bin hukimraniya serdestan derneketiye, azad nebûye. Jiyan xwe nû dike û pêş ve diçe: bi awayê ramanî û civakî şanoya serdestan û ya bindestan raman û rewşa xwe û tevgera xwe diguhere.
Di hunera lîstikvaniyê de lîstikvan ne ew mirovê mêjûyê wî bi tiştên vala bê dagirtin e. Ew nikarin bi taybetî tiştên xwe yên şexsî wek bîr û baweriya xwe bikin hundirê lîstikê. Ew xetereke mezin ji bo jiyana civakî ye. Lîstikvan xwediyê du karakteran e; yek ew bi xwe ne, yê din di tevgera karakterekî din de biyanî ne. Brecht dibeje "yên kamraniyê fêr nakin û bi fêrkirinê nadin kêfkirin, karê wan li ser meydana lîstikê nîn e."
Peroş "Heyecan".
Dema lîstikvanên nû derdikevin şanogehê diperoşin. Lê ew heyecan ji bo lîstikvanên gihîştî jî derbas dibe, ji ber ku dema lîstikvan derdikeve şanogehê rol xwe pêşkêş dike, bi xwe peroşdar dibe. Ew tirse, tirsa ku mirov ji xwe re dibêje: " ma ez dikarim van gotaran rast bêjim. Dibe ku hin hevokan ji bîr bikim. Ew reziliya min e!" Ji ber van sedemên psîkolojîk hemû lîstikvan diperoşin. Ji ber vê sedemê dengê wî/wê lîstikvanî/ê dilerize û qut dibe, dest û pî tên girêdan, tevgera awirên rû têne guhertin, bi xemgînî û wîrîna wî dişike.
Lîstikvaneki patî li ser wan tiştên hatine ji bîrkirin ranaweste û di gel hevalê xwe yên lîstikvan bi gotereke nû lîstikê bihev girêdide û rolê xwe dileyze.
Qewimandinên ser laş (beden).
Lîstikvanek dikare rolê xwe yê ku dewsa wî/wê şexsiyetê din de bi durişmê beden bi awirên rû û tevgera destan baştirîn biguhere. (Mînderekî bi pişta xwe girêde û xwe bul bike, dîsa bi minderê zikê xwe mezin bide pêşanîdan, bi solên bilind û nimiz xwe wek kulekek bike. Pêwistiya herî mezin jî axaftinek zelal û tevgera rû û dest û milan e.)
Endezyarî û hin ferasetên şano.
Berê dora şanogehan bi hesinan hawîrdor dihate rekehkirin. Di dema Romê de mirovên dil û bende diavêtin hundirê rekehê û lawirên kuvî berdidan ser wan tu zirar nedigîşt temaşevanan.
Di rojame de zanyarên şano bi sê şiklan şanogeh bi rêz kirine.
Şanogeh bi awayekî din jî gilover e. Beranberî derenceyan temaşevan rudinin.
Perdeyên pêşruyê şano.
Lambeyên ser nexşa şano de hene gelekin û navên wan bi taybeti ji zimanê Latinî tên.
Ronakên pêş şanogeh hemû bi reng in. Ronakên li jor: tên livandin, dadikevin û bilind dikevin. Ronakên li erdê jî hene, nexşên binî ronî dikin. Hin ronak ji aliyên çep û rast ve ronahiyê didin şanogehê. Ronakek jî bi tenê ronahiya xwe ya gur dide ser xalekî. Çend projektorên mezin bi rojik in, mirov dikare ji dûr ve bi her awayi rohaniyê bide şanogehê. Ronakên bi bandûr ji bo dû, ewr, berf û avê ne.
her yek wek dengekî zirav, dengekî navin û dengekî nizm tê holê.
hînkirina lîstikvanan ji bo hin durişmên taybetî.
Ji bo perçinandina axaftinê lîstikvan di hundirê poz de, di nav diranan de, nava lêvan de, gewreyê de, bi rêya bêhngirtinê deng derdixe. Ev deng hin caran bi hêrsketinê bilind dibe wek qêreqêr, hin caran jî nizm û tenik dibe, wek mirov pê bigirî, pê bikene, bi vi avayî dikare dengê xwe bi xwe kontrol bike.
Lîstikvan herfê "H" pêyhev dubare dike, herwek "HO"HÎ"
Di hundurê poz de ku herfên "NGA" "NG" bê xwendinê deng ji poz de derdikeve
di gewriyêde ji "HE"HÎ"HA"HI" û "HEY"HAY"HOY"HÛY" tê dubare kirin,
di nav diranan de jî „paqij“ "tenduristî" û hwd. Hin gotin tên dubarekirin, lê hin qinik jî hene, bê wan kar nabe.
Dema dest bi karê şano tê kirin, di destpêkê de tevgera laş pêwist e, da ku ji jêr heta serî germ be. Bi wan livînên ling, dest, mil û tû û serî; lîstikvan dikare tevgera xwe, dengê xwe tevgera awir û ruyên xwe bi xwe qontrol bike. Ev hemû bi rêgeh û rêz pêk tên.
Dema pêwist be, ji bo rolekî divê lîstikvan ji nişka ve li erdêkeve pêşde lingên xwe vedike û li ser enişka milê rast xwe diavêje erdê, dûre xwe gildî dike.
Dema bixweze rûnê, lingê rast an jî yê çepê di şunde dimîne. Giraniya laş tê mêzinkirin.
Wexta lîstikvanek di lîstikê de li ser şanogehê ye, divê pişta xwe ji temaşevanan neguhere. Dema lîstikvanek diaxife, yên din cihê xwe bigirin û dema ku dora wan hat ew li gor girîngiya rolên xwe biaxifin.Ti kes nikare li pêş lîstikvanekî raweste û divê her yek li ser şanogehê belav bibe. Durişmê lîstikvanan bi bizavên wan civane estetîk dibe.
Li Kurdistanê ji ber sedemên mêtingehkirinê, karê şano pêş neketiye, di bin desthilatiyê de sedsalên dirêj di bin bandora çanda wan de maye. Divê ronakbîr û hunermendên Kurd bi rêz û pivanên zanyarî li ser çand û hunera Kurdan lêkolin û lêgerînên xwe rêz bikin û sazgehên çandî bên avakirin, da ku her tişt ji nû ve were ceribandin. Şano wek wêje, sînema û hunerê destan yên din cek û haceteke girîng e ji bo tevgera gelê Kurd.
Raperê kurd Rêzan Raze Jam
Rezan Jamal an jî Raze Jam navê artîstîk rapvanê kurd Rêzan Cemal e ku di sala 1985’an de li Mêrdînê ji dayîk bûye. Ew di zaroktiya wî de bala wî li ser muzîkê bû û di temeneke ciwan de dest bi nivîsandina helbestên xwe kir û dixwest ku bibe helbestvanek.
Di 1997’an da tevî malbata xwe koçî Swêdê kirin û ji welatê xwe cûda dest bi jiyaneke nû kir. Niha, li bajarê Borlängeya Swêdê niştecih e, him li zanîngehê xwendekar e him jî bi muzîkê re têkildar e. Heya niha, stranên rap, hip-hop yên bi tirkî û swêdî çêkirin û di gelek konsêran de derket ser dikê. Lê niha, hew bi kurdî muzîka rap çêdike û armanca wî ew e ku muzîka kurdî ya rap bide destpêkirin.
Niha, li ser yekem strana xwe ya kurdî ya bi navê "Em kurd in" projeyên xwe berdewam dike.
Rêzan Cemalê ku di sala 1985 li Enqereyê ji dayikbûye, eslê xwe ji Gundê Memîka a bi ser navçeya Stewra Mêrdînê ye.
Rêzan hîn bi temenê biçûk dest bi nîvîsandina helbestên xwe kiriye û herdem xwestîye bibe helbestvan. Rêzan hîna bi 13 saliya xwe de, bi malbata xwe re di sala 1997’an de koçi Swêdê dike û ew li wir ji axa xwe dûr dest bi jiyaneke cûda dike.
Ew cara yekê strana rapvaneke swêdî guhdar dike û gelekî jê hez dike. Rêzan bi vî awayî mûzîka hiphopê nas dike û ji ber koçkirina malbata xwe ya bi mecburî, ew jî weke her ciwanekî kurd, ji ber ku li bajarên jı axa xwe dûr jidayikbûye û mezin bûye, ji zimanê dayikê jî hinekî bêpar maye. Ji ber vê yekê jî ew demên pêşi de muzîka hip-hopê bi zimanê swêdî û tirkî çêdike. Ew karê xwe piştî demekî kurt ji bo na bi zimanê dayika xwe kurdî çêke biryar dide. Di nava pêvajoyê de ew giraniyeke mezin dide kurdî û projeyên xwe yên cara pêşi re gavên girîng dıavêje. Ew destpêkê de ji bo ku hip-hopa kurdî were pêşxistin bi derfet û fedakariya xwe xebat dimeşanda. Ew bi bilindbûna tekoşina li metropolên Tirkiye û Ewropayê re hînî kurdiya xwe dibe û ew çêkirina stran û klibên çanda welatparêzî û serhildanê tê naskirin.
Rêzan di heman demê de hêdî hêdî tevlî konser û xebatên Kurdan ên ser dîkê dibe û di bernameyên radyo û televizyonên kurdan de îdîa dike ku ewê gelekî tişt muzîka hip-hopa kurdî re bide qezençkirin. Di sala 2007’an de li ser albûma solo a yekem "Em kurd in" de dest bi xebatan dike. Rêzan wê demê piranî bi navê "Raze Jam" dihat naskirin. Lê ev ne karêki hêsan e. Ji ber ku ji bo çêkirina albûman gelekî sebir pêwiste. Lewma pêdivî bi xebatkarên bi qalite û pispor hene. Hunermendê ku xwedî tarzeki hip-hopê ya cûda ye, di nava pevajoyê de bi awayeki profesyoneli dest bi çêkirina muzîka hip-hopê dike. Berdêla wê çi dibe bila bibe, Rêzan ji bo pêkhatina xeyala albûma muzîka hip-hopê ya bi kurdî zend û bendan badide. Di nava 4 salan de çıqas astengî û zordarî derketîbin pêşîya wî jî, wî hemû astengiyan bi serfirazî serket û albûmên ku wî bixwe çêkirî, di studyoyekî profesyonel de dawi kir û 21’ê adarê sala 2011’an de bi alîkarîya Mîr Muzîkê a di Cîhanê de wekî fîrmayeke muzîka kurd ya herî navdar tê naskirin re pêşkêşî gel kir.
Paul Erdős [] (jdb. li Budapeşt, Macaristan; m. li Warşow, Polonya) yek ji bîrkarên navdar ên sedsala 20em e. Xwedî kesayetiyeke taybet, singfireh û zîrek bûye. Dîsîplîna matematîkê bi kêf û şadî daye naskirin û belavkirin. Çi gava ku kaxêzeke vala bidîta ji bo çareserkirina problemên matematîkî bikardianî. Jiyaneke têr rengîn jiyaye û pirr li rûyê cîhanê geriyaye.
Wî di xebatên xwe de kollektîvîzm bingeh girtiye û gelek xebatên xwe bi alîkariya matematîknasên hemdemî kiriye. Li ser matematîkê gelek gotar nivîsiye.
Wî matematîka koman bipêşxistiye, angaşta probablîteyê li ser bingehên zexm daye rûniştandin.
Erik Satie di sala 1895an de
Alfred Eric Leslie Satie (ji sala 1906î şûnve Erik Satie) (jdb. li Honfleur, Fransa, m. li Parîs) komponîst û piyanîstekê navdar ê fransî bû.
Awazgerekî navdar bû. Di awazên xwe de bandora kesayetiya xwe ya mîzahî dihîşt. Ji bo şanoyê jî gelek awaz çêkirine. Di jiyana xwe de gelek serûbînîbûn jiyaye. Ji ber nexweşiya sîrozê jiyana xwe jidestdaye.
Alfred Bernhard Nobel (jdb. 21ê çiriya pêşîn 1833 li Stockholm; m. 10ê kanûna pêşîn 1896 li San Remo) kîmyager, kaşîf û karsazê navdar ê Swêdî bû. Her sal li rûyê cîhanê bi navê wî xelatên wêje, aştî û zanistiyê tên dayîn.
Ew kaşîfê dînamîtê bû û herwekî fîrmayên wî xwedî patenta 355 alavî bû. Nobel karsazekî serkeftî bû. Di dawiya jiyana xwe de, ji ber ku wî keşfa dînamîtê kiribû, gelek poşman bû. Dîsa wî hêdî hêdî baştî û pêdiviya mirovahiyê didît.
Nobel beriya mirina xwe temî dike ku hersal bi navê wî xelat were dayîn û hatina giştî ya fîrmayên wî ji xelatgiran re were dayîn. Her sal Xelatên Nobelê ji kesên ku di warê xwe de xizmeteka mezin bo mirovahiyê kirine re tê dayîn.
Împeratoriya Bîzansê () an jî Împeratoriya Romayê ya Rojhelat an Serdema Bîzansê navê nûjen ê Împeratoriya Romê di Serdema Navîn de ye.
Serdema Bîzansê di serdema de dest pê dike. Paytexta Romaya rojhilat, Konstantînopolîs (Stembol), bû bajarê herî mezin ê Deryaya Navîn. Di sedsala 5-an de, Barbaran împeratoriya Romê ya rojava, di nav de paytexta Roma bixwe, dagir kirin. Konstantînopolîs bû paytexta Împeratoriya Romê berî dawiya sedsala 5-an. Li rojavayê împeratoriyê êdî împerator tune bûn. Împeratorên Romê ji Konstantînopolîs hukumdariya împeratoriyê domandin. Konstantînopolîs jî paytext dimîne dema ku artêşa Iustinianusê Mezin Roma vegirt. Di sedsala 7-an de, misilmanan du ji sê paran împeratoriya Romayê bi dest xistin: Filistîn, Şam, û Misir. Serdema di navbera serketinên misilmanan û Sefera Xaçperestan a çarem de wekî "Serdema Bîzansê ya Navîn" tê zanîn.
Di dema Sefera Xaçperestan a çarem de, şervanên pîroz ên Dêra Katolîk Konstantînopolîsê dagir kirin û talan kirin. Împeratoriya Romê di çend dewletan Rûm de parçe bû û "Latîniyan" li Konstantînopolîsê saz kirin. Beşek ji axa Rûmayiyan ji hêla împeratoriya Venedîkiyan ve dihat birêvebirin., hukumdarê, Konstantînopolîs ji bo Rûmayiyan dagir kirin. Di sedsala 15-an de, Împeratoriya Romê ji hêla Împeratoriya Osmanî ve hate dagir kirin. Serdema di navbera serketinên Katolîk û serketinên Osmaniyan de wekî din "Serdema Bîzansê Derengtir" tê zanîn.
Dîrokzanên bi kurtî Bîzans (,) jê re dibêje. Nav ji navê bajarê Konstantînopolîsê berî Konstantînê Mezin tê:. Konstantin bajarekî nû li rûmeta xwe li, li ser Bosforê ava kir. Konstantîn (,) navê bajêr kir Konstantînopolîs (,).
Guhertîna xakên Rûmê di dîrokê de
Împeratoriya Romê ("zer") di sala 476
Antîka Dereng.
Dema Koça Qewman, di sedsala 4'an de, şunda împeratoriya Romê ya rojava dem bi dem bi destên Germanan, Gotan û hûnan bin ket. Li ber, di 378an de Gotan Împeratoriya Romê de bin xistî bû. Di 410an de bajarê Rom bi destên Gotên Rojava hat dagir kirin. Vandalan Mexrib, Hispania, û Nîvgirava Îtalyayê dest xwe xistin. Di sedsala 5'an de qomên germanan bi êrîşên dawî împeratoriya Romê ya rojava hilweşandin. Li wê demê şunda li paş Împeratoriya Roma Împeratoriya Romaya Rojhelat, ango Bîzans tenê ma.
Dema Iustinianusê Mezin, sedsala 6'an de, Împeratoriya Romê li rojava xakên Împeratoriya Romaya Rojavayê berê Hispania, Mexrib û Îtalya şunda dest xwe xistin. Li rojhelat jî bi Sasanîyan re peymana aşîtîye kir. Wê wextê sînorên Împeratoriya Bîzans gehîştina nêzî Împeratoriya Roma û dema wêya herî baş bû. Di 532an de li Konstantînopolîs raperîna Nika derket. Ew encax heftekê de kanîn rakirin, lê paş ew hat rakirin nêzî nîvî Konstantînopolîs hat kuştin. Dema Iustinianus I de di 532an de Ayasofya hat çêkirin. Paş 550anan de beravên Deryaya Navîn bi tunî kete bin sehêtê Rûm. Dema împeratoriya Iustinianus I Dada Roma di ' de hat revîze kirin.
Dema Theodosius II (408–450) ji bo li êrîşên Atilla biparêza Sûrên Konstantinopolis hatmezin kirin.
Serdema Bîzansê ya Navîn.
Di destpêkên sedsala 7'an de Avar û Bulgaran Balkan, Sasanîyan jî Misir, Filistîn, Ermenistan dest xwe xistin. Lê Împerator Hêrakleios ew dernan heta 627'an bi piranî şunda dest xwe xistin. Wê demê şunda Sasanî êdî hat dagirtin jî wê carê êrîşên Ereban û Misilmanan dest pê kir. Di 20'ê gelawêjê 636'an di de Xelîfe Omer Rûm bin xist. Pê re Misir, Şam, Felestîn bi destên xelîfan ji Rûm hat standin. Êrîşên misilmanan de Rûm gelek xakên Anatolya û Mezopotamya winda kir. Di 698'an bi Kartaca re Maxrîb bi tunî ji dest der ket. Konstantînopolîs, ji bo Hedîs ("Hadîs-î Şerîf") û mizgîniya Mihemed pêxember, sê caran di 626, 674–678 û 717–718'an de hat dorpêç kirin. Gorî hin kesan mirina Hêrakleios şunda Împeratoriya Romaya Rojhelat êdî dibe Împeratoriya Bîzansê. Ber mirîna xwe Hêrakleios şuna Latînî yewnanî kira zimanê fermî. Li ser pereyan, paşnavê împeratorên, re guhert.
Di dawiya sedsala 7'an de li rojhelat êrîşên misilmanan, li rojava jî êrîşên Slav û Balkanan dewam kir. di navbera 661–668'an de paytext bira (), lê paş ew mir şunda paytext şunda hat anîne Konstantînopolîs e.
Li şunda împeratorî ji de derbaza bû. Dema Împeratorê herî pêş de ji xanedanê isauriyan de dorpêç kirina Ereban Konstantînopolîs hat şunda pijiqandin. Lê ew gelek zor di siya Agirê Yewnanî (ing., Greek Fire) û zivistanakê tund de ancax hat pijiqandin bû.
Di sedsala 8'an dema Leon III de îkonên Xiristîyanî hat qedexe kirin. Di de di 787an de şunda serbest kirin.
Di 866 bi re text derbaza bû. Ew dema xanedenê Makedonî de, wek tê zanîn, xakên Anatoliyê şunda hatin hel girtin. Bin împeratoriya Nikêforos II Fokas Girava Kreta hat şunda dest xwe xistin. Dema de Sûrî û Felestîn şunda hat dagirkirin. Di dest xanedanê Makedoniyan de împexratoriyê di sedsala 10'an û destpêkên sedsala 11'an de dema xweya herî rind dît. Paş di 987an de xwenga împeratorê bi key rûsî re zewiciya şunda Rûsan nêzî bi tunî derbaza Xiristîyaniya ortodoks bûn. hat girêdana bû. Basileos II paş şerên bi salan dagir kir. Di 1018'an de Bulgaristan û Çemê Dunayê ket bin destên Rûm.Rûm () û Ewropa di 1000'î deDûv di 1071'an de împerator hembera siltanê Selçûqan bin ket û dîl bû re Anatolî 10 salan de bi piranî ji dest Rûm de derbaza Selçûqan bû. Di 1075'an de dewleta Selçûqiyan bi paytexta Nikaia (Îznîk) hat saz kirin.
Seferên Xaçiya.
Împeratoriya Romê di dema Aleksios I Komnênos de 1081
Dû binketinî Milazgir re bi hewlaka ji bo împeratoriyê şunda ra kin he bû. Wê demê li Selçukan bêtir Normanan êrîşa Rûm dikir. ji bo Normanan ji Wênîsiyan re hevkarî kir. Paş di 1085an de împeratorê Normanan û di 1086an de jî siltanê Selçukan Silêman Şah mir şunda ew hereşeyan ra bûn.
Di 1095an de di ji bo Orşelîmê ji misilmanan bistînin bi banga împerator Aleksios Kommênos Sefera Xaçiyayê Yekem hat kirin. Lê ew leşkerên pêş de çû bûn di 1096an de nêzî bi tunî hat kuştin. Li wan şunda heman ordiyakê din hat şandin. Wê carê di 1097–1099an de Rûm bajarên li rojavaya Anatolî wek Nikaia, Efes, Sardîs şunda standin.
Dema de 1147–1149an de Sefera Xaçiyayê Duyem hat dar xistin. Lê paş di 1176an de di Cenga Mîryakefalon de hat bin xistin şunda Anatoliya nêzî bi tunî bi dest selçukan ket.
xast ku Sefera Xaçiyayê Çaram dar xa jî, wî ji bo textê ji dest bavî xwe bistîna ew wergera ser Konstantînopolîs kir. Bi serweriya Wênîsiyan di 1204an de Şovalyan Konstantînopolîs dagir kirin û saz kirin.
Serdema Bîzansê Derengtir.
Sefera Xaçiyayê Çaram şunda Împeratoriya Romê 1204.Paş Latînan Konstantînopolîs dagir kirin Rûm kirina sê paran; (Nikaia), û Împeratoriya Trebzonê. Theodoros I Laskaris di 1208an de Împeratoriya Nikaia de wek împeratorê Roma danezanîn û împeratoriya îznik li Ewropa û Anatolî fireh kir. Ji dûv wî re (1222–1254) sînorên împeratoriyê Îznîk li rojhelat, di siya selçukan li hemberan Mongolan di 1243an dagir bûbû, şunda fireh kir.
Pişt re (1259–1282) di 1259an derbaza texta Împeratoriya İznikê bû şunda di 1261an de Konstantînopolîs ji Latîniyan stand û dawiya Împeratoriya Latîni de. Li wê şunda li taxtê dest pê kir û wan Rûm heta dawiya karger kir.
a>Dûv Selçukan helweşiyan re li Anatolî hin Mîratîyên wek Menteşeyan, Aydınan, Germiyanan, Saruhanan, Karasiyan û Osmanan hati bûn sazkirin. Wê demê li Rûm jî gelek şerên hûndur der di ketin. Di 1282an de heta 1354an 4 şerê hûndurî der ketî bûn.
Di sedsala 14'an de ji bo li Anatolî Osmanan li ewropa jî Bulgaran û Sirban xak ji dest Rûm distandin Rûm ancax bi Konstantînopolîs, Selanik (Tesalonîkî) û bi çend bajaran din ma bû. Dema Xiristîyanan li Ewropa ji hev re ceng dikirinî, ji 1352an de, Osmanan li Ewropa û Trakya ji xak dest xwe dixistin. Heta 1370anan Trakyayiyan bi pirani hati bû dagir kirîn. Di 1362an de jî paytext ji Bursa de biri bûn Hadrianopolis (Edirne) Paş serfiraziya di 1371an de di Cenga Maritza de hembera Serban, Osmanan Makedonya jî hel girt û Rûm herî biçûk bû. Rûm pir caran li yekbûnaka xiristiyanan û dêran ji bo Osmanan ji Ewropa derxin digerîyen. Lê gelê Rûm bi gotina 'Fesan Osmanan şaşikan Kardinalan çêtir e' beşdar ne dibûn. Dûv binketinên hembera Osmanan di Cenga Kosovaya Yekem de di 1389an re di 1391an de Osmanan Konstantînopolîs dorpeç kir. Paş dorpeçkirinakê heft mehan re Rûmê danê Osmanan dayî û sazkirana taxaka misilmanan li Konstantînopolîs pejirand û derpêçkirin hat ra kirin. Paş di Cenga Nikopolis (Niğbolu) di 1396an de artêşa leşkeran xaçan de pêk hati bû bin xist. Dawiya Rûm êdî xwuya dibû. Lê ji bo Timur Osmanan di 1402an li Enqere bin xistin ûmre dewleta Rûm çend deh salan din dewam kir.
Ruxîn.
Paş Osmanan Dema Fetret derbaz kir şunda vegirtina Konstantînopolîs armanç kirin. Çi qas Konstantînopolîs ne bajarê wek berê mezin bû jî. her dem armanca Osmanan de bû. Bi dawî di 29'e gulanê 1453an de Osmanan bi fermandariyan Mehmet II Konstantînopolîs vegirtin. Împeratorê Rûmê dawî dema cengê mirî bû. Ew roja serdema navîn dest pê dike ye.
Osmanan paş Konstantînopolîs di 1461an de jî dawiya Împeratoriya Trebzonê de.
Çand û avakarî.
Ayasofya, dêreke kevnar a bîzansî ye ku li taxa Eminönü ya Stembolê ye.
Avahiya ku wek dêr hatibû lêkirin, heta demekê bû mizgeft û piştre wek muzexane hate bikaranîn.
Mûzexaneya Ayasofyayê li li taxa Eminönüyê li hêla Ewropayê ye. Gava ev qubeya basîlîka di sedsala 6mîn de hate avakirin, weke mînakeke bèhempa yê mîmarî hate dîtin.
Ayasofya ku mînaka herî dawî ya mîmariya antîk e, dêra sereke ya împeratoriya û navenda olî ya xirîstiyanên ortodoks bû.
Gava Iustinianus I bû împeratorê romê, wî bi lêkirina ew meztirîn avahiya wê demê hêza xwe nîşanî hemû cîhanê da.
Ayasofya ji ber hemû taybetiyên xwe bi dîroka kûr a împeratoriya ve girêdayî ye, ji ber ku bi lêkirin û hêza wê ya sembolîk xwediyê girîngbûneke bilind bû. Lewra ji aliyê oldarên xirîstiyan ve hê jî wek perestgeheke pîroz tê dîtin.
Di sala 1453an de gava Konstantînopolîs‎ ji aliyê osmanan ve tê dagirkirin, çan û gelek xemilandinên xirîstiyan ên Ayasofyayê tên jêbirîn.
Ji ber hêjayiya xwe Ayasofya di sedsalên 16 û 17an de ji Împeratoriya Osmanî re bû mînak ji bo lêkirina mizgeftan. Wek mînak, mizgefta Sultan Ahmet (Siltan Ehmed) û Mizgefta Şîn kopyeyên Ayasofyayê ne.
Alaattin Kanat (General Zinar) îtîrafkarek e ku ji PKK'yê veqetiya ye.
Alaattin Kanat di koma kujer û kontra-gerîlla Mahmut Yıldırım (Yeşil) de ye.
Li gora rapora fermî der barê bûyêra Susurlukê de, Kanat Mehmet Sîncar kuşt û tê gotin ku di kuştina Cem Ersever de jî cih girtî ye.
Mahmut Yıldırım ("Yeşil") (jdb. 1951 li gundekî Bongîlan navê wê Dîcnîk e) yek ji endamê saziya sîxuriyê ya dûgela Tirk MİT, JİTEM û komên kontrgerîlla yên saziya taybet a bi navê ÖKK ye.
Bi eslê xwe kurd e. Navê diya wî "Derdê" ye. Navê bavê wî "Biko Xido" bûye. Diya wî sê mêr kirine. Di sala 1973î de ji aliyê artêşa Romê (Tirkiye) ji ber nêrînên wî yên çepgîr tê binçavkirin û di pêvajoya binçavkirinê de li dijî çepgirên herêmê wekî sîxur tê bikaranîn. Piştre artêş wî perwerde dike û di nava MİTê de bikartîne.
Di salên 1980 - 1990 li dijî hêzên çepgir ên Kurdistan û Tirkiyeyê wekî êşkencekar, kujer û sîxur kardike. Di salên 90î de îcar wî li Kurdistanê, li dijî hêz û rêxistinên kurdperwer bikartînin. Ji ber ku ew sîxur e, gelek navên wî hene.
"Topal Osmanê nû".
Li gorî gelek ronakbîrên tirk ew Topal Osmanê nû yê dewleta tirk e û ew jî wekî Topal Osman piştî bikaranînê hatiye kuştin û êdî najî. Dewleta tirk hemî kiryarên xwe yî dijmirovane dixe para "Yeşil". Navê Yeşil li Kurdistanê dihat wateya mirinê. Di gelek lêkolîn û darizandinan de navê wî wekî kujer derbasdibe. Tê gotin parlamanterê kurd Mehmet Sîncar wî bi destê xwe kuştiye û Mûsa Anter jî daye kuştin. Di kuştina hezaran kurdan de cihgirtiye.
Hin kodnav û binavkirinên gel bo Yeşil.
Sakalli, Ahmet Demir, Turan Oğuzsoy, Metin Atmaca, Halis Türk, Kamuran Dımbıloğlu, Bertal Zaza, El-Cuneyd, son türk büyüğü - mezinê tirkan ê dawî, lacê Misto Kor, bêbav, pîncê Bongilan, siya Ataturk hwd.
Efsaneya Yeşil.
Dewleta Tirk daxûyand ku di sala 1996î de têkiliya wî hatiye qutkirin û ew nizanin Yeşil li kû dijî. Rojnameyên tirkan nivîsîn ku ew dijî, xwe li mala serokkomarê berê Süleyman Demirel vedişêre.
Yeşil baloneke pifkirî ya artêşa Tirk e.
Hin kes di wê baweriyê de ne ku Yeşil kodnaveke çalakiyên taybet û kirêt ê artêşa tirk e. Bi navê Yeşil kujerek hebûye û piştî bikaranînê dewletê ew ji holê rakiriye û her roj propaganda vî navî dikin da ku Kurd bitirsin. Dîsa dewlet karê xwe yên kirêt dixe stûyê kesan û xwe paqij dertîne.
Şemdin Sakik, Şemo (jdb. 1959 li gundê Zengoka Mûşê) yek ji endamên berê yê PKKê ye.
Ji gundê Mûşê, Zengokê ye û wekî malbat ji eşîra Batkî (Batkan) ne. Malbata wî malbateke dewlemend bû li navenda Mûşê gelek kargehên wan hebûn. Hotela tûrîstîk a herî mezin li Mûşê "Hotel Zengök" a wan bû. Dewleta Tirk gundê Zengokê dişewitîne. Ji malbata Sakik gelekan dikuje.
Apê Şemo bi tevî xanima xwe ji aliyê leşkerên tirk ve tên şewitandin. Li dijî eşîra Batkî operasyonên hovane yên dewleta tirk dibin. Dewlet li herêma Mûşê Batkiyan wekî dijminê bitalûke îlan dike.
Şemo di ciwaniya xwe de dest bi têkoşîna netewî ya kurd dike. Di sala 1981î de tevlî refên PKKê dibe. Di nava PKKê de peywirdariyên mezin dike. Ji ber nakokiyên di navbera wî û PKKê ji partiyê direve û teslîmê PDKyê dibe. Di 2ê nîsana 1998an de li Başûrê Kurdistanê ew û birayê wî teslîmê dewleta tirk tên kirin.
Sakik di girtîgehê de dibe îtîrafkar. Cezayê îdamê werdigire lê ji ber nûjenkirina zagonan cezayê wî bi hepsa temendirêjiyê (miebet) tê guherandin.
Yalçın Küçük (jdb. 1938 li Îskenderûn, Antakya) yek ji îdeologên dewleta Tirk ên navdar e.
Malbata wî ji Heleb a Sûrî hatiye û li Îskenderûnê bicihbûye. Li zanîngeha Ankara, beşa zanistiyên ramyarî de dixwîne û di sala 1960' î de wekî karmendeke bilind di saziya plansazî û pêşketinê ya dewletê de dest bi kar dike. Di heman salê de têkilî bi hêzên tarî yên dewletê re datîne û di nava çepgîriya Tirkiyê de ciheke mezin ji xwe re çêdike.
Di sala 1961î de dizewice û ji aliyê dewletê ve bo perwerdeya sovyetolojî, şerê psîkolojîk û operasyonên taybet tê şandin bo DYAyê.
Küçük tevlî dagirkirina girava Kîprosê dibe û wekî serleşker di şerê Tirk û Yewnan de cihdigire. Di sala 1980î de nakokî di navbera hêzên Ewroparêz û Amerîkaparêz ên dewletê de derdikeve û Küçük bo demekê tê zîndanîkirin. Lewra darbeya leşkerî ji hêla Amerîkaparêzan ve hatibûkirin û Küçük jî Ewropaparêz bû.
Bi derketina PKKê ve Küçük ji aliyê "dewleta kûr" ve tê peywirdarkirin. Bi serokê PKKê Abdullah Öcalan re hevpeyvîn û têkiliyan datîne. Piştî derketina Öcalan ji rojhilata navîn roja 29ê çiriya pêşîn ango roja avabûna Komara Tirkiyê vedigere ser karê xwe li Enqereyê.
Küçük niha li ser "sebetayîstan - kesên bingeh Cihû yên xwedî dewleta Tirk" lêkolînan dike. Li dijî Başûrê Kurdistanê derdikeve û Saddam Huseyîn diparêze. Wekî mîsyonek giregirên Kurdan û mirovên demokrat û Ataturk rexne dikin, bi esilcihûtiyê tewanbar dike, bobelatan belav dike.
Tê gotin ku Küçük ji arşîvên fransî nivîsaran werdigerîne û wekî nêrînan xwe diweşîne. Li Tirkiyê gelek pirtûkên wî hatine weşandin.
Ew jî bi sedema endametiya rêxistina veşarî ya artêşa Tirk Ergenekonê hate girtin, demekê di binçavan de ma û darizandina wî berdewam e. Piştî deşîfrekirina wî di TVan de gef li Kurdan xwar û got "Di civînekê de jinên Kurdan pêlav avêtin min. Hela binêrin ka em ê çi bavêjin Kurdan. Ew ê bibînin"." Küçük xwedî nêrînên antîsemîtîst e û pesnê serdestiya artêşa Tirk dide.
John Ruskin (jdb. li London; m. li Brantwood/Lancashire) nivîskar, wênesaz û fîlozofekî navdar ê brîtanî bû.
Ruskin li ser jiyana sosyal lêkolîn dikir û wekî sosyalfîlozofek dihate naskirin. Yek ji taybetiyên wî jî dîroka hunerê bû.
Maximilien François Marie Isidore de Robespierre (jdb. li Arras; m. li Paris), siyasetmedar û şoreşgerekî navdar ê dema Şoreşa Fransî ye.
Gel wî bi navê "Incorruptible - Naxurufe" binavdikir. Di nava birêxistinkirina Komûna Parîsê de cihgirtiye. Li dijî şer û bandora leşkeriyê bû. Li dijî kaos û terorîzma koman bû, lê ji bo berjewendiyên şoreşê xwînrijandin rewa didît. Gelek xebatên wî yên angaştî li ser şoreş î civakan hene. Bi cezayê giyotînê tê kuştin.
Simone Weil (z. 3 reşemî 1909 li Parîs, Fransa - m. 24 gelawêj 1943 li Ashford (Kent), Brîtanya) çalakvan, fîlozof û mîstîkera navdar a fransî bû.
Ji malbateke bingeh-cihû bû di malbata wê de gelek kesên navdar hebûn, wekî birayê wê Andrê yê matematîker. Bi salan di fabrîka Renault de xebitiye û bi destpêka şerê navxweyî yê Spanyayê bi rêbazên bêî zor û anarşîst karê sendîkayê meşandiye. Mixabin tenduristiya wê nebaş bû û pê re serêşeke mezin hebû.
Ji ber dagirkariya nazî li seranserê Ewropa Fransayê diterikîne û direve DYAyê. Bi qasî demekê li Brîtanyayê dijî û bi têkçûna nazî re di nava refên artêşa Charles de Gaulle de vedigere welatê xwe. Ji ber nexweşiya tuberkulozê jiyana xwe ji dest dide.
John Harvey Kellogg (jdb. 26ê sibatê 1852 li Tyrone (DYA); m. 14ê kanûna pêşîn a 1943 li Battle Creek (DYA)) yek ji bijîşk, kaşîf û karsazên navdar ên DYAyê ye.
Wî bi tevî birayê xwe keşfa rûnê bindeqan kirine û hilberîne. Fîrmayên malbata wî hilberîna zadên rojane dikirin. Dîsa Kellog karê sanatoryûmekê jî birêvedibir. Wî li ser jiyana seksê, diyetê û fîlozofiya jiyana rojane gelek nivîsar û pirtûk nivîsîne.
Jean Alexander (jdb. 11 çiriya pêşîn 1926, li Toxteth, Liverpool, Brîtanya - m. 14 çiriya pêşîn 2016, li Southport, Merseyside, Brîtanya) yek ji aktrîsên televîzyonê yên navdar ên brîtanî bû.
Temaşevanên brîtanî wê bêhtir bi navê "Hilda Ogden" nas dikin ku ev navê di rola leyîstika wê ya li rêzefîlmê bi navê Coronation Street e.
Wê di gelek rêzefilmên televîzyonê de rol girtiye û çend jî pirtûk nivîsîne.
Hans Christian Andersen, bi kurtasî H.C. Andersen (z. 2ê nîsanê 1805 li Odense, li girava Fünen, Danîmarka - m. 4ê tebaxê 1875 li Kopenhagen), helbestvan û nivîskarê navdar ê danîmarkî ye.
Ew di malbateke kedkar ê xizan de jidayîkbûye. Gorî derfetên xwe gelek ger lidarxistiye û ji gerên xwe sûd wergirtiye. Li dijî sazûmaniya dîldariyê (koletiyê) derketiye.
Çîrok nivîsîne herwekî. Çîrokên wî di demekê kurt de li cîhanê belav bûne, û hêj jî wekî bêhempa tên dîtin. Wî ji bo zarokan gelek çîrok û pirtûk nivîsîne. A rastî zarokên cîhanê gelek deyndar û spasdarê Andersen in.
Koça Qoman navbera sedsala 2'an û 5'an
Koça Qoman an jî Dema Koçê (bi ingîlîzî, "migration period") Herka Barbaran (bi ingîlîzî, "barbarian invasions") navekê dîrokzanan daye koçên di navbera 300anan û 700anan hatî dî bû. Bi wan koçan re li Ewropa Serdema Kevnare dereng xelas dibe serdema navîn dest pê dike.
Di koçê de Got, Vandal û Frankan, û hin gelên dinên germanî û slavî hat koç kirî bû. Gorî hin dîrokzanan koç kengê hunan li Asya Navîn de dest bi koç kirinê dike şunda dest pê dike. Hunan ber bi Ewropa û Rûsya koç kirin şunda gelên din jî ji pêra koç kirin.
Wê koçê heta salên 1000an dewam kir û paş koçê re Slav, alan, avar, bulgar, macar, peçenek, kuman û tataran etnîk avahiya Ewropaya Rojava gelek hat guhertin.
Li ber hunan li Ewropaya gotan, di sedsala 2'an de ji Polonyaya îroj de ber bi Derya Reş koç kirin. Bi wê koçê re wan vandal û markommenên başûr de, Burgundan jî ber bi rojava koçê re zor kirin. Ew koçaka gelaya mezina herî pêş de bû. Li dor 290an gotan wek vizigot, ango "gotên rojavayî" û ostrogot an "gotên rojhelatî" bûn du paran. Ostrogot li dor Derya Reş li Ukranyaya îroj, vîzîgot jî li Balkanan li bakurê Danûb bicih bûn.
Nêzî dema koça gotan, langobardana ji Elbe de ber bi navbera Awûstûrya û Çêka îroj koç kirin.
Hêrîşên hunan.
Di sedsala 4'an de hunan ji zerdên Asya Navîn de ber bi başûrê Rûsyayê ve koç kirin. Wan bi xwe re gel û qomên din ber bi başûr û Ewropaya rojavayî defandin. Di 375an de hunan ostrogot bin xistin û ji bo koçê ber bi Romanyaya îroj zor kirin. Bi piranî, gorî dîrokzanan, Koça Qomana vê bûyerê şunda dest pê dike. Paş ostrogotan li wir bin ketin şunda ketina bin destên Hunan. vîzigotan jî çûna împaratoriya Romayî. împaratoriya Romayî ew li Trakyayê bicîh kirin. Di 378an de wana ji împaratoriya Romayî re serhîldan kir û împaratorê Valens li Adrianopolisê bin xistin jî, lê dûv wî re 382an de Theodosius I vîzigot bin xistin. Lê vîzîgotan bi pêşengê Alarik de koça Balkan û Peloponnesê pê re di despêka sedsala 5'an de jî îtalya kirin. Di 410an de vîzîgotan Rom dagir kirin. Li Romê şunda li başûrê Romê jî bicih bûn. Pê re wan bi xwe re frank jî ber bi nîvgirava Îber zor kirin.
Kengê vîzîgot hatin nîvgirava Îber vandalan ji bo koçê zor kirin û vandal Tengava Cîbraltar re derbaza Efrîkayê dibin û di 439an de Kartaca dagîr dikin û li wê derê împaratoriya vandalan saz dikin. Ji bo fîlo û dijwara derya xwe gelek rind bûn ewna derbaza îtalyayê dibin û di 455an de Rom pê re jî Korsîka û Sardûnyayê dagîr dikin.
Paş Atilla mir şunda dewleta Hunan helweşî ye. Ostrogot, heta wê demê bin destên hunan de bûn, bi destûra împaratorbanûya Bîzansê Zenon, li Îtalyayê bicih bûn.
Di sedsala 4'an de hin qomên biçûkên wek frîzyayî, angeln û sachsen koça Danîmarka û îngiltereya îroj kirin. Keltan jî ji Brîtanyayê de koça Bretanyaya Fransayê kirin.
Li navbera salên 500anan û 700an koç bi kêmavî navbera gelên slav, wek bulgaran, û germanan dewam kir. Çi qas 700anan şunda ne di hundura Dema Koçê de ye jî koç navbera hin qomên macar, tirk û vîkîngan de dîsa bi kêmavî dewam kir.
George Washington (jdb. li Gutshof Wakefield a parêzgeha Westmoreland a Virginia; m. li Mount Vernon a Virginia) siyasetmedar, leşker û yekemin serokdewletê DYAyê ye.
Ew wekî damezrênerê DYAyê tê naskirin. Di şerê azadiya DYAyê yê di salên 1775 heya 1783î de wekî fermandarekî cihgirtiye. Berevanî yan alîgiriya ti partiyekê nedikir. Ji malbatekê naskirî yê bingeh-Îngîlîz bû. Ji nexşegerî, matematîk û bi tevayî zanîstiyê hezdikir.
Di damezrandina sazûmaniya nûjen a DYAyê, destûra bingehîn û îdealîzma wê de xwedî roleke girîng e. Di dema xwe ya serokdewletiyê de polîtîkayeke bêalîtiyê meşandiye. Di jiyana xwe de bi dûristî û merdiyê dihate nasîn. Ji bo bîranîna wî navê paytextê DYAyê kirin Washington, D.C.
Washington, George
Trakya (bi bulgarî: Тракия, "Trakija", yewnanî: Θράκη, "Thráki", tirkî: "Trakya"), cîwara ku dikeve rojhilata nîvgirava Balkanê ye. Li wê derê Bulgaristan, Yewnanistan û Tirkiye hene. Trakya ji bo xakên Tirkiyeyê li Ewropayê jî tê bikaranîn.
Gorî yewnanên antîk Trakya xakên li rojhilata Yewnanistan de heta Îskîtan bû. Gorî Herodot di dîroka xwe de behs dike li wê derê gelekî bi navê "Trakî" dijî bû. Dema Roman de ew ji bo Anatoliya, Makedonya, Tunan dihat bikaranîn.
Li paş trakiyan împeratoriya Persan pê re jî Îskenderî Mezin dagir kir. Êdî li piştî zayînê re ew dera dest Roman ket û navçeyeke împeratoriyê bû. Li wan şunda jî dest Bîzans û pê re jî osmanan ket.
Li ser Trakya çend welatên ciyawazî heye û navîna Deryaya Navîn, Deryaya Marmara û Deryaya Reş de ye.
Yewnanistan.
Li Trakya sînorên Yewnanistan de, li ser 8000 km², nêzî 350.000 kes dijî ye. Li wan %65-70'ên xwe yewnanî, kîjanên li paş 1990'î ji Rûsya û li paş Peymana Lozanê di Tirkiye de hatî ne. Gel, li wan derve tirk û pomak in. Nifûsa wan navbera 100.000 û 120.000 kes e.
Trakyayê di sînoren Tirkiyeyê de û ew 133 km² ye. Gelî wir pi piranî tirk, çerkez û tatarên Kirimê ne.
Çiyayê Rainier "(bi îngîlîzî: Mount Rainier)" çiyayek li DYAyê ye.
87 km li başûrrojavayê Seattle a federedewleta Washingtonê dikeve. Çiyayeke volkanîk e. Bilindahiya çiyê 4.395 m ye. Parametreya cografîk "46° 51' 8" N, 121° 45' 40" W" e. Herêma çiyê wekî parka neteweyî tê parastin.
a> (navên li ser nexşeyê bi almanî ne).
Balkan, an jî Nîvgirava Balkanê cîwarakê Ewropaya Rojhelatê ye. Navê xwe di çiyayên Balkan de tê ye.
Wûşeya "Balkan" li Ewropa biwêjî wek "balkanandin", an jî "balkanîzasyon" ji bo vandalîzm, berhevdana olî an jî etnîkî tê bikaranin.
Balkan bi nêzî 502.000 km² aqara xwe bi Deryaya Reş, Deryaya Marmara, Deryaya Navîn û Deryaya Yonî hatî ye sînorkirin.
Li bakur, li navîna Ewropa de tu sînorên vebirî tune. Lê bi piranî xêzê Save-Danûb tê gotin. Ew herdu çeman sînorên bakur tên dîn. Lê ji bo du piya Save hêne, ew xêza jî bu tunî nê vebirî ye.
An jî xêzê Triest û Odessa wek sînor tê ditîn.
Dewlet.
Albanya, Bosniya û Herzegovîna, Bulgaristan,Yewnanistan, Xirvatistan (başûra Save), Makedonya, Montenegro (derve Vojvodîna), Romanya (bakura Dobruca), Serbistan, Slovenya, Tirkiye (Trakya).
Li Balkanê serb, boşnak, bulgar, yewnanî, xirvat, makedon, rumen, albanî, tirk, roman û hin etnîkên din hene.
Li ser rûyê dijepeydakeran molekulên epîtop he ye.
Li ser rûyê dijepeydakeran hin beşên taybet hene, van beşan wekî diyarkerên dijepeydakerî (bi îngilîzî: antigenic determinants) bi nav dibe
. Li ser rûyê dijepeydaker de ne yek lê zêdetir beşên diyarkerên dijapeydakerî hene. Navê van beşan wekî epîtop (bi înglîzî: epitope) jî tên bi navkirin. Bi kurtasî em dikarin bêjin ku epîtop nexşên taybet ên li ser rûyê dijepeydaker in. Beşa guherbara dijeten a bi epîtopa dijepeydaker ve tê girêdan jî wekî paratop bi nav dibe. Ji boy her epîtopek, ji plazmaxaneyan cureyek paratop tê berhemkirin û derdan. Rûyê epîtop û paratop temamkerên hevdu ne.
Pirbûn, zêdebûn an jî zorbûn (bi înglîzî: "reproduction") yek ji taybetmendiyên bingehîn ên hemû cor ê zîndeweranan e. Zîndewer bi kiryara pirbûnê zindewerên mina xwe çê dikin. Ango bi pirbûnê hêjmara zîndewer zêde dibê. Bi vî awayê gava zîndewer dimire, yên nû çêbûyî cihê wê digirin, loma li ser rûyê erdê nifşa zîndewer didome û naqele.
Di nav zindeweran de karê pirbûnê bi du coran rû dide; hinek bi pirbûna nezayendî, hinek zîndewer jî bi pirbûna zayendî zîndewerên nû çê dikin.
Heke peydabûna weçeyê (nifşa nû) ji xane an jî koma xaneyên yek bavan be, ev cor zêdebûn, wekî pirbûna nezayendî tê navkirin. Li gor zanista polenkirina zîndeweran, hemû zîndewerên li ser rûyê erdê di bin 5 cîhanan de tên dabeşkirin; cîhana bakteriyan, cihana arkeyan, cîhana pêşengeyan(protîst), cîhana karokan, cîhana riwekan û cîhana ajalan. Hemû endamên cîhana bakterî û arkeyan, hinek endamên ji cihana pêşengeyan, hinek zîndewerên ji cihana karokan, hinek endamên cîhana riwekan û cihana ajalan bi pirbûna nezayendî zêde dibin. Ji bo pirbûna nezayendî pêdivî bi xaneyên zayendê (tov û hêk) nîn e. Zindewera nû ango weçe (bi înglîzî: "offspring)", ji yek bavan (bi înglîzî: "parent") çê dibe. Bavan bêzayend e. Ne hewce ye ko ji bo cotbûnê rastê hevserek were. Bi eslê xwe pirbûna nezayendî corek ji dabeşbûna mîtozî ye. weçeyên nûçêbûyî bi her awayî dişibin bavanê xwe. Pirbûna nezayendî li gor pirbûna zayendî, bi awayekî hêsantir, leztir û bi xerckirina enerjiyek kêmtir rû dide. Heke hawirdor guncav be û li hawirdorê guherînên neyînî çê nebe, wê gavê bi pirbûna nezayendî, di demek kurt de ji yek bavanek, bi hêjmarek zêde weçe çê dibin.Lê heke hokarên wekî germahî, sermahî, ronahî hwd ên hawirdorê di demek kurt de biguhere, ev rewş li ser jiyana corên bi pirbûna nezayendî zêde dibin de bandorek neyînî dike. Ji ber ko zindewerên bi pirbûna nezayendî zêde dibin ji aliyê bomaweyî (genetîk) de kopyayê hev in, guherînek neyînî ya jîngehê dibe ko hemû endamên corê biqelîne. Wekî mînak; heke hokarek nexweşiya nû di hawîrdora van zîndeweran de belav bibe, ne yek û du lê hemû endamên corê bi carek ve bi wê nexweşiyê dikevin. Bazdan (mutasyon) yek ji hokarên serekî yên hawirdorê ye ko dibe sedema guherîna bomaweyiya zîndeweran. Her çiqas bi pirbûna nezayendî, zîndewerên kopyayên hev peyda dibin jî, bazdan dibe sedema çêbûna texlîdên nû di navbera van zîndeweran de. Bakterî bi pirbûna nezayendî zêde dibin lê ji ber mutasyonan li ser erdê ne yek lê gellek cor û texlîden bakteriyan heye.
Gopikkirin.
Hinek zîndewerên tekxaneyî û firexaneyî bi gopikkirinê hêjmara xwe zêde dikin. Wekî mînak; hin corên bakterî û karokên havênê zîndewerên têkxaneyî ne û bi gopikkirinê pir dibin. Ajal û riwek firexaneyî ne. Ajalên wekî hîdra, îsfenc, bûka deryayê, hin corên kurmên pan û mercan jî bi gopikkirinê pir dibin.
Di destpêka pirbûna bi gopikkirinê de ji bavan gopikek hûrik ber bi derve dirêj dibe. Bomaweyî ya (genetîk) gopikê, kopyaya ya bavan e. Bi girbûna gopikê, weçe peyda dibe. Weçe dibe ko bi bavan re zeliqî bimîne an jî demek şûnve jê biqete û wekî zîndewerk serbixwe bijî.
Dabeşbûna nîvekî.
Bakterî bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.
Pirbûna bi dabeşbûna nîvekî bi gelemperî di zindewerên tekxaneyî de rû dide. Bakterî, arke, protîst û korokên havên mînakin bo zindewerên texaneyî ko bi dabeşbûna nîvekî pir dibin. Di dabeşbûna nîvekî de, ji dabeşbûna xaneyek, du xaneyên wekhev peyda dibe. Pêvajoya dabeşbûna nîvekî li hemû zîndeweran de ne yek e, lê duhendebûna ADN an jî krozoman û parvekirina zanyariyên bomaweyî bo herdu xaneyên nû, ji bo hemûyan heman e.Di pêvajoya dabeşbûna nîvekî de, zîndewer kromozom an jî ADNya xwe duhende dike, qebareya xaneya xwe zêde dike, paşê dabeşê du beşa dibe, her beşek kopykekî ADN an jî kromozoman digire. Bi vî awayê du zîndewerên kopyayên hev peyda dibe.
Parçebûn.
Li pirbûna bi parçebûnê de laşê bavan parçe dibe, ji her parçeyek zîndewerek nû çê dibe. Pirbûna bi parçebûnê di nav zîndewerên firexaneyî de rû dide. Hin corên ajal, karok û riwekan li gel pirbûna zayendî, bi parçebûnê, bi awayekê nezayendî jî zêde dibin. Ji bo pirbûnê, parçebûna hin zîndeweran di bin kontrola zîndewerê de, bi awayekî asayî rû dide. Hin perçebûn jî ji ber erîşên nêçîrvanan an jî ji aliyê mirovan ve bi awayekê destkarî rû dide. Ajalên wekî îsfenc, kurmê pan, stêra deryayê, bûka deryayê mînak in bo pirbûna bi parçebûnê li ajalan. Planerîa corek ji kurmên pan e û mînaka herî baş a bo pirbûna bi parçebûnê. Planerîa dikare bi awayekî asyayî xwe parçê bike, ji her parçeyek planerîayê, planerîayên nû çê dibe. Herwisa heke mirov laşê planerîayê bo 3-4 paran parçê bike, û heke jingeh jî guncav be, ji her parçeyek planerîayê, planerîayek nû çê dibe. Îsfenc û mercan du ajalên deryayê ne ko dikarin bi perçebûnê pir bibin. Di laşê îsfencan de pêvajoya pirbûnê bi qetîna komek xaneyên taybet dest pê dike. Xaneyên ji laşê bavan qetiyayî, di hawirdorek guncav de, gir dibe, dibe îsfencek nû.
Partenogenez.
Mêşhingiv bi partenogenezê û bi zayendî pir dibin.
Partenogenez (bi înglîzî: "parthenogenesis") corek ji pirbûna nezayendiye ko weçe ji hêka nepîtandî çê dibe. Ango ji bo pirbûna bi partenogenezê hewceya têkiliya zayendî (seksî) nîn e, loma ev pirbûn, wekî peydabûna ji keçîn (bi înglîzî: "virgin birth") tê navkirin. Piraniya ajalan bi pirbûna zayendî zêde dibin lê hinek ajal û riwek dikarin bi partenogenezê jî pir bibin. Partenogenez bi gelemperî li ajalên bêbirrbirredar (bi înglîzî: "invertebrate"), bi taybetî kêzên wekî kêçên avê, spiyên riweka, mozqirtik, mêşhingiv û hin corên mûriyan (gêrik) de rû dide. Herwisa hin ajalên birrbirredar (bi înglîzî: "vertebrate") jî bi partenogenezê pir dibin. Wekî mînak, hin corên xişokan, beqan û mesiyan dikarin bi partenogenzê pir dibin.
Spordan.
Spordan an jî çêkirina spor (bi înglîzî: "spore formation") corek ji pirbûna nezayendî ya hin riwek, karok, kevz û bakteriyan e.Spor xaneyek taybet a pirbûnê ye, beyî ko bi xaneyek din ve yek bibe, dikare bi tena serê xwe bibe zîndewerek nû. Spor jî mîna hêkan haploîd in lê ji xaneyên sperm û hêk cûda ne, bi gelemperî hêk bi spermê ve yek dibe, ango pîtandin rû dide, paşê ji hêka pîtandî zîndewerek nû çê dibe. Spor xaneyên haploîdî ne loma ji sporan zindeweren haploîdî peyda dibe, lê hin caran spor bi sporek din ve yek dibe û zîndewerek dîploîdî peyda dibe. Di riwekan de, spor bi gelemperî haploid û tekxaneyî ne û ji hêla miyozê ve di kîsikê spora sporçêkerê (bi înglîzî: "sporophyte") de tên çêkirin. Sporçêker (sporafît) dîploîd e. Bi dabeşbûna miyozî ji sporçêkerê sporên haploîd tên çêkirin, spor belavê hawirdorê dibe, di bin şert û mercên guncav de xaneya spor dest bi dabeşîna mîtozî dike û dibe zîndewerek nû. Ev zîndewera nû wekî gametçêker (gametofît) (bi înglîzî:"gametophyte") tê navkirin. Gametofît haploîd e û firexaneyî ye, ji wê jî di dawiyê de bi dabeşbûna mîtozê gamet çê dibin. Du gamet bi hevûdu ve yekdibin û zîgotek çêdibe ku diperise bo sporofîtek nû ya dîploîdî. Di çerxa jiyana hin riwekan, karokan û kevzan de pirbûna zayendî û ya nezayendî li dû hev rû didin Ev çerxa pirbûnê wekî nifşên bidor (guhertina nifşan) (bi înglîzî: "alternation of generation") tê navkirin. Di riwekên sporçêker (spordan) de tov û kûlîlk tune, kîsikên sporê heye.
Pirbûna vejetayî.
Tûfirengî bi regên xişok wêçeyên nû çê dike
Pirbûna vejetayî (bi înglîzî: "vegetative reproduction") corek ji pirbûna nezayendî ya riwekan e.Bingeha pirbûna vejetayî, beyî ko pîtandin rû bide, bi dabeşbûna mîtozî û nûbûnê (rbi înglîzî: "regeneration") peydakirina riwekek nû ye. Ji ber ko ev pirbûn corek ji pirbûna nezayendî ye, riweka nûçêbûyî (weçe) kopyaya riweka bavan e. Pirbûna vejetayî di nav hin riwekan de bi awayekî xwezayî rû dide, lê ji aliyê mirovan ve jî bi awayekî destkarî ji endamên vejetayî riwekên nû tên çêkirin. Pirbûna bi qedê xişok, pirbûna bi rîzom, pirbûna bi tuber, pirbûna bi pîvaz mînakin bo pirbûna vejetayî ya asayî.
Riweka tûfirengî (bi înglîzî:"strawberry plant") riwekêk bi qedê xişok e. Qedê xişok (bi înglîzî: "stolon / runner") ne bi stûnî ber bi jor, lê bi awayekî berwarî, li ser xakê dirêj dibe. Ji gopikên qedê dirêjbûyî, komek reg û pel çê dibin, regên nû xwe bi axê ve girê didin. Heke qedê navbera riweka bavan û ya nû çêbûyî biqete, riweka nûçêbûyî (weçe) wekî riwekek nû ya tûfirengî geş dibe, bi vî awayê hêjmara riwekê zêde dibe.
Lûlkirin, qelemçandin û çandina şane hin rêkên sereke yên destkarî ne bo pirkirina riwekan.Hin riwek hene êdî nikarin bi pirbûna zayendî zêde bibin. Wekî mînak; riweka muzê û riweka tiriya bêdendik di jîngehê de nikarin bi tena serê xwe bi pirbûna zayendî zêde bibin, divê teqez bi zêdebûna vejetayî bên zêdekirin. Hin caran jî ji bo sedemên aborî riwek bi pirbûna vejatayî tên zêdekirin. Ji bo zêdekirina riwekan, beşek ji reg, qed an jî pelên riwekê tê girtin, vê beşa riwekê wekî qelem (bi înglîzî: scion) tê navkirin. Qelem an ji bo lûlkirinê tê bikaranîn an jî raste rast tê çandin. Di jîngehek guncav de pel û regên qelemê geş dibe qelem dibe şitil. Bo lûlkirinê bi gelemperî qelem bi qedê makeriwekê ve tê yekxistin. Lûle û şaneyên riweka mak bi yên qelemê ve yek dibin. Bi lûlkirinê taybetmendiya riweka mak di demek kin de diguhere.
Olympia paytextê federedewleta Washington û navenda îdareya parêzgeha Thurston County li DYAyê ye.
Bajar xwedî aboriyeke pêşketî ye. Navenda gelek fîrmayên bazirganiyê li Olympia ye. Beriya hatina Ewropiyan bereke çermesoran (kevnexwediyên Amerîkayê) bi navê Nisqually li herêmê dijiyan. Di sala 1850'î de Ewropî bicihbûn û bingeha bajêr avêtin.
Hejmara niştecihên bajêr 43.982 (1. tîrmeh 2004).
Charleston ji sala 1885î virde paytextê West Virginia (Vîrjînya-Rojava) ye ku ji aliyê meziniyê ve 35. federedewlet a DYA'yê ye.
Bajêr dikeve nava rûbarên Elk û Kanawha. Charleston di sala 2005î de xwedî 51.176 niştecihê bû ku ji aliyê gelheyê ve mezintirîn bajarê li West Virginiayê ye.
Cara pêşîn di sala 1794î de bajêr li ser 16 Hektar ji aliyê 35 mirovî bi 7 malî ve avabûye. Bi destpêka sedsala 19. ve li herêmê xoy (xwê, sol) tê derxistin û ev yeka han hejmara gelheyê bipêşdixe. Di şerê navxweyî yê DYAyê de demekê dirêj bajêr di destê federesyona federedewletên başûr de maye û sazûmaniya berê ya dagirkeriyê parastiye. Di 20ê hezîranê 1863î de bajêr ketiye bin îdareya DYAyê.
Richmond paytextê federedewleta Virginia li DYAyê ye.Bi 204.214 gelheya xwe (Sala: 2010) û bi rûbera xwe ya 162 km² bajereke mezin e.
Li bajêr zanîngeha navdar, Virginia Commonwealth University heye. Bingeha bajêr di sala 1737'î de hatiye avêtin. Hejmara niştecihan li navendê 193.777 (2005) û bi tevayî jî 1.126.262 e. Bajar li ser 162,0 km² ava ye.
Navenda gelek fîrmayên mezin li Richmondê ne. Bo mînak Philip Morris, Qimonda hwd. Dîsa navenda gelek bankayan li wir in. Bajar di ber rûbara James River de ye.
Çiyayê Shasta ji başûr ve
Çiyayê Shasta an jî Koyê Shasta ("Úytaahkoo" bi zimanê karukî ku tê wateya "Çiyayê Spî") yek ji çiyayên volkanîk ên bakurê California ya DYA'yê ye.
Bilindahiya çiyê 4.317 m ye û bilindtirîn çiyayê Californiayê ye. Herwekî duyemîn volkana herî bilind a DYA'yê ye. Volkan cara dawî di sala 1786'î de teqiya û ziyan da 5 km devedorê xwe.
Çiyayê McKinley li Alaska ya DYAyê ye û bi 6.195 m bilindahiya xwe bilindirîn çiyayê li bakurê DYAyê ye.
Navê xwe ji serokdewletê DYAyê yê 25emîn William McKinley digire. Navê wê yê berê "Denalî" ye. Devedora çiyê bi navê "Parka neteweyî ya Denalî" tê parastin.
Cara pêşîn lêkolînerê navdar Hudson Stuck bi tevî 3 alîkarê xwe di 7'ê pûşperê 1913 de derketiye lûtkeya çiyê.
Konstantînê I (Konstantînê Yekem, an jî Konstantînê Mezin;;), 27'ê reşemiyê 272 Niš-22'ê gulanê 337, di navbera 306an û 337an de împeratorê Împeratoriya Romê bû.
Wî li Romê xiristiyanî serbest kirî bû û li xiristiyanitiyê jî mirovekî giring e û bi fermana Milan tê zanîn. Di wê fermanê de wî da zanîn ku li împaratorîye xiristiyanî û ol hemû gîşk dikane wera bijîn. Ji pêra xiristiyanî li Romê belavbû û di 380an de jî bû ola fermî. Di 325an de wî Konsula Niceaya (îro bajarê Iznikê ye) yekem kom kir.
Di 330an de wî paytexta bi navê, bajarê ji bo wê pê ra wek Konstantînopolîs werê nav kirin, bira Konstantînopolîs.a>ê
Jiyan û Împaratorî.
Ew di 27'ê reşemiyê 272an de li Niš, Serbistana îroj hate dinê.
Paş bavê xwe Konstantiyo I (latînî: "Constantius") di 293an de keta Tetrarxîya (Kargeriya Çaran) Diokletians re rêya xweya heta împaratorîye dera vebû. Di 305an de paş endamekê Tetrarşîye lê der ket şunda derbaza şuna wî bû salekî din jî ew bi navê Augustus bû împerator.
Di 312an de wî împeratorê Roma Rojava Maxentius Torîno, Brescia û bi dawî Verona bin xist û bi tunî bû împeratorê împeratoriya Roma Rojhelat.
313an de Konstantîn bi Lîkîniyo (latînî: "Licinius") va bû împeratorê rojava û rojhelat. Wan herduya bi tev Fermana Milan saz kirin.
Paş wî Lîkîniyo, çi qas bi xwenga Konstantîn re zewicî bû jî, 324an de li Adrianapolis û bajarên din ên Trakyayê bin xist şunda ew bû împerator bi tenê.
Di 326an de jina xwe Fausta û Crispus da kuştin.
Konstantîn di 330an de paytexta xwe bire bi navê, (îroj, Stenbol) kir û ew dera şunda çêkir. Ew dera ji pê re Konstantînopolîs (;) hat nav kirin.
Çi qas wî xiristiyanî li împeratoriyê serbest kir jî xiristiyanbûna wî nê vebîri ye. Dîsa jî li zavê ortodoks wî gelek pîroz dibinin.a>, li şuna împaratorî saz dayî di 306an de
Badwater "(tê wateya bedav)" cihê herî nizm ê DYAyê ye û li federedewleta Kalîforniya ye.
Ji rûyê avê 86 m nizm e, ango bilindahiya wê -86 m ye. Badwater li Newala mirinê (Death Valley) ye.
Death Valley (bi kurdî: "Newala Mirinê") newaleke nizm li çola Mojave ye ku li rojhilata Sierra Nevada dikeve.
Newal wekî parka neteweyî tê parastin. Pirraniya axa newalê dikeve nava tixûbên federedewleta California. Cihê herî nizm ê DYAyê Badwater jî li wir e.
Herêm gelek tûrist dikişîne. Herêm di 3'ê kewçêrê 1994 de dibe paraka neteweyî û navê Death Valley National Park pêvedikin. Rûbera newalê 13.628 km² ye.
Lake Huron "(bi Kurdî Gola Huron)" yek ji 5 golên mezin ên bakurê Amerikayê ye.
Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye. Ji rûyê avê bilindahiya golê 176 m ye. Rûbera golê 59.600 km² ye. Cihê herî kûr ê golê 229 m ye.
Manuêl I Komnenos yê Mezin
Şirîn (1996). English–Kurmanji, Kurmancî–Înglîzî Word List, Behdînî Dialect. Nî Roj language learning series, Longview, TX
!
Richard û Silhadin ceng dikin e. Nîgarak di 1340an de
Sefera xaçperestan ya sêyem (1189-1192) seferakê Xaçperestanê, ango xiristiyanen, ji bo Orşelîm ji misilmanan ji Silhedînê Eyûbîye kurd bistinin hati bû ava kirin. Ew ji aliyên keyê fransî ("Augustus"), keyê înglîzî Richard I ("Lionheart", ango "Dilşêrî") û kaiser ("Barbarossa") hatî bû der xistin. Lê derva bajarê Akka Xaçiyan serkeftî na bûn û kaiser Friedrich di dema seferê de mir.
Dûv Sefera xaçperestan ya duyem bê serkeftî bûbû re dewletên ji pê Sefera xaçperestan a yekem re hatinî sazkirin ji aliya misilmanan de dihat zor kirin. Di 1154an de Nûredîn ji xanêdanê Zengiyan de Şam dest xwe xist û kira paytexta xwe. Di 1169an de Nûredîn Silhedînê Eyûbî û apê wî Şirko va şandina ser Şovalyeyên xaçperestanê Misir û Fatimiyan. Silhedînê Eyûbî û apê xwe va bi dawî di 1171an de Qahîre ji xanedanê Fatimîyan stand. Silhedînê Eyûbî xwe li wir wek siltan da zanîn û dewleta Eyûbî saz kir. Paş Nûredîn di 1174an de mir re Silhedîn Şam, ji pê re jî Sûrî bi piranî dest xwe xist. 1183an de Haleb, çend salan ji pê re jî Mûsil hundura dewletê kir. Ji pê re dewletên misilmanan li dor beşdara dewleta xwe kirin şunda çarxe ser dewletên ji pê Sefera Xaçiyayê Yekem re bi destî xaçperastan hatî sazkirinî bû. Li Felestîn, di 4'e tirmehê 1187an de, wî artêşa Xaçan di de bin xist. Ji pê re Silhadîn bi piranî dagir kir. Di 2'e kewçêrê de jî Orşelîm vegirt. Wê demê Silhadîn derve çend bajarên wek Tripolis (îroj Trablûs, Libnan) û Antîoxeia (Antakya) bi piranî ji Xaçperestan standin. Kengê Ew nûçeyê Silhadîn Orşelîm vigirtiyî gehîşta ewropa, li ewropa tevliheviya mezin bû û Papa ji wê sedemê de mir. Papayê pê wî re hatî ji bo seferakê Xaçî bang kir.
Sefera Friedrich Barabarossa.
Ji pê banga Papa re heman kaiserê împeratoriya Romê ya Pîroz, Friedrich I di 27'e kewçêrê 1188 li Mainzê xaç hel girt û derketa seferê ye. Pê wî re keyê Înglistanê Richard I ("Dilşêrî") û keya Fransayê jî derketina sefereyê ye. Friedrich şuna çûna bi keştiyan ser Derya Navîn re arteşa xwe bi paya di Balkan û Anatoliya re derbaza Anatoliya kir. Derên derbaz dibûn re Friedrich bi xwe re jî leşker komdikirin. Kengê Macaristan jî xelas kirin leşker gehîştî bûn nêzî 100.000 kes. Împeratorê Romê pêşîn ji bo ser Konstantinopolis di tengavê derbaz bûne re destûr na de. Paş Friedrich Hadrianopolis ji Rûm stand re wî destur da. Anatoliya wê demê bi piranî dest misilmanan û dewlata Selçukan de bû. Dema Şovalyeyên Xaçan hatina Anatoliya Selçukan gelek êrîşa Xaçan kir. Lê, di gulanê 1190an de Friedrich û Xaçperestan paytexta Selçukan Ikonion (îroj, Konya) dagir kirin. Lê di 10'e tîrmehê de Friedrich kengê di çemê Göksure derbaz dibû di wir de fetisi ye. Artêşa xweya germen bi piranî vegerîyana Elmanya. Friedrich V, lawê Friedrich Barbarossa, bi leşkerên berman va dewama sefere kir û di 1190an de gehîşte Akka ye.
Richard I û Philippe II.
Richard I û Philippe II di tîrmehê 1190an de li Marseille ji bo hena Sîcîlya û zivistanê lê derbaz kin di derya re derketine sefere. Dûv zivistanê re Philip 30'e adarê 1191an de ji bo hera Felestin li Sîcîlya der ket. Richard pê wî re encax di 10'e avrêlê li Sicilya der ket. Lê keştîyen Richard ji bo bahozakê nêza Kîpros bûn. Li wir mîrzayê Kîpros dê û jina Richard dîl hel girt. Richard û leşkerên xwe çûna e. Ji bo dîlan bifilitînin Richard û leşkerên xwe êrîşa Kîprose kirin. Richard girav çend rojan de ji Isaak stand. Di avrêlê 1191an de Philippe û Richard li gehîştina hev. Richard û Philippe teva Xaçiyên Akka dorpêç kirinî bûn. Ew dera di gelawêjê 1189an de bin dorpêçkirina, keyê Keyatiya Orşelîm, de bû. Guy de Lusignan di Cenga Hattin dîl bû, lê Silhadîn di 1189an de de ew di zindanê de serbbest ber da. Paş leşkerên Friedrich IV hatî bûn ji Akka hîn nikanî bûn dagir kirinî bûn.
Paş Philippe û Richard jî hat bajar di derya da jî bi tunî hat dorpêç kirin. Di bajer de peroka naxweşiyê derketî bû û kêmaviya nan û avê derketî bû. Di wê sedemê de bi dawî di tîrmehê de Silhadîn û Xaçperest ji bo bajer li hev hatin. Gorî wê peymanê, xaçperestan ji bo misilmanekî serekê mezin xastin. Dûv re dane wê hêdî bû Richard di 22'e gelawêjê 1191an de 2700 misilman bi ser jê kirine kuştin. Dûv wê re Silhadin pir sor bû leşkerên xwe şunda çerxa ser Akka kirin. Lê, pê re leşkeren xwe ji bo bajer biparastin biri ne Orşelîm e. Xaçî li Akka man û ji bo kî dike lipêş bi Keyê Orşelîm be berhevdan. Bi dawî ewna wiha li hev hatin; pêşîn Guy de Lusignan dike bi key be, kengê ew mir jî dike bi key be. Ji bo ve bîryarê Philippe II welata Pîroz terikand û vegeriya Fransa ye.
Sefera Richard.
Paş Philippe çû re Richard dewama sefere kir û beravên navbera Tîros û ji Silhadîn standin. Ji bo Orşelîmê ji misilmanan bistînin wî artêşa xwe çerxa ser Orşelîm kir. Kengê, Richard Yafa hel girt, beraftin ji bo peymanê navbera Silhadin û Richard dest pê kir. Ji bo wê Silhadin birayê xwe El Edîl şande Yafa. Lê ew bê serkeftî bû. Di pûşperê 1192an de Siladin Yafa ji Richard stand, lê ew nêzik şunda bi dest xaçperestan ket.
Richard û Silhadin ji bo Orşelîm gelek caran ceng kirin. Ji bo li ber Orşelîm Richard di wa hin cengan de bin ket, bi dawî ji Orşelîm vegerî ye. Di 2'erezberê 1192an de Silhedin û ji bo peymanekê li hev hatin. Gorî wê, derên Richard li beravê Felestin dagirkirinî dike dest xiristîyanan de bime ye û Orşelîm jî dike dest misilmanan de bime ye, lê xaçperestên bêçek dike bikanin ji bo Hecê hena Orşelîm e. Serve, gorî peymana, navbera herdu siltanan de dike sê selan aşi^ti he be. Richard di dawiya rezberê de Felesyin terilkand û Sefera Xaçiyayê Sêyem xelas bû.
Dûv Sefera Xaçiyayê Sêyem re.
Orşelîm dest misilmanan û Silhadin ma. Lê, Keyatiya Orşelîm vê care bi paytexta Akka şunda hat saz kirin.
Cangîr Axa û malbata wî
Cîhangîr Axa, Cangîr Axa, Changîr Axa (z. 1874 - m. 1943) yek ji serhildêrên navdar ên êzdî ye.
Li gundê Çibûxlîyê, navçeya Bêgiriyê ya parêzgeha Wanê jidayîk bûye. Wekî malbat axa bûne û him ji aliyê êzdiyan, him jî ji yên misilmanan gelek rêzgirtina wan hebûye. Cîhangîr Axa hêj di zaroktiya xwe de bi welatparêzî û ramanên nûjen tê naskirin. Li Soveta berê kasa siyan (ser textê şayiyan) ser navê Cangîr Axa vedixwarin. Ji ber ku qadirê wî ewqas habû cem milet.
Di pêvajoya Komkujiya Ermeniyan de bi hest û ramanên êzdîtî li yekîtiya gelên êzdî û ermenî digere ku bi hev re xwe ji zilma tirkan û kurdên misilman biparêzin. Yekîtiya gelê êzdî û ermenî bi gelek xurtî çênabe û bi bikaranîna hin peyayê ji hêzên cerdevan (Alayên Hemîdiye) dewleta tirkan a ku hatibû belavkirin, komkujiya ermeniyan tê kirin. Di heman demê de komkujiya êzdiyan jî dest pê dike, lê Cîhangîr Axa zûtirê peşa qirkirina êzdiyan digire.
Cîhangîr Axa wekî serokê êzdiyan li dijî tirkan têkoşîneke navdar li dar dixe. Navê wî wekî tirs û xof dikeve dilê leşkerên tirk. Piştî dawîhatina komkujiyê û sazûmaniya nû ya YKSSê êzdiyên ji ber komkujiyê reviyane xwe digihînin Ermenistanê. Li ser wesiyeta Lenin li wan xwedî tê derketin.
Bi destpêka desthilatiya Josef Stalin tunekirina kurdan li wir jî dest pê dike. Stalîn Cîhangîr Axa dîl digire û dişîne Sîbîryayê û li wir li ser daxwaza Komara Tirkiyê tê kuştin û ji ber ku goristana wî kivşe nebe laşê wî tê şewitandin. Hin kes dibêjin Stalîn ew teslîmê dewleta tirk kiriye.
Li ser wî bi dehan stran ên dengbêjiyê hene.
Seferên xaçperestan an seferên xaçparêzan seferên xiristiyananê bo armanca xakên pîroz ji misilmanan bistînin di nêvbera salên 1095an-1291an de hatibûn li dar xistinn. Ji bo Orşelîmé û xakên pîroz ji destên misilmanan bifilitînin ew bi gelemperî pê banga Papa re, serokê xiristîyanên Ortodoks, hatin derxistin.
Di wê demê de neh seferên xaçperestan hatin der xistin. Lê van seferên hatin dar xistinî bi temamî ne bo Felestîn û hembera misilmanan bûn. Wek sefera çaram li hemberî Bîzansê hatibû der xistin.
Sedema bingehê bo van seferan sedema olî bû. Armanca rawestandina belavbûna misilmanan û dest xwe xistina bajar û xakên pîroz bû. Ji sedsala 7'an şunda îslamiyet ji Asyaya Navîn derket û li Efrîka, Anatoliya û Endulus û Spanya belav bû. Paş di Şerê Milazgirê de Bîzans li hemberî Selçûqan de bin ket re Anatoliya bi piranî kete bin destên Selçuk û Misilmanan.
Polîtik.
Kînga Selçukan Anatoliya dest xwe xistin Bîzans û Konstantinopolis jî keta bin talîkeyeka mezin. Ji bo Bîzans sînor û bajarên dest xwe de biparêze, wek Seferên xaçperestan ya yekem de bûyî banga arîkariya Xiristîyanan kir.
Seferên xaçperestan a yekem (1096–1099).
Pê Anatoliya bi destên Selçukan ket re Bîzansê alîkarî ji Xristiyanên Ewropayê xwest. Di sala 1095an de ji pê banga Papa re Xaçperest der ketine seferê û Qudis di sala 1099an de dest xwe xistin û li wir Keyaniya Orşelîmê û hin dewletên din saz kirin. Anatoliya bi piranî şunda ji Selcûqan stendin.
Sefera xaçperestan a duyem (1145–1149).
Paş Riha di sala 1044'an de şunda kete destên misilmanan re Papa daxwaza sefereka din kir. Lê di vê seferê de heta ku xaçperest di 1147an de gehîştina Orşelîmê, piranî birêve hatin tune kirin. Ji bo Şamê ji misilmanan bistînin rapêçan jî, negêhiştine va armancêxwe jî û sefer bê serkeftî xelas bû.
Sefera xaçperestan a sêyem (1189–1192).
Ji ber ku sê keyên dewletên we demêyê mezinên Ewropayê Îngiltere, Fransa û Împeratoriya Romê ya Pîroz beşdara vê seferê bûbûn, va sefera wek "Sefera Keyan" jî tê zanîn. Friedrich I(Barbarossa), Richard I(Richardê Dilşêr) û Philipp II, pê Selahedînê Eyûbî di sala 1187an de Qudis dest xwe xist re, dîsa bi banga Papa re der ketine seferê. Friedrich Barbarossa hîn ku negêhişte Felestinê mir. Xaçperestan Eka ji Selahedîn stendin jî, nekanîn Qûdisê jê bistînin.
Sefera xaçperestan a çarem (1201–1204).
Ew bi banga Papayê ku Qudisê bistînin daxwaz dikir ve, bi pêşengiya Wênîsiyan ve hat derxistin. Lê wan birê ve nêta xwe guhert û çerxa ser Konstantinopolisê bûn û li wir Împeratoriya Latinî saz kirin.
Sefera xaçperestan a pêncem (1217–1221).
Ew dîsa ji bo Orşelîmê helgirin hat der xistin. Lê ew bêserkeftî xelas bû.
Sefera xaçperestan a şeşem (1228–1229).
Friedrich II ew sefara li darxist. Lê, bi ceng wî Orşelîm û hin bajarên din bo çend salan li misilmanan stand.
Sefera xaçperestan a heftem (1248–1254).
Ew bi peşangiya keyê Fransa Louis IX hembera Misirê hat der xistin.
Sefera xaçperestan a heştem (1270).
Ew dîsa bi pêşangiya keyê Fransa Louis IX hat derxistin.
Sefera xaçperestan a nehem (1271–1272).
Ew bi peşengiya keyê îngiltere Edward I hat der xistin. Lê bê serkeftî xelas bû.
Dawî.
Armanca hîmî Orşelîm dest misilmanan de ma jî wan seferan hem Ewropa hem jî li misilmanan bandorên mezin kirin.
Nîvgirava Erebistanê ji ezmên de
Nîvgirava Erebistanê (bi erebî: شبه الجزيرة العربية, "Shibah al-Jazīra al-ʻArabīya" an jî جزيرة العرب, "Jazīrat al-ʻArab"), nîvgiravaka navbera başûr rojavayê Asya û bakur rojavaya Efrîkayê de ye. Mezintirîn nîvgirava cîhanê ye.
Li rojhelata nîvgiravê Kendava Farisî û Kendava Omanê he ye. Li başûr Deryaya Erebî he ye. Li rojava jî Kanala Suweyş û Deryaya Sor he ye.
Li ser nîvgiravê Erebistana Siyûdî, Yemen, Ûman, Îraq, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Bahreyn, Qeter, Felestîn û Kuweyt heye. Li wan welatan yê herî mezin Erebistana Siyûdî ye û ew rûyê nîvgiravê bi piranî digire.
Akademiya Mahsum Korkmaz akademiya yekem a PKK'yê bû. Di sala 1981'an de li Libnanê hat damezrandin. Armanca akademiyê perwerdehiya leşkerî û siyasî bû. Li wê derê bingehên gerîlayê hatin avêtin.
Akademî piştî kuştina Mahsut Korkmaz (Agit) di sala 1986'an de wekî "Akademiya Mahsum Korkmaz" hatiye binavkirin.
Di sala 1993'an de akademiya li Libnanê hat girtin û derbasa Sûriyê bû. Dîsa piştre li başûrê Kurdistanê ji nû ve hat avakirin.
Deryaya Yonî (yewnanî: Ιóνιo Πέλαγoς, "Iónio Pélagos"; îtalî "Mar Ionio"; elbanî "Deti Ion") yek ji perçeyên Deryaya Navîn e. Ew li başûra Deryaya Adriyatîk û Tengava Otranto ye. Li rojava Elbanya û Yewnanistan û giravên Yewnanî, li bakur rojava, başûra Îtalya, Sîcîlya heye. Di navbera nîvgirava Salento û Kalabria de kendava Tarent heye. Kûrayiya wê heta 4.206 m e.
Navê Deryaya Yonî ji "Ionius", lawê keyê îlîrî Adrias (navçeyakê antîk li Balkanê) de tê ye.
Gola Xamirpêtê ya Mezin (bi Tirkî navê wê di demên dawî de kirin "Büyük Akdoğan Gölü") li bakurê rojavayê Gimgimê dikeve û ji du golên Xamirpêtê ya mezin e.
Bilindahiya golê ji rûyê avê 2.149 m û kûraniya wê jî li dora 0-21 m ye. Rûbera golê 1.088 km² ye. Ji ber kû ne ewçend kûr e, di germa havînê de rengê wê nîvkeskî ye. Ava golê pirr zêde kêm nabe, lewra gelek kanî diherikin golê. Herwekî cok (cihog, çemok) jî. Di zivistanê de dicemide. Li golê masî tên girtin. Ava zêde ya golê diherikê çemê îskender.
Li ser navê golê.
Axa herêmê volkanîk e. Ji ber ku volkanan "ar" (agir) û "pêt" a xam diweşandiye, Kurdan navê wê wekî "Xam+ar+pêt" danîne. Piştre wekî "Xamirpêt" guheriye.
Beriya komkujiya Ermeniyan ermenî li bajarê Mûş û Wanê dijiyan, hejmara wan li gund û navçeyan ji 10 % kêmtir bûne. Li Gimgimê li çend gundan pirranî bûne lê li devera golên Xamirpêtê nedijiyabûne.
Di dîrok û wêjeya devkî de Xamirpêt.
Gola Xamirpêtê di gelek stranan de cihê xwe girtiye. Di komkujiya ermeniyan (terteleya filehan) de ji aliyê kurdan ve li nêzîkê golê di binê erdê de Ermenî hatine veşartin ku neyên kuştin. Tê gotin ku Kurdan bi sedan kes wiha filitandine lê di dawiyê de ji aliyê Tirkan ve hatiye eşkerekirin. Ew Kurdên ku Ermenî parastine ji aliyê dewleta Tirk ve bi hovane hatine cezakirin. Kevir bi lingên wan ve hatiye girêdan û ew saxî avêtine golên Xamirpêtê.
Di stranên dengbêjiyê de gelek caran navê golên Xamirpêtê derbasdibe. Dengbêj Reso straneke taybet bo Xamirpêtê çêkiriye.
Tengava Cîbraltarê yan Tengava Gîbraltarê yan jî Tengava Cebelîtariqê (;,) tengavek e ku Deryaya Navîn û Okyanûsa Atlantîk digehîne hev û Afrîka û Ewropa ji hev vediqetîne. Li bakura tengavê Spanya û koloniya Brîtanyayê Cîbraltar, li başûr jî Maroko û bajarê Sebta (Ceuta) ya Spanyayê hene. Firehiya wê 14 km de heta 44 km ye û dirêjiya wê nêzî 60 km ye. Kûrahiya wê jî heta 286 m dadikeve.
Di deryayê de li rûyî tengavê de li rojava ber bi rojhilat şîpeke mezin û lez heye.
Navê Cîbraltar ji "Jebel et-Tariq", ango "Çiyayê Tariq" tê bi demê re hatiye guhertin. Jebel et-Tariq jî ji bo Tariq bin Ziyad, berberîyekî li Spanya Endulus saz kirî bû, hatî bo danê.
Ji bo çêkirina pirekê li ser tengavê re ji berê de dihat plankirin. Lê heta niha tu pêşketina şênber tune. Wek wê yek derba Spanya û Marokoyê jî ji bo serdabeke bin avê re çêkin re beraftin kirin, lê dîsa heta niha ew di planan de ma.
Gola Xamirpêtê ya Piçûk (di salên dawî de dewleta Tirk navê wê kir "Küçük Akdoğan gölü") ji du golên Xamirpêtê ya piçûk e.
Li bakurê rojavayê Gimgimê dikeve. Ji aliyê kûraniyê ve ji Gola Xamirpêtê ya Mezin kûrtir e. Kûraniya wê digihîjê 47 m yê. Rûbera wê 149 km², bilindahiya wê ji rûyê avê 2.173 m ye. Rengê wê ne wekî ya mezin kesk lê şîn e. Ji binîve herkîna wê berî bi ya mezin heye.
Golên Xamirpêtê golên volkanîk in. Navê wê ji ar (agir) û pêtên xam ên volkanan tê. Ango xam+ar+pêt bûye Xamirpêt.
Aconcagua (bixwîne "Akonkagwa") bilindtirîn kopîtka çiyayî ya nîvgoka rojavayî ya Erdê ye. Ew di nav zincîra çiyayên Andê da li rojavaya welatê Arjentînê nêzî sînorê Şîleyê cih digire.
Aconcagua girkanî anko volkaneke kevin e û 6.962 metreyan bilind e.
Mînêrva () yek ji xwedawendên çîvanokî yên Romanên Kevin e. Li goreyê bawerî ya çîvanokî ya Romanên kevin, ew zaro a Iûpîter û Metîsê bû.
Mînêrva êzidoka pîşesaziyê, şerî û jîrî û aqilmendiyê ye. Ew afirînera mûsîqayê bû. Mînêrva bi awayê "Mînêrva Medîka" xwedewenda bijîşkiyê jî bû.Di bin bandora çîvanokên Yewnana Kevin da, Romanan ew bawerî hebû ko Mînêrva bi awayekê needetî bûye. Carekê serê Jûpîterî pir êşaye û Êzidok Volkanî kasika serê wî vekirîye û Mînêrva bi awayê kîjeka mertal didest û direh li ber jê derkevtîye.
Di çîvanokên Yewnana Kevin da ew bi Atînayê dihêt niyasîn.
Xwedawend yan jî êzidok, di dînên çendxudêyî da navê her êk ji wan bûnewerên jisiruştîder ên bihêz û şiyanên ko bihevra an kitkit karek ji karên cîhanê an alîyek ji aliyên xwerisk an siruştî rêvedibin. Di ferheng an çand û kultûrên kevnarên mîna Roman û Yewnana Kevin da koma êzidokan anko Êzidan (Yezdan, bi înglîzî: "pantheon") di bin bandora êzidokekê xurtir da, mîna Zeus, bûne.
Bi giştî xwedawend li ser awayê mirovan an lawiran dihatin xeyalandin û cihê rêzê, tirsê an peristinê bûne.
Di dînên yekxudêyî da mîna dînên Ibrahîmî tenê Xudêyek heye û çi nîşanên xwedawendan namînin. Carina hindek ji wan xwedawendan bi awayê melayîketan peyda dibin.
Zeus () an jî Zews mezintirîn xwedayê çîvanokî yê Yewnana Kevin bû. Ew şahê hemî xwedayan û desthilatdarê çiyayê Olîmpûsê û xwedayê esman û birûsiyê bû.
Zeus kurê Rheia û Kronos e. Ji ber gotina Gaîa û Ouranos, ku gotibûn wê ji neviyên me yek di nav zindebaran de bibe key; Kronos hemû zarokên xwe yên ku têne dinyayê dixwe. Lê Rheia diya Zeus nêzîkê ku wê ê wî bîne dinyayê, direve girava Kretayê û li çiyayê Îdayê di şikeftekî de wî tîne dinyayê.
Gulîzer (z. 1979, Amed), helbestvana kurd e.
Di sala 1979an de li gundê Elîparê bi ser Amedê çê bûye. Hemû jiyana wê ya perwerdehiyê li Diyarbekirê derbas bûye. Li Zanîngeha Dîcleyê di Beşa Mamostetiya Ziman û Wêjeya îngilizî de xwendiye. Li Zayînxaneya Dewletê ya Diyarbekirê pîriktîyê û piştî xelaskirina zanîngehê li Îzmîrê mamostetiya zimanê îngilîzî kirîye. Di sala 1997an de dest bi nivîsa kurdî kiriye û yekem pirtûka wê Keziyên Jinebî di 2006an de çap bûye. Keça nivîskar Receb Dildar, xwişka nivîskar Azad Dildar û Murad Dildar e. Zewiciye û dayika du zarokan e. Gulîzer vêga li Swêdê dijî.
Keyaniya Soran, Mîrîtiya Soran (1399 - 1836) yek ji dewletên dîrokî yên kurdan e.
Nêzîkî 500 sal berdewamkiriye. Paytextê vê keyaniyê bajarê Rewandizê bûye. Damezrêner û yekemîn keyê wê Hêja Kolos e.). Di dema keyê bi navê Mîr Soran de keyanî bipêşketiye ku Mîr Soran ji aliyê diya xwe ve ji malbata desthilatdar bûye. Tê zanîn ku bi qasî demekê ji ber nakokiyan diya wî Keybanû Gelayroj Xanimê desthilatî kiriye.
Zimanê dewletê zaravayê soranî bûye ku tê gotin peyva "Soran" ji navê key Mîr Soran derketiye. Beriya wê ji zaraveyê soranî re "kurdî xwarû" dihatibûye gotin. Hin jî dibêjin "Soran" tê wateya "Cihê, welatê sor, soran" ku ji ber xwekirinên gel ên rengê sor derketiye.
Keyaniya Soran gelek caran bi împeratoriya Osmanî re şer kiriye. Di sala 1836an de desthilatdariya binemala Kolos têkçûye û dawî li împeratoriyê hatiye.
salên yekem.
Keyaniya Soran gelek caran bi Împeratoriya Osmanîre şer kiriye. Di sala 1836an de desthilatdariya binemala Kolos têkçûye û dawî li împeratoriyê hatiye. Gava ku tarîxek ji bo koka iramaratê Soran nehatiye saz kirin, dîroknasê Kurd raferef el-Dîn Bitlisi behsa Shamaratê li raferefnama di 1570de dike ku ji hêla şivanê bi navê establishedsa ve hatî damezrandin. Bitlisi îddîa dike ku gundî zû bi dû popularsa ya populer ketine û wan êrîşî Kela Rewan a ku wan xwe lê bicîh kiriye kir. Wan navê Soran ji sor kir piştî kevirên sor li nêzê kelhê. Sala paşîn, di dema şerê Çaldiran di 1514 di navbera Osmanî û Sefewî de, maratê karibû zeviyê navbera Hewlêr û Kerkûke bi dest xwe bixe. Di 1534 de, Emîr Ezaddin Sher ji hêla Suleymanê Magahîn ve ji ber dermankirina karmendên perehînşah hate bidarve kirin û Emîraten ji Êzdîtîyan re hate rêberîkirin bi serokatiya Huseyîn Beg ku wekî zalimek hov hukum dikir. Ew di demek kurt de ji hêla malbata Emîrê berê yê bi serokatiya Emîr Saifaddîn ve ku ji hêla li Konstantînopolîse hate bidarvekirin hate hilweşandin, û themarat dikişîne nav anarşî.
Di binê Emîr Kor.
Ji ber ku li herêmê valahiyek hêzê ji ber kêmbûna Mîrîtiya Baban, Rusî-Tirk 1828–29 Rûsya Rûsî-Tirk ji 1828 heya 1829 û Misir– Osmanî ji 1831 heya 1833, Mîr Muhemmed Korrêberiya Eşîrên kurdan ber bi Rewandiz û dema ku ew artêşek ava dikin li bajêr kelek çêkir. Kor her weha têkiliyên nêzîk bi Ulama re çandin û bi lez pêşve çû bajarokên Zakho, Dihok û Amedi yên Bahdînan di sala 1832 û bi vî rengî cîranê xwe yê rojava diperçiqîne. Kor Yazzîdî li deverên ku nû hatine dagirkirin zilm kir. Pişt re Emîr êrîşî Bohtan kir û bi lez paytexta xwe Cizîr girt, lê ji ber Serhildanek li Amêdî neçar ma ku paşde vekişe.
Keyaniyâ Soran gelek caran bi împeratoriya Osmanî re şer kiriye. Di sala 1836an de desthilatdariya binemala Kolos têkçûye û dawî li împeratoriyê hatiye. Osmaniyan ji tirsa hevkariya Emîrate Soran û Mihemed Elî yê Misirî, Osmaniyan artêşek şandî Soran di 1832 de, lê di dawiyê de ji hêla eşîrên Soran ve hate paşve xistin. Secondrîşa duyemîn a Osmanî di 1836 de hate dest pê kirin ku Kor neçar bû ku paşde vekişe Rewandizê, nemaze ji ber nebûna piştgiriya hevalbendên wî yên eşîrî.
Emir Kor piştî ku ji rewşa ku hatî teslîm kirin zexm bû, ji bo danûstandinan çû Stenbolê, li wir li herêma Mîrnişîna Soran desthilatdarî jê re hat dayîn. Lê dema ku diçû malê ew li herêma Behra Reş winda bû û Osmanî piştgirî da birayê wî Resûl wekî Emîrê Mîrnişînê. Iramarat di dawiyê de dê bibe qurbanê mezinbûna navendi Empiremparatoriya Osmanî.
Serwer.
Emîren bi tevahî 24 serwer bûn, lê tenê hin ji wan têne zanîn.
Çiyayê Saint Helens (bi înglîzî: "Mount St. Helens") yek ji çiyayên volkanîk li federedewleta DYA'yê Washingtonê ye.
Bilindahiya çiyê 2.549 m ye. Di nava rêzeçiyayê Cascade de cihdigire. Cara paşîn di 18'ê gulanê 1980'î de volkan aktîv bûye. Navê xwe ji dîplomatekê brîtanî digire û di 19'ê gulanê 1792'î de ji aliyê George Vancouver ve hatiye binavkirin.
Çiya di teqîna xwe ya dawî de ji aliyê bilindahiyê ve daketiye. Berê 2.950 m bûye. Di sala 2005'î de volkan dîsa aktîv bû lê ne wekî berê ziyan da.
Cara yekem di sala 1853'î de çiyager Thomas J. Dryer derketiya lûtkeya çiyê.
Çiyayê Redoubt (bi inglîzî: Mount Redoubt) yek ji çiyayên volkanîk li federedewleta DYAyê Alaska ye.
Wekî volkan hêj aktîv e. Bilindahiya wê 3.108 m ye. Di salên 1966 û 1989'î de volkan aktîv bû.
Derwêş Serhedî di payîza sala 1964`an de li gundekî qeza Cilawûzê ku girêdayî bajarê Qersê ye, hate dinê. Gundê wî dikeve qontara çiyayê Qisirê, wê demê gundekî 70-80 malî bû. Mixabin ji sedema jiyana aborî û bi piştî dest pêka şoreşa bakurê Kurdistanê gundê wan jî mîna gelek gundên din ji gelê valabûn û gundî neşar man ku ji cihê bav û kalên xwe ber bi metrepolên Tirkiyê koçberî bikin. Ji bona wê jî niha di gund de tenê 20 heya 25 malan mane.
Derwêş ji malbatekê tê ku hal û rewşa jiyana wan baş û mîna salên berê di etmosfêrekî Kurdewarî de jiyana xwe didomînin. Wî xwîndina xwe ya dibistanê li gundê xwe bi dawî anî û piştî wê dibistana navîn jî li bajarê Qersê berdewam kir. Sala 1985an Derwêş bû esker û di Adar 1987an de leşkeriya Romê bi dawî anî. Li Ilona 1987an de ji Kurdistanê derket û hat Ewropa û li welatê Elmaniya bi cîh bû.
Ji çaxê zarokatiyêde Derwêş di Serheda dengbêjperweran de bû evîndarê kilam û stranên Kurdî yên otantîk. Ev evîn û rûhiyet ji malbata wî mîna mîrasekê gehiştibûyê. Di malbata wî de her çiqas ji bilî bilurvan û dengbêjê navdar Rizayê Fetî (Mamê Derwêş) hunermendekî bi nav û deng derneketibe jî, lê di nava rihê hemû endamên malbatê de rihekî hezkirinê yê ji bo folklor û stranên Kurdî heye. Ev bû sedem ku Derwêş him ji rûhiyeta malbatê û him jî hewesa xwe ya kûr ya ji bo hunera dengbêjiyê, hêz û evîneke bêdawî bistîne. Mirov dikare bêje ku ji temenê zarotiyê de Derwêş zû rêya xwe peyda kir û ket li ser reya hunerê, lê hunera Kurdî ne ew hunera ku di kar û bare sîstema serdest de bû. Herçend ji bo firotina hunera Kurdî gelek derfet jî jere peyda bûn, lê wî nexwest ku bi hunera gelê xwe bazirganê bike. Derwêş di xewna û ramanên zarokatiyê de xwe mîna hunermendekî pêşerojê didît. Ji ber wê yekê jî dibistan û xwîndin ji bo wî ewqas pêwîst nebûn. Lewra çûyîna zanistgehê zêde girîng nedidî.
Derwêş ji zarokatiyê guhdarekî radyoya Rewanê/(Êrîvanê) bû û di şahî û govendên gelê herêmê de bi heter û evîneke bêdawî beşdarî dikir. Derwêş hemû şevên ku jêre şevbêrkên dengbêjan digotin, bi hesretek bêdawî li dengbêjên Kurd guhdarî dikir û xwe hînî fen û hunera dengbêjiya Kurdî dikir.
Ji dengbêj û hunermendên ku di Radyoya Êrîvanê de hunera xwe eyan dikirin, yên mîna Şeroyê Biro, Karapêtê Xaço, Egîdê Têcir, Reşîdê Baso, Şewabê Egîd, Dawudê Xelo û meya Egîdê Cimo û Xelîlê Evdile, bilur û zirna Şamilê Beko bandoreke raste - rast li ser hissên Derwêş pêk di anîn. Herwiha dengbêjiya mamê wî Rizayê Fetî û dengbêjî û sazbendiya Esker Demîrbaş jî ku di şevbêrkên dengbêjan de beşdarî dikirin, tev ji bo Derwêşê Serhedî bûn xwîndingeha hînbûna hunera Kurdî.
Di sala 1978an de Derwêş bi lêxistina temborê dest bi karê sazbendiyê kir. Piştî wê xwe hînî lêxistina mey û zirne jî kir. Lê di vê navê de karê herî balkêş ew bû ku Derwêş bi mey û qamîşên ku hostayên(çêkerên) Tirk li Tirkiyê çê dikirin, ti tama meya Kurdî têde nedidît. Ji ber ku dengê wê gelek dûrî miqam, stran û rûheyeta hunera Kurdî bû. Ne wek meya radyoya Rewanê(meya Egîdê Cimo û Xelîlê Evdile) bû.
Derwêş hertim li pey hînbûnê bû û bi hesret bû ku rojekê ji nêzve hunermendên Kurd bibîne. Ber wê yekê Derwêş sala 1995an xwe gehand Ermenistan û Gurcistanê. Êdî ew gehiştibû miradê xwe. Yanî ji aliyekî ve amorên xwe kom dikir û ji aliyê din ve jî di nava Kurdên Qefqaziya, Kurdên ajîk, nefî û mişextkirî de digeriya. Di wê gerê de serî li hunermend û dengbêjên Kurd dixist û bi taybetî jî li pey hunermend û dengbêjên navdar digeriya. Bi vî awayî ew bi gelek hunermend û dengbêjan re bû nas. Reşîdê Baso, Karapêtê Xaço, Efoyê Esed, Egîdê Cimo, Şeroyê Qasim, Şibiliyê Çaçan û yên Ermenî weke; Ciwan Gasparyan, Suren Asaturyan tev ji wan hunermendan bûn ku di vê gerê de Derwêş ew ji nêzve nas kirin û bi pirsên xwe yên ji wan zaniyariyên xwe berfirehtir kirin.
Derwêş her çiqas dema ku li Kurdistanê bû, jiyaneke civakî û sosyal didomand û bi germî di nava şînî û şahiyên gel de bû jî, lê wî ev karê xwe li Ewropa hê jî berfirehtir kir. Li Ewropa wî xebatên xwe di nava gelek komên folklorî, orkêstrayên profesyonel domandin.
Di sala 1997an de berhemê Derwêş ya yekemîn (Kûra Çayê) di nava gel de hat weşandin. Piştî wê di sala 2000an de berhema wî ya duyemîn(Stranên Gelêrî " Xecê-Siyabend ") derket û di nava muzîk hezên Kurd de bi germî hat pêşwazî kirin.
Sala 2004an jî berhemê Derwêş yê bi navê (Şerê Girîdaxê) jî di nava gel de hat belav kirin.
Derwêş li xerîbî û jiyana dûrî Kurdistanê jî di nava şahî û dîlanên gelê xwe de cihekî pir girîng digire. Ji bona wê jî di nava gel de xwedî qedir û qimetek gelek mezine.
Montpelier (Vermont) paytextê federedewleta DYAyê Vermontê ye.
Paytextê herî piçûk e li DYAyê. Gelheya wê ji 10.000´î kêmtir e. Navê xwe ji bajarek Fransî digire. Di dema dagirkeriya Ewropiyan li parzemîna nû, Amerîkayê de binakirinên Fransî wekî moda bû. Navê bajêr kolonyalîst "Jacob Davis" lê daniye.
Austin bi tevî 690.252 (2005) niştecihên xwe çaremîn bajarê mezin ê federedewleta DYAyê Texasê ye. Herwekî paytexta wê ye jî.
Xwedî rûberekê 669,3 km² ye û di ber rûbara Colorado de ye. Bajar di sala 1835'î de bi navê Waterloo hatiye avabûn û di sala 1838'î de bo bîranîna damezrênerê serbixwebûna Texasê Stephen F. Austin navê Austin wergirtiye. Di sala 1839'î de jî bûye paytext.
Bajar ji aliyê aboriyê ve pêşketiye. Fîrmayên Dell Computer, Motorola, IBM û Hewlett-Packard li wir in. Bajar bi zanîngeha xwe Texas University navdar e.
Providence paytextê federedewleta DYAyê Rhode Island e.
Bi tevî 178.126 (2004) gelheya xwe yek ji bajarên mezin e. Providence bi zanîngehên xwe Brown University û University of Rhode Island navdar e. Bajar li ser rûberekê bi qasî 53.2 km² ava ye.
Harrisburg paytextê federedewleta DYAyê Pennsylvania ye. Di parêzgeha Dauphin County li ber rûbara Susquehanna de ye.
Hejmara niştecihên wê 48.600 (2000) e.
Navê wê yî berê "Herris Ferry" (Harrys paşnava famîlya ku bingeha bajêr avêtibû bû) ye û di sala 1785'î de navê xwe yî îro girtiye. Di 1812'î de bûye paytextê Pennsylvania.
Salem [] paytexta federedewleta DYAyê Oregonê ye.
Navê wê yê di dema çermesoran de "Chemeketa" bû. Di ber rûbara Willamette River de ye.
Hejmara niştecihên wê 146.120 (2004) e. Li bajêr fîrmayên hilberîna zadê dikin hene. Herwekî yên vexwarinê, kaxêz, konteyner, tekstîl û elektroendûstriyê jî hene. Li devedorê bajêr çandinî tê kirin. Yekemîn kesê çermespî Jason Lee di sala 1840'î de hatiye wir û karê mîsyoneriyê dikiribûye.
Salem 1857'î de bajarî, 1876'î de paytextiyê werdigire. Navê Salêm tê texmînkirin ku ji navê endazyarê bajêr tê.
Sînorên Împeratoriya Romê di dîrokê de
Împeratoriya Romê (wek Împeratoriya Romayê yan Împeratoriya Romî jî tê naskirin, bi latinî: "Imperium Romanum") yek ji dewletên herî mezin ên di dîrokê de ye. Wê bi piranî bi paytexta Roma de, ji 6'emîn sedsala b.z. de heta sedsala 5'an serwerî ajotî bû. Dema serwerî ajot de li împeratoriyê gelek xelkan, zimanan û olan serwerî ajot.
Împeratorî dema împerator Trajan de gihîşte sînorên xwe yên herî mezin û li ser sê parzemînan xakên xwe hebûn. Di wan demên rind de bi tûnî xakên li dor Deryaya Navîn, Galya, bi piranî girava Brîtanya û xakên dor Deryaya Reş bin serweriya împeratoriya Romê de bûn. Ew bi 5 900 000 km² rûerda xwe ya wextekê împeratoriya herî mezin a ku di hatiye demazrandin.
Li împeratoriyê gelek ziman dihat axaftin jî, latinî zimanê împeratoriyê yê fermî bû. Latînî ji pê Rom hilwaşiya re, demaka dirêj wek zimanakê zanist ma. Li zava romî-katolîk de latînî heta sedsala 20'an wek zimanê peyxam dihat pejirandin. Li ser zanistiyên wek biyolojî û bijîşkî latînî îroj jî bandoreke mezin heye. Wek wê li ser dad û teşeyê kargeriyên Ewropaya îroj bandoreke mezin a sîstemên Romê heye.
Demazrandin û Dema Komarî.
Gorî Destana damezrandina bajarê Romayê mezringeha împeratoriya Romê û bajarê Romê nêzî sala 750 b.z bû, lê ew ne vebirî ye. Di wê demê de dewletê bin bandora etruskan de bû. Dewlet di wê dema de wek Keyîtiya Romê tê nav kirin. Dema etruskan de keyîtiyê li dor Romê tenê serwerî dajot.
Çanda etruskan gelek bandor li Romê kiri bûn. Hejmarên xwe yên etruskan bûn û heta wan alfabeya latînî peresandin alfabeya etruskan bikaranî bûn. Nêzî 500 b.z. de Rom li serweriya etruskan filitî. Di wan salan de gelê Romê keyê etruskan ê dawî Tarkîn (Tarquin) li Romê mişext kirin û kargerî wergera komarê kirin. Ji pê re çaxa Komara Romê dest pê kir.
Li wê demê monarşiya Romê wiha bû: li dewletê du konsul her sal dihat hejmertin hebûn. Ser wan konsulan re senato hebû û wê ew herdu konsulan dager dikirin. Li wan bêtir li kargerîye Aedilis (latînî: "Aedilis"), patrîsî û preator jî karbedest bûn. Konsul demê peşîn ji patrîsiyan tenê pêk dihat. Li serîhildaneke şûnda plebeyan re jî va bû. Wê demê yek derba li Forûma Romê ("Forum Romanum") peşervan, zanyar û gel beraftîn dikirin.
Gelê Romê wiha par va di bû: li peşengê, malbatên kevin ên Romê bi navê patrîsî (latînî: "Patrician") he bûn. Lê, gel bi piranî ji plebeyan pêk dihat û ewna nedikanîn teva polîtîka bin. Kole wek mal dihat dîtin û ji azadbûnê bêtir tu mafan xwe tune bûn.
Paş şerê hundir ê gelan di Romê derketî bû, dor 150 salan ajotî bû, şûnda plebey di 367 b.z. de hatin bi patrîsiyan re di politîkayê de wek hev bûn.
Belavbûna Romê.
Di 3'emîn sedsala b.z. de Romê dest bi belavbûna li ser xakên Îtalyayê kir. Di 275 b.z Kartacayê, dewleteke li Tûnisa îroj, êrîşa Romê kir û navbera wan de şerên Pûnîk derketin.
Di vê Şerê Pûnîk ê yekem (264–241 b.z.) de Rom bi Kartacayê va li ser parva kirina Sîcîlya li hev hatin. Romê Sîcîlya dest xwe xist. Lê çend salan din Kartacayê di deryayê re êrîşa Romê kir û bin xist. Ji pê re Romê ji bo Kartacayê re baş bikin komkeştî çêkirin û bi dawî Kartaca bin xistin û Sîcîlya li wan şûnda standin. Sîcilya û ji pê re jî Sardînya ji dest Kartacayê de derbaza destên Romê bûn. Kartaca bi mebesta wê ya giravan şûnda dest xwe xin li Hispania (îroj, nîvgirava Îber) keyîtiyeke kolonî çêkirin.
Di Şerê Pûnîk ê duyem de (218–201 b.z.) keyê Kartacayê Hannibal (Hanîbal) Rom bin xist. Hannibal başûrê Galiyayê (îroj, Fransa) hel girt, çiyayên Alpê derbaz kir û êrîşa Îtalyayê kir. Wî gelek artêşên Romê tune kirin. Di Şerê Cannae (Şerê Kaneyê, 216 b.z.) de Hannibal dîsa Rom bin xist, lê Rom bi tûnî dagir nekir. 204 b.z.an de Rom derbaza Afrîkayê bû û li wir êrîşa Hannibal kirin û di 202 b.z. de Hannibal bin xistin. Kartacayê xakê xwe ya Afrîka û komkeştiyên xwe bi tûnî wunda kirin. Di wê demê de Romê Hispania jî dest xwe xistî bû.
Paş serkeftinên hembera kartaciyan di Şerê Pûnîk de Romê li bakura Deryaya Navîn bi tenê serwerî dest xwe xist. Di wê demê şûnda Romê êdî Helena Yewnanistana antîk jî doz dikir.
Rom hembera seleukiyan jî serkeftî bû. Bi alîkariya bajarên Anatoliyayê jî, Romê 192 b.z.–188 b.z. de seleukî bin xistin. Romê li wê serkeftina şûnda xakên anatolî bi piranî dest xwe xistin. Paş makedon jî di 168 b.z. de bin xistin, Romê yek bi yek xakên Yewnanistanê dest xwe dixistin. Di 146 b.z. de Yewnanistan êdî bi tûnî hundira Romê bû. Di wê demê de Romê dîsa Kartacayê di Şerê Punîk ê sêyem de di 150–146 b.z. de bin xistin.
Pergama (îroj, Bergama) di 133 b.z. de bi peymaneke hundira Romê bû. Di 64/63 b.z. seleukî edî bi tûnî hundira Romê bûn.
Cenga Hundir.
Li Komara Romê di 2'emîn sedsala b.z. de li hundira Romê Şerê Gel derket. Plebey ji berê de ji bo rewşa aborî û polîtîk dilxweş nebû bûn. Paş birayên Tiberius Gracchus (Tîberius Grakus) û Gaius Gracchus (Gayus Grakus) hatin kuştin şûnda li Romê plebeyan serhildan û patrîsiyan re ceng kirin. Ew cengê navbera gelê Romê de derketî bû di 91 b.z. de heta 89 b.z. dewam kir.
Li wê cengê şûnda di 60 b.z. de Triumvîrata pêşîn ("Kergariya Sêkesan") hat sazkirin. Gorî wê dewlet bi wan sê kesan: Iulius Caesar, Gnaeus Pompeius Magnus û Marcus Licinius Crassus dihat kergerand.
Caesar (Sezar) di 44 b.z. de hat kuştin. Ji pê wê re dîsa cenga li hundir derket. Octavianus, paşê re "Augustus" het binavkirin (31 b.z,), bi Marcus Antonius ve, hevaniyên Caesar kuştine, di Şerê Fîlîpî de (42 b.z.) Brutus û Cassius bin xistin. Paş re Marcus Antonius û Octavianus li Şerê Actium (Şerê Aktiyumê) hatina hembera hev. Di wê cengê de Octavianusî hem Marcus Antonius, hem jî fîloya Kleopatrayê ya ku hatibû alîkariya wî şikandin.
Dema Împeratoriyê.
Sînorên Împeratoriya Romê ya herî mezin ên di 116'an de.
Paş Octavian li hundira dewletê ewleyî pêkanî re senato ew wek "Augustus" (latînî, "mirovê bilind") bi nav kir û kire serokê Romê. Di dema Augustus de "Imperium Romanum" li dor Deryaya Navîn bi tûnî serwerî dajot. Dîsa di dema Augustus de peymana Romê ("Pax Romana") hat kirin. Li împeratoriyê hejmertina nifûsê kir. Augustus çandeyî jî tiştên mezin kirin..
Li Augustus şûnda, dema Claudius de, Brîtanya jî hat hundira împeratoriyê kirin.
Trajan di 98an de derbaza texta Romê bû. Trajan împeratorê herî pêşî yê ku na îtalî bû lê hîspanî bû, ji Îtalîkaya Hispaniayê (îro, Sevilla ye) bû. Dema împeratoriya Trajan de sînorên Împeratoriyê heta Skotland, Portûgal û Mezopotamyayê fireh bûbûn. Li Trajan şûnda 98an da heta 180an de împeratoriyê dema xweya herî rind dijî.
Di sedsala 3'an de êrîşên qomên germanan, ango koça qoman, wek alman û got û vandalan dest pê kir. Li rojhelata împeratoriyê jî hembera sasiyan re şêren mezin dibûn.
Diokletian di 284'an de derbaza textê bû û di dema xwe de kargerî wek leşkeran û neferman kire du paran. Wî tetrarşî (anku, kergariya çarî) Rom saz kir. Gorî wê du împeratorên bi navê "Augustus" du jî bi navê "Caesar" Împeratorî wek a rojhilat û a rojava di du paran de kergar dikirin.
Konstantînê Mezin li bavê xwe şûnda di 312'an de derbaza textê bû. Wî heta 324 ji bo li împeratoriyê ewleyiyê peyda bike têkoşîn kir. Paş wî serwerî li ser împeratoriyê peyda kir şûnda paytext bire Konstantînopolîsê.
Di 375'an de paş Valentiniyano I mir şûnda Gratiyano û Valens derbaza textê bûbûn. Kengê Valens hembera cotan di Şerê Adrianapolisê de mir Gratiyano Têyodosiyo I wek împeratorê rojava da zanîn. Têyodosiyo di 394 bi tenê bû imperatorê Romê, lê ew salek neçûbû jiyan ji dest da. Di 395an de paş Têyodosiyo I mir re împeratorî êdî vebirî wek rojhilat û rojava bû du paran: Împeratoriya Romê ya Rojhilat, piştre dibe Bîzans û Împeratoriya Romê ya Rojava. Di dema Têyodosiyo I de xiristiyanî bû ola fermî. Li Têyodosiyo I şûnda lawên xwe Honorius li rojava, Arcadius jî li rojhilat derbaza textê bûn.
Ruxîn li Rojhelat û rabûn li Rojava.
Paş hunan ji Asyaya Navîn de berve Ewropayê koç kirin re, vê li Ewropayê wek bandora domîno kir û qomên dinên wan deran yek bi yek berve rojava û hundira Ewropayê koç kirin. Pê gotan hembera hunan bin ketin re, koç û êrîşa xakên Romê kirin. Di cenga Adrianopolisê de Rom hembera gotan bin ket û pê re Împeratoriya Romê ya Rojava gelek lawaz bû. Di navîna sedsala 5'an de xakên Galya û Hispaniayê bi piranî qomên germanan wek vandal, frank û gotan ketin. Di wê demê de di 435 an de Afrîka jî bi dest vandalan ket. Paytexta Rojava di wê demê de ji Milan de hatî bû birina Ravennayê. Di 410an de bajarê Romê bi dest vîzîgotan ket. Di 455an de jî bi dest vandalan ket.
Împeratoriya Romê ya Rojhilat roj bi roj keta bin bandora germanan. Di 476an de germanê Odoaker kire împeratorê Romê yê Rojhilat. Lê împeratorî rojava Odoaker xwe wek navçeyeke rojhilat didît.
Di wê demê da xemgîniya Împeratoriya Romê ya Rojava ji bo êrîşên germanan tune bû. Di împeratoriya Yustiniyano I (Justinian I) de, serdarî wî Belisar, sînorên Bîzansê heta bi piranî Mexrib, Îtalya û Hispania fireh bû. Bîzansê di wê wextê de li rojava bi sasaniyan re ceng dikirin. Di sedsala 7'an de împeratorî cara pêşî ji aliyê sasaniyan ve hat dagirkirin. Lê, wan bi dawî di dema Herakliyo (Herakleios) de ewna bin xistin. Lê ji pê wan re jî êrîşên ereban dest pê kir.
Paş dema Herakliyo de Bîzans şûna zimanê latînî zimanê yewnanî kire zimanê fermî û di navê imperatoran da şûna "imperium" navê "Basileus" hat bikaranîn, ew ji Rom bi tûnî bû. Ew êdî na împeratoriya Romê ya Rojava, paşpêkî bi paytexta Konstantînopolîs Bîzans bû û heta navîna sedsala 15'an serwerî ajot.
Dewletên Pêmavan.
Li împeratoriya Romê şûnda hin dewletan xwe wek pêmavana Romê didît. Wekok Împeratoriya Romê ya Pîroz xwe wek pêmavana Împeratoriya Romê didît. Çarên rusan jî xwe wek pêmavanê împeratoriya Romê ya Rojava didît. Navê împeratorên Romê ya Pîroz Qeyser û navê împeratorên rûsan çar ji navê împeratorên Romê "Caesar" de dihat.
Giredanê Web.
Oklahoma City paytexta federedewleta DYAyê Oklahoma ye. Bajar di parêzgeha Oklahomayê de ye.
Hejmara niştecihên bajêr 528.042 (2004) e û 29. bajarê mezin ê DYAyê ye. Bi tevî devedora xwe nifûsa wê ji 1 milyonî zêdetir e.
Bajar bi bûyera terorîstî ya di nîsana 1995î ya li dijî palasa hikûmetê pêkhatibû navdar bû. Di vê bûyerê de gelek kesên bêguneh jiyana xwe jidestdan.
Di de li herêmê petrol tê dîtin û ev yeka han çarenûsa bajêr guhertiye. Bajêr bi tevî devedora xwe 1,608.8 km² fireh e. Axa herêmê 396 m ji deryayê bilindtir e.
Pleb (Latînî "plebs", ango gel) ew gelê di Komara Roma de na ji Patrîsyanan de bû. Ewna bi gelemperî ji kerkaran û cotkaran pêk hatî bûn û li 2/3 ên gelê Rêma pêk anî bûn. Ewna li Sklavan, ango dîlan veqetî bûn.
Paş ewna di 494 b.z. de raperîn û ewleyî encax di 287 b.z. de hat peyda kirin re, wek Patrîsyan ji bo ketina Konsulê maf hel girtin.
Columbus paytextê federedewleta DYAyê Ohio ye.
Gorî hejmartinên sala 2004'î hejmara niştecihên wê 730.008 e û herwekî Columbus navenda parêzgeha Franklin County ye.
Rûber: 550,5 km2 ye. Li bajêr pirranî hemwelatiyên bingeh-German (Alman) dijîn.
Patrîsyan gelê Komara Romaya bicîhawazî, ango arîstokrat, burjuva bû. Wûşeya Patrîsyan (lat., "patricius") Latînî ji "pater, patres" (bav, pêşeng) de der keti ye. Patrîsyan xwe wek pêmavanê damezrênerên Roma didît.
Di dema Komara Roma de navbera Patrîsyan û Pleban de zewicîn tune, ango qedexe bû. Bazirganî jî gelek kêm bû. Paş Pleb raperîn re Patrîsyan û Pleban va di mafan de nêzî hev bûn. Pleb wê demê de ji bo Polîtîka maf hel girtin jî, bi gelemperî Patrîsyan dewlet kargerandi dide.
Al-anfal « Bi navê Allah, Bees û Seddam » dokumenteke li ser rejîma Bees û Sedam e ku ji aliyê derhênerê kurd Mano Xelîl ve di sala 2005an de hatiye belavkirin.
Mijara vê fîlmê tevgerên rêjima Beesa Saddam, qetilamên wan ên li dijî miletê kurd e.
Fîlma Al-Anfal ji produksiyona derhênêr û alîkariya televizyona Swîsreyê, Kenalê Zimanê Elmanî ye. Fîlm hatiye wergerandin ji bo zimanên elmanî, înglîzî û frensî. Piştî ku filmê Al-anfal li çend festivalên navneteweyî weke festîvala Solothurn, Singapur, Panorana hate hilbijartin û demek nêzîk li Montréal û li London tê nîşandan.
Mijara Fîlmê.
Şerê bi navê Al-Anfal Saddam Husên li dijî miletê kurd li Kurdistana Başûr di sala 1988an û vir de pêk hatî, bû sebeb ku bêhtir ji 182 hezar mirovên kurd, jin û zar û kal, hatin kuştin û bi deh hezaran gundî bi saxî hatin binerdkirin, an jî hatine wêrankirin û ew iandine destê Iraqê ku ji tîhna û birçîna mirine.
Saddam Husên di sala 1987ê de, kuramê xwe Ali Hasan Al-Majid (ku navê wî ne tenê li cem kurdan, lê li nav dinyayê wek Eliyê Kîmyawî hate naskirin) kire hukimdarê yekemîn li Kurdistanê. Ew jî bi navê sûreya 8ê ya Qur'anê ku bi navê Al-Anfal' e, navê vê sûreyê li şerê xwe yê li dijî miletê kurd kir. Ev sûra li Quranê di dema Muhammed pêxember de hatibû û li ser mesela talankirina mal û milkên gawiran e, Ali Hasan Majid, xwe weke pêxemberê Muhemmed bi nav kir û miletê kurd weke gawiran da xuyakirin. Eskerên iraqî mal û milkên kurdan li xwe behr dikirin û zar û zinc û zilamên wan jî kuştin, ne tenê ev, lê generalên beesî ê muxaberatên Seddam û generalên eskerî keçên kurd ê ciwan li xwe behr dikirin û grûpek ji wan jinan hatine şandin ji bo gazîno û merqesên welatê Misrê, ku heta roja îro kes nizane çi bi serê wan keçan hatiye.
Fîlm, her ku bi taybetî li ser şerê Al-Anfal disekine. Hevpeyvîn û bi sedan dokumentên rêjîma Bees ku kuştin bi rengekî resmî bi kar dianî, lê ji alîkî din ve hinekî li ser mesela zindanan û praktîkên Beesê li zindana û wuha li ser qirkirina milletê kurd li Helebcê jî diaxive.
Fîlm ji destpêka meha 9an ve, dikeve festîvalên filman û di televîzyona swîsrî ya zimanê elmanî de tê weşandin.
Davîdê Tolhildan fîlmekî derhênerê kurd Mano Xelîle.
Naveroka fîlm.
Fîlmê "Davîdê Tolhildan" çîroka xortê Swîsrî Davîd Rouiller, kurê serokê dadgeha Federal a Swîsra a berê, Profesorê zanîngehê û endamê dadgeha kar ya cîhanê ye. Davîd dev ji jiyana xwe a komfort li Swîsra berdidê û ev buye derdora şeş salan, ku cihê xwe di nav refê Gerîla de dîtiye. Davîd, piştî ku hevalê wî ê kurd „Tolhildan“ li Mêrdînê jiyana xwe ji dest didê, navê xwe diguherînê, navê xwe dikê Tolhildan. Davîd ku ji ruh û can di nav hêza azadiya Kurdîstanê de cihê xwe girtiye, buye yekî kurd, ziman, dan û standina wî buye kurdî. Dayîka wî ji Lozana Swîsra berê xwe dide nav çiyayên Kurdistanê, ji bo ku kurê xwe bibîne. Ev xanima swîsrî ji nêz ve dibe şahidek li ser jiyana mirovên canfîda, mirovên bi hurmet û bi rumet, demekê di nav refên keç û xortên Kurd de dimîne. Dawî bi dilekî xweş vedigere welatê xwe. Çîrok ne tenê çîroka dayikek swîsrî ye, çîrok çîroka hemu dayikên kurdin, ku keç û kurê wan xwe dikin qurban ji bo azadiya kurd û Kurdistanê.
Derhêner û piştgiriya fîlm.
Film bi hevkariya derhêner Mano Xelîl û sê Qenalên televizîonên Swîsrî û elmanî û herwiha bi piştgiriya wezareta rewşenbîrî a welatê Swîsra hatiye amadekirin. Fîlmê Tolhildan bi zimanên elmanî, fransî û Itali ne jî hatine dûblaj kirin.
Rexneya fîlm.
Filmê Davîdê Tolhildan nerînek nu, bi çavekî din li şoreşa kurdistanê temaşe dike, zimanekî nu di warê filmên dokumentar di dîroka kurdîstanê de ye.
Qedexe.
Fîlmê Tolhildan beşdarî gelek festîvalên fîlman bû û hîn xelat wergirtin, lê ji ber sedemên polîtîk û sextên dewleta tirk film li gelek festîvalan hate qedexekirin û nehate nîşandan.
Cara pêşîn ji ber mudaxela rêjîma Tirk film li Festivala filman li Emîrata Erebî (Mîrgehên erebî) cend seatan berî wesanê hat qedexe kirin.
Cara duemîn disa ji ber mudaxela qunsilsa tirki li singapor film ji festivala filman li Singapora hat qedexe kirin2008.
Dagirkirina Hispaniayê ji layê Romê ve ji sala 220 b.z. heta sala 19 b.z.
Hispania (bixwîne "Hîspaniya") navê antîk ê latînî yê Nîvgirava Îberê ye. Ew dema Împeratoriya Romê de navçeyeke împeratoriyê bû.
Pê Roman Şerê Pûnîk ê yekem de (264–241 b.z.) Sîcîlya, Korsîka û Sardînya ji Kartacayê hel girtin re, ji bo wan xakan şûnda li Romê bistînin, Kartacayê li Hispaniayê kolonî çêkirin. Paş Keyê Kartacayê Hannibal Împeratoriya Romê li Galya û Îtalyayê bin xist re Împeratoriya Romê ji bo Hannibal û Kartacayê li Hispaniayê derxin komkeştî û artêşên xwe êrîşa Kartacayê kirin û ewna li 206 b.z. de ji Hispaniayê derxistin. Di 197 b.z. ew wek "Hispania citerior" bû navçeyeke Împeratoriya Romê.
Di sedsala 5'an de vîzîgotan Hispania dagir kirin.
Albany paytextê federedewleta DYAyê New York e. Herwekî navenda parêzgeha Albany County ye.
Zanîngeha bajêr University at Albany û Albany College navdar in.
UTC+5 navçeyakê demjimêrî ye. Ew Pakistan Standard Time, West Asia Standard Time.
an jî Yekaterinburg Time tê nav kirin. Bi biharî hin deran(welatên bi *) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+6 dibin. Li wan dernan tê bikaranin;
Navî pir bajaran di DYE da Montpelier e.
Hên jî navî bajarekê li Fransa jî nêzîkî vê ye, Montpellier.
Sedsalek sed salên ji pê hev tê neye. Deh sedsal, ango hezar sal, jî hezarsalakê pêk tî ne. Di salnameya Gregorian de, sedsala pêşin di sala Îsa pexamber hatî dinê de dest pê dike, di sala 100em jî xelas dibe. Yanê Sala 101an êdî di sedsala duyem de ye. Ew salan ber Îsa pexamber hatî bû dinê jî wiha ye. Lê, li wan sedsalên ber îsa pexamber de her ku hejmer mezin dibe dem jî dûra îroj dibe. Di salname de sala "0" tune ye. Gorî wê salnamêye di 2000an de sedsala 20'an xelas bû, di 2001an de jî sedsala 21an dest pê kir.
Sedsal ji bo salnamên dinên wek hîcrî, rûmî jî tê bikaranîn.
Salnameya koçî an jî teqwîma hîcrî, salnameyeke demê ye. Ji bo bi gelemperî gorî hîve tê hejmertin salnameya heyvê jî tê navkirin. Ew bi koçkirina Muhemmed pêxember a ji Mekeyê bo Medîneyê dest pê dike. Muhemmed pêxember ji bo koç bike 27'ê seferê de ji Mekeyê de derket, di 20'ê rezberê de gehîşte Quba û 24'ê rezberê 622an de jî, hîcrî 12 Rebî el-ewel de, gehîşte Medîneyê.
Du cureyên hejmertina demê li gorî salnameya koçî.
1. Salnameya roja ku Muhemmed pêxember hatî Qubayê, 20'ê rezbera 622'an, wek destpêk tê dibîne û gorî tevgerê dinêyê dor roj re tê hejmertin û wek "salnameya hicrî ya şemsî" tê nav kirin.
2. Dema xelîfe Omer de ji bo di salnameyan de tevlîhevî ra kin sala Muhemmed pêxember hicret kirî, sala salnameya koçî ya yekem hat helgirtin. Roja sal dest pê dike jî 1'ê muherema wê salê, gorî salnameya gregorî (miladî) de 16'ê tîrmeha 622'an, hat pejirandin. Hejmeriya salên wê gorî tevgera heyvê dor dinê re tê hejmartin. Kengê hîv dor dinê re 12 caran çerx dibe sala hicrî jî temam dibe.
Navên mehan li gorî salnameya koçî, bi zimanê erebî.
Gorî salnameya koçî sal 1'ê muheremê de dest pê dike. Lê ji bo salnameya koçî gorî salnameyê roj nêzî 10 rojan hindik dajo, navbera wê û salnameya gregorî sal bi sal ciyawazî dibe. Ji bo wê sedeme meha remezan gorî salnameya gregorî her sal gorî salê pêşanî nêzî 10 rojan peş de dest pê dike. Li wê salê her meha kengê hîvik tê dîtin dest pê dike. Mehak 29 rojan an jî 30 rojan pêk tê. Sal bi tunî ji 354 an jî 355 rojan pêk tê.
Îroj li welatên misilmanan bi piranî salnameya gregorî tê bikaranîn. Lê ji bo meh û rojên pîroz, wek Remezan, cejna Boraqê, gorî salnameya hicrî dest pê dikin dîsa jî tê peyçûn kirin. Meha remezan, hec di meha Zîlhice de, cejna Boraqê di 10'ê ye Zûl Hice de gorî salnameya hicrî tê diyarkirin.
10 rojên pêşinên di muherem de gorî Şîyan ji bo şehîdbûna sehebe Huseyîn, nevîke Muhemmed pêxember, pîroz tê dîtîn. Ew roja Aşûreye jî.
Salnameyên gregorî û koçî.
G "(sala gregorî)", H "(sala hicrî)"
Sala gregorî 2006, sala 1427'an a salnameya koçî ye. Salvegara salnameya koçî 19'ê rêbandana 2007'an e. 1428 kengê roj dera ava dest pê dike.
Remezan () meha nehem a salnameya koçî ye.
Remezan, bi receb û şebanê ve ji bo gorî Îslamê mehên pîroz in wek "Sê Mehan" tê navkirin. Herwiha, di vê mehê de misilman rojîyê digrin.
Rojî çiye?
Rojî, ji berbanga sibê ya duemîn heta dema fitarê; yanî tav diçe ava, mirov xwe paraztina ji xwarin, vewarin û tiştin cinsî re rojî tê gotin. Bi sal û nîvê piştî koçkirina Muhemmed pêxamber, ji Mekê cû Medînê, Roji girtina meha Remezan ê ferz bû. Rojî ayînek (îbadet) bedenî ye.
Rojî yek ji Ruknê Îslam ê ye û Muhemmed Pêxember bi tevayî 9 salan rojî girtîye.
Rojiya meha Remezan ê bi vê ayeta pîroz ferz bûye. Xwedê Te`ala di Quran a pîroz de waha dibêje; “ Gelî ew kesên bawerî anîne, çawa rojî ji yên beriya we re ferz bû bû her wusan ji we re ferz bûye. Tê hêvî kirin ku hûn xwe (ji gunehan) biparêzin“. Sûreya Beqere: 2/183
Ferzên Rojiyê.
Divê mirov ji berbanga sibê ya duyemîn hetanî tav diçe ava.
Xwedê Te`ala di Quran a Pîroz de waha dibêje; (Bixwun û vexwun hetanî berbanga sibê ku bendê sipî ji yê reş diyar dibe û paşê hetanî êvarê Rojaya xwe temam bikin) Sûrêya Beqere: 2/187
Sinetên Rojiyê.
- Zû fitara xwe veke û paşîvê jî dereng bixwe. Pêxember silavên Xwedê lê be, di Hadîsekî xwe de waha dibêje; “ Umeta min dema fitara xwe zû vekin û paşîva xwe jî dereng bixînin, di qenciyê da ne“
- Di meha Remezan ê de, divê mirov pir bi xêr û ber be û deriyê xwe ji hejar û belengazan re veke û alîkariya kesên feqîr bike.
- Dema hinekan ji mirov re tiştên ne baş got an jî çêr û xiber da, mirov bêje; “ ez bi Rojî me“ û bersiva wan nede. Dema mirova bersiva kesên nebaş da mirov jî dibe wekî wan û xêra Rojiya mirovan namîne. Divê mirov ne tenê bi divê xwe bi Rojî be, her wusan divê mirov biçav, guh dest, ling hemû cismê xwe bi Rojî be. Divê mirov çavê xwe ji mêzekirina namûsa xelkê, guhê xwe ji guhdarî kirina xeybetê, divê xwe ji derew û çîvanokan bi parêze.
- Di dema fitarê de mirov bêje; “ Ya Rebî, min ji Te re Rojî girt û li ser rizqê Te fitara xwe vedik im, ez Te ji hemî tiştên kêm û nuqsan diparêzim û ji Te re spasdar im. Ya Rebî, Tu Rojiya min qebûl bike û bê guman Tu her tiştan dibihîze û dizane“
Rewşa kesên ku nikarin Rojî bigirin.
Kesên salmezînin an jî ne salmezinin lê nexweşin û tu hêviya saxbûna wan tune û nikarin Rojî jî bigirin, dikarin Rojî bixun û paş ji ber her rojekî de fidye (kefaret) bidin feqîrek. Mirov her roj çi dixwe wî wekî fîdye dide feqîran. Kefaretê Rojiyê di roja îro de, mirov danekî mirovek feqîr bi xwarinê têr bike.
Jina bi hemle an jî zarokan dimijîne, dema Rojî li ser nefsa wan xeter bin, dikarin Rojî bixwun û paşê jî rojiya xwe qeza bikin. Her wusan mirovên rêwî jî di esna rêwîtiyê de dikarin rojî bixun û dema zivirî mala xwe, bi tenê rojên xawrî qeza dike û fîdye lê nakeve. Lê dema ew jinên ku ji jîyana zarokên xwe bi tirsin û rojî girtina wan zirarê bide zarokên wan, wê demê dikarin rojî bixwin û paşê him rojiya xwe qeza bikin û kefaret jî bidin feqîrek.
Muherem (bi erebî: محرم, "muharram") meha yekem a salnameya koçî ye. 1'ê muheremê salvegera koçî ye.
Deh rojên pêşîn a muherem gorî şîayan ji bo îmamê Hesen bin Elî di Cenga Kerbelayê de şehîd bûbû rojên şîne ne. Roja dehem a mehê jî Roja Aşûrayê ye.
Receb (bi erebî: رجب, "Rajab") meha heftem a salnameya koçî ye.
Receb bi şeban û remezanê ve ji bo gorî Îslam mehên pîroz in wek Sê Mehan tê navkirin.
Şe'ban an Şaban (bi erebî: شعبان, "Şa'bân") meha heştem a salnameya koçî ye.
Şe'ban bi receb û remezanê ve ji bo gorî Îslamê mehên pîroz in wek "Sê Mehan" tê navkirin.
Şewal (bi erebî: شوّال, "Şawwâl") meha dehem a salnameya koçî ye. Sê rojên pêşîn ên şewalê cejna Remezanê ye.
Piştî meha Remezanê meha Şewalê tê. Rojiya şeşekan di vê mehê da tê girtin.
Zîlhice yan jî zûlhice (bi erebî: ذو الحجة, "Dhu l-Hijjah") meha dozdehem a salnameya koçî ye.
Hec û cejna boraqê di Zûlhiceyê de ye. Di roja dehem a vê mehê de cejna boraqê dest pê dike û çar rojan dajo. Hec jî di rojên heştem û nehem û dehem tê kirin.
Cejna Qurbanê, Eyda heciyan an jî Eyda qurbanê (;;) li gorî baweriya misilman cejna qurbankirina ajalan a dînê îslamê ye. Ew li gorî salnameya hîcrî di roja 10an a meha Zîlhice de dest pê dike û çar rojan diajo. Ji bo sedema cudahiya di navbera salnameya hîcrî û salnameya gregorî de, 10 an jî 11 rojan ciyawazî heye, li gorî salnameya Gregorî ew her sal di demên cuda de tê pîrozkirin. Cejna Qurbanê herwiha ji bo misilmanan dema ferza îslamî ya serdankirina Kabeyê ye ku misilman bi vê serdanê dibin hecî.
Li welatên ku gelheya wan bi giştî misilman in, cejna Qurbanê weke betlane ya fermî tê pejirandin. Cejna Qurbanê bi Cejna Remezanê re yek ji girîngtirîn cejnên îslamê ye.
Yek ji ceribandinên sereke yên jiyana Îbrahîm ew bû ku bi kuştina kurê xwe yê delal bi fermana Xwedê re rû bi rû bimîne. Li gorî vegotina nû, Îbrahîm her tim pîsxwenê dîtiye ku kurê xwe Îsmaîl kurê Hecîra dikuje. Îbrahîm dizanibû ku ev fermanek ji Xwedê ye û wî ji kurê xwe re got, wekî ku di Quranê de tê gotin "Ey lawo, ez di xewna xwe de dibînim ku ez te serjê dikim", Îsmaîl bersiv da: "Bavo, tiştê ku ji te tê emir kirin bike." Ibrahîm xwe amade kir ku radestî daxwaza Xwedê bibe û xwe amade bike ku kurê xwe wekî bawerî û peristina Xwedê serjê bike. Şeytan di dema amadebaşiyê de, Îbrahîm û malbata wî ji cîbicîkirina emrê Xwedê dûr dixe û Îbrahîm bi avêtina keviran Şeytan ji wî dûr xist. Ji bo bîranîna redkirina Şeytan, kevir li stûnên sembolîk têne avêtin kevirkirina Şeytan di dema merasimên Hecê de.
Xwedê dildariya Îbrahîm a ji bo qurbankirina tiştê ku jê re ezîz bû nas kir û hem Îbrahîm û hem jî Îsmaîl qedrê xwe da. Serfirîşte Cibrayîl ji Îbrahîm re got: " Ey Îbrahîm, te ayetan pêk anîn û berxekî ji esmanê ji aliyê serfirîşte Cibrayîl ve ji pêxember Îbrahîm re pêşkêş kir ku li şûna Îsmaîl serjê bike. Misilmanên cîhanê Cejna Qurbanê ji bo bîranîna hem dilsoziya Îbrahîm û hem jî saxbûna Îsmaîl pîroz dikin.
Nimêja Cejna Qurbanê.
Wek Cejna Remezanê roja cejna qurbanêya pêşin an jî duyem nimêja cejnê he ye. Ew du rekatin û sibe bi cimate tê kirin.
Daraza Qurbanê gorî Zavan.
Qurbanê, ew kesên narewîtî, azad û qasî nîsab male xwe henî dikin. Nîsaba ji bo qurbanê wiha ye: ew kesî, hewceyiyên bingehîyen wek xanî, tiştên bingehiyên xanî, heywana ji bo siyar bûne, sê qat kincên xwe, ew kesên li aborîye wan peyda dike û li deynên xwe bê tir qasî 80, 18 gr zerî xwe heyî qurbanê dike. Lê qurban daraza qurbanê gorî zavan cihê bi cihê ye..
Şafiî.
Gorî şafiîyan qurban kirin "suneta mûekkede" ye. Ew kesên, jin an jî mêr, qanda Nîsab malî xwe heyî re qurban kirin "suneta mûekede" ye.
Malikî.
Gorî malikîyan qurban kirinê "suneta mûekkede" ye. Ew merên qanda Nîsab malî xwe heyî re qurban kirin "suneta mûekkede" ye.
Henefî.
Gorî henefîyan qurban kirin ew kesî rewşa xwe rind re wacib e. Ew kesî, jin an jî mêr, qanda Nîsab malî xwe heyî re qurban kirin wacib e.
Henbelî.
Gorî henbelîyan ew kesî rewşa xwe rind re ferza kifaye ye. Ew merên qanda Nîsab malî xwe heyî re qurban kirin ferza kifaye ye.
Ajalên tên Qurban kirin.
Mih, bizin, hêştir, dewar û ga dikanin werin qurbankirin. Li wan divê ko bikêmasî deve 5, dewar û gemêş 2, mîh û bizin ji 1 dîtî be. Mîh û bizinan ancax yek kes dikana qurban bike. Deve, dewar û gemêşan jî heta 7 kesan mirov dikana tev qurban bike. Ew heywanên bi kêmasî wek çav, gunên xwe tune, naxweş, lawaz qurban nabin.
Cejna Remezanê an Eyda Remezanê an Eyda Rojiyê, (an ') yek ji cejnên misilmana ye. Ew pê Remezan dawî dibe re li sê rojên pêşinên mehê şewal de tê pîroz kirin. "Fitr" di erebî de tê manê "taştî kirin" û ji bo rojî xelas dibe şunda êdî taştî tê xwarin wiha tê nav kirin. Wek Cejna Qurbanê cejna remezanê jî bi nimêja Cejne dest pê dike. Paş nimêj kirin şunda Xutbe jî hat xwendin şunda pîroz kirina cejan dest pê dike. Mirov malbat û merîv û mezinên xwe ser lêdide. Ew bi gelemperî wek "cejna te/we pîroz be" tê pîroz kirin. Di vê cejnê de mirov tiştên şêrîn dike û belav dike, şekir dide zarok e.
Ji bo navbera Salnameya Hicrî û Salnameya Gregorian de 10 an jî 11 rojan ciyawazî heye Cejna Remezan gorî Salnameya Gregorian her salan berwarên cihê tê pîroz kirin.
Azerbeycan, Azerbeycan! (bi azerî: "Azərbaycan, Azərbaycan!") sirûda neteweyî ya Azerbaycanê ye. Ev strana ji Üzeyir Hacıbəyov e, wî ji Komara Demokratîk ya Azerbaycanê di salê 1918an de çêkir. Piştî Azerbeycan dîsa serxwebû, ev sirûda di salê 1991ê de bû sirûda neteweyî.
Sirûd.
Ev sirûda neteweyî ya Azerbaycanê ye. Ew bi herfên latînî û krîlî hate nivîsandin.
Sirûda neteweyî ya Efxanistanê ji sala 2006'an ve "Sououd-e-Melli" an jî "Milli Tarāna" ye. Gotinên sirûdê ji aliyê Ebdulbarî Cehanî ve hatin nivîsandin û muzîka wê jî bi destê Bebrek Wesa hat bestekirin.
Piştî ku hikûmeta talîban xelas bûye, sirûdeke nuh hate çêkirin. Ev sirûda di gulana 2006'an de fermî bû sirûda neteweyî ya Efxanistanê. Gotinên "Sououd-e-Melli" bi zimanê paştûnî ne.
Încîl, Mizgînî, Kitêba muqedes an jî Pirtûka pîroz, navê berhevkiriya nivîsaran e yên ku ji aliyê bawermendên xiristiyan ve pîroz û peyva Xwedê tên hesibandin.
Încîl ji du beşên esasî pêk tê, yanî ji Peymana Kevin û ji Peyama Nû.
Wergera Încîlê bi kurdî.
Wergereke Pirtûka Pîroz ji aliyê weşanxaneya GBV-DILLENBURG li Eschenburg, Almanya hat pêk anîn. Wergêr Mehmet Sait Alpaslan (Seîdê Dêwreş) û Resul Yildirim (Resûlê Qereqoçanî) bûn. Pirtûk di tebaxa 2004'an de derket û ji 1340 rûpel pêk te.
Papa Gregorê sêzdehem (Gregor XIII)
Ew wekî rastvekirin û deqîqtirkirineka Salnameya Jûlîyanî hat danan û dirêjîya salê bi qasî 0.002% deqîqtir dipîva. Armanja wê guhartinê ew bû ko cidatî û jihevtirazana salnameyê û destpêkên werzan, nemaze destpêka biharê ko ji bo dîyarkirina roja gêjin anko cejna Qîyametê an Hêkesorê giring bû, nehêle.
Şêwra yekem a Nîkeyê, li sala 325, ji bo roja pîrozkirina cejna Hêkesorê wek yekşema pê hîva tijîya pêşîna pê biharê destpêkir (Newroz, Ekinoksa pêşin) şunda hat dîtîn re hat bîryar dan. Di 325an de biharê di 21'ê adarê de destpê kir. Wê demê salnameya julianî dihat bikaranîn û ew salên normal ji 12 mehan û 365 rojan pêk hatî bû. Lê bi rastî salak wek 365,25 rojan, 365 rojan 6 saet, hatî bû hejmartin. Ji bo wê sedemê li çar salan rojek serve salên normal dikirin û ew sala 366 rojan dajot. Bi wan salên 366 rojan dajot re sala bermayî dihat gotin. Lê bi rastî salek 365,242190517 rojan dajo. Ew 365 rojan, 5 saetan, 48 hûrdeman û 45,25 çirkan ve yek e.
Gorî salnameya julianî salek ji 365,25 rojan pêk dihat. Navbera salên salnameya julianî û rastî de nêzi 11 hûrdeman ferq he bû. Ji bo wê ferqê 11 hûrdeman 128 salan de rojek pir dihat hejmartin. Di sedsala 16'an ew ferqa 11 hûrdeman wiqas mezin bû ko, biharê 1582'an êdî 11'ê adarê de dest pê dikir.
Ji bo bihar di dema rast de di 21'ê adarê dest pê bike û cejna Hêkesorê di dema rast de were pîroz kirin di 1582an de berwara 4'ê kewçêrê hat wergera 5'ê kewçêrê ye kirin û roja hefte hat neguhertin. Pê wê saz kirine re di 1583an de biharê şunda di 21'ê adarê dest pê kir. Êdî gorî salnameya gregorî sal wek 365,2425 dihat hejmartin û li 400 salan de 303 sal normal 97 sal wek salên bermayî dihat hejmartin. Gorî sala julian li 4 salan salek sala bermayî bû. Gorî salnameya gregorî dîsa 4 salan de salek sala bermayî ye, lê salên bi 100 î par dibin û 400 î par nabin (wekok 2100, 2200) wek sala bermayî nehejmartin û 29'ê reşemiyê tune ye. Lê salên bi hem 100î hem jî 400î tê par kirin (wekok 2000, 2400) dîsa sala Bermayî tê hejmertin û di wan salan de 29'ê reşemiyê he ye. Yanê,
Lê gorî hejmertinên astronomî, yanê bi rastî, sala gregorî jî 0,000310 (= 27 çirkan) roj li rastî zêdetir e. Ji bo wê sedemê li 3230 rojan şunda ekînoks pêşin, ango destpêka biharê, dîsa dikê rojekê pêş de pê bike.
Sala duşeşî - sala ku ji 366 rojan pêk tê ye, ango li gorî salên normal rojekê zêde didome. Di zimanên ji malbata hînd-ewropî de ew sal wek sala 2 şeşan (bisextilis) tê binavkirin.
Sala duşeşî 4 salan carekê dubare dibe. Di salnameyê de li meha reşemî rojek tê zêdekirin û ew meh 29 rojan didome.
Salên duşeşî di salên bi 4an tên parkirin de tên dîtîn. Mînak: salên 1600, 1996 û 2000 salên duşeşî bûn, lê salên 1700, 1800, 1900 ne salên duşeşî bûn. Sala ku bi 100î par dibe û bi 400î par nabe ew sala ne sala duşeşî ye. Dîsa salên 2100, 2200, 2300 ne salên duşeşî ne, lê sala 2400 sala duşeşî ye.
Li gorî salnameya Julianî salek ji 365 rojan pêk tê, lê di rastiya xwe de dinê li dor rojê 365,24219 (nêzî 1/4 rojekê) rojan dizivire. Ji ber vê yekê 4 salan carekê li salnameyê rojek tê servekirin, da ku dengeya salê çêbibe. Eger salên duşeşî nebûna, her çar salan carekê bihar wê rojeke pêş de destpê bikira. Mînak: piştî 120 salan salname wê 1 Adarê nîşan bikira, lê di rastiyê de wê 30'yê Çileyê bûya.
Cara dawî sala 2012'an sala duşeşî bû, piştî wê sala 2016 wê bibe sala duşeşî.
Di rojên ekînoksê de pertavên rojê di nîvê çembera ronahiyê de derbas dibe
Ekînoks ew dema salê ku roj û şev wekhev dibe ye. equinox di du wûşeyên latînî "wekhev" û di "şev" de tê ye.
Di rojên ekînoksan de roj 12 seatan, şev jî 12 seatan dajo. An jî di ekînoksan de pertavên roj li ser ekwatorê çik, ango bi 90° niqira têna dinê. Ekînoks destpêka bihar û payîzê ne. Li salê du ekînoks hêne û ewna nêzî 21ê adarê û 23ê îlonê tê dijîn.
Salnameya heyvê ew salnameyên ku li gorî heyvê tên hejmartin.
Salên heyvê ji mehên heyvê yên ji bo tevgerê heyvê yê dor dinê re de pêk tên. Salek 12 an jî 13 mehan û 354 an 355 rojan diajo. Di navbera salên heyvê û salên rojê de 10-12 rojan ciyawazî heye.
Heyv dor dinê re dizivire û vê tevgerê xwe navbera 29,27 û 29,83 rojan de temam dike. Ji bo vê sedemê mehên salnamayên heyve ji 30 an jî 29 rojan de pê tên. Salnameya Hicrî û salnameya di împeratoriya Romê bêr salnameya julianî dihat bikaranîn salnameya heyvê bû.
Di salnameyê heyvê de mehek pê heyvik hat dîn şûnda dest pê dike.
Salnameya Rojê gorî tevgera dinêyê dor roj re tê hejmartin. Ji bo salnameyên roj gorî salnameyên hîvê hîn rind bi salê rastî va hev digire, êdî li welatan bi piranî salnameyê roj tê bikaranîn. Di salnameyên hîvê de demsal û meh sal bi sal di demaka din de tê dijîn, lê salnameyên roj de ew tim di demakê de tê dijîn.
Erd tevgerê xweya dor roj re di 365,2422 rojan de xelas dike. Salên roj jî gorî vê tê hejmartin. Yanê ji bo ku demsalên salê tim werine hevşêwe demê, divê ku salên salnameyên roj 365,2422 rojan bajon. Ji bo ku Salnameya Julian şuna 365,2422 rojan 365,25 dajot di 128 salan de rojak şaşî dikir. Li sedsala 16'an de êdî wiqas mezin bû ku bihar şuna 21'ê adarê di 11'ê adarê de dest pê dikir. Ji bo vê çewtiyê serast bike papa Gregor XIII ew salnameya hinek hat guhertin kirin da û ew çerxa, salnameya bi navê xwe, salnameya gregorian kir. Salnameya îroj li welatên cîhanê nêzî bi tunî tê bikaranîn salnameya gregorian e.
Li berê Salnameya Julian re Misiran, Persan û Mayayan jî hin cûren Salnameya Rojê bikranî bûn.
Elaq an jî Îqra yek sûreyek ji Qurana Pîroz e. Ew li Mekke hatiye wahîykirin û ji 19 ayetan pêk tê. Ji bo ew behsa gihanekê afirîna mirov dike wiha hatiye nav kirin. Yek caran ji bo ew ayetên xwe ya pêşîn ayetên herî pêşiya ji Mihemed pexamber re hatine û bi fermana "îqra!!", ango "bixwûne!!", dest pê dike wek "îqra" tê navkirin.
Wateya Sûreyê.
96 Sûreya Eleq an Ferkera Bixwîne
Julius Caesar, bi tûnî Gaius Julius Caesar, (12'ê tîrmehê, 100 b.z. - 15'ê adarê, 44 b.z.), mirovê dewletê û dîktator Romê bû. Wî Gallia teva împeratoriyê kir û dema wî de dema komarê di dîroka Romê de xelas kir û bi tenê dewlet bi dikatoriyê kargêr kir. Navê wî Caesar (anku, "Sezar") ji pê wî re di împeratoriya Romê de wek navê împeratoran hat bikaranîn. Dîsa navên wek qeyser û çar ji "Caesar" hatin afirandin, di Împeratoriya Romê ya Pîroz û împeratoriyên Rûs û Bulgaran de jî hat bikaranîn.
Bavê Julius Caesar, bi hevşêwe navî, li Roma "praetor" bû. Ew jî di 62 b.z. de wek "praetor" hat hilbijartin.
Di 60 b.z. de Caesar bi du kesên din Gnaeus Pompeius Magnus û Marcus Licinius Crassus va "triumvîrat" (Kargêra Sêkesan) saz kir. Di wê demê de Caesar bû hem konsul hem jî kargêrê Galiya (îroj bakurê Îtalya, Swîsre û Fransayê ye). Wî li wir bi germanan û brîtaniyan re gelek ceng kirin. Caesar di Şerê Galî de dijî germanan fermandarê galiyan bû. Hin dibêjin ku di wê cengê de nêzî 1 milyon german hatin kuştin û nêzî 0,5 milyon kes jî hatin dîl kirin. Caesar ji pê re li ser wê cengê pirtûkeke, bi navê nivisandî bû. Hin dîroknas wê pirtûkê wek pirtûka herî pêşiya li ser erdnîgariya Fransayê dibînin. Wî di 54 b.z. şûnda çend caran êrîşa girava Brîtanya kir.
Di 53 b.z. Crassus, yek ji triumvîratê, bi destê sasaniyan di cengê de hat kuştin.
Di 49 b.z. de triumvîrat êdî hat feşkilandin û Pompeius û senato Caeser re got ku were Romê û artêşê xwe bifeşkilîne. Li ser vê re Julius Caesar li dijî senato û Pompeius serhilda û êrîşa Romê kir. Senato û Pompeius reviyane Yewnanistanê. Wî di 48 b.z. Pompeius û senato li Yewnanistanê bin xistin û li Romê bi tenê dîktatoriya xwe da zanîn. Ji pê wê re jî di cengên çend salan de li Yewnanistan û Misir û Afrîka bi dawî wî Pompeius di 45 b.z. li Hispaniayê bin xist.
Caesar di jiyana xwe de du jinên Romê re zewicî jî tu zarokên wî nehebûn. Caesar demekê çû Misirê li dijî Pompeius şerấ bike, li wir bi Kleopatra VII re jî hevdît. Ewna evîndarên hev bûn û pê re lawek wan ê bi navê Caesarion çêbûye. Lê ji bo qentûrên Romê ewna nadikanîn bizewicîn. Caesarion ji Caesar şûnda derbazî textê nebû şûna wî pê Şerê Hundir re Octavianus yê ku pê re wek Caesar Augustus tê zanîn, derbazî textê bû û ew dibe împeratorê Romê yê herî pêşîn.
Di dema xwe ya împeratoriyê de wî salnameya xwe ya bi navê Salnameya Iulî ("Salnameya Iuliyen") amade kir. Sosigenesê Misirî bi fermana Julius Caesar Salnameya Hîveyê ya Romaya berê ji Yewnanistan standî bûn çerxa Salnameya Rojê ya Misirê kir. Ew heta sedsala 16'an li Romê hat bikaranîn. Piştî mirina Julius Caeser navê meha yê ku ew lê hatî bû dinê çerxa navê wî "Julius" (: ango niha bi zimanên ewropî wek îngilîzî "July") kirin.
Julius Caesar ji bo dijwareke xwe ya mezin he bû, gelek kesan, hinên di senato de jî, lê hez nedikirin. Di 15'ê adarê 44 b.z. de banga wî ji bo were senato kirin. Ew di têketina senato da bi destên 15 an zêde senatoran hat kuştin. Di nav bedkujiyan de, lawê xwe yê arîşenî Brutus jî hebû. Li pirtûka înglîz William Shakespeare bi navê "Julius Caesar" ew gotinên xwe yên dawî wiha hatiye nivisandîn: "Brutus, tu jî?" û Caeser dikeve erd e...
Çar nasnavê împerator û şahên berê yên Rusya, Bulgaristan û Serbistanê ye. Koka vî navî nasnavê împeratorên Romê "caesar" (, qeyser) e.
Ji bo çarên jin û jinên çar jî nasnavê "çarîçe" tê bikaranîn.
Ew di dema Împeratoriya Romê ya Pîroz de navbera 962'an û 1806'an de hat bikaranîn. Wan xwe wek dewama Împeratoriya Romê didît.
Împeratorên Împeratoriya Awistriya-Macaristan jî xwe wek "Kaiser" dihatin navandin.
Împeratoriya Almanyayê de (1871—1918) jî hin împeratorên wek Wilhelm II xwe wek "Kaiser", anku Qeyser, navandî bûn.
Qiyamet an jî sûreya Roja Piştdawiyê ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 75'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê li sûreya Qariheyê şûnda nazil bûye. Ew ji 40 ayetan de pêk tê. Wê navê xwe peyva "Qiyamet"ê di ayetê yekê de derbaz dibe de girtiye. Qiyamet tê manê vejînayê dûv mirinê re.
Di wê sûre de tê qala roja qiyametê, vejînayê dûv mirinê re, jiyana pişt mirinê re kirin.
Mudesir () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 74 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye. Ew ji 56 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mudesir"ê di ayetê yekemîn de derbaz dibe de girtiye. Mudesir tê manê ew kesê ser xwe girtî, rûpişt kişandî xwe. Ew banga Muhemmed pexember hatiye nazilkirin.
Ew sûre qala fermanên Xwedê dane mirov û rewşa ew kesên guh nadana wan fermanan dike.
Muzemil () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 73 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye.Gorî hin gotgotan ayetên 10emîn, 11emîn, 20emîn li Medîne nazîl bûn. Ew ji 20 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Muzemil"ê di ayetê yekemîn de derbaz dibe de girtiye. Muzemil tê manê ew kesê ser xwe girtî, hatî nuxumandî ye.
Di wê sûre de qala gerek ku pexamber çawa rada û serî hiladariya Fîravûna hemberê Xwedê û dawiya wî dike.
Mearic an jî Meharic () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 70 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye. Ew ji 44 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mearic"ê di ayetê sêyemîn de derbaz dibe de girtiye. Mearic tê manê sêlim, pêlikan.
Di wê sûre de qala balkişandinê ew kesên bawera agiahandinê Quranê nakin, mezinahiya Xwedê, rewşên roja qiyametê de ew kesên Xwedê şerîn dikin dike.
Muhemmed () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 47 emîn e û li bajarê Medîne nazîl bû ye. Ew ji 38 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Muhemmed"ê di ayetê duyemîn de derbaz dibe de girtiye.
Ew sûre de qala rewşa misilmanan, minafiqan û gawiran û hîcrete dike.
Feth () yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 48 emîn e û li bajarê Medîne nazîl bû ye. Ew ji 29 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Feth"ê di ayetên yekemîn, duyemîn û şazdemîn de derbaz dibe de girtiye.
Wê sûre de tê qala peymana Hûdeybiye, cîhad û mizginiyê ku dike Mekke feth be kirin.
Hucurat () di Qurana Pîroz de sûreyek ye. Ew sûreya 49'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 18 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Hucuratê" di ayetên çarem de derbaz dibe de girtiye. "Hucurat" gelejmara şane ye.
Wê sûre de tê qala peymana Hûdeybiye, cîhad û mizginiyê ku dike Meke feth be kirin.
"Mirin" navê pirtûkeka nivîskar Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Aram" e.
"Mirin" ji deh kurteçîrokên nûjen ên kurdî pêk tê. Her deh kurteçîrok jî temaya wan li ser mirinê ye. Mirina ku van 30 salên dawî xwe wekî siyekî berdaye nav jiyana civaka Kurdan, di nav kurteçîrokên Evdile Koçer de xwe bi awayeke din dide der.
Serîyên jêkirî, gundên şewitî, kuştinên nediyar, cendekên ku li ber çeman dikevin, êş û hesreta xerîbiyê û mirinên ku li ber serê civaka me digerin di nava tevna çîrokên Evdile Koçer de bi rengekî nû diherikin.
Zimanê herîkbar, vegotineka sivik û nazik, hevokên sade û dîmenên sînematografîk xwendevanan zeft dike û vedikişîne nava dilê çîrokan.
Qaf () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 49 emîne û li bajarê Mekke û pê sûreya Mûrselat re nazîl bû ye. Ew ji 45 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe tîpa "Qaf"ê li serî ayeta yekemîn de girtiye.
Wê sûre de tê qala şerînê gawiranê pexamber û roja qiyamete kirin. Dîsa tê qala karînê Xwedê, û ji bo wê karîne hêsaniyê afirandinê pê mirin re kirin.
Zariyat () sûreyeke ji Qurana Pîroz e. Ew sûreya 51'ê û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 60 ayetan pêk tê. Wê navê xwe wûşeya "Zariyatê" li ayeta yekê derbaz dibe de girtiye. Zariyat gelejmara bahoz e.
Wê sûreyê de tê qala rewşa ew kesên bawera Xwedê dikin, Îbrahîm û Mûsa pexambar, qevmên Ad û Semûd, qevmê Nûh pexamber kirin.
Tûr () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 52 yemîne û li bajarê Mekke nazîl bû ye. Ew ji 49 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Tûr"ê li ayeta duyemîn de derbaz dibe de girtiye. Tûr ew çiyayê Tewrat ji Mûsa pexamber re nazîl bû ye.
Wê sûre de tê qala rewşa ew kesên bawera Xwedê nakin û ew kesên bawera Xwede kirinî dike hana fîrdewsê kirin.
Necm () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 53 yemîne û li bajarê Mekke, bi tenê ayeta 32emîn li Medîne nazîl bû ye. Ew ji 62 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe wûşeya "Necm"ê li ayeta duyemîn de derbaz dibe de girtiye. Necm tê wateyê stêr.
Ew sûreya qala vahîy kirinê Quraneyê ferîşteyê Cebraîlê Muhemmed pexamber, firehîyayê bexşa Xwedê dike. Dîsa tê qala qewmên Ad û Semûd jî kirin.
Emîn Alî Bedirxan (jdb. 1851 li Kreta, Împeratoriya Osmanî; − m. 1926 li Misir) kurê Bedirxanê Evdalxan û bavê Celadet û Kamûran Bedirxan û Seyîd Moîne
Mîr Emîn Alî Bedirxan di sala 1851ê de hate dinyayê. Wî di xwendegeha Siltanan de, ya ku tenê ji zaroyên mîran re li Stembolê hati bû ava kirin, beşê mafzaniyê, ango hiqûq xwend û bi vê hişê wî weke mirovekî rewşenbîr vebû. Ew mirovekî gelekî jêhatî û şehreza bû. Wî karî bû êdî bi zaneyî bikeve meydana xebatê, nemaze piştî ku ew li ser destê helbestvan û welatperwerê mezin Hecî Qadirê Koyî hati bû xwedî kirin. Vî helbestvanê mezin gelek ji rewşenbîrî, zanîn û hijkirina Kurdistanê xisti bû dilê Mîr Emîn Alî Bedirxan de.
Mîr Emîn Alî Bedirxan berpirsiyariya malbata xwe, weke kurê mezin, êdî girti bû ser milê xwe û di riya welatperweriyê re jî, rêcika bav û kalên xwe girti bû û keti bû xebata rizgarkirina Kurdistanê de. Ji ber vê yekê di sala 1889an de wî û birayê xwe Midhet ji Stembolê berê xwe dane Kurdistanê. Wan li bajarê Trabzonê komcivînek bi beg û axayên Kurdan re li dar xist û kara komcivîneke giştî dikir, da hêrîşeke jinişkave berdine ser Tirkan û Kurdistanê rizgar bikin.
Kariyera pîşeyî.
Di salên 1880-an de, ew bû mufetîşê dadrêsiyê û li gelek bajar û dadgehên Împeratoriya Osmanî xebitî ku reformên darazê yên ku di 1879-an de hatibûn derxistin bicîh bîne. Di 1888 de, ew ji peywirê hate dûr xistin, û ew eşkere bû ku bêyî xebatê heya 1893, dema ku ew yekem hate danîn meclîsa bajarê Konstantinopolis. Di destpêka 1900-an de, ew dîsa wekî mufetîşê dadrêsî hate wezîfedarkirin, û wî şandin gelek bajarên seranserê Empiremparatoriyê wekî Edirne an Enqere.
Ji 1906–1908 sirgûn.
Di sala 1906-an de, karîyera Emîn Alî ji nişkê ve zivirî ku ew hate sirgûn kirin piştî ku pismamê wî Abdürezak Bedir Xan û birayê wî Ali Şamil Bedir Khan hatin tawanbarkirin ku di kuştina Ridvan Paşayê thearedarê Konstantinopojë).
Tevlîbûn di nav rêxistinên Kurd de.
Li dû Serhildana serxwebûna Ciwanên Tirk li dijî Sultan Abdulhamid II destûr hate dayîn ku ew vegere Stenbol û di 1908 de ew bû endamê damezrîner ê Civaka Kurd ji bo Hevkarî û Pêşkeftinê. Wê demê wî têkiliyên nêz bi Ubeydelah Barzanî re saz kirin, ji ber ku ew jî endamê tevgera Kurdî bû. Lê Civat di sala 1909-an de ji hêla Komîteya Unionttihat û Terakkî (CUP) ve hate qedexe kirin ji ber ku tu feydeyek ji rêxistinek Zimanê kurdî nedidît. Sala 1918 ew hate hilbijartin cîgirê serokê Civata ji bo Bilindbûna Kurdistanê, dijberî hilbijartina Abdulkadir wek serok. Lê nakokiyên ku Abdulkadir doza otonomiyê di nav dewleta pêşerojê ya Tirk de dikir didomîn, ji ber ku Emîn Alî Bedir Xan alîgirê serxwebûna Kurd bû lê di heman demê de naskirina dewletê ji hêla siltanek ve wekî Xelîfe. Emîn Alî di danûstandinên Konferansa Aştiyê ya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de jî beşdarvanek çalak bû. Wî nerîn dom kir ku divê parêzgeha Wan di nav Kurdistanekê de bête girtin, dijberî Şerîf Omerî ku Civata ji bo Bilindbûna Kurdistanê temsîl dikir li Danûstandinên Aşitiyê li Parîsê. Wî ji serokê konfêransa aşitiyê li Parîsê re nameyek nivîsand û nexşeyek jî nîşan da, ya ku li gorî wî divê Kurdistanek pêşerojê pêşkêşî nûnerê Brîtanya li Stenbolê, Richard Webb bike.
Emin Ali dê biçûya damezirandina Civaka Rêxistinên Civakî yên Kurd ku doza Kurdistanek serbixwe dikir. Wî dev ji doza Kurd berneda û pêwendî bi Grek dîplomatên ku piştgiriya wan karibû bi dest xwe bixe. Dûv re wî û kurê wî, Celadet Alî Bedirxan, jî piştgirî ji Britishngîlîzstan xwestin, da ku serhildanek Kurd li Mûsil hêsan bikin, lê wan nehişt ku piştgirî bidin dozê. Ji ber ku nêzîk bû ku komarek Tirk dê were afirandin, ew çû sirgûnê Misrê, û li wir di 1926 de çû rehmetê.
Berjewendiyên çandî.
Emîn Alî bi edebiyata Kurdî re eleqedar bû û helbesta Kurdî nivîsand, ew di heman demê de ji muzîka klasîk a rojava jî dilsoz bû. Ew bi Grekî, Frensî, Erebî,Tirkî û Zimanê kurdî xweş dizanibû.
Ew du caran zewicî bû, û bavê heşt zarokan bû, Sureyya, Celadet, Kamuran, Hikmet, Tevfik, Safder, Bedirhan û Meziyet.
Montgomery paytextê federedewleta DYAyê Alabama ye.
Gorî hejmartinên sala 2004'î hejmara niştecihen we 200.983 Einwohner e. Navê xwe ji General Richard Montgomery digire, ku ew di şerê serxwebunê de navdar bûye.
Rûbera parêzgeha wê 215,7/km² ye. Niştecihen wê 47,67% ji çermespiyan pêk tê. Pirraniya wan Afroamerîkaner in.
Phoenix [] paytextê federedewleta DYAyê Arizona ye.
Hejmara niştecihên navendê 1.621.298 û bi tevî parêzgeha xwe jî 3.251.876 e. Bajar di 4'ê gulanê 1868î de hatiye damezrandin. Bajêr li ser 1.230,5 km² yê û parêzgeha wê jî li ser 1.229,9 km² ava ye. Axa bajêr ji rûyê avê 340 m bilind e.
Qemer () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 54 emîne û li bajarê Mekeyê, ji pê sûreya Tariq re nazîl bûye. Ew ji 55 ayetan de pêk tê ye. Peyva "Qemer" bi erebî heyv e. Ji bo di ayeta xweya yekemîn de tê qala behîta qelaştinê hîvê kirin, ew wiha hatiye navandin.
Di sûre de tê gotin ku ew kesên fermanên Xwedê bi cih bînine hena Bihuşt e. Dîs a tê qala Roja Qiyamete, ew kesên ji bo li dija pexembera hatinî ceza kirinî û dawiya hin gelan kirin.
Rehman () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 55 emîne û li bajarê Mekke hatiye danîn e. Ew ji 78 ayetan de pêk tê ye. Navê sûre peyva "Rehman"ê di ayeta yekemîn de derbaz dibe de giritye û yek ji wan 99 navên Xwedê, ango Esma ûl Hûsna, ye.
Di sûreyê da karîna Xwedê, dojeh, bihuşt, bexşên Xwedê danînî mirov cîh digirin. Li paş qala van bexşan kirin re, Xwedê ew aferîdeyêna berpirsiyar re dibêje ku gelo hûn dikanin van bexşan şerîn bikin. Ew ayeta tê va manê, gelek caran tê carîkirin.
Waqihe an jî Waqie () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 56'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Ew ji 96 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Waqiheyê" di ayeta yekê de derbaz dibe de girtiye. Waqihe tê manê qiyamet e.
Di sûre de bûyerên roja qiyamet, ew kesên dike hena bihuşte û bexşên dik wena dane wan kesên çû ne bihuşte û rewşa ew kesnêna bihuştî cîh digirin.
Pir wateyên Phoenix (bi yewnanî: "Φοίνιξ") hene.
Phoenix navî sê bajaran di DYE da ye.
Hedîd () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 57 emîne û neh ayetên xweya pêşin li bajarê Mekke yên din jî li bajarê Medîne hatiye vahîy kirin e. Ew ji 29 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Hedîd"ê di ayeta 25emîn de derbaz dibe de girtiye. Hedîd têye maneya hesin.
Di sûre de tê qala karînanê, zanîstiya û rengdêrên Xwedê kirin. Pêdivêtiyê bawer kirine, rewşa misilmana û manfiqana li axrete kirin. Dîsa tê behza rûbanitiyê li xiristiyanî jî kirin.
Mucedele an jî sûreya Tekoşînê ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ev sûre ya 58'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê bi dû sûreya Munafiqûn re nazil bûye. Ev ji 22 ayetan pêk tê. Wê navê xwe peyva "tûcadîlû"yê di ayeta yekemîn de derbaz dibe, girtiye û tê maneya "têkoşînkirin"ê.
Di sûreyê de qala jiyana malbatê û çewtiya bastana bi navê "zihar" kirinê tê kirin.
Heşr () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 59'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê ji pê Cenga Ûhûd re nazil bûye. Ew ji 24 ayetan de pêk tê. Wê navê xwe peyva "Heşrê" di ayeta duyem de derbaz dibe de girtiye. "Heşr" tê maneya "mişext" e.
Di sûreyê de mezinahiyê Xwedê, gerek bûna malên dewleten ji bo rewşa gel rind kirinê de xerckirin, biratiyê misilmanan cîh digirin.
Mumtehine () ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 60'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê nazil bûye. Ew ji 13 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mumtehineyê" di ayeta nehemîn de derbaz dibe de girtiye. "Mumtehine" tê maneya "ew kesê ku azmûn dike " ye.
Di sûre de tê dibêjin ku bila misilman bi kesên bi Xwedê dijminî dikin re dost nabin, di axretê de kes bi kesî kêr nake. Wekî de tê gotin ku mirov gerek ku kesên misilman re ceng nakin re rind bibore.
Sef () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 61 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 14 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Sef"ê di ayeta çaremîn de derbaz dibe de girtiye. Sef tê manê "rêz" e.
Di sûre karînê Xwedê, nedan sozan ji bo wan tiştên mirov nikane re, dema Mûsa û Îsa pexamber, gunehên wan kesên li rêyê Xwedê ceng kirîye were bexşandin, cîh digirin.
Texabun () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 64 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 18 ayetan de pêk tê ye. Wê navê peyva "Texabûn"ê di ayeta nehem de derbaz dibe de girtiye. Texabun tê manê kar û xesar e.
Di sûre de karînê Xwedê, rewşa ew gelên berêyên Xwedê şerîn kirinî, ew kesên tiştên rind kirinî û bawera xwede kirinîye hena bihuşt û ew kesên Xwedê şerîn bikin jî ye jî hena dojehe, cîh digirin.
Telaq () sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 65 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 12 ayetan de pêk tê ye. Ji bo sûre qala hevûdu berdanê dike wiha hatiye navandin e.
Wê navê xwe peyva "Texabûn"ê di ayeta nehem de derbaz dibe de girtiye. Texabun tê manê kar û xesar e.
Di sûre de tê hevûdu berdanê, derbarî, karînê Xwedê, rewşa ew gelên berêyên Xwedê û pexamber şerîn kirinî, kirin.
Qelem () sûreyek ji Qurana Pîroz e. Ew sûreya 68em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 52 ayetan de pêk tê. Wê navê xwe peyva "Qelem"ê di ayeta yekem de derbaz dibe de girtiye. Qelem tê manê "pênûs".
68 Sûreya Qelem an Ferkera Pênûs
Galya (latinî: Gallia) navçeyake erdnîgariyê di împaratoriya Roma de bû.
Galyayê berê şûna îroj Fransa, Belçîka û bakura Îtalya, rojavaya Swîsre û xakên Elmanya û Holandayên li rojavaya çemê Rhein dikeve bû.
Li Galya dema Roma de di sedsala 6'an b.z. şunda Kelt dijî dibûn. Ew dera di sedsala 2'an b.z. bi destên Romayan hati bû dagir kirin. Dema Julius Caesar jî bi tûnî hati bû ligala Roma kirin.
Dema Koça Qoman, sedsala 4'an de, ew dernan hat bi destên gelên German wek Vandalan, Alamanan, Vîzigotan, Burgundan, Frankan dagir kirin. Ew ji pê re jî hat li Roma kirin.
Derya, navê girseyê avê ye ku rûyê erdê dorpêç kiriye. Ava deryayê ji ava şor pêk tê û ji sedî 71 rûyê erdê ji aliyê ava deryayê û okyanûsan ve tê wergirtin. Peyva deryayê jî ji bo nîşankirina beşên rêza duyemîn ên deryayê ye, wek Deryaya Navîn û hinek golên ava şor ên mezin, bi tevahî dorgirtî, wekî Deryaya Qezwînê hatiye bikar anîn.
Derya avhewaya Erdê nerm dike û di çerxa avê, çerxa karbonê û çerxa nîtrojenê de xwedî rolek girîng e. Mirovên ku deryayê lêkolîn dikin ji demên kevnar ve hatine tomar kirin û di pêşdîrokê de bi awayekî baş hatine kifşkirin kirin. Di îro de lêkolînerên deryayê wekî okyanûsografî tê binavkirin. Tişta herî zêde ya ku di ava deryayê de tê hilweşandin klorîda sodyûmê ye. Di nav ava deryayê de xwêyên magnezyûm, kalsiyûm, potasyûm û merkurî hene. Bi van hêmanên re konsantrasyonên din ên hurik hene. Şorbûn bi berfirehî diguhere, li nêzîkî rûbar û devê çemên mezin û di kûrahîya okyanûsê da bilindtir e; Lê belê, rêjeya xwêyên ku hatine helandin, li seranserê okyanûsan pir kêm diguhere. Bayê ku li ser rûyê deryayê diherike pêlan hildiberîne, dema ku dikevin nava ava şor dişkin. Di heman demê de ba jî bi kêşanê ve herikên rûavê diafirînin, li seranserê okyanûsan gerokên hêdî lê domdar ên avê saz dikin. Hêlên gerîdeyê ji hêla faktoran ve têne birêve kirin, di nav de awayên parzemînan û zivirandina Erdê heye. Herikîna deryaya kûr, ku wekî kembera veguhêz a gerdûnî tê zanîn, ava sar ji nêzikî herêmên polar berbi her okyanûsa ve dibin. Ji ber zivirîna Erdê û bandorên gravîtîkî yên Heyva ku li dora xwe digere û bi rêjeyek hindiktir, ya Rojê, asta ava deryayê de bi giştî rojane du caran bilindbûn û daketin bûn pêk tê. Erdhejeyên binê deryayê yên ku ji tevgerên plakaya tektonîkî yên di bin okyanûsan de derdikevin, dikarin bibin sedema tsunamîyên wêranker, teqînên volkanîk, şimitîna axê ya mezin, yan jî bandora meteorîtên mezin.
Peyvrehnasî (etîmolojî).
Herdû peyvên "derya" û "zerya" ji peyva "zrayah" a avestayî ve hatine, lê "zerya" kevintir e ji ber ku dengê "z" ji dengê "d" kevintir e. Peyva "Behr" jî ji erebî ye.
Mano Xelîl an Mano Khalîl (Qamişlo, rojavayê Kurdistanê) derhênerekî kurd e.
Mano Xelîl li beşa Kurdistana bin destê Suriye hate dinyayê, bavê wî kurdê başûrî ye û dayika wî bakuriya ji derdora Mêrdîne ye.
Xelîl dibistana xwe ya serta û lîse li bajarê Qamişlo qedand. Piştre li Şamê Dîrok û Yasa xwend, lê dest ji xwendinê berda û berê xwe di sala 1986an de da Çekoslovakya û li wir Akadêmia Sînemayê di bin destê mamoste Stanislav Parnicky de akadêmiya derhinêrî di sala 1993'an de qedand.
Mano Xeli niha li Swîsre dijî û weke derhinêr, produsent û kamêrakêş xebata xwe didomîne.
Seferên xaçperestan ya yekem seferên Xaçperestanê herî pêşina bi destên xiristiyanan, bo sebeb û armancê ku Orşelîmê dîsa bidest bixin hatibû li dar xistin. Vê seferê piştî fermana Papa re di sala 1095'an de dest pê kir û bi dagirkirina Orşelîmê di sala 1099'an de re jî dawî dît.
Qûdis û Felestin pê împeratoriya Romê bû du paran re heta 637an de kete dest Ereban. Pê ku di sala 637'an Ereban ket re, di sedsala 11'an de êdî Xristîyanan bo şunda dest xwe xistinê wê de re li fersenda digeriyan.
Di wê demê de bajar û xakên Romê li Anatoliya (li Împeratoriya Bîzansê), ji pê binketina di di 1071an re yek bi yek bi destên Selcuqan diketin. Ji bo artêşa Romê êdî gelek lawaz bûbû û ji hêz de ketîbû, împaratorê Romê ji dewletên Ewropayê, li hemberî Selçukan alîkarî dixwest. Selçukan wê demê de Anatoliya, Antîoxeia (îroj Antakya) û Qûdis dest xwe xistibûn. Bîzansan jî ser van binketinan re, ji bo alikariyên wan bixwazin propogandaya xakên pîroz û qala zehmet kişandina xiristiyanên wan deveran dikirin. Dîsa bi armanca vê împaratorê Aleksios I bo yekkirina mezhebên Roma-Katolîk û Ortodoks pêşniyaz da.
Di wan deman de 18-28'ê sermawezê 1095 li bajarê Clermont ji bo yekkirina wan du mezheban civînek di serokiyê Papa Urbanus II de bû. Di wê civînê de gelek welatan de gelek kardînal û episkop hatîbûn Clermontê. Di dawiya civînê de Papa axaftinake di dîrok de gelek mihîm û navdarê ku wek (an "Deus lo vult!": "Xwedê wê daxwaze") tê navkirin kir. Di wê axaftinê de Papa qala zehmetiyên xiristîyanên xakên Pîroz û lazimiya dest xwe xisitna wan deveran kir. Êdî bi slogana "Deus vult!" propagandayake ji bo seferake pîroz li hemû Ewropayê dest pê kir.
Sefer.
Pê fermana Papayê di biharê 1096an de re, sefereka bê organîze û pêkhatî ji hêla gel û leşkerên hat dar xistin û ewna tavilê derbaza Anatoliya bûn. Lê ji bo ew artêşê bê organîze bû, ewna bi destên Selçukan li bajarê Nikaia (Îznîk) tavilê hatin kuştin. Ew eskerên kanîn ji wê cengê canê xwe bifilitînin şunda vegerîyane bajarê Konstantinopolîsê û xwe dane bendiya Xaçperestên dinên werin.
Ji pê re artêşake dina vê gavê hîn organîze û hîn mezinê bi bingehî ji Fransîyan pêk dihatî ji Ewropayê birê ket. Leşker û Şovalyeyên gelek welatên Ewropayê de dihatinî di meheya adarê 1097an de li Konstantinopolisê gêhiştine hev. Mezinahiya wê artêşa texmînî nêzî 50.000-6000 esker bû.
Artêşa Xaçperestan derbaza Anatoliyayê bû û di 19'ê pûşperê 1097an de siftê bajarê Nikaia (îroj Îznîk) ji selçukan stand. Di 1'ê tîrmehê de jî Selçuqên di serdariyê de li nêzî Dorîlaion (Eskişehirê) îroj bin xistin. Paş van serfiraziyan re Xaçperestan Anatoliya serbiser bi hêsanî derbaz kirin û gêhiştine Kurdîstanê. Wan di 1098an de Edessaya (îroj Riha) dagir kir û li wir Dewletên Xaçperestan herî pêşinê bi navê tê zanîn saz kirin. Xaçiya pê re bajarên dinên Mezopotamya û Kurdîstanê dagir kirin û berê xwe dane ser Antîoxeia yê. Wan Enteqya pê rapêçaneka heft mehan re di pûşperê 1098an de dest xwe xistin û niştiyên wir bi tunî kuştin. Wan li wir Dewleta Xaçperestanê yekî din saz kirin.
Ji pê Antîoxeia re jî bi armancê dest xwe xistinê Qûdisê dewama meşînê xwe kirin. Ew bajara nêzî saleke ku ji 1098an virve di destên Fatimîyan de bû. Di 13'ê pûşperê sala 1099'an de Xristiyan bi artêşake nêzî 14.000 leşker de pêkdihatî dorpêç kirin. Ji ber ku sûrên bajaêr saxlem bûn û Fatimiyan bajar bi serfirazî diparastin ceribandinên pêşin Xaçpêrest bêserfiraz dibûn. Lê bi dirêjbûna rapêçanê re di dawiyê de, pê rapêçanê 5 heftan re wan Qûdis dest xwe xistin. Pê Xaçperestan Fatimî li Qûdisê bêhtir li derên din jî, bi tunî bin xistin re, xwe wek keyê û dewleta Xaçiyayê Orşelîmê da zanîn. Wan ji pê sefer xelas bû re di 1109an dewletake dina bi navê (îroj Trablûs, Libnan) saz kirin.
Ji pê sefera xaçperestê yekem re şûnê ku Xaçperest tê re derbaz bûn de çend Dewletên Xaçiyayê biçûk hatin saz kirin. Dîsa va sefera, sefera tenêyê ku Xaçperest gêhiştine armancên xweyên bingehî bû. Ji vê seferê şunda di tu seferên din de Qûdis bi dest xiristîyanan neket û Xaçperest di wan seferan de bê serkeftî vegeriyan.
İznik (;) navçeyake bajarê Bursa, Tirkiye, ye. Ew li beravên Gola Îznik 86 km dûra Bursa ye. Gorî sala 2000 li wê navçeyê 20200 kes dijî ye.
Îznîk di dîrok de bajarekî gelek gerîng bû. Ew bi destên generalekî Îskenderê Mezin Antigonos I wek hat saz kirin. Li dor 301 b.z de ew bi destên Lysimachos, yek generalekî ji Îskender şunda, şunda hat saz kirin û wî navê jina xwe "Nikaia" lê kir.
Li Nikaia îroj Konsulên xiristîyaniyên pêşin kom bû bûn. Di 325an de Konsula Nîkaia yê Yekem û di 787an de jî Konsula Nîkaia yê Duyem hat kirin.
Nikaia di 1080an de i destên Selçuqan hat dagir kirin. Lê di Sefera Xaçiyayê Yekem de bi alikariya Xaçiyan dîsa derbaza kergarîyayê Bîzansê bû. Paş di 1204an de Konstantinopolis di Sefera xaçperestan a çarem de bi destên xaçiyan hat dagir kirin re, împeratorê Bîzansê Theodoros I Laskaris reviya Nikaia bû. Heta Bîzansan Konstantinopolis di 1261an de şunda dagir kirin Împeratoriya Îznîkê wek dewleta dewama Bîzans bû. 1331an de bajar bi destên Osmanan ket û demakê bû paytexta Osmanan.
Little Rock paytextê federedewleta DYAyê Arkansas e û di parêzgeha Pulaski County de ye.
Hejmara niştecihan 184.081 (2004) e. Rûbera parêzgeha wê bi giştî 302,55 km² ye. Di sala 1821'î de hatiye avabûn.
Lake Champlain, Gola Champlain yek ji golên mezin li bakurê Amerîkayê ye. Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye.
Ji aliyê kolonyalîst Samuel de Champlain ve di sala 1609'î de hatiye keşfkirin û binavkirin.
Masûlke an jî girdik, di laşê mirovan de kêmanî 650 masûlke hene. Ew ne tenê di pil û qoran da, her wisa li pir derên laşê mirovan da hene.
Erkê masûlkeyan.
Erka wan pêkanîna livînê ye. Ji masûlkeyan ra goştê sor jî dihêt gotin. Ew erka livînê bi alîkariya birik, livok û hestiyan bi cih tînin. Mirov dikare masûlkeyên ku di xwînboriyan da û di pir endamên (organên) din da hene (li pişikê, rûvî, dil, gede) bi navê masûlkeyên dûz û masûlkeyên livînê bisinfîne.
Masûlkeyê dil tewirekî din peyda dikin. Masûlkeyên livînê ji bo bicihkirina livînê hewcedarên fermanekî mejî ne. Masûlkeyên di xwînboriyan, gede, rûviyan da û yên dilî, hertim dixebitin; ango ew xwekar (otonom) in.
Masûlkeyên livînê li ser hestiyên cihekî dest pêdikin û li ser hestiyên cihekê din disekinînin. Li goreyê wê şûna xwe dikarin pîl, qor û cihên dî yên laşê mirovan bilivînin.
Xwînber an jî lûleya xwînber (bi îngilîzî: "artery") corekî lûleyên xwînê ye.
Xwîna zikokeyên dil, bi sîstola dil (bi girjbûna zikokeyan) ji dil diherike nav lûleyên xwînê û belavê şaneyên laş dibe. Ev lûleyên ko xwînê ji dil dûr dixin wekî xwînber bi nav dibin. Bi gelemperî, dîwarê hemû xwînberan stûr e, lê ji ber pestoya xwînê, dîwarên xwînberên nêzikê dil hê pirtir stûr e. Şaxwînber (aort), xwînbera pişikan û xwînberên nezikê van xwînberan, wekî xwînberên qayîşokî tê binavkirin. Hê pirtir rîşalên qayişokî di nav dîwarê xwînberên qayişokî de cih digire.
Dîwarê xwînberan.
Dîwarê xwînber û xwînhêneran ji sê çînan pêk tê. Navê van çînan; Çîna derve (Tunica externa), Çîna naverast (Tunica media) û Çîna navî (Tunica intima) e. Pêkhatê û stûriya van çînan li gor erkê xwînber û xwînhêneran ava bûye.
Çîna navî (Tunica intima).
Ev çîna lûleyê, ji qorên rûkeşeşane (şaneya rûkeş), bestereşane (şaneya bester) û rîşalên qayişokî pêk tê. Rûkeşeşane ji rêzek(qorek) xaneyên epîtelî yên pahn pêk tê. Ne tenê xwînber, lê hundirê hemû core lûleyên xwînê bi rêzek xaneyên epîtelî ve hatiye niximandin. Ev beşa şaneya epîtelî(rûkeşe şane) wekî endotelîum tê binavkirin. Çîna endotelîum ji lûleyên xwînê, hetanê guhike û zikokeyên dil didome. Rûyê endotelîumê lûs (hilû) e, loma xwîn bi hêsanî di nav dil û lûleyên xwînê de diherike. Ango edotelîum, rê li ber lêkxişana navbera xwîn û lûleyên xwînê digire. Li binê endotelîumê de pêkhateyek bi navê perdeya binyat (bi înglîzî: "basement" "membrane") heye. Ev pêkhate endotelîumê bi qata bestereşanê yê ve girê dide û dîwarê lûleyan zexm dike. Xaneyên endotelîumê, madeyen pewîst, yên wekî xurek, av, oksîjen û hvd bi navbeynkariya perdeya binyat, ji bestereşaneyê digire. Beşa dawî ya çîna navî ji qata rîşalên kayişokî ("elastic fibers") û rîşalên kollogenî ("collagenous fibers") pêk tê. Bi hebûna van rîşalan, dîwarê lûleya xwînê hê pirtir zexmtir û qayîşokî dibe. Her wisa eger ji ber bîrîndarbûnê, zîyanek bigihîje lûlelyan û xwîn ji lûleyê biçe, rîşalên kollogenî alîkariya xwînmeyînê jî dike.
Çîna naverast (Tunica media).
Bi gelemperî ev çîn, qata herî stûr a xwînberan e. Ev çîn, ji qatên lûsemasûlke û bestereşane pêk tê. Hin ji masûlkeyan bi şêweyek bazinî û hin jî dirêjkî bi cih bûne. Xavbûn û girjbûna masûlkeyên bazinî, lumena lûleyê teng dike an jî fireh dike. Bi vî awayê pestoya xwînê û herika xwînê ya nav lûleyan diguhere. Girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyan ji aliyê demarên taybêt ên lûleyan ve tê birêvebirin. Komek xaneyen demarî (demarexane) li ser dîwarên lûleleyên xwînê de cih digire, ev demarexaneyan wekî demarên lûleyê ("nervi vasorum") tê binavkirin. Ji xeynî demarên lûleyê, demarekoendama xweyî û hin hormon jî bandor li ser lûsemasûlkeyên lûleyên xwînê dikin. Lûsemasûlkeyen çîna naverast, bi tora rîşalên kollegenî tê destekkirin. Li gel destekkirina masûlkeyan, rîşalen kollogenî çîna naverastê bi çîna derve û bi çîna navîn ve jî girê dide. Di nav rîşalên kollogenî û derdora rîşalên kollogenî de qatek rîşalên kayişokî heye. Qata rîşalên qaîşokî çîna naverastê ji ya derve cihê dike. Rîşalên qaîşokî tenê di dîwarên xwînberên nezîkê dil (Xwînberên qaîşokî) de heye.
Çîna derve (Tunica externa, Tunica adventitia).
Ev çîna dîwarê lûleya xwînê, ji bestereşaneyê pêk tê. Bi gelemperî ji rîşalên kollogenî pêk tê. Li dîwarê xwînberan de li gel rîşalên kollogenî, hin rîşalên qayişokî jî cih digire. Çîna derve, xwînberan bi şane û endamên derdor ve girê dide. Bi vî awayê cih û şiklê xwînberan naguhere, sabît dimîne. Li ser xwînber û xwînhênerên gewre de hin lûleyên zirovok hene. Wan lûle wekî, lûleyên lûleya (bi latînî: "vasa vasorum") bi nav dibe. Dîwarê xwînber û xwînhêneran stûr e û ji çendan çîna pêk tê, pêdiviya xaneyan bi madeyên nav xwînê heye. Lûleyên lûleya, madeyên pêwîst, yên wekî oksîjen, xurek, hormon av û hvd. di nav xwînê de digihînin xane û şaneyên li dîwarê lûleyên xwînê.
Navkirina xwînberan.
Şaxwînber (Aort) xwînbera sereke ye. Şaxwînber ji zikokeya çep a dil dirêjî laş dibe, ji xeynî xwînbera pişikan, hemû xwînber û xwînberok ji şaxwînberê şax dibin. Bi gelemperî xwînber navê xwe ji endam an jî şaneyan digirin. Wekî mînak; xwînbera kezebê, xwînbera pişikan. Ango xwînber, xwînê ji dil digihîjîne kîjan endamê, navê wê endamê digire. Gava mirov dibêje xwînbera gurçikê, diwê mirov wisa fahm bike; “xwîna ji dil derketiye, ber bi gurçikan ve diherike”. Xwînber her ko ji dil dûr diçin teng dibin, pêşî dibin xwînberok, xwînberok jî hê pirtir şax didin û lûleyên ziravok, ango mûlûleyan pêk tînin.
Hin taybetmendiyên xwînberan.
Ji dîwarên xwînberan jimartina dillêdanê
Pestoya xwînê ya nav xwînberan berz e. Heke ziyanek bigihîje xwînberan, rawestandina xwînçûyînê gelek dijwar e. Ji ber vî sedemê, hemû xwînber ji çerm dûr, di nav kûrahiya şaneyên laş de dirêj dibin. Ev lûleyên ko li bin çermê dest û mil û çîpên mirov de dixuyê, ne xwînber, lê xwînhêner in. Di laşê mirov de, ji bilî xwînbera pişikan, hemû xwînber, xwîna têroksîjenî diguhezînin şane û xaneyên laş. Xwînbera pişikan xwîna kêmoksîjenî diguhezîne pişikan. Pestoya xwînê ya nav xwînberan li gor çerxa dillêdanê diguhere. Dema sîstola dil de pestoya nav xwînber berz e, loma xwînber fire dibe. Dema dîastola dil de pestoya xwîna nav xwînberê nizm dibe û xwînber teng dibe. Ji guherîna pestoya ser xwînberên li zend, li stu, li çîp de mirov dikare kutana dil seh bike, an jî hejmara dillêdanê bihejmirê.
Xwînhêner an ji bi ingilizî ”"vein"”, navê corekî lûleya xwînê ye. Xwînhêner, xwîna li derdora xane û şaneyên laş berhev dike û ber bi dil ve vediguhêzîne. Ango, xwîna ji zikokeyên dil derdikeve û bi navbeynkariya xwînberan belavê laş dibe, îcar bi navbeynkariya xwînhêneran dizivire guhikeyên dil. Aresteya herika xwîna nav xwînhêneran ber bi dil ve ye. Xwînhênerên dûr ê dil, zirav in û wekî xwînhênerok bi nav dibin. Xwînhênerok xwînê ji mûlûleyên xwînê werdigire, her ko ber bi dil ve diçe, xwînhênerokên zirav, digihîjin hev. Bi tevîhevbûna xwînhênerokan, xwînhênerên hê firehtir pêk tê. Xwînhêner jî bi hin pirtir xwînhêneran ve tevî hev dibin û xwînhênerên sereke pêk tînin. Xwînhênerên sereke firehtir û gewretir lûleyên xwînê ne. Xwînhênera sereke ya jorîn (bi latînî: "superior vena cava") û xwînhênera sereke ya jêrîn (bi latînî: "inferior vena cava") xwînhênerên serekê ne.
Pêkhateya dîwarê xwînhêneran.
Dîwarê xwînhêner jî wekî mîna dîwarê xwînberan, ji sê çînan pêk tê. Lê dîwarê xwînhêneran ji yên xwînberan teniktir e. Bi gelemperî lumena xwînhêneran ji ya xwînberan firehtir e. Rîşalên qaîşokî yên di nav dîwarê xwînhêneran, ji yên xwînberan kêmtir e. Pestoya xwîna nav xwînhêneran gelek nizim e. Loma, ji ber hêza erdkêşiyê xwîn nikare bi asayî ji jêrê laş, ber bi dil ve biherike. Bi taybetî di lumena xwînhênerên jêrê dil de derîçe hene, ev derîçe rê li ber vegera xwînê ya berjêr digirin, herika xwînê aresteyê dil dikin.
Corê xwînhêneran.
231x231px
Hin xwînhêner li rûyê laş hema di bin çerm de dirêj dibin ev xwînhêner wekî xwînhênerên rûkar tê navkirin. Xwînhênera rûkar bi çavê tazî, di bin çerm de bi rengê şîn xuya dibe. Xwînhênerên rûkar alîkariya rêkxistina pileya germahiya laş dike. Piraniya xwînhêner di kûrahiya laş de, ji çerm dûr, li rex xwînberan, di nav bestereşane û masûlkeşaneyan de dirêj dibin. Ev cor xwînhêner, wekî xwînhênerên nawkar bi nav dibin.
Erkê Xwînhêneran.
Ji ber firehiya lumena xwînhêneran, %64ê xwîna laş hertim di nav xwînhêneran de ye. Ji ber vî taybetmendiyê, xwînhêner wekî cihê embara xwînê jî kar dikin. Dema pêdiviya laş bi xwînê zêde dibe, îcar bi bandora sîstema xweyî ya koendama demarê, masûlkeyên li dîwarên xwînhêner girj dibin, bi vî awayê lumena xwînhêner teng dibe, xwîn ber bi dil ve diherike û belavê laş dibe. Pêkhateya xwîna nav hemû xwînhêneran ne wekhev e. Xwînhênerên gera xwînê ya pişikê, xwîna têroksîjenî ji pişikan ber bi dil dikişînîn. Herwisa xwînhênerên navikapitik (bi înglîzî: "umblical cord") jî, ji laşê dayikê xwîna têroksîjenî werdigirin û didin pitikê. Xwînhênerên gera xwînê ya sîstemî, xwîna kêmoksîjenî aresteya dil dikin. Ango, xwînhênera pişikan û xwînhênera navikapitik, xwîna têroksîjenî li xwe digirin, hemû xwînhênerên din ên laş, di lumenê xwe de xwîna kêmoksîjenî vediguhazînin.Hinek ji xwînhêneran xwînê raste rast nagihîne dil, wekî mînak xwînhênera derî ya kezebê. Xwînhênera derî ji mûlûleyên zerevdank, spil, pankreas û rûviyan xwînê werdigire û vediguhazine mûlûleyên kezebê.
Navkirina Xwînhêneran.
Xwînhêner navê xwe ji endamê tekîldar ve digire
Xwînhêner jî wek mîna xwînberan, navên xwe ji endamê tekîldar ve digirin. Wekî mînak Xwînhênera pişikan, xwînhênera kezebe, xwînhênera gurçikan û hvd. Wateya xwînhênerê ev e ko xwîn ji endam derketiye û ber bi dil ve diherike. Wekî mînak xwîna kezebê bi navbeynkariya xwînhênera kezebê ber bi dil diherike.
Pêkarên li ser herika xwîna xwînhêneran.
Girjbûna masulkeyan alîkariya herika xwînê dike.
Li gel derîçeyan, du hêzên din jî li ser herika xwîna nav xwînhênaran de bibandor e. Hêza yekem, ji henase girtin û hanese danê (bêhngirtin û bêhndayînê) peyda dibe. Gava mirov henase digire, qebareya sîngê mirov zêde dibe, ev rewş pestoya nav sîngê nizim dike. Guhikeyên dil ji ber kêmbûna pestoya sîngê hê pirtir xwînê ji xwinhêneran dimijîne ev rewş wekî pompeya sîngê (bi înglîzî: "thoracic pump") tê navkirin. Heza duyemîn hê pirtir bandor li ser herika xwînê dike. Ev hêz ji girjbûn û xavbûna masûlkeyan çê dibe. Derdora xwînhênerên nawkar bi masûlkeyên peykerê (peykeremasûlke) dorpeçî ye. Di nav xwînhêneran de derîçe hene. Dema masûlke girj dibin, xwînhênerê dişidînin. Bi girjbûna masûlkeyan qebareya xwînhênerê kêm dibe û pestoya xwîna nav xwînhênerê berz dibe. Ji ber pestoya xwînê, derîçeyê jorê masûlkeyan ve dibe. Xwîn bi yek alî, ber bi dil ve diherike. Bi taybetî, masûlkeyên çîp, hêt, pişt û milan zorê didin xwîna nav xwînhêneran. Ango dema mirov dimeşe an jî milê xwe dilivîne, herika xwîna nav xwînhêneran leztir û hêsantir dibe.
Nexweşiya varîs.
Hin caran derîçeyên xwînhêner baş nayên girtin û tewahiya xwînê aresteyê dil nakin. Ji ber hêza erdkêşiyê xwîn di nav lûleya xwînê de berhev dibe. Ev nexweşî bi taybetî di xwînhênerên çîp û hêtan de çê dibe. Navê vî nexweşiyê varîs e. Xwînhênerên varîsî gelek fireh dibin û li hin beşan li ser hev ba dibin. Xwînhênerên rûkar hê pirtir bi nexweşiya varîsê dikevin. Mirov dikare bi hesanî varîsên çîp û hêtan bi çavê tazî bibîne. Bi gelemperî xwînhênerên varîsî bi rengê şîn xuya dibin.
Şabanî yek ji çiyayên heri bi nav û deng e li devera Guliya.
Çiyaye Şabaniyê bi şerê di navbera eşîra Guliya û Brîtaniyan navdar bûye. Herwisa gelek şerên din ên li hemberî dagirkeriya Iraqê hatine kirin jî qewimîne.
Li serê Çiyayê Şabanî gelek golen kûr yen avê hene. Her wisa Çelekî gelek mezin li serê Çiyayê Şabanî heye, ev Çele navdar e bi Çele setiya.
Gundên dewrûberên Çiyayê Şabanî.
Gundên Guliya ne. Navçeya Batifa, Sirkotki, Xendeke, Xizava, Behnune, Deştaçiyê, Baneke, Gereke, Avgenî, Melaereb, Bexebar 1, Bexebar 2, Pelgişk, Kelhaxare, Merge, Avaxeraban, Derişke, Zireze, Dimkan, Siyaratika, Keşane, Şîlane, Şeline, Şidene, Soriye, Rise, Sile, Nizore, Bilçane, Berhole, Avihe, Derengava, Govike, Kaniyatiyan, Bigova hwd.
Li Kurdistana bakur di nav gel de û di hin pirtûkan de li dewsa lûleyên xwînê, peyvên wekî porgên xwînê damarên xwînê, demarên xwînê, rehên xwînê, regên xwînê, boriyên xwînê û hvd. tên bikaranîn, lê a rastî, van peyvan ne li gor zanista biyolojiyê ye. Bi ingilîzî ev peyv wekî ”blood vessel” tê bikaranîn. Wateya “blood” xwîn e, wateya “vessel”jî lûle an jî borî ye. Her wisa li dibistan û zaningehên başûrê Kurdîstanê de bi salan e peyva lûleya xwînê tê bikaranîn.
Lûleyên xwînê wekî mîna tora boriyan li hemû beşên laş de belavî ne
Lûleyên xwînê wekî mîna tora boriyan li hemû beşên laş de belavî ne. Di laşê mirov de sê cor lûleyên xwînê heye. Navê vana; xwînber, xwînhêner û mûlûleyên xwînê ye.
Dil xwînê pompe dike nav lûleyên xwînê, aresteya herika xwînê di nav lûleyên xwînê de bi yek alî ye. Xwîna ji zikokeya dil tê pompekirin; dorbidor, di nav xwînbera sereke, xwînber, xwînberok mûlûleyên xwînê, xwînhênerok, xwînhêner û xwînhênera sereke de derbas dibe û vedigere guhikeyên dil. Lûleyên ko xwîn ji zikokeyên dil dûr dixin, wekî xwînber tên navkirin. Şaxwînber (Aort) û xwînbera pişikan, xwînberên sereke ne. Xwînber her ko ji dil dûr dikeve wekî mîna guliyên darê şax dide û hê pirtir xwînberên ziravtir pêk tîne, ji van xwînberan re dibêjin xwînberok. Xwînberok jî hê pirtir şax didin û ziravtir dibin, bi vî awayê mûlûleyên xwînê çê dibin. Mûlûleyên xwînê di navbera xwînberok û xwînhênerokan de cih digire. Xwînhênerok lûleyên teng û zirav in, aresteya herika xwîna nav xwînhênerokan ber bi dil ve ye. Xwînhênerok di hin beşên laş de digihîjin hev û tevî hev dibin bi vî awayê lûleyên hê firehtir çê dibin, ji vana re dibêjin xwînhêner. Xwînhênerên ji endamên laş tên, digihîjin hev. Ji van xwînhêneran, xwînhênera sereke çê dibe. Xwîna ji zikokeye derketî, dawiya dawî bi xwînhênera sereke, vedigere guhikeya dil. Ango lûleyên ko xwînê tînin guhikeyên dil, wekî xwînhêner tên navkirin.
Di navbera xwînber û xwînhêneran de lûleyên ziravok ên wekî mû hene, van lûleyan wekî mûlûleyên xwînê tên navkirin.
Pestoya xwînê di nav xwînberan de herî bilind e. Loma dîwarê xwînberan ji yên xwînhêneran qalindtir e. Rîşalkên qayîşokî û masûlkeyên dîwarê xwînberan ji yên xwînhêneran zêdetir e.
Guherîna oksîjen û karbona dioksîdê bi navbeynkariya mûlûleya xwînê pêk te. Her wîsa navbera xwîn û şileya derdora şane û xaneyên laş de guherîna xurek û madeyên paşmayî jî di mûlûleyan de pêk tê.
Lûleyên xwînê, bi alikariya dil, xwînê di hemû beşên laş de digerîne û cardin vedigerîn dil. Ev kar wekî xwîngerî bi nav dibe. Di laşê mirov de sê cor xwîngerî (gera xwînê) heye.
1.Xwîngeriya koronerî
2.Xwîngeriya pişikan
3.Xwîngeriya sîstemî
Masûlkeyên dil bi gera koronêrî, ji xwînê oksîjen û xurek digirin, karbona dioksîd û madeyên paşmayî jî didin xwînê. Ango gera kororonerî ya xwînê, navbera dil û masûlkeyên dil de pêk tê.
Xwîna kêmoksîjenî bi navbeynkariya xwîngera pişikan, di mûlûleyên pişikan de oksîjena xwe zêde dike û karbona dîoksîda xwe jî kêm dike, bi vî awayê xwîna têroksîjenî vedigere dil. Gera xwînê ya navbera dil û pişikan wekî gera pişikan bi nav dibe.
Xwîna têroksîjenî ji dil belavê laş dibe, oksîjenê dide xane û şaneyên laş, ji xaneyên laş jî karbona dîoksîdê digire û dibe dil. Ev xwîngerî jî wekî gera sîstemî tê navkirin.
Tora mûlûleya xwînê di navbera xwînberok û xwînhênerokan de cih digire.
Mûlûleya xwînê (bi înglîzî "capillary")di nav lûleyên xwînê de a herî ziravtir e. Qalindiya mûlûleyan bi qasî 8-10 µm (mîkrometre) ye
. Lumena mûlûleyan wîsa teng e ku xirokên sor bi rêza yekûyek di lûleyê de derbas dibin
. Seranserê hemû endam û piraniya şaneyan bi torên mûlûleyên xwînê dagirtî ne. Torên mûlûleya xwînê ji xwînberokan derdikeve û dirêjê xwînhênerokan dibe. Ango, di navbera xwînberok û xwînhênerokan de tora mûlûleya xwînê heye.
Erka mûlûleya xwînê.
Navbera xwînê û şaneyan de guherîna madeyan li tora mûlûleyên xwînê de pêk tê.
Xwîna mirov ji lûleyan dernakeve derve, lê madeyên nav xwînê yên wekî; oksîjen, karbona dîoksîd, xurek, av, hormon û şileya xwînê ji mûlûleyan derbasî xane û şaneyan dibe. Her wisa madeyên nav xane û şaneyan jî bi navbeynkariya mûlûleyan derbasî nav xwînê dibe. Bi kurtasî, erka sereke ya mûlûleya xwînê, navbera xwîn û şaneyan de guhertina (alûgor) made ye. Dîwarê mûlûleya xwînê gelek tenik e û ji boy molekulên hûrik, wekî parzûnek nîvdelînbar kar dike. Wekî mînak: Di masûlkeşane (şaneya masûlke) de oksîjen û xurek ji parzûna xaneyên mûlûleyên nêzî dawiya xwînberokan, ji xwînê derbasî derdora masûlkeşane dibe. Karbona dîoksîd û madeyên paşmayî yên masûlkeşane jî ji parzûna xaneyên mûleleyên nêzî xwînhênerokan derbasî nav xwînê dibe.
Pêkhateya mûlûleya xwînê.
Dîwarê mûlûleya xwînê ji çînek xaneyên epîtelî yên pahn pêk tê.
Dîwarê mûlûleyan ji çînek xaneyên epîtelî yên pahn pêk tê. Ev çîn wekî endotelîum tê bi navkirin. Çîna endotelîumê bi perdeya binyat (bi îngilîzî: "basement membrane") ve dorpêçî ye. Perdeya binyat xaneyên mûlûleyê li berhev digire û şiklê lûleyî dide mûlûleyan.
Gelemperiya şaneyan tora mûlûleyan lixwe digire, lê mêjera tora mûlûleyên xwînê di hemû şaneyan de ne wekhev e. Şaneyên çalak ên wekî; masûlke, kezeb, pişik û gurçikan hê pirtir torên mûlûleya xwînê lixwe digirin. Şaneya korneaya çav, şaneya epîdermîs (rûkeşeşane) û kirkiroka hiyalîn bê mûlûleyên xwînê ne.
Di tora mûlûleya xwînê de guherîna madeyan.
Li dîwarê mûlûleyê de ji bo guhertina madeyan,pestoya hîdrostayî û pestoya osmozî du hêzên sereke nê
Erka sereka ya mûlûleya xwînê, guherîna madeyan e. Ev guherîn bi du aliyan ve çê dibe. Hin made ji xwînê tên parzûnkirin û derbasî derdora xane û şaneyan dibe, hin made jî ji derdora şaneyan ber bi xwînê tên mijandin. Du hêz, pestoya hîdrostayî û pestoya osmozî li ser made guhertinê de bibandor in
. Kîjan pesto zêde be, ew arasteya made guherînê diyar dike.
Pestoya hîdrostayî.
Heke şilemenîyek di nav cihekî girtî de bimîne pestoya hîdrostayî peyda dibe. Mêjera pestoya hîdrostayî bi qebareye tasa girtî ve heye. Gava qebareya tasa girtî kêm bibe, pestoya hîdrostayî ya şilemenîya nav tasê zêde dibe.
Dil bi lêdanê, xwînê pompe dike nav lûleyan bi herika şilemeniya xwînê lûle piçek fireh dibe lê ev firehbûn qebareya lumena lûleyê bi têra xwe zêde nakê, loma xwîn zorê dide dîwarê lûleyên xwînê û bi vî awayê pestoya hîdrostayî peyda dibe. Arasteya hêza pestoya hîdrostayî, ji lumena lûleya xwînê, ber bi derveyî lûleyê ye. Madeyên nav xwînê ji ber hêza pestoya hîdrostayî tên parzûnkirin. Pestoya hîdrostayî ya beşa mûlûleya nezî xwînberok, herî bilind e. Her ku ji xwînberokan dûr dikevin, pestoya hîdrostayî ya mûlûleyan jî kêm dibe.
Pestoya osmozî.
Hêza duyem a li ser guherîna madeyên nav xwînê, pestoya osmozî ye.
Pestoya osmozî ji ber proteînên nav xwînê peyda dibe. Proteîna albumîn yek ji proteînên xwînê ye. Albumîn hertim di nav xwînê de dimîne, ji lûleyên xwînê dernakeve derve. Li her aliyê mûlûleya xwînê de mêjera albumîn westar (sabît) e. Loma hêza pestoya osmozî ya xwînê jî westar e
. Li her derê mûlûleya xwînê de hêza pestoya osmozî 25mmHg ye. Aresteya hêza pestoya osmozî,ji derdora şaneyan ve ber bi lûmena mûlûleya xwînê ye. Ango Pestoya hîdrostayî û pestoya osmozî dijî hev kar dikin. Heke pestoya hîdrostayî berz be, molekul û şilemenî ji xwînê derbasî derdora şaneyan dibe. Na, heke pestoya osmozî ji pestoya hîdrostayî berztir be, vê gavê molekul molekul û şilemenî ji derdora şaneyan derbasê nav xwînê dibe.
Dîfuzyon.
Ji xeynî pestoya hidrostayî û osmozî, hin molekûlên hurik jî bi difuzyonê ji diwarê mûlûleya xwînê derbas dibin. Molekulên çewrî (lîpîd), oksîjen û karbona dîoksîd bi dîfuzyona sade ji dîwarê mûlûleyê derbas dibin. Glukoz, asîdên amînî û îyonên wekî sodyum, potasyum, kalsiyum jî bi dîfuzyona hêsankirî ji dîwar derbas dibin.
Devera Gulliyan, dikevîte bakurê rojhelatê Zaxo, Ev devere li destpêkê dihat hijmartin ligel devera sindiyan paş li sala 1924 bo yekem car ev devere bi nave Gulî hat hijmartin. Bêgoman bo yekem car Gundê bêrsivê dihat hijmartin wek navçe, paş bo demekê kurt Gundê Dêmka dibîte navçe û herwesan Gundê Behmun jî wek herdu gundên dî dibîte navçe bo demekê kurt. Li dawiyê Gundê Batîfa dibîte Na`hî û her ta nuke jî her ewe.
Ramana Batîfa ewe ku cihek deştî ye û ba û barov li ser da dihên. Batîfa dihêt dabeşkirin li ser du beşan, yek ewe ku dikevîye ser deşta sindiyan ve û beşê duyê jî yê çiyayî ye.
Devera Batîfa dihêt hijmartin yek ji deverên giring jibo kiştokalî, yek ji giringiyên wê eew ku rûbarê Xabûr dinava çiyayên wê deverê da dihêt, mina çiyayê Nizor, Rîsî, Serkî, Şowînî, Şabanî û çendekên din.
Ji bilî rûbarê Xabûr ev du rûbarên dî jî yên giring yêt heyîn, ew jî rûbarê Keşanî û Sîrkutkî yê û çendîn kaniyên binav û deng yêt heyîn.
Hindek ji şînwarên kevnar yên vê deverê even xwarê ne.
Ruberê devera Batîfan 208 kîlometrin û 76 Gundan bi xo ve digirît. Dihêt diyarkirin ku ev deverek wek hemo deverên dî yên Kurdistanê ji aliyê rejîma Baasê ve hatîye wêran û kavil kirin
Mîkrometre, maykrometir (sembola wê µm, bi înglîzî "micrometer") yekîneka pîvana dirêjahiyê di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan anko SI da ye û himberî milyon yeka (yek li ser milyon) metreyê ye. Navekê kevintir yê yekînê "mîkron" ("maykron") e. Bi rênivîsa matematîkê bi vî rengî dihêt nivîsîn: 1×10−6 m.
Mîkrometre yekîneka berbelav jibo pîvana pêldirêjahî ya tîrêjên jêrsor e.
Kelehêz (bi Inglîzî "superpower") zaraveka siyasî ye ko di warê siyaseta navneteweyî da jibo welatekî dihêt bikaranîn ko di hindek biyavên mîna şîyanên leşkirî, pîşesazî, aborî û siyasî da xudan bandorên mezin bit û bikarit tesîrê li parek mezin an jî li tevaya cîhanê bikit. Kelehêz ji aliyê zaravezanistî ve ji hêza mezin (bi Inglîzî Great Power) mezintir û sertir e.
Kelehêz heta berî dawîbûna Şerê Cîhanî yê Duyem jibo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst û Brîtanyaya Mezin dihat bikaranîn, lê piştî hingî heta salên 90an ji sedsala 20ê jibo herduyên berahiyê bi tenê li kar bû.
Koma Tûrcel komeke muzîkê ye ku di sala 1991ê li bajarê İzmir'ê (Tirkiyê), ji hêla Îsmet Dax, Saadettin Karaaslan û Faysal Oktay ve hatiye damezirandin.
Koma Tûrcel navê xwe ji Çiyayê Tûrcel girtîye.
Ev çiya dikevê hela Dêrika Çiyayê Mazî, di parêzgeha Mêrdînê de. Koma Tûrcel nêzîkî sê salan wek kom xebaten xwe berdewan kir. Ji bilî damezrênerên komê Hamit Bilinmiş û Ziwer jî endamên komê bûn.
Piştî avabûna NÇMê şaxê Izmir ê, Dax û hevalên xwe xebatê komê li bin baskê NÇMê de domandin.
Di sala 1994 an de koma Tûrcel ji ber hin pirsgirêkan ji hev belav bû.
Gola Utah goleke mezin li federedewleta DYAyê Utahê ye.
Gol ji hêla dewletê ve wekî park tê parastin. Lê masîgerî û werzişên avê tên kirin.
Sacramento [ˌsækɹəˈmɛntoʊ] JI 1854'î virde paytextê federedewleta DYAyê Kalîforniya ye. Bajar di navbera rûbarên American River û ya Sacramento River de ye û gelheya wê 454.330 (2004) ye.Bingeha bajêr di sala 1839'î de ji aliyê koçberê Swîsreyî Johann August Sutter bi destûra Keyaniya Spanyayê hatiye avêtin.
Li bajêr fabrîkên fêkî û konserveyan, otomobîl hwd hene. Zanîngeha wê California State University û balafirgeha wê Sacramento International Airport têkiliya bajêr bi derve re xurt dikin.
Wîlayet Edessa () di 1140an de
Sefera xaçperestan ya duyem sefera xaçperestanê duyemê bo ku xakên pîrozê di sefera sefera xaçperestanê yekem de dest xistinî hemberî misilmanan biparêzin ji aliyê xiristiyanan de hatibû dar xistin. Ew ji pê dewleta xaçperestanê li Urfa, di 1144an de bi dest misilmanan ket re hat saz kirin. Vê seferê di 1147an de dest pê kir û di 1149an de bê gêhiştina armanca xiristîyanan dawî bû.
Zengiyê emîrê Mûsilê di sala 1144an de Edessa (Riha) ya di wê wextê de di destên Frenkan de bû ji dest xwe xist. Ji pê vê bûyerê re, li ewropa ji bo seferake nû re papa di 1145an de ferman dazanîn. Keyên dewletên mezinê ewropayê wê demê keyê almanya Konrads III û keyê Fransa guh dane Papa û bo armanca Rihayê şunda ji dest misilmanan bistînin sefereka nû hazir kirin.
Di meheya gulanê 1147an de Konrads III û ji pê re jî Louis VII ji ewropayê de birê ketin û dest bi seferê kirin. Dîsa dikir hêz û leşkerên welatên ewropa kiribûn ku li Konstantinopolisê li hev bicivin. Lê leşker û şovalyayên Almanan li ber yên Fransa gehiştine Konstantinopolis û hema tavilê bê li bendiya Fransiyan manê derbaza Anatoliyayê bûn.
Kînga artêşa Konradê derbaza Anatoliyayê bû, birê ve li nêzî Dorîlaion (Eskişehirê) îroj di kewçêrê 1147an de ji hêla Selçukan ve hat bin xistin û Konrads III û leşkerên filitiyan reviya ne Nikaia (Îznîkê).
Nêzî meheke pê vê binketinê re artêşa Louis VII jî gehîşte Nikaiayê. Kînga ewna ji Nikaia der ketin û gêhiştine nêzî Efesê Konrads bi nexweşiyê ket û vegeriyaye Konstantinopolisê. Lê Louis VII li wir wêde dewama seferê kir û li nêzî bajarê Denizliyê îro bi hêzên Selçûqan va hate hemberî hev. Selçukan li wir dîsa artêşa Xristiyanan bin xist.
Lê Louis VII dîsa jî bi eskerên xweyên filitinî ve derbaza Felestînê bû. Wê wextê de Konradsê ku ji ber nexweşiya xwe çûbû Konstantînopolîsê jî pê nexweşiya xwe derbas kir re di 1148an de di deryaya navîn re derbaza Felestînê bû. Ji ber ku bajarê Edessa bi destên Nûreddin bi tunî hatî bû hilweşandin wan armanca xwe guhert û bi dewletên Xristiyanên dinên mînak û (Antakya) ve bajarê Şamê di pûşperê 1148an de rapêçan. Wextê ku bajar hat rapêçan mîrî Şamê ji bo alikariyê xeber ji mîrê Selçukanî Rihayê ji Nûreddîn Zengî re şand. Dema ku Nûreddin bi leşkerên xwe ve nêzika Şamê bû xaçperestan him ji ber kêmiyê avê, him jî ji ber lihevnehatinê nêv hev de ew dorpêça rakirin. Ji pê vê re jî Konrads û Louis vegerîne Ewropayê û sefer bê gêhiştina aramancên Xrîstiyan ve xelas bû.
Xakên pîroz (;) ji bo xakên olekî pîroz re tê gotin. Lê mirov bi gelemperî ji bo xakên îroj Felestîn û Îsraîl li ser, bi taybetî Orşelîm û ji bo sê olên samî (Cihûtî, Xiristiyantî, Îslam) pîroz dibîne, fehm dike. Ji bo wan xakan di dîrok de gelek ceng û şêr bûne. Dîsa ji bo wan xakan Seferên Xaçiyan hatin saz kirin. Gelek serdarên misilman û xiristiyan xwe bi wan xakan navendî bûn. Wekok Selahedînê Eyûbî xwe wek "Mîrê Qudsê" navandî bû.
Îroj jî li se wan xakan Pirsgirêkê Îsraîl-Filistîn dewam dike.
Steve Robinson di xebata xwe de
Stephen Kern Robinson, bi kurtî Steve Robinson (jdb. li Sacramento, California, DYA) esmangerekî amerîkayî ye.
Di koma 15em a NASAyê de cihgirtiye. Heya sala 2006î sê carî derketiye valahiyê û 34 roj 15 kat 44 deqîqe domiye. Di 1997, 1998 û 2005î de derketiye valahiyê.
Firokevanê amerîkî Michael Adams bi firokeya xwe ya bi navê X-15. Ev wêne di sala 1967an de hate kişandin.
Michael James Adams (jdb. li Sacramento, California; m.) testpîlotekî DYAyî yê firokeyên X-15 bû.
Piştî bidawîkirina dibistanê di sala 1950î de Michael Adams dikeve artêşa hewayî ya DYAyê. Ew li Texasê perwerdeya pîlotî dibîne û wekî firokevanê şer tevlî Şerê Koreyê dibe.
Ew bi tevlîbûna NASAyê di ceribandina dagirkirina heyvê de cihdigire. Yekemîn firîna wî ya bi firokeya herî bilez, X-15, di de pêk tê. Ji ber ku ew di bilindahiyeke bi qasî 80 km de firiye, wekî astronot jî tê binavkirin.
Adams di ceribandinekê de jiyana xwe jidestdide.
Bro Omerî (z. 1942 - m. 4ê kanûna paşîn 2007) nivîskar û helbestvanekî kurd e. Ew (Operator Dr. Îbrahîm Yildirim) di sala 1942yan de li gundê Çalê a Nisêbînê hatiye dinê.
Omerî, 1957an de li Nisêbînê dibistana navîn temam kir pişt re, li Mêrdînê lîse û ji pê re jî li Stenbolê li zanîngeha Cerrahpaşa xwendina xwe xelas kir û 1969an de bû bijîşk.
Bro Omerî, di 1978an de giştî bû pisporê cerahiya, li Meraş û Mêrdînê midûrîtiya tenduristiyê dike. Di nexweşxaneya Mêrdînê de dişixûle. Di sala 1980Î de, bi darbeya leşkerî tê binçavkirin û paşê jî tê sirgûnkirin. Ji pê re wî li nexweşxaneya Sînopê kar kir. Piştre dev ji kar berdide û li Qoser û Mêrdînê cihek taybetî vedike. Demekê li nexweşxaneya Mêrsînê dixebite û di sala 2002yan de teqawît dibe.
Heta niha di gelek kovar û rojnemayan de nivîs û helbestên wî bi navê Bro Omerî hatin weşandin.
Omerî di 02.09.2006an de bû endamê Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê.
Bro Omerî (Operator Dr. Îbrahîm Yildirim) di 4ê kanûna paşîn a 2007an de li Nisêbînê ji ber nexweşiya dil diçe ser dilovaniya xwedê
Berhemên Wî.
Carekê ji caran, Avesta
Pira navbera Axreşkê û Şêxan, Avesta
Rewşa Welêt, Avesta
Bikaranîna sadîzm û mazoşîzmê di kar, kiryar û têkiliyan de ye.
Wekî tê zanîn sadîzm navê xwe ji Marquis de Sade, ji pirtûka wî ya bi navê "120 rojên Sodom" digire. Sade di vê pirtûka xwe de şîroveyeke pirr baş a sadîzmê kiriye. Kesên sadîst dixwazin êş û azar bidin kişandin. Xwedî hest û kesayetike êşkencekar in. Pirranî ev hest û kesayetî bingeha xwe ji zaroktiyê digirin.
Mazoşîzm jî berevajiya wê ye, êş û azar kişandin, ji we bextewarbûn e. Di derûnînasiyê de di bin sernivîsa tevgerên anormal, fêrbûnên neyînî de cihdigirin. Wekî elementekî tabloya nexweşiyên derûnî tê nirxandin.
Sado-mazo di têkiliya seksî de.
Hin kes di têkiliya zayendîtî de, elementên sadîzm û mazoşîzmê bikartînin û ji wê bextewar dibin. Seksa ekstrem dikare hin cureyên sadîzm û mazoşîzmê bihewîne û heger di radeyekê gelek piçûk de be, wekî nexweşî nayê dîtin. Li bakurê Ewropa, DYA û hin welatên Asya gelek klûbên seksê hene û li wir hin cureyên lîstikên seksî yên sado-mazo tê lîstin.
Raleigh paytextê federedewleta DYAyê North Carolina (Karolîna Bakur) ye.
Bajar xwedî gelheyekê bi qasî 326.653 (2004) ye. Raleigh di sala 1792'î de hatiye avabûn û navê xwe ji kaşîfê North Carolina Sir Walter Raleigh digire.
Raleigh xwedî gelek fabrîk û navendên hilberînê ne. Fîrmaya navdar IBM bi hezaran kesî dide xebitandin. Dîsa fabrîkên derman, biyoteknolojî wekî Aventis, BASF, Bayer, Pfizer, SAS Institute, Infineon Technologies, Qimonda hwd) hene.
Bajar ji aliyê perwerdeyê û jiyana sosyal ve di radeyeke bilind de ye. University of North Carolina at Chapel Hill, North Carolina State University û Durham (Duke University) li bajêr in.
Li girtigeha navendî ya bajêr, di 2'ê berfanbarê 2005'î de cezayê îdamê yê Kenneth Lee Boyd tê bicihanîn ku ev 1000emîn bicihanîna cezayê îdamê li federedewleta Nort Carolina bû. Cezayê mirinê di sala 1976'î de li vê herêmê tê pejirandin.
Columbia paytextê federedewleta DYAyê South Carolina û navenda desthilatiya parêzgeha Richland County ye. Di ber perê rûbara Congaree de ye.
Gorî hejmartinên 2000'î gelheya wê 116.278 û bi tevî parêzgehê jî 664.229 e. Li bajêr kampûsa navend a University of South Carolina û dibistana perwerdeya leşkerî ya artêşê, Fort Jackson hene. Bingeha bajêr di 26'ê adarê 1786'î de hatiye avêtin.
Nîvkada başûr bi rengê zer
Bi posterê bi navgîniya "Ushuaia, dawiya cîhanê". Ushuaia li Arjantînê bajarê herî başûrê cîhanê ye.
Nîvkada Başûr nîvkada dinê yê li başûra ekwator û nîvkada bakur dimê ye.
Li Nîvkada Başûr havîn di kanûna pêşîn de heta sibatê, zivistan jî di hezîranê de heta tebaxê dajo. Li nîvkada başûr başûra parzemîna Efrîka û Emerîka, bi piranî endonezya, parzemîna Awûstralya, Zelanda Nû û Antarktîka he ye. Nîvkada başûr bi piranî di nîvkada deryayî de ye.
Nîvkada deryayî nîvkada dinêya herî zêdeyê ji avê de pêk tê ye. Navenda wê nîvkadê di Okyanûsa pasîfîk de li nêzî Zelanda nû ye. Di wê nîvkadê de wek erd Awustralya, Antarktîka û hindikê Asya (başûr rojhelata Arşîpela Malay) û Emerîkaya Başûr tenê he ye. Navenda nîvkada parzemînî jî li Bretagne Fransa dikeve ye.
Ji rû ya Nîvkada deryayî de %89ên xwe av, %11ên xwe jî erd e. Ew li dinê golabalî (bi tunî) %29ên xwe erd û %71ên xwe jî av e.
Nîvkada parzemînî an jî Nîvkada Erdîn nîvkada dinê yê herî pir ji erd pêk tê ye. Navenda wê nîvkadê li Bretagne, Fransa dikeve ye.
Ew nîvkada bi tunî Ewropa, Efrîka, Emerîkaya Başûr û Gronland, nêzî %95ên Asya û ji sêyî dido yên Emerîkaya Başûr dihêwirîne.
Nîvkada parzemîni ji sedî pêncî sêyên xwe (53 %) Av û ji sedî çel û heftên xwe (47 %) erd e. Ew rêjeya li dinê globalî %29ên xwe erd û %71ên xwe av e.
Navenda Nîvkada deryayî li Okyanûsa pasîfîk dikeve.
Bakterî, (bi înglîzî "bacterium", pirejimar "bacteria"), hûrjînewrên yekxaneyi ne. Bi giştî, ew çend mîkrometreyan mezin in û bi gelek form û şêweyan hene: girover, dirêjûdirêj, lûlwerpêç.
Zanistê lêkolînên li ser bakteriyan bakterîzanist e ko tayekê hûrjînewernasî ye.
Bakterî li hemî jîngehan hene: di nav axê da, di binê deryayan da, li serê çiyayan li her derê. Ew di cihên mîna paşmayên tîrêjçeleng (radioactive waste) jî hene. Bi awayekê mînakî (typical) 40 milyon bakterî di her grameka axê da û yek milyon di nav mîlîlîtireka avê da hene. Bi giştî nêzîkî 5 nonîlyon (5 × 10³°) bakteriyan li cîhanê hene.
Bakterî di çerxa zadî da gelek giring in û gelek qonaxên giring di wê çerxê da, wekî tesbîtkirina naytrojinê di atmosferê da li ser wan dimînit. Di laşê mirovan da hijmaran bakteriyan 10 caran ji hijmara xaneyên laşî zêdetir e û piraniya wan jî li ser pîstî û di nav koendama herisê da ne. Herçind e ko piraniya wan bakteriyan bêziyan in an hema bibêje mifadar in jî, lê hindek ji wan derdzê (pathogenic) in û dikarin mirovan nesax bikin. Bakteriya derdzê ya herî berbelav bakteriya nexweşî ya êşa zirav anko sillê an tûberkolosîsê ye ko her sal zêdetir ji 2 milyon kesan li seranserî cîhanê dikujit.
Bakterîwestîn (bi Inglîzî "bacteriostat") bi giştî keristeyekê kîmyayî ye ko dikarit zaûzêya bakteriyan rabiwestînit. Raman vê gotinê ew e ko keristeyên bakterîwestîn hemî gavan nikarin bakteriyan bikujin. Eger, bi her awayekî, ew keriste ji holê rabibit, bakterî reng e dest bi zaûzê û vejînê bikit.
Piranî ya keristeyên bakterîwestîn di pîşesaziyê da bikardihên. Lê di pizişkiyê jî da hindek dermanên dijejîk (antibiotic) hene ko bakterîwestîn in.
Kanûna paşîn (rêbendan an çile an çileya paşîn an jî kanûna mezin), meha pêşîn a salnameya gregoryen e. Kanûna paşîn 31 roj e û meheke zivistanê ye.
Rêbendan.
Navê "rêbendan" ji bendkirina riyan hatiye girtin. Dewra berê çara berfavêtin û vekirina riyan tune bû. Ji ber vê yekê, gava qasek berf dibariya, pêşî li riyan dihat girtin. Ango dibû mîna bendan û bi hesanî riya derketinê ne dida. Ji xwe di mehên zivistanê de, li Kurdistanê zêde barîna berfê, tundiya bager û bapêçê û ketina şapan (aşîd) tê zanîn. Ev bûyer hemî ji sedemên bendkirina riyan bûn.
Umîd Demîrhan () nivîskarekî kurd e.
Li gundê Noreşîna Bazîdê hatiye dinyayê û hêj jî li wir dijî. Perwerdeya zimanê erebî li Misirê dîtiye û huqûq jî li Sûdanê xwendiye. Di Medreseya Kesk a Bazîdê de gerînendetî û seydatî kiriye.
Ji dibistana kurdî a Stembolê bawernameya mamostetiya zimanê kurdî wergirtiye. Erebî, farsî û îngilîzî dizane û karê wergeriyê dike.
Tayip Temel, rojnameger û gerênendeyê giştî yê yekemîn rojnameya rojane ya li bakurê Kurdistanê derketî ya bi navê Azadiya Welat e Di sala 1982'yan de li Colemêrgê ji dayîk bûye. Ligel rojnamegeriyê nivîskariyê jî dike. Bi sedemên polîtîk ji Zanîngeha Yuzunciyilê ya Wanê hate avêtin. Karê rojnamegeriyê dike û di hin malper û rojnameya O. Politîkayê de nivîsan dinivîse. Di çarçoveya Operasyonên KCK'ê de di 2011'an de hat girtin. Di girtîgehê de ji bo çareseriya pirsgirêka kurd û nasîna zimanê kurdî di dadgehan de, ket greva birçîbûnê di roja 68'emîn de çalakiya wan bi dawî bû. Di 1'ê Tîrmeha 2014'ê de ji girtîgehê hat berdan. Hîn jî rojnamegerî û nivîskariyê dike. (Çavkanî hejmarên Azadiya Welat in). Di hilbijartina 24'ê Hezîrana 2018'an de wekî parlementerê HDP'ê yê Wanê hate hilbijartin.
Temel, Tayip
Çerxa biyogeokîmyawî (bi îngilîzî: "biogeochemical cycle") di hevêrzanist anko ekolojî û zanistê Erdî da bazinek an kerxek e ko hîmaneka kîmyawî an molekulek di navbera parên jînewer (biyo-) û nejînewer (geo-) yên hevêrdozenê anko ekosîstemê da diherikit. Di rastiyê da, hîman dizivirin û digerin.
Her hîmanek ko di laşê jîneweran da heye parek ji çerxa biyogeokîmyawî ye. Her hîman parek ji laşî bi nav parên nejînewerên hevêrdozenê da jî digerin (bi nav avê "avsipehir" anko "hîdrosfer", axê "kevirsipehir" anko "lîtosfer" û "basipehir" anko "atmosfer"). Bi giştî ji tevaya parên jînewerên hevêrdozenê ra "jîsipehir" anko "biyosfer" dibêjin.
Sibat (şiwat an jî reşemî) meha duyem e.
Reşemî.
Ev nav ji meha reş hatiye himatê. Her çiqas peyva "reş" bi têgiha peyvî ya ferhengî, rengdêra rengê reş e, lê bi biwêjkî bi têgiha xwerû, saf, sade tê bikaranîn. Wekî, mêrê reş, jina reş, leşkerê reş, zivistana reş û hwd.
Sibat, şiwat û çilê piçûk.
Gelê Serhedê ji vê mehê re dibêje "şiwat". Meheke gelek sar e bi teqwîma miladî bîst rojê meha şiwatê çilê piçûk tên hesabkirin. Çilê piçûk ji çilê mezin sartir e. Serma vê mehê meriv dişewêtine. Ber wê yekê gotine meha "şewatê" paşê bûye "şiwat".
Axspehir ji Axê anko xakê (bi Inglîzî "soil") pêkdihêt û navbera bihevgehiştina kevirspehir û avspehir, baspehir û jîspehirê ye. Kanza anko keristeyên madenî û keristeyên jînewer, ji wan jî endamwerên jînewer di axê da hene.
Pêvajoya çêbûna axê pêvajoyeka gelek aloza kîmyayî, fîzîkî, jînwerane û destkirî yên mirovan e.
a>'î de (nexşe bi îngilîzî ye)
a>'an de (nexşe bi îngilîzî ye)
Serdema Kevnare, ji destpêka mirovahiyê de heta Împeratoriya Romê ya Rojava 476an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina Krîstofor Kolumbus a Amerîkayê di 1492an re jî dawî dibe. Serdema Nû an jî Serdema Nû jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek Serdema Tarî ya Ewropayê jî tê navandin.
Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek Brîtanya, Fransa (ya frankan), Almanya (ya germanan) û Macaristan.
Împeratoriya Romê ya Rojhilat bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek Împeratoriya Bîzansê tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo Konstantînopolîs, paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di 1453an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.
Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di sedsala 13'an de wek katolîkên romî û ortodoksên yewnanî bû du paran.
Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. Afrîka, Asya, Anatoliya, Endulus (nîvgirava Îberî) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga dêra katolîk ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji xakên pîroz derxin Seferên xaçperestan derxistin. Ya pêşin di 1095an de, ya paşin jî di 1291an de ji bo Orşelîmê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.
Serdem an jî çax pîvaneke demê ye. Dîroknas dîrokê gorî şarmendî û bûyeran parve çaxan dikin. Serdemên dîrokî wek Serdemên Berdîrokî (weke paleolîtîk, neolîtîk û hwd) û Serdemên Dîrokî (Serdema Kevnare, Serdema Navîn, Serdema Nû) tên parvekirin.
Împerator (latînî: "imperator") kargerê împeratoriyê yê mêr e. Navên împeratoran di monarşiyan de cih bi cih bûn. Împeratorên germanan xwe wek qeyser, yên rûsan wek çar û yên persan şahênşah, yên osmanan jî wek siltan an padîşah navandî bûn. Bi gelemperî împerator pê dê-bavên xwe mirin re derbazî textê dibûn. Îroj li dinê Japonê tenê împerator he ye.
Jinâ împerator an jî jineke dibe împerator wek împeratorbanû an împeratorîçe tê navandin.
Adar (avdar an jî axlêve), meha sêyem a salnameya mîladî ya gregoryen e.
Avdar.
Adar kurtkirina "avdarê" ye. Ji xwe hinek herêm avdarê bi kar tînin. Têgiha bi av, xwedî av, têrav dide. Him jî têgiha "av dikeve daran" dide.
Rojên taybet.
21'ê adarê Newroz û destpêka biharê ye.
Împeratoriya Romê ya Rojava împeratoriya paş Împeratoriya Romê re li rojava dewam kirî bû. Ew di 395an, pê împeratorî Roma Theodosius I împeratorî navbera du lawên xwe Honorius(rojava) û Arcadius(rojhilat) de kire du paran re saz bû û di 476an de jî hilweşî bû. Lê hin sala hilwaşî bûna împeratorî wek 568an dibînin.
Împeratorê Romê ya Rojavayî pêşin lawê Theodosius Iî biçûk Honorius bû. Dema Honorius de bi Koça Qoman re êrîşayên Vandalanê Roma dest pê kir. Kênge êrîşên Vandalan dest pê kir Honorius di 402an de paytext ji Revenna de bire Milan e.
Di 406an de Gotan, Sueban Alanan bi bandora koça Hunanê ji rojhelat re êrîşa Îtalya kirin. Ji pê gelek cengan re di 418an de Vîzîgotan bi dawî wek federatîf li Hispanya hatin bicîh kirin.
Di 423an de Valentinian III derbaza textê bû. Dema Valentinian III de xakên li Efrîka ji destên Roma derketin, bakur rojavaya Hispanya bi destên Sueban hat dagir kirin. Galya di 436an de dest bi Hunan ket. 451an de Atilla hat bin xistin û êrîşên Hunan hatin rawestandin.
Lê êrîşên gelên germanên wek Vandalan, Vîzîgot, Burgundan dewam kir. Di 476an de serdarê Germanan Odoaker, yek ji serdarên Atilla bû, texta Roma dest xwe xist û dawiya împeratoriya Romaya rojava da. Di dawiya sedsala 5'an de xakên împeratoriyê bi piranî destên Vandal û Vîzîgotan hat dagir kirin.
Nîvgirava Îberî an nîvgirava Îberyayî li başûrê rojavayê parzemîna Ewropayê ye. Rûerda wê nîvgiravê 582.860 km² ye. Spanya û Portûgal herdu dewletên li ser wê nîvgiravê ne. Andorra li sînorên Fransayê û Gibraltar (Cîbraltar), erdek Brîtanî jî li pozikê Tengava Cîbraltarê bakur e.
Di latînî de û di Împeratoriya Romê de ew reşahîye wek "Hispania" dihat navandin û ji wûşe de jî "España" û "Spanya" hatiye afirandin. Ji bo şûna Portûgal îroj li ser di împaratoriya Romayî de wek "Lusitania" dihat navandin, navê Portûgal di latînî de "Lusitania" ye.
Di 711'an de Tariq bin Ziyad di Tengava Cîbraltarê re derbaza nîvgirava Îberî bû û li wir dewleta Endulusê saz kir. Misilman, bi gelemperî berberî û ereban, heta 1492an li nîvgiravê dewleta Endulusê dewam kirin. Ew ji pê re derbaza dimatiyên îroj bû.
Organîzm an jî endamwer (bi inglîzî "organism") di jînwerzanist û hevêrzanistî da dozeneka lihevhatî ya aloz ya jînwer anko zîndî ya endaman e ko bi awayekê wesa têkhilî û danûstanê digel hev dikin ko tebitînek û xweragirîyeka tevane didit wan.
Serûkanî ya jiyanê li ser rûyê Erdî hêşta cihê gengeşeyê ye. Du peyîskên herî serekî yên jiyanê ev in: prokaryot û eukariyot.
Bûyer / perisîn.
Dewleta Vandalan ji aliyê Împaratoriya Bîzansê hate hilandin.
Nîsan (an jî avrêl) meha çarem e. Nîsan 30 roj diajo
romania favoritii sunteti voi si cantece pentru cei dragi luna aprilie 2022 este cu bine paste fericit!! A la calendar? Da
Avrêl.
Ji peyvên av û rêl (daristana çiyan) hatiye himatê. Di vê mehê de av dikeve rêlan jî; ango rêl jî şiyar dibin.
Kesên navdar.
Îbrahîm el-Fezarî
Nûvedan û keşf.
Algorîtma ji aliyê Xwarezmî ve hate afirandin.
Gulan meha pêncem a salê ye. Li Kurdistanê di vê mehê de gul tên çinîn
romania favoritii sunteti voi luna mai 2022 este cu bine paste fericit!! A la calendar? Da
Yekê gulanê roja karkerên cîhanê ye.
Sezen Aksu yan jî Fatma Sezen Yıldırım, di 13ê tîrmeha 1954an li Sarayköya Denizliyê hatiye ser dinyayê, yek ji stranbêj, bestekar, hunermend û helbestvanên herî navdar ên tirk e.
Ew di 3 saliyê de bi malbata xwe ve ji Denizliyê de koçî Îzmîrê kir. Di 1970î de pêşbaziya dengê ya kovara "Hafta Sonu" de bû şeşem. Di 1973an de kete fakulteya Ziraetê ya Zanîngeha Egeyê. Lê ew nîvî de terikand û xwe da stranbêjiyê.
Wê wek Sezen Seley di 1975an de sêlika xwe ya dustranî ya herî pêşin a bi navê "Haydi Şansım" derxist. Lê ev albûm nêzî qet nehat firotin. Di 1976an de bi sêlika xwe ya "Olmaz Olsun" (Bila nabe) navdar bû. Albûma xwe ya dirêj a herî pêşîn di 1977an de bi navê "Allahaısmarladık" derxist û êdî navdar bû. Ew ji albûma xwe ya "Serçe"yê şûnde bi bernavkê "Minik Serçe" hat navandin. Di 2006an de pirtûkeke wê ya helbestan bi navê "Eksik Şiir" (Helbesta Kêm) derket.
Çiriya pêşîn (kewçêr an cotmeh an çirî an jî çiriyê êkê), meha dehem e.
Kewçêr.
Ji çêrîna kewan hatiye hevedudanîkirin. Di vê mehê de kewên koçber ber bi zivistanwarên xwe ve difirin û bi şev diçêrin. Li gor wê, ev meh weha hatiye bi nav kirin.
Çiriya paşîn (sermawez an mijdar an teşrîn an jî çiriya duwê), meha yanzdehem a salnameya gregoriyen e. Çiriya paşîn 30 roj dajo.
Sermawez.
Têgiha navê wê li ser e; sermayê tîne.
Denver [] ji sala 1876'î virde paytextê federedewleta DYAyê Colorado (DYA) ye.
Li rojhilata çiyayên Rocky Mountains dikeve. Denver herwekî navenda parêzgeha bi heman navî ye. Li bajêr 556.835 kes dijî. Li parêzgeha wê jî 2.600.000 kes.
Selahedînê Eyûbî (wek Silhedîn, Selahedînê Kurdî û Simko,) jî tê naskirin; li Rojavayê jê re Saladîn dibêjin) (jdb. 1138 Tikrît – m. Şam) serleşkerekî kurd î misilman bû ku di destpêkê de li dijî fatimiyan û pişt re li dijî xaçperestan (mesîhiyên ku çûbûn xakên pîroz li Filistînê ji bo ola xwe biparêzin) derketîbû û bajarê Qudsê (Orşelîm) dorê sedsalekê şunda bidest misilmanan xist û qewirandina xaçperestên ewropî ji Rojhilata Navîn de serkeftî bûbû.
Piştî ku Selahedînê Eyûbî di 4ê adara 1193an de li Şamê wefat kir, Împeratoriya Eyûbî, ya kurdan ku Selahedîn di sala 1175an de damezrandibû, di navbera zarokên Selahedîn de parve bû û hêza xweya demê Selahedîn de winda kir.
Siltan Selahedîn, di sala 1137 an 1138an de li Tikrîtê hatiye. Navê wî yê zayînê "Yûsiv" an "Ûsiv" bû û gorî gotinan navê "Selahedîn" pê re ji hêla Nûredîn Zengî hatibû dane wî. Navê bavê wî Necmedîn Eyûbê kurê Şadiyê kurê Merwan bûye. Malbata wî bi eslê xwe ji eşîra Rewadî bûye û Rewadî jî digihîjtine Hezbaniyan ye.. Kalê Selahedîn, Şadî, di dorê salên 1130an de ji Dvînê, ji pê xanedaniya Şedadîyan hilweşiya re, siftê çûbû Bexdayê, pê re jî hatibû Tikrîtê. Li Tikrîtê Bîhrûz, emîrê wê herêmê, Şadî dike emîrê Tikrîtê. Pê bavê Necmedîn wefat dike re ew derbaza şûna wî dibe. Lê wextê ku Şêrko, apê Selahedîn, li wir bi xristiyanekî ve li hev dixin û Şêrko wî dikuje re malbata Şadiyan tê sirgûn kirin. Gorî rivayetan Ûsiv, ango Selahedîn jî di vê şevê de tê dinê. Wê çaxê Necmedîn û Şêrko diherine cem Îmadedînê Zengî. Di 1132an de wextê ku Zengî, bavê Nûredîn Zengî, nêzî Tikrîtê bi el-Musterşid re cengekê dike û Zengî dikeve zorê bavê Selahedîn, Necmedînê Eyûbî, Zengî ji wa halê zor de difilitîne û pê wê ve Zengî deyndarê Necmedîn dimê. Wextê ku Eyûbî têne cem Zengî, Zengî jî wan li cem xwe erkdar dike û wextê ku di sala 1140î de Belbekê zeft dike Eyûb dike emîrê Belbekê. Bavî Ûsiv heta sala 1146an Zengî wefat dike û lawî xwe Nûredîn derbaza şûna wî dibe, li Balbêkê dewama emirîtiyê dike û wextê ku di wê salê de Muînedîn Nûr, emîrê Şamê, Balbêkê dorpêç dike Necmedîn bêçare bajêr teslîma wî dike û Necmedîn ji xizmetê Nûredîn derdikeve û malbatê xwe radike û dihere Şamê. Wextê Sefera Xaçiyayê duyem de di parastinê dorpeçê bajarê Şamê de bavê Selahedîn, Necmedîn jî pardar dibe.
Derbarê biçûktiya Ûsiv de zêde tişt nêye zanîn. Salên xweyên siftê li Belbêkê derbaz dibin, li wir det bi perwerdeyiya xwe dike, lê pê ku bavî xwe dev ji emîrîtiyê berdide û bi malbata xwe ve koça Şamê dike Ûsiv li wir dewama perwerdiya xwe dike.
Wextê ku di sala 1154an de Nûredîn bi serkeftî, hema bêketina tu cengan, Şamê destxwe dixe. Di vê serfiraziyê de faydeyê Şêrko û Nûredîn jî pir lê dibe û Nûredîn bavî Ûsiv dike waliyê xweyê Şamê. Şêrko jî di wê wextê de fermandarê Nûredînê herî girîng bû.
Selahedîn di derheqa leşkeriyê de li cem apê xwe mezin bû. Wextê ku di sala 1163an Şêrko dihere Misirê Selahedîn jî bi wî re dihere wê derê. Şêrko û Selahedîn bi daxwaza Şawerî ku, bi Zirxam re bo textê Fatimîyanê Misirê lihevnehatibûn û Şawêr ji dest dirive û bo canî xwe bifilitîne tê Şamê. Li wir Şawêr bo ku textê şûnda dest xwe bixwe ji Nûredîn alîkariyê dixwaze û bo vê alîkariyê jî sozê dayînekê ji sêya yekê (1/3) hatiniyê dewletê Misirê dide. Ew ger ku hikumdariyê dest xwe xwe girêdayî yê bi Şam û Helabê ve jî soz dide. Li ser van sozan ve Nûredîn şandina artêşekê ser Misirê qebûl dike û Şêrko dişîne Misirê. Şêrko û Ûsiv bi Şawer ve diherine Misirê û di 1ê gulana 1164an de Qahîreyê dorpêç dikin. Dîrxam nikare serî xwe li hembera wê dorpeçê hilde û li bajêr direve wextê ku direve di receba 559ê koçî, gulana 1164an de tê kuştin û Şawêr bi vê alikariyê ser dikeve û Xelîfe el-Adîl wî şunda vedibuhize textê Misirê. Lê pê ku ew Dirxam bin dixe şûn de ve, vê gavê jî li hembera Şerko û Selahedîn bi emîre xaçperestanê Qudisê bi Amalric re hevgirtin çêdike. Lê Şêrko pê vê xapandinê re sor dibe û li Misirê der nakeve û Amalric û Şawer, Şêrko û Selahedîn li Bilbîsê dorpêç dikin. Di wê wextê de Nûredîn jî li Sûriyê êrişa bajarên xaçparestên li Sûriyê dike û Enteqyayê heman heman bi dest xwe dixe. Amalric bêçare bi Şêrko ve peymanekê dike û herdu tev di eyni wextê de ji Misirê derdikevin û Şêrko û Selahedîn di 24ê zîlhecceya 559ê koçî/12ê çiriya pêşîn a 1164an vedigerine Şamê.
Lê Şêrko wa xapandinê Şawer jibîr nake û di sala 1167an de bi Selahedîn ve şunda derdikeve sefereka ser Misirê. Lê bo ku Şawêr jî dizanî ku Şêrko wê xapandinê jibîr nake û tirsa wê timê di pişta wî de bû ew bi destedarê xweyê berê bi Amorî ve êttêfaqê dike. Wextê ku Selahedîn û Şêrko derdikevine ser sefera Misirê ew jî ji Qudisê de derdikeve û li ber ordiyê Şamê tê Qehîre û li wir bi Şawer ve li bendiya wê ordiyê dimê. Lê Selahedîn û Şêrko bo ku wan şaş bikin narine ser Qahîreyê û ku di rebîelevvela sala 562ê koçî/çiriya paşîn a 1166an de dikevine Misirê şunde şûna ku here wir, dihere rojavaya Qehîre yê û dixwaze ku Şawer û Amorî werine ser wî ew li wir cengê bike. Herwiha ewna ji Qehîreyê der dikevin û wek ku Şêrko xwestî ewna têne ser Şêrko û ewna di 18ê adara 1167an de li nêzî gundê el-Babeyn bi cengê dikevin. Şêrko li wir wan bin dixe û hema berva bakur dihere û bajarî Îskenderiyeyê dest xwe dixe. Lê Amorî û Şawer jî şunda serxwe didin û Şerko li Îskenderiyeyê dorpêç dikin. Lê Şêrko nasekine parastinê kelayê wir dide dest birazî xwe, Selahedîn û berve başûr ji bajêr di tariyê şevê de derdikeve. Wextê ku êdî li bajarê Îskenderiyeyê Selahedîn dikeve zorê Şêrko li jorên Nîlê raperinan pêk tîne û Şawer dixe zorê. Di wê wextê de Amorî dixwaze ku dorpêçê ra ke û dorpêç tê rakirin şunda jî Selahedîn û Şêrko şunda vedigerine Şamê.
Piştî nêzî saleke vegera Selahedîn û Şêrkoya Şamê re, ordiya Amorî, ya Qudsê dîsa dikeve Misrê û li bajarên misilmana zilm û talanên mezin pêk tîne. Ew vê gavê ne bi daxwaza Şawêr re, tenê bo ku Misir û Qehîre yê dest xwe xe û misilmanan bikuje dikeve Misirê. Herweha wextê ku ew bajarî Bîlbêsê dest xwe dixe dimatiyên bajêr bitunî qirr dike û dikuje. Ne tenê misilmanan, dimatiyên bajarên xiristiyanê Kiptî jî dikujin. Wextê ku ew tê ser Qahîre Şawer emrê şewitandinê bajarê Qahîreyê berê dide û xelkê bara bajarê ku nûyî ku El-Ezher tê de dike. Ew şewatê bajêr 54 rojan dajo. Her çiqas Şawer bo peymaneke pêk bîne bi Amorî ve beraftinan dike jî, Xelîfe Adid el-Fatimî ji Nûreddîn re bo piştgiriyê xeberê dişîne. Bo ku Nûredîn bersivê qaziyê xwe pê de jî çend perçem por jî dike nav nameyê xwe û wek��Van perçemê kulfetên min in û bo ku tu wan ji zilmê neyaran bifilitînî li bendiya te ne��dinivîse. Nûredîn Selahedîn dişîne Ximsê ku bo seferê xeberê bi Şêrko de, lê ew hîn li derê Şamê rasta Şêrko tê û hema di cih de vedigerine Şamê û bo seferê haziriyê dikin. Şêrko çiqas ji Selahedîn dixwaze ku ew jî bi wî re were jî Selahedîn pir dil nake ku pê re here. Lê Şêrko daxwazê xwe bi Nûredîn re dibêje şunda Selahedîn bêçare dîsa bi Şêrko re dikeve rêyên Misirê. Di wê demê de Amorî jî dibîne ku xelkî Qehîre şûnê ku bajêr bi wî din Selahedîn ku bişewitînin û talan bikin, Misirê terk dike û vedigere Filistînê. Şêrko dikeve bi Selahedîn ve dikeve Misirê û şeş rojan pê derketinê Şamê re digihê Qahîreyê û bi coş û kefxweşiyê li bajêr tên pergînî kirin. Çiqas Şawer jî wan pergînî dike jî di 19ê kanûna paşîn a 1169an de Selahedîn bi destûrê Xelîfe el-Adil re wî bi destên xwe dikuje. Di hevşêwe rojê de Xelîfe Şêrko dike wezîrê xwe. Lê hîn çend meha bûn ku ew bûbû wezîr, di roja yekşemê ya duduyê mehayê cemaziyelaxîrê(25ê adara) 564ê koçî de (di 1169ê miladî de) ew pê ziyafetekê re ji xwe dere û wefat dike. Pê wefata Şêrko re el-Adîl Ûsiv, ango Selahedîn di 32 salî de dike wezîrê xwe û navê wî bi tûnî dibe "Melik en-Nasir Ebu'l-Muzefer Selah ed-Dunye we ed-Dîn". Selahadîn derbaza wezîritiyê dibe şunda bo ku bavê xwe were ba wî ji Şamê re xeberê dişîne û bavê xwe jî di 24ê mehê recebê 565ê de (1170ê) de digiêhê Misirê û tê ba Selahadîn.
Wextê ku di sala 1171ê de xelîfeyên Fatimî, yê şiayan wefat dike şûn da Selahedîn, xutbeyê êdî bi navê xelîfeyî ebasî el-Mustadî xwendî dide û dawiyê xelîfetiyê şiayan dide. Di sala 1173a de bavî Selahedîn di hespê de gêrd dibe û wefat dike. Di dawiya imrê Nûredîn de Selahedîn êdî bi wî ve li hev nên jî tu caran nêne hemebera hev. Wextê ku di 1174an de Nûredîn wefat dike şunda Selahedîn Dewleta Eyûbî saz dike û li Misirê hikumdariyê sunitiyê pêk tîne, lê ew çiqas ku dere Şam, Hama, Ximsê dest xwe dixe jî xwe girêdayiyê paşewarê Nûredîn, hikumdar Melik el-Salih Îsmaîl bin Nûredîn dihesibîne. Melik el-Salih Îsmaîl bin Nûredîn vedikişe Helabê, Selahedîn li wir dorpêç dike jî paşê re dorpêçê radike. Melik el-Salih Îsmaîl bin Nuredîn ji heşhaşiyan alîkariyê dixwaze û emîrî Xaşxaşiyanî bi leqaba "Şêx el-Cebel" Reşîdedîn Sînan li hembera Selahedîn di sûîqestekê dimeşîne. Di destpêka 1175a de sûîqestek li hembera Selahedîn tê kirin, sîqestvan heta ber çadirê Selahedîn tê jî Selahedîn ji wê sûîqestê difilite. Di a de wextê ku ew dihere ser Helebê seferê sûîqesteka din li wî tê kirin, sûîqestvan dikeve çadirê Selahedîn û bi xençerê xwe li serê dixwe jî, bo ku zirxê li seri bûye ew ji vê sûîqestê jî filitiyaye.
Ji pê van bûyeran re Selahedîn bo ku Xaşxaşiyan li ortê rake di tebaxê 1176a de qerargahê wan Kelayê Masyafê dorpêç dike. Lê bo ku Reşîdeddîn bi kuştinê malbatê wî Selahedîn tehdît dike, Selahedîn dorpêçê radike. Gorî riwayetê Xeşxaşiyan jî Reşîdedîn Sînan di şavê tarî de heta çadirê Selahedîn tê û bi xetekê nîşekê ber dide û şunda vedigere, Selahedîn xetê dibîne û li ser xetê "Tu yî di destên me de yî" dixûne û li ser vê ve dorpêçê ra dike.
Wextê ku Selahedîn serweriyê xwe li ser Sûriyê didîne bi Xaçperestan re jî carbicar tê hembera hev. Ew bi gelemperî wan bi bin dixe jî di 25ê çiriya pêşîn a sala 1177a de ji hêla Keyaniya Qudisê û Şovalyeyên Peresgehê, yên ku di fermanderiyê Baldwin IV û Raynald of Chatillon de bûn, tê bin xistin.
Selahedîn li vê binketinê şunda bo êrîşeka dinê ser wan re xwe amade dike û di sala 1178a de Xaçperestan di Şerê Jacob's Ford de bin dixe. Lê êrîşên Xaçperestanê ser misilmanan xelas nabin û Raynald of Chatillon êrîşa kerwanên misilmanan dike. Selahedîn jî li hemberî vê di 1182a de Bêrûtê dorpêç dike. Raynald jî diceribîne ku êrîşa bajarên misilmananê pîroz Mekke û Medîneyê bike. Selahedîn dîsa li hemberî vê bajar û kelaya Kerakê ku Raynald tê de di 1183 û 1184a de dorpêç dike. Raynald jî vê gavê kerwaneka ku dere Hecê talan dike.
Selahadîn di 18 pûşberê 1183a de pê sal nîveka ku es-Salih dimire re bi torenê dikeve bajarê Helabê û Suriyê bi temamî dixe nav destên xwe.Pê vê re Selahedîn şunda vedigere Misrê û ji bo îmara welatê xwe dixebite. Lê tu car Filistîn ji bîra wî dernakeve û dilê wî de tim dest xwe xistina bajarê Qûdisê miqades û pîroz hebû. Carekî din berê xwe dide Filistînê û Berûdê digre. Cara yekemîn deverên ser Mûsilê, Sîncar û Diyarbekrê bi welatê xwe va girêdide. Digihîje Enteb û Halebê. Sala 1185an da cara duduya êrişî Mûsilê dike. Piraniya Mezopotamyayê û Kurdistanê dike bin hukumdariya xwe. Nav hukumdarê misilman da dibe xwedî ciyê herî bilind. Lê dilê wî da daxwazek wiyê girîng dimîne, ew jî girtina hemû axa Filistînê ye.
Siltan Selahedîn li Filistînê.
Brînsê Arnatê (Reynaud de Chatillon) Nûredîn di sala 1175an de ji girtixaneya Helabê de serbest berda bû şunda vedigere Filistînê û hin bajarên wir dest xwe dixe û dibe Hukumdarê el-Kerk e. Her çiqas navbera misilman û xaçperestan de peymanek çêbûbû jî ew vê peymanê pê dike û êrişa ser kerwanê misilmanan dike. Ew yên di kerwanê de çêkdar dikuje û yên din jî wek dîl dibe bajarê Kerekê. Selahedîn çiqas qasidan dişîne wî re û dibêje ku wan girtiyan serbest berde jî ew qebûl nake û Selahedîn jî êdî bo ku wî ji holê rake dest bi seferberiyê seferê dike.
Salek şunda, sala 1187an de li Hutînê artêşa frenk ji hev bela dike û keyê Qudus û prensê el-Kerk êsîr digre. Alaya xwe xêncî Qudus û Surê li hemû Filistînê dardixe. Meha recebê sala 1187 Qudusê jî bi hukumdariya xwe girê dide û digihîjê miradê xwe.
Di bin hukumdariya wî da cihuyên ku di Filistînê de dijiyan, bê tade û bê eziyet jiyana xwe didomînin. Ji bo wê yekê hemû diroknadên frenkan jî, derbarê Siltan Selahadîn da gelek tiştên baş dinivîsînin.
Ser girtina Qudusê Imperatorê Alman, keyê îngilîz û yê Fransayê bi kîn û nefretek mezin ordiyek mezin amade dikin û berê wî didin Filistînê. Artêşa wan wexta ku êrişî Filistînê dike, ne Xelîfe ne jî siltanek misilman ji bo alîkariya Siltan Selahadîn tu tiştek nakin.
Artêşa frenk, serî de tê Akkayê û wir dagir dike. Artêşa siltan jî, alîkî de dijî wan berwe dide, aliyê din jî hêdî hêdî şunda dikişe. Dawiya şer da Akka dikeve destê frenkan. Frenkan li wir bi tade û zilma xwe gelek mirovên sivîl qetildikin. Ser vê yekê hemu dinê da ferqa siltan û ya frenka jî eşkere tê xuyakirin.
Şerê nevbera Ordiya siltan û frenkan da derdikeve, pênc sal berdewamdike. Siltan, bi planek mezin wan ji Qudusê durdixe. Di 2ê îlona 1192an de di navbera wan de peyman çêbdibe, gorî wê peymanê siltan Selahedîn ji şer serkeftî derdikeve û vedigere Şamê. Ser hatina Hacac ya Şamê, siltan diçe pêşiya wî, lê di rê da nexweş dikeve. Selahedînê Eyûbî di 4ê adara 1193an de diçe ser heqiya xwe. Gora qumandar û siltanê kurd li Şamê, li Camiya Umeyê de tê definkirin. Siltan Selahedînê Eyûbî (Ji Wefayat el-E‘yana Îbn Xellîkan)
Siltan Selahedîn, bavê 18 zarokan bû, ji van 17ê wan kur yek jî dot bû.
Kirinên wî.
Wî ji mal û milkê dinê heznedikir. Tim wiha digot; „mal, milk û xwelî wek mîna hev in.“
Prens Muhammed Ali dibêje; „Piştî mirina wî, di berîka wî da 47 Dirhemê wî tenê hebû. Ev ji, ji serweta ku mirovek feqîr dihêle, gelek kêmtir e.“
Mirovên di bin hukumdariya wî da dijiyan, wî wek mirovek bi şewqet, kiralek bi merhamet û sultanek adîl dizanibun. Ew ji bo refah û emniyeta gelê xwe xebitî. Pistî mirina wî hemû kesên di bin hukumdariya wî da, şînek mezin kirin.
Jiyana wî di şer da derbas bu. Di saxî û nexweşiya xwe da tim li ser pişta hespê xwe bû. Wexta ku jê ra digotin hinek peya be û bîhna xwe bide, wî bersiva wan wiha dida; „Wexta ku piyê min dighêjin erdê, ez xwe nexweş dihesibînim.“
Wesiyetê wî.
„Ji rêça Xwedê dernekeve. Ez serfîraziya xwe deyndarê Xwedê me, ji bo vê yekê ez emrê Xwedayê alemîn ji te ra emir dikim. Xwînê nerijîne û xwin rijandinê ji xwe ra neke edet. Xwîn rijandin, xwîn rijandinê bi xwe re tîne. Zilma xelqê xwe neke, ji bo emniyeta mal û milkê wan bixebite. Nebe kîndarê kesî. Dilê mezina neşkîne, dilê mirovên ku dibin destê te da ji bo îdarekirina dewletê dixebitin, qezençke. Em hemu mahkumê mirinê ne. Tu hata ku riza gel qezenç nekî, ya Xwedê nikarî qezenç bikî. Ser vê yekê têkiliya xwe bi gelê xwe re baş çêbike. Tobedarê Xwedê be, lewra Ew Kerim û Qadir e“
Berî cîhata xwe ji derdora xwe ra digot; „Min bi şûrê min ve defin bikin ku bila roja mahşerê tevî min rabe û li hizura Xwedê ji min re şahidiyê bike.“
Împaratorê Alman, piştî hatina xwe ya Suriyê diçe qebra wî ziyaret dike û wuha dibê je;
Berî şerê navbera wî û Xaçliya, Qumandarê artêşa Xaçperest Richard (Richardê dil Şêr), ji eskerê xwe ra dibêje; "„Di ciyê xwe da bisekinin. Dilê vî şêrî ji dilê şêrê we mezintir e".“
Tarîh el Muherrîrîn de gelek wesfê wiyê baş tên rêzkirin.
Dîrokzan Stivatsîn derheqê Sultan de wuha dibêje; „Siltan Selehadîn quweta dijminên xwe baş texmîn dikir û gorî wan planên şer çêdikir. Bi sebrek mezin hareket dikir û şixulê kû dest pê kiriba, heya dawiyê dikudand. Serfîraziya wi girêdayiya sebr û temûla wî bû“.
Jiyana Selehadîn Eyubî di şer da debas bu. Lê wî gelek eserên dîrokî jî dane avakirinê.
Kanûna pêşîn (berfanbar an çileya pêşîn an kanûn an berçile an jî kanûna biçûk)), meha dozdehem e. Kanûna pêşîn 31 roj diajo.
Berfanbar.
Ji barîna berfê ev nav lê hatiye kirin. Di vê mehê de gelek berf dibare, hişkî dikeve, serma zêde dibe û di serê mehê de çile zivistanê dest pê dike.
Şah an jî şa ji bo keyên an monarşên mêr dihêt bikaranîn. Ev nav bi gelemperî ji bo monarşên îranî hatiye bikaranîn.
Dîroka peyva "şah".
Ev peyv di hemî zimanên îranî da heye: bi kurdî "şa" an "şah", bi farisî "شاه" ("shah"). Ji ber desthilata bilinda zimanê farisî li Rojhilata Navîn û Nêzîk û zirparzemîna Hindê, gelek ji netewe û gelên dî jî ev peyv jibo şahên xwe bikaranîye.
Koka vê peyvê di zimanên îranî da ji kevin were heye. Bi zimanê farisiya kevn ev peyv "Xşayath" bû. Di zimanê Avestayê da peyva şah bi xwe nîne, lê bi rêya gîrek anko prefîksa "xši-" anko "desthilat"ê dihêt dîtin. Di zimanê pehlevî da wekî peyva "xšāyaθiya" (xşayatîya) û di zimanê sanskirît da wekî "क्षत्रिय (kšatriya)" hatiye. Her ev peyv bi awayê "krasthai" di zimanê yewnanî da bi ramana vegirtin an dagîrkirinê hatiye. Peyva pehlevî ya bi ramana welat anko wîlayetê "kshathra" jî ji vê peyvê nêzîk e. Li dema desthilatdarî ya yewnaniyan li Îranê û Kurdistanê peyva "kshathrapavan" anko kshathravan, kesê ko kshathra yî diparêzit bi awayê "Satrap" hundirî zimanên Yewnanî û Latînî bû.
Di dîroka kevin a kurdan û neteweyên dî yên îranî yên mîna farisan da, carina jibo rêzgirtineka zêdetir ji şahan ra gotîye "Şahan Şah" anko Şahê Şahan. Ev zarav li dema hexamenişiyan anko exmîniyan da wekî "xšāyaθiya xšāyaθiyānām" hatiye. Di zimanê farisî da ew zarav kurt kiriye û niha dibêjin Şahenşah (شاهنشاه), anku şahînşah.
Di kurdî da peyveka dî heye ko gelek ji vê peyvê nêzîk e: peyva duramanî ya "paşa". Di farisî da ev peyv wekî padêşah (پادشاه) bikar dihêt. Du raman jibo vê peyvê berhoz in. Ramana yekê ew e ko gelek caran ji bo Şahên neteweyên ne-îranî anko Enîranî peyva padêşah anko dijberî Şahî dihat bikaranîn. Bi vê ramanê şaş e ko peyva padêşah jibo Şahên Îranî an Kurd bihêt xebitandin. Bi awayekê dî mirov dikarit bibêjit ko peyva padêşah tenê jibo Şahên nehezkirî, çi îranî bûbin çi bîyanî, li kar bûye. Ramaneka dî anko şiroveyeka dî jibo peyva paşayî di zimanê kurdî da reng e ramana paşî Şahî anko piştî Şahî bûbit. Ev raman nemaze li çaxên navîn û dema desthilatdarî ya mîr û şahên biçûk da zêdetir belav bû. Piraniya waliyên osmaniyan pêşnavê paşa hebû. Mirov dikarit bibêjit ko bi herdu ramanan ew paşa bûne: neîranî bûne û li piranî ya caran jî delîveya hindê hebûye ko piştî mirina şahî an siltanê Osmanî bibin şah an siltan.
Peyva Şahbanû ji bo monarşên jin an jî kebanî yên monarşên mêr dihêt bikaranîn. Şahzade jî ji bo lawên Şahan dihat bikaranîn.
Çekên Emperyal ên Şahbanûya Pehlewî ya Îranê
Şahbanû (farsî: شهبانو) ji bo monarşên jin tê bikaranîn.
Ew di zimanê persî derketi ye. Ew di dîroka îran de bi tenê ji bo Ferah Diba di 1967an de hatî bû bikaranîn.
Ew jina tenêya li îslamîyetê şunda îran kergar kirî bû.
9'emîn sedsala b.z. | 8'emîn sedsala b.z. | 7'emîn sedsala b.z.
790ên b.z. | 780ên b.z. | 770ên b.z. | 760ên b.z. | 750ên b.z. | 740ên b.z. | 730ên b.z. | 720ên b.z. | 710ên b.z. | 700ên b.z.
8'emîn sedsala BZ, ango sedsala 8an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 800 b.z. de dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 701 b.z.ê jî xelas dibe.
Împeratoriya Romê li Romayê wek komarê li bajarê Romayê hat demazrandin.
780ên BZ.
776 b.z., Lîstikên Olîmpîyada yê herî pêşin hat saz kirin.
760ên BZ.
753 b.z.- Gorî Destana damezrandina bajarê Romayê bajarê Roma hat demazrandin.
1936 – Richard Wilson, lîstikvan, derhênerê şanoyê û moderatorê skotlendî
Mêtingehkirina cîhanê ji sala 1492an heta sala 2008an. Li aliyê çapê nav û rengên welatên mêtinghekar ên nexşeyê ne (nexşe bi îngilîzî ye).
Serdema nû an Serdema modern an jî Serdema hevdem gorî polandinê dîroknasên Ewropayê ji dest bi Serdema navîn dike û heta îroj tê ye. Lê destpêka Serdema modern nevebirî ye. Gorî hin dîroknasan ew bi dagirkirina osmanana di 1453an de dest pê dike, gorî hinekan jî ew bi vedîtina Amerîka di 1492an de dest pê dike. Gorî hinan jî ew bi doz kirina çapxaneyê di 1450an de an jî dest bi Reformên li Îtalyayê dike.
Dabeşandina Sedema nû.
Di Serdema nû de vedîtina ser deryayan re, wek Amerîka, Awistralya, Antarktîka hat dozkirin. Ji pê re dema mêtingehkirinê (kolonîkirinê) dest pê kir û ji Şerê Cîhanî yê Yekem re yek bi yek hat verişîn.
Xulamî an koledarî navê vê rewsê ye ku tê de mirovek demkî yan heya mirinê wek mal û milk tê hesibandin û bikaranîn. Ew kesê bi xwedî wek xulam dihat navendin.
Xulamî heta sedsala 20'an wek tiştekî normal dihat dîti. Di dema xulamiyê de li gorî yasayê mafê her kesî hebû xulaman bikire, bifirose, bide mîras, kirê bike û bide kirêkirin. Xulamek divê bû ku xwediyê xwe çi bêje vê bike.
Li gorî yasayên koledariyê mafê koleyan hebû ku bibin xwediyê milk û bi vî havî dikaribûn bi dayîna berdêlekê bigihêjin azadiya xwe. Dîsa li gorî yasayên çend welatan, xulamî irsî/rakendî bû: Ev dihate vê wateyê ku zarokên xulaman jî wek xulam dihatin hesibandin.
Li împaratoriya Roma de besheke mirovan bi navê ‚sklavan’ hebû ku bê maf bûn. Herwiha li Yewnanîyan, Mezopotamya, Misiran xulamî êpê firavan bû.
Li ser xulamiyê herî pêşin di Danezanê Mafên Mirovan û Hevwelatîye ya ji pê Şoreşa Fransî re hat nivisandî bû de dihat gotin ku mirov azad û wekhev tê dinê jî ew bi qentûrî herî pêşin li Împaratorîya Brîtanyayê di 1807an de hat qedexe kirin. Li Împaratorîya Brîtanyayê xulamtî piştî 1 tebax 1834 neqanûnî bû. Xulamtî di sala 1865-an de li DYA hate qedexekirin.
Di 1926an de Koma Miletan Xulamî li dinê qedexe kir.
Împeratoriya Hexamenişî (;) împeratorî ya mezina neteweyên îranî bûye (559 b.z.–330 b.z.) ko piştî herifyana desthilata pêştir ya neteweyên îranî, Med anko Mîdiyan, desthlata banî ya Îranê girt destê xwe. Di dîroka kevin da ew împeratorî mezintirîn, xurttirîn û berfirehtirîn emperatorî bûye. Demezrênerê Hexamenişiyan Kûrûş bû. Navê împeratorî û Xanedana Hexamenişî anko Exmînî (bi farsiya kevn:;;) ji damezrênerê xanedaniyê, Hexameniş (bi farsiya kevn:;,) e.
Li deman demekê, desthilata wê li aliyê rojhilatê digehişt Efxanistan û Pakistana niha, li aliyê Bakurê rojhilatê digehişt Asyaya Navîn, li aliyê Bakurê Rojhilat digehişt peravên Deryaya Reş, li rojava digehişt tevaya Anatolî û parek ji nîvgizirta Balkanê, tevaya welatên rojhilata navîn mîna Îraq, Sûrî, Ordin, Libnan, Felestîn, Israîl, nîvgizirta Erebî, Misir û parek ji welatê Lîbyayê. Rûberê emperatorî ya Hexamenişiyan nêzî 7.5 milyon kîlometirên çargoşe bû.
Ev împeratorî wekî serhildanekê dijberî împeratorî ya Mîdiyan hat avakirin û bi qasekî xurt û bihêz bû ko du caran nêzîk bû tevaya Yewnana Kevin bigirt. Li dawiyê jî liser destê Eskenderê Mekedonî herifya. Leşkirê Îskender paytextê Hexamenişiyan, Parsa anko Persepolîs (iroj Textê Cemşîd) şewitand.
2016 – Bavê Selah, hunermendê kurd
Hartford paytextê federedewleta DYAyê Connecticut e. Bi tevî 124.848 (2004) gelheya xwe navenda parêzgeha bi heman navî ye jî.
Navê xwe ji bajarê Samuel Stones, Hartford, Brîtanya digire ku ew yek ji avakerên bajêr tê zanîn.
Di sala 1623'î de komên pêşîn ên koçberên Holandî ji Nieuw Nederland tên, bicihdibin. Di sala 1633'î de bo leşkeran baregehek tê çêkirin û bicihbûn jî wisa destpêdike. Sê sal şûnde îcar koçberên Îngîlîz ji Newtonê tên û bicihdibin. Li dijî kevnexwediyên herêmê Çermesoran şerên têr xwînî tên lidarxistin. Di 6'ê tîrmehê 1944'î de şewateke mezin pêk tê û li dora 700 kesî dimirin.
Bajar wekî paytextê sîgortayê ya cihanî tê binavkirin. Fîrmayên navdar ên sîgortayê li vir in. Bo mînak, Aetna û The Hartford Financial Services Group, Inc. Dîsa navendên fîrmayên Carrier, Hamilton Sundstrand, Pratt & Whitney, Otis, Sikorsky, UTC Fire & Security, UTC Power û UTC Fuel Cells jî li vir in.
Santa Fe [] (Navê dirêj: "La Villa Real de la Santa Fé de San Francisco de Asís") paytextê federedewleta DYAyê New Mexico ye.
Di parêzgeha Santa Fe County de ye û cihê wê ji rûyê avê nêzîkî 2.000 m bilind e.
Împeratoriya Sasanî (bi farisî: ساسانیان‎, "Sasaniyan"), împeratoriya çarê ji desthilatên xurtên îranî berî hatina Îslamê bo Baniya Îranê ye, ko ji sala 226ê heta 651ê desthilatdar bûne.
Erdeşîrê Yekê piştî şkandina şahanşah Artabanê Çarê, şahê Partiyan anko Eşkaniyan împeratoriya Sasaniyan damezirand. Şahanşahê dûmahî yê ji vê împeratoriyê Êzidegirê Sêyê bû ko piştî 14 salên şer û pevçûnan digel leşkerên Îslamê şkest. Ew revî û li Mervê bi destê aşevanekî hat kuştin.
Erdeşîrê Yekê, Erdeşîrê Babekan yan jî Erdeşêrê Babekan (bi înglîzî: "Ardashir I", bi Pehlewî "Arđaxšēr", bi farisî: اردشیر بابکان‎, "Ardeshir Babekan") anko "kesê şahîniya xwe ji Xwedê girtî ye" şahanşahê yekê ji şahên împeratoriya çarê ji desthilatên xurtên îranî yên berî hatina Îslamê Sasaniyan bû. Wî di sala 226an de piştî şkandina şahanşah Erdevan IV, şahê Partiyan emperatoriya Sasaniyan damezrandiye. Li gorî hin jêderkan Erdeşîr I kurd bû.
Erdeşîrê Yekê li sala 226ê piştî şkandina şah Erdewanê Çarem, şahê partiyan anko eşkaniyan împeratoriya Sasaniyan damezirand.
Li gorî nameya Erdewan IV, Erdeşêrê Babekan kurd bû.
Te bêhtirî ku karibî bicû gez kir
Û te mirin ji xwe re anî
Hey kurê kurdan, ê di konên kurdan de mezinbûyî
Kê dêstûr da te ku tu tacê bidî serê xwe?
Pehlewî, partî yan jî sasanî zimanekî kevneşopî ya îranî ye. Ji aliyê dîrokî ve, ev ziman ji sedsala sêyê ya berî zayînê heta sedsala heftê ya piştî zayînê li Îranê li kar bûye. Zimanê berî vî zimanê wek pehlewiya kevnar dihêt niyasîn.
Du qonaxên diyar di dîroka pehlewî de berçav in: pehlewiya eşkaniyan (248ê berî zayînê– 224ê piştî zayînê) û pehlewiya sasaniyan (224–651 piştî zayînê). Pehlewî tevî zimanên kevin ên dî yên îranî yên wekî suxdî, xwarezmî û osetî li kar bûye. Pehlewî ya ku li dema emperatoriya sasaniyan li kar bûye bi navê pehlewî navdar e. Lê bi her awayî bit, havilî û wekheviya vî zimanî digel zimanê kurdî, nemaze kurmanciyê gelek ji haviliya wê bi farisî ya îro re zêdetir e. Ev ziman zimanê fermî yê sasaniyan bûye.
Çavkaniyên Pehlewî yên ku heta îro hatiye diyar dike ku Pehlewiyan nîjadek arî bû û ji welatê xwe re wek Îranşehr (Welatê Gelên Îraniyan) bi nav dikirin. Hemû nîjadên Arî tê de dijîya ku xwe wekî nûnerên hemû gelên Îraniyan didîtin. Piraniya têgînên etnîkî wek farisî, kurdî, tirkî û hwd, di nivîsên Pehlewî de hatine bikaranîn. Tû belgenameyek dîrokî li ser tev Faris bûna wan nine. Wî demê, Faris wek Pārsīg dihate binavkirin.,
Angaşta/Îdiaya ku Pehlewî "Farisiya Navîn" e, bêbingehîn e. Her wisa danasîna "Farisiya Kevn" ji aliyê farisan ve, ne di cihê xwe de ye; ji ber ku yê jê re dibêjin "Farisiya Kevn" zimanê Arî ye û koka hemû gelên Îranî ye û ji mêj de ji aliyê Medan ve dihate bikaranîn. Eşkere ye çavkaniyên yewnaniya kevn diyar dike ku Medan re, berê ve, wek Arî dihate bi nav kirin derbas dibe. Bêhna nijadperestiya faris di her du pênaseyên jor de tête.
Nexşeya topografî ya Rojhilata Nêzîk
Rojhilata Nêzîk zaravek e ko zêdetir ji aliyê şûnwarniyasan, cihnasan û dîrokvanan ve dihêt xebitandin. Rojhilata Nêzîk welat û herêmên mîna Anatoliya, Mezopotamya, Libnan, Sûriya, û Ordinê vedigirit. Zarava ko niha zêdetir dihêt xebitandin Rojhilata Navîn e. Kesên ko zêde Ewropa-navend nîne zarava Asyaya Başurê Rojava bikardiînin. Welatê misirê jî herçind e ko li parzemîna Afrîkayê ye, lê ji ber tikhiliyên dîrokî, siyasî û aborî ve ji Rojhilata Nêzîk dihêt hesibandin.
Nêzîk
Şerê Cîhanê yê Yekem pevçûneka çekdarane ya mezin bû ko piranî ya welatên Ewropayê û cîhanê têda pişikdar bûn. Ew şer ji sala 1914ê heta 1918ê berdewam bû. Pevçûn li çiriya paşîna sala 1918ê dawî bûn, lê şer li Xêveya 1919ê bi Peymana Versayê bi awayekê firmî dawî bû. Di wî şerî da bi milyonan mirov hatin kuştin û ruxsara siyasî ya cîhana nûdem hat guhertin.
Şer di navbera hêzên hevalbend (Fransa, Brîtanya, Rûsya, WYE û paştir Îtalya) û Hêzên Navend (Împeratoriya Almanyayê, Împeratoriya Awistirya-Macaristanê, Bulgaristan û Împeratoriya Osmanî ve pêk hat. Serkevtî yên şerî welatên hevalbend bûn, lê jihevnegirtinên piştî dawîbûna şerî, nemaze nerazîbûna Almanyayê liser hindek bendên Peymana Versayê, rê li himberî hilbûna agirê Şerê cîhanî yê duyem xweş kir.
Çavkaniya ji bo rastnivîsîna bêjeya "Şerê Cîhanê yê Yekem"
Weqfa Mezopotamyayê, Rêbera Rastnivîsînê, Komxebata Kurmancîyê, Çapa Yekem: Gulan, 2019 Stenbol, Rûpel 97
Modêlê RGB yê rengan modêlekê zêdekirinê yê rengan e ko zêdekirina rengên sor, kesk û şîn ji bo çêkirina rengên dî bikar diînit. Navê modêlê û kurtenavê wê ji navê her sê rengên pêşekanî anko sor, gesik û şîn bi zimanê Inglîzî (red, green û blue) hatîye. Ev sê rengên pêşekanî ne her ew rengên pêşekanî yên sor, şîn û zer in ko di hunerî da bi navê rengên pêşekanî dihên niyasîn.
Modêlê rengan yê RGB bi xwe diyar nakit ka sor, şîn û kesik çi reng in û heta ev jî nehên diyarkirin rengên ko ji têkhilkirina wan sê rengan jî çê dibin bi diristî nahên diyarkirin. Bi vî awayî ev modêlê rengan dibit fezayê serberdayî yê rengan, mîna Fezayê sRGB yê rengan an Adobe RGB.
Trenton paytextê federedewleta DYAyê Nû Jersey e. Gelheya wê 84.834 kes e (2005).
Bajar di parêzgeha Mercer County de ye. Koordînatên wê yên erdnîgarî: 40,22 Grad Bakur û 74,76 Grad Rojava.
Di sala 1714'î de karsazeke Îngîlîz bi navê "William Trent" herêm kirriye û destpêka avabûnê jî wiha destpêkiriye. Di sala 1790'î de bûye paytext.
Şîle (;), bi fermî Komara Şîleyê (), dewletekî ji aliyê Amerîkaya Başûr gelek caran hate dagirkirin, di xeteka teng ên erdên ku di navbera zincîreçiyayên Andê a li rojhilat û li rojavayê Okyanûsa Pasîfîkê ye. Paytext û bajarê mezin a Şîlîyê Santiago ye. Sînorên wî bi Perû li bakur, bi Bolîvya li bakurrojhilat, bi Arjentîn li rojhilat, û bi Dertenga Dêrîk li başûrê dûr e. Erdên Şîleyê di Pasîfîkê de bi Giravên Juan Fernández, Salas y Gómez, Desventuradas, û Girava Paskalyayê li Okyanûsya ye. Şîle jî li ser ya Antarktîkayê îdîa dike, tevî ku hemû îdîaya di bin Peymana Antarktîkayê rawestandin in.
Şîle wek îdarî li pênc herêman tê belavkirin. Çardeh ji van, ji serî 1'an heta 15'an (13 rakirî ye) ku bi îfadekirina reqamên herêmên Romayî, Tarapacá, Antofagasta, Atacama, Coquimbo, Valparaíso, O'Higgins,Maule, Bío-Bío, Araucanía, Los Lagos, Aysén, Magallanes y la Antártica Chilena, Los Ríos û Arica y Parinacota ne. Di nav wan de li paytext û derdora wê, ji bo reqemkirina herêma Región Metropolitana de Santiago wek bi kurtekirina peyva RM tê bikaranîn.
Bi eslê xwe navê welatê ya bi spanî Chile ye, ku di welêt de bi tenê bi awayekî kifşkirî û vebir e. Bilêvkirin, herî zêde ew peyva wê ji zimanê Aymara ye. Di vî zimanê de peyva Chilli wek tê wateya welatê dawiya dinyayê. Ev rewş guherandinên ji herêma Aymarayê bi bûyerên pêşî yên çareseriya spanî ji Şîle jî piştgirî ne. Ji destpêkê ve xwedaniya spanî ji Atacama ya Amerîkaya Başûr yê li başûr ya li ser xaka bi navê Chile ravekirin.
Teoriya bêhtir û kêmtir jî, di zimanê Înkayê de koknavê Quechua nîşan dide. Kêmtir berfirehbûna Keyaniya Înkayê ya îro xwe digihêjin Santiagoyê. Înkayî di axên başûrê Río Aconcagua de, avûhewayê nisbeten sar û berfên girtî de tê wateya Andlar'ê ya li ser bingeha Tchil wan re dibêjin.
Kevirê delîl alaveke dide ku mirov heta 18.500 sal berê gelek caran li herêma Geliyê Monte Verde. Derbarê 10.000 sal berê koçberên amerîkayên xwecih li gelî û bi bereket li herêmên deryayê ne, ku tiştên wek Şîleya roj-didome ye. Malperên bicîanînî ji warê zû mirovan de Monte Verde, Cueva del Milodon û bablîsoka lawayê ji Pali Aike Crater da. Bi kurtî Împaratorîya Înkayê xwe nav tiştên ku niha li bakurê Şîle ye dirêjkirin, lê belê Mapuche (an Araucanian ku ew ji aliyê Yariya naskirin) bi serkeftî gelek hewldanên ji aliyê Împaratoriya Înkayê li ber xwe û ji wan re bitewînin, tevî kêmbûna wan ji rêxistina dewletê. Wan li dijî Sapa Inca Tupac Yupanqui û artêşa wan şer kirin. Tên zanîn ku di encama pevçûna bi xwînê de sê rojan Şerê Mauleyê bû, ku fethê Înkayê ji axa Şîleyê di Çemê Mauleyê de bi dawî bû.
Dirêj û tengasiya ber keviya başûrê welatê li aliyê rojavayê çiyayên Andesê ya Şîleyê bakur ber bi başûr li ser 4,300 km (2,670 mi), di heman demê de bi tenê 350 km (217 mi) xala xwe ya rojhilat ta bi rojava de hate guherandin. Ev tenûra cihêrengiyeke balkêşên hercûmercê û erdnîgariyê ye. Ev li ser 756.950 çargoşe kîlometre (292,260 mi sq) ji herêma welatê dihewîne. Şîle di nava Agirçerxa Pasîfîkê ye. Yekineyên Giravên Pasîfîkê û îdîaya Antartîkê ya Şîleyê di navbera hêlîpan 17° û 56°S, û hêlîlar 66° û 75°W de ye.
Şîle di nav dirêjtirîn welatên bakur-başûr di cîhanê de ye. Eger yek tenê barên axê dibîne, Şîle yekane di nav vê komê de tengkirina xwe ji rojhilat ta bi rojava, bi welatên din yên bakur-başûr de dirêj e (ji wan Brazîl, Rûsya, Kanada, û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku di nav yên din ye), berfirehtir hemû ji rojhilatê ta bi rojava aliyê faktoreke zêdetir 10'an e. Şîle jî îdîa dike ku 1.250.000 km2 (480,000 mi sq) ya Antarktîka, wekî beşek ji axa xwe (Herêma Antarktîkaya Şîleyê) ye. Lê belê, ev îdîaya nebin, di bin şertên Peymana Antarktîkayê, yên ku alîgirên Şîleyê rawestandin. Ev li başûrê welatê cîhanê de, ku ji aliyê erdnîgarî de li parzemînê ye.
Şîle kontrola Girava Paskalyayê û Girava Sala y Gómez, ku li rojhilatê giravên Polînêzyayê ew li ser xaka xwe ya di sala 1888'an de cîh girtiye û Girava Robinson Crusoe, zêdetir parzemîna 600 km (370 mi) di Giravên Fernandez Juanê ye. Jî demê de, di bin kontrola tenê ji bo demekê bijîn (ji aliyê hin masîvanên ne herêmî) bi giravên biçûk ên San Ambrosio û San Felix bûn. Di van giravan de berbiçav in, ji ber ku ew îdiaya Şîleyê, bi parvekirina avê ji beravên wê di nav Okyanûsa Pasîfîk dirêj derketin.
Li bakurê Atacama dewlemendî mîneralên mezin, di serî de sifir û nîtrat dihewîne. Nisba peywendeyên biçûk Valley Central, ku tevî Santiago, di warên şêniyên çandiniyê û çavkaniyên serdesta welat in. Ev herêm navendekî dîrokî ye, dema ku entegreyê li herêmên bakur û başûr di dawiya sedsala 19'an de Şîleyê berfirehkirin. Başûra Şîleyê dewlemendî daristanan, axa zozanan û taybetiyên rêzikên volkanan û golan e. Li peravên başûr gêjgerînka fjordsê, pîyê deryayan, cihokan, berovajîkirina nîvgiravan û giravan e. Şîle ji çiyayên Andesê bi ser sînorê rojhilatan ve dikeve.
Pêkanîna Andesê ya Şîleyê yek ji bilindtirîn çiyayên di dinyayê de û xwedî, pirejimarî ji bendavên li ser 6000 m ye. Di nav wan de bilindtirîn çiyayên li Şîleyê Ojos del Salado (6893 m) ye, ku di heman demê de herî bilind de volkanê di cîhanê de ye.
Di hejmarkirina golên Şîleyê de li bakur Gola xwê, ku herî mezin û navdar ên Salar de Atacama (3000 çargoşe kîlometre) ye. Li herî bakur 21,5 çargoşe kîlometre mezintir Lago Chungará li gor 4500 Metro Bilindayî yek ji yên herî bilind, gola di cîhanê de.
Gelek gol bi gerîna keştiyê ye ne.
Xweza û Avûhewa.
Bakurê Şîleyê (bi navê "bakurê mezin") xwediyê çiyayên gelek li ser 6000 m bilind in. Dikeve navbera qeraxê û ser merbenda Andeyana rojava, ku li Çola Atacama dirêj in. Ev çol yek herî zuhatirên li dinyayê ye; gelek caran ji bo salan baran nabare. Li çolê ji bo guherçîleya mezin wê di dema borî de diyar bû, dema ku li wir bi taybetî sifir îro xurtkirin. Herî mezin û herî girîng a bendergeha Antofagastayê ku li herêma vî bajarî xwediyê (310,000 şênîyan) e.
Li navenda Şîleyê, avûhewayê herêma Deryaya Navîn yên dişibin hev hene. Vê herêmê gelek adan û cihên lê dijîn dîtin e. Li vir paytexta Santiago de Chile bi derdora 5.5 milyon welatiyan e. Ji bilî Valparaíso (bendergeh û rûniştgeha parlementoyê 280.000 şênîyan) in, Viña del Mar (der û mijûliya bijareya 320.000 şênîyan) in û Concepción (navenda çandinî û pîflesaziyê 216.000 şênî) girîng e. Li herêma bakurê Santiago "Bakurê biçûk" û li başûrê paytexta Santiago bi navê "Başûrê biçûk" tê zanîn.
Ew ê ku başûrê Şîleyê gelek zirav mistemlekekirin (bi navê "Başûrê mezin") herêmeke gelekî barînekî dewlemend e. Li peravên aliyên giravên di deryayan de gelek kevir in. Li başûrê parzemîna girava Tierra del Fuego, ku bi dabeşkirina cîraniya Arjentînê ye. Li ser Tierra del Fuego di giravê deryayan de Isla Hornos cih girtina Kap Horn heye, ku li ser xala başûrê Şîleyê û Amerîkaya Başûr e.
Bi tevayî, li ber bandora vê hewaya Şîle ya tund di peravên ji aliyê Okyanûsa Humboldt e. Ev, ji başûr de berve bakur û veguhastina avderyaya sar a Antartîka diherike. Gava ku di danberheva Ewropaya Bakur ji berjewendiyên germ Herikîna Kendavê, germiya avê de li Şîleyê ji bo analog ne hêlîpan (Bakur-/Koordînata başûr) bi awayekî nizimtir in. Li Punta Arenas (Başûrê Şîle) - ku bi qasî hev nêzikî ji Ekwatorê dûrî wek cih girtina Hamburg - germiya têkrayî rojane di havînê 12 °C ye.
Taybetiyek ên avûhewaya Şîleyê ya li Bandora-El-Niño ye, jî wek "Vetewşa başûr" tê zanîn. Tevî ku ev diyardeyeke avûhewayê bi taybetî bandorê welatên wekî Perû û Endonezya dike. Di heman demê de jî li Şîleyê, ew li ser her heft salan bandorekî li gorî salên normal e û li vir ber bi zêdebûna barînê ye.
Flora û Faûna.
Ji ber ku di navbera mezin ên zêdetir ji 4.000 kîlometre dirêjahiya li Şîleyê gelek herêma şînahiyên beravan hene. Li devera Çola Atacama kêm hêşin dibin. Hêşinbûn tenê li qeraxê an li herêma Andenê hene. Li vir gelek cureyên cuda yên kaktûs, avûmêwe û boçiyên devî hêşin dibin. Lê belê, her çend salan bi barana li çolê, da ku rûberên rûerdên çolê mezin ji bo çend rojan bi milyonan kulîlk (kulîlkî yên di çolê de ne) tênê.
Başûrê Çol li pey berî bi çêrgehên hişk û li Andenê bi dijwariya latê ya Yareta (Azorella yareta) hêşin dibe, jî wek "Balgeha Andenê" tê gotin. Li herêmên hişk yên "Cuhurê boldo" ("boldus Peumus") hêşin dibin. Li ser çiyaçolan û di nav Andenê perdeya mij ("daristana hîdrofîlîk") hene, li ku ji bo nimûne, tilîperê darokî (bi spanî Helecho arborescente) hêşin dibe.
Li bax û bostanên herêma çemê Río Elqui dest pê dike, berevajî tenê li derveyî newala çemê Şîlanan û Kaktûsan hene.
Li navenda Şîleyê di Nexilên hingivan ("Jubaea chilensis") de xurtir dibe. Darûkên ("Araucaria araucana") dara pîroz ên Mapuche, xwarinên tovên mezin a xwe yên wan bûn. Li Şîleyê jî gelek Plantasyon ên Okalîptûsên mezin hene.
Arcadius (jdb.377 li Spanya; m. 1'ê gulanê 408 li Konstantinopolis) bi tunî "Flavius Arcadius", împaratorekî împaratoriya Bîzans bû. Wî navbera 395an û 408an de împaratorî kergar kir.
Arcadius lawê Theodosius I ê herî mezin û birayê Honorius, împaratorê İmparatoriya Romaya Rojava, bû. Bavî wî ew di 383an de wek "Augustus", ango împarator, da zanîn. Ew bi fermî jî di 395an de, pê împaratorî êdî vebirî bû du paran re, derbaza texta rojhelata împaratorîye bû.
Împarator Arcadius sê dotên û lawekî xwe he bûn. Li wan dotan de ya bi navê Aelia Pulcheria di 414an de wek împaratorbanû(şahbanû) derbaza textê Împaratoriya Romaya Rojhelat bû. Lawê xwe Theodosius II jî, ji pê Arcadius mir re di 408an de derbaza textê împaratorîye bû.
Honorius (; bi tunî) (9ê îlonê 384an Konstantînopolîs; 15ê tebaxê 423an Ravenna) navbera salên 393 û 423 de împeratorê Romê bû. Honorius lawê împerator Theodosius I û birayê împerator Arcadius bû. Honorius împeratorê Romê ya Rojavaê bû. Arcadius împeratorê Romê ya Rojhilatê bû.
Dema împaratoriya Honorius de German di dema Koça Qoman de êrîşa împaratoriyê dikir. Di 406an de Barbaran hin xakên Hispanya û Galya dagir kirin û Brîtanya bi tunî ji destên Roma derket.
Di dema Honorius, di 410an de bajarê Roma bi destên Vîzîgotan hat dagir kirin. Dîsa di wê demê de Honorius ji tirsên Vîzîgotan û Vandalan re paytext ji Milanê de birî bû Ravennayê.
Li der êrîşên Germanan bêtir li hundura împaratoriyê de wek Galya, Brîtanya û Efrîka jî serîhildan der diketin.
Honorius di 15ê tebaxê 423an de mir û ji pê wî re xwarzîye xwe Ualentinianus III derbaza textê bû.
Barbar (, gelejmar: "bárbaroi") di Yewnana Kevnare de ew kesên ne ji zimanê yewnanî an jî neçê yewnanî diaxaftî re dihat digotin. Di împaratoriya Roma de jî Barbar ew kesên bê hevotina Roma(paideia) re dihat digotin. Îroj "Barbar" ji bo ew kesên neşarmend ango nemedenî tê bikaranîn. Wê wek Vandalîzm di herîkê demê de mane guhertî ye.
Ew bi gumanî di bar- bar(vite vit kirin) de der ketî bû. Lê li ber yewnanan di Sanskrît de wûşeyeke wek "barbarā" ji bo kesên lalik re dihat bikaranîn. Di yewnanî de ew herî pêşi ji aliya Homeros di pirtûka Îlyada de wek "axftiyên barbarî" ("barbarophonoi") ji bo hin kesên ji Anatoliya re hatî bû bikaranîn.
Çiqas Romayan ji bo yewnanan "barbar" bûn jî, wan jî "barbar" ji bo ew kesên bê hevotin re bikarandî bû.
Barbar di dîroka çînê de jî şun dîtî bû. "Barbar" ji bo ew kesên der de koça Çîn kirî, ango kesên li çîn nehatinî dinê, dihat bikaranîn.
Sîsîlya (,;) girava herî mezina Deryaya Navîn de ye û yek ji navçeyên otonom ên Îtalyayê ye. Ew li başûr rojavaya nîvgirava Apennîn (an nîvgirava Îtalya) dikeve ye.
Rûerda Sîsîlya 25.709 km² ye û nêzî 5 milyon kes li dijî ye. Paytextê navçeya otonom Palermo ye. Hin bajarên xweya dinên gerin Catania, Messina û Sîrakus ye.
Teşeyê sîcîlya wek sêgoşeya û ew ji bo vê sedemê di dema antîk de wek Trinakria dihat navandin. Li beravên wêya bakur deryaya Tîren, li yên rojhelat jî deryaya Îon heye. Navbera beravên başûr û beravên Tûnisê di parzemînê Efrîkaê de Tengava Sîsîlyayê (bi îtalî: "Stretto di Sicilia"), yê ku dera xweya herî teng 3 km, heye.
Beravên giravê li ser hev dorî 1 000 km ye. Li dor wê hin giravên biçûk ên wek girava Eolie (Isole Eolie), Ustica, girava Egadî (Isole Egadi), girava Pantelleria û giravên Pelagî (Isole Pelagie) hêne.
çepÇiyayê herî bilindî li giravê bi 3 345 m Etna ye û ew êtûna (volkan) herî mezin û çalak e. Li giravê hin volkanên din ên çalak ên wek Strombolî û Vulcano hene.
Salso çemê herî dirêjê giravê ye û dirêjahiya xwe 144 km ye. Simeto bi 113 km, Belice bi 77 km hin çemên dinên li Sîsîlya diherikî ne.
Sîsîlya di dîrok de giravake gerîng bû û ji aliya gelek gelan de hat dagir kirin. Li sedsala 10an b.z. de dimatiyên giravê sikanî, sikulî û elîmiyanbûn. Li pê wan di sedsala 8an b.z. de, girav ji aliya fenîke, yewnan û kartacayan wek kolonî hat kergar kirin. Di sedsala 3an b.z. ew di cenga Punîş a pêşin de derbaza bin destên romayan bû. Ji pê împeratoriya Romaya Rojhelat di sedsala 5anan de hilwaşiya re ew derbaza vandal û vîzîgotan bû. Sedsaleke ji pê re jî ew derbaza Bîzans bû. Ew di sedsala 9an de ji aliya ereban hat dagir kirin. Ji pê wan re aragonî, spanî savoyi û awistriyan kergar kir.
Paş Îtalya yekîtî hat pêk anîn şûnda ew di 1861an de derbaz bin destên îtalyanan bû. Ew di 1946 virde jî wek navçeyake otonom tê îdarekirin.
Bi berbilavîyake 195 ke/km² gelê Sîsîlya bi piranî ji îtalyanan de pê tê ye. Li sedan 95ên sîsîlyanî ji dêrê romayî-katolîk e.
Archimedes, bestekar Vincenzo Bellini û Salvatore Schillaci hin kesên navdarên ji Sîsîlya der ketina.
Fîlm.
Fîlmên li ser mafya ji bo Sîsîlya, newnetewî gelek keftî ditî bûn. Yek ji wan berhevoka sêromanî ya Mario Puzo ya bi navê The Godfather di 1961an de hat kişandin.
Spor.
Li giravê wek gelek welatan û bi taybetî wek Îtalya spora herî dildar fitbol e. Êpê dem li serie a (lîga pêşinê îtalyayê futbol e) tu tîmên sîsîlya tine bûn. Ji pê US Palermo û FC Messina re Catania Calcio jî niha li serie a sîsîlya dinimî ne.
Nîvgirava Apennîn ji ezmen de
Nîvgirava Apennin (bi îtalî, "Penisola Appenninica") an Nîvgirava Îtalyayê yek ji nîvgiravên herî mezinên Ewropa ye. Ew ji Alpan de heta Deryaya Navîn li ser nêzî 1.000 km dirêjahîyeke ye. Ew ji bo teşeyê xwe wek gîzme (bi îtalî: "Lo Stivale") tê zanîn.
Li ser nîvgirav derve du dewletên biçûk San marino û Vatîkan di reşahî yê Îtalya de ye.
Nîvgirav li rojava bi Deryaya Lîguryayî û Deryaya Tîrenê, li başûr bi Deryaya Îyon û li rojhelat bi Deryaya Adriyatîk dor pêçayî ye. Li nîvgiravê çîyayên navê xwe danêyî Çiyayên Apennin hene.
Deryaya Tîrenê deryake navçeya Deryaya Navîn û li rojava navbera Îtalya, Sardînya û Sîcîlyayê de ye. Jêra tengava Korsîka Deryaye Tîrenê e û bi tengava Messina digehe Deryaya Yonî e. Kurî xweya herî mezin 3.785 m e.
Nave Tîren ji "Tyrrhenus", navê yewnanan ji bo etruskan dihat bikarandî bû de tê ye.
Bi dûçûna Mikhail Semenovich Lazarev navên eşîrên kurd %66 ji zimanê Hurîyan e
Bakûr.
Brûkî, Sipkî, Dazwanî, Ertoşe, Sînemilî, Redkî, Mîlan, Koçgirî, Zîlan, Zirkî, Celalî, Cibran, Hevêrkan, Hesenan, Berazî, Motikan, Hemikan, Mehelmiyan
îqat bike: Hemû tevkariyên Wîkîpediya di bin Lîsansa Belgekirina azada GNU de tên belav kirin.
Eger tu nexwazî ku nivîsên te bê dilrehmî bên guherandin û li gora keyfa herkesî bên belavkirin, li vir neweşîne.
Başûr.
Binihêre: Lîsteya eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê
Eşîrên êzdiyan.
Eşîrên êzdiyan
Lîsteya eşîrên êzîdî li Başûrê Kurdistanê
Deryaya Lîguryayî deryayeke di Deryaya Navîn de navbera li başûr giravên Korsîka û Elbeyê li bakur jî beravên Ligurya û Monakoyê de ye.
Di kendava Genovayê de kurahiya Lîgurya digehe 2.615 m.
Di fîzîkê da hêz bandorek e ko lezgîniyê didit tenekî. Hêz dibit ko wekî bilindkirin, paldan an kêşanê bihêt berhestkirin û meznahî û sû heye. Lezgînî ya rastîn ya tenî bi hêlberekî (vector) ko koma tevaya wan hêzan e ko karî li wî tenî dikin dihêt diyarkirin. Ev koma tevaya hêzan carina bi hêza bandordar dihêt binavkirin. Di tenekê berdirêj da, hêz mumkîn e ko zivirîn an jî dijşêwebûnê anko deforme bûnê çêbikit. Bandora zivirandinê li ser tenî bi zivirar anko "torque" û bandora dijşêwekirinê bi stires anko givaşê dihên diyarkirin.
Yekê hêzê Newton e, nîşanê xwe formula_1 (ji inglîzî "force") e.
Cihê wê li parêzgeha Merrimack County
Concord paytextê federedewleta DYAyê Nû Hampshire e û li parêzgeha Merrimack County de ye. Gelheya wê nêzîkî 40.000 (2000) e.
Etna ji ezmen de di teqînê 2002an de
Çiyayê Etna (;) çiyayekî volkanîk (êtûnî) ê çalak e û li beravên rojavayê Sîcîlya nêzî Messina û Catania ye. Bilindahiya wî 3.357 m ye û ew çiyayê volkanîkî ewropayeyî herî çalak e. Ew li Îtalyayê çîyayê herî bilind li başûra Alpan e.
Etna niha jî çalak e û ew çend salên dawî de jî gelek caran teqî ye.
Bajarê Catania, li paş tendûreka Etna tê dîtin
Etna di dema Romaya antîk de wek "Aetna" dihat dizanîn û ew bi gumanî ji wîşeyê "aitho" ji zimanê yewnanî de hat afirandî bû ew tê maneyê "hovî dişewite". Ereban ew wek "Cebel Ûtlemat" ("çiyayê agir") navendî bû û ew ji pê re çerxa "Mons Gibel" bû. Herêmî etna wek bi zimanê sîcîlyanî: "Mongibeddu" û tê navendin.
Carson City ji sala 1851'î virde paytextê federedewleta DYAyê Nevada ye. Gelheya wê 52.457(2000) e.
Di sala 1851'î de ji aliyê koçberên Ewropayî ve hatiye avakirin û navê xwe ji Kit Carson digire. Aboriya bajêr pirranî li ser tûrîzmê ye.
Lincoln paytextê federedewleta DYAyê Nebraska ye. Bil gelheya xwe 236.146 (2004) ve duyemîn bajarê mezin ê Nebraska ye.
Bajar navê xwe ji Abraham Lincoln digire. Navenda zanîngeha University of Nebraska-Lincoln li wir e.
Palermo û bendera xwe ji çiyayê pellegrino de
Palermo paytexta yek ji navçeya otonomên îtalyayê Sîsîlya ye.
Nifûsa Palermo yê navendê bajarê de dijî 670 206 (2006) kes e. Li aglomersayonê (îng. agglomeration) bajer jî 1,2 kes dijî ye û ew bajarê Sîsîlyayî herî mezin e.
Palermo li beravên girave yê bakur de ye.
Di formûlê de formula_1 hêza ku li cismî kar dike, formula_1 baristeya cismî û formula_1 jî lezdana wî ye.
Ji bo nimûne heke erebeyek ji halê sekinî (lez sifir e, di çaroveyeke referansê ya bêliv de) ve dest bi birêveçûna li ser xeteke rasterast bike û her ku çû hêla xwe zêdetir bike, tê gotin ew bi aliyê birêveçûnê ve "lez dide". Heke erebe bizîvire, bi aliyê berekeke nû ve lezdan pêk tê. Ji vê lezdana erebeyê ya pêşve re tê gotin "hêlî" (linear) an "lêkefteyî", ev ew bertek e ku rêwiyên di erebeyê de wek hêzeke ku wan bi palgehan ve dehf dide hîs dikin. Gava erebe berê xwe diguherîne ev dibe lezdana "nîveşkêlî" (radyal), ev ew bertek e rêwî wê wek hêzeke ku wan bi kêlekê ve dehf dide hîs dikin. Heke erebe hêdî bibe, ev lezdaneke bi aliyê berevajiyê leza erebeyê ve tê hesêb, carinan jê re tê gotin lezkêmkirin. Rêwî vê wek hêzeke wan bi pêş ve dehf dide hîs dikin. Bi heman awayî li lezdan û lezkêmkirinê tê nêrîn, her dû jî guhertinên di lezê de ne. Her yek ji wan lezdanan (hêlî, nîveşkêlî û lezkêmkirin) ji aliyê rêwiyan ve tên hîskirin heta ku leza wan (hêl û berek) dibe wek erebeyeke ku biserûber bi rê ve diçe.
Lezdana rakêşî ya cîhanê 9,80665 m/s² e.
Korsîka ji peka NASA de
Korsîka (, korsîkî: "Corsica") girava çaram mezinê ji pê Sîcîlya, Sardûnya û Kîpros re di derya navîn de ye.
Korsîka yek ji 26 navçeyên Fransa ye. Lê otonomiyê giravê korsîka gorî otonom navçeyên dinên Fransa hinekî lawaz e. Yanê ew hinekî din serbixwe ye. Napoleon Bonaparte li korsîka hatî bû dine.
Korsîka ji girava Sardûnya bi Tengava Bonifacio vediqete. Hin bajarên xweya mezin (navên korsîkî) Ajaccio ("Aiacciu"), Bastia ("Bastia"), Corte ("Corti") û Sartène ("Sartè") ye.
Korsîka heta 237 b.z. de derbaza Împaratoriya Roma bû di bin destên Kartacayan de bû. Ew heta 430 p.z. de ji aliya Vandalan hat dagir kirin dest Romayan de ma. Ew di 522an de derbaza Bîzans bû. Pê Bîzansan re Ereb, Lombard û bi dawî di 1282an de derbaza Genovayan bû. Ew navbera 1296-1434 Aragonan û navbera 1553-1559an de Fransîyan kergar kir jî, ew heta di 1768an de Genovayan ew firota Fransa ew bin destên Genovayan de ma.
Pasquale Paoli (1725-1807), generalekî korsîkayî, ji bo serxwebûna Korsîka pêşin hembera Genovayan ji pê re jî hembera Fransiyan serîhilda. Lê ji pê Genovayan girav 1769an de firota Fransa, fransiyan girav dagir kir û Pasquale Paoli hat mişexta Londra kirin.
Napoleon Bonaparte di 1769an de li Korsîka hate dinê.
Selîm Biçûk nivîskar û helbestvanekî kurde.
Selîm Biçûk di sala 1960î li gundê Otiljaê li Başûrê Rojavaya Kurdistanê ji dayîk bû. Wî xwendina xwe ya destpêkê li gundê Tilxatûn û Otilce, xwendina navîn li Tirbespîyê û di sala 1987an de beşê hiqûqê Zanîngeha Şamê temam kir.
Dawiya sala 1990î derket Ewropa û heta niha li Elmanya dijî.
Sardînya (bi îtalî: "Sardegna"; bi sardî: "Sardigna" an "Sardinna") ji pê Sîcîlya re girava duyem mezina Deryaya Navîn e. Ew navbera Îtalya, Spanya, û Tûnis li başûra Korsîkayê dikeve û yek ji navçeyên otonom ên Îtalya ye.
Nave giravê dema antîk de "Hyknusa" (bi latînî: "Ichnusa") bû. Navê îroj "Sardînya" ji "Şardana", gelê berê li Sardînyayê dijî bû, de hatî ye.
Sardînya 180 km dûrî Nîvgirava Apennin û navbera wan de Deryaya Tîrenê e. Li 210 km başûra giravê beravên Tûnis he ne. Li bakur Korsîka 11 km dûra giravê ye navbera wan de Tengava Bonifacio he ye. Li rojavaya giravê jî Spanya ye.
Paytexta Sardînyayê Cagliari ye û rûerda xwe 24,090 km², nifûsa xwe jî 1,65 milyon e.
Dîroka Sardînya gelek kevin e. Li dora sedsala 10'an b.z. de fenîkeyan li Sardînya benderên bazîrganîye çêkirî bûn. Di 509 b.z. de fenîkeyan û dimatiyên Sardînyayê ve ketin hev û dimatiyên giravê ji bo alikariya banga Kartacayê kir. Ji pê wê re Sardînya kete bin destên Kartacayê. Di 238 b.z. de Împeratoriya Romayê Kartacayê di Cenga Punîş a yekem de bin xistin û Sardînya hundura xakên xwe kir.
Di navbera 456an û 534an de li Sardînyayê Vandalan, yên li Afrîkayê, serwerî ajotî bûn. Lê ew dema împerator Justinian I (yekem) de derbaza serwera Bîzansê bû.
Di sedsala 8'an de êrîşên ereban û berberiyan ser Sardînyayê dest pê kir. Di 753an de ereban nîviya giravê dest xwe xistin. 827an de heta 860an jî nêzî bi tunî girav bin destên ereban de ma. Girav pê ereban re dem bi dem kete bin destên Genova û Pisayê. Di 1323-1409an de girav di bin kergara Aragonê de bû. Di 1409an de jî girav ji aliyê Spaniyayê ve hat dagirkirin. Di demê spaniyan de gelek katalanan koça giravê kirî bûn.
Di 1718an de Sardînya bû keyatîyake feodala serbixwe. Lê 1792an de keyatî derbaza bin kergare Fransayê bû. Di 1860an de Vittorio Emanuele II Îtalya bi tunî dagir kir û bû keyê Îtalyayê ye.
Li Sardînyayê îtalî, sardî û katalanî tên axaftin. Li bajarê Alghero (bi katalanî: "l'Alguer") 22,4% ji rûniştvanan bi zimanê katalanî diaxivin (2004).
Wek îtalya gîşke li Sardînyayê jî werzîşa (spora) herî dildar futbol e. Li giravê tîma herî navdar Cagliari Calcio ye. Ew yek ji tîmên serie a ye û ew di sala 1900an de hatiye sazandin.
Serdema kevnare an Serdema antîk an Antîk (ji latînî "Antiquus") serdemeke dîroknasên Ewropayê ji bo dor Deryaya Navîn salix da ye. Ew ji sedsala 8an b.z. de dest pê dike û heta sedsala 6an p.z. diajo. Di dema "Antîkê" de bi gelemperî Helen û Împeratoriya Romê serwerî ajotî bû.
Yewnana kevnare.
Dema antîk, weke demekê berî zayinê ku di navbera sedsale 7an û heta sedsale 4an a berî zayinê ye. Ev dem, weke demeka ku tê de felsefeya, matematîk, çand û hwd pêşketîya. Gotina demokrasiyê jî, ku li ser koka "demos" û "krîtos" ava ya, ji wê demê ya. Ev dem, di vê demê de, zanyar û filosofên weke Thales, Demokrîtos, Haraklîtos, Aristoteles, Sokrat, Platon û hwd ku derketina na. Çînîkirina têgihiştinê û awayên wê û lêkolînên weke ên li ser ´atom´ê û hwd, destpêka wan ji vê demê tê dayîn dest pê kirin.
Ev dem, li ber bahre reş li Girekê dest pê dike. Bi wê re jî, di sadsalên 5´min û 4´min de jî, roma derdikeve li pêş. Li Roma, berî zayinê ji sadsale 5´min û hwd de pêşketina wê dest pê dike. Dema Roma a pêşî, weke demeka "komar"î tê dîtin û şîrove kiirn. Piştre, piştî dema helenistîkê, wê ji komarîtîyê bi ber împaratortiyê ve herê. Şerê Roma ê bi Kartece re û herêmên din ên dunyê wê bike ku roma Mazin bibe. Li Kartece, Hanîbal, weke împaratorê mazin ku herême Afrîka pirranîya wê kiribû bin destê xwe de. Piştre jî, Gelek beşên ku î ro weke beşên Roma û Spanya tê dîtin jî, di wê demê de ên afrîkî û bi kartece ve girêdayî bûn.
"Antîk" bi dewletên Helenî re destpê dike û bi hilwaşîna Împeratoriya Romê ya Rojhilat a di 476an re xelas dibe. Yewnanan di sedsala 8'an de dest bi kolonî kirina dewletên dor xwe kir û pê re jî heta Anatolî dor Deryaya Navîn kir. Îskenderê Mezin xakên heta hundira Asyayê dagir kirin û ji pê re jî Împeratoriya Romê dor Deryaya Navîn serwerî ajotî bû.
Yewnana Kevnare heta xiristiyanî der tê ye. Gorî dîroknasan wê bandoreke mezin li ser Împeratoriya Romê û şarmendiyê Ewropayê kirî ye.
Yewnana Kevnare bi erdnîgarî ji bo xakên li ser yewnanî dihat axaftin tê bikaranîn: nîvgirava Yewnanê, Kîpros, giravên Egeyî, Anatoliya (Îyonya), Sîsîlya û başûrê Îtalya bû. Di wê demê de demeke yewnanan heta nîvgirava Îberî û Misir yewnanan belav bû bûn. Di dora 700 b.z. Homer "Îliyad" û "Odîseya" nivisandî bûn. Di sedsala 8an Leyzên Olîmpiyadê dihat saz kirin.
Dema Helenî bi mirina Îskenderê Mezin re dest pê dike û bi dagir kirina Yewnanistana ji aliyê Împeratoriya Romê di 146 b.z. re xelas dibe.
Dema Helenîstîkî.
Sedsale Sêyemin a berî zayinê jî weke demeka "helenîstikî" tê dîtin û şîrove kirin. Felsefe bi mentiq û hwd, di vê demê de bidest pêşketina xwe kiriya. Îskenderê Mekedonî bixwe jî, weke ´zaroyê vê dema helenîstik´ tê dîtin. Ev dem, weke demeka ku hin bi hin bandora girekê li her herêmên wê kêm dibêya. Di vê demê de, hin bi hin herêmên girêkê dikeve bin destê împaratoriya roma de. Li herêmê roma Pêş dikeve. keyaniyên Selevkof, Pontos û hwd, ên ku di vê demê de pêş dikevin in. Îskenderê Mekedonî, weke zaroyê çanda girekî, dixwezê ku serdestîya wê bide domandin. Lê ew, bi sernekeve. Li ber pêşketina roma û hêrêmên din pêşnekeve. Lê Roma jî, bi çanda wê pêş dikeve. bandûra berhemên dema girekê, di demên piştre ê zêde bibe.
Gotina "helenistik".
Gotina helenistik, dîroknasê alman Johann Droysen avêtiya li holê. Ji navê helen ê helen hatîya derhanîn.
Roma Kevnare.
Roma Kevnare dewleta ku li "Antîkê" di sedsala 9'an da li bajarê Romê (Romayê) derketî bû. Di dema jiyandar bû wê monarşî, olîgarşî, komar û împeratorî dîtin. Wê di wan 20 sedsalan serwerî ajotî de dor Deryaya Navîn gelek bandorî bû. Împeratorî di sedsala 5'an de pêşin bû du paran û ji pê re jî ya rojava hilwaşiya û ya rojhilat jî wek Bîzans serwerî ajot. Bi gelemperî va bûyera wek dawiya Serdema Kevnare û destpêka Serdema Navîn tê pejirandin.
Giravên Karîbîk di Deryaya Navîn a Amerîkayê da
Deryaya Navîn a Amerîkayê deryayeke mezin li rojavayê Okyanûsa Atlantîk e. Rûberê wê 4.354 milyon km² û çûrtirîn cih 7.680 m e.
Derya di Deryaya Navîn a Amerîkayê da.
Deryaya Karîbîk li başûrê rojhilat û Kendava Meksîkê li bakurê rojava percên Deryaya Navîn a Amerîkayê ne. Deryaya Navîn a Amerîkayê li navberê Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr e. Di Kendava Meksîkê da hên ev kendav/rêk hene: Bahía de Campeche, Rêkê Florida û Kendavê Gonâve. Di Deryaya Karîbîk da ev kendav hene: Golfo de Batabanó, Kendava Darién, Kendava Hondûrasê û Kendava Vênêzûêlayê. Hên jî di vê deryayê da deryakeke din jî heye: Deryaya Marakaîboyê.
Rêk, pasaj û kanal.
Di Deryaya Navîn a Amerîkayê da pir rêkên, kanalên û pasajên avê hene: Rêka Floridayê, Pasaja Bêh ("Paso de los Vientos"), Pasaja Mona ("Canal de la Mona"), Pasaja Anegada, Pasaja Gûadêlûpê, Pasaja Domînîka, Pasaja Martînîkê, Kanala Saint Lucia û Pasaja Saint Vincent. Rêka Yucatánê Kendavê Meksîkê digîne Karîbîk. Bi Kanala Panama mera digê Okyanûsa Pasîfîk.
Karîb an jî Karayîb navçeyeke di Deryaya Navîn a Amerîkayê ye. Deryaya Karîbê parçeyekî Karîbê ye.
Navê "karîb" û "karayîb" ji gelê resen ê giravên Antîlê ê bi navê karîb tê, yê keşifvanên spanî dîtin, dema wan Amerîka nuh keşif kir.
Kes.
Li Karîbê nêzîkî 35 milyon kes hene. Ew kes ji pir deran ne. Li wir pir kesên ewropî û efrîqî hene, lê kesên kreol, hind û çînî jî hene.
Spanî û inglîzî zimanên fermî di Karîbê da ne (94% ji her kesên Karîbê wan du zimanan deng dikin). Hên jî fransî û holandî tên dengkirin.
Di salê 1492'yan de Krîstofor Kolumbus gihîşte giravê San Salvador û Amerîka keşif kir.
Serxwebûn.
Pir girav di Karîbê da serxwebûnê xwe di sedsala 20'an de birin.
Deryaya Karîbê (li vê nexşeya bi îngilîzî wek "Caribbean Sea" tê dîtin)
Deryaya Karîbê an jî Deryaya Karayîbê deryayeke Karîbê ye. Rûberê wê nêzîkî 2.754.000 km² ye.
Diran, didan (bi îngilîzî: "tooth") endamekî ji boy herisa mekanîk e. Jêkirin, gezkirin, cûtin, hêrandin û perçekirina xurekan bi navbeynkariya diranan pêk tê. Herwisa ji boy peyivînê jî pêdivî bi diranan heye.
Gava dergûş ji dayikê dibe bê diran e. 6 meh paşê zayînê diranên dergûşê derdikeve. Hemû diranên zarokê careke de dernakevin. Gava zarok gihîşt 12 mehî êdî 20 diran di devê wî de hene. Ev diran wekî diranên şîrî tê binavkirin. Hetanê 10-12 saliya zarokê ev diranên şîrî erka herisînê û peyvînê pêk tînînin. Paşê diranên şîrî beş bi beş dileqin û diweşin, îcar diranên nû derdikevin. Di devê mirovên têgihîştî de 32 diranên mayinde heye, lê hin caran dibe ku diranên kursî yên sêyem (diranê jîrî, diranê aqilî) dernekeve mirov bi 28 diranên mayînde bin. Li gor erk û şêweyê xwe, diran çar cure ne: diranên pêşî (diranên birrê) (heşt heb), diranên qîl (çar heb), diranên pêşkursî (heşt heb) û diranên kursî (12 heb).
Anatomiya diran.
Diranê mirov ji sê beşên sereke pêk tê; Taca diran, stûyê diran, koka diran. Beşa ji pidiya diran dirjê derva dibe, wekî taca diran bi nav dibe. Her diranek 1-3 kok lixwe digire. Koka diran di nav hestiyê çenê de çikilandî ye. Di navbera kok û taca diran de stûyê diran heye. Stûyê diran bi pidî dorpêçî ye. Li ser ruyê taca diran û jorînê stuyê diran de çînek req heye navê vî çînê mîna ye. Mîna ji hestî reqtir e. Diran rengê xwe yên sipîçîlê ji çîna mînayê digirin. Di binê mînayê de çîna ac heye. Piraniya pêkhateya diran ji acê pêk tê. Ac bi qasî hestî req e. Koka diran û stû bi çînek bestereşane ve dorpêçî ye. Ev çîna bestereşane wekî çîmento tê navkirin. Çîna çîmento ji bestereşaneya req çêbûyî ye, taca diran di nav hestiyê çenê de zexm dike û nahêle bileqe. Di binê çîna acê de valahiyek bi navê kirok heye. Kirok li gel bestereşaneya nerm, bi lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û rîşalên demar ve tijî ye. Kirok ber bi koka diran ve dirêj dibe, ev der wekî coga diran bi nav dibe. Heke mîna diran biderize, di cihê derizî de bakterî û perçeyên xurek berhev dibe, ev rewş dibe sedema kunbûna çîna mînayê. Heke çîna mîna kun bibe, diran tûşî reşbûn û kilorbûnê dibe.
Diransazî.
Zanista ku pirsgirêkên êş û nesaxiyên diranan çare ji re bibîne û derman bike ew diransazî ye. Diransazî zanist û hunerke kevnare ku nexweşiyên dev û diranan lêkolîn dike bi riyê diransaz yan textorê diranan (D.D.S) ku derdorî 5-6 salan li zanistanê li fakulteyê diransazî dixwîne. Beşên vê zanistê gelekin wek: diransaziya zarokan, zanista nexweşiyên pidû, bijîşkiya devkî, dirankarî yan teknîkên çêkirina diranan, diranserastkirin, dermankirina kakil, împlantojî yan dirançandinkarî û tendirustiya dev û diranan.
Nexweşiyên dirên.
Nexweşiyên diranan geleke wek kirmîbûn, kulbûna kirok, êşêngê diranan, hestokî dirên û pir nexweşiyên din.
Seferên xaçperestan ya çarem'", navbera 1202an û 1204an de ji aliyê Dêra katolîk, Fransaya wê demê û Venedîk ve hatîbû der xistin. Ew ji armanca Misirê ji destên Dewleta Eyûbiyan bistînin hatîbû sazkirin, lê ew çerxa ser Konstantinopolis, paytexta Romê di serdema Bîzansî de, bû û bi dagirkirina wir re bidawî bû. Bajar berê çu carî ji hêla artêşa ne-Romê ve nehatibû dagir kirin. Xaçperestan di de gelek zirar gihandin bajêr.
Paş Seferên xaçperestan ya sêyem bê serkeftî bû re dijwarên ewropa ji bo der xistinê sefereke dinê Orşelîm ji misilmanan bistînin re fersend çav dikir. Di wê demê de Eyûban li Misir û Sûrî, derve çend bajarên dest Dewletên Xaçiya de, bi tunî serwerî dajotin.
Li Konstantinopolisê di 1195an de împeratorê Romê bi derbe kirina birayî xwe ji textê bû. Ji pê vê bûyerê Aleksios III derbaza textê bû re li împeratoriyê şûn bi şûn wek Ermenîstan, Trebzon û hin derên din serîhildan der ketin.
Di tebaxa 1198an de papa ji bo seferake dinê xaçî daxwazina xwe da. keyê Fransa ji bo seferake re ji Venedîk û yan re Venedîkan re dawet şand. Venedîkan bi 33.500 leşker ve der ketina seferê pejirand. Di 1201an de leşkerên bi gelemperî ji Fransa û Venedîkan de pêk hatî bûn li Venedîkê kom bûn. Armanca wê sefereyê bingehî dagir kirina Orşelîm bû jî wan dagir kirina Misir jî armanc dikir.
Venedîkan pereyên, 83.000 zîv, ji bo derketine sefera hatî bû peyv danî ji xaçiyan xwastin. Lê ancax 51.000 zîv hat dana wan. Ji wê sedemê wan dest bi artêş gorî kêfî xwe bikaranîne kirin. Wan artêş çerxa ser bajarê îroj li xirvatistanê zara kirin û ew ji pê dorpêç kirinake du heftan re di 1202an de dagir kirin.
Di wê demê de xaçiyan lawê Isaakios II, yê di 1195an de ji textê bîzans hatî bû kirin, ve hevdîtin. Aleksios IV xwe wek pêmavane himiyê textê didît û ji bo derbaza textê be ji xaçiyan alikarî xwest. Gorî peymanê ger ku Konstantinopolis werê dagir kirin, Aleksios IV dikir 200.000 zîv pere bi xaçiyan de û ji bo dagir kirina Orşelîm 10.000 leşkeran salekî din re amade bikirî bû ye. Ji xaçiyan hin kesan ew pêşniyariya vegerand jî bi gelemperî hat pejirandin.
Kênge nûçeyê wê planê çû papa wî cenga navbera xiristiyanan de qedexe kir û ji bo Venedîkan ramana dagir kirina Zara da bû ewna afaroz kirin. Lê ewna dîsa bi armanca dagir kirinê çerxe ser Konstantinopolis bûn. Wan ji pê êrîşên di derya re di 17 hezîranê 1203an de bajar dagir kir. Aleksios III, împeratorî wê demê li textê bû, bi gelek gencîne(xazîne) revî Trakya ye. Isaakios II, yê Aleksios III ji textê danî bû û çaven wî kûr kirî bûn, şunda derbaza textê bû. Di 1ê tebaxê de jî wî lawê xwe Aleksios IV, ye bi xaçiyan ve peyman kirî bû, wek împeratorê pardar da zanîn.
Xaçiyan ji bo Aleksios IV sozê xwe pêk bîne û ji pê re jî hene armanca xweya bingehî Orşelîm dagir bikin, li Konstantinopolis man. Lê her rojake soz dihat paşxistin bê aramî nav xaçiyan û venedîkiyan de pir di bû. Li bajarê şun bi şun bêaramiyan û ceng dewam dikirin. Di kanûna paşînê 1204an de serîhilda û xwe wek împerator da zanîn û pêşewarê xwe Aleksios IV da kuştin. Ji pê vê bûyerê re di adarê 1204an de Xaçiyan navbera hev de ji par ve kirina împeratoriya Bîzans peymanek kirin. Gorî wê peymanê pê dagir kirina împeratoriyê re dikir ku Venedîkan çaran sêyê împeratorî xaçiyan jî çaran yeka împeratorî bistînin. Dîsa gorî wê peymanê împeratorê împeratorîye dikir ku ji aliya her şeş kesên venedîkan û Frankan werê hilbijartin. împeratorê ji pê wî re jî dikir ew aliyê dinê cara pêşin împeratorî nakirî de were hilbijartin.
Xaçiyan di 9ê nîsanê carekî din êrîşa paytexta împeratoriyê kir. Paş gelek ceng û êrîşan re wan di 12ê nîsanê de bajar dest xwe xist û Aleksios V da kuştin. Paş wan bajar vekir re sê rojan bajar bi tunî talan kir. Gelek dimatiyên bajarê hat kuştin, mozaîk û avahiyên li bajar bi sedsalan hat xirab kirin. Gelek şiwînên dîrokî hat revandina Venedîk e.
Ji pê seferê re hat saz kirin. Tesalonîkî ("Selanik"), Makedonya bi gelemperî bin kergara Konstantinopolis de ma. Gîrît, hin xakên nîvgirava Peloponnêsos û derbaza Venedîkan bû.
Li Anatoliya jî împeratoriya Trebzon, hat sazandin. Rûm ancax di 1261an de Konstantinopolis şunda dagir kir û împeratorî Latinî şunda ra kir.
Bîranîna Hrant Dînk di 2007an de li Stenbolê
Hrant Dînk, bi Ermenî Հրանդ Տինկ (15ê îlonê 1954 li Meletî, Bakûrê Kurdistanê - 19ê kanûna paşîn 2007 li Stenbol, Tirkiye), rojnamevanê Ermenî, gerînendeyê giştî yê rojnameya Agos bû.
Ji ber nêrînên xwe gelek caran hate darizandin û bi "piçûkxistina Tirkbûnê" dihate tewanbarkirin. Artêşa Tirkiyê, medya Tirk, kom û partiyên neteweperest ew wekî "cahş - dijminê neteweyî" dan nîşandan û di dawiyê de hate kuştin. Dînk li paş xwe 3 sêwî hiştin.
Dê û bavê wî Ermenîyên ji parêzgeha Sêwasê bûn. Di sala 1961î de hevdû berdidin û Hrant sêwî dimîne. Jiyana wî li sêwîxaneyan derbasdibe. Dîsa xanima wî jî sêwî bû. Zarokên Ermenîyên yên ku bê dê û bav bûn, li sêwîxaneyan di bin rewşên awarte de dijiyan. Herwekî di hemî mercên dewleta Tirk de rastî bêbextî, piçûkxistin û dijûnan dihatin. Ji ber kû bîrdoziya fermî gelê Ermenî wekî dijmin dinirxîne, jiyana Ermenîyên li Tirkiyê gelek dijwar e.
Kuştina Dînk gelek kesan rakirin ser piyan. Xwepêşandanên bi navê "Em hemî Ermenî ne" hatin lidarxistin. Dewleta Tirk bi lez kesekê derêxist û wekî bersûc da nîşandan. Bersûcê bi navê Ogün Samast sûc hemî xist para xwe. Lê ronakbîr di wê baweriyê de ne ku, wekî her carê dewleta Tirk dîsa "belengazek" derdixe û tewanbariya xwe vedişêre. Parêzgerê wî daxûyanîkirin ku Dînk ji alîyê serkaniya Artêşa Tirk û orgeneral Veli Küçük ve dihatibûye geflêkirin.
Dînk xwedî gelek xelatên navneteweyî bû. Gelek caran Dewleta Ermenistanê, dîasporaya Ermenîyên jî rexne dikir.
Agos yekemîn rojnameya hefteyî ya Ermenîyên li Tirkiyê ye.
Bi tirkî û ermenî weşanê dike. Di bin pêşengiya Hrant Dink de ji aliyê komeke dilxwazên Ermenî ve di 5ê nîsanê 1996î de dest bi weşanê dike. Heya kuştinê gerînendeyê giştî yê rojnameyê Hrant Dink bû. Agos ji 10 rûpelan pêk tê. Ji 10 rûpelan tenê 2 rûpel bi zimanê Ermenî ne.
Rojname bi tîraja 5.000 ji bo xwendevanên xwe yên bingeh-Ermenî tê derxistin.
Ogün Samast (jdb. 1990 li Trabzon), ji ber kuştina gerînendeyê giştî yê rojnameya Ermenî Agos, Hrant Dink hatiye girtin û darizandin.
Tê payîn ku Samast dixwastibûye bireve Azerbaycan an komareke "Tirkî" li Asyayê, lê hatiye girtin. Pirraniya ronakbîrên lîberal û demokrat ên Tirkiyê di wê baweriyê de ne ku kuştina Dink ji aliyê artêşa Tirkiyê ve hatiye plankirin û Samast an kujende ye, yan jî hatiye bikaranîn, xapandin.
Malbata Samast li Trabzonê dijî û tê payîn ew endamê Alperen Ocakları ya girêdayî BBP (partî)ê ye ku ev partî xwedî nêrînên neteweperest e. Samast di tomarkirinên polîs de ji ber tewanbariya diziyê jî cihgirtiye.
Helena paytextê federedewleta DYAyê Montana ye.
Bi 25.780 (2000) gelheya xwe bajareke girîng ê çandinî, maden û bazirganiyê ye. Bi tevî devedora xwe hejmara niştecihên wê zêdetirî 40.000 e.
Helena li navçeya County Seat a girêdayî Lewis and Clark County ye. Rûbera wê 36,3 km², bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.205 m ye. Bi dîtin û derxistina zêr li herêmê di 30'ê kewçêrê 1864'î de hatiye damezrandin. Di 1889'î de dibe paytext.
Peloponêsos an jî Peloponês (bi yewnanî Πελοπόννησος, "Pelopónnisos"; bi yewnaniya antîk "Pelopónnēsos") nîvgiraveke li başûra Yewnanistanê ye.
Nav bê guman ji egîdê mîtolojîk hatiye girtin. Navê duyem "nesos" jî tê maneya girav, anku "girava Pelops".
Hin deman ew bi navê îtalî Morea jî hatibû navandin.
Girav an nîvgiravbûna Peloponêsos nevebirî ye. Berê ew ji reşahiyê Yewnanistanê ve, reşahiyên li ser parzemîna Ewropayê, bi berzaxa Korîntê ve girêdayî bû, firehiya wê bi 6 km bû. Lê di 1893an de li ser wê kanala Korîntê hat çêkirin. Çiqas êdî ew ji reşahiya Yewnanistanê ve ne girêdayî ye jî ji bo kanalê çêkiriye ew hîn wek nîvgirav tê ditîn. Di 2004an de Peloponêsos bi pireke 2,2 km ve bi reşahiyê bingehî ve hat girêdan.
Peloponêsos li başûra nîvgirava Balkanê ye. Li rojavaya nîvgiravê Deryaya Egeyî, li rojhelat jî Deryaya Yonî ne.
Peloponêsos dema mîkenan de, di 1100 b.z. de dawî bûbûn, navenda medeniyeta wan bû. Ew di dema yewnaniya antîk de di destên spartayiyan bû. Ji pê re Îskenderê Mezin wê heremê dagir kir. Pistê sala 146 b.z. de herem kete destên Împeratoriya Romayê. Ew dera ji pê Romayê re kete destên Bîzansê û wek Morea dihat navandin. Di 1204an de li Sefera Xaçiyayê Çarê ew ji aliyê latînan ve hat dagîrkirin. Ew ji pê Bîzans şunda serxwe bû re şunda hundura xakên Bîzansê bû. Lê ew di sedsala 15an de navbera Venedîg û Osmaniyan de diçû û dihat. Ew bi dawî di 1686an de kete destên venedîgiyan û heta 1715an wek Morea di destên Venedîgê de ma. Paş serxwebûna Yewnanistanê re ew şunda destê yewnaniyan ket û ew şunda wek navê xwe yê antîk Peloponêsos hat navlêkirin.
Berzaxa Korîntê (bi yewnanî:, "Isthmós tis Korínthou") berzaxeke di navbera reşahiyên bingehiyê Yewnanistan û nîvgirava Peloponesê de ye. Li rojhelata berzaxê kendava Korîntê li rojava jî kendava Saronîk heye. Firehiya wê 6,3 km ye.
Di 1893an de li ser berzaxê kanaleke bi navê Kanala Korîntê, di dera nêzî 6,4 km teng de, hat çêkirin.
a> navbera başûr û bakura Emerîka
Berzax (îng., isthmus, ji yewnanî "isthmos" de) ew astenga tengê erdeyê du reşahiyan mezin digihîne hev e. Bi erdnîgarî tersa wê yê derya digihîne hev tengav e.
Ji bo berzaxên tengên ewna yên ji bo kanalan kêrhatî ne. Li ser berzaxa Panama kanala Panama an li ser berzaxa Suweyş Kanala Suweyş hatiye çê kirin. Bi wan kanalan keştî hîn hêsan derbaza deryayên herdu hêlên berzaxe dibin.
Jefferson City paytexta federedewleta DYAyê Missouri ye.
Hejmara niştecihên wê 39.636 (2000) e. Bajêr li ser 73.2 km² ava ye. Dîsa rûbera parêzgeha wê 70.6 km² ye. Axa herêmê 192 m ji rûyê avê bilind e.
Jackson paytexta federedewleta DYAyê Mississippi ye.
Li navenda wê 179.298 kes (2004) dijîn û bi tevî devedorê jî hejmara niştecihên wê 510.000 kes in. Li parêzgeha Hinds County ye.
Bingeha bajêr di 1822´î de hatiye avêtin. Navê xwe ji General Andrew Jackson ê navdar digire.
Krît an jî Kreta (;) girava herî mezin a Yewnanistanê ye û pêncemîn girava herî mezin a Deryaya Navîn e.
Krît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur Deryaya Krîtê, li başûr jî Deryaya Lîbî, li rojhelat Deryaya Karpatî, li rojava jî Deryaya Mîrtoyî he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve
Krît navenda şaristaniya mînoyî bû. Ew di navbera sedsala 26an b.z. û sedsala 14an b.z. de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Krîtê bajarên mînoyî Knosos û Festos (Phaistos) he ne.
Krît dema împeratoriya Romayê de di 69 b.z. de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya ereban hat dagir kirî di destên împeratoriya Romayê ya Rojava an jî rojhelat de ma. Ew di 824an de ji aliya ereban di serdariya el-Hakem de hat dagir kirin û heta 960'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di 1204an de dema Sefera xaçperestan a çarem de kete destên Venedîkê. Ew heta di 1669an de ji aliya împeratoriya Osmanî hat dagir kirî di destên Venedîkê de ma.
Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji 1648an heta 1669an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye.
Krîtê ji pê Cenga Balkanê re bi Yewnanistan ve gireda.
Dema Şerê cîhanî yê duyem ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di Deryaya Navîn de şanogeha şerên mezin ên navbera îngîlîz û almanan bû.
Paganî (bi latînî: "paganus") ji bo bawerîye li bawerê olên yek-Xudayî (monoteism) derve bawer dikin re tê gotin. Ew kesî peyçûna paganî dere re "Pagan" tê gotin. Ewna bi gelemperî peyçûna olên berê, yên li ber olên semîtîk, derin.
Mirov dikene Paganî wek paganiya berê û paganiya nû sinif bike. Paganiya berê paganiya ku li ber olên semîtîk bûn.
Paganiyê nû jî ew paganiya ku li pê olên semîtîk re îroj jî dewam dikin an jî bawer dikine.
Traianus (), nav bi tunî, (53 li Italica, Hispanya, 8ê tebaxê 117, Kîlîkya) di navbera 98an de heta 117an împaratorê Împaratoriya Romayê bû. Bi dagir kirina Mezopotamya, Kîlîkya û împaratoriya Dakya re wî fireh kirina împaratorîyeyê herî mezinê dîroka Roma de pêkanî bû.
Bavê Traianus, yê dîsa bi navê hevşêwe, li navbera 70an û 73an de de li Sûrî wek endamê Konsule karbidestî kir. Wê demê Traianusê biçûk jî li Sûrî serdarî kir û di 84an de bû Praetorê Roma ye.
Dema împarator Nerua di 97an de Traianus bû kergarê Germanya. Nerva di hevşêwe salê de ew wek "(Caesar)" da zanîn. Tu zarokê Traianus tune bûn û bi vê gavê Nerva paşwerê xwe diyar kirî bû. Bi Nerva mir re ew di 28ê kanûna paşîn 98an de derbaza textê bû.
Împaratorî.
Di 101an de Traianus bi 100.000 leşkeran çû ser Dakyan. Lê di Cenga Dakya pêşin de wî nekanî Dakyan bin xistî ye. Li pê çend salên bi aşitî şunda di 105an de Cenga Dakya yê duyem der ket û Traianus vê carê ewna bin xistin û Dakya (Trakya, rojhleta Tuna) dagir kit.çep
Cengên Eşkaniyan.
Peykera TraianusPê Împaratoriya Eşkaniyan(ing, Parthia) êrîşa Ermenistan kir û ew dera dagir kirin re Traianus berve rojhelat bi 113 lejyonan derketa sefere. Ew di destpêkê 114an de gehişta Antîoxeia (, iroj: Antakya) û li ser Samosata (Semîsad) re derbaza Ermenîstanê bû. Wî di demeke kurt de Ermenistan dagir kir û împaratorê Eşkaniyan bin xist.
Di 115an de Traianus dewama seferê xweya rojhelat kir û Nisêbîn dagir kir. pê re ew çerxa ser xakên Mezopotamya yên jêrîn bû. Ew bi peyçûnê Dîcle hate paytexta Eşkaniyan Tisfun hat. Pê wî Tisfun dagir kir re, vê carê çerxa ser xakên asûr bû û di 116an de gehîşte kendava farsî û rojhelat navîn bi piranî dagir kir.
Dema Traianus li sefera rojhelat vedigerîye di 8ê tebaxê 117an de li Kîlîkya mir. Ji pê wî re Hadrianus derbaza textê bû.
Di dema Romayê de Başûrê Rojava Ewropa
Dakya (bi latînî: "Dacia") di navbera 106an de heta 271an navçeyake împeratoriya Romayê bû.
Navê Dakya di dimatî xwe Dakî de tê ye. Ew pê dagir kirina Trajanê di 106an de re ew dera wek Dakya hat navandin.
Praetor (latînî "prae-ire": pêşeng) kardarekî di Komara Roma û împaratoriya Roma de bû. Ewna bi komîtayê gel saleke carekî dihat hilbijartin.
Heta 337 b.z. Praetor ji Patrîsyan tene dihat hilbijartin. Ji pê re Pleban re jî rêyê bûna Praetoriyê hat vekirin.
Di dema împaratorî de Praetoran fermandariya artêşê û kargeriyê xakên navçeyake dikir. Ewna wê demê de ji bo çend salan dihat hilbijartin û ji pê re jî kardarî dihat dirêj kirin. Praetorek wek nimînere Konsulê bû û raye bi tunî dihat didane wî.
Tengava Sîcîlya tengava di Deryaya Navîn de di navbera Sîsîlya û Tûnisê de ye û li dera herî teng 145 km ye.
Ew Deryaya Tîren û rojhelat û rojavaya Deryaya Navîn li hev vediqtine.
Di tengavê de di bin avê re rojhelat de berva rojava, di ser de jî rojava de berva rojhelat şip he ye.çep
Gelibolu (bi yewnanî: "Chersonesos") nîvgiravakê li Trakyayê ye. Navê wê yê antîk Χερσoνησoς Θραικια, "Chersonesos Thraikia" bû. Ew Deryaya Marmara û Kendava Saros dike du paran.
Bajarê li ser nîvgiravê yê herî mezin, navçeyake Çanakkaleyê, Gelibolu ye.
Îskenderê Mezin di 334 b.z. de li ser Gelibolu û Tengava Çanakkale re derbaza sefera xwe ya mezin a ser Persan bû. Wê demê de 30.000 kes û 5.000 siwarî di tengavê re derbazan Anatoliyayê bû bûn.
Di Şerê cîhanî yê yekemîn ê 1915an de di Cenga Gelibolu de Împeratoriya Osmanî ji pê cengake gelek xwînî re Dijwarên Dubendî rawestandin.
Turgut Özal, carina jî bi kurdî Turgut Ozal (jdb. liMeletî - m. liEnqereyê), yek ji serokkomar û serokwezîrên navdar ên Tirkiyeyê ye.
Bavê wî Kurdekî ji Çirmikê a Meletiyê, daye wî jî ji Melkişî, Dêrsîmê bû.
Di sala 1950î de xwendina xwe ya endazyariya elektronîkê li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê bi dawî dike. Du sal şûnde bo xwendina bilind ji aliyê fîrmaya ku lê dixebitî tê şandin û vegerê dîsa li heman fîrmayê kar dike. Sala 1958an de Turgut Özal dibe serokê sekretarya komîsyona pêşvebirinê ya dewletê. Di sala 1960î de li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn dest bi mamostetiyê dike.
Di sala 1966an de dibe di hikûmeta hemandemî de wekî teknîker cih digire. 1971ê de li IMFê dest bi xebatê dike. Herwekî di gelek fîrmayan de wekî plansaz cih digire.
Piştî destdayîna leşkeran a li ser dezgehên dûgelê, di hikûmeta Bülent Ulusu de wekî cîgirê wezîrê karê aboriyê berpirsiyar dibe. Di yan de partiyeke bi navê "Anavatan Partisi" (Partiya Welatê Dayikê) dadimezirîne û serokatiya wê dike. Di hilbijartinên fermî yên yan biserdikeve û heya 1989an serokwezîrtiyê dike. Di 31ê çiriya pêşîn| de bo serokkomariyê tê hilbijartin û heya mirinê didomîne.
Cihê Özal di dîroka Tirkiyeyê de.
Hin ronakbîr Özal wekî duyemîn girîngtir kesê di dîroka Komara Tirkiyeyê de dinirxînin. Di dema wî de polîtîkayên lîberal bo cara pêşîn dikeve Tirkiyeyê. Dixwaze bandora bûrokrasiya dûgelê û ya leşkeran li ser xebatên hikûmetê û jiyana rojane kêm bike. Ji bo pirsgirêka herî mezin a Tirkiyeyê, pirsgîrêka kurd çareser bike hin gavên wêrek davêje. Bi dizî têkilî bi PKKê re datîne û dixwaze PKK agirbestê îlanbike. Li ser daxwaza wî PKK hin gavan davêje. Lê rojberoj, mihalefateke mezin li dijî wî tê lidarxistin. Artêşa tirk naxwaze Özal biserbikeve û çi ji destê wê tê dike. Li dijî Özal çalakiyên kuştinê tên organîzekirin. Özal carekê ji destê xwe birîndar dibe.
Özal hin caran mecbûr dimîne ku di riya artêşê de bimeşe û biryarên ku artêşê bo Kurdistanê digirtin mor bike. Avakirina OHAL ("Olağanüstü Hal" - Desthilatiya herêmê (Kurdistanê) ya awarte), damezrandina hêzên cerdewanan (), valakirina gundên kurdan û koçberkirina wan ji Kurdistanê hwd di dema Özal de hatin pejirandin û ketin rojevê.
Mirîne Özal û Şikên Mezin.
Turgut Özal roja yan ji vegera xwe ya ji Azerbeycanê bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe ji dest dide. Lê di heman demê de malbata wî û bijîşkê wî yê taybet didin xûyakirin ku "di mirîne wî de şik heye, Özal bi rêkûpêk di sehêti rewşa bêxên koronar de bûye û ew hatiye jehrkirin"." Hin rêxistinên rastgîr ên dewletê jî piştî mirîne Özal daxûyakirin ku Özal "cahşê welat bû û hate siza kirin"." Mirîne Özal hêj jî tê guftûgokirin. Özal zewicî bû û xwedî 3 zarokên bû.
"Dapîra min Kurd e, Ez jî Bingeh Kurd im".
Özal di rêzaniyê de erdem bingeh Kurdbûna xwe di anî her tim. Wî dixwest pirsgirêkî Bakurê Kurdistanê di nava sazûmaniya Komara Tirkiyeyê de were çareserkirin û Tirkiyeyê bi cîhana lîberal a rojava re bibe hevalbend. Ji bo tevlîbûna YE'yê gelek xebat dikir. Özal dema desthilatdariya xwe de nasyarî bi DYA'yê re dimeşand. Di seremoniya binerdkirina wî de bi sed hezaran mirov kom dibin.
Gulfiroş yek ji helbestên Cegerxwîn ên bi nav û deng.
Ez ji xew rabûm, gulfiroşek dî,
Pir gelek şa bûm, gul bi dil didî.
Hebû me yek dil, tev jan û kul bû,
Ne bûme bawer, gul bi dil bidî.
Bazar me kir go, ser bi ser nadim,
Ê gulperest bî, can û dil didî.
Min go kî didî. Can û dil bi gul,
Go ev bazar e, dil bi kul didî.
Min can û dil dan, dil kiriye qêrîn,
Go ho Cegerxwîn, dil bi gul didî.
Ali Kemal Sunal (z. 11ê çiriya paşîn 1944 li Küçükpazar, Stembol, Tirkiye − m. 3ê tîrmehê 2000 li Stembol) yek ji aktorên sînemayê yên Tirkiyeyê ye.
. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî, Vefa Lisesi, bi lîstika şanoyê "Zoraki Takip - Şopandina bi zorê" dest bi jiyana xwe ya aktoriyê dike. Di şanoya Devekuşu Kabare Tiyatrosu de dixebite û di sala 1973an de dest bi sînemayê dike.
Di sala 1974an de dizewice û du zarokên wî çêdibin. Di 1995an de Zanîngeha Marmarayê fakûlteya çapkirin-weşan, beşa radyo, têlevîzyon û sînemê bi dawî dike. Bi giştî di 82 fîlman de rol digire. Karakterên nû di komediya Tirkiyê de vedike û bi serkeftî wan pêşkêş dike. Di jiyana xwe ya taybetî de gelek cidî tev digere. Di hîç bernameyeke TVan de cih nagire û hevpeyvîn çênake. Di nav gel de piranî bi navê "Înek Şaban" ("Şabanê Çêlek") tê naskirin.
Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe ji dest dide.
Mehmet Ali Ağca (jdb. li Yeşiltepe) yek ji kujerên navdar ên Tirkiyê ye.
Bi eslê xwe Kurd e û ji gundê Îsmaîlî ya Patrîkxan (Hekimhan) a Meletîyê ye. Malbata wî ji Tirkên ku di Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewletê anîne bicihkirin e. Di ciwaniya xwe de dikeve nava hêzên rastgîr ên Tirk, Bozkurtlar. Di gelek çalakiyên li dijî Kurd û çepgîrên Tirkiyê de cihdigire û rojnamevan Abdi İpekçi dikuje.
Di de li dijî serokê dêra katolîkan Papa Johannes Paul II. çalakiyeke kuştinê pêktîne û Papa giranbrîndar dike. Li Îtalya bi cezayê temendirêjiyê tê cezakirin. Heya li Îtalya di girtîgehê de dimîne û ji Tirkiyê re tê şandin. Carekê tê serbestberdan lê ji ber rexneyên Kurd û çepgîran dîsa tê girtin. Niha li Stembolê di girtîgehê de ye.
http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html
İlyas Salman (z. 14ê kanûna paşîn, 1949) yek ji aktorên sînemayê yên navdar ên Tirkiyê ye.
Salman li Erxewan a Meletîyê jidayîkbûye. Di hemî jiyana xwe de Kurdbûna xwe aniye zimên. Van demên dawiyê di quncika xwe ya di kovara Türk Solu de diyar kir ku ew ne Kurd lê Tirkoman e. Zewicî ye û xwedî 2 zarokan e. Di şanoyê de dest bi jiyana aktoriyê kiriye. Niha jî him di şanoyan de, him jî di fîlman de rol digire. Herwekî Salman derhênerî jî kiriye.
Salman wekî hobî bi mûzîkê re jî bilî dibe. Albûmên ku derxistiye elaqeyeke mezin wergirtiye. Salman helbestan jî dinivîsîne û dixwîne.
Salman bi durûtî gelek salan xwe wekî Kurd dida nîşandan. Derdiket TVan û digot: "Ji ber ku ez Kurd im, kar nadin min, bang li dûgelên Ewropa dikim ku mafên penaberiyê bidin min." Carekê bi fermî serîlêdana mafê penaberiyê li balyozxaneya Holendayê dabû.
Salman niha di kovareke qaşo çepgir û nîjadperest de dinivîsîne. Kovara bi navê Türk Solu (Çepa Tirk) li dijî hebûna gelê Kurd têdikoşe, behsa komkujiya Kurdan dike.
Herwiha koma ku Salman di nav de cih girtiye, dijminiya Kurdan dikin, çalakîyên wekî "Ji Kurdan dan-stendinê nekin, xaniyên xwe nedin Kurdan, Kurdan nehêlin bajarên xwe û hwd." lidar dixin.
Dilşad Seîd hunermendekî kurd e.
Dilşad Seîd di sala 1958an li Duhokê ji dayîk bû. Piştî ku wî xwendina xwe ya bilind di enstîtuta mûzîk li Bexda tika kir, wî wek asîstentê dîrîgend di orkestra têlêvîzyon û radyo ya Bexda de kar kirîye û ji sala 1984an heta 1988 di zanîngeha Wales xwendina xwe ya bilind berdewam kir. Wî xwendina xwe bilind ya bi dîploma mamostê hunerê tika kirîye. Piştre ew bûye xwediyê diploma "Solo-Geiger" ya akademiya keyaniyê (Royal academy of music) li Londonê. Ji nava sê musabeqa muzîk di navbêran zanîngehan da li Brîtanya ew bûye yê yekem. Ta neha ew bi gelek mûzîkvanên kurd ên navdar re kar kiriye. Wi li bajarê Duhokê Konserwatuarek muzîkê vekiriye û xebata xwe dimeşîne. Albûmê yekê bi navê "Variations on Kurdish Melodies for Violin" derxistiye.
Komkujiya Sî û Sê Guleyan navê bûyerekê ku tê de di 30ê tîrmeha 1943an de bi fermana Mustafa Muglali li Qelqeliya Wanê 33 gundî hatin kuştin.
Di 28ê tîrmeha 1943an de 40 merivên esîra Mîlan bi îddîa li ser sînoran qaçaxçîtî kirine, ji gundên wan hatibûn gerten û hatibûn darizandin. Di dadgehê da, ji vî çil kesî tenê pênc meriv ji alî dadgehê ve tewanbar hatibûn dîtin û avêtibûn hundir, her çiqas bê tewaniya ên din tê hatibû dîtin û berdabûn jî, Orgeneral Mustafa Muglali hatibû navça Qerqeliyê, ferman dabû ku ev 33 gundî bên girtin, û li ser sînor bên gulle kirin. Li ser bicihanîna "fermanê" ya ji alî leskeran ve, 33 merivê ku tu sûcekî wan tunne bû, bê pirsiyarî li ser çiyayekî hatibûn gulle kirin; di nav da yekî ku kustî hatiye hesibandin û li wir hatiye histin, bi birîndarî reviyabû Îranê, li ser vê bûyer hatibû bihîstin. Ji bûyerê haydarbûna raya gistiya Tirkiyayê û destpêka dadgehkirina Mustafa Muglali ancax ber bi dawiya desthilatdariya sazûmana yek partîtiyê, di 1949an da pêk hatibû. Di 11ê îlona 1949an dest bi darizandina Mustafa Muglali hat kirin, 2yê adara 1950î dadgehê 20 sal ceza dayê. Biryar ji alî Dadgeha Bilind a Leskerî ve hat betal kirin û ji nû ve darizandina Muglali hat rojevê, lê berî ku darizandin dest pê bike di 11ê kanûna paşîn a 1951î da li girtîgeha ku tê da dima mir. "Bûyera 33 Berik" di serê gelê kurd da wek mînakek ji mînakên herî berbiçav ên ramyariyên qirr kirinên berî dayêne cih girt. Va qirkirinaê bibûya çavkaniyek mafdarbûna tevgera netewî, û ew dê nifs bi nifs bihata gotin. "Bûyera 33 Gulle" ji alî helbestvanê kurd Ahmed Arîf ve bi helbestî hatiye hûnandin û sahberhemek wejeyî ya nahletê li vê bûyerê dibarîne derketiye holê.
Ciwan Haco albûmeke ser Sî û Sê Gule derxist.
Lesbos (ji;) yek ji giravên Yewnanîstanê di Deryaya Ege de ye.
Nav di aferînekê mîtolojiya Yewnan de, ji Lezbos de tê ye. Lezbîyenî, Hevzayendîtiya jinan, ji bo di helbestên xwe de behza hez kirina jinan dikir, di navê giravê de hatiye girtin.
Rûerda wê 1,630 km² û 320 km beravên xwe hêne.
Împeratorê Romê Bîzansê girav di 1355an de ji bo wî derbaz bûna textê re ji bi wî re alikarî bûbû, ji bo spas da bû Patrîsyanê Genova Gattilusio ye. Girav di 1462an de bi destên Osmanan hat dagir kirin. Ew heta serxwebûna Yewnanîstanê di destên Osmanan de ma. Ew di Şerê Cîhanî yê Duyem bi destên Almanyaya Nazî hat dagir kirin.
Sî û Sê Gulle "(tr:33 kurşun)" helbesteke Ahmed Arîf ser bûyêra 33 gule ye. Ji aliyê Jiyan Alpîranî hat wergerandin bi kurdî.
Dema şefeq li hember Nemrûdê davêje.
Aliyekî te aşîtê digire, asoyê Qefqasê ye
Aliyekî te sijde milkê ecem e.
Ji hezar salan vir de, kurên vê dere
Di şerê yeko-yek de têk neçûn
Were, em ji ku xeberê bidin
Di asîmanan de koma stêrkan nîn e
Dilê bi sî û sê gule
Dil di dev de, wisa reben
Berbangek bê qisûr û tezî-rût bû.
Nihêrî; ji sî û sêyan yek
Di zik de valahiya giran a birçîbûnê
Filînta wî ya delal hate bîra wî,
A ku di bin balîfa wî de xeyidiye,
Hat bîra wî caniya ku ji deşta Herranê anîbû
Aha, li paş wî lûleyek sar nebûya
Ev çiya, çiyayên bira, qedirzan bûn,
Pêşî xwedê, van destan mirov nade fedîkirin,
En ku li ber tavê wekî çetel diçûrise
Ev çav, tu carî neketin dafikan
Êdi bila çavên wî marûmorên kor,
Li gelîyekî xip û xalî yên çiyan
Di nava xwînê de û dip û dirêj...
Kesekî ji xêrê re şîrove ki dernakeve
Nikarim di pirtûkan de bi cih bikim
Hatime kuştin bê dad û bê pirs.
Kirîvo, eynî wiha binivise rewşa min
Ên ku wesle-wesle di devê min da...
Dû ra li wir tifing daçikandin
Şutika min a sor ji qumaşe kîrmanşah ê,
Tizbî û qutiya min girtin û çûn
Hemû jî dîyarî bûn ji warên Ecem...
Kirîvê hevin, birayên hevin em, em bi xwîne hev ra girêdayîne
Bi gund û êl ên himber va
Bi sedan sala me qîz danên hev û qîz ji hev girtine,
Ciranên hevin em rû bi rû
Tev li hev dibin mirîşkên me
Êdi navê me derdikeve bi keleşiyê,
Kirîvo, eynî wiha binivisîne rewşa min
Di kuçik da bûyê arî tirafa min,
Di hundirê min da gotinên min heye
Bavê min çavên xwe dan li ber Rihayê
Sê perçên çiya ku hîn ji emrê xwe têrnebuyi.
Ji bircan, ji qûçan, ji minaran
Dema ku li hember dorpêçkirina Fransiz şer dikirin.
Ku hîn simêla wî nû derketî,
Û hespa xwe rakirîye ser piyan.
Zimanê korsî an korsîkayî an jî korsîkî zimanek e ji malbata zimanên hind û ewropî di zimanên romanî de li giravê Korsîka tê axaftin e. Li Korsîka ew bi fransî ve zimanê fermî ye.
Di 1973an de Jean Rocchi ji bo korsîkî xwendegehên havînî ji bo zarokan vekirî bû. Di 1974an de jî ziman ji aliyê Komara Fransayê ve wek zimanê fermî yê navçeyî hat naskirin û ji pê re jî li xwendegehan hat hînkirin. Di 1989an vir de statûya wê wek zimanê fransî ye.
Komagênê (;) keyatîyeke helenîstîk a antîka li başûrê rojhelat îroj li sînorên Tirkiyeyê dikeve ye. Paytextê wê keyatiyê Samosata, ku derê Semîsad îroj li ser, bû. Ji Komagênê de wek Çiyayê Nemrûd, gelek şiwîn ma ne.
Di çavkaniyên Asûran de ji Komagênê de wek "Kummuhu" tê qal kirin. Ewna demên pêşin hevalbendê Asûran bûn jî di dema keyê Asûran Sargon II de di 708 b.z. de serîhildan û ew bû navçeyekê Asûran. Di 605 b.z. ew ji aliya Nebukadnezar, keyê Babîlan, hat dagir kirin. Ew ji pê re keta bin destên Hexamenişîyan û demê wan de bû navçeyake Ermenistanê.
Di 163 b.z. de bi pêşengiya Ptolemaîos VI serxwebûna xwe ji Seleukiyan dest xwe xist. Antîoxos I Theos keyê herî gerînge, yê di 69 b.z. de heta 36 b.z. împeratorî kergar kirî bû. Antîoxos di 64 b.z. de piştgirî ji kergerê komara Romayê Pompeius re hembera împeratoriya Eşkaniyan ("Parthia") de kir û bersiva wê ji Pompeiusê hin xakên din standin. Keyatî piştî zayîne di 17 keta kergera Împeratoriya Romayê. Ew di 34an de şunda serxebû jî di 72an de keta kergera Roma.
Komagênê dewleteke helenîstîk ya li başûr rojhelat Anatoliyayê hatî bû demezrandin. Ew dema pêşin navçeyake împeratoriyeke persên seleukî bû û wê demê bi satrapan dihat kergarandin. Ji pê re di 163 b.z. de serxwe bû û di 72an de jî ji aliyê împeratoriya Romayê hat dagirkirin.
Keyên Komagênêyê 163 b.z.–72 p.z..
"Dema Roma 17–38"
Antîoxos I Theos (nav bi tunî; di 69 de heta 40 b.z. key bû), yek ji keyên keyaniya helenîstîk Komagênêyê li Kurdistanê, li başûrê rojhelat Tirkiyeyê demizrandî bû.
Antîoxos lawê Mithridatês I û dotmîra seleukî Laodikê bû. Va zewiciya navbera Laodikê û Mithridatês de ji aliya Mithridatês ji bo aşitiya navbera Komagênê û împeratoriya Seleukî de dewam kirin bike, hatî bû kirin.
Antîoxos bawera formeke helenîstîk ya olê Zerdeşt dikir. Keyên Komagênêyê bawerî hem bi xwedawendên yewnan him jî bi yên persan dianîn. Bawera wan panteon(têkel)a xwedawendên faris û yewnan bû.
Antîoxos perestgehek li ser çiyayê Nemrûd çêkirî bû. Li ser wir peykerê êzîdokên pers û yewnan hebûn. Ew demeke dirêj bîr bûbû, lê di 1883an de ji aliyê arkeologekî alman ê bi navê Karl Sester hat dîtin.
Xwarin kirdareke fîzyolojî di leşa mirovan û caneweran.
Bê xwarin zîndaweran najîn, mezin nabin û kar nakin. Xwarin di leşa mirov bi riya sîstema givêrdarê (hezmê) çêdibe. Xwarin bi çend operesiyonan re derbas dibe ta ku bighe ûr û daqurtandin (digestion yan hezm) di çêbe. Pey re bi riya sîstema avêtinê mayînên xwarin derîne derva yê bedena mirov. Xwarin bi riya diranan tê hûr, qut û cûtkirin. Mirov xwarin dixwe dema ku birçî dibe.
Saint Paul paytexta federedewleta DYAyê Minnesota ye. Duyemîn bajarê mezin ê herêmê ye û navenda parêzgeha Ramsey County ye.
St. Paul xwedî 277.000 (2004) gelheyê ye. Bi tevî parêzgehê gelheya wê 3.116.206.
Honolulu paytexta federedewleta DYAyê Hawaii ye û li başûrê rojhilatê girava Oahu dikeve. Navî "Honolulu" bi hawayî ye. Wateyê xwe "benderê parastî" ye.
Gelheya bajêr 370.000 e û bi qasî 900.000 kes jî li devedora wê dijîn. Bajarê herî mezin ê Pasîfîkê ye. Cihekê tûrîstîk e û her sal bi ji hemî cihên cîhanê bi milyonan tûrîst tên serdanê. Taxeka bajêr, Waikiki bi hotelên xwe yên bêhempa tê nasîn. Di zimanê kevnexwediyan de wateya Honolulu "Keştîgeha parastî" ye.
Roja Welat rojnameya kurdî ya rojane ye. Hejmara yekemîn di 9'ê tîrmeha 2004'an de di înternetê de derket.
Roja Welat jî navê rojnameyê ye ku Kemal Burkay û Partiya Sosyalîst a Kurdistan di sala 1977'an de di Enqere de derxistibû. Rojnameyeke panzdeh rojî bû, nîv nîvê bi Kurdî û Tirkî bû. 20-40 hezar çap bûn. Roja Welat, heya ku bi destê hukma leskerî hate girtin 12 hejmar derket.
Kîlîkya (bi latînî: "Cilicia") navçeyake antîka li Anatoliya bû. Ew îroj li ser parêzgehên Tirkiye Edene û Mersinê dikeve.
Ew li rojhleta bi çiyayên Toros û çemê Ceyhan, li bakur Kapadokya (îroj Niğde), li rojhelat jî çiyayê Amanos sînor kirî bû.
Ew di dema Hîtîtan de wek mîrzatî dihat kergar kirin. Di (1318–1290) b.z. de Hîtîtan Adaniya hundira xakên xwe kirî bûn. Kîlîkya di çavkaniyên de Asûran de wek "Khilikku" derbaz dibe. Ew di dema Darîûş de yek ji satrap(navçe)a Persan bû. Di dema Elenîk ew navbera Seleukîdan û Lagîdan de diçû û dihat. Di dema Tigranes de ew navçeyake împaratoriya Ermenistanê bû. Ji pê re serweriya împaratoriya Romayê hat û ew bû navçeyeke kargerî. Dema Roma bû du paran ew di aliyê Bîzansê de ma. Ew di sedsala 7'anan de derbaza Ereban bû. Dûv Cenga Malazgirt re selçûqiyan Anatoliya dagir kirin jî ew di bin destên Keyîtiya Ermenîstan de bû. Ew heta bi destên Memlûkan hat dagir kirin bin destên Ermeniyan de ma û ji pê Memlûkan re di sedsala 15'an de keta bin destên Osmanan.
Satrap (farsî: ساتراپی) di Împeratoriyên Hexamenişîyan, Sasanî û Medan de û hin dewletên din de ji bo navçeyên dewletê û kargerên wir dihat bikaranîn.
Ew di farsîya kevin de, ji xaşatrapava (خشثر پاون, parêzgerê navçe) de hat afirandî bû. "Xaşatra:navçe", "pava:parzgêr" bû. Di farsiya îroj de ew wek (شهراب, şehrab) an jî (صورت شهربان, sûrat şehraban) tê bikaranîn. Ew di zimanên din yewnanî de wek "σατράπης, satrapes", latînî de wek "satrapes" dihat bikaranîn.
Kênge Kûruşê Mezin Medya dagir kir Medan xakên di serwera xwe de bi strapan kerger dikir. Kûruş derên ku dagir kirinî 20 satrap saz kiriî bûn. Lê ewna encax dema Darîûşê Mezîn de bizavî bûn. Gorî Herodot Împeratoriya Pers 20 strapan, gorî nivîskên Darîûş jî ew 29 satrapan dihat kergar kirin.
Çiyayê Bêlî yan jî navê ku îro pê tê zanîn Çiyayê Nemrûdê yek ji çiyayên Bakurê Kurdistanê ye çiyayekî sîstema Rêzeçiyayên Torosan e. Çiyayê Bêlî, dikeve nava sînorê parêzgeha Adiyeman îro û çiya di sala 1987an de ji aliyê UNESCOyê ve wekî Kelepora Cîhanê hatiye diyarkirin. Bilindahiya çiyê 2150 mêtre ye rûerda wî 11 hektar erd e.
Di nîvî lûtkeya çiyayê de parêzgeh û gora keyên Komagênêyê hêne. Ev karpêk ji aliyê keyê Komagênêyê Antîoxos I Theos (69–36 b.z.) û bavê wî Mîtradates I Kallinikos ve (109–69 b.z.) hatine çêkirin. Tê diyarkirin ev peykerên li vir ji bo wek nîşana aşitiya xwedawend ên yewnan û persan hatine avakirin. Antîoxos ji pê li textê rûnişt re navlêka "Theos" (yewnanî: xwedê) li xwe kir. Di sala 1881ê de ji aliyê endazeyarekî alman Karl Sester ve hate lêkolîn kirin û kolînên wê yên arkeolojîk heta 1953an dewam kir. Li bilindahiya parêzgerê 50 m û firahiye wê 150 m ye. Li ser çiyayê Bêllî sê banokeyan rojhelat, rojava û bakur hene. Li rojava peykerên mezin û rolyef hene.
Dîroka kevnar.
Perestgeha dînî ya ku li Çiyayê Belî hatibû avakirin ji bo vejandina kevneşopên persiyên yên komageneyê beşek ji bernameya siyasî ya Antiochus bû. Ji bo çêkirina van peykeran kevneşopiyên siyasî û dînî yên Kapadokya, Pontus û Ermeniyan li hev kir û çêkirina peykeran temam kir. Antîochos bi adetên mîrên Mîthrîdatîk ên Pontusê layîn dike, eslê ji Axamenîsiyan û Selûkiyan bibîr dixe. Yek ji beşên bingehîn ên vê nasnameyê jî pantheona Yewnanî-Îranî ya ku nû hatiye avakirin û li perestgehên taybetî yên li Komageneyê dihatin perizîn.
Banokeya bakur.
Banokeya bakur cihê ku serdanên parêzgehê lê kom dibûn.
Banokeya rojava.
Li banokeya rojava pênc peykerên runiştî yên bi bilindahiya 9 m hene. Ew banoke cihiye herî pîroza parêzgehê bû. Peykerên wir û bi rojhelat ve yek hev in, lê karkeriyên wan hîn pir in. Li wir peykerên Antîoxos I û êzidok Tîke; Zeus-Ahûra Mezda; Apollon-Mîtra-Hêlios-Hermês; û Artagnês-Hêraklês-Arês hene.
CMYK kurtkiriya peyvên Inglîzî yên "cyan", "magenta", "yellow" û "key" ye. Ev modêlekê kêmkirinê yê rengan e ko di çapa rengî da bikar dihêt.
Têkhila CMY ya dilxwaz kêmkirî ye (anko têkhila cyan û magenta û yellow yê bihevra li ser cihên vala anko spî yên rengê K anko reşî çap dibin.
"Malbat", li gorî wênesazê austriyayî Egon Schele (1890–1918)
Malbat an jî xêzan weke sazîmendiya bingehîn ya civatê jî tê zanîn û ser ziman. Di malê de, dê û bav, keç û law, pîr û kal tê de dijîn.
Malbat ji destekeka mirovan pêkdihêt ko bi rêya bûnê, zewicînê, biverajînê an xwedîtiyê bihevra dihên girêdan. Di gelek civakan da hevbendiyên malbatî tenê bi qanûn an dozenên dî yên tîtalan dihên niyasîn. Herçind e ko gelek civaknas hevbendiyên malbatî bi "xwînê" diniyasin, lê mirovzanistvan dibêjin ko hindek caran ramana "xwînê" dikarit ramaneka neeşkira bit û reng e gelek civak bil ji dûrahiya genetîkê bi awayên dî jî malbatê pênase bikin.
Benda 16(3) ya Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan dibêjit: "Malbat yekîna destekî ya xwerisk û bingehîn ya civakê ye û dibê ji aliyê civakê û dewletê ve bihêt parastin."
Mîzerê (bi înglîzî: "urethra") cogek masûlkî ye ji bo deravêtina mîza mîzadankê ber bi derveyî laş
Bi mîzkirinê, mîz ji mîzdankê tê berdan û di mîzerêyê de ber bi derveyî laş diherrike. Ji xeynî mîzerê erk û pêkhateya hemû endamên koendama mîzê di laşê mirovan de heman e. Ango di erk û pekhateya gurçik, nefron, borrîmîz û mîzdank a nêr û mêyan tu cudahî tune. Lê erk û pêkhateya mîzerêya mê û nêran ne yek e.Taybetmendiyek hevbeş a mîzerêyên mê û nêran, hebûna guşeran e. Du guşerên masûlkî mîzerê dorpêç dikin. Guşera jorîn ji lûsemasûlkeyan pêk tê û wekî guşera navî ya mîzerê (bi înglîzî: "internal urinary sphincter)" tê navkirin. Guşere jêrîn ji peykeremasûlkeyan pêk tê û wekî guşere derve ya mîzerê (bi înglîzî: "external urinary sphincter") tê navkirin Bi çalakiya van herdu guşeran, mîzkirin tê rêkxistin.
Mîzerêya mêyan.
Dirêjiya mîzerêya mêyan kurt e, bi qasî 4 cm û tîreya wê 6 mm ye. Mîzerê ji stûyê mîzdankê dest pê dike, li jorê devê zêyê, li bin gilikê (bi latînî: "clitoris") de li devê mîzerê de bi dawî dibe. Devê mîzerê, di bin kontrole guşera derve ya mîzerê de ye. Ji ber kurtiya mîzerê, egera tûşbûna nexweşiyên mîzdankê û coga mîzê di nav mêyan de zêdetir e.
Dîwarê mîzerêya mêyan ji du çînan pêk tê: aliyê derve çîna masûlkî, aliyê navî lînceperde.
Çîna masûlkî du qatî ye. Qata navî ji lûsemasûlkeyan, qata derve jî ji peykeremasûlkeyan pêk tê. Lûsemasûlkeyên mîzerê ji aliyê demarekoendama xweyî ve tên kontrolkirin. Guşera derve ya mîzerê ji peykeremasûlkeyan pêk tê û bi awayekî xwewîst(bi inglîzî: "voluntary") tên kontrolkirin. Navpoşê beşa nezikî (bi înglîzî: "proximal part") ya mîzerê ji rûkeşeşanaya guherbar, navpoşê beşa dûrî (bi înglîzî: "distal part") jî ji rûkeşeşaneya fireçînî (bi înglîzî:"stratified epithelium") pêk tê.
Erk û pêkhateya mîzerêya mê û nêran ne yek e.
Mîzerêya nêran.
Di laşê nêran de du erkên mîzerê heyê, avêtina mîzê û avêtina tovavê.Ango mîzerê bi eslê xwe cogek hevpar e ji bo herrika mîz û tovavê. Lê tu car mîz û tovav di heman demê de di nav mîzerêyê de derbas nabin. Di nêran de mîzerê hê dirêjtir e û di nav çûk de dirêjê derveyî laş dibe. Dirêjiya mîzerêya nêran bi qasî 20 cm e. Mîzerê ji mîzdankê dirêjê nav rijênê prostat dibe, paşê di nav çûk de ber bi derve dirêj dibe.
Sê beşên serkî yê mîzerêya nêran heye;
Mîzerêya prostatî (bi înglîzî: "prostatic urethra").
mîzerêya prostatî 3 heta 4 cm dirêj e û firehbar e. Ji mîzdankê der dikeve û di nav prostatê de dirêj dibe. Navpoşê mîzerêya prostatî lînceperdeye û ji rûkeşeşaneya guherbar pêk. Du gurzên lûsesmasûlke lînceperdeyê dipêçe. Gurza navî ji lûsemasûlkeyên dirêjkî, gurza derve ji lûsemasûlkeyên bazinî pêk tê. Herwisa guşere navî ya mîzerê ya devê mîzdankê jî ji lûsemasûlkeyên bazinî pêk tê. Hin caran xaneyên rijênê prostat bi dabeşbûnê zêde dibin, prostat gir dibe û diwerime, prostata girbûyî mîzerêya prostatî dişidîne, loma herrika mîzê di nav mîzerê de hêdî dibe.
Mîzerêya perdeyî (bi înglîzî: "membranous urethra").
Mîzerêya perdeyî, beşa herî kurt a mîzerê ye û firehbariya wê pir hindik e. Mîzerêya perdeyî ji aliyê jêrê prostatê ber bi navpençika mîzûzaûzê (bi înglîzî: "urogenital diaphragm") dirêj dibe. Rîşalên peykeremasûlke mîzerêya perdeyî dorpeç dike, bi vî awayê guşera derve ya mîzerê peyda dibe. Navpoşê mîzerêya perdeyî bi gelemperî ji rûkeşeşaneya stûnî ya fireçînî (bi înglîzî: "stratified columnar epithelium") an jî rûkeşeşaneya stûnî ya zirfireçînî (bi înglîzî: "pseudostratified columnar epithelium") pêk tê.
Mîzerêya îsfencî (bi înglîzî: "spongy urethra").
Mîzerêya îsfencî beşa herî dirêj a mîzerê ye. Dirêjiya wê bi qasî 15 cm e. Ev beşa mîzerê ji aliyê şaneya repker a bi navê tenê îsfencî ve pêçayî ye. Navpoşê beşa nêzikî ya mîzerêya îsfencî bi rûkeşeşaneya stûnî ya zirfireçînî hatiye dapoşkirin. Navpoşê beşa dûrî jî bi rûkşeşeşaneya pehn a fireçînî (bi înglîzî: "stratified squamous epithelium") dapoşî ye.
Guhertinin di pêkhateya mîzê de dibe ko nîşana hin nexweşiyan be.
Mîz (bi înglîzî:"urine") şilemenîyek laş e ji aliyê gurçikan ve ji plazmaya xwînê tê berhemkirin, di mîzdankê de tê embarkirin û bi mîzerê ji laş tê avêtin.
Di gurçikan de mîz ji plazmaya xwînê bi sê gavên serekî tê cihêkirin; parzûnkirin, dubaremijîn û derdan. Çêbûna mîzê di nefronên gûrçikan de bi parzûnkirina plazmaya xwînê dest pê dike. Her ko şilemenî di nefronan de derbas dibe, hinek av û molekulên kêrhatî ji nefronan dubare tên mijîn û derbasî nav xwînê dibin, paşmayî û madeyên bêkêr di nefronan de dimîne. Di heman demê de hin paşmayîyên nav palzmaya xwînê yên nehatine parzûnkirin, bi derdanê, derbasî nav nefronan dibin. Bi vî awayê mîz peyda dibe.. Ango çavkaniya mîzê, plazmaya xwîna mirov e. Mîz ji gurçikan derbasî mîzdankê dibe û li wir tê embarkirin. Dema mîzkirinê, mîz ji mîzdankê ber bi mîzerê diherike, mîz ji mîzerêyê ji laş tê deravêtin.
Pêkhateya mîzê.
Mîz şilemeniyek avî ye. Av, paşmayîyên nîtrojenî, xwêyên zêdeyî û madeyên bêkêr pêkhateyên serekî yên mîzê ne. % 96ê mîzê ji avê, % 2.5ê ji paşmayîyên nîtrojenî, % 1.5ê mîzê ji xwêyan pêk tê.
Taybetmendî û pêkhateya mîzê guherbar e, li gor mêjara vexwarina avê, germahiya hawirdorê, cora xurekên hatine xwarin û çalakiya laş rêjeya pêkhateyên nav mîzê diguhere. Wekî minak; rojên ko mirov karên giran dike û gellek xwêdan dide, rengê mîza mirov ji rengê zer a vekirî diguhere bo zer a tarî û ji mîza mirov piçek zêdetir bêhn ra dibe
Qebareya mîza di rojek de tê berhemkirin, guherbar e. Li gor mêjera vexwarina avê û madeyên tîwawe yên nav ava mîzê, qebare û xestiya mîzê jî diguhere. Mirovek tendurist rojê 1 heta 2 lître mîz bi mîzkirinê ji laş davêje. Ji bo dûrxistina paşmayîyên ziyanbexş, divê gurçik rojê herî kêm nîv lître mîz berhem bike û ji laş dûr bixe.
Paşmayiyên ji tekşikestina xirokên sor bandor li ser rengê mîzê dikin. Xirokên sor proteîna hemoglobînê lixwe digirin. Her hemoglobînek jî çar komeleyên hem lixwe digire. Komeleyên hem di kezebê de tên guhertin û ji bo berhemanîna zeravê tên bikaranîn. Mîza asayî rengê xwe ji zeravê digire, lê hin derman, vîtamîn an jî hin cor xurek jî bandor li ser rengê mîzê dikin.
Heke mirov ji bo demek vexwarina avê kêm bike, qebareya miza mirov jî kêm dibe, mîz xest (tîr) û zer dibe, lê heke mirov di demek kurt de mêjerek zêde av vebixwe, vê gavê qebareya mîza mirov zêde, dibe, mîz roḧn û bêrenk dibe. Koendama mîzê bo rêkxistina hevsengiya osmozî çevderiya mêjera av û tîwaweyên nav şilemeniya laş dike. Heke di laş de av zêde be, ava zêdeyî bi navbeynkariya gurçikan ji xwînê tê parzûnkirin û di nav mîza rohn û bêrenk de ji laş tê avêtin. Herwisa heke di nav xwînê de mêjera tîwaweyên wekî îyonên sodyum, potasyum hvd zêde be, vê gavê evan îyon û xwêyan di nav mîza tîr û zer de tên avêtin.
Çêbûna mîzê ji bo paqijkirana xwînê ye. Mîz şilemenîyek asîdî ya bi pH ya 4.5 heta 8 e. Ji ber zîndeçalakiyên laş gellek asîd peyda dibe. Lê pH ya asayî ya xwîna mirov 7.4 e û divê di xwînê de pH neguhere. Bi gelemperî îyonên hîdrojenê (H+) dibin sedema zêdebûna asîdîya hawirdorê. Gurçik bi du rêkan rê li ber guherîna pH ya xwînê digire. Gurçik ji bo kêmkirina pH ya xwînê, iyonên bîkarbonatê (HCO3-) ji şilemeniya mîzê dubare dimijîne nav xwînê. An jî Îyonên hîdrojenê yên nav xwînê der dide nav şileya mîzê û ji laş dûr dixe.
Testa mîzê.
Mîza asayî ya mirovek tendurist xwediyê hin taybetmendiyan e, guherîna van taybetmendiyan dibe ko nîşana hin nexweşiyan be. Loma gava pirsgirekên tendrustiyê li mirov peyda dibe, doktor bi testa mîzê hewl didin ko ji laşê nexweşê hê pirtir agahî bistînin.
% 95ê qebareya mîza asayî ji avê pêk tê. Mîza asayî bi rengê zerê vekirî an jî bêreng e, bêbêhn e. pH ya mîza asayî di navbera 4.5 û 8 de ye. Di mîza asayî de xirokên sor cih nagire, hejmara xirokên sipî pir hindik e. Mîza asayî proteîn û glukoz lixwe nagire, an jî bi mêjerek hindik lixwe digire. Di pêkhateya mîza asayî de keton û nîtrît cih nagirin. Herwisa mîza asayî madeyên wekî ure, klor, sodyum, potasyum, kreatîn û hin madeyên din lixwe digire û asta rêjeya heryekê van madeyan jî ji bo mirovê tendirust dîyar e.
Divê di mîza mirovê tendurist da xaneyên xwînê hema qet tune bin. Di mîzê de hebûna xirokên sor nîşana kulbûna nefronan e.
Herwisa divê di mîzê de hejmara xirokên spî jî gellek kêm be, di nav mîzê de hejmara zêde ya xirokên spî nîşana hebûna birîn û kûlbûniyên coga mîzê, stûyê malzarokê an jî zêyê ye.
Di nav mîzê de hebûna belûrên (krîstal) kalsiyumê, magnezyumê û yên amonyumê tiştek asayî ye. Lê heke belûrên sîstîn(bi înglîzî: "cystine") û tîrozînê (bi înglîzî: "tyrosine") di mîzê de were dîtin, dibe ko ev nîşana nexweşiyên kezebê be.
Gava asta glukoza xwînê ji 180 mg/dL bilindtir dibe, di mîzê de glukoz jî tê dîtin. Di nav mîzê de hebûna glukozê dibe ko nîşana nexweşiya şekir (diyabet) be.
Di nav mîzê de bi mêjerek zêde hebûna proteînan, bi taybetî hebûna albumîn nexweşiya gurçikan destnîşan dike.
Keton paşmayî yê çewriyan e. Heke di nav mîzê de bi mêjerek zêde keton were dîtin, ev rewş dide nîşankirin ko xane ji bo destxistina enerjiya ATP yê, li dewsa glukozê asîdên çewriyê bikar tîne. Her wisa heke di laş de kêmasiya karbohîdrat û proteînan hebe, asta rêjeya ketona mîzê jî bilind dibe.
Borrîmîz, an jî borriya mîzê (bi latînî: "ureter") cotek pêkhateyên lûleyî ne, mîzê ji hewza gurçikan, diguhazînên bo mîzdankê.
Ji her gurçikek mirov, borrîmîzek ber bi mîzdankê ve dirêj dibe. Dirêjiya asayî ya borrîmîzên mîrovê temenê pêgihîştî bi qasî 25 heta 30 santîmetre ne.
Borrîmîz ji hewza gurçikan derdikevin, li aliyê paşê zikekelênê de ber bi jêr heta mîzdankê dirêj dibin. Li nêzîkê binê mîzdankê, li aliyê paş de, di beşa trîgonê ya mîzdankê de di nav masûlkeyên detrusorê derbas dibin û digihîjin mîzdankê.
Kotahiya borrîmîzê di nav masûlkeyan de piçek xwar dirêj dibe.Borrîmîz di dîwarê mîzdankê de wisa derbas dibe ko dema mîzdank bi mîzê tijî dibe û pestoya nav mîzdankê zêde dibe, masûlkeyên detrusor ên li diwarê mîzdankê, serê borrîmîzê diguvêşên. Guvaştina masûlkeyan, rê li ber mîza nav mîzdankê digire ko paşve neherrike nav borrîmîzan.
Borrîmîz ji gurçikan heta mîzdankê dirêj dibin.
Dîwarê borrîmîzê ji sê çînan pêk tê
Çîna navî, ango navpoşê borrîmîzê ji lînceperdeyê pêk tê. Lînceperde rûkeşeşanaya guherbar û xaneyên goblet lixwe digire. Xaneyên goblet lîncemade der didin û navpoşê borrîmîzê ji madeyên ziyanbexş diparêzin.
Çîna naverastê ya borrîmîzê ji lûsemasûlkeyên dirêjkî û bazinî pêk tê û wekî çîna masûlkî tê navkirin. Çîna masûlkeyên dirêjkî li aliyê derve, masûlkeyên bazinî ji li aliyê navî de cih digire. Lûsemasûlke bi perîstalsîyê mîzê di nav borrîmîzê de ber bi mîzdankê tehn didin.
Çîna derve ya borrîmîzê ji ji rîşalên bestreşane û çewrî pêk tê. Çîna derve, borrîmîzê bi pêkhateyên derdorê ve girê didin û cihê borrîmîzan sabit dikin.
Ji gurçikê ber bi mîzdankê, girjbûn û xavbûna masûlkeyên borrîmîzan, beş bi beş rû dide. Ango hemû masûlke bi carek ve girj nabin. Dor bi dor û bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyan borrîmîzan wekî perîstalsî tê navkirin. Bi pêlên perîstalsiyê, mîz di nav borrîmîzan de ji gurçikan ber bi mîzdankê ve tê tehnkirin.Ji ber paldana masûlkeyan, pestoya mîza nav borriyan bi têra xwe zêde dibe. Loma tevî guvaştina masûlkeyên detrusor, dîsa jî mîz ji borrîmîzan diherrike nav mîzdankê.
Çalakiya masûlkeyên borrîmîzê ji aliyê herdu sisteman; sîstema sîmpasawî û ya parasîmpasawî ve tên kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî ya demarekoendama xweyî çalakiyên masûlkeyên borrîmîzan zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya masûlkeyan kêm dike.
Mîzdank an jî kîsikê mîzê (bi înglîzî: "urinary bladder") yek ji endamê koendama mîzê ye ko ji borrîmîz, mîz werdigre û ji bo demek kin embar dike.Karê serekî yê mîzdankê embarkirina mîzê ye. Mizdank endamek firehbar û masûlkî ya bi şêweyî tûrik e. Gava vala ye, mîzdank dişibe pîramîdek serberjêr, lê dema bi mîzê tijî dibe, aliyê jorê diwerime û mîzdank bi şeweyê hêlkeyî xuya dibe. Mîzdank di hewzekelênê de cih digire. Qebareya mîzdanka vala bi qasî gûzek e, lê mîzdank dikare fireh bibe û bi qasî 800 mL mîz embar bike. Mîzdanka mêyan ji ya nêran kêmtir mîz embar dike.
Anatomiya mîzdankê.
Mîzdank ji du beşên serekî pêk tê: laş û stû.
Laş beşa tûrikî ya herî mezin a mîzdankê ye, mîz li wir tê embarkirin.
Stû bi şeweyî kovikî (bi înglîzî: "funnel-shaped") ye li aliyê jêrê mîzdankê, ji pêşiya mîzdankê dirêj dibe, mîzdankê bi mîzerê ve girê dide. Stûyê mîzadankê 2-3 cm dirêj e. Di stûyê mîzdankê de lûsemasûlkeyên taybet, guşera navî ya mîzerê (bi înglîzî: "internal" "urethral sphincter") pêk tînin. Di rewşa asayî de masûlkeyên guşera navî, rê nadin mîz biherrike nav stûyê mîzdankê û mîzerê, ta ko pestoya mîza nav mîzdankê bi têra xwe zêde bibe û bigihîje asta derazînkê. Ji stûyê mîzdankê wêde, mîzerê di nav navpençika mîzûzaûzê (bi înglîzî: "urogenital diaphragm") de derbas dibe. Navpençik guşera derve ya mîzdankê lixwe digire. Guşera derve ji çînek peykeremasûlkeyên bazinî pêk tê. Çalakiya masûlkeyên guşera derve di bin kontrola koendama demarê de bi awayek xwewîst (bi înglîzî:"voluntary") rû dide. Ji ber vê taybetmendiya guşera derve, gava mîza mirov tê, mirov dîsa jî dikare mîzkirinê ji bo demek bi paş bixe û neçe destavê.Qebareya mîzdanka mirovek piştî temenê pêgihîştinê bi qasî 500 heta 600 mL (mîlîlître) ye.Li rûyê paş ê mîzdankê, li beşa jorê stûyê mîzdankê de sêgoşeyek piçûk heye û wekî trîgon (bi frensî: "trigone") tê navkirin. Di serê jêrîn a trîgonê de stûyê mîzdankê bi mîzerê ve girêdayî ye. Herdu borrîmîz di goşeyên jorîn a trîgonê de bi mîzdankê ve girêdayî ne Ango her goşeyek trîgonê kunek lixwe digire. Rûyê navpoşê mîzdankê di beşa trîgonê de lûs e.
Pêkhateya mîzdankê.
Dîwarê mîzdankê ji çar çînan pêk tê: 1.Linceperde, 2.Jêrelînceperde, 3.Çîna masûlkî û 4.Betan.
Navpoşê mîzdankê ji perdeya lîncê (bi înglîzî:mucus membrane- mucosa) pêk tê û rûkeşeşaneya guherbar (bi înglîzî: "transitional epithelium") lixwe digire. Dema mîzdank vala ye, rûkeşexaneyên rûkeşeşaneyê bi şêweyê stûnî (bi înglîzî:"columnar epithelium") ne, lê gava mîzdank bi mîzê tijî dibe û diwerime şeweya rûkeşexaneyên stûnî diguhere bo rûkeşexaneyên pehn (bi înglîzî: "squamous epithelium").Xaneyên rûkeşeşaneya guherbar, firehbûna mîzdankê hêsantir dikin. Di mîzdanka vala de rûyê lînceperde qurmiçî ye.
Li ser lînceperdeyê, çîna jêrelînceperde (bi înglîzî: "submucosa") cih digire. Jêrelînceperde ji bestereşaneya tund a bêrêz (bi înglîzî: "dense irregular connective tissue") pêk tê û destek dide dîwarê mîzdankê.
Çîna masûlkî ji sê çînên lûsemasûlkeyan pêk tê. Lûsemasûlkeyên mîzdankê wekî masûlkeyên detrusor (bi înglîzî: "detrusor muscles") tên navkirin. Di zimanê latînê de ji bo thenkirina ber bi jêr, peyva “detrus” tê bikaranîn. Ango masûlkeyên detrusor mîzê ber bi jêr ve tehn didin û mîzdankê vala dikin.
Betan, çîna derve ya mîzdankê ye. Ne hemû lê tenê rûyê jorîn a mîzdankê bi çîna betan dapoşî ye. Betan ji bestreşaneya sist pêk tê, lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar lixwe digire.
Mîzkirin.
Plazmaya xwînê hertim tê parzûnkirin û wekî mîz bi navbeynkariya borrîmîzan, ber bi mîzdankê ve tê guhaztin. Mîz di mîzdankê de berhev dibe. Valakirina mîzdanka tijî, wekî mîzkirin (bi înglîzî:"micturition-urination") tê navkirin.
Mîzkirin bi du gavên serekî rû dide. Gava yekem hêdî bi hêdî tijîbûna mîzdankê ye. Her ko mîzdank bi mîzê tijî dibe, diwerime û qebaraya wê zêde dibe. Werimiya mîzdankê dibe sedema vekêşina masûlkeyên li dîwarê mîzdankê. Heke hêza vekêşinê ji asta derazinkê (bi înglîzî: "threshold level") ya masûlkeyan bilindtir bibe, gava duyem a mîzkirinê dest pê dike. Gava duyem refleksa demarî ye û wekî refleksa mîzkirinê (bi înglîzî: "micturition reflex") tê navkirin. Bi gelemperî di laşê mirov de refleks bertekên bêhemdê mirov in û ji aliyê dirkepetik an jî ji aliyê lakêşemox (bi latînî: "medulla oblongata") ve tên kontrolkirin. Herwisa navendên li tûkilê mejî an jî li qedê demax bi rêgirtin an jî hêsankirina mîzkirinê, bandor li ser refleksa mîzkirinê dikin. Ango hinek kontrola mirov li ser refleksa mîzkirinê heye.
Gava qebareya mîza nav mîzdankê li derdora 150 mL ye, hestê mîzkirinê li mirov peyda dibe, lê mirov dikare ji bo demek vê hestê paşguh bike û nehêle guşera derve ya mîzerê sist bibe, ango mîza xwe bigire. Her ko mîz di mîzdankê de berhev dibe û qebareya mîzdankê nêzîkî 300 heta 400 mL ye dibe, êdî kontrola mirov a li ser paşxistina mîzkirinê kêm dibe.
Heke mîzdanka tijî neyê valakirin, mîzdank pir diwerime, ji ber firehbûna mîzdankê li masûlkeyên dîwarê mîzdankê de vekêşin zêde dibe. Hêza vekêşinê ya li ser dîwarê mîzdankê, dibe ko bibe sedema qelîşbûna diwarê mîzdankê û xwînberbûn rû bide. Herwisa dibe ko bibe sedema çêbûna bîrînan (bi înglîzî: ulcerations) li ser dîwarê mîzdankê.
Kontrola demarî ya mîzkirinê.
1. Gava mîzdank bi mîzê tijî dibe,wergirên vekêşinê (bi înglîzî: "stretch receptors") yên li ser dîwarê mîzdankê sinyalên demarî dişînin dirkepetikê û refleksa mîzkirinê didin destpêkirin.
2. Ji beşa parasîmpasawî ya demarekoendama xweyî, demareragihandin tên şandin bo masûlkeyên detrusor û guşera navî ya mîzerê.
3. Lûsemasûlkeyên guşera navî ya mîzerê xav (sist) dibin û masûlkeyên detrusor jî girj dibin.
4. Xwestina mîzkirinê ya mirov rê li ber demarên livînê digire ko sînyal neşînîn guşera derve ya mîzerê û guşera derve jî xav bibe.
5. Bi girjbûna masûlkeyên mîzdankê, qebareya mîzdankê kêm dibe, pestoya mîza nav mîzdankê zêde dibe û mîz ber bi mîzerê ve diherrike. Li gel masûlkeyên mîzdankê, masûlkeyên diwarê zik û masûlkeyên henaseyê jî bandor li ser valakirina mîzê dikin.
6. Ber bi dawiya valabûna mîzdankê, vekêşina li diwarê mîzdankê kêm dibe. Masûlkeyên detrusor xav dibin û demareragihandinên ji refleksa mîzkirinê tên sekinandin, herwisa masûlkeyên guşera navî jî girj dibin.
Refleksa mîzkirinê hê dema ji dayikbûnê de di laşê dergûşan de çalak e, lê her ko derguş mezin dibe hînê kontrolkirina guşera derve ya mîzerê dibin. Zarok bi temenê 2-3 salî de êdî dikarin bi awayekî çalak kontrola mîzkirinê bikin.
Refleksa mîzkirinê hê dema ji dayikbûnê de di laşê dergûşan de çalak e, lê her ko dergûş mezin dibe hînê kontrolkirina guşera derve ya mîzerê dibin. Zarok bi temenê 2-3 salî de êdî dikarin bi awayekî çalak kontrola mîzkirinê bikin.
Mîtradates I Kallinikos (;), ango, Mîtradatesê Yekem, an Mîtrîdates I an jî Mîtradat I ji 109 b.z. heta 86 b.z. keyê keyaniya Komagênê bavê Antîoxos I Theos bû. Mîtradatê Yekem bi dotmîra seleukiyan Laodikêyê re zewicî bû. Li wê zewacê sê keçên û lawekî wî yê bi navê Antîoxos, hatî bûn dinê.
Mîtradates li Komagênêyê olîmpiyad sazî kirin û bi xwe jî beşdara wan bû. Ji bo ew di xortaniya xwe de yekî hunermend û navdar bû navlêka "Kallinikos" dihate manê "kî serfiraziyê bi xweşî qezenc dike" girtî bû.
Gorî efsaneyên tên gotin Mîtradates ji bo keyîtiyê xwe ji dewletên dor xwe biparêze bi Xwedawendên re peyman kirî bû. Li çiyayê Nemrûdê bi lawê xwe Antîoxos ve tev çê kirî de key Mîtradates wek bi êzidokan re merhaba dikê hat pêşdarî kirî bû. Li çiyayê Nemrûdê Mîtradat di kevalbaran de Apollon-Mîtra-Hêlios-Hermês, Artagnês-Hêraklês-Arês, Zeus-Ahûra Mezda, û Hêra (Teleia) re merhaba dike.
Ji pê Mîtradates I re lawî xwe Antîoxos I Theos derbaza textê dibe.
Di jînewerzanist anko bîyolojiyê daê Zelam bi ramana "kesê pêgehiştî anko balix" e. Di vê ramanê da peyva zelam li beranberî peyva "zaro" dihêt. Ev peyv di Kurdiyê da hêşta ji bo navkirina jînewerên pêgehiştî yên dî, mîna lawiran û giyayan nehatiye xebitandin.
Zelam zarav anko termek e ko di zimanê Kurdî da gelek ramanên cida lê ji hev nêzîk digehînit. Li hindek deverên Kurdistanê zelam li beranberî "biçûk" dihêt. Bi vê ramanê êdî ramana "kesê pêgehiştî" bi diristî îfade nakit.
Zelamînî bi ramana beranberî "zarotîyê" li gelek war û biyavên cidacida yên mîna jînewerzanist, qanûn, riftar û pêgehê civakî ve dihêt diyarkirin. Hindek caran reng e kesek ji aliyê jînewerzanistî ve zelam bit lê li goreyê riftar û rewiştê xwe ve her mîna zaroyan ma bit. Ji ber hindê pênasekirina vê zaravê hindekê tevlihev û gengeşebar e.
Kartaca an jî Kartago (;;; bi zimanê fenîkî: קרת חדשת, "Qart-Hadašt" ango bi kurdî "dewleta Nû") dewleteke dema Antîk li Afrîkaya Bakur nêzî îroj Tûnis serfirazî ajotî bû. Paytexta Kartacayê bi hevşêwe navê bû. Niştêwarên Kartacayê ji aliyê romayiyan de wek pûnikan (ji Fenîkeyê hat afirandî bû) dihat navandin. Ew dera Kartacayê serfirazî ajotî bû îroj di fransî de wek "Carthage", erebî jî wek قرطاج "Qartaca") tê navandin û li Tûnis e.
Bajarê Kartaca li beravên Deryaya Navîn 10 km li rojhelata paytexta Tûnisê îroj bi hevşêwe navî diketî bû. Kartaca koloniyeke fenîkiyan bûn. Ji bo şûna xweya nêzi Tengava Sîcîlya wan derya navîn kontrol dikir.
Li Kartacayê zaravayekî zimanê fenîkî dihat axaftin.
Sazî.
Nexşeya Dewleta Kartacayê di 264 b.z. de
Dewleta Kartacayê di 9'emîn sedsala b.z. an 8'emîn sedsala b.z. ji aliyê fenîkiyan ve li bajarê Sûrê ("Tyre", Libnan) hatî bû sazandin. Ew wek "Qart-Hadast" ango wek "dewleta Nû" hatî bû navandin. Gorî hin arkeolojîk delîlan saziya wê wek 814 b.z. tê dîyarkirin.
Dema fenîkiyan.
Di herdu sedsalên pêşin kartacayiyan li Sûr serbixwe bûn. Paş welatê fenîkiyan di 6'emîn sedsala b.z. de ji aliyê persan ve hat dagir kirin şûnda ewna ji fenîkiyên kevin bi tûnî bû bûn. Ji pê re wan bi Komkeştîya xweya bihêz li Sîcîlya, Sardînya, Korsîka, Balearan, beravên Afrîkaya Bakur, beravên Spanyaya li başûr Deryaya Navîn kolonî peyda kirin. Dema bi Yewnana Antîk têkoşîn kirin jî wan hêza xwe dewam kirin. Wan bi etruskan ve li ser yewnanan bandoreke mezin kir.
Dewletê hêza xwe ji komeştîyen xwe distand. Di 4'emîn sedsala b.z. û 3'emîn sedsala b.z. de kartacayiyan bi 400.000 nitewarên xwe ve dewleta herî dewlemenda dor Deryaya Navîn de bû.
Di navbera 280 b.z. û 275 b.z. de navbera Roma û koloniyan kartacayiyan de Cenga Pirrî derket.
Ji pê sê Cengên Pûnîk hembera Romayan re dewleta Kartacayan hilweşî bûn. Şerê Pûnîk ê pêşin (264 b.z. - 241 b.z.) romayiyan ji kartacayiyan Sardînya û Korsîka standin.
Şerê Pûnîk ê duyem de (218 b.z.– 202 b.z.) ji pê der ketina sefera Hannibal (Hanîbal) ser Romayê re derket. Wî bi artêşa xwe ve li Îtalyayê êrîşa Romayê kir û gelek cengan de bin xistin. Ceng li Afrîka dewam kir û Romayê bi dawî artêşa Hannibal li wir bin xist.
Şerê Pûnîk ê sêyem (149 b.z. - 146 b.z.) bi dorpêçkirina romayiyan a bajarê Kartacayê re dest pê kir. Ji pê dorpêçkirineke sê salan re Romayê bi serdariya Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Kartaca di 146 b.z. de Kartaca, paytexta dewletê, dagir kir. 50.000 dimatiyên dana Romayan û ji pê re jî wek sklav hatin firotin. Bajar bi tûnî hat talan û xopan kirin.
122 b.z. de kartacayiyan dîsa hembera Romayê serîhildan. Bi dawî Julius Caesar pê derbaza textê bû re 46 b.z. de Kartaca şûnda saz kir. Di 29 b.z. 3000 kes li Kartacayê bicih bûn.
Afrîkaya Bakur navçeya bakura parzemîna Afrîkayê li bakura çola Sahara dikeve ye.
Afrîkaya bakur dewletên Maxrêb û Misir û hin caran jî Sûdanê vedigire. Li wir bi gelemperî Erebî tê axaftin û Ol jî bi gelemperî îslam e.
Dewletên Afrîkaya Bakur wek Misir û Lîbya, polîtîkî hin caran li Asya Nêzik tê hejmertin. Bi rastî jî Nîvgirava Sîna (pişkî Misir) li asya dikeve.
Dewletên Afrîkaya Bakur.
Hin caran Etiyopya, Erître û Maûrîtanya jî ji wê navçe tê hejmertin. Lê bi gelemperî Erître û Etyopya wek li Afrîkaya Rojhelat, Maûrîtanya jî wek li Afrîkaya Rojhelat tê dîtîn.
Nîvgirava Sîna an Sîna (Erebîya Misir: "sina" سينا; "Sinin" di zimanê semîtîk, yahûdî: "סיני" "Si-nai") nîvgirava navbera Derya Navîn û Derya Sor de li sînorên Misir de dimê ye. Rûerda wê nêzî 60,000 km².
Ew li rojava bi Kanala Suweyş li bakur-rojhelat bi sînora Îsraîl û Misir sînor kirî ye. Ew li başûr-rojhava Asya dikeve.
Nîvgirava Sîna bi gelemperî çiayayî ye. Li wan Çiyayê Katerîna çiyayê herî bilindî Misirê ye.
Demên pêşin de li Nîvgirava Sîna Monituyan bicih bû bûn.
Di demên nêzik de, di navbera 1260 û 1518an de Memlûkan Misir kontrol kir. Ji pê împaratorê Osmanan Selîm Cenga Mercîdabik û Rîdanîye de bin xistin re ew dera keta kergara Osmanan. Ji pê wê de heta sedsala 20'an ew dera wek "Paşatiya Misir" di kergara Împaratoriya Osmanî de ma. Di 1906an de derbaza Împaratoriya Brîtanî bû.
Di 1948an de Misirê li ser Sîna re êrîşa dewleta nû saz kirî Îsraîlê kir. Di Dema Cenga Ereban û îsraîl de îsraîl keta bakur rojavaya nîvgirava Sîna. Lê bi çap kirina Emerîka û Brîtanya re li Sîna şunda vekişî bû. Ji pê Peymana Armîstîka 1949 (Armistice Agreement) di 1949 re wek Şirîta Gaze bi sînora Îsraîl û Misir be şunda derbaza Misir bû.
Di 1956an di Krîza Suweyş de îsrailê bi alikariya dijwarên Fransa û Îngîltere ve çend rojan de Sîna dagir kir. Çend mehan şunda îsraîlê bi çap kirina Rûsya Emerîka leşkerên xwe şunda vekişandin.
Di 1967an de Cenga Şeş Rojan de îsraîl şunda kontrola nîvgiravê dest xwe xist û Kanala Sûweyş giritn.
Bi dawî di 1979an de pê paymena navbera Misir û îsraîl re sîna şunda hundura zakên Misir bû.
Di sala 1970'yî de li Efrînê, gundê Kefercenê (Serê Kaniyê) ji dayik bûye. Beşa wêjeya erebî li zanîngeha Helebê xwendiye. Bi herdu zimanan dinivîse, kurdî û erebî. Berhemeka wê bi kurdî heye: "Helbestina bê ziman", sala 2000'î çap bûye. Di redaksiyona malper û kovara Hajalnama de, ku li Swêdê bi erebî derdikeve, kar dike.
Zanîn wekî karnav bi ramana hemî wan tiştan e yên ko hatine zanîn û mirov pêhesyaye. Di vê ramana berfireh da zanist û felsefe jî dibin parek ji zanînê. Pênasekirina zanînê ne karekê wesa sanahî ye û yek ji babetên gelek gengeşebar yên felsefeyê ye. Pênaseya kevn a peyva zanînê ew e ya Eflatûnî û dibêjit ko ji bo destenerbûna zanînê dibê sê saloxet hebin: her axivtinek hingî pişkek ji zanînê ye ko bihêt berhozandin, rast bit û bibit bawerî. Hindek kes hene ko dibêjin ev sê saloxet tenê têra hindê nakin ko gotinek bibit zanîn. Pênaseyên berdêl hene: Robert Nozick dibêjit ko zanîn "li pey rastiyê ye", Simon Blackburn dibêjit ko nabit desteberbûna van saloxetan bi rêyên şaş bihên kirin, Richard Kirkham pêdivî dibînit ko belgeyên bawerî ya axivtinkerî dibê bi rêya mentiqî rastî ya wê baweriyê bikin tiştekê fer û pêdivî.
Lê Wittgenstein bervajî van pênaseyan, piştî hevdijiya Morî, dibêjit ko mirov dikarit bibêjit "Filan bawere ko wesa ye, lê wesa nîne.", lê mirov nikarit bibêjit "Filan kes filan tiştî dizanit, lê wesa nîne". Vîtginiştayn pêve diçit û dibêjit ko ev herdu mînak du rewşên jihevcida yên hizirê nîşa nadin, ew du awayên cida yên axivtina li ser hindek tiştên wesa ne ko em li ser wan rêkkevtine. Tiştê ko di wan du mînakan da jihev cida ye ne rewşa hizirî ya axivtinkeran, lê coreyê wî karî ye ko ew dikin. Ji bo mînak, dema kesek "dizanit" ko ava kitrî di kelê daye ramana wê ne ew e ko rewşeka hizirî ya taybet heye. Raman ew e ko ew dibê bi wê gotinê karekî derheqa wê kelîna kitrî da bikit. Vîtginiştaynî bizav kir ko bi rêya lêkolîna li ser bikaranîna "zanînê" di zimanê xweriskî da xwe ji pênasekirina zanînê bidit paş. Wî zanîn wekî rewşeka wekheviya malbatî didît.
Jiber ko her zanînek çemik û têgehan bi xwe ve digirit û bi rêya zaravan anko terman dihêt derbirîn, hevbendî û hevhavildarî ya ziman û zanînê jibo pênasekirinê tiştekê gelek pêdivî û bingehîn e. Li vê dawiyê jî Jonathan Hey ev bi başî berçav kirîye.
Lansing paytextê federedûgela DYAyê Michigan e.
Lansing xwedî gelheyekê 116.941'î (2004) ye û bi tevî devedorê nêzîkî 500.000 kes di bin desthilatdariya rêvebiriya bajêr de dijîn. Navenda zanîngeha navdar Zanîngeha Dewleta Michigan li Lansingê ye.
Boston [] paytexta dewleta federal a DYA'yê Massachusetts e.
Gelheya wê 569,165 (2004) e. Bi tevî devedora xwe jî gelheya wê 4.424.649 e. Rûber 232,1 km² ye û jê 125,4 km² devedor e. Bilindbûna axa herêmê ji rûyê avê 43 m ye. Bajar di sala 1630'î de bûye paytext.
Hezan (tr: Kayacik & Savat, ku: Hezan) nehîye'ke grêdaye qezay Amed(Diyarbekir) Licê yo. Nifûse xo 1997 de 563 bî,sere 2000 de 260 bî feqet dewicî koçber bî.Hezan bajarê Dîyarbekirî'ra 76 Km û qeza Licê'ra 24 Kîlometre dûrî'yo.Nehîye'yicî idarey xo bi Rez,Titûn,Genim û Weykerdişê Heywanan kenê.Hezan Nehiye ke zaf weşa.Bostanê(Bexçanê) Hezanî'de Xiyarî, Firingî, îsotî, Balîcanî,Bamî,Kuwî, Petêxî, zebeşî yenê Ramtiş.
Hezan dewêke dîrokîyo! Mela ehmedê Xasî(xocey xasî) waîrê Mewlûdo Kirdkî'yo (zazakî,Kirmanckî,Dimilkî).Mela Ehmedê Xasî 1868 de Hezan de dadiya xo ra bîyo 1951 de Şîyo rehmet (Wefat kerdo).Ehmedê xasi medreseyan de wendo.Kurdî(Kirmanckî,Kurmancî),Erebî,Tirkî zanayne. Mewlûdo ke ey nuşto 1899 de Diyarbekir de Çapxaneya Lîtografya de Çap bîyo.
Koy-Dêrî: Koyê'ke berzo,serê Koy-Dêrî'ra merdim eşkeno Dîyarbekir,Licê,Hêne,Hezro û ay cay(deverê) bînan temaşe bikero.
Serê Koy-Dêrî'de pêlgir(Radar) û Qereqole estê.Nehîye'de Dibistan,XalîVraştxane,Mizgeft(Camî),Dîwanê Şêxan û Merqede,Dikanî(Firoşgeh) û Qereqole estê.
Dewicî kirmanckî(zazakî) qisey kenê û kurmancî baş zanê.
Gundê Lodek yan jî Lodekan () navê xwe ji ku digire çavkaniyek nivîskî hîna jî derneketiye. Lê li gorî hin îddayên gelemperî (anonîm), ji giyayên mêrg û herd (erd)a xwe werdigir e. Yanê ji giyayên ku ji bo zivistanê hatine lod kirin; girtiye. Di rastiya xwe de jî Lodekan, gundekî pir şîrin û şên bû.
Axa Lodekan gelekî bîtkel yanê suddar e. Hemû axa gund avî ye.Lodekan ji rojhilatê ve bi gundê Kûpikê, ji bakûr Qurqurik, li rojava Şîlk û başûr ve jî bi Gundê Dawalî ve hatiye dorpêçkirin.
Gundê Lodek(an) rojhilat û rojava xwe ve vekirî; lê ji aliyê bakûr û başûr ve bi çiyan ve hatine parastin. Bakur ciyeyê Kurrê, lê başur jî Zimag hene.
Axa gund, li jor ji heta binê gund xwelî (ax)a reş ê. Ji wê pêve jî xweliya kil e. û Gund tevahî li ser zemîna kevir hatiye ava kirin. Lê hema ji bin malên gunde axa kîl
Gundên Lodekan, Kupik, Qurqurik û Şowag li gorî baweriya Elewîtî, pîr û raywer tên qebul kirin. Bi gotinek din, însanên van gundan ji xwe re dibêjin seyîd.
Li gorî niştevanên van her çar gundan, gelek cih û warên pîroz hene. Li Lodekan Kaniya Şaharê, Dara Pozik, Kaniya Kortê. Li Kupikê Qorî, Heyder Bawa, Tawur, Avdilmusa, Dara ziyaretê, Kevirê Kilîsê, Mezela Spî, Çavî, Kevirê Şîrê, hwd.
Di serhildana Dêsimê de her çiqas li vê herêmê aktîf têvlêbun tûne jî; piştî têkçuna serhildanê, ji van gundan pir kes bê dadgeh tên kuştin.
Ji ber sedema polîtîka fermî û şer gundî ji bilî du - sê malan tevahî barkirine û berê xwe dane metropolên Tirkiyê.
Di van sê çar salên dawî de bi xêra Hesenê Rizayê Bavikê disa vegera gund destpê kir. Her sal hejmara vegeriyan zêdetir dibe.
Lodek, jî kîjan tarîxê ve ji aliyê kêve hatiye ava kirin kes nizane. Lê li gorî îddîayên Lodekiyan gund, ji yan aliyê Bamasûr ve yan jî bi versiyonek din: lawên wî Weyîs û Kekil ve hatiye ava kirin. Bi rastiya xwe de jî li vî gundî, tenê du ezbet hene ku ji wan re: Seyweyîsan û SeyKekilan tê gotin.
Lodekiyan girêdayê Diwarê Moxindine ji hêla tradisyonê ve. Û xwe xwediyê wir dibînin. Lê ji ber ku li ser dergahê ji Ezbeta Seyweyîsan Mala Seyusên û brayê wî Seymemed hene zêdetir yê wî alî xuya dike. Lê ew derve wîsa xuya dike. Ji aliyê hiyerarşiya Olî (dîn) ve Lodekiyan di destê Seysawûnan de ne.
Seysawunî li gundê bi navê SEYIDAN rudinin.
Ji bilî wan wekî din tu ezbet yan jî eşîrek din tune. Ezbeta SEYKEKILAN, ji Bavên wekî Mala Mehemed, Mala Dinya, Mala Seybawê, Mala Mehemed, Mala Heyderê Qicik,Mala Musa (...) pêk tên.
Ezbeta SEYWEYISAN, ji Bavên: Mala Seysilêmîn, Mala Beyteş, Mala Îwikê, (ev beş wê dewam bike)
Li vê herêmê însan gelekî nermin. Heta hin gund hene ku, ji sed sal virve qet însanek ji ber pevçûnekî ne miriye û nehatiye kuştun. Gundê Lodekan jî ji 1967an vir de tu kesek li vî gundî ji ber sedemên eşîr yan jî sedemên şexsî nehatine kuştin.
Lodek, gundekî xwende ye. Gelek mamoste, endazyer û hwd. hene. Nifşên (generasyona) nu li metropolan bi gelemperî dixwînin.
Di salên dawî de gelek Lodekî derketine derveyî welêt jî. Ewropa: Elmanya, Fransa, Hollanda, Brîtanya, Swêd Canada çend ji wana ne.
Annapolis paytextê federedûgela DYAyê Maryland e.
Bajarekê keştîgehî ye û gelheya wê nêzîkî 35.000 e. Di sala 1649'î de bingeha bajêr ji aliyê koçberên Brîtanî ve hatiye avêtin.
Edward Jenner [] (jdb. li Berkeley, Gloucestershire; m. dîsa li wir), pizişkekê gundan li Brîtanyayê ko jibo vedîtina
vaksîna nexweşiya xurîkeyê navdar e. Ew endamê Civata Şahane bû.
Edward li Berkeley a Gloucestershire a Înglistanê hat dinyayê û her li wêderê jî dest bi xwîndina xwe kir. Wî ji jiyê 13 saliya xwe, jibo heyama 8 salan li ber destê Dr. Ludlowî li Sodbury li ser pizişkiyê rahînan kirin. Paşî li sala 1770ê ew çû Londonê da li Zanîngeha Sent Corc a Londonê li ber destê niştergerê navdar Can Hanter û yên dî zêdetir hînî pizişkiyê bibit. Sê salan paştir ew vegeriya Berkeleyê û hingî pizişkekê pîşekarê serkevtî bû.çep
Cezayir an Alcer (, an go "bajarê Cezayir",) paytexta yek ji dewletên Mexrib, Alcerya li bakura Afrîka dikeve ye. Ew bi nifûsa 3.415.811 kesan (2011) bajarê herî mezina welatê ye û bi aborî, çendayî jî navenda dewletê ye.
Li aglomerasyona bajarê da nêzîkî 5.700.000 kes dijî ye.
Bajarê Cezayirê 10 m li ser rade derya re li beravên Deryaya Navîn li navçeya bi hevşêwe navî Cezayir ye.
Grup Yorum, bi kurdî tê wateya "Koma Şîrovekirinê", komeke muzîkê ye ku li Tirkiyeyê bi tirkî, kurdî, erebî, çerkezî distirane. Ew di sala 1985an de ji aliyê çend xwendekaran zanîngehê ve hatibû sazkirin.
Şêwaza muzîka komê.
Kom muzîka protest û bi stranên xwe yên li ser şoreşgerî, azadî û biratiya gelan û nêrînên xwe yên sosyalîzmê hatiye naskirin. Albûma xwe ya pêşîn bi navê "Siyrilip Gelen" di sala 1987an de derxistiye. Wan "bi şêwazê kevneşopa Ruhi Su dest bi muzîka xwe kirine û dûv re bi awayê Zülfü Livaneli domandine".
Bi qasî muzîkê kom, tevlîbûna bizavên polîtîk, grev û şanoyan jî dibû û ji vê sedemê gelek caran binçavî, cezayê bendîxaneyê û êşkence didîtin.
Stranên wê yên bi kurdî.
Di albumên xwe de stranên bi kurdî wek "Em ne binketî ne", "Herne Pêş", "Herdu Çawên Min", "Govenda Gelan" pêşkêşî hezkiriyên xwe kirine.
Adigeyî (bi adigeyî: адыгэбзэ, "adigăbză") zimaneke li Rûsya bi zimanê rûsî ve zimanê fermiyê navçeya komara otonom a Adygeja ye. Ew ji aliya çend grûpên etnîk wek Şapsux, Bsedux, Absex, Kemirgoj, Hakuçi yan tê axaftin.
Li Rûsya nêzî 125.000 kesî re zimanê zikmakî ye. Li dinê zimanê zikmakiyê nêzî 500.000 kes e û li wan yên herî pir 277.000 axaftî li Tirkiyeyê dijî ne.
Adigeyî di malbata zimanên qefqazî yên bakur-rojava de di şitlê zimanên çerkezî de ye. Hin zimannas adigeyî û kabardinî zarava hevşêwe zimanî çerkezî dibinîn. Zimanên dinên bi Adigeyî re malbatî henî ûbişî, abxazî, abasinî ne.
Adigeyî ji Şoreşgera Kewçêrê şunda hat standardkirin û di 1938an de derbaza alfabeya kîrîlî bû. Li ber wê alfabeya erebî û alfabeya latinî dihatî bû bikaranîn.
Zimanê kabardinî ji du zimanan çerkeziya rojava (adigeyî) û çerkeziya rojhelat (kabardinî) pêk tê.
Bi zimanên abxazî, abazinî û ubişî ve di malbata zimanên qefqazî yên bakur-rojava de ne.
Gorî zimanzanan, di sedsala 13'an-sedsala 14'an de çerkeziya rojhelat ji çerkezî veqetî bû.
Rewşa zimanê çerkezî.
Li Rûsyayê çerkeziya rojava li komara Adyge ya otonom zimanê fermî ye. Çerkeziya rojhelat jî li Kabardino-Balkarien û Karaçî-Çerkezyayê dîsa li Rûsyayê de zimanê fermî ye. Li Tirkiyeyê û hin welatên de nêzî 1,5 milyon kes çerkezî diaxave.
Kênge mîrove dipirse bi gelemperî tê gotin ku ew adigeyî (адыгэбзэ, "adəgăbză") diaxave. Yanê çerkez zimanî xwe wek çerkeziya rojava (adigeyî) û çerkeziya rojhelat (kabardinî) nebinîn.
Alfabe.
Di 1938 virde di nivisandinê de alfabeyên erebî, kîrîlî û latînî tên bikaranîn.
Trablûs (an) paytexta Lîbyayê ye û nifûsake 1.150.990 (2005) kesan e. Ew navenda welatê Lîbyayê ya aborî, çandî û bazirganiyê ye.
Bajar 84 m li ser radeyê derya re li beravên Derya Navîn de ye.
Siruşta Trablûs tropîka binî(subtropic) ye. Nîvînkirina germahiya salê 20,2 niqir selsîyûs e.
Meha herî germ tebax bi 28,1 niqir selsiyûs, herî sar jî kanûna paşîn bi 12,1 niqir selsiyûs e.
Di ferhengan da, bi awayekê giştî rastî bi ramanên mîna "li goreyê tiştên heyî", "li goreyê rewşê" an "li goreyê ketwarê" dihêt ravekirin. Lê di felsefeyê da çi pênase û raveyên wesa nînin ko hemî feylesof li ser lihevhatibin. Gelek hizirdoz behsa rastiyê dikin û li nêhêrînxalên cidacidayên mîna çawayî ya pênasekirina rastiyê, pêkhateyên rastiyê, rolê zanînê di eşkirabûna rastiyê da, û kanê rastî tiştekê objektîv, subjektîv, serberdayî (absolut) an rêjeyî (relative) e an ne li babetî hûr dibin.
Hizirdozên felsefî yên giring.
Karekê sanahî nîne ko bihêt gotin ka bi çi mercan, kengî û çawa peyvek, çevengek (symbol) an hevokek derheqa kesekî, komekê an tiştekî an êemkekê da "rast" e.
Her yek ji hizirdozên behsa gewherê rastiyê dikin, bi awayekê wesa behsa rastiyê dikin dibêjî qey rastiyê xweriskek, gewherek heye an jî rastî tiştek e ko bi serbihura mirovan ve tiştek derheqê wê heye.
Augusta [] paytextê federedûgela DYAyê Maine ye.
Di sala 1831'î de bûye paytext. Di ber perê rûbara Kennebec River de ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î 18.600 kes li bajêr dijîn û rûbera wê jî 150,9 km² ye.
Li Augusta fabrîkên pola, kaxêz hene. Herwekî fîrmayên xêvjimêran jî hene.
Wargehên baldar.
Li bajêr zanîngeha Maine heye û qesta Maine State House navdar e. Dîsa parka botanîk a bi navê Pine Tree State Arboretum û mûzeya bajêr jî cihên dîtinê ne.
! class="wîkîlogo" style="border-top-right-radius:50px 40px; -moz-border-radius-topright:50px 40px; -webkit-border-top-right-radius:50px 40px; background-color:#CEDFF2; font-size:100%; border:1px solid #B1CDEB; text-align:left; padding-left:7px;"|link=Nivîsara hefteyêlink=
! class="wîkîlogo" style="border-top-right-radius:50px 40px; -moz-border-radius-topright:50px 40px; -webkit-border-top-right-radius:50px 40px; background-color:#CEDFF2; font-size:100%; border:1px solid #B1CDEB; text-align:left; padding-left:7px;"|link=Zaravayên kurdîlink=
! class="wîkîlogo" style="border-top-right-radius:50px 40px; -moz-border-radius-topright:50px 40px; -webkit-border-top-right-radius:50px 40px; background-color:#CEDFF2; font-size:100%; border:1px solid #B1CDEB; text-align:left; padding-left:7px;"|link=Danasînlink=
! class="wîkîlogo" style="border-top-right-radius:50px 40px; -moz-border-radius-topright:50px 40px; -webkit-border-top-right-radius:50px 40px; background-color:#CEDFF2; font-size:100%; border:1px solid #B1CDEB; text-align:left; padding-left:7px;"|link=Di dîrokê de îro…link=
! class="wîkîlogo" style="border-top-right-radius:50px 40px; -moz-border-radius-topright:50px 40px; -webkit-border-top-right-radius:50px 40px; background-color:#CEDFF2; font-size:100%; border:1px solid #B1CDEB; text-align:left; padding-left:7px;"|link=Wêneyê hefteyêlink=
link= Rêveberî — Dîwan — Kurdîgeh — Şêwaz
__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
Profesor Şakirê Miho di sala 1930 li devera Elegez a Ermenistanê jidayîk bûye, malbeta wî kurdên Êzîdî ye û ji eşîra Sipkî ne û di sedsala 19'an da ji ber êrîşên Osmaniyan ji bajarê Qersê koçber kirinin û çûnin Ermenistan ê.
Profesor Şakirê Miho li sala 1948 li zanîngeha Êrîvan li beşa dîrokê dest bi xwendina bilind kir û sala 1952 zanîngeh qedand û bû bi mamosteyê dîrokê.
Profesor li gel gelek xebatên akademîk û rojnamenivîsiyê, li sala 1994 li gel Prf. Lazerîv. Prf. Hesretyan, Dr. Beşîr Sebir, Dr. Jîngalîne, Dr. ZarêTusupovne, Dr. Vasîlîvne, Dr. Museylan û Dr. Simîrnove Navenda Lêgerîna Kurdî li Moskowayê ava kir û bû berpirsiyarê vê navendê.
Vê navendê heta niha 14 pirtûk û broşûr bi zimanê Rûsî û Kurdî derxistiye.
Profesor Miho heta niha zêdetir ji 20 pirtûkên cûr bi cûr derxistiye û li cîhanê beşdarî dehan konferansan bûye û hertim hewl daye ji bo yekgirtina dengê Kurd.
Prof. Dr. Şakirê Xudoyê Miho 1ê sibata 2007an da saet li derûdora 7an li Moskovayê li mala xwe ji ber rawestana dil di 77 saliya xwe de çû ber dilovaniya Xwedê.
Roja 27ê çiriya paşîn a 2005 li hola Dîlan a pirtûkxaneya giştî ya Silêmanîyê di merasîmekê de xelata zêrîn ya Pîremerd ya bo sala 2004 pêşkeşî Profesor Şakiro hatibû kirin.
Perû (spanî "República del Perú", fermî Komara Perûyê) yek ji dewletên Amerîkaya Başûr e. Ew li bakur Ekuador û Kolombiya, li rojhelat Brazîl, li başûr-rojhelat Bolîvya, li başûr Şîle û li rojava jî Pasîfîk re sînor kirî ye.
Çiyayên Perûyê herî bilind Nevado Huascarán (6.768 m), Yerupaja (6.634 m), Coropuna (6.425 m), Ampato (6.310 m), Chachani (6.075 m) û Volcán Misti (5.822 m) ne.
Çemên Perûye herî gering Amazon û milên wê Río Apurímac, Río Urubamba, Río Ucayali, Río Marañón, Napo, Putumayo û Huallaga ne.
Golên xweya herî mezin Titicaca û Lago Junín ne.
Bajarê herî mezin ê Perûyê bi nifûseke 7.363.069 kes Lima ye. Ji pê Lima re jî Trujillo (861.044), Arequipa (860.000), Callao (824.329), Chiclayo (634.600) û Iquitos (400.000) tên.
Li nêzî bajarê Cuzcos şiwîna Înkayan Machu Picchu he ye.
Perû bi Bolîvya û Guatemala ve welateke bi piranî ji gelên îndiyanî pêk tê ye. Ji sedî 45a nifûsa perûyî ji îndiyaniyan de pêk tê ye û bi gelemperî bi kîşwa(40%) û aymara (5%) diaxafin. Ji sedî 37a nifûsê mestîzan, 15% a jî koçgiriyê Ewropayê ne.
a>yê û milên wan xuya ne.
Mil ew çemekî tala çemekî din dibe ye. Ku çemek tala çemekî din bibe, çemê pêşîn mila çemê duyem e.
Wekok, Mizur an Mirad milên Firat in.
Trînîdad û Tobago giravên Antîlên biçûk û dewleta bi hevşêwe navî ye. Ew navbera Karîbîk û Okyanûsa Atlantîk de, bakru rojavaya Venezuela ye.
Rûerdfa girava Trinidad 4821 km², ya girava Tobago 300 km² jî ye. Bilindahiya herî mezina herdu giravan bi 941 m. El Cerro del Aripo, ya li ser girava Trinidad e.
Bajarên herî mezinên welate wiha ne: Chaguanas bi 72.159 kes, San Juan 56.588 kes, San Fernando 56.380 kes, Port-of-Spain 49.657 kes û Arima 34.997 kes.
Gelê Trînîdad û Tobago gelek giriftar e. Sedî 43, ango 560.000 kes, koçerên ji ewropa hatî ne, Sedî 40, ango 520.000 kes, koçerên Asya, bi piranî ji Hindistan hatî ne. Yên din sedî 17an xwe jî Çînî, Ewropaya Rojhelatî ne.
Gorî olî, li sedî 60 kes Xristiyan (bi piranî katolîk û protestan), nêzî sedî 25an Hîndû, Sedî 6an Misilman in.
Gelî xwe bi giravê ku li hatî dinê xwe nav dike, ango Trinidadiyan xwe wek Trinidadî Û Tobagoyiyan jî xwe wek Tobagonî nav dikin.
Trînîdad (bi înglîzî: "Trinidad") giraveke bi 4.821 km² ye û girava herî mezinê Antîlên Biçûk e û yek ji 23 giravên Trînîdad û Tobago ye.
Li ser girava Trînîdad sê rêzên çiya hê ne û wek El Cerro del Aripo, Regenwald û Savanne tên navkirin.
Tobago girave biçûka giravên, dewleta ji giravan de pêk têyî Trinidad û Tobago ye. Rûerda wê 300 km² ye.
Tobagoyê li ser giravên Antîlên Biçûk e û di navbera Karîbîk û Okyanûsa Atlantîk de ye.
Dirêjahiya giravê 40,7 km û firehiya xwe jî 11,9 km ye.
Antîlên Biçûk () komgiraveke li rojavaya Karîbê ye û li bakur ji giravên Vîrjîn de dest pê dike heta beravên Venezuela dewam dike û bi Bahama û Antîlên Mezin ve giravên Karayîpan pêk tî ne ye.
Antîlên Mezin
Antîlên Mezin komgiraveke Karîbê ye. Bi komgirava Antîlên Biçûk, giravên Turks û Caicos û Bahama ve Karayîpan pêk tî ne.
Mezin ji bo giravên Kûba, Jamaika, Hispaniola û Porto Rîko tê bikaranîn jî arxîpel ji gelek girav û komgiravên biçûk de pêk tê. Lê ew çar giravên mezin 90% a rûerda Karayîpan pêk tî ne.
Nikola Tesla (bi serbî Никола Тесла, "Nikola Tesla", bi înglîzî "Nikola Tesla"; jdb. 10ê tîrmehê 1856, m. 7ê kanûna paşîn 1943) dahêner, fizîknas, endazyarê karevayê û endazyarê mekanîkê yê navdar ê serbî-amerîkî.
Ew wekî serbiyek li Împeratoriya Avusturyayéyê hatî bû dinê û paşê jî bûbû welatiyekê amerîkî. Ew zêdetir jibo kar û çalakî û dahînanên di warê kareva û asinreva û hevbendiya wan bihevra navdar e. Bi dahînanên xwe ve wî bingehê dozena hêza karevayê ya sirêma berguhêr (bi îngilìzî "Alternating Current") û dozena dabeşkirina hêzê ya çendbarî anko polîfaz û motora SB anko motora AC dana û bi vî awayî Şoreşa Pîşesazî ya Duyê dest pê kir.
Wî li ser wegera elektrîkê ji asta mekanîk bere bi herikînê gelek lêkolîn kirine û îro ev di fizîkê de bi navê Tesla tê binakirin.
Eger nefreta we, bikare bibe elektrîsîte, ewê karibe hemû cîhanê vêxîne û ronî bike...
Li goreyê çîvanokekê, Nîkola li nîvşeveka bi ewir û birûsî di malbateka serbî da li gundê Smiliyan li devera Lika li Împeratoriya Awistriyayê, cihekê ko niha dikevit nav welatê Kroatiya, hat dinyayê. Babê wî, Mîlotîn Tesla keşeyekê Dêra Ortodoksa Serbistanê bû. Li sala 1881ê ew çû Bûdapêstê da li şerîkeyeke telegrafê ya amerîkî kar bikit. Her wê salê (sala 1881ê) li dema vekirina guhêrînga telefonê ya yekê li Bûdapêstê, ew bû endazyarê yekê yê wê guhêrîngê.
Dahênan.
Kêm zêde 600 heb patentê Nikola Tesla heye. Dahênên wî ye navdar vanin: Bobînê Tesla, Motora AC, Radyo, Dînamo.
Îda dikin ku piştî mirinê Nikola Tesla dewletê DYA û FBI hemû dosyayen û pirtûkên wî dest xistinê.
Sirêma Berguhêr sirêmeka karevayî ye ko bervajî Sirêma Yekrast anko DC meznahî (matêmatîk) û berê (simta) wê bi awayekê xulanî (sîklîk) dihêt guhartin. Pêlşekila edetî ya SB pêleka sînosî ye. Ev herî zêde kêrayî ya veguhastina hêzê desteber dike. Lê li hindek cihan û jibo hindek karên taybetî pêlên dî yên mîna pêlên sêgoşe û çargoşe jî tê bikaranîn.
Bi awayekê giştî, SB jibo wan karevaya ko digehit malan û karxaneyan vedigirit. Lê sîgnalên bîstarî (audio) û dîtarî (video) jî ko di têleyan da dibihurin her awayên SB in. Di van baran da, armanc destxistina zanyarên nepenkirî anko modulekirî di karevaya SB da ye.
Kongıreya Damezrandina Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz 27.03.2012
Polat Can (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Polat Jan", z. 1980, Kobanî) nivîskar û fermandarekî kurd e. Di sala 1980yî de li Kobanê ji dayika xwe bûye. Ew bi kurdî, erebî û tirkî dinivsîne. Ev gelek sal in bi karê rojnamegerî û nivîskariyê re mijûl dibe. Di gelek kovar, rojname, malper û alavên din yên ragihandinê de kar kiriye. Her wiha jî di dehan kovar û rojname û malperan de dinivîsîne. Polat Can yekemîn radoyoya kurdî ya bi navê CUDÎ FM vekir. Her wiha 3 radoyên din bi navê Kobanê FM û Rojava FM û Efrîn FM vekirin. Polat Can konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz ava kir û bû koordînatorê wê yê giştî. Pirtûkên wî bi gelek zimanan çap bûne.
Şoreşger.
Polat Can yek ji çalakvan û şoreşgerên kurd e ku gelek salên dûr û dirêj di nava şoreşa azadiya Kurdistanê de li gelek cih û xebatan de cih girtiye. Polat Can yek ji damêzrênerên YPG ye û di nav de bi awayekî aktîv kar û xebat kiriye. Di sala 2013an de bû berdevkê ragihandina YPG û berpirsyarê navenda giştî ya ragihandina YPG û berdevkê ragihandinê. Di sala 2014 heya 2016 nûnerê Rojava di koalîsyona navdewletî ya li dijî Daiş de dikir. Her wiha wek rawêjkarê yekemîn yê hêzên Sûriya Demokratîk erk kiriye.
Berhemên Polat Can.
Herwiha jî celebeka wî ya helbestan bi navê (dema dil diweşê) bi erebî derketiye.
Rêvebiriya wî ya weşanên kurdî.
Nivîskar û rojnamevan Polat Can rêvebiriya gelek weşanên kurdî kiriye, wek
Prostat an jî rijenê prostat (bi înglîzî: "prostate gland") rijênê nêrekoendama zaûzê ye. Ango prostat rijênek taybete bo mêran.
Prostat di hewzekelênê de, li bin mîzdankê li pêşiya tortorîkê de cih digire, beşa jorê mîzerêyê dipêçe, ango mîzerê di nav prostatê de derbas dibe. Rijênê prostat derdanên xwe bi navbeynkariya cogikan rasterast der dide nav mîzerêyê.
Erk û pêkhateya prostatê.
Di laşê mirov de qebareya asayî ya rijenê prostat bi qasê qebareya goga golfê ye.Prostat bi pêkhateya îsfencî ye. Giraniya prostata asayî bi qasî 40 gram e.Rijênê prostat ji lûsemasûlke û şaneya derdanê pêk tê. Ji bo avêtinê (bi înglîzî: "ejaculation"), hêza serekî ya bo paldana sperm û tovavê, ji lûsemasûlkeyên prostatê tê bidestxistin. Şaneya derdanê, şileyek mîna şîr berhem dike. Di nav şileya şîrî de ji bo bidestxistina ATP, asîda sîtrad heye. Herwisa şileya prostatê hin enzîm û dijepeydakerên (bi înglîzî: "antigen") taybet jî lixwe digire. Di nav şileya prostatê de enzîma meyînê heye. Ev enzîm fîbrînojena ji çikildanên tovavê diguherîne bo fîbrînê, bi vî awayê meyîna tovavê rû dide. Bi meyîna tovavê sperm hê hêsantir li dîwarê coga zaûzê ya mê dizeliqin û ber bi coga hêkê dilivin. Li prostatê dijepeydakerek taybet a bi navê PSA (bi înglîzî: "prostate specific antigen") tê derdan. PSA enzîmek hilweşînerê proteînan e. Di dema avêtinê de meyîna tovavê rû dide, lê çend xulek şûnve PSA xestiya tovava meyînî ya tîr piçek ron dike, di nav şileya ronkirî de sperm bi hêsanî ber bi coga hêkê dilivin.Sperm nikarin di hawîrdorek asîdî de bijîn. Di coga zaûzê ya mêyê de pH 3.5- 4 e, ango hawirdor asîdî ye. Şileya prostatê alkalî ye, ango pH a wê ji 7ê zêdetir. pH a bilind a şileya prostatê, asîdiya mîzerê ya nêrê û asîdiya zêyê (vajîna) kêm dike, bi vî awayê ji bo sperman hawirdora guncav peyda dibe.
Di dema avêtinê de masûlkeyên guşer (bi înglîzî: "sphincter muscle") ên prostat û mîzdankê, coga mîzerêyê heta mîzdankê digirin, bi girtina coga mîzerêyê, rê li ber sperm û tovavê tê girtin ko ber bi nav mîzdankê neherikin. Dema mîzkirinê, îcar masûlkeyên prostatê, cogên tovavê digirin nahêlin mîz tevlê tovavê bibe. Ango di laşê mirov de avêtin û mîzkirin di heman demê de rû nade.
Girbûna prostatê.
Di temenê kaltiyê de, bi taybetî piştê temenê 60 saliyê prostatê hin mirovan gir dibe û diwerime. Prostatê werimî mîzerêyê dişidîne, mîz di nav mîzerêyê de bi dijwarî derbas dibe. Mîrovên bi prostatê werimî li gor mirovên din hê pirtir derdikevin destavê. Herika mîza mîrovên bi nexweşiya prostatê hêdî ye. Ji ber ko prostatê girbûyî rê nade mîzdankê ko bi têra xwe mîz embar bike, hestê mîzkirinê li ba van mîrovan zû peyda dibe, lê her carê bi qebareyek hindik mîz dikin.
Şêrpenceya prostatê.
Şêrpenceya prostatê yek ji şerpenceyên herî belavî ye di nav zilaman de. Di navbera girbûna prostatê û şêrpenceya prostatê de tu pêwendî nin e. Ango dibe ko prostat gir bibe lê bi şêrpenceyê nekeve. Di xwînê de bilindbûna asta rêjeya xestiya PSA, yek ji nîşaneyên giring e bo egera nexweşiya şerpenceya prostatê. Hin caran şêrpenceya prostatê gir dibe, paşê bêyî ko gir bibe an jî biguhere bi salan li heman cihê xwe de dimîne. Lê hin caran jî xaneyên şêrpenceyî roj bi roj zêde dibin û bi navbeynkariya lûleyên xwînê û lûleyên lîmfê, belavî laş dibin. Xaneyên şêrpencegirtî di endamên wekî mejî, hestî û pişik de cih dibin û dest bi dabeşbûna mîtozê dikin, ango ewan endaman jî tûşê şêrpenceyê dikin. Şêrpenceya prostatê bi neştergeriyê, bi hormonan an jî bi rêka radyoterapî tê saxkirin.
Prostatê werimî mîzerêyê dişidîne, mîz di nav mîzerêyê de bi dijwarî derbas dibe.
Xilyas yan kî Xizir û Rojeyê Xizirî
Xizir, sembolêde fîraz o, edi zereyê baweriya xêlê dîn û miletanê Rojhelatê Miyanî de. Çekûyêde erebkî ya û maneya keweyî dana. Kirmanckî de, herfên „z“ û „d“ geganê jubînî de hurêndî vûrnenê. Coka taye cayan de fênda Xizirî, taye cayan de ki fênda Xidirî telafuz beno. Rojanê Xizirî ra Xilyas (Xelyas) kî vajîno. Xilyas, kilmevateyê çekûyanê Xizirî (Xidir) û Elyasî (Îlyas) yo.
Çîroke key qewimiya, rind nêzanîna. Gorê baweriye, Hz. Xizirî aw-heyate ra şimito û bîyo elheqêde sir, tim û tim cande. O, êndî çimê şarê cibawermendî de bîyo Xizirê sata tenge, Xizirê kêlek û gemiyan, Xiziro Cansivik. Xiziro Kal, Xidir Nebî, Xidir Elyas, Xidirellez.. û êb. Zarvatenêde ma Kirmancan de „Xozat o, Xizirî se vato vato.“ vajîno.
Edi miyanê her baweriye de bi nameyêde bîn nasîno. Kirmancanê Êzdîyan miyan de bi nameyê Xidir Elyas û Xidir Nebîyî; Şebekan, Kakaîyan û êb. miyan de bi nameyê Xidirî Zende; Xiristiyanan miyan de bi nameyê Elî ya; Tirkan miyan de bi nameyê Hidirellezî (6 Gulane) êno naskerdene.
Roja fîrazkerdena Rewşana Xilyasî, ca bi ca, êle bi êle, eşîre bi esîre, milet bi milet vûrîna. Kirmanciye de, miyanê Qizilbaşan de aşma Çeleyî de dest kena ci, heta da-çewresê roje ramena û tewr herê pancêsê aşma Gucige de qedîna. Gimgim de, edi miyanê Kirmancanê Qizilbaşan de, gorê serenameyê (teqwîm) Rûmî, linga juye Çele de, juye kî Gucige der o. Gorê serenameyê Mîladî, êla Xidan roja Pancşemeyê aşma Çeleyî yo peyen de; Mûrtikan pancşemeyê aşma Gucige yo verên de; Lolan, Xormekan, Kilawsizan û Kimsorçikan..û êb. kî pancşemeyê aşma Gucige yê diyine de, Xilyasî fîraz kenê.
Xilyas de, keso ke qûrbana xo çînebo, ganî şeş rojan, keso ke qûrbana xo bibo kî ganî hîrê rojan, roje bigêro. Roje, roja dişemeyî yan kî hîrêşemeyî (sêşeme) dest keno ci. Tayê cayan de kî hîrê Çarşeme pêser roje cêrîno. Roja Pancşemeyî Xilyas o. Nîyaz û pêşareyan pojenê, qûrbanan sere birnenê, der-cîranan û feqîr-fiqareyan ra kenê vila. Keso ke biwazo, rayberiya pîrî de cem kî gire dano.
Kirmancanê Qizilbaşan miyan de, rôjêde fîraz û bimbarek a. Misayibî şonê çêyê misayiban. Embîryanî (cîranî) şonê çêyê embîryanan, û kesên heredîşî ênê werê. Xilyas, her hînî Kirmancanê Qizilbaşan miyan de rojêde bext û miradwazî yo kî. Kesên azebî seba ke bizanê kotî ra zewecînê yan kî mêrde kenê, serbicikêde solin erzenê niyazî ver, pojenê, wenê. A şewe têşan kuwnê ra ke kame yan kî kamî dest ra awe bişimê, êwo jubînî de bizeweciyê. Serbicikî ra tayê kî sîvîg û lojinan ser ro nanê ro. Mîlçike (teyre) ke ey werteyê dewe de biwero, ê kesî dewe ra zewecînê yan kî dewe de mêrde kenê. Eke banê kamî ser ro biwero, ey çêyî ra, eke dewe ra teber bo, dewanê o hetî ra zewecînê yan kî ey dewan de mêrde kenê. Kesên azebî û bekarî na juye bi baldarîye temaşe kenê.
Rewşana Xilyasî, Kirmancanê Êzdiyan miyan de Êneyê aşma Gucige yo verên de fîraz kerîna. Leteyêde Êzdiyên roja hîrêşemeyî (sêşeme), leteyêde xo kî roja dişemeyî ra dest kenê ci, hîrê rojan rojê gênê û roja pancşemeyî rewşana Xidir Elyasî, roja êneyî kî rewşana Xidir Nebîyî fîraz kenê. Her hînî kesên ke nameyên xo Xidir û Elyas o, hîrê rojeyî înan ser ro ferz ê. Leteyêde Êzdiyan, a roje qûrbanan sere birnenê. Letewo bîn kî, seba ke ê rojan de Xidir Elyasî û Xidir Nebîyî kewtê re nêçîrî dime, na di rojan de serebirnayene û nêçîrkerdena terşan (heywan) qedexe (yasaq) ya.
Kirmancên Êzdîyî, şanê şewa êneyî, bi nameyê totka şor (bijika şore), yan kî xwarina şor (werdena şore/soline) wenê û têşan kuwnê ra. Kam ke destê kamî ra awe bişimo, êwo bibê destnîşaniyê jubînî. Eke hênî yan kî kêyê kamî de awe bişimê, êwo a dewe de yan kî ey çêyî ra bizeweciyê. (Dr. Xelîl Cindî Raşo, Xanna Omerxalî; Dema Nû, 143)
Cito ke ma cor vînenîme, ferqêde girse edi mabeynê fîrazkerdena Xilyasê Kirmancanê Qizilbaşan û Xidir Elyas û Xidir Nebiyê Kirmancanê Êzdiyan de çîn a.
Xormekan () yek ji eşîrên kurdan e.
Pirraniya Xormekan bi zaraveyê zazakî û kurmancî diaxivin li Dêrsim Qîşle, Pilemor, Sêwas, Erzîngan, Muş Gîmgîm/Varto, Qayserî, Meraş, Erzerom, Çewlîg, Elezîz û ji aliyê olî ve elewîtiyê dihewînin. Ji duwazdeh zêde şaxên wan hene.
Gundên Xormekan.
Zengel, Mengel, Kuzik, Ameran, Stûkuran, Stûkurana Qij, Çorsan
4. Çewlîg / Azarpêrt / Kârer
13. Dêrsim / Pêrtag
14. Dêrsim / Mêzgir
Kirmanciye binavkirineke ji bo herêmên ku lê kirmanckî (kirdkî, zazakî, dimîlkî, ginî) tê axavtin. Pirranî di stranan de tê bikaranîn. Li herêma Dersîmê hin caran di wateya "Dersîm" de jî tê bikaranîn.
Ji aliyê sosyolojîk ve ji herêmên ku çand û baweriya Dêrsîmê (Îtîqadê Dersîm) lê dijî tê bikaranîn. Herçendî kurdên kurmancî diaxivin li Sêwas û Qoçgîryê hene jî, ji bo herêmên wan jî Kirmanciye dibêjin. Lewra ew Kurd baweriyên Dêrsîmê jî dihewînin.
Misayibî, Musaybî peyveke Erebî ye lê di wateyeke nêzîkî kirîvtî, kirîvatiyê de tê bikaranîn. Pirranî di nava Elewîyan de heye. Mirov miyayibê xwe wekî birayê xwe dibîne û mafên wê/wî diparêze.
Di civaka Kurd de dadmendiya, hiqûqa misayibiyê cihekê girîng digire. Hin caran di nava Kurdên Elewî û Sunnî de jî misayibî tê lidarxistin. Lê pirranî mirov misayibê xwe ji civaka xwe ya nêzîk hildibijêrin.
Qizilbaş, kumsor, sersor an jî kimsor ji kesên ola yan baweriya Elewitiyê dihewînin re tê gotin.
Heya sedsalên 17-18'an peyva "elewî" ewçend nehatiye bikaranîn, ji bo wan di zimanê tirkomanî (ji ber ku pirraniya tirkomanên Anatoliyayê elewî bûn) de "qizilbaş, kimsor, sersor" dihate gotin. Keyên osmaniyan komkujiyên mezin li dijî kimsoran li dar dixistin û her carê ew dibûn mesele di nava şerên osmanî û şahên Îranê de. Paşayê osmaniyan ê navdar Yawiz Siltan Selîm ê ku bi komkujiya kimsoran tê nasîn, gihîşte wê encamê ku êdî pişt û hêza qizilbaşan hatiye şikestin, li întegrasyona wan bi sunîtiyê geriya. Keyên osmaniyan di sedsalên dawîn de xwastin qizilbaşan bixin sunî. Ji ber wê gelek pêşengê wan bi dirav û tawîzan kirin wekî xwe. Ji ber wê êdî peyva qizilbaş bi kar neanîn û di şûna wê de "elewî" bi kar anîn. Elewî ango "Kesên Elî dihewînin". Gorî siyaseta wan bêjeya "elewî" baştir bû û qizilbaşan nêzîkî sunîtiyê dikir.
Peyvên "qizilbaş" û "kimsor" ji pûşiyên sor ên leşker û alîgirên Elî yê kurê pêxember Muhemmed tên. Tê vegotin ku alîgirên Elî wisa li xwe dikiribûne.
Çend êlên kurdan jî di nav qizilbaşan de hebûne, wanan êla Çemişgezeg, Pazûkî û Xinûs bû ne.
a> li rojhilat ji ezmên de di wêneyeke ji Space Shuttle STS-40
Kendava Suweyşê () rojavaya dawiya Deryaya Sor e. Li rojhilata wê kendavê Kendava Eqabayê ye. Dirêjahiya kendavê bi Kanala Suweyşê ve nêzî 280 km ye. Kendav navbera Efrîqa û Asyayê de dirêj dibe.
a> bi kendava Suweyşê li rojava û kendava Eqebeyê li rojhilat ji ezmên de di wêneyeke ji Space Shuttle STS-40
Kendava Eqebeyê, wek kendava Elatê () jî tê navkirin, bakurê rojavaya Deryaya Sor e û nîvgirava Erebistanê û nîvgirava Sînayê li hev vediqtî ne.
Li beravên kendavê Misir, Îsrael, Urdun (bi bajarê navê xwe dayî kendavê Eqabayê) û Erebistana Siyûdî ne.
Li mila bakur rojavaya Deryaya Sor, li rojavaya nîvgirava Sînayê kendava Suweyşê dirêj dibe. Dirêjahiya wê heta Tengava Tîran 175 km ye û dera xweya herî fireh 29 km ye. Li dawiya bakur sê bajarên gerin hê ne: Tebeya Misirê, Elata Îsraelê û Eqebe.
Tengava Tîran (;) tengaveke nêzî 13 km navbera Nîvgirava Sîna û Nîvgirava Erebistan de Deryaya Sor û Kendava Eqebe ji hev vediqetîne ye. Ew bi girava Erebistana Siûdîê Tîran di devî kendavê de hatiye navendin.
Projeke ji bo çê kirina pirayeke li ser tengavê re bi dirêjahîyeke 9.3 navbera Misir û Erebistan de di planê de ye. [http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=799] [http://www.bridgeweb.com/magazine/FeatureDetails.cfm?ArticleID=1263]
Umberto Eco (jdb. li Alessandria, Piemont) nivîskar, fîlozof, nîşankarvaneke îtalyan e. Ew di 1971an virde li zanîngeha Bologna li ser nişankarîye profesoriye dike.
"Eco" navê bapîrê Umberto bû û kurtiya "Ex Caelis Oblatus" (kesê ji ezmen de alikarî bûyî). Eco hevotîna xwe di 1954an de li zanîngeha Turin dawî kir şunda li televîzyona RAI xabitî û navbera 1956-64 de li zanîngeha Turin fêr da. Di 1962an de ew li zanîngeha Turin bû doçend di 1968an de jî li zanîngeha Florence bû profesor. Wî di 1971an profesoriya li ser nîşankarvaniyê kir û heta îroj jî dewam dike. Gelek Roman û pirtûkên xweya li ser felsefe weşandin.
Di 1980an de romana xweya herî pêşin Navê Gulê der ket û li dinê ew ragihande navdarî ye. Wek wê romana xweya di 1988an de bi navê Dardaroka Foucault der ket û wê jî li dinê serfiraziyeke mezin girt.
Sirêma karebayî, sirêma elektrîkê, ceryana karebayî yan jî herikana karebayî, bi soranî: "tezuwî karebayî", sirêma barê karebayî ye. Yekîna Dozena Navneteweyî anko SI ji bo sirêma karebayî Ampère (A) e ko beranberî meşiyana kolomeka barî di saniyeyekê da ye.
Pênase.
Qedareya barê karebayî Q ya ko li yekîna demê t dimeşit dibit I ko bi ramana "xurtiya" sirêmê dihêt.
Sirêm di têleyeka metal da.
Di metalekê hişik yê gehînik da, bê çi hêzên derveyî, hindek elektron bi azadî dimeşin. Ev şiyana elektronan ji wê wize ya germayî çêdibit ko elektron ji hawirdora xwe werdigirin. Dema atomek elektronekê didit dibit xwediya barê erînî. Koma elektronên azad deryaya barî çêdikin.
Şiyana karebayî yan jî şiyana elektrîkê wekî qedareya wî karî dihêt pênasekirin ko sirêmeka karebayî dikit.
Şîrove.
Dema sirêma karebayî di zivirgehekê (bi înglîzî "circuit") da dimeşit, rûbirûyê berxwedanekê dibit. Kar ji vê berxwedanê çêdibit. Amîr anko wizeguhêr vî karî bi gelek awayên mifadarên mîna germayê (germkera karebayî), ronahî (çira) an livîn (motora karebayî) an dengî (birîbêj) diguhêrin.
Şiyana karebayê bi wattan dihêt pîvan. Bi awayekê nefermî, peyva "hêz" jibo qedareya hêzê ko di yekîna demê da dihêt bikaranîn jî dihêt gotin. Awayê fermiyê wê Watt-çaxik an Watt-saet e.
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, Ampère [] yekîna sirêma karevayê an barê karevayî di sanîyeyê da ye. Ev nav jibo rêzgirtina André-Marie Ampère, yek ji kesên serekî yên ko karevayîasinrevayî vedîtî, hatiye hilbijartin.
Amper ew sirêma berdewam e ko, eger di du gehînên hevnebir da ko heta bêdawiyê diçin drbaz bibit, û stûrahî ya wan gehînan pir hindik bit ko mirov bikarit bibîjit hema sifir e, û ev du gehîn metirekê di valahiyê da ji hev dûr bin, dê hêzeka bi qasî 2×10–7 niyotonan li ser her metireka wan gehînan înit. Sirêma karevayê nirxa veguhastin an derbazbûna barê karevayî di demê da ye. Bi vî awayî, yek amper nirxa yek kûlombeka barî di sanîyeyekê da ye. Anko, yek amper beranberî yek kûlomb dabêşî yek saniyê ye.
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, amper jî wekî metir, kîlogram û sanîyeyê yekîneka bingehîn e. Ev yekîn serbixwe û bê behskirina barê karevayî dihêt pênaskirin. Yekîna barê karevayî, kûlomb, hosa dihêt pênaskirin: barê karevayî yê ko bi sirêmeka yek amperî di heyama yek sanîyeyê da dihêt veguhastin.
PJAK - Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê
Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê, bi kurtî PJAK, li Rojhilata Kurdistanê (Îranê) çalak e. PJAK di sala 2004'an kongreya xwe ya yekem pêk anî. Serokê PJAK'ê Hecî Ehmedî ye.
PJAK di Kongreya xwe ya yekem de xwe weke rêkxistinekê ku rêbaza Şaristaniya demokratîk bingeh digre plana xwe darişt. Piştî zêdetirî salek û nîv di kongreya duyem de bi pejirandina Sîstema Konfedralîzma Demokratîk ku ji aliyê Ebdulla Ocalan ve hatibû pêşkeşkirin derbazî pêvajo û asteke nû bû di xebatên xwe de. Ev Kongre di payîza 2005'an de li çiyayên Qendîl li başûrê Kurdistan hat li dar xistin.
Kampên leşkerî yên PJAKê li Çiyayên Qendîlê ne. Her çend PJAK xwe ji PKK cûda bihesibîne jî têkiliyeke xurt heye. PJAK li gor bernameya xwe qada têkoşînê Rojhilatê Kurdistanê bijartiyê. Lê DYA PJAKê wek PKKê wek organîzasyoneke terorîst binav dike. Dibe ku tesîra têkiliyên
Tirkiye û DYA yê bibe sedema vê binavkirinê.
Hêjayî gotinê ye ku PJAK yek ji endamên KCKye
Newroz TV (rojhilat) kenala televîzyonê ye ya nêzîkî vê tevgerê
Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê
Helîkoptera Peskara, ya herî pêşîn bû (1922)
"Cîroplan" yek ji helîkopterên pêşîn bû (1933)
a> (Îraq) cureyekî helîkoptera biçûk in.
Helîkopter, hêlîkopter, babirok, herbadok an jî tikfir (ji yewnanî: ἕλιξ, "hélîks" "helîks, babelîsk" û "π"τερόν, "pterón" "bask") yek ji cureyên alavên firînê ye û piştî balafiran di rêza duyem de alaveke esmanî, firoke yê bikêr e.
Mirov dikare prînsîbên firîna balafir û helîkopteran wekî hev bibîne. Tenê cudatî ew e ku, di balafiran de bask tevnagerin, sabît in lê di helîkopteran de bitevger in. Hêza helîkopteran di hin modelên nû de gihîştiye ya balafiran lê pirranî babirok ne ji bo veguhastina rêwiyan lê wekî makîneyekê alîkar tê bikaranîn.
Selcûqî an jî selçûqî (, bi farsî: سلجوقيان, "selcûqiyan") dewleteke dîrokî ye ku ji aliyê tirkmenên oxuz li Asyaya Navîn, Kurdistan, Îran, Îrak, Sûrî û Anatoliyayê hatiye danîn.
Selcûqiyan navê xwe ji Selcûq Xan (dor 1000), yê ku ji Oxuzan mila Kinikan bû, di sedsala 9an de li rojhelata Gola Aral (îroj Qezexistan, Ûzbêkistan) dijî bû, girtî bû. Selcûq Xan ji pê bavê xwe Dukak Xan mir re bû kargerê Oxûzan. Di 985an de Selçûq Xan bi Xanêdana xwe ve derbaza ola Îslam bû. Selcûq Xan cara pêşin di bin kargeran Qaraxanan de bû. Çar lawên Selçûq Xan Mikaîl, Îsraîl, Mûsa û Yûnûs hê bûn.
Di bin serdariya lawên Mîkaîl, Tûxrûl Beg (1038–1063) û Çaxri (1038–1060) de, Selcûqî di 1030an de ji Xorasan derketin û di 1040an de Cenga Dandanakan de Gaznawiyan bin xistin. Ji pê Tûxrûl Beg û Çaxrî Beg re dewleta Selcûqiyan bû du paran. Tûxrûl Beg rojavaya Keyîtî ji Îsfehan de, Çaxrî Beg jî ji Merw de rojhelata Keyîtî karger kir. Tûxrûl beg keyîtiya xwe li îran û îraqê fireh kir. Ji pê Bûyîdan hilwaşiyan re wî bandora xwe li ser Ebasîyan ra kir. Tûxrûl beg li Bexdad ji Xelîfe unvana Siltan girt.
Di bin kargera Alp Arslan (1060–1072) de keyîtî yek bû û ji pê serfiraziya di Cenga Malazgirt de di 1071 hembera Bîzansê re dagir kirina Anatoliya û Sûrî dest pê kir. Di dema Alp Arslan de wan Fatimî yên li Meke û Medîne bin xistin û xelîfetiya Ebasî li Bexdayê şun da saz kir. Di bin kargera Alp Arslan û paşwerê xwe Melik Şah I (1072–1092) û wezîrê xweyê Farsî Nizam Elmulk (1065–1092) de keyitîye dema xweya herî baş dîtî bû. Di wê demê de medreseyên Nizam Elmulk hatin sazandin. Di wê demê de selcûqiyên Kerman li Oman hat sazandin.
Ji pê wezîr Nizam Elmulk ji aliya xaşxaşiyan hat kuştin û mirina Siltan Melik-Şah (1092) re di keyîtîye de li ser textê ceng der ketin. Vê cengê heta 1118an dewam kir û keyîtî Xorasan û îraq de bû du paran.
Ji pê sedsala 11an li Anatoliya selcûqiya Anatoliya bi paytexta Qonye (demekî, Iconum) hat sazkirin re, li Sûrî jî selcûqî bûn çend paran mirnişiyan. Ew mirnişiyên li Sûrî ji pê re ji aliya zengiyan di sedsala 12'an de hat yekkirin û li şûnê eyûbiyan hat sazandin.
Wextê tirkên Anatoliyayê.
Li Xorasanê dema siltan Sancar (1118–1157) de, lawê Melik Şah bû, selcûqiyan demeke xwe ya dina baş dît. Lê ji pê di 1141an de li Semerqand hembera Kara Kitaiyan de bin ket re çend salan şunda keyîtî hilwaşî ye. Selcûqiyên li Anatoliyayê ji pê binketîniyê di 1243an hembera Îlhanan re lawaz bûn û di 1307an de hilwaşî. Paşê bi awayê began dabeş bû û li ser bermayiyên vê dewletê Împeratoriya Osmaniyan ava bû.
Siltan an Sultan (ango "şah") nasnavê hikumdarên îslamî ye, bi taybetî ji bo hikumdarên împeratoriya Osmanî yên berî sazkirina komara Tirkiyeyê tê bikaranîn.
Ew kesê ku herî pêşîn ve nasnavan bikaranî bû kargerê tirk Mehmûdê Gaznawiyan (998'an heta 1030'î) li Hindistanê hikumdar bû. Ew ji pê re ji aliya kargerên selçûq û osman, eyûbî û memlûkan jî hat bikaranîn. Li Endulusê nasridiyan jî Siltaniya Granadayê sazandî bû.
Îroj li Oman û Brûneyê tenê kargerên xwe nasnavê "siltan" digirin. Li Marokoyê di 1956'an de nasnavê "siltan" wek "melik" () hat guherandin.
Siltan hin caran wek siltanan ji bo navçeyan jî tê bikaranîn. Îroj li hin dewletên Efrîqa, Malezya û Endonezya navçe hene ku bi navê "siltanat" tên navkirin.
Siltan di Împeratoriya Osmanî de ji bo şahbanûyan jî wekok "Xurrem Siltan" dihat bikaranîn
"Siltan" ji bo xelîfeyan jî dihat bikaranîn. Cara pêşin di 1055'an de Tuxrul Beg nasnavê "siltan" ji xelîfekî girt. Di 1517'an de heta 1924'an osmanan wek xelîfetî dewama ebasiyan bûn.
Got, qewmeke german a skandînavî bi gumanî li Gotlandê, îroj di xakên Swêdê de, dijî bûn. Di sedsala 2'an de wan dest bi koçê kir û ji Skandînavyayê de derketin û li Scythia, Dakya û Pannonia, ango bakura Deryaya Reş bicih bûn. Di sedsala 3'an de got wek gotên rojhilat (ostrogot) û gotên rojava (vîzîgot) bûn du paran. Di sedsala 3'an de vîzîgotan êrîşên mezin li ser Împeratoriya Romê kirin. Lê ewna ji aliya Aurelius Claudius û Gallienus hatin rawestandin. Di sedsala 4'an de him vîzîgot him jî ostrogot çendayî bin bandora Romayan de man. Di wê demê de ewna bi çendayî wergera aryanîzmê bûn.
Di 370an de ji rojhelat de êrîşên hûn dest pê kir. Van êrîşan li ser qewmên german bandora domîno kir û wan jî rojava de koç û êrîşa romayiyan kirin. Di wê demê de di 376an de keyê vîzîgotan Fritigern ji Împeratorê Împeratoriya Romê ya Rojava Valens ji bo li başûra Tuna bicih bûnê destûr xwest. Valens destûr da ewna li başûra Tuna bicih bûn. Lê sal venegeriya di 377an xela peyda bû û navbera Împeratoriya Romê ya Rojava û gotan de cengên Gotî derketin û heta 382 dewam kirin û bi peyamaneke navbera Roma û gotan re xelas bû. Çiqas bi dawî Romayê got bin xistin jî di wan cengan de di 378an de di Cenga Adrianapolisê de împerator Valens hat kuştin.
Vîzîgotan di serdariya Alarik I de di 410an de bajarê Romayê dagîr kir. Honorius vîzîgot li Galiyayê bicih kirin û wan di 475an de vandal li wir bin xistin û li Nîvgirava Îberî serwerî ajotin. Ji pê re ew keyîtiyê li îber ji aliya Justinianus I hat hilweşandin. Got bi xwe jî di nav qewmên din de heliyan û zimanê xwe gotî ji bîr kir.
Bajar jî şar cihekê akincîbûna mirovan e ko himbizî ya akinciyên wê û avahiyan ji gundan û bajêrokan zêdetir e. Carina bajêrbûn an nebûna akincîgehekê bi rêya qanûnê dihêt diyar kirin. Li gelek welatên cîhanê bajêran navendeka bajêrî ya akincîbûnê ya serekî û hindek binbajêr an herêmên bajêrî û gund hene.
Bajêran deverên akincîbûnê, pîşesaziyê, karweriyê û kargêriyê hene. Li bajêran avahûyên akincîbûnê (xanî) û rê û cade, alavên gehandinê yên mîna qîtara bajêrî hene. Lêkoliîna liser bajêran babetê zanistekê bi navê cihnasiya mirovî anko erdnîgariya mirovî ye.
Cihnasî (Erdnîgarî).
Cihnasiya bajêran, çi ya fîzîkî çi ya mirovî, gelek berfireh e. Bajêr li peravên rûbaran, deryayan û okyanûsan, li cihên ko li ser rêyên bihevragirêdana deverên corbicor in û li nihalan dihên avakirin (mîna Mûsil). Herwisa, gelek ji bajêrên kevin li cihên wekî serê çiyayan hatine avakirin da li beranberî êrîşan bihatiban parastin (mîna Amêdiyê. Her ji bo vê meremê, gelek ji bajêrên kevin şûrekirî bûne (mîna Amedê.
Bi giştî, bajêrên kevin bi hevberdanana digel bajêran evro gelek bê plan dihatin avakirin. Niha plandanana jibo bajêran tiştekê wesa pêdvî ye ko bajêrên bê plan hema nahên berhozandin jî.
Dîroka bajêran û akincîgehên dî yên mirovan dîrokeka kevnar e, herçind e ko hebûna bajêran di demên kevnar da babetekê gengeşebar e.
Robar an rûbar bi giştî avrêyên xweriskî ne ko ava ji nixteyê an hilyana keviyên befrê ji cihên bilind ber bi cihên nizim û nevî vediguhêzit. Piranî ya robaran sererd in, lê hindek jî hene ko binerd in û di şkeft û tîkên beran û keviran ra derbaz dibin.
Serûkaniya ava robaran.
Serûkaniya ava robaran gelek berfireh e. Kanî, hilyana befra keviyan an jî gelek bi sanahî hema ava baranê û nixteyên dî bit.
Di seqazanistî da, nixte ji hemî coreyên peytbûn anko xestbûna hilma av a baspehirê ko bibit sedema barîna wê hilmê bi ser erdî ra dihêt gotin. Nixte hingî rû didit ko baspehir bi hilma avê têr dibit û ew hilm peyt anko xest dibit û bi ser erdî dibarit. Nixteyê gelek şikil anko form hene: baran, befir anko berf, şlove anko têkhileka baran û befirê, terig anko gijlok, xûsar û xunav. Nixte qonaxeka girin ji gera avê ye û serûkaniya piranî ya ava ser rûyê erdî ji nixteyê ye. Her sal zêdetir ji 505,000 kîlometirên sêca (km³) nixte dibarit, 398,000 km³ ji wê li ser okyanîsan dibarin.
Peytbûn (xestbûn).
Dema bayê gerim û ter ber bi jor hildiçit hilma avê peyt dibit. Bi vî awayî ewir peyda dibin û eger peytbûn berdewam bikit, peşikên avê mezintir dibin û nixte dibarit.
Gola Powell, Lake Powell yek ji bendavgolên (golên girêdayî, baraj) navdar ên DYAyê ye. 350 km li bakurê rojhilatê Las Vegasê dikeve û di tîxûbê Utah - Arizona de ye.
Herêm wekî wargehekî tûrîstîk tê parastin û her sal gelek xwezahez tên serîlêdanê.
Kol kûrtir e ji: 171 m
Bilindahî ji rûyê avê: 1.127 m
Tengava Hurmiz (;) tengaveke di dera herî teng de bi firehîyeke 60 km, di Kendava Farisî de li rojhilata Kendava Omanê de Derya Erebî û Okyanûsa Hîndê digêhîne hev e. Di devê kendavê de Girava Hormuz he ye.
Di serdema Kevnare de tengava hormuz ji bo keştiyan gering bû. Îroj keştî û tankêrên petroleyê Kuweyt, Bahreyn, des Irak, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî û Iran bi piranî di di wê re tê kirin. Ji çaran yekê petrol dinê di wê re derbaz dibe.
Heta Sedsala 16'an ji Ewropa re Tengava Hormuz derbaz bûna Hindistanê re rêya deryayiya herî gering bû. Lê ji pê rêwîtiyê Vasco da Gama û vekirina Kanala Sûweyş wê giringiya xwe wunda kir.
Ji 1971an virde navbera Îran û Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî de li ser Ebû Mûsa û girava Tumb, herdu jî ji bo kontrolkirina tengava gelek gerîng in, lihevnehatin he ye. Nexşeya Tengava Hormuz
Li ser etîmolojiya Hormuz du teorîn hê ne. Ji wan yek dibêje ku Hormuz ji êzidoka pers هرمز "Hormoz" (an go "Ahûra Mazda") hatiye afirandî ye.
Teoriyê din ya dîroknas zimannasan e û wiha ye; navê hormuz ji "Ormuz" peyva farsî de ji bo هورمغ "Hûrmex" (xurma, qesp) dihat bikranî bû û hormuz jî ji wê hatî bû afirandin.
Şukrî Mêrdêsî ji mezinên êla Mêrdêsî li bakurê Kurdistanê ko li dema Serhildana Şêx Seîdê Pîranê tevî gelek xebatkarên Kurd yên dî hat girtin û li sala 1926ê li Zîndana Amedê hat bidarvekirin.
Şukrî yek ji apên Osman Sebrî, nivîskar û xebatkarê Kurd bû.
Nûrî Mêrdêsî ji mezinên êla Mêrdêsî li bakurê Kurdistanê ko li dema Serhildana Şêx Seîdê Pîranê tevî gelek xebatkarên Kurd yên dî hat girtin û li sala 1926ê li Zîndana Amedê hat bidarvekirin.
Nûrî yek ji apên Osman Sebrî, nivîskar û xebatkarê Kurd bû.
Berkevir yek ji gundên Kurdistana Suriyê ye.
Helbestvanê Kurd, Osman Sebrî, li vî gundî hatiye veşartin.
Gola Mead, Lake Mead yek ji bendavgolên (golên çêkirî, bendav, baraj) li DYAyê ye.
Bendav di sala 1936'ê li ser Çemê Colorado River hatiye çêkirin. Nêzîkî 50 km li başûrê rojhilatê Las Vegasê dikeve û di tixûbê Arizona - Nevada de ye.
Rûbera wê: 640 km², kûraniya wê digihîje 180 m. Gol wekî parka neteweyî tê parastin û gelek tûrîst dikişîne.
Rûpela yekê ya hejmara dawî (57'a) ya kovara Hawar"ê
"Hawar" yekemîn kovara kurdî bi tîpên latînî bû.
Di kovara Hawar de yekem car di dîroka kurdan de zimanê kurdî bi tîpên latînî hatiye nivîsandin û ji ber vê yekê cihekî taybet ê kovarê di pêşveçûn û standartkirina zimanê kurdî de heye.
Navên nivîskarên Hewarê di pêşgotina xwe de, wiha bi rêz dike: Bedir Xan, Osman Sebrî, Qedrîcan, Cegerxwîn, Mistefa Botî, Ehmed Namî, Hesen Hişyar, Bişarê Nêrwan, Reşîd Kurd, Goram, Tewfîq Wehbî, Evdilxaliq Esîrî, Şakir Fetah, Hevîndê Sorî, Pîrot, Lawekî Kurd...
"Hawar dengê zanînê ye. Zanîn xwe-nasîn e. Xwe-nasîn ji me re rêya felat û xweşiyê ye."
Li gel kurdî di her hejmarekî de 3-4 rûpelên frensî jî hebûn. Heta hejmara 23an nivîsên kurdî yê kovarê bi alfabeyên latînî û erebî derdiketin. Piştî vê hejmarê ew temamî êdî bi latîni dihat weşandin. Naveroka hemî hejmara dora 808 rûpelan vedigirt. Di hejmarên pêşîn da zêdetir nivîsên Celadet û birayên wî Kamûran Alî Bedirxan, ku êdî ew jî wê çaxê hatibû Libnanê, derdiketin. Piştî hejmara çarê gelek navên din jî tevlî wan bûn û gelek ji wan di demên dawîn da di wêjeya kurdî de bûn kesên navdar.
Roja destpêka weşana kovara Hawarê (15ê gulanê) îro weke Roja zimanê kurdî tê pîrozkirin.
Di sala 1998an de hemû hejmarên hawarê ji aliyê Firat Cewerî hat berhevkirin û bi awayeki orijînal ji weşanxaneya Nûdemê hat weşandin.
Balafir an jî firoke yek ji alavên girîng ên firînê yên bi sîstema aerodînamîkê difirin e. Pirranî ji bo raguheztina rêwiyan û şêr tên bikaranîn. Hêza xwe ya rakirinê, li hewa girtinê ji baskên xwe digire. Ya ku balafiran ji babirok, zeplîn û yên din vediqetîne ev e.
Ramana firînê gelek kevn e li cem mirovan. Bi hezaran salan mirovan xwastin alaveke firînê biafirînin. Ev fikra wan di sedsala 20emîn de bicih hat. Bi angaştên Newton û xebatên Birayên Wright firokeyên pêşîn hatin çêkirin. Îro gelek cureyên balafiran hene. Rojbiroj teknîk û hêza wan bipêştir dibe.
Hin komên balafiran.
Gelek cureyên wan hene. Yên bi yek bask, du bask an ên motorên jet bikartînin, ên nayînin hwd.
Lamanş an jî La Manche [] (bi îngilîzî: "English Channel") kanaleke Okyanûsa Atlantîk di Tengava Dover re bi Deryaya Bakur ve girê dide ye. Ew di navbera Fransa û Brîtanya Mezin de dime ye. Di Kanalê de giravên Kanalê yên Brîtanya Mezin hene. Çemê herî mezinî tala Kanalê dibe çemê Seine ye. Bajarên girîngên li dor rêz dibin Le Havre (Fransa), Southampton û Plymouth (herdu Brîtanya) ne.
Dirêjahiya kanalê 563 km, li dera herî fireh jî 248 km, dera herî teng di Tengava Dover de jî 34 km firehiya xwe di Dover de heta Cap Gris-Nez heye. Ji Cap Gris-Nezê de Kanal
Eurotunnel.
Bi Eurotunnel girava Brîtanya di 1994an de bin avê re bi tora rêhesin bi parzemîna Ewropayê ve girêde ye. Ew di ser Dover re Calais, Cherbourg û Portsmouth û Vlissingen û Sheerness digêhîne hev e. Di tunela Eurotunnel pirtrîn trên sefer dikin. Otomobîl ji dikarin di trêna de park bikin, bi wî awaye otomobîl jî karîn di tunelê de herin û wêrîn.
Tengava Dover (Îngîlîzî "Strait of Dover", fransî "Pas de Calais") tengava di Kanala English de di navbera girava Brîtanya Mezin û parzemîna Ewropa de ye. Ew Derya Bakur digêhî ne Okyanûsa Atlantîk û li dera herî teng 33 km e.
Ew tengava ji aliya çowara keştiyan de bi rojê de nêzî 400 keştî ve yek ji tengavên herî geremolên dinê ye. Dera herî teng navbera Calais û Dover de ye.
Di bin avê re tor rêhesinê bi navî Eurotunnel di 1994an de hat vekirî derbaz dibe.
Cok an jî kanal leqemekê ji bo avê ji aliya mirov de hat çê kirî ye. Ew bi gelemperî ji bo gol, çem, derya an okyanûsan bi hev gihînin tên çêkirin. Bi gelemperî kanal ji bo du sedeman tên çêkirin: yek ji bo avdanî û yek jî ji bo derbazbûna mirov û tiştan tên çê kirin.
Kanalên antîk.
Kanalên ji bo avdaniyê herî kevinên hatin çêkirin di 4000 b.z. li Mezopotamya bûn. Li Pakistan û Hindistanê jî kanal hene yên ku li dor 2600 b.z. hatin çêkirin. Kanala herî dirêj a ku di dîrokê de hat çêkirin li Çînê bû. Ew 1.794 km bû û ji bo împeratorê Yangê Sui ji Beijingê de be Hangzhou hat çêkirin. Çêkirina wê di 605an de dest pê kir û dera xweya herî teng 30 m bû.
Deryaya Bakur deryayeke li bakura Ewropayê dikeve û yek ji navçeyên Okyanûsa Atlantîk e. Ew navbera li rojhelat Skandînavya (Norwêc û Danîmarka) li rojava Brîtanya Mezin (Skotland û Îngiltere) li başûr jî Elmanya, Holand, Belgiya û Fransayê de ye.
Skagerrak Deryaya Bakur digêhî ne Deryaya Baltik. Li başûr Deryaya Bakur wek Lamanş tê navandin. Sînorên Deryaya Bakur li Skagerrak wek navbera Lindesnes li Norwêcê, û Halsthom li Danîmarka tê ditîn. Bakura Deryaya Bakur Atlantîk e û sînor ji bo navberan wan wek Shetlands, Skotlandê de heta Ålesund, Norwêcê tê ditîn.
Statîstîk.
Kûrahiya Deryaya Bakur bi nîvekî 94 mitir e. Li beravên bi dirêjahîyeke 150 km nêzî 80 milyon kes dijî ye. Dera xweya herî kûr 725 m ye. Bi Lamanşê ve Deryaya Bakur yek ji deryayên herî geremolên dinê ye.
Çemên talê dibin.
Çemên girîngê tala Deryaya Bakur wiha ne; Tay (li Dundee), Forth (li Edinburgh), Tyne (Newcastle), Elbe (li Cuxhaven), Weser (li Bremen), Ems li Emden, Rhine û Meuse (li Rotterdam), Scheldt (li Flushing), Thames û Humber (li Hull).
Kanala Kiel kanaleke çê kirî ye Deryaya Baltik û Deryaya Bakur digêhîne hev e.
Navandin.
Navê Deryaya Bakur ji bo ewê li bakura ji şûna xwe de tê ye.
Di demên antîk ew wek "Oceanum Germanicum" an "Mare Germanicum" (ango, "Okyanûsa German") dihat navandin.
Deryaya Baltîk deryayeke navbera Ewropa û Skandînavya, Fînlenda, Rûsya, Estonya, Letonya, Lîtvanya (Welatên Baltîk), Lehistan û Almanyayê de ye. Ew li ser rûbereke 413.000 km² ye û heta 459 km kûrahiya xwe he ye.
Çemên li welatên dor Baltîk de talê dibin wiha ne: Oder (Lehistan, Almanya), Vîstula (Lehistan), Neman (Lîtvanya, Rusya), Daugava (Letonya), Neva (Rûsya) û Torne älv (Swêd) in.
Estonya (şîn), (Letonya (sor) Lîtvanya (zer)
Welatên Baltîk welatên li rojhelata Deryaya Baltîk beravên xwe henî re tê gotin. Ew welatan Lîtvanya, Letonya û Estonya ye.
Flavius Valens (; zayîn, li Cibalae, herêma Panonniayê (îro Vincovci, li Kroatiyayê ye) 328 - mirin, 9'ê gelawêjê 378 li Şerê Adrianopolisê) yek ji împeratorên Romê yê ku li rohilat di navbera 364'an û 378'an de împeratorî kargêr kirî bû.
Jiyan û Împeratorî.
Valens birayê împerator Valentinianus I bû, yê ku di 364'an de bi xwe re împeratorê pardar da zanî, û heta 375an tev împeratorî karger kirî bûn.
Valens di dema xwe de bi paganan re xwînşîrîn nêzî bû û ji bo wê bi metran û papayan re gengeşî kir.
Ji pê Valentinianus I Valens wek pardar da zanîn li hemberî Valens serîhildan ji bo derbazbûna textê ji aliyê Procopius derket. Valens di 366'an de bin xist û di 27'ê gulanê de Procopius îdam kir.
Di navbera 367'an û 369'an de Valens li dijî vîzîgotan ji bo êrîşên wan ên ser Dakyayê bêrewastane têkoşîn kir. Di 376'an de êrîşên vîzîgotan ji bo bandora hunan li rojhilatê rawestandin.
Di wê demê de tevî ku Valens sefereke li ser sasaniyan plan kiribû jî, ji bo zêdebûna êrîşên gotan û derbazkirina wan a sînorên împeratoriyê nêzîkî Danûbiyê Valens di 378an de bêçare çerxa ser gotan bû.
Di wê salê de Şerê Adrianopolîsê çêbûye û di 9'ê gelawêjê de Valens bi xwe hat kuştin û pê re artêşa wî jî bi piranî hat tunekirin. Bi vê cengê re hilwaşîna Romê lezbû.
Bawermendên xiristiyan bawer dikir ku kuştina Valens ji ber paganbûna wî wek cezaya xwedê bû. Ji Valens şûnda Theodosius I derbazî textê bû.
Zeplîn cureyekî alava firînê ye. Baloneke ji gaza hîdrojenê dagirtî ye û bi motorekê tê ajotin.
Navê xwe ji endazyarê Alman Kont Ferdinand von Zeppelin digire ku ew bi xwe wekî bavê firîn û ajotina balonan tê zanîn. Firîna yekemîn a bi zeplînê ji aliyê endazyarê Fransî Henrî Giffard ve di 24'ê sermawezê 1852'ê de bi zeplîneke 160 kg, 43 m dirêj û 12 m biber di navbera bajarê Paris û Trappesê de hatiye kirin ku bi qasî 30 km dûr in.
Zeplîn bi taybetî ji aliyê Almanan hatine bipêşxistin. Dûgela Alman a hemandemî di Şerê Cîhanî yê Yekem de zeplîn bikaranîne û bi wê bajarên London û Parisê bombebarankirine. Zeplîn di navbera parzemîna Ewropa û Amerîkayê de tên bikaranîn. Ji ber qezayan û bipêşketina balafiran hilberîna zeplînan têm sekinandin û êdî di raguhaztinê de nayên bikaranîn.
Ji ber bandora hormona testosteronê bi taybetî rî, simbêl, mûyên li sing, zik, mil û çîpên xortan hê pirtir diguherin û dibin mûyên mayînde.
Mû, qij, pirç an jî pûrt beşekî ji poşerekoendama (bi îngilîzî: "integumentary system") laşê mirov e.
Mû bi eslê xwe taya proteîna keratînê ye ko ji epîdermîsê dirêjê derva dibe. Heke ev tayên keratînî li ser çîp, zend, dest, mil an jî li ser zik û pişta mirov be, navê wî mû ye. Lê li hin deverên Kurdîstanê, ji bo koma van mûyên laş, peyva pirç jî tê bikaranîn. Herwisa mûyên laşê ajalan jî wekî pirç an jî pûrt tê navkirin. Komên mûyên laş, li gor cih û erkê xwe tên navkirin. Koma mûyên serê mirov wekî por, mûyê li ser lêva jorîn wekî simbêl, mûyê li rûyê mirov wekî rî, mûyên palikên çav wekî bijang, mûyên jorê çav jî wekî birû tên navkirin. Herwisa koma mûyên li derdora endamê zawzê (zayend) jî wekî rêv tê navkirin. Gava mirov digihîje temenê pêgihîştinê (bi îngilîzî: "puberty"), ango devrûberê salên 12-14 yê, di laşê mirov de rêv dirêj dibe. Berê temenê pêgihîştinê, mûyên laşê kur û keçan bê reng e, mîna hirî nerm e, zirav û kin e. Piştê temenê pêgihîştinê ji ber hormonên nêrînî (androjen), bi taybetî ji ber hormona testosteronê, mûyê laşê xortan diguhere, dirêj dibe, melanîn û stûriya mû zêde dibe, dibin mûyên mayînde (bi îngilîzî: "terminal hair"). Bi taybetî rî, simbêl, mûyên li sing, zik, mil û çîpên xortan hê pirtir diguherin û dibin mûyên mayînde. Di laşê keçan de mêjera testosteronê pir hindik e, loma ji xeynî mûyên binçeng û rêv bi gelemperî, mûyê laşê wan lawaz dimîne.
Pêkhateya taya mûyê.
Taya mûyê ji xaneyên keratînî yên mirî pêk tê û dabeşî du beşen sereke dibe; rega mûyê û doxa mûyê.
Rega mûyê.
Beşa mûya nav çikildanê wekî rega mûyê tê navkirin. Taya mûyê ji çikildana mûyê peyda dibe. Xaneyên epîdermîsê di nav xaneyên dermîsî de dirêj dibin û kîsikok çê dikin ji van kîsikokan re tê gotin çikildana mûyê. Beşa mûyê ya di nav çikildanêde dimîne, zindî ye. Rijênên çewriyê jî bi çikildana mûyê ve girêdayî ne, rijên çewrî der didin nav çikildanê. Yek ji karê sereke yê mûyan hestkirin e. Derûdora hemû çikildanên mûyê bi demarên hestê dorpêçî ye. Pestan û berkewtin (temas) a doxa mûyan ji aliyê van hestedemaran ve tê wergirtin. Rega mûyê heta jêrê çîna dermîsê dirêj dibe, kotahiya rega mûyê, pîvazoka mûyê ye. Pîvazoka mûyê xaneyên binçîne lixwe digire. Xaneyên binçîne xaneyên bineratî ne, bi dabeşbûna mîtozî xaneyên nû çê dikin. Beşa pîvazokê ya xaneyên binçînê tê da ne, wekî matrîks tê navkirin. Matrîks ji xaneyên rûkeşeşeneyê (epitelî)û xaneyên melanînê (melanosît) pêk tê. Xaneyên rûkeşeaneyê di matrîksê de dabeş dibin, bi vî awayê mû peyda dibe. Di binê çikildanê de pêkhateyek heye bi navê goçkeya mûyê. Pîvazoka mûyê, goçkeya mûyê dorpêç dike. Goçkeya mûyê ji bestereşaneyê, girêkên mûlûleyên xwînê û demarên hestê pêk tê. Goçke bi şeweyê helkeyî ye.
Taya mûyê ji du beşên sereke pêk tê, rega mûyê û doxa mûye.
Doxa mûyê.
Beşa mûya li dervayê çikildanokê wekî doxa mûyê (bi îngilîzî: "hair shaft") tê navkin. Doxa mûyê ji çîna epîdermîsê dest pê dike ber bi rûyê derva yê çerm, dirêjê dervayê laş dibe. Ango mûyê li ser rûyê çerm ve xuya dibe, bi eslê xwe beşa doxa mûyê ye. Xaneyên binçîne yên pîvazoka mûyê, dabeş dibin û xaneyên nû ji rega mû ber bi doxa mûyê tên paldan. Li nav xaneyan de keratîn berhev dibe, xane dimirin û li ser hev rêz dibin, bi vî awayê doxa mûyê peyda dibe.
Panî birgeha doxa mûyê ji sê beşên sereke; kirok, tûkil û kutîkil pêk tê.
Kirok beşa heri navi ya doxa mûyê ye. Kirok bi çîna tûkilê dorpêçî ye. Beşa herî derva, ji çînêk zexm a xaneyên keratînî yên dewisandî pêk tê û wekî kutîkil (bi îngilîzî: "cuticle") tê navkirin. Ji van çînan, çîna kirok di pêkhateya hemû mûyan de cih nagire, hinek mû tenê ji du çînan pêk tên. Beşa mûyê li jorê çerm bi tevahî ji keratînê pêk tê û mirî ye. Loma kurkirina por an jî rî û simbel tu ziyan nade pêkhateya mûyan. Heta ko ziyan negihîje pîvazoka mûyê, piştê kurkirinê mû ji nû ve dirêj dibin.
Reng û şêweyê taya mûyê.
Rengê por û mûyan bi navbeynkariya zanyariya bomaweyî (genetîk), li gor mêjer û cora melanîna nav xaneyan diyar dibe. Li ser erdê her ko mirov ji xêza ekvatorê ber bi cemsera bakûr ve diçe, rengê mûyên mirovan ji reş ber bi zer û spî diguhere û çûr dibe. Her wisa rengê porê mirov li gor temenê mirov jî diguhere. Bi gelemperî piştî temenê 40 saliyê, di laşê mirov de melanîna xaneyên mûyan kêm dibe û li dewsa melanînê, bilqên (peq) hewayê dikeve nav xaneyan, loma porê mirov spî dibe. Ango spîbûna mû, ji ber kêmbûna melanîna nav xeneyên mûyê ye. Herwisa tirojên rojê jî bandor li ser rengê mûyan dike, melanîna mûyan kêm dibe.
Şeweyê mû ji aliyê pêkhate û şeweyê tûkil û kiroka doxê mûyê ve tê diyarkirin. Şêwe û pêkhateya tûkil û kirok jî ji aliyê şêweyê çikildana mûyê ve tê diyarkirin. Ango ji ber şêweyê çikildana mûyê, hin mirov bi porê kurişkî (lûlî) (bi îngilîzî: "curly hair"), hin jî bi porê rast (xav) (bi îngilîzî: "straight hair") in.
Çerxa jiyana taya mûyê.
Bi dabeşbûna xaneyên keratînî yên binçîneya pîvazoka mûyê, dirêjbûna mû jî dest pê dike. Bi zêdebûna xaneyên nû, doxa mûyê ji çikildanê ber bi rûyê çerm ve tê tehnkirin (paldan). Gava doxa mûyê li ser rûyê çerm xuya dibe, keratinîbûna xaneyan jî diqede û xane dimirin. Bi vî awayê rûyê dervayê doxa mûyê bi qata keratînê tê pêçandin. Xaneyên mirî bi şeweyê taya mû ber bi jorê çerm ve tên paldan, dawiya dawî ji rûyê çerm diweşin. Li dewsa xaneyên weşiyayî, di çikildanokê de xaneyên nû tê çêkirin. Çêbûn, dirêjbûn û weşîna taya mûyê, wekî çerxa jiyana taya mûyê tê navkirin.
Çerxa jiyana tayek mûyê di 3 qonaxên serekê de rû dide.
Qonaxa anajen (bi îngilîzî: "anagen phase").
Di vê qonaxê de xaneyên çikildanê bi lez dabeş dibin, rega mûyê dirêj dibe. Bi vî awayê doxa mûyê ber bi jorê çerm ve dirêj dibe.
Qonaxa katajen (bi îngilîzî: "catagen phase").
Qonaxa katejen, qonaxek temen kin e. Di qonaxa katejenê de çikildan piçek piçûk dibe û ji goçkeya mûyê diqete. Loma mû ji xaneyên bineratî û lûleyên xwînê dûr dikeve, destpêkirina vê qonaxê, dirêjbûna mûyê dide sekandinê.
Qonaxa telojen (bi îngilîzî: "telogen phase").
Qonaxa bêhnvedanê ye. Mû di vê qonaxê de dirêj nabin, lê bi gelemperî naweşin jî. Heta ko qonaxa anajen a nû dest pê bike, mû di qonaxa telojenê de dimîne. Gava di çikildanê de mûyek nû dirêj dibe, ango qonaxa anajen dest pê dike, mûya nû, mûya di qonaxa telojenê ber bi jorê çerm ve têhn dide, bi vî awayê mûya kevn diweşe. Li ser çermê kiloxê mirov de bi qasî 300 000 tayên por heye. Ji porên asayî, bi gelemperî rojê 100-150 tayên por diweşe.
Di rewşa asayî de li derûdora % 90ê çikildanên mûyê di qonaxa anajenêde ne. Bi qasî % 10 - 14yê çikildanan di qonaxa telojenê de, % 1-2yê çikildanan jî di qonaxa katajenê de ne.
Dirêjiya çerxa jiyana mûyê, li hemû beşên laş de ne yek e. Wekî mînak; çerxa mûyên birû 4 meh, ya mûyên kiloxê (por) 3- 4 sal didome. Tayên mû di qonaxa anajen de dirêj dibin. Maweya qonaxa anajenê ya tayên porê li gor tayên mûyên birûyê gellek dirêj e, loma tayên porê ji mûyên birûyê dirêjtirin.
Çemkan yan Çemikan eşîrek Wêranşarê ye. Eşîrek ji federasyona eşîrên Millan e. ev eşîrê ji çar beran pêk tê. Cûa, girda, heydoya (va bera baroyan ji tevê) û melheseniyan in.
Malmezinê cûan mala Omerê kuluk û malmezinê girda mala Bişo ye. Mal mezina berên din pêr nehatiye pêşiye û dem bi dem xwe bi ser berin din ve girtine. Jê ber aboriye pir kes nava Wêranşar'ê dijin. Bi piranî li wêranşarê diminin û li Sêwreg û Amedê çend gundên wan hene. Lê wêranşarê gunden çamûrlî (Cua), Qûcax, Nebeyûb, Romicî (gırda) Ingêlik, Birik (heydoya) Dîk û Elîko (melhesniya) gundê çemkan in.
Împeratoriya seleukî an împeratoriya seleukiyan (), carinan seleukî wek selewkî jî tê nivîsandin. Bi mirina Îskenderê Mezin, ji aliyê general Seleukos I ve di sala 312ên BZê de li Babîlê hat damezrandin. Împaretorî, di sala 64ên BZê de ji aliyê Împeratoriya Romayê ve hate hilweşandin. Di demên xweya herî rind de împeratorî di Trakya de heta hundirên Hindistan çemê Îndûs belav bi bû. Paytexta yekem Seleukeia, li ser Dîcle ya Mezopotamyayê bû (dijberî Ktesiphon). Piştî wê, paytext Antîoxeia (iroj Antakya) bû. Seleukos I seleukî her du bajar ava kirin.
Împeratoriya seleukî ne di paytexteke de, lê ji çend deran de dihat kargerkirin. Ji wan navçeyan ya herî giring Sûrî bû. Li Sûriyê derve Mezopotamya, Babîl, rojavaya Îranê û Anatoliya hin navçeyên din ên giring bûn.
Di demên aşitiye de bi gelemperî împerator li Sûriyê diman. Navenda împeratorîye wek "Tetrapolis" (ango, "Çar Bajar") dihat navend û ji van çar bajaran Antîoxeia li rojhelat (îroj, Antakya), Seleukia Pieria, Latakia (îroj, "Laziqiye") û Apameia (îroj, "Efemiya") pêk dihat.
Paytextên ji bo Satrapên jor, rojhelata împaratoriyê, Tisfûn bû. Ji Tisfûn satrapên Împeratoriya Hexamenişî yên berê wek Mezopotamya, Babîl, Soûsa (Şuş), Persis, Medya û Kermanî dihat kargerkirin. Li bakura wê derê Ermenistan, Azerbaycan, Eşkaniya û Balaxistan he bû.
Navendeke din a giring Sardîs (îroj nêzî Manisa) bû. Lê li wir seleukiyan pir serwerî neajotin.
Seleukos I Nîkator (321/312-281).
Împeratoriya seleukiyan di sala 301 b.z. de
Li pê Îskender mir re Împeratoriya mezina li pê xwe hiştî hat par kirin û di 321 b.z. de Seleukos I satrapiya Babîlê saz kir. Lê wî serweriya xwe li ser wan xakan bi tunî ancax di 312 b.z. de rûniştand û împeratoriya bi navê xwe sazand. Di 305 b.z. Wî împeratorî heta Hindistanê fireh kir.
Di 301 b.z. de Seleukos bi piştgiriya Lusimaxos yek ji dijberên xwe Antigonos I bin xist û Sûrî ji dest xwe xist.
Di 281 b.z. de di Cenga Kurupedion de hevalbendê xweyê berê Lusimaxos, kargerê Trakya û Anatoliya bin xist û împeratoriya Îskenderê Mezin şunda di destekî (derve Misir) de yek kir. Ji bo Makedonya jî dagir bike kênge Tengava Çanakkale derbaz kir şûnda ji aliyê Ptolemaîos Keraunos, lawê împarator Ptolemaîos I Soter ve hat kuştin.
Ji pê mirina Seleukos I re împeratorîye xwe di cengên ji bo texta împeratoriye de dît. Li gelek navçeyan, çend kesan xwe wek împerator dan zanîn. Lê bi dawî du xanedanan serweriya xwe hat pejirandi; yek eşkaniyan li başûr rojhelata Deryaya Mazenderan dewlet saz kirî bûn, ya din jî Keyîtiya Graiko-Baktrianan di serdariya Diodotos I de heta Hindistanê hatîbû sazandin.
Împeratorî ji pê wan cengan re gelek lawaz bû bû.
Antîoxos III Megas (223-187).
Di destpêka dema Antîoxos III (223 b.z.-187) de împeratorî ji Sûrî û Babîlê pêk dihat. Di 212 an de Antîoxos ji bo xakên împeratorî şûnda hundura dewletê bike derkete seferekê û di dawiya seferê Ermenistan, Azerbaycan û Eşkanî şûnda hundura împeratoriyê kir.
Di 196an de Antîoxos derkete sefereke ser Trakyayê. Lê li Yewnanîstan ji aliyê împeratoriya Romaye ew hat bin xistin. Ji pê re li Trakya û Anatoliya jî ji aliyê Romayan ve hat binxistin û derve Kîlîkya xakên li Anatoliya û Trakya derbaza Romayê bûn.
Ji pê mirina Antîoxos III re Eşkanî, Baktriya û Ermenistan şûnda ji împeratorîye veqetî ye û împaratorî ji xakên Sûrî, Kîlîkya, Babîl, Medya û Îranê de pêk dihat. John D. Grainger: A Seleukid Prosopography and Gazetteer. Brill, Leiden/Boston 1997, ISBN 90-04-10799-1 (Nachschlagewerk zu Personen, Orten und Institutionen des Seleukidenreiches).
Paul Kosmin: The Land of the Elephant Kings. Space, Territory, and Ideology in the Seleucid Empire.
Rûxîn.
Kênge împerator Antîoxos VII mirî bû împeratorî ji Sûrî û Kîlîkya de tenê pêk dihat. Lê li hundura împeratorî de gelek têkoşîn ji bo textê hebûn û wan cengan împeratorî sal bi sal lawaz dikir.
Di 83 b.z. de keyê Ermenîstan Tigranes II va lawaziya wek fersand dît û Sûrî dagir kir û çend salan şunda jî ji aliyê romayiyan ve dawiya împeratoriya seleukiyan hat dan.
Pierre, di ber çemê Missouri de ye, nêzîkî gola Oahe ye û bi gelheya xwe ya 13.876'ê (2003) paytextê federedewleta DYAyê Dakotaya Başûr ye. Herwekî navenda parêzgeha Hughes jî li hemanderî ye.
Bajar di sala 1880'î de ji aliyê kolonyalîst Fort Pierre ve di ber perê Çemê Missouri River de hatiye avakirin. Di 1889'î de bûye paytextê South Dakotayê.
Hander, katalîst, tiştekî ku wizeya çalakandinî yên karlêkên kîmiyayî nizm dike, wê caxê karlêkên kîmiyayî bi ser dixe. Di dawiya karlêkê da, ew neguhartî dimîne.
Xelîfet an Xelîfetî (an ') bi peyvik tê manê paşwerê pexemberekî. Lê ji pê Ûmeyyeyan re ew êdî wek kargerekî olî, siyasî û dadî hat bikaranîn û ew kargerî li cîha Xelîfetî de wek Xelîfe dihat navandin.
Bêjenasiya peyvê.
Xîlefet di Erebî ji peyva "half"ê tê manê "ew kesî ji pê keî din re tê" an "paşder" de afirandî ye.
Kênge mihemed pexember di 632an de wefat kir, ji bo paşweriyê xwe kes diyar nakirî bû. Ji pê Muhemmed pexember re xewasên misilman ji bo pêşeng, an go xelîfekî, diyar bikin kom bûn û bavê yek ji xanimên Muhemmed pexember Eîşe Ebûbekir wek xelîfe hilbijartin. Ebû Bekîr unvana "Xelîfet er-resûlallah" girt û heta wefat kirî xelîfetî kir. Di dema wî de bi pexemberên sexte re têkoşîn kir û li hundura dewleta îslamî de yekitî pêk anî bû. Ji pê di hundur de yekitî pêk anî re berê artêşên xwe çerxe ser Bîzans û Sasanîyan kir û misilmanan bi armanca cîhad ango cenga pîroz dest bi dagir kirina xakên dor Erebistanê kirin.
Di 634an de Omer wek xelîfe hat hilbijartin. Ji pê xelîfe hat hilbijartin re xelîfe ûmer dewama cengên dema Ebûbekir de hat dest pê kirinî kir. Di dema wî de Sûrî (635-636), Iraq, Kurdistan, Mezopotamya (636) û Misir (639-642) hat dagir kirin. Bi gumanî Kurd bi gelemperî di wê demê de derbaza ola îslam bûn. Di 642an de Sasanîyan li nêzi Hamadan hat bin xistin û împaratoriya Sasaniyan dawî bû.
Di 644an de Osman hat xelîfe hilbijartin. Di dema xelîfe Ûsman de cara pêşin Quran wek nivisarî hat kom birin. Di dema Xelîfe ûsman de dagir kirin û belavbûna îslamê dewam kir. Di 647an Iran, Lîbya hat dagir kirin û dagir kirina Anatoliya jî dest pê kir. Lê hundura dewletê de ji bo hin kesan bawer dikir ku Ûsman ji qabîleya xwe, Ûmeyyeyan re, cîyawazî dike, li hundura dewletê de toximên cûdahî hat avêtin. Di encamê vê de Ûsman di 656an de li Medîne hat kuştin.
Ji pê vê bûyerê re Şîyan Elî wek xelîfe diyar kirin. Lê hin misilmanan got ku heta ku kujtarê Osman neditîn em Xelifetiyê Elî nepejiraninî. Mûawiye I jî, parêzgerê Sûrî û ji malbata Ûmeyyeyan yek ji merivên Ûsman, xwe wek pêmevanê xelîfetîye dît û navbera wan de lihevnehatin der ket û misilman wek aliya Elî yek jî aliya Mûawiya bûn du paran. Di wê demê di hundura dewletê de gelek tevlîhevî der ketin. Ji wan yekê de Elî bi xanima Mihemed pexember Eîşe ve 656an de li Basra Bûyera Cemel de hatine hembera hev. Lihevnehatina Elî û Mûawiya bi dawî çerxa cengê bû û di 661an de navbera wan de Cenga Siffîn der ket û di dawiya wê cengê de Bûyera Kizîr hat bîryar kirin. Wê cengê 1,5 dewam kir û Elî wê cengê de artêşa mûawîye bin xist. Elî li Nehrevan bi Xaricîyan re ceng kir û ewna bin xistin. Lê Ebdûrrehman bîn Mulcem, yek ji xariciyan de bû, di 19'ê Remezan de Elî li Kûfe hat şehîd kirin.
Dema Ûmeyye û Ebbasiyan.
Elî hat kuştin şunda lawî xwe Hasan ji doza xelîfetîye de gerî ye û xelîfetî ji Ûmeyyeyan, Mûawîye, re ma. Lê di hundur de serîhildan hembera Mûwîye de dewam dikirin. Di 680an de Cenga Kerbela de birayê Hesen bin Elîê biçûk Huseyn bin Elî di Cenga Kerbela de hat kuştin.
Di dema Mûawîye de dest bi diyar kirina xelîfetî bi verasetîye kirin. Û xelîfetî êdî çerxa Siltanatîye bû. Dîsa di wê demê de xelîfetî êdî wek cîha siyasî jî hat dîtîn. Di dema Ûmeyyeyan de dîsa jî dagir kirina xakên der dewam kir. Di destpêka Sedsala 8'an de Maxrêb, Endulus, Mawer û Nehr û Indus hat dagir kirin. Bi dawiya tevliheviya hundurî de di 744an de Ebû Muslîm Ûmeyyeyan bin xistin û di 749an de Xelîfetî derbaza Ebbasîyan bû.
Dema Ebbasîyan Bexdad navenda xelîfetîye bû. Di demên wek Harûn Reşîd de xelîfetî demên xweya herî rind dîtî bûn. Sedsala 9'an de Xelîfetî demên xweya baş didîn û ji siltanan pirtir wek pêşengê Olî dihat dîtin.
Di wê demê de dinêya Îslamî ji gelek mirnişiyan de pêk dihat. Di wê demê de Xelîfe li Bexdad dima û pêşenga misilmanan bû û doza xweya siyasî pir tune bû. Di sedsala 9'an û sedsala 11'an hin deman bin bandorên wek Bûyînan an Selçûqîan de dima. Ji pê îstîlaya Moxolan serdariya Xûlagû di 1251an re Xelîfetî li Bexdad hilweşî bû. Di 1261an de li Qehîre siltanê Memlûkan Baybars wek Xelîfe da zanîn. Xelîfetî di destên Memlûkan de heta di 1517an de derbaza Osmanan bû ma.
Fatimî.
Di 909an de Fatimî li Tûnis xelifetîyeke cîyawazî da bû zanîn û Misir, Sûrî û heta Sîcîlya belav bû bû. Ew ji pê dagir kirina Selahedînê Eyûbîya di 1171an re hilweşî bû.
Ûmeyyeyên Endulus.
Dema di 750an de Ebbasiyan xelîfetî dest xwe xistî bû, xelîfeye Ûmeyyeyan rêvî bû Endulus û li wir di 929an de Xelîfetiya Cordoba da bû zanîn. Lê ew di 1031an de hilweşî bû.
Di sedsala 12'an û 13'an de li Maxrêb Mûwahhîdan û Hafsîdiyan jî li ser xelîfetî doz da bûn.
Dema Osmaniyan.
Di 1517an xelîfetî ji Memlûkan de derbaza Osmaniyan bû û heta di 1924an ji aliya Mustafa Kemal Atatürk de hat feşkilandin dest wan de ma.
Ji pê Li Tirkîye xelîfet hat feşkiland li Erebîsitan Hûseyîn bîn Elî xwe wek xelîfe da zanîn jî ji pê Ebdûlazîz Erebistan dagir kir re va betal bû. Îroj tu xelîfe tu ne.
Xelîfeyên ji pê Muhemmed pexember re hatinî.
Xelîfeyên Fatimiyan yê Şîyan bûn û ji aliya sunîyan nepejirandin.
Alparslan Türkeş (jdb. 25ê çiriya paşîn 1917 li Nîkosiya – m. 4ê nîsanê 1997 li Enqere) damezrêner û serokê tevgera neteweperest a tirk MHPê, yek ji endamê hêzên biçek ên tarî ÖHD, leşker û ramyarê Tirkiyê bû.
Di sala 1948î de akademiya leşkerî kuta dike û bi tevî xebata xwe ya di sîxuriyê de dest bi polîtîkayê dike. Sala 1955î ji aliyê artêşa Tirk ve bo perwerdeya bilind a şerê derûnînasiyê di nava baskên NATO de tê şandin. Di cûntaya leşkerî ya 27ê gulanê 1960î de wekî birêvebirek cihdigire. Di demeke kurt de hin nakokî di navbera wî û birêvebirên din de derdikeve û ew bi cezayê dûrxistinê dişînin Hindistanê.
Di nava partiya bi navê Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (Partiya neteweya gundî ya komarger) de dest bi xebatê dike û di sala 1969î de li bajarê Edeneyê navê partiyê werdigerînin Milliyetçi Hareket Partisi (Partiya tevgera neteweperwer). Di nava salên 31ê adarê 1975 - 21ê hezîranê 1977 û 11ê hezîranê 1977 - 5ê kanûna paşîn 1978 de wekî cihgirê serokwezîr peywirdariyê digire. Di heman demî de Türkeş bo cara yekemîn bi alîkariya bîrdozê Tirk Hüseyin Nihal Atsız hin elementên nîjadperestiya Tirk diafirînin. Gurê boz wekî sembola Tirkan tê pejirandin û efsaneya Împaratoriya Roma ya "Romulus-Remus" jî wekî efsaneya neteweyî ya Tirkan tê hilbijartin. Türkeş hemî van nêrînên xwe di pirtûka xwe ya navdar Dokuz Işık de diweşîne.
Piştî cûntaya leşkerî ya 12ê îlonê.
Türkeş bi sedema organîzekirina kuştina 5000 mirovên Kurd, çepgîr, sosyalîst û rewşenbîran ji aliyê artêşê ve tê darizandin. Türkeş di dadgehê de dibêje "Em girtî lê ramanên me desthilatdar in"." Bi qasî 4,5 cezayeke sistkirî dikişîne û dîsa dest bi polîtîkayê dike.
Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidestdide. Meytê wî bi seremoniya dûgelê tê veşartin.
Gurê çeçenan, efsaneya romayiyan.
Gurê boz ji aliyê Türkeş ve wekî sîmbola tirkan tê bijartin. Di mîtolohiya qefqaziyan de heye. Gorî baweriya çeçenan, gur heger rûniştî be cîhan di rehetiyê de ye, lewra çeçen di aşitiyê de ne. Lê heger li ser piya be, wê gavê cîhan tevlîhev e, lewra şervanên gelê çeçen di şer de ne, Xwedê dizane heya rûnên çi tê serê erdxanê (dinya). Hin dibêjin jiber ku Türkeş jî qefqazî bûye, di malbatê de bi vê efsaneyê hesiyaye, ji wir girtiye.
Di mîtolojiya romayiyan de Romulus û Paulus du romayî ne ku bingeha şarezayiya romayî avêtine, damezirandine. Ev herdu dema pitik bûne ji aliyê dêlegurekê ve tên mijandin û xwedîkirin. Mezin dibin, romayî jî ji nesla wan tên. Türkeş van efsaneyan jî dike para tirkan û bikartîne. Giregirê nîjadperestiya tirk Nihal Atsız li dijî Türkeş derdikeve.
Hüseyin Nihâl Atsız (jdb.; m.) yek ji damezrêner û bîrdozên nîjadperestiya Tirk e.
Kurtejînenîgarî.
Di malbateke leşker de ji dayik dibe û dest bi perwerdeya bijîşkiya leşkerî dike. Xwandina xwe bidawî nake û pirranî bi karê Pan Tûranîzmê re bilî dibe. Fakûlteya wêjeyî diqedîne li Stembolê. Nivîsen wî di gelek kovar û rojnameyên hemandemî de dihatin weşandin. Wekî mamosteyê wêjeyê li Meletî, Edirneyê kar kiriye. Ji ber nêrînên xwe yî "Zêde-Tirk" gelekan aciz dike. Di bin baskê komeleyên li dijî komûnîzmê de li dijî siyasetmedar û kesayetiyên çepgîr ên hemandemî têdikoşe û giliyên wan bi artêşê ve dike. Gelek caran tê darizandin.
Lêgerîn û lêkolîn wî yên afirandina nîjadperestiya Tirk.
Di bin bandora Nazî yên Alman de, li avakirina ramanên nîjadperestiya Tirk geriyaye. Ramanên Ziya Gökalp û Mustafa Kemal Atatürk pejirandiye û ew kêm dîtiye. Wî jî wekî yê din îdeologiya Tûranîzm, Pan Tûrkîzm pejirandiye lê li fikreke bêî ola Îslamê geriyaye. Bingehê Tûranîzmê bi olên beriya Îslamê, şamanîzmê ve girêdaye. Gorî wê di cîhanê de nîjada herî hêjatir Tirk in û neteweyên din divê hemî ji Tirkan re xulamtiyê bikin. Li ser bermahiyên Mongolan û efsaneyên wan dikole û ji ber ku Mongolya xwedî bandoreke xurt nebû, li wan xwedî derdikeve û dike malê Tirkan. Efsaneya Ergenekonê, Mete, Atîlla, Cengîz Xan, Kültigin hwd. hemî dike malê Tirkan û wek1i bingeh jî xîtabeyên Orkûn (orhun) nîşan dide. Bi Alparslan Türkeş re xebatên hevpar dike. Ji ber ku Ziya Gökalp ê îdeologê Pantûrkîzmê bi xwe Kurd bû, hinde bi tamsarî nêzîkî wî dibû.
Alava pîvandina qaqotê serî û ceribandina xwekuştinê ya Atsız.
Tê zanîn li Almanyayê di dema Naziyan de kesên ne Alman bûn dihatin kuştin û li nîjadeke xas dihate gerîn. Di heman demê de Atsız jî ji Germanistanê alaveke tîne û bi wê qaqotên seriyan dipîve. Kê dibîne, serê wê dipîve ka ew ji nîjad a Tirk-Mongol e yan na. Mixabin rastiya ku dibîne wî di kederê de dihêle. Dema ku serê xwe dîpîve, dibîne ku ew jî ne ji nîjada Tirk-Mongol e, diqehere û biryara xwekuştinê digire. Lê bi alîkariya hevalên wî tê xilaskirin. Ji wir şûnde êdî behsa wê alavê û "Tirkê xas" nake. Lê dibêje
Mela Ehmedê Xasî nuştoxo tewr verên yê kirdkî (kirmanckî, zazakî, dimilkî) yo. Serra 1867 (hîcrî: 1283) de nehîyeya Licê Hezan de maya xo ra bîyo. 18 sibate 1951 de Hezan de dinya ra bar kerdo. Mezelê ey Hezan de yo.
Nameyê ey Ehmedê Sofî Hesenî yo. Mîyanê şarî de bi nameyê Xasî, Ehmedê Xasî, Seydayê Xasî û Xoceyo Xasî zî şinasîyeno. Nameyê babiyê ey Hesen, dadiya ey zî Medîna ya. Nameyê kalikê ey Mela Osman, nameyê babiyê kalikê ey Emer û nameyê kalikê kalikê ey zî Xan Ehmed o. Eslê xo eşîra Zîktî ra dewa Xasan (bi tirkî: Külçe) ra yo. Xasan, serê sînorê Dara Hênî û Licê de mezrayêka qijkek a. Kalikê ey Mela Osman ameyo Hezan de melayî kerda û êdî na dewe de mendo.
Di birayê bînî yê Ehmedê Xasî zî estbiyê. Nê, Mehemed Emîn û Mistefa yê. Mistefayî qijekîye de wefat kerdo. Xasî hîrê rey zewijîyayo. La tena ciniya eya peyêne ra yew kêna ey rê biya. Kênaya xo birarzayê xo Mela Arifî reyde zewijnaya. Mela Arifî demeyêk Camiya Girde yê Dîyarbekirî de melayîye kerda.
Xasî tehsîlê xo Medreseyê Mesudîye yê Dîyarbekirî de temam kerdo. Îcazeyê xo destê muderris muftî Îbrahîm Efendî ra girewto (Hîcrî, 1 rebîulaxir 1320). Perwerdeyê tesewufî zî verê şêxê neqşebendî Şêx Evdilqadirê Hezanî het temam kerdo. Îcazeyê şêxêtî girewto la çi rey şêxêtî nêkerda.
Xasî, wextê xo de memurîye zî kerda. Mesela hezîrana serra 1330 (H.) de seba muderrisiya merkezê Dîyarbekirî tayîn beno. Dima temmuza 1331 (H.) de bi se quriş meaş seba muderrisiya dewa xo Hezanî tayîn beno. Badê ke demeyêk nê wezîfeyî keno, na rey seba muftîyiya Licê tayîn beno la demeyêko kilm dima o bi xo nê wezîfeyî ra îstîfa keno. Muftîyiya ey di serrî û di aşmî dewam kena.
Badê ke îstîfa keno, agêreno dewa xo Hezanî û hetanî mergê xo uca ciwîyeno.
Ey kitabê kirdkî yo tewr verên Mewlidê Kirdî 1892 de nuşto, 1899 de Dîyarbekir de çapxaneyê Lîtografya de 400 nusxeyê ey ginayê çape ro û vila biyê. No kitab hetanî nika çend rey transkirîbeyê alfabeya latînkî bîyo. Ehmedê Xasî bi erebkî, fariskî, tirkî û kurdkî (kirdkî, kurmanckî) nuşto.
Ziya Gokalp (), bi navê xwe yê dirêj Mehmet Ziya (jdb. li Amedê, m. li Stenbolê), damezrênerê ramyariya neteweyî ya Tirk, întelektûelê dawiya Osmanî û destpêka damezrandina Komara Tirkiyê de ye.
Bavê wî li Amedê di rojnameyekî herêmî de wekî karmend dixebitî. Di sala 1895î de diçe Stenbolê. Di ciwaniya xwe de fikrên wî yên Kurdewariyê hene ku ew di pirtûkên xwe de jî ravedike. Li Stenbolê dest bi karê Kurdewariyê dike û bi rewşenbîrên Kurd re têkiliyan datîne. Hevnasîna wî bi endamekê Jön Türk re, jiyana wê diguherîne û wî dixe tevlîheviyan. Di nava ramanên Kurdewarî û Tirkewarî de diçe û tê. Heya bigire xwekuştinê jî diceribîne. Biryara xwe dide û dikeve nafa refên İttihat ve Terakki Cemiyeti û dest bi afirandina îdeolojiya Tûrkîzm (Turancilik) dike.
Di sala 1898î de ji ber çalakiyên li dijî rewşenbîrên Balkanan tê girtin û salekê li girtîgehê dimîne. Sala 1900î de wî dûrdixînin Amedê. Heya sala 1908î karmendiyê dike. Li Amedê bi navê Peyman rojnameyekê dertîne û di nava eşîrên Kurdan de dest bi xebata birêxistina "bêwatexsitina fikrên Kurdewariyê" dike. Rêxistina wî İttihat ve Terakki Cemiyeti wî wekî berpirsiyarê Kurdistanê destnîşan dike. Bi navê "Türk ocağı - Hozên Tirk" li bajarên Kurdistanê komeleyan dadimezirîne û propagandaya Tûrkîzmê dike. Destdide ser hemî dokûmanterên Osmaniyan li Amedê û dokûmentên behs û pesna Kurdan dide winda dike. Wekî kadro yan tîmên taybetî bingeha pişavtina Kurdan dimeşîne. Bi alîkariya Atatürk li Enqereyê di zanîngehan dersê dide û bingeha gelek komele, kovar û rojnameyên înkara neteweyan dikin û pesnê Tûrkîzmê didin diavêje.
Rewşa ku Gökalp tê de bû.
Goristana Ziya Gokalp, li Stenbolê
Bi eslê xwe kurd bû lê bi mantalîteya neteweperweriya Ewropa li afirandina neteweya Tirk digeriya. Împaratoriya Osmanî jidestçûbû û bi Cenga cîhanî ya I. welatên mezin ketibûn Kurdistan û Anatoliyayê. Diviyabû cihên di dest de mane biba "welat". Lê ti îdeolojî, amadekarî nebû. Kesên digotin "Tirk" di dema Osmaniyan de wekî "Kesên bêhiş - Etrakî bî îdraq" dihatin binavkirin û zimaneke wan î têra jiyanê bike jî nebû. Hemî ji aliyê bingehê ve ne Tirk bûn û êdî Osmanî jî nebû ku behsa "Biratiya Îslamê" were kirin. Serhildanên Kurdan destpêdikirin û Gökalp jî bi rewabûna wan bawer dikir. Lê ji aliyekê ve zû de bû têkiliya wî bi Mustafa Kemal Atatürk re hebû û Atatürk digot "Min fikrê xwe ji Gökalp girtiye". Ango hevalbendiya wî hebû. Modelên neteweperweriya Ewropiyan, bi taybetî ya fransî û Almanan pirr bala wî dikişand û dikarîbû li cografyayên ku de dest de mane "neteweyek were çêkirin".
Neteweya çêkirî, stûyê xar ê Gökalp û gola xwînê.
Wî biryar dabû ku li ser navê "Tirk" neteweyek bête çêkirin û hemî yên din werin înkarkirin. Atatürk bi lez du sazî avakir; Saziya dîroka Tirk û Saziya zimanê tirkî. Li seranserê Tirkiyê ji jor bere jêr, dest bi karê "çêkirina neteweya Tirk" hate kirin. Bi damezrandina Komara Tirkiyê ve nêrînên Gökalp dibin nêrînên fermî yên dewletê û hebûna hemî neteweyan tên înkarkirin û zimanên wan tên qedexekirin.
Gökalp di Komkujiya Ermeniyan de.
Ji roja ku tevlî nava rêxistina İttihat ve Terakki Cemiyeti dibe rojberoj dikeve bîreke kûr a tewanbarî û krîmînalîteya sazûmaniya nîjadperest. Di sala 1919î de li ser giliyên dîasporaya Ermeniyan bi tewanbariya "Tevlîbûna genosîda Ermeniyan" ji aliyê Îngîlîzan ve tê girtin. Li dijî wan doza "Rûreşiya komkujiyê" tê vekirin. Lê ji ber berjewendiyên dewleta Brîtanya doz nadome û Gökalp bi tevî Dr. M. Reşit Bey (waliyê Amedê yê dewleta Tirk bi xwe Çerkez bû), Fevzi Pirinççi, Zülfi Tigrel hwd sirgûnê girava Malta dikin. Gökalp û hevalên xwe herwekî bi dizîna dewlemendiyên Ermeniyên hatine qirkirin jî tên tewanbarkirin.
Umeye an Emewî (ya;) xanêdaneke xelîfetîye, di navbera 660 de heta 750an xelîfetî kirî bû. Li pê Umeyeyan re xelîfetî derbaza ebasiyan bû.a>ê (Sûrî)
Muawiye û demezrandina Umeyeyan.
Muawiye di dema Omer de di 641an de derbaza parêzgeriya Sûrî bû bû. Kênge Osman hat kuştin Elî bin Ebî Talîb ji pê heterên re derbaza xelifetîye bû. Lê xelifetiya Elî ji aliya hinekan wek Muawiye hat neperijendin û Muawiye Elî ji kuştina Osman berpirsiyar dît û got ku hate kujtarê Usman nehate dîtîn ez bi Elî re bîat nekim. Bi dawî di 657an de navbera wan de Cenga Sifînê der ket. Di wê cengê de Elî Muawiye bin xist jî di Bûyera Kizirî de wek xelîfe neda zanîn. Misilman wek Şî û Sunî bûn du paran. Wê lihevnehatina heta Elî di 661an de ji aliya Xaricîyan hat kuştin dewam kir. Ji pê Elî hat kuştin re Muawiye bi gelemperî ji aliya misilmanan wek Xelîfe hat helbijertain û dewre Umeyeyan dest pê kir.
Muawiye di dema xwe de paytexte xelifetiye ji Medîne de bire Şam e. Muawiye di dema xwe de Xelifetî çerxa mîratiye kir û ji pê xwe re Yezîd I wek pêmavan diyar kir. Di dema Muawiye de dagir kirina xakên der dewam kir. Xakên li Anatoliya, Hindistan, Maxrêb û Spanyaya başûr hat dagir kirin. Di 680an de Muawiye mir.
Li mirina Muawiye şûnda Yezîd I di navbera 680 û 683an de xelifetî kir. Lê kengê Yezîd derbaza xelifetiye bû li hembera wî gelek serîhildan der ketin. Hesen bin Elî, lawê biçûkê Elî bin Ebû Talîb jî hembera Yezîd derket. Di Cenga Kerbela 680 ji aliya hevelbandên vebirî bû.
Li pê mirina Yezîd I re lawê xwe Muawiye II derbaza xelifetîye bû. Lê xelifetiya wî encax saleke çû û pê wî re Ebdulmelik derbaza xelifetîye bû. Êdî ew vebirî bû ku xelifetî di malbata Umeyeyan de wek pêmavanê dewam dikir. Ji vê sedemê hinekan li Meke Ebdullah bin Zubeyr wek xelîfe da zanîn. Di wê demê de nav misilmanan de cenga hundur der ket û encax di 692an de Ebdulmelik xelifetî dîsa di destên Umeyeyan de hîşt. Di wan demên cenga Hundir de Ebdullah bin Zubeyr Meke dest xwe xistî bû û di 691an de Hec bimefer nebû. Ji wê sedemê Ebdulmelik li Orşelîme Qubet es-Sexre çêkir.
Ji pê Ebdulmelik li hundur yekitî pêk anî re li der şunda dest bi dagir kirinan kir. Di 711an de rojhelata çemê Indus di 712an de Mewera en-Nehîr (Transoksiyana) hat dagir kirin. Li rojava jî di 711an de dagir kirina Endulus dest pê kir û heta sînorên Fransayê hat dagir kirin.
Di wan deman de Konstantinopolis çend caran hate dorpêç kirin di (668 - 669), (674-678), (717-718)an de sê caran ji aliya Ereban hatî bû dorpêç kirin.
Ruxîna xanêdan.
Di 718an de di pêşengiya Ebasiyande dijberiya Umeyeyan kom di bû. Wan navê xwe ji pismamê Mihemed pexember Ebas bin Ebdulmutelib de girtî bûn. Ji bo Umeyeyan ji Ereban re hewedarî dikir va dijberiya roj bi roj mezin dibû. Bi dawî di 747an de bi serdariya Ebû Muslim Ebasiyan bi serfirazî serîhilda û di 750an de Merwan II û hevalbendên xwe hat bin xistin û Xelifetî derbaza Ebasiyan bû.
Umeyeyên Endulusê.
Li pê binketina Ebasî yek ji mîrên Umeyeyan Ebdurehman II li ser Maxrêb re reviya Endulus û li wir di 756an de dewleta Ûmeyeyên Endulusê saz kir. Di 929an de Ebdurehman III xwe wek xelîfe da zanîn û vê xelifetîye heta 1031an dewam kir.
Qefqas an Qefqasya an jî Rêzeçiyayên Qefqasyayê (bi rûsî: Кавказ, "Qavkaz", bi gûrcî: კავკასიონი, "Qavqasioni") rêzeçiyayeke 1.100 km dirêj e, di rojava-bakur rojava de berve rojhelatê başûrê rojhelat navbera Deryaya Reş û Deryaya Mazenderan rêz dibe ye. Bilindahiya wan çiyayan heta 5.642 m heye û geşa ser xakên Rûsya, Gurcistan, Ermenistan û Azerbaycanê ne.
Çiyayên Qefqasê yên Mezin.
Qefqazên Mezin 1.100 km dirêj û heta 180 km fireh in.
Qefqasên Mezin ji wan çiyayan de pêk tê: Qefqazên Deryaya Reş 600-1.200 m bilind, Qefqasên Çiyabilind bi çiyayên xweya herî bilind Elbrus, Şara û Kasbek (heta 5.642 m) û Qefqazên Mazenderan (500-1.000 m).
Çiyayên Qefqazê yên Biçûk.
Li 100 km başûr Qefqazên Biçûk li ser xakên Gurcistan, Ermenistan û Azerbaycanê dirêj dibin. Çiyayê Qefqazên Biçûk ên herî bilind Gyamyş (3.724 m) e.
Herêma Qefqazyayê li sala 1994'an
Qefqasya an Kafkasya an jî Qefqas navçeyeke li dor rêzeçiyayê Qefqazê bi gelemperî li ser xakên Rûsya, Gurcistan, Azerbaycan û Ermenistan de dimê ye. Ew di navbera li rojava Deryaya Azov û Deryaya Reş, li rojhelat Deryaya Mazenderan, li bakur rêzê Manît û li başûr sînorên Tirkiye-Gurcistan û Tirkiye-Ermenistan de dimê ye.
Kafkasya ji navê çiyayên Qefqasê de tê ye.
Deryaya Reş û Deryaya Azov.
Deryaya Azov an Deryaya Azak (bi ûkraynî: Азовське море, "Azovske more", birûsî: Азовское море, "Azovskoye more") deryayeke li rojhelata Ewropayê bakura Deryaya Reş e. Azov bajerekî di devikî çemê Don de navê xwe daye wê deryayê ye. Ew deryayeke kêlekê Deryaya Reş e.
Li rojavaya Deryaya Azov Ûkrayna li rojhelat jî Rûsya heye. Nîvgirava Kirim û Nivgirava Taman Deryaya Azov ji Deryaya Reş vediqetî ne û di ser Tengava Kerş re digêhî ne hev.
Pîvana rûya derya 38.000 km² û kûrahiya herî mezin 15 m tenê ye.
Du çemên girîn tala wê dibin: Don û Kuban. Ji bo ew deryayeke biçûk e û ew çeman talê dibin şorahî xwe enca ji çaran yeka Deryaye Reş e.
Tengava Kerş tengaveke navbera Rûsya û Ûkrayna de Derya Reş Derya Azuw digêhî ne hev e.
Nîvgirava Kirim di xakên Ûkrayna de û Nîvgirava Taman di xakên Rusya de ji hev vediqetî ne. Dirêjahî ye wê nêzî 40 km û fireh bûna xwe di dera herî teng de 4 km ye. Wê navê xwe ji bajarê Ûkrayna Kerş standî ye.
Saint Vincent û giravên Grenadîn
Saint Vincent û giravên Grenadîn dewleteke ji giravan pêk hatiye û endama Commonwealth Realm e.
Ew dewletê di Karîbîk de di Giravên Îndiya Rojava de ji girava Saint Vincent û 32 giravên li bakura Grenadan, di Antîlên Biçûk de pêk tê ye. Grenada bixwe ne di giravên Antîlên biçûk de ye. Paytext û bajarê welatêyê herî mezin Kingstown e.
İzzet Altınmeşe, (jdb. 1945 li Çîngûş, Diyarbekir) yek ji hunermendên ku awaz û stranên kurdî bi zimanê tirkî distirê ye.
Ew herçendî li Amedê ji dayik bûbe jî di 5 meheniya xwe de bi tevî malbata xwe koçberî Edeneyê bûne û li wir mezin bûye. Bavê wî porsaz (berber, porbir) bû û Altınmeşe jî fêrî berberiyê bûbû û dixebitî. Dengê wî xwedî oktaveke bilind û xweşik bû. Ev yeka han bala komeleya muzîkê ya gelêrî dikişand. Di sala 1963'yan de li wir dest bi xebata amatorî ya muzîkê dike.
Rola muzîkê di asîmîlasyona kurdan de.
Tê zanîn piştî damezrandina Komara Tirkiyê li Mezra (Elezîz), Edene, Erzirom û Meletîyê komel û akademiyên muzîkê tên sazkirin û karê wan yê fermî dizîn û vegotina awazên kurdî bû. Gorî sosyologê tirk İsmail Beşikçi van saziyan herwekî diziya çîrok, metelok, leyîstikên zarokan hwd jî dikir. Çanda kurdî bi zimanê tirkî dihate pêşwazîkirin û ev yeka han asîmîlasyon bileztir dikir. Lewra ew hest û cîhana kurdan bûn. Heger hest û cîhana kurdan bi zimanê tirkî dihate îcrakirin, diviyabû kurd fêrî zimanê tirkî bibana.
Komeleya ku Altınmeşe lê dest bi xebatê dikir, komeleyeka (Komeleya keran) wiha bû û peywira wê ya serekî asîmîlasyona kurdan bû. Tê zanîn Altınmeşe bi sedan stran û awazên kurdî werdigerîne tirkî û bi versiyona tirkî bi kurdan dide hezkirin.
Xelata Hunermendiya Dûgelê.
Ew di sala 1998an de bi xelata herî mezin ya dewleta tirk bo hunermendan, xelata Hunermendiya Dûgelê werdigire û xizmetên wî yên bêhempa bo asîmîlasyona kurdan bibersîv dike.
Mehdî Zana (jdb. 1940 li Farqîna Diyarbekirê) siyasetmedarekî kurd e.
Di sala 1963î de dibe endamê TİP (Partiya Karkerên Tirkiyeyê) û him têkoşîna çînên bindest, him jî ya gelê kurd dide. Di sala 1978î de wekî endamekê serbixwe tevlî hilbijartinên şaredariya Amedê dibe û biserdikeve. Heya rûdana destdayîna artêşa tirk a desthilatdariyê di sala 1980î serokatiya şaredariya Amedê dike. Di cûntaya 1980î de tê girtin û zîndanîkirin. Ew zêdetirî 16 salan li zîndanê de dimîne. Di pêvajoya reş a Zîndana Amedê de ew jî li wir e û rastî hemî êşkenceyên hovane û barbarî tê.
Piştî derketina wî ya ji zîndanê derdikeve derveyî welêt û çû Ewropayê. Li ser daxwaza Tirkiyeyê Swêd û Almanya serîlêdana wî ya penaberiyê napejirînin û ew li ser xebatên parêzeran li Fransayê mafê penaberiyê werdigire. Heya sala 2004î li menfîtiyê dimîne. Vegerî Amedê lê carek din ceza lê birin. Mecbûr ma careke din bi paş ve vegerî Swêdê. Ew niha li Swêdê ye.
Mehdî Zana bi Leyla Zana re zewiciye û bavê du zarokan e.
Zana, Mehdî
Fehmiyê Bîlal (jdb. 1887 li Licê- m. 1967 li Amed) ji Amedê ye û di serhildana Şêx Seîd de wekî sekreter cihgirtiye. Nivîskar, siyasetmedar û têkoşerekî navdar ê Kurd e. Bi navê Fehmiyê Licî jî tê naskirin. Hêj di temenciwaniya xwe de helbestan dinivîsîne û tevlî têkoşîna azadiya Kurdistanê dibe.
Piştî têkçûna serhildanê derbazî binxetê dibe. Di avakirina Xoybûnê de roleke mezin dileyîze. Ji ber ku fransî dizanibû, têkiliya tevgerên Kurd bi Ewropa re hêsantir dikir. Berhemên LaFontaine werdigerand û bi xwe jî helbest dinivîsand. Mixabin pirraniya wan kete destê dewleta Tirk û hatin tunekirin. Herwekî arşîva Şêx Seîd jî.
Li ser derxistina efûyê ya dûgela Tirk û ji ber hinde nakokiyên di navbera damezrênerên Xoybûnê, biryar digire û vedigere Bakurê Kurdistanê. Dûgela Tirk li ser soza xwe nasekine û wî digirin. Wî sirgûnê bajarê Ispartayê dikin. Li wir tendurustiya wî bi giran dijwar dibe û dewleta Tirk cezayê wî sist dike, vedigere Bakurê Kurdistanê. Li Darahênê, Xinûs û Amedê di nava xizaniyê de dijî û jiyana xwe ji destdide.
Hêştir, wiştir an huştir ("Camelus"), cinsek e guhandar e ji koma "Artiodactyla", ji famîleya hêştiran ku çend ajal wek hêştiran xuya dikin wek alpaka, vîkunya, lama û guanako ji famîleya hêştiran.
Şayes û belavbûn.
Du cureyên hêştiran hene ku yê yekem bi qopikekî tenê wekî hêştira erebî û duwem ku bi du qopikan wekî hêştira bextarî ku her du cûre ji van hêştiran li peydayên Asya û Rojhilata Afrîkayê dijîn.
Temenê navîn ya hêştiran derdor 50-60 sal e. Hêştir tîbûn û birçîbûnê demek dirêj dimînin.
Ekrem Cemîl Paşa (z. 22ê sibatê 1891 li parêzgeha Amedê - m. 31ê kanûna paşîn 1974 li Şamê) yek ji rewşenbîr û têkoşerên kurd e. Mirovekî arîstokrat bû.
Neviyê desthilatdarê kurd ê Amedê Ehmed Cemîl Paşa û kurê Qasim Begê Amedî bû. Di zaroktiya xwe de di nav derfetên dewlemend de perwerde didît. Ji aliyê malbata wî bo xwendina zanîngehê tê şandin bajarê Stenbolê. Li wir bi rewşenbîr û têkoşerên kurd ên hemandemî re hevnasînan lidardixe û bi piştgiriya Xelîl Xeyalî Begê Motkî dikeve Komeleya Xwendavanên Kurd (Kürd Talebe Cemiyeti) û di derxistina kovara Hêvî de cihdigire.
Ekrem Cemîl Paşa bi tevî kurmamên (pismam, kurmam, kurap) xwe bi perwerdehiya endazyariyê diçin bajarê Lozana Swîsreyê. Ew li wir jî wekî malbat xebatên Kurdewariyê dike. Bi derketina Şerê cîhanê yê yekem fikreke nû bi wan re rûdide. Împeratoriya Osmanî sedî sed têk diçû û heger kurd xwe birêxistin bikirana, wê hin destkeftiyên wan jî hebana. Ango ji bo sûdwergirtin ji şer, vedigere Stenbolê û tevlî şer dibe. Osmanî û tirk sozê didin wê heger serkeftin hebe, wê mafên kurdan jî bê naskirin.
Ekrem Cemîl Paşa di nava refên osmaniyan de di şer de.
Li ser soza osmaniyan ew piştî perwerdeyeke demkurt a leşkerî di eniyên Çanakkale, Mûş û Erzîromê de şer dike. Di heman demê de Mustafa Kemal Atatürk jî li Kurdistanê ye û li alîkariya kurdan digere. Atatürk li qonaxa Cemîl Paşayan li Amedê destê serokên kurd radimîse û serkeftinê tenê bi destên kurdan dizane. Ekrem Cemîl Paşa bi awayeke tarî tê birîndarkirin. Kurd şika Atatürk dikin lê ew bêsûcbûna xwe bilêv dike û Kurda îkna dike. Ekrem Cemîl Paşa wekî alîkarê xwe yê sereke destnîşan dike û bi nivîskî hin peymanan bi wî re mordike. Lê bi qasî demekê şûnde li Rûsyayê şoreşek rû dide û eniya rojhilatê êdî bêwate dibe. Atatürk dixwaze kurdan di eniyên ereban da bikar bîne û hin sozên nû dide kurdan. Kurd van bi van sozan jî diaxipin û gorî hêza xwe tevlî eniyên ereban dibin. Lê ereb biser dikevin û têk diçin.
Ekrem Cemîl Paşa gorî sozên Atatürk di birêxistinkirina Kurdistanê de.
Li Amedê şaxa Komeleya Kurdistanê (Kürdistan Cemiyeti) vedike û dest bi avakirina sazûmaniya hevpar a dewleta kurdan dike. Bi navê Gazî (Bang) rojnameyeke kurdî tê weşandin. Lê Atatürk êdî hêdî hêdî rûyê xwe yî rastegîn nîşan dide û dest bi çivan dike. Atatürk hin kurdên alîkarê wî ne peywirdar dike ku Ekrem Cemîl Paşa, Kamûran Bedirxan û Celadet Bedirxan bikujîn û kiryarê jî têxin stûyê hin malbatên ermeniyan. Gelek çalakiyên kuştinê vala derdikeve û kurd êdî hişyar dibin û hizra xwe ji Atatürk dikin.
Ekrem Cemîl Paşa mecbûr dimîne ku sala 1921ê de Amedê biterikîne û avakirina sazûmaniya dewleta kurd bi paşve bihêle. Bi navê Evdilkerîm Axa kesekî ji eşîra Heverkî bi 50 zêrî wî dîl digire û teslîmê tirkan dike. Sal 1921 e. Salekê li Enqereyê di zîndanê de dimîne û li ser nerazîbûnên mezin ên kurdan tê berdan lê cezayê mecbûrmayîna li Enqereyê lê tê birîn. Ew dîsa xwe bi dizî digihîne Kurdistanê. Bi destpêka serhildana Şêx Seîd re tevlî serhildanê dibe. Lê Atatürk bi fermaneke bilez hêj di destpêka serhildanê de wî û endamên malbata wî dide girtin. Bêî dadgeh bi 10 salan tê cezakirin. Li girtîgeha Kastamonuyê de 3 sal dimîne û bi ruşveteke mezin xwe dide berdan. Tê gotin ku ew ji Atatürk re balafirekê dikirin û li ser vê ruşveta mezin tê berdan. Hin dokûmentên fermî yên dewleta tirk jî viya sererast dikin. Atatürk bi xwe jî xelatekê artêşa esmanî dide wî û spasdariya xwe bi nivîskî pêşwazî dike. Ev dokûment hêj jî hene.
Di 29ê adarê 1929an de li ser pêkutî û casûsên Atatürk mecbûr dimîne direve Sûriyê. Li wir tevlî hemî karên kurdewariyê dibe. Surî di bin desthilatiya fransiyan de ye û fransî dixwazin kurdan bo berjewendiyên xwe li dijî ereban bikar bînin. Ev yeka han ji aliyê rewşenbîrên kurdan re nayê pejirandin. Fransî Ekrem Cemîl Paşa dişînin sirgûnê. Heft sal di sirgûnê de dimîne. Li gundê Talîkê erdê ku kirîbû şên û abad dike. Traktor û makineyên çandiniyê bikar tîne û raveyî kurdan dike. Zarokên kurdan fêrî xwandin û nivîsandinê dike. Li ser daxwaza tirkan dewleta sûrî dest dide ser erd û dewlemendiyên wî.
Ew êdî xizan û nexweş dikeve. Li Şamê di rewşeke kambax de jiyana xwe jidest dide.
Weşanên Evra (bi almanî: EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin) Di navbera salên 2003-2007an de, li Berlînê pirtûkên kurdî, tirkî û almanî diweşandin û ji zimanên din jî, gelek berhemên hêja li zimanê kurdî wergerandin. Wekî din, hinek nivîskar û wergerên kurd jî, di vê weşanxaneyê de ji bo wergerandina pirtûkan û nivîsandina bi awayê rast û edebî, ji aliyê mamosta Zeynel Abidîn Han û hevalên wî yên momosta ve hatin perwerde kirin. Hinek nivîskarên kurd jî, cara pêşîn bi saya vê weşanxaneyê derfet dîtin ku berhemên xwe bidin weşandin û bigihînin ber destê xwendekaran. Lê paşê, ji ber hinek sebebên aborî û taybet, Weşanxaneya Evra, di dawiya sala 2007an de, hat girtin. Xwediyê weşanxaneyê werger, nivîskar û helbestvanê kurd birêz Zeynel Abidîn Han bû.
Pirtûkên Evra.
Memê Zirav 1 – Yaşar Kemal
Binefşên Tariyê Çapa 2. – Zeynel Abidîn
Girava Stêrkên Vemirî – Çapa 2. – Zeynel Abidîn
Viyan – Çapa 2. – Newroz Saitpour, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-00-9
Bigrî Heval – Zeynel Abidîn, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2007 ISBN 3-937716-44-0
Pîr Sûltan Evdal – Pîr Sûltan Evdal
Min ji bêriya te paywend kevin kirin – Ahmed Arif, (wergera kurdî), (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin) 2003 ISBN 3-937716-02-5
Panzer radibin ser me – Enver Gökçe, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-01-7
Dûr û bê Qesem – Zeynel Abidîn, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-07-6
Gulbıjêrek ji helbesten wergeri, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-10-6
Tabloyek ji dîmenê welatê min – Ahmed Balayî, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2005 ISBN 3-937716-16-5
Çêroka Neynûkên Şikestî – Hemen Kurdaxî
Destana Bindestiyê – Dr. Gundî, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-40-8
Kîne em, Cîgerxwîn, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-32-7
Destan û Helbestên Koçgiriyan (wergera kurdî) – Ali Kendav, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2005 ISBN 3-937716-25-4
Rexê din yê Xabûrî – Zeki Silevani, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-20-3
Elodîn – Îsayê Hesê, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-23-8
Xweparêziya Sokratesî – Platon, (wergera kurdî), Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-22-X
Felsefe, Cînayet, Leşkerî û Wêje – Ahmet Altan, (wergera kurdî), Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-29-7
Êsê û Bilodo – Keça Kurd
Cîgerxwîn ê Çîroknivîs – H. Omer
Helbestvan û Nivîsevan Osman Sebrî – H. Omer
Dîroka Partî li Sûryê – M. Mela Ehmed, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-21-1
Zayenda Nêr û Mê – Keça Kurd
Bircên Bêdengiyê – Faysal Dağlı, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2005 ISBN 3-937716-23-8
Yüreğimin Susturulmuş Mabedi – Şiir – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-09-2
Seni kalbimde yanmaya çağırıyorum- Şiir – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-37-8
Bir sevgi bin yara- Şiir – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-33-5
Kaplan ve Gül Divanı- Şiir – Hüseyin Kaytan
Dersim Destanı- Şiir – Ali Haydar Cilasun
Hüznün Maviye Akar – Roman – Zeynel Abidin
Yüreğimi Umutsuzların Uçurumuna Attım – Roman – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-28-2
Oyunlar Hayaller– Roman – Sedat Eroğlu
Adam Gibi – Roman – Cindi Onur
İnsan Doğanın Aç Onurudur – Felsefe – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-00-9
Kürdistanlı Yahudiler – İnceleme – İsmet Siverekli
MHP, Dış Örgüt İ– İnceleme – İsmet Siverekli
Qod: Deşifre – Belge – Sipan Mete
Esterin Çocukları, İsmet Siverekli, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-14-9
Diyarbekir’de İşkence – Anı/Belge – Şerafettin Kaya, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-34-3
Tersinden Kemalizm, İsmail Beşikçi, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2005 ISBN 3-937716-14-9
Mädels – Kinderliteratur- Evra Zozan Han
Meine Verlorene Wahrheit – Roman – Zeynel Abidîn
Ich warf mein Herz – Roman- Zeynel Abidîn
Der Mensch ist die hungrige Ehre der Natur
Sie wollte dir DDR retten – Roman- F.B. Krauße
Verlorene Sterne – Roman- S. Bamdad
Der Aufstand des Scheıch Bedreddin -Philosophie- Mesud Keskin
Der Mensch ist die hungrige der Natur -Philosophie- Zeynel Abidîn
Saddams tödliche Diplomaten –Politik- M. Böker – G.Sayan
Ein Staat ohne Anerkennung -Wissenschaft- Dr. Nurî Salim
The Kurds over the History (English) –Wissenschaft- Heval S. Mîro
-Kovara Xwenas, Hejmara 6. Berlîn 2016, ISBN 978-3-981668-67-4
Boise paytexte federedewleta DYAyê Idaho ye.
Navê wê bi zimanê Fransî ye û wateya wê "daristan" e. Ango "Bajarê di nav daristanê de". Gorî hejmartinên sala 2004'î hejmara niştecihan 190.122 ye.
Rewşa aboriyê.
Boise navenda karsazên elektronîkê, şaxa teknolojiya mîkronê ye. Herwiha navenda Supermarketên Albertson û WinCo Foods li wir in. Radeya bêkariyê li dora 5 % e.
Asta perwerdeyê.
Boise bajarê zanîngehan e. Di Zanîngeha Dewletê ya Boise de li dora 18.000 xwendevan perwerde dibin. Radeya werzişê jî ji her aliyê ve bipêşketî ye.
Gun (bi înglîzî: "testis") cotek endamên zaûzê yê nêran e, sperm û hin hormonên nêrê di gunan de tên çêkirin.
Di laşê korpeleyê bi temenê 43 heta 50 rojî de gun peyda dibin. Herwisa di heman demê de spermeborrîk (bi înglîzî: "seminiferous tubules") jî di nav gunan de diperisin. Sperm di spermeborrîkan de dirist dibin. Di temenê 9 heta 10 heftan de di gunan de xaneyên Leydig (bi inglîzî: "Leydig cells") dest bi berhemkirina hormona testosteron dikin. Xaneyên Leydig di bestereşaneya navbera spermeborrîkan de cih digirin. Derdana testosteron, di laşê korpeleyê de çêbûna çûk (penîs) û tûrikê gun rêk dixe.Gunên korpeleyê di zikekelênê de diperisin, du meh berê zayinê herdu gun ber bi jêr ve dilivin û dikevin nav tûrikê gun. Tûrikê gûn, ji kîsekek bi çerm dapoşî pêk tê û ji berranê ber bi derve daliqandî ye. Erkê serekî yê tûrikê gun hênikkirina sperman e. Pileya germiya gunan ji pileya germiya zikekelênê bi qasî sê pile kêmtir e. Rûyê navî yê tûrikê gun bi lûsemasûlkeyan dapoşrav e, ango derdora herdu gunan de çînek lûsemasûlke heye. Masûlkeyên tûrikê gun, ji bo rêkxistina germahiya gunan, bi girjbûn û xavbûnê gunan ji laş dûr dixin an jî ber bi laş ve dikişînin. Heke hawirdor sar be, masûlkeyên tûrikê girj dibin, tûrikê gun diqurmiçe û teng dibe, gun ber bi laş ve tên kişandin. Bi vî awayê gun germahiya laş dimijîne û xwe ji sermayê diparêze. Heke germahiya gunan ji pileya asayî bilindtir be, ango hawirdora gunan germ be, vê gavê masûlkeyên tûrikê gun xav dibin, tûrik fire debe, gun ber bi jêr ve tên daliqandin û ji laş dûr dikevin. Bi vî awayê germahiya gunan belavî hawirdorê dibe û dadikeve asta pileya asayî.
Pêkhateya gun.
496x496px
Gun bi şeweyê helkeyî ne. Dirêjiya her gunek bi qasî 4.5 cm, firehiya wî 2.5 cm û stûriya wî jî bi qasî 3 cm e.Gun ji du beşên serekî pêk tê; spermeborrîk û xaneyên Leydig. Xaneyên Leydig di navbereşaneyê de cih digire, navbereşane (bi înglîzî: "interstitial tissue") torek bestereşaneyê ye. Navbereşane li gel xaneyên Leydig, gellek mûlûleyên xwînê û mûlûleyên lîmfê jî lixwe digire. Hormonên di xaneyên Leydig de tên berhemkirin, bi navbeynkariya mûlûleyên xwînê belavî laş dibin. %90ê giraniya gunan ji spermeborrîkan pêk tê.
Gun bi sê çînên serekî dapoşî ne;
Çîna vajînalî.
Çîna vajînalî (bi latînî: "tunica vaginalis") çîna derveyî ya gunan e û ji du perdeyan pek tê. Perdeya derve bi rûyê navî yê tûrikê gun ve, perdeya navî jî bi çîna sipîkê ve girêdayî ye. Bi vî awayê livîna gunan di nav tûrikê de hêsantir dibe.
Çîna sipîk.
Çîna sipîk (bi latînî: "tunica albuginea") di bin çîna vajînalî, li derdora gunan de cih digire. Çîna sipîk ber bi nav gunan de dirêj dibe, bi navbeynkariya navbiran, gunan dabeşê pilokan (bi înglîzî: "lobules") dike. Di gunek de bi qasî 200-300 pilok heye. Di nav pilokan de spermeborrîkên bi hev pêçayî cih digirin. Di navbera spermaborîkan de xaneyên Leydig, hormona testosteron berhem dikin û der didin. spermeborrîkên gunê, li aliyê jorê gun de kom dibin û borîkeyek 6 metreyî ya li ser hev pêçayî peyda dikin. Ev pêkhate wekî aloze (bi înglîzî: "epididymis") tê navkin.
Çîna lûledar.
Çîna lûledar (bi latînî: "tunica vasculosa"), çîna navî ya gunan e, ji bestereşane û tora lûleyên xwînê pêk tê.
Erkê gun.
Du erkên serekî yên gunan heye; berhemkirina sperm û berhemkirin û derderdana hormona testosteron. Ji ber derdana sperm û hormon, gun wekî rijênê zaûzê tê navkirin. Çalakiya gunan bi hankirina du hormonên hîpofîzê; hormona FSH û hormona LH ve dest pê dike. Ev herdu hormon li gor bandora wan a li ser laşê mêyan hatine navkirin, lê pêkhateya wan a kîmyayî di laşê nêran de jî heman e. FSH wekî ‘’hormona handerê çikildanê ‘’, LH jî wekî ‘’hormona handerê tenê zer’’ tê navkirin. Hormona handerê çikildanê (FSH) di spermeborrîkeyan de çêkirina sperman han dike. Ji temenê pêgihîştinê heta mirinê, di gunan de her roj bi sedan milyon sperm tên çêkirin. Li gel FSH, hormona testosteron jî bondor li ser geşbûn û dabeşbûna xaneyên bineretî yên sperm dike.Bi gelemperî, heta temenê pêgihîştinê, asta rejeya testosteron di laş de nizm e. Di temenê 10-13 salî de ji ber hankirina hormonên FSH û Lhê rêjeya testosterona nav xwînê bilind dibe. Testosteron dibe sedema hin guherînan di laşê nêran de. Girbûna çûk (penîs) û gunan rû dide. Rî, simbêl, mûyên li sing, zik, mil û çîpên xortan hê pirtir diguherin û dibin mûyên mayînde. Li binçeng û derdora endamê zayendê de mû derdikeve. Dengê nêran berz û qalind dibe, qebareya peykeremasûlkeyên laş zêde dibe bi vî awayê bejnûbala nêran diguhere bo şêweyê xwe yê asayî.
3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de romaneke Jan Dost e. Pirtûk ji aliyê Weşanên Avesta ve hatiye weşandin.
Di vê romanê de, ya ku bi munasebeta 82 saliya serhildana Şêx Seîd sala 1925 an hatiye weşandin, romannivîsê Kurd Jan Dost şopa romana xwe ya yekem Mijabad diajo û bi wî zimanê xwe yê helbestî dîsa tevna serpêhatî û bûyer û qederên lehengên xwe dirêse. Ew bi tevayî li ser kêlîka berî bidarvekirina Şêx Seîdê kal e û dema berî şoreş dest pê bike û bûyerên ku di nava şoreşê de qewimîbûn e. Roman ji 214 rûpelan pêk tê û li ser çend beşên sereke (ku nivîskar navê wan kiriye Gav û navê romanê bi xwe jî ji wir tê) tê par vekirin.
1959.ji dayik bûna gerêt bêyl lîstikvana fûtbalê a rêala madrîdê
Dover bajarekî li parêzgeha Kent County li federedewleta DYAyê Delaware, bi gelheya xwe ya 33.100 kesî (2004) navenda parêzgehê û paytexta Delaware ye. Erdê bajêr 58,8 km² ye. Li navenda axa Delaware dikeve û nêzîkî 140 km ji Fîladelfiya û Washington, D.C. dûr e.
Ji aliyê William Penn ve di sala 1683'ê de hatiye avakirin.
Li bajêr Zanîngeha Dewletê ya Delaware heye. Dîsa li wir şaxên Zanîngeha Delaware jî hene.
Alaya Elmanyayê ji rengên sor, zer û reş pêk tê. Alaya dewletê jî heman e, tenê li ser nîşaneya teyrebazê heye.
Rengên alayê bi benda 22emîn destûra bingehîn hatine kivşekirin û parastin. Ev bend di 23ê gulana 1949an de hatiye pejirandin. Dîsa di 7ê hezîrana 1950an de jî hatiye piştrastkirin û ravekirin. Ev rengana di sedsala 19em de bo yekîtiya elmanan dihatin bikaranîn.
Elmanya
Armaya Almanyayê an jî nîşanka Almanyayê teyrebaz e ku bingeha xwe ji dîrok û efsaneyên germanan digire. Arma di alayên curbecur ên Almanyayê de wekî sîmbola dûgela federal tê bikaranîn.
Di serdema navîn di sala 1410'ê de bi navê "Teyrêbazê reş ê zêrîn" hatiye bikaranîn. Wê demê sîmbola keyaniya pîroz a neteweya alman a Împeratoriya Romê bû.
Ji 1410 heya 1806 teyrebaz bi du seriyan dihate nîşandan lê îro tenê yek serî ye.
Das Lied der Deutschen "(Sirûda neteweyî ya Almanyayê)" ji helbestekî xwe August Heinrich Hoffmann von Fallersleben di 26ê tebaxê 1841ê de li girava Helgoland ji awazeka Joseph Haydn çêkiriye.
Sirûd cara pêşîn di 5ê çiriya pêşîn 1841ê de li Hamburg hatiye qîrîn (stirîn). Melodiya wê ji Joseph Haydn e, wî di sala 1797ê de bo Şerê Napolyon çêkiribû.
Sirûd sala 1922ê de bû ya Keyaniya Alman. Di dema Nazî de bi guhartin hatiye qîrîn. Bi dawiya Şerê cîhanê yê II. ve û bi damezrandina Almanya Federal ve wekî versiyona niha hat bikaranîn. Bi tevlîbûna DDRê ve herwekî li rojhilatê welêt jî bu fermî.
Testosteron hormonek zaûzê ya nêran e,herî zêde di gunan de tê berhemkirin.
Hormona testosteron madeyek steroîd e. Steroîd corek çewerî ye. Zincîra karbonên steroîdan ji çar xelekên bi hev re girêdayî pêk tê, sê xelek şeşgoşeyî, xelekek jî pênc goşeyî ye.
Testosteron di xaneyên Leydig de tê berhemkirin. Xaneyên Leydig, xaneyên navber in di navbera spermeborrîkan de. Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de % 20ê giraniya gunan ji xaneyên Leydig pêk tê. Di laşê dergûşên nûbûyî de bi qasî çend mehan hejmara xaneyên Leydig zêdeye, di heman demê de di laşê dergûşê de derdana testosteron jî zêde ye. Di temenê zaroktiyê de di gunan de hema bêje qet ji xaneyên leydig namîne û ji gunan derdana testosteron jî radiweste. Di destpêka temenê pêgihîştinê de hejmara xaneyên leydig û derdana hormona testosteronê zêde dibe, ev rewş dibe sedema peydabûna taybetiyên zayendî yên duyem û destpêkirina çêkirina sperman. Di dema perisîna korpeleyê de di laşê korpeleya nêr de berhemkirina testosteron girîng e bo çêbûna endamên zaûzê yê nêrê.
Bandora testosteron di temenê korpeleyî de.
Di laşê korpeleyê 9-10 hefteyî de xaneyên leydig dest bi berhemkirin û derdana hormona testosteronê dikin. Di laşê korpeleyê (bi înglîzî: "fetus") de du erkên serekî yê hormona testosteronê heye;
1. Cudahiya zayendî, çêbûn û perisîna endamên zaûzê di korpeleyê de.
Bi derdana testosteron, hin şaneyên korpeleyê diguherin bo çêbûna çûk û tûrikê gun. Heke testosteron neyê derdan şaneyên korpeleyê diguherin bo endamên zaûzê yên mêyê. Herwisa ji bo perisîna rijênê prostat, çikildanên tovavê jî pêdivî bi hormona testosteronê heye.
2. Ji zikekelênê ber bi tûrikê gun ve daketina gunan.
Gunên korpeleyê di zikekelênê de diperisin, du meh berê zayinê herdu gun ber bi jêr ve dilivin û dikevin nav tûrikê gun. Tûrikê gun, ji kîsekek bi çerm dapoşî pêk tê û ji berranê ber bi derve daliqandî ye. Erkê serekê yê tûrikê gun hênikkirina sperman e.
Bandora testosteron di temenê pêgihîştî de.
Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de du erkên testosteronê heye;
Bandora li ser endamên zaûzê.
Testosteron qebareya çûk, gun û tûrikê gunan zêde dike. Ji destpêka temenê pêgihîştinê (10-14 salî) heta temenê 20 saliyê, çûk û gûn gir dibin. Herwisa ji bo berhemanîna sperman jî pêdivî bi testosteronê heye.
Bandora li ser peydabûna taybetiyên zayendî yên duyem.
Di laşê nêran de çûk û gun, di laşê mêyan de zê û hêkdank taybetiyên zayendî yên yekem in.
Taybetiyên reftarî (bi înglîzî: "behavioral") û fîzîkî yên ko nêran ji mêyan cuda dikin jî wekî taybetiyên zayendî yên duyem(bi înglîzî: "secondary sexual characters") tên navkirin. Taybetiyên zayendî yên duyem ên nêran bi bandora hormona testosteronê, di dema temenê pêgihîştinê (bi înglîzî: "puberty") peyda dibin. Testosteron xaneyên armanc de çêbûna proteînan han dike, bi çêbûna proteînan jî di laşê nêran de guherîn rû dide. Ev rewş dibe sedema peydabûna taybetiyên zayendî yên duyem.
Ji ber bandora testosteronê ya li ser çêbûna proteînan, giraniya masûlkeyên nêran %50 zêdetir dibe. Testosteron leza guhêztina asîdên amînê bo xaneyên masûlkeyan bilintir dike. Di nav masûlkexaneyan de proteîn tê çêkirin û embarkirin, bi vî awayê qebareya masûlkeyan zêde dibe. Herwisa testosteron hilweşîna proteînan jî kêmtir dike.
Testosteron bandor li ser hestiyan jî dike. Bi bandora testosteronê, di hestî de hê pirtir proteîn tê berhemkirin û hê pirtir kalsiyum tê embarkirin bi vî awayê di laşê nêran de stûriya hestiyan zêdetir dibe.
Hormona testosteronê stûriya çerm zêde dike. Ji ber ko hê pirtir proteîn di çermê wan de hatiye embarkirin, çermê nerê mirovan ji yê mêyê mirovan stûrtir e. Herwisa testosteron derdana rijênên çewrî yên çerm zêde dike.
Di temenê zaroktiyê de mûyên laşê kur û keçan bê reng e, mîna hirî nerm e, zirav û kin e. Bi destpêka temenê pêgihîştinê, ji ber hormona testosteronê, mûyê laşê xortan diguhere, mû dirêj dibe, melanîn û stûriya mû zêde dibe, mû dibin mûyên mayînde. Bi taybetî rî, simbêl, mûyên li sing, mûyên binçeng û rûv, mûyên zik, mil û çîpên xortan hê pirtir diguherin û dibin mûyên mayînde. Di laşê keçan de mêjera testosteronê pir hindik e, loma ji xeynî mûyên binçeng û rêv bi gelemperî, mûyê laşê wan lawaz dimîne.
Bi bandora testosteronê; masûlkeyên qirrikê gir dibin, firehî û dirêjiya qirrikê zêde dibe, dengejê stûr dibin bi vî awayê dengê zirav ê zaroktiyê diguhere bo dengê stûr.
Di salên destpêka temenê pêgihîştinê de rêjeya metabolî ya bingehîn (bi înglîzî: "basal metabolic rate"), bi bandora testosteronê bi qasî %5 heta %10 zêde dibe. Ev zêdebûn ji ber çêbûna proteînan rû dide.
Testosteron bandor li ser xwîn û xaneyên xwînê jî dike. Ji ber handera testosteronê hejmara xirokên sor di temenê pêgihîştinê de gellek zêde dibine, di heman demê de plazmaya xwînê jî zêde dibe bi vî awayê qebareya xwîna nêran ji ya mêyan zêdetir dibe.
Di laşê nêran de rêjeya testosteronê, di temenê 20an de di asta herî bilind de ye. Piştê temenê 30yan, her sal rêjeya testosteronê qasî %1 kêm dibe. Li gel nêran, di laşê mêyan de jî hinek ji hormona testosteron tê berhemkirin. Rijênê adrenal û hêkdankên mêyan hinek testosteron berhem dikin. Testosterona di laşê mêyan de, dibe sedema xurtbûna mûyên rêv û binçeng. Herwisa testosterona mêyan dibe sedema peydabûna hestê zaûzêkirinê (lîbîdo).
Rekxistina hormona testosteron di laş de.
Di laşê mirov de berhemkirina sperm û rêjeya testosteron bi rêka paşragihandina neyînî tê rêkxistin
Ji destpêka temenê pêgihîştênê heta dawiya jiyanê, di laşê nêran de ji hîpotalamusê hormonên derpirandin tê derdan. Yek ji van hormonên derpirandinê, wekî hormona derpirandin a rijênên zaûzê (bi înglîzî: "gonadotropin- releasing hormone",(GnRH)) tê navkirin. GnRH bi navbeynkariya xwînê digihîjê hîpofîzê. Ji ber bandora GnRH, ji pila pêş a hîpofîzê, hormona handerê çikildanê (FSH) û hormona handerê tenê zer (LH) tê derdan. LH di gunan de xaneyên Leydig han dike bo berhemkirin û derdana androjenan. Andorojen navê gelemperî ye bo koma hormonên zaûzê yên nêran. Ango androjen li ser girbûn û perisîna koendama zaûzê ya nêran banor dikin. Testosteron androjena herî zêde û ya çalak e di laşê nêran de. Xaneyên leydig rojê bi qasî 6 heta 7 mg testosteron berhem dikin, bi vî awayê koendama zaûzê ya nêrê erkê xwe birêkûpêk cih tîne. Piraniya androjenan di gunan de tên berhemkirin, lê hinek ji di tûkila rijênê adrenal de tên berhemkirin. Bi bandora LHê di laş de asta rêjeya testosteron bilind dibe. Testosteron girbûn û xurtbûna koendama zaûzê ya nêrê dabîn dike, herwîsa çêbûna taybetiyên zayendî yên duyem jî han dike.
FSH bi hevkariya testosteronê, di spermeborrîkan de xaneyên Sertolî han dike ji bo çêbûna sperman. Bi bandora FSH, ji xaneyên Sertolî, hormonek tê derdan, ev hormon wekî hormona inhîbîn tê navkirin. Înhîbîn bandor li ser hîpofîzê dike û derdana FSH ê dide rawestandin. Bi vî awayê derdana testosteron jî tê kêmkirin.
Di laşê mirov de berhemkirina sperm û rêjeya testosteron bi rêka paşragihandina neyînî (bi înglîzî: "negative feedback") tê rêkxistin.
Dema di xwînê de asta xestiya testosteronê nizim be, ev rewş hîpotalamuse han dike bo derdana hormona derpirandinê. Lê heke di xwînê de xestiya testosteron ji asta asayî bilintir bibe, testosteron derdana GnRHê dide sekinandin. Bi rawestîna derdana GnRH, îcar ji hîpofîzê derdana LH û FSH tê sekinandin. Testosteron dikare derdana hîpofîzê bi tena serê xwe jî rawestîne. Hormona inhibin jî derdana FSHê kêm dike. Bi rêka paşargihandina neyînî, di xwînê de xestiya asayî ya FSH û LH tê rêkxistin, bi vî awayê hevsengiya navekî (bi latînî: "homeostasis") tê dabînkirin.
Kortareş yan jî Kortireş, yek ji şeş gom (zom)ên gundê Kupikê Dêrsimê ye. Kortireş navê xwe ji çala ku têde hatiye ava kirin werdigire. Ji ber ku ji derdora Kortireş yan jî Kortareşê wekî "Kort" tê binav kirin. "KORT-A-REŞ" yan jî "KORT-Î-REŞ" her du jî heman manê didin.
Du êhtîmal va nava afirandin e. Yêkemîn îhîtmal ev e ku herd yan jî bi gotineke din axa vir sindorê navbera axa spî û reş de ye û axa kortê jî ji ber ku reş e dibe ku ji vir wergirti ye.
Ihtîmala duyemîn jî, qasê ku pîr û kalên gund bexs kirin e, kelem yan jî daristana vê herêmê ew qas xût ê bê ser û ber bûye ezman xuya ne kiriye. Di nava vî kelemî de hemû sewal (heywan)ên kovî hebune û nava daristanê ji ber ku tavê nabîne ji daran reş û tariye. Ji ber vê sedemê jî jêre gotine Korta reş.
Cihê Vê gomê, li bin rêya Kûpik-Moxindî yan jî Kûpik-Şowagê de ye. yanê KOrtireş, li vê derê hatiye ava kirin. Li Rojhilatê Kortîreşê Mezela Spî û her wiha gundê Şowagê, li Rojava-Zimagê Gundê Lodekan, li başûr Tat û Heyderbawa li bakur jî çiyayê Cûrnikan Gaza gund çih digirin.
Kortîreş, Li cîyekî gelek xweş hatiye ava kirin. Runiştvanê vê gomê tevahî ji ezbeta Seynûriyan'in. Ezbeta seynûriyan jî yêk ji wan ezbetên Bamasûrî ye. Rûniştvanên Kortîreşê, wekî Mala Sey Bêpîr (Bapîr), Mala Sey Mistefê, Mala Sey Riza Û Mala Delusên in. Lê di salên 40î-50 yan de hin malan ji ber sedemên cûr bicûr bar kirin e û berê xwe dane welatê dûr.
Kî ji wan wekî pîr li nava elewiyên Varto, Erzirom-Têrcan, Erzingan yan jî Sêwazê ku bicîh dibin têkiliya xwe dîsa jî heta salên dawî jî didomînin. Lê hatina dibistanê gund, zêdebûna şêniya gund, destpêkirina memûriyeta xort û ciwanên gund, bayê şoreşgerî û hwd gund kir wargeha terikandinê.
Kortireşê jî, ji van sedeman par(Hês)a xwe, bi zêdeyî wergirt û gelek zêde koç da.
Piştî Derba Leşkeri ya 12ê Îlonê ya 1980 ê gom, ketê pêvajoya mirin ê. beşek jî Seynûriyan jî nava gund de ciwar bûne. Mala Seyîd, Mala Nesîmî, Mala Elikê (Hamedê Elikê) Mala Seyheyder yan jî bi gotineke din Mala Bako ne. Taybetiyeke Ezbeta Seynuriyan jî ew e ku bervajî Ezbeta Seydawasan li gundê Qurqurikê kesê wan tune; lê meri(v)yên wan jî li Mezrê ku girêdayî gundê Seyîdan ê cîwar bûne. hejmara wan ji yên li Kupikê zêdetir e. Hin malan ji van him Kupik û him jî Mezre Wekî Havînge û Sarînge bikar anîne.
Li gorî zanînê Kortîreşî li gelek başarên Tirkiyê belav bûne. Xarpit, Meletî, Edene, Bursa, Enqere, Stenbol û hin deverên din ji van bajaran in. Her wiha hinek ji wan jî bi awayekî belvê derveyî welêt bûne. Li Elmanya,Hollanda, Belçîka û hwd bicîh bûn e.
Kortireşiyan di salên dawîde gelek însanên xwende derxistin. Ji wan piranî hînkar, mamost endazyar derxıstın e.
Dawalî (), gûndêkî navça Mêzgira Dêrsim ê û girêdayî nahiya Moxindî ye. Dawalî, li bin Zimagê Lodekan li ser gir (tapekî di nava du newalan de hatiye ava kirin. Li bakurê Dawalî Lodek û Kûpik; li rojhilatê Gund deşta Sûlav ê, li başûr Goma Çet ê û li rojava jî Bilan Goma Civarikê û Şîlk dorpêç dikin. Her çiqas li ser tap (gir)ekî ava bûye jî ji hemê derdora -xêr ji Çetê- niztir e. yanê bi gotineke din di kurahiya vê herêmê de ye,
Populasyon, yanê şêniya gûnd ji xeynî yek malakê tevahî ji Eşîra Şadî ne. Dawalî li herêmê ji berê ve bi aşê xwe menşûr e. Li ser her dû newalan (Qemlaxan, newala Şîlkê yan jî ava çavîyê) navbera çar yan jî pênc aş hatine saz kirin.
Aşên dawalî heta salên 80 jî biawayekî berxwe dan jî lê bi hatina teknolojî, van aşên pîroz hêdî hêdî xwe dan rêya mirin ê.
1980 – Kate Ryan, stranbêja belçîkayî
1992 – Selena Gomez, stranbêj û aktrîsa amerîkan
Rûs an ûris (bi rûsî: Русские, "Russkie") gelek e ji aliyî zimanî ve ji gelên slav dihên hesibandin û zimanê wan ji zimanên slavî yên rojhilatî ye.
Peyva "rûsî" bi ramaneka dî jî bikar dihêt: her welatiyekê Komara Rûsyayê bê nihêrîna li nejad û etnîsîtiya wan. Di zimanê rûsî da, bi dariştina peyva nû ya "Rossiyani" (Россиянин) anko "rûsyanî" van herdu ramanan ji hev vadivêrin. Ji tevaya rûsyaniyan, nêzî 80% rûs in.
Hêşet (nifûs).
Nêzî 137 milyon kesan rûs li cîhanê hene. Ji wan, 115 milyon li Rûsyayê, 17 milyon li komarên Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst yên berê dijîn. Rûs gelê herî pirhijmar yê Ewropayê ye û li goreyê hêşetê (nifûsê), ew çend qatî komên dî yên slavan in (wekî ûkraynî 46 milyon û polonî 60 milyon).
Rûs li dewletên pêmevanên Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst.
Nêzî 1 milyon rûs li derveyî dewletên YKSS yên berê ne, wekî welatên DYA, Çîn, Almanyayê.
Rûs bi awayekê gelemperî, li ser mezhebê ortodoks ji dînê felatî anko xiristiyantî ne.
Belavbûna gelên slavî li gorî zimanên xwe
Slav komeke gelan e ko li goreyê zimanên xwe ji gelên hind û Ewropa dihên hesibandin û li rojhilat û navenda Ewropayê dijîn. Rûs, Polonî, Çek, Serbî, Ûkraynî, Rûsên Spî, Bulgar, Slovak û Krowat ji Slavan in.
Macar û Roman demeke dirêj e bi Slavan re dijîn, lê ew ne Slav in. Di nav Slavan de, Rûs gelê herî gelek in, pişte re Polonî û Ûkraynî tên. Rûs, Belarûs û Ûkraynî wekî Slavên rojhilatî, Polonî, Çekî, û Slovak jî wek Slavên Rojavayî dihên navandin. Krowat, Serbî, Bosniyaî û Bulgar Slavên Başûr in. Lê, Slavên bakurî tune ne.
Zimanên slavî nêzî hev in. Serb, Bosnayî û Krowat zimanên xwe cida dibînin, hin zimannas wan zimanên hevşêwe mile û wekî zimanên Serbo-krowatî dibînin. Zimanên slavî wekî zimanên zikmakî ji aliyê 400 milyon kesan ve dihên axaftin.
Xelîfetiya Ebasîyan () xanêdana di 750an de xelîfetî ji umeyeyan standî bû û xelifetî heta 1258an di destên xwe de girtî bûn. Navê Xanedana Ebasiyan ji Ebas bin Ebdulmutelib, yek ji apên Muhemmed pexember hatîye.
Demezrandin.
Ebû Muslim Xoresanî di 747an li Merw/Xorasan Ebû'l-Ebas, yek ji mîrovên apê Muhemmed pexember Ebas, wek Xelîfeye nû d zanîn. Ew tevgera ji aliya xelkên îranî ji bo arîstokrasiyan Umeyeyan hatî bû der xistin. Di kargera umeyeyan de li kêleka Ereb xelkên îranî wek sinifa dûyem diman. Bi dawî 750an de Ebasiyan di 750an de Umeyeyên di serdariya xelîfe Merwan II de li nêzî çemê Zapê bin xistin û xelîfetî dest xwe xistin.
Ji pê vê bin ketinê re yek ji mîrzayên Umeyeyan û gel rêviya Endulus, Spanya, kuder ku wî di 756an de Ebdurehman I Emîrata Kordobayê sazandî bû.
Ebûl Ebas di 754an de mir. Birayê wî El-Mensûr, kî ku gorî hinan wek damezrênerê Ebasiyan tê dîtîn, Ebû Mûslim di 755an de hat kuştin da û dewlet wek keyaniya Îraniyan demezrand. Di çar salan de wî di 762an de Bexdad şûnda ava kir û paytext ji Şamê de bira wê der.
Demên herî rind.
Dema Harûn Reşîd de (786-809) Ebasiyan dema xweya herî rind dî bûn. Di wê demê de Harûn Reşîd wezîrên xwe ji eşîreteke îranî Bermakiyan de hilbijartî bûn. Lê di hevşêwe wextê de Endulus, Maxrêb di destên Ebasiyan de der ket.
Hembera van berzaxan Ebasiyan di sedsala 9'an û 8'an de rewşeke nuwazeya aborî û çendayî dîdî bûn dîdî bûn. Klasîka mezin Hezar û yek şev di wan deman de hat nivisandî bû.
Ji pê mirina Harûn Reşîd re 809 kargerî navbera du lawên wî El-Emîn (Bexdad) û El-Memûn (Merw) hat parva kirin. Lê di 813an de El-Memûn bi tenê derbaza xelifetîye bû. Wî encax di 819an de paytexta xwe bira Bexdad û heta mirina xwe 833an li wir ma.
Ji pê El-Memûn re El-Mutesim (833-842) xelifetî dewam kir. Di sedsala 9'an de Ebasiyan artêşeke ji dîlan de pêk dihatî, Memlûkan, saz kirî bûn. Dema El-Mutesim de paytext hat ji Bexdadê de birîna Semerqend. Lê ji pê vê bûyere re li Bexdadê Bûwayhîdan karger dest xwe xist. Êdî di wê demê şunda Bûwayhîdan xelifetî bi temamî kontrol dikir û wan ku kî dixast ew vebuhta xelifetiye dikirin. Heta Selçûqîyan di 1055an de bi serdariya Tûxrûl Beg Bexdad dagir kir kargeriya Ebasiya di destên wan de ma. El-Muqtefî (1136-1160) û En-Nesir (1180-1225) otorîteya Ebasiyan peyda kir jî, vê carê jî dagirkirina Moxolan dest pê kir.
Di 1258an de Moxolan bi destên Hûlagû Bexdad dagir kir û xelîfe el-Mustesim îdam kirin da û xelifetiya Ebasiyan hilweşandin. Lê el-Mustensir, apê xelifeyî paşîn el-Mustesim, rêviya Qehîre û li wir bi piştgirtiya siltanê Memlûkan, Baybars, wek xelîfeye nû da zanîn. Lê êdî li ser kargerîye tu bandora Xelîfe tune bû. Tenê el-Musteîn (1406-1414) demeke kut 1412an de dijeke polîtîk stand.
Xelîfeye paşîn el-Mutewekil III (1508-1516 ji pê dagir kirina împaratorê Osmanan Selim I re ji Qehîre de hat birina Stenbol e û xelîfetî derbaza Osmanan bû.
Parishes of Saint Kitts and Nevis
Federasyona Saint Kitts û Nevîs (- berê: "Saint Christopher û Nevis") komgiraveke di Antîlên Biçûk di Derya Karîbîk de, bi paytexta Basseterre ye. Ew dewletewka serbixwe ye û yek ji endamên Neteweyên Yekbûyîye ye.
Girava Saint Kitts ji sê komên Volkanan de pêk tê ye. Çiyayê xweyê herî bilind bi 1.156 m çiyayê Liamugia ye. Giravê Nevis bi kanaleke 3 km firehîye ji girava Saint Kitts vediqetê ye û çiyayê wê ye herî bilind bi 1090 m çiyayê Nevis e.
Gorî sala 2001an li wan giravan 46.000 kes dijî ye û li wan 13.000ên xwe li bajarê paytext Basseterre dijî ne. Bajarê duyem mezin bi 1.700 kes Charlestown e.
Ew herdu giravan di 1493an de ji aliya Christopher Columbus di gera xweya duyem de hat keşf kirin.
1989 – Daniel Radcliffe, lîstikvanê brîtanî
Palau (bi zimanê palau: "Belau") dewleteke di Pasîfîkê de ji giravan de pêk tê ye.
Dewleta Palau ji giravên Palau pêk tê ye û di nav komgiravên Karolinên bakur de ye û li bakura Papûa Gîneya Nû dikeve ye. Komgirav ji 250-350 giravan pêk tê ye û di wan de ya herî mezin bi 409 km² girava Babelthuap ye. Li wan giravan nehan tenê jiyan heye.
Ortodoks ew xiristiyanên ji peyçûnê Dêra ortodoks re tê gotin. Zavên ortodoksan wek ortodoksî tê navandin. Endamên vê zavê li dinê bi tunî nêzî 300.000.000 kes e. Welatên an navçeyên ortodoks ê ku bi gelemperî lê dijîn Rusya, Yewnanîstan, Ewropaya Rojhelat, Rojhelata Navîn, Misir û Etiyopya in.
Piştî a Dêra Ortodoks û Dêra Katolîk di 1054 -an de, Dêra Ortodoks di Serdema Navîn de dêra Împeratoriya Romayê (Bîzans) bû. Di dema Împeratoriya Osmanî de, kesen ortodoksên împeratoriyê navê xwe "Rûm" an "Romî" û zimanê yewnanî parastine. Rêberê Dêra Ortodoks arxepîskopa Konstantînopolîs (Stembol) e.
Çiyayên Şerevdînê, komeçiyayek li herêma Serhed a Bakurê Kurdistanê, di nava parêzgehên Çewlîg û Mûşê de ye.
Bilindahiya çiyê digihîje 2.544 m. Di nav tixûbên Kanîreş, Bongilan(Solaxa) û Gimgim û Xinûs ê da ye. Biharan bêyî niştecîhên herêmê malîvanayê ji koçeran ra jî dike, zozanek bi adane, cûr be cûr kulîlk û gîha têde hişîn dibe,hela kinkor û kivkarikên li wir hişîn dibe gelek navdare, ji bo ajalvanîye cîhekî gelek başe.
Wargehê zozanan e û di stranên Kurdî de navê wê gelek derbas dibe. Di hin stranan de navê wê wekî "Şerefdîn, Şêr Evdîn" jî derbas dibe. Dewleta Tirk navê wê kiriye Şerafettin. Li Çiyayên Şerevdînê gelek cihên cografîk ên navê şêr tê de derbas dibe hene. Gundê Siltaşêr, Ziyareta Şêr Evdîn, newala şêran hwd. Tê texmîn kirin ku yan çiyê navê xwe ji wextekê hebûna şêran girtiye yan jî ji Ziyareta Şêr Evdîn girtiye.
Di dîrokê de jî roleke girîng lîstiye. Serhildanên Şêx Seîd, Berxwedana Yado hwd de bi dewleta Tirk re şerên mezin li vê cografyayê pêk hatine. Di strana bi navê Kilama "Sê biran" de wekî wargehê birayê Êzidî, Hebîbaba derbas dibe. Niha jî bi navê "Ziyareta Hebîbaba" û bi navê "Gundê Hebîbaba (Hebîba, Heyîba, Hebîban) cih hene.
Havînan heya dawiya meha 6emîn hêj berf li lûtkeyên çiyê tê dîtin. Warê Amasya, Warê Rindalyan, Warê Qelinçûkê, Warê Qeremêşê, Bireka Hişkiyê, Newala Hirçê (Newala Evdo), Kêl, Warê Siltaşêr, Gola Mezin, Gola Piçûk, Mêrga Dirêj, Geliyê Kinkorê hwd hin ji navên cografîk li çiyê ne.
Kilama "Sê biran" ji stranên ji bo Efsaneya Sê biran hatine stirîn an Efsaneya Sê biran re tê gotin. Straneke pirr dirêj, dîrokî navdar e. Pirr kêm dengbêj wê bi tevayî dizanin. Hin versiyonên hene pirr kêm in û ji di bin bandora şîroveyên dengbêjan ên bialî de ne.
Kilam behsa beriya ola Îslamê li Kurdistanê û hatina Ereban dike. Bi navê Koçkar (Goşkar), Hebî (Heyî) û Qolî sê bira hebûne. Kilam behsa jiyan, tevger, mêranî û dijminahiya wan dike. Cografya ku kilam behsa wê dike herêma Gimgim, Xinûs, Kop û devedorên wan e.
1981: Dengbêj EIî Merdan li Kerkûkê jiyana xwe ji dest da.
Efsaneya sê birayan yek ji efsaneyên kurdî ye. Binavkirineka wê ya din jî "Kilama sê birayan" e.
Bûyerên beriya ola Îslamê û hatina artêşên Ereban bo belavkirina ola Îslamê û bandora wê li ser sê birayan tîne zimên. Wekî stranek tê gotin lê pirraniya stranê êdî nayê zanîn. Kêm dengbêj dikarin stranê bizanibin. Bilêvkirina efsaneyê ji bandora misilmanbûna dengbêjan gelek bialî ye.
Çendîn rast, çendîn efsane ye?
Efsane gelek bûyerên rastî jî dihewîne. Efsane dikare bingeha xwe ji hatina Ereb-Îslamê bigire. Lê em dizanin di ola Îslamê de mezheb ne bi hevre derketine holê û dema artêşên Ereban bo belavkirina ola Îslamê û dagirkirina axa Kurdan tên, di Îslamê de mezheb ne ewçend bipêşketî ne. Efsane dikare behsa şerekî din jî bike. Dîsa binavkirinên wiha hene. Bi navê van kesan goristan (ziyaretgeh), çiya, gund hene.
Naveroka wê.
Efsane behsa sê birayên ji dê-bavekê dike. Ola Zerdeştîyê (di hin versiyonan de Êzidî tê gotin) dihewîbûne. Navê birayan Koçkar (an Koşkar, Goşkar), Hebî (an heyî) û Qolî bûne. Li dijî artêşên Ereban bi mêranî şerkirine û 40 salî ew ji herêmên Çiyayên Şerevdînê, Çiyayê Bîngolê "heya Melhemî û Kopê" dûrxistine. Dawiyê de Ereban civaka herêmê "bi siyasetê kirine nav kefenên spî" û her sê bira bi serê xwe mane lê dîsa jî berxwedan domîne. Bavê wan (Bavko, kalê bav, Bavê Qolî) dibe misilman û mezheba sunnî dipejirîne. Wesiyet dike ku lawên wî dest ji berxwedanê vekişînin û bibin misilman.
Diya wan (Heros, Heroz, Hêros, daykê, diya Qolî) "bo xatirê jintiyê" wekî mêrê xwe misilmantiyê qebûl dike û ew jî wesiyetê dike ku lawên wî dest ji ola bav-kalan Êzdîtiyê (yan Zerdeştiyê) bernedin, wekî şêran canê xwe di ber Hurmuz (an di hin versiyonan de Melekê Tawis) de bidin. Lê ew mecbûr e gorî mêrê xwe bike, mercên jintiyê viya dibêje.
Li ser "Vê xebera di reş" nakokî di nav birayan de dertê. Birayê Qolî dibe misilman û mezheba Sunnî dipejirîne. Hebî (Heyî) gotina diya xwe dike Zerdeşt dimîne û Qoçkar jî gorî efsaneyê nîvenîviyê dipejirîne. Ango nîvî dibe misilman, nîvî jî Zerdeştî dimîne. Di hin versiyonan de jê re "Kumsorî, Elewî" jî tê gotin.
Her sê birayên "wekî gurên Xwedayî" ne, îcar bi hevre dikevin şer. Qolî ji xwe re çiyayek bingeh digire ku navê wê çiyayî dibe Çiyayê Qolîbaba, Koçkar (Goşkar) çiyayek bingeh digire niha navê wê Koçkarbaba yan Goşkarbaba ye û cihê Hebî jî navê xwe dide Hebîbaba. Goristanên wan niha li wir in.
Dawiyê de "li cihê ku milên Çemê Miradê digihên hev û berî bi Feratê û ew jî berî bi behra germ û ew jî berî bi rojê û ew jî berî bi Xwedê diherike" Hebî bi destê Qolî tê kuştin. Meytê wî li Hebîbaba vedişêrin. Li ser vê birakujiyê Koçkar sonda kuştina birayê xwe Qolî dixwe û dawiyê biserdikeve û Qolî dikuje. Meytê wî li Qolîbaba tê veşartin. Koçkarbaba ji kerba birakujiyê, poşmanî û fediyê nexweş dikeve û "kilamên çiya dihelînin" li ser birayên xwe distirîne. Dawiyê de xwe girên çiyê davêje xwarê û dawî li jiyana xwe dide. Cihên xwekuştina wî dibe goristana wî û niha jî ziyaretgeh e.
Bavko û daykê ji xemgîniyan "neynûk namîne porr û rihên xwe birûçikînin" û dimirin. Tê texmînkirin ku diya wan ev strana dirêj stiriye lê rastiyê kes nizane.
Ji ber ku pirraniya dengbêj û gelê herêmê misilman e, di stranan de pesnê Qolîbaba bêhtir tê dayîn. Li herêmê Elewî û Sunnî bi hev re bi biratî dijîn.
Dibe ku bingeha gotegotê cuda bûye, xelkê yan dengbêjan ew li gorî rastegîniya herêmê ji bû ve vegotibûn.
Gola Qulingî, goleke gundê Hezarşayê ye ku di nava wê de sê giravên dikarin werin lebitandin hene. Ev gol ji rêya Çewlîg û Bongilan 4,5 km dûr e.
Gola ku girav têde ne 300 m² ye û kûrahiya wê nêzîkê 50 m ye, bi tevahî xwezayî ye. Cihê golê li gor erdê nizm e û wek newalekî ye. Li der û dora wê hişnayî ye û gelek darên mazî hene.
Ava wê zelal, şêrîn û di bin da diherike. Tê de sê girav hene, girêdanek navbera golê û giravan da tune ye, her sê girav jî di nav tevgerê de ne û mirov dikare wan wek kelek bi kar bîne.
Li ser giravan dar û gîha hêşîn dibe.
Xan Mahmûd mîrê Kurdê navdar ê sedsala 19'ane. Hemdemê Bedirxan Begê Botî û Nûrullah Begê Hekarî'ye. Xan Mahmûdê Mîrê Miks'ê, neviyê Eyyubxan Begê Miksî'ye ko malbata wî bi navê "Eyubxanbegî" tê naskirin. Herêma Miks'ê, dema Yawiz Siltan Selimê Osmanî wekî piraniya Mîrekatiyên Kurdan, Mîrekatiyeke serbixwe bû. Şerefname'ya Şerefxanê Bedlîsî de qal û behsa Mîrekatiya Miks'ê, bi Mîrekatiyên Hizan û Sipayêrt re tê kirin. Miks bi texmînî piştî 1675'an ketiye di bin hikmê Mîrê Hekariyan û qasî 150 salan di nav heman rewşê de maye ko herêma Miksê, çendan pirtûkên derbarê wê demê de, di nav herêma Hekariyan hatiye pejirandin.
Destpêka sedsala 19'an Eyûbxan Beg û paşê re, kurê wî Evdî Beg hemberê Mîrên Hekariyan de, ji bo azadiya Miksê ser hildan, şerr kirin û serketin. Piştî mirina Abdî Begê, kurê wî yê mezin Şeyhî (Şêxî) Beg bû Mîrê Miks'ê. Şeyhî Begê, hem hemberê Hekariyan u hem ji hemberê Boti'yan şerê xwe domand. Ji ber ko çend herêmên başura Miks'ê jî ketibû destê Botî'yan.
Şeyhi Beg bi şerê Hekariyan, niva herêma Kavaş'ê (herêma devê başura behra Wan'ê) xist di bin hikmê xwe. Pişti hatin kuştina Şeyhî Beg, birayê wî Xan Mahmud bu Mîrê Miksê.
Xan Mahmûdê Mîrê nû, navbera salên 1820 - 1838'ê de Kavaş, Westan, Xavesor u Mihemdan xist bin hikmê xwe û keleha Xoşeb'ê a navdar ko navenda Mîrekatiya Mihemdiyan bû, kir navenda Mîrekatiya xwe. Ji Miks'ê û tevayê başûra behra Wan'ê bigire heta Xoy û Selmas'a Kurdistan'a Îranê hikmê xwe belav kir. Wê navê re hem bi Mîrên Mihemdan, Hekari, Cizir û Botan û hem Osmanî û hem jî bi Iran'iyan şer kir. Dema giheşt sala 1838'ê Xan Mahmûd êdin ji çend Mîrên Kurdan yê navdar û mezin bû. Hem li Kurdistanê, hem li paytexta Osmanî û hem ji li Îran'ê dihat nasin.
Xan Mahmûd, guherîna siyaseta Dewleta Osmanî a li ser rêveberiya Kurdistanê ko Mîrekatiyên Kurdan dê ji holê hatibana rakirin nepejirand û hemberê Dewleta Osmanî serhilda. Payîza 1838'ê Hêzên Osmaniyan yên bi fermandariya Osman Paşayê Mişûrê Erziromê bi alîkariya Nûrullah Begê Hekarî û Seyfedîn Begê Botî (Mîrê Cizîrê yê kevn, kurmam û cîgirê Bedirxan Beg) serhildana Xan Mahmud têk birin. Xan Mahmud û birayên wî Mîr Sêvdin, Xan Evdal û Abdurezak Beg bo Dersaadet'ê (İstanbul) wekî girtiyekê hatin şandin. Salek şûn de, hatin efû kirin û bo Kurdistanê cardin vegeriyan.
Xan Mahmûd sala 1842'yê cardin serê xwe hilda û herêma Mîrekatiya xwe ji axa Îranê heta Mûşê u Bazidê fireh kir. Wê navberê re bi Mirê Botan Bedirxan Beg re jî hev hat. Her du Mîran dostîniyeke mezin ava kirin. Ew hevaltî, bû îttîfaqa Mirê Kurdan.
Sala 1847'ê ji bo rakirina Mîrekatiyên Kurdan, ruxandin û pelişandina îttîfaqa Mîran, hêzên Osmaniyan bi çend aliyan ketin herêm. Bedirxan Beg u Xan Mahmud berxwedan. Welê li ser îxaneta Êzdin Şêr Beg, Nurullah Beg, Xan Evdal, Fazil Begê Wanî u çendê din serhildana wan têk çû. Bedirxan û Xan Mahmud teslîm bûn û bo Dersaadet'ê hatin şandin. Bedirxan bo girava Gîrît'ê, Xan Mahmud jî bo Rûscûk'a Eyaleta Silistrê hat sirgûn kirin. Xan Mahmud heta sala mirina xwe, 1866'ê li Rûscûk'ê jiya û li wê derê çû rehma Xwedê.
Bedirxan Beg, Bedirxan Paşa, Mîr Bedirxan, Mîr Bedirxanê Azîzî, Bedirxanê kurê Ebdulxan (z. 1806 li Cizîrê - m. 1869 li Şamê) di navbera salên 1836 û 1847an de mîrê Cizîrê û Botanê bû. Ew hemdem û hevalê Xan Mehmûdê Miksî bû. Bedirxan Beg ji malbata azîzan (azîzî) bû.
Di sala 1830ê de îdara Botan xist destên xwe. Bi mîrê soran Mîr Mihemed re tifaq çêkir. Ji ber tifaqê, osmaniyan êrîşî herdu mîran jî kir. Bedirxan Paşa, derbasî Îranê bû. Di sala 1838ê de vegeriya paytextê xwe, bajarê Cizîrê. Di demeke kurt de îdara xwe li Cizîrê xurt kir. Li ser navê xwe pere derxist û xudbe da xwendin. Ji bo welatekî serbixwe pîlan çêkir. Bi eşîrên Kurdenên din re û bi filên welêt re tifaq danî. Osmanî, ji xurtbûna Bedirxan Paşa gelekî ditirsiyan. Gelek caran êrîşî hêzên Paşê kir. Lê belê bi ser neket.
Dewletê, di sala 1847ê de bi hemû leşkerên xwe carek din êrîşî Botanê kir. Ji ber xiyaneta biraziyê mîr, Êzdînşêr, Bedirxan Paşa teslîm bû. Osmaniyan ew sirgunî Stembolê, paşê sirgunî Sûriyê kir. Bedirxan Paşa li Sûriyê di sala 1868ê de çû ber dilovaniya Xwedê. Tirba Bedirxan Paşa niha li Şamê ye.
Hijmara zaroyên Bedirxan Beg giha bû 96 zarokî. Gava ew mir ji van 96 zarokan 21 kur û 21 keç ma bûn. Yek ji kurên mezin î Bedirxan Beg, Emîn Alî Bedirxan, bavê Celadet bû.
Bedirxan Beg di sala 1832ê ferman ser gelê êzidiyan li Şêxanê rakir. Bêtir ji hezar însanên êzidî hatin kuştin. Di sala 1844ê jî ew fermanê din ser êzidiyên Tûrabdînê rakir.
Nexşeya gelên germanî li derûdora 100 p.z. (nexşe bi almanî ye)
a>, yek ji xwedêyên mîtolojiya germanan
a>a kevnare, alfabeya pêşîn a germanan bû.
Koça germanan di navbera sedsalên 2'an û 5'an de (nexşe bi almanî ye)
German an gelên germanî gorî zimanên xwe yek ji komên gelên hind û ewropî ne û bi orijîna xwe ji Ewropaya bakur hatine. Gelên germanî ji pê koça Ewropayê kirin re bi dimatiyên Ewropayê yên kelt, slav û romanan ve teva hev bûn û ew gelên Ewropaya îroj hat pêkanîn.
Etîmolojiya peyva "Germani".
Peyva "German", bê guman ji zimanê germanên berê de hatiye afirandin. "Ger" bi zimanê germanî yê kevnare tê wateya "şîş" an "cirît" û "man" jî tê wateya "mirov". Lê bêtir hin teoriyên li ser peyva "german" hene. Peyva latînî ya "germani" herî pêşîn ji aliyê Julius Caesar ve hatiye bikaranîn û bê guman ew ji zimanê keltî hatî bû girtin. Di pirtûka xwe ya li ser Şerê Galî de, Julius Caesar ji welatên rojhilata rûbarê Renê re wek "Germania" behs dike. Dîsa bi latînî "germanus" tê wateya "hevalbendî", "mirovatî" û bê guman vê peyvê ji bo germanên ku bi keltan re hembera Romê hevalbendî kiribû dane.
Li gorî arkeolog û zimannasan qewmên germanan heta dorî 1000-500 b.z. li Skandinavyaya başûr û Schleswigê dijiyan. Di 850-760 b.z. de bê guman ji ber avhewayê, germanan ji Skandinavyayê dest bi koçî başûr kir. Di 650 b.z. de êdî koç zû bûn û li bakura Ewropayê bicih bûn. Kîjan qewmên germanan li ku bicih bûn bi tûnî ne vebirî be jî, gelê got li başûra Deryaya Baltîk bi şûn bûbûn
Germanên li derûdora çemên Ren û Weser.
Di sedsala 3'an şûnda frankan bandora mezin li ser wan kir.
Germanên Bakur.
Ji pê re anglî û yutî jî teva wan bûn.
Koça qewman û rûxîna Romayê.
Di dawiyên sedsala 2’an b.z. de "Gallia" (Galiya), Îtalya û "Hispania" (Hispanya) di bin herka germanan de ma bû. Kênge romayî heta çemên Ren û Danûbê fireh bû û wê demê bakur û rojhilata çemê Renê wek "Germania" dihat navandin. Di dema Augustus de ji çemên Ren û Danûbê de li başûr û rojhilat heta Wisla û li rojhelat û bakurê Deryaya Baltîk wek "Germania Magna" dihat navandin.
Di sedsala 5’an de êrîşên qewmên germanên ser Împeratoriya Romê ji bo bandora koçên qewmên hunan ji rojhilat de, dest pê kir. Di bin wan bandoran de germanan koça Îngiltere, Spanya, Îtalya, Efrîqayê kirin. Li derên wan, koçkirina çend qewmên ciyawazî yên german û dimatiyên wir teva hev bûn: li Danîmarkayê yutî û danî; li Swêdê geat û swêyî; li Îngiltereyê anglî û sakson teva hev bû bûn.
Gelên germanî li dewletên Ewropaya îroj de bi rawirtina demê re asîmîle bûn. Li Îngiltereyê anglî, sakson û yûtî bi keltan û brîtonan û pê re jî bi normandên ji Fransayê koçkirî ve têkelina hev û ew gelê Îngiltereya îroj pêk anî bûn. Wek Îngiltere van koçan li ser Skotlandê jî bandor kir. Dimatiyên galî bi gelên germanî ve teva hev bûn û zimanê hat wergera skotiya îroj "geordie" bû.
Fransayê dîsa bandoreke mezin ji koçên germanan dît. Frankan, yên ku nave danî Fransayê, koça qewman de li Fransaya îroj wek Elsas, Burgundî û Normandiyê bicih bûn. Lê zimanên ku îroj li Fransayê tê axaftin bi gelemperî zimanên romî ne.
Hispania, anku Portûgal û Spanyaya îro jî koçên germanan ji aliyê vîzîgot, swêbî, quadî, markomanî û buriyan dîtî bûn. Vandal jî ber ku derbaza Efrîqayê bûn di Hispania û Tengava Cîbraltar re derbaz bûn. Ji bo wan koçan gelek peyv jî ketina zimanên spanî, katalonî û portûgalî.
Îtalya bi gelemperî li bakura Romayê gelek koçên germanên vandal, vîzîgot û ostrogot di sedsala 5'an de dîtin. Di sedsala 6'an de ew qewma germanî ya lombardan li navçeya îroj a Lombariyê tê zanîn bicih bûbûn. Dîsa normanan Sîcîlya bi pişkî demekê kargêr kirî bûn.
Dimatiyên Almanyayê (ya ku bi gelek zimanan bi navê Germanya tê naskirin), li ber ku koçên germanan ditî bûn bi gelemperî gelên kelt ên bakur bûn. Piştî koçên mezin bi taybetî di bin kargêra Împeratoriya Romê ya Pîroz de ew dimatiyên berê yên slav û balt hatine asîmîlekirin.
1930: Îsmaîl Axayê Şikakî (Simko) li ser efûyekê ku ji bo wî hatibû derxistin çû Îranê û li wir hat kuştin.
Nexşeya İmparatoriya Roma û Germanya ber ku Roma dagir kirî di sedsala 2'an de
Germania an Magna Germania (Germanya Mezin) navçeyeke antîk Împaratoriya Roma wan derên German li dijîn re digotî bûn û li rojhelata çemê Rhein û bakura Çemê Danûb diket. Ji pê Roma ew deran dagir kirina re ew dera wek Germania Inferior (Germanya Jêr), Germania Superior (Germanya Jor) kirin du paran.
Belavbûna frankan di 400-440î de
Frank (li gorî hin çavkaniyan tê wateya "azad") komek ji komên dîrokî yên german e, ku navê xwe daye Fransayê ().
Komên frankan.
Di dor 200î de çend qewmên german li dor sînorên Împeratoriya Romayê wek usipî, tenkter, sugambrî û brukteran xwe wek frank, ango bi wateya "Azad", bi nav dikirin. Di çavkaniyên Romayê de herî pêşî di dor 250an de hin gelên li sînorên Galya wek "Francii" derbaz dibin.
Di dema Koça Qoman de frank li navçeyên îroj bi cih bûbûn.
Sinan Hakan "(bilêvkirina bi kurdî: Sînan Hakan)" lêkolînêr û nivîskar e.
Du pirtûkên wî li ser dîroka Kurdan a sedsala 19an, derbareyê têkiliyên mîrên kurdan bi hev û Osmaniyan re, li Tirkiyeyê hatine çapkirin.
Keyîtiya Tonga (tongayî: Pule'anga Tonga, Îngîlîzî:Kingdom of Tonga) dewleteke di Pasîfîk de ji giravan de pêk tê ye. Ew Arşîpelê Tonga tê de ji 169 giravan pêk tê ye û ji wan encax 36ên xwe jiyan hê ye. Tonga dewlete di Okyanûsya de tenê ye ku ji aliya Ewropayan hat kolonî kirî bû.
Tonga ji 169 girav û atolên di Pasîfîk de li rojhelata Fîjî, başûra Samoa û li bakura Zêlanda Nû dikeve ye.
Paytext û bajarê welateyî herî mezin Nuku’alofa ye.
Yustîniyan I an jî Yustîniyanê Yekem (carina wek Iustinian tê nivîsandin, bi latînî: "Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus", yewnanî: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός, "Flávios Pétros Savvátios Ioustinianós") (482/483- 565) yek ji împaratorên Bîzansê di 527an de heta mirî împaratorî kirî bû.
Yustîniyan yek ji împaratorên herî mezin ên Bîzansê bû. Wî dema xwe de xakên Împaratoriya Romê ya Rojhelatê berê hundura împaratoriye kirin û bajarê Romê, çiqas çend salan tenê ajot jî, dagir kir. Dîsa di dema wî de di împaratoriyê de gelek şoreşên aborî, çendayî û dadiyên mezin hat kirin. Di dema wî de dêra li Konstantînopolîs Hagia Sophia hat avakirin. Bi fermana wî Dada Romê ji latînî de hat wergera zimana yewnanî kirin.
Yustîniyan ji aliyê dêra ortodoks a rojava wek kesekî pîroz tê dîtîn.
Yustîniyan bi gumanî di 483 di xakên îroj di sînorên Serbistan de dimên de hatiye dinê.
Kênge Anastasius di 518an de mi re, bi alikariya Yustîniyan jî, Justin derbaza textê bû. Dema împaratoriya Justin, di navbera 518an û 527an de, Yustîniyan yek ji peyayên wiya girîng bû. Yustîniyan di 521an de keta Konsulê û ji pê re jî bû generalê artêşên rojhelat. Di dawiya împaratoriya Justin I de Yustîniyan de-facto dest bi kargeriya împaratorîye kir. Ew di 1'ê adarê, 527an de ji aliya Justin wek împaratorê arîkarî da zanîn. Di 1 gelawêjê hewşêwe salê de jî bi mirina JUstin re bi fermî derbaza textê bû.
Şoreşên Dadî.
Yustîniyan di dema xwe de Dada Romê, kîjan ku di 529an de hat weşandin, wergera yewnanî kir.
Ceng û Dagir Kirinên Dema Wî de.
Belavbûnda Împaratoriya Romê di demên Yustîniyan de kênge derbaza textê bû (sor, 527) û kênge mir (narencî, 565).
Di dema Yustîniyan de dijbera Romê bastanî sasaniyan bûn. Wî cengên pêşwerên xwe didomandin û hembera sasaniyan gelek şêr û ceng kirin. Ew cengan bi di 532an de bi aşitîye dawî bûn. Ji pê wê aşitîye re generalê Yustîniyanê mezin Belisarius çerxa ser xakên rojavaya Derya Navîn bû û xakên berêyê împaratoriya Romayê Rojava li ser serwerî ajotinî hundura împaratorîye kirin.
Belisarius 533-534an de Efrîqaya Bakur ji Vandalan stand. Belisarius ji pê Efrîqa re çerxa ser Sîcîlya bû paş dagir kirina wir re 536an bajarê Romê jî dagir kir. Di 540an de jî wî Ravenna paytexta Ostrogotan dagir kir.
Di wan deman de di 540an de li rojhelata împaratorîye êrîşên sasaniyan şunda dest pê kir. Ew cengên Rom û Persan li Ermenistanê heta 545an dewam kir û di wê salê de bi aşitîyeke navber da danê jî vê carê jî cengan li Lazistanê dewam kir. Bi dawî di 562an de aşitî hat peyda kirin û Persan pejirandin ku Lazistanê terk bikin.
Kênge artêşên Roma li rojhelat bûn li bakur hin xakên hat dagir kirinî şunda di destên Romayan dar ketin. Ostrogotan Rom û Îtalya şunda dagir kirin.
Yustîniyan çiqas di 523an de bi Teodora re zewicî jî tu zarokên xwe nebûn. Ji bo wê sedemê di 565an de mir şunda paşwerê xwe bû xwarzîye xwe Justin II.
Tûvalû (heta ku serbixwe bû bû (1'ê kewçêrê 1978) Ellice Islands) dewleteke Commonwealth Realm e. Paytexta wan atolan Funafuti ye. Tuvalu ji neh giravan pêk hatiye ye. Di zimanê Kurdî de Tûvalû tê mane "Heşt Giravan" û ji bo li ser heşt giravan tenê jiyan he ye ew wiha hatiye navendin.
Tûvalû li başûr rojavaya Pasîfîk de, li rojavaya Papua Gîneya Nû û bakura Nû Zelanda dikeve ye.
9 giravên Tuvalu bakur de berva başûr ewna ne;
Led Zeppelin yek ji rock gruba îngîlîzîye, ku di sala 1968 de çêbû bû. Ew di dîroka rock musîkê de yek ji grubên herî navdare. Led zeppelin ji gitarist Jimmy Page, vocalist Robert Plant, bas gitarist John Paul Jones u debilvan John Bonham çê dibe.
Herçiqas Led Zeppelin di rock musîkê de, yek ji grubeka herî girîng be jî, di curbecur musîkên din de wek blues, reggae de jî pir navdarin.
Heta niha 300 milyon albumên wan li hemu welatan hatîye firotin ku bi tenê 100 milyon li Dewletên Yekbuyî Amerîka'de hatîye firotin.
Strana wan ya herî bi nav û deng Stairway to Heaven.
Dedaş () gundê herî mezin ê Hezroyê ye. Dedaş bi Dedaşa Jor (bakur) û Dadaşa Jêr (başûr: Gomê Dedaşê) dibe du perçe. Dedaşa Jor herweha wek Dedaşa kevn jî tê naskirin. Her çiqas du perçe be jî bi fermî u dîrokî wek yek gundek tê naskirin.
Dedaş li ber zordariya dewletê ku xwestîbû bibin qoricî (Cehşik) sekinî û her çiqas gelek zilm, heps û êşkence ditîn jî bi zimanekê rast û dirûst vê bangê dabiland nekir her wisa em karin bêjin li ber birakujî ya di nav kurdan de hati bû belav kirin baxist. Lê belê Dedaşa Jor li ber zilmê her çiqas çek dabiland kirî bûn jî tê bawer kirin ku evî ya ji bo parastina li hember qoriciyên dinê bûye.
Li hundir û derûdora Dedaşa kevn de gelek tirbeyên dîrokî hene û ji ber vê yeke ev gund wek gundekî pîroz tê naskirin. Dedaş 4-5 km li rojavayê Hezro dimîne. Li derûdora Dedaş gundên wek Mîrcana, Şikefta, Qenderhel, Melkesî û hwd hene.
Tirî (bi soranî, tirê), fêkîyek havînî ye, şîrîn e rengên wî sor û kesk e. Ji tirî mey û areq tên çêkirin. Dîsa ji tirî mewîjên hişkirî jî, ji bo zivistanê werê xwarin çêdikin. Hevilên tirî li tendirustiya mirov gelek heye ku germoke ("colories") û şekir dide bedenê mirov. Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya tirî'yan, warê herî kevin ê çandina wê Kurdistana îro ye.
Tiriyê hî nebûyî re dibêjin qorix. Qorix yî tirş e, wê lomê bi xayê tê xwarin an jî dikine selete. Ku qorix girdibe beng dikeveyê an jî nîv şîrînî dibe pê re dibêjin deneşe. Ku meriv dêneşe pir bixwe li merivan dikeve, zikî merivan pê dêşê. Tirî teze tê xwerin an hişk dikin mewîj. Mewîj ji çêkirina xwînê re rind in. Meriv dikane mewîjan di avê ke û şîrîniyeke bi navî xweşav jê çêke.
Di demê payîzê de rez tê birîn û tirî di mehsereyê de tê pêkirin. Paşê avê tirî dikelînin û dikin şîre. Gellek xwarinên şîrîn ji tirî çêdibin.
a> at Hindu Kush and Pamir, according to the map of Central Asia from the Armenian geographical atlas ‘Ashharatsuyts’ (5-7 century), reconstructed by academician S.T. Eremian.
Bulgar, (//), yek ji gelên slavên başûr in, ku piranî gelî Bulgaristan pêk tînin. Ji 7,3 milyon nifûsa Bulgaristanê de % 84,8 kesên xwe bulgar in.
"Bulgar" an "Bolgar" Bulgarên pêşin (bi bulgarî: прабългари/prabˈəlgari), di sedsala 7an de ji stepên Qafqasya dor Derya Reş de koça şûna xwe ya îroj kiriye. Li wir bi tasvîba Bîzansan re bicih bûn û di 681an de li Dobruca xanedaneke serbixwe saz kiriye. Ew dewleta Bulgaran a herî peşin bû.
Zimanê bulgaran, bulgarî, di nav zimanên slavên başûr de ye. Bulgarî ji aliyê pomakên misilman ve jî tê axaftin.
Zimanê bulgarî (bi bulgarî: Български език, "Bǎlgarski ezik") yek ji zimanên zimanên slaviyên başûrê di malbata zimanên hind û ewropî de ye. Ew ji aliya nêzî 9 milyon kesên li Bulgaristan (nêzî 7,3 milyon),Yewnanistan (1970: 20.000), Romanya (1970: 13.000), Makedonya, Moldova (2005: 40.000), Ûkrayna (2001: 205.000), Serbistan (20.000), Belarûs û Tirkiye tê axaftin. Ew derve Bulgarya ji aliyê pomakên misilman ve jî tê axaftin.
Bulgarî û zimanê bulgarên pêşin bi tunî ciyawazî ne. Zimanê bulgarên pêşin di malbata zimanên tirkî an malbata zimanên îranî yên bakur-rojhelat de ye.
bulgarî
Bulgarî
Berbelaviya proto-bulgaran di nîvê sedsala 7em de (rengê kesk)
Proto-bulgar, ber-bulgar, xelkekî dîrokî ye ku li gorî hin çavkaniyan di sedsala 7em de piştî zayînê ji Qefqasyayê koçî Bulgaristanê kiriye û piştî wê nav li Bulgaristan û bulgarên îroj kiriye. Zimanê vî xelkî ji zimanê bulgarên îroyîn, ku bi zimanekî slavî xeber didin, cûda bû û ji malbata zimanên tirkî bû.
The Beatles ("De Bîtilz" bixwîne), Beatles an jî Bîtilz, komek ji komên popê yên îngîlîzî bû ku di destpêka salên 1960'î de li Liverpoolê (Brîtanya) derket û bi taybetî di navbera salên 1963-1966'an de gelek bi nav û deng bû. Kom di destpêkê de ji çar endaman pêk hatiye: John Lennon, Paul McCartney, George Harrison û Peter Best. Pişt re trampetjen Ringo Starr ket cihê Peter Best.
The Beatles li alîye aborî de koma herî serkeftî ya di dîroka muzîka popê de bû; komê di navbera 1963 û 1970'î de li Brîtanyayê 12 albûmên studyoyê (LP), 13 EP (sêlikên ku li her aliyekî wê du stran hene) û 22 "singles" (sêlikên ku li her aliyekî wê stranek heye) tomar kirin û sêlikên wan bi milyonan hatin firotin. Di 1970'î de bi awayekî fermî endamên The Beatles ji hev veqetîn û her endamek kariyera xwe ya muzîkî bi tenê berdewam kir.
Muawiye I (), (603 li Mekke; 6ê Gulana 680 li Şam) xelîfeyî Ûmeyyeyan herî pêşin (661-680) û demezrênere wê xanêdanitîye bû.
Parzgêritiya Sûrî (639-661).
Muawiye bin Ebû Sufyan di 603an de wek endamekî Umeyeyan li Mekke hatiye dinê. Bavê xwe Ebû Sufyan demên pêşin yek pêşengê hemberên Muhemmed pexember bû, lê ji pê re derbaza misilmanîyê bû. Muawiye jî ji pê 630an de derbaza misilmanîye bû re, bû yek peyayên girîngên Muhemmed pexember. Ew yek ji endamên artêşê Sûrî di 639an de dagir kirî bû û ji aliya Xelîfeye wê demê Omar bin el-Xetab wek parezgêrê wir da zanîn. Li wir wî bi Bîzansê re têkoşîn kir û di 663an de xakên hundurên Anatoliya heta nêzî Stenbol dagir kirin.
Ji pe xelîfe Osman bin Efan 656an de hat kuştin re Elî derbaza xelifetîye bû, lê Muawiye got ku heta ku kujterê Osman nedîtin ez Elî wek Xelîfe nasnekim. Ew pêk anî jî wan serîlêdana kîzir. Di wê bûyerê de jî kîzirê Elî destê Muawiye zexm kir. Pişt Elî hat kuştin re (661) wî xwe wek xelîfe da zanîn.
Xelifetiya Muawiye (661-680).
Muawiye derbaza xelifetîye bû şunda şuna xanêdana Umeyye di kargerê de zexm kir û lawê Elî Hesen bin Elî ji xelifetîye waz hat. Wî paytext ji Medîne de bira Şam e. Di dema Muawiye de xelifetî hat çerxa mîratîye kirin û xelîfetî derbaza lawên xelîfeyî dawî dibû. Herweha kênge di 669an Muawiye mir Yezîd I derbaza şûna wî bû.
Di dema Muawiye de belavbûna îslamê dewam kir. Di dema wî de Uqbe bin Nefî Îslam bira Maxrêb û dagir kirina Îranê jî dewam kir. Dîsa di dema Muawiye de Konstantinopolis di (668-669 û (674-678) ande du caran hat dagir kirin, lê ew herdu jî bê serkeftî dawî bûn.
Muawiye di 6'ê Gulana 680an de li Şamê mir.
Celaliya ango celaliyan navê êleka mezin a kurdan e ku piranî yê wan lî rojhilatê dijîn. Li bara êla celaliyan da gelek gotin û gotar diyar in lê ew tiştêk ku bi
yeqîn û rast diyar e ewe ku yek ji wan êlên şoreşger û hêja yê Kurdistanê e ku piraniyê wan li Rojhilatê dijîn.
Celaliya li gor avriyanofê rûsî.
Kurdnasekî rûsî binavê avrîyanof lî bara celalîyan da bitaybetî celalî yê ermenîstanê da wiha dibêje ku celalîya 8 tîre û tayfe ne ku zarok kesekî bi navê celal bûne û eslê wan ermenî bûye ku paşê bûne kurd.raste ku ew dibêje celalîyan 8 tîre û tayfe ne lê ew navê 7 tayfa dibêje.7 tayfên ku dibêje ew in:kûyanlî,soranlî,sakanî,hesen nanlî,keçelanlî,kapîdkanlî û cînîkanlî.
wê gotînê tu dîroknas qebûl nakîn û bi yeqînî wê red dikin ji ber ku celal navekî ermenî e.
Celaliyan li gor Bijîşk û Pêsko.
Bijîşk û Pêsko yê Almanyayî bi wê bawerê e ku sedema ku wan re dibêjîn Celalî ezemet û mezîntahî û şerwanî a Celalîya li hemberî sê împeratorî yên mezin e.
lêkolînerkî Brîtanî bi navê Mark Sîks ku demekî li Kurdistanê bû û lêkolînek ser êlên Kurda kiri bû wiha dibêje ku sermijar a celalîyan ji sed hezarî pirtir e ku li Rojhilat, Bakûr û Ermenistanê dijîn ku piranî yê wan li rex Çiyayê Agirî (bi Celalî girêda), Elegez, Deşta, Rewan, zozanên Serhedê, Makû, Bazirgan, Bazîd, Agirî, Qers, û Wan... Dijîn.
Tayfeyên celaliya di pirtîka micahid ûzûn da.
Ew tayfeyên Celalî ji wiha par wedîke:xelikî,cindîyan,sloitîmîyan,qoruxçîyan,hesoxelefîyan,bûtîkan,meyaka,qutan,keskûyîyan,gelayan,elem hûlî,soran,comkan,elîyan,gilotûran,misirkan, Pîlekî, bilxîkî,malê emê.keçelan,hesê soran,sakan,malê bozo,malê bado,malê hesenekê,mamlê resê celîl,malê elo bozxorê,pîyala,qatîkan,qîmekan,mametîkan,gîsekan,kileşkan,qûrûyan,malê hozê semo,diloyan,malê yaqûb eladîn,malê xidir axa henderîyan,banûkan,şimkan,reş reşkan,qizbaxşolîyan,emoyîkan,çêx bizinîyan,qereçolîyan,zilfoyan,
Celaliya li Rojhilatê.
Êla herî mezîn a parêzgeh a urmiyê êla celaliyan e û li îranê da yek ji wan 10 elê mezînê îranê e.piranîya celalîya lî bakûrê parêzgeha urmîyê lî bajarên makûyê,qelenîyê(bi farsî çaldiran),şot û pûldeçtê dijên.bi awayekî fermî par wekirina êla wiha ye:a herî pêşîyê êl e paşê tayfe,bav,obe û malbat e.celalîyan ji yek man êlê mezin e ku ji 10 tayfe,59 bav û 247 obe pêk hatîye.
Sedema danîna navê Celaliya li ser wê êlê.
Li gor hinek kesên êlê damezerê wê êlê kesek bi navê Celal bû ye ku di serdema selteneta şahên sefewî da ji bo berewanîya sinorên rojhilata îranê li hemberî osmanîya li wir bi cih bû ne.
û hin jî dibêjin ji bo wê wan re gotîne celalî ku li hemerî osmanîyan hertim şerên dijwar û dirêj û mêrani dikirin ji bo wê mezintahiya wan bi wan re digotin Celalî ango kesên ku xwedî ceal u ezemet în.
Seroktayî di êla celalî da.
Wak her êlê seroktayî di êla celalî da dighlje serokê êlê piştî wê serokê tayfe û serobe serokatîyê dikin.
Koçberiya celaliyan.
Kurdên celalî jî wek hemû kurdên kurdistanê gelekî zor û zulim dîti ne di serdema hikûmeta pehlewî da dema şahenşahî ya riza şah da kurdên celalî ku serî rakirî bûn û tevlî serhildana komara agrî bûn û şah ra ceng dikirin. piştî şikestîna şoreşe şahê ecem riza şah dest bi kurd kujî û koçber kirina celalîyan kir û nezî 5000 malbatên ku tewlî şoreşê bûn j tirsa ku disa şoreş bikin kir û heya xurasanê û qezwînê kirin.di wê navbera dur da gelk kurd û zarokên wan canê xwe dan.di wê koçberî yê da tayfa otalîya ango otalî jî ber ku şah ra hevkarî kiri bûn koçber nebûn.
Mirina şah û serhildana îranê û derfet ji bo wegerê.
piştî mirina riza şah û şoreşa iranê da piştî weguhistina hikumeta pehlewî bervî komara islamî derfetek çê bû ku kûrdên celalî bikaribin dîsa wegerîn lê mixabin ji ber dûr bûna rê û tine bêna îmakanta û dijwarî a rê ji 5000 malbatên koçber 500 kes karî bûn wegerîn.jî wan kesên ku wegerîya bûn gava tu pirs dikî dibêjîn em nêzî 2 mehan em rêda dihatin digotin me ji ber germ bûna hewa yê me rojê çadir wedigirtin û dema roj diçû ava û hewa hênik dibû em disa rê diketin.
Zozan û arana celaliyan.
êla celalîyan di despêka buharê diçin kir (dev û dora çîyayê agrî)û heya dawîya bûharê li wir ber axlila diminin û piştî wê di despêka havînê da diçin zozanên xwe. zozanên wan li den û dora bajarê makûyê û qelenî yê ne û aranên wan ji li gundên ber erez di wan deştên xweş da diminin.
Navê zozonên herî mezîn û xweş ê celaliyan li Rojhilatê.
kevirî sipî,golaxanê,hacseydalî,arîbeg, zoazanên heîbaaş a celalîya nin.
Serokên herî navdarê celaliyan li Rojhilatê.
Ferzende beg û biro yê hesî têlîyê kûşoreşa agrîdaxê bidestê wan bû û nezîkî 1000 mêrxasê celalîyan te şoreşê bûn.serokê herî dawî ji emer axa yê celalî bû ku kû piştî dameziranina komara kurdistanê lî mihabatê ligel hink serokên navşeyên din çûn mihabatê ligel qazî mihemed û piştgirî lî komarê kirin û cejina serxwe bûnê şirket kirin û wegerîyan makû yê ala rengin bilind kirin li makûyê u ber sirûda ey reqîb rêje diçûn û piştî wê dema kû qazî hat makûyê pêşewazî ya wî kirin.
Seyşel an jî Komara Seyşelan dewletek e ku ji giravan pêk tê û di Okyanûsa Hindê de ye. Ew li rojhilata Afrîka û li bakurê Madagaskar û Maûrîsê ve dikeve. Di navbera Afrîka û Seyşelan de Komoran heye.
Seyşel ji 115 giravan bi tunî di rûeredeke 400.000 km² de belabûnîn de pêk tê.
Komara Sûrînam, (bi holandî: "Republiek Suriname"; bi kreola sûrînamî ya Sranan Tongo: "Sranan") dewleteke li Amerîkaya Başûr li beravên Okyanûsa Atlas de ye. Ew li rojhelat Guayanaya Fransî, başûr Brazîl û li rojava jî bi Gûyana têye sînor kirin. Navê xwe bi gumanî ji gelekî bi navê Surinan de tê ye. Ew di 25'ê sermawezê 1975 vir de serbixwe ye.
Nexşeya Suriname di 1635 de
Rûerda Sûrînam 163.820 km² ye û dewlete serbixweya herî biçûkê li Amerîkaya Başûr e.
Ji bo sûrînam berê yek ji kolonîyên Holandê bû îroj zimanê fermîye dewletê Holandî ye.
Guyanaya Fransî () yek ji navçeyên Fransayê ser derya li Amerîkaya Başûr beravên Okyanûsa Atlantîk de navbera Brazîl û Sûrînam de ye.
Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekitî Ewropa ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin.
Qenxal, anku Qenẍal () yek ji navçeyên herêma Kurdistanê ye û giradayê bajarê Sêwasê ye. Di sala 1902'ê de bûye navçe.
Tê gotin ku navê navçeyê bi zaraveyê Zazakî ye lê etîmolojiya navên Kurdî hêj bi giştî nehatiye kirin. 90 km ji Sêwasê dûr e.
Ev navçe bi cureyê segên (kûçik, kûtik) xwe tê naskirin. Segê bi navê "Segê nêçîrê yan Segê Qenxalê" dişibin segên nêçîrê yên Almanan û pirranî polîs wan bikartînin.
Navend 12.099 û bi giştî jî 37.049 (sala 2000'î). Lê bi fermî 246.868 kes li ser navçeyê tomarkirî ne. Pirraniya gel ji ber xizanî û pêkutiyên dewletê koçber bûne. Şik di statîstîkên fermî yên herêmê de hene.
Kolonîtî serwerî ajotineke li ser ew derên hat kolonî kirinî ye. Bi kolonîtî kirine ew welatê tê kolonî kirin ji aliya çavkaniyên bin erdê û ser erdê tê mêtin kirin.
Dema Kolonî ew dema li dinê kolonî kirin belavbû bû û bi dozîna Emerîka yê di 1492an re destpê dike û bi dawî bûna Şerê cîhanî yê duyemîn re dawî dibe.
Kolonî di dawiya Şerê cîhanî yê duyemîn di 1945.
Ezbider () yek ji navçeyên bakûrê Kurdistanê û giradayê bajarê Sêwasê ye. Navê wê di 1962'an de hatiye qedexekirin û kirine "Akıncılar".
Di qeydên osmanî de navê wekî "Ezbîder, Ezbîderî Jor" derbas dibe.
Di salên 1800, 1835 û 1915'an de li vir ji aliyê dewleta tirk ve ermenî hatine qirkirin. Di sala 1932'î de bi Sêwasê ve hatiye girêdan. Di dema osmaniyan de bi Erziromê ve hatibû girêdan. Di 1958'an de dibe xwedî şaredariyê.
Mêtingeh, hemxakî an jî kolonî navçeyeke ji aliya dewletên emperyalîst di kolonîtîye de tê mêtîn kirine.
Çiqas di dema antîk de kolonî ji bo ew dewletên hevalbendî dihat bikaranîn jî, wê peyvê bi herîkîna demê re mane guhêrt û di sedsalên dawî de ji bo serwerî ajotineke dewletekê li ser dewletekê din dihat bikaranîn.
Dîvrîgî an jî Nîkopolîs () yek ji navçeyên Sêwasê ye. Di qeydên dîrokî de navê wê herwekî "Abprîke, Tephrîke" derbasdibe. Tê texmîkirin ku Tirkan ji navê Tephrîke-Tefrîkeyê navê "Tevrîge" derxistine ku di qeydên Osmanî de wisa ye. Bi damezrandina Komara Tirkiyêve di salên 60'î de navê wê wekî "Divriği" hatiye guhertin
Navçe ji Sêwasê 168 km dûr e.
Samoa (samoanî "Malo Tutoatasi o Samoa"; Îngîlîzî "Independent State of Samoa") girav dewleteke, li ser rojavaya giravên Samoa dimê û vê sedeme wek "Samoaya Rojava" tê navandin e. Rojhelata wan giravan navçeyeke Dewletên Yekbûyî Emerîka ye.
Samoa li başûr rojavaya Pasîfîk de li bakur rojhelata Fîjî dikeve ye. Giravên herî mezin bi 1.708 km² Savai'i û bi 1.118 km² Upolu ne.
Dewleta Giravî ew dewleteke, ji girav an giravan de pêk tê û tu xakên xwe li ser parzemîn de tune re tê gotin.
Ji 194 dewletên serbixwe 47ên xwe dewletên ji giravan de pêk tê ne.
1980 – Eva Green, lîstikvan û modela fransayî
Arthur Conan Doyle 1930 di 71 saliya xwe de wefat kir.
Goteborg (bi swêdî: Göteborg [bilêvkin: Ywêtêbory]) serbajarê parêzgeha swêdî yê Västra Götalands länê ye.
Ew piştî Stokholmê bajarê mezintirîn ê Swêdê ye. Li herêma Goteborgê nêzika 879.298 mirov dijîn.
Dîmenin ji serbajarê Bulgaristanê Sofya.
Sofya (, "Sofîya"), paytext û bajarê herî mezin ê Bulgaristanê ye.
John Lennon di dengxistina sêlika "Give Peace a Chance" (1969) de
John Winston Ono Lennon an jî bi kurtî John Lennon (9ê çiriya pêşîn a 1940 - 8ê kanûna pêşîn a 1980) hunervanê muzîka pop, bestekar, nivîskarê stranan li Liverpoolê (Brîtanyaya Mezin) ji dayik bûye; gîtarjen, sazbendê keyboardê û stranbêjê koma pop a The Beatles bû.
Di sala 1969an de bi hunervana japonî Yoko Onu re zewicî, her du protesteke aştîxwaz xistine kar û di nav nivînan de mane û ji nivînan de hevpeyvînên ji bo aştiyê bi cih anîn û fîlm û sêlikeke bi navê "Give Peace a Chance" ("De fersende bidin aştiyê") çêkirin. Ev strana ha bûye strana neberdkarên aştîxwaz ên hemî cîhanê. John Lennon û Yoko Ono pev re pênc sêlikên "single" di navbera salên 1971 û 1974an de derxistin; bi taybetî ya bi navê "Imagine" (1971) gelek hezkirî bû. Di sala 1975an de kurê wan Sean hatiye dinê û ji bo pênc salan John Lennon dest ji çalakiyên muzîkê berda heta sala 1980î, deng xistibû sêlika xwe ya nû "Just Like Starting Over" dema ku ji aliyê heyranekî ve hatiye kuştin.
Albert Camus (7 çiriya paşîn 1913 – 4 çileya paşîn 1960) nivîskar û fîlozofekî alcerî-fransî ye.
Camus di sala 1913an de li Cezayirê, li Modovê ji diya xwe bûye. Bavê wî fransî, diya wî spanyolî ye. Bavê wî karkerekî xizan e. Ji ber bê karî û xizaniya malbatê, ji Fransayê koçî Alceryayê dike. Di wê demê de ku Alcerya koloniya Fransayê bû, wek wî nêzî milyonek fransizên din jî koçî Alceryayê kirine.
Di destpêka şerê cihanê yê yekem de (1914) bavê Camus tê kuştin. Ji ber xizanî û tunebûnê diya wî Catherine zarokên xwe Lucien û Albert digre û diçe cem diya xwe Belkcurtê. Belcurt taxa xizanan û karkerên biyanî ye. Taxeke li paytextê cezayirê ye. Di xaniyek biçûk de ew, dapîra wî, xalê wî yê nexweş û diya dapîra wî bi hev re dijîn. Diya wî diçe di malan de kar dike.
Camus dest bi dibistanê dike. Jîrek e. Bi melevanî, kelevanî û hêla xwe ya rewşenbîr bala mamoste Lois Germain dikşîne. Ji ber xizaniyê nikare dest bi dibistana lîseyê bike. Lois mamostê wî jê re burs peyda dike. Bi alîkariya bursan, Camus lîseyê teva dike û dest bi zanîngehê dike. Di Zanîngeha Cezayirê Beşa Felsefê de dixwîne. Şagirtek serketî ye. Dema lîseyê dixwîne bi nexweşiya jana zirav dikeve. Heta mirinê ev nexweşî pêsîra wî ber nade. Xizanî, nexweşî û atmosfera şer li ser jiyan û kesayetiya wî bandoreke mezin dike.
Ew di dema şagirtiya xwe de di nava rêxistinên li dij faşîzmê de cîh digire. Di wê demê de dibe endamê Partiya Komunîst. Li ser mijara şanoyê dixebite. Derhêner, redaktor, lîstikvan, şanonivîs û hunermend e. Ji bo ku Partiya Komunîst giraniya xwe nade ser daxwazên netewebûn, azadî û pirsa serxwebûna gelê ereb, ji partiyê vediqete. Lê di nava refên rêxistinên çep de têkoşîna xwe didomîne.
Di dawiya sala 1930yî de dest bi rojnamevaniyê dike. Di wê demê de pirtûka wî ya yekem tê weşandin (li Alceryayê). Camus şefredaktorê Rojnameya Cumhuriyetê ye û rojname tê qedexekirin. Dagirker ji dîtinên azadiyê hez nakin. Ji dîtinên ronahiyê jî.
1940î de bi Francine Faur re dizewice. Du zarokên wan (cêwîk) çê dibin (Catherina û Jean). Cîhan di bin ewrên reş ên şer de dimirmir e. Faşîzma Hitler Fransayê dagir dike. Hukûmet û burjûvaziya Fransayê bê berxwedan Fransayê bi destên xwe teslîmê Hîtler dikin (1940). Camus berê xwe dide Parîsê.
Camus di sala 1940î de li Parîsê bi qaçaxî Rojnameya Combatê derdixe. Combat, weşana azadîxwazan û ya têkoşerên li dijî faşîzmê ye. Camus bi rêya Rojnameya Combatê û ku redaktorê rojnamê ye, xebatên xwe yên veşarî dike û aşkere û fermî jî rojnamevanî dike.
Di sala 1942an de du berhemên xwe yên bi nav û deng "Biyanî" û ”Efsaneya Sisyfos” diweşîne.
Di nav mirin û mayînê de, jiyana xwe didomîne. Di sala 1944an de Fransa car din azad dibe. Rojnameya Combat bi redaktoriya Camus dibe navenda çepên ku ne bi Partiya Komunîst re ne.
Di sala 1947an de romana xwe ya bi navê ”Weba” diweşîne. Di sala 1951î de berhema xwe ya bi navê ”Şoreşa Mirovan” diweşîne. Di sala 1956an de romana wî ya bi navê ”Ketin” tê ye weşandin. Di sala 1957de jî berhema wî ya bi navê ”Penaberî û Dewlet” tê weşandin. Û ”Discours en Suede”.
Berhema wî ya ku xelata Nobelê digire. Di nava xelatgerê Nobelê de nivîskarê herî ciwan e. Dema li Stokholmê xelatê digire, axaftinek dike. ”Rewşenbîr û vedora xwe”. Ev axaftina wî bi serê xwe berhemek e ku di wêjeya cihanê ya mirovahiyê de xwedî cîhek giranbiha ye.
Omer Dilsoz nivîskarê kurd e.
Di sala 1978ê de li gundê Gûzereşa Culemêrgê hate dinê. Di 23 saliya xwe de romana xwe ya yekemîn Hêviyên Birîndar weşand û pê re salên pêş Bêhna Axê, Neynika Dilî, Berbiska Zer, Evrazên Çiyan, dîwana Bila Gotineke Min û Te jî Hebe, Kundê Dager, Gêjevang, 4çela nivîsandin. Ligel karê nivîskariyê rojnamegeriyê dike û li bakurê Kurdistanê dijî.
Herweha di gelek kovarên wekî Gula Tamara, Nûbihar, Tîgrîs, Vesta, Kulîlka Ciwan, Kovara W, Çirûsk, Peyv, Nûbûn, her wiha rojnameya Azadiya Welat û Tûrik û hin malperan de wekî; www.yuksekovahaber.com, www.nûkurd.com nivîsên wî yên li ser mijarên aktuel û edebî tên belavkirin.
Niûe (navê berê "Savage Island") giraveke mircaniyê di Okyanûsa Mezin deye. Niûe 2.400 km li bakur-rojhelata Nû Zelanda û li başûrê Samoa û rojavayê Giravên Cook e.
Niûe ji 1974'a û virde bi Zelanda Nû ve wek weke herêmek xweser girêda ye.
Komor (bi komorî ‏قمر‎ Komori, bi fransî Comores [kɔˈmɔːʀ]; ji sala 2001an pê ve navê xwe yê fermî: Yekîtiya Komoran) welateke federal a ku ji giravên di Okyanûsa Hindî de pêk te ye. Li bakûrê Kanala Mosambîkê di nava Mosambîk û Madagaskar disekine. Tevli hinek giravên biçûk sê giravên Arkîpela Komoran lê girêda ne, navê wan jî giravan Grande Comore (Njazidja), Anjouan (Nzwani), Mohéli (Mwali). Girava çaremîn a bi navê Mayotte ya Fransa ye lê Yekbûna Komoran hewl didin ku giravê ji xwe re bistînin.
Komoran di sala 1975an de serxwebûna xwe ji Fransayê îlankir û ji wê demê pê ve gelek darbe li dewletê pêk hatine. Nêzî 614'000 kes li wir dijîn û nifûsa dewletê ji efrîkiyên rojhilat û ji ereban pêk tê. Gelhe bi giranî misliman in. Dewletê navê xwe ji gotina erebî Cizir el-Qemer (‏جزر القمر‎) hilgirtiye û ev nav tê maneya 'Giravên Heyvê'.
Saint Lucia (Saint Lucia) dewleteke serbixweya giravîyê endama Commonwealth Realm e. Ew li bakura Saint Vincent û Granada û başûra Martînîk e.
Saint Lucîa yê di Giravên Antîlên Biçûk de ye.
Ji bilî isfencên deryayê, hemû ajal xwediyê koendama damrê ye. Koendama demarê ya şîrdaran (guhandar) ya herî aloz e.Hemû zîndewer dikarin ji guherînên nav laşê wan an jî yên li hawîrdora wan rû dide pê bihesin. Mirov jî bi alîkariya koendama demarê hay ji hawirdora xwe dibe. Ji xeynî wî, endam û şaneyên laş jî bi navbeynkariya koendama demarê bi hev re di nav têkiliyêde ne. Koendama demar ragihandinan ji beşek laş ber bi beşa din a laş ve diguhêzîne, bi vî awayê çalakiyên mirov rêk dixe. Koendama demarê guherînên hawirdorê yên li ser laşê mirov de bandordar in tespît dike, guherîn ji aliyê koendama demarê ve tê analîzkirin paşê bi gelemperî bi alîkariya koendama hormonan, li dij guherînê bersîva laş ava dike. Guherînên wekî ronahî, germahî, deng, bêhn û livîn guherînên hawîrdorî ne. Guherînên li rêjeya dillêdanê, li rejaya oksîjena nav xwînê, li leza heriskirinê, li leza henasedanê hwd. mînak in ji bo guherînên li nav laş. Çav, guh,ziman, difin û pêstê(çerm) mirov hestewergir lixwe digire. Mirov bi alîkariya van wergiran pê kartekirên hawirdorê dihese. Kartêkir ne tenê ji derveyî laş lê dibe ko di nav laş de jî peyda bibe. Wekî mînak, zêdebûna karbonadîoksîda xwînê, an jî zêdebûna pileya germahiya laş (ta).Bi kurtasî; Kontrola çalakiyên hizirî (bîr û hiş) û laşî ji aliyê koendema demar ve tê bi rêvebirîn. Koendama demar (Demarekoendam) li dij guherînan, hevsengiya navekî ya laş diparêze. Di jiyana rojane de, mirov çi ji nava laş, çi jî ji hawirdorê gellek kartêkir û hêst digire, piştê nîrxandinê, berteka demarekoendamê bi bersivek guncaw, bi navbeynkariya masûlke û rijênan tê nîşankirin. Bertek dibe ko bi hemdê mirov be, li hin caran bertekên bêhemd jî çê dibe, refleks bertekên wisa ne.
Koendama demarê ji xaneyên demarê û xaneyên glîa pêk tê. Xaneyên demarê sînyalên kîmyayî an jî elektrîkî digirin û dişînin. Xaneyên glîa destek didin xaneyên demarê û çalakiya wan. Li gor anatomiya pêkhateyên wê, demarekoendam dabeşî du beşên serekî dibe, demarekoendama navendî û demarekoendama çêwe.
Demareşanê.
Demareşane, şaneya taybet e ji bo demarekoendama navendî û demarekoendama çêwe. Koendama demar bi navbeynkariya demareşaneyê hevsengiya navendî ya laş rêk dixe. Demareşane bi sînyalan(demareragihandin) xane û şaneyên laş ji hev agahdar dike. Demareşane ji du cor xaneyên serekî pêk te; demarexane û xaneyên glîa
Demarexane.
Demarexane (bi îngilîzî: "nerve cell", "neuron") kartêkir werdigire ji derve û hundirê laş. Kartêkir di demarexaneyê de bi şêwêyê elektrîkî û kîmyayî tê şandin ji bo xaneyên din. Demarexane ji sê beşên sereke pêk tê; laşê xaneyê, dendrît(liq û pop) û tewere. Laşê demarexaneyê navik û endamokan lixwe digire. Dendrît niçikên mîna liqên darê ne, ji laşê xaneyê ber bi derve dirêj dibin. Ji hawirdorê an jî ji demarexaneyêk din bi navbeynkariya dendirîdan kartêkir tên girtin û ber bi laşê demarexaneyê ve bi şêweyê elektrîkî tên şandin. Ji laşê xaneyê niçikek derdikeve, ew ji dendrîdan dirêjtir e û wekî tewere tê navkirin. Tewere demareragîhandinan(sînyal) vediguhêzîne dûrê laşê xaneyê. Demarexane girîng e ji bo girtin û ragihandina kartêkiran. Demarexane li gor erkên xwe an jî li gor pêkhate û şêweyên xwe tên polênkirin.
Corên demarexane li gor pêkhate û şêweyê wan.
Di vê polenkirinê de, niçikên laşê xaneyê ji bo navlêkirina xaneyan tê bikaranîn. Ji laşê demarexaneyan ve sîtoplazma û parzûna xaneyê wekî niçik ber bi derve direj dibin. Niçikên laşê xaneyê wekî cemser tê hesîbandin. Li gor şêwe û pêkhate, çar corê demarexane heye. Demarexaneya yekcemserî, demarexaneya ziryekcemserî, demarexaneya ducemserî û demarexaneya firacemserî.
Corên demarexane li gor erkê wan.
Li gor cih anina erkê xwe û arasteya ragîhandina erkê kar, sê corê demarexane hene;
Demarexaneya hestê.
Demarexaneyên hestê, bi navbeynkariya wergirên hestê ji derve û hundirê laş kartêkir werdigirin û dişînin bo demarekoendama navendî (bi îngilîzî: "central nervous system"). Ango arasteya demareragîhandinê ji derve an jî ji hundirê laş ve ber bi demarekoendama navendî ye, loma demarexaneya hestê wekî demarexaneya hatî jî tê navkirin.
Demarexaneya navê (navberê).
Demarexaneyên navê an jî demarexaneyên navberê, demareragîhandin ji demarexaneyên hestê werdigirin û diguhêzînin demarexaneyên livînê. Gelemperiya demarexaneyên navê di nav demarekoendama navendî de cih digirin.
Demarexaneya livînê.
Demarxaneyên livînê, demareragîhandin werdigirin ji demarekoendama navendî û digihînin xane an jî endamên armanc. Wekî mînak xaneyên masûlkeyan an jî xaneyên rijênan, xaneyên armancin ji bo demarexaneyên livinê. Ji bo demarexaneya livîne navê demarexaneya derketî jî tê bikaranîn.
Anatomiya demarexaneyê.
Li gor şewe û erkên xwe gellek corên demarexane heye, lê hemû demarexane sê pêkhateyên hevbeş lixwe digirin; laşê xaneyê, dendrît (liq û pop) û tewere. Navik û piraniya endamokên demarexaneyê di laşê xaneyê de cih digirin. Beşa herî gewre ya demarexaneyê laşê xaneyê ye. Ji sîtoplazmaya demarexaneyê niçikên kin ber bi derve dirêj dibin, van niçikên sîtoplazmayê wekî dendrît tê navkirin. Dendrît ji hestewergiran an jî ji demarexaneyên din kartêkir (demareragîhandin) werdigire. Kartêkir bi şêweyê erkê kar ji dendrîdan derbasî tewereyê dibe. Tewere jî mîna dendrîdan ji niçikê sîtoplazmayê pêk te, lê tewere ji dendrîdan gellek dirêjtir e. Di laşê mirov de hin tewere hene ko dirêjiya wan ji metreyek zêdetir e. Bi gelemperî demarexane yek tewereyek lixwe digirin. Tewere demareragîhandinê ji laşê xaneyê diguhêzîne ber bi xaneyek din. Ango dendrît kartêkirên ji derdora demarexaneyê ber bi laşê demarexaneyê ve dişîne, tewere jî kartêkiran bi şêweyê elektrîkî diguhêzîne dûrê laşê xaneyê. Di nav sîtoplazmaya tewereyê de hin endamok jî hene, mîtokondrî yek ji wan endamokan e. Tewere hin caran wekî rîşalê demar(demarerîşal) jî tê navkirn. Demar (bi îngilîzî:"nerve") ji gurzê tewereyan, ango ji gurzê demarerîşlan pêk tê. Parzûna hinek tewereyan tazî ye, lê bi gelemperî demarexaneyên navê û yên livînê bi xaneyên glîa pêçayî ne. Xaneya Schwann û xaneya olîgodendrosîd mînak in ji bo xaneyên glîa. Parzûna xaneyên glîa, madeyek bi navê maylîn lixwe digirin. Maylîn madeyek çewrî ye û bi rengê xwe spî ye. Pêçanên xaneyên Schwann li ser tewereyê bergek ava dike, ev berg wekî bergê maylînî tê navkirin. Xaneyên Schwann tewereyên demarexaneyên demarekoendama çêwe dipêçinin, herwisa olîgodendrosîd jî tewereyên demarexaneyên demarekoendama navendî dipêçînin. Bergê maylînî tewereyan ji hev cuda dike û guhêztina erkê kar leztir dike. Di navbera bergê maylînî yên xaneyên Schwann de hin valahî dimîne, ango xanyen Schwann bi navber rêz dibin li ser tewereyê. Navbera herdu bergê maylînî wekî girêya Ranvier tê navkirin. Kotahiya tewereyê liqdar e. Serê van liqan wekî tewerekotahî an jî demarekotahî tê navkirin. Tewerekotahî bi xaneyên din ve bi navbeynariya gehînkeyê têkilî çê dike.
Fîzyolojiya demarexaneyê.
Dema demareragihandinê de guherina bargeya elektrîkî ya demarexaneyê.
Demarexane sînyalan bi şêweyî elektrîkî û kîmyayî diguhêzîne. Sînyal li seranserê demarexaneyê, ji dendrîdan hetanî kotahiya tewereyê bi şeweyê elektrîkî tên guhêztin. Lê ji demarexaneyêk ber bi xaneyek din ve ragihandina demarî, di gehînkeyê de, bi gelemperî bi şeweyê kîmyayî rû dide.
Li herdu aliyê parzûnê de cudahiya bargeya elektrîkî dibe sedema çêbûna erkê parzûne (bi îngilîzî: "membrane potential"). Iyonên sodyum (Na+) û potasyum (K+) iyonên sereke ne ji bo çêbûn û berdewamiya erkê parzûnê. Iyonên Na+ û K+ bi navbeynkariya pompeya sodyum-potasyum, an jî bi navbeynkariya cogên iyonan ber bi derveyî an jî ber bi nava xaneyê li parzûna xaneyê de tên guhêztin. Erkê parzûnê du cor e, erkê bêhnvedanê (bi îngilîzî: "resting potential") û erkê kar (bi îngilîzî: "action potential"). Dema demarexaneyêk ji derdora xwe kartêkir negire an jî demareragîhandin nediguhêzîne, demarexane di qonaxa bêhnvedanê da ye. Ev rewşa xaneya demarê wekî cemsergirî (bi îngilîzî:"polarization")tê navkirin. Di qonaxa cemsergirî de, di navbera herdu aliyên parzûna demarexaneyê de cudahiya bargeyê elektrîkê peyda dibe. Aliyê hundirê parzûnê bi bargeya negativ, aliyê derveyî parzûnê jî bi bargeya pozîtiv ve barkirî tê hiştin. Di qonaxa cemsergirî de xestiya potasyuma (K+) nav xaneyê ji xestiya potasyuma derve zêdetir e. Li derveyê parzûna xaneyê de xestiya sodyumê (Na+) û ya klorînê (Cl-) ji ya hundir zêdetir e. Wergirtina ragihandinek, dawî li qonaxa cemsergiriyê, ango erkê bêhnvedanê tîne. Xerabûna erkê parzûnê dibe sedema çêbûna demareragîhandinê. Ji tûmika tewereyê ber bi kotahiya tewereyê li ser parzûna tewereyê de veguhêztina demareragîhandin, wekî erkê kar tê navkirin (bi îngilîzî: "action potential"). Alûgorkirina iyonên sodyum û potasyumê yên li herdu aliyên parzûnê dibe sedema guherîna cemsergiriya xaneyê. Guherîna cemsergiriyê jî dibe sedema peydabûna herrika elektrîkê, erkê kar ji herrika elektrîkî peyda dibe. Erkê kar li demarexaneyan de dibe sedema çêbûna demareragîhandinê. Bargeyên parzûna demarexaneyê dema erkê kar de, berevajiyê dema erkê bêhnvedanê ye, nava tewereyê pozîtîv, derveyî parzûna tewereyê bi bargeyê negatîv barkirî ye.
Bergê maylînî tewereyan ji hev cuda dike û guhêztina erkê kar leztir dike.
Di qonaxa erkê kar de, xestiya Na+ li nav xaneyê zêde ye, xestiya potasyumê jî li derveyî xaneyê zêde ye. Ev rewş wekî berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: "depolarization") tê navkirin. Xane tenê di qonaxa erkê bêhnvedanê de ji bo wergirtina kartêkir amade ye, loma divê demarexane demildest vegere qonaxa erkê bêhnvedanê, ango divê li ser rûyê parzûna demarexaneyê de cemsergirî dubare bê avakirin. Ligel cogên potasyumê, pompeyên alûgorkirina sodyum-potasyumê jî kar dikin ji bo vegeriyana cemsergiriyê. Erkê kar ji tûmika tewereyê dest pê dike gav bi gav ber bi tewerekotahiyê didome. Kotahiya tewereyê bi demarexaneyêk din ve di nav têkiliyê de ye. Hin caran jî dibe ko kotahiya demarexaneyê bi xaneya masûlke an jî bi xaneya rijên ve di nav têkiliyê de be. Divê demareragîhandin(erkê kar) ji kotahiya tewereya demarexaneyê derbasî xaneyên din bibe. Ew beşa ko demarexane nezikê hev dibin wekî gehînke an jî gehînkeya demarî tê navkirin. Erkê kar ji xaneyek bo xaneya din, bi navbynkariya gehînkeya demarî tê gihandin. Ji bo pirraniya demarexaneyan, ragihandina erkê kar di gehînkeyê de bi navbeynkariya demareguhêzeran, bi şêweyê kîmyayî rû dide.
Xaneyên glîa.
Xaneyên alîkar in ji boy demarexaneyan,palpişta demarexaneyan dikin û wan xwedî dikin.
Xaneyên alîkar in ji boy demarexaneyan,palpişta demarexaneyan dikin û wan xwedî dikin. Xaneyên glîa ji demarexaneyan hûriktir in, tewere û dendrîtên wan tune ye. Loma xaneyên glîa ji boy gihandina sinyalên elektrîkî kar nakin. Hin ji xaneyên glîa, xwe li ser tewereyên demarexaneyan ve dipêçînin. Pêçên xaneyên glîa ên li ser tewereyê wekî bergê maylînî tê navkirin. Bergê maylînî çînek negihîner e. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyan ji hev dadibirrine (ji hev cihê dike), bi vî awayê demareragîhandin hêsantir û leztir dibe. Şeş corê xaneyên glîa heye. Ji vana çar heb di demarekoendama navendî de, du heb jî di demarekoendama çêwe de cih digirin.Xaneyên glîa yên demarekoendama navendî; stêrkexane, olîgodendrosît, mîkroglîa û ependîmî ne. Xaneyên peykê(peykexane) û xaneyên Schwann jî xaneyên glîa yên demarekoendama çêwe ne.
Demarekoendama nevendî.
Demarekoendama navendî (DKN), (bi îngilîzî: "central nervous system"(CNS)) ji demax û dirkepetikê pêk tê. Demax di nav kiloxekelênê de ji aliyê hestiyê kiloxê, dirkepetik di nav dirkekelênê de ji aliyê hestiyên birrbirre ve tên parastin. Demarekoendama navendî bi sê perdeyên parêzger ve dapoşî ye. Navê gelemperî yê van hersê perdeyan perdeyên mejî ye (bi latînî: yekjimar meninx, pirjimar meninges). Valahiyên di navbera perdeyên mejî û hestiyê kiloxê, perdyên mejî û dirkepetikê bi şileya mejî- dirkepetik tijî ye. Şileya mejî-dirkepetik ji boy xwedîkirina xaneyên demarekoendama navendî, madeyên sûdbexş dabîn dikin. Herwiha şileya mejî – dirkepetik mîna balifek destek dide demaxê û wî ji derbên hawirdorê diparêzê. Şileya mejî-dirkepetik di nav zikokên demaxê de (bi îngilîzî: "brain ventricles") tê çêkirin.
Dirkepetik.
320x320px
Dirkepetik gurzek şaneya demarê ye di nav hestiyên birrbirrê de, ji qedê demax dirêj dibê heta jêrê qefesa singê. Dirkepetik, di navbera demax û demarekoendama çêwe de navbeynkariya ragihandinê dike. Ji bilî veguhêztina demareragihandinan, dirkepetik wekî navenda refleksên livînê jî kar dike. Refleks tevgera masûlkeyan a lezgîn ve û bêhemd e. Refleks ne li bin bandora demax, lê di bin kontrola dirkepetikê de çê dibin. Dirêjiya dirkepetikê bi qasî 45 cm ye. Birgeha panî (bi înglîzî: "cross section") ya dirkepetikê bi du çînî ye. Çîna derve bi rengê spî, çîna navî jî bi rengê gewr e. Beşa gewr wekî madeyê gewr tê navkirin. Madeyê gewr ji tewereyên ne maylînî, laşê demarexaneyan û xaneyên glîa pêk tê. Madeyê gewr bi madeyê spî dorpeçî ye. Şeweyê beşa gewr dişibe perperperokê, an jî pîta H yê. Beşa gewr li gel hin beşên demarexaneyên hestê û livînê, demarexaneyên navê lixwe digire. Demarexaneyên navê, demarexaneya hestê bi demarexaneya livînê ve girê dide. Beşa spî ya dirkepetikê ji tewereyên bi maylînî pêk tê. Rîşalên(tewere) demarexaneyên hestê ji laş ber bi demax ve rişalên demarexaneyên livînê jî ji demax ber bi laş ve dirêj dibin. Herwiha rîşalên demarexaneyên navê jî di nav madeyê spî de cih digire. Beşên madeyê spî li gor stûnan (bi îngilîzî: "column") tê polenkirin. Di nav van stûnan de rîşalên koendama demarê yên ber bi demaxê hildikêşin, ji endamên hestê ragihandinên hestê diguhêzînin ji boy demaxê. Herwîsa stûnên ji demaxê dadikêşin ji bo masûlkeyan sinyalên livînê diguhêzînin.
Demax.
Demax (bi înglîzî:"brain") navê gelemperî ye ji bo pêkhateya nav kilox. Herwisa beşê serekî yê demarekoendama navendî ye. Pir caran ji dewsa demax peyva mejî(bi îngilîzî: "cerebrum") tê bikaranîn, lê bi eslê xwe mejî beşek ji demaxê ye. Demax ji çar pişkan pêk tê; mejî, demaxê navê, qedê demax û mejik. Demax çavdariya kiryarên laşî yên rojane dike. Çêbûna raman, hest, bîranîn, huner û ji hawirdorê agahdarî bûyîna mirov, xavbûn û girjbûna masûlkeyan û livîna mirov bi destê demaxê pêk tê. Erkê sereke yê demaxê ji bo kar û xebata laş û avakirina hevsengiya navîn a laş e. Demax ji demarexane, xaneyên glîa û demarexaneyên bineretî pêk tê. Giraniya asayî ya demaxê mirovek gehiştî, bi qasî 1300 gram e û zêdetirê 100 bîlyon(mîlyar) demarexane lixwe digire.
Mejî.
Demax ji çar beşên serekî pêk tê.
367x367px
Mejî (bi îngilîzî: "cerebrum", "telencephalon") beşa herî gir e di demaxê mirov de. Navanda çêbûna hizir, hest, bîrhatin, hînbûn, peyvîn, dîtin û kontrola masûlkeyan e. Ji derdor û nav laş de ragihandin û kartêkir ji aliyê demarexaneyên hestê ve tên şandin bo demax. Mejî ji aliyê derve ve werpêçik e. Mejî ji du pişkan pêk tê, nîvê rastê û nîvê çepê. Herdu nîvên mejiyê bi navbeynkariya tenê req, bi hevre girêdayî ne.
Her nîvek mejiyê dabeşê çar pila dibe. Her pilek ji hev cudaye li gor erkê xwe. Navbera pilan de xetek berçav tune ye. Pila li aliyê herî pêşî ya li kiloxê wekî pila eniyê (navçavepil) (bi îngilîzî: "frontal lobe") tê navkirin. Li paş navçavepilê de pila tasê (dîwarepil) (bi îngilîzî: "parietal lobe") cih digire. Li paş dîwarepilê de pila patikê (patikepil) (bi îngilîzî: "occipital lobe") heye. Li bin navçevepil û dîwarepil de pila cênikê (cênikepil) (bi îngilîzî: "temporal lobe") cih digire.
Her nîvek mejiyê ji aliyê derve madeyê gewr lixwe digire. Ev beşa gewr wekî tûkil tê navkirin. Tewereyên demarexaneyên tûkila mejî ne maylînî ne.
-Erkên bingehînên çalakiya hîşî yên wekî, bîr, raman, fêrbûn, biryar dayîn, hesta berpirsariyê,
-Hestkirin ango girtin û şîrovekirina hesten wekî mînak hêstkirina êşê, germahiya hawirdore, tahmkirina xurekan, bêhngirtina kulîlkan.
Nîvên mejiyê ji aliyê hundirê ve madeyê spî lixwe digirin. Madeyê spî ji tewereyên bi maylînî pêk tê. Tewerêyên bi maylînî di navbera beşên demaxê de girêdan ava dike. Tewereyên madeyê spî bi şeweyê gurzkî li ba hev dirêj dibin.
Demaxê Navberê.
Navberedemax di navbera mejî û beşên din ên koendama demarê de girêdanan ava dike, belavkirina agahiyên ji mejî an jî ber bi mejî li vir rû dide. Ango ji bilî hestê bêhngirtinê, agahiyên ji dirkepetik û demarekoendama çêwe, pêşî li vir tên tekûzkirin û yekkirin paşê tên şandin ji bo mejî. Talamus û hîpotalamus beşên demaxê navberê ne û pêwendiya wan raste rast bi koendama demarê heye.
Hestewergir ji her aliyê laş de demareragihandin werdigirin, bi navbeynkariya demarexaneyên hestê, demareragihandin tên şandin bo talamusê. Talamus ragihandinan ji hestedemarexane yên hatî digire, ragihandinan tekûz dike. Li talamusê ragihandinên(kartêkir) girîng ji yê ne girîng tên cihê kirin. Hêza (bandora) ragihandinan tên kêmkirn an jî zêdekirin. Piştî polenkirinê, talamus ragihandinan dişîne boy beşa guncav a tûkila mejîyê.
Hîpotalamus kontrola berhremkirin û derdana hormonan dike. Loma di navbera koendama demar û koendama hormonan de navbeynkarî dike. Karê esasî ya hîpotalamusê rêkxistina hevsengiya navî ya laş e. Ta (germahî) ya laş, xwarin û vexwarin ji aliyê hipotalamusê ve tê rêkxistin.
Qedê demax.
Qedê demax (bi îngilîzî: "brain stem") ji pirik, demaxê naverast û lakêşemox pêk tê. Qedê demax demaxê bi dirkepetikê ve girê dide. Navendên xewê û hişyariyê li qedê demax in. Henasedan, heriskirin, rêjeya lêdana dil, daqurtîn, pestoya xwînê, meşîn, ji hawirdorê agahdarbûn hin ji erkên bingehîn ên laş in ko bi navbeynkariya qedê demax ve tên rêkxistin.Demaxê naverast (bi înglîzî: "midbrain"), mejikê bi beşên jêrê laş û dirkepetikê ve girê dide. Ji bo refleksên bihîstinî û dîtinî rola demaxê naverast girîng e. Pirik (bi îngilîzî:"pons") bi gelemperî ji rîşalên demarê, ango ji madeyê spî pêk tê. Hinek ji van rîşalan di navbera herdu nîvên mejiyê de girêdanê ava dike, hinek ji rîşalên demar jî ji mejî dirêj dibin ber bi dirkepetikê. Girêdanên di navbera qedê demax û mejikê jî ji aliyê pirikê ve tê çêkirin. Lakêşemox (bi îngilîzî: "medulla oblongata"), navendên giring ên wekî navenda dilelûleyan, navenda henasedanê, navenda refleksên vereşînê, kuxikê, daqurtîne, bêhnijînê (pişkinîn) di lakeşemoxê de cih digirin û tên rêkxistin.
Mejîk.
Her wekî mejî, mejîk jî ji du pişkan pêk tê. Heke mejîk bi dirêjkî were jêkirin, şêweyê nexşên birgeha dirêjkî ya madeyê spî ya nîvê mejikê dişibe darê, loma her yekê van beşan wekî dara jiyanê (bi latînî: "arbor vitae") jî tê navkirin.Mejîk ji masûlkeyan, jêyan, gehan, çavan û ji guhan demareragihandinên hestê werdigire, bi vî awayê ji rewşa laş agahdar dibe ü karê masûlkeyan rêk dixe. Ji bilî wê mejîk ji tûkila mejî jî demareragihandinên livîne werdigire. Piştî tekûzkirina van ragihandinan, mejîk demareragihandinên livînê bi navbeynkariya qedê demax dişîne masûlkeyan.
Refleks.
Refleks, perçekirdar (bi îngilîzî:"reflex") bertekên bêhemdî yê laş.
Li dij kartêkiran, berteknîşandana masûlkeyan a ji nişke ve û bêhemdî, wekî refleks (perçekirdar) tê navkirin. Navenda kontrolkirina refleksan dirkepetik û qedê demax e. Dirkepetik demareragihadinan ji laş ber bi demaxê dişîne, an jî ji demaxê aresteyê laş dike, lê yek ji karê sereke yê dirkepetikê kontrolkirina çalakiya refleksan e. Di endamên hestê de wergirên hestê hene. Ji hawirdor kartêkir bi navbeynkariya wergirên hestê tên girtin û ber bi demarexaneyên heste ve tên şandin. Hestedemarexane bêyî ko demareragihadinan bişînê demaxê, di dirkepetikê de, raste rast arasteyê demarexaneyên livînê dikin, loma bi navbeynkariya refleksan berteknîşandan hê leztir çê dibe.
Di coga herisê de an jî di coga henasedanê de hebûna tiştek an jî madeyek ko nerehetî dide laşê mirov, navenda refleksan a lakêşemoxê çalak dike. Lakêşemox bi refleksên verişînê, kuxikê an jî bêhnijînê bertek nîşan dide û hewl dike ko ew tiştê nerehetî dide mirov ji laş dûr bixe.
458x458px
Kevanê refleksê.
Bertek nîşandana bi rêya refleksan, gellek bi lez e, lê çalakiya piraniya refleksan gellek aloz e.
Ji hawirdorê wergirtina kartêkirê, di dirkepetikê de tekuzkarîkirina demareragihandinê û bertek nîşandana bêhemdî wekî kevanê refleksê(bi îngilîzî:"reflex arc") tê navkirin.
1. Kartêkir ji hawirdorê bi navbeynkariya hestewergirên li endamênên hestê de tê wergirtin.
2. Hestewergir, karikirê bi şêweyê demareragihandin diguhezîne demarexaneya hestê.
3. Demrexaneyên hestê demareragihandinê diguhezînin bo demarexaneya navê ya li dirkepetikê.
4. Tekûzkariya demareragihandinê li dirkepetikê de çê dibe.
5. Bi navbeynkariya demarexaneya livîne, demareragihandin tên şandin ji bo masûlke an jî rijênê guncav.
6. Wekî bersîv ji bo demarexaneya livînê, masûlkeya guncav girj dibe an jî rijênê guncav dest bi derdanê dike.
Demar.
Demar, damar yan tamar (bi îngilîzî:"nerve") beşa demarekoendamê ye, demax û dirkepetikê bi hemû beşên laş ve girê dide. Gurza tewereyan a li demarekoendama çêwe(DKÇ) wekî demar tê navkirin. Demar ji demax û dirkepetikê dirêjê hemû beşên laş dibin.
Demar li gel şaneya demarê, bestereşane û lûleyên xwînê jî lixwe digire. Bestereşane beşên demarê dipêçîne û bi hev re girê dide, lûleyên xwînê jî ji bo demarê xurek, oksîjen û madeyên pêwist dabîn dikin. Bi gelemperî demar ne ji gurzek, lê ji gurza, gurzikên tewereyê demarexaneyan pêk tê. Ango gurza demar hîn ji pîçûktir gurzên demaran pêk tê, gurzên pîçûk jî ji tewereyên demarexaneyan pêk tê. Demar bi kîjan beşa demarekoendama navendî ve girêdayî be li gor wê beşê tê polenkirin. Hin demar bi demaxê ve girêdayî ne û wekî demaxedemar (kiloxedemar) tê navkirin. Hinek demar jî bi dirkepetikê ve girêdayî ne, ji wan demaran re jî dirkedemar tê gotin. Demaxedemar 12 cot in û ji demaxê ber bi serî, stû, sing û zikê ve dirêj dibin. Hinek ji van cotan, demarê hestê ne, hinek demarên livînê ne û hinek jî demarên têkel in. Tewereyên hestedemarê, dirêjê nav demax dibin û bi demaxê ve girêdan çê dikin. Tewereyên demarên livînê ji demax derdikevin, bi masûlkeyên serî, stû an jî dil û rûvî ve girêdayî ne. 31 cotên dirkedemarê, ji herdu aliyên dirkepetikê derdikevin û demarekoendama navendiyê bi masûlke, rijên û hestewergirên laş ve girê didin. Dirkedemar bi yekbûna hezaran tewereyên demarxaneyên livînê û yên hestê çêbûyî ye. Hemû dirkedemar, ji demarên têkil pêk tên. Ango Hemû coten dirkedemarê ligel tewereyên demarexaneyên hestê, tewereyên demarexaneyên livînê jî lixwe digirin. Dirkdemarên ji endamên hestê ragihandin tînin dirkepetikê, wekî demarên hatî (bi înglîzî: afferent nerve) tên navkirin. Demarexaneyên demara hatî jî,wekî demarexaneyên hatî tên navkirin. Hin ji dirkedemaran demareragihandinên ji DKN diguhêzînin masûlke û rijênan, ji van demaran re demarên derketî(bi îngilîzî: efferent nerve) tê gotin. Di laşê mirov de belavbûna 31 cotên dirkedemar û navkirina koma wan bi vî awayî dibe;
Demarekoendama çêwe.
Demarekoendama çêwe (DKÇ) (bi îngilîzî: "peripheral nervous system" (PNS)) beşa koendama demarê ya ji demax û dirkepetikê belavê laş dibe. DKÇ, kartêkirin ji hawirdorê ber bi DKN ve dişîne, bersîva DKN jî diguhêzîne xaneyên armanc ên masûlke an jî rijênan. Ango DKÇ di navbera DKN û laş de navbeynkarî dike. Çalakiya DKÇ bi navbeynkariya du cor demarexane pêk tê, demarexaneyên hestê û demarexaneyên livînê. Li tewerekotahiya demarexanyên hestê de hestewergir hene, demarexane bi alîkariya van wergiran kartêkiran ji hawirdorê werdigire û dişîne DKN, loma demarexaneyên hestê wekî demarexaneyên hatî (bi îngilîzî: "afferent" "neuron") jî tên navkirin. Ragihandinên DKN, bi navbeynkariya demarexaneyên livînê ji bo masûlke û rêjênan tên şandin. Laşê demarexaneyên livînê di DKN de, tewereyên wan di DKÇ de cih digire. Ji ber ko demarexaneyên livînê ji DKN dirêjê derûdorê dibe, wekî demarexaneyên derketî (bi îngilîzî: "efferent neuron") jî tên navkirin. Demarekoendama çêwe bi demax û dirkepetikê ve bi şeweyê cotên demarî girêdayî ye. DKÇ ji 43 cotên demar pêk tê. 12 cot demar li hêla demaxê de girêdayî ne, ji van 12 cot demaran re demaxedemar tê gotin. 31 cot demar ji bi dirkepetikê ve girêdayîne. Ji van demaran re dirkedemar tê gotin. Dirkedemar ji demarên hestê (demarên hatî) û demarên livînê (demarên derketî) pêk tên. Her yek ji dirkedemar bi du regan, singereg û zikereg bi dirkepetikê ve girêdayî ne. Demarên hatî li pişteregê, demaren derketî jî li zikeregê de cih digirin.
Li gor çalakiya demaran, DKÇ dabeşê du beşa dibe.
1.Damarên laşî (bi îngilîz: "somatic nerves"): Ji demarekoendama nevendî, demareragihandin diguhêzînin ji bo livîna masûlkeyên peykerê, an jî ji hestewergiran ragihandin dişînin bo DKN. Herwisa evan demaran wekî “beşa laşî” an jî “demarekoendama laşî “jî tên navkirin.
2.Demarên xweyî (bi îngilîzî: "autonomic nerves"): Demareragihandinên ji DKN, dişînin bo lûsemasûlke, dilemasûlke û rijênan. Beşa demarên xweyî wekî “demarekoendama xweyî” (bi îngilîzî: "autonomic nervous system") tê navkirin.
Beşa laşî.
Ev beş hin caran wekî demarekoendama laşî tê navkirin. Çalakiyên beşa laşî ji aliyê hestewrgir, xaneyên hestê û xaneyên livînê ve tê rêkxistin. DKN bi alîkariya beşa laşî, li dij kartêkir an jî guherînên derûdora laş bertek nîşan dide. Bi gelemperî beşa laşî ji bo çalakiya masûlkeyên xwewîst û demarên hestê, navbeynkarî dike. Demarexaneyên hestê ji hestewergiran agahî digire û dişîne DKN. Li demarekoendam navendî agahiyên ji hestewergiran tê şîrovekirin û bersîva guncav bi şeweyê demareragîhandin, bi navbeynkariya demarexaneyên livînê ji bo endama armanc tê şandin. Bersîva demarekoendama navendî ji bo girjbûn an jî xavbûna masûlkeyên peykerê ye. Lê hin refleks jî ji aliyê beşa laşî ya demerekeondama çêwe ve tên kontrolkirin. Wekî mînak heke derzî an jî dirî di tiliya mirov de biçe, mirov bê hemdê xwe destê xwe dikişîne ev dest kişandan refleks e, ji aliyê dirkepetikê ve tê kontrolkirin. Di refleksa destkişandinê de hestewergir, demarêxaneyên hestê û demarexaneyên livînê beşa laşî ya demarekoendama çêwe ye.
Beşa xweyî.
Bi gelemperî beşa xweyî, wekî demarekoendama xweyî tê navkirin. Çalakiyên xwenewîstî yên laş ji aliyê demarekoendama xweyî (DKX) ve tê rêkxistin. Demarexaneyên livînê yên beşa xweyî, demareragihandinên ji demarekoendama navendî, ber bi lûsemasûleke, dilemasûlke û rijênan ve diguhêzîne. Lûsemasûlke û dilemasûlke, masûlkeyên xwenewîst in. Ango çalakiya van masûlkeyan bê hemdê mirov rû dide. Çalakiyên pişikan, dil, rijên û masûlkeyên lûse ji aliyê DKX ve tê kontolkirin û rêkxistin. Demarekoendama xweyî ji sê beşan pêk tê, sîmpasawî, parasîmpasawî û enterî. Ji vana beşa sîmpasawî û parasîmpasawî temamkerên hev in, bandora çalakiya wan a li ser laş hevdij e. Ango heke beşa sîmpasawî çalakiya endamek zêde bike, demek şûnde îcar beşa parasîmpasavî rêjeya çalakiya laş dadixîne asta asayî. Beşa sîmpasawî laşê mirov amade dike ji bo rewşa awertê. Dema mirov bi rewşek xedar ve rûbirû dimîne, dikeve heyecanê, pêdiviya laş bo enerjiyê zêdetir dibe. Beşa sîmpasavî ragihandin dişîne ji bo hin endaman. Wekî mînak bi çalakiya beşa sîmpasawî, ji rijênê adrenalê hormona adrenalîn tê derdan, rêjeya lêdana dil zêdetir dibe, leza hanesedanê zêdetir dibe, kezeb glîkojenê hildiweşîne bo glukozê û der dide nav xwînê, çalakiya koendama herisê û mîzê kêm dibe, bîbikê çavan fire dibe. Bi vî awayê laş xwe amade dike ji bo bazdanê an jî şerkirinê. Bandora beşa sîmpasawî ji bo demek kurt e, laş hewl dide ko vegere rewşa asayî. Beşa parasîmpasawî demareragihandin dişîne hemû endamên ko ji ber handerkirina beşa sîmpasawî çalak bûne. Demareragihandinên beşa parasîmpasawî berevajiyê ragihandinên sîmpasawî ye. Ji ber bandora beşa parasîmpasawî hemû endam û koendamên laş vedigere rewşa asayî.
Beşa sêyem a demarekoendama xweyî, beşa enterî ye, ev beş ji tora demarexaneyên ko li derûdora coga herisê de cihbûyî pêk tê. Derdana enzîmên herisê û çalakiya lûsemasûlkeyên coga herisê ji aliyê beşa enterî ve tê kontrolkirin.
Girîn (tirkî: "Gürün") navçeyeke herêma bakûrê Kurdistanê ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye.
Di sala 1869'ê de bûye navçe. Di dema osmaniyan de yek ji cihên ermenî pirr lê dijiyan bû û ermeniyan ji navçeyê re "Giurin" digotin. Lê ji ber ku gelek caran li wir ermenî dihatin qirkirin, her dem lê girîn hebû, kurdan jê re gotin "Girîn". Navê wê yê herî kevn di qeydên hîtîtan de Tlegerma derbas dibe. Herwekî "Tegarama, Togarama, Garma" jî hatiye gotin. Navê îro tê bikaranîn tê texmînkirin ku ji zimanê ermenî ye.
Di navbera salên 1870 - 1915'î de genosîden mezin li dijî ermeniyan pêk hatine, dewleta Tirk bi navê ermenî her tişt tune kiriye. Dêrên wan rûxandiye yan vegerandiye mizgeftê. 137 km ji Sêwasê dûr e.
Hafik, anku Ḧafik, an jî Xavik (; di sala 1928'an de wekî "Ḧafîq" hat nivîsandin) yek ji navçeyên Sêwasê ye. Navê wê di sala 1926'î de qedexe kirine û bi hinekê guhertinê kirine "Hafik".
37 km ji Sêwasê dûr e. Gorî hejmartinên fermî yên dewleta Tirk di sala 2000'î de li navendê 5.600 û li gundan jî 13.687 kes dijîn. Şikên mezin di van statîstîkan de hene. Lewra polîtîkaya dewleta Tirk a "Helandine tixûbên Kurdistanê ji aliyê etnîsîteyê (1946)" hêj didome. 82 gund û 4 mezreyên wê hene. Hin mezreyan jî dewlet bi fermî napejirîne.
Norxan (bi romî:"Yıldızeli"), navçeyeke bakûrê Kurdistanê ye û girêdayî parêzgeha Sêwasê ye. 47 km ji Sêwasê dûr dikeve.
Serpêhatiya Norxanê.
Navê wê bi Ermenî Norxan (ango Xan a nû) bû û dewleta Tirk kir "Yenihan - Xan a nû". Ango wergerand Tirkî. Ji ber ku di Komkujiya Ermeniyan de li vir gelek Ermenî hatibû qirkirin û wargehên wan hatibûn rûxandin, dewleta Tirk navê "Yenihan" jî guhert û kir Yıldızeli.
Aboriya herêmê li ser bazirganiya piçûk e. Herwekî çandinî, xwedîkirina ajalan û tûrîzm jî tê kirin.
Tecer(bi romî navê wê danîne "Ulaş") navçeyeke Bakûrê Kurdistanê giradayê bajarê Sêwasê ye. Navê wê yî berê Tecer bû û gundekî piçûk bû.
Di sala 1968'î de navê wê yî berê hate qedexekirin û kirin Ulaş. Di heman salî de bû şaredarî jî.
Derbarê Tecerê de.
Di sala 1990'î de bû navçe. 2 nehiye, 37 gund û 19 mezreyên wê hene. 4 mezre jî ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin. Gorî polîtîkaya dewleta Tirk a "Helandina tixûbên Kurdistanê ji aliyê etnîkê ve 1946" gelek koçber ji Balkan û Qefkasya anîne, bicihkirine.
Aborî li ser ristina xalîçeyan, bazirganiya piçûk û xwedîkirina ajalan e. Herwekî çandinî jî têkirin.
Sao Tome û Prînsîpe yan Komara Demokratîk a Sao Tome û Prînsîpeyê, welatekî ji koma gravan pêk tê. Li başûrê Okyanûsa Atlantîk, di Kendava Gînê de ye û 350 km dûrî Gabonê ye.
Ji gravên Saint Thomas û Principe (mîrza) pêk tê. Sao Tome û Prînsîpe koloniyeke kevn a Portûgalê ye.
Grava Sao-Tomeyê li 21'ê kanûna 1471'an li roja Ezîz Thomas ji aliyê deryagerên portûgalî, João de Santarem û Pedro Escobarve hatiye kifşkirin.
Şarqije () navçeyeke herêma bakûrê Kurdistanê ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye. 83 km ji Sêwasê dûr dikeve.
Navê wê ji Dimilkî tê û "Şarqije - şarê qicik, şarê piçûk, bajarê piçûk" ye. Di sala 1926'î de navêwêtê qedexekirin û dikin Şarkişla. Di sala 1864'ê de dibe şaredarî û di sala 1879'ê de jî navçe.
4 nehiye, 93 gund û 9 mezre girêdayî navçeyê ne. Statîstîkên bibawer nîne lê gorî danîna dewleta Tirk, nifûsa navçeyê li dora 50.000'î ye.
Bilekan (bi romî:"Suşehri") yek ji navçeyên Sêwasê ye. 144 km ji Sêwasê dûr dikeve.
Di qeydên dîrokî de cara pêşîn wekî Anderias hatiye binavkirin. Di bin desthilatdariya mîrîtiyên Kurd de wekî Bilekan gotine.
70 gund û 42 mezreyên wê hene. Gelek mezre jî bi fermî nayê pejirandin. Bawerî bi statîstîkên fermî nîne.
Koyulhisar (Koyûlhîsar tê bilêvkirin; bi tirkî: "Koyulhisar") navçeyeke herêma Tirkiye ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye. 180 km ji Sêwasê dûr dikeve.
Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Kolonya, Qolhîsar, Koyîsar derbasdibe. Heyasala 1928'î wekî Qolhîsar dihate binavkirin, di heman salê de navê wê kirine Koyulhisar.
1 nehiye, 47 gundû 89 mezre bi fermî girêdayî Qolhîsarê ne.
Axvanîs () navçeyeke herêma bakûrê Kurdistanê ye û girêdayî bajarê Sêwasê ye.
Navê wê di salên 60'î de hatiye qedexekirin û kirine "Gölova". Beriya Komkujiya Ermeniyan gelek ermenî li vir dijiyan. 28 gundên wê hene. Gelek mezre bi fermî nayên pejirandin.
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan, çandinî û masîgeriyê ye.
Tozanî () navçeyeke Sêwasê ye. Nêzîkî 100 km ji Sêwasê dûr dikeve.
Navê wê yê herî kevn "Psîle" ye. Dîsa di qeydên dîrokî de " Hypsele " jî derbas dibe. Di qeydên dîrokî de piranî wekî " Tozanî " cih digire. Di sala 1990'î de kirine navçe û navê wê jî guhertine. Navê wê yê Kurdî Tozanî hatiye qedexe kirin.
Dewleta Tirk statîstîkên herêmê yan bi çewtî dide, yan jî hîç nade. Ji ber wê statîstîkên bi bawer nînin.
îtalî
S.
arjentînî
Y.
cezayêrî
alman
Porto Rîko yan jî Dewleta azadane girêdayî ya Porto Rîko (spanî: "Estado Libre Asociado de Puerto Rico", îngîlîzî: "Commonwealth of Puerto Rico") welatekî ku azadane bi Amerîkayê ve girêdayî ye û dewleteke li Karîbîkê ye. Ew ji girava Puerto Rico û çend giravên din ên biçûk ên wek Vieques, Culebra, Culebrita, Palomino, Mona û Monito de pêk tê. Puerto Rico girava herî biçûk ê rojhilatî yê Antîlên Biçûk e.
"Puerto Rico" tê wateya "Bendera Dewlemend" û gelê Porto Rîkoyê xwe bi xwe wek "Boricua" nav dikin.
Herakliyo, Herakleios (bi latinî: "Flavius Heraclius Augustus"; yewnanî: Ηράκλειος, "Hērakleios"), (z. nêzî 575 - m. 641) yek ji împeratorên Bîzansê di navbera 5ê kewçêra 610 û 641an de kargerî kirî bû.
Herakliyo bi malbata xwe ve ji Ermenistanê bû. Herakleios lawê Heraclius bû û ew generalekî giringê împarator Maurice bû.
Serîhildana li dijî împerator Fokas.
Di 608an de bav û law herdu Herakleios an li dijî împerator Fokas serîhildan. Di wê demê de di 609an de Herakliyoyê biçûk çû Misirê (wê demê Aegyptus) û li wir generalê Fokas (Phocas Bonosus) bin xist û ew navçeya Roma dest xwe xist.
Ji pê wê re Herakliyoyê biçûk di Sîcîlya û Kîpros re derbaza Konstantînopolîsê bû. Li wir bi arîstokratên bajer re beraftin kir û wek împerator da zanîn. Kênge ew gehîşte bajêr hin piştgirtiyên împerator rû li Fokas badan û piştgirî ji Herakliyo re kirin. Herakliyo bi hêsanî kete bajêr û Fokas bi xwe kuşt.
Di 5e kewçêra 610an de şunda hat tackirin û derbaza texta împeratoriye bû.
Împeratoriya Romê ji 526an ta 600an
Cenga li dijî persan.
Kênge Herakliyo li textê runiştî bû, ji bo cenga hundur li Balkan hembera Awaran, li Sûrî jî hembera Sasanî hin xak hat wunda kirin bû.
Di wê demê de Herakliyo aşitî xast jî Sasaniyan dewama êrîşên xwe kir û di 613an de Şam, di 614an de Orşelîm û di 616an de jî navçeya Misir dest xwe xistin. Wan dewama êrîşên xwe kir û heta hundurên Anatoliya xakên Bîzans dagir kirin û heta bajarekî nêzî paytexta Bîzans Konstantinopolis Chalcedon hatin.
Rewşa împeratorîye ew qas zor bû ku împerator qala birina paytextê ji Konstantînopolîs de Kartaca dikir. Lê ji pê re Bîzansan êrîşa Sasaniyan kir û xakên ji aliya Sasaniyan hat dagir kirî bû şunda qezenc kirin. Di wê demê de di 626an de Awaran Konstantinopolis dagir kirn jî ji pê re Bîzansan şunda dest xwe xist.
Artêşên Herakliyo li dijî Sasaniyan dewama cengê dikir û di 627an de gehîşte paytexta Sasaniyan Ctesiphon û Şahê Sasaniyan ji aliya pêşengên Persan hat ji texte danîn. Paşwerê Xoşrû II Kavadh II bi peymaneke bi Herakleios re lihev hat û xakên Sasaniyan bi tunî dana Bîzansan. Herakliyo xwe li wir wek "Şahanşah" da zanîn jî, di 629an de şuna unvana împeratorên Bîzansên berê "Augustus" unvana "Basileus" girt û ew nêzî 800 salan heta hilwaşandina împaratorî ma.
Di 630an de jî Herakliyo Orşelîm dagir kir.
Cenga li dijî ereban.
Di dema Herakleios Mihemed Pexember di Nîvgirava Erebîstan de dest bi belav kirina îslam û dagir kirina xakên wan deran kir.
Misilmanan ji pê vefata Mihemed pexember re di 634an de êrîşa Sûrî û Felestîn kir. Di 636an de Cenga Yermuk de misilmanan Bîzans bin xist û Sûrî û Felestîn dagir kirin û çerxa ser Misir bûn. Kênge Herakliyo di 641ê de mir Misir bi piranî hat dagir kirî bû.
1975 – Charlize Theron, lîstikvan û fîlmçêkereke amerîkan, bi eslê xwe ji Afrîkaya Başûr e.
Helhel, gundekî navçeya Hezroyê ya li ser bi Amedê ve ye. Helhel ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Beriya şewitandina 1993'an de pir gundeki mezin bûye. Gundiyên Helhelê ewil de karê titûnê dikin.
Derûdora Helhelê.
Cîranên Helhelê ji aliyê rojhelat ve gundên Sinê (ser bi bajarê Licê ve) û Şimşimê, ji aliyê başûr ve jî gundên Dedaş û Îndarê ve hevsînor e. Ji aliyê rojavavê gundên Zengê û Kerwesê ve û ji aliyê başûr ve jî gundên Mişirfê, Intaxê û Şatihê ve (vana gundên ser bi Licê ve ne) dorpêç kiriye. Helhel gundek bi erdê xwe ve jî mezin e.
Kaniyên Helhelê.
Di nav gund de kaniyeke dîrokî û têrav heye dertê. Li ber kaniyê hewzek vekirî û du hewzên sergirtî hene. Serşoyeke jinan jî dorgirtî heye. Mizgefta gund li jorê kaniyê ye.
Li ber kaniyê deverek ji kevirên çêkirî ji bona limêjê bi haweyeke servekirî hatiye çêkirin. Li dora kaniyê çend darên tuwan yên mezin yên tûyên sor û spî hene.
Erdên gund yên jêrê kaniyê hemî bi ava vê kaniyê tên avdan û gundî debara xwe bi giranî li ser ajotina tutûna van erdan debara xwe dikin.
Li Helhelê hema bêje her cûre darê. Fêkiyan hene. Lê muxabin gundî pir kêm darê. Fêkiyan pirtir dikin.
Li biniya gundê Helhelê hema bêje di rêzekê de çar kaniyên avsar û kaniyeke avgerm jî henin. Ava ku ji van kaniyan derdikevin dibin destpêka çem. Di nav çemê Helhelê de sê aşên avê hene. Ji berê de genimê gundên derdorê livir dihatin hêran.
Her weha gundî pez û dewaran jî xwedî dikin. Rez û darên gûzan jî têra xwe hene. Darên hewran jî jibona keresteyan û xeratan tên xwedî kirin.
Dibistanek seretayî ji sala 1961ê vir de li gund heye. Telefon û elektrî hatiye gund. Rêyeke erebeyan ya pir xirab jî ji Hezroyê heta Deşta Fîsê ji gund dibuhure.
Şêniyên Helhelê.
Piraniya şêniyan bi eslê xwe (80%) kird (zaza) in, lê niha tenê çend mal bi kirdî dipeyivin yên din bi kurmancî dipeyivin.
Bûyer.
Şengal ji aliyê DAÎŞ ve hat dagirkirin. Komkujiyek mezin pêkhat.
A.
Ivan Konstantinovitch Aivazovsky
G.
Arshile Gorky
Philip Gudthaykudthay
N.
Sidney Nolan
awûstralyayî
W.
awûstûryayî
Zekiye Alkan (z. Dêrsim - m. 31.3.1990 li Amed) di newroza 1990an de li ser bedena Amedê ji bo şermezarkirina qedexekirina newrozê canê xwe da ber agir.
Di bajarê Silêmaniyê de peykereke Zekiye Alkan heye.
Blekinge län parêzgehê ji başurê swêdê. Ew ji hamî parêzgehê history ye.
Blekinge län 0,7 % ye swêdê û biçiktirîn ekê Län ye swêdê.
Nifûsê Blekinge län nêzikê 1,7 % ye swêdê.
Dalarnas län ango parêzgeha Dalarna (heta sala 1997'an navê wê Kopparbergs län bû) parêzgeheke Swêdê ye.
Rûerda parêzgehê Dalarna 6,8% ji Swêdê ye. Landskapê wî Dalarna ye.
Nifûsa parêzgehê Dalarna nêzikê 3,2% ji ya Swêdê ye.
Falun navê hem bajar û hem jî navçeyeke Swêdê ye. Serbajarê herêma Dalarnayê ye. Çemê "Faluån" di Falunê ve diherike.
Li herêmê kana madenê ya Falunê ("Falu Koppargruva") bi nav û deng bû. Kana madenê ku jê sifir hatibû derxistin, di sala 1992'an de girtî bû.
Navê bajêr Falun e, lê gelek caran "Falu" jî tê dîtin. Falu tê wateya "ya, yê Falunê", yanê Falu+ån, ava Falunê ye. Peyva swêdî "å" heman peyva kurdî "av" e.
Gotlands län parêzgeheke li Rojhalatê swêdê ye. Ew ji parêzgehek dîrokî ye. Peytexta wê Visby ye.
Gotlands län 0,7 % ye swêdê.
Nifûsê Gotlands län nêzikê 0,6 % % ye swêdê û biçîktirîn ekê ji Swêdê.
Elhediyet elhemîdiye, Elhediyetu'l-hemîdiye, di sala 1883 an ji hêla Yûsiv Diyaedîn Paşa Elxalidî ve hatiye nivîsandin. Wî dema ku hakimê Motkiya Bedlîsê bû ferhenga xwe bi alîkariya hin zana û melayên kurdan nivîsî.
Ev ferheng ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan hate wergerandine tirkî û di sala 1978an de ji aliyê Çıra Yayınları ve bi navê Kürtçe-Türkçe Sözlük hate weşandin.
Ferhenga Henbane Borîne, ji hêla mamoste Hejar ve hatiye nivîsandin, bi tîpên erebî ye û ferhengeke mezin e ku şiroveya peyvên wê bi zimanê Kurdî/soranî û farisî ye.
Ferhenga Jîn a Mihemed Cemîlê Seyda
Ferhenga Jîn a kurdî û erebî, ji hêla Mihemed Cemîlê Seyda ve hatiye nivîsandin û di sala 1987an de li Qamîşlokê derket. Li weşanxaneya Emîral a Beyrûtê çapbû.
Erebî
Ferhenga Kurdî ya Nûjen a Elî Seydo Gewranî
Ferhenga Kurdî Nûjen ferhengeke kurdî-erebî ye ku ji hêla rehmetiyê Alî Seydo Gewranî ve hatiye nivîsandin. Ew sala 1985 an li Emmanê, paytexta Urdunê hatiye çapkirin.
Gävleborgs län, parêzgeheke li Rojhalatê swêdê ye. Ew ji parêzgehek dîrokî ye. Peytexta wê Gävle ye.
Gävleborgs län 4,4 % ye swêdê.
Nifûse Gävleborgs län nêzîkê 3,2 % ye swêdê.
1897 – Enid Blyton, nivîskarekî îngilîz.
1965 –Viola Davis,) lîstikvan û hilberînereke amerîkan
Taçî "(bi romî kirine: Taşçı)", gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Navê gund bi eslê xwe ne Tirkî ye, dema nav bo gundan hatine dayîn, dewletê navê gund şibandiye bêjeya tirkî "Taşçi - Kevirkar". Lêkolîneke zanistî li ser bingeh û wateya gund nehatiye kirin.
5 km ji Gimgim, 65 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve.
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan gelek dirêj û sar in.
Axa gund bêhtir bo ajalvaniyê bikêr e. Aboriya gund ji ber şer gelek xirab bûye. Alîkariyên koçberbûyan gelek girîng e.
Pira Evdirehmanpaşa di navbera Mûş û Gimgimê de ye. Nêzîkî 13 km ji Gimgimê dûr e. Li ser Çemê Mezin ê yek ji şaxên Rûbara Miradê (Mûrad) ye.
Pire di dema Osmanîyan de ji aliyê Mîrekî Kurd ê bi navê Evdirehmanpaşa ve hatiye çêkirin. Teqrîben di salên 1760 - 1770' de hatiye çêkirin. Tê texmînkirin ku Mîr Evdirehman pire çênekiriye lê restorasyon kiriye. Ango bingeha pireyê gorî hin îdîayan bêhtir kevn e.
Pire gelek caran tehrîp bûye. Di şerê Osmanî û Rûsan ê beriya Şoreşa Kewçêrê li Rûsya de pire ji aliyê hêzên Kurdan ve bo astengkirina Rûsan hatiye tehrîpkirin lê Rûsan dîsa temîr kirine. Herwekî artêşên Rûsan di heman demê de riya di navbera Mûş û Gimgimê, Gimgim û Kopê li ser Melhemiyê re hwd jî çêkirine. Pire di salên 90'î de ji bo hêsankirina operasyonên li dijî PKKê, ji aliyê dewleta Tirk ve ji nûve hatiye çêkirin. Ji aliyê leşkeriyê ve cihekê stratejîk de ye. Riyên Çiyayê Şerevdînê, Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Qolîbaba kontrol dike. Ji ber wê dewleta Tirk baregehekê xwe yê leşkeriyê li wir avakiriye.
Giringiya Pirê di dîrokê de.
Di gelek dokûmentan de tê diyarkirin ku serokê Kurd ê nemir Şêx Seîd li vir ji aliyê Qaso (Dêlo Qaso) ê hevlingê Şêx Seîd bû ve bi îxbarî teslîmê dewleta Tirk tê kirin. Gorî hin îdîayan jî ne li wir lê li ser Pira Çarbihurê tê dîlgirtin. Pira Çarbihurê hema di ber Pira Evdirehmanpaşa de ye û li gundê Çarbihurê de ye. Herêm bi tevayî dikeve axa Gimgimê.
Pira Çarbihurê li gundê Çarbihur a Gimgimê ye. Li ser riya Gimgim û gundê Dêrik a Anêrê ye. Li ser çemekê ku digihîje Miradê (Mûradê) ye û di nava gund re derbasdibe.
Aya Şêx Seîd li vir hate dîlgirtin?
Gorî gelek dokûmentên fermî yên dewleta Tirk li vir îxbariya wê û hevalên wê ji aliyê Qaso (Dêlo Qaso) ve hatiye kirin û ew ketine destê hêzên dewletê. Lê berevajî wê gelek dokûment û neql hene ku serokê Kurd ê nemir li ser Pira Evdirehmanpaşa dîl ketiye destên Tirkan. Divê mirov rave bike ku di navbera herdu pireyan de 1-2 km navber heye û dibe ku şaşîtî û nakokî ji ber vê nêzîkayiyê derhatiye.
Zimanên îtalî yek ji şitleke zimanmalbata zimanên hind û ewropî ye.
Zimanên îtalî di dema antîk de li nîvgirava îtalya û Sîcîlya dihat axaftin, lê ewan ji aliya zimanê latînî hat dewisandin. Ji pê bandora latiniya ser wan zimanan re, malbata zimanên romanî hat çêbûn. Ji wan gelek ziman îroj mirîne û êdî neaxaftine.
Zimanên romanî yên ji zimanên îtalî de der ketin û îroj li Italya, Spanya, Portekîz, Romanya û Emerîkaya Başûr-navend tên axaftin.
Pasîna Jêr, Zanzaq, Xursîn an jî Xuristan () navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 84 km ji Erzîromê dûr dikeve. 77 gund û 4 mezreyên wê hene. Şeniyên Xursînê 70% kurd in û nîvê gundên Xursînê jî ên kurdan ne. Lê tiştek heye ku gotina wî pêwîst e hejmara kesên gundên kurdan ji yên tirkan pir zêdetir e. Serokê şaredarê kurd e lê belê ji partiya AKP ve hatiye hilbijartın. Li nava navçeya Xursînê pirani zimanê kurdî tê axaftin.Piranî ji eşîrên wekî Badilî, Kurdkî, Redkî, Şadî, Piseyan, Celalî, Sîpkan, Bekiran û hin eşîrên dinê Serhedê ne.
Di sala 1953an de bûye navçe. Navê wê di qeydên dîrokî dewekî "Skuhat" derbas dibe.Gunde kurdan lı jer hatiye nivisandın.
Ertaşa newale
Ertaşa raste
Exelika Jor
Exelika Jêr
Heyderkoma Aş
Espîr () navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 142 km ji Erzîromê dûr dikeve.
Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Spiritis, Sper, Şeşper, Şaşpar û Sasapar derbas dibe. Ereban wekî Sispirh an Sibirh binav kirine.
Bilindahî ji rûyê avê: 1.050 m
Demografî.
Navend 11.244 û bi giştî jî 30.260 (sala 2000'î) (Ev statîstîkên fermî ne)
Narman navçeya parêzgeha Erzîromê ye.
Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Nerman, Nemiran, Nemirvan û Îdê derbasdibe. 1 nehiye, 42 gund û 4 mezreyên wê hene. Hebûna 3 mezreyan dewlet bi fermî napejirîne.
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Gel xizan e û koçberê bajarên mezin dibe.
Azort () yek ji navçeyên Erzîromê ye. 84 km ji Erzîromê dûr dikeve.
Navê wê ji dema Ûrartû yan Medan tê û beriya Komkujiya Ermeniyan gelek Ermenî jî li vir dijiyan. 10 gund girêdayî Azortê ne.
Bilindahiya axa navçeyê ji rûyê avê: 1.050 m
Navend 4.815 û bi giştî jî 11.556 (2000) (Ev statîstîkên fermî yên dewletê ne)
Aboriya gel pirranî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Herwekî karê mozhinguviyê û bazirganiya piçûk jî heye. Gel pirranî xizan e û ji tunebûna riyan, nebirêkûpêkbûna elektrîkê, nebûna bijîşkan, bêkarî hwd gilîdar e.
Tortim () navçeyeke girêdayî parêzgeha Erzîromê ye. 52 km ji Erzîromê dûr dikeve. 5 nehiye, 47 gund û 3 mezreyên wê hene. Hebûna mezreyan ji aliyê dewletê ve tê înkarkirin.
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.
Zimanê portûgalî (carina jî zimanê portekîzî, bi portûgalî: "português"), ji malbata zimanên romanî ye. Çend ji zimanên romanî jî ev in: spanî, fransî, îtalî û portûgalî. Zimanên romanî jî lînkeke ji zimanên hind û ewropî ne.
Portûgalî li Portûgal û Brazîlê û li koloniyên berê yên Portûgalê tê bikaranîn.
Vasîlî Kîrîlovîç Tredyakovskî (bi rûsî: Василий Кириллович Тредиаковский (Тредьяковский), "Vasily Kirillovich Trediakovsky") di sala 1703'an de li Astraxanê di malbateke halxweş de hate dinyayê. Piçûktiya xwe de diçe medreseyê û pişt re jî diçe Fransayê ji bona ku xwendina xwe ya bilind li zanîngeha Sorbonê, bike. Sala 1730 de vedigere Rûsyayê. Di sala 1769'an de li Sankt Petersburgê miriye.
Pirtûka bi navê "Voyage de l'isle d'amour" dinivîse û çap dike. Ev pirtûk ji du beşan pêk tê: beşa yekem ji wergera berhema nivîskarê firansî Paul Tallemant e û ya diduyan jî ji helbest devkî û yên evînê pêk tê.
Tredyakovskî ev berhem bi zimanên rûsî, fransî û latînî nivîstiye. Tredyakovskî yekemîn zaneyê rûs e ku bi pir zimanan dinivîse.
Bikaranîna zimanê slavonî.
Armanca wî ew e ku kovara pêşverû xurtir bike, ji bona avakirina Rusyayeke xurtir.
Medrese, dibistaneke olî ye. Dibe ku dibistanek misilman jî be û dibe ku xiristiyan jî be.
Berî ku dibistanên laîk bên avakirin, medrese cihên wan digirtin.
Denîs Îvanovîç Fonvîzîn (bi rûsî: Денис Иванович Фонвизин, "Denis Ivanovich Fonvizin") di 14'ê nîsana 1744 an jî 1745'an de hate dinyayê û di sala 1792'an de mir. Ew yek ji nivîskarên şano yên herî navdar ên rûs bû.
Ew herî zêde bi nivîsên xwe yên komedî-satîrîk yên li ser arîstokrasiya rûs tê naskirin.
Di sala 1769'an de, gava ku li Zanîngeha Moskowê dixwend, di heman demê de ji bo birêvebiriyê wergervanî dikir.
Zimanên romanî şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Zimanên romanî ji latinî de aj dane. Çiqas latinî di zimanên Îtalî de ye jî, bandora wêyê mezina li ser zimanên romanî he ye.
Zimanên îtaloromanî.
Zimanên îtaloromanî
Sardûnî.
Zimanê sardûnî li Sardûnya tê axaftin û na di tu gruban de ye.
Zimanên mirî.
Bardîz () navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 185 km ji Erzîromê dûr dikeve. Navê wê yê berê hatiye qedexekirin.
5 şaredarî, 47 gundên wê hene. Gelek gundên piçûk ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin.
Tengava Berîngê tengaveke navbera Asya xala Amerîka yê bakur, welatên Rusya û DYA (Alaska) de ye.
Tengavê û Deryaya Berîngê navê xwe ji dahênerî xwe Vitus Bering, yekî danîmarkî, di 1728an de tengav doz kirî de girtî ye.
Firehiya tengavê nêzî 85 km û kûrahiyê xwe 30-50 m ye û li bakur Deryaya Çukşen û li başûr Deryaya Berîngê digêhîne hev. Herdu parzemînan li rojhelat Asya û li rojava Amerîka ji hev vediqetîne.
Di tengavê re Xêzedema Guhertinê derbaz dibe ye. çepçep
Norgeh () yek ji navçeyên Erzîromê ye. 121 km ji Erzîromê dûr dikeve. 35 gundên wê hene. Çend mezre jî bi fermî nayên pejirandin. Di sala 1989'î de bûye navçe.
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Herwekî karên mozhinguviyê û tûrîzmê jî tên kirin.
Hîroşîma, yek ji bajarên Japonyayê ye. Bi Nagazakî re du bajarên Japonyayê ye ku bombeya atomî lê hatiye teqandin e.
Hîroşîma ji aliyê DYA (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) ve cara yekemîn bi bombeya atomî hatiye bombekirin. Şerê Cîhanê yê Duyemîn li dawî bûnê bû. Almanya têk çû bû, Japonya jî li ber radestbûnê bû. Lê dîsa jî Amerîka tenê bo xofa xwe têxe dilê dinyayê ev çeka hov li Hîroşîma di 6ê tebaxa 1945an de bi kar anî. Bi vê êrîşê tevahî 66 hezar mirov mirin û 70 hezar kes jî birîndar bûn.
Deryaya Bering deryayeke qiraxêyê di bakura Okyanûsa Pasîfîk de navbera Emerîkaya Bakur û Asya de ye.
Deryaya Berîng navbera bakura Emerîka Alaska û beravên rojhelatê Sîbîrya, Nîvgirava Kamaşatka (Rûsya) de ye. Li bakur ew bi Tengava Bering ji Okyanûsa Arktîk vediqete ye. Li başûr jî sînorên wê deryayê û Pasîfîk ve Giravên Aleut (DYA), Nîvgirava Alaska û girava Kommandeur (Rûsya) e. Ew bi navê deryavanê danîmarkî Vitus Bering hatiye navandin.
Pîvanê wê deryayê 2,26 milon km² ye û heta 4.096 m jî kûrahiya xwe heye.
Bibîne.
Tengava Bering
Peresan ango werar an jî evolusyon behsa guhertina taybetiyên genetîk ên populasyona cureyekê dike, yên ku derbasî cisnên/neslên nu dibin.
Teoriya Peresanê.
Fîlozofên Îyonyayî hê di salê B.Z 6ê de behsa vî tiştî kiribûn. Thales bawer dikir ku mirov jî wekî hemû tiştan ji avê hatîye. Enaksîmander jî hin eşkeretir digot: "eslê me ji deryayê tê û em ji peresana hin cure masiyan gihêştin". Arîstoteles hîn xuyatir rastiya peresanê bilêv anî û di got: "Organîzma ji formên hêsan ber bi formên têkel pêşketin e (...). Lebatên giyaneweran li gor pêwîstî û bi karanînê pêşketine".
Di serdema navîn de cîhê peresanê tune bû ji ber ku her tişt bi pirtûkên pîroz dihat reve kirin û her tişt jî di destê dêran de bû. Her wiha, heta Darwinê gelek fîlozof û zanistvan ji hêla xwe peresanê anîbûn ziman. Lê raveya herî berfireh bêguman ya Darwinê bû. Piştî Darwinê jî di 160 salên dawîn de sedan zanistvan bi dehhezaran vedîtin, palpişt, keşîf û bermayiyên fosîlan û bi alîkarî û hêza hûrlênêrîna teknolojiya nû teoriya Darwîn ya peresanê bi dehan caran ber bi zagon bûnê re nêzîk bû.
Peresan û îroroj.
Zanistvanên demê me dîyar dikin ku dozîneya peresenê girêdayî seleksîyona sirûştî û daherizîna genetîkê ye û ger meriv baweriya xwe pê persenê neyne wê nikaribin hin taybetmendiyên kur ya vê mijarê jî têbigehêjin.
Formên derbasbûnê.
Dijberên peresanê herî zêde behsa tune bûna formên derbasbûnê dikin.
Di salên dawî de bi veditîna fosîlên nû yên ku teoriya peresenê piştrast dikin derdikevin holê. Wek mînak, li Efrîqayê dû fosîlên mirovan ku ji serdemên cuda mane bi avayekî eşkere ferqa ku bi peresanê derketîye holê nîşan dide. Her wiha, berî demekî li Qenedayê jî fosîlekî 37 mîlyon salî hate dîtin, ku helqeyeke kêm ya peresanê ye û cureyek di navbera masî û omergayîya (mazmazk) bi 4 çar lingan destnîşan dike û navê vê fosîlê jî wek “Tiktaalik” hate dayîn. Wekî din, li eyaleta bakûrê rojavayê Çînê li Gansuyê 49 fosîlên ku nêzî çûkên amfîbîk ya roja me ne hatin dîtin. Ev fosîlên ku navê 'Gansus yumenensis' hatîye danîn berê jî lingeke wan hatibû dîtin û tê dîyar kirin ku di serdema dînazoran de jiyane. Ev fosîl beşên kêm ya peresnênên çûkan temam dike.
Her roj valahîyekî di vî warî de tije dibe. Di dahatûyê de bi zêdetir pêşkatina zanistê peresanê bi avayekî hin zelaltir wê were selmandin.
Oldar û teoriya peresanê.
Oldar li hemû Cîhanê qebûl kirin li alîyekî qerfên xwe vê yekê tînin. Dibêjin "ma çawa mirov ji meymûnê tên". Oldaran bi zanayî meselaya peresanê lêvedigerînin "ji meymûnê hatinê" û bi berfirehî naxwazin lê binêrin. Ji ber ku mehmûn di daristanan an jî li baxça ajalan tê dîtin û bo wan giyanewereke nizm e.Lê peresan ji meymûnê hatinê nîne.Ne mijareke ewqas hêsan û bêkitekit e.
Oldar piranî ji hêla xwe zanistî zêdetir bi hêla peresanê ya bi olê re mijul in.Oldar bi giştî vê yekê dijî pirtûkên pîroz dibînin.Pirtûkên pîroz hema ji wek tê dîtin şîrove dikin û li şuna ku kurahiya pirtûkên pîroz binêrin bi avayekî çîrokî gellek tiştan şîrove dikin.Êdî angaştên xwe de ewqas bi israrin ku ji xeynî
parastina ramanên xwe riyekî din nabînin û ditirsin ku pejirandina vê yekê zirarê bigêhêje olê.
Argumana herî bêbingeh ya wan derdoran ew e ku dibêjin "Peresan xizmetê dike materyalîstan". Lê tu carî têkîliya peresan û materyalîzmê li gor angaşta wan nebûye.Xulqparêz bi qastî peyvên îdolojîk,tirsnak wek komînîzm,materyalîzm,faşizîm,ateîzim, kapîtalîm û gelekên din bikartînin ku bi vê avahî mijara peresanê bi îdolojiyan re girêbidin da ku bi avahî hêsanti pûç derxînin. Zagonek wisa tune ye ku komunîst, çepperest an jî faşîstek nikare baweriya xwe bi Xwedê bîne an jî kapîtalîstek neçare baweriya peresanê bike.Ev hemû têgîn,têgînên demî û berjewnedîyiyên teng in.
Ji nişka ve afirandin çiqas guncawe hêza Xwedê û riya mantiqê. Peresan ne nîşana hêza Xwedê ye. Ma gelo Xwedê dervey mantiqa mirovatiyê ya hemû serdeman heta dawiyê Cîhanê tiştetî dike!?Bawerîye her kesî hebe ku Xwedê wekî afiandina nişkave tiştekî hêsan pêk nayîne.
Angaştên klasîk ên dijberên peresanê.
"Fosîlekî (Tiktaalik) 37 mîlyon salî ku helqeya kêm ya peresanê cureyek di navbera masî û omergayîya(mazmazk) bi 4 çar lingan ku li Qenedayê hatibû peyda kirin".
Her wiha berî demekî li Qenedayê jî fosîlekî 37 mîlyon salî ku helqeya kêm ya peresanê cureyek di navbera masî û omergayîya(mazmazk) bi 4 çar lingan hate dîtin û navê vê fosîlê jî wek “Tiktaalik” hate dayîn.
Herî dawî jî li eyaleta bakûrê rojavayê Çînê li Gansuyê 49 fosîlên ku nêzî çûkên amfîbîk ya roja me ye hate dîtin.Ev fosîlên ku navê 'Gansus yumenensis' hatîye danîn berê jî lingeke wan hatibû dîtin tê dîyar kirin ku di serdema dînazoran de jiyane. Ev fosîl beşên kêm ya peresnênên çûkan temam dike. Her roj valahîyekî di vî warî de tije dibe. Di dahatûyê de bi zêdetir pêşkatina zanistê peresanê bi avayekî hin zeleltir wê were selmandin.
Her wiha xaleke girîng jî ewe ku bi dehan angaştên bi rengî kesên (wekî li Tirkîye Harûn Yahya û koma wî/hin Xulqparêzên(afirînparêz) li emerîka) ne xwediyê ev daneheva zanyarî û perewerdeyê ne ku angaştên wisa bilêv bikin.
Darwîn bi delfetên sedsala 19'emîn bergehek nû di warê zanistê de "afirand".Êdî bi teknolojiya dema me binyata DNA yê bi temamî tê çareser(deşîfre) kirin.Di demekî wisa de mirov pêşarojê bifikire dê rojên tengav li benda dijberên peresanê de ne.
Teknolojî û zanist her roj bilêzî pêşdikeve û bo bizelalî tune kirina angaşta wan her roj pêşketinek nû çêdibe..Vê gavê bawermend hin zêdetir bikevin têngasî û mûxlakiyê.Helwesta wan zirarê dide ola wan jî
Tabloya Peresanê mirovê.
Orrorin tugenensis: Beriya 6 mîlyon sal
Australopithecus anamensis: Beriya 4.2-3.9 mîlyon sal
Australopithecus afarensis: Beriya 3.6-2.9 mîlyon sal
Kenyanthropus platyops: Beriya 3.5-3.3 mîlyon sal
Australopithecus africanus: Beriya 3-2 mîlyon sal
Australopithecus aethiopicus: Beriya 2.7-2.3 mîlyon sal
Australopithecus garhi: Beriya 2.5 mîlyon sal
Australopithecus boisei: Beriya 2.3-1.4 mîlyon sal
Homo habilis: Beriya 2.3-1.6 mîlyon sal
Homo erectus: Beriya 1.8-0.3 mîlyon sal
Australopithecus robustus: Beriya 1.8-1.5 mîlyon sal
Homo heidelbergensis: Beriya 600-100 hezar sal
Homo neanderthalensis: Beriya 250-30 hezar sal
Hesenqela an Parsîn () yek ji navçeyên parêzgeha Erziromê ye. Di sala 1924'î de kirine navçe lê heya salên 40'î ti saziyeke birêkûpêk a hikûmetê nebûye. Pirranî bi fermanên leşkeran hatiye îdarekirin.
57 gund girêdayî navçeyê ne. Gelek mezre û gundên piçûk jî hene. A rastî dewlet statîstîkên herêmê vedişêre. Di dawiya Osmanîyan de 17 nehiye, 199 gundên wê hebûne û wê demê nifûsa wê 46.651 bûye. Derbarê wê de qeydên Osmaniyan henin. Gorî statîstîkên dewletê di sala 2000'î de nifûsa navendê 21.938 û bi giştî jî nêzîkî 44.000 e.
Li herêmê pirraniya navên cografîk bi Kurdî û Ermenî ne. Hemî hatine qedexekirin û navên Tirkî pêvekirine.
Deryaya Çukçî (Rûsî: Чуко́тское мо́ре) deryayeke qeraxî Derya Cemserê ya Bakurê, bakur Emerika û Asya dikeve ye.
Li bakura Derya Çukçî "Derya Cemedê" he ye û bakur rojava bi Girava Wrangel û bi Derya Sîbîriya Rojhelat tê sînor kirin. Li rojhelat ew digêhê bakur rojavaya Alaska (DYA) û bakur rojhelat jî digêhê Derya Beaufort. Li başûr ew bi tengava Berîng ji Derya Bering tê vediqetindin. Li rojava Sîbîryaya rojava (Rusya, Asya); Nivgirava Çukçî heye.
Deryaya qiraxê deryayeke ji Okyanûseke de bi komgiravan, arşîpelan, an nîvgiravan tê vediqetandine.
Derya Laptev (bi Severnaya Zemlya û Giravên Sîbîriyên Nû)
Tawûsker () navçeyeke parêzgeha Bakurê Kurdistanê, Erzîromê ye. 160 km ji Erzîromê dûr dikeve. Di sala 1958'î de bûye navçe û navên wê yî berê hatiye qedexekirin. Beriya Komkujiya Ermeniyan gelek Ermenî li herêmê dijiyan. Ji ber wê tevahiya navên cografîk Kurdî yan Ermenî ne.
Pirranî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Ji ber xizanî û pêkutiyên dewleta Tirk di salên 80 û 90'î de gelek Kurd koçberê bajarên mezin bûn.
Tengava Messina tengava navbera pozikî rojhelata Sîcîlya û başûra Kalabriya de ye. Di dera herî teng de firehiya wê 3,1 km û dirêjahiya xwe jî 32 km ye. Ew Deryaya Yonî û Deryaya Tîrenê digêhîne hev.
Planeke ji bo çêkirina pirayeke ji bo Nîvgirava Apennîn û Sîcîlya bi hev gêhîne tim heye jî heta îroj tu pira hîn çê ne bû. çep
Tengava Otranto Deryaya Adriyatîk û Deryaya Îyon digêhîne hev. Ew bi navê bajarê Îtalya Otranto hatiye navandin.
Firehiya wê navbera Otranto û Vlora de nêzî 71 km ye.çep
Oltî () yek ji navçeyên parêzgeha Erziromê ye.
Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Oltî, Oxtîk û Oltîk derbasdibe. Derbarê avabûna wê de kêm agahî hene.
Bab el-Mendeb (bi) tengaveke parzemîna Asya (Yemen li Nîvgirava Erebistan) û Afrîka (Cîbûtî, bakura Somalî li hev vediqtîne, û Deryaya Sor û Okyanûsa Hindê (Kendava Aden) digêhîne hev e.
Firehiya tengavê nêzî 27 km û dire ye. Girava Perim tengavê dike du paran û ya rojhelat wek Bab Îskender bi firehîyeke 2 km, û ya rojava jî wek Dakt el-Mayun tê zanîn firehiya xwe 25 km ye. Nêzî Afrîka giravên Heft Birayan hê ne.
Çepkî, cureyekî govenda herêma Mûşê û Erzîromê ye. Ji ber ku govend çep diçe navê wê çepkî ye.
Di govenda çepkî de meriv bi pêçiya xwe ya bicuk hev du digire û dileyze.
Riwanser (an Řwansarڕوانسەر), bajarekî rojhilatê Kurdistanê ye ku dikeve parêzgeha Kirmaşanê.
Li Riwansarê devoka Erdelanî tê axaftin.
Gabar, anku çiyayê Gabarê yek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye["Ev çiya dikeve kîjan herêman?"].
Çiyayê Gabarê û gerîlaya PKKê.
Çiyayê Gabarê bi taybetî ji ber fermandarê navdar Mahsum Korkmaz (Egîd) li wira şehîd ket, ew çiya ji hêla raya giştî ve nêzîk tê nasîn.
Li çiyayê Gabarê pir gerîla hene. Teyarên tirkî gelek caran çiyayê Gabarê bomba dikir. Çiyayê Gabarê di salên 2005-2008an de pir xesar dîtiye.
Wêne:La Boqueria - fruits.jpg|thumb|right|350px|Mêweyên cuda cuda li sûka La Boqueria a>)
Fêkî, Mêwe û Meywe bi kurtî cureke ji curên xwarinê ku em bi çandinê dertînin. Şêwên fêkiyan gelek in, wek sêv, tirî, leymûn, mûz, zebeş û hwd.
Qiyamet an jî roja piştdawiyê () wekî bêje tê wateya "nûvejîn" û bi ola îslamê ve derbasî zimanê kurdî bûye.
Hema di hemî baweriyên olî de baweriya qiyametê heye.
Qiyamet di dînê îslamê de.
Di pirtûka pîroz a îslamê, Quranê de qiyamet wekî "roja ku jiyana li rastegîniya cîhanê bidawî dibe, mirov ji bo darizandinê tên zindîkirin" tê şîrovekirin. Baweriya qiyametê yek ji baweriyên bingehîn tê hesibandin. Gorî dînê îslamê çi misilman çi ne misilman, hemî mirov tên darizandin û gorî xêrû gunehên xwe yan bi cezayê dojehê yan jî bihuştê tê xelatkirin.
Herwekî behsa Pira Siratê kirin ku "ji mû ziravtir, ji şûr tûjtir" e. Heger kiryarên mirov ên baş hebin mirov bê astengî ji vê pireyê derbasdibe û diçe bihuştê. Heger nîne, mirov dikeve nav agir û pêtê, ango dojehê.
Şaredarî, bajarvanî, şehredarî, rêdarî an jî belediye ji saziyên ku li nehiye, navçe yan bajaran karên bingehîn ên wekî rê, elektrîk, kanalîzasyon, paqijî hwd birêvedibin re têgotin. Ji ber bandora Erebî li Bakurê Kurdistanê pirranî peyva erebî "belediye" tê bikaranîn.
Ji ber mercên parçebûyî û mêtingerî rewşa şaredariyan li Kurdistanê ne baş e û li pirraniya deverên Kurdistanê belediyeyên hene nikarin xizmeteke birêkûpêk û gorî pêdiviyên mirovan ên sedsala 21emîn bicihbînin. Dîsa di nav şaredariyên Kurdistanê de têkilî û birêxistinbûn ên cografîk nîne.
Deryaya Sîbîryaya Rojhilat deryayeke qiraxîyê Okyanûsa Arktîkê, li bakura Asya dikeve ye.
Ew li rojavaya Giravên Sîbîryaya Nû û rojhelata Girava Wrangel dikeve ye. Li başûr jî ew bi parzemîna Asya tê sînor kirin. Ew beravên ser xakên Asya wek Sîbîryaya Rojhilat tê navkirin û derya jî wiha tê nav kirin.
Çemên tala wê derya dibin Indigirka û Kolyma ne. Deryayên qiraxî Derya Sîbîryaya Rojhelat li rojava Derya Laptew û li rojhelat jî Derya Çukşi ne.
Deryaya Laptev, di vê nexşeya bi îngilîzî wek "Laptev Sea" tê dîtin.
Deryaya Laptev (bi rûsî: мо́ре Ла́птевых, "more Laptevykh") deryayeke qiraxîyê Okyanûsa Arktîk e. Ew navbera Sîbîrya, Nîvgirava Taimyr, Severnaya Zemlya û Giravên Sîbîryaya Nû de ye. Sînorên xwe li bakur nêzî koordînatên 79°Bakur û 139° rojhelat xelas dibe. Deryaya Karayê li rojava, Deryaya Sîbîryaya Rojhelat rojhelatê wê dikeve. Pîvana rûyî wê derya nêzî 672,000 km² ye. Wê navê xwe ji dahênerên xwe Dmîtrî Laptev û Xarîton Laptev de girtî ye.
Sîbîryaya dîrokî (û Sîbîryaya îro ya li gorî çend çavkaniyan)
Sîbîrya, Sibîrya an jî Sibîr (bi rûsî: Сибирь, "Sibir", tê wateya "Welata Xewî") welata navçayên Rûsyayê li ser parzemîna Asyayê dikeve ye. Ew li rojava bi Ural, bakur Okyanûsa Arktîk, rojhelat Pasîfîk û başûr jî Çîn, Mongolya û Qezexstan tê sînorkirin. Ew li sêyan du xakên Rûsyayê di welata Sîbîrya de dimên û bi tunî nêzî 9,6 milon km² digire. Ew erdnîgarî wek Sîbîryaya Rojhelat, Sîbîryaya Bakur, Sîbîryaya Navîn û Sîbîryaya Başûr tê parvekirin.
Sînorên Sîbîryayê bi vebirî hat diyar nekirin e.
Di zimanê mongolî de Sîbîrya tê manê welatê razî.
Ew rojhelat-rojavayî de di Ûral de heta Pasîfîk 7.000 km dirêj dibe. Li bakur başûrî jî ew Okyanûsa Arktîk de heta Qezexstan, Mongolya û Çin 3.500 km dajo.
Siruşta Sîbîrya siruşteke gelek ciyawazî ye. Ew germahî havîne heta +40 °C bilind dibe, lê zivistanî jî heta -67 °C dikeve. Pir caran ew 9 mehan di bin berfê de dime.
Hêmên klasîzmê di dema Ronesansê de li ser bingeha dema Yewnana Kevnare û Romayê hatiye danîn. Ji ber vê yekê gelek lêkolîner, nivîskarên dema Ronesansê yên wek William Shakspeare û Montaigne di nav klasîzmê de dihesibînin û wan wekî rêberan dipejirînin. Lê berhemên vê cûreyê bêtir di sedsala 17. de li Fransayê di nivîsên Nicolas Boileau de derketine holê.
Bi zanistî perwerde kirin, hîn kirin û mezintir kirin hêmanê bizava klasîzmê ne û klasîzm cih nade hestiyariyê. Nivîskarên vê bizavê cih, dem û hevgirtin û yekitiya çalakiyê rasterast di berhemên xwe de bi kar anîne. Taybetiyên wan ên herî kifş; hilbijînêr, delalî û bedewî, hevgirtî, exlaqî, gerdûnî, vekirîbûnî û hêsanbûnî ye. Mijarên rastîn, li gor xwezaya mirovan dihilbijêrê, tevger di bin kontrola hiş de ye, karekteran naafirînin, kesayetên hilbijartî bi kar tînin û ji herêmtiyê bêtir gerdûnîbûyînê dipejirênin.
Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;.
Goethe (1749 - 1832), Schiller (1759 - 1805), Corneille (1606 - 1684), Racine (1639 - 1699), Moliere (1622 - 1673), Goldoni (1707 - 1793), Drydon (1631 - 1700), Krilov (1768 - 1844), Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran
Romantîzm di dawiya sedsala 18. de li Fransayê derketiye holê. Taybetiya xwe; di berheman de têrbûna hestan, firehiya xeyalan, vebûna çoşiyan berferehtir bi sembolan cî digirin. Li dijî hemû bizavan derdikeve. Romantîzm hemû rêç û rêbazên klasîzmê dixe bin piyan û rasterast li dijî wê disekine. Li dijî hiş hestiyarî, rêbazên bêrêbazî, çîna xwûyanga gel, şoretiyê xwezayiyê dide pêş. Di çand û pîşeyê de ji sînoran bêtir azadiyê diparêze. Romantîzm jî wekî klasîzmê pêşî xwe di berhemên Fransî de rava dike. Di hêla Victor Hugo(1802-1885) de gelek pêşdikeve. Bandorê li hemû cûreyên wêje û pîşeyê (roman, helbest, şano û hwd.) dike. Rexne û rexnegirî pêş ve diçe. Têgeha kesayetiyê derdikeve pêşiyê. Azadî, wekhevî, dadmendî, welatperwerî, bawermendî dibine babetên berheman. Kesayetî, hêza xeyalê, derketina derveyê sînorên hiş, geştiya hestan, mijarên rojane, jiyîna rewşên evîndarî, dildarî, hestiyarî hinek taybetiyên romantîzmê ne.
Victor Hugo (1802-1885), Lamartine (1790-1869), Musset (1810-1857), Friedrich Hölderlin (1770-1843), Heinrich von Kleist (1777-1811) Byron (1788-1824), Coleridge (1772-1834), Keats (1795-1821), Manzoni (1785-1873), Pellico (1788-1854), Leopardi (1798-1837),Mellive (1819-1891), Edgar Allan Poe(1809-1849), Whitman (1816-1892), Şêx Nurî Şêx Salih, Reşît Necîp, Goran, Ebdurehman Nifûs, Kamûran Elî Bedirxan, Qedrîcan, Osman Sebrî, Cegerxwîn, Celadet Alî Bedirxan
Navê xwe ji peyva realîte ya fransî girtiye. Tê wateya rastiyê; tişta ku heye a ku derew û lihevhatî nîne. Di nîvê sedsala 19. de li Fransayê li dijî romantîzmê derketiye holê. Armanca wê ya mezin vegotina rasterast a jiyan û xwezayê ye. Li gor parêzvanên realîzmê vegotina rasterast bûyerên bi mirov û xwezayê re têkîldarê erk û berpirsiyariya rewşenbîr û hunermendane. Taybetiyên realîzmê; nêrîna “huner ji bo hunerê ye” napejirîne, girîngiyê nade radirbûyê, ji bo realîzmê jiyana hevdem girînge û girîngiyê dide vegotina bêkêmasî û rasteqîn a jiyana hevdem û ya civakî. Li gor îmkanên hetî hunera wêjeya rastiya jiyana rojane salox dide.
Stendhal (1783-1842), Balzac (1799-1850), Flaubert (1821-1880), Fontane (1819-1898), Storm (1817-1888), Hebbel (1813-1863), Çehov (1860-1904), Tolstoy (1828-1910), Gogol (1809-1852), Dickens (1812-1870), Eliot (1819-1890), Shaw (1856-1950), Goran, Bêkes, Pîremerd, Ahmet Muxtar Caf, Qedrîcan, Dildar, Cegerxwîn, Hêmin, Hejarî, Abdusamet Yigit(1978-)
Kendava Adenê (di vê nexşeya îngilîzî de, "Gulf of Aden")
Kendava Adenê an Deryaya Adenê kendaveke navbera Qoçê Efrîqayê û Nîvgirava Erebistan de ango Asya û Efrîqayê de ye.
Kendava Adenê li rojavaya Okyanûsa Hindî dikeve û bi tengava 27 km Bab el-Mandab bi Deryaya Sor ve girêdaye.
Dirêjahiya kendavê 1.000 km û firahiya xwe jî 150 de heta 440 km ye. Wê li aliyên rojava heta 874 m navîn 3.478 m û li rojava jî, derên ku digêhe Okyanûsa Hindî, heta 5.029 m kûrahiya xwe he ye.
Qoçê Efrîqayê an jî Qoçê Afrîkayê navçeye Efrîqaya herî başûr rojhelata Efrîqayê ye berve Asyayê der ketiye.
Ew navçeyê qoç navbera Kendava Adenê û Okyanûsa Hindî de li ser xakên Somalyayê ye. Ew dîsa ji bo dewletên Cîbûtî, Etiyopya, Erîtrea û Somalyayê jî tê bikaranîn.
Hecî Fetahê Hezroyî yek ji zana û rewşenbîrên kurd ê Sedsala 20'an e.
Hecî Fetah di sala 1892an de li gundê Zuxra Hezroyê hatiye dinyayê û di 21ê Sibata 1975an de jî ku roja Înê bûye, çûye ber dilovaniya Xwedê û li goristana bajarê Hezroyê ketiye wargeha xwe ya sermedî.
Fetah Hezroyî kurê Sofî Muhemmed e û bi eslê xwe ji Hezana Licê ye. Di zarûktiya xwe de dev bi xwendina olî kiriye û piştre li Medreseya Kurdî domandiye. Dema ew bûye şazdesalî, bi xalê xwe Mela Ebdulah re çûye Hecê. Ji ber vê yekê ye ku ew, bi nasnavê hecîtiyê hatiye naskirin.
Maurîtius an jî Komara Maurîtiusê (bi îngilîzî: "Republic of Mauritius"), welatekî grav e û li Okyanûsa Hindê ye.
Nêzîkî 900 km î li rojhilatê Madagaskarê û 3.943 km li başûrê rojhilatê Hindistanê ye.
Giravên Saint Brandon, Rodrigues û Agalega jî girêdayî Maurîtiusê ne.
Kelt (latînî: "celtae" an "galli", yewnanî: "keltoi" an "galatai") gelekî di demên antîk de li Ewropa û Anatoliyayê dijîbûn. Di wêjeya kevn ya gelên Ewropayi de, navê��kelt��bo kesên ku li başur rojavayê Ewropayê an jî hin eşîrên Nîvgirava Îber û Gaulan dijiyan dihat bikaranîn. Zimanê gelên keltî jî yek ji şitlên zimanên hind-ewropî ye.
Aviriyek.
Gelek gel û eşîran peyva "kelt" jibo niyasandina xwe bikaraniye. Lê heta berî sedsala 18'ê jibo tevaya gelên ku bi zimanek ji zimanên keltî diaxivin nedihat bikaranîn. Di demên kevnar da, Yewnanî û Romanan peyva kelt an jî selt jibo tevaya neteweyên bakurî ku xwediyê ferheng û kultureke cuda bûn dihat bikaranîn.
Çiqas niha xelkên ku bi zimanê keltî diaxivin tenê li beravên Okyanûsa Atlantîk dijîn jî, demekê zimanê wan zimanê baladest yê piraniya Ewropayê, ji Îrlandayê heta Nîvgizirta Îberiyayê li rojhilat, û ji bakurê Îtalyayê heta Serbiyayê li rojava, belav bûbû. Destkevtên şûnwarniyasî an arkeolojî nîşandidin ku li pîtka (kopîtka) desthilatdariya xwe li sedsala 3ê berî zayîna Îsayî, selt heta Ewropaya Rojhilatî û Asyaya Biçûk jî belav bûbûn.
Kelt di dema xweya herî belav bûyîn de li rojava Îrlanda, Îngîltere, Spanya û Fransa, li rojhelat jî heta Macaristan, li başûr heta Îtalya, û Anatoliya belav bû bûn.
Ji aliya zimannasan zimanê keltî di malbata zimanên hind-ewropî yên rojava de ye. Zimanên keltî îroj jî li Wales (walesî, gallî an kimrî), Îrlanda (îrlandî), li wir di 1922'an vir de bi îngîlîzî ve zimanê fermî ye, Skotland (skotlandî-gallî in û li Bretagne (bretonî (ew ji aliya koçerên ji Brîtanya Mezin de Sedsala 5'an de hat anî bû) tên axaftin. Manx an manks li girava Man di 1970'an de mir, kornî li Cornwall di sedsala 18'an de mir. Li nîvgirava Îber keltîberî hat axaftin.
Zimanên keltî gorî şuna tê axaftin di bin bandora zimanên li wir sereke (domînanat), wek li Brîtanya îngîlîzî, de mane.
Biwêjê "Keltan" di çavkaniyên yewnanî de 6. sedsala b.z. de wek "Keltoi" derbaz dibe.
Deryaya Keltî ji ezmên de
Deryaya Keltî deryeke di Atlantîk de navbera beravên başûre Îrlandê, û başûr rojavaya Walesê û beravên bakurê Devon û Cornwallê de ye. Li dor wê Lamanş, Kanala Bristol û Kanala Saint George heye.
Kanala Bristol Deryaya Keltî bi Deryaya Îrlandî ve girê dide.
Deryaya Îrlendî (bi îrlendî: "Muir Éireann", galî: "Môr Iwerddon", manî: "Mooir Vannin,") deryayeke Îrlenda û Brîtanyayê ji hev vediqtine. Ava aîdî Keyaniya Yekbûyî û Komara Îrlendayê ye.
Ew li başûr bi Kanala St George's (navbera Îrlenda û Walesê), li bakur jî bi Kanala Bakur (navbera Îrlenda û Skotlendayê) Okyanûsa Atlantîk ve tê girêdan. Îngilistan li rojhilat e. Komara Îrlendayê û Îrlendaya Bakur li rojava ne. Girava Man di navenda Deryaya Îrlendî de ye.
Girava Îrlendayê ji esmên de
Girava Îrlendayê giraveke li bakura Ewropayê ye. Ew li bakur bi Okyanûsa Atlantîk, li rojava bi Deryaya Îrlendî, ji girava Brîtanya Mezin vediqete.
Di zimanê îrlendî de ew girava wek Éire tê navendin. Rûerda wê bi tunî 84.421 km², dirêjahiya wê 450 km û firahiya xwe jî 260 km ye. Çemê li ser giravêyî herî mezin çemê Shannon e. Gola herî mezin Lough Neagh e.
Di navbera salên 1885 - 1900 de, li Fransayê derdikeve holê û belav dibe. Bandora xwe zêdetir li ser helbestan çêdike. Ji bilî tiştên xwûyangê zêdetir li ser tiştên veşartî disekine. Şûna vegotina rasterast bi hinek gotin û sembolan tênine ser zimên. Li dijî vegotina rasterast derdikevin. Li gorî wan, di piştî her tiştên ku xuya dikê de ramaneke veşartî heye.
Baudelaire (1821-1867), Verlaine (1844-1896), Mallarme (1842-1898), George (1868-1933), Hardt (1876-1947), a> (1878-1948), Biely (1880-1934), Brioussou (1873-1924)Dowson (1867-1900), Symons (1865-1945), Şêrko Bêkes, Hiseyn Arîf, Karkemen Botanî, Cemal Şarbajerî, Letîf Hilmet
Kubîzm an Qebaregerayî'", bizaveke wêjeyî û wênesaziyê ye. Kubîzm, yekem car wekî fêrgehek şêwekarî û peykertiraşî li destpêka çerxa 20 peyda bûye. Di vê hunerê da, babetên tabloyan bi şêweya endazeyî bê berçavgirtina ketwarî dihate çêkirin, Kubîztan zêdebarî cextkirkna şêweya razber(tecrîdî) li ser kîstên elementên din ku şeşpalo(muke"ebat) û şêweyên mexrutî yên di nav hev de derbasbûyî, zelal bikar diînan.
Ev şêwaz ji alîyê Pablo Pîkaso (1881- 1973) û Corc Brak (1881-1963) li Parîsê navbera salê 1907-1914 hatiye danan û tabloya "Delalîkên/Xanimên Avinyonê" bi Franseyî - Les Demoiselles d'Avignon- a Pîkasoyî bi yekem bizava Kubîzmê tête hijmartin.
Kubîzm di hunera şêwekariyê da eqlaniyet bû, ew rolê ku hest û giyan di Empresyonîzm û Fovîzmê û hunera Derbirînxwaziyê da didît, di Kubîzmê da eql dihate dîtin.
Giyom Epolînêr (1881-1918) yekem hozanvan bû ku di biyavê wêjeyî da berî şerê cîhanê yê yekem ev bizav înaye nava edebiyatê da.[Jêder: Erşed Hîto...Dadayîzm di hozana nûxwaza Kurdî da, Zêdeker: înstagram @usibe_bemal]
Di sedsala 20an de li Fransayê wekî bizaveke wênesaziyê derdikeve holê, dûv re bandora xwe li wêjeyê jî dike. Di hêla Pablo Picasso de gelekî pêşve diçe. Li gorî hunermendên kubîst, mirov divê dinyayê baş bişopînin û wê baş nas bikin. Dixwazin ku têbigihine wateya bûyerên biçûk û di wan bûyeran de dixwazin ji tiştên xuyayî zêdetir tiştên veşartî bibînin û derbixine holê. Kubîstan zêde giringî nedane teşeyê û ji wê dûr dikevin. Bala xwe li ser tiştên nû re vekirî dihêlin.
Hinek nivîskarên bijarte yên bizava kubîzmê.
Apollinaire (1880-1918), Max Jacob (1876-1944), Jean Cocteau, Blaise Cendrars.
Brîtanya Mezin () yan jî Brîtanya giraveke li bakurê Ewropa dikeve û di Okyanûsa Atlantîk de navbera wan deryayan de ye; li rojava Deryaya Îrlendî, li rojhelat Derya Bakur û Lamanş li başûrrojava.
Rûpîvana wê 229.850 km² ew girava herî mezina Ewropa ye.
Nav 1707-1800 li ser wê Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin hebû. Îro Brîtanya mezin û Bakurê Îrlandayê bi hevre bûn Keyaniya Yekbûyî.
Postmodernîzm an jî paşnûjenî bizaveke hunerî û estetîk e ku armanca wê peydakirina şêweyên nûjen e.
Postmodernîzm.
Alain Robbe-Grillet: “Dinya ne watedar e, ne jî ne bêwate ye, bitenê heye ev qas.”
Bi piranî postmodernîzm ji bo piştî sala 1950 tê bikaranîn.
Ev serdem, serdama high-tech (Teknolojiya bilind) e.
Hêmanên vê serdemê mezaxtin, medya, ragihan û ragihanzanî ye.
Tenêbûna mirov, hem bi xwe re hem jî hawirdora xwe re ye. (Albert Camus- Biyanî)
Her tişdi nav hev de ye. Pîranîparezî. (Romana Giran)
Komunîzm, hildiweşe, kapîtalîzm jî dorîya netewê winda dike dibe navnetewî.
Peyva ku herî tê bikaranîn, “demokrasi”ye.
Li Tirkiyeyê, Orhan Pamuk pirtûka binav Pirtûka Reş derdixe, ev jî dive sedema niqaşê.
Di salên 1960î de Derrida, Foucault, Barthes, Lacan, Lêvi-Strauss, Lyotard û Baudrillard li derveyî bîrdozî nêrînên cuda tînên zimên.
Ser felsefeya ziman, xebatên giranbiha derdikevin
Metnên edebî bi metoda xerakirina-sazî tên xwendin. Ji bilî metnê wate tune.
Tiştê ku çêbûye ne girîng e, bûyîna vê girîng e.
Bi watedarkirina me yî dinyayê watedar dike ve, şuxil xelas nabe.
Ji bin bandora teorîya atom, kuantum û îzafîyetê dimînin.
Tevahî, yê ku ne rast e.
Dev ji, ji gerîna “wateyek”ê berdana. Her tiştê bi beramberê vê ve pejirandine lê sentez nekirine.
Di encama negirîngbûna mirov-takekesî de, hemû hevdijî bi tevahî digêjin berzbûneke giyanî an jî “nîrvana”yê.
Vebêjeyê Postmodernê.
Li dijî modernîzma bijarteparêz serhildanek e.
Hunermand wekî bizavayê din, girêdayî komekê nîne.
Terry Eagleton: “Bîleteke tîrenê jî mirov dikare berhemeke hunerî bihesibîne. Ji ber ku ev li gorî xwendevan diguhere.”
1. Ceribanên şêweya avangardîst: Calvino, Robbe-Grillet, Butor, Pynchon, Hasan Ali Toptaş
2. Nezîkayiya populer li aresteyî mezaxê: Umberto Eco, Orhan Pamuk, Suskind
3. Berhemên ku naveroka wan de rengên mîstîk û kozmîk hene: Marge, Piercy, Erendîz Atasu, Coelho, Tamaro
4. Romanên zanîst-honak, polîsîye, serpêhatî ku bi tene ji bo mezaxê hatiye nivisîn: Ayşe Kulin navê Wê: Aylîn
Postmodernîzm, modernîzma ku serê sedsala 20. de dest pê kiriye û şoreşeke estetîk afirandiye, tîne qalibên elîtîsta modernîzmê dişkîne, piranîparêz dibe, populer dibe.
Wêjeya Undergraund(Wêjeya Kaçax) jî derdikeve qada hunerê.
Sêwiriya Postmodernîzmê.
Poetîkayeke nû neafirandiye, her tişt ji modernîzmê hildaye.
Wêje êdî qala jiyana şênber nake, qala xwe, qala çawa pêkhatina xwe dike.
Di metnan de sêwirî-sêwiriya raser heye. (Oğuz Atay-Lîstikên Bitalûke)
“Her tişt lîstikek e ku li ser rastebana hunerê tên lîstin. Suskind- Parfum, Umberto Eco-Navê Gulê
Romana postmodern bi navgîna metnê bi xwendevanan re lîstikeke wekxaçepirsî, wekmamikî dilîze.
Pop-hêma: Hin tişteyên kilîşe, fetîş tên dubere kirin. Orhan Pamuk-Jiyana nû. Aygaz, bayîtiya Arçelik, Cîklet tên dubarekirin.
Parodi-pastîj: Metnên din re tên lîstin. Hasan ali Toptaş bi kêzika Kafkayê re dilîze.
Hunera avangardîst, ji aliye naverok û motîfê de pey reseniyê naçe. Pey şêwe, honak, sazî diçin.
Hunermendê nû jî sergevez, kamil, zexm, ewlemend nîne. Pey zanatî naçe. Bi nêrineke gumanbar jiyanê dinêre û naxwaze xwendevan bin bandora wî/wê de bimîne.
Qoziya nêrîna Xwedayî êdî ne derbasdar e.
Leheng jî navenda metne nîne û barkêşa wateyê nîne.
Leheng ev mirove ku ji figurekî vediguhere fîgureke din û nasnameya wî/wê nedîyarkirî ye.
Li cihê “takekesî” peyva “kirde”tê bikaranîn.
Rastî dûkel dibe, û rastebana xwendevanan de ji nû ve tê afirandin.
Di Postmodernîzmê de Xwendin/Rexne.
Xwendevan parçeyeke metnê ye. Ji nivîskar-Metn-Lehengî derbasî xwendevana dibin.
Berhema hunerê ji bo afirandina berhemeke nû dê bibe navgîn.
Pirtûka rexneyê jî dibe berhemeke hunerê. “Têgihîştina Orhan Pamuk” Yildiz Ecevît
Wêjeya Nû, xebateke komeyî ye ku bi xwendevana re tê pêk anîn. Şert û mercên wê jî ew e: Afîrîneriyeke hatiye azad kirin.
Îro 1ê îlonê Roja Aştiyê ya Cîhanê ye. Welatên pakta Warşova û Yekîtiya Sovyetan ji ber naziyan di 1ê îlonê de şerê cîhanê yê herî bi xwîn dan destpêkirin 1ê îlonê wek roja aştiyê ya cîhanê ragihandin.
Di sala 1920an de Fransiyan dewleta Libnanê ya paytexta wê Beyrûte ava kirin.
Di sala 1923an di encama erdhejê de li bajarên Japonya Tokyo û Yokohama 300 hezar kesî jiyana xwe ji dest dan.
Di sala 1983an dema şerê sar de Balafirek rêwiyan ya Rêhewayên Koreyê, dema ku kete qada hewayî yê Sovyetê ji aliyê jetên rûsan ve hatiye xistin. Di encamê de 269 rêwiyên tê de jiyana xwe ji dest dan.
Di sala 1991an de Ozbekîstanê serxwebûna xwe a ji Yekîtiya Sovyetan ragihand.
Welatên îroyîn şeş zimanên keltî tên axaftin
Zimanên Keltî ew zimanên ji proto-keltî hatin afirandin û yek ji şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Li berî zayinê ew li tevayiya Ewropa dihatin axaftin. Îroj zimanên keltî li Keyaniya yekbûyî ya Brîtanya, Îrlanda û Bretanya (li Fransayê) tên peyivîn.
Mirov dikare zimanên keltî wek zimanên keltî yên parzemînî û zimanên keltî yên giravî an yên giravên brîtanyayî bike du paran. Li wan zimanên keltî yên parzemînî bi tunî mirine. Zimanên li pêmanî zimanên giravî yên îroyîn wiha parve du paran dibin.
Zimanên goidelî îroj li Brîtanya wek îrlandî, skotlandî û manks tên axaftin. Skotlandî li bakur-rojavayayê Skotlandê, Îrlandî jî li Îrlandayê tê axaftin. Manks bi tenê ji aliyê wan kesên bi zimên re alîkadarî dibin tê xeberdan.
Zimanên britonî walesî, kornî û bretonî ne. Kornî di sedsala 18'an de mirî bû jî îroj xebatên ji bo şunda vejandinê hene. Walesî li bakura Walesê tê dengkirin. Bretonî jî li Bretanya û hin giravên Brîtanya tê axaftin.
Skotlandî îroj li Kanadayê jî tê peyivîn.
Zimanên britonî.
Zimanên brîtanî şaxeke zimanên keltî ye. Ew ji walesî, bretonî û zimaneke di sedsala 18'an de mirî kornî, zimanekî dinî mirî kumbrî de pêk tê.
Zimanên brîtanî hin caran bi zimanên goidelî (îrlendî, îskoçî, manks) ve wek "zimanên keltî yên giravî" tên nav kirin. Ewna ji bo tersa "zimanên keltî yên parzemînî" di demên antîk de li parzemîna Ewropayê dihat axaftin wiha tên navandin. Ew zimanan, yên parzemînî, di demên antîk de li Galya, Spanya, bakura Îtalya û Anatoliyayê dihatin peyivîn.
Zimanên Keltî yên Ewropa an zimanên Keltî yên parzemînî yek ji milên zimanên Keltî di Zimanmalbata hind û ewropî de bûn û ew zimanên li parzemînên Ewropa û Asya dihatin axaftî bûn. Ew zimanan îroj bi tunî mirine.
Bretonî îroj çiqas li Bretagne, Fransa, tê axaftin jî ew ne ji zimanên Keltî yên perzemînî ye. Ew di sedsala 4'an ji pê koçan re hat anî bî Fransa ye.
Brahîm Xelîl Sirûcî (jdb. 1985 li Suruçê) helbestvanekî kurd e.
Brahîm Xelîl Sirûcî di sala 1985an de li Sirûca Rihayê hatiye dinê. Li Sirûcê dibistana seretayî qedand û niha li Stembolê bi xwendina bilind ve mijûl e. Di hin malper û kovarên kurdî de helbest û gotarên wî hatine weşandin. Zivistana Dil yekem berhema wî ye.
Egîdê Têcir dengbêjekî navdar ê Kurdên Ermenistanê ye. Li gundê Sincalî ya Talînê dijiya. Bav û pirraniya xizmên wî di Komkujiya Ermeniyan de ji ber kû Kurdên Êzîdî bûn ji aliyê dewleta Tirk ve hatine kuştin. Wî bi xwe kul û êşên komkujiyê jiyabû û ji rewşa Kurdên Êzîdî ya dijwar, ji dîroka hincaran kambax a Kurdan baş têdigihîşt.
Têcir yek ji hîmên bingehîn ên dengbêjiya Kurdên Sovyetistanê û ya Radyoya Êrîvanê bû. Bi taybetî strana "Siyabend û Xecê" bêhempa distiriya.
Neçoyê Babasî yan Neçoyê Cemal yek ji dengbêjên mezin ên Serhed û Kurdên Sovyeta Berê ye. Piştî Komkujiya Ermeniyan di sala 1918'î de ji Qersê hatiye û li Ermenistanê bicihbûye. Ji ber wê hin caran wekî Neçoyê Qersê jî tê binavkirin.
Gorî hin dengbêjan ew "bavê dengbêjan" bû. Wî nedixwast di Radyoya Ermenistanê de kilamên xwe bêje, lewra dewleta Ermenistanê û YKSS ji ber bêdengiya li hemberî Kurdan rexne dikir. Her cara ku li Kurdistanê serhildanek pêk dihat Babasî diqeherî ku çima YKSS alîkariyê nadê. Helwesta YKSSê ya li dijî serhildanên Kurdan bi dijminî bû. Babasî ev yeka han baş didît û gorî xwe Ermenistan û YKSS protesto dikir. Dîsa stranên dil û evîniya keç-lawan nedigot, bi stran û serpêhatiyên dîrokî, welatparêzî, lehengî, çîrokî hwd re bilîdibû. Helbet wî jî stranên keç-lawan digot lê kêm bûn û heger bigota jî di wan de evîna Kurdistanê dianî zimên.
Ew di salên 70'î de jiyana xwe jidestdide.
Sidoyê Bozo dengbêjekî navdar e. Li gundê Baxçe ku Kanîreşa Çewlîg ê va girêdayî ye hatibû dinê. Dengbêjekî xwedî dengeke bedew bû, di nav gel de wekî "dengbêjê heftdeng" jî dihat binavkirin. Sedemê vê binavkirinê, dikaribû bi heft dengên cuda bistre. Jiyana xwe zêdetir di Kanîreşê da derbaz kir, li kêleka dengbêjiyê ji bo jiyana xwe birêvebibe karê berberiyê jî dikir.
Hin caran stranên xwe direngand, heya bigire çend peyvên tirkî jî dikir navê de. Ev yeka han herçendî kêm bû jî, ji aliyê hezkiriyên wê ve dihatin rexnelêkirin. Bi daketina gundan a hêzên leşkerî yên PKKê û şer di navbera PKKê Komara Tirkiyê ve civaka berê belav bû û êdî kêfa dengbêjiyê jî nema. Hinek ji malbata wî jî bûn cerdewan (ango korucu) û herçendî Sido li dijî kiryarên wiha derdiket jî êdî nedikarî pê re serîbikişîne.
Dengbêjê hêja li Mezrayê di nava kûl û kederan de jiyana xwe jidestda.
1937 – Serokê Serhildana Dêrsimê Seyîd Riza hatiye girtin
1848 – Balduin Groller, rojnamevan, nivîskar û karkervanêkî werzişê bi eslê awistiryayî
1946 – Freddie Mercury,hunermendê muzîka pop, bestekar û stranannivîsê ku li Zanzîbarê ji dayik bûye.
Kendava Meksîkê deryayeke qiraxîyê di Okyanûsa Atlantîk de li bakurê rojavaya Deryaya Navîn ya Amerîkayê dimê ye. Kûrahiya wê deryayê heta 4.375 m dadikeve.
Beravên wê yên bakurê rojava, bakur û başûrê rojavayê DYA'yê (dewletên Florida, Alabama, Mississippi, Louisiana û Texas) û başûr û başûrê rojavayê Meksîkê (dewletên Tamaulipas, Veracruz, Tabasco, Campeche, Yucatán û Quintana Roo) in. Li başûrê rojavayê Kendava Kûbayê he ye.
Ew ser Tengava Florîdayê di navbera DYA û Kûbayê de, re bi Okyanûsa Atlantîk ve û Kanala Yukatanê di navbera Meksîk û Kûbayê de û re jî bi Deryaya Karîb ve girê de ye.
Rûerda Kendava Meksîkê 1.600.000 km² ye.
Kendavika Campecheyê.
Kendavika Campecheyê milekê Kendava Meksîkê ye. Çemê herî mezinî tala kendavê dibe çemê Mîsîsîpî ye.
Deryaya Krîtê, di navbera giravên Dodekan (li bakurê) û Krîtê (li başûrê) de ye, li vê nexşeya bi fransewî wek "Mer de Crète" tê dîtin.
Deryaya Krîtê (bi yewnanî: Κρητικό Πέλαγος, "Kritikó Pélagos") deryayeke li başûra Deryaya Ege, bakura girava Krîtê, û başûra komgiravên Kîkladan dikeve ye. Di rojavayê rojhelatî de jî ew ji girava Kîtera de dest pê dike bi giravên Dodekan, Karpatos û Kasosê re xelas dike. Li rojavaya wê Deryaya Îyon dime, wekî din jî Deryaya Navîn dorpêç kirî ye.
Genetîk, cenetîk an jî jenetîk, zanista xwandina zikmakiya zîndeweran e. Cenetîk di çawaniya zikmakiya rûdem û şêweyan li ba mirov û caneweran vekolîn dike. Zaniyara nemsawî Gregor Johann Mendel (1822-1884) di sedsala nanzdehî de bingehên cenetîkê bi ceribandina ser jêmayiya polikên danî. Vê dahênê wî piştî dehsalan, di destpêka sedsala bîstê de hatî pejirandin. Ji vir şunda zanista cenetîk roj bi roj pêş dikeve. Bi riya cenetîk gelek sedemên nexweşiyên mirov hate diyar kirin.
Destpêka kifşkirina genetikê.
Genetik, bêjeyeke biyolojîke. Yê ku weke ku temenê wê afirandiya ku tê gotin bi nav Gregor Johann Mendel (1822-1884) e. Bi zêdeyî ji, dema ku mirov bahsa genetikê dike, mirov bahsa zanebûne mirov dike. Genektik, hebûneke ku zanebûne û Zanista hebûne di xwe de bu qod dike ya. Di hundurê xane de, genetik cih digirê. Genektik Zanistiya mirova. Zanebûne ku hîmê mirov avadike û guharandinên ku di wê zanistê de di bin hemû ji, di wir de cih digirin. Gelek zanistvan li ser genetikê likolon dikin.Genetikê weke ´pirtûka jiyanê´ ji têt binavkirin. Agahiyên mirov hemû têde kom dibin. Ev beş ji Proteînan pêt têt. Qodên ku weke tîpên wê hene yên serekê adenîn, guanîn, tîmîn, sîtozîn û ûrasîl e. Ûrasîl, teybetmendiya wê, bi RNA yê re ya. Genetik, bi DNA û RNA xwediyê du beşên ku hevdû temem dikin in. Zaninên mirov û an jî yên jîndî di RNA de xwed di buhurênin û hene.
Di rastkirinê de di hebûnê de bi milyonan awa distêne. Her awayên ku distêne ji di hebûnan de xwe didina nîşandin. Genetik, bû Teknolojiya sadsala 21 ê. Pêşketin û kifşkirinên ku dibin û keşfen ku di bin tê hîmê wan de cih digirê. Genektik di rastiyê de, hîmê jiyanê ya. Ji gelek aliyên ve divêt ku werê bi watekirin, haya ku bi rasti û wate xwe werê ser ziman. Çawa ku mirovek ji dê û bavê xwe mîreteyan digirê û dibe xwedi, her weha ji dê û bav, zarok ji bi genetika hîmê zimên, çand, çend rasti û bûyînên ku weha bûna, digirê di dibe paşaroja xwe bi xwe re. Bi vê yekê re genetik, rastiye mirovan dide berdewam kirin. Genetika zimanê jiyanê û hebûnên ku hene yê jiyanî ya. Pergala hevgirtina mirov di xwe de bi genetike bi wate ya.
Gen, di DNA de, li herêmna weke berember tê. DNA, çar cûreyên wê ên nûkleotidî ku wan bi bi xelekî pêk tê melûkol a. Li ser vê zincirê, bi rastkirina wê re, organisma ku wê çawa bibe bi xelekê û ankû zincirê re zanîna wê tê li holê. Di temen de, xwediyê dû xelek û ankû pêçûka ya. Ew xelek, weke tayan xwe dide li der. Lê hevdû temem dikin. Her ta, li bemberê xwe ku weke hevling binaqêne, wê taya din li ber wê hebê. BI wê re jî êdî kopîya kirin diafirê.
Koda genetikê.
Nûkleotîd Di her şaneyê de li ser amînoasîdan û tayên wan re ku afirandina wan dike, bi wê re dihê li holê. Ji wan jî, proteîn diafirê. Di her proteinê de, her emîno rêkirina wan di nava genan de beremberê xwe diafirêne. Ew farqe di navberê de û ankû ew navbera ku herî, wê ew weke "kod" were ser ziman.
Di hundûrê proteinê de rêzbûna wê dide nîşandin ku wê çawa sê-dîmenî wê bibe, wê dide kifşkirin. Ev awayê rêzkiirnê jî, ji erka proteyînê bi berpirsîyar a. Ji bo şaneyekê mirov dikarê bêje ku nemû erk û karkirina wê, ji wê re dibe bersiv. Tenê di DNA´yekê de jî guharîn, wê guharînî di proteinê de di amîno de di rêzkirina wê de bix we re bêne û wê guharînê û erka wê bide guharîn. Ev jî, wê di jîndayê xwediyê şanê ya, ku mirov bê û ankû jîndayekî din jî bê, wê guharînan di wê de bike, bi vê rengî wê ancamên wê hebin.
1982 – Kemal Pîr di rojiya mirinê de şehîd ket.
Navê welatê fenîkiyan "Fenîke" ji navê yewnanî "Phoinikes" de hat afirandî bû. Ew di pirtûka Homeros de wek φοίνιξ ("phoinix", yewnanî "sorik") dihat dîtin û ji bo kardestên wanê kisûrên sor dihat bikaranîn. Dîsa ewna bi bazirganiyê kisûrê sor dixabitin.
Fenîkiyan bixwe xwe gorî bajarên xwe nav dikir. Wekok yekî ji Sidon xwe wek Sîdonî, yekî ji Arwad jî xwe wek Arwadî hwd nav dikir.
Kolonîyeke fenîkiyan, li şûna Tûnisa îroj Kartacayê bûn. Kartacayî dîsa ji aliyê romayiyan ve wek "Poeni" ("Pûnî") dihat navandin.
Orjîn.
Gorî mîtolojiya wewnanan Phoinix bavê fenîkiyan bû. Ew birayê Kadmos û Europa bû.
Herodot wan ji "Kenan" gelekî ji nêzî kendava Faris de didît.
Gorî Tewrat, Sidon, bavê sîdoniyan, wek lawê Kenan (neviyê pêxember Nûh) tê ditîn (Afirîn 10,15). Lê Kenan lawê Xam(birayê Sam û Yafes) bû. Gorî zimanê fenîkî/îbranî xam dîsa tê mane "sor".
Gorî lêkolînên arkeolojîk jî nîjadan wan ji Nîvgirava Sîna bû.
Zimanê wan zimanekî semîtîkî ji zimanên semîtîkên bakur rojava (an zimanên kenanî) bû.
Di sedsala 8'an b.z. de fenîkiyan serweriya xwe wunda kir û ketine bin bandora Asûran. Di sala 701 b.z. de Asûran bajarê fenîkiyan derve Tîros (Şûr) dagir kir.
Di sala 586 b.z. de ewna, derve Tîros, ketina bin serweriya Babîlan. Lê ewna 520 b.z. şunda ketina bin serweriya Persan.
Gorî Herodot wan li dor 600 b.z. de bi Keyê Misirê Necho II re peymanek kirin û ewna ji Nîvgirava Sînayê di Deryaya Navîn de derketina gereke. Ewna bi keştiyên nêzî 40 m Somalî, Ekwator, Efrîqaya Başûr re ji pê re beravêb Efrîqayê rojava re çerxe Deryaya Navîn bûn û ew sefera xwe temam kirin. Gorî wê seferê wan 30.000 km sê salan de temam kirin. Lê va sefera ji aliya Herodot ve tenê hat nivisandin û rastiya xwe bi gumanbar e.
Ji pê Îskenderê Mezin di 332 b.z. de Tîros dagir kir re û di 146 b.z. de jî Împeratoriya Romê Kartaca dagir kir re şarmendiya Fenîkeyê dawî bû.
Erjing.
Fenîkeyê şarmendiya cara pêşin renga erjing bikaranî bû.
Deryavanî.
Fenîkiyan deryavanên mezin bûn. Wan ser derya re bezirganî dikir û li nîvgirava Îber, Sîcîlya û Kîpros gelek kolonî ava kirî bûn.
Nivîs.
Alfabeya wan ji alfayên Ewropayê re bingehî kirî bû. Alfabeya Fenîkiyan.
Nexşeya Asya Navîn û sê ciyawazî sînor
Asya Navîn di dinê de
Asyaya Navîn navçeyeke di navenda parzemîna Asyayê de ye. Gorî UNESCO Qazaxistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Tirkmenistan û Qirgizistan, hin navçeyên Çînê, wek Xinjiang û Tibet, bi tunî Efxanistan, bakur rojhelat Îran û Pakistan di Asyaya Navîn de ne.
Dîrokî ji bo gelên tirk lê dijiyan wek Tirkistanê tê navendin.
Rojava û navenda Asyaya Navîn de bi gelemperî gelên tirk bi cih bûne û ola xwe jî îslam e. Li aliyên rojava jî tîbetî û moxol bi cih bûne û olî bi gelemperî budîst in.
"Mistek jiyan", pirtûka kurteçîrokan û ji aliyê Çiya Mazî ve hatiye amadekirin. peyva "mistek jiyan" tê wateya çengek an kulmek jiyan.
Pirtûk di sala 2003an da ji aliyê Weşanxaneya Sî li Stenbolê hat weşandin.
Kendava Farsê (bi farsî "خلیج فارس", Khalîf-e Fars; bi înglîzî "Persian Gulf") dirêjbûneka Deryaya Omanê ye û dikevit navbera Nîvgirava Erebistanê û Îranê. Rûberê wê 233.000 kîlometreyên çargoşe ne. Ji aliyê rojhilatê bi rêya Tengava Hormuz digehit deryaya Omanê û Okyanûsa Hindî. Li aliyê rojava digehit dêlta ya rûbarê Ervendrod anko Ervendrûd ko ji bihevgehiştina rûbarên Dîcle, Firat û Karûn pêk dihêt.
Tevaya beravên bakurî ya Kendava Farsê welatê Îranê ye. Welatên Îraq, Kuwêt, Behreyn, Qeter, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Oman û Erebistana Siyûdî hevsiyên Kendavê ne.
Cihnasî (erdnîgarî).
Ji nîv milyon salan berî niha û vir da ev kendav li ser baniya Îranê peyda bûye. Ev kendav di pêşda ji niha mezintir bû lê ji ber guhartinên erdzanistî gehaye rewşa niha ya xwe.
1813 – Auguste Maquet, nivîskar û libretîstê fransayî
Baton Rouge [ˌbætn̩ˈɹuːʒ] ji sala 1849'î ve paytexta federedûgela DYAyê Louisiana ye. Li parêzgeha East Baton Rouge Parish dikeve.
Piştî hatina çermespiyan bo cara pêşîn Fransî li vir bicihbûne. Herêm di 1718'î de ketiye destê çermespiyan.
Deutsche Presse-Agentur "(bi kurtî DPA)" mezintirîn ajansa nûçeyan a Almanyayê ye û navenda xwe li bajarê Hamburg e.
Di 18ê tebaxê 1949ê de li bajarê Goslar hatiye damezrandin. Ajanseke navneteweyî û bipêşketî ye.
Di 15ê îlona sala 2014an de çeteyên DAIŞê bi piştgiriya Dewleta tirk êrişên dijwar li ser bajarê Kobanê dan destpêkirin.
Di sala 1812an de Artêşa Fransayê di pêşengtiya împarator Napoleon Bonapart li Moskowê gihîştin Kremlînê.
Di sala 1821an de Guatemala, El Salvador, Hondûras, Nîkaragua û Kosta Rîka serxwebûnên xwe a ji Spanyayê ragihandin.
Di sala 1916 dan de tanka yekemîn ji aliyê yekîneyên Îngîlîz ve di dema şerê cîhanê yê yekem li herêma Fransa Somme hatiye bikaranîn.
Di sala 1930an de Nazî li Almanya piştî sosyalîstan bûn duyemîn partiya mezin.
Di sala 1944an de Hêzên hewayî yê Keyaniya Brîtanya di Şerê Cîhanî yê Duyem de 185 balafirên Almanya xistin xwarê.
Di sala 1982an de Îsralêl Beyrût dagir kir.
Di sala 2000 î de lîderê rêxistina azadî û welatê Baskê ETA Ignacio Gracia Arregui li Fransayê hatiye girtin.
ITAR-TASS (bi rûsî: ИТАР-ТАСС, Информационно Телеграфное Агентство России - Телеграфное Агентство Советского Союза, "Înformatsîonno Telegrafnoye Agentstvo Rossîî - Telegrafnoye Agentstvo Sovetskogo Soyuza") ajanseke nûçeyan a navdar a Rûsyayê ye.
Navenda wê li Moskowê ye û di sala 1904an de bingeha wê hatiye avêtin. Ji sala 1992an ve bi navê ITAR-TASS karê xwe dimeşîne.
Ji sala 1925 heya 1992 bi navê TASS (Telegrafnoye Agentstvo Sovetskogo Sojuza) ji bo YKSSê nûçe belav dikir.
Paul Julius Freiherr von Reuter (Baron Reuter; jdb. li Kassel; m. li Nice, Fransa) karsazekî Alman bû û ajansa nûçeyan a navdar Reuters damezrand.
Navê wî yê berê "Israel Beer Josaphat" bû û ew bi xwe Cihû bû. Ji malbateke karsaz ê navdar bû piştî koçberiya xwe bo Berlînê navê xwe diguherîne. Li Almanyayê nebaşbûna rewşa Cihuyan (herçendî wî ola guhertibû û bûbû Mesîhî jî) wî mecbûrê koçberiya Brîtanyayê dihêle. Ew li wir bingeha ajanseke nûçeyan davêje û bêhtir bi wê nasdibe.
Ji ber xebatên xwe yên zîrek û serkeftî ji aliyê keyaniya Brîtanya ve bi xelata "baron" tê xelatkirin.Paul Julius Reuter
Arşakî an arşakan navê xanedana eşkaniyan ên ku di bin rêbertiya Arşak de di sala 240 b.z. de herêmeke Keyatiyaselewkiyan a bi navê Part dagirkirin û li şûna wê Pehlewanistan an Împaratoriya eşkaniyan damezirand.
Piştî damezirandina dewletê arşakiyan gav bi gav selewkî tengav kirin û li tevahiya Îranê serweriya persan pêk anin. Keyayê arşakî yê dawî Erdevan IV, di 224 pz de ji aliyê damezirênerê sasaniyan Erdeşîrê Yekê hat kuştin û Erdeşîr kargêrî dest xwe xist. Lê xanedana arşakiyan nêzîkî 200 salên din jî li Ermenistanê serwerî domand û di sala 428an de ket bin fermana sasaniyan û bi vî awayî hebûna xwe bi dawî kir.
Lîsteya Keyên Eşkaniyan
Arşak I (farsî: ارشک "Arşak") damêzrenerî Eşkaniyan bû û wî di navbera 250 b.z. û 217 b.z. de Keyanî karger kir.
Arşak pêşenge Parniyan, gelekî skîtî bûn, yên li başûr rojhelata Derya Mazenderan bicih bû bûn. Li dor 250 b.z. de wan bi pêşengiya Arşak de dest bi serîhildana hembera Seleukidan kir û wan di 238 b.z. de herêma Partistan yan Pehlewanistan kirina bin kargera xwe.
Arşak kênge keyaniya xwe da zanîn du dijber li dor he bûn; yek ji wan dewletê tê de derketinî Seeleukidan bû, yek jî li rojhelat Keyaniya Yewnanî-Baktriyan bû. Wî bi serfirazî keyaniya xwe ji êrîşan herdu dewletan parast û keyanî belav kir. Wî di destpêka keyaniyê di 247 b.z. de heta mirina xweya di 217 b.z. de keyanî karger kir. Kênge ew mir ji pê re paşwerê wî birayê xwe Tiridates bû.
Xinhua "(bi Çînî 新华通讯社/新華通訊社 Xīn Huá tōngxùnshè)" ajansa nûçeyan a desthilatdariya Komara Gel a Çînê ye.
Di sala 1931'ê de hatiye damezrandin û navenda wê li bajarê Pekînê ye. Pirranî nûçeyên dewleta Çîn di qada navneteweyî de belavdike.
Belemeke di çemê Ervendrûd de.
Şetelereb an jî rûbarê Ervend an jî Şet el-Ereb (,) navê çemî ji pê Firat û Dîcle teva hev dibin e. Ji pê Ferat û Dîcle li bajarê Qurnahe teva hev dibin re ewna herdu 193 km tev diherîkin û sînorê navbera Îraq û Îranê pêk tînin. Li Besra jî tala Kendava Fars dibin.
Ew sînorên navbera Îran û Îraqê de di dîrok de sedema hin li hev nehatina herdu dewletan bû. Yek ji wan Şerê Kendavê yê yekemê (cenga Îran-Îraqê) di navbera wan de di navbera salên 1980 û 1988an de bû bû.
Li ber wê cengê heta 1975an Şetelereb bi tunî sînora Îran û Îraq pêk tanî. Ew sînora ya demê ku Brîtanya Îraq îşgal kirî de ma bû. Armanca Îraqê di wê cengê de, mişe standina ew ji keştiyên petroleyê di çêm re derbaz dibin û dana rêberekî Îraqî di nîvgirava Fawê de bû.
Gorî Peymana Cezayirê di 1975an de navîna çêm sînor bû. Ew peymana bi çavnêriya OPEC navbera Sedam Huseyîn û Mihemed Riza Pehlevî de hat îmze kirin.
Lê di 1980an de Sedam ew peymana betal kir û navbera wan de cengê beloq da. Cengê germ heta 1988 dewam kir. Di 1988an de cenga navbera wan de dawî bû jî peyaman encax kênge Îraqê di 1990an de ew xakên dagir kirinî terk kir û peymana Cezayêr şûnda pejirand şunda hat pêkanîn. Lê demekê kurt şûnda ji bo Îraqê di wê cengê de Kuweyt îşgal kirî bû cenga navbera Îraq û DYA'yê de Şerê Kendavê yê duyem derket.
1982 – Elî Çîçek di rojiya mirinê de şehîd ket.
ANSA "(Agenzia Nazionale Stampa Associata)" kurtenavê ajansa nûçeyan a Îtalî ye.
Di 15ê kanûna paşîn 1945î de li bajarê Roma hatiye damezrandin. Îro wekî ajanseke navneteweyî kar dike. Lî Îtalya û 78 welatî birêxistin bûye. Rojê li dora 2 Hezar peyamê radigihîne.
UPI "(United Press International)," yek ji ajansên nûçeyan ên DYAyê û di qada navneteweyî de xebatê dike.
Di sala 1907'î de ji aliyê Edward Scripps ve hatiye damezrandin. Îro bi nêzîkî 100 navendên xwe yî navneteweyî bi 50 zimanê nûçeyan belavdike.
Tîsfûn (,) bajerekî dîrokî li Mezopotamyayê bû û demeke nêzî 800 sal paytexta eşkaniyan û paşwerê wê sasaniyan bû. Tîsfûn li berava Dîcle û hembera Seleukeia bû. (Seleukeia di serdema helenîstîk de paytexta împeratoriya Seleukî bû.) Bajarên cîranên Tîsfûn û Seleukeia navek hevpar dikin.
Ew tê bawer kirin ku Tîsfûn navbera 570an û 637an de bajarê herî mezinî dinê bû
Şûna erdnîgarî.
Tîsfûn 20 km li başûr rojhelatê Bexdayê beravên Dîcle ye. Ew li ser 30 kilometirê çargoşe bû.Şûna Tîsfûna dîrokî (nexşe bi almanî ye)
Cara pêşin Tîsfûn di dema eşkaniyan de bû paytexta wan û keyên xwe bi gelemperî li wir rûdiniştin. Ji bo bajarî li rojhelat bi Împeratoriya Romê û ji pê re jî Bîzans girîng bû gelek caran hat dagirkirin. Ew di dîroka xwe de 5 caran ji aliyê Romê û apşwera xwe Bîzans hat dagirkirin û li wan 3 di sedsala 2'an de bû. Împerator Traianus ew di 116an de dagir kir. Lê saleke ji pê re di 117an de paşwerî wî Hadrianus bajar ji eşkaniyan re ber da. Di 164an de Romê bajar dema cengekê navbera eşkaniyan û Romê de şûnda dagir kirin, lê bi dawiya cengê re bajar şûnda terk kirin. Di 197an de, împrrator Septimius Seuerus bajar carekî din dagir kir û dimatiyên bajar ji bajêr derxistin û ji wan nêzi 100.000 kes wek xulam firotin.
Di sedsala 3'an de ji pê eşkaniyan hilwaşiyan ew bû paytexta sasaniyan, lê cengên ji bo bajêrê navbera îraniyan û Romê dawî nebûn. Di 295an de li dera bajêr sasaniyan, Galerius bin xistin. Lê Galerius salekî din şûnda vegeriya û bajar ji bo cara paşîn dagir kir. Lê wî bajar berambera Ermenistanê ji sasaniyan re ber da.
Împeratorê Romê Iulianus cengeke li Tîsfûnê di 363an de li der bajêr hat kuştin. Di 627an de Heraclius bajar dorpêç kir jî ji pê sasaniyan peymana bihoyên wî pejirend wî dorpêç kirin ra kir.
Tîsfûn ji aliyê ereban ve di 637an de bi pêşengiya Se'ad îbn Ebî Weqqas hat dagir kirin. Lê ji pê dema ebasiyan de di sedsala 8'an de Bexda hat ava kirin, Tîsfûn giringiya xwe bi tûnî wunda kir. Tê bawerkirin ku Îsbanir, bajarê ku di Hezar û yek şev de derbaz dibe Tîsfûn bû.
Bajar îroj bi tenê ji bo lêkolînên arkeolojîk tê bikaranîn.
Di 18ê îlona sala 1988an de Dewleta tirk a dagirker ragihand ku ew ê tirkî fêrî kurdên ku ji ber zilma saddam reviyane û hatine tirkiyê bikin.
Di sala 1851an de Rojnameya Emerîkî The New York Times dest bi weşanê kir.
Di sala 1906an de li Hong Kong a Çînê bahozek tevî tsunamiyekê rû da û di encamê de 10 hezar kesî jiyana xwe ji dest da.
Di sala 1932an de li Tirkiyê ezan bi tirkî dan xwendin. Ev ek heta sala 1950î dewam kir.
Di sala 1934an de Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst beşdarî Komeleya Milletan bû.
Di sala 1960an de Fidel Castro wek serokê heyeta Kubayê a Neteweyên Yekbûyî gihîşt New Yorkê.
Di sala 1981an de li Fransayê cezayê îdamê hatiye rakirin.
Di sala 2000î de hikûmeta îsraîl ragihand ku ew hevdîtinên aştiyê yên li gel Fîlîstînê radiwestînin.
1979 – Alison Lohman, lîstikvana amerîkan
19 îlona sala 2016an de Desteya Rêxistinî ya Meclîsa Damezrêner a Sîstema Federaliya Demokratîk a Bakurê Sûriyê dest bi Projeya 'Ez li virim' a serjimariyê kir.
Di 19ê îlona sala 1893an de bû welatê yekemîn ku jinan mafê dendayînê bidest xistin.
Di 19ê îlona 1908an de li Stenbolê cemiyeta Kurd Teavun û Terakkî hat damezrandin. Berpirsyarê Giştî Seyît Abdulkadîr, berprisyarê çapemeniyê jî Pîremerd ê ji Silêmaniyeyê bû.
Di sala 1935an de li Elmanyayê di sektora gelemperî de karkirina Cihûyan hatiye qedexekirin.
Di sala 1941an de Şerê cîhanî yê duyem de Hêzên Elman bajarê Kîevê dagir kirin.
Di sala 1985an de li paytexta Meksîka Meksîko erdhejek çêbû. Di erdhejê de zêderitîrî 35 hezar kesî jiyana xwe ji dest dan.
Logoya buroya saloxgeriyê ya Almanyayê
BND kurteya Bundesnachrichtendienst e, saziya sîxuriyê ya fermî ya Almanyayê ye û navenda wê li Pullacha ber Münchenê ye.
Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon EUR terxan dike.
Ministerium für Staatssicherheit (b kurtî: „MfS“, zimanê kolanê „Stasi - Ştasî“) navê saziya sîxuriyê ya Almanya Rojhilatê ya berê, DDRê bû. Pirranî bi navê STASI dihate naskirin. Di dema Şerê Sar de yek ji saziyên sîxuriyê yên navdar ên cîhanê bû. Bi hilweşandina dîwarên Berlînê re, dawî li wê jî hat.
Kurte dîrok.
STASI di 8'ê avrêlê 1950'î de hate damezrandin. Mîsyona wê ya sereke parastina DDRê di nava baskên Pakta Warşawê de li dijî "Rojavayê" bû. Serokê yekemîn Wilhelm Zaisser bû. STASI di qada navneteweyî de operasyonên mezin lidardixist. Bo mînak li welatên Latîn Amerîka li dijî sazûmaniyên mîlîtarîst oppozîsyonerên çepgîr diparast û sedan ji wan dianî DDRê.
PAP, Polska Agencja Prasowa ajansa nûçeyan a fermî ya Polonya ye.
Di 31ê çiriya pêşîn 1918î de bi alîkariya rojnamevanên biyanî bingeha wê tê avêtin. Di 17ê îlonê 1939î de navenda wê ji welêt derdikeve. Lewra sazûmaniyeke nû êdî hebû li Polonya, ango sosyalîzma real.
Sazûmaniya nû gorî berjewendiyên xwe ajanseke nû damezrand. PAP li derveyî welêt heya dawî hatina sazûmaniya sosyalîst a welêt xebat kir û di sala 1991î de xwe betalkir.
EFE navê ajanseke nûçeyan a Spanyayê ye. Navenda wê li Madridê ye.
Di sala 1939'î de hatiye damezrandin. Yekemîn bûroya xwe ya derveyî welêt li Buenos Airesê di sala 1965'î de vekir. Îro bi 17 bûroyên xwe yên navwelatî û 110 ên ajanseke navneteweyî û bipêşketî ye. Tê texmînkirin ku 3.000 xebatkarên wê hene û nûçeyan radigihînin bo 218 rojname, 201 kovar, 73 radyo, 49 TV û 63 dijîtalmedyayan.
Muxabere an jî Mukhabarat peyveke erebî ye ku tê wateya "ragihandin" û bi kurtî ji saziyên saloxgeriyê yên dûgela Sûrî û welatên din ên ereb re tê gotin. Muxabere ne bi tenê yek sazî ye, lê belê navê giştî yê hemî saziyên saloxgeriyê ye.
Sazî herçendî di bin fermana sazûmanê de ye jî, di rastiyê de bi serokdewlet ve girêdayî ye. Wekî tê zanîn li Rojhilata Navîn sazûmanên awarte hene. Ji ber wê jî birêxistinbûna saziyên dewletan jî ne têkûz û zagonî ne.
Buroyên saloxgeriyê yên Sûriyê.
Bi destdanîna malbata Esad li ser desthilatdariyê ve bingeha saziyên sîxuriyê jî hatine avêtin.
Sê beşên bingehîn ên Muxabereya Sûriyê.
Beşa Buroya Saloxgeriya Siyasî pirranî ji bo kurdan û muxalifên rejîmê hatiye damezrandin. Heya îro bi deh hezaran kesên dijber bi destên vê beşê hatine girtin. Gelek rêxistinên mafên mirovî di wêbaweriyê de ne ku Muxabere êşkenceyê dike, mirovan dikuje, seqet dihêle yan ji holê radike. Dîsa ew di wê baweriyê de ne ku Muxabere bi rêxistinên terorîst ên navneteweyî yên wekî Elqaîde, Hizb at-Tahrir, ITC û hwd re di têkiliyan de ye.
Di sala 1858an de Împaratoriya Babûr a Moxol a Hindistanê hilweşiya.
Di sala 1938an de di kanal BBC de yekem car bernameya nûçeyan hatiye weşandin.
Di sala 1964an de Komara Maltayê serxwebûna xwe ya ji Keyaniya Yekbûyî -împaratoriya Brîtanya- ragihandin.
1980 – Autumn Reeser, lîstikvana amerîkan
Arma ITCê dişibe ala Tirkiyê
ITC, Irak Türkmen Cephesi "(Eniya Tirkomanên Iraqê)" navê eniyeke tirkomanan e.
Piştî têkçûna sazûmaniya Baas li Iraqê, hêz û komên girêdayî Tirkiyê bûn di nava xwe de biryar girtin û di bin eniyekê de xwe birêxistinkirin.
Vêgav serokê wê Dr. Sadettin Ergeç e. Gorî nêrîna Tirkiyê ev rêxistin serbixwe ye lê pisporên polîtîkayê didin xûyakirin ku ev enî ji bo berjewendiyên dewleta Tirk li herêmê hatiye avakirin û armanca wan î sereke "Bêhêzxistin an xerakirina desthilatdariya Kurdan li Iraqê" ye.
Gorî pisporên polîtîk ên herêmê.
Dîsa gelek îdîa hatine kirin ku ITC bi rêxistinên wekî Al Qaîda, Hizb-ut Tahrir hwd re di têkiliyan de ye û ji Tirkiye û hin welatên Ereban gelek alîkariyan distîne.
Arma ITCê wekî ya desthilatdariya Tirkan li Bakurê Kîpros hatiye çêkirin û dişibe ala Tirkiyê. Gorî pisporan armanca Komara Tirkiyê sazûmaniyeke wekî ya Bakurê Kîprosê avakirin e.
Besre () bajarekî li başûra Îraqê ye û paytexta Parêzgeha Besreyê ye. Ew li beravên Şetelerebê û 100 km ber devê wî çemî tala Kendava Fars dibe ye.
Bi nifûsa xweya 2.016.217 kes (1ê kanûna paşîn 2005) li Bexda şûnda û ber Mûsilê, bajarê duyem mezinî Îraqê ye. Ew bajariyên Besre nêzî bi tunî ereb in. Gelî xwe bi gelemperî misilman û nêzî ji sedan 90'î xwe şî ne.
Besre li beravên Şetelerebê û 55 km dûrî Kendava Fars û 545 km jî dûrî Bexdayê ye. Ew li sînorê navbera Îraq û Kuweytê de ye. Gorî rezervên petrolê ew bajerekî girîngî Îraqê ye.
Besre di 636an de ji aliyê xelîfe Umer el-Xatab ve hat avakirin.
Skagerrak navçeyeke Derya Bakurê navbera Jütland (Danîmarka) û Norweç de dimê ye.
Li başûr Skagerrak, se Kattegat re (rojavaya Jütland) di Belta Mezin û biçûk re Skagerrak digêhê Derya Baltik.
Kattegat deryayeke, şitleka Derya Bakur e. Ew navbera Danimarka û Swêd de dimê ye. Ew li bakur, li Skagen, bi Skagerrak ve digêhê hev.
Ew ser Skagerrak re û Limfjord re bi Derya Bakur ve tê girêdan. Lê di Limfjord re encax keştiyên biçûk derbaz dibin. Ew di ser Öresund, Belta Mezin û Belta Biçûk re jî bi Derya Baltik ve tê girêdan.çep
Belta Biçûk (Danîmarkî:"Lillebælt") tengaveke navbera girava Danîmarkayê Funen û nîvgirava Jütlandê de ye.
Ew tengavê nêzî 50km dirêj û 800m de heta 28km jî fireh e. Kûrahiya xweya herî mezin jî 75m. Di wê tengavê de gelek giravên biçûk geşbûn e.
Li ser wê tengavê du pirayên yek 1935an de, yek jî 1970an de çêbûnî hê ne.
Belta Mezin (Danîmarkî:Storebælt) tengaveke navbera girava Danîmarkayê Zealand û Funen de ye. Herdu aliyên tengavê di 1997an virde bi pirayeke ser re hatine bi hev ve girêdan e. Belta Mezin ji ezmen de (NASA)
Belta Mezin bi Öresund û Belta Biçûk ve yek ji sê tengavên mezinên Danîmarkayê ku Kattegat bi Derya Baltik ve girê didin e.
Belta Mezin 60 kilometir dirêj e û 16-32 km fireh e.
Ahmet Kenan Evren (z. 17'ê tîrmehê 1917 li Alaşehir a parêzgeha Manisa – m. 9'ê gulanê 2015, Enqere), pêşengê cûntaya leşkerî ya 12'ê rezberê 1980'î, serokkomarê berê yê Tirkiyê ye. Di sala 1936'î de li dibistana leşkerî ya Maltepe destbi perwerdeya leşkerî dike. Di salên 1958 û 1959'î li Koreyê dixebite. 5'ê rezberê 1977'î de dibe fermandarê artêşa bejayî (reşayî) û di 7'ê adarê 1978'î de jî dibe serokê serkaniya artêşê.
Pêşengê cûntayê.
Evren bêhtirî bi cûntayê û pêşengiya xwe tê naskirin. Di nava sazûmaniya Tirkiyê de ji bera "Amerîkaparêz" de cihdigirt û bi plansaziya DYAyê, ji bo pêşîgirtina tirs û xetereya destdanîna çepgîran a desthilatê û kontrolkirina bipêşketina hêzên Kurdistanî di 12'ê rezberê 1980'î de bi operasyoneke leşkerî dest dide ser sazûmaniya Tirkiyê. Parlamanê vedigire, partiyên polîtîk betaldike û serokwezîr û hemî rayedaran ji peywirdariyê dertîne. Seranser li Tirkiye û Kurdistanê operasyonên leşkerî lidardixe û sazûmaniya awarte îlandike.
Para Kurdistanê dîsa assîmîlasyon, dîsa operasyon.
Evren piştî 3 salan îdareya leşkeriyê, hikûmetekê avadike û bendê hemî desthilatdariyê dixe destê xwe. Di şertên tirsnak û dijwar de destûra bingehîn a ku leşkeran nivîsandibûn bi gel dide qebûlkirin. Di dengdana 7'ê sermawezê 1982'î de destûra bîngehîn a nû tê pejirandin.
Evren êdî serokkomar e.
Piştî bicihanîna armancên cûntayê û avakirina hikûmetekê Evren xwe ji bo serokkomariyê pêşberê gel dike. Bi pejirandina destûra bingehîn ve di heman rojê de Evren dibe serokkomar. Heya roja 9'ê sermawezê 1989'î serokkomariyê dike. Evren niha li Marmarisê dijî û bi karê wênesaziyê re bilîdibe.
"Netekim Paşa".
Tê zanîn ku Evren bi eslê xwe ne Tirk e, Boşnak e. Ji ber wê bilêvkirina wî ya hin tîpan dişibiya Boşnakan. Di şûna "î" de tîpa tirkî ya "ü" bikardianî, heger "î" di bêjeyekê de du caran bihata bikaranîn a yekemîn dikir "e". Ji bêjeya "Nitekim - ango" pirr hezdikir lê wekî "Netekim" bilêvdikir. Ji ber wê navê wî bû "Netekim Paşa - Ango Paşa"." Evren di mîzaha nivîskî ya Tirkiyê de cihekê girîng girtiye.
Di 20ê îlona 1992an de nivîskar, rojnamevan û rewşenbîrê mezin ê Kurd Mûsa Anter li Amedê ji aliyê JÎTEMê ve hat qetilkirin.
Di 20ê îlona 1947an de dîroknasê Kurd Husên Husnî Mukriyanî li Bexdayê jiyana xwe ji dest da. Mukriyanî di heman demê de kesê yekemîn e çapxane aniye Başûrê Kurdistanê ye..
Nordrhein-Westfalen (herêma Bakurê Reyn û Westfaliya, bi kurte "NRW") yek ji herêmên kargêriyên Almanyayê ye û gorî nêzî 18 milyon nifûsa wê herêma Almanyayê ya herî mezin e. Ew li rojavaya Almanyayê rûniştî ye û rûerda wê 34.080 km² ye. Çiqas paytexta NRW Dusseldorf e jî bajarê xweyî herî mezin Koln e.
Nordrhein-Westfalen li bakur bi Saksonya Nizm, rojhilat Hessen û başûr jî bi Rheinland-Pfalz ve, li bakur jî bi Belgiya û Holendayê ve tê sînorkirin.
Di navenda NRW de Ruhrgebiet (ango, "navçeya Ruhr") yê bi bajarên li bakur Bottrop, Gelsenkirchen, Herne û Recklinghausen, li rojhilat Dortmund, Hamm û Hagen, li navend de Bochum, Wuppertal, Remscheid, Essen, Oberhausen û Mülheim û li rojava jî Duisburg û Moers ve he ye. Hin bajarên dinên mezinên NRW wiha ne: Munster, rojava Bielefeld û Paderborn, başûr Siegen û li rojava Bonn, Koln, Leverkusen, Aachen, Monchengladbach û paytexta wê Dusseldorf in.
Melayê Meşûr, Xoce Nisredîn, Mele Nisredîn (1208 - 1284,) yek ji lehengên pêkenokê yê li Kurdistan, Îran, Tirkiye, Balkan û cîhana Ereban e.
Her neteweyê gorî xwe pêkenokên xwe de navê wî bikaranîne. Îranî jê re dibêjin "Nasredînî Tûsî", Ereb "Molla Cuha", Tirk "Nasredin Hoca" hwd. Tê îdîakirin ku ev kesayetî ji Efxanistanê belavbûye û bi navê Mele Nesredîn mirovekî hebûye. Lê pisporên gelêrî viya napejirînin. Tirk di bin bandora ziman, çand û folklora gelên Îranî de jiyane û ev pêkenok ji wiha derbasî Tirkan bûne.
Nêrîna fermî ya dewleta Tirk û bingeha Nasredîn.
Bi avabûna Komara Tirkiyê ve çand û jiyana Ewropayê bingeh hate girtin. Di her aliyê jiyanê de modela Ewropayiyan bi taybetî ya Fransîyan bingeh hate girtin. Piştî demekê gelê Tirk ji xwe, jiyana xwe û çand û folklora xwe fedî kir, xwe piçûk dît. Herwekî Nasredîn jî ji nişkave hate jibîrkirin û di heman pêkenokan de navê wî guhertin. An kirin "Don Kîşot" an tenê "Adamın biri - Zilamek"." Lewra ew ji rojhilatê bû, Faris, Kurd, Ereb an tiştekê din bû. Diviyabû bihata înkarkirin. Bi dawî hatina sazûmaniya yek partiyê û destpêka desthilatdariya DP (Demokrat Parti - Partiya Demokrat) Tirkiyê jî berê xwe hinde guhert û înkarkirina bermayiyan êdî rengê xwe guhert. Îcar hemî dewlemendî diviyabû dîsa ji serî de biba Tirk.
Ji nişka ve Nasredîn hate pejirandin û gotin "Ew Tirkekî xas bûye û heya bigire ji bera Oxuzan (Okhuz, Oğuz) bûye. Navê bav-diya wî ev û ev bûne û li filan derê jiyaye. Goristana wî jî li bêlan derê ye". Li ser navê wî hersal festîval tên lidarxistin.
Pêkenok pêkenok e û mal û dewlemendiya hemî mirovan e.
Bixwin lêxin an lêxin bixwin?
- Mela jibo xatirê navê te bi 2,5 qurûşan e.
Mela napejirîne, lewra ew nehatiye sûkê ku xwe bide şêlandin, hatiye patireşkê bikire. Heya vegirtina bazarê li hemî qesaban digere û bi wan re dikeve bazarê (felişandinê) lê ji 2,5 qurûşan kêmtir nabîne.
- Ez benî ji kerema xwe îşev bibî mêvanê min.
- Binere Mela, ev mezelê mêrê vê jinikê ye. Ew dewlemendê sûka Rihayê bû. Nedixwar, vedişart wekî te. Ango temayê temayan bû. De bila niha were şîvê bixwe. Hemî milkên wî îsotxwirî ji min re ma.
- Erê Gulfo ez di mizgeftê de qûna miriyan bişom û pere berhevbikim û tu jî li mezelê min bidî.. Ez vayê hatim!
Saksonya Jêrîn (), herêmeke Almanyayê li bakur rojavaya Almanyayê dikeve ye. Gorî rûerda xwe ew ji Bavyera şunda duyem mezina Almanyayê ye. Paytexta û bajarê wêyî herî mezin Hannover e.
Saksonya Jêrîn li bakurê bi Derya Bakur ve hat sînor kirî ye û li jêr Elbe dikeve ye. Herêma Bremen û bajarî pê ve girêdeyî Bremerhaven, wek bi Saksonya Nizm hat dorpêçkirî di navenda wê de dimê ye.
Ew çemên di Saksonya Jêrîn re derbaz dibin wiha ne; Ems, Weser, Aller û Elbe.
Bajarê Serbixweyê Yekîtiyê Bremen () bi 404 km² gorî rûerda xwe herêma Almanyayê herî biçûk e. Ew ji Bremen û Bremerhaven de pêk tê û bi tunî 664.000 nifûsa xwe he ye.
Herêma Bremen li bakura Almanyayê di devî çemê Weser de herdu bajarên Bremen û Bremerhaven, yên ji hev 53 km dura hev de pêk tê ye. Ew herdu bajaran jî di xakên Saksonya Nizm de ne û bi wê herême hatine dorpêç kirin e.
Gävle (bixwîne: "Yevle") bajarekî Swêdê ye. Ew peytexta Gävleborgs länê ye.
Gelek kurd li Gävleyê rûniştvan in.
Mor Yakob dêreke suryaniyan e û li Nisêbînê (di parêzgeha Mêrdîne) ye.
Li Mezopotamyaya jorîn, Dêra Mor Yakob weke dêra herî kevn û dîrokî tê nasîn. Li Nisêbînê, ji bilî Mor Yakob, bi dehan cihên dîrokî hene.
Efsaneya jiyana Mor Yakob.
Tê gotin ku Mor Yakup di sedsala 3êmîn de (di nav sala 300-400an de) li Misirê ji dayik bûye. Salê ji dayik bûnê wî yê rastî tam naye zanîn. Li wir bûye keşe û bi car keşişên din di keşîşxaneke de jiyaye. Ji ber ku di wê demê de Yûlyanûs peyketinek hemberî xristîyanan meşand Yakob û hevalên xwe direvin Sûriye. Li Sûriyê 7 sal dimînin û dicin Amedê.
Li wir bi kureke dîn rast tên. [Cîn]ek ketiye [ruh]ê wî kurî, û dema ku Yakob emir dide ku cîn ji canê kurê derkeve kur bijûn dibe. Ji ber ku ew law kurê serokê Amedê Antîmûs e Yakob gelek nas dibe û ji aliyê gel ve tê pîroz kirin. Ji wê rojê bi sunde Yakob gelek mûcîzeyan dike û gelek nexwesan sax dike. Serokê Heskîfê Rufus dixweze Yakob bibîne û wi li ser navê xwe pîroz dike.
Ji ber ku keyê farsî Samîr (ola wî ya zerdeştî ye) peyketinek li hemberî xrîstiyanên herême dmesîne Yakob û hevalên wî xwe li gundê Salihê vedisêrin. Samir tê gundê Salih Yakob bibîne û pêsniyarî wî dike, ku heger hevalên wî dev ji xrîstiyantiyê berde wê ew ne bên kustin. Lê hevalên Yakob vî pêsniyarî qebul nakin û sehîd dikevin.
Pistî salan Yakob li cihê ku hevalên wî hatin qetilkirin dêreka bicûk avadike. Ji wê rojê heta îro ew dêr wek dêra sehîdan tê bi nav kirin.
Mor Jakob di 18ê Îlonê 421ê jiyana xwe ji dest dide. Lasê wî li dêrê tê vesartin. Ji ber ku dêr werdigere ziyaretgehê û ji gelek kesan ve tê ziyaretkirin, rahîbê dêrê bi alikariyê berariyan li cihê ku dêr radiweste keşîşxaneke avadike û navê Mor Yakob lê dike.
Mezinkirina dêrê.
Mor Yakob di sala 313’an de oldaran dêr biçûk dîtiye û ji bo ku avahiya dêrê mezin bikin dest bi xebatan kiriye. Kongreya xirîstiyanan a yekemîn di sala 325’an de li Nikîa (Îznîk) hatiye lidarxistin. Epîskoposê Nisêbînê Mor Yakob û şagirtê wî û helbestvan Mor Efram beşdarî kongreyê bûne. Piştî ew ji kongreyê vegeriyane Nisêbînê, wan li tenişta dêrê hîmekî nû daniye. Di sala 326’an de dibistan hîn mezintir bûye û bi tevahî ketiye xizmetê. Sazkarê dibistana Dêra Mor Yakob, di sala 338’an de jiyana xwe ji dest daye û ew di bin perestgehê de hatiye veşartin.
Dibistana Mor Yakob.
Piştî mirina Mor Yakob, ji bo rektoriya dibistanê Mor Efram hatiye hilbijartin. Wê demê di dibistanê de di navbera 800 û 1000’î de xwendekar perwerde dibûn û wekî dibistanêke razanê jî dihat bikaranîn. Zimanê dibistanê yê fermî suryanî bû. Di dibistanê de ji bilî perwerdehiya zimanê Suryanî, bi grekî jî perwerdehî dihate kirin. Di dibistanê de, di warê felsefe, mentiq, wêje, astronomî, tip û hiqûqê de wane dihatin dayîn. Perwerdehî wekî pîvanên zanebûna rektorê dibistanê Mor Efram dihate dîtin. Mor Efram 38 sal rektoriya dibistanê kiriye.
Zagonên dibistanê.
Zagona yekemîn ew e ku midûr li gorî biryara rektor; alîkarê rektor, endamên dibistanê û midûriyeta dibistanê bê hilbijartin. Di vê mijarê de mafê tu kesî tune ye bendparêziyê (tifaqana) bike. Li hemberî vê rastiyê kesên ku li ber xwe bidin dê werin cezakirin, ji dibistan û bajêr bên avêtin.
Zagona duyemîn; kesên ji bo midûriyeta dibistanê bên hilbijartin, divê cudahiyê nexin navbera xwendekaran û dibistanê serkeftî bi rê ve bibin. Kesên ku sûcekî bikin, dê ji hêla rektor û endamên dibistanê ve werin cezakirin. Midûrê dibistanê bê şewirmendiya komîteya dibistanê nikare kesekî ceza bike.
Li gorî zagoneke din a dibistanê, xwendekar dema ku dibistan vekirî be nikare li tu derê bixebite û bi karekî din mijûl bibe. Dema ku dibistan bê girtin, xwendekar dikarin derkevin û di karekî din de bixebitin. Personelên dibistanê jî bi şertê ku di nava Nisêbînê de bimînin û li gorî pîşeya xwe dikarin bi karên din mijûl bibin.
Her wiha di zagoneke dibistanê de tê diyarkirin ku xwendekar an jî hîndekarên dibistanê ger pereyê wan zêde bin, nikarin pereyê xwe bi faîz bidin kesekî din. Faîz li dijî rêzika dibistanê ye. Di çarçoweya rêzika Dêra Mor Yakob de xwendekar, ji bilî rewşeke acîl, nikarin navberê bidin perwerdehiya xwe. Pêwîst e her xwendekar li odeya ku ji re hatiye terxankirin razê. Ji ber ku ode li gorî yek kesî hatine çêkirin. Xwendekarên ku sûc kirine, li gorî zagona dibistanê ji hêla rektorî û komîteyê ve sê caran tên hişyarkirin. Ger sûcên xwe dubare bikin, dê bên cezakirin.
Restorasyonên dêrê.
Dêra Mor Yakob di nava demê de rastî gelek restorasyon û nûkirinan hatiye. Bi domana demê re mîmariya wê guheriye û gelek dîwarên wê ji nû ve hatine avakirin. Piştî demekê dîwarê dêrê yê aliyê rojava, yê li eniya derve dinêre ji serî de hatiye avakirin û qata li ser dêrê jî wekî avahiya Metropolîqan hatiye avakirin. Ev yek jî di dema lêkolîn û vedanê de li ser nivîseke bi zimanê suryanî hatiye bicihkirin. Li gorî nivîsê de restorekirina dêrê, di dema patrîkê 3’yemîn Petrûs de, di sala 1872’an(P.Z.) de ji hêla Rahîbê Mêrdînê Îlyas ve hatiye çêkirin.
Parastina Mor Yakob.
Ji bo ku Mor Yakuob were parastin, weqfek ji aliyê suryaniyên penaber ve ji bo piştgiriyê dêrê hate damezrandin. Ew weqf bi pereyê komkirî restorekirina dêrê fînanse dike.
1985 – Talulah Riley lîstikvana brîtanî
Harûn Reşîd (; bû 763 li Rey; mir 809 li Tus) yek ji xelîfe û kargerên Ebasiyan bû û navbera 786an de heta 809 xelifetî kirî bû. Harun zarokiya xwe li bajarê Belh derbaz kir û di zarokiya xwe de bandora mezin ji Barmakiyan dît.
Harûn Reşîd zarokê El Mehdî û gorî rîwayatan jî birayê Behl ûl Danan bû. Di dema wî de Ebasiyan di aborî çendayî û peşarî dema xweya herî rind dîtî bû. Di wan deman de bi siya wan wezîrên ji malbata Barmakiyan xelifetîye peşarî gelek dihat karger kirin.
Harûn Reşîd hîn ku 13 salî bû, bû xelîfe. Pê bû xelîfe re wî di 796an de Rekka kira paytext û kargera xwe bira wê der e.
Di dema xelîfe Harûn de nêzî bi tunî Anatoliya, Kîpros hat dagir kirin. Lê li Afrîka, Maxrêb jî hin dewletên serbixwe hatin ava kirin. Di sefereke de artêşên misilmanan heta Üsküdarê hembera Konstantinopolis hatî bûn. Lê ji bo împaratorbanûya Bîzans her sal dayîn dana Ebasiyan pejirand, artêşa misilmanan şunda vegeriye Bexda.
Di dema xwe de wî bi Çîn, Karlê Mezin re têkîlî kir.
Harûn Reşîd di 809an de demê ku hembera Xaricîyan de di sefereke de bû jîyana xwe ji dest da. Wî di 802an virde xelifetî navbera lawên xwe El-Emîn û El-Ma'mun de parva kirî bû.
Di dema xelîfe de klasîka Hezar û yek şev hat nivisandin bû.çep
Springfield paytexta federedewleta DYAyê Illinois e.
Di 1818'î de bingeha bajêr hatiye avêtin û di sala 1837'î de bûye paytextê Illinoisê.
1986 – Natasha Thomas, stranbêj,strannivîs û modela berê ya danîmarkî
Frankfort paytexta federedewleta DYAyê Kentucky ye.
Di sala 1795'î de bingeha wê ji aliyê koçberên Alman ve hatiye avêtin.
Endulus () navê dewletê ku li girava Îberî ji aliya misilmanan hat ava kirî û navbera 711an de 1492an serwerî ajotî bû.
Di 711an de ereb û berberîyan ji Fasa îroj de ser tengava Cîbraltar re êrîşa keyaniya Vîzîgotan a di wê demê de nêvxwe de ceng kirin. Di serdariya Tariq bin Ziyad de artêşeke ji 500 mirovan de pêk dihatî keyî vîzîgotan bin xist.
Tarîq di salên pêş de bi Mûsa bin Nûsayr, parêzgerê Afrîkaya bakur, ve tev jî dewama dagir kirina nîvgirava Îberî kir. Di 714an de lawê Mûsa bin Nûsayr Ebdulezîz bû parêzgerî Endulus û Sevilla jî bû paytexta dewlet e. Ebdulezîz Egilona, jina biya keyî vîzgotan ê dawî Roderich, kira jina xwe.
Di 716an de Eyyub bû paşwerî Ebdulezîz û Kordoba kira paytexta Endulusê. Di 718an de Endulusiyan li nîvgiravê derva hin xakên li bakur rojavaya êdî bi tunî serwerî dajot.
Dema xelîfe Sahm de, di 720an de çiyayên Pîrenê derbaz kirin û berê çerxa Narbonne û Toulouse kir. Lê bi peymaneke navbera dûkê Frankan ê Eudo re peyman kir şunda vegerî bû.
732an de bi pêşengiya Xafikî de misilmana dîsa çiyayên Pîrenê derbaz kirin û bajarên Arles û Bordeaux dagir kirin. Lê kênge wî berîyî xwe çerxa Tours kir bi artêşa frankan re ceng kir û di wê cengê de jiyan ji dest de û artêşê xwe vegeriya nîvgirava Îberî.
Lê di 735an de artêşa misilmanan di serdariya Ûkbe de şunda derketa sefereke ser Fransayê der xistin. Di wê seferê de wî bajarên Arles, Avignon, Lyon dagîr kirin. Lê Karl Martell nêzik şunda misilmanan dehifandina nîvgirava Îberî. Derve bajarê Narbonne tenê dest misilmanan de ma.
Parêzgerên Endulusê demên pêşin xwe wek emîrî xelîfeyên Umeyeyên Şamê diditîn.Lê kênge di 755an de kargera Umeyayan ji aliya Ebasiyan ve hat valakirin, Ebdurehman I reviya Endulusê û li wir bi kêfxweşiye hat pergînîkirin û ji pê re jî xwe wek xelîfe da zanîn û Emîratiya Kordoba saz kir.
763 de xelifetiya Ebasiyan ji bo wan deran dagîr bike artêşek şande Endulusê. Lê Ebdurrehman ew artêşa bin xist.
Di 785an de frankan Girona, dagîr kirin. Di wan deman de frankan û misilmana ser Pîrenê re êrîşa hev dikirin. Misilmanan di 795an de Narbonne dagîr kirin, lê di 801an de frankan Barselona, 811an de jî Tortosa dagîr kirin.
Di dema Ebdurehman II de, yê di 822an de derbaza textê bûyî, Endulus çendayî hunerî dema xweya herî rind dît.
Di dema xelîfe Ebî Emîr el-Mensûr de, generalekî Hişham II bû, Endulus şunda demake xweya baş dît û wî di 985an de Barselona şunda hundura dewletê kir. Kênge El-Mensûr mir Xelifetî keta cengeke hundur û dewlet bû 12 paran û ew dema wek keyaniya Taifa tê zanîn.
Di 1085an de "El Murabitan" ji Afrîkayê de hatin û kargerî dest xwe xistin. Lê di sedsala 12'an de kargerî derbaza Mûwahîdan bû. Di 1212an de "Cenga Las Navas de Tolosa" de hevalbendiyên portekîz, kastîlya û hin dewletên din ve Mûwahhîdan bin xistin şunda Endulusê di bin xanêdanê Nasridiyan ji bajarê Granada tenê de ma. Di 1492an de ew dera jî ji aliya kastîlyan hat dagîr kirin û dema Endulusê ya li Spanya dawî bû.
Rindalyan () yek ji gundên Gimgima Mûşê ye.
21 km ji Gimgim, 69 km ji Mûşê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariya koçberbûyan e.
Gundên nêzîkê Rindalyan in, Hebîban (Hebîbaba), Darebî (bi tirkî Dutözü), Goma Hus in.
Seydayê Rindalyan.
Li herêmê bi serê vê malbatê tê sond xwarin. Seydayê Rindalyan navê mirovek zanyar, olzan, fîlozofekî ye. Ji bera şêxan in. Ji malbata wan re "Mala Seydayê Rindalyan" tê gotin.
Seyda bawermendekî gelek hezkirî bûye. Ol ji kevneperestî û berjewenperestiyê parastiye, bi gel daye hezkirin. Miroveke birehm, dadperwer bûye. Xelkê ji hezkirina xwe navê Seyda pîroz kiriye û pê sond dixwin. Dibêjin Seyda bi xwe gelek ji tiştinên wisa aciz bûye, nedixwestiye xelk wisa bikin. Beytên Seyda hene, destnivîsên wî hene.
Niştecihên gund bi zaraveyê kurmancî diaxivin û ji aliyê olî ve sunî ne. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.860 m ye. Şer û xizaniyê bandora xwe li Rindalyan jî daye, gelekan mecbûr mane bar bikin. Gelheya wê niha ji hezar kesan kêmtir e.
Bi havînan derdikevin zozanên Şerevdînê, Warê Rindalyan.
Bi kirmanckî (dimilkî, kirdkî).
Rindalyan "(bi tirkî: Buzlugöze)" yew dewê Gimgimê (Varto) yo. Cay xo zerî tixûbê (sinirê) Gimgim a Mûşê dera.
Şankuş (tirkî: "Çüngüş") yew qezaya Amedî yo. Erdê xo 1.032 km² gird û berzîneya xo 700 m yo. Nifûsa xo 45.570 yo.
Di tarîx de Şankuş rê "Aberne" zî vajîyayo. 76 dew, 41 mezreyê xo estê. Şar bi zaravayanê Kirmanckî û Kurmancî qisey keno.
1990 – Kirsten Prout, lîstikvana kanadayî
Topeka paytexta federedewleta DYAyê Kansas e. Herwekî navenda parêzgeha County Seat e.
Gelheya wê 121.809 (2004), rûbera erda wê 8.601 km² ye. Bilindahiya axa herêmê ji rûyê avê 305 m ye.
Indianapolis [ˌɪndɪəˈnæpəlɪs] paytextê federedewleta DYAyê Indiana ye.
Gorî texmînên 2004'î 784.242 kes li bajêr dijîn. Bi tevî devedora xwe nêzîkî 2 Milyon gelheya wê heye. Indianapolis herwekî navenda parêzgeha Marion County ye.
Indianapolis li ser daxwaziya federedewlet Indiana di sala 1821an de hat damezrandin.
Lorîn bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye
Bernameyekî muzîkêye, heftê du rojan bi zimanê kurdî bi awayekî zindî tê weşandin. Carcaran hunermendekî beşdarî bernamê dibe û derbarê xebatên xwe yên dawî de diaxive. Di navaroka bernameyê de klîbên kurdî tên weşandin û her wiha klîben ku temaşewanan bi rêya telefon, email anjî bi nameyên xwe daxwazdikin tên weşandin.
Iraq an jî Îraq (bi soranî: "Êraq"; bi erebî: العراق "al-‘Irāq") an jî Komara Iraqê (bi erebî: الجمهورية العراقية, "al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya") navê dewleteke federal a Rojhilata Navîn e. Başûrê Kurdistanê û Herêma Kurdistanê di nav sinorên Iraqê de ye.
Serdema nûjen.
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versailles hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya Fransa û Brîtanyayê qebûl bike. Emîr Faysal 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.
Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Emîr Faysal li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên sûryanî ve dihatin parastin. Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Emîr Faysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya Jon tirkan de bûn. Dîroknasê kurd Nejat Abdulla dibêje;
Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.
Mandata Brîtanî ya Iraqê.
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek Keyaniya Iraqê hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî osmaniyan li Iraqê ava bûye.
Di navbera brîtanî û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê Cemiyeta Neteweyan.
Berî şerê cîhanî yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.
Keyaniya Iraqê.
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de kudetayeke neserketî ji aliyê general Bekîr Sidqî ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.
Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi Tirkiyeyê re Pakta Bexdayê destnîşan kir. Îran, Pakistan û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.
Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de Komara Iraqê hate damezrandin.
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina Keyaniya Iraqê hatiye avakirin. Bi avabûna Komara Be'sî ya Iraqê ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.
Komara Be'sî ya Iraqê.
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî derbeya leşkerî pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya Be's bû desthilat, û Komara Be'sî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina Komara Iraqê hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî Sedam Huseyn jêhatî bû û xwe dida pêş.
Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî şoreşa îslamî li Îranê, fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha Xûzistanê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.
Piştî Şerê Iraqê bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Be'sî ya Iraqê hat.
Şerê Iraqê.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkuj bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û Brîtanyayê bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna Polonya, Danîmarka, Spanya û Awistralyayê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên pêşmerge yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên Başûrê Kurdistanê anko Partiya Demokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata Sedam Huseyn li Iraqê bi dawî bû.
Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna Korêya Başûr) û hindek jî ji rêza wan derçûn.
Di 8ê adara 2004an de Destûra bingehîn a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî Neteweyên Yekbûyî ev makezagon pejirand.
20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.
76% Iraqê bê Zimanê erebî diaxifin, 20% bê Zimanê kurdî diaxifin, an ji bê Kurmancî, Soranî û Hewramî. 4% bê Azerî, Suryanî û Lurî diaxifin.
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% şiî û 29% - 34% sunî) in. 1% jî mesihî û 1-4% yên din e.
right
Rojbaş Kurdistan bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye
Rojbaş Kurdistan di pênc roja heftê de ji Dûşem- Înê tê weşandin.
Her bername li aliyê dû pêşkêşvanan ve tê pêşkêş kirin.
Bi asayî kesek dibe mêvanê bername û bersivên pirsên pêşkêşvanan dide.
Di dîrokê de îro, Ji nava me, Klîpa rojê, Bê şirove, Tenduristî, Fîlmê karton û gotina rojê.
Xebata Rojbaş Kurdistan wek êkîp tê meşandin û di êkîpê de hejmarek ji xebatkarên Têlêvîzyona Roj cîh digrin.
Ciwan bernameyeke ROJ TV'yê ye.
Bernameya Ciwan deng û rengê ciwanên Kurd e û cih dide kêşe û pirsgirêkên ciwanan.
Bernama Ciwan hewl dide ku xwe bigihijine hemî girseya ciwanên kurd û ji wan re perspektîvan bi afirine.
Di bernama Ciwan de, xebatên ciwanan yên çandî, hunerî, spor, sosyal û hin gelek xalên din mirov dikare temaşe bike.
Bernama Ciwan cih dide hemû kategoriya ciwanan û dixwaze wan di noqtekê de bigihîjine hev.
Bernama Ciwan bi dosyayên rojev, taybet, panorama, jiyan portre, huner, spor û ajanda dixwaze hewldan, xebat û jiyana ciwanên kurd bigihîjîne raya giştî.
Turikê Dewrêş bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Turikê Dewrêş bername yeke ku jiyana ciwakî, aborî û pirsgirêkin rojane li ciyê xwe de dêxîn e berçawê bînerê xwe û roportaja lê çêdike (amede) dike. Turikê Dewreş ji aliyê gel we gelek tê hejê kirin.
Çewlîg, Çolîg an Cebexçur(bi tirkî: "Bingöl") yew bajarê vakurê Kurdîstanî yo.
Hurîyan ÎV serranê 2000-1360an de Mezopotamya de derûdorê Feratî de hetê Riha û Mêrdîn de bi nameyê Waşokanî yew şaristan viraşt. Tarîx de înan ke dewleta Mîtanî viraşta ameyî nas kerdiş. Meopotamyaya Corên de tam yew hukmdarî ronaya. Bi hîtîtijan rê têkilî viraşta.
Serranê 1361-1200an de hîtîtan dewrê hukmdarîya newe de torasan vîyarna û dewleta Mîtanî kerd teng. Qiralê Mîtanî Şuppiluliuma xo rê kerd zama û dewleta Mîtanî girewt binê destê xo. Herêmê Xarpête, Çewlîg û Muş kewtî destê hîtîtijan.
Dewleta hîtîtijan serra 1200î de raşîya. Urartuyê ke herêma Wan de hukm kenê hetê rojawanî ya bîyî hîra Bidlîs, Muş û Çewlîg girewt û gelîya Muradî ra aver şîyî. Qiralê Urartuyî Menuas semedo ke wareyanê Çewlîgî bipawo bi nameyê Sebiterias, Baxin û Mazgêrd dizî awan kerdî. Serranê İV 745î dima beyntarê qiralê Asurî Tiglat Pilesr û qiralê Urartuyî Sarduro hîrêyin de şero ke bîyo urartuyan kerd vînd.
Dewleta ke Îran de awan bîya Med, bi 13 hebî eşîran rê ameyî têhet. Pa destekê urartuyan asurî tarîx ra esteritî. Serranê ÎV 550an de Îran ra eşîra Ansan ra Kurusî zorê medan berd dewleta Persî rona. Hîrê serran ra dima dest bi hêrişan kerd. ÎV serra 546î de ramit Lîdya ser o. Zorê lîdyayijan berd û bi wayîrê heme cayê Anatolî. Şerê Gavgamela de zorê persan şi, erdo ke destê înan de yo war o verda. Sikender bi wayîrê nê erdî. Mergê Sikenderî ra dima herême selefîdîsan girewt xo dest.
ÎV serranê 75î de hewzaya Erezo corên de qiraltîya Armenîstanî ke ronîyaya, ÎP dest bi mojnayîşê estbîyayîşê xo kerd. Beyntarê qiralê Armenîstanî Tîgranus û romayîjan xeripîya û generalê Roma Lucullus ramit qiraltîya armenîyan ser o; Popeiusî vîyerê Erxenî vîyarna û Amed de ey ke diza Tîgrana Kerte de xo nimito zorê qiralê Armenîstanî berd. İnasarên heme herêma Sophene eşt xo dest. Generalê Roma Guregio zî paytextê Armenîstanî yo Artaxata girewt û qiraltîya Armenîstanê besta romayîjan. Tîya ra pey Armenîyan yew estbîyayîş nêmot.
1040 ra pey na cografya kewte binê hukmdarî Selçûkîyan. Selçûkîyan beyntarê xo pê nêkerd, pêrodayîşê textî kerd, Çewlîg kewt destê moxolan.
1394î ra çewlîg kewt destê akkoyunan. Dewrê akkoyunan de Muş, Gêxi, Bongilan û Hesen Qele merkezê şaristanî bi, Dara Hênî de hîna îdareyêko qij bi. 1473Î ra pey peynîya akkoyunan ame. Hukmdarê Îranî Şah ÎsmaîlMezopotamya ser o dest bi hêrişan kerd. Herêma Çewlîgî eşt xo dest. Kurdan îdareyê Îranî nêwaştêne. Tayê serekeşîrê kurdan bi serektîya Îdrîsê Bidlîsî de xebere şawit padîşahê osmanijan Yawuz Siltan Selîmî. Çildêrana Wanî de şerêko gird virazîya. Zorê Şah Îsmaîlî şi. Heme vakurê Kurdîstanî kewt binê destê osmanijan.
1514î de Yawuz Siltan Selîmî vakurê Çewlîgî girewtbi. Mîreyanê Cebexçurî ra Mîre Silêman serwerîya osmanijan qebul keno, çewlîg keweno destê osmanijan. Serra 1881î de girêdîyaya Şaristanê Bidlîsî. Serra 1926î de girêdîyaya Xarpête, 1929î de girêdîyaya Muşî. Serra 1936î de bi nameyê Çebexçur bîyo şaristan û nameyê xo yê tirkî serra 1945î de girewto bîyo Bingöl. Tede kurd û armenî estî. Şar bi Kirmanckî û Kurmanckî qesey keno.
Dara Hênî (bi tirkî: "Genç") yew qezaya Çewlîgî ya. Zaf verî ra cayo ke ewro tede bajar ameyo awankerdiş, tîya hênîyêk bibi, hênî ser a darêke bibî, dara valêre bî, nameyê xo na dare ra girewto. Dara Hênî rayîrê Çewlîg û Amedî ser o ya. Hîrê hebî eşîrî ya girdî estî. Ziktê û Sîwan û Yexkîn.
Qeza gelîya Royê Muradî de waro 1712 km2 ser o awan bîya, vakurê aye de merkezê Çewlîgî, rojhelatê aye de qezaya Bongilanî, başûrê aye de qezayê Amedî Pasur-Licê-Hênî, rojawanê aye de qezayê Xarpête Mîyaran-Pali estî. Dergîya sînorî ya qezaye pêro pîya 194 km yo, duştê derya ra berzîya aye 125 m yo.
Qezaya Dara Hênî wayîra erazîyêko koyî, kortî, çal û mitik î. Koyê ke tîya yî; rojhelat de Koyê Şemî, rojawan de kosipî, başûr de koyê Kozî. Nê koyî pêro daristan î, Çewlîg de na qeza rîpêşê daristanî ra tewr dewlemend a. Xeta faye ya rojhelatê Anatolî ser a ca gêna heta nika gird û qij xeylêk erdlerzî bîyê.
Qeza, hetanê rojhelat-rojawanî de Royê Muradî, hetanê vakur-başûrî de bi laya Hemek û Çemê Vaxkînî ra bîya hîrê leteyî. Qeza de hewayo bejî zîyade esto, hamnanan de germin û huşkayî, zimistanan de serdin û huşka vîyareno. Wisar û payîz de zaf şilî gêna, aşmê aye tewr serdinî çele û sibat î (-24), aşmê aye tewr germinî temuz û tebax î 41,5).
Hurîyan ÎV serranê 2000-1360an de Mezopotamya de derûdorê Feratî de hetê Riha û Mêrdîn de bi nameyê WAŞOKANÎ yew şaristan viraşt. Tarîx de înan ke dewleta Mîtanî viraşta ameyî nas kerdiş. Meopotamyaya Corên de tam yew hukmdarî ronaya. Bi hîtîtijan rê têkilî viraşta.
Dewleta hîtîtijan serra 1200î de raşîya. Urartuyê ke herêma Wan de hukm kenê hetê rojawanî ya bîyî hîra Bidlîs, Muş û Çewlîg girewt û gelîya Muradî ra aver şîyî. Qiralê Urartuyî Menuas semedo ke wareyanê Çewlîgî bipawo bi nameyê Sebiterias, Baxin û Mazgêrd dizî awan kerdî. Serranê İV 745î dima beyntarê qiralê Asurî Tiglat Pileser û qiralê Urartuyî Sardur o hîrêyin de şero ke bîyo urartuyan kerd vînd.
1514î de Yawuz Siltan Selîmî vakurê Çewlîgî girewtbi. Mîreyanê Cebexçurî ra Mîre Silêman serwerîya osmanijan qebul keno, çewlîg keweno destê osmanijan. Serra 1881î de girêdîyaya Şaristanê Bidlîsî, serranê 1924-1927an de bîya merkezê şaristanî. Beyntarê 1927-1936an de bîya qezaya Şaristanê Xarpête. Serra 1936î de Çewlîg bi şaristan aye zî girêdîya pa. Qeza de 5 mehla, 4 nehîyeyî, 68 hebî dewî û 230 mezrayê Dara Hênî estî.
Serewedaritişê Şêx Seîdî de hîrê aşmî paytextîya Kurdîstan bîye. Na paytextî semedê girewtişê Amedî bi. Berpirsîyarê nê paytextî Feqî Hesen bi. Demo ke Amed nêame girewtiş Dara Hênî zî serra 1925 de peynîya aşma gulane de bi destê eskerê tirkan ra ameyî girewtiş. Feqî Hesen û hevalê ey berdê Amed de aliqnayî. Mîr Sadiqê Valêre zî berd Amed de aliqna. No dem de eskeranê hîrês hebî merdimê şorişwan ardî dewa Valêre de kerdê banêk û veşnayî.
Demo ke Dara Hênî nêbibî qeza qonaxê hukmatî dewa Bongilanî Gînc de bi. Badê cû îdareyê hukmatê komara Tirkîya ard Dara Hênî tîya qonaxêk awan bi. Nameyê Gîncî bi Genç. Dara Hênîyijî bi eslê xo kird î. Mîyanê xo de vanê: ma kird î, ziwanê ma kirdkî yo.
Narmikan an Nermikan "(bi tirkî: Yazıbaşı)" yek ji gundên Erxewan a Meletîyê ye.
Tê gotin navê xwe ji eşîr an komeşîr a bi navê "Narmikan" digire. Di qeydên sala 1560 ên Osmaniyan de navê gund derbasdibe. Li bingeha wê pirr kevn e, digihê beriya zayînê. Malbatên sereke yên Narmikan Kurmiyan, Derwêşan, Kaloyan, Maliyan, Qasoyan, Kinoyan, Zengoyan hwd in.
Di salên 40´î de berê bi Mezra, Madenêve, paşê bi Erebgîrê ve hatiye girêdan. Gundê herî mezin ê Erxewanê ye. Di sala 1980'î de 500 malbat lê dijiyan. Pirraniya gundiyan ji ber pêkutî, nebûna avê û xizaniyê koçberê bajarên Tirkan ên mezin dibin. Di sala 1950'î de navê Narmikan ji hêla dewleta Tirk ve tê qedexekirin û navê tirkî pêvedikin.
20 km li rojhilatê Erxewanê dikeve. 60 km ji Meletiyê û 10 km ji gola Bendava Karakaya dûr e.
Di destpêka salên 80'î de bi gelheya xwe ya zêdetirî 500 malbatî diviyabû bibaya şaredarî. Lê ji sedema hatina saziyên dûgelê (qereqol hwd), niştecihan şaredarî nepejirandin û red kirin. Niştecihên gund 100 % Kurd in. Li Stenbolê komelekê gundiyan heye û pirranî bi bazirganiyê re bilîdibin.
Gundî dibêjin bi navê "Smaîl Axa" mêrxasek gund ava kiriye. Beriya wê jî gund hebûye. Dibêjin xelkê gund ji êlên niha li Anatoliyaya Navîn dijîn in.
Tê îdîakirin keyê Osmanîyan Yawiz Siltan bi darê zorê xelkê herêmê kiriye Sunnî, beriya wê gel Elewî bûne. Bi rastî jî kevneşopiyên herêmê dişibin ên Dêrsimê. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, bi texmînî demekê gel li vir baweriya Riya Heq (Raa Haq) a Dêrsimê hewandine.
Niştecihên gund mirovên aşitîxwaz û nûjen in. Mixabin bi koçberiyê re asîmîlasyon destpê kiriye. Asta pişavtinê (asîmîlasyonê) gelek bilind e. Zarok û ciwan li bajarên Tirkiyeyê asîmîle bûne, pirranî bi zimanê xwe nizanin.
Sêla Sor bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye ku ji aliyê Cahîd Merwan tê pêşkêş kirin.
Bernameyekî hefteyî ye û bi zimanê tirkî tê weşandin. Rewşa siyasî bi beşdarvanên bernamê re tê nirxandin. Armanca bernamê ew e ku kesayetiyên xwedî dîtin û ramanên cuda li derdora bernamê bîne cem hev û rojevê guftûgo bike.
Dîlanar bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de bi Delîl Dîlanarê bû.
Di bernamê heftane Dilanar, Keskesor, Verason, Çar Newa, muzîka kurdî, deb (zargotin) wêje û çanda gelê din tîne berçawa. Şevbêrk bername yeke ku muzîka resen Kurdî tîne berçawê bînerê xwe.
Welatê Rojê bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Welatê Rojê bi şevê hercar bîner û guhdarin xwe keyfxwes dike. Welat Rojê çi cara ji bîra gel naçe ku guhdarî û temaşe bikin.
Bi avabuna Rojê, dîmenên xweza û diroka ku li Kurdistane heye bi dengê stranin resen û klasika Kurdî, westiyan rojê, mizgînînya helatina rojeke nu dide.
Tîşkî Huner bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Tîşkî Huner, bernameyek ji bo nasandina hunermendên şêwekar (neqaş) ên Kurd e.
Her du hefteyan carekê êvarên yekşemê saet 22:00 bi dema navendî ya Ewropayê tê pêşkêşkirin.
Heman bername rojek piştre, duşemê saet 10:45, serê sibê tê dubarekirin.
Tîşkî Huner wargeha nimandina hunera hunermendên kurd e.
Dîxor () navçeyek bajarê Qersê ye.
Li gor serjimêra sala 1997 hejmara gelê navende 23.834 e. Gundê wê ê herî mezin Pazarcîx e. Hejmara gelê wî gundî 3.900 e. Du şaredarên Dîxorê hene, yek yê navendê Dîxor e û yek jî yê Pazarcîxê ye. Gundên aliye Dîxorê ber bi Deşta Îdîrê mêze dike ji boy wê yekê ew gundana germ in. Angorî gundê aliye zozana Pazarcîxê. Gelê Dîxorê ji kurd hene.
Gele Dîxorê piranî aboriya xwe bi sewal xwedîkirin û cotkariyê dikin. Hinek gundê dewe Avareş hene, ewna bax diçikin.
Dersîm, Dêrsim "(bi tirkî: Tunceli)" yew sûka Kirmanciye ya Kurdistanê yo. Namey merkezê xo Mamekiya yo. Dêrsim de tewre Kurd estê. Şarê Dersîm Kirmanckî (Kirdkî, Dimilkî hwd) û Kurmancî qesey kena. Dinê xo Yîtîqadê Dersîm o.
Dersîm ra Kirmanciye zî vano. Kirmanciye namey cografîk û tarixî yo. Şarê Dersîm xo ra vanê "Ma Kirmancima, zonê ma Kirmanckî yo, namey welatê ma Kirmanciye yo"."
Dersîmkî binavkirineke gelê herêma Dersîmê bo zimanê xwe ye. Gelê Dersîmê ji zimanê xwe re pirranî Dersîmkî yan Kirmanckî dibêje. Herçendî nêzîkê hev bin jî, li Çewlîgê Kirdkî yan Kirdî, li Sêwrekê Dimilkî yan Dimilî û li Sêwasê jî Ginî tê binavkirin.
Gorî hin kesên li Ewropa dijîn û çend ronakbîrên Îranîst, ev ne zaraveyek lê zimanek e serbixwe ye. Lê pirraniya zimannas û ronakbîrên Dimilkî diaxivin wekî zareveyeke yan zimaneke serbixwe yî Kurdî binavdikin. Hin kes dixwazin binavkirina Dersîmkî, Kirdkî, Kirmanckî, Ginî ji holê rabe û bêjeya Zazakî were bikaranîn. Tê zanîn ev binavkirineke derveyî ye. Gelê Dersîmê zimanê xwe wekî Zazakî qebûl nake û xwe jî wekî "Zaza" binav nake.
Sedat Edip Bucak (jdb. 1960) serokê cerdewanan "(bi tirkî: korucubaşı)," bersûcê bûyera Susurluk a ku têkiliyên dewletê û mafyayan derxistibû holê, parlamentere berê yê DYP ya ku polîtîkayên rastgîr diparêze ye.
Bi eslê xwe kurd e. Gorî rojnameyan xwedî 10.000 cerdewanan e û li dijî kurdperweran têdikoşe. Navê wî di gelek bûyerên tarî, kirêt û bêsinciyê de derbas bûye. Gorî hin îdîayan bi saxî kurd avêtine patosê. Li dijî wî gelek dozên eroîn, kokaîn û haşhaşê hatine vekirin. Tê gotin ku ji ber ku endamê JİTEM e, dewleta Tirk wî diparêze, nahêle were darizandin.
JİTEM (kurteya navê tirkî Jandarma İstihbarat ve Terörle Mücadele ye, anku "Saloxgêrî û têkoşîna li dijî terorê ya jendirme") saziyeke sîxurî û çalakiyan ya ku li dijî kurdan hatiye avakirin.
Ji ber ku ne fermî, dizî ye, derbarê wê de agahiyên sedî sed rast nîne. Damezrênerê wê Cem Ersever beriya ku were kuştin bi pirtûkek xwe û hin daxûyaniyên xwe yên li rojnameyan hebûna vê saziyê ragihand. Gelek şahîd û pisporan di dadgehên dewleta Tirk de hebûn û xebata vê saziyê îlankirin, lê ji aliyê dewletê ve hebûna wê tê înkarkirin.
Piştî Îtrafên bersûcê Doza Ergenekonê Arif Doğan serdozgeriya Enqereyê lêpirsîn da destpêkirin û neçarî man û hebûna Jitemê qebûl kirin.
Di tîrmeha 2011an de hebûna Jitemê ji hêla Serfermandariya giştî a Tirkiye yê hate qebûl kirin.
Ahmet Cem Ersever (jdb. 1950 li Erzîrom; m. 4ê çiriya paşîn 1993 li Enqere), yek ji fermandarên artêşa tirk ê li Kurdistanê li dijî PKKê têkoşiyaye ye. Gorî rojnameyên fermî yên Tirkiyeyê di sala 1950'î de jidayîk bûye û damezrênerê saziya li dijî kurdan JİTEMê ye.
Gorî îdîayan herwekî endamê saziya Hîzbûllah a Tirkiyeyê bû ji ber ku gelek kirinên dewletê yên kirêt dizanî ji holê hate rakirin. Meytê wî li Enqereyê bi tevî jineke Sûrî hate dîtin. Navê wî tevlî hêzên mafyayî yên artêşê bûbû û bi plankirina kuştina serfermandarê artêşa bejayiyê Eşref Bitlis dihate tewanbarkirin. Tê texmînkirin ku ji ber nakokiyên berjewendiyan hatiye kuştin.
Gorî hin îdîayan ew bi eslê xwe Çîgan (mirtib, mitirb, mirtiv, aşiq, çîngene) bû û ji ber ku dişibiya ereban xwe wekî ereb û ji bajarê Kerkûkê dida nasandin. Li bajarê Erzîromê di salên 70'î de bi partiya nîjadperest MHPê re xebitiye û tevlî operasyonên li dijî kurd û çepgiran bûye û êşkence dikiribûye. Bi derketina PKKê re îcar li dijî PKKê tê perwerdekirin.
Ew di 24'ê kewçêrê 1993'î de li nêzîkî Enqereyê kuştî hate dîtin.
Kevirê germ yek ji leyîstikên (lîstik, yarîk, lehîstok) zarokên kurd e.
Ev leyîstik bi şevê tê leyîstin. Serî de zarok kevirekê germ dikin û vedişêrin. Leyîstikvan dibin du kom û bi hev re dikevin pêşbirkê. Kîjan kom berê kevirî bibîne, dora avêtinê digihe wê komê. Ev leyîstik sîstema hîskirinê ya zarokan bi pêş dixe. Pirranî li herêmên Tolhildanê (Meletî, Gurgum, Dîlok hwd.) tê leyîstin û li herêma Botan bi navê berikê gergermokî tê leyistin.
Kevirê mirî yek ji lîstikên zarokên kurd e.
Zarok dibin du kom û dikevin pêşbirka serkeftinê. Her komek 3 kevirên dirêj diçikîne û wekî qeleya fûtbolê her komek kevirên koma dijber dike hedef û dide ber keviran. Lê leyîstikvanek dikare tenê 2 keviran bireşîne. Heger kevir li hedefa ketî rasthat, wekî cezayê ew kevir dîsa tê çikandin.
Ango vedijî. Ji ber wê navê vê leyîstikê kirine kevirê mirî. Zarok naxwazin kevirê mirî vejînîn û koma dijber biserxin. Di her rasthatina hedefê de mafê keviravêtinek zêde tê wergirtin. Bi dorê re li serkeftinê tê gerîn. Koma serdest gorî dilê xwe cezayê dide koma mastxuran, ango koma têkçûyî.
Şekal yek ji leyîstikên zarokên Kurd e.
Pirranî vê leyîstikê keçik dileyîzin. Hemî zarok pêlavên (solên, qondireyên, şekalên hwd) xwe dertînin û bi qasî dirêjiya pêlavekî valahiyê di navbera wan de dihêlin û radixin. Kê carekê bêî qisûr û çewtiyê heya dawiya rêzê lengo kir (li ser lingekê pekiya) û hat dikare ferekî pêlava xwe bigire û dikare dîsa biceribîne. Heger çewtî kir dora xwe dide yê rêzê de û dibe mastxur.
Dehkevirk yek ji leyîstikên zarokên Kurd e.
Kêmtirî bi 2 kesan tê leyîstin. Her çendî navê lêyîstikê "Dehkevirk"e jî, bi gelek keviran tê leyîstin. Hejmarek kevir tê avêtin û bi ser paşiya dest ve tê xistin, kevirên ku bi ser paşiya dest de man ji wan re "Apik" tê gotin û ew dê di leyîstikê de hîç nekevin xwarê. Bêî xitina apikan bi heman cureyê avêtinê kevirên li erdê tên berhevkirin. Kê yan kîjan komê bêî çewtiyan kevirên xwe xilaskirin dibe/in serdest. En din tê şandin bo kevirên nû û heya ew werin bêî rawestan "kûdo, kûdo" tê qîrîn. Ango leyîstikvanê jîrek, bi dijberê/ên xwe qerfên (henekên) xwe dike û diqeherîne.
Demax (bi înglîzî:"brain") navê gelemperî ye ji bo pêkhateya nav kilox. Herwisa beşê serekî yê demarekoendama navendî ye.
Pir caran ji dewsa demax peyva mejî(bi îngilîzî: "cerebrum") tê bikaranîn, lê bi eslê xwe mejî beşek ji demaxê ye. Demax ji çar pişkan pêk tê; mejî, demaxê navê, qedê demax û mejik. Demax çavdariya kiryarên laşî yên rojane dike. Çêbûna raman, hest, bîranîn, huner û ji hawirdorê agahdarî bûyîna mirov, xavbûn û girjbûna masûlkeyan û livîna mirov bi destê demaxê pêk tê. Lê piraniya xebatê demax ji bo kar û xebata laş û avakirina hevsengiya navekî ya laş e. Demax ji demarexane, xaneyên glîa û demarexaneyên bineretî pêk tê. Giraniya asayî ya demaxê mirovek gehiştî, bi qasî 1400 gram e û zêdetirê 100 bîlyon(mîlyar) demarexane lixwe digire.
Destekkirin û parastina demaxê.
Perdeyên mejî mejîyê dorpçê dikin û diparêzin.
Demax di nav hestiyê kiloxê de, dirkepetik di nav hestiyên birrbirre de tên parastin. Herwiha demax û dirkepetik ji aliyê perdeyên mejî ve dorpêçkirî ne. Di navbera perdeyên mejî û hestiyê kiloxê de şileya mejî- dirkepetik heye.
Perdeyên mejiyê.
Demax û dirkepetik bi sê perdeyên parêzger ve dapoşî ne. Perdeyên mejî (bi latînî: yekjimar meninx, pirjimar meninges) navê gelemperî ye ji bo van hersê perdeyan
. Perdeya req, perdeyek qalind û zexm e, ji du çînên bestreşaneyê pêk tê. Karê sereke ya perdeya req, parastina demax û dirkepetikê ye. Çîna aliyê derve rûyê hundir ê hestiyê kiloxê dapoş dike û wekî bergê hestî kar dike. Çîna navî ya perdeya req, demaxê ji aliyê derve ve dorpêç dike. Di navbera perdeya req û ya tenik de perdeya tevnepîrikî cih digire. Şêweyê vî perdeyê dişibe tevnepîrikê, loma vî navê lê kirine. Ji bestereşaneya rîşalî pêk tê. Perdeya tenik ji çînek tenik a bestereşaneyê pêk tê. Perdeya tenik raste rast bi rûyê demax û dirkepetikê ve di nav tekilî de ye, rûyê demax û dirkepetikê mîna pêçek plastîkî dapoş dike.
Her çar zikokên mejî bi şileya mejî-dirkepetik ve tijî ne.
Zikokên demaxê.
Tevahiya demax di nav kiloxekelênê de cih digire. Lê di nav demaxê de çar çavikên piçûktir jî heye û bi şileya mejî-dirkepetik tijî ne. Evan çavikan wekî zikokên demaxê tê navkirin (bi îngilîzî: brain ventricles). Navê van zikokan; zikokên tenîştê, zikokê sêyêm, zikokê çarem e.
Şileya Mejî-dirkepetik.
Şileya mejî-dirkepetik ji bo xwedîkirina xaneyên demaxê, madeyên sûdbexş dabîn dikin. Herwiha şileya mejî – dirkepetik mîna balifek destek dide demaxê û wî ji derbên hawirdorê diparêzê. Şileya mejî-dirkepetik di nav zikokan de tê çêkirin. Xaneyên ependîmî cureyek ji xaneyên glîa ne û kûlkdar in. Xaneyên ependîmî di zikokan de ji mûlûleyên xwînê, xwînê parzûn dikin. Ji xwînê hin made û şilemênî digrin ji boyçêkirina şileya mejî-dirkepetik. Şileya mejî-dirkepetik, av, hin pêkhateyên xwînê, molekulên sade, hin îyonan û gazên henasedanê lixwe digire. Ev molekulên di nav şileya mejî-dirkepetikê, di navbera şaneya demar û zikokan de bi hêsanî alûgor dibin.
Mejî pişka herî gir ê demaxê ye.
Mejî (bi îngilîzî: "cerebrum", "telencephalon") beşa herî gir e di demaxê mirov de. Navanda çêbûna hizir, hest, bîrhatin, hînbûn, peyvîn, dîtin û kontrola masûlkeyan e. Ji derdor û nav laş de ragihandin û kartêkir ji aliyê demarexaneyên hestê ve tên şandin bo demax. Piraniya kiloxekelênê bi mejî tijî ye. Ango mejî pişka herî gir ê demaxê ye. Mejî navenda herî dawî û armanc e ji bo girtin û yekxistina ragihandinan.mejî agahiyên ji derdorê hatî saz dike, bi vî awayê bertekên guncav û rêkxistî çê dike.Mejî ji aliyê derve ve werpêçik e.Mejî ji du pişkan pêk tê, nîvê rastê û nîvê çepê. Herdu nîvên mejiyê bi navbeynkariya tenê req, bi hevre girêdayî ne.
Pilên mejiyê.
Beşên livînê kontrola girjbûn û xavbûna masûlkeyen peyker dike.
Tûkila mejî.
Her nîvek mejiyê ji aliyê derve madeyê gewr lixwe digire. Ev beşa gewr wekî tûkil tê navkirin. Tewereyên demarexaneyên tûkila mejî ne maylînî ne. Li tûkila mejî de 100 bîlyonê(mîlyar) zêdetir laşê demarexaneyan heye. %80yê mejiyê mirov ji tûkila mejî(bi îngilîzî: "cerebral cortex") pêk tê.
-Erkên bingehînên çalakiya hîşî yên wekî, bîr, raman, fêrbûn, biryar dayîn, hesta berpirsariyê
-Hestkirin. Ango girtin û şîrovekirina hesten wekî mînak hêstkirina êşê, germahiya hawirdore, tahmkirina xurekan, bêhngirtina kulîlkan.
Beşên tûkila mejî.
Li gor pêkanîna erkê xwe, tûkila mejî dabeşî sê beşan dibe;
Beşên livînê (bi îngilîzî: "motor areas"); li beşa pişt(para) ya navçavepilê de cih digire. Kontrola girjbûn û xavbûna masûlkeyên peykerê dike.
Beşên hestê (sêhkirin) (bi îngilîzî: "sensory areas"); Beşa hestelaşê li aliyê pêşî yê dîwarepilê de cih digire. Bi navbeynkariya hestewergiran, ji endamên hestê yên wekî çav, guh, pest, ziman û difin agahî digire û şîrove dike.
Beşên pêwendîkirinê(bi îngilîzî: "association areas"); Her çar pilên mejî beşa pêwendîkirinê lixwe digin. Beşên pêwendîkirinê navend e ji bo karê entelektuelî, bîr û ziman (peyvîn). Herwisa şîrovekirina agahdariyên hestê li vir rû dide.
Madeyê spî.
-Demarexaneyên heman nîvê mejiyê bi hev re girê dide.
-Nîvê rastê bi nîvê çepê mejî ve girê dide.
-Mejiyê bi beşên din ên demax û dirkepetikê ve girê dide.
Talamus û hîpotalamus du beşeên sereke yê demaxê navberê ne.
Navberedemax di navbera mejî û beşên din ên koendama demarê de girêdanan ava dike, belavkirina agahiyên ji mejî an jî ber bi mejî li vir rû dide. Ango ji bilî hestê bêhngirtinê, agahiyên ji dirkepetik û demarekoendama çêwe, pêşî li vir tên tekûzkirin û yekkirin paşê tên şandin ji boy mejî. Talamus û hîpotalamus beşên demaxê navberê ne û pêwendiya wan raste rast bi koendama demarê heye. Hestewergir ji her aliyê laş de demareragihandin werdigirin, bi navbeynkariya demarexaneyên hestê, demareragihandin tên şandin boy talamusê. Talamus ragihandinan ji hestedemarexane yên hatî digire, ragihandinan tekûz dike. Li talamusê ragihandinên (kartêkir) girîng ji yê ne girîng tên cihê kirin. Hêza (bandora) ragihandinan tên kêmkirn an jî zêdekirin. Piştî polenkirinê, talamus ragihandinan dişîne boy beşa guncav a tûkila mejîyê. Wekî mînak gava mirov li cihekî qerebalix de hewla xwendina pirtûkek bike, talamus dengên derdorê parzûn dike û naşîne mejiyê, bi vî awayê mirov di nav dengê bilind a qerebalixê de dikare bala xwe bide ser xwendina pirtûkê. Herwisa talamus mejiyê agahdar dike ko demareragihandin ji kîjan hestewergirê tê û bi kîjan hestê re têkiliye. Wekî mînak, talamus ji mejî re dide zanin ko demareragihandina hatî ji çavan tê, loma agahiyên dîtinî lixwe digire.
Demaxê navber di navbera mejî û qedê demax de cih digire.Hîpotalamus kontrola berhremkirin û derdana hormonan dike. Loma di navbera koendama demar û koendama hormonan de navbeynkarî dike. Hîpotalamus sinyalan dişîne rijenê hîpofîzê, Ji rijênê hîpofîzê çend hormon tên derdan, van hormonên hîpofîzê bandor li ser rêjênên din û xaneyan dike. Karê esasî ya hîpotalamusê rêkxistina hevsengiya navî ya laş e. Ta (germahî) ya laş, xwarin û vexwarin ji aliyê hipotalamusê ve tê rêkxistin.
Qedê demax ji demaxê navetast, pirik û lakêşemoxê pêk tê.
Qedê demax (bi îngilîzî: "brain stem") ji pirik, demaxê naverast û lakêşemox pêk tê.
Qedê demax demaxê bi dirkepetikê ve girê dide. Navendên xewê û hişyariyê li qedê demax in.Qedê demax demareragihandinên ji mejiyê ji bo masûlkeyan rêk dixe. Ji bilî wî, gellek erkên laş ji aliyê qedê demax ve tên kontrolkirin. Wekî mînak; henasedan, heriskirin, rêjeya lêdana dil, daqurtîn, pestoya xwînê, meşîn, ji hawirdorê agahdarbûn hin ji erkên bingehîn ên laş in ko bi navbeynkariya qedê demax ve tên rêkxistin.
Demaxê naverast.
Demaxê naverast (bi înglîzî: "midbrain"), mejikê bi beşên jêrê laş û dirkepetikê ve girê dide. Ji bo refleksên bihîstinê û dîtinê rola demaxê naverast girîng e. Tewereyên hestê bihîstinê jî tê de, hemû tewereyên hestê an di demaxê naverast de bi dawî dibin an jî ji wir ber bi mejî ve dirêj dibin.
Pirik.
Pirik (bi îngilîzî:"pons") bi gelemperî ji rîşalên demarê, ango ji madeyê spî pêk tê. Hinek ji van rîşalan di navbera herdu nîvên mejiyê de girêdanê ava dike, hinek ji rîşalên demar jî ji mejî dirêj dibin ber bi dirkepetikê. Girêdanên di navbera qedê demax û mejikê de ji aliyê pirikê ve tê çêkirin. Di pirikê de navendên refleksê hene ji bo livîna kiloxê. Li vir livîna serê mirov li gor kartêkirên dîtinî an jî bihîstinî (guhdarî) tê rêkxistin
Lakêşemox.
Lakêşemox (bi îngilîzî: "medulla oblongata"), navendên giring ên ji bo berdewamiya jiyanê li lakeşemoxê ne. Navenda dilelûleyan, navenda henasedanê, navenda refleksên vereşînê, kuxikê, daqurtîne, bêhnijînê (pişkinîn) di lakeşemoxê de cih digirin û tên rêkxistin.
Şeweye qurmiçinên madeyê spî dişibe darê.Mejîk, (bi îngilîzî: "cerebellum")
Her wekî mejî, mejîk jî ji du pişkan pêk tê. Herdu nîvên mejîkê bi şerîdek zirav a navî ji hev tên cudakirin, navê vî şerîdê vermîs e.Heke mejîk bi dirêjkî were jêkirin, şêweyê nexşên birgeha dirêjkî ya madeyê spî ya nîvê mejikê dişibe darê, loma her yekê van beşan wekî dara jiyanê (bi latînî: "arbor vitae") jî tê navkirin.Mejîk ji masûlkeyan, jêyan, gehan, çavan û ji guhan demareragihandinên hestê werdigire, bi vî awayê ji rewşa laş agahdar dibe ü karê masûlkeyan rêk dixe. Ji bilî wê mejîk ji tûkila mejî jî demareragihandinên livîne werdigire. Piştî tekûzkirina van ragihandinan, mejîk demareragihandinên livînê bi navbeynkariya qedê demax dişîne masûlkeyan.
Kilox beşek ji tewerepeykerê ye.
Kilox, kiloxê serî an jî kelleserê mirov (;), beşek ji tewerepeykerê ye.
Kilox mejiyê diparêze û destek dide bo pekhateyên ser rûyê mirov. Kilox ji 22 hestiyan pêk tê û hestiyên pan û hestiyên bêserûber li xwe digire. Kilox dabeşî du beşan dibe; hestiyên serî (bi îngilîzî: "cranial bones") û hestiyên rûyê (bi îngilîzî: "facial bones"). Herwisa hestîkên bihîstine û hestiyê ziman jî wekî hestiyên di kiloxê de tên hesîbandin. Di laşê mirovê pêgihîştî de 21 heb ji hestiyên kiloxe bi gehên nebizew in, tenê 1 hestiyek kiloxê, hestiyê çena jêrîn bi geha bizew e.
Hestiyên serî.
Kilox hestiyên pan û hestiyên bêserûber li xwe digire.
Hestiyên serî 8 in. Di laşê mirovên pêgehiştî de ev 8 hestî bi gehên nebizêw (nelivok) bi hev re girêdayî ne, bi vî awayî kiloxekelênê pêk tînin. Mejî di nav kiloxekelênê de cih digire. Ango mejî di nav kiloxekelênê de ji aliyê hestiyên serî ve tê parastin. Ji bilî wê, hestiyên serî bingehek req e ji bo girêdana masûlkeyên serî û stûyê.
Hestiyên rûyê.
Kiloxê serê mirov ji 22 hestiyan pêk tê.
Rûyê mirov ji 14 hestiyan pêk tê. Hestiyên rûyê ji bo endamên hestê (çav, dev û difin) kelênên piçûk (valahî) ava dikin. Bi vî awayî devê coga henaseyê û coga herîsê diparêzin. Herwisa ji bo masûlkeyên rû bingehek req ava dikin.
Hestiyê vomer û çena jêrîn tek, hemû hestiyên din ê rûyê cot in
Hestîkên bihîstinê di nav hestiyê beleguhê de cih digirin.
Hestîkên bihîstinê.
Hestîkên bihîstinê di guhê naverast de, di nav hestiyê beleguhê de cih digirin. Karê sereke yê van hestîkan guhêztina pêlên dengan e. Gava pêlên deng li ser perdeya guh dikevin, perdeya guhê dilerizînin, hestikên bihîstinê hêza lerizên ji perdeya guhê 22 car bilintir dikin û diguhêzinin ser kuna hêlkeyî ya lûlpêçê.Li her guhek de sê hestikên bi navê çekûç, dezgeh û zengû heye. Hestîkên bihîstinê, hestiyên herî hûrik in di laş de.
Hestiyê zimanê.
Hestiyê zimanê dişibe nalên hespan
Bi eslê xwe hestiyê zimanê (bi îngilîzî: "hyoid bone") di kiloxê de cih nagire, lê ev hestî jî beşek ji hestiyên tewerepeykerê ye û nêzê kiloxê ye. Hestiyê zimanê bi şeweyê nalên hespan e. Hestiyê ziman li bin çena jêrîn, li aliyê pêş ê stû de cih digire. Ji bo ziman wekî bingehek livok kar dike. Hestiyê ziman bi tu hestî ve girê nîn e. Hestiyê zimanê bi masûlkeyên çeneyê, qirrik û ziman ve girêdayî ye.
Lam, erzen, çene, kajû an jî lixafik, (bi latînî: "mandibula") di laşkelêşiyê de pareyek ji hestiyên kiloxî ye. Kajû mezintirîn û peytirîn hestiyê dêm anko rûyî ye û bi rêya girêçika kajûya piştguhî bi serkiloxî ra dihêt vebestin.
Nîvek ji diranan li ser kajûyê ne. Nîva dî ya didanan li ser kajûya jorîn in.
Hessen yek ji herêmên kargeriyên Almanyayê ye. Paytexta Hessenê Wiesbaden û bajarê wê yê herî mezin Frankfurt e.
Navê Hessenê ji dimatiyên wê yên kevin, qevmekî Germen, Chatten ve hatiye afirandin.
Hessen di navenda Elmanyayê de bi sînoreke 1.410,736 km ve bi Nordrhein-Westfalen (269,330 km), Saksonya Nizm (167,013 km), Turîngiya (269,647 km), Bavyera (261,881 km), Baden-Wurttemberg (176,540 km) û Rheinland-Pfalz (266,325 km) ve tê sînorkirin.
Futbol Club Barcelona (anku, "Yaneya futbolê ya Barselonayê") an jî bi kurtî Barça, yaneyeke futbolê ya ketelanî ye û ew bi Real Madrid ve komela futbolê ya Spanyayê herî navdar e û yek ji tîmên herî serketî yên dinê ye. Yaneyê di 1992an û 2006an de kasa UEFA Champions League bir.
Ew bi gelemperî wek Barça (bixwîne: "Barse") tê zanîn yaneyeke bajarê Barselona li Ketelonyayê ye û maçên xwe li stadiyûma Camp Nou ya bi zerengiya 98.600 temaşevan de dilîze. Ew bi Real Madrid û Athletic Bilbao ve yek ji yaneyên Spanyayê yên li lîga yekem de neketî ye û dewamî têkoşîn kirî ye.
Doğu Perinçek (jdb. 17ê hezîranê 1942 li Dîlokê, Bakurê Kurdistanê), parêzer û ramyar û nivîskarekî tirk e. Serokê partiya İşçi Partisi ("Partiya Karkeran") a Tirkiyeyê ye.
Li Enqereyê perwerdeya amadeyî û zanîngehê, beşa zanînên polîtîk dîtiye. Piştî cûntaya leşkerî ya 1961î têkilî bi komên çepgîr û sosyalîstên Tirkiyê re datîne. Ji aliyê hemî koman ve wekî "sîxurê dewletê" tê binavkirin. Heya cûntaya 1980î koma ku bi Perinçek ve girêdayî bû, rojnameyekî bi navê Aydınlık ("Ronahî") diweşandin û di vê rojnameyê de nav û navnîşanên aktîvîstên sosyalîst û çepgîr dihate aşkerakirin. Herçendî Perinçek bi xwe sîxuriya dewletê napejirîne jî hêj jî ji aliyê pirraniya ronakbîrên Tirkiyê ve wekî "ajan" tê binavkirin.
Têkiliyên Perinçek bi tevgerên kurd re.
Perinçek di destpêka salên 90î de ji nişka ve mafên kurdan parast û di kovara xwe ya navdar a wê demê de agirbestên ku PKKyê îlankirine bo çareseriya "pirsgirêka kurd" girîng dît. Rojname û kovarên PKKyê jî bersiv dan siyaseta Perinçek. Perinçek çû geliyê Bekaa ku wargeheke PKKyê dihate zanîn, bi serokê PKKê Abdullah Öcalan re hevdîtin pêk anî. Vêhevdîtina xwe wekî pirtûk jî weşand. Di vê pirtûkê de behsa girîngiya çareserkirina pirsgirêka Kurd dihate zimên. Ji PKKyê dihate xwestin ku çekên xwe dayne, bi riyên aştiyane têbikoşe. Piştî dîlketina serokê PKKyê Abdullah Öcalan Perinçek dîsa wekî destpêkê ji nişka ve dest bi nerazîbûna xwe li dijî mafên Kurdan anî zimên û PKK wekî "terorîst" binavkir. Perinçek daxwazên Kurdan wekî "kiryarên emperyalîstan" dinirxîne û hişyariya gelê tirk dike.
Navê wî di nava birêvebirên rêxistina veşarî ya artêşa tirk Ergenekonê de derbas dibe û di zîndanê de ye. Perinçek xwedî nêrînên çepnasyonalîst, tirkperest e.
Endulus (spanî: "Andalucía", bixwîne: "Andalusiya") yek ji Herêmên xweser ên Spanyayê ye. Ew gorî nifûsa xwe navçeya Spanyayê ya herî mezin e û gorî rûerda xwe jî herêma duyem a mezin a 17 herêman e. Paytexta wê Sevilla (Sevîlya) ye.
Ew li bakur bi Estremadura û Kastîlya-La Mança; rojhelat Mûrsiya û Deryaya Navîn; rojava Portûgal û Okyanûsa Atlantîk; li başûr Deryaya Navîn û Okyanûsa Atlantîk bi tengava Cîbraltarê hev ve tên girêdan ve tê sînor kirin. Cîbraltar koloniya Brîtanî li beravên başûr bi navçeya Kadîza Endulusê ve cîran e.
Navçeyên Endulusê.
Endulus di nav xwe de tê parva 6 paran kirin e.
Hûrê () gundek Hênê ye. Muxtarî ye û 19 km ji navenda Hênê dûr e.
Gundekî dîrokî ye. Ji dema hûriyan ve maye. Hûrî berî mîladê 1500-3000 li herêmê karbidest bûne. Wek tê zanîn bedena bajarê Amedê jî cara pêşî ji aliyê Hûriyan ve hatiye çêkirin. Li nêzîkî gund Nawis hene ta ji serdema kevir ve mirov li vir jîyane. Herêma Hênê ciyê herî hevn e. Şopên şaristaniya kevn li wir hene û heta îro dom dikin. Niha du mezrayên gundê Hûrê hene: Bateyt () û Engul (). Di sala 2006an de, li gund 21 xanî mane, şênî 132 ne. Gundî ji ber zordestiya dewletê ji gund koçber bûne û dibistan hatiye girtin. Li Hûrê jî gundî debara xwe bi rez û pez dikin. Bi zaravayê kurmancî dipeyivin.
Herêma Mukriyan yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê (Îran) e.
Taybetî ji bo herêmên Kurdnişîn yên başûrê Rojhilata Azerbaycanê tê bikaranîn. Ev herêm ji Şino dest pê dike û heta Bokan diçe. Di vê herêmê de Bajarê Şino, Nexede, Serdeşt, Pîranşar, Mehabad, Miyanduaw, Bokan hene.
Mukriyan () gundekî Hênê ye.
Ji Hêne 6 km dûr e. 230 mal in, 1332 şênî ne. Dibistan li gund heye. Ajel xwedî dikin û bi çandiniye re mijûl in. Rezên wan bi nav û deng in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Fenerbahçe yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1907'a de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigehek bi navê Yarigeha Şükrü Saracoğlu ya Fenerbahçe () ye. Di lîga 1emîn a Tirkiyê de cih digire û yek ji sê tîmên Stenbolê ye. Heya niha 19 carî şampiyoniya Sûper Lîga yê Tirkiyeyê bidestxistiye.
Ali Haydar Şen, karsaz, serokê tîma fûtbolê Fenerbahçe ya Tirkiyê yê berê ye. Li Sirbistanê hatiye dinyayê û bi eslê xwe Boşnak e.
Di nava salên 1981-1983 û 1994-1998'î de seroktiya klûba Fenerbahçeyê kiriye. Wekî karker çûye Danîmarkayê û li wir ji aliyê aboriyêve xwe bipêşxistiye. Yek ji karsazên mezin ên Tirkiyê ye.
Yaneya jîmnastîkê ya Beşiktaşê (), BJK an bi kurtî Beşiktaş yek ji yaneyên werzişê yên Tirkiyeyê ye. Yaneya Beşiktaşê ya futbolê tîmeke navdar a Tirkiyê ye û bi deh salan e bi Galatasaray, Trabzonspor û Fenerbahçeyê re dikeve pêşbirka şampiyoniyê.
Di lîga 1em a Tirkiyê de cih digire. Yek ji sê tîmên mezin ên Stembolê ye. Di sala 1903'an de hatiye damezrandin û xwedî yarîgeha bi navê Arenaya Vodafoneyê () ye.
Keleha tevgera heşhaşî ya Hesenê Sebah a Elemûtê (li Îranê). Di sala 1256an de ji aliyê leşkerê mongolan ve hate talankirin.Keleha îsmaîlî ya Mesyafê (li Sûriyê) di dawiyê de ji layê mongolan ve jî hate talankirin (1260).
Heşhaşî an jî heşhaşîtî (bi erebî: الحشاشون, "al-hashashîn", pirjimer: "al-hashâshiyûn" an الاسماعيليون, "îsmaliyûn") terîqeteke şiî ya îsmaîlî ya ku ji aliyê Hesenê Sebah hat avakirin. Dibêjin ku, navê wan ji wateya xaşxaş, haşhaş, ango xaşxaşk de hat afirandin û wan di navbera 1080 û 1270an de bi hinekên navdar ve gelek kes kuştî bûn. Ew wateya "haşhaşîn" ji pê re bi destên xaçperestan û Marco Polo (di sala 1271ê de) li Ewropayê jî hat bihîstin û bi cudayiyên biçûk re wek "assassin" (anku, mêrkuj) derbasî zimanên Ewropayê bû.
Gorî gotinên wê demê Hesenê Sebah fedayiyên xwe li ber mêrkujiyan bi xaşxaşk serxweş dikirin û dû re dişandin mêrkujiyan. Ji bo wan gotinan ew di nava gelê Sûrî û Misirê de wek heşhaşî dihatin binavkirin û ji pê re jî ev nav ji wan re ma.
Îsmaîlî zavekî şiî di 770an de hatibû avakirin û heşhaşîtî terîqeteke îsmaîlî bû. Heşhaşî bi Hesenê Sebah ve tev li kela Elemûtê bi cih bûbûn û li wir di bin destên Sebah de fêrên leşkerî û olî didîn. Fedayiyên heşhaşî bi gelemperî ji pê mêrkujiyê re dihatin kuştin. Lê ji bo wan ew bedkujiyan wek tevgereke pîroz didîn li wê re xwe feda dikirin. Armanca wan, bi gelemperî, kargerî destxisitina şiayan bû û ji bo vê yên qetl dikirin jî bi giştî karbidestên sunî bûn. Wan wezîrê selcûqî Nizam el-Mulk kuşt û çend caran hewl da bedkujî ji Selahedînê Eyûbî re jî bikin, lê ew ji mêrkujiyên wan filitî bû.
Li dema Reşîd ed-Dîn heşhaşiyan di navbera 1150an û 1193an de li Mesyafê (Sûrî) mêrkujiyên mezin kirin.
Navdartirîn mêrkujiya wan a herî pêşîn di 1092an de ya Nizam el-Mulk bû. Di 1122an de wezîrê fatimî yê el-Efzel; di 1124an de jî qadiyê Bexdayê Ebû Seîd el-Herewî kuştin. Wan di wê demê de hin xaçperestan li xakên pîroz jî kuştî bûn. Di 1152an de Raymond II kargera Trablûs; di 1192an de Konradê Montferrat (Conrad del Montferrat); di 1242an de wan lawekî Cengîz Xan jî kuştin.
Ji ber talankirina mongolan a sala 1256an a kela Elemûtê bizava heşhaşî ji hêz ket û belaw bû. Ji pê siltanê Baybarsê Memlûk ew bin dest kirin re jî heşhaşîtî êdî bi tunî di dîrokê de hat paqijkirin.
Bermayiyên keleya heşhaşiyan a Elemût (Îran).
Leşkerê mongolan êrîşî keleya Elemûtê dike (di wêneyekî kevn de)
Elemût an keleya Elemûtê () kelayeke li ser girekî çiyayên Elburz, başûra Deryaya Mazenderan li Îranê ye. Nêzî bajarê Gazor Xan, li parêzgeha Qazwênê, derûdor 100 km dûrî Tehrana îroyîn e. Lê belê, îroj bi tenê xopanên keleyê dimînin.
Ew kele di sala 840î de li 2.100 m bilindahiyê hatibûye çêkirin û ji bo vê yekê dagirkirina wê gelek dijwar bû.
Hûlagû Xan di 15'ê berfanbera 1256an de li keleya Elemûtê bi leşkerê xwe yê mongolan şer kir û şikest û cardin gelek berhemên zanistî û quranên destnivîsar ên heşhaşiyan şewitandin.
Hesenê Sebah (bi farisî: حسن صباح, "Hasan-e Sabbah", bi erebî: حسن الصباح‎, "Hassan aṣ-Ṣabbāḥ"), (1034 li Qum, Îran - 1124) yek ji serokê terîqeteke Îsmaîlî bi navê Xaşxaşî tên zanîn.
Hesenê Sebah li bajarî Qum hati bû dinê û ji pê re jî bi malbata xwe ve bara Rey kir. Kênge ew 17 salî bû wî zavê bav û dê ya xwe ber da û derbaza zavê Dozdeh Îmaman yê Şiayan bû û keta bin fermana dewleta şiî ya Fatimiyan. Li wir ew keta çavên xelîfeyî Fatimîyan û xelîfe ew şande Qehîreyê. Gorî gotineke Omer Xeyam, Nizam el-Mulk û Hesan tev li xoca fêr girtî bûn û ji hev re wiha soz ber da bûn: "Ger ku kî serketî bibe dike, ji yên din re jî piştgirî ye bike". Gorî vê sozê Nizam el-Mulk bû wezîrê Selcûqiyan û Omer Xeyam û Hesenê Sebah jî anîna kargera selçûqiyan. Lê ji pê bûyereke re Hesenê Sebah ji aliya Malikşah hat heps kirin û bi cezaya îdamê hat ceza kirin. Lê ji pê têkîlahiyê Omer Xeyam re ceza hat rakirin û Hesan hat ji welat sûrgûn kirin. Hesenê Sebah li Qehîre di 1076an de der ket û ji pê gereke du salanê li ser Azerbaycan, Îraq, Mezopotamya, Kurdistan û Sûriyê re di 1078an de.
Dema ew li Qehîreyê bû wî dewama xebatên xwe kir. Lê kênge ew ji aliya xelîfeyî Fatimiyan li wir hat heps kirin şunda ew li wir der ket û di 1090an bi peyayên xwe ve kelaya Elemûtê nêzî Deryaya Mazenderan dagir kir û heta mirina xwe li wir ma. Wan ji pê kela dest xwe xistin re bajarên dor kela jî dagir kirin. Lê kênge ew nûçeyan çû na Nizam el-Mulk û Malikşah wan du artêş şandina ser Hesenê Sebah, lê Hesenê Sebah bi peyayên xwe û bi endamên terîqeta Îsmaîlî ve kela xwe bi serketî parast.
Kele di destê wan de ma heta ji aliya Hulagû Xan ve di 1254an de hat valakirin.
Nizam Elmûlk Ebû Elî El-Hesan îbn Elî îbn Îshaq et-Tusi (Kuştina Nizam Elmûlk, nîgarok, sedsala 14"ê mînê.
Nizam al-Mulk li Radkan nêzî Tûs li Xorasan hati bû dinê. Ew di 1043an de keta kargera Selçûqiyan û di 1063an de ji aliya Alp Arslan wek wezîr da zanîn.
Di dema Nîzamul Mûlk de Selçûqiyan aborî, çendayî û polîtîkî dema xweya herî rind dîtî bûn. Wî medreseyên bi navê wî wek Nîzamiye dihat navandinî ava kiri bûn. Ew medreseyan li Bexda, Xorasan, Mûsil, Besra, Nîşabûr û Îsfehan bûn. Wî pirtûkeke bi navê Sîyasatname nivisandî bû.
Li pê bedkujiya wiya kênga ew ji Îsfehan de diçû Bexdayê ji aliya Xaşxaşiyan kirî re Selçûqiyan ji hêz de ket û ji pê re jî parva çend paran bû.
Forbes Magazine kovareke aborî ye û li DYAyê tê weşandin. Di sala 1917'î de ji aliyê Malcolm Forbes ve bingeha wê hatiye avêtin. Kovara aboriyê ya herî serkeftî ye. Navenda wê li Fifth Avenue a New York City ye.
Ev kovar salê carekê lîsteya kesên herî dewlemend û lîsteya jinên jêhatî diweşîne.
Diyarê Kurd (Navê wiyê drsot: Diyar Maran Sadîq) hunermendekî kurd e û ji malbateka hunerîye û kurê birayê hunermendê kurd Semir sedêq e li Duhokê hatiye ser dinyayê li taxekê piçik dibêjinê taxê Şêlê.
Xandina xweya seretay li qutabxana (Malta Seri) heta pûla pêncê birêvebir. û jiber vegohastina mal û çona wan bu nav bajêrê Duhokê li taxê Reza. Paş pola şeşê re wî xandingeha ((Sê Girka)) temam kir. Xandina xweya Navencî li qutabxana (Bizav) xilas kiriye û Beref Xandina Amadeyive çû û li Amadeya (Birayetî) xandina xwe bi Dumahîk ina. Her ji zarokîniya xwe de hezeka wiya gelek mezin jibo helbest vehandinê û stran gotinê re hebû. Evça di vî demî de Şiya diwaneka helbesta dirost biket bi navê "Demê Xweşê dibîte Xewin", lê mixabîn ew nehatîye çap kirin û belafkirin. Lê de ê te çap kirin. Piş re jî di çend ahenga de li bajêrê Duhokê li Salên 1996-2000 de kirîye. Her Wîsa li dezgehên radyo û hunerî kar kirî ye. Sala 2000 de heta 2002 li welatê Swîsrê li Luzeren ma ye û sala 2002 li 21 Heyva 1 û ji ber karo berê neyê baş yê penaberiyê beref welatê Swêd ve çû û libajerê Linköping Akengibo û Li Wirê şiyaye pishkdariyê biket. Di koma Mem û Zîn de. Ya ku bi serperiştiya Mamoste Mihemed Umer û di wî demtîda pişkdarbû. Di çend ahengada li çend bajêrên Swîd. Piçkarî di çend ahengên Kurdî de li Swêd kirîye. Wî di sala 2006an de li stockholm nasnama diplom Ekonomî bidest xwe anî ye.
Li sala 2012 vegeriya kurdistana iraqê u li rayoya Waar weko derhêner karkir û li televîzyona waar berpirsê pishka zarokan bo û li wi demi nêziki 35 stranên zaroka bi awazên xo berhem inan û pash li sala 2015 carekdin vegeriya europa lê ev care westa welatê Keyaniya Yekbûyî kir û nihe li London a paytex akinciye.
1 album ya hey bi navê Barovên Eşqê. Ev albume Li studyoya Deng û Reng hatye drostkirin bi harîkarya muzîkjenên kurd û tirk, albuma Barovên Eşqê li sala 2009 belafbo.
Ew album ya pêkhatye ji peyvû awazên van hunermenda: Edîb Chelkî, Sîyar Bamernî, Mihsin Quchan,Hessen Şerîf, Emîr Sedêq, Rondik Bamernî, Filklur.
li sala 2014 stranek li ser şehîdan tomarkir bi renge doqoli li gel hozanvan Helgord qahar bi nave SHEHID
Her wisa her di sala 2014 straneka doqoli bi nave KURDISTANIM Li gel Solin Bedel tomarkir..
Li sala 2015 srodeka Nishtimani tomarkir bi nave KURDISTAN u ev berheme hemi weko video klip li kenalen kurdi hatene xar...
Dimahik stran hatiye klip kirin strana WEXERA DWIR
Her wesa komeka stranan jibo zarokan drostkrine li sala 2013-2015 ko dibine 35 stran u ji wan stranan disa straneka zarokan li gel Solin Bedel tomarkirye bi nave STER STEROKE
Wezîr () unvaneke duyem kargerê ji aliya dewletên îslamî dihat bikaranîn bû û gorî dijwera xwe ew ji pê siltan, xelîfe, emîr an Melîk re dihat.
Wateya Wezîr ji zimanê farsî de tê ye. Ew di farsiya berê de wek "vecir" bû. Va ûnvana herî pêşin dema Xanedana Ebasiyan ji aliya xanêdanê wezîrayê farsî Barmakiyan hat bikaranîn bû.
Ew di kurdî de îroj ji bo endamên kabîne re tên bikaranîn. Di Împeratoriya Osmanî de ewk "Wezîrî Azam" ango "wezîrê mezin" dihat bikaranîn.
Dolar (bi îngilîzî: "Dollar") navê diravê gelek welatan e. Pirranî dolara DYAyê ango "USD (United States Dollar)" bibîrtîne.
Dolara DYAyê.
Yek ji diravên ku herî pirr tên bikaranîn. Nîşaneya wê ev e: $. Nêzîkê 750 milyar dolar di piyasa cîhanê de li gerê ye. Nêzîkî 60% dolara DYAyê li derveyî vê welatî ye. Gelek welatan wekî diravê xwe yî fermî pejirandiye.
Dîroka Dolarê.
Cara pêşîn ji bo bicihanîna pêdiviyên artêşa brîtanî di sala 1690î de li koloniya kendava Massachusetts hatiye çapkirin. Di 1739ê de li çapxaneya Benjamin Franklin li Fîladelfiya bi dîmenên xwezayî û bi teknîkên çapkirinê yê li dijî sextekariyê hatiye nûkirin. Bikaranîna dolarê 1764î de ji aliyê brîtaniyan ve hatiye qedexekirin. Ev qedexe heya 1775î didome. Ji wê salê heya niha gelek cureyên dolarê hatine çapkirin.
IKEA International Group fîrmayeke mobilyayê ya mezin a navneteweyî ye. Li 43 welatî birêxistinî bûye û bi 235 kargehên xwe yek ji fîrmayên mezin ên cîhanî ye.
Di sala 1943'î de ji aliyê Ingvar Kamprad ve ku wê demê 17 salî bû li Älmhult, hate damezirandin. Ango bingeha fîrmayê Swêd e. Gorî statîstîkên 2006'î 104.000 xebatkarên wê hene û butçeya wê 17,3 Milyar EUR (2006) e.
Yaneya werzişê ya Galatasarayê (an jî "Galatasaray") yek ji yaneyên werzişî yên Tirkiyê ye. Navenda wê li Stenbolê ye û bêhtir bi tîma xwe ya futbolê tê nasîn. Wekî zimanê kolankî jê re "Cîm bom" jî tê gotin.
Di sala 1905'î de ji aliyê Ali Sami Yen û hevalên wî ve hatiye damezirandin û heya niha 20 carî şampiyoniya lîga 1'ê ya Tirkiyeyê bidestxistiye. Bi navê Yarîgeha Ali Sami Yen ()
Yaneya futbolê ya Galatasarayê herwekî di qada YE û navneteweyî de dilîze û heya niha gelek serkeftin bidestxistiye.
Şevçira bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Şevçira bernama chandî u hunerî, di bernama de hunermend, sitranbêj û musîqajen beshdarî dikin di nav bernama de kurteşanoyên mîzahî Hindik lê Rindik - TV HLR tê pêşkêş kirin.
Îsmaîlê Cizîrî an El-Cizîrî an jî Bedîûzeman Ebûl'îz Îsmaîlê Rezazê Cizirî (z. 1153 Şirnex, Cizîr- m. 1233 Şirnex, Cizîr) dahêner, matematîknas, endazyar û fizîknasê kurd e.Bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtiye.
Ew qewî ji bo pirtûka xwe ya bi navê "El-Kîtab fî Meirîfet el-Hiyel el-Hendesiye" ango "Kitêba li ser Zanîna Hiyelên Endazyaranî" navdar e. Wî ew pirtûk di sala 1206'an de nivîsiye û di wê de, digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkî dike.
Îsmaîlê Cizîrî di sala 1136'an de li Cizîrê hatiye dinyayê. Di sala 1233'an de dîsa li Cizîrê wefat dike.
Navê wî bi temamî "Ebûl-Îz Îsmaîlê kurê Rezazê Cizîrî" ye. Ebûl-îz bernavkekî wî ye, carna wek "Ebûl-Îzê Cizîrî" û "El-Cizîrî el-Kurdî" jî têye nas kirin. Ji ber xebatên wî yên girîng jê re "Bedîuzeman" (Rindê Zemenê) gotine. Li Rojavayê jî bi navê "Al-Jazari" an "Ismail al-Jazari" tê naskirin.
Îsmaîlê Cizîrî li taxa Tor a Cizîrê ji dayik bûye. Ew demekê li Amedê jiyaye û bi xebatên xwe yên zanistî bandoreke mezin li ser zanista robotê kiriye û bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtiye.
Ew endazyarên dema xwe yê herî mezin bûye ku pirtûka wî gelek jî hezkirî bûye. Nîşaneke vê hezkirîbûn pirtûka wî ew e ku gelek kopiyên wê (15 heb) li gelek pirtûkxaneyên cîhanê hene.
Îsmaîlê Cizîrî perwerdeya xwe ya destpêkê di medreseyên kurdî de qedand. Li van medreseyan bêhtir li ser fizîk û sîbernetîkê sekinî û heta roja me jî gelek îcadên ku hê ne hatine dîtin keşif kirin û di dema xwe de xistin xizmeta mirovahiyê.
"Al-Jami' bayn al-Ilm wa al-'Amalî an-Nafi' fî Sinâ'at al-Hayal" (wergera bi kurdî: "Pirtûka ku di endezyariyê de ji feyde girtina tevgerên mekanîk", bi înglîzî: "The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices") "El-Kîtab fî Mei lorîfet el-Hîyel el-Hendesiye" ango "Pirtûka li ser Zanîna Hîleyên Endazyaranî". Îsmaîlê Cizîrî ev pirtûk bi fermana Qere Erselanê mîrê Amedê li sala 602'ê (koçî (1206'ê zayînî) nivîsiye.
Cizîrî di pirtûka xwe de behsa çêkirina 50 amûran dike ku hemî jî ji dahînanên wî bi xwe ne. Pirtûka wî ji şeş beşan pêk tê.
Di beşa pêşîn de deh tarîfên cuda yên di derbarê çêkirina saetên avê de hene.
Di beşa duyem de derbarê çêkirina hin firaqan deh tarîfên cuda hene.
Di beşa sêyem de ji bo çêkirina misîn û amûrên destnimêjê û tasan, deh tarîfên cuda hene.
Di beşa çarem de di derbarê çêkirina hewz, fiskiye û çêkirina otomatên muzîkê de deh tarîf hene.
Di beşa pêncem de pênc tarîfên di derbarê amûrên ku ava çalên ne gelek kûr û agahiyên ava zêdekirina çemekî de hene.
Di beşa şeşem de pênc tarîfên derbarê şiklên ku naşibin hev û agahiyên çêkirina hene. Bi kurtasî di pirtûka wî de agahiyên di derbarê saeta avê, aman û avhilavêjên xwekar û otomatîk, amûrên avdana ji robar û cokan, amûrên lêdan û jenîna xwekar û otomatîk a bilûrê de hene.
Cizîrî wekî bavê robotan tê nasîn ji ber ku wî robotê herî pêşîn ji bo jenîn ango lêdana bilûrê çêkiriye.
Keleha îsmaîlî ya Mesyafê (Sûrî)
Îsmaîlîtî an jî şiîtiya Heft Îmaman terîqeteke batinî ya misilmanên şia ye. Wê terîqetê navê xwe ji Îsmaîl ibn Cefer –law û gorî pêyçûnên wê paşwerê heftemîn îmamê Dozdeh Îmaman Cefer es-Sadiq bû− girtî ye. Îroj nêzî 18 milyon pêyçûnên vê terîqetê, li Efxanistan, Hindistan, Pakistan, Sûrî, Yemen û Tacîkistan dijîn.
Îsmaîlîtî di dema ebasiyan de derket. Kênge lawê Elî yî paşîn Hesen bin Elî û destekên xwe bi piranî li Kerbelayê hat şehîdkirin re şiayan pejirand ku bila Zeyn el-Abidîn, neviyê Elî tenê li pê mayî, û zayendê wî îmamê şiayan bin. Ew çaremîn îmamê Dozdeh Îmaman bû. Ji pê di 765an de şeşemîn îmamê şiayan Îmam Cefer wefat kir re şia nav hev de par bûn. Yek ji wan paran jî îsmaîlî bûn. Wan Îsmaîl ibn Cefer, lawê şeşemîn îmam bû, wek mîratê şeşemîn îmam, ango îmamê heftem pejirandin. Lê şia par ve bû îsmaîlî yek ji milên wan paran bû.
Îsmaîlî li hin dewletan mezheba fermî bû. Yek ji wan fatimiyan ji bo zayenda îmam Îsmaîl danbera jina Mihemedê pêxember Fatime dikirin xwe wiha nav dikirin û îsmaîlîtî terîqeta xwe ya fermî bû.
Dewleta îsmaîlî ya pêşîn ya qermetî bû. Ew di 874an de li Îranê hat afirandin dor 150 salan serwerî ajot. Qermetiyan di sala 929an de Meke dagir kir û Kevirê Reş (Hecer el-Eswed) birine el-Haseyê. Îsmaîli kênge bê dewlet bûn jî çalakên veşartî dewam dikirin. Wan wek Îxwan es-Sefa bajarên mezin ên wek Bexdayê veşartî çalak dewam dikirin. Di wan deman de bandora îsmaîliyan li ser xelîfeyên sunî jî pir bû.
Di sedsala 10'an de îsmaîliyan li Efrîqaya Bakur dewleta Fatimî saz kir û kargerî wan xwe wek xelîfe da zanîn û ji pê re jî di 969an de Qehîre dagir kirin. Lê di dema fatimiyan de jî terîqeta îsmaîlî di 1094an de wek ya nizarî û ya muste'lî par bûn. Lê pê mirina xelîfe Hakim di 1021an re terîqeta durzî derket. Bawer dikin ku, xelîfe nemirî ye. Lê îroj jî durzî êdî terîqeteke rêşaş tê dîtin.
Selahedînê Eyûbî û selcûqan li hembera wan êrîşên mezin kirin û ji nav milet derxisitin û kişîna kele û çiyayan. Yek ji wan keleyan kela Elemût bû.
Bawer.
Terîqeta Îsmaîlî ji heft sinifan pêk tê. Bawer dikin ku, kes di jiyîna xwe de nikare bi sinifa heftem bigêhe û Şêx el-Cebel tenê digêhîşte sinifa heftem. Dîsa bawer dikin ku, Şêxê sia Xwedayê li erdê ye. Ji bo vê ew çi bike çi neke rast e û wî tu caran çewt nake. Bawer dikin ku, giyanên gêhiştinî sinifa şeşem ji mirinê şûn da digêhe Şêx û Xwedayê xwe. Yên li sinifa jêr jî ji bedenê de dere bedenên din û li dinê îşkence bûne. Dîsa bawer dikin ku, erd, yanê dinya dojeh e. Ji bo vê jî wan neditirsiyan ku xwe ji bo şêxê xwe feda bikin. Ger ku yek xwe ji bo şêx xwe feda bike ewê here bihuştê. Fedayiyên Hesenê Sebah jî bi vê bawerê xwe feda dikirin û mêrkujî dikirin. Lê ji bo milet bawer dikin ku, ji bo bi hêsanî xwe feda bikin wan xaşxaşkê dikişînin, wek xaşxaşî dihat zanîn.
Heft sinifên Îsmaîliyan jêr de heta jor wiha bûn: "mumin" (bawerker), "mukelef" (stûbar), "da'î" (bangdar), "da'î el-du'at" (Dengdarê Mezin), "derê terîqetê", "derê heqîqatê", "Şêx el-Cebel" an Belaxa Azam (?). Hesenê Sebah jî wek Şêx el-Cebel dihat zanîn.
Heft Îmamên Îsmaîlî.
Îmamên Îsmaîlî yên ji pê re gorî Nizarî û Mustelî (yan Muste'lî) ciyawazî dewam dikin.
Zeyniye Öner (jdb. 1960 li Qoser a parêzgeha Mêrdîn) seroka şaredariya Ewêna Stewrê yê Mêrdînê ye.
Dibistana seretayî qedandiye û xwedî 10 zarokan e. Di nava refên partiya DEHAPê de ketibû hilbijartinê û bi dengdayina 90 % bûbû seroka şaredariyê.
Terîqet an jî holdarî têgiyeke ji wûşeya erebî Tarîqat () (erebî gelejmêr "turuq",) de hat afirandî ye û tê ye maneyê "rê". Lê di Îslam de ew ji bo salixdana milên oliyên tev kom bûn tê bikaranin. Endamên terîqetan hin caran wek sofî an derwêş tên salixdan.
Gorî pir dîroknasan terîqetan bi sedsala 12'an Ebdulqadirê Geylanî re dest pê kirî ye û pêyçûnên wî wek Qadîrî tên navandin. Li wê bêtir hin terîqetên binav Yesewî, Rifaî, Mewlevî, Bektaşî, Neqşîbendî û Helvetî ne.
Festîval, peyveke latînî ye û ji bo çalakiyên pîrozkirinê yên birêkûpêk tê bikaranîn. Di Kurdî de bo festîvalê cejn, îd, pîrozbahî tên bikaranîn.
Birêkûpêk ango divê pîrozkirin berdewam be û dem, cih an dîroka wê kivşe be yan bi biryarê were kivşekirin. Festîval pirranî ji bo pîrozbahiyên herêmî tê bikaranîn. Cara pêşîn di sedsala 12emîn de wekî bêje hatiye bikaranîn. Lê pîrozbahiyên mirovan gelek kevn in. Li Misira kevn pîrozbahiyên keyan (fîrawûn) navdar bûne.
Wêneyek ji fîlmê Georges Méliès yê bi navê "Le Voyage dans la Lune" (1902)
Fîlm an jî "'Niwênt"', ji teknîka tomarkirina wêneyên bi liv (tevger, hereket) û dengpêvekirina wan pêk tê. Di sînemayê (kîno) de bingeha xebatê digire. Di serdema nû de teknîkên fîlm û fîlmkişandinê, anîmasyon hwd gelek bipêşketine.
Dîroka niwênt.
Bihereketkirina wêneyên du ber di sala 1860'î de gengaz dibe. Alaveke hate çêkirin ku tenê dema mirov wekî dûrbînê lê binêriya dikaribû temaşebike. Bi gelek ceribandinan di sala 1880'î de bingeha teknîka îro hate avêtin. Fîlmê bi naverok ê yekê "Le Voyage dans la Lune" (Rêwîtiya heyvê) bi heman teknîkê di sala 1902'î de ji aliyê Georges Méliès ve hate çêkirin.
Reşîdê Kurd (jdb. 1910 - m. 20ê kanûna paşîn 1968) helbestvanekî kurd e, lê belê ew bêhtir bi xebatên xwe yên rêzimanî li ser zimanê kurdî tê naskirin.
Reşîdê Kurd di sala 1910an de li gundê Rewşatê li navçeya Dêrika Mêrdînê tê dinê.
Ew xwendina xwe li Dêrikê, Mêrdînê û salekê jî li Qonyayê temam dike.
Piştî kutakirina xwendina mamostetiyê ya sala 1930yî bi çend mehan tê girtin lê ew ji girtîgehê direve.
Ew di 1940î de derbasî Sûrî dibe û piştî demekê li Amûdê bi cîh dibe.
Jiyana Reşîdê Kurd di nav siyaset, zor û zehmetî di nav girtîgehan û sirgunkirinê de derbas bû.
Ew di sala 1949an de bi nexeşiya kesebê dikeve û nexweşî her ku diçe xwe li wî dipêçe.
Berê ku bimire dibêje: "Pir kar û barên min hene ku ez bikim, min ew hê nebirine serî.
Na gerek ez niha nemirim. Gerek ez vegerim baxçeyên Dêrikê, ku min ji
mêj ve bêriya wan kirine, paşê bila mirin were" Lê nekarî veger.
Wî di helbestên xwe de, taybetmendiyên dengê birseran baş li hev aniye û bihîstiyariyeke nû aniye helbesta kurdî. Ew zêdetir bi pirtûka helbestan a bi navê "Ez" tê nasîn.
Reşîdê Kurd di 20ê kanûna paşîn sala 1968an de jiyana xwe ji dest dide.
Festîvala Fîlman a Stembolê "()" festîvalek e fîlman a navneteweyî ye û her sal di 1emîn û 2emîn hefteya nîsanê de li bajarê Stembolê tê lidarxistin.
Cara pêşîn ji aliyê cûntaya leşkerî ya ku ji salên 1980 - 1983î de li Tirkiyê desthilatdar bû ve bi navê "Festîvala Stembolê" di sala 1982î de hatibû lidarxistin. Armanca leşkeran a sereke, rexneyên derveyî yên li artêşa Tirk hinde kêm bikin û rewşa Tirkiyê ya awarte, wekî normal bidin nîşandan. Lê tenê 6 fîlm tevlî vê festîvalê dibe. Bi gelek ceribandinan di sala 1989î de ev festîvala han kewa xwe digire û dibe navneteweyî.
Koma Gulên Xerzan ji yek komên mûzîkê yê kurdî ye.
Kom di sala 1989'an de li Stenbolê hate avakirin. Piştî çend salên xebata muzîkê ya li derve, sala 1992'yan beşdarî Navenda Çanda Mezopotamyayê bû. Koma Gulên Xerzan ji wê rojê bi şûn de hetanî îro li bajarên kurdan, li Tirkiyeyê û li gelek welatên Ewropa yê gelek deran konser dane.
Cîbraltar an jî Gîbraltar navçeyeke Brîtanyayê ser deryayî ye. Ew li beravên başûra nîvgirava Îberî bakura Tengava Cîbraltarê ye. Rûerda weyê 6.543 km² ye û sînora navbera Spanya û Cîbraltarê 1,2 km û ew sînora dewleteke yê herî teng e. Nifûsa Cîbraltarê nêzî 28.000 kesan e.
Cîbraltar navbera 1501an û 1704an de bi Spanyayê ve girêdayî bû. Di 1704an de komkeştiyên Holenda û Britanyayê Cîbraltar dorpêç kir. Di 1713an de Spanya pejirand ku bila ew dera ya Brîtanyayê be. Lê gorî hewşewa peymana ger ku Brîtanya wê navçeyê terk bike, li ber gîşkan Spanya dike wir hundura xakên xwe bike. Gelek caran Spanya ew dera xwest jî Brîtanya ew lêwegerand. Di referandumeke di 2002an de ji bo bila navçe hundura Spanyayê be an nebe de gelî Cîbraltarê nêzî bi tunî bi %98,97 kesan got ne.
Tariq bin Ziyad () (bû 670; mir 720) serdarekî misilman yê bi eslî xwe berberîyî nîvgirava Îber di salên 711–714an de dagir kirî bû. Tariq leşkerek û komandantekî Musa ibn Nusayr bû. Wî navbera 703–714an de parzgerî ya Îfriqiye kirî bû. Tariq bin Ziyad di 711an de bi artêşeke ji nêzî 7000 kes de pêk dihatî ve ser tengava Gibraltar re derbaz bû û êrîşa Gotên Rojava kir. Ew çiyayê li beravên tengavê wek Gibraltar (bi erebî: "Cebel et Tariq", "Çiyayê Tariq") hat navandin û ji pê re navê tengavê jî wiha ma. Artêşa Tariq Gibraltar di 28'ê adarê de dagir kirin.
Tariq ji pê destekeke bi 5000 leşkeran re keyê gotên rojava Roderich 711an de bin xist. Ji pê re jî nîvgirav bi piranî wek bajarên Kordoba û Málaga demeke kurt de dagîr kirin û dewleta Endulusê saz kirin.
SînemaTeka Kurdî bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Sînema Teka Kurdî basa fîlmên kurdî dike, ku gehejtine rejeyekê serkeftinê li naw qada navnetewî. Çêkerên wan fîlman bi bînere wan dide nasandin. Ji xêncî belgêwar û dukomentera ku ROJ TV xwe amade dike, bi dokumenten li Ewropa jî bernamêyen xwe hej devlemendtir dike.
Rengîn, bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de bû. Naveroka bernamê bi gişti sebaret bi mêvan û hindik li ser jîna wî wê bête nîşandan. Ji bo mêvanê din jî wê her wa abe. Jîna wan ya taybetî, kar, karê fermî wan li gor vê pêvajo yê û nêrînin wan.Bernameya Rengîn her car du mêvane gazî kir, yêk ji wan mêvanan şexsîyetek, huner, wêje, weşan û siyasetê da dîyare nasyar e, yê din jî muzîkvan e. Ji bo wê jî grûpekî muzîkê amade ye. Heke mêvan xudanê çi mesleka (karî) nebe wê gavê bi helbest û stranê bernameyê birê dibe.
Li gel wê grûpê peşkêşvanê berbanê layê kêm stranekê dibêje. Ew stran ji bo mêvan yan jî, ji bo bernamê tête pêşkêşkirin.
Ebubekir Pamukçu (jdb. 2ê nîsanê 1946 li gundê Badûran a Çêrmik a Diyarbekirê - m. 18ê tîrmehê 1991 li Stockholm, Swêdê) yek ji giregirên MHP ên berê û serokên projekta veqetandina dimiliyan (kirmanc, kird, zaza, ginî hwd) ji kurdên din û damezrandina dewleta bi navê Zazaistan e.
Perwerdeya mamostetiyê dîtiye û gelek salan mamostetî kiriye. Di nava refên hêzên rastgîr ên tirk ("ülkücüler", "bozkurtlar") cih digire û li dijî kurd, çepgîr û sosyalîstan têdikoşe. Di rojname û kovaran de "tirkbûna kurdan" tîne zimên. Bi navê "Kurtuluş Savaşı - Şerê azadiyê" pirtûkek di sala 1970î de diweşîne û pesnê avabûna û têkoşîna dewletê li dijî dijminan dide. Bi qasî demek kurt têkilî bi Doğu Perinçek re datîne û piştî ku Perinçek ji aliyê çepgîran ve giran tê birîndarkirin, têkiliya xwe înkar dike.
Wekî endamekî dewletê dikeve nava hin kom û hizbên kurdan û sîxuriyê dike lê di demeke kurt de tê pêderxistin. Di sala 1984an de rêxistineke kurd ê bi navê Pêşeng bi daxûyaniyekê dide îlankirin ku ev kes ketiye nava refên rêxistina wan û ew peyayekê dewletê ye. Li ser vê daxûyaniyê Pamukçu êdî xwe venaşêre û dibêje: "Erê wisa bû lê niha êdî nêrînên min hatine guhartin. Min têkiliya xwe biriye û êdî ez doza zazayan dikim kû ew ne kurd in". Tê gotin ku di heman salê de şerê çekdarî yê PKKyê destpêkiriye û dewlet dixwaze kurdên bakur wekî çawa berê bi elewîtî - sunîtiyê ji hev parçedikir û bêhêz dihîşt îcar pedivî bi projekteke nû hebû û Pamukçu jî di vê projektê de cihdigirt heya mirina xwe.
Di sala 1984an de kovareke bi navê Ayre û di sala 1987an de jî Piya dertîne û navê Zazaistanê bikartîne. Ew bi nexweşiya şêrpenceyê jiyana xwe ji dest dide.
Zimanê polonî (bi polonî: "język polski") zimanekî ji zimanên lehî di mila slaviya rojavayîyê, di bin zimanên malbata zimanên hind û ewropî de ye.
Ew bi zimanên kaşûbî, çekî, slowakî û sorbî ve gelek nêzî hev e.
Polonî zimanê Polonyayê fermî ye. Ew ji aliya 38 milyon kesan ve tê axaftin û ji wan heşt milyonên xwe li der Polonyayê dijî ne.
Çavkaniyên nivisiyên bi zimanê polonî heta sedsala 12'an dere ye.
Alphabet.
Zimanê polonî ji serê de bi alfabeya latînî yê hin nîşanên wek xêz û xal dihêwirand dihat nivisandin.
A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, Q, R, S, Ś, T, U, V, W, X, Y, Z, Ź, Ż.
Ą, Ę, Ń û Y li serî wûşeyên de nen bikaranîn. Q, V û X têne di wûşeyên di zimanên biyanî de derbaza polonî de tên bikaranîn.
Brandenburg (Sorbiya jêrin: "Bramborska", Sorbî: "Braniborska") yek ji herêmên Almanya dikeve bakurê rojavaya Almanya. Paytexta wê Potsdam e. Brandenburg li rojhelat bi Polonya, li başur bi Saksonya, li rojava bi Saksonya-Anhalt û Saksonya Nizm, li bakur bi Mecklenburg-Vorpommerntê sînor dare. û yek ji herêmên bajarî Berlîn jî di navenda Brandenburg de dimîn e.
Berlin û Brandenburg ve tev yek ji navçeyên Almanyayê girîngê metropol navçeya Berlin pêk tînin. Pîvanên herêmeyê bakur-başûrî 291 km, rojava-rojhelatî jî 244 km ye.
Hayri Başbuğ (jdb. 1958, li Hênê, Diyarbekir), nivîskar, lêkolîner û yek ji endamên payebilind ên MHPê û pêşengê veqetandina zareveyên kurdî jî hevûdu û projekta zazaya ye.
Projeya wî.
Pirtûkên wî ji aliye dewletê ve tên pêşniyazkirin. Li pirtûkxaneyên hemî dibistanên Tirkiyê û li girtîgehan pirtûkên wî hene. Ew di pirtûkê xwe de berê tirkbûna kurmanc û dimiliyan diparast lê di sala 1984ê ku li Bakurê Kurdistanê şerê çekdarî yê PKKê destpêkir, ji nişka ve projekta veqetandina dimiliyan ji kurmancan îlan kir. Hin kesên alîgirê projekta "Zazaistan" in, wî wekî "serokê neteweyî yê nemir" dinirxînin û rêzgirtina wî dikin. Hin ji wan kesan jî wî wekî "kesê ku bi Ebubekir Pamukçu re dixebitî û karên baş dikir lê paşê hatiye dîtin ku peyayê dewletê bûye" bi nav dikin. Di vê projektê de navê Ebubekir Pamukçu, Sedat Bucak, Mahmut Yıldırım (Yeşil) û hwd jî derbas dibin.
Seyfi Cengiz lêkolîner, siyasetmedar û nivîskarekî ji Dersîmê ye. Pirranî li ser bingeha Dêrsîmiyan, ziman, çand û dîroka wan radiweste û hin teoriyan pêşkêş dike.
Gorî Cengiz, kirmanckî ne zarave lê zimaneke serbixwe ye û Dersîm bi taybetiyên xwe yên dîrokî cihekê otonom e. Navê cografyayê wekî Kirmanciye yan Dersîm binav dike û pêdivî bi rêxistineke taybet bo Dersîmê têdikoşe dibîne. Hin kesên Zazakî diaxivin wî wekî serokê Dersîmê binavdikin.
Milliyetçi Hareket Partisi "(Partiya Tevgera Neteweparêz)" (MHP), yek ji partiyên zêde rastgîr ên Tirkiyê ye. Damezrêner û îdolê vê partiyê Alparslan Türkeş e.
Bi yekbûna Cumhuriyetçi Millet Partisi - Partiya Gelê Komarger (CMP) û Köylü Partisi - Partiya Gundiyan di 16'ê kewçêrê 1958'î de hatiye damezrandin. Heya sala 1984'î li dijî komûnîst, sosyalîst û çepgîran têdikoşiya û assîmîlasyona (pişavtina) Kurdan ji xwere bingeh digirt. Bi destpêkirina şerê di navbera dewleta Tirk û PKKê îcar berê xwe da Kurdperweran. Navê vê partiyê di gelek dokûment û darizandinên navxweyî û navneteweyî de bi awayeke neyînî cih digire. Ev partî pêşengiya îdeolojiya Pantûrkîzmê "(Turancılık, Bozkurtlar, Ülkücüler)" û tenê heya sala 1980'î bi kuştina zêdetirî 5.000 Kurd û çepgîrên Tirkiyê tê tewanbarkirin.
Mehmet Şerif Fırat (jdb. 1894 li gundê Qasiman, Gimgim, Mûş - m. li heman derê) yek ji endamê sîxuriya dewleta tirk e. Di asîmîlekirina kurdan de kar kiriye. Bi xwe hîç perwerde nedîtiye, tenê dikaribûye bixwîne û binivîsîne.
Ji gundê Qasiman "(bi tirkî: Köprücük)" a Gimgim a Mûşê ye. Wekî malbat ji wan re "Mala Ferê" jî tê gotin. Dixwaze Kurdan assîmîle bike û ji bo wê têdikoşe. Tê zanîn di Serhildana Şêx Seîd de, hin eşîrên Gimgimê li aliyê dewletê cih digirin. Yek ji vana jî malbata "Firat" e. Ew pişta xwe didin dewletê û li herêmê zordariyê dikin. Piştî şikestina serhildanê gundan talan dikin û gorî berjewendiyên xwe pêkutiyê li mirovan dikin. Gundê Qeremêş, Dadînan, Anêr, Xelefan (hin xaniyan), Kêranlix (hin xaniyan), Rindalyan, Hecîbega Jêr, Ziring, Keçan û hwd gelekan dişewitînin û dest didin ser pez-dewar û hemî dewlemendiyên wan.
Li dijî wan gelek nerazîbûn û berxwedan jî tên kirin. Mehmet Şerif Firat îdîa dike ku Kurd (çi Kurmanc, çi Dimilî) bi eslê xwe Tirk in û zimanê wan hinekê ketiye bin bandora Farisî û Erebî lê divê êdî li xwe mikur werin û tenê tirkî biaxivin.
Li herêmê dilê wî kîjan kar û meqamê dewletê bixwasta lê dixebitî. Herçendî kesekî xwendî nebû jî, di dibistana Qasiman de mamostetî, li Kanîreşa Çewlîgê gerinendeyê giştî yê karê nivîsên fermî, seroktiya hêzên çekdar ên mîlîs hwd kiriye. Carekê dixwaze ku qaymeqamiya Vartoyê bidine wî lê dewlet qebûl nake. Li ser vê biryara dewletê bi hêzên eşîreta xwe davêje ser mala qaymeqam û qesta kuştina wî dike. Di vê bûyerê de bûrayê qaymeqam û 6 jî xortên eşîra wî tên kuştin. Firat çendekê dibe fîrar û paşê teslîm dibe. Dewlet wî sirgûnê bajarê Ispartayê dike lê paşê dîsa efû dike.
Li gundê Qasiman alaya Tirkan diçikîne û axavtina kurdî qedexe dike. Gund bi gund digere û bi tevî leşkerên dewletê propagandaya zimanê tirkî dike. Li gelek gundan kursên mecbûrî yên tirkî lidardixe û gelek kesan êşkence dike. Tê gotin li gundekî Zazakîaxêvan ji ber ku jinekê nedikariye bi tirkî bêje "bi xêr hatine"," kêra xwe derxistiye û zimanê wê jêkiriye. Di malbata wî de jî gelek kes ji wî aciz in lê tirsa dewletê newêrin tiştekê bikin. Dawiyê de ew bi destê apê wî tê kuştin. Apê wî Halil Kanmaz (Xelo) di de wî dikuje. Tê gotin ku sedemê kuştina wî meseleya namûsê bûye lê hin jî dibêjin meseleya erazî bûye.
Pirtûka wî ya navdar li hemî pirtûkxaneyên girtîgehan û dibistanan hene û ehyaniha di çapxaneyên dewletê de gelek caran hatiye çapkirin.
Ruwange, bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Ev bername 45 deqîqan dikşîne û têde mijarên cihê reng tê şîrove kirin, piraniya mêvanên ku ta niha, ji despêka weşana têlêvîzyona ROJ tê de beshdarî kirine Kurd bûne, lê pir mêvanên biyanî jî mêvanên wê programê bûne. Di nav wan de zanaya naskirî ya navneteweyî Dr.Tove Skutnabb-Kangas, Professor Rober Phillipson û wekê din. Di Ruwange de hem Kurdiya Jor, Hem Kurdiya Navîn û hem jî li gor pêwîstî zimanê Îngilîzî tê kar anîn.
Cemal Şener (jdb. 1951 li parêzgeha Ezirgan) yek ji siyasetmedar û nivîskarên îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk e. Bi lêkolîn û angaştên xwe yên derbarê Elewîtiyê tê naskirin.
Di Zanîngeha Stembolê fakûlteya wêjeyê beşa mirovnasiyê de perwerdeyê dibîne û lîsansa xwe ya bilind jî li fakûlteya aboriyê ya heman zanîngehê di beşa zanîna polîtîk de dike. Di kovarên wekî Cem û Nefesê de dinivîsîne.
Angaşta wî ya sereke Tirkbûna Elewiyan e. Gorî wê çi Elewiyên Tirk, çi Elewiyên Kurd, Çerkez, Ereb, Tirkoman, Faris, Alban hwd hemî di bingeha xwe de Tirk in. Gorî wê ol an baweriya Elewîtiyê elementên ola berê ya Tirkan şamanîzmê dihewîne û li kîderê dibin bila bibin, kesên Elewî Tirk in.
Nêrînên Şener serî de ji Elewiyan bi xwe, ji aliyê gelekan ve bi tundî tên rexnekirin. Herwekî gelek alîgirên ramanên wî jî hene. Gorî rexnegîran ew dixwaze hêz û civaka herî dînamîk a Tirkiyê bi dewletê ve bide girêdan û Elewiyan bi dewletê re dîsa lihevbîne, xeyîdîna Elewiyan derbike.
Cejn û salveger.
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkiri
Fatimî an dewleta Fatimiyan, dewleteke misilmanên şiî, navbera 909 û 1171an de li Mexrib, Misir û Sûrî serwerî ajotî bû.
Piştî dema Elî misilmanan wek şiî û sunî parve bûn. Piştî vê parvebûnê, xelîfetiya şiayan bi zayenda keça Elî Fatima dewam kirin. Lê piştre jî şia wek Îmamî, Îsmaîlî û Zaidî parve bûn.
Fatimiyên li Misirê.
Di 969an de Fatimiyan Xanedana Ihşîdiyan bin xist û Misir dagir kir. Di 972an de jî xelîfe el-Muiz paytext bire Qehîre û Ziriyan kirine xanedana pardara împeratoriyê.
Ji pê Ebu Tamîn el-Mûîzz Misir kira navenda kargerîye wan heta 978 Filistîn û Sûrî jî dest xwe xist. Di wê demê de wan qontrola Meke û Medîne dest xwe xist û bû serdijwara misilmananê wê deme.
Di dema Fatimiyan de Misirê aborî, çendayî demeke rind dît. Fatimiyan li Misirê Zanîngeha el-Azhar ava kir.
Di dema el-Hekim de, di 1017'an de, li Misir mezhebeke nû yê wek bawer dikir ku Xwedê di el-Hekim de çê bûye der ket. Ji pê re wan wek Durzî hatin navandin.
Di dema xelîfe el-Mustensir de (1036–1094) xelifetiyê dema xweya herî rind dît. Dewletê xakên xwe li Îraqê jî fireh kirin û Îsmaîliyan Bexda di 1059'an de demek kurt dest xwe xist.
Lê ji pê vê belav bûnê re dewlet ji dijwar de ket û lawaz bû. Çiqas Zîriyan li Maxrêb serweriya xwe dewam kir jî Sûrî û Felestîn di 1076'an de derbaza Selçûqiyan bû.
Ji pê Seferên Xaçperestan destpê kir û Quds di Sefera Xaçperest ya Yekem de dest xaçperestan ket re Fatimiyan dijwareke bihêz li hembera xwe dît. Di 1163'an de kargerê Şamê „Nûredîn Zengî, arteşek şande Misir û Selahedînê Eyûbî 1171'an de dewleta Fatimî hilweşand û dewleta Xanedana Eyûbiyan demezrand.
Fatimiyên li Mexribe.
Di sedsala 9'an de Ebdela el-Ekber dest bi pêşengiya Îsmaîliyan kir. Lê wî paşwerên xwe ji bo qedexeyan misyonên xwe veşartî dewam dikirin. Li Îraq, Yemen û Mexribê veşartî mezheba xwe bela dikir. Ji pê wan li Mexribê mezheba xwe nav berberan de belav kir û dijwar dest xwe xistin re wan li Mexribê serweriya xanedana Exlebî ya Ifrîqiyeyê leqand û Ebdela el-Mehdî dewleta Fatimî demezrand. Ebdela el-Mehdî xwe wek xelîfe da zanîn û bajarê bi navê xwe El-Mehdiye ava kir. Di dema el-Mehdî de Sîcîlya, Misir, Cezayêr û Fas hat dagir kirin.
Lê di dema Ebu'l-Qasim el-Qaim (910–934) de Sîcîlya bi piranî şûnda ji dest der ket. Dîsa di dema wî de xarîciyan di serdariya Ebû Yezîd de serîhildan û paytext Mehdiye ("al-Mahdiyya") dorpêç kirin.
Di dema Îsmaîl el-Mensûr (946–953) û Ebû Tamîm el-Muiz (953–975) de dewleta şunda hêza xwe kir û bi generalê Cefer es-Siqilî de heta beravên Atlantîk dagir kirin.
a>yê". Tabloyeke ji aliyê Jean-Léon Gérôme ve çêkirî ye (1865).
Îmam () wûşeyeke erebî ya ku tê maneye "pêşeng" e. Lê di lîteratûra Îslamê de "îmam" tê gelek wateyan;
Îmamên şîayan.
Gorî şîayan Îmam paşwer û mîratê Muhemmed pêxember in û ew pêşengê misilmanan in. Dîsa gorî şîayan îmam tu caran şaşiyê nakin.
Dozdeh îmaman şîayan he ne û yê 12'em Mehdî ye.
Lehî "(an leyî)," ava bilind yek ji karesatên xwezayî ye û ziyanê dide mirovan. Bi nelirêbûna herikîn û radeya avê xwe dide der. Di Kurdî de gelek binavkirinên herikînên avê hene û gorî herêman jî tên guhertin.
Cureyên ziyanên avê.
Di dîrokê de mirovahiyê gelek caran ziyanên xwezayî, herwekî ziyanên avê jiyane. Lewra mirovan bo jiyanê pêdivî bi jiyîna li nêzîkî avê hebûn.
Li hin cihên cîhanê ziyanên avê birêkûpêk pêk tên. Wekî mînak lehiyên Rûbara (Ro, Robar) Nîl. Tê payîn wê di paşerojê de tofanên mezin werin serê mirovahiyê lewra mirovahî dinyayê dilewitînin û dengeya wê xeradikin.
Xela'", birçîbûn û tunebûna xwarin-vexwarinê ya herî zêde ye.
Xela wekî baweriyekê di nava civakê de dijî. Ji ber ku mirovan heya niha gelek caran di asteke bilind de tunebûna xurdemeniyê jiyane, ev tirs di binhişara wan de maye, rêçek hiştiye.
Bêjeya xela di şîretê de jî bo perwerdekirina zarokan tê bikaranîn. Tê xwastin ku zarok nirxê bidin hebûnan û rojên teng hîç jibîr nekin.
Xela, di zargotin û pêkenokên Kurdî de jî gelek cihdigire. Gotina "Xela rabû" him bi neyînî, him jî erênî tê bikaranîn.
Mezheb ango zav wûşeyeke erebiye tê wetayê "çûn, pêy çûn" e. Lê di lîteratûra olî de ew tê maneyê ew komeke gorî distûr û bawerên ji aliya hin kesan hatin diyar kirinî re tê gotin.
Îslam.
Di dîroka îslamê de mezheb ji bo ciyawaziyên siyasî fiqhî hatiye bikaranîn. Di îslamê de mezheb gorî îtîqadî (bawerî) û fiqhî tên polandin. Mezhebên îtîqadî mezhebên ji pê lihevnehatina Elî û Mûawiye dest bi der ketinê kirî re tê gotin. Di wê bûyerê de alîgirên Elî wek Şîa hatin navandin. Ew kesên bûyera kizîr re bervêdanî jî wek Xaricî hatin navandin. Îroj di Îslam de du mezhebên bingehî Şiîtî û Sunîtî hene. Ew mezheban jî bin xwe gorî bawerî û fiqhî (puşul) parva çend mezheban dibe.
Xaricî û Wehabî.
Xaricî mezheba di dema bûyerê kizîr de der ketiye. Wehabî jî di sedsala 18'an li Erebistan der ket.
Mezhebên din.
Di dîroka Îslam de hin mezhebên dinên Xwedê şibandina hin heyîniyên din jî der ketina.
Şia.
Şia ji pê lihevnehatina Elî û Mûawiye der ketî bûn. Şia jî di navbera xwe de wek Dozdehan, Îsmaîlî û Zeydî parve dibin.
a> di sînorên wê yên herî mezin de
Daryûs I, ango Daryûsê Yekê, an jî Daryûsê Mezin (wekî "Daryûş" û "Dara" jî tê zanîn). (549 b.z.– nêzî 485 b.z.), şahanşahekî dewleta farisên Hexamenişî bû. Ew lawê Vîştaspa (yewnanî: "Hystaspes") bû û bavê Xeşeyerşa bû. Şahê Daryûs I di navbera salên 521'ê berî zayînê û dor 485'ê berî zayînê de şahîtî kir.
Bêjenasiya navê "Daryûs".
"Dārayavauš" ji zimanê elamî "Da-ri-(y)a-ma-u-iš" tê. Nav bi akkadî dibe "Da-(a-)ri-ia-(a-)muš", bi aramî "Dryhwš" û bi aramiya kevn "Drywhwš" e.
Di dema Daryûs I de li împeratoriyê gelek serîhildan der ketin. Dema wî de Babîl du caran, sê caran, Elaman sê caran, Îyonya li hembera karger serîhildan. Ji bo wan serîhildanan jî Împeratorî lawaz bû û Daryûs I li hembera Yewnana kevnare di Cenga Maraton de bin ket. Lê dîsa jî wî Împeratorî li Qafqasya, Pontos û Ermenistan belav kir û bi Saka û Turaniyan re ceng kirin. Di wan cengan de wî dest bi nerîtên nûyên wek dan dana leşkeran û wan antrenman kirin, kirin.
Daryûs I di dema xwe de dewlet organîze kir û gorî Satrap ango herêman karger kir. Gorî Herodot wî împeratorî parva 20 satrapan kirî bû û ew satrapan ji aliya satrapan dihat karger kirin û wek otonom bi navenda împeratorî ve girêde bû.
Avakirinên wî.
Daryûş di dema xwe de paytexta împeratoriyê Persepolis çêkir. Li ber wî dema Kûruş de Pesargad paytexta împaratorî bû û paş wî persapolis ava kir re kargera xwe bira wir. Li persapolis bêtir wî navbera Sûweyş û Nîl de kanaleke bo keştiyan kola. Dîsa gorî tabletên Persapolisê wî navbera Susa (bajerekî îroj li Xûzistanê) û Sardis (îroj nêzi Manisayê) rêyeke keyî çêkiribû.
Awaza Mê bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Ev heftiyê de sê rojan bi rengekî zindî ku ji aliyê gel we tê ne hejê kirin, têne weşandin.
Bazkiyan, baztiyan, bazkî cureyekî dansa jinan e û pirranî li herêmên Tolhildanê (Meletî, Dîlok, Gurgum hwd) tê lîstin. Nîşaneya destpêka dîlanan e. Helbet di berdewamiya dîlanê de jî tê lîstin. Ne bi destgirtinê lê bi dûhevrêzkirinê tê danskirin. Jinên ku di pêşiya govendê ne xelata defger (Daholçî) û zirneger (zirneçî) didin. Xelata wan jî pirranî qumaşên hevrîşimî ne.
Pêwîst e di destên jînan de temezî yan destmalên rengîn hebin. Lingên xwe di bera rêveçûyînê de pi panî û pêçiyan diqirpînin û bi destên xwe pêşwaziya çep û rastê dikin. Ev cureyê lîstinê heya xelatdayînê wiha didome. Piştî dayîna xelatan, destên çepê li jor û yên rastê jî teqlîda teşîristinê de bi çokan diqirpin. Lêzimên bûk-zava yên herî pêşî vê dansê dikin.
Mirov ji bo vê cureyê dansê dikare bêje lîstineke silavdayîna mêvanan, daholçî-zirneçiyan e.
Dîko yan Dîk yek ji cureyên hilperkînên Kurdan e. Pirranî li herêmên Mezra, Meletî, Sêwas hwd tê lîstin.
Sê gavên govendî bere rastê tê çûyîn û bi pêşîbirîna lingê çepê ve li ser lingê çepê tê çokşikestin. Di dora duyemîn de ji vana zêdetir bi lingêrastê 3 carî heya çokê (jinûyê) tê lêdan. Di vê govendê de sergovend divê bêhtir çalak be. Di her dorê de govend bileztir dibe. Heger def-zirne hebe, tempo bileztir dibe. Sergovan diçe di ber def-zirneçî de wekî dîk çawa li dora mirîşkan xwe qure dike û wan ji xetereyan diparêze, dansa xwe dike û bi carekê vegerê li pêşa govendgeran dîsa dikeve serê govendê.
Temir Axa, Tewmiraxa, Te mir axa, yek ji cureyên hilperkînên Kurdan e. Lîstik a mêran e û pirranî li herêmên Tolhildanê, Dersîm û hin deverên din tê lîstin.
Du mêr rûbirû dilîzin. Jinûyê (çokê) rastê wekî beranan erdê dixwîrine û qesta êrîşê tê girtin. Her du govendger li navendê digihên hev û bi carekê lêdana destan cih diguherînin. Ev wisa didome.
Fîlozofiya Temir Axa.
Govendger qesta axatiyê dikin û yê herî baş dansdike, tevgeren xwe bêhtir dişibîne axayan. Wekî govendeke pesindayîn, mêraniyê ye.
Tûra yek ji cureyên hilperkînên Kurdan e. Pirranî li herêmên Tolhildanê tê lîstin. Govend tenê ya mêran e, ango mêr dilîzin. Bêî destgirtinê govendger wekî bazan milên xwe vedikin û berepêşiyê ve dikevin rêzê. Bi rêzek an komên dijber tê lîstin. Gorî pergala lîstinê 1 an zêdetir qamçî tên bikaranîn. Ji bo ku laşê mirovan ne zêde biêşe bi tiştekê ku dişibe qamçiyan jî tê lîstin.
Divê qamçî hîç nekeve erdê, kê avêt hewa yên li wî didin. Bo govendê cihekê kivşekirî heye. Heya wê derê kes nikare qamçiyê xwe bavêje û ji govendê bireve yan derkeve, fedî ye. Dema hatin wê cihê jî divê qamçî were avêtin. Govendgerê herî baş hin caran diqire û qamçiyê xwe li erdê dide û govendgeran dicoşîne.
Divê govendê de teqlîda şer tê kirin û gelek caran ji ber lêdana qamçiyan laşê govendgeran sor-morî dibin. Laşê kê pirr sor-morî bû, yê/yên din pesnê xwe dide/didin.
Tolhildan yek ji binavkirinên bo herêmên Meletî, Dîlok, Îskenderûn, Gurgum, perên Deryaya Spî ye.
Bingeha peyva Tolhildanê.
Bingeha vê peyvê ne pirr kevn e. Di dawiya Împeratoriya Osmaniyan de, ji Îskenderûnê, bi ser Mersînê re berî bi Antalyayê ve di ber Deryaya Spî de pirranî kurd dijiyan. Wargeha eşîra sînemilî bû. Bi têkçûna osmaniyan di Şerê Cîhanî yê yekem ve Anatoliya û Kurdistan jî ji aliyê serkeftiyên şer (Brîtanya, Fransa, Îtalya hwd) ve hate parvekirin. Komkujiya ermeniyan pêk hat û ji wê komkujiyê Kurdên êzîdî jî para xwe girtin.
Di heman demê de serhildanên kurdên Deryaya Spî, wekî Serhildana Bozan Beg rûdidan û kurd têkoşîna Kurdistaneke serbixwe yan heger nebe federal didan. Komara nû ava bûbû, Komara Tirkiyê rasterast nedigot "Em mafê Kurdan qebûl nakin", lê bi hiştina ser demê, birêxistinkirina nakokiyên di nav kurdan û fêl-fûtan ve kurd dixapandin û hêdî hêdî ji perên Deryaya Spî dikirin der. Komkujiyeke ziravane li dijî eşîra sînemiliyan lidardixist û bi hezaran kesên bijarte ji wan dida tunekirin.
Serhildana Bozan Beg têkiliyeke baş û dostanê di navbera kurd û ermeniyan de diparast. Ji ber vê yekê dewletê jî antîpropagandaya wê dikir û digot "Bozan Beg dixwaze kurdan bike xiristiyan". Di eniya şerê çekdariyê de bi serhildêran nedikarî. Generalê tirk ê navdar, hevalê Atatürk Kazım Karabekir, bi soz dayîn û xapandinê serhildêrên kurdan radike hevûdu. Qereyilan bi sozê tirkan tê xapandin û hêzên xwe yên çekdarî radike ser Bozan Beg û wî dikuje. Di yek rojekê de tê gotin li Albistan, Bazarcix û ji perên Deryaya Spî ji kurdên ku alîkarî didan Bozan Beg 4.000 mêr tên dîl girtin û pirraniya wan hîç venagerin malê, tên windakirin. Bi darê zorê ji gund û warên xwe tên derxistin û tirk tên bicihkirin. Li ser vê komkujiyê têgotin ku ev gotin derketiye. Hin jî dibêjin ev gotin a Bozan Beg bi xwe bûye.
Eyaleta Tolhildanê.
PKKê beriya ku stratejiya xwe biguherîne ji bo Kurdistanê (bi taybetî bo Bakurê Kurdistanê) sazûmaniya federal a gorî eyaletan diparast. Di heman sîstemê de jî herêmên tê behskirin bi navê "Eyaleta Tolhildan " dihate binavkirin.
Nedîm Dagdeviren (navê wî bi tirkî: "Nedim Dağdeviren") (z. 1953 − m. 2ê adarê, 2007), helbestvanekî kurd û yek ji afirandêrên Pirtûkxaneya Kurdî ya Stokholmê bû.
Dagdeviren li Bismila Amedê (Bakurê Kurdistanê) di 1953yan de ji dayik bûye. Wî perwerdehiya xwe ya seretayî û navendî û lîseyê li bajarê Erdişê kir, lê hê salên zû vegeriya bajarê Diyarbekirê ya li rex çemê Dicleyê. Piştî ku dîploma xwe ya ji Xwendegeha Bilind a Mamostetiyê a li Diyarbekirê wergirtibû wî dest bi karê mamostetiyê kir. Wî di demê gêncîtiya xwe de bala xwe da ser xebata siyasî. Ji ber xebatên xwe yên di nav KIP-DDKDê de ew tûşî astengî û dijwariyan bû. Wî di sala 1975an de Gul, jina xwe ya pêşerojê, nas kir. Gul jî di siyasetê de aktîv bû. Di sala 1977an de hevdu mehr kirin û di sala 1978an de kurê wan Bawer hat dinyayê.
Dagdeviren ji ber xebata xwe ya siyasî di 1980yî de hat dadgehkirin û 10 sal cezayê hefsê girt. Ji bo vê yekê, di sala 1981ê de wî ji welêt baz da, du salan li gel malbata xwe li Sûriyê ma. Di sala 1983an de hat welatê Swêdê. Li vê derê kurê wî yê duyê Robin di sala 1993yan de hat dinyayê. Li Swêdê wî xebata xwe ya siyasî berdewam dikir û di sala 1997an de Kitêbxaneya Kurdî ya li Stockholmê ava kir. Hin ji wan xeyalên Nedîm ew bûn ku ji bilî kitêbxaneyekê ew di înternetê de jî tekstên kurdî bide weşandin da ku kurdên ser rûyê erdê karibin xwe bigihînin wan û kultura kurdî jî wek kulturên din bibe xwediya statu û derfetên wek hev.
Wî ev xeyalên xwe yên ku ji bo wan dilfûriyayî bû bicîh anîn: Kitêbxaneya kurdî ya ku di avahiyeke sedsala 17ê de li Skeppsholmenê (li Stockholmê) hatiye avakirin, ne tenê ji bo kurdan lê ji bo kultura dinyayê jî afirîneriya kulturê ye. Tevî ku dilê wî her gav li ser bajarê Diyarbekirê bû jî Swêd bû welatê wî yê duduyê.
Tê gotin ku Nedîm Dagdeviren yek ji wan kurdan bû ku bi penaberî hat vê derê û di nav derûdora civaka kulturê de navekî giring ji bo xwe peyda kir. Dagdeviren ku bi zimanê tirkî dinivîsand, bi xwe şair bû, berhevoka wî ya helbestan a bi navê "Amedim Amed" (”Ameda min Amed”) di sala 1989an de li Stokholmê hat weşandin.
Piştî gelek salên bêrîkirinê wî şiya havîna sala 2006an cara yekê ji bo serdaneke kurt vegere Diyarbekirê. Nedîm Dagdeviren ku di destpêka vê salê de bi nexweşiya penceşêrê (kanserê) ketibû li Stockholmê di 2ê adara 2007an de jiyana xwe ji dest da û li goristana taxa Senayiyê ya Bismilê veşartî ye.
Nûr Elî Îlahî an jî Ustad Îlahî (z. 11ê îlonê, 1895 - m. 19ê çiriya pêşîn, 1974) fîlozof û îcatkerê tembûra modern, hizirvanê ruhanî, hunermend û dadgerê kurd ê ji rojhilatê Kurdistanê ye ku jiyana xwe li ser lêgerîna metafîzîkî ya hebûna mirovan bûrandiye.
Fîlozofê kurd ê îranî Ustad Îlahi, di sala 1895'an de li gundê kurdan Ceyhûnabadê (wê demê gundek bû) ku nêzîkê Kirmaşanê ye ji dayîk bûye. Ew lawê kurdê derwêş ê bi navê Hecî Nemet e ku bavê wî ji bo bawermendên Yaresan weke ezîz tê qebûlkirin. Piraniya jiyana xwe, ligel malbata xwe li bajarên wek Kirmaşan û Sinê yên Rojihalatê Kurdistanê borandiye. Xususiyeteke Ustad Îlahî jî heye ku heta dawiya jiyana xwe, qet di konserek û civakêk de muzîka xwe pêşkêş nekiriye. Wî hertim, muzîka xwe di civakeke teng de ku ji nas û dostan pêkhatiye de pêşkêş kiriye.
Hunermend hê di zarokatiya xwe de hînî tembûrvaniyê dibe û li gor agahiyan, tembûrvanî şopeke malbatî ya malbata wî ye. Lê, Ustad Îlahî vê tembûrvaniya malbatî nûjen dike û bi teknîkeke nûjenî, deh teliyên her du destên xwe jî bikar tîne. Muzîka wî, bi melodiyên mîstîk e û helbestên wî jî, ji şopa kevnare tên.
Ustad Îlahî, di zaroktiya xwe de bi dîsîplîneke ruhanî perwede dibe û ligel perwerdeyiya klasîk dersên olî jî werdigre. Îlahî, di 24 saliya xwe de ji malbatê vediqete û diçe li Tehranê kolêja dadgeriyê dixwîne û di sala 1933'an de kolêja dadgeriyê xilas dike û wek dadger dest bi kar dike. Îlahî, ligel dadgeriyê wexta xwe ya herî mezin ji muzîk, felsefe û teolojiyê re vediqetîne. Îlahi, piştî ku teqawud dibe, di şaxên zanyariya olî û otantîk de du berhemên girîng derdixe.
Di nav berhemên Ustad Îlahî de şîroveya Quranê ku bi zimanê kurdî hatiye kirin û herwiha helbestên wî ku ji aliyê malbat û dostên wî ve hatine berhevkirin jî, hene. Herweha, berhemeke wî ya bi navê “Vedîtina Rastiyan” heye ku ji gotin, fikir û ramanên wî pêk tên, heye.
Ustad Îlahî di sala 1974'an de li bajarê Tehranê diçe ser dilovaniya xwe. Aramgeha wî li bajarê Heştgerda li nêzîkê Tehranê ye.
Hunera wî ku bi tembûrê îcat kiribû, ji aliyê "Saziya Çand, Zanyarî û Perwerdehiyê ya Neteweyên Yekbûyî" (UNESCO) ve, weke mîrata çandî ya dinyayê hat qebûlkirin û girt binê parastinê.
Li Fransayê bi navê “Wexqfa Ustad Îlahî” weqfek jî heye ku di sala 2000'î de ji aliyê Behram Îlahî ve hatiye avakirin. Di sala 1995'an de bi egera sedsaliya ji dayikbûna Ustad Îlahî, ji aliyê UNESCO, Wezareta Çandî ya Fransayê û Zankoya Sorbonnê ve sempozyumeke mezin jî hatibû lidarxistin.
Herweha hunera Îlahî ya muzikê, ji aliyê UNESCO'yê ve bû xwediyê patenteke taybet û li ser hat nivîsandin ku “ev, nayê dizîn û nayê teqlîtkirin” Piştî vê sempozyuma li Fransayê, li gellek zankoyên Amerîka û Ewropayê jî¸ sedsaliya jidayikbûna Ustad Îlahî, hat pîrozkirin.
Jiyana Dadgeriyê.
Dema Ustad Îlahî dest bi xwendina beşa dadgeriyê bike li Îranê reforma nûjenkirina hîmên dadmendiya welêt pêk tê. Di vê demê de, Îlahî xwendina sê salan tenê di 6 mehan de diqedîne û di 1934'an de bi cudahiyeke serkeftî destûrnameya xwe werdigre.
Piştî vê re Îlahî 23 salan karê dadgeriyê didomîne. Bi awayekî serkeftî karê xwe li gelek deverên Îranê didomîne û mafê wekheviya jin û mêran gelek xebatan dike.
Di sala 1957'an de teqawît dibe û li Tehranê bicih dibe.
Di dema karê xwe yê dadgeriyê de, ew herwiha bi fîlozofî û muzîkê re jî mijûl dibû.
Fîlozofiya wî.
Fîlozofiya Ustad Îlahî li ser lêgerîna bersivên, pirsên di derbarê çêbûn û hebûna mirovan, mebesta jiyanê û dawiya cihê rêwîtiya jiyana mirovan de ava bûye. Ramana wî girîngiyê dide hebûna mirovan a ruhanî û fîzîkî ya li derdora fikrên metafîzîkê. Wî bawer dikir ku ji bo dabînkirina xwe bi xwe divê baweriyên mirovan bi serpêhatiyên jiyanê werin piştrastkirin. Xebatên Îlahî yên devkî û nivîskî bi giştî li ser tecrûbeyên wî yên jiyanê dihatin avakirin.
Nivîskariya wî.
Ustad Îlahî di warê nivîsandinê de, piştî teqawîtbûna ji dadweriyê derkete pêşiya mirovan. Piştî sala 1957'an Îlahî du berhemên li ser zanista dînî û ruhaniya otantîk, herwiha şîroveyek jî li ser nivîsên bavê xwe, Hacî Nemat, nivîsandin. Hinek destnivîsên Îlahî hene ku weke "Kashf al-Haqa'iq" ango Vedîtina Rastiyan, ku nehatine çapkirin. Ev berhem li ser mijarên afirandina gerdûnê û hebûna mirovan e.
Berhema yekemîn a Ustad Îlahî di sala 1963'an de bi navê Eşkerekirina Rastiyê "(Burhān al-Ḥaqq)" hatiye çapkirin. Ev berhem li ser nêrînên mîstîk ên baweriya Yarsaniyê hatiye nivîsandin. Zimanê berhemê farsî ye, lê herwiha têde gelek hevokên kurdî û erebî jî hene.
Berhema wî ya duyem Şîroveya li ser Pirtûka Qralên Rastiyê "(Ḥaqq al-ḥaqāyiq yā Shāhnāmah-ʾi ḥaqīqat)" ye ku di sala 1966'an de hatiye çapkirin. Di vê berhemê de Îlahî li ser pirtûka bavê xwe şîroveyên xwe nivîsandine.
Berhema sêyem ya bi navê Zanîna Ruh "(Maʻrifat al-rūḥ)" bi mijareke fîlozofîk hatiye nivîsandin û di sala 1969'an de tê çapkirin.
Jiyana muzîkê.
Muzîk ji bo Ustad Îlahî dihate wateya gihandina windabûna di nav raman û diayan de. Wî qet di nav gel de konser nedan û berhemên xwe li studyoyên profesyonel tomar nekirin.
Muzîka Îlahî xwediyên rehên kevneşopî û gotinên pîroz bûn. Îlahî hostayê tenbûra kurdî bû. Ustad Îlahî di şeş saliya xwe de dest bi lêdana tenbûrê kir û di neh saliya xwe de bû hostayê wê. Wî bi zindîkirina rehê hunera dîrokî bêhtirî 100 berheman bi şêweyê xwe bestekirin.
Ji bibîranîna sedsaliya jidayîkbûna wî ve, neh CD'yên ji berhemên pêk tên hatine derxistin.
Îlahî repertûara berhemên xwe yên tembûrê gihandine kurê xwe yê herî biçûk ê bi navê Dr. Şahruh Îlahî, wî jî hinek berhemên bavê xwe yên vîdeoyî tomar kiribûn.
Hecî Nemet, ango Nemetula Mukrî Ceyhûnabadî (z. 1871 - m. 28'ê reşemiyê, 1919), nivîskar û helbestvanekî mîstîk e ji Rojhilatê Kurdistanê ye. Ew di nav bawermendên yarsan de weke ezîzekî tê pejirandin.
Hecî Nemet, di navbera salên 1871-1920an de jiyaye û di nav berhemên wî de pirtûkeke bi navê “Pirtûka Qralên Rastiyê” heye ku li Fransayê, ji aliyê Henry Corbin ve li ser zimanê fransayî hatiye wergerandin û bi navê “Le livre des Rois de Vérité” hatiye weşandin. Henry Corbin, ji vê pirtûka Hecî Nemet re dibêje “eynî wek Încîlê ye.”
Bavê Ustad Îlahî û Melek Jan Nemetî (Azize Janie-Canê) ye.
Musa Kâzım Karabekir (jdb. 1882 li Stenbol - m. 26ê kanûna paşîn a 1948 li Enqere) hevalê nêzîk ê Mustafa Kemal Atatürk, generalê artêşa Osmanî, yek ji serokên Parlamena Tirkiyê, yek ji damezrênerên Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (Partiya Komara Pêşverû) ye.
Di dawiya Osmaniyan û damezrandina Komara Tirkiyê de xwedî cih û roleke girîng e. Tevlî hemî şerên Osmaniyan ên beriya têkçûnê dibe û têkiliyên Mustafa Kemal Atatürk û YKSSê birêvedibe. Piştî damezrandina komarê nakokî di navbera wî û Atatürk de derdikevin û hemî erk û peywirdariyên wî jê tê girtin. Heya bigire Atatürk qesta kuştina wî û nivîskarê sirûda neteweyî ya Tirkiyê Mehmet Akif Ersoy, Rafet Bele hwd gelekên ku berê hevalên Atatürk ên nêzîk bûn dike.
Di dema Şerê Cîhanî yê I. de yek ji fermandarên mezin ê Osmaniyan li Kurdistanê ye. Tevlî şerê Osmanî û Rûsan dibe. Derbarê pirsgirêka Kurdistanê de nêrînên wî û Atatürk hevûdu nagirin. Wî wekî keyên Rûsan û gelên bindest ên li Rûsyayê mînak digirt û ne li dijî Kurdistaneke sist û qels bû. Lê Atatürk pişavtina Kurdan û Tirkkirina wan digot.
Pirtûkên wî heya van nêzîkan qedexe bûn.
Tenê çend pirtûkên wî yên di ciwaniyê de nivîsîbû li pirtûkxaneyan hebû yên din qedexe bûn. Lewra ew piştî damezrandina komarê ji ber nêrînên xwe ji aliyê Atatürk ve hatibû aforozkirin. Hêj jî çend pirtûkên wî û bîranînên wî yên dawiya temenê xwe de nivîsîne, veşartîne.
Atatürk û Karabekir an Stalîn û Troçkî.
Gorî hin rewşenbîrên Tirkiyê rewş û têkiliyên wan dişibiyan hevûdu. Herdû mînak jî ji bo berjewendiyên ferdî û nêrînên egosantrîk destdirêjiya hevalbendên xwe dikir. Karabekir ji ber ku fermandarê mezin ê artêşa Tirk li Kurdistanê bû di pirtûkên xwe de gelek behsa Kurdan û Kurdistanê dike û ji bo dîroknasên Kurd girîng e. Heya bigire ji aliyê İsmet İnönü ve bi "Kurdperweriyê û têvlîbûna serhildana Şêx Seîd" ve jî tê tewanbarkirin.
Rencber Ezîz "(Aziz Rencber)" (jdb. 1955, Çewlîg - m. 1988 li Hannover aAlmanya) yek ji hunermendên kurd ên navdar e.
Ji gundê Wusfan "()" a girêdayî Çewlîgê ye. Perwerdeya olî dîtiye. Bi Tirkî, Kurdî (Dimilî û Kurmancî) stran digot. Ew pirranî bi stranên xwe yî Dimilî tê naskirin. Di stranên xwe de behsa şoreşgeriya Kurdistanê, pêkutiyên cûntaya leşkerî ya 1980î li Tirkiyeyê, xizanî û hesreta welat dike.
Li Stenbolê ji ber tewanbarkirina "Kurdperweriyê" carekê heft meh û neh roj di zîndanê de dimîne.
Rençber Eziz sala 1978î derdikeve derveyî welêt û li Almanya bicihdibe. Gelek kasetên wî hene. Ezîz bi bûyerekê bişik jiyana xwe jidestdide.
Tê zanîn wî de yek saliya xwe de ji ber nexweşiyeka mîkrobîk çavên xwe windakiribû ango çavên wî nedidîtin û ew ji avahiyekê bilind de dikeve erdê. Nehate ravekirin ka ew çi digeriyabûye li ser avahiyê û aya ketiye yan hatiye avêtin.
Mehmet Âkif Ersoy (jdb. 1873 li Fatih, Stenbol; m. li Stenbol), yek ji helbestvanê navdar ê Tirkan e. Nivîskarê sirûda neteweyî ya Tirkiyê "Korkma - Netirse" ye.Bi eslê xwe ne Tirk lê Alban e. Navê wî yê di malbatê de "Raghîyf" bûye. Dibistana ajalnasiyê bidawîkiriye. Di dawiya Osmaniyan de doza ji nû ve vejîna Împaratoriya Osmanî dikir. Xwedî nêrînên Tirk-Îslamîst bûn. Dema Komara Tirkiyê ava dibe dewlet biryarekê distîne ku sirûdeke neteweyî were çêkirin. Ji bo wê pêşbirkekê tê lidarxistin. Di wê pêşbirkê de helbesta Ersoy a bi navê "Netirse!" tê hilbijartin û Ersoy 500 Lîra xelatê werdigire.
Piştre nakokî di navbera wî û Mustafa Kemal Atatürk de derdikevin û sirgûnê Misirê dikin. Heya beriya mirinê nahêlin ew were Tirkiyê.
Deryaya Japonyayê, Deryaya Japanî yan jî Deryaya Japanê, korêyî wek Deryaya Rojhelat nav dikin, deryayeke qiraxiyê di Okyanûsa Pasîfîk de li rojhelat Asya dikeve ye. Ew li başûr û rojhelat bi giravên Japon, li bakur bi girava Sachalin û li rojava bi Rûsya û herdu Korêyan tê sînorkirin.
Ew bi Pasîfîk ve bi Tengava Koreyê (başûr), Tengava Tsugaru (navbera giravên Japonya Honshu û Hokkaido), Tengava La-Pérouse (navbera Hokkaido û Sachalin) û Tengava Tartaren (bakur) re digêhe hev.
Aqara Deryaya Japanî 1.048.950 km² ye û kûrahiya xwe jî nîvekî di 1.752 m de heta 3.742 m diguhere.
Giravên Deryaya Japanî girîng wiha ne: Sado, Tsuşima, Ulleungdo, Liancourt-Felsen, Hatsushima, Okushiri, Rebun und Rishiri.
Ew ji aliyê Japan û Rûsyayê ve û bi gelemperî bi awayê navneteweyî wek Deryaya Japanî tê navandin. Korêya Başûr wek Deryaya Rojhelat; Korêya Bakur jî wek Deryaya Korêya Başûr nav dikin.
Nexşe Hokkaido di Japonya de
Hokkaido girava herî bakura di arşîpela Japon de ye. Li ser wê nêzî 5.7 kes dijî ye (2003).
Bajarê weyê herî mezin Sapporo ye.
Bi 83,453.57 km² aqara xwe Hokkaido girava duyem mezina Japonya ye û 21em mezina dinê ye. Ew navbera li bakur Derya Japon, li bakur rojhelat Derya Okhotsk, li başûr rojhelat Okyanûsa Pasîfîk, li başûr Tengava Tsugaru de dimê ye.
Ew ji girava Honshu bi Tengava Tsugaru vediqete û ewna bi Tunela Seikan bihev ve girêdane.
Honşû (Japonî: "Herêma Bingehî") girava herî mezina di arşîpela Japonê welata Japonya li ser e. Ew li bakur bi Tengava Tsugaru ji girava Hokkaidō vediqete ye. Li başûra wê Derya Seto û girava Şikoku dimê ye. Li başûr rojavaya wêyê girava Kyūşū, ya bi tengava Şimonoseki vediqete, dimê ye.
Payrtexta Japonya Tokyo jî li ser Honşu dime ye.
Dirêjahiya Honşû 1.300 km ye û firahiya wê jî ji 50 km de heta 240 km diguhere. Bi Aqara nêzî 230.500 km², ew nêzî %60a xakên dihêwirîneye. Dirêjahiya beravên xwe 5.450 km ye. Çiyayê wêyî herî bilind bi 3.776 m Fuji e.
Li ser wê giravê, gorî hejmerên 2000, 100 milon kes dijî ye. Hin bajarên xweya mezin wiha ne;Kyoto, Osaka, Kobe, Hîroşîma, Akita û Nagoya.
Tengava Tsugaru (Japonî. 津軽海峡 "Tsugaru Kaikyō") tengaveke navbera giravên Honşû û Hokkaido di arşîpela Japon de ye. Ew Derya Japon û Pasîfîk ve digêhîne hev e.
Di bin wê tengavê de Tunela Seikanê bi dirêjahîyeke 19,5 km herdu aliyan bi hev ve girê dide ye.
Nîvgirava Tsugaru ji ezmen de
Halbinsel Tsugaru (Japonî:津軽半島, "Tsugaru Hantō") nîvgiraveke bakura girava Honşûyê di arşîpela Japon de ye.
Ew di nîvgirava li bakur bi Tengava Tsugaru ji girava Hokkaido tê veqatandin. Li hembera nîvgirava Tsugaru, li beravên tengava Tsugaruya bakur rojhelat, Nîvgirava Matsumae dimê ye û ewna di bin tengavê re bi Tunela Seikan bi hev ve tên girêdan.
Oresund (Danimarkî: Øresund) tengaveke navbera Seeland (Danîmarka) û Schonen (Swêd) de ye. Di tengava Oresund de giravên Ven (Swêd) Amager, Saltholm û Peberholm (gîşk Danîmarka) hê ne.
Li dor tengavê du bajarên mezin û paytext Kopenhag û Malmö, hê ne û bi pirayeke digêhine hev. Dera herî tenga di tengavê de navbera bajarên Helsingør û Helsingborg de ye.
Piraya Oresund îroj herdu welatên dor xwe, Danîmarka û Swêd, digêhîne hev û ew di 2000an de hati bû avakirin.çep
MusicMoz'", ("The Open Music Project") malperek çêkirî ji bo projeyekê azad e û ji aliya edîtoran malpera dmoz.org ODP hatê çêkirin. Armanca malper dewlemendkirina agahî ser naskirina hunermend e. Musicmoz armanca xwe wek projeyek berhevkirina profîlên artist, dengbêj, stranbêj, hunermend, gotin û stranan û gellek çavkaniyên di derbarê wan de ye.
Herkes ji bo piştgiriya vê projeyê dikare zanînên xwe yên di derheqê hunermendên navdar de wek agahiyan dewlemend bide naskirin. Projeya Musicmozê weşana xwe bi alikariyan edîtor û wergêran dike, malper pirzimanî ye.
Dîktator (lat. "Zorbazî, Fermandarî") erkdarekî di Komara Roma de kargerî dikirî bû. Di demên taybetî de konsûlê Roma bi pejirandina senato dîktatorek tayîn dikir. Ew dîktatorî dihat tayîn kirinî him dewlet him jî artêş karger dikir û dijwer di des^t xwe de kom dikir. Lê mewa erka wî bi 6 mêhan dihat tixûb kirin.
Hin dîktatorên Romayê navdar Cincinnatus, Fabius Maximus, Sulla û Julius Caesar bûn. Ji wan Julius Caesar xwe bi tunî jiyana xwe wek dîktator da bû zanîn. Ji pê mirina wî re dîktatorî şunda hat ra kirin.
Dîktatorên Hevdem.
Îroj mirov ji dîktator de ew kesî ku kargerî bi tunî dest xwe de kom kirî fehm dike. Nîşanên dîktatorî ew helbijartinên bê serbestî û xerab kirina mafên mirovan e.
Hin dîktatorên dîrokê yên navdar wiha ne;
Konsul (latinî: "consulatus") saziya leşkerî û neferm a herî bilind a Komara Romê bû. Ew herdu konsulan ji aliyê gelê Romê ve dihatin hilbijartin.
Kênge yek ji endamên konsulê dimir, li şûna wî konsuldarekî cîgir dihat hilbijartin. Konsul pêşanga senato bû.
Senato (bi latinî: "senatus") erka kargerî ya bingehî ya Komara Romê û Împeratoriya Romê bû. Ew ji "senex=pîr" hatî bû afirandin û wûşeyî tê maneyê "civata pîran". Di dîroka Romê de wê 509 b.z. de dest pê kir û heta sedsala 6'an dewam kirî bû.
Li Romê ew ser civata kargêriyê bû. Ew ji nêzî 300 endaman pêk dihat.
Îroj jî li gelek demokrasiyan "senato" serê kargêriyê ye.
Elî Hesen Ebdelmecîd di dadgehê de (2004)
Elî Hesen Ebdelmecîd et-Tikrîtî (bi erebî: علي حسن عبد المجيد التكريتي‎, "ʿAlī Ḥasan ʿAbd al-Majīd al-Tikrītī") (jdb. 1941 - 2010) general û peşervanekî îraqî bû.
Elî Hesen Ebdelmecîd et-Tikrîtî Ew pismamê Sedam bû û yek ji xwînvexwarên Komkujiya Helebceyê bû û wek Eliyê Kîmyawî tê naskirin. Ew di tebaxê 2003an de ji hêla artêşa Amerîka ve hat desteserkirin.
Wî di navbera 1987an û 1989an de li Kurdistana başûr kargerî kir bû. Di dema wî de ya 16ê adarê 1988an de, Komkujiya Helebceyê hatibûye kirin, ku bi çekên kîmyawî nêzîkî 5 hezar kurdan li Heleb ceyê jiyana xwe ji dest dan.
Ew dîsa yek ji berpirsiyarên qir kirina Şîyanê, ya serîhildana li Besra. ji pê Şerê Kendavê yê duyem re bû.
Ew di navbera salên 1991an û 1995an de li kardariyê wezareta karûbarên hundur û wezerata parêzvaniyê kardikir. Lê ew bi sedemeke li hev nehatinê ya bi Uday Huseyn-ê lawê Sedam re ji kardariyê hatiye ezlkirin.
Di rojê 21ê hezîranê dadgehek biryar sêdaredana Elî Hesen Ebdelmecîd de.
Tarık Ziya Ekinci (jdb. 1926 Licê, Amed) siyasetmedar, parêzvanê mafê mirovan û nivîskarekî Kurd e.
Li Stembolê perwerdeya bijîşkiyê dîtiye û pisporê nexweşiyên hundirîn e. Di ciwaniya xwe de tevlî têkoşîna mafên Kurdan dibe û di nava baskên Partiya Karkerên Tirkiyeyê (bi turkî: TİP - "Türkiye İşçi Partisi") de têdikoşe û heya sekreteriya giştî yê vê partiyê payebilind dibe.
Ji 1965an heya 1969an parlamenteriya Amedê dike. Di cûntaya leşkerî ya 60î de bi qasî 3 sal ji ber ramanên xwe tê zîndanîkirin. Dîsa di cûntaya leşkerî ya 80î de jî gelek caran tê girtin û êşkencekirin. Di sala 1982an de direve Ewropayê û heya 1985an li Parisê dimîne.
Yek ji damezrênerên DEMOS'ê, kurtnivîsa saziya "Lihevhatiya demokratîk û pêşdestiya ji bo çareseriya pirsgirêka kurdî" () ye. Herwekî gorî hêza xwe di nava hemî tevger û çalakiyên demokratîk de cihdigire.
Cahit Sıtkı Tarancı (z. 2'ê kewçêrê 1910, parêzgeha Amed - m. 13'ê kewçêrê 1956, Awistriya) helbestvanekî Kurd ê ji Amedê ye.
Piştî bidawîkirina dibistana seretayî li Amedê, li Stenbolê û Parisê perwerdeya zanînên polîtîk dibîne. Di sala 1940'î de ji Ewropa vedigere û di nava saziyên dewletê de dixebite. Helbest û nêrînên wî di bin bandora romantîzma Fransî û pêşverûtiya Ewropa de ye.
Migirdîç Margosyan (jdb., li taxa Xançepek ango taxa Filehan a Amedê - m., li Stembolê, Tirkiye) yek ji nivîskarên ermenî yên Amedê ye.
Piştî dibistana navendî (miyandî) diçe Stembolê û perwerdeya xwe didomîne. Li zanîngeha Stembolê fakûlteya wêjeyê beşa fîlozofiyê de û li dibistana amedeyî ya Surp Haç Tibrevank a li Stembolê de perwerdeyê dibîne. Wekî nimûneyê dawî yê wêjeya herêmî ya ermeniyan tê zanîn. Xwedî xelata weqfa Eliz Kavukçiyan e.
Windows Mobile, yek ji pergalên xebitandinê yên Microsoftê yê ku ji bo telefona destan bi bingeha Windowsê hatiye amadekirin.
Microsoft Windows "ne" nivîsbariya azad e.
Celal Güzelses, yan jî Sesigüzel Celal, navê wî yê rastî Mehmed Celalettin (z. 1899 - m. 2ê sibata 1959an), stranbêjekî kurd ê bi navûdeng ê Amedê (Bakurê Kurdistanê) ye.
Bi sedan stran û awazên kurdî berhevkiriye û bigotinên tirkî stiriye. Ango bi sedan stranên kurdî kiriye tirkî. Ew wekî pêşengê İzzet Altınmeşe, Belkıs Akkale, Arif Sağ, İbrahim Tatlıses hwd tê zanîn. Di asîmîlasyona kurdan de xwedî roleke mezin e.
Gorî civaknasê tirk İsmail Beşikçi ev kesana ji aliyê dewletê ve hatine birêxistinkirin û têkiliyên wan bi saziyên asîmîlasyonê yên li Kurdistanê hatine damezrandin hebûne. Dîsa gorî Beşikçi van kesana ne tenê stranên û awazên kurdî, herwekî gotinên pêşiyan, pêkenok hwd ji çanda kurdî jî kirine dewlemendiya tirkî.
Celal Güzelses di 2ê sibata 1959an de çû ber dilovaniya Xwedê.
Hikmet Çetin (jdb. 1937 li Licê, Amed) yek ji siyasemedarê tirk ê bi eslê xwe kurd e, ji Amedê ye.
Sala 1960î de li Enqereyê di fakûlteya zanînên polîtîk de perwerdeya aboriyê dibîne. Di saziya DPTê "(Saziya Palansaziya Dewletê)" de wekî pispor dixebite. Ji bo hin perwerdeyên pêdivî bo DYAyê tê şandin. Sala 1968î de li "California Stanford University" de li ser modelên plansaziyê xebatan dike. Sala 1977î de di nava partiya CHPê de dibe parlamenter. Him di beriya cûntaya leşkerî ya 1980î û him jî piştî wê gelek caran di nava hikumetan de peywirdariyê digire.
Ji sala 1991î heya 1994î wezîrtiya karê derve yê Tirkiyê dike. Di hikûmeta Tansu Çiller de cihdigire. Di heman demê de bihezaran gundên Kurdan ji aliyê hêzên ewlekarî yên dewletê tên rûxandin û valakirin.
Kê fermana bombebarankirina gundê xwe daye?
Di hikûmeta koalîsyonê ya DYP û SHPê de, di bin serokatiya Tansu Çiller de di civîna MGK "(Lijneya Ewlekariya Neteweyî)" de fermana bombebarankirina erda gundê ku lê hatibû dinyayê dide. Musa Anter vê biryarê di rojnameyê de dinivîsîne û herwekî behsa rola bapîrê Çetîn di serhildana Şêx Seîd de dinirxîne.
Baqî Xido (jdb. 1920 − m.), dengbêjê deşta Sirûcê ye. Baqî Xido dengbêjekî mezin e. Ew yek ji wan dengbêjane ku bi dengê xwe klasîkên, destan û serpêhatiyên Kurdan parastiye.
Baqî Xido di sala 1920 de li bajarê Kobanî ji dayîk bû ye û di 07.02.2009 an de çû ser dilovaniya xwe. Wî di sala 1995 de ji ber sedemên nexweşiyê dest ji dengbêjiyê berda. Jiyana Baqî Xido di feqîrî û perîşaniyê de derbas bû ye. Di dengbêjiya wî de rola Mihemedê Dûman (jêre li Kemanê dida) û Mihemed Gulî (li tembûrê dida) gelekî mezin e. Jiyana Baqî Xido ya hunerî gelekî dewlemend bû, wî gelek sêlên mûzîkê, û piştra jî gelek kasêt tomar kirin. Ew bi stranên weke Delalê Edûlê, Dewrêşê Evdî, Bêmal, Mem û Zîn, Teyar, Delalî Qîzikan, Lo Dilo û gelekên din navdar e.
Baqî Xido li seranserê Deşta Sirûcê, Eyaleta Riha, Dîlok û Cizîrê bi nav û deng e.
Bekirê Îdirê yan Bekirê Dengbêj (jdb. 1945 Alûtê, Îdir) dengbêjekî navdar ê ji deşta Îdirê ye. Bekîrê Îdirê bi navê Apê Bekir jî tê nasin.
Ji gundê Alûtê () ye. Ji malbata Emo ya ku girêdayî eşîra Birûkan e.
12 saliya xweda dest bi kilam gotinê kiriye. Di dîwanên dengbêjê girîng mînak: Keremê Kor, Şakiro, Zahiro, Şêx Hemîd, İsmaîlê İmam û Neviyê Dengbêj da rûniştiye. Piranî di bin tesîra Neviyê Dengbêj û Reşîdê Mihemedê Eyûb ta maye. Piranî kilamên wana gotiye. Hinek kilamên ku gotiye evanane: Evdila Begê, Kejik, Koçero, Evdalê Zeynikê. Vê gavê jiyana xwe didomîne û li Îdirê ber dikana xwe ye.
Mehmûd Baran (jdb. 1923 parêzgeha Dersîm) yek ji dengbêjan e.
Li gundê Axuçand "(Bargenî)" a Xozatê ji dayik bûye. Li herêma Dersîmê gelek navdar e.
Aşik İhsani (jdb. 1932 li parêzgeha Amed) yek ji hozanên navdar ên ji Amedê û bi zimanê tirkî distirê ye.
Navê wî yê rastî "İhsan Sırlıoğlu" ye. Di sala 1958'î de bo cara yekemîn di radyoya dewletê de dest bi strangotinê dike. Pirranî stranên polîtîk û rewşa xizanan tînin zimên distirê. Wî herwekî helbest jî dinivîsandin. Herçendî ji Amedê bû jî, di stranê xwe de behsa Angola, Mozambîk, Kore, Viyetnamê hwd dikir lê behsa Kurdistanê nedikir. Kurdî jî nedistra. Ji aliyê Kurdên bakur ve gelek hez jê dihate kirin.
Tuncer Necmioğlu (jdb. 1936 - m. 2006) yek ji aktor, senarîst û şanogerên Tirkiyê ye û ji Amedê ye.
Perwerdeya bijîşkî û endazyariya makîneyan dîtibû. Damezrênerê saziya şanogeriyê Halk Oyuncuları - "Lîstikvanên gel" bû û di gelek şanoyên navdar ê Tirkiyê de dilîst. Di pêşbirkên sînemayê (kînoyê) yên Tirkiyê de gelek caran xelat wergirtiye.
Prof. Mahmut Gazi Yaşargil (jdb., Licê, Amed) zanîst û bijîşkê neurolojîyê ye.
Piştî bidawîkirina zanîngeha bijîşkiyê li Tirkiyê, derdikeve Ewropa û li Swîsreyê perwerdeya xwe ya bilind dike.
Wî di beşa xwe de gelek serkevtin pêk anîne û gelek xelat wergirtine. Wî nêrînên mîkroşîrûrjîkal jî nû ve payebilind kirine û gelek teknîkên nû afirandine.
Afirandinên wî.
Kovara neurologan a herî bilind Neurosurgery di sala 1999î de wî wekî "Mirovê sedsalê yê neuroşîrûjiyê" binavkiriye.
Xanik an jî Xanika Feyzo (), gundekî bi ser Milazgira Mûşê ve ye.
Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li Sîpanê Xelatê dinêre, li milê wiyê rastê jî Çîyayê Qertewînê heye.
Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund xan bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.
Di sala 1994an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.
Gundî çandiniya xwe wek cureyên nok, nîsk, genim, ceh, kuşne û ket ango nefelê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde pez û dewaran xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.
Binemal.
Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.
Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.
Dîmenek ji kolana sereke ya Hosjöyê
Hosjö (bixwîne: "Hûşwê") meheleyek û civandineke Faluna Swêdê ye.
Mehmûd Qizil (Mahmut Kızıl) dengbêjekî kurd e.
Qizil di sala 1939'an de li Diyarbekirê hatiye dinê û vê gavê jî jiyana xwe li wê derê didomîne. Li gorî ku ew dibêje, di sala 1965'an de bi awayekî profesyonelî, ji bo dengbêjiyê dest bi xebatê kiriye û di heman salê de plaq ango sêlika xwe ya 45'î derxistiye. Dengbêj Qizil, heta sala 1974'an bi rêk û pêk karê xwe yê dengbêjiyê domandiye û heta wê mêjûyê 53 heb sêlikên 45'î derxistiye. Li hêla din şayanî gotinê ye ku Mehmûd Qizil, li bakurê welêt yekem kes e ku plaqa bi kurdî çêkiriye. Dîsa li gorî gotina wî, Eyşana Elî (Eyşe Şan) ya dengzêrîn, piştî wî bi salekê plaqa xwe derxistiye.
Ew, ji sala 1974'an heta 1999'an ji ber hin sedemên ku naxwaze vebêje, dest ji kar û barê dengbêjiyê berdide. Qizil, di dawiya sala 1999'an de, 'rojiya xwe! ya strandinê dişikîne û bi navê "Ax Ciwaniyê" kaseteke nû derdixe.
Mehmûd Qizil, di dengbêjiya Diyarbekirê de bi serê xwe ekolek e. Di nav kilam û gotinên Mehmûd Qizil de ligel xemgînî, evîndarî û hesreta welêt; dijberî ango muxalefeteke xurt jî tê dîtin. Ev muxalefet û dijberî, ne bi tenê ji bo bindestiya hezar salan e; her wiha wî her daîm tîrên xwe arasteyî beg, şêx û axayên herêmê ku xwîna gel mijandine, kiriye. Tu car nebûye stûxwar û bendewarê van mijokan. Jixwe cudatiya di navbera Mehmûd Qizil û dengbêjên herêmê de jî ev e.
Her wiha şayanê gotinê ye ku kilama "Lîdero" ku ji devê Mehmûd Qizil belav bûye, bi taybetî li herêma Diyarbekir û Xerzan di nava gel de bûye benişt û geriyaye. Wekî tê zanîn kilama "Lîdero" piştî mirina parlamenter û Wezîrê Tendirûstiyê Dr. Yusuf Azîzoglu ji hêla vî dengbêjê dengxweş ve hatiye çêkirin û gotin.
Remzi İnanç (jdb. 1935 li parêzgeha Amed) rojnamevan û nivîskarekî Amedî ye.
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Amedê, ji bo perwerdeya dadnasiyê diçe Enqereyê. Di saziyên wekî Türk Kültür Dernekleri - "Saziyên Çanda Tirk", TDK "(Saziya Zimanê Tirk)" de wekî birêvebir dixebite û xizmetên giranbiha ji bo çand û zimanê tirkî dike. Bi navê "Toplum" û "Memleket" weşanxaneyan dadimezirîne û pirtûkên giranbiha bi zimanê tirkî diweşîne. Ew ji yek kesên navdar ê ku zimanê tirkî dewlemendkiriye ye.
Di sala 1963î de dikeve TİPê "(Partiya Karkerên Tirkiyê)." Heya niha bi zimanê tirkî ji sedî zêdetir pirtûk nivîsîne.
Şevket Baysanoğlu (jdb. 1920 - m. 2002) yek ji nivîskarên Amedî ye.
Bi xwe perwerdeya dadnasiyê dîtiye lê ew bi nivîskariya xwe tê nasîn.
Îbnûl Ezraq Fariqî yan Îbnûl Ezraq Fariqî (jdb. 1116 Farqîn - m. 1176) yek ji dîroknasê kurd yê ji Amedê yê Serdema Zêrîn a Îslamê ye. Îbnul Ezraq li Bexdadê xwendiye. Pêşiyê perwerdehiya Quranê û tecwîd girtiye ji wî şûnde xwe da ser dîrokê.
Navê wî yê dirêj "Ehmedê kurê Yûsifê kurê Eliyê Ezraq" e.
Mele Çelebî navê rastî Mihemed Çelebî Kurdî (z.? li parêzgeha Amedê - m. 1655) yek ji nivîskar û tefsîrvanekî bi eslê kurd yê ji Amedê ye.
Ji derheqê jiyana wî de agahî zêde tuneye.
Seîd Paşa (jdb. 1832 - m. 1891) yek ji bûrokratên dewleta Osmanî yê ji Amedê ye.
Li ser têkiliyên mîrên Kurdistanê û dewleta Osmanî di nava sazûmaniyê de cihgirtiye. Li Amed, Gurgum, Mezra, Mûş û Mêrdînê karmendiyên bilind bo dewleta Osmanî û mîrên Kurd kiriye. Mirovekî herwiha nivîskar û dîrokhez bû. Tê payîn ku gelek pirtûkên wî yên din jî hebin û di arşivên dewleta Tirk de veşarî bin.
Silêman Nazîf (z. 1869 – m. 1927), yek ji nivîskar û helbestvanên Amedê ye.
Ji yeynî zimanê kurdî, farsî, erebî û fransî dizanibû. Doza Kurdistaneke serbixwe dikir, ji ber wê serê wî bi dewleta Osmaniyan re dikete belayê. Gerînendetiya çapxaneya Amedê û redaktoriya rojnameya Amedê dikir. Ji destê hikumetê direve Parisê û li wir bi navê Meşweret rojnameyekê dertîne. Li ser rexneyên mîrên Kurd cezayê wî hinekê tê sistkirin û ji Ewropayê vedigere. Li hatinê tê girtin û bi cezayê 12 sal sirgûnê dişînin bajarê Bursayê.
Dema ku Sultan Ebdulhemîd ê Osmanî ji textê tê daxistin û bûyera "Meşrûtiyet", ango kêmkirina erkên keyên Osmaniyan rûdide, têkiliyên wî bi Osmaniyan re dîsa baş dibin û wekî walî li gelek bajaran dixebite. Di sala 1915'î de li Stembolê bicihdibe.
Êdî dawiya Osmaniyan e. Gelek tevger hene û jin ji wan jî doza azadiya Kurdistanê dikin. Ew di rojnameyên wekî Hadîsat, Halk de dinivîsîne. Bajarê Stenbolê ji aliyê Îngîlîzan ve tê dagirkirin û pirraniya tevgeran viya şermezar dikin. Herwekî pirraniya tevgerên Kurdan jî li dijî Brîtanyayê derdikevin û doza "Biratiya Kurd û Tirk", "Biratiya Îslamê" hwd dikin. Nazîf ji ber nivîsarekê xwe ji aliyê dewletê ve bi sirgûna girava Maltayê tê cezakirin. Sala 1922'î de, beriya îlankirina Komara Tirkiyê ji Maltayê vedigere. Pirraniya pirtûkên wî di arşîvên dewleta Tirk de veşartî ne.
Li sala 1914ê li Mûsilê parêzgariyê dike, Şêx Ebdulselamê Barzanî bidarve dike. Bi dûçûna hinek çavkaniyan kîneke mezin d dilê Suleyman Nazîf de hebû li dijî Şêx Ebdulselam
Adnan Binyazar (jdb. 1934) yek ji nivîskar û rexnegerên Amedê ye.
Jiyan û nivîsandina xwe bi zimanê tirkî dike. Ji bo pêşketina ziman û çanda tirkî xwedî ked û xebateke mezin e. Di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye. Çîrok, metelok û zargotina kurdî berhevkiriye û wekî ku yên tirkan e, weşandiye.
Elî Emîrî (jdb. 1857 - m. 1924) yek ji lêkolîner, berhevkarê pirtûkan û nivîskarê Amedê ye.
Ji malbata mirên Kurd ên Amedê bûye. Xwedî pirtûkxaneyeke mezin bûye. Pirtûkên ku wî berhevkiribûn piştî mirina wî dikevin destê dewleta Tirk û hin ji wan ji nû ve hatine weşandin. Pirtûkên derbarê Kurd û Kurdistanê de ne, hêj veşarî ne. Li Amedê navê wî li hin kuçe û dibistana hatiye danîn.
Osman Baydemir (jdb. 1971 li Amedê) dadnas û parêzvanê mafê mirovan û şaredarê Amedê ye.
Di sala 1995an de tevlî rêxistina mafê mirovan a Tirkiyê İHDê dibe. Di 3ê çiriya paşîn a 2002an de dikeve hilbijartinên parlamenê yên giştî lê ji ber ku partiya ku tê de endamiya xwe danîbû DEHAP, bendava 10% a hilbijartinan derbas nekir, nekete parlamena Tirkiyê. Sala 2003an bo demek kurt diçe DYAyê û îngilîziya xwe bi pêş dixe.
Di hilbijartinên 2004an de ji bo şaredariya Amedê tê hilbijartin û şaredarê îro yê bajarê Amedê ye (2013). Ji bilî karê şaredariyê têkoşîna xwe ya mafê mirovan jî didomîne.
Osman Baydemir zewicî ye û zarokekî wî heye.
İhsan Işık (4'ê gulanê 1952 Amed) yek ji siyasetmedar, bûrokratê dewleta Tirk û nivîskarên ji Amedê ye.
Piştî bidawîkirina dibistana seretayî, navendî (miyandî) û amadeyî li Amedê, diçe Erziromê di zanîngeha Atatürk fakûlteya wêjeyê beşa ziman û wêjeya Tirk de dixwîne. Di sala 1976'î de zanîngehê bidawî dike û li Stenbolê bicihdibe. Karmendî, şêwirmendiya çapemeniyê, gerînendeyê kovar (pêserok) û çapxaneyan, bazirganî û mamostetiye dike. Di salên 1995 - 1996'î de gerînendetiya İETTê "(Saziya şaredariya Stenbolê bo elektrîk, telefon û troleybûsan)" dike. Herwekî gerînendetiya SHÇEKê "(Saziya bo zarokên sêwî)" jî dike.
Ew herwekî di siyasetê de şêwirmendiya gelek wezîran dike. Herçendî jiyana wî pirranî di polîtîka û bûrokrasiyê de jî boriye, ew yek ji endamên TYBê "(Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyê)" ye.
Ebû'l Hesen Seyfûdîn Amîdî yan jî bi tenê Amîdî (jdb. 1156 Amed - m. 1233 Şam) feqîh, û kelamnasekê navdar ê Amedê ye ku bi eslê xwe kurd e. Ew zanayekê fiqhê Şafiî ye ko bizav kiriye bi rêya zanistê kelamî fiqh û şerîetî li hev bîne.
Yek ji zanayên sedsala 12em tê nirxandin. Zêdetirî 20 berhemên wî hene. Xebatên xwe li ser fîlozofî, hedîsên pêxemberê Îslamê, dîrok, fiqihê û mentiqê bi kar aniye.
Dihêt gotin ko berhemên Amîdî yên li ser kelam, fiqih û mentiqê nêzikî 20an in, lê îro hemî li ber destan nîne. Ên ko hene ev in
Hamid Aytaç, Şêx Mûsa Ezmî El-Kurdî, Azmî (jdb. 1891 -) yek ji hostayên xetçêkerî yên navdar ê Amîdê.
Navê "Hamid Aytaç", piştî derketina zagona paşnavan li Tirkiyê xwe dike. Ji malbateke Kurd î xettat ji dayik bûye. Neviyê Xettat Amîdî (Seyîd Adem), kurê Zilfiqar Axa ye. Di zaroktiya xwe de bala xwe berdaye wêne û xetçêkeriyê. Bi alîkariya bûrokrat û mîrên Kurdan ên ji xetçêkeriyê hezdikirin, perwerdeya dibistanê jî dîtiye.
Di demeke kurt de bi xetên xwe yên bêhempa di cîhanê de tê naskirin. Dewleta Osmanî jî dixwaze ji wê sûdwerbigire û jê çêkirina nexşeyan dixwaze. Ji bo fêrbûnê jî wî dişînin Berlînê. Bi têkçûna Osmaniyan û avabûna Komara Tirkiyê ve ji xwe re kargehekê vedike û him xetên xwe difiroşê, him jî şagirtan perwerde dike. Ji Misirê, Almanyayê heya Japonyayê gelek kes bo perwerdeyê tên cem Ezmî. Di gelek mizgeftan de hêj jî xetên wî tên pêşkêşkirin.
Miroveke oldar bûye. Mezelê wî niha li goristana Karacaahmet a Stembolê ye.
Ehmed Mûrşîdî an jî Ehmed Amîdî (z.1689 - m.1761) yek ji nivîskar, wêjevan û fîlozofekî kurd û zanyarê ola Îslamê yên ji navçeya Amedê ye.
Hevalbendî û şagirtiya Şêx Ebûbekirê Rihayê kiriye. Li ser zanînên ola Îslamê kolaye û gihîştiye encamên taybet.
Di jînewerzanist anko biyolojiyê da, endam komek ji şaneyan in ko ji bi hezaran anko milyonan xaneyan pêkhatine û erk anko komek ji erkan anko funksyonan bicihdikin. Di her endamekî da hindek şaneyên serekî û hindek şaneyên neserekî hene. Ji bo mînak di dilî da dilemasûlke anko miyokardiyûm şaneyeka serekî ye û xwînborî û demar şaneyên neserekî ne. Carina komên çend endaman ko erkên wan ji hev nêz in koendamekê pêk tînin.
Endamên Lawiran.
Di laşê lawiran da (ji wan mirov jî) gelek endam hene. Hindek ji endamên giring ev in: dil, sih, çav, aşik, gurçik, cerg, rûvî û pîst...
Ji endamên hundirîn yên laşê lawiran ra hinav dibêjin.
Endamên Giyayan.
Endamên giyayan dabêşî du beşan dibin: endamên hişînbûnê û endamên zaûzêyê.
Cemîlê Seyda (1880) Licê, Dîyarbekir-
(1937) Bismil, Dîyarbekir yek ji leheng û têkoşerên Bakurê Kurdistanê yê destpêka sedsala 20emîn e.
Ji Licê, lawê Seydayê Licî ye. Di serhildana Şêx Seîd de cihgirtiye. Piştî têkçûna vê serhildanê ji bo nûvejîne vedikişe Kurdistana Sûrî (Binxetê). Di serhildana Agirî de alikarî û keda wî heye. Bi destpêka serhildana Dersîmê veji bo alîkariya serokê Kurd Seyîd Riza bikin, bi tevî komeke têkoşerên din dikevin Bakurê Kurdistanê. Artêşa Tirkiyê pêşî li wan digire û bi rojan şer dikin. Leşkerên Tirk di şer de bi wan nikarin.
Li ser îstixbaratekê Cemîlê Seyda û komeke têkoşerên Kurd di bênderekê nava zeviyeke genim de di xewê de diqefilînin. Agir berdidin bênder û zeviyê û wan di xewê de dikujin. Li ser wan gelek stran hatine afirandin. Kilama Cemîlê Seyda behsa serpêhatiya wî dike.
Elewîtî li Tirkiye, Anatolya û Kurdistanê
Elewîtî an Alevîtî () navê baweriyeke olî li Kurdistan, Anatoliya û Rojhilata Navîn e. Ji navê pismamê pêxemberê ola îslamê Muhemmed ji Elî navê xwe digire.
Piştî wefata Muhemmed, ji bo xelîfetiya olî hinde nakokî derdikevin. Herwekî mezheb, kom û ber derdikevin. Eva dibe sedem ku di nava ola îslamê de him ji aliyê feylesofî, him jî ji aliyê tevgerî têkoşîna beran pêk were. Bawermendên ku xelîfetiya Elî dilxwaz dikirin, piştî kuştina wî li mizgeftê, nerazîbûnên xwe nîşanî serokatiya dewleta îslamê didin. Li Kerbelayê zarokên Elî û îmamên pêşeng tên êşkencekirin û qetilkirin. Nakokî êdî riya sunî û şiîtiyê zexm dike. Sunî parêzvaniya xîlafeta heyî dikin, şîa jî li dijî têdikoşin.
Bingeha elewîtiyê wiha dest pê dike. Mixabin elewî ne şîa ne û pirranî bi şaşî wisa tên zanîn. Wekî tê zanîn îslam dema ku li dinyayê belav dibe li cihê ku çûye, gelek ol û çand hene. Îslam kêm zêde bi wan çand û olên herêmî re digemûşe. Dema îslam li Kurdistanê belav dibe, hin kurd bi 100 % dipejirînin, hinek wekî êzîdiyan ji zerdeştîtî û îslamê gemûşek diafirînin hwd. Kurdên ku li wargehên bilind ku xweparastina wan hêsan e dijîn, nîvenîn îslamê dipejirînin. Helbet eva kurtiya derketine mezheb û baweriyên cuda li Kurdistanê ye. Bo mirov baş têbigihêje, divê mirov dîroka olan û civakan analîz bike, bizanibe.
Elewî baweriyeke taybet e. Ji zerdeştîtiyê, şamanîzmê (bo mînak elewîtiya berên tirkên koçber) û îslamê sûdwergirtiye, gemûşiye. Elewîtî ji Kurdistanê belav nava berên tirk, ereb, çerkez hwd dibe.
Elewîtî li Kurdistanê baweriyeke girîng e. Ji wan re li Tirkiyeyê "qizilbaş" jî dibêjin. Bawermendên elewî gelek zil û zordariyê ji sazûmaniyên sunî (wekî osmanî, emewî, komara Tirkiyê hwd) dibînin û hêj jî wisa ye.
Îro li Tirkiyeyê naskirina fermî ya dewletê ya elewîtiyê nîne. Şowenîzma îdeolojiya fermî ya tirk-îslamê ya li dijî bawerî û nasnameyên din didome.
Partiya Civaka Demokratîk (bi fermî: "Demokratik Toplum Partisi", bi kurtî: DTP) partiyeke kurdan li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê ye.
Serî de wekî Tevgera Civaka Demokratîk ("Demokratik Toplum Hareketi") xwe birêxistin kir. Ev partî rê û mîsyona HEP, DEP, HADEP, DEHAP'ê dişopîne û pirsgirêka kurd wekî pirsgirêka herî mezin û herî girîng a Tirkiyeyê dibîne û li çareseriya wê digere. Bo cara yekem pergala "heman serokatî"yê xistiye nava birêvebiriya partiyên Tirkiyê. Aysel Tuğluk û Ahmet Türk heman-serokên pêşîn in. Paşê Ahmet Türk û Nurettin Demirtaş serokatiya vê partiyê kirin. Piştî ku Nurettin Demirtaş hate girtin û jibo leşkeriya tirkan hate birê kirin, Ahmet Türk û Emîne Ayna serokatiya DTP'ê kirin. Paşê Emîne Ayna bi wekalet serokatiya DTP'ê û serokatiya grûba DTP-ê a parlamena Tirkiye kir.
Di Kongreya partiyê ya duyem de, ku di 20'ê tîrmehê 2008'a li Enqereyê hate lidarxistin, Ahmet Türk û Emîne Ayna bûn serokê DTP'ê.
Di hilbijartinên herêmî yên 29'ê adara 2009'a de DTP hejmara şaredariyên xwe ji 56'a hilda 98'a û bi vê yekê serkeftî ji van hilbijartinan derket.
Di roja 11.12.2009'an de ji aliyê Dadgeha Yasaya Bingehîn a Tirkiyeyê ve hat girtin û ji damezênerê Ahmet Türk, Aysel Tuğluk û Leyla Zana re heyta 5 salan siyaset hate qedexe kirin.
Ehmed Tirk () 1942 li Dêrika Çiyayê Mazî Mêrdîn siyasetmedarekî Kurd û Hevserokê Şaredariyê Bajêre Mezin Mêrdîn yê niha ye.
Di nava refên CHP yê de dest bi polîtîkayê dike û di sala 1973an de dibe parlamenterê CHP yê yê Mêrdînê. Di Cûntaya leşkerî ya 1980î de tê girtin û di zîndana Amedê de dimîne. Di sala 1987î de dikeve Sosyal Demokrat Halk Partisi (SHP) û wekî parlamenterê Mêrdînê tê hilbijartin. Saleke şûnde ew û çend parlamenterên Kurd ji vê partiyê ji ber ku li Ewropa tevlî cîvînekê derbarê pirsgirêka Kurd bûne tên avêtin. Ehmed Turk û parlamenterên din ku ji SHPê veqetiyan partiyek nû bi navê HEPê damezrandin.
Di sala 1994î de bi tevî hin parlamenterên Kurd tê girtin û 22 meh li girtîgehê dimîne. Bi damezrandina DTP yê ve ew dibe yek ji serokên vê partiyê.
De sala 2009 dadevleta tirk je parlamenteriye êxest
Sala 2010 da kuciken tırk je samsone puzawi işkant.
"Milliyet" rojnameyeke tirk e û navenda wê li Stenbolê ye. Ji 3'ê gulanê 1950'î virde tê weşandin û niha weşana xwe yeli ser înternetê jî heye. Slogana vê rojnameyê "Basında Güven - Bawerî di çapemeniyê de" ye.
Damezrênerê wê Ali Naci Karacan bû û niha yek ji rojnameyên holdînga Doğan grubu ye. Di bin gerînendetiya Abdi İpekçi de li hemberî rojnameyên Cumhuriyet, Hürriyet û Millî Gazeteyê cihê xwe digire û li polîtikayeke çepa navendê digere. Piştî kuştina İpekçi ji aliyê Mehmet Ali Ağca yê endamê tevgerên zêderastgîr, vê rojnameyê jî polîtîkaya xwe guhert û nêrînên uniter û fermî hilbijart. Niha yek ji rojnameyên ku îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk diparêzin ên mezin ê Tirkiyê ye.
Hasan Celal Güzel (jdb. 1945 Dîlok- 19 Adar 2018) yek ji siyasetmedar, bûrokrat, rojnamevan, karsaz û nivîskarên Tirkiyê ye.
Dibistana seretayî, miyandî (navendî) û amadeyî li Meletîyê bidawîdike. Di zankoya Ankara, fakûlteya zanînên polîtîk, beşa aborî û bûtçeyê de dixwîne. Di DPTê "(saziya plansaziya dewletê)" de dixebite û ji aliyê artêşê ve ji bo derkirina kêmasiyan û perwerdeya bilind bo DYAyê tê şandin. Di Kara Harp Okulu "(Dibistana şerê bejayiyê)" ya artêşê de demekê dirêj dixebite. Rola wî ya di vê dibistanê de pirr baş nayê zanîn. Herwekî Güzel de dema cûntaya leşkerî ya 1980ê de ji bo artêşê şêwirmendiyê û di sala 1983î de jî ji bo serokwezîr şêwirmendiya aboriyê dike. Sala 1986î de di nava refên partiya ANAPê de wekî parlamenterê Dîlokê tê hilbijartin.
Di 23ê çiriya paşîn 1992î de bi navê Yeniden Doğuş Partisi (YDP) partiyekê dadimezirîne. Piştî mirina Turgut Özal û polîtîka guhartina ANAPê bêhtir bi karsaziyê û karên weşanêre bilîdibe.
Xwedî nêrînên rastgîriya navendiyê ne û lîberalîzmê di nava çarçaviya îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk û di bin kontrola artêşê de diparêze. Güzel herwekîyek ji hezkiriyê mîrata Osmanî ye.
Hasan Celal Güzel niha di rojnameya tirk ya Radikalê de nivîsaran dinivîse.
Abdi İpekçi (jdb. 9ê tebaxê 1929, Stenbol – m.1ê sibatê 1979, Stenbol) rojnamevanê tirk, berpirsiyarê karê nivîsaran ê giştî yê berê yê Milliyetê ye. Ew di sûîkastekê de jiyana xwe jidestdide.
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Galatasarayê, di zanîngeha Stenbolê de çendekê perwerdeya dadnasiyê dibîne. Di sala 1943ê de bi amatorî dest bi rojnamevaniyê dike. Di sala 1954î de dikeve rojnameya Milliyetê û di sala 1959î de dibe redaktorê giştî.
Ew xwedî gelek xelatên çapemeniyê yên navxweyî bû. Di saziya radyo-TV ya dewleta Tirk TRTê de di nava salên 1961 - 1970ê de bername çêdikir. Di sendîkayên çapemeniyê de cihdigirt û lêdigeriya ku di standardên navneteweyî de karê çapemeniyê were kirin.
Ew ji aliyê Mehmet Ali Ağca ve hat kuştin.
Cumhuriyet (bi kurdî tê wateya "Komar") rojnameyeke li Tirkiyeyê ye. Bi fermana Mustafa Kemal Atatürk ji aliyê Yunus Nadi ve di 7'ê gulanê 1924'an de hat derxistin. Îro (2012) yek ji rojnameyên mezin ên Tirkiyeyê ye.
Ev rojname ji aliyê damezrênerê Tirkiyeyê Atatürk ve ji bo propagandaya partiya tekane ya dewletê CHP'ê, çêkirina neteweya tirk, ravekirina alfabeya nû ya latînî û pesindayîna komara nû ya Tirkiyeyê hatiye damezrandin. Yunus Nadi bi xwe karsazekî bingeh cihû bû. Di rojnameyê de kesên wekî Ziya Gökalp ê îdeologê avakirina neteweya tirk cih girtine.
Rojnameya ku di her serhildanê de Kurdistan dikir goristanê.
Cumhuriyet ji derketinê heya îro piştevaniya artêşa tirk dike, nêrînên dijminane bo kurdperweran dihewîne. Di serhildanên kurdan de gelê kurd û şervanên wê reş dikir, kurd wekî mirovên hov û paşdemayî nîşan dida. Di dawîanîna serhildana Agirîyê de sernivîsa xwe wiha avêtibû "Kurdistana xeyalî li vir binerdkiriye! Me di ser Kurdistanê de beton rijand êdî hew şîndibe"." Dîsa vê rojnameyê bi serbilindî serê jêkirî yê serokê kurd Elîşêr Beg û xanima wî Zerîfe Xanimê weşandibû. Herwekî wêneyên di sêpiya mirinê de yên Şêx Seîd û wêneyê di nava kincên Ewropayî de yê piçûkxistinê yên Seyîd Riza jî weşandibû û di bin sernivîsa "Binêrin me ev Kurdê di şikeftan de jiyaye kir şareza" pêşkêşî xwendevanan kiribû.
Cumhuriyet polîtîkaya xwe wiha bi nav dike "Rojnameyeke çepgiriya neteweperest, kemalîst û unîterîst e". Navenda rojnameyê li Stenbolê ye û tîraja wê li dora 100.000 e.
"Hürriyet" yek ji rojnameyên li Tirkiyê derdikeve ye. Wekî logo serê Mustafa Kemal Atatürk, alaya Tirkan û slogana « Tirkiye ya Tirkan e! » bikartîne.
Ji aliyê Sedat Simavi ve di 1'ê gulanê 1948'ê de bo cara pêşîn hatiye derxistin. Niha girêdayî holdînga Doğan grubu tê derxistin. Gorî hin ronakbîrên Tirk Milliyet rojnameya fermî ya serkaniya artêşa Tirk û Hürriyet jî ya saziya sîxuriyê ya Tirk MİTê ye û ew nêrînên xwe bi van rojnameyan tînin zimên û belavdikin. Lê tê zanîn hemî rojnameyên mezin ên Tirkiyê îdeolojiya fermî ya dewletê dihewînin û diparêzin.
Rojnameya Hürriyetê di çapa xwe ya Ewropayê de nêrînên lîberal û Ewropayî û li ya Tirkiyê jî li dijî lîberalîzmê, YE û krîterên Koopenhagenê derdikeve. Herwekî di çapa xwe ya Ewropa de kiryarên neyînî û nebaş dixe para Kurdan û li ya Tirkiyê jî navê Kurdan pirr bikarnayne. Hürriyeta Ewropa û ya Tirkiyê mirov dikare bêje hîç naşibin hevûdu.
Polîtîkaya Hürriyetê di nava tixûbên îdeolojiya fermî ya dewletê û di bin kontrola leşkeran de rewadîtina hemî rê û rêbazan e. Bi tundî li dijî Kurdperweran derdikeve û heya van nêzîka hebûna Kurdan jî nedipejirand. Gorî hin zanayên Tirk polîtikayeke « lîberalîzmeke leşkerî û alatûrka » dimeşîne û ji bo înkarkirina mafên Kurdan têdikoşe.
Dirûşmeya rojnameyê « Türkiye Türklerindir » / « Tirkîye ya tirkan e » ye.
Partiya Gel a Komarî an jî bi kurtî: CHP (bi tirkî: "Cumhuriyet Halk Partisi"), partiyeke siyasî li Tirkiyêyê ye.
Di 9'ê rezberê 1923'î de ji aliyê damezrênerê Komara Tirkiyê Mustafa Kemal Atatürk ve hatiye damezrandin. Yekemîn partî ya Komara Tirk e. Ji bo CHPê "Partiya Atatürk", "Partiya ku dewlet çêkiriye" jî tê gotin. Heya salên 50'î tekane partî bû û rê ji partiyên din rê nedihate hîştin. Ji 1950 heya 1972 jî dîsa partiya navendî û sereke bû û gorî zagonan hinde avantajên wê hebûn.
Tirkiye bûbû endamê NATOyê û pişta xwe dabû cîhana rojava. Ji hundir ve jî dixwast wekî di dema Atatürk de bêî demokrasî, bêî çareserkirina pirsgîrêka Kurd û bêî kontrola zagonan li ser aboriyê îdareya xwe bike. CHPê dixwast wekî berê bi serê xwe desthilatdar be. Lê herdu şerên cîhanê li paş mabûn, kapîtalîzm dikete Tirkiyê û dinya bi her awayî dihate guhertin. Di destpêka salên 1950'î de bi navê "şoreşa spî" hin gavavêtin pêkdihatin.
Dema Bülent Ecevit.
Di hilbijartinên 14'ê kewçêrê 1973'î de CHP biserdikeve û dema "Karaoğlan – lawikê reş" destpêdike. Tirkiye seranser di nava şerên navxweyî de bû. Ji aliyekê ve sosyalîst û komûnistan bi rastgîran û hêzên ewlekariyê re şerdikirin, ji aliyekê ve jî gelê Kurd doza mafên xwe dikir. Ecevit diviyabû zirav tevbigere. Heger bi devkî xwe nedaba aliyê çepa navendê dikaribû sosyalîst biserbikevin. Ji nişka ve CHPê di bin serokatiya Ecevit de polîtîkayên çepgîr bilêvkirin. Ecevit wekî lehengekê ji aliyê gel ve hate pêşwazîkirin. Hemî hêzên mihalefetê ku Kurd jî di nav de, pesnê Ecevit û CHPê dan û alîkariya wê kirin. Heya destdanîna li ser desthilatdariyê ya leşkeran di 1980'î de Tirkiyê xwe bi vî awayî ji xetereyan parast.
CHP a îro.
Di hilbijartinên 3'ê sermawezê 2002'î de CHP bû oppozîsyon. Di bin serokatiya Deniz Baykal de li dijî hikûmeta îslamîstên navendê ango li dijî AKPê di parlamenê de pêşbirka desthilatiyê de ne. Nêrînên rastgîr bilêvdike. CHP a îro li dijî mafên Kurdan e û Kurdperweran wekî "dijmin" binavdike. Herwekî li dijî YE û hin daxwazên DYAyê tevdigere û polîtîkayên dema Şerê sar dimeşîne. Xwe wekî "Kemalîst, neteweperest" binavdike.
Deniz Baykal (jdb., Antalya) siyasetmedarekî Tirkiyê ye û serokê CHPê yê berê ye.
Sala 1959î li Enqereyê zanîngeha dadnasiyê bidawîdike û ji bo perwerdeya bilind diçe DYAyê. Di salên 60î de di nava refên tevgerên xwendevanan de dest bi polîtîkayê dike. Di hilbijartinên de wekî parlamenterê CHPê yê Antalyayê tê hilbijartin. Di nava CHPê de cihekê payebilind bidestdixe û têkiliyên wî bi Bülent Ecevit re xurt dibin. Du caran di hikûmetên Ecevit de dibe wezîr.
Piştî cûntaya leşkerî ya 1980î bi qasî 5 salan nikare siyasetê bike. Dûv re li dijî serokê CHPê wê demê Erdal İnönü têkoşîna serokatiyê dike. Gorî nêrînên fermî ew kesekî bingeh-Qefqasî ye. Lê çend caran li hinde rojnameyan bingeh-Dersîmîbûna wî hate nivîsandin. Dîsa behsa endametiya wî ya hêzên tarî yên dewletê jî tê kirin.
Xwedî nêrîna îdeolojiya fermî ya Tirkiyê ye û di çarçaviya wê de siyaseta xwe dimeşîne.
Erdal İnönü (jdb. 1926, Enqere - m. 31 çiriya pêşîn 2007) siyasetmedarekî tirk e.
Lawê İsmet İnönü yê heval û alîkarê Mustafa Kemal Atatürk e. Sala 1947an de li Enqereyê zanîngehê bidawîdike û dîploma fîzîknasiyê wergirt. Li DYA'yê perwerdeya bilind dît. Salên 1964 - 1974 li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn xebitî. 1983an de dest bi siyasetê dikir û partiya SODEPê damezrand. Ev partî bi partiyeke din re SHPê dertînin holê û Erdal İnönü jî dibe serokê SHPê. 1991 - 1995an de alîkariya serokwezîr û wezîrtiya karê derve kir. Di van salan de bi hezaran gundên kurdan ji aliye dewletê ve tên rûxandin an valakirin. Li seranserê Kurdistanê pêkutî, êşkence û kuştin çêdibin.
Świnoujście gundek li başûrê rojhilatê Polandê ye. Gundê Świnoujście nezîkê herêma Świnoujście û herêma Rojavayê Pomeranya ye.
Alfa (bi yewnanî; bi herfa mezin Α, bi herfa biçûk α) tîpa yekem a alfabeya yewnanî ye. Tamarên vê herfê li herfê fînekî "alef" ne. Ew herfa nîşanekî serî gayekî pêşdikir. Îro jî mera herfa "alpha" bigerîne mera kane serî gayekî bibîne.
Transkrîpsiyona kurdî "a" ye.
Bêta (bi herfa mezin Β, bi herfa biçûk β) tîpa duyem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "b" ye.
Gama (carina wek "gamma" jî tê nivîsandin, herfa mezin Γ, herfa biçûk γ) tîpa sêyem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "g" ye.
Delta (herfa mezîn Δ, herfa biçûk δ) tîpa çarem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "d" ye.
Epsilon (bi yewnanî; bi herfa mezin Ε, bi herfa biçûk ε) tîpa pêncem a alfabeya yewnanî ye. Tamarên vê herfê li herfa fînekî "he" ne.
Transkrîpsiyona kurdî "e" ye.
Fonksiyona dîgamayê an jî vatiniya dîgamayê, li gor termînolojiya matematîkê wek muşteqeke logarîtmîk a fonksiyona gamayê dihê pênasekirin. Ya yekem a ji fonksiyonên polîgamayê ye.
formula_1,
formula_1 - formula_1, formula_1
formula_1, formula_1.
Yıldız Tilbe di 16ê tîrmeha 1966an de li Îzmîra Tirkiyeyê hatiye ser dinyayê, popbêjeke navdar a Tirkiyeyê ye. Ew bi eslê xwe kurd e.
Bi serkevtinî hin awaz û teknîkên muzîka kurdî di muzîka tirkî de bi cih kiriye. Di malbateke kurd a xizan de jidayîk bûye. Di temenekê ciwan de mêrkiriye û bî maye. Piştî betalkirina marê di mercên awarte û dijwar de jiyaye. Wê madeyên raxwarinê (kokaîn û hwd) bi kar anîne û heya çend sal berê hêj jî terapiya wê didîtiye. Beriya ku navdar bibe bi keda dest-pê jiyaye. Sala 1991ê de di klûbekê de ji aliyê hunermenda navdar Sezen Aksuyê ve hatiye keşfkirin û di kadroya wê de cihgirtiye.
Tilbe di bernameyên TV'yan de, eslê xwe wekî gelekên din înkar nekiriye û kurdbûna xwe aniye zimên. Herwiha soz daye ku beriya mirina xwe albûmekê xwerû bi kurdî amade dike. Lê heya niha xwe ji cîhana kurdan û hunermendên kurdan dûr girtiye.
Hasret Gültekin (z. 1'ê gulanê 1971 li Macîran, Sêwas − m. 2'ê tîrmehê 1993 li Sêwas) sazbend û muzîkvaneke navdar e. Bi kurdî û tirkî stiriye.
Di 2'ê tîrmeha 1993'an de Hasret Gültekin tevlî Festîvala "Pir Siltan Evdal" li Sêwasê dibe. Li wir Gurên Boz û JÎTEM di hotela bi navê Madimak Oteli de dor li 35 hunermend, nivîskar û zanayên elewî û kurd digirin û agir berdidin hotelê. Bi saetan li ber çavên leşker û polîsên dewleta Tirk dişewitin û jiyana xwe ji dest didin. Di heman bûyerê de ji aliyê tîmên felatker ên dewletê ve nivîskarê dewletê Aziz Nesin tê felatkirin lê yên din di nava agir de tên hiştin. Gültekin jî bi hovane jiyana xwe ji dest dide.
Servet Kocakaya (z. 19'ê gulanê 1973, Bongilan Çewlîg) hunermendekî kurd e.
Wekî malbat ji Çoligê ne û pirranî bi zimanê tirkî distire. Li Mersinê dibistana seretayî û amadeyî bidawî dike û li Enqereyê perwerdeya endazyariya xêvjimêrê (komputer) dibîne.
Zeta (bi yewnanî:; bi herfa mezin Ζ, bi herfa biçûk: ζ) tîpa şeşem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "z" ye.
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, "(Amnesty International-AI)", saziyek civakî ye ku mafên mirovan û Danezana Gerdûnî Ya Mafên Mirovan diparêze ye. Ev sazî di heman demê de li dijî, cezaya ramanê, cezaya îdamê, êşkence û sûcên siyasî jî ditekoşe.
Amnesty International di sala 1961'an de bi hewldana parêzerekî îngilîz ku ji bona serbestberdana du xwendekarên portûgalî ku ji bona ramanên xwe hatibûn cezakirin ve hate avakirin. Ev tevger ji bo mafên mirovan li her derê cîhanê kampanyayan dide meşandin. Ji hemû hikumetan, ji hemû bîrdoziyên sîyasî û berjewendiyên aborî û olan, serbixwe ye. Xebatên wê girêdayî lêkolînên terwende û standartên civaka navneteweyî ye. Rêkxistin li hember hedîseyên binpêkirina mafên mirovan, aktivîstên xwe yên dilxwaz yên li her derê cîhanê dixe tevgerê.
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyê
Bonn bajarekî Almanyayê 20 km li başûra Koln e û li beravên Reyn di sînorên herêmê federal a Nordrhein-Westfalen de ye. Ew ji sala 1949'an de heta sala 1990'an paytexta Almanyaya Rojava bu. Lê ew heta sala 1999'an dîsa navenda kargerê ya Almanyayê bû, ku ji sala 1998'an de ew mezrekan yek bi yek çûne Berlinê. Îro nifûsa Bonnê li gorî 300.000 kesan e.
Bi taybetî li ser herêma hikûmetê û avahiyên dewletê bi pevguherandina paytexta Berlinê mezin hatiye guhertin.
Deutsche Welle, Navenda Peymana Navnetewî ya Bonnê û rêxistinên din ên sektora gelemperî ya taybet ji bo vê derdorê bicih bun.
18 yekîneyên girêdayî yên li ser veşartina "Kampûsa NY" ya Neteweyên Yekbûyî li bajarê dîsa bi awayekî fermî xebatên xwe li ser pirsan di Tîrmeha 2006'an de dan dest pê kirin.
Bonn, dema ku li cihê Deşta Reyna Nizm ya li Rêzeçiyaya Reyn Schiefer derbas dibe, ew li başûrê parêzgeha Nordrhein-Westfalen cih digre. Bajar li ser rûerdekî 141,2 km² li ser herdu aliyên Çemê Reynê ye. Piraniya Bonnê li ser aliyê çepê ya Çemê Reynê ye. Li başûr û rojavayê herêma Reynê de daristana Kottenforstê, ku beşek ji Parka Xwezayê ya li derdorên Bonnê ye. Li aliyê bakur de Koln, rojhilat û başûrrojhilatê de Siebengebirge cih digre. Bonn, ji ber rewşa erdnîgarî yên "Derî Vedan a Navenda Reyn a Romantîk" ve wek tê destnîşankirin. Têmsîkê koda plakaya erebeyê ya Bonnê „BN“ ye, ku girêdayî navenda kargeriya Kolnê ye. Xala wî ya herî bilind, 194,8 m di navbera Beuel û Paffelsbergê de ye. Xala wî ya herî nizm de jî li Kemper Werthê 45,6 m tê pîvandin.
Bajar û Navçeyên Cîranî.
Niederkassel, Troisdorf, Sankt Augustin, Königswinter, Bad Honnef, Remagen, Wachtberg, Meckenheim, Alfter û Bornheim cîranên bajarê Bonnê ne.
Avûhewa ya di hedê de li Bonnê tê dîtin. Germahiya têkrayî di meha Çile de li derdora 2.3 °C de ye û di meha Tîrmehê de 18.2 °C de ye. Germahiya têkrayî bi salane 10.1 °C ye. Barîna salê zêdetir ji 800 mm li herêma cîrana Eifel e, ji ber ku li Bonnê û li derdora 669 mm dimînin. Nem li Hewayê bi qatê hejmara navînî ji rêjeya rojan heta 35 salî ne. Di mehên zivistanê de çemê Reynê dem bi dem dibe govanên kevir. Di salên dawî de, hevparên dihevde yên van zîyanên mezin dibe.
Di sedsala 12'emîn de Împaratoriya Romayê kampa li herêma hêzên ya li Bonn avakirin, salvegera 2.000'emîn xwe di sala 1989'an de pîroz kirin. Lê belê lêkolîna li Bonnê û nêzî cihên mirovan diyar dike ku ev gelek kevn e. Ev di herêma Oberkasselê de 14 hezar sal niştecihan derket holê û herweha bawer kirin ku di sala B.Z. 4080'an de bibe endamê Kampûsa Venusbergê.
Ala û Nîşan.
Di alên Bonnê de, li jor li ser paşbingeha reş de cihê xaça zîv e. Sembola xaça reş ya Kolnê ye, alên gelek xwecih û derdora Kolnê ye. Xaç, ji aliyê siyasî û herêmî de girêdana di navbera dûkên Koln û Bonnê diyar dike.
Binê têla, a rengê zêr li ser paşbingeha sor şêr cih digre. Dem bi dem di navbera leopard an jî gel de wek "şêrê kevir" tê zanîn, herwiha Bonn wekî kevneşopî ya sembola dadê ye.
Şêr gelek salan ve di Serdema Navîn de li qada Münsterê ya Bonnê ve hate girtin.
Îro jî li heman cihî de bîrdariya Ludwig van Beethoven heye. Di dadgehê de dikare nêrînên civiyan li meydana bidin.
Eslî yê sembola şêrê niha li ber şaredariya bajarê kevn de ye.
Jînênîgariya siyasî.
Di meydana bazarê, ku di sedsala 18'emîn de li hola bajarê kevn (Altes Rathaus) wekî navenda gelek salan ve hat bikaranîn avakirin. Ji ber berferehbûna xebatên di nav amadekariyên kargêriya di sala 1969'an de li Bonnê bi avakirina Şaredarê nû avahiya rêveberiyê têketin kirin û di sala 1978'an de Nordstadt (Stadthaus) hate veguhestin, ku qada bajarê kevn buye mazûvaniya çalakiyên çandî.
Bajarên wekhev.
Bonn, hevkariya "hevkarî" û "dostanî" herweha di nav çarçoveya "bingeha projeyê" de bi gelek welatî re hevkar kirine. Di vê çarçoveyê de, ciwanan û bernameyên danûstandina çandî û jîngehê bi pev ji tecrûbeya herêmên wek pîlankirin û karesata bajaran ve têkoşînan pêşkêşkirin. Îro li bajarê Bonnê de hin projeyên hevkarî ne: Ûzbekistan, Bukhara, Çîn-Şengdu, Bolîvya - La Paz, Belarûs - Mînsk, Awistirya - Salzburg, Mongolya - Ulan Bator.
Difin, poz, lût, bêvil, kepî an jî kepû.
Difin endamê henaseyê û endamê hestê bêhnkirinê ye. Gava em li rûyê kesekî dinihêrin, em beşa derve yê difinê mirov dibînin. Ev beşa ji derve de dixuye, ji kirkirag û hestiyên bi çerm (pêst) dapoşî pêk te. Şêweyê beşa difinê derve, bandor li ser bejnûbala mirov jî dike. Mezinahiya difin bomaweyî(genetîk) ye û ji aliyê hormonan ve tê kontolkirin. Hormona testosteronê bandor li ser gewrebûna hestiyên difinê dike, loma bi gelemperî difinê zilaman ji yê jinan mezintir e.
Pêkhateya difinê.
Difin deriyê serekî ye ji bo henasegirtinê. Hewa ji herdu kunên pêşî yê difinê dikeve hundirê difin. Herdu kunên difin bi dîwarek kirkiragî ya bi navê septum, ji hev cuda dibin. Septuma kirkiragî bi hestiyêkî difinê ya bi navê vomer ve yek dibe û difinekelênê dike du beş, beşa çepê û a rastê. Rûyê hundirî yê kunên difin, bi lîncemade û mû dapoşrav e. Hewa ji derve bi navbeynkariya kunên difinê derbasî difinekelênê dibe. Difinekelên ne pêkhteyek girtî ye. Ji aliyê pêşî ve bi kunen pêşî, ango bi kunên difinê, ji alîye paş ve bi kunenên hundir ve girêdayî ye. Kunên hundir hewaya nav difnekelênê arasteyê qirriq dikin. Herwisa li nav hestiyên derdora difnekelênê de hin valahiyên tûrikî hene, navê van pêkhateyan sînus e. Sînusên nezikê difin (bi îngilîzî:"paranasal sinuses") jî bi difnekelênê ve girêdayî ne. Rûyê hundirî yên sînusan jî, wekî mîna rûyê difinekelênê, bi xaneyên kûlkdar û lîncemade dapoşîye. Hin caran ji ber tûşbûna hokarên nexweşiyê, kulbûna sînusan rû dide, ev rewş wekî nexweşiya sînuzîtê tê binavkirin. Li ser dîwarê difnekelênê de sê cot hestiyên tenik, ên ko dişibin qalika sedefê (mîdye) heye, navê van hestiyan wekî konka(bi îngilîzî: "concha") tê bi navkirn. Di zimanê latînê de ji bo ajalên avî yên bi qalik dorpêçî, yên wekî sedef û mîdye (bi îngilîzî:"mussel") peyva concha tê bi karanîn. Konka rûyê difnekelênê firehtir dike. Herwiha hewayê ji derve tê, gava rastê konkayan tê, serûbin dibe û belavî nav difinekelênê dibe, bi vî awayê karê henasedanê hêsantir dibe. Rûyê difinekelênê û konkayan bi rûkeşexaneyên kûlkdar (bi îngilîzî:"ciliated epithelial cells") û lîncemade dapoşî ye. Rûkeşexaneyên kûlkdar, xaneyên derdanî lixwe digirin. Navê van xaneyan, xaneyên goblet e. Xaneyên goblet madeya lînc der dide. Di binê çîna rûkeşexaneyan (lînceperde) de jêrelînceperde heye, jêrelinceperde ji aliyê tora mûlûleyên xwînê ve gelek dewlemend e. Zêdehiya mûlûleyên xwînê hin caran dibe sedema xwînberbûna difinê.
Ji herdu çavan, coga hêsirê çav dirêj dibe nav difin, gava hêsir ji çavê mirov tê, di heman demê de hinek ji hêsir diherike nav difinê. Li gel çavan, di navbera guh û kutahiya difnekelênê de jî cog heye. Navê vê cogê, coga ostakî ye.(bi îngilîzî: "eustachian tube"). Li esmanê difinekelênê de ji bo bêhngirtinê demarexaneyên hestê heye. Kîmîkewergirên demarê hestê, bêhna tiştên bêhndar digire û dişîne mejî, li wir mirov, bêhna madeyan hest dike.
Ji bo henasedanê.
Hewayê henasegirtinê di nav difin û difinekelênê de tê parzûnkirin, paqijkirin, germkirin û şêdarkirin. Bi vî awayê egera tûşbûna borîhewa û pişikan a bi hokarên nexweşiyê, kêm dibe, guhaztin û alûgora gazên nav hewayê hêsantir dibe.
Parzûnkirin û paqijkirina hewayê.
Dibe ko bi henasegirtinê de li nav hewayê de, parçeyên tozê, bakterî, sporên kevzê û karokan, tozkulîk(polen) hwd hebe. Gava hewa ji kunên difinê derbasê hundir dibe, rastê mûyên difinê tê. Ji ber gurrahiya mûyan û hebûna lîncemadeyê, hewa li vir tê parzûnkirin û paqijkirin. Heke hinek parçeyên hûrik ji mûyên difinê bifilitin û derbasî difnekelênê bibin, îcar rastê xaneyên kûlkdar û lîncemade dibin. Parçeyên hûrik ên nav hewayê li ser lîncê dizeliqin. Xaneyên kûlkdar bi livîna kûlkan, lincemadeyê û parçeyên nav lîncemadeyê pal dide û arasteyê gewrî dike. Van madeyan an bi kuxikê ji gewrî tên avêtin, an jî bi daqurtînê derbasî soriçikê dibin. Bi xebata hevbeş a xaneyên kûlkdar, lîncemade û mûyên difinê, hewayê henasegirtinê ji hokarên nexweşiyê û tozan paqij dibe.
Germkirin û hênikkirina hewayê.
Pileya germahiya laşê mirovê tendirust 37 0C ye û ji xeynî dema nexweşiyê, naguhere. Lê hewayê henasedanê her tim ne bi heman germahiyê ye. Zivistanê dinya sar e, havînê germ e. Heke havînê hewa yê 40-50 0C, zivistanê hewa yê 1-2 0C bi henasegirtinê rasterast bikeve nav pişikan, dibe ko ziyan bigihîje tenduristiya mirov. Divê ji bo hevsengiya pileya germahiya laş, germahiya hewayê henasegirtinê bê rêkxistin, hewayê sar divê bê germkirin, ê germ jî divê bi hênikkirin û paşê were şandin ji boypişikan. Di bin linceperdeya difnekelenê de jêrelinceperde heye, jêrelînceperde gellek zêde mûlûleyên xwînê lixwe digire. Gava hewa di nav difin de derbas dibe, ji ber cudahiya germahiya navbera laş û hewayê, di navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina tînê dest pê dike. Heke hewa sar be, ji xwînê tîn diherike nav hewayê û hewa germ dibe, na heke hewa germ be, vê gavê ji hewayê tîn diherike nav xwînê û hewa hênik dibe. Ji ber girtina tîna hewayê germahiya xwînê pîçek zêde dibe, lê xwîn belavê laş dibe û bi alîkariya pêst û xwêdanê, tîna laşê belavê hawirdorê dike û germahiya laş kêm dike.
Şêdarkirina hewayê.
Hin caran dibe ko hewaya henasedangirtinê pîçek zuha be. Hewayê zuha gava li ser lînceperdeyê de ber bi qirrikê ve xiş dibe, ji lînceperdeyê molekûlên avê tevlê hewayê dibin û hewayê nav difin şêdar dikin. Hewayê şêdarbûye, bi hesanî ji parzûnê xaneyê sikildanokan diguhaze û derbasî nav xwînê dibe.
Bêhnkirin.
Difin endamê hestê bêhnkirinê ye.
Bêhnkirin bi navbeynkariya hestewergiran rû dide. Cureya hestewergirên ji boj bêhngirtinê kîmîkewergir e. Li esmanê difinekelênê de rûkeşeşaneya bêhnkirinê (bi îngilîzî:"olfactory epithelium") heye. Rûkeşaşaneya bêhnkirinê demarexanyên hestê yên kûlkdar lixwe digire. Dendrîtên demarexaneyan di nav lîncemadeya difnekelênê dirêj dibin. Gava molekulên bêhndar di nav hewayê de digihîje esmanê difnekelênê, di nav lîncemadeyê de dihele(ditiwêne). Molekulên bêhnê bi kûlkên hêstedemarexaneyan ve tên girtin, ev rewş ji bo hêstedamarexane dibe kartêker. Demarexaneyên hestê ev kartêkerê radigihîne mejî, li mejî hestê bêhnînê peyda dibe. Anko molekulên bêhndar bi hewayê henasegirtinê dikeve nav difin, di nav lînca difinê de dihele û ji aliyê hestewergiran wekî kartêker tên girtin û ber bi mejî ve tên şandin, bo peydabûna hestê bêhnkirinê. Loma dive difinekelên hertim şil be û bi lîncemadeyê dapoşî be ko bêhna malekûlan bên girtin.
Rêkxistina hevsengiya pestoya perdeya guh.
Guhê naverast, bi navbeynkariya coga ostakiyê bi gewriya difinî (bi îngilîzî:"nasopharnx") ve girêdayî ye. Difinekelên jî di devere gewriya difinî de bi dawî dibe, ango hewayê henasegirtinê ji difinekelênê derbasî beşa gewriya difinî dibe. Di navbera beşa guhê derve û guhê naverast de perdeya dengê heye. Coga ostakî ji gewriya difinî dirêjê beşa guhê naverast dibe. Deng û hewa bi coga bihistinê digîhîje perdeya guh. Dengên berz li ser perdeya guh pesto peyda dike. Dibe ko ev pestoya yekalî ziyan bide perdeya guh, loma divê pestoya ji aliyê derve tê, li aliyê guhê naverast ve bê hevsengkirin. Hewayê ko ji dev û difin digihîje gewriyê, bi navbeynkariya coga ostakîyê, tê guhaztin heta guhê naverast. Bi vî awayê pestoya hewayê yeksan dibe li ser herdu aliyên perdeya guh.
Dev, dem (bi latînî: "os") di anatomiya laşê mirov de, endamekî Sîstema herisê an hezmê ye ku bi riya wê mirov û caneweran xwarinê dixwin û avê vedixwin. Xwarinê pê di cûyê. Cûtin, di dev de deme ku bi diran re dibe û hûrkirin bi xwarinê re dibe, hingî ew lîka di deme me de ku weke enzîma hezmê ya, bi wê re bi cûtine re rewşeka bi pergalî di dev de tê holê.
Erk û karê devê mirovî.
Erka giştî ya dêv xwarin e, ku bi rêya diranan dicû, û mirov bi dêv dipeyive û deng dertîne - bi rêya zimên. Di Dawiyê de me zanî ku erkên dêv peyvîn, dengkirin, xwarin, vexwarin, ramûsandin û rûdemên rûyê mirov dide.
Anatomiya devê mirovî.
Dev, herdu aliyên wê yên ji hestî vala ji wan re aloq tê gotin. Di hindirê dêv de ziman heye. Ji wî zimanê mirovî re zimanê mezin tê gotin. Lê ji zimanê mezin wirdetir di devê qirika mirovî de zimankê biçûk(zimanok) jî heye. Hem zimanê mezin û hem jî zimankê biçûk, her yekî li gor xwe karek di laşî de heye.
Bavyera (,), li başûr rojhelata Almanyayê dikeve û gorî rûerda xwe herêma herî mezina Almanyayê ye. Gorî nifûsa dihêwirîne jî, ji Nordrhein-Westfalen şunda duyem mezintir herêmên Almanyayê ye. Sînorên wê bi herêmên Baden-Wurttemberg, Hessen û dewleta serbixweya Turîngiya û Saksonya re hene, li başûra wê Awûstûrya, ser Gola Boden re bi Swîsre re û li rojhelat jî bi Komara Çekî re heye.
Bajarê herî mezinî Bayern Munîh. Gorî mezinahiyên xwe Nürnberg û Augsburg jî du bajarên dinên girîngên Bayern in.
Çemê herî girîngî Bayern Duna ye.
Ziman endamek masûlkî ye, li her aliyê dev de bi hêsanî dilive. Rûyê ziman bi çîna lînce dagirtî ye. Li gel lîncê, rijênên lîkê, lîk der didin ser ziman, loma ziman hertim şil e. Ziman erkên wekî çêjtin(tamgirtin), peyvîn û daqurtin bi cih tîne.
Ziman û heris.
Ziman erka heriskirina kîmyayî û makanîkî pêk tîne. Enzîma lîpaz ji boy heriskirina çewrî, di pankreasê de tê berhemkirin û derdan, lê zimanê mirov jî hinek lîpaz der dide, ev lîpaz wekî lîpaza zimanî(lingual lipase) bi nav dibe. Ev lîpaza zimanî ne di devê mirov de, lê di gedeyê de çalak dibe û hinek çewrî heris dike. Li ser rûyê ziman de hin rijênên lîkê hene, bi derdana lîkê xurek nerm dibe, hê zûtir perçe dibe. Lîk enzîma amîlazê lixwe digire, amîlaz xurekên karbohîdradî diherisîne. Ango ziman ji boy herisa kîmyayî enzîm der dide. Her wisa ziman erka herisa mekanîk jî pêk tîne. Xurek bi alîkariya ziman di nav dev de serûbin dibe, bi vî awayê lîk tevahiya xurekê şil dike û nerm dike. Dema cûtinê, ziman bi navbeynkariya masûlkeyên xwe, loqên xurekê aresteya nav diranan dike, bi vî awayê diran bi hêsanî xurek dicûn. Piştê cûtinê, ziman loqa xurekê ber bi gewriyê pal dide.
Ziman û çêjtin.
Goçkeyên li ser ziman, tama (çêja) xurekan wekî şor,şîrîn, umamî, tirş, tal dinase.
Li ser rûyê ziman de goçke (bi înglîzî, yekjimar papilla, pirrjimar papillae) hene, di nav van goçkeyan de komên gopkeya tamê (çêjegopke) heye. Çêjegopkeyek ji koma xaneyên çêjewergir, xaneyên palpişt, xaneyên binçîne û demarên hestê pêk tê. Xaneyên çêjegopkeyê 10-14 rojê carek tên nûkirin. Li ser parzûna xaneya xaneyên çêjewergir de wergirên kîmyayî (kîmîkewergir) heye. Ji xaneyên wergir pêkhateyên mûyî ji kunika çêjegopkê dirêjê derve dibe, ev pêkhateyan wekî kûlkên çêjê bi nav dibin. Ji boy mirov tama xwarin û vexwarinê bigire, divê xurek di nav lîkê de şil bibe û bihele. Ji xurekên helandî molekulên kîmyayî derdikeve, molekulên kîmyayî bi navbeynkariya kûlkên çêjê tên girtin. Molekulên kîmyayî kîmîkewergirên xaneyên çêjewergirê çalak dikin. Bi vî awayê sînyal ji xaneyên çêjewergir derbasî demarên hestê dibin. Demarên hestê sînyalan radigihînin mejî, di mejî de cureya çêjê an jî hestên din tê şîrovekirin. Li ser rûyê ziman de ne yek, lê çar cure goçke heye. Şewe û erka her goçkeyek ne yek e. Li gor cureyên xaneyên çêjewergirên nav goçkeyan, mirov tamên xurekan wekî tirş, şîrîn, şor, tal an jî umamî hest dike. Her beşê rûyê ziman heman çêjan dinase, lê hin tam li hin beşê rûyê ziman de hê pirtir tê hestkirin. Li ser rûyê ziman hin hestewergirên din jî hene. Wekî mînak hestên wekî hişkbûn an jî nermbûna xurekan, germî an jî sariya xurekan ji aliyê wergirên li ser ziman ve tên girtin.
Mecklenburg-Vorpommern, yek ji herêmên Almanyayê li bakura welat dikeve ye. Paytexta Wêyê Schwerin e.
Navê Mecklenburg-Vorpommern di 12ê kanûna paşîn 1947an de wek 'Mecklenburg' hati bû navandin. Ji pê şunda yekbûna Almanya re wek niha hat navandin.
Sînorên wê bi Derya Rojhelat, Brandenburg, Schleswig-Holstein, Saksonya Nizm û Polonya re hene. Li serbajar Schwerin bêtir bajarên wek Rostock, Neubrandenburg jî di sînora wê de dimên.
Enkîdû karakterekî mîtolojî yê Sumerê ye. Enkîdû heywanekî mezin e. Ew di epîka Gilgameş hevalî Gilgameşê ye û di vê êpîkê da tê dinê û dîsa di vê êpîkê da dimire.
Enkîdû, di destana Gilgamêş de tê ziman. Weke rêhevalê Gilgamêş jî tê ziman. Bi hev re dikevine rêwîtiyê de. Di her rewş û şert û mercê de, Enkîdû li cem Gilgamêş e. Di destanê de, tê ziman ku Enkîdû, dimire û tê şandin li cîhana binerdê. Lê Gilgamêş li dûv wî, ji yezdanan dixwaze ku herê wir û wî bêne. Înanna, tê gotin alî dike û berê wî dide wir.
Lê di destanê de, di dawiyê de, ti kêvalbarên dawiyê de, tê gotin ku Enkîdû berdestkê Gilgamêş a jî. Ev vegotina di kêvalbarên dawiyê de, bi vegotina kêvalbarên pêşî re dikeve nanokîyê de. Lê, qanaate herî mazin ew a ku ew rêhevalên hevdû ên pirr baş in.
Gilgamêş, keyê Urukê ya. Ew ji Urukê dikeve rêwîtîyekê ku were cem Utnapîştim ku ji wî ava jîyanê ya ku wê jîyaneka sermedî bidê wî. Gilgamêş, di pêşîya jîyaneka sermed de ya. Enkîdû, di rêwîtîya wî de, bi wî re ya. Wî bi tenê ne berdê. Tevî, di rêya wan de gelek tişt têne serê wan jî.
Howard Gardner (jdb. 1943 li Scranton, Pensîlvanya, DYA) psîkologekî navdar ê Amerîkayî ye. Li ser neurozan xebatên wî hene û bi pirtûkên xwe yî zîrek tê nasîn. Ew yek ji kedkarên hişmendiya kompleks e. Ango ew qîma xwe bi testên yekberî yên ku hişmendiya mirovan dipîvîn nayne û gorî tevlîhevî û kompleksbûna kesayetiyê pêwîstî bi test û normên nûjen û pirrberî dibîne.
Malbata wî ji Almanya ne û ji ber Cihûbûna xwe sala 1938î de reviyane DYAyê. Ew pêdiviya fîlozofiyê di xebatên derûnînasî de dibîne û li ser fîlozofiya neurozan gihîştiye asteke bilind.
Rudolf Arnheim (jdb. li Berlin) zanistê medyayê û psikologê hunerê ye. Hevwelatiyekî DYAyî yê alman e.
Yek ji alîgirên angaşta Geştaltpsîkolojî "(bêjeyeke Almanî ye Geschtalt tê nivîsîn û wateya wê di kurdî de nêzîkî bêjeya "giştî" ye)" e. Tê zanîn ev dibistana psîkolojiyê li Almanyayê xwe dabû rûdan û pirranî jî li Almanya bipêşketî bû. Piştî bipêşketina Rêbaza tevgerzaniyê li DYA û derketina beşên nû yên psîkolojiyê alîgirên Geştaltê kêmtir bûn.
Nexşeya malbata zimanên afrîkayî û asyayî (zerî)
Zimanên afrîkayî û asyayî yan zimanên afroasyayî (berê zimanên "hamî-semîtîk") malbateke zimanan e ya ku ji zimanên li Afrîkaya Bakur û Rojhelata Navîn pêk tê. Ew ji pênc an şeş şaxan ê bi tunî 350 zimanan (ji wan nêzî 40 mirî ne) pêk tê û 350 milyon kes pê diaxîvin.
Zimanên semîtîk an zimanên samî yek ji şaxên malbata zimanên afrîkayî û asyayî, li Efrîqaya Bakur rojhelat peresî bûn. Ew îroj ji aliyê 280 milyon kesî ve tên axaftin.
Semîtîk ji navê, yek ji lawên Nûh pexember, Samî de tê ye û gorî Tewratê gelî Rojhelata Navîn bi piranî ji zayenda wî de tê ye.
Parva bûn.
Zimanên semîtîk wiha tên parva kirin: zimanên semîtîk ên rojhelatî, zimanên semîtîk ên rojavayî û zimanên semîtîk ên başûrî. Gorî hin zimannasan serve van gruban "zimanên semîtîk ên navînî" jî tê diyarkirin.
Bertrand Cantat, 5ê adarê 1964an de li Pau jê dayikbû, stranbêjê Koma Noir Désirê ye.
Cantat, Bertrand
Noir Désir komekê rock ya fransizanê ye û derketinê wî jî bordoyî ye, salan 1980'an de xwe avakir. Stranbêjek karizmatîk, Bertrand Cantat, evînekê nîvîsarê ye, ev ku navan nîvîsarên xwe dide nîşan.
Endamên din ya komê Serge Teyssot-Gay bi gîtar, Denis Barthe bi baterî û Frédéric Vidalenc
(sala 1996'anda bi Jean-Paul Roy cîh guhartin) bi basê ye. Kariyera Noir Désir behtirî 20 salan û salan xwe di nav salan 1990'an da dît.
Diego Armando Maradona (z. 30ê çiriya pêşînê 1960 li Villa Fiorito, ya îro li Partido Lomas de Zamora, parêzgeha Buenos Aires, Arjentîn - m. 26ê çiriya paşîn 2020) gogbazekî navdar ê arjentînî bû.
Ew wekî "bavê futbolê" jî dihate naskirin û gorî gelekan ew yek ji futbolîstên herî baş ên cîhanê bû.
Maradona di 26ê çiriya paşîn a 2020an de li Tigre, Buenos Aires, mir.
Ferdosê, gundekî Bafê ya girêdayî navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev Gund di neqebeyna Bafê û Elcanya de ye. Gund tenê ji 2 malan pêk dihat, Gundêkî gelekî bi şinahî ye. Di vî Gundî de Dehlên pir mezin hene. lê mixabin di van Salên Dawî de Xwediyê Malan ji ber zextên Dewleta Tirk mecbur man berî 13 Salan derbasî Bafê bibin u ji Dehlan pêvetir tiştekî li duv xwe nehêlin! bi vî awayî ev Şînatiya Mirov jê têr nedibu, Her çiqas (Remezanê Mistê Xwediyê ji Sedî 80% yî Dehlê ya, ewqas Ked jî da u hîna jî didê dîsa ev Xwezaya Kurdistanê ber bi Hişk bunê ve diçê!
Roj tuneye Remezan´ê Mistê Sere kî li Dehlê nedê, heger Rojekî neçê, jibona wî Jiyan bê Wateye. Lê jiber go ew bixwe jî hedî Hedî di nav salan re derbas dibê Ev Şînatî jî hêdî hêdî Winda dibê.
Semsûr () navçe û serbajarê parêzgeha Adiyemanê ye ku dikeve Bakurê Kurdistanê. Semsûr di nav sinorên komara Tirkiyê de ye. Serdema osmaniyan navê xwe Hisnê Mensûr (tr: "Hısn-ı Mansur Sancağı") bû.
Hisn Mensûr (Kela Mensûrê) navê herî kevn ê bajêr e. Piştî avabûna Cumhuriyeta Tirkiyê navê bajar bû "Adiyaman". Bi kurdî jê re dibêjin Semsûr. Wekî din çend navê wê yên ku pir nayên zanîn hene weke: Kor Semsûr, Wadî leman, Yadîyeman. Ji gor balekê jî di mehna welatê dayîkê de tê gotin ku "Ya-dê-ya-min".
Dîroka Semsûrê li gorî lêkolînên ku li Şikefta Palaniyê hatine kirin heya berî zayînê(BZ) 40.000’an dihere. Li gorî dîroka nivîskî, tê diyarkirin ku gelê yekemîn ku li derdora Semsûrê cîwar bûye, yek ji gelên qewmên Hînd-Ewropî gelê Hîtîtî ye. Piştî Hîtîtiyan jî li herêma Semsûrê gelek şaristanî bûne desthilatdar û bajar di tesîra van şaristaniyên hatî û çûyî de maye.
Di dema Key Telepinusê yekem de Şaristaniya Hîtîtî desthilatdariya xwe li Anatoliyê bi hêz kiribû. Li gorî nivîskên Bogazkoyê, Semsûr jî di vê demê de diket nava sînorên Şaristaniya Hîtîtiyan. Piştî Telepinus serweriya Hîtîtîyan li herêmê qels bû.
Dema Hûrrî û Mîtanniyan: (BZ 1340-1000)
Hûrriyan BZ sedsala XIV’an de Hûrriyan desthilatdariya herêma Semsûrê bi dest xistin.
Tê îdîakirin ku şikeftên li Çiyayê Nemrûd bermayiyên Hûrriyan in. Mîttaniyan desthilatiya Hûrriyan têk bir û serweriya herêmê bi dest xist.
Tê zanîn ku BZ di navîna sedsala 15’emîn de, Mîttanî li herêma Meletiyê desthilatdar bûn.
Piştî hilweşîna Hîtîtiyan, li Mezopotamyaya Jorîn ji aliyê sîyasî ve gelek guherîn pêk hatin. Li cihên di bin desthilatdariya Mîtanniyan de dewletên nû derketin holê. Di BZ 1000’an de li herêma Semsûrê Keyaniya Kummuh hate damezrandin.
Di BZ 708’an de di navbera Keyaniya Kummuh û Asûriyan de şerê rû da û Keyaniya Kummuh têk çû. Keyê Asûran Sargonê II. herêm bi dest xist û piraniya niştecihan sirgûnî Mezopotamya Başûr kir.
BZ 553’an de hikumdarê Îranê Keyxusrew sînorên Anatoliyê yên heya Qizilirmakê bi dest xistin.
Bi vê yekê re Semsûr jî tevî sînorên Persan bû.
BZ 333’yan de Îskenderê Mezin hikumdarê Persan Dariusê III. têk bir û axa Persan a li Anatoliyê tevî ya Împaratoriya Îskender bû.
Keyaniya Selokîd: (BZ 305- BZ 69)
Piştî mirina Îskenderê Mezin, di navbera kurên wî de pevçûna desthilatdariyê derket. Ji kurên wî Selevkosê I. BZ 305’an de bi tevahî bû desthiladarê dewletê û li herêma ku Semsûr jî tê de Keyaniya Selokîd damezrand.
Dîroka Komagênê bi serhildanekê dest pê dike. Piştî ku serhildan hate serkutkirin jî Komagênê ji bo serfiraziya xwe ketin nava hewldanan. Mîtradates I Kallinikos bi keça keyê Împeratoriya Seleukî, Laodikê re zewîcî û kurê Mithradates Antîoxos I Theos BZ 69’an de derket ser text û ew dem weke dîroka damezrandina Qraltiya Komagênê hate pejirandin. Lê di dema Antiochosê IV. de navbera Împaratoriya Roma û Keyaniya Komagênê xera bû û Roma, Antiochosê IV. ji desthilatdariyê xist û di PZ 72’an de Komagênê weke parêzgehekê bi Sûriyê ve girêda.
Piştî ku desthilatdariya Komagênê qediya, Împaratoriya Roma li Semsûrê li hemberî Persan gelek lejyon(yekîneyên leşkerî) bi cih kirin. Di vê demê de Samsat jî kirin baregeheke leşkerî.
Di 395’an de Împaratoriya Roma weke Romaya Rojhilat û Romaya Rojava bû du perçeyan. Romaya Rojhilat navê Bîzans wergirt û bû desthilatdarê herêmê.
Artêşa Emewiyan di sala 670’an de kete herêma ku Semsûr jî tê de ye û cihên sereke yên weke Semsûr û Samsatê hatin bidestxistin. Piştî ku Emewiyan Semsûr bi dest xistin îcar bêgav man ku bi Abbasiyan re mijûl bibin.
Piştî ku Abbasiyan Emewî têk birin, Semsûr kete bin desthilatiya Abbasiyan. Lê di sedsala X. de desthilatdariya Abbasiyan hilweşiya û bandora Selçûkiyan dest pê kir.
Di 1066 de serfermandarê Selçûkiyan Derdora Semsûrê bi dest xist lê ji ber geremolên derketî neçar ma ku bi şûnde vegere. Piştî Şera Melezgirt Selçûkî bi hêztir bûn û di 1082’an de Semsûr bi dest xistin. Di 1239’an de Baba Îshak li hemberî Selçûkiyan li Semsatê serhildanek li dar xist û Selçûkiyan serhildan bi zorê serkut kirin.
Di 1243’yan de Selçûkî li hember artêşa Moxolan têk çûn û bi vê yekê re Moxolan gelek der bi dest xistin. Di 1250’an de herêma Semsûrê kete bin desthilatdariya Moxolan. Memlûkan piştre bi alikariyê, herêma Semsurê dîsa bi dest xistin. Dulqediriyan di bin desthilatiya Memlûkan de serweriya xwe li derdora Semsûrê îlan kir.
Têkiliya Semsurê bi Împaratoriya Osmaniyan re yekem car di 1398’an de bi êrîşa Beyazidê I. dest pê kir û di 1516’an de dema Yavuz Selîm Amed zeft kir Semsûr bi tevahî ket bin destê Împaratoriya Osmaniyan. Di bin desthilatdariya Împaratoriya Osmaniyan de Semsûr piştî 1516’an weke sencaxekê bi parêzgeha Mereşê ve hate girêdan. Di 1531’an de weke qezayekê bi sencaxa Elbîstanê ve hate girêdan û piştre jî di 1563’an de dîsa bi Mereşê ve hate girêdan. Piştî Tenzîmatê di 1849’an de weke sencaxekê bi vîlayeta Amedê ve hate girêdan. Di 1859’an de bi sencaxa Meletiyê û di 1883’an de bi vîlayeta Elezîzê ve hate girêdan.
Semsûr di 1’ê Berfanbarê 1954’an de ligel navçeyên Besnî, Gerger û Kolikê ji bajarê Meletiyê veqetî û bû bajar.
Parêzgeha Semsûrê.
9 şaredê/navçe, 19 şaredarî û 427 gund heye.
Sînorên Bajêr.
Bajar di nav parelelên 37° 25' û 38° 10' bakur û merîdiyenên 37° 25' û 39° 15' rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr bi Melediyê, li rojava bi Meraşê, li başûr bi Ruhayê, li rojhilat bi Amedê u rojavayê başûr ji Eyntawê ra tê girêdan.
Pîvana erda bajêr 7.614 km² ye. Belavbûna erdê li gora şeklê ser erdê wiha ye: deşt ji % 10,7, zozan ji % 3, plato ji % 34,1 û çiya ji %52,2. Ji % 88 yê gel bi çandinîyê re mijûl dibe. Li herêmê behîv, genim, fistiqên şamî, tirî û titûn herî pirtir tên çandin.
Li bajêr avhewa (îklîm) Behra Sipî serdest e. Havînan hewa germ û ziha û zivistanan jî sar û bi şilî û şepelî derbas dibe.
Çiyayê Bezar (1.050 m) Çiyayê Reş (1.115 m), Çiyayê Boz (1.200 m), Çiyayê Borik (2.110 m), Çiyayê Nemrûd (2.150 m), Gordik (2.206 m), Dîbek (2.549 m), Çiyayê Spî (2.551 m)
Deştên Herêmê.
Deşt li heremê kêm in, tenê deşta Kaxta (Kolik) û Semsûrê mezinbûna wan digihîje 800 km² yê.
Ferat, Sofraz, Kaxta û Aqsû çemên herî mezin in ku li herêmê diherikin. Li herêmê tenê çar golên biçûk hene. Di wan golan de mehsî jî tên girtin. Golbaşî an Sergol (5 km²), Azaplî (4 km²), Îneklî (3 km²), Abdulherap (2,5 km²).
Nifûsek mezin li bajêr haywanan xwedî dikin. Ji bilî heywanên kedî, di nava hudûdên herêmê de berazên kovî, werdekên kovî, û qazên kovî jî li dora golan peyde dibin. Ji bo nêçîra kewan herêm pir musaîd e.
Madenên herî pir ku li herêmê ji bin erdê dertên; sifir û krom in. Van salên dawiyê li herêmê damarên petrolê jî hatine dîtin.
Devera Semsûrê ji aliyê madenan dewlemend e. Di serî de neft, sifir hesin,manganez,fosfat,gil,rêjî tê derxistin.Ji van ê herî pir tê hilberandin neft e.
Li gelek herêmên bajêr bîrên neftê hene. Hêştiran,rojavayê Firatê,Akpinar,Kifrî,Tûreşk,Karakuş,
Lîlan bîrên sereke yên neftê ne.Di salên dawîn de hilberîna neftê her çiqas kêm bûye jî disa rêjeya hilberînê girîngiya xwe diparêze.
Ji alî dîrokê ve bajar pir dewlemend e. Çiyayê Nemrûdê ciyê herî pir naskirî ye ku turîst ji her deverên dinyayê tên û çiya ziyaret dikin. Ciyên wek Golbaşî, Orenli û Başpinar jî ji bo ger û seyranan musaîd in. Wekî din; Girê Qereqûş, kelha Kolikê, Arsemiya, Perre (bajarekî antîk ku di demê Komeganyan de mayî ye, 5 km dûrî bajêr li aliyê bakûr ve), Dêrik (kelheyek li Gergerê) Şikefta Palaniyê, Goristana Turişê (di demê Roma yê de maye, goristan hemû li berên qewirî pêkhatine.) Kelha Hisni mansûr ê, Pira Cender ê, Kaniya zerban ê, ava sipî û hwd.
Piraniya nifûsê misilman e, pir kêm xiristiyan jî hene. Kurd (zaza û kurmanc) piraniya gelheyê (nufûs) tînin pê. Wekî din tirk jî li herêmê pir kêm hene.
Bi taybetî gelê Semsûr ê nûfûsa wê sedî re 25 Elewî ne, siniyên wan jî henefî ne.
Kutilkên dagirtî, Çîgê goşt(çiğ köfte), nahna kifte, danreş, bilxurê sîrê, kifta bi mast xwarinên herêmî e ku yên herî pir tên xwarin li herêmê.
Parsûyên dagirtî, parsûyên vale, Şorbe meyr, dew li ser, tevlihev,hewrişk,şilikî, hesîde, Cemêlî, ardemot, kuncemot, tophelwa,mencik, bostanî,Cacixa pirparê(Ew gelek meşûre û teybetî Semsûrê ye, dançîgî nîskan, gêrmiya mirîkê, tirşikê balcana,Qulotik,pehnkî,tirşikê kulindira, cacixê qişikan, qatmê siwaran, qatmê sîrîm, qatmê pincêr.sîre mast, tirşikê qalikan, qêyxane.
Kincên herêmê, wek mina bajarên kurdistanî ye. Mêr û jin herdu tev jî şal li xwe dikin. Jin serê xwe, bi kitana spi, digrin.
Lîsteya gundan.
Çemberlitaş - Hêştiran
Karakoç - Qereqoc
Çamlıca - Dol
Kuşakkaya - Şêxlera Jorîn
Kayaönü - Ferxikan
Tekpınar - Kûlika Reş
Yazıca - Çençen
Hêtmê (), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye.
Rheinland-Pfalz, yek ji herêmên Almanyayê ye li başûr rojavaya welatê dikeve ye. Paytexta wê Mainz e. Sînorên wê bi herêmên Nordrhein-Westfalen, Hessen, Saarland, Baden-Wurttemberg û dewletên Belgiya, Fransa û Luksemburg re hene.
Çemên wê herêmênê girîng Reyn, Mosel, Saar û Lahn in.
Tengava Baffin navbera Nunavut, Kanada û Greenland.
Kendava Baffin an Baffin Bay (Danimarkî "Baffin Bugten") deryeyek qiraxê li bakura Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew navbera Grönland û arşîpelên Kanadayên arktîk dimê û di ser tengava Davis re digêhê Okyanûsa Atlantîk, û li bakur di Smithsund re, li rojava di Lancastersund û Jonessund re bi Okyanûsa Arktîk ve tê girêdan. Ew di 1585an de ji aliya John Davis hat keşf kirin, lê bi navê William Baffin, ew kesî di 1616an de cara pêşin tê re derbaz bûyî, hat navandin.
Dera wêyê herî kûr digêhê 2905 m. Di wê de girav kêm in û encax hinên biçûk hene.
Endamên (organên) mirovan.
Endam an organ beşek e laşê mirov û zindiyên din in. Koma endeman dibin koendam(sîstem) wekî koendama henaseyê, koendama herisê û hwd.
Her sîstemekê kirdareke xwe taybet (special function) heye û şaşbûneke biçûk di kirdarê yek ji van sîsteman leşa mirov li hev dixe.
Tengava Koreyê tengaveke Deryaya Rojhelata Çînê û Deryaya Japon bi hev ve girê dide ye. Ew li bakur bi Nîvgirava Koreyê, li başûr bi giravên Japonyayê Kyuşu û Honşū tê dorpêç kirin.
Kûrahiya wê nêzî 90 mitir e û bi giravên "Tsuşima" tê parva kirin. Ew tengava bûyê du paran li rojhelat ew hin caran "tengava Tsuşima", li rojava jî wek "Tengava Chosen" tê navandin.çep
Tengava Davis (Fransî: "Détroit de Davis") navbera Gronland û Girava Baffin ya Kanadaya di navçeya Nunavut de dimê ye.
Navê tengavê ji dahênerî Îngîlîz John Davis (1550–1605), de tê ye.
Di jînewerzanistî an biyolojîk da, movikdar ji wan caneweran yan lawiran a dihêt gotin ku hestiyê piştê anku movik hene. Heta niha nêzî 57,739 cureyan ji movikdaran hatine dabeşandin. Werara movikdaran 530 milyon salan berî niha li qonaxa berîkamberiyan dest pê bû. Movikdar bin-tayek ji tayê davdaran ji silsile ya lawiran in.
Movikdar mezintirîn bin-tayê davdaran in û gelek lawiran berniyas ji vî bintayî ne. masî, dujî, mirx anku balinde, xijende û guhandar (ji wan jî mirov) ji movikdaran in.
Bêjeya Vertebrata ya latînî,wateya wê ku movikê hestiya piştê..
Firdewsî (bi farisî: فردوسی) yan jî Ebûlqasim Hesen ibn Elî Tûsî (bi farisî: ابوالقاسم حسن بن علی طوسی) wêjevan û nivîskarekî farisî yê sedsala 10an e.
Mîna ji nû ve avakerê zimanê farisî hatiye binavkirin. Wî destana herî mezin a farisî, bi navê Şahname (Pirtûkên Keyan) nivisiye. Ev pirtûk bandorek mezin li ser wêje û hunera farisî kiriye. Firdewsî, li gundê Bajiyê nêzîkî Tûsê li Xorasanê (Îran) ber bî salên 940î ji dayik bûye û berbî salên 1020an jiyana xwe ji dest daye.
Peyvnasî.
Heta niha gelek niqaş li ser vî navî hatine kirin. Hraç Martirosiyan (Hrach Martirosyan) di pirtûka xwe bi navê " Studies in Armenian Etymology " di rûpela 681 de dibêje " Ormî " di zimanê Ermenî de wate divarê derûdora bajêr. Paşê dibêje " ormi " digel ὅρμος / " hormos " a Yewnanî bi wateya liman ya iskile, yek kok heye ku erdnîgarê jî vê peyt dike.
Ûrmiyê dîrokekî pir kevin heye. Pêşniyarê dîn ji bo koka navê Ûrmiyê ev in: Pourdavoud, " Ûr- " (bajerekî mîna di bêjeya Ûrşelîm, bajarê Silêman) û " -miye " (av); di zimanê Aramî de wate bajarê avan. Samuel Noah dibê ku " orum " digel " ho-ru-um " a di navê " horumkoraka " ya Sumêrê ku navê çiyayekî di " Efsaneya loqalbanda padişahê Sumerê " ye hevkok be. Minorsky, ji ber ku di hin nivîstekyên Sûryanî de ku li pal gola Ûrmiyê hatine dîtin navê " Armaitî Urmaitî " hatiye dibe ku ev nav Sûryanî be. Navê berê yê Ûrmiyê di serdema şah de Rizayiye bû ku ji navê Riza Şahê Pehlevî girtÎ bûn. Navê Ûrmiyê yê kevin di serdema Sasaniyan de Çîçist bû ye ku di nivîsteka Avestayê de jî hatiyê ku zadîgeha Pêxembera Zêrdeşt bû ye. Niha jî li kêlega Ûrmiyeyê gundek bi navê Çîçist heye.
Erdnîgar.
Ji aliyê erdnîgariyê de, bajarê Ûrmiyeyê ji aliyê rojhilat ve digehe gola Ûrmiyê û ji aliyê rojava ve digehe bakurê Kurdistanê û ji bakur ve digehe bajarê Selmasê û ji aliyê başûr ve digehe bajarên Nexede û Şino yê.
Ûrmiye navenda parezgeha Azerbaycana Rojava(bi kurdî parêzgeha Ûrmiye) yê, ku ji bajarên Mehabad, Xoy, Selmas, Makû, Çaldiran, Miyanduav, Bokan, Nexede, Şino, Pîranşar û Serdeştê pêk tê.
Di vî bajarî de yek ji pêşengên tevgera Kurdayetiyê Dr. Qasimlo hatiye dinê.
Li herêmê êlên Begzade, Celalî, Dirî, Hinare, Herkî, Kirmanc, Kore Sunî, Seyîd û Evdoyî û Kardarî dijîn.
Linux Kurdistan projeya di sala 2003 yande li Fransayê ji aliye Kadir Dilsiz ve hatiye destpekirin.
Armanca projeye wergera Linuxe ser zimane Kurdî ye.
Malpera Kadir Dilsiz [http://www.data-conception.com Data Conception - Kurdish Developpement Center]
Bernamesaz ew kese ku bernameyên komputeran çê dike an pêş dixe re tê gotin. Ew bi inglîzî developer an programmer tê nav kirin.
Program bi zimanên bernamekirinê tên nivisî. Ji wan zimanan hinek: C, C++, Java.
Saarland yek ji herêmên Almanyayê, li başûr rojavaya Almanya dikeve ye. Ew bi herêmê Rheinland-Pfalz û dewletên Fransa û Luksemburg tê sînor kirin. Ew bi herêma Fransayê Lorraine, welata Luksemburg, û Rheinland-Pfalz û navçeya Belgiya Wallonya ve navçeya Saar-Lor-Lux pêk tîne.
Çemê Saarlandê herî dirêj, yê ku navê xwe daye herêmê, Saar e. Hin çemên dinên giring Mosel, Blies, Prims, Nied û Nahe in.
Riyad (, yê ku tê wateya "bexçe") paytexta Erebistana Siyûdî û bi nifûsa 7.506.820 kes e (1ê kanûna paşîn 2016). Riyad di gelek aliyan da wek aborî çendayî û kargerî dewletê ye.
Riyad li Nîvgirava Erebistanê di navçeya Necad de ye. Ew 612 m ji dûşa derya bilindtir e û bi çolan hatiye dorpêç kirî ye.
Esededîn Şêrkoyê kurê Şadî (bi farisî: Şîrkûh:, navê wî bi erebî: "Asad ad-Dīn Shīrkūh bin Shādhī") generalekî misilmanî ku bi eslê xwe Kurd bû. Ew apê Selahedînê Eyûbî bû. Ew di sala 1169an de mir.Şêrko (li jorê) û hatina Amalrîk (li jêrê)
Ew li gundê Ecdankê (Ecdankanê) nêzî bajarê Diwînê li Ermenistanê hatî bû dinê. Ew lawê Şadî, birayê Necmedîn Eyûb, yek ji bavikên xanedana Eyûbiyan bû. Ew ji malbata Şedadiyan bû. Ji pê şedadiyan di 1130î de hilwaşiya re, Şadî çû Bexdayê, ji pê re jî Tikrîtê. Şêrko ji pê bavê xwe mir re pêşangiya xanedanê û kargeriya Tikrît dewam kir. Dema ku Şêrko xiristiyanek li Tikrîtê di 1138an de kuşt, Şêrko û birayên xwe hatin sirgûn kirin. Ew ketine artêşa Zengî û pê Nûredîn Zengî mir re ew li Mûsilê bû paşwera wî.
Sefera Misrê ya yekem.
Di 1163an de Siltan Nûredîn ew şandine ser Misira fatimî. Di wê seferê de Selahedîn jî bi Şêrko re çû Misirê. Li wir wî lihevnehatineke navbera Şawer û Zirxem (Dhirgham) de wî hêla Şawer girt û Zirxem hat kuştin. Lê ji pê Şawer anî wezîriyê re navbera wan de gengaşî der ket û Şawer hembera Şêrko bi Amalrîkê yekem ê Orşelîmê (Amalric I) re hevalbendî kir. Amalrîk Şêrko di 1164an de li Bilbeysê bin xist. Berambera wê Nûredîn êrîşî dewletên Xaçiyan kir û heman heman Antakya dagir kir.
Sefera Misrê ya duyem.
Şêrko di 1167an de şûn da derkete sefereke ser Misirê. Şawer dîsa bi Amalrîk re hevalbendî kir. Amalrîk Şêrko li Îskenderiyê bin xist. Lê wê demê de Amalrîk bi Împaratoriya Bîzans re hevlabendî ji bo dagir kirina Misirê bi tunî kir. Vê carê jî Şawer alîkarî jî Şêrko xwest. Lê ew vegerîye Şamê.
Sefera Misrê ya sêyêm.
Di kanûna paşîn a 1169an de Şêrko kete Qehîreyê û Şawer dar xist. Şêrko xwe li wir wek wezîrî fatimiyan da zanîn. Lê du mehan din mir.
Kênge ew mir Selahedînê Eyûbî, yê ku di seferên Misir de bi Şêrko re bû, di wezìriyê de bû paşwerê wî. Ji pê Misir û Sûrî yek hev kir re wî paşweriya Nûredîn re jî kir û xaçperest ji Xakên pîroz derxistin.
Dibêjin ku, Şîrkûh tê maneya "şêrê çiyayî", anku Şêrko.
Almanya ki 16 herêman (Almanî: "Bundesländer", tekane: "Bundesland") pêk tê ye. Gorî rûerda xwe ya herî mezin Bavyera ya herî biçûk jî Bremen e. Ew herêman bi piranî ji pê Şerê cîhanî yê duyemîn re di 1949an de hatin ava kirin.
Derve Saarland, ya ku pê Şerê cîhanî yê duyemîn re di xakên Fransa de bû û di 1957an de teva Almanyaya Federal bûbû. Ew wek herêm jî ji pê yekbûna Almanyayê di 1990an de da zanîn.
Soma Biradost, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê. Ev bexş Ji du gundistanên Soma û Biradostan pêk tê navenda wê jî bajarê Sêroyê ye. Rûniştvanên wê bi giştî kurdên kurmanc in. Ev bexş hemû çiya ne û zêdetir li 1600 metro ser asta deryayên azad e.
Dabeşkirina nahiyeyê .
Yek bajar û sê gundistan li vê nahiyeyê hene;
Rojhilata Kurdistanê perçeyê Kurdistanê ye ku di nav sînorên Îranê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10,000,000 kes e ku nîzêkî 1,500,000 kurd li herêma Xurasanê dijîn.
Zarava gelê Rojhilata Kurdistanê soranî, kelhorî, kirmancî, hewramî, lekî û Lurî ye.
Dînên xelkê Rojhilata Kurdistanê sunî, şîe, Alevî, yarsan û cihû û Zerdeştî ne.
Ev par ji Kurdistanê ji 11 herêman pêk tê: herêma Mukriyan, herêma Erdelan, herêma Kirmaşan, herêma Hewraman û herêma Lekistan, herêma îlam. û herêmaLoristan. û herêmaHemedan. û herêmaŞarîkurd. û herêmaXuzistan. û herêmaYasûc. û herêma Kazrun û Genave.
Rojhilata Kurdistanê meko ya şoreş û serhildanê ye ku di sala 1945an de yekemîn partiya siyasiya kurdî di vê perçe ji Kurdistanê li navenda Nationalism a kurdî, bajêra Mehabad ê ava bû û di sala 1946an de jî tenha komara kurdî bi nava Komara Kurdistan li ser destê Qazî Muhemmed di navenda Rojhilata Kurdistan, bajara Mehabad hat ragehandin.
Rewşa niha.
Rojhilata Kurdistanê di halê hazir de di nav axa dewletê Îranê de ye. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên Azerbaycana Rojava, Kurdistan, Kirmaşan, Îlam, Hemedan pêk tê. Her wisa parêzgeha Xorasana Bakur jî kurd in, lê ji ber sedemên cografî di nav Kurdistanê de nayê hesibandin.
Rûberê Rojhilata Kurdistanê 204.352 km2 ye. Rojhilat herêmke çiyayî ye. Rojhilata Kurdistanê ji van navçan pêk tê: Ji bakur ber bi başûr ve navçeya Mako, Urmiye, Somabiradost, Bêlewer, Mukriyan, Erdelan, Hewreman, Kirmanshah, Îlam û Lekistan û Loristan û Hemedan û Xuzistan û Şarîkurd û Yasuc û Genave û Kazrûnin. Heger mirov wekî ku di balafireke de be fi bi jor ve, li herêma Rojhilat mêze bike, çiyayên bilind û daristanên gurr dibîne.
Di navbera van çiyan û baniyan de deştên rast û bi ber, çem û newalên bi av hene. Çiya û deten herî girîng ên van navçeyan jin bakur ber bi başûr ve ev in: Çiyayên Çilikan û Sarîdaş, deştên Soma û Bêlewar, Çiyayê Reş (3578 m), Deştên Wirmiye û Mergewer. Çiyayên Mukriyan, deşta Şarwêran, zincîra çiyayê Zagrosê û li başûr çiyayên Şaho (3390 m), Dalaxanî û Paraw, deştên Kamyaran û Mayîdeşt, çiyayên Wuşnrankêw (4050 m), Mezin û Spî hene.
Piranî darên mazî û berû ne. Di nav wan de darên mêwe ji hene. Wekî enab, beyîv û hirmiyê kovî, aqasya, erxewan, spîndar, soreçinar, berû mazî û mêxik. Herweha tû, mêw, xox, qeysî, gûz, hinar, hirmî, guyîj, belalûg, sêv, gelaz, bîhok û sincû ji hene. Li herêma çiyayên Qendil û Zagrosê baran zêdetir dibare. Hebûna baran û berfê li çiyayên Kurdistanê bûne sedem ku çem û kanî pir bi av in. Havînan li Kirmanşahê germahî digihe 35-45 pileyî. Germtirîn bajarê herêmê Qesrêşêrîn û Mêhran in. Sartirîn bajar Bokan û Sine in. Zivistanan li van bajaran serma dikeve binî -30-35 pileyî.
Zincîra çiyayên Zagrosê.
Çiyayên Zagrosê ji geliyê şîn heta geliyê Alan ji Kurdistana Rojhilat û Başûr re dibe wekî tixûb. Zagros rêzçiyayên Kurdistanê ne. Ew ji bakur ve ber bi bashûr, ji Agirî heta Luristanê dom dikin. Ew heta herêma shirazê diçin. Dirêjiya Zagrosê ji 1000 km zêdetir e. Bilindiya wan li Wuştrankêw 4700 metreyî derbas dike. Divê herêmê de, ji bakur, ber bi başûr ve çiya paralel in. Li bakur çiyayên Sahend û Sebelan bi berf in. Berfên wan ji payîza pêşîn heta dawiya biharê dimîne. Rêza Zagrosê ber bi Mezopotamyayê ve, di navbera geliyê Şîn û Alan de/ bilind û tûj in. Lê, di navbera Badînan û Mûsilê de nizim dibin. Dadikevin 450 metreyî. Li aliyê rojhilat Ji 1000 metreyî bilintir cîh hene. Geliyê Şîn 2860 metre ye. Ji ber vê yekê di hindava Mûsilê de çemên Rojhilata Kurdistanê dadikevin Başûrê Kurdistanê. Bi taybetî Zêyê Biçûk li herêma Mukriyan û Bane gelek av û çemên din jî berhev dikin û di herêma Serdeştê de ji geliyê Alan derbasê Başûr dibe.
Av û bendav.
Gola Urmiyê, dikeve rojhilatê bajarê Urmiyeyê. Qerexê rojavayê wê besşek ji tixûbê Rojhilata Kurdistanê ye. Dirêjayiya wê nezîkî 140 km û firehiya wê jî 50 km ye. Qada wê 6.000 km2 ye. Kûriya wê 6 û hinek cîh digîhe 15 metreyî derbas dike. Di nav golê de çend girav hene. Lê, ya herî mezin girava Şahiye ye. Gola Zirêbarê, li nêzîkî bajarê Merîwan e. Dor û berê wê deşt û çiya ne. Bi dar û devî ne. Dirêjiya wê 5 km û firehiya wê jî 2 km ye. 15 metre kûr e. Ava gola Zirêbar şêrîn e û masî tê de dijîn.
Herêmên Rojhilata Kurdistanê.
Di sîstema îdariya Îranê de şûna sîstema wîlayetan de herêm hene. Herweha Kurdistan dibe şeş herêm.
Herêma Bakur.
Ev herêm ji çemê Aras dest pê dike û heta Deştebêl dom dike. Di ve herêmê de navçeyên Urmiye, Bazirgan, Mako, Şot,Soma, û Salmas hene.
Herêma Mukriyan.
Pîranşar, Mahabad, Bokan, Serdeşt, şino, Miyanduaw, Nexede, Tîkab û Şahîndij.
Herêma Erdalan.
Ev herêm ji Saqiz dest pê dike û heta Kamyaran dom dike. Di vê herêmê de bajarên Saqiz, Bane, Dîwandere, Bicar, Sine, Merîwan û Kamyaran hene.
Herêma Kirmanşahê.
Ev herêm ji Kamyaran dest pê dike û heta Şahabad diçe. Di vê herêmê de bajarên Bêstûn, Pawa, Sonqur, Rewanser, Sahane, Serpêlzahaw, Mahîdeşt, Kirênd, Qesrê Şîrîn, Hersîn, Gîlangerb, Şahabad û Cwanro] hene.
Herêma Îlamê.
Ev herêm ji Şahabad dest pê dike û heta Serpêl û Zahaw dom dike. Divê herêmê de bajarên Îlam, Neftêsha, Mihran, Melikşahî û Eywandesht hene.
Herêma Lekistan.
Ev herêm ji Sine dest pê dike û heta Kûdeşt dom dike. Di vê herêmê de bajarên Sine, Hersîn, Kûdeşt, Nûrawa, Aliştir, Kengawer, û Dirişer hene.
Herêma Gûran.
Herêma Gûran ji bakurê rojavayê parêzgeha Kirmaşan û devera Xaneqînê li Başurê Kurdistanê pêk tê. Bajarên giring ên vê herêmê Xaneqîn, Serpêlzahaw, Kirênd, Gîlangerb û Qesrê Şîrîn in. Ev herêm bi kevneşopî warê kurdên kelhûrî, lekî û hewramîaxiv ên yarsan e, yên ku xwe xwemalî wek "gûran" binavdikin.
Bajarên Rojhilat.
Mirov dikare bajarên Rojhilat ji bakur ve ber bi başûr ve weha rêz bike: Bazirgan, çaldıran Qutûr, Mako, Urmiye, Şino, Nexede, Pîranşar, Mehabad, Shahîndij, Bokan, Tîkab, Seqiz, Serdeşt, Bane, Dîwandere, Bîcar, Merîwan, Sine, Qurwe, Pawe, Rewanser, Kamyaran, Sonqur, Serpêlzahaw/ tüysarkan Kirin, Mayîdeşt, Kirmanşah, Sehene, Kengawer, Hersîn, Şahabad, Nefteşah, Îlam, û Mêhran.Xurmabad, Hemedan, Yasûc, Şarîkurd, Dezfûl, Kazrûn, Genave
Arîkareka Kesokî a Dîgîtal (PDA), komputereka destî an komputerka serlep e. PDA bi navên Komputera Pocket an jî Komputera Palmtop jî diên niyasin. Pirraniya AKD-yên nû xwediyên şaşe yên rengî ne û şiyanên dng-û-rengî lê hatine zêdekirin. Pirraniya wan niha dikarin wekî telefon, torgerr û amîrên destî yên deng-û-rengî bihênbikaranîn.
AKD ya pêşîn Casio ya PF-15115-36 bû ko li meha Gulana 1983ê derkevt. John Sculleydîwaniyê bicihker ê serekî anko CEO ye wî çaxî yê kompaniyaya Apple Komputrê (niha Apple Inc.), li sala 192ê, dema behsa Apple Newtonê dikir, jibo cara pêşîn zarava PDAê bi kar anî.
Nimûneyên herî nû yên AKD liser windows Mobile, Palm OS, Symbian an Androidê kar dikin. Kompniyayên mîna Nokiayê, Apple Inc.ê, Samsungê û HTCyê berhemînên seekî yên nimûneên serkevtî yên AKDyan in ko piraniya wan wekî telefonên berîkê jî dihên bikaranîn.
Parêzgeha Îlamê yek ji parêzgehên dewleta Îranê ye ku li rojavayê Îranê ye. Axa vê parêzgehê gelek hişk e û i nav parêzgehên Îranê de kêmtirîn daristan li vê parêzgehê hene. Bakurê parêzgehê çiyayî ye û başûrê parêzgehê bi giştî ji deştan pêk tê. Navenda parêzgeha Îlamê bajarê Îlamê ye. Parêzgeha Îlamê ji rojava ve cîranê Iraqê, ji başûr ve cîranê parêzgeha Xûzistanê, ji rojhilat ve cîranê parêzgeha Loristanê û bakur ve jî cîranê parêzgeha Kirmaşanê ye.
Parêzgeha Îlamê ji layê neft û gazê gelek zengîn e.
Îlam ji gelên cûrbecûr tê de dijîn, bi piranî Kurd digel 89.6%, li dû Lurs bi 6.4%, Laks 4%, [12]. Li Abdanan, Dehloran û Mehran pirraniya niştecîyan bi rêzdarî bi Kurdî û Lûrî diaxivin. Li Darreh Shahr, piraniya niştecî di Laki û Lurish de diaxivin, û di heman demê de hin eşîrên Lurs mîna Shuhans, Seleyverzis û Kaydkhordeh ku li deverên başûr û rojhilatê parêzgehê dijîn hene. Bakur bi piranî ji eşîrên Kurd ên ku bi du zaravayan diaxivin dijîn: Kalhuri û Feyli. [13] Piraniya wan Feylî ne, wek yên wan Kurdên Malekshahi, Khezel, Arkawâzi, Beyrey û (Ali şanêrwan). [13] Piraniya nişteciyan li parêzgeha Ilam misilmanên şiî ne.
Pirraniya ziman xelkê îlam Kurd in.Zarava gelê îlam kelhorî û feylîyê
Luristan an jî Loristan (bi luri: "Lûrrisu", bi farisî: "Lorestān") parêzgeheke li Îranê ye. Ev parêzgeh ji Sunqur û Kengawer dest pê dike û heta Endîmişka Xûzistanê diçe.
Piraniya xelkê wê eyaletê lur û lek in.
Marîpişta mirov, masiyê pişta mirov an jî hestiyê pişta mirov (bi latînî "columna vertebralis"), stûnek movikan ku piştê mirov rast dike.
Di laşkelêşî an anatomiya mirov û lawirên movikdar de, masiyê piştê ku di kevit pişta laşqolikê lawirên movikdar û ji 33 heta 35 movikan pêk hatiye.
Cure, çeşîd (herwiha) ji bo riwek û ajalên hevpar, hevşêwe û heman kana genetîkî, heman famîleyê de cih digirin re tê gotin,
Ji ber ku zimanê zanistiyê latînî ye, di kurdî de, navên latînî jî tên bikaranîn. Heger ajal an riwekeke nû bê vedîtin an bi rêbaza durehîkirinê (melezî) riwekek nû derkeve holê, bi latînî navê cins û cureyê lê tê kirin.
Ajalnas û riweknas pirranî riwek jiku belav bûye navê wê herêmê pêve dikin. Hin cure hene, di nava xwe de gelek varyasyonan dihewînin. Ji wan re riwekên pirrcure yan "polîtîpîk", heger nebin jî yekcure yan "monotîpîk" dibêjin.
Di jînewerzanistîyê de, toxim, bizir an tuxûm jî di wateya cureyê de tê bikaranîn lê ne di zanistiyê de. Her tuxmek ji jîneweran endamwerên weha bi xve ve digire ku ji ber hindê bavkalikekê hevpişkê nêzîk heye ji aliyê ruxsar, laşkelêşî, erkzanistî, û bûmayîkzanistîyê ve xwediyên saloxetên wekhev in.
Pirr caran, navên lawiran di zimanê axavtinê da ne wekî navên wan di sinfandina jînewerzanistî de ne. Ji bo mînak, navê se bin-tuxmekê gurgan in.
Di dabeşandina zanistî yê de, navên du parçeyî û wekî peyveka Latînî ji bo navkirina cureyan tên bikaranîn. Navê nivşê li destpêkê tê û tîpa (pîta) destpêkê ji navê nivşî jî bi awayê kapîtal e. Navê cureyê bi awayê tîpên tewandî (îtalîk) li paş navê nivşê tê. Ji bo mînak gurên boz wekî Canis "lupus" dihên navkirin.
Fizyolojî an erkênendamnasî, zanista erkên mekanîkî, fizîkî û kîmyayî yên endamwerên jînewer e.
Bi awayek kevneşopî, fizyolojî dabeşî erkênendamnasiya giyayî û lawirî dibin, lê di rastiyê da binemayên erkzanistî gelemperî ne û ji bo herduyan wek hev in.
Erdalan yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê ye.
Ev herêm ji Seqiz dest pê dike û heta Kamyaran dom dike. Di vê herêmê de bajarên Seqiz, Bane, Dîwandere, Tîab, Bîcar, Sine, Merîwan û Kamyaran hene.
Saksonya bi fermî Dewleta Serbixweya Saksonyayê, (;), (sorbî: "Swobodny stat Sakska") yek ji Herêmên Almanyayê ye. Ew li bakur Brandenburg, li bakur rojava Saksonya-Anhalt, rojava dewleta serbixweya Turîngiya û başûr rojava dewleta serbixweya Bavyera tê sînor kirin. Dîsa sînorên wê başûr bir Çek û rojhelat Polonya re heye. Paytexta wê Dresden e.
Bajarên wê herêmêyî herî mezin Leipzig, Dresden û Chemnitz in. Ji pê yekbûna Almanyayê re nifûsa wê nêzî 600.000 kes kêm bû.
Turîngiya () bi fermî Dewleta Serbixweya Turîngiya (), yek ji herêmên Almanyayê ye. Ew bi federal dewletên Saksonya li rojhelat û başûr rojhelat, Saksonya-Anhalt li bakur û bakur rojhelat, Saksonya Nizm li bakur rojava, Hessen li bakur û Bavyera li başûr, tê sînor kirin. Ew yek ji sê federal dewletên Almanyayê ku di navî xwe de "Freistaat" ango dewleta serbixwe dihêwirîne ye. Paytexta wê Erfurt e, lê Jena jî wek navenda aborî û hevotinê ye.
Turîngiya di navîna Almanyayê de dimê û sînorên xweyên bi herêmên din ve û dirêjahiyên wan sînoran wiha ne; Hessen (270 km), Bavyera (381 km), Saksonya (265 km), Saksonya-Anhalt (296 km) û Saksonya Nizm (112 km). Ew bi Saksonya-Anhalt û Saksonya ve di navenda Almanya de dimê ye.
Dirêjahiya xweya herî firehê bakur-başûrî 160 km, yê rojava-rojhelatî jî 198 km e.
Parvekirina Împeratoriya Frankan di Peymana Verdunê di 843'an de
Împeratoriya Romê ya Pîroz (bi almanî: "Heiliges Römisches Reich"; ji sedala 15'an: "Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation", "Împeratoriya Romê ya Pîroz ê Gelê Alman") împeratorîyeke dîrokiyê di navîna Ewropayê de serwerî ajotî bû. Ew di sala 800'an de ji pê Karlê Mezin bû împerator re hat demezrandin û di 1806'an de ji pê Napoleon bû împerator re hilwaşî ye.
Kênge Karlê Mezin mir Împeratoriya Frankan di navbera lawên wî de hat par kirin. Lê ji pê gelek yekbûn û şunda parvakirinan de ew ji pê Paymena Verdunê di 843'an re bi dawî wiha parva bû: Fransaya Rojava, Lotharingia û Fransaya Rojhilat. Ji pê wê parva bûnê re Împeratorên Fransaya Rojhelat împeratoriya xwe wek "Împeratoriya Romê ya Pîroz" navandin.
Di sedsala 17'an de împaratorî di Şerê Sîh Salan de (1618-1648) lerizî bû. Di wê şerê de nêzî sedî de sih gelî xwe hat kuştin û hin xakên wê ji dest der ketin.
Demar ji demax û dirkepetikê dirêjê hemû beşên laş dibin
Demar, damar yan tamar (bi îngilîzî:"nerve") beşa demarekoendamê ye, demax û dirkepetikê bi hemû beşên laş ve girê dide. Di hinek ferheng û pirtûkan de ji dewsa lûleyên xwînê (xwînber, xwînhêner û mûlûleyên xwînê), peyva demar an jî damar tê bikaraîn, lê ev şaşiyekî ye. Pêwendiya demar ne bi xwînê, lê bi koendama demarê ve heye.
Gurza tewereyan a li demarekoendama çêwe(DKÇ) wekî demar tê navkirin. Demar ji demax û dirkepetikê dirêjê hemû beşên laş dibin. Li demarekoendama navendî (DKN) jî gurzên tewereyan heye, lê ji wan re xet (bi îngilîzî:"tract") tê gotin. Pêkhateya demarên DKÇ û ya xetên DKN ne wek hev in.
Pêkhateya demar.
Demar li gel şaneya demarê, bestereşane û lûleyên xwînê jî lixwe digire. Bestereşane beşên demarê dipêçîne û bi hev re girê dide, lûleyên xwînê jî ji boy demarê xurek, oksîjen û madeyên pêwist dabîn dikin. Bi gelemperî demar ne ji gurzek, lê ji gurza, gurzikên tewereyê demarexaneyan pêk tê. Ango gurza demar hîn ji pîçûktir gurzên demaran pêk tê, gurzên pîçûk jî ji tewereyên demarexaneyan pêk tê. Rûyê demar ji aliyê derve bi çînek bestereşane ya rîşalî ve dorpêçî ye. Navê vê çînê epînoryum e (bi îngilîzî: "epineurium"). Di nav demarê de hîn piçûktir ji gurzên tewereyan hene, navê vana gurzik e (bi îngilîzî:"fascicles"). Her gurzikek jî bi perdeyek bestereşane ya rîşalî pêçayî ye, navê vê perdeyê perînoryum e(bi îngilîzî:"perineurium"). Di nav gurzikan de gurzên tewereyan heye, her tewereyek jî bi perdeyek pêçayî ye, navê vî perdeyê endonoryum e(bi îngilîzî: "endoneurium"). Demar bi kîjan beşa demarekoendama navendî ve girêdayî be li gor wê beşê tê polenkirin. Hin demar bi demaxê ve girêdayî ne û wekî demaxedemar (kiloxedemar) tê navkirin. Hinek demar jî bi dirkepetikê ve girêdayî ne, ji wan demaran re jî dirkedemar tê gotin.
Demaxedemar.
Demarên rasterast ji demaxê derdikeve an jî dikeve demaxê, wekî demarên demaxedemar an jî kiloxedemar (bi îngilîzî:"cranial nerves") tên navkirin. Demaxedemar 12 cot in û ji demaxê ber bi serî, stû, sing û zikê ve dirêj dibin. Hinek ji van cotan, demarê hestê ne, hinek demarên livînê ne û hinek jî demarên têkel in. Tewereyên hestedemarê, dirêjê nav demax dibin û bi demaxê ve girêdan çê dikin. Tewereyên demarên livînê ji demax derdikevin, bi masûlkeyên serî, stû an jî dil û rûvî ve girêdayî ne.
Ji 12 cotê demaxedemarê, sê cot, gurza demarerîşalên hestê lixwe digirin, loma wekî hestedemar an jî demaxedemarên hestê tê navkirin. Herwisa ji wan re demarên hatî jî tê gotin. Pênc cotê demaxedemar ji gurzên tewereyên livînê pêk tên, loma wekî demaxedemarên livînê tên navkirin. Demarên derketî navê din e ji boy demarên livînê. Çar cotê demaxedemarê, demarên têkil in.
Demaxedemarên hestê, hestên wekî bîstin, çejtin(tahmkirin), bînîn(dîtin) û bêhnkirinê, bi navbeynkariya hestewergiran ji guh, ziman, çav û difin digire û ber bi demax ve diguhazîne.
Demaxedemarên livînê, ji demax ragihandinan diguhazinin masûlkeyên wekî yên ji boy livîna goga çavê, vekirin û girtina palikên çavê, girjbûn û xavbûna masûlkeyên bîbika (bilbile) çavê, cûtina xurekan, livîna ziman, livîna masûlkeyên dev û lêv û rûyê mirovan.
Yek ji demaxedemar a navdar demara vagus e. Vagus navê demaxedemarê ya dehem e. Vagus demarek têkil a demerakoendama xweyî ye. Li demara vagusê, gurzên demarerîşalên livînê ji demax dirêj dibe ji boy çalakkirina masûlke û rijênên hin endamên li sing, zik û hewzê de cih digirin. Herwisa ji heman endaman demarên hestê jî bi navbeynkariya vagusê dirêjê demaxê dibe. Beşa demarên livînê ya demara vagusê li ser çalakiya masûlke an jî rijênên gewrî, qirrik, borrîhewa û liqeborîhewayan, dil, soriçik, gede, rûvî, kîsikê zeravê, gurçik, spil mîzdank û lûleyên xwînê bandor dike. Beşa demarên hestê ya demara vagusê ji van endamên jorê ragihandinan digire û ber bi demaxê ve diguhazîne.
Dirkedemar.
Dirkedemar, ji herdu aliyên dirkepetikê derdikevin û demarekoendama navendiyê bi masûlke, rijên û hestewergirên laş ve girê didin.
Di laşê mirov de 31 cot dirkedemar heye.
31 cotên dirkedemarê, ji herdu aliyên dirkepetikê derdikevin û demarekoendama navendiyê bi masûlke, rijên û hestewergirên laş ve girê didin. Dirkedemar bi yekbûna hezaran tewereyên demarxaneyên livînê û yên hestê çêbûyî ye. Hemû dirkedemar, ji demarên têkil pêk tên. Ango Hemû coten dirkedemarê ligel tewereyên demarexaneyên hestê, tewereyên demarexaneyên livînê jî lixwe digirin. Dirkdemarên ji endamên hestê ragihandin tînin dirkepetikê, wekî demarên hatî (bi înglîzî: afferent nerve) tên navkirin. Demarexaneyên demara hatî jî,wekî demarexaneyên hatî tên navkirin. Hin ji dirkedemaran demareragihandinên ji DKN diguhazînin masûlke û rijênan, ji van demaran re demarên derketî(bi îngilîzî: efferent nerve) tê gotin. Herwisa xaneyên van demaran jî wekî demarexaneyên derketî tên navkirin. Piraniya demaxedemaran û hemû dirkedemar herdu cure demar, demarên hatî û demarên derketî lixwe digirin.Her dirkedemarek bi du rega xwe bi dirkepetikê ve girê dide. Tewereyên demarexaneyên hestê(demarên hatî) ji hêla pîşteregê dikeve dirkepetikê. Laşên demarexaneyên hestê li pişterêgê de kom dibin, kombûna laşê xaneyan dibe sedema çêbûna girêkê, ev girêk wekî girêka pişteregê tê navkirin. Tewereyên demarexaneyên livînê ji beşa zikeregê ji dirkepetikê derdikevin. Ango beşa piştê ya dirkepetikê pêşwazîya demarên hestê dike, peşa zikê ya dirkepetikê jî cihê derketîna demarên livînê ye.Dirkedemar bi kîjan beşa birrbirreyê ve di nav têkilîyêde be, bi navê wê beşê tê navkirin. Ji ber ko birrbirre ji beşên stû, pişt(sing), kêlek, hestiyê sêbendê û kilêceyê pêk tê, dirkedemar ji ji 5 beşan pêk tê. Li gor vê esasê, di laşê mirov de belavbûna 31 cotên dirkedemar û navkirina koma wan bi vî awayî dibe;
Emrullah Cin'", serokê şaredariya navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Emrullah cîn li 20ê hezîrana sala 1963an li Siwêregê ji dayik bû. Dibistana serete, navendî û lîsê li siwêreg, Wêranşar û Rihayê xwend. Di sala 1983an de xwe li Fakulta perwerdê a Sêrtê qeyd kir. Di sala 1986an de bû mamoste û li gelek gundên Kurdistanê û li Amedê Mamostetî kir. Di salên 1990î de di nav sendîkayan de cih girt. Di sendîkaya "Egitim-sen" a Amedê de û di Navenda Giştî a KESKê de rêvebirtî kir. Ji ber van xebatên xwe gelek caran hatiye girtin û sirgûnê gundên bajarên Tirkiyeyê bû. Di sala 1998an de ji ber van sirgûnan ji mamostetiyê îstifa kir.
Di hilbijartinên nîsana 1999an ji HADEPê û a adara 2004an de jî ji DEHAPê bû namzetê şaredariya Wêranşarê û mîna şaredar hatiye hilbijartin.
Emrûllah Cîn zewiciye û du zarokên wî hene.
Kirmaşan an Kirmanşan an jî Kirmanşah yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê (Îran) u yek je 30 parêzgehên Îranê ye.
Ev herêm ji Kamyaran dest pê dike û heta Şahabad diçe.
Kirmanşah navê parezgêhe (ustaneḱî) mezine Rojhilata Kurdistanê û her visa navê navenda parezgêhêye ev bajêre û bajerên ser bi vê parezgêhê xwedî mêjûyekî kevnarin. Navê bajarê Kirmanşahê bi Kurdî dibe Kirmaşan û navê qedîme vê Qirmîsen bûye.
Kirmanşah di teqsîmata ėevilîn de ustana pênçêye Îranê bû ku ustanên Hemedan û Kurdistan û Îlam jî li ser vê hisab dibûn. Piştre sê parezgêhên navberî jê cûda bûn. Di dest pêka şoreşa Îslamîye Îranê de navê vê parezgêhê bû Baxteran û piştî çend salan bi zext û fişara nonerên Kirmanşahê di parlemantera Îranê de careḱî din navê Kirmanşahê cihê Baxteranê girt. Di serjimariya sala 2006an de sermijara vê parezgêhê 1902760 hatiye texmîn kirin û serjimara navendê parezgêhê yanî bajarê Kirmanşahê divê serjimariyê de gihîştîye 765075 kesî. Bajarê Kirmanşahê 1410 mêtran ji derya azad bilindtire.
Ev parezgêhe navenda hikûmeta Sasaniyan bûye li bervêyekê asevarên gelik dîrokî û xudan qîmet divê parezgêhê de mane, mina; Taqbostan, ketîba Bîstûnê û meėbeda Anahîta. Kirmanşahê li ber xatira cir e cir bûna av û hewa û zav û qomîtên vê leqeba Hindistana Îranê didinê. Ji bo mînak Qesra Şîrîn xudanê av û hewayê germe û Sunqur û Pavê av û hevayê sar hene belê bajarê Kirmanşah xudanê av û hewayekî asayîye. Di vê parezgêhê de Kurd, Lek (Eşîrekî Kurdên), Fars û Ereb tevlîhev dijîn. Ji aliyê olê ve Şiîtî ye, Sonî, Ehl-e heq (Yarisan), Ermenî, Asûrî û Cihû bi hevra dijîn. Piranîya gelê parezgêha Kirmanşahê bi Zimanê Kurdî qise dikin.
Parêzgeha Kirmanşan ji 14 şehristanan pêk tê.
Cihên tûrîstî.
Cihên torîstî ye vê vilayetê evanene; abşara derbend, Qebrê Babayadigar, Bîsitûn, Taqbostan, Qopya Mehşîdanê, Tekiya Mueavin Elmulk, Çartaqî, Rêjav, serava Revanserê, serava Nîlofer, şikevta piro, şiḱevta Qûrî Qelayê, qelaya Yezdgurd, koçka Sasanî, Qesrşirîn, gora Isĥaqvend, micesime (hêykelê) Hêrkol, mizgevta Ėimadidole, nîyayişgah (îbadetgeha) anahîta (CD Dêhxuda).
Cihan Sincar, siyasetmedara kurd û seroka şaredariya Qoserê ye.
Cîhan Sîncar di sala 1957an de li gundê Terê ya Omeriyan a Mêrdînê ji dayik bûye. Dibistana serete li gund xwendiye. Di sala 1976an de bi mebûsê kurd ku ji aliyê hêzên tarî ên dewleta Tirk ve hatkuştin, Mehmet Sincar re zewicî û dayika sê zarokan e. Di sala 1993an de li Çankaya navçeya Enqerê rêvebirtiya partiya DEPê kir. Piştre di nav damezirênerên HADEPê de cih girt û di vê partiyê de endamtiya meclîsê û birêvebiriya navendî a vê partiyê kir. Di hilbijartinên nîsana sala 1999an de û adara 2004an de bû namzeta şaredariya Qoserê û di herdu hilbijartinan de jî biserket û bû şaredara Qoserê.
Sincar, Cihan
Ismail Arslan, siyasetmedarê kurd û şaredarênavçeya Rihayê Serêkaniyê ye.
Îsmaîl Arslan di sala 1950'î de li Mêrdînê ji dayik bû. Di sê saliya xwe de li Serêkanî bi cih bûn. Dibistana sereke li Serêkanî, dibistana navîn û lîseyê li Enqerê xwend. Ji fakulteya hiqûqê a Enqerê mezûn bûye. Ji 1984an pê ve parêzertî kiriye. Di sala 1990î de bi partiya HEPê dest bi polîtîkayê kiriye. Piştre di navenda partiyên DEP û HADEPê de rêvebirtî kiriye. Di hilbijartinên adara 2004an de ji DEHAPê bû namzetê şaredariya Serêkanî û wek şaredar hate hilbijartin.
Îsmaîl Arslan zewicî ye û du zarokên wî hene.
Herêma Bakur yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê (Îran) ye.
Ev herêm ji çemê Aras dest pê dike û heta Deştebêl dom dike. Di vê herêmê de navçeyên Bazirgan, Makû, Şot, Urmiye û Selmasê û Xoy hene. Bajarê Urmiyê mezintirîn bajarê herêma bakurê rojhilata Kurdistanê ye û ji aliyê hukûmeta navendî ve wek navenda wîlayeta Urmiyê hatiye nasîn.
Seyfiyê Şoşî, nasnavê helbestvanekî Kurdê Badînî ye, di sedsala 18'an de jiyaye. navê wî yê rastî "Ebdulletîf" e, navê bavê wî Şêx Yûnisê Şoşî ye.
Wisa ji destnivîsa wî dihête zanîn,û ji ber ku ew di hindek
malikên xwe yên şi'rî da dide nasîn ku ew ji binemala pêxember-silav lê bine, li
nik me misoger dibe ku ew ji binemala şêxên Şoşê yên ku heta îro jî li deverê di
Binemala wî.
Wesa ya navdar e ko binemala şêxên Şoşê di binyatê xwe de digihine binemala
mamê pêxemberî-silav lê bin-`Ebbasê kurê `Ebdilmutelebê Haşimî yê Qureyşî,
lew bi nasnavê `Ebbasî dihête nasînê.
Rehmetî şêx Tahirê Şoşî –ku yek ji zana û navdarên vê binemalê ye–dibêjit: wesa
ya hatiye gotin û belavkirin ku em digihine Fedlê kurê Ebbasê kurê
Ebdulmutelebî, mamê pêxember-silav lê bin- û zincîra navên binemala heta
bapîrê me zanayê rebanî şêx (Şemsedîn) ê kurê şêx (Îzedîn) ê Şoşî yê Quseyrî yê
Ebbasî ya nasiyar e, û di gel zêde pêkol û lêgerînan min neşiya zincîra binemala
Ji vê dête zanîn ku binemala şêxên Şoşê di zincîra neseba xwe de dighête şêx
(Şemsedîn) û di ser şêx (Şemsedîn) re û hetta Fedlê kurrê Ebbasî zincîr bi dirustî
Her çawa bit vê binemalê hijmareka zana û edîb û şairan pêşkêşî milletê Kurd
kirîne yên ku roleka wan ya baş heye di pêşvebirina karwanê zanîn û rewşenbîriyê
Şêx Şemsedîn bi xwe ku zanayekî navdar bû, û şêx Islam kurê şêx Ebdilrehman ê
ku yek ji xelîfên Şêx Nûredînê Birîfkanî bû û xwedanê pirtûka (Rahetul
Fûad) û (Milhemelekbad)e,û Şêx Tahir (1917-1962z) helbestvan û zanayê dehsehel
xudanê vehînoka kurmancî(Gulzar)ewa ji 13 hezar malikan pêkhatî…û
Dema jiyana wî.
Ji destnivîsa Seyfî diyar dibe ku jîna Seyfî dikefte nîva dûyê ji sedsala (Beranberê sedsala 18 û 19), Çunkî ev
destnivîse di navbera salên (1780-1786z):hatibû nivîsîn.
Piştî me zanî ku Seyfî nasnavê şêx (Ebdulletîf) ê kurê Şêx (Yûnis) ê Şoşî ye ku li
dîroka berî delîvekê hatî ye diyarkirin jiyabû, lê çawa be jî ev nav ne di jêderan de
hatiye û ne li nik şarezayên vê binemalê jî naskirî ye û di ti jêderên edeba kurdî
de jî nehatiye ku şairekê Kurd bi navê Seyfî heye.
Yek:şêx Yûnis ewê dîroknivîs (Mihemmed Emîn el-Omerî) di kitêba xwe de (Menhel
el-Ewliyaa);:ewa li sala (1786z)hatiye danan, behs jê dike û bi başî pesinên
wî didet û dibêjit::li sala Hîcrî 1181k min ew dîtibû, û piştî hingê bi demekê çû ber
dilovaniya Xwedê, û birayê wî Şêx (Ebdullah) li şûna wî bû şêx.
Dido: Şêx Yûnis pismamê şêx (Îslam) ê xelîfê şêx (Nûredîn), ewê şêx Nûredîn
kexezek bo hinartî û herçende sala hinartina kaxezê ne diyare lêbelê her çawa be
Û piştî daneberheva salan eşkere dibe ku Seyfî pitir yê nêzîkî şêx Yûnisê yekê ye,
ewê nêzîkî 14 salan berî Seyfî destnivîsa xwe binvîsît, mirî.
Jîn û serpêhatiya Seyfî.
Eger hat û ew Şêx Yûnisê (El-Omerî) behs jê kirî babê Seyfî be dê bo me eşkere
bit ku Seyfî di maleka têr zanîn de hatiye perwerdekirin, çunkî ev Şêx Yûnisê wekî
(El-Omerî) şahidiyê bo dide mirovekî zana û şareza bû di zaniyarên şer`î de...
Em çu ji jîn û serpêhatiya Seyfî nizanin belê ji destnivîsa wî diyar dibe ku ew
mirovekî zêde şareza bû di wêjeyên kurdî û erebî û farisî de, û nivîsîna wî bo
helbestên Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran û Mela Hesenê Bateyî nîşana hindê ye ku
agahdariya wî bi şi'r û edebê kurdî gelek bûye.
Eger bavê Seyfî Şêx Yûnis li dorên sala (1777) miribe, wate her çi nebe
sala bûna wî dê bo berî hingê bi çend salan zivirt, û kêm kêm jî yê wî li demê
destnivîsa xwe nivîsî li sala (1780z) divêt ji bîstê pitir bit, çunkî ew hingî
Destnivîseka berkeftî heye niha li Bexda ji layê şairê kurd (Xerîb) ve hatiye nivîsîn
li sala (1821z), têda du helbestên Seyfî yek bi kurdî û yek bi farisî hatine
nivîsîn. Û ya eşkeraye ku (Xerîb) nasnavê mîrê badînî (Muhemmed Teyar) paşayê
kurê (Îsmail) paşa ye ewê li sala (1798z) bo demeke kurt bûye mîrê
Amêdiyê paşî birayê wî (Murad Paşa) ew ji mîratiyê êxist û li cihê wî bû mîr û ew
hinarte Akrê da bibite hakimê kela wê, Muhemmed Teyar Paşa li wir ma û dûr nîn
e hetta mirî jî her li wir mabe, û li sala (1824) kurê wî (Îsmaîl Paşa) hakimê
Akrê bû. Tiştê me divêt bêjin ewe:dibêt Muhemmed Teyar Paşayî li Akrê helbestên
Seyfî dîtibin û bo xwe nivîsî bin, tiştê hindê dighînit ku li sala (1821) Seyfî
şairekî navdar bûye li deverê û dûr nîn e hingî mirbit jî!
Helbestvanî û helbestên Seyfî.
Dema ku mirov helbestên Seyfî dixwîne mirov hest bi hindê dike ku ew
helbestvanekî şareza ye, xudan hestekî nazik û zanîneka berfireh e, û guman
têde nîn e zanîna wî bo sê zimanan:kurdî, erebî û farisî û agahdariya wî bi
berhemên hindê şairan karekî baş di rewşenbîriya wî de kiriye û kartêkirina
hindek şairên Kurd wekî: Melayê Cizîrî û Melayê Bateyî di şî`ra Seyfî da tiştekî
eşkere û berçav e bo her kesekê şiirên Seyfî bixwîne.
Heta niha hemû helbestên Seyfî ne hatine bidestxistin ji bilî yên ku di destnivîsa
wî de hatîn û em nabêjin wî çu helbestên dî ji bilî van nînin, nexêr..belkî di
paşerojê da hêşta helbestên wî bo me diyar bibin.
Zimanê Seyfî yê şi`irî jî zimanekî sivik û rehwan e, û Farisiya wî jî gelek caran ya
tamdaye bi peyivên kurmancî kanê çawa kurmanciya wî ya tamdaye bi peyivên
farisî, û berî ku em xwendevanan bihêline di gel helbestên Seyfî, me divêt
pêdaçûneka kurt li ser destnivîsa wî bikin.
Destnivîsa Seyfî.
Helbestvanê me Seyfiyê Şoşî destnivîseke mezin bo xwe bi xwe nivîsî bû, têde
hijmareke mezin ji helbestên cuda cuda yên kurdî û farisî û erebî nivîsîbûn, û her
di vê destnivîsê jî hijmareke helbestên xwe jî nivîsîbûn..
Li vir me divêt wê destnivîsa bo me bûye jêderê serekî bi rengekî berfireh bo
Kaxezên destnivîsê di diyar in ku di kevin in û ji qebara (23x16sm) ye, û mixabin
li hindek cihan keftin heye eger ne, dibe hêşta helbestên Seyfî bi dest me
keftiban..Berperên mayî ji destnivîsê (243)berper in, û tiştê têda hatiye nivîsîn bi
”bi dest heqîr `Ebdulletîf bin şêx
Yûnis elşoşî” û li teniştê bi erebî nivîsiye:”qed weqefe `Ebdulletîf haza elkîtab
weqen `amen `ala almuhtacîn alawla felawla”
Hêjayî gotinê ye bibêjin: berperên vê destnivîsê nehatine reqemkirin û li çu cihan
nenivîsiye kanê wî ev destnivîse li kûdê nivîsiye li Şoşê?yan li Akrê yan li cihekê
Helbest.
Muhsin Ibrahîm Doskî, ji weşanên Kovara Metîn 1999.
Evdila Demirbaş () berê; şaredarê Sur ê ya Amedê ye.
Abdullah Demirtaş di sala 1966an de li bajarê Diyarbekirê, li navçeya Licê, li gundê Sîsê ji dayika xwe bû ye. Wî dibistana sereaytê li Amedê li dibistana Silêman Nazîf, paşê li Elî Emiriyê, li dibistana amadehiye karbendê û li Elezîzê jî di Zanîngehê de beşa Fen û Edebiyatê xwendîye. Ji sala 1990î û heta sala 2004an di nava xebata sendîqeya mamostan de ye. Di nava Egit-Sen û Egit-Birsenê de çalak e. Hem li Mêrdînê û hem jî li Amedê serokatiya wan kirîye. Wî ji sala 1987an heta sala 2000î mamostetiya felsefê kirîye. Di dema mamostetiya xwe de du caran nefî bûn dibe û ji sedemê doza perwerdehiya bi zimanê zikmakî ji bo zarokên kurdan dike, ji mamostetiyê tê avêtin.
Di hilbijartina 2004an de wek serokê Şaredariya Sûrê tê hilbijartin. Demirbaş, di dema serokatiya şaredariyê de jî bi xebatên xwe yên ji bo parastina çanda kurdî û di xebatên şaredariyê de bikar anîna zimanê kurdî bala dewletê dikşîne û niha jî di derbarê wî de 12 lêpirsîn hatine vekirin, hin ji wan hê jî tên meşandin. Demirbaş ji bo kar û barên xwe yên şaredariyê û xebatên ziman û çandî gelek xelat jî wergitine.
Di 14ê hezîranê 2007an Dadgeha Dewletê ya Bilind a Tirkiyê bi sedema bîryara Şaredariya Sûrê ya " Di kar û xebatên şaredariyê de pir zimanî " Şaredarê Sûrê ya Amedê birêz Abdullah Demîrbaş ji erkê girt û civaka Şaredariya Sûrê felişand. Dadgehê bîryara xwe weha aşkere kirî bû: " Serokê Şaredariya Surê Abdullah Demirbaş, bîryara şaredariyeke pir zimanî daye. Ev bîryara pir zimanî ya şaredariyê li dijî qanunên Tirkiyê ye, li dijî qanûna bingehîn a Tirkiyê ye û Tirkiyê perçe dike."
Xelatên Ku Girtiye.
û gelek xelatên din wer girtiye.
Şaredariya Sûrê di bin serokatiya wî de bi Şaredariya Dihokê û bi Şaredarîyek îspanî rê bû ye xwîşk û bira.
Zinar Sozdar (jdb. 1972 li Qizilce, Depê,Bakurê Kurdistanê) hunermendekî muzîka kurdî ye.
Kurtejiyan.
Di sala 1972an de li gundê Qizilce ya ser bi Depê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê Depê. Kekê wî di sala 1984an de li Ewropayê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê Dêrsimê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê Depê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû Ewropayê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû Ewropayê, li Elmanyayê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê Elmanî bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a Elmanî de wek muhendîsê komputerê dixebite.
Hevpeyvîn bi Zinar Sozdar re, www.netkurd.org, Amadekar: Mustafa Gazî 3.4.2007
Pircan (), gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye. Gundî bi zaraveyê kurmancî diaxivin û ji aliyê baweriya olî ve Elewî ne.
35 km ji Azarpêrt, 100 km ji Çewlîgê dûr dikeve. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.740 m ye.Gundên nêzîk Hirçik, Darebî, Şîrnan in.
Klîmaya gund çiyayî ye. Wexta ku berf barîya, rê û dirb hatin girtin, ne réwî tên, ne xewer tên ne jî tiştekî nu xuya dike. Her roj wek hev, sibe û êvar, roj derbaz dibun. Bé wé yéké rojên Karéré da tişt tune. Berf pir dibare, carcaran berf xwe dide ber sivîgan, kanî bin berféda dimînin tasek av anîn jî gelek zehmet dubea bo gundîyan.
Aboriya gund xirab bûye.Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.
Şanoya kurdî li bakûr 1990'de peşveçûnek bi dest xist. Komen kû wê deme avabûne evin: Teatra Jiyana Nû (NÇM istanbul, 1992), Teatra Evîna Welat (KAYDER istanbul 1994), Teatra Amara (NÇM Mersin 1997).
Piştê van komen teatroye gelek kom avabun le yen heri pêş evin li Bakûr. Ev kom bi xebaten xweyen şanoyî gelek lîstiken be hempa listin di diroka xweya şanoyen da. Hin ji wan listikan evin; Teatra Jiyana Nû: 'Ta' Sê Êwren dûr, Rojbaş, Komara Dînan 'Şermola', Daweya Generale Teneke û gelek lîstiken din jî hatin listin ji aliye ve komeve. Teatra Evîna Welat: Govenda Hillo. Ev listik ji birasti gelek ji aliye lîstikvanî û teknîkî gelek dewlemend e.
Şanoya Kurdî.
Dema ku mirov li dîroka Kurdan binhêre û li ser jiyana Kurdan lêbikole rêç û şopên şanoyê di çarçova zanyarî de û di jiyana civakî de tune. Kurd wek neteweyeke bindest û dîl û bende, hezar salan di bin zor û zilma Ereb, Faris û (Tirkan) de mane. Her tiştên wan hatiye qedexe kirin, wek zimanê wan jî. Dewlemendiya serax û binax bi zordestî kuştin û koçewarkirin ji destê wan hatiye girtin. Tu caran nebûne xwediyê komareke azad.
Ew qaîdeyeke taybetiye li ser jiyana gelan di çarçova zanyarî de ku lêgerîn çêbibe bê mafê civakî, çandî, ramanî û olî durişmê wan nayê navê û serlêdana dîrokî jî pêwiste. Ew neteweyên ku di bin desthilatdariya mêtingeran de ne, karakterên wan jî tê guhartin, her roja dibore ew ji xwe bixwe dûr dikevin.
Dixwazim lewra gaziyê dîroka Kurdan bikim û li ser hinek kirêtên ku têne zanîn rawestim.
Kurdistan berî zayînê gelek ahînşahiyan ava dike lê ew Şahînşahiyên kurdan ji ber êrîşên zordestan pûç dibin û bindest dibin û têne talankirin. Heta sedsala 19an êl û eşîrên kurdan û mîrên kurdên kevneperest berxwedanên herêmî dikin, dîsa jî nikarin xwe xilas bikin. Cara yekemîn di sedsalên navîn de bi lihevhatina Qesr-i Şîrîn Kurdistan di navbera Romî û Farisan de tê parve kirin. Piştre Kurdên welatparêz ji bo yekitî û rizgarbûna Kurdistanê jiyana xwe didin, lê mixabin di şerê dewlemendan yê yekemîn (şerê cîhanê yê yekemîn) de bi lihevhatina Lozanê Kurdistan di navbera tirk û ereb û farisan de careke din tête perçe kirin. Piştre gelek serhildanên neteweyî çêdibin. (1925 Serhildana Şêx Seîdê Pîranî, 1920 serhildana Koçgirî, 1927-1930 serhildana Agirî, 1936-1938 serhildana Dêrsimê, 1919 Serhildana Şêx Mehmud, 1931-1945 serhildana Barzaniyan, 1946 serhildana Qazi Mihemed û heta îro şerê kurdan û yê xêrnexwezan dom dike bi taybetî jî şerê birakujiyê!)
Kurd û şano.
Jiyana kurdan, durişmê kurdan rabûn û rûniştin, serpêhatiyên wan ew bûyerên ku têne zanîn û hatine nivisandin ew bûyerên ku bi şîrove û kilaman û destanan tê ziman şiklê kuştina ewan bi xwe şewata dile û Trajediyeke mezine, ew neheqiya ku li kurdan hatiye kirin Reşik nikarin di xewnaa xwe de bibînin. Dujminên kurdan ne mîna dijminên Reşikan a hindiyan a gelên bindest ên dinin,îngiliz dewlemend bûn ketin Hindistanê keda ewan xwerin lê çand-huner û zimanê ewan qedexe nekirin. Zordestî li ser baweriya ewan a olî nekirin. Tirk û ereb û fariz ne wisa ne nijadperest û kevneperestin. Bi zordestî kurd kirin misilman û zimanê erebî farisî û tirkî elimandin. Yên ku qebûl nekirin kuştin serê ewan jêkirin,bi zindî xistin nava agir gelek tade lê kirin ku kurdbûyinê tunebikin. Di wî warî de serketin. Hemû ew serpêhatiya kurdan li gor bîr û baweriya min mijarê şanoyê ye.
Kurd û Şano gelek dişibin hev. Ez dikarim vekirî bibêjim Şano di warê mijaran û bûyeran de bê kurdan nabe!
İddia dikim; Jiyan û buyerên kurdan hacetên şano yê taybeti ne. ew durişm bi nuve xwe bi xwe jindariya şano ye. Gelek hususên din ji hene şiroveyên kurdan bi taxlidkirinên heywanan /fabil/tê holê. Gelek destanên mede wek Mem û Zîn, Ferhad û Şirin, Siyabend û Xecê û cejnê netewi Newroz. Dîsa lîstikên gel, folklor û reqs û muzik her tişt li gor rêgehê şano tê ziman.Lewra dıxwezım mıjareke wek minak péşkeş bıkım,;Kalemérek Kurd xudané 7 (heft) xortan e.Xorté mezın bı karé cot dıke lé rojeké çend xort jı gundeké dın tén lı balé û bı ewanre şer dıke û seruçavén vi hur dikin diçin. Rojeke din birayê wi a bıçuk dıçe ber naxıré ew ji bı lév û pozé xwin dızıviri mal,rojeki dın bırayé heri pıçuk ji şeré dıjmın para xwe dısıtini û tê mal bavê ewan heft xortan bı halé zarokén xwe gelek xemgîn dibe û ewan dicivini. heft daran (ço) dide desté ewan û dıbéje ka hun her yek ew darê ku destê wedeye bışıkinin,heft xort darén ku jı destandane dışikinin.vé cara Kalemér heft daran dıde ser hev yek dıke û dıde desté lawé xwe yi mezın û jére dıbéje 'ka ewan heftdarén ku mın daye ser hev bışıkine) xort dike nake dar nayên şikandin û kalemêr dikene û zarokên xwere dibêje 'her wek ku hun heft bıra mina ewan daran yek bın tu kes nikare zora we bıbe!) Balam tıştén halo di nav kurdande gelekin û hemu ji mıjarê şano a tabii ne...
Baweriya kurdan a berê Zerduştiye. Bi zori bune misliman, û li gor hukmê mislimaniyê çêkirina resiman û taxlidkirina tiştan qedexe ye divê putperesti tête huliqandin, ew ji dijminê mislimaniyê ye. Di Quranê de û pirtukên rumet de Kurd wek dijmin hatine qebulkirin û nalebarin. Ji ber ewan sedeman bi her awayi nehiştine ku kurd pêşkevin.
Hin leyîstikên şano a nivîsandin.
Bi taybeti min dixwest lêkolineki dijwar di çerçeva zanistiyêde pêk binim u Şanoya Kurdi ji mirinê azad bikim. Mixabin her tişt li me hatiye tunekirin. Hin astengên din ji hene ew ji di wari zimanda nakokiyeki yektaye u mirov nikare ji navde derkeve. Welatê kurdan di nav çar dewletande hatiye parçekirin, kurdan gelek xebatên vêje yi afirandine lê bi zimani Erebi-tirki u farisi. Ji ber ewan sedemên giring Lêkolineki seranser em nikarin bikin. Divê ew berhemên ku ronakbirên Kurdan nivisandine ji erebî, ji tirkî, ji farisî bête qulibandin u bi zimanê zikmaki be. Kêmasiyeke din ji heye ew ji devokên ku bi soranî, bi zazakî, bi goranî têne nivisandin tev astengin. Yekitiya ziman ji pêwist e. Min gelek nivis u buyerên ku li ser Şano hatine afirandin ji zimanê Erebi u farisi qulupand Kurdi a latini. Divê ew baş bêne nasin u li ser ewan kokan bingeha şanoya kurdi nu ve bê huliqandinê.
Min nivisên Fadil Jaf ji berhevkir u ew çavkaniyên ku ev salix dide ser ewan rawestiyam. Ew her wek pisporê Şano Li Norveçê di kovara Nytt-oslo di sala 1986 ê de li ser şanoya kurdi nivisandiye u iddia dike ku 'Xebata Şano; di dawiya salên 1800ande u despêka salên 1900 ande ji Ewrupa hatiye Rojhilata Navîn. Ew iddiayeke ne zanyari ye u ne mümkine. Ji bo ku xebata şano xebateke çandiye demê ku Çanda neteweke, neteweyeke din bike bin bandura xwe divê bê ixraçkirin ji bo ixraçkirinê ji gelek sedemên Abori-civaki u siyasi hene. Ta demê ku netewê kurd derbazi jiyana civaki bu ye heya iro di bin bandura çend dewletande maye u hatiye metingehkirin bi her avayi bandura dagirgehkaran tesirê jiyana ewan kiriye disa ji mirov nikare ji ber xwe bêje ku tesira Ewrupa heye, ji ber ku Kurd di dirokêde neteweyeke kevnarin. Ew dayin u sitandina çandi bi rêça abori u bazirganiyê divê ango welatê ku ciranê hevin ji navhevde dijin dikarin bidin u bistinin. Herwek Kurd u tirkan-kurd u ereban-kurd u farisan. Gelek vekiri ye ew bi her avayi tesir li hev dikin.
1) Di sala 1919 ande Kurdeke navê xwe Abdul Rahmiye destana Memê Alan dike mijarê şano u dileyizi, rêgeha kevnar a yewnani xwere dike rêber. Di salên 1918-1919 anda li Istenbolê komela jinên kurd du listikên şano tinin holê (çavkani;Jin) mixabin ew çi listikin u bi çi rêgehi hatine afirandinê u mijarê ewan çiye nayê zanin. Di sala 1930'an de Kurdên ku Rusyayê perwerde bune li bajari Elegezê detemsilê Mem û Zîn dileyizin. Di sala 1931'an de Ereb Şemo listikeki bi navê (Koçekên derewin) amade dike u tê listikandin. Di sala 1934 ande Ehmedê Mirazî 'listikeke bi navê (Zemanê çuyî) dinivisini. Di sala 1946 ê de dema Komara Mahabatê de listikek bi navê 'dayîka Niştîman'tê afirandinê. Mirov dikare her wek Melodrameke politik bi nav bike.
Dîsa Niviskarê hemdem u nemir Musa Anter di sala 1959'an de berhemeke şano bi navê 'Brina reş' dinivisini (çavkani: Berbang). Di salên 1970 an virde li Rusyayê ronakbirên Kurd karê şano pêş dixinin u di wê demê gelek berhemên nu têne afirandin ewan yek bi yek rêz dikim; Beqelên têyrê elegezê-Ker u kulikê silemanyê-reva jinê-zevaca bê dil-sinko qiza xwe dide mêr u gelek berhemê din him li meydana listikê him ji wek Piyes (şirovekirin) di Radyoya Erîvanê de hatiye bi karanin. Di ewan salan niviskarên kurd gelek mijarên şano ya navnetevi ji qulibandine ser zimanê Kurdi wek berhemê Gogol 'hesêbgêr' wek berhemê Victor Hugo 'yên bêçare (belengaz)'. Di ewan salan li Silemanyeyê dibistana Huner tê avakirin u ji bo pêşde çuyina şano u lîstikvanan roleke mezın dıleyizi.Wek Emin mirza kerim; berhemén ku bı navé 'şoför"zerrin' u 'qerar u dawi' dı afırini.Rejisoré bı nav u deng Refik çolak 'Molyer' é dıxe ser meydana listıké.U dısa jı bo Zarokan nıvıskaré şano Omer A.Rahim berheme ki bı navé 'Ked'dınıvisine u sımko Aziz wé berhemé şano dıke.(çavkani;Fadıl jaf;Kurdistan nztt.1986 rupel;44-45)
Dısa dı salén 1970-1972 ande gelek mıjarén şano wek piyesén Radyoyé hatıne zıman.'eloyé newérek'xecé u ziyabend.. dısa ewan salan lı Kerkük é selman Faik (dayéké şehit'peşmerge kotayi-derbegi') bı ewan listıkan bı régeha rojava karé şano rahıştiye merhaleyeke bılınd..(çavkani:APN,press ajans X.Baran lı Swéd)
Ronakbirén Kurd niqaşén dıjwar lédıkın seranser jı bo Şano! Mıxabın demé ku mirov bı hususén zanısti ewan niqaşan bınére hın iddiayén puç wır de naçe,lı gor bir u baweriya mın u tecrubeyén mın a emeli ew listık én ku jı méjve heya iro hatıne şanokırın; şıklé ewan a régehi,şıklé naveroké u armancé listık u xurtbuyina listıkvanan wari huner u naverokéde ne dı çerçeva huneré a rındbuyinade ye.Lı gor sékoşeya listık-listıkvan u temaşevanan tıxubén Şanoya Kurdi gelek teng e.jı bo ku Metingehkaran jiyana me a cıvaki bé zanyari,bé diroki u bé huner hıştıne u kambaxkırın e.jı ber ewan tehluke u sedemén giring ew listıkén ku jı méjve hatıne şanokırın bé rexnekırın u bé régeh u bé desthılati çé bune.İro em nızanın ku ew listık bı çı sazumana Şanogeh,bı çı hacetan,cıl u coran. bı çı ronahi yé hatiye holé,naverok u estetik (cıvani) u şıkıl u bı taybeti listık-listıkvan u temaşekar lı gor sékoşe ya régeha şano çawa hatiye afırandıné..dı nav bist salén çuyi de cıvaté kurdan ketibu lı bın bandura ramaniya şohitiyé (tevgera sosyalizm u kominizmé) u dı ewan salan ew kovar u rojnameyén Kurdan u pırtukén ku hatıne çapkırın bı kerema xwe hemuyan temaşe bıkın ma tu nıvis hatiye lé kırın lı ser şano ango huner (ez qala nıvisén ku bı lé kolinan u dı wari régeha zanyaride hatıne afırandıné dıkım)tunın.lé gengeşiya ramani a siyasi lı ser ramaniya marx-lenin-mao u her weki dın gelekın.ma tu dıbé ev pıspor.én nemır u nav u deng bé çand u huner ın. daku kurdén me dı wari huner u çandi de nıkarın pesné ewanan bıdın!.Ew kevneşopiya gengeşiyé ya réxıstınén Kurdan her wek nakokiyeki mezın bu bela seré me u gelé kurd.u bist salén me yi zerin bedılhewa çu!jı bo ku sazumanén kurd yén siyasi her tışt lı gor mıjaré siyaseté u propagandayé (bangeşe) u bébername afırandın,;tevgera çini lı welatén serdest (kapitalist) dıbe.mıxabın Sazuman u Réxıstınén Kurdistani ew ramani xıstın dı nava cıka Kurdistan u lı gor hususén zanısti welaté kurdan bındeste u hatiye metinkırın u hacetén serdestiyi tunın u şunde maye..u tevgera çini lı kurdistané nayé meşandın jı bo me tevgera netewi dıvé...
ŞANOYA KURDÎ A NETEWÎ U HIN TÊZ.
Dewlemendiya me ya netewi her wek di çerçeva 'zanistîya gel' de béte ditın u dıvé nu ve bé béjıng kırın u yén ku xebata çand u hunerde jirin lı ewan xwediderkevın u alikarbın ew mesuliyet ne karé şexısan e karé dezgehén sazumananın.Ew xabatanan bı léger u lékolinén cıvaknasi-diroki -erdkolin u bı şıklé jiyana ruhi té meydané.
Şano dı nav avahiya jorın de dı nav tevgera çini cih dıgıre u pévejoya dirokide dı bın hukımraniya desthılatan de jı bo meslehatén ewan hukımranan hatiye bı kar anin.xeyni wé réyén dı hın réyén azad de ji péşde çu ye.Lı gor gotınén bav u kalan ('dınya =gerdun= şanogeh ye u mirov ji listıkvanın té de dı leyizın')bı maneyeke dın şano;yén ku dıxwezın xwe u gelé xwe péşve bıbın,hin bıkın dıji bédadi u neheqiyé derkevın u dıji zordestiyé rawestın bı keda ewan kesan ava u jin dıbe.
Şano ya netewi danustandınén bı şexsi-herimi u cıvaki dı pévajoyéde bı lékolin u légerinén zanısti héja dıke u yekitaya armancé netewi xurt dıke.bı xwe zelalkırına buyerén çuyi u tégihıştına pévajoya nu mıjara şano ya netewiye.
lewra dıxwezım hın téz an réz bıkım.
a)Şanoya netewi féde dıde;jı bo yén ku dıxwezın kémasi u şaşıtiyén ku jiyana beré de çébune u sedemén evan derdıxınin holé u pé nérinén teze hin dıke.
b) bı qanunén ne wek hev a diroké wek çanda Dewlemendan 'burjuva' u çanda karkeran 'proleterya' nakokiyeke mezın e jı bo régeha çand u huner.dıvé réka huner u çanda mirov an béte vekırın.
c)Dı pévajoyé me de régehén şano yén ku hé jindarın dıvé bén taxlidkırın da ku réka şanoya péşerojé ve be.xebata şano bı nazariye yé beré neyé gırédandın, minak u model hemu bén cerıbandın da ku tékamula şano bıgır heya iro buye xwedi régehén ku téne zanin bı nuve u lı gor hususén netewi béte avakırın.
d)Hunermend ji karkereki bı ramanan e.jı bo péşketına cıvaki u mirovan dı wari huner u çand de bı keda xwe xebat dıke. bı cıvani jiyané dıguharini. bı raman u huner Şeré xırabiyé dıke..
Adıl Duran
Korikan (), gundekî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
27 km ji Azarpêrt, 82 km ji Çewlîgê dûr dikeve. Gundên cîran Saxyan, Yekmal û Darebî ne. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.765 m ye.
Darebî, Darebiya Anêrê, Darebiya Qolîbaba "(bi tirkî kirine: Akçetepe)" gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Bo navê Darebî du gund hene li Gimgimê yek ev e, yek jî nêzîkê Qeremêşê ye. Navê wê yê bi tirkî, "Dutözü" ye.
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e. Şer û xizanî bûye sedem, gelheya Darebiyê daketiya heya 400-400 kesan. Ji Mûşê 107, ji Gimgimê jî 50 km dûr dikeve. Herwiha 50 km ji Kopê dûr e.
Ev gund di ber Çiyayê Qolîbaba de ye. Dewleta Tirk, bi bendavan û birrîna daristanan xwezaya herêmê gelek xirab kiriye û ekosîstema wê dixe xetereyê. Li nêzîkê Darebiyê jî bendavek heye.
Adil Duran hunermend û nivîskarekî kurd e.
Adil Duran sala 1955'an di Dêrsimê de li Kurdistana bakur hatiye dinyayê. 1968an de bı karê şano dest bı jiyana huneri kıriye. piştre bi rojnamevani u helbest nivisiyê, çê kirina wêne u xêzikan jiyana xwe berdewam kiriye. 1971 cara yekem ew tê girtin. 1978 an jı ber sedem zor û zilma Romi tê Berlinê ciwar dibe. Li Tirkiyê û derweyi welat di gelek kovar u rojnameyan de berhemên wi tên weşandın, 1984 ligel hunermend û ronakbîrên kurd " Navenda çanda amojgariya Kurdi " sazî û man dikin u ew dibe berpırsiyarê karê çandi. 1976 an dı wari helbestan de li Tirkiyê xelata yekem distine. di karê xêzıkan de 1977 xelateke taybetî u sala 1979 an de ji lı Kuba yê xelateke mezin ya Navnetewi distine.
Dı wari xebata Wêne an de 1976 dı festivala Yarımca, 1984-85 li Berlinê, 1993 li Siwisreyê, 1996 li Almanya li Kalrsruhe yê u bi alîkariya organizasyonên mirovhez pêşanidaneki mezin rêxist.
Adil Duran Pirtukek bi kurdi " Destana Dersim " çapkır. 1985 an de çû Swêd û 3 salan li wir ma û federasyona komelên kurdî de xebat kir u demeke kin kete nav redaksiyona Kovara Berbang ê. Piştre jı sedema pêwistiya kar û barên Netewi berê xwe da welat. Di 4'ê nîsanê sala 1989an de hate girtin 15 roj ê şevan êşkence lê hate kirin û 3 salan gırtigehên Romî de ma. Di 1992an de careke dîn derket derve î nefiyê jiyana bû.
Duran jî di kovaran wek Nûdem û Helwest de nivîsand û destwêneyên ji bo pirtûka Çend Şêweyên Efsaneya Şahmaran çêkir.
Duran li Basel (Swîsre) dimîne û ê digel Şanoya Bajar a Baselê xebata şano dıke û karê xwe yi huner u çandi dıdomine.(listıkek bı navê " Bajarê bi dil " ji bo şano amadeye...)
Duran di Wîkîpediayê de li ser mijarên çandî û hunerî dinivîse.
Xanî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
avahîya ku ji alî mirovan hatiye çêkirin û mirov yan jî ajalên kedî tê de dijîn.
Baban (1649-1850) mîrgeheke (îmareteke) kurdî bû, navê wê ji navê malbata Baban hatiye. Yekemîn serdarê mîrgeha Baban Ehmedê Feqî bû. Piştî wî Baba Silêman hat- mîrê Şehrezûr. Baba Silêman sînorên mîrnişîna xwe fereh kir û gihande Kerkûkê. Piştî wî Silêman Paşa hat û sînor ferehtir kirin û gihande Koyê, Xaneqînê, Hewlêrê û Herîrê, Altûn Koprî û Bedrê û heta çend navçeyên Rojhilata Kurdistanê (Kurdistana Îranê). Rêvebiriya Baban di wê demê de ji navçeya Qele Çiwalan dibû. Di 1781'a de, bajarê Silêmaniyê nû ava bûbû û paytext bi seroketiya Mihemed Paşa Baban çû wir. Baban gelek berberî kişand bi mîrnişînên kurdî yên dorûbera xwe re, weke bi Soran re, Erdelan re, Behdînan û Botan re û herweha berxwedan li dijî desthilatiya împeratoriya Osmanî kir. Baban li ser destê Osmaniyan roxiya di dema Ehmed Paşa de di şerê dawîn de nêzikî Koyê di sala 1847'a. Di sala 1850'ê de, Mîrê Baban ê dawîn Ebdullah Paşa dev ji Silêmaniyê berda û çû.
Afşîn an Avşîn, navçeyeke Gurgumê ye.
Dibêjin ku, Afşîn eslê navê ku kurdî ye. Ji ber ku ji av + şîn peyda dibe. Hemê gundên Afşînê kurd in û nav Afşînê da ji piranî kurd in. Lê belê kem kesên li ser Avşînê heta îro lêkolin çêkiriye û ji ber wê mixabin kêm tê zanin ku Afşîn ji bajarekî kurdî ye û di nav hududên Kurdistanê da ye.
Eşîreta Atmî li Avşînê de dimînin. Gundê Kaşan li Avşînê, gundekî kurmanc û elewî ye.
Navê kevn ê bajarê Avşînê Efsûn e.
Nexşeya Bolîviyayê û tê de herêma Pedro Domingo Murillo û serbajarê wê La Paz (bi rengê sor)
La Paz, Chuqi Yapu an jî La Paz de Ayacucho, cihê hikûmeta Bolîvyayê ye. La Paz li ser çiyayên Andê ye û bi 3500 m li ser deryayê dikeve. Ev bajar berê rolekî gelek mezin di dîroka û mîtolojiya weke gelhên înka bû.
Însulîn (ji latînî insula ango island bi Kurdî girav) hormoneke protîniye ji 51 tirşiyên amînî hevbend (composed) dibe.
Karê însulînê.
Erka xwe sîstemkirina şekir, nişa, don û karbohîdratan di nav riya xwînê di laşê mirov û çalakiyên cîgerê diguhêre ku glokozê embardike(store).
Însulîn û nexweşiya şekir.
Însulîn ji giravên Langirz di pankerasê têne der kirin. Nexweşên bi şekirmîzî û şekirî(diabetes mellitus) gelek însulîn ji wan re divê di her roj ji ber ku însulîn di xwîna wan de hindike yan tune ye, lê çawa însulîn bi wan din? Bi riya derziyên însulîn di bin çermê de û bi riya dêv nabe were dayîn ji ber ku avên ûr ji hev dixe. Pîvaz gelek hevilên xwe ji bo kêmbûna însulîn li ba kesên bi nexweşiya şekir heye.
Azadî (bi tirki: "Kürt İstiklal Komitesi") rêxistineke kurdan bû ku di sala 1918an de li Stembolê hat damezrandin. Endamên navendî Xalîd Begê Cibirî û Yûsif Ziya Beg bûn.
Girtina rêxistina Azadiyê.
Xalitê Cibrî di 20ê kanûnê de sala 1924ê de li Erzîromê hate girtin û li Bidlîsê hatiye darizandin. Li gorî "Qanûna Xıyanet-î Wataniye" ceza dan wan di 14ê nîsanê 1925an de wî, Ûsiv Zîya û birayê wî Elî Riza û zavê wî Faîq û Mela Evdirehman dan ber gulla kuştin.
Çend ji serokên din ev bûn.
Kongreya pêşîn di sala 1924an de çêbû, Şêx Seîd jî tev li vê kongreyê bû.
Hêvî rexistineke xwendekarên kurd bû û di sala 1912'an de hat damezrandin. Tê de endamên malbata Cemîl Paşa roleke girîng leyîst.
Komeleya Hêvî di 26'ê gulanê sala 1912'an de hate damezirandin. Rêxistin ji aliyê Omer Cemîl Paşa ve hate ava kirin. Rêxistin, rêxistineke xwendakarên kurd bû. Komele, bi esasî dixwest ku divê Kurd ji prensîbên Wilsonê îstîfade bikin. Rêxistinê şaxên xwe, li Stenbol û Amedê ava kir û her wiha di avakirina Cemiyeta Tealiya Kurdistanê de ji gelek alîkariya wê çêbû.
Vê rexistinê bi navê " Hînkerê Zimanê Kurdî" pirtûkek amade kirin di sala 1921 de. Di pêşgotina pirtûkê de ev hatiye nivîsandin, bi sernavê çend gotin " Ev pirtûke piçûk û nehêja (Hînkerê Zimanê Kurdî) em çap dikin rêberkî bibe bo wan hevalan ku zimanê kurdî nizanin. vî eserê xwe da em dixwazin bi tenê (peyivîn)a zimanê kurdî hîn bikin. Loma em baş bala xwe nedane li imla û qawaîd. Wezîfa adilandina ew (nivîsîn) ku baş bi zimanê me nayê çêkirin ev girêdana qawaîdeme ku hêja ne mezbûte em dihêlin bo ustad û zanan. Hingî ji desta me hatiye em xebitîne galegal çawa tê gotin usa bê nivîsin. Bi nivîsîna ev pirtûk carkî dî ji baş baş xuya dibe em çiqa hewce adilandina wan herfan e. "Hêvî Civata Talebe Kurdan" dilşaye bi serkirina ev pirtûk lê xebatê xwe neh salan. "Hêvî Civata Telebê Kurdan" Ev nivîs bi soranî û tirkî jî heye.
Piştî destpêkirina şerê yekê yê cîhanê, endamên vê komeleyê ku bi piranî ji ciwan û xwendakaran pêk dihat, xistin nav artêşê de û kirin leşker. Hêvî belav bû, lê piştî şerê endamên Hêvî dîsa kom bûn û bi çend endamên Cemiyeta Tealiya Kurd rêxistina Teşkîlata Îçtimayiyetê saz kir.
Derbarê vê rêxistinê de gelek nivîs, lêkolîn û qûncik hatine nivîsîn, Malmîsanij û Abdullah Keskin jî derbarê vê rêxistinê de pirtûkek bi navê 'Kürt Talebe-Have Cemiyeti' nivîsandiye.
https://www.academia.edu/9049468/Hînkerê_Zimanê_Kurdî_Kürt_Talebe_Hêvî_Cemiyeti (pirtûk hemû bi tîpên erebî ya orjînal)
Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd an Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurmancan, ango "Komeleya Alîkarî û Pêşveçûna Kurd (KAPK)", bi navê wê yê tirkî "Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti" jî tê naskirin, di sala 1908an li Veznecilera Stembolê hatiye damezrandin û rêxistina siyasî ya kurdan a pêşîn bû. Komele ji aliyê kesê xwedî ramanên cûda ve hatibû damezrandin lê karakter û tîna komeleyê arîstokrat bû.
Pêvajoya Damezrandinê.
Piştî îlankirina Meşrûtiyeta Yekem a Dewleta Osmanî, rewşenbîrên kurd ku li sirgûnê bûn vegeriyan Stembolê. Ev rewşenbîr û rewşenbîrên ku berê li Stembolê dijiyan eşkere piştgirî dan meşrûtiyetê û ji bo bicîhbûna wê ketin nav hewldana. Rewşenbîrên Stembolê ji bo armanca bi dawî anîna mazlûmbûn neteweya kurd xwestin komeleyek damezrînin. Di vekirina komeleyê de 500 endam û gelek mêvan eleqe nîşandan komeleyê.
Weşana Komeleyê.
Komel di 5ê kanûna pêşîn 1908an rojnameyeke bi navê Kürt Teavün ve Terakki derxist. Rojname wek heftename û 8 rûpelî derdiket. Jiyana rojnameyê tenê 9 hejmar dom kir. Piraniya naveroka vê rojnameyê ji nivîsarên çandî û perwerdehiyê pêk dihat. Nivîskarên herî girîng ê rojnameyê rewşenbîrên wek Seîdê kurdî, Îsmaîl Heqiyê Babanzade û rewşenbîrên din yê tevgera neteweyî ya wê demê bûn.
Xebatên Komeleyê.
Komelê ji xeynî derxistina rojnameya çend armancên xwe yên din jî pêk anî. Endamên komelê pir dixwestin ku li Kurdistanê xwendin û nivîsandin belav bibe.
Ziman û wêjeya kurdî.
KAPKê ji bo ziman û edebiyata kurdî jî xebitiye. Projeyên weke ji bo pêşxistina zimanê kurdî, sazkirina rêzimanê kurdî- amadekirina ferheng, berhevkirina berhemên çapkirî û ne çapkirî yên kurdî, nivîsandina dîroka wêjeya kurdî ji nav van projeyan bû.
Ji bo van armanca xebata Kavaid-î Lîsan-i Kurdî ya Emer Awnî Efendiyê Xerpetî hatiye çapkirin.
Her wija di rojnameya komeleyê jî agahî dide ku pirtûkeka Şêx Evdirehmanê Axtepî ya di derheqê dîroka zimanê kurdî û pirtûkeke Ziya Gökalp li ser rêzimana kurdî û gotinên pêşiyan wê bê çapkirin û Salih Begê Hênêyî li ser van xebata disekinne.
Dibistana kurdî.
Ji aliyê KAPKê li riya Dîwanê di kolana Hace Paşa dibistaneke bi navê Meşrûiyet hatiye vekirin.
Xebatên Aborî.
Di dîroka kurd de cara pêşîn bo armanca rakirina xizanî feqiriya li ser gelê kurd ji bo damezrandina karistan û bankekê hewldan çêbûn.
Şaxên Komeleyê.
Navenda komeleyê li Stembolê bû. Li gorî xala 17em a destûrnameya KAPKê, wê di her bajar an bajarokê ku kurd lê dijîn şaxekî komeleyê wê bihata vekirin. Ji ber vê yekê li bajarên Bedlîs, Mûş, Diyarbekir, Mûsil, Xinûsa Erzîromê û Bexdayê şaxên komeleyê hatin vekirin.
Bêdlîs.
Şaxê herî bihêz şaxê Bedlîsê bû. Di vekirina şaxê de pêşî 700 endamên wê hebûn lê dû re ev hejmar gihîşte 80 hezar. Her wiha alîkarê balyozê rûsî yê Bedlîsê Akîmowîç jî di rapora xwe de ji bo hejmara endamên şaxê qala gihiştina bi hezaran dikir. Gelek beg, şêx, axa û xwendekarên herêmê endamên şaxê bûbûn. Şaxê Bedlîsê yê komeleyê ji bona avakirina karistaneke ku di warê aboriyê de jî xebatan bike di dora 10 hezar û 80 hezar lîra ku ji bo wê demê diraveke gelek bi nirx bû kom kiribûn.
Xebata duyem a herî girîng a şaxê Bedlîsê ew bû ku ji bo asayişa kolanan komên ewlekariyê ku ji 10-12 kesan pê dihat hatibû avakirin. Di gelek tax û kolanên Bedlîsê de ev koman ewlekariya bajarê bi şiklekî nîvleşkerî dianîn cih.
Piştî Bûyera 31ê adarê, Komeleya Yekîtî û Pêşketinê ku desthilatdar bûn komeleyên ji xeynî tirktî qedexekiribûn bi vê hincetê jî Şaxê KAPKê ya Bedlîsê jî girtin.
Mûş.
Di 24ê kanûna paşîn a 1909a şaxeke KAPKê li Mûşê vebû. Şaxê Mûşê ji aliyê kesên wek şêx, burokrat, û zeneatkarên bajar ve hatiye vekirin. Her wiha şaxê Mûşê pêywendiyên baş bi eşîrên heremê meşand. Piştî ku şaxê Mûşê ji aliyê rêveberiya Komeleya Yekîtî û Pêşketinê ya tirk ve hatiye girtin, KAPKê xebatên xwe li medreseyên Milazgir û Kopê bi dîzîka meşand.
Amed.
Serokê şaxê ya KAPKê Miftî Sûphî Efendî yê helbestvan bû. Bi mirina ji nişka ve ya Sûphî Efendî xebatên KAPKê ya şaxê Amedê sekinî.
Mûsil.
Şaxê Mûsilê yê KAPKê di 17ê kanûna pêşîn a 1908a vebbû. Di hejmara 7. a rojnameya KAPKê telgrafeke ku ji Mûsilê hatiye şandin cih girtibû. Telgraf radigihîne ku Şêx Ebdulselamê Berzanî ku her çiqas di destê wî de Qûrana pîroz hebe jî ji aliyê leşkerên Osmanî ve hatiye kuştin û leşkerên Osmanî pê li Qurana pîroz kirine.
Şaxên Din.
Li gor çavkaniyan hin şaxên KAPKê li Xinûsa Erzîromê û Bexdayê jî hatine vekirin lê di derbarê van şaxan zêde agahî tune ye.
Girtina Komeleyê.
Piştî Bûyera 31ê adarê jontirkan bi ingaşta Komele li dijî makezagona heyî ye komeleyê girtin. Bi girtina KAPKê rojnameya komelê jî mecbûr ma ku bê girtin.
Piştî girtina Komeleya Alîkarî û Pêşveçûna Kurd rêxistina Hêvî hatiye damezrandin.
Cemiyeta Tealiya Kurd, (tirkî: "(Kürt) Kürdistan Teali Cemiyeti") ango "Komeleya Bilindbûna Kurd", rêxistineke siyasî ya kurdan bû û di sala 1918 an 1919an de li Stembolê hat damezrandin. Çend endamên wê berê endamên Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurd bûn.
Şaxên KTC li Amedê û çend bajarên Kurdistanê hebûn.
Endamên Hêvî û bi çend endamên Cemiyeta Tealiya Kurd rêxistina Teşkîlata Îçtimayiyetê ava kir.
Oxlê () navçeyeke parêzgeha Erziromê ye. 52 km ji Erziromê dûr dikeve.
Di sala 1954'î de bûye navçe. Berê li cihê ku navçe lê ye bi navê "Avî" gundekî hebû. Ji ber wê hin caran wekî Avî jî tê binavkirin. Navê Avî di salên 70'î de bêî îlankirin ji nişkave hate qedexekirin. 42 gund û 6 mezreyên wê hene. Lê mezreyên wê ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin. Ev yeka han, baweriyê bi statîstîkên fermî yên dewleta Tirk kêm dike.
Di laşê mirov de rijênên kor (rijênên bêcoyî)
Hormon (bi grekî tê wateya "livandin") rijeyek e, ya ku di hundirê rijênên (toşbiyên) cuda de tê çêkirin û mîna "peyambereke" biyokîmyayî ya aloz a navbera organên cuda de ye. Hemû organîzmên firexaneyî hormonan çêdikin û derdirijin bi tebabine hindik gor pêwîstiya van organîzman di rijênên (toşbiyên, kilîzên, hilhilankên) wan de ji bo erkine zîndî û metabolîzmê pêşkêşî laşê dikin.
Organên hormonçêker.
Di bedena mirovî de organên herî girîng ên ku hormon çêdikin rijênên kor (endokrine) in, mîna hîpofiz, rijênê pîneal ("gûzika sinoberê"), rijênê zençelokê (tîroîd), rijênê paratîroîd, rijênê adrenal, pankreas (şêlav) û rijênên zayendî yên batî û hêkelê. Hormon di zik û rûvî de jî tên derrijîn. Di giya û xaka organogen de jî hormonên cuda hene, mîna fîtohormon, auksîn, heteroauksîn û biyos.
Erka hormonan.
Hormon wek "nîşander" kar dikin û li xane û şaneyan tên derkirin; bo mînak mirov çaxê tirsandinê û hirsbûnê li ba wî xaneyên rehî hormonan xurt derdikin wek hormona adrenalînê. Her hormon çerxa xwe yê jînê heye û her yek di erkê xwe de kar dike û kêmbûnê hormonan gelek nexweşî û heta mirinê çêdike. Hormon di hindurê xwînê de têne derkirin bi riyê rijênên(toşbiyên) taybet bi rijênên kor (endokrîn) tên navkirin wek rijênê hîpofîzê, ya ku fermanan dide rijênên din û hîpofîz rijênek gelek biçûk e di hindurê mêjî de cî digre. Ji hormonên ku hîpofîz derdike hormonê geşbûnê(mezinbûnê) bo laşê mirov.
Nimûneyine hormonan.
Xencî vê hormonê pir cureyên din hene wek hormona însulîn; hormonên zayendî wek testostêron li ba mêran (di batî de) û gestagêne, estrogêne li ba jinan (di hêkdankê de), yên ku erkên xwe rûdemên psîkolojî, seksî û laşî ku mêr ji jin nêvnas dikin; hormonên rijênê Tîro'îd (livika zençelok, T3); glukagon di pankreasê de; adrênalîn di rijênê bergurçikan û xaneyên kromafîn de; somastatîn ji giravên Langerhans û hîpotelemus; aldostêron ji qeleşa bergurçikan; paratroîd ji rijênê paratîroîd (PTH); tîroksîn; prolaktîn di rijênê hîpofîzê hindur de; mêlatonîn ji rijênê pîneal (sinoberî); sêrotonîn ji xaneyê entrokromafîn; noradrênalîn; dopamîn di hîpotelemûsê de; entîmiyolarîn di xaneyên sêrtolî yên batî de; enciyotansîn di kezebê de; erîsopiyatîn di gurçikan de; gestrîn; gerlîn di ûr de; înhîbîn di batî de; kolêsîstokînîn û sêkrêtîn di danzdehgirê de; kalosîtonîn di rijênê tîroîd de; atriyopêptît di dil de û pir hormonên din.
Qirix navê rêzekê karîkatûran a Dogan Guzel e.
“Qirix” bi wateya xwe ya din “Pêxwasê Amedê”, bi karekterên Keko, Siyasî Abê, Dewê, Hacî Silêman, Feyzo û hwd. ku heryek bi serê xwe xwedî karekterên cûdane, bûyerên siyasî û yên civakî yên serdema tê de bi zimanekê ku herkes fêhm bike tîne ziman.
Gelek xwendevanan di serdema rojnameyên Özgür Gündem û Özgür Ülke de tenê ji ber karîkatura “Qirix” rojname dikirîn, gelek xwendevanan pêşiya li sernivîs û naveroka rojnameyê binêrin, wan dîrekt çav li Qirix digerand. Sedemê wê yekê ew bû ku herkesî xwe û derdora xwe di nava Qirix de nedidît.
Gelek caran sedemê berhevkirina rojnameyên navderbasbûyî ji hêla dadgehên tirkan ve naveroka karîkaturên Qirix bû. Afirenêrê karîkatura Qirix, Dogan Güzelses wextek dirêj ji ber Qirixa xwe hate girtin û di cîhanê de yekem car bû ku karîkaturîstek ji ber karîkaturên xwe dihate girtin.
Karîkatura Qirix ji hêla televizyona yekem ya kurdan Med TV ve jî mîna rêzefîlm hate kişandin lê belê wê rêzefîlmê nekarî serkeftina karîkaturê bi dest bixe.
Piraniya karîkaturên Qirix ji hêla weşanxeneya Avesta û ya Mezopotamya ve mîna pirtûk hatin weşandin.
Maden yek ji navçeyên Mezrayê ye. Gorî îdiyan navê Maden ji zimanê Asûrî tê û di dema desthilatdariya Asûriyan (2000 b.z.) de bingeha wê hatiye avêtin. 78 km li başûr-rojavayê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê Madenê 939 km² û nifûsa wê bi giştî teqrîben 20.600 kes in. Ji xeynî Deşta Behramazê pirraniya axa navçeyê ne ji bo çandiniyê ye, çiyayî ye.
Li navçeyê riya hesinî heye. Derxistina madenan bi destê fîrmayên dewleta Tirk heya Ewropa tê firotin lê gel xizan e. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Asûriyan, Med, Mîttanî, Roman, mîrîtiyên Kurdan û Osmanî li herêmê desthilatî kirine. Di dema Osmaniyan de hin caran bi eyaleta Keban, hin caran jî bi Amedê ve hatiye girêdan. Piştî avabûna Komara Tirkiyê heya sala 1927 kirine wilayet, lê di sala 1927 de dîsa kirine navçe û bi bajarê Mezrayê ve girêdane. Gelê herêmê ji nebirêkûpêkbûna elektrîkê, kêmahiya bijîşk û dibistanan û bêkariyê gilîdar e.
Eta (herfa mezîn Η, herfa biçûk η) tîpa heftem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "ê" ye.
Theta (herfa mezîn Θ, herfa biçûk θ ya ϑ) tîpa heştem a alfabeya yewnanî ye. Niha navê Theta di yewnanî da "Thita" ye.
Transkrîpsiyona kurdî "t" ye.
Ebdulrehman Gullî, helbestvanekî kurd e. Ebdulrehman li sala 1974 li gunde Xendekê ser be navçeya Batifa ve hatiye dune. Ebdulrehman di zarokatiya xwe de evîndarê gel û welat e. Ebdulrehman le sala 1988 bi bave xwe re koçber bûye û le paytexta Kurdistanê Amedê akençi bûye. Ebdulrehman li Amede hez xebata gel keriye û li Amedê tevli gerîla bûye û qesta Çiyayen kurdistane keriye de jiye 17 saliye de bi gerilla.
Li sala 1993 hatiye başûrê Kurdistanê li bajere batifa akencî bi paş dest be helbesta kurdî kiriye her wisa dest ji Şoreşê berneda li ser Şoreşa xwe berdewam bi xezmeta gel û Evina welat kiriye.
Li sala 1999 dest ji kurdistane berda hate ewropa li wir her wesa berdewami da helbesta xwe û dest ji hozana kurdi berneda. Her wisa heta niha şiyaye gelek iş û qedern gele xwe peş çav bekit ji bo zarok û kurdên le derveyî welat.
Çêrmik (an jî "Ilıca") yek ji navçeyên parêzgeha Erzîromê ye. Jê re herwekî Karnek an Karêza Jor jî dibêjin. 16 km ji Erzîromê dûr dikeve.
Di sala 1990'î de bûye navçe. 49 gundên wê hene. Hebûna 13 mezreyan jî bi fermî nayên pejirandin. Di qeydên dîrokî de navê wê gelek caran "Karloî Karnak" derbasdibe. Li Çêrmikê berê gelek Ermenî jî hebûne. Di Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewleta Tirk ve hatine qirkirin. Dîsa dest dane ser hemî dewlemendiyên wan û dane Azerîyan yên ku dewletê anîne bicihkirine. Gelek dêrên Ermeniyan hatine rûxandin an kirine mizgeft.
Bilindahiya navçeyê ji rûyê avê: 1.812 m
Navend 18.000 û bi giştî jî nêzîkî 30.000 (Ev statîstîkên fermî ne)
Hin fabrîkên piçûk hene lê gel ji ber xizanî û pêkutiyan koçberê bajarên mezin dibin. Xwedîkirina ajalan cihekê girîng digire.
Emrên Mezin di pirtûka diduyan a Tewratê de nivîsî ne (Derketin 20).
Xudan gelê Îsraêl rizgar kir, bi rêberiya Mûsa ji Misrê deranî û di çolê de av û xwarin da wan. Piştî sê heyvan, ew hatin çola Sînayê û li wê derê li pêşberî Çiyayê Sînayê danîn.
Di roja sisiyan de çaxê bû sibe, xurexura ewran û birûsk çêbûn, li ser çiyê ewreke reş sekinî û dengê bilind ê boriyê hat bihîstin û hemû gel di war de lerizî.
Lê Mûsa gel ji war deranî da ku biçin pêşiya Xwedê û li ber quntara çiyê sekinîn. Ji tevahiya Çiyayê Sînayê dû diçû, ji ber ku Xudan di nav êgir de daketibû ser wî.
Mûsa peyivî û Xwedê bi dengekî bilind bersîva wî da.
1. Ez Xudan Xwedayê te me. Divê li pêşberî min tu xwedayên te yên din nebin!
2. Ji xwe re qet pûtekî çêneke, ne di şiklê tiştekî li jor li ezmanan an li jêr li ser erdê, an jî di bin erdê de di deryayê de! Li ber wan xwe netewîne û neperize wan!
3. Navê Xudan Xwedayê xwe badîhewa neyne ser devê xwe! Çimkî Xudan wî yê ku navê wî badîhewa tîne ser devê xwe, bê ceza nahêle.
4. Divê roja Şemiyê li bîra te be, da ku ew ji te re veqetayî û pîroz be!
Şeş rojan kar bike û hemû xebata xwe bike, lê belê roja heftan ji Xudan Xwedayê te re roja Şemiyê ye. Di wê rojê de qet kar neke.
5. Qedirê dê û bavê xwe bigire!
9. Li hember cîranê xwe şahidiya derewîn neke!
10. Çavê xwe neavêje mala cîranê xwe! Çavê xwe neavêje pîreka cîranê xwe, an xulamê wî, an navmaliya wî, an gayê wî, an kerê wî, an tu tiştê wî!
Emrê herî mezin.
«Emrê herî mezin ev e: ‹Bibihîze, ya Îsraêl! Xudan Xwedayê me yek e. Ji Xudan Xwedayê xwe bi hemû dilê xwe, bi hemû canê xwe, bi hemû hişê xwe û bi hemû hêza xwe hez bike.›
Yê diduyan jî ev e: ‹Wek ku tu ji xwe hez dikî, ji cîranê xwe hez bike.› Ji van meztir tu emir tunin.»
Dibistana Kurdî malpereke kurdî ye.
Armanc û Danasîn.
Dibistana Kurdî beşek ji malpera Dayreya Karûbarên Pêşvebirina Dibistanan ya Swêdê (Myndigheten för skolutveckling) ye û xwediyê wê Şaredariya Vesteros (Västeråsê) bû.
Armanca sereke ya malperê, hînbûn û pêşvebirina zimanê kurdî ye. Di pêvajoya perwerdeya kurdî de rola peywendiyên mamoste, şagird û malbatên kurd girîng e. Lewma ji vê projeyê hêvî ew e ku peywendiyên van aliyan hêsantir bike.
Ev grûb berpirsiyara naverok û pêşxistina malperê ye. Grûb, karûbarên xwe li gor protokola ku di navbera Şaredariya Vesterosê (Västerås) û Dayreya Karûbarên Peşvebirina Dibistanan de hatîye morkirin dimeşîne. Dayreya Karûbarên Pêşvebirina Dibistanan ya Swêdê vê projeyê fînanse dike.
Mamosteyên kurdî bi şagirdên xwe re dikarin di dersxaneyan de, malbat li malê bi zarokên xwe re, zarok li ser komputerên xwe, xwe bi xwe û komeleyên kurdan li komeleyan li gel endamên xwe yên biçûk û mezin dikarin ji malpera Dibistana Kurdî sûdê werbigirin.
Malpera Dibistana Kurdî di sala 2000î de ji aliyê Haydar Diljen ve bi navê “"DILJEN-Dibistana Kurdî"” hat amadekirin. Paşê Dayreya Karûbarên Dibistanan ya Swêdê (Skolverket) ev proje wek projeyeke pîlot pejirand û biryara geşkirina wê da. Şaredariya bajarê Vesteros (Västeråsê) jî xwedîtiya vê projeyê girt ser xwe. Bi vî awayî projeya “"Dibistana kurdî"” bû bingeha projeya “"Temaya Zimanê Zikmakî"” (Tema Modersmål) ku projeyeke girîng ya Dayreya Karûbarên Pêşvebirina Dibistanan e û ji malperên 29 ziman û zaraveyan pêk tê.
Di destpêka avakirina malperê de, di warê teknîka înternetê de, Mehdî Çilgin alîkarîyeka gelek hêja kir. Mehdî Çilgin, piştî demeke kin, dev ji webmasteriyê berda bi şûn de, Kamal Mavane ev kar hilgirt ser xwe û heta niha dimeşîne. Kamal Mavane, bi taybetî di warê desing de, rengekî gelek bedew da malperê. Lê niha êdî hin endamên grûbê yên din jî gelek xebatên malperê yên teknîkî bi cih tînin. Malper di navbera 2000-2005an de çar caran “design”a malperê guhert.
Dibistana Kurdî di tebaxa 2003an de teknîka malperê guhert û derbasî teknîka "php" bû. Xebatkarên projeyê ji sîstema "php" versiyoneka ku bi kêrî bikarhênerên malpera Dibistana Kurdî tê afirandin. Bi sîstema “php” peywendiyên malperê yên bi endam û mêvanan re, bi awayekî înteraktîf ango dualî û pir bi lez dimeşin.
Silêman keyekekî Îsraîlê bû. Di Încîl Îbranî, Încîl, û Quran de derbas dibe.
Çavkaniyên herî kevin ên li ser jiyana Silêman padîşah, di Încîl Îbranî de pirtûkên Samûêl II, Padîşah I û Dîrok I in.
Silêman di Încîl Îbranê de.
Silêman kurê Dawid û Batşêbayê bû. Mana navê wî "silamet" an "aştî" ye.
Silêman ne kurê Dawid ê nixûrî bû, lê dîsa ew ji aliyê bavê xwe ve hat hilbijartin ku bibe padîşah.
Wî li Orşelîmê çil salan padşahtî kir û ji bo dewlemendî û şehrezayiya xwe gelek bi nav û deng bû.
Silêman li Orşelîmê ji Xwedê re perestgeheke mezin ava kir û ji xwe re jî qesreke pir mezin û xweş ava kir.
Di destpêkê de wî guhê xwe da emrên Xwedê, lê ber bi dawiya jiyana xwe ew ji riya Xwedê dûr ket.
Wî gelek jin ji xwe re anîn, lê ew hemû pûtperest bûn û wan dilê wî ji Xwedayê rastîn zivirand. Ew li pey pût û xwedayên din ket û wî li ser çiyayê pêşberî bajarê Orşelîmê
Şehrezayiya Silêman.
Rojekê du fahîşe hatin ba padîşah û li ber wî sekinîn.
Yekê ji wan got: «Efendî! Ez û eva ha, em di eynî malê de rûdinin. Çaxê ez bi wê re di malê de bûm, min zarokek anî. Piştî du, sê rojan, wê jî zarokek anî. Em herdu bi serê xwe bûn, tu kesî li ba me nebû. Bi şev kurê wê mir, çimkî ew li ser wî raza bû.
Nîvê şevê ew rabû û çaxê ez razam, wê kurê min ji rex min rahişt û ew xist himbêza xwe; lê kurê xwe yê mirî xist himbêza min.
Sibehê, çaxê ez rabûm ku şîr bidim kurê xwe, va ye, ew mirî bû. Lê gava min lê nêrî, min dît ku ew ne kurê min e.»
Lê fahîşa din got: «Na, bi rastî yê mirî kurê te ye û yê zindî kurê min e.»
Li ser vê yekê Silêman padîşah got: «Eva ha dibêje ku ‹Zarokê zindî kurê min e!› û ya din dibêje: ‹Na, ew yê min e!› Şûrekî ji min re bînin!»
Wan şûrek anî û padîşah got: «Kurê zindî bikin du perçe û nîvî bidin vê jinê û nîvê din bidin ya din.»
Lê dilê fahîşa ku diya kurê sax bû, bi kurê wê şewitî û wê ji padîşah re got: «Mîrzayê min, bila kurê zindî bidin wê, wî nekuje!»
Lê belê ya din got: «Bila ew ne yê min û ne jî yê te be, bila wî bikin du perçe!»
Hingê Silêman padîşah biryara xwe da û got: «Kurê zindî bidin jina pêşî. Kurê wê nekujin, çimkî diya wî ew e.»
Çaxê hemûyan li ser biryara padîşah bihîst, ji wî tirsiyan, çimkî wan dît ku bi şehrezayiya Xwedê hukumdarî kir. (Padîşah I, 3)
"Gotinên Silêman".
Silêman sê hezar metelok yanî mamik gotin û hijmara stranên wî 1005 bûn.
Gotinên wî û gotinên çend zilamên din di Încîl Îbranî de di pirtûka "Gotinên Silêman" hatine berhevkirin.
Destpêka şehrezayiyê, tirsa Xudan e û naskirina wî fêmdarî ye.
Di hemû kirinên xwe de, Xwedê bîne bîra xwe û ewê riyên te rast bike.
Qurbanên mirovên xerab ji Xudan re mekruh in, lê duaya mirovên rast li xweşê wî diçe.
Jina hêjabilind, taca mêrê xwe ye.
Xanî û dewlemendî mîrasa ji bav e, lê jina fêmdar ji Xudan e.
Zarokek jî bi kirinên xwe tê naskirin; tê dîtin ka karên wî rast û pak in, an ne.
Zarok li gor riya ku divê pê ve biçe perwerde bike, ew di pîrîtiya xwe de jî ji wê dernakeve.
- Destên ku xwîna bêsûc dirijînin,
- Lingên ku ji bo xerabiyê dilezînin,
- Şahidê derewîn ê ku derewan belav dike,
- Mirovê ku cihêtiyê dixe nav birayan.
Bi ketina dijminê xwe kêfxweş nebe û bi terpilîna wî dilgeş nebe.
Nebêje: «Wî çi li min kiribe, ezê wusa li wî bikim, ezê li gor kirinên wî lê vegerînim.»
Bersîva nerm hêrsê disekinîne, lê belê gotina hişk xezebê radike.
Zimanê mirovê şehreza, zanînê dixemilîne, lê belê ji devê mirovê bêaqil dînîtî dipijiqe.
Çavên Xwedê li her derê ne, çavnêriya qenc û xeraban dikin.
Zimanê şifabexş dara jiyanê ye, lê zimanê xwehr ruh dişkêne.
Mirovê bêaqil hişyarkirinên bavê xwe kêm dibîne, lê yê ku guhdariya lêhilatinê dike, fêmdar e.
Mala mirovê rast xezîneyeke mezin e, lê derameta mirovê xerab çavkaniya tengahiyê ye.
Lêvên mirovê şehreza zanînê belav dikin, lê belê dilê bêaqilan ne wusa ye.
Du Zebûr jî ji aliyê Silêman ve hatin nivîsin.
Silêman padîşah di "Peymana Nû" de.
"Hûn çima ji bo cilan xeman dixwin? Li sosinên çolê binêrin ku çawa mezin dibin, ew ne dixebitin û ne jî rîs dirêsin. Ez ji we re dibêjim ku Silêman jî di hemû rûmeta xwe de wek yeke ji wan cil li xwe nekirin. Îcar, eger Xwedê giyayê çolê yê ku îro heye û sibê di tendûrê de tê şewitandin, bi vî awayî bi cil dike, ma ew we hê bêtir bi cil nake, hey kêmîmanno? Loma xeman nexwin û nebêjin: ‹Emê çi bixwin?› an ‹Emê çi vexwin?› an jî ‹Emê çi li xwe bikin?› Pûtperest li van hemû tiştan digerin. Lê Bavê we yê li ezmanan dizane ku hûn hewcedarê van hemû tiştan in." (Metta 6:29)
"Şahbanûya Başûr wê di Roja Dawî de bi vî nifşî re rabe û wî sûcdar derxe. Çimkî ew ji wî kujê dinyayê hat, da ku guhdariya şehrezayiya Silêman bike û va ye, yekî ji Silêman meztir li vir e." (Metta 12:42)
Riza Topal, hunermend û helbestvanekî kurd e. Hê di salên zehmet ên 1960-70 yan da, wî bi serbilindî xwe wek hunermendekî Kurd da naskirin. Bê guman ji ber vê tercîha xwe wî gelek êş û cefa kişand û ji gelek tiştan jî ma bê par.
Li gor dîtin û ramana wî, wek milet hewcedariya me Kurdan bi hunera nîgariyê (şêwekarîyê) jî heye. Ew zû pê hisîyaye ku sloganên tûj ên vitivala, nikarin şikil bidin sewiya rindî, kalîte û estetîka hunera miletekî. Ew ji aliyê xwe va, ji xwe bawer, bi awakî mutewazî bi vê doza hêja ya gihiştina sewiya miletên serbest û serbilind rabûye. Ew dixwaze ku di hunera hevpar a cîhanê da bîla para me Kurdan jî hebe, lê belê ev par divê ne bê naverok be, berevajiyê wê divê ev huner bi kaniyên kultur, dîrok û xusîyetên Kurdan û Kurdistanê va were avdan. Di vê pêvajoyê da ew wek hunermend û her wusa hunera ku ew diafirîne serbestiya xwe jî wenda nakin. Zimanê estetîka hunera wî bi zimanê cîhanî ye û di eynî wextî da bi kurdî ye jî. Li ba Riza Topal hostetiya vê mêzînê heye.
Hunera Riza Topal hunerekî nûjen e. Her çiqas ku qabîlîyeta wî di heremên abstrek da xwiya dike jî û kengê bixwaze dikare per û baskên xwe di vê herema hunerê da jî veke, xwiya dike ku realîzm û her wusa realîzma Kurdan û Kurdistanê eve zûva ye ku wî xistîye bin tesîra xwe. Ew dixwaze bi fîgur û dîmenên Kurd û Kurdistanê resimên xwe çêke. Lewra nîgarên bi vî awayî, ji aliyê kesên ne Kurd va jî, tafil wek xusîsîyetên civat û welatê Kurdan tên naskirinê. Ew hewcedariya vê yekê dibîne, lewra di sîstema bêbext a bindest kirin û bindest hiştina Kurdan da, daxwaza xêrnexwazan ew bû ku Kurdan wek milet û Kurdistanê jî wek welat ji rûyê dinê tune û wenda bikin. Hunermend bi hemû hêza xwe, li himberê vê xewna dagirkeran radibe.
Lêbelê realîzma Riza Topal ne realîzmekî fotografî û hişk e. Realîzma wî wekî bayê hênik ê biharên Kurdistanê ye: Nerm, sivik, serbest û lîrîk. Ew hosteyê rengan e, rengên ku ji xwezeya welatê me dertên bi hostatiya hunera wî xwe digihîjînin hunera cîhanê. Ev rengên xwezayê, bi cil û bergên jinên Kurdan ra ketine govendê, ev govenda hevrêsîn û hevhunandinê ye.
Riza Topal, helbestvanekî kurd e. Yek ji kedkarên rêza pêş a avakirina hunera nûjen ya kurdî ye. Ew ji bo me mamostekî hêja, siwarekî gernas û helbestvanekî rengan e.
Ji aliyê dî va, çewa ku di hevpeyvîna ku kovara NÛDEM ê pê ra kirîye da xwiya dike, hunermend Riza Topal eve ji zû va ye ku bi edebîyatê ra jî mijûl dibe: Wî gelek berhemên edebî ji zimanê almanî wergerandîye ser zimanê kurdî (zaravayê kurmancî) û her wusa wî bi xwe jî gelek berhemên edebî nivîsandîye. Çewa ku em pê dizanin ev xebatên wî yên edebî hê rûyê rojê nedîtine, ango hê nehatine çapkirinê. Di vî warî da weşanxane û dezgehên ku bi xebatên edebîyatê ra mijûl dibin divê destê alîkariyê dirêjî Riza Topal bikin.
Di pêvajoya avakirina civatên hevdem da, despêkê da arîstokrasî û paşiyê jî burjuwazî alîkarî û mil da ji bo pêşketina hunera nîgarî (resim û heykel). Gelek dewlemend ji bo xwe civanbendan (koleksîyonan) avakirin. Ev civanbend paşê bûn bingehên muzaxanên hunerê.
Lê belê haya me Kurdan hê ji vê tecruba xelkên dinyayê tune ye. Ku meriv xebatên xanima hêja Hêro Telabanî yên derbarê hunerê dane alîyekî, meriv leqayê tu civanbendên Kurdan nayê. Ne li bakûrê Kurdistanê, ne li başûr û ne jî di nav dîyasporaya Kurdan da tu xebatên avakirina civanbendên rêk û pêk xwuya nakin. Ji alîkî da bi sedan hunermendên Kurd hene ku ji wana bi dehan kes di sewiya hunermendênên Awrupî da ne û ji aliyê dî va jî civat û dezgehên kurdî ku haya wan ji hunerê tune û bi pê ra elaqeder nabin hene.
Bê guman di şertên gelek zehmet da hunermendên Kurd hunera xwe diafirînin û gelak caran jî ji bê çaretiyê hunera xwe bi erzanî difroşin kesên ji miletên cuda. Ango ji niha va li ba kesên ne Kurd yên hunerdost da bi bi sedan, dibe ku bi hezaran berhemên ku bi destên hunermendên Kurd hatine çêkirin hene. Alîkî din ê vê trajediyê jî ew e ku, beşekî mezin ê babet û naveroka vê hunera ku em behs dikin, li ser civat û pirsgirêkên miletê Kurd e, û çewa ku min li jorê jî got, Kurd ne bi vê hunerê ra elaqeder dibin û ne jî tu xeman dixwin. Tecrubên miletên din bi me nîşan didin ku, di wextekî ne ewqas dûr da, wê îca Kurd çi wek dezgeh û çi jî wek kes, bi bihayekî gelek mezin bikebin bi dû van berhemên hunermendên Kurd ên belewela û wenda.
Êncelî (), gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Lî gûndê Êncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya sürgüna Filleyan gûnd dest Kûrda û Filleyan dabû.
Gûndê Êncelî navbera çemê Murat û çemê Avakor daye.
Aborîya gund li ser cotkarî û xweyikirina heywanaye. Pincara şekir gellek tê avîtin û gellek giringe ji bo debara gund.
Cemîl Horo (jdb. 10ê adarê, 1934 Serîncek, Efrîn - m. 19ê îlonê, 1989) dengbêjekî kurd e.
Carekê rojhilatnasekî li sêr Kurdan gotiye: " Her Kurdek dengbêjek e ". Lê her dengbêjek nikare hêsr bibe û pelên dara zêtûnê biweşîne. Cemîlê Horo yek ji wan dengbêjan e ku dikare pelê dara zeytûnê biweşîne.
Cemîl Horo hunermendê Kurd ji herêma Efrînê, yek e ji wanên ku kezebê, ji qîra di riwê " feleka bê ol " de, rêş kirine. Heya roja ku wî, bi mirineke zêr, ji nav me barkir jî, banga wî ew bû ku " gulê wî ji bin mîlê rêş derînin " û her ku ewê di ber goristana Henên rê dibore, dengê wî di kûraniya gorê de dibhîze û jê dixweze ku " mîlê rêş ji sêr rakin ". Lê ka em rê bidin jiyana wî û bihêlin bila ew ji me re biaxavî.
- Sê ziman nas dikirin: kurdî, tirkî, û erebî.
- Bi avakirina Partî re, Cemîl dikeve xebatê.
- Bendîxana Sûriyê çend cara dinase û êşkencekirinê jî tê de dibîne.
Memê Alan, Feteh beg, Ûsibî Şer, Xana Dinê, Eyşa Îbê, Cebelî, Xemê Zalim, Tosino, Wey lawo, Xezala Menda, Lo bavo, Naylecan.
- Di çûna xwe ya Tirkiyê de Eyşe şanê dibîne û bi Kemal Ûrgun re, hersêk sêlikekê derdixînin. Strana wan a navdar a Memê Alan e ;
- Di 2.7.1972 - yan de, mehrêcana " Sûq el-Întac " çê dibe, Cemîl digel hinek hunermendên Kurd wekî Selah Resûl û Seîdko tê de beşdar dibin. Cemîl Horo di gelek ciyên dinê de vexwendiyê mehrecana ye.
Sala 1989, Cemîl Horo çav dane hev û li Gorristana Henên hatiye veşartin, goristana ku Nûrî Dêrsimî lê.
Navê Dilbirîn, wa diyar e piştî kuştina lêw, sernavê Dilbirîn bi ser ketiye ; yan wî zêde kiriye, yan dosta bi ser ve xistiye. Wek tê xuyan, wî bi xwe ew nave bi ser xwe xistiye.
- Jiyna Cemîl Horo ji vê pir pir firehtir e ; ji dost û hevalên Cemîl tê xwestin ku bi hûrgilî çêrê bibinê.
Çîroka kuştina Henên.
Cemîl û Zekî axayê Ko Reşîd, li avîngeha Serê Kaniyê; " Kefercenê " çayxaneyek digel hev avakirîbûn, niha bûye parek ji " Mueskerê Telai ". Di ewê demê de, mala wî li bajarê Helebê bû, taxa Xan Zêtûnê û di rojeke înê de, Cemîl ji avîngehê diçe Helebê; bi boneya ku zarên xwe jî bîne. Bi rê ve rastî zaroyekî winda tê, bi destên ewî digre û dibe " Mexfera Mîdanê " ya polîs û piştî ku, ew navnîşana wî digrin, zaro pêre dişînin mala wî. Ew zaro, wê şevê, di hembêza wî de xew dike û di sibeyê de, xwediyên lêwik tên û wî dibin. Cemîl jî zarên xwe tîne Serê Kaniyê û di eynî roj de, Henanê biçûk winda dibe.
Bêhtirî (12) e rojan di ser windabûna ewî rê diçin, rojekê yekî bi navê Menanê Topo dibêje: " ji berî demekê min ew; Henan di nav destên Hemreş ê; karmendê avîngehê de dîtibû ". Di roja windabûna Henên de, Hemreş nehatîbû li ser karê xwe û ewê yekê hêşt ku, gûman biçin ser wî û ev gotin, dê bihêle ew ji ser karê xwe bireve. Lê kurê Cemîl ê mezin dide dû û wî digre.
Hemreş dest bi çêrokê dike û dibêje: Welîdê Coqê û Qember; bapîrê Hemreş e, ew jî ji gundê Coqê ye, ewî digel heft kesên din têve didin ku, zaro bidizin û piştî didizin ewî dibin cîhê li ser jêkirina dewaran. Wî du rojan, bê nan, di ewê derê de dihêlin û pişt re ewî bi kêran dikujin û di pir ciyan de jî hestiyên wî dişkînin. Piştî evê yekê wî dikin çiwalekî û davêjin bin pira Efrînê, piştî ku wî bi singekî ve girê didin, da ku, di cihê xwe de bimîne û masî wî buxin. Ew mehekê wilo dimîne û di dû re wî dibin cihekî din, davêjin nav çem û şopa wî winda dibe.
Di rojekê de şivanek tê û dibêje: " min laşê zaroyekî dîtî ". Piştî ewî derdixin, ew heya bi demekê netê naskirin; ji bilî hestiyan nemabû. Lê di por û cilên wî re dinasin ku, ewe û ew heyşt kesên ku, bi evî karê nemerdî rabûne, careke din, dilîzin; " temsîl dikin " û li ser kasêtekî vîdiyo tête tomar kirin. Lê ev pirsgirêk-çêrok, li ser destên Mihdînê Şêxkêlê tête tepisandin, vemrandin û Wehîdê CoqÊ gotinekê, ji Cemîl re, dişîne û dibêjêyê: " kuştina kurê te, li ser me; ango li ser Partiya Komûnîst, bi sê firêngên Sûrî sekinye " û bi serde gef û guran ji Cemîl re dişîne û dibêje: " eger ku ew raneweste evê carê yan seriyê wî ye ya jî yê kurê wî yê mezine û bila ew jî li ser me bi bîst û pênc qurişan bisekînin ".
Cîh û dema zayînê: 10ê adarê, 1934 - Serîncekê
Û ewî bi çar zimanan dixwend û dinivîsand, zimanên: kurdî " kurmancî ", tirkî, erebî û farisî.
Jîna konevanî.
Piştî ku " partî " ji hev cûda dibe, di sala 1965 an de, hunermendê me dimîne hevalê PDK û di dema yekbûna Sûryê û Misirê de, Cemîl jî û weke gelek hevalên " Partî " tête girtin. Ew hêştê rojî di bin êşkenciyê de dimîne û piştî ku, nikarin ti tiştî ji devê wî bistînin ewî berdidin, lê bi qasî ewan rojan jî, ew di nav nivînan de dimîne û ji ber ewê yekê, wî radikin nexwêşxana razî, li bajarê Helebê. Di wir de bijîşk jê dipirse: " Tû Kurde " û gava Cemîl jê rê dibêje: " Belê ". Ew gotineke pîs jê rê dide: " … dê û xwîşkê te ". Û bêyî ku dest tê bide, ewî ji nexwêşxanê dertîne û li mal, bijîşkekî Kurd, wî derman dike.
Piştî ku rihet dibe, vedigere li sêr karê xwe yî konevanî û pir carên din dezgehên asayêşî didin dû şopa wî û dihêlin ku, ew her tim ji mal bireve; xwe bide alî. Û di rojekê de Elî Tico tê ba ewî û Cemîl jê dixweze ku, di reya xwe rê bi pirse: ka ew çi ji wî dixwezin. Piştî hefteyekê ji evê dîtinê û bi şev, li derûdorê kata (12) e yan, yek li deriyê wan dide û dema bavê Cemîl dipirse: " Kiye ew ", dengê Elî Tico ji piş derî ve tê û bi naskirina dêng rê, bavê Cemîl jê rê dibêje ku, ew ne li male. Lê bi gotina wî rê Cemîl dighe li ber derî û jê re vedike û bi vekirina ewî ji derî rê, nobedariya asayêşê bi şikra wî dikire û digel Elî Tico dixwîn hundirê cîbeke leşkerî û ev yeka dihêl Cemîl li Elî Tico vegere û bêje: eve dostaniya tê.
Nêzîkî meh û nîvekê di girtîgehê de dimîne û piştî ku, ewî berdidin, dîsa jî dezgehên asayêşî didin dû şopa wî û dihêlin ku, ew digel zarên xwe ji Sûryê nefî bibe û bireve Tirkiyê. Li ewê derê navê xwe diguhêre û dike Ebdul Qehreman û heya navê zarên xwe jî diguhêre. Li derûdorê sal û nîvekê li Tirkiyê dimîne û di rojekê de, Eyşe Şan kartekê jê re bi rê dike û wî vedixewîne dawetekê, li wir û piştî ku, Eyşe Şan movika xwe bi serî dike, ew hunermendê me pêşkêş dike.
Gava Cemîl dertê li sêr textê şanoyê, ew di nava xwe de dibêje: ez ji bo karûbarê welat û netewê xwe koçber bûme û niha tu yê bê, li vir, ji min rê çi sitranê bibêje; Eyşê yan jî Xatûnê û ew di cîh de heylo sitrana Şêx Seîd dike. Piştî ku dawiya sitranê tîne, dostekî wî bi destan digre û direvîne mala mirovekî xwe, lê polîs wî bi cîh dikin û di bin serokatiya Newzet Beg ê de; ew jî kesekî kurd e, tête dadkirin.
Di nav pirsên xwe de, ew jî jê dipirse: ma tu kesekî kurd e. Û dema Cemîl bi gotina " belê " bersiva wî dide, ew sixêfekê jê rê dide û dibêje: ewê li tê daye jî kurd e. Û bi alîkariya Newzet Beg ê dighe Riheyê, nameyekê jî dide wî û berê wan dide cem dostekî xwe, da ku, alîkariya wan bike û ew jî ji aliyê xwe ve Cemîl û malbata wî direvîne û tên Cizîra Botan, gundê Êlxanê û ji wir salixê dişînin başûrî Kurdistanê û digel hin pêşmergan derbasî wir dibin.
Di derbaskirina di li sêr ji çemê Dijle rê, pêşmerge radihêjin bavê Cemîl yê hêştê salî û zarên wî û gava ew dighêjin aliyê çem ê din, Cemîl xwe xwarî kevirekî dike û diramûse. Li dawiyê ew dighên ba pêşmergên ku, li benda wan mabûn û di bin seroktiya Îsê Siwar de û bi êvarî re dighên bajarê Zaxo. Ewê şevê li hotêlê xew dikin û di sibeyê de mele Ebdûl Kerîm Qasim; stûbarê Zaxo tê ba wan û piştî demekê Cemîl dikin çavnêrê; " miraqibê " şarêdariyê û ew derûdora salekê û şeş mehan li wir dimîne.
Piştî ku tevgera serast; " Elherkê Elteshîhiyê ", li Sûriyê hikum bi dest xwe ve tîne, beratiya kesên nefî derdixîne û evê yekê hêşt ku hunermendê me, digel malbata xwe, vegerê Sûriyê. Ew tê û li bajarê Helebê, taxa Hulika jorin rûdine û di dû re di navbera pir gund û bajarên Sûriyê de digere, li dawiyê li bajarokê Cindirêsê ji herêma Efrînê bi cîh dibe. Di evê demê de careke din û di bin navê Cemîl Necar de derdikeve Tirkiyê, lê careke din ew tête girtin û li derûdorê (16) e rojan di girtîxanê de, li sêr pelên rojnameyan, radize. Di dû re ewî tînin ser sînora ku, di navbera herduh hikumetan de û li gundê Mîdan Ekbes ê berdidin; çûna ewî ya Tirkiyê jî ji bo sipasiya Newzet Beg ê bû û belkî ew karibe hin sitranan li wir tomar bike.
Jîna wî ya hunerî:.
Ew deh salî bû dema diçû ba feqe; Evdê Eşê li gundê Çolaqa, da ku Quranê jiber bike. Di rojekê de ewî dertîne û jê dixweze ku, ruyekî ji Quranê bixwîne, lê li şûna ayetan, sirûda Felestîn distire û reya xwe dibêj rê.
Heya salên (60-61) an, li dawet û şahiyan sitranên zargotinî digotin û li derûdorê salên (60-65) an sitranên xwe yên pêşîn, di tomargeha S. Kamil de ewa li bajarê Helebê, daxistin ser sêlikan. Mîna; sitranên Memê Alan, Feteh beg, Ûsib Şer, Xana Dinê, Eyşa Îbê, Dizo, Cebelî, Xemê Zalim, Tosino, Wey lawo.. Lo bavo û.. hwd. Weke em dibînin ku, ev stiranên jorin bi gelemperî yên folklorîne, lê pirê caran hin kît ji cem xwe dadixistin hundirê sitraneke folklorî û hin caran jî gotinên stiranên xwe digel mozîka wê bi xwe datanî, mîna stirana: " Lo bavo ".
Di dû evê demê de û ji bona karê xweyî konevanî, weke ku me di rewşa konevanî de dît û di sala 1970 î de, ji Sûriyê direve û diçe Tirkiyê, lê ji berî ku ew surgun bibe jî, çend caran derketibû Tirkiyê, li derûdora salên (60-65) an. Di ewê demê de, ew û Eyşe Şanê hevdu bêhtir dinasin û bi hev re sêlikekê tomardikin, digel Kemal Ûrgun; hunermendekî Kurdên Tirkiyê ye û li ser tembûrê Arif Sax û Bîlal Selman jî li ser qernêt. Li ewê derê ew û hin dengbêjin Kurd û di nav de hinekên Tirk jî; ji ewan Nûrî Sesigûzel, Gul Abi, bi tekirman radibin hev. Li dawiyê, giş, komên xwe ji hunermendê me rê dadixin.
Piştî ku direve û diçe başûrî Kurdistanê, ew stiranekê di kuştina Nafiz Celal Hawizî de dibêje, lê ti tiştî li wir tomar nake. Di dû ku vedigere Sûriyê, ji nuh ve, dest bi karê xweyî hunerî dike. Lê di evan sê-çar salên mişextiyê de û di bin bandora şoreşa Berzaniyê nemir de, hizra netewî damarên xwe berdide nav stiranên ewî û emê, ewê yekê, di evan stiranan de bibînin: Leyla Qasim, Şêx Seîd, Ebro kevan, Keça Kurda, Berzanî, Pêşmergê Kurd, Newroz, Delalê Milanî, Ay felek..felek, Gula Nesrînê û.. hwd. Hinek ji evan stiranan li ser kasêtekî daxistine; sazkar û xwediyê meqaman, tembûrvan Menan Ibrahîm ji Efrînê ye, keman: Mihemed xelîl Xazî û li ser dirbekê: Guro û herdiyên dawî ji kobaniyêne, awaz û gotinên hinek stiranan ên Cemîl Horo bi xwe ne û ev kîta jêrîn, ji stirana Berzanî, bi pênûsê wî ye.
Ji ber kurda ve te pir êş (ek) dî, di va dinya fanî.
Di (2.7.1972) yan de, mehrecana " Soq Intac " Çê dibe, Cemîl digel hinek hunermendên Kurd û Ereb; ji yên Kurd, Selah Resûl, Seîdko û.. hwd. sitran û kulamên xwe bi herdu zimanên kurdî û erebî dibêjin. Di dû “Soq Intac” re diçe Libnanê û di Sînema Rîvolî de, digel hinek hunermendin Kurd, wek; Seîdko, Seîd Yosêf, Şêrîn, Sêvî Metîn, koma Efrînê ya semayê û hunermendê nemir M. A. Cezrawî û.. hwd. û ji bo cejna Newroz ê, li hev komdibin û şadûmanekê lidardixin. Carekê jî li bajarê Qamişlokê û, careke din, ji bona cejna Newrozê, mehrecanekî digel koma Efrînê ya semayê û Cemîl Qasim, Selah Resûl, Mehmûd Ezîz, S.Yosêf û Seîdko çêdikin.
Hinek dostanî, dijberî di navbera wî û Cîgerxwîn de hebû û di nirîna me de, ew jî ji ne lihevkirina di warê konevanî de tête holê û emê ewê yekê li jêr, di gotinên sitraneke Cemîl de bibînin ku, çawa davêje ser Cîgerxwîn û partiya wî. Navnîşana helbestê; “Teibîra dîkê Xerza, dikim ji were bêjim”.
Ew çêroka te gotî û bi peran firotî
Li ser elok û qaza li Ferza û li Zaza
Serî qebrê hejandî dilê me pir melandî
Bi dev bûye Cîgerxwîn bi dil bûye xem revîn
Dîkê pêşî me naskir dîkê paşî xwe naskir
Dîkê pêşî Hemîde ê dudiwan Reşîde
Tu mayî dîkê paşî bi ritba xwe a yozbaşî
Binir ku yed-bere wîsayete ne xebere
Reş-belekên te danîn ji bo te bibe zanîn
Çendî şairî Kurdî hebin bi rastî û rindî
Dulabê te gerandin çavên wan te şikandin
Rastî û tu ronî başî bike şonî
Serê me bête hildan em jî bibin ji kurdan.
Û dengbêjên ku Cemîl Horo li ewan guhdarî dikir jî, ev bûn; Mihemed Şêxo, M. T. Tahir, T. Taha, Neşet Artaş, Nûrî Sûsigûzel û li evê dawiyê Şivan.
Di dawiya jiyana xwe de û li bajarê Helebê, Çayxaneyek vekir, lê gava bihîst ku, kesên derdora ewî li ser dibêjin ku: “Cemîl Horo, piştî evî temenî dest bi karê pîs kirîye”. Ew çayxane firot û li gundê Tislorê, nêzîkî Cindirêsê baxçeyekî hinaran dikire, lê gelek jar û tengasî dibîne û dihêle ku, ji nuh ve, vegere karê darteşiyê.
Û ji ber jiyana reş, gelek nexweşî pê re çêdibin; wek derdê şêkir û telkê û di rojên wi yên dawî de jî û piştî ku, bijîşk jê re dibêjin: kevir pê re çêbûye, zikê ewî diqelêşin. Lê dertê ku, kezeba reş werimiye û ew dihêle ku, Cemîl navekî xasmayî li nexweşiya xwe bike; di bin navê “kula leklekê” de bi nav dike û wilo nesax dikeve nav nivînan. Û birîna ewî hîne neketibû hev, ew diçe dikana darteşiyê; da ku nanê zarokan peyda bike û pir caran devê birînê ji hev dibe û çilpikên xwînê, di cilên wî re, gulgulî, serî hildidin. Nemaze demên ku, bi zikê xwe li daran zor dikir; da ku ewana bide ber bêçixiyê.
Di rojekê de, ew bi carekê ji hev dikeve û ewî radikin bajarê Helebê. Di ewê demê de û weke me dît, ewî mala xwe anîbî Cindirêsê. Wî dibin nexweşxana Ibin Rişd, li wir û di kata (9,30) neh û nîvan de, di êvara Pêncşemê de (19-9-1989) an de, cara dawiyê çavan dide hev û dilê germ disekine û ewî tînin, da ku, di goristana Henên de, nêzîkî gundê Meşalê û avîngeha Kefircenê, dûrî Efrîn ê bi (8) k. m. û digel nemirê Kurd ê din; Nûrî Dêrsimî, veşêrin.
Ji qeşmeriyên jiyanê, meleyê mizgefta Cindirêsê, ewî naşo, bi sedemên ku; “ew yekî dengbêj û mey vexwar bû” û piştî ewî dişon û dixwazin rakin, mixabin; du pereyan-qurişan di mala wî de nabînin, da ku, karibin pê veşêrin û bi bêşkirina hin kesan, ewî dighînin mala wiya reş û sar.
Gotina Dawî.
Ji berî ku cara dawî, çavan bide hev, ji kurê xweyî mezin re dibêje: " eger ku, rojekê Kurdistan avabû; Kurdistaneke azad û serbixwe, divê tu digel hunermend, şair û sema û lîliyan, werê ber seriyê min û bêjî min: dê rabe.. rabe.. raa.. aabee”.
Têbînî.
Û em dixwezin li dawiyê bibêjin ku, me ev agahî û bûyerên ku, di evê nivîsarê de hatine, ji erşîv û devê malbata hunermend, Cemîl HORO wergirtine û eger ku, rojekê hin agahî şaş derkevin, em ji anuha ve hêviya lêborîna kêmasiyan ji we dikin.
Hebên aspîrînê, dermanê êşkuj e
Aspîrîn, di zanistiyê de: "acetylsalicylic acid - ASA", ango asîda asetîlsalîsîlîk, dermanekî alîkar e.
Li dijî zêdetîna laş, serêş û sîmptomên arsimê tê bikaranîn. Herwekî ji ber ku xwînê tenik dike, di NDD (nexweşiyên dil-demar), pêşîgirtina mirina masûlkeyên dil de jî bikêr e.
Aspirin wekî dermanekî bisêhr hate pêşwazîkirin. Cara pêşîn ji aliyê fîrmaya dermanan Bayer ve bi xebatên kîmyager Felix Hoffmann di sala 1897'an de hate çêkirin û Bayerê gelek pere qezenckir. Di Şerê Cihanî yê Yekem de wekî êşbirr hate bikaranîn.
Aspîrîn ji pel û qaşikên dara bî (bîdar) tê çêkirin ku 3.500 sal in bandora pelên bîdarê li ser laş tê zanîn. Cureyên nûjen ên aspîrînê ne sade ne. gelek elementên têkildar û vitamînan jî dihewînin.
Serhado (navê wî yê rastî: Serhad Ayaz) raperê kurd ku di 15/12/1984an de li Swêdê hatiyê dinê.
Serhado di sala 1984an de li Stockholma paytexta Swêdê çê dibe. Malbata wî ji gundê Halaxê ye. Helex li Bakurê Kurdistanê, bi ser navçêya Midyadê ve ye. Malbata wî di salên 1970î de hatiye Swêdê. Serhado, pêşî li Stockholmê, bi dû re li Sollentuna yê li ber destê dayîka xwe û tevî xwîşk û birayê xwe mezin bûye. Wî bavê xwe pir nedîtiye ji ber ku bavê wî li Brukselê (Belçîka) xebatkarê Med TVyê bûye.
Gotinên stranên Serhado.
Serhado dibêje: “Gotinên stranên min li ser neynika dilê min û serê min in. Ez behsa derûdore xwe dikim: evîn, neheqî û tiştên wiha.”
Serhado, dibêje her kes li gorî xwe têkoşînê dike, ez jî bi rêya muzîkê têkoşînê dikim. Albûmeke Serhado ya bi navê "Xewna Jiyan" derket.
Şekir () madeya karbohîdradiye erkne xwe goliye (alchole) û di avê de têne hillandin, tamê xwe şîrîne ku di xwarin û vexwarin de pêkanîn dibe.Wate yê şekir di jîna roj bi roj nîşana sukrozê(yan şekirê masê û şekirê xwarinê) ye ku em di xwarinê pêkar dikin. Şekir ji levenê şekirî dertînin.
Ger wateyên şekir ya Kurdî û sugar ya Înglizî ji gotina Sensikrîtî "sharkara" ango şekir. Renge ku gotina "sugar" ya Înglîzî ji zimanên Ferensî,Îspanî û portegalî hatiye ku bi role xwe ji wateyê سكر ya Erebî peyda bû ye, lê dîsa wateya Erebî sukker ji gotina Farsî û Kurdî wek wê çêbiye
"shakira" ku ji gotina resen ya Sensikrîtî(sharkara) peyda bû ye.
Şebek êleke û terîqeteke ẍûlatî li herêma Behdînan e. Zaravayê wan a ku wek Şebekî bi nav dibe, gelek nêzîke zaravaya Hewramî ye. Êla Şebek oleke taybetmendî ya ku navê xwe ji vê êlê girtiye dihabîne. Şebek xwe misilman fembikin jî kurdnas wan yek ji terîqetên ẍûlatî di nava kurdan de dijimerin. Şebek li Îraqê bi fermî wek gelekî kêmjimar têne naskirin.
Kurdên behdînan ên cîranên şebekan an kurmancî an jî soranî diaxivin. Belê paralel di navbera zaravayên şebekan û cîranên wan de hebin jî, zaravayê şebekî bi rastî ne kurmancî ne jî soranî ye. Beyan e ku zaravayê şebekan di cografiya zaravayên kurdî de zêdeyî nêzîkê kurdiya hewramî, ya ku li navenda Kurdistan belavî ye. Hinek kes diyar dikin ku pêwist e ku pêwendiyek wanan bi hewramîaxivan re hebe. Şebek bi xwe bawer dikin ku di sedsala 17'emîn de ji Îranê koçberê Mûsilê bûne.
Neyê be zanîn jî şebek çi wextê û çawa hatine warê xwe yê îroyî, di derheqê bicîhbûna şebekan li deşta Xosarê û eslê wan ve çend teoriyên cûda, yên ku balê dikişînin ser şûna nasnameya şebekî ya olî û etno-lenguîstî, hene. Koka navê Şebekan di zimanê erebî de ye. Şebekî bi erebî tê wateya "lihevxistin".. Îbadet û diayên şebekan di formeke tevlihevxistî ya,bi gelekî jêgirtiyên farsî, kurdî û erebî, de tên afirandin.
Şebek bingehîn hemî endamên oleke taybetmend bin jî, di van salên dawîn de gelekî ji wan bûne misilman. Ola şebekan a bingehîn dikare wek senkretizmî bêye binavkirin, ji ber ku tê de hêmanên olên îslamê, elewîtî, êzîdîtî, yarsantî û xiristiyanî hene.
Lekî zaravayekî zimanê kurdî ye. Her çiqas nêzikê kirmaşanî be jî lekî li bi kurdî re têkildare. Herêmên Başurê Kurdistan, Lekistan, Loristan, Îlam, Pahla û Hemedan ji aliyê kurdên şiî (feylî) tê axavtin. Belê kurdnas Mehrdad Izady bawer dike ku lek şaxeke êla kurdên bû ye.
Çend hav êl (eşîr) li Deşta Germiyan û li Tirkiyeyê (Enqere/Haymana), li Bakurê Kurdistanê bi navên Şêxbizin, Hemewend hwd hene, ev jî bi zaravayê lekî diaxivin.
Lekî navê zimanê lekan e.
Haymana navçeyeke Enqereyê ye, gelê herêmeyê bi zêdeyî kurdine lekîaxîv û kurmancîaxîv in.
Navçeya Haymana di derbarê gelheyê de cihekî kozmopolît e û Kurd û Tirkmen di navçeyê de dijîn. Bi hêjmareke zêde Kurd li vê navçeyê dijîn û 78 niştecîbûnên navçeyê Kurd tê de dijîn.
Navçe li başûrê Enqerê cîh digire. 72 kîlometreyan dûrî Enqerê, 42 kîlometre dûrî Polatlî û 50 kîlometre dûrî navçeya Gölbaşı ye. Li rojhilatê Haymana, Balâ û Gölbaşı, li başûr Kulu û Cihanbeyli, li rojava Polatlı cîh digire.
Gotarên têkildar.
[https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Kurd%C3%AAn_Anatoly%C3%AA Kurdên Anatoliyê]
Lek navê qewmekî kurd, li Îran û Kurdistanê ye. Hejmara lekan bi texmînî qasê 1 - 1, 5 milîyon e. Gorî Mînorsky Lek "tîpa eşîrên kurdan a başûrê rojhilatê" ne.
Pêyva lek bêjenasiya (etîmolojî) xwe di zimanê farisî de ye. Lek (Läk) di farisî de tê wateya "dehhezar". Gorê efsaneya devkî, gava ku lek li warê xwe yê îroyî têne bicîhkirin, ji 10.000 malbatan hatibûne pêk. Ji bo wê yekê ji wan re lek hatiye gotin..
Belavbûna cografî.
Eşîrên lek îro li Luristan, Kirmaşan û Îlamê dijîn. Ji warê wan re bi kevneşopî "Lekistan" têye gotin. Belê gelek eşîrên Lek li parêzgehên Kurdistan, Azerbaycana Rojava û Hemedanê jî bicîhbûne.
Teoriya Yekem.
Çawa zimanê û çand lekan jî eşkere dike, baweriya bipiranî ew e ku lek ji bakur ve koçberê Lekistanê bû ne. Gorî Mînorskî şahê Îranê di sedsala 16'emin de eşîrên lek ji bo piştgirtiya waliyê Luristanê dawetê Luristanê kiriye. Sedema vê gazîkirinê serhildana eşîrên Luristanê li hember walî bû ye.
Teoriya Duyem.
Kurdnas Izady lekan bi etnîkî li ser kurdên gûran dijmere û diyar dike ku zimanên lekan çiqas jî dûrê gûranî/hewramî be jî, be çand û dîrokî ve ew beşeke kurdên gûran in. Mîr Şerefxan di Şerefnameya xwe de lekan li ser eşîrên kurdên Gûran dijmêr e. Herwiha eşîra Zend a ku yek ji eşîrên lek ên bingehî ye, di nav gûranan de tê binavkirin. Belê têye xuyandin ku mîr Şerefxan navê gûran ê ku îro li Kurdistanê him wek trîbonîm (Gûran) him jî toponîm (Gûran) û sosyonîm (Gûran) mewcûd e, di Şerefnameye de bi giştî ji bo kurdên erdê Îranê bikartîne.
Teoriya Sêyem.
Hinek êl û eşîrên kurdên lek îda dikin ku ji Farsê hatine warê xwe yê îroyî. Mînakî êla Sencabî ya ku bi beşî lekîaxiv e ji farsê koçberê Luristan û Kirmaşanê bû ye.
Zimanê lekan ê ku wek lekî tê binavkirin, zimanêkî îranî ji şaxa bakur-rojava ye. Tê xuyandin ku bihgeha wî zimanê kurdî, bi taybetî kurdiya başur e. her çiqas rêzimanê wî zimanê kurdî be jî.
Lek ve zêdeyî yarsan in. Hin eşîrên lek li Îlam û Luristanê jî şiî ne.
Êl û eşîrên lek.
Êl û eşîrên Lek ên li Lûristanê litev eşîrên Lûr û Feylî ve dijîn, beşeke wan heta 1970an an wek koçber an jî li deverên gundewarî dijiya. Pirraniya eşîrên lek bieslî heta destpêka sedsala 20'emin koçberbûn, akincîhkirina wan di dema Pehleviyan de dest pê dike. Ceribandina Şah Riza Pehlevî eşîrên koçber ên lek bi darê zorê akincîh bike, axa û serekên eşîrên lek di sala 1927an de hêrs dike û ev li hember siyaseta Şah serî hildidin. Heman salê de şervanên eşîra Bayrawend êrişên navenda Xorramabadê dikin, bi sedan leşker û fermandarê artêşa Îranê yê Luristanê dikujin. Navê vê eşîrê Payrewan e û hinek ji wan li derdora Çiyayên Neraman, Paraw û Bêstûn bi awayekî niv koçer dijîn. Piraniya wan jî li navçe û gundê derdora van çiyan bicîh bûne. Dewleta Îranê ji bo bersiva vê êrişê deringî nakeve. Artêşên fermî yê Îranê êrişê dibin ser şervanên bayrawendiyan û zorê li wan tînin. Piştî sernefiraziya wê serhildanê Şah Riza pênc hezar malbatên bayrawendî mişextê Qazwênê dike, gelek eşîrên lek ên din jî bi zorê têne akincîhkirin.
Taybetmendiyek eşîrên lek, xeynî ziman, navên wan e. Heye ku navê hemî eşîrên lek bi paşbendika -wend (yek caran wek -wen jî tê bilevkirin) bidawî dibe. Ev paşbendik di zimanê Iranî yên kevn de jî hebû ye. Heta îro jî di Farsî de tê bikaranîn. Herwuha farsîaxiv ên li Efxanistanê xwemalî ji xwe re dibêjin "Farsîwan", yanê Farsî. Hinek êl û eşîrên kurdan ên ne lekîaxiv jî hene, navê wan bi vê paşbendikê dawî dibe: mînak Reşwend (an Reşwan) (kurmancîaxiv), Hemewend (kelhûrîaxiv), Xewend (şêxbizinîaxiv) hwd..
Gelê Lek yek ji qewmên miletê kurde. Navê zimanê wan Lekîye. Li Rojhilatê Kurdistanê niştecih in
Lokasyona cografîk.
Qewmê Lek li parêzgehên Loristan, Kirmaşan, Îlam û Hemedan niştecih in.
Dîn û ayîn.
Mezhebê ekserê Lekan Şiîtiya dozdeh îmamane. Hindek ji lekan jî tebîî mezheba Yarsanin
Kurdiya Xwarîn (Kirmaşanî) bi kurmancî û soranî ve yek ji serzaravayên zimanê kurdî ye. Kurdiya başûrî herêmên Kirmanşan, Loristan, Gûran û Îlamê û li hindek herêmên Başûrê Kurdistanê wek Xaneqîn, Mendelî, Cesan tê axavtin. Binavkirina vê zaravayê wek 'kurdiya başûr' nebesî ye. Birastî kurdiya başûr dibin hemî zarava û devokên kurdî yên ji tîpên devokên Kirmaşanî û lekî. Ev serzarava nêzîkê hev in. Ev dûrayiya navbera xwe ya îroyî ji bandora lûrî û farisî ya li ser lekî re deyndar in.
Kurdên Kirmaşanî ji zaravaya xwe re gûranî an tênê kurdî dibêjin. Gelek zimannas vê zaravayê wek 'zarava kurdiya jêrîn' an jî kurmanciya jêrîn bi navkirine.
Tîpolojî.
Zaravaye Kirmaşanî wek zaravayen kurdî yên dinê li başûrê welat, bi tîpen erebî tê nivîsandin. Wan salan dawîn de alfabeyeke alternatîf a latînî ji bo Kirmaşanî li ser înternetê û di çend kovaran de tê bikaranîn.
Rencber Ezîz, yew dengbêjo çewlîgij o. O, keso verên o ke mintiqê Çebaxçurî de sey yew hozanî modernî deyîrî kirdkî (zazakî) vatî. Çi heyf ke heta ewro zî kesî cayî ey denikerdo. Bi munasebetî na deyîra cêrên (Şûno Şûno), ez wazena bi kilmkî Rencber Ezîzî bidî sinasnayîş. fl
Rencber Ezîz 01.01.1955 de, dewê Çewlîgî Wusifan de ameyo dinya. Nameyî eyo resmî Aziz Berdibeg o. Ezîz derguşê xo de, wexto ke hema yew tuto qij o niweşiyê çiman geno. Bêdoktorî ra bi metodanî prîmîtîfan tedawî beno. Tedawiya xelet ver, yewserre beno ke çimanî xo keno vîndî. Babî Ezîzî eynî serr keyeyî xo bar keno beno Çewlîg. Ezîz, Çewlîg de mehlayê Dere Qeseran de beno pîl. 1968 de dest pêkeno dersê Quranî gêno û çend serrî de beno hafizu’l-Quran. 1971 de binbilerzê Çewlîgî de dadiyê xo keno vîndî.
1972 de Ezîz şino Îstanbul û uca de Mektebî Mewlidxaneyî Çemberlîtaşî de wûneno. Eynî serr Mektebî Cemîyetî Koran de wendiş û nuşiş museno. O, nê cemîyetî de dest bi xebatê muzîkî keno. Yew mudeto kilm de cenayîşî sazî museno û bi embazanî xo ya vejîyeno turneyan û konseran dûno.
O wext Tirkiya û Kurdistan de yew perr ra xebata sîyasî ya welatperweran rûmitîyen, perro bîn ra zî dewlet û faşistanê sîvîlan hêriş (gale) kerdîyen welatperweran ser. Rencber Ezîzî hêzanî welatperweran het de cayî xo geno û dest pêkeno besteyanî xo virazeno. Tayê besteyanî Ezîzî yê verênan de tesîrî Aşiq Îhsanî, Aşiq Mahzunî ûêb. ayseno la o tayê deyîranî kirdkî (zazakî) zî vûno. Ê serran de, Ezîz bi xo deyîranî xo yê kirdkî virazeno. Şîîran zî nuseno û muzîkî nînan o bi xo virazeno. La ge-ge şîîranî Mehdî Özsoyî (Şêx Mehdî Özsoy) zî besta keno û vûno.
Rencber Ezîz semedê xebatê xo ya muzîkî 1977 de tepîşîyeno, hewt aşmî û new rojî hepisxane de mûneno. 1978 de hepisxane ra vejîyeno û yeno Çewlîg. Ezîz, Çewlîg de zî xebatê xo dewam keno. Çimî ey kor bî la o hertim cematî welatperweran de bi. Şorişgêrî Çewlîgî yê serekeyî embazî ey bî. Ezîzî suhbetan de çi goşdarî bikerdîyen, sey teyîb girewtîyen. Çîyo ke şorişgêran ra musaynî, şînî şarî rî qalî kerdîyen.
Ezîz, Almanya de xebatê xo hêna profosyonel rûmeno. Ewropa de şewanî kurdan de vejîyeno sehne.
Ey zaf besteyî kirdkî, kurmanckî û tirkî viraştî la tena yew kasetî ey vejîyo. Nameyî kasetî ey “Hesreta Azadî“ yo. Nê kasetî Ezîzî bi taybetî mîyanî çewlîgijan de zaf eleqe dî. Hema zî zafî çewlîgijan nê deyîranî Ezîzî ezber ra zûnî û nê deyîrî fek ra fek vajîyenî. La zaf besteyî Ezîzî yê ke nê kasetî de çin î zî estî. Ey zaf rey embazanî xo het saz dawo piro û vato, embazanî ey zî vengî ey bi metodanî primîtîfan girewto kasetan. Nê kasetan ra çend teneyî kewtî ma dest. Semedo ke nê deyîrî vîndî nêbî, ez wazen ma înan ra tayê deyîran Vate de vejî. Nê deyîran ra yew zî “Şûno Şûno“ ya. Ezîz, na deyîr hîrê welatperweranî çewlîgijan ser o vata. Hem vate hem zî besta aîdê Ezîzî ya. Nê hîrê kesî zî embazî Ezîzî bî.
Serranî 1980 ra heta ewro na deyîr biya sey yew deyîra anonîm û mîyanî çewlîgijan de vajîyena. Semedo ke sey yew belgeyî tarîx de bimano, ez wazen ma na deyîr Vate de vejî. No munasebet a ez wazen nê hîrê heme welatperweranî erjîyayan ser o zî çend rêzan binusî û nînan reyna bîyarî vîrî şarî ma.
"EY YOLCU DUR.32 SENE AYDINLIĞIN YÜZÜNÜ GÖRMEDİM.AYDINLIĞIN DEĞERİNİ BİL."
"Ey rêwî(rayîvan) vinde. Min 32 serrî ronahî(roşin) nêdî. Kiymetê ronahî bizane."
Şebekî'", zaravayê êla Şebek a kû li Behdînan biwar e. Şebekî bi zimannasî dikare li ser kurdiya hewramî were hejmartin, belê ji ber ku gelekî di bin badora zimanên cîran de maye di navbera jêrzaravayên wê de xwedî roleke taybetmend e.
Mînakên metnî.
„"Karêman hindî çi la cenabî qonsur efendî. Aro çi terefî hukmetî nereman teyandin. Me goman, cenabî qonsur efendî lame musaâde kero, ema rayenme feqîrenme, zuliman serman."“
Karê me hindî cenabê konsûl efendî heye. Îro ji terefê hukmetê neheqî li me hat kirin (tê anîndin). Em dixwazin ku konsûl efendî aliye me (me musade?) bike, em rayen in (cotkar in), feqîr in, zilm ser me ye.
Lekistan an jî Lakistan, warê kurdên lekîaxiv e. Bajar û herêmên wek Malayîr, Nihavend, Tuserkan, Eliştir, Hersîn, Silaxur, Dilfan û Nûrabad re Lekistan tê gotin. Wan sale dawîn de çend nivîskarên lekîaxiv ji milete lek bi welatê Lekistan jî diaxivin.
Agahî li ser herêmê.
Ev herêm ji Sene dest pê dike û heta Kûdeşt dom dike. Li vê herêmê de bajarên Sehne, Hersîn, Kûdeşt, Nûrabad, Eliştir, Kengawer, û Dirişer hene.
Hesîçe an jî Hesekê (), parêzgeh û bajarekî Başûrê Rojavaya Kurdistanê ye.
Bajarê Hesîçê ne ji zû de hatiye avakirin, tu dikarî bibêjî ji sed salî û vir de ye, bajarê kar û xebatê ye. Çandinî bi hemû cûreyên xwe lê dibe. Genim, ceh, nok, garis, nîsk, kuncî û pembû ji aliyê dar û fêkiyan de jî gelek darên fêkî lê çêdibin wek tirî, hinar, sêv, hejîr, xox, tû û hirmî, lê tu guhdan li vî bajarî nebûye tev ko makdera petrola sûrî ye û ya genim, ceh û pembû ye.
Hejmara kurdan li hundirê bajêr 60% ye, li derveyî bajar ji aliyê bakur de rê ya Amûdê bi tevayî kurd in, rêya Qamişlo ya bakur ew jî wisan, lê rêya Hesîçê Qamişlo ya jêrîn hejmareke mezin li başûrê rê gundên ereban hene.
Di serhildana 12ê adara 2004an de kurdên bajêr ew jî mîna birayên xwe yên başûrê Rojavayê Kurdistanê serî hildan, di encamê de du şehîd û bi dehan birîndar ketin û bi dehan jî girtî hebûn. Mixabin Ereban bi alîkariya hêzên ewlekariyê ziyaneke zor gihandin gelê Kurd, mal û milkên Kurdan talan kirin. Mîna zemanê bav û kalên xwe dest dirêjî dikanên Kurdan kirin, bi milyonan perê sûrî li kurdên sivîl xisar bû.
Bangkok (bi taylandî: "Krungthep Mahanakhon" [], bi xetê taylandî: กรุงเทพมหานคร ()) paytexe Taylandaya. Li wir nêzîkî 9 milyon kes dijîn.
Bangkok di navçeyê demê UTC+7 da ye.
Harsîn, navçêyeke Kirmaşanê ye. Gelê navçeyê bi piranî kurdên lek in.
Gelheyê Harsînê nêzîke 60.000a ye pirraniyan wan kurd in (lek). Hinek kakewen jî li başurê Harsînê dijîn.
Silaxur herêmeke li Başurê kurdistanê ye. bajarên mezine yên vî herêmê Malayîr, Nahavend, Borujird in.
Gelê Silaxûr anku bi navê wî yê din Lekistan, bi pirî kurdên lekîaxivin, hema kem Acem, Fars, Lor û Sunxur jî li herêma silaxûr jiyan dikin.
Tîroksîn (bi îngilîzî "thyroxine" yan 3:5',3:5' "tetraiodthyronine", carna bi kurtî "T4" têne nivîsandin), hormoneke gelemper e û bi rola xwe yê fîziyolojî mezin ku di laşê mirov de dilîze gelek girîng e. Tîroksîn ji rijênê zençelokê (rijênê tîroîdê) tê derdan ji xaneyên folîkûler (xaneyên binyatî yan prinsîpal di rijenê tîroîd) bi taybetî.
Tîroksîn ango T4 di xwînê dilive û tê guhestin, ku bi 99.95% ji T4 ku hatiye derkirin bi bingehiyek protîniye. T4 yan tîroksîn bi çalakiyên metabolîkî kontrol dike û pêşketiya fîzîkalî di laşê de.
Kezeb, kezeba reş an jî ciger (bi îngilîzî: "liver"), (bi zimanê yewnanî: Hepar)
Di nav zikekelênê de cihê kezebê.
Pêkhateya kezebê.
Kezeb li aliyê rastê çaryeka jorê ya zikekelênê de li bin navpençikê de cih bûye. Giraniya kezebê bi qasî 1 heta 2 kîlogram e. Kezeb rijênî herî gewre ya laş e. Kezeb ji aliyê jor ve wekî du pilên serekê, pila çepê û pila rastê xuya dibe, lê kezeb ji aliyê rûyê jêr ve çar pilî xuya dibe. Her pilên kezebê jî ji gellek pilokên hê hûriktir ên şeşgoşeyî pêk tê. Derî xwînhênera kezebe (hepatic portal vein) bi navbeynkariya tora mûlûleyên xwînê ji coga herisê, Ji xeynî çewrî, hemû xurekên herisbûyî di nav xwînê de diguhezîne kezebê. Di nav pilên kezebê de xwîn tê parzûnkirin. Li gor pêdiviya laş, xurek di kezebê de tê embarkirin an jî guhertin. Heke di nav laş de kêmasiya xurek hebe, vê gavê kezeb xurekan embar nake, tevlê xwînê dike. Ji bo heriskirinê, karê serekê ya kezebê berhemkirin û derdana zeravê ye. Herisa mekanîk a çewrî bi alîkariya zeravê rû dide. Kezeb rojê bi qasî 1.5 lître zerav berhem dike. Zerav xwê û asîdên zeravê lixwe digire. Kezeb xwêyên zeravê ji kolesterolê çê dike. Xwêyên zeravê çewrî bi awayek mekenîk perçe dike ji bo çewriyên hûriktir. Hinek ji kolesterola nav zeravê tevlê pîsayî dibe û bi derketina destavê, ji laş tê avêtin.
Erka kezebê.
Metabolîzmaya karbohîdratan yek ji karê serekê ya kezebê, rêkxistina asta mijera glukoza xwînê ye. Piştî xwarinê rêjeya glukoza xwînê berz dibe, kezeb bi navbeynkariya hormona însulunê, hinek glukozê diguherîne bo glîkojenê. Bi vî awayê glukoza xwînê dadikeve asta asayî. Dema mirov birçî ye, asta glukoza xwînê ji rêjeya asayî kêmtir dibe. Vê gavê hormona glukagonê, kezebê han dike ji bo perçekirina glîkojen û bi destxistina glukozê. Glukoza bi destketî ji kezebê belavê laş dibe û asta glukoza xwînê derdikeve asta asayî.
Metabolîzmaya çewrî.
Çewriyên embarkirî di kezebê de tê guhertin û ji bo destxistina ATP tê bikaranîn.
Metabolîzmaya proteînan.
Proteîn ji asîden amînî tên çêkirin. Gava asîdên amînî bi bendê peptîdî li hev tên girêdan, ji hin asîdên amînî beşa nîtrocenî(koma amînê) tê dûrxistin, ji van beşên nîtrocenî di kezebê de ure tê çêkirin. Ure madeyek jehravî ye, bi alîkariya gurçikan, di nav mîzê de ji laş tê dûrxistin. Kezeb ji asîdên amînî beşa nîtrocenî diqetîne, ev beşê bi molekulên karbohîdradî ve girê dide û ji vana asîdên amînî yên nebingehîn çê dike. Kezeb ji asîdên amînî proteînên plazmaya xwînê çê dike. Albumîn, globulîn û proteînên ji bo xwînmeyînê mînakên proteînên plazmayê ne.
Perçekirina xirokên sor û bergiriya li dij hokarê nexweşiyê.
Di kezebê de xaneyên hellûşênera gewre yên kezebê heye. Van xaneyan wekî xaneyên Kupffer tên bi navkirin. Xaneyên hellûşêner li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dabîn dikin. Herwiha evan xaneyan di kezebê de xirokên sor ên mirî jî perçe dike, hesinê nav hemoglobîna xirokên sor embar dike. Xirokên sor ji xeynî kezebê li moxê hestî û li sipilê jî tê têkşikestin.
Ji derman û madeyên jehravî, dûrxistina jehrê.
Li gel alkol, paşmayiyên hokarên nexweşiyê, hin derman û xurek madeyên jehravî lixwe digirin. Kezeb hewl dide ko jehra nav laş bêbandor bike û ji laş dûr bixe.
Kezeb li aliyê rastê çaryeka jorê ya zikeklênê de li bin navpençikê de cih bûye.
Guherandina amoyakê.
Dema asîdên amînî di nav xaneyê de tê perçekirin, li gel karbona dîoksîd, amonyak(NH3) jî peyda dibe. Amonyak ji bo xaneyên laş, bi taybet ji bo xaneyên koendama demar, madeya jehravî ye. Amonyak bi navbeynkariya xwînê ber bi kezebê ve tê guhestin. Kezeb amonyakê diguherîne ure yê. Ure li gor amonyakê he kêmtir ziyanbexş e.
Dawîanîna çalakiya hormonan.
Hormonên wek însulîn, glukagon, kortîzol, aldesteron, tîroîd û hormonên zayendê, piştî cihanîna erka xwe ji aliyê xaneyên kezebê ve tê perçekirin.
Embarkirin.
Kezeb, glîkojen, hesin, mis(paxir), vîtamînên wekî vîtamîna A, D, E, K û B12 embar dike.
Derdana zeravê.
Xaneyên kezebê zeravê berhem dike û der dide. Şileya zeravê ji xwêyên zeravê, pîgmentên(madeya rengdar) zeravê û kolesterolê pêk tê.
Nexweşiyên kezebê.
Di rewşa asayî de xane û şaneyên kezebê dikarin xwe bi hêsanî nû bikin. Lê hin nexweşî rê li ber xwe nûkirinê digire.
Hewkirdina kezebê ya vîrusî.
ji ber vîrusan kulbûna(hewkirdin) kezebê, wekî nexweşiya hepatît bi nav dibe. pênç cureyê nexweşiya hepatît heye. Hokarên kulbûna kezebê vîrus in. Li gor cureya virus, nexweşiya kulbûna kezebê jî wekî hepatît A, hepatît B, hepatît C, hepatît D û hepatît E tê bi navkirin. Di nav gel de nexweşiya kulbûna kezebê (hewkirdina kezebê) wekî nexweşiya zerikê jî bi nav dibe. Lê zerikî bi tena serê xwe nexweşî nîn e, yek ji nîşanên nexweşiya kezebê ye. Vîrusa Hepatît A bi gelemperî di nav xurek û ava bi pîsayiya nexweşên bi hepatît A yê têkilbûye, tûşî mirov dibe. Vîrusa hepatît B bi riya xwîn guhestinê, an jî derzî û dermanên tûşî vîrusê bûne derbasî mirov dibe. Herwiha bi mirovê nexweş re pêwendiya sêksî jî dibe sedema nexweşiya kulbûna kezebê ya cureya B yê. Li cîhanê nexweşiya hepatît B, ji nexweşiya AIDSê(nîşana nemana bergiriya destketî) hê pirtir mirov nexweş xistiyê û nav mirovahî de belav bûye. Vîrusa hepatît C bi gelemperî ji xwîna nexweşên bi vî nexweşiyê tûşî mirov dibe. Dibe ku hepatît C rê li ber şêrpenceya kezebê û mirinê veke. Ji bo hepatît A û B yê kutan(vaksîn) heye, lê ji bo hepatît C kutan tune.
Sîroz.
Sîroz yek ji nexweşiyên kezebê ye. Bi nexweşiya sîrozê, peşî li kezeb çewrî zêde dibe, paşê şaneyên kezebê diguherin û neçalak dibin. Ji şaneyên kezebê şaneyêk rîşalî yên bestereşane (fibrous scar tissue)peyda dibe. Şaneyên kezebê req dibe. Xane û şaneyên kezeba bi nexweşiya sîrozê, erka kezebê ya ji bo laş bi cih naynin. Bi gelemperî kesên zêde alkol vedixwin bi nexweşiya sîrozê dikevin. Lê nexweşiya hepatît jî rê li ber sîrozê ve dike.
Hin nîşanên nexweşiya sîrozê.
Kesên bi nexweşiya sîrozê ne, kezeba wan bilirubînê ji laş dûr naxe, bilirubîn di nav şaneyên laş de berhev dibe. Bilirubin bi rengê zer e, ji perçebûna xirokên sor çê dibe. Mirovên bi vî nexweşiyê ne, zerikî dibin. Zerikbûn bi taybet li çermê mirov û sipîka çav de rû dide, sedema zerikbûnê madeya bilirubîn e.
Di laşê mirovên bi nexweşiya sîrozê de av tov dibe. Li gel tevahiya laş, bi taybet şilemenî li derdora kezebê li zikê mirov de hê pirtir berhev dibe, loma zikê mirov diwerime. Ev rewş wekî avbendî bi nav dibe. Kezeba bi nexweşiya sîrozê, bi têra xwe proteîna albumîn berhem nake ev kêmasî dibe sedema avbendiyê.
Rijenên lîkê, lîkerijên,rijênên tûkê, rijênên xweziyê (bi îngilîzî "salivary glands"; bi latînî "glandulae salivariae").
Gelek rijên di lînceperdeya dev û ziman de cih bûne û rojê bi qasî 1-1,5 lître lîk (tûk) berhem dikin û der didin nava dev. Ji ber derdana lîkê devê mirov tu car zuha nabe. Bi taybet dema xwarin û cûtinê, derdana lîkê jî zêdetir dibe. Lîk xurekan nerm dike û herisa kîmyayî ya xurekên karbohîdradî dide destpêkirin. Her çiqas di devê mirov de gelek rijênên lîkê hebin jî ji wan sê cot hê pirtir bi bandor in.
Rijênên binguh (Parotid glands): Ev cota rijên li nezikê binê guhê rast û çepê de cih digire. Rijên bi navbeynkariya coga parotîdê derdanên xwe dirijînên nava dev. Serê coga parotîde ji rijênan heta nêzikê diranê kursî yê duyem dirêj dibe.
Rijênên binziman: (Sublingual glands): Di binê ziman de cih bûne. Lîkê der didin nav dev. Derdana lîkê li gor rijênên din hindik e.
Rijênên çena jêrîn (submandibular glands): Ev rijên li aliyê jerê dev de cih bûne. Lîkê bi navbeynkariya cogan der dide nav dev.
Erk û pêkhateya lîkê.
Di devê mirov de gelek rijênên piçûk heye lê, ev sê cot rijênên lîkê yên herî bibandor in.
%95.5 ê lîkê av e. Ji xeynî avê, di nav lîkê de enzîma amîlaz, enzîma lîzozîm, iyonên wekî sodyum, potasyum, fosfat û bîkarbonat, lînc(mukus), dijetena A heye. Lê ji bo erka herisê pekhateyên herî girîng enzîma amîlaz, lînc, iyonên bîkarbonat û fosfat e. Enzîma amîlaz xurekên karbohîdradî diherisînê, dike karbohîdradên hûriktir. Lînc xurekan nerm dike, daqurtîna xurek hêsantir dibe. Herwisa ji ber lîncê, xurek bi hêsanî di nav coga herisê de xij dibe. Iyonên fosfat û bîkarbonat pileya pH ya dev rêk dixin. Pileya asayî ya pH ya dev 6.35- 6.85 e. Ango nêzikê pileya nêtar e (pH = 7). Dijetena A û enzîma lîzozîm li dij hokarên nexweşiyê bergiriya giştî dabîn dikin.
Rêkxistina derdana lîkê.
Rijênên lîkê her dem bi heman rêjeyê lîk berhem nakin û dernadin. Berhemkirin û derdana lîkê ji aliyê koendama demara xweyî ("autonomic nervous system") ve tê rêkxistin. Gava di dev de xurek tune be, sîstema sîmpasawî ya koendama demara xoyî derdana lîkê kêm dike. Bi cûyîna xurekan, an jî ji ber bihna xurekan îcar sîstema parasîmpasawî ya koendama demar a xoyî çalak dibe. Sîstema parasîmpasawî bandor li ser rijênên lîkê dike, rijên lîk berhem dikin û der didin. Piraniya lîkê di rûviyan de cardin tê mijandin û tevlê xwînê dibe.
Iota (herfa mezin Ι, herfa biçûk ι) tîpa nehem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "i" yan "y" ye.
Kapa (carina wek "kappa" tê nivîsandin, herfa mezîn Κ, herfa biçûk κ) tîpa dehem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "k" ye.
Lamda (bi yewnanî; bi herfê mezin Λ, bi herfê biçûk λ) herfê yazdem ê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "l" ye.
Mu (bi herfê mezin Μ, bi herfê biçûk µ) herfê danzdehem ê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "m" ye.
Nu (bi herfê mezin Ν, bi herfê biçûk ν) herfê sêzdehem yê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "n" ye.
Ksî (bi herfê mezin Ξ, bi herfê biçûk ξ) herfê çardehem ê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "ks" ye.
Baskî (bi baskî "euskara"), zimanê zêdeyî milyon mirovan e, li navçeyeke di navbera Spanya û Fransayê de ya bi navê Welatê Baskî (Euskal Herria), anku li herêma xweser a Baskî (Bizkaia, Gipuzkoa, Araba) û ya Navarra (Navarra-Nafarroa) li Spanyayê û herêmên (Labourd-Lapurdi, Soule-Zuberoa, Basse-Navarre - Behe-Nafarroa) li Fransayê.
Zimanê baskî ji şeş zaravayan pêk tê
Zimanê baskî yê yekgirtî Euskara Batua ye û wekî kurdî zimanekî ergatîv e.
Çanda tazîtiyê, çanda bêciliyê, naturîzm, nudîzm, awayekî jiyanê yê hevdudîtinê yê azad û bê cil û bê seks e û tevgera çandî ye ku vî awayê jiyanê diparêze.
Çanda tazîtiyê di nîva didiwan ji sedsala bîstan li Amerîka û Ewropayê dest pê kir nav civaka xort û keçikan, ji ber ku antropolog (zaniyarên zanista resena mirovan) gotin ku mirov ji kevnî bêcil jiyane xwe berdweam dikir û rewşeke gelek tendirustî ye.
Bextiyarî an jî loriya bextiyarî zaravayê xelkê bextiyaran e. Xelkê bextiyar li ser hisaba xelkê lor e ku jê re "lorên mezin" tê gotin û li başûrê rojavayê Îranê dijîn. Her wisa gelek peyvên bextiyarî dişibin peyvên kurdî.
Li gor Şerefxanê Bidlîsî ku di pirtûka xwe ya Şerefname de nivisîye Bextiyariyan yek ji hozên/êlên rûniştiyên Çiyayê Simaqê, Kurdistan bûn ku koçê Luristan (erdnîgarî)ê bûne ye.
Kelhûr anku Kelhor navê êleke kurda ye. Kelhûr li herêmên Îlam û Gûran dijîn û bêguman êla gelê kurd a herî mezin e. Ev serzaravayek kurdî ya taybet a ku navê xwe ji vê êlê girtiye diaxivin, bele hin şaxên kelhûran li Kalhor û Lekistanê hene, evan lekî û Kurdi (bextiyarî) diaxivin.
Di derbarê etîmolojiya navê kelhûran de heya îroj du hev teorî têne niqaş kirin. Yek ji wanan gelekî mîstîkî ye û ji Şerefnameyê hatiye girtin. Gorî mîr Şerefxan navê kelhûr ji " keyayên hûriyan " ango " yên ku ji hûriyan/milyaketan mane" hatiye afirandin. Bavê kurdolojiya nûjen Mînorsky dibê gengaz e ku navê kelhûran ji " kelxwar ", ango " yên ku gamêşan dixwîn " bê.
Dilxêrî eşîreke li herêma Serhedê ye. Dilxêriyan niha li Agiriyê, Erzîromê, Qersê û li Farqînê dijîn.
Dibe ku navê dilxêriyan ji dil-xêrî, ango yê "dilxwaz", ê "xêrxwaz" an jî heceya -"xêr" bi rêya asîmilasyona dengî ji peyva farsî ya "har" hatibe hole.
Şerefxan Dilxêriyan li ser êla Farqînê, eşirên ku li mîrgeha Silêmaniyan de jiyabûne jimartiye. Ev heşt eşîr darê pişta mîrgeha Silêmanî bûne. Dîsa gorî Şerefxan yek ji wan, eşîra Besiyan, li pêyê aẍayê xwe Şahsiwar ve koçberê Bazîdê bûne. Herwiha dilxêrî jî li deşta Bazîdê hene, belê mixabe naye zanîn ku wana di kîjan demê de li vê derê bicîhbûne. Her çibe jî destpêka belavbûna dilxêriyan li herêma Serhedê li Bazîdê ye. Dîroka wan a devkî peywendiyek bi Cemaldînan re didamezirîne. Di lîsteya êl û eşîrên kurdan a Mele Mehmûdê Bazîdî de ev eşîr jî qebîleke êla Zîlan, bi 80 konan ve li Bazîdê tê binavkirin.
Bilî 10-15 gundên li Bazîdê dilxêrî îroyî bi pirranî li Dîxorê û Zarûşadê dijîn. Dîsa di şerê cîhanê yê yekem de hin malbatên wan reviyane Xinûsê û Qereyaziyê. Dilxêriyên li Kopê û Mûşê dibe ku rasterast ji Farqînê koçberê van deveran bûne.
Bacelanî an Bacilan êleka li herêmên Behdînan, Gûran û Lekistan e.
Bacelanî bi kevneşopî li dedora Xaneqîn, Qesrî Şirîn û hinek ji wan jî li Mûsilê di nava Şebekan de dijîn. Navê Bacelanî bi kurdî tê wateya "cîhê, warê bazan" (teyr)("baz" + "îlan").
Şaxên Bacelanan li Gûran û Behdinan.
Belê şaxeke Bacelanan di sedsala 17'emîn de li Lekistanê (Luristan û Hamedanê) hatiye bicîhkirin. Li Lekistan êla Bacelan yek ji êlên herî giring e. Di nava eşîrên Bacelan de yên Lurî û Lekî axiv hene.
Ji devoka êla bacelan re, bacelanî tê gotin. Gorî gelek zimannasan, ev xwêdî zaraveyeke serbixwe ne. Gelekê dişibe şebekî û kendûlî. Bacelaniyên li Lekistan bi Lekî an jî Lurî diaxivin. Bacelan li hin herêman sunî, li hinekan jî şiî an jî yarsanî ne. Herwiha bacelanên li Gûran hemû sunî ne, ên li behdînan şebekî û becwanî, mezhebeke ẍulatî ya şiîtiye dihabînin.
Kremlîn (bi rûsî: Кремль, "Kreml" ya ku tê wateya "kelh", "birc", "qesr") li Rûsyayê ji bo navenda bajarên kevin, yên di nava kelhê de ne tê gotin. Kremlîna herî navdar jî ya Moskowê ye.
Kesra Kremlîn ya Moskowê, berî şoreşê cihê Çarên Rûsyayê bû. Bilindayiya wî ji çemê Moskowê 40 m ye li ser 28 hektaran hatiye avakirin, bircên ku qesrê dorpêç dikin 2 km ye û bilindahiya wan 20 m ye. Bi slavî krem tê wateya qesra ji kevirên xîç hatî avakirin. Avayiya herî kevin ya Kremlîna Moskowê Dêra Spas na Boru ye.
Di sedsala 15'an de avahiyek bi tarzê mîmariya îtalyan qesreke nû hate avakirin.
Di sala 1487'de qesra Beklemişhev, di 1490'de qesra Borovitskaya, deriyên Ezîz Nîkola û Ezîz Flor jî lê hatin zêdekirin. Di dema Îvanê seyem de çend katedralên din jî lê hatin zêdekirin. Avahiyên olî bi awayê bîzansî hatine avakirin û yên din jî di bin bandora mîmariya îtalî de mane.
Piştî 1527 guhartinên herî girîng, ji aliyê endezyarên alman, îngilîz û holandî ve hatine kirin. Çana herî mezin ya dinyayê "Çana Çar Kolokol" ku giraniya wê 218 ton e li Kremlîna Moskowê ye. Îro Kremlîn semboleke Rûsyayê ye.
Katedrala Notre Dame ya Parîsê
Katedrala Notre Dame ya Parîsê ji aliyê rojhilat ve
Katedrala Notre Dame ya Parîsê an jî bi kurtî Notre Dame (), katedraleke katolîk a Parîsê ye.
Ev katedral, ne dêra herî mezin ya Fransayê ye, lê bê guman yek ji girîngtirîn avahiyên gotîk e. Ev berhema navdar û dîrokî li anîşkeke girava Cité ku navenda bajarê kevin ê Parisê ye hatiye avakirin. Notre Dame wek navenda Parîsê "Noqta Sifirê" tê zanîn.
Binyata Katedralê di sala 1163'an de destpê kiriye, lê bi tevahî di sala 1345'an qediyaye.
Şewata 15ê Nîsana 2019an.
Şewatek di Katedrala Notre Dame ya Parîsê da 15ê Nîsana 2019an da, demjimêr derdora 18:30 danê êvarê derket. Di şewatê de tevahiya banîya Katedrala hilweşiya û birca wê hilweşiya. Nêzîkî 500 agirkuj, piştî 8.5 demjimêran agir temirandin. Di nav 48 demjimêranda de, ji bo nûvekirina Katedrala Notre Dame 1 mîlyar Euro hate komkirin. Piştî civîna Encûmena Wezîran ku bi serokatiya Serokwezîrê Fransayê Emmanuel Macron pêk hat, qanûnek ku ji bo sererastkirina Katedrala Notre Dame hate amadekirin. Li gorî daxuyaniyê, sererastkirin tê payîn ku di 5 salan de bidawî bibe.
Valensiya yan Herêma Valensiyayê (bi ketelanî-valensî: "Comunitat Valenciana", spanî: "Comunidad Valenciana") herêmeke xweser a Spanyayê ye. Bi ketelanî-valensî mirov jê re jî dibêje "País Valencià", ango Welatê Valensî.
Paytexta wê Valensiya (València) ye.
Real Madrid Club de Fútbol yaneyeke spanî ya futbolê ye û ligel FC Barcelona yaneyeke futbolê ya Spanyayê ya herî navdar e û yek ji tîmên herî serketî yên cîhanê ye.
Yarîgeha Real Madridê zenedin zidane
Di salên pêşî yên Şerê Navxweyî û Franco (1902-1945)
Di salên 1905, karmendên Madrid FC.
koka Real Madrid ya akademîsyen Institución Libre de Enseñanza, xwendekar û li 1897 ji aliyê derçûyên Oxbridgeê avakirin e, heta ku klûba fûtbolê Sky ku here. [8] Ev club Foot-Ball di 1900 Madrid û Club Español ji du holikên, di nav wan de Madrid de dabeş dibe. Club Español Football Club Madrid li ser perçebûnê û li ser li sala 1902 li Madrid hat avakirin. Sê sal piştî damezirandina xwe de, Athletic Bilbao di fînalê de ji lêdanê Spanish Cup qezenc kir, şampiyoniya yekemîn. Kluba ya hingê-Serokê avakirina Adolfo Melendez Spanish Federasyona Fûtbolê ya yek ji îmzekarên peymanê girê biryar, da on January 4 avakirin, 1909, yek ji partiya damezrêner yê serdestiyê ya federasyona fûtbola Spanyayê hatiye de dîtin Football Club Madrid bû. Di sala 1912 de, tîma li Campo de bi qêrîn di 1920 de meşî. [10] Eger XIII. hut destê Alfonso "Real" title û destûr ji bo herikîna taca royal li dirûşima re hat dayîn, da ku bi navê to Football Club Real Madrid CF Madrid hate guhertin.
cara yekemîn lîga fûtbolê Spanish di 1929 de ava bû, Real Madrid duyem bû piştî Barcelona Athletic Bilbao di maça fînalê têk bir. [12] Real Madrid yekem, şampiyoniya lîga wê di demsala 1931-32 bi ser ketin. Di vê salê de li jêr, dîsa, şampiyona lîga Real Madrid jiyîn hatiye şampiyona du qat, bidestxistina Cup Padîşahê di heman salê de.
Santiago Bernabéu Yestê û rabe ên li Ewropayê (1945-1978)
Di navbera salên 1953-1964 dilîze li Real Alfredo Di Stefano.
Santiago Bernabéu Yestê serokê Real Madrid li 1945. Serokatiya di dema yekemîn zirar di dema şerê navxweyî Spanish bû û nûkirin club Ciudad Deportiva Santiago Bernabéu Stadium anîn. Ji sala 1953, wî dest pê kir ji bo pêkanîna veguhastina ji bo prestîja cîhanê. Ev mînaka herî eşkere ya xwe xwediyê cihekî Steiner ku di dîrokê de ji kluba Alfredo Di Stefano ye.
rojnameya sporê French in 1955, editor L'Equipe û lîstikvanê pêşniyara Gabriel Hanot de, Gusztáv Sebes, hewldanên Bedrign û ya Bernabéu bi wê tûrnûvayê fûtbolê Lîga Şampiyonan de, ku wê bi navê bigirin dest bi organîze kirin. Lê belê, vê bûyerê de Real Madrid û Spanish û herweha di Barnabéu serokatîyê xwe weke hêzeke mezin di futbolê ya Ewropayê ava kir. Di dawî ya UEFAyê di demsala yekem Stade is de Reims şampiyoniya tîma Duhokê li pey hev ji bo pênc Real Madrid, camêrek di destê têk- 4-3 salan dijiya. Ji ber vê yekê jî ocaxa serkeftina hatiye eslî yên nayab pêşbirik, ji aliyê UEFA bûye. Di fînalê de di sala 1966 û bi temamî Spanish bi kadroyan a lîstikvanên finals Partizan 2-1 cycles, 6 car rûmeta cejna şampiyoniya karate ya UEFAyê de bû. [18] 1966 şampiyona Ewropayê bi Beatles ev tîma Diario Marca cara dawî di ya rebît, Wê serbest Loves song You "erê, erê, yeah "ji ber ku ew bi gotina" ye-ye "tê nas kirin. nifşê ye-ye duyem de li Ewropayê di sala 1962 û 1964. de ketibû
Real Madrid 5 titles lîga di sala 1970 de û 3 jî qezenc hatî ferhenga Spanish Cup King ye. Li gel vê, UEFA Cup Winners 'ya Cup di yekem demsala xwe di demsala 1970-71, ya duyem di vê Cup di fînalê de Chelsea 2-1 bû.
Li ser June 2, 1978, dema ku World Cup li Arjantînê pêk hat, ku ew mir serokê club Santiago Bernabéu Yestê. Ger FIFA hatiye sê rojan şîn di vê rewşê de îlan kirin. Mirina ji destpêka sala bê de li rûmeta Bernabéu Santiago Cup Bernabéu dest pê kir, ji aliyê clubê ve organîze kirin.
Quinta del buitre û Cup heftan Ewropayê (salên 1980an-2000)
Li destpêka salên 1980yê, bandora Real Madrid li La Lîgayê de hest dikir, ne wisa kevn. Kluba bi ser neket ji bo bindestkirina şampiyoniya di navbera salên 1980 û 1985 dawî bi tenê dikarî xwe di lîga duyem de sê caran. [23] Lê belê, di nîvê duyem ya 1980 kluba hatiye di rastiya xwe de serdest di lîga. du UEFA Cup di vê pêvajoyê de, pênc Di La Lîgayê de, Cup padîşah û hatiye a Kûpaya Super şampiyoniya baş Spanish. [24] Spanish rojnamevan Julio Iglesias César vê lîstikvanên nifşê "La Quinta del buitre" re xistiye heye ji bo derewek kirin. Francisco Buyo, Miguel Porlamar, Hugo Sánchez, Manuel Sanchis, Martín Vázquez, Michel, Miguel Pardeza û Emilio Butragueño fûtbolvan ji vî nifşî. [24] Di salên 1990î de, di nîvê duyem ya Martín Vázquez, Emilio Butragueño û bi veqetîna Michel di club Quinta del buitre ew ji hev belav kirin.
Li sala 1996, serokê klûba Lorenzo Sanz Fabio capello wek coach destnîşan kiriye. Capello tenê yek demsala li club ew wek Roberto Carlos, Predrag Mijatović, Davor Šuker, Clarence Seedorf, Raúl, Fernando Hierro, Ivan Zamorano û şampiyoniya lîga bi demên ya lîstikvanên star wek Fernando Redondo xizmet filitîye. Di sala 1998 de, Jupp Herm Bi xweşî hatî ferhenga teknîkî tîma Fernando Morientes 'kluba ji bo 32 salan got û dîsa piştî şampiyoniya Lîga Şampiyonan de dijiyan. Di 1998 de dawî li dijî Juventus e armanca tîma ji Predrag Mijatović diyar 1-0 serkeftina. [25]
Los Galacticos, Calderón Perez û di qonaxa duyem (2000-present)
Los Galacticos du lîstikvanên Beckham û Zidane.
Serokê club in July 2000, Florentino Perez hatiye. [26] Pérez hilbijartin, ji bo jiholêrakirina deynên ji kluba di kampanya hilbijartinê de û daye davêje, ku metodek, e ku soza din di rêza yekem de li kêleka peyvan Luís Figo û bez ji bo vê klûbê. [27] Di salên piştre, stêran temaşe futbolê Zinedine Zidane li gor siyaseta, bi şandina futbolê-cîhanê navdar Ronaldo û David Beckham, wek "Los Galacticos" u pêktîne. Lê stêran ya vê tîmê wek tevlihev tenê di 2002 de bi ser ketin, ku navê Lîga Şampiyonan de, û di salên piştre de tu serkeftina neteweyî û navneteweyî bêencam hatiye ravekirin. [28]
Tîrmeh 2, 2006 Ramón Calderón, serokê hatiye ji bo tîma destê Fabio capello coach anîn dîsa wek birêveberê sporê nû Predrag Mijatović hatiye beşek ji club dîsa hatine hilbijartin. Real Madrid, çar-demsala piştî Le to move ji title Liga [29] tevî ku ew ji tîma fûtbolê ya berevan, capello li ser bingehê ku play derxistin. [30] Di demsala 2007-08, dîsa di şampiyoniya La Liga enjoy Real Madrid, 31 di dîroka club bi vê şampiyoniya hatiye, şampiyoniya Spanish gihîştin. [31]
Li ser June 1, 2009, Florentino Perez ye, li ser pişta serokatiya Real Madrid rûniştibû. [32] [33] serokatiya duyem di dema AC Milan wî bê kaka [34] û ya duyem bi Manchester United Cristiano transfer Ronaldo bi 80,000,000 heqê £ transfer los Galacticos jî li ser vê projeyê de saz bike.
yekem spî crest kluba bi rengê şîn tarî li ser "Madrid Club de Fútbol" e ku ji SYR ji bo "sêgoşe" Ev a design sade li ser nameyên ku hatiye nivîsîn bû. Arman made li ser pêşî li 1908 hildan bê guhertin. [35] Ev guherîn next di dema Pedro Parages serokatî di sala 1920 de pêk hat. Di vê heyamê de, hut navê Alfonso XIII ya "rast" û title, herweha pê fêl û guhertin û navê club re hatiye çêkirin jî hatine Fútbol Club Real Madrid. Eger dengę ji bo taca royal girêdayî. [35] [36] Di sala 1931, monarşiya li tevahîya nîşanan related to the royal li club bi dawiya rejîma (name Real, û taca royal li dirûşima) rakirin. [13] Di 1941 diguhere design Şerê Navxweyî, di dema ku taca royal dîsa li bikarhêneran digire, hatiye zêdekirin. [14] de li gel de navê Fútbol Madrid Club "rast" peyva dîsa added ye. [35] di nîvê ebayê çekan di sala 1997 de li color line diagonal binefşî dorpêçkirin navy hatiye bi k'e ve biçûk, di 2001 de êş bo guherandina bikarhêneran digire, cara dawîn. [35] de 2014 in, da ku bala berteka raya giştî ya e ji ber ku ev e sembola li ser xaçê ji Christian li ser depika ser pirsînan hatiye tenê di operasyona li Mîrgehên Erebî yên Yekgirtî rakirin. [6]
yekem shirt Real Madrid hêşta Club Español de berstû shirt li formeke ku derbasî a stripe blue tarî li ser dema cilên spî li Madrid, navborî, ji Bikini white û hiriyê blue. [12] [37] li ser shirt spî deşta Rixos Ger 1902 nûmayîşên dest pê kir ji bo avakirina. [38] di heman salê de jî, hatiye dîtin bi gore şîn û hiriyê reş şûna. Di sala 1940 ew ji bo berwara li ser singê çepê jersey bû. On November 23, 1947 li dijî Atletico Madrid li Stadyûma Metropolitano, Real Madrid cara yekem club Spanish bi formaya li ser pişta bû. [14]
û bergên ji aliyê club di salên dawî de tê bikaranîn ji aliyê Adidas çêkirin dîtin. [39] [40] yekem sponsor shirt Real Madrid, ku Zanussi, 1982, û piştgiriya li quncika 1985 demsala pêşkêş kir. dirêjtirîn peymana fêdê kluba îmze kirin ji aliyê şîrketa ne paş. Back, Real Madrid 1992 piştgirî fêdê ji bo dema neh heta sala 2001. [41] [42] Di salên piştre de, ew Realmadrid.co in 2001. Di navbera salên 2002 û 2006 de, Siemens Mobile, 2006 û BenQ di sala 2007 de pêşkêş kir Siemens [43] bi peymana fêdê devokeka hat îmzekirin. Di navbera 2007-2013, ew wek Bwin shirt fêdê ji kluba re xizmet kir. [44] Di gulana 2013 de, li Emîratên Airlines hatiye bi peymana 5-salî dest di 2013-14 demsala îmzekirin. [45] di para singê ya niha jersey, "Emirates Fly" tên daxuyanîkirin.
gotara sereke: Santiago Bernabéu Stadium, Alfredo Di Stefano Stadium, û Estadio Chamartín
club 5,000-kapasîteya Real Madrid di sala 1912 de koçî Campo de qêrîn cara yekem stadium e. [10] The club biçûk paşê 8,000-stada Campo de Ciudad borî Lineal e. May 17, 1923, dema ku Newcastle Yekbûyî û naliya dev ji Estadio Chamartín karşılaşmayla lîstin. [46] pêşî, şampiyoniya Real Madrid ya kapasîteya 22,500 temaşevanan hatiye di vê stadium diman. [12] Di sala 1943 de ji serokatîyê club hilbijartin, Santiago Bernabéu Yestê, armancên club Estadio Chamartín da Ev biryar hatiye têra xwe mezin ne û ji bo avakirina stadyuma nû hatiye destpêkirin. Di sala 1944 dest bi karê avakirina vê di sala 1947 de bi dawî bû û di stadyuma nû on December 14, 1947. [14] [47] bixebitîne bi navê Nuevo Estadio Chamartín heta 1955 stadyuma Santiago Bernabéu îro di 1955, hatiye bi navê stadyûma girtin. [15] Bernabéu hat vekirin. made match yekem di navbera Real Madrid û kluba Kurdish Portuguese Belenenses 3-1 played hat û di encamê de alîgirê Real Madrid. Ya yekem, armanca li stadyûmê ji bo stargehê ji aliyê Sabino hate binçavkirin. [14]
Santiago Bernabéu Stadium kapasîteya 1953, piştî belavbûna Heta 120,000 kes, hêdî hêdî hate kêmkirin û di salên piştre. [48] [49] Di 2003. Guherandinên dawî li dar û kapasîteya pêk hatiye 80 354 kapasîteya destê 5,000 kes jî zêdetir bû. [48] [50]
Bernabéu dii hatiye li 1964 çempyonata Ewropa û 1982 finals FIFA World Cup. Li gel vê, ya herî girîng jî tournament ji Cup Ewropayê Champion Clubs 'ya klûba fûtbolê di 1957, 1969 û şahidê fînala ya sezonê 1980. Di dawiyê de, ew bi host dawî ya Lîga Şampiyonan de li 2010. kir [51]
9 May 2006 li ku tîma reserve Real Madrid Real Madrid Castilla, mêvandarê ji bo Alfredo Di Stefano Stadium hat vekirin. Stade Reims bi Real Madrid vekirina stada di sala 1956 de lîstiye a match Cup Champion Clubs 'nature rematch dawî. Hevdîtina Sergio Ramos, Antonio Cassano (2), soldado (2) û 6-1 bi armanc ji Jurado Real Madrid wergirt. piştî ku lîstikvanê Real Madrid berê yê Alfredo Di Stefano ji stadyûmê warê de ku bi kapasîteya ji 6,000 kesên ku navê wî. [52]
gotara sereke: Real Madrid CF records û statistics lîsteya
Cristiano Ronaldo, di futbolê herî armancên ji bo Real Madrid de golek avêt. Ev taybetmendiya yek ji demên neyên jibîrkirin di dîroka Real e.
Raúl, 1994 û şikand, ku rekor di club bi Real Madrid di navbera 2010 û 741 car di dîrokê de li club ya ji mêj ve hatiye dîtin û di piraniya lîstikvanên lîstin. Aktorên herî piştî Raúl Manuel Sanchis played 711 car, Jr. [53] Luís Figo dilîze di tîma netewî ye dîroka rast a Madrid bi 127 match player bi cilên yên pirranî ya tîma netewî ye. [54]
li scorer top Raúl, û Cristiano Ronaldo 323 armanc û ji bo dîroka rast hatibûn e. [55] Alfredo Di Stefano, Santillana, Ferenc Puskás, Hugo Sánchez, eger ew armancên 200 zêr zêdetir ji bo Real û Raúl danîn piştî in scorer top Di dîroka me ya Real. Ronaldo li bilindahiyan scorer demsala ya 2014-15 de golek bi 48 armancên di demsala lîstikvanekî futbolê rast e. Bilez di armanc û di dîroka club ya Ronaldo 3 Atletico Madrid di kanûna 2003 rahişt 15 seconds. [56]
herî match temaşevanekî di dîroka club di maçê de padîşah Cup cihê di sala 2006 de bi 83 329 kesan pêk dihat... Û 7ê adara 1965an 121 La Liga; Santiago Bernabeu ya 80.354't kapasîteya tune [57] 2007-08, navincî 76 234 statistics xim û dîl di demsala ku demsala herî bilind de amadebûnê average di lîga Ewropayê bû [58] di navbera February 17, 1957 lîstin karûbarên navxweyî, di maça Real Madrid xwediyê record li vê herêmê têk ne. [59]
Rast, 10 cara hatiye dabezandin e û herî titles UEFA Champions League jiyan 21 car, bi ya herî nîv-fînalê club. [60] Cristiano Ronaldo 80 armancên bi UEFA ji bo ku ji dîroka Lîga Şampiyonan de bên li player ku çendin herî armancên e. Armancên li 68 li ser navê Real Madrid (Qijak) bûn.
1ê kanûna pêşîn a 2013an de Gareth ji bo Ballet 100 milyon € heqê veguhastina pere di dîroka fûtbolê de, herî bilind de, di dîrokê de wek heqê veguhastina dîrokê û dîrokê hatiye Real Madrid kir ku biryara veguhestina herî erzan. [61] ji aliyê berê bilindtirîn rekor heqê veguhastina dîsa Real Madrid june 2009 'sercem 96 milyon € ji bo Cristiano Ronaldo dayin. bilind de xerca club ya veguhestinê, eger buhayê 29 August, 2014 Date of lîstikvanên ji Manchester United 59.7 milyon £ heqê veguhastina standiye by Angel Di Maria hatiye firotin. [62]
Ku bi armanca ji bo Real Madrid (Qijak)
Sal Country Football League # [63] Cup UEFA1 Diğer2 Total Sedî
1 Portugal Cristiano Ronaldo 2009-2016 256 (233) 21 (28) 78 (72) 5 (9) 360 (342) 1,05
2 Spain Raúl 1994-2010 228 (550) 18 (37) 66 (132) 11 (22) 323 (741) 0,44
3 arjantinkolombiyaispany Alfredo Di Stefano 1953-1964 216 (282) 39 (50) 49 (58) 1 (2) 305 (392) 0,78
4 Spain Carlos Santillana 1971-1988 186 (461) 49 (84) 47 (87) 7 (13) 289 (645) 0,45
5 macaristanispany Ferenc Puskás 1958-1966 156 (180) 49 (41) 35 (39) 2 (2) 242 (262) 0,92
6 meksîkî Hugo Sánchez 1985-1992 164 (207) 19 (32) 23 (39) 2 (4) 208 (282) 0,74
7 Spain Francisco gento 1952-1970 126 (428) 22 (74) 30 (95) 1 (2) 179 (599) 0,3
8 Spain Pirri 1964-1979 123 (417) 25 (67) 23 (75) 0 (2) 171 (561) 0,3
Spain Emilio Butragueño 1983-1995 123 (341) 16 (39) 27 (75) 5 (8) 171 (463) 0.37
10 cezayirfr Fransa Karim Benzema 2009-2016 108 (208) 14 (30) 34 (58) 2 (9) 158 (305) 0,52
1s de, ji bo pêşbirka UEFA: League UEFA Champions, UEFA Europa League, UEFA Cup Cup Winners 'û Cup Intertoto UEFA.
Pêşbaziyên cup din li 2Farkl de, ji formatên li jêr: Supercopa de España, UEFA Cup Super û FIFA Club World.
80 354 kesên ku lîstik malê li Santiago Bernabéu, Real Madrid dilîze navînî 68 670 temaşevanan per match. [1] e di serî de li wir Înonuyê demsalî ji bo kirîna endametiya bi hev re pêwist e. Cottage pênas ser 1,800 endamên li seranserê cîhanê de ji bilî yên (komên girêdayî hut alîgirên fermî ') in. Real Madrid bûye yek ji tîma herdem herî bilind de amadebûnê navînî de li Spanyayê. 2004-05 demsala ew girtin 71 900 temaşevanan per demsala Di La Lîgayê de bi beşdariya duyem-bilindtirîn average bû. [64]
mezintirîn grûpa fan rast ya fanatîkên Sur e. Ev koma ku weke helwesteke siyasî ya rastê-baskê tundrew tê zanîn. Ultras Sur, SS Lazio, komeke rastê-baskê tundrew yên alîgirên ku ew hê jî bi birayê xwe Irriducibil. Komên fan jî ji bo helwesta nîjadperest xwe ber bi futbolê tê nasîn. [65] [66] [67]
Barcelona û ji aliyê nelihevî di navbera navê Real Madrid El yanên zanîn. Vê pêşbirkê de, di qada siyasî de di salên Civil War, Catalans û Castilians di navbera aloziyên siyasî û çandî zû nîşanî xuya bû. [68]
Francisco hemû çanda herêmî, bi taybetî ya siyaseta serdema Catalans Franco zext sepandin. biaxive hemû zimanên din ji bilî Spanish li herêma Spanish qedexe ye. [69] [70] Di vê demê de, FC Barcelona bûye sembola gelê Catalan û "Mes que club un" (More ji club) hatiye by name navê dîtin. Barcelona, ​​wek ku wî di dema dîktatoriyê ji piştgiriya Manuel Vázquez Montalbán ya herî balkêş got ku rê ji bo ku nîşan bide ku Catalan bû. Ev awayê dîktatorîya dij-Franco tevlî tevgera bi awayekî ku nîşan bide ku opozisyonê bû. [71] Di sala muxalefetê Barcelona ya sembola serdema Civil War, Real Madrid wekî sembola têgihiştina bi navendparêziyê zordest û rejîmên faşîst hat dîtin. [72] [73]
Îro, tenê di vê demê de di warê werzişê yên veguheztina fûtbolê de reqabet, şampiyoniya Cup, serdest li herêmên wek hatinên aborî ye.
fans rast pêşiya yên demsala 2006-07 li Mansholt madrileño El Derbi li Bernabéu lîstin.
pêşbazîya rast bi din jî raqîbên di Atletico Madrid a fans Madrid hem di warê werzişê de ye hê jî li herêmê. Atletico, ji aliyê sê xwendekaran Basque de li 1903 hat damezirandin, hatiye dîtin ku bi beşdariya opozisyonê di 1904, Madrid FC berfirehkirin. fans rast tevahiya dîrokê û çîna elît arîstokrat, çîna karker ji fans Atlético were.
Civîna xwe ya ewil li du daran li Chamartín li ser sibat 21, 1929 hilda. Ev e li derby yekem qezenc 2-1 Real. [12] The yekem tişt di qada navneteweyî de di navbera her du tîmên birin cihekî di Champion Clubs 'Cup nîv-fînala Di sala 1959 de pêk hat. Rast rastî 2-1 yekem, dema ku li rastî duyem Atlético qezenc 1-0, di dema gera rast dawî yê partiyê hate avakirin.
Di navbera 1961 û 1989, ku berdewam ji bo serdestiya li La Liga Real tenê 1966, 1970, 1973, û bibe şampîyonê sala 1977, Atlético a profile low xêzkirin hatine xwediyê image of Real têk ji Real û. Bi giştî 32 car li La şampiyoniya liga bi Real Madrid tevî dijîn tenê 10, şampiyoniya lîga Atletico Madrid de kêmtir e ji populerbûna ya Real di qada navneteweyî de ye.
Goal Madrid rast! The film duyem Goal parîyekê! 2: Living Xewna... 's bû mijar. Armanc ji aliyê piştgiriya tam UEFA yê! series lîstikvanên rast mijar e. series Film li Real Madrid, Iker Casillas, Zinedine Zidane, David Beckham, Ronaldo, Roberto Carlos, Raúl, Sergio Ramos, Robinho, Thomas Gravesen, Michael Owen, Michel Salgado, Júlio Baptista, Guti, Steve McManaman, Jonathan Ruiz û rola Ivan Helguera qebûl kirin. [74]
Rast, The Movie Fîlm bi temamî li ser nîv-belgeyî li ser vê mijarê bi navê Real Madrid danîn. The'm ji hilberîneran de jî, Fîlm bi derhêneriya Borja Manso çêkirin ku alîgirên xebata xwe zêdetir ji Real Madrid. Ji bilî aliyê hunerî ya images film ji Ciudad Real Madrid, maçên û hevpeyvînên bi jî di film de di nav de. Movie bi taybetî David Beckham, Zinedine Zidane, Raúl, Luís Figo, Ronaldo, Iker Casillas û hûr dibe li ser nifşê Los Galacticos, di nav wan de Roberto Carlos.
Phil Ball nivîskî destê Storm White: 100 sal ji Real Madrid (White Storm: 100 sal ji Real Madrid) e ku yekemîn weşana English ya di pirtûkê de kar hatiye dîtin li ser dîroka Real Madrid. Di sala 2002 ew weşandin ku rêkeftin pirtûka bi serketina Real Madrid ya 100 salî fit. Rast pirtûkê de hatiye nivîsîn weşana herî berfireh berfireh dikin ku bi li ser dîroka Madrid rêkkeftinên e.
Madrid TV rast, tîma futbolê Spanish a kanala televîzyonê ya berê ji aliyê şareza û Real Madrid li ser e. Channel di xizmeta weşanên Spanish û English.
Gotara bingehîn: Lîsteya Real Madrid CF lîstikvanên
klûbên fûtbolê Spanish ew maf heye ku tenê sê akterên biyanî ji non-EU xebatkarên. a player ku e a neteweyî ji welatekî non-EU, di heman demê de xwedî hevwelatiya ji welatekî Yekîtiya Ewropayê (Eger tu dzanî hemwelatiya dual) bi wek lîstikvanên biyanî nedidîtin ne û dagirtina kotaya ji derve. Heman tişt ji bo welatiyên ji welatên ACP e. Peymana Cotonou li gor welatiyê AKP, lîstikvanên bi wek lîstikvanên biyanî de li Spanyayê nayê hejmartin. Roberto Carlos wek nimûne ji vê rewşê de li banî tê. Carlos lîstikvanê futbolê Brazilian di heman demê de jî pê qaîl dibin ku lîstikvanên biyanî ji bo ku statuya hemwelatiyê Spanish e ji ber ku ev bi unîforma ne ji bo 11 salan de hate guherandin Real Madrid û bergên.
Ev rûpel cara ghurrînikarî: August 2, 2015
1 Costa Rica KL Keylor Navas
3 Portugal DF Pepe (3 serek)
DF 4 Spain Sergio Ramos (serek)
7 FV Portugal Cristiano Ronaldo (kaptanê 4th)
- Russia Denis Cheryshev OS (Villarreal heta 30 June, 2015)
- Brazil OS Casemiro (Porto heta 30 June, 2015)
gotara sereke: Real lîsteya coach Madrid CF
Gotara bingehîn: Lîsteya ji serokê Real Madrid CF
Florentino Perez, li mîmarê Los Galacticos navdar.
Serokê rûmetê yê Alfredo Di Stefano
1. Cîgirê Serokê Fernando Fernandez Tapias
2. Cîgirê Serokê Eduardo Fernandez de Blas
Midûrê Giştî yê Serokatiya Manuel Redondo
Midûrê Legal Komîteya Şêwirmendîya Javier Lopez Farre
Google Traduction pour les entreprises :Google Kit du traducteurGadget TraductionOutil d'aide à l'export
Rojnameya Kurdistan, yekemîn rojnameya bi kurdî ye.
Rojnameya Kurdistan di 22yê nîsana sala 1898an de, ji aliyê Miqdad Midhet Bedirxan ve li Qahîreya paytexta Misirê dest bi weşana xwe kiriye. Destpêka weşandina rojnameyê, mîna xebateke neteweyî û rewşenbîrî tê nirxandin. Roja destpêka derxistina rojnameyê îro ji aliyê hemû dezgehên kurdî û herwiha ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê jî weke destpêka rojnamegeriya kurdî tê qebûl û pîroz kirin.
Rewşa cihanê û pêdiviya rojnameyek kurdî.
Piştî şoreşa 1789an li Fransayê, raman û giyana netewayetî li seranserê welatên Ewropayê belav bû. Di nav demeke kin de, ev raman mîna lehiyekê li cîhanê belav bû û bêguman Împeratoriya Osmanî û gelên ku di bin desthilatdariya wan de dijiyan, mîna ereb, alban (arnawid), bulxar û tirk bi xwe jî ketine ber vê lehiyê.
Piştî têkçûna Serhildana Bedirxaniyan a sala 1847an, Dewleta Osmanî malbata Bedirxaniyan sirgûnî Qahîreya paytexta Misirê dike. Mîqdad Mîdhed Bedirxan beg li wir dest ji kar û xebatên netewayetî bernade û xebatên xwe yên rewşenbîrî didomîne. Rojnamegeriya kurdî jî cara yekem bi van xebatên Mîdhed Beg û weşandina rojanameya Kurdistan, dest pê dike.
Rojnameya Kurdistan û destpêka rojnamegeriya kurdî.
Ev rojnameya yekeme di dîroka Kurdistanê de. Her wiha, gelê kurd wê demê hem ji aliyê fîzîkî, hem ji aliyê çandî û ramanî, hem jî di warê ziman û gelek aliyên din de li hemberî êrîş, zilm û zordariya desthilatdaran têkoşîna man û nemanê dida. Taybetî û girîngiyeke din a mezin a rojnameya Kurdistanê jî ev bû ku, di demeke wiha de hate weşandin. Lewre pêdiviyeke mezin a gelê kurd bi danûstendin, nûçe, ragihandin û bi çand û hunera xwe, bi zimanê xwe hebû. Rewşenbîr û mîrê mezin ê gelê kurd Mîqdad Mîdhad Bedirxan ev valahî dît û bi ked û kespeke bêhempa ev valahî bi weşandina rojnameya Kurdistanê dagirt û pê re jî bû destpêkek, bû dîrokeke giranbiha.
"Li dinyayê çiqas Misilman hene di gund û bajarên hemiyan de dibistan û rojname hene. Bûyerên li dinyayê diqewimin di van rojnameyan de tên nivîsîn. Lê mixabin Kurd ji rojnameyekê bê par in û nizanin di dinyayê de çi diqewime, cîranê wan Mosqof çawa ye dê çi bike. Loma di riya Xwedê de min ev rojnama ha nivîsî. Bi îzna Xwedê Teala ji niha pê ve di her panzdeh rojan de ezê rojnameyekê binivîsim. Min navê wê kiriye Kurdistan. Di vê rojnameyê de ezê qala qenciya zanyariyê û têgihîştinê bikim; li ku derê mirov fêr dibe, li ku derê xwendingeh û dibistanên qenc hene, ezê nîşanî kurdan bidim; li ku derê çi şer dibe, dewletên mezin çi dikin, çawa şer dikin, tîcaretê çawa dikin; ezê qala hemûyan bikim."
Miqdad Midhet Bedirxan di sergotara yekem a rojnameya Kurdistanê de li ser rewşa aborî û civakî ya gelê kurd jî radiweste.
Zextên li ser rojnameya Kurdistan.
Piştî zexta Osmaniyan li ser Misirê, rojnameya Kurdistan ji neçarî gelek cih guherandin. Bedirxaniyan weşandina rojnameya Kurdistanê li hin welat û deverên Ewrûpayê, mîna Cenewre, London û Folkstonê domandin.
Hejmarên 1ê ta 5an li Qahîreyê, ji ya 6an ta 9an li bajarê Cenewreya Swîsreyê, ji ya 20an ta 23yan li Qahîreyê, hejmara 24an li Londonê, ji 25an ta 29an li Folkistona Başûrê Îngilîstanê û ji hejmara 30yî ta 31ê dîsa li Cenewreyê hatine weşandin.
Piştî Midhet Bedirxan Beg, Evdirehman Bedirxan Beg xwe da bin barê derxistina rojnameyê, di 47 meh û 22 rojan de, li sirgûnê di rewşeke dijwar de 31 hejmar hatine weşandin.
Di 13ê nîsana 1909an rojnameya Kurdistan ji aliyê Osmaniyan ve hate girtin.
Abdullah Gül (bilêvkirina bi kurdî: "Ebdullah Gul", z. 29ê çiriya pêşîn, 1950 li Qeyserî) siyasetmedar û 11emîn serokkomarê Tirkiyeyê bû.
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Qeyseriyê, li zanîngeha Stembolê, fakûlteya aborîzaniyê perwerdeyê dibîne. Li heman zanîngehê perwerdeya xwe ya bilind jî dike û wekî doçent li zanîngeha Sakarya, beşa endazyariya endustriyê de dersdariyê dike.
Di ciwaniya xwe de di nava refên MTTB a ku xwedî nêrînên tirkperwer û îslamîst bûyî, têkoşîn dike. Di nava salên 1983-1991ê de wekî pisporekî aboriyê li Bankaya bipêşxistina Îslamî dixebite. Sala 1991ê wekî parlamenterekî Refah Partisi dikeve parlamena Tirkiyeyê. Sala 1993an dibe cihgirê serokê partiya xwe. Di hilbijartinên giştî yên sala 1995an de bo cara duyem dikeve parlamenê. Di hikûmeta koalîsyonê ya Refah Partisi - Doğru Yol Partisi de wezîrtiya dûgelê û berdevkiya hikûmetê dike. Bi girtina partiya wê îcar derbasî Fazilet Partisi dibe. Li dijî wî gelek dozên ku wî perê dewletê xwarine tên vekirin. Di dozekê de biryara ji şûnve-girtina pereyan lê tê birrîn û ew jî dide.
Bi girtina Fazilet Partisi îcar jiyana wî ya di nava refên Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) de destpêdike. Ew yek ji damezrênerên vê partiyê ye. Di hilbijartinên 3ê çiriya paşîn a 2002an de bo cara sêyemîn dikeve parlamena Tirkan. Di hikûmeta partiya AK de wezîrtiya derveyî û cihgiriya serokwezîr dike.
Di hilbijartinên 28ê tebaxa 2007an de bûye 11emîn serokkomarê Komara Tirkiyê. Sala 1980î de evînmarî bûye (zewiciye) û xwedî sê zarokan e.
Kirmaşanî zarava sereke ya kurdiya başûrî. kesekî ku xelkê Kirmaşanê ye û bi zaravaya kirmaşanî diaxive.
Nifûsa gelê ku vî zaravayê diaxive nêzî 2 milyon e (an jî zêdetir). Hûn dikarin nifusa hereme Kirmaşanê û derdora vê bajarê binêrin.
Şikak navê êleka kurdan e. Bi piranî li Deşta Urmiyeyê dijîn.
Şikak eşîreke pir mezin e. li rojhilata Kurdistanê Di navçeyên Mirgewer, Tirgewer, Soma Biradost, Şipîran, Nazlû, Enzel û Salmasê dijîn û li rojava li devera Şerran a Afrînê 37 gundên Şikak hene. Vê eşîrê di dîroka Kurdan da jî rolekî pir girîng heye. Simko Şikak yek ji wan kesane ku navê şikakan bi wî tê nas kirin.
Şikak di rojhilatê Kurdistanê de piştî eşîreta Kelhûr (li herêma Kirmaşan), ‎mezintirîn eşîreta vê para axa Kurdistanê ye ku di dema desthilatdariya Qacarî ‎û Pehlewiyan de li Îran û Kurdistanê xwedî rolekî aktîv yê siyasî bûne.
Tîreya Kardarî ji deh şaxan pêk tê: ‎‎Fenekî, Mamedî, Nîsanî, Delan (Delanî an jî Delî), Xidirî, Botan, Hinare, Pisaxa, ‎Gewirik û Xelûfan.
Tîreya Ebduyî jî ji neh şaxan jêre pêk tê: Kizinî, Keçelî, Pisaxa (eşîra Simkoyê Şikak), Etmanî, Çerkoyî, Mendolekî, ‎Neimetî, Êverî û Şekerî. Zarava Şikakan nêztirîn zarav bi zarava fermî ya Kurmancî ye. Li ser înternet ê bi shekak, shakak, şikak, shikak, شکاک, شقاق, tê dîtin.
Pirraniya tîreyên şikakan bawerin ku di sedsala 17 de ji aliyê cizîrê ve koçî Îranê kirine.
Cemaldînî an Cemdanî eşîreke Kurdên li Serhedê û Wêranşarê ye. Cemaldînî li Serhedê xwe li ser êla Zîlan dijmerin. Niha li Erzîromê, Mûşê, Qersê, Erdêxanê û Agirî biwar in. Li Wêranşarê wek Cemdanî jî têne binavkirin û yek ji eşîrên mezin ên herêmê ne. Şaxeke Cemaldînên a biçûk li devera Colemêrg bi cîhe. Gorî dîroka devkî koka Cemaldînînên û Celaliyan yek e. Tê gotin ku Cemal û Celal du bira bûne, yek ji wanan bapîrê êla Celaliyan yek jî yê eşîra Cemaldînî ye. Belê dibe ku navê wan herdu koman piştî belavbûna Îslamê li termînolojiya wê hatibe lêanîn. Li Colemêrgê " Cemdanî " navê şarekî qirikan e. Di derheqê navê Celaliyan de çend tezê din jî hene, belê tê xuyandin ku Celalî navekî kevn di nava êlên Kurdên de ye. Dibe ku pêwendiyeke etîmolojî ya vî navê bi navê wek Gîlû, Celalawenî, Gelalî (li Hewlêrê) hebe. Cemaldînan her çiqasî li hemu deverên Kurdistanê belav bûbe ji bi pirani li herema serhedê dijin. Civata wan a li heremê ji 5 şaxan pêk tê.
Silêmanka,Serqotka,Dêlbioka,Nefoya u Kirdasiyan. Ev şaxa dawin (Kirdasiyan) li gor saloxdanan ji bo kesên paşê bunê endamê vê eşirê ne.Niştecîh buyîna wan a li herema serhedê teqez nayê zanîn. Di Çend berhemên ji dîroka Osmaniyan mayînê de behsa wan bêne kirinê jî.Ev berhem ne pir kevnarin.Li gor dîroka gelerî Rewan,Qers u hawirdora wê niştimana wan a bingehîn bû ye. Deşta Çiyayê Elegezê wek zozana bikardanîn û navçeyên din jî wek germiyana.Piştî Şerê Cîhanê Yekemîn ewan ji wek endamên vê cografyaya dîroka wê bi êş, elem u kocberiyê hatiyê avakirin dikevin rêya cîh u waran kes ji nizanê ev kocberiya wan a dawîn ya çendîn e.Ev bûyer li heremê wek 'Çaxa Rev u Bezê tê binavkirin u li pey xwe tu bîranîneke xweş a hejayî gotinê nehîştiye.
Kîjan berek li kuderê dijîn.
Berekên Kirdasî, Silêmankî, Bille, Mûskî û Delbihokî li Serhedê, yên din herêmên li jêrê li devdora Amed û Rihayê dijîn.
Cemaldîniyan çima Rewan terikand?
Ermeniyên ku ji kumkujiya romiyan xelas bûn û hatine Rewanê, heyfa xwe ji kurdên misilman ên herêmê hildidan. Şevê di ser çend gundan de digirtin û ew dikuştin. Di sala 1918an de eşîra Rewanê a herî mezin Redkî biryara koçê da û derbasî vî aliyê çemê Erez bû. Bi dû wan re hemû kurdên misilman ji herêmê koç kirin. Dema ku Cemaldîna li Rewanê bûn Hesoyê Kirdasî serokatiya êlê dikir.
Şarîkurd an Şarêkurd an Dehkardu an Dehkurd (bi inglîzî: “"Shahr-e Kord” an “Shahrekord” an “Shahr Kord”;" bi farisî: شهركرد‎ “"Shāhrekord” an دهكرد‎ “Dehkord”") paytexta perêzgeha Çarmihal û Bextiyarî li Îranê ye, gelê wî şehrî bi piranî Lur in, Kurd û fars jî hene.
Dehkord di nivîsarên dîrokî de kêmtir tê gotin; Agahdariya rastîn li ser çêbûn û avabûna Dehkord û taybetmendiyên civakî û aborî yên niştecihên yekem ên vê wargehê nayê zanîn. Bi berçavgirtina ciyê xwezayî yê herêmê û mêrgê başûrê deşta Dehkord, meriv dikare texmîn bike ku ew bi giranî bi xwedîkirina ajalan re mijûl bûne. Ev bajarê ku berê jê re digotin Dehkord, tê bi wateya “Gundê Kurdan”.
Berî êrişa Ereban a ser Iranê (welatê yekbûyî yê Irana Mezin), hemî koçer bi gelemperî "Kurd" dihatin hesibandin, bêyî cûdahî, ziman û nijad.
Di destpêkê de, piraniya van kesan cotkar û koçer (şivan) bûn. Van kesan ewên ku çand û kevneşopiyên xwe parastine û adet û rêûresmên kevnar ên vê herêmê parastiye, ji ber ku veguhastina zanînê di demên berê de bi giranî li gorî vegotina devkî bû, ji encama çavkaniyên nivîskî û nivîskî nav û dîroka vî bajarî kurt e.
Di pirtûka (erdnîgariya temam a Iran) de li ser nijada mirovan û niştecihbûna li vê deverê, wiha hatiye nivîsandin: "Mirovên vê deverê koçberên Eşîrên Kurdên Kirmaşan bûn ku ji bo sewalkarî û xwedîkirina ajalan koçberî vî parêzgeh bûn û li deşta kesk dijiyan.
Di demên kevnar de ji Şarêkurd re digotin Dehkurd. Di 6ê September 1935  de navê wî guherî û bo Şarêkurd ku hemwate ya Bajarê Kurd e.
Peyva "دهكرد‎ = Dehkord" ji du beşan pêk tê, "ده = Deh" + "كرد = Kord". û tê bi wateya "Gundê Kurd".
Di "Zubdet el-Tewarîx" de dibêje "Li wê derê gundek heye —"Dehkord"— ku Kurd lê dijîn. Zimanê wan kurdî ye û ji wan re Lur tê gotin.
Metan, gazekî vê reng û vê bêhn e. Mêtan alkanekî û karbonhîdrojenekî tewrî asan e, direfşê xwe CH4 e.
Metan di sala 1667 ji Thomas Shirley hate dîtin. 1772 Joseph Priestley têderxist, ku Metan çêdibe wextê tiştek digemire. Marcellin Berthelot di sala 1856 carê yekemîn Metan ji Karbondîsulfîd û Kukurdhîdrojen çêkir.
Bi tevayî.
Metan gazeke ê ji bê siviktire çunkî tîrbûnê xwe ji ê bê çûçiktir e. Ji bo wê jî ev gaza di cîhanê da pir li ezmên heye. Metan kane bişewte û bi alafekî hişîn dişewte. Metan di avê da hema tewr nahele, lê ew di Êtanol û Dîêthylêter da pir baş dihele.
Kur yan jî law, zarokê mirov yê nêr e. Hemberê gotina nêr di zimanên îngilîzî, firansî û almanî de "Masculin" e.
Zarokên kur jî wek zarpkên keç di navbera 12 û 15 salî de balix dibin.
Di vê navberê de dengê wan sitûr dibe û hêdî hêdî laşê wan şiklê laşê mêr digre.
an Lurî Gewre an jî Lorî Buzurg navê gel û herêma wî ya dîrokî ye, ya ku roja îro dikeve rojavayî Îranê.
Lur nav xwe de li du tîpan belav dibin; Lurî Mezin (Lorî Buzurg) sê hev şûbên luran re bi komî tê gotin, vana bextiyarî, mamesenî û kuhgîlu ne û Lurî Piçûk (Lorî Kuçug) jî, ji feyliyan re tê gotin.
a>, (dibe ku kurên wî), 1899
Mîllî an Milan êleke gelek mezin a Kurdistanê ye. Bi vî navê du êl li Kurdistanê hene. Yek ji wan bi taybetî li Bakurê Kurdistanê li aliyê Riha, Sêwreg, Wêranşarê bi war e. Yek jî li Rojhilata Kurdistanê, li Makûyê û Xoyê bi war e, lê belê li Xorasan û Anatoliya Navîn jî kesên ji êla Mîllî dijîn. Esasa xwe Milan ne tenê eşîreke e lê ji gelek eşîran pêk tê. Milan mîna konfederasyoneke eşîran e.
Mîlan (êl)
Sêwreg, Sêwereg, Siwêreg an jî Sêrek (tirkî: "Siverek") navçeya Rihayê ye. Siwêreg navçeyeke kurdan e. Di navbera Amed û Rihayê de cih digre, li Bakurê Kurdistanê ye. Nifûsa bajarê di sala 2008an de 105.475, yê hemû navcê jî 204.638 ye.
Siwêreg her çiqas girêdayî Rihayê be jî, di hêla dîrokî û erdnigarî de zêdetir girêdayê Amedê ye ku 83 km jê dûrtir e, ye. Di Împeratoriya Osmanîyan de Siwêreg di parêzgeha Amedê cih digirt. Lewmane merivên Sêweregê xwe zêdetir weke xelkê Amedê dibînin.
Diroka Siweregê pir kevnare ye. Li navçeyê qela, mizgeft, dêr, kanî, bermahiyên dîrokî, sîstema av û kanalîzasyonê hwd gelek in. Li navçeyê gelek ermenî û cihû jî hebûne, lê belê piştî damezrandina Komara Tirkiyê, cihû ji vir çûne. Hinek ji filehan (ermenî) ola Îslamê pejirandine û hêj jî dijîn. Ên ku nebûne Îslam di Komkujiya Ermeniyan de hatine tunekirin.
Navên Sêwregê.
Di dîroka Sêweregê de navê bajêr û navcê gelek caran hate guhertin.
Hejmara rûniştvanên Siwêregê 127.000 e. Siwêreg ji Amedê 83 km û ji Rihayê 97 km dûr e. Li vê derê zêdetir Dimilî û Kurmancî tên axavtin. Li navçeyê hinek tirkmen û ereb jî (di Qerecedaxê de) hene. Cotkarî li Sêweregê gelek girîng e.
Gundên Sêweregê.
Gelek gund bi vê navçeyê girêdayî ne: Mizar (), Xirbê Hestiyan, Bab hwd gundên heri mezin ên Siwêregê ne. Wekî din bi sedan gundên Siweregê hene.
Pi, hejmara herî balkêş a matematîkê ye, têkiliya di nav kember yan jî rûyê bêzin de (surface of circle) û nîvtîreya (radius) wî de rave dike. Pî, nêzîkî 3.14'an e, lê tiştê balkêş ew e, ku pî û herweha jî rayê ducar (square root) ji diduyan jimarine nerêjeyî (irrational) ne. Ew ne fer in û ne zo ne û ew bi dabeşkirina du jimarên tewaw (whole number) jî nayêne bidestxistin.
Hejomori pî.
Doji matomatîk dap merak Pi rak
dibe, ji her hejli Pi meral bikarne bobi qarwîno.
3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510 58209 74944 59230 78164 06286 20899 86280 34825 34211 70679 82148 08651 32823 06647 09384 46095 50582 23172 53594 08128 48111 74502 84102 70193
85211 05559 64462 29489 54930 38196 44288 10975 66593 34461 28475 64823 37867 83165 27120 19091 45648 56692 34603 48610 45432 66482 13393 60726 02491 41273 72458 70066 06315 58817 48815 20920 96282 92540 91715 36436 78925 90360 01133 05305 48820 46652 13841 46951 94151 16094 33057 27036 57595 e.
Siyehçal yan jî Çala Reş bi Înglîzî "Black hole" Objêkteka Astronomî ye, ku di derdor û Navenda wê çi Tişt nikare xwe ragire yan jî jê xelas bibe!
Her çend Wateya Navê Siyehçal Çal yan jî Bîra-Reş e, lê ew bi xwe ne Çale, belkû Zêdemayê Stêrên mirî ye!
Her Stêrek wê rojekê bimire û ev yêk bi Teqînekê pir bi hêz çêdibe, lê pêwist nake em bitirsin, ji ber ku Teqîna Pergala Rojê di 5,5-Milliard Salan de çêdibe!
Siyehçal ji Stêrên gelek mezin çêbûye, kû piştî teqîn yan jî mirina van Stêran Ew ew qas tên prêss kirin kû êdî ew zêde nayên givişandin û ew keps dibin.
Hêza Rakêş (bi Înglîzî Gravitation) a Sîyehçalan ew qas xorte kû heta Ronahî jî nikare xwe jê xelas bike û têda wenda dibe, ji ber wê jî Navê wan Siyehçal e.
Sîyehçal ne tene Ronahî belkû her tişt û her Matêrîyek kû nêzî wê bibe bi alîyê xwe dikêşe û nav xwe wenda dike û Hêza wê ew qas xorte, kû dikare Stêran bi saxî bixwe!
Lê pêwist nake em ji Siyehçalan bitirsin, ji ber ku di nêzê Erd û Pergala Roja me de Sîyehçal tune ne!
Çala Reşa pêşî ko hate naskirin bi navê Cygnus X-1 bû, û di Birca Qû (Swan constellation) de bû, ew kaniya tîrêjên Rontgen bû. Dema ko cihê vê Çala Reş bi serestî (exact) hate naskirin, xuya bû ko hevalpişkekê vê kaniya tîrêjên Rontgen jî heye, û ew jî superbertelaşekî şînî mezin bû.
Şîtelkirineke şebengbînî (spectroscopic analysis) hişkere dike, ko ew superbertelaş di çerxeke hêkeyî (elliptic orbit) de li dora heyberekî veşartî dizîvire.
Zîrevanî du tiştan didine xuyakirin:.
Ya pêşî: Ji bo ko stêrek bi baristeke mezin weke ya superbertelaşê şîn bê kilkirin, dive ko barista heyberê veşartî bi xwe jî gelekî mezin be.
Ya diduyan: Ji bo ko tîrêjên Rontgen biweşin, dive tawdana (acceleration) gazên ko heyberê veşartî ji superbertelaşê şîn dimije, nêzîkî xurtbûna ronahiyê bibe.
Stephen Hawking û Çalên Reş.
Di sala 1974'an de Stephen Hawking modelek pêşkêş kir û tê de diyar kir ko Çalên Reş bi xwe jî dihêlin hin parçek (particle) ji Çala Reş li nav gerdûnê belav bibin. Ev diyarde (phenomenon) bi tîrêjên Hawking tê naskirin. Bi vê yekê Çala Reş beşekî ji barsta xwe ji dest dide. Ev diyarde berdewam dike, ta ko Çala Reş bi pejiqandineke pir mezin ya ji tîrêjên gama, biteqe.
Edmund Strother Phelps, di 26ê tîrmeha 1933an de li Evanston, Illinois (DYA) ji dayika xwe bûye. Doktorê Felsefî (PhD) yê di aboriyê de li sala 1959an ji Zanîngeha Yale (DYA) û ji Zanîngeha Columbia (NY, DYA) wergirtiye.
Edmund Phelps di sala 2006an de bi Xelata Nobelê ya Aboriyê hate xelatkirin.
Bûtan gazekî vê reng û vê bêhn e. Bûtan alkanekî direfşê xwe C4H10 e.
Bûtan
Peugeot 206 SW 1.4 "Enfant Terrible"
Peugeot 206 makînek ji şirketê Peugeot e. Modelê wê di sala 1998 piştî Peugeot 205 ji Murat Günak hate resimkirin. Ev makîna heta salê 2005 nêzîkî 5 milyon car hate firotin.
Bielefeld (bixwîne: "Bîlfeld") şehrekî li parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.
Bielefeld û kurdên êzidî.
Li Bielefeldê, bi taybetî jî Heepenê û Stieghorstê pirr kurd dijîn; Baumheide wek navenda kurdên êzidî tê nîşandin. Bi texmînî li bajêr 5.000-7.000 kurd, bi zêdeyî ji Şengalê, Qamîşlokê, Efrînê, Mêrdînê, Melediyê, Dêrsimê, Erziromê û 80 - 90 malbat ji başur û rojhilatê Kurdistanê, dijîn. Li Bielefeldê komeleyên çandî yên kurdan weke Navenda Kurdistanê ya Bielefeldê (Kurdistan Zentrum Bielefeld) û Mala Êzidiyan a Bielefeldê hene.
Marcha Real (an got "Marça Real") srûda netewî ya Spanyaye.
Nîvisandin.
Gloria, gloria, corona de la Patria,
que es oro en tu Pendón.
Vida, vida, futuro de la Patria,
en tus colores, juntas, carne y alma están.
Púrpura y oro: querer y lograr;
Tú eres, bandera, el signo del humano afán.
Xelkê Lur an Lûr an jî Lor di Luristanê ku dikeve rojava û başûr-rojavayê Îranê dijîn. Lûr bi eslê xwe ve Kurd in.
Nijada Gelê Lur.
Şerefxan di Şerefname de dibêjê ku çar beşên Kurdan heye "Kurmanc, Lur, Kelhor û Guran" ku her yek ji wan bi zaravayek an jî zimaneke cuda diaxive.
Di "Zubdet El-Tewarix" de dibêje "Li wê derê gundek heye —Dehkurd— ku kurd li wir dijîn. Zimanê wan kurdî ye û ji wan re Lur tê digotin.
Dîroknasê navdar Elî ibn el-Esîr (علي عز الدین بن الاثیر الجزري) di pirtûka xwe ya "[https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Complete_History Dîroka Bertemam] (الكامل في التاريخ)" de dibêje "Lur komeke bin-Kurd in"
Dîroknas Yaqut el-Hemawî (ياقوت الحموي الرومي‎) di pirtûka xweya "Mu'cem el-Buldān" (معجم البلدان) de dibêje “Ew —Lur— di navbera "Îsfehan" û "Xuzistan" de dijîn, bi eslê xwe ve kurd in.",
Dîroknas Mesûdî (أَبُو ٱلْحَسَن عَلِيّ ٱبْن ٱلْحُسَيْن ٱبْن عَلِيّ ٱلْمَسْعُودِيّ) di pirtûka xwe ya "[https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Meadows_of_Gold Pêşvebirê Zêr û Mîneralên Bingehîn]" (مُرُوج ٱلذَّهَب وَمَعَادِن ٱلْجَوْهَر) de dibêje " Lûr bi eslê xwe ve kurd in."
Dîroknasê Osmanî [https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Ahmed_Cevdet_Pa%C5%9Fa Ehmed Cevdet Paşa] di pirtûka xwe ya “[https://tr.m.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2r%C3%AEh-i_Cevdet Tarih-i Cevdet] = Dîroka Cevdet Paşa wiha dibêje "Lur, Bextiyar, Guran û Lek bi eslê xwe kurd in. Ji heman kokê tên. Her wiha di her yekê de binekomên wan hene”
Bextiyarî yek ji êlên Lur e. Dîroknasê îranî Hemdûllah Mistewfî Qezwînî dibêje ku Bextiyarî bi eslê xwe ve kurd in û ji Kurdistana Rojava hatîne li vê herêmê bicîh bûne. Herwiha dîroknas û emîrê kurd Şerefxanê Bidlîsî di berhema xwe Şerefname de diyar dike û dibêje Bextiyarîyan yek ji 28 êlên kurdên ku koçberê Loristanê kirîye ye,
Bavê Asûrîolojî û Farisnas [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Sir_Henry_Rawlinson,_1st_Baronet Sir Henry Rawlinson, Baronet 1.] dibêje "Xuya ye ku Lûr bêtir kurd in."
"Ew —Lur— ji nêz ve bi kurdan ve girêdayî ne, lê ew "xuya ye ku 1000 sal berê ji kurdan cuda bûne." Dîroknas Profesor [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Michael_Gunter Michael M. Gunter],
Karsazê Brîtanî, gerok û zanayê kevnar [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Claudius_Rich Claudius Rich] di pirtûka xwe de wiha dibêje “Min tu ferq di navbera Lur û Kurdan de nedît … Bextiyarî, Zend û Lekên ku li Luristanê dijîn bi eslê xwe Kurd in.”
Di pirtûka xwe ya "[https://books.google.com.tr/books?id=RhE5ZUcZ_Q4C&pg=RA1-PA85&dq=the%20Lurs%20are%20akin%20to%20the%20Kurds&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwi_o7eqnNLzAhUBSvEDHZ_uBYwQ6AF6BAgDEAM#v%3Donepage%26q%3Dthe%20Lurs%20are%20akin%20to%20the%20Kurds%26f%3Dfalse Rêwîtiyên Marco Polo: Çapa Tevahiya Yule-Cordier...]" de Marco Polo wiha dibêje “Lur bi kurdan re girêdayî ne û bi zaravayek kurdî diaxivin, wekî hemû ew Îlyat, yan jî koçerên faris; yên ku ne ji nijada tirk in”,
Geştyarê Osmanî Evliya Çelebî (1611 – 1682) di pirtûka xwe ya bi navê “Seyahatnâme = Pirtûka Geştê” di cilda 4an de, Lur wek “Lûr Kurd” û “Kurdên Lûristanê” bi nav dike.
Metranê Suryanî Bar Hebraeus di kronogrofiya xwe ya bi nav "Kronografiya Bar Hebraeus" (The Chronography of Bar Hebraeus) wiha dibêje “Niha Ehmed riswa bû û Erxûn bi ser ket, Şemseddîn reviya çiyayên Medya û xwe spart nîjadeke Kurdan ku ji wan re Lur têne gotin.”
Xanedana Hezarhespiyan ya bi eslê xwe kurd di Luristan’ê hatibû awa kirin.
Kakêyî anko Kakaî li Başurê Kurdistanê ji êlen Yarsanan re dihê gotin. Kurdên Yarsan li Îranê bi Ehlê Heq an jî Yarsan bi nav dibin. Li Îraqê jî Kakêyî an jî Sarlî ji bo binavkirina wan dihêt gotin.
Kakêyî piranî li herêmên wekî Germiyan, Goran û Bahdînan dijîn. Hindek Faris û Tirkên Azerî jî hene ko ji Yarsanan in. Kakeyî li stana anko parêzgeha Kermeşanê desteka sêyê ya dînî ne (Şîe û Sunnî ji wan zehivtir in). Lek, Qelxanî û Goran piranî Kakeyî in. ferq tenê navê wan êlan e, ferq di nav dînê Kakêyî û Yarsana da tune.
Piraniya Kakeyiyan bi devokeka Kurdî diaxivin ko ji Hewramiyê nêzîk e. Lê Kakeyiyên ko bi Soranî, Feylî, Lekî û Azerî jî
Sarlî an Şarlî eşîreke kurdên yarsan e. Sarlî li 17 gundên deşta Qereqoşê li başurê herêma Bahdînan dijîn. Dîsa li rojava bajarê Mûsilê jî çend gundên sarliyan hene. Ev eşîr wek kakêyî tê zanîn. Sarlî devokek zaravayê Hewramî (Gûranî) diaxivin.
Sarlî an şarlî navekî henekî yê ku cîranên sarliyan li wan kirine ye. Sarlî bixwe vî navê red dikin û ji xwe re dibêjin kakêyiyên ji êla bacelan. Goya navê sarlî ji «şerat lî», yanê «bihuş bû ya min» hatiye afirandin. Cîranên wan îdia dikin ku şêxên sarliyan di demên borî de, cîh di bihuştê de firotinibûne murîden xwe, ji ber wî ji wan re bi henekî «şerat lî» gotine. Şeratlî di çerxa demê de bûye sarlî.
Gorî dîroka devkî ya sarliyan ew şaxeke êla kurdan a bacelan in. Bacelan êleke mezin li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê ne û di heterodoksiya olî ya di nava gelê kurd qenebe nomînel pêwendî ne. Li Mûsil terîqeteke şiîtiye ya aşirî bi navê Bacewenî heye, ya ku bi êla bacelan re tekildar e. Bacewenî û sarlî cîranên hevin û eynî zaravayê diaxivin, belê aliyê olê de hinek cûdayiyên wan hene. Paşbendika -wenî taybetmendiyeke navên eşîrên lek e. Herwiha li Lekistanê êleke bi navê bacewenî dijî, belê teoriyên derbarê hêla hatina wan tiştekî vebir nadin dest. Hinek dibên Bacewanî ji Mûsilên koçê Lekistanê bûne yên din bawer dikin ku baceweniyên li Mûsilê ji êla hemannav a li Lekistan veqetiyan e. Çibe jî navê vê êlê bi heterodoksiya olî ve li Kurdistanê girêdayî ye.
Lîsteya xelatwergirên Xelata Nobelê ya Fizîkê.
2020 Roger Penrose, Reinhard Genzel û Andrea Ghez
2019 James Pêbles, Miçel Mayor û Didier Queloz
2018 Arthur Aşkin, Gérard Mourou û Donna Strickland
2017 Rainer Weiss, Barry C.Bariş û Kip S.Thorne
2016 David J.Thouless, F.Duncan M.Haldane û J.Miçael Kosterlitz
2015 Takaaki Kajita û Arthur B.MaDonald
2014 Isamu Akasaki, Hiroşi Amano û Şuji Nakamura
2013 François Englert û Peter Higgs
2012 Serge Haroçe û David J.Wineland
2011 Saul Perlmutter, Brain P.Schmidt û Adam G.Riess
2010 Andre Geim, Konstantin Novoselov
2009 Charles K. Kao, Willard S. Boyle, George E. Smith
2008 Makoto Kobayashi, Toshihide Maskawa, Yoichiro Nambu
2007 Albert Fert, Peter Grünberg
2006 John C. Mather, George F. Smoot
2005 Roy J. Glauber, John L. Hall, Theodor W. Hänsch
2004 David J. Gross, H. David Politzer, Frank Wilczek
2003 Alexei A. Abrikosov, Vitaly L. Ginzburg, Anthony J. Leggett
2002 Raymond Davis Jr., Masatoshi Koshiba, Riccardo Giacconi
2001 Eric A. Cornell, Wolfgang Ketterle, Carl E. Wieman
2000 Zhores I. Alferov, Herbert Kroemer, Jack S. Kilby
1999 Gerardus 't Hooft, Martinus J.G. Veltman
1998 Robert B. Laughlin, Horst L. Störmer, Daniel C. Tsui
1997 Steven Chu, Claude Cohen-Tannoudji, William D. Phillips
1996 David M. Lee, Douglas D. Osheroff, Robert C. Richardson
1995 Martin L. Perl, Frederick Reines
1994 Bertram N. Brockhouse, Clifford G. Shull
1993 Russell A. Hulse, Joseph H. Taylor Jr.
1992 Georges Charpak
1991 Pierre-Gilles de Gennes
1990 Jerome I. Friedman, Henry W. Kendall, Richard E. Taylor
1989 Norman F. Ramsey, Hans G. Dehmelt, Wolfgang Paul
1988 Leon M. Lederman, Melvin Schwartz, Jack Steinberger
1987 J. Georg Bednorz, K. Alex Müller
1986 Ernst Ruska, Gerd Binnig, Heinrich Rohrer
1985 Klaus von Klitzing
1984 Carlo Rubbia, Simon van der Meer
1983 Subramanyan Chandrasekhar, William A. Fowler
1982 Kenneth G. Wilson
1981 Nicolaas Bloembergen, Arthur L. Schawlow, Kai M. Siegbahn
1980 James Cronin, Val Fitch
1979 Sheldon Glashow, Abdus Salam, Steven Weinberg
1978 Pyotr Kapitsa, Arno Penzias, Robert Woodrow Wilson
1977 Philip W. Anderson, Sir Nevill F. Mott, John H. van Vleck
1976 Burton Richter, Samuel C.C. Ting
1975 Aage N. Bohr, Ben R. Mottelson, James Rainwater
1974 Martin Ryle, Antony Hewish
1973 Leo Esaki, Ivar Giaever, Brian D. Josephson
1972 John Bardeen, Leon Neil Cooper, Robert Schrieffer
1971 Dennis Gabor
1970 Hannes Alfvén, Louis Néel
1969 Murray Gell-Mann
1968 Luis Alvarez
1967 Hans Bethe
1966 Alfred Kastler
1965 Sin-Itiro Tomonaga, Julian Schwinger, Richard P. Feynman
1964 Charles H. Townes, Nicolay G. Basov, Aleksandr M. Prokhorov
1963 Eugene Wigner, Maria Goeppert-Mayer, J. Hans D. Jensen
1962 Lev Landau
1961 Robert Hofstadter, Rudolf Mössbauer
1960 Donald A. Glaser
1959 Emilio Segrè, Owen Chamberlain
1958 Pavel A. Cherenkov, Il´ja M. Frank, Igor Y. Tamm
1957 Chen Ning Yang, Tsung-Dao Lee
1956 William B. Shockley, John Bardeen, Walter H. Brattain
1955 Willis E. Lamb, Polykarp Kusch
1954 Max Born, Walther Bothe
1953 Frits Zernike
1952 Felix Bloch, E. M. Purcell
1951 John Cockcroft, Ernest T.S. Walton
1950 Cecil Powell
1949 Hideki Yukawa
1948 Patrick M.S. Blackett
1947 Edward V. Appleton
1946 Percy W. Bridgman
1945 Wolfgang Pauli
1944 Isidor Isaac Rabi
1943 Otto Stern
1942 "Vê salê xelat nehatiye dayin"
1941 "Vê salê xelat nehatiye dayin"
1940 "Vê salê xelat nehatiye dayin"
1939 Ernest Lawrence
1938 Enrico Fermi
1937 Clinton Davisson, George Paget Thomson
1936 Victor F. Hess, Carl D. Anderson
1935 James Chadwick
1934 "Vê salê xelat nehatiye dayin"
1933 Erwin Schrödinger, Paul A.M. Dirac
1932 Werner Heisenberg
1931 "Vê salê xelat nehatiye dayin"
1930 Venkata Raman
1929 Louis de Broglie
1928 Owen Willans Richardson
1927 Arthur H. Compton, C.T.R. Wilson
1926 Jean Baptiste Perrin
1925 James Franck, Gustav Hertz
1924 Manne Siegbahn
1923 Robert A. Millikan
1922 Niels Bohr
1921 Albert Einstein
1920 Charles Edouard Guillaume
1919 Johannes Stark
1918 Max Planck
1917 Charles Glover Barkla
1916 "Vê salê xelat nehatiye dayin"
1915 William Lawrence Bragg
1914 Max von Laue
1913 Heike Kamerlingh Onnes
1912 Gustaf Dalén
1911 Wilhelm Wien
1910 Johannes Diderik van der Waals
1909 Guglielmo Marconi, Ferdinand Braun
1908 Gabriel Lippmann
1907 Albert A. Michelson
1906 Joseph John Thomson
1905 Philipp Lenard
1904 Lord Rayleigh
1903 Henri Becquerel, Pierre Curie, Maria Skłodowska-Curie
1902 Hendrik A. Lorentz, Pieter Zeeman
1901 Wilhelm Conrad Röntgen
Penîr an penêr zadekê hişk e ko ji şîrê çêlan (manga), mihan, bizinan û memikdarên dî dihêt çêkirin. Şîrî bi hêvênê penîrî ango "rennet"ê û tirşandinê dikin penîr. Bakterî dikarin şîrî bitirşînin û dewrekê girîng di pêkhatina penîrî û çêj ango tam û bêhna penîrî da digêrin.
Bi sedan cureyên penîran hene. Penîrên curane bi rêya bikaranîna şîrê memikdarên cuda cuda, bakteriyên cidacida û şêwazên din tên berhemanîn. Zadê ku memikdar dixwerin û bikaranîna giyayên bêhndar jî yek ji rêyên berhemanîna coreyên penîran in.
Jibo hindek penîran şîrî bi sirke an ava lîmoyê ditirşînin. Lê piraniya penîran bi rêya tirşandina şîrî bi bakteriyayan dihên çêkirin. Bakterî şekira şîrî dikin Tirşê Şîrî anko laktîk asîd. hêvênê penîrî coreyekê anzîman e ko bi awayekê kevneşopî ji navpoşa aşika savayên pez û gareşan dihêt girtin. Lê niha ev hêvên di ezmûngehan da jî dihêt berhemanîn.
Penêrên cuda cuda.
ji bo xwarinê kurdan divê em pirtûka ku Mela Birhanê Tarînî amadekiriye bixwînin...
Heksan ron e û vê reng e. Heksan alkanek e, direfşê xwe C6H14 e.
Bêhnê Heksan wekî yê Benzînê ye. Pênc îsomêrên Heksan hene. Heksan di avê da nahele, lê ew di Alkohol, Êther û Benzol da pir baş dihele.
Lîsteya Xelatwergirên Xelata Nobelê ya Aboriyê
2006 Edmund Phelps
2005 Robert J. Aumann, Thomas C. Schelling
2004 Finn E. Kydland, Edward C. Prescott
2003 Robert F. Engle, Clive W. J. Granger
2002 Daniel Kahneman, Vernon L. Smith
2001 George A. Akerlof, A. Michael Spence, Joseph E. Stiglitz
2000 James J. Heckman, Daniel L. McFadden
1999 Robert Alexander Mundell
1998 Amartya Sen
1997 Robert C. Merton, Myron S. Scholes
1996 James A. Mirrlees, William Vickrey
1995 Robert E. Lucas Jr.
1994 John C. Harsanyi, John Forbes Nash, Reinhard Selten
1993 Robert Fogel, Douglass C. North
1992 Gary S. Becker
1991 Ronald H. Coase
1990 Harry M. Markowitz, Merton H. Miller, William F. Sharpe
1989 Trygve Haavelmo
1988 Maurice Allais
1987 Robert M. Solow
1986 James M. Buchanan
1985 Franco Modigliani
1984 Richard Stone
1983 Gerard Debreu
1982 George J. Stigler
1981 James Tobin
1980 Lawrence R. Klein
1979 Theodore Schultz, Sir Arthur Lewis
1978 Herbert A. Simon
1977 Bertil Ohlin, James Meade
1976 Milton Friedman
1975 Leonid Vitaliyevich Kantorovich, Tjalling C. Koopmans
1974 Gunnar Myrdal, Friedrich August von Hayek
1973 Wassily Leontief
1972 John Hicks, Kenneth J. Arrow
1971 Simon Kuznets
1970 Paul A. Samuelson
1969 Ragnar Frisch, Jan Tinbergen
Heptan ron e. Heptan alkanek e, direfşê xwe C7H16 e.
Heptan di avê da nahele. Neh îsomêrên Heptan hene.
Giravên Balear (ketelanî: Illes Balears, spanî: Islas Baleares) komgiraveke xweser a Deryaya Navîn a li Spanyayê ye. Ji giravên Malyorka (Mallorca), Menorka (Menorca), Eivissa (Eivissa-Ibiza) û Formentera pêk dihê. Mirov ji giravên Eivissa û Formenterayê re giravên Pitiûsê jî dibêje. Girava herî mezin (3.620,42 km²) Malyorka ye.
Navê herêma xweser a Giravên Balear ji sala 1997an vir de "Illes Balears" e.
Oktan ron û vê reng e. Heptan alkanek e, direfşê xwe C8H18 e, lê carna jî CH3(CH2)6CH3 tê bikaranîn.
Oktan di avê da hema tewr nahele; bes 0,1 g di litrek avê da dihele. 18 îsomêrên Oktan hene.
Ceuta [] an jî Sebta bajarekî xweser ê Spanyayê ye û mîna bajarê din ê spanî Melilla bi Afrîkayê re girêdayî ye. Mezinbûna Ceutayê 18,5 km² ye û ji Spanyayê 21 km dûr e.
Ceuta, yek ji metîngehên dawî yên Spanyayê li Afrîkayê ye.
a> ("Isla de Perejil") e ku di sala 2002'an de bû sedema nakokiyeke leşkerî di navbera Maroko û Spanyayê de.
Nonan ron û vê reng e. Nonan alkanek e, direfşê xwe C9H20 e.
Nonan di avê da nahele. 35 îsomêrên nonan hene.
Giravên Qenariyê (bi spanî: "Islas Canarias"), komgiraveke volkanîk e ku ji heft giravên mezin û heft giravokan pêk tê û li okyanûsa Atlasê (Atlantîk) li hemberî peravê Afrîkayê ye (28° 06'N, 15° 24'W). Giravên Qenariyê herêmeke otonom a Spanyayê ye û paytexta wê Santa Cruz de Tenerife ye.
Heta sedsala 15'an, dema girav ji aliyê Kastîlyayê ve hatiye dagirkirin, li Giravên Qenariyê gelekî resen jiyaye, navê wî guanche bû. Roja îro guanche qet nemaye û ziman, dîrok û çanda vî gelî winda ne.
Voice of America (VOA) (kurdî:" Dengê Amerîkayê" an jî "Dengî Emerîka") radyoya fermî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Dengê Amerîkayê ji yek navdartirîn radyoyên navneteweyî ye.
Pişka Kurdî ya Dengê Amerîkayê.
Dengê Amerîkayê, di sala 1942an ava bû. Pişka Kurdî ya Dengê Amerîkayê radyoyeka kurdî ye ku girêdayî Dengê Amerîkayê ye.
Pişka Kurdî di roja 25a Nîsana 1992an de hat damezirandin, piştî şerê kendavê yê yekê û bizaveka zora Kongireya Neteweyî ya Kurd li Bakora Amerîka bi taybetî Dr. Necmedîn Kerîm, Prof. Es’ed Xeylanî û balyoz Peter Galbraith, ku li wî demê şîretvanê Desteya Têkelîyêt Derve ya Sîneta Amerîkî bu. Li destpêkê, Pişka Kurdî pênc karmend hebun.
Li 25-4-1992 heta heyva 6 sala 1992 bernamêt Pişka Kurdî bi tinê 15 xolek bu. Piştî hingî, bernamêt Kurdî bu nîv saetî hatin zêde kirn û jimara karmenda bune 9. Piştî heyva 11 sala 1992, bernamêt Pişka Kurdî bune yek saet û jimara karmenda bune 11. Li heyva 1 sala 2003, bernamêt Kurdî bune çar saet û jimara karmenda bune 22. Li heyva 4 sala 2007, 27 karmend li Pişka Kurdî kar diken.
Pexişa bernama.
Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk, Bexda, Mûsil, Dihok, Berlîn, Stokholm.
Pişka Kurdî herwesa peyamhinêr hebun li Brîtanya, Tirkye û Îran.
Salih Necim Hesen 1992 heta 1994
Lê li destpêkê, Pişka Kurdî ser bi Pişka Erebî bu, paşî bu pişkek li Kerta Asya Jûrî. Bu pêzanîna liser pêkhata rêveberiya Dengê Amerîka, seredana malpera Dengê Amerîkayê bike.
Dêkan ron û vê reng e. Dêkan alkanek e, direfşê xwe C10H22 e.
Dêkan di avê da nahele. 75 îsomêrên Dêkan hene.
Xeterên Dêkan.
Dêkan canî însên sordike û dêle ew bixwûrê. Dêkan têkeve çavê mera êşek û sorbûnê çêv çêdibe.
Dêkan di Fuel-Air Bomb da tê bikaranîn.
Ûndêkan ron û vê reng e. Ûndêkan alkanek e, direfşê xwe C11H24 e.
Ûndêkan di avê da nahele.
Xeterên Ûndêkan.
Ûndêkan canî însên sordike û dêle ew bixwûrê. Ûndêkan têkeve çavê mera êşek û sorbûnê çêv çêdibe.
Ûndêkan di Benzînê û Dîzelê da tê bikaranîn.
Perejil, wekî "Perexîl" bixwîne, anku girava Perejilê (bi spanî tê wateya "girava Bexdenûsê", navê bi erebî جزيرة ليلى‎, "Cezîre Leyla" û bi zimanê amazigh "Tura" ye), giraveke xalî ya nêzîkî peravê Marokoyê li Tengava Cîbraltarê ye. Tevî ku bi tenê 250 m ji Marokoyê be jî, xwediyê vê giravê welatê Spanyayê ye. Girava Perejilê li rojavayê 8 km ji Sebteyê (Ceuta) û 13,5 km ji reşayiya Spanyayê jî dûr e. Di sala 2002'an de girav bû sedema nakokiyeke di navbera hêzên çekdar ên spanî û mexrebî de.
Rûberê giravê 0,15 km² ye.
Dodêkan ron û vê reng e. Dodêkan alkanek e, direfşê xwe C12H26 e.
Dodêkan di avê da nahele.
Dodêkan di Dîzelê da tê bikaranîn.
Çapa sala 1550'yî ya pirtûka "Il Principe" ("Mîr").
"Mîr" () pirtûka herî navdar a hizirvanê siyasî yê îtalyayî Niccolò Machiavelli ("Nîkolo Makyavêlî" bixwîne) e. Li berahiyê, navê wê anko Derheqa mîrgehan da bû. Mîr li sala 1513'ê hat nivîsîn, lê 5 salan piştî mirina nivîskarê wê, li sala 1532'ê hat weşandin. Pirtûka belavbûyî ne ew e ya ko li dema jiyana wî da hebû, lê hemî navûbangê xirabê ko li pey Machiavelli maye ji ber vê pirtûkê ye.
Kurtiya pirtûkê.
Nihêrînên Machiavelli di pirtûka "Mîr" da gelek tundrêyane dihên berçavan. Lê Machiavelli hemî jiyana xwe li Firenze derbaz kir ko tijî pevçûn û aloziyan bû. Ji ber hindê Makyavêlî hemî giringiyê didit tenahiyê û tebata siyasî li mîrgehê.
Pesna bîrdoz û teoriyên pirtûkê dihêt kirin ko dikarin bi kêrî mîran bihên da bigehin desthilatê an li ser desthilatê bimînin. Li goreyê pirtûka "Mîr", binemayên exlaqî dibê li goreyê kawdan û rewşê bihên guhartin, nemaze dema karên nemirovane pêdivî bin. Tiştekê fer e ko mîr jibo mana li ser desthilatê her karekî bikit, lê Machiavelli tekez dikit ko mîr nabit karekê wiha bikit xelk jê nefret bikin. Ew bi kurtî bersiva wê pirsyarê didit ka xelk dibê ji mîrî bitirsin an hez bikin: "...Mîrekê jîr dibê xwe bi awayê xwe biselmînit ne bi awayê kesekê dî, ew dibê bixebitit ko kerb û kîn nemînit, her wekî me gotî." Herwisa ew dibêjit: "Baştir e ko xelk ji mîrî hez bikin û jê bitirsin. Lê eger herdu bihevra çê nabin, baştir e ko jê bitirsin ne jê hez bikin."
Notron, carina wek nyotron an nutron an jî neutron tê nivîsandin, li fizîkê, yek ji kerî yên atomê ye ko çi barekê karevayî nîne û bariste yê wê 939.573 MeV/c² (1.6749 × 10−27 kîlogram, piçekê zêdetir ji protonê) ye. Zivirîna wê li dor xwe ½ e. Dijkeriya wê dijnotron e. Notron û proton bihevra navokê pêkdiînin.
Navoka piraniya gerdîleyan (hemî îzotopên tebitî bil ji îzotopa belav ya haydrojinê, prosyûm, ko tenê ji protonekê pêkhatiye) ji notron û protonan pêkhatine. Hijmara notronên navokê îzotopên hîman anko elementan diyar dikit (jibo mînak, navoka Karbon-12 ji 6 protonan û 6 notronan pêkhatiye û navoka Karbon-14 ji 6 proton û 8 notronan). Îzotop gerdîleyên elementan in ko hijmara wan ya gerdîleyî wekhev e lê jiber hindê ko hijmara notronên wan ne wekî hev e baristeyê wan jî newekhev e.
Notronê du quarkên jêr û quarkeka jor heye. Bi vî awayî, notron wekî baryon dihêt sinfandin.
Tebat.
Li derveyî navokê, notrona azad bêtebat e û temenê navinc jibo mana wê 885.7±0.8 saniye anko çirke (nêzî 15 deqîqeyan) ne û elektronek û dijnutrînoyekê ji xwe der dikit da bibit protonek.
îso-Pentan (ya jî "2-Mêtylbûtan" ya "Mêtylbûtan") ron e û vê reng e. îso-Pentan alkanek e, direfşê xwe C5H12 e. îso-Pentan îsomêrekî Pentan e.
îso-Pentan wekî Pentan di avê hema tewr nahele. Di litrek avê da bes 0,048 g dihelin. Lê îso-Pentan pir baş di Êtanol da dihele.
îso-Pentan ji rakirinê qatiqan û zêtan tê bikaranîn, hên jî îso-Pentan ji çêkirinê Îsoprên ra tê bikaranîn.
Dênwan gundekî navçe Midyadê bi ser Mêrdînê ve ye. Gundekî êzîdiya ye û îro şêniyê wî jê koçkirine û pirraniya wan li Almanya dijîn.
Ev gund berê ziving bû û gelek şikeft têde hen e. Cîranên vî gundî pirraniya wan êzîdî bûn lê çend gundên filehan (mesîhî, aşûrî sûryanî) û yek gundê misilmanan jî hebûn. Gelek ji van gundan îro wêran mane.
Demar, birik an eseb (îng: "nerve"), yekîniyeke binyatiye ji pir xaneyên demar peyda dibe di sîstema demar (birikan) di laşê mirov, bi taybetî, ku seh yan his di beşên bedenê de ji mêjî transport dike. Bi riyê demar mirov, ajal û caneweran bi êşê û sehkirinên din dihise.
Şayes û erka demar.
demar kelexê ku bi pevguhastina infermasyonê (agadariyê) dirabe. Du texlîtên xaneyên demarî hene. Demara navendî yê laşê gewr, ku ew jî mêjî ye. xaneyên demari yên din laşê sipî, ku ew jî ra ne.
Hemû endamên û tevayiya laşê mirovî aloz ji her çar texlîtên kelexan bi hev re çêdibe. Karûbarê endaman jî pir aloz e. Pir endam (organ) bi hev re kardikin û sîstêmeke organî çêdikin. Koma hemû endaman an organan bi hev re organizmê mirov, yan jî laşê mirovî çêdikin, yê ku tevlî aloziya xweyî herî mezin, dîse yekîtiyeke necêkirî bi dinya dora xwe re çêdike. Koma hemû parçeyên laşê mirov û bertekiya (reaksyon) wan, ya zû bi guhertina dinya hawîrdorî xwe ve, bi du sîstêman tê ajotin. Sîstêma pêşî kevnare ye û ew hêdî hêdî kardike. Ew jî bi taybetî bi afirandina hin hormonan pêktê. Sîstêma din nûtir e û zû kardike. Ew jî bi mêjî, ra û hesteyan (hesteyê dîtinê, bihîstinê, hingavtinê, behnkirinê û çeştinê) pêk tê.
Barê karebayî an barê elektrîkê, yek ji saloxetên bingehîn û mana (nemir) yên kerî yên atomê ye ko karlêkkirina karebayî-asinrevayî ya wan diyar dikit. Mad an keristeyê ko barê karebayî hebit qada karebayî-asinrevayî çêdikit û dikevit bin bandora qadên karebayî-asinrevayî jî. Karlêkkirina barekê karebayî ko dimeşit û qadeka karebayî-asinrevayî jêdera hêza karebayî-asinrevayî ye. Hêza karebayî-sinrevayî yek ji çar hêzên bingehîn e.
Barê karebayî taybetmendî ya hindek ji kerî yên atomê ye û bi rêya barê hîmanî yê 'e' dihêt pîvan. Li goreyê lihevhatinê, barê elektronê -1, û barê protonê +1 e. kuarkan barekê kerkirî (fractional) bi qasî −1/3 an +2/3 heye. Dijkeriyên hevberî van jî barên hevqas lê bervajî hene. Keriyên bardar ên dî jî hene.
Bi giştî, keriyên ko nîşana barên wan wekhev bit hevdu paldidin, lê keriyên nîşana barên wan newekhev bit hevdu radikêşin. Ev bi Qanûna Kûlombî dihêt pîvan ko dibêjit meznahî (magnitude) ya paldanê digel berhemê herdu baran hevrêje (proportionate) ye û bi awayekê bervajî digel duca ya (square) dûrî ya wan ji hevdu hevrêje ye.
Barê karebayî yê madeyekê ko bi çavan dihêt dîtin bi qasî koma barê karebayiyê hemî keriyên wî made ye. Piraniya caran, barê tevane sifir e, jiber ko hijmara elektron û protonên her atomekê bi awayekê xweriskî bi hevqas in. Rewşên wiha ko barê tevane ne sifir e karebaya sekinî pêkdiînin. Bi ser vê ra, hindek caran eger barê tevane sifir jî bit, heye ko li hemî deran wekhev nehatbit dabêşkirin (jibo mînak bandora qadeka karebayê hebit). Hingî dibêjin ew made cemserdar e. Dibêjin wî barê ko ji cemserandinê hatiye barê girêdayî û barê ko ji derve hatiye barê azad.
Elektron yek ji keriyên hîmanî ji kerî yên atomê ye û barekê karevayî yê nerînî heye. Elektron leptoneka zivir-½ e ko pardariya karlêkkirinên karevayî-asinrevayî dikit. Baristeyê elektron ji yek liser hizara biçûktirîn atomê jî kêmtir e. Li goreyê lihevhatinê, barê wê yê karevayî nerînî dihêt hesibandin û bi pîvana yekînên atomî −1 e. Elektron û navoka atomê bihevra atomê pêkdiînin û karlêkkirina wan digel navokên atomên hevsî sedema bestinên kîmayî ye.
Navê elektronê ji peyva Yewnanî bi ramana "kareva"yê hatîye (bi Inglîzî "amber" û bi Yewnanî "ήλεκτρον"). Vî keristeyî, anko karevayê, dewrekê giring di vedîtina diyaroka karevayê da lîstîye. Yewnaniyên kevnar dizanî ko eger parçeyekê hiriyê di karevayê bihisûn barekê karevayî peyda dibit ko dikarit çiruskan bikit.
Hizira hebûna elektronê, wekî yekîna barê karevayî di karevakîmyayê da, li sala 1874ê ji aliyê G. Johnston Stoney ve peyda bû û her wî jî navê elektron wekî zaravek li sala 1894ê êxist ser zimanan. Hizira hindê ko elektron keriyekê atomê ye li sala 1897ê bo J. J. Thomsonî hat ko li Ezmûngeha Kavendîşê li Zanîngeha Kambrîcê li ser lûleya tîrêja katod kar dikir.
Parçikê bingehîn, keriyê hîmanî di fizîka parçikan da keriyekê atomê ye ko hêşta nehatiye zanîn dabêşî keriyên dî bibit. Eger keriyek bi rastî keriyeka hîmanî bit hingî dibit yek ji keriyên bingehîn yên gerdûn anko hebûnê ye ko hemî keriyên mezintir yên dî ji wê hatine çêkirin. Di bîrdoz anko teorî ya nûdema fîzîka keriyan da, li goreyê wî modelê dibêjinê Modela Standard, kuark, lepton û bosonên pîvikî keriyên hîmanî ne.
Bi awayekê dîrokî, hadron (meson û baryonên mîna nutron û protonan) û li deman demekê atom bi xwe jî keriyên hîmanî dihatin hesibandin. Hizira bingehîn di bîrdoza keriyên hîmanî da hizira kuantom (bi Inglîzî: quantum) ya sedsala bîstê ye ko şoreşek di têgehiştina me li tîdana karevayî-asinrevayî çêkir û mekanîka kuantom jê peyda bû.
Haviriyek.
Hemî keriyên hîmanî, li goreyê zivir anko spina xwe, an boson an jî fermion in. Bîrdoza amara zivirê amara kuantomê diyar dikit ko dibit sedema jihev vavartina boson û fermionan. Li goreyê vê şêwazzaniyê (=metodolojiyê) keriyên ko bi madeyî ra havildar in fermion in ko zivira wan nîv-hijmar e. Ev fermion dabêşî 12 çêjan dibin. Keriyên havildarî hêzên bingehîn boson in û zivira wan hijmara tivav e.
Modela standard.
Modela standard a fîzîka keriyan 12 çêjên fermionên bingehîn, tevî dijkerî yên wan yên yek-bi-yek û bosonên bingehîn ko navberiya hêzan dikin û bosonên hêşta nevedîtî yên Higgî vedigirit.
Di fîzîka nûdem da, foton yek ji keriyên hîmanî ye ko berpirsyara diyarokên karevayî-asinrevayî ye. Ew navgînî ya karlêkkirinên karevayî-asinrevayî dikit û hemî coreyên ruhnahiyê pêkdiînit. Fotonê baristeyekê neguhêr ê hevberî sifirê heye û bi lezeka neguhêra "c", leza ruhnahiyê di valahiyê da, dimeşit. Lê dema made hebit, foton an dihêt vemêhtin an jî enerjî û lezbarîyekê (momentumekê) vediguhêzit ko digel ferekansa wê hevrêje ye. Wekî hemî kuantoman fotonê saloxetên keriyanî (particle) û pêlanî (wave) hene û duaniya kerî-pêl ji xwe nîşan didit.
Têgeha nûdema fotonê hêdîhêdî ji salên 1905ê heta 1917ê bi bizavên Gejanur Saylak peyda bû, dema wî dixwest dîtinên xwe ji hindek ceribandinên li ser ruhnahiyê şirove bikit ko bi modela pêlanî ya kevin ya ruhnahiyê nedihatin şirvekirin.
Foton, zerreyên pir pir nisbî (ligor û li ser esasa tiştên din) ne û mumkine ku temenê wan tenê bi qasî kêlîyek bin, lê heman dema pir pir kurt, dibe ku ji bo me bi qasî çend milyard salan yan çend sed milyon caran ji temenê Cîhanê jî, zêdetir were zanîn!
Quark di fîzîka keriyan da yek ji kerî yên hîmanî yên atomê ye. Quark û lepton bihevra du keriyên serekî yên madeyî ne. Ji keriyên hîmanî tenê quark digel her çar hêzên bingehîn karlêkkirinê dikit.
Fîzîknasê amerîkayî Murray Gell-Mann jibo carên pêşîn li salên 1960an ji sedsala 20an quark wekî zarav anko termeka zanistî afirand. Ev nav hema navekê bê raman bû û wî ji xwe ew nav hilbijart.
Quarkan şeş çêj hene û navên wan jî hema ji xwe hatine hilbijartin, tenê jibo hindê ko navekê wan hebit.
Dibêjin dijkerî yên quarkan dijquark. Quarkek bi tena serê xwe çi caran nehatiye vedîtin. Ew hertim bi rengê destekê duduyî (meson) an destekên sêyî (baryon) dihên dîtin û dibêjin wan hadron.
Quarkên azad.
Geryana li dûv quarkên azad an barên karevayî yên parvekirî heta niha tewş û bê verêj bûne. Venedîtina quarkên azad bûye sedema hindê ko têgeha berteskkirna rengan bihêt ber behsan.
Heft Keşf û vedîtinên Sosret yên Zanista Fîzîkê
Di salên derbasbuyî da, bi keşfbûna domdar ya çend mijarên girîng di warê Fîzîkê da, 7 beşên sosret ji zanista Fîzîkê, eşkere bûn.
Li gor kovara zanistiya Live Sience, heft mijarên sosretên zanista Fîzîkê yên nû, ji pevgrêdana tîrêjên ronahiyê bigire heta keşfkirina Dijmaddeyê, hatine keşfkirinê. 7 beşên navbirî, karîne gelek warên nedîtbar û nehestbarên cîhanê, ji me ra eşkere bikin.
Yek ji ecêbtirîn pêşbîniyên teoriya Kuwantomê ewe ku em dikarin zerreyan têxin davê û bi vê yekê eger zerre li fezayê ji hev dûr bibin jî, bi qewimîna fenomena, yek ji wan zerreyên navbirî, dê ewên din jî reaksiyonê nîşan bidin. Par zaniyaran, ragihandin ku ew di pîvandina mezinahiya pevgirêdana zerreyan di sîstemeke nû ji zerreyan, biserketine û ev sîstem ji cotek zerreyên hejhejok pêktê. Yekem care ku zaniyaran karîne modela herikîna zerreyên dorpêçbuyî bidestxînin. Fenomena ku dikare bibe mînakek ji cîhana mezintir ji zerreyan.
Me heya niha wisa dizanî ku Ronahî, dîrekt diherike lê vaye zaniyaran têderxistine ku em dikarin Ronahiyê gilê(girêk) bikin. Lêkolîneran di raportek da ragihandine ku ew bi alîkariya Holograma ku bi riya computerê kontrol dibe, karîne Tîrêjên Leyzerê bi hev ra girêbidin. Holograma ku herikîna Ronahiyê kontrol dike, wisa hatiye çêkirin ku karibe ronahiyê di forma taybet da, ber bi aliyek taybet kaş bike. Di vê têderxistina nû da, ji beşeke zanista Matematîkê ya bi navê girêk, jibo vekolîna ser girêkên pêkhatî ji Ronahiyê, mifa hatiye wergirtin.
Bi bihevxistin û lihevketina 2 zerreyan di leza nêzîkê leza ronahiyê di alava bihevlêxera(accelerator) dendikî da, zaniyaran karîne maddeyek nû ku heta niha nehatibû dîtin, keşf bikin: Anti Hypertriton. Ev zerre ji gelek aliyan va pir pir ecêb e, çimku ew maddeyek normal nîne û dijmadde ye, loma jî dema ku bi maddeyek normal ra pêwendî dêdide, wê jiholê radike. Ji wê maddeya biyanî ra Anti Hypertriton tê gotin, çimku ji beşên pir sosret ku Kuwarkên biyanî tên bilêvkirin, pêktê.
Enerjiya Dendikiya ku ji pevgirêdana dendikê etomên nava stêran, berhemtê, yek ji armancên herî mezin yên mirovan e, ku ew bi salane li pey pêkanîna wê da ne. Eger zaniyaran karibin wê bidestxînin, dê destê wan bigihîje jêdereke pir pir bihêz û mezin, ji enerjiya ku bandorên neyêniya wê liser jîngehê jî pir pir kêm e. Di sala 2010an da bi ragihandina çêbûna Megnetên Daliqyayî yan Noqbuyî ku dikarin enerjiya han berhem bînin, me gaveke girîng ber bi berhemanîna wê jêdera mezin avît û em pir pir lê nêzîk bûn.
Em dizanin ku çemandin û jêbadana ronahiyê bi riya maddeyê, karek normal û hêsan e lêbelê çemandina madde bi riya ronahiyê yek ji ecêbtirîn fenomenên heyî ye ku Fîzîkzanan karîne bigihîjine wê. Di Marça sala derbasbuyî, di testek da, zaniyaran karîne gurzek ji Robanên Nano Zerreyan bi lihevketina wan ya bi Tîrêjên Ronahiyê ra, forma wan veguherînine Forma Xelekxelekî yan Siroyî(Helix—Vortex).
Zaniyaran bi bikaranîna Etomên Lîtyomê, karîne yek ji sembolên serdema kevn ya Matematîkê ya bi navê Xelekên Biromînê, jinûve bixulqînin. Hejmara xelekan sisê ne û her sêk jî di nav hev da alyane, lê bi hildana yek jê, her sê xelek ji hevodin cihê dibin. Fîzîkzanan, ji mêj va dizanîn ku zerreyan dikarin xelekên wiha lihevalyayî pêkbînin, lê heya niha tu kes nekarîbû wê sembolê çêbike. Xelekên han di Decembera sala 2009an da, 40 sal piştî ku fîzîkzanan wê taybetmendiya zerreyan, pêşbînî û texmîn kiribûn, hate eşkerekirin.
Beşeke din ya pir sosret ji zanista Fîzîkê jî bi riya lihevlêxera(accelerator) Brookhaven, di destpêka sala bihorî da hate keşfkirin. Ev alav di testek da karî pêkhateyek ji quark*gluon yan soup quark*gloun pêkbîne ku têda proton û notron, dikarin bişkên û veguherine beşên xwe yên bingehîn wek quark û glounan. Ev test bi riya lihevxistina pir pir bihêz ya etomên zêr di germahiya 4 tirilyon dereceya Sîlîsyûsê da hatiye pêkanîn, germahiya ku 250 hezar carî ji ya navenda Tavê jî germtir e û ew germahî û rewşa ku jê pêktê dişibe rewşa dema ku dinya hê nû hatiye çêkirin. Ew germahî, mezintirîn germahî ye ku heta nika li ser ruyê erdê hatiye pêkanîn.
Murray Gell-Mann (15ê Îlona 1929-) fîzîknasekê amrîkayî ye ko li sala 1969ê jiber xebitîna li ser fîzîka keriyan Nobel Xelat a fîzîkê wergirt.
Li sala 1929ê di nav malbateka cihû ya mişext li Manhattan a bajêrê Nû Yorkê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat dinyayê.
Pêrî Îbram (jdb.1968 wekî Cîhan Îbrahim) wênesazeke kurd ji Efrînê, gundê Şiye ye. Îbram piştî lîseyê di Enstituya Hunerê li Halebê de xwend. Ji 1998an ve li Bonnê dijî.
Wêneyên wê an abstrakt an wêneyên jinan e. Bi boyaxên rûnî dixebite.
Pêşan.
Îbram, Pêrî
UTAMARA (Navenda Jivana Jinan UTAMARA) navendeke jinan li Almanyayê ye.
Navê "UTAMARA" ji UTA Schneiderbanger û AMARA (Ekin Ceren Dogruak) pêk tê.
Dîko xêzikvan û karîkaturîstekî kurd e ku li gundê Qêsim, li Kurdaxa Rojavaya Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Ev bû 16 salên wî jî li derveyî welat dijî.
Dîko xwendina xwe li Helebê bi dawî kiriye û di gelek waran de jî huner jê dibare.
Dîko hem di çapemeniya nîvîsa latînî de û hem jî di ya erebî de wek karîkaturîst û xêzekêşekî gelek çalak e. Wî di warê medya de jî xwe li pêş xist û bi dirêjahiya du salan wek pêşkêşvanê ROJ TVê programa "Rojbaş Kurdistan" kar dikir. Dûv re li gel televîzyona Zenûbya ya bi zimanê erebî jî wek nûçebêjer kar û xebat dikir.
Xêzikên Dîko di malpera efrin.net de hatin weşandin.
Nicolas Sarkozy (bilêvkirina bi kurdî: "Nîkola Serkozî") (28'ê befirbara paşîn a 1955'an, Parîs) siyasetvanekê Fransayê ye ko li roja 6'ê gulanê a sala 2007'an wekî serokkomarê 23'emîn komara Fransayê hat hilbijartin û roja 16'ê gulana sala 2007'an bi awayekî fermî wekî serokkomar şûna Jacques Chirac girt.
Sarkozy bi baweriyên şopparêzên xwe di warê qanûn û tenzîmatê da hatiye niyasîn. Ew sîstemeke aborî ya gelek serbesttir jibo Fransayê dixwaze. Rexnegirên wî dibêjin ko ew mirovekê demagog e û bi sanahî azadiyên bajêrwarane gorî bidestveanîna hêza siyasî dike. Ew bi tewawî dijberî çûna Tirkiyê bo nav Yekîtiya Ewropayê ye.
Heta 26'ê adarê a sala 2007'an ew wezîrê Navxwe yê Fransayê bû.
Sarkozy li roja 28'ê Befirbara Paşîn a 1955'an wekî Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa li malbateka bi koka xwe macar li Parîsê hat dinyayê. Bavê wî, Pál Sárközy de Nagy-Bócsa, ji malbateke arîstokrat a mişextên macar bû; dayika wî jî, Andrée Mallah, ji malbateke cihûyên sefardî ya Fransayê bû.
Azadiyên bajarwerî, azadiyên şarwerî, azadiyên sivîl ew azadî in ko bi tivavî kesan ji hukmetan diparêzin. Azadiyên bajarwerî sînoran jibo desthilata hukmetê dadinin da nekarit mayê xwe di jiyana welatiyan da bikit. Herwisa li nivîsarên mafên bajêrwarane û mafên mirovan binêre.
Azadiyên bajarwerî yên asayî ev in: azadiya haviliyê, azadiya civînê, azadiya axivtinê û azadiya dînî. Hindek azadiyên bajarwerî yên dî, mîna dadkirina dadwerane anko mehkemkirineka adîlane, hene.
Çemk anko têgeha fermî ya azadiyên bajarwerî li sala 1215ê di Magna Kartayê da hatiye. Di hemî demokrasî anko dozenên cîhana bajarwera evro da, hukmet û qanûn, hema bi nav jî bit, jibo parastina azadiyên bajarwerî hatine pê. Bi gotineka dî, hemî welatî berpirsyarên parastina van azadiyan in.
Azadiyên siyasî maf an şiyana biryardana çarenivîsa xwe ye ko derbirînê ji viyana kesanî dikit.
Nihêrîn.
Destekên cidacida li goreyê baweriyên xwe ên siyasî an dînî û felsefî azadiyan bi awayên cida rave dikin.
Ségolène Royal, Marie-Ségolène Royal di 22'ê rezberê 1953'an li Dakarê ji dayikbû, jineka polîtîk a fransî ye.
Endama Partiya sosyalîst, berpirsyarê kevn, ji nîsana 2004'an heta vê demê, seroka rêvebîriya herêma ya Poitou-Charentesê û newengera duyemîn ya herêma Deux-Sèvresê ye.
Berendama partiya sosyalist, ji bo hilbijartina serokkomariya nîsana 2007'an e, ew jina yekem e kû di hilbijartina serokkomariya fransî de derbasî dora duyem bû.
Royal, di 6'ê gulanê 2007'an de bi 46,94% hemberê 53,06% pêsberî Nicolas Sarkozy winda kir.
"Dengê Me" kovareka Kurdî bû ko li salên 1980an li Duhokê, Kurdistana Başûr bi Kurmancî û bi tîpên Erebî derdiçû. Kovar li dema ko zora rejîma Sedam Hisênî li ser Kurdan zehv bû, wekî dengekê Kurdan têhnîtiya lawan dişikand.
Hindek ji kesên ko di kovarê da pişikdar bûn ev bûn: Dr. Fadilê Emer, Mihsin Qoçan, Selman Kovil, Hesen Silêvaneyî, Dr. Nafii Akreyî
Tenê çar hijmar ji kovarê hatin weşandin.
"Peyv", kovareke rewşenbirî ya kurmancî bi tîpên latînî û erebî ye, Yekîtiya Nivîskarên Kurd (YNK) tayê Duhokê belav dike.
Xudanê îmtiyaza Kovara Peyv (2013), serokê YNK-tayê Duhokê Hesen Silêvanî ye û sernivîskarê wê Şukrî Şehbaz e. Remezan Hecî sikreterê nivîsînê ye û Sitar Elî jî rêveberê hunerî yê kovarê ye.
Desteka nivîskaran ev in (2013): Bilind Mihemed, Xalid Salih, Aştî Germavî û Gulnar Elî.
War di sala 1969a de li gundekî Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Du caran ketiye hefsa Diyarbekirê. Çar salan nûneriya Sendîkaya karkeran kiriye. Nivîs û çîrokên wî di kovarên mîna Nûdem, Kevan, Nûbihar, Kulîlka Ciwan, War, Dergûş, W, Bîr, Çirûsk, Tîroj, Notos û Hayalê de hatine weşandin. Heta niha di çar antolojiyan de çîrokên wî cih girtine. Bi navê "Kuyudaki Taş" pirtûkek wî ji hêla Çetin Dûran ve wergerî zimanê tirkî bûye. Romana wî Feqiyê Teyran bi navê "Kuşların Talebesi Feqiyê Teyran" wergeriyaye zimanê tirkî. Pirtûkên bi navê “Tola Karwên-Mîr Celadet Alî Bedir-Xan”, “Çarînên Xeyam- Dr. Kamiran Alî Bedir-Xan”, “Serencam- Qedrî Can”, “Terşê Şevê-Osman Sebrî”, “Keskesor-Nûredîn Zaza” amade kiriye û van pirtûkan di sala 2013an de hatine weşandin.
Her wiha demekê di rêveberiya Komeleya Nivîskarên Kurd ya Amedê de cih girtiye, hefteyê carekê di rojnameya Azadiya Welat de û di malpera Diyarname yê de di qûncika xwe ya bi navê "Avzêm" ê de nivîsaran dinivîse.
Ronî War edîtor û berpirsê weşanxaneya bi navê Ava ye.
Sienna Miller (28'ê berfanbarê, 1981 li Nû York) lîstikvan û modeleke îngilîz-amerîkan e.
Li New Yorkê hatiye dinyê. Yekem filma xwe di 20 saliya xwe de di sala 2001 'an de kişand. Ji xeynî filmên xwe bi kiryarên xwe yên sansasîyonelî û magazînî jî hate rojevê. Her wiha Sienna Miller bi şêwaza xwe ya kinc li xwe kirinê jî bal dikşîne.
Azadî şiyana bê berbest ya bicihkirinê ye.
Di warê zevtkirina xwe da, azadî wekî biryardana çarenivîsê, desthilata li ser xwe û xweserî jî dihêt famîn.
Parastina azadiyên navbera kitkesan babetê lêkolînên civakî û siyasî ye. Lê binaxeyê metafîzîkî yê azadiya hundirîn pirseka felsefî û revanzanistî ye. Ji ber hindê ko bihayên hundirîn û derveyî di germegerma xweguncandinê û şerê jibo desthilatê da tevli hev dibin, herdu teherên azadiyê di kitkesî da digehin hevdu.
Giuseppe Pellizza da Volpedo (jdb. 28ê tîrmeha 1868an, li Volpedo, Îtalya - m. 14ê hezîrana 1907an, li Volpedo) wênesazekî îtalyan bû.
Giuseppe Pellizza wek wênesazekî neoîmpresyonîst tê dîtin. Wêneyê wî yê herî bi nav û deng "Il Quarto Stato" ("Çîna çaran", yanî proleterya) ye.
Serkan Birûsk nivîskarekî kurd e.
Ji hêla Nisêbînê, ji aliyê Omeriyan e. Herêma Omeriyan ku weke eşîra Omeriya jî, tê bi nav kirin, devereke pir berfireh digire ber xwe. Ev herêm bi folklor, bi stran û stranbêj, bi rez û baxên xwe navdar e.
Serkan Birûsk li gundê Serê Kaniya Omeryan hatiye dinyayê. Wî xwendina seretayî û ya nêvî li Nisêbînê bi dawî aniye.
Paşê ji bo xwendina bilind diçe Îzmîrê. Li zanîngehê di beşa mîmariya peyzajê de bi cî dibe lê ji ber sedemên siyasî wî zanîngeh nîvcî hişt. Paşê derdikeve derveyî welêt. Pêşî çû Elmanyayê dû re jî li Swêdê bi cih bû. Wî li Swêdê dest bi nivîsandinê kir. Heta niha gelek berhemên wî wek helbest, çîrok û gotar di nava rûpelên kovarên mîna Avaşîn, Nûdem, Azadiya Welat, Kovara W Jiyana Rewşen û pêvekên Özgür Politikayê de derketine. Her wiha di malpera Amîdakurd de helbestan dinivîse.
Wî hejmarek bername bo Mezopotamya TV yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade kirine û belav kirine.
Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê Tirkî û Swêdî hejmarek nivîs wergerandiye kurdî.
Serkan Birûsk niha li Swêdê dimîne.
Alkan di kîmyaya organîk da bestinên karbonê ne ko tenê ji du hîman anko elementên Karbon û Hîdrojenê pêkhatine (anko hîdrokarbon in), bi awayekî ko her Karbonek bi bestekeka ket ve bi hîdrojenkê ra hatiye bestin (anko bestinên têrkirî ne) bê ko çi bazin an xirik (sîkil) têda hebin. Navê dî yê alkanan parafîn e. Alkan bestinên kîmyayî yên ji teherê rêzikên hevsan in, anko her endamek ji vê rêzikê bi bariste an masseka atomî ya rêjeyî anko nisbî ya neguhêr ya 14ê ji endamên dî cida ye.
Her karbonekê dibê çar bestek anko bond hebin (an C-C an C-H) û her hîdrojenek jî dibê bigehit karbonekê (C-H). Rêzikeka karbonên bihevra bestî heykel anko hestîbenda alaknê pêkdiînin û bi awayekê mînakî (tîpîk) hijmara karbonan meznahiya alaknê nîşa didit.
Destekeka alkîl destekeka erkanî an zincîreka aliyanî ye ko wekî alaknê tenê ji karbon û hîdrojenên ko bi bestekên tek ve bi hevra hatine bestin pêkdihêt (jibo mînak mêtîl an desteka êtîl).
Hîdrokarbonên têrkirî dikarin hêlanî anko lînear bin ko nijar anko struktereka wekî maran heye, an dikarin tadar bin ko hestîbenda karbonî ya wan dibit du an çend ta, an jî dikarin bazineyî anko sîklîk bin ko têda du serên hestîbenda karbonî bihevra digehin û bazinekê pêkdiînin. Li goreyê pênaseya IUPACê, d teherên berahiyê alakn in û tehera sêyê bazinalkan anko sîkloalakan. Bi gotineka dî, li goreyê hebûn an nebîna nijarên bazineyî, hîdrokarbonên têrkirî dibin du destekên alkan û bazinalkan. Lê bi awayekê teknîkî, bazinalkan ne alkan in. Lewma hindek dibêjin bazinalkanan "alkanên bazineyî" û dibêjin alkanên dî bi xwe jî "alkanên nebazineyî". Hîdrokarbonên têrkirî dikarin digel her bestineka hêlanî, tadar an bazineyî (anko çendbazineyî, polîsîklîk) bestinekê çêbikin û her alkan bimînin bi mercekî ko nebazineyî bimînin.
Sadetirîn alkana mumkin mêtan e (CH4). Çi sînor jibo bihevra bestina karbonan nîne madem bestin bestineka têrkirî a nebazineyî û hîdrokarbon bit. çevrî anko oil ên têrkirî û şema anko waks mînakên alkanên wesa ne ko hijmara karbonan di hestîbenda karboniya wan da ji 10an zêdetir e.
Alkan bestinên gelek karvdêr anko rîektîv nînin û ji aliyê jînewerzanistî ve gelek kêmçeleng anko kêmektîv in.
Du tonên alkanan hene: Tonê yekemîn ya "n-alkan" ya "îso-alkan" (carna jî şonê îso-alkan "neo-alkan" jî) ye. Direfşê wan her caran CnH2n+2 e. Tonekî din jî heye, ew alkanan gilokî ne. Navî wan sîkloalkan nin.
"îso",n- û "neo"-Alkan.
Eger bestin bi pir atomên "C", yanî atomên karbonê, hebin, îsomêrên alkanan çêdibin. Ji çar atomên karbonê û pirtir îsomêr çêdibin, yanî ji Bûtan û jor da.
Li cem Bûtan du şeklên xwe bi bes direfşekê (C4H10) çêdibin. Her hejmarê atomên karbonê radibin, hejmara îsomêrên alkanekî jî radibin, lê pir îsomêr bes di laboran û ne di xwezayê da tên çêkirin.
Sîkloalkan.
Şeklê sîkloalkanan gilokî ne. Direfşê her sîkloalkanekî CnH2n e. Ji ber ko sîkloalkan gilokî ne xalên helînên û xalên kelînên wan ji xalên alkanên tevayî mezintirin.
Navên alkananen be şax.
Her alkanek navekî xwe heye, ew nav ji International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) tên gotin.
Her navekî alkanekî bi -an xelasdibe, pêş wê navî hejmarê yewnanî tê gotin yê dibêje, çend atomên karbon hene. Ev qanûna bes ne ji çar alkanên pêşî ne. Navên wan Mêtan, Êtan, Propan und Bûtan nin. Navên hejmarên yewnanî li vir netên bikaranîn ji ber ku dîrokê wan.
Xeterên alkanan.
Hemû alkan zû dişewtin, hên jî pir alkan ji xwezayê ra xeterî ne.
Hebûn.
Alkan di erdê me û di exterên din yê pergala rojê da hene, lê bes nêzîkî alkanên yekemîn heta sedemîn. Li ser berçîs (0,1% M., 0,0002% Ê.), keywan (0,2 % M., 0,0005 % Ê.), ûranûs (1,99 % M., 0,00025 % Ê.) û neptûn (1,5 % M., 0,00015 % Ê.) pir Mêtan û Êtan hene.
Çunkî çêkirinê neftê û gazê erdê pir dirêjdike, herdu ê di çend salan da xelasbibe li erdê.
Neft ji benzînê ra tê bikaranîn. Propan û Bûtan wek benzînê tên bikaranîn, pir dîroktor hên bi wan alkanan tên ajotin. Alkan yê 35 atomên karbonan û zêdetir ji asfalt ra tên bikaranîn. Alkan, yê hên pirtir atomên karbonan radikin, bes ji perçekirinê ji alkanên çûçiktir ra tên bikaranîn.
Alkan di xwezayê da.
Pir baktêr û arşaê Mêtan çêdikin. Ew karbondîoksîd dibin û bi alîkariya hîdrojen Mêtan û avê çêdikin.
Ornella Muti lîstikvana Îtalî ye.
Di 9'ê adarê sala 1955 de li Romayê hate dinê.
Hemû dinya wê wekî Onnella Muti nasdike lê navê wê ya rastî Francesca Romana Rivelli ye. Ewê wekî navê herî girîng ya sînemaya Îtalî tê pejirandin. Ornella Mutî di sala 1969'an bi fîlma "La Moglie Piu Bella" (bi kurdî: "Hevala herî xweşik") dest bi sînemayê kir. Di 38 salê de 99 fîlm kişand. Piranî di filmên Ewropayî de lîst.Di anketa kovara bi navê 'Class' ku di sala 1994'an de di seranserî cîhanê pêkanîbû Ornella wek jina herî xweşik hate hilbijartin. Bi xweşikbûna xwe ya xwzayî her tim rûya herî balkêş ya sînemaya îtalî bû. Li gor Mutî tiştê ku jinan kêşwer, balkêş û xweşik dike bişirîna wê û feraseta wê ye. Mutî xwedî 3 zarok û neviyeke ye.
Xirbê Keryanê gundekî navça Kerboran a ser bi Mêrdînê ve ye.
Rewşa Erdnîgariya wê.
Xirbê Keryanê, di koordinatên hevêrkên berahî 37.549999 û hevêrkên qaymê 41.73’de cih digire. Bi bajarokê Kerboranê ve girêdayî ye. Dûratiya Xirbe Keryanê ji navenda bajarê Mêrdînê 111. km yeduratiya wê ji bajarokê Kerboranê 3 km. ye û ji Midyadê jî 40 km. ye. Li rojhilatê gundê me, gundê Deywanê heye. Gundê me bi gelemperî deşt û çiyan e. Di gundê me de darên berûyan zahf in. Zivistan bi berf u serma, û havîn jî germ û zuwa derbas dibin. Mehên germ Tîrmeh û Tebax in. Ji ber vê yekê xelkê gundê me axlebe di xaniyên ku bi kevirên kilsinî çêkirine de dijîn.
Rewşa wê ya aborî.
Axlebeyê gundiyan bi cot û xwedikirina heywanan debara xwe dikirin. Ji xeynî van, malbatên ku li bajarê mezin ameletî dikirin hebûn. Di gundê me de ji xeynî tirh tu fêkî û şînahî ne dihate çandin. Her malekî bi qasî ku têra wan bike fêkî û şinahî diçandin. Di gundê me de tu dikan û cihê dan û standinê nebûn. Gundiyên me jî pêdiviyên xwe ji Kerboranê peyda dikir.
Rewşa wê ya civakî.
Gundê me xwedî rewşeke pederşahî bû. Axlebe jin di mal û li erdan dihate şixulandin. Zilam ji reîsê malê û xwedî heqê şitexaliyê bûn. Xortên ku dizewicin jî ji dela ku wê cê bin, di nav malê de diman. Xortên gundê me li gora gundên derdorê cilên moderntir li xwe dikirin. Jinan ji kiras li xwe dikirin. Di gund de ji xeynî civatên êvaran cihekî ku gundî werine cem hev nebû. Axlebe yên pîr li ber dîwaran digahene hev û behsa rojên berê dikirin. Pîrekan jî li ber tenûran behsa karên xwe yên rojane dikirin.
Rewşa wê ya tendurîstî.
Di gundî de cihê tenduristiyê nebû. Gundî li Kerboranê tedawiya xwe dikirin.
Rewşa wê ya perwerdehiyê.
Rêjeya xwendin û nivisandinê di kesên nav ser û ser re de zahf kêm bû. Yên ku xwendin u nivisandinê zanîbûn ji li eskeriyê elimî bûn. Li Xirbe Keryanê dibistan nebû û perwerdehî li Kerboranê dihate dîtin
Sermasê ya Roj 1 bi GNOME
Roj Linux distribusiyoneke Linux a kurdî a Steven Kurt e. RC-1 di 11'ê gulanê 2007'an de hat weşandin.
Bingeha Roj Linuxê Ubuntu 7.04 e. Roj Linux 1 bi GNOME'yê tê, lê armanc ev e ku bi KDE'yê bixebite.
Pî (bi herfê mezin Π, bi herfê biçûk π) herfê şeşdehem ê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "p" ye.
Belarûs an jî di hin zimanan de Rûsyaya Sipî (bi belarûsî: Беларусь, "Belarus"; rûsî: Белоруссия, "Belorussija") welatekî li Ewropaya Rojhilat di navbera Polonya, Ûkrayna, Rûsya, Letonya û Lîtvanyayê de ye.
Navê "Belarûs" bê gumanî ji "Bely" û "Rus" derketiye. "Bely" berê ji bo rojavayî dihate bikaranîn, ango bêlarûs "rûsê rojavayî" ye. Lê ew wek Rûsyaya Sipî derbazî zimanên din bûye.
Rûsyaya Sipî bi aqare xwe sêzdehemîn welatê herî mezin ê Ewropayê ye. Firehbûna welatê herî mezin 560 km, bejna xwe jî 650 km ye.
Çemên mezin ên Belarûsê evna ne: Dnyepr, Byaresina, Prypyaz û Memel. Gola wê ya herî mezin Naraç e.
Rûsyaya Sipî 9,7 milyon rûniştvanên wê hene. Ji wan nêzîkî 11% rûsî ne. Ji rûsan bêtir polandî (3,9%), ûkraynî (2,4%) jî hene. Gelanî Rûsyaya Sipî nêzîkî 80% xiristiyanên ortodoks e. Ê din katolîk, protestan, cihû û misilman in.
Nifûs -0,15% kêm dibe. Mirov bi nîvek heta 68,14 salan dijî ye; mêr 62,06 û jin jî 74,52 salan dijîne.
Sîstema kargeriyê.
Rûsyaya Sipî hatiye parve 6 navçe bûye. Minsk ne teva wan 6 navçeyan be.
Ro yan rho (bi herfa mezin Ρ, bi herfa biçûk ρ) tîpa hefdehem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "r" ye.
Rho di fîzîkê da ji tîrbûnê tiştan ra tê bikaranîn.
Gundê Reşo () li aliyê Qulfayê 5 km dûrî Farqînê ye. Gundekî gellek bi hêşînahî, bi dar û ber e di cihekî çal de dimîne. Çar aliyê gund girê bilindin. Du çem di vî gundê de derbas dibin. Çemê Zivingê û Çemê Farqînê. Ev herdû çem li ber mizgefta gund digihîjin hev. Piştî zivistanê, biharê ku baran dibare û berfê dihelîne di newal û mesîlan de kanî didin der û aveka zelal û bi tehm û çêj di her newalê de diherike. Çemekî biçûk ku jê re ava çemê Kûrika tê gotinê ku li başûrê gund dimîne, ji biharê hetanî serê havînê bêyî ku zûwa bibe diherike. Ji ber hebûna avê a li vî gundê di demên berê de du heb aşê avê hebûne ku hêjî avahiyên wan li piya ne bi tevî aşedor û bîrên xwe. Navê van herdû aşa: Aşê Jorîn û Aşê Jêrîn e. Tê gotinê ku berê ji her derî heremê xelqê genim û cehên xwe dianît van herdû aşa diherişandin. Li satar û gazên gund gelek darên berû(belot, gelberû) û gûvîj û newîşkan hene.
Di axa bejî de bi piranî genim, ceh û nîsk û nok şin tên. Di axa Avî de pembû, tutûn û gilgil tê avêtin.
Freedom House (bi Kurdî "Mala Azadiyê") rêkxistiyeka qezencnexwaz e ko bingehê wê yê serekî li Waşîngton DC ye û nivîsgehên dî li çend welatekan hene.
Armanca ragihandî.
Li goreyê armanca ragihandî ya "Freedom House"ê bi xwe: "Freedom House Rêkxistiyeka Ne-Hukmetî ya qezencnexwaz ya xweser e ko piştevaniya belavbîna azadiyê li cîhanê dikit. Azadî tenê di wan sîstemên siyasî yên demokratîk da mumkin e ko hukmet li beranberî xelkê xwe berpirsyar bin, hukmê qanûnê baladest bit û azadiyên axivtinê, haviliyê, baweriyê û rêza mafên kêmaniyan û jinan bihên ewlekirin."
"Azadî tenê bi xebat û xwe mandîkirina erkparêzane ya jin û mêr ên netirs bidestve dihêt. Em piştevaniya destpêşxistinên (insiyatîvên) netundûtîj ên bajêrwarane di wan civakan da dikîn ko azadî dihêt mandelkirin an li bin gefeyê da ye û em dijberî hemî bawerî û hezan radiwestîn ko şerê azadiya xelkî dikin. Mala Azadiyê bi şirove, piştevanî û kiryarên xwe wekî rêxweşkera rêya bidestveanîna azadiyan, demokrasiyê û desthilata qanûnê dixebitit."
Freedom house herwiha dibêjit ko hemî endamên bawerin ko rêberiya Emerîkayê di karûbarên navneteweyî da jibo rewşa azadî û demokrasiyê tiştekê pêdivî ye.
Wendell Willkie, Eleanor Roosevelt, George Field, Dorothy Thompson, Herbert Bayard Swope û hindekên dî li sala 1941ê ev rêkxistî damezirand. Li destpêkê, karê rêkxistiyê bi eşkirayî dijîtiya metirsî ya nazîsmê bû, lê niha belavkirina demokrasî û azadiyê li seranserî cîhanê armanca wê ye.
Mala Azadiyê li salên 1940an piştevaniya Plana Marşalî û damezirandina NATOyê jî dikir. Mala Azadiyê dibêjit ko rexnegireka siyaseta MekKartîzmê bûye. Li salên 1950an û 1960an, Mala Azadiyê alîgireka Bizava Mafên Bajêrwarane ya Emrîkayê bû û çend kes ji rêveberên wê çelengên warê mafên bajêrwarane bûn.
Rêkxistin.
Mala Azadiyê rêkxistiyeka nehukmetî ya xweser ya qezencnexwaz e.
Mafên siruştî, mafên xwezayî, mafên xweriskî mafên gerdûnî ne ko wesa dihên bawerkirin ko tiştekê gewherîn yê hebûna mirovan in û negirêdayî kiryar, biryar û baweriyên wan in.
Têgeheka mafên siruştî li dema rewşenhizriyê ji teoriya qanûna siruştî wekî dijîtiyeka Mafê Esmanî yê Şahî hat meydanê û jibo lîberalîzmê bû piştevaniyeka exlaqî.
Mafên xweriskî beranberî mafên qanûnî dihên: Mafekê siruştî bê ko hukmet an civak jî wê biparêzin her heye, lê mafê qanûnî ew e ko ji aliyê hukmetê an civakê ve jibo parastina berjewendiyên endamên civakê hatine diyarkirin. Ka kî maf siruştî û kî maf qanûnî ne mijara danûstanên gerim yên felsefî û siyasî ye.
Qanûna siruştî, qanûna xwezayî, qanûna xweriskî (bi latînî "lex naturalis") teoriyeka exlaqî ye ko dibêjit qanûnek heye ko xwerisk wê dadinit û jiber vê jî li hemî deran heye û wekhev e. Qanûna siruştî beranberî qanûna danayî dihêt ko hukmet, civak an netewe-welat dadinên. Bi vî awayî, qanûna siruştî dikarit wekî pîverekî jibo rexnekirina qanûnan bihêt bikaranîn. Di dadweriya qanûna siruştî da, naveroka qanûnên danayî bê îşaretkirina bi qanûna siruştî (an tiştekê mîna wê) nahêt zanîn. Bi vî awayî, qanûn nahêt rexnekirin, tenê dihêt berêkvedan. Zarava qanûna siruştî carina li şûna mafên xweriskî an edaleta xweriskî dihêt bikaranîn. Lê gelek ji hizirmendên siyasî û felsefî ên nûdem ji têkhilkirina van têgehan xwe didin paş.
Qanûna siruştî bandoreka mezin li ser pêkhatina Qanûna Giştî ya Înglîzî hebûye. Felsefeyên Thomas Aquinas, Francisco Suárez, Thomas Hobbes, Hugo Grotius, Samuel von Pufendorf, û John Locke ev qanûn salixandine.
Bikaranîna zarava qanûna siruştî, bi rengên wê yên corbicor ve, di dîrokê da gelek guhartin dîtine. Gelek teoriyên cida û guhartî li ser qanûna siruştî hene, cidahiyên gelek mezin di warê diyarkirin desthilata exlaqî di diyarkirina desthilata qanûnî ya norman di wan da hene.
Tau (herfê mezin Τ, herfê biçûk τ) herfê nehdehem ê alfabeya yewnanî ye.
Upsilon (herfê mezin Υ, herfê biçûk υ) herfê bîstem ê alfabeya yewnanî ye. Di 1ê sedsala b.z. herfê Upsilon bû herfê bîstûpêncem yê alfabeya latînî bi herfê "Y".
Di zimanê yewnanî yê nuh navî Upsilon bûye "Ipsilon" û tê [] dengkirin.
Transkrîpsiyona kurdî "i" yan "u" ye.
Fî (bi herfê mezin Φ, bi herfê biçûk φ ya φ) herfê bîstûyekem ê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "f" ye.
Sehraya Rojava (bi Erebî "الصحراء الغربية", bi Inglîzî "Western Sahara") herêmeka bakurê rojava ya Afrîkayê ye. Hevsiyên vê herêmê li bakur Mexrib, li bakurê rojhilat Elcezayîr, li başur û rojhilatê Mûrîtanya û li rojavayê Okyanûsa Atlantîk in. Ev herêm yek ji kêmhêheşttirîn herêmên cîhanê ye û piraniya wê bêavan û deşt in. Mezintirîn bajarê herêm Elîyûn e ko sê-yeka hêşeta herêmê lê akincî ye.
Ev herêm ji salên 1960an were, piştî nemana mêhtinkarî a Spanyayê, di rêza herêmên bê desthilata xweser yên Neteweyên Yekgirtî da ye.
Paşahiya Mexribê, bizava rizgarîxwaz a Eniya Polîsariyo (û hukmeta Komara Demokratîk a Erebî ya Sehrayê) li ser desthilata vê herêmê no teba ne. Piştî agirbeseka bi piştevanî ya NY ji sala 1991ê were, desthilata piraniya herêm di destê Mexribê da ye. Tenê parek ji axê di bin destê Polîsaryoyê da ye. Bi awayekê navneteweyî, hêzên mezin yên mîna WYEyê bêalî ne. Herdu aliyên hevnegir bizavê dikin bi wergirtina piştevaniya welatên biçûktir rewayiyê bidin desthilata xwe. Komara Demokratîk a Erebî ya Sehrayê heta niha piştevaniya 45 welatan wergirtiye. 25 welat alîgiriya Mexribê dikin.
Mamêsenî yek ji qewmên gelê Lûr e. Ev êl a mezin li bakurê Farsê û başurê Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh) bicîh e. Lûr ji çend êlên mezin an jî "qewmên lûr" pêktenê, yek ji vanan Mamêsenî ye. Mamêsenî bi Bextiyarî, Kûhgîlû û Bûwêrehmedî ve li şaxa lûran a lûrên mezin têne jimartin. Mamêsenî bi zaravayeke taybet a lurên bozurg diaxivin.
Gorê efsaneyê mamêseniyan nave xwe ji avakarên êlê yê yekem bi navê Muhamed Hesenî girtine. Muhamed Hesenî bi hevre heliyaye û bûye Mamêsenî.
Diransazî ango bijîşkiya dev û diranan, di laşê mirov zanist û hunerek fere ye, ku erka xwe diyagnoz, çêkirin û dermankirina nexweşiyên dev û diranan. Ciyê karê diransaziyê di lem û riwê mirov, û erkên dirasazan di pir caran niştergerî (kîrûrgî) an birînkariye (surgical) di devên nexweşan.
Diransazkar textore ku der dorî pênc yan şeş salan di zanistanê dixwîne û bi sertîfîkatê textorî di diransaziyê bi serî dike û karê xwe di nexweşxanan û praktîsan berdewam dike.
Pidû, pedû an jî pidî tevneke nerme dorî diran û hestiyê her du leman ya jêr û jor di devê mirov de girtiye, û tevinka pidû transpent e û sor e ji ber ku borîkên xwînê tê de heye.
Pidû sê beşên xwe hene: pidûya marjîn yan kevî (bi keviyên diranan cî girtiye), pidûya têgihiştî (attached gingiva) û pidûya navdiranan (interdental gingiva).
Rengê pidûya bi xweşî pempe ye yan sorê vekirî,lê rengê xwe têne guhartin demê nesax dikeve ku dibe sorê girtî û sorê nizîkî heşîn di kulbûna pidûya dirêj û kin.
Devê mirov gelek mîkrob û dirman mîvandarî dike ku van hûrjîneweran û navê xwe dirmên nebayî (anabolic steriods) pir nexweşî çêdike wek cincîvîtîs (kulbûna pidû).
Gerard Chaliand bi Kurdî "Jêrar Şaliyan" (1934-) şehrezayekê Fransî-Ermenî yê warê pevçûnên çekdarane ye. Ew bi awayekê nemazeyî şehrezayekê pevçûnên laseng (mîna şerên partîzanî, terorîzm) ye. Ew helbestan jî bi Fransî dinivîsit.
Ew li sala 1934ê hatiye dinyayê. Li Bingehê Neteweyî yê Bajêrwarî û Zimanên Rojhilatî (INALCO) yê û Sorbonê li Parîsê xwîndiye. Piştî wê xwe bi lêkolîna şerên dijberî mêhtinkariyê anko koloniyalîzmê ve mijûl kir. Di wan lêkolînan da, ew carina temaşevan û carina jî şervan bûye.
Di heyama zêdtir ji 40 salan wî li zêdetir ji 60 welatan, mîna welatên Rojhilata Navîn, Başurê Rojhilata Asyayê, Emrîkaya Latîn, Efrîka û Ewrûpaya Rojhilat lêkolîn kirine. Ew yek ji şehrezayên navneteweyî yên doza Kurdî ye.
Jiyana pîşeyî.
Jêrar jibo çi destgeh an bingehekê fermî kar nakit. Ew xebatkarekê serbet e. Ew li Dibistana Neteweyî ya Kargêriyê (Ecole Nationale d’Administration) dersdêr bûye. Jêrar ji sala 1984ê were rabêjekê Wezareta Karûbarên Derve ya Fransayê ye.
Enstîtuya Neteweyî ya Ziman û Şaristaniyên Rojhilat (bi fransî "Institut national des langues et civilisations orientales") li Parîsa paytexta Fransayê ye û li dema Şoreşa Fransayê hatiye damezirandin. Ew yek ji dameziryayiyên mezin li Fransayê ye ko taybetmenda warê ziman û bajêrwarî yên Asyayê ye. Kurtenav anko kurteya wê INALCO ye û bi awayekê nefermî xelk dibêjnê "langzo" (bi Fransî "Langues O") ko kurtkirî ya peyvên "Langues Orientales", anku "Zimanên Rojhilat" e.
Zêdetir ji 90 zimanan li INALCO'yê dihên hîn û fêrkirin. Ew ziman ev in: zimanên Asyayê, Afrîkayê, Ewropaya Rojhilat, başurê Okyanûsa Aram, zimanên Fîno-Ugrîk û zimanên xwecihî yên Amrîkayê.
Ev bingeh li 30'ê adara 1795'ê, wekî Dibistana Taybetî Zimanên Rojhilatê anko "École spéciale des Langues orientales" hat damezirandin. Armanca wê ew bû ko zimanên zindî yên rojhilatî ko jibo siyaset û aboriya Fransayê baş bin fêr bike. Vê dezgeha ku çend caran navê wê hatiye guhertin, bi dû re ji dibistaneke taybetî veguheriyaye ser Enstîtuyekê û heta sala 1985'an bi Zanîngeha Sorbonê ve hatiye girêdan. Ji 1985'an û bi sûn ve INALCO'yê statuyeke zanîngeheke serbixwe wergirtiye û ji Sorbonê veqetiyaye. Îroj nêzî 10 000 xwendekarên wê hene ku bi 93 zimanan perwerdehiyê dibînin.
Herçî zimanê kurdî ye, ew ji sala 1948'an ve ye ku li INALCO'yê tê perwerdekirin, kesên mîna Roger Lescot, Kamûran Bedirxan, Joyce Blau, Ebdurehman Qasimlo, Michael Chyet, Halkawt Hakem, Christine Allison û Îbrahîm Seydo Aydogan di besê kurdî de mamostetî kirine.
UEFA kurteya Union of European Football Associations, anko Yekîtiya Komeleyên Futbolê yên Ewropayê ye. Endamên UEFAyê ji hemû dewletên Ewropa û dewletên Îsrael, Kîpros, Ermenistan, Gurcistan, Tirkiye, Qezexistan, Rûsya û Azerbaycanê pêk tê.
UEFA di 15ê hezîrana sala 1954an li Swîsre bajarê Baselê hate damezrandin. Navenda saziyê heta sala 1959an de li paytexta Fransa, Parîsê bû. Piştre navend hate bajarê Bernê ya Swîsreyê û di dawiyê de ji sala 1995an heta îro navenda saziyê li bajarê Nyonê ya Swîsreyê te.
Ezmanê dêv (en: "palate") herêmeke nav kortika difnî (nasal cavity) û kortika devkî (oral cavity) ku cihê dike (cuda dike) di devê mirov û movikdaran. Ezmanê dev yan palatê ji du beş çêdibe ji palatê nerm yan vîlum û palatê sert yan palatê hestî.
Bêjeya palate di înglîziya navîn ji zimanê latînî palatum.
Erk.
Erka ezmanê dêv ku nav beşên dêv bighîne hev û çend dengan peyda bike wek dengkirinê tîpên dengdêr.
Maf bi ramana berxwerdarî ya kirin an nekirina karekî an tiştekî ye. Di civakên mirovan da, maf têkhilî û danûstana mirovan bi hev ra diyar dikin. Pir caran maf kesan ji kirina her karekê ko dilê wan dixwazit didit paş. Jibo mînak, dema kesekî mafê jiyanê hebit, ramana wê ew e ko kes nikarit wî bikujit an jiyana wî dawî bikit.
Piranî ya mafên evro gerdûnî û yeksanîxwazane ne. Du têgehên serekî yên mafan hene: yek ji wan baweriya bi mafên xweriskî ye ko dibêjit rêzik anko lîsteyeka mafan heye ko xwerisk wan didit mirovan û çi hêz nikarin bi rewayî wan mafan ji kesekî bistînin. Têgeha dî ya mafan ew e ko dibêjit maf qanûnî ne û mirov wan dadinin û hukmet wan bicih dikin û heye ko bihên guhartin.
Bervajî vê yekê, piraniya mafên berî-nûdem mafên bomayî anko sinsileyî, pişt bo piştî bûn.
Trabzonspor yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1967'an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigehek e ku navê wê Yarigeha Avni Aker () ye. Bi deh salan e, ev tîm bi Fenerbahçe, Beşiktaş û Galatasaray re di pêşbirka şampiyoniyê de ye.
Beşiktaş taxeke Stenbolê di aliyê Ewropayê de ye.
Ji bo tîma futbole, biçe Beşiktaş Jimnastik Kulübü.
Maroko, Merakeş, Meẍrib (bi erebî: المغرب "al-Maghrib") an jî bi navê xwe yê fermî Keyaniya Meẍribê (bi erebî: المملكة المغربية "al-Mamlaka al-Maghribiyya") welatekî ereb ye û bakurê Afrîkayê ye. Perava wê li ser Okyanûsa Atlantîk e û bi rêya Dertenga Çiyayê Tariq digehit Deryaya Spî. Hevsiyên Marokoyê ev in: li rojhilatê Cezayir, li bakur (bi rêya Dertenga Çiyayê Tariq) Spanya û li başûr Sahraya Rojava (navçeya xetxetî li ser nexşeyê) û Morîtanya. Ji tevaya welatên Afrîkayê tenê Maroko endama Yekîtiya Afrîkayê nîne. Ew ne endama Rêkxistiya Konferansa Îslamî ye jî. Paytextê welatî bajarê Rabat e. Rûniştvanên Marokoyê ereb in û welatê Marokoyê bi zimanê erebî fermî ye. Diravê wê Derhemê Mexribî ye.
Navê welatî bi zimanê erebî "el Memleket el-Mexribiye" bi ramana "Keyaniya Rojavayê" dihêt. Di gelek zimanan da, mîna zimanên Ewropayî, dibêjin vî welatî Maroko. Ev nav ji navê bajarê Merakiş, paytextê kevin yê welatî, hatiye.
Mexriba romanan û piştî wan.
Bi bazirganiya Finîkiyan, Mexrib hêdîhêdî bû parçeyek ji herêma Deryaya Spî ya mezin.
Mexriba berberan.
Ji serdema Nûkevirî were mirov li Mexribê dijîn. Berber an wekî çelengên siyasî yên wan dibêjin amazigh ji kevin da li vî welatî jiyane.
Dijastên Berber.
Di 702 de Berbers ji artêşên îslamî û îslama xwe veguhestin. Dewletên fransî yên yekem di van salan de ava kirin, lê gelek hê jî ji aliyê derveyî hukumdar bûn, hinek ji wan beşek Umayedad Caliphate bûn ku piranîya bakur Afrîka Afrîkayê kontrol kirin Di 1056 de, emperyal Berber bû, lê di bin Maloriya Almoravid de, û ji bo pênc sed salan, Morocco ji hêla Berberê ve tê desthilatdar kirin: Almoravids (ji 1056), Almohads (ji 1174), Marînid (1296), û Wattasid (ji 1465).
Ev di dema malperên Almoravid û Almohad de bû ku piranîya Afrîkaya Başûr, Spanyayê û Portûreyê Bakurê kontrol kir. Di 1238-ê de, Almohad beşdarî destûra Misilman ya Spanyayê û Portûgal winda kir, paşê paşê el-Andalus. Malbata Marînid hewl da ku ew dîsa veguhestin, lê carî nabe. Di nav-1500s de, dewletek xurt hêzek li Morocco, di bin rêberiya Sa'adi ya ku li ser sedsala 1500-anî li başûrê Morocco ve hatibû avêtin. Sa'adi di 1554ê de Wattasid têk kir, û paşê jî ji hêla împaratoriyên Osmanî û Portugalî ve dişewitin. Di sala 1603 de nakokiyek serkeftî bû ku di dema demokrasiyê de ku di sala 1671'an de bi damezirandina xaniyê Awalite re ye, heta ku îro jî îro ji Morocco ye.
Di dema serhildanê de, Portugalî dîsa li ser Morocoyê bûbû, lê dîsa ji aliyê rêberên nû ve hat avêtin.
Nûnerê Ewropayê.
Bi sedsala sedsala sedsala sedsala 1ê de, dema ku dema bandora Împaratoriya Osmaniyan de kêm bû, Fransa û Spanyayê dest pê kir ku li Fasê ye. Konferansa Algeciras (1906) ku piştî peymana Meksîkayê ya yekem peyda kir, di warê taybetmendiya Fransayê de (li Almanya dijberî), fermî û Peymana Fez (1912) hate parastin fransî fransî fransî.
Spanya desthilatdariya Înni (li başûr) û Tétan li bakurê desthilatdar kir.
Di salên 1920'î de Rif Berbers-Morocco, di bin rêberê Mihemed Abd el-Krim de desthilata fransî û spanyayê serhildan. Demokrasî ya Rifê di sala 1926 de di hêza hêza fransî / eskerî de ji aliyê hevpeymanê ve hate rûxandin.
Sedsala Bîstemîn.
Maroko welatekê Ereb e ku heta serê sedsala 21emîn de bi awayekî xweser hebû. Lê li sala 1912ê ji aliyê Fransa û Spanyayê ve hate dagir kirin.
Serxwebûnî.
Di sala 1953 fransî rêberê neteweperwer û sultan Mihemed Vê Yûsuf derxistî, lê komên neteweperestî û olî jî bang kir ku vegera wî. Fransî hat girtin, û Mihemed V 1 di sala 1955 de vegeriyan. Di 2 Adara 1956 de Morocco fransî serbixwe. Espanya spanyayê, ji bilî du herdukeyên Ceuta û Melilla, di sermawez 1956 de serbixweyek wergirt.
Mihemed Vê kurê wî Hesen II Bin Mohammed, di sala 1961ê de di mirina wî de serkeftî bû. Morocco di sala 1977 de di sala 1977 de desthilatdariyek destûra bingehîn bû. Hema Hesen II di 1999 de mirî bû, kurê wî sî-pênc salî, Mihemed VI VI-al- Hesen.
ser Sahara Rojava ye.
Gava Spanyayê ji sala Sahara Spanyayê ji sala 1976-ê ​​ve hatibû veguhestin, Morocco li ser bakurê serweriya îdare kir. Dabeşên spanî yên başûrê Başûr, wekî Rojavayê Sahara, tê gotin ku serbixwe bûn, lê Morocco li Marchê ya Green. Di destpêkê de, Morocco li herêmê bi Mauritania veşartî, lê dema ku Mûratitania di 1979'an de derketin, Morocco tiştî kir. Rewşa herêma erdê pirsa ciddî ye, bi gelek saziyên navneteweyî mîna Neteweyên Yekbûyî wekî ew wek qada ne-self-desthilatdar, Komara Demokrat Demokrat a Sahrawî ye.
Nifûsa Fasê di sala 2021 de 37.271 mîlyon e. Di navbera kesên ku wek Ereb an Ereb-Berber û yên ku wek Berber didin nasîn de cudahiyên genetîkî nayên dîtin. Hin Fas bi zimanê axaftinê, bi tevliheviya têkiliyên malbatî/eşîrî/herêmî an jî bi her duyan xwe wekî Berberî didin nasîn. Fasê yên din xwe wekî Ereb-Berber didin nasîn, bi piranî li ser bingeha ku ew bi Erebî diaxivin an jî bi darê zorê bi Erebî diaxivin û/an nikanin Berberî diaxivin. Lê belê, ji ber Erebkirin û polîtîkayên wê, piraniya wan bawer dikin ku eslê wan Ereb ji Nîvgirava Erebî an jî Şam e. Gelek Fasê xwe wekî Berber an jî Ereb dihesibînin.
Yekîtiya Afrîkayê (bi înglîzî "African Union") rêxistinek e ji 55 welatên Afrîkayê pêk hatiye. Ev rêxistin li sala 2001ê bi yekgirtineka du damezrayiyên dî, Civata Aborî ya Afrîkayê û Rêkxistiya Yekbûna Afrîkayê, hat damezirandin. Armanca dawiyê ya YAyê ew e ko diravekê yekgirtî, artêşekê yekgirtî û civateka yekgirtî jibo hemî serokên welatên Afrîkayê pêkbiînit. Ji armancên wê ewlekirina demokrasiyê, aboriyeka xweser û xweragir ji bo Afrîkayê û parastina mafên mirovan e. Ew bizavê dikit ko van armancan bi nehêlana şer û pevçûnên navafrîkayî û avakirina sûkeka (bazargeheka) hevpişka afrîkayî bidestvebiînit.
Avriyek.
Bilindtirîn dameziryayî ya YAyê jibo biryardanê Civîna Serokên welat ên Afrîkayê ye. Serokê vê civînê niha serkomar Kufour, serkomarê welatê Ganayê ye.
Stranbêj Farqîn (Yılmaz Dünen), di sala 1965'an de li gundê Pîrexala ku li ser Farqînê ye, hat dinê. Cara pêşîn ji stran û hunermendiya Hozan Şiyar û Koma Azadî bandor girt û ji wan hînî kilam û stranên ot1980î tevî malbata xwe baryê. Di sala 1990î de kaseteke bi navê Zimanê kurdî zimanê me ye derxist. Di vê pêvajoyê de tev li konser û dawetan bû.
Di sala 1992an de vegeriya Diyarbekirê û li Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM) di nav Koma Azad de xebatên xwe domand. Di vê komê de wekî solîst cîh girt. Bi vê komê re kasetên bi navêŞemal (1993), Bihuşta Min (2001), Şar (2004),wê roj bê (2008) derxist. Ji bilî vê, di nav xebatên stranên berhevkariyê yên bi navê Şahiya Stranan (1 û 2) de jî cîh girt û gelek stranên gelêrî hem ji hêla Farqînê, hem jî ji deverên din ên welêt berhev kir.
Stranbêj Farqîn niha li Diyarbekir, li Navenda Çanda Dîcle-Firatê û di nav Koma Azad de wekî stranbêj xizmeta muzîka kurdî dike û bi taybetî di riya Hozan Şiyar, Şivan Perwer û dengbêjên Êrîvanê de dimeşe û wan ji xwe re dike mînak.
"Komar" an "Polîteîa" (bi Grekî πολιτεία „dûgel, li ser dewletê, zagon“), sala 370 (beriya zayînê) ji aliyê Platon ve hatiye nivîsandin. Yek ji girîngtirîn berhemên Platon e. Babeta bingehîn a pirtûkê dad e (dadwerî).
Naverok û babet.
Platon xwestiye di vê xebata xwe de pêşniyara Sokrates a "ji bo civakeke bextewar dewlet" bipêş bixe. Platon bingeha dewleta îro heye avêtiye. Herwiha li ser fîlozofiya bextewariyê jî rawestiyaye.
Platon, dûgela îdeal rave kiriye. Ji bo sazûmaniya dewletê kewa xwe bigire mirov di nava sê çînan de kom kiriye: Karker an xebatkar, panêr, leşker an parêzvan û karbidest an rayedar.
Parêzvan di forma leşker-polîsên îro de ye. Civakê ji xetereyên hundurîn û derveyî diparêzin. Karker dixebitin, aboriya dewletê bidest dixin. Birêveber jî dewletê birêve dibin.
Hersê çîn jî xwedî heman rûmet û nirxê ne. Karker divê şukirdar, leşker divê wêrek, rayedar divê zana bin. Herwiha di vê dewletê de jin û mêr wekhev in.
Rexne.
Platon ji aliyê şagirtê wî Arîstoteles ve hatiye rexnekirin. Arîsto ev forma dewletê wekî dîktatoriyekê nirxandiye.
1951 – Olivia Hussey lîstikvaneke arjentînî - brîtanî
Enstîtuya Kelepora Kurdî ango Înstîtûta Kelepora Kurdî (îngilîzî: "Kurdish Heritage Institute") di dawiya sala 2003yan de li bajarê Silêmanî hatiye damezrandin.
Enstîtu bi serokatiya Mezher Xaliqî kar û barên xwe digerîne. Enstîtûya Kelepora Kurdî, dam û dezgeheke nahukmî ye.
Armancên Enstîtuyê.
Armanca wê ew e ku hemû cureyên folklora kurdî bide hev û bi awayekî zanistî biparêze û arşîv bike; her wiha bi riya lêkolînên zanistî û akademîk kelepora kurdî bi pêş bixe. Bi bîr û baweriya Enstîtûya Kelepora Kurdî, nasnameya neteweyekê li ser kelepora wê ava dibe. Her çend şert û mercên îro, bi têra xwe, rê nadin mirov li çar parçeyên Kurdistanê li gorî dilê xwe kar bike, lê di pêş de enstîtû dixwaze li her çar parçeyan kelepora kurdî bide hev û zindî bike û bi vî awayî kelepor û çanda kurdan bi cîhanê bide nasîn.
Li aliyê din enstîtûyê pirtûkxaneyek heye, ku bi gelek zimanan nêzîkî 3 hezar pirtûkên li ser kurdan tê de ne. Ev pirtûkxane di warê xwe de yekemîn pirtûkxaneya profesyonel e ku ew qas pirtûkên kurdî û li ser kurdan tê de kom bûne. Ji aliyê din ve wê tomargeheke nûjen û têkûz heye, ku têde cd, dvd û kaset têne tomarkirin. Ji vê yekê pê ve di arşîva enstîtûyê de, ji her çar parçeyên Kurdistanê, gelek cd, dvd û kaset hene û bi awayekî dîjîtal têne parastin.
Enstîtu, her wiha bi sazkirina çalakiyên çandî û hunerî jî radibe. Bo nimûne, îsal di meha nîsanê de li Silêmanî, Festîvala Muzîka Kurdî saz kir, ku tenê ji bo jenyaran bû û ji her çar parçeyên Kurdistanê hunermendan beşdarî tê de kir. Ew, ji çalakiyên çand û hunerî pê ve belgefîlman amade dike û cd û kasetan jî çap dike.
Enstîtuya Kelepora Kurdî her wiha li ser aşûrî, tirkmenan jî xebatan çêdike.
Şaxên Enstîtuyê.
Ji Silêmanî pê ve, li bajarên Kerkûk, Hewlêr, Ranya û Piştder şaxên wê hene. Di sala 2007an şaxeke li Duhokê ava kir.
Kelepor
Mele Mihemedê Neyo (z. 1930, m. 16'ê gulanê 2007, Şam) siyasetmedarekî kurd bû.
Mele Mihemedê Neyo di sala 1930ê de ji dayik bû. Neyo yek ji Kurdên pêşî bû, ku kete nav rêzên Partiya Demokrat a Kurdistana Suriyê (PDKS), ku di sala 1957ê de hate damezirandin.
Ji ber karê wî yê siyasî, Neyo di sala 1960î de ligel Nûredîn Zaza, Osman Sebrî û hevalên wan ên partiyê ketin zindanê. Piştî perçebûna PDKS, Mele Mihemedê Neyo kete nav rêzên Partiya Çep a Kurd li Suriyê û piştre bû yek ji serkêşên partiyê.
Mele Mihemedê Neyo di 77 saliya xwe di 16'ê gulanê sala 2007an li nexweşxaneyeka Şamê çû ser dilovaniya xwe.
Piştî rojekê çû ser dilovaniya xwe di goristana Hilêliyê li Qamişloyê hate binaxkirin.
Zimanên mayayî malbatekî zimanan e, ku ev ziman li Mesoamerikayê û li bakurê Nîv Amerîkayê tên axivîn. Zimanên mayayî ji hêla qet nebe 6 milyonên Maya ve tên axivîn, herî zêde li Guatemala, Meksîka û Belîzeyê. Li sala 1996, Guatemala bi awayekî fermî 21 zimanên mayayî nas kirin, û Meksîka 8 zêde nas dike.
Malbata zimanan a Mayayî, di nav malbatên din ên zimanên li Amerîkayê cîh digrin de, pir lêkolîn li ser wê pêk tên û pir baş tê nasîn jî. Zimanên mayayî yên niha ji proto-mayayî tên, zimanekî ku tê bawerkirin qet nebe 5000 salên berî niha dihat axivîn. Niha nîvê vî zimanê proto-mayayî ji hêla zimanzanan ve hate çêkirin.
Koma Amed komeke muzîke ya NÇM ya Stenbolê bû. Sala 1988 li bajarê Enqerê bi xwendekarên bijîşktî ve hatê avakirin.
Koma Amed sala 1988 da, li Tirkiyê, bajarê Enqerê terefê Fikri Kutlay, Gulşen Çetin (Kutlay) Ahmet Kaya, Evdilmelek Şexbekîr û çend xwendevanên kurd ve hatiye damezirandin. Kasêta xwe ya yekem bi navê Kulîlka Azadî, awayeki korsan hatiye wêşandin,ji ber ku wê demê muzîka kurdi li Tirkiyê qedexe bu. Lê belê ev kaset sala 1990 ev car awayeki fermi hatîye çapkirin,lê belê dîsa jî hatîye qedexekirin. Koma Amed 1991 de xebatê xwe êdi li NCM(Navenda çanda Mezopotamya)e berdevam dike. Wê demê endamê kome Evdilmelek Şexbekir tevi hêzen azadiyê dibe u 6 meh sunda jiyana xwe dest dide li sala 199 e.. Wê demê endamê Koma Amed ev kesbun: Fikri Kutlay, Ahmet Kaya, Serhat Karakas (Ji koma Dengê Azadi veqetiya û tevi Koma Amed bu) Merdan, Mehmet Gûl(Memo)irkan çelik,Memet Kaya,Evin, Süleyman Gültekin, Vê ekibê kasêta bi navê Agir û Mirov hazir kir û derxist. Pey vê berhemê Kaseta heri navdar ya bi navê Dergûş hate amadekirin. Derguş wê dema nêziki 400.000 hate firotan.. Koma Amed vê berhemê sunda berhem çênekirin. Endamê komê Serhat, Sülêyman û Memo derketin Ewropa u pey 3 sala şunda Serhat, Fikri, Ahmet, Memo u Süleyman bi navê Çar Newa komek avakirin. Endamen Koma Amed wek Ahmet Kaya he bijişktîya xwe berdewam dikin.
Çend endamên Koma Amed niha wekî Çar Newa çalak in.
Wêneyek ji CakartayêCakarta (bi Inglîzî "Jakarta") Paytexta komara Endonezyayê ye. Navê kevin ê vî bajarî "Bataviya" bû. Cakarta dikevê aliyê bakurê rojhilata gizirta Cavayê. Bataviya navek bû ko Holendiyan li ser bajarî danabû û li piraniya salên sedsala 17ê heta serê sedsala 20ê paytexta Hindstana Holendayê bû.
Cakarta mezintirîn bajarê rêvebirin, kargêrî, karwerî, ferhengî û siyasiyê Endonezyayê û yek ji bajarên mezin yên Asya a rojhilat e. Seqaya Cakartayê li tevaya salê gerim û şehdar e. Ji her dera welatî mişext ber bi Cakartayê hatine û niha hêşeta wê zêdetir ji 25 milyon kesan e.
Korta pozê an Korta difnî (bi îngilîzî: "nasal cavity", "nasal fossa"), valahiyeke bi ba dagirtiye di poz de di nav riwê mirov de ye.
Erka korta difnî bi taybetî ku ba di poz de kondisiyon bike ku ji rêka hilmijê hatiye. Ev ba ku dikeve korta difnî têne pakij kirin bi riyê miwên hûr ji toz û gemarê di bêfil de.
Alîkariya Xwîndanî û Rehikî.
Korta difnî bi taybetî xwîna xwe bi zengînî distîne ji beşên xwînberakarotîda dervayî, xwînbera rûyê û xwînbera kajûyê ("maxillary") û çend xwînberên din. Rehika difnî ("olfactory nerve") berpirsyariya bîn kirinê di pozê de dike bi riyê pîvazikên difnî ("olfactory bulbs")
Nexweşiyê Korta Difnî.
Nexwşiyên korta difnî gelekin wek sîndroma pozê vala, şêrepençîra korta difnî û nexweşiyên vîrosî.
Girê Kortikê () sîteyeke arkeolojîk a girîng li navçeya Bismilê ye. Girê Kortikê dê di bin gola bendava Ilisu de bimîne.
Li gundê Kortik () di kolanên arkeolojîk de sê gorên (mezelên) medeniyetên berê hatine dîtîn ku ji beriya pirtirî 12 hezar salan mane.
Li gor profesorê zaningeha Dîcleyê Vecihi Ozkaya ev gor di medeniyeta rojavayê Mezopotamyayê de ên herî kevn in ku çand û medeniyeta wê demê şanî me dide.
1947 – Thomas Jeier, nivîskarê alman
1948 – Walter Appel, nivîskarê alman
Hamid Kerzeî li Qesra Spî (DYA)
Hemîd Kerzeî (bi paşto: "Hāmid Karzai") (jdb. 24ê kanûna pêşîn 1956 li Kerz, nêzîkî Kandahar li Efxanistanê) ji sala 2001´î ve serokê Efxanistanê ye.
Bi xwe Paştû ye û ji eşîreke navdar e. Li Hindistanê perwerdeya zanînên polîtîk dîtiye. Di dema Şerê Sar de bi xurtî li dijî bloka Sowyetê têkoşiya ye. Piştî şikestin û vekişîna YKSSê ji Efxanistanê, di hikûmeta Bûrxanedîn Rebanî de cih girtiye û heya serketina tevgera Talîbanan.
Bi hatina hêzên yekgirtî ya Efxanistanê ve tevkarî bi wan re datîne û bi alîkariya DYA û welatên din ên alyansa yekgirtî dibe serokê dewletê.
Ezîz Xemcivîn di 10.12.1965an de li bajarê Hesekê, Rojavayê Kurdistanê, jidayik bûye. Sala 1985an ji Peymengeha kehreba derçûye.
Sala 1982an dest bi nivîsandina helbestê kiriye, yekem helbesta xwe li kovara Gelawêj hejmara7/8an sala 1985an) belav kiriye.
Di sala 1990î de yekem berhem (A-B eya Kurdî) alfabêya Kurdî çap kiriye.
Fizîka parçikan an jî fîzîka keriyan zanistek e ko wekî parek ji fîzîkê behsa kerî yên biçûktir ji atomê dikit û li ser tikhilî û saloxetên wan lêkolînê dikit û babetê lêkolînên wê keriyên hîmanî in ko made û tîdanê pêkdiînin.
Fîzîka keriyan bi "fîzîka pirenerjî" dihêy niyasîn, jiber hindê ko keriyên bingehîn bi tenê li xwerisk an xwezayê da nahên dîtin û eşkirakirina wan di ezmûngehan da û bi lihevxistina keriyan di rewşên pir enerjî yên mîna lezgînkera keriyan da mumkin dibit.
Hizira keriyên bingehîn bi kêmanî vedigerit sedsala 6ê Berî Îsayî. Hingî, li Yewnana Kevin feylesofên mîna Epîkor û Demokrîtusî hizira atomîzmê eşkira kir. Li sedsala 19ê, dema Can Dalton li ser pêkhata keriyên karlêkkirinên kîmyayî dixebitî, gehişt wê encamê ko hemî made ji keriyeka neguhêr a bingehîn pêkdihên. Dalton û hevdemên wî bawer dikir ko ew kerî keriyên bingehîn in û navê wan kir "atom". Atom peyveka Yewnanî ye û ramana wê "tiştê ko nehê kelaştin" e. Lê hema nêzî dawiya sedsala 19ê zanistvanan têderanî ko atom ne keriyên bingehîn ên wesa in ko nehên parçekirin û kelaştin. Hêdî hêdî Kerî yên atomê jî hatin vedîtin.
Diran, dran an didan, perçeyên hestî ku di devên mirov û lawiran de cî digire û gelek erk û karên fizyolojî û mîkanîkî dike.
Bi gelemperî, 32 diranên mirovê gihîştî hene.
Berazên erdê.
Mînayê dirên di berazê erdê de tine ye.
Walrûs.
Diranê tûj yê walrûsê tim mezin dibe dirêjiya jiyana wî.
Dr. Ali Kemal Özcan civaknasekî ji Dêrsimê ye. Li Îngilîstanê xwend.
Du pirtûkên wî bi îngilîzî hene. Di malpera suvaridergi.org (yeniyol.org a berê) de jî bi tirkî dinivîse.
• Özcan, A.K. (2014), Türkiye’nin Kürtleri: Kürt Sosyolojisinde PKK ve Öcalan, (Çeviri: H.Kaya - M.Aşık) Profil: İstanbul.
• Özcan, A.K. (2014), “Araf’ta”ki Çözüm Süreci: Dördüncü Türk-Kürt İttifakı, Savaş Yayınevi: Ankara.
• Özcan, A.K. (2012), Ortakvatan’ın Sentezmillet’i için Öcalan’a Mektup, Orion Kitabevi: Ankara.
• Özcan, A.K. (2006), Turkey’s Kurds: A theoretical analysis of the PKK and Abdullah Öcalan, Routledge: London And New York.
• Özcan, A.K. (1999), Humanisation Movement, Weşanén Instîtuta Kurdî: Berlin.
• “The Nature and Resource Field of the Ethnic Resistance in Turkey” (Middle Eastern Studies, Vol. 41, No. 3, May 2005).
• “Nationalism; Distilling the Cultural and the Political” (Nationalism and Ethnic Politics, Vol. 11, No.2, Summer 2005).
• “The Vacillating PKK: Can It Be Resurrected?” (Middle Eastern Studies, Vol. 43, No. 1, 107 – 124, January 2007).
• “The Messianic Charisma: How and for Whom It Operates” (Ekonomik Yaklaşım, Journal of the Department of Economics, İİBF, Gazi Üniversitesi, November 2007).
• “An Unchanging Device of Kurds: Ashiret; Arrested in Tribality”, Window, Quarterly Journal of the University of Kurdistan, Hewler, No. 1, Autumn 2007)
• “Turkey’s Kurdish opportunity”, Kurdish Globe, Hewler, No: 115, June 19, 2007
• Mağdur” Milliyetçilik: Kürt Siyasetinin ‘Demokratik’ Zaafiyeti ve Ulus Açmazı”, Gazi Üniversitesi, İİBF İktisat Bölümü Yayın Organı, Ekonomik Yaklaşım, Cilt: 22, Sayı: 80, ss.79-120, 2012.
• “‘Alevilerin Müslümanığı’ Üzerine Bir Alan Çalışması (Dersim Örneği)”, Tunceli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 2, Sayı 3, s. 21-38, Güz 2013.
Zeynelabidîn Zinar nivîskar, wergêr û lêkolînerê kurd e, ji Bakûrê Kurdistanê ye, di 1953'an de li gundê Hedhedkê girêdayê bi qeza Qubînê ve hatiye dinyayê. Yazdeh sal medreseya kurdî, piştre Îmam-Xetîb û lîse xwendiye. Piştî kurtedemeke leşkeriyê, Zinar yazdeh sal li belediya Êlihê şixuliye.
Ji 12'ê îlona 1980'yî ve ku cunta leşkerî hatiye, hetanî sibata 1984'an, Zinar heşt caran hatiye girtin û gelek îşkence lê hatine kirin, sezayê girtîgehê û sirgûn lê hatine birrîn. Ew îşkenceyên ku dîtine, bi pirtûka xwe ya bi navê di "İşkencede 178 Gün" diyar kiriye. Zinar, di dawiya 84'an de jî çûye Swêdê. Piştî ku Zinar li Swêdê bi cih bûye, di sibata 1985'an de li nexweşxana Xaça Sor beşa îşkencedîtan a Stockholmê hetanî 1995'an tedawi bûye.
Destpêka nivîsandina Zeynelabidîn Zinar a bi zimanê kurdî, çendî ku di salên 1963-64'an de pêşî bi tîpên erebî çêbûye, lê di 1985'an de li Swêdê bi awayekî rêkûpêk hatiye domandin. Pêşî dest bi tîpguhaztina klasikên kurmancî kiriye û lêkolîn li folklora kurdî kiriye. Heta niha (2016) 123 pirtûkên wî hatine weşandin, herweha Zinar xwedî û berpirsê Weşanxaneya Pencînar ye.
Nesime Yaman ya bi navê kod Delîla Goyî (di sala 1979an de li gundê Qiliban Badinê hatiye dinê, di sala 1990î de tevlî nav refên gerîlla bû, femandarê bolûkê û rêvebera YAJKê ya Eyaletê bû), Evîn Boga ya bi navê kod Evîn Umut (di sala 1979an de li Gundê Tatwan Yedîverenê hatiye dinê, di kanuna 1996an de tevlî nav refên gerîlla bû), Muhsur Çelik yê bi navê kod Dilovan (di sala 1978an de li Bismilê hatiye dinê, di sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû), Emine Uygun ya bi navê kod Berçem Bote (di sala 1979an de li Edenê hatiye dinê, di 20 tebaxa sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû), Barış Mert yê bi navê kod Alîkar (di sala 1974an de li Sasonê hatiye dinê, di sala 1997an de tevlî nav refên gerîlla bû), Meryem Taşkıran bi navê kod Jiyan Arjîn (di sala 1980yî de li Sîlwanê hatiye dinê, di 9 kanuna sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû), Xezal Goç yê bi navê kod Axîn Tatwan (di sala 1980yî de hatiye dinê, di sla 1995an de tevlî nav refên gerîlla bû), Bayram Çolakel yê bi navê kod Sîpan (di sala 1978an de li Muradiyê hatiye dinê, di sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû), Musa eslê xwe ji Rihayêbû.
"Gava Sêyemîn" (anku, "Gava Sêyem") bernameyeke wêjeyî di Roj TVyê ye.
Gava Sêyemîn ji aliyên nivîskar Helîm Yûsiv ve tê amadekirin û pêşkêşkirin. Bernameya yekem di 11ê çiriya paşîn a sala 2000an de di Mezopotamya TV de hate weşandin. Mêvanê pêşîn a Gava Sêyemîn, Mahmûd Baksî bû. Bername destpêkê her du heftan carekê bû, lê pişt re bû heftane. Pişt re di Medya TV de û niha jî di Roj TV de berdewam tê weşandin.
Ji destpêka bernameyê û vir ve heta niha zêdeyî sed û bîst nivîskarî bûne mêvanê bernamê.
Mistek ax, çîrokeke Jan Dost e, ku mijara jana xerîbiyê tîne zimên. Ew di pirtûka (Antolojiya çîrokên kurdî) de, ya ku nivîskarê kurd Firat Cewerî amade kiribû û çapkiribû, cih digire.
Ev çîroka buhara sala 2007an ji hêla derhênerekî Kurd Şiyar Kobanî ve bû kurtefilmeke ji bîst û sê deqeyan. rola sereke ya vê kurtefilmê, lîstikvan Selamo dilîze.
Lorîn S. Doğan nivîskareke kurd e.
Di sala 1975an de, li Gundikê Şikro ku bi ser Nisêbînê ve ye hatiye dinyaye. Ewê dibistana seretayî, navîn û lîse li Nisêbînê xwendiye. Dû re li zanîngeha Dîcleyê, beşa Biyolojî qedand. Bi nasnava "Lorîn Stran" nivîsên wê di kovarên kurdî de derketin.
1986 – Dianna Agron, lîstikvan, stranbêj û dansereke amerîkan
Korta devkî (bi îngilîzî: "oral cavity", bi latînî "cavitas oris") ango dev di mirov û ajalan de bi taybetî ye. Korta devkî yan dev bi her du lêvan ("lips") sergirtiye. Korta devkî (dev) erka givêrîna xwarinê bi cûtinê fîzîkî û hêrandin bi riyê diranan û bi riyê glêzê şil dike.
Erk ("Fonksiyon").
Korta devkî (dev) gelek rolên girîng dilîze di laşê mirov de wek di peyvîn, dengdan û fîs kirin ("whistling"), maçkirin, rûdem kirin ("facial expression"), ken kirin, erka givêrîn, xwarin, vexwarin, hilmijkirin û cixare vexwarin.
Aspêktên ("rûdemên") çandî.
Em dizanin ku gor etîkêtê (olên danestandinê civakî) heger devê mirov girtî be demê nên dixwe û diciwe. Li ba jin û keçan her du lêvan bi sor xemilandî ku şêweyeke şepal û xweşik bide riwên wan.
Guhêrandina anatomî û dem pêşketinê.
Fîlutram ("philtrum" bi grêkî "philtron" ango bo ramûsandinê) kortikeke şaqûliye di lêva banî ku hate peyda kirin bi riya kirdarên difnî kirdarên kajuyî(maxillary processes) dema ku zarok di zikî daykê xwe de bû, û çaxa ku dijwar têne girtin nexweşiya lêva kêrguh yan kêvroşka bejî ("hare lip") yan ezmanê devê kilît ("cleft palate") çêdibe.
Nexweşiyên korta devkî.
Ji nexweşiyên korta devkî şêrepençîra dêv, kulbûna pidû ("gingivitis"), kurmiyên diranan, kulbûna zimên û pir nexweşiyên din.
Tilî an til an jî tipl nîmûneke ji ("digit" yan pence) wek bi înglîzî jê re têne gotin, endamekî girîng di livîn û seh kirinê di destên mirovan û prîmitan (primates) wek meymûnan. Mirov pênc tilî di her desteke wî de heye.
Erka tiliyên destên mirov wek nivîsandin, seh kirin, nîşandan di zimanê lalan, û gelek erkên din.
Tilî bi riya masûlkên araktlî pîlî têne kontrol kirin.
Cava (bi Endonîziyayî, Cavayî û Sundanî "Cawa", bi Inglîzî "Java") girava Endonîziyayê ya yekê ji alê hêşetê û girava pêncê ji alê rûberê ve. Ev gizirt agirkanîkî ye.
Giringtirîn girava Endonîziyayê ji alê siyasî, aborî û ferhengî ye. Paytextê welatî Cakarta jî li vê giravê ye.
1991 – Melek Rojhat, hunermenda kurd
Tembûr (carina wek "tenbûr" jî tê nivîsandin) anjî saz, amûrekî muzîkê ye.
Tembûr di roja me de bûye beşek mirovên ji Anatoliyayê û Mezopotamyayê. Dîroka vî amûrî digihêje beriya mîlade bi sê hezar salan. Li ser koka vî amûrî rîwayetên cuda hene. Lê belê li gor lêkolînên zanistî û agahiyên di encama xebatên arkeolojîk de hatine bidestxistin, pêşiyê tembûrê, amûrê bi navê "iklig" e. Ev berhemên arkeolojîk en ji dema sumeran mane, beşek ji erdnîgarî, dîrok û şaristaniya Mezepotamya ne.
Pinyanişî yek jî eşîretên mezin ên herêma Colemêrgê ye. Çelî, kevijî, pirxulkî, malbubî, bilêcan, masiroî,Osmanbegî, xaşkanî, talisî, şivîşki, guzereşî, silehî, dizehî, xanî, jîyanişî û hêşetî hin bineşîr in.
Niha wek rêberê eşîretê mala Zeydan tê nasîn. Ev mal di wextê Komara Tirkiye avabûyî, hikûmetê ji Bedlîsê anîn Geverê û danîn li ser vê eşîrê. Bi dûçûna hindek lêkolînan li Bedlîsê eşîrek bi navê Zeydan hebûye û ji 5 eşîrên xwecihî yên herêma Bedlîsê bûne. Her wisa mala Zeydan îdîa dike ku bingeha digehe serdarê artêşa Îslamê Xalid bin Welîd
Zend organa weşanê ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye. Kovara Zendê ji wan kovarên pêşeng e ku di warê lêkolîn û zanistê de li bakurê Kurdistanê derketîye. Zendê bi dirêjahîya temenê xwe yê weşanê mêvandarî li gelek rewşenbîrên kurd kirîye û bûye cîgeha nîqaşên zanistî li ser ziman, wêje, dîrok û çanda kurdan.
Zend yekem car di sala 1994an de du hejmarên wê wek hejmarên ceribandinê derdikevin. Piştre di sala 1996an de bi awayekî perîyodîk dest bi derketinê dike û heta 1998an 6 hejmarên wê derdikevin.
Ji ber şert û mercên wê demê 6 sal navber dikeve weşana Zendê û di sala 2004an de dîsan derdikeve. Di sala 2004an de ji ber hin meseleyên fermî statûya wê ya fermî ji kovarê derbasî rêzepirtûkê dibe. Ji 2004an ve heta niha 26 hejmar derketine. Zend ji 1994an heta niha 34 hejmar derketîye.
Xî (bi herfê mezin Χ, bi herfê biçûk χ) herfê bîstûduyem ê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî "x" ye.
1975 – Christina Hendricks lîstikvan û modela berê yê amerîkî.
Psî (bi yewnanî:; bi herfê mezin Ψ, bi herfê biçûk ψ) herfê bîstûsêyem ê alfabeya yewnanî ye. Herfê Psi symbolê psîkolojiyê ye.
Transkrîpsiyona kurdî "ps" ye.
Omega (bi herfê mezin Ω, bi herfê biçûk ω) herfê bîstûçarem û yê herî paşî yê alfabeya yewnanî ye. Navî omegayek ê 180° hatiye gerandin "Mho" ye.
Transkrîpsiyona kurdî "o" ye.
Navî Omega ji "O" û "mega" tê çêkirin, yanê "O'yê mezin".
Baweriyên Batil ên Kurdan pirtûkeke kurdî ye.
Amadekarên pirtûkê Mustafa Gazî û Ahmed Bengîn e. Ev pirtûka hanê pirtûka yekem ya Enstîtuya Kelepora Kurdî li Silêmanî ye ku bi tîpên latînî li Stembolê çap kir û her weha di warê xwe de pirtûka pêşîn e ku li bakurê Kurdistanê li ser bîr û baweriyên batil ên kurdan hatiye weşandin. Bîr û baweriyên ku di pirtûkê cih digirin bi piranî ji herêma Diyarbekir û Qerecdaxê hatine berhevkirin, tevî vê yekê yên ji herêma Şirnex û Cizîrê jî cih digirin. Bîr û bawerî li gorî babet û cureyên wan hatine kategorîzekirin. Wekî bîr û baweriyên li ser bêyomî, xêr û bereketê, bîr û baweriyên li ser çavînîbûn û çareyên pûçkirina wê, yên li ser cinan û çareyên dûrxistina wan, yên li ser bûk û zavatiyê, yên li ser nîşaneyên hatina mêvanan, yên li ser çilê jinan û zarokan, yên li ser jinên ducan, yên li ser balûkan, yên li ser warên cur bi cur û bîr û baweriyên li ser xewnan. Çapa yekem 1000 heb çap bûye.
Di sala 1997'an de, di binê banê Navenda Çanda Mezopotamyayê de derket. Jiyana Rewşena dûmahîka kovara Rewşenê, kovareke çandî hunerî û wêjeyî bû. Kovar bi periyoda mehane li Stenbolê derdiket. Ev kovar heta navîna sala 2002'yan, 51 hejmar derçû. Kawa Nemir bi salan gerînendetiya kovarê kiriye.* Piştî girtina wê bi demekê kurt bi navê "Rewşen-Name" kovareke din dîsa li jêr edîtoriya Kawa Nemir û bi desteyeke weşanê ya fireh dest bi weşanê kir, lê ev kovar bi tenê sê hejmar derçû û bi vî awayî jî, kelepora Rewşenê ya ku ji sala 1992'yan û wir de bû dom dikir, kutayî pê hat.
Di warê pêşketin û geşedana zimanê kurdî de, van her sê kovaran roleke xwe ya mezin heye. Îro gelek şagirtên Jiyana Rewşenê bûne nivîskarên gihiştî û gelek ji wan jî xwedî pirtûk in.
Biçirîne Kawa, Ji xwe meydan vala ye. Tu bi xwe binivîse û bi xwe bawer bike. Hey bêwijdan hew navê te tenê hebû di vê kovarê de? Û te kengî gerînendetî kiriye.
Huseyîn Karakaş serra 1968 de, qezayayanê Sêwasî ra Qangal de, Dewa Derî (gund)de maya xo ra bîyo.
Heta çarês serriya xo dewe de mendo. Mekteb qedênayo, peyê cû ameyo Stenbol û karanê cîya-cîyayan de se karker gurîyayo. Wexto ke karkerîye kerda kewto mîyanê faalîyetê sendîkayan zî. Ey, hetê ra karkerîye kerda hetê ra zî xo bi xo wendo. Çi edebîyatê tirkan ra çi edebîyatê dinya ra bo zaf nimûneyî wendê. Tena eserê edebî ney, zaf eserê sîyasî zî wendê.
Heta serra 1991 mîyanê faalîyet û xoverrodayîşê karkeran de bîyo. 1991 ra pey kewto mîyanê têkoşînê xelisîyayîşê şarê Kurdistanî. 1996 de Stenbol de ameyo tepîştene û kewto hepisxane. Derheqê ey de seba dayîşê cezaya îdamî dawa ameya akerdene û na dawa hetanî serra 2006 dewam kerdo. Peynî de dewaya ey cezaya idamî ra çerixnaya cezaya muebbedî. Nika "Kocaeli 2 Nolu F Tipi Kapalı Cezaevi" de hepsî yo.
Huseyînî serra 1996 de dest bi nuştişî kerdo. Heta ewro kovaranê se Ütopya, Yurtsever Gençlik û rojnameyê Özgür Gündemî de nuşteyê ey bi tirkî, kovara Vateyî de zî hîkayeyê ey bi kurdkî (kirmanckî) vejîyayê. Hîkayeyê ke nê kitabî de yê, kovara Vateyî de vejîyayê.
Huseyîn bi tirkî zî hîkayeyan nuseno. Serra 2002 de "Musabeqaya Hîkaye û Şîîranê Tirkî ya Desine ya Hüseyin Çelebi" de seba hîkayeya xo xelata dîyine girewta.
Bi tirkî zî hikayeyê başî nuştê.
Hîkayeyê Huseyîn Karakaşî yê ke hepis de ameybî nuştene û Kovara Vate de neşir bîbî, se kitab çap biyê. Kitab de şeş hîkayeyî estê û nê hîkayan de Huseyîn Karakaş zîyadetir behsê cuyê dewijan keno. Bi ziwanêko weş behsê têkîliyan û derdanê înan keno.
Huseyîn Karakaş hîkayenuştiş de gelek ciraamaye yo. Tenê bi kirmanckî ney, bi tirkî zî ey zaf hîkayeyê başî nuştê. Aye ra serkewte yo. Ey “Musabeqeya Desine ya Hîkaye û Şîîran ê Huseyîn Çelebî” de seba yew hîkaya xo xelata dîyine girewta.
Cuyê Huseyînî gelek balkêş o. Hîna çarês serrî bîyo ke dewa xo ra vejîyo şîyo Stenbol. Stenbol de karanê cîya-cîyayan de sey karker xebetîyo û hetê ra kî mîyanê xoverdayîşê sendîkayan de cayê xo girewto. Çepgîriya tirkan ra dima mîyanê xoverdayîşê şarê xo de cayê xo girewto. Dima ra kewto hepis û cezaya îdamî girewta.
Ey mektebanê tirkan de tena mektebo verên wendo. Labelê ey hetê ra wendo, hetê ra zî nuşto. Hîkayê ey zî sey cuyê ey ê. Hîkayanê xo de behsê emegdaran keno. Behsê dinyaya înan a ke xeriba nê dewrî ya keno. Û behsê yew merdimê peyê kilîtan keno. O merdimo ke nêşîyeno (bese nêkeno) omidê (hêvî) xo name kero, webalê omidê xo ra terseno. Wazeno ke omidê ey bi xo rayîrê xo vejo.
Nameyê hîkayanê Huseyîn Karakaşî ke no kitab de ca grewto nê yê: “Xewf”, “Wayîrê Hêniyê Mamedî”, “Xopan”, “Serê Tumê Pîlî ra”, “Omid Esto” û “Tirankî”.
Ferdinand Tönnies (jdb. 26ê tîrmehê 1855 li Oldenswort; m. 9ê nîsanê 1936 li Kiel) civaknas û fîlozofê alman e ku di sala 1855an de li bajarê Oldenswortê ji dayik bûye.
Weblink.
Tönnies, Ferdinand
Bavê Nazê, nivîskarekî kurd e.
Di sala 1946'an li gundê Kucuka li Bakurê Kurdistanê ji dayika xwe bûme.
Sala 1953 ez hatim binxetê (Kurdistana Rojava) û li bajarê Amûdê-mala birayê min yê mezin li wir bû- min dest bi xwendina xwe ya seretayî kir.
Sala 1957 mala me bi temamî hate binxetê, destpêkê li Amûdê ma û dûre mal hate bajarê Hesekê û li wir xwendina lîsê sala 1967 bire serî.
Sala 1969 ji bo xwendinê ez çûme Soviyetê û sala 1980 min li zankoya Mosko ya hikumî nameya xwe ya diktora parast.
Welî Dêwane (1754-1798) helbestvanekî kurd e.
Welî Dêwane di sala 1754'an li herêma Hewraman ji dayik bû. Bavê wî ji yek serekên eşîra herêma Hewraman "Kemale" bû. Dêwane dil kete keça Qadir Axa Şemê ku ji yek mezinên din vê eşîre bû. Welî Dêwane saleke bi Şamê re dergistî ma. Piştî di nava eşîrê de nakokiyan derkete Qadir Axa mecbûr ma ku tevî malbata xwe koç bike. Li ser vê yekê Welî Dêwane heta dawiya jiyana xwe helbestên bi keser nivîsand.
Bandora helbestên wî li ser gelek helbestvanên kurd bû.
Welî Dêwane di sala 1798an çû ser dilovaniya xwe.
Can Yücel (jdb. 1926 li Stembol - m. li Datça) helbestvan û nivîskarekî tirk bû.
Kurê Hasan Ali Yücel e. Li Enqereyê di DTCFê (Fakûlteya ziman, dîrok û erdnîgariyê) de, di beşa fîlolojiya klasîk de perwerde dîtiye. Piştre li Brîtanyayê di zanîngeha Cambridge de xwendiye. Demekê li Londonê di radyoya BBC de kar kiriye. Piştî ku vegeriyaye Tirkiyê li Bodrumê ji bo tûrîstan rêberî kiriye. Paşê li Stembolê bicih bûye û bi karê wergerê jiyana xwe domandiye.
Helbest, werger û nivîsên wî bi pirranî di kovarên "Yenilikler, Beraber, Seçilmiş Hikayeler, Dost, Sosyal, Adalet, Şiir Sanatı, Dönem, Yön, Ant, Imece, Papirüs, Yeni Dergi, Birikim, Sanat Emegi, Yazko" Edebiyat de derketine.
Piştî salên 1965’an Can Yücel dest bi nivîsên siyasî jî dike. Wî di helbest û nivîsên xwe de bi pirranî îronîzm, "mîzaha reş" û hîciv bi karaniye.
Can Yücel di 12ê tebaxê sala 1999an de li Datçayê çû ser dilovaniya xwe û li wir hatiye binaxkirin.
Ew dewlet yê di G8 da ne
G8 (îng. "Group of Eight"; bi kurdî: "Koma Heyştan") koma heyşt welatên dewlemend ên ku ji aliyê sanayî ye pêşketîne.
Rûsya pêşî ne endamê vê komê pişt re Rûsya jî bû endamê komê ev 8 welat bi navê Welatên G8 tê nasîn. Ji aliyê welatên G8î ji sala 1975an vir ve civînên aborî yên salane tên lidarxistin. DYA, Japonya, Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Îtalya, Kanada, Rûsya nêzîkî % 65 aboriya cihanê temsîl dikin. Xebatên salane ya komê ji konferans, lêkolînên ramyarî pêk tê. Serokên hikûmetên endamên komê her sal beşdarî civînan dibin û welatek endam jî serokatiya komê dixe ser milê xwe. Serokaktiya komê di destê kîjan welatî de be, rojeva civînê ew eşkere dike û mazûvaniya civîna wê salê ew dike.
Mirina Jaro xêzeromana pêşîn a bi kurdî ye. Xêz ji aliyê Lewent Ozkan ve hatiye pêkanîn û Mamê Elî destan nivîsiye. Di 2007an de ji aliyê Weşanên Berçem ve hat çapkirin.
Bi salan ev xebat li Nisêbînê hate weşandin û di nav gelek derfetên kêm de. Pêşgotina wê ji hêla Firat Penaber ve bi navê xwe yên din Müslüm Aslan hatiye nivîsin.
Pirtûk di çapa yekem de ma. Ji ber hinek pirsgirekên aborî û polîtîk belavkirina wê jî kêm ket.
1955 – Nihat Hatipoğlu, akademîsyen û olzan
Şadiyan anku Şaddilî navê êleke kurdan a mezin e. Bawerî eve kû navê xwe ji mîrê Şedadiyan Muhemmedê kurê Şedad girtiye. Navbera salen 951-1075 de li bajare Divînê û Gencê ye serxwetî bûne. Paşe jî heta sale 1199 mîrtiye bajare Ani'ye bûn e.
Gorî Minorsky êv el, malbatek a êla Rewadî bûye û Rewadî jî digihîjin Hecbanîyan. Selahedînê Eyûbî jî kurekî vê êle bû.
Bapîrê wî Şeddad li herêma Serhedê li bajare Divinê jidayîkbûye. Bavê wî û apê wî Şêrko ji Serhedê, koçberê Başûrê Kurdistanê bûne.
Şadiyan îro bi pirranî li bakurê Xorasanê, li Îranê dijîn. Ji ber şahe Îranê, Şah Ebbas, ji Kurdistana Sor hatine koçberkirin. Niha 2-3 bajarê mezin ên li Xorasanê, bi pirranî ji êlen Şadlû (li Xorasan ji wan re Şadlû dibêjin) û Hecbanî pêk tên. Lê belê, li Kurdistanê jî kesen ji vê êlê hene. Bi taybetî jî li Serhed û Dêrsimê.
Li Serhede ew baweriyên Elewî û Sunnî dihewînin. Li Dêrsim, (Xarpêt, Mamekî, Erzingan, Sêwas)ê jî Elewî ne. Malbata sereke vê êlê (Adil Beg) li Refahiye dijin.
Ava Xabûr (an jî Xabîr) dikeve navbeyna Silopî û Zaxoyê de û herweha gumrik e an jî gumrikxane jî jêre dibêjin, çinko li vir gumrik heye. Xabûr hem av e, pir jî liser heye û jê re dibêjin Pira Xabûrê, jê re dibêjin Ava Xabûr û jê re dibêjin Gumrika Xabûr. Ev der bes ne gumrik tinê ye, herweha wekî gundekî ye. Ev gumrik ji aboriya herêmên kurdan û bilhesa jibona Silopî, Cizîra Botan, Şirnex, heta Wanê, Mêrdîn, Diyarbekir (Amed) Riha (Urfa) û gelek bajarên din jî ji aliyê aborî ve îstîfade ji gumrika Xabûr dîtine û heta niha jî dibînin.
Li vî aliyê Xabûrê hikûmeta tirkî û li aliyê din hikûmeta herêma kurdan an jî Otonomiya Kurdistanê bikar tîne. Gumrika Xabûr di 15 salên borî de ji aliyê aborî ve îstîfadeke gelek mezin daye aboriya herêmên Kurdan.
Zêyê Mezin an Zêyê Behdînan çemekî Kurdistanê ye.
Zêyê Mezin ji axa Rojhilatê Kurdistanê derdikeve. Di herêma Culemergê de dikeve nav axa Bakur û pişt re derbasî Başûr dibe. Di herêmên Girik û deşta Hewlêrê re derbas dibe. Li aliyê Nemrûdê dikeve ser çemê Dîcleyê. Ava çemê Dîcleyê zêdetir dike. Dîcle 33% ji ava xwe ji Zêyê Mezin digire.
Zêyê Mezin û Zêyê Biçûk
Zêyê Biçûk an Zêyê Koyê an jî Zaba Biçûk çemekî Kurdistanê ye. Ji çiyayên herêma rojhilat der tê û di herêma çiyayî de derbasê başûr dibe, Deşta Kerkûkê av dide. Di aliyê başûrê bajarê Şarqat de dikeve nav ava Dîcleyê.
Çemê Nisêbînê an Cexcex (bi tirkî, "Cacak" an "Çağ-Çağ") navê xwe ji gotina "Çemê Ciq Ciq" girtiye. Çemê Cexcex ji yekbûna ava spî ya ji Serê Avê derdikeve û ji Ava reş a li Kanîka Fila derdikevê pêk tê. Çemê Cexcex ji Nisêbînê ber bi başûr ve diherike. Nêzîkê Hesîçê bi çemê Xabûrê re dibe yek û diherikê çemê Firatê. Dirêjahiya çemê Cexcex heta Nisêbînê 21.700 m ye.
Nisêbîn
Çemê Sûyê, Huzêm yek ji çemên Kurdistanê ye.
Huzêm ji nav axa Başûrê Kurdistanê derdikeve. Sê şaxên avê tên ser: Şaxa Xase, ava Tawix û ava Spî ne. Bajarê Kerkûkê li ser hersê avan e. Li nêzîkî bajarê Beled ew dikeve nav ava çemê Dîcleyê.
Bafûnbromîd xoyek ji Bafûn û Brom e. Direfşê xwe AlBr3 e.
Bafûnbromîd di Benzol da û herî avên organîk yên din da dihele.
Xecxecok, gulebûk, kokolîko, rebenîk an kormamo ("Papaver rhoeas"), giyayek an kulîlkek ji malbata "Papaveraceae" e.
Di biharan de li beriya, li cihên çandiniyê jiberxwe şîn tê. Mezinahiya xecxecokan ji hev cuda ye. Awayekî wê ji 30 heta 80 cm mezin dibe û gelekî bi giya ye. Darê xecxecokê pir tenik û bi pirç e. Kulîlka wê ya sor ji meha gulanê heta tebaxê vedibe.
Cihê xecxecokê yê lê derketiye hole nayê zanîn. Lê belê tê bawerkirin ku Asya, Ewropa an jî bakûrê Efrîqa (cihe ku hîna lê wek kevneşopî ji kulîlkên xecxecokê meqyaj tê çêkirin) warê xecxecokê ye. Li van deran ji zû ve çandinî heye û xecxecok bi reya çandiniyê li tevahiya cihanê belav bûye. Ev kulîlk li heremên ku kar û barê mirovan lê heye belav bûye û beyî mirovan nikarîbû bighêje van herêman. Xecxecok hîn zêdetir li cihên germ, zûha û bi tav şîn tên.
Bafûnklorîd bestinek ji Bafûn û Klor e.
Bafûnklorîd baş di avê (450 formula_1) û avên organîk da. dihele
Bafûnoksîd bestinê Oksîjen bi Bafûnê ra ye.
Bafûnoksîd tewr di avê da nahele. Ew pir çetin di asîdan ya bazan da dihele.
Yasemîn an asimîn "(Jasminum officinale)" kulîlkek ji famîleya darzeytûnan (Olaceae) e.
Tê payîn ku ev kulîlk ji Mezopotamya belav bûye li başûrê Ewropa bêhtir şîn bûye. Hin cureyên wê gelek bilind dibin, digihên 4–5 m. Ji vê kulîlkê rûneke taybet tê çêkirin ku piranî di warê dermanan de tê bikaranîn. Ji dusedî zêdetir cureyên yasemînê hene.
Xeydoka gulanê "(Convallaria majalis)" kulîlkek ji famîleya "Convallariaceae" ye.
Piranî li cihên avî û sar şîn dibin. Bakurê Ewropa ji bo şînbûna vê kulîlkê gelek li rê ye. Li Kurdistanê gelek cîwar e. Bi qasî 10 - 30 cm bilind dibin.
Gul (bi latînî: "Rosa") an vil (vilik) kulîlkek ji famîleya "Rosaceae" ye.
Kulîlkeke navdar e û nîşaneya evînê ye. Bi qasî 300 cureyên wê hene. Ji bo kozmetîkê çandiniya wê tê kirin. bîhna gulan yê pir xweş e. wê lomê Kurên misliman pê ra dibêjin gulê mihemmedî. ji bişkuyên gulan reçel çêdibe. Gulên Xelfetîyê yên sorê tarî yên pir meşhûr in.
Di wêjeya devkî û nivîskî ya Kurd de cihê wê.
Gula sor nîşaneya "destnîşankirina hezkirinê", ya zer "daxwaza zewacê" û ya spî jî "evindarî heya mirinê" ye. Li her deverekê Kurdistanê gul tê çandin bo şênkirina baxçe û devedorê avahiyan.
Bi sedan stran li ser gulê hatinê çêkirin û navê wê bo zarokên rindik hatine danîn. Dîsa di wêjeya nivîskî ya Kurdî de jî herwiha cihekê wê yê bêhempa heye.
Bafûnsulfat bestinekî vê reng e. Bafûnsulfat baş kane di avê da bihele.
Bafûnsulfat pir di çêkirinê werekan da tê bikaranîn.
Amonyak an jî amonya, gazeke bê reng û bi bêhneke pir pîs e. Ew gaza jehrî ye, çavên mera dişewtîne û nefesê mera qutdike. Tîrbûnê amonyak ji yê bê hindiktir e.
Amonyak pir baş di avê da dihele (541 formula_1) û baş di alkohol û asêton da dihele. Di heksan da amonyak xerab dihele.
Xeterên amonyak.
Bestinek navberê 15,5 - 30 % amonyak di bê da kane biteqe. Amonyak li ser cihên canî însên yên şil wek dev û çavan diherfîne. Eger mirovek amonyak daqultîne, ew bi êşekên mezin xûnê vedireşe, pir caran jî ew mirova dimire. Eger amonyak bes 0,5 % di bê da hebe, mera pîştî 30 - 60 deqan dimire.
1859 –Arthur Conan Doyle bijîşk û nivîskarê brîtanî
1978 – Ginnifer Goodwin lîstikvana amerîkan
Selîm Temo an jî Selim Temo Ergül (; Êlih) nivîskar, akademîsyen, helbestvan û wergêrê kurd e.
Selîm Temo, di 27'ê nîsana sala 1972'an de li gundê Mêrîna ku bi Êlihê ve girêdaye ji dayîk bûye. Dibistana seretayî li gundê xwe, yên navincî li Batmanê bire serî. Di sala 1992an de beşa Etnolojî (Fakulta Ziman, Dîrok û Cografîya) kar kir. Master û dozîna xwe li Zanîngeha Bîlkentê, beşa Zimanê Tirkî de temam kir (Majîster: "Cemal Süreya Şiirinde Bedenin Yazınsallaşması/Nivîsîna Laş di Helbesta Cemal Sureya de, 2003, doktora: Türk Şiirinde Taşra/Çolberî di Helbesta Tirkî de, 2009). Di sala 1997an de xelata helbestê ya Yaşar Nabi Nayır, di sala 1998an de jî, xelata romanê ya Halkevleri wergirt.
Selîm Temo di kovara Esmerê de nivîsaran nivîsand û di her hejmara kovarê de jî helbestvanekê Kurd da nasandin. Piştî ku komeke nivîskar û helbestvanan ji Kovara Esmerê qetiyan û kovara Multi-kulti derxistin Selîm Temo jî di desteya weşanê a pêveka kurdî ya bi navê Çavreş a Multi-kultiyê cih girt. Di sala 2009an de, li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê de, weke alîkar doçent (asistant profesor) dest bi kar kir. Di vê pêvajoyê de, ji bo damezirandina Beşa Ziman û Wêjeya Kurdî xebitî. Piştî ku Lijneya Bilind a Perwerdehiyê (YOK) biryara "Enstîtuta Zimanên Jîndar ên li Tirkiyeyê" da, îstifa kir. Li ser biryara YOKê çend rexne nivîsî û di rojnameya Radikal û kovara Le Monde Diplomatique-Kurdî de weşand. Piştî vê helwestê YOKê bo hin zanîngehan biryara beşên Kurdî pejiran
Digelel vê yekê û tevî helwesta dewletê ya li hemberî Kurdî û Kurdan Dr. Temo venegeriya beşê, ku niha karên xwe yên di warê Kurdolojiyê de didomîne. Temo di sala 2011an de, li Brîtanyayê, li Zanîngeha Ekseterê, di beşa Centre for Kurdish Studies (Navenda Lêkolînên Kurdî) weke mamosteyê mêvan xebitî. Di serê sala 2012an de vegeriya Mêrdînê ku niha jî li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê dixebite.
Kronolojiya
Gelale, anku Gełałe, bajaroka bi ser devera Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ev bajarok 994 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e. Navê Gelale veguhestîna "Gîlalî" (anku Celalî) ye, navê eşîreke kurdan di serdema navîn de.
Hecî Omeran bajarokekê Başûrê Kurdistanê û ser bi şaristanê Çomanê ye. Ev bajarok 1700 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e.
Hecî Omeran tuxîbekê fermî yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê digel Komara Îslamî ya Îranê ye.
Çaliyê gundekî Başûrê Kurdistanê ye. Ev gund dikevit bakûrê bajarê Akrê li istan anko parêzgeha Dihokê.
Hevsiyên vî gundî ev in: li bakûr gundê Şiniyê, li rojava gundê Baniyê, li rojhilat Xoşana û li başûr Çarbot û Hûkê.
Çaliyê 900 metiran li ser astê deryayên azad bilind e.
Bilavbûna cureyên cirnîsan li dinyayê
Cirnîs an tîmseh ("Crocodylidae") famîleyek e canewerên bejavî yên mezin ji çîna "Sauropsida", ji koma cirnîsan ("Crocodilia"), ku cureyên wek alîgator, kaymîn û gaviyalan tê de hene.
Cirnîs di çem û beraviyan de dijîn, li Awistraliya, Asya, Afrîka û Amerîka.
Cirnîs masî, mar, kosî, beq û guhandaran dixwin.
Filogenî.
Kladogrameke li gor Brochu (1997).
Apê Adîk (jdb. 1907 − m. 2007), dengbêj û stranbêjekî navdar herêma Efrînê bû.
Apê Adîk bi navê xwe yê din Hesen Adîk di sala 1907an de ji dayik bû. Adîk li herêma Efrînê xwedî navek mezin bû, ku bêtirî 70 salan stranên kurdî yên klasîkî mîna Mem û Zîn, Cebelî, Teyar, Derwêşê Evdî û Edulê gotine. Hunermend Adîk li gelek amurên muzîkê dixist, mîna tembûr, pîk û bilûr û kemanê.
Apê Adik di 1ê hezîranê 2007an di sed saliya xwe de çû ser dilovaniya xwe. Bi beşdarbûna hejmareke mezin ji nişteciyên gundê Kora li herêma Çiyayê Kurmênc û derûdora wê pêr hunermend Adîk hatiye binaxkirin.
Ew du caran zewicî bû, û bavê 7 keç û 3 lawan bû.
1972 – Wentworth Miller, lîstikvan, fîlmnamenivîs û modelekî amerîkî ku li Keyaniya Yekbûyî hatiye cîhanê
1986 – Rafael Nadal, tenîsvanê spanî
Deq, li ser laşê jinike kurd
Deq hunereke xemilandinê ye ku ji wêne yan nivîsên ku li ser laşê tê çêkirin pêk tê.
Ev edetê xemilandinê heta mirinê dimîne û bi gelemperî ji aliyê jinan ve tê lêkirin. Deq bi teknîkên curbecur tê çekirin û edetekê pir kevn e. Li Mezopotamyayê, bi hezar salane, bi taybetî li Kurdistanê ji aliyê jin û mêran ve vî edetê deqê tê bikaranîn.
Deq ji rengên kû ji alî çermê îsên ve nayê avêtin û di bin çerm de disekîne, tê bikaranîn. Ji bo kû reng di binî yê cerm bigehê, bi acetekî tûj tê qûlkirin ya jî tê birîn û bi erzîyekê reng tê bicîhkirin. Piştî xerc tê çêkirin, bi derziyeke ku berê hatiye dezenfektekirin motîfên ku tên xwestin tên çêkirin. Bi taybetî piştî şewitandina çerm şunda, rengên ku di jîyanê de qet dernekevin, wek rengê kesik û keskîrêş û keskîvekirî xuya dike.
1866– Ernest William Hornung, nivîskarê îngilîz
1859: Li Erziromê erdhej çêbû, 3 hezar kesan jiyana xwe ji dest da.
1999: Yekemîn car jineke kurd, Feleknaz Uca, wekî parlamenter kete Parlemena Ewropayê.
Aydin Orak şanoger, wergêr û helbestvanê kurd e.
Di sala 1982'an de li Nisêbînê ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye hatiye ser rûyê dinyayê. Dibistana serete û ya navîn li Nisêbînê diqedîne. Aniha di Zanîngeha Anatolya beşa civakî de perwerdeya xwe berdewam dike. Di sala 1997'an de dest bi karê şanoyê dike. Di sala 2000'î de tevlî şanoya Navenda Çanda Mezopotamya dibe. Di çend lîstikên cûr bi cûr de dilîze. Di rojnameyên Özgür Gündem, Azadiya Welat, Çavreş û Amigra de nivîsên li ser çand û hûnerê, bi taybetî jî nivîsên li ser şanoyê dinivîse. Çend werger kirine û pirtûkek helbestan bi navê "Hestên Veşartî" çapkiriye. Hîn jî di Teatra Avesta de lîstikvaniyê dike.
Şanoya Seyr-î Meselê ya xwedî rabirdûyeke 15 salî û ji 24 kesan ve pêk tê di meha Sermewezê ya sala 2002’yan ava bû, û ji her girêdan û qalibên ku li hemberî afirandina hunerê dibin asteng azad, ji bo ku karibe hunera xwe biafirîne dest bi sazkirina ciyê xwe kir.
Ciyê ku niha xebat lê dibin, berê avahiyeke wêran bû û bi qirş û gemara deh salan hatibû dagirtin. Li Stenbolê, li taxa Beyoğluyê ev der hate kirêkirin û ji bo ku bibe dezgeheke xebatê damezrênerên vê dezgehê bi mehan xebitîn. Di heman dema ku xebatên avakirinê didomand, pê re xebatên huner û şanoyê bi hewla ku rêyekê li ber xebatên xwe veke xebatên fikrî û zanistî hatin kirin. Armanca komê ya ku xwedî xebateke hevbeş e tenê ne ji bo pêkanîna lîstikekê tên cim hev, li gel vê yekê ev koma şanoyê ji bona ku karibe xwe li ser piya bihêle li rêya sazkirina aboriyê, sazûmanê, têkiliyên sazîbûnê û hwd. jî digere.
Armanca Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê û têkiliya wê ya bi Şanoya Kurdî ve.
Damezrênerên vê şanoyê, li gel hemû bêderfetiyê, xwedî nêzîktêdayîneke lêkolîner in, û berhemên xwe bi ceribandinên şanoyî zêde û mezin dikin, li rêbaza qada azadiyê ya ji bo van berheman digerin û xwedî baweriya sazibûna şanoyê ne û ji bona ku ev yek pêk were bi hemû hewla ku ji dest wan tê dixebitin. Ji ber ku zimanê Kurdî heta niha derfet nediye ku di warê hunerê de bi azadî bi kar were, kêm maye, ji ber vê yekê jî pêwistiya xebatên şanoyî ya bi vî zimanî derketiye holê. Gava ev hewl li gel lêgerînên şanoyî yên modern ên çaxê me bête girêdan, li ser navê lêgerînên avant-garde agahiyên giring derdixe holê.
Ev şano, nirxên çandinî; li gel çanda devkî (çîrok, efsane, lîstikên temaşeyî, mîtolojî, vegotin, şiklên tevgerê, efsaneyên kevneşopî û lehengên wan, neqşên zargotinî, kevneşopî û erf û adet hwd.) lêkolîna herêmî dike û herêmên ku hildibijêre li gel ragihandina dîmenî nirxên şanoyî, şiklên lîstinê, jest, şiklên pevxistinê, mask, kostum, dekor û hwd. berhev dike û ev materyalên ku berhev dibin bi şiklê xwezaya xwe vedijîne û hewl dide ku bêtin tomarkirin.
Şanoya Seyr-î Meselê komeke şanoyê ye ku ji van çavkaniyan sûdê werdigire, van nirxên şanoyî dinirxîne, teknîka lîstikvaniyê û lîstikpêşkêşkirinê şîrove dike û digihîjîne şanoya çaxa ku em tê de dijiyin û wekî mînak; lîstikên ku heta îroj derketine pêşî temaşevanan ji vê yekê re dikare bibe mînak.
Li gel vê yekê, tengijîna kesên civaka modern, famkorî, tengijîna dilvîna civakî, ji xwezayê dûrketin, xwewendakirina li nav pergalê, eşq, evîn, azadî, jidûrketina nirxên hebûn û nebûnê di nav xebatên şanoyî de pêşaniya dramaturjîkî dike. Bi vê yekê lêgerîna hunera lîstikvaniyê, bi taybetiyên dinê dike yek û lê digere û di nav lîstikan de hewl dibe ku serbendiya wan derkeve pêşî çav. Ji ber ku lîstikvanî di nav vê şanoyê de ciyekî girîng digire. Yanî lîstikvanî di dema derxistina lîstikan de girîngiya xwe derdixe holê. Gava em li ser navê temaşevanan tiştekî bêjin ev şaniyên ku bi temaşevanan ve xerîb tên bandoreke ecêbmayinê li wan dike. Hatiye dîtin ku temaşevan ji devla ku bi lîstikên komîk (bi qerf) bikenin, hêsirên xwe nikarî bigirin û têra xwe giriyane. Ji ber vê yekê jî temaşevanên vê şanoyê ji bo lêkolînên şanoyî hêjayî nirxandinê ne.
Li dezgeha şanoyê xebatên li ser lîstikvaniyê, ritm, deng, makyaj, şanoya tevgerê, performans, dramaturjî, pandomîm-mîm têtin kirin. Ev xebat ji aliyê perwerdekarên Şanoya Seyr-î Meselê û perwerdekarên ku ji derve tên kirin. Dîsa bi van xebatan her sal bi awayekî domdarî qursên şanoyê pêk tên û bi lîstikeke ku ji van qursiyeran ve pêk tê bi dawî dibe. Şanoya Seyr-î Meselê bi vê perwerdekariyê lîstikvanên nû ji bo xwe derdixe holê.
Lîstikvanên Şanoyê.
Alişan Önlü, Newroz Baz, Nazmi Kırık, Berfin Zenderlioğlu, Metin Turan, Nurten Demirbaş, Güler Yüksel İnce, Feyyaz Duman, Hamdi Kahraman, İbrahim Turgay, Bedriye Aydemir, Baran Demir, Dilek Eniş, Kazım Ekinci, Erdal Ceviz (Derhêner), Musa Yıldırım, Hasan Aydın, Volkan Türkmen
1983– Lee Ryan, stranbêj, strannivîs, bestekarê brîtanî û endamê koma muzîkê Blue
2003: Li Stenbolê Komeleya Jinan a Gokkuşagiyê (Gökkuşağı Kadın Derneği) vebû.
1975 – Anna Valle, lîstikvan û modela îtalyan
Nazmî Kirik (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1976an li Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê) şanoger û hunermendê sînemayê yê kurd bû.
Jiyana û kariyera wî.
Di sala 1976an de li Diyarbekirê ji dayik bû. Dibistana navincî li Qoserê lîseyê jî li Diyarbekirê xwend. Di dema perwerdehiya xwe de li Şaxa Amedê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê de dest bi xebatên dîlan û şanoyê kir. Di vê navberê de di gelek lîstikan de cih girt. Di dema xebatên xwe yên NÇMê gelek caran hate binçavkirin û di encamê de 7 meh di Girtîgeha Diyarbekirê de raza.
Piştî ji girtîgehê derket di sala 1996an çû Stenbolê û xebatên xwe yên dîlan û şanoyê li Şaxa Stenbolê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê di bin banê Teatra Jiyana Nûyê meşand. Di sala 2003an digel çend hevalên xwe Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê ava kir.
Di sala 1999an de bi fîlma Güneşe Yolculuk/Rêwitiya Ber Bi Rojê dest bi sînemayê kir. Rêwitiya Ber Bi Rojê di heman salê de di Festîvala Fîlman a Berlînê de xelatên "Blue Angel" û "Peace" wergirt. Di sala 2003an de bi fîlma Kleine Freiheit/Azadiya Biçûk di beşa Derhêneran ya Festivala Fîlmê Cannesê derket ber temaşevanan.
Di sala 2005an de bi derhêneriya Huner Selîm bi fîlma "Kilometre Zero" bû namzetê lîstikvanê mêr yê herî baş. Dîsa di sala 2006an bi kurtefîlma Kimlik/Nasname ku derhêneriya wê bi xwe kiribû beşdarî 43. Festîvala Fîlman ya Antalyayê bû.
Nazmî Kirik xebatên xwe li Tirkiyê û Almanyayê dimeşîne.
Keftar, kemtiyar, eftar, heftar an jî heftiyar ("Hyaenidae"), famîleyekî guhandarên goştxweran. Li Kurdistanê li deşt û çiyayên nizim dijîn; li çolên Erebistan, Afrîka û Asyayê jî têne dîtin. Di qulên kûr, nev keviran û bin keviran dijîn.
Fîziyolojiya keftaran.
Tevî ku keftar ji aliyê fîziyolojiyê ve çend rûdemin ku mîna famîleya kuçikan wek gur, kûçik, rûvî, hwd., xuya dikin, lê famîleyeke serbixwe çêdikin: ji famîleya "Herpestidae" wek banbankeyê nêzîktir in.
Keftar xwedî lem û diranên tewr û tûj e, di şaneşîna ajalan de ku dikare goşt biçirîne. Keftar li gorî dîtina zanistan, weke Meymûnan di nev caneweran ji aliyê awayê nêçîrkirina xwe ve gelekî jîr e.
Di hinek deveran mîna Bagok û Behdînan jêra "heftar" an "heftiyar" tête gotin. Çîroka navê wî jî eve ku heft nikarin wî.
Keftarên Kurdistanê.
Keftarê xêzxêzok (keftarê xêzokî) ku li Kurdistanê têta dîtin wek kûçikekî mezin e. Milên wî bilindtirin û ji ber wê yekê xwar û maro digere.
Tenê digere, rev çê nake û şevger e. Keftar pêz nakuje, kelaxxur e û gelek caran li cihên çepal xwarina xwe peyda dike. Ev keftar di 2016an li gundê Dêrika Miqûrê yê Farqînê hatibû dîtin.
Seydayê Keleş (jdb. 1930 − m. 2007) helbestvanekî kurd bû.
Kurtejiyana Seydayê Keleş.
Seydayê Keleş ango bi navê xwe yê din "Hesen Muhemmed" an "Mele Hisênê Bizgûrî" yan "Keleşê Bextreş di sala 1930î de li gundê Bizgûra Mêrdînê ji dayik bûye. Di 6 saliya temenê xwe de bav û diya wî diçin ber dilovaniya Xwedê, ji feqîrtî diçe Binxetê. Li Binxetê, di temenê 10 salî de, dest bi xwendina dînî kiriye, ew berê xwe dide gundê Xalitê û ew wî dibin cem seydayê Mele Ebdulrezaq. Cihên xwendina wî ew bûn: Xalit, Girgod, Tilerbîtê Jêrîn, Tilerbîtê Jorîn, Qotikê, Girdêwan, Girbawî, Xizna û Tilmeirûf...
Di sala 1945an de, dest bi karê welatparêzî û xwendina kurdî kiriye û dan û standinên wî bi rewşenbîrên wê hingê re çêdibin wek Cegerxwîn, Qedrî Can, Mele Ehmedê Namî û Seydayê Tîrêj û bi wan re dest bi hunandina helbestê dike
Ji ber ku wî ji biçûkaniyê ve, gelek zilm û zor dîtibû û gelek cûreyên kar û xebatê ji bo bidestxistina pariyê nanê xwe û zarokên xwe kiribûn; ji cotkariyê, şivantiyê, palayiyê û avakirina xaniyan, ji ber van yekan, piraniya ristên wî bi dijwarî û xurtî êrîşî zordestiyê, sitemkariyê û bindestiyê dike, û li dor rewşa gel û welatê xwe bi xurtî sekiniye; ji serketinên welatiyên xwe re lîlandiye û ji têkçûnan re hawar kiriye.
Seydayê Keleş xwedî 8 dîwanên helbesta ye. Wî herweha di çapemeniya kurdî de komek ji meqalên wêjeyî nivîsandine.
Yên destnivîs.
Seydayê Keleş piştî nexweşiyeke dirêj di 18ê hezîranê di 77 saliya xwe de li mala xwe ya li Qamişloyê çû ser dilovaniya xwe û li Qamişloyê li goristana Qudûr Beg hate veşartin.
Keleş di nav helbestvanên Başûrê Rojavaya Kurdistanê de yek ji helbestvanên naskirî bû. Wî di 19ê kanûna pêşîn a sala 2002yan de yekemîn Xelata Seydayê Cegerxwîn stand. Di sala 2001ê de wî xelata Mîhrîcana Helbesta Kurdî li Sûriyê ya nehemîn stand.
Seydayê Keleş herweha di nav siyaseta kurdî de çalak bû. Vê dawiyê ew bûbû endamê Komîteya Navendî ya Partiya Demoqrat a Pêşverû ya Kurd li Suriyê.
Kitêbxaneya Kurdî yek ji pirtûkxaneyên kurdan li Swêdê ye.
Kitêbxaneya Kurdî ku di 10'ê kewçêrê sala 1997an de ji aliyê Wezîra Çandeyê ya Swêdê, Marita Ulvskog ve hate vekirin, di meha sibat a 1996an de bi piştgiriya weqfa dewletê bi navê "Stiftelsen Framtidens Kultur" (Weqfa Çandeya Pêşerojê) dest bi xebata xwe ya damezrandinê kir.
Zengine êleke mezin e, li navîn û başur u rojhilat e Kurdistan.
Bi taybetî, li Kerkûk, Slêmanî, Xaneqîn, Kirmaşan, Hemedan, Lûristan û Gûran dijîn, û her se zaravayên kurdî ên jêrîn diaxivin. Li hinek herêman kelhurî, li hinek herêman jî Soranî an jî Lekî diaxivin.
Pisîk, pisîng, kitik an pisîka malan (bi latînî, "Felis silvestris catus"), pisîkeke kedî ye. Nêzîkî 9.500 sal e ku mirov û pisîk hev dimînin.
Li Kurdistanê pisîka Wanê heye. Ew gelek ji avê hez dike û mirov jê re dibêje pisîka melavan.
Leyla albûmekî Ciwan Haco ye.
Stran.
Li serî zerzeng di dest de piyan
Pêşkêşî min kir, mayî ji lêvan
Lêvên roj û dirûv hiş û giyanî
Zanîngeha Silêmaniyê, anku Zankoy Silêmanî, zanîngeha bajarê Silêmaniyê ye li Başûrê Kurdistanê (Herêma Kurdistanê, Iraq). Kampûsa pêşîn a zanîngehê di 1968an de hate vekirin.
Di sala akademîk 2016-2017an de li zanîngehê 10 925 xwendekarên tamrojî hebûn. 1 898 mamoste û endamên hîndekariyê jî lê hebûn.
Îro li zanîngehê de 19 kolej hene. Pirtûkxaneya zanîngehê Kitêbxaneya Navend a Zanîngeha Silêmaniyê ye.
Amed Tîgrîs nivîskar û mamosteyê zimanê kurdî ye.
Amed Tîgrîs li Licê ya Amedê hatiye dinê, lê sala bûyîna wî ne dîyar e. Ew ji taxa Qerehesen ji goma Xicîgan e. Tîgrîs li Licê dibistana seretayî û li Erxaniyê jî dibistana mamostetiyê xwendiye. Piştî dibistana mamostetiyê, çend sal li gundên Cinezûr û Şêxana Licê mamostetî kiriye.
Licî, Amed Tîgrîs bi navê Mekî Xoce nas dikin. Tîgrîs di avakirina komela mamosteyan TÖB-DER'a Licê de cîh girtiye, demekê serokatî û nûnertiya wê kiriye. A. Tîgrîs di sala 1980'î de derketiye derveyî welêt û li Stockholmê bi cîh bûye. Ew ji 1984'an vir ve li Stockholmê di dibistanên swêdî de mamostetiya kurdî dike. Di xebatên xwe yên rêxistinî û ramyarî de bi awayekî aktîv pêşî bi Partiya Komunîst a Tirkiyeyê û piştre jî bi Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat re xebitiye. Dûvre dest ji karê rêxistinî û siyasî berdaye û bi kar û barê ziman û wêje re mijûl bûye. Heta niha 43 pirtûkên wî hatine çap kirin. Di warê çand û wêje de alîkariya bizava netewî, dem û dezgehên çandî kiriye. Demeke serokatiya Înstîtûya kurdî ya li Stockholmê kiriye.
Tîgrîs di Med û Medya TV de bi navên "Rojbaş mamoste", "Dibistana kurdî", Êvarbaş (ji bo temenmezinan) û "Xwendegeha kurdî" bernameyên hînkirin û perwerdeyî amade kiriye. Ji derî mamostetî û nivîsîna pirtûkên dersê, xebatên wî yên li ser ziman, wêje û çandê jî hene. Ji zimanê tirkî û swêdî çend berhem wergerandiye kurdî.
Di kovar û rojnameyên wek Berbang, Armanc, Hêviya Gel, Kurdistan Press, Avaşîn, Welat, Welatê me, Azadiya Welat, Hîwa, Bîrnebûn û Xwebûnê de meqalên wî hatine weşandin û redaksiyonên hinekan de cîh kirtiye. Di sala 2005an de ji Stockholmê vegeriye Amedê û niha li navenda Amedê dijî. Du lawên wî hene, navê yê mezin Evîndar û yê biçûk jî Rizgar e.
"Berhemên ku ji bo çapê amade ne"
"2. Biwêjên kurdî (xebta bi salan)"
Narîn Feqe (z. 1980) stranbêj û hunermenda kurd.
Narîn Feqe di sala 1980an de li bajarê Dêrîka Hemko nêzîkî bajarê Qamişlo hate dinê. Di sala 1991an di deh saliya xwe de tevî malbata wê koçî Swêdê kir û li wir bi cîh bûn. Ew keça hunermendê navdar Adil Feqe ye.
Sosyal Demokrat Halk Partisi (Partiya Sosyal Demokrat a Gel) partiyeke siyasî ye ku di Tirkiyê de çalak e.
Di hilbijartinên heremî yên sala 2004'an de SHP %5.10 ji dengan stand.
Usulután bajarê çarem ê herî mezin ê El Salvador e. Ew hên jî paytextê Departamento Usulután e. Li wê derê nêzîkî 45.000 kes dijîn.
Arîşeyên xwezayî.
Di sala 1998'an de hurrîkanê Mitch li Usulután pir tişta xerekir.
Di sala 2001'ê de ew bajar piştî erdhejekê pir xerabibû.
"Berbang" kovarek bi kurdî û swêdî ye.
Berbang organa Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê ye. Berbang ji du mehan carek derdikeve. Hejmara yekem ya Berbangê di tîrmeha 1981'ê de derket. Berbang ji bo endamên komeleyên Federasyonê bê pere bû. Berbang di rûpelên xwe de cih dide anons û îlanên rojbûnê, mizginê, wefatê, sersaxiyê. Ev îlan û anons bê pere ne.
Di destpêkê de berpirsiyarê giştî yê kovarê Eşref Okumuş Pistre bi dorê hat guhertin.Demeke dûr û dirêj redaktor û berpirsiyarê Berbangê Amed Tîgrîs bû. Amed Tîgrîs sê dewrên cuda redaktoriya kovara Berbangê kiriye. Ji hejmara 130an ve berpirsiyarê gistî Aycan Şermîn Bozarslan, redaktor û berpirsiyar kovarê Kovan Amedî ye.
Lorîn Îbrahîm (jdb. 14ê hezîrana 1980 li Qamişlo,Kurdistana rojava) ku bi navê hunerî Lorîn Berzincî tê Lorîn Berzincî tê nas kirin stranbêja kurd e.
Lorîn Berzincî di sala 1980ê de li bajarê Qamişloyê ji dayik bû, di malbateke mezin de mezin bû. Jiyana kurdî ya siyasî û çanda kurdî beşek giring bû di vê malbatê de. Muzîkê di temenekî zû de ciyê xwe di jiyana Lorînê de girt. Gava pênc salî bû dest bi strangotinê û fêrbûna gotinên stranan û awazê wan kir.
Lorînê di temenê 10 saliyê de bi malbata xwe re mal bar kir Ewropayê û li welatê Swêdê bi cih bû. Riya koçberbûnê rêkek gelekî dirêj bû û tijî êş bû, bi wê êşê re jî zarokbûn wenda bû, tiştê ji zaroktiyê ma bû muzîk bû. Bavê Lorînê yekem kes bû ku hesta mûzîkê li ba keça xwe dîtî û û wî herdem piştgiriya wê dikir bo ku ew di rêya muzîkê de berdewam be û li ser şanoyê dest bi strangotinê bike.
Lorîn 14 salî bû dema ku wê dest bi nivîsandina stiranan û çêkirina awazan kir. Ew di gelek grûpan/koman de beşdar bû ye û li ser gelek şnoyan sekiniye, lê Lorînê biriyara xwe da ku ew muzîka xwe ya taybetî çê bike. Muzîkek nêzîkî şexsiyeta wê, muzîkek ku ji çand û muzîka kurdî be digel muzîka ewropî ya ku tesîra xwe li Lorînê, bi salên mana wê li ewropayê kiriye.
Lorîn îro xwendina bilind li fakulta zanistiya rojhilata navîn bi zanistiya siyasî û zimanê rojhilata navîn re, wek kurdî (soranî, kurmancî), farisî û erebî dixwîne. Wê ji bilî xwendina universîtêyê muzîk û teknîka stirangotinê xwendiye.
Lorîn dibîne ku girîng e mirov bi hemû zaraveyên kurdî stranan bibêje, xerîbiya derveyî welatî ew fêrkiriye ku mirov kurd e dema ku ew beşek be ji çanda kurdî û zimanê kurdî bi awayekî giştî.
Berzincî, beşdarî gelek komên muzîkê bûye. Piştra biryara xwe daye ku ew muzîka xwe ya taybetî çê bike. Albûma wê ya yekemîn di sala 2007an de derket.
Îsmet Dax () (z. 1965) hunermend û bestekarekî kurd e.
Îsmet Dax,di sala 1965an de, li Dêrika Çiyayê Mazî ser navçeya Mêrdînê hatiye dinê. Dibistana seretayî, navendî û amadeyî li Dêrikê xwendiye. Dax, hîna di zaroktiya xwe de bi muzîkê ve mijûl bûye û gava kû diçû dibistanê,di gelek şevên çand û hunerî de derketiye ser dikê.Wê demê hunermend ên bi navdar bi rêz Erdoğan Yapıştıran û Turhan Yapıştıran ji wî re li sazê dane. Ji ber ku wê çaxê kurdî qedexe bû,wî helbestên xwe bi tirkî dixwend e.
Ji bo têkefe azmûnê zanîngehê,di sala 1985 an de ji welat derdikeve û tê bajarê Îzmîrê,û li wir bi cih dibe.
Di sala 1986 an de li İzmirê ew û kekeç Kurd ji hev hezdike û dizewice.
Di sala 1990 an de, Îsmet Dax û çar hevalên xwe Faysal Oktay, Saadettin Karaaslan, Hamît Bîlirmiş(TOFAN) û Ziwer(ZİYA), bi navê Koma Tûrcel'an komeke muzîk ê dadimezirînin. Koma Tûrcel'an, nêzîkî sê salan li Îzmîrê tevlî şahî û govend ên kurdan dibe.
Piştî avabûna Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) şaxa Îzmîrê, Dax, di sala 1993an de ew û du keçikê xwe li wir dest bi xebatên xwe dike. Di sala 1997an de Dax û sê heval ên xwe Xafur, Feyrûzşah û Welat komekê di bin baskên NÇMê şaxa Îzmîrê de, bi navê Koma Jiyana Welat ava dikin.
Di sala 14-04-1998 an de bi biryara Kargeri û Serokatiya NÇM a şaxa İzmir,birêz Hatice Çoban û Serokatîya Navendiya NÇM ê,bi rêz Nuray Şen,İsmet Dax Ji dervî NÇMê xebatên xwe domand e.
Di sala 1999an de wî albûm a xwe ya yekem a bi navê "Dewra Mêhdî hat" amadekir û ev kaset ji hêla Medya Mûzîkê ve hate belavkirin. Ev kaset ji donzdeh helbestan pêk hatibû, gotin û muzîka vê albûmê ji aliyê Îsmet Dax ve hatibû amadekirin.
Dax gelek helbest dan hunermend an û gelek hunermend an helbest ên wî xwandin. Ên wek Xanemîr,Rojda, Bawercan, Şêxmûs, Elif Koç, Koma gulên Xerzan, Mehmet Koç, Koma Mazlûm, Çinarli Dawûd, Saadettîn û Mewlûde Rojbîn û her wekî din.
Hozan Canê (li Qereyaziyê), hunermedeke kurd e.
Canê di sala 1969an de li bajarê Erzîrom navca Qereyazîyê hatiye dinê. Dibistana serete jî, li heman navcê xelaskiriye. Ew dibistana navendî li bajarê Edenê qedand. Piştî hîngê jiyana wê ya muzîkê destpêkir. Di dibistana ASM û Arîf Sağ de, bi alîkariya mamoste Ferqîn Şiyar û Kazim Bora, sê salan dersa deng û stranbêjiyê wergirt. Ji bo kaseta xwe ya yekem, di studyo ASM de xebitî. Mereq û heskirina muzîkê di dilê wê de, hê ji piçûkatiyê ve destpêkiribû. Hozan Canê di wan deman de guhdariya Radyoya Erîvanê dikir. Kêfa wê pir ji stranên Meryem Xan, Eyşe Şan û Şakiro re dihat. Ew bi hunermendên mezin re yên weke Eyşe Şan û Şakiro'ra dixebitî. Daxwaza wê ew bû ku bibê hunermendeke mezin wek Meryem Xan. Mîna wê stranên Kurdî bêje û rêya wan hunermendan bişopîne. Piştî xebata sê mehan li studyo ASM ê, li ser navê "Rê Waye, lê lê Dayê" bi rêya Fîrma Ataman kaseta wê ya yekemîn derket. Li dûv viya, kaseta "Hozanê Kurdî" derket. Di bin zor û zehmetên li Tirkiyê, ligel van xebatên kasetan wê, konsert jî çêdikirin. Ji ber van xebatan, polêsên Tirk her tim Hozan Canê dawetê qereqolan dikir, êşkence û zehmetî didan wê. Herwiha, di konsereke xwe hatî girtin û birîndarkirin. Ji bo ku derfetên xebata hunerî nemabû, mejbûr mam derket derveyî welêt.
Xebata wê ya muzîkê li Almanya, di bin banê Akademiya Çand û Hunera Kurdî de domkir. Piştî çend salan, bi rêya Kom Muzîkê, kaseteke bi navê "Esqa Welat" derxist. Kaseta wê ya pençemîn di studyo D&D Sound Production GbR de, bi navê "Wezîrê Min" derket.
Di de ji ber tawana "endamtiya rêxistina terorî" ji aliyê hêzên rejîma tirk ve hatiye girtin û heta di zindanê de maye.
"Mêrê avis" yek ji pirtûkên çîrokan yên nivîskarê kurd Helîm Yûsiv e.
Pirtûk cara pêşîn li sala 1991ê bi zimanê erebî li Şamê derkevt. Paştir, li sala 1997ê, weşanxaneya Avesta ew pirtûk bi zimanê kurdî li Stembolê çap kir. Nusxeya elmanî ya vê pirtûkê bi paçveya Heidi Karge li sala 2004ê derkevt.
Kemal Pir (z. 1952, li Güzeloluk, Torul, Gümüşhaneyê − m. 7ê îlona 1982, li Amedê) yek ji damezirinerên Partiya Karkerên Kurdistanê bû.
Kemal Pir di sala 1952an de li gundê Güzeloluka Torulê yê navçeya Gümüşhaneyê hate dinê. Dibistana lîseyê li Samsunê qedand, paşê di sala 1970î de li Enqerê derbasî Fakûlteya Dîrok-Cografya û Ziman bû. Di yekemîn koma navendî ya PKKê cîh girt. Di sala 1977an de li Enqerê hate binçavkirin û paşê hate girtin. Li girtîgeha Ordu-Ulubeyê di payîza 1977an de firar kir û ji dîsa hate girtin. Lê belê li girtîgeha Rihayê dîsa firar kir. Di sala 1980î de dema ku dîsa hate girtin, di îşkenceyên mezin re hate derbaskirin û piştî lêpirsînê ew şandin girtîgeha leşkerî ya Amedê.
Kemal Pir, li girtîgeha leşkerî ya Amedê, ji bo protestokirina zext û zoriyan di rojiya mirinê de ku roja 14'ê tîrmeha 1982'an de destpêkiribû, di 52emîn roja rojiya mirinê, ango di 7ê îlona 1982an de jiyana xwe ji dest da.
Orhan Dogan () (jdb. li gundê Xelîla ya Kerboran a Mêrdînê - m. li Wanê) siyasetmedar, dadnas û parlamenterekî kurd bû.
Di malbateke karmend de ji dayik bûye. Ji ber karê bavê xwe jiyan û xwandina xwe li gelek cihan bi dawî kiriye. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî sala 1974an de dest bi zankoya Fakûlteya Dadnasiyê ya Enqereyê dike. Dibe parêzer û di rewşên dijwar de parêzvaniya çalakgerên Kurd dike. Bi damezrandina partiya legal a kurdan (li Bakurê Kurdistan û Tirkiyê) HEPê ve dest bi karê polîtikayê dike. Wekî parlamenterê Kurd tê hilbijartin û dikeve meclîsa Komara Tirkiyê. Sala 1994î de bi darê zorê Dogan û parlamentêrên kurd ên DEPê, bi dijûn û geflêkirinan ji aliyê polîsên dewletê ve ji meclîsê tên derxistin û zîndanîkirin.
Dogan jî wekî Leyla Zana, Selim Sadak, Hatip Dicle nêzîkî 11 salî di girtîgehê de dimîne. Piştî serbestberdanê dîsa dest bi xebatên xwe yên polîtîk dike.
Tenduristiya Orhan Dogan di axavtineke xwe ya li Bazîdê de xirabdibe û ew bi mirina masûlkeyên dil (qeyrana dil, krîza dil) li nexweşxaneya Zanîngeha Wanê jiyana xwe ji dest dide. Dogan zewicî û xwedî pênc zarokan bû.
Jiyan û Zaroktî.
Rêzan Tovjîn (Jidayikbûn 1978, Dêrika Çiyayê Mazî) Nivîskar, bernamenûs, wergêr. Di 1993'an de dest bi rojnamegeriya kurdî kiriye. Di gelek rojname û kovaran de rojnamegerî, edîtorî, nivîskarî û gerînendetî kiriye. Di salên rojnamegeriyê de hatiye girtin û yek ji wan kesan e ku di temenê zaroktiyê de gelek salan girtî maye.
Xebat.
Di 2004'an de bi beşdariya 11 nivîskaran dest bi xebata Kovara W kir. Di avakirina Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê de cih girt. Demek kin serokatiya vê komeleyê jî kiriye.
Di avakirina Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Çand û Ziman (Karger) de cih girt. Di 2005'an de yekemîn Kovara komputergerî bi navê Kovara Pckurd derxist û piştre bi navê Bername NET kovarek derxist. Tovjîn heta dawiya sala 2006'an seroktiya komeleyê kir.
Mirin Di Xewê de Bû, Cuma Boynukara, Lîstik, 2010, Weşanên Lîs, Ji Tirkî
Xebatên IT, Nivîsbarî û Bernamenûsî.
Wî geroka Opera û Avant Browser, scriptên wekî PostNuke, Mambo, Joomla, Php-Fusion, Squirrel Mail û bernameyên wekî anti-spyware a Winpooch û Ad-aware, PSPad, FTP'ê FileZilla cara yekem di navbera salên 2004-2006'an de wergerand kurdî. Di wergera Abiword Ubuntu û OpenOffice de gelek salan kar kir. Ji bo zimanê kurdî li Facebookê were zêdekirin kampanya da destpêkirin û piştî hate pejirandin jî wergera wê pêk anî.
Wî heta îro gelek bernameyên tîcarî yên pirzimanî (kurdî, tirkî, îngilîzî, erebî) afirandine. Hin ji van bi navê New-C, Karger, Baro CMS, BİYS, BBYS, Otopas A di bazarê de ne. Ev pergalên webê (scrîpt) ku hemû bi zimanên kurdî, tirkî û îngilîzî hatine afirandin ji aliyê gelek sazî û dezgeyên fermî û civakî ve tên bikaranîn.
Medya muzîk li bajarê Stenbolê li ser tomarkirin û belavkirin a çand û huner ê xebat ên xwe didomîn e.
Berpirsyar û produktor ê wê,Mûhsîn Altintop e.
Piling an jî, bi taybetî li Başûr û Rojhilata Kurdistanê, babir, bebir, bewir, behwer (bi latînî: "Panthera tigris"), cureyekî pisîkên mezin ji cinsê "Panthera" ji famîleya pisîkên "Felidae" ye. Ew guhandareke kovî û goştxwer e li bejiyê parzemîna Asyayê dijî.
Bincure.
Neh bincureyên pilingan hene ku jê sê bincureyên nemayî ye yan ("extinct" bi înglîzî).
Enel Tendûr "(bi tirkî: Akören)" Gundekî girêdayî Erxewan a Meledîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
8 km li bakurê Erxewanê dikeve. Berê serjimara gund zêdetir bû. Ji ber xizanî û pêkutiyan niha tenê 60-70 malbat li wir dijîn. Aboriya wan li sêr çandinî û xwedîkirina ajalan e. Niştecihên gund piranî Kurd ên Dêrsimî ne lê ji ber polîtîkaya assîmîlasyona komara Tirkiyê êdî zimanê xwe wûnda kirine. Kêm ji wan dikarin bi Kurdî (Kirmanckî, Zazakî) biaxivin.
Arakêl "(bi tirkî: Çayırlı)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Navê gund bi Ermenî ye û di sala 1956'î de kirine Tirkî. Di dema Osmaniyan de piranî Ermenî li vir dijîyan û girêdayî Mezrayê (Xarpêt) bû.
Niştecihên wê piranî Dêrsimî ne û gelek asîmîle bûne. Ji Meletiyê 85 km, ji Erxewanê 22 km dûr dikeve. Rûerda wê 225 km² ye û ji rûyê avê nêzîkî 1000 m bilind e. Piştî Komkujiya Ermeniyan dewleta Tirk mal û milkê Ermeniyan bi diravên erzan firotiye hin malbatan. Hemî navên cografîk bi Ermenî û Kurdî ne. Bandora asîmîlasyona Komara Tirkiyê li herêmê gelek mezin e.
Şotik, gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Nêzîkî 230 km² rûerda wê heye û 1000–1500 m ji rûyê avê bilind e. Gorî qeydên Osmanî ev gund di salên 1600´î de hebûye û di bin desthilatdariya mîrên Kurdistanê de bac didabûne Osmaniyan. Di qeydan de tê gotin ku ji eşîra Berazî malbata Etmanîkan li vir dijiyabûne. Di serhildanên Kurdan de vî gundî gelek piştgirî dayê hêzên Kurdan. Ji ber wê piştî damezrandina Komara Tirkiyê zilm û pêkutiyên mezin li ser niştecihan hatine kirin. Polîtîkaya "Tirkkirin" a dewletê bi darê zorê hatiye bicihanîn û biserketiye.
Mişadî "(bi tirkî: Yamaç)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Gorî hejmartinên fermî yên dûgela Tirk di salên 80'î de 40-50 malbat dijîne li vir. Gundekî Kurdan e. Hin malbat bi eslê xwe ji Dersîmê hatine. Dewletê ji bo "Tirkkirina tixûbên Kurdistanê" polîtîkaya assîmîlasyonê li seranser Meletiyê jî meşandiye û bi taybetî di nava salên 30-60'î de zilm û zordariyeke hovane pêkaniye. Çend malbatên Tirkmanan ku di Komkujiya Ermeniyan da cihgirtine, hatine li devedorên gund de bicihbûne. Dewletê wekî xelat erd û zevî dane wan û bicihkirine. Tê texmînkirin ku 300 sal in ev gund cihwar e.
Birek, Arxût "(bi tirkî: Yoncalı)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Gund li birekê ye, ji ber wê gotine Birek.
Beriya Komkujiya Ermeniyan li vê gundê Ermenî û Kurd bi hevre dijîyan. Kurdên gund wekî "Birek" û Ermeniyan jî "Arxût" binavdikir. Di salên giran ên asîmîlasyona dewleta Tirk a Kurdên de (1930 - 1960 ango demên dijwar ên pişavtinê) wekî hemî navan navê vê gundê jî kirine tirkî. Serkeftina sazûmaniya leşkerî ya Tirk biserdikeve û îcar jî oto-asîmîlasyon "(xwepişavtin)" dest pê dike. Li Birekê gelek bermahiyên dîrokî hene û gelek ji wan jî hatine talankirin.
Bingeha wê di dest pêka 1800´î de hatiye avêtin û berîya wê jî gelek şarezayiyên Kurd li vir cîhwar bûne. Di salên 40'î de derûdora 150 mal hebûne. Niha derûdora 20-30 mal in. Tenê 300 malên ku ji Birekê hatine niha li Stenbolê dijîn. Ango vî gundî jî koçberî daye.
Bingoyan "(bi tirkî: Yenisu)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Tê gotin ku "Bingo" navê axayekî Kurd bûye û di destpêka 1700'î de bingeha vê gundê avêtiye. Hin jî dibêjin navê axê na lê leqabê wî wisa bûye. Li binguhên mirov dixistibûne û malbateke şerxwaz/şervan bûne. Ji ber ku rihên wî yên sor hebûne, dewleta Osmaniyan di qeydên dîrokî de navê gund hin caran wekî "Gundê Bingoyan, Gundê rihsor (kızıluşağı köyü)" jî nivîsîne.
Matarîsan, Hevde, Kozik "(bi tirkî: Çakmak (2008), Sığırcıuşağı)" yek ji gundên Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Gund berê ji çend mezreyan pêkdihat. Niha bûye yek lê hêj jî navên mezreyan (Matarîsan, Hevde, Kozik) tên bikaranîn. Dewleta Tirk hemî navên berê qedexekirine û navên tirkî pêvekirine.
65 km ji Erxewanê û 130 km ji Meletiyê dûr e. Bilindahiya erdê wê ji rûyê deryayê 1.500 m ye. Axa wê ne biavî ye û pirsgirêka avê heye. Bi navê "Kinik" mezreyeka wê heye. Li dora 40-50 mal lê dijîn û nifûsa wê nêzîkî 300 e. Li tevahiya herêmê xwepişavtin gelek bipêşketî ye û axavtina Kurdî rojberoj kêm dibe. Aborî li ser xwedikirina ajalan e. Gund gelek koçber dide.
"Anatomiya bedena mirovan" pirtûkekê ku Doç. Dr. Hüseyin Bektaş ser anatomiyê nivîsandiye. Pirtûk di sala 2004an de di Weşanên Deng de derket.
Pirtûk bingehên ilma anatomî bi 51 şikil û şanan dide naskirin. Ew pirtûka ne ji bo zaningehên li ser ilmê bijijkiye. Lê ji ber kû bi zimaneki zelal hatîye nivîsandin zarokên dibistan navberî, zarokên dibistanên jorin, beşdarên qursên kurdî li welat û derwayiyê welat û hemû kesen ku zimanê kurdî dixwazin hînbibin dikarin bi wê pirtûkê bixebitin.
Gurgeh, Gurgîn, Gurgiyan "(bi tirkî: Koyuncu)" gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Navê wê di salên 50'î de hatiye qedexekirin û kirine Koyuncu. Li gund bandora assîmîlasyonê gelek mezin e. Di hin tomarkirinên dîrokî de navê wê wekî "Gurgîn" jî derbas dibe. Tê texmînkirin ku bingeha wê 700 sal berê hatiye avêtin. Li cografya wê hemî nav bi Kurdî yan Ermenî ne. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine.
Gund gelek koçberî daye. Aborî pirranî li ser xebata dest-piyan, firotina kedê ye. Di dema Osmaniyan de, ji ber ku ola Elewîyê dihewîbûne, li wan gelek zordarî hatiye kirin û bi darê zorê kirine Sunî. Bi destpêka Komara Tirkiyê jî ji ber Kurdbûnê zirdarî tê kirin. Polîtîkaya assîmîlasyonê bi xurtî biserdikeve. Niha kêm kes bi Kurdî dizanin. Hin malbatên ku bi eslê xwe ne Kurd in jî di gund de bûne xwedî gotinê.
Mîneyk an Mîneyik "(bi tirkî: Kuyudere)" gundekî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Navê wê ji zimanê Ermenî tê û wateya xwe gundê bi serê xwe û tenê ye.
Beriya Komkujiya Ermeniyan pirranî Ermenî lê dijiyan. Piştî komkujiyê ax û milkên wê bi pereyeke erzan didin koçberên Tirkan. Çend ji niştecihên gund gorî hin îdîayan, berê Dersîmî bûne û bi zaraveyê Kirmanckî diaxivîbûne. Di demên dijwar ên assîmîlasyona bi darê zorê de vê gundê jî para xwe mezin girtiye. Hemî çand û kûltûra herêmê wergerandine zimanê Tirkî û wekî dewlemendiya Tirkan hatine nîşandan.
Selmanî, Selmaniya Jor "(bi tirkî: Y. Sülmenli)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye.
Niştecihên gund pirranî Kurdên Dersîmê ne. Gelek şarezayiyên Kurd li vir desthilatî kirine. Di dema Osmaniyan de wekî tevahiya herêmê, gundê Selmanî jî ji ber Elewîbûna xwe ji Osmaniyan zilm û zordarî dîtine. Ev yeka han, bi damezrandina Komara Tirkiyê ve bi navê "Laîsîzm" assîmîlasyona gelê herêmê jî hêsantir dike. Bi destê hin pîr "(serokên civatên Elewiyan)" û dedeyan û hin malbatan jî tên meşandin. Tê gotin ku piştî Komkujiya Ermeniyan dewleta Tirk gelek milk û pere daye hin malbat û pîran. Li herêmê bandora pişavtinê gelek mezin e.
Gel xizan e û gund koçberî dide. Nifûsa wê niha li dora 300 kesî ye. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Di sala 1985'î de bi alîkariya Almanya li gund bo cara yekemîn dibistan tê çêkirin.
Hüseyin Bektaş doktorekî kurd û nivîskarê pirtûkeke ser anatomiyê ye.
Prof. Dr. Hüseyin Bektaş li sala 1961 li Kurdistana bakur li Lîçik (Kaynarpınar) hatîye dinê. Li Kanireşê li hêla bajarê Çewaxçurê lîse xwend. Piştî xwendina Lîsê, derket derveyî welêt û li Elmanya federal da li ser îlmê bijîşkî xwend.
Di sala 1990 da fakûlte qedand û niha li nexweşxana zanîngeha Hannover da li ser bêrê cerahî û naqîlkirina organa wek Professor dixebite.
Bektaş nivîskarê pirtûka "Anatomiya Bedena Mirovan" e ku di sala 2004'an de derket.
Marc Forster di sala 2008'an de
Marc Forster di sala 1969’an de li Almanyayê hatiye dinyê. Senarîst û derhênerek Swîsreyî ye. Ew ji xwe re dibê Swîsreyî. Dema ku 12 salî bûye li fîlmê bi navê Apocalypse Now de Francis Ford Coppola temaşe kiriye. Ji wê demê şûn de xem û xeyalen wî derhênerî bûye. Dema ciwaniya xwe li Swîsreyê derbas kiriye; bavê wî yê bijîjk û diya wî dijberê televizyonê bûne.
Di sala 1990’î de dîplomaya xwe ya dibistana navîn li Swîsreyê digire. Piştre li New Yorkê dibistana Tisch School of the Arts ya New York University dixwîne. Piştî ku dîplomaya xwe stand (1993) li Ewropaye ji bo televîzyonan fîlmên belgewarî çêkir. Wekî "Silent Windows" û "Our Story".
Di sala 1999’an de bi derhêner û nivîsandina fîlmê "Loungers" xelata temaşevanan girt. Bi fîlmê xwe yê "Di Bin Siya Hêrsê De" (Monster's Ball) gelek balê kişande ser xwe. Di fîlm de aktrîsa bi navê Halle Berry, xelata Oscarê girt. Niha jî ji bo "Bond 22" dixebite ku di 2008’an de pêşkêşî temaşevanan bike.
Dî Mûso "(bi tirkî: Çevreli)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Kurdên herêma Tolhildanê ji bo "Gund" "Dihi, dih, diw an dî" bikartînin. Avaker û xwediyê vî gundî bi navê Mûsa kesek e û gund bi navê wî tê navandin.
Mişaran "(bi tirkî: Doydum)" gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Rûerda wê 36 km², bilindahiya wê ji rûyê avê 750 m ye. Di tixûbê Erebgîrê de û bi gundên Mişadî, Maliyan û Tûjoyan (bi tirkî kirine Meşelî) re cîran e. Gel xizan e û aboriya xwe bi xwedîkirina ajalan û çandiniyê ve birêvedibe.
Tê texmînkirin ku bingeha gund di sedsala 14emîn de hatiye avêtin. Gundekî dîrokî û kevn e. Gelek şarezayiyên Kurd li vir desthilatî kirine. Ji aliyê bermahiyên dîrokî ve dewlemend e. Mixabin pirraniya wan tên talankirin an tehrîpkirin. Gundî ji nebûna avê gilîdar e.
Beriya Komkujiya Ermeniyan li vir Ermenî jî dijiyabûne. Piştî komkujiyê ax û milkên wan li çend malbatên alîgirê dewletê ve hatine belavkirin.
Germêşî "(bi tirkî: Ermişli)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Gundekî navendî û mezin e. Gorî hejmartinên sala 1990'î hejmara niştecihên wê li derûdora 13.000'î ye. Gund cara pêşîn di sedsala 19emîn de koçberî daye. Li ser meziniyeka 1.037 km² avabûye. Di dema Osmaniyan de gelek caran serîhildane û li dijî wan êrîşên têr xwînî hatine kirin. Bandora polîtîkaya "Tirkkirin" a dewleta Tirk li vir jî biserketiye.
Êlbadan, Mangeşên "(bi tirkî: Eymir)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Ev gund wargeheke Kurd û Ermeniyan bû. Piştî Komkujiya Ermeniyan wekî xelat dan hin kom û bêrên Tirkman û Ereban. Gundekî dîrokî bû lê piştî bidestxistina dewleta Tirk, hemî bermahiyên berê hatin rûxandin. Pirraniya gundiyan bi eslê xwe Ereb ên Helebê ne lê di dema Osmaniyan de ji bo Osmaniyan xebitîne û bûne Tirk.
Dî Zoxan, Gafoyan "(bi tirkî: Göçeruşağı)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Ji Erxewanê 32 km dûr e. Gundekî kevn û dîrokî ye. Di dema Osmaniyan de ew jî di lîsteya "gundê dijmin" de cihdigirt. Bi damezrandina Komara Tirkiyê ve dewletê polîtîkaya asîmîlasyonê di bin navê "Laîsîzm"ê de meşand û bi taybetî di nava komên ku ne Sunî ne de biserket.
Ji ber xizanî û kêmbûna avê gund gelek koçberî dide. Niha li derûdora 40-50 mal lê hene. Serjimara wê li derûdora 400 kesî ye. Berê xwedî daristaneke mezin û bêhempa bû. Dewleta Tirk ji ber sedemên ewlekariyê daristan rûxand, ê mayî jî gundiyan talankirin. Aborîya gund piranî li ser xwedîkirina ajalan e.
Li axa gund gelek bermahiyên dîrokî gelek in. Mixabin li ser wan lêkolîn nayên kirin. Hemî dêr û nîşaneyên Ermeniyan hatine talankirin û tehrîpkirin.
Çêkirinê balexaneya Petronas li Malezya bi endezyarî gengaze.
Gerîdeyên Mercedes-Benz tê çêkirin bi bersa endezyarî
Endezyar (bi înglîzî "engineer", bi tirkî "mühendis") karbendekî teknîk û diperise. Cûrên endezyarîyê pirin. Hinek ji vana, endezyarên kareba yê, endezyarên avahî yê û hinek mînakên din. Endezyarî ji bo ku jiyana mirova hêsan bike û bi vî hawî wan dilşad bike heye. Her çiqasî endezyarî mîna pîşeyên ku ji bû mirovahiyê û cîhanê gelekî pêwîstin nînbe jî, qasî dîroka mirovahiyê kevne. Ji şikeftên ku di heyama(çağ) bestelekê(qeşayî) da hatine çêkirin heta balexaniyên rojane, ji dîtina karebayê heta amêr(cîhaz)ên nanoteknolojîk, ji îcadkirina giloverok(tekelek) heta makîneyên ku bi jîrayiya çêkirî dixebitin, ji projeyên makîneyên ku Îsmaîlê Cizîrî anjî Da Vîncî çêkiribû heta amrazên(hacet) fezayî û gelekî pêşketinên mîna vana bi tevahî newazeyên endezyariyê ne. Mirovên endezyar zanista matematîk û fizîkê tevî hev dikin û amêrên(cihaz) ku bi kêra mirovahiyê tên disêwirînin.
Di dirokêde beşa endezyariyê ya herî kevn endezyariya avahiyê ye. Rê û pir û kel û mal û çihên avdanê bi destên van endezyaran hatîne çêkirin. Beşa yekemîn ku digûhere û ji endezyarên avahiyê diqete endezyariya makîneyan e. Vana ji beriyê xwe zêdetir mekanîk û dînamîkê dixebitînin û roj bi roj ji avahiyên sekan(statîk) dûr dikevin. Pişt re endezyariya karebayê, endezyariya elektronîkê, endezyariya endustriyê û gelekî cureyên endezyariyê derketine holê û endezyarî zef pêş ket.
Lolan an Lolican "(bi tirkî: Kızık)" gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Gundekî mezin bû, lê ji ber xizanî û polîtîkaya ewlekariyê ya dewleta Tirk, gelek koçberî daye. Niştecihên gund bi eslê xwe Dersîmî ne lê gelek assîmîle bûne. Niha li dora 300 kes lê dijîn. 10 km ji Erxewanê û 70 km jî ji Meletiyê dûr e. Li gund pisrgirêka ava paqij heye. Heya niha gelek kes ji ber ava gund a nehîjyen jiyana xwe jidestdane.
Normam "(bi tirkî: Morhamam)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Di salên 60'î de nifûsa wê behtir bû lê niha kêm e. Li dora 40 mal lê dijîn û gelheya wê 150-200 kes in. Aborî li ser çandinî û pereyên ji xebata li bajaran e. Bandora pişavtina dûgela Tirk li herêmê, mezin e.
Qedrîcan an jî Qedrî Can (jdb. 1911 – m. 1972), helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Ew bi navê Abdulqadir Can li Dêrika Çiyayê Mazî (Mêrdîn) di sala 1911ê da hate cîhanê.
Di piçûkahiya xwe de Qedrîcan wek "Qedrî" dihat naskirin. Ji zarokahiya xwe de Qedrîcan pir xwedî şans bû ku bavê wî (ku bi kurtahî wek "Cano" tê naskirin) di zanîna hêjatiya xwendinê bû kurê şand xwendinê. Di dibistanê de ew xwendevanekî pir pêşketî û baş bû, bi taybetî di mijara hejmaran da (matematîk).
Piştî dibistana destpêkê, dibistana navîn û bilind "Cano" kurê xwe şand Zanîstana Mamosteyan ya Konyayê. Di wan salan de Qedrîcan welatparêziya xwe hîn xurtir kir û navê xwe xist îsteya dewleta Tirkan ya reş. Ji bo Qedrîcan tenê du çare ma bû: 1) yan mirin 2) yan revandin.
Qedrîcan ji Dewleta Tirk, bi riya Antakyayê, reviya çû Sûriyê. Piştî revînê, ew nema dikaribû vegere welatê xwe, cihê xwe yê zayînê Dêrika Çiyayê Mazî. Bavê xwe "Cano", ku pir girêdayî hev bubûn, nema didît.
Qedrîcan yek ji helbestvanên herî mezin ên gelê Kurd bû û wek bavê helbesta nûjen a Kurdî (helbesta torê ya nû) tê naskirin. Wî bi nivîsoka xwe di zaraveya kurdî ya kurmancî dinîvisand.
Yek ji helbest ên wî ya herî bi nav û deng "Gula Sor" bi destê hozanê gelê Kurd Ciwan Haco hat beste kirin.
Lê Qedrîcan ne tenê helbestvan bû, helbestvanî tenê yek ji xebatên wî yên pirhejmarî bû. Navê wî rewşenbîriya xwe tê bîranîn. Ew rewşenbîr, ronakbîr, zana, helbestvan, wergervan û polîtîkavan bû.
Qedrî Can li hember qedexe û zorî yên dewleta Sûriyê dersên kurdî dida xwendevanên xwe yên dibistanê.
Dema ku mirov li rûpel ên rojname yan kovarên "Hawar", "Ronahî" û "Roja Nû" binêre, xebat ên Qedrîcan tên dîtin.
Dema ku li Konyaye dixwend pir nakokî di nav mêjiyê wî de çêdibin. Jiyaneke bi xirecir li ber çavên wî ket. Xwest ku xwe binase, li binyada xwe, çand û dîroka xwe vekole. Kete nav lêkolîn û lêgerînên dû dirêj. Dema ku di betlaneya havînê de dihate gund, gelek xort li dora xwe vedihewandin. Ji wan re qala azadiyê û welêt dikir.
Keça Qedrî Can, Şêrîn Can ku li Sûriyê bijîşkiyê dikir ji bo bavê xwe dibêje: "Dema ku havinê ew dihate Dêrikê xort didan dûv xwe û li nav rezan diciviyan. Kêlik diçikandin û berik bera wê didan". Dema ku dewlet bi xesletê Qedrîcan dihese dikeve pey şopa wî. Qedrîcan dinêre ku tevgera Şêx Seîd têk çûye. Çi rewşenbîr û welatparêz hene an têne girtin an jî kuştin. Ew jî dev ji dibistanê berdide, tevî Reşoyê Dêrikî û çend hevalên din biryar didin ku binxet bibin. Li nêzî tixûb Qedrîcan û bavê xwe hev û dû dibînin. Qedrîcan rewşê dibêje û ji bavê xwe re dibêje ku ew dê rojekê welêt rizgar bikin wê çaxê welat dê pir xweş be û ew jî dê vegerin. Bavê wî nikare wî ji bo ku neçe îqna bike.
Qedrîcan berê xwe dide Şamê û di nav bilbilên Şadî yên ku her tim li dûrî gulistanê dixwînin û keserkûr in de cih digre.
Beriya ku wefat bike, gelek name ji lêzimên xwe re şandine. Gotiye min pir bêriya welêt kiriye û ez dê rojekê vegerim. Lê mixabin ev xwesteka wî bi cih ne hatiye.
Helbestvaniya wî.
Em dikarin bibêjin ku Qedrîcan pêşengê helbestvani ya Kurdî ya pêşeroj a ku bê cêwî û bêbersiv hatiye nivîsin e. Li gorî wê heyamê şiîrên ku nivîsîne gelekî bedew, pêşketî û nûjen in. Em dikarin şiîrên wî bidine ber ên şaîrên wê heyamê yên hemden.
Lihevhatîbûn tor a helbest a nû ye. Hem drûv û hem jî naverok nû ye. Sor hem rengek ku Kurd jê hez dikin e, hem jî ala sosyalîzmê bi bîr tîne. Weke remzekê ye. Qedrîcan lewma ew bikar aniye. Di vê şîîrê de ramana înternasyonalîzmê heye. Helbestvan, di wê baweriyê de ye ku rojekê gula sor dê li hemû cîhanê were hejandin.
Weke ku dixuye bêhna lîvbaziyê ji şiîra wî difure. Hemdemê wî Mayakovskî û Nazim Hikmet jî şiîrê bi vî awayî nivîsîne.
Di helbestên xwe de hiciv bi kar aniye. Bîr û baweriyên batil bi şêweyeke zimanşêrîn rexne kirine.
Ku mirov li tevahiya vê şiîrê dinere bîr û baweriyeke ku bi hindik ronakbîr û nivîskarên wê demê re hebû li nik Qedrîcan tête dîtin. Kifşe ku wî hêj wê demê berhemên klasik ên sosyalîstan xwedine û rewa kirine. Li gorî min ji hêla bîr û baweriyê ve Qedrîcan di rêya kovarên wê demê de (Hewar, Ronahî, Roja nû) bi serê xwe ekolek e. Ew û Cegerxwîn nêzîkî hev in, lê ji aliyê kûrahiyê û ji aliyê şekl ve ji hev cihê ne. Di şiîra Cegerxwîn de hin caran bîhna tesewûfê tê.
Sala 1957an ji bo komcivîna xortên navneteweyî bi keştiyê diçe Moskowayê. Piştî vê çûyine dîtina wî ya civakî hîn xwurttir bû. Di vê demê de şiîra Ez Diçim Mosko nivîsiye.
Ev helbest a ku gelek dûvdirêj e dilîniyên helbestvanî û ûtopiya wî tîne zimên.
Pexşana wî.
Nivîsarên wî yên pexşanî bêtir di derbarê rabirdûyê de ne. Hişê wî pir xwurt e. Zarokatî weke şerîda sînemê tê ber çavê wî.
Di pexşanên wî de dilînî û hestekî tenik heye. Ev nivîskar çîrok in lê bêhtirîn dikevin beşê bîranînê.
Pexşana ku bi ser navê "Sondî ê di hejmara Hawarê ya 35"an de hatiye weşandin, nivîskar rojên şagirtiyê bi bîr tîne. Di tevahiye nivîsarê de bêriya welêt û jiyana wir, toreyên berê hatine reşandin. Heçku bi ax û keser hatiye nivîsîn.
Pexşana ku navê wê "Guneh" e, jî di derbarê rojên şagirtiyê de ye. Hinek kevneşopên beradayî bi ziman û şeweyekî wêjeyî rexne dike.
"Rojên Derbasbûyî" di 52êmîn hejmara Hewarê de hatiye weşandin. Ev nivîsar jî yek ji wan ên ku Qedîrcan jiyana xwe ya li Başûrê biçûk û Şamê vegotiye ye. Di nivîsarên bi vî rengî de Qedîrcan xweşikayiyên vê deverê û yên welêt dide ber hev. Zozan, çem, bihar û heşinayên welêt qet ji bîra nivîskar dernakevin.
Ew dilê ku van nivîs û şiîran dinivîse her dem kelogirî, çav bi hêstir û kovan e. Mirovên ku wan dixwîne jî heman rewşê dijî.
Zimanê wî yê hunerê.
Wek hemû ekola Hawarê zimanê Qedrîcan jî çi di şiîre de çi di pexşanê de be, zimanekî xwerû û gelêrî ye. Ji xwe wê demê pişavtina bi zorê û ya pir bi rêk û pêk tunebû. Hinek polîtîkayên A. Hamîd ê ku sultanê osmanî bû hebûn, lê nedikariya zaroyên kurdan weke îro ji giyanê wan dûr bikin.
Qedîrcan demekê di dibistanên osmanî û tirkan de xwendiye lê bandora vê rewşê di nivîsarên wî de naxuye. Bêhtirîn devokê Mêrdînê bi kar aniye. Belê ku hûrik hûrik nivîsarên wî bêne dahûrandin, dê bixuye ku wî zimanê tevahiya Kurdistanê vekoliye, guhdarî kiriye an jî bihîstiye. Mînak di cihekî de peyva “nola” bikar aniye. Ev peyv li hêrêma ku Qedîrcan zarokatiya xwe lê derbas kiriye tuneye. Bêhtir li Riha û deverine din tê bikaranîn peyva “wusa” her çiqas li herêma wî tune be jî di şiîra wî de heye.
“Hevalan, hetanî em ji hev wenda bûn destên xwe ji min re kil dikirin”. Di vê hevoka jêrîn a ku di çîroka wî ya bi navê “Rojên Derbasbûyî“ de cih digre de, peyva “kilkirin” dibuhure. Ev peyv îro jî heye. Lê bêhtir ji bo meşk hejandinê an jî zarok hejandinê tê bikaranîn. Di wateya jorîn de niha zêde naye bi kar anîn. Bêjeya “dest kilkirin” bikaranîneke ciwan e.
Kûrecux an bi navê xwe yê Tirkîzekirî Kürecik "(wekî kûrecîk tê bilêvkirin)" nehiyeke girêdayî navçeya Meletîyê Arxayê ye.
Di bin qûntara çiyayên Nûrhaqê de hatiye avabûn. Niştecihên herêmê Kurd in û ola Elewiyê dihewînin. 24 gund girêdayî nehiyeya Kürecikê ne.
Gundên girêdayî Kûrecîkê.
Navê Kurdî (berê) - Navê dewleta Tirk pêvekiriye
Xeçuwa, Xaçova (), yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Gund, bi hemû kurd in.
20 km li Başûrê Rojavayê Çirmikê dikeve. Tê texmînkirin ku bingeha gund di dema serdestiya bîzansiyan de hatiye avêtin û niştecihên wê yên herî kevn ermenî bûne. Di salên 1500'î de dikeve destê mîrên kurd ên Semsûrê.
Gund gelek koçberî daye. Ji ber ku axa wê ne biavî ye, aborî li ser firotina kedê ye. Gelek kes ji vî gundî li Ewropa dijîn. Bandora polîtîkaya asîmîlasyonê ya dûgela Tirk li vî gundi xurt e.
Dî Jêr, Gundê Jêr (bi tirkî: "Aşağıköy") yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
8 km li başûrê rojhilata Çirmikê dikeve. Nêzîkî 500 sal berê avabûye. 6 mezreyên wê hene. Gundekî mezin e. Gel xizan e û ji nebirêkûpêkbûna elektrîkê û bêkariye gilîdar e. Asîmîlasyon li vir gelek bipêşketî ye.
Pîrpîrim (bi tirkî: "Çayırköy") gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
20 km li bakurê Çirmikê dikeve. Axa wê bêav e. Kêm be jî çandiniya silq û titûnê tê kirin. Tê gotin ku bi qasî 200 sal berê bingeha gund ji aliyê pîreke elewî yê giregir ve hatiye avêtin û navê wê jî her wisa maye. Gundê ji rê û xizaniyê gilîdar in.
Cefana () yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
16 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Li axa gund ji aliyê fîrmayên dewletê ve madentên derxistin. Herçendî axa wê dewlemend e jî, gel xizan e. Gundekî kevn û dîrokî ye. Heya damezrandina Komara Tirkiyê di bin desthilatdariya mîrên Kurdistanê de bû. Li axa gund gelek bermahiyên kevn ên şarezayiyên Kurd, Bîzansî, Grekî û Ermeniyan hatine dîtin an talankirin. Bandora pişavtina dewletê gelek xurt e.
Xozane () yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
49 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Li axa gund fîrmayên dewletê madenan dertînin. Gundekî kevn û dirokî ye. Hemî navên cografîk kurdî û ermenî ne. Bandora pişavtinê gelek xurt e. Gorî hin gundiyan, bav-kalên wan ji Semsûr û Dersîmê hatine. Lê lêkolîn nehatine kirin.
Dirêjan (bi tirkî: "uzun, uzunlar, eskiden gelenler") gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye. 32 km li rojavayê navçeyê dikeve.
Ji ber ku ev gund di dema osmaniyan de di lîsteya "gundên dijmin" de bû, li wan gelek zilm hatibû kirin. Bi damezrandina dewletê ve jî heman pêkutî berdewam kir. Wekî heqaret dewleta tirkî navê gund kir "Budalausağı", "gundê bêhişan". Gundî ji eşîra kurd a dirêjan in. Di salên 70'î de dewletê navê gund kir "Isıklı". Aborî pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. Pirraniya gundiyan ji gund barkirin. Dewleta tirkî dixwaze kurd birevin û axa wê bidin kirkên koçber.
Alan Dilpak zimannas û nivîskarê kurd e.
Dilpak ji herema Gurgumê ji gundekî bajarê Albistanê ye. Malbata wî kurd û elewî ye. Ew zarokê 6em yê dawî û "lawêk bi tenê" ye. Li gor gotina bavê wî, dema ku ew hatibû dinyayê, wan ew wek zarokekî bi temena yeksalî dabûn tomar kirin. Lê li gor gotina dayîka vî jî; dema ku Alan Dilpak hatibû dinyayê çîçek li daran diketin û apê wî yê Elî ji leşkerê hatibû. Ji bo vê yekê Alan Dilpak nizane, ku ew kingê ji dayîka xwe bûye. Ew dibê, ku emrê wî nezikî 50 salan e.
Ji bo ku Alan Dilpak here dibistanê malbata wî bi wî re gund bi gund û bajer bi bajer bû koçber.
Ji zilm û destzoriya cûnte ya leşkerî ya tirk di sala 1972an de, du sal zindan jî ketin para Alan Dilpak. Pişt rê wî zanîngeha Hacettepe li Ankara qedand û bi hatine cûnteyeke nû, di sala 1980î de, ew derket dervayî welat.
Alan Dilpak ji sala 1981ê vir ve li Almanyayê wek mamostekî zimanê almanî ji bo ciwanên biyanî dixebite.
Alan Dilpak dixweze bi xebat û berhemên xwe yên ji bo perwerdehîkirina zarokên kurd ya zimanî, dijî komkujiya çendî li ser kurdên derkeve û li ser hildan.
Alan Dilpak zewicî ye û bavê keç û lawekî ye.
Dilpak, Alan
Komêran gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye.
5 km ji Şaxê dûr e.Gund di nav daristanan de ye. Li daristanên wê gelek darên gûzan hene.
Yazlax (bi tirkî: "İkizce") yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
8 km ji Çirmikê dûr dikeve. Aborî bi giranî li ser çandiniyê ye. Li gundên rezên tiriyan hene û ji aliyê çandiniya tiriyan ve gundekî navdar e. Li ser bungeha gund kêm lêkolîn hene.
Pîr Hemzik, Bîloyan, Qadîran (), gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Axa wê pirr bi kêrî çandiniyê nayê lê dîsa jî gundî ji bo jiyana xwe çandiniyê dikin. Giraniya aboriyê li ser xwedîkirina ajalan e. Temendirêjên gund dibêjin bav-kalên wan ji Semsûrê hatine. Herêm bi tevayî her dem di bin desthilatdariya mîrên Besnî de bûye.
Azbîr (bi tirkî: "Kırlangıç") gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
27 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Navê gund berê dikin "Cevizpinari" "(wargeha gûzan)", paşê karmendên dewletê ji Enqereyê re nameyek dişînin, dibêjin "Ev nav hîç nabe wê bi me bikenin. Li herêmê çivîkên reşêlek gelek hene, werin em navê wê bi tirkî bikin "Kirlangic". Aborî li ser xwedîkirina ajalan, firotina kedê li bajarên mezin û çandiniyê ye.
Vartanîs (bi tirkî: "Kuşdoğan") gundekî bi ser Çirmika Meletiyè ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Berê gundekî ermeniyan bû û piştî komkujiya ermeniyan wekî xelat dane hin malbatên karmendên dewletê, wan jî firotine. Aborî li ser xwedîkirina ajalan, firotina kedê li bajarên mezin û çandiniyê ye. Li gund silq û titûn jî tê çandin.
Zeydanî, Zêdanî, Kaloyan (bi tirkî: "Oluklu") gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Gund berê wekî "Kurdo, Heydoyan" jî hatiye binavkirin. 40 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Bingeha gund ji alî eşîra Zêdanî ve hatiye avêtin. Lewra jî pirranî bi heman navî tê binavkirin. Di sala 1977'î de bo cara dawî navên wê yên kurdî tên qedexekirin û navê tirkî lêdikin. Gund niha bûne du par, Zêdaniya Jêr û ya Jor. Aborî li ser bax-rezan û xwedîkirina ajalan e. Bandora pişavtina kurdî gelek e. Li gund ristina xalîçeyan û karê mozhinguviyê jî tê kirin.
"Ev gotar bi zazakî ye. Ji bo kurmancî biçe: Alan Dilpak"
Alan Dilpak mintiqa Gurgimî ra, dewêda sharîstanê Elebîstanî ra yo. Keyeyê (çêyê) ey keyeyêde kurd û elewî yo. O domanê 6îne yo. Keye de domano pêyên o û `lew layek o.` Goreyê piyê ey, demo ke o ame dînya, înan, o sey domanêde yew serre do qeyd kerdene. Goreyê vatena dayika ey kî; demo ke Alan Dilpak amo dînya, daran çîçegî kerdîbî ra û apê ey Alî eskerîye ra amebî. Na sebeb ra kî Alan Dilpak nêzaneno ke key dayîka xo ra bîyo. O vano amrê ey, dormeyê 50 serre der o.
Seba ke Alan Dilpak shêrone mekteb, malbata ey dewe bi dewe, bajar bi bajar bi bî goçber.
Zulm û zordariya cuntaya leshkerî ye ver, 1972 de 2 serrî zîndan kewt para Alan Dilpakî. Bado, ey Anqara de Uiversîteya Hacettepeyî qedenê. Tawo ke cuntayêda newîye amê, 1980 de ey welat terk kerd.
Alan Dilpak 1981 ra nat sey mamostayê dersanê ziwanê Almankî seba ciwananê pesheyan xebetîno.
Xebat û eserê xo yê ke perwerdekerdishê domananê kurdan ser o yê, Alan Dilpak wazeno ke bi raya înan, katlîmo çandî yo ke kurdan ser o yo, dustê ey de sare wedarone.
Alan Dilpak zewejiya yo û pîye keynek û lajekê yo.
Xanepel.
Sarsiya Mezin (bi tirkî: "Ortaköy") gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
35 km ji Çirmikê dûr e. Xwedîkirina ajalan, mozhinguvî û titûn bilîbûnên sereke ne. Herwekî ajotina loviyan jî pêşketî ye.
Geliya Kevn (bi tirkî: "Salkonak") yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
45 km ji navçeyê dûr dikeve. Aboriya wê li ser çandinî, mozhinguvî û xwedîkirina ajalan e. Hinguvê gund navdar e.
Mûrad Ciwan Nivîskar û Siyasetmedarê Kurd e.
Ciwan li sala 1956ê li Amedê hatiye dinyayê. Heta dawîya Xwandingeha Mamostetîyê li Amedê xwandiye, lê destûrnameya xwe ya dersgotinê ji Xwandingeha Mamostetîyê ya Akşehirê - Konyayê wergirtiye. Salekê li Amedê dersên Zimanê Îngilîzî û salekê jî li Zanîngeha Stenbolê dad xwandiye, lê ji ber xebata xwe ya siyasî xwandina xwe temam nekir. Piştî Darbeya 12'ê îlonê ya sala 1980ê ya Tirkiyeyê, li Nîsana 1980ê, derket derveyî welêt û li Swêdê bicî bû. Heta dawîya sala 1992ê di xebata şoreşgerîya Kurdewarî de çalak bû. Demekê sekreterê giştî yê Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê anko PPKK bû. Li sala 1992ê ji xebata siyasî ya çalak vekişiya û xwe da karûbarê lêkolîn û nivîsînê.
Ji 1981ê heta Tîrmeha 1997ê berpirsiyarîya redaksiyona rojnameya Armancê kiriye. Gelek nivîsarên wî yên bi Tirkî û Kurdî li ser pirsgirêkên siyasî, li ser Ziman, dîrok û wêjeya kurdî di kovar û rojnameyên cûrbicûr de hatine weşandin.
Ew bi Mukkades Çılgın re zewicî ye û bi navê Rûken, Nûşîn, Rûgeş û Ariya çar zarokên wan hene.
Gerdûn an jî karîgeh car caran kaînat hemû cîh, dem û naveroka wê ne, planet, stêrk, galaxy û hemî cûda madeyên û enerjî, Ew wateya her tiştî, jiyan, hebûn û cihê ye, mezinahiya tevahiya gerdûn ne naskirî ye, lê mezinahiya gerdûnê ya berçav dikare were pîvandin mezinahiya gerdûnê niha 93 mîlyar salên ronahiyê tê texmîn kirin, di hîpoteza multiverse de, gerdûn yek ji gelek gerdûnên din e, ku her yekê xwedan dem, cih û materyalên xwe heye.
Gerdûn pêk hatiye ji hemî wan tiştan ku bi awayekî fîzîkî bûnê wan hene. Gerdûn gelek fireh e û tê de pir galaksî (anku, kakêşan yan kadizan) hene.
Şêweyên galaksiyan jî pir in. Rêya Kadizê yek ji wan e. Ew li dor xwe digerin, ji lewre, kurdan jê re gotiye: Çerxa Felekê. Roja me di rêya Kadizê de ye. Roja me ji stêrkan tê hejmartin. Zemîna me (ev erdê ku em li ser dijîn) ji exteran (gerstêrk) tê hejmartin.
Modelên gerdûnî yên gerdûnî yên gerdûnê ji hêla fîlozofên Yewnanîstan ên kevnar ve hatine pêşve xistin û geocentric bûn, Erdê li navendê xistin.
Bi sedsalan, çavdêriyên astronomîkî yên berbiçav, Nicolaus Copernicus rê da ku modela heliocentric bi Sun re li navenda pergala rojê bigirin.
Di pêşxistina zagona gerdûnî ya gerdûnî de, Isaac Newton li ser karê Kopernîkus û her weha qanûnên Johannes Kepler-ê ji çavdêriyên tevgera gerdûnî ya ji hêla Tycho Brahe ve hatî çêkirin.
Pêşveçûnên berbiçav ên çavdêriyê hiştin ku rastiya rojê yek ji mîlyar mîlyon stêrkên di Rêya Qedrê de, ku yek ji kêm-mîlyaran galgalên li gerdûnê ye.
Piraniya stêrkan di galaya me de xwedî planet. Di dereceya herî mezin de, galgalî li hemî alîyan bi rengek yekgirtî û yekbûyî têne belav kirin, wateya ku Universe ne xwediyek an navendek heye.
Di pîvangên piçûktir de, galgalî di koma û superclusters de têne belav kirin ku ji nav fîlên berbiçav û hûrsên vala di cîhê de digirin, avahiyek berbiçav a mîna felq çêbikin.
Lêgerînên di destpêka sedsala 20-an de ev pêşniyar dikin ku gerdûn destpêkek heye û ew cih ji wê demê ve berfireh dibe, û niha jî hîn bi rêjeyek berbiçav ve diçe.
Teoriya Big Bang şiroveya kozmolojî ya pêşverû ya gerdûnê ye. Di bin vê teoriyê de, cih û dem 13.799 ± 0.021 mîlyar sal berê derketine û dema ku Universe berfireh kir, enerjî û materyal di destpêka heyî de kêmtir drav bûne.
Piştî pêşveçûnek bilez a bilez a ku jê re dibêjin serdema enflasyonê li dora 10−32second, û veqetandina çar hêzên bingehîn ên naskirî, gerdûn hêdî hêdî germ kirin û berfirehbûna xwe berdewam kirin, ku destûr didin parçeyên yekem-subatomîk û atomên hêsan ava bikin.
Mijara tarî hêdî hêdî berhev dibe, avakirina fonksiyonek fonksiyonê ya fonksiyonê û vîdyoyên di bin bandora zirav de.
Ewrên birûsk ên hîdrojen û heliumwere hêdî hêdî berbi cihên ku materyalê tarî pir hişk bûn, bûn yekem galaktî, stêr û her tiştê din, ku îro îro têne dîtin.
Gengaz e ku hûn tiştên ku nuha ji 13.799 mîlyar salên ronahiyê dûr in dûr bibînin ji ber ku cîh bixwe fireh bûye, û îro jî hîn berfireh e.
Ev tê vê wateyê ku hêmanên ku naha nêzî 46.5 mîlyar salên ronahiyê hene hîn jî dikarin di paşeroja xwe ya dûr de bibînin, ji ber ku di paşerojê de, dema ku ronahiya wan berdaye, ew pir nêzikî Erdê bûn.
Ji xwendina tevgera galaksiyan, hate kifş kirin ku gerdûn pir ji tiştê ku ji hêla hêmanên xuya têne hesibandin tê de heye; stêrk, galgalî, nebulas û gaza interstellar.
Ev mijara nedîtî wekî mijara tarî tê zanîn (tarî tê vê wateyê ku li wir gelek ceribandinek yekser a bihêz heye ku ew jî heye, lê me hîn jî ew yekser nas nekiriye).
Modela ΛCDM modela herî berbiçav a gerdûnê qebûl dike. Ew pêşniyar dike ku ji% 69,2% ± 1.2% [2015] ya girs û enerjiyê di gerdûnê de asayîbûnek kozmolojîk e (an jî, di nav dirêjkirinan de με ΛCDM, formên din ên enerjiya tarî, mîna qada scalar) ku berpirsiyarê niha ye.
berfirehbûna cîhê, û li dor 25,8% ± 1.1% [2015] mijara tarî ye. Mijara gelemperî ('baryonic') ji ber vê yekê tenê jîngeha laşî ya 4.84% ± 0.1% [2015] ye. Stêr, planet, û ewrên gazê yên berbiçav tenê% 6% ji madeya gelemperî, an jî% 0,29% ji tevahiya gerdûnê digirin.
Di derbarê çarenûsa dawî ya gerdûnê de û der barê tiştê ku, ger tiştek pêşiya Big Bangê be, gelek felsefeyên pêşbaziyê hene, di heman demê de fîzîknas û fîlozofên din red dikin ku gumanbar bikin, û guman dikin ku agahdariya dewletên pêşîn dê her gav bigihîje.
Hinek fîzîknasan pirrjimar cihêrengiyê pêşniyar kirine, di nav de gerdûnê me dibe yek ji pir gerdûnên ku bi heman rengî hebin jî.
Çandîbûn (an jî Akulturasyon) qesd pêvajoya ku ferdek têde helwest, bawerî, kirin an jî tevgerên bi çanda serdest re lihev adapte dike an jî digire ye. Di serî de civaknasî û psîkolojiyê di zanistên civakî de ev têgîn tê bikaranîn.
Têgîna çandîbûn weke bi hev re herikîna rîtuwal û kirinên gelêrî, tercîhên xwarin û aktîvîteyan, kompozîsyona etnîk ya navkesî ya kesekî, nirx, nasnameya tê hîskirin û guherbarên rewşa koçberiyê (weke mînak, cihê ji dayikbûnê, rewşa nifş di nava civaka mêvandar, dirêjiya dema mayîna welatê mêvandar), û pêwîstiyan (huner û zext) pêk hatiye.
Hevêrkan Konfederasyoneke eşîran e li Tora Hevêrkan.
Konfederasyona Hevêrkan ji 24 eşîrên, yan jî ji êlên biçûk û mezin pêk tê. Her eşîrek girêdayî serokekî ye û di dawiyê de jî tevde girêdayî axayekî ne. Axa, yan jî serokê Hevêrkan di dest pêkê de Mala Osmanê Xelîl î Dêrhavî ne. Piştre serokatiya konfederasyonê dikeve destê Mala Osmên - Haco, Çelebî, Saroxan, Xelefê Circo û di dawî de jî Elîkê Batê. Serokatiyê gelek caran dest guhertiye, lê her car di destê kurên Osmên de maye û navend jî gundê Mizîzexê bû ye. Konfederasyona Hevêrka jî weke gelek êl û eşîrên din ên Kurdên, girêdayî Mîrê Botan bû.
Hidûdên Tora Hevêrka.
Sinorên Tora Hevêrka, li rojava ji Qilitê vedigerê. Li qublet, heta bi hesinê trênê ye, xeta navbera binxet û serxetê. Rojhelat, digihê Newala Cehnemê. Sînor li wir heta bi herêma êlên Mema, Sohra û Hevêrînê ye. Ji aliyê herêma Dekşûriya ve Hevêrka heta bi Qamê Selhê ye û li bakur jî digihê heta bi Ava Mezin (Dîcle), sinorê Mala Eliyê Yûnis.JI êşîrên Konfederasyona Hevêrka, du - sê nav kêm hatine nivîsandin. Êşîrên weke, Hevêrka, (gundên wê, Mizizex, Êwert, Taqa, Xirbih, Zînewl, Xerabya, Kefrê û Dawrîkê), Hesina û Dasika kêm hatine nivîsandin. Şaşiye jî ewe ku di nava êrîşên Konfederasyonê de, navê Malbatê, yan jî bavikê Çomera hatiye nivîsandin. Çomera ne eşîr, malbateke fereh ku gund ji wan çêbûne ye.
Herêma Midyadê:.
Yekser girêdayî Mala Osmên bû. Ji Mizîzexê, Kevnasê, Dênwanê, Qertmînê, Zînewlê, Xirbihê Alêtê, Taqa, Xerabya û Êwertê hatin pêk tê. Di vê herêmê de Ernas, Selhê, Batê û Hepisnas jî hene ko Mala Şemê û Mala Temir mezinên wan bûn.
Delmemika:.
Kevirzê, Xanika, Helex, Behwar û hinek zivingên biçûk, heta bi Zêliyê, Kerkin, Êsê, Kiferbê. Mezinê Delmemika Mala Smayîlê Werdê li Kevirzê ne.
Alika:.
24 gundên Zaxuran. Navenda Zaxuran Xerabê Reş e. Mezinên Zaxuran Kinhanka (Kenanka) ne. Ji xeynî van gundan, 12 gundên Seyîdan jî girêdayî Zaxuran bûn. Serdêfê, Kefsengê, Gundikê Xecê, Gundikê Elîyo, Bamezrût, Şeta û Bêla, Zaz, Hax, Dêrik, Derikfan, Xerabê Qesrê û Hermês jî gundên Alika ne. Mala Ezem(Cimo) û Mala Evdile (Hito) mezinên Alika ne.
Erebiya:.
Mezinê Erebiya, Mala Evdilkirîmê Eliyê Remo ne. Deywan, Kerboran, Şibêbî, Gêra Cahfer, Zêwik, Herdex, Zivinga Çêlik, Çêlik, Basiqil, Miştê, Banê Hebanê, Kopraz, Derêca, Hetma, Zengan, Amara, Germav û Merané dikevine herêma Erebiya. Li vê herêmê Xelîlî jî hene û xwe weke eşîreteke xweser dibînin.
Beravî:.
Nêzîkî 30 gundên herêma Beravê hene. Dêrhav, Xendûk, Miştê, Kefer Elb, Batêrgiz hinek ji wan in. Mezinê wan Mala Osmanê Xelîl in ko li gundê Zazê rûdiniştin.
Omerka:.
Eşîra Omerka, ji Navenda Kerboran, tevlî Hezex û heta bi gûndên Qamişlo belavbûyî bune. Li derûdore Newala Qorîyê (Cehennem Vadisi-Deresi) weke gundên Îwan, Ancikê, Sêmalka, Serêkanîyê, Memedora, Dînara, Gizrê, Gelîkur, Ezdîna, Werzikê û Roverê gundên Omerka yên li Kerboranin. Mirik, Hedil, Hespist û Fîl gundên Omerka ne. Mezinatiya Omerkan ji Hedil'ê te meşandin... Ji gundên Eşîra Omerkan gişt Hevêrkîne, lê belê ji van gundÊn kêm mal dekşurî hene.(Meyzênin: İdil-Şırnak Haberli Beldesi)(Nivîs: Prz.Heqî îwanî)
Xaltan, Xwahrîk, Kefşin, Beşirye, Bazgûr, Xana Heso (Xana Doreka), Muzeka, Zivinga Dirêj, [http://doreka.jimdo.com/ Giremira], [http://doreka.jimdo.com/ Dugire], Hêştirek, Doreka, Nizaran... 147 Gunden Eşira Dorikan le har çar parce Kurdistane hene. [http://doreka.jimdo.com/ Seroke aşira Dorika Malbata Abbas le Dugire.]
Çomera:.
Pîrkan, Diben, Nemirdan, Marîn, Mendikan, Qesrik, Erbet û Dêra Çomeran.
Saliha:.
Gundên Dasikan, Sohran, Kekwan, Firfêl, Xerabê Ripin, Sarê, Basibrîn dikevinê. Mezinê her gundî heye. Weke mînak Mala Çeçanê Remezên mezinê Dasikan, Mala Sarîkê Tehlo mezinê qismekî ji Sohranê, Mala Mirêd yê qismekî ji Saliha ne. Lê hemû girêdayî Mala Gewro (Suryanî), li Basibrînê ne, kiwax:Gunde Ezidia.Kiwaxi`ji haslexa salihina.
Domana:.
Ereban, Kefsûr, Temerz, Bêzikir, Basaq gundên Domana ne. Mezinê wan Mala Qubêt bûn û ew jî girêdayî Mala Edê yî Suryaniyên Midihê ne.
Dêra:.
Zinarex, Axrît û heta bi Hacîkesan mintîqa Dêra bû û mezinên wan jî Mala Mihemayê Êlo ne.
Rayît:.
Dikeve binya Mizîzexê û ji Xerabê Alê, Badibê, Xirbihê Mişka, Sêderî, Xerabê Kefrê, Arbo û Hibabê hatin pêk tê. Mala Etoyê Evdella mezinê Rayîtê ne.
Elîka:.
Nibil, Hevêrîn, Miqrê, Sîtê gundên Elîka ne. Mezinê Elîka Mala Hecî Hiseynkê û Mala Sekvên in.
Bûtika:.
Mezinên wan mala Hesê Berekêt in. Gundên Batêlê, Serêkanî, Memolan, Evdika û Eleqemş dikevinê.
Şemika:.
Bacin, Nihil, Dalîn, Kerşaf, Barbûnis û beşek ji navenda Midyadê. Mezinên wan Mala Mehmed (Nûriyê Ezîz) û Mala Nehroz (Xelefê Nehroz) in.
Herêma Mehelmiya:.
Xelîlbegî û Îsabegî: Evşê (ya du tax), Kindêrîb, Kefir Hewar, Şorizbeh, Mesken, Heldeh, Kefirellab, Sa`rê, Dêrizbîna, Rîş. Îsa û Xelîl jî weke mala Osmên malmîratên hevin, birayê hev in lê ji hev cuda bûne û bûne du beş.
Konfederasyona Hevêrkan û toleransa ol û nijadê.
Li Tora Hevêrka, mezinatiya eşîrê ne li gorî ol yan jî nijadê ye. Weke xuya dike, hejmarek ji axayên Hevêrka Suryanî ne. Tolerans û hevaltîya di nav nijad û olên cûda de ko li Torê hene, li hemû Kurdistanê mînakeke balkêşe.
Dîse balkêşe; dema serê Haco II li Çiyayê Mava tê jêkirin, pê re Qasimê Taqî ko Êzîdî ye û dema Elîkê Batê jî li Midihê tê kuştin, bi wî re jî Bino yê Qelêç î Midyadî ko Suryaniye tê kuştin. Li Hevêrka hemû kes li her deverê bi hev re ne. Ji xwe hemû kesî nav û dengê mêrxasê Hevêrkî, Şemûnê Henê Heydo bihîstiye.
Wekî din gelek êl û izbetên biçûk wekî Bûta yê Kevnasî (mezinên wan Mala Şemûnê Evdella), Elîreşana yê Dênwanî (mezinên wan Mala Elîkê Silo û Mala Safê), Bacola (mezinê wan Gundorê Ferho), Salîka (Taqa û Xerabya, mezinên wan Ristoka û Etoka -Mala Pûrtî), Kelikî yê Kîwexî (mezinê wan Mala Hiseynê Hesenîk), Peleşû, Mişawil, Girefş, Pîrelîka, Xastu yê Bahminminî, Dasika (Bazar, Mezrê, Qolika, Sêrwan, Kemîna, Kwînar, Fisqîn, Şûşanî, Mitwên, Şemaxî û Zîrik- mezinên wan Mala Şemdînê Çolî), Mihoka (Geliyê Sohra, Berhok, Mezrê, Bîrguriya, Xerab Şemdîna) û Şifqetayê kurdên Êzîdî hene ko rasterast girêdayî mala Osmên û Mizîzexê bûn.
Hevêrkî û Dekşûrî.
Di bêhtirê gundên Torê de niha beşek ji Hevêrkan ji xwe re dibêjin Dekşûrî. Lê di rastiyê de ne wilo ye. Di herêma Hevêrka de Dekşûrî nînin, lê hevalbendên Dekşûriyan hene, ku bi Çelebî re gihane Dekşûriyan. Dema ko Çelebî hevaltî da serokê Dekşûriyan Mala Hesen Şemdînê Kercosî, beşek ji Hevêrkian jî bi Çelebî re derbasî aliyê Dekşûriyan bûn.
IBM kurtnav jibo "International Business Machines Corporation" anko "Şerîkeya Navneteweyî ya Makîneyên Karweriyê", şerîkeyeka pirneteweyî ya teknolojî ya kompiyoter û rabêjiyê ye ko binkeyê wê yê serekî li bajarê Armonk li welatê Nû Yorkê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ev şerîke yek ji wan şerîkeyên tekolojiya pêzanînan e ko ji sedsala 19ê were berdewam kardikit. IBM hişkalav û nermalavên komputerê difiroşit û xizmetkariyên rabêjiyê û mêhvandarîtiyê pêşkêşdikit.
Di dîroka hevçerix da, IBM wekî mezintirîn şerîkeya komputerê li cîhanê dihêt niyasîn. Şerîkeyê zêdetir ji 350,000 karmendan li seranserî cîhanê hene. IBMê zêdetir ji her şerîkeyeka dî ya Amerîkayî mafên pawankirî yên berheman anko "patent" hene. Wê li zêdetir ji 170 welatên cîhanê endezyar û rabêj hene. Karmendên IBMê 3 Xelata Nobelê, 4 Xelata Turing, 5 Nîşanên Neteweyî yên Teknolojiyê û 5 Nîşanên Neteweyî yên Zanistî wergirtine.
Di 1ê gulana 2005ê şerîkeya Çînî ya Lenovo pişka komputerên kesanî (PC) ya IBMê kirî.
Şerîkeya IBMê li sala 1888ê wekî Herman Hollerith and the Tabulating Machine Company anko "Şerîkeya Herman Hollerith û Makîneyên Xişteyandinê" hat damezirandin. Şerîke li sala 1911ê bû Computing Tabulating Recording Corporation (CTR) "Şerîkeya Tomarkirina Xiştandin a berisandinê". Li sala 1916ê ew çû lîsteya Sûka Pişkan ya Nû Yorkê û dema li sala 1924ê bûye yek ji şerîkeyên Fortune 500, navê IBMê ji xwe ra hilbijart.
Kerxên tivilmanî ew pergalên elektronîkî ne ko li şûna îşareta analog îşareta tivilman bikardiînin. Elektronîka tivilmanî yek ji mişetirîn nûnerên Cebra Bûlî û binaxe a hemî kerxên tivilmanî yên kompiyoteran, telefonên gerok e.
Yek ji bingehîntirîn parên her kerxeka tivilmanî dergehê mantiqî ye. Bi komkirina çend dergehên mantiqî (ji dehan heta sed hizaran) dergehên mantiqî yên aloztir peyda dibin.
Gerstêrk, gerestêr, hesare, rojger, rojgerk, rojgeran, rojgêran, seyare, exter cîsimên esmanî yên Rojbendê ne ku li dor Rojê dizivirin.
Li goreyî Yekîtiya Navneteweyî ya Stêrnasiyê, desteka fermî jibo navlênanên stêrnasî, "gerstêrk" ji bo dozena Rojêa me wiha dihêt pênaskirin: gerstêrk keristeyekê esmanî ye ko (a) têra giranhêza (gravity) xwe bariste hebit da bikaribit li rastî sertûyê req bin dest bikit û awayekê hevseng ji hevsengiya Hîdrostatîk anko nêzîkî groveriyê bi xwe ve bigrit, (b) li ser dewseka diyarkirî li dor rojê bizivrit û (c) derdora dewsa xwe pakij kir bit.
Dema mirov bi çavan li stêrkan dinihêre, li asîmanan diçûrisin, ronahiya wan vêdikeve û vedimire. Ji ber ku ew gelekî dûr in û ronahiya wan lawaz e, ew ronahî di rê de dişikê. Ji ber vê jî mirov dibêje qey stêrk vêdikevin û vedimirin. Lê gerstêrk ne wisa ne. Ronahiya wan sabît e, ronîtir xuya dikin.
Li goreyî vê pênaskirinê, dozena Roja me 8 gerstêrk hene: Tîr, Gelawêj, Erd, Behram, Bercîs, Keywan, Uranûs û Neptûn.
Gewşînên Gerstêrkan.
Vedîtina Gerstêrkek Ku Dibe Sedema Bileztir Zivirîna Stêrka Xwe!
Gerstêrkek mezin ku li derveyî menzûmeya Şemsî ye, hin nêzîkê stêrka xwe ye ku bi gera xwe ya li dora stêrka mak, leza zivirîna wê diguherîne.
Mişterî yan heman [http://Jupiter Jupiter] ku mezintirîn gerstêrka menzûmeya Şemsî ye, bala gelek stêrknasan kişandîye ser xwe û di zanista stêrnasiyê da hin wê wek Gerstêrk*Stêrk bilêv dikin. Ya rast ew e ku Mişterî û gerstêrkên wek wê, hin mezin in ku xwediyê taybetmendiyên stêrkan in û tenê kelîna dendikî di nav wan da pêk naye.
Hin lêkolerên zanîngeha [http://Prınceton Prınceton]’ê bi hevkariya çend navendên din yên lêkolînan, karîne gerstêrkek pir pir ecêb bibînin. Mezinahiya wê 1.34 qasî Mişterîyê ye û fasileya wê ji stêrka mak jî, pir nêzîktir e ji ya Etarud, Tîr yan heman Mercury, ji Tava me. Navê vê gerstêrka sosret [http://HATS-18 HATS-18]’e ye. Fasileya wê ji me, 2100 sala Ronahîyê ye û bi lezeke ecêb li dora stêrka xwe digere. Leza wê ya li dora stêrka wê, hin zêde û mezin e ku tenê rojeke 24 seetî ji wê gera li vedora stêrka xwe, pêwîst e.
Jiber çirî, bariste û leza wê ya ecêb, di her gera xwe ya li dora stêrka xwe da, li ser rûbera stêrkê, bandorên hilkişîn û daketina pêlan (Cezr û Med) dayndide. Ev yek jî li ser navenda hêza stêrkê, bandorê dike. Ya rast di navbera stêrk û gerstêrkê da meydaneke kaşokî çêdibe ku dibe sedema kaşbûna Pêldaketina han ya li ser vedora ser rûbera gerstêrkê. Ev yek tam dişibe bandora megneta nêzîkê rûpelek ku perçeyên hesina li ser wê ne.
Leza vê gerstêrkê ecêb, hin zêde ye ku di her 28 saln da, deqeyek ji dema zivirîna wê ya li dora stêrka mak, kêm dibe û ev deqîqe jê re qeyd(save) dibe. Bandora dualî ya vê stêrk û gerstêrkê, dibe sedema guhartina leza zivirîna dicihêxwe û ya veguhestinê ku fenomeneke pir nû ye. Lêkoler, hêwîdar in ku lênêrînên ku li ser pergalên stêrk û gerstêrkên navbirî tên kirin, bibin sedema dîtina sirrên peydabûna pergalên gerstêrk û menzûmeyên Tavîn.
Vedîtina Mezintirîn Gerstêrk Di Menzûmeyeke Cotstêrkî Da
Eger hûn li Şekla Felekiya Teyredeyan yan heman Sûreta Felekiya Makiyan ([http://Constellation%20of%20poultry Constellation of poultry]) baş binêrin hûnê li mezintirîn gerstêrka keşfbûyî ya ku li dora du stêrkan da digere, rast werin. Helbet ronahiya vê gerstêrka ecêb pir pir kêm e loma jî bi çavê merivan naye dîtin.
Ev gerstêrk wekî gerstêrka [http://Tatooine Tatooine] ya ku di fîlma Şerê Stêrkan da hatîye nîşandan e û du Tavên wê jî hene. [http://William%20Welz William Welz] ê stêrknas ji zanîngeha eyaleta [http://San%20Diego San Diego] di meqaleyek xwe da wiha dibêje: Dîtina gerstêrkên ku li dora du stêrkan digerin pir pir ji dîtina yên ku tenê li dora stêrkekê digerin dijwartir e. Dema geryana Gerstêrkên cotstêrkî, ya li dora Tavên wan, rêkopêk û tekûz nîne û di dema zivirîna xwe da jî, hereketên cihê û kûr di vedora xwe da, pêktînin.
Yekem car [http://Lawrence%20Livermore Lawrence Livermore], stêrknasê SETİ bû ku bi vê meselê hesya lê hingî jibo şirovekirina çawaniya gera han ya li dora du stêrkan re, qe ne çend sal pêwîst bûn. Lêmêzekirina hin ji stêrnasên amator yên li [http://KELT KELT] ê(The Kilodegree Extremely Little Telescope) jî bû sebeba vedîtina gerstêrka KEPLER 1646b. Gerstêrka han di fasileya 3700 sala ronahî ji me da ye û temênê wê herî zêde 4.4 milyar sal e, temenê wê dişibe ya Goga Erdê lê bariste û mezinahiya wê dişibe ya Muşteriyê(Jupiter). Herd stêrkên wê jî dişibin Tavê, yek hinek jê mezintir e û ya din jî hin jê biçûktir e.
Dema Zivirîna gerstêrka navbirî ya li dora vedorên herd stêrkên wê, 1107 rojan e ku zêdetir e ji 3 salan. Ev dema zivirînê, zêdetirîn dema geryana gerstêrkeke derveyî menzûmeya Şemsî ya li dora Tavên xwe ye. Cihê ku ew lê ye, ciheke wisa ye ku jiyan dikare li wûr hebe lêbelê jiber ku gerstêrka gelek terikî, yanê [http://KEPLER%201647b KEPLER 1647b], ji gaze çêbûye, ew bixwe nikare bibe cihek wisa ku jiyan lê hebe lê ev gerstêrk xwediyê çend heyvên mezin in ku jibo jiyanê pir pir cihên misayîd in.
Hêjayê gotinê ye ku temenê Kakêşana Riya Kadizê, 13.21 Milyar sal e.
http://exoplanet.eu/catalog/kepler-1646_b/
a>, wekî ku bi çav tê dîtin.
Stêr (an "stêrk") ew e, ku ji hêza xwe wek goyekî ja gazê ronahî dide, di hundirê wê de reaksiyona atomî pêk tê û tîrêj jê peyda dibin. Bi gelemperî di hundirê wê de hîdrogen di bin pestan û zora reaksiyona atomî de dibe hêliyûm.
Radeya germahî û ronahiya wan li gor mezinahiya wan e. Roja me jî stêrkek e û ji ber ku ji me ve pir nêzîk e, ji ber wê jî ewqas mezin û ronahî xuya dike. Ji bilî heyv û exteran, her çavkaniyeke ronahiyê li ezmanan stêrkeke rojîn e. Heya bi dûrbîn û têlêskopan jî mezin xuya nake, ji ber ku ew pir dûr in. Stêrka here ji me ve nêzîk piştî roja me, jêre Proxima Centawrî dibêjin. Ew ji me ve 270.000 car ji roja me dûrtir e (serinc: Roja me ji zemînê ve 149.600.000 km dûr e). Stêrk bi awakî giştî ji gazên hîdrogen û hêliyom û beşekî biçûk ji hin gazên din pêktên. Gaz ji hevdu direvin, lê belê bi hêza giranahiyê bi hev ve tên girtin. Bi vî awayî stêrk têkuz dimîne. Nava wê kana şiyanê (energiyê) ye: Di her bîstekê de bi milyonan ton ji hîdrogen vediguhêze û dibe hêliyom. Stêrkên mezin bi 100 carî ji roja me mestir in. Gava stêrk hên bêtir mezin be, hîngê nikare têkuz bimîne û dibe ku ji hev bişele. Ew stêrkên mezin ronahiya wan gelek xurt e û pir germ in. Ji lewre, rengê ronahiya wan şîn e. Stêrkên ku bi mezinahiya xwe mîna roja me ne, ji stêrkên navîn tên hejmartin û rengê ronahiya wan zer e. Stêrkên biçûktir rengê sorê dagerî didin. Stêrkên hên biçûktir, ku mezinahiya wan tenê 1/20 ji mezinahiya roja me, germahiya wan nizim e û nema dikarin rêksiyona atomî pêkbînin. Ji wan re biçûkên mor dibêjin. Piraniya stêrkan ne bitenê, lê belê bi cot yan jî bi kom pêktên. Ji lewre, şêweyên têvel yên stêrkan hene.
Stêrkên rêza sereke.
Enjar Hertzsprung ji welatê Danîmark û Henry Norris Russell ji welatê Amerîka, di destpêka sedsala bîstan de, bêyî ku haya yekî ji yê din hebe, şêweyekî lidarxistina stêrkan, li gor germahiya û ronahiya wan, pêşkêş kirin, ku jêre diyagrama Hertzsprung-Russel tête gotin. Ev diyagram pêwediyekê di navbera stêrkan de pêktîne. Li gor vê diyagramê, piraniya stêrkan, ku roja me jî yek ji wan e, li ser diyagonala sereke tên rêzkirin. Li aliyê rastê û jêr di diyagramê de, stêrkên sar, ku ronahiya wan kêm e tên bi cih kirin. Li milê çepê û li jor stêrkên gewre, yên ronahiya wan pir û germahiya wan bilind tên bi cih kirin.
Biçûkên Sor.
Ev şêweye ji hemiyan bêtir peyda dibe. Ev ji roja me biçûktir in. Şiyana (energiya) wan pir hêdî diqede û dikarin heya 10 milyar sal bimînin. Di diyagrama Hertzsprung-Russel de li aliyê rastê û jêr tên bi cih kirin. Ronahiya wan ewqas kêm e, ku tenê yên here nêzîk ji me ve tên xuyakirin. Gava ew hemû ji ve bihatana xuyakirin, hîngê wê ezman ji Biçûkên Sor tijî ba.
Biçûkên Spî.
Ev hên ji Biçûkên Sor biçûktir in. Piraniya wan wek zemîna me mezin in. Lê belê giranahiya (masa) wan bi qaserî ya roja me ye. Yanê ew pir di xwe de dagirtî ne. Ronahiya wan pir kêm e, ji ber agirê wan yê nûklearî (atomî) êdî vemiriye. Lê germahiya ser rûyê wan hên bilind e. Perçeyek ji metêriya wan, ku qaserî goka fatbolê mezin be, wê giranahiya xwe 20.000 ton be. Li ser diagrama HR ew li aliyê çepê û jêr hatine bi cih kirin.
Girsên Sor.
Germahiya ser rûyê Girsên Sor wek ya ser rûyê Biçûkên Sor e, lê belê bi pirî ji wan mestir û ronîtir in. Ev şêwe jî pir peyda dibe û bi piraniya xwe, piştî Biçûkên Sor, radeya duwem digire. Masa wan wek ya roja me ye, lê belê bi mezinahiya xwe wê bigihînin xeleka gelawêjê yan jî ya zemîna me. Bi gelemperî rengê ronahiya wan narincî(pirteqalî) ye, lê dikarin wek sorê dagerî jî xuya bikin. Di diyagrama HR de li ser rêza sereke ne.
Girsên here mezin.
Ev şêweye stêrkan di gerdûnê de pir kêm peyda dibe; ev stêrkên here mezin in. Ev di diyagrama HR de li ser xêza jorîn tên rêzkirin. Stêrka Beitegeuze di komika Oriyon de yek ji van girsên here mezin e. Navbirka wê yek nilar kîlometir e û bi vî awayî 1000 carî ji roja me mezintir e. Ew stêrka yekemîn e, ji bilî roja me, ku mirov dikare arîkariya teknîkên radiyoastronomiyê wêneyekê ji ser rûyê wê pêkbîne.
Zanistan stêran.
Navê zanistan stêran stêrnasî ye.
Amonyûmklorîd (NH4Cl) xoyekî sipî ye.
Amonyûmklorîd baş di avê da dihele (370 formula_1). Amonyûmklorîd di xwarinê da tê bikaranîn di bin navî "E 510" da. Nirxa pH yê 1 % amonyûmklorîd di avê da dibe 5,5, yanî tirş dibe. Amonyûmklorîd xerab di êtanol dihele û tewr di asêton û êter da nahele.
Mera bazên makin tevle amonyûmklorîd bike, amonyakî gazî jê derdikeve.
Mistefa Reşîd nivîskarê kurd û cihgirê serekê Navenda PEN a Kurd e.
Reşîd roja 19.12.1945'an ji dayîka xwe bûye. Ew roja rojeke çarşemê bû, dem jî dema êvarê bû. Di wê şevê de heyv hate girtin. Ji ber vê bûyerê jî, piştî 50 salî, roja bûyîna wî ya rastîn hate derxistin. Gundê ku ew lê bûye jêre Kaxirê dibêjin. Ev gundê Kurdan li Çiyayê Xastiyan, li herêma Çiyayê Kurmênc, li başurê rojavayê Kurdistanê ye. Bavê wî bi pêşiyên xwe digihîne êla Dinan û dayîka wî ji aliyê bavê de digihîne Xerziyan û ji aliyê dayîkê de digihîne Şikakan.
Dayîka wî, di destpêkê de, ew bi çanda Kurdan perwerde kir. Stranên landikê jêre gotin, çîrok û efsane jêre hewaldan, awaz û stranên gelêrî jêre stran. Berî ku ew biçe xwendegeha destpêkî, stranên mîna Dewrêşê Evdî, Memê Alan, Cebelî Mîrê Hekariyan, Salihê Naso, Xezala Mendalan, Xezala Reşîd Begê, Husênê Zilî, Siyamend û Xecê... û hwd bi dehan stranên giran û bi sedan stranên sivik, çîrok û efsaneyên Kurdan êdî bûbûn beşek ji jiyana wî. Siwarê xewnên wî Memê Alan, li ser pişta Bozê Rewan, li ser rêya Cizîrê bû. Çirûskên rêya wî ji bedewiya Zîna Zêdan, Binefşa Narîn û Keja Gulîsor bûn.
Tevî ku wî, li gor temenê xwe pir tişt dizanîn jî, lê belê gava ew çû xwendegehê dît ku mamoste bi zimanekî din diaxife û ew tê nagihîne. "Hey hawar ev çi bû!" wî ji xwe re got... lê belê çare tune bû. Dîsa jî wî çare li wê pirsgirêkê dît û di wê salê de, di nav hevalên xwe de, bû yê herî jîr. Wî xwendina xwe bi zimanê erebî berdewam kir, paşve nema û di sala 1965an de, sala 12an bi standina bekeloriya (lîse) bi dawî kir.
Ji aliyê malbata wî de rêyek li pêşiya wî hatibû danîn. Ji ber ku birayê wî yê mezin bûbû doktor, diviyabû ev kurê din bibe muhendis. Bi wê armancê ew roja 19.04.1966'an li otobûsê siwar bû, sînorê Sûriyayê derbas kir û di Îskenderûnê re, di Edenê re, di Stenbolê re hat gihîşt bajarê Belgrad, paytextê Yûgoslavya. Dema pêşî li wî gelek giran hat û hin caran, ji ber awat û bîrkirina welat, di koşka xwe de bi tenê rûdinişt, li ber pencereyê, yan jî di nava nivînê de hêstir dibarandin. Lome û gazin ji xwe dikirin û digot: "Çima min ji ber gotinên xelkê bi ya xwe nekir û kêrsekek (axa hişk) ji axa welat nexist çenteyê xwe û bi xwe re neanî, daku min di demên xemgîniya xwe de, serê xwe daniya ser wê axê. Qeder û çarenûsa mirov kes nizane, gava ez li van deran mirim jî, hema bila serê min li ser wê axê be."
Piştî mehekê ew bû endamê Komela Xwendekarên Kurd li Ewropa û ji wî re bû destpêka jiyaneke dûr û dirêj di nav rêzên tevgera xwendekarên Kurdistanê de. Ew li Belgrad bêtirî çar salan ma û nema debara wî li wir bû. Bêyî ku ew xwendinê bi dawî bike, berê xwe da Almaniya û hat li bajarê Berlîna Rojava bi cih bû. Li zanîngeha Berlîn xwendina înformatîk (xwendina xêvjimêr) bi dawî kir. Di sala 1981'an de bi keçeke Kurd re zewicî û piştî çend salan du kurên wan çêbûn.
Di sala 1976'an de wî û hin hevalên xwe biryar girtin, ku ji niha û pêve, xwe bi zimanê kurdî perwerde bikin û her nivîsarên xwe bi zimanê dayîkê belav bikin. Lê belê, pêşî diviyabû kesek xwe pêşve bibe û di pey re hevalên din perwerde bike. Ev karê han bû barê wî. Çi pirtûkên kurdî yên wê demê hebûn, wî ji xwe re peyda kirin. Ji nivîsarên Bedirxaniyan heya bi Qenatê Kurdo û Reşîdê Kurd wî tev xwendin. Derketina Hawarê (çapa Ewropa) ji wî re bû mizgîniyeke mezin. Bi rojan, bi şevan, hin caran heya ber destê sibehê, wî Hawar dixwend; Hawar bû încîla rewşenbîriya wî, Celadet jêre bû mamostayê herî mezin. Ji sala 1977'an heya 1979'an wî li komela karkeran kursên zimanê kurdî pêşkêş kirin.
Wî di wan salan de gelek demên jiyana xwe di nav rêzên tevgera xwendekarî de derbas kirin. Bi hevalên xwe re di gelek komîteyan de cih girt, gelek sêmînar pêşkêş kirin, civîn û kongire pêkanîn, aksiyon organîze kirin, belavok û weşan nivîsandin û belav kirin.
Wî ji sala 1979'an heya 1985'an li xwendegeha gelêrî ya bilind li bajarê Berlîn mamostetiya zimanê kurdî kir. Gelek xort û keç di kursên wî de hînî xwendin û nivîsandina zimanê kurdî bûn. Lê belê yê ku ji tevan bêtir sûd girt û hînbû ew bi xwe bû. Beşdarên kursan ji her aliyên welat bûn û wisa jî, wî zaravayê her herêmekê dibihîst.
Hên ji dema Belgradê de, wî ji xwe re stran çêdikirin; stranên wî pir li xweşiya hevalan dihatin. Wî ev şêwe li Berlîn jî berdewam kir û di pey re li cihê stranan helbest hûnan. Bi vî awayî, wî gotina meta xwe ya dema zarotiyê anî cih. Gava ew hên biçûk bû û li ba meta xwe li ber rezan bû, gotinên wî gelek balkêş bûn. Hîngê meta wî digot: Ev lawê birayê min şaîr e. Wî piraniya helbestên xwe di rojname û kovaran de bi navê Xamevan dinivîsandin. Ji bona wê, dîwana helbestên wî, ya bi navê Serfirazî di sala 1994'an de, di bin navê Xamevan de hate belav kirin.
M. Reşîd ji sala 1966'an heya sala 1990'an bi navê Mistefa Alî dihat naskirin. Hên li welat paşnavê wî bi biryareke jorîn hatibû guhertin. Di sala 1990'an de wî paşnavê xwe sererast kir û mîna paşnavê birayên xwe yên din kir. Bi vî awayî, hûn dibînin ku Mistefa Reşîd, Mistefa Alî û Xamevan yek mirov e.
Di sala 1994'an de wî mala xwe ji Berlîn bar kir û hat bajarê Homburg, eyaleta Saarland, ya li ser sînorê Frensayê. Li înstîtûteke zanîngeha vî bajarî bûye delametkar. Lê dîsan jî, di ber karê xwe re, dest ji xebata rewşenbîrî bernade. Ew li bajarê Saarbrücken kursên zimanê kurdî dide û di MEDYA-TV de waneyên li ser folklora kurdî pêşkêş dike û di hin rojname û kovaran de dinivîsîne.
Osman Esad Efendî serra 1852 di Sêwreg di amo dinya. Lajê Hecî Eyyûb Efendî yo. Hecî Eyyûb Efendî Muftiyê Sêwregî bîyo. Osman Esad Efendî Babij o. Na eşîri hewna Sêwreg di esta û aşîra gird a. Na eşîri bi ziwandê Dimili ya (Zazakî) qisey kena. Na eşîri ra bol alîmî resayê.
Osman Esad Efendî badê tehsîldê xwi yê siftekênî (verênî), Muftîdê Sêwregî Zulfîqar Zuhtî Efendî het di wendo. Serra 1882 di îcazet giroto. Osmanî, Erebî, Kirdasî û Dimilî zanaynê.
Destpêkerdeya memûretiya ey serra 1884 di bî. Û Sêwreg di Azayê Mahkemaya Bîdayetî bî. Serra 1905 di badê mergdê Muftiyê Sêwregî Zulfîqar Zuhtî Efendî di, Sêwreg di bîyo miftî. Serra 1929 di merdo, 25 serrî miftîyêyi kerda.
Serra 1917 di cirê rutbeyê mexracî dîyayo ki, o rutbe îlim di rutbeyêdo gird û biqîmet bi.
Çirê ki bi sarixada kiho ya millet mîiyandi geyrayo Osman Esad Efendî rê Yeşîlbaş Osman Efendî vajîyayo. Ê wenden ra bol hez kerdo û bi wenden da xwi ya kar kerdo. Wezîfeyê xo bêkemaney ardo herûn. Labelê qandê ney zî millet cirê bol îtîmat kerdo ew cira bol hez kerdo.
Osman Esad Efendî serra 1901 di Menga Remezanî di yew mewlîd nuşto. Mewlidê ci ziwandê dimilî yo. Alfabeya ci jî erebî ya. Vanê ki Hecî Ûsib Efendî bi Ziwandê Tirkî ya mewlidêk nuşto, mewlidê cira mileta Sêwregî bol hes kerdo. Ney sera Osman Esad Eefendî menga rojeyî di hefteyêk teber nêvejîyayo. Nê heftî miyan di mewlîdê dimilî nuşto. Ey vato ki: ‘’Marîfet, çiyo ki çinê bo kes ey virazo, o çiyo ki her kes zano, kerdişê ey marîfet niyo’’. Osman Esad Efendî çaxo ki no mewlîd nuşto, mewlidê xwi neşr nêkerdo.
Heta ew ro destnuşteyê nê mewlidî, Sêwreg di wanîyeno. Bi wasitayê dê Mila Nezîrî Sêwregî jî serra 1933 di Şam di bi terefê Mîr Celaded Bedirxan bi name dê Bîyîşa Pêxemberî, kitabxanayê Hawarî di neşr bîyo.
Mewlidî Osman Esad Efendî, bi ziwandê dimilî di kitabo siftekên (verên) o. Verdê ney bi Ziwandê Dimili ya kitabêk nênusîyayo, Qandê ci jî no mewlidê Osman Esad Efendî bol kiymetlî yo.
Osman Esad Efendî mewlidê xwi bi dimiliyê Sêwregî û fekdê eşîrda xwi ya nuşto ew ziwanê mewlidê ci jî bol pak o.
Tarîxzano Kirdas Mehmed Emîn Zekî Beg kitabê ciyo Meşhûrê Kurd û Kurdistan di qalê Osman Esad Efendî û mewlidê ci kerdo ew mewlidê Osman Esad Efendî bol bol metih kerdo.
Amonyûmnîtrat xoyek e, yê ji amonyak û hidrogennîtrat çêdibe.
Amonyûmnîtrat pir baş di avê da dihele. Cem 20 °C 1183 g amonyûmnîtrat di litrek avê da dihele, cem 100 °C 8710 g ji wê di litrek avê da dihele. Hên jî amonyûmnîtrat kane di mêtanol da jî bihele.
Amonyûmnîtrat pir caran di semadê da tê bikaranîn.
"Bîrnebûn" kovareke hunerî, çandî û lêkolînî ya Kurdên Anatoliya Navîn e.
Hejmara Bîrnebûnê ya yekê di zivistana sala 1997'a li bajarê Almanyayê Wetzlarê hate weşandin. Ji hejmara 2an û virda li Swêdê, li bajarê Stockholmê tê weşandin.
Piraniya mijarên kovarê li ser Kurdên Anatoliya Navîn û ziman û çanda wan e. Kovar ji aliyê Weşanxaneya Apecê ve tê çap kirin û weşandin. Heta niha 41 hejmar derketiye. Berpirsê kovarê xwediyê weşanxane û çapxaneya APECê Alî Çiftçî ye. Kovar di sê mehan de carek derdikeve. Kovar du zimaniye: kurdî û tirkî. Piranî û giraniya nivîsan bi kurdî ye.
Tac Mehel an Taca Mehelê (bi ûrdû: تاج محل‎, "Tāj Mahal", hindî: ताज महल, "Tāj Mahal") yek ji bermahiyên bêhempa yên cîhanê ye.
Bi xwe aramgeheke bîranînê ye. Ji aliyê Şah Cîhan (yek ji Mongolê Mezinan) ve ji bo bîranîna jina wê Mimtaz Mehelê (ya ku di çanda devkî ya kurdî de Banûya Bêhngul e) hatiye çêkirin.
Li federedewleta Hindistanê Ûttar Pradeşê lê nêzîkî bajarê Agrayê ye. Di nava salê 1631 - 1648 de hatiye çêkirin. Li ser bingeheke 100 m x 100 m mermerî wekî mozoleyeke 58 m bilind, 56 m fireh hatiye sazkirin. Gorên Mimtaz Mehel û Şah Cîhan li wir in. Bi tevî minare, lêzim û baxçeyê xwe li ser xakeke mezin e. Wekî arkîtektî bermahiyeke bêhempa ye û di lîsteya bermahiyên bêhempa yên cîhanê de ye.
Tac Mehel di sala 1983 de ji aliyê UNESCO ve bo mîraseke çanda dinyayê hate girtin û kete bin parastina wê. Nimûneyeke bêhempa yê arkîtektiya Îslamê ye. Di xemlandina wê de gelek zêr, kevirên zimrût û yaqut hwd hatine bikaranîn. Ji aliyê xetçêkeran ve gelek ayetên Quranê hatine nivîsîn. Di çêkirina şaheserê de zêdetirî 20.000 karker tên bikaranîn.
Serpêhatiya Tac Mehelê ya gelêrî.
Mongolê Mezin bi dileke mezin ji xanima xwe Mimtaz Mehelê hezdikiribûye. Bi tevî jina xwe tevlî dagirkirina welatan dibûye. Jina wê di anîna zaroka 14em de jiyana xwe jidestdide. Ev yeka han key dixe şîneke mezin û hêdî hêdî key dest ji desthilatiyê vedikişîne û bala xwe berdide çand û hunerê. Şah Cîhan li ser wesiyeta wê biryar dide kû bîranîneke bêhempa ji mermerên spî ji bo wê û li perê çemê Cemunayê din jî ji mermerên reş ji bo xwe bîranîneke bide çêkirin. Mixabin ew di jiyana xwe de tenê dikare ya spî bi dawî bike. Ew ji aliyê lawê wî ve ji text tê daxistin û heya mirinê tê zîndanîkirin. Piştî mirina wî jî wî tînin li cem Mimtaz Mehelê vedişêrin.
Hespê çemî, hespê avî, hîpo yan hîpopotamus ("Hippopotamus amphibius"), cureyekî guhandarên bêmû yên.
Hespê çemî li parzemîna Afrîkayê dijî ye bi taybetî li beşên navîn û başûr.
Peyvnasî û navlêkirin.
Bêjeya "Hippopotamus", ango hespê çemî ji zimanê yewnanî klasîk hatiye ku (ἵππος: "hippos" ango hesp û ποταμός "potamós" ango çem).
Petra (;) bajarokekî dîrokî yê dêris (xerabe) li Urdunê ye. Bajarokê antîk ji şarezayiya Nebatiyan e û beriya ku têkeve destê Romayiyan demekê dîrêj ji wê re paytextî kiriye.
Tê de gelek avahiyên wekî şikefta hatine kolan hene. Bajarok di sala 1812'î de ji aliyê gerevanê Swîsreyî ve hatiye vedîtin. Tê texmînkirin ku bi belavbûna ola Mesîhî li seranser herêmê, bingeha aboriya berê hate hilweşandin û Petrayê jî êdî girîngiya xwe windakir. Ji ber sedemên aborî, bajar tê terkandin û heya vedîtinê tê jibîrkirin.
Li bajarokê di dema Romayiyan de jî gelek şaheser hatine çêkirin. Şanoya wê gelek balkêş e û ji seranser cîhanê tûrîstan dikişîne. Sala 1985'î de ketiye bin parastina UNESCO û di sala 2007'î de jî ketiye lîsetya heft bêhempayên nû yên cîhanê.
Machu Picchu (wekî "Maçû Pîkçû" tê bilêvkirin, dibe ku di zimanê kevnexwediyan de bûbe wateya "şêwra kevn") yek ji bermahiyên bêhempa yên cîhanê li Perûyê ye. Ji şarezayiya înkayan ye.
Li ser Çiyayên Andê di bilindiya 2.360 m de hatiye çêkirin. Li deşta Urubamba ye û 88 km dûraniya bajarê Cusco de ye. Navê bajêr ê orîgînal nayê zanîn. Piştî hatiye vedîtin, navê lûtkeyek Andê lêdikin. Tê texmînkirin ku di salên 1400'î de hatiye avakirin. Ji ber ku di cihekê asê de ye, dagirkerên spanyolî û çermespiyên din nekarîbûne bibînin û xerabikin.
Bajar di gerekê zanistên Zanîngeha Yale de di 24'ê tîrmehê 1911'î de hatiye vedîtin. Li ser damezrandina bajêr agahiyên sedî sed rast nîn. Tê texmînkirin ku wextekê giregirên oldarên Înkayan li vir jiyane û bajar ji bo parastina wan ji xeterayan hatiye avakirin. Hin angaştên din jî hene lê rastî kes nizane.
Sala 1983'î de kete bin parastina UNESCO û bû yek ji bêhempayên cîhanê. Rojê bi hezaran tûrîst serîlêdana herêmê dike. Bajar wekî pêpelûkan di qûntara çiyê de hatiye avakirin û lê çandiniyeke nûjen hatiye kirin. Pirraniya avahiyên bajêr hêj jî li ser lingan e.
Azad Zal nivîskar, rojnamevan, wergêr û rexnegirê wêjeyê yê kurd e.
Azad Zal di 8ê adara 1972an da li Gundê Çawuşelîkeya (Çawişelikya / Çavşeliqya; navê kevin "Gulemîran") ku bi Navçeya Sûrê ya Amedê ve girêdayî ye hatiye dinyayê.
Wî li ber destê bavê xwe perwerdehiya sereke ya bi kurdî û erebî dîtiye. Şûn de li gund dibistana seretayî ya tirkî xwendiye (1979-1984). Sala pêşî ji ber ku mamosteyê wî kurd bûye û mirovekî baş bûye, zêde bandora çanda tirkî li ser wî çê nebûye. Ji ber ku nasnameya wî tune bûye li gund pênç salên dibistana seretayî bê nasname xwendiye. Lê ji bo ku ew dibistanê berdewam bike û li bajêr perwerdebe nasname pêwist bû. Piştî dibistana sereta sê salên wî diqedin hê nasname nay derxistin. Navê wî jî diguhere dibe Mehmet.
Dibistana navîn û Dibistana amadeyî li Amedê dixwîne. Bi kutakirina dibistana amadeyiyê re di kanûna pêşîna 1992 an da ji ber sedemên polîtîk tê girtin. Li ser pirsgirêkên siyasî lê doz tê vekirin û tê darizandin. Di encama darizandinê de 22 sal û şeş meh ceza lê tê birîn. Li Zîndana Amedê, li ya Dîlokê, li ya Giresunê, û li Zindana tîpa Feyê ya Sîncanê (Enqere) bi tevahî 12 salan girtî dimîne.
Di çiriya paşîna 2004an da ji zindanê tê berdan. Piştî tê berdan li Rojnameya Azadiya Welat dest bi karê rojnamegeriyê dike. Li Azadiya Welat edîtoriya beşa cîhan û dîplomasiyê dike û karê wergerê dimeşîne. Şûn de derbasî Enstîtuya Kurdî ya Amedê dibe û di rêveberiya Enstîtuyê de wekî berpirsê kar û barê weşanê cih digire. Her wiha piştî ku Kovara W dewrê Enstîtuya Kurdî ya Amedê dibe; ji hejmara 13mîn şûn de edîtoriya weşanê ya kovarê jî digire ser xwe.
Di duyemîn Kongreya Asayî ya Komeleya Niviskarên Kurd de ji bo lijneya rêveberiyê hatiye helbijartin û wekî cîgirê serokê komeleyê peywir girt.
Zal di heman demê de li Akademiya Dîrokê ya Rojhilata Navîn jî kar û barê redaksiyona xebatên kurdî dike. Di derveyê vana de mamostetiya zimanê kurdî, wergera sîmultane, ya nivîskî, tîpguhezî û tîprêzî (ya erebî-latînî / latînî-erebî), grafik, dîzayn û rûpelsaziya (mîzanpaj) pirtûk, kovar û hwd., dike.
Zal, di 22yê nîsana 2011an de bi navê Weşanên J&J weşanxaneyekê vekir û dest bi weşana J&J Ensîklopediya Kurdî kir. Ew gerînendetî û berpirsiyariya giştî ya Weşanên J&J dike.
Azad Zal zewicandî ye û du keç û lawekî wî hene.
Cemal Ebdo, wekî Mîrê Hêkan jî tê nasîn, wênesazekî kurd e. Ebdo ku di sala 1961ê de ji dayîk bûye li Almanyayê dijî.
Hunermend Cemal Ebdo (Mîrê Hêkan) di 27 gulan 1961ê de li gundê Til Kidiş (Tilgidiş) nêzîkî bajarê Dirbêsiyê li başûrê-rojavayî Kurdistanê ji dayik bûye.
Piştî bidawîkirina xwendina dibistanê di sala 1980î de, Mîrê Hêkan di sala 1981ê de berê xwe da Elmanyayê. Li wê derê, wî di zankoya FH-Aachen de dest bi xwendina bilind kir. Di 1988an de, wî xwendina xwe bi dawî anî û dîplom wergirt.
Di ber xwendina xwe re, Mîrê Hêkan di warê şanogerî û derhêneriyê de xebitî. Herweha wî demek dirêj dîlana balet û ya caz dikir û di vî warî de gelekî serkevtî bû.
Piştî xwendina xwe, Mîrê Hêkan di gelek waran de kar kir û bi taybetî di amadekirina hovk û dîkorên kanalên televizyonê yên elmanî WDR û ARD de.
Hunera nûjen û modern roleke bingehîn di jiyana Mîrê Hêkan de dilîze. Ew bi enerjiyeke mezin û fantaziyeke xurt ramanên xwe di tabloyan de pêk tîne û ew li gelek welatên ewropî pêşkêş kirine.
Nexşeya ku tê de Dîwarê Mezin ê Çînê diyar e
Dîwarê Mezin ê Çînê yan Dîwarê Çînê (bi çîniya hêsankirî: 长城; bi çîniya kevneşopî: 長城; bi pinyin: "Chángchéng"; ango, "bedena dirêj") ji gelek birc û dîwarên sitûr pêk tê yên ku li bakurê Çînê ji bo parastina welatê Çînê hatiye avakirin. Ev dîwar gelek caran di şer de hatiye xirakirin û ji nû ve hatiye avakirin. Navê wê gelek caran hatiye guhertin, lê belê navê wê yê herî naskirî "Dîwarê Mezin ê Çînê" ye û wê ev nav di dema hikumdariya Ming de girtiye. Dirêjiya vê bedenê li gor çavkaniyan tê guhartin. Li gor raporeke ku di sala 1999an de hatiye amade kirin, dirêjiya wê 6.700 km ye.
Cristo Redentor, peykerê Îsa yê bajarê Rio de Janeiro.
Rio de Janeiro ji peykerê Îsa de.
Peykerê Îsa li ser çiyayê Corcovadoyê.
Isayê Pîroz (bi portûgalî: "Cristo Redentor"), navê peykerê Îsa ku li ser Çiyayê Corcovado (xwendin: "Korkovado") hatiye avakirin e. Bilindahiya peyker 30 metre, bera wî 28 metre û giraniya wî jî 1200 ton e. Pêker ji her derê bajarê Rio de Janeiro xwuya dike. Ramana vî pêkerî di sala 1921 di çarçoveya pîrozbahiyên sedsaliya rijgarbûna Brazîlê (1822) ji pêşbirkek bi navê berhemek olî ku ji aliyê dêrê ve hatibû pêşniyarkirin deholê. Ev berhema ku di sala.
Tora Hevêrka navê herêmeke cografîk e.
Ji çiyayan pêk tê. Bi zimanê Sûryanî ji herêmê re turabdîn tê gotin di nav Kurdan de wekî tor an jî tora hevêrka tê bi nav kirin.Ev nav jiber go herêm salên 1800 hetanî 1950 dibin deshilatdariya êla hevêrka da maye lê hatîye kirin û ji wir û vêda bi vî navî hatîye bi navkirin
Salihê Kevirbirî nivîskar û rojnamevanekî kurd e.
Di sala 1973 de li Batmanê hate dinyayê. Bi eslê xwe ji Misricê (Kurtalan) ya Xerzan e. Xwendina xwe ya destpêkê, navîn û lîseyê li navçe û bajarên wekî Batman, Farqîn, Misirc û Edeneyê kir.
Di sala 1992 de bi derketina rojnameya Welat re, ji zimanê dayîka xwe haydar bû. Li herêma Çokurovayê di rojnameya Welatê Me de cara yekem dest bi karê rojnamegeriyê kir û heta rojname hate girtin, li herêmê berpirsiyariya rojnameyê kir. Piştî girtina Welatê Me, kar û barê rojnamegeriyê di rojnameya Azadiya Welat de berdewam kir.
Di destpêka sala 1997 de hate Stenbolê, di heman rojnameyê de bû berpirsiyarê Karê Nivîsaran û ji ber vê peywira xwe, bi dadgeh, girtîgeh û dozgeran re nasraw bû. Ji bilî Welat, Welatê Me û Azadiya Welat, nivîsar, hevpeyvîn û lêkolînên wî di kovar û rojnameyên weke Ozgur Politika, Demokrasî, Ozgur Bakiş, Yeni Gundem, Jiyana Rewşen, Avaşîn, Nûbihar û Nûdem de hatin weşandin. Her wiha di malpera Netkurdê de di qûncika xwe ya bi navê "Hevîrtirş" de nivîsaran dinivîse.
Beriya ku biçe ser dilovaniya xwe, bi nivîskar Mehmûd Baksî re li ser romana Serhildana Mala Eliyê Ûnis kar û xebat kir.
Salihê Kevirbirî, li ber qedandina Antolojiya Dengbêjan e û dest bi romana Koçero kiriye.
Salihê Kevirbirî, endamê PENa Kurd, endamê PENa Navneteweyî û endamê Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye.
Wehsid (), gundekî navçeya Silopiya ya Şirnexê ye.
Wehsid gundê Smaîle Hesenê Osman e; kurê wî Berces heye, dengbêjekî pir mezin e.
Kulya, anku Kulyan (bi romì: "Çardaklı") gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Navek wê dı ji «ZÜRÂ» ye.Gelê wê zige xwe bi gemin û bêz û berxâ terdiki.
Ağa yê gundî tine.Telebe dibistana xwe li Silopyâ di qedinin.
Dêrika Çiyayê Mazî an jî Dêrik () navçekî û bajarekî li Bakûrê Kurdistanê ye. Dêrik ser bi Parezgeha Mêrdînê ye.
Di sala 1874an de dezgeha şaredarî li Dêrikê hatiye damezrandin û ji dest pêkê heta sala 1923an bi Amedê ve girêdayî bû. Ji sala 1923an û pê ve bi Mêrdînê ve hatiye girêdan. Li gora serjimara îniya di çiriya pêşîn a sala 1927an de, li navenda navçeyê 528 mal, 38 dikan, Mizgeftek û Dêrek hebû ye. Dîsa li gora vê serjimarê, serjimara bajêr li ser hev 6930 kes in û ji vana 1370 mêr û 1278 jî jin in. Tevî jimara gundên li ser hev serjimara bajêr 15 111 kes in û ji vana jî 8181 kes pîrek û 6930 kes jî mêr in.
Dêrik, sê aliyên wê bi çiyayên asê ve girtiye, pişta wê li Çiyayê Mazî û berê wê li Wêranşar û li beriya Serê Kaniyê ye. Beriya Dêrikê ji quntêna Çiyayê Mazî dest pê dike û her ku ber bi deştê ve dadikeve bilindahiya erdê wê nizim dibe. Li ser milê çepê sînorê erdê wê dighêje deşta Qoserê û îklima wê, zivistan û havînan bi dijwarî derbas dibin.
Pal û berwarên Çiyayê Mazî bi piranî dar û deviyên berrî û mazî nin. Di van salên dawî de, her ku diçe dar û devî zêdetir dibin. Li beriya Dêrikê her çiqas cihên qeraç hebin jî erdên bi bereket pirtir in û li van erdan weke genim, ceh, nîsk û nokan tên çandin. Piştî ku di van salên dawiyê de hin bendav û pengavên li mintîqeyê çêbûn û gelek bîr hatin kolên, çandiniyên weke pembû, garis, kuncî û bîstanên avî jî zêdetir bûn. Li erdên şehar û heta bi palên Qerejdaxê jî çiltûkeke bi xêr û bereket tê çandin. Ji xêndî van tiştên jî bi dehan perçeyên zeytûnên, rezên tirî û baxçeyên ji darên hinar, hijîr, mişmiş, gwîzan û ji her cûreyî fêkî pêk tên, henin.
Debara kesên ku li nava bajêr rûdinên, li ser deman û cenaniya rez, zeytûn û baxçeyan e û beşekî piçûk jî bi dikandarî û bazirganiyê re mijûl dibin. Debara gundiyên ku li hêla çiyê rûdinên, li ser xwedîkirina pez û hejik û êzingan e. Yên beriyê ji li ser çandinî û zîraetê ye. Ji xêndî zîraetê, tu tiştekî ku zêde bê kirin tune ye.
Di dîroka Mêrdînê de, kîjan dewletê û kîjan şaristaniyê li ser Mêrdînê hikum kiribe, Dêrik jî ji xwe re ketiya bin hikumdariya wan.
Heta demeke nêzîk jî qismekî mezin ji rûniştvanên Dêrikê, Ermenî bûn. Di van salên dawî de, ji ber sedemên aborî, civakî û siyasî, Ermeniyên Dêrikê ber bi Stembol, Sûrî, Ewropa û Amerîkayê koçber kirin. Vê gavê jî bi qandî du-sê malbatên wan li Dêrikê manin. Di dema xwe de, qismekî mezin yê pîşesaziyê (seneetkarî) di destê Ermeniyên de bûn. Yek ji wan avahiyên dîrokî, Dêra Sor e ku li ser navê Ermeniyan maye. Li gora rîwayetê tê texmîn kirin ku Dêrikê navê xwe ji vê dêrê wergirtiye.
Dêrik ji hêla av, kanî û çeman ve dewlemendiyeke herêmê ye. Piraniya çeman zivistanan der dibin û biharan heta bi serê havînan diherikîn. Lê piraniya wan, havînan dimiçiqin. Çemê Xabê, Çemê Şêbê, Çemê Zorava û Çemê Circibê hin ji wan çeman in. Ji xêndî van çeman jî, hin gol û barajên (bendav) ji bo avdanê û bi navê Kunreş, Sûbetan, Qurixî û Sêpnatê ku ji terefê dewletê ve hatinên çêkirin, henin.
Zeytûn, hinar û hejîrên Dêrikê gelek navdar in.
Dêrik bi ser sînorê Şemrex, Qoser, Serê Kaniyê û Wêranşarê ve ye. Qasî ku tê zanin ew, di navbera salên 1390 û 1400î de, ji terefê du qebîlên eşîra Têrrikan ku bi navên Mala Dawidê Kalo û Mala Qeya ye, hatiye ava kirin. Ji ber wê, heta niha jî ew cihên ku di dest pêkê de bûne cîhê avahiyê, bi navê "Rezê Mala Dawidê Kalo" û bi navê "Mêrga Qeya" tên bilêv kirin. Li ser kuştina mîrekî zilimkar ku li mintîqeya Amedê bi navê Rût Heso (Hesoyê Rût) dihat bi nav kirin, ev herdu qebîlan mecbûr manin koçî cîhê ku îro navenda Dêrikê ye, bikin.
Rûpîvana Dêrikê 1397 km² ye û li gora serjimara di sala 1998an de hatiye tesbît kirin ku nifûsa navenda navçeyê 19 hezar û 750 kes in. Nufûsa navçê di serjimara di sala 2000an de jî bûye 20.700 kes.
Raqima Dêrikê 780 metre ye û bilindahiya çiyayên wê 1500 metreyê derbas nakin. Çiyayên wê bi navê Çiyayên Mazî tê bi nav kirin. Dêrik bi berriya xwe jî, li ser sînorên deşta Herana ku heta dighê erdên Nisêbînê ye. Berriya Dêrikê, bi kevirên şehar (volkanîk) yên ji girqîjotên ji beriya dîrokê de teqiyane û li wan derdoran belav bûne ve dagirtiye. Vê gavê jî ji wan girqîjotan, madeya ku bi navê "kilinker" e û di çêkirina çîmento de wek havên tê bikaranîn, derdikeve.
Navdarên Bajer.
Koma mûzîkê ya Koma Azad di sala 1987an de ji aliyê Bawer Can û Turhan Yapıştıran li Dêrîkê ava bû.
Rojiya Mirinê ya 14ê tîrmeha sala 1982an destpêkirina berxwedaneke rojiya mirinê ya girtîyên PKKê bû. Bûyer di navbera rojên 14ê tîrmehê û 17ê îlona 1982an de çêbû.
Çar endamên PKKê Mehmet Hayri Durmuş, Kemal Pir, Ali Çiçek û Akif Yılmaz di 14ê tîrmeha 1982an de li girtîgeha Amedê dest bi rojiya mirinê kiriye.
Armanca Rojiya Mirinê.
Girtîyên PKKê yên girtîgeha Amedê, li dijî êrîşên rejîma 12ê Îlonê û rêzaniye wê ya tunekirin û şemartinê ya li ser gelê kurd protesto kirine.
Piştî Durmuş, Kemal Pir, Akif Yılmaz û Ali Çiçek, girtîyên din wek Mustafa Karasu, Çavgun, Kılıç, Kavak û Kankılıç jî tevlî Rojiya Mirinê bûne.
Encama protestoyê.
Di encamê de di 7ê îlonê de Kemal Pir jîyana xwe ji dest da, dû re di 13ê îlonê de Mehmet Hayri Durmuş, di 15ê îlonê de Akif Yılmaz, di 17ê îlonê de jî Ali Çiçek mirine.
Çawuşelîkeya an jî Çawuşelîkeyan gundekî kevnare û dîrokî yên kurdan e, li bakurê Kurdistanê dikeve.
Îdare.
Çawuşelîkeya (), gundekî bajarê Amedê bi navçeya Sûrê ve girêdayî ye.
Navê gund ji navê Çawuş Elî Keya tê. Berê navê gund Gulemîran yan Gula Mîran bûye. Gundê Çawuşelîkeya (Çawşaliqyan, Çavşelikyan, Çawişelîkeya / Çawşelikya / Çavşelikya / Çavşeliqya) navê gundê kevin ê Gulemîran e.
Gund du caran hatiye şewitandin. Cara yekê ji aliyê çeteyên dewletê û Mistefayê Kerwezî ve ji ber mehkûmiya Evdirehmanê Benî ku tê xwe davêje bextê çawuşelîkeyayiyan û Çawuşelîkî wî radest nakin; di sala 1932yan de tê şewitandin. Cara diduyan di rezbera 1993yan de ji aliyê hêzên dewletê û cerdevanan ve tê şewitandin û gundî koç dibin. Berî ku gund were şewitandin gund şên bûye.
Nijad.
Çawuşelîkî tev ji bavekî ne. Hecî Emer ya jî Emer Keya jê re tê gotin. Emer Keya (Hecî Emer) (1793-1913) di sala 1793yan de li gundê bi navê Kerxa Zirka tê dinyayê. Ew hê yek salî ye bavê wî dimire. Diya wî ji gund bar dike diçe gundê Çawuşelîkeya bi cih dibe. Li wê derê bi Hecî Hesen re dizewice. Emer li Çawuşelîkeya mezin dibe û dizewice. Yek keç yek jî law du zarokên wî çê dibin. Her du zarokên wî mezin dibin û dizewicin lê ji ber nexweşîna kolerayê (1854-1855) her du jî dimirin. Emer di 32 saliya xwe de dema ku dewlet erdan derdixe firotanê, ew jî li Çawuşelîkeyan 3 hezar donim erd ji dewletê distîne. Ji ber ku warê wî kor bûye û kes jê nemaye, birayê wî yê şîr û dost û hevalên wî bi ber dikevin û dixwazin ku wî ji nû ve bizewicînin. Hecî Emer dibe 80 salî ji gundê Zozincê xwişka Hecî Weysî jê re dixwazin û tînin. Ji vê zewacê yek keç û 3 law 4 zarok jê re çê dibin. Evdal Keya, Mehmûd Keya, Adem Keya û Emîne Xatûn jê re çê dibin. Hecî Emer di temenê xwe yê 130yî de diçe ser dilovaniya xwe. Gundê Çawuşelîkeya ji Emer Keya ne. Di sala 1983yan de di derveyê erdê Emer Keya de yê mîran jî ji aliyê neviyên Emer Keya ve tê standin.
Di der barê çand, tore û vexwarinên taybet yên gund de agahî tune ne.
Ji Amedê 45 km, ji Farqînê 45 km dûr e. Gund li deşta Amedê, di navbera Amed û Farqînê de li ser kilometroya 45an e. Ji aliyê gundên Kurdxelîl (Korxelîl), Qerexan, Baroxlî, Şêxmehma, Tembela, Tapik, Kaniya Zêran ve tê dorpêçkirin. Çemê Mûsiya di ber gund re diçe.
Kaniyên gund ev in: Kaniya Ereban, Kaniya Tayê, Kaniya Welo, Kaniya Mûso, Kaniya Bîrê û Kaniya Biniya Malan.
Herêmên gund: Qotê Pîra Hanê, Xaniyê Gozê, Xirabe, Kevirçaqmak, Hûrikan, Newala Mele Ebas, Kaniya Çirê, Mezelê Şêxê, Kaniya Welo, Kaniya Mûso û Mezelê Kuştiyan.
Avhewaya gund, havîna germ, zivistana sar e.
Aboriya gund li ser çandinî û ajalxwedîkirinê ye. Ji ber şewitandina gund ya 1993yan aboriya gund darbe xwariye, gundî koç kirine û ya bi îcare ya jî bi nîvî erdên xwe diajon.
Keyatî.
Ji ber şewata gund keyatiya gund li gund dewam nake.
Agahiyên binesaziyê.
Berê ku gund were şewitandin û vala kirin şên bûye. Wê demê gund ji 25 malan hatiye der. Sê kaniyên hevpar yên weqfa gund, dibistanek digel mala mamoste, mizgeftek digel mala seyda wekî malê hevpar hebûye. Lê piştî şewata gund dibistana serata heye lê xirabe ye; mizgeft (camî) heye xirabe ye. Şebekeya avê û kanalîzasyon tune ye, îhtiyaca avê ji kaniyên gund tê tedarikkirin.
Gund 2 km ji riya Amed-Farqînê dûr e. Riya gund şose (xîç) ye. Kehrebaya gund heye, telefon tune ye.
Îşareta analog (bi înglîzî "analog signal") îşareteka berguhêr e ko ji aliyê demê û mezinahiyê ve berdewam e. Bervajî vê, di îşareta tivilman da biçûktirîn guhartin guhartineka ramandar e. Behsa anaolgiyê piranî di karevayê da dihat kirin, lê sîstemên mîkanîkî, avikanî (haydrolîk) û bayanî (pneumatik) jî dikarin îşaretên analog vebiguhêzin.
Hemî pêzanîn (informasiyon) bi îşaretên analog dihên şandin. Jibo vê, her îşaretek bersiveka pîvayî beranberî guhartina di diyarokeka fîzîkî da ye, jibo mînak, deng, ruhnî, germahî, pest an pêgehî da ye û ev bi rêya transducer anko terabersivînekê pêkdihêt.
Jibo mînak, di tomarkirineka analog ya dengî da, guhartina pesta dengî di mîkrofon anko guhokekê da dibit sedema guhartina mezinahî ya voltînî ya sirêma karevayê ko ji guhokê derbaz dibit. Zêdebûna mezinahî ya dengî dibit sedema guhartina voltînî ya karevayê bê guhartina nizim anko rîtma wê.
Îşareta tivilman jibo zêdetir ji têgehekê bikar dihêt: jibo îşareta demdiyarkirî û jibo îşaretên pêlanî (ji rengê pêlan) di sîstemeka tivilman da.
Îşaretên demdiyarkirî.
Îşaretên tivilman bi awayekê edetî pêşberkirina tivilmanane ya îşaretên demdiyarkirî ne ko piranî ji îşaretên analog dihên wergirtin.
Îşareteka analog dayî anko datumek e ko bi demê dihêt guhartin, mîna germahiya cihekê diyarkirî an voltînî ya girêyekê di kerxeka karevayî da. Ev dibit ko wekî kiryareka matîmatîkî bihêt pêşberkirin, bi awayekî ko dem têda berguhêra azad e û îşaret bi xwe jî berguhêreka vebestî anko berbar. Îşareta demdiyarkirî nimûneyeka îşareta analog e: îşaret di navberên diyarkirî yên demê da dihêt wergirtin (jibo mînak her mayrosaniyekê anko yek li ser hizara saniyeyê) ne bi berdewamî.
Volt yek ji yekînên SI anko sîstema navneteweyî ya yekînan e. Volt yekîn a cidatiya potansiyelê anko hêza karevalivîn (electromotive force) e. Ev nav jibo rêzgirtina li fîzîkzanistvanê Îtaliyayî Alessandro Volta yî, ko pîla vpltayîk afirandî, hatiye danan.
Volt wekî cidatiya potansiyelê dinavbera du serên gehîneka karevayê da dihêt pênaskirin dema sirêmeka yek amperî xurtanîyeka yek watî belavbikit. Pêşberkirina wê ya bingehîn di sîstema navneteweyî ya yekînan (SI) da bi vî awayî ye: m².kg.s-³.A-¹ anko jûleka enerjî jibo her kûlombeka barê karevayî.
Prototîpa bateriya karebayê ya Alessandro Volta.
Kont Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta (18ê reşemeha 1745ê - 5ê adara 1827ê) fîzîkzanistvanê îtaliyayî ko jibo afirandina bateriya karebayê li sala 1800ê navdar e.
Şiyan, zor, bi soranî: tiwana, tuwana (sembol:) di fizîkê da, şiyan nirixa bicihbûna karî an enerjiya veguhastî ye. Bi gotineka dî, şiyan enerjiya mezaxtî an pêdivî di yekîna demî da ye. Bi vî awayî, şiyan (P) dibît kar (W) dabêşî demê (T).
Yekîn.
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan anko SI da, şiyan enerjî dabêşî demê ye. Di SIyê da, yekîna şiyanê wat e ko dibît joule dabêşî saniyekê.
Yekînên ne-SIyî yên şiyanê ev in: şiyana hespî (horsepower) û pê-pawend di deqîqeyê da. Her şiyaneke hespî 33,000 pê-pawend di deqîqeyê da ne, anko şiyana pêdivî ji bo pêyekî bilinkirina 550 pawendan di sanûyeyekê da. Ev jî beranberî 746 Watan e. Yekînên dî jî hene mîna dBm, pîvaneka logarîtmî ko hezaryeka Watê dikit bingehê pîvanê, û kalorî di çaxik anko seetê da ko zêdetir jibo zadî û bi awayê kîlokalorî anko hezar kaloriyan bikar dihêt.
Pergala Navneteweyî ya Yekeyan (bi înglîzî "The International System of Units") ko ji ber navê wê yê fransî ("Le Système international d'unités") wekî SI dihêt kurtkirin tehera nûdem ya pergala metrîk e. Ev pergal di warê bazirganî û zanistî da berbelavtirîn pergala yekeyan li cîhanê ye.
Pergala metrîk ya kevin çend destekekên yekeyan tê da bûn. SI li sala 1960ê li ser bingehê pergala metre-kîlogram-saniyeyê hat avakirin. Ev pergal gelek pergaleka jînwer e û gelek yekeyên nû bi lihevhatinên navnetewî û li goreyê pêşdaçûna teknolojî yên pîvanê pênase dikit an jî pênaseyên kevin yên yekeyên kevin diguhêrit.
Piraniya welatên cîhanê pergala SI wekî pergala fermî pejirandî ye. Lê hêşta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di gelek biyavan da sîstema kevin jî dixebitînin. Li Brîtanyayê siyaseta hikûmetê wergerandina pergala kevn e, lê hêşta ev pergal di hemî waran da bi temamî nahêt xebitandin. Welatên ko hêşta SI bi tewawî nexebitandî (mîna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û KYB) yekeyên xwe yên pergalên kevin li goreyê SIyê jinûve pênaskirine.
Şiyana hespî, hêza hespî, bi soranî: espetiwana (bi înglîzî: "horsepower", bi kurtî: "hp"), navê çend yekînên ne SIyî yên şiyanê ne. Di axivtinên zanistî da şiyana hespî nahêt bikaranîn. Sedema vê jî ne zelalî ya zaravê û hebûna berdêlekê (Wat) di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da ye. Lê dîsa jî, di hindek biyavên mîna pîşesazî ya tirombêl anko automobîlan da, hêşta ev zarav ji bo şiyana herî mezin ya makîneya hundirîn-suj dihêt bikaranîn.
Lewma dema dihêt gotin ko xurtaniya makîneyekê 100 şiyana hespî ne, gelek ramanên cida yên vê gotine hene. Lê dema Wat, ko yekîneka SI ye, dihêt bikaranîn çi cidatî di navbera pênaseyan da nîne.
Pê (bi înglîzî "foot") yekeyeke pîvana dirêjahiyê ye. Li goreyê gelek sîstemên yekeyan pê bi gelek awayan dihêt pênasekirin. Lê bi giştî, ji sê-yeka heta çar-yeka metreyê ya SIyê ye. Her yardek 3 pê ye û her pêyek jî 12 înç e.
Li sala 1958an, DYA û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0,9144 metre dana. Bi vî awayî her pêyek dibit 0,3048 metre.
Di gelek çand û ferhengên cîhanê de zarav û yekeya pê heye. Cara pêşîn, li sala 2575ê berî zayînê, sûmeriyan ev yeke bikaraniye.
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînanda, watt yekîneka xurtaniyê ye ko dibit yek jûl di sanîyekê da. Mirovekê ko li peyîskan bserdikevit karekî dikit bi nirxekê nêzî 200 wattan. Pehlevanek dikarit jibo heyama 30 deqîqeyan bi nirixa 300 wattan bixebitit. Trombçlek dikarit bi 30,000 watan xweş bibezit û glopekê ruhnahiyê li malan nêzî 60 heta 100 wattan ji enerjî ya karevayê dimezêxit.
Yek watt yek jûl (yekîna SI jibo enerjî) di saniyeyekê de (1 watt = 1 J/s), anko yek niyoton metir di sanîyeyê da ye.
Bi kurtasî tenê jî "W" tê nivîsîn.
Di karevayê da, yek watt dibit yek volt caran yek amper. Anko, eger yek volta cidatiya potansîyelê di navbera du serên gehîneka karevayê da hebit û yek ampera karevayê ji gehînê derbaz bibit, hingî yek wat xurtanî hatiye belavkirin.
Navê Watt ji navê Zanyarê inglîz "James Watt" hatî ye.
Înç (bi Inglîzî "inch") yekîneka pîvana dirêjahiyê ye. Li goreyê gelek sîstemên yekînan înç bi gelek awayan dihêt pênasekirin. Lê bi giştî, Her yardek 36 înç û her pêyek jî 12 înç e.
Li sala 1958ê, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0.9144 metir dana. Bi vî awayî, her înçek dibit 25.4 mîlîmetir.
James Watt FRS FRSE (19ê Befirbara paşîn 1736ê - 19ê Tebaxa 1819ê) dahêner û endazyarê Skotlendayî ko makîneya hilmê baştir kir û bi vî awayî Şoreşa Pîşesazî hilkir. Dersdêrê wî yê serekî Joseph Black bû.
James Watt li 19ê Befirbara Paşîn ya sala 1736ê li benderekê Skotlendayê, Greenock, hat dinyayê. Babê wî gemîsaz û gehîdar û peymankarekê gemiyan bû. Dayka wî jî gelek xwenda û ji malbateka berniyas bû.
Xwîndina fermî ya Jamesî gelek bêserûber bû û wî piranî li mal li cem dayika xwe dixwînd. Li zarotiya xwe da, James di karên destî û di matematîkê da gelek serkevtî bû.
Li 17-saliyê dayika wî mir û ew jibo xwîndina li ser çêkirina amûran çû Londonê da li bajarê Glasgow kargeheka çêkirina amûran jibo xwe dabimezirînit. Lê ji ber hindê ko wî bi qasî heft salan şagirdî nekiribû, koma asinkarên Skotlendayê nehêla ko ew karê xwe yê xweser dabimezirînit. Lê sê kes ji dersdêrên zanîngeha Glasgowê delîve da wî ko di zanîngehê da kargehekê jibo xwe ava bikit. Sedema wê ew bî ko James amûrkerê yekane yê Skotlendayê bo ko matîmatîk dizanî. Wî li sala 1758ê, kargehê xwe li zanîngehê damezirand û Joseph Black bû dersdêr û hevalê wî. Joseph yek ji fîzîkzan û kîmyazanên zanîngeha Glasgowê bû.
Makîneya hilmê.
Çar salan piştî vekirina kargeha xwe, Jamesî li ser pêşnihara dersdêr û hevalê xwe John Robinsonî dest bi karkirin a li ser makîneya hilmê kir. Heta wî çaxî Jamesî çi makîneyên hilmê nedîtibûn. Wî dixwest ko modêlekê xwe çê bikit. Lê bizavên wî çi verêj nebûn. Wî dest bi xwîndina hemî pirtûk an nivîsînên li ser makîneyên hilmê kir.
a> di şoreşa pîşesaziyê de ketiye kar.
Şoreşa pîşesaziyê werçerxaneke mezin bû di rewşa teknolojî, civakî-aborî û kulturî ya Ewropayê da. Ev werçerxan li dawiya sedsala 18ê û destpêka sedsala 19ê dest pê bû û heta evro jî wekî pîşesazîkirin berdewam e. Ev şoreş li Brîtanyaya Mezin dest pê bû û ber bi hemî welatên cîhanê belav bû. Li wî çaxî berhemanîna makîneyî cihê berhemanîna girêdayî karê destî yê karkeran girt. Şoreş bi zêdebûna berhemanîna makîneyî ya pîşesaziya pateyî, geşbûna teknîkên çêkirina asin û polayî û zêdebûna bikaranîna komir anko rejûya berîn dest pê bû.
Bikaranîna makîneya hilmê (dûkelê) agirê vê şoreşê xurttir kir.
Gulnaz Xanim (bi texmînî jdb. 1865 li Milazgir - m. 1929 li Mûş) jineke têkoşêr û welatparêz bû.
Piştî şikestina Serhildana Şêx Seîd gelek serhildanên herêmî û piçûk li dijî Komara Tirkiyê tên lidarxistin. Êl û berên Kurd li dijî pêkutî û înkarkirina dûgela nû ya Tirk, nerazîbûnên xwe didin xuyakirin û gelek caran jî dest davêjin çek. Yek ji wan têkoşeran jî Gulnaz Xanim e. Herçendî li ser jiyana wê gelek stran hatine çêkirin jî derbarê jidayîkbûn û mirina wê de agahiyên mîsoger nînin.
Alîkarî daye Serhildana Şêx Seîd û piştî şikestinê tevî zarokên xwe li Çiyayê Kurtikê xwe parastiye. Bi destpêkirina berxwedanên herêmî yên Eşîra Xoytî (Xwêtî), Şêxoyan, Nuh Beg, Îzzed Beg, Garzan (Xerzan), Sason hwd ve Gulnaz Xanimê îcar piştgirî daye wan. Gelek caran ji bo parastina sîvîlan bi artêşa Tirk re ketiye şêr. Gorî gotinan bûye "tirsa dilê jandarmeyên Tirk" û bi taybetî li "kuştina fermandar û qumandanan" geriyaye.
"Di dawiyê de di de Îzzed Beg bi tevî xwarziyê xwe û pêşmergeyekî xwe di şerê li Çiyayê Kuhsorê de tên kuştin. Serên wan tên jêkirin û tînin bajarê Mûşê... Ji bo Gulnaz Xanimê biqeherînin wê ji zîndanê tînin wargeha leşkeran û serên jêkirî radixin ber wê. Jê dipirsin "Ka bibîne tu vana nasdikî yan na!". Gulnaz bi serbilindî hat hundir. Destê xwe dabû paş xwe û nêzîkî seriyan bû. Bi lingê xwe serê Îzzed Beg wê da û got "Ev serê biraziyê min e". Paşê seriyê duyem wê da û got "Ev jî serê lawê min e". Dema ku hat ber seriyê sêyemîn bi dileke xemgîn di ber xwe de got "Heyva viya bû, pêşmergeyekî xizmetkar û çalak bû"...Em kesên li wir matmayî man û bêdengiyeke wekî cemedê kete qereqolê. Nişka ve vê pîrekê berê xwe da serfermandar û bi serbilindî û pesindarî got "Berxê nêr ji bo kêr e!" û derket çû."
Gulnaz Xanimê ji zarokên wê diqetînin. Zarokên wê dibin rojavayê Tirkiyê û di sêwîxaneyan de xwedîdikin. Ti agahî ji zarokên wê nîne. Gulnaz Xanim 3 sal di zîndana Milazgir, Mûş û di wargehên leşkeran de dîl digirin û didin xebitandinê. Piştî 3 salî nexweşiyeke giran dikeve laşê wê. Êdî nikare ji leşkeran re bixebite. Wê dibin ber Çemê Miradê û gulebaran dikin, dikujin. Meytê wê li wir vedişêrin. Derbarê kuştina wê de hin agahiyên din jî hene.
Joule, wekî "jûl" an jî "cûl" tê bilevkirin, yekîna SI ya enerjiyê ye. Ev nav ji bo rêzgirtina li fizîkzanê navdar James Joule hatiye danîn. James Joule gelek li ser havildariya germa, kareva û karê mekanîkî kar kiriye.
Yek "joule" enerjiyek e ko dihêt mezaxtin an pêdivî ye ko bihêt mezaxtin da hêzeka yek niyotonî keristeyekî yek metirê di rasta hêzê da bilivînit. Bi yekînên bingehî yek joule ev e: yek kîlogram caran metir² dabêşî sanî².
Di karevayê de, her jouleyek ev e: karê pêdivî jibo veguhastina yek kûlombeka barê karevayî di cidatiyeka potansiyela yek voltî de.
Ramaneka dî ya jouleyê karê pêdivî ji bo berhemanîna şiyaneka yek watî bi berdewamî ji bo heyama saniyeyekê.
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, Kûlomb yekîna barê karebayî ye. Kurtenavê wê "C" ye. Ev nav jibo rêzgirtina fîzîkzanistvanê navdar Charles Augustin de Coulomb ye.
Yek kûlomb barekê karebayî ye ko bi sirêmeka yek amperî jibo heyama yek saniyeyê dihêt veguhastin, anko amper caran saniye.
Bi gotineka dî, di behsa guncana karebayê û voltîniyê da, yek kûlomb yek farada karebaya guncandî (bi înglîzî, "capacitance") caran volta cidatiya potansiyelê ye: 1 Kûlomb beranberî 1 Farad. 1 volt.
Charles Augustin de Coulomb (14ê Xêveya anko Huzeyrana 1736ê - 23ê tebaxa 1806ê) fîzîkzanistvanê navdarê Fransî ye. Ew jibo tiştê ko dibêjinê Qanûna Kûlombî navdar e. Ev qanûn hêza rakêşan û paldana karevaya tebitî pênase dikit.
Yekîna SI ya barê karevayî, kûlomb, jibo rêzirtina wî hatiye navkirin.
James Prescott Joule an jî bi kurtî James Joule (wek "Cêymz Jûl" bixwînin) (24ê Befirbara Pêşîn 1818 - 11ê Çirya Pêşîn 1889) fizîkzanê îngilîz e. Joule li ser xweriskê germayê lêkolîn kirin û pêhesiya ko germa û karê mîkanîkî bi hevra havildar in. Verêja wan lêkolînan tiyorî an bîrdoza mana enerjiyê bû ko bû binemayê Qanûna Yekê ya Germayîlivînê.
Joule digel Lord Kelvin li ser peyîska serberdayî ya demayê anko temperature lêkolîn kirin. Wî vedît ko eger sirêma karevayê ji gehînekê derbaz bibit germa peyda dibit. Ev yek wekî Qanûna Joule hatiye niyasîn.
Zanistvanê fransî André-Marie Ampère di sala 1825an de.
André-Marie Ampère (20ê befirbara paşîn 1775 Liyon - 10ê xêve 1836ê Marsêy) fîzîkzanistvanekê fransî ye ko yek ji serekîtirîn kesan dihêt niyasîn ko karevayîasinrevayî vedîtî. Yekîna SI jibo sirêma karevayî jibo rêzgirtina wî bi wî hatiye navkirin.
Ew li roja 20ê pefirbara paşîn ya sala 1775ê nêzî bajarê Liyonê li Fransayê hat dinyayê.
Liyon () bajara sêyê yê welatê Fransayê ye ko dikevit rojhilatê navenda welatî. Navên kevin yên bajarî ev in: û. Ev bajar wekî navendeka bazirganî dikevit navbera Parîsê û Marsêyê. Ev bajar di dîroka sînemayê da cihekê baş digirit.
Di serjimêra sala 1999ê da hêşeta Liyonê 1,648,216 kes bû.
Marsîlya an jî Marsêy (; (bixwîne "Marselya")) bajarê duyê yê welatê Fransayê ye. Marsêy li perava Deryaya Navîn e û mezintirîn benderê bazirganî yê Fransayê ye.
Li gorî serjimêra sala 1999ê, hêşeta bajarî 1,516,340 kes e. Jibo hêşeta xwe bajarê Liyonê ji Marsêyê mezintir e.
Tîrêja karebayî-asinrevayî an jî tîrêja elektromanyetîk pêleka xwebelav e ko herdu pêkhatên karevayî û asinrevayî hene. Ev pêkhat di rastên stûnkî li beranberî hevdu û rasta belavbûna pêlê dihêlekin (vedilerzin) û digel hevdu di gerê da ne. Tîrêjên karebayî-asinrevayî li goreyê frekansa xwe dibin çend çeşin. Ev çeşin, li goreyê zêdebûna frekansa pêlê, ev in: pêlên radyoyî, hûrpêl anko maykrowêyv (bi îngilîzî: "microwave"), pêlên têrahêrtz, tîrêjên jêrsor, ruhnahiya dîtarî, tîrêjên jorbinefş, tîrêja îks û tîrêjên gamma.
Tîrêjên karebayî-asinrevayî enerjî û momentumê bi xwe ra dibin û heye ko bi vêkevtina bi maddeyî yek ij wan jê ve bibit.
Ronahî tîrêjeka karevayî-asinrevayî ye ko pêldirêjahiya wê bi çavên mirovan dihên dîtin. Di nivîsînên zanistî da, hindek caran ji hemî tîrêjên karevayî-asinrevayî yên xwedî hemî pêldirêjahiyan ra dibêjin "ronahî". Keriyê hîmaniya ko ronahiyê pêşber dikit foton e.
Sê rehendên ronahiyê.
Ji ber saloxetên duanî yên pêl-keriyan, ronahî saloxetên herduan nîşa didit. Lêkolîna li ser ronahiyê ko bi navê optîks dihêt niyasîn, yek ji tayên giring ji fîzîka nûdem e.
Di fîzîkê da, pêldirêjahî dûrahiya navbera wan yekînên pêleka ber bi belavbûnê ye di frekanseka diyarkirî da. Di piraniya nivîsînan da, pêldirêjahî bi tîpa Yewnanî lambdayê (λ) dihêt nîşadan. Mînakê pêlan ruhnahî, pêlên avê û pêlên dengî ne.
Di pêlekê da, hemî saloxet li goreyê pêgehî (position) dihêt guhartin. Jibo mînak, ev saloxet jibo pêleka dengî xwe wekî pesta hewayî nîşadidit, an jibo ruhnahiyê xwe wekî mezinahiya qada asinrevayî an karevayî nîşadidit.
Pêldirêjahiya frekansên ko guhên mirovî dikarin bibihîsin (20 Hz heta 20 kHz) dinavbera 17 metiran û 17 mîlîmetiran da ye. Ruhnahiya dîtarî (ya ko mirov dikarit bibînit) ji rengê sor ê tarî (bi gelemperî 700 nanometir heta binefşî (bi gelemperî 400 nanometir) in (430-750 THz). Jibo mînakên dî li şebenga karevayîasinrevayî binihêre.
Haviliya bi frekansê ra.
Pêldirêjahî (λ) bi awayekê bervajî hevrêjeya frekansê (ν) ("nû" ya Yewnanî) ye, anko hijmara navberkên (peryodên) pêlê ko di yekîna demê da ji xalekê derbaz dibin.
Îslam, îslamiyet an jî misilmanetî () navê dîn û ayîneke yekxwedayî ya Îbrahîmî ye, ku pirtûka wê ya pîroz Quran e. Li gorî baweriya îslamê Quran gotina Xwedê ye û ji ber vê hindê nehatiye guherandin. Li gorî îslamê pirtûkên Încîl, Tewrat û Zebûr jî ji hêla Xwedê ve hatine şandin, lê ew, bi destê mirovan hatine guherandin. "Sunet" yanê kirin û gotinên Muhemmed jî di jiyana bawermendên misilman de rolek girîng dilîzin. Piraniya hedîsan di pirtûkên Muslîm, Tîrmîzî û Sehîhî Buxarî de hatine komkirin.
Bi qasî 2 mîlyar şopînerên xwe ji sedî 25% nifûsa cîhanê ye, ku wekî misilman tê zanîn, duyem mezintirîn ola cîhanê ye. Misilman piraniya nifûsa 47 welatan pêk tînin.
Misilman bawer dikin ku îslam guhertoya bêkêmasî û gerdûnî ya baweriyeke pêşîn e, ku berê gelek caran bi pêxemberên wekî Adem, Îbrahîm, Mûsa û Îsa ve hatiye eşkere kirin.
Bajarên Meke, Medîne û Orşelîmê sê cihên herî pîroz ên îslamê ne. Îslam berî zayînê di destpêka sedsala 7an de li Nîvgirava Erebistanê ya bajarê Mekê, ji sedsala 8an de bi Xelîfeta Emewî ji rojavayê Nîvgirava Îberî heta rojhilatê Çemê îndusê dirêj bû.
Berfirehbûna cîhana misilmanî bi Xelîfetî û dewletên cihêreng yên wekî Împeratoriya Osmanî, bazirganî û misilmanbûna bi çalakiyên mîsyonerî ve girêdayî bu.
Piraniya misilmanan ji du mezheban e: Sunîtî (%85-90) an Şiîtî (%10-15). Cûdahiyên Sunî û Şiî ji nakokiyên li ser dewsa Mihemed derketin û girîngiya siyasî ya berfireh û hem jî aliyên teolojîkî û dadrêsî wergirtin.
Nêzîkî ji sedî 12% misilmanan li Îndonezyayê û herwiha welatekî bi piraniya misilmanên herî şênî dijîn; 31% li Başûrê Asyayê, rêjeya herî mezin a misilmanên li cîhanê dijîn; 20% li Rojhilata Navîn û Afrîkaya Bakur; û 15% li Afrîka heta bin Saharayê. Herwiha civakên misilmanên mezin wekî li Amerîka (parzemîn), Çîn û Ewropayê jî zêdetir heye.
Wateya bêjeya "Îslam".
Rehê bêjeya "Îslam" xwediyê du wateyan e;
Destpêka îslamê.
Muhemmed Pêxember di sala 570an de li bajarê Meke li Erebistana Siyûdî ya îro hatiye dinê. Di 40 saliya xwe ango di sala 610an de Cebraîl ayetên yekem yên Quranê ji wî re anî. Ji wê rojê şûn de di navbera 23 salan de ji Pêxember Muhemmed re hemû Quran ayet bi ayet tê. Îslam dînê Xwedê ya dawî û neguhertî ye û ji ber vê yekê misilman xwe mîna warîsên Mesihî û Mûseviyan dibînin. Muhemmed Pêxemberê dawî yê cîhanê ye û bi vî avayî muhira hemû pêxemberên li berî xwe ye. Misilman hemû pêxemberên ku di Încîl û Tewrat ê de tên navdan wekî pêxemberên Xwedê nas dikin û hurmetê nîşanê wan didin.
Bêjeya şehadetê.
Di gora Îslamê, gava ku mirovek bixwezî bibe Misliman, bese tenê vî şehadetê ji dil û can yanê bi niyetekî rast li ba du Misilmanan bibêje. Herweha va hevoka şehadetê di guhên zarokên, ku yên nu hatine dinê, û di guhên mirovên ku êdî dimirin de jî tê gotin. Bêjeya şehadetê di jiyana Mislimanan de cîhekî bilind digirî. Her Misliman roj bi roj di nimêj û banga nimêj de şehadetê tinîn. Lêbelê divê rind bê zanîn, meriv hema devkî vê gotinê bêje, wateya wê nizanibe û jiyana xwe li gor emir û fermanê Xwedayê Mezin rêvenebe nabe misliman. Belkî xwe dixapîne.
Di serî deberya her tiştî seba merivek bibe misliman gotî birêk û pêk wateya La îlahe Îlahe Îllallahê baş hîn be. Peyre bi dil û can vê gotinê bêje û pêwîstiyê wê pêk bîne. Seba em vê rin hîn bin emê neçar vê mijarê hinekî dirêj bikin.
Nimêjkirin.
Mizgeft cîhê ku misilman tê de nimêj dikin, Mizgefta Selimiyeyê
Misilman di rokî de pênc caran nimêja ferd dikin. Her nimêj demekî xwe heye û bangevan di wan deman de mirovan bangê nimêj dike: nimêja sibêh, nimêja nîvro, nimêja berê êvarê, nimêja êvarê û nimêja şevê. Li gori ve sise nimej bi şev u dido bi rone.
Di berê nimêjê de bi avê destnimêj tê girtin. Lê gava ku av nebe an newe dîtin, mirov dikare bi ax û xaliyê jî destnimêj bigirî. Mirovên rêwî yan jî nexweş dikanin wekî rehetiyekek çend nimêjên xwe bi hevra yan jî dûra dû tengasiyê an bi kurtî bikin. Li roja îniyan, nimêja îniyê di mizgeftan de bi cemaetê tê kirin û xutbe tê xwendin. Di cejnên dînî de jî, wekî cejna Remezanê û Qurbanê, nimêja cejnê tê kirin û piştî nimêjê mirov cejnên hevûdin bimbarek u pîroz dikin. Her weha wek mînak çend nimêjên din jî hene: nimêja li ser miriyan, nimeja diyariya mizgefte, nimêja terawiha, nimeja piştî rojhelat, nimeja tezbîha, sineten ratibe nimêjên ferd, sunnete nimêja witir û nimêja sinneta destnimêj.
Dayîna Zekatê.
Zekat salê de carekî di hêla mirovên bawermend de ji bona belengazan, nexweşan, bêkesan û mirovên din yên hêwceyî tê dayin. Dayina zekatê girêdayiya dewlemendiya mirovan e.
Rojiya Remezanê.
Li gora Îslamê rojî di meha Remezanê de tê girtin. Ji ber ku mehên erebî di gora hîvê tên hesaw kirin, dema meha Remezan ê her sal cuda ye. Di vî meha de mirov her roj ji berbangê hettanî roj çû ava yanê êvarê ne tiştekî dixun ne jî vedixun. Ji bona ku di rojanê birçî nebin, pirraniya mirovan şev re dibin paşîvê û zikê xwe têr dikin. Rojiya Remezan ê bi cejnekî mezin tê dawîkirin.
Çûyîna Hecê.
Di gora Îslam ê gerê her Misilman di jiyana xwe de carekî here hec. Hec bi ziyaret kirina Kabe yê li bajarê Meke yê li welatê Erebistana Siyûdî ê tê şindê. Lêbelê hec girêdayiya dewlemendî û tenduristi ya mirovan e. Ji bona mirovên belengaz û nexweş hec ne mecbûr e. Ji mirovên ku çûne hec hecî tê gotin. Di hec de bawermend li dor Kabê digerin, rojekî li ser tipikê Erafatê disekinin, di navbera herdû tipikên bi nav Sefa û Merwe baz didin, qurbanan dikin û wekî sembolekî Şeytan kevir dikin.
Her şeş şertên baweriyê.
"Gelê bawermend! Hûn bi Xwedê û Pêxemberê wî re û bi vê pirtûka re, ku wî ji Pêxemberê xwe re şandiye û bi wî pirtûka re ku wî hina berê şandî bû, bawer bikin. Û kîjan mirov bi Xwedê re û bi feriştên wî re û bi pirtûkên wî re û bi Pêxemberên wî re û bi roja dawiyê bawerî neke, ew di wundabûnekî dûr de wunda buye." Sûre ya Nîsa 4/136
"Bawerî ji van mercan pêk tê: Bi Xwedê û feriştên wî, bi pirtûk û Pêxemberên wî, bi roja dawî û qederê bawer bike."
Xwedê afirandêr, reb û xwediyê hemû tiştan e. Hemû tişt girêdayî Wî ne, lê Ew girêdayî tu tiştî nînê.
Bawerî ji mezintiya Xwedê re. Tenê ji Wî re perestî tê kirin û tenê ji Wî alîkarî tê xwestin.
Ji yêkbûna Xwedê re bawerî. Ji bilî Xwedê qet Xuda/Îlahên din tunin. Ew ne hatiye dinê ne jî yeki aniye dinê.
Ferişte yek ji qûl/bendên Xwedê ne û ji nûrê hatine afirandin. Mirov wan nikarin bi çavan bibînin, lêbelê ew me dibînin. Vatiniya feriştan perestina û cîh anîna fermanên Xwedê ye. Wekî hemû dînên semîtîk di Îslamê de jî çar feriştên mezin hene: Cebraîl ji hêla Xwedê de wahiyê ji pêxemberan re tîne, Mîkaîl gerdûnê birêve dibe, Îsrafîl di roja heşir û meşirê pifê sûrê dike û feriştê mirinê bi nav Azraîl rihê mirovan digirî.
a) Tewrat, ji Mûsa re hatiye şandin û pirtûka pîroz yê Zarokên Îsraîlê.
b) Încîl, ji Îsa re hatiye wahiy kirin û pirtûka pîroz yê îsewîyan.
e) û pirtûka pîroz yê herî dawî bi nav Qurana Pîroz e ku ji pêxemberê dawî Muhemmed re hatiye şandin. Êdî li gora Îslam ê li hettanî roja qiyametê qet pêxember û pirtûk jî nayên şandin.
Xwedê li her demê ji mirovan re pêxember şandine. Pêxember ê yekemîn Adem e û yê herî dawî Muhemmed Pêxember e. Di Îslam ê de pêxember jî tenê mirovin, lê hinek pêxember bi destûra Xwedê ji bona mirovan re mucize hene. Îsa Pêxember nexweş pak dikirin û mirî sax dikirin. Xwedê bi hezkirina xwe şiv/çoyê di destê Mûsa Pêxember kiriye mar û behra mirî kiriye du parçe. Li gora zanayên Misilmanan Xwedê hemû bi hevra 120 hezar pêxember şandine û pirraniya van pêxemberan di hêla gellê xwe de hatine kuştin.
Roja Exerê roja dawî yê cîhanê ye. Di wî rojê Xwedê hemû mirovan ji gorê dîsa bi zindî derdixinî û wan li derekî kom dike. Ew Xwedê yê ku cara yêkemin mîrov ji tune bûne afirand, di cara duyemin de jî dikanî wan zindî bike. Roja Exerê Xwedê li ser buyeroja mirovan biryar dide û bihûşt (Cennet) û dojeh (Cehnime)tên eşqere kirin.
Herweha pejirandina ji roja dawiyê re yêk ji şeş şertên baweriyê yên Îslam ê ye.
Bawerî ji zanayina bêdawî û hîkmeta Xwedê re. Gerdûn bi daxwaza Xwedê hatiye afirandin û ji ber vê yekê Xwedê hemû tiştên di gerdûnê de dizane û hemû tişt li ba Wî hatiye nivisîn. Bê daxwaz û ferman û afirandina Wî qet tiştek çê nabe û nayê holê.
Sunî.
Di dirokê de dînê îslam ê di çend aliyan va ji hev cihê buye. Di roja îro de 90% ji hemû misilmanan sunî ne. Lêbelê sunî bi xwe ji di hêla çend mezheban de belav bûne. Navê mezhebên sunî henefî, malikî, henbelî û şafî ne. Di nav vana de jî mezheba henefî ya herî mezin e. Pirraniya kurdan xwe wekî şafî dihesibinin, lê yên henefî jî hene.
Wehabî bi xwe ji aliyekî henbeliyan re tê gotin, ji ber ku ewna mezheba henbelî hinekî cûda şîrove dikin.
Şiîtî.
Şiî bi pirraniya piştvanên xwe di îslamê de yên duyem in. Mîna suniyan çend aliyên şiiyan jî hene: îmamî bi piranî li welatê Îran, Iraq, Behreyn û Libnan ê dijin. Dûra îsmaîlî jî hene û li dewleta Hindistan, Pakistan, Efxanistan û Tacîkistanê dijin. Zaîdî jî yek ji komala şiiyan in û tenê li welatê Yemenê tên ditin.
Xaricî.
Xaricî di roja îro de komala yê herî piçûk ê dînê îslam ê ne. Tenê aliyekî xariciyan bi nav îbadî hetanî roja îro hatiye. Xaricî tenê li başûrê Cezayêr ê, Omanê û Cerbayê hene.
Elewîtî.
Navê baweriyeke dînî li Kurdistan, Anatoliya û Rojhilata Navîn e. Ji navê pismamê pêxemberê dînê îslamê Muhemmed ji Elî navê xwe digire.
Wateya dînê Îslamê.
Gerdûna ku em tê de dijîn bi sazûmaniyekî hatiye çêkirin. Di navbera hemû tiştên, ku di vê gerdûnê de cîh digrin de, nizamek heye. Hemû tişt bi avayekî bêkêmasî şinda xwe di vî pilana mezin de digirin. Roj, heyv, stêrk û tiştên ku em dibînin yan jî hina nabinin ji vî destûra Xwedê re teslîm bûne.
"Me asîman û zemîn û tiştên ku di nav wan herduyan de ne bi dadvanî û ji bo demekî navdayî afirandiye" (Qurana Pîroz, Sûreya Ehqaf: 46/3)
Ji xêncî mirovan, hemû gerdûn ji destûra Xwedê re bi dil an jî bê dil îte'et dikin. Bê şik ev bêkêmasiya gerdûnê ji radestiyê pêk tê. Bi vî avayî Îslam ji mirovê yekemin Hz. Adem heta pêxemberê dawî Muhemmed navê hemû dînên xwedayî ye.
"Di roja îro de min ji we re, dînê we pêk aniye û min qenciyên xwe ji we re paşî anî û min ji bo we dînê bi navê Îslam hilbijartiye" (Quran a Pîroz, Sûreya Maîde: 5/3)
"Me ji her Pêxemberî berî te şandiye re herdem wiha wahiy kiriye: Qet xudayekî din ji pêştirê min tunin, êdî hûn ji min re perestî bikin." (Sûreya Enbiya: 21/25)
Lêbelê di piştî derketina rastiyê, teslîm bûn dîsa di destê mirovan de ye. Di dirokê de gellek komal ji bo înkariya xwe hatine tunekirin.
"Me qet welatek bê hişyardarekî tune nekiriye. Ew hatine hişyar kirin. Bi rastî em ne sîtemkar in." (Sûreya Şûera: 26:208-209)
Li gor dînê îslamê an mirov wekî ku Xwedê ji wan dixwaze radest dibin, bawer dikin an jî rik dikin, li dû hewesên xwe diçin û dijî Xwedê derkevin. Lê her çendî mirovahî teral û bedbîn be jî ev banga Yezdanî heya roja dawiyê wê berdewam bike. Wê hinek bawerbikin û hinek jî înkar bikin. Lewra Xwedê Teala jî azadiya bawerkirin û înkarkirinê daye eşrefê mexluqan.
Kurd û îslamiyet.
Hevnasbûna gelê kurd bi îslamê re digîhîje dema Muhemmed pêxember. Cabanê Kurdî û kurê wî Meymûnê Kurdî di dema Muhemmed de bûne misilman.
Li gorî hin çavkaniyan ji Cizîrê jî kurd çûne Erebistana Siûdî li wê derê bûne misilman. Lê piraniya kurdan di dema Omer de di navbera salên 637-642an de bûne misilman.
Çemê Miradê yan jî Çemê Muradê, yek ji robarên mezinên li Bakurê Kurdistanê ye. Ji ber ku gelek şaxên wî hene wekî "Çemê Muradê" jî tê binavkirin. Çemê Miradê bi yekbûna şaxên ku ji Giyadîn a navçeya Agiriyê li bakurê Gola Wanê dest pê dike û ji piştre bi yekbûna du şaxên din destpê dike.
Ji berfa çiyayan sûdê werdigire û hêza hieîkançemêwê digihîje heta 2.500 m³/s. Hinek ji çemên ku digihîjin wê ev in: Çemê Heftreng, Çemê Lîzê, Çemê Şehîd, Çemê Badîşah, Çemê Goşkarbaba (Koçkarbaba) hwd in.
Piştî ku çem di Deşta Diyadînê re derbas dibe û şaxên ku ji herêma Eleşkirtê ya nêzî bajarê Agiriyê tên digire, ber bi başûrê rojava diherike û xwe digehîne Deşta Milazgirê. Piştî wergirtina Ava Xinûsê ya ji Çiyayên Çewlikê dadikeve, milên hişk dikşîne û ji aliyê bakur ve dikeve Deşta Mûşê û Ava Reş a ku ji Çiyayê Nemrûdê tê werdigire. Piştre ber bi rojava ve diherike, ji tengavên teng û li ber Paloyê ve derbas dibe. Ji aliyê çepê ve ava Harinketê ya ku ji aliyê Xarpêt ve tê û Ava Munzur-Periyê (şaxê herî girîng) Dersimê ku ji aliyê rastê ve tên bi şaxê din ê Firatê li aliyê Kebanê bi Çemê Ava Reş a Xarpêt ve tê girêdan. Bendava Kebanê jêrzemîna çemê Mûratê vediguherîne goleke mezin. Bendava Beyhanê û Bendava Qelekoyê li ser çem in.
Giredanên derve.
Mirad
Çiyayê Kurtikê çiyayek li Bakurê Kurdistanê, di ber bajarê Mûşê de ye. Lûtkeyeke Çiyayên Xaçreşê ya ku ji rêzeçiyayên Torosêye ye.
Bajarê Mûşê di ber qûntara Çiyayê Kurtikê ya bakur de ye. Bilindahiya çiyê 2.645 m ye. Di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke mezin e. Di serhildanên Kurdan de bûye wekî qadeke şer. Niha bûye wargeheke werzişên zivistanê.
Vîn TV, kaneleke televîzyona muzîkê ye ku navenda wê li Dihokê ye. Naveroka Bernameyên Vîn TV bêtir stran û klîpên kurdî ne, lê car caran bi zimanên din jî klîp tên weşandin. Weşana Vîn TV 24 seata. Vîn Tv wê sistema nû ya XD HD bikar tîne, ku cara yekeme li Kurdistanê ev sistem hatiye bi bikaranîn.
Frekans.
Vîn TV li ser Nilesat û Arabsatê weşane dike.
Eren Keskin (Bursa, Tirkiye), dadwer û çalakvaneke tirk a ji bo mafên mirovan e û cîgira seroka Komeleya Mafên Mirovan (IHD) ye û seroka berê ya liqa Stembolê ye.
Li Eren Keskin gelek doz hatine vekirin ji ber çalakiya wê ya li dijî binpêkirina mafên mirovan a dewlet û artêşa tirkî. Ew nemaze ji bo mafên jinan li girtîgehên Tirkiyê jî gelek dixebite.
Wê ji bo xebat û çalakiya xwe çend xelat wergirtine, wek xelatên aştiyê yên Aachener Friedenspreises 2004 û Theodor-Haecker-Preis 2005.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
1- Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê.
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 1
Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê
Berhevkirin: H. Akyol – Rojîn Zarg
Sererastkirin: Semra Ozbey - Yaşar Eroglu
Çapa Yekemîn: çiriya pêşîn 2004
Hebû tûnebû li rojhilata navîn di nava du şêtan de gelek hebû. Xwedî war û gund bû, xwedî qût û zad bû, xwedî erd û ard bû. Roj wekî hebên tizbiyê li pey hev derbas bûn, ewrên reştarî li pey hev hatin. Gelê ku ji piraniya pêşketinan re rêberî kiribû kete rewşeke wisa ku êdî wî jî xwe nas nedikir. Piştî gelek şer û pevçûnan ew gelê li ber man û nemanê rabû ser piyan û ji xweliya mirinê ji xwe re nasnameyek çêkir, sazî çêkirin, tovê jiyanê li her aliyên welêt çandin. Çîrok, helbest, kilam û stran ji nû ve vejiyandin.
2- Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ.
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 2
Li gundê me malbatek gelek rengîn hebû. Dema paleyiyê ku dibetilîn û xwe didan ber siya darê digotin: "Werin em kenkî çêkin" ken wiha dihate çêkirin. Yekî dê bigota ha!, yê din bigota Ha! Ha! Yê sêyemîn bigota Ha! Ha! Ha! yê çaremîn ….. Ha ! Ha ! Ha ! Ha ! Ha ! heta ku yekî bi xwe de bimîsta. Em nizanin birêz Hilmî û xanima Rojîn garantiya mîzkirina bi xwe de didin an na, lê ji bo ku em kenekî çêkin divê em pirtûka pêkenokên kurdî bixwînin. Em bixwînin ku çima dayikê ji kurê xwe re gotiye" ka aqil", em bixwînin ku em sira "Gundê Keran" û gelek qerf û henekên din hîn bin. Em bixwînin ku em kenekî çêkin. Ma girî êdî nebes e gelo
3- HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND.
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 3
HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND
Nivîskar: Ayhan Meretowar
Axaftina xweş û nivîsandina rind, berê taybetiyek bû. Kêm kes xwediyê van taybetiyan bûn. Lê îro êdî ne taybetiya kesên bijare ye. Pêdiviyeke bingehîn e. Her kesê ku zimanê wî/wê digere dibêje em di heyama-serdema ragihandinê de ne. Ragihandin bûye taybetiya demê. Ev tespît her çiqas ji ber pêşketina teknolojiyê bê kirin jî navgîna sereke ziman e û ziman jî xwe bi riya axaftin û nivîsandinê dide der. Ku mirov zimanê xwe baş bi kar neyne teknolojî bi serê xwe mirovan nagihîne armancê. Ji bo ku em pêdiviyên serdema ragihandinê pêk bînin, di xwendin û nivîsandinê de divê em şareza bin. Zanîna xwendin û nivîsandinê têrî demê nake. Xwendineke hostayî divê. Jixwe ku axaftin an jî nivîsandin serkeftî nebe ne peyam digihê cihê xwe û ne jî tu kes tam û çêjekî jê distine. Bi gotineke din; dê ragihandineke baş pêk neyê.
5- MÎR BEDIRXAN.
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 4
MÎR BEDIRXAN
Berg & Rûpelsazî: Azad Zal
Sererastkirin: Semra Ozbey - Serwet Denîz
Wêneyê Bergê: Birca Belek - Cizîra Botan
Serê sedsala bîstan di rewşenbîriya kurdî de qonaxeke nuh e. Di destpêka vê sedsalê de gelek kar û xebatên siyasî, wêjeyî û civakî hatine kirin. Lê ev xebat bi tevahî li derveyî welat pêk hatine. Wek Stenbol, Kahîre, Bêrût û hwd. Berhemên ku di wan rojan de hatine afirandin bi tevahî negihîştine ber destên me. Yên ku gihîştine roja îroyîn jî bi tîpên erebî ne. Nivşên nuh nikarin sûdê jê wergirin. Divê bên latînîzekirin û bi awayekî berfireh bên belavkirin. Di vê rêyê de gav hatine avêtin lê têr nakin. Ev pirtûk jî yek ji bermahiyên wan rojan e. Bi baweriya me kirina van karan him peywir e him jî pêdivî ye. Yek ji armancên enstîtuyê jî berhevkirin û ji nûve weşandina berhem û belgeyên ku berê hatine weşandin e. Me bi vî çavî û bi vê armancê li vê pirtûkê nihêrî. Ev berhem wekî ku di pêşgotinê de jî hatiye gotin li ser navê Komeleya Azmê Qewî ya Kurdistanê ji aliyê Litfî ve hatiye amadekirin û weşandin. Perçeyek ji dîroka me ya nêzîk e. Bi çapkirina vê berhemê, me xwest em li dîrok û berhemên xwe yên dîrokî xwedî derkebin û hindik be jî berpirsiyariya xwe bi cih bînin. Em hêvîdar in ku hûn ê jî jê memnûn bimînin.
6- FERHENG.
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 5
Mustafa GAZÎ
Ev berhema di destê we de her çiqas wek FERHENG hatibe binavkirin jî, wek ferhengên heyî nîn e. Ev ferhengeke herêmî ye. Gotinên ku di nav hozekî de û li herêmeke teng pê tên axaftin hatine tomarkirin. Ji ber vê yekê jî divê bi çavê ferhengeke giştî lê neyê nihêrtin. Ev xebateke sînorkirî ye. Hin peyv û bilêvkirina wan dişibin herêmên din lê hinek jî xweser in. Me çima pêdivî bi çapkirina berhemeke bi vî rengî dît? Heta niha li ser zimanê kurdî gelek xebatên cihê hatine kirin lê bi baweriya me kêmasiyên berbiçav hene. Yek ji van kêmasiyan jî xebatên herêmî ne. Lewre her herêmeke me xwedî hinek taybetî û cihêrengiyan e. Ji bo ku em zimanê xwe baş binasin û ji hev veçirînin divê em her hoz û herêma xwe têr û sertêr vekolin. Li gor encamên ku derkevin holê jî pirsgirêkên zimanê xwe çareser bikin. Bi gotineke din di vê pêvajoyê de pêdivî bi xebatên hûr û kûr heye. Ji bervê pêdiviyê jî em vê berhemê çap dikin û digihînin ber destê we kurdîhezan. Di ferhengê de gelek mijarên nîqaşê hene. Amadekar bixwe jî hinek mijar destnîşan kirin e û di dawiya ferhengê de bicih kirine. Ev mijar û wekî dinê jî divê baş bên vekolîn da ku em bigihîjin encamên baş.
7- NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn).
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 6
Di Zimanê Kurdî de
Çapa Yekemîn: 2006 (Bi tîpên aramî - Duhok)
Çapa duyem: çiriya pêşîn 2006 - Amed
Êdî li hember ziman hişyariyek heye, hişmendiyeke nû ava dibe, gelek xebat têne kirin. Hinek li ber çavan hinek jî nepenî… Lê ev xebat digihîjin hev û wê wekî rûbarekî biherikin. Gelek derfet bi dest ketine û wê gelekên din jî bi dest bikevin. Ji bo rast bikaranîna van derfetan divê ji niha ve em hinek gelş û gelemşeyên zimanê xwe zelal bikin. Pirs û pirsgirêkên îroyîn nekin barê nifşên ku dê bên. Bi baweriya me, ev xebata mamosteyê hêja Deham EBDULFETTAH dê rêronîker be û di gelek mijaran de zelaliyekê bi xwe re bîne. Mamoste, him di pirtûka NAV de him jî di ya CÎNAV de mijar bi awayekî hûrbîn girtiye dest û kola ye. Em hêvî dikin kesên ku dixwazin li ser Zimanê Kurdî bixebitin dê gelek sûdê jê bigirin. Ji ber ku em vê xebatê digihînin ber destê we em dilşad û bextewar in.
8- CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn).
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 7
9- Dastana GILGAMÊŞ.
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 8
Dîsa em dizanin ku bajarvaniyê bi Sumeriyan dest pê kiriye. Lê beriya pergala bajarvaniyê pergala gundîtiyê li dar bû. Vê pergalê jî li van çiya û derdorên ku em îro lê dijîn dest pê kiribû. Jixwe bermayiyên wan her roj bi awayekî zêdetir dertên holê û em jî dibin şahidê vê yekê. Vê pergalê bi hezar salan ajot. Tê zanin ku gelek destan û çîrok bingeha xwe ji wê demê distînin. Lê bi awayekî taybet em nizanin ka çiqas bandor li ser destana Gilgamêş hiştine. Tevî vê yekê jî, ew berhema vê axê ye û em jî li ser vê axê dijîn. Wek bermahiyeke mirovahiyê divê em xwedî lê derkevin. Jixwe ji wê demê de hinek gelan ew wergerandin zimanê xwe û di nava çanda xwe de cih danê. Tevî ku ev destan berê li Zimanê Kurdî hatiye wergerandin û çap bûye jî bi baweriya ku ev xebat bi rêkûpêktir e, me biryara çapkirinê da û vaye em digihînin ber destê we.
10- Çîrokên MALA ZALÊ.
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 9
Azad Zal
Di wêjeya me ya devkî de gelek destan, çîrok û efsane hene. Her wiha di wêjeyên gelên din de jî… Her çiqas me çîrok û destanên xwe zêde nedabe ber vekolînê, şîrove nekiribe û xebatên di vê qadê de kêm bin jî em dizanin ku ev çîrok û destan bîr û hişê gelan in. Rabirduyên gelan bi nifşên nuh didin zanîn. Peyaman radigihînin. Ev peyam cur be cur in. Carna dibêjin; "pêşiyên we wiha şêr bûn, desthilatdar bûn, jîr û jêhatî bûn, hûn jî wisa bin!" Carna jî dibêjin; "pêşiyên we çewtiyên wiha wiha kirin û têk çûn, hûn wisa nekin, şiyar bin!" Taybetmendiyeke din jî ew e ku çîrokbêj an jî dengbêjên ku van çîrokan dibêjin rengê dem û herêma xwe didin wan. Hûn ê vê yekê di vê pirtûkê de jî bibînin. Çîrokbêj her wekî ku bûyerên Destana MALA ZALÊ li der û dora Amedê derbas bûbin vedibêje. Hûn ê di çîrokan de rastî Deriyê Mêrdînê, Pira Dehderî, Hewsel, Mizgefta Mezin (Wele Camî) ku li Amedê ne, Başnîqê, Kufercin, Dêrsil, Girê Qetînê, Dabilo ku gundên der dora Amedê ne bên. Hûn ê bibînin ku hin leheng bi dûrbînê li derdorê dinihêrin, saet di zendê wan de ye. Dîsa hûn ê rastî hin alavên wek patos, fotoraf, don û mazot ku di wê demê de tunebûne bên. Wek ku me berê jî gotibû em ê ji niha û şûnde jî berhemên bi vî rengî biweşînin û bigihînin ber destê xwendevanan.
11- Jı DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ.
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 10
Ji Dengbêj Fadilê KUFRAGÎ Destan û Çîrokên Kurdî
Wêneyên Bergê: Fadilê KUFRAGÎ & Mala Wî
Pîvana Pirtûkê: 16 x 23,5 cm ye.
Pirtûka bi navê “Ji Dengbêj FADILÊ KUFRAGÎ Destan û Çîrokên Kurdî” ji Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên Fadilê KUFRAGÎ hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên.
Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine.
Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye.
Fadilê KUFRAGÎ, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletyê diçe gundê Kufragê ya ku niha girêdayî Şemrexa Mêrdînê ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: Hesenê CÊZWÊ, Etmanê KUFRAGÎ, Dawidê GIR, Fehmiyê ELÊ (Fehmiyê Borbore), Osmanê QANÊHEVSÊ, Hemîdê Huseynê MAZIDAXÎ, Evdilayê Şêxoyê ZIZNÎ, Ehmedê Sebriyê SÊWSÊ…
12- MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ).
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 11
Wêjeya Klasik: 1 MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)
Arêkerdiş Mila Selîm ACARLAR – Av. Mehmet GUZELLER
Tîprêziya Erebîkerdiş: Azad Zal
Osman Esad Efendî serra 1901’di Menga Remezanî di mewlidi xwi bi Ziwandê Dimilîya yazî kerdo. Vanê ki Hecî Ûsib Efendî bi Ziwandê tirkî ya mewlidê yazî kerdo, mewlidê ci milleta Sureg bol ecibnayo.Ney sera Osman Esad Eefendî menga roceîndi hefteyê teber nêvicyayo. Nê heftî miyandi mewlido dimilî yazî kerdo û vato ki: ‘’Marîfet çiyo ki çinê bo kes ey firazo, o çîyo ki her kes zano kerdişê ey huner nîyo’’. Osman Esad Efendî çaxo ki no mewlid yazî kerdo, mewlidê xwi neşr nê kerdo.
Heta no roj dest yazî yê mewlidî, Sureg di waneyenno. Bi wasite dê Mila Nezîrî Suregî jî serra 1933’di Şam di bi terefê Mîr Celaded Bedirxan bi name dê Bîyişa Pêxember, kitabxana Hawarî di neşr bîyo.
Mewlidî Osman Esad Efendî, di ziwanê dimilî di kitabo siftekêno.Verdê ney qet kitabê di Ziwanê Dimiliya yazî nê bîyo, nê dîneyayo. Qandê ci jî no mewlid bol mihîm o.
Osman Esad Efendî mewlidê xo di dimiliya Sureg esas giroto. Û mewlid fek dê aşîra xwiya yazî kerdo, ziwanê mewlidê ci jî bol pako.
Weşan û Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê
13- Kulîlkên Baxê Botan.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 12
14- Rêzimana Kurmancî.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 13
15- Çil Çarîn.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 14
16- Herdemciwanê.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 15
17- Matematîk.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 16
Hesen GUNEYLÎ
Rêzdar Hesen GUNEYLÎ di encama xebateke demdirêj de ev berhem afirandiye. Di vê berhemê de hinek xalên sereke yên Matematîkê bi kurdî hatine ravekirin. Ev destpêkeke hînbûna matematîkê ya bi kurdî ye. Hinek mijarên sereke û têgihên matematîkî di berhemê de cih digirin. Ji ber ku destpêk e mijar bi berfirehî û kitekit negirtiye dest. Lê em bawer in ji bo pêşketina lîteratura matematîkê di kurdî de dê roleke girîng bilîze. Hinek mijarên sereke yên ku di vê berhemê de cih negirtine jî dê di çapa duyem an jî cîlda duyem de cih bigirin. Em hêvîdar in em ê wan jî bigihînin ber destên we. Jixwe nivîskar xebatên xwe bênavber didomîne û hewl dide ku ji tevahiya berhemên matematîkê yên ku heta niha hatine amadekirin jî sûdê werbigire. Her çiqas zêde dixwest jî berhemên ku li Başûr hatine amadekirin negihîştin ber destên wî.
Di dawiya pirtûkê de ferhenga kurdî–tirkî–îngilîzî ya têgihên ku hatine bikaranîn cih digire. Di navlêkirinan de bi piranî ji ferheng û berhemên heyî sûd hatiye wergirtin. Kesên ku ji bo van navlêkirinan xwediyê ramanên cuda bin ku nêrînên xwe bi me û nivîskar re par ve bikin em ê kêfxweş bibin. Hûn dikarin ji malpera bi navê www.matematikakurdi.com û Enstîtuya Kurdî ya Amedê re van dîtinên xwe ragihînin. Ev berhem ji bo me di heman demê de destpêka pêvajoya nîqaşa têgihên matematîkî ye jî.
18- Gayê Cot.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 17
Eslîxan YILDIRIM
Serwet DENÎZ - Semra Ozbey
19- Pîrê û Dîk.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 18
20- Rovî û Şêr.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 19
21- Herdemciwanê.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 20
22- Pîrê û Rovî.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 21
23- Fotograflarla Kulp - Pasûr.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 22
Mirze Mehmet Çelik
Serwet DENÎZ - Azad ZAL - Elîxan LORAN
24- Di sedsala 20an de Kurdistan û Sînor -I-.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 23
Di sedsala 20an de Kurdistan û Sînor -I-
Serwet DENÎZ
Azad ZAL
25- Zimanê Kurdî.
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 24
ZIMANÊ KURDÎ
Enstîtuya Kurdî ya Amedê
Osman Ozçelik () (z. 1952 li Dêrika Çiyayê Mazî) nivîskar û siyasetmedarekî kurd û niha parlamenterê Sêrtê yê DTPê ye.
Di sala 1952an de li Dêrika Mêrdînê hate dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Dêrikê û lîse jî li Amedê xwend. Di sala 1975an de Zankoya Dermanfiroşiyê ya Zanîngeha Stembolê qedand. Piştî qedandina zankoyê li Stembolê bi cih bû û dest bi karê dermanfiroşiyê kir. Di vê demê de di desteya rêveber a serokatî û endamtiya Odeya Dermanfiroşan a Stembolê de kar kir.
Siyasetmedar.
Ozçelîk di dema xwendekariya xwe de nasbûnî bi siyasetê kiriye û di nav DDKOyê de cih girtiye. Dema sekreteriya Odeya Dermanfiroşan a Stembolê dikir di nav damezrînerên HEPê de cih girt û serokatiya rêveberiya Stembolê ya HEPê kir.
Piştî ku HEP hat girtin wek endamê damezrîner û cîgirê serokatiya DEPê cihê xwe girt. Ozçelîk bi rêzê ve HADEP, DEHAP û DTPê de bênavber siyaset kir û di asteke bilind de rayedariya van partiyan jî kiriye.
Nivîskar.
Ozçelik demek dirêj e ku di rojnameya Azadiya Welat de qunciknivîsiyê dike. Li ser helbestvanê kurd Cegerxwîn jî lêkolîneke wî heye û herî dawî li ser romanekê dişixule.
Ozçelik xwedî pirtûka bi navê Kulîlkên Qeşayê ye.
Terorîzm (bi latînî "terror" tê wateya "tirsandin") zaravek e jibo tundûtîjiyeke neqanûnî yê ko kes an kom jibo meremên siyasî an îdeolojîk dijberî kesên neçekdar ên bajêrwar dikin.
Di piraniya pênaseyên ko jibo terorîzmê dihên kirin da sê hîmanên serekî hene: ev karên tundûtîjiyê jibo tirsandin an terorê dihên kirin, jibo meremên siyasî an îdeolojîk in û bi awayekê armanckirî bajêrwarên neçekdar dihingêvin.
Kes an komên ko tundûtîjiyên weha dikin terorîst in.
Ebas Ehmed (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: "Abbas Ahmad") di sala 1969an de li Başûr-Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. Li Sûriyê perwerdehiya muzîkê wergirt. Di 1990î de dest bi xebatên xwe yên muzîkê kir. Di navbera salên 1990 û 1996an de pênc albûmên amatorî weşand. 1996an koçberî Elmanyayê kir. Di wan salan de komek ava kir û bi vê komê di gelek deverên Ewrûpayê konseran da. Pênc albûmên profesyonelî weşand. Keça Delal (1996), Deynek (1997), Barana Tirsê (2000), Mêvana Xewnê (2003) û Bi Tenê (2007).
Ebas Ehmed yek jî hunermendê herî serkeftî ye ku şêweyên muzîka cîhanî lê muzîka kurdî guncandîye. Ebas Ehmed bi taybetî şêweyên pop-rockê ji bo di muzîka xwe de bi kar anî. Bi taybetî ciwanên bajarî yên kurdan ji berhemên wî hez dikin.
Dirêjahî (bi Soranî: "dirêjayî", "درێژایی"; bi Inglîzî: "length") yek ji rehendên tiştan e. Dirêjahî rehendê dakişandî yê her tiştê ye. Dirêjahî ya tiştekî duriya navbera dawî yên wî tiştê ye; berfirehiya xetî ya wî ku ji dawî heta dawî dihêt pîvan. Pêdivî ye ji bilindahî û pehnahî bihêt cuda kirin. "Bilindahî" berfirehî ya tiştan e bi awayê stûnkî; Û "pehnahî" dûrî ya navbera alîyekî heta aliyê dî nîşadidit.
Di fîzîkê da, bi awayekê edetî her dûrahîya di navbera du xalan da dirêjahî ye.
Dirêjahî pîvana rehendekî bi tenê ye. Rûber pîvana du rehendan e (dirêjahî 2 car) û guncak pîvana sê rehendan e (dirêjahî 3 car). Di piraniya sîstemên pîvan û yekînan da, dirêjahî yekîneka bingehîn e û yekînên dî li ser wê dihên pênasekirin.
Kebab coreyekê goştê brajtî ye ko li piraniya welatên Rojhilata Navîn dihêt xwarin. Seva hindê ko gelên Rojhilata Navîn kebabê dixwerin, goştê ko zêdetirî her goştekê dî jibo kebaban dihên bikaranîn goştê pezî û gareşan in. Carina goştê masî û mirîşkê jî jibo kebabê dihêt bikaranîn.
Navê kebabê.
Baweriya giştî ew e ko peyva kebab ji zimanê kurdî û farisî hatiye. Lê ereb û tirk û bi rêya wan jî piraniya xelkê cîhanê vê peyvê bikar diînin. Di zimanê kurdî û farisî da, ko zimanên kok jibo peyvê ne, kebab tenê jibo wî goştê birajtî dihêt bikaranîn ko berî birajtinê hat bit kutan an qîmekirin. Lê di zimanên tirkî û erebî da, ev peyv jibo goştê ko hema bi sadeyî û wekî pişkên goştê sax dihêt birajtin jî bikar dihêt. Ev bikaranîna peyva kebabê jibo goştê nekutayî an neqîmekirî nemaze wekî şîşkebab dihêt bikaranîn.
Gareş navê komeka lawiran e ko gelek lawirên kehî ga (lawir), gamêş, û yên kovî mîna bison an gayê kovî vedigirit. Bi giştî di vê binmalbatê da 24 tuxmên lawirên simdar hene.
Gareş ji malbata gasanan in. Gasan jî ji tîreya cuhtsiman in. Cutsim parek ji zebertîreya simdaran ji pola memikdaran, ji bintayê movikdaran ji tayê davdaran ji sinsileya lawiran in.
Ga tuxmek ji nivişê gayan e ko bi rengekê kehîkirî heye. Ga lawirekê kehî ye û niha li cîhanê nêzî milyarek û nivan ga hene. Bi vî awayî, ga yek ji mişetirîn memikdaran e.
Mirov gayan jibo goştê wan, kevil, şîrî û karkirnê (mîna bikaranîna wan di cotkirina zeviyan da) bikardiînin.
Di zimanê Kurdî da, ji tuxmê gayî ra bi giştî dibêjin ga. Lê, eger merem pê diyarkirineka nemazeyî bit, ga tenê cinsê nêr ji vî lawirî vedigirit. Kurd ji cinsê mê yê vî tuxmî ra dibêjin çêl anko çêlek. Navên dî jî di kurdî da dihên bikaranîn ko her yek ji wan coreyek an temenek ji gayan diyardikit. hindek ji wan navan ev in: golik, ji zaroyê gayan ra dihêt gotin. Ji golikê nêr ra dema piçekê mezintir dibit, dibêjin "conega". Ji golika mê ya ko hêşta nezabit ra dibêjin "mêgan".
Ga nivişek ji binmalbata gareşan e. Nêzî 7 tuxmên nivişê gayan hene ko hindek ji wan kehî û hindek jî kovî ne.
Wesa dihêt bawer kirin ko nivişên gayan hemiyan ji kalikekê hevpişik werar kiriye. Lê mixabin ew kalikê hevpişik li sedsala 17ê û virve ji ber nêçîrkirina zêde bêqa êdî nemaye. Gayên kovî 18 heta 20 salan dijîn û yên kehî heta 36 salan. Heyama avisî anko jiyana nav malzariyê, 9 heta 11 heyv in. Ev yek ji tuxmekî jibo yê dî guhertî ye.
Vladîmîr Fyodorovîç Mînorskî (bi rûsî: Владимир Фёдорович Минорский, "Vladimir Fyodorovich Minorskiy"), wek "Vladimir Minorsky" jî tê naskirin, (z. 5'ê reşemiyê 1877 − m. 25'ê adarê 1966), rojhilatnasê navdarê rûs ko jibo lêkolînên xwe yên li ser dîrok, ferheng û zimanên Îranê di nav kurdan de pir hatiye niyasîn.
Ew li bajarê Korçevayê, li bakurê rojavayê Moskoyê hat dinyayê. Bajarokê Korchevayê niha di bin ava sikrê Ivankovoyê ye. Li dema xwîndina xwe li dibistana berheviyê xelatekê zêr wergirit. Li sala 1896ê li Zanîngeha Moskoyê dest bi xwîndina qanûnê kir. Wî li sala 1900î zanîngeh qedand û li wê salê çû Bingehê Lazarêv jibo Zimanên Rojhilatî û sê salan xwe berhevî karekê dîplomatîk kir. Ew li sala 1902an jibo cara yekê çû Îranê û li ser Ehlê Heq anko Kakeyiyan jêder cemandin.
Piştî perwerdeya xwe ya seretayî û ya bingehîn li Moskoyê bûye çaremîn kesê xwedî pileya zêrîn ya zanîngeha rêzimanî û beşa huqûqnasîyê ya zanîngeha Moskoyê kar kiriye, ji sala 1886an heya 1890î jî li wê derê huqûq xwendiye. Piştî qedandina wê wî sê salan jî li dibistana bilin ya Lazaref beşa zimanê rojhilatê xwendîye. Di 1903yan de ew ketiye ber xizmeta wezirtîya kar û barê derve ya Rûsyayê û ji sala 1904an heya 1908an li Îranê û ji 1908an heya 1912an jî li Sankt Petersburgê û Tirkistanê xebitiye. Ew li sala 1903ê li Wezareta Derve ya Rûsiya ya Tizarî damezriya û li sala 1904ê heta 1908ê li Îranê xebitî. Di sala 1911an de wî bi nûnerêv brîtanî re delagasyonekê biriye bakur-rojavayê Îranê. Di sala 1912an de bûye balyoze Rûsya yê Stembolê û sala dû re jî bû ye nûnerê Rûsya yê komîsyona navnetewî ya ser sînorê navbera Tirkiye û Îranê. Demek pişt re ew bû ye balyoze Tehranê û di sala 1919an de jî ji wê dere bere xwe daye Firansa û çende salan jî balyoziya Rûsya ya Parîsê kiriye.
Di sala 1923yan de wî dev ji balyozîyê berdaye û li enstîtuya Ecolê National des Langues Orientales Vivantes dest bi destdariya zimanê farisî kiriye û pişt re jî li heman zanîngehê dersên diroka tirk û ya îslamê ji dane. Piştî ku ji tebaxa sala 1930yî heya çileyê 1931ê li Londonê di pêşengeha hunera Îranî ya Berlington House de wekê ber pirsyarê rojhilatê kar kiriye, pêvendîya wî bi zanîngeha Londone rê çebûye û di sala 1932yan de li wê derê di beşa rojhilatê de bûye dersdarê zimanê farisî. Pişt re li eynî beşê bûyê doçentê beşa wêje û dîroka zimanê farisî û di dû re jî bûye profesorê beşê.
Di sala 1944an de ew bi navnasê Profesor Emeritus xanenşîn (teqewîd) bûye û bûye endamê şerefê yê The School of Oriental an African Studies (SOAS) û di 1948-49an de jî çûye serdana Zanîngeha Qahîreyê. Digel wergertina wî ya endametîya îdareya Akademiya Brîtanî (1943) ew doktorê şerefê yê Zanîngeha Brûkselê (1948) bû jî. Di sala 1966an de koça xwe ya dawî kiriye û ji nav me çûye.
Dînewerî an jî Ebû Henîfe Dînewerî (jdb. 820, Kirmaşan − m., Dînewer, Rojhilatê Kurdistanê) riweknas, stêrnas, erdnas, matematîknas û dîroknasê kurd e.
Dînewerî di sala 815an an jî 820an de li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Kirmaşanê ji dayik bûye, Navê wî yê rastî "Ehmed" e, Navdanka wî Ebû Henîfe ("Bavê Henîfe") ye, Navê bavê wî Dawid e û navê kalikê wî jî Wenand e.
Wenand bixwe li ser dînê zerdeştîtiyê bû piştî Belavbûna îslamê bûye misilman.
Dînewerî bernavka xwe cihê ku lê ji dayîkbûye ji Herêma Dînewerê digre û di 24ê tîrmehê 896an de li Dînewerê wefat kiriye.
Perwerdehî û xebatên Dînewerî.
Dînewerî perwerdehiya xweya stêrnasî, matematîk û mekanîkê li bajarê Îsfehanê girtiye, perwerdehiya xweya fîlolojî û helbestiyê jî li bajarê Kufe û Besreyê girtiye. Li Kufeyê li cem Îbn Sîkkît (m. 858) ders hildaye.
Dînewerî piştî perwerdeya xwe a li Kufeyê şûnde li herêmên wek Îran, Îraq, Efxanistan, Filistîn, Sûrî, Belûçistan û Xorasanê digere û agahiyên hîn dibe di pirtûka xwe a bi navê Kitab el-Nebat de berhev dike.
Dînewerî zanistvanê kurd yê pirralî ye, ne tenê li ser qadek du qadan di gelek qadan de çixir kolaye û rê daye pêş zanyarên dû xwe.
Di warê riweknasiyê (botanîk) de, di warê ajalnasiyê de, di warê zimannasiyê (fîlolojî) de, di warê mentiqê de, di warê dîrokê de, di warê erdnîgariyê de, di warê astronomiyê de, di warê meteorolojiyê de, di warê matematîk û mekanîkê de berhem nivîsiye û van berhemên wî ji alî zanyarên mezin ên dû wî weke çavkaniyên herî bi bawerî hatine bikarhanîn. Di heman demê de avakarê îlmê qethiyetê ye. Di nava misilmanan de weke "Bavê riweknasiyê" hatiye bi navkirin. Ji ber ku bi pirralîbûna xwe bala gelek zanyarên biyanî kişandiye, gelek zanyarên biyanî li ser lêkolîn kirine. Li Ewrûpayê di derdora zanistî de weke "Dehayê Kurd" tê naskirin.
Dînewerî di derdorê sala 850î de ji bo xebatên xwe yên li stêrnasiyê çavdêrî ava kiriye û du sed sal ev çavdêriya wî hatiye xebitandin. Ebdurehman Sûfî di sala 946an de tê Dînewerê digere çavdêriya Dînewerî dîtiye lê piştî erişên mongolan ev çavdêrî bi temamî ve hatiye xirabkirin.
Di Serdema Zêrîn a Îslamê de gelek pirtûk li ser zanist û dîrokê nivîsandiye.Pirtûka wî a herî bi nav û deng "Kitab el-Nebat" ("Pirtûka Giha") ye.Her çiqas pelên wî negîhîştibin wexta me jî, Dînewerî 13 cîld jî tefsîra Quranê nivîsiye. Yaqût Hemawî (1179–1229) ji bo tefsîra Dînewerî gotiye: "Pêşiya wî tu kesek weke Dînewerî baş Quranê tefsîr nekiribû".
Xebatên wî yên li ser kurdan.
Dînewerî bûye ji zanyarên yekem ku li ser dîrok û antroplojiya kurdan lêkolîn kiriye û pirtûkeke bi navê "Ensab el-Ekrad" ("Jêdera Kurdan") nîvîsandiye. Di vê berhema xwe de ji dîrokên kevnar heya roja xwe bav û kalên kurdan girtiye dest. Dîsa di dîrokê de yekem car wî xerîteya Kurdistanê xêz kiriye. navê Kurdistanê di xeriteya xwe de bikarhaniye.
Gotinên ji bo Dînewerî.
Mehrdad Izady dibêje;
Bruno Silberberg (Lêkolînerê Alman) jî dibêje;
Yaqût Hemawî di berhema xwe a bi navê "Ebû Hayyan et-Tewhîdî Takrîzu’l-" de gotiye ku
"Berhemên li ser zanista matematîk û xwezayiyê"
Gutî an jî Kuti, Kurti, Qurti, Kurdu di dirokê de yek ji pêşiyê kurdan e li çiyayê Zagros û li kêlêka çemê Zapê jiyan e, 2700 sal beriya zayînê, dewleteke xurt û serbixwe sazdikin û tênê heta Mezopotamya, lewre axa wir gelek xweş û bijun bû. Di sala 2649'an a pêşiya zayînê de êrîş dibin ser sumer û akadiyan welatê akadiyan ji zevt dikin du qerna wan îdare dikin, peşe di sala 2400'î ya beriya zayînê de bi biraye xwe gele lolora yekbunê çêdikin dewleta wan bi vî rengî gelek xurt û pêşve diçe. Lê piştre li hember akadayî dîsa mexlûb dibin û diçin warê xwe yê kevn çiyayê Zagrosê. Piştre di sala 2270'î ya beriya zayînê de di dema padişahê asûriyan Salmanasarê yekem de bi wan re şereki giran datinin. Navê keyê dawî yê gutiyan Tîrîgan bû.
Guti dema wan de, serdestîya wan pirr mazin hebûya. Bi teybetî, Li dora Çîyayê Cudî û heta ku digihişt ber Zagrosan serdestîya wan mazin hebûya. Ku dikeve bakûrê Şrnaxa Roja me de û ji Şîrnaxa Roja me 35 kîlometre dûr a ji navendê Bajarê dema berê bi navê "finîkê ku Mîrên botan hertimî ji xwe re weke cihekî seyrangehê bihardihînin jî, kirmanên wir, tê gotin û bawer kirin ku ji dema wan in. Kirmanên bilind, peylekê mirovekê i ser hasp sûwar, û hwd, çend ji wan bermehîyên ku mana ji wê demê û hê jî li wir ku heyîna xwe diparêzên in.
Dînewer (), bajarekî parêzgeha Kirmaşanê ye. Dînewer dikeve navbera bajarên Kirmaşan û Hemedanê.
Zanyarê bi esle xwe kurd yê herî bi nav û deng Dînewerî li vir hatiye dinyayê.
Ewropî bi awayekê bingehîn ew kes e ko li welatekê Ewropayê hat bit dinyayê. Lê kesek dikarit bi wergirtina welatîniyê ji bibit mirovekê Ewropî. Gelek kesên ko li Ewrpayê najîn û welatiyên welatek ji welatên Ewropayê jî nîne, ji ber bav û kalên xwe an jî zimanê ko pê diaxivin xwe Ewropî dihesibînin.
Kîyînî û ferheng (çand).
Hijmareka mezin ji welatên derveyê Ewropayê jî ji ber dîroka mêhtinkariya Ewropayê xudanên ferheng û çandeka Ewropî ne. Bavûkalên xelkê gelek ji wan welatan rojekê ji rojan ji Ewropayê çûne wan deran. Bi vî awayî, carina ji wan xelkan ra jî Ewropî dihêt gotin da wan ji xelkê xwecih yê wan welatan vabivêrin. Jibo mînak Emrîkiyê Ewropî kesek e ko welatiyekê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê ye, lê ew bi xwe an bavûkalên wî bi koka xwe ji Ewropayê hatine. Ew bi vî awayî ji Emrîkayiyên Reş an Xwecihiyê Emrîkayî dihêt vavartin.
Lolo an Lollo gelek ji civakên Zagrosa mezin ku ji zûda li herêma Silêmaniyê jiyane u kalên Kurdan e. Di gelek çaxên dîrokê de dewlet saz kirin, xwediyê serxwebûn û azadiyê bûne. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê Asur û Aqadra pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qirale Lolo´wan ku di 2800 sal beriya buyina Îsa pêxember de ku li herema Zehawê hitye ditin, ji herema Halman (Hilwan) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê Lolo´wandan buwe. Sinoren dewlete wan, di xweda bajarê Silemaniye, Sexan, Zehawe, Şehrezûr û Kerkûke ji digirt. Paytexta wan bajare Zimriye buwe.
Li Dersîme nave yek eşire Lolan
Dewleta Lolo.
Gele Lollo dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 beriya Miladê de Aqad´î êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku Goti welatê Aqad´iyan zeft dikin, gele Lollo ji li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi Gotiyan ra peyvendi û dostiye cediken.
Di sala 1000 beriya miladêda Asûrî erîsê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela (Pîrmîgron) ê Asurî paytextê wan bajarÊ Zimriye zeft dikin. pistra Asûrî di nav xweda bi hev dikevin di welate Lollo´wandan gelek serhildan û nerihetê cêdibin, dewleta Asuriya dipelis e û Imperetoriya Mediya te sazkirin.
ji: Dîroka Kurdistanê Cild 1 /85
Şiîtî (rengê heşîn); sunîtî (rengê kesk) li cîhanê.
a>ê (Îraq). Gora îmamê yekê yê şiîtiyê li vir tê dîtin.
Şiîtî, şîa () piştî sunîtiyê mezhebê duyem ê dînê îslamê ye.
Ji kesên ko baweriya wan bi şiîtiyê ra heye şîa dibêjin. Nêzîkî 10% ji misilmanên cîhanê li ser mezhebê şiîtiyê ne û piraniya wan jî li welatên wekî Îran, Azerbaycan, Îraq, Sûrî û Libnanê dijîn. Şiîtiya ku xelik zêdetir diniyasin Şiîtiya Dozdehan (Şiîtiya Dozdeh Îmaman) an jî Şiîtiya Îsnaeşeriyê ye. Lê, rêçikên dî yên mîna Şiîtiya Heftan (Şiîtiya Heft Îmaman) an jî Şiîtiya Îsmaîliyê û Şiîtiya Pêncan (Şiîtiya Pênc Îmaman) an jî Zeydîtî jî hene. Hindek rêçikên dî yên mîna Elewîtî û Dirûzî jî hindek rêçikên nerasterê (ne ortodoks) yên şiîtiyê ne. Piraniya elewiyan li Tirkiyeyê û piraniya dirûziyan jî li Sûrî û Libnanê dijîn. Dûra Îsmaîlî jî li dewleta Hindistan, Pakistan, Efxanistan û Tacîkistanê dijin. Zeydî jî yek ji komela şîayan in û tenê li welatê Yemenê dijîn.
Şiîtî li ser lihevnegiritna misilmanan li ser cêgiriya pêxemberê îslamê, anko xelîfetiyê peyda bû. Şia bawer in ko dibê li paşî mirina Muhemmed dibê li şûna Ebûbekir, Elî bibûya xelîfe. Cidatiyên navbera şiîtî û sunîtiyê bi dirêjahiya 1400 salên bihurî gelek ji vê yekê zêdetir bûne. Di gelek parên baweriya îslamî da niha şia û sunî wekî hev nafikirin. Ji ber nerazîbûna dîrokî ya şîayan li ser cêgiriya pêxemberî, ew dijberî hemî desthilatên îslamî yên van 1400 salên bihurî, nemaz xelafeta Emewiyan, xelafeta Ebasiyan, xelafeta Osmaniyan bûne. Şîayên Fatimî heyamekê li bakurê Afrîkayê desthilatdarî kir. Zanîngeha el-Azher ya bajarê Qahîreyê yadgara wî çaxî ye.
Navê mezhebî.
Peyva "shī‘ah" ji erebî "shī‘at Alī" ("partî an koma Elî", "desteka Elî"); kesên ko xwe ji koma giştî cuda dikin. Bi vê ramanê şia ew kesên ko xwe jibo alîgiriya Îmamê Elî daye aliyekî û xwe ji koma misilmanên dî cudakirî.
Meqeleya "Klasîkên me – an şahir û edîbên me ên kevin" ya Celadet Alî Bedirxan di kovara "Hawar"ê de.
Em dikin qala klasîkên xwe bikin. Lê berî ewilî divêt em li bêjeya "klasîk"ê hûr bibin. Ji ber ko ev bêje bi me ne nas e. Di edebiyata miletên ewropayî de heyamek heye jê re heyama klasîkan dibêjin. Ew heyama ko tê de şahir û edîbên klasîk rabûne. Ji wan edîb û şahiran bi xwe re jî klasîk dibêjin. Ewan edîbên ha teqlîdî edîb û şahirên yewnan û latînî dikirin û li gora isûl û qeydeyên wan dinivîsandin; gelek bala xwe didan wan isûl û qeydan, yani gelek isûl û şikilperest bûn. Ji edebiyatê pê ve ji her tiştî re ko di wextê kevin de û bi islûleke bijarte hate çêkirin klasîk dibêjin. Di warê mûsîqiyê de jî klasîsm heye. Herçi bestekarên wê heyamê ne ji wan re jî klasîk dibêjin. Mîmariya klasîk jî heye. Xulase herçi fen û sinhetên ko bi wê rêzikê ve çûne ji wan re klasîk dibêjin. Gelo di edebiyatê de klasîkên kurdmancan kî ne? Ew kengê rabûne û bi paş xwe ve çi eser hiştine ?
Bersiva vê pirsiyariyê ne hêsanî ye û jê re xebateke zor divêtin. Ji xwe ji eserên beriya islamiyetê hesêb tiştek ne maye. Piştî islamiyetê ji nav kurdan gelek şahir, edîb û peyayên zana rabûne, lê eserên xwe bi piranî bi erebî, bi farisî an bi tirkî nivîsandine; û ji wan milet û edebiyata wan re xizmeteke mezin kirine. Herçî şahirên tirkan ên mezin yên ko serê tirkan bilind dikin Nabî û Nefî her du jî kurdmanc in. Yên ko bi kurdmancî nivîsandine gelek hindik in û wan jî bala xwe ne daye zmên û çêtir kêfa xwe ji pirsên erebî û farisî re anîne.
Digel vê hindê ev çend eserên ko pêşiyan ji me re hiştine edebiyata me a klasîk ditînin pê û di nav wan de eserine kûr û hêja hene. Ji xwe herçî folklora me ye, yanî edebiyata xelkê, di nav folklorên dinyayê de bi bijarteyî dikeve rêza pêşîn. Di rohelatê nîzing de folklora tu miletî ne gihaştiye dereca folklora me.
Herçî klasîkên me, herwekî me got ev behseke dirêj û zehmet e, û jê re wextekî fireh divêt. Ev ne îşê bendekê an du bendan e. Heke îro em vê bendê dinivîsînin mexseda me ne ew e ko em li vê behsê hûr bibin û klasîkên xwe bisenifînin. Bi tenê em dixwazin vê behsê vekin; bi hêviya ko hinên din pê mijûl bibin û tiştekî tekûz bi ser xin.
Di vê bendê de emê bê awerteyî qala hemî şahir û edîbên kurdmanc bikin yên ko bi kurdmancî nivîsandine. Heye ko, hinekê wan bi tenê şahirê dîwanê ne û ne klasîk in. Bila misenifê klasîkan bi wan mijûl bibe û klasîkan ji neklasîkan bibijêre; û heqê herkesî li gora hêjabûna wî bidiyê.
Di vê babetê de di destên me de tu wesîqe nînin. Tiştên ko ez pê dizanim, min pirê wan ji şêxê rehmetî, Evdirehmanê Garisî bihîstine. Ji milê din di kitêba kurdîzanê ûris Eleksandr Jaba de der heqê edebiyeta kurdî hin not hene. Jaba ji melakî kurdmanc re di heqê edebiyata me de bendek da bû nivîsandin. Melayê kurdmanc, ji xêra Xwedê re, benda xwe ne bi erebî, ne bi farisî û ne jî bi tirkî, lê bi kurdmancî nivîsandiye. [Mebest ji Melayê kurdmanc Mele Mehmûdê Bazîdî ye û di wê demê de Celadet-Alî Bedir-Xanî nedizanî ka navê wî melayî çi bû. Mele Mehmûdê Bazîdî gelek destnivîs û belgeyên dî jî dane Alexander Jabayî, ravekirina Arif Zêrevanî.]
Ewî melayî di benda xwe de qala tarîxa bûn û wefata her şahirî jî kiriye. Lê wer dixuye ko mela di van tarîxan de şaş e. Melê ew bêî ko bi rastiya wan bizane, ji ber xwe de û bi texmîn gotine, û li hev siwar kirine. Digel vê hindê em gotinên melayê Jaba weke xwe diguhêzînin stûnên xwe. Di benda melê de tiştine xelet hebin jî ew bend di celebê xwe de esereke yekta ye. Herweki Xanî gotiye: »Kurdmancî ye ew qeder li kar e«.
Zanîngeha Ezher an jî Zanîngeha Elezher (bi erebî: "جامعة الأزهر الشريف") zanîngeha herî pêşîn ya Misirê ye û navdartirîn zanîngeha Îslamî li cîhanê ye. Ev zanîngeh piştî Zanîngeha Qerewiyîn li Mexribê kevintirîn zanîngeha cîhanê ye ko hêşta berdewam e.
Zanîngeha Ezherê bi destê xelîfeyên Fatimî ko li sala 909ê heta 1171ê zayînî li bakurê Afrîkayê hukim dikir hat ava kirin. Fatimiyan bajarê Qahîreyê wekî paytextê xwe avakir û zanîngeh jî wekî pişkeka girêdayî bi mizgevta wê damezirand.
Mizgevt li sala 969ê hat avakirin û medrese ya ko paştir bû zanîngeha Ezher li sala 988ê zayînî hat avakirin. Xwîndina li Zanîngehê li meha Remezanê, beranberî meha çirya pêşîn ya sala 975ê bi dersdêriya miftiyê mezin Ebûlhesen Elî kurê Neimanî bi pirtûka bi navê el-Îxtîsar (anko "Kurtahî") li ser şerîetê Şîatiyê dest pêbû. Paştir, dema desthilatdariya Şîeyan li wan deran nema, Ezher bû zanîngeheka Sunî û heta evro jî her wesa ye.
Navê wê.
Ezher bi erebî bi ramana "herî geşbûyî" ye. Heye ko ev nav ji ber hîvî ya fatimiyan bi berdewamiya geşbûn û pêşdaçûna wê bûye. Heye jî ko ev nav ji ber navê Fatîmaya dota pêxemberê Îslamê Mihemed hatibit hilbijartin.
Şerîet () aliyek ji zanînên Îslamî ku erkê wê rêkxistina karûbarên dinyayî yên mirovan û civakê ye. Bi gotineka dî, şerîet qanûna li goreyê zanînên Îslamî ye ko li piraniya civakên misilmanan wekî bingehekê serekî yê qanûnê dihêt pejirandin.
Şerîet gelek aliyên jiyanê ji siyaset, aborî, bazirganî, zewac, jiyana kesokî û bi kurtî hemî aliyên jiyana mirovan vedigirit.
Di Îslamê da rêbazên dînî anko mezheb li goreyê şerîetî hatine dabêşkirin. Di mezhebê sunnî da çar şerîetên cida hene: Henefî, Malikî, Şafiî û Henbelî. Di Şîatiyê da jî şerîetê ji hemiyan belavtir Ceferî ye.
Hin kiryarên şerîeta klasîk binpêkirinên giran ên mafên mirovan hene. Bo nimûne; Li ser bingeha şerîatê, mirov dikare bi heretik, murted (an bi gunehkar re, bi sivikayî gotinê) û etîketên bi vî rengî werin tawanbar kirin, û ew dikarin heta mirinê werin cezakirin.
Bazara koleyan a sedsala 13-an, Yemen. Di Şerîetê de kole û hevjîn têne hesibandin; Ew dikare were kirîn, firot, kirê, diyarî, parvekirin û mîras.
Dîmenên ku ji hêla "Yekîtiya Jinên şoreşger ên Efxanistanê" ve di 26ê Tebaxa 2001ê de bi dizî hatine tomarkirin. Jin ji ber vekirina burka (rû) xwe ji hêla polîsê olî ve tê cezakirin.
Bohemya (bi çekî: "Čechy", bi almanî: "Böhmen") navê herêmeka navenda Ewropayê ye ko nêzî 2 li ser sêya Komara Çekî ya niha vedigirit. Bi pênaseka dîrokî, hindek caran Bohemya ji hemî herêmên xelkê çekî re dihate gotin. Bi vî awayî, Bohemya deverên Moravya û Sîlesyaya Çekî jî vedigirit.
Rûbera Bohemyayê 52.750 km² in û hêşeta wê jî 6,25 milyon kes in (hêşeta tevaya komarê 10,3 milyon kes e). Almanya li aliyê bakurê rojava, rojava û başûrê rojava hevsiya Bohemyayê ye. komara Polandê hevsiya bakurê rojhilatê, herêma Moravya ya Komara Çekî hevsiya rojhilatê û Awistriya jî hevsiya başûrî ye.
Nivîskarên roman kesên pêşîn in ko bi zelalî behsa "Boiohaemum"yê dikin. Ev peyv ji du paran pêkdihat: "Boii" û "haemum". Ramana peyvê "erdê Boiiyan" e. Boii gelekê kevnarê seltî bû.
Li sedsala yekê piştî zayînê, gelên germanîk (reng e zûbî) hatin deverê. Piştî gelên germanî ber bi başûrê rojava çûn, li sedsala şeşê piştî zayînê gelên slav ko bavûkalikên çekî yên niha ne hatin deverê.
Awistirya (wek "Austriya", "Awistriya", "Awistiriya", "Ewistirya" û "Ostriya" jî tê nivîsandin) yan Otrîş yan jî Nemsa û bi fermî Komara Awistiryayê (bi almanî: "Republik Österreich") dewleteke federal, di Ewropaya navîn de ye.
Bi sîstema demokrasiya parlemanî tê îdarekirin. Sînorên Awistiryayê ji bakur ve bi Almanya û Komara Çek, ji aliyê rojhilat ve Slovakya û Macaristan, ji başûr ve Slovenya û Îtalya û ji aliyê rojava ve Swîsre û Liechtenstein e. Dewleta federal ji sala 1955'î pê ve endamê NY û ji sala 1995´î pê ve jî endamê Yekitiya Ewropayê ye.
Bi texmîn li Awistiryayê derdora 55.000 - 80.000 kurd, piranî li bajarên Viyana û Grazê, dijîn.
Awistirya ji Gola Konstanz li rojava heya Gola Neusiedlersee li rojhilat dirêj dibe. Dûrahiya ji xala herî rojhilat heya xala herî rojava 570 kîlometre ye û ji xala herî bakûr heya nuqteya herî başûr nêzîkê 300 kîlometre ye.
Nêzîkî sê-çarêkên welêt çiyayî ye, ji ber ku li Alpên Rojhilat e. Dirêjahiya Çemê Dunayê, ku welêt ji rojava ber bi rojhilat ve li bakûr derbas dike, 350 kîlometre ye. Ev beş cihên herî nizm in. Çiyayên Alp Li Awistirya, wan ji rojava ber bi rojhilat ve welatê xwe di sê rêzan de girt. Çiyayê herî bilind ê welatî "Grossglockner" e ku bilindahiya wî 3798 mêtre ye.
Her çend bi golên pir dewlemend be jî, ev gol pir piçûk in. Gola wêya herî mezin Gola Neusiedl e, ku rûbera wê 320 & nbsp; km² ye. Beşek jê jî Macarîstan ye.
Navê Awistiryayê.
Navê Awistiryayê wek "Ostarrichi" (Ostarrîxî) di sala 996an de.
Navê Awistiryayê bi almanî ji "Österreich" e û maneya xwe bi almaniya bala jî "Emparatoriya Rojhilatê" an "Merzê Rojhilatê" ye.
Tûrîzmê.
Çiya, daristan û geliyên Awistirya di havîn û zivistanê de cihên betlaneya îdeal in. Gol, Çiya û gelî bi werzîşên xweyên cihêreng navdar in. Viyana navenda muzîk, hunerên bedew û bîrdariyên dîrokî ye. Opera, galeriyên hunerî û pêşandanên baleyê li Paytextê têne berhev kirin. Bi hezaran ziyaretvan di mehên zivistanê de ji bo ski bikin tên Awistiryayê.
Moravya (bi çêkî û slovakî: "Morava", bi almanî: "Mähren") herêmeka rojhilata Komara Çekî ye. Navê herêmê ji navê rûbara morava tê. Ev rûbar dikeve bakurê rojavayê herêma moravya.
Moravya yek ji sê herêmên çekan e ku dikeve başurê rojhilata Komara Çekî. Herêma Moravya-Sîlesya û komara Polandê dikevin bakurê wê. Komara Slovakya li rojhilat, Awistriya li başûr û herêma Bohêmya ya Komara Çekî li rojavaya wê ne.
Airbus A380, balafira rêwiyan a herî mezîn e (2007)
Airbus S.A.S karxaneyeka çêkirina firokan e ko bi ber-ariyên EADSê birêvediçit. Bingehê serekî yê karxaneyê li bajarê Toulouseyê (Fransa) ye, lê gelek xebatên corbicorên wê li hindek cihên dî yên Ewropayê jî birêvediçin. Airbus bi tenê nêzî nîviya cêtên hêlên hewayî li cîhanê çêdikit. Nîviya dî ji aliyê hevrika wê firokên bazirganî yên Boyîngê dihên çêkirin.
Zagrosjet xwedî du firokeyên Airbusê ye.
Airbus li sala 2001ê, li goreyê qanûna Fransayê bû şerîkeyeka S.A.S. Berî hingî, navê Airbusê "Airbus Industrie" bû.
Şerîkeya Hevpişk ya Sadekirî (bi fransî: "Société par actions simplifiée", bi înglîzî: "Simplified Joint Stock Company") di qanûna Fransayê da kêm-zêde mîna Şerîkeya Berteskkirî (limited company) di qanûna Brîtanyayê da ye. Şerîkeyên weha, salixeka salane heye ko ji aliyê destgehekê alînegir ve dihêt têbînîkirin. Kurtiyeka salane û diravnameya mezaxtin û desthatanjî salane dihêt belavkirin. Serokê şerîkeyeka hevpişk ya sadekirî Président e. Lê, bervajî société anonyme çi board an destekên rêveber nîne. Şerîkeyê heye ko rêveberekê giştî (Directeur Général) jî hebit. Serok berpirsyarê karên şerîkeyê ye, lê rêveberê giştî jî derheqa aliyên sêyê wekî serokî desthilata wî heye.
Airbus şerîkeya mezin ya frok-çêkirinê şerîkeyeka S.A.S. e.
Wêneyek ji dadgeha Mafên Mirovan ya Ewropayê
Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewropayê (bi înglîzî: "The European Court of Human Rights") (ECtHR), ku carina bi awayekê nefermî "Dadgeha Strasbûrgê" jî dibêjinê, ji bo parastina mafên mirovan li welatên ku di Peymana ji bo Parastina Mafên Mirovan û Azadiyên Bingehîn da endam in, hatiye sazkirin. Ew peyman li sala 1955ê ji aliyê Konseya Ewropayê ve hat pejirandin. Dadgeheke navnetewî ye. Ne tenê dadgeha Yekîtiya Ewropayê ye, dagdeha Konseya Ewropayê ye, heta dewletên peyman pejirandî jî girêdayî dadgehê ne.
Ev dadgeh gava Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê û protokolên din ên di derbarê mafên bingehîn de bên binpêkirin dikeve dewrê. Takekes, dewlet û komên takekesan li gor hin mercan dikarin serî li vê dadgehê bidin.
Serlêdana Dadgehê.
Ji bo serîlêdanê hin mercên dadgehê hene. Merca yekem divê yên serlêdanê bike pêşiyê li welatê lê dijî hemû rêyên darazê (heqlêgeranê) ceribandibin. Ango kes li welatê lê dijî çû hemû dadgehan lê her encam neyinî bû dûvre di nava 6 mehan de bi nivîskî dikare serî lê bidin. Her wiha zimanê dadgehê ingilîzî an jî frensî ye. Lê serlêdan bi zimanekî endamên konseyê jî be çêdibe.
Serlêdan ji du gavan derbas dibe. Ya yekem serlêdan pêşiyê ji aliyê mercên pêşîn hatine bicihanîn, heke ev merc pêk hatibin derbasî gava din dibin, merc pêk nehatibin tê redkirin û ev red vebiriye. Gava duyem jî piştî gava yekem serlêdan ji nû ve bi asasî tê lêkolînkirin. Piştî gava yekem dadgeh ji herdu aliyan re "çareseriya dostanî" pêşniyar dike. Ev jî nebe gava duyem destpê dike û dadgeh ji herdu aliyan nêrînên wan bi nivîskî dixwaze, dadgeh pêwîstiyê pê bibîne dikare danişînê bike, şahidan guhdar bike û keşifan bike. Heke dadgeh di dawiyê de têbigihe ku dewletê mafekî serlêder ê di peymanê de hatiye binpêkirin bi awayekî xwedayî (heqaniyetî) dewlet cirmê (tezmînatê) bide. Qontrola pêkanîna biryarên dadgehê jî ji aliyê Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê ve tê kirin.
Şêweya Dadgehê.
-Lijneya Giştî
-Daîreya Mezin
[https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Danezana_Gerdûnî_ya_Mafên_Mirovan Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan]
Strasbourg an jî Strasbûrg (, bi elsasî: ',), paytext û mezintirîn bajarê herêma Elsasê li bakurê rojhilatê Fransayê ye. Li goreyê amarên sala 1999ê, hêşeta wê 650.000 kes bû. Ew nêzî tuxîbê welatê Almanyayê ye.
Strasbourg bingehê çend dameziryayî yên Ewropayê ye. Hindek ji wan ev in: Civata Ewropayê, Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewropayê, Rêveberiya Çawayî ya Dermana ya Ewropayê û gelekên dî.
Strasbourg bajarekê giring yê pîşesaziya rêyan, rêyên hesinî û piran e. Strasbourg benderê duyê li ser Rûbarê Reynê ye (Benderê yekê Duisburga Almanyayê ye).
Tixûbên dewleta Mîtanî di salên 1400î yên berî zayînê de
Mîtanî, anku dewleta Mîtanî yan Xanîgalbat, li gorî dîroknas Spayizerî, Mîtanî beşek ji sobariyan in. Sobarî jî beşek ji gelên arî û kalikên Kurdan in. Anegorî rojhilatnas Gens, navê "Mîtanî" ji bo xanedanên dewletê hatiye bikaranîn, qewmekî sobarî bûne û navê welatê wan "Xanîgalbat" bûye. Beşek ji dewleta Mîtanî li Kurdistana îroyîn e.
Navê welatê "Mîtanî".
Bi nivîsa kîtîtiyan KUR URU"Mî-ta-an-nî" / "Mî-ît-ta-nî". Li ser kevirên Asûriyan em dibînin peyvên "Xanîgalbat" / "Hanigalbat", bi nivîsa mixan "Ḫa-ni-gal-bat".
Di sedsala 16an a berî zayînê de, hikûmeteka pir xurt û capuk avakir. Paytexta wan bajarê Wassognê bûye. Suriye, Emûriye, welatên Aşûrî û Kurdistan, heta herêma Kerkûkê hemî di bin hukmê wan da bune. Dewleta wan yek ji dewletên mezin û rûmetdar yên wê demê (Misir, Haysi, Qasi, Mitani) bûye. zimanê wan xweser bûye. Ew hukumet li beranberî êrîşen Aşûriyan ducaran ma û hindek ji axa xwe winda kir. Keyê Aşûrî, Aşûr Nesir Pal, dûmahi bi desthilata wan anî.
Mîtaniyan gelek salan fermanrewatî kirine. Mîtaniyan ji bo cara yekê di dîrokê da, madena asinî vedîtîye û bi kar anîye. Aşûrî parçeyek biçûk ji împratoriya Mîtanî bûn, lê ji ber êrîşên ji hemî alîyan şikestin. Aşûriyan û Hittiyan dest li ser wan navçeyan dane.
Heft êlên Mîtaniyan hebûn û ji êlên wan re digotin "MIL" an jî "MILAN".
Dawiya welatê Mîtaniyan.
Împeratora Asûriyan şer û ceng kirr bi welatê Mîtaniyan; û piştî xirab kirina axan Mîtanî, Asûriyan çûn li bakurê Mezopotamya ji bo şer kirina bi Hîtîtên.
Paytexta Mîtanî Waşşûkanî bû, bi kurdiya îroyîn "Xweşik-kanî" e. Peyva Waşşûkanî dide navê bajarê kurd Sîkan. Cihê bajarê kevnar a Waşşûkanî bajarên kurd Serê Kaniyê, Hesîçe û Serê Kaniyê, Riha ne.
Barzan, gundekî bi ser navçeya Barzan a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Barzan yek ji gundên herî navdar yên Kurdistanê ye. Ev gund di şoreşên Kurdan û tevgera azadîxwazî ya Kurdistanê da cihekê gelek giring digirit.
Gundê Barzan li şehristan anko ya Mêrgesorê li stan anko parêzgeha Hewlêrê li Başûrê Kurdistanê ye. Ev gund dikevit aliyê rojavayê Mêrgesorê. Hevsiyên gundê Barzan ev gund in: li başur Bilê, li bakur Hesinan û Bibana, li rojhilat Hesneka û li rojava jî Hevindkan.
Barzan li 36° 55' 34 bakur û 44° 2' 26 rojhilat helkevtiye û 661 metiran li ser astê deryayên azad bilind e.
Çiyayê Şirînê çiyayekê navdarê Kurdistanê ye ko li bakur çavdêriya Barzan dikit.
Seqaya Barzan seqayeka çar demsal e. Buharên Barzanê bi kulîlk û nêrgizan xweş û bedew e. Havînên wê gerim in. Payîza wê bi rengên payîzî yên daran kevalekê rengîn e. Zivistaên Barzan jî dijwar in.
Ev gund landika şoreş û berxwedana Kurdan bûye û gelek caran bi destê rejîmên yek li pey yekên Îraqê hatiye wêrankirin û şewitandin.
Şoreşên Şêx Evdilselamê Barzanî, Şêx Ehmedê Barzanî, pişikdariya di xebatên Şêx Ubeydilayê Nehrî û Komara Mahabadê da, Şoreşa Îlonê, Şoreşa Gulanê û gelek şoreş û serhildan û berxwedanên dî tenê hindek nimûne ji xebata dirêjdema vî gundî ne.
Xelkê Barzan.
Xelkê gundê Barzan ji ber şoreşên wê li tevaya cîhanê belav bûne. Piştî Şerê Duyê yê Kendava Faris li sala 1991ê û dameziriyana Hukmeta Herêma Kurdistanê li Kurdistana Başur, gundê Barzan hat avedankirin û termê serokê Şoreşa Îlonê, Mela Mistefa yê Barzanî li vî gundî hat veşartin.
Xelkê gundê Barzan hemî Kurd in û bi Kurmancî diaxivin. Dînê xelkê Barzan Îslam û mezhebê wan Şafiî ye.
Mêrgesor yek ji bajarên Başûrê Kurdistanê ye. Ev bajar herêma giring û navdara Barzan bi xwe ve digirit. Mêrgesor li stan anko parêzgeha Hevlêrê ye.
Dîroka Mêrgesorê.
Dîroka qeza Mêrgesor divegere sala 1890, wî demî de qeza bi navê Zêbar bû, li sala 1993 Hikûmeta Herêma Kurdistanê navê qeza Zêbar guhertin kire qeza Mêrgesor.
Nêzîkî Mêrgesorê şûnewarên navdar ên bi navê Şaneder û Zewî Çemî Şaneder hene.
Barzan devereka navdar ya Başûrê Kurdistanê ye ko bi awayekê dîrokî hemî dever û gundên heft eşîrên barzanî vedigirit. Ew eşîr ev in: berojî, nizarî, şêrwanî, dolemerî, mizûrî jorî, gerdî û herkiyên Binecî.
Bi awayekê fermî, sînorên niha yên devera Barzan sînorên şehristana Mêrgesorê ne û ji pênc nahiye pêk tê (Barzan, Pîran, Şêrwan Mezin, Meznê û Gûretê) û ji 252 gundan jî pêk tê.
Kurdî-Der yan Komeleya Lêkolîn û Pêşvexistina Zimanê Kurdî di nîsana 2006an de li Amedê serî li walîtiya Amedê hatiye dayin ji bo ku komele bê vekirin. Piştî 4 mehan bersiv hatiye dayin. Hinek xalên rêziknameyê ji aliyê dewletê ve nehate pejirandin. Damezrêner wan xalan jê derxistine. Bi vî awayî komeleyê ava bûye. Piştî 6 mehan, di 25ê tebaxa 2006an de di fermiyetê de rêziknameya Kurdî-Derê hatiye pejirandin. Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Zimanê Kurdî ji wê çaxê de xebatên xwe didomîne. Piştî 6 mehan kongreya xwe ya yekemîn çêkiriye. Di 7ê Rêbandana 2007an de kongereya pêk hat. Di kongreyê de 7 kes wekî endamên rêveberiyê yên eslî hatin helbijartin. Di heman kongreyê de Mazhar Aktaş wekî Serokê Giştî yê Komeleyê hatiye diyarkirin.
Niha li navendê di ser 150 kesî re endamên Komeleya hene. Li şaxên din jî; li Wanê di ser 200î ne, li Gewerê jî li dora 100 endamî hene. Li gelek bajaran endamên wan yên xwezayî hene.
Kurdî-Der li ser ferhengên şaxên zanistî, Wek hiqûq, erdnîgarî, felsefe û hyd. dixebite. Di van hêlan de peyv û têgînên ku têne bikaranîn berhev dikin û arşîv dikin ji bo ku di pêş de bêne nirxandin.
Mazhar Aktaş serokê giştî yê Kurdî-Derê (Komeleya Lêkolîn û Pêşvexistina Zimanê Kurdî) ye.
Li gorî nasnameya xwezayî li Binxetê çêbûye. Bavê wî Mele Reşîd, diya wî Xedîce ye. Di 24ê nîsana 1954an de li gundê Xeşma ku bi Dirbesiyê ve girêdayî ye ji dayik bûye. Di zarokatiya xwe de dema ku di pola 5an ya dibistana seretayî de bûye koçê Ser Xetê bûye. Lewre bavê wî ji Ser Xetê bûye. Piştî ku hatine dîsa ji nû ve dest bi dibistana tirkî kiriye. (1966-67). Dibistana seretayî li gund, ya navîn li Qoserê xwendinê. Di sala 1974an de çuye lîseya Îmam Xetîbê li Mêrdînê di sala 1977an de kuta kiriye. Di sala 1978an de qeyda xwe li Enstîtuya Perwerdeyê (Egitim Enstitusu) çêkiriye.
Piştî ku wê xelas kiriye dest bi mamostetiyê kiriye. 26 salan mamostetiyê kiriye. Di nava salên mamostetiyê de dewletê ji ber rewşa awarte ya herêmê de surgunê Sêwasê bûye. Piştî 4 salan tayina wî hatiye navçeya Amedê Hênê û piştî wî tê Amedê bi cih dibe. Li Amed di nava xebatên sendîkavaniyê de cihdigire. Dîsa bi sirgunê re rû bi rû dimîne. Surgûnê Tekirdagê dibe(1999). Piştî salek li Ruhayê mamostetiyê dewam dike. Demek li Siwêregê dimîne, şûn de dîsa vedigere Amedê. Şûn de malnişîn dibe û bi xurtîtî dikeve nava kar û barê pêşxistina Zimanê Kurdî. Piştî damezrandina Kurdî-Derê di nava xebatên komeleyê de dimîne. Di kongreya yekemîn ya Kurdî-Derê de wekî Serokê Giştî tê helbijartin.
Emer Keya an jî Hecî Emer (1793-1913) kurdê temendirêj û bavê gundê Çawuşelîkeya ye. Emer di sala 1793yan de li gundê bi navê Kerxa Zirka tê dinyayê. Ew hê yek salî ye bavê wî dimire. Diya wî ji gund bar dike diçe gundê Çawuşelîkeya bi cih dibe. Li wê derê bi Hecî Hesen re dizewice.
Emer li Çawuşelîkeya mezin dibe û dizewice. Yek keç yek jî law du zarokên wî çê dibin. Her du zarokên wî mezin dibin û dizewicin lê ji ber nexweşîna kolerayê (1854-1855) her du jî dimirin.
Emer di 32 saliya xwe de dema ku dewlet erdan derdixe firotanê, ew jî li Çawuşelîkeyan sê hezar donim erd ji dewletê distîne.
Ji ber ku warê wî kor bûye û kes jê nemaye, birayê wî yê şîr û dost û hevalên wî bi ber dikevin û dixwazin ku wî ji nû ve bizewicînin.
Hecî Emer dibe 80 salî ji gundê Zozincê xwişka Hecî Weysî jê re dixwazin û tînin. Ji vê zewacê yek keç û 3 law 4 zarok jê re çê dibin. Evdal Keya, Mahmûd Keya, Adem Keya û Emîne Xatûn jê re çê dibin.
Hecî Emer di temenê xwe yê 130yî de diçe ser dilovaniya xwe.
Gundê Çawuşelîkeya ji Emer Keya ne. Di sala 1983yan de di derveyê erdê Emer Keya de yê mîran jî ji aliyê neviyên Emer Keya ve tê standin.
Bilê yek ji bajarokên Başûrê Kurdistanê ye. Ev bajarok li devera Barzan û ser bi navçeya Mêrgesorê li stan anko parêzgeha Hevlêrê ye. Niha, Bilê yek ji navendên bazirganî û kargêrî yên çalak li devera Barzan e.
Eger sikir an bendava Bêxmê bihêt çêkirin, heye ko Bilê hemî bin ava sikirî ve bibit. Astê ava sikirê Bêxmê, eger hemî qonaxên wê bihên bicihkirin, dê 600 metiran li ser astê deryayên azad da bit û Bilê 530 metiran bilind e.
Bilê li 36° 51' 43 yên bakur û 44° 3' 54 yên rojhilat hilkevtîye. Bilê li ser rûbarê Zêyê Mezin anko Zêyê Behdînan anko Zabê Mezin e. Li perava bakurî ya Zêyî, li rojhilatê gundê Rêzan hevsî ya Bilê ye û li perava başûr, Bîrakepra, Seftê, Pirêse, Zoregvan û Alka hevsiyên wê ne.
Hêşet.
Xelkê Bilê tevayî Kurd in û bi Kurmancî diaxivin. Dînê Bileyiyan Îslam û Mezhebê wan Şafiî ye.
Ebdurehman Benî mehkûmê navdar yê kurd e.
Ebdurehman li gundê Licê Benê ji ber sedema pefçûnekê dibe mehkûm. Demekê li deşt û çiyayên Amedê digere û xwe ji hêzên fermî diparêze û şûn de di bin hîmayeya lawê Seyfedîn Paşa Xetîb Begê de li gundê Meyqûnê bi cih dibe.
Xwişkeke Ebdurehman ya bi navê Gulê li ba peyayekî begleran bûye. Ev peya Sîsî bûye û ji aliyê begleran ve li Çawuşelîkeya hatiye bicihkirin. Wê demê Mistefayê lawê Mehmed Keyayê Kerwezî jî di asta serbaziya çeteyan de bûye.
Mistefa di zivistana 1932yan de li ser şopa Evdirehmanê Benî tevî peyayên xwe diçe Çawuşelîkeya. Mistefa ji keyayên Çawuşelîkeya dixwaze ku Evdirehman radestê wî bikin. Lê Çawuşelîkî radestê wî nakin. Ji ber vê yekê Mistefa bi alikariya hêzên dewletê gund dagir dike dide ber agir. Evdirehman û birayê xwe dîwarên malan qul dikin û ji agir direvin. Di terka dîwarê malekî de keysê li Mistefa tîne û bi tifinga mîrî ber didê, Mistefa û du peyayên xwe têne kuştin. Piştî wî hêzên dewletê û peyayên Mistefa yên din vedikişên. Ebdurehman û birayê xwe ji Çawuşelîkeya dertênê û direvin. Şûn de diçin Binê Xetê.
Di sala 1950î de bi derxistina efûyê vedigere, diçe li gundê xwe bi cih dibe.
Bendava Germavê an Bendava Îlisuyê an jî Sikurê Îlisuyê () yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê yên Tirkiyeyê ye. Sikur di salên 2011-2020 de li ser rûbarê Dicleyê hate avakirin û mezintirîn pişka hêza karevayîavî ya wê projeya mezin e. Dema sikur heta bilintirîn asta xwe tije bibit nêzî 10,4 bilyon m³ av dê bihêt pengandin, rûberekê bi qasî 313 km² dê bibit gola bendavê û nêzî 1.200 Megawatên xurtaniya hêza karevayê berhem biînit. Karevaya ko dê li dema salekê li bendavê berhem bihêt dê bibit 3.800 GWh. Li 5ê tebaxa 2006ê bi amadebûna serokwezîr Recep Tayyip Erdoğan dest bi avakirina bendavê hat kirin.
Jihevnegirtinên li ser bendavê.
Sikur tenê 65 kîlometiran dûrî tuxîbê Sûriya û Îraqê ye.
Ev sikur dê bajarê kevnar yê 10.000 salî yê Heskîfê û zêdeyî 60 gundên dî yên kurdan bi hêşeteka nêzî 25.000 kesan bi tivavî binav bikit. Nêzî 85 gundên dî jî dê parek ji wan binav bibit.
Mega di zimanê zanistî yê piraniya gelên cîhanê da pêşgir anko pêşpirtek bi ramana "yek milyon" e.
Li sala 1960ê,mega wekî pêşgireka firmî di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da hat hilbijartin.
Mega ji peyva Yewnanî μέγας "megas" anko "mezin" hatiye.
Pêşgir, pêşpirtik, pêşbendik (bi îngilîzî: "prefix"), di zimanzanistiyê de, morfemeka vebestî ye ko dikeve beriya morfema kok û ramaneka nû çêdike. Ji bo mînak, peyva "pêşgir" bi xwe jî ji pêşgira "pêş" û paşgira "gir" çêbûye. Pêşgir ew cure qertaf in ku têne ber peyvê û wateyeke nû li peyvê bar dikin.
Di zimanê kurdî û tevaya zimanên zimanên hind û ewropî de, gelek cureyên gireyan hene: pêşgir, paşgir, navgir û dorgir.
Morfem an morfêm, di zimanzanistî da, biçûktirîn yekîna zimanzanistî ye ko ji aliyê ramanzanistî anko sîmantîkê ve xwedî ramaneka xweser e. Di zimanê axivtinê da, morfem ji foneman anko biçûktirîn parên denganî yên ko dihên vavartin pêk dihên.
Têgeha "morfemê" ji têgeha "peyvê" cida ye. Morfem hindek caran bi tena serê xwe nahên (morfema vebestî) û hindek caran bi tena serê xwe dihên (morfema azad). Di koka xwe da, morfem bi "morf"-an xwe nîşa didin. Her ramana ko bi morfemekê dihêt pêşberkirin mumkîn e bi çend morf an şiklekan bit. Her yek ji van morfan "alomorf" anko alîmorfekê ji morfema xwe pêkdiînin. Jibo mînak, di zimanê înglîzî da, morfema "s" ko raman komê didit, carina wekî "-s" dihêt (mîna peyva "cats" [kets]), carina wekî "-es" (mîna peyva "dishes" [dîşiz]) û carina jî wekî "-z" (mîna peyva "dogs" [dagz]) dihêt. Hindek caran jî bi awayekê bitivavî guhartî wekî "-ren" (mîna peyva "children" [çîldrin]) dihêt. Ev hemî (-s, -es, -z û -ren) alomorfên morfema "s" ya ramana komê di înglîzî da ne.
Vac (ji farisî: "Vaj") anko fonem (ji yewnanî: φώνημα, "phōnēma", "deng", "peyv"), di zimanzanistiyê da, awayê teorîk yê nîşadana dengên her zimanekî ye. Vac dengekê zimanî ye ko bê amajekirina bib pêgeh an jihê wê di peyv an hevokê da dihêt pênaskirin. Vac ew deng e ko eger di peyvê da bihêt guhartin ramana peyvê diguhêrit an hema dengekê bêyî raman çêdikit. Carina çend deng weha xwe nîşadidin ko yek awayê ramanî pêkdiînin, dibêjî qey heman deng in.
Jibo mînak di zimanê kurdî da, vaca /k/ û vaca /b/ hene. Dema di peyva "bar" da, cihê dnegê /b/ dengê /k/ birûnit, peyva "kar" çêdibit. Ramana "bar"ê ji "kar"ê cida ye. Lê di peyvên mîna "heft" da, bi eşkirayî kurd wê bi du awayan bilêvdikin ko di awayekî da dengê /h/ wekî piraniya Zimanên Hindûewropî ye û di awayê dî da /h/ mîna dengê /h/ di peyvên erebî yên mîna "Hesen û Hisên" da dihêt bilêvkirin. Lê ev guhartina deng anko vaca /h/ di peyva "heft" da ramana peyvê naguhêrit. Bi vî awayî, herdu /h/ di zimanê Kurdî da alofon anko alîvac in. Lê di zimanê erebî da du vac in jiber ko ramana du peyvên "herebe" (bi erebî: حرب anko "şer kir") û "herebe" (bi erebî: هرب anko "reviya") ji hev cida ye. Mînakeka dî ya alîvacên zimanê kurdî alîvacên /s/ ne, di peyvên "stran" û "sal" da. Bi eşkirayî, kurd wan herdu /s/-an mîna hev bilêv nakin. Lê guhartina wan yek li cihê ya dî, ramanê naguhêrit.
Gelek kesên ko şehrezayê zimanzanistî nîne wesa difikirin ko vac her ew tîpên alfabeyê ne. Lê ev hizir şaş e û ne rast e. Alfabeya gelek zimanan (mîna alfabeya latînî jibo zimanê kurdî) kêm-zêde alfabe ji deng anko vacên zimanî nêzîk bûye. Lê di hindek zimanên mîna fransî û înglîzî da, alfabe û vacên zimanî gelek ji hevdu dûr bûne. Jibo mînak, di zimanê înglîzî da, "ph", "gh", "f" û "ff" hemî li şûna vaca /f/ dihên xebitandin. Herwesa, "sh", "ssio", "sio", "tio" û carina "ch" jî li şûna vaca /ş/ li kar in.
Di alfabeya zimanê kurdî da, tîpeka wekî "k" heye ko du vacên /k/ û /k'/ nîşadidit. Ev du vac xwe di peyvên cidacida da nîşa didin, lê di alfabeya Kurdî da, çi alfabêya latînî, çi alfabeya erebî da, tenê yek tîp nûneratiya wan dikit. Li peyvên mîna "kar" mêze bikin. Du ramanên vê peyvê hene, bi du bilêvkirinên ji hev cida yên tûpa "k" (kar anko "îş" û "têşikê bizinê").
Di zimanzanistî da, peyv yekîneka zimanî ye ko ramanê digehînit û ji morfîmekê an zêdetir ko kêm-zêde bi hevra girêdayî ne pêk dihêt û ji aliyê fonetîkê ve cihê xwe heye. Bi awayekê nimûneyî (tîpîk), her peyvek ji morfîmeka kok an bingehîn û gîrekeka sifir an zêdetir pêkdihêt. Peyv digehin hev da hevokan an nîvhevokan û hevoksaran pêkbiînin.
Zehmetiya pênasekirin û diyarkirina peyvê.
Herçind e ko di piraniya awayên nivîskî yên zimanan da, peyv bi navberan ji hev dihên cidakirin, di hindek zimanên nivîskî yên mîna Çînî û Japonî da, peyv di nivîsînê da ji hev nahên cidakirin. Di zimanên dî yên mîna Inglîzî an Kurdiyê jî da, carina peyv hene ko cidacida dihên nivîsîn û navber parên ji hev cidayên wan ji hev vediqedînin. Mînakên wê di zimanê Inglîzî da ev in: "ice cream", "cell phone".
Pirsgirêk nemaze wê demê girantir dibit ko mirov qala zimanên sîntetîk yên mîna Inuktitut bikit ko gelek keriyên peyvanî bi hevra girê didin. Ev kerî gelek bi zehmet ji hev dihên veniyasîn û cidakirin. Hindek zimanên mîna Vîyetnamî hêşta zehmettir in jî, ji ber ko ramana navberê hemî caran jihevveqedandina peyvan nîne û gerek ji naveroka axivtinê mirov bizanit ka peyv kî ne.
Gire, gîrek (bi îngilîzî: "affix"), di zimanzanistî da, morfîmek e ko bi morfîmeka bingehîn, wekî rihe an qurmî vedinûsit da peyvekê çêbikit. Gire morfîmên vebestî ne.
Coreyên gireyan.
Li goreyê pêgehê wan beranberî riheyê, gîrek bi ser çend coreyan da dihên dabêşkirin.
Ziving (), gundekî girêdayî Stilîlê ya bi ser navçeya Mêrdîn, Nisêbînê ve ye. 55 km dûrî Mêrdînê, 30 km dûrî Nisêbînê ye.
Musa Anter li Zivingê hate dinê.
Xurs, li Qosera Mêrdînê ji bona komek gundan tê gotin. Bi temami 12 gund in. Di hundirê newalekê de rêz bûne. Her 12 gund jî aboriya xwe bi titûnê pêk tînin û titûna xursê gelek navdar e.
Gav a hûn ji navçeya Qoserê, bi tirimbêlên xursê bi rê dikevin, tirimbêl ber ê xwe dide ber bi hêla bakur ve û di sêrêka Mêrdîn re derdikeve... Yê ku nizanibin dibêjin qey wê tirimbêl wan bibe bajarê Mêrdîn. Lê dema dighêje ber " dibistana çandiniye " - ji çend salan virve êdî ew der wek gurdana leşkerî hatîye veguhertin, wek tê zanîn, dewlet gelek kargeh û fabriqeyên bi vî rengî, ji kar û barê girtîye û kirîye herêm û parastgeh a leşkerî-îcar berê tirimbêlê bi hêla çepê ve di zîvire û ber bi çiyan ve dimeşe...
Gund ê ku berê derdikeve pêşiya we bi xwe " gund ê Hecî Faris e " bi hêl a rojavayê başûr ê xwe bi li ser " herzem " an bi navekî din " Şêx Tajdîn " veye. " Hecî Faris ", li pal a sikur a qerraşan ava bûye. lê gund ê Şêx Tajdîn, hîn ber bi jêr ve dimîne, dikeve zik ê newalê. Her wiha li qerax a çem ê xursê hatîye ava kirin... (heger çewtî hebin, biborîn û ji kerem a xwe re serêrast bikin)
Rê di ber ji Hecî Faris rê dîsa bi hêl a çepê ve dizîvire, li daw a sikur a qerraşan di fetile, piştî qiyameyek kurt, îcar ber jêre datê, di ser ji " boriya senteralê " rê derbas dibe (berî ku ceryan ji kendav a kebanê were anîn, di binya gund ê Hemziyan re hilberîngeh a elektrikê hebû û bi ava wê boriyê di xebitî, lê piştî hatin a ji kebanê, îdin hate betal kirin, niha Xwedê zane wek gelek avahiyên herêmê bûye hêlîn a mişk û maran...) Di vê navê de divê merev bêje ku li kuraya newalê çem ê Xursê û dehlên qeraxên çem xuya dibin. Piştî ku merev di çengoyekê re di zîvire û îcar ber ê xwe dide qiyame (berjore)yeke din, li mil ê çepê gund ê Hemziyan derdikeve pêşiya merev. Ji xwe avahiya van gundan bi gelemperî di yek tayî dene, ango xanî û avahî zor di şibin hev. Kevirên " şehkirî " berê bi kils û nikarê, van çend salên dawî bi perakêt û qûm û çimento hatine lê kirin...
Li pêy Hemziyan îcar piştî fitleke din merev dighêje Elîpaşa... Ew jî li mil ê çep ê reya dimîne. di vê navê de ji dûr ve Xursa navê, bi minareya mizgeft a xwe xuya dibe. her wiha hemû dehl, rez û çandiniyên zeviyan li ber çavan xwe radixin. Dar û berên zeytûn, hejîr, dilb, kenêr, behîv, bihîvtalk, guhîj, teew, guz, mişmiş, sipîdar, helalk, dêlî û mêwê rêz, bîh, qizwan, benîştok, berû, ber bi bilindahiya çiyan ve mazî, encas, xox, hirmî, sêv û hin cûre darên din ku niha nayên bal a min newalê di xemilînin...
Ji gund ê Hecî Faris heta bighê Elî Paşa, li herêmê wek " Xurs a jêrîn " tê bi nav kirin. Ji Xurs a navê re jî; ji ber ku li navbeyn a gundên jêr û jor e; " Xurs a navê " ango Xurs a ku li nava gundên Xursê dimîne hatîye gotin. Xurs a navê;li ser panavekê ava ye û li ser du çeman e... Çemek jê ji hêl a gundên Xubaz tê, ji kaniya " Eyn Mecnûn" dertê, çemê din jî ji Xurs a jor, ji ser ê kaniyê dertê. piştî merev Xurs a navê derbas dike; rê ber bi bakur ve dighêje herdu Xubazan. yek Xubaz a jêr, yek jî ya jorîn tê zanîn. bi hêl a çepêde rê îcar li derûdor a kela şêxilqesir di fetile û dighêje gundik ê Çelebiyan. Merev wir jî derbas dike, ji îcar rê piştî " kevir ê idêska " dibe du şaxan; hêla rastê Meşkîna û Heftê xwe han, hêl a din jî dighêje gund ê İzêr. divê merev bêje ku di li ser pir a gundê ji izêr rê du sê mal ava bûne. ji wê derê re jî di bêjin " Eyşibîb "... Ew rêya ku li binya Eyşibîb dîsa dibe du şaxan, şax ê çepê, diçe gund ê Bavina û yê rastê jî diçe dighêje Gund ê Izêr.
Mehmûd Ehmedînejad (,; z. 28'ê Çirya Pêşîn 1956'ê) serkomarê şeşê yê Komara Îslamî ya Îranê ye ko piştî serkevtina di hilbijartinên serkomariyê yên sala 2005'ê li Îranê ji 6ê Tebaxa 2005'ê heta niha li ser kursiya serkomariyê rûnişiye. Gera wî ya niha ya serkomariyê dê li Tebaxa 2009'ê dawî bibit. Lê di hilbijartinên serkomariyê li sala 2009'ê da mafê wî heye ko xwe jibo cara duyê û dawiyê bikit berbijarê serkomariyê. Di dîroka 28 salî ya Şoreşa Îslamî ya Îranê da, ew pirarîşetirîn û gengeşebartirîn serkomarê Îranê bûye.
Ew di siyasetên xwe da bi awayekê gelek berçav Îslamîyekê kevneşopî ye. Gelek baweriya wî bi karkirina ji bo zû vegeriyana Îmamê Zemanî heye. Ew bi rijdî rexnegirê rojava û nemaze siyasetên George W. Bush e. Netirsiya wî di biryardanê da yek ji saloxetên wî yên herî berçav e.
Berî bibit serkomar, ew Şehredarê paytextê, Tehran, bû.
Ew kurê asingerekî ye û li bajarê Germsar, nêzî Tehranê, li roja 28'ê Çirya Pêşîna Sala 1956ê hat dinyayê. Li sala 1976ê, di nav 400,000 kesên ko dixwestin biçin zanîngehê ji aliyê nimreyan ve, kesê 132ê bû. Ew li zanîngeheka navdar ya Îranê bi navê Zanîngeha Zanist û Teknolojiyayê ya Îranê li pişka endazyariya bajêrwarî hat wergirtin. Li 1984'ê Mastera Zanistan û li sala 1989'ê jî diktora ya xwe di endazyariya bajêrwarî da wergirtin. Ew her li wê zanîngehê bû dersdêr.
Paşgir, paşpirtik, paşbendik (bi îngilîzî: "suffix"), di zimanzanistiyê da, coreyekê gireyan e ko bi paşiya morfemeka dî vedinûse. Ji bo mînak, peyva "paşgir" bi xwe jî ji pêşgira "paş" û paşgira "gir" çêbûye.
Du coreyên paşgiran hene: paşgirên tewandinê û paşgirên gerdandinê.
Paşgirên zimanê kurdî.
Di zimanê kurdî da, gelek paşgir hene. Hindek ji wan paşgirên tewandinê ne, anko jibo diristkirina ramanên mîna kesê ko karî dikit an dema karî dihên xebitandin. Mînakên van coreyên paşgiran, paşgira "-an" e. Ev paşgir navê kom çêdike. Jibo mînak "mirov" dibe "mirovan", pirtûk dibe pirtûkan. Paşgireka dî "-î" ya tewandinê ye. Jibo mînak dema mirov dibêje: "Wî mirovî got". "-î" peyva "mirov" ditewîne, çawa ko "ew" jî tewandiye û kiriye "wî".
Paşgirên dî navên nû çêdikin. Ev paşgir di zimanê kurdî da gelek ji yên bertir zehftir in. Jibo mînak paşgira "-van" peyvên mîna "Şivan", "bajarvan", "gavan", "bêrîvan", "bilûlvan" û gelekên dî çêdike.
Di zimanê kurdî da, carina peyv jî dikarin bibin paşgir. Jibo mînak dema kesek dibêje "sorgul", peyva "gul" ko bi tena serê xwe peyvek e, kevtiye paş peyva "sor" ko ew bi xwe jî peyvek e. Lê niha peyva "Sorgul" peyveka nû ye.
Partiya Dad û Geşedanê (bi Tirkî: "Adalet ve Kalkınma Partisi", "AKP") yek ji partiyên siyasî yên Tirkiyê ye. Ev partî xwe wekî partiyeke şopparêz a navend-milê rastê di keskesora siyasî ya Tirkiyê da dide naskirin. Hevrikên wê vê partiyê wekî partiyeke ne bi awayekê fermî Îslamî didin niyasîn ko bizavê dike di çarçoveya nijara bi-rijdî sekûlara Komara Tirkiyê da xebata xwe bimeşînit.
Kurtiyek.
Ev partî xwe şopparêzeka nerim-rê didit niyasîn. Vê partiyê di hilbijartinên parlemanî yên Tirkiyê li 22ê Tîrmeha 2007ê da 46.3% kursiyên parlemana Tirkiyê (340 kursî) bi dest ve anîn. Bi berhevdanana kursiyên wê di hilbijartinên sala 2002ê da, zêdebûneka berçav di kursiyan da peydakiriye. Li sala 2002ê tenê 34% ji kursiyan bi dest xistibûn.
Serokê partiyê, şehredarê berê yê Stenbolê, Recep Tayyip Erdogan e ko niha serokwezîr e.
Kevne-endamên Partiya Refahê ev partî pêk anî. Partiya Refahê jibo demeka kin li sala 1996ê hukmeteka hevalbendane pêk anî, lê li sala 2000ê ji aliyê Dadgeha Bilind ya Qanûna Bingehîn bi tawana bizava jibo nehêlana sîstema sekûlara Tirkiyê hat berbendkirin.
Komeka endamên şopparêzên nerim-rê di Partiya Refahê ya berbendkirî da, ko bi Yenilikçiler anko guhartinxwaz dihatin niyasîn, li 14ê Tebaxa 2001ê, Partiya Dadwerî û Werarê damezirand. Bizava wan jibo xweşkirina biyava şopparêziyeka nerim-rê di sîstema sekûlar ya demokratîk ya Tirkiyê da bû. Li dema damezirandina partiyê da, Recep Tayyip Erdoğanî got ko kurî ya partiyê dîn nîne.
Muhafizekarî yan kevneperestî felsefeyek siyasî û civakî ye ku piştevaniya saziyên kevneşopiyê yên civakî dike. Rêgezên navendî yên muhafizekariyê bi nirxên kevneşopiyê yan edetên çand û şaristaniyê yên civakekê girêdayî ne.
Komeke siyasetên ku wek muhafizekarê bê hesibandin tune ye, ji ber ku wateya muhafizekariyê bi urf û edetên cih û demê ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê muhafezekarên cihên cuda yên cîhanê, her yek piştgiriya kevneşopiyên xwe dike, dibe ku li ser gelek mijaran li hev neyên.
Haki Karer (bixwîne wekî: Hakî Karer) (1950-1977) têkoşêrekî PKKê bû. Bi eslê xwe ne Kurd bû. Di 18'ê gulanê 1977an de hat kuştin. Kuştina wî bû sedema damezrandina PKKê.
Hakî Karer, di sala 1950an de li Ulubeya Orduyê hate dinê. Dibistana sereta, navîn û lîseyê li Orduyê xwend. Li fakûlteya zanînên pozîtîv a Zanîngeha Enqereyê dest bi zanîngehê kir.
Haki Karer, ji tevgera şoreşgerî ya piştî 1970an, bi tesîr bû û di demeke kin de dest bi nêrînên şoreşgerî kir. Di heman demê de Kemal Pir û Abdullah Öcalan jî nas kir. Di sala 1973an de li ADYÖDê di asta organizatorî de berpirsyarî girt ser xwe. Di sala 1976an de biryara vegera welêt a li taxa Enqereyê Dikmenê hate wergirtin, pêşî Batman û paşê jî çû Dîlokê Li Dîlokê pratîkeke serkeftî nîşan da.
Gorî gotinan rêxistina bi navê "Stêrka Sor" bi fermana MİTê bo kujtina wî peywirdarî werdigire. Li Dîlokê endamekî vê rêxistinê Alaattin Kaplan Haki Karer dawetî nîqaşekê kir. Civîn di 15'ê gulanê de li qehwexaneyeke Dîlokê pêkhat. Di encama vê komploya kirêt de Heqî Karer di 18'ê gulanê sala 1977an de tê kujtin. Şehadeta Heqî Karer, di dîroka Têkoşîna Azadiya Gelê Kurd de û di damezirandina Partiya Karkerên Kurdistanê de qonaxeke dîrokî ye.
Çiğdem Özgül (jdb. li gundê Qeremêş a Gimgimê - m. li heman cihê) keçikeka kurdperwer û zana bû û jiyana xwe bi destên xwe bidawî kir.
Ji Qeremêş a Gimgima Mûşê bû. Keça Mendo (Memduh Özgül) bû. Ji qebîla Beyteş in. Bavê wê dibe cerdewan û li dijî hêzên kurdperwer têdikoşe. Ev yeka han ji aliyê malbata wê ve tê şermezarkirin. Mendo gelek caran bi alîkariya hêzên dewletê zilm û zordariyê li malbata xwe û li gundiyan dike. Gundê Qeremêşê ji ber ku nebin cerdewan gelek berxwedide.
Di de "Çîdo ya şêr" çeka ku dewleta Tirk dabû bavê wê digire û li meydana gund ji bo şermezarkirina îxanetê xwe dikuje. Beriya ku dawî li jiyana xwe bide, bi hestên kurdperwerî axavtineke dirêj dike û bi bangewaziyan tetikê dikişîne.
Tê gotin ku bavê wê bi 12 Milyon pereyî cerdewani pejirandiye.
Şêxdawudan gundekî Kurdan; kevnare û dîrokî ye, li bakûrê Kurdistanê dikeve.
Şêxdawudan, gundekî bajarê Amedê bi navçeya Farqînê ve girêdayî ye.
Gund ji çend binemalan tê der.
Ji Amedê 50 km, ji Farqînê 40 km dûr e. Gund li deşta Amedê, di navbera Amed û Farqînê de li ser kilomitroya 50yan e. Ji aliyê gundên Qasimiya Kevnl, Reşik,sofya,safya Qeyik, Heydereka, Qasimiya Nû, ve tê dorpêçkirin. Newala Sukir di ber gund re diçe.
Aboriya gund li ser çandinî û ajalxwedîkirinê ye. Her wiha gundî wekî xebatkar û karkerên demsalî diçin bajaran dixebitin.
Heta 2004an wekî mezraya Qasimiyê bûye. Ji 2004an şûn de keyatî hatiye navenda gund.
Agahiyên Binesaziyê.
Gund ji 70 malan tê der. Li gund dibistana sereta û mizgeft (camî) heye. Di gund de 2 dikan hene. Şebekeya avê di payîza 2006an de hatiye sazkirin û ji bo ku kanalîzasyona nava gund û binesaziyê xebat didomin.
Gund 5 km ji riya Amed-Farqînê dûr e. Riya gund şose (xîç) ye. Ji sala 1986an vir de Kehreba çûye gund. Şebekeya telefonê li gund heye.
Devlet Bahçeli (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1948 li Osmaniye) siyasetmedarekî zêde-rastgîr ê Tirkiyê ye. Serokê partiya radîkal MHPê ye.Piştî perwerdeya amadeyî li zankoya zanistiyên bazirganî û aboriyê ya Enqereyê dixwîne û di zankoyê de dixebite. Sala 1967î de tevlî refên rastgîrên radîkal dibe û bingeha xozên ciwanan davêje.
Sala 1987î de ji peywirdariyên xwe yên zankoyê vedikişe û di nava refên MÇP de dest bi polîtîkayê dike. Heman salî wekî serokê vê partiyê tên hilbijartin. Bahçeli, niha serokê MHPê ye. Di hilbijartinên giştî yên 1999î de partiya wî di desthilatdariyê de cihdigire û ew jî wekî cihgirê serokwezîr kar dike.
Di jiyana xwe de bi fermî hîç marî nebûye (nezewiciye, hevjînî nebûye). Di hilbijartinên 2007ê de wekî parlamenterekî MHPê dikeve parlamena Romê (Tirkiye).
Mehmet Kemal Ağar (jdb. li Enqere, Tirkiye) yek ji pisporê şer û siyasetmedarên rastgîr ên Tirkiyê ye. Damezrênêrê DP yê ye.
Bi eslê xwe ji Mezrayê ye. Gorî gotinan bapîrê wî zarokek dîlgirtî ji Komkujiya Ermeniyan e. Di ciwaniya xwe de dikeve nava refên nîjadperestên Tirk û têkiliya wî bi hêzên sîxuriyê yê dûgela Tirk ve çêdibe. Bavê wî polîs bû û wî jî perwerdeya polîsiyê dît. Bi alîkariya gerînendeya giştî ya ewlekariya Tirkiyê sala 1972 de zankoya Zanistiyên Polîtîk a Enqereyê bidawî dike.
Di cûntaya leşkerî ya 1980î de wekî birêvebirek beşa antîteror a polîsê Stembolê kar dike û tevlî gelek êşkenceyan dibe. Wekî endameke hêzên tarî yên dewleta Tirk navê wî tevlî gelek operasyonên taybet ên dewletê dibe.
Bi destpêkirina şerê çekdarî yê PKKê ve dewlet wî wekî berpirsiyar dide xebitandin. Saziya Çalakiyên Taybet (Özel Hareket Dairesi) dadimezirîne. Li dijî hêzên çekdar ên PKKê pirr bisernakevin û berê xwe didin sîvîlan. Gorî polîtîkaya wan, heger pişta gel bihata şikîn, pêşmergeyên Kurd jî êdî nedikarîn berxwebidin.
Di bin peywirdariya Ağar de sed hezaran Kurd êşkence dîtin, birîndar bûn an seqet man. Milyonan Kurd ji Kurdistanê hatin derêxistin. Ciwanên Kurd bi darê zorê xistin karên narkotîkê. Li dijî PKKê perwerdeyeka mezin didin cerdewanan û bi deh hezaran îtîrafkar û sîxuran birêxistin dikin. Têkilî bi serokê cerdewanan Sedat Bucak re datîne û bi hev re ji bo fînansekirina şer li ser navê dewletê karên krîmînal dikin. Eroîn û maddeyên din ên narkotîkê belavdikin. Bi derfet û alavên dewletê riya narkotîkê ya ku ji ji Efxanistanê bi ser Tirkiyê ve berî bi Ewropa diçe kontrol dikin. Li Almanyayê derbarê narkotîkê de hin doz li dijî berpirsiyarên Tirkiyê hatin vekirin.
Di sala 1997î de li ser daxwaza Ewropa li dijî hin endamên payebilind ên dewleta Tirk lêpirsîn hatin vekirin. Ağar bi sûcdarkirinên mezin hat tewanbarkirin lê wî xwe parast û got hemî kar ji bo dewleta Tirk kirine û ew nikarin werin darizandin. Sala 1995î de wekî parlamenterê Mezrayê tê hilbijartin û gorî zagonan dibe xwedî parastina zagonî.
Sala 2002î de wekî serokê DYP "(Partiya Riya Rast)" tê hilbijartin û berê xwe bi xurtî dide polîtîkayê. Di hilbijartinên giştî yên 2007î de têk diçe û dest ji serokatiya DPê vedikişîne.
Felat Özsoy, nivîskarekî kurd î bi zimanê tirkî ye ku di sala 1974'an de li gundê Çilkaniyê yê Çewlîgê hatiye dinê.
Özsoy dibistana seretayî û ya navîn li gund xwendiye û dûre çûye Çewlîgê dibistana amadehiyê xwendiye. Di 1990'î de li Zanîngeha Dîcleyê dest bi beşa biyolojiyê kir. Paşê ji ber xebatên siyasî dest ji xwendinê berdaye û di nav şoreşa bakur de cih girtiye.
Di sala 1995'an de li Stembolê hatiye girtin û nêzî 10 salan li girtîgehê maye. Di sala 2004'an de ji girtîgeha Bursayê hate berdan. Di sala 2005'an de wekî damezirînerê DTP'ê û berpirsiyarê Çewlîgê peywir girt.
Yekemîn pirtûka Felat Özsoy di sala 2007'an de bi navê "Öncesi ve Sonrasıyla 1925 Kürt Direnişi" (Berxwedana 1925'an a kurdan û berî wê û piştî wê) derket. Pirtûk wekî lêkolîneke dîrokê di sala 1998'an de li girtîgeha Bayrampaşa ji aliyê Felat Özsoy û Tahsin Eriş ve hatiye nivîsandin. Felat Özsoy endamê Komeleya Nivîskarên Kurd e.
Pisti cenga Çaldiranê (1514) di navbera Osmanî û Îraniyan de şer û cengê li ser Kurdistanê nêzîkî 130 salan dewam kir. Heta ku di sala 1639an de Osmanî û Sefewî li hev hatin û li bajarê Qesra Şîrîn civiyan Peymana Qesra Şîrînê (1639) çêkirin. Piştî vê peymanê, herêma Erdelanê ji Îranê re dima, herêma Mukrî û Şehrezûr (Silêmanî) jî ket destê Osmaniyan. Herêmên Kurdistanê yên din, weke mîrnîşîna Cizîrê, Umadiye, Soran û Baban jî, li ser rewşa xwe ya berê man. Lê ceng û şer ji Kurdistanê xilas nebûn. Ji aliyekî serê birakujiyê ji aliyek din de jî, îstîla û dagirkeriya Osmanî û Îraniyan. Heya sala 1831 peymana Qesra Şîrîn bi her rewş û bendên xwe cih girt û Kurdistan bi tevayî ket bin destê wan û di navbera wan de hate bêskirin û bû du parçe.
Bi vê encamê welatê kurdan ji aliyê du dewletan ve hate dorpêçkirin; Kurdistana Osmaniyan û Rojhilatê Kurdistanê
Marathî (') yek ji zimanên hindû-aryan, ko li rojava ya Hindistanê li Maharaştrayê tê axivîn e. Ev ziman, di gel zimanê bengalî yek ji kevintirîn zimanên xwecihî yên Hindistanê ne ko xwedî edebiyateka xwesr ya nivîskî ne. Marathî zimanê fermî yê wîlayeta Maharaştrayê ye û nêzî 90 milyon kesan wekî zimanê dayikê pê diaxivin. Ev ziman bi kêmanî 1500 salan kevin e.
Marathî ji aliyê rêzimanê ve li zimanê palî û prakît hatiye. Di kevin da, ji vî zimanî ra "maharaştrî", "maharathî", "malhathî" û "marthî" jî digot.
Belavbîna cihnaskî.
Marathî zêdetir li wîlayeta Maharaştrayê belav e, lê li Guceratê, Madhiya Pradêşê, Goayê, Karnatakayê, Tamîl Naduyê û Andhra Pradêşê û herêmên ser bi Hindistanê yên Daman-Diuyê, Nadra Nagal Haveliyê jî tê axivtin. Bajarên Baroda û Ahmedabadê hêşetên mezin yên marathîaxiv hene.
Pêgehê fermî.
Ev ziman zimanê fermî yê wîlayeta Maharştra ya Hindistanê ye. Qanûna Bingehîn ya Hindistanê vî zimanî yek ji 22 zimanên fermî yên Hindistanê dihesibînit.
Viyana (bi almanî: "Wien") mezintirîn bajar, navê yek ji neh parêzgehan û paytexta Nemsayê ye. Bi 1.781.105 rûnişvana Viyana mezintirîn bajarê welate û li derdora bajêr bi qasî du milyon kes dijîn, ev jî yek ji çar (25 %) welatiyên austrî ye. Ji aliyê rûnişvana Viyena dehemîn mezintirîn bajarê Yekîtiya Ewropayê ye. Li Vîenna çend nûnertiyên rêxistinên cihanî yên giring hene: yek ji wan Nûnertiya Neteweyên Yekbûyî a Viyena (UNOV) ye û bi vê yeke Viyena yek ji çar bajarên xwedî Nûnertiya Neteweyên Yekbûyî ye.
Rêxistinên din yên giring yên navnetewî, kû li Viyana bicih in, Rêxistina Neftê OPEC, Rêxistina Ewlehî û Hevkariya Ewropayê OSZE û Saziya Atomê ya Navnetewî (IAEO) ne.
Vedat Aydin, sala 1953’an de li gundê Heciya Kurdan ê girêdayî Bismilê ye ji dayîk bû. Di nava IHD û HEP'ê de cih girt. Serokê HEP'ê ê bajarê Amedê bû. 5’ê tîrmehê ya sala 1991’ê de polîsan Vedat Aydin ji mala wî birin û piştî vê bi 2 rojan li Madenê mirî hate dîtin. Di 10’ê tîrmeha sala 1991’ê de bi hezaran mirovên ku li ber derê avahiya HEP’ê ya Amedê kom bûn berê xwe dan Madenê û ketin rê.
Bi hezaren kesên ku di wesayîtan de cih nedîtin û ji bo merasîma cenazeyî çûn ber Mizgefta Sûmerê. Kesên ku gihiştine Madenê ji 10 hezarî zêdetir bûn. Hemûyan erebeyên xwe bi pûşiyên kesk, sor û zer xemilandibûn. Karkeran kar berda, jin ji malê derketin û esnafan dikan girtin û tevli cenazeyê bûn. Jin, zarok, keçên ciwan kal û pîr jî bi dirûşman konvoy pêşwazî kirin û bi hezaran erebe ketin nava Amedê. Wê rojê li Amedê jiyan sekinîbû. Di dîroka Amedê de cara yekem bû ku ew qas leşker jî kom bûbûn. Konvoy di Ofîsê re derbas bû, rê ji aliyê polîsan ve hatibû girtin. Ji bo ku gel û konvoy negihije hev serê kûçeyan hatibû girtin. Ofîs bi girse û erebeyan hatibû dagirtin. Ên ji erebeyan peya dibûn berê xwe didan riya Mizgefta Sûmerê. Piştî ku 10 hezar mirovan nimêja cenazeyî kirin, ber bi Deriyê Mêrdînê ve bi rê ketin.
Parêzgehên Îranê (bi farisî: "ostan"), yekeyên îdarî yên herî mezin ên welatê Îranê ne. Îro Îran ji 31 parêzgehan pêk tê. Karûbarên îdarî yên parêzgehê ji aliyê karmendekî dewletê yê bi navê parêzgar (ostandar) ve tên kirin.
Gelek rewşenbîr û lêkolîner parêzgeha Hemedanê jî wekî Parêzgeh ji Kurdistana parçekirî dihesibînin. Ger em wê jî bihesibînin, wê çaxê dibin şeş parêzgeh.
Ernst Ingmar Bergman [] (z. 14 tîrmeh 1918 - m. 30 tîrmeh 2007) derhênerê swêdî yê şano û fîlman e.
Bergman di sala 1918an de li Uppsalayê hatibû cîhanê û di sala 1944an de dest bi derhêneriyê kiribû. Bergman derhêneriya 40 filmî û ewqas jî şanoyî kir. Bergman bi filmên xwe yên bi navê "Bêdengî" û "Fanny û Alexander" nav da û bi filma Fanny û Alexander di sala 1982an de Xelata Oscarê wergirt. Bergman di Festîvala fîlman a Cannesê ya 50. (1997) de jî wek derhênerê herî mezin ê hemû deman hat hilbijartin.
Bergman 10 salên xwe yên dawî li girava Fåröyê derbas kir û li wê di sala 2003an de filmê xwe ya dawî "Sarabande" çêkir. Ingmar Bergman girava Fåröyê di 89 saliya xwe de wefat kir.
Canhêştir, hêştirga yan jî zurafe ("Giraffa camelopardalis"), cureyek guhandarên giyanxwerê girs j koma Dubarpêçiyan an Artiodactyla ye.Canhêştir li Afrîkayê dijî û stûyê wê di navbera guhandarên Cîhanê de yê herî dirêj e. Stûyê wê digihêje bêtirî 5,85 m û giraniya wê 2000 kg. Bi merîtî canhêştir dighêje xezal û ajalan ji ga û mangayan, lê xêzanek an famîleyek e wê cihê heye û navê wê bi latînî "Giraffidae" ango famîleya canhêştiran. Canhêştir ji daran dixwe bi alîkariya ûstiya wê ya dirêj. Canhêştir ji 20-28 salan dijî.
Navê cins û cureyan an navê zanistî ("G. camelopardalis") ji peyva romanî ya klasîk hatiye,ku wateya wê hêştirparsê ango wekî pars û hêştir xuya dike. Bi rastî navê nûjen ya înglîzî "Giraffe" ji zimanê îtalî û fransî di sedsala 19'an. Navê niha ji zimanê erebî (), ku bi rola wê ger ji zimanê somalî hatiye peydakirin,ku wek yê bi lez dimeşe hatiye wergerandin.
Binecure.
"Giraffa camelopardalis peralta" ku bin xeterê
Malbatê Xerzaniyan li gor agahiya, kêm û zêdetirîn digêhêje mêjûwa 1320 heta 1500 yan jî li hawirdora Xerzan (Hezzo) bastirin bi cih bûnin. Ev qism dibe ku navên xwe jî ji xwe bi xwe bi wî mintîqayî ve zexm û zor danin bi rah kirin. dibe ku car ji caran gellek nav û shan wek li gor rewsheyên li gor sersazî û serdestiyan bi hatibin gûherandin lê disan jî, eslên hemû malbatekanî Xerzanî yan bi Hezzo we tên girêdahîn. Hezzo bi xwe bi xwe her car bi serbestî û serdar ji hemû mintiqeyên kurdistanê bi serbixwe didîtîn û ji bilî heman yekî ve jî car ji carî ji wan kesên Hezzo yî re tên gotin Xerziyê çîyayî. Êv mûfr ji didet xûyan kû mîrayetî li di jî mirayetî din xwe hertim serdest û serbixe dihesibandin.
Îro, bi baweriya me navê xerzanî gellek kêm kes li wanin. Ji bilî kû hercar di bi dest de ketin zor û zeftên kêsên kû nû bi cih bû û bandorekanî xwe li heman heremande dest rast kirin.
Inca dibe kû ji van malbatên kevin, wek Xerzanî yan li derweyî Kurdistan de hebin, lê mixabin heta îro tu his û deng ji hejmarên wan nînin.
Yên kû zedetirîn bizanibin, dê ji kerema xwe re agahî di heman refî de zedetirîn bikin.
Mîxaîl Vasîlyevîç Lomonosov (bi rûsî: Михаи́л Васи́льевич Ломоно́сов, "Mikhail Vasilyevich Lomonosov") nivîskar, dîroknas, stêrnas, wênesaz, helbestvan, zimannas, muzîkvan, deryager û bêjekarê rûs di navbera salên (1711-1765)'an de jiyaye. Zilamê, bi coş, dilşad û evîndarê zanistê, zanîngeha Moskowê ku bi navê wî tê naskirin Pûşkîn, wî bixwe ava kiriye.
Lomonosov di sala 1731'ê de ji gundê xwe diçe Moskowê û li vir xwe mîna kurê mirovek dewlemend nîşan dide, ji bona ku wî bigirine zanîngihê (wî wextî mafê gundiyan û xwendinê nebû). Ew di xwendina xwe de bi derecek pir baş bi ser dikeve û ji loma li Almanyayê bûrsek bas bidest dixe. Vê dema ku li Almanyayê dijî, gelekî li ser hûnerê nazim disekine û di vê navberê de difikirê, ku ji bona pêşketina hunerê nazim, di zimane rusî de çêbibe, divê ku şoreşa ziman pêk bê.
Şaroçkey Nodşe () ser bi navçeya Hewramanê ye li rojhillatê Kurdistanê.
Nodşe pênc kîlometreyan nêzî sînorê di nevbera Îran û Iraqê de ye û 50 kîlometreyan dûrî bajarê Merîwanê ye.
Şêniyên vê navçeyê bi zaravayê Hewramî diaxivin. Nodşe deverêke çiyayî ye û piraniya şêniyên navçeyê bi baxdarî û xwedîkirina sewalan debara xwe dikin.
Le kelle mirovên vê deverê dikarin beriya di çend sedsalên buhurî de bi "Mela Ehmedî Nodşî" ku miftiyê mezin ê Silêmanî û feylesof û riyazî zaneyekî mezin bû û Mela Ehmedî Deymî û Cafer Saniyê Mezin nîşan bikin.
Kaxizman an jî Qaxizman girêdayê bajarê Qersê ye. Temamiya navçeya Kaxizmanê bax baxçe, gul û gulistan e, navçeyek bi heşinayî ye.
Di navçeyê de dibistanek mezin heye. Gundên herêma Kaxizmanê û gundên Îdir, Qulp, Selîm, Sarîqamîş, Dîxor, Erdehan ê bi temami tên vê dibistanê. Eva yêka jî bi destê dewleta tirk tê kirin. Bi taybetî, ji bo ku zarokan di biçûktiyê da asîmile bikin. Lêbelê zarok mezin dibin û xwe nas dikin, dizanin ku ew kî ne. Di vî dibistanê da gellek mirovên navdar derketine. Navê dibistanê Dibistana herêmî ya leylî ya Kaxizmanê (bi tirkî: "Kağizman yatili bölge okulu") tê binav kirin.
Dema Rusa de di sala 1897 de nufusê Kurda li wî navçeyî de 17.773 buye.
Faşîzm (bi Inglîzî: "Fascism") aydiyolociyeka siyasî ya otorîtariyanîstî ye ko berjeweniyên kesokî û civakî yên corbicor gorî û qurbanî berjewendiyên neteweyê dikit û jibo yekbûna neteweyî bi rêya hokarên hevpişkên mîna nejad, dînY û ferhengî anko çandî dikit. Rayedar gelek saloxetan paldidin faşîzmê, lê hindek ji van saloxetan hertimî ne: neteweperêsî, otorîtariyanîzm, tuxmperêsî (nejadperêsî), popolîzm, dijîtiya komûnîzmê, dijîtiya azadiyên siyasî û aborî. Bervajî nihêrîna giştî, faşîzm dibit ko bê tuxmperêsiyê jî bihêt dîtin.
Zarava faşîzmê.
Ev zarav jibo cara pêşîn ji aliyê diktatorê faşîstê Îtalyayî Benito Mussolini ve hat bikaranîn. Wî ev peyv ji peyva fascio çêkir ko bi raman "yekîtî"yê ye. Peyva "fascio" bi xwe jî ji peyva "fasces" ya Latînî hatiye. Fasces destikekê çîlik anko darikên zirav bû ko li dor bivirekî hatibûn girêdan û li Roma Kevin çeveng anko sembola$desthilata macîstrayên bajêrwar bû. Dema çîlik digehin hev bihêztir dibin û bivir nikarit wan zûka bişikênit.
Metallica yek ji mezintirîn komên şêweya Muzîka Metal e li cîhanê ku di sala 1983'a de bi albuma (kill'em all/wan hemûyan bikuje); çalakiya xwe ya çandî bi şêweyê xwe yê resen destpêkir.
Albuma dahatû ya metallîka di dawiya 2007 û destpêka 2008'a derdikeve
Zelmay Xelîlzad (bi îngilîzî: Zalmay Mamozy Khalilzad; jdb. 22ê adara 1951ê li Mezarê Şerif, Efxanistan) nûnerê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Neteweyên Yekgirtî ye. Ew bilindtirîn karbidestê misilman di dîroka Amerîkayê da ye û yek ji endamên hikûmeta GeorgeW. Bush û ji Partiya Komarî ya Emrîkayê ye. Berî niha jî ew balyozê WYE li Efxanistan û Îraqê bû. Ew yek ji siyasetmedarên tundrê yên Amerîkayê ye.
Ew dinav malbateka Peştûn ji eşîra Kakar li bajarê Mezarê Şerîf li Efxanistanê hat dinyayê. Bavê wî ji ber xizaniyê mişextî Kabûla paytext bû û wî xwîndina xwe ya destpêkê û ya navîn li Kabulê qedandin. Jibo xwîndina dibistana berhevî anko dibistana bilind (high school), Zelmay bi rêya bernameyeka pêkveguhartina xwîndinkaran çû Amerîkayê.
Wî Bekaliryos û magister li Zanîngeha Emrîkayî ya Beyrûtê xwîndin û PhD jî li Zanîngeha Şîkagoyê. Ew bî hevalekê Albert Wohlstetter ko dijberî ya nehêlana çekên navokî dikir.
Di Cotmeh 2021 de, CNN ragihand ku Zalmay Khalilzad, nûnerê sereke yê Dewletên Yekbûyî ji bo Efxanistanê, dê dev ji karê xwe li Efxanistanê berde, piştî bidawîbûna vekişîna hêzên Amerîkî li Efxanistanê.
Derazînka xizaniyê an hêla xizaniyê an tuxîbê xizaniyê qedareyeka dahatî ye ko wesa dihêt berisandin (xeminandin) ko têra standera jiyanê dikit. Her mîna pênasekirina xizanî anko nedariyê, pênasekirina hêla nedarî û xizaniyê jî li welatên werarkirî û welatên werarker da newekhev e.
Hema bibêj, li hemî civak û welatan kesên xizan û nedar anko feqîr û hejar hene, lê pênasekirina derazînka xizaniyê alavekê bihêz yê aborî ye jibo vedîtina wan kesan û vedîtina çareseran jibo bernameyên baştirkirina rewşa jiyana wan (mîna bernameyên jînfirhî (welfare) û ewlekariya bêkariyê).
Derazînka xizaniyê bi hesibandina tevaya mezaxtinên ko kesekê asayî anko normal jibo dabînkirin û ewlekirina pêdvîtiyên herî destpêk yên jiyaneka asayî anko normal dikit dihêt pênasekirin. Ev pêdvîtî ew in yên ko bi kêmanî jiyanê dikin tiştekê tehemulkirinê. Xwarin, vexwarin, kinc, xanî û pêdvîtiyên nivistin û bçhnvedanê, sexbêriya destpêkî ya saxlemiyê, û hwd. ji wan pêdvîtiyan in ko jibo hesibandina mezaxên tevane dihên berçavgirtin. Li piraniya welatan pareka mezin ji mezaxan jibo ewlekirina cihê manê anko xanî ne.
Arîşeyên bikaranîna derazînka xizaniyê.
Bikaranîna zarava derazînka xizaniyê bê arîşe jî nîne. Jibo mînak, jiyana hema li serveyî hêla xizaniyê û hema li bin derazînkê ne gelek ji hev cihê ne. Wesa diyar e ko xizanî bi awayekê berdewam, ne dabirkirî, tesîrê li jiyana mirovan dikit. Hemî kes jî bi yek awayî bi wê nahên hingavtin. Lewa niha sirêmek anko hezek heye ko li şûna derazînka xizaniyê zarava nîşanek anko îndeksên xizaniyê bikarbînin. Jibo gengeşeyeka vî babetî, li pîvanên newekheviyên dahatê binihêre.
Jibo hesibandina derazînka xizaniyê dahat bi awayekê çendatî anko hijmar û reqeman dihêt hesibandin. Lê standera jiyanê, nemaz eger mirov bixwazit tiştên mîna xwîndin û perwerdeyê anko saxlemiyê jî li ber çavan bigirit, ewqas bi hêsanî bi hijmar û reqeman nahên hesibandin.
Xizanî anko hejarî yan jî feqîrî zaravek e ko li goreyê gelek nihêrînan û pîvanan bi gelek awayên corbicor dihêt pênasekirin. Bi awayekê giştî, nebûna zad anko xwerekekê têra geşe (jînewerzanist) û saxlemî ya mirovî bikit, nebûna kincên ko mirovî ji tesîra derdorê biparêzin û nebûna cihekê manê û bêhnvedanê ko mirovî ji derdorê biparêzit û destvêranegehiştina bi sexbêrî ya saxlemiyê hemî dikarin wekî hîmanên pênasekirina xizaniyê bihên berçavgirtin. Lê nebûna perwerdeyê, nebûna îmkanên pêşdabirina aiyanên xwe û nebîna îmkanên haydarbûna li ser rewşa xwe jî dikarin di pênasekirina xizaniyê da hebin.
Li goreyê Banka Cîhanî dahata kêmtir ji yek an du Dolarên Emrîkayî wekî xizaniyê dihêt pênasekirin.
Li dinyayê xizanîya herî pir li afrîkayê ye
Awayên pîvan xizaniyê.
Gelek awayên pîvana xizaniyê hene. Li gelek welatan derazînka xizaniyê wekî alavekî jibo niyasîna xelkên xizan dihêt bikaranîn.
Kazım Öz, yan jî Kazim Oz derhêner û fîlmçêkerê kurd e.
Oz di sala 1973an de li Dêrsimê hate dinê. Dîplomeya zanîngeha muhendîsiyê girt. Di sala 1998an de xwendegeha sînemeyê tewa kir û di nav koma teatra Jiyana Nû de wek lîstikvan û senograf çar salan cîh girt. Ji sala 1996an vir de li Stembolê di Navenda Çanda Mezopotamya şaxê sînemayê de kar dike. Wî gellek berhemên mîna belgefîlm, kurtefîlm û fîlmên dirêj derxistin holê û hindek ji van berheman di qada navnetewî te xelat jî girtine.
Armawîr (bi ermenî: Արմավիրի մարզ) parêzgehek Ermenistanê ye. Navenda vê parezgehê bajarê Armawîr e. Armavîr dikevê Deşta Arasê di navbera çiyayên Agirî û Aragazê. Rûerda parezgehê 1.242 km² û hejmara niştecihên wê jî 255.861 kes e. Bajarên giring ên parezgehê Ejmiatsin, Metsamor û Margara ne.
Li başûr û rojava sînorê navbera parezgehê û Tirkiyê bi wasî 60 km ye.
Sûsika Simo, yekemîn dengbêja Kurd li Sovyeta Berê bû. Di sala 1946î de derketiye ser dikê û kilam gotiye. Bi Kûlya Neftalyan re dixebitî û ne tenê li Ermenistanê, li seranserê welatê Sovyetistanê digeriya. Kûlya Neftalyan Ermenî bû û bi Sosika Simo re zewicî bû.
Stran û klam Ermenistanê di Radyoya Êrîvanê de digot. Simo kilama xwe ya bi nave Lo lo Miho ve nava kurdên kafkasyayê de bu navdar. Sala 1945 de vê kilamê got û ew dengê xwe yê zêrîn Simo bû dengbêjeka nemir nava gelê kurd de.
Li dika navdar a hindikayiyan Dika Flarmonya pir caran derdikete pêşberî hezkiriyên xwe. Simo herwekî riya dengbêjî, stranbêjî û karê hunerê di nava jinên Kurd ên Sovyetê de vedikir û hêz dida wan. Simo li sala 1977 an de mir, dema ku mir 52 salî bû.
Simo, Sûsika
Siyaseta rast-çepê anko şebenga siyasî ya rast-çepê rêyeka berbelav ya polênkirin û sinfandina pêgehên siyasî, aydiyolociyên siyasî û partiyên siyasî bi awayekê hêlanî û ket-rehendî (one dimensional) di şebenga siyasî da ye.
"Rast" beranberî "çep" şiroveyeka nezelal, nehûrkanî (imprecise) û diyalektîk ya hindek hokar an saloxetan e. Milê Rastê, Milê Çepê wekî du cemserên her saloxetekê dihên şirovekirin, herçend e ko kesek an partiyek dikarit di helwesteka xwe da li Milê Rastê bit û di yeka dî da li Milê Çepê.
Ramana zaravê.
Ramana zaravên rast û çep di warê siyasetê da gelek hatine guhartin. Bi awayekê giştî mirov dikarit bibêjit ko rast dijberî her siyaseteka guhêrandina rewşa siyasî, aborî û civakî ne. Çep bi awayekê giştî xwe aloz û xemxwera berjewendiyên giştî û tevane didit niyasîn. Rast alîgirên berjewendiyên kom an destekên xwedî desthilat an pawan yên niha an yên heyî ne.
Dîroka zaravê.
Zaravên rast û çep ji qonaxa destpêka Şoreşa Fransayê ve hatin bikaranîn. Li destpêkê van zaravan tenê cihê rûniştina destek û komên siyasî yên corbicor di Civîna Qanûndanana Fransayê da nîşa dida. Dema Şah hêşta bi awayekê fermî serokê welatî bû, keyatîxwazên Feuillants li aliyê rastê yê Şahî dirûniştin û tundrêyên Montagnards li milê çepê. Ev kevneşopa rûniştinê heta Senat û Civîna Niştîmanî ya Komara Pêncê ya Fransayê jî berdewam kir.
Di koka xwe da, komên milê rastê ew bûn yên ko alîgiriya "dozena kevin" (Ancien Régime) dikir. Ev kesên weha piranî ji arîstokratan û keyatîxwazan bûn. Kesên ko li milê çepê bûn guhartin dixwastin.
Şoreşa Fransayê (1789 - 1799) heyama serhildanên siyasî û civakî di dîroka siyasî ya Fransayê û tevaya Ewropayê da bû. Di vê şoreşê da nijara hikûmeta Fransayê bi tivavî hat guhartin. Desthilata Fransayê berî Şoreşê Keyîtiya serberdayî bû ko arîstokratan û dînwerên Katolîk pawanên fiyodalî hebûn. Şoreşê ev desthilat li goreyê armancên Ruhinhiziriyê anko demokrasî, welatînî û mafên herûherî guhart. Ev şoreş dersek bû ji bo hemî azadîxwazên cîhanê ko bikarin li goreyê wa armancan bixebitin.
Şoreşa Fransayê paştir ber bi tundûtîjiyê û kuştinan çû. Desthilata Napoléon Bonaparte keyatî vegerand û du şoreşên dî çêbûn heta Fransaya nûdem peyda bû.
Heft nuwazeyên cîhanê, navê heft avahiyên ku li gorî nivîskarên yewnan ên Antîkê yên herî ecêb û bedew ên cîhanê bûne. Ji ber windabûna piraniya van avahiyan (roja îro bi tenê pîramîdên Gîzeyê dimînin) di sala 2007'an de lîsteyeke nû yên heft nuwazeyên cîhanê hat çêkirin.
Heft nuwazeyên cîhanê li gorî American Society of Civil Engineers (1994).
Di sala 1994'an de Yekîtiya Endazyarên Amerîkayê lîsteya xwe ya Heft nuwazeyên cîhanê pêşkêş kir. Daxwaza wan ew bû ku lîsteya heft nuwazeyên cîhanê modern bibe.
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê (HÇT;), piştî têkçûna dewleta Osmanî, navê Hêzên Leşkeri yên Komara Tirkiyeyê ne. Ew ji Hezen Bejayî, Hêzên Hewayî, û Hêzên Deryayî hene. Cendirme, û Cerdevaniyê, herdu jî ku qanûnên zagonî, u karên leşkerî hene, wekî parçeyên hêzên ewlehiya navxweyî di dema şeve de xebitînin, û binçav kirin Wezareta Navxweyî ye. Di nav deverê de, ew li binçav kirin Hêzên Bejayî, û Hêzên Deryayî. Serokomar Tirkiyeyê, hemî sereke leşkeri ye.
Xwe di awayê hêzên çekdarên klasîk ên Ewropayê birêxistin kiriye, lê di nava demê de ji wan derbastir kiriye, forma xwe wergerandiye ser forma desthilatdariyê. Lewra ji ber pirsgirêkên navxweyî yên Tirkiyeyê û kûltûra taybet a dewletbûnê hêzên çekdarênê xwe ji aboriyê heya mûzîkê di tevahiya jiyanê de birêxistin kiriye, tevlî polîtîkayê dibe.
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê yek ji hêzên çekdarên herî mezin ên cîhanê ye. Duyemîn hêzên çekdarê mezin a NATOyê ye. Gorî statîstîkên Tirkiyeyê hejmara leşkerên wê 718.000 e. Tenê ji bo sala 2014 vê hêzên çekdarê ji bûtçeya dewletê 17,5 mîlyar US Dollar girtiye. Pirraniya dewletan statîstîkên xwe yên girîng vedişêrin. Bi texmînî hejmara eskerên tirk, li dora 1 milyonê ye û her sal ji xeynî çalakiyên veşarî û operasyonên li Kurdistanê dike, nêzîkî 120 milyar US Dollar pere xerc dike. Hinek ji wê pereyê ji fîrmayên hêzên çekdarê tên.
Mejûyê damezrandina Artêşa Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê 8ê çiriya paşîn a 1920an tê diyarkirin. Bi têkçûna Împeratoriya Osmanî ve, sala 1923ê Komara Tirkiyeyê tê avakirin.
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê, wekî xwediyê Tirkiyeyê tê zanîn. Ji avabûna komarê ve heya îro her dem li ser hikûmetan re ye, carnan dest dide ser desthilatdariyê.
Fîrma û saziyên girêdayî artêşê ne (yên aşkere).
Herwekî bi dehan fîrmayên artêşê hene li Tirkiye, welatên tûrkî yên Asyayê, Kurdistan û Kîprosê bazirganiyê dikin.
Dîroka siyasî vegêran û şiroveya bûyerên siyasî, hizrûbîrên siyasî û rêberên siyasî ye. Bi awayekê edetî, dîroka siyasî li dorê netewe-welatan dihêt pêkanîn. Ew ji tayên dî yên dîrokê yên mîna dîroka civakî, dîroka aborî û dîroka leşkirî cida ye, lê nêzî wan e jî.
Bi giştî, dîroka siyasî li dorê netewe-welatan û bûyerên siyasî yên fermî ava dibit. Li goreyê Hegelî, dîroka siyasî baweriyeka bi welatî ye ko hêzeka exlaqî û mînevî (spritual) a der ji berjewendiyên maddî yên endamên wê li pişt e. Hegel pêve diçit û dibêjit ko welat kargêr û hokarê serekî yê guhartinên dîrokî ye. Ev nihêrîn hema bibêje bervajî nihêrîna dîroka civakî ye ko dibêjit hêza serekî ya li pişt guhartinên dîrokî jiyan û jiyar û kiryarên xelkê xwerû û asayî ne.
siyasî
Tirk an carina rom (bi tirkî: "Türkler") navê kesên tirkîaxiv ên ku bi taybetî xelkê komara Tirkî (Tirkiye) ne. Tirk bi eslê xwe ji Asyaya Navîn in û zimanê wan bi tirknîjadên din wekî azerî, tirkmen, tatar, ûzbêk, ûygur, yaqût û hwd ve girêdayî ye.
Kurd di nav xwe de wana bi navê "rom û roma reş" jî bi nav dikin. Tê gotin ku ev ji bêjeya "Roma" tê û ji ber ku li rojavayê kurdan bi hezaran salan romayî û dûvikên romayiyan jiyane, kurdên ku li rojava bijiya jê rê gotine "rom". Herwiha heya 100 sal berê jî peyva "tirk" nedihate bikaranîn û ev jî bûye sedem ku kurd bêjin "rom". Rêxistinên polîtîk ên kurdan ji ber ku di bin fîlozofiya "biratiya tirk û kurd" têdikoşiyan xwastin binavkirina rom ji holê rabe û di hemî xebatên xwe de hewla wê dan.
Jêderên pêşîn ên ku li ser "tirkan" disekinin, bi piranî çavkaniyên çînî yên di sedsala şeşan de ne. Di van çavkaniyan de "turk" wekî "tujue" (T'u-chüe) xuya dike. Di sedsala yekem a pistî zayînî de, Pomponius Mela behsa "turcae" dike xelkekî ku li daristanên bakurê Deryaya Azov dijî. Plinî yê Kal navê "tyrcae" lê dike." Arkeologê inglîz Ellis Minns dibêje ku '"tyrcae", Τῦρκαι ji bo Ἱύρκαι "Iyrcae" sererastkirineke derewîn e, ji ber ku li gorî Herodotus jî (Dîrok], iv. 22) "Iyrkai" ev mirov in ku li derveyî "Thyssagetae" dijiyan.
Pirraniya tirkan misilman in û ji aliyê mezhebê sunî ve ne. Herwekî elewî jî hene. Ji ber ki heya van nêzîkandi hejmartinan de statîstîkên etnîsîte û baweriyan bi dizî dihate girtin, hejmarê jî sedî sed kes nizane.
Belavbûna romî û tirkan.
Li gorî çapa 2016 ya CIA World Factbook, 70-75% ji nifûsa Tirkiyê ji tirkên etnîkî pêk tê, ku Kurd %19 û hindikahiyên din jî di navbera 7 û %12 de ne. Li gorî Milliyet, di rapora 2008-an de ku ji hêla akademîsyenên sê zanîngehên Tirkiyeyê yên li rojhilatê Anatolyayê ve ji bo Konseya Ewlehiya Neteweyî ya Tirkiyê hat amadekirin, tê pêşniyarkirin ku bi qasî 55 milyon tirkên etnîkî, 9,6 milyon kurd, 3 milyon zaza, 2,5 milyon çerkez, 2 milyon boşnak, 500,000-1,3 milyon albanî, 1 milyon gurcî, 870.000 ereb, 600.000 pomak, 80.000 laz, 60.000 ermenî, 30.000 brîtanî, 25.000 asûrî / suryanî, 20.000 cihû û 15.000 grek û 500 êzdî li Tirkîyê dijîn.
Bi vê ramanê stan dibit yek ji parên serekî yên desthilata kargêrî ya her welatekî. Her stan ji çend bajaran û dever û gundên derdora wan pêk dihêt û sînor anko tuxîbekê diyarkirî jî heye ko wê ji bajar û herêmên stanên dî yên derdorê cida dikit.
Rihnasî (etîmolocî).
Ne dûr e ev peyv û peyvên "stat", "stadt" û "state" di zimanên dî yên Zimanmalbata Hind û Ewropî da ji yek rihê bin.
Colosseum (; herweha Coliseum an Kolîseyûm) amfîtiyatreka wekî hêkekê ye ko li navenda bajarê Romê li Îtalyayê ye. Dîroknas û arkeologên nûjen navê bikar tînin () ji ber ku împeratoren Romê ên xanedaniya Flauia ew ava kirine.
Nijinîna wê li dema desthilatdariya împerator Uespasianus di navbera salên 70ê heta 72ê zayînî da dest pê bû li sala 80ê, li dema desthilatdariya Titus dawî bû. Paştir li dema Domitianus hindek guherandin di avahiyê wê da hatin kirin.
Li destpêkê cihê rûniştina 50,000 temaşevanan li Colosseumê hebû. Colosseum zêdetir jibo nîşadana şerên gladiyatoran dihat bikaranîn. Jibo 500 salan berêkanê û musabiqe li Colosseumê dihatin kirin, ya herî dawîn li sedsala 6ê ya zayînî bû ko gelek piştî herifyana fermî ya Împeratoriya Romê ya Rojava li sala 476ê zayînî ye.
Herçend e niha nîvherifyayî ye, lê Colosseum heta van dawiyan jî wekî yek ji nîşanên hêz û xurtanî ya Împeratoriya Romayê dihat hesibandin. Colosseum niha yek ji balkêştirîn cihên Îtalyaya nûdem e ko gerok anko turîst seredana wê dikin. Colosseum hêşta jî girêdayî Dêra katolîkî ye û hersal li roja Eyniya Baş anko Îna Baş papa tîtaleka dînî li wêderê birêvedibit.
Gladiyator, li gorî mozaîkeke romayî.
Gladyator (bi latînî: "gladiatōrēs", "şûrdar anko kesê şûrî bikar diînit" ji peyva "gladius" anko "şûr") şerkerên pîşekar anko profesyonel bûn ko li dema Roma Kevnare dijberî hevdu, lawirên kovî û hov û carina jî dijberî tawankarên ko sizayê mirinê li ser hatibû danan carina heta mirinê şer dikir. Ev şer piranî di hindek qad an erînayan da dihat kirin û xelkekê zehf mîna temaşavanan lê dinihêriyan. Ji dema Komara Romê heta Împeratoriya Romê ev şer li gelek bajaran dihatin kirin.
Gladius şûrekê kurt bû ko jibo şeran dihat bikaranîn.
Romaya Kevin di cîhanê de
Romaya Kevnare bajarwarî anko şaristaniyetek bû ko li derdora sedsala 9ê berî zayînê wekî civakeka cotkar li nîvgizirta Îtalyayê hat damezirandin û li dawiyê bû împeratorîyek ko tevaya herêmên Deryaya Navîn vegirtin. Li sdsala 12ê di jiyana xwe da, Rom ji keyatiyekê bû komareka ko bingehê wê li ser hîmê olîgarşiyê û demokrasiyê hatibû danan û paştir jî bû emperatoriyeka otokratîk anko yeksalarane. Wê hemî Ewropaya Rojava û piraniya deverên derdora Deryaya Navîn bi dagîrkirin û navxwehelandinê anko asîmîlasiyonê vegirtin.
Li sedsala 5ê emperatorî ber bi herifyanê çû. Aliyên rojavayî yên împeratoriyê, bi herêmên mîna Hispania, Gaul û Îtalyayê jê cida bûn û li sedsala 5ê keyatiyên xweser pêkanîn. Navê aliyê rojhilatî yê emperatoriyê ko navenda wê Konstantînopolîs bû ji sala 476ê û şûnda bû Împeratoriya Bîzansê. Ev sal, sala kevneşopî ya herifyana Emperatoriya Romê û destpêka Serê Çaxên Navîn e ko bi Çaxên Tarî dihêt niyasîn.
Bajarwariya Roma Kevin bi awayekê edetî digel Yewnana Kevin bi hevra wekî Kevnariya Klasîk dihên niyasîn. Yewnana Kevin hêvênê hebûna ferhengî ya Roma Kevin bû. Roma Kevin di dîroka Ewropaya Rojava da dewrekê gelek mezin lîstiye û bingehê huner, şer, qanûn, wêje, teknolojî û nijargerî anko arşîtektê li wêderê hat danîn. Dîroka wê emperatoriyê hêşta jî bandora xw li ser cîhanê heye.
Yewnanistana Kevn, Yewnanistana Kevnare, Yonana Kevin heyameka dîroka Yewnanistanê ye, ko nêzîk neh sedsalan vekêşa bû. Bi giştî wesa dihête hesibandin, ko Yewnanistana Kevn bingehê hemî bajarwarî anko şaristaniya Cîhana Rojava bit. Ferheng û çandê Yewnanistana Kevn (Helenîzm) gelek li ser Împeratoriya Romê bandordar xwe kirîye. Împeratoriya Romê jî guhartoyeka wî ferhengî li tevaya Ewropayê belav kir. Tesîra Yewnanistana Kevn bi kûrî li ser ziman û siyaset û zanist û felsefe û sistema perwerdeya Ewropayê hebûye. Vegeriyana li wî ferhengî bû sedema destpêbûna Ronesansê.
Demnîgarî (kronolojî).
Bi awayekê giştî çaxê destpêbûn û dawîbûna wê qonaxê ko jê ra dibêjin Yewnanistana Kevn ne ewqas kifş û zelal e. Gelek kes wesa dihesibînin ko bi desthilata Împeratoriya Romê Yewnanistana Kevn dawî bû. Lê dîroknas hindekê hûrtir li ser babetî disekinin.
Berî Yewnanistana Kevn.
Çanda Mîkena (heya nêzîkê 1050 berî zayînê) yekem şaristaniya pêşkeftî ya parzemîna Ewropa bû. Ya ku jê re "sedsalên tarî" tê gotin, dawiya wan li pey wan hat (bi firehî ji nêzîkê 1200-an nêzîkê 750 sal berî zayînê; îro bi piranî ji nêzîkê 1050-an nêzîkê 800 sal berî zayînê de tengtir tê pênasekirin), berî nêzîkê 800 sal berî zayînê – di warê dîroka hunerê de (binihêrin arxaîk (huner) tenê ji 700 sal berî zayînê – serdema arxaîk dest pê kir.
Serdema Arxaîk.
Dîroka Yewnanîstanê bi kevneşopî di 778 b.z. Di wê salê de Lîstikên Olîmpiyatê yên yekem hatin li dar xistin. (Li gorî dîroknasê kevnar Yewnanî Hippîas.) Di sedsala 8-an de, karê hesin ji berê pêşdetir bû. Di heman demê de, alfabeya yewnanî dest bi karanînê kir. Ji sedsala 8-an bajarên Yewnanî gelek kolonî destpê kirin. Çand û rêxistina taybetmendiya bajar-dewleta Yewnanî – "'" () – di vê demê de pêşve çû. Pêşkeftina siyasî ya bajar-dewletan qewimî ku dewlet-bajar bi xwe kolonîyên damezrîner bûn. Di heman demê de, bajaran di nav xwe de rêxistinên olî () ava dikirin. Di serdema kevnare de, "polis" xwe wekî rengek hikûmetê saz kir, û gelek Koloniyên yewnani li Deryaya Navîn û Deryaya Reş hatin damezrandin.
Serdema arkaîk bi Şerê Farisî li dijî Împeratoriya Hexamenişî diqede. Di van şeran de, hin ji bajar-dewletên Yewnanî dibin yek da ku şerê êrişên farisan li Yewnanîstan bikin. Du şahanşahên, Daryûsê Mezin, û kurê wî, Xeşeyerşa I, bi artêşên mezin êrîşî Yûnanistanê dikin. Yewnanî êrişan şikest. Du ji bajar-dewletên Yewnanî yên herî bi hêz pêşengiya bajarên din ên Yewnanî kirin ku li hember farisan li ber xwe didin: Atîna û Sparta.
Serdema Klassik.
Piştî ku Kûruşê Mezin di 546-an de hilweşand, Împeratoriya Hexamenişî berfirehtir bû û împeratoriya nû ya bihêz dest bi binpêkirina azadiya Helenên rojhilat ên li () û heta giravên helenîk, mîna kir.
Bibin Atînayî û Helenên din ên Ewropî ji Îonîa ya Asyayê dûr bûn, û ew di destpêkê de ne di xetereyê de bûn. Lêbelê, Atînayî jî ji koma etnîkî ya Îonî () bûn, û beşek ji civaka xweya olî bûn. Di 499 b.z. de, Îonî li dijî împeratoriyê serî hildan. Atînayîyan ji bo alîkariya leşker şandin. Reformên demokratîk ên li Atînayê bi pêşengiya siyasetmedar dibe ku ji Serhildana Îonîyayê re îlham girtibe. Di yê 494 sal berî zayînê de, Serhildan bi têkçûnê bi dawî bû.
Dibe ku Serhildana Îonîyayê Şerê Farisî provakasyon kiribe. Daryûsê Mezin dibe ku ji ber beşdariya Atînayî di serhildanê de tolhildana li dijî Atînayê xwestibe; dibe ku împeratorî di her rewşê de berfireh dibû. Dîroknasê helenî Herodotos ji li çavkaniya sereke ya agahdariyê ye ji bo vê beşê dîrokê. Herodotos di derbarê ka Serhildana Îonîyayê de êrişa farisan a Ewrûpayê dekkirikin eşkere nine.
Generalên û di 490 de fermandariya artêşên êrişa yekem kirin. Atînayî êrişa li li têk bir. Xeşeyerşa I di 480 de fermana êrişa duyemîn kir. Xerxes artêş di kesayetî de bi rê ve bir. Artêşa mezin a Xerxes di de Spartayî têk bir. Lêbelê, keştiyên şer ên helenîk keştiyên şer ên farisan li têk birin. Keştiyên şer ên Helenî dîsa di de farisan têk birin. Sala din (479 b.z.), artêşên bihevra yên bajar-dewletên helenî arteşa bejahî ya farisî li têk bir. Serkeftina Helenên a di Şerê Farisî de ji bo xwe-wêneyê Helenî xwedî girîngiyek mezin bû. Di têkiliyên dewlet-bajarokên helenî de bi hev re û bi "Barbar" (; "ne yewnaniaxêv", "Farisî") re jî pir girîng bû.
Piştî şer, bajar-dewletên ên helenî bexşînên olî li hemî navendên olî yên mezin ên cîhana helenîk kirin, û jî di nav de (her çend ne ne). Perestgeh û abîdeyên bi avahîsaziya klasîk a herî baş ji nû ve hatin çêkirin. Di wêjeya helenî ya Serdema Klassik de, Şerê Farisî bû mijara herî populer. Xebata dîrokî ya Herodotos li ser mijarê sekinî, û helbesta Esxîlos û jî. (Lêbelê, xuya dike ku Tûkudîdes bi mijarê bêsebir e.)
Serdema Helenîstîk.
Vênûs de Mîlo, yan jî Afrodîta Mîlosî, yek ji karên hunerî yên mezin ên serdema helenîstî ye.
Serdema helenîstî yan şaristaniya helenîstî an jî helenîzm, serdemek ji serdemên dîroka Yewnanistana Kevn e. Ev bi mirina Îskenderê Mezin di sala 323an de dest pê dike û bi serhildana Împeratoriya Romê diqede. Li serdema helenîstî tesîra keltûrî û desthilatê Yewnanistanê li Asya û Ewropayê hatine bandeva xwe. Herwisa li vê serdemê huner, zanist, bîrkarî, mûsîqa û felsefeya Yewnanistanê hate geşekirin.
Serdema Romê.
Pergamon (îroj, Bergama) di 133 b.z. de bi peymaneke hundira Romê bû. Di 64/63 b.z. seleukî edî bi tûnî hundira Komara Romê bûn.
Cîhana Rojava an hema bi kurtî Rojava zaravek e ko li demên cida û deravên cida dikarit gelek ramanên cida bidit.
Her bi vî awayî ramana Cîhana Rojavayê dikarit berfireh û bertesk bibit. Rojavaya dîrokî li derdora Deryaya Navîn (Yewnana Kevin û Roma Kevin) dest pê dibit, lê paştir Ewrûpaya Rojava û Navîn jî vedigirit. Eger kêşeya dînî tê nebit, ev zarav carina tevaya Ewrûpayê vedigirit (Felatiya Rojhilatê). Ev zarav carina dikarit hemî Rûsyayê jî vegirit (xeyin ji Yekîtiya Sovyetê). Li goreyê zimanî, Cîhana Rojava dikarit heta sînorên Nîvgirava Hindistanê jî berfireh bibit. Ji dema Krîstofor Kolumbus û virda, parzemîna Emrîkayê jî wekî parek ji Cîhana Rojava dihên hesibandin. Lê Amerîkaya Latînî gelek hîmanên ferhegî yên berî bajarwarî anko şaristaniyeta Rojavayê di xwe da hiştine. Paştir Awistralya û Nû Zelenda jî bûn parek ji vê Cîhanê.
Ewropaya Rojava zêdetir wekî zaravekê di syaseta cihnaskî anko ceopolîtîkê da li dema Şerê Sar peyda bû. Ev zarav wan welatan bi eşkirayî ji aliyê siyasî, aborî ve ji welatên Ewropaya Rojhilat cida dikit. Tuxîbên Ewropya Rojava bi eşkirayî wan welatan vedigirit ko li dema Şerê Cîhaniyê Duyê û Şerê Sar nekevtin bin destê Yekîtiya Komarên Sosyalîstî yên Şêwirdar, aboriya wan aboriyeka sermayedarane bû.
Hindek welatên pîşesaz yên ko li dema Şerê Cîhaniyê Duyê an jî li dema Şerê Sar bêalîbûna xwe parast bû ji aliyê zaravenasiyê ve nakevin nav rêza welatên Ewropaya Rojhilat, bila ji aliyê cihnasiyê (cografiyê) ve jî li rojavaya Ewropayê bin.
Welatên ko bi awayekê rastûrast bi vî zaravî pênas dibin ew welat in ko sîstema siyasî ya wan li ser bingehê lîberalîzm û aboriya sûka azad hatiye avakirn.
PostNuke li ser daxwaza malpersazê malpera www.malpersaz.com Serhad Ronahî, ji alî rexnegir Rêzan Tovjîn (edîtorê malpera rexnegirî www.nirxandin.com û edîtorê çand û hunerê yê rojnameya heftane Azadiya Welat) ve li kurdî hate wergerandin. Tovjîn berê jî Opera 7.23, Opera 5.51 û Opera 7.53 wergerandibû kurdî û versiyona Opera 7.53 di malpera www.opera.com de hatibû weşandin.
PostNuke nivîsbariya azad bin GPL e.
Binêre: Nivîsbariya kurdî
"Bi Tenê" albûma 5'emîn yê Abbas Ahmed e. 25 Gulana 2007'an derket.
Di "Bi Tenê" formên rock,folk-rock û soft rock zêdetir derdikevin pêş.Albûm bi saundeke baş hatiye tomar kirin û bi profesyonelî hatiye aranje kirin.Di albûmê de bi giranî ensturmanên wek gîtara elektro,gîtarên bass, keyboard, synthesizer, saksafon, trompet û dahol (bi avayekî soft) hatine bikarnanîn.P iraniya muzîk û gotinên stranan aîdê Abbas Ahmedê ye.
Di albûmê de muzîkjenên wek Jochen Daniel, Heval Haco, Haco Haco, Gerd Bracht, Gereon Homan, Matthias Rethman, Andreas Schleicher, Richard Bracht, Rainer, Herêm, Ako İnayat, Dilovan, Kathrin Mander, Gulnaz Haco cîh girtine.Piraniya wan navan di albûmên berê ya Abbas Ahmed de jî cîh digrin.
Audrey Justine Tautou, bi çavên xwe yên mezin yên wek xezalan û bi porê xwe ya kin bala hemû mirovên ku ji fîlma Amelie hesteke cûda vergirit bûn xisti bû bin tesîra xwe.
Audrey Tautou di kariyera xwe 12 salê de 29 proje pêk anî. Bi rêze fîlmên televizyonan destpê kir. 'Venus Beauty Institute' yekem fîlma wî bû.
Em 2001'an de bi 'Amélie' (Fabuleux destin d'Amélie Poulain), wê naskirin.Amelie her çiqas di cara pêşî de wek fîlmeke ji rêze bo hinek kesan xuya bû be jî, Amelie 8 milyon dolar gîşe pêk anî.
Audrey Tautou bi Amelie navdar bû. Bi avayekî germ jiyaneke cihêreng û bextewar îspat da ku di her rewşe de jiyaneke cuda mimkun e.
Piştre di fîlmên 'Dirty Pretty Things' û "Dergistiya Winda" de cîh girt.
Audrey Tautou fîlmên xwe her tim bi zimanê Frensî kişand. Ew ji Frensayê ye.Gelek teklîfên ji Holywood ji wî re hatin.Lê ew qebûl nekir. Audrey Tautou digot "Ez Frensizim, ezê ji bingehê xwe veneqetim û ezê fîlmên îngîlîzî nekşînim. Ezê li Parîsê me ezê neçim Los angelas"
Belê îstîsnayek hebû. Audrey Tautou li gel Tom Hanks 2006'an de pirtûka fîlmê “The Da Vinci Code” ku Dan Brown bi sernavê “"The Da Vinci Code" ” ku rekora firotinê bi dest xisitibû û bi nerazîbûna Vatîkanê hatibû rojevê ji aliyê derhêner Ron Howard ve wek fîlmê sînemayê hat kişandin de yek ji rola sereke lîst.
Bi “"The Da Vinci Code" ” navdariya wî hineke din zêde bû.
Herî dawî fîlma wî ya dawî "Nêçîrvana Dewlemendan" (Hors De Prix) kete vîzyonê.Di vê fîlmê de rola jineke ku zilamên dewlemd dixapîne dileyze.Fîlm mirovên ku serdema modern wana dejenere kirûye ku tenê girêdayî pere dijîn rexne dike.
Her wiha Audrey Tautou di fîlmeke bi navê ku hîlberîna 2007 e 'Ensemble, C'est Tout' de jî cîh digre.Ensemble, C'est Tout' fîlmeke klasîk a Komediya romantîk a Frensî ye.Fîlm hê nehatiye qedandin.
Audrey Tautou herî pir Victor Hugo, Oscar Wilde û Paul Auster hez dike.Audrey Tautou ya 31 salî di pêşarojê de wê çi bibe ne diyar e lê niha yek ji listikvana herî girîng ya sînemaya Ewrûpî ye.
Marion Cotillard,30'ê rezberê 1975'an li Parîsê ji dayik bûye. Ji ber ku dê û bawê wê şanoger bûn di biçûktiya xwe de derket ser dîkan.
Bi piştgiriya malbata xwedi 16 saliya xwe de yekem filma xwe bi navê Story of a Boy Who Wanted to Be Kissed/Çîroka Zarokekî ku Dixwaze Were Maç kirin (1994) ku derhênerê wî Philippe Harel bû kişand.
Piştre frêza filmên "Taksî" (1998), "Les Jolies Choses/Tiştên Şêrîn" (2002) û bi "Dergistiya Winda" (2005) listivaniya xwe îspat kir û çend xelatan jî vergirt..
Armadîloyê bi neh bergan ("Dasypus novemcinctus") ango bi zîre yan çek ku laşê wî ye.
Armadîloyê bi neh bergan guhandarekî morîxwer li parzemîna Amerîkayê Bakûr dijî.
Şayes û reftar.
Armadîloyê bi neh bergan piçûk tev bi zîrên hestî girtiye û bi peçên tûj ji bo erdê bikole ji ber ku mûrîstan û kêzikan derîne.
PSPad bernameyeke edîtorî ye. Bi alîkariya vê amûrê, mirov dikare script'an binivîse, an bernameyan saz bike, an jî wergera bernameyekê, an dosiyekê bi hêsanî, di demeke kin de pêk bîne. Her wiha cudahiyên di navbera gelek guhertoyan de jî bi hêsanî tê dîtin.
PSPad bernameyeke bi gelek zimanan hatiye weşan. Lê kurdiya wê tunebû. Ji bo hêsankirina nivîsandina script û bernameyan PSPad gelekî pêwist bû.
Xêro Abbas (li Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê) hûnermendekî kurd e ku bi albuma xwe yê bi navê "Xerîbo" dest bi kariyera xwe ya muzîkê kiriye.
Xêro Abbas di sala 1962ê de li bajarê Qamişlo ji dayik dibe û li Sûriyê dibistana serete, navîn û amadehiyê qedandiye. Abbas di sala 1986an de ji ber zextên rejîma Sûriyê û ji ber bê delfetiyan koçberî Almanyayê dibe. Di wan salan de eleqeya wî ser muzîkê zêdetir bû. Di 1989an de bi tevlîbûna Koma Berxwedan dest bi xebatên xwe yên mûzîkê kir. 1998an de yekem albûma xwe ya bi navê "Xerîbo" weşand. Albûma Xerîbo di nava kurdan de têkiliyeke mezin dît. Wî li Ewropayê bi dehan konser dane.
Di 2002an de di Newroza mezin ya Amedê ku bi qasê milyoneke kurd tevlî bû bû de derket li ser dîkê. Piştî gelek salan cara yekem bi vê navginiyê vegeriya axa Kurdistanê û di vê vegera xwe de maçî axa xwe kir û vê helwesta wî ji aliyeke gel ve bi coş û hez kiriyeke mezin hate pêşwazîkirin.
Xêro Abbas şêweya klasîk a muzîka kurdî bi bingeheke modern yek xist û bi vî avahî şêweyeke ku him girêdayî rêça xwe û heman demê de jî şêweyeke modern derxist holê. Vê jêhatiya Xêro Abbas him cihê wî him jî berdarî ya wî zexmtir dike.
"Barana Şevê" albûma 4'emîn yê Xêro Abbas e. Di albûma "Barana Şevê" ji 11 stranan pêk tê.
Stranên di albûmê de ewin; 1.Barana şevê, 2.Hêvî Evîn, 3.Bûkê, 4.Marşa Evînê, 5.Welat, 6.Dil Bide Min, 7.Narê, 8.Zor e, 9.Bûrî Bûrî, 10.Kezîzerê, 11.Tu
Xêro Abbas di albûma "Barana Şevê" de hewl daye xîtabî her du girseyên ku muzîka gelêrî û him jî mûzîka hemdem guhdari dikin bike.
Xêro Abbas xwedî dengekî baş û bilind e û hunermendeke berhemdêr e,lê di "Barana Şevê" de asta xwe ya mûzîkalî pir zêde nexistiye pêş.Cûdayî û cihêrengiya albûma "Westiya Bû" di "Barana Şevê" de nîne.Wek dewamake albûma wî ya "Axîn" e.
Strana "Barana Şevê" straneke Hekîm Sefkan e.Hekîm Sefkan heman stranê di albûma xwe ya "Stranên Qedexe" de goti bû.Komên kemanan bi stîla rojavahî,motifên rock strana "Barana Şevê" bi temamî kiriye staneke cuda.Her wiha strana Kezîzer jî strana Abbas Ahmed e ku vê stran jî di albûma "Mêvana Xewnê"(2003) ya Abbas Ahmed de cîh girti bû.
Strana "Marşa Evînê" straneke bi stîla rock e.Dişibe strana "Nikarim" ya Xêro Abbas a di albûma "Axîn" de.Strana "Welat" bi meqama xwe yek ji balkeştirîn ya albûma "Barana Şevê" ye.Her wiha strana Narê ku bi avayê pop,hip-hop hatiye amade kirin wê bala gelekan bikşîne. "Barana Şevê" ji Kom Mûzîkê ve hatiye derxistin.
Besê Aslan (z. 1982 li gundê Karaçara Elbistana Gurgumê) berhevkareka kurd e. Ji Eşîra Sînemilî ye.
Li Elbistanê xwend. Zanîngeha Înonuya Meledîyê terikand. Niha li Agirîyê, li Fakulteya Perwerdehiyê Beşa Wênesaziyê dixwîne. Di destekê wê de pirtûkên dibistanê, di destê din de amûra dengirtinê û makîneya fotoyan gund bi gund digere û berhevkariya çanda devkî dike.
Besê Aslan xwediya pirtûka e ku pirtûk bixwe jî, berhemeke çanda devkî ye.
Ev pirtûka bi zimanê tirkî hatiye nivîsîn ji aliyê Weşanxaneya Elma ve hatiye derxistin. Ji 238 rûpelan pêk tê.
Berhevkara xebatên çandî yên devkî Besê Aslan xebata xwe ya çar salan di pirtûk-cd’yekê de civand ser hev. Xebata ku ji stran-kilamên kurdî yên Elbistan-Meraşê pêk hatiye, bi navê ‘Xema Çel Meqamî’ derkete piyaseyê.
Berhevkara xebatên çandî yên devkî Besê Aslan xebata xwe ya çar salan di pirtûk-cd’yekê de civand ser hev. Xebata ku ji stran-kilamên kurdî yên Elbistan-Meraşê pêk hatiye, ve bi navê ‘Xema Çel Meqamî’ (Kirk Makamlik Efkar) tevlÎ arşîva muzîka Kurdî bû.
‘Xema Çel Meqamî’ ji stran-kilamên evînî,hesret û bedewiyê pêk hatine. Tevahiya kilamên berhevkirî, ji dorhêla gundên elewî yên Elbistanê hatine berhevkirin. Berhevkar bixwe jî kurdeka kurmancîaxêv a elewî ye.
Kilamên ku di berhema diyarkirî de cih digirin ev in; Delal, Bûkê, Çovê te na, Zozan, Keçik û lawik, Qadire yar, Dem, Şîn, Salo û Gajê Gulamor, Haydar, Nennî û Boran.
Aslan berhema dabaşa gotinê diyarî bo tevahiya dengên qedîm û hunermend Mihemed Şêxo kiriye.
Kî doka xa raş hişk kirî
Mi nizanî ki Hasan mirî ye
Ki min birin Ka çûm ki î romadî ya
Ki doka xa kor bûyî ya’
Di xebata xwe ya çar salan de Besê Aslan; bi gelek rûspiyên herêmê, kilambêj, kesên navsere û pîrên (dede) çanda elewitiyê re gotûbêjên rûbirû kiriye, dengên wan tomar kiriye û wan kişandiye kamerayê. Al Dede, Tuccarî, Huseyin Karaman, Esme Gul, Mustafa Durmaz, Salman Aslan (Bavê berhevkar), Alî Taşar, İvê Döne, İbrahîm Gul û Zogre Bakir çend nav in ji çavkaniyên bevhevkara ciwan.
Di berhemê de nivîsareke li ser kilamên elewiyên Elbistan-Meraşê heye. Nivîsar bi 5 zimanan e; Kurdî (kurmancî), Tirkî, Almanî, Îngilîzî û Fransî.
Li ezmana hezkirin, navê albûma Şêxo ye. Aranjorên wê jî Şêxo, Soner Akalin û Ozan Emrah Aksoy in. Albûm ji yanzdeh kilaman pêkhatiye, ji wan çar klamên wî tirkî, yên din jî kurdî ne.
Di vê albûmê da jî Şêxo, wek mîna albûmên xwe yên berê cîh daye çar şiêrê mamostayê Cegerxwin. Ew şiêr jî "Şêrînê", "Nizanim", "Xebur" û "Şoreş" in.
Ji yên Tirkî jî kilamek ji Aşiq Melulî girtîye û navê wê jî "Ne Mutlu" ye. Gotinên kilamên din û muzikên hemû klaman yên Şêxo bi xwe ne.
Ji hemû kilaman ya yekemîn, ya ku navê xwe daye albûmê "Li ezmanan hezkirin" bala mirovan dikşîne.
Çima, li ezmana hezkirin, gelo jêr têra Şêxo nake ku ji bo hezkirinê diçe ezmana. Lê kingê ku min pirsên wî klamê xwend, hêdî hêdî Şêxo fêm kir ku wî çima navê albumê wusa lêkirîye.
Hezkirina ku Şêxo di vê şiêrê da tarîf dike û tîne ziman, bi rastî ew li rû dinê ne mimkune ku mirov jê tam bike. Gorî Şêxo sebebê wê çîye, ez nizanim.
Lê gorî raya xwe dikarim bêjim; ji dirutî û dijminatiya mirovan, têkîliyên mirovatiyê jî roj bi roj qirêj dibe. Ev têkiliyên qirêj jî, ji bo jîyenek bê hezkirin, bi serê xwe tenê bes in.
" bira hezkirin ji dil be
mîna kevir û daran puc nebe
ji berf û baranê paktir be
ji hîv û rojê ronahîtir be
"Gencî Pîr" albûma şeşemîn yê Zakaria (Zekerya) ye.
Şêwaza albûmê wek albûmên berê ya Zakaria nêzî senteza pop û erebesk e. Vîdeoklîpa yekem a albûmê bo strana "Gullê" li Stenbolê u Kapadokiaye hatÎye kişandin.Tê payîn ku Zakaria wek albûmên xwe yên berê bi vê albûma xwe jî bazara mûzîka Kurdî bihêjîne.
Wek tê zanîn Zakaria ji bajarê Kurdistana azad a Hewlêr ji dayik bûye. Bi taybetî li Kurdistana azad bandora mûzîka tirkî ya hunermendên esl-kurd ku eslên xwe înkar dikin wek Îbrahîm Tatlises, Küçük Emrah û hwd bi saya Zakaria hate şikandin û gelek Kurd bi navberiya muzîka Zakaria vegeriyan muzîka Kurdî û dev ji muzîka tirkî berdan.
Her wiha albûma Zakaria yê bi navê "Têlînaz" li bakurê Kurdistanê jî hate belav kirin û "Têlînaz" 2004'an di nava albûmên Kurdî de bû albûma yek ji herî zêde hate firotin.
Janar albûma 6.emîn ya Rotîndayê.
Stranên albûma "Janar" mixabin tama stranên wek "Diçim diçim","Na na" û "Çi bikim" a "Sîser"ê, "Benda teme","Bihuşt", "Gimgimê" ya "Naygotin" an jî "Felek","Li te gerîyam" û "Şehnaz"a "Li te gerîyam" nade.
"Jan-ar" ji alîye hunermendekî nû ve hatibûya çêkirin em dikarîbûn
Di "Janar" de 12 stran cîh digrin.Di albûma "Sîser" de newayên cazz di "Naygotin " de jî newayên rock bi avayekî biaheng hatibû pêşkeş kirin Rotîndayê de."Li te gerîyam" jî ne wek wan 2 albûman be jî jî di hundirê xwe de xwedî ahengê bû.
Di her albûma Rotînda de derketina pêş ya şêwazekî ji aliyê pêşketina mûzîkê de nîşaneyek baş bû.Her wiha di albûmên "Naygotin" û "Li te gerîyam" de bikaranîna koma kemanan ya senfonîk jî kurahî û bedewîyek nû tevî mûzîka Rotînda dikir.
Lê di "Janar" de tevlîheviya bêqerariyê şêwazê xwe nîşan daye.Di "Janar" motîfên pop-dîsko jî bi piranî hatine bikaranîn lê mixabin ji aliyê sound û aranjeyê de ji asta mûzîka cîhanê paş de maye.
Wek tê zanîn teybetmendiya mûzîka Rotînda de "peyam dan" jî cihekî girîng digre.Peyam dan bo tevgera rizgarÎya Kurdistanê û bo hişmendiya gel rolekî pozÎtîf dileyze.Lê endîşeya "peyam dan" ê di "Janar" bi rê li ber vebûnên nû girtîye.
Di albûmê stranên wek "Zanîbû","Biçilmisî","Tu" çend stranên balkeşin û derdikevin pêş.
Di albûmên Kurdî de mijarek heye ku hevgirtina Kurdî bûna wan albûman xirab dike,ew jî xwendina stranên bi zimanên din e.Li bakûr piranî stranên Tirkî tê xwendin.Ev nexweşî li başûrê Kurdistanê jî bi xwendina stranên Erebî,Farsî an jî Englîzî rû da ye.
Rotînda jî di "Janar" de stranekî Tirkî(bi zaravaya ezerî) xwendîye.Berga(grafîka bergê) albûma Rotînda jî bi pêşketina mûzîka Kurdî ya demên dawî û bi cihê Rotînda yê di mûzîka Kurdî de li hev nehatîye.Di spasnameya bergê de jî gelek xeletiyên rêzimanî heye.Bi taybetî hemû tîpên "î" wekî "i" hatine nivîsandin.Her wiha di beşa orkesrayê de jî bi avayekÎ bêwate zimanê Tirkî hatîye bi karanîn.Wekî mînak li şûna "gîtara bê perde" "Perdesiz gitar" an jî li şûna "şêwira nîgarî" "girafik tasarım" an jî li şûna "çap" "baskı" hatîye bikaranîn.
Bê gûman belkî berga albûmê ne ewqas girînge.Lê em biçûk bûna bazara mûzîka Kurdî pirsgirêka mp3'an bidin berçevan divê hunermend û çêkerên kurd hin zêdetir girîngiyê bo mijarên wisa û rêbazên bazargeriyê. Kes ji çêkerên mûzîka kurdî ji hêzên wan zêdetir xebat hêvî nakin lê kêmasiya wan a herî mezin baş bikarneanîna delfetên heyî ne.
Janar li gel hemû kêmasiyên xwe dewlemendîyek nû tevî mûzîka kurdî jî dike.
Aynur Doğan yan jî Aynur Doxan, (; li Malkişî, Dersîm, Bakurê Kurdistanê) hunermend û helbestvaneke kurd e. Aynur Doxan, di sala 2021an de ji aliyê Fuara Navneteweyî ya Muzîka Cîhanê ya Womexê, wekî hunermenda salê hatiye diyarkirin û xelata saziyê ya sala 2021an wergirtiye.
Aynur Dogan di sala 1992an de çû Stembolê û straneke bi hevkariya muzîkjenine îranî Kiyhan Kelhor û Ebdulla Alîcanî Ardeşir pêşkêş kir. Muzîk û strandine di dibistana muzîka ASM li Stembolê xwend.
Albûma xwe ya pêşîn di sala 2002an belav kir. Dû re di sala 2004an de albûma bi navê "Keça Kurdan" ji hêla Kalan Müzik ve belav kir û bi strana xwe ya "Keça Kurdan" navdar bû.
Ew stran li Dadgeha parêzgeha Amedê di sibata 2005ê qedexe bû, bi vê sedemê ku belke propaganda ji bo rêxistineke neqanûnî bû. Qedexebûna stranê di paş 2005an de hat hilkişandin.
"Nûpel", albûmeke Aynur Dogan e ku ji hêla Kalan Muzîkê ve hatiye derxistin. Ji 14 stranan pêk tê.
Di albûma Aynurê ya bi navê "Nûpel" de dîse gelek stranên klasîk yên bi motîvên muzîkî yên balkêş hatine xwendin.
Di albûmê de stranên Mihemed Şêxo yên bi navê "Eman dilo" û "Nesrîn", jî hatine xwendin. Digel stranên klasîk yên mîna "Lawikê Metînî", remîksên stranên "Ez Kevok im" û "Keça Kurdan" jî bi motîvên balkêş hatine pêşkêşkirin.
Di albûma Mirady de 9 stran heye. 8 stran bi zimanê kurdî yek jî bi tirkî.
Her wiha di albûma Mirady de kêmasiya dengê(ne başbûna saundê) têdîtin. Saunda “Xemname” bo albûmeke rock û gor standartên cîhanê pirr kêm dimînê. Di salên dawî de ku saund di mûzika Kurdî de li or berê gelek pêşketîye û heman tişt di “Xemname” de naye dîtin. Li gel hemû kêmasiyên xwe “Xemname” bo pêşketina rocka Kurdî gavekê girîng e.
Olîgarşî (bi Inglîzî: "oligarchy", bi Yewnanî: " Ὀλιγαρχία" anko "Olîgarxiya") coreyekê desthilata siyasî ye ko têda çend kesek anko komeka mirovên bijare ko bi zengîniya xwe, malbata xwe an jî hêza leşkirî dihên veniyasîn desthilatdar in. Ev peyv di zimanê Yewnanî da ji "ὀλίγον" "olîgon" bi ramana "kêm" an hindik û "ἄρχω" "arxo" bi ramana "desthilat"ê hatiye.
Olîgarşî, arîstokrasî û plutokrasî.
Gelek coreyên olîgarşiyan hene ko dixwazin xwe wekî arîstokrasî bidin niyasîn. Lê bi her awayî olîgarşî bi hêsanî ji monarşî anko keyatiyê dihêt niyasîn. Arîstokrasî desthilata "baştirîn" û "jîrtirîn" kesên nav civakê ye. Monarşî desthilata kesekê bi tenê ye. Carina jî xelkek heye ko li pişt tanca keyatiyê, bi awayekê nepenî, ji ber zengîniya xwe desthilatdariê dikit. Ev coreyê desthilatê ko ji ber zengîniyê ye plutokrasî ye.
Arîstokrasî (bi Inglîzî: "aristocrasy") cureyeke desthilata siyasî ye ku tenê komeka biçûk ji bijareyên civakê desthilatdar in. Tenê van bijareyan mafê wan heye ko jibo wergirtina jortirîn pêgeha desthilata siyasî hevrikî û rikeberiyê bikin. Dest-bi-destbûna desthilatê di sîstemên arîstokrtîk da pir caran bûmayîk anko mîratgirane ye.
Peyva arîstokrasî.
Ev peyv jî mîna gelek peyvên dî yên vî warî, ji zimanê Yewnanî hatiye. Arîstokrasî du par e, "arîstos" bi ramana "baştirîn", herî baş" û "kratîyin" bi ramana "desthilat"ê. Bi vî awayî, arîstokrasî dibit desthilata yên an yê herî baş. Carina awayên monarşî yên desthilatê jî wekî arîstokrasiyan xwe didin niyasîn. Hingî, monarş anko key bi xwe desthilatê li arîstokratan anko desteka bijare û tevaya civakê dikit.
Carina peyva arîstokrasî jibo koma bijare dihêt bikaranîn, çi ew kom desthilatdar bit, çi jî desthilatdar nebit.
Di Yewnaniya Kevin de, peyva arîstokrat cara pêşîn ji bo welatiyên ciwan yên ko pir caran zarokên çîn an texa desthilatdar bûn û di rêzên şerker anko çekdarên Atêniyan da bûn dihat bikaranîn. Li Yewnana Kevin mêrxasî û wêrekî ewqas bihagira bûn ko leşkir hertim dibiya bi "baştirîn" şerkeran hatiban rêvebirin.
Şingal, dever û bajarekî Îraqê ye ku di navbera bajarê Mûsilê û tixûbê Îraqê û Sûriyê de ye. Di serhijmera sala 2006an de, hêşeta Şingalê nêzîkî 40.000 kesan bû. Xelkê Şingalê êzdî ne û bi kurmancî diaxvin.
Piraniye xelkê Şingalê xwe tinê êzdî dibînin û naxwazin kurd ji wan re bê gotin. Şingal hêjta bi awayekê fermî nebûye pareke ji Hikûmeta Herêma Kurdistanê. Çarenivîsa wê, digel çarenivîsa gelek ji bajar û stanên dî yên kurdî yên mîna Kerkûkê, Xaneqînê, Mexmûrê hêşta bi danûstandin û bicihbûna referandûm anko tevpirsiyekê ve girêdayî ye ko biryar e berî dawîbûna sala 2007an bicih bibin. Hikûmeta Bexdayê bi serokwezîriya Nûrî Malikî gelek jibo bicihkirina daxwazên kurdan rijd nîne.
Êrişa tundîxwazên ya Daîşê ser Şingalê (meha tebaxa 2014).
Di 3ê tebaxa 2014an de rêxistina tundrewên îslamî Daîşê di bin maskeya dîn de êriş anî ser gelê êzdî yê Şingalê û komkûjî pêk anî. Bi hezaran mîr hatin qetilkirin û jin û zarok jî revandin. Zarokên êzidî yên ku Daîşê revandin li gorî yên ji destê Daîşê reviyane dibêjin ku wan li navendên çekdarî fêrî şer dikin her wisa wan fêrî çawa xwe teqndinê jî dikin, ber çend mehaye li Mûsilê du zarokên êzdî xwe bi hêzên Iraqê ve teqandin, jinên êzdî yên sipehî û ciwan bi wan re dizewicin yên jiyê wan mezin jî ji bo xizmetê bi kar tînin.
Bajarê Şingalê navenda devera Şingalê ye ko devereka stana Mûsilê ye. Bajar 522 metiran (1715 pêyan li ser astê deryayên azad bilind e. Şingal li 36° 19' bakur û 41° 51' rojhilat e.
Şengar bi erebî "Sincar" bi aşûrî "Şiggor" e. Di dema romayî de, ev nav di sedsala çaran de wek "Singara" hatiye qeydkirin. Ser serê wî çiyayî perestgeha çilmêra heye. Li gor nêrîna Îrec Kurdî, Şengar an Σίγγαρας, "Síngaras" ku navê kelên berxwedana îraniyan dijî romayiyan di Şengara niha de bûye ji peyva hevdanî ya seng+gara (senger) pêk hatiye. Jiber vê hegerê jî di aşûrî û yûnanî de bi du /g/ yan hatiye qeydkirin. Peyva gund û senger, berê ji bo ordîgeha leşkerî û kelat û bereyên şerî bi kar dihatin. Gund di peyvên gundikmela, cundîşapor, semergund heye. Navê senger jî herwesa li ser navên gundan heye wek senger, sunqur, sengeran, zengilan û hwd.
Ew der, nêzî şergeha binavdeng ya gogemilê di serdema hexamenişiyan de bûye. Bi giştî ew navçe navçeyên stratîjîk bûne. Niha jî her wesa ye. Sikkeyên wê serdemê jî hene ku qala wan kelan dikin ku navê wan sengere bûne û îraniyan têde dijî romiyan ber xwe dane.
Nûrî Malikî an jî Nûrî Kamil Elmalikî (bi erebî: نوري كامل المالكي "Nūrī Kāmil al-Mālikī") serokwezîrê komara Îraqê ye ko li paşî Hukmeta Gavîn ya Îraqê li hikûmeta xwe ya 37-wezîrî damezirand. Ew piştî hilbijartinên giştî yên sala 2006ê li Îraqê bi lihevhatin a hemî aliyên siyasî yên ardar di parlamena Îraqê da, bû serokwezîr.
Ew emîndarê giştî (sekreterê giştî) yê Partiya Deiwe ya Îslamî ye. Navê wî yê nepenî yê dema xebata Partiyê dijberî rijêma Sedam Huseyn Cewad Elmalikî bû. Ew şîe ye.
Nûrî li roja 20ê Tîrmeha 1950ê li bajarê Ebû Xereqê, li navbera Kerbelayê û Hilleyê hat dinyayê. Wî li Zanîngeha Bexdayê master a wêjeya erebî wergirt. Piştî wê, heyamekê li bajarê Hilleyê di perwerdeyê da kar kir. Ew li salên 1960an ko hêşta li zanîngehê bû, bû endamekê Partiya Deiweyê.
Bapîrê Nûrî Malikî, Mehmed Hesen, li dema Melik Melik Feyselê Yekê, wezîrê perwerdeyê bû.
Malikî, Nûrî
Kerkedan, an jî yekşax ("Rhinocerotidae"), famîleyek yeksimdaran ("Perissodactyla") ye ku li Afrîka û Asyayê tên dîtin.
Rewşa parastinê.
Kerkedan li bin metirsiya nemayînê ne.
The Fund for Peace anko Weqfa jibo Aştiyê saziyeka lêkolînan û perwerdeyî ya qezenc-nexwaz e ko bingehê li Washington, DC ye. Ji dema dameziriyana xwe b destê Randolph Compton ve li sala 1957ê û virda, Weqfa jibo Aştiyê jibo bergirtina ji şeran û hêwirkirina rewşên ko şer jê çê dibin xebitiye. Li vê dawiyê Weqfê xwe jibo veniyasîn û çareserkirina arîşeyên ko ji welatên neserkevtî peyda dibin terxan kiriye.
Bername.
Weqfa jibo Aştiyê Şanîka (indeksa) Welatên Nesrkevtî belav dikit ko li goreyê hindek şanîderên (indîkatorên) siyasî, civakî, aborî yên mîna pest an givaşa demografîk, hebûna aware an penaberan, newekheviya werar û pêşdaçûna aborî li deverên cidacida an dakevtina rijd ya aborî û serhildana bijareyên ji hev veqediyayî û perçeperçebûyî û gelekên dî, tenahî û tebata siyasî ya rêjeyî anko nisbî ya neteweyan diberisînin (texmîn dikin).
Welatê neserkevtî welatek e ko hukmeta navendî ya wî nekarit desthilata xwe bi ser hemî deverên welatî da dabisepînit. Çi qas desthilat dibit sedema hindê ko rayedar welatekî neserkevtî an serkevtî bihesibînin cihê gengeşeyê ye.
Bi giştî, welatek wî çaxî neserkevtî dihêt hesibandin ko êdî nekarit li ser erdê xwe bikaranîna rewa ya hêza leşkirî ji xwe ra pawan bikit. Ev pawankirina rewa ya bikaranîna hêza leşkirî yek ji saloxetên welatên serkevtî ye. Welatên neserkevtî bi sedema hebîna şermîr anko warlordan an jî milîşiya û terorîstan nikarin desthilat xwe bi ser hemî an parek ji axa xw da belav bikin. Pênasekirina pawankirina rewa ya hêzê jî tiştekê gengeşebar e.
"Welatên Neserkevtî: Zirbikaranîna Desthilatê û Zêdegaviya li ser Demokrasiyê" (bi Inglîzî: "Failed States: The Abuse of Power and the Assault on Democracy") navê pirtûkeka zimanannas û hizirwerê navdarê Emrîkayî Noam Chomsky ye ko li sala 2006ê hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê weşanên Henry Holt and Co.Metropolitan Books hatiye weşandin û 320 berper e.
Pirtûk qala hindê dikit ko Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê welatekê neserkevtî ye û lewma jî xeterek e li ser xelkê xwe û xelkê cîhanê.
Greenpeace anko Aştiya Kesk rêkxistiyeka jîngehparêz a navneteweyî ye ko li sala 1971ê li Venkûver a Kolumbiyaya Brîtanyayê li Kanadayê hat damezirandin.
Li destpêkê, ev rêkxistî zêdetir ji ber xemxweriya xwe jibo nehengan berniyas bû. Li van slaên dawiyê, ev rêkxistî pûteyî bi mijarên dî yên jîngehê jî dikit, mîna: gerimbûna gloveranî anko gerimbûna gokanî anko goka erdî, jinavçûna rêlên kevnar, xurtaniya navokî, endazyariya bûmayîk û masîgiriya kûr.
Aştiya Kesk li 42 welatên cîhanê nivîsîngeh anko ofîsên neteweyî û herêmî hene ko hemî jî ser bi Aştiya Kesk a Navneteweyî ya bingeh li Amsterdamê ne. Rêkxistî diravê xwe ji 2.8 milyon barebûkerên kesanî û rêkxistiyên xêrxwaz werdigirit, lê diravî ji hukmetan an şerîkeyan wernagirit.
Amsterdam, paytext û mezintirîn bajarê Holandê ye. Ev bajar li başûrê wîlayeta Bakurê Holandê ye û li sedsala 12ê wekî gundekî biçûk yê masîgirtinê hatiye avakirin. Li sala 2006ê nifûsa bajarî nêzî 750,000 kesan bû. Nifûsa hemî herêmên derdora paytextî, ko jê re dibêjin Randstad, nêzî 6.600.000 kesan bû.
Amsterdam yek ji girîngtirîn benderên bazirganiyê yên Ewropayê ye. Balafirgeha Amsterdamê yek ji firîngehên herî mezin ên Ewropayê ye.
Malbateke kurd li Qefqasya, 1910
Kurdên Qefqasyayê li herêmên Sovyeta berê de dijîn. Bingeha van kurdan digehe Şedadîyan. Bi giştî li Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê de dijîn. Her wisa li Rûsyayê û hinek dewletên din yê Asyaya Navîn de jî dijîn. Ev kurdên van herêman têkildarî hev in.
Kurdên Azerbaycanê.
Li hikûmeta sovyetan ya Azerbaycanê de di destpêka sala 1921ê de hinek reform ji bo kurdan hatin kirin ku jiyana kurdan baştir bike. Bi vê armancê hikûmeta Azerbaycanê bi qanûnekê ji bajarên Laçîn, Qûbadlî, Kelbajar, Zengilî herêmeke otonom ava dikin. Navenda herêmê Laçîn bû. Di herêmê de bi navê "Kurdistana Sovyetê" rojnameyek dihat derxistin. Li bajarê Şuşayê dibistana mamosteyan hate vekirin. Radyoyeke kurdî hate ava kirin. Perwerdahiya zarokên kurdan bi zimanê dayikê dihate kirin.
Di dawiya sala 1929ê de têkiliyên Sovyetan û Tirkiyeyê ber bi awayekê xweş birêve çû. Ev nêzikatiya van dewletan tesîr li ser polîtîkaya nava Sovyetan jî kir. Her wisa bi giştî li kurdan kir ku Tirkiyeyê nedixwast kurd li dewleteke din bibe xwedî statû. Xwedîbûna statû dibe sedem ku kurdên Trkiyeyê jî rabin ser piya.
Li sala 1930ê de Kurdistana Sor hate rûxandin. Hemû destkeftiyên kurdan ji dest çûn.
Li sala 1938ê de hejmareke mezin ya kurdên Qefqasyayê ji ber sedema "kêrnehatin"ê ji aliyê Sovyetan sirgûnî komarên Asyaya Navîn kirin.
Kurdên ermenistanê.
Ermenistan ji bo kurdan navendeke çandî bû. Hejmarek hêja kurd li Ermenistanê hebûn. Li Ermenistanê gelek xebatên kurdî dihatin kirin. Di navbera salên 1921 û 1929ê de bi elfebaya kirîlî berhemên kurdî dihatin weşandin. Li sala 1929ê bi biryara hikûmeta Ermenistanê alfabeya latinî ya kurdî hate bikaranîn. Li sal 1921ê pirtûkên gramera kurdî hate weşndin. Li sala 1931ê de li Erîvanê ji bo perwerdehiya mamosteyên kurd, akademiyek hate vekirin. Li sala 1922yê hejmara pirtûkên kurdî 32 bûn ku hatine çap kirin. Li sala 1937ê ev gihîşt 70ê pirtûkan
Li sala 1930ê de bi navê Riya Teze (rojname) rojnamyeke hate weşandin.
Li sala 1934ê li Erîvanê yekemîn Konferansa Kurdolojiyê hate lidar xistin.
Li sala 1938ê li Elegezê şanoya kurdî hate ava kirin. Her wisa bi navê "Zare (1926)" û "Kurdên Êzdî (1933)" film hatin çêkirin.
Piştî salên 1938ê hejmareke mezin ya kurdan ji aliyê Sovyetan ve sirgûnî Asyaya Navîn kirin.
Li sala 1954ê radyoyay kurdî dîsa serbest bû. Her wisa li sala 1955ê rojnameya Riya Teze dîsa dets bi kar kir.
Kurdên Gurcistanê.
Li sala 1944ê de jî kurdên Gurcistanê ji aliyê sovyetan sirgûnî komarên Asyaya Navîn kirin.
Qefqasya
Rengê kesk Bloka Hevalbendiyê nîşan dide
Hevalbendên Şerê Cîhanî yê Yekem anko Hevalbendên Sêgoşe yên serekî Împeratoriya Brîtanyayê, Fransa, Împeratoriya Rûsyayê, Îtalya û Amerîka bûn. Rûsya, Brûtanya û Fransa li sala 1914'ê li goreyê Lihevhatina Sêmilî dakevtin nav şerî. Piştre gelek welatên dî jî dakevtin nav şerî.
Dibê nehêt jibîrkirin ko serkomarê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê, Wûdro Wîlsonî, nedipejirand ko welatê wî wekî hevalbendekî dakevtiye nav Şerê Cîhanî yê Yekê. Wî digot ko Almanyayê rêz li bêalîbûna Emrîkayê negirtiye û êrîşî ser gemiyên bazirganî yên Emrîkayê kiriye, lewma Emrîka dijberî Elmanyayê şer dikit. Emrîkayê heta dûmahîhatina şerî jî li ser vê helwêsta xwe tekez dikir.
Sînor li gorî Peymana Lozanê
Peymana Lozanê peymaneka aştiyê bû ko li 24ê Tîrmeha 1923ê jibo çaresera arîşeya Anadol û parçekirina Împeratoriya Osmanî di navbera Hevalbendên Şerê Cîhanî yê Yekê û Civata Neteweyî ya Mezin ya Tirkiyê li bajarê Lozanê hat morkirin. Vê peymanê Peymana Sêvrê ko dinavbera hevalbendan û Împeratoriya Osmanî da hatbû morkirin betalvekir. Peymana Lozanê verêja xebata Tirkan bi seroktiya Ataturkî û berjewendiyên nû yên welatên mîna Brîtanyayê li herêmê bû.
Nûnerên Kurd li Lozanê.
İsmet İnönü li wêder gotiye ku ew li ser navê Tirk û Kurdan tev li wêdere. Xêrî wî jî mebûseki bi navê Zulfi Tigrel (Zulfizade Zulfi yan jî Zulfî Bey) bi wan ra çûye Lozanê û li wêderê vî Zulfîyî gotiye ku ew li ser navê Kurda li wê ye û tu daxwaziyeka Kurdan tuneye. Yanê İnönü û Tigrel bi hevra Kurda li nava rastê, bê war û welat hiştine. Şixo haya Îngilîza jî ji petrol pêştir ji tu tiştekî nînbû. Wan û Tirka li ser Kurda di rojekî da li hev kirin û carekî din qet êdî qala Kurda çênebû li Lozanê. Peyva Kurd yek carekê jî di nivîsara peymanê da derbas nabe.
Piştî derkirina hêzên Yewnanê ji aliyê Arteşê Tirkan bi seroktiya Ataturkî, hukmeta nû ya Tirkan Peymana Sêvrê mandel kir. Danûstandin di Konfransa Lozanê da dest pê bûn. Îsmet Înonu nimînendeyê Tirkan bû. Danûstandinan çend mehan vekêşa. Li 20ê Çirya Pêşîn 1922ê Konfransê dubare dest bikarê xwe kir. Di 4ê Sebata 1923ê, Konferans sekinî. Di 23ê Nîsana 1923yan de nîqaş ji nû da dest pê bûn û di 24ê Tîrmeha 1923 da lihevhatin hat morkirin. Bi vî awayî hêviyên Kurdan bi avê ra çûn.
Peymana Lozanê, tevî hin lihevhatinên dewleta Tirkiyê yên din, hate temam kirin û Kurdistan di navbera Tirkiyê, Sûrî, Îraq û Îranê de hate dabeşkirin. Di her beşî de tevahiya berhemên hebûna gelê Kurd, ketin ber talankirin û pişavtina Tirk, Ereb û Farisan.
Li hember hewqas zehmetiyan jî, Kurdan ti carî dev ji tekoşîna serxwebûn û azadiyê bernedan û hewl dan, ku di her keysê de serbixwe bibin. Di 22'ê Çileya 1946'an de, Kurdên li Kurdistana di bin destê Îrane de, di bin serokatiya Qazî Mihemed de, Komara Kurd ya Mehabadê saz kirin. Mixabin vê carê jî gelê Kurd bû goriyê berjewendiyên navneteweyî û bê destek ma. Komara Kurd piştî damezirandina xwe bi salekê, bi tevkujiyan re rûbirû ma û ji holê hate rakirin.
Komara Tirkiyê û Kurdistan
Herweha di nav tixûbên Tirkiyê de, piştî damezirandina Komara Tirkiyê, Kurdan 28 caran serî hildan e: Ev hejmara serhildanan, ji alî Serokkomarê Tirkiyê yê berê S. Demirel bi xwe ve hatiye eşkere kirin.
Di destpêka damezirandina Komara Tirkiyê de, Mustafa Kemal di hevpeyvîneke bi rojnamevanan re (16'ê Çile 1923) vê daxuyaniyê dide: "Pirsgirêka Kurd dê qet nebe kelem li hember berjewendiyên me Tirkan. Ji ber ku wekî hûn jî pê dizanin, kesên Kurd bi awayekî wisa bicîbûne, ku ew li hin deveran bi piranî ne. Lê heger em bixwazin pirhijmariya wan kêm bikin û tixûbekî bixin navbera me û wan de, wê demê em tirkîtiyê û Tirkiyê mehf dikin. Divê em wê demê tixûb bikşînin heya bi Erziromê, Erzincanê, Sêwazê, Xerpûtê. Heta divê em êlên Kurd yên li çola Konya jî berbiçav bigrin. Ji ber van egeran, li şûna fikrekî kurdîtî, ji xwe li gorî zagona me ya bingehîn, hin xudmuxtariyên herêmî dê bên sazkirin. Wê demê, gelê kîjan bajarî Kurd be, ewê xweser xwe bi rê ve bibe. Ji bilî vê, dema qala gelê Tirkiyê bête kirin, divê ew jî (Kurd jî) di nav de bêne derbirîn. Gava neyên derbirîn, divê em li bendê bin ku ewê pirsgirêkan derbixin. Niha Meclisa Mezin ya Netewa Tirkiyê (TBMM), ji nûnerên Tirkan û Kurdan pêk tê û van herdu gelan tevahiya hatin û pêşeroja xwe kirine yek. Yanî ew dizanin ku ev tiştekî hevpar e. Ne di cî de ye, ku mirov rabe tixûbekî cuda xêz bike…"(Arşîva Damezraweya Dîroka Tirkiyê, hejmara belgê: 1089.)
Ev belge, ji bo çi armancê dibe bila bibe, dide nîşandan ku sazûmankarên dewleta Tirkiyê yên destpêka salên damezirandina Komarê, di derbarê pirsgirêka Kurd de xwedî nêzîkbûnek zelal bûn.
Ev daxuyandinên ku ji aliye sazûmankarê dewletê ve hatine dayin, ne hewqas kevn in. Lê belê ji bo jiyaneke hevpar, ji Kurdan jî hin hêvî hatine kirin. Ji Kurdan dihat xwestin ku li hemberî hêzên Rojava yên ku axa Enedol-Mezopotamya dagir kiribûn şer bikin.
Kurdan, axa Enedol-Mezopotamya, wekî niştimanê xwe didîtin û li hemberî dagirkerên vê xakê, ji bo rûmeta mirovahiyê neyê binpêkirin, berxwedanên mezin pêk anîn. Gelê Kurd, soza ku dabû gelê ku wek bira didît, bi dana qelen anî cî. Lê mixabin, piştî dagirkeriya Rojava hate têkbirin, dewleta Tirkiyê xwedî li sozên xwe derneket. Dev ji şirîkatiya bi Kurdan re berda, dewlet bi armanca qelandina Kurdan, dest bi komkujiyan kir.
Dîroka Komara Tirkiyê, bi awayekî din, dîroka qirkirina Kurdan e.
Sedema ku me bi vê kurtedîrokê dest pê kir ev e: Rastiya gelê Kurd û Kurdistanê, ku tê daxwazkirin da ji dîrokê bête rakirin, ne çîrokeke mitolojîke, ku "sê-çar dabeşkeran" li hev anîne, lê belê rastiyeke berbiçav ya rabirdû û îro ye. Ev rastiya ku şemaran (înkarê) napejirîne, ji nav pelgeyên dîroka şemarokan (înkarvanan) difûre.
Bê çawa gelê Kurd heya vêga ji bo azadiya nasnama xwe ya neteweyî li ber xwe dabe, ji îro şûnve jî bêguman dê berxwedana xwe bêrawestan bidomîne. Pejirandina nasnameya Kurdan û tevlîbûna gelê Kurd ya nav gelên cîhanê mîna gelekî serbilind, dê bibe serkeftinek ji bo aştiya cîhanê û peytandina hebûna gelê Kurd.
David Romano, The Kurdish Nationalist Movement, Opportunity, Mobilization and Identity, Cambridge Middle East Studies 22, Cambridge University Press, New York 2006.
Hasan Yıldız, Fransız Belgeleriyle Sevr-Lozan-Musul Üçgeninde Kürdistan, Hêvîya Gel Yayınları, Köln 1990.
İsmail Göldaş, Biz Türkler ve Kürtler, Avesta, 2009.
Mesut Yeğen, İngiliz Belgelerinden Kürdistan 1918-1958, Dipnot Yayınları, İstanbul 2011.
Seha L. Meray, Lozan Barış Konferansı, Tutanaklar, Belgeler, Yapı Kredi, 2001.
Bêrîvan Doskî (jdb. li dihokê)nivîskareke kurd e.
. Dibistana seretayî û navîn li Duhokê xwendiye. Lê zanîngeh li Mûsilê tewaw kiriye. Di sala 1987 an beşa wergera Ingilîzî li Zanîngeha Mûsilê qedand. Di sala 84 an de zewicî û semereya wê zewacê 2 zarokin.
Bêrîvan Doskî di 1987 tevlî tevgera azadixwaza kurdistanê bûye. Bêrîvan demekê li Rojhilatê Kurdistanê û li Iranê koçber bûye. Paşê di destpêka salên 90 î de çûye londonê û li wur bicî bûye. Li Londonê jî zanîngeha xwe berdewam kiriye û beşa Werger heta master temam kiriye. Bêrîvan li berê ve endamtiya saziyên edebî, civanî, siyasî, û wêjeyî kiriye lê eva qasî 4 salin ku endama Pena Kurd ya navneteweyî ye. Gelek nivîs û helbestên wê di malperên kurdî de belav bûne. Pirtûkeke wê jî niha di bin çapê de ye.
Ebdurehman Qasimlo (z. 22ê kanûna pêşîn 1930 li Ûrmiyeyê – m. 13ê tîrmehê 1989 li Viyanayê), ramyar û rêberê Kurdistana Rojhilat bû. Qasimlo serokê PDK-Îran bû û li Viyanayê ji aliyê dewleta Îranê ve hate kuştin.
Ebdurehman Qasimlo 22ê kanûna pêşîn sala 1930an li bajarê Ûrmiyê di malbateke dewlemend û navdar de ji dayik bû. Wî xwendina xwe ya serete û navendî li bajarê Ûrmiyê kir û pişt re ji bo dewamkirina xwendina xwe çû bajarê Tehranê. Ebdurehman Qasimlo ji zarokatiyê de, bi hûrbîniyên xwe yên kûr, zû pê hesiya ku gelê wî di rewşeke kambax û dijwar de dijî. Herçend bavê wî Mihemed Axayê Wisuq yek ji dewlemend û feodalên herî mezin bû li herêma Ûrmiyê, wî jiyana xwe qet ji derd û xemên jiyana xelkê reş û rût cuda nedidît. Ew ji wan jî dûr neket û ji bona standina mafê wan heta canê xwe bexşî. Çalakiyên wî yên siyasî sala 1945'an, dema ku hê 15 salî bû, bi pêkanîna (Yekîtiya Ciwanên Demokratên Kurdistana Îranê) li bajarê Ûrmiyê dest pê kir. Piştî ku Komara Kurdistanê (Mehabad, 1946) bi hevkariya hêzên biyanî û xiyaneta Yekitiya Sovyeta (Sovyetistana berê) têk çû, Dr. Ebdurehman Qasimlo bi hevkariya gelek hevalên xwe yên din xebata xwe ya siyasî bi rengekî nihînî û berfireh dîsa da destpêkirin. Pişt re ew bû endamê fêrmî yê Hizbî Demokratî Kurdistan. Bi vî rengî wî arman û riya xwe ya dûr û dirêj hilbijart. Di kar û xebata siyasî de dayika kurd Mîna Qazî jî gelek hevkariya wan dikir û bi hemû îmkanên xwe yên maddî û manewî hevkariya HDK-I û ciwanên kurd dikir.(1)
Ebdurehman Qasimlo di temenê 18 saliya xwe de ji bo xwendina bilind çû welatê Fransayê. Piştî demekê ji wir çû Çekoslovakya û piştî ku li zanistgeha Pragê lîsansa xwe ya di warê siyasî - civakî de stand, sala 1952'an di çaxê desthilatdariya Dr. Muhemmed Museddiq de vegeriya Îranê. Li wir di xebata dijî emperyalîzmê ya ji bo millîkirina petrola gelên Îranê de li rex hêzên opozîsyonên rijîma şahîtiya M. Reza Pehlewî cih girt. Qasimlo herçend bi temenê xwe ciwan bû, lê li wir ji bo siyasetvanên Îranî hat xuyanî kirin ku Qasimlo di kar û xebata siyasî de mirovekî jîr û jêhatî ye. Yanî wî bi prensîp û terza xebat û nirxandinên xwe yên siyasî-zanistî bala herkesî kişand ser xwe.
Emperyalîzma Amerîkayê wê demê Îran kiribû navenda xebata xwe ya dijî bizavên antî-emperyalîst û azadîxwaz li Rojhilata Navîn. Mihemed Riza şahê Pehlewî jî bi hevkariya Amerîka û welatên rojava bûbû cendirmê herêmê û mîna xûlamekê, fermanên wan ên qirkirin û serkûtkirina hêzên azadîxwaz cî bi cî dikirin. Ev ji aliyê şahê bê îrade ve bersivek bû ji bo wan xizmetên bêgane û emperyalîzma Amerîka ku bi jinavbirina Komara Demokratîka Kurdistan û têkçûna dewleta Dr. Mihemed Musediq bi hemû şêweyan hevkariya wî û vegera wî ya ser kursiya seltenetê kiribûn û berevajî xwesteka piraniya gelên Îranê, bi pîlanên çewt careke din ew vegerandibûn ser desthilatdariyê.
Piştî ku pênc salan li dijî emperyalîzmê xebitî, Dr. Qasimlo careke din vegerî Çekoslovakya û karî di sala 1962an de ji zanistgeha Pragê doktora xwe ya di para aborî de jî bistîne.
Dr. Qasimlo heya sala 1970an wek mamoste di zanistgeha Pragê de li ser aboriya kapîtalîstî, aboriyiya sosyalîstî û li ser teoriya pêşkeftina aboriyê ders da.
Karê herî girîng di jiyana Dr. Qasimlo de ew bû ku ji sala 1976'an heya 1978'an di para ziman û bajarvaniya Kurdan de di zanistgeha Serbonne li Parîsê, mijûlî dersgotinê bû. Wî bi nivîsandina çend babetên cur bi cur di rojname û kovarên ewropî de li ser jiyana civakî, dîrok û rewşa siyaseta kurdan di wê demê de karî heya radeyekê dîrok û pirsgirêka gelê kurd baştir bi raya gişti ya Ewropayê bide nasandin.
Dr. Qasimlo li Ewropayê mîna kesayetiyek siyasî û zana di mafê pirsgirêka gelê Kurdistanê de dihat nasîn û dewletên ewropî di vê xusûsê de dîtin û nirxandinên wî mîna serokaniyekê dihesibandin.
Li 11ê marsa sala 1970'î dewleta Beesiya Îraqê neçar ma ku bi kurdên başûrê Kurdistanê re gotûbêjan bike. Dewleta navendî ya Îraqê bangek ji bo xweseriya başûrê Kurdistanê da xuyakirin. Wê demê para parastina Îranê anku SAWAKê li hemû Îranê û bi taybetî jî li rojhilata Kurdistanê bîr û rayên azadîxwaziyê di mejî û singê hemû gelên Îranê de berbest û zindanî kiribûn. Dr. Qasimlo vegeriya Îraqê da ku çalakiyên HDK ji berê baştir organîze bike û li wir bi hevkariya hevalên xwe karî di demek kêm de kar û barê xwe yê rêxistinî derbasî herêmên rojhilata Kurdistanê bikin.
Piştî ku Mihemed Riza şah Pehlewiyê sala 1979'an gor bi gor ji Îranê reviya, Dr. Qasimlo vegeriya Rojhilata Kurdistanê û xebata xwe ya siyasî bi rengekî berfireh li hemû Kurdistana Rojhilat da destpêkirin. Piştî serhildana hemu gelên Îranê, Kurdistan ket destê şoreşgerên Kurd û xelkê welat xwe azad û serbest hîs kirin.
Rêberê Gel.
Piştî ku sala 1979an bi têkoşîn û xebata hemû gelên Îranê dawî li desthilatdariya 2500 salî ya şahên Îranê hat, meleyekî paşvero yê bi navê (Ruhillah Xumêynî) ji paytexta Fransê (Parîs) vegeriya Iranê û bi damezrandina komara Islamî di hemû waran de bû serdestê çarenivîs û qedera hemû gelên Iranê. Wî bi navê îslamê hêdî-hêdî berevajî daxwazên gelên Iranê, ku li benda reform û azadiyên siyasî-cîvakî bûn, dîktatoriya xwe ya paşvero bi darê zorê di Îranê de damezrand. Wê demê piraniya xaka Rojhilatê Kurdistanê bi hêz û hevkariya her du rêxistinên Kurdan yên serekî (Komele û HDK-I) ji bin desthilatdariya dewleta Pehlewî hatibû azadkirin. Gel piştî bi dehan salan bi rihetî bêhna bayê azadiyê kişandibû û qedrê azadiyê li ba wan ji berê bêtir hatibû xuyakirin. Kar û barê welatê Kurdan ketibû destê her du rêxistinên navbirî.
Piştî serhildana Simkoyê Şikak (1920-1930) û pêkhatina komara Kurdistanê ya kêmtemen (Mehabad, 1946), ev sêyemîn car bû ku kurdan xwe azad didîtin.
Mixabin ev rewşa xweş jî zêde nedomî û rejîma paşvero ya Îranê nedixwest rastiya pirsgirêka gelê Kurd bipejirîne û çareseriyekê ji vê problema dîrokî re bibîne. HDK û KOMELÊ dixwestin bi gotûbêj û hevdîtinan bi hikûmeta merkezî ya Iranê re pirsgirêkê çareser bikin, lê artêş û pasdarên Komara Îslamî bi hevkariya cehşên welatfiroş û hinek aliyên xwefiroş dest bi hêrişên xwe yên dijwar kirin û Kurdistan dîsa bû qada şerên bixwîn û malwêranker. Pasdarên komara Xumêynî bi hemû hêza xwe nekarîn pêşmerge û hêzên gel li Rojhilatê Kurdistanê toşî şikestê bikin. Rejîma desthilatdara meleyan (Xumêynî, Refsencan, Xelxalî û hwd) dema zanîn ku bi şerê çekdarî nikarin li hemberî berxwedana gelê Kurdistanê şerê xwe yê gemar bidomînin, bi riyek din li dijî kurdan dest bi kar bû û ji sîleha dînî, paşverotiya civakî û cudahiya mezheba Kurd û Farisan mifa wergirt. (2)
Xumêynî, ku xwe wek rêberê cîhana îslamê bi raya giştî dida nasîn, di 19. Agusta (19. 08. 1979'an) de li dijî gelê Kurdistanê CÎHAD (zibare) îlam kir. Dr. Qasimlo pir xebitî da ku bi rêya hevdîtin û danûstandinên siyasî pirsgirêka Kurdistanê bi rejîma îslamî re çareser bike, lê mentiqa karbidestên komara îslamî ne di wê pîvanê de bû ku perspektîvên Dr. Qasimlo, yên li ser çareserkirina pirsgirêka kêmnetewên Iranê, bipejrînin. Ew di cîhana siyasî de du dinyayên ji hev cuda bûn. Dr. Qasimlo mirovekî demokrasîxwaz û maqûl bû.
Piştî ku Xumêynî Kurd wek kafir û dijberên şoreşê bi alîgirên xwe dan nasîn, êrişên weke yên Mongolan li dijî Kurdan dest pê kirin. Berxwedana şervanên kurdî karekî dîrokî bû, lê şêweyên hov û xeddar ku ji aliyê pasdar û artêşa xwînxwara Komara Îslamî ya Îranê ve dihatin lidarxistin û kirin, HDK û KOMELE neçar kirin ji Rojhilatê Kurdistanê derkevin. Xuya ye ku di vê vekişîna hêzên siyasî yên Kurdan de tesîreke mezin ya xiyaneta caş û hinek Kurdên xwefiroş jî hebû. Piştî vê valabûnê bi hezaran Kurd ji aliyê beşa parastin(êtila'at)a dewleta Îranê ve hatin tîrbaran kirin û daleqandin. Girtîgehên hemû Îranê bûbûn mala Kurdên şoreşger. Hemû Kurdistan mîna zindaneke mezin di bin çekmeyên xwînmêjên komara Xumêynî de bûbû meydaneke tijî xwîna keç û xortên welatparêz yên Kurdistanê.
Şerê partîzanî yê hêzên Kurdistanî li dijî komara îslamî.
Piştî ku komara îslamî bi hemû şêweyan şerê xwe yê dijî Kurdan dest pê kir, HDK û KOMELÊ şerê xwe yê çekdarî bi şêweyên partîzanî û bi berfirehî di hemû deverên Kurdistanê de berdewam kirin. Ev siyaseta şehîdê nemir Dr. E. Qasimlo bû û vê taktîka Kurdan dewleta Îranê xiste nava tengaviyên mezin û pirsgirêka Kurdistanê di qada navnetewî de dengek mezin veda. Şerên partîzanî ku bi piranî li her du wilayetên Ûrmiyê û Sinendecê diqewimîn, xisareke canî û aborî ya pir mezin dida rejîma Xumêynî. Beşa êtila'at (êstixbarat)a Komara Îslamî ji bo vemirandina vê bizava Kurdan dest avête hemû şêwe kiryarên terorîstî. Bi taybetî di Kurdistanê de diravekî bêhisab xerckirin ku sîxorên xwe di nava Kurdan de zêde û zêdetir bikin. Kurdistan mîna kawilxane(xirabe)kê, wêran bûbû û bi hezaran gund hatibûn şewitandin û wêrankirin. Rewşa aboriya gel bi şêweyek berçav hatibû xwarê ku heta roja îro jî şûnewarên vê siyaseta çewt li ber çavan in. Birsîtî(birçîbûn), zindan, daleqandin, kuştin û birrînên bê mehkeme, bêkarî û malwêranî di jiyana Kurdan de bûbû tiştekî rojane.
Ji bilî wê, îstixbarata Komara Îslamî ya Îranê bi rengekî nêhînî û veşartî di nava ciwanên Kurd de tiryak, eroîn(narkotîk) û vexwarinên elkolîk belav dikir. Mixabin niha jî ev siyaseta wan li hemû Kurdistanê didome û heya radeyekê jî ew di siyaseta xwe ya nemirovane de bi ser ketine. Ev karê wan ji bo tunekirina balê herî bitesîr ê şoreşê bû, yanî ji bo tunekirina hêza ciwanên Kurdistanê, da ku bîr û ramanên Kurdayetî û şoreşgeriyê ji mejiyê wan derxînin. Armanca wan ji navbirina mejiyê şoreşê bû. Ji bo ku ew bikarîbin îradeya berxwedana gelê Kurd bişkînin û pêşeroja hereketa millî ya Kurdistanê toşî şikesteke dîrokî bikin, hemû siyasetên bêexlaq bi kar anîn. Wan bihayê giran yê heroyînê di Kurdistanê de erzantir kirin da ku mejiyê ciwanên Kurd bi yekcarî felc bikin. Lê bihayê tiryakê ku mîna heroyînê ne giran(ne bi qîmet)bû, sal bi sal li hemberî bihayê heroyînê girantir kirin. Bi vî rengî wan bera her kesî dan kişandina heroyînê ku li ser sîstema mejî û di nava xwîna mirovan de cîgir dibe.
Dr. Qasimlo û hereketên siyasî di Kurdistanê de zû bi vê pîlana komara îslamî hesiyabûn. Ji ber wê jî bi riya radyo û weşanên xwe yên çapemenî dixebitîn ku rastiyan bi gel bidin famkirin.
Rojhilatê Kurdistanê bi nisbeta herêmên din yên Îranê xwediyê yek ji paqijtirîn civatên Îranê bû. Lê mixabin niha bi vê siyaseta çewt a Komara Islamî, rewşa civata Kurdan jî pir hatiye şêwandin û şepirzeyîyek xirab ketiye nava malbatên Kurdan.
Komara Îslamî ji bilî berdewamkirina vê siyaseta xwe ya gemar li Rojhilatê Kurdistanê, çalakiyên xwe yên terorîstî derbasî dervey sinorên Îranê jî kirin û hê jî li ser çalakiyên xwe yên bi vî rengî dixebite. Bi dehan kardo û alîgirên HDK û KOMELÊ li Îraq û Başûrê Kurdistanê (bi taybetî li herêma Silêmaniyê) bi destê xulamok û terorîstên îstixbarata komara Îslamî ya Iranê hatin şehîdkirin. Lê berevajî daxwaza komara îslamî şerê partîzanî li Kurdistanê didomî û hakimiyeta dewleta navendî li Kurdistanê hê jî lawaz bû. Ji bo wê jî Refsencanî, Xaminêyî û berpirsyarê giştiyê îstixbarata Îranê (Elî Felahyan) hatin ba hev û ketin wî fikrê ku bi navê diyalogê xwe nêzî serokê giştiyê HDK Dr. Qasimlo bikin û mejiyê hereketa kurdên Rojhilatê tune bikin.
Yekemîn car li kanûna pêşî a sala 1988an û cara duyemîn li kanûna paşî sala 1989an Dr.E. Qasimlo û nûnerên Komara Îslamî hatin ba hev. Ji destpêkê û di yekemîn dîtin de armanca berdevkên Komara Îslamî kuştina serokê Kurd Dr. Qasimlo bû, lê her du carên destpêkê derfet çênebû vê armanca xwe ya çewt cî bi cî bikin. Armanca wan ew bû ku serokê hêza herî mezin ya li Rojhilatê Kurdistanê razî bikin ku bikeve xizmeta wan û qet behsa xwestekên Kurdan yên dîrokî nekin. Lê Dr. Qasimlo berevajî vê xwesteka wan bi şêweyek maqûl û zanistî berevaniyê ji xwestekên Kurdan yên meşrû û dîrokî dike.
Şehadeta Qasimlo.
Kurdan di seranserê tarîxê de her tim xwestine bi rengekî aştiyane û bi biratî bi cîranên xwe re bijîn, lê mixabin ew dewletên ku Kurdistan dagîr kirine ti caran nexwestine li daxwazên netewa Kurd binêrin û lêkolîneke kûr li ser vê pirsa girîng bikin. Dr. Qasimlo yek ji wan kesan bû ku ji bo cî bi cî kirina vê daxwaza dîrokî pir xebitî û bi hesreta gihiştina vê xwesteka mirovane heta canê xwe jî fîda kir.
Wek hat diyar kirin cara yekê li kanûna pêşî ya sala 1988an rûniştina bi nûnerên komara Îslamî ya Îranê û sekerterê giştî yê Hizbî Demokratî Kurdistan nemir Dr. Qasimlo dest pê kir. Di vê rûniştinê de terorîstên komara paşvero ya Îslamî nekarîn armanca xwe ya gemer pêkbînin.
Cara duyemîn li kanûna paşî ya sala 1989an dîsan peywendî hatin çêkirin, lê di vê peywendiya bi nav siyasî de jî, dîsan mirovkujên komara Îslamî ya Îranê nekarîn armanca xwe ya hovane cî bi cî bikin.
Roja 12 û 13ê Mai sala 1989an (12 û 13. 06. 1989) bo sêyemîn car dema ku berdevkên Komara Îslamî Hacî Mistefa Lacwerdî (serokê îstixbarata Îranê di hemû herêmên Rojhilatê Kurdistanê de), Ceefer Sehrarûdî (cîgirê beşa istixbarata hêzên pasdarên Îranê di Rojhilatê Kurdistanê de) û zilamek din bi navê Emîr Mensûr Borzorgyan ji bo gotûbêjê li Vîyena paytexta Awistirya hatibûn dîtina Dr. Qasimlo, ji nişkê ve zimanê silahên wan xwînrijan peyivî û bi du guleyên ku ji demanceya yek ji nûnerên dewleta Îranê derket Dr. Qasilo hat şehîd kirin. Piştre her du hevalên wî Dr. Fazil Resûl(3) û Ebdullah Qadirî Azer nûnerê HDK.I li Ewropa jî hatin şehîd kirin.
Di vê bûyerê de herçend Ceefer Sehrarûdî jî birîndar bûbû û tiştekî eşkera bû ku destê wî û hevkarê wî Hacî Mistefa Lacwerdî di vê cinayeta hovane de heye, lê mixabin bi bêy ku îdareya asayiş û polîsên Awistirya di pratîkê de ji bo girtina wan karekî bikin, Cefer Sehrarûdî piştî tedawiyê (di nexweşxaneyeke paytextê Awistiryayê de) çû balyozxaneya Îranê û roja 22. 07. 1989an bi bê asteng ji vî welatî derket û çû Tehranê ku ji Refsencanî û Xaminêyî re bibêje: Me fermana we baş cî bi cî kir û her tişt li gor daxwaza me bi rê ve çû.
Emîr Mensûr Bozorgiyan jî çend rojan ji aliyê polîsê Awistiryayê ve hat girtin û hikmê girtina wî jî bi fêrmî hat dayîn, lê dewleta Awistiryayê hikmê girtina wî hilanî û ew jî ber bi Tehranê hat bi rêxistin.
Belê bi vî rengî serok û nûnerekî din ê şoreşa Kurdistanê di welatekî Ewropa de ku her roj zêdetir ji xwarina rojane navê mirovperwerî û demokrasiyê tînin ser ziman û li ser qanûnên wê diaxivin, bû fîdayê protokolên aborî. Xêzana Dr. E. Qasimlo û Hizbî Demokratî Kurdistan li dijî vê cinayetê şikayetnameya xwe teslîmî dewleta Awistiriya kirin û dadgeh heya niha hê jî bêsûd didome.
Berhemê herî navdar û girîngê Dr. Qasimlo ku têza doktoraya wî ye, pirtûka wî ya bi navê "Kurdistan û Kurd" e ku bi şêweyek akademîk û zanistî lêkolînên wî di vê pirtûkê de hatine nivîsandin. Ev pirtûk yek ji çavkaniyên herî ilmî û baş e ji bo nasandina dîrok, aborî û xebata siyasiya Kurdan bi gelên cîhanê ku bi awayekî berfirehtir pirsgirêka gelê Kurdistanê nas bikin.
"Kurdistan û Kurd" heya niha bi çendîn zimanên zindî yên cîhanê (inglîzî, erebî û farisî) hatiye wergerandin.
Dr. Qasimlo bi hûrbînîyek temam hemû aliyên pirsgirêka Kurd di vî berhemê xwe yê pirbar de şirove kirine.
Qanatê Kurdo (; z. 1909 li Qersê − m.) zimannas û nivîskarekî kurd bû.
Jiyana Qanatê Kurdo.
Qanatê Kurdo li gundê Sûsizê, qeza Qersê ji dayika xwe bûye. Sala 1922an bi înisiyatîva nivîskarê êzîdî Ehmedê Mîrazî, ewledê gelê ermenî, dost û xêrxwazê gelê me Lazo (Hakob Xazaryan) û hinekên din, li bajarê Tilbîsê ji bo wan zarokên kurd dibistan vedibe. Di dibistanê de zaroka him dixwend, him hînî kar dibûn, him jî tê de radizan. Qanat dibe şagirtê wê dibistanê. Tev Qanat ji wê dibistanê xwendina xwe dest pê kirin usa jî zimannasê kurdî bi nav û deng, doktorê fîlologiyê Çerkez Bakayêv, nivîskar, berpirsyarê rojnama Riya Teze yê ewlin Cerdoyê Gênco, mêr xwesê Yekîtiya Sovyêtê Semendê Siyabendov û gelekên din.
Sala 1928an komerkeziya Partiya Komûnîstên Ermenistanê bi pêşniyaza Erebê Şemo heş xortên kurd dişînin Lenîngradê (Sankt Petersbûrg) ji bo xwendinê. Qanat di nav wan de bû. Berê ew di fakûltêta karkira ya Enstîtuya Zimanên Rojhilatê yên zêndî de dixûne, paşê xwendina xwe li Zanîngeha Lenîngradê beşê ziman, dîrok û wêjeyê tê de pêşda dibe. Saya xebathizî, zên û rind zanîbûna zimanê dê di demek kin de guhdar ya dersdaran, ya rojhilatzanên dinyayê yan N. Mar, H. Orbêlî, A. Frêyman dikşîne ser xwe. Hê xwendkar ew dersê zimanê kurdî dide xwedkarên zanîngehê û bi xebata zanyariyê ve mijûl dibe.
Ji pey xwendina zanîngehê re ew aspîrantûra zanîngehê tê de xwendina xwe berdewan dike. Sala 1941ê bi babeta "Çêkirina fêlêd bargiranî di zimanê kurdî da" têza doktorya xwe, ya ewlin xweyî dike. Piştî şer ew di înstîtût a rojhilatnasiyê de pirsên Kurd zaniyê yên cude cuda ve mijûl dibe, kûrsên zimanê kurdî de dersê dide.
H. Orbêlî sala 1959an para rojhilatnasiyê ya Enstîtûya Lenîngiradê ya zanyariyê de koma Kurdnasiyê başqe dike. Ji pey salekê re Qanat dibe serokê wê komê. Heta dawya jiyana xwe jî wî ew karê kurdewariya pîroz bi serbilindî û hiskirin pêş de bir, li dû xwe bi sedan xebatên Kurdnasiyê yên bingehîn û giranbiha hişt, navê xwe bi herfê zêrîn di dilê gelê xwe de nivîsî.
Qanatê Kurdo, ji sedî zêdetir monografiya, pirtûk û gotarên zaniyarî li ser ziman, zargotin, dîroka kurdî weşand, ji 20î zêdetir kurdnas hazir kirine.
Di de li Lenîngradê zaniyarê mezin di 76 saliya xwe de çû ser dilovaniya xwe.
Zarokên kurd li welatê sovyêtê bi pirtûkên wî hînî zimanê dê dibûn. Heta salên 1990î deh pirtûkên wî yên dersa li Ermenistanê hatine weşandin.
Felsefe an fîlozofî an jî retkok, wekî zanisteke bingehîn a zanîna civak û xwezayê û zagonên hişmendiyê yên bingehîn û jêderka zanistê, tê zanîn. Di kurdî de "hiziratî" ye. Mirov bi saya zanistê dibe xwedî hiş, feraset û ramaneke gerdûnî. Pêkhatina ramanê bêyî zanînê, ya zanînê jî bêyî felsefeyê ne pêkan e. Bi awayekî din, mirov dikare bibêje felsefe, çavkaniya hemû beşên zanîn û zanyariyê ye. Ango felsefe, zanista zaninê bi xwe ye.
Koka felsefeyê, ji peyva hevedudanî ya ku ji "philia", anku “hez”, hezkirin” û "sophia", anku “pirzan”, “zanatî” pêk hatiye û li “philosophia” ango felsefeyê dageriyaye. Îcar ji kesê ku bi kurahî li ser felsefeyê hûr dibe re jî philosophos “feylesof” tê gotin. 'Philosophos' (feylesof), tê wateya kesê/a ku li ser bastûra heyberan lêkolîn û dahûrandinê dike. Li gora çavkaniyên dîrokî, kesê ku cara yekem ev gotin bikaranî ye feylesofê navdar Heraklîdes e.
Fîlozof an jî feylesof kesê ku bi felsefê re mijûl dibe û dixwaze ramanên felsefê pêşve bibe ye.
Felsefe, kartêkeriya ramanê ya pêkanîna derencamên rexeneyî, yên gelşên hebûn û wateyê ye. Ango lêgerîna nêzîkdayinên zanistî û zanyariyê ye. Felsefe, bi çanda Yewnanî ya kevnar re derketiye holê. Di dîroka mirovahiyê de ew her gav wekî destpêka zanîn û şarezahiyê hatiye dîtin û pejirandin.
Felsefe, wekî [zanist/zanisteke] bingehîn a zanîna civak û xwezayê û zagonên hişmendiyê yên bingehîn û jêderka zanistê, tê zanîn. Bi rastî jî wisa ye. Mirov bi saya zanistê dibe xwedî hiş, feraset û ramaneke gerdûnî. Pêkhatina ramanê bêyî zanînê, ya zanînê jî bêyî felsefeyê ne pêkan e. Bi awayekî din, mirov dikare bibêje felsefe, çavkaniya hemû beşên zanîn û zanyariyê ye. Ango felsefe, zanista zaninê bi xwe ye.
Wekî ku li jor jî hate diyarkirin, riknê hemû cureyên zanînê felsefe ye. Her çend ku zanîn û zanyariyên wekî fîzîk, kimya, aborî, dîrokê û hwd. yên civaknasiyê, wekî zanînên xweser bêne zanîn û qada wan ji ya felsefeyê cuda bê xuyakirin jî, dîsa peywendiya van zanyariyan rasterê bi felsefeyê re heye. Lewre hemû zanîn û zanyarî, bi pêşveçûna dîrokê û têkûzayiya mirovahiyê re diguherin û wate û têgînên wan ên hundirîn li şêweyeke din dadigerin. Belê zanîna komên felsefî gelekî zexm û tirûşdar e. Heta wate û têgihên felsefeyê zû bi zû nayên guhertin. Ango temendirêj û tîmî û mayîn de ne. Ji bo wê mirov dikare bibêje felsefe, wekî hemû şaxên zanînê; sparteka civaknasiyê ye jî. Belê dîsa çawa ku mirov nikare eynîbûna felsefeyê û şaxên zanînê yên din bipejirîne; mirov nikare jê cudabûna wan jî bipejirîne. Dibe ku her şaxên zanînê, ne felsefe bi xwe be, belê ji kûrahiya felsefeyê dinisilin û ji zanista felsefeyê sûdê werdigirin. Ango qurma hemû guliyên zanistê felsefe ye.
Kesê/a ku felsefeyê nexwîne an jî hayê wî/ê ji felsefeyê tune be, nikare wateya tu têgîn û rasteqîniyan dayne an jî bûyer û rûdanên gelemperî bi wateyeke rastîn şirove bike. Felsefe, hilika zanistê ye. Mirovê/a ku ji felsefeyê sûdê werbigire û li gora rêbaz û azîneyên zanistê tev bigere, dê bikaribe sedem û encama bûyeran bibîne araseyî rêya çareseriyê bibe. Dê bûyer û geşedaniyên gerdûnî li gora rêzana sedem û encamê şirove dbike û bigihîje encamekê.
Felsefe, teşegirtina hişmendiyên civakî ye. Ji zanîna hilberiyê bigir heta ya aboriyê, ji zanîna dîrokê bigir heta ya çand û civaknasiyê; ji zanîna perwerdehiyê bigir heta ya çand û wêjeyê... hemû şaxên zanînê û nêzîkdayinên zanistî li ser hîmê felsefeyê têne rûnandin û bicihkirin. Wekî din jî felsefeya zanistî, peresîna zagonên civakî û civaknasiya zanistî yên giştî derdixe holê. Bi rastî, civaknasiyê zanistî li ser hîmê felsefeya zanistî tê damezrandin. Belê ligel van hemûyan felsefe jî li gora hêz û pêwendiyên hilberiyê dirûv û teşe digire.
Ferhengnasên felsefeyê yên navdar P. Yudîn û M. Rosenthal girîngiya felsefeyê nîşan didin û wisa dibêjin: “Felsefe, navgîniyeke hêzdar ya zanîn, livbatî û çalakiyên mirov e. Felsefe, pêkereke çalak a ku her gav zandarî û kardariyê pêş ve dibe ye. Bi feraseteke felsefeyeke wisa re, beşên felefeyê; ango derûnnasî (psîkolojî), civaknasî (sosyolojî), sinc û gewzîn her diçin li zanînên xweser ên ku wekî kevneşopiyên felsefeyê tên zanîn, dadigerin. Rast e. Wekî berê jî hate diyarkirin; hemû beşên zanînê xwe dispêrin felsefeyê. Lewre armanca hemû beşên zanîn û zanyariyê, dîtina pêwendiya navbera tişte û kirdeyê ye. Hin zanîn an jî zanyariya tişteyê wekî bingeh, hin jê jî kirdeyê wekî bingeh dipejirînin. Jixwe gengeşiya gelemşeya navbera hemû zanînan jî ji vir dest pê dike. Wekî ku tê zanîn, jêderka hemû zanînan felesfe ye û felsefe jî bi gelek cûre, çêşn û xalên girîn ji hev û din vediqete. Belê du herikînên felesefeyê yên bingehîn hene: Yek, Felsefeya mengîwer (îdealîst) du; Felsefeya pêzewar (materyalîst). Felsefeya mengîwer, ramanê (îdeyê) û ya pêzewar jî daringê wekî diyarker dibîne. Ji roja ku felsefeyê dest pê kiriye û heta îro, gengeşiya navbera herdu ferasetên felsefî bi hemû dijwariya xwe didome û dê bidome jî. Ji do heta îro, pêrêzkarên herdu ferasetên felsefeyê, yek jê Hegel, yê din jî Engels e. Hegel li gor demê ramanê, û Engels jî daringê wekî bingeh dibîne. Gengeşî jî bi gelemperî li ser van herdu hîman didome. Engels dibêje: “Ew mirovê ku hegel seberjêrkî daleqandibû me li ser piyên wî da rûnandin.” Marks jî dibêje:” Me tiştek li xwezayê zêde nekir. Tenê me ew, wekî ku dixuye hilda dest û şirove kir.” Parêzkarên felsefeya mengîwer, Calvin û Luther jî ramanên xwe yên perevajî felsefeya pîzewar ku li gora dogmayên olî teşe girtine, bi vî awayî tînin zimên û dibêjin: “ Divê hest, raman, hezkirin hilberîn, behre û hêzên veşartî yên mirov, yên civakê bêne pêpeskirin û dewisandin.” Lew ra ev herdu ramanwerên mengîwer, armanca hebûna mirov xwe gazîkirina xwedawendiyê dibînin. Dîsa Calvin dibêje “Karesata tirsnaktirîn tevger û biryardanîna mirov a bi serê xwe dide ye.” Li gora nêrîna Calvin, divê ku mirov hîçayiya (rebeniya) xwe dizanibe û ji bo kêmxistin û mirandina xwe çi ji destê wî/ê bê, wê, bike. Li gora Luthe jî, sparteka mezintirîn a mirov hêza xwedayî ye. Mirov ne xwemal e(aidê xweye). Ev feraseta ku mirov reben û serberjêr dike û wî/ê ber bi evdîtiyê(bi taybetî evdîtiya evd û serdestan) de didehfîne; hê ramana dêrê (kinîse) ya Serdema Navîn e.
Îcar, şirovekirina xwezayê, baweriyên olî, raman, nêzîkayîtêdan û têkilîdanînên civakî û mirovî hemû, an li ser hîmê felsefeya mengîwer an jî li ser hîmê felsefeya pêzewar bilind dibin. Çavkaniya civakên çînî, mêtingerî, kedxwarî, şer û pevçûna navbera mirovan, pirsgirêkên herêmî û gerdûnî hemû hêza hilberînê ya ku felsefe bixwe jî afirandiye, ye. Her çend ku herdu ferasetên felesefeyê ji hev û din wekî cihê bêne xuyakirin jî dîsa dozîneya teşeyên aborî yên civakî, dozîneya herdu felsefeyan ya hevpar nîşan dide.
Nemaze, di navbera felsefeya pêzewar a dîyalektîk û civaknasiyê de pêwendiyeke zexm û kûr heye. Lew re felsefeya diyalektîk, pêwendiya navbera mirov û xwezayê, ya navbera xwezayê û civakê û navbera civak û dîrokê hildide dest. Her wiha qewam û kirûyan li gora pêwendiya sedem û encamê dinirxîne. Wekî din jî, hebûn û hişmendî, komên pêzeyî û ramanî, geşedaniyên civakî û dîrokî û hwd. gelek kategoriyên zanînê yên din jî li gora têgînên felsefeya pêzewar û diyalektîk têne ravekirin. Wekî ku Luther û Calvin dibêjin, gelo bera mirov bi qasî ku bi fermandanan rabe û rûnê û fikirîn û ramîna wî/ê li serê wî/ê bibe bela û rebenekî/e ku nikare bi serê xwe tevbigere ye; an wekî feylesofên ku felsefeya pêzewar diparêzin; hebûneke ku xwezayê bi hêza xwe diguhere û di suxreya xwe de dixibitîne ye ? Felsefeya dîyalektîk; felsefe jî tê de, daringê (madeyê) wekî afirînerê her tiştî, dibîne. Mirov bixwe jî hebûneke daringî (madî) ye. Yanî felsefeya daringî, feraseteke wisa ye ku her tiştî ji bo mirov dihesibîne. Her wiha ramana ku her tişt dikare bi destê mirov û bi vîna mirov pêk bê, diparêze.
Felsefe, xweyîkirina ramanê ye. Hilberandina ramanê, taybetmendiyeke xwezayî ya di ku hişê mirov de bi cî bûye û mirov ji lawirên hov û har vediqetîne, ye. Wekî din jî felsefe, rêzkariya vegotin û daxwaza bikaranîna behreyên ramana takekes; a ragîhîna rasterê ya rasteqîniyê ye jî. Ango raman û ferseta felsefeyî û zanistî, tu car di bin çewsînerî û serdesthilatiyan de namîne. Mirovê/a ku bi felsefeyê mijûl dibe dikare her gav li hemberî bûyeran, mantiqa xwe bi serbestî bide xebitandin û azadane birame û tevbigere. Ji bo ku mirov dikaribe wekî kesekî/e azad bifikire an bijî, divê ku di bin bandora tu hêz û desthilatdariyan de nemîne û hêza xwe ya ramanî bi serbestî bikar bîne. Bi vê wateyê jî mirov dikare bibêje felsefe, mirov digihîne radeyeke azad û serbixwe û wî/ê li hêzdariyeke bêpayan dadigerîne. Rê li ber peresîna behreyên mirov vedike û bi navê mirovahiyê wî/ê bi nirx û hêjahiyên zexm dixemilîne. Felsefe, hemû behreyên mirov ên beşenî û bîrayî, di bin roniya hewn û zanistê de bêserûbin diperisîne û dikemilîne. Ji bo ku mirov bikaribe li hember zext û astengiyên ku li hember mirovahiyê hatine danîn, şer bike an jî wan têk bibe, divê pêşî mirov bikaribe ji felsefeya zanistî û diyalektîk sûdê werbigire. Lewre felsefe, rêya merc û derfetan û her wisa fersenda têkoşîn û hêzdariyê jî bi ber mirov dixe.
Derbarê felsefeyê û her wiha derbarê kesên ku bi felsefeyê eleqedar dibin, gelek tişt hatine/têne gotin. Di nava gel û civakên xeşîm de angaştên derî zanistê têne kirin Heta behsa pêşgeriyeke wisa kenoyî tê kirin, qaşo; “Ên ku felsefeyê dîxwînin û bi felsefeyê mijûl dibin, an dîn dibin an jî dev ji dîn (ol) berdidin.” Ev, ne tiştekî rast e. Carekê, mirovên ku dixwînin, biaqiltir û hişmentir dibin. Ango ne pêkan e ku ew dîn bibin. Berevajî wê, dibe yên ku qet naxwînin an jî dûrî xwendin û fikirînê bin dîn bibin. A din jî, dîn (ol) bixwe bi felsefeyê re derketiye holê. Derheqa felsefeyê de, ramanwerê navdar ê îslamî Îmamê Xezalî dibêjê “Kesên ku tenê li olê hûr dibin, dibine şêt (maniyak) û yên ku tenê li felsefeyê hûr dibin dibine bêol (Xwedê nenas).”
Felsefe, jêderk û çavkaniya zanîstê ye. Zanist, li ser hîmê şik û gûmanan hatiye damezrandin. Kesê/a ku nikaribe bikeve nava fikar û gûmanan, nikare bi zanînê mijûl bibe, rastiyê niqaş bike û rasteqîniyê binase. Felsefe, mirov ber bi zanîn û zanistiyê ve dihefîne. Kesên ku bi felsefeyê mijûl dibin, nêrîn û nêzîkdayinên wan rexneyî ne û dikarin bi zanistî tevbigerin. Kesên ku ji felsefeyê sûd werdigirin, dikarin bi çavekî rexneyî li cîhanê binerin û bi heman awayî dikarin bûyer û lêqewmînên dîrokî û rojane rexne bikin.
Gotina kin; ne civaknasî pêkan e ku bêyî felsefeyê û ne jî felsefe dikare bêyî civaknasiyê hebûna xwe bidomîne. Wekî ku li jor jî hate diyarkirin; civaknasî, cara yekem bi felsefeyê re li zanîstiyê dageriya ye û wekî zanîneke rastîn derketiye holê. Jixwe pirsgirêka felsefeyê û zanînê ya bingehîn jî pirsgirêka navbera pêze û giyanê ye. Pêşî ev pirsgirêk wekî ku li derveyê civaknasiyê tê dîtin, dixuye. Belê gava ku mirov angaştên civaknas û zanyarên mengîwer û derîsiruştî dibihîse; mirov tê digihîje ku ev pirsgirêk jî wekî pirsgirêkeke taybetmendiya derezanistê ya hemdem û îroyîn tête dîtin û raçavkirin.
Peyva Avşar.
Avşar di nava nivisandinê Mehmûd Kaşgarî de ji bo welatê Sogdiyên saka hatiye bikaranîn. Di nav nivîsên Farisan de jî wiha derbaz dibe; Welatê sakiyan, welatê soxdiyên serhişk.
Ew eşîra "avşar" jî di bingehê xwe de ne tirk in, eşîrekî saka-soxdi ne. Soxdî jî gelê Êraniya rojhilat in. Zimanê wan nêzîkê zimanê kurdî ye. Tishtên tirk û qaşo zanayên tirk dibêjin, derew in. Eger îro li Anatolyayê eşîrek bi navê avşar heye û bi tirkî dipeyîve, nayê wê wateyê ku ew tirk in. Ew sakayên asimilebûyî ne.
Tirk behsa destaneke bi navê "Oguz destani" dikin û iddia dikin ku navê "avşar" di wê destanê de derbaz dibe, lê wan dû re ev destan li hev anîne. Dede Korkut masallari jî her wisa. Carê peyva "destan, masal û dede" ne tirkî ne. Tirkên li çolên Moxolistanê derdiketin talana Çînê jî ev gotin nedizanin. Ev peyv di van salên dawî de ketine zimanê tirkan.
Ahmet Necdet Sezer (13ê Îlonê, 1941- Afyonkarahisar) serkomarê dehê yê Komara Tirkiyê bû. Piştî ko heft salên serkomarî ya Silêmanê Demîrel dawî bûn, Civata Neteweyî ya Mezin a Tirkiyê (Türkiye Büyük Millet Meclisi) li sala 2000ê ew wekî serkomar hilbijart. Piştî wî Abdullah Gul serokkomar bû.
Ew li sala 1941ê li Piştî Afyonkarahisar li Tirkiyê hat dinyayê. Wî li sala 1958ê xwîndina xwe li dibistana bilind an berheviya Afyonkarahisarê dawî kir. Li sala 1962ê xwîndina xwe li zankoma qanûnê ya Zanîngeha Ankarayê dawî kir û wekî avokat anko mafperwer dest bi karê xwe kir.
Deryaya Marmara an jî Deryaya Mermerê (, bi yewnanî: Θάλασσα του Μαρμαρά, "Thálassa tou Marmará", bi bulgarî: Мраморно море, "Mramorno more"), di demên kevnar da navê wê Deryaya Propontîs (bi yewnanî: Προποντίς, "Propontís") bû. Ev derya dikevit navbera para Asyayî û para Ewropayî ya Tirkiyeyê û Deryaya Reş û Deryaya Egeyî bihevra digehînit. Tengava Bosforê anko Tengava Stenbolê vê deryayê bi Deryaya Reş ve digehînit û bajarê Stenbolê jî dikit du parên Ewropayî û Asyayî. Tengava Dardanêlê anko Tengava Çanakkale jî wê bi Deryaya Egeyî ra digehînit. Rûbera Deryaya Mermerê 11.350 km² ne.
Sûratî ya ava vê deryayê 22 par di hezar paran da ye. bi vî awayî ew piçekê ji Deryaya Reş sûrtir e. Lê sûrahiya wê 2 li ser 3 ya okyanûsê ye.
Du destekên gizirt anko giravan li deryayê hene: Gizirtên Mîr anko bi Tirkî Kizil Adalar, û Gizirtên Mermerê ko bi madenên xwe yên berê Mermer ve pir navdar in. Navê deryayê j ji wan madenan hatiye. Gizirteka herî navdar ji gizirtên derayayê Girava Îmraliyê ye ko Ebdila Ocelan lê hatiye zindanîkirin (2009).
Bilind Mihemed di sala 1968an de li Duhokê hatiye dinê. Ew helbestvan û rojnamevan e.
Wî ji rewşa aloza wî demî xwandina seretayî li çend cihên cuda cuda li seranserî parêzgehê biriye ser û navincî û amadeyî li Sêmêlê xwandiye. Peymangeha melbendî ya mamostayan li Duhokê bi dawî aniye.
Di sala 1985'an de bi destên rejîma be's a ji navçûyî û bi egerên hindê ku peywendî digel rêkxistinên siyasî hebûn hatiye girtin û bi 10 salan hatiye zindankirin û bo girtîgeha Ebuxirêbê li Bexdayê hatiye rewanekirin ku mehkumiya xwe li wê derê bibe ser.
Helbet di demê mana wî de li kunc û zindanên tarî ve ku bo demê salekê hatibû berzekirin û tu kesan deng û behsên wî nedizanîn, li demî ketibû jêr eşkence û azardaneke herî giran û bi êş.
Despêka wî ya nivîsînê ji qonaxa pêncê seretayî vedigere ku wî demî hinek reş nivîsên sade û pir zaroktî dinivîsandin û ji bo radyoya Bexdayê ya pişka kurdî diweşandin. Ev name nivîsîne ji bo wî bibû rêkek ku helbestê di pişt re binivîsîne û êkemîn helbesta xwe jî li sala 1980î weku sinêlekî ji evîna welatî pir helbesta xwe derêtiye.
Di sala 1989an de wî li rojnameya Hewkarî yekemîn berhema xwe belav kiriye. Di sala 1992an de ew bûye endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Duhokê (Êketiya Nivîserên Kurd - Tayê Dihokê). Wî li derxistina kovara Tîroj beşdarî kiriye.
Di 2012an de sernivîskarê kovara Nûbûn e û li rojnameya War jî kar dike.
Jacques Cousteau, wek "Jak Kusto" bixwîne (jdb. 11ê hezîranê 1910 – m. 25ê hezîranê 1997), di sala 1910an de li Saint-André-de-Cubzac, Gironde, Fransayê ji dayik bû.
Bala wî kişiya ser deryayê û binê avê û ji sala 1936an û pê ve dest bi lêkolînan kir. Deryager Cousteau, her ku geriya heyranî cîhana binê avê bû. Cousteau, di sala 1951ê de keştiya bi navê "Calypso" (Kalîpso) kirî û ji bo karibe zêdetir di bin avê de bimîne hin alav pêş xist. Cousteau, li hemû deryayên cîhanê lêkolîn û lêgerîn pêk anî û fîlmên cîhana binê deryayan kişand û li ser pirtûk nivîsand. Wekî din, muze û akvaryûmên mezin ava kir.
Deryager Cousteau, di xebatên xwe de lê rast hatiye ku li Tengava Cîbraltarê de, ava şêrîn û ava şor, tevlî hev nabe. Li gorî gelek kesan piştî vê encamê, Cousteau ola xwe guherandiye û bûye misilman, lê ji aliyê din ve weqfa Deryager Cousteau, vê angaştê derew derdixe.
Deryager di 8ê gulana sala 1997an de mir.
Lozan () bajarekê para Fransî-axêv ya welatê Swîsrayê ye ko dikevit perava Gola Jinêvayê (bi Fransî: "Lac Léman" û berê wî li Évian-les-Bains a Fransayê ye. Çiyayê Jura dikevit bakurê Lozanê. Lozan nêzîkî 50 kîlometiran (30 mîlan) li bakurê rojhilata bajarê Jinêvayê ye.
Lozan paytextê kantona Vaud û navenda devera Lozanê ye. Bingehê serekî yê Karkoma Navneteweyî ya Olempîkê li vî bajarî ye. Peymana Lozanê li vî bajarî hatiye morkirin.
Ev bajar li nîveka herêmeka berhemanîna meyê (şerabê) hatiye avakirin.
Bajarê Jenevê di 1860î de
Jenev an jî Cenevre (/ʒənɛv/, /gɛnf/, /dʒi'neːvra/) bajarê pirhêşet ê duyê (piştî Zürichê) li welatê Swîsreyê û pirhêşettirîn bajarê Romandî anko para fransîaxêv a Swîsreyê ye. Ew dikeve ser bihevra gehiştina Gola Léman () û rûbarê Rhône. Jenev paytexta komar û kantona Jenevê ye.
Jenev bingehê hijmareka mezin ji Rêxistiyên Navneteweyî ye.
Akin Bîrdal (jdb. 1948a li Niğde) serokê kevn ê ÎHD'ê û siyasetmedarekî tirk e. Serokê fahrî ya SDP û Endamê koma DTP'ye di parlamena Tirkiyê de ye.
Akin Bîrdal di sala 1948an de li Niğdeyê ji dayik bû. Dibistana seretayî û navîn, li Nigdeyê temam kir. Di sala 1966an de Fakûlteya Çandinê ya Zanîngeha Enqereyê xelas kir û di sala 1970an de bû mûhendîsê çandinê. Di salên xwe yên xwendekariyê de bû serokê Komeleya Ciwanên Nigdeyê. Di Cemiyeta Xwendekarên Fakûlteya Çandinê de wezife wergirt. Di sala 1973an de Birdal, li Zanîngeha Gaziyê, masteriya xebitandinê kir û di wan salan de, di Baskên Rêveberiyê yên Navenda Odeyên Muhendîsên Çandinê û TMMOByê de wezîfe kir.
Di sala 1977an de, bû serokê Yekîtiya Nigde ya KÖY-KOOP ku rêxistina feqîran a aborî û demokratîk bû. Di heman demê de jî di Rêveberiya Yekitiya Navendî de jî cîh digirt û serokatiya rêxistin-perwerde, weşan-çapemenî û têkîliyên bi gel re dimeşand.
Akin Birdal ku di salên 1977 – 1980an de, endametiya Desteya Rêveberiya Navendî ya Malêngel dikir, di wan deman de, bû wezîfedarê hîndekariyê yê Enstîtuya Koperatîfiyê ya Zanîngeha Gaziyê.
Di sala 1980an de bi darbeya leşkerî ya 12 îlonê re, bi rêveberiyên KÖY-KOOPê re, salekê di Girtîgeha Leşkerî ya Mamakê de girtî ma. Birdal, pişti girtîgehê sê salan dikandarî kir û di sala 1984an de piştî ku ji hemû dozên jê dihat mehkemekirin beraat kir, di qada Mîmariya Peyzajê de dest bi xebatê kir.
Di sala 1986an de tevlî xebatên damezirandina rêxistina Mafê Mirovan İHDê bû û heta sala 1992an Sekreteriya Giştî ya Komeleyê meşand. Di sala 1992an de, bû Serokê Giştî yê Komeleyê. Di sala 1997an de, bû cîgirê Serokê Federasyona Komeleyên Mafê Mirovan ên Navneteweyî û vê erka xwe sê deman li ser hev heta sala 2007an meşand.
Birdal, di meha gulana 1998an de, li Navenda Giştî ya İHDê rastî êrîşeke çekdarî hat û bi giranî birîndar bû. Wekî din ji ber axavtinên di sala 1995, 1996an di Rojên Aştiya Cîhanê 1ê îlonê li Enqere û Mêrsînê kir, du salan bi cezayê girtîgehê hate cezekirin û di salên 1999 û 2000î de di girtîgehê de ma. Ji ber vê darazxwarina xwe, bi hişyarnameya Wezareta Karê Hundir a Dewleta Tirkiyê re, neçar ma ji Serokatiya Giştî ya İHDê veqete.
Di sala 1995an de di hilbijartinên giştî de, weke namzetê Mêrsînê yê Bloqa Ked, Aştî û Azadiyê hate nîşandan. Bîrdal di vir de bi tevî ku bi qasî were hilbijartin deng wergirt jî, bi sedema ku bendava ji sedî 10an nehate derbaskirin, mafê hilbijartinê bidest nexist.
Dîsa di sala 2002an de jî Bîrdal, bû namzetê Mêrsînê yê Bloqa Ked, Aştî û Demokrasiyê, lê belê vê carê jî ji ber darazxwarina benda 312emîn, ji aliyê YSK (Desteya Bilind a Hilbijartin)’ê ve namzetiya wî ya parlementeriyê hate vetokirin.
Di sala 2002’an de, di damezirandina Partiya Demokrasiya Sosyalîst de cîh girt û bû Serokê Giştî yê Partiyê. Bîrdal li vir du salan di wezîfeyê de ma. Akin Bîrdal niha Serokê Giştî yê İHD’ê û SDP’ê yê rûmetê ye.
Akin Bîrdal li ser kooperatîfiyê û mafê mirovan de gelek qûncik û lêkolînên hatin weşandin nivîsand. Wekî din niha sê pirtûkên Bîrdal ên ji bîranîn, ceribandin û çîrokan pêk tê hene.
Bîrdal di warê mafê mirovan de, di qada neteweyî û navneteweyî de gelek xelat wergirtine.
Akin Bîrdal, di hilbijartinên sala 2007’an de, ji lîsteya ‘Hezar Hêvî’ ji bajarê Amedê weke berendamê parlementeriyê hate nîşandan û di lîsteya rêza 23êmîn de hate hilbijartin. Bîrdal piştî ku weke parlementerê serbixwe hate hilbijartin, tevlî koma partiya DTPê bû.
Qestel an Qestela Cindo (erebî: قسطل an قسطل جندو, "Qastal") gundekî bi ser Şeraya Efrînê ve li başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Li çiyayê Persê ziyareta Xatûna Fexra ye.
Slobodan Milošević [] (krîlî: (1941-2006) serokdewletê Yugoslavyayê bû.
Di 27'ê gulana sala 1999'an de Dadgeha Tewanên Şer a Navneteweyî, Serokdewletê Yugoslavyayê Slobodan Mîlosevîç bi berpirsê tevkujiyên li Kosovayê tewanbar kir.
Silo Qiz, Sılo Qıc, Zerê Dersimde hetê cand û hunerde cayê xo zof girso. Kam ke wazeno ser tarix û candê dersim de cî bumuso gerek ke weggê dey gos bido.
Silo Qiz 14.12.2019 de şiyo heqiya xo.
Óscar José Rafael Berger Perdomo ya kintir Óscar Berger (jdb. li Bajarê Guatemala) ji rojê 14ê kanûna paşîn da serokî dewletî yê Guatemala ye.
Berger parêzerek e. Ji kanûna paşîn 1991 heta hezîranê 1999 Berger serokî Bajarê Guatemala bû.
Di hilbijartinên nuh di salê 2007an da serokî pê wî belkî Otto Pérez Molina ya Álvaro Colom Caballeros bin.
Ali Serhat Baran rojnamevan û hunermendekî kurd e. Baran yek ji endamên Koma Dengê Azadî bû.
Ew di sala 1974'an de li Kurdistana Bakur li bajarê Amedê hate dinê. Heya 17 saliya xwe ew li Amedê jiya û li wir xwend.
Sala 1991an de çû Stenbolê û li wir dest bi Zanîngeha Stenbolê, beşa rojnamevaniyê kir.
Sala 1992an wî dest bi xebata rojnamevaniyê kiriye û heya sala 2000'î di rojnameyên kurdî yên politik, wek Azadî, Dengê Azadî, Ronahî, Hêvi û Roja Teze de xebitiye.
Serhat Baran sala 1991'î dest bi mûzîkê kir. Ew ji 1994 heya 2001'î gitarîst û solîstê „Koma Dengê Azadî“ bû û bi vê komê re du kasetan dertîne.
Sala 2001'î de ew diçe Almanyayê û niha bi malbata xwe li Almanyayê li bajarê Stuttgartê dijî. Ew niha li Stuttgartê li Zanîngeha Media, beşa dîzaynên agahdariyê de perwerdeyê dibîne.
Ali Serhat Baran xwedî û amadekarê malpera gotinên stranên Kurdî www.ronibaran.de ye.
Mihemed Arif Cizîrî Hunermendê bi nav û deng û dengxoş di sala 1912'ê Zayînî li Cizîra Botan, cihê mêr maqûlên Kurd hate dinê û çavê xwe vekir. Hatina Mihemmed Arif bo ser dinê hevçax bo tevî Împaratoriya Osmanî û şerê êke cîhanî û qir kirin û kuştina bi kome Ermeniyan bi destê dewleta Usmaî ku bêhna xwînê tevlî şîrê dayka Mihemmed Arif de bû.
Di zarokatiya xwe de vî jî mîna hemû zarokên Cizîrê guhdariya wan bas û mijaran dikir ku ev qesabxanên bo Ermeniyan danabûn. Her lewema wî bi çavên zarokiniyê pirsan ji xwe dikir, eva bo çi û ji ber çi û heta kengî? Lewaz bûna Împaratoriya Kevnare Usmaî û herifîna dergehê bilinde vê Împratoriyê û pêk hatina çendîn dewletan li ser vê axê û kuşt û kuştar û girtina xelek' û şerê yeke cîhanî bûye hegera têk çûna jîyana Giştî ya xelkê deverê.
Ev rojên reş û deravên teng û jarî û belengazî û bin pê kirina mirovanniya mirovan bandoreke zaf dana ser jiyan û hiş û mejiyê Mihemmed Arif û di kûratiya dilê wî da cih digirtin. Her vek xuyaye û tişteke eşekre bû ku cencera şerê yêke cîhanê zaf êş û elem tev xwe anîn û hindek jî afirandin û li deverê belav bûn, nemaze kolip û xela li hemû cihekê hebû û heta çendîn salan perê xwe bi ser dever û cîhanê da kêşa bû. Mihemmed Arif jî wek hemû kesên din ev saloxêt kirêt û ne rind ji bîra vê neçûn, rabihoriya wan xurtên li ser kelexê seyekê yan kitkekê li kulanêt Cizîrê hevdu di kuştin û çavan pirtikên keleş ji destê hev di revandin, heta zikê xwe beriyê zarokên xwe têr biken. Yan çîroka vê keça kiçke ku bi hegera hebûna palozeke nan di destê vê de dibin dest û pên çend kesan da hate pelçiqandin bo pare nan. Rojeke din ji van rojên tarî ku Mihemmed Arif bi çavê xwe mêze kiriye û qet ji bîr nekiriye, eva bû ku babê wî jî tevî sedan xurt û egîdên Cizîrê bo şerê êke cîhanê hatne şandin û îdî nezivirîn.
Mihemmed Arif ji sala 1925 hetanî 1929'ê de, jîyana xwe di girtîgeha Dîyarberkr' de bihorand, navbirî wê demê bi çavê xwe mêze kir ku çavan seyda û hevalên wî yek bi dîv yêkê bi bê dengê hatine Qenaredan. Îdî ji vê rojê ve hizrek kevte mejiyê wî, hizra Welatparêziyê û bîr û hizra wî di hemberî cîhanê da hatin guherîn û bi çaveke din mêzeyî çepeliyên cîhanê dikir. Dunyayeke bê bawer ku merofv têde çi bihagiraniyek nine.
Piştî serbest bûn ji hepsa Dîyarbekrê, Mihemmed Arif çend mehan li kulanêt Cizîrê avkêşî kir. Di hemen demê da jî dest bi sitirîna stirana kir, namze ev stiranên pesin û mehta gernasan dikin û hem jî neqencî û kirêtiya kesên xweînmij û sitemkar eşkere dikir. Em dikarin bêjin hemû stiranên vê ên bijare û demê lawîniya wî da li salên reş di wê çerxê da renge dervîşî' didan, nemaze li varê wan merovên bi destê dujminan hatne êşandin. Mîna Emê Gozê, Xelîlê Xazî, Salihê Norî, babê Norî, Nadir Beg û zaf ji mêrxasên dinêye Kurdan. Stiran gotin yek ji xasmaniyên xelkê Cizîrê ye. Dibêjin rojekê Mîrê Botanê biryarek der kir ku ev kesê Cizirê bit, stiranekê nezanît yan qesîdeyekê nexwînît bila li Cizîrê nemîne.
Dayka Mihemmed Arif (Edila) li Cizîra Botan dengbêjeke bi nav û deng bû. Li bin çavedêriya dayka seydayê stiranbejên Cizîriya "Edwê Noran" heftî nebû, ku Mihemmed Arifê zarok du sê caran tev dayka xwe û "Celîla Leelê" û dayka Remezan Cizîrî neçûbane şahî û dawetan û xelkêt Olî li hinek malên Cizîriyan, wek xwandina Mewlûda Pêxember û Medîhe û helbestan, nemaze li demên hecê û sinet kirina zarokan û xitim kirina Quranê. Lewma şagirdê dayka xwe, çeleng û zîrek bû û dizanî gihdarên wî çi terze stiran divên, lewma bi lez xwe berda nav dilê wan û karî bigehîje armancê. Xelk zû bi axîn û nalînên wê dihesiyan, ji ber ku ev axîn û nalînên ji devê Mihemmed Arif dibarîn, hemû ji kovan û keserên vwan dihatin. Ji ber wê yekê û hewcehiyên hizr û bîrê û dilê xwe li serê salên siyan qesta Duhoka dasînan kir, li Duhokê orteke nûv bo dengê xwe mêze kir û dest bi stiran gotinê kir. Lî wêderê xaringehek vekir heta nanê rojê peyda biket û rojê nan difirot û şevê jî tev heval û merovên mîna xwe belengaz dirûnişt û stiran digot.
Piştî salekê Mihemmed Arif qesta Bexdayê kir û xwe gihîande kompaniyên tomar kirina stiranan û tevî wan hinek ji stiranêt xwe tomar kirin. Bi firotina wan stiranan li Kurdistanê hinek rewşa Jîyana Mihemmed Arif baş bû û roj bo rojê Mihemmed Arif nav û deng peyda dikir û tevî hunermend û rewşenbîran pêwendî digirt. Mihemmed Arif her di vê qunaxê da tevî hunermendên bi nav û deng wek Elî Merdan, Resol Gerdî, Hesen Zîrek, Tahir Tofîq, Hesenê Cizîrî, Cemîl Beşîr, Meryem Xan, Fewzîye Mihemmed, Nesrîn Şêrwan nasyar bû.
Di sala 1949'an Mihemmed Arif xwe gehande radyo kurdî ya Bexdayê û ji aliyê berpirsên radyoyê ve bi germî hate pêşwazî kirin û Mihemmed Arif karî piraniya stiranên xwe ji rêya radyoê ve bigehîne guhê guhdaran. Stirana Mihemmed Arif ya Xezal – Xezal wek birişskê di nav xelkê da belav bû û cihê xwe di dil û hundura guhdaran da vekir. Îzgeha Kurdî bi belav kirina stirana Xirabû - Xirabû bi dengê Mihemmed Arif xweli ber dilê guhdaran şirîntir kir û Mihemmed Arif jî mîna stiranbêjeke mezintir dihate çav lêkirin. Distiranêt Mihemmed Arif de Eşq û Evîn kesayetiya jinê û keça Kurd û şerê egîd û mêrxasan hemûyan cihê nemazeye xwe hene.
Mihemmed Arifê dengxoş û hunermend û sazbend di roja 1986.12.17ê hevberî 26ê Sermaweza sala 1371ê li bajarê Duhokê ço ber dilovaniya xudê û ji hunera Kurdî mal avayî kir û li goristana Şaxkê teslîm axê hate kirin (hate veşartin).
Mihemed Arif Cizîrî nizîkî 1200 stran tomar kirine 60 kasêt Xezal, Xirabû, Swaro, Pismamo, Yardilo, Ez Xezal im, Bêrîvanê, Befr barî, Babê Fexrê, hesenîko, Çiyayê Şengarê, Koçerê, Gulê Mehromê, Şevên Nîsana, Diyarbekir, Çiyayê Kurdistanê û hwd. Bo cara êkan tîra evîna dilê Mihemmed Arif ketiye tevgula Ertoşî, li devera şernexê ya ku dikeve Rojhilata Cizîra Botan, li destpêka salên siyan da piştî ku hatîye Duhokê hatiye bîravê û stirana Gulê Mehromê pê got û çendîn salan nigarê vê diberokê da bû. Li sala 1951ê bûye evîndarê jinekê li gundê kurê gavana ku navê wê Ilîzabêt bû, evîndariya wan çend salan dom kir.
Hejar - Mêrê mezin evîna biçûk navê filmeke Handan Îpekçî ye. Film di sala 2001an di Tirkiyê de hat çêkirin. Mijarê filmê pirsgirêka qedexebûna zimanê kurdî ye.
Film, çîrokeke li ser têkiliyên mirovî û kûr e. Filmekî li ser du nifş û du kulturan e. Keçek Kurd biçûk dilê dadgerekî Tirk nerm dike. Ji aliyê derhênereke Tirk ve, ku nifşekî nû ye Turkiyê temsîl dike, hate kişandin.
Hejar, dê û bavê xwe li rojhilatê Turkiyê dema operasyoneke polîsan winda dike. Cîranek ji gund wê tîne Stenbolê, cihê ku dadgerê karkenarî Rıfat Bey rastî wê tê. Hejar dema hewceyî parastinê ye, di derbekê de xwe li cem Rifat Bey dibîne û divê cara duyem ji destê polîsan were xelas kirin. Ew wek xizmetkarê dewletê û dozger tenê bi Tirkî dipeyive, lê Hejar tenê bi Kurdî diaxive. Hejar bi rûyekî xemgîn û xeberên cuda hêdî hêdî bi serdikeve û dihêle ku zilamê kal dev ji helwesta xwe ya radîkal berde. Rifat bey fêrî Kurdî dibe û Hejar bi Tirkî gotinên pêşî dibêje. Û êdî herdu bê yî hevê nikarin bijîn.
“Hejar, mêrê mezin, evîna biçûk” li aliyekî bi xelatên navneteweyî baş hate naskirin, li aliyê din li Tirkiyê hate qedexekirin.
Galîsyayî, (bi galîsyayî: "galego" []), ji aliyê 4 milyon mirovan ve li herêma xweser a Galîsya ya Spanya û li derveyî Galîsyayê jî li herêmên spanî yên Terra Eo-Navia (Asturias), O Bierzo (León), As Portelas (Zamora) û Serra de Xalma (Cáceres) tê axavtin.
Galîsyayî
Luciano Pavarotti, (, Modena -, Modena), tenorê Îtalî û ji yek hunermendên herî girîng yê operaya nûjen bû.
Luciano Pavarotti, di sala 1935 li bajarê Modena bi ser Îtalyayê ji dayik bû. Tecrubeya xwe ya pêşîn ya muzîkê di koroya xwe ya Modenayê bi bavê xwe Fernando re jiya. Di xortaniya xwe de bi bavê xwe re bi koroya Gioachino Rossini çû Gallerê. Di pêşbirka stranbêjiya navneteweyî ya Llangollen ê de bû yekemîn, ev yek wî ji bo ku bibe tenorek hêz da wî. Ya rastî Pavarotti ji bo ku bibe mamosteyek hatibû perwerdekirin. Perwerdeya ku ji Arrgio Pola û Ettore Campogallianni stendibû di sala 1961an xelata bi navê "Concorso İnternazionale" bidestxist û di 29ê nîsana heman salê de jî bi berhema La bohème di saloneke şanoyê de dest bi operayê kir. Piştre li Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Başûr, Asya, Afrîka, Ewropa û li Awistralya gelek konsêrtan bidarxist. Dûv re, li Modenayê ji bo stranbêjên ciwan perwerde bike dibistanek saz kir. Di 6ê îlonê sala 2007'an de ji ber nexweşiya şêrpençeya pankreasê jiyana xwe ji dest da.
Pavarotti pêşkêşvaniya konsertên alîkariyê ya bi navê "Pavarotti û hevalên xwe" ku li Modenayê dihate lidarxistin dikir. Di van konseran de ji her hêla endustriya mûzîkê muzîkvan û stranbêjan ji bo organizasyonên Neteweyên Yekbûyî pereyan kom dikirin û ev pere ji bo kes û malbatên mexdûrên şerên Bosna, Guatemala, Kosova û Iraqê dihate bikaranîn.
Eva Strittmatter (1930-2011) nivîskara elman bû.
Eva Strittmatter, di 8ê sibata sala 1930î de, li Neuruppinê hatiye dinê û di 4ê kanûna paşîna 2011an de li Berlînê miriye. Evayê germanistik xwend, û di xeleka nivîskarên elman de, li DDRê ta 1954an kar dikir û ji wê sal û bi vir de wek nivîskareke azad e. Evayê bêhtir ji hertiştî helbestan dinivîsîn, lê çîrokan ji zarokan û mezinan re jî dinivîse. Evayê di sala 1975an de xelata toreyî a Heinrich Heine wergirt. Eva bi nivîskarê elman Erwin Strittmatter re zewicî bû, lê jiyan bi hev re berdewam nekirin.
Pirtûkên ji bo Zarokan.
Strittmatter, Eva
Roman, têgîneke wêjeyî ya ku koka wê ji peyva “Romanus” ya latînî, ku tê wateya “çîroka bûyera rastîn an jî nîgaşî ya pexşan” tê ye.
Wekî cureyeke wêjeyê, pênasa û watedayina romanê ne tiştekî hêsan e. Lew ra roman jî wekî hemû cureyên wêjeyê, wate û raveya wê li gora dem û rêbazên wêjeyî an jî hunermendên demê tê guhertin. Mirov dikare bi kurtayî an di di wateyeke teng de bibêje roman, nivîsên dûvdirêj yên ku bûyeran bi awayekî rastîn û bi zerengiyeke berfireh hildide dest û lêkolîna xislet, civak, nêrît, hest û dahûrandina azweriyên mirov vedibêje ye. Armanca romanê, nasandina xisletan û ragihandina sêwirandina bêsiûdî û hejaniyan ya ku bi alaviya bûyeran tê vegotin e. Romana xurt û sergewer dikare xwe bi her awayî bikirmişîne, bikeve her dirûvî û cihê cihê ji her mêjiyî, ji her bedewiyê û her mezinahiyê re bibe navgîn. Dikare bang li her nîgaşbaziyê û rastîbîniyê/ê bike û gelek deriyên nepenî yên gerdûnê li mirov veke.
Her romanek jiyanekê, cîhanekê heta mirov dikare bibêje xwezayekê şirove dike. Di tevê romanan de tukes nikare li du kes an jî du qewmînên ji hev rast bê. Heta di tevê wêjeyê de tu kes nikare li du romannivîsên ji hev rast were. Roman, digel şewqdana civakî, di bin daraza fermana fikr û ramana romannivîs de dimîne. Roman mirêka sinc û gerdîşên civakê ye. Roman camidî ye. Ew tiştekî veşartî nahêle û dîmena ku dibîne bi awayekî eşkere hildide dest. Tiştekî ku di jiyana rastîn de hebe û derbasî romanê nebe nîn e. Di romanê de sînor nayê danîn. Lewr ra di romanê de hêmanên ku ji rastiyê têne wergirtin hêza nigaş û dewlemendiya hundirî ya romannivîs xurtir dike û heta heyînên jiyana rastîn li pey xwe dixirikîne. Bo wê gelek caran tê gotin ku romannivîs mirovê ku ji xwe bi dûr ketî ye. Belê ne qure ye; dilnizm e. Ew her gav xwe li pey lehengên xwe diheşifîne. Ew kesêkî/e feşartî û winda ye. Tu kes nikare wî/ê di romanê de bibîne. Car caran wekî siyekê dide pey lehengên xwe, wî/ê dişopîne û bêdeng dimeşe. Romannivîs, lehengê xwe ber bi gêtiyeke nû de dixirikîne. Peyre hin bi hin mirov dikişîne nav rakêşarî, dilniwazî û veşarîtiya jiyana lehengên ku ew bixwe parçeyek ji jiyana me ya rasteqîn in. Jixwe romana rasteqîn jî ev e. Ango, divê ku romannivîs rêbayeke cawîdan efsaneyî bide çîrokê. Çendî ku çetîn be jî, ev çawanî bo roman û wêjeyê pêwistîbûneke girîng û jênager e.
Daraza ku em derbarê romannivîs de didin, girêdayî pirî an jî hindikiya tiştên nenasbar yên ku aşkerekirina kurahî, xweşikî û bedewiya şayesandinê dike ye. Digel hemû tiştî dîsa jî ne pêkan e ku mirov dikaribe bandora demê an jî mercên dîrokî, civakî û aborî yên li ser romanê mandele bike.
Cureyên romanê yên bingehîn.
Digel van hersê cureyên bingehîn yê romanê, dîsa mirov dikare gelek caran taybetiyên van hersê şêwazan di heman romanê de li nik hev jî bibîne.
Hêmanên romanê.
Belê di romana rastîbîn ya komalî de mijara bingeh, têkoşîna navbera çînan e. Di şêwaza romanên wisa de têkiliya navbera kesan, wekî lêkdana navbera karker û karsaz, axa û gundî, leşker û gerîla derdikeve holê.
Di romana gerdîşî de, têkoşana takekes ya li hemberî civakê û helwesta wî ya li dijî kevneşopiyan derdikeve pêş.
Di berhemên romannivîsê coşdar an jî di romana lîrîk de bingeh, lêkdana mirov ya bi xwe re ango hestên kes yên binakok û têkoşîna hundirî ye. Car caran jî ev têkoşînên hundirî û derveyî di romanê de li nik hev an di hundir hev de tê dîtin.
Binihêre: Lîsteya romanên kurdî
Orijînala gotarê: Adar Jiyan [http://www.fortunecity.co.uk/southbank/lkjlkj/341/aj4.htm]
Aramo stranbêjekî pop a kurdî ye. Her wiha di Zagros TV de jî bernameyên Mêvan Show, Çerx û Felek û Min Cîyawazim pêşkeş dike. Aramo di sala 2008an de Albûma xwe ya mûzîkê a bi navê "Sê Dil" derxist.
Aramo herwiha berpirsîyarê kanla kurdî ya muzîkê a bi navê "Korek TV" û kanala kurdî ya taybet a bi navê "Kanal 4" e. Aramo bi 50 % xwediyê Korek TV ye.
Álvaro Colom Caballeros (jdb. li Bajarê Guatemala) serokdewletê guatemalî yê berê yê partiya UNE ye.
Caballeros serokwezîrê piştî Óscar Berger Perdomo ye.
Skype bernameyek ji bo telefonkirina li ser înternetê ye.
Skype bernameyeke sade û belaş e ji bo dan û standina telefon, civîn û peaman li ser xeta înternetê. Bernameya Skype ji aliyê berhemdarê bernameya P2P KaZaa hatiye weşandin. Bi alîkariya P2P mirov dikare pêwendiya navbera kompûtera ava bike.
Skype bi du zaravên zimanê kurdî kahet wergerandin, soranî û kurmancî. Skype belaş e, lê ne nivîsbariya azad e.
Di 15'ê gulanê sala 1963'an de li Stenbolê dest bi weşanê kir. Rojnameyeke mehane bû û bi dirûşemeya "rojnmaya wêjeyî, ramanî û siyasî" derdiket. Xwediyê rojnameyê Doğan Kılıç Şıhhesenanlı, berpirsê nivîsan Halîl Kılıçkara û gerînendeyê giştî yê rojnameyê jî Hasan Buluş bû. Heta niha nayê zanîn ku çend hejmarên vê rojnameyê derketiye. Di wan salan de cara pêşîn bû ku di rojnameyê de nivîsên bi zaravaya Dimilî cih girtin.
Di Roja Newé de, rewşenbîrên wek Abdurrahman Efhem Dolak, Selim Hangül, Zülküf Karahan, Doğan Kılıç Şıhhesenanlı nivîsaran dinivîsandin.
"Kovara Deng" kovareke mehane ya siyasî bû.
Di 15ê nîsanê sala 1963an li Stembolê dest bi weşanê kir. Duyemîn her wiha hejmara dawî ya kovara di 15ê gulanê sala 1963an de derket. Nivîsên kovarê bi kurdî-tirkî bûn. Xwediyê imtiyazê ya kovarê û berpirsê nivîsan yê hejmara duyemîn Ergün Koyuncu bû. Berpirsê hejmara yekemîn Yaşar Kaya bû. Ji ber doza ku bi sedema kurdperestiyê li Dengê hatibû vekirin, Yaşar Kaya û Medet Serhat hatibûn girtin.
"Dicle-Fırat" an go "Dîcle-Ferat", rojnameyeke kurdî-tirkî bû.
"Rojnameya ramanê ya mehane" Dicle-Fırat di 1ê kewçerê sala 1962an li Stembolê dest bi weşanê kir. Hejmara wê ya 8. û ya dawiyê di 14ê gulanê sala 1963an de derket. Xwedî û berpirsê rojnameyê Edîp Karahan bû. Dema Edîp Karahan piştî hejmara 9. ya rojnameyê amade kir û ji bo çapê diçû çapxaneyê ji ber ku di rê de hatiye girtin rojname dawî li jiyana xwe anî.
Sê hejmarên pêşîn yê rojnameyê 4 rûpel û hejmarên din jî 8 rûpel bûn.
Nivîskarên wê.
Di Dicle-Firatê de gelek rewşenbîrên kurd yên wekî Edîp Karahan (Her wiha bi navên Edip Osmanoğlu, Hamit Mazidağlı, Mahmut Bayraktar û Reşo bikaraniye), Dr. Sait Kırmızıtoprak, Sait Elçi, Musa Anter (Her wiha navên Rahşan, Anter, M. Anter, Dicle bikarniye), Hüseyin Aruk, Ekrem Tunç (Ekrem Yusufoğlu), Ahmet Aras, Bahri Koçkaya, Şevket Epözdemir (Dilbırîn), Huseyîn Sagniç, Mahmut Toprak, Mehmet Şanlıer Halit Nazmi Balkaş, Enver Aytekin (Ahmet Botanlı), İsa Şans, nivîsaran dinivîsandin.
Dicle Kaynağı an jî Kaniya Dîcleyê rojnameyeka kurdan bû.
Di sala 1948an li Stenbolê bi dirûşmeya "Rojnameya tirkî ya serbixwe, siyasî ya heftane" dest bi weşanê kir. Rojname ji aliyê Musa Anter (bi navê xwe yê di rojnameyê de Şehmus Elmas) û xwendekarên zaningehê yên li dora Musa Anter diciviyan û ronakbîrên kurd ve dihate derxistin. Dicle Kaynağı di sala 1949an hate girtin. Xwediyê rojnameyê Hüseyin Dikici û Şehmus Güzel (Musa Anter vî navî bikardianî) bû. Berpirsê rojnameyê dîsa Hüseyin Dikici bû.
Nivîskarên rojnameyê Anter, Rahşan, H.D., M. Anter, Parêzer Baki Tekin, M. Remzi Bucak, Dr. Karahan, Hamit Fendoğlu, A. Şirvani bûn. Divê bê gotin ku gelek nivîskar navên xwe yên rast bikarnedianîn.
Zaro Axa (1774, Bedlîs − 29 pûşper 1934, Stenbol), Kurdekî ku wexta ku hîn sax bû, di cihanê de mirovê herî temendirêj bû. Deh padîşahên Osmaniyan û serokkomarek dît. Beşdarî şeş şeran bû. Gorî hin çavkaniyan heft, gorî hinekan 13, gori hinekan jî 29 caran zewiciye. 13 zar û 29 neviyên wî hebûn. Di sala 1774an de li bajarê Bidlîsê navçeya Motkiyê çêbû. Beriya ku jiyana xwe ji dest bide, ji bo ku bê naskirin, wî birin Amerîkayê. Li wir bala çapemeniya Amerîka û cîhanê kişand. Li Amerîkayê gelek navdar bû. Li gorî agahiyên ku Rohat Alakom dide, di pasaporta Zaro Axa de rojbûna wî 16.02.1774 e. Zaro Axa di 29ê pûşperê sala 1934an di 160 saliya xwe de jiyana xwe ji dest dide û diçe ber rehma xwêdê. Piştî mirina Zaro Axa, ji bo lêkolîna sedemên temendirêjiya, wî li ser termê wî otopsî hate kirin û ji bo wê mejî, dil û kezebê wî ji nav laşê wî hatin derxistin.
Nîqaş.
Nîqaşek di derbarê temenê wî yê rastîn de dema ku ew mir. Li gorî belgeya mirinê ya ku ji hêla bijîjkerê wî Tirkî ve hatî peyda kirin, temenê Zaro Axa 157 bû. Ew li Stenbolê mir, her çend hin tevlihevî der barê cîhê mirinê de heye, belkî ji ber ku laş rast hat şandin DYE. mirin. Lêbelê, raportek lêpirsînê ya ku ji hêla Walter Bowerman di sala 1939-an de hat weşandin diyar kir ku Zaro Axa li dor 97, ne 157 bû.
Zaro Axa li gundê Medan hat dinê (îro: Meydan) li Mutkî (parêzgeha Bitlîsê, Împeratoriya Osmanî), dema ku ew ciwan bû, wek karkerek çêker xebitî, û piştre koçî Stenbolê kir, li wir wek xebatkar xebitî û di dawiyê de wekî sermiyanê hate teqawid kirin. Ew sinêlên mezin ji bo çapemeniyê de gel di dema salên dawî xwe wekî hinceta mezintirîn mêrê cîhanê zindî û yê ku ji bo gelek welatan rêwîtî kiribû, di nav wan de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, li Brîtanya, Fransa û Îtalya. Laşê wî piştî ku mir ew ji bo armancên lêkolînê hate şandin DY.
Zaro Axa, du caran ket nav hebûna Mustafa Kemal Atatürk û jê re digotin "Siltan". Rojnameya tirk Taraf îdîa kir ku dema ku Zaro bi Mustafa Kemal re hevdîtin pêk anî, wî behs kir ku karên pir baş kiriye, lê wî bi îdîaya rexne kir ku gelek azadî daye jinan.
Di dema temenê xwe de kiryaran da ku Zaro Axa ji ber gilîek navxweyî li ser X-Rêzan hestiyên wî lêkolîn kir û guman li ser temenê wî yê îdîa kir, destnîşan kir ku ew ji 120 salî mezintir nebû. Zilamê pîr, li gorî Reuter ji Stenbolê bû, pir hêrs bû û belgeya jidayikbûna xwe di binê nîskên bijîjkên gumanbar de belav kir. Ew îdîa kir ku bi Napoleon re hevdîtin kiriye, ku di şeş şeran de şer kiriye, û di Plevna de, dema ku ew 100 salî bûye şer kiriye. Ew ne bawer bû ku ew yanzdeh yan duwanzdeh caran zewicandî bû, lê îddîa kir ku nêzîkê 36 zaroka vî heye.
"Şairê Kurda yê Efsanevî Evdalê Zeynikê" ji yek pirtûkên yê nivîskar û lêkolîner Ahmet Aras e.
Çapa yekemîn ya pirtûkê di cotmeha 1996an de ji nav Weşanên Deng derketiye. Pirtûk ji 216 rûpelan pêk tê. Di pirtûkê de behsa jiyana dengbêjê navdar yê herêma Serhedê Evdalê Zeynikê tê kirin. Di pirtûkê de ji bilî jiyana Evdal, şecereya wî, stran û klamên wî, hevpeyvînên bi xizm û merivên Evdalê Zeynikê hatiye kirin, wêneyên gundên wî cih digire. Di pêşgotina pirtûkê ya ku weşanxaneyê nivîsaye tê gotin ku Ahmet Aras dest bi xebata jiyannameya Evdalê Zeynikê di sala 1966an de kiriye û ev lêkolîn ta 1996an domandiye.
Divê were gotin ku di çapa yekemîn ya pirtûkê de ji dêvla tîpa "i" yê "ı" û ji dêvla "î" yê jî "i" hatiye bikaranîn. Wêneyên pirtûkê û bergsaziya wê ji aliyê wênesaz Arif Sevinç ve hatiye çêkirin.
Şairê Kurda yê Efsanevî EVDALÊ ZEYNIKÊ di cotmeha 2004an bi wergêriya Fehîm Işık ji nav Weşanên Evrenselê bi zimanê tirkî çap bû. Çapa vî ya Kurdî ya kewn hindik ma xelas bibe ger nu here çap bibe.
Alan Botan (z. 1960 li Botanê), hunermend û pêşmergeyekî kurd bû.
Alan Botan di sala 1960an de li Botanê ji dayik bû ye. Dema ew 6 salî bû binemala wî çû Başûrê Kurdistanê û li wê derê bi cîh bû. Di 9 salî wî de malbata wî li Başûr Rojavayê Kurdistanê bi cîh bû. Demê ew 21 salî bû di sala 1981ê li Başûrê Kurdistanê bû pêşmerge. Li şoreşê pir nexweş ket û xwendekarekî înglîz jêre operasyonek tibbî kir û ew ji mirinê rizgar kir.
Alan Botan di sala 1987’ê ji ber nexweşiya xwe li Kurdistanê ne ma û paşê li Swêdê bû penaber. Di salê 2000(?)'î de jiyana xwe ji dest da û çû ser dilovaniya xwe.
Alan Botan her wiha Xwedî albumeke bi navê "Pêşmerge" ye. Ji bilî wê gelek stranê ku nivîsiye ji aliyê gelek hunermendan hatiye xwendin.
Tewlo yekemîn kovara qerfî ya kurdî li Tirkiyeyê bû.
Tewlo di 9'ê avrêla 1992yan li Stenbolê dest bi weşanê kir. Xwediyê imtiyazê yê kovarê Serhat Bucak, berpirsê nivîsan Tarık Tolunay, dernênerê qerfê jî Xelîl Ziravav (Halil İncesu) bû. Kovar piştî 13 hejmar belav bû û piştre di 2'ê tîrmeha 1992yan hate girtin. Tewlo pir kêm cih dida zimanê tirkî jî.
Di nav nivîskar û xêzkarên kovarê Dogan Guzel, Mümün Durmaz, Seydoş Xirabxoş, Can Baytak, Selim Canhıraş, Burcu Durusu, Luis Garcia, Musa Anter û İsmail Beşikçi cih digirtin.
Piştî Tewloyê di sala 1999an kovara qerfî Pîne dest bi weşanê kir.
Fırat'ta Yaşam an go "Jiyana Li Feratê" rojnameyeke hefteyî ya siyasî Kurdî û Tirkî bû.
Fırat'ta Yaşam di sala 1998an li Dîlokê dest bi weşanê kir. Gerînendeyê Giştî yê rojnameyê Mehmet Boncuk bû.
1871 Dêrsim, Gemîkê. Bi sê saliyaxwo ber nexwaşiyê her dû çawên xwo winda kir.
Sala 1936ê Gundê Xişkulê wefat kir. Sey Qajî helbesta "Aşîra Demenu Sero Vata" da, behsa gelê ku bi zoriyê hatîye koçberkirin û cihên wan yên îbadetê hatine girtin dike.
Çarê mal û ga û waxtê warano
Talîvî dur sonê waxtê ra ano
Ezo hepîs û kes darê mi nêno
Raa Haq de koçikê do nano
Mi va ke belçî Muhemed Alî esto
Rozê ma rê zuyêra xêre vano
Çi talif çi raye çe pîr çe varîo
Nezonen peyniye de ma ro se vano
Luqman Ahmedî di sala 1972yan de li bajarê Dirbêsiyê ku di nava sînorên Suriyeyê de ye, ji dayîk bûye. Piştî qedandina lîseyê, dest ji dibistanê berdide û dest bi wênesaziyê dike. Lê di heman demê de karê dîzayn û grafîkên pirtûk û kovaran û her wiha karîkatûran jî dike. Di 8 saliya xwe de ku wê demê diçe pola 3an, pêykerek çê dike û dişîne mîhrîcana zarokan. Di mîhrîcana ku ji aliyê hikûmeta Suriyeyê ve hatiye lidarxistin de, peykerê Ahmed dibe yekemîn û xelat werdigire. Di pola 4 û 5an de jî beşdarê mîhrîcanê dibe û dîsa xelat werdigire. Wê demê kesên ku dibûn yekem ji hêla hikûmetê ve dihatin perwerdekirin û ew dişandin welatên Ewropa û Sovyetê. Lê li gel ku Ahmed xelat hilgirtibû jî, ew neşandin. Ahmed ev yek bi kurdbûna xwe ve girê dide.
Luqman Ahmed, di 8 saliya xwe de wêneyê cotkarekî çêdike ku di destekî cotkar de das, di destê din de jî pirtûk heye. Ev bala mamosteyê wî dikişîne. Piştre jî Luqman dest bi karê suretvaniyê dike.
Ahmedî, Luqman
Parlamen (parlêman, parlement, perleman) damezriyayiyeke qanûndananê ye ko nemaze li wan welatan dihêt dîtin ko li ser şopa Dozena Westmînîsterê li Keyaniya Yekbûyî diçin.
Peyva parlamenê.
Parlamen ji peyva fransî "parlement" hatiye ko ramana wê "axivtin" anko "danûstandin" e. Bi vî awayî parlamen cihê danûstandina li ser babet û mijaran e. ji ber vê jî di zimanê kurdî de peyvên "civaka niştîmanî" an "civaka qanûndananê" an "encumena niştîmanî" ji bo parlamenê dihên bikaranîn.
Erkê parlamenê.
Têgeh û çemka hebûna parlamenê ji hizir anko baweriya bi jihevvavartina sê desthilatan hatiye holê. Li goreyê vê nihêrînê dibê sê desthilatên serekî yên Desthilata Dadwerî, Desthilata Qanûndananê û Desthilata Bicihkirinê di destê çi aliyekê bi tenê da nehên komkirin.
Di pergala parlamenî ya hikûmetê da, parlamen desthilata bicihkirinê hildibijêrit û çavdêriya karên wê jî dikit. Di Pergala Serkomarî ya hikûmetê da parlamen jî wekî desthilata qanûndananê hevsenga desthilata bicihker e û bi awayekê xweser xwediya desthilata xwe ye.
Di pergalên parlamenî da parlamen dikarit desthilata bicihkirinê dabimezirînit û hilbiweşînit û hukmet jî dikarit daxwaza zûtir hilweşandina parlamenê bikit.
Li piraniya welatan parlamen ji du hola an çamberan pêkdihên. Lê parlamen yek holî jî hene. Bi giştî holên nizimtir holên destpşkanî jibo danana qanûnan in û holên jortir ji bo lênihêrîna wan an pejirandin û nepejirandina layîhe yên hikûmetê ne.
Çerkez Ethem, di sala 1885’an de li bajarê Bandirmayê ji dayik bûye. Ji gundê Emreköyê ji pênc kuran kurê herî piçûk ê Alî Beg bû. Birayên wî yên mezin İlyas û Nurî, şerê bi Rûm’an re hatine kuştin. Birayên wî yên din Reşet û Tevfîq jî di salên 1901 û 1902’an de, dibistana Herbiyê qedandin û bibûn serbaz. Birayê wî Reşîd, di gelek bereyan de tevlî gelek cengan bibû. Dûre weke parlementerê bajarê ku niha navê wê Manîsaye bû û ji wir tevlî Meclîsa Mezin a Tirkan bû.
Çerkez Ethem, ji malê direve û dikeve Dibistana Suwarî ya Bakirkoyê ya Zabît a Piçûk. Di şerê Balqanan de, di bereya Bulgar de birîndar bû. Zama qidemê û madalyon wergirt. Di şerê yekemîn ê cîhanê de, li jêr serkêşiya Eşref Kuşçubaşı bi Rêxistina ‘Teşkîlatı Mahsusa' tevlî êrişên li ser Îran, Efxanistan û Iraqê bû. Birîndar bû û piştî şer vegeriya gundê xwe. Di sala 1919’an de Rêxistına gerîlla ‘Kuvayî Milliye’ ava kir. Ev rêxistin, weke hêza gerîla ya Anatoliyê, li hemberi hemû serhildanên li dijî komarê hate bikaranîn. Bi damezirandina Komara Tirkiyê re pêwistiya vê rêxistinê ji holê rabû, serok û fermandarên vê rêxistinê bi ‘xayîntiya welat’ ji aliyê Ataturkê Tirka Mustafa Kemal ve hate tewanbarkirin û sûrgûnkirin. >erkez Ethem, ji aliyê Mustefa Kemal ve di Lîsteya sedûpênciyan de hate bicîhkirin.
Di 9’ê gulanê sala 1921’ê de Dadgeha Îstîklalê derheqê Ethem Çerkez, fermandarên wî û xizmên wî de hûkmê dardekirinê da. Lewma Çerkez Ethem, salên mayî yên jiyana xwe neçar ma li xeribiyê berdewam bike. Pêşî çû Berlînê. Dûre demekê li Qahîrê ma û di salên dawî de derbasî Ûrdûn û Libnanê bû. Di sala 1948’an de li Ammanê mir.
Mambo bernameyek ji bo malpersazan (CMS) e.
Mambo ser bingehê PHP û MySQL dimêşe.
Mambo hat wergerandin bi kurdî. Mambo nivîsbariya azad bin lîsansa GPL e.
Gowarî Çilawaz gowarêkî manganey taybet be muzîk û goranîye, Dezgay Mûzîk û Kelepûrî Kurd derîdekat.
Erkî serkî em goware (be notekirdinî sercem ew goranîye folklorî û kelepuwrîye kudîyanen) ke ta êsta beşêwey têkst û deqî edebî leber destan. Le werzêkda wêray derçuwnî "3" sê asayî jimareyek taybet dekrê be twêjînewew lêkolînewy zanistî le ser muzîk, û goranî û layenekanî hûnerî peywest bem hûnerew dezgay muzîk û kelepuwrî kurd, bo her boneyekî peywest be jyan û jiyarî kurdewarî (Jimareyekî taybet)yş dexate berdem xwêneran û arezûwmendanî bwarî mîlodî û goranî kurdî.
Ferhengê Grûba Xebatê ya Vateyî ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî, Tirkî-Kirmanckî yo.
No ferheng, grûba Grûba Xebate ya Vateyî amade kerdo û Weşanxaneyê Vateyî zî Îstanbul de çap kerdo. Qismê Tirkî-Kirmanckî (zazakî) 4000 û yê Kirmanckî-Tirkî zî nezdiyê 8000 çekuyan o.
Ferhenga ûrisî-kurmancî ya Î.O. Farîzov, 1957
Ferhenga ûrisî-kurmancî ji aliyê kandîdê ulmê tarîxî yê Îvanê Omer Farîzov hate amadekirin.
Nêzîkî 30.000 xeber e û di neşirxana Dewletê ya Ferhengê Xaricî û Miletiyê (Moskova) de di sala 1957'an de derket.
Ûrisî
Ferhenga kurdî-rûsî Qanatê Kurdo, kandîdatê zanîstî yê fîlolojiyê, çêkiriye û li hev aniye.Li Moskovayê di sala 1960'an de derket û tê de nêzîkî 34 000 peyv hene. Gramatîka zimanê kurdî li rex ferhengê kurt hatiye rêzkirinê. Neşirxana Dewletê ya Ferhengêd Zimanê Miletêd Dereve û yê Sovyetistanê.
Rûsî
Enstîtuya Kurdî ya Brukselê ango Înstîtûta kurdî ya Brukselê rêxistineke civakî û çandî ye.
Di çiriya pêşîn a sala 1978an de, bi navê "Têkoşer - Yekîtiya Karker û Xwendekarên Kurd li Belçîka" û paşê di gulana 1989an de, bi navê "Enstituya Kurdî ya Brukselê" ava bûye û ji aliyê wezareta çandê ya Belçîkayê ve, di nava çarçewa "perwerdekirina gelemperî ya daîmî" de, bi awayekî fermî hatiye pejirandin û alîkariya maddî distîne.
Du armancên enstîtuyê hene: alîkirina kurdên ku li Belçîkayê dijîn, ji bo ku karibin di civaka belçîkî de ciyekî baş bistînin ("intégration"), bê ku nasnameya xwe ya çandî hunda bikin û agahdarkirina belçîkî, ewropî û kesên din li ser dîrok û çanda kurdî.
Ew ne girêdayî tu partiyeke siyasî ye.
Brukselê
Refik Halit Karay romannivîs, çîroknivîs û rojnamevan bû. Di 15'ê adarê 1888’an de li Stenbolê ji dayik bû. Di 18'ê tîrmehê 1965’an de li Stenbolê miriye.
Ew bi çîrokên xwe yên behsa Anatolyê dike û bi helwestê xwe yê li dijî ‘Şerê Rizgariyê yê Tirkiyê’ tê naskirin. Li Vezneciler’ê, li Şemsü’l-Maarif û Göztepe’yê li Taş Mektebê hîndekarî dît. Dersên taybet wergirt. Mekteb-i Sultani’yê (Lîseya Galatasaray) qedand. Di sala 1907’an de dest bi Mekteba Dadê kir. Di Nezareta Maliyê de, ji Qelemdariya Devair-i Merkezê weke katip ketê. Piştî Meşrûtiyeta 2’emîn, dev ji karmendiyê berda û di 1908’an de, di Servet-i Fünun û Tercüman-ı Hakikatê de dest bi nivîsê kir. Di 1909’an de, bi navê ‘Son Havadis’ (Havadîsa Dawî) rojnameyek ava kir, 15 hejmar çap kir. Tevlî Civaka Fecr-i Ati’yê bû. Di kovarên pêkenokî yên "Kalem" û "Cem"’ê de bi navê çêkirî «Kirpi » dest bi nivîsên pêkenokî yên siyasî kir. Di sala 1912'an de kete lîsteya ‘Yên Nayên Xwestin' ya Partiya Îtihad û Tereqî' yê û şandin sirgûnê Sînopê. Di sala 1918’an de bi hewildanên Ziya Gökalp, vegeriya Stenbolê. Di Robert Kolej’ê de mamostetiya Tirkî kir. Di rojnameyên Vakit, Tasvir-i Efkar û Zaman’ê de meqale nivîsand. Bi saya hogiriya Damat Ferît Paşa, yekser piştî mûtarekeyê, tevlî Fırka Hurriyet û Îtîlafê bû. Di sala 1919'an de, bû Gerînendeyê ‘Posta’ û ‘Telgraf Umum’ê. Piştî dagiriya Îzmîrê, bi Tevgera Anatoliyê re, di qrîza telgrafê ya di navbêra Hikûmeta Stembolê de dihate jiyandin, aliyê Hikûmeta Stembolê girt. Di 1922'an de kovara mîzahê ya Aydede derxist. Piştî rizgarkirina Stembolê, di 1922’an de reviya Beyrûdê. Di 1'ê hezîranê sala 1924'an de, di Lîsteya sedûpênciyan hate zêdekirin.
Pişti jiyana xwe ya qaçax a 15 salan, di 1938’an de bi derketina effûyê re vegeriya welatê xwe. Cardin dest bi rojnamevaniyê kir. Di rojnameyan de nivîs nivîsand, kovara Aydede ji nû ve derxist. Bi çîrokên mîzahî dest bi nivîskariyê kir. Di 1919’an de, di dîroka Çîroknivîsiya Tirkî de rûpeleke nû vekir. Çîrokên wî yên bi navê « Memleket Hikayeleri » (Çîrokên Welêt) di 1919’an de hate weşandin. Bi vê pirtûkê, çîrokvaniya ku heta wê rojê li Tirkiyê tenê bi Stenbolê ve bi sînor mabû, vegûhezand Anatoliyê. Bi vî aliyê xwe ve, kete nav pêşengên « wêjeya gund » ku pişt re belav bû û pêş ket. Piştî 1920'an, zêdetir zimanekî famdar û safî bikar anî. Di romanivîsiya wî de du xetên cûda bi bandorin. Romana wî ya beriya bireve dervehî welat nivîsandibû ya bi navê « İstanbul’un İç Yüzü » (Rûyê Rastîn ê Stenbolê) romana wî ya herî bi bandor tê hesibandın. Di vê romana ku di sala 1920’an de hate weşandin, ji dervehî teknîka romanê, perçeyên ji hev qetiyayî bi awayekî mozaîkane bi hev ve kir û Stenbola ku ji desthildarbûna Îtihad û Tereqî heta Şerê Cîhanî yê Yekem, bi hemû reng û xetên wê pêşan da. Di romanên piştî vegera xwe ya Tirkiyê de, armanca wî ew bû ku bigîje zêdetir kesan, zêdetir were firotin û were xwendin, loma hûnerê danî aliyekî û berê xwe da berhemên tîcarî. Di van romanan de di dewsa rastiyên welêt de, bûyerên li welatên dervehî Ewropayê qewimîne rave kir.
Rojnamevan Refi Cevat Ulunay, di 1890’î de li Şamê ji dayik bû. Di 1909’an de salên ku Lîseya Galatasaray a Rojnamevanan qedand dest bi rojnamevantiyê kir; li Tanin û İkdamê xebitî. Di sala 1912’an de li Stenbolê rojnameya Alemdar derxist. Di salên 1914-1918’an de ji ber sedemên siyasî li Sînop, Çorum û Konya’yê sûrgûn jiya. Di vegera xwe de cardin dest bi derxistına Rojnameya “Alemdar” kir. Di vê rojnameyê de li dijî Şerê Rizgariyê yê Tirkiyê rawestiya.
Di sala 1922’an de, kete "Lîsteya sedûpênciyan" de û sûrgûnî dervehî welêt hate kirin; di 1938’an de dema effû derket vegeriya. Pêşî di ‘Yeni Sabah’, piştî 1953’an jî di rojnameya Milliyet’ê de nivîskariya pêkenokan kir.
Di nivîsên xwe yên ‘Tama Gotûbêjê’ de, nasnameyeke nivîskariyê ya kevneşop nîşan dide û di van nivîsên xwe de, bi taybetî li dijî hewildanên lêkolîna ziman derdikeve.
Refî Cevat Ulunay, di 4’ê mijdarê 1968’an de li Stenbolê mir; li gorî wesiyeta wî, li Konyayê, li hemberî Tirba Mevlana, di Goristana Sisiyan de hate veşartin.
Ulunay, bi giranî rexneyên şanoyê dinivîsand.
Piştî Şerê Rizgariyê yê Komara Tirkiyê, lîsteya kesên ku nayên xwestin hate amadekirin û ev nav, navê vê lîsteya kesên ku nayên xwestinbûn. Di destpêkê de lîsteya ku ji aliyê wezareta karêhundir a Tirkiyê ve hate amadekirin, ji 600 kesan pêk dihat. Di xaleke Peymana Lozanê de dihate diyarkirin ku divê hejmara mirovên werin sûrgûnkirin 150 kesî derbas neke, lewma ev lîste pêşî 300 dûre daketiye 149 kesan. Lê belê lîsteya ku jê re tê gotin "Lîsteya sedûpênciyan" û 23'ê Nîsanê 1924'an de di rûniştina Desteya Wezîran a Tirkiyê û Meclîsa Mezin a Tirkiyê de hate destnîşankirin. Lîste, bi biryara Tirkiyê ya dîroka 1'ê hezîranê 1924'an, xwediyê rojnameya 'Köylü Gazetesi' Refet Beg ji lê hate zêdekirin û weke rewşa xwe ya dawi, weke 150 kesan hate qebûlkirin.
Her çend di 28’ê hezîranê 1938’an de, qanûna “hatina 150 kesan asteng dike” were rakirin jî, kesên vegeriyan zêde çênebûn.
Di roja me ya îro de, rewşa 600 kesî ya vê lîsteyê hîn jî nehatiye eşkerekirin.
Aram Gernas, nîvîskar û rewşenbîrekî kurd e.
Aram Gernas ji Farqînê ye. Xwendina xwe ya sereta û navîn li vî bajarî temam kiriye. Piştî lîseyê, bi temamkirina Înstîtuya Perwerdeyî xwendina xwe a bilind xilas kiriye û dest bi karê mamosteyiyê kiriye. Piştî cuntaya leşkerî ya 12ê îlona 1980yan gelek caran hatiye girtin û zêrandin. Di sala 1983an da wek penaberek polîtîk derketiye dervayî welat û li Swêdê bi cîh bûye. Li wê derê jî, digel xebatên wî yên kurdperwerî, ji nû va dest bi xwendina Zanîngeha Mamosteyî ya Bilind kiriye. Li zanîngehê ji bo mamosteyiya kurdî perwerde bûye û dest bi mamosteyiya zimanê kurdî kiriye. Digel karê mamosteyiyê, bi salan karên redaktorî û nivîskariya kovarên "Roja Nû", "Berbang", "Çira" û rojnameya "Dengê Azadî" jî meşandiye. Ev 5 sal in ku vegerîyaye welat û li vê derê dijî.
Di gelek kovarên zindî yên Tirkiyê û welat da û di malperên înternetê da gelek nivîsarên wî derçûne.
Ev 5 sal in ku vegerîyaye welat û li vê derê dijî. Xebatên wî yên nivîskariyê, her bi zimanê kurdî ye.
Berhemên wî yên derçûyî.
Aram di nîvaserek xwe da wiha dêje: « "neteweperwerî bo Kurdan şanazî ye… Divê bête zanîn ku neteweparêzî berî herkesî heqê Kurdan e…" »
Mamoste Aram bi zimanê Swêdî jî dinivîsîne û endamê Pen a Swedê ye.
Di kovara Mehnameyê de Lokman Polat ji bo Aram Gernas wiha dinivîsîne: « "Aram Gernas kedkarê çand, edebiyat, huner û muzîka kurdî ye. Wî di van hêlan de xebatên gelek hêja kiriye û niha jî dike." »
Pîza xwarin, qût, zad ji destpêkê ev li Napoliya Îtalyayê hatiye çêkirin.
Pîza ti çêkirin ji hevîr ti weki nanê tenik, zirav paşi şamik, firingî, bacanên sor yen kû herişandi temate mina kû di bejin sas an sos tomatsos li gel filfila reş kariken tevli hev.
Ev sos di keve ser hevîre tenik paş penêr, penîr hur keri paş tişte kû mirov li ser bi xewaze paş di haveji ber ageri germiha vi ageri de vet 300 G be da kû baş çebe.
Tişte ku li ser pîza e kivark banan filfila şirin u sor filfila tûj, zeytûn, ananas, canberî, mîdye, guhikê, sedefa deryayî masiyê ton îsot, bîber, hîçhar xes, xas, kahû, marol spariş, wesandin, qewîtî, veqetandin lazût, garisê misirî, genime şamî (genimok) bezelye, polke goştê hêta berazan, jambon sos, avdonk (a goşt, masî, sebze û hwd.) rûn, dohn, zeyt sîrke, xel, sihk. sîr pîvazok.
gelek çuren goşti le hene merişk beraz çilek masi.
Çend navên pîza hene yên ku li hemî cîhanê heyn ev navên wan: Capricciosa, Tex-Mex, Vegetario, Vesuvio, Kebab, Salami, Mexicana, Tropicana Vegetariana.
Muzaffer Sarısözen (jdb. 1899 li Sêwasê - m. li Enqereyê) foklorîst û yek ji birêxistinkerê pişavtina kurdan ê navdar e.
Bi xwe hîç perwerdeyekê nedîtiye. Piştî avabûna Komara Tirkiyê ji ber ku xwandin û nivîsandinê dizaniye, wekî mamoste tê peywirdarkirin. Bi destpêkirina programa dewletê ya pişavtina (asîmîlekirina) kurdan di berhevkirin û tirkîzekirina çand û foklora kurdî de cih digire.
Bi hezaran stran, awaz, çîrok, efsane, pêkenok, govend, lîstikên zarokan hwd ên kurdî werdigerîne zimanê tirkî. Sala 1938î de wî dikin serokê arşîva folklorê ya konservatiwara dûgelê ya Enqereyê. Herwekî di radyoya Enqereyê de dixebite û pirtûkan jî dinivîsîne.
ÇATOM (, anku, Projeya pirralî ya civakê) kurtenivîsa saziyeka bi karê pişavtina (asîmîlasyona) kurdan ve bilîdibe ye.
Sê hedefên ÇATOM'ê.
Sazî bi rêbazên zanistî û nûjen li asîmîlekirina kurdan digere. Pirranî li ser mijarên, zarokên kurd ên 0-6 salî, jinên kurd ên hîç tirkî nizanin û serokên civakên kurd radiweste. Tê zanîn ku asîmîlekirina zarokên 0-6 salî hêsan e. Jina kurd berdewama çand û folklora kurdî ye, heger bi kesayetiya wê were lîstin, asîmîlekirin hêsantir dibe. Dîsa heger serokên (nasdarên) civakên kurd bi awayekî bi dewletê ve werin girêdan, karê dewletê yê asîmîlekirinê jî bileztir dibe.
Sazî di sala 1995'î de bi fermî lê di sala 1992'î de jî bi fîîlî dest bi kar dike.
Şaxên ÇATOM'ê li seranser Bakurê Kurdistanê.
Ev sazî kar û armancê xwe wekî rewa dide nîşandan. Li herêmên ku cerdewanî tê kirin gelek biserketî ye. Her sazî ji 5 an 7 kesan tê birêvebirin. Serokê lijneyê perwerdeyên taybet dibîne. Hin karên xwe bi dizî dikin. Hin caran mal bi mal digerin û alîkariya aborî li malbatên xizan dikin. Keçên kurdan berhevdikin û dişînin "dibistanên starê" ().
Qolîta, ango Qolîtan (bi tirkî: "Sağlik"), gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Va gund a, ji gundekî bajarokê Xêlîkanê jêr e.
Zêdettir 2.400 gelhê xwe heye û nîvî gelhê xwe bar a Ewropa û bajarê navende Qonya ye kirin a.
Ji êşîrê xêlîkanê ye. Dûr we gundê, navçeye Espkeşand (Cihanbeyli), Xêlîkan û he4î gundan din biçûk hene.
Kelhasan, gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Dîroka Kelhasan.
Anatoliya Navîn navçeyeke xwedî dîrokeke kevn e. Li Anatoliya Navîn pir qewîm jiyane. Dîroka pir mîletan li vir derbasbûye. Ji mimariya xaniyên kevn û nivîsên li ser van xanî û kevirên li goristanên kevn tê xuya kirin ku berî kurdan hinek ji miletên din jî jiyane. Mixabin li ber rewşa siyasî ya Turkiyê, lêkolînên zanistî yên ber bi çav li ser vê navçeyê nehatine kirin. Ji bo piraniya gundên Anatoliyê ji aliyê kurdan ve, di van 300-400 salên dawî de hatine avakirin, ji aliyê dewletê ve tu lêkolîn û agahdarî nehatine berhevkirin û ne jî di arşîvan de hatine parastin. Helbet dewlet li gor xwe xwedî agahdariyan e!.. Lê pirê caran kurdên me yên ku li vir dijîn baş nizanin ka gelo ev ji ku û ji bo ci hatine. Tiştê ku heta niha hatiye gotin û tê zanîn hemû li gor gotinên ku me ji dê û bav yan jî ji mezinên xwe bihîstiye.
Ji ber vê yekê jî dema em ê niha gundê Kelhasan bidin nasandin dê li gor agahdariyên ku me li derûdorê xwe bihistine an jiyane, em ê binivisînin. Loma jî agahdariyên ku ez dê li vir binivisînin dê bi kemasî bin. Ez hêvî dikim ku ev nivîsa kurt li ser gundê Kelhasan dê rê veke ku her malbatek bikaribe li ser malbata xwe agahdariyan berhevke ku di pêşerojê de em bikaribin bibin xwediyê dîrokeka gund a dewlemend.
Ji ber di destê me de tam dukoman tunene, tenê li gor gotinan û hinek jî ji arşîvên ku heta niha ji aliyê lêkolînerên ewropiyan ve hatine kirin, em dikarin bêjin ku li Anatoliyê kurd di dawiya sedsala 15an de hatine. Piraniya wan li derûdora Ankarê bi cih bûne. Gundê Kelhasan jî di sedsala 17an de hatiye avakirin.
Tê gotin ku malbata Kelhasan ji derûdora bere; Amed peşi ji; Semsur'ê hatiye. Berê hatine Yunaxê, li Serî Golê mane. Dûre di navbera Kelhasan (Hesgur) û birayê xwe de dubendîtî dest pê dike, Kelhasan tê li bakûrê Kelhesen ciyê ku îro jê ra dibên Çalê malê Avê, konê xwe datîne. Li ciyê ku îro Şaredari Kelhasan li ava bûye, mala Hecî Temo dibane. Ev li wir bardikin, Kelhasan tê li wir bi cîh dibe. Piştî demekê malbata Hecî Temo bi paşte vedigerin tên li Kelhasan dimînin.
Xwerziyê Kelhasan Hewsên jî durê tê li ba xalê xwe dimîne. Kelhasan keça xwe ya bi navê Kurdê dide Hewsên. Îro gundê ku jêra bi tirkî dibên Turanlar(Hewsên) li ser wî hatiye avakirin. Tê gotin ku navê Kelhasan yê kurdî Hesgur buyê. Gur nexweşyek ku porê mirovên diweşe û Kelhasan jî bi vê nexweşiya dikeve û porê xwe diveşe. Wê demê bi kurdî jê ra Hesgur dihatiye gotin. Ji ber vê jî bi tirkî Kelhasan bi nav kirine. Wek piraniya gundên kurdan, navê vî gundî jî bi tirkî Kelhasan hatiye lêkirin. Malên ku îro li gund jê ra dibên; mala Sado, Lawîka û mala Hecî Alo giştik ji malbata Kelhasan in. Kurmanciya ku li Kelhasan tê qise kirin an ji axaftin nêzî Kurmanciya Amed, Semsur û Ruha ye. Şaredariya Kelhasan girêdayî Cihanbeyliyê ye. Ji Cihanbeyliyê 42 km dûr e. Li bakûrê rojavayê Cihanbeyliyê dikeve. Bi gundên Yunak, Kulu, Heymanê û Polatliyê re cîran e. Gundên herî nêzik, Bêşqevaxa Mezin, Qendîl, Hecî Omera, Xirave, Kavişoxlu, Gundê Xofê, Kadioxlu, Boyali, Oniska, Boxrîdelik(Tetera), Hecîlera, gundî Buldux û Yenîceobe ne. Taybetmendiya gundê Kelhasan, li gor gundên din ên Anatoliya Navîn ev e; gund ji eşirek an jî ji du eşîran pêk nehatiye. Ji 30î zêdetir malbatên ku ji her aliyê Kurdistanê û eşîran ve hatine bi cîh bûne. Kelhasanî wek Canbegî tên naskirin. Lê ev nê vê maneyê ku hemû Kelhasanî Canbegî ne. Her çi qas rastiya gund ev be jî îro piraniya gundiyên ji Kelhasan xwe wek Canbegî dizanin.
Ji ber gund ji eşîr û malbatên cihê cihê pêk hatiye, dem dem di navbera malbatan de hinek bûyerên nexweş rûdane û ji ber vê yekê jî navê kelhasaniya li gundên cîran wek bi şerrûdî derketiye. Helbet ev nexweşiyên ku bûne ne tenê ji mesela eşîretiyê, bi ya min sebeba herî mezin ji cehaletiyê rûdane. Nifşê nû(neslê nû) hêdî xwenda û xwedî serpêhatiyên dewlemend in. Hêdî eşîrtî û malbatî li paş xwe hiştine. Hemû xwe Kelhasanî dizanin. Li gund û zimanê xwe dixwezin xwedî derkevin. Kelhasan heta 1992 an vek mixtari dihat rêvebirin kir. 1992 an de bû şaredar. Serokatiya şaredarê heta 1999an ji aliyê Ali Ceran ve hat meşandin. 1999an Mustafa Kargöz bûye serok. Piştî kuştina Mustafa Karagöz, Abdullah Bozkır heta 2004an serokatiya şaredarê kiriye. Ji 2004an vir de jî Resul Kara serokatiya şaredarê dimeşîne. Di hilbijartina 2004an de dengên partiyên siyasî weng bû; Partî hejmara denga ji sedî %
Hejmara yên xwedî deng 854 bûn. Ên ku dengê xwe dane ji sedî 73,77 in. Serjimara Kelhasan li gor hejmartina giştî "genel sayim" a 2000î 2533 ye. Li gor rêvebirên şaredarê, du kat ji wan jî li derweyî Kelhasan dimînin. Yanî meriv dikare bêje kemzede hejmara Kelheseniya li ser hev 7500 e. Ji 1968an vir ve koçberiya Almanya û Danmarkê dest pê kiriye. Li welatên Ewropa; Almanya, Danmark, Swîsre, Swêd, Finlandiya, Norveç, Îtalya, Awistirya, Belçika û Fransayê bi cîh bune. Îro li Danmarkê êdî neslî sisêya dijî! Ji sedî 70 Kelhasanî li derveyî gund dijîn. Piraniya wan jî li Danmark in. Dîsan hejmareke zêde ji ber xwendin an ticaretê barkir kirine Qonyê. Ji neslê nû hema hema meriv dikarê bêje ji sedî 90î derketine welatên Ewropa. Li gund mekteba dest pêkê dibistana û dibistana amadehiyek heye. Ji ber neslê nû her bi xewnayên derketina welatên Ewropa dijîn, xort û civanên ku li Zaningehê dixwînin pir kêm in. Her çi qas xwesteka xwendina zarokan bilind be jî, ji ber rewşa aborî meyla ciwana her berbi welatên Ewropa ve ye. Di van salên dawî de hejmara kesên li zaningehê dixwînin hinek zêde bûne.
Rewşa aborî Li gor agahdariyên şaredarê, rewşa şaredara Kelhasan di warê aborî de baş e. Şaredarê tu deynên xwe tunene. Perê ku ji İller Bankasi ku li gor hejmara rûniştiyên li gund(nifusa belediyê) tên, têrî 6 memûr û 5 karkeran û lêçûnên din dike. pirsgirêka herî mezin riyên şaredarê ne. Ji ber di dest pêkê de avahîyên/xaniyên li gund, bê bername hatine çêkirin, aniha jî xirakirina van xaniyana pirsgirêka gund a herî mezin e. Ji ber vê jî serokê şaredarê yî duyemîn, Mustafa Karagöz 1999an de bû qurbaniyê vê!... pirsgirêka ka din a mezin jî bêkarî ye!... Wek piraniya gundên Kulu û Cihanbeylîye, aboriya Kelhasan jî li ser çandinî û xwedîkirina pêz e. Çandinî bi piranî ce û genim e. Aboriya gund ji sedî 70î li ser însanên li welatên Ewropa dijîn, e. Xortên ku li gund mane jî dewara xwe bi nakliye û çandiniyê ve dimeşînin.
Zozan malê Şilik û Hewsên (Turana) Kelhasan xwedî arazî û erdê çandinîyeke mezin e. Heta 1956an Kelhasan, Turana û Korkmeza giştik li ser hev bi gund (Kişlê) ve girêdayî bûn. Turana 1956an de ji gund veqetiya bi yayla Korkmeza ve bi serê xwe bun mixtariyet. Korkmeza jî di 1992an de ji Turana veqetîn û bi serê xwe bûn muxtariyet. Ji ber pireşîrî û meziniya gund piraniya malbatên mezin bi serê xwe bibun xwedî zozana. Jiber hem xwedîkirina pez û dewarên xwe û hem jî nêzî erdên xwe, ji xwe re zozan an gom avadikirin. A niha li piraniya van zozanana xaniyên modern hatine avakirin. Her çi qas piraniya van li bajerên wek Qonya û Ankarê an li welatên Ewropa jî dimînin, li havînan tên ser zozanên xwe. Ew warên ku berê ji bo dewara malê dihatin bi karanîn niha bûne wek havîngeh.
Xalîka Jêr () Bajarokeke bi ser navçêya Cihanbeyli ya Qonyayê ye. Ev bajêrok yek ji bajêrokên Kurdên Anatoliyaya Navîn e. Niştecîhên vi bajêrokê ji eşîran Xelîkan e.
di nav gundên Kurdên Anatoliyaya Navînda gundê yê mezin wa gundê ye. Gundê dûyemin a mezin ji gundê Încowê "dûr 15.000'ê". Gundê Xelîkanê nêzikî 20.000 serjimarê xwe heye.
Zêdetir nîvî mirovên wê gundê li Ewropa û bajêre Qonye ye dîmen e.
li dema Bîzansîyênda bi navê "Dondurma" hatîye avakirin. Peşê ketîye destê Selçûqî û Osmanîyên a. li salê 1965 an da navê bajêrokê hatîye guherandin û bûye "Gölyazı Kasabası".
Gelhê bajêrokê 4034, bilindahî ji behrê 932 m. ye. ji navçeya Cihanbeyli 40 km. û ji bajerê Qonye yê 150 km. dûre.
li bajêrokê du dibistanên seretayî, dibistanek amadehîye, pirtûkxanek û nexweşxanek heye.
Bajerok ser hev ji şeş Taxên hatin pêk tê. Navenda bajêrokê ji çar taxên hatin pêk tê. Navên vana bi Tirkî; Yeni, Kürşat, Erenler û Demir e. Dû taxên dîn ji navendê dûrên û nav û dûrahîya wan Maşat 12 km. û Üçler 24 km. ye.
Gunde Xelîkan 3 taxa xwe navende hene. Ewna; Taxa "Hesino" "Tevahî Demir ê - Rojhilate Erenler ê", Taxa "Mijik" "Tevahî Erenler ê", Taxa "Bolakîro"ye "Tevahî Yeni ye - Tevahî Kürsat ê". Va navana bi Kurmancî ye.
Aborîya bajarokê li ser ajalî û çandinî ye.
Ji sala 2004 an virda "Şahîya Çand û Piştevanî a Xelîkan Jêr" tê çêkirin.
li Ewropa bi beştarîya gundê "Sağlık" û Bajêroka Xelîkan Jêr bi navê "Gölsağ" ê komelek hatîye pêk anîn.
û wa komal a teva bû.
Ji vê komelê şinda komalêkî nû hatin pêk anîn. Navê xwe ji "Gölyazı Dayanışma Derneği". Nêzikî 2 mehên di bizaviye de ye.
Gelê gund bi eslê xwe Kurdên ji Amed, Semsûrê, û Meledîyê ne. Dema Osmanîyên de, koçî li vê derê kirine.
Xelîkan eşîreke kurdan e ku zimanê kurdî, zaravayê kurmanciya reşî (ango, kurmanciya serhedkî, amedî, botî û badînî) diaxivin. Ji ber ku kurdî bi salan li Xelîkan qedexe bû, kurmanciya Xelîkan pêş nediket.
Eşîra Xelîkan, yek jî eşîrên Reşwan e. Ji hêla Semsûr: Bêsnî hatine Qonyeyê. Di sala 1870î de li herêmê bi cî bûne. Firehiya erdê Xelîkanê 100 km² û bilindahî ji rûyê avê 1140 m ye. Gundekî nûjen, xwendekar e. Li herêmê rewşa hewayê ya Kurdên Anatoliyaya Navîn xuya dibe. Havînan germahî heya 32°C û zivistanên jî kêm heya -4°C ye.
Her wekî " Xelîkan " navê gundekî bi Kuluyê ve girêdayî ye. Navê wê bi tirkî "Karacadağ" ye. Xwedî şaredarî ye. Serjimara wê li derûdora 5.000î ye; 100% kurd in. 12 km li dûrî Kuluyê dikeve.
Eşîra Xelîkan, ji berê elewîtî, îroja sunî ola ne.
Omera, ango Omeran (bi romî: "Altılar"), gundêkî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e. Gelê gundê eslê, xwe jî herême Semsûr Qonyeyê nefîn bûne.
Omera gundekî Reşî ye û ji beşê Omeran e, kevna digotin gundê herî kevnî ku cara sifte hatine Anatoliyaya Navîn ji duwe li gundên din ên Omeran asîw bûne. Ji ber ve bi pir gundê re dan û şandine xwe heye, meri û merdanê xwe jî li gundê din dor alî xwe jî fere ye.
Cîhe ku li xwendeh hatî avakirin, pir kesa di vê xwendegeh de xwendine û nîşana Netewî şandine. Avakirina Xwendegeha Kurdî. Mûderrîs İbrahim Efendi.
Bozan "(bi tirkî neguherîne herwiha Bozan e)" yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
7 km li bakurê Erxewanê dikeve. Gundekî dîrokî û kevn e. Gelek caran li dijî Osmaniyan tevlî serhildanên Kurdên Derya Spî bûye. Di qeydên Osmaniyan ên sala 1560'î de navê wê wekî gundekî "dijmin" derbasdibe. Ji ber Êzdîbûna xwe gelek zordarî dîtine. Bi avabûna Komara Tirkiyê re, dewletbi navê "Laîsîzmê" Êzdîyên dixweze bikişîne cem xwe û gelek jî biserdikeve. Ev yeka han assîmîlasyona wan jî bihêztir dike. Gorî hin gundiyan, eslê wan Kurdên ji herêma Qersê hatine ye.
Rengan "(bi tirkî:Renkoğlu)" gundekî girêdayî navçeya Qonyayê Çeltikê ye û li navenda Anatoliyayê dikeve.
Kurte nasîn.
230 km ji bajarê Konya û 10 km jî ji Çeltîkê dûr dikeve. Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000'î hejmara niştecihên wê 431 bû. Gorî hejmartinên sala 1997'î jî 444. Li gund dibistana seretayî û sazûmaniya avê hene lê saziyeke tenduristiyê, postaxane, kanalîzasyon hwd nîne.
Tê gotin ku gund navê xwe ji axayên xwe yên Kurd girtiye. Piştre wekî Kaşören hatiye guhertin. Aboriya gundiyan pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. 10 % ji gundiyan bi çandiniyê ve bilîdibin.
Mahsum Korkmaz (bernavk Egîd) (z. 1956 li Farqînê − m. 28'ê adarê 1986 li çiyayê Gabarê, Şirnex), endamê Komîteya Navendî yê PKK'ê û fermandarê yekemîn ê HRK'ê bû.
Di sala 1986ê de Fermandarê Hêzên Rizgariya Kurdistanê (HRK)ê Mahsum Korkmaz (Egîd) li çiyayê Gabarê şehîd ket.
Ji fermandarên gerîlla yên navdar ên PKKê Mahsun Korkmaz ango bi navê xwe yê tê naskirin Egît, li navçeya Amed Ferqînê jidayikbû. Di temenê xwe yê biçûk de koçî Batmanê kir. Li Batmanê di salên lîseyê de bi rêya Mazlûm Dogan, di sala 1976an de tevgera Apociyan nas kir. Li herêma Lûbnanê di nava kadroyên navendî yên PKKê de cîh girt. Mehsun Kormaz, mohra xwe li tevgera 15 tebaxa 1984an ya PKKê da. Ew di heman demê de fermandarê Hêza Rizgariya Kurdistan HRKê bû û fermandarê manewî yê Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan ARGK'yê û Hêzên Parastina Gel HPG'yê ye. Ew herî zêde jî bi wêneyê xwe yê bi heybet yê li pişt çiyayê Gabarê bûye efsane li ser zimanan û di nava dilê Gelê Kurd de cîh girtiye.
Di sala 1986an de akademiya PKK'yê wekî "Akademiya Mahsum Korkmaz" hat binavkirin.
Karagedik gundekî navçeya Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e. Di sala 1849'a ji aliye Mistefa Axa û çend hevalên wî ve hatiye ava kirin. Mirovên li vir dijîn wek hemû mirovên li Anatoliya dijîn bi karê cotkariyê mujûlin. Ji ber tengasiyên di aliyê cotkariyê de di van salên dawî pir mirovan dest ji cotkariyê berdan û bi karên logîstîkê re jiyana xwe berdewam dikin. Gundê Karagedikê berê girêdayî navçeya Haymana bû, le niha girêdayî Golbaşiyê ye. Nifûsa xwe nezîkî çar hezara ye. Di wan demên buhurî de, ev nezîkî 150 salî ye, gelê li vir dijî hîn zimanê xwe yê zikmakî ji bîr nekiriye.
Hata mirov dıkare bêje ji bir bajarên kurd jı baştır zimanê xwe paristine. Zaroke ku li vır,her çiqas televîzyon di van salên dawî da bi aliyeki negatîv tesîr kirî be jı, bi stranên kurdî û bi çîroken kurdî yê dewlemend mezin dibin. Li davete van wek her gundekî kurdmanc kilaman kurdî tene gotın û govendên reng bi reng tenê kişandın. Her çiqas di destê mada du belgeyen fermî nîne jı, gore kal u dapîrên me, miroven ku naha li dora Haymana, Kulu, Polatlı û Cıhanbeylı dijîn ji bajaren Samsorê u Rihayê xatine van gundan. Kurdî ya ku li van gundên tê axaftın jı, bı kurdî ya Samsore u Rihaye yek û yeke. Dîsa gora bav u kalên me; '150 salen berî demeku dewleta Osmanıyan zor dabû ser Kurdên Samsorê u Rihayê u terkbuna haren bavan kalan pêwîst kirî bu, mezinên ve demê rabûn gund u zawıyen xwe diştin u naçar bır qor u qor xwe dan re berba bajarên Edeneyê. Ji wirda ji berbe Yozgata û Çorumê. Çar qebîle mezin ji tevhev hatibûn bajarê Konyayê. Bi salan li wira bi hevra jiyana xwe berdewam kirin. Le piştî demeke nahare hrr çar qebîleyên jihev bu u her yeki seri xwe hayna çu gundekî din kiji çu bajarekî dın. Ji van çar kabilayen jı îro li june car gund hene. Gundê Karagedıkê ji yek jı vane.Ew din ji gundê Şerelı geredayi Konyaye, gundê Yeniceoba îsa gıradeye Konyaye û gundê Burunsuza geredayı Haymane bajarê Enqere'. Le pêwiste ware zanin ku wana tane gotinên mezinên mene. Ji ber ve yeke jı gerektiya ispatî bi kaxiz u belgeyên fermî heye û mirov nikare van gotinên bi temamî bike bingehe dîroka Kurden ji gund u bajarên xwe berî salên hatine sirgûn kirin.
Di van salên dawî de jı ev çanda ya gelên Anatolya Navîn ji aliyên gelek hunermend de zanandın û vı şiklı ji bo nesilen din ra jî dene parastın. Rahmetı Kurd Remzî hozane ye heri peşiya ku vı karê destpekiribû. Di du vira Serbilind Kanat her wisa kare vi hin dewlemendtir dewam kir u nahajî bı dehan hozan u hunermendên Kurdên Anatolyê ya navîn hene ku ne tenê jı aliyên kurd li vir dijîn bilakis ji aliyên hemû Kurdên bi riya televîzıyon û kasetan dene zamın u xaskırın. Bır kilamê ve xaze jı jı alyen hozan Diyar u Kawa tenê sirandin. Mijara stranan jı bir cara hevin, dilşewıtî û şine. Mirov dikare him stranên govendê şen him jî kilamên şina ku dayikên şewata dilê xwe be hanine ziman,di nav çanda Kurdên Anatolyê ya navîn bibene.
Ez hevîdarım ku va nivîsa mın jı aliyên hevalên vira rastkırın eger nerastî tê de he be. Û dîsa ez hevîdarım ku hûne kemasîyên min di aliyê rêziman û bi taybetî di aliyê nivisandinê li min biborînen.
Arsênê Reşît Polatov (Arsen Polatov) (z. 1942 - m. 31'ê adarê 2004) hunermendê pandomîmê yê kurd yê herî bi nav û deng bû.
Polatov, yek ji hunermendê şanoya bêdeng (pandomîmger) yê herî bi nav û deng li Sovyeta kevin û li cihanê bû û li dervayî sînorên Sovyetê jî dihate naskirin. Poladov, Zanîngehên Moskova û Sorgonê di serî de, li gelek zanîngehên cîhanê dersên şano (tiyatro) û pandomîmê dida. Her wiha gelek caran ji bo dersdayîn û semîneran ji bo zanîngehên Parîsê, Berlînê û Pragê dihate dawetkirin. Bi dehan pandomîm, şano û skêcên ku Poladov bi xwe nivîsandine û derhêneriya wan kiriye, li gelek bajarên cîhanê hatine lîstin û gelek hatine ecibandin.
Arsen Poladovê ku bav û kalên wî ji dorhêla Serhedê, ji warê Qers-Agiriyê piştî Qirkirina Xîristiyan û Êzîdiyan berê xwe dabûn Ermenistanê, ji malbeteke kurdên êzîdî bû.
Di sala 1942’a de li paytexta Ermenistanê Êrîvanê çavên xwe ji jiyanê re vekir. Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha St. Petersbûrgê di pola sêyemîn de terikand. Paşê Beşa Rejîsoriyê ya Zanîngeha Moskovayê kuta kir û li Parîsa Fransayê, ji Pîrê Pandomîmê Marseille Marso bi qasî du salan dersên pandomîmê dît. Di sala 1971’ê de bi handan û piştgiriya Yekîtiya Sovyetê li Erîvanê Dibistana Pandomîmê ya Arsen Poladov hate vekirin û Poladov li vê dibistanê bi sedan şagirt perwerde kir, herweha ew hîmdar û rêvebirê şanoya pandomîmê ya Êrîvanê bû.
Piştre, bi destûra Wezareta Çandê ya Yekîtiya Sovyetê, Şanoya Dewletê ya Moskovayê hate avakirin û Poladov li wê derê wekî rêveber-derhêner hate ser kar. Di maweya salên 1975-1995, raserî 20 salan bi sedan şagirt û şanoger gihand. Poladov, ji sala 1995’a heta roja ku mir li ‘Beşa Dîroka Pandomîmê ya Zanîngeha Dewletê ya li Yaroslavlê’ wekî hîndekar kar û xebata xwe berdewam dikir.
Xebatên Polatov li Elmanya.
Polatov di sala 2001’ê de li Akademiya Kurdî ku wê demê li bajarê Dürena Almanyayê bû û li di salên 2001 û 2002'a li bajarê Wuppertalê di bin banê "Mala Çanda Baran" (navê fermî:Baran Kultur Haus e.v.) mamostetiya şanoyê dikir û komeke şanoyê bi navê TEATRA BARAN perwerde dikir.
Di sala 2004'a de ji ber nexweşiya dil li bajarê Yaroslavlê ya Rûsyayê ku li nexweşxaneya vî bajarî dihate derman kirin, ji ber têkçûna dil jiyana xwe ji dest da. Arsên Polatov bavê du zarokan bû.
[http://www.tirej.eu/index.869.arsen.htm NivîsaSalihê Kevirbirî li ser Arsen Polatov]
Xidiran gundekî navçeya Amedê ya Erxenî li bakurê Kurdistanê yê. Li başurê rojhilatê Erxeniyê û 13 km. ji navçeyê dûr e. Di nava geliyeke hêşinahiyê de hatiye avakirin. Xidiran gundekî mezin e.
Gelê vî gundî girîngiyeke zêde daye xwendinê. Ji ber vê yekê ji vê gundê mamoste, doxtor, parêzer, muhendîs, memûr û ji pişeyên din gelek kes derketine. her wiha di vê gundê de gelek hosteyên înşaatê jî heye.Her wiha ji gundê Xidiranê ji destpêka salên 1970î gelek kes beşdarî têkoşina rizgariya Kurdistanê bûne û şehîd dane.
Li Xidiranê di salên 1970'î ji aliyê ciwanên vê demê ve pîroz kirina cejna Newrozê bi hêstên welatperwerî hatiye destpêkirin û li gira Kevrê Elacê Newroz hatiye pîroz kirin.
Li derdora gundê şûnûwarên ku ji serdemên kevn wek Gira Siyasûr, Kepela Korkî heye.
Ziyaret bi naveke din Ziyareta Emer Axa li bakurê Kurdistanê gundekî navçeya Amedê ya Erxenî yê. Li başurê rojhilatê Erxeniyê û 13 km. ji navçeyê dûr e.
Di serê Çiyayê Belaxur di hêla bakur gund hatiye avakirin. Rûniştvanên gunda Ziyaretê bi çandina tene û bi xwedî kirina bizin û mî debara xwe pêk tînin.
Hunermend Semir Sedêq li bajerê Duhokê ji dayîk bûye.
Heta nihe 4 allbum hene u noka Du mahik Albuma xo ina ya xarê.
Neh caran neh bi xwe hesêb ke biltemam
Heştê û yek in, tu bizan ya ez xulam.
Heşt caran çar çend in eya şîrînbira
Ew sih û dû ne herçî zêde ji te re.
Heft caran pênc çend in eya tiflê piçûk
Ew sih û pênc in da ko pê nebî xudûk.
Şeş caran sê çend in eya sahib meqal
Ew deh û heşt in tu bizan ya pîrê kal.
Pênc caran pênc çend in ey mêrê çak
Ew bîst û pênc in tu bizan ey canê çak.
Çar caran heft çend in tu bêje vê demê
Ew bîst û heşt in da tu hilnegrî xemê.
Sê caran neh bo te beyan kim ya delal
Ew bîst û heft in tu bizane ya heval.
Du caran çar çend in min bo te kirye xet
Ew heşt temam in der vê nezma pir xelet.
Êk caran êk êk e bizan ya nasiha
Di dawiya vê kitêbokê de bi erebî şerhek heye. Li gora vê şerhê xwedî kitêba xwe di sala 1345ê romî de nezim kiriye; berî hevdeh salan. Gelo li kû derê? Li Tirkiyê, Iraqê an Sûriyê?
Klasîkên kurdî
Ichiro Mizuki (Japan Expo, 6ê tîrmehê 2007)
Ichiro Mizuki (水木 一郎, "Mizuki Ichirou") (jdb. 7ê kanûna paşîn 1948 li Tokyo) stranbêjeki, komponîstê û aktorek japonî ye.
Mizuki yek ji endamên JAM Project bû.
Siyamed Sîpan Ugurlu (jdb. 1986 li Kaniya Elî) rojnamenivîsekî û helbestvanekî
Ugurlu di dîroka 9ê îlona 1986an de, li gundê Kaniya Elî, girêdayî Şemrexê ya ser bi Mêrdînê ve hatiye dinê. Malbata Siyamed di sala 1999ê de ji welêt derdikevin û berê xwe didin xerîbiyê. Neha jî bi malbata xwe ve li li bajarê Elmanya yê Ludwigshafenê dijî. Di nava malbatek 6 zarokî de, zaroyê malê yê mezin e.
Di salên 2007 - 2009an de ragihandêrê rojnameya Yeni Özgür Politika, yê herêma Mannheim/Ludwigshafen/Heidelberg bû.
Di heman demê de berpirsiyar û nivîskarê derve yê rojnameyekî herêmî ye ku neha bi navê "Mavî ve Kent (Sahr-î Şîn)" li Nisêbînê tê weşandin. Di heman demê de nivîskariya gelik kovar û malperên dîtir yê kurdî jî dike.
Niha li zanîngeha Koblenz-Landau a Elmanya di Enstîtûta Zanistên Sosyal beşa Zanistên Aborî di sala 2012 de xedand û dest bi xwendina bilind ango Masterê kiriye.
Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê (PDK-Î) yek ji partiyên serekî û neteweperwer ên kurd li Kurdistana rojhilat e.
Navê partiyê, Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê ye. Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê, partiya pêşeng û şoreşvan ya xelkê Kurdistana Îranê ye û hemû tex û qatên gelê Kurd bo gihîştina bi armancên partiyê, ku di bernameyê de hatine, di nav refên xwe de rêk dixe. Navê partiyê di astê navneteweyî de “Democratic Party Of Iraniyan Kurdistan” û kurtiya wê jî “PDKI” e. Arma Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê, pêk hatiye ji: Bazinek bi rengê şîn, ku li aliyê wê yê rastê gule genimek bi rengê zer heye, û li aliyê çepê jî çerxeke pîşesaziyê bi rengê sipî heye ku ji heft dendan pêk hatiye. Di naverasta baznê de rojek ku deh tîrêj lê ketine û çiyayek bi rengê kesk. Di bin armê de di navbera gule genim û çerxa pîşesaziyê de, zemîneyeke sor 32 heye ku pirtûkeke sipî li ser de ye û hejmara 1324 di bin pirtûkê de hatiye nivîsîn ku sala avabûna Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê ye.
Têdîtin: di çalakiyên PDKÎ li astê navneteweyî û derekî de di cihê sala 1324, 1945 tê bikar anîn, û li bin armê de jî “PDKI” tê nivîsandin.
Organa herî bilind ya partiyê kongire ye. Kongire her çar salan carekê ji endamên eslî, cîgir û şêvirmendên Komîteya Navendî û nûnerên endamên din ên partiyê, bi radeyekê ku Komîteya Navendî diyarî dike pêk tê, bi awayekê ku du ji sê endamên kongireyê li encama pirosya hilijartinê, beşdarî kongireyê bin. Kongireya awarte li ser daxwaza Komîteya Navendî, yan du li ser sê ya personêlên tewaw dem yên partiyê pêk tê.
Organa herî bilind ya di navbera du kongire da Komiteya Navendî ye. Sekreterê Giştî û Cîgirê Sekreterê giştî yê partiyê û endamên ku Deftera Siyasî hildibijêre li hember Komîteya Navendî de berpirs in.
Deftera Siyasî ji sekreterê giştî, cihgirê sekreterê giştî û hejmareke endamên Komîteya Navendî, ku ji aliyê Komîteya Navendî ve tên hilbijartin, pêk tê. Di dema navbera du civînên Komîteya Navendî de, Deftera Siyasî organa herî bilind a birêveberî û berpirsê cîbicîkirina biryarên Komîteya Navendî ye. Deftera Siyasî civînên xwe pêka hewcehiyê pêk tîne û rapora xebata xwe dide Komîteya Navendî.
Sekreterê Giştî yê vê partiyê Mistefa Hicrîye.
Di sala 2006ê de di nava vê partiyê de şer derket, lihevnebûn çêbûn û paşî grûbek ji vê partiyê veqetî û bi navê HDKÎ partiyek ava kir.
Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDKÎ) di 15ê gelawêja 1945'an li Mehabadê wek PDK'a yekem ji aliyê 61 ticar, kargerên dewletê, mamostên ayînî, xwedan ax û serokeşîran ve hat damezİrandin. Serokê PDK-Î yê yekem Qazî Mihemed bû. Li rasti de ew parti cînişîna Komeleya Vejiyana Kurd an KJK bû ku sê sal berî hatibu damezirandin.
159 rojan piştî damezirandina PDK-Îyê, li 22yê çileya 1946an ew partî karî bi kelk girtin ji doxa lebara wê serdemê Îranê yekemîn komara kurdî li rojhilatî Kurdistanê bi navê Komara Kurdistan damezirîne ku dîroknivîsan dibêjinê Komara Kurdistanê li ber ku ew komar bajarê Mehabadê kiribû paytexta xwe.
Komara Mehabadê bi tenê 11 mehan jiya, ji ber ku hikûmeta Îranê peymanek dijî bi kurdan li gel Sovyetê çêkir û êriş kir ser Kurdistanê. Hejmareka mezin ji lîder, serok û endamên komarê ji aliya hikûmeta Îranê hatin girtin û 20 ji wan li bajarên Mehabad, Bokan û Seqizê hatin darve kirin.
Kêmtir ji dû salan piştî rûxana komarê, PDK-Î xebata xwe bi veşartî kir.
Piştî salên 1950an li Îranê bi rêberiya siyasetmedar û serokwezîr Mihemed Miseddiq li dijî Şah Mihemed Reza û emperyalîstan helwest hate nîşan dan ku dixwastin hem erkên şahê Îranê kêm bikin hem jî îstîsmara emperyalîstan xelas bikin. Kurdên Rojhilata Kurdistanê di vî wextî de li gel Mihemed Misediq bûn. Di hilbijartinên herêmî yên li sala 1952yê PDKÎ bi awayeke azad tevlî hilbijartinan bû û di hilbijartinan de dengekê biqîmet destxist. Lê ev demokratîzekirin û reformekirina Mihemed Misediq biserneket û bi derbeyeka bi alikariya CIAyê ji aliyê şah ve ji kar hate dûrxistin. Piştî ketina serokwezîr Mihemed Misediq, artêşa Îranê berê xwe da Rojhilata Kurdistanê û kurdên deverê aşt kirin.
Li sala 1964ê de rewşenbîrên PDKÎyê bang kir ku li dijî rêjima Îranê şerê çekdari bikin. Di encamê de ji 50 kesan bêhtir endamên PDKÎ, ku serokeşîr, mela, karker, rençber di nav de, jiyana xwe ji dest dan. Piştî van rûdanan PDKÎyê xebatên xwe nepenî kirin. Di van salan de PDKÎyê nekarî bi şerê çekdarî mafê xwe ji rejîma Îranê bistîne. Her wisa li Partiya Demokrat a Kurdistanê bi rêberiya Mistefa Barzanî, têkiliyên xwe li gel Îranê xurt dikirin ku li dijî Îraqê şer bike. Ji ber van sedeman di nava PDKÎ de dudilî derket ku li gel Îranê şer bike an na. Li sala 1967ê grûbek ji PDKÎ veqetî û li Îranê şer dijî Îranê dan destpê kirin lê biserneketin û gelek ji wan hatn kuştin.
Li sala 1975ê di navbera Îran û Iraqê de Hevpeymana Cezayîrê hate destnîşan kirin. Piştî vê destnîşanê Mistefa Barzanî nekarî alikariyê ji Îranê werbigire û hevsenga di navbera Îran-PDKÎ û Iraq-PDK xerabû. Dîsa PDKÎyê di nav gel karên çekdarî hêdî hêdî dan destpê kirin.
Piştî raperîna xelkê Îranê dijî desthilata şah, li sala 1979 û rûxana rejîma şah, li Rojhilata Kurdistanê û Îranê de valahiyeke leşkerî rûda. Di vê rewşê de PDKÎ û hindek rêxistinên din yên kurdî li Mahabad û derdora kontrol kirin. Xûmênî dema şoreşa Îslamî çêbû sozdabû kurdan ku Kurdistan bibe xweser û daxwaz û armancên rêxistinên kurdî jî ew bûn. Lê piştî serketina Şoreşa Îslamî ew soz hatin jibîr kirin û di navbera rêxistinên kurd û pasdarên Îranê de şer derket. Di vî şerî de PDKÎ, Komele û kesê bi navê Şêx Îzedîn Huseynî rêbertî ji bo kurdan kirin. Di gelawêja sala 1979ê de kurdan bajarê Pawe ji destê leşkerên Îranê derxist. Dest danîn ser çekên wan. Lê li sala 1984ê rêjima Îranê hemî herêmên kurdî dîsa dagir kirin. Li sala 1989ê de jî serokê PDKÎ Ebdulrehman Qasimlo di hevdîtîna wî li gel rêvebirên Îranê de hate kuştin. Li sala 1992yê de jî serokê piştî Qasimlo, Mihemed Şerefkendî bi suîkastekê jiyana xwe ji dest da.
Li sala 1997ê de Mihemed Xatemî yê namzedê reformxwazan bû serokkomar û dest bi reforman kir. Kuştinên li dijî serokên kurdan hat rawestin.
Kongre yên PDK-Î.
Ala Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê
Liderayeti ya PDKÎ Komîta Nawendi ye ku ji 23 endamên sereki u 12 endamên laweki dêt berhev.
ji wan endaman 7 kesan wekî defterê siyasi dên helbijardin ku Sekretera giştî jî yek ji wan e.
Sámî (bi zimanê samî: "sápmi"), zimanekî ji malbata zimanên ûralî û yukaxîrî ye.
Merritt Ruhlen (1991). A guide to the world's languages. Edward Arnold, Kent.
Hamit Geylani (bilêvkirina bi kurdî: "Hamît Geylanî"), siyasetmedarekî Kurd e. Endamê koma DTPyê ya di parlamena Tirkiyê de ye.
Di sala 1957'î de li gundê Dêmanê Şemzînan Culemêrgê hatiye cîhanê. Dibistana seretayî û navîn li Şemzînan û ya a,adeyî jî li Culemêrgê xwendiye. Di sala 1975'î de perwerdeya dadnasiyê li Zanîngeha Enqereyê bidawî kiriye. Geylani parêzer e.
Geylani bi rêzê ve di HADEP, DEHAP û DTP’ê de bênavber siyaset kiriye û di asteke bilind de rayedariya van partiyan jî kiriye.
Nivîsa estûrBeyta nes’ih’eta ya Hozanvan: Ehmedê Nalbend
Amadekar: Mahir Berwarî - Elmanya - E.Mail: barwari@web.de 2006
Hozanvan Ehmedê Nalbend êke ji mezintirîn û bi navudengtirin Hozanvanên devera Behdîna ye, li devera Dohukê.
Ehmedê Nalbend li bajêrokê Bamernê ji dayik boye û wi bixwe husan jiyan nama xwe li ser dest nivêseki nivêsiye.
Piştî mirna wî hatiye çap kirin, ko têda hatîye: Ez Ehmedê korê Emînê Nalbend im.babê min xelkê bajarê Amêdiyê bo. Mîrgeha Paşayên Mîrsêvdîna li cihê Behdînan. Min mamek hebo bi navê(Ebdulrehman).
Babê min ji bajarê amêdiyê ço Gondê Bamernê. Sala 1864 li nik Şêx Mih’hemed korê Şêx Tahirê Amêdi û li wêrê akinci bo. Nalbendi dikir ji bo e’yalê xwe.Babê min pênç kor hebon û do kiç.Êk ji wan kura ez bom.
Ez li sala 1308 koçi beramber (1891-1892) zayinî hatime donyayê.Li jiyê 5 heta şeş Salî da, min dest bi xandina Qoranê kir, li dev deyka xwe Fatmayê û min bi domai îna. Paşî min dest bi xandina kîtêbêt Şirîe’ti kir, bo demê do sala. li dûvda min qesta xwêndingeha Qobehan kir li Amêdyê û salekê min lê xand.Paşî ez çome Zaxo salek min li wêrê ji xwend, li dûv da min qest kire bajarê Dohukê. sê sal min li wêrê ji xwendin.
Pistî demekî, min xwe berhev kir û ez çome devera Berwariya li ser toxûbê Hekarî li Behdîna, li Gondê Bêdohê li nik Şêx Mih’med Parsay korê Şêx Tihayê Mayi, li sala 1333 mişextî anko 1916 zayini. Min do sal xwandin û seydayê min ço ber dilovaniya xodê li sala 1335 koçi da.Pişti mirna seydatê min ez bome mela li Gondê Bêdohê u min xizmeta mala seydayê xwe kir.
Li sala 1342 mişexti beramberi sala 1924-1925 zayini ko Îngilîzi û Felêt Tiyaria êriş înaye ser Gondên Berwariya (Mayê, Bêdohê,Binviyê,Dêrişkê û Hidêne ….) û talan kirin.Emji revin û mişexti qeza Çelê boyin û gelek perişani me dîtin.Pişti salekê ez zivrim nav Goliya û bome melayê Rûsê.Li wêrê min kiça Seyid Osmanê Xişxaşi, Seyid Fehima bi xwe xast. Xodê pênc biçûk jê dane min û ez deh sala li wir mam. Paşi ew mir û min bo xwe jinkeka di ji gondi îna bi navê S’afiya. Paşi demeki ewji mir, kiçek li paş ma jê.Pişti vê perişaniyê ez çome Gondê Bêgova, bome melayê wan, bo demê du sala. Li wêrê korê min yê mezin mir û kiça min Golbihar, man didestê min da do kiçên biçûk, Esma û Asya.Ez pêve gelek şepirze û meh’til bom. Lew ez mecbur bum, biçme Gondê Xişxaşa. Kiçêt xwe min birne dev xwezûrê xwe, Seid Osmani.Ez ji bume melayê wan 5-6 sala.Kiçên min li wêrê mezin dibin û her li wêrê didem şû.Paşi min melatiya wan hêla û ez bi Donyayê keftim.
Bume gerîde, ji vi Gondi bo gondê di,we mijûli xirvekirna Şi’rêt xwe bum, belki bişêm çap bikem …
lewa bo ehlê îmana bi nikah’ê kamile îman
kamil bo dini şobhi mala S’adiqî
emin zava do Eh’med do E’babekrindo E’bdolla O’beydolla
Necîb S’aîb Zobeyr û A’rif ş Ne’man
Rojeka çar şembi bo weqtê nivêja nîvroyê hati Izraîl di gel emrê ferê h’eqê h’lal
Eh’medo dê xoliyê bîne bi serê xwe werbike paşi Şêxi ko bizahir dê ji te ket întiqal
Do sê şi’rek me gotin bê serober
ji bo wi da nebitin bê wefayi
Qedim ez koleyê degehê wanim xodê
te çend înan serê vi mabtelayi
Îmadiddin rih’a min ez cesed bom
te ev sedde li navbeyna me dani
Ez û ev hicret û g’orbet li kive
ji meh’bobê xwe dûrim dil revayi
Li dûv hizra Mela Tihayê Mayi,destpêka şi’rê li cem Nalbendi li nav Berwariya boye û li gondê Bêdohê.Li dûv baweriya minji ev ya raste, çê dibe wi hinde şi’r vehandibin rast tir lêk înabin li Bamernê ko hêj yê biçûk bo lê şi’ra mokon û ya dorist li cem seydayê xwe li Bêdohê Şêx Moh’emed Parsay fêr boye,we li di malkeka hozana xwe da di bêjit ko Îlhama şi’rê ji Şêxê xwe wer girtiye.di ser hndê ra Dr.Mesood Kitani despêka wi di bete Bamernê u êkemin hozana wi vê li qelem didet ko li ber kehirka gotiye bi giskê: çite were canê dê li te kem kori kêşanê
me dit canek ji xew rabo
din bon do sed çêx û mela
der bon li min cerh’ û birîn
goştê me da teyir û qela
li ser textê dilê min palveda s’olt’anê i’şqa te
xodan t’op û silah’ û e’sker ûh’okkam û êşîkê
were da te bi revinim qet nebêje şoêeka şerme
eji wek Ehmedê Ali to ji şibhi H’elalikê
eger bêji kirêti to bike şokri ji emsala
berê xwe bide Silê ûASê H’emê Mûsê û Misrîkê
Paşi mişext bona wi bo Çelê û ew derde seri yên bi serê wan hatin û hilbona şiriska şoreşa azadiyê xwe li rengekê di ji yê hozanê di det û têda di bite siyarekê pehlewan.her gohorineka li roj helata navin rûdaba ew jê bê bahir neboye û hozan pê gotine,lê mixabin piraniya hozanên wi yên siyasi û welat parêzi hinda boyne ji ber ne xelk wêrane ji berken êû vegêrin û ew ji ji Hokmet û çeta tirsaye hilgirit neko carek çete an Hokmet bigehnê û wi ceza biken.li dûv gotina seyid Taha xelkê Gondê Çemseyda:rojekê di çit seredana Nalbendi li gondê Xiûxaşa û da bo xwe hinde hozana ji dev binit. Di çîte nêzik Xişxaşa beramberi Çemseyda ko beramberi serê matiniye ko wi demi şer bo û çete hatbone serê Eredina li serê Metini.Wi ji nişkekê ve dit ko Nalbendi bi gûniya hozanên xwe li dor xwe kom kirine u di navdaye û agirê berdayê û ew bi xwe qêriya wiye yê hozana di bêt û ji layê dive xelk ji Gonda derkeftine û h’ingêna top û teyarane li ser serê wan.we beri demeki kiça wi ewa daye Selamê korê seyid Hoseyni yê Xişxaşi bi bombarana firokêt Ebdulselam A’rifi hat bo koştin. seyid Taha bi acizi ve vedigere û wi di hêle di wi dest û dari da di zane ko demê hindê nine...
Hozanên bi Cemal Ebdulnasir gotin we dijatiya wi ya kiri ko wi dilê xwe biriye Êraqê bi êk girtinê li gel Soriyê.herwesa medih’ û dijayetiya Ebdolkerim Qasimi kiriye li domahiyê. bi rengekê vekiri û keşefirêti darisyaye ser Linin û markis û rêbaza Komonistiyê.Ceh’ş bi rengekê gelek heji û xoşkok herimandine û nefret lê kirine.
Gazindên mokom ji Bega û şêxa û Ax’a kirine ko li diji şoreşê xebitine û xwe firotine Dewletê û berhingari wan boye, ji bili hindeka ko daxaza harikari û jina lê kiriye p xwe wek tpûleyê ber derê wan zaniye. Ewê li gel berjewendiyên wi baye ew biriye serê darê bi meth’a yên di zema wan kirine û bi hozanê kirêt kirine.
Do hozanên wi hene bi Barzani gotine,têda mêrani ûçaki û welat parêziya wi xoya diket we baweriya wi pê hatiye ko tenê ew hiviya vi milletiye,ew wê serê vi milleti bilind ket û wê li ser destê wi wê kurd bi namos u azad bibin. Dibe gelek hozan bo nivêsi bin lê hinda boyne,êk ji wan hozane ew bo ewa bo hinarti dema Barzani li devera Berwari Balla dibe,û nalbend divêt wi bibînit da hozanên wi çap biken,lê ji ber destûdarê nexweşê wi demi û bi şer ve mijûliya Pêşmerga bi şerve ev mirade pêk nehat,lew paşi hozanek jêra nivêsiye,lê kes nizanit çi hozan bo û berzeboye. Di ser hindêra û van destodarên aloz Barzani para û alikariyû bo di hinêrit. Li dûv gotina seyid Hoseynê Xişxaşi Barzani hinde para bo di hinêrit û mela Ehmed bo xwe bistaneki li Xişxaşa dikirit û bo xwe diket Tûtin.
Li do ciha behsê Parti dike.li ciheki dibêt min ço gazinde li Parti ninin,li yê di meth’et Parti Dîmoqrati Kurdistan diket û xebata wan û Pêşmerga.Hindek xwe ji nav înan û meth’et Parti û Pêşmerga dûr kiriye taybet yê serokê netewi Mela Mistefa Barzani ji bo xwe parastinê.
me mizgini li ser van h’azira bit
beri evro li me Kurda roj bibo t’ari
niho bo roj bi şewqa vi çrayi
kolilka bax’ û bistanê me kurda
li ser me evroke rewneq vedayi
zei’mê Kurd û Kurdistan evê hat
hemi xoşi li me bon întihayi
Mosilman û fele Kurd û Ereb xoş
bijin pêkve nebit ferq û codahi
Êraqine em û ew ma çi ferqe
bi dil saxi me got vi Melyi
Li hatina te hero çavê me zil bo
me h’eqi got bi serbest aşkirayi
bi minnet bigre efwa wi birayi
ji milkê me to mbê hûvi û ricayi
emanet her tifaq û kesp û kari
li milki rewneqê da hinde tari
şivanê me weki derkir j Ê’raqê
em êxistin devê Gorgi û Mari
zei’mê Kurd û Kurdistanê ew bo
bo vi milki ewi nevya ço s’ari
Şerê vê Hokmetê kir ne ji xişîmi
rezalet dit bo şei’bi mêt do cari B1-106
dê biken e’ydo zeman ya hilketi
zolim û te’da li ser me berzebin
xêr xazê Milleti û Şêrê zei’îm
em di gel çend Milleten di boyne êk
şol biken dilsax ûşol hatin berêk
H’izba Dîmoqrati û şei’ba me temam
daîma wan li ser zeî’mi kir selam
Eh’meda sed o’mferi namos te kir
doa’a biken her bo şêrê me zei’mi
Ko ya rrebbi toyê h’eq û e’zîmi
ewi koştin gelek qewad û deyoz
ko zolma amira Donya xirab kir
Bê bexta xodê kir bo î’tab kir
melik koşt ûwes’i koşt û kerê boz
Seî’d bo nav û wesfê wi şeqi bo
wezifê wi hemi her eh’meqi bo
weki sey ew dema koşti kiri o’z
Herê ey Eh’medê ehlê kemalê heçi
şola ji te têt her bîne h’alê
Te ev şii’ra serê vê taze salê
gelek xoşin ko taze kirne dil s’oj Bi-26
wan hizir kir her cihê wan cennete
çonki şeyt’an wek keri di gohda zirrî
reiyekê naken niho Şêx û mezin
kê do Dînar dan wan dê li dûv bezin
bo kirîna Cehnemê bi şewq û lezzetin
ma felek bo wan roja axiri
ma we nînin e’qil ûfikr û dest û çav
o’mrê we dê çît û sal roj û gav
ivro bab naket ço pisyara lo kori
ma me Kurda pêve ninin Kîr û Gon
H’okmetê nehêlan bo wan qet ço kon
kê niho a’rek heye goh daye min
bo binê pê hokmet bo sitiri
birsiye Kurdê bira raza l kwji
rabe ser xwe heweki mêra to ji
h’ing û dinga dane belkey pê biji
hindeka dara rezê te ji bin biri
Kurdistan to moimini mêrê daykê Îngilîz
Çi fêqi te hey çini wey pa şolek e’zîze
Me bi xwe day dojmini bila ew bê temîze
Kurdistana çav kilday kiça min moheyei be
Dilê çoy te kabiray direnge ji xewê rabe
Roja min a’r tê nemai soala bê cewabe
Ez neşêm te bi xodan kem bi xwe bi dûv êki bi keve
Da meelê beyan kem bo te çê tire eve
Ne h’ewceye talan kem bo wan roje li min şeve
Werin xelkê zemanî ↔ Goh biden nesîhetê
Tertîb taze min danî bo dinyayê û axretê
Nisîheta min kiri xoziya kesê goh dayê
Dê nifaa det hadirî bo dînî û donyayê
Vi zemanê axirî alem kefte g’ewg’ayê
bila bihên hemi Gondî li van sûk û bazara
pîr û tolaz û condî hero spêde û êvara
bo qedir û nav bilindî goh biden van exbara
ev gotina ez bêjim ya mocibî şirete
hemî dorrin darêjim bo gohdara nî’mete
nanê weye dê pêjim çi xweş qotê axrete
ez mirovek şai’rim xodê ew kerem da min
da qûtê we dagirim ko hûn hemî pismamin
ez razîme û şakirim bila xirab di bê qamin
ev beyta nesiheta faydeye li xas û a’ama
xweşsebre bo sohbeta şekir û şerbete bi tama
belav ken li nav milleta geli dost û pismama
min nîyet bo ji mêje ko ez xelkê moxil kem
da bizanîn kî serbêje bila hindeka sil kem
nebêjin ehmed gêje dê miradê hasil kem
da bo hewe beyan kem donya dari çi terze
hemi şola îi’lankem gohê xwe bi dê nelerze
herkesekî nîşan kem da hûn nemînin berze
maqûlê bê tehemil ew dostê kesê nebît
cilê keri danine mil serê çêlê di wi ve bît
bibin reîs bê esil dê rê li xelki berzebin
jina nebit sir veşêr ew qatile bo mêri
jê êmin nebin ço mêr dê berê wi detin şêri
ew kêmê xeber vegêr şola li wi ne spêri
babê eyal bê edeb ew ji eqli riswaye
xwe kir metalê x’ezeb dil xweşi di wi nemaye
neşertin esil û neseb jîna wi li wî belaye
kesê qenci nehat çav çakiya di gel neken do car
ew g’olamê sist û xav wi li ço erda nîne war
feqîrê xilmet belav ew rûspî nabit ço car
çi feqîrê tirr bilind zolme qenci li gel kirin
jina niîm tirş û tond xweştire li mêri mirin
ava nabin erd û gond wek mezin lê bone jin
dostîniya Me’mora bo xwe neken bistehi
bê xilmet neçin dora ez nabînim ya spehi
hez jê kirna meg’rora pîse û to tê nagehi
hindi ji te bihêt bîjina hewce nebê bi nîkah’ê
ezabe li dîn û dinê nabin serê îslah’ê
hez jêkirna meg’irora pîse to tê nagehi
çi nezanê negohdar lazim nine têkeli
kes wi neken dost û yar welew bêjin bo weli
bê dewarê her siyar ew mit’ribe yan deli
qet bo dostê xwe temam dilê xwe xali neke
wextek heye bît nemam hîngê to xwe j wi veke
hera gerim nabît h’emam ko herdem selîqeke
bo hemi şola fesal qenci bît yan xirabi
ew dilreqê bê heval ço îfleh’lê venabi
dostê demdem û h’eyal goh neden wi sebabi
şola te wec pe^nebît to li dîwana nebêje
dê e’qle^te berze bit av rûya xwe ne rêje
xazokê bi gazinde bît goh nedenê pir bêje
zadê kelê hêj gerim xirabe biben devi
ew dev xweşê bê şerim to bi eyba wi nakevi
şol nekerê her t’erim naînit maşa şevi
palê pir qelûn kêşa şolê te hêla li erdi
wesa te dil jê êşa ew nexweş tire ji derdi
qet goh neden derwêşa hindi bêjin to merdi
veh’ewhayê pir fesad derbêxin ji milleta
ew mela yê bê mirad neçin nik şiriêta
xizmê gelek hey î’nad bo nebêjin xilmeta
şolê evro bo sbe bê e’qliye to bihêli
d ate ji xwe nehêt goneh weki vemîni ji ê’li
safi nînin sal û meh şol pirin dê wi hêli
tif û kif neken pêş çav da xelk neken nifretê
êk birît neçin hindav ewe terka mirwetê
hemi şol hene bi derav goh biden vê şîretê
hindi ji we bêt saîla bê mirad nevege^rin
moh’taciya bê delîla zû pêk bînin ew xêrin
goh neden çep û h’îla dil fireh şêre mêrin
ew bexîliya be^fayde ten abet sere sale
Tibet reqê ne li qayde dê ji te revînit xalê
Xwe li bêkesa her hayde wan meh’rom neke ji mali
Korê goh nedet babê hêj biçûk bitisîne
Jê neken ço h’îsabê ço menfiet tê nine
Daîm lê biken îtabê şifkê ji teri bi çemîne
Jinka kir xidamîni mei’yen ya diz û h’îze
Emanet bit neîni çav gêr û bê temîze
Qet to xêr jê nabîni şev û roj her ya zîze
Ew kesê direw ker bit bawer neken ya goti
Dê milketa wi ber bit t’ovê rastiya firoti
Xoli bi wi kesi wer bit biharê neket coti
Eger dê jinê îni bîne di o’mrê nû da
Da berxori helîni !ol key di milki da
Xwe bi xelkê ra bi gehini hêj hevalê di geli da
Nebin dostê ço xorta nexon malê z’alimi
Çerina di gel qorta vêt mêlaka xwe bi s’imi
Ma kengi destê korta geheştiye xizîna h’akimi
Tê bigehinin bet’ala da neçin nik pir şoli m
Mirovê firt û vala lazim derbêxin çoli
Rezê firşik h’elala bila her sal bikoli
Şola kefte firsetê wê nehêlin yek gavê
Vêt bibînî derfetê paşi to pê xwe pavê
Xirabtire ji qobh’etê bet’aliya li ber tavê
Xilmeta ji weqti bori têda biken texmînê
Vêt neçin serê jori bi merh’eba xaiîni
Kesê nebit mastori deê ser lê hêt birinê
Ciranê bê e’yş û h’al vêt qedrê wi bizani
Ey kesê bê h’al û mal wi meh’rom neke ji nani
dê ji te hêt kirin soal li ser h’eqê cîrani
serê xwe li kevri nede bi germatiya ewili
ew şoleka ne li h’edde li xwe neke dil koli
metali li ber xwe vede qeçax’a çekê li mili
feqîrê bi tekebir bit şol neket bo e’yali
xasime ew dexil kir bit h’erame li wi betali
kesê bê jin û korr bit biden dest wi gopali
bistahiya di gel şêri texmin neke ji a’qila
jina goh nedet mêri lê xweş neken ser dila
weki bidet tayê jêri her bidenê kakila
mirovêxwe niyasi lazim weki babe bit
nabit genim cih dasi gotina min we goh lê bit
kengi şîrê elmasi dê ji gû risasi çê bit
feqîrê h’al nediti neben serê diwanê
t’alibê kelepûrti qet neden wi meydanê
ezmanê bi xwe ve rîti wi bibire bi gûzanê
sirra te,ji dili berda ew belav bo li donyayê
mexfi nema li ço erda to êxisti belayê
kesê ji x’eybê berda şeytan bi h’île şiyayê
korê masti nivişke belê paşi te’limê
şêr herê t’ibe’et hişke welew xweşket neî’mê
hinban dirîn her mişke bila bi xwînit h’a mîmê
medh’e kerê şol neker kes pê neken î’tibar
mêrê xort û bê zerer wi a’ciz neken ço car
qewmê we dit bo do ber dojmin li wan bo siyar
jin û mêr bibin tifaq cihek nabit miqabil
wek rast nebit ban û taq dê wan herêfin do til
amûr nexweşê h’elaq ji wi xweş nabin ço dil
mirovê hebin do jin kefte beh’rê xendiqi
dexlê wi nabit ripin êqbala wi fiştiqi
lê bo jehremar mirin x’ezeb lê kir xaliqi
weki nekir E’dalet li mabeyna wan jina
namûs lê bo rezalet bo libas û xarina
dema rabo qiyamet kefte sed çal û kona
mezin weki ji xeber ket a’mi vêt pê li wi nenin
şêrê nesax bê sih’et rûvi çawa pê bi kenin
mirovêt ax’a millet dê şên kêma jêk jenin
şêxê bixot parika hûn pê nabin xoş mired
hat bazarê morika keri bo biken qedid
bê pare biçin sûka dê h’esretê ben şedid
bo weca xwe qetanê bêjin zirbabi baba
heta neçin diwanê neden qasida caba
xilmeta ket mizanê xwe ne êxin e’zaba
bazarê digel moflisi kesê biket yêdine
şola dostê mismisi xo bi wive ne westine
serê xo di şiri hosi kesê xeber bezine
dostê şol got û nekir bê şik ewê cembaze
tiştê wi bibit şekir xilmeta ji wi nexaze
çi şola bi le’b û mekir xodan ne serferaze
te’da li ser feqira zalim naben dewamê
lewma jarû êxsîra ne qenciye li îslamê
min ya bihisti ji pi^ra mehir neken dotmamê
hindi axiftin ma bit kesê di dest pê neken
mirovê ber bela bit desta ji lewma wi veken
ew reîsê fehma bit hemi kes xwe h’ewce ken
qenciya li paş xirabi ne xêre û ne minnete
xwe nenyasi û bê babi sermanê wi bi zehmete
dostê dizi û qesabi ew herê xosarete
mêhvanê bi tirrû zirr bit ewi ço mirwet nîne
weki hat çi h’azir bit her wi zadi bo bine
hindi ko ji te mestir bit e’yalê te pêdvîne
diwana mezin lê bin lê neken xeber danê
şol weki bi sebir çê bin xwe li wê neden westanê
dûr xode^bi çep û lêbin wan pajone garanê
çi jinka ne meh’rem bit to digel neke xilwetê
eger mirov rostem bit h’ifiz naket şehwetê
mirina te dê li te x’em bit şerim bike ji x’îretê
h’eqê pala zû bi denê hêj xoha wan sar neboy
bê x’eflet neken kenê dê hên gotin gift û goy
i’lletê ket me’denê vêt to dermana nexoy
feqîri esil zade nebêjin ewê şikesti
her pê biken ifade dê xêrê binin ji desti
wan her namûs icade bê qedir neken ji qesti
to rûviyekê milleti need bi şêrê biyani
hema to bi bin rê keti dê lit e xon gştê rani
dermanê vi I’lleti lazim to bi xo bizani
x’olami bisteh neken ew biçit h’erem gehê
rûyê xwe li xelkê veken da biden we dest anehi
e’yba li xelkê berzeken dê bin h’eci li mekehê
li xo biken t’engavi şolêt xelkê bi qetinin
e’zizin li ber çavi kesên kefti helinin
kespa xwe neke bi xavi ew kes ço xêr nabinin
şola neken bê hizir heta bizanin axiri
mirovê xort û zivir wi neşkênin hadiri
lew dara di birit bivir hostay tîj seqa kiri
qedrê mezina bizane reh’mê biben bi biçûka
nandehê xane dane neben rêza çorika
ûcax û millet nane bo ehlê kesp û sûka
sê şola lazim bi fesal xeme û xarne û xewin
da nekevi ey heval jehra leşi her ewin
goh neden şolêt mih’alö ko hinde lewçe bi rewin
yarê şola xo li ber bit nexot x’ema hevali
wella weki ew ker bit çê tire neko wali
wi kerek nan keser bit neden s’ifet decali
morşidê ne bi keramet deholeke ya xali
reîsê bê siyaset seqa nadet ehali
mirovê kêm diyanet ker birite ser mali
kesê hevalê qirrê nikilê wi her bi gû ye
hun jê biken pê birrê ez çi bêjim qewmiye
bazarê keft circirê aqibet ney safiye
nê x’alib şol do tane xoziya kesê pê h’esa
to bi xo şola xo bi zane goh nede hemi kesa
dostiniya s’ey nane ez nakem hemi qesa
heqi nakevit dila ya pûçe reiya bi tinê
dojmin neşên a’dila illa bi rasti gotinê
reîsi ya bi zehmete bê xwin nahêt e rêzê
kesê bi mal û millete defter dana ser mêzê
heqê wi h’okomete pûçe t’ivt’va kêzê
a’lim li gel cahili pêkve bigrin tifaqê
her dê li wi bit dil koli goh neden wê mis’aqê
mirovê ezman h’oli xali nine ji nifaqê
dorra li s’efa morika kes pê nadet qimetê
mezin digel biçûka çê naken mes’leh’etê
ga hevnîrê canîka ew dirist naben xetê
moa’mila ewili xoçtire ji şerê paşi
donyayê pavê ji dili da wergiri mia’şi
bo çi şol to qabili ya ne wec bo paşi
çêtire şerê şêvê ji qerqeşa coxînê
weki tiri ket xêvê bi tirsin ji kanûnê
di weqtê dar bişkivê biken karê havînê
şol qetinê xelk niyas ço dem ne yê me’tile
kesê qenci kir esas milh’ema rih’ û dile
xilmeta hebit qiyas ya dirist û kamil
a’lem li te bit neyar rasti her dê fayde det
mirovê dil pis û xirab li din û donya bo reben
kesê meqsed her jiyar ço xilmeta bo neken
hindi ji te bihêt qenciya digel xelkê her bike
da biçi cihê rûspiya gotina mina bê şike
to me’tel nabi li riya kabê te herê li çike
sê s’ifetê li însani bê tedbir û mohletin
vêt î’laca wan bizani dojmin û qebah’etin
ewin jehra giyani birsi û xem û şehwetin
feqirê xodan e’yal vêt her xemê ji xwe bi xot
eger xwe hêla betal çi tiştê hebo firot
xwe hişyar ken ey heval tê bigehin ka min çi got
hevalinya x’afila to dê pê bi felite
xo dûr bêxe ji qatila da bela nehên doy te
goh nedana a’qila kê ew kerini ditiye
nan dana bi minet bit xodan bêjit min ho kir
dê teh’il û bê lezet bit h’ile wi li rih’a xwe kir
şer kerê kêm qwet bit xosaret êk û do kir
vêt xwe hisengirini ka rêya lê bi çin kişke
to li tariya xwe nabini xwe bi germati ne tîj ke
wek h’ez key xwe bi dirîni bêje piling kêvrişke
çi xilmeta nîv temam nexêre ne minete
mêrê pêşçav zelam yê bê a’r bit qibh’ete
a’lem dê li wi bit nemam wê he çi bê xasiyete
hindi to soal ker bi me’yen her dê zana bi
bê pisyara toy keri to ji bin z’erba narabi
kesê got te I’mferi mex’ror nebi wesabi
seydayê t’ibe’t nexweş lazim feqê jê bi revin
bê eslê bela firoş do dar vêt bi qonê bikevin
kere lê biken oşe oş ji ber vê e’yba Kevin
jina şirro ne’im şin şeş pêhna hero lêde
xidama t’ibe’et xatûn makereke ji xwe zêde
mosilmanê siste din sê kera li ser girê da
xwe nenyasê zorna şikên me’yen ewê bê babe
ve^t felite wi bigên li nik min ho s’ewabe
kalka fireh bê şibe^n bo xodani e’zabe
ew gerhokê belafiş kes nezanit çi t’ove
bazar kerê bi e’yb û x’iş cehnem kêşa bin xove
pir axiftinêbê hiş heqê wi keri gove
kese^bertil kir a’det biken qonê asini
wi xirab kirin millet kerê te di qonê bini
hemi şol rast û dirist çi din û çi donya bit
kesê bê xetre nivist ew mir êdi narabit
şola ji meseleke^gohist ew şol her dê bela bit
te bi êki bit baweri da sirra te xodan ket
ew kere korê keri weki sil bo beyan ket
lazim ceh’şek h’emşeri xwe li ser qonê dota ket
kiça dil ço hevkûfi xodan nedet meso’le
wi beranê malofi wi li kolana bol bole
xwe hişyar ke ey s’ofi çi me’naye ev şole
ma heta nav jê neçin şermê to ji xwe nakey
weki hat nêri bizin dê çi serê xwe rakey
ma xweş tir nîne mirin to hetka xwe berba key
to vê bizane min çi got sombêl boqa to mêri
ew kesê namos firot nihayet bo bêxêri
rûyê êki êk verot xodan da tayê jêri
kiça hat h’ali biden belkey nebin fihêt
tirsim êki berbet’en ramûsît û dabrevît
paş xodan dê çi ken ser şor bo bo şola kirêt
çi bê terzê bê edeb dilê xelkê ji wi kole
xirabê xodan neseb ew yê ji xodê x’afile
tork û faris û ereb bevlê wan ev bilbile
geli dost û cirana ev beyta min h’ikmete
bi xwinin li diwana hemi keyf û lezete
dê dest havêm tirana ew ji bo we i’brete
ew x’eniyê dil çirik lê bitiraşe simbêla
mezinê t’ibe’t biçûk canîke li heri kêla
xesu^ya lew nevên ço bûk qowet nema li gohnêla
weki bûk ço ser avê xwesi sil bo li cih werimt
dê ji mal çite hindavê qehr û kerbê dil lê simt
hema nehat wê gavê dê bêjit qeh’bê e’limt
gazi kir qeh’bexanê her to ya di avê da
ma to têr nabi ji ganê korê min sirrê lê da
ev gonde hat berdanê ji ber x’osla hewe sipêda
xesiya min te ji qehrêye ma min çi kir qosûri
nikah’ emrê xodêye dê binve linik xwezûri
gava meyla te lêye dest pavê qefta kîri
hêdi hêdi vemale da girrê xwe bişkêni
xwezûrê min betale lazim bo xwe rabini
qet ji ber me nenale da piştiyê xwe helini
ka hişbe xodan qozê weki geliyê balind a
her gana bike û bizê da ji me nekey gazinda
lêv reş û rû qormizê hetka me te bir gonda
gan ewin ko ji ber te may me ji nû ya xwe hikiryê
ev e’yalê te rradai çend car xwezûri biriyê
axêna bidestê temai veke bend û giriyê
Di sii’rê da mahirim, hemî weqt û zemana
Vêt xizîna dagirim, bu we ehlê îmanim
1. Jêder: Baxê Kurda, Ehmedê Nalbend, Bergê 4, perê 9-79
2. Ev beyta nes’îh’eta gelek ya dirêje, lew min hindek malik ji nav înane der yên balkêş…
3. Binêre malperê www.hekarnet.com, gelek min li ser nivêsiye.
Çeksekinandin (bi Inglîzî: "armistice") bi awayekê kêra dawiya şerê navbera aliyên şrker û pevçûyî (pir caran elata) e.
Çeksekinandin ne hema agirbes e. Agirbes sekinandineka demkurt a şerî li tevaya eniyên şerî an li hindek deverên diyarkirî ye. Lê çeksekinandin bi awayekî "Modus Vivendi" ye anko aliyên pevçûyî hebûn û mana hevdu dipejirînin û biryarê didin ko jiyan wekî xwe dewam bikit. Bi vî awayî kifş e ko çeksekinandin ne peymana aştiyê ye. Carina jibo peymaneka aştiyê salên dirêj yên danûstandinan divên.
Bi giştî, Rêkxistiya Neteweyên Yekgirtî tenê serperiştiya lihevhatina aliyên pevçûyî jibo agirbesan dikit û pevçûyî bi xwe dibê jibo peymana aştiyê di navbera xwe da danûstandinan bikin. Lewma di qanûna navneteweyî da agirbesên NY aliyan jibo domandina agirbesê neçar nakin.
Mînakên herî berçav yên çeksekinandinê di dîroka nûdem a cîhanê da çeksekinandina Şerê Koreyê li sala 1953ê ye ko heta niha jî çi peymanên aştiyê bi dû ra nehatine.
Agirbest ragirtina şerî di navbera aliyên pevçûyî da jibo heyameka diyarkirî û li tevaya eniyên şerî an li hindek deveran e. Agirbes mumkin e ko bi awayekê fermî bihêt ragehandin an jî bê ragehandineka fermî bit. Agirbes, di navbera du hêzên ku bi hevdû re şer dikin de dibêt. Şer, di dema ku herdû alî jî di heman fikrê de bin ku bidina sekinandin û êdî bi hevdû re şer nekin, bi hevdû re têkiliyê didênin û ji hevdû re dibêjin ku wê êdî li dijî hevdû şer nekin. Bi vê gotinê re, êdî li ser bi hev re ne şerkirinê re bi awayekî prensibî lev dikin. Piştre wê levkirinê ku dikina fermiyetê de, êdî wê ne şerkirina di nava hevdû de mayinde dikin. Bi wê re, êdî aşîtî di nava wan de dibêt. Ew, levkirina wan jî, bi paymanî dibê. Minaq, di dema şerê di naqabîna hîtî û misrîyan ê Kadeşê de bi hevdû re bi nivîskî peyman çêkirin û êdî levkirin.
Di şerên ku bûna de, levkirin, piştî ku hatîya kirin de, agirbest bûya ş şer bi dawî bûya. An jî, weke rêyeke din ya bi dawîbûna şer jî, ku aliyek aliyê din têk bir û êdî hêza wî ya şer nehişt, êdî şerê di nava wan de bi dawî dibê. Lê ev bi gotina agirbestê re nayê ser ziman. Di dema ku hêzekê yek têknekirî ku levkirin bû û êdî li gorî wê lêkirinê êdî di nava wan de şer nebû, hingî, ji wê re agirbest tê gotin. Di rewşên agirbestê de, bi teybetî, herdû hêzên ku bi hevdû re şer dikin, hêza wan li ser xwe ya.
Federico García Lorca, bi kurdî mîna Lorka tê naskirin, li bajarê Fuente Vaqueros ê herêma Granada (Endulus, Spanya), di 5ê hezîrana 1898an de hatiye dinê û di navbera bajarên Víznar û Alfacarê (Granada) de li 18ê tebaxa 1936an ji ber sosyalîst e û rexneyên wî yê li hemberî dewletê dikir, bi destê faşîstan hatiye kujtin.
Ew helbestvan û şanonivîsekî bi zimanê spanî bû. Federico García Lorca nîşana azadiyê ye, him wek mirov û him jî wek nivîskar û helbestvan.
Piştî êrîşa leşkerê faşî yê Franco (Franko) ser Komara qanûnî ya Spanî di havîna sala 1936an de lêgêrîn û kuştina rewşenbîr û pêşêngên Komara Spanî destpê kir. Wextê leşkerê Franco ket ser bajarê Granadayê Lorca hatiye girtin û dan ber gulleyan. Lorca ji ber spartina rêxistina Frente Popular a Komara Spanî û ji ber sedema homoseksûelbûna wî hatiye kuştin.
Alûkewtin, "angina", yekêke lew nexoşiye kutupre dirme soyaney leqonaxekî jiyanda carek yan çend carêk tuşî mirov debêt. Carî wa heye mirov naçar debêt ta beneştergerî deryan bênêt, ger herkirdineke çareser nekrêt ewa leduwa rojêkî (nêzîk yan dûrda) miro duçarî alozkariyekanî meraze debêt. Lenêw kurdewarî da nêxoşiyeke be zarawe arebiyekey (lewzetên) zêdtir nasrewe, mîkroorganîsm bekşitî û bektîriya betaybetî debine hoy soke. Prosêsî herkirdineke taybete bemerazekanî nêzîk kune luwt, kune guy û şaney lîmfawî nawçeke. Merazekan giringiyekî taybetyan heye û zor besûdin bo mirov çunke dijî mîkrob rolî pasewan debînin, lekatî herkirdinda dirmêtiyan zor berze çunke lewaneye jehrî bektîriyake begate dil, gorçîle, ciger û kondamî nawendî [demar] ewsa barekî taybetî dijwar bo nexoş dirust dekat.
Bo hê pirtir zanyari ya li derbarê aloq û aloqkuliye li vî girêdanê bitikîne.Aloq
Kakşar Oremar nivîskarsekî kurd e. Biyografiyên navdarên kurd ên Kakşar Oremar bi nav û deng in.
Dibistana destpêk û navîn li bajarên Tewrêz û Ûrmiyê bi dawî anîne. Ji ber pirsgirêkên siyasî û karê rojnamevaniyê nekarî xwendina xwe ya bilind li Îranê bidomîne. Ji ber helwesta malbatê ya ji bo doza Kurdistanê gelek caran ji hêla dewleta Îranê ve rastî girtin, zulm, heqaret û zextên giran hatiye.
Ji salên 1990î û pê de dest bi karê lêkolînvaniyê li ser jiyana kesên navdar ên kurd û mijarên dîrokî kiriye. Ji ber ku naveroka nivîsên wî siyasî bû, beşa sansorê destûra weşandina wan di kovarên weke Sirwe û Awêne de nedida. Oremar ji salên 1993an heya derketina xwe ya ji Îranê di 1997an de bi gelek yadigarên serdema Komara Kurdistanê re hevpeyvînên dîrokî û dûr-dirêj pêk anîne. Ji wan kesên weke nemiran: Mîna Qazî, Menaf Kerîmî, Mihemed Şapesendî, Dr. Seyîd Ezîz Şemzînî, Dr. Haşim Şîrazî, Tahirxan Simko, Celîl Gadanî û hwd ku wek proje ji bo çapê weke sê cild amade ne û cilda yekê di 17ê kanûna pêşîn a 2019an de ji hêla weşanxaneya Sîtav ve hate belavkirin ku bi germî ji çar aliyên Kurdistanê hate pêşwazîkirin. Ew hevpeyvîn heya niha gelek caran bi kurtî di malperên internet, kovar û rojnameyên kurdî, tirkî, farsî û almanî de hatine weşandin.
Ji sala 1998an li Ewropayê di MED TV, Mezopotamiya TV, Medya TV, Roj TV, Ronahî TV, Newroz TV û Stêrk TV de dehan bername li ser jiyana kesayetiyên kurd dirust kirine. Her wiha di gelek rojname, kovar û malperên înternetê de nivîsên wî bi zimanên kurdî, tirkî, erebî, almanî û farsî hatine wergerandin û weşandin.
Berhemên wî yên din li ber çapê amadekirî.
Kakşar Oremar niha li ser projên nû jî dixebite û di karê ragehandin (rojname, bernamên TV û kovar û malperên înternetê) de kesekî pir aktîv e. Ew di PENa Kurdî de ji karê endametiyê bigire heya sekreterî û berpirsyartiya komîteya "Parastina mafê rojnamevan û nivîskarên di girtîgehê de" xwedî erk û çalakîyan bûye. Herwiha ew nivîskarê rojnameya rojane a E-Rojname ye ku li ser rêbaza rojnameyên weke Welat, Azadiya Welat e û hwd ne ku li Amedê tê weşandin. Ew bi nivîs û dusyayên xwe bi awayê heftane ji wê rojnameyê re dinivîse. Ji xeynî belgefîlmên li ser jiyana hunermend, nivîskar û siyasetmedarên kurd, bernameyên wî yên taybetî di hinek TVyan de li ser mijarên dîrokî hene.
Kakşar Oremar niha li welatê Almanya dijî û di Stêrk TV da mijûlî dirustkirina bernameya navdarên kurd e.
"Kürt Şiiri Antolojisi" (bi kurdî: "Antolojiya Helbesta Kurdî") navê pirtûkek e, ku ji alî helbestvan û nivîskar Selîm Temo ve hatiye amadekirin, ji aliyê Pirtukxaneya Agora hat weşandin.
Kürt Şiiri Antolojisi, ku di dîroka Komara Tirkiyê de karê yekemîn e, ji du bergan pêk hatiye. Di antolojiyê de 293 helbestvan û 520 heb helbestên van helbestvanan hene. Antolojî, dîroka helbesta Kurdî li ber çavan radixîne ku ji sedsala 8an dest pê dike û heta sedsala 21î tê.
Antolojî bi du zimanî hatiye amadekirin. Di antolojiyê de him orîjînalên helbestan hene, him wergerên wan yên bi Tirkî. Yekem wezîrê rewşenbirî yê Tirkiyê Prof. Talat Halman, pêşgotinek bo antolojiyê nivîsiye. Di antolojiyê de bi zaraveyên Goranî, Kirmanckî (Kirdkî, Zazakî), Kurmancî, Loranî û Soranî helbest hene. Wêje û zimanê Kurdî bi salan hat qedexekirin. Li gor propagandên serdestan, tu berhem di zimanê Kurdî tunebûn. Lê antolojî, derdixîne holê ku Kurdî, zimanekî gelek dewlemend û kevn e û xwediyê gelek berhemên kevn yên nivîskî ye. Di antolojiyê de di derbarê jiyanname û berhemên helbestvanan de jî gelek agahî hene. Antolojî, di dîroka helbesta Kurdî de antolojiya herî mezin e. Selîm Temo, ku pênc sal li ser antolojiyê xebitiye, di pêşgotina xwe de li ser wêje, helbest û çanda nivîskî ya Kurdî de îdîayên balkeş davêje holê. Antolojî, tev tevî hev 1610 rûpel e. Berga yekem, ji sedsala 8. heta sedsala 19. didomîne. Berga duwem, ji helbestvanên ku di sala 1900î û vir ve de jidayîkbûne hatiyê pê. Ji helbestvanên jin ku hezar sal berê jiyane bigre heta helbestvanên ku mirina xwe nivîsîne, ji helbestên ceman yên herî kevn bigre heta mesnewiyên mezin gelek taybetmendiyên balkêş di antolojiyê de cih girtine. Bi vê antolojiyê, agahiyên di derbarê edebiyata Kurdî de tên niqaş û rexnekirin. Antolojiya Helbesta Kurdî ji bo nasîna helbesta Kurdî ku bi însafa dîrokê gîhiştiye îro berhemeke esasî ye.
Rûvî, rêvî an jî rovî ("Vulpes vulpes"), cureyekî guhandarên goştxwer ji cinsê "Vulpes" û ji xêzan an famîleya kûçikan ("Canidae") e, her wekî gurg, wawik û segên kedî. Rûvî rawirekî nîvmezin e û tevî ku kurkê rûviyê Kurdistanê bi giştî sor e jî, li cihên din cinsên bi rengê spî an reş (zîvîn) jî hene.
Rûvî, li bilî Zêlanda Nû, Madagaskar û çend giravên din, li hemû parzemînên cîhanê hene.
Welatê Baskî an Baskistan (an jî,) welat û herêmeke li başûrê rojavayê Ewropayê di navbera dewletên Fransa û Spanyayê ye.
Li Spanya ji navçeyên Bizkaia, Gipuzkoa û Araba wekî herêma xweser a Welatê Baskî pêk tê. Serbajarê xweseriyê Vitoria-Gasteiz e. Li Fransayê jî Welatê Baskî ji sê navçeyan pêk tê: Lapurdi, Navarraya Jêrîn (Nafarroa Behera) û Ziberoa. Tu statutên wan ên xweser tune ne. Herêma Navarra (Nafarroa) jî parçeya dîrokî ya Welatê Baskî ye, lê roja îro herêmeke xweser a bi xwe ya Spanyayê ye.
Navê alaya baskan Ikurriña (bixwîne: "Îkûrrînya") ye.
Ikurriña ([]; bilêvkin: îkûrînya), bi zimanê baskî yê yekgirtî Ikurrina, navê ala Welatê Baskî ye.
Di sala 1894an de ji layê du birayên Luis û Sabina Arana ve hat afirandin. Sabina Arana sazberê Partiya Neteweparêz a Baskî (bi baskî: "Euzko Alderdi Jeltzalea", bi spanî: "Partido Nacionalista Vasco") ye.
Ji sala 1979an vir de alayê fermî yê herêma otonom a Welatê Baskî li Spanyayê ye. Îro jî ji bo neteweparêzên baskî, semboleke hemû gelê baskî ye, ango baskên him li Fransa û him jî li Spanyayê.
Senyera (bilêvkin: "senyêre"), navê alaya fermî yê Katalonyayê ye.
Alayeke dîrokî û heraldîk e. Bi eslê xwe, di sedsala 11'an de nîşana Kontê Barselonayê bû, lê pişt re bû alaya giştî ya Taca Aragonê.
Di sedsala 19'an de, ligel vejandina neteweparêziya katalanî alaya neteweyî ya Katalonyayê bû. Li referenduma sala 1932'an yekemîn Statûtên Otonom ên Katalanistanê hatin erêkirin û alaya fermî ya herêmê bû.
Katalonya
1. Merritt Ruhlen (1991). A guide to the world's languages. Edward Arnold, Kent.
Karbon (, ji) hîmanekê anko elementekê kîmyayî ye ko çevenga wê "C" û hijmara atomî a wê jî 6 e. Karbon di xwezayê da hîmanekê mişe û zehv e û pêkhateka serekî ya endamwerên jînewer e. Karbon hîmanekê nemertal û çarvalayîk e ko gelek alîtrop anko allotrop ên wê hene.
Navê karbon ji zimanê latînî, ji "carbo" bi ramana "rejû", "rejî", "komir" an "xelûzê" dihêt. Di hindek zimanên romanî da ev peyv niha jî herdu ramanan digehînit.
Girse (bi înglîzî: "mass") yek ji têgeh an çemkên sereke di fizîkê de ye ko bi awayekê xwerû têye wateyî: "çend keriste anko bûjen di tiştekî da heye". Mekanîka Klasîk da, girse yek ji çemkên navendîn û girîng e. Di çarçoveya livzanistên (kînematîkên) li gorî (relativistic) da pênaseyên cidacida jibo çemka girseyê hene. Di bîrdoza rêjeyîniyê (bi îngilîzî: "theory of relativity") de, girseyê neberguhêr dihêt pênasekirin ko gelek ji çemka girseyî di fizîka klasîk nêzîk e. Li goreyê vê têgehê, di çarçoveya amajeyê yên cidacida de û li goreyê temaşevanên cidacida ve girse neguhêr e û her bi yek qebareyî ye.
Di bikaranîna nefermî ya rojane de, girse wekî kêş an giraniyê dihêt bikaranîn. Lê bi ramaneka hûr ya fizîkî, kêş qebareya hêza rakêşanê li ser girseyî ye. Jiber hindê ko di bikaranîna rojane da hêza rakêşa erdî li ser tiştan her yeke, girse û kêş wekhev dibin. Lê dema kesek li bilindahiyan an jî li ser extereka dî kêşa tiştan bipîvit hingê verêja pîvanê ne wekî pîvana li ser rûyê erdî ye. Yekîna kêşê, jiber ko hêz e, û yekîna girseyê ne yek in.
Yekeya girseyê.
Di SI anko Sîstema Navneteweyî ya Yekeyê da, yekeya girseyê kîlogram e.
Hijmara atomî (Z) an jî nimroya atomê di fîzîk û kîmyayê da hijmara protonên nava navoka atomê ye ko çevenga wê Z e. Hijmara protonî jî navekê dî yê hijmara atomî ye. Hijmara protonên nava navoka atomê bi awayekê yekane hîman anko elementên kîmyayî diyar dikit. Di atomeka bê barê karevayî da hijmara elektronan jî bi qasî hijmra atomî ye.
Hjmara atomî gelek girêdayî hijmara baristeyî ye ko hijmara protonan û notronên nava navokê ye. Hijmara baristeyî hijmara îsotopên hîmanê diyar dikit û bi awayekê edetî piştî navê hîmanê dihêt, jibo mînak Karbon-14.
Li destpêkê hijmara atomî jibo diyarkirina cihê hîmanan di xişteya gerranî anko cedwela peryodîk da dihat bikaranîn ko Dîmîtrî Mendelyevî jibo rêzkirina hîmanên niyaskirî li goreyê kêşa atomî bikardiînan. Lê eger tenê bi kêşa atomê rêza hîmanan di xişteya gerranî da bihêt diyarkirin, hindek şaşî rû didin. Jibo mînak cihê yod û teleriyomê dibê bihêt guhartin. Dema ew li goreyê saloxetên wan bihên rêzkirin zêdetir digel hijmara atomî rêk dikevin.
Ev şaşî heta sala 1913ê nehat famkirin. Li wê salê, Henry Gwyn Jeffreys Moseleyî havildariyeka gelek mukim di navbera cihê dirist yê hîmanan di xişteya gerranî da û şebengên (spektrumên) ko ji bijandina tîrêja Xê çê dibûn vedît. Vê vedîtinê anko keşfê selimand anko îsbat kir ko haviliyek di navbera hijmara atomî û barê karevayî yê navoka atomê da heye.
Serbaz Siyamend rojnamevanekî kurd e ku di 1982an de li Hewlêrê ji dayîk bûye.
Serbaz Siyamend xwandinê xwe ya zanîngehê beşa Ragehandinê li Peymangeha Teknîkî ya Hewlêrê bi dawî kiriye. Ji sala 1998'an û pê ve weke rojnameger xebatê xwe yê rojnamegeriyê didomîne[http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20081107172324110].
Serbaz di gelek kovar, rojname û belavokan de karê rojnamegeriyê domandiye û gehştiye pileyên cor bi cor, yên weke: Ajansa Nûçeyan a Dîcle (DİHA); rojnameyên Newroz, Welatê Kurdistan, Azadiya Welat, Meko; kovara Taw û hwd.
Wî di rojnameya hefteyane a Alay Azadî ya Herêma Kurdistana Federal de xebitiye; weke berpirsê Bîroyê Hewlêrê jî kar kirye. Paşê di kovara Ragehandin de xebitiye ku beşa ragehandin a peymangeha Teknîkî ya Hewlêrê derdixe. Serbaz di rojnameya Jiyana Nû û gelek çapmenî û saziyên din de jî şixuliye.
Serbaz Siyamend bi qasî 4 salan bernameya dîrokî li radyoya Dengê Zehmetkêşan amade û pêşkeş kiriye. Radyo li bajêrê Hewlêrê Herêma Kurdistanê weşan dike. Wekî din, nûçegihaniya pişka kurdî ya radyoya SBS a Ustralya kiriye.
Darex masiyekî endemîk e ku li ava bi karbonat a Behra Wanê dijî.
[http://europeandcis.undp.org/WaterWiki/index.php/Turkey_-_Sustainable_Fishing_and_Consumption_of_Pearl_Mullet| Ji WaterWiki]
Maurizio Garzoni (− m. 1804), keşeyekî îtalî ye, ji ber berhema wî ya bi navê ' (Rêziman û ferhenga zimanê kurdî) jê re dibêjin "bavê kurdnasiyê".
Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzîman û bêjesaziya/bêjeyên zimanê kurdî) sernavê pirtûka wî ye. Di sala 1787an de li bajarê Romayê hatiye çapkirin. Li ser rêzimana kurdî ye.
Garzoni di nava salên 1752 - 1787an de li ser kurdan û kurdî xebitiye. Zêdetirî 18 salan li Başûrê Kurdistanê, bi taybetî li Mûsilê maye. Wek keşeyekî Domînîk bi armanca xwe ya mîsyonertî hatiyê Kurdistanê û bo hînkirina xaçparêzî xebitîye. Di wî demê de alîkariya Domenico Lanza (1718 - 1782) û Giuseppe Campanile (1762 - 1835) karê xwe yê kurdnasiyê kiriye. Ji ber ku ew bi dogmatîzm û dîsîplîna katolîkiyê perwerde bûye, viya bandora xwe li ser xebatê jî kiriye. Wî bi dogmatîkî li ziman û jiyana kurdan nêriye. Wî û hevalên xwe ji bo dîroka rêzimana kurdî karekî girîng û bêhempa kiriye. Beriya Mînorskî ew li Ewropa wekî "bavê Kurdnasiyê" yan "rêberê rêzimana kurdî" dihate binavkirin.
Li Weşanxaneya Sacra Congregazione di Propaganda Fide hatiye çapkirin. Orijînala pirtûkê niha li Zanîngeha Oxfordê ye. Di 19ê hezîrana 2008an de pirtûk ji bo parastinê ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ve hatiye dîgîtalîzekirin. Pirtûk ji 288 rûpelan pêk tê. Garzoni di pirtûka xwe de ferhengokek jî bi cih kiriye. Ferhengok ji 4.500 bêjeyan pêk tê. Pirtûk di sala 1826an de dîsa hatiye çapkirin, bi taybetî li Stenbol, Bexda û Amedê hatiye firotin.
Xebatek din jî ji aliyê hevalê Garzoni, Giuseppe Campanile hatiye nivîsîn. Navê wê Storia della regione del Kurdistan e delle sette di religione ivi esistenti (Dîroka herêma Kurdistan û dînên li wir hene) ye. Di sala 1818an de li Napolî hatiye çapkirin.
Duayê Keşe Noster.
Garzonî pirûka xwe re duayê Keşe Noster îlawe kirîye. Wergera wî zef navdar bûye û zef hatiye çapkirin û hin caran jî navê wergêrê hatiye bîrkirin an rakirin. Werger wî bi şiklên îdeal Kurdistan, Roma û Qudsê bi hev re girêdayiye. Bi rastî Dêra Keşe Noster li Çîyayê Zeytûn li Qudsê hatiye bicîhkirin û wî pîrozgeh Duayê Noster bi 100 zimanan vê li ser dîvarê pîrozgeh hatiye nivîsandin. Yekê wan zimanan jî kurdî ye û bi aliye Garzonî hatiye wergerandin.
Pişte Garzonî Duayê Keşe Noster li ser zimanê kurdî-kurmancî bi alfabêya latînî û bi wergera îtalî bi aliyê Lorenzo Hervàs pirtûkê xwe de di beşek piçûk de « Kurda, o Kurdistana » hatîye peşkeşkirin. Nivîs li jêrê de ye û bîrnameyek girîng li ser Garzonî tê da heye. Duayê Keşe Noster gerek caran bi kurmancî varyantên ciyawaz bi nivîsên latînî û erebî hatîye pêşkêşkirin.
Oratio Dominica Kurdice .
"Babe-ma, ki derúnit ser ásman, mokaddas bit nave ta; b’déi a ma baehscte ta."
"Debit amráda ta ser asman, u ser ard. Auro, u ehr ruz, tera nan b’dei a ma.
"U âfúbeka ghuna ma, sibi am âfubekem ehr ki cekiria a ma zerer ia zahhmét.
"U na avèsia ma naf tegerib; amma kalasbeka ma ez karabía."
"Ex Laurentio Hervas"
Bi kurdiya îro.
Babê me yê li esmanan/bila navê te pîroz bît/bila paşatiya te bihêt/bila heza te bi cîhanê bihê/ka çawa li esmanî herwisa li ser erdî jî/nanê me têra me îro bide me/û li qerên me bibore/herwekî em li qerîdarên xwe diborîn/û me neêxe di taqîkirinê de/lê me ji xerabîkariyê qurtal bike/çinku paşatî û hez û mezinahî/bo te ne, amîn.
Bîrnameyek Girîng li ser Garzonî.
Maurizio Garzoni, keşeyê Domînîkî, bo armanca mîsyonerî li Kurdistanê 18 sal jiyan kir û wî dua û wergerê ji min re diyarî kir. Keşe Garzonî ku min li jorê wî pesîndar kirim ji min re got zimanê kurdî li Kurdistanê tê axaftin û zefê wan erebî fem dikin.
Zimanê kurdî da erebî-farisî navhevketîye û piranîya zimanê farisî beşdar dibe. Kurdên Xiristiyan zimanê keldanî bi hev ra diaxivin û bi kurdên misilman ve jî bi zimanê kurdî diaxivin. Jinên file tenê kildanî diaxive. Zimanê kurdî çavkaniya xwe ji farisî çixêz dike û bi peyv û biwêjên erebî va -ku hibkekî hatiye guherandin- zêdê dibe.
Çend gotin û peyvên kildanî jî hê hene. Cudahîya navbera farisî û kurdî wekî cudahîya navbera spanî û portekîzî ye lê hîn zêdetir e. Keşe Garzonî ku berê navbirî îsal 1787ê da pirtûkê “Rêziman û Ferhenga Zimanê Kurdî” ji alîyê Collegio di Propaganda çap kir.
Keşe Garzonî ku li nav Mezopotamyayê geriya ji min re got erebî li Mûsilê û derdorê Mûsilê (Ya Babê Osmanîyan e) tê axaftin. Xristiyanên gundên wê derê kildanî diaxivin
Alay azadî ئاڵای ئازادی rojinamey Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistanê.
Le başurê Kurdistan herhefteyekcarek, rojanî duşeemeder dekewêt. Bocarîyekem le şax, le salî 1985 yekemîn jimarey lêbilaw kirayewe û tenha 25 jimareyî lêderkewt. Paşan serheldanekeyî salî 1991î başurî kurdistan destî bexulî dwemîn kirdewe û jimareyyeke mînîle dwayî 1991 derkewt. Ewdem nusingey serekîleşarî Hewlêr bu. Dwayî salî1996 rojnameke behoyrewşî siyasî gwazrayewebo şarî Silêmanî.
Rojnamey allay azadî, yek le rojname serekîyekanî kurdistane, ke mêjûy derçûnî degerrêtewe bo qonaxî şaxî xebatî çekdarîû hizbî zehmetkêşanî kurdistan lesallî 1985 yekemîn jmarey lê derkirduwe.
Wek her rojnameyekî trî hawşêwey xoy, ke berencamî xebatû têkoşanî kurd buwe le başûrî kurdistan, (allay azadî)şi lesallay yekemî derçûnîû bedyarîkrawîş lepaş cyabûnewey hizbî zehmetkêşanî kurdistan le (12/12/1985) le hizbî sosyalîstî kurdistan allay azadî, wek pêwîstîyekî gringî xebatî mîdyay bo berizkirdnewey wurey pêşmergew coşdanî rêkxistinû xellkî kurdistan derçuwe. Jmarey yekem ke behîmetî (qadir 'ezîz, aso kerîm, merîwan sabîr) derçuwe, hellgirî gutarêkî neteweyîû syasetêkî roşn buwe derheq be bzûtnewe syasyekey kurdistanû lew pênaweşda xîtabêkî dyarîkra roşnî hebuwe.
Jmare seretayyekanî şax, ke beronyo rakêşrawe, tenha (4) laperre buwew be qebarey (A4) lenawçey (kafêy) î badînan derçuwew lerêgey hêze partîzanekanî hizbî zehmetkêşan ledeştî hewlêru badînan bllawkrawetewew lewêşewe rewaney şwênekanî trî kurdistan krawe. Em hewlle behoy kemî darayî zehmetkêşanû lawazî astî teknîkîû kemî nûseru rojnamenûs, mawe mawe lederçûn pekî kewtuwew lewadey dyarîkrawî xoy netwanrawe bllawbikrêtewe, heremeşe waykirduwe lew mawe zemenîyeda jmare derçuwekanî allay azadî bgate şanze jmare.
Bepêy bellgenamekanî ew qonaxe aso heyderî yekemîn sernûserî rojnamey allay azadî buwew stafî berrêweberîş heryek le (merîwan sabîru goran celal) buwew (qadir 'ezîz)îş wek skirtêrî hizbî zehmetkêşan yarîdey stafekey dawe, cge le serutar çend wtarû lêkollînewey derbarey pirse syasîyû neteweyyekan nusîwwe.
Qonaxî duwemî allay azadî qonaxî wergorrane lekomellêk astda çi astî hunerî ya syasî ya komellayetî, bew pêyey çîtir naxoşîyekanî şaxû bê twanayî darayîû griftî çapemenî nabne berdem derçûnî rojnameke. Herboye le paş raperrînû hatnewey hizbekan bo naw şar yekemîn jmarey şarî rojnameke derdeçêt.
Ledway raperrîn, rojnamey allay azadî wek yekemîn rojnamey şar lenawçey rewanduzî kurdistan le beharî sallî 1991 derdeçêt, derçûnî em jmareye çi lerûy wadey derçûnîû çiş leser astî qonaxe syasîyeke bayexî zorî heye, çunke wek yekemîn rojnamey kurdî hêze syasîyekan lenawxoy kurdistan derdeçêtû bllaw debêtewe, bemeş gutarî serekî rojnameke le arastey ray giştî gorranî cewherî beserda dêt, xazî hesen, ke ewkat pêşmergey konî zehmetkêşanû serperiştyarî rojnamekeş buwe, ewe dellêt"ewsake, hîç hêzêkî kurdistanî xawenî rojname nebû leşar, bellam zehmetkêşan allay azadî bllawkirdewe, allay azadîyek ke bayexî zorî be pirsî coşdanî xellkû xorîberîkirdnî gelda desurrayewe". Bepêy dîdgay xazî hesen, ke dwatir xoy debête yekemîn sernûserî şarî allay azadî, gutarî allay azadî le qonaxe seretayyekanî derçûnî leşar, gutarêk buwe ledewrî handanî xellk bo parêzgarîkirdin ledoxî emnîû qullkirdnewey gyanî lêkbûrdin buwe.
Lêrewe qonaxî tazey allay azadî dest pêdekat, ew qonaxe doxî rojnamegerîy kurdî lebarêkî daxrawdabuwe, lenaw tewawî rojnamekanda allay azadî wek rojnamey lîbrrallû opozsyon karîkirduwew ewey rojnamekanî tir neyantwanîwwe derbarey bnûsin, ewe lerojnamey allay azadî nusrawew bllawkrawetewe.herboyeş ew qonaxe ke xazî hesen sernûseryetî, qonaxêkî zêrrînew tewawî qelleme dyarekanî kurdistan, lew rojnameyeda karyankirduwe.
Ew qonaxe drêje dekêşêt bo şerrî nawxo, îdî lewsawe gutarî serekî rojnameke gorranî beserda dêtû debête bllindgoy ewaney legell bîrokey şerr nakokin, bem pêyeş tewawî hêze cyawazekanû rojnamenûsû ro şinbîru nuseranî kurdistan ledewrî allay azadî kodebnewe.
Sallî 1996, ewkatey arastey şerr gorranî beserda dêtû hêzî dewlletan betaybet sûpay 'êrraq debête beşêk leşerreke, allay azadî gorranî beserda dêt, bewpêyey hizbî zehmetkêşan le berey yekêtî niştîmanî kurdistanda naçarî royiştnû becêhêştinî hewlêr debêtû bemeş allay azadîş lederçûn dewestêt, rojî (31/8/1996) rojî derçûnî allay azadîye, lem rojeda katêk sûpay 'êraq dête naw hewlêrewe îdî allay azadîş ew jmareyey defewtêtû be jmarey (şehîd) nawdebrêt.
Leheman salldaw lepaş ewey hizbî zehmetkêşanî kurdistan le slêmanî degîrsêtewe, allay azadî dest bederçûnewey xoy dekat, bo emeş hizbî zehmetkêşanî kurdistan naçarî gorrînî sernûser debêtû ewkate (goran celal) dekrête sernûserî rojnamey allay azadî, ke be heşt laperrey reşû spî le slêmanî derdeçû bllaw dekrayewe.
Lesallî 1998da allay azadî, wek corêk lekranewew xonwêkirdnewe carêkî tir naçarî gorrînî stafekey debêt, lew salleda (şazad enwer) debête sernûseru (sozan mame) becêgru lew sallew sallî dwatirda allay azadî gorranêkî rîşeyî bexoyewe debînêû paşkoy edebîû hunerîû mnallan bllawdekatewew carêkî tir xwêneran legell xoy aşt dekatewe, lem maweyeda nûsergelî zoru qellemî dyar lenaw mîdyay kurdîda ledewrî kodebnewe.
Ledway nemanî şazad enuwer lesernûserî rojnameke, bo carêkî tir, kadrêkî hizbî, benawî (nehro heynî) dekrête sernûserî rojnameke, lew maweyeda allay azadî bexraptirîn dewranî xoyda têdeperrêtû lewsawe rojnameke tûşî daxranêkî zor debêt, ew maweye ke ptir ledû sall dexayenêt, zorêk leqelleme başekan derrewênewew nûser gelî baş rojnameke cêdehêllnû allay azadî tûşî daxranêkî zor debêt.
Ledway prosey azadîû mlimlanêy nêwan mîdyay ehlîû hizbî, serencam zehmetkêşanû rageyandnekey naçarî xonwêkirdnewew xorêkxistnewe dekatû her lew salledaû bo yekemîn car, ('ednan 'usman) ke rojnamenûsêkî serbexoye, debête sernûserî rojnamekew heryek le (aryan mhemedû awat 'ebdulxalq)îş dekrêne berrêwberanî nusîn, lewmaweyeda allay azadî carêkî tir xoy dekatewe sermeşqî mîdyay hizbîû lewnaweşda mlimlanê legell mîdyay ehlî dekat, ew fre kraweyyey allay azadî, eger leserêkewe wellamî xwastekanî xwêner bdatewe, ewe leserêkî trewe kêşey syasîy drustdekat, çunke çîtir partîû yekêtî rêgay gutarî lew şêwe nagrin, îdî serencam cyawazî dekewête nêwan sernûseru hizbû dwacarîş ('ednan 'usman) debête sernûserî rojnamey hawllatîû allay azadî cêdehêllêt.
Jmarey laperrekan: çîtir allay azadî lew qeware bçukeyda nemawew jmarey laperrekanî buwe (20) laperrew lewnaweşda carêkî tir prosey aştibûnewey nûseru allay azadî kewte qonaxêkî başewe.
Dosye: her lem maweyeda allay azadî leberdem her pirsêkî dyarda dosyeyekî amadekirdu deytwanî bayexî xwêner tenha le astêkî bçûkda kurtnekatewe, bellke twanay ewey hebêt ke wellamî xwastekanî xwêner bdatewe lewaneş heşt ellqe le dosyey (îmanû cengaweranî) ke qse kirdne leser dîdga fikrîyekanî nêwan (bextyar 'elîû faruq refîq)û dosyey hellebcew dadgayî sedamû enfal ledîdî bîrmendanî 'erebewew dosyey gencû beşdarî syasîû eniflonzay ballindew zor bwarî tir, ke behoyanewe hendêk jmarey allay azadî laperrekanî geyiştote (32) laperrew bemeş jmareyek xwênerî zorî ledewr kobotewe.
Goşe: her lew maweyeda allay azadî buwe cêgey kobûnewey nûseru mamostayanî zankow hunermendan pêkra goşeyan bo alla nûsîwwe, lewane (d.ceza tofîq tallîb, keywan azad enwer, dyarî qeredaxî, yasîn qadir berzincî, d.salar basîre, goran babe'elî)û çendanî tir.
Ew qonaxe taêstaş berdewamew taêstaş (aryan mhemed) sernûserî rojnamey allay azadîye, ke bo zortirîn mawe, sernûserî fermî rojnameke buwe.
Rojê Wilat rojnameyeke heftane ye ku li başûrê Kurdistanê derdikevê. Rojname bi nêzîkî PÇDK'ê ye.
Rojname her hefteyek carekê tê belavkirin û di sala 1998 hejmara yekemîn belav kir û di 26.07.2004 pêve bi navê rojî wilat derdikevê.
Surrealîzm an surrealî an jî bi kurdî dererastîtî, bizaveke hunerî ye.
Di sala 1924an de li Fransayê derketiye holê. Surrealîstan bi bizava Freud ya psîkanalîzê dest bi hizrên xwe kirine. Hunermend, bi derxistina binhişiyên xwe berhema xwe pêk tînin. Aqil û bivac li gorî wan bêqîmet e. Tiştê ku mirovan beralî dikin dozîn û binhişî ne. Li gorî vê bizavê; di berhemeke wêjeyî de li cem xêrên xwe gunehên xwe jî, li cem tevgerên rewiştî yên nerewiştî jî bê hebin. Damezrînerên vê bizavê, di serê jiyana xwe ya hunerê de di bin bandora dadaîzmê de mane. Surrealîzm; aqil, kevneşopî û xurkan ji venêranê dûr dixe û tiştên di binhişiyê de dipejirîne. Ango girêka bi rastiyê ve qut dike û ji xwe re rêyeke din a rastî diafirîne. Gerek gotin, nivîs an jî bi cureyeke din bê hizir bizava heqîqî vebêje û otomatîzmeke giyana safî bide.
Hin nivîskarên bijarte yên bizava surrealîzmê.
Louis Aragon (1897-1982), Pierre Reverdy (1889-1960), Philippe Soupault (1897-1990), Benjamin Perret (1899-1959), Robert Desnos (1900-1945), Jacques Prevert (1900-1977), Rene Char (1907-1988), Rene Crevel (1900-1935), Andre Breton (1896-1966), Paul Eluard (1895-1952), Orhan Veli, Cemal Süreyya û İlhan Berk.
Hin wênesazên bijarte yên bizava surrealîzmê.
Salvador Dalí û Marc Chagall.
"Çibkem yarê", navê yekemîn berhemê hunermen Diyarê Kurd e.
Strana Cibkem yarê ji peyvên mamusta Sebirya Hekaryîne u ji awaz û gotina hunermend Diyarê Kurd e. Ev berhem li sala 2005 hatiye klip kirin li Swêdê.
Benazir Bhutto (bilêvkirina bi kurdî: Bênezîr Buhto, bi urdû: بینظیر بھٹو,di 21ê tîrmeha 1953an de li Keraçî hatiye dinê - di 27ê kanûna pêşîn a 2007an de li Rawalpindiyê miriye) siyasetmedar û serokwezîreka pakistanî û seroka Partiya Gelê Pakistanê ("Pakistan People Party" anko PPP) bû. Di êrîşeke xwekujî de jiyana xwe jidest da.
Ew jina herî pêşîn bû li welatekê îslamî dibû serokwezîr. Bênezîr du caran bû serokwezîra Pakistanê, cara pêşîn li 1988ê û cara duyê li sala 1993ê. Dema jibo caran pêşîn bûye serokwezîr, piştî 20 mehan ji aliyê serkomar Xulam Îshaq Xan ve bi tawanên berguman yên gendlî û fesadê ji karî hat ladan. Cara duyê jî piştî sê salan (li sala 1996ê) ji aliyê serkomar Farûq Lexarî ve bi heman tawanan hat ladan.
Bênezîr ji sala 1999ê heta sala 2007ê li derveyî Pakistanê li surgonê dijiya. Piştî vegeryanê wê bo welatî, ji aliyê hukmeta leşkirî ya serkomarê niha yê Pakistanê General Pervîz Muşerrefî ve kar û xebatên wê yê siaysî dihatin astengkirin. Ew carekê jibo çend rojan di mala xwe da hat bendkirin û mafê wê yê derkevtina ji mala xwe nebû. Li dawiyê jî, dema xwe jibo propagendeyên wan hilbijartinên giştî yên nû amade dikir ko biryar bû li 5ê befirbara paşîn a 2008ê bihatiban kirin bi êrîşeka xwekujiyê hat kuştin. Heta nehatiye zanîn ka bikujên wê kî in. Lê li ser daxwaza Serkomarê Pakistanê Pervez Musharraf ve ji polîsê Brîtanyayê hatiye xwestin ko lêkolînan liser wê bûyerê bikin. Partiya Bênezîrê, Partiya Gelê Pakistanê, dixwazit ko karkom anko komîteyeka navneteweyî lêkolînan bikit. Li goreyê ragehandinên destpêkî yên Polîsê Brîtanyayê polîsê Pakistanê piraniya şûnwarên rûdanê pakij kirine. Ev jî îhtîmala desttêdahebûna hukmeta Pakistanê di wê kiryara kuştinê da zêdetir dikit.
Bênezîr dot (keç) a mezin ya serokwezîrê ji-kar-ladayî yê Pakistanê Zulfeqar Elî Buhto ye. Babê Zulfeqarî jî Sir Shah Nawaz Bhutto bû. Bavûkalên Zulfeqarî ji Sindê û ji malbateka şîa bûn. Dayka Bênezîrê, Begum Nusret Buhto ji kurdên Pakistanê ye. Malbata Begum Nusretê jî şîa ne.
Bênezîrê felsefe, siyaset û aborî li Zanîngeha Oxfordê xwîndine. Wê bawernameyek jî li Zanîngeha Harvardê wergirtiye.
Wê li Pakistaneke nûjen û xwedî demokrasiyeke rojavayî digeriya. Têkiliyên wê bi DYA û Ewropayê re xurt bûn. Bi kuştina wê re artêşa Pakistanê herçendî bi fermî şermezarkirinên xwe diyar kir jî, alîgirên Bhutto wekî berpirsiyar artêş dan nîşandan ûli seranser Pakistanê mîtîng û çalakiyên mezin lidarxistin.
Bor (ji) metal û elementeke kîmyawî ye. Kurteya wê "B" ye.
Bor û mirov.
Her mirovek gireke di her rojekê da bi nêzîkî 0,2 mg bor bixe. Eger 100 mg û zêdetir bor di rojekê da were xwarin, nîşanên jehrîbûnekê tên dîtin.
Lewheyên bi aranî li bajarê Bossòst Bûsost ê Newala Aranê (Val d'Aran)
Aranî (bi zimanê aranî: aranés), zimanê Newala Aranê (Val d'Aran) e, zaravekî okzîtanî (gaskonî) ye û ligel katalonî û spanî zimanê fermî yê Herêma Otonom a Katalonyayê ye. Ji sala 1984an vir de zimanê dibistanên Aranê ye û %90 ji akinciyên newalê zimanê aranî fehm dikin û li dor %65 jî pê dipeyivin.
Newala Aranê (bi aranî: "Val d'Aran", bi ketelonî: "Vall d'Aran", bi spanî: "Valle de Arán"), herêmeke li bakur-rojavayê Ketelonyayê û newaleke Pîrenêyê ye. 9.219 akincî li vê newalê dijîn. Serbajarê Newala Aranê Vielha [Viyêlya] ye.
Navê "aran" (newal) ji zimanê baskî tê.
Ala fermî ya Newala Aranê.
Radyoîzotopên sîntêtî îzotopên ji mirovan di laboran da hatine çêkirin yê elementên kîmyayî. Di fîzîkê da peyvên "Nûklîd" ya "Radyonûklîd" ji radyoîzotopên sîntêtî ra tên bikaranîn. Radyoîzotopên sîntêtî di cîhanê da tune ne, ew bes ji mirovan tên çêkirin. Demê hebûnê wan sedemê tunebûnê wan e. Ew ji demekê pir hindik ra hene, piştî wê demê ew xeradibin.
Di salê 2003'an da nêzîkî 2000 radyoîzotopên sîntêtî hatibûn dîtin (yanî çêkirin).
Nazîf Telek (z. 3'ê reşemiyê 1957 li Bidlîs, Bakurê Kurdistanê; m.29'ê rezberê 2007 li Düsseldorf, Almanya) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.
Telek sala 1957 li Kurdistana Bakur, bajarê Bitlîsê hatibû dinyayê. Li Tirkiyê di dibistana teknîkê da xwend, di sala 1980 ji ber kar û xebatên sîyasî, wekî gelek kesan derket der welat û li Almanya bû penaber. Telek li vir zimanê Almanî hîn bû berhemên xwe bi du zimanan, Almanî û Kurdî, piranî bi zimanê Almanî nivîsand. Endamê yekîtiya nivîskarên Alman û her usa jî endamê PEN’ê bû.
Nazîf Telek 30.09.2007 de li Duseldorf ê ji ber nexweşiya pençeşêre çû ser heqiya xwe.
Ciwan Haco li sala 1957an li Sûriyeyê li bajerê Qamişloyê hatiye dinyayê. Piştî xwendina xwe ya dibistana amadehiyê çû Elmanyayê û li wir kevte Zanîngeha Bochumê. Ciwan li Bochumê sê salan muzîk xwînd. Piştre, bi şiklekê pîşekarane (profesyonel) dest bi derxistina kasêt û sêdêyan kir. Li Tirkiyeyê, Sî û Sê Gule, Dûrî, Bilûra Min, Gula Sor, Destana Egîdekî û Leyla derxistin. Pêşmerge, Serhildan, Diyarbekir, Girtiyên Azadiyê jî li Ewropayê derxistin.
Ciwan Hacoyî Muzîka otantîk a kurdî bi formên folk-rock ji nû ve serrast kirîye. Hunermend bi vî awayî stranên kurdî bi dinê dinasînit û stranên kevneşopî di nav gelek baskên muzîkê da bi cih dikit.
"Destana Egîdekî", destane-şiîra romanivîsê kurd ê bi navûdeng Mehmed Uzunî ye. Nivîskar di wê dastanê da behsa çîroka pênç ciwanên kurd dikit. Ciwan Haco ew destana Mehmed Uzunî bi aranjeyeka nûjen û bi formên etno-caz strandiye.
Goran Candan (z. 1959, Amed) nivîskar, wergêr û rojnamevanekî kurd e.
Goran Candan sala 1959ê li Diyarbekrê hat dinyayê. Dibistana destpêkî û navînî li Diyarbekrê xwand û paşê jî 4 salan, li xwendegeha olî ya bi navê Îmam Xetîbê xwendina xwe berdewam kir. Ji sala 1982yê vir ve ye ku li Swêdê dijî. Nasnavê wî "Bavê Barzan" e.
Goran Candan sala 1986ê, yek ji xebatkarê karê damezirandina rojnameya bi nav û deng û ajansa kurdî: Kurdistan Pressê bû ku li Stockhomê derdiket. Goran Candan di redaksiyona beşê kurdî ya Rojnameya Berxwedanê de kar kir. Her wisan jî, sala 1988ê, bi hevalên xwe, ku niha çend ji wan di riya doza serxwebûna welêt de şehîd ketine, kovara Yekîtiya Rewşenbîrên Welatparêzên Kurdistanê (YRWK), ya bi navê Rewşen, derxist û ew, yek ji van sê kesên (Bavê Barzan, Dara (Nedîm Oguz) û Rizgar Cizîrî (Heybet Îsmaîl) ji desteya redaksiyonê, ya pêşîn bû. Ji hejimar 3-6 jî edîtoriya giştî ya Rewşenê kir. Di sala 1989ê de bi her du hevalên xwe yên niştimanperwer, Dara û Rizgar Cizîrî re ji Almanyayê bi karê amadekirina derxistina rojnameya Halk Gerçeğî rabû, ku ev rojname li Stembolê derdiket.
Goran Candan li Swêdê li Zanistgeha Uppsalayê du salan kurdî (soranî) û farisî xwand. Li Zanistgeha Stokholmê li Xwendegeha Mamostetiyê beşê kurdî du salan bir serî û li dibistanên swêdî 15 salan karê mamostetiya zimanê kurdî kir. Her weha dema hêrîşên hêzên tarî yên li ser doza têkoşîna rizgarî û serbestiya Kurdistanê, Goran Candan di gel çend hevalan, Komeleya Dostên Kurdan ("Kurdernas Vänner") damezirand û li desteya redaksiyona kovarek bi vî heman navî, ya ku bi swêdî derdiket, cih girt.
Nuha jî karê wergeriyê ji her kanalên televîzyona Swêdê re dike û ji Kulturrådetê re û ji Rêkxistina Navenda Kitêbxaneyên Swêdî ya bi navê Bibliotekstjänst (BTJ) jî wekî lektorê wêjeya (edebiyata) kurdî dixebite. Goran Candan di karên xwe yên rojnamegeriyê de gelek nivîs nivîsîne û pirtûkên zarokan wergerandine ser zimanê kurdî. Du ji van pirtûkan Tolehildana Mûriyan ji farisî wergerandiye kurdî. Ev berhem bi zaravê soranî jî weşiyaye. Pirtûka klasîkî ya zarokan Aladîn û lampaya bi efsûn ji swêdî wergerandiye ser kurdî. Her wisa jî çîroka folkloriya kurdî ya bi navê Şahmeran berhev kiriye û bi kurmancî weşandiye. Heman çîroka Şahmeranê, bi zaravayê soranî, bi swêdî û hem jî bi zimanê katalanî, ji hêla weşanxaneya katalanî Edicions 1984ê li Barselona, Katalonyayê weşiya. Wergera Şahmeranê ya swêdî, yekemîn pirtûka kurdî ye, ku sala 1995ê ji hêla pirtûkxaneya dewletî ya swêdî, ya bi navê Pirtûkxaneya Axiftin û Nivîsa Xalî (Tal- och Punktskriftsbiblioteket) bû pirtûka dengî û bi dengê hunermanda naskirî ya swêdî Sophie Tolstoy Regen jî pirtûk tev hat xwandin û tomarkirin. Heman berhem sala 2005ê jî wek CD derket pêşberî guhdarvanên xwe yên swêdî. Goran Candan berhema serokê şaredariya kevin a Amedê, siyasetmedarê kurd Mehdî Zanayî ya bi navê "Parastina min" ji tirkî wergerandiye kurdî.
Goran Candan li ser peyva "yogurdê" (dew) û teknolojiya heyvan(maye)kirinê û li ser "Kurdistan: Niştimanê genêm" xebateke lêkolînî ya zanistî, di gel lêkolînerên swêdî amade kiriye û di govarên naskirî yên swêdî de belav kiriye: IdéTidskriften C, Allt Om Mat û Mjölkspegeln.
Weşanxane û Kitêbxaneya kurdî Sarayê (1987).
Goran Candan ji sala 1987ê vir ve ye, ku Weşanxane û Kitêbxaneya kurdî ya naskirî SARAyê bi rê ve dibe. Sara yekemîn pirtûkfiroşiya kurdî ya li Ewrûpayê ye. Sara ji sala 1987ê ta 2007ê 56 berhemên kurdî, swêdî, erebî û înglîzî weşandiye.
Sazendeya Pirtûkxane û Muzexaneya Kurdî (2007).
Ji ber ku li Sarayê bi dehhezaran berhemên granbuha ên kurdî gihane ser hev, loma Sara her weha bûye navendek û arşîvxane û lêkolînê û bi vî awayî Navenda Arşîvxane û Lêkolînê wek Sazendeya Pirtûkxane û Muzexaneya Kurdî (bi îngilîzî: "Foundation For Kurdish Library & Museum") ji nuh ve hatiye sazkirinê. Sazende li rêkefta 17ê çiriya yekem 2007ê hat damezirandin. Goran Candan li Zanîngeha Stockholmê beşê Mêjûya Aboriya Cîhanî û Pêwendiyên Navneteweyî xwandiye.
Mesûd Xelef nivîskar û rojnamevanekî kurd e.
Mesûd Xelef di sala 1981'ê de li gundê Xeznaya Qamişlokê jidayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê navbirê temam kir û xwendina xwe ya diwanavenicî li bajarê Qamişlo bidawî anî.
Pirtûka wî "Axaftina berî mirinê", di kewçêra 2005'an de ji aliyê weşanxana Tevn ve hate çapkirin û belavkirin.
Ji berhemên wî yên ku di sala 2008'an de çap bûn, pirtûka wî ya bi navê "Aryana Sînorên Dûr" ku ji aliyê Yekîtiya Nivîserên Kurd liqa Dihokê ve hate çapkirin, her weha Pirtûka "Kelha Êrdê" di sala 2010'an de çap kir.
Mesûd Xelef endamê Yekîtiya Nivîserên Kurd liqa Dihok, endamê sendîka rojnamevanên Kurdistanê û endamê Komela Nivîskarên Rojavayê Kurdistanê ye. Di sala 2009'an de xelata yekê bi helbestê li Dihokê wergirt.
Endamê desteka nivîseran li kovara "Nûbûn".
Endamê desteka nivîseran li kovara (Lîteratora Cîhanî).
Nîwemang an Nîvê Heyvê fîlma derhênerê kurd Behmen Qubadî. Nîvê Heyvê Awistriya, Fransa, Îran û Îraq hatîye kêşan. Ew fîlm ji bo 250'mîn salvegera Amadeus Mozart bi piştgiriya Awistriyayê hat çêkirin.
Kurteçîroka Nivê Heyvê.
Filma Nîvê Heyvê behsa çîroka hunermendê pîremêrd ê kurd Memo dike. Memo dengbêjekî pîremêrd û navdar e. Piştî 35 salan ji li bendemayinê, Memo erêkirin stend ku li Kurdistana Îraqê konsêrtekê pêk bîne. Kurê Memo naxwaze ku bavê wî bikeve ser rê, çimkî ew bawer dike ku tiştekî ne baş dê li hêviya wî be, berî ku heyv temam bibe. Keko hevalê Memo ye. Ew otobuseke dibistanan dajo û alîkariya hevalê xwe dike ku 10 kurên Memo yên muzîkvan bide hev, ku her yek li devereke rojhilata Kurdistanê dijî.
Ji aliyekî dî ve, divê Memo hunermenda jin Heşo qanî bike ku pê re here konsêrtê. Heşo ligel 1334 jinên hunermend ên jin ên dî yên revyayî li devereke çiyayî dijî. Ji ber ku li Îranê qedexe ye ku jin li pêşiya mêran bistirê, Heşo xwe di otobusê de vedişêre.
Rêwitiya Memo û grûpa wî ya hunermend tije zehmetî ne. Lê bêhna Memo ya fireh herkesî dibe nav hest û sihirbaziyê.
Navenda Arşîvxane û Lêkolînê - SARAyê'", di nav van 20 salên xwe yên çalakiyê de, ji bo parastina ferhengê gelê kurd, berhemên nivîskî yên kurdî komê serhev kiriye û tibabek mezin ji van berheman li nav çar navendên girîng ên cîhanî bi arşîvkirin daye. Navend li paytexta Swêdê yê Stokholmê ye.
Ji ber dewlemendiya arşîvxaneya kurdî, Goran Candan hin çalakiyên çandî dest pê kiriye.
Projeya Çandî ya Kurdistan - Welatê Pêşemînan.
Yekemîn armanca Navenda Arşîvxane û Lêkolînê - SARAyê, armanca parastin û bi nasîndana ew wêje û ferhengê watedar û kûr a gelê kurd e. Li ser vê riya berfireh û mezin, SARAya "biçûk" ta nuha karên watedar û mazin bi rê xistiye.
Navenda Arşîvxane û Lêkolînê - SARAyê, di hewildanên hem bi nasîn û hem jî bi hezkirindana ev ferhengê kûr û watedar a gelê kurd di nav milletên cîhanê de, karên payeberz daye pêş xwe. Ev erk û delametek e li ser şanê me her welatparêzekî.
Hewildanên Navenda Arşîvxane û Lêkolînê - SARAyê, yên ji karên lêkolînî ya li ser" Kurdistana Mêjûyî Niştimanê Genim" û karên hem bi nasîn û hem jî bi hezkirindana kevintirîn ferhengê aşpêjî ya cîhanê, metbexa kurdî li nav rûpelên govara payeberz a zaniyariyê ya bi navê "Idétidskriften C" ya swêdî û kovara popular zanistî "Mjölkspegeln" û gava mirov mezintirîn û lukstirîn govara ferhengê xwarinê ya li Swêdê, ya bi navê "Allt om Mat" bixwîne û hingê mirov rêz û girîngiya kevinbûn û mezinbûna ferhengê xwe ya kurdî, careke din di vir de dibîne!
Her wisan ev kar, parçeyek ji projeya hem bi nasîn û hem jî bi hezkirindana ferhengê kurdî ye.
Goran Candan digel cend rojnamevanên swêdî, bi alîkariya lêkolînên antropolojîkî, etîmolojîkî, fîlolojîkî û morfolojîkî û mîtolojîkî hin kod di zimanê kurdî de kifş kiriye. Li gor van kodan, dîroka heyvankirinê (mayekirinê) pir bi zelalî tête ber çavan. Goran Candan li ser çar peyvan (şîr, mast, hevîrtirş û şerab) lêkolînek biçûk kir. Her wisan jî fêm kir, ku di hin zimanan de ji mêst re dibêjin: kurd!
Her wisan ku peyva "yogurdî peyvek ji zimanê ermenî ye û tê de vegotina (taswîra) peyva kurd heye: "yough" (rûnê rohn) + "gurd" (kurd). Anku, rûnê kurd (= xiltê lorikê). Li vir peyva kurd tête wateya xilta mêst, ku paşê dibe lor (penîrê teze=penêr).
Gava mirov van nivîsan dixwîne mirov dibîne, ku şaristanî bi destê jinên li Kurdistana mêjûyî zaye. Jinên Kurdistana mêjûyî erd ajotine û nan li Kurdistana mêjûyî cara yekem hatiye lêdan (şoreşa çandinê, bi îngilîzî: "Agrar Revolution").
Cara pêşîn ajel li ser erdnîgariya Kurdistana mêjûyî hatine kedîkirin (kedîkirina ajelan, bi îngilîzî: "Domestication of Animals"), zanebûnî û têgehîstina hunera heyvankirina şîrî(heyvankirina şîrî, bi îngilîzî: "Pastoral Revolution"), cara yekê li vî welatî bi dest ve hatiye û hunera durustkirina mast û penêr pêş ve çûye.
Yekemîn têger, dolab/çerx li mêjû, yek ji mazintirîn şoreşa teknîkî ya zanistî ya pêşîn, bi îngilîzî: the Scientific Technical Revolution, li ser vî xakî hatiye pevxistin.
Gava lêkolînên Dr Klaus Schmidtî yên derbareyê bidestvehanîna zaniyariyên derbareyê kevintirîn sûnewarê avabûna mal, gund û bajaran destpêka sala 2000î dest pê kirin, derket meydanê ku kevimtirîn avahî (perestgeh), li Girê Mirazan li Rihayê, li ser erdê Kurdistana mêjûyî ava bûye.
Di govara zaniyarî ya bi navê "Nature" de, berhemên lêkolîna grûbek zimannasan hatiye belavkirin. Van zimannasan, di encama xebatek bi nêzî 20 salan dirêj de, li dor 100 zimanî li kompyuterek civandine ser hev û piştî lêkolînên dûr û dirêj derketiye meydanê, ku koka zimanên hind û ewropî xwe digehîne Kurdistana Kevin! Neha li pey vê encamê, em fêm dikin, ku çima mişe gotinên me yên kurdî, hema di tevayiya zimanên hind û ewrûpî de hene. Weke: hesp, hêk, lêv, derî, por, nav, nimandin, dinan û hwd.
Tevayiya van komponentên mêjûyî yên dîroka pêşdeçûniya mirovayetiyê, xwe li ser erdên Kurdistana Mêjûyî digehînine hev. Bi kurtî: Kurdistan, welatê yekemînan, buhuşta serzemîn e.
Bi kurtî, Kurdistan "Hîvika Bi Xêr û Bêr/Zêrîn", ew welat e, ku şaristanî jê derketiyê û çûye li rojavayê: li Israîl, Yûnan û Romê (Italya) û li rojhelatê: li Hindistan û Çînê belav bûye. Lê belê îro ji ber van xerabiyên bi taybetî jî desthilatdariya tirk, ji binî ve guheriye û hîç na yêt naskirin.
Anku, Kurdistan bingeha avabûna çand û şaristaniya Mezopotamyayê ye.
Li van salên dawiyê di calakiya xwe ya rojnamegeriyê de Goran Candan bi van xebatên candî dirabe, ku li nav girseyên berfireh ên kurdan, agahdariyên teze yên zanistî yên derbareyê taybetmendiya erdnîgarî û mêjûyê Kurdistanî belav bike.
Heger em welatê xwe ne nasin, xelk qet nas nake.
Kitêbxaneya Sara, weşanxane û pirtûkxaneyeke kurdî ya li serbajarê Swêdê Stokholmê ye.
Li Ewropayê ev pirtûkxaneya kurdî ya herî pêşîn e û danerê wê Goran Candan ji sala 1987'ê vir ve ye, ku vê pirtûkxaneya kurdî ya naskirî bi rê ve dibe.
Sara ji sala 1987 ta 2007ê 52 berhemên kurdî, swêdî, erebî û înglîzî weşandine.
Nîtrojen (),) elementeke ku cara yekem di sala 1772an de ji alîyê bijîşkê Skotlandî Daniel Rutherford ve hatiye kifşkirin û îzolekirin. Dema ku hate tesbîtkirin ku nîtrojen di asîda nîtrîk û nîtratan de heye, navê nîtrojenê di sala 1790an de ji aliyê kîmyazanê Fransî Jean-Antoine-Claude Chaptal ve hate pêşniyar kirin. Nîtrojen nemetal e û endamê herî sivik ê koma 15 ya tabloya perîyodîk e ku bi gelemperî jê re pniktojen tê gotin. Ev element di gerdûnê de hêmanek hevpar e ku bi pirbûna tevahî di kadiz (bi înglîzî: "milky way") û Sîstema Rojê de di rêza heftemîn de tê texmîn kirin. Di germahî û zexta standard de, du atomên elementê bi hev ve girêdidin û N2, gazek diatomî ya bê reng û bêhn çêdikin. N2 bi qasî ji sedî 78 atmosfera Cîhanê pêk tîne û ev yek nîtrojenê dike hêmana herî zêde ya nehevgirtî.
Nîtrojen di hemû zîndeweran de, di serî de di asîdên amînî de (û bi vî awayî proteînan) di asîdên nukleyî (ADN û ARN) de û di molekula veguheztina enerjiyê, adenozîna sêfosfatî (ATP) de heye. Di laşê mirovan de ji hêla girseyê ve bi qasî ji sedî 3% nîtrojen heye. Piştî oksîjen, karbon û hîdrojenê çaremîn hêmana herî zêde di laşê mirovan de ye. Çerxa nîtrojenê, tevgera elementê ji hewayê, ber bi pêkhateya biyosfer û organîk rave dike, paşê vedigere atmosferê.
Têkiliyên nîtrojenê xwedî dîrokek pir dirêj e ku klorîdê ammonium ji hêla Herodot ve hatî zanîn. Nîtrojen di Serdema Navîn de baş dihate zanîn. Alkîmîstan asîda nîtrîkê wekî aqua fortis (ava xurt) û her weha pêkhateyên nîtrojenê yên din ên wekî xwêyên ammonium û xwêyên nîtratê di wî demê de dizanibûn. Ji ber helandina şahê metalan ya zêrê bi tevliheviya asîdên nîtrîk û hîdroklorîk pêk dihat, wekî aqua regia (ava qralî) dihat zanîn.
Vedîtina nîtrojenê ji aliyê bijîşkê Skotlendî Daniel Rutherford ve di sala 1772an de hatiye dîtin. Tevî ku nîtrojen ji yek bi temamî madeyeke cuda ya kîmyayî neyê naskirin jî, bi zelalî ew ji "hewaya sabît" ya Joseph Black, an jî ji karbona dîoksîtê hate cuda kirin. Di heman demê de nîtrojen, ji alîyê Carl Wilhelm Scheele ve jî hate lêkolînkirin û ji aliyê Henry Cavendish û Joseph Priestley wek hewaya şewitî an jî hewaya flojistîk bi nav kirin.
Kîmyagerê fransî Antoine Lavoisier ji ber ku bi piranî bêkêr bûye, ji peyva Yewnanî ya bi navê "mephitic air" an jî azote, nîtrojenê wek bi navê gaza azot bi nav kiriye. Di ceribandin a atmosfereke ji nîtrojena paqij de heywan mirin û agir hatin vemirandin.
Atomîk.
Atomeka nîtrojenê xwedîyê heft elektronan e. Di rewşa axê de ew di konfîgurasyona elektronê de hatine rêzkirin 1s, 2s 2p"x", 2p"y", 2p"z". Ji ber vê yekê di orbîtalên 2s û 2p de pênc elektronên valenceyê hene, sê ji wan (elektronên p) nehevkirî ne. Ew di nav hêmanan de yek ji elektronegatîfên herî bilind e (3.04 li ser pîvana Pauling), tenê ji hêla klorê (3.16), oksîjen (3.44), û fluorine (3.98) derbas bû. (Gazên hêja yên sivik, helium, neon, û argon, dibe ku di heman demê de bêtir elektronegatîf bin, û bi rastî li ser pîvana Allen in.) Sê enerjiyên yekem ên yonîzasyonê yên nîtrojenê 1,402, 2.856, û 4.577 MJ·mol−1 in, û berhevoka enerjiya çarem û pêncemîn 16.920 MJ·mol−1 e. Ji ber van hejmarên pir bilind, nîtrojenê kîmyaya kationê ya sade tine. Kêmbûna girêkên radîkal ên di binê 2p-ê de rasterast berpirsiyarê gelek taybetmendiyên anormal ên rêza yekem a p-blokê ye, nemaze di nîtrojen, oksîjen û florînê de. Binshell 2p pir piçûk e û xwedan rêgehekê pir dişibihe şelba 2s ku hîbrîdîzasyona orbital hêsan dike. Di heman demê de hêzên elektrostatîk ên pir mezin ên kêşanê di navbera navok û elektronên valenceyê yên di şêlên 2s û 2p de encam dide û di encamê de elektronegatîviyên pir zêde derdikevin. Ji ber heman sedemê di hêmanên 2p de hîpervalentî hema hema nenas e, ji ber ku elektronegatîviya bilind ew ê ku atomek nîtrojenek piçûk bibe atomek navendî di girêdanek çar-elektronî ya sê-navendî ya dewlemend a elektron de dijwar dike ji ber ku ew ê meyla xwe bikişîne elektronan. Ji ber vê yekê, tevî pozîsyona nîtrojenê di serê koma 15-an de di tabloya perîyodîk de, kîmya wê cûdahiyên mezin ji yên hevjînên wê yên giran fosfor, arsenîk, antîmon û bismut nîşan dide.
Îzotopîk.
Du îzotopên domdar a nîtrojenê ku hene ev in:14N û 15N. Îzotop a yekem pir gelemperîtir e ku ji sedî 99,634% nîtrojena xwezayî pêk tîne û ya duyemîn (ku hinekî girantir e) ji sedî 0,366% yên mayî pêk tîne. Ev dibe sedema giraniya atomî ya li dora 14.007 u. Van her du îzotopên bi îstîqrar di çerxa CNO de di stêrkan de têne hilberandin. Lê 14N gelemperîtir e ji ber ku girtina wê ya neutron gavê rêje-sînordar e. 14N yek ji pênc navokîdên cêwt-civîn ên stabîl e (noklîdek ku hejmareke wê ya proton û notronan heye); çarên din 2H, 6Li, 10B, û 180mTa ne.
Pirbûna kêmî ya 14N û 15N bi pratîkî di atmosferê de domdar e. Lê dikare li deverên din cûda bibe, ji ber perçebûna îzotopîk a xwezayî ji reaksiyonên redoksa biyolojîkî û evaporkirina ammoniaya xwezayî an asîda nîtrîk. Reaksiyonên biyolojîkî yên navbeynkar (mînak, asîmîlasyon, nîtrîfîkasyon, û denîtrîfasyon) bi xurtî dînamîkên nîtrojenê yên di axê de kontrol dikin. Ev reaksîyon bi gelemperî dibe sedema dewlemendîya 15N ya jêrzemînê û kêmbûna hilberînê.
Piştî ku îzotopên giran ên hêmanên cîran oksîjen û karbon hatin dîtin. Piştî demekî kurt Îzotopa giran 15N yekem car ji hêla S. M. Naudé ve di sala 1929 de hate keşif kirin. Ew yek ji nizmtirîn beşên girtina neutronên termal ên hemî îzotopan pêşkêşî dike. Bi gelemperî di spektroskopiya rezonansa magnetîkî ya nukleerî (NMR) de tê bikar anîn ku strukturên molekulên xwedan nîtrojenê diyar bike, ji ber spina wê ya navokî ya fraksyonel a nîv-nîvê, ku ji bo NMRê wekî firehiya xeta tengtir avantajan peyda dike. 14N, her çend ji hêla teorîkî ve jî were bikar anîn, xwedan jimareyek navokî ya yekjimar e û bi vî rengî xwedan demek çarpolî ye ku berbi spektrên berfirehtir û kêmtir bikêrhatî ve diçe.
Hilberîn.
Gaza nîtrojen gazek pîşesazî ye ku bi distilkirina perçekî ya hewaya şil yan jî bi rêyên mekanîkî ve bi karanîna hewaya gazê ve tê hilberandin. Generatorên gazê yên nîtrojenê yên ku membranan an guheztina zextê (PSA) bikar tînin bi gelemperî ji nîtrojena ku bi girseyî hatî radest kirin bê lêçûntir û bi enerjîtir in. Nîtrojena bazirganî bi gelemperî hilberek hilberîna hewayê ye ji bo berhevkirina pîşesaziyê ya oksîjenê jibo çêkirina pola û jibo mebestên din. Nîtrojena pola bazirganî jixwe herî zêde 20 ppm oksîjenê dihewîne û polên taybetî yên paqijkirî ku herî zêde 2 ppm oksîjen û 10 ppm argon vedihewîne jî hene.
Di laboratuarek kîmyewî de nîtrojen bi dermankirina çareseriyek avî ya klorîdê ammonium bi nîtrîta sodyûmê ve tê amadekirin.
Di vê reaksiyonê de mîqdarên piçûk ên nepakîyên N0 û HNO3 jî çêdibin. Nepaqijî bi derbaskirina gazê di nav asîda sulfurîk a avî ya ku dichromate potassium tê de derbas dibe were rakirin. Nîtrojena pir paqij dikare bi hilweşandina germî ya barium azide an sodyum azide were amadekirin.
2 NaN3 → 2 Na + 3 N2
Di sedsala 19'an da zanyar dizanîn, ku her şînayî ji nîtrojenê ne. Nîtrojen elementekî hêja ji protêînan, protêîdan û DNA ye. Ji ber ku wê jî her ensymek ji nîtrojenê ye.
Nîtrojen ji şînayiyan ra.
78 % ji bê nîtrojenê molekular e. Şînayî nîtrojenê bi rêkê bê nikanin bikarwînin. Ew nîtrojenê bi rêkê Ammonîyûmê ya Nîtratê dibin. Nîtrojen ji mezinbûnê wan ra girîng e. Eger di şînayîyekê da pir hindik nîtrojen hebe, çilên wê zû zer dibin û dikevin. Hên jî çîçekên xwe dipeqin. Eger zêde nîtrojen ji şînayiyan ra hebe, çilên xwe reş-keskekî dibin, çîçekên xwe pir dereng dipeqin û ew şînayiya zû dikare nexaş bibe.
Demhat Dêrikî rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1973'an de li gundekî rojavayê Kurdistanê bi navê Girbalat ku ser bajarokê Dêrika Hemko ye ji dayik bûye.
Demhat heta dibistana amadahî xwendiye. Berî nuka bi navê Demhat Hezexî di rojname Azadiya Welat, Kovara Peyv, Nûbûn, Zaxo û Hêzil de gotarên siyasi, nivisên wêjeyî (çîrok û helbest) nivisiye. Niviskar li herêma Başûrê Kurdistanê li bajarê Duhok û Zaxo maye piştî ku jiber rejîma Baas li sala 2004ê jiber egera serhildana Qamişlo direve. Her wisa li Duhokê endamê Sendîkaya Rojnamevanên Kurdistanê ye, endamê Yekîtiya Nivîskarê Kurd Tayê Duhok e. Di nava desteka nivîserên Kovara Zaxo de cî girtiye û di dengê Radyoya Zaxo û televîzyona Zagrosê de kar kiriye û nuke li welatê Almaniya dimîne. Berhemên wî yên çapkirî weku pirtûk ev in, şev jî diaxive ku helbestin ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Kurd Tayê Duhok ve hatiye çap kirin, Hest diaxivin ji aliyê Wezereta Rewşenbîrî û Lawan ve hatiye çap kiri, Esmera Bakur ji aliyê çapxana Ronahî ve li Amedê hatiye çap kirin, her weha Keçika Agirî ku hemû çîrok in ji aliyê çapxana Aram ve li Bakurê Kurdistanê bi nave Demhat Hezexî hatiye çap kirin.
a>, 1809. Mêrkek bi derdê kopan tê dîtin
a> zêde nexweşiyê derdê kopanê heye
Derdê kopan (bi latînî: "Tetanus") yekêke le nexoşiye dirme bektîriyaye konekan be rêjey ciyawaz le Kurdistan da bilawe.
Ev bektêriyan bi navî "Streptococcus pyogenes" jî kanin nexweşiyê sûreta çêkin
Sûreta nexoşiyekî dirmî tunde û lezorbey komelgakan da nasrawe û debînrêt.
"Strep pneumoniae". Ev bektêriya siyê sokan çêdike
Du wêneyê singî însên. Singî "A" vê nexweşiyan e, singî "B" bi nexweşiyê siyê sokan e
Pneumonia (be latînî: "Pneumonia"), awsanî sîpelak, awsanî sî, siyeso, hewkirdinî siyekan, zatûre, brîtîn le komelêk nexoşî hoy serekiyan mîkrobî nexoşî bexşe, sîyêkan tûşî surbûnewe, awsan û hewkirdin debêt. Hewey şayanî bes e zor caran sîyêkanî mirov (betaybetî le werze sardekan da) dekewne ber şalawyî hûrzindiyekan û tûşî hewkirdin debin.
"Antolojiya edebiyata kurdî" (1995), navê berhevokeke ducildî ya ku ji layê nivîskarê kurd Mehmed Uzun ve hate amadekirin.
Antolojiya Edebiyata Kurdî, 1.
Cilda yekê ji 503 rûpel pêk dihê û tê de pêşgotineke kurt û ceribandineke li ser edeba kurdî hene. Ev beşa yekê 50 nivîskar û helbestvanên ku zaravên kurmancî, zazayî an soranî bikar tînin û çend nivîskarên kurd ên bi zimanê tirkî jî dide naskirin.
Antolojiya Edebiyata Kurdî, 2.
Cilda duwê jî ji 476 rûpel pêk dihê û li bilî beşa antolojiyê di dawiya pirtûkê de du ferhengok hatine dîtin: ya yekê Ferhengoka kurmanciya jêrê û jorê (ji layê Mahfûz Mayî, Ferhad Şakelî û Reşo Zîlan ve dihête amadekir) û ya duwê jî Ferhengoka dimilkî û kurmancî (ji aliyê Zilfî ve ye). Ev beşa berhevokê 53 nivîskar û helbestvanan pêşkêş dike.
Kamran Simo Hedilî nivîskarekî kurd e ku di sibata 1955an de li gundê Hedilê yê bi ser navça Hezexê ve hatiye dinyayê.
Ew di pirtûka xwe ya bi navê "Lorîna Pênûsê" de sedema nav guhartina xwe wisa dibêje: “Ji xewna reşikê tirsê, bi şeqama pîrikê di tarîreşa seqema şevekê meha sibatê ya 1955an de min bi girî çavên xwe vekir. Nav li min kirin, lê wateya wî wan jî nizanîbû. Navê min kirin Faruk. Divê ku ez wijdana xwe xirab nekim. Paşnav ne wan li min kir. Berî ez werim dinyayê reşikê tirsê paşnavên bi zimanê xwe watedar li herêmê belav kiribûn. Destûra bijartina paşnavê ji kesî re tune bû. Pêwîst bû her kes ji van paşnavan yekî li xwe bike. Ji paşnavên reşikê tirsê belav kirin Aslan bûbû para malbata min. Vêca navê min bûbû Faruk û paşnavê min jî bûbû Aslan. Min ne ji navê xwe û ne jî ji paşnavê xwe hez dikir. Navê min mîna şalwarekî li mirovan teng bê, min ji xwe re teng didît. Paşnavê min jî mîna kirasê guriyan bê çawa laşê wan di xwirêne û qet naxwazin li xwe bikin, paşnavê min jî bi gezan dihate min û ez gez dikirim. Roja min hêza bijartina nav û paşnavekî bi zimanê xwe di xwe de dît, min şalwarê teng derxist û avêt. Kirasê ez gurî dikirim jî min bi şalwarê teng re qet qet kir û ew jî avêt. Li meydanê min şûrê xwe kişand, bi nav û paşnavê xwe yê nû Kamran Simo Hedilî li hemberê reşikê tirsê ketim nav bizavê.”
Di zaroktiya Kamran Simo Hedilî de malbat, mala xwe bar dikin bajarê Batmanê. Di temenê ciwaniyê de dikeve nav tevgera azadiya Kurdistanê û ji ber wî awayî ji terefî Dewlata Tirk ve du caran tê girtin. Di cûnta eskerî ya 12ê îlona 1980î de bi hevalên xwe re derbasî Rojavayê Kurdistanê û Libnanê dibe. Xebata xwe li Rojavayê Kurdistanê didomîne. Li wir jî gelek caran ji terefî dewleta Sûrî ve tê girtin. Ji Rojavayê Kurdistanê derbasî Başûr û Rojhilatê Kurdistanê dibe. Li Rojhilatê Kurdistanê ji terefî Dewlata Îranê ve jî tê girtin. Her sê dewletên Kurdistanê di bin destên xwe de digirin, wî digirin û zilma xwe nîşan didin.
Kamran Simo Hedilî di amadekarî û xabata 15ê tebaxa 1984an a çekdarî de cih digire û ji nû ve di tevgerkirina gel de li bakurê Kurdistanê cihê xwe digire. Ew, endamê Yekîtiya Nivîskarên Swedê ye û endamê Pena Kurd a Navnetewî ye. Vê gavê serokê Înstituya Kurdî li Stockholmê ya Swêdê ye.
Ji 1982an ve dinivîse. Kurteçîrok, helbest, destan û lêkolînên wî di rojname, kovar û malperan de hatine weşandin.
Fluor [] (, ji fluorite) elementek e. Direfşê xwe 9F e. Navî Fluor ji peyvê latînî fluor „çem“ tê. Elektronegatîvbûnê Fluor yê tewrî zêde di nav elementan da ye.
Di salê 1530 da Georgius Agricola Fluorît (CaF2) dît. Wê demê ew carê yekemîn bû, kû navê "Fluor" derket. Fluor dîsa zêde hêja bû di Şerê cihanê yê duyemîn. Di wê demê da ji çêkirinê bombî atomî ra Fluor girekbû. Îzotopzêdekirinê Ûranê bi rêya Ûranheksafluorîd (UF6) tê çêkirin.
Fluorê avî zer e, Fluorê gazî zerî vekirî ye. Di cîhanê da Fluor bes wek molekul heye, F2. Ji bo elektronegatîvbûnê xwe yê herî mezin Fluor zû hevgirtina bi elementên din çêdike. Heta bi Ksênon, Radon û Krypton ra Fluor dikare hevgirtina çêke. Hevgirtinên din jî zêde zû bi Fluor ra distînin, wekî av, Ammonîak, Monozîlan, Propan û hwd. Nimûne: Bi rêkê fluor av tê perçekirin û Oksîjen (O2) û Fluorhîdrojen (HF) çêdibe.
Salah Sadallah (1930 - 2007) nivîskar û rewsenbîrekî kurd bû. Xwediyê berhema naskirî Ferhenga Selahedîn û Ferhenga Kurdî-Înglîzî bû. Salah Sadallah, zavayê Mîr Celadet Bedirxanî bû, ango hevserê Sînemxan Bedirxan bû. Salah Sadallah roja 19yê çiriya yekem 2007, li başûrê Kurdistanê, li bajarê Hewlêrê koça dawî kir. Salah Sadallah bi awayekî rêk û pêk, bi beşdarbûna cemawerekî mezin ji dost, heval û kesayetiyên berpirsyar li bajarê wî Zaxoyê hat veşartin.
Salah Sadallah xwediyê xebateke dirêj bû di warê çand û edebiyata kurdî de zêdetirî 20 pirtûkan nivîsandiye.
Salah Sadallah ji bilî ferhenga xwe ya Inglîzî - Kurdî a bi navê Ferhenga Selaheddîn, ew herwiha bi pirtûkên wergerên ji inglîzî bo kurdî, wek Berfên Kilîmencaro, romana Ewê Dîplomatîk, hem jî ji erebî bo kurdî dihate naskirin.
Vê dawiyê rehmetî Salah Sadallah pirtûka Ehmedê Xanî (Mem û Zîn) ji kurdî wergerandibû inglîzî, ew berî mirina xwe bi çapkirina wê berhema xwe re mijûl bû. Hem jî pirtûkek li dor kurdên Suriyê amade dikir.
a>. Wênesaz di atolyeya xwe de (1663).
Wênesazî, huner û pîşeya çêkirina wêne û xebatên hunerî yên din e.
Karîkatur (ji zimanê îtalî "caricare" bi wateya "werimîn" e) an jî xêzik, wêneyek e ku karîkatursaz bûyerek, mirovek yan tiştekî bi xêzikên hêsan û saf û bi awayekî estetîzekirî pêşkêş dike.
Ev, sereta bi berketin, rexnegirî û bi pêkenîn û bi mêldana rastiyê dilînîbûnek e. Carina ji bi pêkenîn rexne digirî û wêne ye ku nepixandiye.
Bi kurtî afirandinên xêzikan di jiyana civakî de di gel danustandina hunerî bi têkîliyên dema hilberînî ve têne tesbîtkirin. Xêzikvanên civatekî wek kevneperest û pêşverû bi du baskan ji hev cuda dibin û dikevin nava geşbûniyek dubare. Ew di dîrokê de wek qanuna geşbûniyê ne wek hevî tê binavkirin.
Şêweyên karîkaturan.
Di qirnê navînde zanistî Xwedê bû! Hunerî jî berê xwe dabû Xwedê. Di dema me, va demê civakên çînî de huner û ramanî di hundurî hev de ne û huner jî bi taybetî ji bo çîna bindestan buye hacetekî axaftinê! Ji ber ku xêzik wek guliyên hunerê yên din ev jî pergalên berkêşanê ye. Rewşekî awarte jî heye, ew jî bo taybetî tu serate an nasnake. Nabe malê yek çînî û bi tenê ji bo berjewandiya çînekî jî nîne.
Xêzikvan ji ronakbîr e. Divê xêzikvan ne tenê bi raman bi çalakiyên hunerî bê hêja kirin. ji ber ku mîrovekî bê çalakî bê ehleqe. u wek kevir e. Karê xêzikan di tevgera netewî de wek xwê u îsotê xwedî cîhekî xweru ye. u hacetek ji hacetê têkoşîna netewî u civakî ye. Bi du şiklan tê karanîn. yek yek xebata axaftin u nivîsandinê ve girêdayî ye yê din jî hunera xêzikan e. u bi giranî xêzikan ve girêdayîye.
Di nav rojname u kovarên kurdî de karê xêzikvanî xebate ke hêsanî ye.bê qedr u qîmete u sivik tê girtinê. ji ber ku rexne girtin u rexne li xwe girtin bi rê yek demokratîk hê venebuye. tehamül jî jê nayê kirinê. tenê ji bo pesndanê hinek rêxistin di kovarên xwe de xêzikên bi ramaniya sîyasî u bi jêre not ên nivîsandî diwşînîn. ew jî xetere ke mezin e. ji ber ku karê xêzikvanî bi xêzikane,demê ku xêzikvanek xêzikek çêbike u di binde ramaniya xwe binîvîsîne ew tê vê manê; ta ku ev bi vekîrî dibêje,min ne kariya hunera xwe bi xêzikan karbînîm u bidim fahmkirinê, ji ber kêmasiya xwe bi nivisandinê dide fahmkirinê. u ew ne karê xêzikvanî yê ye.
Îro sedem şunde mayîna xêzikan ne tenê evin.ji ber ku welatên dagirker,ku Kurdistan di nav xwe de parve kirine ew hemu mislimanin. li gor hikmê mislimanî yê jî çêkirina Vêne u xêzikan qedexe ye.
Her xebatek li serzêde kirineke u her ser zêdebuyin fêde ye ke mezin e. mixabin neteweye kurd bi zorî hatîye nefîkirin.li ser axa xwe koçerbun îro rewaçêde yejîyana wan ya civakî hê wek berê eşîrîye.ma huner u çanda miletekî eşîr u koçer çî ye? lê xêzikvanî ya kurdan çî ye? behskirina xêzikvanî jî rast e an ne raste. Ew hemu pirsgirêk in.
Xebata xêzikvanên kurd îro bê pere "dirav" ye. u yên ku vî karî dikin wek sinc li ber çavên sîyasetvanan in.demê ku bi xêzikên xwe dilê hinekan xweş bikin,dê ew karê xwe bê pere dombikin.Dema ku karê xwe yê xêzikan li gor adet u seretayên dinê, raste rast êrîşî put u lat an, derewan, durütiyan u xirabiyan bikin dinya li wan deng dibe.
Bersîvê wan bi çalakî heye lê, warî çalakîde ne mumkîne. ji ber ku karê xêzikan girîng nehatîye girtin. Çend xêzikvan hene ew jî bi tiliyan tên hejmartin
Pertew Begê Hekarî (jdb. 1777 li Colemêrgê − m. 1841), helbestvan û nivîskar ê kurd e.
Pertew Begê Hekarî li bajarê Hekariyê ji dayik bûye. Di nav prens û zarokên Mirekên Hekariyê de, zarokatiya xwe derbas kiriye. Di temenê medreseyê de çûye medreseyê û pêşî Qurana pîroz xwendiye û dû re dest avêtiye pirtûkên olî. Li gorî agahiyan, giraniya xwendina wî di Seraya Hekariyê de, ango di Medreseya Humayûn de, xwendina xwe qedandiye. Lê vî zatî tu caran mîrîtiya Hekariyê nekiriye. Di nav giraniya gelê me de, Pertewî, Pertew Beg û Pertew Begê Hekarî tê nasîn û tê binavkirin. Lê di henek qeyd û deveran de, ev zat, bi navê “Şah Pertew”, “Şah Perto”, “Şah Pertewê Hekarî” û “Şah Pertewê Hekarî Ebas” jî tê bikaranîn. Bi xwe di dîwana xwe de, bi mexlestî Perto, Pertew û Pertewî bi kar aniye. Di dîwanê de xebitandina van navan, derenceya yekem "Pertew", a duyem "Pertewî”, ya sêyem "Perto" dixuyê.
Li ser Pertew Begê Hekarî gelek nîqaş hatine kirin. Lê ji van nîqaşan hîç jînenîgariya wî derneketiye holê. Jixwe nîqaş ji ser jînenigariya wî bêtir li ser "kîbûna wî” çêbûne. Bê wekî Şemsedîn Samî yê tirk di Qamûsel î'lam ê de, dibêje ku Pertew hozanekî mezin e û Îranî ye. Ji zana û dîrokvanên kurdan Mamoste Ebdulreqîb Yûsiv, Pertew Begê Hekarî di Dîwana Kurdî de, hildide destê xwe û dibêje: "Jiyana vî helbestvanê qet diyar nîn e. Lê li nik min ev e: "Pertew, navê vî helbestvanê ye, belkî leqeba wî ye nizanim. "Şah" an jî "Beg" çawan bi navê “Pertew” ve hatiye girêdan û eger ev şaîr "Pertew Paşa" be, ji xwe dîroka jîna wî ronahî ye".
Dîwana Pertew Begê Hekarî.
Ev dîwan wekî destnivîsê di sala 1978"an de dikeve destê Sadiq Behaedîn Amêdî. Ew jî li ber wê, bi elfabeya kurdî ya tîpên erebî li Bexdadê çap dıke.
Tê zanîn ku Pertew Begê Hekarî nivîsandina dîwana xwe di sala 1806"ê zayînî de qedandiye. Zeynelabidîn Zinar jî di sala 1991"ê de ew wergerandiye alfabeya kurdî ya tîpên latînî û ji nav Weşanên Rewşen”ê, de hatiye weşandin.
Di dîwana wî de, helbestên duyînî, çarînî, pêncînî, heta em dikarin bibêjin şeşînî jî hene.
Ordîxanê Celîl (24ê tebaxa 1932 li Êrîvanê - 20ê cotmeha 2007 li Sankt Petersburgê), doktorê zimannasiyê, profesor, zargotinnas û ronakbîrekî kurd ê binavûdeng bû.
Di sala 1951an de li Zanîngeha Êrîvanê beşa fîlolojiyê dixwîne û di sala 1956an de teva dike. Heman salê li Akademiya Zanistê ya Ermenistanê, di beşa Kurdnasiyê de mîna asîstan kar dike. Celîl yekemîn asîstanê beşa kurdzaniyê ye. Di sala 1957an de li Zanîngeha Lenîngradê li Înstîtuya Zanistî ya Rojava di Kursiya Kurd de dest bi kar dike.
Ordîxanê Celîl yekemîn spîkerê Radyoya Kurdî ye û 3 salan vî karî dike. Demek, bi birayê xwe Celîlê Celîl û xuşka xwe Cemîle Celîl re li Gurcistan û Ermenistanê, li herêmên ku kurd lê dijîn digerin û li ser zargotin û wêjeya gelêrî ya kurd lêkolînan dikin û berheman berhev dikin.
Di sala 1958an de diçe serdana Başûrê Kurdistanê û li wir, li ser zimanê kurdî lêkolînan dike. Dîsa di salên 1970yî de li ser kurdên ku sirgûnê Kazaxistan û Turkmenistanê bûne, xebatan dike.
Albert Arnold "Al" Gore, Jr. (bûn: 31ê Adarê, 1948ê) cêgirê serkomar ê 45ê yê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê bû ko ji sala 1993ê heta 2001ê di bin firmana Serkomar Bill Clintonî da kar kir. Berî hingî, Cêgirê Serkonarî Goreî endamê Civata Nimînendeyên Welatên Yekbûyî (ji 1977ê heta 1985ê) û endamê Senatê (ji 1985ê heta 1993ê) bû û nimînendeyî ya wîlayeta Tênêsî dikir. Wekî çelengekê warê jîngehparêziyê, wî digel the Intergovernmental Panel on Climate Change Nobel Xelat a Aşitiyê ya 2007ê jibo "bizavên xwe jibo diristkirin û belavkirina agehdariyên zêdetir liser guhartinên destkirî yên seqayê, û danana şengistê kiryarên pêdivî jibo betalvekirina wan guhartinan" wergirt.
Gore berbijarê Partiya Demokrat jibo serkomariya Emrîkayê di hilbijartinên 2000ê da bû. Di wan hilbijartinan da ew bi awayekê pirdengane biserkevt. Gengeşeyeka qanûnî li ser dubarehijmartina dengên wîlayeta Florîdayê di Dadgeha Bilind da, li dawiyê bi qezenca George W. Bushî dawî bû. Bi vî awayî, ew hilbijartin hilbijartina herî gengeşebar ya dîroka Welatên Yekbûyî dihêt hesibandin.
"Vate", kovarêka kulturî ya û bi kirmanckî (kurdiya zazakî) Îstanbul de, hîrê aşman ra rayke vecêna. Hûmara yewine hamnanê 1997î de weşanîyaya û hetanî ewro 40 hûmarî weşanayê. Na kovare hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra organîze bena.
Destpêke de Osman Aytar, Yildiray Beyazgul, Çeko, Munzur Çem, Hûmanê Çiyan, Memo Darrêz, Nîhat Elî, Lerzan Jandîl, Huseyîn Kulu, Seyîdxan Kurij, Robîn Rewşen, Kamer Soylemez, Kazim Temurlenk, Harun Turgut, Şukrî Urgun mîyanê Grûba Xebate ya Vateyî de şuxulîyayêne. La dima ra çend merdimî sebebanê cîya-cîyayan ra Grûbe ra abirîyayê. Badê pey, zaf kes û nuştoxê neweyî daxilê Grûbe biyê. Nika Tirkiya de Deniz Gündüz berpirsîyarê kovare yo.
Neon () elementek e. Hêmaya wê kîmyayî H ye û nimroya atomî jî 10 e. Neon bi reng, bi tam û bi bêhn e. Neon di bê da jî heye (0,0018 %).
Neon (bi yewnanî: νέος, "néos", yanî "nuh") di salê 1898 da ji aliyê Sir William Ramsay û ji Morris William Travers ve hate vedîtin.
Vî helbestkarê emerîkan di çêbûna ruhiyet û nasnameya emerîkan de roleke gelekî girîng lîstiye. Qalib û tixûbên zimanê îngilîzî wekî lehiyekê daye ber xwe, şax û şovên helbesta xwe dirêjî hemû kar, bûyer, kêlî û ciyên jiyanê kiriye, bi riya pîrozkirin û berzkirina nasnameya welatê xwe, xwe gihandiye gerdûnîtiyê. (Wergera ji îngilizî: Kawa Nemir)
Poe bêtir bi çîroknivîsiya xwe ve tê naskirin. Tê zanîn û pejirandin ku wî di qonaxa seretayî ya çîroka nûjen de tevkariyeke gelekî xurt kiriye bo mîrata wêjeya cîhanê. Lê belê helbestkariya Poe jî, bi qasî çîroknivîsiya wî girîng e û wergêrê kurd Samî Hêzil xwestiye ji binê vî barê giran rabe. Xwendevanên kurd ên hişyar bibînin bê wî ev kar çendî bi ser xistiye. (Wergera ji îngilîzî: Samî Hêzil)
Helbesta erebî ya nûjen xwe dispêre qonaxên dirêj ên rewanbêjiya zimanê erebî. Ji helbestên kevin ên bi navê "Muallaqatul Es-Seba" heya îro vê helbestê gelek qonax hilanîne. Di pêvajoyên nûjenbûna helbesta erebî de, çi qas ku Şakir El Seyab, Nazik El Melayîke û Adonîs her yek qonaxek in, Beyatî jî wisa ye. Di vê rêzê de, yekem wergera Bajar e, ku li dû wê dê çendên din jî werin weşandin! (Wergera ji erebî: Salih Bozan)
H. Kovan Baqî bi xwe mirovekî "mirovbûna wî girêdayî kurdbûna wî ye! bêsiûd e"; Baqî bi xwe yek ji wan çîroknûsan e ku ji gelek kesên me yên ku niha dinivîsin û xwedî çend pirtûkan in kevintir e, lê belê jiyanê rê nedayê ku heya niha çîrokên xwe di pirtûkekê de çapbûyî bibîne.
H. Kovan Baqî ku berê çîrokên wî di Azadiya Welat de jî dihatin çapkirin, di "Çîroka Çîrokan" de qala çi dike? Hema bi tenê qala pêvajoyên nivîskariya xwe û jiyana xwe ya birîndar dike. Per û baskên îronî û karesatê gelekî fireh vedike. Ev jî, bi têra xwe balkêş e.
Çîrokên Sîdar Jîr nîşaneyên hewldanên nû yên civakî û mirinên ku gelek caran di nava welatiyên "çi min jê"yê de veşartî dimînin dide. Çîroknûsekî xort î bîst û çar salî, ku di temamê aheng û bastûra pirtûka xwe de bala xwe daye ser mirinên li derdora xwe.
Zimanê kurdî bi deqên cûr bi cûr xwe di gelek waran de diceribîne, dixwaze -bi devê nivîskêr- xwe li sembol û nîşaneyên kurdewarî biceribîne, yên ku bi navên cin û perî, pîrebok, mêrê şevê an jî reşê şevê di binê hişê her kurdekî de hatine neqişandin. Çîrokên Karaaslan xwendevanên kurd vedixwînin qonaxên wiha hişober.
Mem Bawer bi dîwana xwe ya pêşîn dil heye -bi destpelinkî be jî- dema xwe û bajarê(n) xwe nas bike. Di dilê xwe de dibêje, ditewirîne, wekî hemû helbestkaran, ya mayîn ji xwendevanê xwe re dihêle; ji wî/ê xwendevanî/ê re, ku dê bikaribe bi van helbestan êvarên bajarê(n) xwe hembêz bike.
Cemîl Denlî heya niha -çapbûyî çapnebûyî- ji fransizî tiştin wergerandine kurmancî, lê -mixabin- di ber re jî carinan helbest nivîsandiye, helbestkarî ji xwe re nekiriye derdeserî. Lê bi vê dîwana xwe ya pêşîn Denlî bi me dide zanîn ku wî di maweya deh salan de, di hemû qonaxên xwe yên mişextiyê û derbederiyê de kêm nivîsandiye, lê derdê xwe parzûnandiye; ew derdê wî yê ku derdê me hemûyan e.
Zengilok, serxwînk, zengulîtik, kilîl milîl, çûka mastî, silivî an jî şivanok ku gelek navên wê hene ("Carduelis carduelis"), cureyekî serstrîkan ("Fringillidae") e.
Zengilok 12 cm dirêj e. Enî û erzing sor in. Tokek spî di ser berçêlikêre ye li semta guhikan heta perê kulovanka serî diçe. Piniyeke qehwayiya vekirî li singî û teniştan e. Kulovanka serî heta piştpatikê reş e. Du gîxên reş jê şor dibine herdû rexên stûyî. Pişt qehwayiyekî xwelîkî yê vekirî ye. Çeng reş in û qaneke zêrîn û hindek gîxên spî li şaperan e. Kurî reş e rexên perên wê spî ne. Spîlka çavan qehwayiyekî tarî ye. Nikul sorşekirekî pêtînê teniş qehwayî ye. Pê sorşekirekî vekirî ne. Mê û nêr rengek in; yê nêr ji rengî ve piçekê zîqtir e.
Têjik ji serî ve xwelîkiyekî gewr e, gîx û ravên qehwayî li banê serî û patikê û piştpatikê ne, demê wî soratî lê nîne.
Jîngeh.
Li Kurdistanê (li nîv çiyayan) xwecih e û zivistanan ji serè çiriya duyê heta dûmahiya nîsanê li deştan ref ref li mêrg û reviyên bi dexel û têr strîzerik (cureyekî strî ye) xweş dihê dîtin.
Bişkojikên gil û giyayî û tovê striyan dixwe.
Hêlînên xwe li ser darên bilind çêdike û têjikan jî li navçiyayan tên der.
Li Tirkiye û Kîprosê û rojhilata nêzîk û bakurê Îraqê heta çiyayên Zagrosê têjikan tîne der. Zivistanan ber bi nişîv heta Sînayê li Misrê û heta bakurê Erebistana Siyûdî diçe.
Beser Şahîn (z. 25ê adarê 1969) hunermendeke kurd e. Bi taybetî bi strana xwe "Rojbaş" bi nav û deng bû.
Beser Şahîn di sala 1969an de li gundê Şaxko (Körü Köprü) di nava malbateke nîv hal xweş de hat dinê. Şaxko gundekî xwes ji herêma Zara (girêdayî Koçgirî)ye ku li gor pergala komara Tirkiyê girêdayî wilayeta Sêwasê ye. Koçgirî di dîoka siyasiya Kurdistanê de xwedî cih û rûmeteke bilind e. Di nava deh zarokên malê (pênc xwesik û pên biran) de Beser keça herî biçûka malê ye. Di nava Kurdên Elewî û herêmên jiyana wan de huner li gor zagonên olî û civakî cihekî bilind digire ber xwe. Jin û mêr di helkevt(minasibet)ên olî, civakî û siyasî de bi hevre dixebitin û di ti waran de cudatî di navbera wan de nayê dîtin.
Ji bona wê jî li herêma Koçgirî, Dêrsim, Bîngol û herêmên din navê gelek jinên soresger jî di dîroka siyasiya Kurdistanê de tê dîtin. Beser heya temenê 12 saliyê û bi dawîanîna xwîndina xwe ya destpêkê di gundê Sahiko de bû. Pistre ji bo dewama xwîdina xwe ya navendî hat Istembolê. Ramanên Kurdperwerî yên Husênê bavê Besê, bandorek mezin li ser bîr û ramanên wê jî danî. Ji ber ku Husên Sahîn di warê naskirina pirsgirêka kurdî û zordariyên sîstema Kemalîsmê mirovekî gehstî bû û li ser dîroka siyasiya Kurdistanê jî gelek pirtûk xwendibûn. Hevalên wî yên herî bas pirtûkên wî bûn. Bîr û ramanên Kurdayetiyê mîna mîrasekê bandora xwe li ser mejiyê zarokên malê jî dihist.
Beser Sahîn bi gelek hevalên xwe re di bin mercên giran de ji sala 1989an heya sala 1991an dest bi xebatek berfireh kirin ku “ Navenda Çanda Mezopotamiya ” li bajarê Istembolê damezrînin. Bi damezrandina NÇM wan karîn di demeke kin de di nava dilê Tirkiyê de bi sedan ciwan hunermend, helbestvan û nivîskar li dora hev bicivînin û germiyek mezin di nava Kurdên koçber di nava meterepolên Tirkiyê de biafirînin. Berî wê Beser di nava du komên Koma Serhildan û Koma Çiya de bû ku têde him xebatên muzîkê û him jî xebatên folklorê pêskês dikirin.
Zivistana sala 1992an Beser ji bo besdarîkirina di festîvaleke çandî-hunerî de hat Almaniya, lê ji ber ku dewleta Tirkiyê biryara girtina wê derxistibû, êdî nekarî veger Tirkiyê. Ji wê salê heya niha ew li Almaniya di nava dijî. Di qada Ewropa de jî ew karê xwe yê hunerî-siyasî dimesîne.
Di kitêba "Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006" de beşek li ser jiyan û xebatên Beser Şahîn e. Kitêbê ku Firaz Baran nivîsandiye ev agahî têne dayîn: "Beser Şahîn di sala 1989an de dest bi strîna stranên Kurdî kir. Di heman salê de berhemek bi navê ‘Bêrîvan’ derxist. Di Koma Serhildan a govendê de hem govend lîst hem jî stranên Kurdî got. Ev kom di sala 1991ê de di kongra HEPê ya Stenbolê lîstikên xwe pêşkêş kir û stranên Kurdî yên Beser Şahîn bandoreke mezin kir. Ew ji damezrenerên Koma Çiya ye. Di xebatên damezrandina Navenda Çanda Mezopotamyayê de jî cih girt. Bi Gulîstan Perwer û Merziye Rezazî re konser da. Ev konser ji aliyê rojnamevanê Kurd Duzgun Denîz ve weke ‘troykaya muzîka Kurd’ hat binavkirin." (Rûpel 44-45, Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006: Firaz Baran, Weşanên Mezopotamya, Neuss)
Dîksilêman, botbotik, silêmanê dunikul, dodo, dawudik an jî hûphûpik, cureyek ji balindeyan e.
Koçberê Havînê ye. Di demsala buharê de di orta meha adarê de tê û di payizê de vedigere Efrîkayê.
Bi timika xwe ya drêj dihê nasîn.
Li nav xerzikan, li daristanên mezin û biçûk, li nav ripinan, li çolê beyar û gelek deverên din dihê dîtin.
Hêlîna xwe li kortikên aran û li qulên axan de çêdike.
Dema qurpketinê ji teriya wê bêhnek gran belav dibe. Di navbera 4-12 hêkan dike û 16 rojan qurp dimîne.Di dema qurp ketinê de nêr mêyê xwedî ike.
Bi rîtmek hêdî û bi pêl ifre
Frîna wê weke frîna Perîdanikan e.
Bi nikulê xwe ê tûj û drêj kurmikên bin axê derdixe û dixwe. Carinan bi xwêrkêşin biçûk, bi amfibiyan bi tov û fêkiyan jî xwe xwedî dike.
Bi hevjînê/a xwe re pirr sadiq e. Dema hevjîna/ê wî dimre nema hvaltiyê bi hinekên din re dike.
Di gelek efsaneyan de cî girtiye.
Di mîtolojiya ereban de, a misiran û yunan de botbotik li gorî îslamiyuetê Xwedê timika serê wî ji ber ku ji dê û bavê xwe re pirr bi hurmet e dayîyê. Lewra ev çûk dema dê û bavê wan ji ber extiyariyê ji qawetê dikevin, wan xwedî dikin.
Rêberî ji Silêman pêxember re kiriye û bû ye sedem ku ew di çolê de avê bibîne. Ji ber vê jî ereban navê wê kiriye "hud hud" (li wir e, li wir e)
Gelerî.
Silêmanê dunukil çû ser darê tirik kir
Çavê te ma di rê da
Qelaşînk qeleşînk, bûkcuhî, şînşînk,qerejok, kerhajo, keraco, qirhajo, kaselleşînke, xumeşînke an qelaşînkê Ewropayê ("Coracias garrulus"), cureyekî masîgiran e.
Qelaşînk çûkekî qelew e ku dirêjiya wî di navbera 29–32 cm de ye û tevî baskan dirêjiya wî di navbera 52–58 cm de ye. Giraniya qelaşînkê nêr di navbera 127 – 160 graman de û yê mê di navbera 130 – 154 graman de ye. Rengê wî şîn û rengê paşiya wî pirteqalî-qeheweyî ye.
Reftar û parêzî.
Hinek komên qelaşînkan bi riya Hindistanê ber bi aliyê Afrîkayê ve koçber dibin. Qelaşînk li balafirekî dehimî bû gor ku hatibû tomarkirin jor deryaya Erebistanê. Qelaşînk li ser daran, dîreg an têlan dilîse. Dengê wî wekî qirikan e ku sext e. Qelaşînk li xijendeyên biçûk wek qirtîş û marên biçûk, çûkên jar, pîrê, kojerên biçûk, beq, mêş û mûr wekî çirçirk, kulî, sedpî û kêzikan digere û dixwe. Qelaşînk nêzî şeş hêkan dike di hêlînên avakirî di kunên daran.
Qelaşînk cotgehên tevlihev, newalên çeman, û deştên zuha û germ ku tê de darên belavbûyî dijî ye.
Binecureyê qelaşînkê ("C. g. garrulous") li bakur-rojavaya Afrîkayê, başûr-rojava û başûr-navîna Ewropayê, Asyaya biçûk (Tirkiye û Bakurê Kurdistanê) ta bakur-rojavaya Îranê (rojhilatê Kurdistanê) û başûr-rojavaya Sîbîryayê li Rûsyayê belav dibe.
Vîzvîzik, çivrîk, çivrînk, ebabîlk an çûçika tûtelanî (navê wê yê latînî "Apus apus"), balindeyeke 16-17 cm dirêj e ji famîleya çivrîkan ("Apodidae").
Çûkekî koçber e û tenê havînan dihê dîtin. Dişibite hechecîkan lê ji wan cuda ye. Cudahiya wan ya herî mezin gişê karên xwe li hewa bi cî anîn e: li hewa dixwun û vedixwun, dileyzin, radizên û hwd.
Li ciyê avgîr, zeviyên deştên nizm dijîn lê hêlînên xwe bi granî li ciyê bilind çê dikin.
Meha gulanê qurp dikevin û di navbera 2-4 hêkan dikin. Dema qurpketinê 20 roj e û nêr û mê bi dor li ser hêkan rûdinên. Çêl di navbêhna 40-50 rojî de dibin xwedî pirç û bazik û bifirê dikevin.
Yekzewac in.Lê dema ku hevalê/a wan bimre zewcek din jî dikin.Temenê wan 7-8 sal e.
Qelareşk an qirgurg e("Corvus corax"), balindeyekî herî mezin ji famîleya qirikan e.
Meziniya wê 62-64 cm digihê. Nikula wê reş e.
Qiştina qelareşkan mîna "qroq-qroq" an "qorp-qorp" e.
Nînewa, di dema Asûriyan de bajarekî mihim û mezin bû. Îro ew der di bajarê Mûsilê de cihekî mezin ê kavilan e. Nînewa ji bo kerwan û bazirganan ji bo derbasbûna çemê Dîcle cihekî girîng bû.
Senaxerîbê Aşûrî (Sanherîb, 700 BZ) Nînewa ji xwe re kir bajarekî mezin û pir spehî. Kelha wî 200 metre fireh û 210 metre dirêj bû û ji 80'î zêdetir ode tê de hebûn. Di wê demê de li Nînewê 100.000 - 150.000 mirov dijîn û Nînewa yek ji bajarên herî mezin bû.
Di sala 612 BZ de Nînewa ji aliyê Med û Babîliyan ve bi tevahî hat wêrankirin û ji bo demeke dirêj careke din nehatiye avakirin.
Ereb di sala 637 PZ de ketin Nînewê û wan li aliyê din ê çemê Dîcle bajarê Mûsilê ava kirin.
Li gor Tewratê, Xwedê Ûnis (Yûnus) pêxember şand bajarê Nînewê û heta îro jî mizgefta "Nebî Ûnis" li Mûsilê heye - beriya ku bû mizgeft, ew dêrekî Filehan bû.
Di Încîlê de Îsa Mesîh du caran li ser bajarê Nînewê û li ser xelkê wî dibêje (Metta 12:39-41 û Lûqa 11:30-32). Ew ji bo hemûyên ku baweriya xwe bi peyvên Îsa neyînin mînakek in, çimkî wan zû guhdariya Ûnis pêxember kiribû.
Di Quranê de peyva Nînewa derbas nabe, lê di sûra 37:147 de behsa mirovên Nînewê tê kirin.
Yûnis û Masî, minyatûra îslamî
Yûnis yek ji pêxemberên dînên îbrahîmî ye.
Çavkaniyên herî kevin ên li ser jiyan û karbidestiya Ûnis pêxember di Tewratê de ne. Serhatiya Ûnis pêxember bi xwe di pirtûkeke Tewratê de tê gotin.
Wekî din, di pirtûka Padîşah II, 14:25'an de jî tê gotin ku ew di dema padîşah Yêrovam II de (793-753 BZ), peyxama Xwedê ji xelkê re digot.
Ew hem baweriya xelkê Nînewê tîne ber çavan û hem jî dibêje ku ew bi xwe ji Ûnis meztir e, loma hê bêtir lazim e ku xelk guhê xwe bidin wî (Metta 12:38-41; Metta 16:4; Lûqa 11:29-32). Bi ser de ew "nîşana Ûnis" şîrove dike û dibêje ka çawa Ûnis sê rojan di zikê masî de bû, weha jî Mesîh wê 3 rojan di zikê erdê de bimîne (piştî mirinê wê bê veşartin û piştre - wek Ûnis pêxember - dîsa sax be).
Di Qûranê de Sûra 37:139-148 li ser serhatiya Ûnis dibêje.
Serhatiya Yûnis pêxember li gor Tewratê.
Rojekê ev peyva Xudan ji Yûnis re hat: «Rabe, here bajarê Nînewê û dengê xwe li hember mirovên wî bajarê mezin hilde, çimkî xerabiya wan mezin e û gihîştiye heta ber min.»
Lê belê Yûnis rabû ku ji ber Xudan bireve. Ew çû Yafayê û gemiyeke ku diçû Terşîşê, yanî diçû bajarekî Îspanyayê, dît. Wî heqê riya xwe da û li gemiyê siwar bû, da ku ji ber Xudan dûr keve.
Lê Xudan bayekî mezin şand û di deryayê de bahozeke mezin çêbû, wusa li gemiyê hat wek ku wê bişkesta. Gemîvan tirsiyan û her yekî ji wan hawar kir xudanê xwe. Wan ew tiştên ku di gemiyê de bûn avêtin deryayê, da ku rewşa gemiyê rihetir bikin.
Heçî Yûnis bû, ew daketibû embara gemiyê ya binî, razabû û ketibû xeweke giran. Lê belê serwerê gemiyê hat, ew hişyar kir û jê re got: «Hey zilamo! Tu çawa radizî?! Rabe û bangî xwedayê xwe bike! Belkî ew me bîne bîra xwe û em helak nebin.»
Hingê hemûyên ku di gemiyê de bûn ji hev re gotin: «Werin, em pişkê bavêjin, da em bizanin ku ji ber kê ev bela hatiye serê me.» Û wan pişk avêt, pişk jî li Yûnis ket.
Wan jê re got: «Em hêvî ji te dikin, ji me re bêje, ev bela ji rûyê kê hatiye serê me? Karê te çi ye? Tu ji ku derê têyî? Welatê te ku der e û tu ji kîjan gelî yî?»
Wî ji wan re got: «Ez Cihû me, ez diperizim Xudan Xwedayê ezmanan ê ku derya û bejî afirandiye.»
Li ser vê yekê ew gelek tirsiyan û ji wî re gotin: «Eva te kirî çi ye?» Ji ber ku wan dizanibû ku ew ji ber Xudan direve, çimkî wî berê ji wan re gotibû. Û ji wî re gotin: «Em çi bi te bikin, ku derya li hember me raweste?» Çimkî çiqas dihat, derya hê bêtir dibû bahoz.
Wî got: «Min hildin û bavêjin deryayê, hingê derya wê raweste. Ez dizanim ku ev bahoza mezin ji rûyê min hatiye ser we.»
Lê zilaman bêrên şidayî kişandin, da ku vegerin bejê, lê nikaribûn, çimkî çiqas dihat derya hê bêtir dibû bahoz. Loma wan gazî Xudan kir û gotin: «Ax, ya Xudan, em lavan ji te dikin, ji sedemê canê vî mirovî, bila xwîna bêsûc neyne ser me û em helak nebin, çimkî çawa ji te re xweş hatibe, te wusa kir, ya Xudan.» Piştre wan Ûnis hilda, avêtin deryayê û harbûna deryayê sekinî. Li ser vê yekê ev zilam ji Xudan gelek tirsiyan û gorî jê re serjêkirin.
Xudan xema Yûnis xwar: Wî masiyekî mezin şand, da ku Yûnis daqurtîne û Yûnis sê şev û sê rojan di zikê masî de ma.
Min di tengahiya xwe de gazî Xudan kir
Min ji binê diyarê miriyan hawar kir
Hemû pêl û şeqlên te di ser min re derbas bûn.
Û min got: «Ez ji ber çavên te hatim derxistin;
Lê dîsa ezê li Perestgeha te ya pîroz binêrim.
Avê ez lefandim heta bi can,
Kevz li serê min hatin pêçan.
Dinya li pişt min her û her hat dadan;
Lê te jiyana min ji çalê derxist,
Dev ji qenciya ku li wan bibûya berdidin.
Û ew nedra ku min kiriye, ezê bidim.
Xudan dua Yûnis bihîst û li masî emir kir ku wî bavêje bejê. Masî jî Yûnis vereşiya, avêt bejê.
Cara diduyan peyva Xudan ji Yûnis re hat, Xwedê jê re got: «Rabe, here Nînewê û wan peyvên ku ez ji te re bêjim, bi mirovên Nînewê bide bihîstin.»
Ûnis rabû û li gor peyva Xudan çû Nînewê. Nînewe bajarekî gelek mezin bû, wusa ku mirov dikaribû sê rojan lê bigeriya. Yûnis ket nav bajêr, rojekê pê ve çû û bang kir, got: «Hê çil roj hene û piştre Nînewe wê hilweşe.» Çaxê ku xelkê Nînewê ev bihîst, wan bawerî bi Xwedê anî û gotin: «Bila rojî bê girtin!» û ji mezinê wan heta biçûkê wan xirarî li xwe kirin. Gava ev peyv gihîşt padîşahê Nînewê, ew ji textê xwe hat xwar, xiftanê xwe ji xwe kir, xirarî wergirt û di nav xweliyê de rûnişt. Hingê wî li xelkê Nînewê kir gazî û got: «Bi fermana padîşah û giregirên wî: Bila mirov û heywan, pez û dewar tiştekî tam nekin, neçêrin û avê jî venexwin. Bila mirov jî û heywan jî xirari li xwe bikin û bi hêz hawar bikin Xwedê. Û bila her kes ji riya xwe ya xerab û ji zordariya di destê xwe de vegere. Kî dizane? Belkî Xwedê ji vê yekê vegere û dev jê berde, ji hêrsa xwe ya kelegerm bizivire ku em helak nebin.»
Xwedê, dît ku wan çi kirin û dît ku ew ji riyên xwe yên xerab vegeriyan. Loma wî dev ji wê helakbûna ku gotibû wê li wan bike berda û ew nekir.
Lê heçî Yûnis bû, ew gelek aciz bû û enirî. Wî li ber Xudan dua kir û got: «Ax, ya Xudan, ma hê çaxê ku ez li welatê xwe bûm, min ev negot? Ji ber vê yekê di cih de ez xebitîm ku herim Terşîşê, çimkî min dizanibû ku tu Xwedayekî keremdar û dilbirehm î, tu dereng hêrs dikevî, kerema te gelek e û tu dev ji cezakirinê berdidî. Ya Xudan, ez lava dikim: Canê min ji min bistîne! Çimkî ji bo min mirin ji jiyanê çêtir e.»
Lê Xudan got: «Ma tu qenc dikî ku tu hêrs dikevî?»
Li ser vê yekê Yûnis ji bajêr derket û li rojhilata wî rûnişt. Wî ji xwe re kolikek çêkir û li bin siha wê rûnişt, da ku bibîne wê çi bi bajêr bê.
Xudan Xwedê kerçik amade kir, derxist ser serê Yûnis, da ku li ser wî bike sih û wî ji halê wî yê xerab rizgar bike. (Kerçik şitilekî bi pelên fireh e ya ku zû bilind dibe; li gor hinan, wek kundir an jî wek miqewr bû.)
Ûnis ji bo vê kerçikê bi şahiyeke mezin şa bû. Lê roja din çaxê bû sibeh, Xwedê kurmek şand û kurm li kerçikê xist, ew jî hişk bû. Û dema roj derket, Xwedê bayê rojhilat yê şewatkar şand. Tavê li serê Ûnis xist û ew gêj bû û xwest ku bimire, got: «Ji bo min mirin ji jiyanê çêtir e.»
Lê Xwedê ji Yûnis re got: «Ma tu qenc dikî ku tu ji bo kerçikê hêrs dikevî?»
Wî got: «Heta mirinê ez qenc dikim ku ez hêrs dikevim.»
Lê Xudan jê re got: «Tu li ser wê kerçika ku te di ber de zehmet nekişandiye û mezin nekiriye têşî. Ew di şevekê de derket û di şevekê de hişk bû çû. Lê belê, ma ez li ser Nînewê, li ser wî bajarê mezin neêşim? Di vî bajarî de ji sed û bîst hezaran bêtir mirov hene ku nikarin destê xwe yê rastê û yê çepê ji hev nas bikin û gelek jî heywan hene.»
Sîlîsyûm (, ji) elementek û nîvmêtalek e.
Sîlîsyûm wek element di salê 1787 ji Antoine Lavoisier hate vedîtin. Sakata heder jahl.
Îro Sîlîsyûm ji bêtonê, camê û elementên fotovoltayîk ra girîng e. Hên jî Sîlîsyûm ji bo şewtandinê di bomban da tê bikaranîn.
Nêzîkî 15 % ji erdê tevda bes sîlîsyûm e. 25,8 % ji rûyê (qaliqê) erdê ji sîlîsyûmê ye; wisa Sîlîsyûm elementê dûyeme bi pirbûnê di cîhanê da ye (piştî Oksîjenê).
Torxe, tîntore an kakol ("Alaudidae"), famîleyekî balindeyên fîkaran e. Tehma torxeyan gellek nerm û xweş e.
Dirêjiya torxeyê di navbera 12 - 24 cm û giraniya wê di navbera 15-75 g e.
Taksonomiya cins û cureyan.
Cins û cureyên torxeyan
Tiyaxs an jî Avdêges () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zimanê gundiyên Tiyaxsê zazakî ye. Tiyaxs nêzîkî gundê Kuyê û Xurûcê ye.
Partiya Azadiya Kurdistanê an PAK partiyeke li rojhilata Kurdistanê yê. Serokê partiyê Elî Qazî Muhemmed e. Partî Azadî Kurdistan, heta kongreya xwe ya yekemîn bi navê Yekêtî Şoreşgeranî Kurdistanewe xebat dikir. Partî Azadî Kurdistan niha bi rêberiya fermandar Huseyîn Yezdanpena li sengerên Mûsil û Kerkûk li dijî DAÎŞê şer dikin.
Piştî bûyera Ferînaz Xûsrewanî, endamên Partî Azadî Kurdistan di beyanên xwe de gotin ku ew ê gelê Rojhilatê Kurdistanê biparêze. Piştî newroza 2016ê Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê bi çalakiyeke vê partiyê destpê kir.
Serokê partiyê Elî Qazî Muhemmed li ber sedemên nexweşiya xwe dest ji serokayetiya partiyê berda. Huseyîn Yezdanpena bu serokê nû yê vê partiyê
Pêşmergeyên vê rêxistinê li dijî şerê DAÎŞê ji aliyên dewleta DYA û hevalbendên wê hatin perwerde kirin. Bi dûçûna serokê vê partiyê Huseyîn Yezdanpena, ew ji aliyê dewletên rojavayî hatîne nasîn di şerê daişê de û got ku şerê li dijî daişê ji bo wan nabe alternatîfek ku şerê li dijî rêjîma Îslamî ya Îranê berdin. Her wisa lêzêde kir û got ku wan di sala 2016ê de kêmanî 6 çalakî li dijî dewleta Îranê kirin e. Her wisa got ku di sala 2015ê de li nêzîkî Kerkûkê, şêwirmendên Amerîkî sê caran ew perwerde kirin e.
Bedirxan Epözdemîr, di sala 1949 da li Kurdistana Bakur, li bajarê Sêrtê, li qeza Bayqan, li gundê Minar hatiye dinê. Dibistana ewil li gundê xwe, ya navîn û ya mamostatiyê li Amedê qedandiye. Di sala 1968 de dest bi mamostetiyê kiriye. Heya 12ê Îlona sala 1980 li gelek heremên Tirkiyê û Kurdistanê mamostetıya xwe domandiye.
Ew hê di 14-15 saliya xwe da dest bi karê nivîsandinê kiriye. Hêja di xortaniya xwe da bêşdarî lecên helbest nivîsîn û xwendinan bûye û di hinek lecan da xelatan girtiye. Her wusa, bi edebiyatzanên bi nav û deng ra di hinek lecan da weka endamê juriyê wezîfe hilgirtiye.
Bedirxan Epözdemir, bi zimanê Tirkî û kurdî, di gelek kovar û rojnameyan da helbest, nûçe, gotar, hevpeyvîn, bîyografî, lêkolîn, çîrok û werger jî nivisandiye. Nivîsên Epözdemir, di rojname û kovarên Özgür (azad), Mücadele-Dîyarbekir, Mücadele-Siirt, Özgürlük yolu (Riya azadî), Roja Welat, Dengê Komkar, Roja Nû, Kurdistan press, Realîte, Nûdem, Çira, Nûbihar, Özgür Gündem (Rojeva Azad), Roj, Bergeh, Ronahî, Hêvî, Roja Teze û di kovara Bakur da hatine çapkirin.
Ne hewce ye ku meriv bêje, Epözdemir jî wekî gelek Kurdên rewşenbîr para xwe ji êş, azar, girtin û nefiyê girtiye. Ew ji ber van êş û azaran koçber bûye û hêja jî li Hollanda dijî.
Epözdemir, karên xwe yê nivîsî û edebî didomîne. Du pirtukên wî di nav weşanên Aso da derketine.
Bûknefsok, terîsor an terîsorik ("Phoenicurus phoenicurus") çûkeke famîleya mêşgirtan e. Teriya wî sor e, nikul û berdilka wî reş e.
Li nav daristana, li nav dirrik û gezikan û bexçeyan dijî.
Xwarina wî mêş, kêz, kurm, jindarên din yên nerm û biçûk û bizirên giyayan e.
Kundê spî an kundê kadîn ("Tyto alba"), cureyekî kundan e, ku ji cinsê "Tyto" û ji famîleya kundên kadîn ("Tytonidae")
Dirêjiyê kundê spî heta 35 cm digihê. Bi taybetî, li Başûrê Kurdistanê dihêt dîtin.
Bûmekorik, bimkerk, kerebûm, kerebum, kundok, kundê şexse, kundê serîpan an kundê çiçk ("Athene noctua"), cureyekî kundan e.
Dirêjiya bûmekorik ta 22 cm digihê. Giraniya bûmekorik 180 g. Bûmekorik bi çavên zer in, bijangên sipî, serî mezin, lingên dirêj û pûrtê qehweyî bi deqên sipî.
Bûmekorik li gelek warên parzemînên Ewropa û Asyayê dijî ye. Gelek caran bi rojê li ser banê xaniyan an çikrimên telegrafê dihête dîtin. Li hemû derên Kurdistanê dijîn.
Bûmekorik mêş û mûr, kurm, bejavok wekî beqan û balinde û guhandarên biçûk dixwe. Bûmekorik piçkî rojger e.
Kundê goran an kundê biguhkurt ("Asio flammeus"), cureyekî kundên nimûneyî ("Strigidae") ne.
Dirêjiya kundê goran di navbera 34-43 cm e.
Kundê goran li gelek welatên parzemînên Amerîkayan, Afrîka, Ewropa û Asyayê tên dîtin, bi taybetî li Kurdistanê.
Kundê goran gelek cureyên caneweran dixwe mîna: kêz, kullî, kojer, mişk, Koremişk, cirdon, kergoşk, perçemk, torxe, qaqlîbazên biçûk û hinek balindeyên beravê.
Şakund an kundê bor an jî kundê kor ("Bubo bubo") cureyekî kundan e ji cinsê şakundan ("Bubo") û ji famîleya kundan e ("Strigidae").
Şakund li çiya û deştan dihête dîtin.
Mezintirîn kund e, heta 68 cm digihê û navbera her du baskan jî dikare 174 cm bigihê. Ev kund guhbel e wek kundê şaxkidar.
Şakund çi canewerê ku li ser erdê dilebite dixwe ji kêzik, beq, masî, kevjal, mar, qirtîş, mişk, cirdon, kergoşkê kovî, rûvî, gakovî biçûk, mîravî, qirik, qaz û gelek balindeyên beravê. Şakund dikanê kundên din jî bixwe., û
Dengê kundê bor mîna "hûû-û hûû-û hûû-û" dihête bihîstin.
Belavbûn û rewşa parastinê.
Şakund li başûrê Afrîka, Ewropa, Asya û Rojhilata Navîn dijî. Rewşa parastinê şakund di bin xeterê li Ewropayê.
Bûm, taqtaqî, bûmê taqtaqî an jî pûm ("Otus scops"), cins û cureyekî kundê nimûneyî ("Strigidae") e.
Bûmê taqtaqî li çend deverên parzemînên Asya, Ewropa û bakurê Afrîkayê tê dîtin di demsala havînê, lê di werzê zivistanê li herêmên navîn û başûr ji parzemîna Afrîkayê derbas dike.
Bûmê taqtaqî kundekî biçûk û guhbel. Dirêjiya bûmê taqtaqî 19-21 cm e û navbera her du baskan 47-54 cm digihê, lê giraniya wî di navbera 64-135 g.Rengê bûmê taqtaqî gewr-qehweyî ye bi rûyekî zeriktir xuya dike.
Reftar û jîngeh.
Bûmê taqtaqî şevger e ku li daristanê dijî û dengê wî ji yê kundan cuda ye, nêrê bûm fîkfîk dike mîna "pwû-pwû-pwû"
Bûmê taqtaqî mêş û mûr û nemovikdaran dixwe.
Kundê şevê an kundê qehweyî ("Strix aluco"), cureyekî kundan ji cinsê "Strix" ji famîleya kundan e "Strigidae". Kundê şevê li daristan, baxçe û heta li bajaran jî dihête dîtin. Li Kurdistanê kêm in.
Nîv-mezin e, dirêjiyê wî 41-43.5 cm. Kundê şevê dengê wî mîn "hu-hû hu-hû" dihête bihîstin.
Google (bixwîne: "Gûgil") xizmeteke lêgerinê di înternetê de ye.
Google hat wergerandin bi kurdî/soranî, lê şirketa Google heta îro versiyoneke bi kurmancî qebul nake.
Pagerank.
Bi kurdî rêza malper e. Google hemû malperên cîhan digere û grêdanên sîtêyên dinere. Piştî biha dide lê ji bo malperên behtir girêdayî.
Google wusa hemû tor digere û kontrolên malper çêdike. Ji bo "Pagerank" (rêzamalper) hecmarêk ji deh dide, wek 4/10.
Yê servîseke Google, encamên lêgerînên li gorê têkîliya xwe tên. Hemû malperên cîhan li Google de bi encamên lêgerînê bi têkîliya xwe rêz dibin. Ev çax, qey kijan malper bilind e ev herdem li yêkem tê. Bi vî teklonojiya Google, dema lêgerîn ji hat guhartin. Ev teknolojiya analîtîk her dem bi malperên girêdayî dinere û dixebite.
Dawid ji bo Şawûl li çengê dide
Şawûl (bi îbranî: שָׁאוּל ango "Šāʼûl"; erebî: "Ṭālūt") (kêmzêde 1079 B.Z. – 1007 B.Z.) keyê cihûyan ê pêşî bû û bi destê Samûêl pêxember hatiye tayînkirin.
Ji ber ku wî zû guhê xwe neda peyvên Xwedê û Samûêl pêxember, ew ji aliyê Xwedê ve hat redkirin. Xwedê Dawid ji xwe re hilbijart û çaxê Şawûl pê hisiya, gelek salan tengahî dida Dawid. Şawûl di şer de hat kuştin û Dawid di cihê wî de bû padîşah.
Serhatiya Eyûb di Tewrat di Peymana Kevin de tê gotin. Ew mirovekî pir dewlemend bû û ji Xwedê tirsiya.
Xwedê hişt ku Eyûb ji aliyê Îblîs ve bê ceribandin, da ku baweriya wî kifş bibe. Pêşî Eyûb bi destê Îblîs hemû mal û milkê xwe winda kir û her heft kur û her sê keçên wî jî hatin kuştin. Dîsa jî Eyûb dev ji baweriya xwe berneda, perizî Xwedê û got: «Ez ji zikê diya xwe tazî derketim û ezê tazî vegerim wê derê. Xudan da û Xudan stand; navê Xudan pîroz be.»
Hingê ew bi xwe di tevahiya bedena xwe de nexweş bû û êşên pir dijwar kişandin. Hevalên wî dev jê berdan û ew bi tenê ma. Heta jina wî jî jê re got ku bila ew li Xwedê nefret bike, lê Eyûb got: Ma em qenciyê ji Xwedê qebûl bikin û xerabiyê qebûl nekin?
Piştî demekê sê car dostên wî hatin da ku hanê bidin wî, wî teselî bikin. Lê ew hemû difikirîn ku divê sedema belayên Eyûb gunehekî wî yê veşartî be, lê Eyûb ev yek qet qebûl nekir û hêviya xwe bi Xwedê ve gireda. Lê jê re pir zehmet bû ku Xwedê ji bo demeke dirêj qet bersîva wî neda.
Li dawiyê, Xwedê ji Eyûb re ji ezmên got û li ser gelek tiştên ku mirov nikare pê bizane pirs kirin. Bi wî awayî Xwedê jê re da fêmkirin ku aqilê mirov nikare fikrên Xwedê fêm bike. Eyûb ev yek qebûl kir û Xwedê her tişt li wî vegerand, wek berê bû sax û dewlemend.
Di Încîlê de li ser Eyûb weha tê gotin: Birano, pêxemberên ku bi navê Xudan peyv gotine ji bo xwe wek mînaka êşkişandin û sebrê bigirin. Binêrin, em wan ên ku tengahî ragirtine, bextewar hesab dikin. We ragirtina Eyûb bihîst û we dît ku Xudan di dawiyê de ji bo wî çi kir. Çimkî Xudan gelek dilovan û tije rehm e. (Aqûb 5:11)
Di Quranê de jî du caran behsa sebira Eyûb tê kirin (21:83-84 û 38:40-44).
Doris May Lessing CH OMG (jdb. li Kirmaşan, Îran "(li axa Kurdistana rojhilatê)" – m.) yek ji nivîskarên navdar ên Brîtanyayê ye. Di sala 2007an de xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Ji ber xebata bavê xwe li derveyî Brîtanyayê ji dayîk bûye. Di 5 saliya xwe de ji Îranê çûne parzemîna Efrîqayê. Di avabûna partiyeke çepgîr de cihdigire. Xwedî nêrînên komûnîst û çepgirbûna wê, wê nêzîkî siyasetmedarekî Alman dike û bi "Gottfried Lessing" re dizewice.
Lessing di çîrok û romanên xwe de derûnî û nakokiya kesayetiyan, bi taybetî yên bindestan tîne zimên. Herwekî femînîzm, têkiliyên cinsiyetan û şer-aştî mijarên wê yên sereke ne. Pirtûka wê ya herî navdar a di sala 1962î de hatiye weşandin Deftera Zêrîn "(Dagirtûka Zêrîn)" e.
Elfriede Jelinek (jdb. li Mürzzuschlag, Steiermark) yek ji nivîskarên nemseyî (awistriyayî) ye û di sala 2004î de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirtiye.
Bi eslê xwe cihû ye. Bavê wê di Komkujiya Cihûyan a di di Şerê Cihanî yê II. de xwe difilitîne. Jelînek di derfetên mezin de dijî û di piçûktiya xwe de perwerdeya gelek înstrûmentên mûzîkê dibîne. Hêj di zaroktiyê de derdikeve ser dikan (sahneyan). Di zankoya Wiyanayê de xwendina şano û dîroka hunerê bidawîdike. Cara pêşîn bi helbestên xwe xwe dide hezkirin. Pirtûka wê ya yekemîn Lisas Schatten wekî berhevkirinekî hunerî bû. Di sala 1970î de dizewice.
a>), di 7ê hezîrana 2006an de
John Maxwell Coetzee [] (jdb. 9ê sibatê 1940 li Cape Townê, Afrîkaya Başûr) yek ji nivîskarên Afrîkaya Başûr ê xwedî xelata Xelata Nobelê ya Wêjeyê ye. Niha li Awistralyayê dijî. Ew herwekî xwedî gelek xelatên din e jî.
Bavê wî parêzer, diya wî mamoste bû. Ew ji malbateke ku di serdema 17emîn de ji Holandê koçberbûbûn ji dayik dibe. Di Zanîngeha Cape Townê de xwendina matematîk û îngîlîzî bidawî dike. Sala 1960î de koçberê Londonê dibe. Li wir di fîrmaya IBMê de dixebite. Dûre derbasî DYAyê dibe. Li dijî şerê Viyetnamê derdikeve. Piştre vedigere welatê xwe û di Zanîngeha Cape Townê de dersa îngîlîzî dide. Gava teqawit dibe, dibe hemwelatiyê Awistriyayê. Bi zimanê afrîkans û îngîlîzî wergera pirtûkên wêjeyî dike û bala xwe bi giranî berdide cîhana nivîskariyê.
Imre Kertész [ˈimrɛ ˈkɛrtes] (jdb. 9ê çiriya paşîn 1929 li Budapeşt, Macaristan) yek ji nivîskarên navdar ên Macar e. Di sala 2002î de xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Ji ber ku malbata wî Cihû bû, di dawiya zaroktiya xwe de ji aliyê sazûmaniya Nazî ve tê dîlgirtin û li kampa konsantrasyona mirovan a Auschwitzê bi qasî salekê dimîne. Sala 1948î dest bi karê rojnamevaniyê û piştre jî nivîskariyê dike. Li dijî sazûmaniya realsosyalîst a Macaristanê jî têdikoşiya. Ev yeka han bandora xwe li çapkirina pirtûkên wî dikir. Di nivîs û pirtûkên xwe de pirranî behsa barbariya li Cihûyan hatibû kirin dikir.
Sir Vidiadhar Surajprasad Naipaul TC (jdb. li Xagûanas, Trînîdad û Tobago - m.) nivîskarekî hindistanî yê xwedî Xelata Nobelê ya 2001î ya wêjeyê ye. Îro li Brîtanyayê dijî.
Lawê (kurê) rojnamevanekî ye û hezkirina nivîsandinê ji bavê xwe girtiye. Bi alîkariya weqfekê li Brîtanyayê Oxfordê dixwîne. Piştî bidawîkirina zankoyê di BBCê de dixebite. Xebata TVê bala wî berdide orîentalîzmê û rojhilatê. Dûv re bi giştî bala xwe dide nivîsandinê. Bi çavên rojavayiyan li rojhilatê dinêre û rexne dike. Bi taybetî rexneyên tûj li Îslam û civakên Îslamî dike. Ola îslamê wekî nexweşiyekê dinirxîne. Nêrînên wî ji aliyê gelekan ve hêj jî tên rexnekirin.
Sully Prudhomme (jdb. 16adarê 1839 li Parîs; m. 7ê îlonê 1907 li Châtenay-Malabry; bi dirêjî "René François Armand Prudhomme") nivîskarekî fransî bû. Di sala 1901î de xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt. Bi helbesta xwe ya navdar "Le Vase brisé" (1865) gelek deng da.
Di malbateke Katolîk de jidayîk dibe. Perwerdeya endezyariyê û dadnasiyê bidawîdike. Wekî parêzer li Parîsê dixebite. Helbestên ku bi salan bû dinivîsand diweşîne. Ew helbestana jiyana wî diguherînin û berê wî bi giştî dide cîhana wêjeyê.
Christian Matthias Theodor Mommsen (jdb. li Garding, Schleswig-Holstein, Almanya; m. li Charlottenburg) yek ji nivîskar û zanyarên mezin ên Almanan ê sedsala 19emîn e. Ew bi xebata xwe ya li ser şarezayiyên mirî (kevn), bi taybetî Romayiyan navdar bû. Xebata wî ya dîroka Roma ji wî re di sala 1902î de Xelata Nobelê tîne.
Bavê wî dêrnêr (keşîş, keşe, pader, pîder, baba, farêr, papaz) bû û ew di atmosfereke olî de mezinbû. Piştî kurte-perwerdeya olî li Hamburgê, dest bi zankoya Kielê beşa dadnasiyê dike. Ew li ser anatomiya mûmyayan, dadnasiya Romayiyan, keyaniya Prûsya xebatan dike û dersê dide. Herwekî van tecrûbeyên xwe di warê nivîskariyê de bikartîne. Sala 1902î ew ji ber xebatên xwe yên bêhempa Xelata Nobelê ya Wêjeyê werdigire.
Berhemên Mommsen.
Mommsen, Theodor
Bjørnstjerne Martinius Bjørnson (jdb. 8ê çiriya pêşîn 1832 li Kvikne (Tynset), Hedmark, Norwêc - m. 26ê nîsanê 1910 li Parîsê) ramyar û helbestvanekî navdar ê norwêcî bû. Herwekî nivîskarê sirûda neteweyî ya Norwêcê û xelatwergirê Nobelê, beşa wêjeyê bû. Sala 1903î de xelata Nobelê werdigire.
Xwandina dibistana amadeyî li Osloyê bidawî dike û dest bi karê rojnamegeriyê dike. Henrik Ibsen nasdike û ew bandora xwe lê dike. Navbera salên 1857 û 1859an de gerînendetiya şanoya Bergenê dike. Li Almanya û Îtalyayê dijî û dixebite. Salên 1881-1882ê li DYAyê û ji 1882 heya 1887an jî li Parîsê dijî. Cih û civatên ew lê dima, bandora çand û neteweparêziya norwêcî lê dima. Ew sala 1903î de dibe yekemîn kesê skandînavî yê Nobelwergir.
Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz'", Navkirinek: Litwos, (jdb. 5ê gulanê 1846 li Wola Okrzejska, Polonya; m. 15ê çiriya paşîn 1916 li Vevey, Swîsre) yek ji nivîskarên Polonî yên wergirê Xelata Nobelê ya wêjeyê ye.
Bi pirtûka xwe ya navdar "Quo Vadis - (bi) ku ve" tê bîra gelekan. Di vê pirtûkê de Mesîhiyên pêşîn ên dema împaratoriya Roma wekî mijar digire û zilm û pêkutiyên li an hatine kirin bi zimanekî bandorbarî radixe pêşberî xwendevanan. Dîsa pirtûkên wî yên mijar û serpêhatiyên çanda devkî ya Polonî bingeh digire jî gelek bi nirx in. Sala 1905î de Xelata Nobelê ya wêjeyê werdigire.
Bi xebitandina Ad-aware mirov dikare objeyên ku bi riya bername û malperan dikevin kompûtera mirov û agahiyên mirov ji dereke din re dişînin, paqij bike. Heke we Adwaware ava kiribe, divê hûn dosya Kurdish.ini bixin hundir peldanka C:/Program Files/Ad Aware 6/Lang...
Dema we wisa kir, divê hûn bernameya Ad-aware vekin û vê riyê bişopînin.
Scan Now veke, Costumize veke, General bitikîne, li wir zimanê kurdî hilbijêre û OK bitikîne. Êdî hûn dikarin vê bernameyê jî bi kurdî bixebitînin.
Ad-aware 6 di meha tebax 2004an de ji alî Rêzan Tovjîn ve li kurdî hatiye wergerandin. Bername li ser daxwaza Ridvan Bozkurt hatiye wergerandin.
Giosuè Carducci ("Binavkirin: Enotrio Romano"; * li Valdicastello, îro Pietrasanta, Toskana; m. li Bologna) helbestvan, gotinvan û wêjevanê dîrokê yê Îtalî bû. Sala 1906î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Ew kurê (lawê) kesekî welatparêz bû. Di piçûktiya xwe de bala xwe berda ziman û çanda Grekî û dîroka Romayê. Kesayetî, serpêhatî û efsaneyên çanda devkî bandoreke mezin lê dikir. Li Zanîngeha Pîsayê perwerdeya fîlozofiyê dibîne. Dersên retorîk, wêjeya Îtalî, Grekî dide û bi wan dijî. Miroveke ateîst bû. Ev yeka han hin caran jê re astengî derdixist. Wî lîrîkên dîrokî berhevdikir, di kovarên wêjeyî de nivîsarên zîrekî diweşand. Ew wekî realîstekî mezin ê Îtalî jî tê naskirin.
Joseph Rudyard Kipling [ˈdʒoʊzɪf ˈɹʌdjəd ˈkɪplɪŋ] (jdb. li Bombay; m. li London) helbestvan û nivîskarê Brîtanî yê di sala 1907î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye ye.
Di malbateke kolonyalîst de, li Hindistana ku wê demê li bin dagiriya Brîtanyayê de jidayîkdibe. Bo perwerdeyê dişînin Brîtanyayê. Li vegerê di rojnameyên Lahorê de dixebite û nivîsarên balkêş diweşîne. Sala 1889î vedigere Brîtanyayê û giraniya xwe berdide nivîsandinê. Realîzm û xwînsariya bakurê Ewropa û romantîzm û xwîngermiya rojavayê parcotî dike û di şexsê ajalan de jiyana kesayetiyên balkêş radixe ber çavan. Ji bo zarokan bi sedan çîrok û kurte-pirtûkan dinivîsîne. Kesayetiyên ku wî afirandine wekî "Moglî" hêj jî ji aliyê zarokan ve gelek tê hezkirin.
Rudolf Christoph Eucken (jdb. li Aurich (Ostfriesland); m. li Jena) nivîskar û fîlozofekî Alman bû û di sala 1908î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Lawê postagerekî bû. Xwandina fîlozofiyê bidawîdike. Li gelek bajaran di dibistana amadeyî de dersên fîlozofiyê dide. Gelek zanîngeh dixwazin ew ji wan re bixebite. Payeya ordînaryûsê jî didinê. Ew bixwe qîmetê dida jiyana derûnî û wateya wê. Ew yek ji îdealîstên mezin ê dema xwe bû. Bawerî bi hebûna Xwedê û pêşketina zanistiyê dianî. Ji bo îdealîstan ev tiştekê nû bû. Ango mirov him bi sazûmaniya Xwedê bawerbike û him jî bi zanistiyê, wekî nakokî dihate dîtin. Lê Eucken ji ya xwe nehate xwarê û gorî gelek zanyaran wî roleke mezin di warê azadiya fîlozofiyê de dilîst.
Sala 1882î dizewice. Sê zarokên wî çêdibin ku ew jî di bin bandora azadramaniya bavê xwe de, bipêş dikevin. Kîmyager Arnold Eucken (1884-1950) û aborînasê neteweyî Walter Eucken (1891-1950) kesên navdar ên dema xwe bûn.
Eucken di jiyana xwe de bi taybetî ji aliyê Marksîstan ve bi neheqî gelek hatiye acizkirin û rexnekirin. Erê ew îdealîst bû û gorî hinekan xurkirina îdealîzmê mirovahî paşdedibir jî ew ne egosantrîk û ezeperest bû. Baweriya mirov guherbar û bêhêz bû. Mirov diviyabû pişta xwe bidaya kendalekî zexm ku ew jî sazûmaniya Xwedê bû.
Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf (jdb. 20ê çiriya paşîn 1858 li Mårbacka, herêma Östra Ämtervik, Värmland, Swêd - m. 16ê adarê 1940 li heman derê) nivîskareke swêdî bû. Yekemîn jin a ku Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye ye. Di 10ê kanûna pêşîn a 1909an de xelatê digire.
Bi berhemên xwe yên efsaneyî tê naskirin. Bi xwe mamoste bû. Bi derfetdayîna bûrsekê derdikeve derveyî welêt û qolincên jiyana xwe ya nivîskariyê fireh dike. Berhemên têr romantîst, sosyalîst jî dinivîsîne. Ji ber pirtûkên wê gelek fîlm tên çêkirin ku di nava wan de yên ji bo zarokan hatine amadekirin jî henin. Bo mînak "Qazên biyanî"." Ew herwekî yekemîn swêdî yê ku Xelata Nobelê wergirtiye ye.
Paul Johann Ludwig von Heyse (jdb. li Berlin; m. li München) nivîskarekî Alman bû û sala 1910î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Di malbateke dewlemend û întellektûel de jidayîk bûye. Gelek di bin bandora Goethe û Schiller de maye. Li cem roman û çîrokan gelek jî helbest nivîsîne. Ew bi çîrokên xwe yên kurt û bêhempa hate hezkirin. Di hunera nivîsandinê de dixwast ev ji xwe re wekî bingeh bigire lê gelek rexne lê dihate kirin. Berhemên wî yên herî navdar, "Tunnel über der Spree - Tûnela ser Spree re"," "Kinder der Welt - Zarokên cîhanê", "Krokodil - Krokodîl, tîmseh" in.
Graf Maurice Polydore Marie Bernard Maeterlinck (jdb. li Gent; m. li Nizza) nivîskarekî Beljîkayî bû û di sala 1911î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Ew di malbateke fransîaxêv de çavên xwe ji jiyanê re vedike. Hêj di zaroktiya xwe de dest bi nivîsandinê dike. Mixabin pirraniya wan berhevnake û êdî nînin. Perwerdeya dadnasiyê bidawîdike. Bi qasî demekê diçê Fransayê û li wir bi nivîskarên navdar ên wê demê re hevnasînê çêdike. Piştî demekê dirêj bi stranbêja navdar "Georgette Leblanc", di sala 1919î de "Renée Dahon" re dizewice. Drama û amadekirinên wî di Opera û şanoyan da balê dikişînîn. Ew ji xwe re koşkekê dikire û hêj jî ew koşk bi navê wî tê binavkirin. Ji ber vandalîzm û êrîşkariya Nazî direve DYAyê û heya 1947î li wir dijî.
Carl Gustaf Verner von Heidenstam (jdb. li Olshammar, Örebro län; m. li Övralid, Östergötlands län) helbestvanekî Swêdî bû.
Perwerdeya wênesaziyê li Roma û Parîsê digire. Derdikeve rêwîtiyan û qolincên bîr û nêrîna xwe berfireh dike. Sala 1912î dibe endamekî Akademiya Swêdî. Ew herwekî yek ji damezrênerê rojnameya Swêdî Svenska Dagbladet e. Ew wekî giregirekî nûromantîzma Swêdî deng dide û di sala 1916î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê tê dîtin.
Frédéric Mistral (jdb. 8ê îlonê 1830 li Maillane a li ber Arles, Bouches-du-Rhône; m. 25ê adarê 1914 li heman derê) yek ji helbestvan û nivîskarên nûprovînzalî ya ku ji herêmên başûrê Fransayê re tê gotin e. Di sala 1904î de bi tevî José Echegaray guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê tê dîtin.
Ew yek ji giregirên wêjeya Fransî ya sedsala 19emîn tê zanîn. Li ser zarave û devokên başûrê Fransî ango Occitan (Provençal) xebatên wî hene. Sala 1904î xelata wêjeyê bi José Echegaray re parve dike.
Fosfor (, ji) elementek û nemetalek e. Ew di oksîjenê da ronahiyê dide.
Fosfor ji jîyanê ra zêde girîng e, ew di bestinan yê fonksyonên taybetî da ne, wek di DNA, ADP û ATP da.
Fosfor di salê 1669an da ji Hennig Brand, zanistvanekî elman, hate vedîtin. Wî mîzê însên hişk kir - ew li "kevrî hişmendan" digerî - û dît, ku tiştek mabû ku vê ronahî ronahî jê derdiket.
Di sala 1669’an da [] ku kîmîgerek Almanî ye, hewl da ji kereste û mevaddên erzan, zêr çêbike. Jiber ku hingî, Zêr wek kamiltirîn metal dihate zanîn loma jê ra Metala Esîl digotin. Bi bawerîya merivên wî çaxî, tu tişt bi qasî meriv û maddeyên pêkhateya wî/ê, esîl, torin û yekta nînin. Loma texmîn dikirin ku hin unsurên bedena merivan bikarin vegerin forma metala esîl ya bi navê Zêr. Li ser bingeha vê ramanê, Brand, hinek mîza merivan tevlî Qûmê kir û wê germ kir.
Em nizanin, çima Brand, Qûm tevlî mîza merivan kir lê wek tê zanîn, kîmîyageran di tevhevkirina maddeyên curbecur û germkirina wan da, binavûdeng bûne. Dema ku Brand, hevlogevloya xwe li ser sobeyê rakir û wê hînik kir, bala xwe da ku ew di tarîtîyê da dibiriqe. Helbet Brand berê Zêr jî çêkiribû, lê vê carê maddeyek nerm, sipî û birqonekî, berhemanîbû. Ev madde di terkîba ku di mîza merivan heye da, hebû lê Brand vê yekê nedizanî.
Brand, navê yekemîn maddeya birqonekî, kire Fosfor. Fosfor peyveke Yewnanî ye û tê wateya Ronahî û Birqonek’ê. Jiber ku Fosfor nedihate parvekirin û teczîyekirinê, wek unsurekî hate naskirin.
Fosfor, yek ji unsurên Ne-Metal e ku di grûpa Nîtrogenê da cih digire. Ev unsur bi çend şêwazên Alotropî di xwezayê da tê dîtin û ji girîngtirîn unsurên heyatî û pêwîst jibo jîyana organîsmên xwezayî(Terkîba Candarên zindî) ye. Fosfor bi çend formên jêrê heye; Fosfora Sipî, Fosfora Sor û Fosfora Reş. Helbet rengên wan pir cîyawaz jî nînin. Fosfora Sipî, bi rîya senetî, tê berhemanîn û di tarîtîyê da diçilvile.Fosfora Sipî, dema li ber hewayê were danîn, xwexwe vêdikeve û alavên wê pir baş tên xuyan û pir pir jehrî ye jî.Fosfora Sor, jiber pêkhateya kîmyewîya xwe dikare ji rengê Narincîyê veguhere Erqevanîyê. Forma sisyan yan heman Fosfora Reş ku di jêr fişara zêde tê berhemanîn û dişibe Grafîtê, dikare wek Girafît, elektırîsîteyê biguhezîne û ji xwe derbas bike(derbasder).
Bedena merivan ji bilî av û xwerinê, pêwîstîya wê bi vîtamînên taybet û maddeyên madenî heye. Kalsîyom û Fosfor, 2 maddeyên madenî yên pir girîng di bedena merivan da ne ku bi alîkarîya hevodin, diran û hestûyan, çêdikin. Fosfor, 1% ji kêş û kîloya bedena merivan pêktîne. Loma jî eger kesek 75 kîlo be, bi qasî 750 giram Fosfor di bedena wî/ê da heye.
Piranîya Fosfora bedena merivan di diran û hestûyên wan da ne(85%). Fosforên mayî jî di sellûl û tîşûyên din yên bedenê da ne. Bandora Fosfor di Gurçikan da jibo parzandinê, pir girîng e. Fosfor hevkêşe û tewazona Asîd-Baz ya nava xwînê jî pêktîne. Fosfor bi pêkanîna cereyana enerjîya nava bedena merivan, dibe sedema daketina êş û elemên maskûlên wan. Bedena merivan jibo wergirtin û cezba hemû vîtamînên wek D, maddeyên Madenî, Yod, Kalsîyom, Menyezyom, Sifir û hwd, pêwîstîya wê bi Fosforê heye.
Fosfor di Şerê cîhanî yê duyemîn da ji bo bombên fosforî (wek bombên şewatê) ra ji balefirên brîtanî dihate bikaranîn. Di wan bomban da jî kewçûk dikirnê, ji ber ku ew bestina li ser canî mirovan bizelqe û bişewtîne. Bi vê rêyê birînên herî kûr çêdibûn.
Fosfor di cîhanê da bes wek bestin heye. Bestinê herî zêde Fosfat e. Fosfat di rûyê erdê da heye (nêzîkî 0,09 %).
Fosfat di cihanê da zêde di Efrîqa (dewletên Fas, Sahraya Rojava), Çîn û DYE (Florida) da heye. Lê hên jî zêde Fosfat di bin avê da heye, lê ew hên netê derxistin û bikaranîn.
Fosforî sipî.
Fosforî sipî (yek caran jî "Fosforî zer") zêde xeternak e ji mirovan ra. 50 mg dikarin mirovekî bikujin. Tîrbûnê fosforî sipî 1,87 g/cm3 ye, ew bi 44,1 °C dihele û bi 280 °C dikele. Fosforî sipî di Tetraklormêtan, Benzol û Êter da hindik dihele. Eger fosforî sipî di ber bê da (Oksîjen) were hîştin, ew dikare bi xwe bişewte. Piştî şewatê Fosforpentoksîd çêdibe. Ji ber ku ew di avê da hema tewr nahele û nikane bişewte, fosforî sipî pir caran di avê da tê hîştin. Lê eger fosforî sipî bişewte, ew gereke bi axê were temirandin, ji ber ku bi avê ev fosfora dikare (piştî zîyabûnê) dîsa bişewte.
Fosforî reş.
Fosforî reş nahele û naşewte. Tîrbûnê xwe 2,67 g/cm3 ye. Fosforî reş çêdibe, eger hêzekî herî mezin li ser fosforî sipî ya fosforî sor hebe. Fosforî reş ne jehrî ye.
Fosforî sor.
Fosforî sor ne jehrî ye, lê ew dikare zû li ber bê bişewte. Tîrbûnê xwe 2,340 g/cm3 ye. Fosforî sor di navberê 585 °C û 610 °C dihele.
Fosforî sor tê çêkirin, eger fosforî sipî bi 260 °C çend saetan were germkirin.
Fosforî elementî gereke ji fosfatekî were çêkirin, ji ber ku ew tenê xwe di cîhanê da tune ye.
Hennig Brand (jdb. li dora 1630; m. 1692) kîmyagereki alman bû.
Hennig Brand di salê 1669 da Fosfor vedît. Ji bo lêgerînê kevrî hişmendan wî mîzê însên hişkkir û dît, ku ew tiştê dimîne vê ronahî ronahî jê derdikeve. Fosfor elementa yekemîn bû yê hate vedîtin.
Karl Adolf Gjellerup (jdb. 2ê tîrmehê 1857 li Roholte, m. 11ê çiriya pêşîn 1919 li Klotzsche a nêzîkî Dresden) nivîskarekî Danimarkayî bû û Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtî bû.
Di jiyana xwe ya têr wêjeyî de binavkirina "Epîgonos" jî bikardianî. Heya sala 1878î perwerdeya teolojiyê dibîne. Dihat payîn ew jî wekî bavê xwe bibe keşe (pader, dêrnêr, keşîş, farer, pîder, baba) lê bi bandora Charles Darwin û Georg Brandes dest ji pîşeyê xwe vekişand, derkete gerekê mezin. Wî ji aliyekî ve li zimanên Aryanî (bi taybetî Almanî) dikola, ji aliyekî ve jî naveroka olan dişopand. Dawiyê de gihîşte wê encamê ku Xrîstiyanî (Mesîhîtî) û Bûdîzm xwedî bingehên têkûz û pozîtîv bûn. Diviyabû ev xezîneya han, ji bo fîlozofiyê bingeh bihata girtin. Wî helbestên bêhempa dinivîsandin û hevokên wê bi hostayî dirist. Sala 1917î bi tevî Henrik Pontoppidan guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hate dîtin.
Henrik Pontoppidan (jdb. 24ê tîrmehê 1857 li Fredericia; m. 21ê tebaxê 1943 li Kopenhagen) nivîskarekî Danîmarkî bû.
Sala 1917î de bi tevî Karl Gjellerup Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtin. Ew yek ji natûralîstên mezin ên Danîmarka ye. Di nava komeke natûralîstan a bi navê "Det moderne Gennembrud" de xebata xwe ya wêjeyî didomîne. Sala ku xelatê distîne kerr dibe, êdî nabihîse. Sala 1927î de hew dikare jiyana xwe ya civakî bimeşîne, îzole dibe.
Carl Friedrich Georg Spitteler ("Wekî binavkirin Carl Felix Tandem"; * 24ê nîsanê 1845 li Liestal a li ber Basel; m. 29ê kanûna pêşîn 1924 li Luzern) helbestvan, rexneger û nivîskarekî Swîsreyê bû.
Pirranî bi helbestên xwe hatiye hezkirin. Berhema wî ya helbestan a "Der Olympische Frühling" (Bihara Olîmpîk) gelek deng daye. Sala 1919î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Knut Hamsun (jdb. 4ê tebaxê 1859 li Lom, Fylke Oppland; m. 19ê sibatê 1952 li Nørholm a li cem Grimstad), navê jidayîkbûnê "Knud Pedersen" bû ew yek ji giregirên nivîskarên norwêcî yên sedsala 20em tê zanîn. Sala 1920î de Xelata Nobelê ya wêjeyê werdigire.
Di malbateke kedkar û xizan de jidayîk dibe. Bavê wî kincan didirû û bi wê aboriya malbata xwe bi rê ve dibe. Jiyana wî hêj di zaroktiyê de gelek bi dijwariyan dibore. Perwerdeya olî dibîne. Di gelek kar û kargehan de dixebite. Ji aliyekî ve jî karê nivîsandinê didomîne. Ji bo jiyana baştir diçe Danîmarkayê. Li wir çendekê bi nexweşiya zirav re têdikoşe. Vedigere welatê xwe û sax dibe. Ji bo rojnameyan kuncikan dinivîsîne. Xeyala wî ya mezin çûyîna Amerîkayê bû û ev jî bi alîkariya jineke dewlemend pêk tê û Hamsun diçe DYA'yê. Li wir gelekdi bin bandora Mark Twain de dimîne û ji wêjeya wê hezdike. Dîsa vedigere welêt û dîsa diçe DYAyê dîsa jiyana xwe ya aborî û wêjeyî bi hev re dimeşîne. Gelek birçîbûn, êş û derdan dibîne. Dijwariya biyaniyê û bîriya welêt jiyana wî dadigire û di bin van hestan de berhemên bêhempa dinivîsîne.
Gao Xingjian [] (bi çînî: 高行健, Gāo Xíngjiàn) di 4ê kanûna paşîn a 1940î de li Ganzhou (parêzgeha Yiangxi) hatiye dinê, dramatîker, werger, rejîsor, rexneger, hunermend û nivîskarekî navdar ê çînî yê hemwelatiyê Fransa ye. Ew di sala 2000î de Xelata Nobelê ya wêjeyê werdigire.
Beriya ku di warê huner û wêjeyê de xwe bide naskirin, kurteçîrok û senaryoyan dinivîsîne. Gelek caran lîstikên wî bixetere tên dîtin û ji aliyê mezinên Partiya Komûnîst a Çînê (Komara Gel a Çîn) ve tê cezakirin. Carekê bo 5 salan di karên cotyariyê de didin xebitandin. Lê ew ji ya xwe nayê xwar û nivîsandina xwe didomîne. Bi alîkariya sazî enstîtuyên Alman û Fransî tê Ewropayê û dibe hemwelatiyê Fransayê. Ji aliyê Çînê ve wekî "mirovê nayê xwastin" tê propagandakirin. Ewropa jî bo berjewendiyên xwe wekî Aleksander Soljenîtsînê Rûs, wî jî li dijî sîstema sosyalîst propaganda dike û îndîrekt bikartîne.
"Kovara W" kovareke çandî, hunerî, wêjeyî û rexnegirî ye.
Ji sedema ku kovareke çandî, hunerî, wêjeyî û rexnegirî li bakurê Kurdistanê weşaneke bi rêk û pêk nake, komek nivîskarên ku li Amedê û bajarên dora wê rûdinin dest bi xebateke hevkarî kirin û di meha Gelawêja 2004an de biryara derxistina Kovara W girt. Di amadekirina kovarê de 11 nivîskaran cih girtin. Navê wan 11 nivîskaran ev in: Ayhan Meretowar, Dilawer Zeraq, Hîlmî Akyol, Îrfan Amîda, Lal Laleş, Mem Bawer, Mem Mîrxan, Merdan Newayî, Rêzan Tovjîn, Serkeft Botan, Sîdar Jîr. Nivîskaran xwedîtiya kovarê li ser navê Rojîn Zarg çêkirin û edîtoriya kovarê jî dan Dilawer Zeraq û Sîdar Jîr. Lê di dûmahîkê de Edîtoriya kovarê ji aliyê Dilawer Zeraq ve hate kirin. Piştî hejmara sêyemîn niviskar Çiya Mazî û helbestvan Berken Bereh jî beşdarî nav vê komê bûn û hejmara lijneya weşanê derket 13an.
Hejmara yekem a kovarê (îlon-çiriya pêşîn) di serê meha rezbera 2004an de derket. Di hejmara yekem de şanenava 22 nivîskaran di kovarê de cih girt. Ji ber ku yekemîn car li bakurê Kurdistanê bi înisiyatîfa nivîskarên kurd kovareke wêjeyî, çandî, nirxandinû û aktuel derket, hejmara yekem ji alî xwendevanên kurdî ve bi coşî hate pêşwazîkirin û germahiyek di warê wêjekariyê de ava kir. Kovar di aliyê rexne-nirxandinê ve jî teşeyekî nû da kovargeriya kurdî.
Kovar piştî hejmara 13an ji aliyê nivîskaran ve radestî Enstîtuya Kurdî ya Amedê bû. Enstîtuyê di meha gulana 2007an de hejmara 14'mîn derxist û weşana kovarê ji hejmara 14'mîn û pê ve ji aliyê Enstîtuyê ve hate birêvebirin. Enstîtuya Kurdî ya Amedê di naverok û beşên kovarê de dewlemendiyek çêkir û hejmara nivîskarên kovarê berfirehtir kir. Her wisa Hejmara 13'mîn ku wekî hejmara demsalî ya zivistana 2006-2006an derket, lê Enstîtuyê ji hejmara 13'mîn û pê ve kovar careke din bi rengê dumehane derxist.
Piştî ku Enstîtuya Kurdî ya Amedê kovar wergirt, xwediyê kovarê bû Semra Ozbey û Edîtorê Weşanê jî bû Azad Zal û Enîse Şîrîn.
Jacinto Benavente y Martínez (jdb. 12ê tebaxê 1866 li Madrîd; m. 14ê tîrmehê 1954 li heman derê) dramatîker û rojnamegerekî Spanî bû.
Zêdetirî 200 berhem daye û bi xebatên xwe yên wêjeyî kevneşopiya şanoya Spanî bipêşxistiye. Ji ber wê sala 1922î guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
José Saramago di sala 2008an de
José Saramago (16ê çiriya paşîn 1922 li Azinhaga, Portûgal - 18ê hezîrana 2010 li bajarê Tíasê, Las Palmas, Spanya) nivîskar, dramatîker û helbestvanekî Portûgalî ye û sala 1998î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Di gelek kar û kargehan de bo jiyana xwe bidomîne xebitiye. Ji ber sedemên aborî dibistana xwe jî nebiriye serî. Di hêj zaroktiya xwe de dest bi nivîsandinê kiriye. Piştî sala 1976î êdî bi giranî xwe daye pirtûkên xwe. Ew mirovekî ateîst û komûnîst e û carekê ji ber ku di pirtûkên xwe de li dijî dêrê û sazûmaniya Ewropa derdiket ji aliyê Vatîkanê ve giliyê wê hatiye kirin. Hinek rexneger wî wekî pessîmîstek destnîşan dikin lê mirov di pirtûkên wî de gelek elementên baweriyê û mirovahiyê dibîne. Di nava refên Partiya Komûnîst a Portûgalê de têkoşiyaye.
José Saramago di 18ê hezîrana 2010an de li bajarê Tíasê, Las Palmas, Spanya çû dilovaniya xwe.
Dario Fo (jdb. li Leggiuno-Sangiano, parêzgeha Varese) yek ji nivîskarên şanoyê, komponîst, amadekarê dikê û aktorekî îtalî ye. Sala 1997an de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Têkiliyên wî û kurdan.
Dario û hevjîna xwe dostên kurd û Kurdistanê bûn. Gelek caran ji bo mafê kurdan ketiye nav hewldanan. Wî û hevjîna xwe di sala 1997an de ji bo piştgiriyê, nameya li jêr ji bo "Trena Aştiyê ya Musa Anter" şand.
Grazia Deledda, (jdb. 27ê îlonê 1871 li Nuoro (Sardînya); m. 15ê tebaxê 1936 li Roma) yek nivîskarên jin ên Îtalî bû. Ivana Brlić-Mažuranić
Endamê rêça natûralîzmê bû. Di berhemên xwe de pirranî jiyana girava Sardînya dianî zimên. Sala 1926î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Li ser ferheng: pîrik, tevnik, tevnepîrk, perpûr, tevnepîrk, şebeke (mec)
Terîme Tor "(îng:net, network)" ji bo binavkirina "net" an jî "web" e. Net, peyvêk îngilîzî ye. Navê Network bi kurdî tor e. Herkes bi telefon û kompûtera xwe gredanên giştî dikare û bi vî awayî li ser tor tevlihev bibe.
Tor rîyek helî hêsan û erzan belavkirina belgedanka, pêwendiya internet, çapger û serkaniya ye. Torek dikare bi dudo Kompûtera herveha bi Torek seda û hezaran çar alîye dinye we be girêdan, û ew jî bitûnî prensîpa bingeha Tora bi nav û deng internete. Rastî bitûniya [internet] jî tene torek lokalî mezin bi alîkariya routera û PTP bi hev hatîye gredane.
Îroj Tor bûye xwezayîyek hema hema vek kompûtera. Eger tor tûnebaya, we hemû kompûter daneye xwe tene bicûta, bêfersenda vegûhastina agahiyan navbera van de. Ez bawerdikim niha hinek ji ve mîsalekê dixwazin, kefa min gelekî ji mîna re te ji ber wilo her derfet hebe ez dixwazim wekî mînayekê zelaltir bikim.
De ka em bejin Kompûtera Azad û Kompûtera Baran li ser peşnûmeya (proje) Windowsa Kurdî dixebitin. Bêyî toreke kompûtera Azad û Kompûtera Baran wê ji hew û miroven din ku li ser eynî peşnûmeye dixebitin bi temamî bêagah ba, tene ew kesên ku wan nasdikirin dikarîbûn bi riya dîsketa, name an jî bi telefone agahdarbikirina.
Lê belê bi alîkariya toreke Azad û Baran heman bi hev re dikarin li ser eynî peşnûmaye û database beranber bixebitin û reşnivîsen xwe hev re belavbikin, da ku hêsanî herdû bighîşin, bi vî awayî dikare kompûtera Omerî, Ferhad û Diyar jî tevlî wan bibe û bibe alîkar, li şûna rîska eynî xebate dubare bikin niha dikarin bi hev re behrbikin.
Bi alîkariya tore îroj em dikarin ramanen xwe, xebat û zanyarîyen xwe bêsînor û serbixwe berhbikin
Mîmariya Tore
Di tore mezinde pêwistiya kompûtere sûxrekir (bi ingîlîzî server) heye. Kompûteren sûxrekir mekîneyên hêzdarin û rolekî navend di torekede dilêyîzin.
Peyasede gelek standarte-tore hene, lê a helî te pêkanîn Ethernete. Hejmara 2003 de xûyanîdike 85% bingeha Ethernet hatîye damezirandin. standarten din jî Token Ring, FDDI, ATM, WLAN û vekîdin. Di we reberîyede eme tene Ethernet bikarbînin.
Henri-Louis Bergson (jdb. li Parîsê - m. li heman derê) fîlozofekî fransî bû û di sala 1927an de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Di malbateke bingeh cihû de ji dayik bûbû. Bavê wî polonî, dayika wî jî îrlendî bû. Ji ber bandora diya xwe bi qasî fransî, îngîlîzî jî fêrdibe. Jiyanake wî yê ji rêzê hebû. Sala 1920an de doktoraya şerefê ya zankoya Cambridgeyê digire. Perwerdeya fîlozofiya grek, sincê zanistî û polîtîk dibîne. Di destpêka şerê yekem ê cihanî de xwedî hest û nêrînên welatparêziya fransî ye. Li DYA û gelek cihan tevlî civîn û kongreyên fîlozofan dibe. Hebûnparêziyê (eksîstansiyalîzmê) gorî xwe şîrove dike û bipêşdixe. Di jiyana xwe de gelek xelatan digire. Bandora wî li gelek nivîskar û fîlozofên serdemê dibe.
Sigrid Undset (jdb. li Kalundborg, Danîmarka; m. li Lillehammer, Norwêc) nivîskareke norwêcî bû di sala 1928î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Di berhemên xwe de nakokiyên dîrokî û cinsî bi wêrekî digire dest û ji wan li cîhan û pirsyariyên nû digere. Cîhana Skandînaviyan a kevneşopî, nûjeniya Ewropa, bindestî û potansiyela jinan hwd mijarên xebatên wê bûn.
Soy HIV, "HIV Infection", hewey şayanî bese em soyes yekêke le nexoşiye dirme zayendiye nasrawekan be hoy zayendewe degozrêtewe.
Kanî ke ziyatir le 23 sal beser beskirdinî nexoşiyekeda têperîwe, belam roj be roj tirsî so bevayrosekey nexoşiyeke ziyatir debêt çunke vayroseke lezorbey welatanda lecaran xêrtir belawdebêtewe. Herçenda lerseretada wabas dekra guaye vayroseke teniya homoregezbazekan degrêtewew eydizîş her taybete bewan, herweha degûtra ke eydiz tenya le Efrîqa da heye, belam emro selmênrawe so be vayroseke hemû kes degrêtewe bêciyawazî temen, wulat, regez, nejad, ayn û vayrosekew nexoşiyekeş le hemû cihan da heye.
E-peyam yan e-Name peyameke yan nameyeke elektronîk e. Mirov dikare bi riya înternetê peyamên elektronîk bişîne û bistîne. Ji bo bikarhanîna nameyên elektronîk tarîfen belaş û yên bi pere hene.
This screenshot shows the "Inbox" page of an email client, where users can see new emails and take actions, such as reading, deleting, saving, or responding to these messages.
E-mail = E-post = E-peyam = E-Name
Kawabata Yasunari di mala xwe yê Kamakura de (1938)
Kawabata Yasunari () (jdb. 11ê hezîranê 1899 li Osaka – m. 16ê nîsanê 1972 li Zûşî, xwe kujtin) yek ji nivîskarên Japon bû û di sala 1968î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Zaroktiyeke awarte derbas dike. Hêj di du saliya xwe de sêwî dimîne û ji aliyê xaltiya wê xwedî lê tê derketin. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî dest bi karê rojnamevaniyê dike. Tevlî şerê cihanî yê duyemîn nabe û li dijî şer derdikeve. Xwe bi jehra gazê dikuje. Ji ber ku li dûv xwe ti nîşane nehiştiya, hêj jî hin kes dikevin şikan.
Luigi Pirandello (jdb. 28ê hezîranê 1867 li Girgenti, îro bi navê Agrigento, Sîcîlya; m. 10ê kanûna pêşîn 1936 li Roma) nivîskarekî îtalî bû. Ew yek ji giregirên dramatîkerên sedsala 20em tê hejmartin. Sala 1934an guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Li girava Sîcîlyayê di malbateke cotyar ê dewlemend de tê jiyanê. Perwerdeya zanîngehê li Bonna Almanyayê dibîne. Ji bersedemên aborî jina wî bi nexweşiyên derûnî dikeve û ev yeka han wî xemgîn dike. Di destpêka şerê cîhanî yê yekê de dikeve bin bandora neteweperweriya îtalî. Têkilî bi Mussolini re jî datîne û bi alîkariya wî dibe gerînendeyê şanoya hunerî ya Romayê.
Ivo Andrić ("bilêvkirina kurdî: Îvo Andrîç", "kîrîlî: Иво Андрић"; jdb. 9ê çiriya pêşîn 1892 li Dolac a nêzîkî Travnîk; m. 13ê adarê 1975 li Belgrad) dîplomat, polîtîker û nivîskarekî Yûgoslawya ya berê bû. Di sala 1961î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Cihê ku ew lê hatiya jiyanê niha dikeve Bosna-Hersekê. Bi salan wekî dîplomatekî Yûgoslawyayê li derveyi welêt dixebite. Sala 1954î de dibe endamê partiya komûnîst a Yûgoslawyayê û herwekî karê xwe yê nivîsandinê jî didomîne.
Pär Fabian Lagerkvist (jdb. 23ê gulana 1891 li Växjö, Swêd - m. 11ê tîrmeha 1974 li Danderyd a li ber Stockholm, Swêd) helbestvan û nivîskarekî swêdî bû. Sala 1951ê Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Di hemî warên wêjeyê de berhem daye. Di xebatên xwe de elementên paqij ên ola mesîhî gelek bi kar aniye. Li ser dîroka hunerê perwerde dîtiye. Di destpêka jiyana xwe ya wêjeyî de helbest dinivîsand û di rojnameyên herêmî de diweşand.
Kenzaburō Ōe (japonî: 大江 健三郎 Ōe Kenzaburō; * 31ê kanûna paşîn a 1935 li Oso, Parêzgeha Ehîme) nivîskarekî Japon e û di sala 1994î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Li Zanîngeha Tokyo perwerdeya wêjeya Fransî dîtiye. Di berhemên wî de zîrektî û wêrektiya wî tê xwiyîn. Wekî rêbaz, polemîkên wêrekî bingeh digire. Gelek digere û qolincên cîhana xwe berfireh dike.
Îvan Alekseyevîç Bunîn (bi rûsî: Иван Алексеевич Бунин, "Ivan Alexeyevich Bunin"), jdb. 10'ê kewçêrê / 22'ê kewçêrê 1870 li Voroneşê; m. 8'ê sermawezê 1953 li Parîsê) nivîskar, wergêr û lîrîknivîsekî rûs bû. Sala 1933'î guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Mijara wî ya sereke Şoreşa Çiriya Pêşîn bû. Kevneşopiya wêjeya rûsî di bin realîzmeke nûjen de radixist û berhemên bêhempa dinivîsand. Bûnîn herwekî di warê helbestê de jî xwedî heman afirandêrî û hostatiyê bû.
Pearl Buck, li dora 1932, Fotograf Arnold Genthe
Pearl Sydenstricker Buck ("Nameyê çînî: 賽珍珠 Sai Zhenzhu; navandin: John Sedges"; jdb. li Hillsboro, West-Virginia; m. li Danby, Vermont) yek ji nivîskarên jin ên DYAyê ye û xwedî Xelata Nobelê ya wêjeyê ya sala 1938î ye.
Xelat Ehmed helbestvaneke kurd e.
Xelat Ehmed sala 1972 li Dêrika Hemko çêbûye, ji sala 1999an ve li Swîsre dijî. Şi‘rên xwe bi zimanê kurdî û erebî dinivîse, wergerandinê ji herdu zimanan dike.
Frans Eemil Sillanpää (jdb. 16ê îlonê 1888 li Hämeenkyrö; m. 3ê hezîranê 1964 li Helsinki) nivîskarekî Fînlandî bû. Sala 1939î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Li ser zanînên xwezayê perwerde dîtiye. Bi salan berpirsiyariya weşanxaneyekê kiriye. Gorî gelek rexnegeran pênûsa wî ne ewçend biber lê xwedî şîrovekirine derûnî yî bêhempa bû. Ew di wêjeya Fînlandî de cihekê mezin dadigire.
Seamus Justin Heaney (jdb. 13ê nîsanê| li Castledawson, Derry, Îrlendaya Bakur) nivîskarekî îrlendî ye û di sala 1995an de guncavê Xelat Nobelê ya Wêjeyê hatiye dîtin.
Di berhemên xwe de wekî mijar pirranî bala xwe daye wêjeya devkî ya îrlendî, dîrok û hezkirina welêt. Li zanîngehê ders dida û bi pirsgirêka Bakurê Îrlenda re mijûl dibe.
Rexnegirî di wêjeyê de beşeke girîng e. Bi taybetî li ser hûnandin, mijar, teşe, rêziman, leheng, hêman û beşên din ên girîng ê helbest, roman, çîrok û pexşanan radiweste. Rexnegir berhema li ber xwe li gor zanîna wêjeyî digire dest û li aliyekî jîrîtiya nivîskar datîne holê, li aliyê din kêmasî û çewtiyên berhemê derdixe holê.
Rexnegiriya kurdî.
Di warê rexnegiriya kurdî de pir hindik berhem hene. Bi taybetî ji bo kurmancî rewşa rexnegiriyê gelekî hindik bi pêş ve çûye. Ji bo pêşxistina rexnegiriya wêjeyê di 15'ê Gelawêja 2004'an de malpera Nirxandin.com hate vekirin û arşîva hemû nivîsên rexnegirî tê de hate bicihkirin. Ji ber ku rexnegirî bi taybetî di kurmancî de ji alî xwendevanan ve nehatibû asta ku pirtûkên rexnegirî werin weşandin, an jî kovareke rexnegirî were weşandin, pirtûkên rexnegiriyê û li ser zanistiya rexnegiriyê bi kurmancî heta sala 2004'an jî nehatin weşandin.
Derek Walcott (jdb. li Castries, St. Lucia) yek jî helbestvan û nivîskarên karîbîk e. Sala 1992î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Di berhemên xwe de gelê xwe yê bingeh Afrîkayî bi rêbazên Ewropayî radixe ber xwendevanan. Hin kes wî nêzîkî Bertolt Brecht ê Alman dibînin. Gerînendetiya şanoyekê dike û têkiliyên germ bi wêjevanên bingeh-Afrîkayî re datîne. Wî di sala 1981î de li Bostonê di zankoyê de ders dida.
Nadine Gordimer (jdb. 20'ê sermawezê 1923 li Springs, parêzgeha Gauteng, berê digotin Transvaal – m. 13'ê tîrmehê 2014 li Johannesburg) yek ji nivîskarên jin ên Afrîkaya Başûr e.
Di romanên xwe de cih daye polîtîkaya nîjadperest a apartheid a ku berê di bin sazûmaniya çermespiyan de dihate birêvebirin. Sala 1991'î guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hate dîtin.
Bavê wê cihûyeke ji Letonyayê û diya wê jî ji Brîtaniya Mezin bûn. Wê di zaroktiya xwe de zordariyên li gelên çermereş dihate kirin didît û ev yeka han bandoreke mezin li wê dikir. Hêj di ciwanzaroktiya xwe de destpêkir têkoşîna li dijî sazûmaniya çermespiyan a nîjadperest.
Paul Thomas Mann (jdb. 6'ê pûşperê 1875 li Lübeck; m. 12'ê gelawêjê 1955 li Zürich) yek ji nivîskarên navdar ên Germanistanê (Almanya) ye. Sala 1929'î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Di malbateke bazirgan de tê jiyanê. Di ciwaniya xwe de ji kovaran re helbest û kurte-çîrokan dinivîsîne. Di bin bandora Johann Wolfgang von Goethe de dimîne. Di berhemên xwe de behsa xurifandina, jirêderketina bûrjûvaziyê dike. Gorî gelekan mijarên wî ne ewçend watedar in lê teknîka nivîsandina wî û fîlozofiya aramiyê ya wî wî kiriye xwedî jêhatîbûneke têr zîrekî. Li Çîk, Swîsre jî dijî. Bi destpêka sazûmaniya Nazî, ew bi wêrekî dij-nêrînên xwe tîne zimên. Ev yeka han dibe sedem ku Almanyayê biterikîne. Diçe li DYAyê bicihdibe û dibe hemwelatiyê wir. Ew herwekî ne tenê rexneyan li Naziyan, li hemî dîroka Almanan dike. Bi têkçûna Naziyan, vedigere welatê xwe û xebatên xwe yên nivîsandinê didomîne. Di 80 saliya xwe de li Zürichê jiyana xwe jidest da.
Wergirtin ji wî (deng).
Mann, Thomas
Kibrît yê dihele û dişewte
Kewkurd an jî kirkût (ji peyvê;,) elementek û nemetalek e. Ew bi alafekî şîn dişewte. Bi vê rêkê Kewkurddîoksîd çêdibe, bêhnê xwe zêde makin e.
Kewkurd di rûyê erdê da 0,048 % heye. Kewkurd di Sîcîlya, Polonya, Îraq, Îran, Louisiana, Texas û Meksîk de tê derxistin.
Kewkurd di kevirên sulfîdan da zêde tê dîtin, wek di Hesin(II)-dîsulfîd, Sifirhesinsulfîd, Sirb(II)-sulfîd û Sînksulfîd da.
Czesław Miłosz (jdb. 30ê hezîranê 1911 li Šetainiai Lîtwiya; m. 14ê tebaxê 2004 in Krakowie), Polonya) yek ji helbestvanên polonî bû. Sala 1980î de bû xwedî Xelata Nobelê ya wêjeyê.
Ji malbateke naskirî bûye û zaroktiya xwe li YKSSê ya berê derbaskiriye. Perwerdeya wêje û dadnasiyê dibîne. Tevlî Şerê cîhanî yê II. dibe û piştî têkçûna dagirkeriya sazûmaniya Nazî, wekî dîplomat dixebite. Di sala 1950î de nakokî di navberawî û rêvebiriya Polonya de derdikevin û ew direve Fransayê, serî li mafê penaberiyê dide. Sala 1960î li zankoya California dersê dide û sala 1970î de hemwelatiya DYAyê werdigire. Ew herçendî li derveyî Polonyayê hatibû jiyanê û temenê wî pirranî li derve diborî jî, nivîsarên xwe bi polonî dinivîsand.
Octavio Paz ("bilêvkirina bi kurdî: Oktavyo Paz" jdb. 31ê adarê 1914 li Mixcoac, îro Ciudad de México; m. 20ê nîsanê 1998 li heman derê) nivîskar û dîplomatekî Meksîkanî bû. Sala 1990î de li gel gelek xelatan, guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hate dîtin.
Ew yek ji navdarên întelîjansiya Latînamerîka bû. Hevalê Pablo Neruda, fîlozof û aştîxwazek bû. Bi giştî cîhan û nakokiyên Latînamerîka dianî zimên û wan bêhempa şîrovedikir. Berhemên wî li tevayî zimanan hatine wergerandin. Wî herwiha bandoreke berbiçav li wêjeya Bakurê Amerîka ya îngîlîzîaxêv jî kiriye.
Roman / Ceribandin.
Birê ve diçe li perava çem,tazî,bijûndar,nû hatiye şûştin,nû
za ye ji şevê.Cewahirên ku ji havînê hatine berhevkirin vêdikevin
di sênga wê de.Di devê çiyayê agir de mezin dibe hêşîn,li kuder be giyayê
reş,giyayê hişk,dinuxmîne mêtiya xwe.Di zikê wê de bazikên xwe vedike
teyrek,du al xwe li hev dipêçin û av,bêhnvedide.
Pir ji dûran tê,ji wî welatê şilorek.
Raza wê didim we va: Bi roj kevirek e ew li kêleka rê;
lê bi şev,çemek e,diherike li cem zilam.
Lêv,maç,evîn,her tişt ji nû ve dizê;
di wê jibîrkirina bê dawî ya tisî de;
Camilo José Cela (jdb. 11ê gulana 1916 li Iria Flavia, herêma Padrón, parêzgeha A Coruña, Galîsya - m. 17ê kanûna paşîn a 2002 li Madrid, Spanya) nivîskarekî spanî bû û di sala 1989î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Navê wî yê dirêj "Camilo José Manuel Juan Ramón Francisco de Jerónimo Cela Trulock" e lê ji ber dirêjbûnê wî bi xwe jî tenê wekî "Camilo José Cela" dinivîsand. Wêjevan rêbaza ku wî bikardianî bi navê "realîzma tarî" binavdikin.
Jaroslav bi keça xwe re (1931)
Jaroslav Seifert ("bilêvkirina bi kurdî: Yaroslav Seyfert" * 23ê îlonê 1901 li Prag; m. 10ê kanûna paşîn 1986 li heman derê) niviskarekî çekî bû. Sala 1984î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Ew yek jî navdarên rêbaza poetîzmê tê zanîn. Di demên şerê cîhanî yê duyemîn de, xwedî hest û helwestên neteweperwer e. Piştî şer jî bêhtir ramanên dij-komûnîst dihewîne û di berhemên xwe de lê dikole.
Halldór Kiljan Laxness [ˈhaltour ˈcʰɪljan ˈlaxsnɛs] ("herwekî Halldór Guðjónsson"; jdb li Reykyavîk; m. 8ê sibata 1998 li Gljúfrasteinn a li cem Mosfellsbær) nivîskarekî îslandî bû û sala 1955î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Di ciwaniya xwe de dikevebin ola Katolîk û di gera xwe ya parzemîna Ewropa de, li lihevhatina nakokiyên di kesayetiya xwe de digere. Sala 1927î de derbasî parzemîna Amerîka dibe û li DYAyê dimîne. Li wir îcar dibe sosyalîst û ji bo ramanên çepgirî têdikoşe. Li vegera welêt berhemên têr fîlozofîk dinivîsîne.
Gabriel José García Márquez (jdb. 6 adar 1927 li Aracataca, Magdalena, Kolombiya - m. 14 nîsan 2014, li bajarê Meksîko, Meksîk) nivîskar û rojnamevanekî kolombiyayî yê navdar e. Wî di sala 1982'an de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Perwerdeya dadnasiyê dibîne, lê bidawî nake. Dest bi nivîskariya birêkûpêk û pisporî dike. Ji aliyekî ve jî di nava refên pêlên çepgiriya Amerîkaya Latînî de cihdigire. Di bin bandora nivîskarên wekî Ernest Hemingway, James Joyce, Virginia Woolf, William Faulkner û Franz Kafka de maye. Di sala 1954'an de bi pisporî dest bi xebata rojnamegeriyê dike. Helbest û çirokên xwe di rojnameyan de diweşîne. Derdikeve gerên mezin û cîhana xwe berfireh dike. Romanên wî ji çar aliyên cîhanê, bala ciwanên kedkar û bindestan dikişîne. Sala 1997'an ji bo xatirê 70 saliya wî, "Sala Gabriel José García Márquez" hat binavkirin.
Gabriel García Márquez di 17'ê nîsana 2014'an de li bajarê Meksîko çû ber dilovaniya xwedê.
[http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/16AYDPK28J.pdf "Bi Marquez re hevpeyvîn", Plino A. Mendoza (wergêr: Firat Cewerî), di kovara Werger a Nûdemê, 1 (1996), r. 214-225.]
Joseph Brodsky an jî Îosîf Aleksandrovîç Brodskî (ji dayîkbûnê navê wî yê bi rûsî: Иосиф Александрович Бродский, "Iosif Alexandrovich Brodskiy") * 24ê gulanê 1940 li Lenîngradê; m. 28ê kanûna paşîn 1996 li New Yorkê) helbestvanekî rûs-amerîkî ye. Sala 1987î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Ji ber ku di malbateke cihû de hatibû jiyanê, di destpêka şerê cîhanî yê duyem de serê wî dikeve belayê. Lewra ji aliyekî ve tirsa serkeftina Nazî yên Germanistanê, aliyekî jî komployên erzan jiyana wî biazar dikin. Perwerdeya erdnasiyê dibîne û li seranserê YKSSê digere. Gelek dixwîne û hînî du zimanên biyanî (îngilîzî û polonî) dibe. Gava ku çîrokên wî li derveyî welat tên çapkirin îcar sazûmaniya Stalînîst rika berdideyê. Ew bi gelek awayan tê tewanbarkirin û cezakirin. Sala 1972î direve û li DYAyê bicihdibe. Sala 1977î dibe hemwelatiyê DYAyê.
Odysseas Elytis (ango, "Odîseas Elîtîs", bi grekî: Οδυσσέας Ελύτης, navê berê: Οδυσσέας Αλεπουδέλης, "Odysseas Alepoudélis"; * 2ê çiriya paşîn 1911 li Herakliyon a Kretayê; m. 18ê adarê 1996 li Atîna) yek ji hunermend û helbestvanên navdar ên grekî bû. Sala 1979î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Di wêjeyê de rêbaza sûrrealîzmê bikardianî û ew bi elementên Grekî dinexşand. Di malbateke dewlemend de hatibû jiyanê û pirranî li Atîna dijiya. Perwerdeya dadnasiyê dîtiye. Di şerê cîhanî yê duyem de li Albanyayê di eniyên dij-faşîzmê de têdikoşe. Bi qasî sê salan li Parîsê dijî û li wir têkilî bi navdarên întelîjansiya Fransî re datîne.
Eugenio Montale (jdb. 12ê çiriya pêşîn 1896 li Genova; m. 12ê îlonê 1981 li Mailand) nivîskareki îtalî bû û sala 1975î guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatibû dîtin.
Zarokê dawîn ê karsazekî bû. Tevlî şerê yekemîn ê cîhanî dibe. Sala 1922î bi pisporî dest bi nivîsandinê dike. Heman salê bi hinekan ve bingeha damezrandina kovarekê davêjin. Dema sazûmaniya faşîst a Mûssolînî tê ser desthilatdariyê, jiyana wî jî dikeve asteke awarte û bixetere. Piştî têkçûyîna faşîzmê dibe yek ji hîmên ronakbîriya serdemê ya îtalî. Di heman demê de li rojnameyan jî dixebite.
Şîlan Aliş, ji Bakurê Kurdistanê ye û li Amedê jidayikbûye. Ew bi eslê xwe ji Dêrika Çîyayê Mazî ye.
Wekî hin hunermendan, Şîlan ê jî ji biçûkbûna xwe ve dest bi muzîkê kirîye. Wê her sal beşdariya Pêşbirkên Muzîkê li dibistanê pêk dihate dikir û piraniya caran xelata yekem werdigirt.
Şîlan li Swêdê 2 salan çû Dibistana Muzîkê û qursa piyano û kemanê wergirt.
Di sala 1997 de li Stockholmê ji aliyê Federasyona Komeleyên Kurdistan Li Swêdê (FKKS) ve Festîvala Muzîka Kurdî hatibû amadekirin û di wê Festîvalê de di nav 26 beşdaran de Şîlan xelata yekem wergirt.
Di sala 2001'î de albûma Şîlanê ya yekem a bi navê Yara Min derket.
Hunermend Şîlan, niha bi hevkariya bestekar û hunermend Mistefa Gazî û muzîkar Hêmin bi CD ya xwe ya duyem ve mijûle. Herwiha bi muzîkarê Swêdî Thomas Ruden re xebatên hevbeş yên pêşerojê dike.
Şîlan di jiyana xwe ya normal ya li Swêdê de wek Make Up Artist kar dike.
Vicente Aleixandre y Merlos ("bilêvkirina bi kurdî: Viçente Aleyksandre î Merlos" jdb. li Sevilla, m. li Madrîd) yek ji lîrîker û nivîskarên Spanî bû û di sala 1977î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatibû dîtin.
Zaroktiya xwe li Málaga derbasdike. Bavê wî şoforê lokomotîvê bû. Perwerdeya dadnasî û aborîzaniyê dibîne. Dihat payîn kû ew jî bibe karsazek lê wî bala xwe berdida wêjeyê. Wêjevan û rexneger rêbaza wî ya edebî di bin siya sûrrealîzm û îndîvîdûalîzmê de dibînin.
Samuel Barclay Beckett (jdb. 13ê nîsana 1906 li Dublin - m. 22ê kanûna pêşîn a 1989an li Parîs, Fransa) yek ji navdarên nivîskarên îrlendî bû. Ew bi eslê xwe îrlendî bû, li Brîtanya hatibû jiyanê û temenê wî gelek li Fransayê borî bû. Sala 1969an de Xelata Nobelê wergirtiye.
Wî di hemî berên wêjeyê de berhem didan. Li ser zimanê înglîzî û zimanên romanî perwerde dîtiye. Li gelek cihan dersa fransî û înglîzî dida û derfet bidîta derdiket geran. Di destpêka şerê cîhanî yê duyem de tevlî hin rêxistinên berxwedêr ên îlegal dibe û li dijî faşîzmê têdikoşe. Pirraniya berhemên xwe bi fransî nivîsiye.
Eyvind Olov Verner Johnson (jdb. 29ê tîrmehê 1900 li Svartbjörnsbyn a derveyî Boden, Swêd; m. 25ê tebaxê 1976 li Stockholm) nivîskarekî Swêdî û û sala 1974î de bi tevî Harry Martinson Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Di ciwaniya xwe de dest bi rojnamegeriyê dike. Li gelek bajarên Ewropa dimîne û digere. Bo jiyana xwe ya rojane, ji firaqşuştinê heya seyîsiya hespan gelek karan dike. Bi tevî jina xwe karê wergerê dike û di destpêka şerê cîhanî yê duyemîn bi tevî Willy Brandt rojnameyeke norwegî dadimezirîne.Di berhemên xwe de parastina demokrasiya rojavayê Ewropa dike û li dijî faşîzmê derdikeve. Ew herwekî rexneyên mezin li sosyalîzma real dike.
Harry Edmund Martinson (jdb. li Jämshög, Blekinge; m. li Stockholm) nivîskarekî Swêdî bû. Sala 1974î bi tevî Eyvind Johnson Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirtiye. Di şeş saliya xwe de bavê xwe winda dike û sêwî dimîne. Diya wî koçberê DYAyê dibe ûd i karên awarte de dixebite. Ji ber xizaniyê wî teslîmî sêwîxaneyan dikin. Heya 16 saliya xwe li wir dijî. Piştre ji ber sedemên aborî derdikeve gerê û li gelek welat û bajarên parzemîna Amerîkayê dimîne. Ew di heman demê de bi nexweşiya pişikê re rûbirû ye.
Di berhemên xwe de bala xwendevanan dikişîne ser kosmosê. Mîkro û makrokosmosê di warê wêjeyê de bêhempa dixemilîne û radixe ber xwendevanan.
Erik Axel Karlfeldt (jdb. 20ê tîrmehê 1864 li Folkärna, m. 8ê nîsanê 1931 li Stockholm) yek ji lîrîkerên navdar ên Swêdî bû. Sala 1931î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Di berhemên xwe de cih dida hezkirina welatê xwe û mijarên olî. Rêbaza wî di bin siya nûromantîzmê de dihate jimartin.
Eliyê Teremaxî (jdb. 1591 Teremax, Miks (Herêma Hekariyê) – m. 1653 Teremax, Miks) alimê Îslamê û zimannasê kurdî bû. Ew bi navê gundê xwe hatiye naskirin. Teremaxî yekemîn rêzimannivîs û pexşannivîsê kurd e
Teremaxî ji gundê Teremaxê ye ku ev gund di navbera bajarê Hekarî û navçeya Muksê de ye. Ciyê jidayikbûn û mirina wî ev gund e. Di hinek berheman de wekî “Termûkî”, “Termûxî” û “Termakî” jî derbas dibe. Teremaxî piştî ku xwendina xwe ya medreseyê li deverên mîna Mûsil, Besra, Bexdad û zanîngeha Elezherê ya Misirê tamam kiriye, vegeriyaye gundê xwe û li wê derê ji bo dersdana feqiyan mizgeft û medrese ava kirine.
Di dema Eliyê Termexî de feqî û şagirdên kurdan di medreseyan de destûra zimanê erebî ji pirtûkên ku bi erebî hatine nivîsandin hîn dibûn. Lê Teremaxî bi armanca ku hînbûna destûra zimanê erebî ji bo feqiyên kurd yên ku hîn nû dest bi xwendinê dikin hêsantir bike, di sala 1000ê koçî de, ku beramberî bi 1591-1592 yê zayinî dike, bi kurmancî pirtûkek bi navê “Destûra Zimanê Erebî Bi Kurdî Digel Hinde Nimûneyêd Farisî û Kurdî” nivîsandiye. Ev zimannasê kurd di vê pirtûka xwe de gava di hinek babetan de li ser rêçikên rêzimana erebî sekiniye, wekî muqayese rêçikên rêzimanê farisî û kurdî yên di wan babetan de jî diyar kiriye.
Dîroknasê kurd ê navdar Mele Mehmûdê Bazîdî di sala 1274ê koçî de, ku beramberî bi 1857-1858ê zayinî dike, pêşgotinek li ser vê pirtûkê nivîsandiye û pirtûk wekî destnivîsek teslîmî Qonsolosê Rûsî yê bajarê Erziromê Aleksander Jaba kiriye. Marif Xeznedar ev destnivîsa ku li Lenîngiradê di Pirtûkxaneya Amojgeha Rojhilatnasî ya girêdayê bi Akademiya Zanistî ya Sovyetê de bi hejmara C1958 hatibû qeydkirin, di sala 1971ê de bi dest xistiye û di eynî salê de bi navê “Destûra Zimanê Erebî Bi Kurdî: Eliyê Teremaxî” li Bexdadê daye çapkirin.
Reşîd Findî, rêçikên ku Elî Teremaxî di vê pirtûkê de derbarê rêzimana kurdî aniye zimên, di pirtûka xwe ya bi navê “Eliyê Teremaxî Yekemîn Rêzimannivîs û Pexşannivîsê Kurd e” (Bexda, 1985) de kom kirine û bê ku dest bide orijînala wan, bi alfabeya kurdî ya Başûr bi tîpên erebî nivîsandiye. Findî di vê pirtûka xwe de -çaxa ku ji navê wê jî tê fêmkirin- pêşniyaz dike ku Teremaxî wekî yekemîn rêzimannivîsê kurd bê damezrandin.
Elî Teremaxî di diyarkirina dîtinên xwe yên li ser rêçikên rêzimana kurdî de term û bêjeyên wê demê bi kar anîne, ku ev term û bêjeyên han bi giranî erebî ne. Çawa ku me got, Reşîd Findî jî dest nedaye tekstên Teremaxî û wan bi şiklê xwe yên orijînal tomar kirine. Lê kesê ku têra xwe di ziman û rêzimanê erebî de pispor nebe, mimkûn nîn e ku ji van gotin û term û bêjeyan fêm bike. Ji ber vî, me xwest ku em hem orijînala wan bi tîpên latînî binivîsînin hem jî wan wergerînin kurdiya nûjen. Em di vê nivîsa xwe de cih nadine nirx û şîroveyên li ser kêmasî û uslûban û em dest nadine mînakên orijînal yên ku Teremaxî bi kar anîne û Findî qeyd kirine. Lewra niyeta me ew e ku em di demek bê de hem vê xebata Teremaxî, hem jî xebata Yusuf Ziyadîn Paşa ya li ser rêzimana kurdî di pirtûkek de bicivînin û bi hûrgilî li ser wan bisekinin.
Pirtûk wî herî dawî ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve ji alfabeya erebî hatiye tipguhaztin ê ji aliyê PENCÎNAR Weşanxaneya Çanda Kurdî ve li Swêdê hatiye çapkirin.
Ji bilî Serfa Kurmancî bi navê
André Paul Guillaume Gide (jdb. 22ê çiriya paşîn 1869 li Parîs; m. 19ê sibatê 1951 li heman derê) nivîskarekî Fransî bû. Di sala 1947î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Di malbateke bingeh-gundî de hatiye jiyanê. Sala 1889î de dibistana xwe bidawî dike û bi pisporî dest bi nivîsandinê dike. Ceribandinên wî serî de ewçend balê nakşînin. Gereke mezin berî bi bakurê Efrîqa û welatên Ereban lidardixe. Têkilî bi zana û rewşenbîrên hemdemî re datîne. Ew bi xwe mirovekî xwedî balên homoseksûalîteyê bû. Bi qasî demekê serokatiya şaredariyek dike. Sala 1908î bi gelek nivîskaran ve kovareke wêjeyî dadimezirînin. Di demên dijwar ên şerê cîhanî yê duyemîn, li bakurê Efrîqayê dimîne. Ew li hemberî ewqas neheqî û rexneyan bûye kesekî navdar ê wêje û ronakbîriya Fransa. Di berhemên xwe de berevaniya mafên ferdî û sinca gelemperiyê dike. Xwedî bilêvkirineke nerm û hêja bû.
Miguel Ángel Asturias (jdb. li Guatemala (bajar); m. li Madrid) dîplomat û nivîskarekî Gûatemalayî bû. Sala 1967î guncavê Xelata Nobelê hatiye dîtin.
Perwerdeya dadnasiyê dîtiye. Bi tevî hevalên xwe bo xizanan derfetên perwerdeyê geriyane, dibistan avakirine. Sala 1923î çûye Ewropa bo xwandina aborîpolîtîk lê bidawî nekiriye. Li Fransayê perwerdeya olnasî û folklora gelêrî dîtiye. Piştî têkçûyîna dîktatoriya Jorge Ubicoli Gûatemala, wekî dîplomat kardike. Ji sala 1962 heya 1966'î li Arjantînê wekî penaber dijî.
Rêbaza wî di bin siya realîzma majîk (bisêhr) de tê jimartin. Wî çîrok û efsaneyên Latînamerîkayê ji xwe re bingeh girtiye. Bi saya wekî yên wî, çanda çermesorên kevnexwediyên Amerîkayê radeyek bêhtir hatiye parastin.
Giorgos Seferis (bilêvkirina bi kurdî: "Giyorgos Seferîs," "grekî: Γιώργος Σεφέρης, navê berê Giorgos Stylianos Seferiadis"; jdb. li Îzmîr; m. li Atîna) dîplomat û nivîskarekî Yewnanî (Grekî) bû. Sala 1963î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Li Îzmîrê hatiye jiyanê ku wê demê tevahiya rojavayê Anatoliyayê ji Grekiyan pêk dihat. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê gelê Yewnan hate derxistin û yên mayîn bi darê zorê hatin Tûrkîzekirin. Malbata wî di sala 1914î de koçberê Yewnanistanê dibin. Li Parîsê perwerdeya dadnasiya bidawî dike. Bavê wî jî herwekî parêzer bûye. Wekî balyozê Grekyayê li gelek welatan dixebite. Li dijî dîktatoriya leşkeran a ku di salên "1967–1974an" de li ser desthilatiyê dimînin têdikoşe.
Salvatore Quasimodo ("bilêvkirina bi kurdî: Salvatore Qûazîmodo" jdb. li Modica, Sîcîlya; m. li Amalfi) rexneger û lîrîkerekî Îtalî bû. Sala 1959î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Bavê asinbanger "(kesên ku bi karê riya hesin re bilîdibin)" bû. Zaroktiya wî li girava Sîcîlya dibore. Piştî bidawîkirina polîteknîkê, perwerdeya fîlolojiya kevnare dibîne. Lê ew bi xwe di gelek karan de dixebite. Rexnegeriya şanoyê, profesoriya wêjeyê û rojnamegerî, karên ku wî bo demekê dirêj kiribûn in. Rêbaza wî di bin siya sîmbolîzma herêmî ya Sîcîlya de tê jimartin.
Şêx Hesenê Nûranî (jdb. 1786 Amed - m. 1865 Amed) alimê Îslamê û nivîskarê kurd e.
Malbata Şêx Hesenê Nûranî bi gundê xwe yê Axtepeyê hatiye naskirin. Ev gund girêdayê bi qeza Çinara Amedê ve ye. Çar kurên Şêx Hesenê Nûranî hebûn: Ebdurehmanê Axtepî, Şêx Muhemmed Can e, Şêx Muhemmed Sîrac û Şêx Muhemmed Nûr.
Şêx Hesenê Nûranî yek ji Şêxên bi navûdeng ê Rêçika Neqşîbendî bû. Di herêmê de xwedîrêz û giranbihatiyeka wî ya mezin hebû. Di pey wî de, çi kesê ku ji malbatê rabûye, hê bêtir bi bal welatparêziyê ve, xasma di warê nivîsandina bi zimanê kurdî de gavine fireh avêtiye û qelemşoriyeke mezin kiriye û berhemên xwe bi zimanê kurdî nivîsîne.
Çendî ku bi dehan mirovên hêja, zana û bîrewer ji Malbata Şêx Hesenê Nûranî rabûne û niha jî bi dehan kesên wisa hene, lê belê emê pêşî li ser Şêx Ebdurehman û pirtûkên wî, di pey de li ser herdu kurên wî, Muhemmedê Kerbelayî û Şêx Eskerî, piştre jî li ser Şêx Muhemmed Canê birayê Ebdurehmanê Axtepî binivîsin. Da ku xwendevanên Kurd, vê Malbata hêja rind binasin û ger bi hindikî be jî, sûd ji berhemên wan bibînin.
Şêx Mihemed Can (1858-1910) fiqihnas, hedîsvan û mentiqvanekî kurd e.
Di 13ê meha şe´bana 1274ên (dike 1858-59ê mîladî) Koçê de li Axtepeya bi ser qeza Çinarê ve (Amed) hatiye dinyayê û di heştê sibata 1325ên romî de (21ê adara 1909-10) jî çûye ber dilovaniya Xwedê.
Şêx Mihemed Can Axtepî kurê Şêx Hesenê Nûranî ye, diya wî Şerîfe Xanim keça Mele Hesen e û birayê bindest ê Şêx Evdirehmanê Axtepî ye. Şêx Mihemed Can jî sê kurên xwe hebûne; Muhemmed Hesîb, Muhemmed Mûnîr û Muhemmed Behcet.
Şêx Mihemed Can xwendina xwe ya destpêkê li cem bavê xwe kiriye. Piştre di Medreseya bavê xwe ya li Axtepeyê de li cem Mele Selîm û Mele Muhemmed Emîn xwendina Nehw, tefsîr, hedîs û mentiq xwendiye. Wî destûrnameya xwendinê ji Dersdarê menşûr ê Kurdistanê Mele Muhemmedê Kurmuşluyê wergirtiye. Piştî wergirtina destûrnameya xwendinê Şêx Muhemmed Can çûye Şamê û ji xelîfekî Mewlana Xalidê Kurdî xelîfetiya Rêçika Nexşebendî jî wergirtiye.
Piştî wergitina xelîfetiyê Şêx Muhemmed Can şûnde vegeriyaye gundê xwe Axtepe û li şûna kekê xwe Şêx Ebdurehman di Medresê de desdarî kiriye ta ku çavên xwe ji dinya ruhnik girtine.
Berhemên Şêx Mihemed Can a herî navdar, destana Leyl û Mecnûn e. Tarîxa nivîsandina vê pirtûkê, çewa ku wî bi xwe di malikeke li dawiya wê bi tarîxa koçê nivîsiye, pirtûkê di "Hezar û sêsed û du"duyan de kuta kiriye. Îcar ev tarîx li hember ya Mîladî dike 1884. Ji bilî vê, çend rûpel medhiyeyeke Şêx Mihemed Can jî heye ku li ser Rewdneîma kekê xwe Evdirehmanê Axtepî nivîsiye.
Di hezîrana 1992an de fotoqopiyê pirtûka Leyl û Mecnûn digel wêneyê Şêx Mihemed Can û kekê wî Şêx Evdirehman, bi alîkariya hin biraderan gihane min.
Ev nusxeya destana Leyl û Mecnûnê Şêx Eskeriyê kurê Şêx Evdirehmanê Axtepî di 1924an de ji nû ve dîsa bi tîpên erebî nivîsiye û di Temûza 1934an de jî kuta kiriye. Herçiqasî di wê navê re deh sal bihurîne û demeke dirêj e jî, lê bila nêye jibîrkirin ku rûxandina Serhildana Kurd a bi serokatiya Şêx Seîd tîna xwe li her tiştî kiribû.
Ev teksta destana Leyl û Mecnûnê 148 rûpel e, digel beşa destpêk û ya dawî tê de 19 sernav û 1882 beyt hene. Helbestên wê hemû xweşxwîn û rewan in û bi deh kiteyan dikişin, qafiyeya her du rêzên malikan jî yek e.
Zeynelabidin Zinar pirtukê ji elîfbêtina erebî ve guhaztiye alfabeya latênî û di 1992an de li Swêdê daye çapkirin.
Şêxê dilovan bi helbestkî serpêhatiya evîna Leyl û Mecnûn bi zaravayê kurmancî nivîsiye û ji me re diyarî hiştiye.
Johannes Vilhelm Jensen (jdb. li Farsø (Jütland), m. li Kopenhagen) nivîskarekî Danîmarkayî bû. Sala 1944î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Perwerdeya medîsînê (tendurustînasiyê, tibbê) dîtiye lê di wî warî de nexebitiye. Wekî rojnamevan li gelek welatan maye û kar kiriye. Di bin bandora angaşta Charles Darwin de maye. Rexnegerên wêjeyê rêbaza wî di bin siya optîmîzmê de dinirxînin.
Şêx Evdirehmanê Axtepî (jdb. 1850 Çinar - m. 1905/1910, Amed) felsefevan, stêrnas û alimekî kurd yê sedsala 19an e.
Li gor beyana di pêşgotina pirtûka wî ya Rewdneîmê de, sal 1850 li gundê Axtepe di şeva êvara înê de, roja 30ê meha rebî'ulewelê ji diya xwe re çêbûye û di sal 1905/1910, pêncê sibatê, yan 29ê adarê jî, li Amedê çûye ber dilovaniya Xwedê.
Pirtûkeke wî heye bi navê Rewdneîm ku ji aliyê Zeynelabidin Zinar ve hatiye tîpguhaztin. Tê de qala wesfên Muhemmed pêxember û mîraca wî kiriye. Pirtûk mênzûm e, û 360 rûpel in. Pirtûk di sala 1302ê hicrî de hatiye nivîsandin. Evdirehman texlîdî Ehmedê Xanî kiriye û di şihirekê de qala kurmancî û kurmancan kiriye.
Kurdnas Aleksandr Jaba jî di pirtûka xwe de qala wan dike û welê dixuye ko ev tişt jî jê re ewî melayê kurdmanc bi devkî gotine û Jaba ew bi zimanê fransî nivîsandine.
Şêx Evdirehman despêka xwendina xwe, pêşî di xwendegeha bavê xwe de li gundê Axtepe û li nik bavê xwe kiriye. Pişt re çûye li Başûrê Kurdistanê di hin xwendegehan de xwendiye, heta ku xwendina xwe kuta kiriye. Piştî wefata bavê wî, ew bi şûnde hatiye Axtepeyê û li şûna li xwendegeha bavê xwe dersdarî kiriye. Heta ku birayê wî Şêx Muhemmed Can li Şamê xwendina xwe kuta kiriye û bi şênde vegeriyaye hatiye Axtepeyê.
Îcar pişt re Şêx Evdirehman dersdanê spartiye birayê xwe û wî jî xwe daye ser nivîsandina pirtûkan, heta dawiya jiyana xwe, li wî karê pîroz domadiye.
Wefata wî jî Romî 16ê adara 1326an e. Ev tarîxa bi mîladî dibe 29ê adara 1910. Dema ku Şêxê bi navûdeng wefa kiriye, gelê kurd ê wefadar çardara wî li ser dest û milên xwe ji Amedê hilgirtiye û birine gundê Axtepeyê, wî li kêleka bavê wî Şêx Hesenê Nûranî veşartine.
Rewdneîm (Rawd Na'im).
Ev pirtûka bi navê Rewdneîm ya herî mezin e û xwerû bi zaravayê kurmancî ye. Tev rîwayetên kevnare ne ku bi helbestkî li ser jiyana Muhemmed Pêxember gotiye. Xasma tê de rewşa çûn û hatina Muhemmed Pêxember a Mî’racê beyan dike. Lê belê di nava wan helbestên olî de, Şêx hin car qelema xwe kiriye şûr û pê êrîş biriye ser tirk û ereb û farisan.
Ew nusxeya orijînal a Rewdneîmê ku Şêx Evdirehmanê Axtepî bi destên xwe nivîsiye, kaxezên wê ji rengê kesk û sor û zer e. Nivîskarê vê pirtûkê, ew di 1965-66an de li ba Ebdurehmanê nebiyê wî dîtiye.
Dîwana Rûhî Ev pirtûka Şêx Evdirehmanê Axtepî, bi navê Dîwana Rûhî hatiye naskirin. Çewa ku li pêş jî hatiye gotin, Rûhî bernavkê yan nasnavê Şêxê nemir e ku wî di helbestan de ji bo xwe bi kar aniye. Dîwan di sala 1293ê hicrî (1876) de hatiye nivîsandin. Bi tevayî 28 beş in û 471 malik in, tev bi kêş û qafiye ne û kiteyên wan bi jmar in. Her beşek li ser jmareke kifş bi kiteyan dikişe û hin malikên pêncok jî tê de hene.
Kitabu Keşfî'z-zelam (Kitab Kashf al-Zalam).
Ev pirtûk xwerûbi zimanê erebî ye û li ser fikra baweriyên cuda yên di ola Îslamê de hatiye nivîsandin. Pirtûk 35 rûpel e. Lê heta niha jî çap nebûye
Kitabu'l-Ibriz (Kitab al-'Ibriz).
Şêx Evdirehmanê Axtepî, vê pirtûkê jî bi zimanê erebî nivîsiye. Li ser eyişandin û îsbata Quranê ye ku pirtûkeke esmanî ye û ku ji aliyê Xwedê ve, ji Muhemmed pêxember re hatiye hinartin. Pirtûk 81 rûpel e û heta niha çap nebûye.
Minhacu'l-Usûl (Minhaj al-Wusul).
Şêx Evdirehmanê Axtepî ev pitûk bi zimanê erebî li ser Fiqiha olî nivîsiye û 50 rûpel e.
Ev pirtûk li ser stêrnasiyê hatiye nivîsandin û tevgera stêrk, hîv, roj û ya exteran şirove dike, herweha Şêx Evdirehmanê Axtepî gutlek di rengê dinyayê de ji dara gûzê çêkiriye û li serê parzemînan jî daye nîşandan. Lê ev pirtûka Şêx rûpela pêşîn û ya paşîn herdû jî hate wendakirin ji ber wê yekê navê vê pirtûkê nayê zanîn.
Pirtûka Şêx Evdirehmanê Axtepî û Gutlek ji bo stêrnasiyê
Teqwîma Romî.
Ev salnameya ku Şêxê nemir nivîsiye, çaxê rojan xasma jî nivêjan bi roj, heftî, meh û sal daye xuyakirin. Pirtûk 18 rûpel e.
Kitabu's-Serf we'n-Nehw (Kitab al-Sarf wa'l-Nahw).
Ev pirtûka ku 50 rûpel e li ser rêziman û kêşana zimanê erebî û bi zimanê erebî hatiye nivîsandin.
Kitabu't-Tib (Kitab al-Tibb).
Ev pirtûk li ser nexweşiyan hatiye nivîsandin û Şêx Evdirehmanê Axtepî kîjan derman ji bo kîjan nexweşiyê ye diyar kiriye.
Rîsale.
Şêx Evdirehmanê Axtepî vê berhemê di 1894an de wek rîsale ango name nivîsiye.
Mentiq.
Şêxê nemir li ser mentiq û felsefê du cild nivîsîne û her yek 90 rûpel e.
Rabîte.
Şêx Evdirehmanê Axtepî li ser rabîteyê nivîsiye, delîl û rîwayet anîne ku li gor Mewlana Xalid çewa rêçik tê meşandin.
Rîsaletu'l-Edeb we'l-Adab.
Pirtûk li ser prensîb û fezîleta kirina emel li gor rêçika neqşbendî nivîsiye. Pirtûk herwekî pirtûka destan e ku mirîdên rêçika neqşbendî bixwînin.
Têgotin ku Şêx Evdirehmanê Axtepî çend berhemên din jî nivîsîne, lê niha ew li holê nayên xûyakirin, dibe ku ji aliyê leşkerên dewletê ve hatine şewitandin.
Muhemmed Kerbela (1885 Amed -1939) nivîskar û helbestvanê kurd e ku herî pêşîn ferhenga Kurdî-Farisî wî nivîsand.
Muhemmed Kerbelayî herweha mêrxasê bi nav û deng, di sala 1885an de, li gundê Axtepê ji diya xwe re çêbûye û di sala 1939an de jî, li gundê Çolê çûye ber dilovaniya Xwedê û li gudê Axtepe di wargeya xwe ya timî de dimîne.
Kerbelayî kurê Şêx Ebdurehmanê Axtepî ye. Lê ew bi şêxtiyê qewî nehatiye naskirin. Di nav xelkê de, jê re Muhemmed Kerbela, yan jî Kerbelayî dihate gotin. Herweha alim û zanayekî gihaştî bû. Xasma di warê zanîn û dersdana feqiyan de, şûna bavê xwe dagirtiye. Muhemmed Kerbela nezewîciye, li paş xwe ne kur û ne jî dot hiştine û kurdûnde ji dinyayê koça xwe bar kiriye.
Wî, mîrata xwe tenê du heb pirtûkên granbiha ji nefşên nûhatî re diyarî hiştine. Li gorî gotinên xelkê, M. Kerbela ji mîrata bavê xwe Şêx Ebdurehman jî, ji xwe re tenê pirtûk hildane. Wekî din, mal û milk ji xwişk û birayan re hiştine. Ji ber wan xeysetên wî yên rind û gihaştina wî ya zêde, di nav xelkê de navûdeng daye. Herweha bi hunermendî, zanyarî, rewşenbîrî, helbetvanî û welatparêziyê jî menşûr bûye. Ew, di îlmê erebî û farisî de pir zana bûye, wek zimanê xwe yê netewî zanibûye.
M. Kerbela di şerê şoreşa 1925, bi serokatiya Şêx Seîdê Pîranî de alaya azadiyê hildaye. Piştî fetisandina Serhildanê, Hikûmeta Tirk wî jî bi hin serok û berpirsyarên dozê re biriye neyistanê (nefî) û wî li bajarê Uşaqê xistiye bin çavdêriya mecbûrî. Lê piştî demekurtekê, wî ji wirê hinartine bajarê Edeneyê Di sala 1927 an de, piştî ku Roma Reş ji Kurdan re “lêborîna giştî“ beyan kiriye, M. Kerbela jî vegeriye gundê xwe. Lê mixabin ew li beyabanê pir zor û zehmetî dîtine û nexweşîneke bêderman girtiye. Ew nexweşî, lê pir tîn kiriye û bi salan domandiye, heta ku bûye sedemê mirina wî.
Li gorî gotinên xelkê, Kerbela di ber sekerata mirinê de weha gotiye: "Ez sindoqeke devgirtî hatim û devgirtî çûm"!"
Vî welatparêzê mêrxas, li paş xwe du heb pirtûkên granbiha ji me re diyarî hiştine. Yek dîwanek e û ya din jî ferhengokeka Kurdî-Farisî bi navê "Mîrsad'ul Etfal" e. Wî ew Ferheng di sala 1912 an de nivîsîye. Her çiqas pirtûk bi xwe ferheng e, lê wek Nûbihara Ehmedê Xanî, bi kêş û qafiye û kite, bi helbestkî nivîsiye. Tê de li dor 1350 bêje hene. Navê wê, bi mana riya (papûr) piçûkan e.
Wekî wê Nûbihara Xanî
Esasê wê ji bo etfalan danî
Muhemmed Kerbela Dîwana xwe jî, di sala 1914'an de nivîsiye. Piştre Mele Zeynelabidîn Amedî wê Dîwanê bi destxetê xwe, ji nûve bi tîpên Erebî nivîsiye û di 1980 de çap kiriye. Zeynelabidin Zinar ev herdu jî veguhaztin tîpên alfabeya latînî û di 1989an de dan weşanxaneya Jîna Nû ku çap bike. Mîrsad-ul Etfal di eynî salê de hatiye çapkirin, lê belê Dîwana wî hêjî nehatiye çapkirin.
Şêx Muhemmed Eskerî (1898-1952) nivîskarekî kurd e.
Ew di sala 1316 an (1898/99) de li gundê Axtepe ji dayîk bûye û di sala 1952 an de çûye ber dilovaniya Xwedê,
li gundê Çolê jî di wargeya xwe ya timî de veşartî ye. Şêx Muhemmed Eskerî, kurê Şêx Ebdurehmanê Axtepî ye û piçûkê birayê xwe Muhemmedê Kerbelayî ye. Eskerî destpêka xwendina xwe, pêşî li nik bavê xwe di xwendegeha Axtepê de kiriye. Di pey dilovaniya bavê xwe de jî, li nik birayê xwe M.Kerbela xwendiye. Di hin deman de bi malîtî li gundê Hiler (Çêrmûk) û Bîrsinê (Egil-Dîyarbekir) jî maye. Di salên 1964-1968 an de, dema ku bavê min li gundê Bîrsinê meletî dikir, mala me û mala zarûkên Şêx Eskerî cînar bûne. Cînartiya me bi hevdu re pir xweş dibihurî. Du kur û du jî keçên wî hene. Navê kurê wî yê mezin Kerbela ye, navê yê piçûk jî Ebdurehman e. Şêxê me yê hozan û nivîskar, li paş xwe sê pirtûkên hêja bo me diyarî hiştine. Yek DÎWAN e, ya din jî [http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-12.htm IQDÊ DURFAM] û Keşkol e. Şêx Eskerî bi xwe gotiye ku wî pirtûkek li ser feleknasiyê nivîsiye û yek jî Mem û Zîn a Ehmedê Xanî ji ber çend nusxeyên cuda ji nû ve amade kiriye.
Iqdê Durfam jî wek Dîwanê helbest in, lê bi naveroka xwe çîrokên Kurdî ne. Yanî çîrokên Kurdî bi helbestkî nivîsîne. Helbestên pirtûkê, tev bi kêş û qafîye ne û bi yazde kiteyan dikişin. Her du rêzên malikan jî, bi yek tîp qafiye ne. Jimara wan, 2584 heb in. Şêx Eskerî, wê pirtûka çîrokan, bi daxwaza kurapê xwe Behcet nivîsîye û di sala 1938 an de li gundê Bîrsinê dest bi nivîsandina Iqdê Durfam kiriye. Lê piştî ku dest pê kiriye, kurmamê wî miriye. Îcar dest ji nivîsandina pirtûkê berdaye. Lê piştî ku demek dirêj bi serve derbas bûye, birayê wî M.Kerbela û hinek dostên Malbata wan, çûne cem û lê doza kutakirina Pirtûkê kirine. Ew jî bêçare maye û xatirê wan girtiye, dîsa dest bi nivîsandina pirtûkê kiriye, di sala 1942an de kuta kiriye. Dema ku Eskerî dest bi nivisandina bi zimanê kurdî kiriye, temenê wî 39 sal bûye. Şêxê nemir di wan demên teng û tarî de ku "Komar"a Tirkiyê, Bakûrê Kurdistanê wêran dikir, bizav kiriye û di şûna şûr de xameya rengîn hejandiye û ji me re çîrok nivîsîne. Lê mixabin ji bêçareyî heta vê gavê yek ji wan jî çap nebûye. Lê mele Zeynulabidîn Amedî di sala 198Oyî de, her yekê ji wan nusxeyek bi destxetên xwe dîsa bi tîpên Erebî, ji nûve nivîsîye.
Zeynelabidin Zinar wan herdukan jî, ji tîpên Erebî veguhaztin tîpên Latînî. Dîwançeya Şêx Eskerî hêj nehatiye çapkirin. Lê Iqdê Durfam li Swêdê di 1989an de ji aliyê weşanxaneya APC Tryk ve çap bûye. Nivîsa pirtûka Iqdê Durfam a bi tîpên Erebî 2O3 rûpel û tev 13 beş in. Her du rêzên malikan jî bi yek tîp qafiye ne û bi yazde kiteyan dikişin. Çîrok ji beşa heftan dest pê dikin û heta beşa dawiyê, kuta dibin. Çîrok bi awayekî wisan xweş hatine gotin, dema ku meriv wan dixwîne, meriv navê ku dev jê berde. Li ser derwêşekî û lawikekî sêwî û qijikekê û roviyekî hatine gotin, heta ku digîje ser nêçîrvanekî û dawî lê tê. Me van çend malikên li jêr, wek nimûne ji Iqdê Durfam jêderk kirin û ji xwendevanan re li jêr nivîsîn. Dizanim vî zemanî pare nake Ji vî derdê mi re kes çare nake Gelek şêrîn e ev ezmanê Kurdan Derîxa! me ji dest yekcarî berda...Pesindîde nîne kurmancî ye saf Xuya ye ne huner tev gotin û laf. Hîkayeçêkirin ba nezm û eş'arGelek zor e me xame nade îş'ar.
William Cuthbert Faulkner (jdb. 25ê îlonê 1897 li Nû Albany, Mississippi, DYA; m. 6ê tîrmehê 1962 li Oxford, Mississippi; navê berê William Falkner) nivîskarekî DYAyî bû. 1949î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Rêbaza nivîsandina wî di bin siya eksperîmentalîzmê de tê jimartin. Herwiha ziman û vegotinek pirralî û pirrber bikardianî. Ji ber mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidestdide. Malbata wî malbateke navdar ê herêma Mississippi ye. Wî Ernest Hemingway wekî hemberê xwe didît û di warê wêjeyê de dixwast ji wî derbastir bike û berhemên hêjatir biafirîne. Wî alkol vedixwar û hema bigire di tavahiya jiyana xwe de alkol hebû. Roja ku dê li Stockholmê Xelata Nobelê wergire, ji hemî caran bêhtir vedixwe. Rexneger di berhemên wî de jî bandora alkolê dibînin.
François Mauriac (jdb. 11ê çiriya pêşîn 1885 li Bordeaux; m. 1ê îlonê 1970 li Parîs) nivîskarekî Fransî bû. Sala 1952î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Ew bi qasî wêjevaniya xwe fîlozofiyê rejî bilîdibû. Di herdu şerên cîhanê de gelek dijwarî dîtiye. Rêbaza nivîsandina wî di bin navê "çepa katolîk" de dihat binavkirin. Wî ji ber ku mafê azadiya Cezayîrê (Algeriya) diparast heya bigire ji aliyê artêşa welatê xwe êşkence jî dîtiye. Bi her awayî berxwedanên li dijî faşîzma Mûssolînî, Franko û Nazî parastiye û alîkarî daye.
Thomas Stearns Eliot (jdb. li St. Louis, Missouri, DYA; m. li London) lîrîker, dramatîker û nivîskarê ceribandinê yê amerîkî bû. Di sala 1948î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Li DYA û Fransayê perwerdeya matematîk, fîlolojiya zimanên Asya û Ewropa û fîlozofiyê dîtiye. Bi qasî demekê di bankayekê de xebitiye. Sala 1952î dibe gerînendeyê pirtûkxaneya Londonê. Bi navê "Faber and Faber" weşanxaneyek dadimezirîne. Di bin bandora Vergilius, Dante û William Shakespeare de bi taybetî lîrîkên bêhempa nivîsiye. Ew xwedî gelek payeyên doktoriyê yên gelek zankoyan bû.
Helbest an jî şiîr di wêjeyê de beşek girîng e; ku di wêjeya kurdî de beşa herî girîng e. Gor fikrên ekseriyetê li serê erdê destpêka wêjeyê bi helbestê bûye; ango berhema wêjeyê ya yekem helbest e.
Helbestnivîsîn.
Helbest, hunera derbirîna tecrûbeya dilînî û hiş, bi lêhûrbûn û ji dervê awayên ji rêzê, wateyên ziman, deng û lêdanan bi pergaleke belî dixebitîne ye. Bi corekî din helbest şêweyek vegotina wêjeyî ye ku bi sembolên dewlemend, bi peyvên birîtm û bi dengên ahengdar tê hûnandin. Lê dîsa jî tarîfeka ku herkes li ser ittîfak bike tune ye.
Di helbestê de bibîrxistin, nîgaş, sehek, feraset cihên girîng digirin. Vegotin zêdetir porkirî ye, bilêvkirin zêdetir bi muzîkî û bi tesîr e, hest zêdetir li pêş û hêzdar e. Hesteyên derûnî, rindîyek bandorker, nagihaniyek bi sir heye. Pêwendîyên di navbera peyiv û deng de bi awazî e. Helbest heqîqetê bi tehayûlan bilêv dike û li ba her xwendevanekî curecur bandor, întîba û bibîrxistanan derdixe holê. Di helbestan de ruhek heye ku xwendewanên xwe curecur dorpeç dike. Di navbera helbest, stran, muzîk û govend de pêwendîyek zexm heye.