Di pêșketina ziman de helbest xwedî rolek girîng e. Di helbestê de peyîv dikare bi çend wateyan were fêmkirin. Bi vê șiklê her xwendewan û guhdar gor xwe ji helbestê maneyan hildigire, hestgerm dibe, ango helbestê di xeyala xwe de dineqșîne û ji nû ve watedar dike.
Helbestvanê Tirk (eslê xwe ereb e) Ahmet Hașîm helbestê lîsana di navbera peyîv û mûzîkê de, zêdetir nêzikî mûzîkê ye dihesibîne. Gor wî maneya helbestê ya herî baș, ê ku di xeyalên xwendewan û guhdar de tê neqișandin e.
Xweparastin, watedartirkirin û helbest.
„Her çi qasî jiyana me ji ber metirsiyên ewlehî û aboriyê bi xem û qesewetê hatibe dorpêçkirin jî jiyan bi awayekî didome. Di vê jiyana nîvço de em hewl didin ku xwe biparêzin û jiyana xwe watedartir bikin. Bêguman „gotin“ nikare rê li ber van neçêyiyan bigire. Lê qet nebe bi „gotin“eke jidil em hem xwe ji neçêyiyan dûr dixin him jî ruh û giyanê xwe ji gemariya her kêlîk dixwaze jiyana li me bike dojeh diparêzin, Ji roja roj ta îro ew hewldan bi avayekî didome.
Ger lu’luê mensûr ji nezmê dixwazî
Wer și’rê Mele bîn, te bi Șîrazî çi hacet / Meleyê Cizîrî
Ev beyta li jor bi me dide zanîn ku și’r ne tenê vegotineke ciwakariyê ye an belaxat e. Herwiha ne ragihandina fikr, hizr an ramanekê ye. Și’r di heman demê de sekneke li hember jiyanê ye. Hewldan û rêwitiya ber bi ruh û giyanî ye. Têgihîștin, nasîn û duristkirina têkiliya di navbera „heyîn“ û „hebûn“ê de ye. Ev çalakiya hiș û dilî li ser rastiya heqîqetê bilind dibe. Lê ne rastiyê, ji bo bidestxweveanîna rastiyê rê û rêçikên wê șanî me dide.
Helbest karê ponijîneke xwerî ye. Ew, hêlên me yên herî mirovane dipelîne û hebûna me ya li vê dinyayê watedartir dike. Bi saya wê em xwe û derûniya xwe dinasin û di atmosfereke aram da dijîn. Helbest, ew tișta ku em dihizirin, lê em nikarin vebêjin e. Ew cihê sitarê ye, me ji xir û cir û kul û belayan diparêze. Dengê bêdengiya me, bendergeha neçariya me ye.
Helbest neynikeke ku em bi wê pergî xwe tên. Vêca kesê bi avayek ciddî li xwe mêze bike û hay ji jiyana xwe hebe, dê hewqasî nirx û rûmetê bide helbestê jî. Rabûn û rûniștineke nelirê, herwiha nîșaneya jiyana me ya tevlihev û girîft e jî.“
Kesên ku helbestan dinivisînin re jî helbestvan an jî şaîr tê gotin.
Helbesta epîk.
Helbestên ku mijara wan qehremanî û serborî, dikevin beşa helbesta epîk. Minaka helbesta epîk ya herî pêşî Destana Gilgamêş e. Der birina hesta xwe bi ziman an ku bi nivîs jê re dibêjin "helbest". Her neteweyek ji xwe xwediyê helbestan e. Helbestên sê xişte anku sê qadeyên xasmaniu û taybei ye kurdan in.
Helbesta lîrîk.
Helbestên ku hestên gel ên hevpar weke kêf û êşê yan jî hestên takekesî weke evîn, cudahî û bêrîkirinê digirin nava xwe, helbestên lîrîk in. Ji ber ku helbestên bi vî rengî dema Yewnana kevin bi sazamûreke bi navê lîr dihatin xwendin, navê vî cureyê helbestê bûye helbesta lîrîk.
Helbesta dîdaktîk.
Ev cureyê helbestê bi armanca dersdayînekê tên nivîsandin. Herwiha ji hestyariyê dûr in. Di helbesta dîdaktîk de, armanc ew e ku ramanekî, an jî pend, şîret û zanînekê bidin mirov. Helbesta dîdaktîk hînker e.
Helbesta felsefî.
Helbestên bi têgînên felsefî hatine hûnandin ku wateyeke xwe ya kûr hene, bi navê helbestên felsefî tên bi navkirin.
Helbesta dramatîk.
Mijarên ku heyecan û xemgîniyê didin mirov bi şêweya şano ango bi şêweya dram, trajedî û komedî tên nivîsîn, ev jî bi navê helbestên dramatîk tên bi navkirin.
Qirika reş an jî qela mizgînî ("Corvus frugilegus"), binecureyekî qirikan.
Pûrtên wê reş in, 47 cm digihê û qareqarên wê mîna yên qirikan in.
Borîs Leonîdovîç Pasternak (bi rûsî: Борис Леонидович Пастернак, "Boris Leonidowich Pasternak"), * 29ê kanûna paşîn/10ê sibatê 1890 li Moskowê; m. 30ê gulanê 1960 li Peredelkîno a li ber Moskowê) helbestvan û nivîskarekî rûs bû. Ew li seranser cîhanê bi romana xwe ya navdar Doktor Jîvago tê naskirin. Sala 1958î Xelata Nobelê ya wêjeyê didin wî lê ew ji ber sedemên polîtîk vê xelatê napejirîne û nagire.
Li malbateke cihû yê hunermend tê jiyanê. Di zaroktiya xwe de dersên muzîkê digire. Li Moskow, Almanya û Îtalyayê perwerdeya fîlozofiyê dibîne. Gorî gelekan ew nivîskarê herî baş ê sedsala 20em bû. Di bin siya fûtûrîzm û sîmbolîzmê de pênûsa xwe xebitandiye. Di helbesta rûsî de nûjenî pêk aniye. Kûraniya derûniya kesayetiya ferdan û koman, bêhempa raxistiye ber xwendevanan.
Herçendî ne bi zimanê zikmakî be jî, li Kurdistanê jî gelek hez ji berhemên wî tê kirin. Romanên wî xewnên gelek ciwanên kurd xemilandiye, hêz û biryardariya jiyanê daye wan.
John Ernst Steinbeck (jdb. 27ê sibatê 1902 li Salinas, California; m. 20ê kanûna pêşîn 1968 li New York) nivîskarekî serkeftî yê DYAyî yê sedsala 2oemîn bû. Sala 1962î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Di malbateke cotyar î xizan de hatiye jiyanê. Ji bo bixwîne û jiyana xwe bidomîne di gelek karên dijwar de dixebitî. Nekariye zankoyê bidawî bike. Lê xizanî û ceribandinên wî jê re deriyê wêjeyê vekiriye. Wî cîhana xizan û bindestan bêhempa şîrove kiriye û raxistiye ber çavên xwendevanan.
Li seranser Kurdistanê romana wî ya "Tiriyên Xezebê", herçendî bi zimanê Rom (Tirk), Ereb û Farisan be jî, tê naskirin. Ev romana wî gelek caran hatiye fîlmkirin jî.
Samuel Josef Agnon ("bi îbranî: שמואל יוסף עגנון; navê berê Samuel Josef Czaczkes"; jdb. 17ê tîrmehê 1888 li Buczacz, Galîçya, îro Ûkrayna; m. 17ê sibatê 1970 li Rexovot a li ber Tel Avîv) yek ji navdarên nivîskarên bi zimanê îbranî yê sedsala 20emîn tê naskirin.
Ew di berhemê xwe de Cihûtiya rojhilatê radixe ber xwendevanan. Hin rexneger wî dişibînin, Franz Kafka. Di sala 1966î de bi tevî Nelly Sachs guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê tê dîtin.
Hin ji berhemên wî yên bi îngîlîzî hatine çapkirin.
In 1977 the Hebrew University published "Yiddish Works", a collection of stories and poems that Agnon wrote in Yiddish in the years 1903-1906.
Çitok, bilbilê dehlan, çirzink, çirvink, mûte an hewêrde ("Troglodytes troglodytes"), cureyekî çivîkên çirvindikan ji fîkarên biçûk e.
Meziniya wê 10 cm digihê û gelek caran qemçikbel tê dîtin.
Aleksandr Îsayevîç Soljenîtsin (, jdb. 11ê kanûna pêşîn a 1918 li Kîslovodsk - m.) nivîskarekî rûs e. Sala 1970î Xelata Nobelê ya wêjeyê girtiye.
Di jiyana xwe de li dijî realsosyalîzma ku YKSSê hebû derket. Wî azadiya ramanê diparast û gelek rexneyên tûj li sazûmaniya Sovyetê dikir. Ji ber wê ji aliyê rojavayiyan ve gelek hez jê dihate kirin. Rojavayiyan (Ewropiyan û welatên li bakurê parzemîna Amerîkayê) dixwastin li ser navê wî dijberiya Sovyetê bikin. Heya bigire wî wekî raqîbê Mîxaîl Şolokhov jî didan pêş. Perwerdeya matematîk û fîlozofiyê dîtibû. Tevlî şerê cîhanî yê duyemîn bûbû. Di şer de carekê bi şika sîxuriya rojavayiyan tê girtin û darizandin. 11 sal di girtîgehên xebatê de diborîne.
Mîxaîl Aleksandrovîç Şoloxov (bi rûsî: Михаил Александрович Шолохов,"Mikhail Aleksandrovich Sholokhov"), jdb. 11'ê gulanê/24'ê gulanê 1905 li Krûşîlîn, Oblast Rostovê; m. 21'ê reşemiyê 1984 li Vyoşenskaya) nivîskarekî rûs ê dema YKSSê bû. Sala 1965'î Xelata Nobelê ya wêjeyê girtiye.
Yek ji navdarên wêjeya rûs e. Jiyana gundiyên devedorê rûbara Don bi rêbaza diyalektîkê ristiye û raxistiye ber xwendevanan. Rexneger stîla wî di bin siya plagarîzmê de dijmêrin. Xwedî desthilatdariya kûltûra devkî ya Rûs bû. Wî sazûmaniya sosyalîst diparast û pesnê Sovyetê dida. Pirraniya temenê xwe li gundê xwe derbaskiriye. Romana wî ya navdar "Li peravên Don" li Kurdistanê gelek hezkiriye.
NASA kurteya National Aeronautics and Space Administration e, di sala 1958'an de hate damezrandin, saziya dewletî ya DYA'yê bo xebat û lêkolînên hewa û kosmosê ye.
Bingeha damezrandina vê saziyê heya sala 1915'an kevn e. Berê li ser teknîk û lêkolînên balafiran xebat dikir. Navê wê yê wê demê "NACA" ("National Advisory Committee for Aeronautics") bû. Armanca saziyê ya dizî, afirandina çek û firokeyên şer ên nû bo artêşa DYA'yê bû. Bi destpêkirina pêşbirka lêkolîn û seferên kosmosê (valahiyê, fezayê) vê saziyê jî xebatên xwe berfirehkir.
NASA niha seferên roketan li dardixe. Ji şandina satelîtan a derê dorkaşa erdê û keşifkirina heyvê bigire heya şandina alavên keşfê bo exterên (gerstêrkên) dorkaşa rojê gelek xebatan dike. Bi milyaran dolaran diravê terxan dike. Bi hezaran xebatkarên û bi dehan laboratiwarên xwe yên nûjen, saziyeke mezin ê cîhanê ye.
Cerdewan, cerdevan, an jî cehş () ji kesên ku bo berjewendiyên xwe yên ferdî, malbatî yan taybetî bi dijberên têkoşîna terxankirina çarenûsa gelê kurd re têkilî datînin û di bin fermana wan de bi pereyan dixebitin re tê gotin.
Gorî gelek zimanzanan di zimanê kurdî de bêjeyên bo dijberiya gelê kurd, hemî biyanî ne. Ango di xwezaya zimanê kurdî de ji gelê xwe re bêbextî, îxanet û xerabî kirin nîne. Lewra di felsefeya kurdan de ji gelê xwe re bêbextî û îxanetkirin nebûye. Pirraniya van bêjeyan ji zimanên wekî erebî, romî (tirkî) hwd ketine kurdî. Kengî ku civakên Kurdan têkçûn, hatin bindestkirin, ziman û çanda wan hatin guhertin wê demê jî civak pûç bû û nexweşiyên derûnî, sosyal û neteweyî xwe dan der û bikaranîna van bêjeyan destpêkir.
Di dema desthilatdariya împaratoriya Osmaniyan de pirranî peyva "şane" dihate bikaranîn. Ji peyayên Alayên Hemîdiyeyê re jî herwiha şane digotin. Li Başûrê Kurdistanê peyva "cehş" navdar e. Ji sala 1984î vir de, li Bakurê Kurdistanê ji bandora zimanê tirkî "qorîcî" () û hin caran jî "cerdevan" tê bikaranîn.
Niha li bakurê welatê Kurdan, bi fermî 87.000 cerdewan li dijî gelê xwe têdikoşin û gorî statîstîkên nefermî bi hezaran ciwanên kurd bo îxanetê bi gelê xwe re jî, tên perwerdekirin. Navê cerdevanan di gelek karên kirêt û dijmirovane de derbas dibe. Gelek dozên navneteweyî jî dide xûyakirin ku qorîcî gelek mirovên bêsûc dikujin, eroîn û madeyên din ên vexwarinê difiroşin, daristanên Kurdistanê dişewitînin, êşkence hwd dikin.
Romî yan jî di van salên dawî de tirkî ji zimanê romiyan (tirkan) re tê gotin. Ji kar û taybetiyên tirkan re jî herwiha romî, tirkî dibêjin.
Heya salên 60'î li Kurdistanê kesi ji zimanê tirkan re nedigot tirkî û ev bêjeya nedihate zanîn. Lewra kurdan her û her tirk bi navê "rom" bi nav dikir û ji zimanê wan re "romî" digot. Lê ji ber ku rêxistinên kurdan peyva "tirk" bikaranîn û pirranî jî bi tirkî siyaseta xwe meşandin, ji dêvla romî de êdî tirkî hate bikaranîn.
Dîroka peyva "Romî/Rûmî", li nava Kurdan gelek kevn e, ji ber ko di dema helbestvan Ehmedê Xanî de, vê peyv hebû.
Zimanê tirkan, zimanê fermî yê Tirkiyeyê ye. Zimanekî ji malbata zimanên altayî ye.
Xelata Nobelê ya Aştiyê, yek ji xelatên Nobel a ku her sal ji aliyê Komîteya Nobelê ve tê dayîn e. Tê zanîn ku xelatên Nobelê li ser temiya Alfred Nobel li Swêd tên belavkirin. Wekî xelatên beşên din, xelata aştiyê jî her sal bo kesên ku ji bo aştiyê têkoşîne tê belavkirin.
Fîlozofiya Xelata Nobelê ya Aştiyê.
Xelat bi qasî kesan, dikare li sazî yan rêxistinan jî were dayîn. Xelat ji aliyê Komîteya Nobelê ya li Osloyê ye tê dayîn. Endamên vê komîteyê ji layê parlamena Norwegê ve tên hilbijartin û peywirdarkirin.
Binêrin.
Aştiyê
Nobelê
Henry Dunant (navê berê "Jean-Henri Dunant" jdb. li Genewreyê; m. li Heidenê), karsaz û hûmanîstekî navdar ê swîsreyî bû. Sala 1901ê bi tevî Frédéric Passy ye fransî bo cara yekem Xelata Nobelê ya aştiyê werdigirin.
Zerdeşt pêxemberkî kevnarê arî û rêveberê baweriya Zerdeştiyê ye ku 600 sal B.Z'ê de derketiye holê. Ramana wî kevneşopiyên heyî yên dînê Hînd-Îranî berovajî kir û baweriya wî di dawiyê de dînek serdest li axa arî ya kevnar da destpêkirin. Axaftina Zerdeşt ê xwemalî zimanê Avestaya Kevin bû. Zerdeşt li rojhilatê Deşta Îranê jiyan kiriye û cihê jidayikbûna wî hêj jî ne diyar e.
Zerdeştî.
Piştvanên Zerdeşt gelek exlaq bilind û kûr û giranbuha ne. Li gor lêger û lêkolînên dîroknasan pirtûka wî ya bi navê "Avesta" di wê demê de, ji 21 beşan û ji hezar bendî pêk dihat. Ew jî sêsed û çil û pênç hezar û hefsed gotin bûn. Û bi awayekî helbestî hatiye nivisandin. Di ser bawerî û ramana Zerdeşt re pir demên dîrokî bihurine...
Ew ramana civakê, ya ku xwedan çandeke pêşketî û jiyaneke nûjen û bilnind bû, her çiqas wek maneyî olî tê bi navkirin jî, ji bona diyarkirina regezeyên wî li ser elementên xweristiyê bûn. Ew çar elementên xwezayî, wek: ba, erd, roj û av yên bingehîn ji jiyanê re palda bûn. Tarî û ronahî, nexweşî û xweşî, xerabî û qencî û mîzana zaniyê û nezaniyê wekî fênomenên nakokî dihatin dîtin. Di baweriya Zerdeşt de fênomenek heye; ew ji pîrozkirina agir e.
Yên ku li ser rêç û şopên ramana Zerdeşt meşiyan, ewan ji xwe re du xwedan pesinandin. Ew bawerî bû bingeha jiyana gelan û ji wê demê hettanî îroj li ser du xetên nakokî bandurkêr bû. Ew çar pirtukên bi rûmet jî ji sedî çil hizrên Zerdeşt; ango di bin bandûra ramanên Zend-Avesta pêk hatine. Ew çar pirtûkên nemir ku rûmet tên girtin ji bilî ramana Xwedê dijî hevin û ji mêj ve şerê hev dikin. Her çiqas di naveroka wan pirtûkan de buhîşt û dojeh, xirabî û qencî û ayetên wek hev hebin jî li gor mîtolojiyê sembol in û ji hizrê Zerdeşt hatine girtin. Ji ber ku li gor regezên dîalektîk, hîç ti tişt ji tunebûnê ava nabe û ji ava buyînê jî tine nabe. Xwe guhêrîne..
Çavkaniyên van çar olên mezin jî ji hizr û regezeyên Zerdeşt û Bûda tên. Li gor rêvebirê ola Îsa, ola Muhemmed pêxember, ola cuhiyan civat bi desthilatiya regezeyên ewan hatiye îdarekirin. Ji aliyê din, di zanyarî û jiyana materyalîstî de felsefa zerdeşt li gor regezeyên dîalektîkê ku sed salan berê pisporên Marksîst bi lêger û lêkolînan derdixin ronahiyê. Ramana Zerdeşt ji bo wan bingeha livîna bingeha jiyanê ye.Divê di xurustê "xwezayî-natur" de her taxlîd di gel hinek sedemên dîalektîkê xwe bi xwe hatiye afirandin. Û ev avahî xwe di guhêrîne, pisporên matêryalîst wek Karl Marx û Friedrich Engels lêkolîn û lêgerên xwe berbipaş heya Hegel dajon. Çaxa ku mirov hizrên Hegel agahdar dibe û ji Hegel bihurî, dibîne ku hebuna cîhanê û huliqandina hemu texlîdan bi çar elementên /"av-hewa-xak û roj"/ Zerdeşt ve girêdeyî ye.ev jî diyare ku bê wan mirov nikare hebûn û tinebûnê ji hev derîne…
Li gor van hizrên nêrbar sazgehê jiyana pakbûn bi bergehê Zerdeşt hatiye vedanê. Her wek tarîxa gelên kevnare de adet û usilên jiyana civakî de jî ew hizrên bihnpakî Li Belxê heta Hind, Yewnan, Turkistan wek pirekê ji demê pirhejmarxwedê yan heya qebulkirina xwedê yeki bandur li ser gelek olan dike û têkili jiyana duh,îro û sibê dibe.
Felsefa Zerdeşt ji bo herkesî û her demê derbaz dibe. ji mêjve muxalifên wê hene û ev zadê xwe ji hizrê Zerdeşt digirin. mixabin li ser rê ji êrişi her tişti vi dikin. ku navê wi ji holê rakin û ji xwere bikin mal. Ola İsa,ola mihemed û olên din bi taybeti ji baweriya Zerdeşt gelek fêde ditine. Piştre êriş û çalakiyên xwe ji bo tunekirin û kavilkirina rêzaniya Zerdeşt dijwar kirine. Çawa ku diroknas ji mere didin fêrbuyinê ji mêjve heya qirnên nêzik jiyana mirovan a civaki di bin desthelatiya oli de bu. Îro ji gelên dinê zêdetirin di bin bandur û zagonên olî de ne û bi wehş û hovitiyê û bê dadi yê têne idarekirinê.
Di dema Zerdeşt de bingehê jiyanê bi regezeyên hevpar, bi dadi, azad û serbilind hatibûn danin. Demê ku ew olên din ji hatin afirandinê ji xwere ew bingeh esas girtin û serketin. Piştre ji bo meslehatên xwe û yê wan desthelatan der û dor ê xwe, her tişt guhêrandin û nakokiye ke dijwar xistin bingehê jiyanê. Û jiyana civakê xistin taxê dubendiya belengaz ketiyê û dewlemend buyinê,u xirabi xistin nav jiyanê. Ev nakokî bû xwîn kete nav civakê, mirovan ji hevre tehemul nekir in, ked û mafê wan ji holê rabû. yên dewlemend bi heyiya zêr û diravan bandureke tadeyi li civatê kirin. qanunên wan tenê ji bo parastina dewlemendi û malbatên wan bu bu..
Hizrên Zerdeşt.
Hizrên Zerdeşt, bi taybetî, li ser temenê qancî û neqanciyê ava na. Hizrên wî, bi navê Dûalîsmê tên ser ziman. Temenê vê hizrê bi felsefîk wî li gor demê çêkiriîya û hanîya ser ziman. Bandûra wan nivîsên wî, li hemû hiizirvanên demê bûya. Dûalîsm, hizrek ji wan hizrên wî yê navdar a. Pirtûka wî navê Avesta ya. Jê re heta îro jî, di nav kurdan de Zend-avesta jî tê gotin. Di avesta de, ji wî bixwe re jî zarastra jî hatîya bi karhanîn. Zarastra, berî wê deme wî, navê keyekî medî ê kurd jî bûya.
Bandora Hizrên Zerdeşt.
bandûra hizrên Zerdeşt, bi taybetî, weke pêşketinna demê û piştre ku derketina li hemû olên mazin ên yek-xwûdayî jî bûya. Têgihiştina qancî û xirabiyê li gor wê têgihiştina dûalîsma Zerdeşt, li wan bûya. Ji wê wirdetir jî, hizrên felsefîk ên ku hatina û pêşketina, li wan jî, bandûraka mazin ya van hizrên Zerdeşt bûya. Bi taybetî, Dûalîsma Zerdeşt, bandûra wê di hemûyan de heya. gelekan ji wan, weke felefeyên demî ku î ro jî bi bandûrî navê wan heya û bahse wan tê kirin, êdî weke Kartenyennismê û hwd heta ku tê û digihijê Kant û Hegel û hwd, li ser hemûyan bandûra hizrên wî heya. Ji ber wê bandûrê bûya ku Mirovên weke Niczhe rabûna û bi navî wî pirtûk nivîsandina.
Di roja me de, bandûra hizrên Zerdeşt, hem di olan de bê û hem jî di hizir û têgihiştinên felsefîk de bê, hebûna xwe diparêzê. Zerdeşt ji ber ku bi tememî û saf felsefe çêkir û hanî ser ziman, ew bandûra wî mazin bû. Ji deme wî, heta ku were vê demê, dem bi dem mirov karê bandûra wî bêne ser ziman. Pêşketinên di demên berî zayinê de ku li girêkk û dora wê li Athîna û hwd bûn, dîsa bandûra hizrên Zerdeşt heya. Bi taybetî, şopa dûalîsma Zerdeşt, mirov karê ji gelek aliyan ve wê bibîne. Dûalîsm, di roja me de, weke xetaka têgihiştinê ku jê sûd hatiya girtin û pergalîya demokratik jî tê pêşxistin a.
Zend-avesta û Şawîtandina wê.
Zend-avesta, li ser bi hezaran ayar(çerm)ên sawalan hatiya nivîsandin û hatiya parastin. Lê ew parastin, heta ku Îskenderê mekedonî ku di deme ku hata Kurdistanê û kurdan ji ber kirinên wî yên xadar paşnavê "Zerqerneyn"tiyê pêvekirin, wê bimêne. Îskenderê mekedonî, di deme ku tê Kurdistanê, talanaka mazin dike. Hingî, çi dikeve berî wî de di şawitêne û xira dike. Di wê demê de, zend-avesta ji aliyê wî ve tê şawitandin. Piştre, hinek beşên wê yên ku hin oldarna piştî wî re ku di aqilê xwe de girtibûn, nivîsandibûn. Lê di wê demê de, Îskenderê mekedonî, hemû nivîsên zend-avesta şawitand.
Zerdeşt û felsefa zerdeştî.
Demek pir kevn berê li welatê Medan, nêzîkî gola Ormiyê gundekî piçûk hebû. Li vî gundî malbateke bi navê Spîtama dijiya. Ji vê malbatê re kurek çêbû. Dê û bavê wî navê Zerdeşt lê kirin. Dema Zerdeşt ji dayik dibe, nagirî, dikene. Yên ku vê bûyerê dibînin ecêb dimînin, lewra tu carî ne tiştek weha dîne û ne jî bihîstine. Li ser vê bûyerê gund dibe du ber. Hinek dibêjin; "Dê ev zarok bibe mirovekî mezin, û dê ji gelê me re bibe rêber” û ji kêfa dilerizin.
Li aliyê din jî hin kes hene ku xwedî ramanên xerab in. Metran û Karapana (Rahîbên olên Mithra û Daevayê ne) didibêjin; "Ev zarok dê mezin bibe, gel li pey wî biçe û dê ola me têk biçe; ji me re tu text û tac nemîne". Ji tirsa vê yekê dikevine nav hizran, xwe ji Zerdeşt dûr dixin û di nav gel de fesadî û gelaciyan dikin. Piştî çend rojan keşîş li hev dicivin û diçin mala bavê Zerdeşt Poruşaspa û jê re dibêjin; "Poruşaspa, em zanist û rêberên hemû xwedawendan û olan hatine ba te, da ku em te hişyar bikin! Dema kurê te ji dayîk bûye negiriyaye û wek hacûcan keniye. Ev ne nîşanên baş in. Li gor remlên (falên) me di pêşerojê de ev kurik dê ola me ji holê rake û em ê malwêran bibin. Divê tu kurê xwe bikujî!..."
Pourşaspa yek ji alîgirê ola Daeva ye. Li gor baweriya ola Daeva "Bingeha başî û xerabiyê yek e. Mirov çiqas rêz li başiyê bigre divê mirov hewqas rêz ji xerabiyê re jî bigre”. Dema ku qurbana ji Xwedayan re pêşkêş dikirin cudayî nedikirin navbera wedayê baş û yê xerab. Ji bo ku tofan û sosret neyên serê wan, ji Xwedayê xerab re bêtir rêz digirtin.
Pouruşaspa neçar mabû, nedixwest ku kurê xwe bikuje. Lê li aliyekî kurê wî û li aliyê din jî baweriya wî hebû. Zext û zora keşîşan û a gel jî serbarê ser bû.
Dotira rojê Pouruşaspa li meydana gund agirek mezin û geş dada. Gundî hemû hatibûn wir. Pouruşaspa bi bejna Zerdeştê piçûk girt û kurik avêt nav agir. Agirê pîroz Zerdeşt neşewitand û parast. Gundî û keşîş mat mabûn û ji vê ecêba giran bawer nedikirin.
Keşîş ji inta xwe nedihatine xwar: "Çi dibe bila bibe pêwîst e ku Zerdeşt were kuştin". Roja din Zerdeşt birin nav garana ga û gamêşan. Bi sedan ga û gamêş li meydaneke civandin. Zerdeşt danîn nav meydanê da ku ga û gamêş pê lê bikin û bikujin. Gamêşekî xurt hat li ser Zerdeşt sekinî û ew ji binpêkirinê parast. Dîsa tiştek bi Zerdeşt nehatibû. Li ser vê bûyerê keşîş û matran hîn bêtir tirsiyan.
Piştî çend mehên din, dîsa xwestin Zerdeşt bikujin. Li derveyê gund şikefteke tarî û kûr hebû. Dêlegurek har li wir dijiya. Zerdeşt birin li ber şikeftê danîn da ku dêlegur bê û Zerdeşt bixwe. Dêlegurê ew nexwar û hemand heta ku diya Zerdeşt Bêrîvan (Dughdova) hat û Zerdeşt bir malê.
Zerdeşt êdî bûbû xortek 15 salî. Di serê wî de gelek pirs hebûn, digot: ”Gelo, ez kî me? Çima he me? Jiyan çi ye? Çima mirov dimire? Piştî mirinê jiyanek din heye? Kê ev asîman çêkiriye û van stêrkan tê de bi cîh kiriye? Ax, hewa, av û agir! Kê ev ji bo çi çêkirine? Xerabî û başî çi ne û çima hene? Ev pirs tu tebat nedidane Zerdeşt. Keşîş û metranan jî êdî hew dikarîbûn bersiva pirsên Zerdest bidin. Ji xwe bersivên wan, ji pirsên Zerdeşt re nedibûne çare! Keşîş û metran êdî ji ber Zerdeşt ketibûne emanê û jê direviyan. Piştî Zerdeşt dît kesî ku bikaribe bersiva pirsên wî bide nîne, biryara xwe da û bi xwe ket nav lêkolînan. Lewra diviya bû ku bersivên van pirsan bidîta.
Rojên wî di nav daristanan de, li ser dar û beran, bi çûk û ajelên din re derbas dibûn. Bi şev jî li ser stêrkan lêkolin dikir. Herweha li ser suriştê, element, av, agir, hewa û axê jî lêkolîn dikirin.
Keşîş û matranan, li gor olên xwe, ji her tiştekî re Xwedayekî pejirandibû. Wek Xwedayê rojê Mîthra Xwedayê avê Anahîta, Xwedayê meyê û evînê Haoma(Homa), Xwedayê xêr û Şêr dihebandin. Ji Xwedayan re mirov û ajelan qurban dikirin. Ava Haoma vedixwarin, pê serxweş dibûn û xerabiyan dikirin. Zerdeşt bi awayekî eşkere li hember wan derdiket û digot: ”Mirov pîroz in, divê neyêne qurbankirin. Ajelên ku şîr didin, ajelên ku cot dikin, ajelên bar û siwariyê hwd. divê neyêne qurbankirin. Ji bilî seremoniyan divê ava Haoma neyê vexwarin. Ava Haoma di koka xwe de pîroz e, derman e, divê ji bo serxweşbûnê neyê vexwarin. Zerdeşt wan şermezar dikir û baweriyên wan ser û binê hev dikir. Loma jî rojekê keşîş û matran li hev kom bûn û biryar dan ku Zerdeşt ji gund derxin.
Zerdeşt di 20 saliya xwe de dikeve silûsê ango înziwayê. Diçe çiyayekî bi navê Sabalan, li wir di şikefteke de dijî û li ser pirs û lêkolînên xwe hûr û kûr dibe. Bi rêya medîtasiyonê (zikr û îbadetê) li hundirê xwe dinêre. Li dij nefsê têdikoşe. Paşê digihîje radeyek wisa ku êdî dikare analîza lêkolînên xwe bike.
”Di nav mirov de başî û xerabî heye. Başî û xerabî herdem bi hev re di nav şer de ne”. Zerdeşt mirovan dike sê beş: Laş, hiş, giyan (ruh). Laş: Laş ji elementan pêk tê. Goşt û hestî ji axê ne. Piştî mirinê, laş li rastiya xwe vedigere û car din dibe ax. Xwîn û ava di laş de jî herweha li rastiya xwe vedigerin û car din dibine av. Nefes ji hewayê ye. Piştî mirinê ew jî li xwe vedigere û dibe hewa. Tîn ango enerjiya di laşê mirovan de ku dibe sedema tevgera laş, xwîn û nefesê jî, herweha li rastiya xwe vedigere. Hiş: Hiş dibe sedema înkarnasîyonê û hesabê roja pasîn (qiyametê). Di jiyana piştî mirinê de, mirov çi kiribe, bi rêya hiş ew tişt derdikevin pêşiya mirov. Eger mêr başî kiribe, başiya wî dibe beden û dikeve şiklê keçikeke ciwan û rind û derdikeve hemberî wî. Eger xerabî kiribe, ew xerabî jî dibe beden û dikeve şiklê keçikeke gelek ne xweşik û derdikeve hemberî wî. Ji bo jinan jî heman tişt dibe. Başiya wan di bedena xortekî ciwan û rind de, xerabiya wan jî di bedena xortekî gemar, pîs û şindokê mêran de derdikeve hemberî wan. Bi laş re hiş jî dimire. Giyan: Ew ji bedenê cudatir e û ne element e. Giyan ji Ahura Mazda ye û nemir e. Roja dawî, ew jî li rastiya xwe vedigere û dibe Ahura Mazda. Piştî mirina Zerdeşt dê giyan bibe sedema bingeha feylozofiyê.
Li ser siruştê jî dibêje; ”Her tiştek (madde û antî madde) ku di siruştê de hene, wek ben bihev ve girêdayî ne.Lawazî an têkçûna tiştekî, bandorê li ser tiştên ji derveyê xwe ve jî dike. Belê Zerdeşt ekolojiyê di wê demê de kefş kiribû. Li ser stêrkan jî weha dibêje: ”Sîstemeke xwedawendî li asîman heye. Her tişt bi hev ve girêdayî ye û di nav ger û guherînê de ye. Mirina stêrkekî, destpêka stêrk an jî stêrkên din e.” Ji bo dinyayê jî weha dibêje: ”Dinya (telus) wek hêkê ye. Zerika hêkê ax(erd) e, sipîçka li dor zerikê jî hewa û tiştên din in. Qalikê hêkê jî wek zirx ji bo parastina Dinyayê ye.
Mîthraniyan digot ”Hor (Roj) Xweda ye û navê wî jî Mîthra ye. Her tişt wî afirandiye”. Zerdeşt ev bawerî jî ser û bin dikir û digot: Mîthra, Hor bingeha jiyana li dinyayê ye. Ji ber germî û rohniya xwe pîroz e lê ne Xweda ye. Yê ku Mithra, Horê jî afirandiye heye.
Di gerdûnê (kosmos) de sîstemek heye. Madde û antî madde di nav tevlihevî ango kaosekî de ne. Di nav vê tevliheviyê de jî sistemek heye. Ev tişt di mirov bi xwe de jî heye. Zerdeşt ji gerdûnê re dibêje Mazda (mezin û zanist). Zerdeşt, Mazda wek beden dibîne galaks, stêrk, siruşt(xweza), mirov, ajel, nebat û antî madde jî herweha. Her tiştek mîna perçeyek ji Mazd dibîne û weha dibêje; ”Mazd, makro kosmos e. Mirov jî mîkro kosmos in. Di kosmosê de çi hebe di mirov bi xwe de jî heman tişt heye. Bingeh yek e. Ahura Mazda jî, Ahrîman (bereveciyê Ahura Mazda ye, kana fesadî û xerabiyê ye) jî di mêjiyê mirov de ne”.
vê serast ji wê bawermendiya yek Xwedayî Zerdeşt Pêxember ji hemiyan zêdetir li gor ramanzaniyê dibînin.
Zerdest, di sala 660 BZ (Berî Zayînê) ji dayik buye...
(Ibn-Sîna, Bircandi û Bahmanyar, Sabih Behruz); Zerdeşt 1721 BZ buye.
Pistî jibuyîna pêxember Birahîm di sala (1768 BZ) de,
Pêxember Zerdeşt bi (47) salan jidayîk buye, ango di sala (1721 BZ) de buye.
Herweha Peyamber Birahîm mamosteyê Peyamber Zerdest buye û Zerdeşt şagirdê Birahîm buye.
Pistî Birahîm ji Mezopotamiye derkrtî ji ber Key Tus (Nemrûd).
Zerdest ew Olê Arî berdewam kiriye bawermendiya Ariyan parastiye...
-Cemsid Kavus Ceykatrak: Zerdeştê Yekemîn, ji beriya Isa’sala 6600 de buye.
-Hermodoros’-şagirdê Platon-: Zerdest beriya cenga (Truya 1184 BZ) bi “5.000” sal hatiye dinê.
Yanî zayîna Zerdeşt bi girêdana sala Lertiusla rastî sala (6184 BZ) tê.
Adem, di sala (3761 BZ) de.
Nuh, di sala (2705 BZ) de.
Birahîm, di sala (1815 BZ) de.
Mûsa, di sala (1392 BZ) de. Hatine dinê.
Beriya dagirkirina Ereban, li ser çermê çêlekan bi ava zêr Avêsta hatiye nivîsandin.
(12.000 cild) hatin veşartin li serê Tîsfûn.
(83.000 kelim ketibin nav neslê wê demê de, (348 bes) û êbaretê ji (21 cild)'an bûn.
Susa, Ramhurmûz û Kavrazm hatin sewitandin...
li van tebelêtan (83.000) gotinên pîroz yên helbestwarî li Hindistanê ji alê Zerdeştiyan ve, hatine parastin.
(125) tebeletên Pehlevi, tomarên Ferdewsî li ’Sahname’ hatine tomar kirin.
Mitaniyan,Hiksosiyan,Xaldîyan,Arartiyan, Nehriyan û Medan) tomar dike...
United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), (Komîseriya Bilind a Neteweyên Yekbûyî a ji bo Penaberan) yek ji komîseriyên xebatê yên NY ye. Armanc û peywirdariya wê parastin û bipêşdebirina jiyana penaberan e. Bingeha xebata wê li ser hûmanîzmê ava bûye.
Di 14ê kanûna pêşîn 1950î de ji aliyê meclîsa NY ve hatiye damezirandin. Heya niha li seranserê cîhanê parastina bi dehan Milyonan penaberan kiriye. Sala 1981î ev sazî bi Xelata Nobelê ya aştiyê hatiye bişeref kirin. Li 116 welatan 266 bûroyên xwe hene û bi texmînî 6.500 kes li van bûroyan bo mafê penaberan dixebitin.
International Labour Organization, ILO "(Saziya Xebatê ya Navneteweyî, SXN)"; saziyeke girêdayî NYê bo bipêşxistina rewş û têkiliyên xebatê ye.
Di 11ê nîsana 1919, di konferansa aştiyê ya Versaillesê de bi fermî destbikarkiriye. Ji 14ê kanûna pêşîn a 1946ê virde girêdayî NY dixebite û navenda xwe li Genewreyê ye. 181 welat endamê wê ne. Sala 1969î Xelata Nobel a aşitiyê dane SXNê.
International Atomic Energy Agency (IAEA) "(Ajansa navneteweyî ya enerjiya atomê)," ajanseke girêdayî NY, bo bipêşxistin, lîhevkirin û afirandina normên bikaranîna enerjiya atomê ya navneteweyî ye. Di 29'ê tîrmehê 1957'î de hatiye damezirandin.
Bi qasî çêkirina normên navneteweyî, kontrolkirina navneteweyî jî dike. Armancekê wê jî pêşîgirtina bikaranîna atomê di çekan de ye. Serokê wê yî niha Mohamed ElBaradei ye. Sala 2005'î de serokê wê û sazî guncavê Xelata Nobel a Aşitiyê hatin dîtin. Gorî statîstîkên sala 2004'î ji 90 welatî 2.200 xebatkar û 350 înspektorên wê hene.
Heya niha serokatî kirine.
Gelek rexne tên kirin ku sazî bi dadmendî tevnagere, welatên mezin û xurt hemî cureyên atomîk çêdikin û xwedî ne lê sazî tenê li welatên ku tevlî polîtîkayên dewlemendan nabin hişyar û gilî dike.
International Physicians for the Prevention of Nuclear War (IPPNW), "Fîzîknasên navneteweyî bo bipaşxistina şerê nûklear, FNPŞN"; saziyeke bo armancên mirovane û aştîxwaz e û di qada navneteweyî de birêxistinbûyî ye. Peywirdariya wê ya sereke, hişyarkirin û li dijî şerên nûklear birêxistinkirina mirovan e.
Bingeha vê saziyê di sala 1980'î de nameşandinên bijîşkên Rûs û Emerîkî avêtine. Sala 1985'î sazî guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.
Tê texmînkirin ku li seranser cîhanê 150.000 endamên wê hene. Cihê ku sazî lê herî birêxistinbûyî ye, Almanya ye.
Office International Nansen pour les Réfugiés, "bi kurdî: Bûroya Navneteweyî ya Nansen bo penaberiyê", saziyeke ji bo parastin û bipêşdebirina mafên penaberan bû û êdî nîne. Sazî ji aliyê Fridtjof Nansen ê kesekî Norwegî bû ve hatiye damezrandin. Ji ber wê bi paşnava Nansen hatiye binavkirin.
Ji sala 1930 heya 1939 li herêmên şer xebatên mezin û girîng kiriye. Sala 1938'î guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.
Bijîşkên Sînornenas - "MSF" (), an jî Bijîşkên Tixûbderî, Bijîşkên Tîxûbnasnekirî û Doktorên sînornasnekirî, rêxistineke navneteweyî ya bijîşkên aştîxwaz e. Di sala 1971'î de hatiye damezrandin. Sala 1999'î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Rêxistin ji her aliyê ve serbixwe ye û cihê xebata xwe herêmên lê şer, qedexe, xizanî û rewşên awarte hene ye. Navenda wê li Swîsre, Genewreyê ye. Bingeha rêxistinê ji aliyê Fransiyan, bi taybetî ji aliyê Bernard Kouchner ve hatiye avêtin. Tê texmînkirin ku zêdetirî 3.000 endamên wê hene û wekî rêbaz, sê bendan bikartîne: Vegotin, Bicihbûn, Alîkarî.
Li 19 welatan şax vedaye. Bûtçeya xwe li dora 400 milyon dolar e û 80 % ji aliyê doktorên endam ve tên bexşandin. Rêxistinê heya niha gelek aksiyonên mezin li darxistiye, bi taybetî li Kosovo û Çeçenistanê. Xebatên wê li Kurdistanê hema bigire hîç nîne. Lewra dewletên ku Kurdistan dagirkirine, destûrê nadin. Dîsa jî ji ber bêdengiya li hemberî Kurdistanê gelek rexne lê tên kirin.
Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld (jdb. 29ê tîrmehê 1905 li Jönköping; m. 18ê îlonê 1961 nêzîkî Ndola/Sambia) siyasetmedarekî Swêdî yê navdar bû.
Di hikûmeta sosyaldemokrat de wekî polîtîkerekî bêalî xebitiye. Duyemîn sekreterê giştî yê NY bû. Sala 1961î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Élie Ducommun (jdb. li Genewre; m. li Bern) rojnameger û karsazekî Swîsreyî bû.
Ji sala 1862 heya 1865î serokwezîrê Kantona Genewreyê bû. Wê demê herwekî bi navê "„Les États-Unis d'Europe“" (1868), rojnameyek jî damezrandibû. Wî di gelek saziyên dewletê de gerînendetî kiriye. Sala 1902î bi tevî Charles Albert Gobat Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.
Dr. Charles Albert Gobat (jdb. li Tramelan, Kanton Bern; m. li Bern) polîtîkerekî Swîsreyî bû.
Sala 1902î bi tevî Élie Ducommun Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine. Perwerdeya wêje û dadnasiyê dîtiye û bi xwe doktorê dadnasiyê bûye.
Lech Wałęsa ("bilêvkirina bi kurdî: Leh Valesa" * 29'ê rezberê 1943 li Popowo a Lipno, Polonya) siyasetmedar û çalakgerekî polonî yê navdar e. Pîşeyê xwe elektrîst e.
Di hilweşîna sazûmaniya real-sosyalîst a Polonya de xwedî roleke terxanker e. Ew bi saziya wan Solidarność (Hevkarî), têkiliyên bi dêra Katolîk û çalakiyên xwe yên demokratîk tê naskirin. Di dema Şerê Sar de ji 1980 heya 1990'î birêvebiriya sendîkayek kiriye. Piştî têkçûna sazûmaniya sosyalîst, sala 1990 heya 1995'î serokdewletiya Polonyayê kiriye. Ji aliyê welatên rojavayî ve hatiye piştgirîkirin û wekî kesê ku welatê xwe ji komûnîzmê azade kiriye û xistiye riya demokrasiyê tê pêşkêşkirin.
Sala 'î Xelata Nobel a aşitiyê dane wî.
Willy Brandt (jdb. 18ê kanûna pêşîn a 1913 li Lübeck - m. 8ê çiriya pêşîn a 1992 li Unkela Rhein, navê berê: "Herbert Ernst Karl Frahm"), siyasetmedarekî sosyaldemokrat ê alman bû. Sala 1971ê Xelata Nobel a Aşitiyê dane wî.
Di rewşa xetereyî ya şerê cîhanê yê duyem de direve Norwêcê. Li dijî sazûmaniya nazî ya almanan têdikoşe. Bi ketina artêşên almanan a Norwêcê re, îcar diçe Swêdê. Bi têkçûna nasyonalsosyalîstan re, vedigere welatê xwe. Ji ber ku wî navekî din lixwekiribû û ji hemwelatiya Almanya hatibû derxistin, bi qasî demekê dijwariyan dibîne. Li balyozxaneya Norwêcê ya Berlînê dixebite. Sala 1949an wekî parlamentar tê hilbijartin û jiyana wî ya parlamentarîzmê jî dest pê dike. Serokşaredariya Berlînê, serokatiya SPDê wezîrtiya karê derve û serokwezîrtiya Almanyayê dike. Yek ji avakerê YEyê tê binavkirin.
Mohamed ElBaradei (bilêvkirina bi kurdî: Mihemed elBeradey, erebî: محمد البرادعي‎ Muhammad al-Barādaʿī"; * 17'ê pûşperê 1942 li Qahîreyê, Misir) gerînendeyê giştî yê Saziya navneteweyî bo enerjiya atomê (IAEA) ye.
Sala 2005'î guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin. Perwerdeya dadnasiyê li Qahîre û New Yorkê bidawîkiriye. Sala 1964'î dibe nûnerê Misirê yê daîmî li NY. Bo demekê dirêj alîkariya wezîrê karê derve yê Misirê dike. Sala 1997'î dibe serokê IAEA'yê.
United Nations International Children’s Emergency Fund, UNICEF "Fona Navneteweyî ya Alîkariya Zarokan a Neteweyên Yekbûyî, FAZNY; Yek ji girîngtirîn û navdartirîn şaxên NYyê ye. Di 11'ê berfanbarê 1946'î de hatiye damezirandin.
Sala 1954'î ji aliyê NYê ve bo bipêşxistina mafên zarokan bi armancên mezin hatiye peywirdarkirin. Sazî gorî hevpeymana mafên zarokan a gerdûnî serî de li herêmên awarte, dixebite. Xebatên UNICEFê kêm be jî li Başûrê Kurdistanê heye. Mixabin ev sazî li dijî parçeyên din ên Kurdistanê bêdengiyê de ye. Bi taybetî li Bakurê Kurdistanê heya niha bi sedan zarok ji aliyê hêzên dûgelê ve hatine êşkencekirin, kuştin û birîndarkirin. Herwiha xebata zarokan jî ne qedexe ye û pirraniya zarokên Kurd rûyê dibistanê nabînin.
Yekkirina statûya keç û lawan, pêşîlêgirtina xebata zarokan, bidawîkirina pêkutiyên seksûel ên li dijî zarokan, bidawîkirina lêdana dê (mader) û zarokan, bidestxistin û nomîzekirina mafê perwerdeyê, qedexekirina çekgirtina zarokan hwd gelek peywidariyên FAZNYê hene. Sala 1965'î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Dalai Lama (bilêvkirina bi kurdî: Dalay Lama; bi mongolî tê wateya "mamosteyê wekî okyanûsyayê", bi tîbetî: "Gyalpo Rînpoxe") kesayetiya herî bilind û pîroz a bûdîstên Tîbetê ye. Gorî baweriyê ev kesayetî nemir e û bi mirina berpirsiyaran re xwe dispêre bedena Dalai Lama yên nû. Ji vê baweriyê re reankarnasyon jî tê gotin.
Ev kevneşopî ji mongolan di sala 1578an de derbasî tîbetiyan dibe. Dalay Lamayê niha yê 14em e û navê wî yê rastîn Tenzin Gyatso ye. Wî di sala 1989an de li ser navê meqamê Dalay Lama Xelata Nobel a Aşitiyê wergirtiye.
Bi desthilatiya sosyalîst a Çînê re, Dalay Lama ji Tîbetê direve û li Hindistanê bicihdibe. Ji aliyekê ve wekî serokek an nirxek neteweyî yê Tîbetê jî tê zanîn. Ji ber wê gelek caran di qada neteweyî de dibe pirsgirêkek dîplomatîk. Çîn bi tundî li dijî çalakiyên Lama derdikeve û wî bi parvekirina axa Tîbetê ji Çînê tewanbardike. Welatên rojava jî wî carcaran li dijî Çînê wekî argûmanekî psîkolojîk bikartînin.
Wangari Muta Maathai (z. 1'ê avrêlê 1940 li Nyeri, Kenya - m. 25'ê rezberê 2011 li Nairobî, Kenya) zanyareke kenyayî bû. Ji sala 2002'an û vir de berdevka wezîrê karê xwezaparêziyê bû.
Wê ji ber xebatên xwe yên bo aştiyê, di sala 2004'an de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ew yekemîn jin a ji parzemîna Efrîqayê bû ku Nobel digirt.
Li Nairobî û Ewropayê zankoyê bidawî kiriye û bûye veterîner (bijîşka ajalan). Gelek projektan bo pêşîgirtina erozyonê, bidawîkirina polîgamiyê, damezrandina dibistanan û hwd afirandine û pêşengiya wan kiriye. Li Kenya û seranser Afrîkayê wekî sîmboleka tevgera jinan hatiye naskirin.
Wangari Maathai di 25’ê îlona 2011'an de ji ber kanserê di temenê 71’ê de li Nairobiyê paytexta Kenyayê jiyana xwe ji dest da.
René Cassin (jdb. li Bayonne; m. li Parîs) dîplomat û dadnasekî fransî bû. Xwedî gelek payeyan bû.
Sala 1968î bo amadekirina wî ya Danezana gerdûnî ya mafê mirovan, Xelata Nobel a aşitiyê dane wî.
Di malbateke Cihû de hatibû jiyanê. Ji ber wê di şerê cîhanê yê duyem de jiyana wê tê guhertin. Ew li dijî dagikeriya Nazî yên Almanyayê, tevlî refê berxwedan û azadiya Fransa dibe. Piştî bidawîbûna şer di gelek sazî, zanîngeh hwd de kar dike.
Lê Đức Thọ (jdb. li Pich-Le li parêzgeha Hà Nam; m. li Hanoy; "navê berê Phan Đình Khải") siyasetmedarekî Viyetnamî bû.
Yek ji damezrênerên "Partiya Komûnîst a Hindûçîn" bû. Li dijî dagirkeriya Fransiyan têkoşiyaye. Ji ber çalakiyên wê zêdetirî 11 salan ji aliyê Fransiyan ve tê zîndanîkirin. Bi destpêkirina dagirkeriya DYAyê ve îcar li dijî wê têkoşiyaye. Di komîteya navendî ya "Partiya Komûnîst a Viyetnamê" de cihgirtiye û tevlî nûnertiyên dîplomatîk bûye.
Sala 1973î de bi tevî Henry Kissinger Xelata Nobel a aşitiyê digirin.
Çivîka berfê ("Montifringilla"), cinsekî çivîkan (Passeridae) e.
Ew çûkek toximxwer e û meziniya wê 18 cm e.
Çivîka malan, beytika malan an çivîka navmalan ("Passer domesticus"), cureyekî çivîkên Cîhanê Kevn an beytikan ("Passer") û yek ji çûkên herî nav û deng e.
Meziniya wê 15 cm e. Rengê wê qehweyî nêzî gewr e.
Hêlînên xwe yan di nav zad û kewşan de yan jî di sifîrnekên xaniyan de çêdikin. Buharê hêkan dikin û axilbe 4-5 heban derbas nabin.
Çivîka malan dendik an toximan dixwe.
Çivîka malan ji çivîkên Cîhanê Kevn in ku li gelek welatên Asyay, Afrîka û Ewropayê tên dîtin.Li bajar û gundan dijî.
Hevwate.
Bi kurdî, gelek navên wê hene, bo nîmûne,
John Hume (jdb. li Derry / Londonderry) polîtîkerekî Bakurê Îrlendayê ye. Ew serok û yek ji damezrênerên partiya Partiya Sosyaldemokrat û karkeran a Bakurê Îrlendayê ("Social Democratic and Labour Party - SDLP") ye.
Ew bi rêbazên rewa û bêyî çek yekkirina Îrlendayê diparêzê. Di sala 1998an de bi tevî David Trimble guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tên dîtin. Hume herwekî xwediyê gelek xelatan e.
William David Trimble, Baron Trimble (jdb.) polîtîkerekî bakurîrlendî ye. Ew serokê "Union Ulster Party - UUP" ye.
Ji bi aştiya pirsgirêka Îrlendaya Bakur xebat kiriye û ji ber wê bi tevî John Hume di sala 1998an de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tên dîtin.
Doktor Jîvago (bi rûsî: Доктор Живаго, "Doktor Zhivago") navê romaneka nivîskar û helbestvanê navdar ê rûs Borîs Pasternak (1890-1960) e.
Wî romana xwe bo cara pêşîn ji kovareke wêjeyê ya ku di bin kontrola sazûmaniya YKSSê de bû re dinivîsîne. Lê kovar çap nake. Di romanê de nêrînên dijî sosyalîzmê dibîne. Roman di sala 1957'î de li Îtalya tê çapkirin. Di demekê kurt de roman dengekê mezin dide. Li gelek zimanan tê wergerandin. Pasternak di sala 1958'î de Xelata Nobelê ya wêjeyê werdigire. Roman li YKSSê tê qedexekirin û heya sala 1985'î li wir nayê weşandin.
Di romanê de behsa sêwî Yûrî tê kirin ku ew bo xwedîkirinê dane cem malbatekî. Çîrok li dora Yûrî hatiye gerandin û têkilî û nakokiyên civaka hemdemî ya neheq ristiye. Paternak xwastiya di romana xwe de bi ziravî be jî rexneya YKSS bike.
Emily Greene Balch (jdb. li Jamaica Plain, Boston, Massachusetts; m. li Cambridge) aborîzan, Pasîfîstekî DYAyî bû. Sala 1946î de bi tevî John Raleigh Mott Xelata Nobel a aşitiyê girtibûn.
Ew bi xebatên xwe yên ku aborî û jiyana sosyal a civakan bi hevre dikir parcot hat naskirin. Dîsa di şerê cîhanî yê duyem, bikaranîna atombombeya li Japon hwd de, bi tundî parastina aştiyê dikir.
James Earl "Jimmy" Carter Jr. ("bilêvkirina bi kurdî: cîmî Kartir" * 1'ê kewçêrê 1924 li Plains, Georgia) 39emîn serokdewletê (birêzîdan) DYAyê ye. Ji Partiya Demokrat bû.
Di nava salên 1977 - 1981'î de desthilatî kiriye. Sala 2002'î Xelata Nobel a aşitiyê dane wî. Ji federedewleta Georgia, di malbateke cotyar de hatiye jiyanê. Di dema desthilatdariya wî de li gelek cihên cîhanê DYA di polîtîkayê xwe de têkdiçû. Lê Carter bi dîplomasiya afirandêr welatê xwe ji bin baran derdixist, li çareseriya nakokiyan digeriya. Bi tundî li dijî komûnîzmê têdikoşiya.
Carl von Ossietzky (jdb. li Hamburg; m. li Berlîn) pasîfîst, nivîskar û rojnamevanekî Alman bû.
Bi navê Die Weltbühne kovarekî damezirandibû û weşana wê dikir. Lê hatina ser desthilatiyê ya Nazî li Almanya, rewş guhert û kovara wî ya di qada navneteweyî de deng dabû, bi şika sîxuriyê lê doz hate vekirin û piştre jî hate vegirtin. Navê Ossietzky jî kete lîsteya qedexekiriyan. Wî ji şîdetê heznedikir û xwedî ramanên demokratîk bû. Sala 1935î Xelata Nobel a aşitiyê lê tê dayîn lê ew di sala 1936î de pê dihese.
1963î de li ser navê wî xelateke tê lidarxistin.
John Boyd Orr, 1em Baron Boyd Orr CH DSO MC FRS FRSE (jdb. li Kilmaurs, Skotlenda - m. li Newton a nêzîkî Brechin) bijîşk û biyologekî skotlendî bû. Sala 1949î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye. Perwerdeya fîlozfî, bijîşkî û zanistiyên xwezayê dîtiye. Bi xwe lawê cotyarek bû. Armanca wî ya yekem bipêşxistina teknîkên cotyarî û ajalvaniyê bû. Wî ceribandin dikir û dawiyê de di xwedîkirina ajalan de gavên nûjen da avêtin. Di warê nûjenkirina cotyarî, masîgeriyê de jî bûye kesekî navdar. Di saziyên dûgelê de xebitiye.
Ew herwekî di warê polîtîka û fîlozofiyê de jî bi wêrekî tevdigere. Tevlî çalakiyên dijî şer û sazûmaniyên êrîşkar dibe.
Theodore Roosevelt, Jr. (bilêvkirina bi kurdî: Teodor Rûzvelt, jdb. li New York City; m. li Oyster Bay, New York)
Di de bûye 26em serkdewletê DYAyê. Dema ew tê ser text di 42 saliya xwe de ye û ew kesê herî ciwan e ku did îroka DYAyê de hatiye ser desthilatdariyê. Ew ji Partiya Komarger bû.
Di dema wî de DYA dixwaze hêdî hêdî têkeve dika polîtîkaya cîhanê, wekî Brîtanya û Fransa çawa berjewendiyên xwe li seranser erdê didan gerandin, ew jî gavên pêşîn davêje. Roosewelt di dîroka nêzîk a DYAyê de, bi reform û guhertinên di qada birêvebirina sazûmaniya dewletê de tê bibîranîn.
Hin kes rexne bikin jî wî di sala 1906î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.çep
Cîhan Roj (jdb. 1965, Înaq, Gimgim, Bakurê Kurdistanê) helbestvan û nivîskar e.
Cîhan Roj, di sala 1965 an de, (di qeyda fermî de 1964) li gundê Înaqa Gimgimê ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, ya navîn û lîse li Gimgimê xwendiye. Despêka bi kurmancînivîsana wî 1993 ye. Di heman salê de helbest û çîrokên wî têne weşandin. Di salên du hezarî de ew hinek termên matematîgê diafirîne û ji Enstituyê re bi rê dike. Ew xebat di sala du hezar û şeşan de di Azadiya Welat de tê weşandin. Nivîskar ji sala 1993 yan heya sala 1997 an li Mêrdînê, li sendîkaya kedkarên qada perwerdehiyê, wekî sekreterê perwerdehiyê rêveberî dike. Di sala du hezar û yekî de, bi pêşniyara wî, li Îzmîrê, ‘Konferansa Nivîskaran’ tê lidarxisitin. Li dû konferansê, ew qerar digire û bi tenê bi edebiyatê re mijûl dibe. Dîwana wî ya ewil “Ratîka” di sala 2002 an de çap bûye. Di gelek malper, rojname û kovaran de, nivîsên wî têne weşandin. Demeke dirêj di malpera Diyarnameyê de qunciknivîskarî kiriye. Heya niha 4 jê helbest, 3 jê çîrok, 9 jê roman, 1 jê pexşanivîs 17 berhemên wî hatine weşandin. Romana wî “Perde” bi navê “Mahrum” bi tirkî derçû. Bi tevî pirtûkek di derheqê Cîgerxwîn de hatiye weşandin, di pirtûka bi navê “Kawayê Min” de û di pirtûka kurteçîrokan a ji hêla Şaredariya Amedê ve hatiye çapkirin de ew jî yek ji nivîskaran bû.
Cordell Hull (jdb. li Olympus, Pickett County, Tênêsî; m. li Bethesda, Maryland) dadnas û siyasetmedarekî DYAyî bû.
Di nava salên 1933-1944î de wezîrtiya derve kiriye. Keda wî di damezrandina NY'yê de derbasbûye û ji ber wê di sala 1945î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ji bera Partiya Demokrat bûye.
Léon Jouhaux (jdb. li Parîs; m. li heman derê) sendîkavanekî fransî bû. Sala 1951î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye.
Sala 1943î ji aliyê Nazîyan ve dîl tê girtin û wî dişînin kampa tunekirinê ya Buchenwald. Wî di jiyana xwe de bo aşitî û maf ê karkeran têkoşiyaye. Ji ber ku di zaroktiyê de diviyabû bixebitiya û malbata wî xizan bûye, nekariye xwandineke birêkûpêk bike û dibistanan bidawîbike. Hêj di 16 saliya xwe de dikeve nava baskên sendîkayan. Di demeke kurt de di karê sendîkayî de navê wî tê bihîstin û kariyereka mezin çêdike. Di dema dagirkeriya Almanan a Fransa de dîl tê girtin û di dawiya şerê cîhanî yê duyem de ji aliyê artêşên DYAyê ve tê felatkirin.
Albert John Mvumbi Luthuli (jdb. 1898 li Groutville, Parêzgeha Natal (Efrîqaya Başûr); m. li KwaDukuza (berê Stanger)/Efrîqaya Başûr) ramyar û yek ji pêşengên olî yê Afrîkaya Başûr bû.
Herwekî axayê eşîra Zûlû bû. Ji sala 1952 heya 1960î serokatiya ANCê (Kongreya Neteweyî ya Efrîqa) kiriye. Di sala 1960î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Ludwig Quidde (jdb. li Bremen; m. li Genewre), aştîxwez, weşanger, ramyar û dîroknasekî Alman ê dema împaratoriyê û Komara Weimar bû. Sala 1927î de Xelata Nobel a aşitiyê girtiye.
Ew bi tundî li dijî keyser Wilhelm II. derdiket û ji her aliyê ve li azadî û bipêşxistina gelê Alman bingeh digirt. Wî serokatiya DGF (Civaka azad a Alman) kiriye û di gelek konferansên azadiyê de cihgirtiye.
Lîteratûr.
Qidde, Ludwig
Yaser Erefat (bi transkrîpsyona îngilîzî: "Yassir Arafat", jdb. 4ê, 24ê an li Qahîre, Misir; m. li Clamart, li parêzgeha Hauts-de-Seine, Fransa), bi erebî: ياسر عرفات, "Yāsir ʿArafāt", navê kevn: "Muhammad ʿAbd ar-Rahmān ʿAbd ar-Ra'ūf ʿArafāt al-Qudwa al-Husaini", bi erebî: محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني, kodnav: Ebû ʿEmmar (bi erebî: أبو عمّار, "ʾAbū ʿAmmār"), siyasetmedar, dûgelman (mirovê dewletê) û yek ji serokên gelê Filistînê bû.
Ji heya mirina xwe serokdewletê Otonomiya Filistînê bû. Sala 1994î de Xelata Nobel a aşitiyê girtiye. Damezrênerê Al Fatîh û Rêxistina Azadiya Filistînê bû. Bi xwe perwerdeya endazyariya avakirina xaniyan dîtibû.
Li ser mirina wî ya li nexweşxaneyeka fransî, gelek guftûgo hate kirin. Gorî hinekan ew hatiye jehrkirin lê ti delîlek jî nehatiye dîtin.
Yaser Erefat dîplomasiya rojavayiyan dimeşand. Têkiliyên wî bi dagirkerên Kurdistanê re baş bû. Wî ticarî behsa bindestî û hemançarenûsiya Kurdan nedikir. Ev yeka han dilê gelê Kurd lê sardikir û rexne lê dihate kirin.
Şîmon Peres (îbranî: ‏שמעון פרס‎, erebî: شمعون بيرس, "navê berê Szymon Perske"; z. 2'ê gelawêja 1923 li Vîşneva, berê di axa Polonyayê, îro Belarûs - m. 28ê îlona 2016) siyasetmedarekî Îsraîlî ye û yek ji serokdewletên vî welatî bû. Di gelek meqamên dewleta Îsraîlê de cihgirtiye. Serokkomarê Îsraêlê bû.
Ji damezrandina Îsraîlê heya niha, xwedî roleke girîng bûye. Sala 1994'an bi tevî Yaser Erefat guncavê Xelata Aştiyê ya Nobel tê dîtin. Polîtîkayên sosyaldemokrat dimeşîne lê pirr caran radîkalên rastgîr lê bandora xwe dikin. Ji bo kurd û Kurdistaniyan ti polîtîkayeke wî yê berbiçav nîne û di gelek qadan de piştgiriye dijberên kurdan jî kiriye.
Şîmon Peres di 28ê îlona 2016an de mir.
Îsraêl
Îzhak Rabîn (bi îngîlîzî: Yitzhak Rabin, îbranî: ‏יצחק רבין‎; jdb. li Orşelîm; m. li Tel Avîv) yek ji general, wezîr û serokwezîrên Îsraîlî bû. Ji aliyê radîkalekî rastgîr ê Îsraîlê yê bi navê Yigal Amir ve hate kuştin.
Sala 1994î bi tevî Yaser Erefat guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin. Di siyaseta Îsraîlê de riyeke aştiyê dixwast vebike û bêî şêr û bi hinde dayînan pirsgirêka mezin a Filistînê çareser bike. Ew herçendî wisa polîtîkayên rewa dimeşand jî, kirinên wî yên di dema artêşê de general bû, di qada neteweyî de derbarê wî de bêbawerî çêdikir.
Polîtîkayeka wî ya taybet bo Kurd û Kurdistaniyan nebû. Wî jî bi heman awayê berjewendiyên dewleta Îsraîl bi dagirkerên Kurdistanê re didît.
Klas Pontus Arnoldson (jdb. li Göteborg; m. li Stockholm) polîtîker û rojnamevanekî Swêdî bû.
Sala 1908î bi tevî Fredrik Bajer Xelata Nobel a aşitiyê digire. Di destpêka jiyana xwe de pirsgirêkên aborî jiyaye. Xwedî nêrînên welatperwerî bûye. Li çareseriya nakokiyên di navbera Swêd û Norwegê de geriyaye.
Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî (bi îngilîzî: "Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC") di sala 1988'î de ji aliyê saziyên xwezaparêziyê yên Neteweyên Yekbûyî (NY) ve bo hêsankirina pirsgirêkên sirûştî di navbera hikûmatan de hatiye damezirandin. Yek ji van saziyên damezirêner Rêxistina navneteweyî ya meteorolijiyê (WMO) û ya din jî Programên sirûştê yên NY (UNEP) bû.
Sazî di sala 2007'î de bi tevî gerînendeyê xwe Al Gore guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.
Léon Victor Auguste Bourgeois (jdb. li Parîs, Fransa; m. li Épernay) dadnas û dûgelmanekî (mirovê dewletê) fransî bû.
Ew wekî bavê saziya bi navê "Société des Nations" (Yekîtiya Gel) tê zanîn. Sala 1920î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Ala Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê
ANC "(Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê)" ji partiyeka li Afrîkaya Başûr a bi navê African Native Congress (SANNC) bingeha xwe digire. Sala 1923î de hatiye damezirandin.
Hêza wê ya çekdarî ya bi navê Umkhonto We Sizwe ji aliyê Nelson Mandela ve hatiye avakirin. Li dijî sazîmaniya rasîst (nîjadperest) a Efrîqaya Başûr a çermespiyan hatibû avakirin û bi wan re têdikoşiya. Piştî şîkestina vê sazûmaniya rasîst, ev rêxistin jî êdî hewceyiya xwe windakir. Di dema şerê sar de rêxistin polîtîkayên Marksîst dihewand. Gelek mîlîtan û alîgirên wê têne kuştin, êşkencekirin û zîndanîkirin.
Di de rêxistin tê qedexekirin û ev qedexe heya sala 1990î didome. Dema ku sazûmaniya rasîst di de têkdiçe ANC jî bi awayeke îndîrekt tê ser desthilatdariyê.
Ernesto Teodoro Moneta (jdb. 20ê îlonê 1833 li Mailand; m. 10ê sibatê 1918 li heman derê) weşanger û polîtîkerekî Îtalî bû.
Ji bo damezrênerî, serokatî û têkildariya xwe di lîga aştiyê ya bi navê „Unione Lombarda per la Pace e l'Arbitrariato“ de, di sala 1907î de bi tevî Louis Renault (Dadnas) guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.
Jody Williams (jdb. li Brattleboro, Vermont) mamosteya perwerdeyê û çalakgera mafê mirovan a DYAyî ye.
Ji ber xebatên xwe yên bo qedexekirina mînên (mayînên) reşayiyê di sala 1997î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Ayre navê kovareke ku bi kirmanckî (zazakî) weşan kiriye û di sala 1985 heya 1987an ji aliyê Ebubekir Pamukçu ve li Ewropa derhatiye.
Kovar bo cara yekem xwastiye zarave yan zimanên kurdî ji hev biqetîne, kesên bi zaraveyên cûda diaxivin her yekê bi navê "netewe" bi nav bike û zazakîaxêvan li dijî doza terxankirina çarenûsê ya kurdan rabike. Projektekê bi navê "Zazaistan" bi lêv kiriye. Lê ji ber ku Ebubekir Pamukçu yek ji giregirên nasyonalîzma tirkan û endamê hêzên sîxuriya komara Tirkiyê bû ev yek serî de ji aliyê zazakîaxêvan dihate zanîn, ev projekt jî îzole ma.
Piya kovareke bi Kurdî (Kirmanckî, Zazakî, Dimilî, Kirdî, Ginî) û Romî (Tirkî) weşan kiriye û ji aliyê kesekî bi navê Ebubekir Pamukçu ve li Swêdê derhatiye ye.
Kovarê weşana xwe di nava salên 1988 heya 1992'î domandiye. Kovareke pesindarî û dirûşmeyî bûye û zimaneke li dijî doza gelê Kurd bikaraniye. Ji ber ku Ebubekir Pamukçu yek ji giregirên sîxuriya dewleta Tirk bû û di pirtûkên xwe de "Tirkbûna Kurdan, Tirkbûna Zazayan" dianî zimên û berpirsiyarekî MHP'yê bû, projekta ku bi van kovaran "Parçekirina hêz, zarave, ziman û devokên Kurdî ji hev û parçekirina neteweya Kurd" jî biserneket.
Jane Laura Addams (jdb. 6ê îlonê 1860 li Cedarville, Illinois; m. 21ê gulanê 1935 li Şîkago) femînîst, sosyolog, rojnameger û çalakgereka tevgera azadiyê bû
Wêdi sala 1889'î de bi geha Hull House ku niha wekî mûze tê bikaranîn avêtibû. Sala 1931'î bi tevî Nicholas Murray Butler Xelata Nobel a aşitiyê digirin.
Lars Olof Jonathan (Nathan) Söderblom (jdb. 15ê kanûna paşîn 1866 li Trönö; m. 12ê tîrmehê 1931 li Uppsala) keşe û teologekî Swêdî bû.
Ji ber xebatên xwe yên bo aştiya gerdûnî di sala 1930î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.
Frank Billings Kellogg (jdb. 22ê kanûna pêşîn 1856 li Potsdam, New York; m. 21ê kanûna pêşîn 1937, St. Paul, Minnesota) dadnas û dîplomatekî DYAyî bû.
Sala 1929î Xelata Nobel a aşitiyê lê hatiye dayîn lê di sala 1930î de xelata xwe wergirtiye. Ew bi bikaranîna hêza çalakgeriya girseyî û komên bandorker li çareseriya nakokiyan û afirandina aştiyê digeriyabûye.
Henri Marie La Fontaine (jdb. 22ê nîsanê 1854 li Brûksel; m. 14ê gulanê 1943 li heman derê) dadnas û polîtîkerekî Belçîkî bû.
Sala 1913î dibe xwediyê Xelata Nobel a aşitiyê. Bi tevî Paul Otlet bingeha Pirtûkxaneya gerdûnî dibin. Li aştiya navxweyî ya civakên cuda yên welatê xwe digeriya û bi tevî pasîfîstên Brîtanî Hodgson Pratt lêkolînên aştiya gerdûnî dikir. Xwediyê nêrînên sosyalîst bû.
Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen (jdb. li Store Frøen a li cem Christiania (Oslo); m. li Lysaker a nêzîkî Oslo) ajalnas, lêkolînerê polarê, fîlantrop û dûgelmanekî naskirî yê norwêcî bû.
Wî qezenca xwe bo alîkariya penaberan û hewcedaran terxandikir. Ji ber wê di sala 1922î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Herwiha li ser polanên (qutbên) erdê xebat û angaştên wî hene û wî xizmeteke mezin bo NY kiriye.
Sir Józef Rotblat (jdb. li Łódź; m. li London; "herwekî: Josef an Joseph Rotblat") fîzîknasekî Brîtanî yê bi eslê xwe Polonî bû.
Wekî pisporê fîzîka navokî (dendikî) di lêkolînên afirandina bombeya atomê de cihgirtiye. Lê piştre ji ber sedemên sincî û ûjdanî dest jê vedikişîne. Dîsa ji bo dawîanîna xebatên atomî têdikoşe, bi hinekan re Konferansa Pugwash dadimezirîne û heya dawiya jiyana xwe li dijî çekên atomî têdikoşe.
Sala 1995î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Sala 1957, Cyrus Eaton li bajarê Pugwash a ku li Kanadayê ye konferansek bi navê "Conferences on Science and World Affairs" bo pêşîlêgirtina bipêşketina çekên atomî lidardixe û wê wekî saziyekê birêxistin dike. Îro birêvebirê vê saziyê, piştî 50 salî, Józef Rotblat e.
Konferans bo parastina mafên bidestxistî yên mirovahiyê, tunekirin an kêmkirina çekên atomî yên heyî, pêşîlêgirtina çareseriya bi çekan a nakokiyan, nerewakirina teknîkên di hilberîna çekan de tên bikaranîn, ewlehiya gerdûnî, birêxistinkirina têkiliyên zanistên aştîxwaz û biberkirina konferansê têdikoşe.
Sala 1995'î li ser navê vê saziyê Józef Rotblat, piştî 50emîn salvegera komkujiya atomî ya Hîroşîma û Nagazakî Xelata Nobel a aşitiyê werdigire. Konferansê di sala 1963'î de peymana bidawîanîna (qedexekirina) çekên atomî morkiribû (daxkiribû, îmzekiribû).
José Manuel Ramos-Horta (jdb. 26ê kanûna pêşîn 1949 li Dili) ji 20ê gulanê 2007î ve serokwezîrê Tîmora Rojhilatê ye.
Sala 1996î bi tevî hevwelatiyê xwe Carlos Filipe Ximenes Belo guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Bavê wî Portûgalî, diya wî Tîmorî bû. Li Ewropa û DYAyê perwerdeyê dibîne. Ew hêj di ciwaniya xwe de tevlî refên hêz û tevgerên azadiya Tîmorê dibe. Ji ber we jiyana wî jî dijwar dibe. Ji penaberiyê heya zîndanîbûnê her tiştî dijî.
Carlos Filipe Ximenes Belo (jdb. li Wailakama, herêma fermî ya Vemasse, parçeya Baucau) keşeyekî dêra roma-katolîk li Tîmora Rojhilatê ye.
Sala 1996î bi tevî José Ramos-Horta Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin.
Zulkuf Kişanak di sala 1967'an de li gundê Kerteşê ku girêdayê Sêwrega Rihayê ye ji dayik bûye. Wî piştî ku dev ji xwendinê Fakulteya Rehberî, Şêwirmendî û Psîkolojiyê ya Zanîngeha Marmarayê berda dest bi karê rojnamegeriyê kiriye. Kişanak di sala 1990'î de di rojnameya Yenî Ulke de dest bi rojnamegeriyê kir ku ew di rojnameyên wekî Ozgur Gundem, Ozgur Ulke, Yenî Polîtîka, Demokrasî, Ozgur Bakiş, 2000'de Yenîden Ozgur Gundemê de xebitî. Kişanak, demeke dirêj di rojnameya Azadiya Welat de edîtorî kir. Rojnameger Zulkuf Kişanak li ser gundên Kurdistanê yên ku ji aliyê dewletê ve hatine valakirin û şewitandin de lêkolînek jî kiriye û wê di Weşanxaneya Belge de derkeve.
Pirtûka Zulkuf Kişanak a bi navê 'Yitik Köyler - Bin Yılların Kültür Mirası Nasıl Yakıldı' ji aliyê weşanxaneya Belge ve di Gelaweja sala 2004'an de hate çapkirin.
“Delala Çimrengîne rê Qesîdeyî” nameyê kitabê şîîran ê Zulkuf Kişanakî yo. Kitab hetê Weşanxaneyê Vateyî ra 2007 de Îstanbul de ginayo çape ro û 96 rîpelî yo.
Zulkuf Kişanak 1967 de dewa Kerteş a Sêwregi de ameyo dinya. Unîversîteyê Marmara de qismê Rayberî û Şêwirmendiya Psîkolojî (PDR) wendo. 1990 ra nata rojnamegerîye keno; hem bi tirkî û hem zî bi kurdkî (kirmankî û kurmanckî) nuseno. Yew kitabê ey ziwanê tirkî de bi nameyê Yitik Köyler 2004 de hetê Weşanxaneyê Belge ra vejîyayo.
Zulkuf Kişanakî bi na şîîra xo (Delala Çimrengîne rê Qesîdeyî) serra 2004 de Musabeqeya 12. ya Şîîran a Hüseyin Çelebi de xelata yewine girewta.
Rigoberta Menchú Tum (li Chimel, Gûatemala) yek ji çalakgerên mafê mirovan ên jin ên Gûtemalayê ye.
Sala 1992î guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.
Mîxaîl Sergeyevîç Gorbaçov (bi rûsî: Михаил Серге́евич Горбачёв, "Mikhail Gorbachov") * 2'ê adarê 1931 li Prîvolnoye li herêma Stavropolê ya li başûrê Rûsyayê di malbeteke Ûkraînî de ji dayik bû.
Dibistan bi mêdala zîv temam kir, piştre di zangoya Moskowê beşa qanûnê de xwe tomarkir. Dema kursê 10 a qedand di nav rêzên partiya komonîst ya Yekîtiya Sovyetê de hate pejirandin.
Di avdara sala 1985 a de hate helbijartin jibo postê sekretêrê giştî yê partiya komonîsta Yekîtiya Sovyetê. Girbaçev piştî bû berpirsê Sovyetê dest bi proseya Pirîstroîka (veavakirin, vejîn) û Glasnast (zelalî) kir. Di encamê siyaseta Girbaçov de sala 1990 î yekemîn car di dîroka Sovyetê de desthilat ket destê perlemanê welat. 15'ê meha adarê sala 1990 hate helbijartin jibo serokatiya Yekîtiya Sovyetê. Ji sala 1985 a heta sala 1991, têkiliyên Yekîtiya Sobvyetê û rojava pêşketin. Bi saya siyaseta ku Gorbaçev meşand, şerê sar bi dawî hat, Almanya bû yek û rêkeftina kêmkirina çekên atomî hate îmzekirin. Jibo xebata ku kir, di sala 1990 î de bi xelata Nobel ya aştiyê hate xelatkirin. Di 15'ê meha kanûna pêşîn sala 1991 ê de Gorbaçev îstîqala xwe ji postê serokatiya Yekîtiya Sovyetê ragihand. Lê bivê yekê xebata Gorbaçev bi dawî nebû, û di sala 1992 fondê velêkolînên civatî-aborî –siyasî bi navê Gorbaçov damezrand. Gorbaçov bi xurtî beşdariyê di jiyana siyasî ya Rûsyayê de dike. Di sala 1996 de jî bû namzedê serokatiya Rûsyayê. Mîkayîl Gorbaçov sosyal demoqrate û partiya Sosyal Demoqrat li Rûsyayê damezrand.Ji sala 1992 heta sala 2008a Gorbaçev 266 serdan jibo welatên biyanî encamdan û nêzê 300 xelatên dîplomasî yên navnetewî wergirtine, ji bilî vê bi dehan pirtûk nivîsîye û ev pirtûk jibo gelek zimanên biyanî hatine wergerandin.
Ramanên wî.
Wî dixwast di tevahiya YKSS (Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst)ê da reforman pêkbîne û bi sosyalîzmê Sovyetê dîsa birêvebibe. Li dijî hemî cureyên kevneperestiyê derket. Bi welatên rojavayî, bi taybetî bi DYA yê ra hevîtinên kêmkirin û bidawî anîna pêşbirka çekan pêk tîne. Li seranserê Sovyetê bayê nûjeniyê, demokrasiyê û lîberalîzmê radike. Lê hesabên wî bi dilê wî nameşe. Bayê azadiyê ji nişka ve sazûmaniya Sovyetê hildiweşîne. Tevahiya komarên Sovyetê azadiya xwe bidestdixin. Dûgel belawela dibe. Gorî hin ronakbîrên Rûs "Sosyalîzm diçe lê tiştekê nû nayê"."
Li seranser cîhanê him alîgir û hezkiriyên wî, him jî dijberên wî gelek in. Wekî tevahiya serokên YKKSê, wî jî ji bo Kurd û Kurdistaniyan polîtîkayeke xwe nebû. Ji bo ji nû ve birêxistinkirina Kurdistana Sor, alîkarî neda Kurdan. Bi welatên ku Kurdistan dagirkirine re têkiliyên aborî û cîrantiyê ji bo siyaseta wî ya herî girîngtir bû.
Meh, heyv yan jî mang parçekî salê ye. 365 rojên salê wekî 12 mehan tê parvekirin. Her mehek ji 30, an jî 31 rojan pêk tê. Bi tenê meha 2em hin salan ji 28, hin salan jî ji 29 rojan pêk tê.
Pîvana mehan li gor hesabê salname yan mîladî, hîcrî, kurdî û hwd diguhere.
Salnameya gregorî (mîladî).
Li ser navê mehan di navbera zimannas û weşanan de lihevhatinek tune. Îro li Kurdistanê û li dervê Kurdistanê gelek lîsteyên mehan hene ku tên bikaranîn.
Aung San Suu Kyi (jdb. 19ê hezîranê 1945 li Rangun (Myanmar)) ramyareke navdar a Bûrmayê ye. Sala 1991î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Wê li dijî cûntayên Bûrmayê (herwekî Myanmar an Bîrmanya) bi rêbazên aştiyane têkoşiyaye. Sala 1990î di hilbijartinan de serokwezîrtî bidestxistiye lê leşker nahêlin ew were ser text. Bi xwe keseka Bûdîst e û xwedî hin xelatên din e jî. Bo mînak Xelata Saxarov a ramanê.
Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez (jdb. 13'ê rezberê 1940 li Heredia, Kosta Rîka) ji adara 2006'î virde serokwezîrê Kosta Rîka ye. Sala 1987'î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Kesayetiyeke navdar ê Latîn Amerîkayê yê ji bo aştiyê têdikoşe ye. Ew li konvansiyonên aştiya herêmê digere û di vî warî de xwedî kedekê mezin e.
Elie Wiesel (jdb. li Sighet, Romanya) nivîskarekî DYAyî ye. Sala 1986î guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hate dîtin.
Di malbateke Cihû de li Romanyayê hatiye jiyanê. Dema dagirkeriya sazûmaniya Nazî ya Almanan li Romanyayê, bi tevî malbata xwe dîl tê girtin û wan dişînin kampa tunekirinê ya bi navê Auschwitz û piştre jî Buchenwald. Dê-bav û çend ên din ji malbata wî li kampê jiyana xwe jidestdidin an tên kuştin. Sala 1945î ji aliyê artêşa DYAyê tên rizgarkirin.
Li Fransayê di dibistanên sêwiyan de dixwîne. Perwerdeya fîlozofiyê dibîne û jiyana xwe bi rojnamevaniyê birêvedibe. Bi jineka ku heman çarenûs jiyayî ye re dizewice. Dibe hevwelatiyê DYAyê. Li ser daxwaza hevalekî xwe yê fransî dest bi karê nivîsandina bîranînê xwe yên dema Naziyan dike. Di demekê kurt de navê wî deng dide. Di gelek xebat û saziyên bo qurbaniyên genosîda (komkujiya) Cihûyan de cihdigire.
François Mitterrand ("François Maurice Adrien Marie Mitterrand, bilêvkirina bi kurdî: Fransûva Mîteran"; * 26ê çiriya pêşîn 1916 li Jarnac, Charente; m. 8ê kanûna paşîn 1996 li Parîs) serokdewlet û siyasetmedarekî sosyalîst ê Fransa bû. Di nava salên 1981 û 1988î de bo serokkomariyê hate hilbijartin û heya 17ê gulanê 1995î li ser peywirdariya xwe ma.
Di dema peywirdariya xwe de herçendî sosyalîst bû jî, li sazûmaniyeke xurt a dewletê digeriya. Di qada navneteweyî de serî bi DYAyê re dikişand û ji bo wê jî pêdiviya artêşekê xurt a Fransî didît.
Mitterrand gelek caran pirsgirêka Kurd û mafê gelê Kurd dianî zimên. Wî gelek caran dagirkerên Kurdistanê rexnedikir, ji bo çand û zimanê Kurdan li Ewropa nehele, alîkarî dida.
Desmond Mpilo Tutu (jdb. li Klerksdorp, Afrîkaya Başûr - 26 Kanûn 2021.) keşe û çalakgerekî mafên mirovan e.
Kesayetiyekî navdar ê afrîkayî ye. Li dijî sazûmaniya Apartheid a ku li çermereşan zordarî dikir derket û dawiyê de ew rejîma nîjadperest têkçû. Niha jî di gelek tevger û saziyên mafê mirovan de cîh digire.
Di sala 1984an de Xelata Nobel a aşitiyê hat pêbexişîn.
Alfonso García Robles (jdb. 20ê adara 1911 li Zamora, Michoacán - m. 2ê îlona 1991 li Meksîkê) dîplomat û ramyarekî meksîkî bû.
Di sala 1982an bi tevî Alva Myrdal (jina Gunnar Myrdal) Xelata Nobel a aşitiyê wergirtin.
Alva Myrdal, paşnava keçiktiyê Reimer (jdb. 31ê kanûna paşîn 1902 li Uppsala - m. 1ê sibatê 1986 li Stockholm), civaknas û siyasetmedareke sosyaldemokrat a swêdî bû.
Sala 1982î bi tevî Alfonso García Robles Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirtiye.
Mark Podwal (jdb. 8'ê pûşperê 1945) aktor, nivîskar, xêzker û fîzîknasekî DYAyî ye. Ew niha di rojnameya The New York Times de dixebite û ji rojnameyê re îlûstrasyonan amade dike. Ew di xebatên xwe de bi qasî elementên rojane ji dîrokê jî sûdwerdigire. Lehengên Cihûyan hwd gelek hezkirî ne. Heya niha li gelek cihan pêşangeh vekiriye.
Ew ji wêjevanên navdar e rûpelên serî yên pirtûkan amade dike. Wekî kesekî di gelek rêxistin û tevgerên aştîxwaz de cîhdigire. Di gelek berhemên xwe de Kurdan û bindestiya wan tîne zimên.
The New York Times (NYT) yek ji rojnameyên bandorker û mezin ên DYAyê ye. Li herêma New Yorkê dertê. Fîrmaya ku xwediyê rojnameyê ye, The New York Times Company ye. Sala 1851'î ji aliyê Henry J. Raymond û George Jones hatiye damezirandin. Hejmara yekemîn a rojnameyê di 18'ê rezberê 1851'î de hatiye derhatin.
Gerînendeyê giştî yê niha Bill Keller e. Rojname ji xeynî roja yekşemiyê, rojane ye. Tîraja wê di navbera 1 - 1,5 Milyon e.
Rojname parastina polîtîkayên fermî yên dûgela DYAyê dike. Gorî gelekan, xwedî ramanên konservatîv e.
Adolfo Maria Pérez Esquivel (jdb. 26ê çiriya paşîn 1931 li Buenos Aires) arkîtekt û çalakgerê mafên mirovan ê arjentînî ye.
Sala 1980î ji ber têkoşînên xwe yên bo aştiyê guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Di bin bandora Mahatma Gandhi de xebatên xwe dike. Bi taybetî bo zarokan jî dixebite.
Çapa pêşîn a "Oliver Twist" (1838)
"Oliver Twist", duyemîn romana nivîskarê brîtanî Charles Dickens e. Pirtûk di sala 1838an de derket.
Lehengê çîrokê zarokekî bi navê Oliver Twist e ku li sêwîxaneyekê ye. Birêveberiya sêwîxaneyê ji wî aciz in û dixwazin ji demekê zûtir wî bidin cem malbat an kargehekê û biser jî dikevin wî didin cem kesekî ku miriyan dişo û radike. Li wir herçendî zarok e jî, gelek zilmê dibîne. Direve diçe Londonê.
Li wir dikeve dafika komekê diz û rêbirran. Ji aliyê kesekî qaşo baş ve bi neheqî û nezanî tê birîndarkirin. Di darizandinê de bêsûciya xwe dide îspatkirin. Ew kesê baş ku dewlemend e dixwaze xwedî lêderbikeve lê Oliver dîsa dikeve destê mafyayê.
Ji vir şûnde têkoşîna Oliver a ji bo îspatkirina bêsûciya xwe û xwe ji destê mafyayê azadkirinê destpêdike. Bi awayekî trajîk lê bi serbilindî dawî li romanê tê.
Roman di wêjeya zarokan de xwedî dengekê mezin e.
Pîrtûk ji aliyê nivîskar û wergêrê Başurê Kurdistanê Rojhat Seîd ve hatiye wergerandin bo zimanê kurdî yê bi alfabeya erebî. Li Bakurê Kurdistanê tu çapa wê ya kurdî nîne.
Betty Williams ("navê berê Elisabeth Smyth"; z. 22'ê gulanê 1943 li Belfast, Bakurê Îrlenda) çalakgereka aştiyê ya navneteweyî ye.
Ew damezrênera rêxistina bi navê "Community of Peace People - Koma gelê aştiyê" ye. Wê ji ber xebatên xwe yên aştiyê di sala 1976'an de bi tevî Mairead Corrigan Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Carl-von-Ossietzky-Medaille xelateke mafê mirovan a navneteweyî û ji sala 1962'î virde bo kes û saziyan tê dayîn.
Xelat navê xwe ji xelatwergirê Xelata Nobelê weşanger Carl von Ossietzky digire. Ew çalakvan û parêzvanekî aştiyê yê mezin bû. Wî di kampên Nazî de jiyana xwe jidestdabû. Bi xwe Cihû bû.
Xelat li kes an saziyên ku bo aştiya herêmî yan navneteweyî xebitîne tê dayîn.
Heinrich Albertz (jdb. 22ê kanûna paşîn 1915 li Breslau; m. 18ê gulanê 1993 li Bremen) pastorekî evangelîk û polîtîkerekî sosyaldemokrat ê Alman bû. Sala 1966 heya 1967î serokatiya şaredariya Berlînê kiriye.
Ew xwedî xelata Carl-von-Ossietzky-Medaille bû.
Sir William Randal Cremer (jdb. li Fareham; m. li London) polîtîkerekî Brîtanyayî bû. Sala 1903î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Wî bi tevî Frédéric Passy sala 1889î de konseptek bo hêsankirina têkiliyên parlamanên welatan bo dadmendiya navneteweyî sazkiribû. Ew diravê ku bo xelatê didinê jî bo heman armancê terxan dike. Bi fîlozofê navdar Karl Marx re di sala 1864î de organîzasyonekê bo karkeran dadimezirînin û ji sala 1865 heya 1867 jî berpirsiyariya wê dike.
Bertha Sophia Felicita Baronin von Suttner (jdb. 9ê tîrmehê 1843 li Prag, "navê berê Gräfin Kinsky von Chinic und Tettau"; m. 21ê hezîranê 1914 li Viyana) aştîxwez, rojnamevan û nivîskareke Awistiryayî bû.
Yek ji navdartirîn jinên dema xwe bû. Sala 1905î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Di gelek konferans û çalakiyên aştiyê de cih girtiye û bo aştiyê xebitiyê.
Auguste Marie François Beernaert (jdb. li Ostende; m. li Luzern) dadnas û polîtîkerekî Belçîkî bû. Sala 1909î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Wî ji bo damezirandina dadgeha navneteweyî û çareserkirina pirsgirêkên dadmendî yên navneteweyî gelek xebat kirine. Herwiha, wî ji bo qedexekirina şerê esmanî jî hin angaşt amadekirine û qedexeyeke navnetweyî ya wiha gengaz dîtiye.
Dobelan, doberan, dûberan], dumbelan an dûmelan, xwarineke wekî kartolan e. Lê tevî ku di bin erdê de hêşîn dibe, dîsa jî ne rehên wê hene û ne jî li ser rûyê erdê pelên wê hene. Li Kurdistanê bi piranî li serê qelaç û girên ku tu carî nehatine ajotin jixweber hêşîn dibin.
Ji bo dîtina dobelanan li Kurdistanê bi taybetî mirov radihîjin xilç an jî kêran û derdikevin lêgerîna dobelanan. Dobelan dema wekî kartolan di bin axê de çêdibin, diwerimin û axa ser xwe diterikînin. Ji wê terikandin û werma axê tê fêmkirin ku tiştek di bin de heye. Kesên ku li dobelanan digerin, xilç an jî kêra xwe li bin dixin û dobelanê derdixin ser rûyê erdê.
Xwarina dobelanan.
Dobelan xwarineke wekî kuvarkan xweş e û piştî ku di nav rûn de hate qelandin tê xwarin. Lê mirov dikare bêyî ku biqelîne jî bixwe, xwê bike û bixwe.
Herêmên ku dobelan lê hêşîn dibin.
Çiyayê Qerejdax û herêma dora wî çiyayî. Dêrika Çiyayê Mazî û gundên dora wê. Qoser û gundên dora wê. Li Culemêrg û Qamişlokê jî çêdibe û jê re dibêjin dobelan.
Paul Henri d’Estournelles de Constant
Paul Henri Benjamin Balluet d'Estournelles (jdb. li La Flèche; m. li Parîs) polîtîkerekî Fransayê bû û sala 1909î bi tevî Auguste Beernaert Xelata Nobel a aşitiyê wergirtibûn.
Wî di parlamena fransî de bo cara yekemîn grûba sazkirina dadmendiya navneteweyî birêxistinkiribû. Keda wî di damezirandina dadgeha navneteweyî de gelek e.
Tobias Michael Carel Asser (jdb. li Amsterdam; m. li Den Haag) dadnas û polîtîkerekî Hollandî bû. Sala 1911î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Wî li ser mafên sîvîlan ê navneteweyî xebat dikir û angaştên wî hebûn. Di dema xwe de bo standardîzekirina hin mafên hevwelatiyan ên navneteweyî gavên wêrek avêtiye,
Alfred Hermann Fried (jdb. 11ê çiriya paşîn 1864 li Viyana; m. 4ê gulanê 1921 li heman derê) pasîfîst û nivîskarekî Awûstûryayî bû.
Sala 1911î bi tevî Tobias Asser Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin. Ew damezrênerê kovara "Waffen nieder! - Ne êdî çek!" bû û çalakgerekî tevgera aştiyê bû.
Thomas Woodrow Wilson (jdb. li Staunton, Vîrjînya, DYA; m. li Washington, D. C.) 28emîn serokdewletê DYAyê bû û ji sala 1913 heya 1921î li ser text ma. Sala 1919î guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.
Bi xwe akademîsyenekî bû. Rektoriya zankoya Princeton û birêvebertiya federedewleta Nû Jersey kiriye. Wî ji bo pirsgirêkên hemdemî yên cîhanê hin prînsîb aamadekiriye. Di dîrokê de bi navê "Prînsîbên Wilson" tê gotin. Di de Kongreya DYAyê 14 xalên prînsîbên Wilson pejirandiye û daye xûyandin.
Henek ji nivîs û axavtînên Wilson.
Prînsîbên Wilson an 14 Pinkte, navê xwe ji 28êmîn serokdewletê DYAyê Woodrow Wilson digire. Wî piştî şerê cîhanî yê yekemîn, li sazûmeniyeke nû ya cîhanê digeriya. Di 8ê kanûna paşîn 1918î de di Kongreya DYAyê de 14 xalan pêşniyar dike ku ewana paşê bi navê "Prînsîbên Wilson" an "14 Pinkte" hatine binavkirin.
Hejmara xalên danezanê ne tenê 14 ne. Paşê Wilson gelekan lê zêdedike. Ew bo Kurdistanê jî angaştên xwe dide xûyakirin.
Serî de dagirkerên Kurdistanê, gelek welat li dijî van prînsîban derdikevin û Wilson wekî dijminekî dinirxînin. Gorî hinekan jî, Wilson di gelek xalan de berjewendiyên DYAyê aniye zimên, bo mînak bikaranîna fireh a deryayan. Dîsa jî gorî gelekan ew mirovekî wêrek û nûjenparêz bû û li çareseriya pirsgirêkên sedan salan digeriya.
Karl Hjalmar Branting (jdb. 23ê çiriya paşîn 1860 li Stockholm; m. 24ê sibatê 1925 li heman derê) polîtîkerekî Swêdî bû. Di nava salên 1920 heya 1925î de serokwezîrtî kiriye.
Sala 1921î bi tevî Christian Lange yê Norwegî Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin. Ew yek ji kesên bo aştiyê têdikoşiya bû.
Xilç (an jî "arode"] darekî ku serê wî hatiye tûjkirin û bi qasî nîv metre, an hinekî zêdetir dirêj e, ku mirovan bi xwe re dibirin berhevkirina kereng û dobelanan. Dûvre xilçên ku hesinî hatin çêkirin ku serê wan bi qasî bihustokê dirêj û bi qasî 3 pêçiyan pahn bûn. Vê seriyê hesin dixistin serê darekî û pê diçûn berhevkirina kereng û dobelanan.
Jê re arode jî tê gotin.
Li derdora Bismil û stewrê jê re Hilç yan jî Ilç tê gotin.
Enwer Sedat an Muhammad Anwar as-Sadat, bi erebî: محمد أنور السادات‎, (jdb. 25ê kanûna pêşîn a 1918 li "Mit Abul-kum", a gundekî nêzîkî rubara Nîl e; m. 6ê çiriya pêşîn a 1981 li Kahîre, hatiye kuştin) dûgelmanekî (peyayê, endamê dewletê) Misirê (Egîpt, Kiptî) bû.
Sêyemîn serokkomarê Misirê bû. Tevlî destdirêjiya leşkerî ya desthilatdariyê (cûnta) ya li dijî keyê Misirê "Farûq" a di 23ê tîrmehê 1952î de pêkhatiye dibe. Di nava salên 1960 - 1969î de serokatiya parlamanê dike. Piştî mirina Cemal Abdulnasir di 5ê çiriya paşîn 1970î de dibe serokdewlet.
Riya Misirê berî bi DYAyê kiriye û bi Îsraîlê re peymana Camp David morkiriye. Sala 1978î bi tevî serokê Îsraîlê Menaxem Begîn (Menachem Begin) Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.
Menaxem Begîn an Menachem Begin (îbranî: ‏מנחם בגין‎; jdb. in Brest-Litowsk; m. li Orşelîm) serokwezîr û wezîrê karê derve yê Îsraîlî bû.
Sala 1978î bi tevî serokkomarê Misirê Enwer Sedat, Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine. Siyasetmedarekî rastgîr bû. Di Peymana Camp Davîd de bêî şer axa ku ji Misirê dagirkiribûn şûnve dide û Misir jî bi fermî hebûna Îsraîlê dipejirîne. Ew cara yekemîn dibû ku welatekî Ereb Îsraîlê nasbike.
Di nava salên 1948 - 1977î de di parlamanê de opozîsyotiya partiya karkeran dike. Sala 1977î bo cara pêşîn tê ser desthilatdariyê û dawî li serdestiya partiya karkeran tîne. Têkliyên xurt bi dagirekerên Kurdistanê re datîne û dixwaze bi Tirkiye û Îranê re hevalbendiyekê li dijî Ereban lidarbixe.
Linus Carl Pauling (jdb. li Portlandê, Oregon; m. li Big Surê, California) kîmyagerekî amerîkayî bû.
Sala 1954î Xelata Nobel a kîmyayê û di sala 1962î de jî Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ew yek ji navdartirîn kîmyagerên sedsala 20emîn tê zanîn. Bandora mekanîka quantumê li ser kîmya û kîmyaya biyomolekûler lêkolîn û destnîşan kiriye. Wî ne tenê li ser kîmya, li ser gelek beşên zanistiyê angaşt pêşkêş kiriye, nivîsiye.
Ferdinand Edouard Buisson (jdb. 20ê kanûna pêşîn 1841 li Parîs; m. 16ê sibatê 1932 li Parîs) pedagog û polîtîkerekî Fransî bû.
Sala 1927î bi tevî Ludwig Quidde Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.
Gustav Stresemann (jdb. 10ê gulanê 1878 li Berlînê - m. 3ê çiriya pêşîn 1929 li Berlînê) polîtîkerekî alman bû.
Serokwezîrtiya Alman û wezîrtiya karê derve ya Komara Weimarê kiriye. Sala 1926î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Aristide Briand (jdb. li Nantes, Fransa; m. li Parîs) ramyarekî navdar ê fransî bû.
Ew 11 caran bûye birêvebirê hikûmetê, 23 caran wezîrtî kiriye. Di sala 1926î de bi tevî Gustav Stresemann Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.
Charles Gates Dawes (jdb. 27ê tebaxê 1865 li Marietta, Ohio; m. 23ê nîsanê 1951 li Evanston, Illinois) yek ji polîtîkerên DYAyê ye. Bi qasî demekê wezîrtî jî kiriye.
Sala 1929î ji ber damezirandina Plana Dawes a ku bo aştiyê têdikoşe, Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Sir Joseph Austen Chamberlain, KG (jdb. li Birmingham; m. li London) ramyarekî Brîtanyayî ye. Bi qasî demekê wezîrtiya karê derve yê Brîtanyayê kiriye.
Sala 1925î bi tevî Charles Dawes Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Gundikê Qêre yek ji 263 gundên girêdayê bi Êlihê, Batman ve ye ku bi tirki jê re "Yeşilöz" tê gotin. Niha li vî gundî li dora 25 malbatên kurd lê niştecî hene.
Parêzgeha Batmanê li Bakurê Kurdistanê ye û bi nefta (petrol) xwe menşûr e, bajar di nav parelelên 42° 54´ û 40° 59´ bakûr û merîdyenên 38° 34´ û 37° 22´ rojhilat de ye. Li bakur bi parêzgeha Bedlîs û Mûşê, li rojhilat bi Sêrt, li başûr bi Mêrdîn û li rojava jî bi Amedê hatiye dorpêçkirin.
Gundikê Qêre 20 km ji Êlihê dûr e, li rojhilata bakûrê wê dimîne, li quntara Çiyayê Qêre ye. Ji Qêre re "Kevanê Kêrê" jî tê gotin. Ji ber ku ev çiya mîna kevan xwe li gund rapêç kiriye û gerr û fetlên xwe ber bi rojhilata başûr ve domandiye heta ku xwe gihandiye rajora Qubînê. Herweha ev çiya devereke stratejîk e. Navê Qêre di stranên kevnare de pir hatiye bikaranîn. Ji ber ku ew dever hertim bûye şûna şer û qaleyên giran. Şerê Filîtê Quto û Mamê Emê Etmanî jî li wirê rûdaye.
Dema ku Dewleta Tirk navê Gundikê Qêre kiriye "Yeşilöz", ji gundiyan yekî tenê jî bi zimanê tirkî nizanibûye. Dewletê piştî Cunta Leşkerî a Sisiyan,li gund dibistaneke pêncpolî jî avakiriye.
Ev gund, ji ber ku gundekî pir xweş û rind e, herweha gelek darên fêkî, rez û baxçe lê hene, herweha şûna wî gelek bilind e jî, di germa havînê de hem hewa wî hênik e hem jî ava kaniyên wî sar e.Sê aliyên gund bi Çiyayê Qêre ve hatiye dorpêçkirin. Tenê aliyê rojava vekiriye û Deşta Silîva jê pir xweş tê xuyakirin. Sinorê Gundikê Qêre digihîje van gundan: Mozgelan, Hedhedk, Şkestekê, Kanîgulan û Dawidî. Gundikê Qêre, gundekî eşîra Reşkotan e, bavikek bi navê  Lûlikî  tê de rûdine. Erdê gund ji bo çandiniyê ne rind e, lê ji bo xwedîkirina heywanan rind e. Xelkê gund jar e û piraniya gundiyan diçin derve û demsalî dişixulin. Di 1981'ê de 25 kes ji aliyê Cunta Leşkerî ve hatine girtin, hin ji wan 12 û 13 salî bûne, gelek ji wan 10 heta 16 salan jî di Zîndana Amedê de mane. Piştî 1980yî, piraniya gundiyan zarûkên xwe dane xwendin û niha li dora 20 kesên ku zanîngeh xwendine hene.
Qêre
Nicholas Murray Butler (jdb. li Elizabeth, Nû Jersey; m. li New York) fîlozof û weşangerekî DYAyî bû. Sala 1931î bi tevî Jane Addams guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.
Ew bi xebat û lêkolînên xwe yên di Briand-Kellogg-Paktê de tê zanîn. Herwekî ew jî tevlî damezrandina dadgeha navneteweyî bûye. Wî li ser fîlozofiya Immanuel Kant xebat kiriye û perwerdeya pedagojiyê dîtiye. Di dema xwe de wekî Lenîn, bi gelek kesên navdar re hevdîtin pêkaniye.
Arthur Henderson (jdb. 13ê îlonê 1863 li Glasgow; m. 20ê çiriya pêşîn 1935 li London) ramyarekî Brîtanî bû. Sala 1934î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Wî bi qasî demekê serokatiya konferansa Jenevê kiriye. Yek ji damezrênerên partiya karker a Brîtanî ye û gelek caran serokatiya vê partiyê kiriye. Di dema xwe de têkiliyên dîplomatîk bi YKSSê re geriyaye û bo normên aştiyê geriyaye. Ji ber nêrînên xwe di nav partiya karker de rastî rexneyên tûj hatiye.
Carlos Saavedra Lamas (jdb. 1ê çiriya paşîn 1878 li Buenos Aires, Arjentîn - m. 5ê gulanê 1959 li heman derê) dadnas û polîtîkerekî arjentînî bû. Sala 1936î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Wî bi projektên xwe pêşî li şerê Bolîvya û Paraguayê aniye, bo aştiya Latîn Amerîkayê têkoşiyaye. Tevlî damezrandina ILOyê bûye. Reformên mezin ên perwerdeyî pêk aniye.
Edgar Algernon Robert Gascoyne-Cecil, kurt Lord Robert Cecil û ji 1923î ve Robert Cecil, 1. Viscount Cecil of Chelwood (jdb. li Salisbury; m. li Turnbridge Wells (Kent)) polîtîker û dîplomatekî Brîtanyayî bû. Sala 1937î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Ew yek ji damezrênerên Kampanyaya aşitiyê ya navneteweyî bû. Perwerdeya dadnasiyê dîtiye. Ew di dawiya temenê xwe de li ser Lihevhatina Münchenê ya ku hin normên aştiya di navbera welatên Ewropa de digeriya dixebitî.
Ralph Johnson Bunche (jdb. li Detroit, Michigan, DYA; m. li New York) yek ji berevanên mafê mirovan ên DYAyê ye.
Di sala 1949î de Xelata Spingarn û di sala 1950î de jî Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Albert Schweitzer (jdb. li Kaysersberg a Oberelsass ber Colmar, Împaratoriya Alman; m. li Lambaréné, Gabun) teologekî Evangelîk, mûzîknas, fîlozof û bijîşkek Alman-fransî bû.
Nexweşxaneyekê avakiribû li Lambaréné. Him karê xwe yê bijîşkiyê birêvedibir, him jî xebat û lêkolînên hunerî û fîlozofiyê dikir. Bi taybetî li ser Johann Sebastian Bach lêkolîn dikir.
George Catlett Marshall, Jr. (jdb. 31ê kanûna pêşîn 1880 li Uniontown, Pennsylvania; m. 16ê çiriya pêşîn 1959 li Washington D. C.) yek ji generalên DYAyî bû. Sala 1953î Xelata Nobel a aşitiyê û sala 1959î jî Xelata Karlspreis wergirtiye.
Yek ji navdartirîn leşkerên DYAyî ye. Bi navê Plana Marshall planeke navdar çêdike ku bi armanca ji nû ve avakirin û bipêşxistina Ewropayê hatibû fikirîn û wê di qada navneteweyî de dide pejirandin. Di dema şerê cîhanî yê duyemîn de serokatiya serkaniya artêşa DYAyê dike. Di nava salên 1947-1949î de wezîrtiya derve û di salên 1950-1951î de jî wezîrtiya parastinê dike.
Marshall herwekî alîkariya Tirkiyeyê dike û wê ji aliyê aboriyê ve bipêşdixe. Di avakirin û pejirandina fermî ya navnetweyî ya Îsraîlê de keda wî heye.
Marshall ji bo Kurdistanê xwedî nêrîneke nû nebû. Wî berjewendiyên welatê xwe bi dagirkerên Kurdistanê re didît.
Alîkariya Plana Marshall li Rojavayê-Berlîn
Plana Marshall (bi îngilîzî:"Marshall Plan"), planeke bo ji nû ve avakirin û bipêşxistina Ewropayê ji aliyê general û siyasetmedarê navdar ê DYAyê George Marshall ve sala 1947î de hatiye pêşkêşkirin e.
Welatên Ewropa û Tirkiye gorî vê planê dihatin komekkirin, alîkariya wan a aborî û teknîkî dihate kirin. Plan û pêşniyazên Marshall ji aliyê kongreya DYAyê ve di de tên pejirandin. Serî de 6 Milyar $ li 16 welatan tê dayîn. Tirkiye ji qeyrana aborî tê azadkirin. Piştre mîkdara alîkariyê derdixin 12 Milyar $. Di nava sê salan de Tirkiye ji parçebûn û têkçûnê xilasdibe, hilberîna çandî û endûstrî ya Ewropayê gelek mezin dibe.
Alîkariya Marshall tê wê radeyê ku bloka Sovyetê jî gorî xwe planeke alîkariyê ya navxweyî amade dike. Plana Marshall dibe yek ji elementên mezin ên Şerê Sar.
Andrey Dmîtriyevîç Saxarov (bi rûsî: Андре́й Дми́триевич Са́харов, "Andrei Dmitrievich Sakharov") (jdb. 21ê gulanê 1921 li Moskowê; m. 14ê kanûna pêşîn 1989 li heman derê) fîzîknas, opzîsyoner û ronakbîrê Rûs e.
Ji ber xebat û têkoşînên wî yên di warê mafê mirovan de, sala 1975î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Herwekî li ser navê wî ji aliyê Parlamena Ewropayê xelatek bi navê Xelata Saxarov tê dayîn.
Ew li dijî hilberîna bombeya atomê derketiye û ji aliyê sazûmaniya YKSSê ve bi cezayê sirgunê ve hatiye cezakirin. Ji bo parastina mafê mirovan jî gelek berxwedaye. Rêxistinekî bo piştgiriye girtiyên polîtîk damezirandiye. Ji ber ku li dijî şerê Efxanistanê derdiket, sala 1980î de bo demekê hatiye girtin.
Sala 1987î wekî endamekî dikeve nava polîtîkayê û ji bo xebatên xwe yên siyasî hêsantir birêve bibe têdikoşe.
Lester Bowles "Mike" Pearson (jdb. li Newtonbrook/Kanada; m. li Hawa/Kanada) polîtîker, dîplomat û serokwezîrê berê yê Kanadayê bû. Sala 1957î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Wekî bavê angaştên ewlekariya navneteweyî jî tê bibîranîn. Pêşî li şerekî di navbera Misir, Brîtanya û Îsraîlê de girtiye, bo nakokiyên rojhilata navîn jî herwiha riyên aştiyane pêşniyazkiriye. Ango dawî li Qeyrana Sûezê aniye. Di nava salên 1946-1948î de li NY berdevkiya Kanadayê dike. Sala 1951î dibe serokê NATOyê. Serokatiya partiya lîberal a vî welatî jî kiriye.
Qeyrana Sûezê yan Krîza Sûezê (;;;) navê qeyrana li ser Kanala Sûezê (herwekî Sûweyş) derketiye ye.
Di nava Rezber 1956 - Adar 1957'î bêhna şerekî cîhanî li cîhanê belav dibe. Serokdewletê Misirê Cemal Abdulnasir bi beyaniyeke fermî Kanala Sûezê ji bikaranîna navnetweyî redixwaze vebigire. Li ser vê daxûyaniyê, Îsraîl, Brîtanya û Fransa yekdeng bi Misirê re dikevin cengê.
Ji ber ku têkiliyên YKSS û Misirê wê demê gelek baş bû, YKSS gef li rojavayiyan dike û bi avêtina bombeya atomê bo Parîs û Londonê wan ditirsîne. Gefên Sovyetê biserdkevin û dawî li şerekî domdirêj û têrxwînî tê. Mirov dikare bêje ku şer hêj li destpêkê bidawî dibe. Artêşa Misirê 1.650 jêçûnê dide.
Rola wezîrê karê derve yê Kanadayê Lester Pearson, di lihevhatinê de çêdibe. Li ser pêşniyara wî hêzên çekdar ên NYê li herêmê tên bicihkirin. Ev hêz heya sala 1967'î li herêmê ma. Şer di demeke kurt de pêkhat. Îsraîlê êriş bir ser Misirê. Bi armanca pêşîlêgirtina şer jî Fransa û Brîtanya ketin kanalê û artêşa Misirê têkbirin.
Şer qelsiya Ewropayê da nîşandan. Gorî gelekan êdî Ewropa bêî DYAyê nedikarî tevbigere û hêza YKSSê hemî ditirsandin. Misir herçendî ji aliyê leşkerî ve têkçûbû jî, di cîhana Ereban de dibû pêşeng.
Ji nirxandina wêjeyî re rexnegirî jî tê gotin. Di nirxandina wêjeyî de rexnegir li ser nirxa rastî ya berhemê radiweste.
Rexnegir di nirxandina wêjeyî de nirxa rastî ya berhemê, navika wê, aliyên wê yên nirxdar û bê nirx datîne holê. Armanca nirxandina wêjeyî ne ew e ku nirxandêr tiştekî xweşik derxe holê. Nirxandina wêjeyî bi armanca ku darizandina berhemê pêk bîne û bi xwendevanan bide naskirin tê kirin.
Bêjeya FEQE yan FEQÎ, bêjeyeke bi koka xwe ji FIQHa erebî hatiye û ketiye nava zimanê kurdî. Li Kurdistanê Feqe ji wî kesî re tê gotin ku xwendekarê Medreseya Kurdî ye.
Bêjeya FEQE li nava Kurdan rind tê nasîn. Herweha gelek kurdên xuyanî hene û hebûne ku bi bêjeya FEQEtiyê hatine naskirin. Wek Feqiyê Teyran, Feqe Reşîdê Hekarî, Feqe Hesenê mêrxasê Şoreşa Bedlîsê 1912 û hwd...
Dominique Pire (Georges Charles Clement Ghislain Pire) (jdb. li Dinant, Belçîka; m. li Löwen) yek ji monakên domînîk ên Belçîkayê ye.
Sala 1958î ji ber xebatên xwe yên bo aştî û alîkariya hewcedaran guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.
Monakên ciwan ên budîst li Tîbetê
Monak (bi grekî: μοναχός, "monakhos", bêje ji "monos" "bitenê" tê) an jî reben ji peywirdarên olî re tê gotin ku bo peywirdarên mêr ên budîzm, xiristiyanî, hînduîzm û taoîzmê tê bikaranîn. Ji bo peywirdarên ola îslamê pirranî, "melle, molla" tê bikaranîn.
Ji peywirdarên jin re monake yan nana dibêjin. "Di tenêbûnê an tevheviyê de tênêbûn" fîlozofiya monak û monakeyan e. Divê mirov wan bi papaz û rehîbeyan ve tevlîhev neke. Monak û monake bawermendiya xwe ne wekî wezîfe yan bi berdêl, lê wekî tercîha jiyanê pêktînin.
Mirov dikare monak û monakeyan pirr hindik be jî, bişîbîne sofiyên îslamê. Lê sofiyên îslamê ferdî dijîn, bo derûniya xwe û îmana xwe dijîn. Monak û monake, divê di mercên herî dijwar û xizan de xizmeta bawermandan bikin.
Monakên ola budayî medîtasyon û Kung Fu dikin ku bi wan aramiya ruh digerin. Monaktî di xiristiyaniyê de kêm be jî dijî. Monak û monakeyên mesîhî pirranî di saziyên alîkariyê de ji bo hewcedaran jiyana xwe terxan dikin.
Philip John Noel-Baker, Baron Noel-Baker, PC (jdb. li London; m. li London) atlet û parlamenterekî Brîtanyayî bû.
Sala 1959î ji ber xebatên xwe yên bo aştiyê Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Piştî jiyaneke têr serkeftî ya werzişkariyê dikeve bana polîtîkayê. Ji sala 1929 heya 1931î û ji sala 1936 heya 1970î wekî parlamenterê partiya karkeran a Brîtanî di parlamenê de kar dike. Wezîrtiya derve, energî û petrolê dike. Di avakirin û bipêşxistina NY de cihdigire. Dîsa tevlê gelek çalakiyên mafê mirovan û aştiyê dibe.
Balindeyên dirûvê qazan ("Anseriformes"), komeke ji çîna balindeyan e. Li vê komê nêzîkî 150 cureyên balinde hene û di sê famîleyan de (an jî çar famîleyan, li gorî Sibley & Ahlquist, 1990) tên parvekirin: "Anhimidae", "Anseranatidae" û "Anatidae".
Li gorî taksonomiya Sibley-Ahlquist binefamîleya "Dendrocygninae" ji famîleya "Anatidae" derketiye û famîleyeke cuda çêbûye.
Werdeka golan an sone ("Tadorna tadorna"), cureyekî werdek an mîraviyan ku mezin e û mîna qazeke biçûk. Mezinahiya wê 60 cm e.
Werdeka golan nola qazek e stû kurt xuya dike. Rengê laş spî ye bi lekeyên berrûyî, zikê reş û ser û stû keskê tarî ye.. Rengê lingan pempe ye û yê nikulê pempeyê soravî ye.
Leyla naveke keçan e. Ji erebî tê u wateya wî "şev" e.
Wateyên din.
"Leyla" jî navê albumeke Ciwan Haco ye.
"Xelat" pirtûka pêşîn a kurteçîrokan a Sedat Yurtdaş e.
Rexneya sereke weke hemû pirtûkan, encama lêkolîna li ser aliyê rêzimanê ye. Ev rexne hem ji weşanên SÎ re ye, hem ji nivîskar re.
a- Dema li dawiya her çîrokekê dîroka nivîsa çîrokê hatiye nivîsîn, navê mehan "êlûn", "hezîran" hatine nivîsîn. Ên din rast in. Divê hejmar, navê mehan, rojan û tiştên wiha qet ji bin destê redaqsiyonên nefilitin.
b- Kumika (ê, î, û) dema kêm dimînin, mirov difikire; gelo xwestine çi bêjin.
c- Nivîskar divê li gotinên erebî baş haydar bûna û di rêzimanê de serî biêşanda. Rêziman bingeha wêjeyê ye.
d- Di vê pirtûka çîrokan de "rengê dewrê" gotareke xweş û balkêş be jî, ne di cih de ye ku di nav kurteçîrokan de bê weşandin. Jixwe pirtûk bixwe bi teknîkên cuda tevlihev e, ev jî zêde ye.
Nirxandin.
Rêzkirina wan çima? Em ê çima wan li gor vê rêzê bixwînin û li gor rêza dîroka wan a nivîsandinê nexwînin? Weşanxane û nivîskar nivîs ligor xweşiya wan rêz kiriye, an li gor teknîka wan? Gelo li gor teşeyên wan, an jî li gor mijara wan kirine rêzê?
Di pirtûkên wisa de, heke wê çîrok ne li gor rêza dîroka afirandinê be, divê li gor nihêrîneke wêjeyî be.
Du çîrok; "Ez" û "Tu". Teşeyê vegotina "Ez"ê ji hemû çîrokên din çêtir, balkêştir nûtir e. Lê "Tu" ne wisa ye.
Pirtûk bi "Ez " dest pê dike û bi "Tu" diqede. Ev xaleke balkêş e. Lê hundirê wê nehatiye tijekirin. Mijara "Ez" û "Tu" bi ser hev de naçin, teşeyê wan jî bi ser hev de naçin. "Tu" kêmasiyeke wêjeyî ya "Ez"ê temam nekiriye, dereke vala danegirtiye û ji navê wan pê ve tu tiştek têkiliyê di nava herduyan de ava nake.
Çi tîne hişê mirov? Mirov dibêje qey "Ez" û "Tu" du aliyên bi hev re têkîldar û cuda hatine nivîsîn. Lê na. Ev valahiyek e.
Heke "Tu" bi teşeyê "Ez"ê bûna, qewareya wan nêzî hev bûna û meraqeke mayî temam kiribûna, an jî tiştekî nehatiye hişê mirov bikira, serkeftî bû û pirtûk digihaşte qadeke cuda.
Piştî xwendina vê nivîsê em pirsekê ji xwe, ji zanebûna xwe ya wêjeyî dipirsin. "Gelo ev nivîs çi ye, çîrok e? Heke na, ev çi ye? Çi nivîseke xweş e. We bihîstiye gelek caran tê gotin ku wêjevan ew e ku bikaribe ketina peleke payizê bike rûpelek, du rûpel, deh rûpel...... Bi rastî ketina peleke payizê dibe çîrokek jî. Lê ma nabe romanek jî? Erê, dibe. Lê çend rûpel? Bi rastî çîrok û roman ne bi rûpelan in, bi ziman, mijar, teşe û hûnandinê ne. Me got çi nivîseke xweş e "Ez". Lê çîrok e, an na? Lehengek heye, ew jî "Ez" bixwe ye."Ez" ê çîrokê ye. Wekî din? Divê em bêjin ku wekî din navê pismamekî bibore jî, leheng di bîra xwe tîne. Wekî din kes tune. Mijar çi ye? Hinek hatine serîdana "wî". Wî jî bersiv daye wan. Encam ji alî "wan" ve tune. Ji alî "wî" ve diyar e. Qewirandina "wan" encama mijarê ye. Nexwe ew kesên qewirandî jî leheng in winda, nediyar in. "Ez" çîrokeke xweş e. Çîroka weşîna pela payizê bixwe ye. Sedat Yurtdaş zimanê kurdî xweş xebitandiye. Mirov li pey xwe kaş dike dibe heta dawiya çîrokê. Teşe jî xweş e. Ji alî teşeyê ev ev heye. Çîrok ne ji serî de dest pê dike. Ma ne bi qewirandinekê dest pê dike. Nexwe berî qewirandinê hatina hinekan jî heye. Berî wê jî heye. Qey destpêkeke mijarê jî heye. Nivîsandina van gişan ne pêwist e. Wî jî nenivîsiye û çîrok ji serî de dest pê nake. Çîrok bi bersivekê dest pê dike. Serê çîrokê winda ye û qet nayê vegotin. Li pey hev bersiv dubare dibe.
Ma ev jî ne dubarekirina tiştekî ye. Erê. Lê nivîskar dubarekirina gotinê ne bi heman bêjeyan, bi bêje û hevokên cuda daye. Ma qey "wan" jî bersivek neda? Na. Ne pêwist e ku bidin. Lewre ev çîrok dirêj nebûye heta ku ew bersivê bidin. Ev çîroka 30 xulkeyî ye.
Weke ku me li jor gotiye. Leheng hew gotiye "Hûn hatin ee!." Ji vê pê ve tu tiştek ne gotiye. Çi tişt hebin giş di hindur vê gotinê de ne.
Çîroka hunerê ye ku nivîskar rê dide.
Kêmasiyeke çîrokê jî heye ku em ê li ser tiştekî bibêjin. Gelo em çima çîrokan dinivîsin. Armanc çi ye?
Armanca nivîskar çi be çîrok jî ew e. Armanc nivîsandina çîrokekê be, ziman, mijar, teşe, hûnandin û teknîka wêjeyî derdikeve pêş. Heke na, çîrok jî bi armancên din re dimire, bi wan najî.
Dema ku di vê çîrokê de "Ez" çêlî pismamê xwe dike, çîrok dikeve awakî din. Zêde neşikê jî ev kêmasî nivîskar dixirîne û çîrok bi awayekî din diqede. Dîsa jî bi qasî ku em bêjin çîrok e an na, serkeftî ye.
Piştî çîroka balkêş, çîroka Qero heye. Dema hûn bixwînin, hin bi çîrokeke balkêş î din re rûbirû dimînin. Lê piştî 7 rûpelên çîrokê diqede, çîrok dibe du çîrok. Mijara yekê jin û mêr be, mijara ya din li ser Qero ye. Qero lawê malê ye. Mijara jin û mêr li ser çêkirina zarokan e. Mijara Qero li ser "qirixên" Amedê ye. Di çîrokê de du mijar. Lê ji ber ku mijara yekem nepediyar e û mijara duyem dest pê kiriye, çîroka Qero ne serbixwe ye. Ne ji vê kêmasiyê bûna ev çîrok jî dê bibûya sedema guftûgoyekê. Lewre berî ku mijara yekem biqede mijara duyem dest pê dike, mijara duyem serkeftî be jî ya yekem ne serkeftî ye.
Niha di vê çîrokê de hûn mijarê çawa dibînin. Hûn dikarin bêjin ev yekmijar e. Lê gelo wisa ye, dê, bav, mamoste û du bira, bi taybetî jî Qero. Na. Ev ne rast e. Ev hemû di hundir Qero de hatine nivîsin. Qero çîrokek e.
Lê ji serî û heta ku 7 rûpel diqedin mijareke din heye. Çi ye? Mamoste û jina malê guftûgoya çêkirina zarokan dikin. Jixwe 8 zarokên male jî hene. Di rûpela 8an de çîrok fireh dibe. Kesayetiya lawê mezin tê pesindan, lê hîn mijara çîroka yekem didome. Dema ku kesayetiya Qero tê ziman, evcar nivîskar careke din dixire û mijareke din hêdî hêdî derdikeve holê, çîrokê dagir dike û Qero bi serê xwe dibe çîrokek.
Serlehengê çîrokê heta rûpela 8an dayik e.
Dûvre serleheng Qero ye, mijar qirixên Amedê ne.
Divê em wiha şîrove nekin. "Çîrok li ser guftûgoyekê ye, li gor guftûgoyê zêdebûna zarokan bi mînaka Qero tê rexnekirin û yek çîrok e." Rast e. Armanc ev e. Lê çîrok ne ev e. Em li vir wêjeyê dinirxînin. Çîrok cureyekî derbirîna wêjeyê ye. Ew jî bi awayan tê nivîsîn. Hûn serbest in di warê avakirina awayekî nû de û armanca nirxandinên me jî jixwe ev e. Lê Qero çîrokeke şikestî ye. Guftûgo naqede, mamoste tiştekî naxe serê xwe û kesî din. Bûyera Qero jî dibe ku hin kesan îkna neke. Hingê wê bê gotin ku "çîrok ne mecbûr e ku guftûgoyê bigihîne encamê û xwendevan îkna bike". Ev rast in. Lê li dawiyê çi ma?
Di dawiyê de ev dimîne. Teşeyekî xweş zîl daye di vê çîrokê de ku divê bê dîtin.
Du çîrok û yek mijar Qero.
Du mijar û yek çîrok Qero.
Lê ne serkeftî. Lewre ji bo serkeftina vê teşeyê dîsa zanebûneke teknîkî divê.
NERÎMANKÊ.
Ev çîrok ji alî mijara lehenga jin ve balkêş e. Çima? Wêje timî bi leheng û dilqên gundî û hwd.nabe. Divê leheng, mijar, teşe, avakarî, ziman û hêmanên çîrokan dewlemend bin. Kes ji me nikare her roj li pey hev çîrokên heman lehengan bixwîne. Ji vî alî ve çîroka kurmancî mîna heman çîrokê ye. Nerîmankê bi xebitandina jineke xwefiroş, dilînî û nêzîkatiya wê ya jiyanê û ramanên wê balkêş e. Hin kêmasiyên di vê lehengê de hatine avakirin ev in: Dema we lehengek anî ziman, rast be an jî nîgaşî be, divê danasîna we ya leheng û kirinên leheng hevûdin bigirin û mirov nebêje “ma ev leheng çawa vî karî dike, çawa van gotinan dibêje?”
Xala duyem jî dikeve nêzîkatiya mirov a wêjeyê. Li gor we wêje divê mijar û lehengan li ser kîjan teoriyan ava bike? Mirov heta ku derê dikare lehengekî nîgaşî ava bike? Lehengê ku mirov ava dike gelo çi dide xwendevên. Heke wêje bi giranî xweşî, xweşkirin, xweşikî û bi vî awayî terbiye be, nexwe divê lehengeke weke Nerîmankê ku xwe difiroşe, an jî li cihên araqvexwaran her roj bi yekî re dide û distîne, dikare kesayeteke çawa mînak bide xwendevan. Heke gotinên Nerîmankê rast bin divê her jin vî karî bike. Lê civaknasî vê napejirîne. Nirxên civakan vê napejirîne. Em dest ji tevan berdin, nêzîkatiya zanistî ya hezkirin û evînê jî vê napejirîne. Gelo ev teorî çiqasî nivîskar bi xwe ve girê dide. Heke na, ma qey nivîskar heta hetayê serbest e. Civak ji bo wêjeyê çi wateyê dinimîne.
Heke mirov li gor teoriyên wêjeyî binirxîne, mirov ê li gor kîjan teoriya wêjeyî binirxîne. Civak û hîn gelek teoriyên sedsala 20 an dibêjin “divê wêje kul, keser û pirsgirêkên civakê, kêf, zewq û şahiyên ku têne jiyandin bi kar bîne.” Ev xalên reel in. Heke wêje xwe bi reelê (di wateya rastî, bi tenê rastî) ve girêde û sînor bike, nexwe qey tu tiştekî ku surrealîzm (sererastî) bide civakê tune? Bi rastî hene. Lewre hin tiştên ku îro ji me re ji rastiyê wêdetir, sererastî tên, dûvre weke rastiyên gelek balkêş derdikevin holê.
Pirsgirêka Nerîmankê ev e. Pirsgirêka “Hey Gewrê Hey” a di Mistek Jiyan a Çiya Mazî de jî ev e. Ev her du leheng divê ji nivîskarên kurdî re, bi taybetî jî ji nirxandêr û nivîskarên ku serê xwe bi teoriyên wêjeyî diêşînin tiştekî bibêjin, “divê hin tişt ji alî me ve bê zelalkin”. Lewre her cikav li gor xwe teşeyekî jî dide wêjeya dinê. Aha ev e pirsgirêkeke wêjeya kurdî.
TERMÊN BÊXWEDÎ.
Mijareke balkêş e. Çend xortên li pey keçikan, Şindoyê travestî xwe li pey... xwe didin kuştin. Lê ji çîrokê wisa tê famkirin ku hizbil-qontra ev kuştin pêkaniye. Çîrok kêmasiyeke me jî diyar dike û vê pirsê dertîne holê: Di nava evqas bûyerên kiryar-nediyar de çima çîrokên polîsiye derneketin holê? Bersiva vê pirsê nirxandina çîrokên heyî ji derdixe holê. Nivîskarên me ji % 95 bi wêjeyê re hevnasiyek ava nekirine; bingeha wêjeyê jî bi hevnasiyê ye. Nivîskaran bêyî ku çîrokê baş binasin, romanê baş fam bikin dest bi nivîskariyê kirine. Xwendin kêm e. Nirxandin tune.
Ev çîrok jî nêzîkî sînorên xwe bûye, lê nehatiye nav sînorê çîrokeke din. Dîsa jî polîsiyeyê tîne bîra mirov.
"Deriyê Mêrdîn" bîranînek e. Bi rastî ev bûyerên zêrîn ên nivîskaran e. Lê hûnandin, teşe, teknîk, qeware, ziman, avakarî gelekî girîng e. Çîrok bi van hêmanên xwe radibe ser lingan. Dema ku di pirtûeke çîrokan de bîranîn, gotar û çîrok tevlihev dibin, çêfa xwe xera dike. Ev pirtûk jî wisa ye. Divê ku di van xalan de zêde baldarî hebe.
Çîroka kesê yekem e ji alî teknîkê ve. Nivîskar xwe dinivîse. Lê nivîskar li vir jin e, an mêr? Aha ev xalên tevliheviyê ne. Dema di çîrokê de çêlî dewlemendiyê bû, ev nayê wateya tevliheviya xetên stûr. Xetên stûr çi ne?
-tiştên ku çîrok û romanê ji hev diqetînin.
-tiştên ku helbest û çîrokê ji hev diqetînin.
-tiştên ku çîrok û gotarên ramanî ji hev diqetînin.
-tiştên ku çîrokên rêbazeke wêjeyî ji rêbazeke din diqetînin.
-tiştên ku cureyan û awayan ji hev diqetînin.
Dema nivîskar serê xwe bi karê xwe re neêşîne û li pey nûbûn û mezinkirinekê neçe, klasîk bimîne û weke herkesî bike, wê li dawiya hevalên xwe bimîne û tiştekî nû li wêjeyê zêde nake. Pirtûkên wan jî zêde nayên firotin, xwendin û nirxandin. Dilê wan jî dişikê, sar dibin û gel tawanbar dikin.
Na. An nivîskar tawanbar e, an nirxandêr.
Nivîsa Rêzan Tovjîn ji www.nirxandin.com hatiye standin.
klasîkên kurmancî nivîsên kevn yên bi kurmancî tên binavkirin. Klasîk, wek bêje, bi wateya xwe ya ferhengî, ji wê nivîsê re tê gotin ku di çarçoveyeke kifş de hatiye amadekirin. Lê di nava xelkê de bi gelek hawayên cuda tê fêmkirin.
Li gorî Zeynelabidîn Zinar 202 navên ku bi zaravayê kurmancî berhem nivîsîne, derketine holê. Hin ji wan kesan, berhemên xwe wek pirtûk bi navê "Dîwan" hiştine, hin ji wan jî tenê helbest, lê wek destnivîs hiştine.
Xwendina berhemên Klasîk û ya berhemên folklorî, sûdeke pir mezin didin mirov. Herweha astengiyeke mezin jî li pêşberê asîmîlasyonê çêdikin, guhartineke mezin di mejiyê mirovan de çêdikin, hem jî şexsiyeteke netewî ji mirov re diafirînin. Bi xwendina wan mirov êdî rind dizane ku nijada mirov çi ye, mirov bi xwe kî ye û bav û bapîrên mirov jî kî bûne û çi kirine.
Bişavtin, asîmîlasyon anku bişavtina çandî û zimanî, têgihek e ku ji bo saloxdana hevsengî û pêwendiya navbera hindekariyekê (inglîzî: "minority") û piraniyekê (inglîzî: "majority") li civatê tê bikaranîn. Pêwendiyên di nav komên cuda de dikarin pluralîst (berfireh, pêwendiyên yeksan) yan bişavker (astengker, qedexeker) bin. Li Kenedayê siyaseteke zimanî ya pluralîst heye, kargêriya kenedî di navbera îngilîzîaxiv û fransîaxivan de ti cudahî nabîne û hevsengiyeke di nav herdu koman de heye, zimanên dibistanan îngilîzî û fransî ne, hemû etîket û lewhe bi herdu zimanan in; lê belê, li komara Tirkiyê ji ber yekîtiya neteweyî ya komarê, pluralîzma çandî û zimanî qedexe ye û siyaseteke bişavker ji avakirina komara tirkî û pê de bi rê ve dibin. Zimanên wekî kurdî li dibistan û zaningehên dewletî yên Tirkiyê ne zimanê perwerdeyê ye, çend tîpên ku ne di alfabeya zimanê tirkî de ne tên qedexekirin, navên gund û bajaran yên ku ne bi tirkî bûn hatine guherandin yan tirkandin. Dewleta tirkî dixwaze ku her kes tirk bin û hebûna hindekariyan napejirîne.
Dema komek xwe li ser komeke din disepîne, pêvajoyeke bişavker dest pê dike. Hêdî hêdî taybetmendiyên koma bişavtî winda dibin. Kesên di prosesa bişavker de hêdî bala xwe nade zimanê xwe, statûsa zimanê wan her diçe nizimtir dibe û di dawiyê de, zimanê wan ber bi jibîrkirinê ve diçe û dimire (mirina zimên) û çanda wan jî winda dibe (akulturasyon) û çanda wan tevî çanda koma bişavker dihelîne (bişavtin).
Di civaknasî û zimannasiyê de, kesên ku çand û ziman û hebûna xwe guherandine, kesên bişavtî yan asîmîlekirî tên navlêkirin.
Sobarto Romana Helîm Yûsivî, Sobarto, ji şeş deriyan pêk têt. Her deriyek beşekî ji jiyana Silêmanê lehengê romanê vedike. Nivîskar xwendevanên xwe li ber deriyê heftan dihêle û bi vî awayî pêşniyarî wan dike ku ew bi xwe mijara deriyê heftan li gora herşeş deriyên din li cem xwe saz bikin.
Romana Sobartoyê bi giştî behsa evîna Silêmên ya ji bo Belqîsa xemsar û çîroka serboriya dînbûyina Silêmên teva hin agahiyên civakî û rexneya wan dike.
Ji bo awayê nivîsandinê û yê vegotinê, û bi giştî jî, ji bo têgihîştina tevna romana Sobartoyê, em ê jî mîna romannivîsî ji deriyê yekem dest pê bikin.
Deriyê yekem.
Bi nifirên weha ku bi şêwazeke dîrekt û hişk ku dijminahî û tawanbariya Silêmên ya li hember welatê wî jê difûre hatiye nivîsandin. Lehengê romanê, Silêman, têkçûyina xwe ya şexsî û bêmiraziya xwe ya ku dê di romanê de behsa wê bibe dixe stuyê welatê xwe, ku navê wî Sobarto ye, û ji bo tolhildanê jî hewil dide ku wî bişewitîne. Têkîliya vê bûyera ku di rûpela romanê ya yekem de (r.13) hatiye behskirin û bi dû re du caran (r.16 û r.196) dubare bûye, Agirê Sînemaya Amûdê tîne bîra xelkê wî welatî, û herweha bi vî awayî, hişê lehengê romanê jî diçe wê demê. Bi dubarekirina ku di rûpelê 196an de hatiye kirin tê fahmkirin ku di romana Sobartoyê de heta niha çîroka dînbûyina Silêmên hatiye vegotin.
Çîroka dînbûyina Silêmên, an jî bîranînên wî, bi vegotina bûyera Agirê Sînemaya Amûdê dest pê dike. Lehengê romanê, Silêman, teva gelek zarokên din di nava sînemaya ku dişewite de asê maye û xelkê derve jî ji bo ku zarokan xelas bike hewil dide.
Di vegotina vê bûyerê yekem de, hin pirsgirêkên ravekirinê yên li pozîsyona vebêjêr xwe eşkere dikin. Sedema wê jî ew e ku nivîskar, ji romannivîsekî bêtir, mîna rojnamegerekî tev digere û her weha, ji awayên vegotina romanê gelekî bi dûr dikeve. Navkokiya herî mezin ku di romannivîsiya Helîm Yûsivî de rasterast ber bi çav dikeve ew e ku nivîskar ji derveyî sînemayê li bûyerên ku pêk tên dinihêre. Lê nivîskar ji bîr dike ku lehengê wî yê sereke, yê ku bûyer li dora wî digerin bi xwe jî teva zarokên din di nava wî agirî de, di hindurê sînemayê de asê maye û ew bîranînên ku têne ragihandin jî bîranînên wî lehengî bi xwe ne. Hingê divê berî hertiştî rewşa wî lehengî ya di nava wî agirî de bihataya vegotin. Avakirina romanekê vegotina bi awayê rojnamegeriyê qebûl nake. Lê mixabin Helîm Yûsivî guh nedaye vê yekê û ji barê avakirin û vegotina bûyerên romana xwe yên esasî reviyaye, û agahiyên ku herkes dikare bi rehetî bi dest bixe rave dike. Ev yek jî tê wê mahneyê ku romana Sobarto di warê tevna romanê, di pozîsyona vebêjêr ya li hember bûyeran û di têkîliya bûyer û lehengan de hê di serê romanê de derbên mezin dixwe. Ji ber ku ji bilî şibandina navbera herdu şewatan, bûyera Agirê Sînemayê di romanê de cîhekî ew qasî girîng nagire. Ji lewra mirov dikare bibêje ku Agirê Sînemaya Amûdê jî di vê romanê de ji pîneyekê bi wê de naçe.
Bûyer bi vî awayî bi dawî dibe.
« Her wiha zarokê duwazde hembêz kiribû û bi hev re şewitîbûn, laşên şewitî birin nexweşxaneya Qamişlo, zêdeyî sî zarokî şewata wan giran bû û zêdeyî sêdî jî birînên wan sivik bûn. » (r.15)
Mirov kîjan rojnameyê veke, ew ê li heman agahiyan rast were !
Dawiya vê bûyerê çawa di ser re hatibe dayin, serê wê û hemû hêlên wê yên din jî weha ne. Zarok di hindur de dişewitin, xwediyên wan hewil didin da ku wan xelas bikin. Lê belê ya balkêş ew e ku qêrîna zarokekî jî di vê romanê de nayê bihîstin. Hunerê romanê tucarî ev awayê vegotinê qebûl nekiriye.
Franz K. Stanzel di berhema xwe ya bi navê « Teşeyên Romanê » de dibêje « Ji retorîka antîk û vir ve tê zanîn ku şêwazên curbecur û teşeyên curbecur herweha bandorên curbecur li guhdar an jî xwendevanên xwe dikin. » (roman biçimleri, r.7, çizgikitabevi, 1997, Istanbul)
Di vê romanê de, di vegotina bûyera Agirê Sînemayê de, ku ji ber hewildana Silêmên ya şewitandina bajêr ve têt, ya ku vê bûyerê dide xwendin ew trajedî ye ku di wêneyê zarokên ku di nava wî agirî de derî li ser wan hatiye girtin re derdikeve der. Peyvên wek « agir bi perde û dîwarên axê ve hilperikî, saw û tirsê xwe berdabûn dilên piçûcik, zarokan berê xwe dan deriyê mezin û ji dêleva ku vekin ew girtin. » (r.14), ji xwe bûyerê bi qasî ku lazim be rave dikin. Ji vira û bi şûn de êdî avakirina hûrgiliyan û tercîha awayekî ravekirinê divê derkevin holê. Lê belê, ger em bala xwe bidin vê mînakê, em ê bi rehetî bibînin ku romannivîs bi du peyvên ku dikare bê bîra herkesî dixwaze xwe ji barê vegotina romanê xelas bike. Lê hin hûrgilî an jî detayên din jî tên bîra herkesî ku nivîskêr xwe ji wan bêpar hiştiye.
“Gewdeyên zarokan ji agirê bê dil re bûbûn xwarineke sivik.” (r.14)
Ev hevok bi xwe, tu mehneya wê tuneye. Metafor û hêmaya ku di vê hevokê de ji bo şewitîna zarokan ya trajîk hatiye bikaranîn qet li bûyera ku tê vegotin nakin. Ev ziman ne zimanekî edebî ye. Mirov tê nagihêje bê ka nivîskêr xwastiye çi bibêje.
Heger di vira de nivîskêr behsa zarokên ku ew banê ji text û qirşik bi ser wan de tê xwarê bikiraya û hema piçekî bûya jî hebûna wan zarokan ya dilêş li wira nîşanî me bikiraya, me ê ew qasî xem nexwaraya, ku ji xwe vegotina romane jî vê yekê pêwîst dike. Lê di vê mînakê de jî ji nûçeyeke rojnamegeriyê pê ve tişt tuneye.
Silêmanê ku lehengê romanê yê sereke ye bi xwe jî di nava wî agirî de ye, lê belê digel ku ew qas bîranînên wî hene jî û digel ku yek ji girîngtirîn bîranînên wî divê ew bûya, Silêman qet behsa wê rojê nake. Tenê di rûpelê 15an de dêya wî dibêje « Xweska tu ji dêleva birayê xwe yê mezin bişewitiya. » (r.15)
“Dêya wî ji bo çi weha dibêje?”
“Ev agahî di romanê de bi kêrî çi tê ?”
Cihê vê bûyera birayê wî û tercîha dêya wî ya ku ji hêrsa wê têt, di romanê de tuneye. Bersiva van pirsên ku me kirin, rehet e. Helîm Yûsiv dixwaze di romana xwe de behsa hin bûyerên weha bike ku ji rastiya miletê kurd tên. Bûyera Sînemaya Amûdê jî di dîroka bajarê Amûdê de cihekî giring digire. Ev taybetî bi serê xwe komplekseke mezin e ku bi hemû romannivîsên kurd re heye. Romannivîsên me tim dixwazin ji bûyerên rastiyê romanan ava bikin, lê ji ber ku ew bûyer di tevna romanên wan de baş nehatine bicîhkirin, an jî ger em bi awayekî din bibêjin, ji ber ku romannivîsên me hê pêvajoya afirandina romanan baş fahm nekiriye, ev bûyer pirsgirêkên estetîkî jî bi xwe re tînin.
Axaftina nivîskêr ya ji derveyî romanê (r.114) vê yekê ji xwe eşkere dike.
Di her nivîsa xwe ya li ser romanan de em vê peyveke Fethî Naciyê ku wek mezintirîn rexnegirê romana tirk tê qebûlkirin dubare dikin. Hemû romannivîs û hemû rexnegir divê bi vê yekê bizanin.
“Erê roman hebekî jî vegotina jiyana rastîn e û di jiyana rastîn de hezar bûyerên belasebeb û detayên bêqiymet hene. Roman nikare barê hûrgiliyên belasebeb rake.”
Lê weke ku hemû teorîsyenên romanê li ser li hevdu kiriye, di romanê de hertişt sebeba xwe heye ku ev yek jî romannivîsan mecbûrî tevneke têkûz dike. Yanî, her detaya ku di nava vegotina bûyeran û şayesandina lehengan de tên bikaranîn divê di nava romanê de xwedî fonksiyon bin. Ger em bibêjin ku lehengê me textor e, divê textoriya wî bi kêrî tiştekî were. Ger em bibêjin ku lehengê me dikuliya, divê ev jî di romanê de tiştinan bi xwe re bîne an jî biguherîne. Heke leheng bikule jî nekule jî wek hev be, hingê divê em behsa vê yekê nekin. Niha gava ku em bala xwe didin nivîsên xwe yên li ser romanên kurdî, em dibînin ku me ev peyv ji bo hemû romanên kurdî bi kar aniye.
Ev jî diyar dike ku qelsî û seqetiyên hemû romanên kurdî yek in.
“Silêman, yê ku li ser tê gotin helbestvan e…” (r.16)
Silêman ji bo çi helbastvan e û ne tiştekî din e, nayê fahmkirin. Ji bo çi ne cotkar e, ne mamoste ye, an jî ne berber e? Ji bo çi ilhes helbestvan?
Di romanan de mirov nikare li gora kêfa xwe tiştan bi lehengên xwe bide kirin an jî mîsyonan bide wan. Weke ku me got “di romanan de hertişt sebeba xwe heye.” Ka em bala xwe bidinê, gelo helbestvaniya Silêmên tu guherînê di romanê de dike an na? Bersiva vê pirsê feraseta romannivîskariya Helîm Yûsivî ya di Sobartoyê de jî derdixe holê.
Dibe ku di rastiyê de yekî mîna Silêmên hebe û bi rastî jî helbestvan be, roman jî li gora bûyerên xwe vê yekê weke ku rast be dide hîskirin, lê em ne mecbûr in ku bi vê yekê bizanin. Roman bi bûyerên xwe ji xwe rastiyekê pêşberî me dike. Jêderka van bûyeran û rastiya wan me aleqadar nakin.
Ji ber ku Helîm Yûsiv fêrî nivîsandina çîrokan bûye, pênûsa wî jî ber bi çîroknivîsiyê ve diçe. Loma gelek bûyer di vê romanê de bê destûr an jî beyî ku tu haziriya wan bête kirin dest pê dikin. Mînaka vê yekê jî dîaloga yekem ku em di romanê de lê rast tên dide me.
Di r.17 de behsa êşa piştê dibe û tê gotin ku Pîra Felek, ku ew jî yek ji lehengan e, teşhîsa vê êşê datîne û dibêje ku sedema êşa piştê, hezkirin e. Weke ku tê fahmkirin, mijara vî beşê ku behsa wî dibe, êşa piştê ye. Lê ji ber ku navê Pîra Felek tê de derbas dibe, nivîskar dikeve nav vegotina xisûsiyetên vê jina ku bi hin hêlên xwe ve kopîkirina ji Doriyan Grayê Oscar Wilde tîne bîra mirov, û bi vî awayî êşa piştê ji bîr dike.
“Ji ber vê dema ji Silêman re got ku hezkirin sedema êşa pişta wî ye dizanîbû ku rastî jî ev e.” (r.19)
Ji ber ku di vê hevokê de diviya du caran bîhnok bihataya bikaranîn û cînavkeke din jî piştî bîhnoka duyem hebûya, hevok bi awayekî weha xuya dike ku mirov nizane bê kî kirde ye û behsa çi dibe.
“Ji ber wê, dema ku wê ji Silêmên re got ku hezkirin sedema êşa pişta wî bû, wî zanîbû ku rastî jî ev bû.”
Bûyera bi mêvana Pîra Felek re jî ku dîalogek jî tê de heye, ji nişka ve xuya dibe û wenda dibe ku mirov dibêje qey nivîskar bûyerekê nîvco dihêle û ji ber ku fahm dike ku ev bûyer ji wî re ne lazim e, di cih de derbasî yeka din dibe û mêvanê ji bîr dike. Lê belê mêvana wê bi awayekî weha hatiye dayin ku mirov dibêje qey dê hê behsa wê bibe. Destpêka vê bûyerê jî bê destûr e. Gava ku behsa xisûsiyetên giştî yên Pîra Felek dike, nivîskar atmosfereke weha aktîv dişayesîne û Pîra felek bi mêvana xwe re dide peyivandin. Lê gava ku di cih de dev ji vê bûyerê berdide û derbasî bûyereke din dibe, dişibe zarokekî ku bala wî di heman demê de bikeve ser gelek tiştan. Bi vî awayê xwe yê vegotina neorganîzekirî, nivîskêr, beyî xwe nêzîkî li teknîka romana Faulknerî ya bi navê Deng û Hêrs (The Sound and The Fury- bi frensî Le Bruit et La Fureur- bi tirkî Ses ve Öfke) kiriye. Di vê romana xwe de, Faulkner, bûyera romanê di beşê yekem de bi rêya mêjî û vegotina Benjyê bêhiş û kawik dide. Herçî Benjy e, ji ber gêjikbûn û kawikbûna xwe, tu carî li ser bûyerekê konsantre nabe û xwe ji detayekê diavêje detayeke din û bi vî awayî serê xwendevanê xwe jî gêj dike. Heman hîs bi xwendina Sobartoyê jî bi mirov re çê dibe. Bi tenê ferqek heye di navbera wan de ku ew jî ev e: Faulkner bi zanebûnî gêjikek an jî kawikek bi kar aniye, û yê ku bûyerê vedibêje jî ew gêjikê Benjy bi xwe ye, an jî desorganîzasyon di vê romanê de hewcedariyek e; lê di Sobartoya Helîm Yûsivî de beyî ku gêjikiyeke lehengan hebe bi nezanî heman awayê vegotinê hatiye bikaranîn.
“Li ber derî, li ser kursî rûniştibû. Bi xweha xwe ya mezin re dipeyivî.“(r.20)
Lê weke bûyera mêvana Pîra Felek û êşa piştê, ev bûyer jî di cih de tê jibîrkirin û ji ber ku nivîskar nizane bê dê çawa xwe ji vê qutbûyinê xelas bike û dest bi bîraniyên lehengê xwe yên zarokatiyê bike, em ê nizanibin bê bi xweha xwe re ji bo çi û li ser çi dipeyive. Ji ber ku em ê nema wê xwehê bibînin. Ev jî dibe mînakeke din ji bo bêorganîzebûyina bûyerên vê romanê. (Di vê hevokê de peyva kursî diviya bihataya tewandin.)
Ev awayê vegotina romannivîsî, herweha di vegotina bîraniyên zarokatiyê de jî dewam dike. Di vî beşê ku di romanê de cihekî mezin digire de gelek bûyer weke yên pêşiyê, bê destûr dest pê dikin û beyî ku bi dawî bibin an jî em bizanin bê çi guherînê û çi bandorê di romanê de dikin tên jibîrkirin. Lê divê mirov bibêje ku bûyera sereke ya romanê û ev hûrgiliyên li ser têkiliyên cinsî yên ji derveyî exlaqê civatê (ji ber vê xisûsiyeta xwe behsa van bûyeran dibe) (exlaqê civatê rast e an ne rast e, ew pirseke din e.) di nav xwe de tu têkîliyê danînin. Em ê di vira de zêde li ser wan têkîliyên ku nayên fahmkirin nesekinin. Hemû lehengên zarokatiyê bi dû re dibin sî û wenda dibin. Wek bûyera ku Silêman ji bo ku çaydanan bifirîne dest bi limêjê bike û bi dû re dev ji vêya berde.
Lê bûyera romanê ya sereke kîjan e?
Bûyera romanê ya sereke, hezkirina Silêmên ya ji bo Belqîsê ye. Silêman hê di zarokatiya xwe de dil dide Belqîsê û digel ku Belqîs bi yekî din re dizewice jî wê ji bîr nake. Heta ku fêr dibe ku Pîra Felek wê di koxa xwe de dixebitîne gelek têkîliyên din jî li dora Silêmên digerin. Lê hezkirina Belqîsê li cem Silêmên bûye obsesyoneke xeternak û ji ber vê yekê, Silêman nikare debarî karê ku Belqîs di koxa Pîra Felek de dike bike. Ji lewra agir bi serê wî dikeve û ji dêleva ku bajêr bişewitîne, ew xwe bi xwe dişewite. Ji bo ku bide fahmkirin ku ev yek ne xema Belqîsê ye, Belqîsê cixareya xwe ji agirê canê wî vêdixe.
Lê li dora çîroka vê trajediya Silêmên em çi dibînin ?
1- Bûyerên ku ji hev belawela ku bi tevneke xerabe û seqet bi hevdu ve hatine girêdan. Ev yek jî ji çîroknivîskariya Helîm Yûsivî tê.
2- Zimanekî şikestî ku mirov dixe wê baweriyê ku ev roman bi zimanekî din hatibe nivîsandin û bi dû re wergeriyabe kurdî. Ji bo berhemekê kêmaniyeke mezin e ku vê hissê bide xwendavanê xwe. Bila nebe weke îddiayekê lê di xwendina romanê de mirov dikeve wê baweriyê ku ev roman bi kurdî nehatibe nivîsandin. (Agahiyeke piçûk: Erebiya vê romanê jî, wek kurdiya wê, di sala 1999an de çap bûye. Ji ber wê, em nizanin bê kîjan berî ya din çap bûye.)
3- Bêtêriya şexsiyetekî ya jinan û ji ber vê yekê jî êrîşkirin û tawanbarkirina wan. Ji ber ku balkêş e ku di vê romanê de qet nehatiye gotin ku Silêman yekî gelekî qeşeng e an jî bedew e, an jî kîjan xisûsiyetên wî yên din hene, lê jin giş xwe diavêjin ser wî. Jê balkêştir, jinên wî giş mîna hevdu tev digerin û ji wî bi dûr dikevin. Jinên wî giş ji nav livînan hez dikin û dixwazin bi serbestî têkiliyên cinsî bijîn. Lê fikirên wî yên li ser jinan ecêb in. Digel ku ew qas nêzikiyê li jinan dike û giş jî bi wî re dibin heval, ê wî, ew ji beşên erotîk û vegotina nav livînan pê ve behsa tiştekî din nake. Ji ber ku qet behsa parvekirina Silêmên ya bi jinan re nabe, mirov dikeve wê baweriyê ku di vê romanê de jin ji nav livînan pê ve ji tiştekî re nabin. Her çi qas peyva ku ji devê Sîlvaya (r.149) ku bekareta xwe daye û dixwaze çarşefa xwe diyarî bide bavê xwe, û Firyala ku Rojhilatê dişibîne axurekî (r.92) di warê têgihiştina azadiya têkîliyên cinsî de wek rexneyekê bê qebûlkirin jî, ji ber ku Belqîs, Selma, Hemîda, û Sîlva û Firyal jî di nav de giş weke jinên ku ji nav livînan têr nebûne hatine dayin, ev yek, bi tenê xizmetê fikira nivîskêr ya li ser jinan dike ku wek ku ew jî dibêje nêzîkiyê li ya Nietzche datîne. Têkîliya Mistoyê Qop ya bi hevala wî re jî dîsa her weha xizmeta vê fikira ku di romanê de baş nehatiye tehlîlkirin dike. Li gora nivîskêr civata me paşdemayî ye, lê ew vê paşdemayinê bi tenê di meseleya jinê de dibîne, lê dîsa li gora wî, mirov nikare baweriya xwe bi jinan bîne. Ev yek wek nakokiyeke romana Sobartoyê ya din derdikeve pêşberî me. Hevoka ku vê fikirê herî xweş temsîl dike jî di nava dîaloga nivîskêr ya bi lehengê wî re derdikeve. Gava ku Belqîs dizewice, nivîskar rasterast bi lehengê xwe re dipeyive.
“...ev tişt tev de îşev bibin Silêman, ma çima tu ji rastiyê zivêr dibî, gava xwe tazî dike? Wê herdu derbas bin oda razanê ya bêhnkirî, wê xwe dirêj bikin, wê li çavên wî binêre, piştî ku jê re gotiye (ez te wek mêrekî dipejirînim) û bi dilekî rehet xwe bide Savar. Bi wan tiliyên ku porê te pê şeh dikirin, biryara zewaca xwe îmze kir“. (r.113)
Ji ber ku nivîskar di rûpela 114 û 203an de jî bi xwe têkîli nava bûyerên romanê dibe, mirov baş fahm dike ku yê ku di vira de bi lehêng re dipeyive nivîskar bi xwe ye. Peyva “ew ê xwe bide Savar“ ku qet ne vegotineke edebî ye û “Bi wan tiliyên ku porê te pê şeh dikirin, biryara zewaca xwe îmze kir“ jî dijminahiya wî ya li hember jinan xweş deşîfre dike. Lê ev dijminahî ji ber têkçûyina wî têt û ji ber vê têkçûyina xwe ya şexsî jî dixwaze welatê xwe bişewitîne ku di romanê de nivîskêr xwe ji vêya re jî kerr dike û di vê dijminatiyê de jî û di daxwaza şewitandina Sobartoyê de jî lehengê xwe mafdar derdixe. Di navbera van hemû bûyeran de lehengê romanê yê sereke, Silêman, ji ber ku xwe bi awayê vegotinê gelekî nêzîkî qerektera vegotina nivîskêr dike, mirov nêzîktêdayina wî ya li hember bûyeran dîrekt dibîne. Awayê nivîskêr yê vegotinê û awayê lehengî yê vegotinê gelekî dişibin hevdu. Ji xwe êşa ku leheng dikişîne û şêwaza ku di dîaloga nivîskêr ya rasterast bi xwendevên re hatiye kirin de (r. 113-114-203) derdikeve pêş jî vê yekê tesdîq dikin.
Teorîsyenên romanê giş dibêjin ku di romanên yekleheng de ku vebêjeriya wan ji aliyê lehengên wan ve tê kirin, zehmet e ku mirov nivîskêr û lehengên wan ji hev derxîne. Di vê romanê de jî weha ye. Lê belê, di jiyana mirovî de hin demên giring hene ku karê romannivîsan hebekî giran dikin. Ew jî di nava wan bûyerên giring de eşkerekirina hîsên lehengan e. Ka em bala xwe bidin dîalogeke di navbera Silêmên û Belqîsê de. Di vî beşî de (r.50) Silêman dê ji Belqîsê re hezkirina xwe eşkere bike.
“Min jê xwest meşa xwe giran bike da ez karibim pê re bipeyivim.
-Tu çi dixwazî bibêjî bêje gidî, ma tu ditirsî?
Dixwest sorbûna ruyê xwe veşêre, lê nikarîbû.
-Berî hertiştî ez dixwazim bersiva te gotinek tenê be erê yan na !
Xemnake lê ka çi heye ?
Cara yekemîn, rû bi rû em rawestiyan û me li hev niherî.
Ezmano bilind bibe ! Erdê biqelişe ! Xelkno ref bi ref mîna pinpinîkan bifirin ! Dinya bê hezkirin soleke kevnik e, mêr bê jineke spehî qantir e û niha temenê min berî te toz û toz e û piştî te ez ê tune bim. Lê ev Belqîsa piçûk çi keçeke seyr e, ne veciniqî, ne xema wê bû…» (r.50)
Mirov fahm nake bê ji bo çi şayes (taswîr-description) di vê romanê de ew qasî kêm hatine bikaranîn. Gava ku leheng li derve dimeşin em nizanin bê derdora wan bi çi rengî ye. Lê ji bilî pirsgirêka şayesan, kesên ku serê xwe hema çenekî be jî bi psîkolojiyê re êşandibin dê li bende vegotineke derûniya lehêng ya esasî bin. Du kes li hember hevdu sekinî ne û yek ji wan li hêviya bersiveke giring e; ew bersiv ji bo wî di ser hertiştî re ye û ew kes lehengê romanê yê sereke ye. Di vê derê de tahlîleke psîkolojîk divê, libendamayin, tirs, lerizîn û poşmaniya gotinan divê. Roman beyî van xisusiyetan nayên nivîsandin. Mirov nikare bûyerekê hema rasterast bide û derbas bibe. Mixabin di vê romanê de hemû hîsên Silêmên bi awayekî weha qels hatine vegotin ku mirov di romanan de ji vî awayî re dibêje « edebiyata erjeng » an jî « peyvên qlîşe ». Tu dev ji tirs û heyecanên wî yên wê demê ku diviya hebûna berde, mirov dibêje qey daweta wî ye. Lê di her eşkerekirina evînî de tirseke redbûyinê jî heye, ku divê mirov vêya tucarî ji bîr neke.
Seqetiyên tevna vê romanê.
1- Di rûpel 33an de ji nişka ve, vebêjer bê destûr û bê amade, dev ji behskirina Dîno berdide û behsa Melê dike û ji wira xwe diavêje şex Musayê ku çaydanan difirîne û dike ku zilam hêkan bikin. Piştî ku Silêman dest bi limêjê dike û vê yekê ji bîr dike, nema behsa Melê û ne jî şex Mûsayî dibe. Ev bûyer ji bo qerfê hatine bikaranîn û têkîliya wan bi mijara romanê re tune ye. Ji ber ku Mele henekên xwe bi qata karker û proleteryayê dike bi vebêjêr balkêş tê û ji ber wê behsa wî dibe.
2- Mamosteya Silêmên jinek e û nivîskar navê wê Xanim datîne. Lê di r.41 de mamosteyê ku pirsa “serokê me kî ye“ ji Hemzo dike, mêr e. Ji ber ku Silêman dibêje ku wan bi hev re dixwend û du rêzik berî wê jî, di destpêka vê bîranînê de dibêje “rojekê em di dersxanê de bûn“ û ji ber ku em dizanin heta dawiyê jî Silêmên ji Xanimê pê ve tu mamosteyên din nas nekirine, em dikarin bibêjin nivîskêr di vira de xwe ji bîr kiriye.
3- Di serî de mamoste Xanim weke jineke biyanî tê naskirin (r.31) û temsîla zimanê dewletê dike û zarokên polîsan diparêze. Lê bi dû re ji nişka ve (r.44) ev Xanim dibe sobariyeke ji bavekî şoreşger û heta bi zewaca Belqîsê jî an jî hilweşîna sowyetê weha dimîne.
4- Carekê zewaca birayê wî tê bîra Silêmên ku em wî birayî qet nas nakin û ya esil mirov fahm nake bê çi têkiliya wê bi romanê re heye. Bi tenê wek mînakekê hatiye dayin lê zêde ye.
5- Sohbetek di navbera Xanim û Mêrê wê de derbas dibe (r.76.) ku em nizanin bê çawa hayê Silêmên jê çê dibe. Romanên ku ji devê kesê yekem têne vegotin nikarin vî barî hilgirin. Her çi qas di hin deveran de nivîskar dora vegotinê beyî ku em sebeba wê fahm bikin ji Silêmên distîne jî, nivîskar xwe ji Silêmên ve naqetîne. Ji xwe, di romanên weha de mirov dibêje qey leheng û nivîskar yek in. Wek agahî, mirov dikare bibêje: Silêman sê caran dipeyive û ev sê car temamê romanê digirin. Di r.13an de dest pê dike. Ji r.17 heta r.38 dewam dike û dorê ji bo du rûpelan heta r.40 dide nivîskêr. Bi dû re ji r.40 heta bi r.163 jî Silêmanê lehengê romanê bûyeran vedibêje. Ev jî diyar dike ku bersiva pirsa kî dê çi bibêje kî ji bo çi dorê digire baş nehatiye dayin. Ev teknîk di romana dinyayê de êdî baş ji hevdu hatiye veçirandin, lê di vê romanê de bersiva pirsên vê teknîkê nehatiye dayin. Ji bo mînaka vê teknîkê mirov dikare li romana James Joyce (Ullyses) û ya Faulkner (Gava ku ez di ber sikratê de bûm) û ya Orhan Pamûkî (Navê Min Sor e) binihere.
6- Lîse û universitê di vê romanê de gelekî tev li hev bûne. Di r.53an de dibêje “salek diduyê din tê herî zanîngehê“, di r.79an de lîseyê qezenc dike. Di r.80an de universitê dest pê dike. Sîstema perwerdehiya welatê ku Sobarto tê de cih digire ya di romanê de, li gora sîstema kîjan welatî hatiye danîn, ne zelal e. Ya di sîstemê de yan jî di hilbijartina peyvan de pirsgirêkek heye.
7- Gava ku universitê dest pê dike, di r. 81 de Biroyê hevalê Silêmên ji bo peydakirina xaniyekî berî wî diçe bajarê ku universitê li heye. Lê nivîskar vê yekê ji bîr dike. Di r.89 de dibêje « xaniyekî kirê bi destê min neket, min bi hinek xwendekarên kevn re xanî girt ». Lê bi dû re em dibînin ku ew û Biro di xaniyekî de ne. Di r.96an de dibêje « Biro xaniyekî piçûk ji min û xwe re kirê kiribû. »
8- Nivîskar bi ferqa çîrok û romanan nizane. Serboriya Şeroyê ku ji nişka ve dikeve romanê û xweha xwe û bavê xwe dikuje; bûyera Mistoyê qop yê hevalê Silêmên ku serboriya xwe bi hin teşeyên nûjen vedibêje û ku ev çîrok bi serê xwe şaheserek e lê di nava vê romanê de hatiye pelçiqandin, bi serê xwe du çîrokên ji hev jî û ji romanê jî cuda ne. Herweha meseleya Bavê Emşayê û Bêtêriya Hemîdayê jî yek ji van mînakan e. Nivîskêr xwastiye bi van meseleyan atmosfera welatê ku navê wî Sobarto ye bi me bide zanîn, lê vê yekê romana wî ji romanekê bêhtir şibandiye mîhrîcana çîrokên balkêş. Nivîskar hê nizane bê roman çawa tên nivîsandin û hema çawa hatiye ber wî weha nivîsandiye.
9- Di r.128 de behsa birayekî Mistoyê Qop dibe û tê gotin ku ew li Parîsê dijî û mala wî li ber behreke bêdawî ye. Lê belê, li Parîsê tu behr tuneye ! Birêz Helîm Yûsiv ev agahî ji ku aniye nayê fahmkirin. Li Parîsê bi tenê çemekî mezin heye ku navê wî Sen e û ew jî ne bêdawî ye û firehbûna wî bi qasî çemê Firatê jî tuneye. Di heman mînakê de behsa çavşînbûyina jina wî birayî jî dibe ku mirov fahm nake bê ji bo çi ye. Ji bilî vê mînakê tucarî ne behsa wî birayê Misto û ne jî behsa jina wî dibe. Jina wî birayî frensiz e û çavşîn e û em wê di romanê de qet nabînin û ji bilî vê agahiyê jî nema behsa wê dibe. Divê mirov bizane ku di romanan de di hilbijartina tîp û lehengan de mirov nikare li gora kêfa xwe tev bigere. Çavşînbûyin ne xisûsiyeteke jinên frensî ye. Ger ew jin swêdî bûya an jî alman jî bûya serçavan, lê frensî bêtir esmer in. Ji ber ku behsa Ewropayê bûye, mirov divê behsa xisûsiyeteke vê romanê ya din jî bike. Di r. 109 de hevokeke weha ecêb heye ku dibêje: « ma gelo şewitandin çare ye ? » û weha dewam dike.
Leheng dipeyive an nivîskar, ev fikir aydî kê ne ne diyar e. Di r.117 de jî behsa kesên ku êgir ew gihandine hev dibe û navê “sînema-Zekiye Alkan-girtîgeh-ronahî” û teva wan jî navê Mezlûm Doxan dide ku heçî kesên ku bi dîroka tevgerên kurdî û ilhes jî bi dîroka PKKê dizanin, baş dizanin ku Mezlûm Doxan xwe neşewitandiye, lê di 21ê adara sala 1982an de piştî vêxistina çend darikên niftikê ya ji bo pîrozkirina Newrozê çûyê xwe daliqandiye. Em di wê baweriyê de ne ku birêz Helîm Yûsiv jî vê yekê ji me çêtir dizane û belkî wî jî xwastibe behsa vêxistina darikên niftikê bike lê belê di romanê de heke mirov rastiya bûyerê nizanibe weha tê fahmkirin. Kêmaniyeke din ku di hemû romanên kurdî de heye jî ev e ku nivîskar xwendevanên xwe jî mîna xwe dihesibînin. Lê em necbûr in ku berî xwendina vê romanê biçin û hin berhemên din jî bixwînin. Wek mînak, ger em vê romanê wergerînin zimanê milletekî ku kurdan nas nake, xelkê wê deverê dê fahm nekin bê ev roman behsa çi dike.
10- Di r.18 de dibêje « Kêfxweşî bû dema em herdu li yek bajarî bûn û di yek kolanê re dimeşiyan. Eynî baranê porê me şil dikir. Eynî ezman di ser me re bû. Aniha min nas kir ku şaşitiyeke mezin di hezkirinê de heye. » Ev ne ya wî ye û bêhtir, helbestên tirkî tînin bîra mirov.
11- Heta dawiya romanê jî şayeseke berbiçav ya dorhêlê û ya lehengan bi xwe jî tune ye. Hê di r. 94an de em fêr dibin ku Silêman bi berçavk e, lê bi dû re ev tê jibîrkirin.
12- « Nêrgiz, Xwedê ev gewde ji min re şandiye, te jî xwe li serê me kiriye Romyo. » (r.99) Romyo kî ye nayê fahmkirin.
13- Di 197 rûpelan de 20 caran behsa jina ku ranên xwe hil dide û petrol ji nav diherike dibe ku êdî ji adetê derxistiye. Tevî berga dawiyê dibe 21 car.
Li gora van bûyeran Silêman divê di sala 1960î de 6-7 salî be. Yanî Silêman divê di navbera 45-50sal kiribe. Lê di romanê de em vê yekê nabînin. Silêman heta dawiyê jî weke xortekî tev digere.
15- Weke ku me gotibû, di romanê de hertişt sebeba xwe heye. Hingê sebeba bikaranîna deriyan jî diviya zelal bûya. Lê di vê romanê de bikaranîna deriyan ji bilî vekirina beşan ku dikarîbû bi hejmaran jî bihataya kirin pê ve bi kêrî tiştekî din nayê. Ew jî bi awayekî din, belasebeb an jî bê mahne hatiye bikaranîn. Ji xwe di romanên kurdî de gelek awayên weha hene ku mirov nikare tu mahneyê bide wan.
16- Di r.105 de ji ber ku nivîskar dixwaze behsa hemû xisûsiyetên welatê xwe bike, behsa çend eşiretan dibe û tê gotin ku “berî mehekê yekî Bêrtî hat Belqîs xwast”. Wek fon, an jî ji bo çêkirina atmosfereke civakî bê dayin, mirov dikare di nav re heke pêwîst be û gava ku giring be behs bike. Lê di vira de ew xisûsiyetên civakî ku ji bo çêkirina fonê hatibûn bikaranîn, ji nişka ve ketine nava romanê, çûne lehenga romanê ya sereke xwastiye, lê lehenga sereke qebûl nekiriye. Ji ber ku berê qet behsa vê agahiyê nebûye û bi dû re jî bi temamî tê jibîrkirin, ji bo çi bûyereke weha xistiye nava romana xwe, nayê fahmkirin.
Çend mînak ji xeletiyên gramer û rastnivîsandinê.
Beyî ku em têkevin nava detayên ku dê me ji mijara me bi dûr bixînin, em dikarin li vira çend mînakan ji xeletiyên gramera Sobarto û herweha ya weşanxaneya Avestayê bidin. Ji ber ku ev xeletî di gelek berhemên weşanxaneya Avestayê de hene, divê mirov behsa wê jî bike. (Ger ji me were xwastin, em dikarin mînakên hemû berhemên wan yên kurdî derxin.)
1- « Ew jî bi porê min lîst û bi ser min de giriya » (r.59)
Divê weha bûya: Wê jî bi porê min lîst û bi ser mind e giriya.
Ev hê baş nehatiye zelalkirin lê gava di dema borî de lêkereke gerguhêz û yeka negerguhêz bêne ba hevdu, cînavk divê tewandî yanî li gora lêkera gerguhêz bête bikaranîn.
2- « Carekê tenê pelekî piçûçik Hêvî jê re şand. » (r.59) Kê çi şandiye ne diyar e. Ji ber ku Hêvî divê bihataya tewandin. Li gora qaîdeya ergatîvê ev yek mecbûrî ye.
3- Yekî « xwediyê milyonan –li gor gotina wan- hat wê xwest. (r.60) neynûk vebûye lê nehatiye girtin. Kê kî xwestiye ne diyar e. Dîsa pirsgirêka tewang û ergatîvê.
4- « Hê carê min wî li zewacê germ dikir. » (r.159: kî kê germ dike, ne diyar e? Dîsa pirsgirêka tewang û ergatîvê.
5- (r.61) parantêzek hatiye girtin, lê tu parantêz venebûbû.
6- (r.153.) Parantêzek vebûye lê nehatiye girtin.
7- (r.172) parantêzek vebûye nehatiye girtin.
8- Nivîskar bi wextan nizane. Nizane bê di kîjan formên ravekirin û vegotinan de kîjan demên lêkeran tên bikaranîn. Hayê wî qet ji gramera kurdî tuneye. Mirov bawer nake ku navê tewang û ergatîvê bihîstibe. Lê weşangerê wî yê ku xwedêgiravî weke zimannasekî tev digere, çawa ev xeletî nedîtine, mirov şaş dibe.
9- Hayê nivîskêr ji hevok û paragrafan tuneye. Nizane bê mirov di ku de hevokê xelas dike û bê di ku de paragrafeke din an jî beşekî din dide destpêkirin.
- Xuya ye tu zû tiştan ji bîr dikî Silo, ew kî bû, heta mirinê ji te hez dike?
- Tenê eger me cihê wê nas kiriba”. (r. 99-100)
10- Peyva Xwedê carinan mezin carinan piçûk hatiye nivîsandin. (Mînak r. 39 piçûk - 40 mezin hatiye nivîsandin.)
12- Hin hevokên ku tişt ji wan nayên fahmkirin jî hene.
Kenê wê heta bin guhê wê dirêj bûbû.
Ez pir kêfxweş im ji nû ve çêdibim. R. 167
Lê bavê min jî kêleka diya min girt. R. 175
Serkevtinên vê romanê.
1- Çîroka Mistoyê qop û teknîka ku di vegotina çîroka wî de hatiye bikaranîn, her çi qas di edebiyata cîhanê de ne nuh be jî, di ya kurdî de nuh e. Ev jî diyar dike ku nivîskar ji teknîk û awayên vegotinê baş fahm dike û ji bo berhemekê cihê serbilindiyê ye ku serê xwe bi wan re êşandiye.
2- Fantaziya Silêmên ya di şeva daweta Belqisê de gelekî xurt e ku dibêje «di daweta te de divê xwîn bê vexwarin. » Avakirina vê fantaziyê, herika wê û êşa Silêmên gelekî li hevdu dike û kêfa xwendevên tîne ku ev yek jî hejayî pesindayinê ye.
3- Nivîskar bi xwe mîna ku ew jî ji ber êşên lehengê xwe diêşe dixuye. Mînak: monolog an jî prologa di navbera nivîskêr û lehengê wî de (r.113) vê yekê diyar dike, û ji ber wê jî zimanê ku di romanê de hatiye bikaranîn wek zimanê êşê xwe rê dide.
4- Di hin deverên romanê de qerf bi awayekî hostehî hatiye bikaranîn ku bi rêya mînakan rexne li hin têgehên ku bi xwe dûrî civatê ne lê di nava civatê de hene û hêlên marjînal temsîl dikin hatiye girtin.
Nivîsa Îbrahîm Seydo Aydogan di www.nirxandin.com de
Redwan Gulî yek ji nivîskaren devera Duhokê ye ji Nawça Batifa. li sala 1980 li Batifa Guliya hatiye dune. di dema zarokiya xo de ji sedemên têkilên wan bi hêzên şoreşê neçar dibin 1981 koçber dibin ji layê rijêma berê ya Êraqê. Li gunden dewrubern devera batifa de minen.
li sala 1988 li ordigaya behirke akinçi de be peşti anfala reş.
li 1990 di vegere devera batifa paş disan li anfala sala 1991 koçber dibe de çe li sinore tirkiya ye derbas dibe ji egera anfala erişen rijema bass ya iraqe ya li serbaşure kurdistane.
her disan li sala 1992 dest bi xwandina xew ya seretay keriye li nawça batifa.
peşti xewandina xew ya seretay bi dimahik any li sala 1999 dest bi xewandina xew ya navinçi, li sala 2007 xewandina xew bi dimahik li zankoya duhoke koliça perwerde beşe komal nasi.
paşi li sala 2007 di çe dervey welati li welate sewide akinçi di be.
û çendin Gotaren çure û cur belavkerine di Rojanama Resen û kovara Hestyar û govara Şeyda de her wisa di gelek malperen kurdi de hene.
Şêx Memdûhê Birîfkî (jdb. 1911 Dihok -m. 1976) nivîskarekî kurd e.Birîfkî di 1911an de li gundê Badê ku girêdayê bi bajarê Dihokê ve ye, hatiye dinyayê. Navê bavê wî Şêx Muhsin e, bapîrê wî Şêx Ebdulcebarê kurê Ebdulqeharê kurê Ebdullahê kurê Ebdulcebar e. Ew bi koka xwe, digîhîje malbata Şêx Nûredînê Birîfkanî yê bi navûdeng ku ew malbat bi koka xwe ji Bakurê Kurdistanê, ji bajarê Xelatê ye. Şêx Memdûhê Birîfkî di Rêçika Qadirî de şêxekî navdar bû û li her çar beşên Kurdistana dabeşkirî rind dihate naskirin, du caran jî çûye Hecê. Ew malxweyê sê jinan, bavê yazdeh kur û pênc keçan bûye.
Şêx Memdûh Birîfkî piştî ku xwendina xwe kuta kiriye, çûye bingeha xwe li Dihokê vegirtiye û li jiyanê domandiye, herweha li wir bûye serokê Beşa Yekîtiya Nivîskaran a li Dihokê jî. Ji berhemên wî, agahdariya me tenê bi dîwaneke wî heye
Şêx Memdûhê Birîfkî di Yazdehên Nîsana 1976an de li Bexdadê dinya ruhn lê tarî bûye. Niha laşê wî yê paqij li Goristana Dihokê dimîne û gora wî devereke bi navûnîşan e.
Şêx Memdûh pêşî li gundê Birîfkanê sê salan li cem Hacî Mela Ebdullahê Ertûşî ku dersdarê Tekyeya Birîfkanê bû xwîndiye. Piştre çûye gundê Spîndarê û li wir jî nêzî salekê li cem Mela Ehmedê kurê Mela Ebdulxaliq xwîndiye. Paştre çûye Hêşeta Mezin a li nêv Mizûriyan û li wir demekê maye, li Tekyaya Şêx Ebdurehman Ertûşî li nik dersdar Hacî Mela Ehmed xwendiye. Piştî demeke dirêj ku li wir maye, îcar çûye gundê Kemekayê û li cem dersdarê hêja Hacî Mela Îsa kurê Salihê Kemekî xwendiye. Li Kemekayê nêzî du salan digel pismamên xwe Şêx Celaledînê kurê Şêx Nûrî, Zeynelabidînê kurê Muhyedîn, Ebdulcebarê kurê Ebdulqehar û birayê xwe Ebdulhemîd xwendiye. Paştre Şêx Memdûh ji Kemekayê çûye Zaxoyê û li cem Seydayê zana Mele Ehmedê kurê Mela Evdilxaliq xwendiye, li wir domandiye heta ku xwendinnameya seydatiyê ji dersdarê hêja Mela Ehmed wergirtiye.
Şêx Memdûhê Birîfkî helbestvanekî desthel, pir jîr û zîrek bûye. Çewa ku di helbestên wî de jî diyar dibe, di vehandin û lihevanîn, kêş, nikl û darêjtinê de li ser cûreyên klasîkî yên kurdî çûye. Xasma ew di vehandin û kêş û sengandinên Melayê Cizîrî û yên Feqiyê Teyran de gelekî têgihaştî û zana bûye. Bi taybetî jî ew heyran û rêzevanê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Ehmedê Xanî bûye. Herweha li ser rêça wan çûye, di babet û şûfê helbestên wan de jî helbest afirandine.
Belam tiştê ku tête ber çavan; Birîfkî li ser awayên hozanvanên Sedsala Bîstî pir bizavker bûye û her li ser şopa wan çûye, heta ji dest hatiye helbestên xwe bi kurdiyeke safî ristine û bi bêje û hevokên kurdî xemilandine.
Herweha Şêx Memdûh bi xeysetê rêberek ji yên Rêçika Qadirî, li her çar beşên Kurdistanê jî pir geriyaye û di wan geryan û rêwîtiyên xwe de gelek destnivîs û berhemên kurdî berhev kirine û ew ji mirinê rizgar hiştine. Lê li gorî gotinan, gelek ji wan berhem û bermayên ku hatine berhevkirin, heta niha jî derneketine ruhniyê û nişa xwe danexistine nêv adana çanda kurdî.
Çewa ku ji van herdu helbestên li jêrê diyar dibe, Şêx Birîfkî ne tenê di
Roj bête der, al sor û zer
Ev ro li ser banê te bit
Her dem bijî, bi keyf û xweşî
Li baxçê gulan, li nav sinbilan
Bi keyf û sema, dwîr bî ji xema
Heyva li ser te Çarde bit
Daîm bihar li erdê te bit
Li te çi mirad, her we bit
Hemî li ber pêyê te bin
Her dem şeva te ron bibit
Ji dil şahya te xwoş bibit
Çend roj hene her çejne bit
Memdûh divêt ev hal e bit
Ron kirin li çiya û deşt
Çejne bûn du li vê Biharê
Kovara Nûdem lêkolîna Zeynelabidîn Zinar
Mele Ebdulhadiyê Comanî (1917-2003) nivîskar û alim e kurê Mele Teyîb e, neviyê Mele Seîd e û di 1917an de li Comanîyê hatiye dinyayê. Comanî, gundek e ku li Herêma Xerzanê dimîne û grêdayê bi qeza Misircê (Kurtalan) ve ye. Ji vî gundî, pir kesên zana, rewşenbîr xasma jî mela rabûne. Mele Evdilhadî xwendina xwe ya medreseyê li ba dersdarê bi navûdeng Mele Muhyedînê Hawêlî temam kiriye. Wî piştre li çend gundan meletî kiriye û dersa gelek feqîyan jî daye.
Mele Ebdulhadiyê pirtûkek bi navê "Sêkeşan" bi zimanê kurdî bi tîpên erebî nivîsiye û di 1998an de ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve bi latînî hatiye tîpguhaztin û di 1998an de ji aliyê weşanxaneya PENCINAR[http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-20.htm] ve
li Swêdê çap bûye. Herweha gelek helbestên seyda Comanî jî hene. Helbesta wî ya menşûr, li ser şîna Mele Seîdê Kurdî ye. Mele Ebdulhadî di sala 2003an de li Misircê çûye ber dilovaniya Xwedê.
Xalid Axayê Zêbarî helbestvanekî kurd e.
Xalid Axa yê Zêbarî/Zîbarî di 1827an de li Gundê Şêniyê hatiye dinyayê û di dawiya salên sedsala 18an de jî çûye dilovaniya xwe.
Gundê wî dikeve deşta Zê, li nav eşîra Zêbariyan, ku dikeve Rojhelata Amêdiyê. Xalid, kurê Şêx Hiseyn e. Bapîrê wî Şêx Xalid kurê Şêx Hiseynê Zîbarî ye. Xalid Axa li Cizîra Botan, xwendiye. Herweha wî li hin xwendegehên herêmê yên din jî xwendiye û li gelek şûnewarên şên yên li çiyayên Botan geriya ye. Piştre ew şûnde vereriyaye qeza Amêdiyê û li wir jiyana xwe domandiye, ta ku çûye ber dilovaniya Xwedê.
Xalid Axayê Zêbarî ji binemala axan e, ku bi navê Axazade di berê da bi nav dikirin. Ew ji gundê şîniyê ye li Rojhelata Amêdiyê li Deşta Ziyê ye. Her wekî tête gotin li ser çax û demê Mele Mensûrê Girgaşî û Bateyî yan paşî wan bi heyamekî, bi çend sala jiya ye, ku li dûmahiya sedê panzdê û Sedê şanzdê, ku di hinde berperêt niviştêt feqan da wekî Enwarê dikevine Namexana Mele Yehyayê Mizûrî (Minzûrî) li Amêdiyê, li navbera (905-974)ê Mişextê jiya ye.
Mele Nûriyê Hesarî (jdb. 1934 Hesar - m. 2011 Qamişlo) zimannas û helbestvanê Kurd bû.
Di 1934an de li Hesar a gundê Kercewsê bûye. Di nava Kurdan de bi nasnavê Seydayê Pirêşan tê naskirin. Navê diya wî Xanim e, navê bavê wî Mele Yûsifê kurê Emer e. Emer ji gundê Hêştirekê ji malbata Etmanka, ji şaxê Elikan, ji rema (eşîr) Hevêrkan bûye.
Mele Nûrî ji malbateke xweneda, zana û bîrewer hatiye. Bavê wî çewa ku mele bûye, diya wî jî keça melan û jineke xweneda bûye
Mele Nûrî di 1939an de pêşî li cem diya xwe dev bi xwendina Quranê kiriye û li cem wê Mewlûd, Nehculenam, Nûbihar û Rewdneîm xwendine. Di 1940`î de, çaxê ku diya wî li Hesarê giyana xwe spariye Xwedê, îcar wî li ba kekê xwe Mele Hiseyn xwendiye. Lê çaxê ku kekê wî çûye leşkeriyê, îcar bavê wî ew xistiye dibistana bi zimanê tirkî ya ku li Hesarê bûye.
Mele Nûrî di 1945an de çaxê di nofa (sinif) çaran de dibistana tirkî dixwend, bavê wî jiyana xwe spartiye Xwedê. Îcar kekê wî Mele Hemîd ew ji dibistanê derxistiye û daniye ber xwendina medresê. Piştî demekê ew û kekê xwe Mele Nezir çûne gundê Bilêderê û li cem birayê xwe yê ji dê mane. Piştre çûye mala xalê xwe Mele Mihemed li gundê Êlihê (niha bûye wîlayet û jê re Batman dibêjin) maye. Ji wir jî çûye gundê Kurrika li Bişêriyê, li medreseya Mele Hesenê Tilmizî xwendiye û ders ji kurê Mele Hesen Mele Faîq girtiye. Piştî demekê ji wir şûnde vegeriyaye çûye Hesarê, ew û kekê xwe Mele Hemîd ji bo xwendinê daketin Binxetê û çûne cem mala Şêx Ehmedê Xiznayê. Li wirê dîsa li cem kekê xwe Mele Hemîd xwendiye heta ku “Sadulaha Gewra“ xilas kiriye.
1949, birayê wî Mele Hemîd çaxê xwendina xwe ya medresê kuta kiriye, di Kanûna Paşî de vegeriyaye Hesarê, lê Mele Nûrî li Xiznayê maye, îcar li cem Mele Beşîrê Batêrgizî xwendiye. Lê di 1950`î/ dehê meha Heyvdarê de Şêx Ehmed çaxê jîna xwe spartiye Xwedê, ji wir çûye Tilmarûfê û li ba şêx Eladînê kurê Şêx Ehmed xwendiye. Mele Nûrî li wirê bûye pêbawerê Şêx Masûmê kurê Şêx Ehmedê Xiznayî.
Mele Nûrî di jiyê xwe yê bîstî de (1954) dest bi nivîsandina bi zimanê kurdî kiriye û berhemên xwe hemû bi alfabeya latênî nivîsandine. Camêr digel wê perîşanî, dilêşanî û xizantiya xwe heta niha deh pirtûk kirine malê Pirtûkxaneya Kurdistanê
Min dît ku Mele Nûriyê Hesarî, deh pirtûk bi zaravayê kurmancî û bi alfabeya latini nivîsîne. Hin ji wan bi makîneya nivîsê, hinek jî bi xameyê hatine nivîsandin. Tev yan di defteran de yan jî li ser kaxezê A4 hatibûne nivîsandin. Kaxezên hinek ji pirtûkan jî pir qirêjî, zerkokî û qermiçokê bûbûn. Ji wê yekê diyar dibû ku ew saline dirêj di binê erdê de û di deverine bêkeys de veşartî mane.
Piraniya pirtûkan helbest bûn û çend lib jî li ser babetên cuda bi pexşanî hatine nivîsandin. Lê belê yek tenê jî hehatiye çapkirin.
Ev pirtûka Mele Nûrî ya bi nave Hostanîbêja Zarhaweyên kurdî,[http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-17.htm] berhema wî ya pêşî ye ku di 1996an de li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCINARê [http://www.pencinar.se] ve hatiye çapkirin. Lê min di 24ê hezîrana 1996`an de bi telefonê bohîzt ku dîwaneke Mele Nûrî jî hatiye çapkirin. Niha heşt pirtûkên wî yên ku mane jî, bi mirinê re rûqal bûne.
Ev pirtûk di rewşa îro de ji bo Rêzimana kurdî dewlemendiyeke bê biha ye û hêjayê nirxdariyeke mezin e. Herweha ji aliyê bêjeyan ve jî gencîneyeke wisan dewlemend e ku hempayên wê pir hindik têne dîtin.
Bêjeya “Hostanîbêj“ bi wateya axaftina bi hostatî, bi zanîn e ku tê de şaşî û çewtî çênabin. Bêjeya “zarhawe“ jî, bi wateya aweyên zar (axaftin) e ku berê bav û bapîrên Kurdan çewa diaxivîn û bi çi tewrî bijeyan wek hevok li pey hevûdu rêz dikirin.
Pirtûk li ser axaftina devoka kurmancî hatiye nivîsandin. Herweha awayên rêzimanî, bikaranîna bêjeyan di hevokan de û çewabûna bikaranîna demê diyar dike.
Ev berhem gelekî hêja û giranbiha ye. Di pêş de eger ew ji aliyê komikeke zanistî ve bête werbêjkirin, babet e ku di dibistan û xwendegehên kurdî de bibe pirtûka dersê.
Nivîskar alfabeya kurdî ya latênî ku ji vê pirtûka xwe re bi kar aniye, jimara tîpan gihandiye 34`an û ev hersê tîp li alfabeya ku niha Kurd bi kar tînin zêde kirine: h`, ‘e, ‘x.
Orîjinala pirtûkê ya destnivîs, 396 rûpelên deftereke mezin e. Min, bi destûra nivîskarî pirtûkê li gor alfabeya ku niha ji aliyê Kurdan ve tê bikaranîn nivîsiye.Mele Nûriyê Hesarî
Mele Nûriyê Hesarî (Pirêşan), ku navdarekî ziman û helbesta kurdî a klasîk bû di nav kurdên rojava de, ji nav me barkir.. Bi koçkirina wî re stêrek geş û bêdeng ji asmanê wêjeya kurdî rijiya.. Lê navê wî, bi bilndî di rêza helbestvanên kurdî de tê rojevê. Wî ji mîna cegerxwîn, Palo, Tîrêj, navê xwe bi berzebûn di qada rewşenbîriya kurdî de tomar kir.. Û bi xortî rêzgirtina xwe di nav gel de çesipand..
Ji berhemên wî.
Hêjaye gotinê ku mamoste Zeynelabidin Zinar jî pirtûkek wî li Swêd çap kiriye.
Her wiha wiha rehmetiyê Mele Nûrî hin xelat jî standine wek Xelata Festîvala Helbesta Kurdî, Xelatek ji Koma Narîn a folklorî..
Serpêhatiya Hemdîn û Şemdîn, di folklora kurdî de cihekî xwe yê taybetî heye û gelek jî nav û deng daye. Navenda wê serpêhatiyê, li Zozanê Şerefdînê bûye. Mixabin dema wê ne diyar e.
Serpêhatiya Hemdîn û şemdîn, tenê bi stiran hatiye peyitandin û heta îro domandiye. Îcar heçîka bûyer in, ew bi stiranan rind nayêne fêmkirin û ne jî têne zêrûziberkirin. Lê di vê stirana Hemdîn û şemdîn de ku ji devê dengbêjê nemir Rifhetê Darê hatiye gotin, du serbenên diyar hene ku mirov dikare bi wan tarîxa wê derxîne holê. Tê de axaftineke wisan dibihure: ”...Em ê herin, pêşî em ê bavêjine ser Cebirkên Şemera (eşîreke Ereb) û piştre jî ser Qeregêçiyan...”
Zozanê şerefdînê yê bi navûdeng, ku devera şênî û şadiya xwezayê, serbilindiya zindî û ganiyan, şûna devçêra cûrbicûr sewalên çarpê û yên firende, têrkiroxê mirov û mirovatiyê bû, bi rengdarî xwe li rajêra Firatê menşûr cîwar kiriye. Serekî xwe bi aliyê başûrê rojavayê welatê xwe ve dirêj kêşaye û serê din jî bi aliyê bakûrê rojhilata welêt ve... Ji sertaca xwe ya zêrîn gelek şax, mil û terrîşk berdane ber bi aliyan ve, li navsera xwe ya bilinciyê gelek kanî û kanîsarik zêyandine. Li hin deveran goline piçûk û li hin hindaman ên mezin pingar vidane ku wî ew kirine şênîka dilên xemgînan, şadiya dilên bengiyan û şabaşa perestinvanan. Li jêra xwe sê deştên pîroz jî viraxistine holê û ew bi navê Deşta Bîngolê, Deşta Dara Hênê û Deşta Çilkaniyê bi nav û nîşan vijandine. Wek kîlera jiyanê jî ew bi dayîneke zêdetir bo xwirê ganiyan miştemal û serqûç hiştine.
Zozanê Şerefdînê xwe li wê herêma welêt kiriye bîbika çavên çiyayê Dara Hênê û yê Bihngulê. Ne tenê ji bo herduyan, xwe ji hemû herêm û zozanan re kiriye taca şerefê, serfiraziya namûsê, textê keywantî, bext û rext û xweşiya jiyanê. Herweha pozê xwe yê bilind jî gihandiye radeya 3250 metreyan û hin caran xwe di nava ewrên sipî re dibihurîne, digehine nêzî asîmanê qal ê gûnzîvîn û radikêşîne.
Ehmed Axa û Hiseyn Axa bira bûne. Zozanê Şerefdînê di destê wan de bûye. Ehmed birayê Mezin bûye, Hiseyn jî yê biçûk bûye.
Şendîn kurê Ehmed Axa bûye, Hemdîn jî kurê Hiseyn Axa bûye.
Di bin desthelatiya herdu bira de, 21 herêmên cuda hebûne. Mezinê her herêmekê, axayek bûye.
Bi fesadî û gelaciya Tahir Begê, Ehmed Axa birayê xwe Hiseyn Axca bi rima dozdehmovik kuştiye. Piştre Tahir Beg digel wan axayên din, Hiseyn Axa ji Zozên derxistine. Heta ku Hemdîn û Şemdîn mezin bûne û dîsa Zozanê Şerefdînê bi şûnde vegirtine.
Ev destan ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve wek pirtûk bi navê Hemdîn û Şemdîn [http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-a/Nr-20.htm] hatiye nivîsandin û di 1998an de li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCINARê ve jî hatiye weşandin.
Şêx Fethullah Werqanisî (1847 Bidlîs - 1900 Bidlîs) alim û nivîskarê kurd e.
1847an de li Werqanisê hatiye dinyayê û di 1900î de li Bidlîsê, bi jiyekî gênc çûye ber dilovaniya Xwedê.
Şêx Fethullah Werqanisî weke hemû zarokên malbatên oldar, pêşî dev bi xwendina olî kiriye û li gelek medreseyên Kurdistanê geriyaye, li ba Mele Ebdurehmanê kurê Mele Ebdullahê Xelîfê Mewlana Şêx Xalidê Dêrezorî xwendiye. Herweha li ba Şêx Xalidê Orekî yê ku xelîfê Xewsê Hîzanê bû xwendiye. Piştre li ba Mele Evdirehmanê Melekendî xwendiye. Mele Evdirehman, destûrnama xwendinê ji Mele Mistefayê kurê dersdarê mezin gorbihişt Mele Xelîlê Sêrtî wergirtiye. Piştre Şêx Fethullah çûye li ba Hecî Teyîb Efendî yê Mûşî xwendiye heta ku destûrname jê wergirtiye. Hecî Teyîb jî destûrnama xwendinê, ji Hecî Hesen Efendî yê Mûşî wergirtiye. Hecî Hesen jî destûrnama xwendinê, ji dersdarê bi navûdeng Mele Xelîlê Sêrtî wergirtiye.
Werqanisî piştî ku destûrname wergirtiye, bi nasnavê ellametiyê hatiye binavkirin, ango zanayê bi her tiştî. Ew, ji ber hindê bi daxwaza parêzvanê Bedlîsê Emer Paşa û Serbazê Firqa wê demê Elî Paşa li Norşênê dersdartî kiriye û piştî demekê çûye li Bedlîsê dersdartî kiriye û li wirê domandiye heta ku çûye ber dilovaniya Xwedê. Li Bedlîsê gora wî li taxa Mermerê dimîne ku bi tirkî jê re dibêjin Taş Mahallesi.
Werqanisî gelek pirtûk nivîsîne, hinek ji wan bi kurdî û hinek jî bi erebî ne. Niha sê berhemên wî yên bi zimanê kurdî ku destnivîs in, li ba min in. Lê me wek lîste nepeyitand ku tevek çend in û di kîjan salan de hatine nivîsandin.
Gorbihîşt Werqanisî, bavê pênc kur û çar keçan bûye. Kurê wî yê mezin Şêx Eladîn e ku zanayekî menşûr bûye, çend pirtûk nivîsîne û hinek ji wan bi kurdî ne. Kurê wî yê diduyan, Şêx Me‘rûf e ku di zanatiya olî de gelekî menşûr bûye. Kurê wî yê sisiyan, Şêx Mihemed Cuneyd e ku di zanîna Tefsîrê de ango zanistiya Qurana pîroz de gelekî şareza û tîjîfehm bûye. Kurê wî yê çaran, Şêx Qutbedîn e ku di zanistiya tesewufê de bi navûdeng bûye û yê pêncan jî Behaedîn e ku ew berî zewacê kurdûnde çûye ber dilovaniya Xwedê. Her çar keçên wî jî ev bûne: Belqîze, Hemîde, Fatîme û Ummugulsûm.
Şêx Fethullah kurê Şêx Ebdurehîm e. Şêx Ebdurehîm kurê Şêx Ebdurehman e. Şêx Ebdurehman kurê Şêx Yûsif e. Şêx Yûsif kurê Şêx Huseyn e. Şêx Huseyn kurê Şêx Mûsa ye. Şêx Mûsa kurê Şêx Nasir e. Şêx Nasir kurê Şêx Elî ye. Şêx Elî kurê Şêx Ebûbekir e. Şêx Ebûbekir kurê Şêx Îbrahîm e. Şêx Îbrahîm kurê Şêx Ehmed e. Şêx Ehmed kurê Şêx Xidir e. Şêx Xidir kurê Şêx Îsa ye. Şêx Îsa kurê Şêx Hesen e. Şêx Hesen kurê Şêx Mihemed e. Şêx Mihemed kurê Siltan Şêxmûsê Zûlî ye.
Gora Siltan Şêxmûs, gelekî bi navûdeng e û piraniya zana û bîrewerên Kurdistanê ji nêz ve wî dinasin. Ew gora pîrpoz niha li navbera Amed û Mêrdînê dimîne, ji hingê ve bûye devera seredana xelkê û wargeha pejirandina hêvî û daxwazan. Çaxê serdana gora pîroz bi taybetî ji 20ê Nîsanê heta 20ê Gulanê dilqekî xwe yê taybetî heye; ¨
Kurê Siltan Şêxmûs ê mezin Şêx Mihemed, ji bo belavkirina Rêçika Zûlî çûye herêma Xerzan û li gundek bi navê Werqanis cîwar bûye û heta ku çûye ber dilovaniya Xwedê jî her li wirê maye. Gora Şêx Mihemedê kurê Siltan Şêxmûs jî niha li Werqanisê ye û bi Quba Xaniyê Reş navdar e, bûye devera seredana xelkê herêmê, ji xelkê re gelekî bûye û xweşîgir e.
Ev azbat ji Şêx Mihemed û berjêr heta digîje Şêx Fethullah Werqanisî, tev akinciyê vî gundê Werqanisê bûne. Ew gund niha girêdayê bi navçeya Hawêlê (Baykan) û parêzgeha Sêrtê ve ye. Lê piştre zarûkên wî ber bi bakûrê Kurdistanê ve çûne û li çend gundan bi cih bûne, gundê herî navdar Oxîn e. Ji wê hingê ve heta niha ango ji Sultan Şêxmûsê Zûlî hetanî Şêx Fethullah Werqanisî, ew bab û bapîr tev bi zanistiyê ve lipikîne, çi di medreseyên xwe yên taybetî de û çi jî di medreseyên herêmê yên din de be dersdarî kirine; bi hezaran destûrname dane şagirdên xwe yên Kurd û yên ji neteweyên cînarên Kurdistanê weke Ereb, Faris û Tirkan...
Pirtûka El hemaîlu Fîşşemaîlî ji 5.529 malikên durêzî hatiye afirandin. Malikên wê bi yazdeh kiteyan dikişin û qafiyeya her du rêzên malikekê jî yek e, kêşa wê herwekî Mem û Zîna nemir Ehmedê Xanî didome.
Ev hersê pirtêkên Şêx Fethulah Werqanisî, ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve ji alfabeya erebî hatine veguhaztin bi alfabeya latini û di 1998an de li Swêdê ji aliy’ weşanxaneya Pencinarê ve hatine çapkirin.
Qelem rabe meqsed ji bo me bibêj
Û xûta dilê xwe ji bo me birêj
Qesem dê serê te min ê jê kira
we yan jî tu qamûşa Aqtepî yî
Lîsanê di kurdan riha kem ji teyh
We ger çendî dûr û diraz e meram
Welê qetrekî çend ji deryayê pur
We lêkin ji qe‘rê binî ne û durr
Ji ermûşê saçax e ew ta be ta
Di goşan da yasax e nakem ‘eta
Ji Durê şemail me kir gerdenî
Me kir yek Hemail ji wê ez benî
Ji bo tuhfe bit bo cemî‘ê biran
Me umîd e cem wan ku meqbûl-i bî
Ji husna wê Nûrî ne mesûl-i bî
Îlahî tu meqsed dizanî bes e
Bila kes bi qesda mi qet nehese
Şêx Xiyasedîn Emre, di 1919an de li Misircê (Kurtalan) hatiye dinyayê. Ew neviyê şêxê navdar Şêx Fethullah Werqanisî ye. Bavê wî Şêx Me‘rûf, di 1915an de ji ber Ûris ji gundê xwe Koxaka girêdayê bi Kopê (Bulanik-Mûş) ve reviyaye û çûye li Misircê cîwar bûye, lê di 1920î de dîsan bi şûnde vegeriyaye çûye gundê xwe.
Xiyasedîn pêşî li Medreseya bavê xwe, piştre li medreseya mamê xwe Şêx Eladîn li Oxînê xwendiye. Herweha li gundê bavê xwe Koxakê dersdartiya medresê jî kiriye, lê di 1946an de ew ketiye nava siyasetê û di Partiya Demokratê de şixuliye, di 1954an de jî bûye parlemanê serbixwe yê parêzgeha Mûşê. Piştî Cunta Leşkerî ya 1961ê, ew bi Serokwezîrê Tirkiyê Adnan Menderesî re jî hatiye girtin û li girava “Yassiada-Imrali“yê bi sezayê şeş salên girtîgehê ji aliyê Dadgeha Leşkerî ve hatiye tawanbarkirin.
Bapîrê vê malbatê, Şêxmûsê Zûlê ye ku bi navê Siltan Şêxmûs tê naskirin. Gora wî li navbera Amed û Mêrdînê dimîne; serdangeha xelkê ye û li gorî baweriya akinciyên herêmê pîroz e.
Gelek zana û rewşenbîr ji vê malbatê rabûne. Ji bilî dana dersan û meşandina Rêçika Nexşebendî, zimanê kurdî ji xwe re kiriye fermî û di medreseyên xwe de jî her bi kurdî li perwerdekirinê domandine. Ji 1850î û bi vir ve ye jî ku gelek kes ji malbatê bi zimanê kurdî berhem nivîsîne. Bapîrê Şêx Xiyasedîn, Şêx Fethulahê Werqanisî û mamê wî Şêx Elaedînê Oxînî gelek berhemên hêja bi zimanê kurdî afirandine. Herweha çi feqe û melayên ku li ba wan, di medreseyên wan de xwendine, bi tore û terbiya wan perwerde bûne jî, wan ew tîzkirine da bi zimanê kurdî binivîsin
Şêx Xiyasedîn Emre, heta niha sê pirtûk bi zimanê kurdî, lê bi alfabeya erebî nivîsine. Ew sê pirtûkên wî ev in: "Rênasî", "Dîroka Kurdan" û "Dîwaneke Helbestan". Herweha gelek meqale û nivîsên wî jî di hin kovar û rojnameyên bi kurdî û bi tirkî de, bi çax û demên cihê cihê hatine weşandin. Lê me navên wan gişan nepeyitand ka kîjan in û li kurê hatine weşandin. Tenê du kovarên ku me zanîne, ev in: Li Stenbolê kovara kurdî Nûbihar, her eynî li wirê ya tirkî kovara "İkibine Doğru".
Pirtûka Rênasî, ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve ji alfabeya erebî hatiye veguhaztin bi alfabeya latini û di 1998an de jî li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCÎNARê ve çap bûye.
Serokê Rêçika Zûlî" Şêx Mûsa (Siltan Şêxmûs) bûye. Ew xwepêgirê Şafiî bûye.
Di pirtûka bi navê Mewahîb-îl Îhsaniye de jî ku niha di Pirtûkxaneya Medîneya Pîroz de ye, behsa zarûkên Omer hatiye kirin ku çewan û li kur belavbûne, behsa dirêjiyê kiriye heta ku li Kurdistanê gihaye Siltan Şêxmûsê Zûlî.
Çewa ku behsa Rêçika Zûlî di pirtûka Tebeqatî Kubra de jî, rûpel 119/ Şex Yûsif Nebhanî, hatiye kirin, ev rêçik ji Siltan Şêxmûs diçe heta ku digîje Hezretî ‘Umer. Belam diyar e ku Rêçika Qadirî digîje Hezretî Elî û ya Neqşebendî jî digîje Hezretî Ebûbekir.
Navê vê Rêçika Zûlî heta dema Siltan Şêxmûs jî, Rêçika Farûqî bûye. Lê di dema kametiya Siltan Şêxmûsî de, navê wê hatiye guhartin û bûye Rêçika Zûlî.
Zûlî bi wateya xwe ya ferhengok, yanî dûr. Li gorî berhema me gotî, dema ku Siltan Şêxmûs hatiye herêma Mêrdînê, çûye ketiye şkeftekê û ji Xwedê re perestinî kiriye. Wî şevekê di xewna xwe de dîtiye ku jineke pir bedew hatiye ba wî û gotiye ku ez bo te hatime hinartin. Siltan Şêx Mûs gotiye Jinikê: Zûlû ennî! Yanî ji min dûr bibe. Îcar piştî wê bûyerê, navê rêçikê bûye Rêşika Zûlî.
Piştî ku Neteweyê Kurd ola bisilmantiyê pejirandiye, xwe daye ser Rêçika Farûqiyê. Di dema Siltan Şêxmûs de ku navê rêçikê bûye Zûlî, her wisan Rêçika Zûlî gelekî berfireh bûye û piraniya qada Kurdistanê jî vegirtiye.
Çil xelîfeyên Siltan Şêxmûsê Zûlî hebûne. Ji wan xelîfeyan, hinekên navdar ev bûne: Şêx Yehyay Tikrîtîye, Şêx Sadî Amêdiye, Şêx Cemal şîrazî, Şêx Cemaledîn Hekarî, Şêx Pîr Xetab, Şêx Hesen Zirqî, Şêx Ebdullah Altînî, şeyx Fereh Ehmed El Rûmî, Şêx Ebdullah, Şêx Dawid Kirkinî, Şêx Mucella, Şêx Eliyê Muhellemî, Şêx Merwan, Şêx Berzan, Şêx Pîr Elî, Şêx Exî Bunyan, Şêx Gurlozan, Şêx Mexlûf El Mecnûn, Şêx Dawid El Thûmî, Şêx Elî El Farqînî, Şêx Îbrahîm El Comanî, Şêx Xendeq, Şêx Xeşef û hwd...
Ew xelîfeyên Siltan Şêxmûs li navrasta Kurdistanê belavbûne û îrşad kirine heta ku Mewlana Xalidê Kurdî yê Dêrezorî çûye Hindistanê û ji ba Seyîd Ebdullah Dehrî Rêçika Neqşîbendî aniye. Hingê Rêçika Zûlî xwe veguhaztiye ser Rêçika Nexşebendiyê û li îrşadê domandiye û heta niha ji her didomîne... Yani Rêçika Zûlî li Kurdistanê dest bi îrşadê kiriye û li Kurdistanê jî gihaye dawiyê.
Awa û tewrên perestiniya di Rêçika Zûlî de, tiştekî mîna perestiniya di navbera Rêçika Qadirî û ya Neqşebendî de bûye. Tewrên zikrê wê bi kurtî weha bûne: Civat bi eşkeretî û dengane zikrê Xweda dikir, kesên wê yên taybet, nihênî bûne. Çi kesê ku sê meh li ba murşidekî perwerde dibû û eger ku têkilê rêçikeke din jî nebibûna, dikaribû têkeve Rêçika Zûlî.
Yûsiv Berazî, "Bêbihar" (z. 1931 - m. 15 kanûna paşîn 2009), helbestvanekî kurd bû ku di 1931e de li gundê Gercê nêzîkî Helebê (Sûriya) ji dayik bûye.
Yûsiv kurê Elî Eliyê Şêxo ye, pêşî cîwarê bav û kalên me bajarê Kobanî bû, lê piştî fermana osmaniyan bav û kalên wi çûn bakurî bajarê Helebê li gundê Gercê (Tilcircê) bi cîwar bûn. Ew di sala 1931ê de li wî gundî ji dayik bû, di sala 1947an de jê bar kirin û li Minbicê bi cîwar bûn. Piştî heft salan, ango di sala 1954ê de hatin bajarê Serê Kaniyê. Berî ku ew bibe helbestvan dengê wi gelekî xweş bû, li tembûrê biziq dixist û bi heval û dostên re di civatên gelêrî de stiran digot. Stiranên wî wek ku ew gotî hew di şevbuhêrk û civatên gelêrî de bûn. Di wê çaxê de tomarkirin tunebû.
Çîroka wi bi helbestê re dûr û dirêj e, Berî ku ew têkevim warê stranê de, wi helbest hez kir, di rêya dan û standinê re jê re kar di kir. Seydayê nemir Cegerxwîn nas kir û têkiliyên wi pê re xurt bûn, dûv re têkiliyên wi bi mamoste Reşîdê Kurd re çêbûn. Wî jî hişt hînî rêzimana kurdî bibe. Mele Sîrac û Mele Reşîd hebûn, gelekên din jî hebûn, lê nayên bîra wi. Ew di riya van ciwamêran re gelek pirtûk xwendin, mîna Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, pirtûkên li ser pêlawaza, yên li ser dîroka kurdî û herweha pirtûkên bi zimanê farisî jî.
Ji sala 1966-1979ê de, çi helbesta ku ew dinivîsand ji seydayê Cegerxwîn re dibir daku serrast bike.
Helbestên wî di nav stranbêjên kurd de.
Yûsiv Berazî gelek helbest dane stranbêjan, mîna hunermend Mehmud Ezîz, Mihemed Şêxo û Seîd Gabarî.
Zubêr Salih û Mistefa Xalid.
Hindek stranbêjin dî jî hene wî helbest tev awazan daye wan wek Zubêr Salih û Mistefa Xalid.
Helbestvan Bêbuhar di 15ê kanûna paşîn a 2009an li Serê Kaniyê çû ber dilovanya Xwedê.
Peymana Amasyayê di sala 1555'an de li bajarê Amasyayê di navbera berpirsyarên Faris û Tirk de hatiye şeqlkirin ji parçe kirine Kurdistanê.
Naveroka wê weha bûye: Ev herdu miletên cîran, wê li pêşberê êrîşên biyanî û yên Kurdan bi hevûdu re alîkariya leşkerî bikin.
Dîroka berî peymanê.
Çaxê Şah Îsmaîlê Sefewî rabû ola şêîtiyê kir ola fermî ya dewleta xwe, dubendiyeke mezin kete navbera wî Kurdistanê. Ew çax Kurdan dest ji Sinîtiyê berneda û şêîtiyê ji xwe re xeter dîtin.
Îcar şah Îsmaîlê Sefewî xwest ku Kurdan bi darê zorê bike şêî; leşkerên xwe hinartin ser wan, ber bi Rojavayê Kurdistanê ve çû, heta nêzî herêma Dêrsimê piraniya axa Kurdistanê vegirt.
Ew serhişkiya şah Smayîl, ew bêaqilî û nezanîna wî, bû sedemê ku Kurd têkiliya xwe jê bibirrin û bibin hevalbendê Siltan Selîmê Osmanî yê Sunî.
Siltan Selîmê Osmanî çendî ku ne mirovekî pêbawer û durust bû jî, lê rewşa demê Mewlana Idrîsê Bedlîsî û Mîr şerefdîn dehfandin ku pê re bibin hevalbend. Çendî wan rind dizanibû jî ku Siltan Selîm bavê xwe ji ser textê Osmaniyan aniye xwarê û li şûna wî rûniştiye, piştre jî duwazdeh birayên xwe kuştine û text ji xwe re arinzî hiştiye, lê şêîtiyê destûreke rewa da ku Kurd bi xwînxwarekî wisan re jî bibin hevalbend.
Jixwe Siltan Selim çav bera hin welatên Asyayê dabûn; plana wî ew bû ku mîna Skender here ta Hindistanê jî vegire û şahînşahtiya xwe ji dinyayê re diyar bike.
Mewlana Idrîsê Bedlîsî û Mîr şerefdîn, bi Siltan Sêlîm re bûn yek û li deşta Çildêranê ketin cenga şah Îsmaîlê şêî. Artêşa şah Smayîlî li pêşberî fêrisên Kurd şkest û ew bi xwe jî birîndar bû, jina xwe di nava dîlan de hişt û reviya. Piştre Siltan Selîm, ji bo ku serkeftina wî şerî bike serfiraziya xwe û pê pesnê xwe bide, jina wî Taclî Xanimê bi xwe re bir.
Çend rojan piştî şerê Çildêranê, Siltan Selîm rabû Mewlana Idrîsê Bedlisî û 28 mîrên Kurd vexwendin Amasyayê. Kurd û Siltên bi rojan di dîwanê de peyivîn. Siltan gelek xweşgotin û şêrînpeyvine bawermend bi wan dane pejirandin. Piştre herdu alî di navbera xwe de peymanbesteke ji sê xalan şeql kirin û navê wê danîn Peymana Amasyayê.
Piştî wê peymanê îcar Siltan Selîm çavsoriya xwe zêdetir kir û çavên xwe berda welatên xelkê; bi alîkariya leşkerên Kurd Misrê vekirand, Belgiradê vegirt, di şerê Mûhaçê û Bûdînê de serkeftî bû û piştre çû heta ku Viyanayê jî dorpê kir.
Li ser wê peymanê, Kurdan hetanî 400 salan jî dirustiya xwe bi Tirkan re domand. Lê Tirkan dest bi xayintiyê kir û hin bi hin ta ku hebûna Kurdan jî mandel û haşa kirin.
Mîrên Kurd nizanibûn ku wê piştre çi bê serê wan. Lewra ew siltanê ku bavê xwe ji ser text bîne xwarê û duwazdeh birayên xwe bikuje da jê re nebin asteng, jixwe diyar e ku wê çê bîne serê Kurdan jî. Lê rika Kurdan a ji şêîtiyê, wisan kir ku beşeke mezin ji Kurdistanê têkeve faqa nankoran. Îcar bêbavî û bêbextiya padîşeyan, sedirezeman, Talat Paşe û Enwer Paşeyan li dera hanê, pişretir jî ya Mistefa Kemalan, Îsmetan digel hovîtiya Elîbarûdan, hin bi hin Kurdistana nazenîn wêran kirin û hêjî li wêrankirina wê didomînin.
Sazûmanên Tirk serê pêşî bi şexsiyetên Kurd re dostanî danîn û kirîvatî kirin. Piştre hin bi hin xwe bera nava Kurdistanê dan û dest bi ristina dek û dolaban kirin; xwendinê kêm kirin, piraniya xwendegeh û medreseyên Kurdistanê girtin û zarokên Kurdan birin li welatê xwe dane xwendin. Ew zarokên ku li wir xwendina xwe xilas kirin jî, bi keçên xwe re dane zewicandin û ew di îşên xwe de jî şixulandin.
Ji ber wê yekê sal bi sal nezanîn û belengazî xwe li Kurdistanê nişan dan û Kurd ber bi rewşeke xirab ve çûn.
Îro, ji ber van sedemên ku li jorê hatin behskirin e ku dewleta Tirk newêre hebûna Kurdan bipejirîne. Ji ber ku ew rind dizane, wê çi hovîtî û rûreşiya dîrokî bi Kurd û Kurdistanê kirine. Eger hema carekê bi şaşî jî ku bêje "Erê, Kurd hene û mafê wan heq e", divê ku xwe ji dana hesabê dîrokî re jî amade bike.
Niha Tirk hemû jî rind dizanin ku hebûna wan ya îro, bi saya Kurdan çêbûye. Lê bila dadgeha xayîntiya wan rûpelên mêjû bin û dadmend jî bila wijdana mirovan be.
Dîmenek ji Medreseya Sor a Cizîra Botan.
Medreseya kurdî ew sazî ye ku ders lê tê dayîn. Ew sazî ye ku bi sed salan e li Kurdistanê zarokên kurdan û gelek jî yên biyanî tê de dixwînin û dixwendin.
Medrese li ba kurdan pir zêde bi rûmet e. Lewra medrese ji saziya xwendinê zêdetir, ji bo kurdan devera dadgehtî û çareserkirina gelşên wan jî bûye û hemû heyînên kurdewarî pê hatine parastin.
Medreseya kurdî, ji bo kurdan hem dibistan, hem xwendegeh û hem jî zanîngeh bûye; ji her kesî re vekirî bûye û berambertiya tê de rê nedaye ku niheqî û zordestî di nava xelkê de bête domandin.
Medrese devera pêbawerî û piştrastkirinê, herweha li gund û bajaran şênîka civatê bûye. Zimanê Medresê yê fermî kurdî bûye, lê piraniya pirtûkên tê de ku dihatin xwendin bi zimanê erebî û hinek jî farisî bûne. Çendî ku pirtûkên bi zimanê erebî ku dihatin xwendin jî, lê wergera wan tevek ji xwendevanan re bi zimanê kurdî dihate kirin. Îcar ev yeka han dibû sedem ku zimanê kurdî bi pêş ve here û xurttir bibe.
Şaxên zanistiya erebî ku di medreseya kurdî de dihatin xwendin, ev bûne: Şerîet, Hedîs, Tefsîr û Eqîde, Serf û Nehw, Mentiq, Istî‘are, Mûnazere, Usûl û hin şaxên fenê din.
Ew sazgeha zanistiyê, di sedsalên 11-12yan de li Kurdistanê derketine holê û jiyana xwe domandiye ta salên şêstî yên Sedsala Bîstî.
Medreseya kurdî di demeke pir kin de berambertiya xwe bi zanîngehên miletên pêşketî yên wan deman re daye meşandin. Wek mînak: Berî pêncsed salî, li Medreseya Sor a li Cizîra Botanê projeya sîbernetîk û robota ku Rojavayî di dawiya sedsala 20an de dest bi çêkirina wê kirine, hatiye çêkirin. Ji xwe zanayên weke Mewlana Xalidê Nexşebendî yê kurdî, Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Şêx Fethulah Werqanisi û pir kesên wisa ku mora xwe li mêjuya pêşketinê xistine, zêdetir giranbihatî û pîroztiya medreseya kurdî nîşan didin. Herweha lehengên mîna Selahedînê Eyûbî yê kurdî jî, heta yên vê serdema niha jî, tev berê adana Medreseya Kurdî bûne.
Di medreseya kurdî de şaxên zanistiyê.
Ew saziya bi navê "Medreseya Kurdî" ku hetanî nîvê sedsala 20an jî hebûna xwe diparast, lê xasma jî piştî Cunta Leşkerî ya 1980yî li Bakûrê Kurdistanê hema bêje bi temamî ji holê hate rakirin, li ser bingeheke pir xurt hatibû damezirandin û tê de gelek şaxên zanistiyê yên cuda dihatin xwendin.
Îcar ji xwe diyar e ku ev sedsala 20an sedsaleke reş bû ku di ser kurdan re bihurî. Piraniya zana û pisporên kurd ên vê sedsalê jî, di xwendegeh û zanîngehên biyaniyan de kame bûne. Bi gotineke din, ji wan kêm kes bi zimanê kurdî xwendiye. Ew berhemên kurdî yên ku ji medreseyên kurdî afirîne, bi her awe û tewran, bi kurdewarî hatine afirandin û li ser bingehê toreya kurdî lengerên xwe berdane erdê.
Mirov ji berhemên ku ji medreseya kurdî derketine, dibîne ku 19-20 şaxên zanistiyê yên cuda di medreseya kurdî de hebûne. Bi piranî jî giraniya xwendinê li ser şaxên wek felsefe, mentiq, leşsaxî, rûhiyet, siyaset, astronomî, matematîk, teknîk, civaknasî, leşkerî, aborî, ferhengî, siruştî, Xwedanasî, hiqûqnasî, ajalnasî û hwd bûye. Ev gotina ku di nava kurdan de ”Melê Heftilmî” û ”Melê Dozdeilmî” jî rastiya vê meselê derdixîne holê. Lengerekî medreseya kurdî li ser felsefeya grekiyan bûye, heta ku pirtûka bi navê Netaîc el-Efkar ji felsefa yunanî hatiye wergerandin û di cîhana îslamî de tenê medreseya kurdî xwedîtî lê kiriye.
Ji xwe dema ku mirov dîwana Melayê Cizîrî şirove dike, çi tiştê ku mirov bixwaze, tê de tê dîtin. Ji vê zêdetir jî, di beşa felsefeya melê de, gelek tiştên ku mirov lê şaş dimîne têne ber çavan û navê gelek zanayên cîhanî hene.
Niha çi dema ku behsa robotan jî tê kirin, disa herkes radiweste û guhdarî dike û disêwire ka kê projeya robotan afirandiye? Lê diyar e ku projeya robotan li Cizîra Botan û di Medresa Sor de hatiye çêkirin. Îcar kêm-zêde 400 sal piştre, piraniya welatên Rojavayê bi xêra Medreseya Kurdî li gor wê projeyê robot çêkirine û niha di karên giran û xeter de ji bo xwe bi kar tînin. Herweha derketina Internetê jî, gelo wê ne naveroka çîroka Folklora Kurdî ya Zebeş be? Ku di navê de bajarekî mezin hatiye avakirin!
Dema mirov Mem û Zîna Ehmedê Xanî jî şirove dike, tê de bi dehan şaxên zanistiyê û navên bûjen, amûre û tiştên ku niha pir nûjen in têne dîtin.
Herweha Rêçika Nexşebendî jî, şaxek ji şaxên medreseya kurdî bûye. Piştre dema ku fikra komonîstiyê derketiye holê, desthelatiya Yekîtiya Sovyetan, ji xwe re eynî sîstema rêxistina nexşebendîtiyê girtiye û pê eynî mîna wê xwe bi rêxistin kiriye.
Rola medreseya kurdî.
Medreseya kurdî gelek mirovên zana, bîrewer û pêşbîn afirandine. Dilqê wan zanayên kurd di pêşveçûna her tiştên kurdewariyê de jî, pir mezin bûye. Kesên ku ji wê medreseyê derketine, hertim xwe berpirsyar dîtine, dibînin û berpirsyariya xwe bi cih anîne û tînin.
Îro çaxê em li mêjuya miletê kurd dinerin, bi hêsanî em dibînin ku ev dewlemendiya ziman, çand û berpiryartiya doza pîroz, bi piranî ji aliyê zanayên ku ji medreseya kurdî rabûne ve hatine bermalkirin.
Pirsa ku xwediyê welat û xwediyê milet kîjan çîn e jî, bi hêsanî em dibînin ku li piraniya welatên dinyayê, heta li van welatên Ewrûpayê ku hewqas bi pêş ve jî çûne, xwediyê welat û dewletê, çîna wan a burjuwa bûye. Yanî şêxên wan, axe, maqûl, beg, mîr, pitrik, papas, keşe û kesên dewlemend in. Helbet ev yeka hanê bo kurdan jî wusan bûye û dê wisan jî bibe.
Ha ji ber hindê ye ku ev e ji 1803an ve ye heta niha, piraniya rêberên babeta rewşenbîrî, bizava neteweyî, ew kes in ku ji medreseya kurdî hatine û berpirsyariya xwe bi cih anîne.
Ez bi xwe di vî warî de dîdevanê pir tiştan im û rêveçûna jiyanê jî bi me gişan daye nîşandan ku kurdên bakur jiyana xwe, ziman, tore û hebûna xwe bi du tiştan heta îro parastine, yek jê desthelatiya feodalî, ya din jî Medreseya Kurdî bûye.
Komeleya Nivîskarên Kurd di sala 2004an de bi navê Kurd PEN - Komeleya Nivîskarên Kurd li Amedê bi awayekî fermî hatiye vekirin. Ji sala 2007an û pê ve gotina PENê ji ser navê xwe rakiriye û têkiliyeke wê bi PENa Navnetewî re nemaye.
Her wiha, kongreya 8an a PENa Kurd di 18-19ê gulana 2013an de li Amedê hatiye amadekirin û di encama vê kongreyê de komîteya nû ya birêveberan hate hilbijartin ku ji heft endamên sereke û du endamên yedek pêk tê. Di 2013an de serokê PENa Kurd Şêxmûs Sefer e, cîgira serok Bêrîvan Doskî û sekreter Kekşar Oremar in.
Avakirina Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê.
Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê di sala 2004an de, li Amedê hatiye avakirin. Ji sedema nîqaşên li ser navê komeleyê û bi qasî 3 salan komeleyê bêhtir dema xwe daye ser nîqaşan jî gelek xebat di warê rewşenbîrî, nivîskarî û ramana azad de kiriye.
Civîna yekê li Îzmîrê (2001).
Pêdiviya komeleyeke rewşenbîrî di heyva tîrmeha sala 2000î de, di "Civîna li Îzmîrê" de ji hêla Arjen Arî ve hatibû zimên. Di wê civînê de, (wê demê ev civîn wekî "Konferansa Îzmîrê" di çapemeniyê de cih girt) pêşniyaz bi yekdengî hatibû pejiradin û di heman rojê de Lijneya Amadekariya Damezrîner (Berken Bereh, Arjen Arî, Salihê Kevirbirî, Îrfan Amîda û nivîskarekî din ku niha navê wî nayê zanîn) hatine hilbijartin.
Nivîskarên Kurd ên bakur di wan salan de li malên nivîskaran civîn li dar dixistin û li ser pêwistiya avakirina Pena Kurd li Kurdistanê radiwestiyan. Di civîna 3ê tîrmeha 2004an de, li gor ku Roşan Lezgîn, Rênas Jiyan û Serkeft Botan dane xuyakirin, wan sê sal berî vê civînê li malan civîn li dar xistine û nîqaşa avakirina Pena Kurd li Kurdistanê kirine.
Civîna yekê li Amedê (2003).
Avakirina Pena Kurd li Amedê, bi daxwaza Pena Kurd a Elmanya (Dûvre navê xwe kir Navenda PEN a Kurd) ku li Bakurê Kurdistanê buroyek bête vekirin hate destpêkirin. Bi vê armancê civîna yekem li Demir Hotela Amedê, di sermaweza 2003an bi rêveberiya Yûnis Behram pêk hatiye. Civîn di demeke wisa de pêk hatiye ku nivîskarên Kurd ji çar aliyên dinyayê hatine Konferansa Rojhilata Navîn û Pirçandiyê û gelek ji wan li Demir Hotelê diman. Di vê civînê de nîqaş bi piranî li ser gelo dê Tirkiye destûr bide navê Pena Kurd an na pêş de çûye û hemû beşdarvan li ser vekirina buroyeke Pena Kurd ku li Amedê were vekirin biryar stendine. Piştî vê civînê, Navenda Pena Kurd bi peyamekê diyar kiriye ku wan Edîb Polat, Serkeft Botan û Arjen Arî bi armanca amadekariya avakirina buroya Kurd Penê li Amedê peywirdar kirine.
Civîna diduyan li Amedê (2004).
Bi heman armancê civîna duyemîn di 7ê reşemiya 2004an de li Sendîkaya Tes-Îş a Amedê bi rêveberiya Hêvî Berwarî ku li ser navê Navenda Pena Kurd çûbû Amedê pêk hat. Di vê civînê de hin nivîskar dîtinên wekî Ne pêwist e em navê PENê bi kar bînin, em dikarin Komeleya Nivîskarên Kurd vekin anîne zimên. Di civînê de her kesî bi zimanekî eşkere got armanc ew e ku rojekê derfet çêbibin û navenda Pena Kurd li Amedê bi cih bibe. Biryar û hilbijartina dawî di vê civînê de bi cih hat.
Di vê civînê de rêveberiyek ji 7 kesan hatin hilbijartin: Edîb Polat, Sedat Yurtdaş, Suzan Samanci, Serkeft Botan, Yildiz Çakar, Samî Tan û Arjen Arî. Piştî serîlêdana fermî ya vê birêveberiyê li Bakurê Kurdistanê bi rengekî fermî Pena Kurd bi navê Kürt Pen Yazarlar Derneği (Kurd-Pen Komeleya Nivîskarên Kurd") hate avakirin. Li gor rêbazên Komeleyê rêveberiyê di nava xwe de Edîb Polat heta kongreya yekem wekî serok hilbijart.
Kongreya yekê (2004).
Pena Kurd a Amedê di 21ê gelawêja 2004an de kongreya yekemîn pêk anî. Di vê kongreyê de birêveberiyeke ku ji 7 kesan pêk tibû hate hilbijartin: Sedat Yurtdaş, Serkeft Botan, Yildiz Çakar, Orhan Miroglu, Abdullah Kaya, Receb Dildar û Edîb Polat. Li gor rêbazên Komeleyê rêveberiyê di nava xwe de Sedat Yurtdaş wekî serok hilbijartiye.
Gengeşî.
Di destpêkê de (sala 2004) komele bi navê "Kurd PEN Yazarlar Dernegi" ango "Kurd PEN - Komeleya Nivîskarên Kurd" hatibe vekirin jî, jgi sedemên berfireh ên hinek nîqaşan, di sala 2007'an de navê "Kurd PEN" hatiye rakirin û têkiliyeke wê bi PEN ê re nemaye.
Mavi ve Kent (Şahr-î Şîn)
Mavi ve Kent, rojnameyeke herêmî ye ku li Nisêbîn tê derxistin û li gelek herêman tê belavkirin. Navê Rojnamê bi kurdî Şahr-î Şîn e. Rojname weşana xwe bi zaravayê kurdî kurmancî, bi tirkî, erebî û bi suryanî dike. Rojname li Nisêbîn, li Qoser, li Mêrdîn, li Midyat û heta li Elmanya jî bi rêya aboneyan tê belav kirin. Yekem Rojnama heremî ku bi ewqas zimanan weşanê dike û ewqasî bi awayekî dewlemend tê amadekirin.
Rojnama Mavî ve Kent ê di sala 2004 de ji aliyê grûbek ciwan hate derxistin. Damezirinerê Rojnamê Süleyman Tekin e, ku niha jî rêvebirê wê yê giştiye û xwediyê rojnamê ye.
Bejavî an amfîbyûm (bi latînî, "Amphibia") çîneke ajalan e ya ku tê de qurnewêlk, beq û beqên bejî hene.
Gymnophiona.
"Ji yewnanî û bi wateya "marên tazî", bejaviyên bêling, mîna kurmên mezin û maran in. Li Kurdistanê tunîne."
Tishk TV televîziyoneke kurdî ye. Televîzyona Tishk TV ku ligel herdû zaravayên kurdî soranî û kurmacî bi zimanê farisî jî weşanê dikê, piraniyê mijarên wê li ser kurdên Îranê ye. Malpera Tishk TVê pirzimanî ye. Navenda Tishk TV li Parisê ye û ji wir weşane xwe dike.
Tishk TV nêzîkê PDK-Îranê ye kû Sekretêrê wê Mistafa Hicrî ye.
Mirov dikare lê ser Inboxê li e-posteya xwe binêre
Heger te ji bo vebijartina e-posteyên xwe fîlter çênekiribe, hingê e-posteyên nû dê bikevin kataloga Inboxê
(Mirov çawa e-posteyên tên û fîlter bi kar anîne vedibijêre).
Breinigerberg gundekî li başûrê rojhilatê (Nordrhein Westfaliyayê) Almanya ye.
Li Breinigerberg nêziki 971 kes dijîn.
A copy made with carbon paper
Ji bo serê e-posta; mesaj diçin bo kesên ko navnîşanên wan di malika Cc de hatine nivîsandin.
Hemî bigir (yanî kesên ko mesaj ji wan re tên verêkirin) dê navnîşanên di malika Cc de bibînin.
Eisaku Satō yan Satō Eisaku (jdb. 27ê adarê 1901 li Tabûze ya îro, Yamagûçî; m. 3ê hezîranê 1975 li Tokyo) polîtîkerekî lîberal ê Japon bû û sala 1974î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtibû.
Wî di nava salên 1958 heya 1960î wezîrtiya aboriyê û ji salên 1964 heya 1972î serokwezîrtiya welatê xwe kiriye. Wî peymana navneteweyî ya qedexekirina çekên atomî, li ser navê welatê xwe pejirandiye. Wî serokatiya rêxistineke navneteweyî ya karateyê jî kiriye.çep
Norman Ernest Borlaug (jdb. li Cresco, Iowa; m. li Dallas, Texas) yek ji zanistên cotyariyê yên DYAyî ye. Sala 1970î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Wî li bidawîanîna birçîtiyê digeriya û behsa "şoreşa kesk" li seranser cîhanê dikir. Wî herwekî li ser biyolojiya gihayan jî perwerde dîtiye. Ew parastina sirûştê bi zagon û tevgerên mirovan ve girêdide û gengaz dibîne. Li normên navneteweyî digere.
Wî xebatên mezin li ser genetîka genim û ceh kiriye. Li Meksîkoyê hilberîna genim bi xebatên wî sêbare bûye. Li Hindistan û Pakistanê cureyên toximên ku wî ji aliyê genetîk ve nûvejînandibû, hilberînê zêdetir dike. Ew di wê baweriyê de ye ku, heger mirov cureyên toximên genetîk ên biber û bikêr bajo wê dawî li birçîbûnê were.
Seán MacBride (z. 26 kanûna paşîn a 1904 li Parîs, Fransa - m. 15ê kanûna paşîn 1988 a li Dublin) ramyarekî îrlandî bû. Sala 1974an bi tevî Satō Eisaku Xelata Nobel a aşitiyê wergirtibû.
Wî di tevahiya jiyana xwe de bo mafê mirovan û aştiyê xebat kiriye. Di ciwaniya xwe de bi IRA'yê re têkilî daniye. Li Konseya Ewropa, NY û AI kar kiriye.
POP3 ("en: Post Office Protocol 3", protokola ofîsa postayê) protokolek ji bo girtina e-postayê ye.
Tu dê çawa karibî e-posteyan ji e-postkontoyên xwe yên dî (POP email) bigirî
Gav 1. Xwe piştrast bike ko ew kes yan şirketa ko xizmeta Interneta te dike, Post Office Protocol (POP3) bi kar tîne.
Gav 2. Sindoqnameya xwe tertîb bike, da tu e-posteyên xwe ji e-postkontoyên POP-ê bigirî.
1. Ji navîgasyona sereke Options bitikîne.
2. Lînka External POP Mail bitikîne.
4. Malikên Pop Server Hostname, POP Account Username, POP Account Password û POP Server Port dagire. Tu dikarî van agahdariyan ji xizmetkarê Interneta xwe bistînî. Bi giştî nimreya Pop Server Port 110 e. Tu mecbûr î ko herçar malikan dagirî.
5. Çarçika li pêşiya Leave mail on Pop Server bitikîne û nîşan bike, da tu kopyayek ya mesajên xwe li nik servera POP-ê bihêlî. Heger tu çarçikê nîşan nekî û vala bihêlî, hingê dê hemî mesajên te ji e-postkontoya te ya dî (POP-server) derkevin.
6. Çarçika li pêşiya Retrieve new messages only bitikîne û nîşan bike, da tu tenê mesajên nû ji e-postkontoya xwe ya dî bigirî. Heger tu çarçikê nîşan nekî û vala bihêlî, hingê ew dê hercar hemî mesajên di e-pstkontoya te ya dî de bîne.
7. Add Pop Account bitikîne. Lîsteyek ji e-postkontoyên (POP account) ko te di demê dawiyê de e-poste ji wan wergirtine dê diyar bibe.
8. Bendên 3–7 dubare bike, da tu ji bo her e-poskontoyeka (POP account) ko tu dixwazî e-posteyan jê wergirî eyar bikî.
Spenaq an jî Espenaqê (bi romî: "Polateli") yek ji navçeyên girêdayî Kilîsê ye.
17 gund û 4 mezreyên wê hene. Dewleta Tirk bi fermî hebûna mezreyan napejirîne. Ji ber wê statîstîkên fermî bi şikbarî tên nirxandin. Rûbera wê 238 km², gelheya navendê li dora 700 kesî ye.
Gorî zagonên Tirkiyê Spanakê nikaribû bibaya navçe. Sala 1995'î kirine navçe. Tê texmînkirin ku navê Spanakê ji dêreka Asûrîyan an oldarek Grekî tê. Dewleta Tirk di sala 1965'i de navê berê qedexe dike.
Eliyê Mentarê an Elî Mentar an jî Elîmentar (bi erebî: "Til Hebeş", bi romî: "Elbeyli") navçeyeka Kilîsê ye.
Sala 1946'î de kirine navçe. Sala 1995'î, dema Kilîsê dikin parêzgeh, vî navçeyî jî bi wê ve girêdidin. Ji rûyê avê 650 m bilind e. Rûbera wê 220.262 km² û gelheya wê jî bi giştî li dora 9.000'î ye (statîstîkên fermî yên sala 1997'î).
Nifûsa navendê bi xwe 2.077 tê gotin lê bawerî bi van statîstîkên fermî yên têr etno-polîtîk nabe. 23 gund, 24 mezre girêdayî navçeyê ne.
Herêm bi tevayî parçeyek ji dîroka Kurdistanê ye. Herwekî wekî Asûriyan gelekan li vir desthilatdarî kirine.
Şahînbey, Şehînbey, Şehînbeg an jî navçeya Şahînbeyê (bi romî: "Şahinbey") navçeyeke bi ser Dîlokê ve ye.
Navçe berê taxeke bajarê Dîlokê bû. Sala 1987'î tax bi navê "Şahinbey" (Şaxano, Şaxan Beg, kesekî navdar ê kurd bû û li dijî fransiyan têkoşiya bû. Lê dewleta Tirk wî wekî tirk dide nîşandan) dikin navçe û bi Dîlokê ve girê didin.
Gelheya wê li dora 845.528 e. Pirraniya statîstîkên fermî yên dewletê hevûdu nagirin.
Li Şahînbeyê gellek kurd rudinin. Li navçê binayen bilind rojavayê Şahînbeyê li Qeredaşê hene. Hiljimartina 2015'ê partiya kurdan HDP 58.745 rey ıstand û bû 4em partî. Li Şahìnbeyê kurdên pırranî li Taxa Welat (Vatan Mahallesi), Taxa Güzelvadi (Güzelvadi Mahallesi), Taxa Narlıtepe, Taxa Beydilli, Taxa Barak, Taxa Akdere û Taxa Firatê rûdinin.
Alêban (bi romî: "Şehitkâmil") navçeyeka girêdayî Dîlokê ye.
Berê taxeke bajarê Dîlokê bû. Navê wê yî berê di sala 1965'î de hatiye qedexekirin. Sala 1987'î kirin navçe. Navê xwe dide Çemê Alêbanê yan jê digire. 2 nehiye, 71 gund û 22 mezre bi Alêbanê ve hatine girêdan. Rûbera wê 1.199 km² ye. Gelheya navendê (statîstîkên fermî yên sala 2000'î) 356.701 û bi giştî jî 412.575 e.
Şaxan Beg an Şahan Beg an jî Şahîn Beg (jdb. 1877 - m. 1920) şervanekî navdar ê herêma Dîlokê bû. Li mala xwe di nava nivînan de mirî tê dîtin. Di xewê de serê wî jêdikin. Heya îro kuştina wî nehatiye eşkerekirin. Gorî dewleta Tirk ew di şer de hatiye kuştin.
Gorî hin îdiayan bi xwe ji malbateke Asûrî bûye û malbata wî ji aliyê dewleta Rom ve (Osmanî), di komkujiya yekemîn a Ermeniyan de hatiye kuştin. Tê zanîn ku di heman komkujiyê de gelek Asûrî jî hatine qirkirin. Lê hin jî dibêjin bi eslê xwe Kurd bûye.
Gorî îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk jî ew xas Tirkek bûye û malbata wî tavayî bi nexweşiyên xwezayî mirine û ew di sêwîxaneyan de ji aliyê dewletê ve hatiye xwedîkirin. Dewlet wî dişîne ser serhildanên Ereban. Bi têkçûyîna Osmaniyan ve ew li dijî hêzên dagirker ên fransî tevlî berxwedanan dibe. Li herêmê gelek nav û deng vedide.
Tê texmînkirin ku dema Fransayî û dagirkerên din ji Anatoliya û herêmên din ên hêj di bin dagirkeriya Tirkan de ye vedikişin, Mustafa Kemal Atatürk fermana kuştina kesên wiha navdar dide. Birêvebiriya Komara Tirkiyê li dijî mihalefetê helwestekê gelek xwînî nîşan dide.
Piling, pilingê pinpinî, pilingê ravrav, pars, şek an leopar ("Panthera pardus"), cureyekî pêsîkên mezin ("Felidae")e.
Pars kovî û goştxwer e.
Pars li çend waran li parzemîna Afrîkayê, Asyayê, ji Sîbîryayê (Rûsya) ta başûrê Asyayê, rojavayê Asyayê û di nav binpeydayê yan Afrîkaya Binsaharayî re.
Henry Alfred Kissinger'", ("navê berê Heinz Alfred Kissinger"; * 27'ê gulanê 1923 li Fürth) yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê ye.
Ji sala 1969 heya 1973 berpirsiyariya ewlekariya neteweyî kiriye. Ji sala 1973 heya 1977'î wezîrtiya derveyî kiriye. Sala 1973'î ji ber pêkanîna peymana bidawîkirina şerê Viyetnam, guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin. Zor kera. Segbab
Beşek ji xelatên Nobel e. Di warê zanistiya fizîkê de girîngtirîn û mezintirîn xelat e ku her sal di roja mirina damezrênerê Xelata Nobelê, Alfred Nobel de (10'ê berfanbarê) tê belavkirin.
Ji zanyarên fizîkê yên ku di warê fizîkê de gavên berbiçav avêtine, keşfên nû kirine, angaştên têr zîrekî avakirine, bi bikaranîna fizîkê mirovahî berî bi riyeka baş birine re tê dayîn.
Nobelkomîte.
Xelat bi bihaye 10 Milyon Kronên Swêdî, di 10'ê berfanbarê de bi şahiyeke mezin tê dayîn. Yekemîn kesê ku xelata fîzîkê wergirtiye, Wilhelm Conrad Röntgen ê Alman bû ku di sala 1901'î de Xelata Nobel a fîzîkê girtiye.
Mîrxan di sala 1968'an de li gundê Xidranîyê ku girêdayî navçeya Amedê ya Erxenîyê hatiye dinê. Dibistana seretayî li heman gundî xwendiye, dibistana navîn li gundê Gîsgîsê ku sê gund ji Xidraniyê wê de bû xwendiye. Dibistana amadehiyê li Erxeniyê xwendiye û piştre jî mafê xwendinê li Zanîngeha Dîcleyê beşa mamostetiya zarokan bi dest xistiye û xwendiye. Piştî 13 salên mamostetiyê ku li gundê Başkoy (Dîgor a Qersê), gundekî navçeya Karapinar a Konya, gundê Şukurlî ya navçeya Çinarê ya Amedê û hwd, ji ber ku rêveberê Sendîkaya Mamosteyan (Egitim Sen) surgûnî Osmanelî ya bajarê Bilecîkê bû.
Piştre derbasî Şaredariya Mezin a Amedê bû û bû serokê daîreya karker û karmendan. Piştre jî di sala 2004'an de jî bû serokê daîreya parastina hawirdorê. Niha Serokê Daireya Çand û Turizmê ye.
Mem Mîrxan di kovara qerfî Pîne, rojnameya heftane Welat, Welatê Me, Hîwa û gelek malperên kurdan de bi kurdî nivîsî. Di rojnameya Azadiya Welat de di sala 2003'an de dest bi qunciknîsiya beşa civak û jiyanê kir û piştre jî dest bi qunciknivîsiya aborî û piştre jî ya çand û hunerê kir. Di Gelawêja 2004'an de tevî 11 nivîskarên kurd beşdarî derxistina Kovara W bû û tê de nivîsî.
Her wiha bi tirkî jî di kovara mehane ya Emekçiler, Evrensel û Özgür Gündemê de rêzenivîs, nivîsên lêkolînî û çandî
Pisîkan ("Felidae"), famîleyek guhandarên goştxwer ku ji 30 milyon sal hate ser riwê Cîhanê.
Pisîka kedî canewereke navdar e ji vê famîleyê û wekî din pisîka kovî, pars, şîpa nêçirvan yan çîta, piling yan babir, şêr, weşek, kûgar, pilingê pinpinî yan jaguar û pir cureyên din.
Pisika Wanê.
Li Kurdistanê, di herêma Wanê de, pisîka Wanê heye. Bi giştî, rengê kurkê wê spî ye û çavên wê du rengên cuda ne. Ew gelek ji avê hez dike û mirov jê re dibêje pisîka melavan.
Guglielmo Marconi, Yekem ', FRSA [guʎ'ʎe:lmo mar'ko:ni] (jdb. 25ê nîsanê 1874 li Bologna; m. 20ê tîrmehê 1937 li Roma), fîzîknas, elektroendazyar û zanistekî navdar ê Îtalî bû. Wî bo cara yekemîn radyoyeka amatorî avakiribû.
Sala 1909î bi tevî Karl Ferdinand Braun Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Di avakirina Mîkrovellayan de xwedî roleke mezin bû.
Zoqeyd () gundekî girêdayî bi Misirc a Sêrtê ve ye. Li Bakurê Kurdistanê, li Deşta Xerzan dimîne.
Li bakurê Kurdistanê çend gund hene ku bi xwendin û zanînê hatine naskirin. Zoqeyd jî yek ji wan gundan e. Li vî gundî şaredarî jî heye û li dora 500î malbatên Kurd lê rûdinin.
Li vi gundî, hetanî dawiya salên 1960î jî, sê medrese hebûne. Yek ji wan bi navê "Medreseya Mezin" dihate binavkirin. Şêx Mehmûdê kurê Şêx Evdilqehar, zanayekî mezin bûye. Şêx Cuneyd û Şêx Fudeyl herdu kurên Şêx Mehmûd bûne û ji bilî Rêçika Nexşebendî, ew di zanîn û têgihandinê de zanayên yekane bûne. Her yekê li medreseyekê ders dida feqeyan, bi sedan û bi hezaran cuwanên Kurd bawername ji destên wan wergirtine.
Li herêmê piraniya zanayên olî yên ji 1930 heya 1970yî, li virê xwendine. Ji xwendina Medresê zêdetir, bi sedan ciwanên vî gundî zanîngehên cuda cuda xwendine û di bûrokrasiya Tirkiyê de cihne bala wergirtine. Piraniya axa gund kevirê spî ye û tahtok e. Ji ber hindê fabrîqeya Çîmento jî li nêzê gund hatiye çêkirin. Li deverên kevir û tahtok  rez, darên behîv, hirmê û wekî din pir hene. Li deverên dî jî dexl pir tê çandin. Kêmasiya avê pir lê heye. Barigehek leşkerên Tirkiyê li wirê hatiye bicihkirin. Ajalên wek pez, dewarên stûr lê têne xwedîkirin. Avahiyên xwendinê çend dibistan, xwendegeha navîn û dibistana amadeyî (lîse) lê hene. Piraniya xaniyên gundiyan bi kevirên req hatine çêkirin, lê gelek xaniyên ji hesin û çîmento jî lê têne dîtin. Nişteciyên gund ne girêdayî bi tu eşîreke Kurd ve ne.
Qerejdax () çiyayekî li Kurdistanê ye. Qerejdax bi zîvirok, bilind û dirêj e û volkaneke vemirî ye. 1.957 m bilind e. Lavên ku ji çiyayê Qerejdax hatine avêtin, bi kilometreyan li dora çiyê belav bûye û wekî kevirê reş tê binavkirin. Li her derê dora çiyayê Qerejdax mirov dikare li van keviran rast bê ku li gund û bajaran jî kela û xanî bi piranî pê hatine lêkirin. Çiyayê Qerejdax ji Amedê her ku ber bi navçeya Wêranşarê diçe nizim dibe û dû re bi deşta Herranê re dibe yek.
Di rîwayetan de tê gotin ku wexta ku Xweda dinya çêkir, çiya hemû belavkirin, Qerejdax giriyaye û gotiye: "Ey Rebb il-Alemin! Te hemû çiya ji min dûrxistin. Te ez tenê hiştim li vir!" Û Rebb il-Alemîn got ku: "Lê tu tenê li vir ma û ez ê navê te pir xweş û şêrin bikim".
Beşar Esed (bi erebî: بشار الأسد "Bashār al-Assad") * 11ê îlonê 1965, ji sala 2000î virde, piştî mirina bavê xwe Hafiz Esed serokdewletiya Sûriyê dike.
Piştî ku bavê wî yanî serokkomarê sûrî yê berê wî mir, ew hat û li cihê wî rûnişt. Piştî ku Hafiz Ased, mir, demeka kin bi armanca wekîl Abdulhalim Haddam rûnişt. Piştre, Beşar Ased hat û li cihê wî bû serokkmar. Beşar Ased, demekê li zankoya Şamê xwand. Piştre çû Îngilistanê û li wir xwand. Di qada doktoriya nexweşiyên çavan de xwandina li Îngilistanê kir. Berî Beşar Esed, birayê wî Basîl Esed, weke yê ku wê bûba serokkomarê dewletê. Lê piştî ku ew di sale 1994´an de wî di qazayakê de jiyane xwe ji dest da, piştre ew hat û li şûna wî bû yê ku wê bibe serokkomarê Sûriyê piştî bavê xwe re.
Hafiz Esed, zewiciya û navê jina wî Esma Ased e. Heta nuhaka 3 zaroyên wê hene.
Serhildana gelê Sûriyê li dijî rejîma wî.
Di sala 2011an de li Sûriyê serhildana li dijî rejîma Beşar Esed dest pê kir û roja îro (2012) şerê navxweyî yê Sûriyê berdewam e. Di vî şerî de bi hezaran sivîl bi destê rejîmê hatine kuştin.
"Rênasî" pirtûkeke Şêx Xiyasedîn Emre ye.
Di 1967-68an de bi tîpên erebî, bi kêş, nikl û qafiye hatiye nivîsandin. Tê de 20 beş hene ku her yekê li ser babeteke cuda hatiye nivîsandin. Tevek 684 malik in. Çapa bi tîpên latênî û ya bi tîpên erebî digel êk hatine çapkirin. Li dora 150 rûpelî heye.
Tîpguhaztina ji alfabeya erebî, amadekirina ji bo çapê û mîzanpaj Zeynelabidin Zinar
Wêne ya Winterthur ji esmanê.
Winterthur, bajarekî Swîsreyê ye. Nifusa winterthur 100.000 e.
Ebdulqadirê Geylanî (jdb. 1078 Gilan - m. 1166 Bexda) nivîskar û alimekî misilman ê kurd ko terîqeta qadirî girêdayî baweriyên wî ye. Gora wî li Bexdayê ye.
Navê wî yê tivav Ebû Salih Seyîd Muhyedîn Ebdulqadirê Geylanî ye. Ew li serê heyva remezana sala 470yî mişextî (1078an) di malbateke seyîd de li gundekî herêma Gilanê li bakurê Îranê hat dinyayê.
Ji bo dûmandina xwîndina xwe çû Bexdayê û fiqih û şerîet li ser rêbaza Henbelî xwend û bû yek ji navdarên mezheb ango rêçika Henbelî. Di tesewwufê ango sofiyatiyê da, ew yek ji murîdên Cuneydê Bexdayî bû.
Nasnav wî ev in: "muhyeddîn" (vejînendeyê dînî), "Sultanê Ewliyayan" û "Xews"
Wî 4 jin û 49 zaro (27 law û 22 dot) hebûn. Gorr û mezarê yek ji pisên wî Şêx Ebdulezîzê Geylanî li bajarê Akrê ye.
Malbata wî.
Ebdulqadirê Geylanî gelek xort û keçên wî hebûn. Bi navgîniya wan, emrê Qadirî li Misir, Afrîkaya Bakur, Endulus (Spanya), Iraq, Sûriye û Anatoliya belav bû. Yek ji kurên wî, "Ebdurrehman Şerafeddîn Îsa", li Misrê bicîh bû û kalikê şerîfên Qadiriyên li Misrê ye. Neviyên Ebdulqadir Geylanî li Afrîkaya Bakur bi piranî wekî "Şerif", û li Iraq, Sûriye û Anatoliyê wekî Seyîd û Geylanî têne binav kirin.
Engîn Sîncer (Erdal) Yek ji şehîdên tekoşîna azadî ye.
Sîncer ji aliyê Kurdistaniyên li Ewropa û Botanê, ji nêzîk ve dihat naskirin. Sîncer dema li Ewrûpayê dixwend tevlî xebatên rêxistiniyê yên ciwanan bû û di nav 10 salan de xwe gîhand gelek astên bilind. Seha xebatê ya herî dawî ya Sîncer dîsa Ewrûpa bû. Sîncer ku di rêxistinkirina gel û dîplomasiyê de xwediyê kedek mezin bû, ji bo têkoşîna azadiyê ya gelê Kurd 18ê tebaxê çavên xwe li jiyanê girt.
Engîn Sîncer bi navê kod Erdal di 2yê adara 1969an de li navçeya Seyrantepe ku girêdayî Maraşê ye, ji dayik bû. Engîn Sîncer heyanî 9 saliya xwe li wir xwend. Di despêka tekoşîna azadiya kurdan de şoreşgerên wek Mustafa Yondem, Şêxo Dîrlîk û Battal Efsan ku gelek xebatên mezin li Maraşê kiribûn, bandorek mezin li ser gel çêkirin. Herwiha malbata Engîn Sîncer jî, di destpêka salên 1970`yî de ket bin tesîra têkoşîna PKKê ya li herêmê. Dewletê asteng derdixist pêş malbata Sîncer. Lewma malbatê di sala 1978an de koçî Elmanyayê kir. Almanya ji bo wî welatek xerîb bû. Di demek kurt de Elmanî fêr bû û dest bi dibistanê kir. Di heman demê de, di koma futbolê ya zarokan a li navçeyê de cihê xwe girt. Dû şehadeta Erdal, mamosteyê wî yê ku ji bilî Engîn hemû şagirt jê ditirsiyan di roportajekê de wiha digot: Engîn zarokek gelek dilsoz û bi aqil bû. Min pir ji wî hezdikir. Têkiliya wî bi hevalên wî re jî gelek baş bû. Min li gorî derfetên xwe dixwest şagirtiyên xwe gelek bi disîplîn perwerde bikim. Di kesatiya Engîn de, keda min jî gihîşt xaka bereket. Keda min baş fêm dikir û di pratîka xwe de jî ew dijiya. Erdal ket bin tesîra xizmên xwe yên di nava PKKê de cih girtibûn. Ji aliyekî ve xwend û ji aliyê din ve di rêxistinkirina ciwanên Kurd de rol lîst.
Di sala 1986an de li komeleya Maînzê tevlî xebatên çandê bû û li Frankfurtê koma YCKê saz kir.Di vê demê de qezayeke trafîkê derbas kir. Di demekê de ku hindik mabû bijîşk ji jiyana wî hêviya xwe bibirin, ew bi ser xwe ve hat û piştî 8 mehan ji nû ve tevlî xebatê bû. Erdal di sala 1989an de bi awayekî profesyonel tevlî xebatê bû û bi yek ji pêşengên PKKê Huseyîn Çelebî re hevalî kir. Di sala 1992an de çû Akademiya Mahsûm Korkmaz û piştî perwerdeya li wir dît, derbasî herêma Botanê bû. Wî li qadên cûda yên Botanê tam 10 salan gerîlatî kir. Erdal di vê pêvajoyê de tevlî gelek xebatan bû û gelek caran birîndar bû. Sîncer bi fermandariya mangehê dest bi jiyana xwe ya leşkerî kir û bi rêzê fermandariya lek, tabûr, herêm û eyaletê kir. Erdal xwe di warê rêveberî û fermandariyê de xurt kir û di kongreya şeşan a PKKê de ji bo komîteya navendî hat hilbijartin. Piştî kongreya heftan a PKKê ji bo Ewrûpayê hatiye wezîfedarkirin. Erdal, li Ewrûpayê di rêxistinkirina gel de cih girt û paşê derbasî xebatên dîplomasiyê bû. Engîn Sîncer demekê endametiya Konseya Rêveber a KNKê jî kir. Dû kongreya çaremîn a YDKê amadekariya vegera welêt kir. Xatir ji malbat û hevalên xwe xwest û di 1ê hezîrana 2003yan de vegeriya welêt. Jiyan di 18 yê tebaxa 2003yan de sekinî. Ji ber ku Erdal di merasîma 15ê tebaxê de bi qezayê şehîd ket. Engîn Sîncer ku di hemû xebatên xwe de bi taybetiyên xwe yên têkoşer bandoreke mezin li her kesî dikir, bi koça xwe ya dawî, gelê Kurd û hemû hevalên xwe xemgîn kir. Malbata hevalê Erdal, cenazeyê wî anî Seyrantepeyê. Yekem carbû ku bi fermî cenazeyê fermandarekî PKKê dihat Bakûr.
Sîncer, Engîn
Qesra Îshaq Paşa, Qesra Behlûl Paşa, Koşka Îshaq Paşa yek ji koşkên navdar ên Bakurê Kurdistanê ye û li axa Bazîdê ye.
Koşk ji aliyê Îshaq Paşa ve, di sala 1199ê koçî/1784ê zayînî de hatiye avakirin. Gorî dîroka fermî ya tirkan di nava 99 salan de avakirina wê hatiye bidawîkirin. Mîmariya koşkê elementên kurdî, romayî û farsî (bo mînak selcûqî) dihewîne. Sûrên wê bi nexşên giranbiha hatine nexşandin. Di avakirinê de koşk du qatî bûye lê qata jorîn êdî nemaye.
Koşk gelek caran ji aliyê dewlet û mîrîtiyên kurdan ve hatiye restorekirin. Di wêjeya kurdî gelek caran bûye kaneke navdar. Ehmedê Xanî jî li heman koşkê jiyaye û perwerde daye. Niha goristana Xanî li wir e. Mûsa Anter gelek caran koşk wekî "Tirba yan goristana Ehmedê Xanî" bi nav dikir. Dîsa Mizgefta Bazîdê jî li cem wê ye.
Di dagirkirina rûsan a salên 1828 – 1829'an de, deriyê koşkê yê xwerû zêrîn bû, hatiye birin û niha li mûzeya Moskowê tê parastin. Li koşkê hemam, mizgeft, goristan, kulîn, hewliya xwarinê, salona pêşwaziyan, harem û sîstema germkirina hilmê (wekî kalorîferên îro) heye.
Şerefxanê Hekarî (1682, Colemêrg - 1748, ?) Helbestvanekî kurdî yê klasîk bû
Mixabin me derbarê vî nivîskarê hêja de, agahdariyekê bi dest nexist. Tenê li gor gotina nivîskarê nemir Mihemed Emîn Zekî ku gotiye: Şerîfxan di sala 1693an de ji diya xwe re çêbûye. Ji xelkê Colemêrgê ye, lê bi eslê xwe ji mala Mîrê Bedlîsê ye. Şerîfxan bi kurdî û farisî gelek helbest ristine û di sala 1748an de jî çûye ber dilovaniya Xwedê.
Belê nemir Mihemed Emîn Zekî, wekî din zêde li serê tiştekî din nenivîsîye.
Klasîk, wek bêje bi wateya xwe ya ferhengî, ji wê nivîsê re tê gotin ku di çarçoveyeke kifş de hatiye amadekirin. Lê di nava xelkê de bi gelek wateyên cihê tê fêmkirin.
Îcar ji ber ku piraniya berhemên kurdî bi kêş û nikl û qafiye hatine nivîsandin, ji wan re "klasîk" tê gotin.
Lê gava bêjeya klasîk tê gotin, di serê pêşî de tiştên kevn, yên ku dema wan bihurîye tên hişê mirov. Ev yek rast e!
Bêguman çi tiştê gava kevn dibe, bihayê wî jî kêm dibe.
Sedemê ku piraniya nivîsên kurdî yên kevn helbest, ev e: Li gor lêkolîna di salên dirêj de, derketiye holê ku ev hawe ji ber nerihetî û belengaziya Kurdan çêbûye. Lewra berî Îsa Pêxember di sedsala çaran de gava dora Amedê bi vê bedena bilind ku hatiye dorpêçkirin, heta îro jî, ew kul û derd li nava Kurdan her didomînin.
Îcar gotineke kurdî heye, dibêjin: Girîn ji mêran re eyb e. Nexwe êdî gazin ji hebûna hewqas helbest jî nayê kirin.
Îcar mirovê baş ew e ku xizmetekê ji mirovan û mirovatiyê re kiriye, berhem afirandine û ji nivşên pişt xwe re wek diyarî hiştine ku bi sedê salan û bi hezarê salan jî, nivşên li jiyanê sûd ji wan dibînin.
Ha ev berhemên kurdî yên klasîk jî, tev ji aliyê bav û kalên Kurdan ên bîrewer ve hatine afirandin û ev e bi sedê salan e, bi hezarê salan e, piştî mirina wan jî, ev nivﬂên niha berhemên wan dixwînin, sûd ji wan werdigirin, xwe bi şîret û pendên wan sererast dikin û bi wan jî hertim serbilind in û dê serbilind jî bimînin.
Klasîkên Kurdî li ser bingeha Folklora Kurdî ava bûne û ji gotin û meselok û biwêjên kurdî jî dagirtî ne.
Peyîtandina vê yekê jî, çewa ku nemir Ehmedê Xanî jî gotiye, amac gotin û guzaf in, lê wî Mem û Zinê kirin behane û berhema xwe ya vêjeyî honaye.
RSS rêbazeke şopandinê ya nû ku derfeta dîtina bi awayek tomarî ya nûçe û naverokên wekî wan ên di malperên înternetê yên cihê de tên weşandin, dide ye.
Guherîna kurtek û wateya navê RRS di nava demê de wisa ye;
RDF Site Summary (RSS 0.9 and 1.0)
RSS kurteyek ji tîpên pêşîn ên hevokên 'Real Simple Syndication, RDF Site Summary an jî Rîch Site Summary (Kurteya Malperan a Dewlemend) pêk tê ye. Dosyayên di şêwaza XML'yê de yekem car ji hêla fîrmaya NetScape ve hatine çêkirin. Bikaranîna dosyayên RSS'ê hindî diçe zêdetir dibe. Bi dosyayên ji hêla malperên alîkariyê didin rêbaza RSS'ê yên di şêwaza XML'yê de hatine çêkirin, mirov dikare xwe bigihîne gelek bernameyan.
Di malperên ku çavkaniya RSS pêşkeş dikin, piranî bi wan sembolan tê bikaranîn;
Ev barnameyên xwedarê XML'yê ne, çawa wekî gerokê web'ê an jî e-nameyê tê bikar anîn, di heman demê de tenê ji bo bernameya sermasê ya ji bo şopandina naveroka RSS'ê jê tê bikaranîn. Li hemû cihên we nîşaneya () RSS'ê dît, bikaranîna daxwaza RSS'a xwe, hûn dikarin hemû daneyên RSS'ê hilbidin.
Ji ber ku daneyên RSS'ê bi gelemyerî, dosyayên XML'yê ne hûn dikarin di nav Internet Explorerê de baştir bibînin. Lê her tim nûkirina malperê û şopandina daneyên RSS'ê ya bi vî awayî rêbazek pir bi sûd nîne. Bi vê boneyê gelek kes daxwazeya RSS'ê bikar tîne û daneyên RSS'ê dişopîne.
Tomarkerên daneyan ên RSS'ê ji bo berhevkirina daneyên RSS'ê û şopandina we navbeşên guncan pêşkêş dike.
Kodên mînak.
XML.com features a rich mix of information and services

http://xml.com/universal/images/xml_tiny.gif
Processing document inclusions with general XML tools can be
problematic. This article proposes a way of preserving inclusion
Tool and API support for the Resource Description Framework
is slowly coming of age. Edd Dumbill takes a look at RDFDB,
one of the most exciting new RDF toolkits.
Tue, 10 Jun 2003 04:00:00 GMT
Tue, 10 Jun 2003 09:41:01 GMT
How do Americans get ready to work with Russians aboard the
International Space Station? They take a crash course in culture, language
and protocol at Russia's Star City.
Tue, 03 Jun 2003 09:39:21 GMT
Sky watchers in Europe, Asia, and parts of Alaska and Canada
will experience a partial eclipse of the Sun on Saturday, May 31st.
Fri, 30 May 2003 11:06:42 GMT
Before man travels to Mars, NASA hopes to design new engines
that will let us fly through the Solar System more quickly. The proposed
Tue, 27 May 2003 08:37:32 GMT
Compared to earlier spacecraft, the International Space
Station has many luxuries, but laundry facilities are not one of them.
Tue, 20 May 2003 08:56:02 GMT
Stîlo an jî stîlograf (bi îngîlîzî: "fountain pen", pênûsa bi înkar-hubir-murekeb) pênûseke ku xwedî xezneyekê murekebê (avnûsk) ye.
Stîlograf cara pêşîn 1800'î de li Ewropa hat nûvedan. Şilnivîsê nûjen yê ku em îro bikartînin, ji aliyê Edson Watterman ve di sala 1884'ê de hate nûvedan.
Ji destpêkê heta niha gelek şêweyên stîlo derket holê û pêşket. Gelek cureyên wek bi kaşan, bi pîston, bi misîn û hwd. yê stîloyan hene. Xwedî mekanîkeke bi kitekit e.
Feqe Reşîdê Hekarî (jdb. 1725 an 1793 ? - m. ?) helbestvan û nivîskarekî Kurd ê klasîkî ye.
Mixabin derheq jiyana wî de agahdariyeke bi nivîs bi dest neketiye. Herweha dema jiyana wî jî, di taritiya dîrokê de temartî maye. Tenê pirtûkeka wî ya bi navê "Sirmehşer" li holê heye. Wekî din berhemên wî nehatine dîtin. Li ser vê berhema Feqe Reşîd, agahdarî tune. Lê tenê li ser ruyê wê yê pêşî ev nivîs heye: "Dibêjin ji koçerên Hekariya ye."
Cegerxwîn di helbesta xwe ya bi mavê "Hozan û Şayîrên Kurd" de, van her çar rêzên li jêrê, derbarê Feqe Reşîdê Hekarî de gotine.
Sirmehşer, bi naveroka xwe wek eqîdeyê ye. Lê zêde qala hatina Îsa pêxember a di dawîlêhatina dinyayê de dike ku tê û li Şamê bi Decal re şer dike. Piştî kuştina Decal, ew sazûmana şerîeta Îslamê serrast dike, heta ku dinya bi temamî xirab dibe û heşir radibe, ji her kesî hîsab tê pirsîn û Pira Siratê tê vegirtin.
Pirtûk ji 24 beş û 556 beytan tekûz e. Her sernavek li ser babeteke cuda hetiye nivîsandin û di wî warî de agahdarî dide.
Lê hinek ji wan beşan, qala rawestina li hember mafên mirovan û parastina mafên madî-manewî dikin. Xasma lêmêzekirina sêwîyan zêdetir derxistiye pêş û weha gotiye: "Ew alîkariya bi sêwiyan re xêr û xweşiyeka pir zêde digîjîne xwediyê xwe."
Piraniya helbestên pirtûkê bi yazde kiteyan dikişin, tev bi kêş û qafiye ne û hinek jî çarîne ne, rêz bi heşt kiteyan dikişin. Qafiyeya asasî tune, lê di beytan de wek Mewlûda Kurmancî qafiya her du rêzan bi yek tîpê ye.
Feqe Reşîdê Hekarî di destpêka beşa dawîn a pirtûkê de weha gotiye: "Ey Feqî tarîxî benda te temam."
Îjar ji vê rêzê tê zanîn, ku niviskar wê dîroka kutakirina nivîsandina pirtûka xwe bi hesabê ebcedê (Cemel) gotibe. Çewa Melayê Cizîrî ku dîroka jidayikbûna xwe û hin tarîxên din bi hisabê Ebcedê di Dîwana xwe de beyan kirine. Herweha Feqiyê Teyran jî, bi vî hesabî hin tarîx di hin helbestên xwe de gotine. Eger eva Feqe Reşîd jî ji wan babetan be, eger em tarîxa kutabûna nivîsandina pirtûkê ji bêjeya "tarîx"ê wek reqem bigirin, dike 1211ê Koçê. Ew jî li hember ya Zayînê dike 1793. Lê eger em ji hevoka "Benda te temam" bigirin, tarîx dike 938ê Koçê, li hember ya Zayînê dike 1528.
Îjar eger em yek ji van dîrokên li jorê ji xwe re rast bidêrin, li gor dîtina min, wê ya pêşî (1793) rastir be. Çimkî Feqe Reşîd di malikeka xwe de weha gotiye: "Ela ey Feqiyê sanî, heta kengê bikî dewran?." Ji vê gotina wî tê zanîn, ku wî jî mîna Feqiyê Teyran, xwe bi "feqe"tiyê navdar kiriye. Herweha bi bêjeya "sanî" (duwem) eşkera dibe, ku wî xwe ji Feqiyê Teyra re, feqiyê duwem hesibandiye.
Çimkî Melayê Cizîrî jî, xwe ji Şêxê Sin'anî re wek şêxê duyem navdar kiriye. Çewa ku Melê gotiye "Di işqê de şêxê Sanî me". Lewra Melayê Cizîrî, di evînê de Şêxê Sin'anî wek "şêxê yekem" û xwe jî wek şêxê duyek hesibandiye.
Lê îcar tarîxa jidayikbûn û mirina Feqiyê Teyra jî rastirîn ku pê bawerî tê kirin ev e: 1590-1660.
Ev hawayê ku li jorê hate gotin, berê di nav helbestvan û evîndaran de xuyekî belavbûyî bûye ku yekî xwe bi yekê li pêşiya xwe, bi nav dikir û xwe jê re dikir kesê duyem, yan siyem û hê bêtir. Xasma ji helbestvan û milûk û siltanan, pir kes navên hevdu li xwe kirine û xwe bi navên hev navdar kirine. Ev hawe ji xwe di nava Kurdan de hêjî berdewam e. Çewa ku navê yekî (mesela) eger Rostem be, navê torinê wî jî datînin Rostem.
Pirtûka Sirmehşer, cara pêşî di 26ê adara 1984an de bi destê Mele Ehmedê Qoxî û bi tîpên erebî hatiye nivîsandin. Ji xeynî vê, Qoxî li ser pirtûka Mele Xelîlê Sêrtî ya bi navê Nehcilenam şerhek nivîsiye û navê wê kiriye rehberê ewam. Piştre ew herdu pirtûk bi yek cildê li devereke ne diyar daye çapkirin.
Pirtûka Sirmehşer di sala 1986 an de bi desên min ketiye. Min ew digel şerha wê ji tîpên Erebî veguhaztin tîpên Latênî û Komela Yekîtiya Demokratên Kurdistanê ku ew çax li Elmanyaya Rojava dima, di 1990î de çap kiriye.
Nimûne ji Gencîneya Çanda Qedexekirî [http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-a/Nr-11.htm],lêkolîna Zeynelabidîn Zinar
Wilhelm Conrad Röntgen (jdb. li Lennep, îro taxeke bajarê Remscheid; m. li München) fîzîknas û kaşîfekî Alman bû.
Wî bo cara pêşîn bandora pêlên radyoaktîv ên nediyar pêderxistiye û pêleke bi nameyê wî tê binavkirin xistiye xizmeta bijîşkiyê. Pêla ku bi navê wî tê binavkirin ji wî re di sala 1901î de Xelata Nobel a fîzîkê tîne. Îro li seranser cîhanê di pişkîna nexweşan de Röntgen tê bikaranîn.
Bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Wî xwandina xwe ya bilind li ser fîzîkê kiriye û di sala 1900î de wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Müchenê dest bi kar kiriye. Li ser angaştên wî piştî mirina wî makîneya ku tîrêjên Röntgen dineqşîne ser du-dîmeniyê tê çêkirin û bikaranîn.
Pieter Zeeman (jdb. li Zonnemaire Schouwen-Duiveland, Zeeland, Holland; m. li Amsterdam) yek ji fîzîknasên navdar ên Hollandî bû.
Sala 1902î bi tevî Hendrik A. Lorentz guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.
Li zanîngeha Leiden, perwerdeya fîzîkê dîtiye. Sala 1908î payeya profesoriyê werdigire. Gerînendetiya enstîtuyeke fîzîknasiyê dike. Hêj di zarokciwaniya xwe de balê berdide fîzîkê û nêrînên xwe di kovareke bi navê Nature (Kovar) de diweşîne. Angaştên wî bala fîzîknasên hemandemî dikişîne.
Hendrik Antoon Lorentz (jdb. 18'ê tîrmehê 1853 li Arnheim; m. 4'ê reşemiyê 1928 li Haarlem) matematîknas û fîzîknasekî Hollandî bû. Hêza Lorentz ji navê wî hatiye wergirtin. Sala 1902'î bi tevî Pieter Zeeman Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Sala 1878'î hêj di 24 saliya xwe de wekî birêvebirê beşa fîzîkê ya Zanîngeha Leiden tê peywirdarkirin. Heman salê dest bi konferansên di bin navê "di fîzîkê de angaştên molekûlar" dike. Li ser mijarên wekî angaştên elektromanyetîzmê û kareva, têkiliyên di navbera tîrêj û manyetîzmê de, mekanîk, hîdrodînamîk, termodînamîk, angaştên kînetîkê, angaşta radeya hişk, tîrêj û belavbûn, angaşta elektronê, relatîvîte hwd sekiniye û lêkolaye. Yek ji teorîsyenên fîzîkê yên navdar e.
Çirçirka zevî (bi latînî, "Gryllus campestris") cureyekî çirçirkan ("Gryllidae") e.
Dirêjbûna nêr 19-23 mm e û ya mê jî 17-22 mm e. Li havînan çîreçîra nêrên çirçirkan tê bihîstin.
Cobir an cûbir (bi latînî, "Gryllotalpa"), li hinek herêman wek bêvilpan, meqesok, lar, devqusk an quzgezk jî tê naskirin, buxikeke di çîna mêş û mûran de ye. Cobir di erdê de qulan vedike û bi devê xwe kok û rehên fêkî û giha diqusîne. Loma bi zimanê îngilîzî jê re dibêjin "çirçirka koremişk". Dirêjbûna cobir 3-5 cm e.
Li Kurdistanê, bi taybetî cureyê "Gryllotalpa vulgaris" bi berfirehî li erd û zeviyên avdanê tê dîtin.
Pîzalok, pîzag, pîzpîzonk, mozqirtik an mozeqirt (bi latînî, "Vespula vulgaris") buxikeke reş û zer e di çîna mêş û mûran de. Dirêjahiya wê 17-20 mm e. Pîzalok hêlînên mezin çêdikin.
Pîzalok mêşeke bi zîx e. Di govdeyî ewê da daximê reş û zer hene. Pîzpîzonk telaqan (kewar) çêdike û hingiv çêdike.
Albert Louis François Fert (jdb. li Carcassonne, Aude) fîzîknasekî fransî ye. Sala 2007î guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.
Bavê wî jî fîzîknas bûye. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Toulouse, ji sala 1957 heya 1962î perwerdeya Matematîk û fîzîkê li École Normale Supérieure (Rue d'Ulm) ya li Parîsê dibîne. Ji sala 1962 heya 1964 li zanîngeha Grenoble asîstaniyê dike û bi angaştnameya xwe ya bi navê "Résonance magnétique nucléaire de l'hydrogène absorbé par le palladium (Berevaniya dendikî ya oksîjenê ya palladîûm mijandiye)" dibe doktorê fîzîkê. Bi hin komên lêkolînê tevlî xebatên zanistî dibe. Gelek xelatan werdigire. Li ser nîkel û hesinê lêkolînên zanistî dike. Sala 2007î bi tevî Peter Grünberg, Xelata Nobel werdigire.
Berhem (bi Fransî, Îngîlîzî û Almanî).
Ew ji zêdetirî 300 daxûyaniyên zanistî diweşîne. Hin ji wan ev in.
Partiya Azadiyê ya Porto Rîkoyê
Partiya Azadiyê ya Porto Rîkoyê, ango bi spanî: "Partido Independentista Puertorriqueño", bi îngilîzî: "Puerto Rican Independence Party" (PIP), partiyeke polîtîk a Porto Rîkoyê ye. Di sala 1946'î de hatiye damezirandin. Serokê wê Ruben Berrios e.
Partî bi rêbazên sosyaldemokrat li azadiya Porto Rîko ji DYA û çareseriya pirsgirêkên welêt digere. Duyemîn kevne-partî ya li vê giravê ye. PIP endamê Sosyalîst Enternasyonalê ye.
Hîlmî Akyol, di sala 1960î de li gundê Dersila Hezroyê, li Diyarbekirê hatiye dinê. Nivîskar û berhevkarê wêjeya devkî ya kurdî ye.
Hîlmî Akyol di sala 1960î de li Bajarê Amedê, li navçeya Hezro, li Gundê Dersilê ji diya xwe dibe. Hêj şeş heyvî bû mala wan koçî Amedê dibin. Dibistana seretayiyê ya Alpaslan, di sala 1973'an de; dibistana navîn a Alî Emîrî di sala 1976'an de û dibistana amadeyî ya Ziya Gökalp jî di sala 1979'an de li Amedê diqedîne.
Akyol di sala 1979'an de dest bi berhevkirin û deşîfrekirina çîrok, stran, destanên fabl û pêkenokên kurdî dike. Wekî ajokarê kamyonê kar dike. 7 salan bi tankêran neftê ji bajarên başûr dikişîne Batman û Mersinê. Di dema ajiwiyê de jî berhevkariya xwe didomîne. Heya niha 101 pirtûkên wî, 3 cîldên Antolojiya Dengbêjan, pirtûkek ji devê jinan stranên dawetê, pirtûkek ântolojiya çîrokbêj û destanbêjan, du pirtûk bi Rojîn Zargê re Amade kiriye. Pirtûka "Ez Eyşe Şan im" jî bi Zeyneb Yaş ê re amade kiriye, bi tevahî 101 pirtûk hatine weşandin. Sê pirtûk ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hatine weşandin. Sê pirtûk ji aliye Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê ve jî hatine weşandin. Çar pirtûk ji aliyê weşanxaneya bi navê "Elma", çar pirtûk jî ji aliyê - Weşanxaneya Do ve hatine weşandin.
Ji sala 2007an û vir de antolojiya dengbêjan a ku projekteke YEyê û şaredariya bajarê mezin ê Amedê û Navenda Çanda Dîcle Firatê ye, bi tevî hevalên xwe wekî komîsyon amade dike. Niha jî karê berhevkariyê didomîne.
Hin Berhemên Hîlmî Akyol (pîrtûkên çap bune).
01- 2000 1 Senem Xanim - Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
02- 2002 1 Mîrze Meheme û Çapik Ehmed - Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
03- 2002 2 Tembûzêrîn û Tembûrzîvîn - Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
04- 2004 1 Pêkenokên Kurdî (Li Gel Rojîn Zarg) - Enstîtuya Kurdî ya Amedê
05- 2004 2 Huso û Nazê (Li Gel Rojîn Zarg) - Enstîtuya Kurdî ya Amedê
06- 2006 1 Dosya Gulê - Weşanxaneya elma
07- 2006 2 Hacîra Meydîn - Weşanxaneya Elma
08- 2006 3 Rast û Sextekar - Weşanxaneya Elma
09- 2006 4 Riqya Pale - Weşanxaneya Elma
10- 2006 5 Awirên Rojê - Weşanxaneya Do
11- 2006 6 Diz û Derewkar - Weşanxaneya Do
12- 2006 7 Keçelikê Serdar - Weşanxaneya Do
13- 2006 8 Misterî Hazir e - Weşanxaneya Do
14- 2006 9 Çîrokên Mala Zalê - Enstîtuya Kurdî ya Amedê
15- 2007 1 Antolojiya Dengbêjan 1 - Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê
16- 2008 1 Çar Gulên Amedê - Weşanxaneya - Weşanxaneya Do
17- 2008 2 Tîna Rojê - Weşanxaneya Do
18- 2008 3 Mamê Rovî - Weşanxaneya Do
19- 2008 4 Nêrgiza Hemê û Hawîsana Reşît û Zîna Elîxan - Weşanxaneya Do
20- 2008 5 Firingî Firîn - Weşanxaneya Do
21- 2008 6 Ez Eyşe Şan im (Li Gel Zeyneb Yaş) - Enstîtuya Dihokê
22- 2009 1 Antolojiya Dengbêjan 2 - Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê
23- 2010 1 Kerdiz - Weşanxaneya Do
24- 2010 2 Ji Devê Emîna Brahîm û Hawîşana Reşît û Salika Feyzî
25- 2010 3 Serpêhatiyên Gencînegeran - Weşanxaneya Do
26- 2010 4 Ji Devê Mehemedê Ûsivê Goçkar - Weşanxaneya Do
27- 2010 5 Kew û Kew - Weşanxaneya Do
28- 2010 6 Roja Pîroz - Weşanxaneya Do
29- 2014 1 Zava ker in - Weşanxaneya Do
30- - 2014 2 Kurd û Leşkerî - Weşanxaneya Do
31- 2014 3 Tajiya Qazûxa - Weşanxaneya Do
32- 2014 4 Gula Niştiman - Weşanxaneya Do
33- 2014 5 Cixarekêş û Qolciyên Çavsor - Weşanxaneya Do
34- 2014 6 Feqî û Sofî- Salihê Ûsiv - Weşanxaneya Do
35- 2014 7 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1 - Weşanxaneya Do
36- 2014 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 2 - Weşanxaneya Do
37- 2014 9 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 3 - Weşanxaneya Do
38- 2014 10 Antolojiıa Çîrokbêj û Destanbêjan - Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê
39- 2015 1 Ji Devê Jinan Stranên Dawetê -Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê
40- 2015 2 Antolojiya Dengbêjan 3 -Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê
41- 2017 1 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 4 - Weşanxaneya J J
42- 2017 2 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 5 - Weşanxaneya J J
43- 2017 3 Qevdek Stran - Weşanxaneya J J
44- 2017 4 Qaz û Ravvan - Weşanxaneya J J
45- 2017 5 Tiriyê Şor Xweşe Xweş - Weşanxaneya J J
46- 2017 6 Kurd û Leşkerî 2
47- 2017 7 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 6 - Weşanxaneya J J
48- 2017 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 7 - Weşanxaneya J J
49- 2017 9 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 8 - Weşanxaneya J J
50- 2017 10 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 9 - Weşanxaneya J J
51- 2017 11 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 10 - Weşanxaneya J J
52- 2017 12 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 11 - Weşanxaneya J J
53- 2017 13 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 12 - Weşanxaneya J J
54- 2018 1 Hiseynê Kurdî - Weşanxaneya JJ
55- 2018 2 Çîrok û Stranên Meyrê - Weşanxaneya JJ
56- 2018 3 Nirnê Şêrwanê - Weşanxaneya JJ
57- 2018 4 Agiro Xweş Agiro - Weşanxaneya JJ
58- 2018 5 Ziyareta Hemzeliyê - Weşanxaneya JJ
59- 2018 6 Bîranînên Masîyaniyan - Weşanxaneya JJ
60- 2018 7 Roja Nû - Weşanxaneya JJ
61- 2018 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 13 - Weşanxaneya J J
62- 2018 9 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 14 - Weşanxaneya J J
63- 2018 10 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 15 - Weşanxaneya J J
64- 2018 11 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 16 - Weşanxaneya J J
65- 2018 12 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 17 - Weşanxaneya J J
66- 2018 13 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 18 - Weşanxaneya J J
67- 2018 14 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 19 - Weşanxaneya J J
68- 2018 15 Şîretên Zarokan - Weşanxaneya J J
69- 2018 16 Ji Devê Mêran Stranên Dawetê - Weşanxaneya J J
70- 2018 17 Ji Devê Jinan Stranên Dawetê - Weşanxaneya J J
71- 2018 18 Çend guhertoyên Çîroka Mem û Zînê - Weşanxaneya J J
72- 2018 19 Çîrokên Mala Zalê 2 - Weşanxaneya J J
73- 2019 1 Antolojiya Çîrokbêj û Destanbêjan 2 weşanxaneyjj
74- 2019 2 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 20 Weşanxaney JJ
75- 2019 3 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 21 Weşanxaney JJ
76- 2019 4 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1 Weşanxaney JJ
77- 2019 5 Dengbêj û Çîrokbêjên Xerzan 1 - Weşanxaneya J J
78- 2019 6 Dengbêj û Çîrokbêjên Xerzan 2 - Weşanxaneya J J
79- 2020 1 Heft Guhertoyên Mem û Zîn 2 Weşanxaney JJ.
80- 2020 2 Heft Guhertoyên Sêva Hecî û Sîehmed û Xecê - Weşanxaneya J J
81- 2020 3 Heşt Guherto Binefşa Narîn û Cembelî û Derwêşê Evdî - Weşanxaneya J J
82- 2020 4 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 22 - Weşanxaneya J J
83- 2020 5 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 23 - Weşanxaneya J J
84- 2020 6 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 24 - Weşanxaneya J J
85- 2020 7 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 25 - Weşanxaneya J J
86- 2020 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 26 - Weşanxaneya J J
87- 2020 9 Jin Jîne Jiyan e Evîn e, Evîndar e 1 - Weşanxana J J
88- 2020 10 Jin Jîne, Jiyan e, Evîn e Evîndar e 3 - Weşanxana J J
89- 2020 11 Antolojiya Çîrokbêj û Destanbêjan 3 - Weşanxana J J
90- 2021 – 1 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê – 27 - Weşanxana J J
91- 2021 – 2 Ez Ehmed Pamûqçî Me - Weşanxana J J
92- 2021 – 3 Antolojiya Çîrokbêj û Dengbêjan – 4 - Weşanxana J J
93- 2021 – 4 Dengbêj û Çîrokbêjên Xerzan – 3 - Weşanxana J J
94- 2021 – 5 Hinek Rastiyên Me - Weşanxana J J
95- 2021 – 6 Antolojiya Dengbêjên Amedê - 1 - Weşanxaneya J J
96- 2021 – 7 Antolojiya Dengbêjên Amedê - 2 - Weşanxaneya J J
97- 2021 – 8 Antolojiya Dengbêjên Amedê - 3 - Weşanxaneya J J
98- 2021 – 9 Antolojiya Dengbêjên Amedê - 4 - Weşanxaneya J J
99- 2021 – 10 Antolojiya Dengbêjên Amedê - 5 - Weşanxaneya J J
100- 2021 – 6 Antolojiya Dengbêjên Amedê - 6 - Weşanxaneya J J
101- 2021 – 12 Qewimîn û 12 Stran – 1 - Weşanxaneya J J
[http://www.bbc.co.uk/turkish/fooc/story/2004/05/040521_fooc_konuksever.shtml http://www.bbc.co.uk/] ([https://web.archive.org/web/20040810083103/https://www.bbc.co.uk/turkish/fooc/story/2004/05/040521_fooc_konuksever.shtml Kopîkîrîna Arşîvê])
Şêx Seîd an jî Şêx Seîdê Pîranî (jdb. 1865 li Qollhêsara Xinûsê Erzîrom − m. 29ê hezîranê| li Amedê), şêxê neqşîbendî, pêşawa û şoreşgerê Kurd bû. Di sala 1925an de li bakurê Kurdistanê Serhildana Şêx Seîd da dest pê kirin.
Li hemberî zorbetî û îxanetên kemalîstan kalê Şêx Seîd di de serî bilind kir. Kurdistanê bajar bi bajar ji destên dewleta romiyan (navê niha Tirkiye) derxistin. Êrişê ser Amedê kirin û bi mehan bajar dorpêç kirin. Berhingariyeke dirêj da nîşan ku Amed nakeve. Dagirkirin bi qerera şûrayê hat rakirin. Têkoşer pêl bi pêl derbasî başûr û rojavayê Kurdistanê bûn. Rêberê bizavê Şêx Seîd û 49 hevalên wî ji bo derbasî Başûr bibin, bi rojê xwe diveşartin û bi şev dimeşiyan. Armanc berdewam kirina cenga awarte û xeyrî nîzamî bû. Bi xiyaneta bacenaxê Şêx Seîd ê serdar Qasim (Qaso), serokên serhildanê, Şêx Seîd û hevalên wî hatin dîlgirtin.
Di 10ê gulana 1925an de wan derxistin Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilatê ("Şark İstiklal Mahkemesi") ya Diyarbekirê. Nêzîkî pêncî rojan darizandina wan dewam kir. Di de, derbarê Şêx Seîd û 47 hevalên wî de dadgehê biryara darvekirinê (îdam) da. Du kes bi çend salan ceza xwarin. 28 kes di heman rojê de û yên din û Şêx Seîd di 29ê hezîrana 1925an de li taxa Deriyê Çiyê ya Amedê hatin darvekirin.
Peter Andreas Grünberg (jdb. li Plzeň, Bohemya (îro Çekya) - m. 7ê nîsana 2018an li Jülich, Nordrhein-Westfalen, Almanya), fîzîknasekî alman e.
Ew pirranî li ser mijara "tevahiya girseyê", bi binavkirineke din "berxwedana mezin a manyetîkî" sekiniye. Wî keşfa GMR-Effektê kiriye. Ji ber xebatên xwe sala 2007î bi tevî Albert Fert guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin. Xebatên wî riya dîskên xwedî kapasîteyên mezin ê lêbarkirinê vekiriye.
Gabriel Lippmann (jdb. 16ê tebaxê 1845 li Bonnevoie, Lûksembûrg; m. 13ê tîrmehê 1921 li ser deryayê) fizîknasekî navdar ê fransî bû.
Wi keşfa ku bi navê "birêvebirina Lippmann" tê zanîn, kiriye û xebatên wî asta fotografgeriya bireng gelek bipêşxistiye. Sala 1908an Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Willis Eugene Lamb (jdb. li Los Angeles) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1955î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Sala 1930î li zanîngeha Berkeley a California dest bi perwerdeya kîmyayê kiriye. Li DYA û Brîtanyayê di gelek zankoyan de dersdarî kiriye. Bi navê "Xijbûna - cihveguheztina Lamb" keşfekî wî yî teorîk heye. Ji sala 1974î virde wekî profesor li zanîngeha Arizona dixebite.
Girîngiya Lamb.
Li ser mijarên wekî bagerên kozmîk, angaştên rûerdî, strûktûra dendikî, ristina magnetronan û elementên wekî deuteryûm, helyûm, oksîjen hwd sekiniye û angaştên têr dagirtî pêşkêş kiriye.
Xelesinî eşîreki di Agirî de ye. Yek ji milên êla Sipkî ye.
Rivayet ewe ku Xelesinî eşîrekî bin Sîpkî ye. Ji Êzdî zewicîne û navê eşîrê Êzdî ji "Hesinî" bû ye. Ewna jî bûne " Xalê Hesinî". Û dem derbas bû ye gotin guhertîye ku " xelesinî" bû ye...
Xweza an sirûşt ji cihê ku jiyan lê dibe re tê gotin.
Di zimanê kurdî de, pirranî bêjeya "xweza" tê bikaranîn û ji xwe+za, ango "ya ku bi xwe zaye" tê. Herçendî peyv cihê ku lê jiyan dibe nîşandide jî, ji vê kokê gelek bêje hene û her yek cîhana, naveroka û teybetmendiya wê bêjeyê nîşandide. Li hin deverên Kurdistanê bêjeya "sirûşt" jî tê bikaranîn ku heman wateyê dide.
"Devedor", "demedor" an "hawirdor" jî bi wateyeke berfireh tê bikaranîn lê bêjeya xweza hemiyan dihewîne û ji wan mezintir e. Mirov dikare devedora miravahiyê wekî xwezaya mirovahiyê bilêvbike lê Xweza devedorên bêdawî dihewîne û mirov jî ne tenê ne di xwezayê de.
Yukawa Hideki (bilêvkirina bi kurdî: Yûkava Hîdekî, japonî: 湯川秀樹; * 23ê kanûna paşîn 1907 li Tokyo; m. 8ê îlonê 1981) fîzîknasekî Japon bû.
Sala 1949î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Sala 1955î bi tevî 10 navdaran Russell-Einstein-Manîfestoyê dax (mor, îmze) dikin kû ev daxûyanîname bidawîanîna çekên atomî digot. Mirovekî zîrek bû. Hêj di 26 saliya xwe de wekî profesor li Zanîngeha Osakayê dest bi xebatê dike.
Ew pirranî li ser fîzîka angaştî û bi taybetî jî li ser fîzîka elementarî radiwestiya. Ji xeynî dersdayînên li zaningehan, xwedî doktoriyên şerefê jî bû. Wî bi navê Potensiyela Yukawa formûlekî jî li fîzîkê zêdekiriye.
Derûnnasiya derdorî, psîkolojiya derdorî, ekopsîkolojî yek ji dîsîplînên nû yên zanistiya derûnnasiyê ye. Bi modela "mirov-derdor-bandora dualî" tê ravekirin. Li têkilî û bandora derdorê li ser derûna mirov an berevajiya wê dikole û bi rêbaza zanistiyê destkeftiyên xwe radixe ber çavan.
Cara pêşîn ji aliyê Jakob Johann von Uexküll ve bi tundî bal li vê prosesê hatiye kişandin û girîngiya wê hatiye destnîşankirin. Gihîştin û bipêşketina hişarê bi qasî ku di bin bandora kanên hundirîn de ye (wekî îd û ego), ewçend jî di ya kanên derdorî (superego) de ye. Mirov him ji devedora xwe digire, him jî lê bandorê dike.
Ev dîsîplîna han, sazûmaniya mirov-derdor-bandora dualî bingeh digire û li ravekirin û têgihîştina vê sazûmaniyê digere. Ev dîsîplîna han sûdê ji derûnnasiya kognîtîv, rêbaza tevgerzaniyê û derûnnasiya civakîyê werdigire.
Protokola Kyotoyê (bi îngilîzî, "Kyoto Protocol") yek ji hevpeymanên girîng ên navneteweyî bo parastina xwezayê ye. Di 11ê kanûna pêşîn a 1997an de li bajarê Kyotoya Japonyayê hatiye daxkirin. Lê di 16ê sibata 2005an de rewa bûye. Heya niha 169 welatan ev hevpeymana navnetweyî pejirandine.
DYA bi tundî li dijî vê protokolê derdikeve. Hin welatên ku qîmetê nadin xweza, tendirustî û devedorê jî (wekî Iraq) hêj îmze nekirine. Bi vê protokolê kêmkirina gazên ku ziyaneke mezin didin xwezayê wekî karbondîoksît, metan hwd tê xwastin.
Daxwazên protokolê.
Ev protokol di bin parastina NY de ji aliyê dûgelan ve tê birêvebirin. Welatê ku him îmze kiribe û him jî peywirdariyên xwe bicih neyne, bi 30% zêdetir kêmkirina radeya qirêjiya welatê xwe tê cezakirin. Mixabin hin welat wê neyên cezakirin (Çîn hwd).
Herêma Federal a Kurdistanê (Kurdistana Başûr) jî wekî birêvebiriya giştî ya Iraqê, hêj ev hevpeymana navneteweyî îmze nekiriye.
Charles Glover Barkla FRS FRSE (jdb. 7ê hezîranê 1877 li Widnes, Lancashire; m. 23ê çiriya pêşîn 1944 li Edinburgh) fizîknasekî navdar ê Brîtanyayî bû. Sala 1917î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bi giranî li ser "Tîrêjên Röntgen" sekiniye û bipêşxistiye. Wî bi navê xêzên spektra, xêzên ku taybentmendiya elementên kîmyayî destnîşandikin afirandiye. Dîsa di bibêşxistina floresan, polarîzasyon, pêlên elektromanyetîk hwd de xwedî roleke berbiçav bûye.
Sin-Itiro Tomonaga yan Tomonaga Sin-Itiro ("bilêvkirina bi kurdî: Şînîxîro Tomonaga, japonî: 朝永 振一郎 Tomonaga Şînîxîro"; z. 31'ê adarê 1906 li Tokyo; m. 8'ê tîrmehê 1979 li heman derê) fîzîknasekî navdar ê Japonî bû.
Sala 1965'î bi tevî Richard P. Feynman û J. Schwinger ji ber xebatên xwe yên li ser "rewşa bingehîn a elektrodînamîka qûantan" Xelata Nobelê ya Fizîkê werdigire.
Gela bajarokekî bajarê Caltanisetta ya grava Sîsîlya îtalyayê ye.
Nifûsa Gela yê navendê bajarê de dijî 77.261 (2006) kes e.
Louis-Victor Pierre Raymond de Broglie [lwi vikˈtɔʀ pjɛʀ ʀɛˈmɔ̃ də ˈbʀœj] (jdb. li Dieppe, Normandiya; m. li Louveciennes, Département Yvelines) fîzîknasekî Fransayî ê navdar bû. Ji malbateke arîstokrat bû.
Ew fizîknasekî mezin ê sedsala 20emîn bû. Ji ber xebatên xwe yên li ser cîhana pêlên elektronan "(pêl-parçe-dûalîtî)," angaşta qûantan û pêlên materyalî sala 1929î de guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin.
Dennis Gábor "(navê rastîn Dénes Gábor)" (jdb. li Bûdapeşt; m. li London) endazyarekî macar bû ku di dawiya jiyanê xwe de bûbû hevwelatiyê Brîtanyayê. Li zanîngeha Bûdapeştê perwerdeya teknîk û zanînên aborî bidawîkiriye. Li Berlînê xwendina bilind dibîne û di fîrmaya Siemensê de dixebite. Di gelek keşfên teknîkî (wekî lambeyên di binpêyên mezin de kar dikin) de cihdigire. Di rewşa nebaş a şerê cîhanê yê duyem de ji Almanyayê diçe Brîtanyayê. Li wir di fîrmaya Thomson-Houston de şixul dike.
Ew di sala 1947î de prînsîpên Holografîyê dibîne. Sala 1958î de dibe profesor û xebata xwe dikişîne ser fîzîka elektronan.
Ew di sala 1971î de Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Gava dimire, xwedî zêdetirî 100 patentan bû. Gelek keşf jî bi navê wî tên binavkirin. Wekî Gabor-Transformation.
Enrico Fermi (bilêvkirina bi kurdî: "Enrîko Fermî" jdb. 29ê îlonê 1901 li Roma, Îtalî; m. 28ê çiriya paşîn a 1954 li Şîkago, DYA), fîzîknasekî Îtalî yê bi fîzîka dendikî ve bilî dibû bû.
Sala 1938î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Bi navê Statîstîka Fermi formûlasyonekê çêkiriye. Herwekî di fîzîka dendikî de gelek bipêşxistin pêk aniye. Ji ber faşîzma Mussolini direve DYAyê û li wir dibe hevwelatiyê DYA. Ji sala 1954î heya mirina xwe bi giranî li ser xebatên nûklear radiweste. Angaştê wî yên li ser tîrêjên kozmîk gelek deng vedide. Ew di wê baweriyê de bû ku, tîrêjên kozmîk xwedî enerjiyên mezin in.
Navê Fermî didin elementa 100emîn a nû hatibû keşifkirin ango Fermiyon. Xebatên wî riya reaktorên nûklear û bombeyên atomî bipêştir dixe û gorî gelekan ew pêşengê serdema atomî bû.
Serxweşî an sersaxî, karê çûna mala yê mirî ye. Pir kes hene ku cudatiyekê naxin navbera "serxweşî" û "sersaxi"yê.
Ev bêje, ji bêjeya "ser" û "xweş"ê hatiye holê, lê belê di kurmancî de wek term tê bikaranîn û bi wayeta ku mirov diçe mala kesê mirî û "sersaxî" dide xizm û mirovên malê.
Gava mirov diçe mala yê mirî, karê çûnê "serxweşî" ye, yanî mirov diçe serxweçiyê. Lê dema ku mirov li mala yê mirî ye, hingê "sersaxi"ye ango mirov dibêje "serê we sax be..."
Azad Hecer "blogger" û helbestnivîsekî kurd e.
Hecer di sala 1985'an de li gundê Çafayê girêdayî bajarê Serêkaniyê li Başûrê Rojavayê Kurdistanê hatiye cîhanê. Helbest û nivîsîna wê ji zaroktiya xwe de bala wî kişandiye ser xwe. Ew helbesta xweyî yekem di sala 2000'î de nivîsiye û heya roja îro helbestan nivîsand. Heya roja îro hijmarek baş ji helbestên wî hene yên ku hîna nehatine belav kirin. Azad Hecer dibistana seretayî heya sinifa 12'an xwendiye. Di piştre ew neçar maye ku koçî Ewropayê bike. Ew ji sala 2002'an şûnve li welatê Almanyayê dijî.
Ernst August Friedrich Ruska (jdb. 25ê kanûna pêşîn 1906 li Heidelberg; m. 27ê gulanê 1988 li Berlin) kaşîf û elektroteknîkerekî Alman bû. Ew kaşîfê elektronmîkroskopê ye.
Sala 1986î bi tevî Gerd Binnig û Heinrich Rohrer Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Zêrevanî, hêza parastina herêma Kurdistan yan jî polîsên parêzvanên herêma ‎Kurdistanê ne.
Li gorî malpera xwe, zêrevanî pêkhatiye ji wan kesên dilsoz û giyan li ser dest yên pêşmergên Kurdistanê ku ‎bi salên dûr û dirêj ji bo gehandina armanca gelê Kurdistan xebat û têkoşîn kiriye we ‎bûne egerê destveînana destkeftên îro yên gelê kurd û têkdan û roxandina rijêma ‎diktatora faşista BAAS û Seddam di Îraqê da û bûne egerê avakirina sîstemek û civakekê ‎modêrn û dîmokratîk li Îraqeka fîderal.‎
Merem.
Piştî roxandina rijêma Îraqê û derkeftina yasaya Îraqê ya berwext ya leşkirî xaleka giring ‎têda hate diyarkirin ew jî ew bu ku hikumeta herêma Kurdistan ew bi xo dê parastina xo ‎ket, lewma piştî rezamendiya hêzên hevpeymanan ku hêzên dagîrkerên Îraqê bûne û piştî ‎rewayetiya xo ji biryara (1453) ya civata nav netewî wergirt ku li 8 Gulana 2003 derçûbu ‎û piştî rezamendiya civata berwext ya Îraqa fideral, hikumeta herêma Kurdistanê biryar ‎da supayekî avabiken bi hijmara (21, 000) bîst û yek hizar pêşmerga ku ev hêze bişêtin ji ‎dervey şiyanên polîsa û silahiyatên wan û bi taybetî jî ji dervey bajêra karê xo encam ‎biden. Herwesa ji bo parastina jîngehê jî leşkirek hate amadekirin bi hijmara 500 pêşmerga.‎
Erkên supayê zêrevanî yê.
Pêkînana ewlekarî wasayşa herêma Kurdistanê û parastina sîstemê civakî.‎
Ev hêze hêzeka leşkirî û çekdar e girêday hikumeta herêma Kurdistanî ye, ji bo ewlekarî ‎û asayişê ferman û rênimayên xo ji wezareta nafxûya hikumeta herêma Kurdistanê û ji bo ‎erkên xwiyên leşkirî jî fermanên xo ji Fermandiya Leşkirê Kurdistan distînît.‎
Rêkxistina zêrevanî.
Pêk têt ji fermandiya supayê zêrevaniyê, baregayê wê li paytexta herêma Kurdistanê ye û ‎rastexo girêday wezareta nafxoya hikumeta herêma Kurdistanê ye, fermandiyê supayê ‎zêrevaniyê endame li gel Fermandeya Leşkirê Kurdistanê. Herwesa baregayê fermandiya ‎supayê zêrevaniyê pêkhatiye ji çend beşên girêday baregayê fermandiya supayê ‎zêrevaniyê û leşkir û hêz û betalîyona belavin li ser parêzga û şar û şaruçka li dîf karê pê ‎tête raspardin, kar û erkê xo dibînin.‎
Erk û raspardên karê zêrevanî.
Li herêma Kurdistanê da ji bo hemî fermanên ji fermandiya leşkirê Kurdistanê derdikevin ‎amade ye pêk bînin.‎
Isidor Isaac Rabi ("bilêvkirina bi kurdî: Îzîdor Îzaak Rabî", * 29ê tîrmehê 1898 li Rymanów, Galîçya, Awistirya-Macaristan; m. 11ê kanûna paşîn 1988 li New York) fîzîknasekî DYAyî bû.
Sala 1944î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Bingeh Cihû bû û di 4 saliya xwe de çûbû DYAyê. Ew bi giranî li ser manyetîka dendikê atomê disekinî û diceriband. Wî pêderxistiye ku dendikên atomî bi şêwazeke taybet pêlên elektromanyetîk dimijîne. Ji bo rewşa dendikên atomî rêbazeke bi navê "Resonance Method" avakiriye.
Ebû'l Ebas Ehmedê kurê Xelikan () (jdb. − m.) an bi kurtî Îbn Xelikan, nivîskar, dîroknas û zaneyekî misilman yê bi eslê xwe Kurd ê di sedsala 13an de jiyaye.
Pirtûka xwe ya navdar û bingeha heta îroj mayî Wefayat Eleyan (bi kurdî, "Mirina Zadegan") bi zimanê erebî nivîsandibû.
Ew di sala 1211an de li Hewlêrê ji dayik bûbû. Wî di 1256an de dest bi pirtûka xwe kiribû û di 1274an de jî temam kiribû. Di wê pirtûkê de wî jiyana 865 kesî nivisandiye û qeyd kiriye. Wî di wextên cida de li Qehîre û Şamê qazîtî kiribûye. Ew li Şamê di sala 1282an de çûye ser dilovaniya Xwedê.
"Mirina Zadegan" (bi erebî: "Wafayat al-Ayan"), pirtûkeke navdar a Îbn Xelikanê dîroknas û zane yê ku di sedsala 13'an de jiyabû ye. Ew di pirtûka xwe de qala jiyana 865 kesan dike.
Jiyana gellekî zanyarên kurd jî têde heye Ebdulsemedê Babek, Fexrûlnîsa Dîneweriye û wekî din.
Niels Henrik David Bohr (jdb. li Kopenhagen; m. li heman derê) fizîknasekî Danîmarkî bû. Sala 1922î Xelata Nobel a fîzîkê wergitiye.
Li ser strûktûra atomê û tîrêjên wê yên manyetîk lêkolîn kiriye. Di pêşxistina angaşta qûantûmê de xwedî roleke sereke bû. Wî bo cara pêşîn modeleke dewlemend a atomê çêkiriye. Di jiyana xwe de gelek jê hatiye hezkirin û di warê fîzîkê de bûye yek ji pêşengan. Bi giranî tevlî fizîknas Max Planck bûye lê di gelak waran da ji wî cuda fikiriye. Bohr bala fizîknasan kişandiye ser spektroskopîyê. Gelek kes wî yek ji pêşengên çêkirina bombeya atomê didin naskirin.
Max Karl Ernst Ludwig Planck (jdb. li Kiel; m. li Göttingen) yek ji fîzîknasên navdar ên alman e. Ew wekî avakerê fîzîka kuantumê tê zanîn. Sala 1918î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Planck wekî Albert Einstein, yek ji giregirên fîzîkê ye. Gelek caran bi hev re xebitîne. Planck gelek angaşt û formûl avakiriye û bipêşxistiye. Bo mînak Neguhera Planck, "Zagona Planck a tîrêjdayînê" hwd. Hêj di 30 saliye xwe de dibe gerînendeyê enstîtuya fîzîk a Berlînê. Doktoraya xwe bi angaşta ravekirina ristina hîdrojenê dide lê ew pirranî bala xwe berdide fîzîka matematîkî. Keşfa "cîsmên reş" dike û bi wêrekî fîzîka heyî û rûniştî rexne dike. Sala 1900î êdî keşfa wî ya mekanîka kuantumê amade ye.
Têkiliya di navbera enerjiya qûantan û frekansa pêlekî bi formûla formula_1 dida ravekirin. Ev yeka wekî şoreşeke nû ya fîzîkê bû.
Dîsa Neguhera Planck a ku di matematîka fîzîkê de tê bikaranîn û navdar e wisa ye: (formula_1)
Di jiyanê de xwedî ramanên hişk û biryardar bûye. Lawê wî tevlî çalakiyeke kujerî li dijî Adolf Hitler dibe. Sazûmaniya nazî ji Planck dixwazin heger ew bi fermî û eşkere piştgiriya xwe bo rejîma faşîzmê bike dê lawê wî were azadkirin. Planck vê teklîfê napejirîne û ramana xwe ya li dijî faşîzmê nafiroşe. Lawê wî paşê tê kuştin.
Xelat û payeyên wî.
Îro gelek dibistan, zanîngeh, kolan hwd. bi navê wî hatine binavkirin.
Claude Cohen-Tannoudji (jdb. 1ê nîsanê 1933 li Constantine, Algeriya) fîzîknasekî Fransî ye. Sala 1997î bi tevî Steven Chu û William D. Phillips Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtine.
Ew di malbateke Cihû li Algeriyayê hatiye jiyanê. Sala 1870î wekî malbatî bûne hevwelatiyê Fransayê. Ji sala 1953 heya 1957î li Parîsê di dibistana Ecole Normale Supérieure de li cem xelatwergirê Nobel Alfred Kastler perwerde matematîk û fîzîkê dîtiye. 28 mangî (mehî) leşkerî kiriye. Ji sala 1960î virde di navenda bi navê "Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS)" de dixebite û li zanîngehên Parîsê dersê dide. Sala 1973î bûye profesor û xebatên xwe yên li ser nûklearfîzîk û molekûlarfîzîkê didomîne.
Xebatên wî.
Ji sala 1977î virde bi kovareke fîzîkî ya bi navê "Méchanique Quantique", de bi navdarên fîzîkê yên Fransî dinivîsîne. Pirranî li ser qûantanmekanîkê nivîsaran diweşîne. Bi tevî Steven Chu û William D. Phillips proseseka bi tîrêjên manyetîk ên atomî dicemide keşîf dikin û bipêşdixin.
Steven Chu (; * 28'ê reşemiyê 1948 li Saint Louis, Missouri, DYA) fîzîknasekî bakur-amerîkan e.
Di sala 1997'an de bi tevî William D. Phillips û Claude Cohen-Tannoudji Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Niha li zankoya Stanford University dixebite û bi giranî li ser mijara bikaranîna lazera bi atomê ve ye.
Ew ji malbateke çînî ye ku li ser Fransayê ve koçberê DYA'yê bûye. Li zanîngeha Rochester û ya li Kalîforniya Berkeley perwerde dîtiye. Li ser fenomena elekronmanyetîkê bi salan lêkolîn û xebat kiriye. Di sala 1983'an de bûye gerînendeyê laboratoriyeke ku li ser qûntanfîzîkê lêgerînan û lêkolînan dike. Li gelek zanîngehan dersê dide û ji sala 2004'an û vir de serokatiya Lawrence Berkeley National Laboratory dike.
Chu gelek cureyên alavên pêvandina optîk û atomfîzîkalî çedike û bipêşdixe. Wî bi van alavan li posîtronyûm û miyonyûmê kolaye. Cemidandina lazer a atomî wî keşifkiriye û bi tevî hin fîzîknasan bipêşxistiye. Rêbazên wî di lêkolînên DNA de jî tên bikaranîn.
Chû herwekî li pêşîgirtina germahiya erdê û qîrêjiya xwezayê digere. Xwedî gelek payê û xelatan e.
William Daniel Phillips (jdb. li Wilkes-Barre, Pennsylvania) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1997î bi tevî Steven Chu û Claude Cohen-Tannoudji Xelata Nobel a fîzîkê wegirtiye.
Wî li Massachusetts Institute of Technology a Cambridge, perwerde dîtiye. Niha li National Institute of Standards and Technology (NIST) a li Gaithersburg a Maryland dixebite.
Bi tevî Steven Chu û Claude Tannoudji proseseka ku bi atomê dicemide keşif dike û bipêşdixe. Bi vê teknîkê tîna atomî ya ziyandar tê pêşîlêgirtin. Di bikaranîna alavên kozmozî de ev keşfa han gelek bikêr e.
Pierre-Gilles de Gennes (jdb. li Parîs; m. li Orsay) fîzîknasekî fransî bû. Sala 1991î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtibû.
Li disbistana École Normale Supérieure perwerdeyê dibîne. Heya sala 1959î wekî endazyarê lêgerînê li navenda atomenerjî ya Saclay dixebite. Li wir bi giranî li ser têkiliyên neutronan û magnetîzma wan disekine. Piştre li zanîngeha California ya li Berkeley li ser fîzîka parçeyî û yekgirtiyê dixebite. Sala 1961î dibe asîstentprofesor. Sala 1968î bala xwe berdide mijarên nû wekî krîstalên herikbar (diherikin). Ji sala 1971î virde wekî profesor li Collège de France li ser karkiriye.
Xebat û girîngiya wî.
Gennes fîzîknasekî zîrek bû. Li ser krîstalên herikbar (diherikin) û polîmeran lêkolînên wî navdar in. Li ser polîmerfîzîkê gelek rawestiyaye. Dîsa di warê fîzîka materyalên dînamîk de xwedî heman girîngiyê bû.
Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien (jdb. li Gaffken a nêzîkî Fischhausen, îro Primorsk; m. in München) fîzîknasekî alman bû. Sala 1911î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Li malbateke feodal tê jiyanê. Li Königsberg dibistana amadeyî bidawîdike. Sala 1882 li zanîngehên Göttingen û Berlînê perwerdeyê dibîne. Di salên 1883–1885 de li laboratûaran dixebite û angaşta xwe ya doktoriyê dide. Li gelek zankoyan dersdariyê dike. Îro li Berlînê laboratûareke mezin bi navê wî heye.
Wien gelek formûlasyon û zagonên fîzîkê çêkiriye. Sala 1893/94 bi navê "zagonên Wien ên cihguhertinê" zagonekî fîzîkî amadekiriye. Herwekî "zagonên Wien ên tîna manyetîk" jî heye. Bi navê Fîltreya Wien keşfekî wî jî heye.
Antoine Henri Becquerel (jdb. 15ê kanûna pêşîn a 1852an li Parîs; m. 25ê tebaxa 1908an li Le Croisic, Loire-Atlantique) fizîknasekî navdar ê fransî bû. Sala 1903î bi tevî Pierre Curie û Marie Curie, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Ew wekî vebînerê radyoaktîvîteyê tê zanîn. Wî herwekî cihguhartina parçeyên beta di navbera rûerda elektrîkî û rûerda manyetîkî keşfkiriye. Navê wî li pîvana radyoaktîvîteyê hatiye dayîn.
Pierre Curie (jdb. li Parîs; m. li heman derê) fîzîknasekî navdar ê fransî bû.
Sala 1903î bi tevî jina xwe Marie Curie û Henri Becquerel Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Hêj di ciwaniya xwe de li ser krîstalografî û manyetîzmê xebitiye. Di dawiya jiyana xwe de bi navê temperatûra Curie, "zagonên fîzîkî yên Curie" û Curie-Konstante gelek bipêşxitinan li fîzîkê zêde dike.
Bi tevî jina xwe Marie, ku ew jî fîzîknaseka navdar bû, sala 1898î keşfa radyûm û polonyûmê dike. Ji ber wê xelata Nobel jî di nava mêr-jinê de tê parvekirin.
Marie Salomea Skłodowska-Curie (jdb. li Warşova, Polonya; m. li Sancellemoz, (Haute-Savoie), Fransa; "navê berê yê keçiktiyê Maria Salomea Skłodowska") kîmyager û fizîknaseke fransî ya bi eslê xwe Polonî bû.
Yekemîn jin a ku Xelata Nobelê wergirtiye û yekemîn keseke ku du caran û di du beşên zanistiyê de ev xelat girtiye ye. Sala 1903î Xelata Nobel a fizîkê bi tevî mêrê xwe Pierre Curie û Henri Becquerel wergirtiye. Dîsa sala 1911î Xelata Nobel a kîmyayê wergirtiye.
Di zaroktiya xwe ya li Polonya de ji ber xizanî û nexweşiyan dê û hin xûşk-birayên xwe winda dike. Sala 1883î bi dijwarî dibistana amadeyî bidawîdike. Li cem malbata parêzerekî dewlemend wekî mamosteyeke malê dixebite û pere berhedike ku li welatên dewlemend bixwîne. Wê demê li Polonya xwendina jinan a bilind nerewa bûye. Curie him li bavê xwe yê giran-nexweş xwedî derdikeve, him pere berhevdike û him jî bi dizî perwerdeya bilind a fîzîk û kîmyayê dibîne.
Di çiriya paşîn a 1891î de diçe Fransayê û hema dest bi perwerdeya matematîk û fîzîkê dike. Bi fizîknasê navdar ê hemdemî Pierre Curie re dizewice. Gelek caran tevlî konferansên navneteweyî yên fîzîkê dibe û gelek keşfan dike. Gelek caran bi fizîknasên wekî Albert Einstein, Max Planck hwd re hevdîtinan û hevxebatan pêk tîne. Keça wan, Irène Joliot-Curie, sala 1935î herwiha Xelata Nobel a kîmyayê werdigire.
Xelata Nobel a kîmyayê yek ji pênc beşên xelatên Nobel, ên ku li ser navê Alfred Nobel hatine avakirin e.
Weqfa Nobel a ku di sala 1900'î de hatiye damezirandin vê xelatê lidardixe (wekî hemî yên din) û Akademiya keyserî ya Swêd jî dide. Bihayê xelatê 10 Milyon Kronê Swêd e.
Piştî hilbijartina berendamên xelatê di 10'ê berfanbarê de (roja mirina damezrênerê xelatê) ji aliyê keyê Swêdê ve tê dayîn.
Krîterên xelatê.
Bipêşxistina zanistiya kîmyayê di bin siya mirovahiyê de û ji bo armancên zanistî û mirovane fîlozofiya sereke ya xelatdayînê ye. Dîsa xebat û keşfên di bin siya vê fîlozofiyê de tê xwastin. Xebat dikarin keşfên konkret, lidarxistina konferansên kîmyayî yan angaşt bin. Her sal li dora 250-300 kes tên pêşniyarkirin. Ev kesana bi heftnazîkî tên analîzkirin û rastiya keşf û angaştên wan tên kontrolkirin. Navên berendaman gorî prînsîbên Xelata Nobel bi qasî 50 salî bi dizî tên girtin.
Kîmyayê
John William Strutt, 3. Baron Rayleigh, OM, PC, PRS, (jdb. 12ê çiriya paşîn 1842 li Langford Grove, Meldon, Brîtanya; m. 30ê hezîranê 1919 li Terlins Place a li cem Witham, Brîtanya) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1904î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di warê optîk, elektrîsîte, termodînamîk, angaşta pêlan û fîzîka statîstîkî de gelek lêkolîn û bipêşxistinên wî hene. Bi tevî William Ramsay keşfa elementa (gaza) argon kiriye.
Kanîreş (di nexşeyên sala 1932/1934'an de weke "Bingöl" û "Kale" tê dîtin; bi tirkî: "Karlıova"), navçeyekê bajarê Bîngolê ye. Navçe di hêla çiyan da hatiye dorpêçkirin û navê wê 1938'an da hatiye guhertin û bûye "Karlıova". Heta wê demê gundekî bi Gêxiyê va girêdayî bûye. Bilindayiya wê 1940 m, rûpîvana wê 1349 km2 ye.di navçeyê de çiya û erdên kend û kosp pirtirin.Erdên navrast biqasî %7.5 e.
Hilhatina rojê li li dinê du ciyan tê temaşekirin ji van her du ciyan yek jî Kox da ye (Çîyayê Bîngolê). 47 gund pêva girêdayê ne.
Çiyayên wekî qertalix û xirxal jî hene.
Deşt.
Deşta herî mezin Deşta Gonîgê ye
Sê çemên henin lê derfetê dirêjiya wan da agahî nîne.
Germav.
Di gundê Hemzan da germavek he ye
Şikeft.
Şikefta Kupikê, li gundê Kupikê ye, li ser dîwarên şikeftan hinik verojtinên dema kevirî henin.
Rêje (Komir).
Li Xelîfan û Kûrîkê da rêjeya lînyit heyê.
Rezerva hatiye dîtin 88.844.000 ton, rezerva tê şuxilandin 56.545.000 ton hatiyê tespîtkirin.
Hijmara kesan.
Nifûsê navçê nêzîke 6500 kesan e.
Demsal.
Li vî navçê zivistan gelek dirêje û sarê bi mêtroyan berf dibare. Zivistana vî bajaroke di meha 11 da destpê dike heyan nîvê nîsanê didome. Ji nîvê Nîsanê şûnva bihar destpêdike bihar bi baran derbaz dibi le mixabin bihar li vir kine. Havîn bi hûnikayî derbaz dibe.
El País ("Welat") rojnameya herî mezin û navneteweyî ya Spanyayê ye.
Sala 1976'î, piştî mirina dîktator Francisco Francos hatiye damezirandin. Ji bo bipêşxistina demokrasiyê li Spanyayê û pêşîlêgirtina darbeyên leşkerî vê rojnameyê roleke mezin lîstiye. Di çapa 23'ê reşemiyê 1981'î rojnameyê wekî sernivîs hişyariya darbeyeke leşkerî ya nû kiriye û pêşî li darbeyê daye girtin.
Nêrîna rojnameyê mirov dikare wekî "çepa lîberal" binavbike. Nêzîkayiya rojnameyê bo sosyalîstên Spanyayê heye. Gelek nivîskar û kesayetiyên navdar ên Spanyolî jî ji vê rojnameyê re dinivîsînin. El Paisê gelek caran cih daye pirsgirêka Kurdan û rewşa li Kurdistanê jî.
Malpera wî jî heye û weşana dijîtal dike. Gelek kovar û bernameyên TV yan jî amade dike. Rojname ji aliyê fîrmaya grûba medyayê PRISA ve tê derxistin. Tîraja rojnameyê (ji xeynî kovaran) li dora 500.000'î ye.
Îbn Ruşd an jî Ebû l-Welîd Mihemed ibn Ehmed ibn Ruşd ("Abū 'l-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Rushd"), di 1126an de li Qurtubeyê (bi spanî: Córdoba, îro li Spanyayê ye) ji dayîk bûye û di 10'ê berfanbarê 1198an de li Merakeşê miriye.
Ew fîlozof, qazî, stêrnas, matematîknas û bijîşkekê ko bi eslê xwe ji qebîleyê elmiwehidan ê berberiyên de dihatîbû.
Jiyan û xebat.
Ibn Ruşd di sala 1126an de li bajarê Endulusê Qurtubeyê (bi spanî: "Córdoba") hate dinê. Ew di malbateke qaziyan de hatibû dinê. Kalê wî Ebû l-Welîd Mihemed (mirin 1126) qaziyê elmurabitan bû. Bavikê wî jî hate ko xanedana elmiwehidan hate Endulusê li eynî wezîfe bû. Wî di hevotina xwe dad, doktorî, fîlozofî xwend. Di 1153an de wezîrê elmiwehidan Îbn Tufeyl, wî bi hikûmdar Ebû Yaqûb Yûsif ve danasîne. Ebû Yaqûb Yûsif jî wî bi Ebû Zûhr ve danasîne û Ebû Zûhr pê re dibe mamosteyê Ibn Ruşd. Di 1160an de ew tê anîna qazîtiya Îşbîliyeyê (îro bi spanî: Sevilla). Di wan çaxên umrê xwe de ew dest bi şirove kirina berhemên Arîstoteles dike. Ew pê re li Roava bo van xebatên xweyên ser şiroveyên Arîstoteles wek "Kommentator", ango "Şirovevan", tê navkirin. Ew di jiyana xwe de li gelek meqamên girîng û ciyawazî dişixule. Ew di 1169an de tê vebuhtina dadrêsiya Córdoba û Sevilla, di 1182an de jî dibe doktorê xelîfe Ebû Yequb. Lê pê demeka kurt re ew vedigere qazîtiya Córdoba. Ew di 10 berfanbarê 1198an de li Fasê dimire.
Bi xebatên xwe li Rojava.
Îbn Ruşd bi xebatên xwe yên li ser berhemên Arîstoteles li dinêyê Rojava rind dihat nas kirin. Ew di nav Xiristiyanên rojava de bi navên xwe yên rast pirtir wek Averroes û bi ûnvana "Kommentator" dihat nas kirin. Ew li rojava ewqas tê nas kirin û ewqas bal kişandibû ko, di şopa wî de rêbarekê bi navê Averroîzm hatibû peyda kirin. Nivîskarê Dante di berhema xwe ya navdarê bi navê Komedyaya Xwedayî de bi Arîstoteles ve behsa wî dike.
Yek ji berhemên xwe yên herî navdar, ya ko bi navê Bêvaciya Bêvacî, li ser rexneyên berhema Îmam Xezalî ya bi navê Bêvaciya Fîlozofan û fîlozafan hembera Xezalî diparêza bû.
Ebû Ebdullah Muhemmed ibn Elî el-Erebî el-Hatimî el Ta'î () an ji Îbn Erebî, zayîn 28ê pûşperê 1165/hîcrî 17 Remezanê 560ê li Murcia, mirin 16ê sermawez 1240 li Şamê yek ji Sofî û zanayên Îslamêyê pêşin bû. Ji bo bandora wiya li ser Sofîtiyê ew wek "Şeyx el-Ekber" ango bi kurdî "Şêxê Mezin" dihat navkirin.
Îbn Erebî ji malbateke navdar de dihat. Bavikê wî bi Ebdulqadirê Geylanî û Îbn Ruşd ve yek ji mirovên navdarên Sofitiyê bû.
Dema ko Îbn Erebî hîn 8 salî bû, El Mûwahîdan bajarê Murcia dagir kirin û ew bi malbata xwe ve çû Sevillayê. Wî li wir dewama hevotîna xwe kir û wek hevotîna wê çaxêyê bastanî li ser tefsîra Quranê, Suneta Muhemmed pexember, Şerîetê û gramera erebî xebitî.
Ew di 1182an de bi Îbnî Ruşd ve hev dibîne û Îbn Erebî di eserên xwe de qala vê hevditînê dike.
Di sala 1193an de wî nîvgirava îber terk kir û çû Tûnisê. Gorî gotinan di vê gerê de xocê Xizir bi wî re hevaltiyê dike û xirqayê xwe dida Îbn Erebî. Di sala 1200an de, dema ko 35 salî bû, ji bo Hecê ew li Spanyayê der dike û dihere Mekkeyê. Ew li wir sê salan dije û li wir dest bi nivisîna El Fûtûhat El Mekkiye dike. Di 1223an ew li bajarê Şamê bi şûn dibe. Ew salên umre xweyê manî li wir derbaz dike û di 22 Rebîûl II 638 /16 sermawezê, 1240an de dimire. Ew di jiyana xwe de gelek geran dike û gelek deran digere.
Îbn Erebî çiqas di berhemên xwe de qala Wahdetî Vûcûdê nake, û cara siftê ji aliya talebeyî wî, Sedredîn Konewî tê karanîn jî ew wek damezrênerê vê tradîsyonê tê ditîn.
Citroën BX19 TRI Break, 1991
Citroën navê fîrmayeke otomobîlan hildiberîne ya Fransî ye. Di sala 1919'î ji aliyê André Citroën ve hatiye damezirandin û navê xwe jî ji wî digire.
Îro fîrma ne wekî dema damezrandinê piçûk e, bûye fîrmayeke mezin a navneteweyî. Di bin navê PSA de Citroën, Peugeut hwd hin marka hene. Navenda fîrmayê li Parîsê ye. Fîrmayê sala 1919'î de bo cara yekemîn modela Ci"troën PKW Typ A 10hp" hilberiye. Di nava salekê de fîrma bi 300 fîrmayên ku parçeyên otomobîlan hildiberînin re dikeve têkiliyan. Sala 1921'î li seranser Fransayê 165.000 plakatên reklaman tên çikandin. Fîrmayê di dema şerê cîhanî yê duyemîn de jî hilberîna xwe domandiye.
Sala 1975'î Citroën fîrmaya Peugeut dikirre. Fîrma îro ne tenê otomobîlan, alavên çandiniyê, veguhastinê hwd jî hildiberîne. Sala 2005'î grûnba PSA dest bi karê gaza xwezayî jî dike.
Frits Zernike (jdb. li Amsterdam; m. li Naarden) fizîknasekî Hollandî bû.
Ji şeş xûşk-birayan ê duyem bû. Di piçûktiya xwe de bala xwe berdida bûyerên xwezayî û ev yeka han bi mezinbûna wî re dibû sedem ku ew fîzîk û zanînên xwezayî fêrbibe. Mixabin bavê wî ew dişan dibistana Grekî û Latînî fêrdikir.
Lê ew bi destpêka zanîngehê re, digihîşt armanca xwe. Li Amsterdamê perwerdeya kîmya, matematîk û fîzîkê dît. Sala 1920î dibe profesorê matematîk û fîzîkê. Du caran evînmarî dibe (dizewice). Birayek wî jî profesorê fîzîkê bû. Sala 1953î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Zernike keşfa galvanometreyê dike ku di sala 1920î de hilberîna wê tê kirin. Sala 1930î bi giranî bala xwe berdide optîkê û mîkroskopekî têr bi kontrast çêdike. Bi destpêka şerê cîhanî yê duyem û dagirkirina Hollandayê ji aliyê Almanya ve, bo Almanan bi mecbûrî leşkeriyê dike. Li leşkeriyê herwiha gelek keşfan bo artêşa Almanan dike.
Meryem Xan yekemîn jina kurd e ku bi zaravaya kurmanciya Bakur stran li ser qewanan tomar kirine. Cihê jidayikbûna we nediyar e. Li gor riwayetekî di sala 1904'an li Dêrgola Botanê ser Şirnexê û li gor agahiyên din li gûndê Çêlika Ebdulkerîmê Eliye Remo e giredayî Kerboranê hatiye dinê (Bakurê Kurdistanê). Meryem Xan ji bo hunera kurdî zehmetekî gelek mezin kişandiye. Ji bona wê jî nav û hunera wê heya roja îro jî tên hezkirin.
Meryem Xan sala 1949'an li bajarê Bexdayê di nava xeribî û êşên mezin de çû rehmetê.
Meryem Xan û civata kurdî.
Di demekê de ku di civaka kurdî de bi şerm dihat dîtin ku jin bibin dengbêj yan muzîkvan û piraniya dengbêjên kurdan zilam bûn, Meryem Xan (1904-1949) xwe da bayê hunera kurdî û ji ber vê yekê gelek zehmetî kişandin. Meryem Xan di nav kurdan de weke yekemîn stranbêja jin tê naskirin.
Meryem Xan dîyalekta herema Torê bi kar tîne û kiteba Huseyîn Demîrer a bi navê Ha Wer Delal jî îdiayên cihê dayikbuna wê go li Çêlik xurt dike.
Werner Karl Heisenberg (jdb. li Würzburg; m. li Munîh) yek ji fîzîknasên mezin ên sedsala 20emîn ê Alman bû. Sala 1932î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bi fîzîknasên mezin ên hemdemî re hevnasî û hevxebat kiriye. Wekî nêrîn hinde nêzîkî îdeolojiya Nazî bûye ku ev yeka han gelek caran bûye sedem ku li dijî wî rexne werin kirin. Lê ew bi xwe piştî têkçûyîna dîktatoriya Naziyan dide zanîn ku "çewtiyên temenciwaniyê" bûye. Bi navê prînsîba nediyariyê formûlasyonekê li zanistiya fîzîkê zêdedike. Sala 1927î dibe profesor. Sala 1941î dibe gerînendeyê Enstîtuya Max Planck.
Victor Franz Hess an Victor Francis Hess (jdb. li Koşka Waldstein a nêzîkî Deutschfeistritz, Awistriya; m. li New York, DYA) fîzîknasekî awistriyayî bû. Sala 1936î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Wî bo cara yekem tîrêjên kozmîk keşfkiriye. Xelata Nobel jî ji ber vê bipêşxistina wî ya fîzîkê hatiye dayîn. Heya sala 1919î wekî profesorek ji rêzê bû. Dema diçe DYA'yê bala xwe berdide ser elementa radyûmê. Dema vedigere welêt êdî radyologekî navdar e. Ji ber ku li dijî faşîzm û dagirkeriya nazî derdikeve, bo demekê ji aliyê almanan ve tê girtin. Ew bi tundî li dijî neheqiyê derdikeve û teklîfên ku Almanya û dewleta Awistriya ya ku wê demê di bin dagirkeriya almanan de bû şûnde dike. Bi giranî nexweş dikeve di zîndanê de û tê berdan.
Dewlet nahêle ku ew bikeve wargehek starê bo xizanan jî. Di wê demê de xelata Nobel wî şad dike. Bi pereyê xelatê diçe DYAyê. Li wir li zanîngeha Fordham University dixebite û sala 1944î dibe hevwelatiyê DYAyê.
Philipp Eduard Anton (von) Lenard (jdb. li Pressburg; m. li Messelhausen) yek jî fîzîknasên Alman bû. Sala 1905î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Sala 1894î tîrêjên katot di nava peleke alîmînyûmê re derbaskir û da îsbatkirin ku ew dikarin bi qasî dûrahiyekê belavbibin. Îro tîrêjen katot bi navê wî tên binavkirin. Sala 1902î keşfa xwe ya mezin a li ser gazan pêk tîne. Di iyonkirina gazan de rol û bandora elekronan bi mîsogerî rave dike û tixûb û hêza fotoelektrîkê destnîşandike.
Nakokî û rexneyên li ser Lenard.
Ew di de bi fermî dide xûyakirin ku dibe endamê partiya Nazî, NSDAP. Ji ber ku fîzîknasekî navdar bû, Adolf Hitler dixwaze bi wî têkilî dayne û wî bo berjewendiyên sazûmaniya Nazî bikarbîne. Ew jî viya dipejirîne. Herwekî êdî bo zanistiya fîzîkê bêjeya "fîzîka Almanan, fîzîka Aryanan" bikartîne. Lê ew di dawiya temenê xwe de dide xûyakirin ku wî van binavkirinan ne ji bo tevahiya zanistiya fîzîkê, lê ji bo destkeftiyên fîzîka bakuriyan (German) gotiye.
Ji bo xelata wî jî gelek guftûgo hatine kirin. Gorî gelekan ji ber ku ew endamê partiyeke faşîst bûye, diviyabû Xelata Nobel ji wî şûnve bihata girtin an betalkirin.
NSDAP "Gaue" 1926,1928,1933 û 1937
Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst (bi almanî: "Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei") an Partiya Nazî (ji bo akronîm) ango navê partiya alman a di bin desthilatdariya Adolf Hitler de ji sala 1933 heya 1945'î bi fermî xebat kiriye ye.
Hîmê partiyê li ser neteweperestiya rasîst û xebat û jiyana têr-dîsîplînî hatiye avakirin. Wekî partiya desthilatdariyê hatibû birêxistinkirin û perwerdekirin. Serokê partiyê jî herwiha Adolf Hitler bû.
Rêxistina yan saziya "Schutzstaffel" (SS) jî girêdayî vê partiyê bû. Tê zanîn ku SS tevlî komkujiya cihû, çîgan û hemî dîlên di destê almanan de yên bin eslê xwe ne aryan bûn dibe.
Schutzstaffel der NSDAP (bi kurtî SS, wate: "Yekîneya Parastinê") di dema Komara Weimarê a almanan de, di 9ê çiriya paşîn 1925î de wekî rêxistineke girêdayî NSDAPê bo parastina Adolf Hitler hatibû damezrandin.
Piştî hatina Naziyan a ser desthilatdariyê rêxistin berfireh dibe û êdî ne wekî parastina Hitler, wekî hêzeke xurt a sazûmaniyê tê bikaranîn. Herwekî sazî dibe du parçe û parçeya bi navê "Algemeine SS (SS ên giştî)" tevlî komkujiyan dibe.
Berê tenê mirovên alman dihatin girtin, lê li gorî pêdiviyên şer roj hat ku ji gelek neteweyan kes hatin girtin. Dema Heinrich Himmler di 6ê kanûna paşîn a 1929an de serokatiya SS ji Erhard Heiden digire, rêxistin xwediyê tenê 280 zilamên çalak e. Di bin rêveberiya Himmler de SS bi pêş dikeve û di nava salekê de hejmara endaman dibe 1000 û di sala 1933yan de jî dibe 204.000 kes.
Xerabî rûniştvanên gundê Xerabya ne.
Xerabî ser bi baweriya Êzîdîtiyê ne. Ji ber valakirina gundê wan gundî neçar man û koçberî derveyî welêt bûn. Vêgavê hemû Xerabî li Ewropa, bi piranî li Almanyayê dijîn.
Sir Joseph John Thomson OM PRS (herwekî gelek caran J. J. Thomson; * 18ê kanûna pêşîn 1856 li Cheetham Hill a li cem Manchester; m. 30ê tebaxê 1940 li Cambridge) fîzîknasekî brîtanyayî bû û sala 1906î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtibû.
Di malbateke skotî (skotlandî) tê jiyanê. Sala 1884î profesoriya fîzîkê werdigire. Lawê wî jî xelatwergirê Nobel e. Li ser hilberîna elektrîkê ji gazan radiweste û biserdikeve. Sala 1908î ji aliyê keyaniya Brîtanya ve wekî şovalye tê payekirin û dibe "Sir". Li nêzîkî Sir Isaac Newton tê binaxkirin.
Albert Abraham Michelson (jdb. 19ê kanûna pêşîn a1852 li Strelno (Parêzgeha Posen); m. 9ê gulana 1931 li Pasadena (California), fîzîknasekî DYAyî yê bi eslê xwe Alman bû. Sala 1907î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Ew bi navê Michelson-Înterferometre pêşketinek di zanistiya fîzîkê de çêdike. Malbata wî Cihû bû. Serî de wekî serbazek di artêşa DYA de dixebite û di keştiyên şer de digere. Dema di artêşa deryayî de bû gelek alavên teknîk çêdike. Piştre ji artêşê vediqete û perwerdeya fîzîkê dibîne. Li pirraniya beşên fîzîkê radiweste. Bo cara yekemîn di sala 1881î de lezbûna tîrêjê dipîve.
Herwekî wî bi mîsogerî pîvandina dûrahî û kalîbreyên stêrkan jî dikir. Di gelek waran de wekî Albert Einstein difikirî.
Carl Ferdinand Braun an wekî orijînal Karl Ferdinand Braun (jdb. 6ê hezîranê 1850 li Fulda; m. 20ê nîsanê 1918 li New York City) fizîknasekî alman bû. Sala 1909î Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Ji ber ku ew li DYAyê bicih bûye, pirranî wekî fizîknasekî amerîkî tê bibîranîn. Di warê radyoyê de pêşketinên mezin pêk tîne. Sala 1888î bi riya tîrêjên elektromanyetîk ragihandinê gengaz dike. Herwekî antênên ku tîrêjên manyetîk werdigirin çêdike. Ew yek ji damezrênerên Telefunken e. Di 64 saliya xwe de bo cara dawî diçe DYAyê û êdî hew vedigere. Dema DYA dikeve şer ew jî êdî nikare vegere welatê xwe.
Oleksandr Volodîmîrovîç Şovkovskî (bi ûkraynî: Олександр Володимирович Шовковський, "Oleksandr Volodimirovich Shavkovs'kij") di 2ê kanûna paşîn a 1975an de li Kîevê hatiye dinê. Ew yek ji futbolvanên ûkraynî ye.
Ew ji 1993an vir de bo tîma Dînamo Kîev dilîze û kelayê Kîevê diparêzê. Wî di 366 listîkan de 257 gol xwarin.
Batizmî (Batismî) yek ji cejnên pîroz yên êzdiyan e.
Cejna Batizmiyê ne ji aliyê hemû êzidiyan ve tê lidarxistin, bi taybetî ji aliyê beşek ji êzidiyên Torê (Tûrabdîn)ê ve (Çêlkiyan) tê pîrozkirin û di dawiya meha kanûnê (Çileya Pêşîn) de tê lidarxistin.
Li cem êzdiyên Torê, Batismî yek ji cejnên dînî yên herî girîng e.
Zayîn.
11ê sibatê – Taylor Lautner, lîstikvan, model û dûblajvanê amerîkan
22ê tîrmehê –Selena Gomez, stranbêj û aktrîsa amerîkan
"Bêhawayiya Bêhawayî" () an jî "Bêvaciya Bêvacî", berhemeka fîlozofê Endulusî ya Îbn Ruşd (1126 - 1198) e. Ew wê pirtûka li ser pirtûka Xezalî ya bi navê "Bêvaciya Fîlozofan" ("Bêhawayiya Fîlozofan") (, Tahâfet el-Falâsifiyah) dinivîse û di pirtûka xwe de lênêzbûna Xezalî ya fikrên fîlozofan rexne dike û fikrên Aristoteles û fîlozofên din li hembera Xezalî diparêze.
Wî di pirtûka xwe de ji pirtûka Xezalî de jêgirtin kirina û li ser wan jêgirtinan wek diyalogan pirtûka xwe bi zimanê erebî nivisandî ye. Pirtûk ji hêlekê de jî gengeşiya navbera fîlozofên îslamê yên neoplatonîstên wek Farabî, Îbn Sîna û nimînerê Eşarîyan îmamê Xezalî ye.
Bêvaciya fîlozofan an jî Bêhawayiya fîlozofan () berhemek Xezalî ye ko ew di pirtûka xwe de fikrên fîlozofên wek Îbn Sîna, Farabî û mamosteya fikrên wan, Arîstoteles rexne dike ye. Îmamê Xazalî bixwe ji bastana tradîsyona eşariyan bû û va pirtûka ji hêlekê jî gengeşiya navbera rêbara eşariyan û rêbara neoplatonîzmê ye.
Ew pirtûka ji pê "Meqasîd el-felasifah" ("Armanca fîlozofan") re hatiye nivisandin. Meqasîd el-felasifah wek puxteya fikrên Îbn Sîna bû. Xazalî di pirtûka xwe de dibêje ko, tu problema wiya bi şaxên felsefeyê wek fizîk, mentiq, astronomî û matematîk ve tune ye. Ew dîsa dibêje ko ew bi tenê rexneyên xwe li ser lênêzbûna wana Metafizîkê dike ye.
"Bêvaciya fîlozofan" ji bîst beşan pêk tê û ew lênêzbûn îddîayên Îbn Sîna û fîlozofan red dike ye. Îbn Ruşd ji pê re di pirtûka xweyê bi navê Bêvaciya Bêvacî de Gazalî ji bo va pirtûka wî û lênêzbÛnên wî rexne dike.
Adriano Celentano (jdb. li Mîlano, Îtalya) stranbêj, aktorê film û pêşkeşvanekî navdar ê îtalî ye.
Ew bi stranbêja îtalî Claudia Mori zewiciye. Ew bêtir bi filmên xwe ê komîk û henekan tê naskirin.
Malmezinên usbekan mala Nokoya ye û malmezinên sosikan mala Simo ye. Bi piranî li Wêranşarê diminin û li Sêwreg û Amedê çend gundên wan jî hene.
Li Wêranşarê gundên Nebeyûb, Berkevir, Kelwêrin, Pemboliq, Donxuz, Mişk, Xidiraxacî, Qûlik, Zok, Îşxan û Qiran gundên sermastan, hesaman û alan in.
Cewrê, Arazbegî, Dîk, Kûlabî, Mewujo, Arwane, Mencî, Korîlang, Avxerab, Melle Xelîl, Kaniya Şêxa, Mozik gundên usbekan in.
Feyat, Zêdo, Çatax, Girlawik û Êrbit noqit Adaköy (birîka mala zahré)mamdel gundé sosikan
Hey bin Yeqzan (bi erebî: حي بن يقظان‎, "Ḥayy bin Yaqẓān", bi latînî: "Philosophus Autodidactus", bi kurdî: "Jîndar, lawê Hêşyar") çîroka erebî ya pêşin, ji hêlekê ya pêşina xelkên Rojhelata Navîn û çîroka fîlozofîya pêşina ji aliya doktor û fîlozofê Endulusê Îbn Tufeyl hatiye nivisandine. Paldanka Îbn Tufeyl nivisîna vê pirtûkê de çîrokekê ko Îbn Sîna li ber wî nivisî bû.
Çîroka "Hey bin Yeqzan" li ser wêjeya rojhîlata navîn û pê ku wergera latinî û îngîlîzî bû jî li ser wêjeya ewropayî bandoreke mezin kir. Ew di pê di 1671'an de hat wergerina latînî kirin re di 1708'an de hatibû wergerina îngîlizî.
Bi kurtebirî çîroka Hey.
Çîroka Ibn Tufeyl li ser fîlozofiya Ibn Sîna bilind dibe. Çîrok qala zarokekî ji bo tirsa zilm û zora hikûmaderekî, bi dergûşekê ko li avê binav nebe tê berdana deryayekê û pê re jî saxlem digêhê giravekê tenayê di Okyanûsa Hîndê de dibe, dike. Pê ew li beravên vê giravê li avê difilite birçî dibe, digîre û diqêre. Xezalekê mê vê qêrîne dibîhîze û tê hindê dergûşê û wan textên ko êdî sist bûnî bi lingên xwe dişkêne û wî zarokî der dixe hole. Zarok jî difikire ko ew diya xweya û ji guhanên wê şîr dimêje. Êdî kînga ew zaroka birçî dibe xezal wî zarokî dimêjîne û zarok bi vî halî mezin dike. Êdî Hey mezin dibe û pê mezin dibe re li ser ûyêr û tiştên dor xwe difikire û ji wan bûyeran encam û ramînan der dixe. Mîna ko kênge xezalê ko ew mêjandî mezin kirî dimire laşî wê parçe dike û lêkolîna sebeba mirina wê dike, wiha li ser bedana xwe, stêrkan, pêykan difikire.
Hey bê hevditîn û bê peyivînê tu kesan re, bi fikirîn û hiş û mantiqê bîryar dike û hêşyar dibe ko va dinê û gerdûna ji aliyê aferîndêrekî ve hatiye afirandin. Ji pê demekê re ew welata ko Hey wextekê ji der ketî, lê Hey nedizanî, de mirovekê bi navê Absal dixwaze ko xwe bikişîne înzîva û xelwetê tê vê giravê û li wir "Hey bin Yeqzan" dibîne.
Çîroka Ibn Tufeyl her çiqas li ber wî bi hewşêwa navan ji aliya Ibn Sîna hatibû nivisîn jî wek çîrok û bi şirovan bi navê Tufeyl belav dibe û navdar dibe. Hey bê mamoste bêhevotîna sîstematîk bixwe bixwe, bi ders der xistina bûyêrên kelakên xwe, xwe dihevêjîne. Ew pêşaniya çîrok û romanên wek Robinson Crusoe yên ko li ser mirovekî li giravekê tena dijîbû.
Johannes Diderik van der Waals (jdb. 23ê çiriya paşîn a 1837 li Leiden; m. 8ê adara 1923 li Amsterdam) fîzîknasekî Hollandî bû. Sala 1910î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bêî dibistana amadeyî, destûra xwendina zanîngehê lê hatiye dayîn. Lewra wî mamostetî dikir û pirr bi hewes bû. Li zanîngehê perwerdeya fîzîk û matematîkê dibîne. Bi angaşta xwe ya doktoriyê ya li ser gazan gelek deng vedide. Sala 1876î wekî profesor li zankoya Amsterdam dest bi xebatê dike.
Wî bo cara yekemîn hêza veqetandina ji hevûdu ya molekûlan pêderxistiye û bi navê "Hêza Van der Wals" îro tê zanîn. Wî karakterê fîzîka maddeyên herikbar (diherikin) û gaz rûbirû kiriye û dîtiye ku di navbera wan de wekî karakter ti cudatî nîne. Îro ji wê re "Hevyekiya Van der Wals" tê gotin.
Nils Gustaf Dalén (jdb. 30ê çiriya paşîn a 1869 li Stenstorp; m. 9ê kanûna pêşîn a 1937 li Lidingö, Stockholms län) endazyarekî Swêdî bû. Sala 1912î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Wî bo cara pêşîn regûlatorekî ku bi xwe dixebite çêkiriye. Ev regûlator îro bi kombînasyona gazakûmûlatoran bo ronîkirin û bircên deryageriyê tê bikaranîn.
Heike Kamerlingh Onnes (jdb. 21ê îlonê 1853 li Groningen; m. 21ê sibatê
1926 li Leiden) fîzîknasekî Hollandî bû. Sala 1913î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Piştî dibistana amadeyî li zanîngeha keyaniya Hollanda ya li Groningen û zanîngeha Heidelberg perwerde dibîne. Sala 1882î dibe profesorê zanîngeha Leiden.
Ew bo cara yekemîn di 10ê tîrmehê 1908î de keşfa elementa Helyûmê dike. Li ser radeyên ekstrem ên germahiyê lêkolîn kiriye. Rewşa elementan di germahî û sermahiyên mezin de şopandiye. Herwekî di bin êrîşên dijwar ên elektrîkî de lêkolîn li ser elementan kiriye û gelek destkeftiyên nû li zanîna fîzîkê zêdekiriye.
Sir William Henry Bragg, KBE, OM, (jdb. li Wigton; m. li London) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1915î bi tevî lawê xwe William Lawrence Bragg, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Piştî dibistanên beriya zankoyê di 24 saliya xwe de derdikeve derveyî welêt û diçe Australiya. Li zanîngeha Adelaide perwerdeya matematîk û fîzîkê dibîne. Sala 1906î vedigere Brîtanya û li zanîngeha Leeds wekî profesor dest bi xebatê dike. Çar sal şûnde diçe Londonê û li zankoyan dersê dide. Di dema şerê cîhanê yê yekemîn de bo keyaniya welatê xwe dixebite û ji ber wê xelata şovalyetiyê werdigire. Ew herwekî gelek payeyên din jî digire. Ji sala 1935 heya 1940 serokatiya Royal Society dike. Pirranî xebata xwe bi lawê xwe yê fîzîknas ve dike.
Rêbazên pîvandina tîrêjên X keşfkiriye û bipêşxistiye. Bo artêşa deryayî û keştiyên şer gelek alavên nûjen çêkiriye. Bi navê "Li ser taybetiya tiştewaran (eşyayan)" pirtûkek diweşîne û zanistiya fîzîkê bi nivşên nû dide hezkirin.
Sir William Lawrence Bragg, CH, OBE, MC, FRS (z. 31'ê adarê 1890 li Adelaide; m. 1'ê tîrmehê 1971 li Waldringford a li cem Ipswich) fîzîknasekî Brîtanyayî bû.
Lawê xelatwergirê Nobel William Henry Bragg e. sala 1915'î bi tevî bavê xwe guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin. Di xebatên xwe yên fîzîkê de pirranî bi bavê xwe re xebitiye. Bala xwe berdaye ser fîzîka krîstalan û tîrêjên Röntgenê.
Johannes Stark (jdb. 15ê nîsanê 1874 li Schickenhof, îro Freihung; m. 21ê hezîranê 1957 li Traunstein) fizîknasekî Alman bû. Sala 1919î Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Ji ber ku bûbû endamê partiya Nazî NSDAPê rexne li weqfa Nobel hatiye kirin ku çima xelat betal nekiriye. Gorî hinan ew bi eslê xwe Cihû bûye, lewma ewçend nîjadperestî kiriye. Bi tevî fîzîknasê navdar ê endamê NSDAPê Philipp Lenard li dijî Albert Einstein û hemî zanîstên ku mirina xwe dabûn berçav lê dîsa jî li dijî faşîzmê derdiketin têdikoşe. Adolf Hitler wî tîne gelek meqamên bilind.
Têkiliyên Naziyan û Atatürk.
Gorî fîzîknasê xelatwergir ê hemdemî Max von Laue, Stark herdem wekî "Heil Hitler - Silav Hitler" silav didabûye û pirr ji Mustafa Kemal Atatürk hezdikiribûye. Wî ji bo Tirkiyê modela nasyonalsosyalîst pêşwazî dikiribûye û Naziyan herdem bi dizî bi dewleta Tirk re têkilî hebûn.
Arnold Reisman (jdb. 2ê tebaxê 1934 li Lodz, Polenda) endazyar, dîroknas û nivîskarekî DYAyî ye.
Li zanîngeha Case Western Reserve University dixebite û lêkolînên operatîv pêk tîne. Li ser têkiliyên Mustafa Kemal Atatürk û Adolf Hitler nivîsiye. Herwekî di nava salên 1999-2003î de li Tirkiyê di zanîngehên wekî Zanîngeha Sabanci û Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê de ders daye û li ser civaka tirkan hin xebat kiriye.
Berhem (bi îngilîzî).
American Institute of Industrial Engineers, Monograph Series, 272 pages
Reismann, Arnold
Newsweek kovareke emerîkî ya nûçeyan a heftane ye ku li New Yorkê derdikevê.
Newsweek ji aliyê weşangerê (edîtor) berê ê kovara Time Thomas J. C. Martyn hat damezirandin. Hejmara yekemîn a kovarê di 17'ê reşemiyê 1933'î de derket. Sala1961'î kovara Newsweek ji aliyê fîrmaya Washington Post hate kirrîn. Niha Newsweek li gelek welatên cihanê te firotin û bi giştî her heftê derdora 4 Milyon tên firotin. Tenê li DYAyê 3.1 Milyon tîraja wê heye.
Ji xeynî îngilîzî Newsweek, bi zimanên japonî, spanî, koreyanî, erebî, polonî û rûsî jî tê weşandin.
Charles Édouard Guillaume (jdb. li Fleurier, NE (Kanton Neuenburg); m. li Sèvres) fizîknasekî fransî-swîsreyî bû. Sala 1920î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtibû.
Wî li ser têkiliyên tîrêjêm manyetîk û elementa nîkel kolaye. Zanîngehên wekî Genewre, Neuchatel û Parîsê doktoriya şerefê dane wî. Li Swîsreyê di gelek enstîtû û saziyên fîzîkê de xebat kiriye.
Robert Andrews Millikan (jdb. li Morrison, Illinois, DYA; m. li San Marino a li cem Pasadena, California, DYA) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1923î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di malbateke oldar de jidayîkbûye. Bi qasî demeke kurt wekî reporter xebitiye. Piştî bidawîkirina Oberlin College (Ohio) li Almanyayê li Berlîn û Göttingenê perwerdeya zanîngehê dibîne. Sala 1896î vedigere DYAyê û li zanîngeha Şîkago wekî profesor dest bi kar dike. Li ser radyoaktîvîteya ûranyûmê lêkolînan dike. Bi hebûna elektrîkî ya gazan derdixe. Dizewice û sê lawên wî çêdibin ku paşê hersê jî dibin akademîker.
Fileh, filah an jî file, navekî ji bo kesên xiristiyan tê bikaranîn. Ji filehan re xaçperêst, îsewî, fileh û mesîhî jî dibêjin. Fileh pir caran ji bo kesên ermenî tê bikaranîn.
Gotina "filah" ji zimanê erebî ye, wateya vê gotinê di zimanê erebî de dihê maneya "cotkar". Lê ev baweriya li ser riha peyvê ne baweriyeka cihgir û bêguman e.
Martînîk (fransî "Martinique") giravekê di Deryaya Caribbean de li rûerdekê 1,128 km² ye û ew yek ji navçeyên Fransayê ye. Ew wek navçeyekê Ser deryayî yek ji 26 navçeyên Fransayê ye.
Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekitî Ewropa ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin. Zimanê fermiyê Martînîk Fransî ye, lê gelî xwe bi piranî bi zimanê Antillean Creole ("Créole Martiniquais") jî diaxivin. Ew ji 1949an virde bi Fransayê ve hatiye girêda ye.
Polîtîk.
Martînîk bi Fransayê ve girêdaye û ew bi 2 senatoran li senatoyê Fransê tê temsîl kirin.
Guadeloupe arşîpelekê di nav giravên Antîlên Biçûk de di Deryaya Caribbean de ye. Ew navçeyekê Fransayê yê ser deryayîye û ew yek ji 26 navçeyên Fransayê ye. Ew bi Martinique ve Antîlên Fransayê pêk tîne.
Ew ji bo yek ji navçeyên Fransayê ye ew bi Yekitî Ewropa ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin.
Guadeloupe ji 8 giravên jiyanbar û ji hin giravên dinên bêjiyan de pêk tê ye. Du giravên bingeh Basse-Terre û Grande-Terre bi şaxekê biçûkê deryayê ji hev vediqetin.
Di 1493an de Kolumbus yê herî pêşînê ko ji ewropa de hatibû wê giravê û wî ew dera wek Guadolupe navandibû. Cara pêşin di 1635an de Fransayê ew dera kira kolonîya xwe. Dema di cenga heft salan de di mayîna 1759an de heta 1763an de ew kete dest Brîtanya. Ew pê şêr û têkoşînên mezin re bi dawî di 1949an virve yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye. Ew bi du senatoran di senatoya Fransayê de tê temsîl kirin.
Antîlên Fransayê (bi fransî:"Antilles françaises") ji du navçeyên Fransayê ser deryayî Guadeloupe û Martinique pêk tê.
Ew giravên herdu navçeyên dikevine arşîpela Antîlên Biçûk jî û bi gîşkê li ser 2807 km² rûerd rûniştine.
La Réunion an jî bi kurtî Réunion giravekê di Okyanûsa Hîndê de yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye. Ew li ser rûerdeka 2512 km² rûniştî ye. Ew bi şekla xwe nola topekê û dirêjahiya wê serbiser dorê 50-70 km ye. Ew 800 km dûra Madagaskarê û bi giravên Mauritius, Rodrigues ve giravên ji bo ji alÎya Pedro Mascarenhas hatibû keşf kirin wek Maskaranen pêk tîne.
Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekitî Ewropa ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin. Ew navçeya Yekitî Ewropayê herî dûr e.
Ew girava heta sedsala 17'an ne bêjiyan bû û ew ji 1946an virve yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye.
Réunion bi Fransayê ve girêdaye û ew bi 3 senatoran li senatoyê Fransê tê temsîl kirin.
17ê sibatê – Sasha Pieterse, lîstikvan, stranbêj û strannivîseke amerîkan ku li Afrîkaya Başûr dayik bû.
Karl Manne Georg Siegbahn (jdb. 3'ê berfanbarê 1886 li Örebro, Swêd; m. 26'ê rezberê 1978) fîzîknasekî Swêdî bû. Sala 1924'î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bavê wî karkerekî asinbana (hesinban) Swêd bû. Di nava salên 1906 - 1911'î de perwerdeya lîsans û doktoriya zanînghê dibîne. Piştî mirina mamosteyê wî yê zankoyê Johannes Rydberg, di sala 1919'î de dibe profesor.
Di nava salên 1938 - 1947'î de serokatiya saziyeke navneteweyî ya li ser fîzîkê, International Union of Pure and Applied Physics (IUPAP) dike.
Sala 1914'î evînmarî dibe (dizewice) û du lawên wî çêdibin. Yek ji wan wekî bavê dibe fîzîknas û sala 1981'î Xelata Nobel werdigire, ê din jî dibe dîplomat.
Piştî ku di ciwaniya xwe de bala xwe berdabû manyetîzm û elektrîsîteyê, bi giranî li ser röntgenspektroskopîyê. Wî di warê mekanîka qûantan de gelek pêşketin pêk aniye. Parçekirina atomê hêsantir kiriye. Pirtûka wî ya zanistiyê îro jî wekî klasîkeke têr bikêr tê dîtin.
Salnameya îranî an salnameya farisî teqwîma rojê ko îro li Îran û Efxanistanê bi fermî tê bikaranîne. Ji bo ko hinek îna dikin ko bingeha wê texwîmê, ya ko Omer Xeyam di wexta siltanê Selçûqiyanê Celal ed-Dewle Melik Şah (1055–1092) de berhev kirî ye ew hin caran wek salnameya celalî jî tê nav kirin. Ew salnameya Xeyam cara siftê, di yekê Ferwerdînê, gora salname mîladî 15 adarê 1079an de hatibû bikaranîn.
Salnameya îroj li Îranê tê bikaranîn cara paşin di 1925an de hat reformkirin û di 31ê adarê 1925an de hat dest bi karanînê kirin. Di wê reformê de hîcret wek refêrans hat girtin û ew roya gora salnameya îranî wek 11ê Ferwardin 1304 hat diyar kirin. Ji bo referansa wê hîcret hat girtin jî ew wek hicrî şemsî (an,) tê nav kirin. Ji 1957an virve ew li Efxanistanê jî tê bikaranîn. Her çiqas di 1976an de li Îranê li ser salnamê reformeka din hat kirin û roya destpêkê salname şuna hîcretê, taç girtina Kûruşê Mezin hat girtin jî, va refoma di 1979an de li pê şoreşa îslamî re hat valakirin.
Salvegera vê salnameyê gorî destpêka biharê yê Stêrnasî, yanê Newrozê tê hesab kirin. Kînga ko li Tehranê dirêjahiya şev û rojê de saet dibine 12:00, rojê ko tê, ango sibê wek Newroz tê diyar kirin. Roja salvegerê bi gelemperî, ji salê ber de tê diyar kirin. Di salnameya gregorî de destpêka biharê navbera 19ê adarê û 21ê adarê de diguhere.
Salnameya îranî ji 12 mehan ên ko nêzî 3000 salin bêguhertin tên bikaranîn de pêk tê. Şeş mehayên pêşin ji 31 roj, pênc mehên pê re ji 30 ro, û mehê paşin jî gorî bûna sala bermayî an na ji 29 an 30 rojan de pêk tê.
James Franck (jdb. 26ê tebaxê 1882 li Hamburg; m. 21ê gulanê 1964 li Göttingen), fîzîknasekî alman-DYAyî bû. Sala 1925î bi tevî hevalê xwe Gustav Hertz Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di malbateke bingeh-Cihû de hatiye jiyanê. Piştî dibistana amadeyî li zanîngeha Heidelberg û Berlînê perwerdeya fîzîk û kîmyayê dibîne. Bi dilê xwe tevlî şerê cîhanê yê yekemîn dibe û di êrîşeke gazî de giran birîndar dibe. Bi destpêkirina şerê duyemîn û hatina ser desthilatdariyê ya Nazîyan, direve DYA. Li DYAyê bala xwe bi giranî dide ser xebatên fotosentezê. Herwiha di gelek çalakiyên sincî de cihdigire.
Xebat û girîngiya Franck.
Ew fîzîknasekî zîrek û yek ji parêzvanên mafê mirovan bû. Li DYAyê bi tundî li dijî atombombe avêtina DYAyê ya Japon derdikeve. Dema artêşa Alman Denmarkê dagirdikin, kîmyagerekî Hûngaryayî, George de Hevesy ji bo Nazî xelata wî negirin di nava avasîdê de vedişêre. Bi dawîbûna şer re êdî komîteya Nobel jî xelatan ji elementa zêr çêdike.
Thomas Aquinas an Saint Thomas Aquinas an jî Thomasê Aquinî, (zayîn, nêzî 1225, mirin 7'ê adarê 1274) keşe, fîlozof û olnasekî Îtalî bû.
Ew keşekî dêra katolîka Xirîstiyanî bû û yek ji 33 mamosteyên dêra katolîk e. Ew navbera katolîkan de wek êlîmekî mezin tê naskirin û wê sewê hin cara wextê ko tê qal kirin bi unvana "saînt" tê nav kirin. Wî bi fikrên xwe bandoraka mezin li ser dêra katolîka serdema navîn kiribû.
Thomas Aquinas di sala 1225an de li kelaya Roccasecca di keyaniya Napoliya wê demê de hatibû dinê. Bavikê xwe kontê bajarê Landulf bû. Ji hêla diya bavike xwe de nîjada wî diçû Friedrich Barbarossa.
Wî di 5 salan de li manastirê dest bi hevotina xwe kir. Dema ko 16 salî bû çû zaningeha Napoli û li wir 8 salan hevotin dît. Bandora Domînîkanê li ser wî hîn di destpêka hevotina wî de dest pê kir. Dema ko ew li Napolî bû teva terîqeta Domînîkan bû û bîryar kir ko here Parisê. Lê dayikê wî ji bo vê destûr nedeye û bi lawikê xweyî di artêşa Frederick II de re gotiye ko wî derdest bike û bîne. Birayî Thomas ew derdest kiriye û biriye Manastireke û ew di wê manastirê de nêzî salekê heps maye. Gorî gotinan Papayî wê çaxê bi dayika wî re beraftinê dike û ji bo şandina wiya Parisê wê îqna dike. Bi dawî salekê pê re di 1245an de jî ew çûye Parisê û li wir sê salan ma ye. Ew pê zaningeha parisê xelas dike re, di 1248an de vedigere Kolnê û li wir him ji Albertus Magnus dersan distîne him jî dest bi mamosteyiyê dike. Di sala 1252an de ew şunda vedigere Parîsê ko destûrnameyê mastirê bistîne û 1256an wê dereceyê distîne. Li wê şunda ew li Paris, Rom û hin bajarên dinên Îtalyayê dest bi mamhosteyiyê dike.
Mayîna salên 1269an û 1271an de ew li Paris wek mamhoste çalak dibe. Di wan wextan de ew li ser pirtûk û berhemên xweyên wek "Summa Theologica" ji dixebite.
Di 1274an Thomas wexta ko diçû beşdara konsîla Lyonê be nexweş dibe û bi vê nexweşiyê 7'ê adarê 1274an de dimire.
Dante îddia dike ko ew hatiye jahr kirin jî ew ji aliya dîroknasan nê qebûl kirin. Wî bandoreke mezin li ser yên wexta xwe re û pê xwe re berda bû. Dante di pirtûka xweya navdarê bi navê La Divina Commedia (Komediya Xwedayî) de wî di qatên cenetêyê jor de teswîr dike.
Di 1323an de Papayê wê demê Thomas wek "Saint", ango ezîz-hezret didazanîn.
Fîlozofiya Thomas Aquinas.
Fîlozofiya Aquinas bandorekî mezin li olnasiya Xristîyanîtîiya Katolîk ber da bû. Wî di fîlozofiya xwe Aristo şunda şirove kiriye û berhema xweya girîng "Summa Theologica" de wan fikirên xwe berhev kirine. Thomas bawer dikir ko rastî bi êqil û bawerê tê ditÎn û fehm kirin. Bawer ji Xwedê de bi qasidiya pêxemberan tê û yên di jî mirov dikare bi êqil fêhm bike an hîn bike.
Nexşeya Herêmên Fransayê li parzemînê Ewropa
Herêmên Fransayê (fransî: "Régions", tekane: "Région") navçeyên ku Fransayê pêk tînin.
Fransa ji 26 herêmên ku ji wan 21 li ser axên Fransayê parzemînê Ewropayê ne, yek Korsîka li ser giravê Korsîka bi şûn bûye, çar herêm jî yên ku ser deryayî ne. Ji wan Korsîka navçeyekê bi unvana "Collectivité territoriale" xwediyê satuyekê taybetî ye. Çar herêmên ser deryayî (fr., "Régions d'Outre-Mer") Martinique, Guadeloupe, Réunion û Guyane française) navçeyên ku ne li ewropa û ji kolonîyên Fransayê de mane.
Her yek herêmên Fransayê xwediyê "civatê herêmî" ("Conseil Régional") ye. Di meclîsên heremî de serok ("Président"), serokê alîkarî tên hilbijartin. Di nav wan de bi tenê Korsîka xwediyê statuyekê taybetî ye û şûna meclisê herêmî xwediyê kargeriyekê herêmî ("Assemblée territoriale de Corse") ye.
Herêmên Fransayê îro di 1956an de bi programa herêman ("Régions de programme") hatin avakirin.
Heta 1970an Korsîka tevlî herêma Alpes-Côte d'Azur-Corse "Provence-Alpes-Côte d'Azur-Corse" bû. Lê wê wextê ew jê veqetî û bû herêmekê xweser. Lê
Di 1976an de herêma ku heta wê çaxê bi navê "Région Parisienne" dihat binavkirin, êdî wek Île-de-France hat binavkirin.
Ji pê destpêkirina xebatên kêmkirina navendiyê(décentralisation) di 1982an re li gorî navendê bandora herêman bi "Collectivités territoriales" re hat zêdekirin. Heta wê wextê herêm bi tenê wek navçeyên coxrafîk dihatin ditîn.
Di 1986an de meclisên herêmî car siftê hatin hilbijartin (li herêmên ser deryayî di 1983an de hatibûn hilbijartin). Ji wê vir ve rayeyên herêmî gorî kargera navend têne zêdekirin.
Korsîkayê di1982an de statuya taybetî xist destê xwe û ji bo kargeriya herêmî di heman salê de hilbijartin hat kirin. Di sala 1991an de statuya Korsikayê taybetî hat çerxa "Collectivité territoriale" kirin.
Gustav Ludwig Hertz (jdb. li Hamburg; m. li Berlînê, aliya DDR), Fizîknasekî navdar ê Alman bû. Sala 1925î bi tevî James Franck Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye. Bavê mekanîka qûantan jî tê binavkirin. Li Berlîn, Göttingen û Münchenê perwerdeya xwe ya fizîkê dibîne. Bi tevî hevalê xwe James Franck xebat û lêkolînên mezin li ser fizîkê kirine. Xebat û angaştên wî riya ûranbombeyê (bombeya ji ûranyûmê tê çêkirin) vekiriye. Bi eslê xwe cihû bûye. Ji ber wê jiyana wî di dema nazîyan de ketiye xetereyê. Bi dawîbûna şerê cîhanê yê duyem re li Almanya ya rojhilatê (DDR) dimîne.
Sala 1954î dibe gerînendeyê fizîk enstîtuya Zanîngeha Karl Marx a li Leipzigê. Li DDRê bi taybetî li ser fizîka dendikî wekî otorîteyeke mezin hatiye naskirin.
Wezareta Ewlekariya Komara Çîn (WEKÇ), (bi çînî: 中华人民共和国国家安全部/中華人民共和國國家安全部, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Guójiā Ānquánbù) wezaretak bo ewlekariya Çîn peywridar e ye. Navê saziya sîxuriya derveyî ya Çîn e.
Saziya sîxuriyê ya herî mezin a cîhanê ye. Endamê saziyê xwedî mafê binçavkirin, lêpirsînê ye jî. Ev yeka han pirranî ne karê saziyên sîxuriyê ye. Armanca saziyê wekî hemî saziyên din ên cîhanê, sîxurî (îstîhbarat) e.
Çîn li dinyayê xwedî rê û teybetiyeke mezin e. Çîn xwe wekî xwediyê îdeolojiya Mao dibîne û dixwaze serokatiyê ji bloka "welatên serbixwe" re bike. Herwekî dixwaze mezintiya xwe ya cografîk, gelheyî û aborî bo berjewendiyên xwe bikarbîne û xwe biparêze.
Armanc û fîlozofiya WEKÇê parastina berjewendiyên Çîn li seranserê cîhanê ye. WEKÇ, gelek caran ji aliyê saziyên mafê mirovan ên rojavayî ve tê rexnekirin ku mafê mirovan binpê û êşkenceyê dike. Saziyê xwe wekî 12 şaxan bi rêxistin kiriye.
Ew jî wekî saziya sîxuriyê ya Dûgela Rom (Dewleta Tirk), xwe di nava însîyatîfên civakî de vedişêre (Heyva Sor a Tirkiyê, komeleyên olî, tûrîzm, rojnamevanî hwd)
VEVAK - Vezarate Ettelaat Va Amnîate Keşwar (bi kurdî: „Wezareta sîxurî û ewlekariyê“, bi farsî:وزارت اطلاعات و امنیت کشور) saziya sîxuriyê (îstîhbaratê) ya Komara Îslamî ya Îran e.
Armanca herî mezin a saziyê şopandin û têkbirina oppozîsyona Kurd û demokrat a li derveyî welêt e. Îran çalakiyên kuştinê jî di nav de, bi hemî rêbazan li têkbirin û tunekirina oppozîsyona li dijî sazûmaniya Îslamî digere.
Dîroka VEVAKê.
Derbarê vê saziyê de kêm agahî hene. Piştî bidawîhatina rejîma şah, VEVAK jî wekî berdewama SAVAK (saziya sîxuriyê ya şah) hatiye damezirandin. Yekemîn gerînendeyê saziyê Huseyîn Fardûst bûye û ew di sala 1985'î de ji ber şika têkilî bi YKSSê re, hatiye zîndanîkirin.
Di nava salên 1983 - 1984'î de Mihemedî Reyşahrî sazî ji nû ve birêxistin kiriye û roja 18'ê gelawêjê 1984'î wekî roja damezrandina fermî îlan kiriye. VEVAK bi tevayî sazûmaniya mollayan diparêze û dixwaze vê rejîmê li welatên Îslam belav bike. Herçendî bi navê Îslamê tevbigere jî ew di bingehê de tenê berjewendiyên Farisan dimeşîne û li dijî tevgerên Kurdperwer têdikoşe.
VEVAK karbidestên profesyonel ên ji SAVAMA û SAVAKê derbasbûne jî bikartîne. Gorî gotinan serokkomarê Îranê yê niha jî sîxurgerî kiriye û di bûyera kujerî ya li dijî serokê PDK-Î Ebdulrehman Qasimlo û Dr. Mihemed Sadiq Şerefkendî de cihgirtiye.
Yaneya Bernê yan jî Klûba Bernê (bi îngilîzî: "Berner Club", bi feransî: "Club de Berne", navê xwe ji bajarê Berna Swîsreyê digire) saziyeke saloxgeriyê yî ewropayî (YE, Norwêc û Swîsre) ye ku qerargeha wê li Swîsreyê ye. Gorî hin angaştan sazî wekî "Înterpola saziyên sîxuriyê" ye.
Ji têkilî û alîkariya saziyên saloxgeriyê yên welatên endam derketiye holê û pirranî ji serok û gerînendeyên saziyan xwe birêxistin kiriye. Pirranî welatên NATO û rojavayî tê de cih digirin û navenda xebatên wî li wargehên turîstîk ên Çiyayên Alp e. Heger di nava welatan de pirsgirêkên sîxuriyê yan pêdiviya alîkariyê derket, berpirsiyarên wan welatan wekî turîstên werzişên zivistanî tên avahiyên Yaneya Bernêy ên li Çiyayên Alp û karê xwe dikin.
Fikra saziyeke wiha ji ber bêalîtiya Swîsreyê di qada navneteweyî de derketiye holê û tê gotin ku di sala 1971'ê de hatiye damezirandin. Gorî rojnameyên rojavayî vê saziyê dawî li hêzên çepgîr ên radîkal li Ewropa aniye. Wekî mînak RAF (li Almanyayê) û Brîgadên Sorîn (li îtalyayê) nîşan didin.
Sekreteriyeka fermî ya saziyê nîne. Diravên tên terxankirin ji welatên endam tên berhevkirin. Salê du car birêkûpêk sazî civînên giştî lidardixe û rojeva têkildariya saziyan û programên xebatê amade dike.
Kîkan eşîreke herêma Dirbêsiyê û Botanê ye. Eşîra Kîkanê di bin serkêşiya Hemîd Axa de, di sedsala 20'an de li dijî eşîrên Begaran şer kiriye.
Kîkan ji gelek eşîrên wek Kosekan, Morîkan, Sarxwanan, Azîzan,
Inter-Services Intelligence (ISI) navê saziya sîxuriyê ya leşkerî ya Pakistanê ye. Sala 1948'î hatiye damezirandin.
Dîroka damezrandina wê digihîje heya demên serxwebûna Pakistanê. Di damezrandinê de CIA Û SAVAKê roleke mezin lîstine. Damezrênerê saziya sîxurî ya Pakistanê general R. Cawthome bûye. Armanca wê ya sereke şopandina oppozîsyona li dijî artêşê bûye.
Sazî bo berjewendiyên artêşê dixebite û wekî dewleta kûr a Pakistanê jî tê binavkirin. Gelek îdîa hene ku ISI hilberîn û bazirganiya maddeyên raxwarinê (haşhaş, heroîn hwd) dike.
Şoreşa Îslamî ya Îranê (), şoreşa îslamiya ko di sala 1979an de li îranê hatiye holê. Ew bi gelemperî bi tenê wek Şoreşa Îslamî jî tê nav kirin. Li hin welatên din jî, wek li Efxanistanê di 1995an bi şêra, wek li Cezayêrê bi şêra hundur,ji bo sîstemê kargeriyê çerxa şiklê Îslamî bikin, ew dewrîma Îranê wek nimûne hat girtin jî li derve Îranê tu derên din van ceribandinan nola Îranê serkeftî nebûn.
Muhemmed Reza Pehlewî di 1941an de dema êrîşa dewletên Brîtanya û YKSS de bavê xwe Riza Şah ji textê danî û derbaza texta Îranê bû. Ew heta şoreşê di 1979an de jî wek Şahê Îranê ma.
Ji salên pê Şerê cîhanî yê duyemîn re di 1951an de Muhemmed Museddaq hate erka serokwezîriya Îranê. Ew hate serokwezîrê şunda dest bi netewî kirina çavkaniyên Petrolê kir. Çavkaniyên petrolê wê demê di bin kontrola Anglo Iranian Oil Company(AIOC), ya ko îro wek BP (British Petrolium), de bû. Pê van xebatên Muhamed Musaddiq re Brîtanya û Emerîka(DYA) bi saziyên xweyên sîxurî CIA û MI6 ceribandin ko wî û qebîneyî wî ji serokweziriyê dûr xin. Ew xebatên sixûriyên ko bi bertîl dom kirinî di 1953an de, ya ko wek Operasyona Ajax tê zanîn, hat ceribandin. Lê ew bêserkeftî bû û Şah Riza Pehlewî di 15ê tebaxê de reviya Bexda û paşê jî Romê. Lê CIA û MI6 dewama xebatên xweyên sixurî dikir û di 19ê tebaxê de Fazlûllah Zahedî ceribandinekê derbeka(coup d'état) din kir vê carê serkeftî bû û Muhemmedd Musadiq ji serokkomarî hat daxistin di 22ê tebaxê de Şah Mihemed ji sirgûnê vegeriya Îranê û pê re Muhemmed Musadiq hat îdam kirin. Anglo Iranian Oil Company di 1954an de bû BP û heta şoreşa îslamî li Îranê dewama feeliyatên xwe kir.
Salên pê re Şah Riza li Îranê bi zordestî û bi feeliyetên saziya sixûriyê SAVAKê serwerî ajot.
Partiyên Komunîstên wek Partiya Tudeh li hembera Şah Pehlewî feeliyetên xwe dewam dikirin. Lê partiyên wek Mûcehîdînî Xelk cenga gerîlla dikir. Herdu feeliyatan jî ji aliya organên Şah Riza bertekên sert dîtin. Hin freqsiyonên dinên, wek ya ji Muhemmmed Misedeq de mayî, jî xebatên xwe li hembera Şah Riza didomandin.
Lê di nav wan de ya herî bihêz û ya Şorêşa Îslamî pêk anîbû tevgera Mileyan bi pêşengiya Ayetûllah Xomênî bû. Wan demeka dirêj ji ber Şoreşê de feeliyetên bo ko dewletekê Şî Îslamî pêk bînên dewam dikirin. Xomênî dema ko di 1963an de hatibû derdest kirin xwe wek hembera Şah wek şorêşvan dabûzanîn. Wexta ko ew hat derdest kirin û heps kirin, li hember gelek raperîn der ketin û di wan serihildanan de gelek kes hatin kuştin(Şah Riza hejmerîn mirinî wek 86 kes dabûzanîn jî, Xomênî qala 15.000 kes dikir). Xomênî dewama raveyên hembera Şah kir û ew wek kargerekî bêol dazanîn. Ji bo van çalakiyan ew di 1964 hat şandine Tirkiye sirgûnê. Li wir ew derbaza bajarê Şiyanî pîroz, Necefê Iraqê. Li wir jî bi emrê Sedam re çû Parisê
Wî li sirgûniyê dewama çalakiyên xwe kir. Li wir wî pirtûka xweya bi navê "welayatî feqîh" di 1970an de li Parîsê weşand.
Di salên 70ên de li Îranê, bêxoşnidiyê, bo çalakiyên saziya sixuriyê SAVAK û bo nerindî di mercên jiyanê de, bi Şah Riza re zêde bû. Di wê demê de Şah Riza di salnameya Îranî de şuna hîcretê, taç girtina Kûrûşê duyem girt. Ji berê Şah Riza ji hêlê ol de ji aliya oldarên Şî de pir nedihat hez kirin jî, pê çalakiyan wiah re va bêxoşnidiya mezin bû. Dema ko niviskarê Elî Şerîatî di 1977an de ji aliya SAVAK re hat kuştin re, protestoyên hembera Şah zêde bûn.
Ji pê xeberên di çapemeniya Îslamî de derketinî re raprînên riya Şoreşê vekirinî dest pêkirin. Di kanûna paşîn 1978an de li bajarê Qûmê raperînekê ji aliya telebeyan hembera Şah der ket. Rawestina artêşêyê di wê raperînê de du talebe (gorîraperînan 70 telebe) hatin kuştin. Gorî edetên Şiyan li Îranê gîşkê bo wan telebeyan 40 ro şîn hat girtin. Di 18ê şibata 1978an de vê carê li Îranê bo bîranîna wan telebeyan bitunî raperîn der ketin. Lê dîsa, vê carê jî Tebrîzê raperîn bi zordariyê hat rawestandin û dorî 100 kesî hat kuştin. Dîsa ji bo wanên hat kuştinî 40 ro şunda şîn hat girtin. Dîsa 40 ro pê re di 29ê adarê de li bitunî Îranê raperîn der ketin. Bi vî halî raperîn bi maynên 40 royan re tim mezin bûn.
Di havîna 1978an de Şah Riza çû DYA û jê arîkarî xwest. Di îlona 1978an de êdî raperîn ji rêzê de bû. Şah Riza ji bo van raperînan "Rewşa Awarte" xwest. Di 8ê îlonê de li Tehranê raperînekê de der ket û 88 mirov hat kuştin. Ew roja wek "Îniya Reş" derbaza tarîxa Îranê bûbû.
Wextê mehayê girînga bo Şiyan, Mûharremê di 2 berfenabara 1978an de hejmarê raperiyan li Tehranê gêhişte 2 mîlonan û wan daxwaza vegerîna Xomênî dazanin.
Saziya Dewleta Îslamî.
Di destpêka 1979an de raperînan dom kir. Di 16ê rebêdanê 1979an de bi daxwaza Şapûr Bextiyar Şah Îran terk kir. SAVAK hat fesh kirin û girtiyên hepsan hatin serbest kirin û sembolên xanêdanê Pehlawî hat xirab kirin.
Di 1ê sibata 1979an de Xomênî bi balafirekê dakete Tehranê û bi mîlonan kes ew perginî kirin. Wî saz kirina dewleteka Îslamî wek armanca xwe dazanîn. Gorî hin çavkaniyan di dema şoreşê de nêzî 20.000 kes miribû.
Saz kirina dewleta Îslamî û anîna Xomêniya meqama serî dewletê di 31ê adarê 1979an de bi referandûmê hat qebûl kirin.
tebaxê – Günter Dönges, nivîskarê alman mir.
Mazendaranî an jî tebarî zimanek e ku li herêma Mazenderan a Îranê diaxivin. Ew yek ji şaxên Hind û ewropî û dikeve zimanên îranî yên bakurê rojavayê.
Çavkaniyên mazendaranî yên nivîsî heta sedsala 10'an diherêye. Îroj ew bi alfabeya farsî ya erebî tê nivisîn.
Mazenderanî bi zimanê gîlekî ve nêzî hev in. Bi bêjeyan navbera wan de hevşibiyeke mezin heye. Zimanê mazenderanî di bin bandora zimanên din ên wek tirkî û erebî de nemaye.
Hejmara mazenderanîaxivan nezî 3 milyon e. Mirov dikare wî wek Qedîkûlahî û Pelanî para du zaravayan bike.
Mazenderanî
Wuppertal bajerekî Almanya ye û dikeve navenda herêma Nordrhein-Westfalenê. Hejmara niştecihên bajêr derdora 360.000'î ye.
Bajarê Wuppertalê bi trêna xwe a hewayê (Schwebebahn) meşrû ye û weke bajarê Friedrich Engels, ku yek ji serkêşê fikir û Îdeolojîya Komûnîzmê ye, tê naskirin. Li Wuppertalê bi qasî 28.000 bawermenden misilman hene ku ji 60 %'ê wan ji Tirkiyê ne. Ji wan kesên ku ji Tirkiyê ne beşekî mezin ji wan bi eslê xwe kurdin.
Zimanê gîlekî (, "gîlî") zimanek e, yê ku li herêma Gîlanî ya Îranê tê axaftin. Ew yek ji şaxên Hind û Ewropî û dikeve beşa zimanên îranî yên bakurê rojava.
Mirov dikare gîlekî bi sê paran bike: gîlekiya rojava, gîlekiya rohelat û galeşî (li çiyayên Gîlanê tê axaftin). Di navbera gîlekî û mazenderanî de, zimanekî dinî ji îraniya bakurê roava ye, gorî wuşeyên xwe pir hevşibî he ye. Gorî hin çavkaniyan hejmara gîlekîaxêvan di 1993'an de dorî 3 milyon kes bû.
Gîlekî bi zimanê zazakî ve jî, ji hin hêlan de pir li hev tên. Bi zimanê farsî ve jî, ji hêla rêzimanî jî gelek cidatî peyda bûne. Di zimanê gîlekî de hembera farsî (û gelemperî hembera kurdî) rengdar û tûnîkerli ber tûnîbûyîn xwe tên.
Gîlekî
Empîrîzm (ji zimanê yewnanî εμπειρισμός, "empeirismós", ango ceribandingerî, rêbaza ceribandinê) yek ji angaşt an dibistanên fîlozofî, derûnînasî û dîsîplînên zanistiyê ye.
Bingeha vê kevneşopiyê, di warê zanistiyê de, bi hestên mirov bawerîanîn e. Empîrîzm li dijî teoriya rasyonalîzm (rastîparêzî) e. Gorî rasyonalîstan zanînên mirov ji hişmendiya mirov tê. Lê bi ya empîrîstan zanînên mirov ji hestan tên û bi wan diyar dibin. Ew zanîn û agahiyên ko mirov bi hestên xwe werdigirin jî, gorî tecribeyên mirov taybetî û naveroka xwe dadigirin.
Fîlozofên empîrîst.
Fîlozofên empîrîst di navbera xwe de wek empîrîstên materyalîst û empîrîstên îdealîst bi ref dibin.
Tabula rasa (lat. wûşe bi wûşe:Rûpela bênivîs) tê maneyê rûyê nenivîsî.
Di felsefe de ew teorîyeka John Locke bû. Locke emprîstek bû û gorî va teoriya xwe dibêje ko mirov bi zêhnekê vala û bênivîs tê dinê û ew zêhna gorî hesên û tecribeyên bi wan hesan re teşe digire.
Wî va teoriya xwe li hembera wan teoriyên ko, yên ko wek Descartes digot ko zêhnê mirov hin bi agahiyên zayînê re tên tê dinê avitibû holê. Wî li hembera vê fikrê teoriya xweya "tabula rasa" diparast. Locke teoriya emprîsma Francis Bacon hîn kûr kiribû û gêhiştibû vê ramanê.
Va ramana yên wek Immanuel Kant rexne kiribûn. Dîsa Sigmund Freud jî va fikra Locke red kiribû.
îbn Sîna jî fikra valahiya zehna mirov diparast. Wî digot mirov bi zêhnekê valayî ko ji pê re bi hevotinan teşe dibe tê dine. Îbn Tufeyl jî di pirtûka xweya Hey bîn Yeqzan de qala peresendiya zarokekî tenêyî li giravekê tena de, bi zêhna boş, ango "tabula rasa" hatî dinê dike.
Eric Allin Cornell (jdb. li Palo Alto (California)) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 2001î bi tevî Carl E. Wieman û Wolfgang Ketterle Xelata Nobel a fîzîkê wergirt.
Li zanîngeha Stanford University perwerdeya fîzîkê dîtiye û piştî bidawîkirina di sala 1985î li bajarê Cambridge bicihbûye. Sala 1995î bûye profesor. Ji sala 1994î virde li National Institute of Standards and Technology NISTê dixebite. Zewicî ye û du zarokên wî hene.
Xebat û girîngiya Cornell.
Wî bi tevî Carl E. Wieman û Wolfgang Ketterle Kondensasyona Bose-Einstein bipêşxistiye. Ew hêj jî li ser fîzîka kondensasyonan dikole.
Wolfgang Ketterle (jdb. li Heidelberg) fîzîknasekî alman e. Sala 2001î bi tevî Eric A. Cornell û Carl E. Wieman Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Li Eppelheim a nêzîkî Heidelbergê hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Bunsengymnasium, di sala 1976î dest bi perwerdeya fîzîkê li zanîngeha Ruprecht-Karls-Universitätê dike. Dema dîploma xwe digire diçe Münchenê, zanîngeha teknîkê. Berê xwe dide fîzîka angaştî û teza xwe li ser materyalên nebirêkûpêk dide. Dûv re li Max-Planck-Institut, li ser optîka qûantan dixebite.
Li Zanîngeha Ludwig-Maximilian bi Herbert Walther ve di sala 1986î de dest bi lêkolînên li ser "Spektroskopiya helyûmhîdrîd û molekûla oksîjenê ya sê-atomî" dike.
Sala 1990î mijara xebatên xwe diguherîne û koçberê DYAyê dibe û li wir hema dikeve koma Dave Pritchard û xebata cemedkirina lazeran dike.
Ketterle evînmarî bûye (zewiciye) û xwedî sê zarokan e.
Xebat û paye.
Cîhana elementa Helyûmhîdrîdê (HeH), rohnî kiriye. Ew jî yek ji kedkarê Kondensasyona Bose-Einstein e.
Carl Edwin Wieman (jdb. li Corvallis, Oregon) fîzîknasekî navdar ê DYAyî ye. Sala 2001î bi tevî Eric Allin Cornell û Wolfgang Ketterle, Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Piştî perwerdeya bilind derfeta berdewamkirinê ji MITê digire. Li zanîngeha Stanford University, sala 1977î dîplomê werdigire. Wekî assîstentprofesor li zanîngeha Michigan kar dike. Sala 1984î li zanîngena Colorado dest bi kar dike. Ji sala 1987î wekî profesor li heman zanîngehê dixebite.
Xebat û girîngiya Wieman.
Li gelek warên fîzîkê xebitiye û lêkolîn kiriye. Lê bi giranî xwe daye fîzîka germahiyên awarte û extrem. Ew jî yek ji kedkarê avakirina Kondensasyona Bose-Einstein e. Herwiha li ser atom, cemedkirina lazeran, pîvandinên têkûz ên fîzîkê, angaşta qelskirina bandora elektrîkê, cureyên spektrometrîyan hwd jî lêkolîn û xebat pêk aniye.
Avdestxane, destmêjxane, daşira piçûk, pakxane, pakgeh, tiwalet, tûvalet, WC cihê ku pêdiviya fîzyolojîk a valakirina rûviyan lê dibe ye. Li gelek deverên parêzgeha Meletiyê bêjeya "Page" jî tê bikaranîn ki bi eslê xwe Pakgeh e.
Di zimanê Kurdî de gelek navên wê hene. Hema bigire li her herêmekê binavkirinekê wê yê taybet heye. Ji ber assîmîlasyon û bandora zimanên serdestên Kurdistanê di sedsala dawî de bêjeya Fransî ya "Toilette (bilêvkirina bi kurdî: Tûvalet)" jî kete zimanê Kurdî. Li Ewropa û Asyayê çêkirin û bikaranîna tûvaletê cûda ye. Bi kurtî ji bo WC yên rojavayiyan re "Alafranga" û ji yê hin welatên Asyayê (Ereb, Rom hwd) re jî "Alaoryentîka" tê gotin.
Dîroka Avdestxaneyê.
Gorî zanyarên Ewropayî, tûvalet bo cara pêşîn li Kurdistan û Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Derbarê WCyê de qeyda herî kevn a dîrokî, bermahiyên heya b.z. 2800'î kevn ên Mezopotamyayê ne. Ji ber bandora Ereb û Îslamê, wate û pêdiviya tûvaletê hatiye guhertin. Bi hatina Ereban ve Kurdan jî wekî wan, herçendî axa Kurdistanê ne bi xîz be jî, tenê tûvaletên mecbûrî çêkirine.
Tûvalet, bi destê Bîzansî û Romayiyan li Ewropayê jî belav bûye. Dîsa bikaranîna wê ya li Asya dûr (Japon û Çîn) jî xwedî dîrokeke kevn e.
Ji bo xwarina masiyan, dawiya sedsala 19emîn
Çatel alavekî xwarinê ye. Herwekî ji alavên çandiniyê yên ku dişibin çatelan re jî tê gotin.
Diroka çarteliyê.
Peyv jê "çar+telî" tê û peyveke Kurdî ye. Ango tê wateya "tişta ku çar telî (bêçî, finxur, enxur) ye". Herçendî hin çatel sê yan gelek bêçiyan wan hebin jî bikaranîn heman e. Tê texmînkirin ku bav-kalên Kurdan bo cara pêşîn wan bi çar bêçiyokan çêkirine.
Ji zimanê Kurdî û zimanên Îranî derbasî zimanê Romî (Tirkî) jî bûye û Tirk jî dibêjin "çatal". Bi destê Bîzansî û Împeratoriya Roma li Ewropayê belav bûye. Di serdema navîn de bi qasî demekê dirêj ji aliyê dêra katolîk ve bi şibandina sîmbola mîtolojîk a şeytan hatiye qedexekirin.
Kevçî, alava xwarinê ye. Bi taybetî bo xwarinên avî (ron) tê bikaranîn. Di kurdiya sorani de "kewçik", li lekî "kamche", li taleşî "keche" û li gilakî "keche", di pehlevî "kafčak" de tê axaftin.
Wekî "kepçe" ketiye zimanê romî (tirkî) jî. Bêje ji koka "kev, kefa destan" hatiye holê û xwerû Kurdî ye. Tê zanîn ku kevçî yan kevçe dişibe kefa destê mirov. Ji dema Bîzansî û Romayiyan ve li Ewropa hatiye bikaranîn.
Gelek cureyên kevçiyan hene. Berê li Kurdistanê kevçî û çatel ji daran jî dihatin çêkirin ku evana him çêja (tama) xwarinê xerab nedikirin û him jî devê mirov kêm dişewitî. Lê îro êdî nîne.
Di dema nûjen de kevçî ji bo gelek tiştan tên bikaranîn. Bo mînak vexwarina dermanên ron (avî). Ji bo xwarinên bilêzî cureyên plastîk ên piçûk, ji bo lihevxistina vexwarinên wekî çay û qehwe jî kevçiyên taybet tên bikaranîn.
Çarşiya Şewitî, taxeke dîrokî ya Amedê ye.
Çarşî tam di nava (navenda) sûrên Amedê de û li taxa Balixçîlarbaşiyê ye. Beriya ku bişewite di binê vê çarşiyê de dikan hebûne û sinetkarên wek zêrker, zîvker hwd sinetên xwe îcra dikirin.
Sînorên vê çarşiyê ji kêleka Mizgefta Mezin heta Camiya Sînê ye. Ev çarşiya mezin di zemanekî de pir navdar bûye. Çarşî tam di nava (navenda) sûrên Amedê de û li taxa Balixçîlarbaşiyê ye. Beriya ku bişewite di binê vê çarşiyê de dikan hebûne û sinetkarên wek zêrker, zîvker hwd sinetên xwe îcra dikirin.
Tê gotin, beriya ku çarşî bişewite, di sala 1914’an de esnafên ermenî, suryanî û kurd digel hev sinetên xwe îcra dikirin, karên xwe dimeşandin û di nava wan de tu problem tunebûye heta Şerê Cîhanê yê yekem. Ev çarşiya mezin û kevnare di tebaxa 1914’an de nîvê şevê dişewite. Şewate ji Bazara Genim () dest pê dike û di demeke kurt de ji pêşiya Mizgefta Mezin heta Çarşiya Melek Ehmed Paşa, Xana Borsayê ya kevn û Çarşiya Çilingdaran agir bi her derê dikeve. Xan û û mixazeyên herî mezin hemû dişewitin, tu tiştek ji vê şewatê xelas nabe.
Di vê şewata mezin de 1200 dikan û çend heb jî xan bi temamî dişewitin. Piştî Şerê Cîhanê ev çarşiya qedîm ji nû ve tê avakirin. Dîsa tê gotin ermenî û suryaniyên wê demê sinetkarên herî navdar bûne. Mixabin îro di vê çarşiyê de sinetkarên wek ermenî û suryanî qet nemane. Esnafên vê çarşiyê îro bi temamî kurd in. Çarşî di nav zeman de gelek caran hatiye restorekirin.
Mixabin îro ev çarşî zehf nûjen bûye. Li şûna xan û dikanên kevn dikanên nû hatine avakirin. Îro li vê çarşiyê ji sol û cil û bergan bigirin heta xişir, xalîçe û eşyayên kevn her tişt tê firotin. Hin esnaf li vê çarşiyê tiştên wek sobe, niqre, misîn, zîn û kurtanan çêdikin û difiroşin. Hin esnaf jî tiştên wek titûn, pelê cixara, çaya qaçax difiroşin. Gava mirov li vê çarşiya navdar digere li ber bayê sed sal berê dikeve û pê re bêhna mirovî fire dibe.
Mustafa Gazi, NETKURD.
Kolana Eşêfçiya: Bazarek nenas û navdar.
Ev Çarşiya navdar a Amedê li nav sûrê (navenda bajêr), li taxa Balixçîlarbaşiyê ye.
Kolana Eşêfçiya berê ji serî heta dawiyê hemû eşêfçî bûn. Lê îro li vê kolanê zêde eşêfçî nemane û piraniya wan bi karekî din mijûl dibin. Di vê kolanê de beriya çend salan çend dikanên esnafan hebûn.
Îro seranser bi esnafên wek cilfiroş, cawker, xalîçefiroş, firaqfiroş û hwd. ve hatiye dagir kirin. Di hin goşe û quncikan de çend eşêfçî mane, ji wan yek jî pîrikeke heftê salî bû. Ez çûm cem wê û min jê du-sê tişt pirsî, wê ewha bersiv da min; “Ez pêncî sal e li vê kuçê me. Berê ev kuçe tije eşêfçî bûn, hema îro kes nema, qedyan. Ez rojê deh milyon qezenc dikim. Bi vî pereyî debara mala xwe dikim. Perê ku ez qezenc dikim pir hindik e lê ez çer bikim, Diyarbekir feqîr e û ez mecbûr im, ji xwe re li vê derê risqê xwe derdixim.”
ÇAYFİROŞÊ SEYAR Ê KOLANA EŞÊFÇİYA.
Li Kolana Eşêfçiya li dikanekê bûm mêvan, çayfiroşekî seyar çay anî da destê me, min jê pirsî, “tu li vê kolanê çayfiroşî dikî. Tu rojê çi qas pere qezenc dikî?” Çayfiroş bersiv da min got, “welle qasî panzde milyonî qezenc dikim.” Min got, “baş e, lê ev pere pir hindik e. Tu zewicandî yî, zarokên te jî hene. Ma ev pere qîmî te dike?” Got, “Tobe heram be! Ez nikarim bi vî pereyî debara xwe bikim. Ez ne memnûn im, lê nexebitim ez ê bi temamî rezîl bibim. De ka ez çi karî bikim?”
John Locke FRS (jdb. 29ê tebaxê 1632 li Wrington nêzî Bristol − m. 28ê çiriya pêşîn 1704 li Oates) fîlozofekî Îngîlîz bû.
Ew yek ji pêşengên rêbara felsefeya Empîrîzm bû. Ew bi George Berkeley (1684–1753) û David Hume (1711–1776) ve sê emprîstên ÎngÎlîzê navdar bûn.
Locke zarokê mirovekî ko di dadgehê wek kardar dişuxulî bû. Ew ji Zanîngeha Oxford de di 1656an de destûryar bû. Ew di 1660an de li zanîngeha Oxfordê bû fêrmendê Yewnanî, paşê Retorîk (1662) paşê jî Etîk (1663).
Wexta ko ew di Oxford de xwendekar bû bi kîmye re jî têkîldar bû. Wê wextê bi Robert Boyle ve jî ser vê ve hevalê hev bûn.
Wî dem bi dem bo kargêra Îngîltere ya wê demê xebitî bû. Wî di 1690an de pirtûka xweya ko ta di wê çaxê de li Ewropa navdar kirî bi navê "Essay Concerning Human Understanding"(Nivisên li ser feraseta Mîrov) der xist. Locke di 1704an de mir.
Fîlozofî.
John Locke bandoreke mezin li ser Epîstemolojî (ango Têgihîştin) ber da bû. Ew li hembera rasyonalîzma yên wek René Descartes dihat temsîl kirin der ket û li ser têgihîştina mirov teoriya empîrîzmê sîstematîze kir. Bi vê teoriyê wî di felsefê de serdem"a navîn"a felsefe çerxa serdem"a nû" kir.
Locke di fîlozofiya xwe de ji serî de li ser têgihîştina mirov şixulîbû. Wî xebatên xwe di berhema xweya navdara "An Essay concerning Humane Understanding" puxte kiribû. Ew berhema ji çar pirtûkan pêk dihat. Di pirtûka xweya pêşin de bi hin sedeman hembera hizrên ji zayînên de tên der diket. Wî va dijberiya bi gotina latinî puxte û hûlesa dikir: "Nihil est in intellectu quod non (prius) fuerit in sensibus" ("Tiştekî ko di berê bi hesan mirov tênegêhiştibe bo mîrov bê mane ye". Pirtûka diduyan li ser fikrên ko bi tecribayên mirov re tên bû. Wî bi kurtî zêhna mirov dişibande kaxiza vala (tabula rasa) ko bi tecriban tên nivîsîn. Pirtûka sêyem li ser felsefeya zimên bû. Pirtûka çaran jî bi gelemperî bo sînorên zanîn û bawer bû.
Donald Arthur Glaser (jdb. 21ê îlonê 1926 li Cleveland, Ohio) molekûlerbiyolog, neurobiyolog û fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1960î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di malbateke karsaz de hatiye jiyanê. Piştî dibistana amadeyî Enstîtuya teknolojiyê ya Case (Case Institute of Technology) perwerdeya fîzîk û matematîkê dibîne. Sala 1946î ji wê dibistanê diçe Enstîtuya teknolojiyê ya California û li wir heya sala 1950î dixwîne.
Sala 1949î dibe doktorê karê xwe û li zanîngeha Michiganê wekî doçent dest bi kar dike. Sala 1957î dibe profesor. Sala 1959î li zanîngeha California ya li Berkeleyê ye dest bi xebatê dike. ew herwekî endamê Akademiya Zanistiyê ya Navneteweyî (International Academy of Science) ye.
Xebat û girîngiya Glaser.
Ew ji sala 1962î şûnde bala xwe berdide warê molekûlerbiyolojîyê. Wî dixwast zanîna xwe ya fîzîkê bo lêkolînên DNA û RNA yê bikarbîne û ji fîzîka genetîkê têbigihîje. Wî zanîna biyoteknolojîyê bipêşxistiye.
Li ser kontrolmekanîzmaya DNA-Sentez ên bakterîyan lêkolîn kiriye. Xwastiya têkoşîna bi selûlayên (şane, hucre) kanserî re hêsantir bike.
Emilio Gino Segrè (jdb. 1ê sibatê 1905 li Tivoli, Îtalî; m. 22ê nîsanê 1989 li Lafayette, California) fizîknasekî Îtalî-DYAyî bû. Sala 1959î bi tevî Owen Chamberlain Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Wî ji bo cara yekemîn elementa "technetium" bi mîsogerî rave kiriye. Di dema şerê cîhanê yê duyemîn de li Los Alamosê di projekta çêkirina atombombeyê de cihgirtiye. Ew kaşîfê antîprotonan e.
Bengala Rojava (, "Paschim Banga" [ˈpoʃtʃim ˈbɔŋgo]), federedewleteke Hindistanê ye.
Rûerda wê 88.752 km² û 80.176.197 gelheya wê heye (2001). Paytexta vê federedewletê Kolkata ye. Gel bi zimanê bengalî diaxive.
Gel wekî dîn baweriyên hinduîzm (72,5%), îslam (25,2%), xiristiyanî (0,6%), bûdîzm (0,3%) û ên din dihewîne.
Jean-Baptiste Perrin (jdb. li Lille; m. li New York) fîzîknasekî navdar ê fransî bû. Sala 1926î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Li bajarê xwe Lilleyê di dibistana "École Normal Supérieure" de dixwîne. Dema di sala 1894î de bidawî dike, li heman dibistanê heya sala 1897î wekî asîstent dixebite. Li zanîngeha Sorbonne a Parîsê wekî profesor ji sala 1910 heya 1940î kar dike.
Bi dagirkirina Almanan a Fransayê re, diçe DYAyê. Sala 1942î dimire û wî li Goristana Panthéon vedişêrin. Lawê wî Sohn Francis Perrin jî fîzîknas bû û ji sala 1951 heya 1970î komîsertiya bilind a saziya atomenerjiyê kiriye,
Di ciwantemeniya xwe de bi Tîrêjên Röntgen û katotan re bilî bûye. Dûv re bi floresan, radyûm û destkeftiyên nûjen ên fîzîkê re bilî dibe.
Bi navê Boriya Perrin alavekê çêdike û bi wê bandora elektronan dipîve. Xebata wî ya herî mezin a li ser kolloîdan e. Ji ber xebatên xwe yên li ser strûktûra materyalan û bi taybetî ya hevgiraniya sedîmentasyonan guncavê Xelata Nobelê tê dîtin.
Înkar bo pênûsên tên dagirtin
Înkar, ximav, Tînt, Hub(i)r, avnûs, murekkeb "(bi latînî: tincta [aqua] = ava rengî)" navê herikbara bo nîvîsandinê tê bikaranîn e.
Diroka înkarê.
Gorî bermahiyên dîrokî ji di 3000 b.z. de li Egîptê (Misir) û 2600 b.z. de li Çînê înkar dihatibûye bikaranîn. Wê demê ji cureyekî Gommeyê "(Gumme arabicum)" dihate çêkirin. Di b.z. 1000'î de pênûsa Hindistanî bû serdest. Ev pênûs ji komira dara çirayê û dawerûnê (rûnê dawa pez) dihate amadekirin. Dema mirov bikarbianiya, bi avê de dikir û şil bikardianî.
Di dawiya sedsala 16emîn de li Ewropayê înkara ku ji înkarmasî (masiya înkarê, ji binekoma "Coleoidea") tê çêkirin kete şûna wan.
Îro pirranî înkar ji asîdên ku ji darên mazî tên çêkirin û bihevxistina wan bi hesin û maddeyên kîmyayî re tê çêkirin. Hin cureyên nûjen ên înkarê piştî nivîsandinê dîtbar dibin (tên dîtin). Di înkarên çapkirina rojnameyan de kobalt û manganez hene.
Sir Owen Willans Richardson, FRS (jdb. li Dewsbury; m. li Alton, Hampshire) a li nêzîkî London) fîzîknasekî navdar ê Brîtanyayî bû. Sala 1928î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Piştî bidawîkirina perwerdeya xwe di sala 1900î de li Cambridge di laboratûvara zanîngehê de dixebite. Li wir di sala 1901î de bi navê "hevyekiya Richardson" lêzêdekirinek di warê fîzîkê de pêk tîne.
Sala 1906î dibe profesorê fîzîkê li zanîngeha Princeton University. Heman salî evînmarî dibe (dizewice).
Sala 1930î Xelata Royal Society lê tê dayîn.
Arthur Holly Compton (jdb. 10ê îlonê 1892 li Wooster, Ohio; m. 15ê adarê 1962 li Berkeley, Kalifornya) fîzîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1927î bi tevî Charles T. R. Wilson Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bi navê "erka Compton" lêzêdekirinek pêk aniye.
Charles Thomson Rees Wilson CH FRS, (jdb. 14ê sibatê 1869 li Parish Glencorse; m. 15ê çiriya paşîn 1959 li Carlops a ber Edinburgh) fizîknasekî Skotlandî bû. Sala 1927î bi tevî Arthur Compton, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Sala 1893î dest bi lêkolînên meteorolojîyê dike û salekê şûnda jî çêbûna ewran dişopîne. Sîstema ewran di mercên laboratûarî de diceribîne.
Sala 1911î bo cara pêşîn, parçeyên alfa û beta radixîne ser fotografê. Li ser riyên ku ew dişopînîn gelek nivîsarên zanistî dinivîsîne. Xebatên wî karê nûklearê jî bipêşdixe.
Heya kalbûna xwe herwekî li ser brûskan jî lêkolînan dike. Ji bo artêşa Brîtanî kêm ziyanê ji brûskan bibîne, gelek teknîkan bipêşdixe.çep
Bharat Ratna Sir C. V. Raman ("Chandrasekhara Venkata Raman, tamîlî: சந்திரசேகர வெங்கடராமன்"; * 7ê çiriya paşîn 1888 li Trichinopoly; m. 21ê çiriya paşîn 1970 li Bangalore) fizîknasekî navdar ê Hindistanî bû. Sala 1930î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bavê wî jî akademîsyen bû. Di dema perwerdeya xwe ya zanîngehê de di wezareta aborî ya Hindistanê de dixebite. Li laboratûarên fermî yên li Kolkatayê derfeta lêkolînan dîbîne. Sala 1917î dest bi dersên fîzîkê li zanîngehê dike. Sala 1933î dibe profesor û dest bi xebatê li Enstîtuya Zanistî ya Bangaloreyê dike.
Sala 1926î kovareke fîzîkî dertîne û birêvebiriya wê dike. Biraziyek wî Subramanyan Chandrasekhar jî di sala 1983î de heman xelatî digire.
Xebat û girîngiya Raman.
Li ser cîhana tîrêjan lêkolînên zîrekî kiriye. Bi navê "Erka Raman" prînsîbekî wî heye. Dîsa bi navê "Ramanspektroskopî" rêbazeke lêkolînên molekûl û fîzîka parçeyan çêkiriye. Ev rêbaz ji bo binavkirin û kategorîzekirina materyalan gelek bikêr e. Wî ji bo xebatên li ser dîfûzyona tîrêjan Xelata Nobel wergirtiye. Sala 1954î nîşana Bharat Ratna wergirtiye.
Bharat Ratna, navê nîşaneya sîvîl a herî bilind û binirx a Hindistanê ye. Tenê kesên wisa birûmet û qedirbilind dikarin vê nîşaneyê werbigirin.
Kalîbreya pokala nîşaneyê li dora 35 mm ye. Li ser wê dirûvê rojê heye û bi Hindî navê nîşaneyê lê hatiye nivîsîn.
Cara pêşîn ev xelat di sala 1954î de hatiye dayîn. Berê ev nîşane tenê ji bo Hindistaniyan hatiye plankirin. Sala 1980î dane Mader Teresa ku ew jî hevwelatiya Hindistanê bû û paşê jî nîşane bo herkesî hatiye dayîn.
Apartheid navê sazûmaniya kolonyalîstan a berê ya li Afrîkaya Başûr li ser desthilatiyê bû ye. Bêje ji zimanê afrîkaanî tê û wateya wê "Bi taybetî veqetandin" e. Îro ji bo tevgerên dijmirovane û cudaxwaz ên nîjadperestiyê tê bikaranîn.
Tê zanîn ku beriya ku Nelson Mandela û ANC a ku hevyekiya nîjadan diparastin bibe desthilatdar bi dehan salan li vî welatî mirovên çermereş ji dagirkerên çermespî yên bermahiyên kolonyalîstan bûn, dihatin veqetandin.
Kesên çermereş nedikarîn sûdê ji cihên ku çermespî bikardîanîn werbigirin. Bo mînak aşxane, nexweşxane, dibistan, mal, kolan hwd ên herdu nîjadan diviyabû ji hev cuda bin. Rejîma nîjadperest kiryarên dijmirovane li çermereşan dikir û herçendî çermereş 85 % ji gelheya vî welatî bûn jî, ti mafekî wan î heman-jiyanê nebû.
Bingeha vê rejîmê kana xwe ji dagirkeriyê digirt. Brîtanî, Holandî û berên din Ewropayî wekî kolonyalîst çûbûn wir û dixwastin heya heyiyê ev yeka han bidome. Ji bo parastina vê sazûmaniya ne-dadî ji êşkence û kuştinê, heya ceribandina komkujiyan her tişt bikardianî.
Ji aliyekî ve jî nerazîbûnên hundurîn û derveyî jî xwe birêxistin dikirin. Serî de ANC û tevgerên aştîxwaz ên çermesoran, li seranser cîhanê tevgerekî xurt li dijî rejîmê derket holê. Sala 1961î de Afrîkaya Başûr ji Civata Îngîlîz a neteweyan (Commonwealth of Nations) hatiye derxistin.
Sala 1986î rejîm mecbûr ma ku hin gavan bavêje. Lê ev gav ên piçûk bûn û serokê efsaneyî yê ANC hêj zîndanî bû.
NY gelek ambargo ji bo vî welatî danîn. Van ambargoyan û têkoşîna aştîxwazên cîhanê biserdikeve û di nîsana 1990î de Nelson Mandela tê azadkirin.
Di hilbijartinên 27ê nîsanê 1994î de ANC û çermereş serkeftinê bidestdixin û Nelson Mandela jî dibe serokkomar.
Georges Charpak (jdb. 1ê tebaxê 1924 li Dabrovica, Polonya, îro Ûkrayna; m. 29ê îlonê 2010 li Parîsê) fîzîknasekî fransî yê bi eslê xwe polonî ye ye. Sala 1992î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di malbatekî cihû de hatiye jiyanê. Navê wî yê zaroktiyê "Jerzy" bû. Malbata wî di heft saliya Jerzy de, koçberê Fransayê dibin. Bi destpêkirina şerê cîhanê yê duyem û dagirkirina almanan a Fransayê re, rewşa cihûyan jî dikeve xetereyê. Sala 1943î Georges Charpak tê girtin û ji aliyê nazîyan ve bo kampa tunekirinê ya Dachau tê şandin. Sala 1945î bi xelasbûna şer re ji mirinê difilite.
Sala 1948î dibe endazyarê dewlemendiyên bin erdê. 1954î de doktoriya xwe ya fizîkê bidawîdike. Keşfa dedektorên parçeyên mîkro dike. Bi zexmî piştgiriya enerjiya nûklear dike.
Baskın Oran (jdb. 1945, li Îzmîr) profesorekî niha li Zanîngeha Ankara li fakûlteya Zanînên Rêzaniyê di beşa Pêwendiyên Navneteweyî de dersdariyê dike ye.
Wî di sala 1968î de "Fakulteya Zanînên Rêzaniyê" bidawî kir û heman salê li fakûlteyê bû bû asîstent. Sala 1971ê, ew bo salekê ji zanîngehê hat derxistin, lê bi biryareke dadî dîsa vegeriya peywirdariya xwe. Sala 1974an doktoraya xwe da. Sala 1982an dîsa ji fakûlteyê hate dûrxistin û îcar ev qedexe heya sala 1990î berdewam kir.
Oran di sala 1991ê de dibe doçent û 1997an de ji bû profesorê têkiliyên navneteweyî. Ew li ser mijarên wekî neteweperestî, hindikayî, polîtîkaya derveyî ya Tirk û têkiliyên ol û dûgelê radiweste.
Oran di nava salên 2006-2007an de nekarî li ser karê xwe bimîne. Bo sê mehan diçe zanîngeha Oxfordê. Endamê İHDK (Lijneya şêwirmendiya serokwezîrtiyê ya mafê mirovan) bû û bo demekê serokatiya Mafên Hindikayiyan û Serokatiya Binkomîsyona Mafên Çandî jî kiribû. Di hilbijartinên dawî yên li Tirkiyê de, wekî serbixwe nûnertiya xwe danî lê biserneket.
Graffitiyek bi stîla Hip Hopê
Hip-hop (bixwîne: "Hîphop", kare wek Hip hop ango Hiphop jî bê nivîsandin) cûreyeke muzîkê ye. Koka wê digihêje muzîka reş a Funk û Soul.
Beşa Rapê (muzîka ku ji axaftinan pêk tê) ji kevneşopiya Toasting a Jamaikayê hatiye beralîkirin. Herwiha, Sampling û Scratching jî dikevin nava Hiphopê. Hiphop bi xwe di nava gettoyên reş ên DYA'yê derket holê.
Peyva Hiphopê cara ewil ji aliyê hunermendên bi navê Lovebug Starski an jî DJ Hollywood (ên ku wek damezrênerên vê muzîkê tên pejirandin) hat bikaranîn û xwediyê wateyên cuda ye. Lewra peyva Hiphopê ne tenê ji bo cûreyeke muzîkê, lê ji bo çanda ciwanan a Hiphop û Rapê (digel MCing), DJing, Breakdance (reqs) û Graffiti-Writing (boyaxkirin) jî tê bikaranîn.
Beşa Rapê dişibe dengbêjiya kurdî. Dengbêjiya kurdî li ser pirraniya ber û awayên jiyanê radiweste û ji xwe re dike mijar. Hîp Hop bi giranî dijberîtî û têkoşînê dike babet.
Anatomî an jî bedennasî'", ew zanista ku laşê mirov û lawiran lêkolîn dike.
Bêjenasî û dîroka anatomiyê.
Bêjeya anatomiyê ji zimanê yewnanî ji gotin "anatemnein"e tê û wateya wê perçekirin e. Anatomî jî dibe ilme percekirine. Lê îro mirov ji beja anatomiye, ilma tevhevkirina perceyen bedene ji bo avakirina organizmayeki bi fonksiyon fêhm dike. Anatomî ilmeki gelek kevn e. Mirov berî bi hezaran salan li ser anatomiye xebitîne. Li Mezopotamya yê mirovan mih serjedikirin û gor şikle kezeba reş, nexweşiyan teşhîs dikirin. Dîsa li mitolojiya Yewnan da tê gotin ku, Xwedaye mezin Zeus, ji bo cezakirine, lawe xwe Prometeus davêje ser ciyaye Qaf û li ser zinareki da girê dide. Eylo her roj tê û parcekî ji kezaba wî ya reş jê dike û dixwe. Lê kezeba wî heta roja dine careke din xwe ji nû ve dike, mezin dibe. Yanî ta ji we çaxê ji mirovên him şikle organên him jî hindek fîzyolojiya wan, wekî mezinbûna kezeba reş, nas dikirin. Ji bo vê yekê ji mirova dikare li Mezopotamyayê berê bi hezarên salan nişdarîye çavên û yê kisika mize çebikin. Wek tê zanîn ew nişdarîana di dîroka mirovahiyê da yên ewilî bûn.
Seîd Gabarî (jdb. 13 nîsan 1956 - m. 4 gulan 2020), tembûrvan û hunermendekî kurd e ku di 13ê nîsana 1956an de li gundê Xirbê Kejê yê bi ser bajarê Hesîçeyê yê Rojavayê Kurdistanê ve hatiye dinyayê.
Seîd Gabarî di heşt saliya xwe de dest bi hunera kurdî kiriye û wek her kurdekî di wî wextî de jiyana xwe di bin zilm û zorê derbas kiriye.
Di 1966an de Seîd Gabarî helbestvanên kurd Cegerxwîn û Seydayê Tîrêj nas kirin. Herdû mamosteyan bandoreke mezin li Seîd Gabarî kir û alîkarên wî jî bûn. Di sala 1967an de xwe bi xwe hînî lêxistina tembûrê (bizqê) kir û piştî du salan, di 1969an de, konsera xwe ya pêşîn da.
Di sala 1970î de ji ber straneke şoreşgerî li konsereke mezin li Qamişlokê hate girtin, wî pir işkence û zehmetên bi êş dîtin û gotinên stran û awazên kurdî lê qedexe kirin. Lê Seîd Gabarî xwe ti carî ji stran û awaz û gotinên kurdî dûr nekir. Pişt re rewş berfereh bû û gelek hunermendên navdar mîna Mihemed Şexo û Mehmûd Ezîz Şakir nas kirin û wan jî pir alîkariya wî kir.
Ji ber zextên siyasî ew mecbûr ma ku derkeve Ewropa. Di van salên dawî de Seîd Gabarî gelek caran diçe Başûrê Kurdistan û bernameyên televîzyonê jî çêdike.
Seîd Gabarî di 4ê gulana 2020an de li Hewlêrê çû ber dilovaniya Xwedê.
Paul Adrien Maurice Dirac, OM, FRS (jdb. li Bristol; m. li Tallahassee) fîzîknasekî brîtanyayî bû. Sala 1933î bi tevî Erwin Schrödinger Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Ew yek ji avakerên fîzîka quantan e.
Malbata wî ji koçberên Swîsreyê yên fransîaxêv bûye. Di zanîngeha Bristolê de perwerdeya endazyariya elektrîkê dibîne û di sala 1921î de dîplom digire. Li heman zankoyê herwekî perwerdeya matematîkê jî bidawîdike.
Wê demê li seranserê Ewropayê fîzîknas li ser fîzîka quantan disekinîn û ev mijareke nû bû. Dirac jî di sala 1930î de li ser mekanîka qûantan pirtûkek diweşîne. Pirtûka wî di demekê kurt de gelek deng vedide. Wî di sala 1931î de kivşe kiriye ku ji yek kaneke manyetîkî jî qûantîzasyona barê elektrîkê gengaz e. Lê hêj nedikarî bi giştî yekane kana manyetîkî bida ravekirin. Lewra gorî zanînan ji bo bûyîneke manyetîkî du kanên elektrîkî pêwîst bû.
Ew jî wekî gelek fîzîknasên hemdemî di şerê cîhanê yê duyem de tevlî xebatên bipêşxistina ûranyûmê bûye. Li ser fîzîka qûantan di dema xwe de dibe otorîteyek mezin. Gelek teoriyên wê yên li ser bêdawîbûna gerdûnê û lêgera wateya wê hene. Bi taybetî piştî mirina wî angaştên wî gelek balê dikişînin.P. A. M. Dirac
Kevir û kuçik (ber, kuç, (bi soranî: berd, bi zazayî: kemer û kemen) tiştekî ji mîneral û xîçan (kevirokan) pêk tê ye. Kevir asteke materyalên bingehîn ên gerdûnê ye.
Dîroka çêbûna keviran girêdayî sarbûna magmayên xwedî germahiyên awarte ne. Xweza bêî rawestan diguhere û gelek tiştên jîndar piştî mirinê wekî mîneral û bermahiyan vedigerin xwezayê. Herwiha volkan kevirên nû diafirînin û hêzên sereke yên erd û exteran (gerstêrkan) bêî sekinandin asta maddeyê diguherînin. Hinan dikin kevir, hin keviran jî dikin xwalî.
Kevir, ber, berd, kuç, kemer, kemen û zimanê kurdî.
Kevir di zimanê/n Kurdî de xwedî cihekî mezin e. Gelek wargehên cografîk bêjeya kevir girtine. Kevir di wêjeya devkî ya Kurdî te sîmbola mêranî û wêrekiyê ye. Herwiha kevir serhişkiyê û kêm-fêhmiyê jî bibîrdixe.
Gorî zanyariyê mirov objekta ku ji 63 mm mezintir e bi navê kevir binavdike. Yên ji wê piçûktir, xîç, xîz, şel, xwalî yan arî hwd ne. Yên mezin jî sale (sehle), zinar, moran, tal hwd ne. Mixabin li ser zimanê Kurdî kêm xebatên akademîk hatine kirin. Lewra jî tasnîfa bêjeyan nehatiye kirin.
Dîsa kevir gorî serencama çêbûna xwe jî tê tasnîfbûn û binavkirin; Kevirê seqî, kevirê xîz (kîs), kevirê moqî, kevirê kefê, kevirê kewke, kevirê pûç, kevirê menîr, kevirê xişlore (xişlorik), kevirê heste (kevirê hesteyan), kevirê reş, kevirê sîq, kevirê arkanê, kevirê asîman, kevirê aş, kevirê beresteyî, kevirê çaqmaqan, kevirê hestem, kevirê kilsînî, kevirê qusekê, kevirê şebê, hwd.
Benîşt bo kayînê, cûtandinê ye. Ji bo kêfê û tenduristiyê tê bikaranîn.
Benîşt dikare bi cureyên şekir an aromayan jî were çêkirin ku îro pirraniya benîştan wisa ne. Li Kurdistanê hê jî gel bi xwe benîştan çêdike. Ji bo wê giyaya kereng gelek tê bikaranîn. Dîsa benîşt ji hin cureyên daran (benîştek) jî tên çêkirin.
Dîroka benîştê gelek kevn e. Heya dema kevirî jî rastî bikaranîna mirovan a benîştê hatiye. Bi sedan salan ji girava grekî ya îro bi navê Girava Xiyos tê zanîn ji aliyê rojavayiyan bo cîhana ereban û Asyayê hatiye firotîn. Di şarezayiya Mezopotamya û Misira kevnare de herwiha gelek cureyên wê dihatibûne kayîn.
Îro pirranî bi madeyên sorbîtol û maltîtol tên birengkirin ku evana bo tenduristiyê nebaş in. Ji bo kesên raxwarina baçikê rawestînin hin cûreyên bijîşkî jî hene.
Kereng, keleng an kenger (bi latînî, "Cynara cardunculus") riwekek ji famîleya stêregulan (Asteraceae) e. Cûreyek giyayê xwedî pel û qurm e ku biharan jîn dibê û bi alikariya hilç ji bin erdê tê derxistin. Xavî jî tê xwarin, tê qelandin jî û dikeve nav girarê jî.
Ji kerenga jîn benîşt tê çêkirin. Nave vî benîştî qandîk'e.
Heste navê alava pêxistina agir e. Bi benzîn, ristekên elektrîkî, hin cureyên petrolê, gaza metan, bûtan, propan hwd tê bikaranîn.
Li hin deverên Kurdistanê ji ber bandora zimanên sazûmaniyên dagirker, bêjeya Çexmax (an çeqmaq) jî rojane tê bikaranîn. Beriya ku hesteyên nûjen û mistik (kibrît, spîşke) peyda bin, ji bo pêxistinê di ristekên hesteyê de rûnên ji dawa pez dihatin çêkirin û hin kevirên vêketbar dihatin bikaranîn.
Li Kurdistanê hesteyên mixtaran (çeqmaqê mixtar), Zippo "(Zîpo dihate bilêvkirin)" binavûdeng bûn. Lê van salên dawiyê êdî çeqmaqên erzan û nûjen tên bikaranîn.
Di demên kevn de kevirê heste li hevûdu dihate xistin û plîska (çîka) ku derdihat bi qirşokên ziravane dihate pêxistn. Paşê hin metalên din û pola jî hat bikaranîn û ristekên hesteyê yên curbecur derketin.
Amûde an jî Kanî Dara yek ji kevintirîn bajerên Rojavayê Kurdistanê ye.
Bajerekî navçeya Qamişloyê ye, li parêzgeha Hesîçeyê ye û dora 30 kîlometran rojavayî Qamişloyê û 80 kîlometran bakur û rojhilatî Hesîçeyê ye. Hejmara niştecîhên bajarê Amûdê (tevî 156 gundên wê) dora 200.000 e. Li gundên başûrî bajêr hejmareke mezin ji êzdiyan dijîn. Di 13ê çiriya paşîna 1960î de di Şewata Sînemaya Amûdê de, ku hikûmeta Sûriyê wek berpirsyarê wê hatiye napesinkarkirin, dora 200 şagirtên dibistanê mirin.
Li Amûdê ji bilî kurda hema hema gel najîn. Tenê çend malbatên ermeniyan û çend malbatên ereban li vî bajarê kurdan dijîn. Li başûrê Amûdê di ser 10an de gundê êzdiyan hene. Êzdî li gundên Amudê yên Merkebê, Dugirê, Qelaçix, Xirbê Xwê, Çetelê, Kuliyê, Xirbexezal, Gorseîd, Xirbedilan, Mîk, Hêşerî, Tolko, Berzan, Morîka, Enteriyê, Mehmûdiyê û Kerengo dijîn. Lê piraniyan niştecihên van gundên êzdiyan jî koçî Ewropayê kirine.
Şewata Sînemaya Amûdê.
Di 13yê çiriya paşîn a 1960an de bi sedan zarokên dibistana seretayî li Sînemaya Amûdê kom kirine û agir bi sînemayê ketiye. Di encama vê şewatê de nêzî 200 zarokên kurd di encama şewatê de jiyana xwe ji dest daye.
Mihemed Seîd Axa li Amûdê bi rêzdarî tê nasîn. Bo amûdiyan û gelê kurd ew leheng e. Dema li Sînemaya Amûdê şewat derdikeve Mihemed Seîd Axa agahiya şewatê dibihîse û ber bi sînemayê ve baz dide. Dema Seîd Axa ber bi sînemayê ve diçe welatiyek jê re dibêje: "Kurê te Fehed ne li sînemayê ye." Seîd Axa jî bersîv dide û dibêje: "Hemû zarokên Amûdê zarokên min in." Seîd Axa gelek zarok ji salona sînemaya Amûdê rizgar dike. Dema du zarokên din hembêz dike û ji salona Amûdê derdikeve hesinê derî ku ji agir sinciriye û heliyaye bi ser wî de dikeve, ew û du zarokên di hembêza wî de jiyana xwe ji dest didin. Ji ber vê yekê Seîd Axa di dilê gelê Amudê de wekî şehîd tê dîtin. Le gelek saziyên rêveberiya Rojava wêneyê Seîd Axa jî daleqandiye.
David Hume (jdb. 7ê gulanê 1711an li Edinburgh – m. 25ê tebaxê 1776an li Edinburgh) fîlozof, dîroknas û aborînasekî skotlandî bû. Ew yek ji nimînerên rêbaza fîlozofiya emprîzmê yê ko di serdema ronahîdariyê de jiya bû. Felsefeya xwe li ser epîstemolojî bandoreke mezin ji fîlozofiya Immanuel Kant ditîbû. Ew li xeynî epîstemolojî li ser pozîtîvîzmê û felsefeya analîtîkê jî xebitîbû. Ew li ser aboriyê jî şixulîbû dostekî Adam Smithî ko li ser vê mijarê xebatên xwe berhevdidabûn.
David Hume di sala 1711an li Edinburghê hatiye dinê. Malbata xwe berê çiqas zadegan bû jî dema ko ew hatiye dinê feqîr bûbû. Di maynê salên 1723an û 1729an de wî li ser dadê xwend. Lê pê xelas kirina wê re ew keta depresyoneke kûr û encax di sala 1731an de li Bristolê şixulî. Di salên 1735an de heta 1737an ewî li Fransayê bû û li wir dest bi berhema xweya bi navê "Treatise of human nature" kir.
Di salên 1739/40an de pirtûka xweya bi navê "A Treatise of Human Nature" ("Lêkolîneke Xweza Mirov") temam kir û weşand.
Di sala 1748an de wî bi xebata xweya "Enquiry concerning human understanding"(Lêgerinekê li ser Feresatê Mirov) dewama berheöa xweya "A Treatise of Human Nature" kir. Ew çû bajarê ko li hatiyî dinê, Edinburghê, û dest bi xebata "dîroka Îngîltere " kir û ew xebatên xwe jî navbera salên 1754an û 1761an de weşandin. Ew xebatên xweyên ser dîrok û bi navê "The natural history of religion" ya ko di 1757an de weşandî, ji hêlê dîroknasan de rexne dîtin.
Ew di 1763an de wek balyoz çû Parisê û 1766an de bi Rousseau ve vegeriya Londonê. Ew di 1776an de li Edinburghê mir.a>)
Fîlozofiya Hume yê li ser Epîstemolojî di ekola emprîzmê de tê ditîn hin ji xebatên herî girîngê di wê beşê de ye.
Wî teoriyên empîrstên ko, digotin agahiyên mirov ji hesan pêk tê, wî hîn pêşxistin.
Ekonomî.
Hume li ser felsefeya polîtîka û teoriya civatiyê şixulî.
Rasyonalîzm (ji Latînî "ratio" – ango "aqil") yek ji ekolên felsefe û lênerîna jiyanê û dinêyê ko bi aqil realîteyan fehm dike. Ew bi felsefeya xwe li hembera Emprîzmê ko agahiyên mirov bi hesên mirov rave dike dime. Ew herdu ekolan çiqas li hembera hev dimên jî emprîst bitunî realîzmê, realîst jî bitunî emprîzmê red nakin. Di ciyawaziya navbera wan de ewê ko rasyonalîst lênerînê xweya dinê li ber gîşkê didina ber aqil, emprîst jî li ber gîşke lênerîna xweyên dinê didina ber hesan.
Rasyonalîzm di sedsala 17'an de li Fransayê derketibû. Pêşenga vê fîlozofiyê René Descartes bû. Descartes fikrên xwe bi zanyarî û felsefeya ko bi geometrî şirove kirinî der xistibûn. Wî digot ko bingehên feresatê bi êqil pêk tê. Yên li ser wê wan bilind kirin jî, mirov dikare bi têkdehatinê(deduktion) çareser bike.
Fîlozofê Holandî Baruch Spinoza û almanî Gottfried Wilhelm Leibniz rasyonalîzma kartezyênî pêşdexist. Fikrên wan li hembera emprîstîn brîtanî John Locke û David Hume disekinî. Dîsa rasyonalîzm bi armanca xweyê agahiyên vebirî li hembera Skeptîzmê disekinî.
Epîstemolojîyê (lêkolîna zanînê) Rasyonalîzmê li felsefe derve di beşên zanyariyên din jî hat nerîtandin.
Sîrwan Hecî Berko rojnamevanekî kurd e.
Berko di 14.05.1977ê de li bajarê Amûdê li başûrê-rojavayî Kurdistanê ji dayik bûye. Ew ji sala 1990î de li Elmanyayê dijî.
Li wê derê, wî lîse kuta kir û dest bi xwendina "Medecine Informatik" li Zanîngeha Dortmund kiriye. Di ber xwendina xwe re, ew birêvebirî û xebata di Malpera Amûdê de dike. Herweha ew hekemê fotbolê ye û endamê Yekîtiya Rojnamevanên Elmanyayê ye. Ew endamê Partiya Sosyaldemoqrat a Elmanyayê (SPD) ye û dora 6 salan berpirsyariya rêxistina ciwanan a partiyê ya li herêma xwe kiriye.
Gurle, gulle, gloverk navê pêlîstokek zarokan e.
Li hin deverên Kurdistanê bi navên din jî tê binavkirin. Berê zarokan bi qanqolan (kankol) dilîstin. Gurle ji hestî, hesin an camê tê çêkirin û glover e. Di sedsala 18emîn de ji kevirê marmorê jî dihatibûye çêkirin. Niha pirranî ji camê û rengîn tê çêkirin.
Zarok bi gurleyê bi dehan cureyên lîstinê lidardixin. Gurle bi pekîn, çirtik û bêçiya (teliya/tiliya) navendî ya dest tê avêtin. Gorî lîstikê armanc daxistina gurleya hember, morî, gûz, bişkok an tiştekê din e.
Gog an jî tal navê pêlîstokek glover û bi hewayê dagirtî ye. Herwekî gogên nedagirtî jî tên bikaranîn. Alaveke girîng ê werzişê û pêlîstokek zarokan e.
Pirranî ji plastîk, çerm û hilberînên nûjen ên kîmyayî tên çêkirin. Li Kurdistanê gelek cureyên lîstikê hene ku bi gogê tên lîstin. Dîsa gelek lîstikên zarokan jî bi gogê ne. Li Kurdistanê pirranî gog ji parçeyên nebikêr ên kulavan, hirî û çatan tên çêkirin.
Gogên lîstikê.
Gogên lîstikê pirê caran rengareng in û bi motîvên curbecûr hatine rengkirin, carcaran yekrengî ne. Ji aliyê mezinbûnê ne li gor normekî ne û bi gelek awayan hene.
Elsas (,) yek ji herêmên fransayê ye û ew di sala 1973an de hatiye sazkirin. Ew ji du departmanan (navçeyan) bi navên Bas-Rhin û Haut-Rhin pêk tê. Navenda wê herêmê li bajarê Strasbourgê ye.
Sînorên herêmê Elsasê li başûr-roava bi Franche-Comté û li roava Lorraineyê re, bi Almanyayê (li bakur Rheinland-Pfalz, rohelat Baden-Württemberg) û Swîsreyê re hêne.
Ew bi rûerda xweya 8.280 km² ve herêma herî biçûka axên Fransayê li ser parzemînê Ewropayê ye. Herêmê Elsas di bakur-başûrê de 190 km., di roava-rohelat de jî 50 km tenê digire.
Paş ko ew axên îroj Elsas li ser demeka dirêj dest keltan de man re, di 58 b.z de heta 406an de Împeratoriya Romayê li ser serwerî ajot. Di wê demê de xelkên ko, wek kelt û germenan, li Elsasê dijîyanî asîmîle bûn û romanî bûn. Di bin serweriya Romayê de Elsas siftê di navçeya Germanya Jor () de bû. Pê re ew teva navçeya, pê re jî teva "Maxima Sequanorum" bû.
Ji pê ew ji destên Romayê de der ket re ew keta bin destên alemannan. Frankan di sala 496an de ew dera dagir kirin û dawiya serweriya alemannan dan. Di wê demê de Elsas ji hêla almanan de wek "ali-saz" ("Şûna biyanî") dihat nav kirin.
Ew di sala 870an de keta destên Împeratoriya Frankî ya Rojava yê ko pê re wek Împeratoriya Romaya Pîroz.
Ew di sedsala 16an de kete bin destên Fransayê. Di 1871an de pê Peymana Frankfurtê re Fransayê ew ji Împaretoriya almanî re ber da. Ew wek "Herêma Elsas-Lorraine" teva Almanyayê bûbû, lê yekî ko dixwestî dikarî niştewariya Fransayê tercîh bikiriya.
Ji pê Şerê cîhanî yê yekemîn re, di sala 1918an de Elsas dîsa bû herêmeka Fransayê. Herçiqas gelek alman jî li wir dijiyan zimanê wê derêyî fermî fransî bû. Almanên ko di sala 1871an de koça wê derê kirinî şunda vedigeriyane Almanyayê.
Dema Şerê cîhanî yê duyemîn de di 1940an de Almanyayê nazî Elsas dagir kir. Bi xelasbûna şerê re Almanya ji wir vekişî û ew şunda bi destên Fransayê ket.
Di 1973an de heêma Elsasê hat saz kirin. Li wir îroj jî gelek alman dijîn jî bo zimanê almanî li wir nê hîn kirin ew bi gelemperî tê bîr kirin. Li wir diyalekteke almanî ya bi navê elsässerdeutsch tê axaftin.
Navenda Elsasê Strasbourg, navenda parlementoya Yekitiya Ewropayê ye.
Bretanya (bi bretonî: ',) yek ji herêmên Fransayê ko li pozikê bakur-rojavayê Ewropayê dikeve. Ew ji çar départmentên bi navên Côtes-d’Armor (bretonî: '), Finistère (bretonî: '), Ille-et-Vilaine (bretonî: ') û Morbihan (bretonî: ') pêk tê. Serbajarê Bretanyayê bajarê (bi bretonî: ') e.
Axên Bretanyayê li ser nîvgiraveke ko bakura nîvgirava îberê ko bakura Ewropa pêk tîne rûdinin. Beravên wêyê bakur li ber La Manche (bretonî: ') dikevin. Başûr û roava wêyê beravên Okyanûsa Atlantîk (bretonî: ') in.
Gel û Ziman.
Gelê Bretanyayê ji keltên ko ji başûr rojavayê Brîtaniya Mezin de koçbûnî, normanan û fransiyan de pêk tê. Ji bo zimanên hinikeyan li Fransayê demeke dirêj hatibû qedexe kirin îroj zimanê bretonî ji bi piranî hatiye jibîrkirin. Zimanê bretonî pê têkoşînên dirêj re, di salên 70ên vir de li dibistanan wek zimanê duyemîn tê hîn kirin. Îroj nêzî 3.000 kes li dibistanan wî zimanî în dikeye jî ew bi piranî di axaftênên rojane de nêbikaranîne û ew êdî hema hema wek zimaneke aborî ye. Ji 2,3 milyon Bretonan de encax nêzî 250.000 kes bi zimanê bretonî dikarê biaxive. Ewna bi piranî jî yên pîr ser 60 salî re ne. Kargeriya herêmî jî ji 2004an virde bo jibîrnekirina zimanê bretonî bi fermî dixebite.
Koka gula fişek a "Arctium lappa"
Gula fişek (bi latînî, "Arctium tomentosum") riwekek e ji famîleya "Asteraceae", wek kereng û givzonikan. Koka wê tê xwarin.
"Science" (tê wateya "Zanist") kovareke navdar a zanistê ye û li ser navê American Association for the Advancement of Science (AAAS, Civaka Amerîkayî bo birêvebirina/piştgiriya zanînên xwezayî) derdikeve ye.
Kovar hefteyî ye û li dora 130.000 aboneyên wê hene. Di sala 1880'î de ji aliyê rojnamevan John Michaels hatiye damezirandin. Pirranî zanîngeh, akademî û ciwanên ku ji zanistê hez dikin, vê kovarê dixwînin. Weşaneke wê ya online jî heye û heya niha zêdetirî milyonekê xwendekarên wê çêbûne. Bi taybetî li ser beşên nû yên zanistê (genetîk, xweza, biyoteknîk hwd) dinivîsîne û cih dide pêşketinên aktûel.
Navenda kovarê li Washington D.C., (DYA) ye. Şaxekî wê li Cambridge (Brîtanya) jî heye. Gerînendeyê giştî yê weşanê niha Donald Kennedy ye.
Kupînoz lîstikek zarokaye. Li ser betonê bi tebeşîrê ev şiklê li jor tê kişandin/çêkirin. Ji her jûrekê mirov dikare bibêje "malik" jî. Bi kevirek piçûk û pan û zirav tê lîstin. Lîstikvan kevir her carê davê malikekê. Lazim kevir di hendirê malikê de bimîne û ne li ser tixubên/xetên malikan be yan na dora vî lîstikvanî dişewite û dor dere ser lîstikvanê din. Piştî kevir dikeve malikê lîstikvan li ser piyekî bi tenê û bi yeko yeko malika derbasdike heya ya dawî û paşê bi eynî şêweyê vedigere.Lİ ortê yanî li qareya mezin ew ciyê bi xetên çepûrast hatiye kişandin, herdû nigê xwe vedike. Lîstikvan mecbûre xwe ji ser malika kevir têdeye bavêje, ger nikaribe yan nigê wî/wê têkeve malika kevir têde car dişewite.Piştî xwe ji ser malika ku kevir têde avêt radihije kevir lê her wextî lazime li ser yek nigî/piyîbe. Bi vê şêweya ji malika serî heta ya dawî wisa diçe. Dema Malika dawî jî bi serkeftin qedand îja çavê lîstikvan bi kevnik yan qumaşekî tê girêdan. Lîstikvan çavgirêdankî ji malika serî heta ya dawî dimeşe û cardin vedigere heya malika serî û derdikeve. Çawa dimeşe? Gav bi gav her li hergavekê pêl hendirê malikekê dike.Ger derkeve dervê tuxubê malikê yan pêl li tuxubê malikê bike yan malika bi rêzê nere dişewite. Di her gavekê de Lîstikvanê çavgirêdayî dibêje "Kupî" ger lîstivan pêl hendirê malikê kiribe yên dora wî/wê dibêjin "noz" bi vî awayî malika yeko yeko derbas dike heta ya dawî ji vir bi eynî şiklî vedigere. Ger bi serkevtin çû û hat lîstikê qezenc dike yanî yê serkeftî ewe.
Peyva kupî bi îhtîmalek mezin ji peyvên "ku" û "pî" hatiye û tê wateya "pî/pê li ku ye?" û peyva "noz" jî ji peyvên "ne li ser" hatiye û tê wateya "ne li ser tuxub yan xeteye".
Lorraine (bi almanî. "Lothringen") yek ji herêmên Fransayê ko li rohelata Fransayê dikeve. Ew ji çar departmanên bi navên Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle û Vosges pê tê. Navenda wê herêmê bajarê Metz e.
Lorraine li bakur roavaya Fransayê ye. Di navên axên ko ew lê runîştî çemên Meuse, Moselle û Sarre derbaz dibin. Sînorên wê bi dewletên Belgiya (Walonya), Lûksembûrg, û Almanyayê (Saarland, Rheinland-Pfalz) ve hêne. Sînorên wê bi herêmên Fransayê Franche-Comté, Elsas û Champagne-Ardenne ve jî hêne.
Nifûsa Lorrainê nêzî 2,3 milyon kes e. Li başûr, navend û roavayên wê herêmê fransî dijîn. Li bakurên Lorrainê jî bi gelemperî elman dijîn.
J. Craig Venter (jdb. li Salt Lake City, Utah) biyokîmyagerekî DYAyî ye.
Ew bi keşfkirina genomên mirovan tê naskirin. Jê re "bavê genan" jî tê gotin. Sala 1998î fîrmayeke bi navê Celera Genomics Corporation dadimezirîne û bi pisporî xebatên genetîk dike. Sala 1990î bi navê, Human Genome Project (HGP), projekteke navneteweyî dide meşandin. Di lêkolînên xwe de biserdikeve û ristina giştî ya genên mirovan radixe ber çavan.
Ew gelek xelat û payeyan werdigire. Herwekî gelek patentan jî. Di xebatên xwe de zêdetirî 1.000 cureyên jiyandarên nû keşf dike. Ji wan a herî girîng jî vedîtina Pîtoplanktonê ye.
Hillary Diane Rodham Clinton (Hîlarî Klîntin) (jdb. li Chicago, Illinois "navê berê Hillary Diane Rodham") yek ji dadnas û polîtîkerên bera demokrat a DYAyê ye. Xanima serokdewletê berê yê DYAyê Bill Clinton e û ji sala 2001î virde senatora de feredewleta New Yorkê ye.
Ew niha yek ji endamên hilbijartinên 2008î ye û li ser navê Partiya Demokrat têdikoşe. Jiyana wê ya siyasetê pirranî bi ya mêrê wê ve meşiyaye.
Di malbateke karsaz de ji dayik bûye. Li kolejeke navdar, Wellesley College û piştre jî li zanîngeha Yale perwerdeya dadê dîtiye. Sala 1975î bi Bill Clinton re evînmarî bûye (zewiciye) û sala 1980î zaroka wan, Chelsea Clinton hatiye jiyanê. Piştî evînmariyê pirranî di bin siya mêrê xwe de jiyana xwe ya polîtîk domandiye.
BitTorrent, an torrent rêbazeke belavkirina daneyan ser înternetê ye. BitTorrent bara pêşkêşkarê sivik dike.
Ji bo daxistina pelên mezin wekî CD'yên Linux, BitTorrent tê tawsiyekirin.
Barack Hussein Obama, Jr. [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] (jdb. li Honolulu, Hawaii) siyasetmedarekî amerîkî yê Partiya Demokrat e. Ji 20ê kanûna paşîn a 2009an heta 44em serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) bû. Barack Obama yekemîn kesê Afro-amerîkî ye ku bûye serokê DYAê.
Ji sala 1997 heya 2004a li federaldewleta DYAyê Illinoisê senatorî kiriye. Obama huqûqnas e û ji 2005a heta 2008a ciwantirin senatorê Illinois bû. Di sala 2008an de hilbijartinên serokdewletiyê pêk hat û Obama bi ser ket û bû serokdewlet.Di dûmahika çar salên li Qesra Spî, Obama guherînên bingehîn xistin meriyetê.Yek ji wan gûherînan sîstema tendûrustiyê bû ku Obama ji bo hemû hemwelatiyên Emerikayê mafê bîmeya tendurûstiyê da.
Cantonên Fransayê an jî kantonên Fransayê yek ji perçayên ko di kargeriya Fransayê de di sîstema parvekirinê de di bin arrondissement û departementan de cih digirine û wan parve perçayên hin biçûk dikine. Ew bi gelemperî ji koma çend Komûnên Fransayê pêk tê.
Li Fransayê 4.032 canton (kanton) navbera 341 arrondissements û 100 departementan de parve bûne.
Arrondîsementên Fransayê (, bixwîne: "axondîsman", ango "navçe") yek ji parçeyên ku di sîstema parvekirinê kargeriya Fransayê de ye. Ew 100 departmenên Fransayê parve 342 arrondîsementan dikin.
Sernavçe yan navenda arrondîsementan wek "subprefecture" tê navkirin.
Arrondîsement bi kanton û komunan parve hîn parçeyên biçûk dibin.
Enfal navê komkujiyeke (tevkujiyeke) li Başûrê Kurdistanê ji aliyê sazûmaniya Be's ve hatiye pêk anîn e. Navê xwe ji ayeta Quranê ya Enfalê digire.
A rastî Enfal ne navê qetlîamekê ye, lê navê rêze-tevkujiyan e. Pêla dawî ya Enfalê di 23ê sibata 1988an de li dijî hêzên YNKê li Silêmaniye destpêdike. Li Dola Caf (Cafetî) tevkujî tê destpêkirin û di 6ê îlona 1988an de li Zaxoyê bidawî dibe. Ji Zaxoyê heya Çiyayê Hemrînê ti wargehekî kurdan nayê hîştin. Dîsa Qeladizê, Şivan, Axçeler û hwd gelek navçe tên rûxandin. Gelên li vir tên kuştin û hinek ji wan jî direvin Îran an Kurdistana di bin dagirkeriya Tirkiyeyê. Gelek jî dîl tê girtin û di kampên tunekirinê de tên komkirin.
Gorî statîstîkên navneteweyî li dora 182.000 kurd hatine windakirin. Îro hinek ji wan windayiyan di goristanên giştî de tên dîtin. Dîsa hatiye tesbîtkirin ku pirraniya kurdan bi saxî hatine binerdkirin. Keç û jinên kurdan bo şêxên dewlemend ên ereb dihatibûne veqetandin, qismekê wan bo fihûşê dibiribûne Misir (Egîpt) an Tirkiyê. Piştî têkçûna sazûmaniya Be's li seranser Iraqê, gelek gorên bikom qurbaniyan hatine dîtin û li ser wan lêkolîn hatine kirin.
Lawên Kurd ji bo perwerdeya leşkerî dibiribûne kampan û bi navê "Lawên Saddam" binavdikiribûne. Rejîma Be's di sala 1983an de 8.000 mêrên eşîra Barzanî dîl digire û dikuje. Bi deh hezaran kurdên feylî herwiha dikuje û bi programa Enfalê jî dixwaze vîna gelê kurd ji holê rabike.
Rhône-Alpes yek ji herêmên Fransayê ko li başûr rohelata Fransayê dikeve ye. Rûerda wêyê 43.698 km² e û ser 6 mîlon kes re nifûsa xwe heye û serbajarê wê jî Lyon e.
Ew ji departmanên Ain, Ardèche, Drôme, Isère, Loire, Rhône, Savoie û Haute-Savoie pêk tê. Ew gorî rûerda xwe ji herêma Midi-Pyrénées re duyem mezintir herêma Fransayê ye. Ew gorî nifûs û aboriya xwe jî ji pê Île de France re duyem herêma Fransayê ye.
Ew li bakur rohelat bi Swîsrê û li rohelat bi Alpan bi Italyayê (Piemont û Aostatal) tê sînor kirin. Çemên xweyên girîng Rhône, Isère ère û Saône ne.
Ew bi bifûseke ser 6 mîlonon re ve ji pê Île-de-Franceyê re tê.
Bajarê Lyonê bi nifûsa xweyê dorî 470,000 kes sêyem mezintir bajarê Fransayê ye.
Haute-Normandie (Bixwîne:"Ot Noxmandî", ango kurdî:"Normandiya Jor") yek ji herêmên Fransayê. Ew bi Départementên Eure û Seine-Maritime tê kirine du paran. Serbajara wê Rouen e.
Herêma Haute-Normandie di 1956an de pê parve kirina herêma Normandieyê wek Basse-Normandie û Haute-Normandie du paran hat saz kirin.
Çiyayê Agirî an Grîdax an Glîdax berê bi Koşaxî an Çiyayê Şaxî jî hatiye binavkirin, bi ermenî, Մասիս "Masîs" an Արարատ "Ararat"), çiyayeke ku bi navên Agirîya Mezin û Agiriya Piçûk ku ji du konên volkanîkî pêk tên. Çiyayê Agirî, çiyayê herî bilind ê Kurdistanê ye ku dikeve nava sinorê Bakurê Kurdistanê. Bilindiya wî 5.137 m ye û bi vê yekê bilindtirîn çiyayê Kurdistanê ye.
Serê wî jî hertim bi berf, qeşa û mij e. Li ser wî kovikên volkanîk hene.
Çiyayê Agiriyê Biçûk ku nêzîkê Agiriyê Mezin e, 3.896 m bilind e. Çiyayê Agirî, di navbera Bakurê Kurdistanê, Ermenistan, Rojhilata Kurdistanê û dorhêla Nexçivan a Azerbaycanê de ji çar çarqereka pêk tê. Ji lûtkeya wê, 16 km dikeve rojavayê Rojhilata Kurdistanê, 32 km dikeve başûrê Naxçivana Azerbaycan û Ermenistanê.
Di dema dagirkeriya Osmaniyan de lûtkeya Araratê ya Mezin û quntarên bakur, li gel quntarên rojhilatê Araratê Biçûk ji hêla Persiya ve dihata kontrol kirin. Piştî şerê Rûsî-Farisî ya sala 1826–28 de bi Peymana Tirkmençayê herêma ku Îranê kontrol dikir, radestî Împaratoriya Rûsyayê hate kirin. Agiriya Biçûk bû xala sinorê emperyal ên Tirk, Faris û Rûsyayê.
Çiyayê Agirî, ji sala 2004an ve çiya tenê bi "destûra fermî" ji çiyager re vekirî ye.
Ji serdema navîn a dawî ve navên Çiyayê Agirî tê bikaranîn. Navê çiyayê di kevneşopiya kurdî de bi navê Koşaxî an jî Çiyayê Şaxî hatiye bi navkirin. Navê çiyê di kurdî ya îro de Çiyayê Agirî ye. Ev nav tê wateya "çiyayê bi agir" yan jî "çiyayê agrîn". Navê kevneşopî ya farisiyê de navê Çiyayê Agirî bi farsî کوه نوح "Kūh-e Nuh" hatiye binavkirin. Ev nav di farisî de tê wateya "Çiyayê Nûh".
Navê Ararat guherînek Yewnanî ya peyva אֲרָרָט ('RRṬ) e, ku di zimanê Îbranî de ji bo Urartiyan ku di demên kevnar de li zozanê ku Ermenî lê hebûn dihat bikar anîn. Her çend çiya li cîhanê bi gelemperî bi vî navî tê nas kirin jî, tu mirovên herêmî ev nav ji bo çiya bikar neanîne. Di Kevnariya Klasîk de, di xebata "Geographica" ya Strabo de, lûtkeyên Çiyayê Agirî wekî βος (Abos) û Νίβαρος (Nibaros) di Grekiya Kevn de hatiye bikaranîn.
Çiyayê Agirî bi di kevneşopî ya zimanê ermenî de Masis Մասիս Masis be jî lê navên Ararat û Masis li Ermenîstana îro wekhev tên bikaranîn. Tê fikirîn ku ev nav ji peyva farisî ya navîn masist (mezintirîn) an ji "mns" ku di Proto-Hindo-Ewropî de tê wateya çiya. Li gorî arkeologê ermenî Petrosyan, navê Çiyayê Māšu, di Destana Gilgamêş de derbas dibe, navê çiyayê Māšu ji wir de maye.
Taybetmendiya erdnîgarî.
Çiyayê agiriyê, lûtkeya herî bilind a Kurdistanê û Ewropayê ye. Heya 4000 metre bazalt taybetmendiyên çiyayek volkanî ku ji Lavên Andezîtê pêk tê û taybetmendiyên çiyayê volkanîk girtiye. Li serê çiyê rûerdeke qeşagirtî heye. Li rûyê rojhilat bi bilindahiya 3896 mîtroya Çiyayê Agirî ya Piçûk cîwarbûye. Di bilindahiya çiyayê agiriyê de xuyangên cihêreng heye. Mêrgên ku heya sînorê berfê tê, mêrgên kulîlkên cihêreng û rengîn û bi mêrgên çiyayî ve xwedanê dîmenek balkêş e.
Bi tevahî 11 şaxên qeşagirtî yên ji serma qeşayê daliqandiye hene. Ev şaxên qeşayê di navbera 1 û 2.5 km de diguhezin. Daliqandina qeşayê li kêlekên başûrê çiya heta 3900 mîtro, li kêlekên bakur heta 4200 mîtro, berjêr bûye. Ji van şaxên qeşayê ya herî mezin li geliyê bakurê rojhilatê kraterê tê dîtin. Ji ber şepola zêde, qeşayên ku car bi car berjêr ve şiqitîne bû sedema çêbûna qeşagirtek mirî (qeşaya nûvekirî) di bilindahiya 2370 mîtro ya de li deverên jêrîn ên geliyê pêçaye.
Dîmenek ji Çiyayê Agirî di demsala payîzê de
Di wêjeya olî de.
Çiyayê herî mezin ê Kurdistanê Çiyayê Agiriyê li gor Încîlê pîştî tofanê, keştiya Hz. Nûh li serê Çiyayê Agirî daniye û ji ber vê yekê Çiyayê Agirî weke çiyayekî pîroz tê dîtin.
Li gorî baweriyek din ve jî, di Peyamana Kevin de, di nivîsa Tekvin hatiye nivîsandin ku Keştiya Nuh li çiyayê roniştiye. Lêbelê, di Quranê de tê gotin ku Keştiya Nûh "li ser Çiyayê Cûdî rûniştiye". Di salên 1950an de, di wêneyên hewayî de şeklên mîna keştiyê wekî hebûna keştiya Nûh hate şîrove kirin, lê piştra derket ku ew bê bingeh in.
Çiyayê Agirî ku di pirtûkên pîroz de jî derbas dibe. Di zimanên cûda de gelek navên Çiyayê Agiriyê hene. Navên sereke ku zêde têne bikaranîn ev in; Ararat, Kuh-i Nuh, Cebel'ûl û Haris in.
Kronolojiya çalakbûnê.
Kronolojiya çalakiya volkanîk ya Holocene ya ku bi Çiyayê Agiriyê ve têkildar e an ji aliyê vekolînên arkeolojîk, dîroka devkî, tomarên dîrokî, an jî kombînasyona van daneyan ve tê tomarkirin kirin, ku ev delîl dide teqînên volkanî yên Çiyayê Agiriyê di navbera salên 2500–2400an, Berê Zayîna Îsa de (BZ) di sala 550an de, Pîştî Zayîna Îsa de di salên 1450 û 1783an, û di 1840an de çalak bûye. Delîlên arkeolojîk destnîşan dikin ku teqînên teqîner û herikînên pîroklastîk ên ji milê bakurê rojavayê Çiyayê Araratê, herî kêm yek ji wargeha çandê ya Kura – Araxes rûxandiye û binax kiriye. Di salên 2500–2400 de bûye sedema gelek kuştina mirovan. Dîrokên devkî diyar kir ku teqînek girîng a mezinahiya nediyar di 550 Berî Zayînî de qewimiye û teqînên piçûk ên xwezaya nediyar dibe ku di 1450 û 1783an de pêk hatibin.
Li gorî şîrovekirina daneyên dîrokî û arkeolojîk, erdhejên bihêz ên ku bi teqînên volkanî re têkildar nabin jî di salên Berê Zayînê 139, 368, 851-893 û 1319an de çêbûye. Erdheja sala 139an û şimitoka ku di sala 1840an de ji lûtkeya Çiyayê Agiriyê herikî bû sedema qurbaniya gelek kes an.
Di 2ê tîrmeha 1840an de li Çiyayê Agiriyê teqînek avî ya binê erdê çêbû û ji şikestinên radyal ên li aliyê jorîn ê bakurê çiyê herikîna piroklastik pêk hat û di teqînê de erdhejek bi mezinahiya 7,4 pêkve qewimiye. Di vê erdhejê de 10 hezar kes mirin û ziyanek mezin çêbû.
Clinton Joseph Davisson (jdb. li Bloomington, Illinois; m. li Charlottesville, Virginia) fizîknasekî DYAyî bû. Sala 1937î bi tevî George Paget Thomson Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Piştî bidawîkirina dibistana bilind, sala 1902î de li zanîngeha Şîkago dest bi perwerdeya matematîk û fîzîkê dike. Salekê şûnde ji ber sedemên aborî bicih ve dîhêle. Li Bloomingtonê di fîrmayeke telefonê de dixebite. Ji ber ku nasên wî yê fizîknas hebûn û bala wê li ser fîzîkê bû, dîsa vedigere xwendinê. Li gelek zanîngehan dixwîne û dersê dide.
Di navasalên 1911-1917î de li beşa fîzîkê ya Carnegie Institute of Technology li Pittsburgh dersdariyê dike. Wekî endazyar di dema şerê cîhanê yê yekemîn de li Western Electric Company "(paşê dibe Bell Telephone Laboratory)" dixebite. 29 salan li wir dixebite û ji wir begtiya kedkariyê (teqawut) digire. Di nava salên 1947-1949î de dîsa wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Virginiayê dixebite.
Sala 1911î evînmarî dibe (dizewice) û çar zarokên wî çêdibin.
Xebat û girîngî.
Wî gelek lêkolîn li ser pêlên materyalan kiriye û bi tevî Lester Germer dîfraksiyona elektronan eşkere kirine. Bi hevre rêbaza analîzê ya bi navê LEED avakirine ku îro jî gelel bikêr e. Nîvê xelata wan jî ji George Paget Thomson re hatiye dayîn.
Sir George Paget Thomson FRS (jdb. 3ê gulanê 1892 li Cambridge; m. 10ê îlonê 1975 li Cambridge) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1937î bi tevî Clinton Davisson Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Li malbateke fîzîkhez tê jiyanê. Bavê wî Sir Joseph John Thomson di sala 1906î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Ew li cem bavê xwe li zanîngeha Cambridge dixwîne. Di dema şerê cîhanê yê yekemîn de ew li artêşa Brîtanyayê leşker e û li wir li ser aerodînamîka balafiran dixebite. Li gelek zanîngehan perwerdeyê dibîne û tevlî lêkolînan dibe. Sala 1927î bêî Clinton Davisson bandora elektronên krîstalan keşfdike.
Di nava salên 1940-1941î de tevlê xebatên çêkirina atombombeê dibe. Piştî şerêcîhanê yê duyemîn bi giranî li ser bikaranîna atomenerjîyê radiweste. Di nava salên 1952-1962 li Corpus Christi College a li Cambridgeê ye.
Basse-Normandie (Bixwîne:Bas Noxmandî, bi kurdî:"Normandiya Jêr") yek ji herêmên Fransayê ko li bakura Fransayê dikeve ye. Ew ji Départementên Calvados, Manche û Orne pêk tê. Serbajarê wê Caen e.
Herêma Basse-Normandie li beravên Kanala Manşê, li ser nîvgirava Cotentin dimê. Ew li roava bi Mont-Saint-Michel û Bretagne, li rohelat jî Haute-Normandieyê ko li devî çemê Seine dimê ve sînorê xwe hene.
Ew navî xweyî "Normandie" ji gelî Normanên ko li wir dijîn tê ye.
Basse-Normandie ew dera ko di 6ê hezîranê 1944an de dewletên hevalbend bi daxistina hewa daketî bû seylaxên wek Omaha Utah, Gold, Juno û Sword û pê re Almanyaya Nazî ji Fransa û Ewropayê der xisti bû.
Ew herêma di sala 1956an de pê parvekirina Normandiyayê du paran re bi Haute-Normandie ve hat pêkanîn.
Thomas Hobbes (Zayîn 5'ê adarê 1588an li Wiltshire; mirin 4'ê berfanbarê 1679an li Hardwick Derbyshire) fîlozofekî emprîst û matematîknasekî Înglîzî ko bi berhema xweya navdar Leviathan tê nas kirine.
Hobbes di sala 1588an de li bajarê n Malmesbury yê ko li Wiltshire hatiye dinê. Ew hîn ko çar salî bû dikarîye him binivise him jî hesaban bike û bo vê wek "Zarokê Nuwaze" dihatiye ditîn.
Dema ko ew hîn 14 salî bû li zanîngeha Oxfordê dest bi xwendine xweya ûniversîteyê kir. Li wir di navbera salên 1603-1607 an de wî li ser Mentiq û Fîzîkê xwend. Dema ko di zanîngehê de bû bi Yewnanî û Latinî jî hîn bû. Lê ew bihişkî li hembera şiroveyên teoriyê Aristotelesên demê xwe re der diket.
Wî hevotina xweya lisansê di sala 1608an de temam kir. Demekê kurt ew wek sekreter li ba fîlozofê Francis Bacon ma û bi wî re wergerên Latînî kirin. Baconê ko sazmanê emprîzma Înglîzî bû bandoreka mezin li ser Hobbes ber da. Demekê ko bo gerekê kurt çû bû Îtalyayê li bajarê Pisayê bi Galileo Galilei ve hevdu nas kirin. Wî hevdemên xwe René Descartes, Marin Mersenne û Pierre Gassendi ve jî hevdu nas kir.
Wexta ko wî berhema xweya bingeh Leviathan weşand, ji hêla dêrê û adelên oldar wek dijmin hat ditîn. Sedem ew bû ko wî di pirtûka xwe de behsa karakterên ateîst û rêşaş dikiribû. Ya rast li Ateîstekî pirtir Agnostîk bû.
Ernest Orlando Lawrence (jdb. 8ê tebaxê 1901 li Canton/South Dakota; m. 27ê tebaxê 1958 li Palo Alto, California) fizîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1939î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di malbateke bingeh-Norwegî de hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina dibistana bilind St. Olaf Collegeê, sala 1919î li zanîngeha Dakota dest bi perwerdeya kîmyayê dike û sala 1922î dîplomê digire. Mastera xwe li zanîngeha Minnesota dide û sala 1923î bo perwerdeya fîzîkê diçe zanîngeha Chicagoyê. Perwerdeya fîzîkê sala 1925î de li zanîngeha Yale bidawî dike. Sala 1936î e dibe profesor û heman salê dest bi dîrektoriya laboratûara tîrêjên manyetîkî dike.
Sala 1932î evînmarî dibe (dizeweice) û 6 zarokên wî çêdibin. Sala 1958î li Palo Alto jiyana xwe jidestdide.
Xebat û girîngiya Lawrence.
Sala 1929î keşfa sîklotronê dike. Sala 1941î bo cara pêşîn tîrêjên kozmîk dipîve. Li ser vîrûsa kanserê hin lêkolînan dike. Di dema şerê cîhanê yê duyemîn de, li ser atombombeyê dixebite.
Wî ji fîzîka ceribandinê hezdikir. Xwedî biryardayiyên pêşîn nebû, dihîşt ku bi ceribandinan bigihîje biryaran. Wî elementên radyoaktîv di mercên laboratûarê de vedîtiye. Navê wê jî wekî 103emîn element, Lawrencium (Lr) pêvekiriye.
Otto Stern, Lise Meitner (1937)
Otto Stern (jdb. 17'ê reşemiyê 1888 li Sohrau / Oberschlesien; m. 17'ê gelawêjê 1969 li Berkeley) fîzîknasekî DYAyî yê bingeh-Alman bû. Sala 1943'î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Perwerdeya xwe li zanîngeha Breslau bidawîkiriye. Li zanîngeha Rostockê dersdarî kiriye. Li zanîngeha Hamburgê li ser fîzîkî kîmyayê xebat kiriye. Bi hatina desthilatiyê ya Nazîyan diçe DYAyê û li wir bicih dibe. Li zanîngeha California dersdariyê dike.
Di bipêşxistina rêbaza molekûlar Ray de xwedî rolekî girîng e. Pîvandina atomîk manyetîk, tevgera manyetîk a protonê hwd di gelek lêkolîn û destkeftiyan de keda wî heye.
Susan George (jdb. 29ê hezîrana 1934 li Akron, Ohio, DYA) zanîsta polîtîkayê, nîvîskar û çalakvaneka mafê mirovan a bingeh Fransî ya DYAyê ye,
Yek ji damezrênerên ATTACê ye. Li ser mijarên wekî cîhana III., parastina sirûştê, globalîzm û lêgerîna fîlozofiyeke nû ya gerdûnî radiweste. Bi tundî li dijî polîtîkayên globaliyê derdikeve. Di nava salên 1990-1995'î de endameka Greenpeace bû. Di nava salên 1999-2006'î de serokatiya ATTACê jî kiriye.
Rexne li mîsyona IMF û Banka Cîhanê digire. Li ser ji nû ve bipêşketina paşverûtiya olan pirtûkan dinivîsîne. Wê perwerdeya zanînên polîtîk û wêjeya Fransî dîtiye.
attac (bi frensî: "association pour une taxation des transactions financières pour l'aide aux citoyens", bi kurdî:"Yekîtiyê bo bêşdanînê kirariyên fînansiyê bo karê hevwelatiyan") kurtenavê rêxistineke li dijî globaliyê ya navneteweyî ye.
Di 3ê hezîranê 1998î de li Fransayê hatiye damezirandin. Fikra rêxistineke bi vî rengî ji nivîsarek Ignacio Ramonet a ku di kanûna pêşîn a 1997î de li Le Monde diplomatiqueyê weşandibû hatiye wergirtin. Rêxistinê îro xwe li 50 welatî (pirranî Ewropa) birêxistin kiriye. Li dora 90.000î endamên wê hene. Hin rêxistinên ku bi heman armancî hatine damezrandin jî paşê yan tevlî attacê bûne, yan jî bi hev re dixebitin.
Rêxistin bi rêbazên aştiyane li dijî globalîzmê derdikeve. Herwekî politîkayên welatên mezin ên derbarê Cîhana III., IMF, Bankaya Cîhanê, sirûşt hwd bi raya giştî dide zanîn. Dixwaze bi hêza rêxistinbûyîna xwe û medyayê bandorekê li ser van polîtîkayan bike.
Wolfgang Ernst Pauli (z. 25'ê avrêlê 1900 li Viyen, Austriya – m. 15'ê berfanbarê 1958 li Zürich), yek ji navdartirîn fîzîknasên sedsala 20emîn e. Mirov dikare wî him wekî Austriyayî, him jî Swîsreyî bijimêrê. Sala 1945'î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Perwerdeya xwe li Münchenê bidawîdike û sala 1928'î de wekî profesor li Polîteknîka Federal a Zürichê dest bi kar dike. Ji sala 1940'î heya 1946'î li Princetonê dixebite, dersdariyê dike. Ew jî yek ji avakerên angaşta qûantan e. Bi navê Prînsîba Pauli prînsîbekê li zanîna fîzikê zêde dike. Gorî vî prînsîbê di heman dem û cihê de nikare du tişt li cihekê valahiyê de hebe. Sala 1931'î bi bi di tesbîtkirina teorîk a hebûna neutronan de cih digire.
John Cromwell Mather (jdb. 27ê tebaxê 1946 li Roanoke, Virginia) stêrfîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2006î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Ew li NASAyê dixebite û peywirdariya wî li wir, astrofîzîknasî ye. Li ser radyasyonên pêlên paşîn ên kozmîk, mîkropêl hwd lêkolîn kiriye û gelek teorî pêşkêş kiriye. Heman tevlîheviya bedena reş a kozmozê û radyasyona pêlên paşîn tesbît kiriye.
Picardie yek ji herêmên Fransayê ye.Ew li bakura welata Fransayê dikeve û ji Départementên Aisne, Oise û Somme pêk tê. Serajarê herêmê Amiens e.
Ew li bakura Fransayê dorî seateke bi otomobîlê ji Parisê dûr e.
Sînorên wê bi Departmanên Nord-Pas-de-Calais, Champagne-Ardenne, Ile-de-France û Haute-Normandie ve û bi dewleta Belçîka û Okyanûsa Atlantîk ve hene.
Champagne-Ardenne(bixwîne:Şampeyn axden) yek ji herêmên Fransayê ko li bakor rohelata welatê dikeveye. Serbajarê herêmê Châlons-en-Champagne e jî yê herî mezin Reims e.
Herêma Champagne-Ardenne li bakur rojhelata Fransayê dimê ye. Ew li bakur bi Belçîkayê û li rojhelat bi Lorraine û Franche-Comté ve tê sînor kirin. Li başûr ew digêhê herêma Burgund û li rojavaya wêyê jî herêmên Île-de-France û Picardie hene.
Çemê Seine bi çend milên xweyên wek ve li ser axên wê diherike. Li bakura wê çiyayên ko navê xwe danî wê, Ardennan dimên.
Provence-Alpes-Côte d'Azur (bixwîne: Provens Alp Kotdazûr) yek ji herêmên Fransayê ko li beravên Deryaya Navîn li başûra welatê dikeve.
Serbajarê herêmê Marseille e. Ew ji Départementên Alpes-de-Haute-Provence, Alpes-Maritimes, Bouches-du-Rhône, Hautes-Alpes, Var û Vaucluse pêk tê.
Ew herêma li başûr bi Deryaya Navîn, li rohelat bi Îtalya li roava jî bi deltayê devê çemê Rhône tê sînor kirin. Li bakur herêma Rhône-Alpes ko bi çiyayên Alpan li hev vediqetin dimê.
Côte d’Azur (bi kurdî: Beravên Heşîn) ew navê beravên Fransayê ko li vir ber Deryaya Navîn dimê ne. Ew li Fransî wek Riviera tê nav kirin.
Mexmûr bajarek ji Başûrê Kurdistanê ye. Mexmûr nav Mûsil, Hewlêr û Kerkûkê ye.
Nêzîkî bajarê Mexmûrê kampeke penaberan heye, navê wê jî Kampa Mexmûrê ye.
Wargeha Mexmûr wargeh û qampeke penaberan nêzîke bajarê Mexmûra Başûrê Kurdistanê (Herêma Kurdistanê, Iraq) e ya ku di 1998an de hate danîn. Li qampê di 2020an de bi piranî 13.000 penaberên ji Botanê (Bakurê Kurdistanê) dijîn yên ku di salên 90î de ji ber êrîşan neçar bûn ku berê xwe bidin Başûrê Kurdistanê.
Çend caran balafirên artêşa tirk êrîşî wargeha penaberan a Mexmûrê kir.
Cîhên ku penaber jê hatine.
Piraniya penaberên Wargeha Mexmûrê xelkê herêma Botan a Bakurê Kurdistanê ne.
Roy Jay Glauber dema Xelata Nobel werdigire
Roy Jay Glauber (jdb. li New York, NY, USA) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2005î bi tevî John L. Hall û Theodor W. Hänsch Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Li dibistana bilind a navdar Bronx High School of Science xwendiye. Hêj di ciwaniya xwe de spektroskopeke pêşketî çêkiriye û di klûbên astronomîyan de cih girtiye. Sala 1941î li zanîngeha Harvard a li Cambridgeê dest bi perwerdeyê dike. Di demên şerê cîhanê yê duyem de, ew bi fîzîka teorîk ve bilîdibe. Di gelek komên lêkolînan de aktîv e û di warê pîvandina nirxên fîzîkê de xwedî cihekê bilind e.
Ji sala 1950î virde bala xwe berdide lazeran, Sala 1976î dibe profesor. Ji 1988î virde li zanîngeha Arizona dixebite.
Sala 1960î zewiciye û du zarokên wî hene.
Li ser optîka qûantan lêkolîn kiriye. Bi navê Angaşta Glauber angaştek wî yê li ser bandora materyalên zêde bi enerjî heye.
Theodor Wolfgang Hänsch, bi kurtî "Ted Hänsch", (jdb. li Heidelberg) fîzîknas û gerînendeyê Max-Planck-Institut bo optîka qûantan a li Garching a li cem Munîhê ye.
Sala 2005î bi tevî John L. Hall û Roy J. Glauber (herdu jî DYAyî ne) Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Sala 1969î li zanîngeha Ruprecht-Karls-Universität Heidelbergê perwerdeya xwe bidawîdike. Doktoraya xwe li ser bandora du kanên lazerê ya li ser atomên neonê dide. Di akademiyeke bo NATOyê de dixebite. Li DYAyê li ser fîzîka lazeran dixebite û lêkolînan dike. Endamê akademiya zanistiyê ya Bayern e. Herwekî endamê gelek akademiyên matematîk û zanînên xwezayî ye.
Di ciwaniya xwe de bala xwe dabûye fîzîka lazeran û qûantan. Li pîvandina tîrêj û bandora lazeran geriyaye û spektroskopiya lazerê bipêşxistiye. Li ser cemedkirina lazerî, neutron û protonan jî lêkolînên wî gelek in.
David Jonathan Gross (jdb. li Washington D.C., DYA) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2004î bi tevî Frank Wilczek û David Politzer Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Li Îsraîlê, li zanîngeha Tel Avîvê perwerdeya xwe bidawî dike. Doktoriya xwe li zanîngeha California digire.
Sala 1973î bi tevî Frank Wilczek li ser qûarkan xebat û lêkolînan dike. Bi hev re gavekê mezin berî bi avakirina Qûantenkromodînamîkê (QCD) avêjin. Herwekî David Politzer jî di vî warî xwedî roleke mezin e. Dîsa ew bi tevî Jeff Harvey, Emil Martinec û Ryan Rohm angaşteke bi navê "Heterotîk String" avadike.
Frank Anthony Wilczek (jdb. li New York) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 2004î bi tevî David Gross û David Politzer Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Bavê wî Polonî û diya wî jî Îtalî ye. Sala 1970î perwerdeya xwe ya li ser matematîkê li Şîkago bidawî dike. Sala 1974î doktoraya xwe li zanîngeha Princeton digire. Ji sala 1974î heya 1981 û ji 1989 heya 2000î li heman zanîngehê wekî profesor dersê dide. Di heman pêvajoyan de carnan li zanîngeha California jî dersdarî kiriye. Ji sala 2000î virde li Massachusetts Institute of Technology dixebite. Endamê gelek civakên fîzîk û matematîkê ye.
Xebat û girîngiya Wilczek.
Sala 1973î bi tevî David Gross li ser qûarkan lêkolînên mezin dikin û gelek pêşketinan pêk tînin. Gavekî mezin berî bi nasîna cîhana Qûantenkromodînamîkê dikin.
Mizgefta Mezin an jî Mizgefta Bilind (bi tirkî: "Cami-i Kebîr", "Ulu Camii") navê mizgefteke navdar a Amedê yê. Li ser bedena Amedê hatiye avakirin. Mizgefta herî kevn a li Bakurê Kurdistanê ye.
Gorî dîroka Osmaniyan ev mizgeft berê dêr bûye û wergerandine mizgeftê. Bi texmînî di sala 639'î de ji dêrê wergerandine mizgeftê. Lê mêjûyê avakirina wê nayê zanîn. Nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye.
Ji aliyê mîrên Kurdistanê ve gelek caran hatiye nûkirin. Gorî baweriya Îslamê pêncemîn mizgefta pîroz e. Mizgeft gorî mezheba Şafî hatiye temîrkirin. Kevirên bi nirx ên ji Rihayê anîne hatine bikaranîn.
Mizgefta Palo, Mizgefta Safa mizgeftek li Amedê ye. Di dema dewleta Kurd Mervanî de ji nû ve hatiye çêkirin.
Bingeha camiyê gelek kevn e û berê li heman cihê avahiyeke pîroz a Zerdeştî hebûye. Li nêzîkê mizgeftê goristana bijîşk Muslîhîddînê Larî heye. Heya demên dawiyê mînareya wê dihatibûye pêçandin.
Mizgefta Behram "(bilêvkirina romî: Behram Paşa Camii)", yek ji mizgeftên li Amedê ye.
Bingeha wê gelek kevn e. Beriya hatina artêşên Ereb bo belavkirina ola Îslamê, avahiyeke pîroz ê Zerdeştî bûye. Gelek caran hatiye nûkirin. Di dema dewletên Kurd Erdelan û Mervanî de temîrên mezin dîtiye. Tê texmîn kirin ku navê wê ji kesê ku ew daye nûkirin tê û berê tiştekê din bûye. Gorî dîroka fermî ya dewleta Tirk, ew kesa waliyeke Osmanî bûye. Lê tê zanîn ku Osmaniyan pirranî dêr werdigerandibûne mizgeftan û bo temîrên wiha ewçend dirav terxan nedikiribûne.
Di çêkirin û nexşandina mizgeftê de xêzên kurdî gelek balkêş in. Bandora arkîtektiya Roma jî herwiha heye. Mînbera wê ji kevirên yekpar hatiye çêkirin. Xwedî qûbbeyek e. Di 5'ê gulanê 1828'î de brûskê li mizgeftê daye. Temîrkirina mizgeftê ya dawî di sala 1930'î de hatiye kirin.
Dêra Meryemê, dêra suryaniyên ortodoks ên Amedê ye.
Dêra Meryemê an Dêra Dayika Meryem an jî Dêra Dayîka Meryem a Qedîm a Suryaniyan (Mor Yaqûb) (bi suryani: ܐ ܕܝܠܕܬ ܐܠܗܐ, "`Idto d-Yoldat Aloho"; bi tirkî: "Meryem Ana Kilisesi") dêreke suryaniyên ortodoks e li hundira Sûra Amedê ye.
Tê texmînkirin ku di sedsala 3'an hatiye çêkirin; dîroka wê heya sedsala sêyem tê zanîn. Bi arkîtektiya romayî û bîzansî hatiye çêkirin. Di nava baxçeyê dêrê de goristanên gelek oldaran hene.
Tê zanîn ku berê jî wekî perestgeh hatiye bikaranîn. Patrîkê 2'yem Yaqûb ku ji Dêra Zehferana Mêrdînê hatiye, heta sala 1871'ê ku koça dawîn kiriye, li vir jiyaye. Di wê serdemê de ev dêr wekî navenda patrîkiyê jî hatiye bikaranîn. Koma avahiyan ku kevirtraşan hemû hunerên xwe di çêkirina wê de bi kar anîne, ji beşên mîna; qada pîroz a Mor Yaqûb, çar hewş, dîwanxane û lojmanan pêk tê. Dêr çend caran şewitiye, hilweşiyaye, gelek caran hatiye tamîrkirin. Ev dêr ji hêla suryaniyên ku bi zimanê Hz. Îsa îbadeta xwe dikin ve hê jî tê bikaranîn.
Percy Williams Bridgman (jdb. li Cambridge, Massachusetts; m. li Randolph, Nû Hampshire) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1946î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Sala 1900î dest bi perwerdeya fîzîkê li Zanîngeha Harvardê dike. Sala 1905î dest bi lêkolînên li ser termodînamîka materyalên di bin mezin-barê de ne dike. Sala 1908î doktoriya fîzîkê digire. Li heman zanîngehê heya sala 1954î dixebite. Ji sala 1910î pê ve dersdariyê dike. Sala 1919î asîstentprofesor û sala 1926î de jî dibe profesorê matematîk û fîlozofiya xwezayê.
Bandora xwe wekî Robert Oppenheimer, li gelekan kiriye. Sala 1912î evînmarî dibe (dizewice). Hevalê yek ji mezinên rêbaza tevgerzaniyê B. F. Skinner bûye.
Sir Edward Victor Appleton GBE KCB FRS (jdb. 6ê îlonê 1892 li Bradford; m. 21ê nîsanê 1965 li Edinburgh) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1947î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Dema ji peywirdariya xwe ya di şerê cîhanê yê yekemîn de vedigere, di sala 1920î de wekî asîstentekî fîzîka ceribandinê li Laboratiwara Cavendishê ("Cavendish Laboratory") dixebite. Di nava salên 1924 û 1936î de li zanînegha Londonê profesoriyê dike. Dûv re jî li li zanîngeha Cambridgeyê profesoriya fîlozofiya xwezayê dike.
Sala 1924î keşfa ji nû ve vedîtin û bipêşxistina lêkolînên li ser iyonosferê dike. Ew bi pêlên radyoyê hin ceribandinan li ser iyonosferê dike.
Di nava salên 1939 û 1949 li Beşa Lêkolîna Zanistî û Endustriyî ("Department of Scientific and Industrial Research") dixebite. Sala 1941 dibe begê kedkariyê (teqawut dibe).
Seine (keltî: "Sequana") çemekî li bakura Fransayê ye. Ew ji herêma Burgundê nêzî Dijonê dizê, ji rohelat de berve rojava diherike û li Le Havre jî teva La Manche dibe. Bi 776 km dirêjahiya xwe ew sêyem dirêjtir çemê Fransayê ye.
Ew çemên girîngên ko li ser rûbarî wî çêbûnî Paris, Troyes û Rouen in.
Beravên wî yên di Parîsê de ji hêlê UNESCO de wek Mîratên Dinê tê hesandin. Hin milên wêyên girîng li rojhelat Aube, Marne û Oise û li başûr Yonne û Eure ne. Hin çemên dinên ko teva wî dibin Loing, Essonne, Epte, Andelle, Risle ne.
Ew bi kanalan Schelde, Maas, Rhein, Saône û Loire ve hatiye girêdane. Ew xwe li ser Normandie bi rûbarê xwe pir badida. Di rûbara wî de heta 560 km mirov dikare bi keştiyan here.
Seine heta 1968ê navê Departmaneka bû jî lê ew ji pê re wek Paris (75), Hauts-de-Seine (92), Seine-Saint-Denis (93) û Val-de-Marne (94) hate kirina 4 paran.
Türk Solu (Çepa Tirk) navê rojnameyeke hefteyî ya li Tirkiyê weşanê dike ye, lê ehleqa wê bi çepan tune ye.
Bi navê "Fehmi Özgür Erdem" kesekî ev rojname bo cara pêşîn di sala 2002'î de derxistiye. Rojname xwe wekî çepgîr, Kemalîst, û neteweperwer dide nîşandan. Behsa nîjada Tirk dike û dinivîsîne ku Tirk ji hemî gelan hêjatir in. Ew di weşanên xwe de riya Nazîyan dişopînin. Hebûna Kurd û hindikayiyên li Tirkiyê bi nêrînên faşist û nîjadperest dinirxîne.
Kampanyaya Türk Solu ya hemberî Kurdan.
Kampayayek dide meşandin ku Tirk dijminahiya Kurdan bikin, têkilî bi Kurdan re daneynin. Herwiha bi Kurdan re danûstendinê nekin, xaniyan nedin wan, xwarinên Kurdan nexwin hwd. Rojname ji aliyê pirraniya çepgîrên Tirkiyê ve wekî alaveke "dewleta kûr" tê dîtin. Gorî wan ev devedor, rola "Rojnameya Aydınlık" ya ku wekî rojname û rêxistinek xwe di salên 1960-1980'î de birêxistin kiribû dilîze. Li provokasyon û berhevkirina agahiyan bo sîxuriya Romê digere.
Rojname xwedî lo dora 10.000 tîrajî ye. Hin ji navên (an kodnav) ku di kovarê de dinivîsînin Yekta Güngör Özden, Prof. Dr. Türkkaya Ataöv, İlyas Salman hwd.
Alayê ligel logoya Kelepora Cîhanê yê UNESCO
Kelepora Cîhanê an jî Şûnên Kelepora Çandî yên Cîhanê, ev şûnên ku ji aliyê Rêxistina Hevotinî, Zanistî û Çandî ya Neteweyên Yekbûyî (UNESCO) ve wek Kelepora Cîhanê tên parastin. Li gorî lîsteya UNESCOyê ya tîrmeha 2021ê, 1154 şûnên parastî li 167 welatan hene. Ji wan, 897 şûnên çandî, 218 şûnên xwezayî û 39 ji wan him şûnên çandî û him jî şûnên siruştî ne.
Ramana parastina şûnên Kelepora Cîhanê.
Her sal komîteya mîratên dinyayê yê UNESCO di hezîranê de dicive û biryarên bo mîratên nû yên wan parastin nîşan dike.
Midi-Pyrénées (Bixwîne:Mîdî Pîrêne) yek ji herêmên Fransayê ko li başûr roavayê Fransayê dikeve ye. Ew li başûr bi dewletên Spanyayê û Andorayê, li roava bi Aquitanien, rohelat bi Languedoc-Roussillon û bakur bi Auvergne û Limousin tê sînor kirin. Ew ji Départementên Ariège (09), Aveyron (12), Haute-Garonne (31), Gers (32), Lot (46), Hautes-Pyrénées (65), Tarn (81) û Tarn-et-Garonne (82) pêk tê ye. Rûerda wêyê 45.348 km² ye û nifûsa xwe jî dorê 2,3 mîlon kes e. Serbajarê herêmê Toulouse e.
Navê wê ji wateyê fransî "Midi" (kurdî:nîvro, başûr) û çiyayên Pyrénées pêk tê.
Limousin (Bixwîne:Lîmûzîn) yek ji herêmên Fransayê ko li navendê Fransayê dikeve ye. Ew ji Départementên Corrèze, Creuse, û Haute-Vienne de pêk te. Serbajarê xwe Limoges e û ew ji 800.000 kesî ko li ser 16.942 km² dijî ye, pê tê.
Çemê wê herêmêyî herî girîng Vienne e, û serbajarê Limoges jî li ser rûbarê wî çê bûye.
Ji derve zimanê Fransî li wir zimanê Oksîtanî jî dihat axaftin.
Patrick Maynard Stuart Blackett, Baron Blackett OM CH FRS (jdb. li London, Brîtanya; m. li London) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1948î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Li dibistana Royal Naval College a Dartmouth û Osborne dixwîne û tevlî artêşê dibe. Li Cambridge, Göttingen perwerdeya fîzîkê dibîne. Sala 1933î dibe profesor.
Bi destpêkirina şerê cîhanê yê duyem, dîsa vedigere artêşê û wekî gerînendeyê zanyarî yê hêzên hewayî dixebite. Li ser U-Boot û Antî U-Bootan lêkolînan dike. Ji bo artêşa Brîtanî li çekên nû digere.
Sala 1953î Blackett dibe dekanê fakûlteya fîzîkê ya Imperial College of Science and Technology a Londonê. Îro ev dibistan bi navê wî tê binavkirin. Di nava salên 1965 heya 1970 Blackett, serokê Royal Society bû.
Sala 1969 ew payeya Baron werdigire. Sala 1924î dizewice.çep
Bingeha lêkolînên wî pirranî bipêşxistina çekên nûjen bo artêşê bû. Sala 1933î elektronan ji hev cuda dike. Elektronên pozîtîv û yên negatîv li hev kom dike. Li ser fîzîka parçeyan û dijî parçeyan lêkolînan dike. Herwiha ew jî li ser fîzîka dendikî radiwestiyabûye.
Piştî şerê duyem bala xwe berdide tîrêjên kozmîk. Sala 1948î li ser spekûlasyonên îzotropîya tîrêjên kozmîk û manyetîka wan radiweste.
Blackett di ciwaniya xwe de bi polîtîkayê re jî bilîbûye. Di nava komên çepgir û paşê jî di nava refên "Partiya Karkeran" de cihgirtiye. Berevaniya sosyalîzmê kiriye.
Cecil Frank Powell FRS (jdb. 5ê kanûna pêşîn 1903 li Tonbridge/Kent; m. 9ê tebaxê 1969 li Bellano/Comer See) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1950î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bi bûrsê li Judd School a Tonbridge û paşê jî "Sidney Sussex College" a li Cambridge dixwîne. Sala 1924/25î bidawî dike. Perwerdeya xwe ya bilind sala 1927î Cavendish-Laboratorium a li Cambridge dike û bo lêkolînan diçe zanîngeha Bristol. Di nava salên 1936-1937î li sen volkanolojiyê li giravên rojavayî yen Hindistanê lêkolînan pêk tîne. Sala 1948î dibe profesor. Sala 1952î gerînendetiya frînên Balonan a Ewropayê dike.
Sala 1932î evînmarî dibe (dizewice) du keçikên wî çêdibin.
Powell li Cavendish-Laboratorium li ser kondensasyonfenomenê lêkolînan dike. Bi mîsogerî pîvandina îyonên pozîtîv ên gazên dike. Ji sala 1938î şûnde bi tîrêjên kozmîk ve bilîdibe. Di warê nûklearfîzîkê de destkeftiyên mezin pêk tîne.
Hugh David Politzer (jdb. 31ê tebaxê 1949 li New York) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2004î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Li dibistana Bronx High School of Science dixwîne û ji wir jî sala 1966î diçe zanîngeha Michigan. Sala 1969î bidawî dike û sala 1974î jî doktoraya xwe digire.
Niha weki profesor li California Institute of Technology (Caltech) a li Pasadena, dixebite.
Sala 1973î dest bi weşana xebat û lêkolînên xwe dike. Li ser fenomena asîmptomatîk a serbestiyê ya qûarkan teorî û prînsîbên wî yên balkêş hene. Dîsa di warê qûantenkromodînamîkê de gavên mezin avêtiye.
Politzer di roleke alîkar a fîlmê de jî cihgirtiye. Fîlma bi navê "Fat Man and Little Boy" (bi tevî Paul Newman) lîstiye.
Aleksey Aleksevîç Abrîkosov (bi rûsî: Алексей Алексеевич Абрикосов, "Alexei Alexeyevich Abrikosov"), * 25ê hezîranê 1928 li Moskowê) fîzîknasekî rûs e. Sala 2003î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî di sala 1943î de, dest bi perwerdeya enerjîteknîkê dike û salekê şûnde werdigerîne beşa fîzîkê. Sala 1948î dîplomê digire û doktoriya xwe li Moskowê di Enstîtuya pirsgirêkên fîzîkî de bidawî dike. Li heman enstîtuyê dimîne û sala 1955î dest bi lêkolînên li ser qûantenelektrodînamîk a enerjiyên mezin dike. Sala 1965î dibe gerînendeyê fakûlteyeke nû bi angaştên li ser materyalên kondensîv re bilîdibe. Navê fakûlteyê îro "Enstîtuya Landau" ye.
Sala 1991î wi dixwazin Argonne National Laboratory (Illinois) û ew li DYAyê bicihdibe. Sala 1999î dibe hevwelatiyê DYAyê. Endamê National Academy of Sciences (DYA), Akademiya zanistiyê ya Rûsî, Royal Society, American Academy of Arts and Sciences hwd e..
Wî ji sala 1969î virde herwiha dersdarî kiriye. Fîzîknasekî gelek navdar e. Zewiciye û 3 zarokên wî hene.
a>ek kevirkana xwe bi kar tîne li dora 1900-1920
Kevirkan, kevkan, kevirkanî, kevkanî navê çek û pêlîstokek e. Gelek binavkirinên wê yên din jî hene. Ji bo zarokên mezin û kesên temenmezin e. Herwiha alaveke şer ê kevn e jî.
Kevirkan ji bo kevir avêtin, kevir pekandinê ye. Ji rîs, bendên nûjen an çermê ajalan tê ristin. Kevirkan wekî xalîçe, fanorî yan goreyan tê ristin. Kevirkanên baş bi rîsên rengîn û şidyayî ne. Zarokên ku derfeta wan a ristinê nîne, ji parçeyeke çerm an qumaşê kevirkana xwe çêdikin.
Kevirkanê de 3 tişt girîng in.
Pirranî law bi kevirkanê dilîzin. Bi kevirkanê gelek lîstik tên afirandin. Bo mînak qûçeke keviran wekî hedefa nîşangirtinê tê danîn û bi kevirkanan lê kevir tên reşandin. Kê biserket, ew mîr, ên din mastxur in.
Wekî alaveke şer jî hatiye bikaranîn. Kevirkanên berê gelek mezin bûne. Cureyê wiha ji Kurdan derbasî hin komên cîran jî bûye. Kevirkanên gelên din, taybetî yên Ewropayiyan ji darên terr dihatibûne çêkirin. Cihê kevir dikeveyê bi hêza ga, hesp (esp, esptor, asptor) an ajalên mezin ên din ên kedîkirî dihatibûye kişandin. Girêyan wan dema bi şûr dihate jêkirin, bi lezeke mezin kevir dipekiya.
Cureyê Kurdan, pirranî bo şerên çiyayî û gerîlla û yên Ewropiyan bo dagirkirina bajarên dor bi sûr bikêr bûne.
Kuvark () yek curayê kuvan e. Gelek texlîtên kuvarkan bi rengên cuda cuda hene. Heta hin ji wan hene ku jehrî jî di wan de heye. Her sal gelek kes bi van karokên jehrîdar dimirin.
Karok li Kurdistanê di demsala biharê de li mêrg û terazinan şîndibin. Karok dema hêj nû ji binê axê derdikevin derva, gelek piçûk in, qurma wan zirav e û jora wan tar vedigire; girover dibe û keviyên xwe bi jêrê ve diwergerînin. Karok ji aliyê tara xwe ya binî ve, xetxetkî ye. Bihneke xweş jê tê û ji bo xwarina mirovan xwerekekî pir hêja, bi adan û nişa ye.
Viking Airlines navê fîrmayeke hewayî ya sîvîl a Swêdê ye. Navenda fermî ya fîrmayê li Stockholmê ye.
Bi pirranî seferên çarter (charter) lidardixe û hin ofîsên wî li Yewnanîstanê ne. Firmayê bi fermî di 10'ê gulanê 2003'î de dest bi seferên rêwitiya asmanî kiriye.
Servîsên fîrmayê.
Ji sala 2005'î virde fîrma li benda destûra seferên Hewlêrê bû ku hate pejirandin. Di nêzîk de wê seferên Kurdistana Başûr destpêbikin. Dîsa seferên wê bo Atîna, Bêrût, Dublin, Lîzbon hwd gelek cihan lidarxistiye.
Oxford [ˈɒksfəd] yek ji bajarên Brîtanyayê ye. Herwiha paytextê herêma Oxfordshire ya heman welatî ye.
Bajar bi zanîngeha xwe navdar tê naskirin. Gorî hejmartinên sala 2004'î li dora 145.000 niştecihên wê hene.
Ruerda wê 45,59 km² ye. Di sala 1542'î de bi fermî bûye bajar. Ji seranser cîhanê xwendevanên zanîngeha Oxfordê tên.çep
Vîtalî Lazarevîç Gînzburg (bi rûsî: Виталий Лазаревич Гинзбург, "Vitaly Lazarevich Ginzburg"; 4'ê kewçêrê 1916'an de li Moskowê - 8'ê sermawezê 2009) hatiye dinê û fîzîknasekî navdar ê Rûs e. Sala 2003'î bi tevî Aleksey Abrîkosov û Anthony James Leggett Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di malbateke cihû de hatiye jiyanê. Sala 1938'î zanîngeha dûgelê ya Moskowê, beşa fîzîkê bi dawî dike. Ji bo mafên cihûyên YKSS têdikoşe û herçendî endamê partiya kommûnîst û bi xwe kesekî ateîst e jî, serê wî bi sazûmaniyê re dikeve belayê. Jina wî ji aliyê KGByê ve tê şopandin û direve derveyî welêt.
Gînzburg, di çêkirina hin çekan de cihdigire. Di çêkirina bombeya oksîjenê de xwedî roleke mezin e. Piştî mirina Stalîn jiyana wî ya malbatî baş dibe û bi giranî xwe dide xebatên xwe. Jina wî jî ji sirgûnê vedigere.
Yek ji pisporên fîzîka materyalên sûper-ragihandêr e.
Sir Anthony James Leggett KBE, FRS (jdb. li Camberwell, London, Brîtanya) fizîknasekî navdar ê zanîngeha Illinois a Urbana ya. Sala 2003î Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Wî xebat û lêkolînên mezin li ser fîzîka helyûm a herikbar û neherikbar kiriye û angaştên têr raveker pêşkêş kiriye.
Di sala 2002'an de endustriya muzîke bi serkeftî derîye Audiogalaxy, bernameya P2P ko wêrise Napsters girtibû girtin, Niha serkare Audiogalaxy berî, Michael Merhej, bi bernameyek nû ji bo sîstema P2P vegeriya. FolderShare.
FolderShare veke ku navê ve dibeje lihevparîkirina belgedank û dosîye, Tu dikare dosîyeke çebike û tije belgedanke ku tu dixwaze bi heval û xelkê ji her terefê dinye re belavbike, Taybetî ez bawerdikim gelek mirovên kurd ko astengîye ji bo peydekirina klame dengbêjên kurdî dikşînin çareser bibe.
Bi FolderShare tu dikare wêne, belgedankê musîk, zip, rar, iso, bin, cue, doc parîbike, Varê ewledarîye de jî qeysa FolderShare ji gelek bernameyên dinî P2P parastire, Hemû pêwendî bi alîkariya şîfrekirinek 256-bit derbasdibe, Herveha komunîkasyon jî bi bawernameya-RSA hatîye parastin, Di bernameye de funskiyona lêgerîne tuneye, ji ber vilo parîkirina bernameyen cerdevan (pirate) hatîye sînorkirin
Bernama FolderShare belaş e, tu dikarî ji malpera van dakişîne, Le ji bo xelkê ko funksîyonen hêzdartir dixwazin dive bibin abone, li gorî şopana malpera FolderShare tu spyware têde tuneye, Bername heta niha tene ji bo Windows lihevhatîye.
Çaxe Audiogalaxy hate girtin û ket nav rûpelên dîroke, Michael Merhej şîrketek bi navê ByteTaxi li Texas damezirand. Piştî Pêşvebirênên bi sala şîrketa van niha bernameya P2P, FolderShare teqdîm dikin. ”Me xwest xwegihandina belgedanka hêsantir bikin, heta yek dikaribe gelek kompûtera bikarbîne” dibeje Michael Merhej û berdewam dike, ” Min bixwe pirsgirek dîtin, em dixwazin xelk hêsantir li ku be xwebigihînin belgedanke xwe”
Zilek ("Kamışlı") gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Zilek girêdayî Bismilê ye.Di navbera Bismilê û Batmanê de ye.
Raymond Davis Jr. (jdb. li Washington (D.C.); m. li Blue Point, New York) kîmyagerekî navdar ê DYAyî bû. Sala 2002î bi tevî Masatoshi Koshiba û Riccardo Giacconi guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.
Li ser daxwaza bavê yê fotografger li National Institute of Standards and Technology dixebite û paşê dibe gerînendeyê teknîka fotografgeriyê.
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî dest bi perwerdeya kîmyayê li zanîngeha Maryland dike û di sala 1938î de dîplomê werdigire. Sala 1942î li zanîngeha Yale, perwerdeya bilind a kîmyayê bidawî dike û diçe peywirdariya leşkeriyê. Li ser çekên kîmyayî gelek xebat û lêkolînan dike. Sala 1945an li Miamisburg (Ohio), li fîrmaya Monsanto Chemical dest bi kar dike.
Sala 1948î di fîrmaya Brookhaven National Laboratory de li ser bikaranîna enerjiya nûklear bo pêdiviyên sîvîl dixebite. Dawiya salê de evînmarî dibe (dizewice) û dibe profesor û li zanîngeha Pennsylvania di beşa fîzîk û astronomîyê de dersdariyê dike.
Ne tenê li ser beşekê yan mijarekê sekiniye. Lêkolînên mezin li ser neutrînofîzîkê kiriye û destkeftiyên xwe di warê radyokîmyayê de bikaraniye.
Ew formûla 37Cl + ν → 37Ar + e ku neutronên reaktorên dendikî dipîve, ji aliyê wî hatiye amadekirin. Herwiha wî di tevayiya jiyana xwe de bala xwe berdabû mijara neutronên rojê.
File Transfer Protocol [] rûbayiya înternet di IP de ku yek dikaribe belgedank û kataloga di komputereke dûr de bibîne.
Yekemîn car wekî bernameyeke FTP bernameya FileZilla ji aliyê Koma PcKurd ve li kurdî hatiye wergerandin.
Bekiran (, bi tirkî kirine: "Bekiruşağı"), gundekî navçeya Arxaya Melediyê ye. Gundekî êzidiyan bû. Bi navê Bekiran gelek gund hene li Kurdistanê. Bekiran navê êleke mezin ê Kurdistanê ye. Tê gotin navê vê êlê ji peyva Bagratî tê ku navê xwe daye Amedê jî. Beriya Îslamê li parêzgeha Diyarbekirê û dimane.
35 km ji Arxa, 70-75 km jî ji Melediyê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û çandiniyê ye.
Akîtanya (, bixwîne: "Akîten";;) yek ji herêmên Fransayê ko li başûr rojavaya Fransayê dikeve ye. Ew li başûr bi Pîreneyan û li rojava jî bi Okyanûsa Atlantîk tê sînor kirin.
Ew li bakur bi herêma Poitou-Charentes, bakur rojava bi Limousin, li rojava bi Midi-Pyrénées, başûr jî dewleta Spanya û rojava jî Okyanûsa Atlantîk tê sînor kirin.
Ew herêma dema Julius Caesar de ketibû bin destên Împeratoriya Romayê û ew wek dihat nav kirin. Ew di sala 418an de ji hêla gotên Rojava hat dagir kirin û ewna li wir bi şûn bûbûn. Ewna heta ko di sala 507an de frankan ew berve başûr koç kirin dan li ser wê derê serwerî ajotin.
Ew di sala 1152an de keta bin destên îngîlîzan û ew nêzî 300 salan navbera îngîlîz û fransiyan de bû sedemeka Şerê. Di sala 1453an de jî êdî vebirî keta bin destên fransiyan.
Bourgogne (Bixwîne:Bûrgoyn) yek ji herêmên Fransayê ko li navenda Fransayê dikeve ye. Ew li rohelat bi herêmê Franche-Comté, li bakur bi Champagne-Ardenne û Île-de-France, li rojava bi Centre, û başûr jî bi Auvergne û Rhône-Alpes tê sînor kirin.
Ew ji 6. sedsala berî zayîne de heta ko Romî hatibûn, Kelt lê bi şûn bûbûn. Ew di sala 59 b.z. ji hêla Julius Caesar hat dagir kirin û pê re jî hat teve Galya kirin.
Ew bi Koça Qomanê di seldsala 4'an de re jî hêla qomekê Germanayî Burgundan hat dagir kirin. den Rhein und ließ sich im Bereich des jetzigen Burgund und der Franche Comté (Freigrafschaft Burgund) nieder. Ew pê hatina Burgundan re wek "Burgundia" hat nav kirin.
Di sala 534an de ew êdî keta bin destên Burgundan û hat wek Burgunda nav kirin.
Standardek ji bo Tîpandine komputer. Unicode Consortium neqeba salen 1988 u 1991 de hatiye avekirin. ASCII (8 bits) bikartine, Le Unicode 16 bits' a, Taybetmendiyek din ji ASCII dikare 256 herfa (Tîpa) sazbike, le Unicode dikare 65 536 herfa (Tîpa) Vek zimane kurdi bi alikariya Unicode em iroj dikarin di komputer de bikarbinin.
Wîkîpediya Unicode bi kar tîne.
Masatoshi Koshiba ("bilêvkirina bi kurdî: Masatoşî Koşîba, japonî: 小柴 昌俊, Koshiba Masatoshi"; * 19ê îlonê 1926 li Toyohaşî, Aîxî, Japon) fîzîknasekî japonî ye. Sala 2002î bi tevî Raymond Davis Jr. û Riccardo Giacconi Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Li zanîngeha Tokyo pewerde dîtiye. Piştî bidawîkirinê di sala 1951î de dest bi perwerdeya bilind dike. Sala 1953î zanîngeha xwe diguherîne û diçe zanîngeha Rochester a li New York. Sala 1955î doktoriya xwe li ser angaşta xwe ya fenomenên tîrêjên kozmîk digire.
Sala 1970î li zanîngeha Tokyo dibe profesor. Sala 1987î bo demekê li zanîngeha Hamburgê dersdariyê dike.
Di nava salên 1950-1960î de li ser tîrêjên kozmîk ên xwedî enerjiyên mezin in radiweste. Li ser bandora wan a jorînên atmosferê lêkolînan dike. Salên 1970î de bala xwe berdide myon û neutrînofîzîkê. Gelek lêkolîn û bipêşxistinên wî yên derbarê fîzîka parçeyan de hene.
Franche-Comté yek ji herêmên Fransayê ye. Ew ji Départementên Doubs (25), Jura (39), Haute-Saône (70) û Territoire-de-Belfort (90) pêk tê. Sînorên wê herêmê nêzî 230 km. bi Swîsre re hene. Ew sînora bi çiyayên Jura tê diyar kirin. Ew navbera herêmên Alsace û Champagne-Ardenne, bi rojava bi Burgund û başûr bi Rhône-Alpes tê sînor kirin.
Li herêma Franche-Comté bi Koçên Qoma re gelê Burgundan bi şûn bûn. Ew heta wê çaxê, dorê sala 534an, di destên Keyaniya Frenkan de bû. Paşê ew keta destên Keyaniya Burgundan. Ew di sala 1033an de jî derbaza Împeratoriya Romê ya Pîroz.
Languedoc-Roussillon ([bixwîne: Langedoc Xusîyo], bi oksîtanî: "Lengadòc-Rosselhon", katalonî: "Llenguadoc-Rosselló" [bixwîne: Lyêngwadok-Rûselyo]) yek ji herêmên Fransayê li başûra Fransayê dikeve ye.
Ew ji Départementên Aude, Gard, Hérault û Pyrénées-Orientales ê ko li beravên Deryaya Navîn dirêj dibin û departmanta Lozère ko li hindira Fransayê dimê pêk tê ye.
Ew ji xakekê ko 27.376 km2 şûn digire û li ser 2 548 000 kes dîjî pêk tê. Serbajarê wê Montpellier e.
Gel û ziman.
Herêma Languedoc (bi oksîtanî: "Lengadòc") dîrokî di perçeyên ko zimanaxivên oksîtanî li ser dijîn dimê, herêma Roussillon (bi katalanî: "Rosselló") jî di perçeyên ko zimanaxivên katalonî li ser dijîn dimê. Zimanê fermî, nola gîşk derên Fransayê, fransî ye. Ew zimanaxivin oksîtanî û katalonî bi piranî zimanê xwe jibîrkirine. Dîsa jî herdu ziman xwediyê statuya taybetî ne û ewna di dibîstanan de gorî hilbijartinê têne hîn kirin û xwendin.
Riccardo Giacconi (jdb. li Genova) stêrfizîknasekî Îtalî-DYAyî ye. Sala 2002î bi tevî Masatoshi Koshiba û Raymond Davis Jr., Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Piştî bidawîkirina zanîngeha Mîlanê, bo xebatên stêrfizîkê diçe DYAyê. Di nava salên 1982-1997î de li zanîngeha John Hopkins serokatiya beşên fîzîk û stêrnasiyê dike. Herwiha di nava salên 1993-1997î de gerînendetiya European Southern Observatory (ESO) kiriye. Ew niha li NASA dixebite û lêgerînerê sereke yê projekta "Chandra Deep Field-South" a mala şopandinê ya "Chandra x-ray" a heman saziyê ye.
Di de bo cara yekemîn bi raketekê dedektorekî rontgenî ya şopandinê hatiye şandin bo xeleka kêşana erdê. Armanca wê şopandina heyvê bû. Di vê projektê de Giacconi xwedî roleke mezin bû.
Di nava salên 1981-1993î de gerînendeyê Space Telescope Science Institute ya ku ji çêkirina "Hubble-Teleskopa kozmozê" ye. Giacconi yek ji wan kesên ku teknîka firîna raketan bipêşxistiye ye. Di gelek projektên navneteweyî yên heman armancî de cihgirtiye.
Vîrus, kodeke nivîsandî ye ku xwe bi serê xwe tomar dike, an jî xwe bela dike. Ew piranî ji bo xerabkirina komputerên din hatine nivîsandin. Gelek şiklên vîrusan hene; "vîrusa faylan" (vîrusên belgedankê) li belgedankan digere û xwe bi vî havî bela dike. "virusa bootsektorê" ji xwe dixe sektora "startup" dîskxane an jî dîsketan, çaxê yek jî dîskxane an jî dîsketê dest pê bike ev vîrus xwe belav dike. Vîrusen îro piranî tên bikaranîn makrovîrus in û ew jî berê xwe dide Office.
Cara peşiyê di sala 1948an de ji aliye John von Neuman ve ramana xêvjimêr ku xwe bi xwe kopî kirin derxistiye holê.
Jores Îvanovîç Alfyorov (bi rûsî: Жоре́с Ива́нович Алфёров, "Zhores Ivanovich Alferov"), * 15'ê adarê 1930 li Vîsebzk, Belarûs) fîzîknasekî Rûs e. Sala 2000'î bi tevî Herbert Kroemer û Jack S. Kilby, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Ew niha gerînendetiya Joffe-Instituts a Sankt Petersburgê dike. Yek ji fîzîknasên navdar ê YKSS bû. Li ser lazeran lêkolînên wî gelek in. Bi di malbateke nîvcihû de hatiye jiyanê. Xwedî gelek xelatan e. Di çêkirina bateriyên bi tîrêjên rojê dixebitin de keda wî mezin e.
Herbert Kroemer (Herbert Krömer) (jdb. 25ê tebaxê 1928 li Weimar) fîzîknasekî Alman e. ist ein deutscher Physiker und Nobelpreisträger. Sala 2000î bi tevî Zhores Alferov û Jack Kilby, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Piştî dibistana amadeyî di sala 1947î de li zanîngeha Jena, dest bi perwerdeya fîzîkê dike. Bi awayekî ji DDRê direve û derbasî rojava dibe. Li zanîngeha Georg-August a Göttingenê perwerdeya xwe didomîne. Sala 1952î bidawîdike û li postageriya Almanyayê dixebite. Sala 1954î diçe DYAyê. Li Princeton û Palo Alto di gelek lêkolînan de cihdigire. Di nava salên 1968-1976î wekî profesor li zanîngeha California dersdariyê dike.
Ne tenê li ser mijarên aktûel û kivşekirî xebitiye. Li ser bîpolartransîstoran xwedî kedeka mezin e. Herwiha li ser lazeran gelek lêkolîn kiriye. Di salên 70î de xwe bi giranî daye ser fîzîk a ceribandiniyê. Gelek angaştên wî yên li ser kombînasyona materyalan hene.
Vladîmîr Vladîmîrovîç Putîn (bi rûsî: Влади́мир Влади́мирович Пу́тин, "Vladimir Vladimirovich Putin") (jdb. 7ê cotmeha 1952an li Sankt Petersbûrgê), siyasetmedarekî rûsî ye û duyem serokdewletê Federasyona Rûsyayê (7ê gulana 2000an - 7ê gulana 2008an) bû û dîsa ji 7ê gulana 2012an û vir ve çarem serokdewletê rûs e.
Ji 8'ê gulana 2008'an heta 7 gulana 2012'an serokwezîrê Federasyona Rûsyayê bûye.
Zaroktî û ciwantî.
Vladîmîr Pûtîn di temenê 6 salî de tevî dayîka xwe. Di sala 1958'an de.
Vladîmîr Vladîmîrovîç Pûtîn di 7'ê cotmeha 1952'yan li Lenîngradê (îro Sankt Petersbûrgê) ji dayîk bûye. Bavê wî, Vladîmîr Spîrîdonovîç Pûtîn (23.02.1911 — 02.08.1999) beşdarvanê Şerê Cîhanî yê duyem bûye. Berî şer di artêşa deryayî, di keştiyên noqî de peywirdar bûye, piştî şer di fabrîkeya çêkirina trênan a bi navê Î.Y. Yêgorov de kar kiriye. Diya wî jî Mariya Îvanovna Şêlomova (1911—1998) karkereke ji heman fabrîkê bûye. Kalikê wî Spîrîdon Îvanovîç Pûtîn, aşpêjekî navûdeng bûye, ji mirovên dewletê re xwerin çêkiriye; di dema xwe de ji bo Lenîn û Stalîn jî aşpêjî kiriye.
Vladîmîr kurê sêyem ê malbatê ye. Herdu birayên wî yên mezin hê di zaroktiya xwe de çûbûne ser dilovaniya xwe. Navê birayekî Vîktor bûye, navê yê din Alîk (Albert).
Malbata Pûtîn li Lenîngradê di daîreke komunal li kuçeya Baskovy Pereulok jiyan kiriye. Dema ku Vladîmîr Pûtîn bû serokdewlet, di bîranînên xwe de wî digot ku hê ji zaroktiya xwe ve wî gelekî ji fîlmên Sovyetê yên şer hez kiriye û herdem xwesiye bibe acenteyê îstîxbaratê.
Di salên 1960-1970'î de Vladîmîr li Lenîngradê di dibistanên seretayî û navendî de xwendiye.
Di salên 1970-1975 de di beşa navnetewî ya fakulteya hiqûqî ya Zanîngeha Lenîngradê ya dewletê ya bi navê A.A. Jdanov de xwendiye. Di wê demê de bûye endamê Partiya komunîst a Yekîtiya Sovyetê (PKYS-КПСС).
Xebata di Komîteya Ewlekariya Dewletê (KGB) de.
Wêneya ji dosya xebatkarên KGB
Sala 1990'î de di konseya bajarê Lenîngradê de wekî şêwirmend, di nava salên 1991-1992'î de cihgirê serokê şaredariyê û serokatiya konseya karên derve ye. Ji sala 1996 heya 1997'î cihgirê birêvebiriya karên aborî ya palasa (koşka) Kremlîn e.
Ji 1998 heya 1999'an serokatiya saziya dizî a sîxuriya hundirîn FSB'ê dike. Di heman demî de endametiya wî ya polîtbûroyê heye û sekreteriya wê dike. Bi îstîfaya Borîs Yeltsîn a di 31'ê berfanbara 1999'an bo demekê wekaletiya serokdewletiyê û bi serkeftina di hilbijatinan de jî wekî serokdewlet karê xwe dike.
Di hilbijartinên sala 2004'an de bo cara duyem tê hilbijartin.
Girîngiya wî.
Li hevwelatî bi Almanyayê re geriyaye. Xwastiye nakokiya di navbera rûs û çeçenan de bi riyên aştiyane çareser bike. Li dijî kesên ku piştî hilweşîna YKSS'ê ji nişka ve dewlemendiya Sovyetê şêlandin û dewlemend bûn derdikeve. Li ji nû ve bihêzkirina Rûsyayê di qada navxweyî û navneteweyî digere.
Siyaseta wî ya bo Kurdistanê herwekî ya klasîk e. Kurdan wekî elementeke polîtîkayê ya bo bikaranînê dibîne û li dostanî bi dûgelên ku Kurdistan dagirkirne re digere. Îranê li dijî DYA û Ewropayê hinde zêdetir diparêzê.
Li Rûsya û derveyî Rûsyayê gelek rexne li polîtîkayên wî tên girtin. Ew bi dîktatoriyê tê tewanbarkirin. Siyaseta wî ya azadiya çapemeniyê û tevgerên aboriyê tê rexnekirin.
Nord-Pas-de-Calais (Bixwîne: "Noxdpad kale") herêma Fransayê ko herî bakura welata Fransayê dikeve ye. Ew li sînorên Belçîka dimê û ji Départementên Nord û Pas-de-Calais pêk tê.
Serbajarê wê Lille û hin bajarên xweyên dinên girîng Arras, Calais, Boulogne-sur-Mer, Dünkirchen, Cambrai, Douai û Valenciennes in. Ser 4 mîlonan re kes di sînorên wê de dijîn.
Ew axên Nord-Pas de Calais bi piranî cara pêşin di 1678an de keta destên Fransayê. Li ber wê ew di serokiya Burgundan de di destên Spanyayê de bû.
Ew ji 1994an virve bi Eurotunnel bi Brîtanyayê ve hatiye girêdaye.
KGB anku Komîteya bo Ewlekariya Dûgelê (bi rûsî: Комитет государственной безопасности, "Komîtet Gosudarstvennoy Bezopasnostî") navê saziya sixûriyê ya navdar a YKSSê bû.
Di sala 1954î de hatibû damezrandin. Navenda xebatên wê li Lûbyanka ya Moskowê bû. Serî de wekî saziyeke hundirîn hatibû plankirin.
Piştî hilweşîna YKSSê, di 6ê çiriya paşîn 1991î de bi fermî dawî li xebata wê hatiye dayîn. Karên sîxuriyê niha FSB dike.
Birêxistinbûn û peywirên KGBê.
Ji bo sîxuriya (îstîxbarata) navxweyî hatibû plankirin lê bi destpêka şerê cîhanê yê duyemîn û Şerê Sar, di qada navneteweyî de jî kar kir. Xwe bi rêbazên klasîk (agahî berhevkirin - agahî belavkirin) birêxistin dike. Di dema şerê sar de bo gelek caran dibe saziya herî serkeftî. Bi rêbazên xwe yên gelek zîrekî û nûjen, zora dijbrên xwe CIA, MOSSAD hwd biriye.
Bi giranî li ser hêza mirov a di warê sîxuriyê de radiweste û xebatkarên xwe bi teknîkên gelek serkeftî perwerde dike. Di deşîfrekirina agahiyan de serokatiyê nedaye ti saziyekê din. Gelek metodên tevlîhev jî bikaraniye. Bo mînak, hiyerarşiya xwe di nava navendên saziyên dijber an guman lê nabin re derbaskiriye.
Peywirdariya saziyê ya sereke parastina YKSSê bû. Dîsa parastina alîgirên xwe û berjewendiyên Pakta Warşawê li seranserê cîhanê jî.
FSB (kurteya bi rûsî: Федеральная служба безопасности Российской Федерации, "Federalnaya slûjba b'"ezopasnostî Rossiyskoy Federatsî", anku Ajansa Ewlekariya Federasyona Rûsyayê) saziya sîxuriya hundirîn a Rûsyayê ye.
Li ser hilweşîna YKSSê û KGBê bi armanca parastina ewlekariya Rûsyayê hatiye damezirandin. Borîs Yeltsîn berê di 21ê kanûna pêşîn 1993an de biryara hilweşandina wezareta hundirîn a YKSSê û damezrandina Saziya Federal bo Parastinê-FSK (Федеральна служба контрразведки-ФСК, "Federalna slujba kontrrazvedkî-FSK") dax (îmze) dike.
Di 12ê nîsanê 1995an de bi fermî damezrandina FSBê tê pejirandin lê di rastiyê de pirr berê jî li ser kar bûye.
Oksîtanî (carina wek Okzîtan jî tê nivîsandin,) zimanekê romanî yê ko li sêya yekên başûra Fransayê, Îtalyayê û Spanyayê (Katalonya) tê axaftine. Lê ew bi tenê li navçeya Val d'Aran (Katalonya, Spanya) wek zimanê fermî tê naskirin.
Navê zimên.
Navê zimên ji peyva "òc", ko di zimanê oksîtanî de tê maneyê "erê" de pêk te. Zimanên galoromanî yê ko cûrayên oksîtanî bi piranî wek zimanê òc (bixwine: "ok") dihatin navkirin. Herwiha zimanê cûreyên fransî jî wek zimanên oïl (bixwîne: "wuyî") dihatin nav kirin. "Oc" di zimanê oksîtanî de, "Oîl" jî di zimanê fransiya kevin de dihate maneye "erê". Navçeya Languedoc ko di herêma Fransayêyê Languedoc-Roussillon de dimê jî bo derên ko Oksîtanî dihat axaftin hatibû navkirin.
Oksîtanî ji latîniya vulgar (latîniya xelkê) de li başûra Fransayê îroj afirîbû. Ew pê re bin bandorên hin zimanên din de ma û îroj bi zimanên dinên romanî ve pir li hev tên.
Heta sedsala 12'an ji derve latîniya vulgar du zimanên din ên nivisî afirîbûn. Yek zimanê ko li bakura Loire peresî "Langue d'oïl", yê ko îroj wek zimanê fransî tê zanîn bû, yek jî zimanê oksîtanî ko li başûr wê çaxê wek "Langue d'oc" dihat navkirin bû. Ew wê çaxê wek "provensalî" ("provençal") an jî "limousinî" ("limousin") jî dihat navkirin.
Pê destpêkirina navendparêziya bi dema Louis XIV re zimanê oksîtanî di hevotîna dibistanan de hat qedexa kirin û bo bikaranîna rojana bandor li ser hat kirin. Li ser gîşkê re jî pê Şoreşa Fransayê ya di 1789'an re bandora wî zimanî bi piranî zirar dît.
Ji sedsala 19'an û vir ve bo pêkanîna zimanekê oksîtaniya modern xebitîn hene.
Tabela bi Fransî û Oksîtanî li Toulouse
Oksîtanî îroj li sisiya yekên (1/3) başûra Fransayê ko hin caran wek "Oksîtanya" tê nav kirin dorê 2-3 milyon kes tê axaftin. Lê ew kesên ko encax deha yekên (1/10) gelî wê derê dikin, bi piranî yên pîr bûne û ew bikaranîna jî bi gelemperî di axaftinên navbera malbatê de ne. Ew bi gelemperî êdî ne zimanekê rojane ye.
Ew li hin deran îroj li dibistanan bi fransî ve tê hînkirin û li hin bajaran jî bo tabelayên deran û hişyarkirinê tê bikaranîn. Mîna ko li bajarê Toulouse tabelayên bi oksîtanî jî tê darxistin û navên Toulouse û Carcassonne wek di oksîtanî de "Tolosa" û "Carcassona" tên nav kirin. Lê zimanê fermî dîsa jî fransî ye.
Ew ji hêla enstîtuya ê li Toulouse bi şûn bûyî tê standardîzekirin.
Nexşeya oksîtanî û zaravayên wî
Time, navê kovareke nûçe û polîtîkayê ya DYAyî ye. Navenda wê li DYAyê ye û gelek nivîsgehên wê û çapkirinên wê yên cuda jî hene.
Wekî hefteyî tê çapkirin. Navê wê ji dirûşmeya The International Magazine of Events (Kovara navneteweyî ya bûyeran) tê. Di 3'ê adarê 1923'î de wekî yekemîn kovara hefteyî ya DYAyê ji aliyê Briton Hadden û Henry Luce hatiye damezrandin. Zimanê kovarê îngîlîzî ye û tîraja wê li dora 5,2 Mîlyonê ye.
Polîtîkayeka lîberalîzma çepgir dihewîne. Navenda versiyona wê ya bi navê "Time Europa" li Londonê ye. Herwiha ya "Time Asia" jî li Hong Kongê ye.
OLE (Object Linking and Embedding) standartek Microsofte ji bo derfet û îmkan daniya çekirina objekta di bernameyeke de ye.
Mîsalen. çekirina weneyekî di Microsoft Paint de û piştre ev wene yek texe bernameyek din "vek Microsoft Word" OLE-object fesala esl diparêze û grêdanekê neqeba bernameya ku te de hatîye damezerandinde dihele, Di versiyona OLE 2.0 û nûtir de icar hewcîtiya ve lînk (grêdane) jî tune.
Heger tu weneyekî texe bernameyeke din vek word tu dikari be ku bernama Paint bişxûlîne di Word de bugherîne bi menû û haceten Paint, Bi gotinek din OLE funksiyonen Paint dixe Word e.
Kemal Fewzî (z. 1891 li Xîzan, Bidlîs - m. 27'ê gulanê 1925, Mizgefta Bilind, Amed) nivîskar, helbestvan û yek ji têkoşerên doza azadiya Kurdistanê bû. Bi tevahî hevalên xwe ji aliyê Komara Tirkiyê ve hatiye darde kirin.
Li Stembolê, di dibistana leşkerî de dixwîne. Di şerê Balkanan de giran birîndar dibe. Bi derketina " Îttîhat ve Terrakî " (komaleke nîjadperest e û bi hilweşîna Osmaniyan li welatekê ji bo Tirkan digere) ew jî tevlî ramyariye dibe û doza gelê Kurd bilêv dike.
Di nava refên " Kürdistan Tealî Cemiyeti " (Rêxistina bipêşxistina doza Kurdistanê) de têdikoşe. Bi şikestina serhildana Şêx Seîd û dest pê kirina komkujiya Kurdan ji aliyê dûgela Tirk ve, ew jî dîl tê girtin. Di zîndanê de bi rojan êşkence dibîne. Bi fermana Mustafa Kemal Atatürk berdariya wî tê derengxistin ku ew bêhtir êşkenceyê bibîne. Fewzî, gorî rojnameya Tirk a wê demê " Vakit "ê, berxwedaneke mezin dide û di dadgehê de berevaniyeke dîrokî dike.
Kemal Fewzî bi tevahî têkoşerên navdar ê wê demê Bavê Tûjo, Hecî Axtî, Seyîd Ebdulqadir û Mihemed Tofîq li mizgefta mezin a Amedê tên xeniqandin.
Gotina Fewzî ya dawî (li ber sêpiya mirinê).
"...Kurdistan wek bihûşt e û ya me ye. Xwediyê malê em in. Kê çi dibêje bila bêje, em ê dîsa têkevin hundir. Tu hêzek nikare li hember vê yekê bibe asteng, lewra ew yê me ye... "
Dr. Fûad (jdb. 1887 li Şamkuş a Amed − m. 17ê nîsanê 1925, Deriyê Sêrê ya Amed) bijîşk, nivîskar û yek ji têkoşerên doza azadiya Kurdistanê yê dawiya Osmaniyan bû. Tevî hevalên xwe ji aliyê Komara Tirkiyê ve li Amedê hatine darvekirin.
Dr. Fûad ji navçeya Çêrmûg a Amedê ye û lawê "Hecî Îbrahîm Beg" e. Li Amedê bijîşkî kiriye. Bi têkçûna Osmaniyan, destpêkirina serhildanên kurd re, ew jî wekî întellektûelekî wê demê tevlî têkoşîne dibe.
Tevlî serhildana Şêx Seîd dibe û bi îllegalîteyeke mezin têkilî bi serokatiya serhildanê re datîne û amadekariyên bidestxistina Amedê dike. Herwekî têkiliya hêzên Dersîm û Amedê li ser wî tên birêvebirin. Di îllegalîteyê de ewçend zîrek bûye ku, dewleta tirk nikare îsbatek bibîne û wî di dadgehên xwe de bi tewanbariya "Xwakirina cil û bergên Kurdî" tewanbar dikin û dixeniqînin.
Gotina Fûad a dawî (li ber sêpiya mirinê).
"...Ji bo welatê xwe bi mêranî mirin, her gav di bîra min de bû. Ev axa ku îro em li ser têne darvekirin, bêguman dê rojekî ala serxwebûnê li ser bête hilkişandin..."
Kêzxatûn an xalxalik ("Coccinella septempunctata"), cureyek ji koma kêz û kêzikan e. Ev cure sor e û heft xalên wê yên reş hene, ji bo vê yekê bi latînî navê "septempunctata" lê didin, anku "ya bi heft xalan".
Li zargotina kurdî jî lehengeke bi navê Kêz Xatûn heye.
Jack St. Clair Kilby (jdb. 8ê çiriya paşîn 1923 li Jefferson City, Missouri; m. 20ê hezîranê 2005 li Dallas, Texas) endazyarekî navdar ê DYAyî bû. Sala 2000î bi tevî Herbert Kroemer û Zhores I. Alferov, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Li zanîngeha University of Illinois at Urbana-Champaign sala 1947î perwerdeya xwe ya elektroteknîkê bidawî dike. Mastera xwe sala 1950î de li University of Wisconsin dike û heman demê li Milwaukee di fîrmayekê de dixebite.
Sala 1958î li Texas di karekî baştîr de dest bi xebatê dike. Li vir laboratûarekê taybet ji bo lêkolînên wî hatibû veqetandin ku ev yeka han dibû sedem, ew gelek lêkolîn û ceribandinan bike. Di 24ê tîrmehê 1958î de keşfa xwe mezin pêk tîne û transîstoran, berxwedana wan û kondensatoran bi hevre bi giştî bixebitîne.
Di 6ê sibatê 1959î de patenta keşfa xwe digire "(Patent US3,138,743 "Miniaturized electronic circuits")" û di cîhana ragihandina xêvan de şoreşekê pêk tîne. Herwekî ew di jiyana xwe de zêdetirî 60 keşfan pêk tîne (bo mînak jimarkera bêrikê, termoçapker hwd).
Di nava salên 1958 heya 1970î de li fîrmaya "Texas Instruments" dixebite û di nava salên 1978-1984î de wekî profesorê elektroteknîkê li zanîngeha Texasê dersdariyê dike. Ew laboratûara ku bo wî hatibû veqetandin, niha ji bo bîranîna wî hatiye raxistin. Keşfên wî heya sala 2004î bi bihayê 1186 Milyar Dolarî hatine firotin.
Ew wekî bavê mîkroçîpan tê navandin. Di warê ragihandina xêvên xêvjimêrê de (computer) teknîkeke nû afirandiye ku jê re "ragihandina întegratîv" tê gotin. Ve ragihandina giştî ya întegratîv, terxankirinên fîrmayan gelek kêm kiriye û ji teknîkên din ên ku ragihandinê wekî giravan wesle bi wesle pêk tînin him bikêrtir in, him jî erzantirin.
Uetersen bajarekî li başûrê rojhilatê eyaleta Schleswig-Holstein ya Almanyayê ye. Uetersen weke bajarê gulan tê naskirin.
Li Uetersenê nêziki 17.965 kes dijîn.
DAL "(Derin Araştırma Labaratuvarı - Labotatûara lêgerînên kûr)" kurtenavê êşkencexaneyeke navdar a li paytextê Tirkiyê, Enqereyê ye. Niha navê vê navendê hatiye guhertin.
Dîroka DALê.
Beriya cuntaya leşkeran a 1980'î ji aliyê serokwezîr Bülent Ecevit ve bo têkoşîn bi Kurd û çepgiran re hatiye damezrandin. Tê gotin ku, di damezrandinê de Brîtanya, MOSSAD û CIAyê jî cihgirtine. Wan gorî konseptên nû yên NATOyê, yên li dijî "xetereya komûnîzm û Kurdistana mezin", tîmên lêpirsînê yên polîsên Tirk li Brîtanyayê perwerdekirine û ev navend jî bi heman armancî hatiye vekirin. Êşkencexane girêdayî artêşe kardike. Herçendî bi fermî polîsan bikartînin jî, navend rasterast girêdayî navenda herî bilind a artêşê, ÖKKyê ye.
Bi deh hezaran Kurd û çepgir li vir êşkence dîtine, seqet mane yan hişê xwe windakirine. Dîsa bi sedan kes jî di êşkenceyan de hatine kuştin. Vê êşkencexaneyê bala dinyayê jî kişandiye. Gelek nûçe, roman, hevpeyvîn li ser wê hatine çêkirin. Komeleyên mafê mirovan gelek caran giliyê vê navendê kirine û dewleta Tirk gelek caran ji ber êşkenceyan li dadgeha mafê mirovan a Ewropayê hatiye tewanbarkirin û cezakirin. Gorî gotinan ev navend dîsa li ser kar e lê hin guhertinên dekoratîv pêk anîne. Herwiha êdî kesên ji rêzê nabin wir, tenê kesên rewşenbîr û çalakvan dibin.
Agahiyên di çapemeniyê de cihgirtine.
Êşkencexane li nêzîkî stasyona mezin a trênê ye. Ketina êşkencexaneyê ji garaja otomobîlan e. Ji erdê di bilindiyeke bi qasî 1,5 - 2 m de, hin qulên (kunên) wekî tûnelan hene û qurbanî bi çavên girtî ji jor vê dikişînin nav van qûlan û drêjiya tûnelan bi qasî çend metreyan bidawî dibe û qûrbanî ji wir davêjin jêr. Binê hucreyan û salonên êşkenceyan ji texte hatine çêkirin. Ji salonên êşkenceyê re hin navên kod tên gotin "(rîng, mala Atatürk, salona sînemayê, Orte Asya hwd)".
Rojê tenê nîv nan û hinde penêr an zêytûn di nav de didin qurbaniyan. Av û tûvalet bi grûbê dibe. Pirranî qurbanî tazî ye û çavên wî girtî ne. Hucreyên wê pirranî bo kesekê ye û bi texmînî 3 m² ne. Êşkencekar bê çek in, tenê jopên lêdanê (çi sade, çi bi elektroşok) bi wan re hene. Di nava êşkencekaran de jin jî hene. Gelek caran ji dûrve dengê mûzîka Kurdî lêdidin û dengê êşkenceyan hîç kêm nabe.
Êşkence pirranî bi şevan tê kirin. Hemî cureyên êşkenceyê li vir tên bikaranîn. Ji wan hemiyan zêdetir û cudatir jî, êşkenceyên psîkolojîk û bi dermanên narkotîk tên kirin. Hemî êşkencekar gorî çapemeniyê, mecbûr in ku herî kêm Kurdek bikujin. Kê qurbaniyekê nekuştibe, perwerdeya xwe bicihneaniye. Gotina "Li vir Xwedê nîne û pêxember jî çûye bêhnvedanê" gelek tê bilêvkirin.
ÖKK "(Özel Kuvvetler Komutanligi - Fermandariya Hêzên Taybet)" navê fermî yê navenda herî bilind a artêşa Tirkiyê û "dewleta veşarî" ya Tirkiyê ye. Navê wê yê berê "ÖHD (Özel Harp Dairesi - Bûroya şerê taybet)" bû.
Navend di rastiyê de bi dizî ye. Nav û hêzên ku tên nîşandan, ÖKK ya rastîn nîne. Cara pêşîn di sala 1952'î de bi navê "Seferberlik Tetkik Kurulu - Lijneya analîza seferberiyê", bi şêwirmendiya DYAyê bo têkbirina "xetereya komûnîzmê" wekî îllegal hatiye damezrandin. Cara pêşîn Bülent Ecevit, li ser lêpirsîneka windabûna bi milyonan Dolarî behsa hebûna navendên bi vî rengî kir. Wî gotibû wan ev pereyên windayî bo ÖHDyê terxankirine.
Sazî li dijî sosyalîst û komûnîstên Tirkiyê biserdikeve û bi hezaran ji wan dikuje yan ji armancên wan dûr dixîne. Tê zanîn ku di rastiyê de li Tirkiyê hikûmet, parlaman û hêza birêvebiriyê girêdayî artêşê ne. Hemî desthilatdarî di bin fermana artêşê de ye. Di nava artêşê de jî herwiha hin kom û berên berjewendiyan hene (alîgirên Amerîkayê, alîgirên Almanya hwd). ÖKK wekî federasyoneka van kom û beran e. Ango lêhevhatineke, sentezeke wan e.
Agahiyên çapemeniyê.
Gorî çapemeniya Tirk, navê wê yê berê ÖHD, bi destpêka şerê çekdarî yê PKKê re hatiye guhertin. Hinde nav şibandine PKKê. Di nava xwe de "Ölüm-KK (Mirin-KK)" jî dibêjin. Gelek hêzên taybet ên perwerdekirî girêdayî ÖKKyê ne. Di rastiyê de serkaniya artêşa Tirk jî girêdayî ÖKKyê ye.
Kesên bixwazin tevlî hêzên taybet ên operasyonel ên rasterast girêdayî ÖKKyê ne bibin, divê dilxwaz bin û di jiyana xwe de li dijî Kurd û çepgiran xwe îspat bikin. Hêzên operasyonel ên ÖKKê bi metoda "şerê nebirêkûpêk, şerê awarte" perwerde dibînin û rêxistinên wan jî bi heman metodî ne.
Hêl, kajîle "(elettaria cardamomun)", "heyl" an "hil" gîhayekê li rojava û başurê Hindistanê û başurê rojavayê Asyayê çê dibe. Fiqên hêlê bi qederê 1-2 cm û bi rengê kesk an spî belek e. Riwekak ji famîleya kakule û zerdeçalan ye
Ev giha bi aliyê kurdan nexasim mintiqa Serhedê tê zanin. Ji ber ku hêl li tehmdarkirina çayê de tê emilandin. Sera demdanek libekê tovê hêl bes e. Tehmê çay dibe wekê tehmê bergamot an bi gotina tirkî "tomurcuk çay".
Gerardus 't Hooft (jdb. li Den Helder) fizîknasekî Holandî ye. Sala 1999î bi tevî Martinus J.G. Veltman, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Gerard 't Hooft perwerdeya xwe ya amadeyî sala 1964î li "Dalton Lyceum" li Den Haag bidawî dike. Heya 1966î li zanîngeha Utrecht, perwerdeya matematîk û fîzîkê dibîne. Sala 1969î perwerdeya xwe ya bilind jî li heman zanîngehê dike.
Bo demekê kurt li Harvard û Stanfordê dimîne û sala 1977î li Utrechtê dibe profesor. Wekî profesorekî mêvan sala 1981î diçe Caltech, sala 1988î zanîngeha Boston û 1989î jî diçe zanîngeha Duke.
Saka 1972î bi "Albertha Anje Schik" re evînmarî bûye (zewiciye) û bi navên "Saskia Anne" û "Ellen Marga" du keçikên wî hene.
Di zanînên li ser qûarkan de reformên nû pêk aniye. Teoriyên Yang-Mills ên derbarê birrînên sîmetrîk ên spontan îsbat kiriye. Dîsa bal kişandiye ser angaşta qûantan a bi navê azadiya asîmptotîk.
Bi tevî Leonard Susskind li ser Gravîtasyonteorî rawestîne û prînsîpên holografîk keşfkirine. Ew endamê akademiyên keyserî yên Beljîk û Holandî ye. Herwiha endamê akademiya zanistî ya fransî ye jî.
Asteroîd 9491, bi navê wî Thooft hatiye binavkirin.
Çiftekê etrûskan, li Muzeya Akeolojiyê ya Floransê
Etrûsk (latînî: "Etrusci, Tusci"; yewnanî Τυρσηνοί, Τυρρηνοί, Tîrsenoi, Tîrrhenoi ji vî navî Deryaya Tîrenî, anku "Deryaya Etrûskî" hatiye afirandin), gelekî dîrokî, antîkê ko xwe bixwe wek "Rasenna" navdikirin û li dorê navendê Îtalyayê îroj nêzî Toskana, Umbriya û Latium dime jiyabûn. Bandora çendayiya etrûskan navbera salên 800-100 b.z de li herêmên ko ewnajiyabûn bandor berdabûn. Pê êrîş kirina Împeratoriya Romayê û romanizî bûna wanê navbera salên 300-90 b.z. re ewna nav Romayiyan de asîmîle bûn.
Teorî li ser orijîna wan.
Çendayî an Kiltûra Etrûskan, li herêmê ko wextekê wek etrûriyan dihat nav kirin serwerî ajotîbû. Lê ewna ji ku de hatibûn an zimanê xwe çitol hatibû afirandin nê vebirî ye. Lê li ser vê netêgêhiştinê çend teorî hene. Yek ji wan teoriyan, teoriya koçkirina wanê ji Anatoliya ye.
Gorî vê teoriyê Etrûskan ji herêma Anatoliyayê Lîdya dorê 10. sedsala berî zayîne koça Toskana kiribûn.
Gorî vê hîpotêzê jî zimanê wan jî tevliheva "zimanê lemnî" ko li girava Lemnos dihat axaftin û zimanê Lîdyayî bû. Va hîpotezê bi hunera wanê ko heta îroj mayî û bi hunera Lîdyayî ve li hev tê, tê destek kirin. Va hîpoteza ta wextên antîk de dihat gotin û Herodot jî qala li vê hevhatinê dike.
Gorî teorîyekê din jî tê gotin ko şarmendiya Etrûskan ji şûna ko ewna dijîn, ango navenda Îtalyayê dihat. Gorî vê teoriyê jî zimanê Etrûskan zimanekê ko ber koça îndogermanan re hebû û pê koça wanê wek gelê Îtalîkan re jî îzolê mabû. Çendayî hunera wan jî bi hevditîna Fenîke û Yewnanan re bilind bûbû. Dionysios Halikarnassos jî va teoriya destek dikir.
Dorê salên 750 b.z. li ser Deryaya Tîrenê serweriya xwe qebûl kirin dabû. Di salên 600 b.z. de jî ewna bi Kartacayan ve bûbûn yek û li rojavaya Deryaya Navîn serwerî diajotin.
Paytexteka Etrûskan tunebû, lê wan li ser Romê jî serwerî ajotibû. Bi gumanî navê Rom jî ji etrûskan dihat.
Di salên dorên 500an re êdî serweriya Etrûskan hêdî hêdî lewaz bû. Bi binketina komkeşitiya wanê hembera Yewnanê di sala 474 b.z. re wana serwerîyanê xweyê di deryayan de jî hêdî hêdî winda kir. Di sala 396 b.z. de bajarê etrûskanî girîng Veji ji hêla Roman hat dagir kirin. Pê re jî Galyayiyan xakên Etrûskan dagir kirin. Pê re jî bajar bi bajar dagir kirina Rom dewam kir. Bi vê dagir kirinê jî asîmîlasyona wanê di Împaratoriya Roma de lezbû. Di sala 90 b.z de ewna bi fermî bi qebûl kirina wanê hevwelatiya Romê re bitemamî teva Împaratoriya Roma bûn.
Ziman û Nivîs.
Bermahiyên li ser zimanê etrûskan bo derxistina fikrekî vebirî neyê bes in. Nivîsên manî wan bi alfabeya yewnanî nivisîbûn û ji rastî de berve çepî nivisîbûn. Bitenê dorê 200 peyv li ser zimanê wan tê zanîn. Lê dîsa jî ewê vebiriya ko ew ne tu zimanê ji Zimanmalbata hind û ewropî ye. Ew pir caran bi zimanên Anatoliyayê ko mirinî ve tên şibandin.
Deryaya Grînlendayê (ev nexşe navê bi îngilîzî "Greenland Sea" xuya dike).
Deryaya Grînlendayê deryayek e ko li ser pîvanekê dorê mîlonek çargoşemitir dimê ye. Ew navbera beravên Grînlendaya rojhilat, beravên Îslendaya bakur, Jan Mayen û Svalbard de dime. Ew yek ji deryayên Okyanûsa Arktîk e. Kûrahiyê wê bi berbilavî dorê 1.526 m ye.
Deryaya Barents yek ji perçeyên Okyanûsa Atlantîkê ko li bakura Norweç û herêmên Rûsyayê, ko li ser parzemîna Ewropa dimên, dimeye. Navê wê ji pê deryagerê Holandî Willem Barents re hatiye nav kirin. Ew bi kûrahîyekê berbilaviyê 230 m deryayekê pir rûkî ye. Her çiqas ew nêzî cemsera bakur dimê jî bo ko Herka Atlantîka Bakur avên wê germ dike, beravên xwe bi piranî, bêcemed in. Di mehê îlonê de ew deryaya bi temamî bêcemed e.
Di wê deryayê de sê firaqên avêyê cidatî hene. Yek firaqê germ û bêxwêyê ser rûyî wê re bi herika Atlantîka bakur re (germahî >3 °C, xwêyî >‰35), Yek firaqê ava cemsera bakurê sar û germ e (germahî<0 °C, xwêyî<‰35), Yek jî ava germê li beravan dimê ye (germahî >3 °C, xwêyî<‰34,7). Herka Atlantîka Bakur û avê cemsera bakur nêzî cemsera bakur li hev vediqetin.
Deryaya Barents navbera li rojava Deryaya Norwêcî û li rohelat Deryaya Karayê de dime. Ew navbera li bakur rojava komgiravên Svalbard (Norweç), li bakur Franz-Josef-Land (Rusya), li rohelat Nowaja Semlja, û li başûr Sîbîrya û Skandinavya de dime.
Kendava Sidrayê perçeyaka Deryaya Navîn de dime ye û li bakur rojavaya beravên Libyayê dikeve. Bo ko ew nêzî bajarê Sirte dikeve, wek Kendava Sirteyê jî tê zanîn.
Gengeşiyên bo sînoran.
Libya îda dikêye ko ew bitunî eyda Libyayê ye. Lê DYA hembera wê îda dike ko sînorên wan heta lîmîta fermî ango 12 milan (22.2 km) dirêj dibe. Ew ji berê de navbera DYA û Libya de bûbû sedemekê gengeşiyê. Di sala 1973an de Muemer el-Qedafî hêlipanê 32an wek "Xêza Mirinê" didezanîn. Di sala 1981 de, du jêtên Libyayê "Su-22" ji hêla du jêtên DYA yê F-14 Tomcats hatibûn ger kirin. Ew gengeşiyê bi jêtanê navbera Libya û dewletên rojava ve pê re jî dewam kir. Di sala 1989an de dîsa du jêtên Lîbyayê ji hêlê yên Amerîka re tên ger kirin.
PCKurd.com an jî KURDMCSE malperek bûye ku dixwest agahî li ser mijarên IT ("information technology", teknolojiya înformasyonê) û kompûterê bi kurdî bidaya. Tê de li ser pir mijaran cara yekê bi kurdî hatiye nivîsandin.
Di KURDMCSE'yê de eFerheng, ferhenga termên kompûterê û Dibistana Torê waneyên li ser înternetê bi kurdî hebûne.
Kurtenivîsa MCSE tê wateya "Microsoft Certified Systems Engineer", yanî "Teknîkerê Sîsteman ê Belgedar ê Microsoftê.
Newroz ("Linaria vulgaris") riwekek ji cinsê "Linaria" ye û li biharan tê dîtin. Bilindbûna vê riwekê 80 cm e.
Çend navên din ên vê kulîlkê bilbizêk, bizbizok û bizalik in.
Tîrêjên alfayê an parçikên alfayê an carna tîrêjên α yek ji çalakiyên îyonî ne. Li cem tîrêjên alfayê ew radyonûklîda atomên helyûm windadike. Ew atoma helyûmê bes ji du protonan û notronan ye, ji ber ku wê jî ew du caran posîtîv in (yanî formula_1). Lezê derketina atomên helyûman ji radyonuklîdê nêzîkî 15.000 km/h û 20.000 km/h ye.
Tîrêjên alfayê zêde çetin dikarin di nav tiştekî ra herin, ji ber ku ew atoma helyûmê zêde mezin û gran in (4 u).
Xeterê tîrêjên alfayê.
Ji mirovan ra tîrojên alfayê ne xeterî ne, eger ew ne di canî mirov da bin. Di wê demê da ew çalakiya bes digê ser canî mirov, lê nikane têkevê. Tîrojên alfayê zêde xeterî dibin, eger ew di canî mirov da bin. Xeterbûna xwe 20-caran ji tîrêjên betayê û tîrêjên gamayê mezintir dibin.
Martinus Justinus Godefriedus Veltman ("kurtî Tini Veltman"; * 27ê hezîranê 1931 li Waalwijk - 2021) fîzîknasekî Holandî ye. Sala 1999î bi tevî Gerardus 't Hooft, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Lawê gerînendeyekî dibistana seretayî ye û ji şeşan zarokê çaremîn e. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî, di sala 1948î de dest bi zanîngeha Utrechtê, bo perwerdeya fîzîkê dike. Sala 1953î dîploma xwe werdigire. Sê salî peywirdariya leşkeriyê dike.
Sala 1961î derbazî Genewreyê dibe û sala 1963î doktoraya xwe digire. Diçe Stanfordê û bi vegera xwe ya sala 1968î bo Utrechtê dersdariyê dike.
Sala 1960î evînmarî bûye (zewiciye) û keçikeka wî û du lawên wî bûne.
Bi tevî xwendevanên xwe û Gerardus 't Hooft, geleklêkolîn kirine. Xebatên wî têgihîştina cîhana qûarkan hêsantir kiriye.
Kongra-Gel - Kongreya Gelê Kurdistanê
Kongreya Gelê Kurdistanê, bi kurtasî Kongra-Gel, di sermawezê 2003'an de di kongreya xwe ya damezrandinê de li çiyayên Qendîl hat avakirin. Kongra-Gel piştî belavkirina KADEK'ê hat afirandin. Kongra-Gel rêxistinek ji kevneşopa PKK'ê ye. Kongra-Gel parlamenta Koma Civakên Kurdistanê e.
Wek serokê Kongreya Gelê Kurdistanê Zübeyir Aydar hat hilbijartin.
Lijneyên giştî.
Di 5’emîn Lijneya Giştî ya Kongra-Gel ku di 16 û 22’yê gulanê de li qadên gerîla pêk hat navê Koma Komalên Kurdistanê (KKK) hat guhartin, bû Koma Civakên Kurdistanê (KCK).
Herka Kendavê(Îng. Gulf Stream) herkakê germê ava Okyanûsa Atlantîk e. Ew berve ewropa diherike û navbera Gronland û parzemîna ewropa re derbaz dibe û li Îrlandayê wê de wek Herka Atlantîka Bakur tê nav kirin.
Herkê kendavê ewqas bilez diherike ko ew di çirkekê de 1,5 · 108 M³ diherike. Va herikê di çirkekê de 100 carî ji avê ko di çemên dinê gîşkê de diherike pirtir e.
Navê wê ji hêlê Benjamin Franklin hatibû dan û wî jî bo Kendava Meksîk va nava da bû. Ew berê wek "Herka Florida" jî dihat nav kirin.
Rêgeh.
Di Kendava Meksîk de avê germ dest bi herikê xwe dike li beravên Emerîkaya Bakur wek herka Florida diherike. Herka Kendavê ji yekbûna "Herka Florîda" û "Herka Antîlanê" ko li bakura Bahama digêhine hev pêk tê. Ew siftê beravên Emerîkaya Bakur germ dike û pê xwe li beravên Emerîkaya Bakur difilitîne jî berî xwe çerxa ser Ewropayê dike. Ew li beravên Neufundlandê rasta herika ava sarê Herka Labrador tê û der bi der bi wê ve teva hev dibe. Êdî ko ew digêhê girava Brîtanyayê wek Herka Atlantîka Bakur tê nav kirin. Ew pê giravê Brîtanya re ji hev vediqete û dibe sê şaxên bingeh. Yek çerxa başûr dibe û ew wek Herka Kanarya tê nav kirin. Yek navbera Îzlanda û Brîtanyayê de dewam dike û ew wek Herka Norweç ê nav kirin. Yek jî navbera Îzlanda û Gronlandê dewam dike û ew jî wek Herka Irming tê nav kirin.
Ew bi lezekê 2,5 s (9 h) herikakê herî bihêz e.
Deryaya Karayê (bi rûsî: Ка́рское мо́ре, "Karskoye more") deryayekê li bakura Rûsya û Ewropayê dimê û yek ji perçeyên Okyanûsa Arktîkê ye.
Ew rojavayê wê bi komgirava Nowaya Semliyayê, ko giravên çaram û şeşem girtinên Ewropa dihewirîne, tê girtin. Rojhilata wê bi komgiravên Sewernaya Semliya û nîvgirava Taymîr tê girtin. Başûra wê bi nîvgirava Yamalê ko perçeyeka Sîbîrya tê girtin.
Deryaya Karayê navbera hêlîpanê 70-80° û hêlîlarê 55°-105° an de dimê. Ew bi berbilavî xwediyê kûrahîyeka 118 m e. Dera xweya herî kûr heta 620 m dadikeve.
Li başûr rojavaya Deryaya Karayê Tengava Karayê heye. Li rojavaya wê Deryaya Barents li rojhelata wê jî, Deryaya Laptevê ko navbera komgirava Severnaya Semlya de bi Tengava Vîlkîskî ve pê ve girêdayî heye.
Deryaya Beaufort yek ji perçeyên Okyanûsa Arktîk e. Ew li bakura Alaska û Kanada dime. Ew li rojava bi Kendava Amundsen, Tengava McClure û giravên Banks ve cîranê hevin.
Ew ji pê Francis Beaufort re hatiye navkirin (1774- 1857)
Pîvana wê dorî 450.000 km² kûrahiya xwe bi berbilavî dorê 1004 m. e.
Alegorî (yew: "αλληγορέω") fikrekî gi di serê mirovan de ye. Ev fikir jî ne xûya bi hunerê wergere xuyayîbûnî, wek bi hûnerên resm, peyker û her wekî din bê bikaranin.
Mînak.
Aşitî bi kevoka sipî tê bikaranîn.
Robert Betts Laughlin (jdb. li Visalia, California, DYA) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1998î bi tevî Horst L. Störmer û Daniel C. Tsui, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Laughlin li zanîngeha California perwerdeya fîzîkê dîtiye (li Berkeley) û li zanîngeha Massachusetts Institute of Technology a Cambridge bidawî aniye. Ji sala 1989î virde wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Stanford a California dersdariyê dike û li ser efektên qûantan lêkolînan dike.
Di nava salên 2004-2006î de serokatiya enstîtuya bi navê Korea Advanced Institute of Science & Technology a Daeyeon li Koreya Başûr kiriye.
Cîhana makroskopîk qûantenfenomen rave û eşkere kiriye. Herwekî bal kişandiye ser girîngiya xebatên efektên qûantan.
"Radikal", yek ji rojnameyên koma medyayê ya ("Doğan Medya Grubu") ye ku li Tirkiyê bi rojane tê weşandin.
Radikal ji 1997'î virde bi zimanê Tirkî tê weşandin. Her çiqas wekî rojnameyên Hürriyet û Milliyet, xwediyê wê Aydın Doğan e jî, bi polîtîkaya xwe ya weşandinê ew dûrê îdeolojiya dewleta Tirkiyeyê, Kemalîzmê dikeve. Ew bi polîtîkaya xwe ya weşandinê nêzî tevgerên lîberal û sosyaldemokrasiyê ye. Radikal xwe wekî rojnameyeke azadîxwaz dide naskirin.
Hin kunciknivîskarên wê yên nêrînên cuda û têvel tên nas kirin wiha ne: Murat Belge, İsmet Berkan, Hasan Bülent Kahraman, Ahmet İnsel, Yıldırım Türker, Avni Özgürel, Hasan Celal Güzel, Nuray Mert, Haluk Şahin, Mehmet Ali Kışlalı, Türker Alkan, Hakkı Devrim, Perihan Mağden.
Rojname hefteyêcarek, roja îniyê "Radikal Kitap" (Radikal Pirtûk), şemiyê "Radikal Cumartesi" (Radikal Şemî), yekşemê jî "Radikal iki"yê (Radikal Du) diweşîne. Di 2007'î de Orhan Pamuk, Sezen Aksu û Yılmaz Erdoğan bo rojekê bûbûne gerînendeyê karê nivîsaran ê Radikalê.
Tîraja wê ya hefteyî li dora 30.000 e.
Horst Ludwig Störmer (jdb. 6ê nîsanê 1949 li Frankfurt am Main) fîzîknasekî Alman e. Sala 1998î bi tevî Robert B. Laughlin û Daniel C. Tsui, Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî di sala 1967î li Goethe-Gymnasium a Neu-Isenburg, dest bi perwerdeya fîzîkê li zanîngeha Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt dike.
Sala 1974î dîploma xwe werdigire û dest bi perwerdeya bilind dike. Li laboratûarên Bell li New Jersey lêkolînan dike. Li wir ji sala 1978 heya 1983 gerînendetiya beşa fîzîka giştî ya elektrîkî û taybetiyên optîkî dike. Sala 1992î li wir dibe dîrektorê lêgerînên fîzîkî. Zewiciye.
Li ser du-dîmeniya elektrongazan xebat kiriye. Bi tevî Daniel Chee Tsui li ser fîzîka elektronkrîstalan lêkolîn kiriye û bal kişandiye ser qûantên herikbar.
Elî Şerîetî (; jdb. 1933, li nêzî Meşhed (Iran) - m. 19ê hezîranê 1977an li Brîtanya), rewşenbîr, fîlozof û civaknasekî misilmanê farisê bû.
Elî Şerîetî li malbateka ku dijbera modernkirina Şahê Îranê, yê ko ji fikrên Mustafa Kemal Atatürk bandor ditî, derdikeve hatibû dinê. Ew di 1953an de wextê ko Muhemmed Misadiq bi destên CIA ji erka xwe tê dûrxistin ew teva Tevgera Berxwedana Netewî dibe. Şerîetî dest bi perwerdebûna xwe li Meşadê pêdike û heta ko dîploma xweya bo dereceya bakêlor(Îng. Bachelor) li ser pedagojî bigire li wir dewam dike. Di sala 1955an de ku ji zanîngehê destûryar dibe şunda jî dewama beşdariya hareketên dijber dibe. Wê sebebê ew di 1957an de bi 16 hevalên xweyên dinên endama Tevgera Berxwedana Netewî ve tê derdest kirin.
Ew di pê re bi bûrsekê qezenc dike re dihere Parîsê û li wir li Sorbonne li ser sosyolojî û dîroka îslamê penç salan perwerdiyê xwe dewam dike û bi hilgirtinê dereceya doktorê re 1964an ji wir destûryar dibe. Li wir ew teva gengeşiyên ser Karl Marx û Sigmund Freud, Henri Bergson, Jean-Paul Sartre û Camus, Kolonîzmê û emperyalîzmê, dema Şoreşa Cezayîrê, dibe. Fikrên wiyên ko wî di nivîsên xwe de dinivisandinî bandorekê mezin li ser ronakbîrên Îran ber dide. Wî di ramanên xwe de ji Muhemmed Îqbal û Celaleddîn Rûmî bandorekê mezin didîtîbû.
Ew di 1964an de vedigere Îranê, lê kênge ew vedigere wir di cî de tê derdest kirin û pê wextekê re tê ber dan. Ew pê derketina xwey ji hepsê re li Zanîngeha Meşadê dest bi ders danê dike. Ew dersên ko wî didan navbera telebayan de bandorekê mezin ber dide û nav wan de bû gelek navdar bûbû. Pê ew dihere Tehranê û li wir dewama ders danê, li Hiseynî Îrşadê, dike jî ew navdariyê xwe hîn zêde dibe. Pişt vê popularîtêyê ew ji hêla Savak tê bin çavkirin. Ew û telebayên xwe gelek çaran hat derdest kirin. Ew di 1974an de jî bo 18 mehan hat tecrîd kirin. Wextê ko ew di 20ê adarê 1975an tê ber dan, ders dan, civîn, weşandin bo wî tê qedexe kirin. Dîsa SAVAKê dikir her herekat û kirinên wî binçav bike. Elî Şerîatî bo van mercan bêzar dibe û ji Îranê der dikeve, dihere Brîtanyayê. Ji pê heftekê çûna wiya Îngîlterêyê re ew li bajare Southampton tê kuştin. Her çiqas kuştina wî rind zelal nebûbû jî ew tê qebûlkirin ko ji hêla Savak, rexistina Şah Riza yê bi dizî, hatibû kuştin.
Wî bi nivîs, konferans û fikrên xwe bandoreke mezin li ser tevgera Îranêyê dijbera Şah kiribû. Lê fikrên wî, paşpêkî Xomênî yên guherînên polîtîk, li ser guherînên sosyal an go civakî bilind dibûn. Ango Şerîatî şoreşeke civakî armanc dikir û diparast, Xomênî şoreşeka polîtîk diparast. Wî li ser civaknasiya îslamê gelek berhem pêk anîbûn. Li wan hin wiha ne;
Hîcret (, ango) bi gelemperî bo qesta koça pexamberê Muhemmed û sehabeyên xweyên ji Mekke de berve bajarê Medîne di sala 622an de pêk hatibû, tê gotin. Lê li ber 622an jî di sala 615an de dîsa hin misilman bo zordestiyan koça Habeşîstanê (îroj Etiyopya) kiribû. Di vê koçê de Muhemmed pexamber teva wanên koçgirînî tune bû.
Li pê zordestî û çapên bêpaşên ji hêlê qebîleya Mihemed pexamber, Qureyşê de, dihatinî û dewatekê ji Yesrîb tê re Mihemed pexamber bo koça Medîneyê bîryarê dide. Di îlona sala 622an de Muhemmed pexember bi sehebeyên xwe ve koça Yesrîbê, 320 km. ji Mekke dûr, dike. Paş ko Muhemmed pexember tê wir re bajar êdî wek Medinetûn Nebî (bi kurdî: bajarê Pexember) tê nav kirin. Lê ûn nebî pê re ji navî wê ger dibe û wek Medîne tê nav kirin. Di dema xelîfetiya xelîfe Omer de bi emra wî re salnameya hîvêyê ko bi hîcreta Muhemmed pexember re dest pê dike tê hazir kirin. Gorî wê hesabê roja destpêka hîcretê 16ê tîrmehê wek roja siftêya salnameyê tê girtin. Lê gorî hin dîroknasan, hîcret birast di îlonê de tê holê. Ew texwîma demeka dirêj ji hêlê dewletên misilmanan tê bikaranîn. Bo wê sedemê demên dîrokiyên li ser herêmên misilmanan îroj jî pir caran bi texwîma hîcrî jî tê hesab kirin. Îroj salnameyên rojiyên ko hîcreta Muhemmed pexember referans digirin bi tenê li Îran û Efxanistanê, bi navê Salnameya Îranî, têne bikaranîn.
Sûreyên Qûranê jî ji hêla zaneyên Îslamê wek sûreyên Mekî û Medenî tên parvekirin. Sûreyên wextê ko Muhemmed pexember li Mekkeyê bû jê re hatinî wek Mekî, yên ko wextê ko li Medîneyê bû jê re hatinî jî wek Medenî tên nav kirin.
Xronolojiya Hîcretê.
Her çiqas hîcret di 9ê îlonê de destpêdike jî, destpêka texwîma hîcrî 16ê tîrmehê 622an e.
Deryaya Mîrtoyî yek ji perçeyên Deryaya Navîn e. Ew navbera Cyclades û Peloponnes de dimê. Ew perçeyeka Deryaya Egêyê jî ko li başûra Euboea, Attica û Argolis dimê ye.
Kendava Saronîkê, an kendava Atîna, di navbera Berzaxa Corinth û deryaya Mîrtoyî de dimê.
Ew tê gotin ko navê wê ji qehremanê mîtolojîkê Myrtilus, yê ko bi acizkirina Pelops re xwe avitibû wê deryayê re, hatibû girtin. Ew tê gotin ko navê wê ji girava Myrtus jî hatiye afirandin.
ASCII (tê xwendin "askîî") kurtenivîsa "American Standard Code of Information Interchange" e. Organîzasyona ASCII biryare li ser Tîpe (karakter) kompûter dide. ASCII hemu Tîpan nimre dike vek 0-255, Çesidek ASCII ji terefe IBM hatiye damezerandin iro piranî tê bikaranîn vek Extended ASCII te naskirin ev versiyona IBM ji dewla ku 7 bits'a 8 bits bikartine.
Ji ber ku bi ASCII tîpên wekî "ş" pirsgirêk in, îro gav bi gav Unicode zêdetir tê bi kar anîn.
Deryaya Botnî (di vê nexşeya bi zimanê swêdî wek "Bottenhavet" tê dîtin)
Deryaya Botnî an Kendava Botnî (bi finî: "Selkämeri", bi swêdî: "Bottenhavet") ji kendavika Botnî û deryaya Botnî pêk te. Ew navbera li rojava Swêdê û rojhilat Fînlandê de dimê.
Pîvana Deryaya Botnî dorê 79,000 km² şûn digire.
Daniel Chee Tsui 崔琦 ("bilêvkirina bi kurdî Danyel Çî Tsûî:" * 28ê sibatê 1939, Henan/Çîn) fîzîknaseke Çînî-DYAyî ye. Li ser cîhana fîzîka taybetiya elektrîkî ya fîlmên tenik ên mîkrostrûktûrên nîv-ragihandêr, radiweste.
Tsui, di sala 1998î bi tevî Robert B. Laughlin û Horst Ludwig Störmer, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Tsui sala 1958î diçe DYA, bo perwerdeyê li Augustana College a Rock Island (Illinois) û li zanîngeha University of Chicago jî bidawî dike. Ji sala 1982î virde wekî profesor li Princeton kar dike.
Selim Çürükkaya (Rovî) (jdb. 1954, li Tûnst a Mûsiyan a Darahênê, Çewlîg) siyasetmedar, nivîskar û endameke kevn ê PKKyî ye.
Li Dersîmê perwerdeya mamostetiyê dît. Di ciwaniya xwe de tevlî têkoşîna azadiya Kurdan dibe û tevlî PKKyê bû. Di gulana 1980î de ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirk ve hate girtin. Li Zîndana Amedê, rastî gelek êşkenceyan hat.
Ji ber têkoşîna xwe bo mafên Kurdan 28 sal ceza girt. 11 salî zêdetir li zîndanê dimîne û di sala 1991î de hat serbestberdan.
Bi qasî demekê dirêj li kampên perwerdeyê yên PKKê ma. Li Ewropa xebatên legal û rewa kir. Ji ber nakokî û nêrînên xwe yên taybet ji PKKê veqetî û dijberiya wê kir. Wekî penaber bi tevî malbata xwe li Almanyayê dijî.
Niha birêvebiriya malperekê dike û birêkûpêk ji hin malper û rojnameyan re dinivîsîne. Herwiha çend pirtûkên wî jî hatine weşandin.
Şukrî Gulmuş "(navê fermî yê bi tirkî: Şükrü Gülmüş)" yek ji nivîskar, û rojnamevanên Kurd e. Endamekî berê yê PKKê bû.
Di dema cûntaya artêşa Tirk a sala 1980'î de tê girtin û zêdetirî 11 salan li zîndanan dimîne. Li Zîndana Amedê rastî gelek êşkenceyan tê. Bi serbestberdanê re dîsa tevlî nava refên PKKê dibe û diçe baregehên PKKê yên Rojhilata Navîn.
Ji ber nakokî û sedemên ferdî ji PKKê vediqete. Bi qasî demekê gerînendetiya giştî ya rojnameyên Kurd, Özgür Gündem û Özgür Ülkeyê dike. Dîsa bo demeke kurt brêvebiriya weşanxaneya Zagrosê kiriye.
Bi giranî nexweş dikeve û derdikeve Ewropa. Niha wekî penaber li Almanya dijî. Gulmuş yek ji kedkarên malpera Nasname bû, niha nîne.
Dêra Surp Gregos an jî Dêra Surp Gregos a Ermeniyan yek ji dêrên navdar û dîrokî yên li Amedê li hundirê Sûra Amedê ye.
Ev dêr li ser kuçeya Yenîkapiyê ye. Li gorî agahiyên tomargehên tapûyan ev dêr ji hêla ermeniyan ve hatiye bikaranîn. Her çiqas niha qubeya wê xera bûbe, hin aliyên wê di rewşeke ne baş de bin jî, bi mîmariya xwe hêjayî dîtinê ye.
Di dîroka yekemîn belgeya ku tê de qala Dêra Surp Gregos hatiye kirin, Seyahatnameya Simeonê polonî ya ku salên 1610-1615'an de hatiye nivîsandin e.
Dêr li ser navê Gregos ê sê salî hatiye çêkirin. Dêr di dema Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewleta Tirk ve hate rûxandin.
Serpêhatiya Gregos.
Gregos (Gîragos) lawê Hûgîdaya Konyayî ye. Gregos hêj di sê saliya xwe de ji ber pêkutiyên li xristiyanan tê kirin bi diya xwe re direve Tarsûsê. Li wir tên dîlgirtin û dertînin dadgehê. Gelek êşkence li diya wî tên kirin. Dadger di dadgehê de di dileke xemgîn û xapanok li Gregos dinêre. Ev yeka han dilê Gîragos diêşîne. Gregos pirr li ber diya xwe dikeve û tenê wê difikire.
Diya wî di dadgehê de berevaniyê dike û dibêje "Ez Mesîhî me û bawerî bi Îsa tînim". Ev gotina wî dadger diqeherîne. Dadger dixwaze Gregos bixapîne lê Gregos jî herçendî sê saliye jî, gotina diya diqîre. Dadger gelek aciz dibe û Gregos ji pêpelûkên kevirî davêje û dikuje. Piştre diya wî jî di sala 305'î de bi êşkenceyan dikujin.
Mizgefta Hezretî Silêman yek ji mizgeftên dîrokî yên li Kela Hundirîn a Amedê ye. Ji aliyê ola Îslamê ve mizgefteke girîng e.
Ji aliyê mîrên Kurdan ve bo xatirê lawê serfermandarê artêşa Îslamê yê Amed dagirkiriye Xalid bin Welîd, di nava salên 1155 – 1169'î de hatiye çêkirin. Lawê Xalid Bîn Welîd, Silêman di dagirkirina Amedê de jiyana xwe jidest dida. Gorî hin qeydan mîrê Kurd Ebûl Qasim Nîşanî camî ne çêkiriye lê ji nû ve temîr kiriye.
Ji aliyê dewleta Mervanî ve mizgeft hatiye nûkirin. Li nêzîkî mizgeftê goristanên mezinên artêşa Îslamî ya bo dagirkirina Amedê hatibûn, hene. Ev goristan e ji aliyê bawermendên Îslamê ve wekî ziyaretgeh tên dîtin û ji gelek deveran bawermend bo serîlêdana wan tên. Herwiha mizgeft jî di dilê wan bawermendan de xwedî cihekê taybet e.
Xana Delîlan yek ji xangehên (xanên) dîrokî yên Amedê ye.
Ji aliyê mîrên Kurdan ve di salên 1200'î de hatiye çêkirin. Mixabin derbarê avakirina wê ya pêşîn de agahiyên rastîn nayên zanîn û kêm lêkolîn hatine kirin. Ji aliyê Husrev Paşa ve di sala 1527'î de hatiye temîrkirin. Wekî hoteleke niha, xaneke bêhnvedanê bûye. Rêwiyên diçûne serîlêdana heca Îslamê li vir bêhna xwe vedidabûne.
Angaştek li ser navê xanê.
Tê gotin ku di serdema navîn de ji rêberên komên rêwitiya hecê re wê demê bi Erebî "Delîl" dihatibûye gotin û navê xanê jî wisa maye. Lê di nava gel de gelek binavkirinên wê yê din jî hene: "Xirabeyê Heciyan, Xana Husrev Paşa" hwd.
Xan li nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye. Cihên bo ajalan yek-qatî, yên din du-qatî hatine çêkirin. Ji kevirên reş û spî hatiye avakirin. Li qatên binî dikan hene. Îro xan wekî hotel tê bikaranîn. Di arkîtektiya wê de nexş û ristinên ciwan ên Kurdewarî tên parastin.
Robert Hofstadter (jdb., New York City; m., Stanford/California) fizîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1961î, bi tevî Rudolf Mößbauer, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di malbateke Cihû yê ji Polonya koçber bûne hatiye jiyanê. Sala 1938î zanîngeha Princeton bidawî dike. Di şerê cîhanî yê duyem de, di agirbarandina firokekeyên şer de peywirdar dibe. Piştî şer dîsa vedigere Princetonê. Wê demê li ser tîrêjên înfrarot lêkolînan dike.
Di nava salên 1950 û 1985î de li zanîngeha Stanford dersdariyê dike. Ji bo pîvandin û lêkolînên mîsogerî li ser nûkleonan, lêkolînên mezin dike. Rewşa têgihîştina neutron û protonan baştir dike.
Mazî an dara maziyê an darmazî (bi latînî, "Quercus infectoria"), dareke li famîleya narewanan e. Dareke biçûk e, bi piranî bilindbûna wê 1,80 m ye, lê belê yên bilind jî henin. Mêwe (berrûyên mazî) û qalikê darê di bijîşkiyê de tên bikaranîn û wekî êm ji pez û dewaran re tên hevdan. Ji darê maziyê komir tê çêkirin. Li ser saxikên dara maziyê pir car mazî û şekalor tên dîtin.
Bi zimanê îngilîzî "Aleppo Oak" (bi kurdî "darberûya Helabê") an jî "mazi" dibêjin.
Kendava Saint Lawrenceyê (,) deryayeka perçeya Okyanûsa Atlantîk a ko li Amerîkaya Başûr e.
Dor wê li bakur bi nîvgirava Labradorê, li bakurê rojhilat bi Newfoundlandê, li başûrê rojhilat bi girava Gaspésieyê û başûr bi giravên New Brunswickê û yên Kap-Bretonê tê girtin.
Rûhula Ahmed Hindi Musewî Xumênî (,; zayîn, 1902 li Xomênê; mirin 3ê hezîranê 1989 li Tehranê) ayetula û lîderekî dînî yê mezheba şiayan û siyasetmedar û pêşengê Şoreşa Îslamî ya Îranê bû. Wî bi pêşengiya xwe Mihemed Reza Pehlevî ji Şahitiyê ger kir û Komara Îslamî ya Îranê saz kir. Ew ji şoreşê şunda heta 1989ê, mirina xwe li Meqema Rehberiyê (an jî Rehberî Înqilab) ma.
Ew di sala 1902an de li Xomênê bi navê "Rûhula Musewî" hate dinê. Lê hatina wiyê dinê bi temamî neyê vebirî ye. Gorî hin çavkaniyan di sala 1900î de hatibû dinê. Navê xwe Rûhula tê maneyê "Ruhê Xwedê". Bavê wî Seyîd Mistefa Musewî, navê kalê wî Ehmed Musewî bû. Navê malbata wiya "Musewî" bo ku seyîd bûn ji îmamê heftemîn Mûsa'l-Kazim dihat. Malbata wî ji ku hatibû neyê vebirî ye. Kalê wî Ehmed Musewî gorî hin çavkaniyan bi aslî xwe ji Necefê, gorî hin çavkaniyan jî ji Hindistanê bû. Bavê wî Mistefa Musewî li Îsfehan, Necef û Samarayê li ser wwedêzanî û teologiya Îslamê şixulî bû.
Bavê wî bi Xayce Axa Xanimê re zewicî bû sê lawikên, yek ji wan Rûhula, û keçeka wan hatibûn dinê. Bavê Xumênî hîn ko pênc mehanî bû mir.
Xumênî di ciwanîtiya xwe de
Pê bavê dimire re Rûhula, apî xwe Sahebe mezin dike. Ew di 1918an de dihere Arakê, ko li ser Dadê perewerde be. Di 1922an de jî derbaza Qumê dibe û li wir jî perwerdiyê xwe dewam dike û li wir derceya muctehîdîyê digire.
Ew pê re li Qumê dest bi ders dana fiqihê dike. Ew heta 1963an dewama van dersên xwe dike, lê di hevşêwe salê de êdî eşkera dest bi dij derketina Şah Riza dike. Di 22ê adarê 1963an de, di salvegera mirina îmamê şeşem Caferê Sadiq de, li Qumê bi eşkera dia kiribû. Go, " Bo şoreşê, cîhad û reformê serxwe bin. Em naxwezina di bin destên gunekaran de bijîn. Ew daxwaza me ye ko, em pexember û îmamên wî teqîp bikin". Xumênî ji hêlê cendirmên Şah tê girtin. Ew di roja aşûreya 1963an, di 3ê hezîranê de Şah wek "Tîranê demê me" dide nasîn û di 5 hevşêwe mehê de tê hepskirin.
Xumênî heta 7ê nîsana 1964an di binçaviyê de û hepsa malê de ma. Pê axaftineke wî ya di 28ê çiriya pêşîn a 1964an re êdî sebra Şah nema û Xumênî di 4ê çiriya paşîn a 1964an de hate şandina Bursayê, li Tirkiyeyê sirgûnê.
Li Sirgûnê.
Ew pê hatina şandina bajarê Bursayê re ew di çiriya pêşîn 1965an de çû Îraqê. Ew siftê çû Bexdayê û pê re jî çû bajarê Şiyan mibarek Necefê. Wî li wir dewama xebatên xwe kir û di 1970an de pirtûka xweya bi navê "Dewleta Îslamî" weşand.
Di 1978an de li bajarê Qûmê det bi raperînên hembera Şah dest pê kirin. Ya di 9ê kanûna paşîn de nêzî 80 mirov hat kuştin. Ji pê vê bûyêrê re çil roj carekê, bo ko Şiyan çil rojan şîn dikir, raperîn hîn mezin dibûn. Ew raperînên ko çil rojan carekê mezin dibûn di 5ê îlonê 1978an de gehişta bilindahiyê xweyê herî mezin. Ew roja wek "Îniya Reş" tê navkirin. Di Cejna Remezanê de li Îranê gişkê protestoyan destpêkir. Di 8ê îlonê de kargeriya pihêtkirî li bajarê Tehranê û 10 bajarên din hat danîn. Di hevşêwe rojê de, yê ko wek "Îniya Reş" tê nav kirin, sê-çar hezar mirov li Taranê hatin kuştin. Di 9ê îlonê 1978an de Xumênî bo raperîna hembera Şah ji ordiyê re bang kir, lê ordiyê gura wî nekir.
Xumênî di 6ê çiriya pêşîn 1978an de ji hêla Sedam Huseyn hat ji İraqê hat der xistin. Xumênî derbaza Kuweytê bû û di wir re jî derbaza Fransayê bû.
Pê ko Şah di 16ê kanûna paşîn 1979an de ji Îranê der ket re wî li Parîsê da zanÎn ko ewê nêzik vegere Îranê. Wê çaxê mihelafet û dijbêrên çep, wek tudeh, mileyan bo ger kirina Şah tev têkoşîn dikir. Mehdî Bezargan di 11ê şibatê 1979an de, pê bêaliya artêşê ewleyî kir re, xwe wek erkdarê dewletê da zanîn û ew ji hêla dijberên her fraksîyonan hat qebûl kirin.
Şoreşa Îslamî û kirinên Wi.
Di 1ê şibatê 1979an de Xumênî ji Parîsê de hate Taranê. Ew bi mîlyonan kes li paytextê hat pejirandin.
Di 11ê şibatê 1979an de serokwezîrê Şah, îstîfa dike û Mehdî Bezargan derbaza şuna wî dibe. Du hefteyan ji pê wê re Partiya Komara Îslamî tê saz kirin. Ji pê referandûma di 30ê adarê 1979an re, "Komara Îslamî ya Îranê" tê saz kirin û Xumênî di 3ê kanûna pêşîn de tê Meqema Rehberiyê.
Pê dewrîma Îranê re gelek kes welata xwe terk kir. Heta xelasbûna1982an de 2,5 kes ji Îranê der ketibû. Xumênî xwe wek Weleyatî Feqîh dabû zanîn û mihelefata hembera xwe wek mihelefata Îslamê dabû zanîn. Wî di 7’ê îlonê 1979an de di axaftineka xwe de gotibû::”Raprînekê hembera Weleyatî Feqîh, raperîneka hembera Îslam e".
Di sala 1980an de Xumênî Zanîngeh girtin. Partiyên ko bo şoreşê bi wî re bûbûn destekdar Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê, Pêşengiya Netewî, Mucahîdên Xelk yek bi yek, bi dawî di 1983an de jî Partiya Tudeh bi fetvayên Xumênî hatin qedexe kirin. Yên wek Dr. Qasimlo ber şoreşê destek dabûn wî pê şoreşê li welatê hatin dûr xistin.
Xumênî bi hatina xweyê Meqama Enqilabê re Sedam wek dijminê Îslamê da zanîn. Ew axaftinên dîplomatîk pê re gav bi gav har bû bi dawî çerxa cengê bû. Di 4ê îlonê 1980an de Îranê êrîşa bajarên Îraqê kir û Şêra Kendavêyê Yekem dest pê kir. 17ê îlonê 1980an de Sedam Huseyn dazanîn ko peymana Cezayêrê ra bûye û serweriya li ser Şet el-Ereb xwest. 22ê îlonê 1980an de bombarana Îraqêyê li ser bajarên Taran, Tewrîz, Kermaşan, Ahwaz û Hemadanê dest pê kir. Di hewşêwe wextê de eskerên Îraqê jî bi nêzî 100.000 kes kete Îranê û şêra ko heta 1988an dewam bike dest pê kir.
Di dema Xumênî de ew kesên ne mislimanên wek Behayî dihatin teqîb kirin û binçav kirin. Pê îlan kirina şoreşê re gelek kes hatin îdam kirin. Ji wan piranî general û desthildarên şah bûn.
Di 1988an de dema ko Selman Ruşdî pirtûka xweya bi navê Ayetên Şeytên weşand Xumênî di 14ê sibatê 1989an de fetwa kuştinê bo wî da.
Xumênî li hembera malbata Pehlawiyan re ji pêş de dijber bû. Wî Riza Şah wek gunekar didît û ew kirinên wî wek tevgerên hembera Îslam dida zanîn. Xumênî DYA jî wek "Şeytanê Mezin" dida zanîn.
Xumênî di 3ê hezîranê 1989an de li Tehranê mir. Ji pê wî re Seyîd Elî Xameney hat anîna Rehberî Enqlabiyê.
Ayetula (;) di şiîtiyê de meqameke îmaman e. Ew hin caran wek "elame" jî tê bikaranîn.
Meqama ayetulahî bi tenê di mezheba şiîtiyê de tê bikaranîn. Suniyê ew meqama tune ye. Gorî hin çavkaniyan îroj li Îranê nêzî 5.000 hezar kes wê unwanê digirê. Lê ji wan bi tenê 80 bi fermî têne nas kirin. Ayetulayên girîng wek "Ayetulayê Mezin" tê zanîn.
Ayetulahî bi perwerdibûnê pê deh salan re tê wergirtin. Ayetulahî li ser meqamê şiîtiyê Hucet el-Îslamê disekine. Ayetula îroj eyni wextê de wek muctehîda têne zanîn û ewna dikarin fetwaya bidin.
Seyîd (,) ew unvanekê ko bo ew kesên ko Ehlê Beytê de û ji zayendên Muhemmed pexemberê ji rêyê Huseyn bin Elî de tên re tê gotin. Yên ko ji Hesen bin Elî de tên bi unvana "Şerîf" tên nas kirin.
Jinên ko ji zayendê Huseyn de tên re wek "Seyîde" tê gotin.
David Morris Lee (jdb. li Rye, New York) fizîknasekî DYAyî ye.
Di malbateke Cihû yê ku binemaliyên wan ji Brîtanya û Lîtwan hatine de ji dayik bûye. Perwerdeya xwe li zanîngeha Harvardê bidawî dike û sala 1952î diçe peywirdariya leşkeriyê. Vegerê perwerdeya bilind li zanîngehên Connecticut û Yale dike. Li zanîngeha Cornell, wekî profesor dersdariyê dike.
Lee di sala 1996î de bi tevî Douglas D. Osheroff û Robert C. Richardson Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Bi giranî li ser fîzîka atomê, elementa Helyûm, di germahiyên mezin de rewş û polarîzasyona elementan hwd lêkolîn kiriye. Niha jî di nava komeke lêkolînvanan de, li ser elementa Helyûmê xebatên xwe didomîne.
Augustus an Gaius Octavius Thurinus an jî Gaius Julius Caesar Octavianus (jdb. 23ê îlona 63 b.z. li Romê - mirin, 19ê tebaxa 14 p.z. li Nola nêzî Napoliyê) qeyserê pêşîn ê Împeratoriya Romê bû.
Augustus zarokê xarziyê Julius Caesar bû û piştî kuştina Caesar yê di 44 b.z. de wî ew mucadeleya pê têkoşînekê dirêj re di 31 b.z. de qezenc kir û bû qeyserê Romê. Dayika wî xarzêya Julius Caesar bû. Wî Şerê navxweyî a Romê xelas kir û xanedaniya Julî (Juliyen) dest pê kirin da. Ji bo aşitiya di dema wî de li Romê serwerî ajotî re demê wî wek "Pax Augusta" (Aşitiya Augusta) tê salixdan.
Jiyan û kargêriya wî.
Navê wî Gaius Octavianus bû û inwana Augustus ji pê re ji hêlê senatoya Romê hat dane wî. Bi navê xwe ve ew wek "Imperator Caesar Divi filius Augustus" dihat binavkirin. "Augustus" dihat maneyê zadegan û di dema paşwera wî Tiberius re bû inwana împeratoran.
Bavê hîn ko Octavianus 14 salî bû di sala 59 b.z. de miribû û apê xwe Julius Caesar ew wek zirkur girtîbû. Ew bi Julius Caesar re dema ko ew di 46 b.z. de çûbû Hispaniayê. Di sala 44 b.z. de wexta ko ew li Albanyayê bû xebera kuştina Julius Caesar hatibû. Ew vegeriya Romê û hîn kir ko Julius Caesar ew wek pêmavanê xwe salixdabû. Lê ew bi Marcus Antonius ve kete têkoşînê desthildariyê Împeratoriyê.
Pê têkoşînên herdu hêlan re bêserkeftî re di 43 b.z. de ewna Octavianus, Marcus Antonius û Marcus Aemilius Lepidus li hev hatin û wan "triumvîrata duyem" pêk anîn.
Di 42 b.z. de Antonius û Octavian çûne Yewnanistanê. Ewna li wir bi kujdarên Julius Caesar Brutûs û Longinûs re hatine hembera hev û artêşa Romê ewna bin xistin û Brutus hat kuştin. Li pê vê re wan kontrola Împeratoriyê nav hev de parvekirin. Antonius Galiya, Hispania û Îtalya da Octavianius, Afrîka da Lepidus û bixwe çû Misirê ba berdila xwe Kleopatrayê.
Di wê wextê de reqîbê wanî herî cidî Sextus Pompeius bû. Wî Sîsîlya kontrol dikir. Di sala 39 b.z. de jî bi peymanekê re Octavian heta penc salan senatoriya wî ewleyî kiribû û desthildariya Sardînya, Korsîka, Sîsîlya û Peloponesê dabû Sextus. Di sala 38 b.z. de "triumvîrat" bo pênc salan dîsa hat dirêjkirin. Di 36 b.z. de Octavianus Sîcîlya dest xwe xist û rojavaya Împeratoriyê xiste bin serweriya xwe.
Antonius li Misirê bi eşkanîyan re ceng dikir. Lê ew bi Kleopatra ve di wan cengan de bêserkeftî dibû. Di wê demê de desteka Antonius a li Romê roj bi roj kêm dibû. Bi dawî di sala 32 b.z. de konsulitiya Antonius jê hat girtin û li hembera Misira Kleopatrayê şer hat îlankirin. Di şerên dirêj ên ko, yê herî girîng ê Şerê Aktiûmê re, navbera wan re Octavianus bi serkeftiya derket û Antonius mir û Kleopatra jî xwe bi marekî kuştin da. Bi vê serfiraziyê re ew cenga hindur a nêzî sed salî li Romê belavbûyî xelas bû. Wî heta mirina xwe komara Romê kargêr kir û di sala 14 b.z. de jî mir.
Di jiyana wî de ji hêla senatoyê inwana Augustus hatiye dan wî. Navê meha şeşem a salnameya Romê wek "sextilis" bû bo şanaziya wî wek "augustus" hat guhertin. Di sala 2. b.z. de jî inwana "pater patriae" (bavê welêt) hat dane wî.
Peyxam, "Pêxem" an "Wehîy" () ew rewşa ko emr, qedexe û ramanên Xwedê yên ji pexemberan re têye şandin e. Ew her sê olên semîtîk de jî tê bawer kirin ko Xwedê Tewrat, Quran û Zebûr bi pexeman ji pexemberan re şandibûn.
Gorî Îslamê Xwedê pexem, ango Quran jî, ji Muhemmed pexember re bi firîşte Cebraîl re şandibûn.
Amerîkaya Latînî welat û herêmên ko li başûra DYA dimên û bi zimanên latînî an zimanên romanî di axafvin. Erdnîgarî Meksîk (Amerîkaya Bakur), Amerîkaya Navîn, Karîbîk û Amerîkaya Başûr dikevine vê herêmê. Lê ew welatên ko li ser zimanên romanî nayên axivîn, wek îngîlîzî (Belîze, Guayana an Jamaîka) holandî (Sûrînam, Antîlên Holandî) tên axivîn, nekevine Amerîkaya Latinî. Amerîkaya Latîn li ser nêzÎ 20 mîlon km² dimê û li ser wê rûerdê nêzî 500 mîlon kes dijîn.
Ji bo ko zimanên romanî herwiha wek zimanên latînî jî tên navkirin van herêmên ko li ser wan zimanên latinî dihatin axaftin jî wiha hatine nav kirin.
Li welatên Amerîkaya LatînÎ bi piranî zimanê spanî tê axaftin. Li Brazîlê, ya ko welatê herî qelebalixa wê herêmê, portûgalî tê axaftin.
Li hindê wan zimanan zimanên dinên ewropayê jî, wek almanî, îngîlîzî, îtalyanî, walesî li wê herêmê der bi der belav bûne. Zimanên îndîgî(zimanên niştecîhên berê) jî li Meksîk, Bolîvya, Guatemala, Perû, Ekuador têne axaftin.
Li Perûyê zimanê qeçwayî li hindê spanî zimanê fermî ye. Li Bolîvyayê hindê spanî zimanên aymarayî, qeçwayî û guaranî zimanên fermî ne. Nîkaragua jî îngîlîzî û hin zimanên dinên wek mîskîto, sûmo û rama zimanên fermî ne.
Amerîkaya Latînî bi gelemperî, nêzî 80% ji derê katolîk in.
Douglas Dean Osheroff (jdb. 1ê tebaxê 1945 li Aberdeen, Washington) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 1996î bi tevî David M. Lee û Robert C. Richardson, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Sala 1973î perwerdeya xwe ya fîzîkê li zanîngeha Cornell a li Ithaca/New York bidawî kiriye. Niha wekî fîzîkprofesorek li zanîngheha Stanford a California dersdariyê dike.
Di lêkolînên xwe yên li ser manyetîka taybetiyên Helyûm-3, a di germahiyên ekstrem de (di bin 0,5 Kelvîn) sûpralûîd fazê (bagerên bêberxwedanî) dike. Di fîzîka germahiyên ekstrem de xwedî cihekê mezin e.
Robert Coleman Richardson (jdb. li Washington D.C., - m.) fîzîknasekî amerîkî bû Sala 1996î bi tevî David M. Lee û Douglas D. Osheroff Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Perwerdeya xwe di sala 1966an de li Virginia Polytechnic Institute û zanîngeha Duke bi dawî kiriye. Sala 1975î wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Cornell dest bi xebatê kiriye. Ji sala 1990î gerînendetiya laboratûarên bo lêkolînên atom û fîzîka parçeyan kiribû.
Di herikbarên supraflûîd de, atom taybetiya tevgerên xwe winda dikin. Richardson jî yek ji wan kesan e ku bi lêkolînên xwe yên li ser Helyûm-3 ên di germahiyên ekstrem de keşfên nû kirine.
Rih, ruh an giyan gorî dîtinê gelek ol û felsefeyan beşa mirovê bêbûjen e. Dibe ku gor dîn, bawerî û nêrînan curecur bê fêmkirin. Di îlahîyatê de rih alîyê mirov, yê îlahî temsîl dike; pişt mirina beden hebûna mirov bi rihê wî berdewam e. Di warê zanistnî de rih pir caran bi maneya psikolojî jî tê bilêvkirin.
Gorî her sê olên semîtîk, rihê mirov heye û ew namire. Gorî îslamê rihê mirov dikalûbela de hatiye afirandin. Ew di kardanka/hemla dayikê de dikeve bedena mirov û mirinê re jê vediqete û ewê di axretê de jî şunda pêgêhê.
Fîlozof jî bi piranî hebûna giyanê mirov qebûl dikin. Hebûna rih li girêdayî bedena mirov nîne û bi mirina beden re namir e, rih nemir e. Beden tenê ji bo rih cîhek e, cîhe ku di tê de hatîye girtin. Dema beden mir rih jê derdikeve, diçe. Gor pir bawerîyan rih li pêş afirandina bedenan hatîye afirandin. Çavkanîya jîyanê rih e.
Her çiqas pirayîya mirovan hebûna rih qebûl bikin jî yên qebûl nekin jî ene. Materyalîst mirov tenê ji bedena fîzîkî dibînin. Gor hinek bawerîyan jî rih bi mirina bedenekî derbazî bedenek din dibe. Ji wê bawerîyê re dibêjin tenasux /reinkarnation.
Hinek bawer û nêrîn rih û can ji hev cuda dibînin, hinek jî nabînin. Di axavtina rojane de pir caran herdu peyîv di cîhên hevûdin de tên karanîn. Rih bi xwe peyîvek erebîye û derbazî zimanên dinên gelên misilman bûye. Di maneya rih de di dînê Îslamê de du peyîv hene. Ji wan yek “nefs” yek jî “ruh” e. Her çiqas di zimanê rojane de herdu peyîv pir caran cîhên hevûdin de bên karanîn jî cudabûnek jî navbera wan de he ye.
Di Qur’anê de ayetên di derheqê rih de zêde nînin û pir jî malûmat nadin. Di sûreya îsra de wusa dibêje: “Ew yê pisyara ruhê ji te dikin, tu bêje wa: Ruh ji emrê Rebê min e (ji wî pêvetir qet kesekî dî nuzanît kanê ew çî ye û ya çewaye) Ne ji îlîm û zanînê hema kêmek bo hewe ya hatîye dan (Îsra 85).” Di hinek ayetan de mîna Ruh-ul Quds derbaz bûye û bi cîhê ferişte Cebraîl de hatîye karanîn. Zêdetir di tesewûf li ser mijara rih sekinî ye.
Rih: Can, nefs, Cebraîl. Di tesewûfê de: a) Têgihîna însan a muceret (Kaşanî). b) Di însan de têgihîna bi zana û bi îdraq. Di elema fermanî de hatîye û di însanan de li ser rihê heywanî danîye, jê fêm kirin nemumkîn e. c) Rihê heywanî a di însan de ye. Maddeyek muceret e ku çavkanîya wî dil e. d) Rihê cemadî û nebatî ye ku hêza zindîtîyê dide. Di însan de rihê, maddi, rihê nebatî, rihê heywanî hene, yek jî rihê însanî ye. Rihê însanî ji alîyê Xwedê ve hatîye pifkirin û însanîyetê dide însan. Rihê di beden de mîna agirê di êzing de û rûnê di şîr de ye. Dî mirina mirov re jî dije. Mukellefetîya mirov ji wî rihê ye.
Sembola Komûnîzmê das û çakûç
Komûnîzm, (ji peyva latînî "communis" "digel hev" tê girtin) îdeolojiyekê ko civakekî bêçîn, bo vê jî qedexe kirinê milk kirina şexsiyê navgînên hilberînê armanc dike ye. Yanê gorî komûnîst sîstemê ew navgînên ko hilberînê pêk tînin divê ko bi tunî eyda cîvakê gîşkê bin. Karxane, çewlîg û hecetên ko hilberînê dikin eyda tu kesan nabin. Komûnîzm teşeyeke sosyalîzmê ye. Ew bi hin teşeyan, bo mînak li Çîn û YKSS hatibû nerîtandin.
Felsefeya komûnîzmê.
Felsefeya komûnîzmê ji pê kapîtalîzmê ko xwe pala xwedaniya taybetî dike re, çînê karkeranê kontrolê dest xwe xine û xwedaniya taybetî ra kin û civakekê bêçîn pêk bînine û navgînên hilberînê bi her kesî re par ve kine. Gorî van teoriyan dewletê heta ko gel bixwe hîn dike ko kî hewceyî çi û çiqas dibe diyar bike û pê re jî civakê sîstemê were peresendîna komûnîzma rast û li wê şunda xelk hewceyî dewletê jî nabe û gelê navbera xwe de kom bi kom xwe îdare bike.
Gorî hin teorîsyenên komûnîzmê dewletên demokratîk de xelkê bixwe bixwaze ko sîstem were peresendîne komunîzmê û partiyên komûnîstê bi hilbijartinê werine desthildariyê û pê re sîstemê were wergerandina komûnîzmê. Lê hinên din jî bawer dikir ko di dewletên demokratîk de xelk naxwaze ko sîstem çerxa komûnîzmê be û bo wê şêr an şoreş pêwist in.
Li dewletên ko komûnîzm hatinî nerîtandin hilbijartin dibûn jî encax yên endama partiya komûnîst dikarîn beşdara hilbijartinan bin.
Di 1848an de, Karl Marx û Friedrich Engels Manîfestoya Komûnîstîyê ko bingehên sîstema komûnîzmê nîşan dide weşandibûn. Di wê pirtûkokê de, manîfestoya partiya komûnîstî bû, wan rewşa komûnîzmê û peresendîne sîstemanê komûnîzmê teswîr kiribûn. Gorî Marx heta ko sîstem çerxa komûnîzmê bûye, dewrekê deraziyê he be û pê re çînê karkeran ango proleterê werine kargeriyê.
Ew li Rûsyayê ji hêla Bolşevîkanê pêşengiyê Vladîmîr Lenîn û Lev Trotskî de di 1917an de hat pêkanîn û dewleta YKSS hat saz kirin. Ew cara pêşin bû ko komûnîzm dihat ceribandin. Lê ew teoriya Marx û Engelsê ko hatina dewra bêdewlet pêknehat.
Ji pê Rûsyayê re di sedsala 20'an de li hin dewletên din Komûnîzm hat ceribandin. Di 1940an de li Çînê sîstem bi pêşengiya Mao Zedong hat çerxandin e Komûnîzmê. Di 1950an de jî li Kûbayê bi pêşengiyê Fidel Castro û Che sîstema Komûnîzmê hat pêkanîn.
Di 1991an de pê xirab bûna Diwara Berlin re YKSS dest ji Komûnîzmê ber da. Lê îroj Çîn Koreya Bakur, Kûba, Vîetnam û Laosê sîstema komûnîzmê dewam dikeye. Li hin dewletên din bi taybetî li Emerîkaya Latînî tevgerên Komûnîstiyê hene.
Navgînên hilberînê ew navgîn, hecet, makine û tiştên ko karker pê hilberînê pêk tînine.
Ew di teoriya Marksîzmê yê ko ji hêla Karl Marx hatibû salixdan de bi orjînala xwe wek "Produktionsmittel" derbaz dibe. Marx navgînên hilberînê wek ferdî û civekî dike du paran û ji hev vediqetîne.
Kapîtalîzm an jî enflasyonîzm teoriyekê aborîyê ko navgînên hilberînê şuna dewlet û civakê ji hêla xwedaniya taybetiyê ango şexsî an kesîtiya darazî tê kontrol kirine. Di vê sîstemê de bihayê hilberîn, mal û xizmetan ji hêla bazara serbest tê diyar kirin. Îroj li dewletên dinê bi piranî sîstemê kapîtalîstê tevlihevê ko hin bihayan kontrol dikin tên karger kirin û va bi gelemperî wek sîstema digelhev(tevlihev) tê nav kirin.
Navê Kapîtalîzm ji peyva latînî "capitalis" hatiye ku tê wateya "bingeh" afirandine. Ew cara yekem jî ji aliyê David Ricardo hatiye bikaranîn.
Di sîstema kapîtalîst de ger ku yek dixwaze tiştekî xwe bifiroşe û yekî din dixwaze ku wî tiştî bikire û ew herdu kes li hev werin, ew ne hewce ye ku ew ji kesî destûre bistînin. Ev sîstema bazara serbest e. Di vê sîstemê de bi tunî(temamî) kirîn, firotin, deman kirin serbest e. Teorîsyenê pêşîn ê kapîtalîzm û bazara serbest fîlozof Adam Smith e û wî di pirtûka xwe ya bi navê "The Wealth of Nations" de teoriyên xwe weşandibûn.
Kapîtal di teoriya aboriyê de her kes dikare bi riya tiştekî xwe an pereyên xwe hilberînê bike û pereyan jê qezenc bike. Kapîtalîst ew xwediyê kapîtal e. Ew kesê ku ji bo aboriya xwe kar bike û ji bo vê sermayê xwe beden, zêhn û keda xwe ya dikeve çîna karkeran an proleteran.
Komûnîzm û kapîtalîzm.
Komûnîzm û kapîtalîzm du sîstemên aboriyên ko li dijê hev in. Herwiha Sosyalîzm û gorî teorîsyonên Komûnîstan merhaleyê paşina Komûnîzmê Anarşîzm jî li dijê Kapîtalîzmê ne. Gorî yek ji teorîsyenên komunîzmêyê bingeh Marx, bo ko di sîstema kapîtalîstî de çîna karker û kedkaran her tim bindest in û kedên xwe têne xwarin ewnê bi şoreşê werine serdestiyê û sîstemê ko karker serdest pêk bînine. Lê va teorî an senaryoyê ko Karl Marx û Friedrich Engels di Das Kapitalê de nivisî hîn birastî nehate holê.
Kevin Michael Rudd (jdb. li Nambour, Queensland, Awistralya), siyasetmedar û dîplomatekî awistralî ye ku ji çiriya pêşîn a 2007an heta 2010an serokwezîrê Awistralyayê bû.
Ji Partiya Karkeran a Awistralyayê ye û ji çiriya pêşîn a 2006an virde serokatiya partiyê dike. Di hilbijartinên de partiya wî bi radeyeka dengdayîna bilind biserket û di de Rudd bû 26emîn serokwezîrê Awistralya.
Rudd di propagandaya hilbijartinê de soz dabû ku heger ew bisebikeve dê ji gelê aborjîn lêborînê bixwaze û pêşî li asîmîlasyon û zordariya li wan tê kirin bigire. Berê jî carcaran ev yeka han dihate rojevê lê ji aliyê hikûmetan ve nedihate bicihanîn. Rudd piştî damezirandina hikûmeta xwe soza xwe digire û ji gelê aborjîn lêborînê dixwaze.
Hikûmeta Rudd Protokola Kyoto îmze kiriye.
Yahya Menekşe (jdb. ? - m. li Cizîr, Bakurê Kurdistanê) ciwanzarokekî Kurd bû û di de, li bajarê Cizîrê ji aliyê hêzên dewleta Romê ve hate kuştin.
Menekşe, di xwepêşandanên şermezarkirina dîlgirtina serokê PKKê Abdullah Öcalan de, ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirkiyê ve bi panzerê tê pelixandin û jiyana xwe jidestdide.
"Manîfestoya Komunîstî" (bi almanî: "Das Manifest der Kommunistischen Partei" an jî tenê "Das Kommunistische Manifest") ew manîfestoya ko ji hêla Karl Marx û Friedrich Engels di sala 1847'an de li Londonê bi daxwaza yekîtiya Komunîstan re hatibû nivisîn. Ew di 1848'an di dema Şoreşa Şibatê de li London û Fransayê dema Şoreşê Adarê jî li welatên din belav bû.
Çapa Pêşin û Çapên bi Zimanên din.
Bingehên program û lênêrîna jiyanêyê Marx û Engelsê ko paşê bi gelemperî wek Marksîzm hat zanîn di vê manîfestoyê de hatibû rave kirin. Di rûpela destpêkê manîfestoyê de navê Marx û Engels tev şûn digirin. Lê di 1883'an de di pêşgota çapa Elmanî de Engels wiha dinivise: "Fikrên bingehên ko di manîfesto de serwer ditînî... bitenê û bitûnî eyda Marx in."
Çapa Manîfestoya pêşinê ko bi rengekî keska tîr, di 1848'an li Londonê hatibû çap kirin. Ew çapa bi zimanê almanî bû. Wergera wêyê îngîlîzî ji hêla "Helen MacFarlane" di 1850'î de hat kirin. Ew navbera 1872'an de heta 1893'an bi pêşgotinên cida yên ko hin zimanên din hat çap kirin: Di 1871'an de bi fikrên Marx û Engels ên li ser Komûna Parîsê, di 1882'an de bi pêşgotinekê ji nû ve bi rûsî, bi Marx di 1883'an de mir re jî, 1890'an de bi pêşgotinên Engels almanî, 1892'an de bi zimanê polonî, 1893'an de jî bi îtalyanî hat çap kirin.
Manîfesto bi peyvên ko komunîzmê dişibîne şevreşkekê dest pê dike „Şevreşkek li Ewropayê digerê – Şevreşka Komunîzmê. Hêzên Ewropayê kevin bo ko vê şevreşkê def bikin hevlabendîyekê pîroz pêkanîn: Papa û çar, Metternich û Guizot, radîkalên fransî û ajanên polîsê almanê..."
Ew bi bangê navdar jî xelas dibe: „Prolêterên hemû welatan, yekbin!“.
Ew manîfestoya 30 rûpelan ji çar beşan pêk tê.
Beşa pêşin: Birjûva û Proleterya.
Marx û Engels di va beşa manîfestoyê de pêşketinên cîvakîyên heta wê çaxê wek têkoşîna çînan salix didi. Heta niha Azad û Sklav, Patrîsyan û Pleb, Baron û serf... Gorî Marx û Engels jî niha ew têkoşîna çînan peresendîye têkoşîna navbera birjûva û proleteran.
Beşa duyem: Proletar û Komunîst.
Gorî Marx Komunîst Partî ne li hembera tu partiyên karkeran e. Gorî Marx û Engels Komûnîst bo ra kirina milkên şexsî têkoşînê dikine. Dîsa gorî Manîfestoyê Komunîstan tu welat tune ne û hemû komûnîst di çîna proleterê de ne.
Beşa sêyem: Lîteratûra Komunîzm û sosyalîzm.
Di vê beşê de Marx û Engels beşên Komunîzm û Sosyalîzm û merhaleyên wan salix didin.
Beşa çaram: Şûna Komunîst Partî di li hembera Partiyên hember de.
Di vê beşê de Marx û Engels li hin welatên dijên tevgerên komunîstan û rewşê wan salix didin.
Banga navdara Manîfestoyê "Prolêterên hemû welatan, yekbin!", li ser tirba Karl Marx li Londonê
"Kapîtal" (bi almanî: "Das Kapital") yek ji giringtirîn pirtûkên Karl Marx e. Di vê pirtûkê de Marx rewşa kedkarên sedsala 19'an lêdikolê û sistema Kapîtalîzmê şîrove û rexne dike. Va pirtûkê Karl Marx bandorekê mezin li tevgera kedkaran û siyasetê sedsalê 20'an kir.
Berga yekem ya pirtûka Kapîtal di sala 1867'an de hate çapkirin. Piştî mirina Marx di sala 1883'an de, hevalê wî Friedrich Engels ji destnivîsên wî dû bergên din kom kirin û dan çapkirin.
Dante û Vergilius di dojehê de rasta hev têne (destnivîseka dorê 1345)
Komediya Xwedayî (Îtalyanî: "La Divina Commedia", an jî bi navê pêşinê orjînal "Comedia") berhema helbestvan Îtalî Dante Alighieri ya herî navdar e. Ew di wêjeya dinê de yek ji berhemên epîkê herî navdar e. Ew bi devokê Toskanî bi zimanê Îtalî hatibû nivîsîn. Dante dest bi nivîsînê wê di sala 1307an de dike û hindik li ber mirinê xwe di 1321an de temam dike. Wexta ko wî pirtûk nivîsîbû bi tene wek "Comedia" nav kiribû û "Divina"(Xwedayî) di sedsala 17an de hat anîne pêşiyê navê pirtûkê.
Komedya ji gerê Danteyê li dinêyê din kiriyê ko sê beşan de pêk têye:"Inferno" (dojeh), "Purgatorio" (eraf), û "Paradiso" (bihuşt). Ew bi mirinê xwe ve bi formekê "ez"(ango, ezî di daristanekeê tarî de me..) dest bi gerê xwe dike. Di dojeh û erafê de helbestvanê Romî Vergilius bi wî re hevaltiyê dike. Di tepeyê erafê de Vergilius dihere û "Beatrice", evîndarê Dante, bi wî re hevaltiyê dike. Ger di şeva de dest pê dike û di 14ê nîsanê de jî dawî dibe.
Dante ji tepeyê Erafê de dinêhêrê
1. Inferno / Dojeh.
Dante vê beşê pirtûkê di 1308an de temam dike. Ew ji 34 kantoyan(beşên piçûk) de pêk tê. Dante di şevekê tarî de rêyê xwe şaş dike û dikeve daristaneke tarî. Bi sibê re rasta Vergilius tê. Gorî teswîrê Dante dojeh kortekê her ku jêr de dadikeve teng dibe bû. Ewê di bin bajarê Orşelîmê de bû. Dîsa gorî teswîra Dante dojeh ji 9 qatan pêk dihat. Di qatê herî jorê, qatê nehan de, ewna Lusîferê(Lucifer) heta piştê xwe di nêv cemedê de dibînin. Ewna di dojehê de rasta gelek kesên navdarên wek helbestvanê antîk Homer, fîlozofên antîk Aristoteles, hin qehramanên Romî û Antîk, Kleopatra, Îskenderê Mezin û fîlozofên misilman Îbn Ruşd, Ibn Sîna siltan Selahedîn tên.
2. Purgatorio / Eraf.
Va beşê Comedia bi texmînî Dante di 1313an de temam kiribû. Ew ji 33 kantoyan de pêk tê. gera Erafê hema pê dojehê re di 10ê nîsanê de destpê dike. Li Erafê Vergilius bi Dante re hevaltiyê dike û di dawiya Erafê de ew şûnê xwe ji Beatrice re ber dide.
3. Paradiso / Bihûşt.
Va beşa Dante hindik li ber mirina xwe temam kiribû. Ew ji 33 kantoyan de pêk tê. Ew gera 14ê nîsanê bi sibê re destpê dike û di hevşêwe rojê de bi pê nîvro re xelas dibe.
Comedia di Hunerê de.
Pê nivîsîna Danteya Comedia re ew di demaka kurt de navdar bû. Ew bi taybetî nav hunermendên Xrîstiyan de jî bi navdar bû ew gelek caran hat şirove kirin. Sandro Botticelli û Salvador Dalí di wêneyên xwe de Comedia nîgar dikin. Gustave Doré jî rê winda krinê Danteyê di destpêka Comedia de teswîr dike.
Dante rêyê xwe di daristanê de winda dike (Gustave Doré)
Peykera Auguste Rodin bi salan li ser derî dojehêyî ko Dante di berhema xwe de teswîr kirî xebitîbû. "Le Penseur" (Ramanvan, peykera Mirovê dirame) jî Dante bixwe, wextê ko li ser berhema xweyê dojehê difikire, teswîr dike.
Eraf gorî Îslamê tepeyeka navbera dojeh û bihuştê ye. Ew şûna, yên ko li dinê gunekar bûn li Erafê demekê dipên û pê cezayê xwe dikişînin re derbaza bihûştê dibine.
Eraf navê heftemîn sûreya Quranê jî ye. Di dema Mekeyê da hatiye danin. Bi temamî ji 206 ayetan pêk tê. Li gora hinek zanyaran ayetên 163'yan hetanî 170'yî li bajarê Medînê hatine danin. Sûre navê xwe ji peyva "Araf" û ji ayetên 46'an û 4'an digirî. "Araf" bi zimanê me tê mana cîh û şundên bilind. Di sûreyê da mijyarên li ser rastbûna fermanên Xwedê û pêwistiya peyxaman ji bona mirovan derbaz dibî.
William Bradford Shockley (jdb. li London; m. li Stanford) fîzîknasekî DYAyî ye. Di sala 1956î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Shockley, bi tevî John Bardeen û Walter Houser Brattain keşfa transîstorê kiriye. Li zanîngeha Stanford dersdarî kiriye. Lêkolîn, keşf û xebatên wê di warê teknîka elektronîkê de riya pêşketinan vekiriye. Sala 1963î bûye profesor. Sala 1951î dibe yek ji şêwirmendên bipêşxistina çekan ên artêşa Amerîkayê. Herwiha sala 1962î de dibe şêwirmendê serokatiya welêt.
Wî li ser çekan, fîzîka parçeyan, fotoelektron, zîvklorîd, fîzîka transîstoran, angaştên vakûmê hwd lêkolîn û xebat kiriye.
Ceribandineke Schokley a neyînî û rexne.
Herçendî ew ne pisporê fîzyolojîyê bû, li ser wê di sala 1963î de hin tişt got û weşand. Di wan de behsa nîjadên baş û nebaş dikir. Digot mirov bikaribe nîjadên "qels, nizm û nebaş" ji holê rake. Wî behsa xetereyên dahatûya gelheya DYAyê jî dikir û digot, ew ê rojekê were mirovên çermereş zêdebin. Gotinên wî wê demê gelek deng vedide û ew bi nîjadperestiyê tê rexnekirin. Gorî hinekan diviyabû Xelata Nobel ji wî bihatiba stendin ku ew li dijî mirovahiyê ye û xebat li ser çekên ku ziyanê didin genetîkê kiriye.
Kosova (bi albanî: "Kosova" an "Kosovë", serbî: Косово, "Kosovo") dewleteka li başûr rojhelata ewropayê ko xwe wek dewleteka serbixwe daye zanîn. 17'ê Şibatê 2008an de meclîsa Kosovo serxwebûna xwe ji Serbistanê da zanîn.
Sînorên wêyê bi Serbistan, Montenegro, Albanya û Makedonyayê re hene. Ew nifûsekê ser 2 milyonan re yê ko bi piranî ji albanan pêk tê dihewirîne. Paytexta wê û bajarê wêyî herî mezin Prishtina-Priština ye.
Gerd Karl Binnig (jdb. li Frankfurt am Main) fizîknasekî Alman e. Sala 1986î bi tevî Heinrich Rohrer û Ernst Ruska, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Rudolf-Koch-Gymnasium a Offenbach am Mainê, dest bi perwerdeya fîzîkê dike.
Sala 1978î li Zanîngeha Goethe ya Frankfut am Main bi teza xwe ya "tûnnelspektroskopî di sûperragihandêran de (SN)x" doktorayê werdigire. Herwekî hin cureyên mîkroskopan jî wî û hevalên wî çêkirine.
Sala 1994î dikeve karê bazirganiya teknîkê û fîrmayeke dadimezirîne. Navenda fîrmaya wî îro li Münchenê ye.
Xewnên zîvîn pirtûkeke helbestvana kurd Fatma Savci ye.
Ew pirtûka wiha tê danasîn: Di vê pirtûkê de; “tayên Nêrgizan, gazinên Ehmedê Xanî, hêviya jinên ‘dara şikestî’, helbestên bi bask yê Feqiyê Teyran, bîranînên zarokên berdêliya welatekî...
“Hesreta du Qumriyan, fira Kevokan, firîkên genim yê deşta Qoserê, kenê Xecîcokan yên li hinarikên rûyê Nîsanê, tama ava kaniya zozanan, hêstirên çavên Xezalan...
“Şîretên rîspiyên êlan, hepriya jineke koçber, pelikên dara gwîzê, kildankek tije ji kilê Siphanî, emrê dara çinarê, dengê bilûrê, xeyala eşqiyayekî demê, giriyê girtiyekî mêr yê veşarî...
“Neynikek şikestî, şehek ji hestî, straneke birîndar ya mişextiyekî, bêdengiya gundekî kaviltirî...
“Şerbikek suryaniyan, şekirê îda ermeniyan, agirek ji tifika êzdiyan û kêfa civateke êvara Midyadiyan...” hene.
Ewrasya biwêjekê erdnîgarîyê ko parzemînên Asya û Ewropa wek parzemînekê yekgirtî digirêye. Ew xwediyê rûerdekê dorê 55 mîlon km² û 4,7 mîlar kes dihewirîne.
Ew di demên antîk virdeye ko pir kes Ewropa û Asyayê wek parzemîneka tenê dibînin. Îroj li dibistanên Japonyayê jî 5 parzemînên dinêyê ko yek ji wan Ewrasya ye hene. Li welatên Ewropaya Rojhelat jî Asya û Ewropa wek parzemînekê tenê tê ditîn.
Ebxazya yan jî Ebxazstan (bi ebxazî: Аҧсны, "Aṗsny", gurcî: აფხაზეთი, "Abxasetî", rûsî: Абхазия, "Abxazya") welateka li Kafkasya li beravên Deryaya Reş dimêye. Wê xwe ji Gurcistanê wek dewleteka serbixwe dazanîn jî statûya wê hîn bi tunî neyê vebirî ye.
Ew li başûra Kafkasyayê li beravên Deryaya Reş ên bakur û rojavaya çemê Enguri li Gurcistanê dimê.
Hejmertina nifûsêyê dawiyê ko di dema YKSS di 1989an de hatibû kirin de nifûsa wê derê dorê 500.000 kes bû. Ji wan 48% gurcî û 17% ebxazî bûn. Lê di dema şerê navbera wan û Gurcistanê de nêzî 250.000 kes, yên 200.000 gurcî bûn, ji wir hatin der xistin. Gorî hejmertina di 2005an de 125.000 (45%) ê xwe ebxaz, 60.000 (18,2%) ermenî, 40.000 (12,9%) gurcî, 22.000 rûs û 6.000 (0,2%) estonî hebûn.
Keriyê atomê kerîyekê made ye ko ji atomê biçûktir e. Keriyê atomê du core ne: keriyê hîmanî û keriyê pêkhatî. fîzîka keriyan û fîzîka navokî liser van keriyan, karlêkkirinên wan û madeyên ko ji wan pêkdihên û nabin atom lêkolînan çêdikin.
Elektron, nutron û proton ji keriyên atomê ne. Nutron û proton keriyên pêkhatî ne û ji kuarkan pêkhatine. Her protonek ji du kuarkên jor û kuarkeka jêr pêkhatiye. Kurak bi keriyên bi navê gluon anko venûson bihevra dihên girêdan. Şeş coreyên kuarkan hene: jor, jêr, bin, serî, ecêb û cadûyî. Keriyên dî ên mîna foton û nutrinos jî hene ko di stêra Rojê da çêdibin. Piraniya keriyên atomê ko heta niha hatine vedîtin di rewşên asayî da li ser rûyê Erdî peyda nabin. Ew di Tîrêja Keyhanî da û li dema pêvajoya bijandinê di lezgînkera keriyan da çêdibin.
Parçekirina atomê.
Lêkolîna karevakîmya anko elektrokîmyayê, li sala 1874ê, berê G. Johnston Stoney da hindê ko bawer bikit tiştek bi navê elektronê di pêkhateya atomê da heye.
Rojhilata Dûr herêmeka erdnîgariyê li rojavaya Asya dimêye. Ew wateyekê ko ji Ewropa wek navend tê girtin de der ketiye.
Ew wexta sedsala 19an de dema Împeratoriya Brîtanî de, bi wateyên dinên bo Rojhilat Rojhilata Nêzik û Rojhilata Navîn ve, wek "Far East" hatibû bikaranîn û di wir de jî derbaza zimanên din bûye. Di wa herêmê erdnîgarî de Hindistan û Hindistana Rojhilat û Hîndiya Çînî û Çîn û Japon û Kore û axên Rûsyayê rojhilat cih digirtin. Ew îroj bi piranî wek Asyaya Başûr, Asyaya Başûr-rojhilatê û Asyaya Rojhilat tê salixdan. Her çiqas Rojhilata Dûr li rojavaya DYAyê dikeve jî, Emerîka jî wa têgiya bikar tîna.
Owen Chamberlain (jdb. li San Francisco; m. li Berkeley) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1959î bi tevî Emilio Segré, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Lawê radyolog ê W. Edward Chamberlain bû. Piştî bidawîkîrina kolêjek di sala 1941î de, dest bi perwerdeya fîzîkê li zanîngeha Californiayê dike.
Beriya ku bi Emilio Segrè re dest bo projekta Manhattan bike, peywirdariya xwe ya leşkeriyê bi cih tîne. Alîkariyeke mezin ji Enrico Fermi dibîne. Sala 1949î dibe doktorê fîzîkê û doktoraya xwe jî bi angaşta li ser rewşa neutronên qels di herikbaran de dide.
Li heman zanîngehê sala 1958î dibe profesor. Sala 1959î bo demekê li Harvardê dixebite. Sê caran evînmarî bûye (zewiciye). Sê keç û lawekî wî çêbûne.
Dema di projekta Manhattan de dixebitî, li ser fîzîka dendîkî lêkolîn dikir. Dîsa lêkolîn li ser efekta polarîzasyonê, antîproton, proton, T-Sîmetrî li cem elektron-protonan hwd lêkolîn kiriye. Keşfa antîprotonan kiriye.
Martin Lewis Perl (jdb. li New York) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1995î bi tevî ist Frederick Reines Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Malbata wî Cihû bûye û ji Poloniyên Rûsyayê bûye. Sala 1948î enstîtuya polîteknîk a Brooklynê bidawî kiriye. Wî kariyera xwe li zanîngeha Michiganê kiriye. Li Stanfordê xebat û lêkolîn kiriye.
Frederick Reines (jdb. 16ê adarê 1918 li Paterson, New Jersey; m. 26ê tebaxê 1998 li Orange, California) fizîknasekî DYAyî bû. Sala 1995î bi tevî Martin L. Perl, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Malbata wî bingeh Cihû û ji Rûsyayê hatibûne. Piştî perwerdeyê bi fîzîka teorîk dest bi xebatên xwe dike. Di sala 1945î de li laboratûara neteweyî Alamosê dibe serokê komeke lêkolînan. Di destpêka 1950î de dest bi xebatê li laboratûarên "Hanford and Savannah River" dike.
Reines di jiyana xwe ya zanistiyê de li gelek mijarên fîzîkê dikole. Li ser neutronan, protonan, elektronan radiweste. Dîsa sûpernova û keşfên nû yên stêrzaniyê ji mijarên xebatên wî bûne.
Sala 1988î bûye profesor. Zewicî bûye û du zarokên wî hebûne (Robert G., Alisa K. Cowden).
Sir John Douglas Cockcroft, OM, KCB, CBE, FRS (jdb. li Todmorden/Brîtanya; m. li Cambridge) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1951î bi tevî Ernest Walton, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di malbateke dewlemend î fabrîkator de hatiye jiyanê. Sala 1914î li zanîngeha Manchester, dest bi perwerdeya matematîkê kiriye.
Bi vegera ji leşkeriyê ve perwerdeya elektroteknîkê dibîne. Li "Metropolitan Vickers Electrical Company" du salan dersdariyê dike. Sala 1924î dawî li perwerdeya xwe ya matematîkê jî tîne. Sala 1934î li "Royal Society Mond Laboratory" a Cambridge xebatê dibîne. Sala 1939î dibe profesorê fîlozofiya xwezayê û heman salî dibe gerînendeyekî lêkolînên dûgelê.
Ji bo artêşê hin sîstemên radaran çêdike. Sala 1944î dibe endamek projektên atomenerjîyê ya Kanada. Sala 1954î dibe endamek saziya atomenerjiyê ya Brîtanya.
Sala 1925î bi "Eunice Elizabeth Crabtree" re evînmarî bûye (zewiciye).
Li "Cavendish-Laboratorium" bi tevî Pyotr Kapitsa li ser fîzîka meydanên manyetîk û germahiyên ekstrem û awarte lêkolîn kiriye. Ji sala 1928î pê ve bi tevî Ernest Walton li ser protonan xebitiye. Cara pêşîn wî, bi tevî Ernest Rutherford îzaha mîsogerî ya sîklotronê kiriye.
Ernest Thomas Sinton Walton (jdb. 6ê çiriya pêşîn 1903 li Dungarvan/County Waterford; m. 25ê hezîranê 1995 li Belfast) fizîknasekî navdar ê Îrlandî bû. Sala 1951î bi tevî John Cockcroft, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di malbateke oldar de hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina kolêjeke metodîst li Belfast, sala 1922î li Dublin dest bi perwerdeya matematîk û fîzîka ceribandiniyê dike. Sala 1926/27î bidawîdike. Li laboratûarên "Cavendish-Laboratorium" a zanîngeha Cambridge derfeta lêkolînkirinan dibîne. Heya sala 1934î li wir dimîne û vedigere Trinity College. Sala 1946î dibe profesorê fîlozofiya xwezayê û fîzîka ceribandiniyê.
Sala 1934î evînmarî bûye (zewiciye) û çar zarokên wî çêbûne.
Bi tevî John Cockcroft gelek lêkolînan dike. Bi hevre jeneratora bi navê "Cockcroft-Walton-Generator" çêdikin. Bi giranî li ser cîhana atomê radiweste.
Felix Bloch (jdb. 23ê çiriya pêşîn 1905 li Zürich; m. 10ê îlonê 1983 li Zürich) fizîknasekî Swîsreyî-Amerîkayî bû. Sala 1952î bi tevî Edward Mills Purcell, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Sala 1927î endazyariya fîzîkê bidawî dike û doktoraya xwe li zanîngeha Leipzig dide. Bi fîzîknasên navdar ên hevdemî re hevaltiyê dike û bi wan re dixebite. Sala 1933î diçe DYAyê û zanîgeha Stanfordê. Sala 1939î dibe hevwelatiyê Amerîkayê.
Di dema "şerê cîhanî yê duyemîn" de li ser atomenerjîyê radiweste û lêkolînan dike. Piştre bala xwe berdide îndûksiyon, nûklear rezonans, manyetîk rezonans û bipêşxistina teknîkên dîmengiriye hwd.
Şerafettin Kaya (jdb. 1929 li Gimgim, Mûş, Bakurê Kurdistanê) parêzer, mamoste û yek ji çalakgerên mafê mirovan ên Kurd e.
Kaya wekî mamoste li parêzgeha Mûş a Kurdistanê û Enqere ya Tirkiyê xebitiye. Piştî perwerdeya xwe ya dadê dibe parêzer û ji xwe re li Amedê bûroyek vedike. Ew di nava salên 1971 - 1974î de berevaniya kurdperwer û çepgiran dike. Sala 1976î ew jî tevlî têkoşîna azadî û demokrasiyê ya kurdperweran dibe û di damezrandina rêxistina Rizgarî de cihdigire.
Ew bo demekê dirêj parêzerî û têkoşîna xwe ya legal bi hev re didomîne. Serokatiya baroya parêzgeha Mûşê dike. Bi hatina cûntaya artêşa Tirk a sala 1980î jiyana wî jî dikeve xetereyê. Ji aliyê hêzên ewlakariyê ya cûntayê tê girtin û di gelek zîndanan de dimîne.
Sala 1982î bi dizî derdikeve derveyî welêt û li Almanyayê dibe penaber. Li Almanyayê serpêhatiyên xwe (bi taybetî yên derbarê Zîndana Amedê de) diweşîne û raya giştî ya cîhanê bi êşkenceyên li Kurdistanê dibin, dide hişyarkirin. Ji ber ku ew bi xwe dadnasek bû, ji aliyê dadgehên Almanya ve wekî pispor tê naskirin û li ser daxwaza dadgehan sûd ji şêwirmendiyên wî tên girtin.
Türkan Temel (Bêrîvan) (jdb. 1965 li gundê Keçan a Gimgimê, parêzgeha Mûş, Bakurê Kurdistanê - m. li parêzgeha Qers, Bakurê Kurdistanê) yek ji têkoşerên jin ên navdar bû û ji aliyê dûgela Tirkan ve hate kuştin.
Bêrîvan di malbateke rewşa wan a aborî baş e de tê jiyanê. Bavê wî bi salan li Almanya xebitîbû û li navenda Gimgimê esnafî dikir. Malbata wê baweriya Elewî dihewandin û bi zaraveyê Kirmanckî (Dersîmkî, Ginî, Zazakî, Dimilî) diaxivî.
Bêrîvan xûşktiya nexweşan (hemşîre) dikir û beriya ku jiyana xwe jidest bide li rojavayê Tirkiyê dixebitî. Hêj di zaroktiya xwe de doza Kurd û Kurdistanê dikir û di nava rêxistineke çepgiran a li herêmê xwedî hêzeke berbiçav bû, "Halkin Kurtuluşu (bi kurdî: Rizgariya gel)" de cihgirtibû.
Türkan Temel bi destpêkirina şerê çekdarî yê PKKê û hatina pêşmergeyên PKKê bo herêmê re, têkilî bi PKKê re çêdike. Li bajarên Tirkan têkoşînê dike. Biryara xwe digire ku tevlî hêzên gerîlla bibe û daxwaza wê jî tê pejirandin. Ew hêj negihîştiye kampên perwerdeyê yên PKKê dikeve dafika artêşa Tirk û parêzgeha Qersê tê kuştin.
Zelemele (jdb., Dersîm, Bakurê Kurdistanê) stranbêjekî Dersîmî ye.
Bi Kirmanckî distrê. Navê wî yê rastî "Memed Ali Güler" e. Bavê wî helbestvan e û ji gundê Seyîn ê ye. Diya wî ji Axdad a Mamekiyê ye û ji bera Ûsivan e. Bi Dimilkî (Kirmanckî, Ginî, Zazakî, Zonê Ma, Şo bê) stranan distrê û awazgeriyê dike. Şêweyê mûzîka wî rock, rap û awazên wekî blues e. Herwekî ew awazên folklorîk jî bi afirandêriyeke nûjen distrê. Ew bi xwe hin caran navê stîla mûzîka xwe jî wekî "Zelemele" binavdike.
Niha li Almanya, bajarê Mainzê dijî. Ew ji aliyekê ve jî perwerdeya aborîzaniyê li zanîngeha Düsseldorfê dibîne. Ew bi mûzîka xwe ya rengîn gelek tê hezkirin.
"Odîseya" an jî "Odîse" (Yewnanî: Oδύσσεια "Odysseia") berhema Homeros ya ko bi berhemeka dina wiya "Îliyad" ve yek ji efsaneyên herî mezinê epîkê Yewnanî ye. Ew di 8. sedsala berî zayîne de hatiye nivîsîn û berhema herî kevina wêjeya Ewropayê ye. Ew qala serboriyên ko di serê (;), keyê Îthaka re derbaz dibin û vergera wiya ji Şera Troyayê dike.
"Odîseya" li pê Şerê Troyayê (li Anatoliyayê) ko deh salan didome şûnda rêyê xwe şaş dike û encax deh salan şûnda wek parsek vedigere welatê xwe girava Îthakayê (li Yewnanistana îroj). Lê ji ber ko ew ewqas dereng mabû jinê wî û gelek kes difikirin qey Odîseus miriya û jinê wî () dixwaze ko bi yekî din re bizavice. Odîseus vê carê jî mecbûr dibe ko bo zevacê bi jinê xwe re di têkoşînê keve.
"Îlyada" (bi yewnanîyê kevin: Ἰλιάς "Iliás", bi yewnanî yê îroj: Ιλιάδα "Iliáda") berhemayekê Homerê epîkê li ser Şerê Troyayê ye. Lê gorî pirtûka Homer sebeba şerê wek lihevnehatina navbera Agamemnon û Axîlês tê nimandin jî Homer di wê mijarê de çewtiyê dike. Ew bi piranî qala hêrsbûna Axîlês û şêrê navbera Yezdaniyên mîtolojîkên Yewnanî dike. Gorî Îliyad yezdaniyên mîtolojîk ên Atîna, Hêra û Poseidon li hêla Yewnanan, Arês, Afrodît û Apollon jî li hêla Troyanan cih digirin.
Ew epîka herî kevina Yewnanistan û Ewropayê ye. Ew dorê salên 730 b.z. de hatibû nivisîn. Li wê 20 salan şunda jî Homer pirtûka dewama vê "Odîseya"yê ko qala rêşaşkirina vegera keyê Odysseusê ji Şerê Troyayê dike.
Rûpeleke pirtûka Xwarezmî ya "el-Kitab el-muxteser fî hîsab el-cebr we'l-muqabele".
Xwarezmî an jî Ebû Ebdullah Muhemmed bin Mûsa el-Xwarizmî (; z. dora 780 - m. dora 835 (?) ta 850) stêrnas, matematîknas û erdnîgarînasekî faris bû ko navê beşa matematîkê algorîtma ji navê wî hatiye afirandin.
Dema jidayikbûna wî ne vebirî ye. Lê texmînî ew di salên dora 780an de li Xwarezmê (îroj bajarê Xiva li Ûzbêkistanê) hatiye dinê û di salên dora 850an de jî çûye rihmetê. Ew nêzî temamiyê jiyana xwe li paytexta Ebasî ya Bexdayê derbaz dike. Ew bi taybetî, di navbera salên 813 û 833an de, wexta ko di medreseya xelîfe Me'mûn ya Mala Hîkmetê an jî "Beyt el-Hikme" de çalak bû û berhemên xwe bi piranî di wê wextê de nivisîbûn. Dîroknasê erebî et-Teberî wî wek zerdeştî dida zanîn; lê li gorî berhema xwe ya bingehîn, el-Cebr jî wek misilman xuye dibe.
Ew yek ji matematîknasên herî mezin ê ko bi xebatên xwe yên ser arîtmetîk û cebîrê têye zanîn.
Di berhema xwe ya bi navê "Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê" (bi erebî: "el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele") sala 825an de ew hesabê bi hejmarên dehanî pêşve dixe û sifrê ji Hindistanê têdixe hesaba erebî û hejmarên modern dike. Ev berhema Xwarezmî di 1145an de bi navê "Liber algebrae et almucabala" ji aliyê wergerê îngilîzî Robert Chester (navê wî bi latînî "Robertus Castrensis" bû) ve tê wergerandin zimanê latînî. Orîjînalê wê pirtûkê winda bûye û îroj encax wergerên xwe yên kewn ên latînî mane.
Dîsa ew di pirtûka xwe ya "el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele" de li ser mentiqê û arîtmetîkê dişuxule û hevkêşeyên lîner (wek ax+c=0) û hevkêşeyên kuadratîk an çarkunc (wek ax²+bx+c=0) dixebite.
Bi daxwaza xelîfe re ew li ser astronomî dişuxule û astronomiya Betlemyûs (Ptolemaios) şirove dike. Wî berhemeke bi navê Pirtûka rûyê erdê ("Kitab sûret el-erz") a ko wek nexşeya dinê bû, berhev kiribû. Ew bi hin berhemên xwe li ser Salnameya Julien ("Risala fî istixrac terîx el-yahûd"), salnameyên bi gelemperî ("Kitab et-terîx") û li ser hesabkirina saetên rojê ("Kitab er-ruxame") jî xebitîbû. Ew li ser trîgonometriyê jî şuxuliye.
Şerafettin Elçi (bi kurdî: "Şerefedîn Elçî") (z. 14ê adara 1938an, li Cizîrê (Bakurê Kurdistanê) − m. 25ê kanûna pêşîn a 2012, li Enqereyê (Tirkiye)) siyasetmedarekî kurd bû. Serokê partiya KADEPê ("Katılımcı Demokrasi Partisi" - Partiya Demokrasiya Beşdarvan) bû.
Dibistana seretayî û navendî li Cizîrê, ya amadeyî jî li Mêrdînê bidawî dike. Li Enqereyê (paytexta Tirkiyeyê) perwerdeya dadnasiyê dibîne. Li Amed, Cizîrê karê parêzeriyê dike. Di dema şagirtiya xwe de tevlî têkoşîna azadî û demokrasiya kurdan dibe û tê girtin. Di Doza 49an de ew jî tê darizandin. Dîsa di cûntaya leşkerî ya 1971ê de tê girtin û bi qasî 8 mehan di girtîgehên leşkerî de dimîne.
Di hilbijartinên giştî yên 1977an de wekî parlamenterê Mêrdînê dikeve parlamena tirkan. Di hikûmeta Bülent Ecevit a 1978 - 1979an de wekî wezîrê avadaniyê, kar dike.
Bi hatina cûntaya leşkerî ya 1980î (12ê çiriya pêşîn) tê girtin. Di dadgehên tirkan de bi tewanbariya ku gotiye "Li Tirkiyeyê kurd hene, ez jî kurd im" bi cezayê zîndanê bo 2 sal 3 mehan tê cezakirin. Dîsa bi tewanbariya ku di dema wezîrtiya xwe de kurd kiriye xwedî kar û bo karê fermî hilgirtiye tê darizandin û bi cezayê zîndanê bo 2 sal, 4 mehan tê sizakirin. Herwiha 10 salan siyaset ji bo wî tê qedexekirin û karê parêzeriyê bi fermî jê tê stendin.
Elçî zewicî bû û heft zarokên wî hebûn.
Xebatên polîtîk.
Di sala 1992an de bi tevî 98 ronakbîrên kurd, bingeha Weqfa Maf û Serxwebûna Kurd davêjin. Ev nav ji aliyê dûgela Tirk ve nayê pejirandin. Bi têkoşîneke dûr û dirêj û zextên Ewropayê navê weqfê wekî weqfa kurd a çand û lêgerînê tê guhertin. Ev cara yekem bû ku di Komara Tirkiyeyê de navê bêjeya kurd bi fermî dibû.
Di sala 1994an de bi tevî hin hevalên xwe Platforma Kurd a Demokratîk saz dikin. Di 3ê kanûna paşîn a 1997an de biryara damezrandina Demokratik Kitle Partisi (Partiya Girseyî ya Demokratîk) didin. Ev partî di 26ê sibata 1999an de tê qedexekirin.
Di 19ê kanûna pêşîn a 2006an de Katılımcı Demokrasi Partisi tê damezirandin û Elçî jî dibe serokê vê partiyê.
Şerafettin Elçi di 25ê kanûna pêşîn a 2012an de li Enqereyê koça dawî kir.
Partiya Demokrasiya Beşdar, bi tirkî KADEP "(Katılımcı Demokrasi P'"artisi)" partiyeke legal û polîtîk a Tirkiyê ye.
Bi rêbazên rewa, aştiyane û demokratîk li çareserkirina pirsgirêka kurd û demokratîzekirina sazûmaniya desthilatdariya Tirkiyê digere. Di rayagiştî ya Kurdistan, Tirkiye û cîhanê de wekî partiyeke "kurdperwer" tê binavkirin.
Partî di 19'ê berfanbarê 2006'an de hatiye damezirandin. Serokê partiyê Şerafettin Elçi bû. Piştî mirina Şerafettin Elçi di dawiya sala 2012'an de, di 7'ê adara 2013'an de Lutfî Baksî wekî serokê nû yê KADEP'ê hat hilbijartin.
KADEP ji bo çareseriya pirsgirêka kurd, modela federalîzmê baştir dibîne.
Nusret Kılıçaslan (bilêvkirina bi kurdî: Nûsret Kiliçaslan) (jdb. li gundê Dêrika Hesê Ûso ya Qoserê, Mêrdîn - m. li heman derê) siyasetmedarekî kurd bû. Yek ji damezrênerên DDKOyê bû.
Li Enqereyê (paytextê Tirkiyê) di kolêja "Yükseliş", beşa endazyariya avadaniyê de dixwîne. Hêj di ciwanzaroktiya xwe de ji bo azadiya Kurdan têdikoşiya. Li Enqereyê têkilî bi rewşenbîr û kurdperwerên şoreşger ên wê demê re têkilî datîne. Tevlî damezirandina DDKOyê dibe. Ji ber ku ji malbateke dewlemend bû, piştgiriya Kurdên xizan dike û çalakiyên Kurdan fînanse dike.
Sala 1969î mîtînga Kurdan a Enqereyê ku berdewamiya "mîtîngên rojhilatê (Doğu Mitingleri)" bû, organîze dike. Di sala 1970î de ji aliyê dûgela Tirk ve tê girtin lê heman salê dîsa berdidin.
Di cûntaya leşkerî ya 1971î de tê girtin û wî dixin zîndanê. Di zîndanê de tevlî bexwedanan dibe û di dadgehan de berevaniya doza Kurdan dike. Ji aliyê dewleta Tirk ve bi cezayê zîndanê yê 12 sal zîndanî û 5 sal jî sirgûniyê tê cezakirin. Di efûya giştî ya 1974î de tê serbestberdan.
Ew ji zaroktiya xwe heya mirina xwe bi rêbazên rewa, aştiyane û demokratîk li azadî û serxwebûna Kurdan digere. Yek ji damezrênerên Hak ve Özgürlükler Partisi, HAKPARê bû û berpirsiyariya partiyê ya Mêrdînê jî kiribû.
Di de tevlî damezrandina Katılımcı Demokrasi Partisi (Partiya demokrasiya tevlîkar) KADEPê bû û wekî endameke meclîsa vê partiyê xebitî.
Ew di de ji ber xwînneçûna mejî, jiyana xwe ji dest da.
Çiyayê Xastiyan beşek e ji herêma Çiyayê Kurmênc.
Li başûrê wî Deşta Cûmê ye, li bakurê wî Çiyayê Hawarê ye, li rojhilatê wî Çemê Efrîn û Deşta Endîbê ye û li rojavayê wî Çemê Reş û Deşta Hemqê ye. Piraniya gundên vî çiyayî bi herêma Mabetan va girêdayî ne, hinek jî bi herêma Cindirêsê va û hinên din jî bi herêma Şiyê va girêdayî ne. Ji rûniştivanên vî çiyayî ra "Xastiyan" dibêjin (ji lew ra Çiyayê Xastiyan), ku êleka bingehîn in ji êlên Çiyayê Kurmênc. Çiya bi xwe ne ewqas bilind e (di rastiyê da diviyabû jêre "tepe" bihata gotin). Cihê herî bilind di vî Çiyayî da Pozê Nîşanê ye (dora 850 m), ku di navbera gundê Kaxirê û gundê Xaltan da ye. Piraniya axa vî çiyayî bi darên zeytûnan dagirtî ye; di nav ra jî rez û darên fêkiyan wek hejîr, keysî, hêrûk, sêv, henar û hwd hene. Hin daristan jî li vî çiyayî hene, ku ji darên merxan, sînganan, qitleban, êvirsan, tizbiyan û hwd pêkhatiye. Di navbera gundê Rûtan û Hec-Hesnan da daristaneka mezin heye, ku berazên kovî jî têda hene. Gundên vî çiyayî ji folklora kurdî ra çavkaniyeka xurt in. Gundên wek Mabetan, Kaxirê, Mîrkan, Şîtkan û Rûtan ji stranên sivik ra çavkaniyên girîng in û gundên Heyştiyan, ku li kuntarên vî çiyayî ne, wek Çolaqan, Aşkan, Xerzan, Çeqelan, Miskê(jor û jêr), Xaltan, Koran, Gordan û Kefirsefrê ji stranên giran ra çavkaniyên dewlemend in.
Edward Mills Purcell (jdb. 30ê tebaxê 1912 li Taylorville, Illinois; m. 7ê adarê 1997 li Cambridge, Massachusetts) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1952î bi tevî Felix Bloch Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Dî cîhana manyetîzma dendikî de şoreşek pêk anîye. Keşfa mijandina manyetîzma dendîkî jî wî bi xwe di sala 1945î de kiriye. Xebatên wî çêkirina NMR-Spektroskopîyê hêsantir kiriye. Spektroskopîyeke bi vî rengî di gelek warên zanistiyê de dihat wateya pêşdeçûnê. Bo mînak di hilberîna derman û testên bijîşkiyê de.
Sala 1951î bi tevî Harold Irwing Ewen û Gart Westerhold emîsyona cureyên frekansan keşf û rave kiriye. Şopandina stêrkan bipêşxistiye.
Purcell li zanîngeha Harvard wekî profesor dersdarî dikir.
Orhan Keskin ("bilêvkirina bi kurdî: Orhan Keskîn", jdb. 1956 li Erdêxan - m. 3ê adarê 1984 li Zîndana Amedê) têkoşer û şoreşgerekî navdar ê tirk bû. Berpirsiyarê Devrimci Yol ê Başûrê Rojhilatê Tirkiyê bû. Di greva birçîbûnê ya bêdawî de jiyana xwe ji dest daye.
Dibistana amadeyî li Farqînê dixwîne û hêj di ciwanzarokiya xwe de doza azadî û demokrasiya Kurdan dike. Malbata wî koçberê Tetwanê dibe û ew li wir têkilî bi rêxistinên çepgîr û Kurdperwer re datîne. Herçendî Tirk bû û di nava rêxistinên Tirkan de cihdigirt jî, azadiya gelê Kurd girîng didît.
Sala 1977î xwe qeydê Enstîtuya Perwerdeyê ya Amed, beşa matematîkê dike. Lê ew giraniya xwe dide karên şoreşgeriyê û li bajarên Bakurên Kurdistanê, xebatên şoreşgeriyê dike. Ji ber ku di aliyê teorîsyeniya têkoşîne de bipêşketibû, bi giranî di birêxistinkirina ciwanan de peywirdar dibe. Wî biratiya Kurd û Tirkan diparast û di bipêşketina rêxistina çepgîr û pêşverû Dev Yolê li Amedê de xwedî roleke berbiçav bû.
Di gulana 1980î de bi hêzên ewlekariyê yên Tirk re dikeve xweparastina biçek û birîndar dibe. Polîsên Romê wî digirin û êşkenceyên mezin lê dikin. Wî davêjin Zîndana Amedê ku wê gavê wekî "Saygona Kurdistanê"," dihate binavkirin. Li wir tevlî hemî berxwedanan dibe.
Di greva birçîbûnê ya dawî ku di 14ê kanûna paşîn a 1984î de destpêkiribû de, di birçîbûna 52emîn rojê de jiyana xwe jidestdide.
Esat Oktay Yıldıran (jdb. 15 sibat 1949 - m. 1988 li Stenbolê) serbazeke artêşa tirk, endamê sîxuriya Tirkiyeyê, gerînendeyê Zîndana Amedê û yek ji êşkencekarên profesyonel ên Romê bû.
Ji ber ku nasnameya wî bi dizî bû û ew endamê saziya sîxuriyê ya Tirkiyê bû, derbarê wî kêm agahî tên zanîn. Gorî gelekan ew jî "devşirme" (zarokên di sêwîxaneyan de bo kiryarên hovane hatine perwerdekirin) bûye.
Wekî serbazekî payebilind di artêşa Tirk de dixebitî. Tevlî dagirkirina girava Kîprosê bûye û gerînendetiya zîndana ku yewnanî tê de dihatin dîlgirtin, lêpirsîn û êşkencekirin kiriye.
Bi bipêşketina tevgerên azadîxwaz ên kurdan û hatina ser desthilatdariyê ya cûntaya leşkerî ya sala 1980î re wî dikin gerînende û fermandarê Zîndana Amedê.
Ji aliyê fîzîkê ve dişibiyabûye gelên Balkan an hin berên Qefqasan. Bi salan li vê zîndanê êşkenceyan dike. Bi dehan ciwanên kurd li vê zîndanê tên îdamkirin. Bi dehan tên kuştin. Bi sedan kes ji ber êşkenceyan dimirin an seqet dimînin û bi hezaran kes rastî êşkenceyên hovane tên.
Bi berxwedanên dîrokî yên şoreşger û azadîxwazên Kurd sazûmaniya Tirk şûnve gavan davêje û di polîtîkayên xwe yên "tunekirina Kurdan" de bo demekê dirêj têk diçe. Esat Oktay jî wekî serbaz bo êşkencexaneyên Stenbolê peywirdar dikin û dişînin Stenbolê. Li wir wekî serdarekî artêşê kar dike.
Li Stembolê di sala 1988an de ji aliyê PKKê ve hatiye kuştin.
Alpes-de-Haute-Provence departmaneke başûrê Fransayê ye li hêrema Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Navenda wê departmanê li Digne-les-Bains e û hejmara nîşana departmanê jî 04 e. Li vê departmana Fransayê nezîkî nîv milyon mirov dijîn.
"Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê", anku "el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele" () an jî bi kurtî "Hisab el-cebr we'l-muqabele" pirtûka matematîkê ko ji hêla Xwarezmî di salên dora 820an de hatibû nivisîn.
Gelek zanyaran wek Dînewerî û Şerafedîn Tusî jî pirtûkên bi navên "Kitab el-cebr we'l-muqabele" nivîsîbûn.
Pirtûk û naveroka wî.
Pirtûk li ser jihevderxistinê ango çareserkirina hevkêşeyên kuadratîk (hevkêşeyên çarkunc) û hin problemên din bû û ew wek sazdara cebîrê tê pejirandin. Navê "algebra" di zimanên rojava de bo cebîrê ji navê Xwarezmî hatibû afirandin. Xwarêzmî bixwe çiqas faris bû (her çiqas tê gotin jî ku kurd be) jî, ew pirtûka bi zimanê erebî nivisîbû. Ew pirtûk wek "Liber algebrae et almucabala" di sedsala 12'an de ji layê Robertê Chester (navê wî bi latînî: "Robertus Castrensis") ve hatibû wergerandin latînî û ev wûşeya wiha derbaza latînî û zimanên din bû.
Xwarezmî di pirtûka xwe de şeş cûreyên hevkêşeyan bingeh dide û li ser çareser kirinên wan metodên cebîrî û geometrîk dide. Wî di xebata xwe de hejmar, wek sembolan ne bi nivisê salixdidan. Bi vê avayê wî hevkêşe bi biwêjên wek "kare" (bi îngilîzî: "squares", ya ko îroj bûyî x2); "kok" (bi îngilîzî: "roots", ya ko îroj bûyî x) û "hejmar" (hejmarên ko wek 'çil û du' bilêv dikirin).
Wateya erebî ya "el-Cebr" (bi erebî الجبر, "tunî kirin") ew kirariyê birina elemanekî negatîvî ji hêlekê wekheviyê de hêla dinê wekheviyê û guhertina nîşanê wê ye. Mînakê Xwarezmî ya bi nîşanên îroj wiha bû "x2 = 40x - 4x2" bi kirariyê "el-cebr" tê halî "5x2 = 40x" û pê re tê çareser kirin. Bo ko dema Xwarezmî de hejmarên negatîv tunebûn û wî di çareserên xwe de kokên negatîv bi kar nedianîn bi vê kirariyê elemanên negatîv ji wekheviyê dihatin derxistin.
"El-Muqabele" (bi erebî: المقابله, "beramberî") tê maneya derxistin an îhmalkirina hejmerên pozîtîvên ji herdu hêlên wekheviyê bû. Minakê Xwarezmî yê bi nîşandinê îroj wiha bû: "x2 + 5 = 40x + 4x2" bi "el-muqabele" tê vî halî "5 = 40x + 3x2" û pê re tê çareserkirin.
Deryaya Saragasso, li vê nexşeya bi zimanê îngilîzî wekû "Sargasso Sea" tê dîtin.
Deryaya Sargasso deryayeke di Okyanûsa Atlantîk de li rohelata Florida û li başûra Bermûda dimê.
Mezinahiya wê qasa navenda rûerda Ewropayê cih digire. Ew di bin bandora herka Antîlanê ko li ber beravên Florida de çerxa Herka Kendavê dibe ye. Kurahiyê wê heta 5.000 m dadikeve.
Navê Sargasso ew algên keskên di wê deryayê de cih digirine. Ew algên nola giyayan hin caran heta 300 m dirêj dibine.
Max Born (z. 11ê kanûna pêşîn 1882 li Breslau − m. 5ê kanûna paşîn 1970 li Göttingen) Matematîknas û fîzîknasekî Alman bû. Sala 1954î bi tevî Walther Bothe, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bi xebatên xwe yên li ser relatîvîte, fîzîka rewşa hişkbar a elementan, atom, mekanîka qûantan û matîs, angaştên li ser optîk û kînetîk hwd tê naskirin. Sala 1907î ji zanîngeha Göttingen doktoriya fîzîkê girtiye. Xwedî bingeheke xurt û zîrek a matematîkê bû.
Sala 1926î li ser mekanîka pêlan lêkolînên mezin dike û metodên hesabkirinê yên nû diafirîne. Xebatên wî di zanistiya fîzîkê de gelek deng vedidin. Bi hatina Nazîyan a ser desthilatdariyê ji welatê xwe direve û li Edinburghê bicih dibe. Di dawiya jiyanê xwe de bi tundî li dijî çekên nûklear derdikeve.
Walther Wilhelm Georg Bothe (jdb. li Oranienburg; m. li Heidelberg) fîzîknasekî Alman bû. Sala 1954î bi tevî Max Born Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Spiya por ("Pediculus humanus capitis")Spiya rûv ("Phthirus pubis")
Spî, spih (mirov jî dibêjinê sipî û sipih) an espê ("Anoplura") navê komeke ektoparazîtên pehnik e ku li ser guhandaran dijî û xwînê wan dixwe. Ji zêdeyî 500 cureyan pêk tê. Spî rişkan dikin, pişt re rişk dibin nûtik û nûtik jî dibin spî.
Spiya por ("Pediculus humanus capitis"), spiya kincan ("Pediculus humanus humanus") û spiya rûv ("Phthirus pubis") dikevin por, rêv û cil û kincên mirovî. Li mirîşk û balindeyan spiya mirîşkan, li ser daran spiya daran û li ser genim spiya genim jî dikarin bên dîtin û gawuk jî dikevin cihên pîs.
Nexweşînên giran wekî tîfûs ji aliyê spiya kincan ve tên borandin mirovî.
Seyîdxan Kurij (z. 1960 li gundê Kur, Çewlîg), nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Bi giranî bi kirdkî (dimilî, zazakî, kirmanckî) dinivîsîne.
Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên polîtîk ji Kurdistanê derketiye û li derveyî welêt dijî. Li bajarê Almanya, Duisburgê ji sala 1991'î virde weşangeriya radyoyê dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin.
Ji sala 1997'î virde di nava koma xebatê ya Vate de ye û yek ji niviskarên kovara Vate ye. Ji rezbera 2004'î vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya "Peyama Kurd" e û berpisiyarê beşa zazakî ye.
Ezîzê Gerdenzerî (Ezîzê îsko Gerdenzerî, Şaliko Amirian, bi ermenî: Շալիկո Ամիրյան), di sala 1945an de li bajarê Tiblîsî yê komara Gurcistanê ji dayîk bûye, yek ji helbestvan, dramanûs, wergêr û nivîskarekî, kurd yê ji Ermenistanê ye. Bi xwe bijîşk e, doktorê zaniyariyê ye û niha li Danîmarkê dijî.
Dr. Ezîzê Gerdenzerî di sala 1948 an de malbata wî koçberê Ermenistanê dibe û zaroktiya wî ji wir dest pê dike. Li Ermenistanê li gundê êzîdiyan "Dêrîkê" (navê berê Cercerîs) a navçeya Elegezê mezin dibe. Sala 1964 an de li zanîngeha bijîşkiyê ya Rewanê dest bi perwerdehiyê dike. Sala 1970 î bidawî dike û diçe bajarê Çîmkenda Qazaxistanê. Di warê şîrûrjiyê de dibe doktorekî navdar. Di sala 1978 an de li bajarê Almatiyê têza (disertasyona) doktoriyê diparêze û Komîsyona Berz ya Atestatyonê li Moskovê nave doktorê ulmê bijîşkiyê pêşkêşî wî dike.
Di sala 1981 ê de vedigere Ermenistanê û bi qasî du salan li zanîngeha bijîşkiyê ya komarê de dersdariyê dike. Di nava salên 1983 - 2002 an de li Enstîtuya Rewanê ya proktolojiyê de wekî nişterger û şîrûrg kar dike û dibe gerînendeyê beşa pejirandina nexwêşan û diyagnostîkê. Gelek nivîsarên zanistî diweşîne.
Ji sala 1960'î dest bi weşandina helbestên kurdî dike û helbestên wî di rojnameya Riya Teze de tên weşandin. Sala 1968 an de pirtûka wî ya helbestan, "Kilîta Dil" bi bîryara Yekîtiya Nivîskarên Kurd di sala 1968'î de diviyabû bihata çap kirin, lê sala 1983 an tê çap kirin. Di almanaxa kurdî ya bi navê "Bihara Teze", ku li Ermenistanê çap dibû de, gelek helbestên wî hatina weşandin. Wisa jî wî roman, şanoname, novêl nivîsîne. di sala 1990 î de li Ermenistanê romana nivîskar ya bi navê "Fîncana Ferfûrî" tê weşandinê. Şanonameya nivîskar "Zarîna Çiya" wek pirtûk di sala 1989 an de li Yêrêvanê tê çap kirinê. Di sala 1990î de derhênarê kurd Mirazê Ûzo wê berhemê dike şano, li Tiyatroya Kurdî ya Tbîlîsê de pêşkêşi temaşevana dike û bi destî Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, bi xemxuriya serokê enstîtuyê, doktor Kendal Nezan "Zarîna çiya" dibe vîdeo film. Di Sala 1996 an de pirtûka wî "Gelavêj" çap dibe. Di sala 2012 an de pirtûka nivîskar bi navê "Hezkirina Qedexe" û pirtûka nivîskarê Danîmarkayê yê bi navûdeng Hans Christian Andersen "Çîrok û Serpêhatî" bi zimanê kurdî; wergêr Ezîzê Gerdenzerî, Weşanxana DOZê çap kiriye.Sala 2015 an pirtûka nivîskar bi navê Fîncana Ferfûrî(roman) bi tîpên latînî, ji aliyê Weşanxana Lîs a Amedê tê weşandin. Sala 2017 an pirtûka nivîskar ya wergerên ji danîmarkî: Ludvig Holberg, Jeppeyê li Serê Çîyê, ji aliyê Weşanxana Lîs a Amedê ve tê weşandin.
1. Çîyayê Şengalê(romana dîrokî), Yêrêvan, Spica - 2018, 460 rûpel.
2.Sûrên û Bîco(novêl û serpêhatî), Yêrêvan, Spica - 2018, 72 rûpel.
Nesredîn Tûsî (, Ebû Cefar Mihemed bin Muhemmed bin el-Hesen Nesredîn et-Tûsî, zayîn 1201 li Tûs, Xorasana Îranê, mirin 1274 li Bexdayê) teolog, matematîknas, stêrnas û fîlozofekî misilmanê farsî yê di sedsala 13'an de jiya bû.
Ew tê fikirîn ko ew matematîknasê herî pêşin bû ko li sêgoşenasiyê wek beşeka ji matematîkê cuda nêzbûbû. Ew bi xebatê xweyê li ser aksiyoma xêzên paralêl jî dihat nas kirin.
Di sala 1259an de ew di rasatxaneyê li bajarê Meraxeyê li Azerbaycanê yê ji hêla hikûmdarê mongolî Hûlagû hatibû saz kirin de dest bi xebitîna xweyê ser stêrnasiyê dike. Ew li wir li ser ekînoksê dinê dixebite û nêzî rastiyê hesab dike.
Ew pirtûkakê bi navê "Zîcî Îlxanî" (Stêrkên Îlxan) bi zimanê farsî dinivîse. Ew di wê pirtûkê de şûnê stêrkan gorî xebatên xwe diyar dike. Stêrnasê navdar Nikolaus Kopernikus jî va pirtûkê wî wek çavkanî bikar tîne.
Ew bi berhema xweya bi navê "Axlaqî Nasrî" jî li ser beşa felsefeyê exlaqê, ango rewişt, yan jî etîkê dixebite. Ew bi pirtûka xweya bi navê "Îlm el-Qelam"ê jî li ser teologiya şîîtiyê dişuxule.
Di dema dagira mongolanê ji hêla Hûlagû de ew li kelayê Elemûtê li ba heşhaşiyan xwe vedişêre. Pê ko Hûlagû serweriyê heşhaşiyan li wir xelas dike û Tûsî jî dere Bexdayê û dewama xebatên xwe dike. Tûsî di sala 1274an de li nêzî Bexdayê jiyanê xwe ji dest dide.
Pirtûkeke Tûsî di sedsala 13'an de
Bîranîna wî.
Di astronomiyê de hin nav ji pê Tûsî bi navî wî hatine nav kirin. Kraterekê li ser rûyî hîvê, li başûrê dimê, pê wî re wek Nasîredîn hatiye nav kirin. Gerwêrkekê biçûkê di sala 1979an de ji hêla astronotên rûsî hatibû keşf kirin jî bi navê wî hatiye nav kirin. Li Tehranê zanîngehekê bi navê wî heye. [http://www.kntu.ac.ir/ K.N. Toosi University of Technology].
Kalînîngrad, anku Oblasta Kalînîngradê (bi rûsî: Калинингра́дская о́бласть, "Kalînîngradskaya oblast") yek ji herêmên federal (oblast) ên Rûsyayê ye ku li ber beravên Deryaya Baltîk dimêye. Ew heta sala 1945an wek Königsberg bi Prûsyayê û Almanyayê ve girê dabû. Lê pê Şerê cîhanî yê duyemîn re Rûsya dagir dike û ew wek Kalînîngrad bi YKSS ve tê girêdan.
Ji pê hilweşîna Sovyetê Sosyalîstên (YKSS) di 1991ê re ew bi welatên baltîk ji axên Rûsyayê yên bingeh vediqete û bi sînorên xwe bi Rûsyayê ve tu pêwendiyê xwe tune. Ew perçeka Rûsyayê derveyî (bi îngilîzî: "exclave") ye û bi dewletên Lîtvanya û Polonya tê sînorkirin.
Oblasta Kalînîngradê herêmeke Rûsyayê derveyî ye û bi dewletên Lîtvanya û Polonya û bi Deryaya Baltîk ve sînorên xwe hene.
Kêç (bi latînî, "Siphonaptera"), komeke ektoparazîtan e. Mezinbûna kêçê 1,5-3,3 mm ye û bedena wê te got qey ji her du aliyan guvaştî bûya. Bi lingên xwe yên dirêj kêç bi hêsanî dikare zêdeyî 18 cm hilpeke. Dikeve çermê guhandaran û bi xwînê dijî.
Kêç bakteriyên nexweşînên giran diborîne mirovî: "Yersena pestis" (nexweşîna weba), tîfo, û hwd.
Li cîhanê 2.400 cureyên kêçan hene.
Pentagon navê serfermandariya artêşê û wezareta parastinê ya DYAyê ye.
Navê xwe ji avahiyê digire ku pêncgoşeyî "(bi Grekî: Pentagon - Pêncgoşe)" ye. Li Arlington (Virginia), Washington D.C. ye.
Avahiya wê di nava salên 1941 - 1943'î de hatiye çêkirin. Li ser rûerdek 135.000 m² ava ye. Dîwarên wê yên derveyî 280 m dirêj in. Di ber rûbara Potomac River de ye.
Di bûyera terorîstî ya 11'ê rezberê 2001'î de Pentagon, bi balafireke rêwiyan hatibû lêxistin û avahiyê ziyaneke mezin dîtibû.
"The Independent" navê rojnameyeke navdar a Brîtanyayê ye. Yek ji çar rojnameyên mezin ên Keyaniya Yekbûyî ye.Navenda wê li taxa Canary Wharf a Londonê ye. Di sala 1986'î de bingeha wê hatiye avêtin û gorî rojnamegeriya îngîlîzan, rojnameyeke gelek ciwantemenî ye. Yekemîn çapa wê di 7'ê kewçêrê 1986'î de hatiye weşandin.
Rojname rojane derdikeve û tîraja wê li dora 250.000 e. Ji aliyê fîrmaya medyayê, Independent News & Media ve tê derxistin. Dawiya hefteyê bi navê "Independent on Sunday" kovarekê diweşîne.
Rojname xwedî nêrîneke plûral e. Ji olperweran, lîberalan heya sosyalîstan xwendevanên wê hene.
The Times rojnameyeke Brîtanyayê ye.
Di sala 1785'î de hatiye damezirandin. Ji sala 1788'î virde bi vê navê dertê. Rojnameyeke kevn, rûniştî, xwedî prînsîp û navdar e. Di siyaseta navxweyî ya Brîtanyayê de xwedî erkeke mezin e.
Rojnameya Timesê (çapa 4'ê berfanbara 1788)
Bi tevî rojnameya xûşkane, The Sunday Times ji aliyê News Corporation ve tê weşandin î birêveberê wan Rupert Murdoch e.
Rojname xwedî nêrînên navendperest û rastgîr e û di hilbijartinan de piştgiriya partiya navendperest (Mihafazakar) dike.
Granma "(bi kurdî tê wateya dapîr, girema, giremama)" navê rojnameya fermî ya Partiya Komûnîst a Kûba ye.
Navê xwe ji bota ku birêveberên şoreşa Kûbayê, Fidel Castro, Che Guevara û 80 serhildêrên din ku di sala 1956'î de pê derketibûn girava Kûbayê digire. Şoreşa sosyalîst a Kûba, dawî li dîktatoriya Fulgencio Batista aniye.
Hejmara yekemîn a rojnameyê di 4'ê kewçêrê 1965'î de derhatiye. Rojane derdikeve û tîraja wê lo dora 500.000 e. Ji sala 1996'î versiyonên wê yên navneteweyî û bi zimanên cuda jî derdikevin ku nêrînên serokatiya Kûba bilêvdikin.
Versiyona Kûbayê rojên yekşemê tên weşandin û ji heşt rûpelan pêk tê. Hin caran heger pêdivî hebe, pîneyên wê jî tên weşandin.
Neman an jî Nemunas (bi lîtvanî: "Nemunas", belarûsî: Нёман, "Nyoman", almanî: "Memel", polonî: "Niemen") rûbareke sereke ya rojhilatê Ewropayê ye ku ji Belarûsê derdikeve û di Lîtvanya re derbas dibe ye. Ev rûbar tixûb e di navbera Lîtvanya û Oblasta Kaliningradê de ye. Çardemîn rûbara herî mezin a Ewropayê, ya herî mezin a Lîtvanyayê û ya sêyemîn a mezin a Belarûsê ye. Dirêjahiya wê 937 km ye.
Rûbara Neman ji Serdema Çaremîn ve şêweyê xwe girtîye û nêzîkî salên B.Z. (Berî zayinê) 25.000-22.000 cihê xwe di serdema qeşayê de girtiye.
Di sedsala nehemîn de Ewropa
Lîvonya (Lîvonî: "Līvõmō", Lîtvanî: "Livonija", Estonî: "Liivimaa", Elmanî û Swêdî: "Livland", Polonî: "Liwlandia") li rojhilatê Ewropa welatekî kevnare ye ku mirovên Lîvonî yên Fînî û Baltikî lê bi cî bûbun; lê herêm di bin desthilatî ya Baltikên Elmanî de bû. Serwerê Lîvonya yê herî navdar Kaupoyê Tûreyda (Caupo of Turaida) ye. Konfederasyona Lîvonya di roja me de li rojhilatê Deryaya Baltik beramberî axa Letonya û Estonya yê tê. Di sedsala dozdemîn de Lîvonya cihekî aborî û siyasî yê Elmanan bû. Di nav salan de mirovên Lîvonya yê di bin bandora Polonî û Rûsan de man û hatin asîmîlekirin.
Giravên Cook (, Bi Maorîya giravên Cook: "Kūki 'Āirani") dewleteka giravîyê bi Nû Zelanda ve wek havparî tê karger kirine û li başûra Okyanûsa Pasîfîk dikeve ye. Ew li ser rûerdeke 240 km² û li ser wa rûerda xwe 18.600 kes dijiye. Paytexta wê Avarua ye û ew li ser girava Rarotonga dimê. Wê navê xwe ji dahênerî James Cook girtiye.
Giravên Cook arşîpelekê ko ji giravên Rarotonga, Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Palmerston, Takutea, Manihiki, Nassau, Penrhyn, Pukapuka, Rakahanga û Suwarrow pêk têye.
Li ser giravên Cook di sala 1971an de nêzî 21.300 kes dijî. Lê nifûsa wêyê her sal kêm dibê û gorî hejmerên sala 2006 nêzî 18.600 kes li ser wan giravan dijî ye.
Oblast (rûsî û ûkraynî: область [oblast'], bêlarûsî: во́бласьць [voblas'ts'], bulgarî: област [oblast], ango bi kurdî: herêm) herêmên kargeriyên di kargeriyê Rûsya, Bêlarûs, Bulgaristan, Ûkrayna û Qirgizîstanê cih digirine.
Li Rûsyayê Oblast herêmên gorî komarên hîn zêde bi navendê ve girêdane. Otonomiyê wan gorî komaran hîn kêm e.
Bêlarûs.
Bêlarûs bi şeş voblastsan tê parve kirin.
Zend navê êleke kurdên lek li Germiyan û Lekistanê ye.
Navê vê êlê di zimanê farisan de tê wetaye "zexmtî" ye. Peyva zend wek jêgirtiyek ji farsî di zaravayên kurdî de jî belavî ye. Dibe ku ev peyv bi peyva kurdî ya "zindî" re xwedî kokeke hemanî be.
Efsaneya Zendiyan.
Gorî efsaneyê zendiyan navê xwe wiha girtine. Zerdeşt, pexemberê Zerdeştiyê di dema desthildar ên Lohrasb û Goştasb pirtûkek ku naveroka wê jê re ji esman hatibûye xwarê nivîsandibûye. Navê Zend dabûyê wê. Desthildar û keyên dugel dibên divê ev pirtûk bêye dayinê eşîreke aryanî ya biesil û paqij e. Ew piştî lêgereke dirêj eşîreke li Kurdistanê dibînin a ku bi eslê xwe paqij û aryanî bû ye. Key navê Zend ya pirtûka Zerdeştiyan li vê eşîrê dikin. Dîsa gorî vê efsaneyê, tenê vê eşîrê dikaribûye pirtûka pexember Zerdeşt bixwîne.
Kerîm Xanê Zendî (z. 1705 - m.1'ê adarê, 1779) damezrînerê xanedana Zendî bû. Ew bi esle xwe kurdê lekî yê ji eşîra Zendî ye. Di sedsala 18. de serweriya Îranê kiriye.
Dewleta Zendî ya ku ji aliyê Kerîm Xanê Zend ve hatibû avakirin, piştî kuştina neviyê Kerîm Xanî yê bi navê Litfî Elî Xan, kete destê Qacaran de. Li gorî çavkaniyan Kerîm Xan zilamekî rewşenbîr, aştîxwaz bû lewra di serdema desthilatdariya wî de ku sih salî dewam kir (1750-1779) aramî û hevjîn belav bûbû.
Sipkî yan jî Sipkan, yek ji konfederasyona eşîrên kurdan e û yek ji eşîrên mezin ên Kurdistanê ye. Sipkî bi baweriya xwên berê êzîdî bûn û di sedsala 18em de ji ber komkujiyê ji herêma Şingalê belavê cihên xwe yên niha bûne. Bi taybetî li Dutax, Panos, Dîxor, Erdîş, Agirî, Milazgir, Elcewaz, Xinûs, Tekman, Tatos û li Qers, Erzirom, Wan, Îdir, Erdêxan, Bedlîs û Mûşê dijîn. Li Başûrê Kurdistanê bajarên Zaxo û Dihokê dijîn, bi navê "Silêvanî" tên naskirin. Di nava Kurdên Anatolyê de jî gelek Sipkî hene. Ên ku li van deran dijîn bûne Misilman. Hinek jî li Ermenistan û Gurcistanê dijîn û Êzdî ne. Helbet li Kurdistan, Qefqasya, Tirkiye û Ewropayê jî belav bûne.
Ji aliyê Yavûz Siltan Selîm ve di sala 1514an de eşîr ji herêma xwe hate derxistin û ji bo ewleyiya sînorên Împeratoriya Osmanî nêzikê sînorên Rûsya û Îranê re hat bicihkirin.
Di sala 1639an de bi Peymana Qesr-î Şîrînê ku di navbera tirk û farisan de hat çêkirin re Sipkî bitevayî ji rêveberiya Osmaniyê re hatin hêlan.
Di navbera salên 1829, 1854 û 1877an de şerên ku di navbera tirk û rûsan de derketin Sipkî ji aliyê rûsan bûn û şer kirin. Eşîra Sipkî bi eşîra Heyderî ve rehet nedane Dewleta Osmanî.
Enqere.
Haymana, Çankaya, Polatlı
Gundên Sipkî yên li Ermenistanê.
Асланлу(Eslanlû), Асиблах(Asîblax), Зор(Zor), Аличалу(Alîçalû), Карахтин(Qerextîn), Аставлу, или Гунде Шеха(Astavlû), Кырблах(Qirbilax), Басинак(Basînek), Сойблах(Saybilax), Коджбаши(Qocbaşî), Ташушан(Taşûşan), Тярмашев(Germaşiv), Дамысхан(Demisxan), Хрбе сор(Xirbê Sor), Куч(Qûç), Хане(Xane), Гогырмас(Gogirmes), Карако(Qerequ), Гунде Ашо-Хусейн(Gundê Eşo Hisên), Бандамурад(Bendemûrad), Ташкорпи(Taşkorpî), Карахесар(Qerehesar), Чарсала(Çarsale), Омбла(Ombla), Дутах(Dutax). "(Gund)"
Talîn(Թալին).
Sîçanlû, Heko, Beroj, Gelto, Qibix, Zurbe, Keleşbeg, Sorîk, Tilik,
Axbaran.
Çamûşvana mezin (Elegez), Pampa Kurdan, Korbilax
Cihên Sipkî yên li Gurcistanê.
Tbîlîsî, Gûrya, Rustavî, Kutaisi, Telavî, Gardabani û Kobuletî. Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem ji Ermenistanê koç kirine.
Navdarên eşîra Sipkî.
Yek ji Pêşmerge("Fermandar")yên sereke yên serhildana Agiriyê kurê Abdulmecîd Begê, Xalis Begê Sipkî ji vê êlê ye.
Evdilvahîd Ehmedê ji Dihokê li Parlamena Kurdistanê("Başûrê Kurdistanê") parlamenterîya Partiya Demokrat a Kurdistanê dike.
Lolan navê eşîreke Kurdan e. Êv eşîr bi taybetî li Serhede û Dêrsime dijî. Li Behdînan Lolan gundekî Biradostane. Li Dêrsim û Serhede jî Lolan anku Lolic.
Eşîra Lolan (Lolan, Loluj,lolic) yek ji eşîrên kurdên Dêrsimê ye û ew bi zimanê zazakî diaxifin.Hemû yên ku li vê beşê dijîn zaza û elewî ne. Ew li ser erdnîgariyek fireh wekî Pulümür, Çemişgezek, Varto(gımgım), Nazımiye(Qisle), Xunıse, Tercan, Aşkale (çend gundên Aşkale), Tekman, Bayburt, Kelkit, Ardahan (erdexan), Bingöl(Çewlik), Erzingan belav bûne.
Beşek ji eşîra ku li ser sînorê Iraq-ranê dijî piranî Soranî ye û çend kes bi Goranî (Hewramanî) diaxifin.Goranî jî bi Elewîtiya xwe yaresanî navdar in. Wan yekemîn xebatên wêjeya Kurdî hilberandin û ev bi Elewîtiyê vegotin. " "Ya herî nêzîkê Goranî ango Hewramani Zazaki Polonî ye. Her weha, piraniya Eşîra Lolan li ser sînorê başur Iraq-Iranianranê Sunî ne.
Mirovên deşta Çewlikê; Zaza, Îzol, Lolo, Halti, Çevkani, Şekaği1, Kiki, Bisyani, Murki, û idizdî eşîrên Kurd in, û ew bi sedhezaran heywanên xwe ve diçin çiyayê Bingöl û jiyanek taze dibînin û rastê (baca) dezgeh didin vezîr vezirê Erzurumê. Berhemên çiya; Di avhewa pêncemîn de ji bîst û neh çiyayên herî hilberîner ev çiyayê Bingöl e. Gelek celeb nebat û giha, û her weha gihayên kîmyewî hene. ("Ewliya Çelebî Seyahatname")
Mîrneşîniya Biradost, Xanedana vê mîrneşîniyê Neviyên Hesnewî ne. Li dawiya kuştina
Mîr Hilalê Kurê Nasir El-Dewle Bedir de Kurên Hilal ji bona nava Biradostê hatine bibarkirin.
Mîrên Biradostî.
Evanan Sê Bira bûn. Yekek ji wan Tahir bû, yê ku ew li cîgehê Bavê xwe de ji bona Şarezorê bi Serdar ve hate bikirin.
Yekekî din jî wan ji bona Serekê Êla Agor hate bikirin. Sêyemê wan jî ew ji bona bajarê Selmasê hat û wî ew ji bona jêr destên xwe date bixistin.
Şerefname dibêje, ku Mîrê herî bi nav û bangê vê Xanedanê Gazî Qeranê Kurê Sultan Ehmed bû. Di pêşî de wî ligel Şah Îsmaîl de dujminayetî dayite bikirin û li dawî de ew ligel wî de hatîye birêkkevtin.
Şah ew bi Navnîşana Gazî Qeran ve dayite bixelatkirin. Herwehajî wî jê re hêlên Tergever, Soman û Dol jî datin bipêşkeşkirin. Ev Mîrê hanêyî mêrxas tanî şerê gewreyî Çaldiran bi Nîv Serxweyî ve bi Şah ve dihate bibestandin… Li dawî de wî jî ligel tevaya Mîrên Kurdan de serên xwe ji bona Yawiz datin bitewandin. Şehreyar Selîm zor rûmeta wî date bikirin û wî ji bona wî hin ji melbendên Iyalatên Hewlêrê, Begdadê û Amedê bi ser mulkê wî ve date bivekirin.
Xanedana Mîrneşîniya Somay.
Ev Mîrneşîniya hanê ji bal Şah Mehmud Begê Gazî Qeran ve hate
bisazkirin. Ew tanî nemana xwe di nava destên Neviyên Şah Mehmud
Beg ve dihate bidîtin. Di sala 1597 k. de Mîrê Soma Olya Beg bû.
Xanedana Mîrneşîniya Tergever.
Mîrên vê Xanedana hanê ji Eşîra Biradost bûn. Şerefxan dibêje, ku Nasir Beg Kurê Şêr Beg kurê Şêx Husên navê Mîrekî bû, yê ku ew di zemanê wî de Serdarê Tergever bû.
Xanê Lepzêrîn.
Yekek ji bi nav û dengtirîn Mirên vê Xanedana hanê jî Liberxwedanvanê keleha Dimdim Emîr Xanê Yekdest ankû Emîr Xanê Lepzêrîn bû. Ew di pêşiya pêla Şah Ebas de hate bidîtin û wî di sala 1610 k. de di keleha Dimdim de serê xwe beramber bi Şah Ebas ve date birakirin.
Mîrê Kor.
Mihemed Paşa anjî Mîrê Kor, Mîrê Herêma Soran bû û di sala 1854 dawî li Xanedana Biradost anî.
Deryaya Oxotskê (bi rûsî: Охотское море, "Okhotskoye more") deryayeke parçeya Okyanûsa Pasîfîkê ko li Asyaya Rojava dimê ye. Ew navbera li rojhelat Kamtşatka û Kurilan, li başûr girava Japanî Hokkaidō û Saşalin, li rojava jî herêma AmurSîbîryaya rojhelat de dimê. Ew bi dewletên Rûsya û Japan tê sînor kirin. Ew li ser Tengava Tatarê û Tengava La Perouseyê re bi Deryaya Japanî ve tê girêdan.
Rûyê wê deryayê 1,39 milyon km² ye, û kûrahiyê xwe nîvekî 971 m ye û dera xweya herî kûr 3.521 m ye. Ew navî xwe ji bajarê Oxotskê digire.
Bülent Ersoy (bilêvkirina bi kurdî: "Byulent Ersoy"), z. 9ê hezîrana 1952 li Stembolê, hunermendeke transeksuwel a tirk e. Navê wê yê berê Bülent Erkoç bû. Cureyên awazên hunerî û arabesk distrê. Hunermendeka gelek navdar e û bi taybetî gelek ji dengê wê tê hezkirin. Li Tirkiyeyê û derveyî wê perwerdeya muzîkê û teknîkên stranbêjiyê dîtiye. Di dema cûntaya leşkerî ya sala 1980î de ji ber nasnameya wê ya transeksuwelî heşt sal qedexeya dikê wergirtiye û bo demekê li Ewropa wekî penaber jiyaye.
Zimanê wê û belaya serê wê.
Ew di gelek konseran de carnan rexneyên tûj li siyaset û kesayetiyên navdar ên Romê dike. Lê dema ku medya û dewleta tirk bi ser be tê, gotinên xwe şûnve digire. Bo mînak carekê (sala 1989) li bajarê Edeneyê ji wê daxwaza strîna sîrûdeke neteweperest tê kirin lê ew rexne dike û kesên ku sirûdên wiha guhdar dikin bi "guhdirêjiyê" tewanbar dike. Di heman konserê de tê gulebarankirin û bo demekê dirêj di nexweşxaneyan de dimîne.
Dîsa, li ser ketina artêşa Tirk a 25emîn bo Îraqê û hewla dagirkirina Başûrê Kurdistanê, wan di bernameyeke zindî ya televîzyonê de rexne dike. Rexneya wê gelek deng vedide. Medya û çapemeniya Tirkiyeyê, herwiha hunermend, şanoger, teolog, ronakbîr, zanist, jînên malan hwd ên tirk nerazîbûnên xwe diyar dikin û wekî kampanyayeke neteweperwer li dijî wê dardixin. Dozgerê komarê li dijî wê dozê vedike. Saziya kontrolkirina radyo û televîzyonê ya Tirkiyeyê (RTÜK) weşandina stran, dîmen û awazên wê "ji ber sedemên heftnazîk ên neteweya tirk" bo demeke bêdawî qedexe dike. Gelek organîzator, programên wê betal dikin.
Heya niha 30 albûmên wê derketine.
Protestanî an jî protestanîzm, yek ji sê mezhebên mezin ên xiristiyaniyê ye ku di sedsala şazdehem de li dijî serwerî ya Papa û katolîkan bi rêberiya Martin Luther û Jean Calvin mîna nûbûnekê derketiye. Ji ber ku bê alîkariya keşeyan protestanan karîbû Pirtûka Pîroz (Mizgînî) bixwînin ewan wekî Dêra Mizgîniyê jî tên binavkirin. Li gorî protestanan ji Mizgîniyê pê ve bo xiristiyaniyê çavkanî tune ye. Piştî reform ê pêkhatinên olî bûn sê şaxên sereke: luterî û kalvînî.
Protestanî xwedî cûdahiya ye ji mezhebên/zavên din ê xiristiyaniyê. Ne xwedî serekên ruhanî ne mîna katolîk û ortodoksan. Di dêrên protestanên kalvînî de wêne û peyker tunin, ji ber ku di Tewratê (Peymana Kevin) de tê gotin: "Ji xwe re qet pûtekî çênekin, ne di şiklê tiştekî li jor li ezmanan an li jêr li ser erdê, an jî di bin erdê de di deryayê de! Li ber wan xwe netewînin û xizmetê ji wan re nekin!" (Derketin 20:4.5) Lê yên lutherî bi bandora mezheba katolîk dêrên xwe dixemilînin.
Bawerên luterîzmê li Bakurê Ewropayê bêhtir in. Li Elmanyayê di bin navê "Evangelische Kirche", li welatên mîna Norwêc Swêd, Fînlenda û Danîmarka wek dêra/ola neteweyî hatiye pejirandin. Di katolîkiyê de keşe nazewicin, lê di Protestaniyê de keşe dikarin bizewicin û pîrek jî dikarin bibin keşe. Bawerên protestaniyê Mizgîniyê bi zimanên xwe yên zikmakî dixwînin. Lê katolîk û ortodoks Mizgîniyê tenê bi zimanê latînî û yewnanî karin bixwînin.
Anglîkanî di veqetandina rêbazên olî de sîstema metranî ya katolîkan di nava xwede diparêze. Bawerên anglîkaniyê mîna katolîk û ortadoksan xwe berdewamên Hewariyan di hesibênin. Bo wan ciyawaziyan anglîkanî li derveyî protestaniyê hatiye nûsazkirin û mirov karê mîna Dêrek Rojavayî binav bike.
Li cîhanê civakên herî mezin li Elmanya, Nîjerya, Kanada, Danîmarka, Swêd, DYA, Îndonezya û Fînlendayê ne.
Bi temamî li cîhanê nêzîkî 590 milyon bawermendên protestaniyê hene. Ji wan 170 milyon li Bakurê Amerîka, 160 milyon li Afrîka, 120 milyon li Ewropa, 70 milyon li Amerîkaya Latînî, 60 milyon li Asya û nêzîkî 10 milyonan jî li Awistralya dijîn.
Mustafa Erdoğan (bilêvkirina bi kurdî: "Mistefa Erdogxan", * 1965 li Colemêrgê) yek ji koreograf û gerînendeyê koma zargotinê ya bi navê Anadolu Ateşi (Agirê Anatoliyayê) ye.
Folklor û zargotina kurdî bi navê "dewlemendiya tirkan" bikartîne û tevlî pêşbirkên navneteweyî dibe. Perwerdeya fîlozofî û hûnera desthilatdariyê dîtiye. Hêj di dema şagirtiya xwe de bala xwe berdide zargotina kurdî ya dewlemend. Lê ji ber ku kurdî û bikaranîna navê "kurd" li Tirkiyeyê qedexe bû û ji bo jiyanê înkarkirin pêwîst bû, ew jî zargotina kurdan wekî ya tirkan dide nîşandan û ji xwe re kariyer çêdike.
Bi bikaranîna çand û zargotina Kurdan gelek xelatan werdigire û hêdî hêdî dikeve bazirganiya vê karê jî. Grûba "Anadolu Ateşi" dadimezirîne û li ser navê tirkan di qada navneteweyî de derdikeve pêşbirkan û pêşangehan. Bi hunermenda tirk a navdar Gülben Ergen re dizewice (2004). Li ser zargotinê gelek nîvîsaran dinivîsîne û di wan de hemî dewlemendiya çand û zargotina kurdan wekî ya tirkan dide nîşandan.
Li dijî wî gelek rexne tên kirin ku ew xizmeta pişavtina (asîmîlasyona) kurdan dike. Li ser navê wezareta çand û turîzmê ya Tirkiyeyê tevlî gelek festîval û pêşangehan bûye û tê gotin ku bi zanebûn karê asîmîlasyonê dike.
Wî herwekî karê rojnamegeriyê jî kiriye. Herçendî perwerdeya rojnamevaniyê nedîtibe jî di demekê kurt de dibe cihgirê sekreterê komeleya rojnamevanên nûjenperwer û di rojnameyên wekî "Söz", "Demokrasi" û "Turkish Daily News" de dinivîsîne.
Anadolu Ateşi (bi kurdî: "Agirê Anatoliyayê") navê komeke zargotin û dansê ya tirkan e. Armanc û xebata wê ya bingehîn, wergerandina çand û zargotina kurdî bo tirkî ye.
Bingeha wê di sala 1999'î de tê avêtin û bi alîkariya wezareta çand û turîzma Tirkiyeyê, di demeke kurt de tê damezirandin û dest bi tevlîbûna festîval û pêşbirkan dibe. Kom hemî lîstik, govend û hilperkînên kurdan dike dewlendiya tirkan. Bi zargotina rengîn a kurdî, derdikevin qada navneteweyî û pesnê "dewlemendiya çanda tirkan" didin.
Ji aliyê gelek ronakbîrên tirk û kurd ve ev kom tê rexnekirin ku karekê gelek şermane dike û diziya çanda kurdî dike. Gorî gelekan jî ev kom di xizmeta asîmîlasyona kurdan de ye û ji aliyê dewletê ve tê fînansekirin.
Anadolu Ateşi, di 3'ê gulanê 2001'î de dest bi rêze pêşangehên navneteweyî dike û ji Japonê heya Libnanê li gelek welatan bi navê "danasîna dewlemendiya tirkan" derdikeve ser dikê. Heya niha zêdetirî 6 milyon temaşevanên biyanî ew temaşekirine û turîzma Tirkiyeyê jê gelek sûdwergirtiye.
Parasız Yatılı Okul (bilêvkirina bi kurdî: "Parasiz Yatili Okûl", anku, Dibistanên Starê yên Bêdirav, Dibistanên Starbûnê yên Bêpere) navê cureyekê dibistanên Tirkiyeyê yên bi taybetî bo pişavtina (asîmîlasyona) kurdan tên bikaranîn e.
Gorî sîstema perwerdeyê ya tirkan, ji dibistana dê-bavtiyê (baxçeyê zarokan, dibistanên amadekirina perwerdeyê) heya dawiya dibistana amadeyî hatine birêxistinkirin. Pirranî li bajarên Kurdistanê ne yan bo zarokên kurdan e.
Gelek caran bi îmtehanan şagirtan digirin lê heger pêdivî bê dîtin bêî îmtehanê jî zarokan qeyd dikin. Giranî didin sêwî û keçzarokan. Şagirt di atmosfereke nîv-leşkerî de tên perwerdekirin. Piştî dersên dibistanê, bi navê "Özel Etütler", anku, "Etûdên taybet", şagirt dersên zêde jî dibînin û gelek caran jî di van etüdan de karê pişavtinê tê kirin. Li her dibistaneke ev etûd bi navekê din tê binavkirin.
Dersên asîmîlasyona van dibistanan.
Li van dibistanan zarok bêdirav tên xwedîkirin. Kinc (cil, pot, libas), pêdiviyên dibistanê, xwarin-vexwarin, hinekê pere bo terxankirinên prîvat hwd hemî bêdirav in û ji aliyê dewletê ce tên dayîn.
Kesên ji van dibistanan derbas dibin, di dahatûyê de tirkî gelek baş diaxivin. Gelek ji wan karmendiyê dikin û heger bûbin mamoste, ew jî tevlî asîmîlekirinê dibin.
Sosyologê tirk İsmail Beşikçi van dibistanan gelek girîng dibîne û dibêje ku van dibistanan gelek ziyan dane neteweya kurd. Dîsa ew dibêje ku ev dibistanana taybetî bo asîmîlekirina kurdan in û di xizmetên xwe de gelek biserketine.
Golden Gate (bi kurdî "Deriyê Zêrî") tengaveka, Okyanûsa Pasîfîk bi Kendava San Francisco ve girêdida ye. Ew dorê 8 km dirêja û firehiya xwe navbera 1,6 km û 3 kîlometreyan diguhêre. Ew navî xwe ji koça bo zêrayên di sala 1848an de hatibû meydanê digire. Di wê salê de gelek zêrvan bo zêr hatibûn wir û bi keştiyên xwe bendera San Francisco tijikiribûn.
Heta wa sala ko zêrvan hatibûn Spanîyan ew wek "Boca del Puerto de San Francisco" binav dikirin.
Herdu kelakên wê tengavê ji1937an virde bi piraya navdara Piraya Golden Gate bi hev ve tên girêdan.Piraya navdara Golden Gatê
Tengav, ya ko bi xêza sor nîşan bûyî
Tengava Nares (Danîmarkî: "Nares Strædet", Îngîlîzî: "Nares Strait") tengaveka navbera girava Ellesmere (bakura Nunavut, Kanada) û Grönlandê de dimê ye. Ew Baffin Bay û Deryaya Lincoln bi Okyanûsa Arktîk ve girêdide. Ji başûr de berve bakur ew ji Smithsund, Kane-Becken, Kanala Kennedy, Hall-Becken û Kanala Robeson de pêk tê.
Di 1964an de navê wê ji pê dahênerê George Nares re ji hêla Brîtanyayê Danîmarka û Kanadayê wek "Kendava Nares" hat dan zanîn.
Ew bo golik ango cemedên mezin bi talîke ye. Di Gelawêjê de jî hin caran golik di avê wê de tê dîtin.çep
Tengava Nares di Kanala Kennedy de
Tengava Lombok" tengaveka navbera giravên Endonezyayê Bali û Lombok de dimê ye. Ew deryaya Okyanûsa Hîndî û Deryaya Java bi hev ve girêdide.
Dera tengavê yê herî teng 18 km ye.
Molovov îmzedike. Ribbentrop û Stalîn pişt wî sikinîne
Pakta Molotov-Ribbentrop an jî Peymana bêêrîşiyê Rûsya û Almanyayê peymaneka li ber Şerê cîhanî yê duyemîn navbera Almanya û YKSSê de ji hêla serokên derveyiyên Almanya û Rusyayê Molotov (Rûsî) û Ribbentrop (Alman) de, li Moskova di 23'ê gelawêjê, 1939an de hatibû îmze kirin. Gorî wê peymanê ewna navbera hev de bo êrîş nekirina hev bi hev re soz ber dan û Polonya navbera hev de parve kirin. Li vê peymanê kurt şunda, 8 rojan şunda, jî şerê bi êrîşa Almanyayê ser Polonyayê re dest pê kir. Hembera vê peymanê Hitler di 1941an de êrîşa Rûsyayê kir û peyman pûç kir.
Tengava Juan-de-Fuca (Îngl. "Strait of Juan de Fuca") tengaveka li beravên Emerîkayê rojava ye. Ew perçeyeka Okyanûsa Pasîfîk e û navbera Girava Vancouver û nîvgirava Olympic dimê û bi ketinê xweyê 150 km ew li bakur heta Kendava Georgia û li başûr heta Puget Sound dirêj dibe. Firehiya wê ji 20 km de heta 25 km dugehêre.
Ew li ser sînorên DYA û Kanada dimê.
Giravên mezinê di wê de Whidbey, Fidalgo, Lopezû San Juan in.
Navê wê ji deryagerê Yewnanîyê Juan de Fucayê bi aslê navê Ioannis Phokas bû û di sala 1592an hatibû wir de tê ye. Tengava Juan-de-Fucaçep
Teswîrkirina serhildêrên ku bûbûn bendeyên Daryûs
Gomada an jî Gaumāta (bi tîpên li nivîskên Bêstûnê) serhildêrekî medî ye ku bixwe ji êla magiyan bû. Di sala 522yên berî zayînê de piştî serhildana (destpêka serhildanê: 11ê adarê) xwe demekê dibe desthilatdarê Împeratoriya Hexamenişî. Di 29ê îlonê de, serhildana wî bi alîkariya generalên (Vîdafarna, Gobriyas, Vîdarna) Daryûs I hatiye şikandin. Piştî ku Daryûs Gomada dîl girtiye, ew daye kuştin û ji bo ku ti kes mîna wî serî hilnede, li Bêstûnê li ser zinarekî wêneyê Gomada yê ku li bin lingên Dara mîna êsîrekî ye hatiye xêzkirin. Gelek magiyên ku parêzvanên dînê Zerdeşt bûn ji aliyê Dara ve hatine kuştin û şikandina serhildana Gomada weke cejnê hatiye îlankirin. Navê vê cejnê Begadayîş (ev nav ji heyva ku Gomada tê de têkçûyî tê) an jî li gorî Heredot "Mogudayis" (tê wateya "kuştina magiyan") bû. Her sal di vê rojê de magî nikarîbûn derkevin derve ji ber ku heke derketibana wê hatibana kuştin.
Wergera nivîska li Bêstûnê.
Li jêr wergera nivîsên li Bêstûnê yên derbarê Gomada de hene.
Daryûs û li bin piyê wî Gomada li erdê dirêjkirî ye
Nêrîna dîroknasên hemdem.
Li gorî hinek dîroknasên hemdem, Gomada kurê Kûruş ê rasteqîn Bardiya ye û ji ber ku Şah Daryûs xwestiye hikûmdariya xwe qewîn bike, agahiyên cuda di derbarê Gomada de belav kirine. Şah Daryûs heman tişt ji bo serhildêrên din jî kiriye. Mînak, di biwara serhildêrê babîlî Nîdîntu-Bêl de li nivîskên Bêstûnê wisa hatiye nivîsîn; ″Û zilamekî Babîlî yê bi navê Nîdîntu-Bêl, kurê Kîn-Zêr, li Babîlê serhildanek da destpêkirin: wî ji mirovan re derew kir û digot, Ez Nebukadnezar im, kurê Nabunaîta..″
Jimara pêşîn a kovara "Nature" ya ku di sala 1869'an de derket
Nature (bi kurdî: "Xwerist, Xweza, Sirûşt") kovareke zanistî ya bi îngilîzî ye. Bi heftane tê weşandin. Bi tevî kovara "Cell" a li DYA'yê derdikeve navdartirîn kovara zanistiyê ye.
Yekemîn hejmara wê di 4'ê sermawezê 1869'î de derhatiye. Ji aliyê Nature Publishing Group ve tê derxistin. Gerînendeyê giştî yê karê nivîsaran ê niha Philip Campbell e.
Şiledizê nehiyeyeka Dihokê ye. Li Başûrê Kurdistanê ye.
Di 25emîn ketina artêşa Tirk a Başûrê Kurdistanê de hin gundên Şiledizê ji bombebarana Romê ziyan dîtine.
Star TV yekemîn televîzyona sîvîl a Tirkiyeyê ye. Di sala1989'î de dest bi weşanê kiriye.
TV niha ne wekî berê ye, xwedî gelek kanalan e. Li ser satelît û dijîtalê weşana xwe dike. Dîsa sala 1999'î bo cara yekemîn weşana dîjîtal li Tirkiyeyê daye destpêkirin,
TV wekî hemî TVên Tirkiyeyê yên sîvîl (ango ne malê dûgelê ne, serbixwe ne) di bin siya artêşê de weşana xwe dikin. Di warê siyasetên hundurîn de nêrînên artêşê bilêvdikin. Di mijarên din de Star TV, xwedî siyaseteke kivşkirî nîne.
Tirîfe Doskî helbestvaneke kurd e ku di sala 1974an de li Dihokê hatiye dinê. Wê Peymangeha Mamostiyan a Dihokê kuta kir û nika wek mamoste kar dike.
Tirîfe Doskî di dumahika salên 90an de dest bi nivîsînê kir û di sala 2005an de pirtûka xwe bi navê "Êvariyeka kesk" derxist. Ew endama Êkîtiya Nivîskerên Kurd a liqa Dihokê ye.
Nivîs û helbestên wê li kovarên Nûbûn û Peyvê û li heftinameyên Evro û Çavdêrê derketin.
Di sala 1967an li Nisêbînê ji dayik bû. Xwendina destpêkê li Nisêbînê çêkir. Di sala 1986an li Zanîngeha Enqereyê dest bi xwendina beşa Tirknasjiyê kir. Hîn wek xwendekarê zanîngehê de dest bi karê rojnamegerî û weşangeriyê kir. Destpêka 1992an ji bo rojnamegeriya kurdî li Stenbolê bi cî bû, di destpêkê de berpirsyarê giştî yê Welat bû. Di 1993yan de li Özgür Gündemê edîtoriya rûpelê "kultur-huner" û "Medya" kir. Di 1996an de tevî Rûken Bağdu û Songül Duraker weşanxaneya Avestayê ava kir.
Abdullah Keskin, xelata Navnetewî 2005 a Azadiya Weşanê a Jery Laber ku Yekîtiya Weşangerên Amerîka bi PENa Navnetewî re dide wergirt. Her wiha di Avestayê edîtoriya gelek pirtûkan kir.
Hawar TV televîzyonekî kurdî ya înternetê ye.
Di sala 2008an bi şêweyekî online ji aliyê Hawar Kurdistan Media Group ango HKMGê hate damezrandin. Di Reşemiya 2008an dest bi weşana xwe ya ceribandinê kir.
Hawar TV li gorî daxûyaniya xwe ya damezrandinê li dijî hemû tevger û hêz û rexistinên siyasî û grubên ku zirarê didin berjewendiya giştî ya Kurdistan tevdigere. Hawar TV televizyonek giştî ye û nûçe, muzik, sinema, şano, pêşbirk, bernameyên perwerdehî, zarokî, civakî, siyasî hebin. 24 katijimêr weşan dike.
MS-DOS ("Microsoft Disk Operating S'"ystem") sîstema şixûlandina pêşîn ji bo PC ("Personal Computer") bi bingeha serdarîye karaktera bû.
Bi rastî dîroka DOS bi berhema şîrketa Seattle Computer Products destpêkir, Sala 1980 de şîrket li ser berhema QDOS ("Quick and Dirty Operating System") ji bo PC yen IBM (8086, 80286, 386, 486, Pentium) dixebitîn, şîrketa ko nûjen hatîbû damezirandin Microsoft a Bill Gates, QDOS kirîn û versîyona yekem di sala 1981 de bi nave MS-DOS afirandin, ji ber vilo vek MS-DOS te naskirin.
Berhemdaren din jî li ser nave xwe versiyonek DOS pêşxistin, nava wan de IBM versiyonek bi nave PC-DOS pêşvebirin. Piranîyen bikarhênere PC îroj versîyoneke Microsoft Windows bi rûbayî vek Windows 98, Windows NT, Windows 2000, Windows XP, Windows 2003 bikartîne, û Microsoft pêşxistina DOS hêdî hêdî sekinand.
Filistîn () an jî Dewleta Filistînê () welateka li Rojhelata Navîn e navbera Deryaya Navîn û Urdunê de dimê ye. Ew bi erdnîgarî wek di Meşrîqê de jî tê ditîn. Wê çiqas serxwebûna xwe daye zanîn û ji aliya hin dewletan hatiye nas kirin jî ewê di bin îşgala Îsraîlê de ye.
Ew bi piranî ji hêla dewletên erebî tê naskirin.
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Hevpeymana Versailles hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya Fransa û Îngilîstanê dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Jixwe hîngê herêma Filistînê ji Îsraêl, Urdunê û Şerîta Xezeyê muteşekkîl bû.
Li Filistînê hindî ku hatina Cihûyan zêde dibû, nerazîbûnên Ereban jî zêde dibûn. Bi rêberiya Muftiyê Qudsê Emîn El-Huseynî têkoşîna çekdarî li dijî rêvebirina Brîtanyayê û cihûyan pêkhat. Li sala 1937ê de li Brîtanyayê Komîsyona Peel biryarên nû hilgirtin. Bi dûçûna van biryaran li Filistinê dê du dewlet bên ava kirin yek ya Ereban yek jî ya Cihûyan. Ev ji bo cihûyan pêngaveke baş bû. Lê Ereban ev yek qebûl nedikir. Li sala 1939ê de jî Hikûmeta Brîtanyêyê biryarên nû wergirtin. Bi dûçûna van biryaran li Filistînê hikûmeteke Ereb dê were ava kirin û hatina Cihûyan bo Filistînê dê were kêm kirin û kontrol kirin. Lê ev biryar jî ji layê cihûyan nehate pejirandin û Cihûyan jî dest bi têkoşîna çekdarî kir.
Sala 1947ê de Brîtanyayê pirsgirêka Filistin û Îsraîlê bir ber hizûra Neteweyên Yekgirtî. Neteweyên Yekgirtî ji bo herêmê planek amade kir û çiriya paşîn a 1947ê de hatiye pejirandin. Lê ev plan ji aliyê dewletên Ereb û nûnerên filistînî ve hatin redkirin.14ê gulana 1948ê de Brîtanyayê biryar da ku hemî hêzên xwe ji Filistînê bikêşe. Di heman rojê de civaka Cihûyan serxwebûna dewleta Îsraîlê daxuyandin. Ev biryar ji aliyê Rûsya û Amerîkayê hevdem hatiye nasîn. Li ser biryara civaka Cihûyan; hêzên leşkerî yên Misir, Urdun, Iraq, Sûriye û Libnanê dest bi hereketê kirin û ber bi axa filistînê ve çûn. Lê Îsraîl di vî şerî de serketîtir bû, gelek axa Filistinê ji dewletên Ereb stand. Di serêsala 1949ê de di bin çavdêriya Neteweyên Yekgirtî di navbera Îsraîl û dewletên Ereb de hevpeymanên berdana çekan hatiye kirin. Nêzîkî %75 axa Filistinê ma di nav dewleta Îsraîlê de, ji Xeze bigire heta sinorê Misirê jî ber dewleta Misirê ket, axa mayî jî Urdunê stand. Quds jî di navbera Urdun û Îsraîlê de hatiye parvekirin.
Li sala 1964ê de bi alikariya dewletên Ereb, Rêxistina Rizgariya Filistînê(RRF) hatiye ava kirin. Têkiliya vê rêxistinê gelek bi Misirê ve hebû. Rêxistineke din bi navê El-Fetîh jî hatiye ava kirin lê çi têkiliya vê rêxistinê bi dewletên Ereb tunebû. Lê piştî salên 1969an de kontrola Rêxistina Rizgariya Filistînê ket bin destê El-Fetîhê de û El-Fetîhê dest bi çalakiyên gerîllayî kirin. Her wisa bi alikariyê Misirê di navbera Libnan û RRFê de peymanek hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê RRF dê li başûrê Libnanê bi azadî bikare tevbigere. Ev biryare ji têkiliyên Îsraîl û Libnanê jî dê bibe pirsgirêkek mezin.
Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê ji 1922'an de heta 1991'ê yek ji komarên YKSS'ê bû.
Ew heta ku di 5'ê berfanbara 1936'an de belav bûbû yek ji parçeyên Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê bû. Di 1991'ê de Azerbaycanê serbixweyiya xwe da zanîn û ew dawî bû.
Pêxember, ango pêẍember, kesên dînên îbrahîmî ne ku li gorî pirtûkên pîroz ên van dînan ji mirovan re ji Xwedê xeber didin.
Wateya peyva "pêxember".
Pêxember gotineke kurdî ye û ji du bêjeyan pêktên, "Peyam" û "ber" e. Dema mirov herdû bêjayan bike yek dibe "Peyamber". Peyam tê wateya mesaj û ber ew kesê ku peyam (mesaj), ê digine ci ku jê tê xwestin, vêca ev gotin ji qalibê wê yê kurdî hatiye derxistin û bûye Pêxember.
Pêxemberên îslamê.
Pêxember û qasidên ku navên wan di Quranê de hatin 27 kes in.
Bavê însana Adem, Îdrîs, Nûh, Hûd, Salîh, Îbrahîm, Lût, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb, Yûsif, Şû’eyb, Eyûb, Zulkîfl, Mûsa, Harûn, Dawid, Silêman, Îlyas, Îlyas (Elyesa), Uzeyîr, Xidir, Yûnis, Zekeriya, Yehya, Îsa û Muhemmed Pêxember ku paşiyê tevê Qasid û pêxmberan e.
Lîtvanî (lietuvių kalba) zimanê fermî yê Lîtvanya û Yekîtiya Ewropayê ye. Li Lîtvanyayê nêzîkî 2,8 milyon kesên ku zimanê wan ê zikmakî lîtvanî ye dijîn û nêzîkî 170.000 kes jî li derveyî welêt dijîn. Lîtvanî zimanekî baltikî ye ku gelekî nêzîkî letonî ye. Ew bi alfabeya latînî tê nivîsandin.
Zimanê lîtvanî bi rêjeyeke bilind şêweyê xwe yê ku ji zimanmalbata Hînd û Ewropî tê diparêze. Ji bo vê yekê lîtvanî bo lêkolînerên ku li ser zimanên Hînd û Ewropî lêkolînan dikin gelekî girîng e. Nivîsarên herî kevnare yên bi lîtvanî Wirda Yezdan û Silava Feriştehê () ne ku di navbera salên 1503-1525an de hatine nivîsandin. Lîtvaniya wêjeyî ji hin aliyan ve ji lîtvanî diveqete. Mînak; qertafên ku diênine dawiya peyvan dirêjtirin. Ev şêwe heta sala 1650yî didome. Di sala 1864an de zimanê lîtvanî ji aliyê Mikhail Muravyov, fermandarê Lîtvanyayê yê hikûmeta Rûsyayê, ve hat qedexekirin. Lê dîsa jî çapbûna pirtûkên lîtvanî li DYAyê û Prûsyaya Rojhilatî berdewam kir. Di salên 1800î de sê zaravayên serekên yên lîtvanî hebûn; li derdora deryaya Baltik "Zaravayê Jêrîn ê Lîtvanî", di zimanê helbestê de "Zaravayê Rojhilatî yê Lîtvanî" û li tixûbê Prûsyaya Rojhilatî "Zaravayê Rojavayî yê Lîtvanî" dihatin axaftin. Zimanê niha yê wêjeyî ji aliyê Jonas Jablonskis (1860-1930) ve bi 32 tîpan hatiye standartkirin ku ev ji zaravayê rojavayî yê lîtvanî pêk tê. Lîtvanî yek ji du zimanên baltikî ye ku li ser dinê tê axaftin. Yê din jî letonî ye. Prûsiya kevn, zimanekî baltikî yê ku di demên nêz de dihate axaftin; lê di sedsala 19an de hatiye jibîrkirin.
Belavbûna Herêmî.
Lîtvanî di serî de li Lîtvanyayê, dû re li welatên mîna DYA, Estonya, Arjentîn, Kanada, Ûrûgûay, Îslenda, Danîmarka, Brezîlya, Fransa, Rûsya, Norwêc, Îrlenda, Awistralya, Brîtanya nêzîkî 4,000,000 kes vî zimanî dipeyivin.
xwerû (sedsala sêzdemîn) ji nûve hatiye nîvîsandin
Rewşa Fermî.
Lîtvanî zarê dewleta Lîtvanyayê û zimanekî fermî yê Yekîtiya Ewropayê ye.
Zarava.
Zarê lîtvanî xwedî du zaravayan e ku ew; Aukštaičių (ango Okstatî:Li jor Lîtvanyayê tê axaftin) û Žemaitiu (ango Samogetî, li jêr Lîtvanyayê tê axaftin) ye. Cudahiyên mezin di navbera lîtvaniya standart û zaravayê Samogetî de hene. Zaravayê samogetî yê nûjen di bin bandora zimanê Kurenî de (îng:"Curonian language"), ji sedsala sêzdemîn-şanzdemîn de gihîştiye rewşa niha. Her du zarava xwedî sê devokan e. Samogetî tê dabeşîn mîna rojava, bakur, başûr; okstatî jî mîna rojava (Suvalkiečiai), başûr (Dzūkai) û rojhilat hatiye dabeşîn. Lîtvaniya standart ji okstatiya rojavayî û zaravayekî lîtvanyaya biçûk pêk tê. Bandora zaravayên din di derbara peyvan de xwe dide nîşandan.
A Ą B C Č D E Ę Ė F G H I Į Y J K L M N O P R S Š T U Ų Ū V Z Ž
a ą b c č d e ę ė f g h i į y j k l m n o p r s š t u ų ū v z ž
Rêziman.
Zimanê lîtvanî di nava zimanên Hînd û Ewropî de xwedî dewlemendiyên xwerû ye. Mîna kurmancî hebûna nêr û mê di nava xwe de diparêze. Bi piranî peyvên nêr di dawiyê de bi tîpa -s û yên mê jî bi -(i)a an jî -ė xelas dibin. Lê belê lîtvanî jî mîna kurdî ne xwedî ristek standart e. Ji ber ku gelek ciyawazî tên bikaranîn. Peyvên nêtarî di lîtvanî de tune ne, belam hin bêje xwedî herdu zayendan jî ne. Ev peyv bi piranî bêjeyên di derbara mirovan de û yên ku bi tîpa -a xelas dibin in. Mînak;"elgeta" kesê parskirinê dike,"naktibalda" - kesê naraze.
11.Peyvên dengvedan (Ištiktukas)
a> ve di sala 1547'a de hatîye nivîsandin
Kişandina Çend Lêkeran.
darîkirin/temaşe kirin:Sekti, Stebėti, Žiūrėti, Budėti, Tykoti, Laukti
Peyvên Sereke yên Axaftinê.
Labas rytas! Labą rytą!: Roj baş! Beyanî baş!
Labas vakaras! Labą vakarą!: Êvar baş!
Laba diena! Labą dieną!: Roj baş!
Kaip kelionė? Kaip sekėsi kelionėje?: Rêwîtiya we çawa derbas bû?
Prašau, Prašom, Nėra už ką.: Spas xweş!
Viso gero! Viso labo!: Bimîne di xweşiyê de! Bi xatirê te!
Iki ryt(ojaus)!: Heta sibe! (Bi xatirê te)
Perduokite saviškiams linkėjimų.: Silavên min li malbata xwe bike!
Prašau, Prašom, Prašyčiau:Ji kerema xwe re!
Hin Peyv.
Cejna Zayînê: Kalėdos (bi piranî "sersal"), Noelas
Jimare/Hejmar: (Skaičius, Kiekis).
Bîst û yek: Dvidešimt vienas (dvidešimt vieneri)
Du hezar û şeş: Du Tūkstančiai Šeši.
Dem/Wext: (Laikas).
Valanda: Saetek / Katjimêrek/ yek demjimêr
litvani
Strelasund tengaveka di Deryaya Rojhelat de di herêma Almanyayê Mecklenburg-Vorpommern de dimê ye. Ew giravê Rügen ji Stralsund vediqetîne.
Ew bi kûrahiyê xweyê berbilavî li ser aqareka 64 km² dimê. Beravên wêyê herdu hêlan bi pirayê Rügendamm ji 1936 virve tê girêdan. Di ser wê pirayê re him rêhesin him jî rêyê otomobîlan heye.
Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê yan jî Komara Sosyalîst a Sovyet a Piştqefqaza Federatîv (bi rûsî: Закавказская Социалистическая Федеративная Советская Республика, bi kurtî: ЗСФСР) komareka YKSS'ê ko di sala 12'ê adara 1922'an li Tîflîsê hatibû îlankirin bû. Tîflîs jî paytexta wê bû.
Di 30'ê berfanbara 1922'an de jî Yekitiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (UYKSS) ji aliya dewletên Komara Federatîfa Rûsyayê Sovyêt ên Sosyalîst, Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê û Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê hat sazkirin.
Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê yekîtiyeka ji Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê û Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê de pêk dihatbû. Ji bo mihelafetên ji hêla komûnîstên gurcî û azerbeycanî ve ew federasyona di 5'ê berfanbara 1936'an de ji aliyê Lawrenti Beria ve hat belavkirin û Komarên sosyalîst ên ko belav bûn teva YKSS bûn.
Qur'an an jî Quran ‎(), kitêba pîroz ya dînê Îslamê ye.
Çar kitêbên munezzel, ango yên ji aliyê Xwedê ve hatine li ser rûyê erdê. Her yekî ji wan ji bo pêxemberekî Xwedê ji bo rêsanedana wî ji bo mirovan hatiye rêkirin.
Quran, li gorî bawermendên Misilman gotinên Xwedê ye û ew di sala 610an a piştî mîladê, ji alî Xwedê de bi rêya wehiy ve ji Muhemmed (s.e.w) re gava ku ew 40 salî bû, di şeva "leyletûl qadirê" hatiye rêkirin. Quran ji 114 sûretan (sûreyan), 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan hatiye çêkirin.
Xaleke din a "divê xwendevan di têgihîştina Qur'anê de bizanibe" ew e ku, tevî gotinên neyînî yên di Qur'anê de (26:224-225) ji bo helbestvanan, ew xwe zimanek helbestî bikar tîne. (bi taybetî di sûreyan Mekkî de hîs dike).
Di warê nirxên îroyîn de, têgihiştin û pratîkên li ser bingeha Quranê çalakiyên bi pirsgirêk in. Bo nimûne; Rewşa jinên ku di şeran de hatine girtin ji hêla olî ve pirsek krîtîk e. Li gorî şîroveyên kevneşopî yên Quranê, ev jin wekî tiştên desteserkirî têne hesibandin. Ma ev jin zewicî ne an na nayê hesibandin, û mîna jinên koleyên din ên destkeftî, xwedan maf (şervan an kirrûbirên wan) dikarin bêyî destûra wan pêkanînên cinsî li laşên xwe bikin.(23:5-6)(binihêrin: Sûcên şer)
Kitêbên pîroz ên berê Quranê.
Kitêba yekê ku li gorî bawermendan ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê Tewrat e. Xwedê ew bo Mûsa rêkiriye. Lê ew 750 salan pistî nazilbûna xwe hate komkirin. Dawid, texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10'an de jiyaye. Xwedê Zebûr ji bo xatirê wî rêkiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î, Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200‘an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye.
Încîl jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo Îsa Pêxember hatiye rêkirin, jî di cih de ne hatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110‘an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610‘an, piştî Mîladê, bo Muhemmed hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî), tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhetin, ew ji rastiya xwe hatine dûrêxistin. Lê, li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welêye, ew ya heqîqiye.
Çêbûna Qur'anê.
Li gorî ola Îslamê, kitêba Qurana pîroz ji gotinên Xwedê hatiye çêkirin. Ew kitêba dawiyê ye ku ji aliyê Xwedê ve û ji bo pêxemberê yê dawiyê, Pêxember Muhemmed, gava ku ew 40 salî bû, di sala 610, di şeva "Leyletûl Qadir" de, bi rêya wehiya Xwedê, bi rêya melekê Xwedê, Cebraîl ve hatiye rêkirin. Qur‘an-a Kerîm, hino-hino, ayet bi ayet, dihate rêkirin. Ji xwe jî, Xwedê, bo vê yekê jî weha dibêjê: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin,lê, li hino-hino belavkiriye û rêkiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirna Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtri kir.
a>, ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.
Gava ew nazil dibû (dihate erdê), Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ango dihata xwarê, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ew ji aliyê hafizan (Qur‘anjiberan) ve dihate jiberkirin jî. Ev yeke li gor rêsana Mihemed cih û tertîba wê ayetê û ku gava Cebraîl ew gihandî Resulê Xwedê, welê dihate pêkanîn.
Hersal di meha Remezanê de, Muhemmed 10 rojan dikete îtîkafê, ango dirûnist û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, Fatime, dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an). Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 hafiz şehîd bûn. Ev yeka Omer tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn.
Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin.
Sûre: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene.
Ayet: Maneya, elamet, îsaret, îbret, delîl, mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê.
Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û dua û 66 jî di warê nesîhetê de ne.
Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437.
Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê.
اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ
"Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên Imru 'Qais de jî hatine bikar anîn bûn.
Quran bi serê xwe mucîzekî giran e.
Ji ber ku Muhemmed pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise.
Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû.
Qur'ana bi Kurdî.
Qur'an bi erebî hatiye nivîsandin,
Qur'anê, berê Mamoste Hejar zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê Husein Muhammed ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye Abdullah M. Varlı ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.
Kamiran Alî Bedirxan di gelek hejmarên kovara Hawarê de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev nivîs hemû hate weşandin.
Sûre.
Di Qur'an de 114 ferker (sûre) heye.
Karokên pûşî li ser qurmekî darê
Karoka pûşî (bi latînî, "Fomes fomentarius"), karokeke nexwarinbar a famîleya "Fomitopsidaceae" ye. Ew li ser qurmê daran dijî û li demên berê ev kariya hişkkirî wek agirde hate bikaranîn.
Xwepêşan li Petrogradê, sala 1917
Şoreşa Şibatê'"(Rûsî:"Февральская революция;Fewralskaya rewolyuziya") di sala 1917an de li Çariya Rûsyayê hatiû holê bû. Bi encamê vê şoreşê re Çar Nicholas II ji texta xwe bû û şoreşê dawiya Çariya Rûsyayê anî. Li şûna çariyê jî "Hikumeta Bihorbara Rûsyayê" hat pêkanîn û prens Georgy Lvov hate serê wê hikmetê. Çend mehan pê re wexta raperînên di mehayê pûşperê, de yên ko wek "Rojên Pûşperê" dihatin nav kirin de, ew ji wê erkê bû Û Alexander Kerensky derbaza şûna wî bû. Ew "Hikumeta Bihorbara Rûsyayê" hikumeteka bi li hev hatina lîberal û Sosyalîstan re hatibû pêkanîn bÛ û armanca wanê bingeh reformên polîtîk û saz kirina Rûsyayê ko ji hêla meclîseka federatîf dihat karger kirinbû.
Şoreşa Şibatê gorî salnameya Gregorian di adarê 1917an de hatibû holê, lê bo ko di wê demê de Rûsyayê salnameya Julian bikar dianî, gorî wê texwîmê di Şibatê de hatibû holê.
Ew şoreşa bêplan û bêpêşengekî diyar kirî, di pêvajoyekê xweristî de hate holê. Bi taybetî li bajarê rojavayên wek Petrograd (Navê Saint Petersburgê wê demê) tovên şoreşê hatin avitin.
Ji pê Şoreşa Şibatê re dîsa gorî texwîma Rûsyayê wê çaxê de, di meha kewçêrê de Şoreşa Kewçêrê da dû wê. Bolşewîkên ko pê Şoreşa Şibatê de kargerî bi hevpariya lÎberalan ve bi qismî dest xwe xistinî, ji pê Şoreşa Kewçêrê re kargerî bi tunî dest xwe xistin û pêk ananîna otorîteyê paş Şerê Hindirê Rûsyayê re Yekitiya KomarênSovyet ên Sosyalîst dane zanîn.
Şerê cîhanî yê yekemîn.
Çariya Rûsyayê, ji xeynî Partiya Sosyal Demokrata Karkarên Rûsyayê, di desteka hemû partiyên welat de di gelawêjê 1914an de kete Şerê cîhanî yê yekemîn. Rûsya di hevalbendiyê Împeratoriya Brîtanî û Fransayê de ketibû şerê. Ji pê çend serfiraziyan re artêşa Çar, li hin cepheyên wek Prûsyaya rojhilat binketiyên giran dîtin. Di wê şerê de Rûsyayê nêzî 1,700,000 leşkerên xwe winda kirin û nêzî 5,900,000 leşkerên xwe jî bibirin bûn.
Pê van binketin û xerc kirinên giran re Rûsya kete bin krîzeka ekonomîka giran. Bo va krîzê mezin meclîsa Rûsyayê Duma Çar bo encamên vê krîzê ew hişyar kirin, û bo damezrendina meclîseka nû li wî şîret kirin. Lê Çar guh neda ser Duma û şîretên wan vegerandin.
Raperîna Petrograd.
Di şibatê 1917an de, di sermê zivistanê de, encamên wê krîzê ekonomîk der ketine meydanê. Li hemû Rûsyayê kêmaviyê nên û xwarinan hebû û xelkê di birçîbûnê de zikê xwe mist dida. Şoreşê di dest pêka Şibatê de bi raperîn û karberdanên karkerên Petrogradê dest pê kir. Ew raperînên der bi der der diketinî bi rojên pê re li gîşk derên Petrogradê belav bûn. Di 23'ê şibatê de (8'ê adarê gorî texwîma gregorian), yê ko Roja Jinên Cîhanê bû de, ew raperînan hîn bişidet bûn û pêşandaran bo xelas kirina Şerê slogan avitin.
Di 25'ê şibatê de dema ko raperîn roj bi roj hîn bi şidet bûn Çar bo rawestînî wan pêşaniyan leşker şandine Petrogradê. Leşkeran siftê ceribîn ko xwepêşandine bisekinîn û bo wê hin kes kuştin jî bi şevê re ewna jî teva pêşaniyê bûn.
Wexta ko Çar dibihîze ko lawkê xwe bi sorkê ketiye, di 1'ê adarêyî gorî salnameya Rûsyayê wê çaxê, nêt dike ko bi trênê here paytexta Rûsyayê Petrogradê. Lê wextê ko Çar digêhê bajêr, fermanderî artêşê bo li vaz hatinê textê, li Çar şîreta dike. Çar jî di bêçareyiyê de wê şîretê guh xwe re dike û di 2'ê adarê de kargeriyê vedikişe. Çar çiqas birayî xwe bo derbaza texta xwe be dimîne jî, birayî xwe jî nemimkîniya wê dibîne û vê telîfê qebûl nake.
"Hikumeta Bihorbara Rûsyayê" tê pêkanîn û sosyalîst jî Petrograda Sovyet saz dikin.
Vladîmîr Lenînê ko li Swîsrê li sirgûnê bû di 3'ê avrêlê de tê Petrogradê û demeka kurtê pê re jî deraza pêşengiyê Bolşewîkan dibe. Ew bo dawî dana Şerê li hembera "Hikumeta Bihorbara Rûsyayê" dest bi felîyatan dike. Wextê ko artêş bo dawî danê şerê hember Almanyayê pêşaniya dikin, Lenin wê wek fersendeka bo derbe kirinê dibîne. Lê ew ceribandina ji hêla Kerensky tê boşê xistin û Lenin carekî din tê sirgûn kirin û ew direve Fînlendayê. Pê Lenîn re hin ceribandinê bo pêkanîna kargeriyekê cûnta dibin jî ewna bêserfirazî dimên. Ew gelemşe û nerehetiyên di welat de wek encam Şoreşa Çiriya Pêşîn didin û Bolşewîk kargeriyê dest xwe dixin..
Bolşewîk an jî Bolşewîkî (Rûsî:большевики, wergera bi peyvî "Piranîperêz") fraksîyoneka Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê bû. Fraksîyonê Bolşewîkan diktatoriya prolêteran dişopand û bo vê dixebitîn û wan xwe li hembera Menşewîkîyên ko daxwaza xwe "demokrasiya nimînî" bûn girtibû.
Nav û serborî.
Navê wê fraksîyonê di civîneka di 1903an de li Londonê cih girtî de hatibû. Hêldarên Wladimir Îlyîç Ulyanow (Lenin) di wê civînê de piraniya civakê (rusî "bolşînstwo") pêk dianÎn û bo vê ewna wek Bolşewîkî dihatin nav kirin. Hindikeyên ko di wê civînê de bûn jî wek Menşewîkî(rusî "menşînstwo") dihatin nav kirin. Stalin jî pê re di hêla Bolşewîkiyan de cih girtibû.
Bolşewîk gorî fraksîyonên dinê partiyê radîkal bûn. Wan xirab kirina Çariya Rûsyayê dixwest û bo vê armancê xwe bi Komûnîstan re yek kiribûn. Armanca Menşewikiyan hembera Bolşewîkan ne tu diktatoriya partiyan bû..
Bolşewîkan pê Şoreşa Kewçêrê di 1917 re kargerî di pêşengiya Lenin de dest xwe xist.
Di Şerê Hindirê Rûsyayê di 1918an de destpêkirî de Artêşa Sor li hembera Artêşa Sipî têkoşÎn dikir. Artêşa Sorê ko di fermanderiyê Leon Davidovich Trotsky de bû Artêşa Sipî bin xist û Bolşewîkan di 1922an de li hemû welata Rûsyayê hikuma xwe dianîn.
Ji sala 1918an şûnda Boşlşewîkan xwe wek Partiya Komûnîstê Rûsyayê nav kirin û pê sala 1925an re jî xwe wek Partiya Komûnîstê YKSS xwe nav kirin.
Berdevkên Menşewîkan Pawel Axelrod, Julius Martow û Alexander Martinow li Stockholm, 1917
Menşewîkî (Rûsî: меньшевики, bi peyvî "Hindikeparêz") fraksîyoneka di Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê bû. Ew li hembera fraksîyona Bolşewîkan û Lenin disekinî û wan bo sazkirina demokrasiya temsîlî, nimînî tekoşÎn dikir.
Geschichte.
Parvebûna Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê fraksîyonên Bolşewîk û Menşewîk di civîneka di sala 1903an de li Londonê bûyî de bûbû. Di wê civînê de hêldarên Leninê ko hilweşandina Çariya Rûsyayê û li şûna wê diktatoriya prolêteran dixwestinî, piraniya civînê pêk anîbû û bo wê hêldar û destekdarên Lenin wek "Bolşewîkî" (rûsî: "bolşînstwo") hatibû nav kirin. Ew ên ko hindikeya civînê pêk anîbûn û berdevkên xwe Julius Martow, Pawel Axelrod û Alexander Martinow bûn jî wek Menşewîkî(rûsî "menşînstwo") hatibû nav kirin. Leon Troçkî jî heta sala 1917an teva Menşewîkiyan bû.
Menşewîkî çiqas di tevgera sosyal demoktratê Rûsyayê de cihekê girîng şûn girtibû jî, Bolşewîkan gorî wan pêş diketin. Lê Gurcistan wek nola kelayeka wan bû û wan di hilbijartineka di 1919an de %81,5 reya girtibûn.
Ji pê Şoreşa Kewçêrê ko Bolşewîkan otorîteya welat dest xwe xistî re Menşewîkî bi piranî ji Rûsyayê ya bi dil, ya jî bi sirgûn ji Rûsyayê der ketin.
Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê (belarûsî: Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, rûsî: Белорусская Советская Социалистическая Республика) li 1ê kanûna paşîn 1919an de hatibû sazkirin. Demeka kurt pê re jî ew bi Lîtvanyayê ve bû yek û wan tev bo demeka kurt Komara Sovyet a Sosyalîst a Lîtvanya-Belarûsê pêk anîn. Di sala 1922an de KSS ya Belarûsê teva YKSS bû û heta ko ew di 1991ê de belav bû teva wê ma. Di 1991ê de Belarûsê serbixweya xwe ji YKSS da zanîn.
Wexta Şerê cîhanî yê duyem de navbera salên 1941-1944an de Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê di bin bindestiyê nazîyan de ma. Di dema wê bindestiyê de wê zirarên mezin dîn û nêzî 2,5 milyon qeyb dan.
Alayên Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê.
Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê di 1940î de
Tengava Sunda tengaveka navbera giravên Endonezyayê Sumatra û Java de dimê ye.
Dirêjahiyê wê dorê 200 km ye û di derê xweyê herî teng de tengiyê wê nêzî 30 km ye. Ew nola Tengava Malakka Deryaya Çîna Başûr digêhîne Okyanûsê hîndê.çep
Tengava Johor an jî Tengava Tebrau tengaveka ko bi firehiyeka nêzî 1 km e ko li beravên Girava Malayî pê tîneye. Girava Singapur jî li hêla dinê tengavê dimê.
Li ser tengava Johor du pira hene. Yek ya ko di sala 1924an de bi navê Damm çêbûbû û girava Johor û bajarê Woodlands yê li ser girava singapûr bi hev ve girêdide ye. Pirayeka dinê li ser wê tengavê çêbûbûyî jî, ya ko bi navê Linkedua(bi kurdî, Girêdana Duyem) di sala 1998an de nêzî 20 km li başûra piraya Damm çêbûye û bajarên Tanjong Kupang (Malêzya) û Tuas (Singapur) bi hev ve girê dideye. Piraya Damm ko Johor-Singapur bi hev ve girêdideye
Muhyettin Eryılmaz "(bilêvkirina bi kurdî: Mûhyedîn Eryilmaz)" mollayekî (melle) Kurd e.
Li Amedê di xwepêşandanên şermezarkirina ketine artêşa Tirk bo Başûrê Kurdistanê de, bi pirtûka pîroz a Îslam, Quranê tevlî bûbû û bi gilîkirin û propagandaya çapemeniya Tirk, ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirk ve hatibû girtin.
Girtina Eryilmaz ji aliyê oldar û mollayên Kurdistanê ve bi tundî hate şermezarkirin. Eryilmaz bi "pesindayîna rêxistina dabeşker" hate tewanbarkirin.
Sankt Petersburg (, bi kurtî:) bajarê Rûsyayêyî gorî nifûsa xwe bajarê duyem mezinê ji pê Moskowê re tê ye. Ew di sala 1703an de wek "Sankt-Pieterburx" hat çêkirin, demeka kurt pê re navê wî wek "Sankt Petersburg" hat guhertin, navbera salên 1914an de heta 1924an wek Petrograd (rûsî: Петроград) hat navkirin, dema YKSS yê de navbera salên 1924an û 1991an de jî wek Leningrad (rûsî: Ленинград) hat nav kirin. Ew bi nifûsa xweyê ser çar milyonan re ji pê Moskovayê re duyem mezintir bajarê Rûsyayê ye û ew bajarê herî mezinî nifûsa xwe bi milyonan e.
Ew navber sedsalên 18'an û 20'an paytexta Çariya Rûsyayê bû. Ew bi hindirên xweyên bajêr yek ji miratên dinêyên UNESCOyê. ye
Navê Bajêr.
Bajar ji pê papazê Simon Petrus re bi navê "Sankt-Pieterburx" hatibû çêkirin. Demekê pê re navê wêyê bi Elmanî "Sankt-Petersburg" hat bikaranîn. Ji pê Şerê cîhanî yê yekemîn destpêkir re navê wî wek "Petrograd" hat guhertin. Pê YKSS hat saz kirin û Lenin mir re jî di 1924an de wek Leningrad şûnda hat nav guhertin. Pê YKSS hilweşiya re jî di 1991an de bi referandûmekê navê wî şûnda wek Sankt Petersburg hat nav kirin.
Çekoslovakya, di navbera salên 1918–1939 û 1945–1960'an de: "Komara Çekoslovakyayê"; di navbera salên 1960–1990'an de "Komara Çekoslovakya ya Sosyalîst"; di navbera 1990–1992'an de "Komara Federatîfa Çek û Slovakyayê" dewleteke ku li ser herêmên dewletên îro yên Komara Çekî û Slovakyayê hikum ajotibû. Wexta Şerê cîhanî yê duyemîn hin herêm ên Ûkraynayê îro jî teva wê bûn. Ew ji 1948'an şûnde tevî Bloka Rojava ya ku ji aliyê dewletên Sosyalîst ve pêk hatibû bû.
Ala Komara Çek wek heman wekî mîna ala Çekoslovakî ye. Di paşê paşê ya veguhestina Çekkslovakia, Slovakya nû ala nû kir. Çaxê Komara Çek ji alîyê têkiliyên dîrokî yên xwe veguherand.
Wa dewletê ku li Ewropaya Navend diketî sînorên xwe bi Awûstûrya, Macarîstan, Ûkrayna (pê 1991an re, li ber wê navbera 1945–1991 Ûkraynayê di YKSS de), Romanya (heta 1939an), Polonya û Almanyayê (navbera 1949–1990 bi DDR û bi Almanyaya Federatîf re).
Gel (1921).
Ew dewleteke pirxelkî bû. Gorî hejmarên sê salan pê ew hatibû saz kirin re, di 1921'an de nifûsa wê navbera wan gelên de wiha parve dibû: 6,8 milyon Çekî (%50), 3,2 milyon Alman (%23), 2,3 milyon Slovak (%15) û hindikeyên Macar û Ûkraynî, Polanî û Cihû hebûn.
Guherîna sînorên Çekoslovakyayê navbera salên 1918–1938, 1945–1992
Împeratoriya Rûsî () an jî Rûsyaya Çarî împeratoriya ku di sala 1721an de ji hêla çar Pyotrê yekem hatiye sazkirin. Ew li ser axên ko îroj Rûsya dewletên Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst yê berê û hin herêmên Fînlenda û Polonyayê û Alaskayê rûniştibû.
Wê dewletê li ser axên ku pê re YKSS li ser hatibû sazkirin heta Şoreşa Şibatê ya 1917an bû serwerî ajot.
Atmî, eşîrekê kurd e. Li cihê deverên navê ve eşîra mina Atma, Atmî, Atmali, Atmanî, Atmankî, Etmankî, Atmanakî hatiye şîwetkirin. Eşîra Atmî bi zaravayê kurmancî diaxivin.
Gundên eşîra Atmî li ser axên Meletî, Mereş, Amed, Riha, Dîlok, Mêrdîn, Bitlîs, Semsûr, Wan, Agirî û bajarên dîn belaw bûne. Li ser axa rojavayê de jî gundên eşîra Atmî hene.
Eşîra Atmî tevahî Misilman in. Li derdora Meletî (Erxewan û Arabkîr), Mereş (Elbîstan û Bazarcix), Semsûr û Dîlok piranî Elewî, hinek Sunî ne. Ji bilî van erdan, tevahî Sunî ne. Bi tenê li derdora Mêrdînê çend malbatên Mesîhî hene.
Amerîkaya Navîn (wek Emerîkaya Navîn jî tê nivîsandin) di navbera Amerîkaya Başûr û Amerîkaya Bakur de ye. Ew ê li parzemînê Amerîkaya Bakur de ye. Dîsa jî hin kesên zanistî wê wek parzemînekê cîhê dibînin.
Li Amerîkaya Navîn pir spanî tê axaftin. Li hindê spanî, li hin derê Nîkaragua û Belîze îngilîzî jî tê axaftin.
Di giravê Karîbîk de îngilîzî, fransî, holandi û spanî tên axaftin.
Rûniştvanên Amerîkaya Navîn bi eslê xwe gelên resen û koçberên ewropayî û xulamên Afrîkayê ne.
Kanala Euripos an jî bikurtî Euripos (yewnanî: Εύριπος, "Évripos") tengaveka li Yewnanistanê bi tengiya xweyê 40 metrê li şûna xweya herî teng, tengava herî tenga dinê ye. Bi wê tengavê girava Euboia ji reşahiyê Yewnanistanê bingeh vediqete.
Navê gorî mîtolojiya yewnanî "Euripos", lêkolînerekî antîk ê ko dixwest ko li herkê kanalê bikole bû. Lê wextê ko ew xwe noqe avê dike di avê difetise.çep
Euboia (, "Eúboia" an jî bi bilêvkirinê îroj: Εύβοια, "Évvia") bi rûerda xwe ya 3.660 km² û bi nifûsa xwe yê nêzî 220.000 kes (2005) ji pê Kretayê re duyemîn girava mezin a Yewnanistanê ye. Paytexta wê giravê Chalkida ye û bo wê berê wek Chalkis jî dihat nav kirin. Girav bi du pirayan bi reşahiyê Yewnanistanê bingeh ve tê girêdan. Niştîmanê giravê di demên antîk de wek Abantes dihatin navkirin.
Euboia giraveka dirêj e. Bi beravên xwe yên dorê 678 km, ew nêzî 175 km dirêj e û firehiyê xwe jî navbera 6 km de heta 45 km diguhêre.
çepTê gotin ko Euboia bi reşahiyê Yewnanistanê ve girêdabûye, lê pê erdhêjekê re ew ji wir veqetiye. Navbera Euboia û reşahiyê Yewnanistanê de kanala Euripos cih digire.
Tengava Torrestengaveka navbera nîvgirava Awistralyayê Cape York û girava Nû Gîne de ye.
Firehiya wê dorê 185 km ye di wê de girav û gir reşîne. Her çiqas di sala 1606an de girav dorê şeş mehan li ber Luiz Vaéz de Torresê Spanyol, ji hêla Willem Janszê holendî tê kişf kirin jî ew bi navê Torres tê nav kirin.
Giravên di tengava Torres de bi piranî eyda Awistralyayê ne. Rûerda nêzî wan 270 giravan dorê 48.000 km² şûn digire. Li wan 270 giravan encax 17'ên wan jiyanbar in.
Tengava Bass tengaveka ko Tasmanya ji başûra Awûstralyayê vediqetîne ye. Ew Okyanûsa Hîndê li rojava bi Deryaya Tazmanyayê ve girêdide. Ew ji hêla gernasekî ewropî cara siftê di sala 1798an de ji hêla Flinders tê kişf kirin û Flinders navî tabîbî keştiyê xwe, George Bass dide tengavê.
Li dera xweya herî teng de firahiyê wê dorê 240 km ye.
Di tengavê Bass de dorê 60 girav hene.çep
Komara Artsax an Nagorno Qerebax an Qerebaxa Jorîn an jî Komara Qerebaxa Çiyayî (bi ermenî:Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն "Lernayin Qerabaxî Hanrapetut’yun") dewleteke ko navnetewî nayê naskirin e. Gorî UNO ew parçekî Azerbaycanê ye. Lê dewlet de facto ji Azerbaycanê veqetiye.
Komara Nagorno Qerebaxê li başûr rojavaya Azerbaycanê cih digireye. Ew li rojhilat bi Azerbaycan, li rojava jî bi Ermenistanê tê sînorkirin.
Heya sala 1993an, zimanê fermî yê Qerebaxê Azerî bû. Heya sala 1993-an, ermenî, rûs, kurd û azerbaycan li wir dijiyan.
Hilweşîn û encamên rejîma ku jê re tê gotin.
1. Di 10ê çiriya paşîna 2020î de, ji saet 00.00 bi dema Moskova, agirbesteke bêkêmasî û hemî operasyonên leşkerî li devera pevçûna Qerebax dê bêne ragihandin. Ji nuha û pê ve, Komara Azerbaycanê û Komara Ermenistanê, ku dê jê re Partî werin gotin, dê di cîhên xweyên nuha de bimînin.
2. Heya 20ê çirîya sala 2020-an, herêma Aghdam vedigere Komara Azerbaycanê.
3. Komek aştîparêz a ku ji 1.960 agirkuj, 90 wesayîtên zirxî, 380 wesayît û alavên taybetî yên Federasyona Rûsyayê pêk tê li ser xeta têkilî û korîdora Laçîn li Qerebaxê ye.
4. Hêza aştîparêz a Federasyona Rûsyayê bi paralelî vekişîna hêzên çekdar ên Ermenî ve tê şandin. Heyama mayîna komxebata aştîparêz a Federasyona Rûsyayê 5 sal e, û 6 meh berî bidawîbûna heyamê, heyam dê bixweber ji bo 5 salên din jî were dirêj kirin heya ku her aliyek niyeta xwe ya bidawîkirina vê bendê neke.
5. Ji bo zêdekirina bandora şopandina lihevhatina aliyên nakok bi peymanan re navendek aşitiyê ya kontrolkirina agirbestê were damezrandin.
6. Komara Ermenistanê dê herêma Kalbajar heya 15ê Çiriya Paşîn a sala 2020, û herêma Laçîn jî heya 1ê Kanûna 2020ê vegerîne Komara Azerbaycanê. Korîdora Laçînê ya 5 kîlometre fireh, ku dê pêwendiyek di navbera Qerebax û Ermenistanê peyda bike lê dê destê xwe nede bajarê ususha, di bin kontrola hêzek aşitiyê ya Rûsî de ye. Li gorî peymanê, nexşeyek ji bo avakirina rêgezek nû li ser korîdora Laçîn, ku dê têkiliya di navbera Zagreb-Qerebax û Ermenistanê de ji bo sê salên bê peyda bike, dê tevgera pêşerojê ya aştîparêz a Rûsî ya parastina vê rêgehê diyar bike. Komara Azerbaycanê ewlehiya livîna wesayît û barkirina welatiyan li her du aliyan li rex korîdora Laçîn garantî dike.
7. Kesên penaber û penaberên navxweyî dê di bin çavdêriya Nivîsgeha Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî de vegerin warê Qerebaxê û deverên derdora wê.
8. Danûstendina girtiyên şer, rehîn û girtiyên din, û her weha laş, dê were kirin.
9. Hemî têkiliyên aborî û veguhastinê li herêmê têne vegerandin, ewlehiya girêdanên veguhastinê yên di navbera herêmên rojavayê Komara Azerbaycan û Komara Xweser a Naxçivan de tête garantîkirin da ku tevgera bêkêr ya barhilgir û bargiraniyên hemwelatiyên welatên Komara Ermenistanê di her du aliyan de. Kontrola veguhastinê ji hêla servîsa sînor a Karûbarê Ewlekariya Federal a Rûsyayê ve tê kirin. Li ser bingeha rêkeftina aliyan, dê avakirina veguhastin û ragihandinên nû Komara Xweser a Nexçivan û herêmên rojavayê Azerbaycanê bi hev ve girêbide.
Logoya Partiya Gel a Demokratîk DEHAP'ê
Partiya Gel a Demokratîk,(tirkî: "Demokratik Halk Partisi" - DEHAP))tê naskirin, di 24'ê cotmehê sala 1997'an de hate damezirandin. Serokê giştî yê pêşîn ê DEHAP'ê Mehmet Abbasoğlu bû. Di derheqê DEHAP'ê de jî ji bona girtinê doz hatibû vekirin. DEHAP'ê li 19'ê sermawezê sala 2005'an xwe fesih kir û bi hemî rêvebir û rêxistinên xwe tevlî DTP'ê bûn. Gava DEHAP'ê xwe fesih kir serokê giştî Tuncer Bakirhan bû.
Gula Luter, yek ji nîşanên luterîtiyê ye
Luterîtî, mezheba Luter, luterîzm şaxekî sereke yê mezheba protestanên xiristiyaniyê ye ku ji aliyê nûsazîparêzê alman Martin Luther ve hat fêrkirin. Cudahiya di navbera luterîzm û Dêra roman a katolîk xwe di berî pejirandina Yezdan de dide xuyakirin. Luteriyan Mizgînî yê pirtûka sereke bo ola xwe dibînin. Di rojame de nêzîkî 70 milyon bawermendên luterîzmê hene li serê rûyê dinyayê.
Aso rojnameyeke rojane ya siyasî û giştî ya kurdî ye ku li Başûrê Kurdistanê tê weşandin.
Rojnameya Aso ji Nîsana sala 2004an derdikeve, û li Bexda û Kurdistanê tê belav kirin. Ji aliyê Dezgeha Xandan tê weşandin.
Süleyman Tekin (z. 1979 li Nisêbînê) rojnamevanekî kurd e.
Di heman demê de berpirsyar û xwediyê rojnama Mavi ve Kent ê ango Şahr-î Şîn e.
Li Nisêbînê ji dayik bûye. Gelek salan ragihênderiya ajansa Dîcle kiriye. Ji ber gelek sozên xwe neçar maye ku di sala 2012an de ji welat derkeve. Niha li welatê Austirya, li paytexta wê Viyana dijî.
Îbn Betûte yan jî Ebû Ebdullah Muhemmed îbn Betûte (), jdb. (703ê koçî) li Tence, Mexribê − m. 1368/1378 (770/780î koçî) li Mexribê, dadrês, qadî û gerokekî bi eslê xwe berberî ko di sedsala 14an de jiyabû.
Îbn Betûte wexta ko 21 salî bû çûbû Hecê li Mekeyê. Pîştî hecê ew dest bi gerê xwe dike û bi temamî çûna xwe ya dorê 120.000 km, di welatên misilmanan de bi dawî vedigere welatê xwe. Ew di pirtûka xwe ya bi navê "Ger" (, "Tuhfat an-nuzzar fi ghar'ib al-amsâr wa'ajâ'ib al-asfâr"), bi kurtî "Rihle" () de ew serboriyên xwe dinivise.
Lê bo ko ji xeynî pirtûka wî, tu çavkaniyên ko qala serboriyên wî dikin tune ne hin caran mirov dikeve gumanê ka ew rast qala serboriyên ko di gera xwe de dînî dike, an ew yên ko bihîstînî an bixwe xeyal kirinî dikeye.
Hec.
Îbn Betûte wexta ko dorê 20 salî bû, di sala 1325an de, bo here hecê ji bajarê xwe yê Tenceyê li Mexribê, Afrîkaya Bakur derdikeve û di beravên Deryaya Navîn de ser Îskenderiyeyê re dihere Qehîreyê. Ew ji bo ji deryayê re derbaza Erebistanê be dihere ber Deryaya Sor lê bo ko li wir rasta cenga navbera qebîleyan dibe fikrî xwe diguhêre û şunda vedigere Qehîreyê. Ew di wir re, di rêyê ser erdê re dewama rêyê xwe dike û dihere Şamê. Betûte li Şamê rociyê Remezanê derbaz dike û pê wê re teva kerwanekê dibe û pê rêwitiyekê dorê 800 km re digêhê Medîneyê. Pê mayînê çar rojanê li wir re ew şunda dikeve rê û berî xwe dide Mekeyê. Ew li Mekeyê vezîfeyê xwe yê Hecê tîne şûnê unvanê Hecî digire û şûnê ko vegere welatê xwe şunda dikeve rê û rêyê xwe berve Îraq û Îranê dirêj dike.
Kurdistan û Mezopotomya.
Ew li Îranê şunda teva kerwanekê dibe û berî dîsa dide Mezopotamyayê. Ew li Necefê tirbê Elî ziyaret dike. Ew li wir şunda dadigere bajarên Basra, Îsfehan, Şîraz Bexdayê.
Ew li wir Ebû Saîdê Îlxanan tê wî ve hevdu dibîne. Li wir şunda vê carê jî ew teva kerwaneka keyatiyê Îlxanan dibe û dihere bajarê Tewrêzê. Wextê ko Îbn Betûte tê Loristanê qala kurdên wir dike, lê ew wek bi wî re tê gotin, ew mafê kurdan de wek ereb behs dike. Ew li Kûfê jî qala kurdên di mezheba Şîtî yê de û li wir dijîn dike
Li beravên Efrîqayê.
Ew pê vê gerê re bo carê duyem hecê bike tê Mekeyê û vê carê li wir dorê salekê dimîne. Ew vê carê di beravên Deryaya Sor re dadigere bajarê Adenê li ber Kendava Adenê. Ew li vir şunda jî, di sala 1331ê de, bo çûna Efrîqayê qirarê dide. Ew rêyê xwe vê carê diajo ser Hebeşistan (Etiyopya), Mogadîşû, Mombasa, Zanzîbar û Kîlwa. Ew ji wir de jî bi keştiyê xwe dihere Ûman û Tengava Hormuz.
Meke-Konstantînopel û Delhî.
Ew ji wir de carekî din dihere Mekeyê û dîsa li wir dorê salekê dimîne. Ew ji wir de jî bo here Anatoliyayê derdikeve. Ew ser Şamê re bi keştiyekê re derbaza Alanyayê dibe. Li wir dihere Qonye, Sinopê û beravên Deryaya Reş. Ew di ser Deryaya Reş re derbaza Qirimê dibe û dihere welatê Artêşa Zêrê ya mongolan. Ew li wir bi kerwanekê ûzbekan re ber çemê Volga re dewama rêwitiyê xwe dike û heta Astarxan dihere. Ew li wir rêyê xwe çerxa ser Konstantînopolîs û dorê sala 1332an de digêhê wir. Ew li wir împeratorê Bîzansan ê Andronîkos III re hevditînekê dike û Aya Sofyayê ji der de dibîne. Ew pê mayînekê dorê meheke li bajêr şunda ew vedigere Astraxanê. Ew li wir jî ser Deryaya Mazenderan, Gola Aral re dihere Bûxara û Semerqandê. Ew di wir re dewama rêwitiyê xwe dike dihere Efxanistan û Hindistanê.
Ew li Siltanata Delhîyê bi daxwaza siltan re dibe qadiyê wir.
Giravên Maldîvê.
Lê pê demeka kurt re li wir jî nasekine û bo gerînê xwe şunda dikeve rê. Ew li ser rêya xwe yê ko bo here beravên Okyanûsê rasta hindûyan tê û hindû êrîşa wî hevalên wî dikin û ew bizorê ji mirinê difilite. Ew do rojan şunda dewama rêçûna xwe dike û dihere Cambayê. Ew li wir di deryayê re bi keştiyê dihere Kalkûta. Ew di wê derê re derbaza Sûmatrayê dibe. Ew bi tirs ji wir de vedigere Dehliyê. Lê ew ji Hindistanê derdikeve şunda vedigere giravên Maldîvê. Ew li wir dorê heft mehan dimîne.
Betûte ji wir derdikeve şunda dihere Seylonê û li wir tepeyê Ademê li Srî Lankaya îroj ziyaret dike. Wextê ko ew li Seyonê derdikeve keştiyê xwe di avê binavdibe, lê keştiyekê li kêlakê wî ji xeniqînê difilitîne. Ew di Şîttagong, Sûmatra, Viyetnam û Quanzhou re dewama rêwitiyê xwe dike. Ew li wir derdikeve şunda dihere Hangzhouyê nêzî Şangaya îroj.
Vegera Meke û Veba li Mezopotomyayê.
Wextê ko Betûte dihere Pekînê û şunda vedigere Quanzhou re şunda Betûte êdî qirar digire ko vegere Mekeyê. Wextê ko ew dihere Şamê, wefatê bavî xwe dibihîze. Lê na bavê xwe tenê li Sûrî, Filistîn û Nîvgirava Erebistanê peroka veba hebû. Ew vedigere Mekeyê û dixwaze ko êdî vegere welatê xwe. Ew hîn ko neçûye Tenceyê dadigere ser Sardînyayê û di wir re dihere bajarê lê hatibû dinê. Lê kînga ew digêhê wir jî mirinê dayikê xweyê mehekê ber wî hatibû holê dibîhîze.
Endulus.
Lê ew li bajarê Tenceyê jî tehmûl nake û berî xwe dide Endulusê. Betûte bi hevalên xwe ve dihere ko Cîbraltarê li hembera kastîliyan biparêze. Lê demekê pê re ew tahlîkê êrîşê derbaz dibe û ew berve Valensiya û Granadayê dewama rêçûna xwe dike.
Li Çolê Sahara.
Ew di sala 1351ê de Betûte ji bajarê Fezê ko nêzik hatibû der dikeve dihere Sîcîlmasayê. Ew li wir teva kerwaneke dibe û bi wê re dihere Taxazayê di Sahara de. Lê ew di Saharayê de dewama rêwitiyê xwe dike û heta Maliyê dihere. Ew li wir wê de jî heta Tîmbûktûyê dihere.
Îbn Betûte bi dawî vedigere welatê xwe û li wir ew serboriyên xwe bi daxwaza Melîkî bajêr re dinivîse û pê weşandinê vê pirtûkê re ew 22 salên din dijî û di 1368an de wefat dike.
Sîdar Bengîn Epozdemir (Carna: Sidar Bengin Epozdemir, yan jî Sidar Epozdemir, 1987 li Rotterdam, Hollanda) dadnas û parêzerekî kurd e. Kurê nivîskar Bedirxan Epozdemir e.
Epozdemir di 2010-ê de ji Fakûlteya Hiqûqê ya Zanîngeha Maastricht destûryariya xwe ya di warê Hiqûqa Ewropî (European Law) stand û ji wê salê ve wek hiqûqnasekî dixebite. Di 2011-ê de Master kir li Zanîngeha Leiden û di 2012-ê de li ber dadgeha Lahey (Den Haag) sond xwar û bû parêzer.
Ji 18 saliya xwe ve û di ber xwendina xwe de Epozdemir karê rojnamegerî û kunciknivîskariyê jî kiriye. Ji bo malpera Azady.nl Epozdemir wek rêveber û redaktor xebitî û wî herwiha 2 sal sernivîskarê beşa holandî ya heftenameya Rûdaw bû. Ji bilî nivîsên wî yên bi holandî û ingilîzî, di heftenameya Rûdawê de û li ser malperên cuda-cuda wek Netkurd, Rizgarî û Avestakurd nivîsên Epozdemir û kurtelekolînên wî yên hiqûqî bi kurdî jî derketin. Epozdemir hê jî carna ji bo Rûdaw dinivîse bi kurdî. Herwiha nivîsên wî yên holandî di malpera Rojane.nl de derdikevin.
Cakbini.com (yê rast "Çakbînî.com", lê ev nivîsandina di înternetê da ne tê pejirandin) malperek e ku di sala 2008ê de hate holê.
Weblogek e ku divê ciwanên kurd teşwîqî nivîsandina bi zimanê kurdî bike.
Sernivîskarê wê Sîdar Bengîn Epozdemir e.
Cihê Kaunas li ser nexşeya Lîtvanya
Kaunas (,), piştî Vilnius'ê re bajarê duyemîn mezin ê Lîtvanya yê ye. Di zimanê îngilîzî de bi piranî mîna "Kovno" dihat binavkirin heta serxwebûna Lîtvanya. Her du rûbarên mezin yên Lîtvanya "(Rûbara Neman û Rûbara Nerîs)" dikevin derdora vî bajarî. Piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn ev bajar ji aliyê pîşesaziyê ve bû şarê serekê yê Lîtvanya.Li gorî serjimêra 2001'ê nêzîkî
378,943 kes li vî şarî dijîn.
Pêşangeh.
Lîtvanya
Cihê Palanga li ser nexşeya Lîtvanya
Palanga bajarek ji bajarên Lîtvanya ye ku dikevê rojavayê welat û li kevî ya Deryaya Baltik dimîne.Ev bajar xwedî beravên bedew in.Li gorî dîrokzanan ev bajar bêrî 5,000 sal ji niha ve hatiya bi cîbûn ji aliyê mirovan ve.Cara pêşîn navê Palanga di sala 1161'î de,di nivîseke dema kelat ji aliyê Key Valdemar ê Yekemîn ê Danîmarka ve hatiye zemt kirin de derbas dibe.
Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê federasyoneke Kurdan e û di 22ê gulanê 1981ê de hatiye damezirandin.
Organên Federasyonê.
Organên Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê (FKKS) ku di kongreya 22em a di 20-21ê gulanê 2006ê li dar ket, hatin hilbijartin.
Komîteya Rewîsor.
Organên Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê (FKKS) ku di kongreya 21em 15-16ê gulanê 2004î de hatin hilbijartin.
Organên Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê (FKKS) ku di kongreya 20em 4-5ê gulanê 2002 de hatin hilbijartin.
Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê (FKKS) di 4-5ê gulanê 2002ê de kongreya xwe ya 20em pêk anî. Kongre ji nûnerên komeleyên endam, yên YJK, yên YCK, nûnerên pîşeyî û organên Federasyonê pêk hat. Kongre organên xwe yên nû hilbijart, çend biryar girt.
Navên ku li jêr hatine nivîsandin di organên FKKSê de cî stendin. Komîteya giştî (KG) ya FKKSê di civîna xwe ya yekem ku di 19ê gulanê 2002ê de çêbû, komîteyên kar ava kir û erkên wan diyar kir. Endamên organan li gorî wê êrkên xwe bi rêve birin.
Hemîd Gewerî: Sekreterê FKKSê û endamê redaksiyona Berbangê
Kovan Amedî, Berpirsê Aboriya FKKSê û berpirsê peywendiyên navxweyî yê FKKSê heta 1.06.2003ê
Silîva Hessen: Berpirsa karûbarê Kulturî ya FKKSê
Asad Yusufî: Berpirsê penaberan (A. Yusufî di civîna 4em a Komiteya giştî de ku di 14ê kanûna pêşîn 2002ê de pêk hat, ji ber sebebên şexsî ji KK îstîfa kir û Bawer Coşkun ket ciyê wî)
Nîzal Mahmûd: Berpirsê projeyên FKKSê. Di 14.12.2002ê de bû berpirsê Peneberan
Vildan Tanrıkulu: Wek berpirsiyarê Berbang û malpera FKKSê hat pêşniyaz kirin. Vildan Tanrıkulu ji bo vî karî programekê pêşkêşî KK dike, eger KK ev program qebûl bike ew amadaye vî karî werbigre. KK programa ku Vildan pêşniyar kir qebûl kir û Vildan berpirsiyarî wergirt. Lê wî erkên xwe bi cî neanî. Di civîna 5em a KG de ku di 9ê adarê 2003ê de pêk hat, Vildan berpirsiyarê perwerdeyî qebûl kir û ragiyand ku dê di beriya havîna 2003ê de dê civînekê perwerde ji bo komeleyên endam yên herêmên 4em pêk bîne, lê mixabin ew bi vî karî xwe jî ranebû û di vê peryoda navbera kongreyên 20 û 21ê de bê wezîfe ma.
Bawer Coşkun: Ku di şûna A. Yusufî de bûbû endamê KK li civinên KK û KG de beşdarî nekir li gorî bendê 12, xala 6 a destûra FKKSê di civîna 6em a KG de ku di 1ê hezîranê 2003ê de pêk hat ji endametiya KK derçû. Di şûna wî de Nûrî Salih bû endamê KK.
Nûrî Salih: Berpirsê komîteya kêmendam û salmezinan. Di 1.06.2003ê de bû berpirsê peywendiyên navxweyî yê FKKSê.
Salih Demir: Berpirsê Komîteya Herêma 1em
Loqman Ertaş: Endamê Komîteya Herêma 1em
Cemil Demircan istîfa kir Haluk Öztürk ket ciyê wî: Endamê Komîteya Herêma 1em
Diyar Mizûrî: Berpirsê Komîteya Herêma 3em
Husên Azerî: Endamê Komîteya Herêma 3em
Gelawej Baban: Berpirsa Komîteya Herêma 4em
Sebriye Heqarî: Endama Komîtya Herêma 4em
Adil Dihokî: Endamê Komîteya Herêpma 4em
Emîr Cirgîs: Endamê Komîteya Herêma 5em
Niyaz Ehmed: Berpirê Komîteya Herêma 6em
12. Newzad Welî: Endamê redaksiyona Berbangê
Adil Zozanî nivîskar û rojnamegerekî kurd e yê ku di sala 1970î de li Colemêrgê hatiye dinyayê.
Zozanî ji sala 1990î pêve dest bi karê nivîsandinê kiriye. Yekemîn berhema wî ya bi zimanê kurdî teksteke tiyatroyê ye. Ev tekst bi navê 'Van Gulan' di kovara Newrozê de wekî tefrîka hate weşandin. Ji bo demeke dirêj di kovara Newroz û piştre jî rojnameya Newrozê de nivîsên wî hatin weşandin.
Ji ber nivîsên wî yên di van weşanên navborî de hatine weşandin û berpirsiyariya wî ya karê nivîsan hate darizandin. Nêzî sal û nîvan di girtîgehê de ma. Ji sala 2000î pêve dest bi weşangeriya dîtbarî jî kir.
Di sala 2001'î de yekemîn romana wî ya bi navê "Kejê" hate weşandin. Romana Zozanî ya duyem "Mişextî" jî di adara 2009ê de hate weşandin. Zozanî ji sala 2004î û pêve li Amedê bi cih bûye û li wir dijî.
Adil Zozanî di 23ê adarê 2006î de li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê yekemîn car weşana bi zimanê kurdî pêk anî. Bernameya "Dergûşa Çandê" amade dike û pêşkêşvaniya wê dike.
Zozanî her wiha di nav koma xebatê ya yekemîn rojnameya rojane ya bi zimanê kurdî Azadiya Welat de cih girtiye. Zozanî di rojnameya Azadiya Welat de ligel qunciknûsiyê, di heman demê de edîtoriyê jî dike. Her wiha ligel karê rojnamegeriyê xebatên xwe yên wêjevaniyê jî didomine.
Zozanî zewiciye û du zarokên wî hene.
Hemdem.com wekî malpereke nûçeyan weşana xwe dike. Ji aliyê Hemdem Desing ve hatiye vekirin. Xwediyê Hemdem Design jî Mîrhac Mistefa ye, ku bixwe ji Herêma Kurdistana Bakur e û ji sala 2005'an ve li Hewlêrê rûdine.
Di Hemdemê de nûçeyên di warê Aborî, Çand, Cîhan, Ji Çapemeniyê, Jin, Jiyan, Huner, Magazîn, Perwerde, Polîtîka, Rojev, Sînema, Zanistî, Zarok de têne weşandin.
Di malpera Hemdem.com de her wisa gelek nivîskarên wekî Cewher Namiq Salim, Dara Bilek, Jîr Ehmed, Hasan Huseyin Deniz, Mehmet Sait Alpaslan û gelekên din dinivîsin.
Raman.
Hemdem.com bêhtir wekî serûpeleke serbixwe ya nûçegihaniyê xwiya dike. Di malperê de ji gelek baskên siyasî û navendên cuda nivîskar hene. Ji ber ku herkes hîn bûye di weşanan de heval û dostên xwe bibînin, mirov zû bi zû hînî xeta Hemdemê nabin. Lê ji bo navendeke azad ku her nivîskar dikarin ramana xwe bînin ziman, bê sansur û kotekî nîqaş bikin, navendeke wiha girîng e.
Di malperê de ji ber ku xwendevan jî dikarin nivîs û nûçeyan şîrove bikin, azadiya ramanê li malperê pêşvetir diçe.
Wekî raman, ji sedema ku rêveberiya malperê ne nêzî tu hêz û partiyên siyasî ye, malperê kariye ku nêzî hemû navendê siyasî raweste û tenê berjewendiyên netewî derxe holê. Ramana Hemdem.com bi kinasî Rexne serbest, Dijminatî Qedexe ye.
Avesta kurd malperek nuçe, çandî û hunerî ye.
Di malperê de nûçeyên rojane, hevpeyvîn, şîrove û nivîsên siyasî û civakî tên weşandin. Malpera avestakurd bi zaravayê kurmancî weşanê dikê û ji aliyê rojnamevan û nivîskar Dilbixwîn Dara ve tê birêvebirin. Avestakurd yek ji malperên kurmancî ye, ku herî zêde tê xwendin. Avestakurd roj bi roj di xebata xwe ya rojnamegerî de ber bi asteke bilindtir ve diçe.
Dîroka malperê.
Avesta kurd di sala 2000'î de li Almanyayê li bajarê Bonnê dest bi weşana xwe kir. Avestakurd destpêkê li ser kaxetê dihate çapkirin. Piştî 10 hejmara dawî li weşana xwe ya çapkirî anî û piştre rojnameya Avesta li ser internetê weke malpera Avesta kurd weşana xwe berdewam kir.
Fizîk (grekî φυσική, "fyziké" "a xwezayî") zanistek siruştî ye, ku zagonên bingehînên xwezayî, her tiştên ku xweza bi wan ve ava bûye û bandorgewrînên wan li ser hev lêdikole. Fizîk hem bi gewşîn û helwestên bûjen û zeviyan ve, di dem û cîh de, û hem jî bi avahiya dem û cîh ve dikeve.
Fizîk xwezayê bi awayê jimarî, bi modelên siruştzanistî, ango teoriyan şîrove dike. Herwiha dikare texmînan li ser gewşînên pergalên tên temaşekirin, bi dest bike. Ji bo vê yekê zimanê matematîkê bikartîne.
Fizîka ceribandinê.
Wek ji navê wê tê têgihîştin, di navenda fizîka ceribandinê de ezmûn heye. Bingeha emzûneka fizîkî nirxandina gewşînên pergaleka hatiye amadekirin bi jimaran e. Ev nirxandina jimarî bi pîvanê tê darxistin.Di pergalên emzûnan de gewşînên dembende (dînamîk) an yên demazad (statîk) tên pîvan.
Fizîka teorîk.
Erka fizîka teorîk zivirandina modelên emzûnî, yên fizîka ceribandinê, li ser teroriyên bingehîn ên nas, an li ser gumanên bingehîn (hipotez), yên herjimareka dengaz-hindiktirîn bi matematîkê ye. Ji wir wê de, ji modelên êdî nas jî rawêj, ên dikarin werin nirxandin, dardixe.
Fizîka matematîkî û fizîka bikaranînê.
Fizîka matematîkî dikare wek şitleka fizîka teorîk were dîtin. Tenê di bikaranîna modelan de ji hev cihê ne. Fizîka teorîk matematîkê wek zimanê fizîkê bikartîne, a matematîkî ji modelên fizîka teorîk pergalên matematîkî dardixe.
Encamên lêkolînên fizîka bikaranînê jî di qadên nefizîkî de cîh digrin, wek teknîk, elektronîk.
Fizîka kompûterî (sîmûlasyon).
Bi pêşveçûna zanista kompûterî û, bi wê bende, bi xurtbûna pergalên kompûterî bikaranîna kompûteran bû rêbazeka girîng a fizîkê. Fizîkzanên komputerî ne bi tenê teorîvan, ji ber ku ew bi simulasyonan teoriyan diceribînin û ne jî bi tenê emzûnvan in, ji ber ku ceribandinên wan tenê di xwejimêran de dimeşin.
Di her herêmên fizîkê de simûlasyon cîhekî pirr mezin digire.
Teoriya relatîvî.
Teoriya relatîvî ji Albert Einstein (wek "Albert Aynştayn" bixwîne) hat avakirin. Têgihîştinek bi bingeh ve nû ji bo dem û cîh anî. Dem û cîh ne tiştên gerdûnî ne. Ji bo her temaşevanek navberên demî û cîhî ji hev cûda tên dadkirin. Sê dîmenziyonên cîh û dem bi hev re dihelin û dibin çar dîmenziyonên "cîhdem". Hêza giraniyê ji xwarbûna demcîh peydah dibe. Sedema xwarbûna demcîh jî hebûna laş û hêz e. Bi dîtina Einstein laş û hêz yek tişt in.
Çar hêzên bingehîn.
Armanceka fizîkê ew e, ku formuleke gelerî, ku bikari be ev her çar hêzan di formulekî de yek bike, (formula cîhanê) were dîtin. Heta niha tenê hêza karebar û hêza magnetî hatin yekkirin. Her du hêzên dendikî (ên atomê), a jar û a xurt, û a karebar (elektro-magentî) jî di formula "super symetry" de hatine yekkirin. Lê di raya giştî a fizîkzanan de hîn bi tevahî nehatiye pejirandin.
Serêşa herî mezin, di vî warî de, hêza giranî derixe holê. Ji ber ku, li hember hêzên din, hêza giranî zaf nimiz e û di derdora laboratorkî de nikare were pîvan û herwiha yekkirina wê bi hêzên din ve pirr dijwar e. Di "teoriya string" (string = ta, bend) de, bi taybetî jî "teoriya M" de, tê gotin, ku bûjen ji stringan, ango ta, cêkirî ye. Ev string ji perçên atomî ên nas zaf piçûktir in (10-35 m) û yek dîmenî ne. Teoriya (super-)string gerdûneka yazdeh dîmenan dipejirîne.
Ji ber dijwariya îsbatkirinê ev û hin teoriyên din di raya giştî a fizîkzanan de hîn rûneniştine.
Avxerab, gundekî navça Rihayê Wêranşarê ye.
Bînere.
Gundên Wêranşarê
Li ser vê nexşeyê hin cihên ku mîna "Navrasta Ewropa" tên binavkirin hene
Cihê ku mîna Navrasta Erdnîgarî ya Ewropa tê gumankirin e. Lê di roja me de hîna guftûgo li ser vê navendê têne kirin. Bi hejmariyên cuda ev navend tê rawêjandin.
Hejmarek Tarafê bi sernivîsa kurdî
Taraf (bi kurdî: hêl, alî, lay, bere) rojnameyeka li Tirkiyêyê, bi zimanê tirkî tê derxistin e.
Tarafê di 15'ê sermawezê 2007an de dest bi çapê kir. Berpirsiyarê karê nivîsaran Ahmet Altan û alîkara wî jî Yasemin Çongar e. Dirûşmeya rojnameyê "Düşünmek taraf olmaktır" / "Fikirîn alîgirtin e" ye.
Taraf di 8'ê adarê 2008an de bi sernûçeya kurmancî ya "Ji min re avê bîne" derket. Ew daxwaz a Sırrı Sakık bû ku dema xwepêşandaneke bo hilbijartinên, 22'ê tîrmehê 2007an hatibû bilêvkirin. Li ser vê gotina Sakik li dijî doz hatibû vekirin. Rojnameya Tarafê bi vê sernivîsa xwe dida nîşandan ku bo cara yekemîn be jî diviyabû mirov sernivîsên bi kurdî biceribandiba.
Rojnameya Taraf, bi bihayê 1 YTL Yeni Türk Lirası (diravê Tirkiyeyê) dest bi weşanê kir, pêşî çapa xwe ya taşrayê (li gorî çapkirina rojnameyên tirk, taşra herêma ji bilî Stenbolê û piranî jî bajarê rojhilatê Tirkiye ye) kir 25 kuruş û di adara 2008'î de bihayê xwe li bajarên mezin daxiste 40 kuruş (hûrdiravê Tirkiyeyê).
Taraf di 27'ê tîrmehê de 2016 hate qedexe kirin.
Sabah rojnameyeka tirkî ya li Tirkiyêyê tê derxistin e.
Sabah di bin şîrketê "Sabah Yayıncılık A.Ş." yê, ku xwediyê xwe yê wê çaxê Dinç Bilgin bû de, di 22ê nîsanê 1985an de dest bi weşanê kir. Berpirsiyarê karê nivîsaran ê pêşîn Rahmi Turan bû. Ew di sala 2002an de hat firotin "Grûba Ciner".
Di 2ê kanûna paşîn 2006an de Fatih Altaylı bû berpirsiyarê weşanê. Di 2ê nîsanê 2007an de wek hemî şîrketên Cineran ji hêla TMSF(Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu) hate destdanserkirin.
Rojnameyê di sala 1997an de di înternetê de jî dest bi weşana online kir.
Deryaya Hindir a Seto (bilêvkirinê japonî: 瀬戸内海 "seto-naikai") Deryayekê hindirî yê ko giravên Japonyayê Honshū, Shikoku û Kyūshū ji hev vediqetîne ye. Di hindira wê deryayê de gelek girav, yên ko ya herî mezin a wan Awayî ye, hene. Kendava Osaka Deryayê Seto bi Tengava Kitanê ve girê dide.
Deryaya Hindir a Seto bi çar tengavan bi deryayên din ve tê girêdan.
Ew bi tunî xwediyê pîvanekê dorê 21.827 km² e. Kûrahiyê wêyê bi nîvekî dorê 37,3 m e.
Tengava La-Pérouse (Bilêvkirinê Japonî "Sōya Kaikyō", rûsî:Пролив Лаперуза) tengaveka ko başûrê girava Rûsyayê Saşalîn ji bakurê girava japonyayê Hokkaido vediqetîne ye.
Ew Deryaya Japonî li rojavayê digêhîne Deryaya Oxotskê li rojhelat. Dirêjahiyê wê 94 km ye û di dera xweya herî teng de firehbûna wê 43 km ye.
Ew ji pê Jean-François de La Pérouseyî ko ew kanala di 1787an de kişf kirî re hatiye nav kirin.
Axkûs an Axkîsa Kavarê gundekî girêdayiyê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin û valakirin.
Ev gund li herêma Kavarê ye. Piştê 2004an gundiyên ku ji gund hatî bûn derxistin
carek din vegeriyan gundê xwe û niha ev gund dîsa ava ye, lêbelê piraniya gundiyan dîsa li derve ne.
Axkûs 20 km ji Tetwanê dûr e û dikeve li ser riya Wanê.
Bejan Matur helbestvan û nivîskareka kurd e ku helbestên xwe bi zimanê tirkî dinivîse.
Ewê di sala 1968an de li gundekî Elewîyanê bi Bazarcixa Gurgumê ve girêdayî de hate dinê. Wê hevotîna xweya pêşin li gundê xwe dît û pê perwerdahiya xweyê navîn li Dîlokê xelas kir re, bo xwendina xweyê bilind çû Enqereyê û li Zanîngeha Ankarayê li ser dadê hevotina xwe temam kir. Ew demekê parêzerî kir re dest bi nivîsîna helbestan kir. Wê di 1996an de berhema xweya pêşinê bi navê "Rüzgâr Dolu Konaklar"(Qonaxên Tijî Ba) weşand. Wê pê re di 1999an de pirtûka xweya duyemê bi navê "Tanrı Görmesin Harflerimi"(Xwedê bila nebîne tîpên min) weşand. Wê di sala 2002an de du pirtûkên xweyên bi navên "Ayın Büyüttüğü Oğullar" (Zarokên Hîve Mezin Kirinî) û "Onun Çölünde"(Di Çola Wî de) weşan kir. Ew niha li Stenbolê dijî û dem bi dem li rojnameya Zamanê de dinivîse.
Tengava Macellan (Latînî: "Fretum Magellanicum") tengaveka navbera parzemîna Emerîkaya başûrî û çend giravan ji hev veqetandî ye. Ew ji 1881an vir ve di sînorên Şîlîyê de dimîne.
Dirêjiya vê tengavê dora 670 km ye û firehiya wê ya herî kêm dadikeve heya 4,5 km. Tengav Okyanûsa Atlantîk û Okyanûsa Pasîfîk bi hev ve girêdide. Heya çêkirina Kanala Panamayê xwedî girîngiyeke mezin bû.
Tengav di sala 1520'an de ji hêla deryagerê Portugalî, Ferdinand Magellan ve hatibû kifşkirin û bi navê wî hatibû binavkirin. Lê Magellan wexta ku ev kanal kifş kiribû, bi navê "Estreito de Todos los Santos" (Tengava Herî Pîroz) binavkiribû.
Nivîskar û lêkolînerê Îngîlîzî Gavin Menzies di pirtûka xwe ya bi navê "1421 - Wexta ku Çîn dinyayê Kifşdike" de îddîa dike ku Çînîyan, beriya Macellan, ew di sala 1421/22an de vedîtine.
Tengava Tatarî (Rûsî Татарский пролив, Tengava Nevelskoy) tengaveka di Okyanûsa Pasîfîk de ye ku girava Rûsyayê Saxalîn ji Asyayê vediqetîne ye û Deryaya Oxotsk bi Deryaya Japon ve girêdideye. Dirêjahiyê wê dorê 900 km ye û firehiyê wêyê di dera xweyê herî teng de dorê 7.3 km e.
Di Rûsî de dera tengevêyê herî teng bi navê "Tengava Nevelskoy" (Пролив Невельского) tê nav kirin. Ew nava ji navê amîralê Gennady Nevelskoyê ko di sala 1848an de ew tengava kişf kirî de tê ye.
Ew bi Japonî wek "Mamiya Rinzo" tê nav kirin. Ew yekî ko di sala 1808an de di kanalê de seyehat kiriye. çep
Abruzzo yek ji herêmên Îtalyayê ku li başûra welatê navbera Deryaya Adrîyatîk û Apennin de dimê ye.
Sînorên Abruzzo bi herêmên li bakur Marken, li rojava Latium li başûr Molise û li rojhelat bi Deryaya Adrîyatîk hene. Çiyayên bilindahiyê xwe dorê 3.000 mitir di sînorên wê de belav bûne.
Bajarê aboriyê herî girîng Pescara ye.
Rahşan Demirel (1974-22'ê adarê 1992 li Îzmîr) li Kadîfekale ji bona protestoyê laşê xwe di cejna Newrozê de da ber êgir û şehîd ket.
Rahşan Demirel berê tevlî gerîla bûbû, lê Şemdîn Sakik Rahşanê qebûl nedikir û şandibû faliyetên bajarî.
Koma Agirê Jiyan ser Rahşan Demirel û çalakiya wê strana "Rahşan" nivîsand.
Agirê Jiyan (berê: Koma Agirê Jiyan) komeke muzîka kurdî ye.
Agirê Jiyan wekî yek ji komên muzîkê yên NÇM a Stembolê bi navê "Koma Agirê Jiyan" dest bi xebatên xwe kir. Albuma wan "Adarê" gelek serkeftî bû. Piştre navê xwe wekî "Agirê Jiyan" guherand.
Koma Agirê Jiyan yek ji ew komên salên 90'iyan e ku hewl dan muzîka kurdî bi eslê xwe yê resen bigihînin asteke nujên û populer. Ev kom ji aliyê endamên NÇM'ê ve di sala 1992'an de hate damezirandin.
Kom di nava salên 1992 û 1996'an de bi konser û sênahiyan xwe ji raya gitsî ya kurd re dane nasîn û pistî xebatên kûr û dirêj di sala 1996'an de bi derxistina albuma 'Adarê' xwe ji gelê kurd re dane pejirandin.
Amadekariyên vê albumê - ku yekemîn albumê komê bû - 4 sal ajotibûn. Ev albûm ji niska ve rastî ecibandina gelek guhdarvanên kurd hat û kom bi vê serkeftinê li derveyî welêt û li her car perceyên Kurdistanê gelek bi nav û deng bû.
Êdî kom di sala 1999'an de pistî xebatên berfireh duwemîn albûma xwe ya bi navê 'Helîn' derxistin piyasê. Digel pêvajoya ku ev albûm derket, kom bi awayeke xurt dest bi dayîna konserên mezin ên li hundir û derveyî welêt kirin. Di nava ew konseran de bêguman bi taybetî konserên li 'Adana Mimar Sinan Açik Hava Tiyatrosu' û 'Adiyaman Atatürk Stadyumu' ketin xafizeya guhdarvanan. Her ciqas tengasî derketibin hemberî komê jî, ev kom hewl da ber xwe bide.
Nirxandin.com malperek ser "Nirxandin, danasîn û rexneyên wêjeyî" e. Nirxandin.com yekemîn û tekane malpera rexnegirî, danasîn û nirxandina wêjeya kurdî ye. Malper wekî Atolyeya Wêjeya Kurdî tê bikaranîn û endamên malperê xebatên xwe bi hev re dikin.
Tê de Ferhenga Wêjeyê jî tê amadekirin. Ev ferheng jî çavkanî ji bo Wîkîpediya ye.
Asîda hîdroklorî an jî hîdrojenklorîd, gazekî vê reng, lê bi bêhneka zêde pîs û makin e. Direfşa xwe "HCl" e.
Asîda hîdroklorî di mîdê mirovan da ye wek asîda mîdê.
Melek Rojhat, (li Elbak, Wan, Bakurê Kurdistanê) stranbêjeke kurd e ku bi vîdeoklîba bi nave "Welat" ku bi çend zaravayên kurdî gotiye, hatiye naskirin.
Melek Rojhat di sala 1991ê de li devare Elbakê ya Wanê ji dayik bûye. Ew keçeke ji 8 zarokên malbata xwe ye. Melek Rojhat Ji zarokatiya xwe dest bi gotina stran gotine kiriye. Di sala 2002ê de yekemîn albûma xwe ya stranan a bi navê “Eşqa Dilan” belav kir. Di sala 2006ê albûma duyemîn a bi navê “Jana Evînê” belav kir. Di sala 2007ê de cara yekemîn serdana Başûrê Kurdistanê kir û li wir çend konseran saz kiriye.
Balûlî Dana an Behlûlê Mahî helbestvanekî kurdî ku di sedsala 8'an de jiyabû. Ew li Loristanê, li herêma Mahilkûfe hatibû dinê. Ew mexlasa xweya "Mahî" dihate maneyê Medî. Wî bi zaraveyên kurdiyê lorî û goranî nivisîbû. Ew şopînerên wî yên wî wek Mahî an Yarsan dihatin binavkirin.
Balûlî Dana bo perwerdehiyê ji Loristanê de diçe Bexdayê û xwe li wir li medreseya Îmam Caferê Sediq qeyd dike. Ew pê re ji wir der dikeve û diçe Qermasînê. Ew ji ber rexneyên xwe yên ser hikmetê, Harûnê Reşîd bi cêzayê mirinê dihêt hukimkirin. Xocayî xwe li Mahî telqînê tevgerînê nola dîna dike û Balûlû Dana demekê teqlîdê dîna dike û jê wê cezayê xwe difilitîne pê re jî dibe hevalê Harûn Reşîd. Lê ew bi yekcarî ne vebirîye ku ew herdu Balûlan hevşêwe kes in an ne. Mahî di sala 837'an de li gundê Kanîspî diçe rihmetê.
Di helbestê de, dema tîpa yekem a rêzikên helbestê ji jor ve berjêr tên ser hev wateyekê derdixin, jê re akrostîş tê gotin. Wêjeya tirkî de jê re "muvaşşah" an jî "îstîhrac" hatiye gotin. Di wêjeya kevin a yewnanî û wêjeya latînî de "akrostîş" tê wateya "serê rêzikê". (Yewnanî: "akron"=ser, "stichos"=rêzik)
Tî pên yekem ên rêzikên helbestê li ser hev "WELAT" derdixin holê.
Mebest ji tîpên yekem ên van rêzikan jî peyva WELAT e.
Cihê Jonava di nexşeya Lîtvanya de
Jonava nehemîn mezintirîn bajarê welatê Lîtvanyayê ye. Dikevê eyaleta Kaunasê.
Nanoteknolojî, Zanistiya nano îro li cîhanê ji nav hemû beşên zanistiyê herî zêde di rojevê de ye. Herêma ko mijara nanoteknolojiyê ye di keve nav sînorên kîmya, fizîk û biyolojiyê de. Nanoteknolojiyê rê diveke, da mirov keresteyan atom bi atom avabike. Wurdiya (precision) ecêb ya vê zanistiyê derfetan dide, da mirov madeyên nû, yê xwedî taybetmendiyên nû biafirêne.
Cara pêşî sala 1991 li Japonya nanolûle hatine vedîtin. Bêjeya nano ji zimanê yewnanî tê, wateya nano jî acûck e. Bi alîkariya nanoteknolojiyê mirov dikare taqên atoman yek li pey ya din li ser hev deyne û madeyên nû ava bike, na, di hin mercan de mirov dikare atom li pey atomê li ser hev deyne û binyata (structur) madeyê li gor daxwaza xwe ava bike. Delîveyên avakirin û pevgehandina binyatên renge reng, bi piranî, bê dawî ne.
Yek nanometr dike yek li ser milyonî ji mîlîmtrê, yan jî weke dirêjiya rêza pênc atomên li pey hev in; laşê bi vî gewdî sînor e ji piçûbûna tiştekî ko mirov karibe çêbike. Dema made û binyat di endazeya nano de têne çêkirin, ew dibine xwediyên taybetmendiyên nû. Weke nimûne rengê nanoparçekî zêr ne zer e, li gor mezinbûna her nanoparçekî reng sor, kesk yan jî şîn e. Di heman wextî de nanoparçeyên zêr gelekî ji parçên mezin hişktir in.
Ji nû di van deh salên dawî de mirov karîbû bi awayekî dîtaneyî (theoretically) û azmûnî (experemantaly) bi ferehî lêkolînan li ser nanobinyatan çêbike. Berî niha komputerên pir bi hêz û amêret nebûn. Ji heyama vedîtina makîna hêza hilmê û vir de nanoteknolojî giringtrîn serketina teknîkî ye.
Delîveyên bêsînor.
Delîveyên bikaranîna nanoteknolojiyê bêsînor in. Eger bi tenê basa hêzdarî (strength, firmness) û gehênîtiyê (conductivity) were kirin, nanoteknîk şoreşekê di karbarîtiyê (performance) de bi xwe re têne. Ew jî dê guhertinên radîkal di pîşesazî û dorhêla me de çêbike. Karbon di forma elmasî de 50-70 carî ji pola hêzdartir e û giraniya wê çaryeka giraniya polayê ye. Ka encama peydebûna madeyeke nû bêne ber çavên xwe, eger ew made sed carî ji pola hêzdartir be û giraniya wê şeşyeka giraniya polayê be, û bi ser de jî gehênîtiya wê weke ya paxir (copper) be!
Giraniya balafirên ji vê madeyê bêne çêkirin dikare bike pêncyeka giraniya balafirên îro hene û perên wan balafiran dê li gora perên balafirên dema îro pir tenik bin. Bidestxistina enerjiyê ji ardûyê di motoran de dişewite dikare pir mezin be û gera motoran di yek xuleyê de dê karibe pir xurt be. Kablên gehênîtiya wan 50-100 carî ji ya paxir zêdetir be dikarin şoreşekê di karîgerîtiya (efficiency) guhastina wizeyê de pêk bêne.
Bikaranîna nanoteknolojiyê di hin waran de bûye rastî, lê ewê di hin warên din de 10-30 salên bikişêne.
İlhan Selçuk (bilêvkirina bi kurdî: "Îlhan Selçûk") (jdb. 1925, Aydın- m. 2010, Stembol) rojnamevan û nivîskarekî tirk e. Xwedî û berpirsiyarê giştî yê rojnameya Cumhuriyet e.
Xwedî nêrînên "kemalîst" (ango kesên rê û metodên Mustafa Kemal Atatürk dişopînin) û neteweperwer e. Di cûntaya leşkerî ya sala 1961î de ji ber çalakiyên xwe yên di nava refên TKP (Partiya Komûnîst a Tirkiyeyê) tê girtin û bi awayeke şikbar tê serbestberdan. Gorî gelekan ew ji aliyê dewleta Tirk ve bo sîxuriya di nava eniyên çepgir, pêşverû û sosyalîstan tê perwerdekirin. Gelek seyahetên wê yên DYAyê jî hene.
Bi teslîmbûna serokê TKPê Haydar Kutlu û hilweşîna YKSSê ew di nava rojnameya Cumhuriyet de cihê xwe xurt dike û li dijî têkoşînên Kurdan û sosyalîstan bi ziravî li alternatîvên di xizmeta Komara Tirkiyeyê de digere.
Ergenekon û hewldanên komkujiya Kurdan.
Di de hêzên ewlekariyê yên Tirkiyeyê Selçuk ji ber têkiliya bi rêxistina dizî Ergenekonê û serokatiya wê ya îdeolojîk tê binçavkirin. Ji ber rexne û protestoyên Kemalistan û rastgiran serbest tê berdan.
Tê gotin ku artêşa Tirk ji bo pêdiviyên têkoşîna îllegal a lêşkerî bi dehan rêxistin avakiriye û yek ji van jî Ergenekon e. Artêşê ev rêxistin gelek bikaraniye û hatiye wê radeyê ku rêxistin êdî zêde çûye. Bi van girtinên sembolîk artêşê xwastiyê van rêxistinan ji nû ve organize bike û kontrola xwe jidestbernede.
Ergenekon yek ji rêxistinên şerê taybet ên Komara Tirkiyeyê ye û di bin kontrola artêşê de ye. Herçendî derbarê van organîzasyonan de kêm agahî hebin û yên henin jî dezînformasyon (belavkirina agahiyên şaş û nedirust) bin, pisporên polîtîkayê didin zanîn kû li Tirkiyeyê hêza serdest artêş e û tenê di bin fermana wê de hêzekê dikare li Tirkiyeyê xebatê bike.
Gorî rojnameyan û rêxistinên mafê mirovan Ergenekon tevlî sedan operasyonên li dijî Kurdan bûye. Gelek caran wan bombe avêtine sîvîlan û xistine para PKKê. Wan gelek Kurd kujtine, êşkence, operasyonên provokatîv hwd kirine. Ergenekon hewl û propagandaya Komkujiya Kurdan, qet nebe derxistina wan ji bajarên Tirkan û hilweşandina desthilatdariya Başûrê Kurdistanê dike.
Ebdulsemedê Babek (b. 972, Colemêrg - m. 1019, Bexda ?) helbestvan û nivîskarê kurd e ku herî pêşîn bi zimanê kurdî bi zaravayê kurmancî helbest nivîsandiye.
Kunya wî bi temamî Ebdulsemedê kurê Babekê kurê Ebdulqasimê kurê Mensûrê hozanvan e.
Leqeba wî "Ebûl Qasim" (Bavê Qasim) e, li gelek bajaran cîhên wek; Bexda, Nîşabûr, Mûsil û Hamedan xwendiye û geriyaye.
Gorî Îbn Xelikan di pirtûka xweya Wefat el-Eyan de dinivîse ku Ew di sala 972'an li Colemêrgê tê dinê û di 1019'an de jî wefat dike. Lê gorî hin çavkaniyên din ew navbera salên 938 û 995'an de jiyabûye. Ebdulsemedê Babek di dewra xwe de jî navdar bû û ji hêlê xelk de jî pir dihat hesibandin û xwendin.
Sadiq Behaedîn Amêdî wî wek helbestvanê kurdê pêşin bû ku ji Îslamê şunda pêşde der ketibû. Dîsa Amêdî dibêje ku bixwe sê dîwana Babek ditiye. Wî helbestên xwe bi piranî li ser mijarên olî û xweristî nivisîne.
Di wêjeyê de afrozîzm hunereke vegotinê ye. Vegotineke kurt, eşkere û bi hêsanî tê fêmkirin e ya hin taybetiyên bingehîn ên di hin mijaran de ku divê teqez bên zanîn.
"Ji bo ku xwe tenê nehêlim gişê şevê li hemberî eynê rûhniştim."
Kesayetiya herkesî dişibite kesayetiya dewlata ku tê de dijî.
Divê hun amade bin ku di rivînên xwe de bişewitin; pêşî hûn nebin arî ma hûn'ê çewa xwe nûbikin.
Yê ku malê xwe winda kiribe tiştek winda kiriye.Yê ku rûmeta xwe winda kiribe gelek tişt winda kiriye.Yê kê mêraniya xwe winda kiribe hertişt winda kiriye.
Heger di navbêna doh û îro de em şer derxin,em'ê sibê windabikin.
Virr,wek teniya kulekan reşdike zikê mirovan
Tiştê ku herî zû zuwa dibe hêstir e.
Ji keştiya bêarmanc re tu ba nikarin alikariyê bikin.
Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî an jî bi navê nasnama wî Abdurrahim Rahmi Zapsu yek ji helbestvan û siyasetmedarekî kurd bû.
Rehmiyê Hekarî di sala 1890an de li bajarê Elbakê hatiye dinê. Ew ji malbatên hekariyanê Mala Hekariyan de bûye. Wî perwerdehiya xweyê pêşin li Elbakê, pê re jî li Wanê temam kiriye û dest bi Darûl Mûallimînê kiriye. Wî di hevşêwê wextê de ji Seyid Tahayê Arvasî jî dersên olî heldigirtine. Ew demekê mamosteyiyê dike şunda, li Zaningeha Îstanbûlê dest bi Xwedêzanîyê dike. Wextê ku Şerê cîhanî yê yekemîn dest pê dike ew teva hêzên Seîdê Nursî dibe û li hembera Rûsan şêrê dike. Ew di vê şêrê de bi birin dibe û wek dîl dikeve destên Rûsan. Wextê ku ew li wargehê dîliyê de dimê dersan dide zarokan. Gorî hin gotinan wî di dema dîliyê de du pirtûkên bi tirkî nivisîne û wextê ku serbest dimê jî wan diweşîne. Ew wextê ku ji pê Şoreşa Kewçêrê re tê berdan dihere Îstanbûlê û li wir teva Kürt Talebe Cemiyetî û Kürdistan Teali Cemiyeti dibe. Ew di kovara Jînê de helbest û nivisên xwe û piyeseka bi navê Memê Alan diweşîne. Di sala 1919an de be hevalên xwe ve wî Mem û Zîna Ehmedê Xanî û Dîwana Melayê Cizîrî weşand. Dîsa di wan wextan de kovareka bi navê ehlê sunetê mehê du caran dihat weşandin weşand. Wê kovarê heft salan dewama weşaniyê kir. Wî di 2'ê şibatê 1958an li Stenbolê wefat kir û li pê xwe 25'a zêdetir pirtûk hîşt.
Tawisê Melek,Tawusê Melek, Tawusî Melek an jî Melekê Tawus gorî ola êzdiyan firîşteyê herî pîroz e. Êzdî bawer dikin ku Tawisê Melek jî nola melek Ezraîl melekekê ku rihê mivov ji bedenê distandîbû.
Gorî êzdiyan afirandina mirovahî wiha tê bawer kirin: "Di bawerîya Êzîdiyan de piştî Xwedê heft Firîşte efirandin, gote wan: Sicûde û kirnoşê ji ti kesî re nekin, ji xeynî min! Lê dema qalibê Adem xuliqand, gote Milyaketan: ”werin, sicûdê jibo qalibê Adem bikin, ta gîyan bê ber.” Şeş Milyaketan sicûde ji Adem re kirin, lê Ezazîl sicûde nekir. Xwedê te’ala gote wî: Tu çima sicûde ji Adem re nakî? Ezazîl got: ”Rebê min, te şîret li me kirîye û min ew şîret ji bîr nekirîye, sicûde bo te bitenê ye Ezîzê min”. Vêca Xwedê Ezazîl xelat kir û Tokê zêrîn, kû Tokê Êzî ye, di situyê wî de kir û gotyê: ”Here, min te kirye serokê Milyaketan û navê te Tawisî-Melek e, anko serokê Milyaketan. Jiber vê yekê jî kû heya niha jî her Êzîdîyek vê Tokê lixwe bike û dibêjinê ” Toka Êzî ” yan jî carne Toka Tawisî-Melek. Mebesta Xwedê ji vî Tokê jî xelatkirina Tawisî-Melek bû." (Pîr Xidir Slêman, birêna Çavkanî).
Jiber hindê jî, êzdî bawer dikin ku Tawisê Melek nûnerê Xwêdê ye li ser erdê û salê carekê, di çarşemba yekê ya meha nîsana rojhelatê de, tê xwarê ser erdê û ew roj jî, li cem êzdiyan dibê cejna serê sala nû û wek Çarşema Sor tê pîrozkirin.
Kalabriya (bi îtalî: "Calabria") herêma Îtalyayê herî başûrê li ser axên Îtalyayê bingeh dimêye.
Kalabriya li bakur bi Basilicata, li rojava Deryaya Tîrenê û li rohelat bi Deryaya Îyon tê sînor kirin. Tengava Messina wê ji Sîcîlyayê vediqtine. Rûerda Kalabriya dorê 15.080 km² û li ser wê gorî hejmerên 2005an 2.007.000 kes dijiye.
Paytexta Kalabriyayê Catanzaro ye. Ew nav xwe de tê parve pênc navçeyên bi navên Catanzaro, Cosenza, Crotone, Reggio Calabria û Vibo Valentia kirin.
Ergenekon navê rêxistineke îllegal a artêşa Romê (Tirk) ye. Artêşa Tirk li dijî dijberên xwe, Kurd û çepgiran rêxistinên bi dizî avakiriye ku yek ji wan jî Ergenekon e.
Navê Ergenekon.
Ev nav ji efsane û çanda Mongolan derketiye. Ji ber ku dewleta Mongolya di qada navneteweyî de ne ewçend bihêz e, dewleta Tirk û rastgirên radîkal ên Romê xwedî li hemî dewlemendiya dîrok û çanda wan derdikeve. Ev nav jî di efsaneya Mongolan a bi heman navê de derbaz dibe.
Gorî Efsaneya Ergenekonê navê welatê Mongolan "Ergenekon" bûye. Ev welat di nava çiyayên madenî yên asê de bûye. Dijminan dor li wan girtine û bo ji nû ve gelê Mongol bibûya xwedî hêz û desthilat, diviyabû ji vê dagirkirina leşkerî û erdnîgarî bifilitiyan. Ew van çiyayên hesinî û madenî vedikolin, bi helandina madenan riyên revê vedikin. Bi vî awayî gelê Mongol ji nû ve xwe vedijîne û dibe desthilatdarê herî mêzîn ê dema xwe.
Dîroka fermî ya rêxistinê.
Gorî polîtîkerên Tirkiyeyê bingeha vê rêxistinê digihîje heya Şerê cîhanê yê II.. Tê zanîn NATOyê li dijî bloka realsosyalîst gelek alavên şer avakiribû. Bi navê Gladio rêxistineke îllegal a navneteweyî damezrandibû û rêxistinên wekî MHP, ÖHD, Ergenekon hwd jî li Tirkiyeyê bûn.
Rojnameyên Romê derbarê rêxistinê de gelek senaryo û nîqaşan dinivîsîne. Hin siyasetmedarên Ewropayî bi van senaryoyan bawer nakin. Gorî wan dewleta Tirk xwerû li dijî Kurdan gelek rêxistinên bi dizî amadekirine û gorî berjewendiyên xwe bikartîne, Ergenekon jî yek ji wan e.
Gladio yan balona pifkirî ya artêşê?
Dewleta Tirk gelek rêxistinên îllegal dadimezirîne û bikartîne. Hin caran jî rêxistinên xwerû bo Şerê taybet û Şerê psîkolojîk hatine amadekirin bikartîne yan propaganda dike. Hin caran ew zêde diçin û kontrola artêşê kêm dibe û hewce dimîne hin çalakiyên kontrolkirin û kedîkirinê lidarbixîne.
Di 21ê adarê 2008î de bi fermî dewleta Romê operasyonek li dijî Ergenekonê lidarxist. Doğu Perinçek, İlhan Selçuk jî di nav de çend kes bi tewanbariya têkiliyên bi Ergenekonê re hatin binçavkirin. Berê jî generaleke bi navê Veli Küçük hatibû girtin. Navê vî generalê di kujtina karsaz û ronakbîrên Kurd de derbaz bûbû. Hin şîrovekeran vê yekê wekî "çalakiyeke piçûk a kontrolkirin û propagandakirinê" nirxandin. Gorî wan, artêşê xwast ku Kurd û mihalîf bitirsin û hejmara endamên rêxistinê zêde bibe.
Hin agahiyên nehatine sererastkirin û peyitandin.
Navend û serokatiya Ergenekonê li serfermandariya artêşa Tirk e. Birêvebirê dawî Orgeneral Çevik Bir an Yaşar Büyükanıt e. Ji çepgiran heya rastgir û Îslamîstan gelek endamên wê hene. Zanîngehên Tirkiyeyê bi tevayî di bin kontrola wan a di YÖKê de ye. Sektora sînema û mûzîkê di bin kontrola wan de ye û vê sektorê ji bo dijberiya Kurdan û perwerdekirina gelê Tirk bikartînin.
Tê gotin ku Ergenekon li welatên Tûrkî yên Asyayê jî xwe bi rêxistin kiriye. Taybetî li Azerbeycan, Turkmenistan û bakurê Kîprosê jî bûroyên wê hene. Li her balyozxaneyeka (konsolosxane) Romê berpirsiyareke wan heye. Li Ewropayê tîmeke taybet hatiye amadekirin û tenê li Ewropa (bi taybetî li Almanya, Yewnanistan, Romanya û Bulgaristanê dixebite. Dîsa tê gotin navê hin stranbêjan jî wekî endam derbaz dibe.
Partiya Niştimandemokrat a Almanya - NPD (bi almanî: "Nationaldemokratische Partei Deutschlands") partiyeke neteweperest a Almanya ye.
Di 28'ê sermawezê 1964'î de li bajarê Hannoverê hatiye damezrandin. Rê û metodên nêzîkê desthilatdariya nazîstan diparêze û li sîstemeke nêzîkê wan digere. Di hilbijartinan de, bi hêviya bêtir wergirtina dendan, gelek caran propaganda di dijî welatiyên ne esilalman (biyanî) dikê. Li dijî partiyê gelek doz hatine vekirin.
Partî bi taybetî li rojhilat û bakurê welêt bihêz e.Tê texmînkirin ku li dora 5.400 endamên wê hene. Rejeya jina di nava NPD'ê de 27%.
Gladio (ji bêjeya îtalî "gladius", ango "şûr") an jî "Stay-Behind-Organisation" navê saziya sîxûriya NATO, CIA û MI6'ê ye bû ji bo birêvebirina pêdiviyên Şerê sar hatibû damezrandin. Di sala 1952'î de bingeha wê tê avêtin û sala 1956'î de gihîşt radeya navneteweyî.
Zanînên giştî.
Derbarê Gladio de gelek dokûment, gotin, şîrove û angaşt hene lê agahiyên baştir dîsa ev hêzên ku Gladio avakirine bi xwe dizanin. Lewra gorî gelekan herçendî Şerê sar bidawîbûye, li hin welatan şaxên Gladioyê derketibin holê û bi fermî hatibin darizandin jî, Gladio hêj dijî.
Cara pêşîn di sala 1990'î de bi eşkereyî behsa hebûna Gladio hate kirin. Hat gotin şaxên girîng ên saziyê li rojavayê Ewropa, Yewnanîstan û Tirkiyeyê bûne. Bi yekîtiyeke stratejîk hemî şaxên Gladio tevlî çalakiyên leşkerî, êşkence, tevkujî, kuştina sîvîlan hwd bûne. Bi şikestina bloka realsosyalîst, Gladio bi fermî bêî hedef ma. Şaxên wê yên nehatine eşkerekirin xwe li dijî mihalîfên welatên xwe birêxistin kirin û niha jî dijîn. Wekî mînak Tirkiye. Bêencam hîştina bi hezaran çalakiyan (kuştina John F. Kennedy, Olof Palme, Aldo Moro hwd) şikên jiyînê zêdetir dikin. Li Tirkiyeyê şaxên Gladioyê niha xwe li dijî Kurdan û bo berjewendiyên Tirkiyeyê birêxistin kirine. Hin kes MHP, Ergenekon, İşçi Partisi (Partiya karkeran a Tirkiyeyê) hwd hêzên rastgir û kemalîst, wekî şaxên Gladioyê yên mane binavdikin.
Agahiyên bi dokûment.
Cara pêşîn du ji wan jin 622 kadroyên birêvebir hatine perwerdekirin. Van kadroyan li welatên xwe 15.000 kadro perwerde kirine. Navê şaxa Yewnanistanê B-8, a Beljîka SDRA-8, a Spanya GAL, a Austriyayê Schwert e. Îtalyayê şaxa xwe paqij kir û derxist holê. Dîsa Almanya û Austriyayê jî yên xwe bêhêz xistin û betal kirin. Îtalyayê di lêpirsînan de pêderxist ku bi hezaran çalakiyên terorîstî Gladioyê bi xwe kiriye. Tenê carekê bombe avêtine ser sîvîlên li stasyona trênê ya Bologna û 85 kes kujtine.
Parlamena Ewropayê jî li ser Gladio û rêxistinên wiha lêpîrsîneke berfireh da vekirin û wextekê hebûna wan bi fermî pejirand.
Gladio li Tirkiye, Îran û cîhana Ereban.
Li welatên Ereban sazûmaniyên dostên NATOyê li ser text bûn û di dema Şerê sar de li van welatan hewceyî bi Gladio nebû. Heya têkçûna rejîma Şahî, li Îranê jî şaxên Gladio hebûye. Di şoreşa Îslamî ya Îranê de li balyozxaneyên DYAyê gelek dokûment hatine bidestxistin. Lê Îran bi ser vana re naçe û wan li dijî Kurdan û mihalifên xwe ji nû ve birêxistin dike.
Li Tirkiyeyê tê pejirandin ku şaxên Gladio xwe di nava Gurên Boz, MHP, MİT, İşçi Partisi, hin hêzên zêde radîkal ên çepgir de veşartine û pirranî Kurd û komûnîst, bi deh hezaran mirov kujtine.
Sadık Yalsızuçanlar (bilêvkirina kurdî:"Sadik Yalsizûçanlar") nivîskar û helbestvanekî tirk ê ku di 1'ê berfanbarê 1962'an li Meletî ji dayîk bûye.
Ew zarokê duduyan ê malbateke heftzarokî ye. Bavê wî li Meletê sînemayê de dişixulî. Di sînemaya bavê xwe de bi sedan li fîlmên xumalî û biyanî temaşe kir. Li dibistanên seretayî yên bi navê Melekbaba û Kûbîlay xwend. Pola dawiyê-Pola 8an- li Dortyola Hatayê qedand. Piştî xwendina lîseya Deneme ya Dortyolê, ket Zaningeha Hacettepe, beşa Ziman û Edebiyata Turkî. Sala 1983yan qedand. Dest bi lîsansa bilind kir. Salek şûn de dev jê berda. Demekê li Stenbolê di weşanxaneyekê de xebitî. Sala 1985an li lîseya Ûlaş ya Sêwasê dest bi wezîfeya mamostetiya edebiyatê kir. Du sal û nîv li vir, salekê jî li lîseya Sabanci ya Sêwasê mamostetiya turkî û edebiyatê kir.
Di sala 1987an de ezmûna produktorî ya ku TRTyê(Saziya Radyo Û Televîzyona Turkiyeyê) vekiribû kar kir û li Televîzyona TRTya Îzmîrê dest bi wezîfeya alîkarî ya produktor kir. Hê jî li Televîzyona TRTya Enqerê Gerînendetiya Bernameyên Perwerde û Çandiyê de wek produktor dixebite. Çîroka wî ya pêşî ya bi navê "Dayê-Ana" di rûpela çand û hunerê ya rojnameya Yenî Asyayê de hat weşandin. Çaryeka pêşî ya salên heştêyî bi nivîsandin û xwendinê derbas kir. Pirtûka wî ya pêşî, ya bi navê Rêwiyê Ku Bajêran Dixemilîne(Şehîrlerî Susleyen Yolcû) sala 1986an de, di nav weşanên Bîrlîk de derket. Û ew sal diyariya çîrokbêjiya salê ya Yekîtiya Nivîskarên Turkiyeyê sitend.
Bi vê pirtûka xwe ya ku mînakên ecêb ê zimanê alegorîk û razberên çîrokan di nav xwe de dihewand, ji hêla derdorên edîban ve kêm û zêde hat bihîstin.
Her çi qas navenda nivîsên wî çîrokbin jî, di çeşnên mîna roman, metelok, ceribandin, lêkolîn û gotûbêjiyê de jî berheman da.
Ji aliyekî de li Saziya TRTyê belgewarên çandî dikişand, aliyekê din de jî cedêl û xebatên xwe yên edebî didomand.
Pirtûka wî ya çîrokê ya duduya, bi navê Tûtiyê Ku Rastiyê Tehl Dike(Gerçeğî Încîten Papağan) sala 1992yan hat weşandin.
Di vê pirtûka wî de reh û şivîleyên dayika ziman ê çîrokê berdewam kir. Bi vê pirtûka xwe, hinek caran berê xwe da metnên çîrokbêjî yê mîna serbendên kurt û servekirî jî.
Seriya çil pirtûkê Yalsizûçanlar hene ku hatine weşandin. Xeynî çîrok du roman, du pirtûkê metelokan, pirtûkên ceribandin û lêkolînên cur be cur hatin weşandin.
Dozdeh klasîkên Rojhilat(mîna Dede Korkût, Bostan, Gulîstan, Kelîle û Dîmne, Mem û Zîn, Biharîstan, Sîyasetname û hwd.) ji weşanê re amade kirin.
Deh pirtûkên rêz a çîrokên zanayiyê, ji hev qetand û metnan ji nû ve nivisand.
Di pirtûka xwe ya dawiyê, ya bi navê Seyah(Gezgîn) de jînenîgariya Zanayê Mexrebî Mihyedîn Îbn Arabî kir roman û ev pirtûk, li nav welêt û li dervayê welêt bû xwediyê elaqeyê. Li Almanyayê, kewçêra 2006an ji hêla Lîteratûrca Verlag ve pirtûka xwe bi almanî weşand. Bi vê pirtûka xwe, xeynî zimanê romana yên aqilî, modern anjî postmodern, romaneke înîsîyatîk ceriband.
Yalsizûçanlar, xeynî cedêlên xwe yên edebî, li ser sirûşta sînema û televîzyonê hinek pirtûkên teorîk yên rexneyê nivisandiye. Ji nav van mîna Sînemaya Xewnê(Ruya Sînemasi), Televîzyon û Pîrozî(Televîzyon ve Kûtsal) û Meteloka Bêalîtî(Tarafsizlik Masali); wexta ku hatin weşandin meriv dikare bibêje bûn xwediyê elaqeyê. Nivîskar, bi pirtûka xwe ya bi navê Sînemaya Xewnê, têkilayiya kirûzî û metafîzîk ya di nav sînema û xewnê de xist nav mijarê. Hewl da xwe ku bingehên teorîk yên ramaneke sînemaya li ser xewnê damezrîne.
Di pirtûka xwe ya bi navê Televîzyon û Pîrozî de nivîsên xwe yên li ser sirûştiya televîzyonê civande hev. Ev pirtûk bala teorîsyen û rexnegirên ku beşa ragihanê de dixebitin kişand. Li nav welêt û li dervayê welêt ji hin tezên master û dozîneyê(doktora) re bû mijar.
Li ser televîzyona mijar a binîskok û mîna pisgirêkên antîtelevîzyon, gelek nivîsên wî hene.
Hinek belgewarên nivîskar, li nav welêt û li dervayê welêt diyariyên cur be cur sitendin, tevlî festîvalan bûn.
Zewicandiye û pênc zarokên wî hene. Li Enqerê dijî.
Fethullah Gülen "(bixwîne: Fethûllah Gîûlen)" (jdb. 27ê nîsanê 1941 li Qoricix a Hesenqelayê, Erzîrom, gorî hin çavkaniyan jî: * 1938 li heman cihê) serokê holdariya Gülen, giregirekî îdeologiya tirk-îslamî ye. Bune.
İjar xwe kiryê qilixê alima misilmana dixapîne, yanê misilmanekî ji dil nin e. Dîn istismar dike
Niha birêvebirê "civata Gülen" a ku pirranî di nava kadroyên dûgela tirk û rastgiran da xwe birêxistin kiriye ye.
Dibistana seretayî û amadeyî ji derve bidawî kiriye. Di saziyên dijî komûnîzmê de cihgirtiye. Perwerdeya olî dîtiye. Bavê wî mele bûye û ew ji heşt zarokan ê duyemîn e. Hîç nezewiciye. Bi qasî çar salan li Edirneyê meletî kiriye. Herwiha li gelek deveran waîztî kiriye. Di tevahiya jiyana xwe de tevlî karê polîtîkaya Îslamî bûye.
Yek ji girêgirên civata Nûr a Seîdê Kurdî damezrandibû bû. Ew di nava civatê de nêzîkî rastgiriya Romê û dewletê disekine û bi mirina Nûrsî re, bi tevayî tarîqata Nûr reforme dike û berê armancên civatê vediguherîne. Lî Îslameke neradîkal, bi DYAyê re hevalbend û di bin xizmeta îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk "Tûranîzmê" de digere.
Di cûntaya leşkerî ya 1961î de li dijî wî doza "şerîatxwaziya Îslamî" tê vekirin û bi cezayê sê salan tê darizandin. Paşê doz tê betalkirin. Ew tenê heft mehan li girtîgehê dimîne. Di cûntaya leşkerî ya 1980î de fermana girtina wî tê belavkirin lê ew rêça xwe dide tarîkirin. Sala 1986î de tê girtin lê dîsa tê berdan û bi fermî waîztiya xwe didomîne.
Gülen û dewleta kûr a Tirkiyeyê.
çepDi çapemeniyê de behsa têkiliyên wî bi CIA, MİT û hêzên tarî yên dewleta Romê tê kirin. Di raporta ku krîmînaliya hin kadroyên mezin ên dewletê derxist holê Raporta Susurlukê (Susurluk Raporu) de navê wî jî derbaz bû. Gorî gotinan ew ji berê de endameke sîxuriya dewleta Romê bûye û dawî li armanc, misyon û girîngiya tarîqata Nûr a li dijî kemalîzm û nîjadperestiya Komara Tirkiyeyê derdiket û biratiya gelan û mafên kurdan diparast aniye.
Dîsa navê terîqeta wî di karên narkotîkê de jî derbaz bûye. Wî li derveyî welêt gelek dibistan damezrandine. Tê gotin ew li ser van dibistanan polîtîkayê dike û berjewendiyên Romê dimeşîne. Li Başûrê Kurdistanê jî gelek dibistan vekiriye. Dîsa fîrmayên civata wî bi tevî fîrmayên artêşa tirk li Başûrê Kurdistanê para herî mezin a aboriyê birêvedibin.
Sala 2000î derbarê wî de doz tê vekirin lê paşê dîsa tê efûkirin. Pirraniya gerîndendeyên ewlekariyê, polîs, hunermend, siyasetmedarên rastgir û lîberal di civata wî de ne.
Ji sala 1999î virde li DYAyê dijî. Li Tirkiye û derveyî wê gelek firmayên mezin girêdayî cemaeta wî kar dikin. Cemaeta wî xwedî hêzeke aborî ya gelek mezin e.
Di derbarê misyon, fîlozofî û siyaseta Gülen de gelek nivîsar û pirtûk hatine nivîsîn. Herwiha wî jî gelekan nivîsiye. Di hilbijarinan de piştgiriya xwe bo AKPê da diyarkirin.
Bengi Yıldız (bilêvkirin: "Bengî Yildiz"), (jdb. 15ê çiriya paşîn 1965 li Hezoya Êlihê) parlamenterê DTP'yê yê Êlihê yê di Meclisa Mezin ya Netewa Tirkiyê (meclîsa dewleta Tirk de) ye.
Parêzer e û perwerdeya xwe li zanîngeha Stembolê, fakulteya dadnasiyê girtiye. Nûçegihaniya rojnameya hefteyî Yeni Ülke kiriye. Herwiha di rojnameyên Özgür Gündem, Demokrasi (rojname), Ülkede Özgür Gündem de nivîsiye.
Çarşema Sor, cejna êzdiyan ya herî naskirî ye ku her sal, di yekemîn çarşema meha nîsanê ya li gorî salnama kevin de tê pîrozkirin. Li gorî baweriya êzdiya, Xwedayê alemîn her sal melekekî rê dike ruyê erdê, ji bo ku nebaşiya li nav însanan ji holê rake û başî di nav însanan de belav bibe.
Cejina Çarşema Sor cejina herî mezinê baweriya û civaka Êzidîya ye. Ev cejin her sal di roja çarşema heftey ya yekemîn a meha nîsanê tê pîroz kirin. Li gorî Baweriya Êzidî, Xwedê dema ku cîhanê avakiriye ev avabûn 365 roj berxwe dide û çarşema berî ya meha nîsanê temam dibe. Di vê cejinê de civaka Êzidî hêka dikelînin û renge reng dikin, ew hêk jî temsîla nû avakirina gerdûnê dike. Di aliyê zanistî de ji dibêjin ku diniya yan jî gerdûn piştî teqîna mezin ku bi zimanê Ingilîzî dibêjinê (Big Bang) pêk tê û gerdûn hatiye avakirin. Civaka Êzidî bi hezar salan e ku vê cejinê pîroz dikin. Wateya kelandina hêkê ev e ku dema hêj dikele awayî gerdûnê vedigire. Wek tê zanîn di nav hêkê de şeklê rojê jî heye, ew jî zerka hêkê ye. Serê sibeha cejinê her kes zû ji xew radibe û berê xwe dide rojê ji bo hemû diniyayê ibadet dike, piştî wê ji bo mêhvana serbir tê serjêkirin û şîrnahî tê belavkirin û hêk bi hemû rengan tên rengkitin ji ber ku dema gerdûn hat avakirin her der bi gulên renge reng hat xemlandin. serê sibê her kes berê xwe dide çolê kulîlkên sor berhev dike û dibe mal di gel qalikên hêka bi deriyê malê ve dikin wata vê yekê jî, ji bo ku ji her êrîşê bên parastin. her wisa di roja cejinê de qalikên hêkê her kes dibe nav dexil û danê xwe ji bo ku Xwedê berket bavêje nav. serê sibê yên ku miriyê wan yên nû jiyana xwe ji destabine hene diçin ber mezagehên xwe yên pîroz û serdana miriyên xwe dikin, her wisa xwarinê dibin li wir belav dikin. di roja cejinê de nabê kes biçe ser karê xwe. her wisa di meha nîsanê de nabê kes bizewice rêzgirtin ji meha pîroz a nîzanê re.
gelk cejinên Êzidiya hene her yek ji wan cejina wata xwe ya tayîbet heye û hemû cijin grêdana xwe bi xwezayê re heye, mînak. Êzidî di meha 12an ji her sal sê rojan xwarin naxwin yan jî bi rojî dibin, ev her sê rojî dikevin sê rojên herî kurt ji salê. civka Êzidî van her sê rojiyan diger ji ber ku her diçû roj kurt dibû û şev dirêj dibû. Êzidî bi rojî bûn, sê roja xwarin ne xwarin heya roj vegeriya di roja ku roj vedigere di nav civakê de dibe cejin. Serbir tên serjêkirin û şirnahî tên belavkirin. piştî her du çele, çilê zivstanê - çilê havînê dibe cejin ji ber ku di dema kevin de çilê zivstanê glek sar bû dema ku bi dawî dibû û ji sermayê qurtal dibûn dikirin cejin her wisa dema ji çilê havînê jî rizgardibûn dikrin cejin ji ber ku ji germa zor rizgarbûn her wisa kesên oldar her çil rojî bi rojî dibin û ji serê sibê heye êvarê xwarin naxwin.
Qewal parêzerên dîn û keleporên êzdîtiyê ne. Qewalan bi emanet û destpakî mîratê babkalkên êzdiyan, felsefa dînê êzdiyan, edebê devkî, cejn, û hwd parastine û gehandine roja îro.
Gotina "qewal".
Heya demeke kin û belkî heya niha jî li gorî ditîna hinek kesan gotina "qewal" ji bêja erebî "qale-qewl" tê, lê li pê hinek vekolînan û her wisa li pê berhevkirina zimanan diyar dibe, ku gotina "qewal" ji bêja zimanê Somerî "kalo" tê. Ramana peyva "kalo" bi wî zimanî tê mana mirovê dîndar, mirovê mezin û rûspî. Heya niha jî di zimanê me de bi taybetî li cem Êzîdiyên Şengalê gotina "kalo" bi eynî ramanê tê bi kar anîn. Gotina "Şengal" bi xwe jî ji peyva "kal" pêk tê. Ew ji hevdûdana peyvên "şingo" û "kal" çêbûye. "Şengal" tê mana "mirovê dîndar ê mezin, micewir û kahîn".
Dîsan navê "Şingal" di Tewratê de bi navê "şinêar" diyar dibe, ku "şinêar" tê mana "deşta Babîlonya" yanî "erdê Babilonya". Di hinek pirtûkên dîrokî de dîsa tê nivîsîn, ku perestgeheke mezin yê "Xûdawen" (Xwedêyan) yanî yê "Sin" li çiyayê Şingalê hebûye. Ev jî îspat dike, ku reha peyva "qewal" digihîje zimanê Somerî û Babilî û girêdaneke wê ya xurt bi van zimanan ve heye.
Gotina "qewal" ne tenê bi aliyê zimanî ve, her wisa ew bi aliyê tarîx ve jî bi dîroka kevin ve girêdana xwe heye. Belkî qewalan anko "kalo" di dema Babiliyan de xizmeta perestgehên (ziyaretên) dînî dikirin û li Def û Şibab di îd û rojên pîroz de didan. Yek ji wan cejnan ev e, ku ji wê re digotin "cejna birîna hiriya pez". Di vê cejnê de rolên qewalan roleke mezin bû û wan li Def û Şibab didan. Milet di vê cejnê de pez dianî û qewalan li mûzîkê anko li Def û Şibaban dixistin û xelkê hiriya pezên xwe dibirî. Ev roj îro dikeve meha nîsanê, piştî cejna Sersalê, ku îro jî di enyî wextî de li gundê Behzanê "Cejna Tewafa Xefurê Rêyan" tê pîroz kirin û di vê cejnê de qewal vê bîranînê nûjen û pîroz dikin.
Ber û eşîrên qewalan.
Hê jî tê gotin, ku tim û tim feqîr û qewal bi navê Şêx Adî tên naskirin û ji wan re dibêjin Feqîrê Şîxadî, Qewalê Şîxadî.
Ji koka xwe ve qewal bi tenê ji eşîretên Hekarî û Dimilan bûn. Qewaltî jî ne bi helbijartinê ye, ev kar ji bav derbasî kûran dibe û çênabe, ku kes ji der ve bê û bibe qewal. Lê wek Qewal Sivo, lawê Qewal Silêman, dibêje: "Piştî fermana Mîrê Kor, Mîr Mihemedê Rewanduzî, di sala 1834an de qewal kêm bûn. Yekî ku navê wî Baso bû û ku ji eşîra Mamûsiyan bû, bi qewalan re diçe seferan. Ew mirovekî jîr bû û ilmê Şîxadî û êzdîtiyê hilgirtibû û şûnde binemala wan jî bûne qewal".
Qewal ji berê ve li du gundên êzdiyan rûdinin: Başîk û Behzanê. Qewalên li van her du gundan rûdinin, qewalên dimilî û hekarî ne. Qewalên dimilî li gundê Behzanê û qewalên hekarî li gundên Başîkê dimînin. Eşîra Dimilian ji bab û babkalikên xwe ve mirîdên Şemsaniyê (mirîdên Nasirdîn) ne. Eşîra Hekariyan ji koka xwe ve mirîdên Adaniyê (mirîdên Şêx Sin) ne. Heke qewal niha tevî eşîretên xwe di nava van her du gundan de hatibin parvekirin, dîsa jî wê demê qewal bi Tawisê re diçûn û her yekî ji wan ciyê xwe yê arinzî li gel Tawisê hebû û heye. Qewalên Hekarî li milê Tawisê yê rastê rûdinin, qewalên Dimilî li milê Tawisê yê çepê rûdinin. Lewra jî dibêjîn, ku qewalên Dimilî, mirîdên Nasirdîn, nûnerên Şemsaniyê, li milê çepê Tawisê dikin û qewalên Hekarî jî, mirîdên Şêx - Sin, nûnerên Adaniyê, li milê rastê Tawisê dikin. Qewalên li şibabê dixin hekarî ne û yên defê dixin dimilî ne.
Mana vê jî ev e: Pewist e, ku qewalên li şibabê dixin ji diduyan kêmtir nebin û li milê Tawisê yê rastê rûnin û qewalên defê dixin ji sisiyan kêmtir nebin û li milê Tawisê yê çepê bin. Ji bo vê yekê ye, ku coqa Tawisê ji pênc qewalan kêmtir nabe. Mezinê qewalan jî heye û ew ji eşîreta Dimilian e, bi rêka meclisa rûhaniya êzidiyan ya bilind û mezinên êzîdiyan tê nîşankirin. Niha mezinê qewalan Qewal Silêman e kurê Qewal Sivo ye, ew li Behzanê dimîne û emrê wî zêdeyî 70 salî ye.
Qewal û fêrbûna ilm û mûzîka dînî.
Berî 70 - 80 salî dibistana dînî li gundê Behzanê hebû. Ew mekteba fêrbûn û pêgihandina qewalan bû. Zarokên qewalan ji emrê 7 - 10 saliyê diçûn wê mektebê û fêrî qewl, beyt, diwa, lêdana def û şibaban û hwd dibûn. Baştirîn û jîrtirîn qewal li wê mektebê dihatin kivşkirin, qewalan ders didan zarokan, da ku ew di paşerojê de bibin qewal. Dibêjin ku Qewal Mam Îso mirovekî kor bû, lêbelê heta bêjî ew jîr û pahlewan bû û ew mamostayê dawî yê mekteba qewalan bû. Wî, komeke baş û navdar ya qewalan pêgihandibû, wekî Qewal Ilyas, Qewal Qewal û hwd.
Lê pîştî mirina Mam Îso Mala Mîra ev mekteba dînî li Behzanê ji ber gelek sebeban girtin.
Xwendina qewalbêjiyê.
Berî her tiştî divê xwendevan (şagirt) fêrî lêdana def û şibaban bibe, ji bo vê yekê jî qewalê herî zîrek û şareza ew e, ku yê bi awaz, kûbrî û melodiya qewlan zanîbe. Ew dibe mamosteyê xwendekaran û nûfêr dersên mûzîkê, lêdana def û şibaban li ber destê wî fêr dibin.
Tiştê zor fêrbûna melodî û kûbriya qewlan e. Her qewlek, qesîdekê û beytek melodiyeke xwe yî arinzî heye; belkî 3-4 kûbriyan hene, anko bilindî û nizmiya gotinên wan qewl û qesîdan bi deng.
Ji ber wê yekê yên nû destpêdikirî re dibêjin şagirt an jî nûfêr (mûbtede) û ji yên baş dizanin re serhosta.
Piştî qewalên nûfêr lêxistina def û şibaban serrast dikin û fêr dibin, mamoste her roj 3 - 4 - 5 sebeqa ji qewl, qesîde, beyt û hwd dide ber wan. Qewalên nûfêr roja din tiştên fêrbûyî ji bo mamosteyên xwe dubare dikin. Heke wan tiştê mamoste dide ber wan, baş ezber kiribin, mamoste hingê çend sebeqên din dide ber wan û ew bi vî awayî qewlan ji ber dikin.
Şûnde mamoste qewlekî nû dide ber qewalên nûfer (şagirt).
Mishabet di xwendina qewalan de dereca bilindtirîn ya fêrbûniyê ye, jiber ku mishabet zîrekî û şarezetiya qewal derdixe medanê. Ew çawa dikare felsefa dînê Êzîdiyan şirove bike, şîretan li wan bike û şireata wan bibire û hwd.
Ji bo fêrkirina mishabeta rêyeke qewalan ya taybetî heye. Hinga mishabet tê gotin, qewalê nûfer li tîra qewalan rûdinê û guhê xwe dide corê gotinên mishabeta wan.
Mezinê Qewalan.
Ew serok û rêberê qewalan e: Ji aliyê hilbijartin û hînkirina wan ve, ji aliyê birêvebirina karê wan ve, her wisa ji bo destnîşankirina coqa qewalan li gel Tawisê ji bo Çiyayê Şingalê, Welatê Şêx, berê ji bo Tirkiyê (Welatê Xalta, Wêhranşar, nav Çêlkiyan), Sûriyê, Rûsiya (Tawisa Moskofê), Iranê (Tawisa Tewrêzê) û hwd.
Mezinê Qewalan endamê serokatiya meclîsa rohaniya Êzîdiyan ya bilind e. Ew li gel gera Tawisê diçe gundên Êzîdiyan û Lalişê û karê Tawisê û qewalan bi rê ve dibe.
Wekî me di dest pêkê de jî got, mezinê qewalan ji Eşîreta Dimiliya ye û rûniştvanê gûndê Behzanê ye.
Begê Sinceqê.
Ew dereca her bilind ya qewaltiyê ye, ew seyda ye û dema li dîwana Tawisê amade be, ew mishabetê dibêje.
Begê Sinceqê divê ji qewalên hekarî anjî ji qewalên dimilî be. Timî divê ew li gel Tawisê be û li tenişta Tawisê ya rastê û çepê rûnê, jiber ku Begê Sinceqê temsîla Şêx - Sin û Şêx - Şems dike.
Di vê derheqê de yanî li ber Tawisê kesekî ji Begê Sinceqê mezintir tûne: Ne Mîrê Şêxa, ne Babê Şêx, ne jî Pêşîmam. Kîjan ji van kesan bên dîwana Tawsê jî, Begê Sinceqê ne mecbur e, ji pêş wan ve rabe, ciyê xwe bide wan. Her çiqas şiret û çareserkirina probleman hebe, Begê Sinceqê dibire, jiber ku ew bi navê Şîxadî, Şêx - Sin û Şêx - Şems diaxive, jiber vê yekê jî tim Begê Sinceqê qewalên bi emirê xwe mezin in, rûhspî û bi tecrûbe ne.
Serhosta.
Ew qewal e, yê ku melodî, kûbrî, awazên hemî qewl, qesîde, beytan hildigire, dizane û bi gera Tawisê re diçe. Serhosta serokê coqa qewalan e, wekî serokê orkestrayê. Ew hem li defê dixe û pêre qewlan dibêje û hem jî çavê xwe dide qewalên din yên li Def û Şibaban dixin, da ku ew ne kevin tû şaşiyê û kûbriyê winda nekin. Tiştê balkêş jî ev e, ku qewalên li Şibabê dixin, li milê Tawisê yê rastê rûdinin û ew temsîla Şêx-Sin dikin.
Qewalên defê dixin li milê Tawisê yê çepê rûdinin û ew temsîla Şêx - Şems dikin. Li virê qewalên nûfêr jî li gel qewalan rûdinin, lê ew hemî qewl û qesîda bi rêz nakin, belkî bi tenê sebeqa dawiyê bi qewalan re dibêjin.
Nûfêr (mûbtede).
Ew ev kes e, yê ku hê nû dest pê dike here dersên dînî û fêrî karê qewaltiyê dibe.
Cûreyên semayan.
Di nav edebê dînê Êzîdiyan de heft cûreyên semayê hene. Şert e, ku qewal bi gotin û kûbrî her heftan jî bizanîbe.
Ev sema li gel Tawisê li gundan nayê gotin, belkî ew li ser miriya, li goristanan tê gotin û jin sê caran li dora tirbê (gorê) digerin. Em dikarin bibêjin, ku Semaya Merkeba semaya mirinê ye.
Kar û wezîfên qewalan.
Bi rastî dema ku mirov bixwaze karên qewal pê radibin, rêzbike, divê hingê mirov xizmeta wan î dînî ya bi cî tînin, bide ber çavan. Hingê mirov dizane, ku dewrê qewalan çiqas mezin û pîroz e û qedrê wan çiqas giranbuha ye. Mirov dikare bibêje, ku ew giyan û nefesê di ber baweriyên oldarî de dikin. Bi saya wan rewş û berdewamî dayê giyana olî û heta îro felsefa dînê Êzîdiyan karibûye bimîne û nemire.
Ji bo vê yekê ez dixwazim her Êzîdiyekî dilsoz, xwudan bext, dengê xwe bilind bike û bibêje: Bila dibistanên qewalan bêne vekirin, bila em nehêlin destgeha qewalan zehif bibe, jiber ku koka dînê Êzîdiyan li ser aliyê hiş û hisî hatiye avakirin, ne wek li ser aliyê şirîet û pirtûkan. Ji bo vê yekê mesela ruhî, mûzîk (Def û Şibab), gotina şîret û mishabetan roleke mezin di baweriya Êzîdiyan de dilîzin. Bi tenê ezê çîroka dûristkirina Adem û çawa ruh nedihate berdan, bibêjim.
Ji ruh re gotine: "Ji bo çî tû nakevî ber giyanê Adem ?"
Ruh jî gotiye: "Ferman ji ba Xwedê ji min re nehatiye, heya saz û qidûm (Def û Şibab) ji asmanan neyêne xwar, ez nikarim bikevim qalibê Adem."
Berî heftsed sal heft sûr hatine hindave. Qalib mabûyî bêî gave gote rûh: "Ma tu ji bo çî naçî navê ?"
Rûh got: "Li ba aşiqa we malûm e, heya bo min ji bana neynin "Saz û Qidumê", nîveka ruh û qelibê Adem Pêxember zor tûxum e."
"Saz û Qidum" hatin û hidirî, nûra mûhbetê hingivte serî, ruh hat û qalibê Adem Pêxember êwirî.
Binêr: Qewlê Zebûnî Meksur, Sebeqa: 32, 33 û 34 Hinek ji kar û barê pîroz yên qewal pêradibin, ev in.
Li Lalişê.
Her cara cejnek, tor û tibetekî Êzîdiyan li Lalişê çêbibe, divê wekî mercekî sereke qewal têda amade bin.
Di berbanga sibehê de yanî berî ronahiya rojê derkeve, qewal Beyta Cindî li gel Def û Şibaban dibêjin û hanê dikin, ku Êzîdî ji xewê rabin û îbadeta xwe bikin û herin karên xwe.
Serê sibehê bi derketina rojê re Beyta Sibê dibêjin. Ev Beyt li gel Mehter tê gotin. Mehter jî du heb cûr in: Mehtera Tewrêzî û Mehtera Şamî. Awaz û kûbriya Mehteran wekî awaza marşên eskeriyê (leşkeriyê) ne. Demê bi dehol û zirnê tê gotin, dibêjinê Meytirxane.
Sibehê di dema simatê de qewalek amade dibe, bi tenê li Şibabê dixe û pêşewaziya simatê dike. Ew ji Şîlana Şîxadî tîne ber Celsa Şîxadî.
Varê berî roj here ava ji bo rewankirina nûra Xwedê qewal Beyta varê dibêjin. Helbet dema qewal dibêjîn, pêre li Def û Şibaban jî dixin. Carna ji xeynî vê beytê beytên din jî tên gotin, mesele wekî Beyta Beharê anjî Beyta Esriya.
Çaxê dibe şev û Êzîdî li hev komdibin, Qewalê Begê Sinceqê dest bi mishabetan dike û ku ew temam bû, simat tê pêşkêşkirin.
Piştî mishabet xilas dibin, Sema Celsa Şîxadî tê kirin. Ew jî bi amadebûna hemî mirovên dîndar û mezinên ocaxan wekî Pêşîmam, Bavê Şêx, Şêxê Wezîr, Mîrhec, Micêwirê Şîxadî, Micêwirê Kaniya Spî, Koçek, Pîr, Şêx û hwd. Heft heb ji van kesan semayê digirin û sê caran li dora Çeqeltuyê (Çirayê) digerin.
Qewal dibine du rêz û dest bi gotina qewlekî dikin, her rêzek sebeqekê dibêje, rêza din sebeqa pêra li wan vedigerînin. Pirtirîn di nav van şaxan de Qewlên Medih û Stayişa tên gotin, mîna Qewlê Şêx Hesen Sultan anjî Qewlê Pîr Dawid anjî Qewlê Bayzidê Bastamî.
Di morkirina berê şibakê de dîsan qewal li Def û Şibaban dixin û qewlan dibêjin.
Roja Qepaxê yanî dema golikekî ji ber Şîxadî dibene ber Şêx - Şems, qewal dikevin pêşiyê û li Def û Şibaban dixin.
Perî - Guhastina ji ber Şêx - Şems û Kaniya Spî bo ber Şîxadî dîsan qewal pêra dibin.
Morkirin û ciwankirina Tawisê di roja dawiya çilê havînê de qewal tên ser kaniya ku Şîxadî li ser rûdinişt, Tawisê tînin û bi simaqê û ava kaniyê mor dikin, şeş - heft qewal li wê derê qewl û beytan dibêjin.
Roja dawiya cejna Cemayiyê li heft ciyên cuda sematên giran wekî li ber derê Kaniya Spî, li ber Şêx - Şems, li ber Mîr Êzdîn û li gelek ciyên din tên kirin.
Gera Tawisê.
Bi kêmasî salê du caran Tawis li nav gundên Êzîdiyan digere. Di vî demê de Beyta Sibê, Beyta varî, Mishabet, Sema têne gotin û kirin.
Lêxistina Def û Şibaban li ser miriyan
Berê demê yek diket ber kêferta mirinê, du qewal dihatin ber serê wî Qewlê Seremergê digotin, heta wî mirovî ruh dispart. Lê niha Qewlê Seremergê li ser yê mirî dibêjin, gava ku wî gordikin, her wisa qewal pê ra li Def û Şibaban jî dixin. Hinga cenaze ji malê radikin û dibin ser goristanê, bêgûman qewal awazê şînê yanî xemgîniyê lêdixin.
Her li gel cenaze qewal jinek bi xwe re hildigire û jin li pêşiya wî diçe, qewalek jî li Şibabê dixe û li pey cinaze diçe û li pey wî jî du qewalên li Def di dest de tên. B vî awayî heta digehîjin ser goristanê.
Qewal heft rojan li mala yê mirî dimînin, taziya wî dikin, roja sêyemîn ji yê mirî re semayê li dar dixin.
Sinetkirin.
Berê û niha jî li hinek ciya dema zarokan sinet dikirin, qewala bi awazekî arinzî li Def û Şibaban dixistin. Bi vê yekê jî diyar dibe, kû sinet bi rewişeke pîroz tê hijmartin.
Rojên cejn û tiwafa.
Di van î'dan de sematên giran tên girtin û qewal qewlan dibêjin, li Def û Şibaban dixin. Ev Cejn û Tiwaf ev in: Cejna Sersalê, Cejna Êzîd, Cejna Çilê Zivistanê li Lalişê, Cejna şevberatê li Lalişê, Cejna Çilê Havînê li Lalişê.
Tiwafa Sema bi şev li cem Xasa (Xûdanên Gundan) tên girtin û berî hingê Beyta Sibê û varî tê gotin.
Govend.
Govendên li ber derê Kaniya Spî, Suka Marifetê, govendên li gûndan yên dema gera Tewisê. Ev govend hemî bi Def û şebaban tên gerandin.
Antolojiya çîrokên Nûbiharê navê pirtûkek wêjeyî ya ji berhevkirinên di kovara Nûbiharê de hatine weşandin e.
Di edebiyata kurdî de kovara herî temen-dirêj Nûbihar e, ji 15 salan pirtir e ku weşana xwe bi kurdiyeke xwerû dike û niha jî gihîştiye hejmara 104ê.
Her wekî gelek kurdî-hez jî baş dizanin, di Nûbiharê de pir nivîskar û şaîran berhemên xwe pêşkêş kirine. Ji van berheman jî çîrok û helbest û pexşanên berkeftî û serkeftî hatine weşandin.
Antolojiya Çîrokên Nûbiharê jî, ji van çîrokan pêk tê, ên ku di kovara Nûbiharê de weşiyane.
Ayhan Geverî, ji hejmara yekê heya hejmara 99ê arşîva Nûbiharê daniye ber xwe û di nava vê arşîva hêja de jî 34 çîrok hilbijartine û ew daxilê Antolojiyê kirine.
Her wekî Geverî di pêşgotina pirtûka xwe de jî behs dike, di Nûbiharê de zehf çîrok hatine weşandin, lê ên ku di Antolojiyê de cih digirin çîrokên modern û ên ku li gor zewqa amadekarê Antolojiyê ne... Jixwe Ayhan Geverî jî li ser vê di pêşgotinê de wisa dibêje: "“Ji bo hazirkirina vê antolojiyê, min hemû çîrok û çîrçîrokên baş û nebaş ên di Nûbiharê de weşiyane, berhev kirin. Bi rastî jî eger min hemû çîrok êxistibana nava antolojiyê dê hecmê antolojiyê gelek zêde biba.”"
Ayhan Geverî di pêşgotinê de her wisa ji bilî hilbijartina çîrokan, behsa maceraya çîroka kurdî jî dike, antolojiyên çîrokên kurdî ên heya niha hatine weşandin jî dinirxîne.
Di Antolojiya Çîrokên Nûbiharê de çîrokên 27 çîroknivîsan cihdigirin, ên wekî Ali Karadeniz, Ayhan Meretowar, Bavê Xecê, Berhîm Paşa, Cankurd, Dilşad Mutî, Felat Dilgeş, Husein Muhammed, Rahmetullah Karakaya, Ronî War, Roşan Lezgîn, Selman Dilovan, Sidîq Gorîcan, Silêman A., Zilkîf Xweşhêvî.
Di Antolojiyê de 34 çîrok û ji bilî çîrokan jiyanên çîroknivîsan jî hene û jiyanên çîroknivîsan him li pêşiya çîrokan cihdigirin him jî di dawiya Antolojiyê de hemî bi hev re hatine dan. Her wisa kronolojiya çîrokên antolojiyê jî beşek din e ku di vê antolojiyê de xwandevan dê bibîne ka kîjan çîrok di kîjan hejmara Nûbiharê de û di kîjan tarîxê de hatiye weşandin.
Antolojiya ku ji Weşanên Nûbiharê de derketî 293 rûpel e.
Lazio (Latinî: "Latium") yek ji herêmên Îtalyayê ku li navenda Îtalyayê dimê ye. Bajarê Lazioyêyî herî girîng Roma ye.
Lazio li roava li beravên Deryaya Tîrenî dimêye. Li bakura Lazioyê berve hêla çerxbûnê seatê herêmên Toskana, Umbrien û Marken, li rohelat Abruzzo û Molise û li başûr jî Kampanien dimê.
Edward Said, Edward William Said, ê rast Edward Wadie Said (jdb. 1ê çiriya pêşîn a 1935 li Quds, Mandaya Brîtanî ya Filistînê – m. 25ê îlona 2003 li New York, DYA), nivîskar û teorîsyenê edebiyatê û rexnegirê emrîkî yê edebiyatê yê ku bi eslê xwe filistînî bû.
Edward Said zarokekî bavê xwe yê bi hewşêwe navî û protestanekî li Qûdsê dijî bû. Piştî ku Said hatibû dinyayê piraniya zaroktiya xwe li Qehîreyê derbaz kir. Wî dereceya xwe ya "Bachelor of Arts" li Zanîngeha Princetonê û dereceya xwe ya "Master of Arts" û "Ph.D." li Zanîngeha Harvardê temam kirine. Piştre wî li zanîngehên Columbia, Harvard û Yale wek mamoste ders dane.
Oryantalîzm.
Berhema wî ya ku ew xwe li dinyayê daye naskirin, pirtûka wî ya bi navê "Oryantalîzm" e. Pirtûk di sala 1978an de hatiye weşandin. Ew di pirtûka xwe de li ser Rojhilatê disekine, ango ev "Orient"a ha ku wê çaxê ji hêla rojavayiyan ve bi çewtî hatibû teswîrkirin û salixdan.
Said û polîtîkaya Filistîn û Îsraîlê.
Said li ser heqên filistîniyên Îsraîlê gelek têkoşîn kiribû û gelek salan yek ji endamên Parlamenta Filistînê li Sirgûnê bû.
Deniz Gündüz romannuştoxêkê Kirmackî (kurdiya zazakî) yo.
Deniz Gündüz çeleyê 1976î de dewa Gimgimî Caneseran de ameyo dinya. Hema ke hîrêserre bîyo keyeyê înan bar kerdo, şiyê Uskira. Mektebo verên Uskira de wend. Mîyanên zî na dewe de dest pêkerd la Tetwan de temam kerd. Wendişê lîse zî, Bidlîs de dest pêkerd, Îzmîr de temam kerd. 1994 de Anadolu Üniversitesi ya Eskişehirî de qismê Tarîxê Hunerî (Sanat Tarihi) de qeyda xo viraşte labelê wendişê xo temam nêkerd. 1996 de Îzmîr de temsîlkariya Weşanxaneya Komalî kerde. Wexto ke no gure kerdêne, xo da xebata ziwanê kurdkî ser û dest pêkerd bi kirmanckî nuşt. Serra 2000î de romanê xo Kilama Pepûgî ke romano yewin yê kirmanckî yo, da weşanayîş. Serra 2003 de bi wasitayê Weqfa Kurdî ya Kulturî li Stokholmê Unîversîteya Upsala de yew termîn kirmanckî wende. Badê ke Swêd ra agêra, Îstanbul de Weşanxaneyê Vateyî awan kerd. Û êdî bi temamî xo da karê edebîyatî û weşangeriya kirmanckî ser. Kovara Vateyî ke Swêd de hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra amade bena, Tirkiya de dano çape ro û vila keno. Heto bîn ra Weşanxaneyê Vateyî de hetanî nika 23 teneyê înan kirmanckî, 30 kitabî weşanayê.
Çerkezê Reş (jdb. 1955; m. 21'ê adarê 2008) rewşenbîr, helbestvan û nivîskarekî kurd bû.
Çerkezê Reş di sala 1955an de li gundê Zvartnovsê ku girêdayê Êrîvanê ye, hat dinê û perwerdeya xwe ya dibistana sereta û ya navîn jî li vî gundî dît.
Çerkez ji malbateke êzîdî bû û bavê du zarokan bû. Di sala 1970yî de dikeve Enstîtuya Êrîvanê Beşa Pedagojoyê û di sala 1975an de teva dike. Heman salê teza xwe ya li ser wêjeya kurd dide wêjevanê navdar ê kurd Heciyê Cindî ku ew jî di wê enstîtuyê de mamostetî dike. Heciyê Cindî, di dema Sovyetê de mîna mamosteyê rewşenbîran dihat binavkirin û Çerkez li ba wî dest bi asîstaniyê kir. Di sala 1980yî de li heman zanîngehê bû doktorê Ziman û Wêjeya Ermeniyan. Her wiha bi navê Şoreşa Peyvan pirtûka wî ya helbestan jî hat weşandin.
Çerkezê Reş, li gel 3 pirtûkên parastinê yên Abdullah Öcalan, pirtûka bi navê Ezdayetî ya ji aliyê Federasyona Êzîdiyan a Ewropayê ve hatibû amadekirin, wergerandin zimanê ermenî. Li Rojnameya Mezopotamya, ango Mîcagetê ku ji bo kurdên Ermenistanê bi kurdî û ermenî weşana xwe dike, nêzî deh salan redaktorî kir. Her wiha di rojnameyên kurd û yên ermeniyan de li ser ziman û wêjeya kurdî bi dehan gotar û berhemên wî hatine weşandin. Reş, mîna axaftvan, beşdarê gelek konferans û semînerên li ser ziman û çanda kurd jî bûye.
Di salên 1980yî de ji bo ku mafê ziman û çanda kurdên li Ermenistanê diparêze, demek dişînin Rûsyayê sirgûnê. Di dema xebatên Kurdistana Sor de jî, li gel zimannas Ezîzê Cewo, mîna Wezîrê Perwerdeyê hatin wezîfedarkirin. Piştî ku xebatên ji bo Kurdistana Sor hatin sabotekirin, dest bi xebatên ji bo mafên nasname û çanda kurdên ku li ser axa Sovyeta kevin dijîn, kir. Paşê têkoşîna azadiyê nas kir û hewl da ku derxîne holê ka sedemên rastîn ên komkujî û pêkutiyên li dijî êzîdiyên ku ji dîrokeke kevin ve ji kurdên misilman şikestî ne, çi ne û bi vî rengî, di pêşketina bîr û zanebûna neteweyî de xebatên grîng kir. Çerkezê Reş, mîna Nûnerê Kurdên Kafkasyayê di KNKê de cî girt. Reş, di navbera salên 2002 û 2007an de jî, serokatiya Komîteya Kurdistanê kir ku ev komîte rola Meclîsa Herêmî jî dilîst û saziyên kurd ên li Ermenistanê, di bin banê vê komîteyê de bûn.
Dr. Xelîl Cindî Raşo di 15'ê sermawezê 1952 li qeza Şêxan li parêzgeha Mûsil ji dayik bûye û nivîskar u lêkolînvanekî kurd e. Niha li Zanîngeha Göttingen/ Almanya weke Mamoste kar dikê.
Qonaxa seretayî ji sala 1958an de heta sala 1964an li gundê Mam Reşa/ qeza Şêxan û Qonaxa navîn û amadeyî jî ji sala 1964an de heta sala 1969an li qezaya Şêxan xwend. Ji sala 1970an de heta sala 1974an kulîca Adab/ pişka ziman u edebê kurdî li zanîngeha Bexdayê xwend. Xwendina bilind (doktora) jî di navbera salên 1986 û 1991an li Enstîtûta Rojhelatnas û zankoya Čarlis li Prag/ Çekoslavakyayê temam kir.
Dr. Xelîl Cindî Raşo ji bilî Kurdî (zimanê xweyê zikmakî), bi zimanên erebî, farisî, ingilîzî, elmanî u çêkî jî dizanê.
Ji sala 1970ê û heta niha dinivîse u bi dehan gotar u vekolîn û çend pirtûk jî belav kirine. Ji sala 1976an de heta sala 1980'ê mamostayî li hinek xwendingehên Mûsilê kiriye.
Çend gotar û Lekolînên zanistî.
Fundamentalismus“, Ztschr. Pogrom, Gesellsch. f. bedrohte Völker, Gött., Nr.213
Fundamentalismus,, Ztschr. Pogrom bedrohte Völker Nr.213
IRANISTIK, 2. Jahrgang, Heft 1&2, Iran, (Bu-Ali Sina Universitaet) Hamadan
Haris Bidlîsî helbestvanekê kurd bû.
Haris di sala 1700an de (li gorî hin çavkaniyan 1738an hatiye dinê) li Bidlîsê hatiye dinê. Wî çîroka Yûsif û Zûleyhayê ku li ber wî ji hêla Selim Silêman hatibû nivisîn, bi paqijkirina ji peyvên erebî û farsî cardin nivisîye. Li gorî Auguste Jaba destnivîsa vê pirtûkê li Medreseyên kurdî dihatin xwendin. Li gorî hin kesan ew Sewadiyê ku Leyla û Mecnûn ji farisî wergera kurdî gorî bi Haris Bîtlîsî re eynî kes bû. Lêkolîner Zeynelabidîn Zinar jî vê agahiyê dipejirîne. Hin kes tarîxa wî yê zayînê wek 1758an didin, lêbelê ger ku wî Leyla û Mecnûn jî nivisiye, ev tarîx nemimkin e. Çimkî Leyla û Mecnûn jî di eynî salê de hatiye nivisîn. Harisî di sala 1775an de miriye. Gorî hin kesan navê wî Haris ne, Xaris bû ye.
Celalettin Yöyler (bilêvkirina bi kurdî: "Celaledîn Yîoyler") (jdb. 1941 − m. 16 çiriya paşîn 2013), nivîskar û rojnamevan û lêkolînerê wêjeyî yê kurd bû.
Li cur be cur medreseyên Kurdistanê xwendina olî û rêzimana erebî dîtiye. Di 1966an de, bûye melayê gundê xwe yê bi navê Xanik. Di 1983an de, ji Meletiyê malnişîn bûye. Sala 1989an bûye endamê meclîsa parêzgeha Mûşê.
Di 1990î de bûye serokê HEPê yê navçeya Milazgirê û serokatiyê heya bidawîhatina partiya DEPê domandiye. Heman salî hatiye girtin di girtîgeha Erzinganê de çend mehan maye. Pişt re sal 1994an mala wî şewitandine û koçê Stembolê kiriye. Li bajarê Stembolê yekem car xwedîtiya rojnameya Azadiya Welat kiriye. Digel xwedîtiya vê rojnameyê demek kurt xwedîtî li rojnameya rojane ya, Demokrasî (rojname) yê jî kiriye.
Di 1997an de bûye endamê enstîtuya kurdî ya Stembolê. Di endamtiya xwe de xebata senatoya enstîtuyê digel hevalan daye meşandinê û bûye endamê navenda HADEPê. Dûv re bûye endamê rêveberiya enstîtuya kurdî ya Stembolê. Yöyler digel xebata enstîtuyê, heft sal li ser şiroveya dîwana Melayê Cizîrî xebitiye û ev berhem pêşkêşê enstîtuyê kiriye. Di beriya dîwanê de, di sala 1997î de berhemek bi navê Gelperwerî û Nîjadperestî nivîsiye.
Melayê Alim Remezanê Ebasiyan ("Monlâ-yi Alim Ramazân-i Abbâsiyan") helbestvanekî kurd bû. Ewliya Çelebî wextê ku di sala 1642an di Behdînan re derbaz dibe rastê wî tê, helbesteka wî li seyahatnameya xwe tomar dike. Ew di sedsala 17'an de jiyabûye. Gorî ku Ewliya Çelebî qal dike, helbestên wî ji hêla gel ve pir dihatiye hezkirin.
Kürt Şiiri Antolojisi (Antolojiya helbesta Kurd)
Qiraca θ yê ku navbera du tîrêjan de dimê
Sêgoşenasî,Sêgoşezanî an Trîgonometrî (ji yewnanî "trigōnon" "sêgoşe" + metron "pîvan") beşa matematîkê ku bi kêlek û qiraçên sêgoşan eleqedar dibêye.
Qiraç.
Neqebê ku navbera du tîrêjên destpêkê xwe yek de dimê re qiraç tê gotin.
Mele Xelîlê Sêrtî an jî Xelîl bîn Huseyîn es-Sêrtî el-Omerî el-Kurdî (jdb. 1754 Bidlîs – m. 1843 Sêrt) fîlozof, wêjevan û alimekî kurd bû.
Jiyana Mele Xelîlê Sêrtî.
Mele Xelîl di sala 1754an li Xîzanê hatibû dinê. Ew endamê malbateka ku gelek alim û zana derxistibûn. Bavê wî Mele Huseyn û kalê wî Mele Xalîd jî zanayên dînê Îslamê bûn.
Di salên xweyên biçûk de li cem bavê xwe dest bi hînbûna, Qur'anê kiriye. Li bavê xwe şunda li medreseyên din jî ders helgirt û îcazeta xwe ji medreseya Îmadiyê ji Mele Mehmûdê Bahdînî girt. Ji pê re wî meyl û şop da sofîtiyê kir û êntîsaba yek ji şêxên qediriyê Şêx Ehmed Reşîd kir û di terîqetê de derbaza mertebeyên terîqetêyê pêşin bû. Ew li ser fiqih, hedîs û tefsîrê pêşve çû û li medreseyê Meydanê penc salan ders dan. Pê re koça hêlê Sêrtê kir. Wî dest bi nivisîna helbestan ji pê der xistina fermanekê bo birayî xwe Mele Îsmaîlê Hîzanî re dike. Wî di sala 1843an de wefat kir. Wî di jiyana xwe de gelek pirtûkên ku di medreseyên kurdan de dihatinî xwendin nivisîbûn.
Pirsên wî.
"Ku di mirovan de hezkirina mal pir be, xwîn rijandin û xirabî jî têde pir dibe."
"Ger ku Tu xwestinê nefsa xwe bi cihneynî, ji helakbûnê jî xilas dibî."
"Ji xizaniyê netirse, timatiyê bi comertiyê ve rake."
Hin berhemên wî.
Xelîlê Sêrtî 24 an jî 25 pirtûk nivîsandine, 8 ji wan bi kurdî ne yên bi erebî ne.
Toskana () yek ji herêmên Îtalyayê ku bi herêmên li bakur Ligurya û Emilia-Romagna, li rohelat Marche û Umbria û li başûr bi Lazio têye sînor kirin. Navê wê ji gelê antîk etruskên ku li wir niştî bûn de derketiye.
Toskana xwediyê rûerdeka 23.000 km² û nifûseka 3,61 mîlyon kes e. Paytexta wêyê Firenze ye. Hin bajarên xweyên dinên girîng wiha ne: Arezzo, Pisa, Siena, Grosseto, Prato û Lucca.
Fenek gundek girêdayê navçeya Mûş'ê Milazgirê ye.
Ev gund nêzîkî 30 salane ku vala ye. Sedema valabûna gundê Fenek jî pevçûnên eşîrî bû. Niha ev gund wekî zozan tê bikaranîn. Sinemevan Şener Şen li gundê Fenek mamostetî kiriye.
Kar an jî Kara Xoy () gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.
Gelê herêma Milazgir û derdorê pêdiviya xwe ya xoyê ji gundê Kar digrin.
Kesayî zî eşkenê biperrê fîlmêkeyê Bahman Ghobadiyo. Mîyanê filmanê Bahman Ghobadîde, ew gurkî en zaf xelatî gîroto eno fîlmo. Heta enka 37 xelatî giroto.
Fîlm 2004 de badêgurkî Amerikî Sedam Huseyînî textra ardwar, Iraq'te hamew antîşî û bî enahaway fîlmo awlîno.
Derheqe Filmîde.
Film nizdê sinorê Tirkiya u Iraqîdê, kampêkeyê Kurdande derbas beno. Kak Satallite bi viraştiş û runayişê antenen namê kerdo û qey bi enajoy tera vanê Satallite. Qeybigurkî çend vatişanê ingilîzî zano, herkes dimay Satallitî vazdono, vanê marê xeberanê ingilîzî bîçarnê kurdî. Kampede tutî topkerdişê mayinande şoxlênê u serêtutanzî Satallit anceno. Roceke halepçe ra keynaykê, birayceyo bêçeng u tutêkê kickeko kor yenê kampe.
Xelîlê Berfê (jdb. 1920 li gundê Çetel a Farqîn, Bakurê Kurdistanê - m. adar 2008 li Almanya) yek ji dengbêjên gelek hezkirî bû. Di awayê strandina dengbêjiya Şengal û Serhedê de distra.
Dengbêjê nemir di sala 1920î de li Farqînê, gundê Çetelê hatibû jiyanê. Heya xortaniya xwe li Çetelê dijî û paşê jî koçberê gundê Duşê ya Qubîn a Batmanê (Bişêriya Êlihê) dibe. Di destpêka salên 1990î de ji ber zilma Romê diçe Ewropayê.
Berfê, bi welatparêzî, merdî û başiya xwe dihate nasîn. Klamên wî yên Şerê Dela, Şêr Mîrza gelek hezkirîbûn. Wî di kevneşopiya dengbêjiya Şengalê û Serhedê de stran digot. Mirina wî ji aliyê dilên xemgînî ve di komeleyeke êzdiyany de hate pêşwazîkirin. Hezkiriyên wî oxira wî kirin û ew şandin civata Evdalê Zeynikê.
Rêxistina (yan eniya) rojnamevanên tixûbnasneker, RSF "(ji Fransî. Reporters sans frontières – RSF)" eniyeke navneteweyî ya rojnamevanên serbixwe û doza azadiya agahî û ramanê dikin e.
Sazî sala 1985'î de ji aliyê Robert Ménard ve bi fîlozofiya 19emîn xala Danezana Mafên mirovan a Gerdûniya azadiya agahiyê deklare dike, tê damezirandin. Bingeha xwe ji saziya bijîşkan a bi heman navî digire.
Li dijî sansûr, pêkutiyên fermî û zagonî, darizandin û zîndanîkirina rojnamegeran, bi kurtî ji bo azadiya çapemeniyê têdikoşe. Navenda sekreteriya wê li Parîsê ye. Xwe li seranser parzemînan birêxistin kiriye.
Di cîvakê de çînên proleter û yên din
Proleter (ji latînî "proletarius" bi wateya "kesê ku ji çîna herî jêr a gel") kesê ku di cîvakê de bêmal û milk û bo qezencê xwe hewcederê xerc kirina keda destê xwe ye. Gorî teoriya marksîzmê ew di cîvakê de li hembera burjuvayan cih digire. Têgiya proleter jî wek ew her kesê ku tenê xwediyê wertê xwe (latînî: "proles", "zurryet") ye.
Di Împeratoriya Romayê de proleter ew kesên bêwelat bûn, lê wextê ku Şoreşa Pîşesaziyê dibe ji nû ve bo kesên bêmal û milk hat bikaranîn. Ji pê Şoreşa Pîşesaziyê re proleter ew kesên ku ji gund û bajarên çûk de koça bajarên bi pîşesaziyê pêş de ketinî û li wir bêçare di fabrîqeyan de bi kardanê dorê 18 seaten û bêwês û bê tetîlê heftayî dişixulîbûn.
Marksîzmê de.
Di Marksîzmê de proleter ew kesê ku emek û keda xwe difroşeye. Gorî Marksîzmê proleterê li hembera vê bêedaletiyê derkevin û pê şoreşê re jî diktatoriya proleteran saz bikin. Lê ew heta îroj li çend welatan hat ceribandin jî bi temamî wek dihat guman kirin endam neda.
Cemşîd Bender (navê fermî: "Mehdi Halıcı"), (jdb. 1927 li Konya - m. 8ê nîsanê 2008 li Îzmîrê, Tirkiye) dîroknasekî kurd bû. Bender nav sazumankarên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cih girt.
Ji kurdên Anatoliya Navîn bû. Malbata diya wî ji parêzgeha Wanê, bavê wî jî ji Çewlîgê çûne. Bavê wî bazirganekî hezkirî bû. Di zanîngeha Stembolê, fakulteya dadê de dixwîne.
Ji ber nameyekê xwe lê doz tê vekirin û davêjin zîndana Afyonê. Di heman demê de bavê wi jî ji ber nêrînên xwe di heman zîndanê de ye. Ango bi bavê xwe re dibe hevalê girtîgehê. Bavê wî hezkirî û sîmpatîzanê Seîdê Kurdî bû. Seîdê Kurdî bi xwe jî di bîranînên xwe de behsa bavê Bender dike, pesnê wî dide.
Sala 1957ê bi tevî birayê xwe Feyzi Halıcı li Konyayê bi navê "Çağrı (bang)" kovarekê dertînin. Sala 1958ê diçe Norwecê li ser kooperatîvan perwerdeyê dibîne. Vegerê li Stembolê parêzeriyê dike. Ji ber ku xwedî nêrînên kurdperwer bû, deriyên dewletê jê re hatibûn girtin, rastî gelek astengiyan dihat.
Birayê wî Feyzi herçendî endezyarê pispor ê kîmyayê bû jî, nedikarî ji xwe re karekê bibîne, mecbûr mabû di dikana bavê xwe de bixebite. Feyzî helbestan dinivîsîne, bi alîkariya hin siyasetmedaran di saziya zimanê tirkî (TDK, Türk Dil Kurumu) de kar dibîne, dixebite. Sala 1959ê komeleyeke geştyariyê dadimezirîne (Konya Kültür ve Turizm Derneği). Feyzî di nava salên 1968-1977ê de wekî senatorê AP (Adalet Partisi - Partiya dadê) di meclîsa tirk de cihdigire. Xûşka wî Nevin Halıcı yek ji rojnamevanên navdar e.
Giringiya Bender.
Bender li rohnîkirina kûrahiya dîroka kurd digere, bo wê çendîn pirtûk hene dixwîne. Zanistiya nûjen pesend dike ku bingeha şarezayiya mirovahiyê Mezopotamya ye ku parekê axa Kurdistanê jî li vir e. Lê gava behsa kurda bû, dewleta tirk, bi tevî hemî hêza xwe dixwaze kurdan bêdîrok bide nîşandan. Kurd mezopotamyayî ne, axa wan li wir, Mezopotamya dergûşa şarezayiyê ye, lê behsa kurdan bû, înkarî destpê dike.
Bender jî çiqas tariya dîroka kurd rohnî dike, rastî êrîşan tê. Rêxistina girêdayî dewleta veşarî (an kûr) ya Tirkiyeyê Ergenekon jî di nav de, kemalîst, neteweperwer û tirk-îslamîstên Tirkiyeyê dijberiya Bender dikin. Medya û çapemeniya tirk birêkûpêk Bender reş dikin, dixwazin îtîbara wî bişkênînin.
Lê di serî de Îsmaîl Beşîkçî, Noam Chomsky, gelek zanyar sûdê ji pirtûkên wî digirin. Ew di qada navneteweyî de bo kurdozanan wekî çavkaniyekê ye.
Derbarê Cemşîd Bender de.
Bender, Cemşîd
Diya Ciwan helbestvan û nivîskareke kurd e.
Di rojek ji rojên hizêrana sala 1952/1953 ji dayik bûye, di malbateke rewşenbîr û neteweyî de hatiye perwerdekirin. Diya Ciwan dibêje "min hingê nivîsî, roja ku min başî û xirabî, sitembarî û berxwedan ji hev cudakir. Roja ku devê min tama talî û şêrînahiyê ji hev cudakir, ew roj bûne destpêka nivîsandinê, min di hindirê xwe de bi evînekî mezin dinvîsî, lê bi bûyerekî biçûk, bi wateyekî kûr, hew min dît ku nivîs xwe ji sînga min davêje ser rûpelan, ew dem jî di sala 1977 de bû. Wesan bû destpêka nivîsandinê".
Diya Ciwan jineke kurde, bawere bi mafê kurd yê rewa û peyama dayikê, ew bi xwe dibêje, "dayik bûn peyama minî pêşiye di jiyanê de". Ew bi xwe jî dayika şeş zarokane, ji sala 1975 heta niha di gel malxwê xwe û zarokên xwe li Şamê, taxa Kurda dijî.
Piranî rojname û kovarên kurdî li Kurdistanê û derveyî Kurdistnê nivîsên wê weşandine.
Muhemmed Emînê Heyderî di sala 1927’a de rojek duşemê li banga limêja sibehê li gundê Kelehê ya Nisêbînê hatiye dinê. Gundê Kelehê li navçeya Bunisran bi av, rez û baxçeyên xwe navdare.
Bavê wî alim û şaîr ê bi nav Mele Ehmedê Heyderî ye. Mele Ehmedê Heyderî bi xwe ji hêla Wan û Bazîdê ji eşîra Asiyane. Li gor kesên ku di dema wî de jîyane, Mele Ehmed di wêje û ilmê tasawufê da û di ş’ir a diwanê da alimekî şareza ye. Mele Ehmed xwedî berhemên bi kurmancî, wek "Dîwana Qasîde", "Dîwana Aqîde-î Îman", "Dîwana Munacata Heyderî" û Pirtukek li ser astrolojî "feylosofî" psîkolojî ye. Mele Ehmed piştî şerê cîhanî yê yekemîn, bi Sediqa ya keça seyda yê xwe Mele Eliyê Koçerê Hevêdî re dizewice û ji vê zewacê Seydayê Muhemmed Emîn El-Heyderî tê dinê.
Seyda dersên xwe yên ilmî cara pêşîn ji bavê xwe digre û di 7 saliya xwe de Quranê xitm dike.
Piştî bavê wî di sala 1937’a da wefat dike diya wî ew dişîne medreseya Şêx Ehmedê Xeznewî. Li ba Şex Ehmedê Xeznewî û li medrese yên din ilmên dînî û tasawufê dixwûne. Şêx Mahsumê Xeznewi, Şêx Aladinê Xeznewi, Şêx Abdulrezak ê Helêla û Şêx Abdulletif ê Dâlini çend ji seyda yên wî ne. Destûr a xwe ya ilmî ji xelîfê Şêx Ehmedê Xeznewi, Şêx Abdurezak ê Helêla digre.
Medrese ya Şêx Ehmedê Xeznewî di jiyan a seyda da cihek girîng digre. Piştî temamkirina xwendina xwe ji li wir dimîne û muderîsî dike. Bi vê awayê bi riya hevdudîtin ên bi alimê hemdemê xwe ra xe pêşve dibe û ji her tiştî girîngtir dibe xwedî dîtineke mutassawuf. Ev dîtina mutassawuf di hemî jiyana wî da jê re buyê wek rêber.
Ji bilî xebatên xwe yên li medresa Şêx Ehmedê Xeznewi, Seyda li gundên wek Kelehê, Bawernê, Tinatê, Qestelunê, Salika, Girbeşkê mella ti kirîye. Ji sala 1982’a ta wefata xwe (2003) li gundê Bereketê yê Farqînê runiştî ye.
Li gundên ku lê meletî kirîye her medresê û feqî yên seyda hebûne. Ji 15 saliya xwe taa wefata xwe Seyda tu car bê feqî û şagirt nemaye û ew qet navber nedaye hînbûn û hînkirinê. Bi deh hezaran şagirt di ber tedrîsa wî de derbas bûne.
Di ilmên mutasawuf da gelek alim perwerde kirî ye û gelek alim destur a xwe (îcaze) ji ewî girtine. Seyda di hemû jîyana xwe da dev ji irşad, teblix, niqaş û şêwr ê berneda ye.
Seyda pisporê ilmên Îslamî yên wek tefsîr, hadîs, fiqih, eqaîd, sîyer, tecwîd, serf-nehûw, beyan, mentiq, munazara, belaxat, tesewûf, menaqib, rical, dirokê bu û di van ilman de wek otorîtek serta dihat naskirin. Ji bavê xwe felekiyet û aritmetikê hîn bûbû. Ji bilî Kurmancî ku zimanê wî yê zikmakî bu bi erebî, farisî û tirkî ji pir baş dizani bu.
Seyda di xebatên xwe yî di riya Xwedê û gel de her di nav gel ê xwe de maye. Tevî ku gelek caran lê teklîfên karên wek muftîtî, Waîzî û rayedariya dibistanên Quranê jî hatine kirin, ew yek ji wan qebul nekirî ye û evan karan wek astengî di riya xebatên xwe de dîtîye û xebatên xwe yên îrşadê her di nav gel, şagirt û murîd ên xwe de domandîye. Her weha bi hezaran kes li ber destên wî hidayet bune û çareserî ya derdên xwe yên manewî û dinyewî li ba wî dîtine. Seyda her di nav gel da bu ye û bi riya irşadê xwestîye ilm, aqil û exlaqê îslamî ji mirovên dora xe re bike murşîd û rêber.
Jiyan a wî ya têr û tije bi zehmetî û tevger di 22 yê gulan a 2003’a da bi dawî buye û Seyda gihîştî ye heqî ya Xwedê.
Eşîra Şîdan li kurdistana bakur bi cîne li bajare Wanê. Li qeza Gürpınar e Mezinê vê eşîrê Qeyar Beg bû, le piştî mirina wî kurê wî veysel beg mezine eşîrê ye.
Çawkanî: mahir çelkî
Enver Ata (jdb. ? Êlih - m. 1984 li Uppsalla, Swêd) yek ji têkoşerên doza azadiya Kurdan bû. Bi awayeke nediyar hate kujtin.
Di cûntaya leşkerî ya sala 1980î tê ser desthilatdariya Tirkiyeyê de hat girtin û li Zîndana Amedê ma. Wekî endamekî PKKê, rastî êşkenceyên hovane yên dewleta Romê hat. Di êşkenceya dawî de bi qesta mirîbûnê wî avêt sergogeha (çopa) Amedê. Ji aliyê gel ve li wir hat dîtin, lê dît ku ew nemirî bû.
Ew piştî terapiya xwe ya pêşîn derbasî wargehên PKK yên li derveyî Bakurê Kurdistanê ne bû. Bo terapiyê wî şand Swêdê. Di avabûn û nivîsandina Berxwedan (kovar)ê de cih girt.
Sala 1984î hat kuştin. Çapemeniya Tirkiyeyê cara pêşîn kujtinê xist para PKKê. Gelek kes û kom jî di heman baweriyê de ne ku PKKê ew kujtiye. Dewleta Romê ji vê kujtinê sûdê werdigirt û îmaja Kurdan li Swêdê diguherand, dilê Swêdiyan li Kurdan reş kir.
Aysun Kayacı (bilêvkirina kurdî: "Aysûn Kayaci", z. 20'ê gulana 1979, Stembol) yek ji model û aktrîstên Tirkiyeyê ye.
Di 15 saliya xwe de dest bi modeliyê kiriye. Ji malbateke gelek xizan û kedkar e. Di salên 2000'î de dest bi aktrîstiyê jî kiriye. Sala 2004'an wekî "modela herî navdar a salê" hate hilbijartin. Navê we bi hin fûtbolîstan re derketibû.
Kinaci herwiha moderatoriya TVan û stranbêjiyê jî dike. Dest bi xwendina dîroknasiyê li Zanîngeha Yeditepe kiriye. Hin caran siyasetê jî dike. Di 27'ê adarê 2008'î de li dijî wê doza piçûkxistina gel hate vekirin ku wê di axavtineke xwe ya TVê de henekê xwe (qerfê xwe) bi komên xizanan kiriye.
Mustafa Pusa (jdb. ? gundê Patnosê, Agirî, Bakurê Kurdistanê - m. 1991, Stenbol) yek ji têkoşerên doza azadiya kurdan bû.
Bi xwe wênesazek bû bêî pere wêne ji bo hêz, partî, kovar û komên Kurdperwer û çepgiran re çêdikir. Bi awayeke nediyar li Stenbola Tirkiyeyê bi tevî yanzde kesan, di nava hefteyekê de hate kujtin.
Di ciwanzaroktiya xwe de dest bi lêgerînên têkoşîna azadiya Kurdan dike. Di nava rêxistineke çepgir a bi navê MLSPB ("Marksist Leninist Silahlı Propaganda Birliği - Yekîneya Marksîst Lenînîst a biçek)" de cihdigire. Tê girtin û zêdetirî şeş salan li zîndanên Tirkiyeyê dimîne. Li zîndana dawî ya Ceyhanê de têkilî bi PKKiyan re datîne û biryara tevlîbûna PKKê dide.
Di derketina zîndanê de wekî alîgirekî PKKê li bajarên rojava yên Tirkiyeyê dixebite. Çend caran tê girtin û rastî êşkenceyan tê. Biryara çûyîna nava refên pêşmergeyên ARGKê dide û derbasî derveyî Bakurê Kurdistanê dibe.
Pusa, ji aliyê kovara bi navê İkibine Doğru (berî bi 2000î) ya Doğu Perinçek ve wekî hedef tê nîşadan û di nava hefteyekê de bi tevî yanzde Kurdan li Stenbolê tê kujtin.
Çapemeniya Tirkan bi lez bûyerê dixe para PKKê û koma Doğu Perinçek jî daxûyakirin ku "Ev kesana ji aliyê PKKê ve hatin kujtin, lewra alîgirê Mehmet Şener bûn"." Çapemeniya Kurdan hîç behsa bûyerê nekirin û tenê gotin "PKKê Mustafa Pusa yê alîgirê Mehmet Şener ê mihalifê serokatiya PKKê kujt"."
Gorî gelekan ev kesana ji aliyê hêzên kontrgerîlla yên bi navê Ergenekon tên îlankirin ve hatine kujtin.
Şedadî (carina Şeddadî tê nivîsandin) navê dewletekê ye ku di sala 951'ê (340´ê hicrî) de ji aliyê Şedadiyan ve li herêma Erana bakurê Azerbeycanê (Başûrê Qefqezê) hatiye damezrandin. Vê dewleta Kurdan heta sala 1164'an xwe ser piyan girt. Bajarê Anî (li Qersê, Tirkiye), Tibîlîsî (Gurcistan), Demirqapî, Qerebax, Naxçivan, Gence (li Azerbeycanê ye), Dvîn (li Ermenistanê ye)
Dewleta Şedadiyan, di sala 951´ê miladî de bi destê Muhemmedê kurê Şedad ve li (Başurê Qafkasya) hatiya sazkirin. Ev dewlet, yek ji wan dewletan Kurda yên ku di dema Îslamiyatê da hatine sazkirin. Bi rasti ev dewleta kurdî, gelek xurt û temen (umir) direj buyê. Sinoren wê pir fireh bûye, hemu bi vê dewletê ve girêdayi bûne. Di wê demê de li başur ji, hukumeta Merwaniyan, li rojhilat hukumeta Hesnewiyan hebûye. Ev devlet ji aliye cardeh hukumdaren Şedadî ve hatiye îdarekirin. Lê belê bi êrîşa Melikşah hukumdarê Selçuqî li ser wê herêmê di sala 1075´an de dawî lê hatiye.
Piştî dîlketina Salar Marzûban Muhemmedê keyayê Musafirogullari di sala 948'an de Mihemed Şedad Qartû (Mihemedê kurê Şedad) cihê wî girt. Muhemmed Şedad Qartû pêşî tenê keyayê Debîlê bû, lê di 951'ê de li tevahiya Azerbaycanê bû desthilat. Herçend tê gotin ku dewleta Şedadiyan di sala 1164'an de hilweşiyaye jî em ji kitêbeyeke ku Key-Siltanê Şedadî li Aniyê daye nivîsandin dizanin ku wî heta 1198'an desthilatdariya xwe meşandiye. Li gor hin çavkaniyan Şedadî bi êrîşa xundekarê Selcûqiyan Melikşah bi ser vê herêmê de di sala 1075'an de hilweşiyane, lê xwiyaye ew bi vê êrîşê qels bûne û heta sala 1198'an jî xwe girtine.
Kirmancca/Zazaca Dil Dersleri (Dersê Ziwanî yê Kirmanckî/Zazakî), nameyê kitabê Deniz Gündüzî yo.
Babeta kitabî, dersê ziwanî yê kirmanckî (kurdiya zazakî) yê. Bi ziwanê tirkî û kirmanckî 26 dersê gramerî nusîyayê. Wendoxî şênê xo bi xo rastnuştiş û giramerê kirmanckî bimusê.
Gündüz, Deniz, Kirmancca/Zazaca Dil Dersleri, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2006, 366 rîpel, [ISBN 97-5627-810-2]
Zengî bi tunî Imadedîn Zengî I bin Qesîm ed-Dewle Aq Sunqur (zayîn 1087, mirin 1146), lawê Aq Sunqur el-Hecîb, emîrê tirkmen yê Helebê ku bi Melikşah I ve girêdabûbû. Bavê wî di sala 1094'an de hatibû kuştin û ew ji hêla Kerbûq, emîrê Mûsilê, hatibû mezin kirin. Ew di sala 1127'an de bû emîrê Mûsilê, di sala 1128'an de jî bû yê Helebê û ew damezrênerê xanêdana Zengiyan bû.
Di sala 1130'yan de wî bi Tac el-Mûlk Bûrî ve piştgirî li hembera xaçperestan kir jî pê re ewna bi hev ketin. Wî lawê Bûrî heps kir û Xims dorpêç kir, lê nekarî ku wî bajarî dest xwe bixe. Wî bi xelîfe el-Musterşid re jî micadele kir. Wextê ku di 1132'an de ew li Tikrîtê bi el-Mûsterşîd re cengê dike dikeve zorê, lê emîrî Tîkrîtêyî wê çaxê Necmedîn Eyûb, bavê Selahedîn wî ji zordariyê difilitîne û ewna dibine dostê hev. Di sala 1135'an de Îsmaîl, yê ku pê bavê xwe Tac el-Mûlk Bûrî re bûbû emîrê Şamê, ji Zengî alîkariyê dixwaze. Lê ji malbatê wî de kes wê naxwaze û ew ji hêla dayikê xwe Zûmrûdê tê kuştin û şûna wî birayê Îsmaîlê biçûk Şîhab eddîn Mehmûd tîne emîrîtiyê Şamê. Dîsa jî Zengî dihere û Şamê dorpêç dike, lê ew bê serkeftî dorpêçê ra dike. Zengî di vegera Helabê de Ximsê jî dorpeç dike jî Şîhab eddîn Mehmûd, Mûînedîn Nûr dişîne wir û Zengî li wir jî bi serkeftî der dikeve. Zengî di sala 1137'an de Ximsê dîsa dorpêç dike jî Mûîneddîn Nûr bi Xaçperestên Orşelîm re piştgiriyê dike û Zengî nikare bajêr dest xwe xe. Lê bo ku artêşa Bîzans tê Sûrî ew dorpêçê radike û vedigere Helabê. Di sala 1137'an de împeratoriya Bîzansê û xaçperest Şeyzerê dorpêç dikin jî va dorpêça bêserkeftî xelas dibe. Di sala 1138'an de Zengî bi emîrîtiyê Şamê ve li hev tê û bi Zûmrûdê ku lawê xwe Îsmaîl bi destên xwe kuştî re dizewice û wek cihêzê zewacê jî Ximsê heldigire.
Di sala 1139'an de Şîhabedîn Mehmûd, emîrê Şamê tê kuştin û Zengî bo ku bajêr dest xwe xe dihere ser Şamê. Lê Mûînedîn Nûr bi xaçperestên Qûdisê re piştgiriyê dike û bajêr teslîma Zengî nake û Cemaledîn wek paşewarê Şîhab derbaza textê Şamê dibe. Zengî bajarê ku Cemaledîn lê berê emîrîtî dikirî Balbêkê dorpêç dike û wê derê dest xwe dixe û teslîma Necmedîn Eyûb bavê Selahedîn dike.
Di sala 1144an de Zengî bajarî Riha, yê ku navê xwe ji hêla xaçperestan wek Edessa dihat navkirin, dorpêç kir û ew dera di 24'ê berfenbarê 1144'an de dest xwe xist.
Wextê ku ew di sala 1146'an de Şamê dorpêç dike ji hêla xûlamekî frank ve tê kuştin. Li Mûsilê lawê xweyê mezin Seyfedîn Qazî, li Helabê jî lawê xwe Nûredîn derbaza şûna wî dibe.
Kurd neteweyeke îranî ye ku li herêma erdnîgariya ji Rojhilata Navîn, Çiyayên Zagrosê ber bi rojhilatê ve heta Çiyayên Torosê, li rojava, ji Çiyayên Hemrînê li başûr ber bi qeraxên Qers-Erzîromê li bakur dimînin û dijîn, ku piraniya wan li ser axa Kurdistanê dijîn û bi zimanê kurdî ku di bin ziman-malbata hind û ewropî de ye xeber didin. Nifûsa Kurdan nêzîkê 20-25 û 20-30 mîlyon e.
Îro li Tirkiyê mezintirîn nifûsa Kurd (15-22 milyon kes) heye, Îran, li Iraq û Sûriyê jî gelheya girîng ya Kurdan heye. Di heman demê de diasporaya Kurd li navçeyên cografîk ên cihêreng ên wek Ewropaya Rojava, Amerîkaya Bakur û Asya Navîn jî heye, nemaze ji ber kaos û pirsgirêkên siyasî û civakî yên li herêmê û sedemên din, nemaze di nîvê duyemîn ê sedsala 20-an de. Gava ku çanda kurdî di heman demê de bi têkiliyên sedsalî-hûnerî re di heman demê de bi çandên din ên Rojhilata Navîn re wekhevî heye, baweriya olî ya Kurd bi rengek pir sincretîk pêşve çûye. Digel ku pirraniya wan misilmanên sunnî ne ku girêdayî mezheba Şafîî ne, endamên gelek ol û baweriyên cûda jî hene. Li gel vana, mezhebên cûda, tevger û baweriyên cûda hene ku di nav kurdan de wek Êzdîtî û Yarsan xuya dikin û bi çand û têgihiştina olî ya kurdî re têne xuya kirin.
Bêjenasî ya peyva Kurd (an jî Kurdî) mijarek pir nîqaş e û nayê zanîn ka wê bi çi awayî tête girtin. Hin zanyar peyva Kurd bi peyva Karda di tabloyên Sumeriya kevnar de vedigirin, ku di sedsala 24-an B.Z de vedigirin, ku ew jî ji bo danasîna gel bikar dihat, digel ku hinên din peyva Kurd di danasîna hin eşîrên di Anabasis Ksenofon de, ku piranî Kurd lê dijîn bikar anîn. Gotina Kardukhoi (ku wekî peyva Kardu pirjimar tête hesibandin ji ber ku paşpirtika kh ji paşpirtika pirjimar a ermenî ye û Ksenofon diyar dike ku wan navên van eşîrên ji ermenî fêr bûn). Dûvre, di xebatên Livius, Polubios û Strabon de, civatek bi navê Kyrtiae û bi wan re têkildar e. Lêbelê, peyva kurdî di çarçoweya hevdem de Îranî ye; Bi rastî, ev peyv di ebata Kârnâmag î Ardashîr î Babagân de, ku di dema Sasaniyan de hatî nivîsandin, tê dîtin. Di derbarê Emehrazedê Sasanî Ardeşir şirove dikin, ev dîdevan behsa şerê Ardeşir bi Kurdan û dijminahiya wî bi Sîltan Madig re dike. Di beşa yekemîn a çîrokê de jî wisa hatiye nivîsandin ku "di dema serweriya xirab a Îskender de, nîgarên Dara neçar bûn ku berê xwe bidin çiyayan û di nav kurdan de bijîn." Bi taybetî lêkolînerên destpêkê bi Kurdan re têkiliya Kardukhoi ya ku ji hêla Ksenofon ve hatî behs kirin re têkildar dike, lê van dîtinan têne nîqaş kirin û ji destpêka sedsala 20-an û vir ve giraniya xwe winda kirine. Sedemên ku mirovên bi navê Ksenofon Kardukhoi bi Kurdan re têne nas kirin ev e ku herêma ku ew îro lê dijîn li Kurdistanê, adet û taybetmendiyên cuda yên derveyî ne. Lêbelê, ev encam li ser bingeha pirsgirêkên bingehîn bû mînaka ku Kurd her gav li Kurdistanê dijîn, ku Kurd bi piranî lê dijîn, û koçberiya li herêmê di dîrokê de nehatiye hesibandin. Di heman demê de, ew başbûnek e ku civakên ku li herêmek mayîn dijîn hêvî dikin ku awayên jiyanek wiha nîşan bidin, ji bilî taybetmendiyên wan ên mîna etnîsîteyê bi demê re. Her çend nîqaşên li ser mirovên Kardu, Kyrtiae hene, ku bi gelemperî di çavkaniyên kevn de têne behs kirin û bi demê re bi kurd re têkildar in, raya giştî ya dîroknas û zimannasan ev e ku van navan ji navê kurda cuda nine. Sedema herî mezin a vê dîtinê vokala kurt e, ku di dawiya van peyvan de ye û di heman demê de parçeyek ji koka gotinê ye. Bi taybetî, peyva Kardu pir bi nakokî ye; gengaz e ku tîpa yekem ê vê peyvê bi tîpa K be, ne ku tîpa K, ku nîşan dide, ya Semîtîk "QRD" (tê wateya "wêrek" an "xurt"), dê tîpa Q diyar dike. Zimanzan hene ku vê yekê parêz dikin, her weha rexne û red dikin. Wekî din, heke peyva kurdî ji peyva farisî Gord hatî wergirtin, mimkun e ku peyva Gord wekî rengek Îranîzandî ya navekî wek Kardu ya herêmî (an Qardu) were dîtin.
Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên kurmancî, soranî, kurdîyi başûrî, zazakî û goranî pêk tê. Roja îro Kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li herêma Kurdistana Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên Kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan.
Kurd neteweyeke kevnare ye. Li gorî hin pispor û dîroknasan, kurd bi Med û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne aşkira ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dûgelên wan ji holê rabûne û têk çûne. Ev nivîs û nivîskarên ku mane jî girîngtirîn belge ne ji bo pêşandana şanî û dirûvê çanda netewe û welatparêzên kurd.
Serdema Antîk.
Li tableteke kîl ya sumerî ji hezarsala 3yem qala "Axa Karda" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê Gola Wanê rûniştîbûn dijîn: Têkîliyeke zimannasiyê di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e lê belê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de gengaz e. Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek "Qarduçî" û "Qurtî" bi nav kirine. Ji hêla etîmolojiyê têkîliya peyva Karda/Qardu bi têgiha Urartûyê ya bi suryankî û bi têgiha Araratê ya bi îbranî re heye.
Tên gumankirin Qartî an Qartas -ên di çiyayên bakûrê Mezopotamyayê de niştecîh bûn- bi îhtîmalekê pêşiyên kurdan in. Akadî di dawiya hezarsala 3em de ji aliyê koçberên ji herêma Qartas ve hatine erîşkirin û ew wek Gutî bi nav kirine. Wan di 2150an de Mezopotamya feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta Utu-hengel -mîrê sumeriyan- ew têk birin.
Li gorî gelek kurdan, pêşiyên wan ji medan -xelkeke îranî ya kevn- hatiye û herwiha salnameyeke ku digihîje sala 612an -di vê salê de payitexta asûran a Nînewayê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin- ji aliye kurdan ve tê bikaranîn.
Îdiaya esla kurdan a ji medan di merşa wan de jî derbas dibe: "Em xortên Med û Keyxesrew in" Lêbelê, MacKenzie û Asatrian li dijî têkîliya zimanê medî û kurdî derdikevin. Ji aliyê din ve kurdî wek zimanê medî şaxeke zimanên îranî yên bakurê rojavayê pêk tîne. Hin lêkolîner kardoxên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin, ên din jî kîrtiyan çêtir digirin. Lêbelê, rastî têgiha "kurd" herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên. Destanên wek Şahname û Kar-Namag i Ardashir i Pabagan ya bi pehlewî, pirtûkên ji dema ewîliya îslamê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên pêşîn ên navê "kurd" dide. Esla kurdan ya etnîkî curbicur in.
Di Kar-Namag i Ardashir i Pabagan de -nesîreke kurt a bi farsiya navîn hatiye nivîsîn- hatiye vegotin ku li dema Împeratoriya Sasaniyan Erdeşîrê Yekê li dijî kurdan û seroka wan, Madîg, şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşîrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye. Di nameyeke Erdeşîrê Yekê ji dijminê xwe yê Erdevan V ku di heman berhemê de hatiye vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan.
Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke civakî bû ku ji dêla komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.
Herwiha di 360an de mîrê sasaniyan Şepûrê Duyêm ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê -Cizîra îro- êrişî parêzgeha romê ya Zawdexê kiriye. Bajar bi hêz hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin. Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, Şepûrê Duyêmî dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên wê qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên çêtirîn di bajêr de bi cih kirine.
Îhtimal e ku Qadishaye, yên ji hêla Kavadê Yekê ve di Singarayê de hatine bicihkirin, kurd bûn û wan Ebd el-Mesîhê şêhîd perestibû. Qadishaye li dijî Sasaniyan serhildan kir û hemû axên farisî talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê Sasaniyan li dijî Bîzansê bûn.
Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye, ku di derheqê Mar Qardax, şehîdê Xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî Mar Ebdişoyê metran û şêhîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Abdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê asûran ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li "axa kurdan" ê ku tê terîfkirin li derdora Çiyayê Cûdiyê ye, niştecîh bûn.
Serdema Navîn.
Çavkaniyên suryanî yên ewil ji bo kurdan "Hurdanaye, Kurdanaye, Kurdaye" bi kar anîne. Li gorî Mîxaîlê Mezin, hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo Theofîlusî, împaratorê bîzansê. Ew herwiha qala leşkerên parsî yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841an de şer kiribû dike. Li gorî Bar Hebreausî, mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek pagan, mirîdên mehdî û pisporên magî hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek Îsa û Rihê pîroz bi nav kiriye.
Di destpêka Serdema Navîn de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nişanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji parsan cûda bû. Lê dîsa jî di Serdema Navîn a Bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn, mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne. Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevwatetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne. Teberiyî nivîsiye ku di sala 639an de Hormuzanî, generalekî Sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên Îslamê li Xûzistanê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin. Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin serweriya Îslamê.
Di sala 838an de serokekî kurd ê li Mûsilê, bi navê Mîr Ceferî, li dijî xîlafeta El-Mutasimî serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin. Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne Îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî Hemdaniyan in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.
Di sala 934an de xanedana Daylamite Biweyhî hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji giringtirîn emîrên wê demê da qebulkirin.
Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana selcûqiyan bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên Zengiyan de gelek cih girtine. Piştî Zengiyan, bi rêveberiya Selahedînî Dewleta Eyûbiyan di sala 1171an de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina Qudisê ji destê xaçperestan di Şerê Hattinê de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî Heşhaşiyan jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341an dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye.
Serdema Sefewiyan.
Xanedana Sefewiyan, ya di sala 1501an de hatiye damezrandin, warê kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê Pîroz Şah Zêrînkuleh, esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye Erdebîlê. Şerê Ebexê, ku di sala 1514an de li Parêzgeha Azerbaycana rojava ya Îranê bi dawî bûye, destpêka Şerên Osmanî-Farisî yên di navbera Sefewiya Îranê (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û Osmaniyan de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên Osmanî-Farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît.
Şahê Sefewiyan ê Îsmaîl I (s. 1501-1524) serhildaneke êzîdiyan a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê Dimdimê çêbû, ku Şahê Sefewiyan ê Ebas I (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd ê Emîrxan Lepzerîn ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin Xorasanê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina sînorê rojhilatê ji dagirkirina eşîrên afganî û tirkmen. Xelkên din ên wek ermenî, gurcî û çerkez jî bi darê zorê ji hêla Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.
Kurdên Xorasanê, ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya kurmancî bi kar tînin. Çend kurdên esilzade xizmeta Sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine asteke baş, yek ji wan jî Şêx Elîxanê Zengenê ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê şah Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewildanên wî yên ji bo reformkirina aboriya Îranê, di dîroknivîsa nûjen de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin. Herwiha kurê wî, Şahqulîxanê Zengenê, jî ji sala 1707an heta sala 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, Genc Elîxan, hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn.
Serdema Zend.
a>, serokê Xanedana Zend yê Lekî
Piştî hilweşîna Safewiyan, Îran ketiye bin destê Împeratoriya Efşarî ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê Nadir Şah ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de Kerîmxanê Zend, generalekî lekî yê eşîra Zend, desthilatê bi dest xistiye. Hingê di serdema Kerîmxanî de welat dewlemend bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navneteweyî jî hatine xurtkirin. Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê "Wekilê Xelkê" lê hatiye kirin. Piştî Şerê Osmanî-Îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê Besreyê di Iraqa Osmaniyan de bigire.
Bingeh û rehên kurdan.
Kurd neteweyeke îranî ne û dîroka wan diçe sê hezar sal berî zayînê. Li gorî belgeyên dîrokî yên ku di destên me de hene; kurd li quntara çiyayên Zagrosê bi navên "Gûtî", "Lolo", "Kasî", "Mîtanî", "Sobar", "Nayrî", "Manayî", "Kardox" û "Xaldî" û bi piranî di koçberiyê de jiyane. Paşê di salên 700 heta 550yê berî zayînê de dewleteke bi hêz a bi navê "Med" damezirandine.
Sazkirina dewletên Med û Hexamenişiyan.
Li gorî hin ji dîroknasan, ariyayî di hezareya sêyem a berî zayînê de li başûrê Rûsyayê bi ser bakurê Qefqaz û Deryaya Reş re koçbernî rojavayê Asyayê bûne. Li wir jî ew bûna du beş. Beşek ji wan çûye Ewrûpayê û netewey; ên Ewropayî yên niha paşmaya wê beşê ne. Beşa din jî çûye Rojavaya Navîn û bi maweyeke hezar salî li wir mane. Paşê jî berê xwe dane bakurê Îranê. Piştî demekê ew beş jî bi xwe bû du deste. Desteyek çû Hindê û li Pencabê bi cih bû. Gelê Hindistanê paşmaya wê desteyê ye. Desteya din jî li Îranê belav bû. Wan bi navê "îranî" deng veda. Ew desteya ku li Îranê niştecih bûn û wekî "pars" deng dan. Yên din jî ku her bi awayekî koçber jiyan û li ser çiyayên Zagros û Ararat belav bûn jî, dewleteke bi navê Med damezirandin. Faris jî pêş ketin û wan jî dewleteke bi navê Hexamenişîn pêk anîn û wan Dewleta Medya di sala 550yê berî zayînê de têk birin û pûç kirin. Vêca koka farisan diçe ser hexamenişiyan û ya kurdan jî diçe ser medan.
Zargotin û Mîtolojî.
Kurd xwedî kevneşopiyeke zargotinê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi axaftin an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin çîrokên nivîskarên Kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21an de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihaştine heta îro.
Armanc û şêwaza wan cûr bi cûr in, di nav zargotina kurdan de mirov dikare çîrokên di derbarê xweza, ajalên antropomorfîk, evîn, lehengên baş û xirab, afirandiyên mîtolojîk û jiyana rojane de bibîne. Mirov dikare di çandên din de jî hin ji van lehengên mîtolojîk mîna Sîmir, Şahmaran û Kawayê Hesinker bibîne, nexasim di Mîtolojiya Îranî de. Her wiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye, û hinên din jî li ser perwerdeyî û dîn in.
Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin rovî bibe, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cûreyên kêm hişmend dikeve, her wiha bi gelemperî di dawiyê de têk diçe. Mijareke din a gelemper di zargotina kurdan de jî eslê eşîran e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan rêwîtiyê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi taybetî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi evarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e. Ev çirok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi gelemperî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku mînaka vê ya herî baş cihûyên kurd ên Zaxoyê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber kevneşopiyeke devkî ya bêhempa rêz tê girtin. Mînakên din jî mîtolojiya ezîdiyan, û çîrokên kurdên Dêrsimê ne, ku di bin bandora ermeniyan de mane.
Piştî derbeya 1980an di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê dengbêj û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tunnebûnê. Di sala 1991an de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya kevneşopî tesîreke neyînî ji gelek televîzyon û radyoyan girtiye. Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine.
Deq.
alt=
Herçend Îslama Sunnî destûra deqên mayinde nede jî, xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên kevneşopî ji demên berî Îslamê mane.
Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba ajalan, tenî, û hin tiştên din tê çekirin. Deq li ser çerm bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Wate û armancên deqan cûr bi cûr in, mînak; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana bedewiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd yên kevneşopî û nûjen de berbelav e. Deq ji li ser laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laş ên din tê nexşandin.
Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan yên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên nûjen zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên giring (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.
Avahîsazî.
Gundên kurdan ên kevneşopî xwedan xaniyên hêsan e, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li Herranê jî hene.
Bi sedsalan gelek avahîsaziyên kurd yên nuwaze bi şêwazên cûrbicûr hatine avakirin. Kurdistan bi mînakên avahîsaziyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar Bêstûn û Taqe Bostan li Kirmaşanê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, Çiyayê Nemrûdê li nêzî Semsûrê û Kelehên Hewlêr û Amedê ne.
Yekem nimûneyên avahîsaziyên kurd ên rastîn, yên ku heta niha gihaştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji Pira Dehderî ya Merwaniyan li Amedê, Mizgefta Menûçêhr ya Şedadiyan li Aniyê, û Kelha Kurd ya li nêzîkê Himsê pêk tên.
Di sedsalên 12 û 13an de Dewleta Eyûbî di bandora pêşiyê wan ê Fatimî, û reqîbê wan ê Xaçparêzan de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine. Jinên malbata Eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke giring girtine. Berhemên herî navdar ên Eyûbî Mizgefta Xelîl el-Rehman, ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê û piraniya beşên Kelha Helebê ne. Beşa giring a din ji mîrasa avahîsaziyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan Lalîş e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihaştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û emîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, keleş û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî ji holê rakirinê hatine hilweşandin wekî mînak Birca Belek ya Emîrîtiya Botan e. Mînakên navdar Kela Xoşabê ji sedsala 17-an, Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li Xaneqînê ji sedsala 19an.
Ya herî navdar Qesra Îshaq Paşa li Bazid e, ku ev avahî bi bandorên mezin ji her du kevneşopên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina Qesrê di sala 1685an de bi serokatiya Çolak Ebdî Paşa, begekî împeratoriya Osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji hêla neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin. Bi qasî 100 jûreyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn mînaka avahîsaziya serdema Osmaniyan û ya Anatolyayê ye.
Di salên dawî de, Hikûmeta Herêma Kurdistanê çend avahiyên dîrokî wek Kela Hewlêrê û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.
Civak û jiyana kurdan.
Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin.
Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a koçber hebûye û her tim çûne zozanan. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine.
Ji şîrê wan ji xwe re penîr, mast, rûn û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane.
Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye.
Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse.
Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye.
Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye.
Kurdên Zaza li Diyarbekir (Kurdistan), 1881
Ely Bannister Soane ku yek ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: "Kurd zor camêr, wêrek û netirs in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr, lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. Di nav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê dipirse. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajeldarî, maldarî, zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe dizewice. Dildarî reşbelek (cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in."
Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina heyv, roj, stêrk, agir, av, ba, birûsk û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine.
Kurd û zerdeştîtî.
Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi navê Zerdeşt peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û rêçikên wî bi kar anîne.
Kurd û Îslam.
Pîreke kurdê misilman nimêj dike.
Piştî ku ola Îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne Misilman.
Şûn û warê kurdan.
Nexşeyeke kevnare ku tê de navê Kurdistanê () xuya ye. Ev nexşe di sala 1684an de hatiye çapkirin.
Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin Kurdistan. Di pirtûka "Dairetûl Mearifail Îslamî" de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê Rojava. Dr. Mihemed Muîn dibêje: "Kurdistan parçe-erdek e ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên wekî av, petrol, sifir (mis), hesin, cîwe (ciwa) zêde tê de heye. Gotina Kurdistan di zimanê selçûqiyan de bi nav û deng bûye. "Hemdulah Mestûfî' ev bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine: Alanî, Elîşter, Behar, Xeftiyan, Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, Kengwer, Qirmîsîn, Kirind û Xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam."
"Serxwebûn" rojnameyek mehane ye. Ev rojname weşana îdeolojîk a PKKê ye. Cara yekem di Çileya 1982an li bajarê Almanya Kölnê derket. Hetanî îro jî bi mehane weşanên xwe berdewam dike. "Serxwebûn" bi dirûşmê "Ji Serxwebûn û Azadiyê bi rûmettir tiştek nîne" derdikeve. Di navbera salên 1980 û 2000an bi navê "Serxwebûn" weşanxaneyek jî hebû. Weşanxaneya "Serxwebûnê" li ser şehîdên Kurdistanê bi dehan pirtûk çapkir. Dîsa pirtûkên tevgera PKKê û serokê PKKê Abdullah Öcalan jî di nav weşanên "Serxwebûnê" derketin.
Çavkanî: 1- "Firaz Baran": Yeni Özgür Politika, 6ê Îlona 2019, rûpela 13.
KF Kuban Krasnodar (Rusî: "Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'niy klub Kuban' Krasnodar") yaneya futbolê ya Krasnodar, Rûsya ye. Di sala 1928'î de hatiye damezrandin.
Xwedî stadyûmek e ku navê wê Kuban Stadyumu ye.
Kuban
Haci Arap Yaman lîstikvanekî kurd ê bîlardê ye.
Yaman di sala 1965an de li navçeya Bismilê ya ser bi Amedê hatiye dinê û li ser jiyana xwe van tiştan tîne ziman "Min li Bismilê dest bi bîlardê kir. Demeke, li vir min jiyana xwe ya bîlardê domand. Piştre jî min li Enqereyê rêwîtiya xwe domand."
Yaman ji sala 1977a ve li ser navê Tirkiyeyê beşdarî pêşbirkan dibe. Herî dawî jî di 4 û 5ê nîsanê 2008a de li Belçîkayê di Pêşbirka Bîlardê ya Artîstîk de reqîbê xwe yê spanyolî Xaiver Fonellosa têk bir û bû şampiyonê cîhanê. Her wiha Yaman di neh kategoriyan de rekor şikandiye.
Dilşad Merîwanî (z. 28'ê adarê 1947 - 13'ê adarê 1989) nivîskar, rojnamevan û helbestvanekî kurd bû. Ji aliyê rejîma Baas a Îraqê ve hatiye kuştin.
Merîwanî alîgirê bikaranîna alfabeya kurdî ya latînî bû. Merîwanî birayê mezin ê Rebwar Fatah e.
Tê gotin ku li ser mirina xwe helbesta li jêr nivîsandî ye.
Şahmaran (kurdî: Şahmaran, Şamaran, Şaḧmaran), gotinek e ku ji "Şaha Maran" tê. Şahmaran efsaneyeke gelekî kevn e û li gelek malên kurdan jin li ser paçekî wêneyê Şahmaran çêdikin û li dîwêr didaleqînin. Ev wêneyên ku li dîwarê malên kurdan hene, Şahmaran wekî mareke xwediyê gelek lingan nîşan dide û bi taybetî di navbera dûpişk û mar de wekî ajalekî taybet xuya dike.
Dîroka Şahmaran.
Dîroka Şahmaranê, pir kevn e. Gava ku mirov li ser dîroka wê dihizire, mirov pir dîrokeke kûr û bi hizir dibîne. Di nava xelkê de dîrok û çîroka Şahmaranê ji heyemên berê ve berdewam dike. Di nava xelkê de weke wêne dageriya rûmetê û xweşikbûn, hebûn û rastbûnê, jiyan û esîlbûnê û hwd, tê ser ziman. Di nav xelkê çîroka Şahmaranê gelekî tê ser zimên. Ji demên berê ve behsa wê tê kirin. Li ser wêne û dîroka Şahmaranê, di nav kurdan de, ne tenê çîrokek tê ser ziman. Di demên berê de, li ser Şahmaran vegotin û çîrokên ku dihatin gotin, di wan de hinekî "bawerî" jî pir mezin tê ser ziman. Weke ku bahsa hizreke olî bê kirin, behsa Şahmaranê tê kirin. Dema ku behsa wê tê kirin, bi rêz û hurmet tê behskirin. Bi vê yekê, bi dîrok û çîroka Şahmaran ve, bi hizreke mezin ye civakî re gelek nirx û kevneşopiyên mezin hatina jiyîn û têne ser ziman. Bi zêdeyî li Herême Botanê, di nav kurdan de, Şahmaran weke hizreke olî tê ser ziman. Weke ku berê lê bawerî dihata anîn tê ser ziman. Ev nêzîkatî, dema ku mirov diçe herêmên din yên Kurdistanê jî, mirov rastê wê têt. Lê divêt ku me behsa hebûne şahmaran, me nêht kir, têne bi bêje û wateyên ku di nav xelkê de tê ser ziman û vegotin bênine ser ziman.
Şahmaran, hizreke civakî ya pir kevn e û dîrokeke mezin di xwe de diafirêne. Deme ku bahsa Şahmaran hata kirin, pê re bahsa gelek nirx û hebûnên civakî yên dimên berê de jîn bûn, tê kirin. Di civateka kurd de, tê gotin ku deme ku bahsa Şahmaran tê kirin û dîrok û çîroke wê tê vegotin, "heft şev û rojan bahs tê kirin û vegotin", lê nayê xilaskirin. Her weha dirêj û bêdawî ye. Pir kur tê vegotin. Deme ku çîroka wê hate gotin, jin û zarok, mêr û jin, malbatitî û hwd gelek nirx bi hev ve tê vegotin. Di nav xalkê de weke vegotinekê tê gotin ku " Şahmaran deh hezar sal jîn bû". Lê deme ku ev vegotin tê vegotin, pêre hineke din jî têne ser zimên. Tê gotin ku Şahmaran ji ber ku nêvî mar û nêvî mirov bû, karîbu ku bi afsûna xwe, xwe bi tememî weke mirov bide nîşandin û herê nava mirovan û bi wan re weke mirov bimêne û jîn bibe. Bi vê vegotinê re, dihata gotin ku Şahmaran pir qancî bi mirovan dikir. Her deme ku derdikete nava mirovan, ku mirovek di rewşeke zor de bidîta, nêzîkî wî/wê dibû û çi ji destê wê bihatana jê re dikir. Bi vê yekê navê Şahmaran bi awayekî din jî derdikeve, bi aliyê wê yê mirov ve. Ji xaynî wê jî, ew hertimî weke Şahmaran, her tim hebûn dihata ser ziman. Li herêma botanê deme ku bahsa wê dihata kirin, weke ku bahsa pîroziyekê bikin, dihata kirin.
Şahmaran, nêvî mirov û nêvî mar bû. Bi vê yekê re, dihata dîtin ku di dinyê de ti kesek weke wê xweşik nebû. Ti kes li ser wê re ne xwediyê xweşikatiyekê bû. Ji vî alî ve, dema ku behs dihata kirin, ev vegotin; weke dageriyeke xweşkatiyê dihata vegotin. Deme ku ev vegotin dihata kirin, pê re, wêne şahmaran ye ku hatibû çêkriin li ber çavan dihata zîn kirin. Mirov dikare bêje ku Şahmaran, ne tenê dageriya xweşkatiyê bû, ew dageriya rûmet û hebûnê jî dihata dîtin. Loma, di her malaka kurd de, wêne wê ye ku bidest bi neqş hatî çê kirin, hebû. Ew wêne, bi hêtên hundurû ve dihatine dalaqandin. Mala ku wêne Şahmaran têde bû, ew mal hinek ji xwe bi bawer bû. Hinekî li ser xwe bû. Di nav xalkê de bi rêz bû û bi tifre bû. Her weha mezin bû. Her keçika dihata zewicandin, pê re dayika wê, "xalîçe"yeka ku wêne Şahmaran ku li ser hatî çêkirin didayê de û wê jî bi xwe re dibîr. Ev yek, weke kevnşopîyeka pir bi rêz û bi hûrmet bû. Pir rûmeteka mazin di vê kevneşopiyê de dihata ser ziman. Bi vê yekê girêdayî mirov divêt ku pîroziyê jî bi Şahmaran re bi vê kevneşopiyê re bêne ser ziman.
Baweriya li Şahmaran.
Li Şahmaran baweriyaka mazin heya. Deme ku bahsa wê tê kirin jî, ew bawerî tê ser ziman. Baweriye li Şahmaran, di xwe de xwediyê hinek xosletan bû. Ev xosletan jî, bi baweriye olî re pir caran dihata navhevkirin. Di mala kurd, ku mirov bahsa wê bike, divêt ku mirov bêje ku pir xwediyê hebûneke mazin bû. Kevneşopîye wê ya mazin hebû. Li gor wê kevneşopiyê, nirxbûn hebû. Hizir û bawerî, kevneşopî û çand, mirov û civak bi hev ve girêdayî di wê kevneşopîyê de bi nirxne mazin dihata ser ziman. Şahmaran ev hemû, bi wê wêne xwe bi dager dikir. Ji ber vê yekê pir girîng bû. Wê Şahmaran di her malê de huzurek û rehetiyek dide çêkirin. Bi herkesekê di malê de baweriyek û ji bawerbûnek bi wan re dide çêkirin. Bi vê yekê mirov divêt ku bêje ku pir girîng bû.
Di civatan de jî, deme ku dihata vegotin, pir bi rêz dihata ser ziman. Di wê rêzê de ew bawerî û bawerkirin jî, pir mazin û bi nirx dihata ser ziman. Deme ku dihata vegotin ji, pir bi bal lê dihata hisandin. Her mirovê kurd, yên ku zarok jî bana, demeke ji aliyê dê û bavê wan ve birine civatan û lê dihatina rûniştandin. Ji ber ku li Şahmaran bi hisênin. Diviya bû ku herkesekî zanî bana. Ev yek weke pêdivîyekê jî dihata dîtin. Di nava kurdan de, her demî, mirovên zane û biaqil, di civatan de lev digahana hevdû. Deme ku lê digahana hevdû jî, êdî ji hevdû re diaxiftin û bahsa Şahmaran û dîrok û çîrokê wilo yên di nav xalkê de dihatina kirin. Di nava kurdan de kevneşopîye civatê, bi vî awayî, ev nirxên xalkê û civakî li di parastin. Her timî kurdan zarokên xwe bi xwe re dibirine civatan û bi xwe re li civatan didana rûnandin, da qana hinek tiştne di daberê dîrok û zanebûnê de his bikin û pê mazin bibin.
Vegotina Şahmaran bisereke.
Vegotina Şahmaran, pir kevn û dîrêj e. Di nava kurdan de weke ku tê gotin, pir dîrêj e. Vegotina Şahmaran, wêneyekê mazin yê çanda kurd e. Li ser vê vegotinê, pir tê vegotin. Di nav xalkê de pir bahs tê kirin. De ne, bi vê yekê re, mirov dîvêt ku kevneşopîyeke kurdan ye pir girîng bêne ser ziman. Ew kevneşopî jî jin e. Jin di civaka kurd de pir mazina û bi kevneşopî ye. Li ser wê çandaka pir mazin heye. Di demên berê de ev yek weha ye. Pîroziyek di jinê de dihata ser ziman. Ev pîrozî jî pir mazin bû. Bi nirx û kevneşopî bû. Di malê de, yê ku mal ava dikir jin bû. Di nav civakê de, yê ku aramî jî di parast ew bixwe bû. "Desmala serê jinê pir bi wate û pîroz e. Dema ku dû mêr an jî aşîr ku ketiban ber hevdû de bi berberiyê, hingî, ku di civatê de jinê çûban û li pêşiya wan sekinî bana û desmala serê xwe ji serê xwe kiriba û avêtiba nava wan, hingî, wê wan ew berberiya di nava xwe de di cih de bi dawi kiriban. Ev yek her weha pir girîng û pîroz e. Di nava kurdan de mîr çend ku mazin û bi nirx û bi bîryar e, wî jî, bi wê mazinatiya xwe jî, nikaribû li ber wê kevneşopîye di nava xalkê de bisekinîyana. Wî jî diviya bû ku rêze xwe jê re bidana nîşandin. Ev yek, ku nebûna, wê wî mîrî ji rêz di nava xalkê de ne girtibana. Bi vê yekê jin, bi nirx û çand hebû. Lê rêzeke hebû. Ev rêz bi mazinatiyekê dihata ser ziman. Di nava xalkê de, di civatan de, jin di civatan de dirûnişt û hizre xwe dianî ser ziman. Di civatên bi jin de bahsa Şahmaran û nirxên wê û hebûna wê pir dihata kirin. Weke ku bahsa wê hebûne jinê ye li wir di wê heyemê de bikin, her weha bahsa wê dihata kirin. Ku bahsa Şahmaran dihata kirin, hingî, bahsa wê pîrozîye jinê jî dihata kirin. Ew rewş û Şahmaran bi hev re di wê hebûnê de bi hev re dihatina ser ziman, her weha mîr jî li ber wê bi rêz bû.
Ku bahsa Şahmran hata kirin, hingî, êdî pêde, bahsa serpêhatiyên Şahmaran jî dihata kirin. De ne, pir serpêhatiyên Şahmaran hebûn. Pir tişt wê jîn kiribûn. Gelek tişt û rewş hatibûna serê wê di jiyanê de. Ew serpêhatî û rewş hemû jî di civatên mîr de dihatina ser ziman. Civatên mîr civatên ku bi nîrx bûn. Ku di wir dihata ser ziman jî, pir birêz û mayînda dihata ser ziman. De ne, Şahamran, deh hezar salî jîn bûbû li jiyanê. Ji ber vê yekê pir dîrêj bahsa pir serpêhatiyên wê dihata kirin. Her serpêhatiya wê ji, ku bahsa wê dihata kirin, pir biêş dawiya wê dihat. Ji ber ku Şahmaran di nava mirovan de pir rastî bêbaxtiyan hatibû. Bi bêbaxtî pir tişt hatibûna serê wê. Li kê bawer kiribû, baweriya xwe anîbû, di dawiyê de bêbaxtiyak derketibû pêşiya wê. Ji ber vê yekê jî Şahmaran, êdî ji nava mirovan xwe dabû alîkî û xwe veşartibû. Êdî weke berê di nav mirovan de ne dima. Wê piştre jiyanaka xwe ya mazin û dirêj di bin ardê, li cihê ku wê cihana xwe têde avakiribû, di wir de bidest jiyana xwe kir. Weke mar êdî jiya bû. Ew ji xwe, şaha maran bû. Mar hemû pêve girêdayî bûn. Wê li wir, di bin ardê de, jiyanaka weke ye li ser ardê ji xwe re bi jiyana marî ava kir û tê de jîn bû. Mar jî, hingî, bi ziman bûn, weke mirovan diaxiftin. Bi ti kesekî ve ne didan. Her weha jiyanaka wan hebû. Şahmaran, lê car bi car xwe bi tememî dikira awayê marakê de û derdiket û li jiyanê dimeyîzend. Ji ber ku ew nêvî mirov bû, êdî destê wê jû bi tememî ji mirovan ne dibû. Deme ku derdikete derve jî, diçû mala ku jineke ku kurekî xwe jîn dibe û pir xizan bûn. Ew mal jî tenê çêlekeke wan hebû û pê dabara xwe dikrin. Şîrê ku jê dihildan, dikirina mast û difirotin û pê dabara xwe dikirin. Şahmaran ku diçû wir, wê hinekî ji wê şîrê malê di vexwart û ji dêla vexwartina xwe jî, her roj zêrek di cihê de dihişt û divegerehe. Jinek pîr ye xizan jî, ew mar dîtibû, lê wê hê nizanibû ku ew Şahmaran bixwe ya. Lê Şahmaran kiribû dilê xwe de ku qanciyekê bi wê jinê jî bike. Ev rewş weke demekê berdewam dike, û di demê de jî rewşe mala xizan pir xweş dibe. Piştre di dawiyêde, jin jî pê dihisêne ku ew Şahmaran e. Lê deme ku jin pê dihisêne, êdî xwe negirê û ji hinek mirovên din re jî rewşê têne ser ziman. Piştê ku ew dibêje, êdî Şahmaran jî pê dihisêhe ku wê jinê ji hineke din re ew gotiye û bahsa wê kiriya. Êdî Şahmaran nema diçê wir. Piştre bi qadarekê, êdî ew di cihê xwe de bi tenê dimêne û bîryara xwe dide ku êdî dernekeve ser ruyê ardê.
Piştî ku ew weha bîryara xwe dide, piştre, di cihê xwe de dimêne. Lê rojekê du zarok ku bi hev re li ser ruyê ardê dileyizin, êdî yek ji wan dikeve çalaka avê ku av wilo zêde têde nemaya û weke ku ava têde çikahaya. Ku ew kurike ku dikeviyê de jî, navê wî Canşap e. Deme ku ew dikeve wir de, êdî ew xwe di nava maran de dibîne û pir ditirsêhe. Lê marakî mazin pêre dipeyivê û dibêjiye de "ne, ji me ne tirsihe, emê ti zirerê ne dina te, lê tê êdî ji wir dernekeve, ji ber ku te em dîtin û ti bi mere axiftî". Piştre mar wî bi xwe tênine ber Şahmaran. Deme ku wî tênine ber Şahmaran, êdî ew dibîne ku ew Şahmaran çend jineke bedew û xweşik e. Ew jê pir bi bandûr dibe. Dilê wî di cih de bidest avêtinê dike û laşê wî germ dibe û weke ku ji rihekî bikeve rihekî din de lê têt. Lê weke ku hinekî tirs jî pêre di dilê wî de çêdibe. Şahmaran farq dike ku hinekî tirs ketiye dilê wî de. Piştre Şahmaran pêre diaxivê û dibêjiye de "ne ne, ji me ne tirsiha, wê ti tiştek bi te newê kirin". Piştre ew jî, Şahmaran bidest axiftinê pêre dike. Lê di wê heyeme de, dilê Şahmaran de bidest zûavêtinê dike û Şahmaran jî piştre êdî dil dikeve wî de. Ew jî hij wî kurikî dike. Canşap, piştre weke qadarekê li wir pê re jî dibe, dibin ardê de. Piştre rojekê dilê kurik dixweze ku derkeve ser ruyê ardê. Ji ber ku pir bîre mala xwe û hevalên xwe kiriya. Piştre rojekê Şahmaran te ber wî û dibêne ku wa Canşap pir xamgîn e û jê di pirsê, ku ji ber çi ew xamgîn e. Ew jî derdê xwe jê re dibêje, ku jê dixweze, ku destûre bidiyê de ku herê ser rûyê ardê. Pêşî Şahmaran vê yekê naxweze, lê piştre ku isrer dike, êdî wî naşikêne û destûrê didiyê de ku herê ser ruyê ardê. Lê berî ku derkeve, Şahmaran jê re dibêje "haya nahaka her mirovê ku min dît, bêbaxtî li mîn kir. Ti jî, tê bêbaxtiyê li min bike. Lê herê, bile bê". Ku ew wilo dibêje, êdî Canşap dibêje, "ne, ezê li te bêbaxtiyê ne kim" û jê re sund dixwe. Lê Şahmaran dibêje "sund nexwe, tê bike, me ne tu jî mirov î". Piştre Canşap ji wir derdikeve û tê derve. Ku kurik derdikeve, êdî di nava xalkê bi merengozitiyê bidest kar dike û derbara xwe dike.
Lê keyê ku heya ji, di wê demê de keça wî bi nexweşiyeka ku pir giran ketiye û tê gotin ku heya wê kêlîkê tu kesekî û ti hekîmî nikariya ku wê rehet bike. Bi vê yekê, êdî ew jî li gelek mirovên hekîm ku keça wî rehet bikin digerihê. Lê her hekimê ku dibêje ezê wê rehet bikim û nikarê bike jî, serê wî tê jê kirin. Bi vê yekê, tê gotin ku serê gelek mirovên ku di wê heyeme de gotine key, emê keça te rehet bikin û ne kirina, jê bûya. Rojekê tê gotin, ku mirovek tê wir û dibêje ku ezê rehet bikim. Tê gotin, ku çavên wî jî di wê de ya ku keçikê ji xwe re bêne. Berê ku ew mirov bidest rehetkirinê bike, pêşî dibêje key, "ezê keça te rehet bikim, lê ku min rehet kir, ezê pêre bi zewicim". Ji gotina tê gotin ku keçik pir xweşik bû. Li dinyeye li ser wê re ti yên xweşik ne bûn. Ew mirovê ku ji xwe re dibêje ez hekîm im, ew jî çi dike û nake nikarê wê keça wilo xweşik rehet bike. Bi vê yekê, ew jî, fahm dike ku wê serê wî jê bê kirin. Ew jî êdî li ser vê yekê bidest hizirandinê dike. Lê kurnakê ku ji xwe re ji bo ku serê wî ji jê kirinê xilas bike ti çarê nabîne. Di dawiyê re, rojekê key dibakiyê de ku were cem wî. Wê rojê key jî bê kêf û tê gotin ku weke ku ew jî weke ku nexweş ketiya. Deme ku ew mirov tê wir, êdî ew wê yekê jî kifş dike. Deme ku ew wê kişf dikê, êdî berî ku key biaxivê, ew mafê axiftinê dixweze û ji key re diaxivê, dibêje, "min çara rehetkirina keça te dîtiya". Deme ku ew ji wilo dibêje, êdî key jî di cih de di pirsê ku ka çara çiye. Ew dibêje, "tenê yek karê keça rehet bike, ew jî Şahmaran e". Deme ku wilo dibêje, êdî key di pirsê, lê emê çawa xwebigihênin şahmaran. Ew çara wê jî ji wî re dibêje. Û her weha dibêje, "deme ku ez hatima vir, min li cem merengozekî rawasgheg da û ez li cem wî sekinim". Piştre dibêje, "min dît ku wa bi laşê wî ve pirpirên ku bi maran ve hebûn, pêve min dît. Hebe nebe ew wê karibê wê bibîne. Xwe bi gihîne wî, navê wî jî Canşap e. Lê bi navê 'Lokman' jî navê kurik tê ser ziman".
Piştre, ku ew mirov weha dibêje, êdî piştre key jî fermanê dide ku herin û xwe bigêhenine wî kurikê ku zilêm bahskiriye de. Deme ku dikin ku xwe bigihêninê de, wezirê key dibêje ku "wê çawa karibin ku wî nas bikin". Ew ji dibêje ku "li laşê wî meyîzênin, laşê wî jî weke yê maran bi pulpula". Piştre zilamê key bidest lêgerinê dikin, yên ku xwe digêhênine wan, li laşê wan dimeyîzênin. Piştre xwe digihênin Lokman. Ji ber ku ew li welatê maran "Marîstanê" maya, êdî ew jî weke wan bilaşpul bûya. Deme ku wî dibînin, êdî wî dibin û gelekî lê dixin, da ku cihê Şahmaran ji wan re bêje. Lê ew li ber xwe dide û cihê Şahmaran ji wan re nabêje. Piştre wezîr dihizrê ku wê bi wî awayî nikaribe ku wî bide axiftin û jê tiştekî fêr bibe. Piştre ew di serê xwe de planakê çêdike û piştre diçê cem wî, li cem wî hinekî bi zilamên ku lêxistine de jî dixayide û piştre wî dide berdan. Wezîr hizir dike ku Lokman herê, wê rast û rast herê û xaberê bide Şahmaran. Deme ku kurik derdikeve, êdî ew jî wilo dike û lez dike ku herê û xaberê bide Şahmaran, da qana xwe xilas bike. Ji bo ku herê û bêjiye de, lê diherihin diçê deve cihê ku ew têde ya. Lê deme ku ew ji qasrê derketiya ku ketiya rê de ku herê û Şahmaran bibîne, wezir zilamên xwe jî dana pay wî. Wezîr bi xwe jî di pay Şahmaran de ya. Ew ne ji kulê key û keça wî ketiya. Ji ber ku wî bihistiya ku zanebûna dinyayê hemû bi Şahmaran re ya. Haçiyê xwe bigihinê de, wê xwe bigihêne zanebûna dinyê hemû yî. Ew jî dixweze ku xwe bigihêne wê zanebûne wê. Deme ku ew te devê cihê ku ew têde ya, êdî di cih de zilamên key didine peşiya wî, dikevine hundur û Şahmaran digirin û dibine qasrê. Li wir dixwazin ku wê bikujin û di qazanên li ser agir de wê bi kelênin. Qazanekê aliyê serê wê têde û qazana din jî aliyê ji serî şunde, têde bi kelênin. Lê berî ku bê kuştin, kurik tê cem wê û ew jî ji kurik re diaxivê, dibêje "ti ji aliyê serê min, ti ji wir vexwa, ji ber ku ew bi jehra, ji ber ku te bêbaxtî li min kir". Kurik jî pir di rewşeke ne baş de ya. Ew jî dibêje bila. Wezîr jî li wan dihisêne. Lê Şahmaran tiştekî din jî gotiya. Gotiyê ku, aliyê min yê din, yê ji xwere pêde, haçiyê ku jê vexwe, wê gihê zanebûne dinyê û deman hemûkî. Piştre Şahmaran tê kuştin û di du qazanan de laşê wê tê kelendin, ku laşê wê dikelê, êdî kurik ji aliyê serê wê divexwe û wezîr ji aliyê xwere pêde. Piştre wezîr li cihê dimirê û kurik jî digihê zanebûne dinyê û deman hemûki.
Cihê ku Şahmaran lê Jîn bûya.
Şahmaran, li ser cihê ku ew lê jîn bûya pir tişt têne vegotin. Lê Deme ku mirov li dîrok û vegotinên di nav xalkê de li wan dihisêne, mirov dibêne û têdigihê ku li dore Cizîra Botan û Nisêbînê wanderan jîn bûya. Di deme Medan de pir mazin hatiya ser ziman û di wê demê de jî nirxeke bi anîna wê ye ser ziman re, hatiya afirandin. Lê vegotina Şahmaran, bi kevnbûna xwe jî diçê berî demên Mîtanîyan, Hûriyan û Naîriyan wan. Di deme Mîtaniyan wan de, weke nirxeke pîroz hatiya vegotin. Mîtanî jî, li navênde wan Nêsîbîn û dore wê bû. Cihê wan haya bi Rihayê wan deran diçû. Li van herêman pir mazin hatiya vegotin. Piştî wan deman jî li van herêmen weke nirzeke pîroz hatiya vegotin. Li dore Nisêbîne, haya îro jî, di wê demê de çawa bû, wilo ya. Bi heman nêzîkatiyê nêzîkati tê kirin.
Hinek kevir û hinek nivîsên ku haya sadsala 20 min jî, ku li ser nivîs hebûn, li van herêman bi wêneyên Şahmaran de bûn. Piştre ew kevir jî ji van herêmen bi awayekê hatina windakirin. Lê li herême, ku bi kê re tê axiftin, li ser hebûn û nirxê Şahmaran axiftin tê kirin. Şahmrana çanda wê, li Nisêbîn, Cizîra Botan, û li dore bicih e. Li wanderan, heya îro jî, hê vegotinên ku ji wan demên berê mana, bi Şahmaran li ser zimanan e. Di nav xalkê de Nisêbîn ku Cizîra Botan jî di nav herême wê de, di nav xalkê de heyemên berê, weke "Welatê Şahmaran" jî hatiya bi nav kirin. Li Nisêbînê û Cizîre botan û li dore wan, heya sadsala 19 û 20 jî, ti malên ku bê wêneyên Şahmaran ne bûn. Di her civatên xalkê de wêneyên Şahmaran dihatina dalaqandin.
Li van herêmên Kurdistanê, gelek kevneşopî bi hebûne vegotin û Şahmaran bixwe, hatina afirandin. Xalk, haya demên dawiyê bi wan jîn bûya. Deme ku li civatekê rûniştin bûbana, pêşî li ser Şahmaran axiftin dihata kirin. Ku bahs nehatina kirin, weke ku ne dibû. Lê bi vê yekê re, ku baweriyê ve girêdayî divêt ku mirov bêje ku baweriyeka mazin bi Şahmaran ve dihata ser ziman. Vegotina Şahmaran jî, li herême bi gelek dev û vegotinên jev cuda dihata vegotin. Pişt dirêj dihata vegotin. Ji ber ku ji aliyê hizrî ve, weke nêzîkatiyaka olî hatiya ser ziman û pir mazin û bi rêz hatiya ser ziman, piştre jî, pir di nav xalkê de bicih bûya. Êdî ne tenê di nav kurdan de, di nav xalkên herêmê yên din de jî bi cih bûya û weke hizreke baweriyê ew jî bi bandûr kiriya. Bi vê yekê mirov karê bêje ku piştî deme Mîtanî û Hûriyan re, her xalkê ku derketiye û an jî têkiliyek bi herêmê re daniya, vê vegotinê bandûr li wan û hizir û baweriya wan kiriya. Bi vê yekê weke baweriyeka Mîtolojiya Mezopotamya li herêmê di nava xalkan de bi varsiyonên xwe yên cûr bi cûr û cuda bicih bûya. Weke destana Rûstemê Zal ku tenê di nav kurdan de dihata vegotin û piştre ku Firdewsî ew nivîsand û piştre di nava xalkê pers de jî bicih bû, her weha wilo ev vegotin û dîrok bi hizir û baweriya bi xwe re bicih bûya. Bi heman nêzîkatiyê mirov karê bêje ku mîtolojiya Yewnanî jî bi bandûr kiriya. Ve vegotina herêmî, hin varsiyonên xwe de di vê Mîtolojîyê de jî çêkiriya.
Kevneşopiya Şahmaran.
Li Kurdistanê, divêt ku mirov bêje ku kevneşopîyeka Şahmaran, ku ji gelek aliyan ve tê ser ziman heya. Ne tenê weke mîtolojiyekê tê ser ziman. Ji wê zêdetir û maztir tê ser ziman. Di her malên kurdan de wêneyên Şahmaran, ku li ser Xaliçeyên Şahmaran ên hêtan hatina çêkirin û bi hêtan ve hatina dalaqandin hene. Ev alî, alieykê vê kevneşopiyê têne ser ziman. Di jiyanê de, li gor her komên civakê Şahmaran binirx hatiya kirin. Ev yek jî dide nîşandin ku Şahmaran ne tenê bi nirxekê heya, ne tenê weke kevneşopîyekê heya. Ev yek dide Nîşandin ku weke hizreke pîroz di nav xakê de heya. Bi vê yekê Şahmaran li ser lingan maya. Li Kurdistanê naqşkirin bi çêkirine wêne Şahmaran re nirx dibe.
Bi xalîçe û tiştên ku bi nav û wêneye Şahmaran têne naqşkirin û çêkirin, li alîyekî nirx û kevneşopiya bi Şahmaran de tê ser ziman, li aliyê dî jî, bi ve gotin û pîrozkirinê re tê ser ziman. Deme ku bahs tê kirin, pir li ser tê sekinadin û hêjabûnak tê dayîn jê ra. Li gor baweriyekê tê ser ziman. Ji gelek aliyan ve vegotinên ku li ser hatina afirandin û vegotinên ku bi van vegotinan ve hatina zêdekirin û afirandin jî hene. Hemû jî yên demên berê ne. Di wan vegotinan de hinekan ji wan de ji aliyê Şahmaran yê ku weke jineke pir xweşik hatiya afirandin, weke zilem jî hatina nîşandin. Bi vê yekê zêdebûn hatina kirin. Vegotinên li ser Şahmaran, yên li aliyê rojhilatê Kurdistanê de gelekan ji wan, têde aliyê mirov "mêr" jî hatiya nîşandin. Lê ji wî aliyê ve her ku çend wêneyên ku aliyê mirov mêr in, hatina çêkirin jî, lê ew wêne wilo zêde derketina pêş di nav xalkê de. Ji ber ku li ser wêneyê Şahmaran, ku aliyê mirov jin e, pir pîrozyeka mazin hatiya çêkirin û ew pîrozî ji ji aliyê bandûriyê ve pir mazin û bi bandûr bûya. Ev alî jî, weke aliyekê din yê vegotina Şahmaran derkete pêş. Her afirandinên ku di nav xalkê de li gor çanda Şahmaran bi ve gotina Şahmaran ve hatina afirandin di nav xalkê de mazin dihatina vegotin û ser ziman. Navende Çanda Şahmaran û afirandinên bi wê ve jî, Nisêbîn û Cizîra Botan bû.
Ji aliyê hizrî ve, ku di vegotina Şahmaran de, ku bahsa deme ku ew jin bûya ku tê kirin, weke demeke di aramî û aştiyê de tê ser ziman. Di naqabîna mirov û ajalan de jî ew aramî û aştî heya. Mar bi ti mirovî ve nadin. Mirov ti marî ne kujin. Her weha herkesek li ber hevdû di başiyekê de ya. Di ve gotina Şahmaran de ev yek pir mazin derdikeve pêş. Lê bi vê yekê re du hizrên din jî derdikevine pêş. Ew jî, her weha yek bêbaxtiya mirov e, û ya din jî her weha xamginiye dilê Şahmaran e. Di nav xalkê de jî, deme ku bahsa xamgînîya dilê Şahmaran dihata kirin, pêre xamginiya dilê mirov dihata ser ziman. Kengî dilê yekî xamgin bû, hingî ew xamginî dihata ser ziman. Deme ku yekî li yekî dî bêbaxtî jî kiribana, di cih de hingî, ew bêbaxtiya ku hatiya serê Şahmaran dihata bîra mirov. Di wê heyemê de jî, pir bahsa wê dihata kirin. Bi ve yekê re Çanda Şahmaran afirî bû. Di nava kurdan de jinên ku daq li ser li laşê xwe çêkirin, keçikên ku naqş dikirin, di naqşkirinên xwe de Şahmaran bi kar dianîn. Çi di Mîtolojiye Şahmaran de tê ser ziman, bihizir bê an jî bi wênegerî bê, di naqşan de dihata afirandin.[http://www.pen-kurd.org/kurdi/Abdusamet-Yigit/diroka-shahmaran.html Dîroka Şahmaran-ji PENA Kurd hatîya vegirtin]
Ev nivîsa li ser dîroka Şahmaran, nivîsa Nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e û ji malpare PENa Kurdê hatîya girtin.
Çîroka Şahmaran destanek dîrokî, kevnar, mîtolojîk û folklorî a neteweya Kurd e.
Şahmaran, bi zimanên din.
Bi katalanî: "Xamaran, la reina de les serps". Edicions de 1984, Barcelona. ISBN 978-84-96061-33-0. Wergera pirtûka Bavê Barzan e.
Hejmara yekê ya kovara Roja Kurd
Roja Kurd kovareka mehane ya polîtîk (siyasî) û kulturî ye.
Kovara ku di adara 2007a li Amedê dest bi weşanê kir, bi zimanê tirkî û kurdî weşanê dikê. Di destpêkê de berpirsiyarê giştî Ahmet Kaymak bû, lê paşê ew jî kovarê qut bû. Redaksiyona kovarê ji A. Halim Ipek, Ilhan Zeyrek û Ramazan Kahramaner pêk tê. Berpirsê redaksiyona kurdî Arjen Arî ye.
Ji destpêka weşanê de kovar bi zextên dewleta tirk rûbirû dimînê û li hin nivîskarên kovarê jiber nivîsên wan ji aliyê dozgeriya Amedê doz hate vekirin.
Şêrko Fatah (jdb. a li Berlin-rojhelat) nivîskarekî kurd-alman e. Şêrko Fatah lawê kurdekî başûrê Kurdistanê û jineke almane. Di zarokatiya xwe de çend sala li DDR û demekê jî li îraqê jiya. Di sala 1975a malbata wî koçî Viyana û paşê Berlîna-rojava dikê.
Li Berlinê Fatah fîlozofîyê û dîroka hunerê dixwînê û xwendina xwe bi karekî di mijara fîlozofiya Hermeneutik diqedînê. Di dema xwendina xwe de Fatah gelek caran diçê îraqê û başûrê Kurdistanê. Ji bo romana xwe ya yekemîn bi zimanê almanî bi navê „Im Grenzland“ (bi kurdî: Li welatê li ser sînor) xelata wêjeyî ya Aspektê (Aspekte-Literaturpreis) û di sala 2002a jî xelata rûmetê ya alman ji bo rexneyê (Deutschen Kritikerpreis) distînê.
Fatah, Şêrko
Dûpişk ("Scorpiones"), komek e artropodên an girêçikpiyên jehrî ne. Dûpişk, bi derziya di serê dûvê xwe de jehrê berdide dijminên xwe.
Belavbûna erdnîgarî.
Dûpişk li hemû pazemînên Cîhanê dijî ji xeynî Brîtanya, hinek giravên Okanûsiya, Nû Zelenda û parzemîna Antartîkta yê. Li hinek herêmên Kurdistanê jê re "dûvpişk", "dolpî", "tûpişk" û hin navên bi vî rengî nêzîkî hev jî tên xebitandin.
Dûpişk di kultûr de.
Dûpişk, pir bi jehra. Axlabe ji, li Kurdistanê, li herêmên weke Elih, Nisêbîn, Cizire bota, û li dore vanderan pir dijîn. Li ser dûpişkan li herême botanê bigiştî gelek çîrok li ser hene. Çawa ku weke Şahmaran di nav xelkê de bi mar ve hata afirandin, bi dûpişk ve ji heman afirandin heya. Axlebe ji li herême Cizîre bota û li dore wê pir li ser vê yekê dihata axiftin. Pir çîrok dihatina vegotin. Şahmaran, çawa ku nêvî jin û nêvî mar hata afirandin, Dûpişk ji nêvî mêr û nêvî dûpişk hata afirandin. Bi vê afirandinê ve, pir çirok û vegotin ji hene. Di çîrokên bi dûpişk re bizêdeyê ji bêbaxtî derdikete pêş. Li Dore Nisêbînê ve gotinaka ku bi ji bo ku wê bêbaxtiyê bênin ser ziman dihata ser ziman û ew vegotin ji, li herêmên din yên kurdistanê ji dihata vegotin.
Vegotinên ku bi dûpişk ve têne vegotin, pir kevn in. Ji demên berê ve ne. Di mîtolojiya kurdan de ji hem bi navê xwe û hem ji hine navên din ji yên ku lê hatina kirin heya.
Dûpişk yek ji bircan e. Dema havînê birca dûvpişk êvaran gelek baş tê şopandin.
Taksonomiya dûpişkan.
Koma dûpişkan ji 13 famîleyan û nêzî 1400 cure û binecureyan çêdibe.
Partiya Keskan an jî Hevgirtin 90/Partiya Keskan partiyeke polîtîk a Almanyayê ye.
Ev partî di sala 1993an de bi yekkirina herdû partiyên alman "Partiya Keskan" ûHevgirtin 90 hate damezrandin. Partiya Keskan di asta dewlêtê de bi hevkariya bi partiya SPD û di asta herêmên federal de bi partiyên din ên Almanya hikum dikê. Niha ew weke partiyek oposizyonê di parlamena Almanya de cih digrê. Partiya Keskan xwe weke partiyek xwezaparêz (hawîrdorparêz) û çep dibînê.
Herêmên Almanya ên kû partiya FDPê di parlamena wan de cih digrêPartiya Azad a Demokrat - FDP (bi almanî: "Freie Demokratische Partei") partiyeke polîtîk ya almanî ye.
Partiya Azad a Demokrat partiyek lîberale. Ev partî di navbera salên 1949 û 1956an de, ji 1961 heta 1966an û ji 1969 heta 1998an li Almanyayê li ser hikûm bû û bi vê yekê ji hemû partiyên din ên Almanyayê bêtir bû desthilatdar. Partiya Azad a Demokrat li Almanyayê li gor herdû partiyên mezin SPD û CDU partiyek biçûke û têne bi hevkariya bi wan re (koalîsyon) dikarê bê ser desthilatdariyê.
Gundistana Mirgewer navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Silîvanayê ku bi Navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê
Tirgewer herêmeke Urmiyê ye. Li 'eslê da navê wê herêmê Tergewere, lê belê hindek cara bi xeletî Tirgewer jî dibêjinê. Herêma Tergewer ketiye rojawa yê bajarê Urmiyê.
Tergewer û Mergewer du navêt Kurdîne. Tergewer li ser çar rûbarêt bi navêt Beresor, Erzîn, Derbend û Embê, ku li wê navçê (herêmê) derbas dibin, bi navê Gewera ter (û ne ya hişk) yê navdar bûy. Mergewr jî bi navê Gewera ku gelek mer (yanî pez) lê dihête xwedan kirin bi Mergewer yê hatiye navdar bûn.
Li dewrê gelek berê ew her du navçeye ji bin destê mîrgehêt Kurdêt Şemzîna û Hekariyê bûne.
Ansiklopediya îslamê dibêjît, bigotina Alemi-Arayê-’Ebasî, dewrê Şah Tehmasibê Sefevî (1524 - 1576 zayînî) navça Mergewer û Tergewer dabûne Qere Tajdînê Kurd li ’eşîra Biradostî.
Şah Ebasê Sefavî Tergewer dabû Emîr Xanê navdar û lê belê ew paşi 7 sala ĥakimiya Urmiyê şoriş kir û li sala 1610-ê zayînî hate kuştin.
Bigotina Minorsky, pêş hatina Begzada bo navça Deşta Mergewer û Tergewer, beşek li Mîrêt Hesenvahî li wêderê ĥikim dikirin û dijîn. Mexseda Mînorsky ‘eşîra Biradostiya ye. Ewi ‘eşîra Biradostî çoqek li binamala mîrêt Hesenwayhidi yê nasî
Bigotina Minorsky, Kalandar Beg (Qelender Beg) li Berde Suri (Beresori) hikim dikir. Qelender Beg koka Begzadêt Urmiyê, li sala 1562-ê zayînî, li dûwahiya dewrê Şa Ŧehmasib ê Sefevî ķelata Beresori awa yê kiri.
Bilî ķelata Beresori, ķelata Kelêge, ķelata Cêrmê û ķelata Pîreşt jî li Tergewer hebûne.
Bigotina Mîrza Reşîdi Edîb-ol-Şo’era, li dewrê Şa Soltan Miĥemedê Sefevî (“Şa Mihemedi Xweda Bendê“ 1577-1587-ê zayînî, babê Şa ’Ebas I), Tergewer bin destê Mîrê kurda ’Emer Begê Mêhranî bûye.
Bigotina Vasilie Nikitine li kiteba Ansiklopediya Islamê Bîglerbîg ê Efşara li dewrê Şa ’Ebasê I (yêkê) Sefevî (1587 – 1629 zayînî) demê Mîr Imadedîn li Şemzîna hatiye Urmiyê her du navçêt Tergewer û Deştê (Beresori) dane Mîr ‘Imadedîni, li gundê Erzînê li navça Tergewer heta Sêgirkan û Girik-Nasiri li Mergewer, ku 62 gund bûn.
Li sala 2006-ê zayînî, 3 li wan gunda li navça Mergewer in (Sêgirkan, Giriknasir û Nêrgi), 3 li navça Berandizê ne (Corni, Çereş û Mendedol) û sê li navça Rozê ne (Xelifetan, Kanîye Sipî û Kanîqizan). Li wan gunda 7 yêt ķavil bûy (Cêrmê, Bêtkar, Sêvikê, Rezga nik Beresori, Keçele Misto, Şalûna û Kelêge) û yêk jî paşi hingî yê awabûy (Helefele). Herweto paşi çêkirina awbenda rubarê Beresori 4 gundêt dîjî yêt ķavil bûy (Mîrawa, Xirê, Dolepêsan û Pîrhedî).
Navça Deştê yê li navbenda navçêt Tergewer û Mergewer da, lê belê Kurd navça Deştê qet bi kar naînin û li wê navçe pişkek kêm li ser Mergewer û pişkek zor jî li ser Tergewer hesab diken. Li rastî da navça Deştê tinê li nav Îraniya yê hatiye baskirin û bikar anîn. Ber wêhindê nivîskarêt Kurd navça Deştê yan li gel Deştebêlê yan jî li gel Serdeştê tewîhew diken. Ew navçe carcar li dîrokê da bi navça Beresori jî yê hatiye baskirin.
Dr. (Doktor) Joseph Cochran (Kakrani), misîonerê Emrîkî li Urmiyê, yê goti ku serokêt Kurdêt navçêt Tergewer û Deştê hêzek zor nînin, lê belê, car li dû carê da, ewan aşkera şorişêt çekdarane li hember dewleta Îranê yêt bi rê êxisti û her car ķelat û sitarêt wan li çiya yêt hatiye xirab û wêran kirin û cezayêt giran ji bo wan yêt hatiye danan.
Tirgewer jî li rex Mirgewer e û navê xwe li ermenî girtiye. Têr di ermenî de bi çend wateyan hatiye.
a. Têr wate xuda. ev nave dibe ku di gel Tîr xudayê Farsîyan yan jî yê Îraniyên kevin yek kok hebe. Bi vê wateyê Têrgewer dibe navçeya Tîrê. Dij bi navê Margewer kû dibe navçeya Mêhrê.
Helbet dibe ku Mir di gel Mêhr xudayê rojê û mêhrperestan yek be. Ku bi vê wateyê Mirgewer dibe navçeya xudayê Mêhr û Tirgewer dibe navçeya xudayê Tîr. Navên Tîrdad û Mêhrdad jî ku du şahên Eşkanî û him jî dû fermandarên Ermenistanê di wê serdemê bûn, her ev xudayane hildigirin: Bi wateya Tîrdayî û Mêhrdayî. Eger em vê bipejirînin dîroka van navçeyan gelek kûr diçe.
Bi cîye ku bêjim di wê serdemê de Ermenistan ne bes bi qasî Ermenistana niha bû. Binêrin bi neqşeya ermenistanê di dîrokê de.
b. Têr wate dûr. Ev bêje di gel dûr a Îranî, Tele a latînî û yewnanî, far yan feor a Jêrmanî yek kok heye. Bi vê wateyê Tirgewer dibe navçeya dûr. Pêdiviye bêjim ku merc di ermenî de yanî nêz û têr yanî dûr. Eger em vê wateyê bipejirînin Mirgewer jî dibe navçeya nêz. Dûr yan nêz bûn li çi? bixwe ciyê pirsê ye. Her weku hun dizanin Nêrgî di serdema Urartûya de bajarokek biçûk bûye ku Îşpûînî kurê Sardûrî di ketibeyekî de behs lê dike. Ev nîşan dide ku Nêrgî vê serdemê de navendek girîng bûye. Belku dûr ya nêz bûn bigere bi vî gundî.
Mistefa Beg.
Mistefa Beg heta sala 1789-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, ku wê salê li gel Îraniya li şer da bû û bi destê 'ecema hate kuştin. Serêt biriyêt Mistefa Beg û Qadir Begê serokê Herkiya ku li gel Mistefa Beg hatibû kuştin, 3 roja li ber derê mizgewta Bazarbaşa Urmiyê, 'ecem didanêne pêşangehê. Dîwarê şûra bajêrê Urmiyê bi bêgarî, li êxsîrêt Tergewer û Beresori didene çêkirin.
Birahîm Xanê I.
Birahîm Xanê I heta navbenda sala 1810-1814-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye.
Mîremadîn (Mîr ’Imadedîn II).
Mîremadîn kurê Qelender Begê II bûye û heta sala 1844-ê Mîrê Beresori û Tergewer bûye.
Mîrê Rewandizê Mîr Miĥemed Paşa fermana girtina herêmêt Mukriya û Lacanê (Pîranşarê) dabû serdarê xwe Şa Murad Beg, û ewi jî heta Nexede girtibû destê xwe.
Li sala 1832-ê zayînî Kurdêt Deşt û Tergewer li gel Kurdêt Serdeşt, Şino, Soma û Biradosta pêkwe, bo alîgiriya Şa Murad Begê serdarê Rewandizê, şorişek mezin kirin.
’Elî Eşref Beg.
’Elî Eşref Beg heta sala 1855-ê Mîrê Beresori û Tergewer bûye.
’Elî Eşref Beg têkeli şorişa Bedir Xan Beg bû. Nûrula Begê Mîrê Hekariyê, ku yêk li hevkar û alîgirêt Mîr Bedirxan Begê Botanê bû, paşi têkçona Mîr Bedirxan Beg li sala 1846-ê du sala, li sala 1848-ê zayînî, dewam da şorişê. Lê belê li dumahîkê ewi taba artêşa Osmaniya ne anî û li dewrê ’Elî Eşref Beg pena bo Beresori îna. ’Elî Eşref Beg şerek zor li ser Nûrula Beg li gel Îraniya kir.
Perev Xan.
Perev Xan heta sala 1857-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, li gel Îraniya da şer da bû û bi destê wan hate girtin.
Cirikow Perev Xani mîrê Somayê dizanît û bigotina wi Perev Xani li sala 1851-ê Biradosta, li bakurê Tergewer, yê girtîye bidestê xwe.
Hesen Beg.
Hesen Beg kurê Mîremadîni û heta sala 1883-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, hevkar û bûrayê Şex Ubeydula bû ku arîkariya şorişa wi kir û paşi şorişê 3 sala dewan da şorişê û paşi 3 sala şerê li gel Îraniya hate girtin û li girtîgeha 'ecema da li sala 1883-ê hate jehir dan û koça duwahî kir.
Mîrĥac Beg.
Mîrĥac Beg kurê mezinê Hesen Beg, heta sala 1906-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye. Dewrê wi birayêt wi li hember Îranê şoriş kirin. Xalfîn li kitêba xwe da dibêjît: Duway awarekirina Şêx Ubeydula, li Kurdistana Îranê li dehsalêt ĥeştê (80) li sedsalêt 19-ê da şorişa hêzêt Kurda û şerê wan li gel hêzêt Îranî hêşta duwahî nehatibû, bitaybet salêt 1886 ĥeta 1888-ê. Xalfîni herweto yê goti: Hasso Beg (gel Hisên Beg bûye) û Bedrî Beg (gel Bedirxan Beg bûye), kurêt Hesen Begê serokê hêzêt Deştê, ku babê wan li girtîgeha Îranê jîyana xwe li dest dabû, hêzek pêkwe înan û dest hawêtne şer û hêrişê li ser hêzêt Îranê û tirsek zor êxistine nav dilê ĥakimê Urmiyê.
Yêk li bûyerên dewrê Mîrĥac Beg Mîrê Beresori (Tergewer û Deştê) çêbûna gera Dêrê bûye. Li meha gulana sala 1896-ê li dangu gundê Dêrê çiya hilweşiya û qolupî ber rûbarê Erzînê û 8 roja ava rûbari pengorî. Paşî xelkê gundê Dêrê ber wê ku av gundê wan neraket berayîka avê kolan, ku ew ava pengurî weresiya û dar li reheve li bax û baxçêt li ser rêyê derêxistin, parêz, zevî û dirang jorda şoştin û 5 gundêt li qeraxa rubari li deşta Urmiyê wêran kirin. Li ava pengorî golek (gerek) çê bû, ku paşi 111 sala hêşta jî yê may. Ew gere nêzîkî yêk hiktara gewreye!
Gorgîn Beg.
Gorgîn Beg kurê Hisên Beg û birazayê Mîrĥac Beg, ku bi navêt Sertîp, ber wê ku dereca sertîpiyê li dewleta Îranê wergirtibû, Qurto Beg û Kurdo Beg jî navdar bibû heta sala 1917-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye. Dewrê Gorgîn Beg kurdêt Tergewer û Beresori li gel Asuriya, Misîonerêt Emrîkî ber wê ku aliyê Asuriya digirtin, Urisa ew jî her li ser Asuriya û dewleta Îranê, şer da bûn!
Nurî Beg.
Nurî Beg birayê Gorgîn Beg, heta sala 1965-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, arîkariya şorişa Simayil Axa Simko û Komara Mehabadê kir, Li komara Mehabadê dereca Serhengiyê hebû û yêk li wan serokêt kurda bû ku ser li Baku yê day. Paşi komara Mihabadê li gel Mela Mistefa Barzanî şer hat û çend çekdar li her dû aliya hatine kuştin.
Endezyariya avahiyê yekem endezyariya ye. Berî her tiştî pêdiviya mirovan bi malan(xanî) heye loma pêşî Endezyariya Avahiyê derketîye holê. Mal, pir, rê, Avayî(Avahî), çihên avê û hwd. evana tev bi destê Endezyarên Avahiyê çêdibe. Esasê vê başê endezyarîyeke ku malzeme û teknîkê herî baş tîne ber hev û bi vî hawî avahiyan çêdike. Pêre jî bi plan, proje, çêkirin û venihêrtina(control) avahiyan re mijûl dibe. Bingeha şaristaniyê bi destê Endezyarên Avahiyê hatîye avêtin. Ji ber vê yekê jêre “Dayika Endezyarîyê” anjî “Endezyariya Şaristaniyê” tê gotin. Di zimanê Îngilîzî de “Civil Engineering” e.
Çend Kar.
Endezyarên Avahiyê, hesabên(sêwir û dîzayn) sîstema balbir ê avahiya dike(hesabên sekan). Li gora van hesaban giraniya eksê(sirnî), kêranên(kolon) li gora malzemeyên tên şixulandin, beşt(kîrîş), pîvane û bi firehî re (ji bo beton) tîrbûnî ya techîzat, (ji bo avahiyên çelîk) cûreya profîl tê jibartin.
avahî
Partiya Komarger (bi almanî REP- Die Republikaner) partiyek polîtîk a Almanya ye.
Ev partî bixwe xwe weke partiyek kevneperest, sozial, ekolojîk û niştimanperwer dizanê. Partiya Komarger ji sala 1992 û virde ji aliyê Saziya federal bo parastina destûra bingehîn (Bundesamt für Verfassungsschutz) ve tê şopandin. Ev rêxistin bi dijminahiya xwe ya li dijî biyaniyan û sympatiya xwe ya ji bo rejîma Nazî'yan tê naskirin.
Ji sala 2005'a û virdê êdî partî ji aliyê dezgehên qanûnî ve ne weke rêxistinek rastgir tê binavkirin
Yekîtiya Xiristiyan-Sosyal (bi almanî: "Christlich-Soziale Union - CSU") partiyeke herêmî a Almanyayê ye.
Yekîtiya Xiristiyan-Sosyal partiyeke xiristiyan û konservatîve (kevnepereste) û tênê li herêma Bayernê heye. Ev partî weke partiya xwişk a Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanya (CDU)ê tê naskirin. Di hilbijartinên giştî de bi hevgirtina bi CDU re dikevê hilbijartinan, lê di hilbijartinên li herêma Bayernê bi serê xwe beşdarî hilbijartinan dibê û partiya CDU li Bayernê nakevê hilbijartinan. Di nava herêma Bayernê partiya CSU ji destpêka damezrandina xwe di sala 1946a de (ji xeynî salên 1954 heta 1957 partiya SPD li herêmê desthilatdar bû) partiya yekemîne û li ser desthilatdariyê ye.
Şuna wê qelatê ser girekê li berojê dergeliyê Beresorî, li sala 2004-ê zayînî, hêşta jî mabû. Basdiken, ku awa qelatê li kanîyekê destê diyê gelî, yanî nizarê gelî, li bin ’erdê û bin rubarê Beresori ra bi gonga înabûn. Bo qaĥîm buna dîvarê qelatê, dibêjin, ku şîrê pezi û zerika hêlika li nav kora (ĥerya) dîvari dabûn.
Ew qelate ji bin destê Begzadêt kurdêt Urmiyê û hakimê Tergewer û Deştê bûn.
Li 12:-ê Tîrmeha sala 1837-ê zayînî Dr. (Doktor) Asahel Grant ê Emrîkî bo cara dûyê li gel hevpîşeyê xwe Albert L. Holladay yê çoye Beresori. Ew dibêjît koşka Mîrê Beresori li ser razeke pankirîyewe, û li sedan metra bilindtir li rûbarekê, ku li bin razêda diçît, yê hatîye awakirin. Dîwarê koşkê li berêt stûr û mezin yê hatîye çêkirin, ku Mîr bo pêşerojê yê amadekiri. Li koşkêda mexzen û enbar û pasajek bin ’erd jî yêt çêkirine.
Dr. Grant dibêjît, ķelat nîşan didet ku armanca wê bingehek bo wan Kurdêt dilêr û bêtirs bûye, ku şurê dijmini negehîte wan. Li dîwarê dervey burcêt koşkê çend şaxêt beranêt kûvî girêdabûn ku romantîktirîn wêne bû min li tewaw jîyana xwe da dîti.
Bigotina Vasîlî Nîkîtîni li kitêba; “Kurd û Kurdistan”, Mîr ‘Imadedîni Qelata Beresori yê çêkiri.
Bigotina Mînorsky, ku nunerê Urisa bû li ser pirsa sînorê Osmaniya û Iranê li destpêka sedsalêt 20-a, Qelender Beg ķelata Beresori li sala 970-ê koçî (1562-ê Zayînî) yê awakiri.
Dr. Grand dibêjît ku ķelata Bersori 300 sala pêşi wi dewrê ew çoye Beresori bidestê bapîregewrê serokê niha (yanî Mîremadîni) yê hatîye awakirin. Bi wê ĥesabê gotina Mînorsky dirist der dikevît.
Ez Qelender çun Sikender în ĥesîn amed metîn
Şod şedîd ehlê ţaxîn, geşt în xelê berîn
’Atifêhê xêybem bi tarîxeş çinîn awazê dad
”Bad daêm, nisret amîz în ĥesîn”
Ew berê dîrokî li dewrê Riza şahê Pehlavî yê hatîye birin, lê belê bo kîş muzexanê bo min zelal nebûye. Rêza yêkê li wê helbestê nîşan didet ku ķelata Beresori bi destê Qelender Beg yê hatîye avakirin. Ez baverim ku Sikender li gel Eskenderê Meqdunî bûye. Herweto dibêjin, ku ew niwîsîne (helbeste), ” "Bad daêm, nisret amîz în ĥesîn" ”, dîroka çêkirina ķelatê bi ĥesaba Ebced nîşa didet. Bi gotina wê hesaba Ebced, li sala 1069-ê koçî, 1659-ê zayînî, ķelat yê hatîe awakirin, yanî li dewrê Şa ’Ebasê II Sefevî.
Seyîd yêkimîn car Hizretê Şêx Seyîd Tehayê navdar, bi gazîkirina Mîremadîn, li navbenda sala 1810 ĥeta 1818 yê hatîye ķelata Beresori û li Beresori xwendegehek (medreseyek) yê danay. Ĥizretê Şêx Seyid Teha du cara, hem pêşi çona nik Şêx Mevlana Xalidê Naqşbendî bo terîqet wergirtinê û hem jî paşi terîqet wergirtinê, çend saleka li Beresori lali (nik) Mîremadîni yê jîy û li sala 1235-ê koçî (1819-ê zayînî), demê mamê wi Şêx Seyid ’Ebdula koça dûwayî kiri, yê çoy bo Nehriyê, ku paş mamê xwe bibîte şêx.
Nûrula Begê Mîrê Hekariyê, ku yêk li hevkar û alîgirêt Mîr Bedirxan Begê Botanê bû, paşi têkçona Mîr Bedirxan Beg li sala 1848-ê zayînî, li dewrê ’Elî Eşref Begê Mîrê Beresori, pena bo ķelata Beresori îna.
Partiya Sosyaldemokrat a Awistriyayê (bi almanî: Sozialdemokratische Partei Österreichs - SPÖ) partiyek polîtîk a Awistriyayê ye.
Partiya Sosyaldemokrat a Awistriyayê ku heta sala 1934a navê wê "Partiya Sosyaldemokrat a Karkeran" (Sozialdemokratische Arbeiterpartei - SDAP) û ji sala 1945 heta 1991 navê wê "Partiya Sosyalîst a Awistiryayê" (Sozialistische Partei Österreichs) bû, yek ji kevintirîn partiyên Awistriyayê ye û yek ji du partiyên mezin ên vî welatî ye.
Ji sala 1945 heta niha 12 ji 25 serokên hikûmetên Awistriyayê ji Partiya Sosyaldemokrat a Awistriyayê bûn. Niha serokkomar, serokê hikûmetê (ji 11ê kanûna paşîn 2007), seroka parlemanê (Nationalratspräsidentin) û çar ji neh parêzgarên welêt (Wien, Burgenland, Salzburg û Steiermark) ji vê partiyê ne.
Partiya Gel a Awistriyayê (bi almanî: "Österreichische Volkspartei - ÖVP") partiyeke polîtîk a Awistriyayê ye.
Partiya Gel a Awistriyayê yek ji du partiyên mezin ên vî welatî ye. Ev partî xwe weke partiyek xiristiyan-sosyal dizanê.
Ji sala 1945 heta niha 13 ji 25 serokên hikûmetên Awistriyayê ji "Partiya Gel a Awistriyayê" bûn, herî dawî ji di navbera salên 2000-2007 (Wolfgang Schüssel). Serokê partiyê ê niha Wilhelm Molterer ji sibata 2007an ve cîgirê serokwezîrê Awistriyayê ye.
NEWROZ TV, televîzyoneka kurdî ye.
NEWROZ TV di 21'ê adarê 2007'a dest bi weşana xwe kir û di barnamên xwe de bi giranî cih didê mijarên di derbarê Kurdistana rojhilat. Vê gavê NEWROZ TV li gor dema navenda Ewropa di navbera katjimêr 16 û 20 bi giranî bi zaravayên kurdî kurmancî û soranî û kurdiya başûrî (feylî, kelhurî, kirmaşanî) û hewramî û zimanê farisî weşanê dike.
Newroz TV televîzyonek kurdî ye.
Newroz TV ji aliyê Wezareta Rewşenbîrî ya Hikûmeta Heremî Kurdistanê hate damezrandin û ji başûrê Kurdistanê ji Hewlêrê bi herdû zaravayên kurdî soranî û kurmancî weşana xwe dikê. Birêvebirê giştî yê kenala asmanî Newroz TV Azad Ergoşî ye.
Cihanbeyli, Canbeg, Canbegan, navçeyek Qonyeyê ye. Canbeg, yek ji wan navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Canbeg yek ji wan navçeyên Kurdê Anatoliya Navîn e ku navê xwe ji eşîr anjî êla kurd ya Canbegî ya hildaye. Navanda navçê û li gelek gûndê navçeyê pirranî ya Kurd a gelek e û Kurd lê dijîn. Hêjmara gelhe ya navçê li gor sala 2018an 52 hezar 525 kes e. Taybetmendiyek Gelê navçeyê ev e ku bi sedsala ne koçberê van navenda bûne û hêjî çand û zimanê xwe dijîn û diaxivin. Axaftina Gelê navçeyê mînanê axaftina devoka Semsûrê ye. Hêjmarek mezin gelê navçeyê koçê welatên Ewropayê bûne.
Li rojhilata Cihanbegê Gola Xwê (bi tirkî: "Tuz gölü") û bajarê Aksaray, li rojava navçeyên Sarayonu û Yunak, li başûr Altinekîn li bakur navçeya Kulu cîh digire. Rûerda navçeyê 4.109 km² ye. Canbeg, di derbarê rûerdî yê de navçeyê herî mezin a Kurda ye.
Gund û bajarok.
Gund û bajarokên Canbegê evên kurd ev in.
Qulek an Quleq navçeyeke ku bi parêzgeha Qonyeyê ve girêdayî ye. Kulu yek ji wan navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Li navenda navçeyê hêjmarek zêde Kurd lê dijîn. Bi Kurdan re koçerên tirk (bi tirkî: "yörük") li navçeyê dijîn. Kurdên navçeya Qulekê, kurdên bi pirranî kurdên eşîra Şêxbizinî û Reşwanê ne. Kurdên heremê hejmarek zêde koçê welatên Ewropayê bûne.
Qulek, navçeyek herêma Anatoliya Navîn e. Navçê xwedî xwezayî ya taybetmendiya Anatoliya Navîn û navçe li ser gelek rûerdeke fireh hatiye avakirin. Li rojava yê navçeyê Çiyayê Qerejdaxê cih digire û bilindahiya çîyayê 1739 mîtro ye.
Gund û bajarokên Kurdan ev in.
Yunak anjî Yunax, navçeyek Qonyeyê ye û yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Di navçeyê de hêjmarek girîng kurd lê dijîn. Asîmîlasyon a dewleta tirk di navçe yê de hinek bi bandora bûye. Ji ber vê yekê hinek Kurdên navçe yê di derbarê parastina çand û zimanê kurdî de paşve mane.
Yunak, yek ji wan navçeyên herêma Anatoliya Navîn e. Li rojhilat Cihanbeyli û Sarayönü, li başûrêrojhilat Kadınhanı, li başûr Ilgın, li başûrrojava Tuzlukçu, li rojava Afyonkarahisar, li bakur Çeltik û paytexta Enqerê cih digire.
Gund û bajarokên Kurd, a navçeya Yunaxê.
Kelêge peyvikek Kurdîye û dibêjine komek berêt serhew. Qelata Kelêge bi ķelata Tergewer jî yê hatiye baskirin. Gund û ķelata Kelêge li navbenda gundêt Derbend û Sulki li ser girekê, çend sed metra bilind, û çend sed metreya çargoşe, bi hemen navi yê hatiye awakirin. Gelek tiştê dîrokî li wê Ķelatê yê peyda bûy.
Kelata dîrokiya Kelêge jî ya Begzada bûye û li gor fermana ķelata Beresori digeriya!
Ew Ķelate li gundê Cermê bûye, lê belê ci şun û kavilêt wê nemane.
Ĥikumeta Îranê, li sala 1887-ê zayînî dewrê şerê li gel Begzada paşi şoreşa Şêx Ubeydullahê Nehrî, kelata Dîrokiya Cêrmê kawil kir û li şûna wê ķelatekê, bi navê “Nasirî” (bi navê Nasiredîn Şahê Qacar li wi dewri), li Cêrmê awadiket, ku ciyê hengek (~1000) serbaza hebûye. Ewê ķelatê çar borcêt du tebeqe hebûne û dora wê şorekirî bûye.
Şevekê Hisên Begê kur Hesen Begê Begzade li gel 12 çekdarêt xwe li çiya dihêne xwar û dîwarê borcêt ķelatê da dihelbazin û nobedarêt borca dixafilînin û wê Ķelatê digirin. Hisên Beg dibêjîte serbaza; “Ez dizanim ku hing naxwazin wê zistana sar li êre bimînin, bes ya baş ewe ku hing biçine malêt xwe li naw biçuk (zarok) û xwêzanê xwe, ku ew niha çaw li rêya hingo (we) ne," û bi şifre dibêjît "silavêt mi jî bigehînine hakimê Azerbaycanê”.
Moĥemed Hesen Senî’ol-dulê I’timad-ol-Seltene (Moĥemed Hesen Senî’ol-dulê ku bi I’timad-ol-Seltene navdar bû, wezîrê “Intiba’at” (=medya) Nasredîn Şa bûye), li kitêba xwe (bi Farsî): “Roznamey xatirati I’timad-ol-Seltene” dibêjît ku me ķelatek hebû 400 çekdar lê da, ku kurêt Hesen Beg (Begzada) ew li ķelatê derêxistin û berdane wan û ķelat jî girtin û ridîna waliyê (kargozarê) Azerbêcanê “filan“ kirin.
Nasiredîn Şa, bi wî cureyî girtina 400 serbaza û ķelata Cêrmê bi destê 13 kurda, hind pê nexweş bû, ku fermana kuştina (bi sêdare dana) tewaw artêşa xwe, ku li Cêrmê teslîmi Begzada bûn, da, û Cehansoz Mîrza, yê mamê babê xwe, li ĥakimiya Urmiyê êxist û bedela wi Mo’etemed-ol-Sultan kire ĥakimê Urmiyê.
Salari Leşker, ku kuştina wan serbaz û efserêt Cêrmê cezayek zor dizanî, nameyek bo Nasiredîn Şa nivîsî ku li wêda hejmara serbaza zor kêmtir û hejmara kurda jî gelek zortir rapor kir û daxwaza cezayek kêmtir (siwiktir) bo wan serbaza kir!
Dr. Nikolaus Brauns (z. 1971 li Munîh), dîroknas û rojnamevanekî alman e.
Dr. Nikolaus Brauns xwendina xwe li ser diroka nû û dîroka kevn û wêjeya alman ya nûjen li Münchenê qedand. Nikolaus Brauns ligel nisandina ji çend rojnameyên almanî yên çepgir re (weke: junge Welt), di gelek rêxistinên civaka sivîl de jî cihê xwe digrê. Nikolaus Brauns herwiha endamê Berdevkê Komîteya Piştevaniya Kurdistanê ya bi navê "Kurdistan Solidaritätskomitee Berlin" ye.
Polatlî () navçeyeke Enqere û yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 122 hezar 287 kes hatîye tomarkirin. Li navenda navçeyê û li gelek gûndê û bajarokên Polatlî yê Kurd dijîn. 22 Gundên Polatlî yê Gundên Kurda ne û Kurdên Polatlî yek ji wan şaxê Kurdên Anatoliya Navîn e.
Navçe ya Polatlî yê xwedî taybetmedî ya xwezayî ya Anatoliya Navîn e. Pîvana rûerda navçeyê 3,789 km² (çarçove) ye. Navçê 76 km dikevê rojavayê Enqerê û giradayê Enqerê ye.
"Kurd Dîplomat" rojnameyek heftane ya kurdên Azerbeycanê ye.
Rojnameya Dîplomat ji sala 2003’a ve bi zimanê kurdî, azerî û rusî weşanê dike. Rojnameya ku pirgirêkên kurdên li Azerbeycanê dijîn tîne rojevê, tevî mijarên aktuel, her wiha cîh dide çand û dîroka kurdan. Sernivîskarê rojnameya Dîplomat Tahir Silêman e. Nivîsîngeha rojnamê li bajarê Bakûya paytexta Komara Azerbaycanê ye. Rojname her meh çar caran tê weşandin. Her hejmar bi çapa 2500 hebî de derdikeve. Rojname xwe digihînê xwendevanên li Azerbaycanê, nava cimaeta Kurdên Federasyona Rûsyayê, nava cimaeta Kurdên komarên Asyaya Navîn, herwisa jî di nava hin deverên Kurdistana Bakûr de jî tê belawkirin.
Dîroka rojnamê.
Rojnama Dîplomat ji meha rezbera sala 2002’an ve qinyat û evraqê wê hatine amadekirin û ji meha reşemîa sala 2003’a ve dest bi weşanê kiriye.
Bi sedema aborî cara yekemîn rojname, du mehan carekê dihat weşandin. Di demekî kurt de xwendevanên wê pir bûn, di nava rewşenbîran de bi hewaskarî hate xwendinê, alîkarê xwe berhev kir. Piştî wê, mehê carekê dihate weşandin. Nuha heftê carê têweşandin. Li Nivîsxanê (rêdaksiyonê) da ji bilî malbata Tahir Silêman, çar kes bê mehtiyê alîkariyê didin.
Rojname di malpera xweda bi avayê pdf ê jî tê belavkirin.
Tahir Silêman rojnamevakî kurd e.
Tahir Silêman niha Sernivîskarê rojnama Dîplomat ku li Azerbaycanê derdikevê ye.
Tahir Silêman di sala 1954’ê li Komara Ermenistanê, nehiya Vêdiyê,li gundê Xalîsê ji dayîk bûye. Piştî xitimkirina Dibistana Navîn li Paytexta Azerbaycanê Bakûyê, li zanîngeha Pêdagojiyê da wekî xwendevan bi zimanê azerî tê pejirandinê û zanîngehê di sala 1980’an diqedînê.
Piştî xitimkirina zanîngehê vedigere Ermenistanê, nahiya Vêdiyê alana Develiyê, dibistana navîn da cara yekemîn wekî mamostayê zimanê kurdî û azerî dest bi mamostatiyê dike. Usa jî, derbarê kurd û Kurdistanê da agahiyan dide gelê kurd, kasetên dengbêjên kurdan lihev zêde û belav dike, ji Ewropayê rojnama û kovaran distîne û digihîjîne gel, karekî millî û neteweyî dimeşîne, bi giştî dibe fedaiyê gelê xwe.
Ji Sûriyayî, Îraqê, Turkiyeyê û Ewropayê welatparêz mêvan têne mala wî, bona van pêwendiyan gellek caran KGB’ya Ermenistan, Azerbaycan, Kazakîstan û Soviyeta Berê ez nerihet kirime.
Sala 1988’ê gava navbera azerî û ermeniyan de li ser Çiya Qerebaxê şer dest pê bû, bi hezaran malbatên kurdên musulman û herweha tevayî malbata Tahirê Silêman jî koçber dibe û diçe bajarê Bakûyê cihwar dibe. Ji wê salê vir de xebata rojnamevaniyê dike. Tahir zewicî ye, xwediyê kurekî ye.
[http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/hevpeyvin/file/33.php Hevpeyvîna Selîam Zencîrî bi Tahir Silêman (Sernivîskarê rojnameya Dîplomat) re]
Bakû (,) paytexta komara Azerbeycanê ye û bi zêdetir ji dû milyon rûniştvan mezintirîn bajarê vî welatî ye. Herwiha mezintirîn bajarê tevahiya herêma Qefqasyayê û Deryaya Qezwînê ye. Bakû bi 28 metre di bin asta derya ye, ev bajar dike paytexta herî pile nizm di cîhanê de. Bakû dikeve Nîvgirava Avşoran û li rexê Tengava Bakûyê ye.
Navê bajar ji peyvên farisî "باد-کوبه" Bad-kûbe hatiye dariştin, ev tê wateya "bajarê bi ba tê lêdan", "bad" bi kurdî tê wateya "ba" û "kûbe" ji koka vê lêkerê "کوبیدن" kûbîdan "lêdan" tê, ev nav ji wê yekê tê ku navçeya Bakû lê dimîne herdem bayekî xurt heye. Birastî ev bajar bi zivistanên xwe yên dijwar, bi bahoz û bi bayê xwe yê sext bi nav û deng e. Ji heman sebebê bernavê vî bajarî jî "Bajarê Ba" bi azerî:"Küləklər şəhəri" ye.
Ihtimalek kêmtir jê tê bawer kirin dibêje: dibe ku navê bajar ji "Beẍkûy" tê, "baẍa" bi farisiya kevn tê wateya "Xweda" û "kuy" jî bi farisiya kevn tê wateya "bajar", yanî "Bajarê Xweda", mîna "Beẍdad" tê wateya "Xwedê dayî".
"Yeni Özgür Politika", rojnameyek rojane ya kurda ye.
Yeni Özgür Politika (bi kurdî: Polîtika Azad a Nû) weke berdewama rojnameya "Özgür Politika" ku di 5ê îlon'a 2005a ji ber sedema ku rojnameya PKKê ye û li aliyê Wezareta hundir ya Almanya hate girtin, di kanûna paşîna 2006a li Almanya dest bi weşana xwe ya rojane kir. Yeni Özgür Politika bi zimanê tirkî derdikevê û di nava rûpelê we de rojane du rûpel bi kurdî jî tên weşandin. Navenda rojnamê li bajarê Neu-Isenburga nezîkî Frankfurta Almanya ye û rojane derdora 15.000 heb tên çapkirin.
Bern (;; retoromanî "Berna"; almaniya swîsreyî ya Bernê "Bärn") paytexta Swîsreyê û serbajarê herêma Bernê ye. Bi 128.000 niştecihan Bern li pişt bajarên Zürich, Cenevre û Basel çaremîn bajarê Swîsre yê mezin e.
Bajar di sala 1191ê de ji aliyê Zähringeran ve hat damezirandin û digel ziqaqên xwe yên girtî (wek korîdoran) rewşa xwe ya dîrokî parastiye. Bern di sala 1218an dê bajardewleteke serbixwe bû, di sala 1353an de tevlî komara Swîsreyê bû û heta sedsala 16an ewqas pêşket ku wergeriya meztirîn bajarê li bakurê çiyayên Alp. Di sala 1983an de bajarê kevin ya Bernê derbasî lîsteya mîrasên cîhanî ya UNESCOyê.
Bajarê Bernê navenda aborî ya herêma Bern-Mittelland e: Jimara rûniştvanên wê nêzî 350.000an û 240.000 kes tê de dixebitin.
Di sala 1208'an de navê Bern cara ewil di çavkaniyeke nivîskî hatiye bi nav kirin. Ev nav ji ku tê û tê çi watê hê bi tevahî naye zanîn: tê texmîn kirin ku eleqeya navê bi hirça li ser aramayê bajêr heye, ji ber ku navê hirçê bi elmanî 'Bär' e, lê dîsa li gorî texmînên din koka navê yan keltî ye yan jî eleqeya xwe bi bajarê îtalyanî Verona heye.
Bajarê Bernê li ser bilindahiya 542 m jorî behrê hatiye avakirin û ji aliyê erdnigariyê ve dikeve nava erda navîn a Swîsreyê (ew beşa mezin a duz a Swîsreyê). Bajar xwe li her aliyê çemê Aare dirêj kiriye û di nava qotên Gurten (li başur) û Bantiger (li rojhilat) disekine. Çemê Aare li dora bajarê kevn ê Bernê bi şekla girêkeka ber bi rojhilatê viz dibe. Lewra çem li kenarên bajarê kevin ji bajêr 30 m heta 50 m jêrtir e.
Heta 1200'an bajar ji pira Nydegg gihaşte heya birca Zytglogge. Yekemîn berfireh kirina bajêr di sala 1255'an de ber bi birca biqefes (Käfigturm) ve hatibû kirin, ya duyemîn ji 1268 heya 1273 ber bi Nydeggstalden/Mattenenge ve, ya sêyemîn di sala 1344'an de ji 'Äussere Neuenstadt' heya birca Christoffel ve, û ya çaremîn jî heya Matte ve hatibû kirin.
Ji 1300 heya 1555 bajar saya siyaseta xwe ya herêmî bi alîkariya hevkarî, peyman û feth kirinên cuda yên wek Aargau û Waadtê werdigere komara herî mezin a li bakurê çiyayên Alpê. Di sala 1353'an de Bern dibe 8'mîn endamê konfederasyona swîsrî. Bi pêkhatina reformasyonê bajarê serbixwe di sala 1528'an de hemû avahî û strukturên olî ji holê radike û dibe xwediyê rêveberiyeke sekuler.
Ji sala 1798'an heya 1803'an bajar dikeve bin destê leşkerên fransî û Waadt û Aargau ku heta neha di bin emrê Bernê de bûn dibin kantonên serbixwe. Ji sala 1799'an heta 1802'an Bern dibe paytexta komara navendî ya helvetîk. Di sala 1848an de yekbûna neteweyên swîsrî werdigere dewleta Swîsre ku ji 22 kantonên seebixwe pêk tê (di sala 1979'an de ew jimar dibe 23) û ji wir û pêde Bern wek paytext tê zanîn. Di nava 1933 û 1945'an de hereketên nijadperest û nasyonalsosyalîst çalak dibin, lê di siyasetê de bisernakevin. Saya aboriya navxweyî ya erênî, bajar dema dûyemîn şerê cîhanê bêyî ku zerarekî mezin bibîne derbas dike.
Digel ku rêxistinên jinan qasî sed sal ji bo mafên siyasî yên jinan xebat kiribin jî, jinên Bernê di sala 1968'an de dibin xwediyê mafê hilbijartinê, û di sala 1970an de jina ewil wek endama meclîsa şaredariyê tê hilbijartin. Ji sala 1993'an heta 1996'an pirraniya endamên rèveberiya kantonê jin in û Bern dibe mînak ji bo gelek bajar û kantonên din ên swîsrî.
Di sedsalên dawî de jimara gelheya bajarê Bernê saya koçberiyên ji gundên li dorê meztir bû.
Di sedsala 12'mîn de li bajarê ku hê nu hatibû avakirin qasî 500 mirov dijiyan û ev jimar 100 sal bişunde gihişte 3000'an. Dû re ev jimar her ku çû zêdetir bû, her çiqas nexweşiyên epîdemîk - wek pest - pêk hatibin jî û di sedsala 15'mîn de jimara rûniştvanên bajêr 5000 derbas kirin.[28] Di sala 1764'an de gelheya bajêr cara ewil bi awayê fermî hate jimartin û li gorî vê jimartinê 11'000 kes li Bernê dijiyan. Ev jimar di sala 1800'an de bû 12'000 û pêncî sal bişunde gihişte 30'000'an derbas kir - bêyî ku bajar bi xwe meztir bibe.[42]
Di sala 1920'an de qasî 100'000 kes li bajêr dijiya û zêdebûna gelhê heya salên 1960'î berdewam kir, heya ku bigihêje 165'000'an. Ji wir bişunde gelhe her ku çû kêmtir bû û ji sala 2008'an û pêde gelhe dîsa saya koçberên biyanî zêdetir dibe.
Li gorî agahiyên fermî jimara gelhê di dawiya sala 2012'an de 137'818 bû.[44]
Kyîv (bi ûkraynî, "Kyîv", rûsî, "Kîyev"), paytext û bajarê herî mezin ê Ûkraynayê ye.
Li gor statîstîkên sala 2015an hejmara rûnişvanên bajêr digehe 2.887.974 kesî. Ji ber hejmara zêde ya dêrên Kyîvê û giringiya wan ji bo xirîstiyaniya ortodoks ji serdema navîn de Kyîv weke "Qudsa bakur" dihate binavkirin. Îro Kyîv bêtir weke "Qudsa rojhilat" tê binavkirin.
Ji ber rola Kyîva dîrokî, gelek caran weke dayika hemû bajarên rusî jî tê binavkirin.
Rêşad Sorgul bi navê nasnameyê "Kutbettin Akgül",(li gundê Qerqatkê (Çinar, Diyarbekir) nivîskar, pêşkêşvanê televîzyonê û rojnamevanekî kurd e.
Rêşad Sorgul di sala 1968an de li navçeya Çinara Diyarbekirê li gundê Qerqatkê ji dayik bû. Dibistana seretayî, navîn û lîse li Amedê xwend. Ji zaroktiya xwe heta ji welêt derket cotkarî kir. Di sala 1991ê de çû paytexta Misirê Qahîreyê. Sê salan li Qahîreyê ma. Salekê li zanîngeha Bêrûtê şaxê Iskenderiye beşa hiqûqê xwend. Du salan jî li Zanîngeha Elezherê beşa dîrokê xwend. Di îlona sala 1994an de ji Qahîreyê derket. Piştî çar mehan xwe gihand bajarê Hannoverê yê Almanyayê. Du salan jî di derxistina kovara Baweriyê de xebitî. Di gulana sala 1997an de li ser MED TVyê dest bi xebatê kir. Paşê li ser Medya TV, Roj TV, Nûçe TV, Newroz TV û Ronahî TVyê xebitî. Niha jî li ser Stêrk TVyê dixebite.
Azad Dêrikî nivîskar û pêşmergeyekî kurd bû.
Azad Dêrikî (Fixredîn Emîn Muhamed Torî) di sala 1959'a li gundê Kassanê ser bi bajarê Dêrikê li başûr rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye.
Azad Dêrikî li Gundê Kassanê xwedina xwe ya destpêkî bi dawî anîye. Xwendina xwe ya Amadeyî û ya Navendî li bajarê Dêrazorê li sala 1978-1979 bi dawî anîye. Paşê berê xwe daye "Şam"ê û li wir xwendina xwe berdewam kir û di heman dem da Mamoste bû li xwendingeha gundê Kassanê. Derçûyê zanîngeha Şamê / Kûlîja Wêje/ beşê Cûgrafî di sala 1983-1984.
bûye Mamoste li Amadeyî û Navenciyên bajarê Dêrikê tako beşdariya wî digel Pêşmergeyên Partî PDK-Irak li Buhara 1991 de di Serhildana Adaraê de.
Xwedî Xêzan bû û 6 Zarok hene
Hêj Genc bû dema beşdarî di bizava azadîxwaziya kurdî li Sûriya kir, ciwanek çalak û Xebatker bû dinav Milletê xwe de, lewma cihekê Taybet di dilê wan de hebû û di civat û civînan de rêzkirtinek mezin hebû.
Dema beşdarî kirî di bizava Azadîxwaziya kurdî li Sûriya gelek pile û Berpirsyarî wergirtin û çalakiyên wi berçav bûn. Zîrk bûna wi hêla çavin dujmina lêvebin û bi çavek res berê xwe bidine û çend caran ji ber rolê wi yê diyar û rast gutinên wî, ew bû armanca dujmina û dûvelankê wî, wan li Surî hewlidanê tîror kirina wî bikin lê ji destên wan qurtal bû bi rengekê kesekî bawer nedikir û ji wê rojê were îrîşên xwe dijwartir kirin lê belê nekarîn bighin wî tako beşdarî kirî di Serhildana Buhara 1991 an de.
Beşdarî kiriye di şoreşa kurdî de li kurdistana başûr, di rojên despêkê de ji Serhildana Buhara 1991 an de bûye Pêşmergeyek di rêzên PDK de.
· Kadir li Bereyî Kurdistan li Zaxo.
· Serperstê Dergehê Ibrahîm Xelîl (Qapî yê- Zaxo) yê Sînor.
· Endam di Lijna(komîta) Navça Zaxo-PDK da.
· Endam di Nivîsgeha Rêkxistina Leşkerî ya (Supayî 1) da li Duhokê-Zawite.
· Pişkdarî kirye di Kongirê 11 da yê PDK li Sala 1992 weko Endamek helbijartî ji devera Zaxo û bûye Endamê Lijna Ragehandinê di Kongire de weko Nûyinerê (Tayê 1) PDK
· Berpirsê Ragehandinê û Radio ya FM di Lijna Navça Zaxo da
· Endam li Lijna(komîta) Navça Zaxo-PDK bo cara duwem di heman dem de Berpirsê Ragehandinê di Lijna Navça Zaxo û Berpirsê Radioya FM
Jiber ko ji Xame ya wî û Bizavên wî zor ditirsan lewma xwestin wî Tîror bikin li şeva 23/24.11.1994 li Zaxo.
Çendîn gotar û nivîsînên wî yên civakî, dîrokî, sîyasî û hizrî di kovar û rojnameyên kurdî da belav bune, bi taybetî di kovara Metîn û Rojnama Xebat de.
Seher Dilovan hunermendeke stranbêj a kurd e.
Malbata wê ji Dêrsimê ye, lê Seher bi xwe li paytexta Tirkiyê Enqerê ji dayik bûye û mezin bûye. Seher Dilovan piranî bi zimanê tirki distirê. Berî ku dest bi stranbêjiyê bikê, di zaningehê de beşa dîrokê diqedînê.
Heta sala 2008'a 10 albumên wê çêbûne. Di sala 1996'a û di sala 2003'a de du caran li Tirkiyê weke hunermenda herî baş ya salê hêjayê xelatê hat dîtin.
Niha zewiciye û dayika du zarokan e. Ew herwiha xwarziya sekreterê berê ê Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK)'ê Kemal Burkay e.
She recorded an track album with iranian kurdish musians Abdollah Alijani Ardeshir.
Bedran Dere wênegir û rojnamevanekî kurd e.
Ew ji Bakurê Kurdistanê ye. Ew li Ewropayê bi giranî li ser hunera bedew û zimanê kurdî perwerdê dibînê. Heta salên 2000î li gelek welatên Ewropayê pêşengehên wêne vedikê. Di heman salan de di hin saziyên wesana kurdi de rojnamevani dike. Li zaningeha Cenevrê dersên kurdî dide. Ew niha li Swisre û Tirkiyê dijî û karên xwe yên hunermendî û rojnamevaniyê bi hev re didomîne.
Revanser,ya Řwansar. ڕوانسەر bajarekî biçûke kurd nişîne ser bi vilayeta Kirmanşahê û di rojavaya bajarê mezine Kirmanşahê de ye. Bajarê Kamiyaranê ser bi vilayeta Kurdistanê dikeve bakûrê rojhilatê Revanserê û di rojavaya vê de bajarê Civanrûyê ye. Ev bajar di sala 2003ê de bûye qumandarî (fermandarî) û berî hingê bexş bûye û nêzî 25000 kesî di vî bajarî de dijîn. Di vî bajarê biçûk de 8 mizgevt hene dînê wan îslam û ser mezhebê imamê Şafiî ne, zarava wan Erdelanî ji zincîreya zarava Soranî ye, xiyavanekî eslî hene ku mesîra vê rojhilat û rojava ye. Li ser vê xiyavanê bin çiyayê Qeleyerevan ji zincîre çiyayê Şaho kanyekî pirav tê der ku bi serava Qeleyerevan meşhûre û ser vê kanyê parkek hatiye çêkirin û dîmenek civan dêxe ber çavê musafiran. Ji dîtina vê re gelik kes qesta vî bajarî dikin. Çiyayê Qeleyerevan gelek bilind nine û hemî seleberin û berên mezin, ku ketiye hinda bajar û vekî girkekê ye tevaviya bajar bin re tê dîtin û dikeve bin pêyê mirov. hêjayî gotinê ye ev bajare ketiye nav deştê de belê piraniya zevîzarê van dêmin. Şola gundiyên derdora bajar verzgarî û hajaldariye. Ji aliyê şûnvarên kevnar de devlemend nine. wak(kûşk)
Di nav deşta navbera bajar de ku hê verzigarî têde têkirin girekî gelik biçûk heye ku mumkine tiştên kevnar têde peyda bin lê belê kesnikare bizane çi têdeye berku devlet iznê nade kesê ku vî girî bikolin. CD ya dêhxuda bara vî bajarî de ha dibêge; hevayekî sar heye ber xatira kaniyen zor û qopiyên vê havûna gelek pêşû hene.
Bilindiya bajêr ji deryayê 1336 metre bilindtir e. Çavkaniya çemê Qeresû yê ye.
Rumatîzm, romatîzm yan hûnikûba nexoşîne. Peyva "rheuma" bi zimanê grekî ye û maneya wê "rewane". Yanî êşa rumatîsmê cê xo digorî. Evro renge li cumgê tibla dest bidet paş çend rojekêt dî biçîte cumgê pê. Ev nexoşiyane bi zorî organêt hat û çûnê wek cumge (joint) û masûlka tûş diben. Nîşanekê serekî yê van nexoşan êş e (pain). Bilî cumge u masulke gelek organêt dîş duçar dibin wek guçîlk, sîpelk (lungs), rihêt xînê, pêst u gelek organêt dîş.
Nexoşiyêt rumatizmê bi zorî otoîmunî ne, yanî sistêmê berevanya leş bi diristî kar naket ew bixo organêt mirov duçarî nexoşî dikat. Hoya têkçuna sîstemê berevanya leşê mirov heta nuke ne ya dyare, dibît kartêkirna mikroorganîzma wek baktêrî yan jî virusa bît.
Ewêt duçarî van nexoşiya dibin bi zorî jinin li temenê dewr u berî 40 salyê.
Zêhetir li 100 nexoşî hene ko tibênê nexoşiyêt rumatîzmî.
Curêt nexoşiyêt rumatîzmê.
Nexoşiyêt rumatîzmê bi çend deste têne dabeş kirin.
Yêk li van nexoşiya ko ya zore u nizîkî 1% xelkê dinyayê ya hey rumatîsma cumga ya Rheumatoid Arthritis.
Çewa mirov xo li nexoşiyêt rumatîsma cumga biparêzî u şîret bo nexoş.
Eger cumgêt mirov êş keftê u stur bon pêtivye mirov zo biçîte lay diktorekê şareza da
teşxîs (diagnosis) u çare (treatment) bête kirin.
Ew nexoşê rumatîsma cumga lê pêtivye kar yan werzişa (sport) giran neket.
Ew kesê cumge lê têşin u yê qelew bît, pêtivye Kêşa leş yan giranya leşê xo kêm bike.
Eger nexoş cixare kêş bît pêtivye cixara terik biket, li ber ko cixare nexoşiyêt rumatîsmê u gelek nexoşiyêt dîş xiraptir diken u çarekirna wan bi zehmet tir dikevît.
Sedat Yurttaş parêzerekî kurd e. Di heman demê de Serokê PENa KURD e.
Di sala 1961ê de li Amedê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî, navîn û lîse li Amedê xwend. Di ber xwendina xwe re demeke dirêj di gelek karên giran ên cûr bi cûr de xebitî. Dû re Zanîngeha Stenbolê Fakulta Hiqûqê qedand û li bajarê Amedê dest bi karê abûkatiyê kir. Di hilbijartina giştî ya sala 1991ê de, di îtifaqa HEP û SHPê de mîna parlamenterê Amedê hat hilbijartin. Lê, piştî ku di 1994an de DEP ji aliyê Dadgeha Bingehîn a Dewletê ve hate girtin, bi tevî S. Yurtdaş ve parlemteriya 13 hevalên wî jî betal bû û hate girtin. Piştî ku 16 mehan di zîndana Ulucanlar ya Enqereyê de girtî ma, cezayê 14 mehan lê hat birrîn. Niha li Amedê dijî û Serokê Pena Kurd a Amedê e.
Jar û Evîn, qasedê Burhan Berkenîyo diyînan o.
2004 de hamewo hadrekerdîş. Tede 10 habî lawikî estê. Zafê lawikan bi kurmanciyê. lawikê ke bi zazakî (Tev Veyvikê) u habêke zî bi tirkî(Şu Uzun Gecenin) estê.
Ba, qasedê Burhan Berkenîyo joyînan(awlîn) o.
2001 de hamewo hadrekerdîş. Tede 13 habî lawikî estê. Hem kurmancî hemzî tirkî hamew şoxulnayîşî.
Gelek navên pêşabûna zarokan hene, mîna "Adware", Spyware, "Trackware" û "Big Brotherware" gelek cureyên bernameyên diznêr heye. Lê ramana paş wan yek e, hinek ji wan agahiyên li ser te û tevgera te yên di internete dide hev (û dû re tê firotin), Spyware bi piranî dema ku kesek bernameyeke belaş di komputera xwe de saz dike, xwe bixwe tomar (qeyd) dibe.
Tu dikarî Spyware bi bernameyên wekî Ad-Aware paqij bikî. Di nav bernameyên Spware de bernameya ku yekemîn car li kurdî hate wergerandin jî Ad-Aware 6.0 e.
Tux Racer kayêkeyê komputerîyo 3D yo Belaşo.
Zegurkî yeno zanayîşî Tux sembolê Linuxîyo. Ena kaydezî kîçî Tuxî kontrol keno. Serê kaydê Tux caykew berzra xu erzeno serê vewrê u buzî, u rayiwa serbêjerdê şîno war. Bi çep u rast kiçî hetê Tuxî çarneno a, bî raver Tux beno pîtî, bi tepyazî beno hîdî. Serê rayide dar u sî este u gerê kîçî neguno înanro.
1999 de Jasmin Patry bi nameyê Tux Racerî projeykê qeybî zaningehî viraşt, u kodêcê zi akerdê (en: open source) verda. dimara zafê kay bi nameyê Tux Racerî veciya, zey: Extreme Tux Racer, Open Racer, PlanetPengiun Racer, Tux Racer u Tux 2 (Roxor Game).
Neverball kayêkeyê komputerîyo 3D yo Belaşo.
Linux, Windows, Mac Os X, FreeBSD u Sega Dreamcast te eşkeno bişoxulyo. Kayde kiçî topê nê cawgurkî topê serowa kontrol keno, bi enîhaway kiçî ard verbi kanco kîşte bikero serbejersê topê hetê a kiştewa gêr bena.
Aydin Dere () rojnamevanekî kurd e.
Aydin Dere di sala 1961 an da li bakurê Kurdistanê li navçeya Gimgima Mûşê hatiye dinê. Piştî xwendina xwe ya bingehîn di sala 1984-an de diçe jiyana xwe li Swîsreyê berdewam dike. Di destpêka salên 90-î de, bi avabûna çapemeniya têkoşîna doza kurdan re, ew dest bi rojnamevaniyê dike. Di rojnameyên "Yeni Ülke", "Gündem", "Özgür Politika" û hin kovarên din de nûçe, gotar, lêkolîn û şiroveyên wî cîh digirin. Herwiha çapemaniya Swîsreyê re jî dem bi dem cîh dide nivîs û şiroveyên wî. Heta niha pirtûkeke wî ya helbestan a bi tirkî û bi navê "Ağlayan Toprak" ("Xaka girî") derketiye.
Ji ber nivîsên wî yên ceribandinê du caran hêjayê xelata wêje ya Hisên Çelebî hat dîtin.
Niha karên xwe yên rojnamevanî û nivîskariyê berdewam dike. Şirove û gotarên wî yên wêjeyî "Özgür Politika" û di malperên Amîda Kurd û Kurdistan Postê de tên weşandin.
Dere, Aydin
Nibbles kayêkeyê komputerîyo 2D yo Belaşo.
Nibblestê kiçî kermikêke kontrol keno, kermik zerey sahaykêde geyreno, çî werî weno u beno pîl, zêr u akît geno u can(haq) gêno. Ena kay badê zêde biyayîşê telefonê destan(mobil phone) bi vila.
Nibbles mîyanê kayane Gnome Games dewo.
Sahay kay, 9 estun u 9 rezera vîrazyaw (9x9) u miyanê xude 9 habî perçeyê 3 estun u 3 rezîde (3x3) bare bîyo.
Şert ewokî her estun, her rêze u her parçeyê 3x3 de, joyra(1) heta new(9) reqemî bêre cakerdişî. Yanê her estun, rêze u her perçede; her reqem rayke tenî yeno nuştîşî.
Serê kaydê(destpêk), sahadê henî reqamî hamey nuştişî u merdîm gorey înanra reqemêgurkî kemiyê vineno u caycinandê nusneno.
Dêrelûk an jî Dêrelok (bi tîpên erebî, دێره‌لوك, bi tîpguhêziya wê: "Deraluk"), li devera Badînan, navê nahiyeyê ye. Bi qasî 10 km ji sinorên Tirkiyeyê dûr e. Bajar di navbera çiyayê Metîn û Gare dikevîte layê gundê Roşavayê. Do aliyên nahiyeyê çiyayên navdar û bilind hene: li jor çiyayê Metîn; li jêr çiyayê Gare. Di nava nahiyeyê ve rûbarê Zêyê Mezin û Siping û Şêrank diherike, nahiyeya Dêrelûkê axeke zêrîn heye, ku ji bo çandina dexil, dan û dikakî baş e.
Nahiyeya Dêrelûkê yêk ji nahiyeyên ser bi qezaya Amêdiyê ve ye, dikevîte rojhelata qezayê. Nahiyeya Dêrelûkê pêk hatiye ji çendîn devera ku li ser destê rejîma be's a faşil di sala 1975ê ta 1978ê jiber helbûna çirîska şoreşa gûlan a pêşkeftinxwaz, bi merema lawazkirina şoreşê xelkê gundên deverê hatine veguhastin bo kûmelgehan û gundên wan hatin şewitandin.
Li demê damezirandinê li sala 1938ê senterê nahiyê li gundê Bêbo bû li devera Nêrwe û Rêkan li sinorê Tirkiyeyê. Lê li sala 1976ê bi biryareka rejîma be's a faşil hatiye helweşandin û li sala 1978ê her vê nahiyeyê ji Bêbo veguhast bû Komelgeha Dêrelukê li devera Nihêlê, lê vê çendê hez û viyana kurdîniyê û miletînî yê pitir lê kir.
Li sala 1986ê dîsan bi rengekê fermî Rejîmê ev nahiye helweşandiye.
Piştî serhildana adara sala 1991ê û damezirandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê li sala 1996ê bi biriyareka fermî careke din rêveberiya nahiyeyê dihête vekirin û bi dehan projeyên xizmetgozarî pêşkêşî xelkê xweragirê deverê kirin.
Rûberê senterê nahiyeyê 890 km² ne, rûberê nahiyeyê ji bilî devera Nihêl - Nêrwe û Rêkan 166.390 km² ne, serjmêriya nahiyeya Dêrelûkê nêzîkî 41.000 kesan pêk dihêt, (162) gund bi ser vê nahiyeyê ve ne, belê heta niha zorbeyî wan nûke kavil in û ji nû ve nehatine avakirin û xelkê wan li kûmelgehên Dêrelûk, Şêladizê, Sîriyê, Bagêra, Qediş û gelek cihên din akincî bûne.
Cihê erdnîgarî.
Ji layê bakurê nahiyeyê devera Nihêl - Nêrwe û Rêkanê û ji layê rojhelatê dikevîtê devera Barzan û ji layê başûr ve dikevite qezaya Akreyê û ji layê rojava dikevîte senterê qezaya Amêdiyê bi dûratiya 17 km.
Li çiyayên Deverê qertel û baz hene. Hirç, rûvî, gur, mar, kew, sivore û kewroşk jî li deverê hene.
Nifûsa herêmê îslam (misilmanên sunî) û file ne.
Pira Keliya, Şêrank...
Newşîrwan Mistefa (z. 1944, Silêmanî - m. 19 gulan 2017, Silêmanî) siyasetmedar û rewşenbîrekî kurd û rêkxerê giştî yê tevgera Goran a Başûrê Kurdistanê bû.
Newşîrwan Mistefa yek ji damezrênerê YNK'ê bû û heta berfanbara 2006'a endamê polîtburoyê û cîgirê sekreterê YNK'ê bû. Di sala di 2009ê de bi hindek hevalên xwe Tevgera Goran ava kir.
Piştî bidawîkirina dibistanê Newşîrwan Mistefa diçê Bexdayê û li wir beşa zanistiya polîtîk dixwînê. Paşê vedigerê Silêmaniyê û di heftenameya Rizgarî de dixebitê. Di wê demê de bi çend kesên din re rêxistina Komala - ev rêxistin ji rêxistina Komala li Kurdistana rojhilat cûda ye - ava dikê. Ji ber van xebatê ew mecbûrî koçkirina derveyî welat tê kirin û diçê Viyanaya Awistiryayê û li wir hiqûqa navneteweyî dixwînê. Di sala 1975'a de serhildana kurdan li başûr di bin pêşengiya PDK'ê ya di bin serokatiya Mistefa Barzanî dest pê dikê û Newşîrwan Mistefa bi Celal Talabanî û hin kesên din re dikevê têkiliyan ku partiyeke nû ava bikin. Weke encama van hewldanan Yekîtî Niştimanî Kurdistan (YNK) tê damezrandin û Celal Talabanî dibê sekreterê YNK'ê û Newşîrwan Mistefa jî dibê cîgirê sekreterê YNK'ê. Celal Talabanî ji bo xebata derveyî welat û Newşîrwan Mistefa jî bo nava welat de tê wezîfedar kirin.
Jiyana pêşmergetî.
Newşîrwan Mistefa hem siyasetmedar û hem jî pêşmergeyekî jêhatî bû. Wî pêşengiya serhildanên kurdan yên salên 1976'a û 1991'a li dijî Rejîma Baasê kir. Di sala 1991'ê de wi weke fermandarê pêşmergeyan pêşengiya raperîna ji bo azadkirina bajarê Kerkûkê kir. Ligel karên xwe yên politîk û leşkerî Noşîrwan Mistefa weke nivîskar jî dixebitê û çend pirtûk li ser doza Kurdistanê û dîroka çapemeniya kurdî nivîsandine.
Jiyana niha.
Di salên 2005'a û 2006'a de Newşîrwan Mistefa hewl da ku sistema hilbijartinê û struktûrên nava YNK'ê nû bikê, lê bi taybetî ji ber dijberiya sekreterê YNK'ê Celal Talabanî ew hewldan bi ser neketin û Newşîrwan Mistefa mecbûrî gavpaşavêtinê ma. Noşîrwan Mistefa di 5'ê berfanbara 2006'a de ji postên xwê yên nav YNK'ê îstifa kir û da xwiya kirin kû ew dixwazê bi vê yekê êdî xwe bêtir bidê karê Çapemenî û Ragihandinê û dixwazê Dezgeheke serbixwe ya Ragihandin ava bikê. Newşîrwan Mistefa niha xwediyê Kompanya Wişe, malpera sbeiy û rojnameya Rojname ye, her wiha ew amadekariya televîzyoneke satelî bi navê (Kurdish News Network Channel - KNN Channel) jî dike. Newşîrwan Mistefa di daxuyaniyeke xwe de eşkere kir ku Celal Talabanî 10 mîlyon dolar dane Kompanya Wişe. Newşîrwan Mistefa weke nivîskar û siyasetmedarekî serbixwe li Silêmaniyê dijiya.
Agerayis, qasetê Mikail Aslan'îyo joyînan(awlîn) o.
2000 de hamew hadrekerdişî u Kom Muzîk ra veciyaw o. Tede 12 habî lawikî estê. Enî lawikanra habêke Kurmancî (Barkirin), 2 habî Enstrumantal(Movete Alamuti, Kewraniye) ê. bêxece înan lawikê binî Kirmanciye yê.
Zafê vateyê lawikan, ê Mikail Aslanîyo. Nînnayê(Palu) u Hal Yamano(Dersîm) anonimê. Vateyê Gimgimize ê Kamer Söylemezî, Ganfiday Dêrsimî ê Malmîsanijî, Qisawete ê Cengiz Aslanî, Ni adiri ê Ahmet Aslan û N. Kaygusuzî yê.
Sibel Akkulak nîgarkêş û derhênereke kurd e.
Sibel Akkulak li Elmanyayê ji dayik bûye û li Zanîngeha Marmara li Stenbolê huner xwendiye. Ew niha wekî nîgarkêş û mamosteya hunerê li Stenbolê dixebite.
Buket Aydin derhênereke kurd e.
Buket Aydin di sala 1980'î de li Ovacika Dêrsimê li bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. Wê li Zanîngeha Marmara li Stenbolê zanista film û televizyonê xwendiye. Di dema xwendina xwe de Buket Aydin komek ji kurtefilman kişandin. "Insan-i Kamil" yekem belgefilmê wê ye.
Murat Balkî derhênereke kurd e.
Murat Balkî li Dêrsimê ji dayik bûye û li Stenbolê aboriya şirketan û dûra jî aboriya film û televizyonê xwendiye.
Bibi Bozzato derhênereke îtalî e.
Derhêner û muzîkvan Bibi Bozzato li Venezia ji dayik bûye û wekî profesor li komek zanîngehan dersa teknîka filman dide. Ji sala 2000'a ta 2005'a wî bernameya radyoyê ya sînema û çandê “Zabriskie Point” çêdikir, ku ji aliyê Radio Popolare Network ve dihat weşandin. Wî komek filmên dirêj û belgefilm çêkirine, ku hin ji wan hatine xelatkirin.
Orsola Casagrande derhênereke îtalî ye.
Orsola Casagrande li Venezia ji dayik bûye û ji sala 1988'a ve weke rojnamevan ji rojnameya îtalî il manifesto re kar dike, hin caran weke peyamnêra li Belfast û Londonê. Wê komek pirtûk nivîsandine û pirtûkên nivîskarên îrlandî wergerandine îtalî. Wê bi Luca Pastore re filmên “Ira” û “Welat” kişandine.
Burkay Doğan dehênerekî kurd e.
Burkay Doğan di sala 1982'ê de ji dayîk bûye. Wî di sala2005'ê de xwendina endezyariya mekîneyan li Zanîngeha Anadolu bi dawî anî. Ew xwe mijûlî kişandina wêneyan, wêje û vîdyoyê dike. Yekemîn filmê wî "About Uğur Kaymaz" (2006) li hin festîvalên li hundir û derveyî Tirkiyê hate nîşandan.
Nebez Ehmed derhênereke kurd e.
Nebez Ehmed ji sala 1998'a ve wekî nivîskarê pirtûkên fîlman û alîkarê derhêner di çêkirina fîlmên kurdî de beşdar e. Ew ji sala 2001'ê ve kurtefîlman dikişîne. „Handful of Ash” ta niha berfirehtirîn belgefilmê wî ye.
Babak Emînî derhênerekî kurd e.
Babak Emînî di sala 1978'an de li rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye. Wî li Zanîngeha Tehranê felsefe xwendiye û gelek salan bi Behmen Qubadî re wekî alîkarê derhêner xebitiye.
Jiyar Gol rojnamevan û derhênerekî kurd e.
Jiyar Gol bi eslê xwe ji Sine ji rojhilatê Kurdistanê ye û niha li Kanadayê dijî. Ew wekî rojnamevanek serbest di radoya û televizyonê de dixebite û herweha wekî pisporê belgefilman bi taybetî li deverên ku kêşe lê hene, xwedî tecrubeyeke berfireh e.
Sattar Chamani Gol derhênerekî kurd e.
Derhêner Sattar Chamani Gol di sala 1979'a de li bajarê Sine li rojhilatê Kurdistanê ji dayik bû. Wî pênc kurtefilm kişandine.
Sabîte Kaya derhênereke kurd e.
Sabîte Kaya ji bajarê Muşê ji bakurê Kurdistanê ye. Ew 14 salan wekî mamoste li Stenbolê xebitiye. Ji sala 2005'a ta 2006'a ew li Stenbolê beşdarî kursekî “zanista film û televizyonê” bûye.
Teha Kerîmî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Taha Karimi") sînemakar û derhênerekî kurd bû ku di sala 1976an de li bajarê Baneyê li rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye.
Kurtefîlmên Teha Kerîmî di gelek fîlmefestîvalan de hatine pêşandan, li Berlîn û Ourense (Galîsya, Spanya) û Goa (Hindistan) û Londonê û sînemakarê kurd tê de bi xelatên cuda cuda hatiye xelatkirin.
Derhêner Teha Kerîmî di 29ê gulana 2013an de bi sedema rûdaneke hatûçûnê (trafîkê) li bajarê Silêmaniyê jiyana xwe ji dest da û termê wî li goristana Silêmaniyê hate veşartin.
Di Duyem Fîlmefestîvala Dihokê ya Navdewletî ya îsal (9-16 çiriya pêşîn a 2013an) de du fîlmên sînemakarê wexerkirî dê bi awayekî taybet bên pêşandan: Çiyayên Spî (White Mountain) û Hezar û yek sêv (1001 Apples).
Ekrem Kîro derhênerekî kurd e.
Ekrem Kîro di sala 1973'an de li bajarê Efrînê li başûr rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Wî Zanîngeha Hunerên Ciwan li Beyrûtê leystikvanî û herweha derhêneriya film û şanoyan xwendiye. Ew ji sala 2002'an ve li Elmanyayê dijî, ku xwe berdewam mijûlî derhêneriya filman û şanoya bêdeng dike.
Şiyar Ebdî yan Şiyar Kobanî derhênerekî kurd e.
Şiyar li bajarê Kobaniyê li başûr rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye û ji sala 2005'a ve li Elmanyayê dijî. Ji sala 2006'a ve ew li Dortmundê derhêneriya filman dixwîne.
Gazi Köroğlu derhênerekî kurd e.
Gazi Köroğlu di sala 1975'a de li Meletîyê ji dayik bûye. Wî zanista civakî xwendiye û ev 15 salen wî ne ku leystikvanê şanoyê ye û du kurtefîlm kişandine.
Şewket Emîn Korkî derhênerekî kurd e.
Şewket Emîn Korkî di sala 1973'a de li bajarê Zaxo yê li başûrê Kurdistanê ji dayik bûye. Di sala 1975'a de ew ligel malbata xwe ji ber çewisandinên rêjîma Iraqê koçberî Îranê bû û ta 1999'a li wir ma. Ew li Kurdistana Îran û Iraqê di warê şano, televizyon û sînema de xebitiye. Hin ji filmên wî yên ku beşdarî gelek festîvalan bûne, hatine xelatkirin. Wî di sala 2002'ê de li Kurdistanê yekemîn Festîvala Kurtefilman amade kir.
Viyan Mayî derhênereka kurd e.
Viyan Mayî di sala 1960'î de li gundê Mayê li başûrê Kurdistanê ji dayik bûye. Wê li Swêdê ragihandin, medya û perwerdeya demoqratyane xwendiye. Ew di sala 2004'ê de vegeriya Kurdistanê û li bajarê Duhokê birêvebiriya Mala Fîlman dike.
Ako Ezîz Mîrza derhênerekî kurd e.
Ew di sala 1963'an de li Silêmanîyê ji dayîk bûye. Ji 1980'î ta 1984'an xwendina şanoyê li bajarê ku lê hatiye dinyayê xwendiye. Ew wek derhênerê şanoyê û wek leyistikvan xebitiye. Di sala 1995'an an de dest bi karê derhêneriya filman kiriye. Belgefilmê wî, yê dawî "li Badawe" ye.
Kîlitê Kou, qasetê Mikail Aslan'îyo diyînan o.
Mikail Aslan, Serre 2000'de badê qasedê Agerayîşra cayke nuşteyke wendo. nuştedê seraşîre Demenanra jo, bade kirkerdişê Dêrsimî, vanoki "Mı Kilıtê Kou kerde vındi" (Min kîlitê Kou, kerdo vinî). Bade wendişîra kerar dano kî Kîlitê Kou newera bivîno.
2003 de hamew hadrekerdişî u Kalan Muzîk ra veciyaw o. Tede 10 habî lawikî estê.
Mesud Arif Salih derhênerekî kurd e.
Mesud Arif Salih li Duhokê li başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê, ewî bi neh saliya xwe dest bi karê şanoyê kiriye. Di sala 1991'ê dest bi karê leyistikvaniyê kiriye. Çar salan di televîzyonê bi taybetî wek derhênerê alîkar xebitiye. Di sala 2000'ê de wî xwendina xwe li Instîtûta Medya li Hewlêrê qedandiye.
Filmê wî bi Hussein Hassan Ali re "Narcissus Blossom" 2006'a li Berlinale xelata Amnesty-International jibo filmê mafê mirovan sitandiye.
Salim Salwatî derhênerekî kurd e.
Salim Salwatî sala 1989'a dest pê kir di warê film de bixebite. Ta niha wî neh kurtefilm û sê belgefilm çêkirine. Wî 27 xelatên îranî û cîhanî wergirtine.
Rindo Sur derhênerekî kurd e.
Rindo Sur sala 1972'a li Siwêregê li bakurê Kurdistanê hatiye dinyayê, li Zanîngeha Stenbolê xwendina xwe kuta kiriye. Bi salane bi karê çand û hûnerê re mijûle. Weke derhêner, lîstikvan û şanoger, serbixwe dixebite. Ji sala 2003 an de li Berlînê dijî.
Rekeş Şehbaz derhênerekî kurd e.
Rekeş Şehbaz di 1981'ê de li Duhokê li başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê. Wî di sala 2007'a xwendina şanoyê li Enstîtuya Hunerên Ciwan qedand û weke leyistikvan û derhêner dixebite.
Haco Şêxo derhênerekî kurd e.
Piştî ku Haco Şêxoyê ku di sala 1978'ê de ji dayik bûye, ku pêşî di komên muzîk û şanoyê yên zanîngehê çalak bû, mecbur bû ji Tirkiyê koçber bibe, wî li Londonê dest pê kir ku şanoyan binivîsîne û xebata xwe ya şanogeriyê berdewam kir. Di sala 2003'ê de wî dest bi çêkirina bernameyeke radyoyê ya rojane kir. Ew herweha ji bo çend kanalên televizyonê wekî kameraman xebitiye. Ji sala 2003'ê ve ew zanista film û medyayê li Zanîngeha Birckbeck li Londonê dixwîne. "Rawestgeh – The Stop" yekemîn filmê wî ye.
Vittorio Taviani derhênerekî îtalî e.
Vittorio Taviani di sala 1929'a li San Miniato li Îtaliya hatiye dinyayê. Wî hiqûq li Pisayê xwendiye. Birayê wî Paolo Taviani, yê ku 1931'a li San Miniato bûye, xwendina huner kiriye. Film bala herdû biran kişandiye. Wan di sala 1954'a de kurtefilmê xweyî pêşî "San Miniato, Luglio ’4" liser gundê xwe çêkiribûn. Ew bi filmê Padre Padrone (1977) li dervî Îtaliyayê hatine naskirin.
Paolo Taviani derhênerekî îtalî e.
Paolo Taviani di sala 1931'ê li San Miniato li Îtaliyayê hatiye dinyayê. Birayê wî Vittorio Taviani di sala 1929'a li San Miniato hatiye dinyayê. Fîlm bala herdû biran kişandiye. Wan di sala 1954'a de kurtefilmê xweyî pêşî "San Miniato, Luglio ’4" liser gundê xwe çêkiribûn. Ew bi filmê Padre Padrone (1977) li dervî Îtaliyayê hatine naskirin.
Hannes Treiber derhênerekî alman e.
Hannes Treiber di sala 1980'î li Riedlingen li Almanyayê hatiye dinyayê. Wî bi 13 salan dest bi çêkirina filman dikir. Ji 2001'ê ta 2006'a li Stuttgart'ê li Akadimiya Mediyan xwendiye. Wî di navbera xwendina xwe de sê kurtefilm derxistine û weke derhêner, nivîskar û kamîravan xuya bûye.
Li cem kanalên televîzyonê yên almanî ZDF, Phoenix Film û firma derxistina filman li Los Angeles'ê di warê praktîkî de tecrîbeka wî mezin çêbûye.
Christoph Walder biyolog û derhênerekî awistrî ye.
Christoph Walder di sala 1968'a de li Innsbruckê li Awistriyayê ji dayîk bûye. Wî Biyolojî li zankoya Innsbruckê xwendiye. Ew ji sala 2004'a ve weke biyoloj û derhênerê belgefilman dixebite. Ji sala 2007'a ta 2008'a li Heskîfê xebitiye.
Annegriet Wietsma derhênereka holendî e.
Annegriet Wietsma di sala 1958'a de li Friesland / Holenda hatiye dinyayê, wê xwendina Sosiyalpidagojî kiriye. Weke derhênereke serbixwe, rojnamevan û nivîskar dixebite. Babetên wê ev in: Dîrok, jin, berxwedan, bi taybetî berxwedana jinan, ya dema nazîyan.
Berî 20 salan Tevgera Azadîxwaza Kurdî bala wê kişandibû û bi naskirina jina kurd û endama PKK'ê Sozdar (Nuriye Kesbîr) hatibû kûrkirin.
Hejar Xorşîd derhênerekî kurd e.
Derhêner Hejar Xorşîd di sala 1978'a de ji dayik bûye û li Duhokê dijî. Piştî wergirtina dîploma zanista şanoyan ew heşt salan di warê çapemeniyê de xebitiye, bi taybetî wekî kameraman ji bo Fox News û Kurdsat. Ew bi filmên xwe beşdarî komek ji festîvalên li hundir û derveyî Iraqê bûye. Du filmên wî di Festîvala Filman a Al-Jazeera û herweha Festîvala Amal li Dubaiyê de hatin xelatkirin.
Yüksel Yavuz (z. 1ê sibata 1964 li Depê)derhênerekî kurd e. Yüksel Yavuz di sala 1964'a de li Depê li bakurê Kurdistanê hatiye dinyayê, di sala 1980'î de hatiye Hamburg'ê. Wî Sosyolojî û Aboriya Gelî li Akadimiya Hunerî xwendiye.
Ji bo belgejiyana wî “ Bavê min, karkerê mêvan” bêhtirî carekê xelat jê re hatine. Herweha ji bo filmên "Zarokên Nîsanê" û "Azadiye biçûk" wî xelat girtine. Sala 2007'a belgefilmê wî "Close-up Kurdistan" li Berlin cara pêşî hatibû pêşkêşkirin.
Yusuf Yeşilöz (jdb. 1964 li Qonye-Cihanbeyli) nivîskar û derhênerekî kurd e.
Yusuf Yeşilöz sala 1964an li gundekî kurdî (Gölyazi) li Anatoliya Navîn bûye. Di sala 1987a de wek penaber diçê Swîsreyê û ji sala 1994an ve wêjeya kurdî werdigerinê zimanê almanî û di di weşanxane xwe Araratê de diweşînê. Îro ew li Swîsreyê weke nivîskar û derhêner dijî û çend pirtûk nîvîsandinê û çend kurtefilm û dokûmenter jî amade kirine. Ji ber xebatên wî, Yusuf Yeşilöz çendek xelat jî stendine.
Rehîm Zabîhî derhênerekî kurd e.
Rehîm Zabîhî di sala 1971'ê de çêbûye. Ew li rojhilatê Kurdistanê dijî û kar dike. Pazdeh salan serpêhatiyên wî di warê huner de hebûn. Wî sala 2002'a dest pê kir, weke derhêner karbike. Ji wê demê ve şeş fîlm û kurtefîlm derxistine, yên ku li gelek Festîvalên cîhanê hatine pêşkêşkirin
Bijan Zamanpira derhênerekî kurd e.
Ji dema ku Bijan Zamanpira di sala 2000'a de di nav civata sînema ciwanan li Tehranê dest bi karê xwe kiriye, wî neh kurtefilm,fiction û belgefîlm derhênane.
Kurdên Kilîsê (Tr: Kilis Ekradı) Kurdên derûdorê Kilîsê ne. Siftê gelê xwe piranî Êzdî bû. Gorî Şerefxan ewan ji Kurdên bi navî Mend in. Mendiyan wexta Eyûbîyên li wir cîhekî girîng bi dest xwe xistin. Wexta Memlûkan dijek di navberê wan û dewleta Memlûkan da dest pê dike. Memlûkiyan li Hember Qasim Beg piştê Şêx İzedîn, Şêxekî Êzdîyên'e, digire. Qasim Beg jî, wexta ku Yavuz Siltan Selîm tê, li hember Memlûkiyan piştê Osmanîyan digire. ku Osmaniyan dewletê Memlûqiyan dişehetînin piştê xwe nadin Qasim Beg. Wê lomê wî û bi lawê, Canbolad, bi xwe re dibin Stembolê; rêveberiyê ew derê didin dest Îzedîn Beg. Ew çaxê gelê Kîlîsê carekî din vedigere li ser Êzdîyetiyê. û
Paşîngê Osmanî Qasim Beg dikujîn û Canbolad jî xwandi didin û dikin leşker. Ku Canbolad mezin dibe leşkerekî serkeftin. Belê, Osmaniyan jî tu tehmê ji dest Kurdên Kîlîsê nebînin wê lomê Canbolad dişînin wir. Demeke dirêj Canbolad li wir dije. Wextê ku ew dimire (1572) lawê xwe, Hûsên Paşe, dibê mîre Kîlîsê. Wextê ku Sinan Paşe wî bêsedem dikûje birazêyî Hûsên Paşe, Elî Paşe, dibe mîr û Helebê bi dest xwe dixe. Ew çaxê jî li Anatolyayê li ser rakirinên girîng (tr: Celali İsyanları) hene. di navberê 1606 û 1610'an da Kuyucu Mûrad Paşe diherê li ser wan. Piş şerekî mezin di navberê Elî Paşe (tr: Canpolatoğlu Ali Paşa) û Kuyucu Murat Paşe, Elî Paşe lê dide. Elî Paşe xwe dighîne Stembolê û derdî xwe bi Siltan Ehmed rê dibêje. Siltan wî bexşandin dikê û dişîne Temeşwarê. Wextê ku Kuyucu Mûrad seferê xwe ya li hember serrakirên Anatolyayê xelas dikê vedigere Stembolê. Ku hu dike ku Elî Paşe hî yî xweş e Siltên hu dikê wî kuştin dide. ji ev pirsgirêkê şiva malbatê Canboladan bara Libnanê dikin vedigerine li ser olê Dirûziyên. Ereb ev malabatê bi navî Canbolad nasdikin. Rola wan di siyaseta Lubananê hîn berdewam dike.
Heta Şerê Cîhanî yê Yekem Kurdên Kîlîsê li Kîlîsê û li Çiyayê Kurmênc roleka girîng digirin. Heta 1800an ew deran ji aliyê Osmanîyan bi navî Ekrad Sancağı (Sancaxa Kurdan) tê naskirin. Bi Firqeya İslahiye rolê xwe gêr dibe lê xelas nabe. Wexta Şerê Cîhanî yê Yekem Mîrê Oxçî İzedînlîyan, Hennan Axa, ji Civatnetewê Romiyan rê mektûbekê dişîne û li hember Fransizan alikariyê dixweze. Peşî Şerê Cîhanê ya Yekê nîviyê Kurdên Kîlîsê perçê dibin. Hin li hêlê Sûriyê hin li hêlê Tirkiyê dimên.
Mîraz, qasetê Mikail Aslan'îyo hîrinan o.
2005 de hamew hadrekerdişî u Kalan Muzîk ra veciyaw o. Tede 13 habî lawikî estê.
Bı Zazaki yena neşır kerdış o temomi cê Zazakiwa.
Umarê çarrın vêjiya o omi vılakerdış, aşmê Guıloni'dız umarê phoncın vêjiyena
tênka edebiyat o felsefe ser nuştê êst tedı.
Her fêk Zazaki tedı yenu nuştış.
Zernkut, qasetê Mikail Aslan'îyo çarinan o.
Mikail Aslan enî qasetê xu de lawikanê Kamer Söylemezî(Bimire Esqê Mi, Berteng, Mîjdanî), Paşayê Efoyî-Yêrêvan (Dayîka Delal), Doğê Kêwcîyî (Gûlîzare), Rençber Azîzî (Way Way Nînna, Dilo Dilo), Hüseyin Ayrılmazî (Dûrî Mendo), Hıdır Çelikî (Yara Mi) vato.
lawika bi nameyê Sbidak Badankov Ağavninî zî dimay Hrant Dinkî nuşto.
2008 de hamew hadrekerdişî u Kalan Muzîk ra veciyaw o. Tede 13 habî lawikî estê.
Ahmet Aslan (jdb. 1971, Xozat, Dêrsim), hunermendekî Kurd ê dimilkîaxêv e.
Jiyanname.
Ahmet Aslan li gundê Dêrsimê, Xozatê, hate dinyayê. Lîseya xwe li wir xwend. Paşî Konservatuwara Stembolê dest pê kir, lê neqedand û ber bi Almanyayê mişext bû. Li wê derê, li sala 2003ê albûma wî ya bi navê "Va û Waxt" weşand. Vê albûmê tesîreke gelek mezin li ser muzîka kurdî ya kirmanckî kir û ji wê rojê pê ve Ahmet Aslan weke afirînerê muzîka nûjen a kirmanckî dihêt pejirandin.
Wî di sala 2008ê de albûma "Weyve Melekatû" çêkir.
Mehmud Osman (z. 1938 li Silêmanî) siyasetmedarekî naskirî yê kurd e.
Mehmud Osman xwendina xwe li Zanîngeha Silêmaniyê xedand. Têkiliya Mehmud Osman bi siyasetê re di sala 1962'a, dema ku ew bû endame Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK'ê) destpê kir. Di nava PDK'ê de Mehmud Osman zû bi pêş ket û di sala 1968'a de bû cîgirê Mela Mistefa yê Barzanî. Di sala 1970'î de wî li ser şerrawestandinekê bi hikûmeta Iraqê re hevdîtin pêk anîn. Piştî ku Mehmud Osman ji PDK'ê veqetiya, bi Rasul Mahmed û Ednan Muftî re di sala 1980'î Partiya Sosyalista Kurdistan (PASOK) damezrand. Bi wê yekê Mehmud Osman û hevalên xwe bi partiyek nû derketin pêşberî herdû partiyên din yên mezin li başûrê Kurdistanê PDK'ê û YNK'ê. Di sala 1992'a de beşdarî hilbijartinên Parlamena Kurdistanê bû, lê di heman salê de ji Kurdistanê derket û çû Ingilîstanê û di sala 1995'a de dîsa vegeriya Kurdistanê. Weke siyasetmedarekî bi bandor Mehmud Osman ji bo şerrawestandinekê di navbera herdû partiyên kurdî PDK'ê û YNK'ê de di sala 2001'ê dest bi hevdîtina kir û çû û hat. Piştî dagirkirina Iraqê ji aliyê DYE'ê Mehmud Osman bû endamê civata birêvebirnê ya berwext ya Iraqê. Ji sala 2004'a ve Mehmud Osman li ser Lîsta Hevpeymaniya Kurdistanê endamê Parlamena Iraqa federal e.
HPG - Ala Hêzên Parastina Gel
Hêzên Parastina Gel (HPG) navê gerîlaya kurd e. HPG di 7. kongreya PKK'ê di sala 2000'a de hatin damezarandin. Navê hêza leşkerî ya berê ARGK bû.
Di 1'ê heziranê 2004'a agirbesta yekalî bi dawî bû. HPG di helwesta parastina rewa de ne.
Jack London (li San Francisco wekî John Griffith Chaney Glen Ellen) nivîskar û rojnamevanekî amerîkî bû.
London, gelekî di bin bandora Nietzsche maye. Dema ku pirtukê wi te xwendin vê yekê baş te dîtin. London nemaze ji felsefa Nietzsche a ku li ser "Mîrovê Sereke" pejirandiyê.Di pirtuka wî de a " "Banga wehşetê" û a "Diranê Spî" de ve felsefeya xwe eşkere dikê.Daxwaziyê wi lİser lozenderiyê û li ser xurtîtîye ye.Dixwaze ku mirov xurt be.Di gerduna demcema û xeyalê negere.Rastiyê bibîne; wê rastiya tûj û tûnd. Tevî van tiştan sosyalîzm û komînîzm jî xwe eşkere dikê di pirtukê wî de mesela a "Demir Okçe" de qala xwîmijandina kapîtalîstên ku sîtemkariyê li rençber û paleyan dikin.
Ew di 21.11.1916an da bi nexweşiyê an zêdedermanxwarinê emrê Xwedê kir, piştî çil sal temenê xwe, 49 kitêb nivîsîn ji 17 saliya xwe da nivîsîn dest pê kiribû, hinek pirtûkên wî: Pahniya hesinî 1907 - Martîn Eden 1909 - Banga Wehşetê 1903 - Berî Adem 1906 û Leheng, Geliyê heyvê, Berxwedan, Agir dadan, Kûçikê Sîrkê.
Cîngîfe yan Cingîfe (,) yek ji navçeyên Entabê ye.
Serdema Osmaniyan ew nehîyeka girêdayî Dilokê Sancaxa Eyntabê (tr: Ayıntab Sancağı) anku navê wê Merzîman bû. Paşîngê di dokûmanan de navê Cîngîfengî an jî Cingîfe derbas dibe. Pirekî kurdan bi navî Cingîfê wir zane. Li ser riyê Semsûre li ber çiyayê Qeredaxê li nêzikî çemê Mêrzîmanî ye. Li ser ev çemî wextekê aşekî avê habû pê re digotin Aşê Gewr. Li aliyê wê yê rojhilat gundek heye navê wê Milalês e. Kepirê dor gundî Milalêse pir meşhûr e. Ew bûye gotine di nav kurdan de ku erdekî rind dibînin dibêjin "mîna kepira Milalêsê ye."
Qerewaz gundekî Kurdên Keleyê ye. Li gorî hecmaran Dewleta Tirkîye (Rêxistina Îstatîstikan ya Tirkîye) Qerewaza Jorîn di dawiya 2007ê de bi 1848 kesan gundê herî mezin yê Kele ye.
Îro pelên Osmaniyan de navê gundê wek "Qere Îwaz" tê nivîsîn û derdora wî pir agahî ser Qere Îwaz nayê zanîn û ne dîtin.
Navbera Qerewaza Jorîn û Kelêyê de 13 KM heye.
Sirgûc (Sipurguc), (tr. "Akbudak") gundekî Kurdên Keleyê û gundê Keleyê yê ter mezin e. Navî xwe di Belgenamê Osmanîyên de derbas dibe. Di belgenameyên da derek bi navî " Supurguc İskelesi " derbas dibe. Bi gumaneka mezin navî xwe ji wir tê lê Sirgûc ne li ber Çemê Firatê. Bi ramanekî Pesareya Sirgûcê li talê gundî Qotela bû. Sirgûc yê li ber çiyayê Qizil li jêr Xirabeyî Qerecewêran çê bûye. Li derûdore wî xirabeyî zayretek heye. Bi gotinên mala Guroyên ter siftê li wir malek çê kirîye. Zarên Qadirî Gulê Guro niha li Dîlokê ne. mala Qosarîyan; mala Heciyên û mala Ehmê, mala Şêxeyîlan çend malbatên gundî Sirgûcê ne.
Li Sirgûcê qereqol, nexwêşxaneyaka piçûk û dibistan heye. Wexta Bulent Ecevit dibistana gundên derûdorê Sirgûce betal kirin û dibistana Sirgûcê bû navend. Li Sirgûcê kanîyeka kevn û mîzgeftyeka kevn heye. Mizgeftyên xwe didunê.
Wanî an Wehnî devokek kurmancî ye.
Agahiyên gelemperî.
Gorî kal û pîrên waniyan, wextekê malbatek di bin serokatiya Welqutik (Weloyê Qutîk) ji aliyê Wanê ji nav malbata Brûkîyan veqetîye û hatiyê gundekî Ruhayê yî li dîyarî çemî Ferat. Hew gunda bi navî Wan ya jî Wehn tê zanîn. Malbata Welqutik û malbatek Beraziyan li wir teva hev dibin û wî gundî cih digrin. Ji koka mala Welqutik Terpûş tê. Zarên Terpûş derbasa aliyê Dilokê dibin û li wir cih digrin. hin diherin Şêxdêwid hin derin Sirgûcê hin jî diherin Lordînê. li wir devokekî kurdî çêdibe jê re dibêjin Wanî. Ev devoka ji devokê kurdên Dilokê hindik cûda ye. Lê kurdên Kelê ji kurdên bi devokî dengdikin re dibêjin Wanî. Gundên Waniyan Sirgûc, Qotel, Dîng, Lordîn, Şêxdawid û Kemberlî ye. Li aliyê Ruhayê jî gundê Wanê ye.
Devokê Waniyan.
Di navber devoka waniyan û devokên din yên Dilokê hindik cûdatî heye. Gelek kurdên Dîlokê bi devokê Mereşê û Semsûrê deng dikin. Çend cûdatiyên giring, Mereşiyan pir caran dengê 'd' dikin 't'; di peyvên da pir dibêjin 'ma'; dengê ku di jêr qirikê da çê dibin hîn nerm dibêjin pir caran jî hin dengan dadiqurtînin.
Margîse, bûkelemûn, pîrika melekdas an (bi soranî) têrtêre ("Chamaeleonidae"), famîleyek qirtîşan e.
Margîse weke gelek zindiyên li xwezayê li gorî hawirdorê reng diguherîne. Ev reng guherîna wan bûyereke estetîk e û mirov matmayî dihêle. Li cihên ku lê dijîn bi guherîna rengan xwe hem ji dijminên xwe diparêzin û hem jî bi vî rengî bi hêsanî nêçîra xwe digirin.
Margîse li hinek welatên Afrîka, Asya û Ewropayê dijî, lê hinek cins û cureyan li Amerkaya Bakur û li giravên Hawayê tên dîtin. Margîse pir bi giranî tevdigerin, li ser çilo û daran dijîn, lê hinek margîseyan li ser erdê jî dijîin.
Gelek guherînan di mezinahî û pêkhatiya margîseyan çêdibin. Dirêjiya nêrê "Brookesia micra" nêzî 15 mm û dirêjiya "Furcifer oustaleti" nêzî 65.5 cm.. Çend cureyên margîseyan bi dîmorfîka zayendî tên nasîn, ku nêr ne dirûvê mêyan e.
Pêyên margîseyan gelek hatine guncandin ku ser daran bilebite, lê di hinek cureyên din wekî "Chamaeleo namaquensis" ku hobûye ser erdê bilebite tevî lebata ser daran jî. Ji ber ku pir bi giranî tev digerin nikarin ji dijminê xwe birevin, lê ji bo vê kêmasiya xwe ji holê rakin taybetiyek wan pir baş heye. Ev taybetî jî guherîna rengan e.
Mekanîzmeya guherîna rengan.
Lê baweriyek heye ku margîse li ser kîjan cihî be ji bo hevsengiyekê pê re çêbike reng diguherîne şaş e.
Li gorî baweriya heyî guherîna rengan bi tevahî ne di bin kontrola wan de ye. Yanî kengî bixwazin dikarin xwe bixin her şeklê rengî ne rast e.
Margîse guherîna reng bi saya germ û ronahiyê bi pîgmentên rengan diguherîne. Di çermê margîseyê de pîgmentên hucreyên cuda hene. Ev hucre li gorî germahî, ronahî û kîmyasalên di bedenê de li gorî guherînan mezin dibe an jî biçûk dibe. Mînak madeyên rengên zer dema mezin dibin tîrêjên rojê ku dikeve ser bedena wê û margîse di rengê zer de xuya dike. Di nava rojê de li gorî tîrêjên rojê rengê wê tê guhartin. Guherîna rengan mekanîzmaya herî ewlekar a margîseyê ye. Ev taybetiyên wê ji aliyê sîstema sînîrê ve tê kontrolkirin.
Çend sedemên reng guherînê.
Ji bo germahiya bedena xwe eyar bikin reng diguherînin. Hemû ajalên(heywan) marîjok ji ber xwînsar in, germahiya bedena wan girêdayî derve ye. Rengên tarî germahiyê bêtir dikişîne û ji bo germahiya bedena xwe zêde bikin rengê çermê wan tarî dibe.
Li gorî tevgerê jî guherîna reng mimkûn e. Bi taybetî dema rastî margîseyeke din tên, ji bo herêma xwe biparêzin, raqîbê xwe an jî dijminê xwe bitirsînin di çermê xwe de noqte an jî xêzan çêdikin û bi vî rengî reng diguherînin.
Di dema tirs, êrîş an jî parastinê de margîse heta jê tê devê xwe vedike û kezeba xwe bi hewayê tijî dike û xwe mezin nîşan dide.
Her wiha ji bo margîse li hemberî hev cîlweyan bikin, li ser hemcinsê xwe bandorê bike reng diguherîne û bi zimanê xwe têkiliyê datîne, bi rengên ku bandorê dike hestên xwe vedibêje.
Margîse bi vê taybetiya xwe ya guherînê ji geşedanên teknolojîk re jî bûye mînak. Heta fabrîkayeke alman a caman ji vê taybetiya margîseyan camên ku reng diguherîne çêkirine.
Hêlên xurt ên qels temam dike.
Hêlên qels ên margîseyê bi taybetiyên xurt ji holê hatiye rakirin. Mesela çavên wê… Qapaxa çavên wê pir stûr e û dema çavên xwe digire di nava wê de valahiyek dimîne. Çavên xwe bêyî hev her çavek bi serê xwe dikare hereket bike. Ev yek jî taybetiyeke margîseyan e. Ji çavên wan tu kitekit nareve; yek dema li pêş dinihêre, yê din dikare paşiya xwe kontrol bike.
Reftara parêziyê.
Margîse nêçîra xwe ji mêş û mûr bi zimanê xwe ku wekî tîrekê davêje digere. Di serê zimanê wê de hicameke (vantuz) taybet heye. Dema zimanê xwe diavêje, bi nêçîrê ve dizeliqe û dikêşe devê xwe, mirov bi çavên xwe nikare bibîne. Ev hemû di demeke pir kin de pêk tê.
Mehmet Şerîf Muştak (1952 - 21'ê gulanê 2008) nivîskarekî kurd bû.
Mehmet Şerîf Mûştak bi eslê xwe xelkê Cizîra Botan, ji gundê Cinibir bû. Muştak ji salên 1970'î û vir de aktîf di nava siyasetê de bû. Mehmet Şerîf Mûştak ji wî gundî bû, ku leşkerên tirk bi gundiyan pîsiya wan dabûn xwarin. Muştak bestika dewlet û ordûya tirk berneda ew dan Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewrûpayê û Tirkîye di vê dozê de hat cezakirin. Di sala 1984'ê de li Enqereyê hat girtin du sal û nîvan di girtîgeha leşkerî ya Mamakê de ma û ji Doza KÎP-DDKD'ê hat mahkemekirin, bi caran hevalê xwe ji Kurdistana Bakur derbasî ya Sûrîyê û ji ya Sûriyê derbasî ya bakur kir, di pêvçûnekê de li ser sînor jî birîndar bû. Mehmet Şerîf Muştak weka gelek kadroyên siyasî yên emsalê xwe mecbûr ma derket dervayî welat û ew ji sala 1990'ê ve li Almanyayê li bajarê Bremenê dijiya. Muştak di gelek malperan de jî dinivîsand.
Mehmet Şerîf Muştak li bajarê Elmanya Bremenê di 21'ê gulana 2008'a jiyana xwe ji dest da. Mehmet şerif müştak; wek evindareke welate xwe bu, bı mırına xwe ji peyman da u vil gunde bawu kala, ku behna bedirxaniya je dıhat hate veşartın. çu ser dılowaniya xwe.
Alternatîf rojnameyek kurdan ya rojane ye ku li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê bi zimanê tirkî derdikevê.
Rojnameya Alternatîfê di 19'ê gulanê 2008'a de dest bi weşanê kir. Gerînendeyê Giştî yê rojnameyê Ragip Zarakolu ye.
Astengkirina rojnamegeriya alternatîf.
Heta niha gelek rojnameyên kurdan ceza li wan hatine birîn û weşana wan hatiye astengkirin û rawestandin. Roja 26'ê gulanê 2008'a 10'emîn Dadgeha Cezayê Giran a Stenbolê bi îdîaya di hejmarên 24 û 25'ê gulanê de "propagandaya PKK'ê hatiye kirin" û "Belavok û daxuyaniyên rêxistinê weşandine" meheke cezaya rawestandina weşanê li rojnameya Alternatîfê jî hate birîn.
Receb Dildar (z. 1958 Çinar, Diyarbekir), helbestvan û nivîskarekî kurd e.
Pêşiyên Receb Dildar ji navçeya Karazê ku wê demê gundekî li ser Licê bûye, derbasî deşta Çinar'ê bûn. Receb Dildar di sala 1958'a de li gundê Bedulyê hatiye dinê, lê malbata wî li wir zêde nesekiniye, ji wir bar kiriye û çûye Amedê li gundê Elîparê bi cî bûye. Receb Dildar bi xwe li Elîparê mezin bû. Wî xwendegeha pêşîn li Elîparê, ya navîn li Amedê qedand. Paşê ji bo xwendegeha mamostatiyê ew çû bajarê Kırşehirê û çar sal li wê derê ma. Di sala 1976'a de li Amedê dest bi karê mamostatiyê kir. Di sala 1982'ê de ji ber xebatên siyasî hate girtin û heta sala 1987'a di girtîgeha Amedê de ma. Piştî salên girtîgehê heta sala 2002'ê wî di şîrketeke dermanan de kar kir. Paşê li Amedê bi navê Huner dikanekî kitêbfiroşiyê vekir. Di sala 2004'a dikan xwe girt û aniha emeklî ye. Receb Dildar zewiciye û çar zarokên wî hene. Helbestvan Gulîzer û çîroknûs Murad Dildar zarokên wî ne.
Jiyana nivîskariyê.
Cara pêşîn di sala 1982'a de di kovara Dengê Kurdistan de helbestên wî weşiyan. Paşê di rojnameya "Fıratta Yaşam" de, di navbera salên 2002 û 2003'a de, di quncika Dilopên Jiyanê de gelek gotarên wî weşiyan û ji sala 2000'a û virde di gelek malper û kovarên kurdî de nivîsên wî weşiyane. Pirtûka wî a pêşîn a helbestan e. Pirtûk di sala 2003'a de bi navê "Kewê Canê" ji weşanxaneya Gun-Hîvron derket. Receb Dildar wekîdin romaneke "Seyit Alp" wergerand kurdî û pirtûk di sala 2005-ê de bi navê "Dewran" di nav weşanên Dozê de hat çapkirin. Di pêşbaziya çîrokên zarokan a Şaredariya Sûrê de çîroka wî a bi navê "Şîno" xelata yekemînî girt. Dîsa di pêşbaziya çîrokan a kovara "Nûbiharê" de çîroka wî a bi navê "Veger" bû yekemîn. Di 2008'a de Weşanxaneya Avestayê çîrokên Receb Dildar bi navê "Şikefta Xwekuştinê" kir pirtûk û gîhand ber destê xwendevanan.
Bêrecûk (;;) û bi navê xwe yê herî kevn (bi yewnanî) "Makedonopolîs"), navçeyeke Rihayê li Bakurê Kurdistanê ye û nêzika sînora Sûriyê ye.
Bêrecûk li kênara behra Ferêt radiweste û li ser rêya Dîlok û Rihayê ye. Bêrecûk xwediyê bendavekê ye jî. Navê wê Bendava Bêrecûkê ye. Ev bendav bajarê antîk ê bi navê Zeugma (Belkis) daqultand.
Taybetmendiyeke Bêrecûkê ev e ku bajar weke axa kêlhenekan tê nasîn. Di hemî dunê de kelhênek bi tenê li vir û li Sûriyê jiyaneke xwezayî/wehşî derbas dikin.. Tê gotin ku kelhênek berê ji aliyê gel ve weke çûkeke pîroz dihat pejirandin û lewmane jî dihat parastin. Lê belê ji sedsala 20an ve heta îro kelhênek bi tunebûnê re rû bi rû maye.
Bendava Bêrecûkê.
Bendava Bêrecûkê ku perçeyeke projeya GAP'ê ye ji bajêr 9 km dûr e û di sala 1999'an de, gava lêkirina bendavê hatibû qedandin, bi bilindbûna ava çemê Ferêt bajarê kevnar ê romayî Zeugma daqultand. Çend mozaîkên ku hatin xelaskirin li Bêrecûkê, lê yên herî bi nav û deng jî li Dîlokê di Muzeya Mozaîkên Zeugmayê de peyda ne, wek mozaîka xwedayê çemê Acheloos.
Kela bajêr ku weke 'Kela Spî' (bi erebî: Qal'at ul-Baydha, bi tirkî: Beyaz Kale) tê bi nav kirin û li rojhilata ava Ferêt li ser qotekê hatiye damezirandin ji aliyê kê ve hatiye avakirin naye zanîn. Piştî romayiyên ku ji sala 30 B. Z. heta 395 P. Z. li Birthayê hikm kirin, xaçperestan ev der ji sala 1098'an heta 1150'an xistin bin bandora xwe û li pey wan memlûkan ji 1277 heta 1484 li vir xwe bi cih kirin. Kela ku li herêmê weke keleke nayê fethkirin dihat nasîn çend caran ji ber erdhejê xesar dît. Li gorî çavkaniyeke dîrokî kel di sedsala 13'mîn de cara ewil li ser daxwaza az-Zahîr Ghazî, hikmdarê Helebê, hate restorekirin.
Bêrecûk bi mîrasa xwe ya zelal a mîmarî  endamê rêxistina norwêcî ya bi navê "European Association of Historic Towns" (EAHTR) e.
Welatê kelhênekan.
Heta demeke dirêj li Bêrecûkê populasyona herî dawî ya xwezayî ya kêlhenekan ("Geronticus eremita") hebû. Ew bajar hê jî weke welatê kelhênekan tê nasîn. Mixabin jmara vê çûkê li ber tehlûkeya tunebûnê ye. Hêjayî gotinê ye ku di sala 2002'an de populasyoneke din a xwezayî li Sûriye hate dîtin. Îro neslê kelhênekê di bin parastinê de ye û ji bo ku jimara wan zêdetir bibe, li Bêrecûke navendeke hilberîn û mezinkirina kelhênekan hate damezirandin. Ev navend li dinyayê bêhempa ye.
Ev çûk di pirtûka pîroz a xirîstiyanan de wek çûkeke pîroz derbas dibe. Li gorî vê yekê, kelhênekekê piştî dawiya selava mezin ji keştiya pêxember Nuh re rê nîşan daye û wan ji çiyayê Araratê aniye ber kenarên çemê Feratê, li şûna ku pêxember Nuh bi malbata xwe re xwe bi cih kiriye. Lewra xirîstiyanên Birthayê kelhênekê weke ajaleke pîroz didîtin, ew diparastin û her sal carekê ew bi mihrîcanên bi coş pîroz dikirin.
Di sala 2005an de hejmara Bêrecûk 46.238 bû. Bi piranî kurd tê de dijîn û gel bi piranî misilman in, lê heta destpêka Şerê Cihanê yê yekem ji sedî 20 a hejmarê xiristiyan (ermenî) bûn. Heta sala 1980an de gelek kurdên êzîdî tê de dijiyan û Bêrecûk weke navendeke êzîdên bakûr dihat nasîn.
#BERALÎKIRIN Ehmedê Xasî
Seydayê Xasî (1867 Hezan, 18 Sibate 1951) nuştoxê tewr verên yê kirdkî yo.
Nameyê mewludê ey "Mewludê Kirdkî" yo. Serra 1898 de Diyarbekir de çapxaneyê lîtografya de 400 nusxeyê ey ginayê çape ro.
Seydayê Xasî, nameyê xo Mela Ehmedê Mela Hesenî yo. Labelê, mîyanê şarî de sey Seydayê Xasî ameyo şinasnayîş. Manaya “Xasî” zî tiya ra yena ke; Xasan, zemanêk tam serê sînorê Dara Hênî û Licê de, mîyanê ê koyanê berzan de, gelîyêko xorîn de yew mezraya qijkeke biya. Babê Seydayê Xasî Mela Hesen bi eslê xo uca ra, yanî Xasan ra yo. La semedo ke babê ey demeyêko derg nehîyeya Licê Hezan de melatîye kerda, o semed ra Seydayê Xasî xo Hezanij zî hesibneno. Heqê ey zî esto, çunke, Seydayê Xasî serra 1867 de Hezan de ameyo na dinya û 18ê Sibata 1951 de (84 serre) Hezan de na dinya ra bar kerdo. Rehma Homayî ro ey bo. Nika mezelê ey yo mubarek zî mîyanê goristanê Hezanî de yo.
Merheben ya men ‘ela bîl husnî teqwîmîl beşer (erebkî) (Merheba ya o ke bi weşikiya xo cayo tewr berz ê merdiman de yo)
Hafiziş Xaliq şeved ez çeşmê bednam û nezer (fariskî) (Xaliq merdimî çimê xiraban û nezerkerdoxan ra paweno)
Mucîdî esbabû latû we ma mînha seder (erebkî) (Çîyo ke pût û sebebanê bînan ra vejîyeno teber)
Dil ji qeyda leşkerê xem kir reha wextê seher (kurmanckî)
Ah û nalînê verînî bîy vinî, nêmend eser (zazakî)
Feilemen fellahû xeyrun hafizen halennewa (erebkî) (Bizanêne ke Homa hafizo tewr xeyrên ê belengazan o)
Xasiya, ba sebr û şevta nûr şeved narê hewa (fariskî) (Ya Xasî, bi sebr û bawerî adir merdimî rê beno nûr)
Rehberindir, bîl bû derden, çunkî hem odir dewa (tirkî)
Yawerê rindan nebî Ehmed! Çi insaf û rewa (kurmanckî)
Dûrîyey yîne, hevalo, kufrî ya, ey bêxeber!(zazakî)
Tîp sîmbolên ku di pergalên nivîsînê yên alfabetîk de ji bo dengên di zimên de tên kar anîn e. Peyva "herf" jî peyveke ku heman me'nayê da tê bikarânîn.
Tîpên dengdêr û tîpên dengdar hene. Wekî din tîpen hûr û girdek hene.
Alfabeya Erebî: ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ
Alfabeya Îbranî: א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.
Alfabeya Kîrîl: А, Б, В, Г, Д, Е, Є, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ь, Ы, Ё, Ъ,
Alfabeya Latînî: A, B, C, Ç, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.
Alfabeya Yewnanî: α, β, γ, δ, ε, ζ, η, θ, ι, κ, λ, μ, ν, ξ, ο, π, ρ, σ, τ, υ, φ, χ, ψ, ω
Ragip Zarakolu (jdb. 1948 Büyükada) nivîskar û weşangerek e.
Ragip Zarakolu xwediyê Weşanxaneya Belge û rojnameya Alternatîfê ye û di nivîsarên xwe de bi piranî li ser mijarên wek mafê mirovan û kêmahiyên neteweyî disekinê. Ragip Zarakolu ji destpêka nivîskariya xwe de bi zordestiyên dewleta tirk re rûbirû maye û gelek caran hatiye dadgehî kirin û ceza lê hatiye birîn. Di sala 1972yan de Ragip Zarakolu du sal cezayê zinadanê wergirt. Ragip Zarakolu bi Ayşenûr Zarakolu re zewicî bû.
Nurî Aslan (jdb. 1959 Dêrsim) wênesazekî kurd e.
ji sala 1994'a û virde Nurî Aslan karê xwe yê wênesaziyê li bajarê Hamburgê li Almanyayê berdewam dikê.
Serre 1965 de, dewêkey Dirbêsiyê Delikêde hame dinya. Babêcê Osê Salih dengbejêkew vengdar o.Mîyanê embazanê babecedê dengbejê dengdarî zi estê zey "Cemîl Horo, Elî Tijo, Baqî Xido, Ebdulo, Rifatê Darî, Zêdan u Mihemedê Kîne". Mîyanê şewbêrk u lawikanê dengbejandê beno pil u hem estanikanra hemzî lawikanra zaf haskeno. Hama panc serre biyo museno tembûr perodo.
Zubêr zafê lawikê dengbejan museno o verera vano. serre 1979 qasedêxuwo awlîn veceno. en zaf dimay Mihemed Şêxo şino, vatiş(veng) u muzikê xu zey ê keno. badê qasetanêxuyê awlinan veng u muzikê xu vineno u rayî xude şino. heta enka zedey 18 qasedî vete. Zafê vateyê lawikancê ê Mihemed Elî Şakirîye. henî şiirê Cegerxwîn, Tîrêj, Melayê Cizîrî, Bêbuharî kerdî derî.
Endazyarê makîneyan an jî Endezyariya mekanîkî şaxek endezyariyê ye ku prensîbên endezyarî û matematîkê bi zanyariya materyalan re têkildar dike da ku pergalên mekanîkî sêwirandin, analîzkirin, çêkirin û domandin. Ew yek ji şaxên endezyariyê yên herî kevn û berfireh e.
Mekîne di sirûştî de, bi awayê dandar tuneye û bi destê mirovan tê sazkirin, kû ji yêk Amêr yan jî gelek
Amêran pêk tê û bi hev re, xebatê ji bo bi cih anîna karekê dikin.
Mekîne dikare Amêrek gelek sade mîna Gove yan jî, ji Amêrên giran û mezin pêk bê.
Îndustrî (lat. Industria: bi Kurdî Pîşesazî), ji hemû Kargeh û Karxaneyan, kû bi alîkariya Mekîneyan, Kala, Xaremenî, Ebzar yan jî, Madeyên Xav berhev û saz dikin, pêk tê.
Îndustrî di Abûriya her Welatekê, Rolekê gelek giring dibîne û Endazyariya Îndustrî, karê Pilan û sazkirina van kargeh û Karxaneyan dike û Prosêsa Avakirinê heta bi Dawî hatin û Karkirinê jî kontrol dike..
Şaxeyên Îndustrî.
Endustrî ji gelek Şaxe yan ji Beşan pêk tê.
یOPML ("Outline Processor Markup Language") spesîfîkasiyoneke bi zîmane xml ye. OPML ji aliyê
Ev mînakek ji bo bikaranîna OPLM e.
codice_2
MySpell bernameya ji bo kontrolkirina rastnivîsê ya OpenOffice.org e. Ji bo MySpell ferhengeke bi kurdî heye. Ji ber vê OOo bernameya ofîsa yekemîn bi kontrola rastnivîsa kurdî ye.
Bernameyên din ji bo kontrolkirina rastnivîsê Ispell û Aspell in. Ferhengên MySpell ji bo Aspell jî tên weşandin. Ji ber vê ferhenga Aspell a kurdî jî heye.
MySpell di asta ceribandinê ye. Guhertoya dawî ya MySpell a Kurdî 0.20 ye.
Sazkirina Jixweber.
Sazkirina MySpell êdî jixweber jî dibe, bi DicOOo 1.4.1 û jê pêşketîtir jixweber tê sazkirin.
Sazkirina bi Destan.
Di guhertoyên kevin (<1.9) de zimanê kurdî hîn di nav zimanên fermî yên OpenOffice.org de tune bû. Ji ber vê yekê divê mirov bi xwe saz bike. Pêşî bi DicOOo ferhenga MySpell a kurdî daxe. Heke sîstema te Microsoft Windows be, peldankeke (klasor) wekî
jî heye. Tê de lîsteya ferhengên heyî heye. Vê dosyayê veke û rêza
lê zêde bike. Êdî OpenOffice.org ji bo zimanê "Afrikaans" ferhenga kurdî bi kar tîne. Kompûtera xwe bigire û dîsa veke. Qediya. Ji bo pelgeyên bi kurdî zimanê "Afrikaans" bi kar bîne.
Makîne an maşîne (ji yewnanî μηχανη, "mixanî") amêrek, ku bi armanca asankirina karekê bi kar tê.
Makîne di sirûştî de, bi awayê candar tuneye û bi destê mirovan tê sazkirin, ku ji yek amêr yan jî gelek amêran pêk tê û bi hev re, xebatê ji bo bicihanîna karekî dikin.
Makîne dikare amêrek gelek sade mîna gove yan jî, ji amêrên giran û mezin pêk bê.
Endezyarê makîneyan, li ser sazkirin û pilankirina makîneyan xebatê dike.
Peymana Nû navê beşeke pirtûkên pîroz ên xristiyanan e. Peymana Nû beşa diduyan a Kitêba Pîroz (Încîl) e; beşa pêşî Peymana Kevin e. Încîl ji qurmê (ra, kok) peyva EUANGELION a bi zimanê yewnanî tê. Mana wê "Mizgînî" ye. Încîl ji gelek pirtûkên cur bi cur pêk tê.
Peymana Nû bi kurdî.
Wergereke Peymana Nû tevî Peymana Kevin ji aliyê weşanxaneya GBV-DILLENBURG li Eschenburg, Almanya hat pêk anîn. Wergêr Mehmet Sait Alpaslan (Seîdê Dêwreş) û Resul Yildirim (Resûlê Qereqoçanî) bûn. Pirtûk di tebaxa 2004'an de derket û ji 1340 rûpel pêk te.
Încîl, yanî Mizgînî (Peymana Nû) di sala 2005'an de bi zimanê Kurmancî ji aliyê "Kitab-ı Mukkades Şirketi" ve li Stembolê hatiye derxistin. Wergêr Felat Dilgêş bû.
Alfabeya kurdî di sala 1929an de
Alfabeya Şemo-Marogûlov yekemîn alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî ye û ji aliyê Erebê Şemo û Îsahak Marogûlov hatiye amadekirin. Bi biryara hikûmeta Sovyeta berê û Ermenîstanê Erebê Şemo û Îsahak Marogûlov (bi koka xwe aşûrî) dest bi amadekirina alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî kirin û di sala 1928an de karê xwe bi dawî anîn. Wan di sala 1929an de yekemîn pirtûka bi kurdiya latînî li cihanê bi navê "Xө-xө hinbuna xөndьna nvisara kyrmançi" ("Xwe-xwe hînbûna xwendina nivîsara kurmancî") çap kirin.
Ev berhema Mehmed Dîcle ya yekane yî bi navê "Asûs" amaje bi daxwaza nivîskêr a Gabriel Garcia Marquezbûna wêjeya Kurdî dike. Mehmed Dîcle "Asûs"a xwe ya ku jiyaneke xwe ya wekî gûzekê hişk heye bi her çîrokekê bi şax û perrtir kiriye, ji wan çîrokan û pê de ji me re salix û sûlix daye, ku ew ê hemû wêjeya xwe li ser heman xakê biafirîne, ji me re qala takeçîrokeke gumreh bike. Çîrokeke ku dê li xwe bikole, ne li avê...
Mehmed Dîcle, bê şik û guman, yek ji wan behreyên wêjeya Kurdî yên nûhatî ye û xwedî zerengiyeke balkêş e.
Xwezî berhema wî bi wî awayî, ji aliyê weşanxaneyeke bi wî rengî nehata çapkirin, ku heyf û mixabin ji ber wê sedemê berhemê kiriye nekiriye nekariye têkeve rojeva çîroknûsiya Kurdî ya hevçerx.
Ji nirxandina Kawa Nemir, helbestvan, nivîskar, edîtor û wergêr, berpirs û berpirsiyarê mîrateya kovarên Jiyana Rewşenê û Rewşen-Nameyê
Welatên ku alfabeya latînî bi kar tînin
Alfabeya latînî alfabeya ku koka wê alfabeya îtalîkî ya kevn û ya zimanê latînî ye.
Alfabeya kurdî ya îro bi latînî.
Tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî.
Bo Mînak, Efrîn = "Afrin", Zaxo = "Zakho", Mehabad = "Mahabad", Silêmanî = "Silemani", Canê = "Jane", Mehmed = "Mahmad", Mem = "Mam", Zîn = "Zin", û hwd. Bi giştî li Rojavaya Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê tê bikaranîn.
Li Împeratoriya Romayê zimanê latînî bûye zimanê fermî.
Latînî an jî zimanê latînî (bi latînî: "Lingua latina") navê zimanekî îtalîk ê malbata zimanên hind û ewropî ye, wek zimanên oskî, ûmbrî û sabînî. Latînî zimanê fermî ya Împeratoriya Romayê bûye, lê îro bi tenê li Vatîkanê dimîne wekî zimanê fermî. Zimanekî mirî ye, anku zimanê bav û kalên tukesî nîne.
Latînî herwekî zimanê ayînî yê mesîhiyên katolîk û zanistê bûye. Heta îro dabeşbûna zanistî ya botanîk û zoolojîk (taksonomî) bi zimanê latînî ye.
Merdan gitarist û aranjorekî kurd e.
1991 heta niha albumên kom û stranbejan cekir.
Şêxdawid (), gundekî Keleyê ye. Gundî Şêxdêwid yî di nav çiyê da ye. Nêzika Lordînê, Dîngê û Sirgûcê ye. Xelkî xwe Kurdên Sunnî ne.
Xelkî Şêxdêwid di deh salên paşin de dest bi koçê Entab û welatên Ewropa yên wek Almanyayê kir û niha li gund der pîrên li pê manî, bi piranî li Entab û Ewropayê dijîn.
Ferhengê Îdyomanê Kurdkî yew xebata Roşan Lezgînî ya.
Roşan Lezgînî nê ferhengî de 2700 tene îdyomê kirmanckî (kurdîya zazakî) arêday û manaya înan îzeh kerda. Vervateyê kitabî de vano, “Îdyomî (bi tirkî "deyim") zafê înan sey cumle, tewr tay du çekuyan ra virazîyênê û qalibêko xusûsî gênê."
Tewrat (bi îbranî: תּוֹרָה, "torah") pirtûkeke pîroz ya cihûyan e.
Di Tewratê de li ser afirandina dinyayê û li ser serhatiyên Adem, Qabîl û Habîl, Nûh, Îbrahîm, Îshaq, Îsmaîl, Yaqûb, Esaw, Yûsif, Mûsa, û Harûn tê gotin.
Ji bo Tewrat, Zebûr û Pirtûkên Pêxemberan, bi hevre "Peymana Kevin" tê gotin. Berî Zayînê di sedsaliya 14'an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yek kêm û zêde 700 salan dewam kiriye.
Îhsan Fuad (z. 1937 Silêmanî − m. 2'ê pûşperê 2008 Silêmanî) nivîskar, rojnamevan û mamosteyekî zanîngehê ê kurd bû.
Dr. Îhsan Fuad di sala 1937'a de li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye û her li Silêmaniyê xwendina destpêkê, navendî û amadeyiyê qedandiye û paşê li Bexdayê beşa Zimanê inglîzî qedandiye û vegeriyaye Silêmaniyê. Piştî çend salan mamostatî li bajarê Silêmaniyê, ji bo doktoraya edebiyata zimanê kurdî çûye Sovyetê. Piştî ku vedige Îraqê dibe mamosteyê zimanê kurdî di koleja edbiyata kurdî li Bexdayê. Piştî Raperîna sala 1991'ê Dr. Îhsan Fuad vedigere bajarê Silêmaniyê û dibe mamosteyê zanîngeha Silêmaniyê.
Nivîskar, rojnamevan û mamosteyê zanîngehê Îhsan Fuad birayê kargêrê polîtburoya YNK'ê Dr. Kemal Fuad û wezîrê pêwendiyan yê hikûmeta Herêmê yê berê Dr. Cemal Fuad e. Di 2'ê pûşperê 2008'a de Dr. Îhsan Fuad li bajarê Silêmaniyê koça dawî kir.
Silêman Demir (jdb. 1956 Nisêbîn) nivîskareki kurd e.
Silêman Demir serê adara 1956a li gundê Hebîsê ser bi bajarê Nisêbînê ji dayîk bûye. Ew li gund çê bûye, lê li Nisêbînê mezin bûye. Heta niha sê romanên wî derketine. Wî hin werger jî kirine û wek pirtûk hatine weşandin. Ew ji sala 1986a ve li Swêdê dijî.
Kurd sê alfabeyên kurdî yên cuda bi kar tînin: alfabeya latînî, erebî û ya kirîlî. Kurdên Kurdistana Bakur û Rojavaya Kurdistanê alfabeya latînî, kurdên Rojhilata Kurdistanê û Başûr alfabeya erebî, kurdên li Komarên Sovyetistana kevn jî alfabeya kirîlî bi kar tînin. Piştî belavbûna sîstema sovyetî, hin kurdên Sovyetistana kevn jî dest bi bikaranîna alfabeya latînî kirine.
Herfên nû ji bo dengên enfatîk.
Jixwe Celadet Alî Bedirxan jî di kovara Hawarê da qala van dengên ç, k, p, t yên cuda dike, lê wisan dibêje ku hewce nîne ku ji bo her dengekî tîpek di alfabeyê da hebe. Ji bilî van çar dengan dîsa behsa dengên ku di alfabeya klasîk a Kurdî da derbas dibin (û di alfabeya erebî ya soranî de jî hene) herfên hê ح, 'eyn ع û xeyn غ dike. Bona van dengan jî pêşniyar dike ku işareta ¨ bikarbînin, her wiha ev wek ḧ, ë (ä, ï) û ẍ werin nivîsandin.
Di alfabeya kurdî ya bi tîpên erebî (alfabeya soranî) da, ji bilî dengên ḧê ح, 'eyn/ëyn ع, ẍeyn غ du deng dîsa hene ku di alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî da nîn in. Ew jî tîpên ڕ û ڵ ne ku em dikarin bi rr û ll binivîsin.
Tîpên "Ḉ, Ḱ, Ṕ, Ṙ, Ṫ", yânî dengên "çh, kh, ph, rh, th" ji hemû zimanên îranî ango hindû-îranî tenê di kurmancî û dimilî/kirmanckî de hene.
Helbestvan û zanyarê kurd Şêx Evdirehmanê Aqtepi, di pirtûka xwe ya bi navê Dîwan, behsa van tîpan dike û dibêje kafa kurdî cuda ye ji kafa erebî û tîpên p, ç, t, k bi du u sê cûran nîşan dide.
Alfabeya zazakî.
Herweha di zaravayên zazakî de ev dengên enfatîk jî hene "çh", "kh", "ph" û "th" û dengên "rr" û "é". Lê ev deng li hêmû zimanên îranî tune ne, bes tenê bi kurmanjkî û dimilî hene
Ev dengên cuda ku di Zazakî/Kirmanckî da hinek bi çh, kh, ph, th nîşan didin mîna dengên Kurmancî têne bilêvkirin. Ev nivîsandina bi du herfan jî hinekî bi pirsgrêke. Lewra gava ku tîpa h tê ber tîpeke din ew boyê ku dengekî hişk bide tê bikarhanîn û di sîstema Alfabeya Fonetîk da jî dengên hişk bi lêzêdekirina tîpa h têne nîşandan. Mînak: [t͡ʃʰ], [kʰ], [pʰ], [tʰ]. Lêbelê hinek vê di Zazakî da boyê dengên ç, k, p, t, yên nerm bikartînin ku ev jî problemekî derdixe holê bona başfehmkirina xebitandina van tîpan.
Alfabeya Kermaşanî.
Kermaşanî zarava sereke ya Kurdiya Başûrî ye. Kermaşanî ji bilî çend guhertinek heman alfabeya Hawarê bi kar tîne. Di alfabeya Kermaşanî de 33 deng hene. Sedema cudahiya navbera tîpên alfbaya Hawar û Kermaşanî ew e ku li zarava Kermaşanî dengên ł, ň, ř, ü weke fonem hene lê dengên ê&o nîne. [https://www.youtube.com/watch?v=0LnEVsancAE&feature=youtu.be]
Alfabeya kurdî ya erebî ev alfabeya ku ji bo nivîsandina şêwezara soranî bi piranî tê bikaranîn.
Beriya alfabeya latînî kurdan alfabeya erebî bi kar dianî. Berhemên kurdî yên klasîk (mîna Mewlûd, Dîwan û helbestan) bi vê alfabeyê hatine nivîsandin. Ev alfabe mîna alfabeya erebî ye, çar herfên wek farsî پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) û dengekî kurdî yê taybet ڤ (v) lê hatine zêdekirin. Alfabeya modern a ku îro li Başûrê Kurdistanê bi kar tînîn, çend herfên wek ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) jî lê hatine zêdekirin.
Alfabeya kurdî ya latînî ji bo nivîsandina çend zaravayên kurdî tê bikaranîn.
Di nivîsina zaravayê kurmancî de tîpên latînî, kîrîlî û erebî tên bikaranîn. Ji van alfabeyan yê herî zêde tê bikaranîn û ji aliyê nivîskar, hunermend, rojnamevan û rewşenbîran ve hatiye pejirandin tîpên latînî ye.
Alfabeya latînî, alfabeyeke fonetîk e, ango her tîpek nîşanê dengekî ye û ji alfabeyên din baştir bersiva dengên zimanê kurdî dide. Hejmara tîpên alfabeya kurdî 31 in.
Di zimanê kurdî de 31 deng hene û ji bo her dengekî jî tîpek heye. Bi tenê dengekî taybetî di zimanê kurdî de heye ku bi du tîpan derdikeve û bi kurdî jê re pevdeng û ewropî jî dîftong dibêjin. Ew jî tîpên "xw" ne. Dengê tîpa "x" bilind û xurt e û ya "w" jî nizim û zeyîf e. Carnan dengê "w" weha kurt û zeyîf e ku mirov nabihîse û bi tenê dengê "x" dibihîse. Loma jî di nivîsandina kurdî de herî bêtir çewtî di vî dengî de tê kirin. Ev dengê kurdî ku ji du tîpan derdikeve di zaravayê kurdî de ne wek hev e. Di zaravayê kurmancî de jî li gor herêman tê guhartin.
Alfabeya kurdî 2011 li Amedê
Soranî, dimilî û li hinek deverên kurmancî jî bi tenê tîpa "x" bi kar tînin. Lê di rastnivîsa kurmancî de pêwîst e ku mirov "xw" binivîse.
Marogûlov.
Alfabeya pêşîn a latînî ji aliyê Îsahak Marogûlov hatiye amadekirin. Bi spiratina hikûmeta Ermenistanê, di sala 1928'an de Erebê Şemo û Isahak Marogulov (bi koka xwe asûrî) alfabeya kurdan ya bi tîpên latînî damezirandin. Hema wê salê pirtûka wan e "Xwe bi Xwe Hînbûna Kurmancî" çap bû. Ev yekemîn pirtûka kurdî bi tîpên latînî bû.
Celadet Bedirxan.
Piştre alfabeya latînî ya Mîr Celadet Bedirxan ve çêkirin. Mîr Celadet, ji sala 1919'an dest bi amadekirina xebata alfabeya latînî kirîye. Wî, di 15'ê gulana sala 1932'an de di hejmara pêşîn ya kovara Hawarê de dest bi belavkirina alfabeya kurdî a latînî kiriye. Loma ji alfabeya kurdî ya latînî re "alfabeya Hawarê" yan jî "alfabeya Celadet Bedirxanî" jî tê gotin.
Yekgirtû.
Alfabeyeka nû ya ku ji bo nivîsa kurdî amade bûye alfabeya Yekgirtú ye. Ev alfabe KAL (Kurdish Academy of Language) yanê "Akademiya Kurdî a Ziman" amade kiriye û armanca wê yekbûna nivîsa kurdî ye.
A, B, C, D, E, É, F, G, H, I, Í, J, Jh, K, L, ll, M, N, O, P, Q, R, rr, S, Sh, T, U, Ú, Ù, V, W, X, Y, Z
Nacî Sebrî Akreyî (15'ê berfanbarê 1945 Akrê - 2'e pûşperê 2008 Almer/Hollanda) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.
Akreyî di 15'ê berfanbarê 1945'a de li bajarê Akrêya Başûrê Kurdistanê cavên xwe li jiyanê vekirîne û xwendina xwe ya destpêkê û navîn li bajarê Hewlêrê bi dawîkirîne û xwendina amadeyî û zanîngehê li paytexta Îraqê Bexda xwendîye û pişka Rojnamevaniyê qezenc kiriye. Herwiha di sala 1963'a de têkilî bi Partiya Demokrata Kurdistanê re çêkiriye û bûye endamê wê û di piştre bûye Pêşmerge di Şoreşa Mezina îlonê de û pileya kadroyê çeleng di nava rêzên wê de wergirtiye. Nacî Sebrî Akreyî 7 salan ji ber karên wî yên siyasî û kurdperweriya wî li bajêrên Rûmadî û Bîacên Îraqê ketiye zindanên dagêrkeran de, heya serhildana sala 1991'ê ya gelê Başûrê kurdistanê. Kar û têkoşîna xwe piştî serhildanê berdewam kiriye û 5 salan bêyî beramber kar di Weşana Rojnameya Xebat (organa Partiya Demokrata Kurdistanê) de kar kiriye.
Piştî şerê navxo ji neçarî bajarê Hewlêrê bicih dihêle û bo demeka kurt li bajarkê Selaheddînê bicih dibe, lê rewşa wê demê ji bo Akreyî dest nade û mîna bi hezaran kurdan berê xwe dide Ewropa û li welatê Hollanda sala 1996 wek penaberê siyasî tê wergirtin û di demeka kinde dibe hemwelatiyê Hollendayê, lê destên xwe ji têkoşîn û xebat û doza gelê xwe bernade û herzû di herwarekî de kardike ji bo gelê xwe. Akreyî endamê Sendika rojnamevanên kurdistanê bû û şîretkarê yekitiya elektronî ya Nivîskarên Kurdistanê bû û serokê Komeleya Çanda Kurd li derveyî welat bû. Akreyî di çendîn malperên elektronî de dinivîsand û endamê wan bû û ji bo çendîn rojnameyên navdar yên erebî meqale dinivîsandin mîna rojnameya Heyat û mûitemer û kovara Weset û di çendîn rojnameyên din yên erebî de ewên li Ewropa têne weşandin dinivîsand û bergirî ji pirsgirêka kurd dikir.
Nacî Sebrî Akreyî herwiha sekretêrê komeleya rêlêgirtina nejatperist û ji bo bergirîkirna gelê kurd bû û bi dehan panêl û semînar di warên rojnamegerî û civakî û çandî û siyasî pêşkêş kirin. Têkiliyên Akreyî digel tevaya Partî û aliyên siyasî û civakî û kesatiyên kurd bi başî hebûn. Herweha Nacî Sebrî Akreyî ji bo piştgirî xwe bi kurdên êzidî re dihate naskirin.
Nacî Sebrî Akreyî di 2'e pûşperê 2008'a ji ber nexweşiya kansêrê li bajarê Almere (Hollanda) çû ser dilovaniya xwe.
Omîd Kordestanî, di sala 1963'yan (Tehran, Iran) de hatiye dinê, yek ji berpirsiyarên malpera (makîna) lêgerînê Google e.. Omîd Kurdistanî di 14 saliya xwe de piştî ku bavê wî mir çû San Jose, California. Li zanîngeha San Jose State University endezyariya elektrîk xwend.
Omîd Kurdistanî ji rojhilatê Kurdistanê bajarê Pîranşarê ye.
Omîd Kurdistanî li şîrketa navdar Hewlett Packard weke endezyar kar kir. Ew di şîrketa Internet-Pionier Netscape Communications navekî berbiçav e.Wî di Googlê de beşê bazirganiyê ava kir. Di encama xebata wî de Google di warê bazirganiyê de pir bi pêş ket. Di sala 2005'an de, Google 6 mîlyar dolar qezenc kir. Omîd Kurdistanî, cigirê serokê malpera Netscape ye. Di salekê de ji 88 mîlyon dolar hatina wê di 18 mehan de kire 200 mîlyon dolar. Omîd Kurdistanî di sala 2006'a de, di lîsyeta 100 dewlemendên cîhanê de cih girt.
[https://rokhjahannama.ir/%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d9%85%d9%88%d9%81%d9%82%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%85%db%8c%d8%af-%da%a9%d8%b1%d8%af%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c/ Omîd Kordestanî] la daykboy piranshar.
Çiya Mazî nivîskarekî kurd e ku di sala 1960'î de li gundê Kufraga Şemrexa bi ser Mêrdînê ve hatiye dinyayê.
Çiya Mazî ji sala 1993'an û vir ve bi kurdî dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, kurteçîrok, zargotin û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek Zend, Jiyana Rewsen, Welat, Azadiya Welat, Avaşîn, Hîwa, Mehname, Avesta, Amûdê, Nûbihar, Tîroj û Kevanê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî.
Di sala 1997'an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDER'ê de xelata yekê, di sala 1997'an de pêşbaziya çirokan a NÇM'a (Navenda Çanda Mezopotamya) li Stenbolê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999'an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.
Gurdal Aksoy (z. 1968 lî Çewlîgê) dadnas û nivîskarekî bî eslê xwe kurd e.
Gurdal Aksoy kurdekî ji bakûra Kurdistanê ji bajarê Çewlig’ê (Bîngolê) ye, ew bi awayekî metodîk û gelek caran jî, dûrê klîşe û dubarekirina ku di nav me Kurdan da jî heye, dinivîsîne. Ew berhemên xwe bi zimanê tirkî dinivîse, xweska nivîsên wî bi zimanê kurdî bûna jî. Ji aliyê dî va çewa ku em pê dizanin, bi awayekî amatorî be jî, ew bi hunera resim ra jî mujîldibe.
G. Aksoyê ku di sala 1968 a da hatiye dinê, xwendina xweya despêkê, ya navîn û lîseyê li Elezîz, Antalya û Enqere yê da çêkirîye. Wî di sala 1996 a da Faqulta Dadê ya Zanîngeha Enqerê qedandîye, li ser antropolojî (beşa zanînê, ya ku mirovan wek hebûnekî xwezayî qebûldike û li ser wan lêkolînê dike.), dîrok û mîtolojiyê lêkolînan dike û dixebite.
Gurdal Aksoy eve zûva ye ku di malpera Rizgariyê da nivîsên xwe diweşîne û heta niha tu pirtûkên wî nehatîne wergerandin ser kurdî.
Dilawer Zeraq (jdb. 1965, li Farqînê), edîtor û wergêr û nivîskar û akademîsyenê kurd e.
Dilawer Zeraq di sala 1965an de li Farqînê ji dayika xwe re çêbû. Ji sala 1996an û vir de ye bi kurdî çîrok û roman û di warê rexneanalîza wêjeyê de gotaran dinivîse. Zeraq, ji dibistana seretayî heta lîseyê xwendina xwe li Farqînê temam kiriye û di sala 1985an de Zanîngeha Dîcleyê Beşa Matematîkê qedand. Di kovarên wekî Jiyana Rewşen, Rewşen Name, Kulîlka Ciwan, Kovara W, Tîroj û rojanmeya Welatê Me û Azadiya Welat de nivîsiye. Di sala 2004an digel komek nivîskar di derxistina Kovara W de cih girt û heta hejmara 13an edîtoriya vê kovarê kir. Digel ku berhevkariya biwêjên kurdî dike jî, pê re jî, li ser rênîşa kurmancî û standardîzasyona kurmancî xebatên lêkolînî dike û gotaran dinivîse. Di sala 2021ê de jî li ser ziman û wêjeya kurdî bawernameya doktorayê wergirt.
Dilawer Zeraq li Amedê dijî.
"Kakil", kurteçîrok, Weşanên Sî, Stenbol, 2002.
"Bişirîna Şermînî", kurteçîrok, Weşanên Aram, Stenbol, 2003.
"Şevên Winda Wêneyên Meçhûl "(Sêyîneya Winda, pitûka yekemîn) roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2005.
"Ferhenga Biwêjan", Tirkî-Kurdî, Weşanên Enstituya Kurdî ya Stenbolê, 2005.
"Çilkên Pênûsê", kurteçîrok, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2009.
"Mirina Bêsî "(Sêyîneya Winda, pirtûka duyemîn), roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2011.
"Nexşên Li Giyan" (Sêyîneya Winda, pirtûka sêyemîn), roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2014.
"Rajena Kurdî", rexne-analîz, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2015.
"Ferhenga Termên Matematîkê" (Bi Mem Wenda re), ferheng, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2015.
"Ferhenga Biwêjan, Kurdî," (3. cild) ferheng, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2015.
"Bêjara Neteweparêz Di Kovara Hawarê De" Weşanên Lîs, (Analîza Sosyolojîya Wêje û Zimên), Diyarbekir, 2017
"Bêhna Dara Sincê" roman, Weşanên Lîs, Roman, Diyarbekir, 2018
"Ruhe Xwebûnê", rexne-analîz, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2021.
"Rengê Hebûnê", rexne-analîz, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
Wergerên wî.
"Ejdehayê Sêserî" (ji Leyla Erbîl), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.
"Jiyanê Li Îstasyonê Dest Pê Kir" (ji Jaklin Çelik), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.
"Mirina Li Madrîdê" (ji Oya Baydar), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.
"Gelaciyên Bajarê Nû" (ji Müge İplikçi), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.
"Şahiya Hêrsê" (ji Jaklin Çelik), roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2012.
"Bêsîber" (H. Ali Toptaş) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2019
"Mirina Bêar ya Delal" (Latife Tekin) Roman,Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022
"Ji Dinyayê Jêrhêl" (Gaye Boralıoğlu) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
"Çîyayê Digirî Çemê Dengbirî" (Ayçegül Devecioğlu) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
"Serêşîya Dinyayê" (Ayfer Tunç) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
"Li Dûr" (Mine Soysal) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
Esmer Demir berniyas bi Xanê Sîpan (jdb. 1971 Qubîn - 22ê gulanê 2008 Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.
Esmer Demir di sala 1971ê de li gundê Dusayi ku bi ser Qubîna Êlihê ve ye ji dayîk bû. Esmer Demir ji malbatek kurdên êzidî bû. Di sala 1990î de ew ji Ewropayê tevlî Tevgera Azadîxwaza Kurdistanê bû û di sala 1992an de tevlî gerîlayên PKKê bû.
Esmer Demir di 22ê gulanê 2008an de tevlî şeş hevalên xwe bi navên Sertip Oruç, Salime Argun, Edibe Çetinkaya, Rehyan Çupan, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û li Herêma Kelareşê jiyana xwe ji dest didin. Ew bi birîndarî dikevê destê hêzên îranî bi îşkenceyê tê kuştin.
Alfabeya Kurdî ya ber Îslamê alfabeyaka di pirtûka Musa Anter da tê qal kirin e. Anter tabloyeka ew alfabê dide û dibêje 'Ew alfebeya Alfabeya Kurda bi xwe ye'. Lê, Musa Anter nabêje ku ew kiçax hatiyê bi kar anîne û ew alfabeya ji ku helgirtîye. Gorî tabloya ku Musa Anter dayî di ew lafabeye da 36 tîp hene. (bnr. Musa Anter, "Kürdçe-Türkçe Sözlük". İstanbul: Yeni Matba, 1967)
Binêre herwiha: Alfabeyên Kurdî
Sertip Oruç berniyas bi Bawer Xelat (jdb. 1973 Ahlat/Bedlîs - Herêma Kelareş), çalakdarê siyasî û gerîlayê PJAKê bû.
Sertip Oruç di de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Salime Argun, Edibe Çetinkaya, Rehyan Çupan, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.
Salime Argun berniyas bi Jiyan Suruç (jdb. 1974 Sirûc/Riha - m. Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.
Salime Argun di de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Sertip Oruç, Edibe Çetinkaya, Rehyan Çupan, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û jiyana xwe ji dest didin.
Edibe Çetinkaya berniyas bi Gulizar Goran (jdb. 1978 Mehsertê, Mêrdîn - Herêma Kelareş), çalakdara siyasî û gerîlaya PJAKê bû.
Mirina wê.
Edibe Çetinkaya di de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir (Xanê Sîpan), Sertip Oruç (Bawer Xelat), Salime Argun (Jiyan Suruç), Rehyan Çupan (Nalin Karker), Veysi Demir (Xeyrî Çiya) û Gulistan Feqe (Gulistan Çiya) dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.
Rehyan Çupan berniyas bi Nalin Karker (jdb. 1976 Şirnex - Herêma Kelareş), çalakdara siyasî û gerîlaya PJAKê bû.
Rehyan Çupan di de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Salime Argun, Veysi Demir û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.
Veysi Demir berniyas bi Xeyrî Çiya (jdb. 1987 Sirûc/Riha - m. Herêma Kelareş), çalakvanê siyasî û gerîlayê PJAKê bû.
Veysi Demir di 22ê gulana 2008an de tevî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Rehyan Çupan, Salime Argun û Gulistan Feqe dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û jiyana xwe ji dest didin.
Gulistan Feqe bernas bi Gulistan Koçer (jdb. 1982 Dêrik - m. Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.
Gulistan Feqe di de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Rehyan Çupan, Salime Argun û Veysi Demir dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.
Baba Raxî Hemedanî yek ji helbestvanên kurd ê kevn e ku di sedsala 9'an de jiyaye. Tê texmîn kirin di sala 848an de miriye.
Li Rojhilata Navîn, yek ji wêjeyên herî kevn ku li ser vê qada bi navê Kurdistan hatiye binavkirin hatiye afirandin e. Ew wêjeya bi devkî heya pêş zayînê ji hezara salan vir de, bi navê wêje û çanda Kurd li ser vê erda pîroz a ji bav û kalan mayî û bi her toreyî dewlemendiya xwe di destanên Kurdî de dide jiyandin, her heye! Lê wêjeya nivîskî ya bi nivîsê hatî zeftkirî, ewqas ne kevn e. Ji wêjeya nivîskî nimuneyên di dest me de mayîn heya sedsala 8'an Baba Yadîgarê Şarezorî, sedsala 9'an Baba Raxî Hemedanî û sedsala 10'an jî Baba Tahirê Uryan (Hemedanî) diçe. Bêguman eger lêkolînên nû bibin, ev nimuneyên heyî ji wan kevntirîn jî wê bi dest kevin. Îcar ev nimuneyên wêjeya Kurd jî, didin xuyakirin ku wêjeya Kurd ji wêjeya Tirkan û Farsan û Ereban jî kevntir e.
Lêkolînerên Kurd yên wek Aladîn Secadî, Refîk Hilmî, Prof. Dr. Qanadê Kurdo karê bi navê "Helbestvanên Kurd" de li ser helbestvanên Kurdî yên kevn jî radiwestin. Ew lêkolînêrên hêja heya sedsala 11an bi Baba Tahirê Uryan, Elî Herîrî, di sedsala 12an de Melayê Cizîrî mînak nîşan didin. Bi vê gotar û lêgerînê helbestvanên Kurd ên herî kevn ji wan Baba Yadîgar di sedsala 8an de bi zaravayê Goranî, di sedsala 9an de jî Baba Raxî Hemedanî bi zimanê Kurdî helbestên xwe nivîsîne. Di vê gotarê de ez dixwazim li ser Baba Raxî Hemedanî hinek rawestim.
Baba Raxî di sedsala 9'an de jiyaye û paşnavê wî hin caran wek ”Hemezanî“ jî hatiye nivîsîn. Zanîna me ya di derheqê wî de ku hey, di van salên dawî de bi dest ketiye. Zanîna me ya li ser berhema wî bi destnivîsîn hatî dîtin şunda zêdetir bûye. Berhemên wêjeya kurdî ya nivîskî ku wenda nebûyîn ji aliyê lêkolînerên biyanî ve yên wek Aleksandr Jaba ve ku nehatibûna komkirin û nehatibûna parastin, îro em ê ji wan bê agahdar mabûna. Ji bo ku Moxolên hov ciyê ku çûyîne, hemî wêran kirine û pirtûkxaneyên wan herêman hemî şewitandine. Çavkanî navên pir nivîskarên Kurd yên wek Eliyê Teremaxî didin ku bi dehan navên berhemên wan hatine nivîsîn. Çi mixabin îro di destê me de ew berhemên bi ku behsa wan tê kirin yek jimar jî nemaye. A. Jaba mînak li ser zaniyar û nivîskarê Kurd Elî Teremaxî usa dide û dibêje: "Elî Teremaxî, zimanê kurdî, yê farisî û erebî pirr baş dizanî. Ew di xortaniya xwe de, li dibistanên (medrese) Bexda, Mûsil û yên li navçeyên Behdînan û Soran perwerde bûye, Zanîna xwe pirr pêş de birye. Paşê jî ew vegeriyaye gundê ku lê hatiye dinê.
Wî li gundê xwe bi zimanê Kurdî dest bi dersan kirye û zarokên Kurd bi tore, çand û bi zimanê kurdî perwerde kirine. Destura Rêzimana Kurdî nivîsiye û ew pirtûk li seranserî medreseyên (dibistanên) Kurdistanê belav bûye û ew weku pirtûkek dersan bi salan hatiye xwendin. Ji xeynî wê bi zimanê Kurdî "Qewlê Yekane", "Moriya Yaqut", "Kurêd Wetan" (welad) û "Jiyîna Heqîqet" Xewn“ jî nivîsîne. Lê belê heya îro ji xeynî ”Rêzimana Kurdî“ ya bi daxuyaniyên zimanê Erebî tenê di destê me de nemaye. Berhemên wî yên din jî, mixabin wenda bûne.
Aleksandr Jaba li navçeya Kurdistanê li Erziromê dema baylozê (konsolos) Urus bûye û ew hînî zimanê Kurdî jî bûye. Di nav Kurdan de bi dayîn û standinên xwe, wî bêtir qedr û qîmeta xwe zêdetir kirye. Bes ne bi balyozkariya xwe, bi lêkolinerî û nivîskariya xwe jî, ew di wê dema xwe de bi nav û deng bûye. Wî bi serok eşîrên Kurd re, bi mîr û melayên re dayîn û standinên xwe bi dostanî xurt kirine û ew pêşda birye. Ji bo vê sedemê her derî li pêşiya wî bi hêsanî vebûyîne. Ew giraniya wî ya li navçê heyî gelek berhemên dîrokî yên destnivîsîn bi deste xwe xistine û ewna şandine bajarê Petersburgê (Leningrad). Ew berhem û çavkaniyên ji bo Kurd û Kurdistanê girîng ji aliyê pisporên Zanîngeha Petersburgê ve hatine lêkolîn û hurnêrînên zanistî li ser çêbûyîne. Ji wanan hinek hatine çapkirin û agahiya cîhanê ya zanistî li ser Kurdan zêdetir bûye. A. Jaba pirraniya çavkanî û berhemên bi dest xwexistin bi riya zanayê Kurd Mele Mehmûdê Bazîdî komkirine.
Li jor weku hatî diyarkirin berhemên wêjeya Kurdî ya nivîskî her çiqas gelek berhem ji wê wenda bûyî bin jî bi yên dest me de mayî ew dîsa jî dewlemend e. Ew baş diyar dike ku wêjeya Kurdî çiqas malava ye û ewqas jî di dîrokê de kevn e. Bûyera dîrokî ya sedsalan berê ”Destana Memê Alan“ ji aliyê pispor û zimannasê Kurd Ehmedê Xanî ve hatiye keşfkirin û bi navê berhema xwe ya nav û deng ”Mem û Zîn“ê de carek din bi nivîskî bedawî kirye. Ew berhema hêja ya girîng di sala 1695 an de hatiye nivîsîn. Mirov ji alîkî dikare bêje destanê Memê Alan bi bîrûbaweriyên xwe li gor ew sedsala lê jiyayî, wî ew bi zêdekirina xwe xemilandiye û bi zimanê Kurdî yê xweşik berhema xwe afirandiye. Ew zimanê Hozanê Kurd ya Ehmedê Xanî gelek kevn e. Ji wînî kevntirîn di sedsala 9 an de Baba Raxî Hemedanî jî bi zimanê Kurdî helbest nivîsandine û xizmeta wêjeya Kurdî kiriye. Her hozan û nivîskar di ciyê xwe de hêja ye. Xizmetên wana ji bo gelê Kurd kirî, gelê Kurd ticaran bîrnake.
Helbestên Baba Raxî Hemedanî hemî di dest me de nîn in. Ew helbestê di vê gotarê de peşkêşî we dibe hem ji bo kevniya wêjeya Kurdî, hem jî, ji bo jiyana wê demê ya di nav civata Kurd de heyî me pê agahdar dike. Naveroka destana Baba Raxî mijara xwe ji bûyerek dîrokî girtiye. Ji bo vê sedemê ye, ku girîngiya destan hîn jî di dema em tê de dijîn zêdetir dibe. Destan li ser şerê di navbeynê Kurd û Ereban de li herêma Musilê pêk hatî hatiye nivîsîn.
Wê demê seroketiya Kurdan Cafer Mîr Hesenê Kurdî, seroketiya Ereban jî xalifeyê Abbasiyan El-Mutasim Bil-Lah dikirye. Di ew şerê bûyî de encam bi binketina Kurdan dawî lê tê. Di dawîlêhatina şer de, sala 841 an de Baba Raxî Hemedanî jî canê xwe ji dest dide û têye kuştin. Li gor vê tarîxê helbestvan di navbeynê dawiya sedsala 8 an û nîviyê pêşî ya sedsala 9 an de jiyaye. Ji dayîkbûna wî baş ne diyar e. Cara yekemîn li ser Baba Raxî Hemedanî, şervanê azadiyê şehîd Enwer Mayî gotara xwe ya li ser helbestvan ya di sala 1960 î de di kovara Hafîz Qazî ya bi navê ”Ronahî“ de dide diweşîne. Bi vê gotare navê Baba Raxî têye bîhîstin û ew dikeve nav rûpelên wêjeya Kurdî. Wê demê pirtûka Raxî ya destnîvîs di destê Mayî de bûye. Enwer Mayî li ser ew destnivîsa Baba Raxî di xweşiya xwe de bi Dr. Jemal Nebez re jî dipeyîve. Enwer Mayî ne tenê li ser wêjeye Kurdî kar kirye. Ew bi karên xwe yên welatparêz jî bala dijminan kişandiye ser xwe. Ji bo vê ye, ku Baasiyên xwînrêj bi gulebarandina balafirên şer Enwer Mayî 22 ê Xezîranê 1963 an de şehîd dikin. Ew lêkolîna Enwer Mayî ya li ser Babe Raxî destpêkîrî ku ya di nîvî de mayî, pêwîste berdewam bibe. Destnivîsa dîwana Baba Raxî ma hên heye? An jî ew wenda bû?.. Li ser Babe Raxî, birêz Dr. Kemal Fuad jî gotarek nivîsiye. Nivîskar doktoreya xwe ya zanistî li ser destnivîsên helbestvanên Kurd nivîsî bû. Li gor Kemal Fuad navê helbestvan yê rasteqîn ”Babe Ruxî (Ruhî) Hemzanî“ ye. Nivîskar gotara xwe ya di sala 1968 an de nivîsî de ew li ser gotine ”rax“ disekine û dibeje ku gotinê ”rax“ gotinek Îranî ye. Wateya gotinê ”rax“ bi wateya ferhengî ”xem û xeyal, nexweşî“ ye. Bi gotin ew bêjeya wek gotina Baba Tahîr e. Baba Tahîr Hemedanî jî wek Baba Raxî ji bajarê Hemedanê (Hemezanê) ye. Baba Raxî (Ruxî) û Baba Tahîr her du jî, ji mezhebê EhI-î Haq in. Di zimanê Kurdî de tîpa "d" bi ya "z" ve pirr caran ciyê xwe diguhêrin.Yanê "Hemedanî" dibe "Hemezanî" yan jî "Hemezanî" dibe "Hemedanî. Li Kurdistanê di nav zarava (diyalekt) û devok (zar, şiwe) an de guhartinên usa mirov pirr dibîne. Li dawiyê Hemedan û Hemezanê (-î) van gotinan dike kesên ku li wî ciyî rudinin. Yan jî yên bi navê eşîrekê usa bi nav dibin, yanê yên ji wê eşîretê. Eşîra Hemzanî beşek e, ji eşîra ”Rawendî“ ye. Pirr salan li paş me ew eşîra li aliyê Tikrîtê li Iraqê ciwar bûyî bû. Lehengê Kurd yê nemir û yê li cîhanê bi nav û deng Selahedînê Eyûbî jî, ji vê eşîrê ye. Lê ji bo sedemên dîrokî Kurdan li wir barkirin û çûne ciyên din. Îro piraniya eşîra Selahaddîn Eyubî li rojavayê Urdunê dijîn. Ew navçeya îro bi navê Tikrît têye bi nav kirin di destê Ereban de maye û Kurd jê hatine dûrxistin.
Di helbestê jêr de gotina "Dasin" jî derbaz dibe. "Dasin" navê çiyayek li Kurdistanê ye. Ew çiya beşek e ji ”Çiyayê Şengalê“. Îro li vê navçeyê Kurdên Êzdî lê dijîn. Ew şerê di helbest de peşanî dibe li wî ciyî qewimiye. Şerên di navbeynê Ereb û Kurdan de pêk hatî ji bo erdê hev û du zeftkirinê bûyîne. Ew ciyên Kurd bi hezaran salan vir de lê dijîn ji aliyê çandî ve (kultur) navendek gelek dewlemend e. Ji bo ve jî pirr hozan, helbestvan, çîrokbjêjên Kurd li vê navçê jiyane. Ji bo vê jî mînakên wêjeya Kurdî yên kevn bi nivîskî heya sedsala 7 an diçin.
Wêjeya Kurd li ser xaka Kurdistanê wek gencîne ye. Mirov çiqas wê bikolîne, mejûyê wê jî ewqas kevnar dibe. Şahristaniya cîhanê cara yekem li ser erda jêr û jora Mezopotamyayê belav bûye. Gelên cîhanê ji wê şahristaniyê pirr tişt girtine û pê ferbûyîne. Li ser ew erdê dewlemend Kurd her hebûne û heya roja îro jî li wir dijîn. Pirr dewlet li ser wê erdê ava bûne û çûne!.. Lê li ser xaka Kurdistanê tucaran Kurd wenda ne bûne. Kurdan di bin nîrên zordaran de ziman û hebûna xwe her tim parastine heya roja îro! Ew helbesta ji aliyê Baba Raxî Hemedanî ve di sedsala 9 an de hatiye nivîsîn. Di ser nivîsîna wê re ewqas dem boriye. Lê belê wek Kurdiya îro mirov ji zimanê wê jê baş fehmdike. Di zimanên gelên cînarên Kurdan de nivîsek ewqas kevn bi zimanê wana ya rojane mirov nikane hevberkî (miqayese) hev bike. Di navbeynê wan de weku ferxa navbeynê du zimanan de heyî, ferx heye. Kurdî ne usa ye. Zimanê Kurdî bi xeml û rewş e û bi ew zirûfa xwe jî gelek şîrîn û xweş e!.. Zimanê Kurdî di beyta Feqî de hêja ye, di sewta Xanî de bi awaz û naz e. Di mejûyê herî kevn de dibiriq e û çirûsk dide heya roja îro!.. Bingeha zimanê Kurdî xurt û zexm e. Ji bo vê ye ku heya roja îro zimanê Kurdî li ser pêyan sekiniye. Gotin ne hewce ye. Ew helbesta Baba Raxi Hemedanî ya ku di sedsala 9 an de hatî nivîsîn di dest me de mayî nimuneyek gelek balkêş e. Di helbest de hin gotin hene ku di wê demê de hatine gotin. Lê îro ew gotinina hatine bîrkirin. Wan gotinina bi wateya îro ezê bidim şîrovekirin û di gotinên din de jî guhartin ne hewce ye. Ji bo ku kesên hinek zimanasiyê dizanin, dikanin jê fehm bikin.
Leyla Qasim (z. di salê 1952ê li Xaneqîn − m. 12'ê gulanê 1974ê li Bexda) yek ji wan keçan e ku di dîroka siyasî ya Kurdistanê de wekî pêşeng û lehenga şoreşgêriyê tê nasîn.
Leyla Qasim û Cewad Hemewendî.
Leyla Qasim di nav hevalên xwe de ji yekî hez dikir ku navê wî Cewad bû. Ew hertim bi hev re dixebitîn. Leylayê bi hevkariya Cewadî Yekîtiya Qutabî yên Kurdistanê ya di bin serokatiya Adil Muradî da nasîn û wekî endam tevî wan bû û her bi piştgiriya Cewadî, tevî refên pêşmergeyan bû.
Li Zanîngeha Bexdayê evîna Cewad û Leylayê di nava xwîndevanên Kurd û yên din de pêşverûtiya bîr û ramanên Leylayê ji heval û dostên wê re da selmandin (îsbatkirin). Herçend bû Cewad xwendevanê zanîngehê nebû û karkerê karxaneya (fabrîkaya) zeytê bû, wê ew wekî hevalê jiyana paşerojê hilbijartibû. Leylayê bi wan xebatên xwe îspat kir ku di şoreşê de û di civakê de jin dikarin li rex mêran û mil bi milên wan têbikoşin û li doza xwe xwedî derbikevin.
Biryareke dîrokî.
Leyla û Cewad ku xwedî baweriyeke mezin bi doza neteweya xwe bûn, di sala 1974an de bi hev re gotarek li ser rewşa civakzanistî ya Kurdan nivîsî û li derfetekê digeriyan ku gotara xwe biweşînin û di nava gelê de belav bikin. Lê destpêkirina şerî ji nû ve û girtina wan bû sedema hindê ku gotara wan ji aliyê sîxurên Beesê ve hat wenda kirin. Piştî xebata salên dijwar û giran di 11'ê Adara sala 1970an de, piştî danûstandinên dûr û dirêj di navbera serokkomarê Iraqê û nemir Mele Mistefayê Barzanî de, di çarçoveya Iraqê de otonomî ji Kurdên Kurdistana Başur re hat diyarkirin. Rewşa şerî û aştiya di nava Partî Demokratî Kurdistan û komara Iraqê de heya Îlona sala 1974an domand.
Di wê serdemê de Amerîkayê jî hevkariya serhildana kurdan dikir, lê mixabin dema ku bi rastî pêdvî bi hevkariyê hebû, dewleta Emrîkayê ew bi tenê hiştin û destûr da jandarmê xwe yê rojhilata navîn Mehmed Reza Şahê Pehlevî ku ji bo şikandina şoreşa Kurdan hevkariya Beesiyan bikin.
Piştî wê, dema ku Emrîkayê û rejîma Îranê destê xwe ji piştgiriya Kurdan berdan, rejîma Iraqê dijberî Kurdan şereke giran û hovane destpêkir û ji nişkan ve di civakê de pir tevlihevî çêbûn. Malbatên Kurdan ji Bexdayê hatin derxistin û rewşa siyasî ya Kurdan roj bi roj xirabtir dibû. Li Bexdayê endamên Îstixbarata dewletê bi sedan xwendevan û Kurdên niştîmanperwer girtin û rewşek tijî tirs ji azadîxwazên Kurd û Ereb re afirand. Herwiha, li Kurdistanê jî bi dehan gund hatin wêrankirin û di 24ê Nîsana sala 1974an dd bajarê Qeladizê jî bi giranî hat bombebaran kirin ku di encamê de çend xwendevanên Kurd jî şehîd bûn.
Piştî vê yekê, Beesiyan êrişî ser bajarê Helebçeyê kir û gelek kesên sivîl û bêguneh hatin kuştin û birîndar kirin. Li hemberî van hovîtiyên rejîma Iraqê, gelek xwendevan û sivîlan ji Bexdad û bajarên din yên Iraqê xwe gihandin çiyayên Kurdistanê û tevlî hêzên pêşmergeyan bûn. Lê Leyla Qasim û Cewadê Hemewendî di wê baweriyê de bûn ku divê xebat ne tenê li çiyayên Kurdistanê, belkî xebata herî giran, pêwîst e di nava cergê dijmin de û bi taybetî jî li bajarê Bexdayê bê domandin.
Di roja 28ê Nîsana sala 1974an de (28.04.1974) Leyla û çar hevalên wê Hesen Heme Reşîd, Nerîman Fuad, Azad Silêman Mîran û Cewad Hemewendî hatin girtin û rejîma Bexdayê di Rojnameya Elsewre organa fermî ya dewletê û di radiyo û televîzyona xwe de ew girtî wekî terorîst û dijminên dewleta Iraqê bi xelkî û raya giştiya cîhanê re dan nasîn.
Leyla û hevalên wê di girtîgehê de rastî şikence û azareke pir mezin bûn. Herçend biçûktirîn tawan li ser wan nehat îspatkirin jî, lê rejîma Iraqê ji bo tirsandina Kurdan û bi taybetî çîna rewşenbîr ku piştgirî ya doza xwe ya neteweyî dikir, di demeka kurt de (bi qasî 14-15 rojan) bi pêkanîna dadgeheke formalîte her pênc ciwanên Kurd bi îdamê mehkum kirin.
Taybetmendiyên Leyla Qasimê û gotina dawiyê.
Karbidestên îstixbarata dewleta Iraqê dizanî ku eger keçeke wiha xwedîbawerî zindî bimaba dê bandoreke mezin li ser bîr û rayên xwendevanên Kurd û Ereb pêkanîba. Ji bona wê jî di demeke kin de bi lez û bez doza wê û çar hevalên wê bi dawî anîn û di roja 12ê Gulana 1974an de, di saet 7ê berê sibê de Leyla Qasim û hevalên wê îdam kirin.
Leyla Qasim herçend bi fîzîkî û ruhî gelek hatibû şikence kirin, lê ji bo ku dilê dostan şa û dilê dagîrkerên welatê xwe biêşîne, bi rûyekî xweş û kena li ser lêvan ber bi darê îdamê meşiya. Di deqîqeyên dawiyê de wê nehişt ku çavên wê bigirin û heta destên wê jî girê biden. wê bi xwîndina marşa netweyî ya Kurdî (Ey Reqîb) baweriya xwe ya bêdawî ji bo doza Kurdistan ji herkesî re da selmandin.
Piştî şehîdkirina wan, Selamê birayê wê jî li Bexdayê ji aliyê Beesiyan ve hat şehîdkirin. Guneha Selam tenê ew bû ko wêneyê Leylayê gehandibû destê xwendevanên Kurd ko li Ewrûpayê dixwînd û endamên YQK bûn.
Şehîdkirina Leyla Qasim.
Şehîd kirina Leyla Qasim û hevalên wê bû sedem ku gelek ciwan bi taybetî hevalên wê yên xwendevan û rewşenbîr tevî nava refên pêşmergeyan bibin û ji bo domandina rêya şehîdên Kurdistanê xwe gehandin çiyayên Kurdistanê. Bi vî awayî Leyla Qasim bû pêşenga jinên şoreşger û sembola jinên Kurd. Gelê Kurd li hemî perçeyên Kurdistanê Leyla Qasim wekî qehremaneke neteweyî dibînin. Li sala 1974ê dema ku Leyla hat şehîdkirin, li seranserî Kurdistana mezin bi hezaran dayikên Kurd navê Leylayê ji zarokên xwe yên keç re hibijartin.
Piştî salên dûr û dirêj rêya Leyla Qasimê bi şêweyekê berfirehtir ji aliyê keç û jinên Kurd ve hat domandin. Belê pêr Besêya Dêrsimê û Exteraxana Loristanê, duh Margirêt Govergîs û Leylaya Qasimî ya serbilind û netirs û îro jî Zîlan, Binefş, Bêrîtan, Mizgîn, Zekiye, Rehşan, Bêrîvan, Ronahî, Leyla Zana û bi hezaran şêrekeçên çeleng û qehreman li ser rêya Leylayê dimeşin.
Leylaya Qasim di nav helbest û stranên Kurdî de.
Seyda Şêrko Bêkes, Tîrêj û gelek helbestvanên Ereb yên mîna Udunîs di helbestên xwe de behsa canfedayiya Leyla Qasim dikin. Tê gotin ku hinek helbestvanên Filistînî jî behsa qehremaniyên Leylayê kirine.
Hunermendên navdar Şehrîbana Kurdî, Ciwan Haco, Bengîn, Heme Ceza û M. Mamlê helbestên helbestnavnên Kurd ku derheqê Leylayê da vehûnandine bi awazên xweş stirandine.
Mîndaguas (1203 - 12'ê Rezbera 1263) mîrê yekemîn ku tê zanîn yê Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya ye. Di 1235'a de serwerî bi dest xist û di 1251'ê de mîna Keyê Lîtvanya hat bi tackirin. Ew bi gelemperî mîna damezrînerê Lîtvanya û yekemîn serwerê yekîtiya Baltikan tê nasîn. Di navbera 1250 û 1251 de mîna bawerekî Katolîkên Romayê hat vaftîzkirin û bi saya vê yekê têkiliyek bi Mîrê Lîvonyayê re bi dest xist û di 29'ê hezîranê an jî 6'ê tîrmehê, 1253, taca Keyîtiya Lîtvanya da serê xwe. Di dema dewleta Lîtvanya de Mîndaugas vegeriya bawerî ya xwe ya berê kû mîna Paganîzm tê binavkirin. Ji ber vê yekê demeke dirêj navbera dewleta Lîtvanya û Şovalyeyên Tîtonî xera bû.
Keyîtiya Lîtvanya.
Piştî damezrandina Keyîtiya Lîtvanya Mîndaugas û xanima wî Morta di havîna 1253'êyê de hatin bi tackirin. 6'ê Tîrmehê di roja me de mîna Roja Dewletbûnê (Lîtvanî: Valstybės diena); tê pîrozkirin ji aliyê Lîtvaniyan ve. Lê birastî roja teqez nayê zanîn. Cihê taclixwekirinê jî nayê zanîn. Bi vaftîzbûna Mîndaugas hat zanîn ku gel ji bo ola Xirîstiyanî ne amade bûn û bandora vê li ser pêşdeçûnê ve çêbû.
Mîndaugas piştî taclixwekirinê di derbekê de hin welatên rojava (Samogitia, Nadruva,û Dainava) bi serweriya Mîrê Lîvonya re parvekir. Ev bûyer di van salên dawî de gelekî tê nîqaşkirin û tê gotin ku Mîndaugas beşeke mezin a welat kiriye bin destê mîran de. Lê her çawa jî be 8 salan rewşeke aştiyê hate peydekirin. Di dema Mîndaugas de têkiliyên Lîtvaniyan bi gelên Ewropiyên Rojava û Vatîkanê re xurt bûn. Di sala 1255'a de Mîndaugas ji Papa Aleksandirê 4emîn bo kurê xwe destûr stend ku taca Keyîtiya Lîtvanya bidê serê wî. Dezgeheke birêkûpêk, birêveberiyeke resen û têkiliyên dîplomatîk hatin geşkirin.
Serra 1996 de çend kirmancê ke bi kirmanckî nusenê û mintiqayanê cîya-cîyayan ra yê, peytextê Swedî Stockholm de bi nameyê Grûba Xebate ya Vateyî yew grûbe naye ro.
Amancê na grûbe standardîzekerdişê kirmanckî bî. Na grûbe 1996 ra heta 2008 pancês kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşan de seba rastnuştişê kirmanckî û standardîzekerdişê nuştişê kirmanckî qerarî amey girewtene. Çekuyê kirmanckî yê ke ziwano rojane de zaf yenê gurenayene amey weçînitene û nê çekuyî goreyê çend xusûsîyetan seba nuştişê kirmanckî amey standardîzekerdene. Qerarê ke nê kombîyayîşan de bi no qayde amey girewtene Kovara Vateyî ya ke hûmara xo ya verêne hamnanê 1997 de vejiya de amey neşirkerdene.
Weşanxaneyê Vateyî serra 2003 de Îstanbul de seba ke qeraranê na grûbe xo rê sey polîtakaya weşanî bigêro û bi no qayde kitabanê kirmanckî çap bikero, bi nameyê na grûbe û Kovara Vateyî ame sazkerdene.
Serra 2003 ra pey zî Kovara Vateyî bi dewreyêke newe Îstanbul de ameye çapkerdene. Hetanî ewro Weşanxaneyê Vateyî 31 kitabî û 11 hûmarê Kovara Vateyî çap kerdê. Nê kitaban ra 2 bi tirki, 1 bi tirki û kurmanckî, 1 bi tirkî û kirmanckî, 4 teneyî bi kurmanckî û 23 teneyî zî bi kirmanckî çap bîy.
Ebdulla Xefur, Ebdulla Xefor, Ebdułla Ẍefur (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: "Abdulla Ghafor"), mamoste, nivîskar û cografyanasekî kurd e ku di sala 1947an de li Başûrê Kurdistanê ji diya xwe Seniye hatiye dinê. Ew doktorê li erdnîgariyê ye û niha li bajarê Nynäshamna Swêdê dijî
Ebdulla Xefur di navbera salên 1968 û 1971ê de yekemîn mamoste û birêveberê dibistana navîn a Diyala bû. Pişt re salekê li Gelale mamostayê dibistana navîn a Gelale bû. Dibistana navîn a Barzan ji bo wî sêyemîn dibistan bû ku ew mamostayê tê de kirine. Heta sala 1973an de li Barzan ma. Nivîskar di lêkolîna xwe ya bi navê "Barzanim çon dît" ("Min çawan Barzan dît") behsa cografya û dîroka Barzan dike.
Piştî nîvê salên 70an de çû Rûsyayê, heya ku di sala 1994an de gehişte Swêdê û îro li bajarê Nynäshamnê dimîne. Doktor Ebdulla Xefur piraniya pirtûkên xwe li Swêdê çap kirine.
Umîd Yazicioglu () (jdb. Erzirom) mamosteyekî zanîngehê ye.
Prof. Dr. Dr. Ümit Yazıcıoğlu di sala de li Erziromê hate dinyayê. Dibistana seretayî, navîn û amadehî li Tekmanê qedand. Zanîngeha Dadweriyê li Zanîngeha Berlîn Freî û Humbold qedand. Piştî staja dadweriyê li bajarê Speyer Zanîngeha Zanyariya Rêveberiyê (Deutsche Hochschule fûr Verwaltungswissenschaften Speyer) beşdarî bernameya Master bû. Teza mastirê bi navê “li gorî qanuna bingehîn, zagonên hilbijartinê û rêznameyan, nirxandina rêbaza avakarî û xebatkariya Fraksiyonan di parlamenê de” (Die Bildung von Fraktionen îm Parlament- Verfassungs-, Wahl und geschaeftsordnunsrechtliche Vorgaben) nivîsand û pêşkêş kir.
Ümit Yazıcıoğlu, sala 1996 Zanîngeha Zanyariya Rêveberiyê li Speyerê (Deutsche Hochschule für Verwaltungswissenschaften Speyer) di beşa Zagona Bingehîn de wek lêkolîner dest kar kir. Di sala 1997an de li eynî Zanîngehê ji bo senatoyê hate hilbijartin û 1999an de li ser “hiqûqa pênaberiyê u hinceta koçberiya Kurdên Tirkiyeyê” (Asylgrundrecht und die Türkîsch-Kurdische Zuwanderung) teza doktorayê ya yekemîn amade kir û bi navunîşana doktoryê (Dr. rer. pupl.) hilda.
Ümit Yazıcıoğlu, sala 1996 Zanîngeha Zanyariya Rêveberiyê li Speyerê (Deutsche Hochschule fûr Verwaltungswîssenschaften Speyer) di beşa Zagona Bingehîn de wek lêkolîner dest kar kir. Di sala 1997an de li eynî Zanîngehê ji bo senatoyê hate hilbijartin û 1999an de li ser “hiqûqa pênaberiyê u hinceta koçberiya Kurdên Tirkiyeyê” (Asylgrundrecht und dî Türkisch-Kurdische Zuwanderung) teza doktorayê ya yekemîn amade kir û bi navunîşana doktoryê (Dr. rer. pupl.) hilda.
Dr. Mag. Ümit Yazıcıoğlu, di sala 2003an de jî li ser mijara “Dînamîkên Yekîtiya Ewropayê û bandora wê ye siyasetmedarî, mafdarî û çarçoveya mercên wê” li Zanîngeha Freî di beşa zanîstiya siyasetmedarî de wek teza doktorayê pêşkêş kir û navunîşana doktoraya (Dr.rer.pol) duyem wergirt.
Ümit Yazicioglu dîsa sala 24.11.2004an de li ser mijara “Hêvîdarî u armancên tengasiyên entegrasyona Tirkiyeyê ji bo Yekîtiya Ewropayê” (Erwartungen und Probleme hinsichtlich der Integratîonsfrage der Türkei in die Europäische Union) teza xwe amade kir û bi navunîşana doçentiyê girt. Di heman katê de li beşa siyasî û rêveberiyê wek mamosteyê zanîngeha Freî dest kar kir u piştre bi navunîşana profesorî ders da.
Xebatên lêkolînerî û polîtîk.
Ümit Yazıcıoğlu di sala 2002an li bi navê “Lêkolînên Ewropayê li ser entegrasiyona Tirkiyeyê” (Europäische Studien zur Integration der Türkeî) kovareke 6 mehane ku “têkiliyên navneteweyî û lêkolînên stratejîk” derxistiye û edîtoriya wê kiriye. Ji sala 2004an vir ve bi navê “Li Ewropayê Demokrasî û Hiqûq” kovareke 6 mehane u têkiliyên navneteweyî u lêkolînên hiquqî ji xwe re kiriye mijar derxistiye û edîtoriya wê jî kiriye. Niha jî endamê lijneya kovara ku bi navê “Rojnivîsa Ewropa” derdikeve ye.
Her çiqasî xwe li Ewropayê dijî jî li pirsgirekên welêt re eleqedar bû ye, pêşveçuyîn û bûyer şopandine û wek helwesteke bi sinc û ehlaqî ji bo rojname û malpera Yuksovayê ku herêma ku navenda pirsgirekan de cîh digre re, bi pêşkêşiya nivîsan destekariyên xwe nîşan dide.
Ümit Yazıcıoğlu sala 1997an vir ve li ser mijarên terorîzm û arîşeyên etnîkî lêkolînan pêktîne û sala 1990î vir ve jî li ser realîteya Kurdan lêkolînen hiqûqî u sosyo-polîtîk meşandine û hê jî van xebatan berdewam dike.
Ümit Yazıcıoğlu di navbera salên 2000-2006an de li Zanîngeha Freî Berlînê li ser mijarên têkiliyên navneteweyî, li Tirkiyeyê pirsgirekên etnîkî û realîteya Kurdan, Têkiliyên Tirkiye û Yekîtiya Ewropayê, Îslama siyasî û terorîzm lêkolîn kiriye, ders daye û şêwirmendî kiriye. Di encama xebatên terorîzm, pirsgirekên etnîkî, Yekîtiya Ewropayê, Ewrasya û Rojhilata Navîn de Prîv.-Doz.Dr. Dr. Mag. Ümit Yazıcıoğlu bi zimanê Almanî 11 pirtuk û di rojname û kovarên cuda de jî zêdetirîn 200 makale pêşkêş kirine.
Ümit Yazıcıoğlu, bi armanca lêkolîn û zanînên xwe berfireh bike, tevî pispor û akademîsyenên di hêla xwe de pêşketî re Enstîtuyeke lêkolînên stratejîk bi navê DÎBARF (Deutsches Institut zur Beobachtung von Antisemitismus – Rassismus – Fremdfeindlichkeit) ava kiriye û serokatiya wê dimeşîne.
Prof. Dr. Dr. Mag. Ümit Yazıcıoğlu bi almanî, fransî, kurdî, înglîzî û tirkî dizane. Hemwelatiyê Tirkiyeyê ye û bavê sê zarok e.
Andrea Wolf (Ronahî) (15ê kanûna paşîn 1965 li München - m. 23ê çiriya pêşîn 1998 li Şaxê, Wanê) çalakvana siyasî ya alman û gerîlaya PKKê bû.
Çalakiyên wê yên siyasî.
Di sala 1996an de Andrea Wolf tevlî PKKê bû û piştî demekê tevlî ARGKê bû û bû endama YAJKê. Piştî perwerdeya leşkerî Andrea Wolf tevlî şerê PKK û PDKê bû û paşê derbasî Bakurê Kurdistanê bû. Di 23ê çiriya pêşîn 1998an di encama şerekî navbera gerîlayên PKKê û hêzên artêşa tirk de Andrea Wolf dîl dikeve destê hêzên tirk û piştî demeke kurt tê kuştin.
Şehlûr, şalûl, şalûr, şarûn an şahlûrê Ewropayê ("Merops apiaster"), cureyekî çûkên mozxwer an mêşxweran ("Meropidae") e ku koçber û pirr-reng e.
Li ser çavê wî kilek reş û li bin qirika wî jî xetek reş he ye. Nikulê wî yê reş û dirêj hinek berjêr ve ye. Bazikên wî sertûj, teriya wî dirêj e. Fira wî pêlane ye û di firînê axilbe difîkîne.
Şehlûrê nêr dema bixwaze nêzikî ya mê bibe divê mêşek hingiv zevt bike û jê re diyarî bike. Şalûla mê heyta ku vê mêşê nexwe nahêle yê nêr nêzî bibe û têkeve têkiliya cinsî.
Hêlina xwe li nêzî avan li cihên ji aliyê kêzan ve dewlemend di qûmê de çêdike. Hêlîna wan teng û dirêj e. Carinan dirêjiya hêlînê 2 m jî derbas dike.Şehlûr li çolan dijîn.
Şehlûr mêş û mûr, moz û kurman dixwe.
Hejîr navê dar û fêkiyê wê darê ye. Darê hêjîrê yê kewke ye, zû dişkê. Ku meriv pelç û fêkiyên wê jêdike aveka mîna şîr jê tê. Ev şîrê ku li dereka mirov dikeve dixurîne. Ku meriv du-sê dilopan ji vî şîrî bera nav şîrê ajalan yê nû dutî bide ew şîr diqemite mîna penêr dibe. Bi vî penêrî re dibêjin "teleme" an "jajî". Ji bo jajî çêkirinê şivan hin herî ji mihiyan heldike û dihere şîrê hêjîran pê da diguvişe. Şîrê hêjîran bi giştî ji hêjîrên nebûyî "kerk" tê. Wê lomê bi vî karî re dibêjin "kerk girtin". Şivan dihere kerkê digire, yanê şîrê darê hejîrê li heriyê dixe. Ku carek şîr lê ket ku hişk bibe jî heyvan digire.
Dara hejîrê ji kevintirîn darên li ser rûyê erde ye, ev dar ta 15 mitran bilind dibê, xêzmîla siha darê di nîvê rojêde ta 12 mitre erd digrê, ji ber siha wê a tarî razana di bin dara hejîrê de pir xweşe.
Welatê dara hejîrê Karîa ye, Karîa heremek kevne ji heremên rojava yên ciyayê Zagroseye, nêzî derya sipîye.
Hejîr di bawerîya misilmantîyêde fekiyek pîroze, ji bir Yezdanê mezin bi hejîrê sûnd xwarîye û Gotîye
Li cem Rumanîyan jî pir pîroze, ew bawerdikin ku Gûrê ku bi şîrê xwe herdu bira Ramus û Rumulus xwedî kirin û mezin kirin, di bin dara hejîrê de diman û jiyandikirin, Ramus û Rumulus her du birayên ku împeratorîya Rumanî saz û avakirine ne.
Zanistê Yaunanî Plînî 29 beşên hejîrê dane zanîn û li ser wan nivîsandîye. Hejîr bi du cureyan tê xwarin
1) Hejîrên ter û gihayî ji darê tên jekirin û tên xwarin.
2) Hejîrên li ber tavika rojê ziwakirî yan jî jêre dibêjin hejîrên hişk ev di kulînan de tên parastin ta mehên zivistanê û di şevên sar û cemidî de tên xwarin.
5) Vîtamina A, Vîtamîna B û Vîtamîna C
7) Omêga 3 û omêga 6
ji ber bilindbûna asta Şekir di hejîrêde dibe wek cavkanîyek înêrciyê yî xurt ji bo karê mêjî û masulkên laşê mirov
Ji ber ku zengînîya hejîrê bi Kalisyom pir heye ji bo parastina hestîyên laşê mirov ji nexweşîyên hestîyan wek hestî xûrumandinê bi taybetî li ji bo kal û pîran pir başe.
Hejîr pir bi sûde ji bo nexweşîyên dil û damaran, herwiha ji bo parastina rovîya zirav û kolonê mirov ji nexweşîya penceşêrê.
ji bo nexweşîya Gaut bi berfirehî tê bi kar anîn.
Ji bo dermankirina nexweşîya rovîyên lawaz, çi li cem pîra çi jî li cem zoroka bê, 6 heb hejîrê pijiyayî/gihayî yan ziwakirî û qedehek donê zeytunê û leymunek baş hurkirî, hemî tev de têxin sênîkekê de û 24 saatan bihev re bihêlin û duvre her roj bi xurînî 2 kefciyan bixwin.
Hêjîr du qesetan fêkî digre. Bi qesetî pêşin ra dibêjin "petle". Petle hêjîrên biçûk ên rengê kesk in. Tên xwarin û ji wan rîçal jî çêdibe. Ev qesetî siftê diweşe û dar qesetekî nu digre. Siftê ew qeseta gir dibe. Rengê xwe yî kesk e. Ev hêjîrê nebû ye û bi wan ra dibêjin "kerk" û nayên xwarin. Ku kerk gir dibin şîrîn dibin pê ra dibêjin hêjîr û ew tên xwarin.
Pirpar, pêrpîne, pêpîner ("Portulaca oleracea") hêşînatiyek giyayî û bêar e. Di nav parêzan de (baxçên dikakan) xwebixwe di meha hezîran û tîrmehê de çêdibe û wek dikakan (zerzewat) tê xwarin. Giyayek pirsalane ye. Navtenga wê razayî bi qasî mitroyekê dirêj dibe, bejna wê jî heta 30 cm bilind dibe. Belgên wê bê dûxûk, kesk û hêkanî, bi goşt û piravî ne. Belgên wê tacane wek qevdikan bihevre ne û di mehên tîrmeh heta êlûnê de vedibin. Rengên wan zer, eflatûnî an jî peyazî ne. Ew kulîlk paşê dibe qebsûl û di nava wê qebsûlê de gelek bizirên biçûk û reng reş hene.
Welatê wê Asya ye. Ji wir ji aliyê teyran û ba û babelîkan derbasî welatên din bûye û li her welatî hêşîn dibe. Dîroka wê nayê zanîn, lê ji ber ku di nav baxçên dikakan de xwebixwe şîn tê, mirov dikare bêje hema hema wek ya dikaka ye. Ji berê de ji aliyê medeniyetên Asyayî ve wek dikak û dermanên xwecihî tê xebitandin. Lê welatên wê Amerîkî naxwin.
Berhevkirin.
Bi gelemperî tenê belg û rîşiyên wê yên taze tên berhevkirin û deme dest tê xebitandin. Çayê, tentûr jê çênabin an jî em lê rast nehatine.
Têdahî: Madarek zêde rûnê Omega 3 ku di masiyan de heye dihewîne. Karbonhidrat, proteîn, Karoten, Kalsiyûm, Kolesterol, Sodyûm, Hesin,Potasyûm, vîtamîn B1, B2, B6, C.
Bikêrhatin.
1- Jibo xwînbûna aşik (mexde), rûvik û destava bi xwîn bi fayde ye.
2- Xwînê paqij dike û gemarên têde tavêje der.
7- Nexweşiyên ji xalikê tên ji holê radike.
8- Jibo bêxwewî, westiyan, hêrsbûn û betilîna zêhn bi fayde ye.
9- Jibo avêtina kurman dibe alîkar.
10- Heke bê herişandin û li serserî bê danîn, wê êşa serî bibire.
11- Heke bê qutan û li ser sorbûn û edavan bê danîn, wê wan ji holê rake.
Di zanistê de.
Îbn î Sîna di derbarê pirparê de dibêje: "Pirpar jibo serêş û êşên çavan başe. Bandora wê ya qulipandina sefrayê heye. Heke li ser sorbûnên çerm û peçivînan bê danîn, wê arêşeyên wan hilîne. Heke bi şerabê ve bê tevlihevkirin û pê ser bê şûştin, wê edavên çermê serî û werimînên wê hilîne. Heke wek şûrûbê (şerbetê) bê vexwarin, wê arêşeyên edavbûnên kezebê hilîne, vereşandinên sefrayê bisekinîne û şehwetê kêm bike. Heke ava wê ya xurû bê vexwarin, wê edavên nav gurçikan biherîkîne û bavêje der. Êşên gurçik û mesane ji holê radike, birînên wan dikewîne, sotinên rehîman dadixe. Xwînbûna memikên bawesîrê dibire, heke bê qelandin û xwarin îshalê (virikê) dibire".
Prof. Dr. Mehmet Oz dibê: "Di nav pêpînê de gelek rûnê omega 3 û hesin heye. Bandora rûnê pirparê wek ya rûnê masiyan e.Ew rûn hem dil hem jî bedenê li hember penceşêrê diparêze. Kesên ku masiyan nexwin, dişên wê kêmasiyê bi pirparê dagirin".
Ji pirparê selete, xwarinên bi goşt, mixle û borek tên çêkirin. Gelek kes dikelînin û sîr û mast berdidin ser.
Rihan, toprihan, merzekew, rihana maran ("Ocimum basilicum") riwekek ji famîleya gezika derewîn e. Biharbehnek e û di pêjgeha kurd de herwiha tê bikaranîn. Yeksalane ye, ji hewaya nermayiyê hez dike. Merzekewa gihîştî 20-60 cm bilind dibe. Rengê wê kesk e.
Bêhna wê mêşan direvîne. Him bi xavî, him jî wekî biharatê tê xwarin. Ji ber ku zû tehma xwe winda dike, baştir e mirov berî bi bidawîbûna kelandinê (yan pijandin, biraştinê) tevlî xwarinan bike. Li malan di kulbikan da diçînin. Ku meriv destî xwe rûyê dixe bihînê xweş belav dibe.
Cîq, reşêlek an çûkreş ("Sturnus vulgaris"), cureyekî cîqên Cîhanê kevn ("Sturnidae") in. Li zivistanan refên dengbilind û mezin çêdikin.
Çivîkeke zehf navdar e û bi kurdî navên wê gelek in, bo nîmûne,
Mîtolojî û Bêjenasî.
Di çîrokeka Kurdî da xortek dikeve dineyeka heft qatan jêr. Nikane bi tenî xwe derkeve sîsark tê wî derdixe dineyê ronî (dineyê me). Bi ihtîmal ku ew teyre ku di Grêk dibêjin "phoinix", bi îngîlîzî "phoenix", bi Tirkî "Anka".
Peyva sîsark ji du peyvan çêbûye. Sîs (spî) û ar+ik (agir). Yanê wateyê xwe Agirê Spî ye. Nola ku tê zanîn, "phoenîx" çûkekî ji êgir e.
Kewê gozel yan jî Kewê Kurdistanê ("Alectoris chukar kurdestanica"), binecureyekî kewan e ku bi taybetî jîngeha wan li herêma serhedê ye. Kewê gozel wek balindeyê neteweyî yê Kurdistanê tê dîtin û li gorî mîtolojiya kurdî çend wate û pênase ya Kewê gozel heye. Li gorî kurdan kewê gozel tê wateya hezkirina bêberdel û wateyek din jî ajalekî wisa ye ku herkesî dijminê wî ye, ew jî dijminê xwe ye (ev pênasekirin bi awayekî din bi rewşa Kurdan ê îro ve tê girêdan).
Kewê gozel li hemû çiyayên Kurdistanê peyda dibe. Di berbanga sibehê de şiyar dibe, li ser latekî bilind disekîne û dixwîne.
Şayes û Xuyabûn.
Rengê Kewê gozel boz û qehweyiyeka vekirî ye. Li ser cavên xwe de badeke sorik derbas dibe û li pistê serê de bi bozbûna mûyan dibe yek. Eniyê kewê resik e û wek gûsikek cavan çarçove dike. Mûyên pistê bi rengên qehweyiya vekirî ne, lê rengê boçik û yê mûyên di bin basan de boz in. Rengê nikil, ling û derdora cavên wî sor in.
Ew pir dişibihe Kewa zinarî ("Alectoris graeca") lê li ser pişta wê zêde qehweyî ye û li beriya sitoyê wê de jî rengekî zer heye. Kewê nêr û mê pir dişibin hev.
Dengê kewa gozel.
Bi vî dengî Kewê gozel ji boy kombûne bang li hev dikin. Herwiha, Kewê gozelên nêr vî dengî bikartînin da ku kewên din ên nêr hişyar bikin. Dema ku kew ditirsin û difirin dengekî wek "fir-fir-fir" derdixin. Li gorî lêkolîneran ev deng fonksyona tirsandina dijminên li erdê digire.
Warê Kewê gozelê.
Cihê ku kewê gozel dijîn ji Balkanan û Tirkiye (bi taybetî Kurdistan) heta Asyaya Navîn digihêje. Herwiha, kewên gozel li Amerîkaya Bakur, li Hawaii, li Nû Zelenda û li Afrîkaya Başûr hat berdan da ku li wir jî xwe belaw bike. Lewra nêzî 14 cureyên kewê gozelê hene. Li Ewropayê cureyê bi navê "A. c. cypriotex" li Bulgaristanê, li Ege, li Kreta, li Rodos, li Tirkiye û li Kurdistanê peyda ye. Cureyekî din bi navê "A. c. chukar" jî li Efxanistan, Kaşmîr, Hîmalaya û li Nepalê dije.
Agahiyên li ser jiyana kewê gozelê.
Ji 20 heta 40 hêkan dikin. 21 rojan qurp rûdinin, çîcikên wan di roja 24an de derdikevin û bi diya xwe re li xwarinê digerin. Pirr zîrek in, dema mirovan dibînin xwe hema vedişêrin û diya wan hema li nav ningê mirov digere ku çîcikên wê xwe vedişêrin.
Miço Kendeş hunermend û stranbêjekî kurd e ku di sala 1966an de li Kobaniyê, li Rojavaya Kurdistanê ya bakurê Sûriyê, di nav perên malbateke kurd de ji dayik bûye.
Ji zaroktiya xwe ve li ber dengê dengbêj û stranvan û dastanebêjan û di nav şevbuhêrkên ahangane yên ko li malê dihatine saz kirin, perwerde bûye, piştre li ber dengê dapîra xwe hinî rewanbêjî û şêweyên strana-dastanî dibe. Îdî piştî vê qonaxê xwe hînî lêdana biziqê û tembûrê dike, hişyarî û zanîna xwe ya muzîkî berfirehtir dike, hem dest bi hînbûna ûdê dike û hem jî bi alîkariya hin muzîknasên Helebê zanebûna xwe di derheqa meqamên rojhilatê de kûrtir dike. Miço Kendeş, dest bi berhevkirina stranên kevin û yên gelêrî dike, li çavkaniyên wan yên resen û zelal digre, anuha jî, ji wê gencîneya ko bi sedan stran têde hene berhevkirin, dest bi hibijartina xwe dike da ko yên herî sipehî, herî narîn, bi dengê xwe yê pêldar û afsanewî û bi şarezayiya dastanbêjiya xwe, pêşkêş dike. Hêjayî gotinê ye ku Mico Kendes hemwelatiyên Swîsre û Fransayê hene.
Pîrevonk sernavê gellek ajelên yên ku bi ev navî tên zanîn e. Pîrevonk ajaleka heyşt nige. Pîrevonk ji paşiyê xwe dezîyakî berdide ewî dike konik. konik yî zelqoqî ye. wê lomê kurm û mêş ku pê dibin pê ve dizeliqin.
Mijarên têkildar: gurikî mêşan
Hunermendê kurd Jan Axîn di sala 1973'an de li gundekî Batman'ê hatîye dinyayê. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên Kurdî di gîyanê wî de cihekî girîng girtin.
Di muzîka Kurdî' de klasîkên mîna Mihemed Şêxo, Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997' an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî berhema xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka Kurdî de cîh girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand.
Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna Pink Floyd, Gary Moore, Nirvana, Bon Jovi û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka Kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bileyîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye.
Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê
derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji
aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de
enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û
berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek
binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal
berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen
biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji
helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta
helbestvanê Frensî Louîs Aragon, ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji
helbestvanê Yewnanî Konstantînos Kawafîs, helbesta bi navê "Bajar", bi
melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên
muzîka kurdî jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo
çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke
bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her
wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û
melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên
kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin.
Kulî an kuleh an jî çîncirk ("Caelifera"), sernavê binekomek hinek kêzikên ku bi çengbûnê dimeşin e.
Wediyê şeş lingan e. Herdu lingên xwe yên paşîn ku ji yên din drêjtirin ji bo xwe hilkirin û çengbûnê bikartîne.Mezinbûna wan ji 2cm heyta 20 cm diguhere. Bi zad û giyayan xwedî dibin û bi hêkan zêde dibin. Carinan bi kewtan wek ewrên reş bi hevre ji aliyê welatên germ dihên û erîşî zad û bexçeyan dikin û zerarek mezin didin wan.
Dabeşandina jorefamîle û famîleyan.
Hin cureyên xwe mezin drêj difirin lê cureyên xwe yên biçûk xwe hindik difirin. Pêrikên xwe gorî cureyan tê guhartin. hin per yên hêşin in hin yên surin. Perên cureyên gir yên boz in.
Sîqalkê ciluq ("Cathartes aura"), cureyekî balindeyên dirende ji famîleya sîqalkên Cîhana Nû ye. Ev balinde mirarxwer e.
Rengê sîqalkê ciluq reş e; wek ciluqan û mezin e. Bi giştî bi kom difirin. Ku li ku bihnê miraran heldikişînin li wir dadinin.
Alî Baran (jdb.1956 li Xozat/Dêrsim) hunermendekî Kurd e.
Ali Baran di sala 1956 an de li gundê Bargeniyê, Axûçan, Xozat - Dêrsim ji dayik bû. Navê wî yê rastî Ali Baran e, lê ew di nava guhdarên xwe de weke "Baran" tê naskirin. Ew digel malbata xwe bi zaravayên Dimilkî û Kurmancî mezin bû. bi vî havî Baran fêrî her dû devokan dibe û lewra bi herdû devokan stranan dibêje.
Baran di dema 7 saliya xwe, bi çûyîna dibistanê hînî zimanê tirkî bû. Dibistana navîn li bajarê Xarpêtê xelas kir, piştrev diçû dibistana amadehiyê, lê ji sedemên siyasî di sala 1973 an de ji dibistanê dihat avêtin. Bi vê yekê Baran ji bo berdewamkirina dibistana amadehiyê diçû Xozatê, li wir di sala 1978an de dibistana amadehiyê diqedant.
Bavê Baran, hunermendê nasyar ê bi navê Mahmud Baran e û bi kasetên xwe yên muzîkê dihat nasîn. Tê gotin ku dayika Baran jî xwediyê dengeke zelâl e, ji ber vê sedemê zarokatiya Alî Baran di nav hunera Kurd de derbas dibû. Ew digel stranên Arif Cizrewî, H. Cizrewî, Kawîs Axa, Meryem Xan û wd. mezin dibû. Lewra, wî stranên ev dengbêjan ji nû ve aranje dikir û bi şeklekî nûjen dilorand.
Baran bi 6 saliya xwe li dahole û bi 12 saliya xwe jî li tenbûrê dixist. Dengê wî ew qas dihat ecibandin ku ew li dibistana gund û ya dibistana amadehiyê di pîrozbahiyên fermî de bi tirkî distre. Baran cara yekemîn di sala 1976an de li Xozatê derdikeve dikê û bi Kurmancî distrand. Piştrev li gelek deran derdikeve pêş gel û stranên şoreşiyê digot. Bi stranên xwe tesîreke mezin li ser gel diafirand. ji ber vê yêkê polis gelek caran êrîşî wî dikir. Di sala 1977an de li Amed li Sînemaya Dîlanê sazdêranî mezin dida û li vir dihat girtin. Nêzîkî 2 mehan di girtîgehê de dima. Piştî Zîndama Amedê koçî Almanya dikir û li wir diçû zanîngehê. ji bo demekê beşa Kîmya, piştre jî demekê beşa muzîke dixwand. Lê dev ji xwendinê berdida û bi temamî xwe dida muzîkê.[http://www.test.com test]
Di sala 1981an de Cuntên leşkerê dîsa hikûm li Baran dixwandin, heya ku Baran di sala 1982an de ji nava biyaniyê Tirk dihat avêtîn. Ew li Elmanya dibû penaber û di sala 1993an de biyaniya Alman digre.1999 cara evili diçû welaten xwe Dersime u 2002 diçû festivala Dersime
Kaseta yekemîna Baranê di sala 1981an de bi navê "Lo warê" li Elmanya derdiket. Piştre di sala 1984an de kaseta xwe ya bi navê ”Deriyê Hepisxane”, di sala 1987an de “Ey Dersimê”, di sala 1989ande “Helepce û Zindan” û di sala 1991an de jî “Çene Çene” derket piyasê. Piştî ku Baran di sala 1993an de dibe hemwelatiyê Elmanya, ew cara ewil vedigere welatê xwe û li wir kaseta “Deste ma” dikişand.
Di sala 1995 Baran konserekî bi navê "Baran Live Konzert" (Baran, konsera zindî) pêk tîne.
Bi temamî heta niha 8 kasetên wî yên muzikê û çend DVD û klîbên wî derketine.
Baran tembûr, saz, cumbus û defê lêdixe.
Pilo (bi latînî: "Myrmeleon formicarius") navê kurmikekî axê ye. Ew tim di axê de kortikan dikole. Paşê gir dibe pi per dibe dikane bifire.
Pilo kurmikeke di herêma Efrîqa, Awûstûrya û Behra Spî dije. Ji xwe jiyana xwe li gorî neçirvaniyê şêwandiye: Dema ku kortika xwe (malika xwe) çêdike, xwe tê de vedişêrîne û li benda xwarina xwe dipê. Taybetiya kortika xwe ev e ku Pilo vê kortikê wekî kortika neçirê bikartîne: Dema kurmek (bi gelemperî morîyek) lê nêz dibe, ji nişka ve dikeve neçirê û êdî nikare xwe xelas ke. Lê bi tenê piloyên ku li derdora Behra Spî (û li Kurdistanê) de dijîn neçirvan in.
Neçira Pilo.
Li gorî zanyaran Pilo ewqas xurt e ku dikare kevirên 30 qat ji wî girantir bavêje derve. Herwiha Pilo, bi avakirina malikê xwe û bi neçirvaniyê xwe bala zanyaran kişandiye ser xwe.
Cihê Pilo di çanda Kurdan de.
Ku tiştek dikeve çavên zarokan hanî dibêjin: "Pilo pilo bavê min, tiştek kete çavê min, ku axe bihelle, ku kevire biteqe, ku çopê bifire."
Firrinde yan balinde yan çûk an jî teyr û tû ("Aves"), birra ku hemû canewerên bi per yên ku difirine.
Di gelek devokên kurdî de ji bo firrinde yan balinde an çûk û teyr jî tên bikaranîn lê bi rastî çûk firrindeyên biçûk in. Navê xwe ji biçûkiyê xwe tê. Teyr jî firrindeyên mezin in. Ji wan gelek cure yên neçîrvan in. Pê re dibêjin firindeyên dirende balindeyên dirende an teyrên seyfî.
Anatomî.
Bi giştî nikulên balindeyan yên bi jêrda xwar in. Di çenda Kurdan da bi pozên şîrin ra dibêjin pozê teyrînî, yanê pozê wek mîna nikula balindeyan şîrin.
Balinde çêlikan nakin, hêkan dikin. Bi giştî derê ku lê dijîn bi pûş û pelax çêdikin bi ev şûnan re dibêjin hêlin.
Beresor herêmeke li rojhilata Kurdistanê ye.
Beresor peyvikek Kurdîye û li du peyvika çêdibît, ber û sor. Beresor, ku li 37º25´57.59” bakur û 44º47´29.28” rojawa yê li rojawaya bajarê Urmiyê ye. Dewrê Mîremadîn, pêşnîva sedsalêt 19-ê, 300 ĥeta 400 mal hebûye û navenda navçêt Tergewer, Deşt û Mergewer bûye. Wi dewri xelkê Urmiyê 25000 kes bûye. Wi dewri xwendegeh (dibistan), necar, nalbend, asinkot (ĥedad), şikestebend, tevinker, pereker, pînedûz, terzî û noşdar û herweto tewaw tiştê jîn û jîyanê li wi dewri, li Beresori hebûne. Beresor navenda hatuço û kirîn û firotinê li gel navçêt Şemsdîna û Ûrmiyê û navbenda wan herduka bûye. Bo nimûne xê, run, hingwîn, qûmaş û paşî, paşnîva sedsalêt 19-ê, tûtin yê hatiye kirîn û firotin.
Li sala 1970-ê zayînî tinê sê-çar malek li Beresori mabûn û gundêt Sêvik û Rezgeya nêzîkî Zêrîxanê, ku du gundêt cîranêt Beresori bûne, her du kawil û çol mabûn.
Kûsî an kosî an jî kîso, ew navê gelemper ku li koma xijendeyên qalikdar (Testudines) dikeve.
Şayîs.
Kûsî canewerekî pir hêdî ye. Ku meriv dibîne serê xwe kaşî qalikê xwe dike. Ku meriv dike destê xwe hema aveke gewr berdide.
Kûsî an kosî an jî kîso (bi sanskrît: "kasayápa-"; avestayî: "kasyapa-"; farisiya navîn: "kaşawag"; bi farisî: "kaşav"; bi soranî: "kîsell", zazakî: "kesa")
Li hin deran bi navê kosî, kîso, req û şkevlatok tê naskirin. Cureyê kûsiyan ku di avê de dijî dibêjinê kûsiyê avî an req an jî reqesêl. Di behrên mezin ên cîhanê de jî çend cureyên kûsiyên deryayê hene wek kûsiyê deryayê yê kesk.
Kûsî û folklora kurdî.
Di ola zarokan de ev canewerekî xerab e. Dibêjin ku rêq gotiyê "ku qalikê min tunebûna min yê çel keçik avis bikira". Qalikê çêlikên kûsiyan yê vala li malan ji bo xemlê dardixin.
"Dûpişk u kîsell", li pirtûka Es'ed Zengene, Cegirgoşekan, 3, r. 10-15.
Hamza Yavuz (Vasfî, 1963 Derkfan/Gercüş-20.8.2000 Saarbrücken) helbestvanê kurd û şehîdê têkoşîna azadiyê ye.
Hamza Yavuz, di sala 1963an de li Derîfkana Gercûşê jidayik dibe. Di piçûkatiya xwe de, bi tevî malbata xwe bar dikin Midyadê. Hamza, zarokatiya xwe li Midyadê derbasdike û dibistana seretayî û navîn li vir diqedîne. Di temenê xwendekariyê de ji têkoşîna rizgariya netewî ya Kurdan bi tesîr dibe. Di lîseyê de bingeha fikra têkoşîna azadiyê di kesayetiya xwe de bi cîh dike.
Hamza, di pola duyemîn a lîseyê de ji ber êrîş, zordarî û zextên rejîmê neçar dimîne ji dibistanê veqete. Hamza, ji ber têkîliya wî ya bi PKKê re du caran tê binçavkirin. Lê belê ewrê reş ê zordestiya rejîma leşkerî ya 12 îlonê xwe li hemû welêt vedipêçe. Hamza careke din tê girtin, rastî êşkenceyên giran tê, lê belê ew tewanbariyan qebûl nake û piştî meheke û nîv serbest tê berdan. Lê belê xiyaneta ku li Gelê Kurd raselitiye, di dika jiyana Hamza de jî rûyê xwe nîşan dide. Hamza piştî demeke kin piştî îxbarekê careke din tê girtin û yekser dişînin Mêrdînê. Fermanariya Rêveberiya Leşkerî Hamza careke din ji êşkenceyên giran derbas dike, lê Hamza sekna xwe ya berxwedanvan li vir jî didomîne... Hamza Yavuz, cara duyemîn serbest tê berdan û vê carê jî bi neçarî diçe Îzmîrê. Li Îzmîrê Hamza, jibo rûniştina ku li Dadgeha Rêveberiya Leşkerî ya Yekemîn a Amedê tê dîtin, tê vexwendin. Tevlî rûniştinê dibe û 16 sal cezayê zîndanê dixwe. Ew piştre vê helwesta xwe, di nameyeke xwe ya ku di girtîgehê de dinivîsîne weke "şaştiyekê" bi nav dike.
Cîh zîndana Amedê ye.
Li hemberî êrîş û êşkenceyên xedar û dervehî mirovatiyê Hamza, bi bedena xwe ya ciwan, berxwenake xûrt nîşan dide; bi tevî hevalên xwe beşdarî çalakiya Rojiya Mirinê dibe. Ji ber êşkenceyên bê perva, bi dehan car giran nexweş dibe. Di girtîgehê de, girtîmayîn û dûrbûna ji jiyana derve, hesret û evîna jiyanê ya bi wî re geştir dike. Hamza, li girtîgeha Amedê, bi helbestan dijî. Helbest û pênûs, hevalê wî yê herî nêz e, têhnîbûna xwe ya ji bedewiyên jiyanê, hesret û hêviyên xwe bi van tîne ziman. Hamza, di vê jiyana fanî de naxwaze bê dews koç bike, bi vê înadê, bi azweriya jiyanê, li hemberî hemû şert û mercên mirinê, bi serbilindiyeke berz li ber xwe dide. Ew bi evîna helbestê, bi diltenikiya hûnermendekî, jiyana xwe bi pevyên narîn û xweşik dineqişîne ser rûpelên spî. Dema ku rûpelên salnameyê 1989 nîşan dide, êdî ji girtîgehê derdikeve û bêrê xwe dide hesreta xwe ya salan; çiyayên Kurdistanê. Hamza, navê hevalekî xwe yê pir hes jê dike Wasfî Kiliç ku di 1986an de hate qetilkirin li xwe dike. Hamza Yavûz ango bi navê xwe yê kod Wasfî, wêjevanekî bi marîfet, zanyar û helbestvan bû. Serokê Gelê Kurd Abdullah Ocalan, ji ber meraqa wî ya ji dîrokê re, jê re gotibû `Mirovê ji kûrahiya dîrokê tê`. Navekî din ê Hamza hebû; Fîlozof Wasfî. Evîna di dilê wî de, bi rûbar, keskahî, av, ax, çiya û kûlîlkên welêt re dibe yek. Di her herikîna rûbarekî de diherike, di her vebûna gûlekê de dibişkive û bi xwendina bilbilan dilgeş û dilşa dibe Hamza. Hamza, ti carî ji temaşekirina bedewiyên xwezayê têr neba, wan di helbest û nivîsên xwe de bi ziravhestiyariyeke nedîtî tîne ziman. Ew mirovek ji kûrahiya vê dîrokê hatibû, bi zimanê xwezayê di axîvî û dijiya, lewma xwezayê jî hemû bedewiyên xwe jê re vekiribû. Hamza Yavuz, di sala 1999an de bi nexweşiyeke mirinî dikeve. Wasfî, bi bûhabûna mirinê, ya yekemîn li nexweşxaneya Gerîlla ya Zapê, ya duyemîn jî li Mûsilê du ameliyatan derbas dike. Ji Mûsilê derbasî Mexmûrê, ji wir jî diçe Suriyê û ji Suriyê jî berê xwe dide `parzemîna spî` Ewropayê. Hamza Yavuz, li Almanyayê li Klînîka Saarlaouise St. Elizabethê bi tevî hemû hewildanan nayê rizgarkirin û xatirê xwe ji jiyanê dixwaze. Rûpelên dîrokê 20ê Tebaxa 2000î nîşan dida. Ew beriya nefesa xwe ya dawî van hevokan bilêv dike: `Li pişt min negrîn, tilîliyê bikşînin. Dema ku li ber çavê min bedena ewqas qehremanan perçe perçe dibe, mirina li min li ber wan ne tiştek e..! Di vê oxirê de ne yekemîn im, ezê nebim yê dawî jî. Çawa ku helbestvan Nazim gotiye, li dijmin înad ezê rojekî din jî bijîm.` Di 25ê Tebaxa 2000î de xelkê Batmanê bi tilîliyan cenazeyê wî pêşwazî kirin û veşartin.
Yavuz, Hamza
Mêşhingiv, mêşa hingiv, moza hingiv an jî heng (bi soranî: "mêşhengwîn") wek pîzpîzonkê (pîzang, kermêşê) ye lê rengê wê soringî ye. Gelek cureyên mêşhingivan hene û çendîn ji wan komên mezin ên zêdeyî 60.000 mêşên hingiv çêdikin.
Pêkanîna koma mêşhingivan.
Mîrê komeke mêşhingivan şaheng (diya mêşan, make) ye. Di her komekê de yek şaheng heye. Kom ji bi sedan mêşhingivên nêr û bi hezaran mêşhingivên karker jî pêk tê.
Kewara hingivê.
Cihê ku mêşhingiv lê hingiv datîne jê re kewar (kewarmêş, gurbe, pilûre, xelefk an pêtagê mêşan) dibêjin. Di kewaran de şaneyên hingiv ji şimayê çêdikin. Hingiv xwarina kurmikên mêşan e.
[https://drive.google.com/open?id=0Bzsfm3UK07LzUzk3REFLTlFoUlk Jiboy hê pirtir agahiyên li ser mêşvanî û mêşhingivê]
Qirşax sernavê gelek cureyên xwînmij e. Qirşax ku çir dibe yê wek pîrevonkê biçûk e ku yê di wî halî de yê pê ra dibêjin qirnî an qijnik. Ku carekê bi ajal an jî mirovan ve bizeliqe bi xwînê diperçife. Hin cureyên xwe yên bijehr in. Taya Kongoyê (bi îngilîzî, "Congo hemorrhagic fever") ji wan nexweşiyên mirinê ku qirşax dibin sedem e.
Peyva qirşak û kerçik ji peyvekê tên. Bi dibêtiyeka mezin kerçik, wek qerçik, qerçix, qerşix bûye qirşax. Navên qrinî û qijnî jî ji peyva qirşaxê çêbûne. Li hin deran ji bo qirnî dibêjin ginî an gene. Navê qiraşexe bi tirkî ("kene") jî ji vê peyvê tê.
Zaq, qişqil, qişqelank, qelqişk, qijika dûvmisas, qelebaçke, keşkrek, etok an etelok ("Pica pica"), cureyekî fîkarên bera ye ji cinsê zaqan ("Pica") û ji famîleya qijakan ("Corvidae")e.
Ji qirikan cudatir e, bin zikî zaqan gewr e,ligel qemçikê dirêjiya wê 46 cm digihê. Ji cureyên vî balindeyî zaqê ewropî,zaqa awistralî û zaqê Korî.
Tê bawerî ku zaq ji canewerên jîrtir di nav canewer û çûkan, ku ezmûna an testa neynikê yê zanistî derbaskir bi serkeftî wek kûçikan, fîl, meymûn, dolfînan û mirov (mirror test).
Zîro ajalekî avî ye. Cureyên xwe pir in. Kin cureyên wek dêzi ziravin zor xuya dibin. Ku hin ji ew avê vexwin û ewan bi avê ra herin hundur xwîne dimjin û gir dibin. Hin cureyên xwe di nexweşxanan da tên bi kar anîn.
Zîroyek di nav avê de
Kêlhenek an keçel an jî teyrê keçel ("Geronticus eremita"), cureyekî balindeyên dirûvê leglegan ("Ciconiiformes") e.
Kêlhenek balindeyeke ku ji sala 1879an û vir de li bajarê Bêrecûga Rihayê dijîn. Hejmara wan kêm e û ji bo vê yekê bi taybetî li Bêrecûgê ji layê Endazyariya Parastina Xwezayê û Parkên Neteweyî ve dihêne parastin. Nika bi tenê li Bakurê Kurdistanê, Sûrî û Fasê dihêne dîtin.
Navê xwe ji serê xwe yê kêl û ji rengê serê wî tê. Gorî çîrokan ew çûka dihere li welatê Ereban li bin darê heneyê dijî. Çima ku hene bi ser serî wî de tê serî xwe sor dibe.
Di çavkaniyên dîrokî de kêlhenek.
Heta demeke dirêj li Bêrecûkê populasyona herî dawî ya xwezayî ya kêlhenekan (Geronticus eremita) hebû. Ew bajar hê jî weke welatê kelhênekan tê nasîn. Mixabin jmara vê çûkê li ber tehlûkeya tunebûnê ye. Hêjayî gotinê ye ku di sala 2002'an de gelheyên din a xwezayî li Sûriye hate dîtin. Îro neslê kelhênekê di bin parastinê de ye û ji bo ku jimara wan zêdetir bibe, li Bêrecûke navendeke hilberîn û mezinkirina kelhênekan hate damezirandin. Ev navend li dinyayê bêhempa ye.
Sîxur an jûjiya strîavêj ("Hystrix"), cinsekî kojeran ku strîdar e.
Reftar û Şayes.
Sîxur bi giştî bi hêvarê ji qulê xwe dertê û diçêre. Wek kerguhan bişkulan dike. Lin deran wî neçir dikin goştî ewî dixwin. Tîrên xwe yên reş û gewr in. Gelek tîrên xwe yên zirav û direjîn lê hin di nav da stûr dibin. Ew tîran yên pir tûj û mixetere ne.
Gelek mirov bawer dikin ku sîxur tîran davên lê ne rast e. Ew ku dikevin siqircimê tîrên xwe bi banî da radikin. Ku meriv ji ber nereve tên xwe li merivan diqelibînin. We çaxê tîrên xwe di merivan ra diherin. Piştê sîxuran yê nerm, mîna bêz e. wê lomê tîr zû ji piştê dikevin.
Jûjî yan jîjo ("Erinaceidae"), famîleyekî guhandaran ji koma dirûvê jûjiyan e.
Ji sixuran biçûktir histriyên xwe yên bêzerar in. Ku dikeve mixeterê serî xwe dike bin zikî xwe û xwe topeloq dike. Xwarin a wi heşinayî ye.
Mehmet Nazif Aktaş (z. 1960 Amed − m. 23'ê berfanbarê 1985 Parîs) yek ji kadroyên PKK'yê bû. Di sala 1985'a de li Parîsê ji aliyê endamên partiyeke kurdan a din hatiye kuştin. Gora wî di goristana Père-Lachaise de ye.
Navê li ser gora wî Mustafa Aktaş e.
Berû, berî an darberû navê darên emirdirêj ya ji famîlyeya narewanan e. Jîngeha darberûyan derbasî herêmên Deryaya Navîn heta çiyayên Zagrosê dibe. Kevnarbûna darberûyan ji 1.000 salî zêdetir e.
Ji fêkiyên wê re dibêjin pelût, pelît, belot yan jî şambelot.
Di nava kurdan de, di demên berê de tê gotin ku "qehweya berûyan" jî dihat çêkirin. Barû tehl in. Gava ku ew hişk dibin, tehlîtiya wan zêdetir dibe. Berû jî, weke behîvan, gava ku hêşîn in, têne xwarin û piştre, ´ku weke behîvan hişk bûn, Qaşûlên wan jî têne xwarin û li ser êgir têne biraştin û xwarin. Ku berû, hatine biraştin, rûnek jê tê. Ew rûnê wê, tê gotin ku bi mînaraliya xwe pir zêde tê nasîn. Darên berûyan, bi taybetî, li Kurdistanê li dora Cizîrê, Nisêbînê û hwd, pirr zêde hene.
Kardî (bi latînî "Arum maculatum"), riwekek ji famîleya kardî û zîlgurzan e, mîna siyaleyê (ispenax) ye. Du cureyên xwe hene. Kardiyê erdan yî pelç biçûke û pelçê xwe çirtikçirtikî ne. Kardiyê zinaran yî pelç gir û direjtir e.
Kardî xamxamî nayê xwarin. Nolanî şîva siyaleyê dikelînin. Zêde tirş tevlî dikin ku tirşbûna xwe kêm be, devî mirov digidgidîne. Ku kardî qert dibe di ortê de pelçeka mihor vedibe û di orta pelçê de nêriyeke mihor dertê. Bêhna wê giran e.
Li hin deverên Kurdistanê kardiyê ji bo bikaranîna zivistanê hişk dikin. Kardî wekî werisan an guliyan tê ristin û bintavîkirin. Xwarina kardiyê ya xavî dikare xeterdar be û jengariyê bitetikîne.
Kardî bêyom e?
Gorî baweriyan kardî giyayeke bêyom e û li herkesê nayê. Di foklora Kurdî de jî kardî wekî giyayeke majîk derbas dibe. Gorî hin baweriyên nazanistî, kardî li hin malbat, eşîr an beran nayê. Dema ew bixwin bûyerên nebaş li wan diqewimin.
Kurd dibêjin ku kardî ji hezar derdî re derman e. Zemanekî yekî bi çav xwe re kirîye ku reqekî marek girtî ye û hêd î hêdî dixwîye. Ku mar dixwerîye diçûye serda jî kardî dixwerîye. Kurd dibêjin ew ew qas bi fayda ye ku mitikê maran dikane bikuje.
Mihemed Ezîz Şakir Zaza (z. 9'ê gulanê 1945), di 1945'an de li bajarê Qamişloyê ji dayik bûye. Dibistana sereke di sala 1956an de qedand û ya navîn di 1960î de, dûv re Abîtûr-zanistî di 1967an de, lê weke xwendineke azad.
Ji 1958-68 li cem muzîkvanê aşûrî, mamoste Gabriyêl Es'ed muzîk xwend, û di sala 1964an grûpeke muzîkê ji hevalên xwe damezrand, û xebata xwe ya muzîkî li navenda çand û hunerê li bajarê Qamişlo dikirin. Pişt re bi yek sal mîna wî mîna sedhezarên kurd, nasnameya wî ya sûrî jê hate kişandin.
Di sala 1967an xwe li zangoya şamê jibo xwendina felsefê qeyd kir, lê ji ber kêşeya nasnameyê xwendin jê re derneket, an jî lê hat qedexekirin, ne tenê wisa lê belê nema dikarîbû ji ber vê meselê li ti cîhên din jî kar bikra.
Di destepêka 1969an de berê xwe da Tçêkoslovakiyayê û li bajarê Pragê gîtar û kompozîsyon xwend dûv re macistêr û doktora di beşê muzîkolociyê li zangoya Karl- IV., wergirt.
Di salên 1983-1991 li welatê Cezairê mamostetî, herweha peymengeha muzîkê li peymangeha bilind damezrand jibo perwerdeya muzîkolociyê.
Ji 1991 hetanî 1996an mamostetî di fakûlteya huner û ragehandin (medya) li zankoya bajarê Trablusê-Lîbya.
Di destpêka 1996an de veger bo bajarê xwe Qamişloyê û li wir instîtûyek bi navê Navenda Muzîkê avakir.
Di sala 2002an de jê re hat pêşniyar kirin ku fakûlteya hunerê li zangoya Selahiddînê li Kurdistanê damezrîne, û ji wê çaxê ve jî serokatiya wê dike.
kürtçe diye bir dil yoktur sağdan soldan toplamasınız...
Hewenc an Hewag an jî Heweng () yek ji navçeyên Rihayê ye. Xwedî dîrokeke kevn e. Bermahiyên ji b.z. 7000î hatine dîtin. Rûber 1.580 km² ye. 38 km ji Rihayê dûr dikeve. Nifûsa navçeyê bi giştî (sala 2014î) 55,631 e. 76 gund û gelek mezreyê wê hene. Pirraniya mezreyan ji aliyê dewletê ve hatine rûxandin an valakirin. Ji piraniye gel Kurdin. Tenê gundê Yaslıca Tirkmene.
Hewenc ji aliyê erdnigariyê ve navçeyeke girêdayî parêzgeha Rihayê ye. Li rojavayê wê Xelfetî, li başûr-rojavayê Bêrecûk, li başûrê Pîrsûs, li başûr-rojhilat û rojhilata wê bajarê Riha, li bakur-rojhilatê Hîlwan û li bakurê wê parêzgeha Semsûr disekinin. Bakur û rojhilata wê bi çiya û qot in û başûrê wê bi awayeke fireh duz û vekirî ye. Li rojhilata navçê piyên çiyayê Arat, li başûrê jî qotên çiyayên Qeplan hene. Bakur-rojhilata wê jî ji çola Hîlwanê pêk tê. Piyên Ferêt çemê Bîtîk û çemê Macûnlû erda navçê av didin. Navçe ji navenda parêzgehê 38 km dûr e û rûerda wê 1'550 km2 e. Jimara gelheyê xwe 55,631 e û pirraniya wê ji Kurdan pêk tê.
Floraya navçê dişibe ya deştan û li dora newalan komên darên biyan û yên hewran tên dîtin. Îqlima navçê havînan pir hişk û germ, zivistanan jî şil û sar dike.
Di dîrokê de Hewenc gelek navên cûda wergirtiye, û ev yek nîşanî meriv dike ku dîroka bajêr kûr e. Bi saya lêkolînên arkeolojîk bermayiyên kevnar hatine dîtin û dîroknas lewra texmîn dikin ku li vir 7250-5500 B. Z. mirov jiya ne.
Asûriyan ji bajêr re Asuranianu,  romayî û ermeniyan Tormenapa û ereb jî jê re 'Telhuvek' gotine.
Gundê Şaşkan (Igdeli) ji bo tesbîtkirina dîroka navçê rolele girîng dileyze, ji ber ku di dala 1982an de li ser meydanê di nava girên Şaşkan ên biçûk û mezin de lêkolînên arkeolojîk hatin kirin û di encama vê lêkolînê bermayiyên dîrokî hatin dîtin û nîşanî dîroknasan dikin ku mirovan wê derê 7000 sal berî vê xwe bi cih kirine.
Yekemîn bermahiyên gihaneke medeniyetê ên neolîtîk ji serdema kalkolotîk (5500-3200 B. Z) di çarçoveya kolandinên arkeolojîk ên li girên Qurban, Lidar (Hewenc) û Hasek (Siwêrek) hatine tesbîtkirin. Di çarçoveya heman kolandinan de gelek bermahiyên ji serdema hesînî (3200 - 1800 B. Z.) hatine bidestxistin.
Herwiha, yekemîn şaristaniya ku li der û dorên Hewencê hatiye avakirin medeniyeta asûrî ya bi navê Asuranianu ye û ji 2000 heta 606 B. Z. hikm kiriye. Piştre herêma Hewencê ketiye bin destê Makedoniyan, Romayiyan û Bîzansiyan. Di sala 640an de, di dema pêxzmber Omer Riha bi saya Ubeyt îbnî el Cerrah dikeve nav destê misilmanan û bi vê yekê dibe beşeke erda misilanan. Ji sala 1402an heta 1516an bajar ji sefawiyan dikeve destê memlûkan û ji wan dikevz nav destê osmaniyan.
Li girê Lîdar di sala 1985an de kolandinên arkeolojîk ji aliyê Prof. Dr. Harald Hauptmann û çend endamên Zanîngeha Heidelbergê ve têne kirin û di encamê de tabletên kevirî yên ji dema Hîtîtan hatine bidestxistin. Li ser her du hêlan nivîsên nediyar hatine çêkirin û heta îro transkrîpsyona nivîsê nehatiye kirin.
Gundê Qentirman.
Li ser dîroka gundê Qentirme zêde agahî tunebin jî, tê gotin ku dîroka gund gelek kûr e.
Gund navê xwe ji esereke dîrokî distîne, ev yek jî nêza camiyê disekine. Tê gotin ku ev eser gelek kevnar e. Li gorî lêkolînan Rêya Ebreşûm ji vê derê derbas bûye û ev eser weke cihê rênîsanderan hatiye bikaranîn.
Ev eser di herêmê nas be jî, di sala 1999an de cara yekemîn ji aliyê lêkolînerên ewrûpeyî hatiye kesfkirin. Li gorî lêkolîneran, dibe ku qentarme besa jêr a mîmareke Romayiyan e û berê li ser de xaneyeke (mezin a) depî sekiniyaye. Dibêjin bazirganên Rêya Ebreşûmê wextê ku ji Eyno cûne Edessayê ji vir ve derbas dibûne.
Esera dîrokî ya gundê Qentirme (gund navê xwe ji wê girtiye
İnbaşı.
İnbaşı ciheki diroki ye. Dirokê we heta İmparatoriya Romaye diçe. Şkeftên ko gelê Romaye çekirine hin hêne. Le mixabin li aliye dewletê tu şuxul tinneye ji bo restorasyon an ji ewlehiya derdore.
Perestgeha Lalişê ku tê de gora Şêx Adî ye
Şêx Adî (Şîxadî) bi Sirr û keramet û xwedênas û zanaye ayîna êzdiyatiyê ye ku bi eslê xwe Êzîdî e. Ew di navbera salê 1073 û 1162'an de dahir bû ye. Li çolemergê, piştî zemanekî çûya şengalê û li wir maya. Li gelek deverên din ên herêmê geriyaya. Lê pirraniya gerên xwe li kurdistanê kirina. Gotinên ku weke "qawlan" tên hasibandin wê, li kurdistanê û bi tyeybetî di nava êzîdîyan de wê belav bibin. Zimanê wî kurmancî bûya. Kurmancî wê zimanê ola êzîdî bê.
Parastina Şêx Adî di nav hebandina êzdiyan gelek giring e û roja îro gora wî li perestgeha Lalişê cihê ziyaretê ye.
Feqîr di hiyerşiya dînî ya êzdiyan de piştî pîran tê.
Lê feqîrtî wek şêxîtî û pîrîtiyê ji bavê nagehê kur. Her mirîdê ku di ber destê şêx û extiyar de xizmeta dînê êzdîtiyê bike, dibe feqîr. Karê feqîran di nav êzdiyan de digirin û der heqê dînê wan şîretan li wan dikin. Debara wan bi parsê ye. Ji bo feqîran ciline xweser hene. Nemaze di van cilan de li xwe kirina xirqe şert e. Bi çav êzdiyan xirqe cilekî miqedes e. Li gor êzdiyan, Êzîd xirqe ji xwe kiriye û daye feqîr. Ji ber vê bêrûmetiya xirqe bêrûmetiya Êzîd tê hesibandin.
Koçek zanayên di hiyerşiya dînî ya êzdîtiyan de ne.
Ji şêx, pîr, feqîr û mirîdan ko kîjan bibe xwedî keramet, dikare haya Îxtiyarê Mergehê bike. Gava ji Îxtiyar re bide xwiya kirin ko xweyî keramet e, hingê dibe koçek. Çiqas ko koçek di nav Êzdiyan de hindik e, jî qedra wî gelek mezin e. Karê koçekan, her gav ji pêşendeyê nûçeyan didin û nexweşan bi dian xweş dikin, an bi axa awahiyeke miqedes teberikê salixî nexweşan didin. Hemberê van dian salixana tebarikê sedeqeyekê digirin ko riya debara wan di wê da ye.
Prof. Dr. J.İ. Kızılhan li ser koçek weha dinivîse: "Gotina koçek ji du peyvên kurdî pêk tê, guh û çak yanî gelekî baş. Her du peyv bi hev re tên wateya "guhên pir baş", bi veguhestina hest, tê wateya ku koçek dengên ji dinya ku nayê dîtin dibihîzin...
Karê koçek yê girîng ew e ku li ser çarenûsa giyanê kesê mirî agahiyan bide. Ew xewn û diwa, di demên wêranî û nebaşiyê de şîrove dikin. Koçek di dema aheng û kevneşopiyan de, têkiliyê bi dinya veşartî re çêdike. Ew xwe li ser erdê dirêj dike, dikeve mestiyê û dest pê dike bi zimanekî ku nayê fam kirin diaxive.
Êzdiyekî ku xwe digihîne koçektiyê, pêşî hest bi heskirinek bihêz dike û xewnan dibîne... di wan xewnan de, ew bi rihê kesên pîroz yên êzîdiyan re diaxivin. Êzîdiyekî ku bibe xwediyê vî awayê jiyankirina giyanî û van serpêhatiyên rûhanî bijî, dikare bi rêya rêberê rûhanî yê êzîdiyan bibe koçek. Di rewşek weha de, divê kesê koçekiyê dixwaze têkiliyê bi Bavê Şêx re bike û jê bixwaze da ku pileya koçekiye bidiyê.
Koçek di salê de deh caran, li peristgeha pîroz ya êzîdiyan, Lalişê, bi Bavê Şêx re dicivin. Di van civînan de, li ser berpirsiyarî û delametan tê axaftin. Ji bilî vê, koçek li ser xewnên xwe diaxivin û serpêhatiyên xwe bi hev re par ve dikin. Eger êzîdî bikevin astengiyan, wek mînak ziwayî, şer yan jî arîşeyên din, Bavê Şêx, li şûna ku xwedê şiyar bike, ji koçekan dixwaze ku diwan bikin da ku ev astengî sivik bibe.
Koçek bi alîkariya xêra gundiyên êzdiyan dijîn.
Di serpêhatiyên êzdiyan de, navên pir koçekan tên ziman ku kerametên wan hebûn."
Bavê Şêx an jî Extiyarê Mergehê serokê di hiyerşiya dînî ya êzdiyan de ye. Ji kavin de ji babê şêx ra di gotin Baba Extiyar lê di borîn dem de û hatina şêx di nav ezdiyan de peyva Baba Extiyar wek Babê Şêx hat gihortin.
Karê Bavê Şêx.
Di dînê êzdiyan de Bavê Şêx wek xelîfê misilmanan û papasê filehan e. Ev kes di rex newala Laleş de li gundê Êsiyanê rûdinê û rizanên dînê êzdiyan digerîne. Di dema qewimîna şolên mezin de Bavê Şêx xwediyê gotina dawiyê ye û herçiya ew bêje, dê welê be. Her êzdiyê ku derî dînê xwe tiştekî bike, Bavê Şêx wî heram dike. Gava gunehkar here, ber destê wî tobe bike, dikare piştî hin dêlindêz û merasim wî kesî helal bike.
Kesê ku ji van her sê gunehên mezin yekê bike, bi fermana Babê Şêx û belavkirina pîran heram dibe. Kîjan gunehkarê ko ev cezayê han jê re bê dayîn, kesê êzdî jê direve. Reveke welê ku ne dikarin pê re bidin û bitsînin, ne herin mala wî û ne jî wî bihêlin mala xwe. Çi kesê ko mirovê herambûyî bihewîne, ew jî heram dibe. Na hege gunehkar ne xwediyê wê kirê be û bêgumaniya wî xweya bike, dê hînga here cem Bavê Şêx û tobe bike. Gava Bavê Şêx qîma xwe bi bêgunehiya wî anî û toba wî qebul kir, hînga destûra şûştina wî ji gunehan tê dayîn. Wê gavê yekê gunehkar dibe û di avên Zimzim û Kaniya- Sipî de dişo û di pişt re tê, sicada Îxtiyar maç dike û bi vî awayî ji gunehan tê şûştin û paqij dibe.
Bijartina Bavê Şêx.
Bavê Şêx ji nav malbatên şêxan tê bijartin. Lê divê xwediyê sir û kerem be. Bavê Şêx heya tiştekî bê rê neke, ji Bavê Şêx nayête derxistin. Çi gava bêriyekê bike, hemî serekên êzdiyan digehene hev, wî ji Mergehê bi der dixin û ji malbata şêx yekî din dibijêrin. Bavê Şêx divê nezewice: na gava jî bike, rûmeta wî gelekî kêm dibe, lê ji jinekê pirtir nikare bîne. Eger di malbatên şêxan de yekî jê re sir û kerem çêbe dikare sicadê Bavê Şêx bigire destê xwe û kes têkilî wî nabe.
Perçemk, Çilêçilê, Şevşevok an jî Çilê ("Chiroptera"), komek e canewerên ku dikanin bifirin ji çîna guhandaran in.
Ew nolê mişkan in, lê perên xwe hene û dikanin bifirin. Girşê perçemkê mîna mişkan bi pirçikê girtî ye. Perên xwe wek navpêçiyên beqan an jî werdekan bir çermekî zirav çêbûye.
Perçemk bi roj xwe dikin qulên xwe û bi şevê derdikevin. Perçemkan dengek e bilind derdixin û ji vegerê ewan dengê dizanin ku çi çi ye.
Bi giştî perçemk goştxwer û xwînxwer hene û mêwexwer hene.
Etîmolojî û bêjenasiya peyvê.
Navê perçemkê ji perê xwe yên bi çerm tê. Ew nav ji perçerm bûye perçermik e û pey ra bûye perçemk e. Wek lê jêr xuya dibe nav Kurdan gelek navên xwe hene. Pir nav jî ji navê perçerm çêbûye. Li hin hêlan jî dibêjin şevşevok ji bo ew bi şevên difirin.
Mêwê rêz an jî mêwê tirî riwekeke bi fêkî ye. Mêwê tirî ji famîlyeya mêwan (Vitaceae) ye ku di nava êla riwekên kulîlkdar de cih digire. Çima ku bi banî de dirêj nabe mîrov darinan didin bini, bi ew re dibêjin serpene an jî kepir. Rez ber teqînê çavikan tê birrîn û pêçandin, yanê radibe ser sêrpene.
Bi kokê, an jî bi gonc, rêz re dibêjin xopan.
Hîro an hêro (bi latînî: "Alcea rosea") ji ew kulîlkên çolê yên Kurdistanê ne. Bejnê hîroyê dirêj dibe dikane ser du metro bikeve. Kulîlkên wê bi giştî gewr û mihurik in. Ji bo xemlê li malan jî diçînin.
Hêro kulîlkek bêar e. Li devê rêyan, li bedenan, li ber devê avan û hwd. hêşîn dibe. Bejna wê 100–200 cm bilind dibe. Di mehên hezîran, tîrmeh û tebaxê de xweristê rengîn dike. Li dinê 20 an zêdetir cûreyên wê hene. Li Kurdistanê kêmanî 5-6 cûre ne. Kulîlkên wê ji aliyê rengan ve sorê tarî, sorê vekirî, peyazî (penbe) yê vekirî, peyaziyê tarî, binevşî (mor) yê tarî, binevşiyê vekirî û spî ne. Bizin û mêşên hingiv zehf jê hez dikin.
Navê wê yê zanistî "Alcea kurdica" ye. Lê Tirkan ev navê ulmî dera hikmê wan lê dibe, ji tirsa ku Kurd pêve heye qedexe kirine. Derveyî navê hêro yê navneteweyî, navên 80 kulîlk, gul, giya, pincar û darên ku Kurd, Kurdistan û Kardoxe, hemi ji aliyê Tirkan ve hatine qedexekirin. Tirk jêre dibêjin "Hatimi gülü". Ew jî ji Yewnanan dizîne. Di kevnar de Çînî, Romayî, Yewnanî, Misrî û Mezopotamiyan jibo derman, boyax, şekirok û xwarinê bi kar tanîn. Tê gotin ku hêro maka şekirokan e (bonbons). Alimên Romayî digotin: Kesê ku Hêroyê bixwe nexweşî jê dûr dikeve. Lê di dirêja hiya demê de ew jî wek gelek giyayên kêrhatî hat jibîrkirin. Niha hinekî di tibê de tê bikaranîn, xasma şîrêza wê jibo pêvezeliqîna derman tê xebitandin û jibo xweşikahî hinek kes di baxçên xwe de diçînin.
Made û mîneralên tê de: mûsûlaj, nîşasta, sakaroz, glaktoz, pektîn, dohn (rûn), tanen û asparagîn.
Bijişkî.
Hîro ji kuxkê, qizirmeyê (tayê germ), xwe de mîzkirinê û ji pidi xwînbûnê re rind e.
Jibo nexweşîyên: 1- Bronşît 2- Grîb, 3- Persîf (şobe) 4- Edavên (kul û birîn) nava dev, qirik û goştê diranan. 5- Edav, xwîn û êşên (qolincên) ji rûvik, gulçîsk (gurçik), mexde. 6 - Kul û birînên li ser bedenê. 7- Mîzê pak dike. 8- Sîngê nerm dike û belxemê derdixe 9- Jibo nexweşiya sedefê, baş e.
Berhevkirin, û xebitandin: 1- Pel. 2- Kulîlk 3- Qurm (dar). Dema pel û kulîlkên Hêroyê hêjta geş nebûne (venebûne- ber bi vebûnê) bên berkevkirin. Lê Qurmê wê payîzê tê berkevkirin û hewceye bi kêmanî du salî be. Kulîlk, pel û dar siberê de tên xişkirin û dara wê tê hêran.
Derman.
Jibo edavên gurçik û rûvikan: 10 gr hêro (bizir be hêj baştire) bêxin nav 100 gr hingiv û bixwin. An jî jibo recifîna adaleyan û bêhêziyê rojê 3 caran 2 gr hêro bikin nav hinek hingiv û bixwin.
Şîrûb.
Jibo birînên dev: 100 mg sîrke 10 gr hêroya hêrandî bêxin nav beroşekê bikelînin û xerxere bikin.
Çayê.
Jibo rêyên avrêjê (mîz), kuxuk, nermkirina sîng û avêtina belxemê, 100 ml ava kelî, 10 gr pel, kulîlk an jî qurmê hêrayî bêxinê, li ser agirek kêm 5 deqan bikelînin, 10 deqan di demê de bihêlin û vexwin.
An jî 3 pil (qasê ku dikeve nav tiliya şahadê û beran) kulîlka hêro, nîv pil nêrgiz, hinek renda tûvilê (qaşilê) pirteqalên di avê de, 10 deqan bikelînin û biparzinînin, hinek şîr û şekir bêxin nav û piştî xwarinê qedehekê vexwin.
Melhem.
Hinek hêroya hêrandî bêxin nav sîrkê. Jibo kulikên beden û pêvedana mêş, pêşû û haşaretên din li bedana xwe xin. Jibo sotinan, werimînan, qunêr, kul û birînên bedenê, hinek hêroya hêrandî bêxin nav dohnê zeytê û wek melhem rojê du caran li ser xin.
Hêrorûn.
Qurmên hêroya ter hûr kin û bikelînin. Paşê di nav nîvişk te sor bikin û hêkan bişkênin ser. Hûn dikarin jibo tam xweşkirinê kulîlk û belgên hêroyê bêxin nav birincê, dagirtina balindeyên kolkan û nav dagirtina perasûyan (parsû)
Şîrêz (zemq).
Qurmê hêroyê di nava beroşek avê de bikelînin. Heta wek şerbetê tîr û zeliqok dibe û ji ser agir rakin. Ku hûn wê şîrêzê li ser zemînên xaniyên ax xin, hûnê ji tozê û heriyê bifilitin. Her weha hûn wê şîrêzê li gor dilê xwe dikarin bikar bînin.
Azad (jdb. li Sine, Rojhilatê Kurdistanê) bi navê "Azad Azadpûr" ji dayîk bûye. Azad rapvanekî elmane, kû bi eslê xwe Kurd e.
Azad navê "Der Bozz“ jî bernav dibê. Berê bernavê wî yê hûnermendî "Azazîn" bû.
Azad li Frankfurt am Main nêzî Ginnheim dijî.
Azad weke kurdekê penaber bi malbata xwere hate Elmanya. Di sala 1984an da cara yekemîn têkiliya wî bi çanda Hip-Hopê re çêbû. Têkiliyên Azad bi her çar şaxên çanda Hip Hop'pê çêbûn. Pêşî bi Breakdanceêre, paşê pêşketinên wî di şaxê Graffitiyêde, di şaxê Rap'pêde û di şaxê Beatboxing'gêde çêbûn. Herwiha di prodûsiyona mûzîkêde jî pêşketinên wî çêbûn.
Ligel A-Bomb, Combad û D-Flamedi sala 1988an da koma Cold-N-Locco damezrand, kû di 1990 bi navê Asiatic Warriors hat gûhartin. Kom bi bi stranê xwe yên as/req, kû bi zimanê elmanî-, ingilîzî- û kurdiyê rap'pê digotin zû li heremê hat naskirin. Sala 1994 komê berhemek bi navê „Told Ya!“ weşand, û bi vê gavê kom li derveyî herema xwe jî hat naskirin. Di nav salên derbasbûyîde cûdabûn mezin ketin navbera hûnermendande, û bi vî awayî kom Xerabû. Sala 1999 Azad peymanek bi produksiyona 3P ango Pelham Power Productionsre şanenav (îmze) kir.
Azad û Kurdayetî.
Azad qet eslê xwe mandel (înkar) nekiriye û her dem bi Kurdbûyîna xwe, bi awayekê serbilind xwe pêşwazî kiriye. Herwiha Azad yekemîn rapvanê kurdî ye. Di sala 1994an Azad di strana "Life's a fight" (Jiyan şere) di berhama "Told Ya!"'de bi zaravê soranî strand. Di salên pêş jî çend caran qala Kurdbûyîna xwe di berhemên xwe yên cûrbecûr kir. Di sala 2001an di berhama "Leben" (Jiyan) ligel hozan Nasir Rezazî stranek bi navê "Freiheit" (Azadî) çêkir. Di heman salê Azad beşdarî festîvala peytexta Kurdistanê Amedê jî bû, û ligel dengbêjekî amediyê kal, çend stran bi hevre gotin. Di sala 2006an di berhama "Game Over" (Leyîstok Xilas) vêcarê ligel hozan mezin Şivan Perwer'e stranek bi navê "Stadtfalke" (Bazê bajar) çêkir. Di hevpeyvînên xwe jî Azad her dem dibêjê kû ew ji erka (rol) xwe hişyarê di wata di Kurdîtiyê ji bo ciwanên Kurdan [http://www.youtube.com/watch?v=n4MKERMc02 1].
Rebwar Fatah rojnamevanekî kurd e. Fatah damezrandiner û rêvebirê malpera Kurdish Media ye. Fatah li Brîtanyayê dijî.
Rebwar Fatah birayê Dilşad Marîwanî ye.
Fatah, Rebwar
Yilmaz Guney (jdb. 1ê nîsana 1937an li Edene − m. 9ê îlona 1984an li Parîs) aktor, derhêner û nivîskarekî kurd e. Bi navê xwe yê rast Yılmaz Pütün, wekî Yılmaz Güney tê naskirin. Yılmazê Başûr yanî Yılmazê Kurdistanê. Ango ew li hemberî zehmetiyan xwar nabe, nakeve bêhêvîtiyê de, naweste û serî naçemîne. Yılmaz bi kurdî tê van wateyan.
Ew li ser trajedî û drama xelkê xwe radiweste. Yilmaz Guney di sala 1937an de li gundê Edenêyê bi navê Yenîceyê hate dinê û yek ji 7 zarokên malbateke karker e, bi eslê xwe kurd e.
Dibistana seretayî ango ya destpêkê û ya navîn li Edeneyê qedand. Ew ji 9 saliya xwe ve dest bi karkirinê dike. Guney, ji karên pembo bigre heta hesabgeriyê, gelek karên cîhêreng kir. Di van salan de wêje bala wî kişand û dest bi nivîsandina çîrokan kir. Lîseyê li Edenê, li zanîngeha Enqerê, Hiqûq, li zanîngeha Stembolê jî li fakulteya îqtîsadî xwend. Di salên lîseyê de ew gelekî ji hunerê re baldar e û di wan salan de kovareke hunerî ya bi navê 'Dorûk (Lûtke)' derdixe û çîrokan dinîvîsîne. Dema xwendina xwe berdewam dikir, rejîsor Atıf Yılmaz nas kir.
Bi alîkariya Atıf Yılmaz bû nivîsarê senaryo, lîstikvan û alîkarê rejîsor. Her wiha di sala 1957ande ji bo xwendina fakulteya îktîsadê diçe Stembolê. Lê nikare dewam bike. ji ber ku ji sala 1955an ve ye takîbat û dadgeha der barê wî de bi dawî bibû û di destpêkê de 7 sal û nîv bi cezayî zîndanê û 2 sal û nîv cezayê sirgûnê tê cezakirin. Paşê dadgeha temyîzê biryarê xera dike û di encama dadgehên nû de cezayî wî dibe salek û nîv zîndan û 6 meh sirgûn.
Lewma dibistana wî nîvco dimîne û rêyek tenê li ber wî dimîne. Bi gotina wî ew neçare di dibistana jiyanê de û bi rêya mamosteyên ku jiyan qebûl dike xwe perwerde û hîn bike û ew wisa dike... Di vî warî de ew wiha dibêje; "dibistana min pirtûk in, sînemaye, girtîgeh, qanûnên jiyanê yên tund, zextên civakî, xayîntî û mêrxasîye. Mamosteyê min jî jiyan e." Guney, di sala 1972an de bi sedema ku tevlî bûyerên sîyasî bûye tê girtin û 2 sal li girtîgehê dimîne û paşê serbest tê berdan.
Yilmaz Guney dema li Edeneyê fîlmê bi navê 'Endîşe' dikişand, dozgerê Yumurtalıkê ji ber haqareteke ku lê hatibû kirin kuşt û bi 18 sal cezayê zîndanê hate mehkum kirin. Yilmaz Guney, di sala 1981ê ji girtîgeha Spartayê reviya û bi awayekî veşartî derkete derveyî welêt.
Guney, her wiha di 9 îlona 1984an de di 47 saliya xwe de li fransayê çû ser dilovaniya xwe. Ew di fîlmên xwe de, li ser tengasiya jiyana gelê Kurd radiwestiya her wiha, xebatên xwe li ser çîrok, ceribandin û senaryo nivîseriyê jî hebû. Ew di jiyana xwe ya hunerê de gelek berhemên giran bûha li dû xwe dihêle.
Fîlmê Yilmaz Guney ê bi navê Yol (Rê) jî yek ji van berhema ye. Rê, di sala 1982an de, bi fîlma 'Wenda' ya rejîsorê yewnanî Costa Gavras re xelata Palmiyeya Zêrîn parvekiribû.
Guney, Yilmaz
Fuad Mihemed Husên siyasetmedarekî kurd e.
Husên niha serokê Dîwana Serokatiya Herêma Kurdistanê ye.
Fistiq an jî fistix yek dar ji malbata benîştokan û fêkiyên ew darê ye. Darê fistiqê yek ji darên kuvî ya ku li çîyayên Kurdistanê diçê ye. Bi fitiqa kuvî ra dibêjin benîştok. Ku ye darê benîştokê qelem ke dikane çexa darê fistiqê ke. Her wiha darê menegûşê, darê butlumê, darê şengiliyan ji malbatekê ne û bi qelem kirinê kanîn bibin fistix.
Fistixvanî.
Fistixvanî karekî pir bi zehmete. Fistix pir avê naxwaze lê dareka gelek hesas e. Çavikên darê fistixê wextê biharê diteqin. Mehê tebax fistic rind gir dibin û lûtik. Fêkiyên fistixê wek guşî dibin. Bi guşiyên gir û çê re dibêjin kelle. Bi fistixê kesk ra dibêjin fitiqê boz û bi yên sor ra jî dibêjin lûtik. Ku fistix dibe lûtik devî xwe diqelişe. Qalikî ser radikin û diqewirînin.
Çavikên fistixan di ber pelçan de dertên. Ku ew çaviknan bweşin an jî ji aliyê ajalan de werin xwerin fêkî bi darê nakeve. Ji bo neweşandinê çavikan mirov di xwaze ku tim bi çav xwe ra ke û baldar be. Wê lomê civandina fistix karekî bi zehmet e.
Darê fisdeqan di destpêkê de wek sitil anji wek hebek te candin.
Jibo ku sitila xwe bas bigihe gelek emek û peywendî jê re pewist e.
Dema ku umrê xwe digihêje 13 salan dar tê lûlkirin dakû meyweyan bide. Ji lûlkirinê 4-5 salan bisunde dar cara yekemîn meyweyan dide. Ev cend sal in dar bi îlacên candeyî tên ilackirin jibo ku berdar be.
Darê fistixan dareke gelekî taybet e; jibo berdarbûna vê dare dive ku sal bas derbas be. Ev yek tê mane ku sal xwediyê zivistaneke xort, buhareke bê sarî û bê zîpik û havîneke hisk û germ e (nêzike 40 dereceyan). Bi vi awayi meyweya dare ne tenê zêdetir lê bastir jî dibin.
Payîz.
Di vê demsalê de fistix (meywe) tên komkirin û ji komkirina fistixan mehek bisunde dar tên adakirin. Milên zuha ên dare wek hersal tên qutkirin. Ev qutkirina milên zuha him jibo tenduristiya dare girîng e, him jî jibo ku dar di zivistanê xwe bastir karibe li hemberî sermê biparêze. Ev milên qutkirî ji alîye gel ve tê komkirin û jibo vêxistina êzingê tê bikaranîn. Di demsala payîzê de baxê fistixan careke tê cutkirin.
Zivistan.
Wekî her dar dare fisdeqan jî di zivistanê de vedihese. Îlaca zivistanê tê avêtin daku dar zêde zerar ji zivistanê nebîne. Di vê demsalê bax naye cutkirin.
Bihar.
Bi hatina biharê baxê fistixan jinuve tê cutkirin. Di orteya buharê salkimên meyweyê xwe nîsan didin û bi pelgên darê re vedibin. Di dema buharê de bax 3-4 caran tê cutkirin.
Demê biharê tertûl derdikeve. Tertûlî fistixan kurmekî gewrikî biçûke. Bi kom li darê dicivin û çavikan dixwin. Ajalekî din ku zerarê dide fistixan xatûn e. Xatûn dihere di ber kokê fistixan de hêkan dike û kurmî xwe di kokê darê da girdibe. ku meriv nekujê dikane darê hişk bike. Ajalekî din ku zerarê dide fistixan cureyekî kelmêşan anjî yê kuvan e. Nexwaşiya ku kurd dibêjin zeng wek mîna aveka reş ya zeliqoqî ye. Hin dibêjin ew ji kelmêşan çêdibe lê dibe ku ji kuvan jî çêbe.
Havîn.
Di rojên havînê de fistix (meywe) di qalikan de tijî dibin û pêsdikevin. Bi destêkirina meha îlonê gel dest bi civandina fistixan dike.
Civandina fistixan.
Civandin fistixan herî kêm ji aliyê 4 kesan tê kirin. Jibo civandina fistixan ev tist pêwist in: erebe, 5-6 qumasên ku ji wan her yek 4 m2 ye û nêrdewanek (ku destê mirov bigihêje fistixên herî jor jî).
Qûmas di bin darê tên rêxistin, kesek bi aliyê nêrdewanê derdikeve ser darê û fisdeqan wek salkim qut dike. Fistix dikevine ser qûmasan.
Yekîtiya Mamosteyên Kurd (YMK, almanî: "Verein der kurdischen Lehrer in Europa e.V.") komeleyekê mamosteyên kurd li Almanyayê ye.
Yekîtiya Mamosteyên Kurd-YMK bi lidarxistina kongireya di 20.11.1993an de, li Elmanya, li bajarê Braunschweigê, bi beşdariya zêdeyî 30 kesên têkildarê kar û xebatên ziman û perwerdeyiya kurdî, hate damezirandin. Cihê rûniştinê, ku berê "Hannover" bû, wek Dortmund û di pey re jî wek "Oldenburg" hate gûhertin.
Tertûl (bi îngilîzî: "catepillar") sernavê kurmên ku dibin mêş û moz û pepûle ye. Feqet di kurdî de tertûl tenê bi kurmên bi nig an jî yên bi pirç re dibêjin. Cudeyê kurman jî ew e ku kurm yên sût in. Yanê pirçên xwe tune ne. Mesele kurmê xatûnê kurmekî gir e lê çima ku nigên xwe tunene nakeve komên tertûlan.
Binêr jî: kurm û zovî.
Kurm taksonek ("dabeşandina biyolojîk") e ajalên biçûk yên ku nafirînî ne. Cudaya kurman û tertûlan, kurman pirçê xwe tune ne. Cudaya xwe ji kêzan, kurm nafirin û yên nermikin. Cudayan xwe xwe ji zoviyan, zovi drêj dibin û di bin erdê de dijîn. Zovi pir caran gîhê dixwin lê kurm pir caran qûtên xwe ji dar û beran û goştî mirararan radikin. Ema pir caran di nav kurdan de cudatiyan kurm, kêz, tertûl, û zoviyan tunne ne. Pir neqlan ji bo ewan giyan peyvê kurm bi kar tînin.
Etîmolojiya peyvê.
"Kurm" peyveke kurdî ya kevin e. Eleqeya xwe bi peyvên "kRmika" û "kArma" yên di zmanê sanskrîtî da hene. Di zimanê Inglîzî da jî "worm" jî bi ev peyvê re eleqedar e.
Marmasî ("Anguilliformes"), komek masiyên dirûvê maran ji çîna masiyên perikên strîdar ("Actionpterygii") e. Marmasî ji nêzî 4 binekom, 20 famîle, 111 cins û 800 cureyan çêdibe. Marmasiyê Ewropî ("Anguilla anguilla"), ew cureyê navdar e di vê komê Anguilliformes de. Piraniya marmasiyan nêçîrvan in.
Marmasî masiyek e dirêjkirî ye, ku dirêjiya cureyekî nolê marmasî bi kulabekî tenê ("Monognathus ahlstroml"), derdorî 5 cm û dirêjiyê cureyekî din wekî marmasiyê ziravê dêwlaş () qasî 4 m. Giraniyê marmasiyê mezin ji 30 g ta 25 kg hene.Ji ber ku di dûrî ve wek maran e jê re marmasî dibêjin. Marmasî di avên bê xwê û di avên bi xwê de dijî. Hin cureyên xwê yên behrê bi jehr in. Marmasiyê çemê Firat wek belek û qasa nîv metroyekê drêj dibin. Pozê wî tûjik e û serê wî bi histrî ye. Li her aliyen serê wî perikek heye.
Cureyek ji gelebûrûsan ("Muraena helena")
Gelebûrûs an geleburcin yek ji masiyên ji famîleya marmasiyan yên ku di çemê Firat de dijî ne. Mîna wek masiyên ku bi latînî dibêjin "Muraenidae" ye. Boçê xwe wek marmasiyan e. Lê masiyekî gir e. Deh panzdeh kîlo tê. Çermê xwe wek şût e. Zor e ku meriv bi destan bigire hema ji destê merivan difiştiqe. Rengî xwe wek zerengî û çakarî ye. Goştî wî pir xweş e.
Qalikdar, binefîlûma qalikdaran ("Crustacea") ango canewerên bi qalik yan qaqilan. "Crustacea" sernavê binfîlûmeke gelek mezin ji hin canewerên avî yên bi qalik in.
Ji vê binfîlûmê, canewerên avî wek: kevjal (kêvjal, kêfcal, kevjar, kêvjar an kêfşing; bi pehlewî: "klçng"; farsiya navîn: "kyrzng"; bi farsî: "xarçang", "kalçang"; soranî: "qirjall", "qirjang"; hewremanî: "qirjangî").
Famîle, cins û cureyên kevjalan di her avê de dijîn. Kêvjalên çêmê Ferat wek çakar in. Kevjalan di her kêlekê de çar nig hene. Li pêşiyê jî didu pêyên wan wek qisqacan hene. Li hin deran kejal tên xwarin lê kurd wan nawxin.
Zêdeyî 67 000 cure di binefîlûma qalikdaran da hene.
1'ê îlon Roja Aştiya Cîhanê ye. Di 1'ê îlona sala 1939'an de Artêşa Hitler ya Almanya Polonyayê dagir kir û şerê duyemîn ê cîhanê de ku bû sedema mirina 50 mîlyon mirovanî dest pê kir.
Ev roj, li hemû cîhanê weke "Roja Aştî ya cîhanê" tê pîrozkirin û di vê rojê de herkesê aştîxwaz bendewariyên xwe yên aştiyê tîne ziman. Di 1ê Îlonê sala 1939 de Naziyan di bin fermandariya Adolf Hitler de, bi dagirkirina Polonyayê Şerê Cîhanê yê Duyêm da destpêkirin.
Di Şerê Cîhanê yê duyêm de 7 milyon kes di kampên mirinê de bi tevahî 50 milyon mirov jiyana xwe ji dest dan.
Şer, çawa ku roja 1ê Îlonê dest pê kir, her wisa-jî di heman rojê de, di sala 1945an de bi dawî bû. Piştî şer, Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ji bo ku careke din şer destpênekin û aştiyeke gerdûnî pêk were, 1ê Îlonê weke "Roja Aştiya Cîhanê" îlan kir. Û edî ev roj, ango 1ê Îlonê, li navênden cihanê yên curbecur bi pîrozbahiyên cihêreng tê pîrozkirin.
Benîştok, benîştek an darbenk (bi latînî, "Pistacia lentiscus"), darek e ji cinsê "Pistacia". Ji bo benîştê wê yê bêhnxweş tê çandin; bi taybetî li girava Kiyosê (Saqîz, Xiyos, li Yewnanistanê) û li hawîrdora herêmên Deryaya Spî.
Li çîyayên Kurdistanê darî benîştokê diçê. Ku benîştok qelem dibe fistiqan digre lê wekî din fêkiyên wek fitiqan tunne ne. Fêkiyên benîştokan wek kulikeka sor e pê re dibêjin garisok. Garisok tê xwerin.
Benîştok ji famîlyeyê fistiq, menegûş, butlum û şengîlîyan e.
Yekê Gulanê, 1ê Gulanê roja karkerên cîhanê ye. Ev salveger di 1ê gulanê de tê pîrozkirin.
Di sedsala 19an de, li Ewropa û Emerîka, karker û kedkar di rewşekê pir zehmet de bûn. Ev zehmetî, belengazî û hejarbûna wan bû. Di karên paşketî de, li dijî tenduristiya mirovan, rojane 15-16 saetan dixebitîn. Di gel vê yekê de jî, heqdestê karkeran, carna têra xwarina wan jî ne dikr. Di wê demê de, karker ji zanebûn û rêxistinê dûrbûn. Nizanibûn mafên xwe yên mirovahî biparêzin. Di sedsala 19an de, bi pêşketina burjiwaziyê, ku teknolojî bi pêşdike ve. Ceyran tê keşifkirin. Ev pêşkeninên teknikî, berheman zêdedike. Êdî pêwistî bi hejmara karkeran ya zêde namîne. Di vê rewşê de, di navbera karkeran de, pêşbazî çêdibe. Betalî pir dibe û di warê aborî de, heqdesta karkeran kêmdibe. Karker li hemberî makînî û teknolojiyê dibin dijmin. Ev dijminahî bi awayekî zelal li Ingiltere bi çalakiyan destpêdike û li cîhanê belavdibe. Êdî karker çareseriyê di tunekirina teknolojiyê de dibînin. Lê belê, pêşketina karkeran li ser bingehên zanistî û felsefî destpêdike. Ev Pêşketin bi xwe re rêxistina dertîne holê û ji nava refên karkeran rêvebirên tekoşînê derdikevin. Bi van rêvebiriyan re hêza wan birêxistin dibe.
Dîroka salvegera Yekê Gulanê.
Bi vî awayî 1ê Gulanê ji bo karkeran bû cejnek yekîtî û piştgiriyê.
Yekê Gulanê li Tirkiyê.
Digel qedexeyên salên 1921 û 1922an de, li Stembolê karkerên tersane û tramvayê mitîng lidarxistin.
Postereke Roja Jinên Kedkar, 1914
Roja Cîhanî ya Jinan roja navneteweyî ya jinên kedkar ên cîhanê ye. Di sala 1857'an de Neteweyên Yekbûyî roja 8'ê adarê weke "Roja Cîhanî ya Jinên Kedkar" pejirand.
Her çend ev roj di asta navnetewî de di salên 1970'î de hatibe pejirandin jî, bûyer û daxwaza pîrozkirina vê rojê ya weke rojeke hevbeş ya jinên cîhanê rastî salên 1800'î tê. Di 8 adara sala 1857'an de jinan li New Yorkê grevek li darxistin. Jinan bi greva xwe daxwaz dikirin ku saeta wan ya kar dakeve 8 saetan û heqdestekî weke hev ji wan re were dayîn. Lê belê di encama grevê de kargeha jinan hate şewitandin û bi qasî 100 jin di encam vê bûyerê de mirin. Her çend jinan bi grevê daxwaza xwe dabin pejirandin jî, têkoşîna bi rêxistinî ya ji bo mafên jinê di salên 1900'î de destpê dike. Di sala 1903'an de li Emerîkayê ji bo parastina mafên jinê yên aborî, polîtîk û kesayetî "Kualîsyona Sendîkayên Jinan" hate sazkirin. Di yekşema dawî ya sala 1908'an de jinên sosyalîst li New Yorkê, ji bo mafên xwe yên dengdan, polîtîk û aborî meşek pêkanîn. Her wiha ev roj weke yekem xwepêşandana "roja jinan" tê pejirandin. Li Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê lêgerîna jinan ya ji bo mafên xwe, di sala 1909'an de ji bi beşdariya 2 hezar kesî xwepêşandanek pêk hat û piştî vê xwepêşandanê bi beşdariya 20-30 hezar jinên karkerên tekstîlê greveke giştî hate destpêkirin. Karkerên jin, di greva xwe dixwestin ku şertûmercên xebata wan were başkirin û heqdestek baş ji wan re were dayîn. Kualîsyona Sendîkaya Jinan pêwîstiya jinên di vê grevê de pêşwazî kir û kefaleta jinên ku di vê xwepêşandanê de hatibûn girtin da. Têkoşîna Jinên Emerîkî, jinên Ewropayê jî bi tesîr kiriye. Di sala 1910'an de li Kopenhagê Konferansa Jinên Sosyalîst a Navnetewî ya Diduyan hate li darxistin. Di konfresansê de Clara Zetkin derbarê rojeke jinan ya cîhanî de ku jin karibin tê de daxwazên xwe bînin ziman, pêşniyar kir û pêşniyara wê hate pejirandin. Piştî vê biryarê ku rojeke teqez nehate diyarkirin, yekem Roja Cîhanî ya Jinan di 19 adara 1911'an de li Almanya, Awistralya û Danîmarkayê hate pîrozkirin. Giringiya vê rojê ew bû ku keyê Prusyayê di sala 1848an de hin reform mohr kiribû û di nava van reforman de jinê karibin mafên xwe yên dengdanê bikarbînin. Lê belê ev reform nehate pêkanîn. Pîrozkirina 8 adarê weke Roja Cîhanî ya Jinan jî di sala 1972an de bi rêxistineke mezin ya bi navê "Tevgera Adarê" ya li Sidneyê hate kirin, destpêkir. Piştî ku Neteweyên Yekbûyî navbêra salên 1975-1985'an weke "Deh Sala Jinên Neteweyên Yekbûyî" îlan kir, di 16 kanûna 1977'an de jî 8 adarê weke "Roja Cîhanî ya Jinan" îlan kir ku were pîrozkirin. Di salên piştî vê de welatên endamê Neteweyên Yekbûyîne 8 adarê weke Roja Cîhanî ya Jinan pîroz kirin.
Roja Cîhanî ya Jinan li Kurdistanê.
Li Kurdistanê yekem tevgera nûjen ya jinan di pêşengiya PKK'ê bi navê TAJK ango Yekîtiya Azadiya Jina Kurdistan di sala 1987'an de hate sazkirin. Her wiha ev tevger di sala 1988'an de jî xwe weke Yekîtiya Jinên Welatparêzên Kurdistan YJWK guhert. Tevgera Azadîxwaz ya Jina Kurd, di sala 1995'an de jî bi navê Yekîtiya Azadiya Jinên Kurdistan YAJK saz kir. Yekîtiya Azdiya Jinên Kurdistan YAJK jî di sala 1998'an de weke Partiya Jinên Karkerên Kurdistan xwe kire partî. Di sala 2000'î de Tevgera Azadîxwaz ya Jina Kurd bi kongreya xwe ya 3'an ya Awaret li darxist û ji nû ve xwe weke Partiya Jina Azad PJA bi nav kir. Partiya Jina Azad PJA ji bo azadiya Jinan tê dikoşe.
Payîzava an Xewasor () yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1936'an de bûye navçe. 22 km ji Wanê dûr e. Rûber 4.063 km² ye. Payîzava navçeya heri mezin a welat e. Hejmara niştecihên navendê 6.916 û bi giştî jî 37.797 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan e. Herêm ji aliyê bermayiyên dîrokî ve gelek dewlemend e. 3 nehiye, 71 gund û 81 mezreyên Payizavayê hene.
Êl û eşîr.
Eşîra herî mezin a Payîzavayê Ertoşî ye. Milên eşîrên Mamedpîran, Grawî û Şîdan li gundên navçeyê dijîn.
Marî avî an marê giya ("Natrix natrix"), sernavê cureyên maran yên ku di avan de û kêlekên avan û ser giyanan dijî ne. Li Kurdistanê çend cureyên xwe hene hîn ne diyare.
Drêjahiya wan 120 cm an jî dibîne.
Her çiqas cihikên jehriyê di çeneya wan de he be jî, diranên wan yên jehriyê tune ne. Jehriya wan bê bandor e.
Rengê wan axilbe kesk, keskoşkî, gewroşkî û qahweyê zeroşkî ye. Li ser pişta wan deqên tîr he ne. Li pişt stûyê wan jî deqên weke "V" ya vajî nexişandî he ye. Di serê wan de deq tune ne. Nava wan ji aliyê pêş ve bi deqên biçûk yên reş, ji paş ve jî bi yên spî tije ne. Nava wan ji pêş ve zeroşkî yan jî sore ye, ji paş ve reşoşkî ye.
Bi masîyên biçûk, beq û canewerên avê yên din xwedî dibin. Giş bi hev re li kêleka çeman dikevin xewa çile û bi mehan di xew de dimînin. Mêyên wan di carekê de di navbera 5 û 25 hêkan dikin. Çêlemar li gorê mercên derdorê di navbêna salek û sê salan de distewin.
Marê avî beq û beqên axê dixwe.
Marê avê xwecîyê welatên:Albanya; Cezayîr; Ermenistan; Awistirya; Azerbeycan; Belarûs; Belgium; Bosniaû Herzegovina; Bulgaria; Çîn; Kroatiya; Kîpros; Çêk; Denmark; Estonia; Finland; Fransa; Georgia; Germany; Yewnan; Hungary; Îran, Îtalya; Qazaxistan; Latvia; Lithuania; Luxembourg; Macedonia, Moldova; Mongolia; Montenegro; Morocco; Holanda; Norway; Poland; Portugal; Romania; Rûs Serbia, Slovenia; Spain; Sweden; Switzerland; Sûrî; Tunîs; Tirkiye; Turkmenistan; Ukraine û Brîtaniya.
Tûs qatekî zirav yî ser çêrm e. Ku meriv tazi li ber ro roj pir dimê, roj li merivan dixe, tûsî merivan radibe. Hin ajal wek maran û hin kêzan tûs diavên, yanê çermî ser nu dibe. Mirdê ("Pityriasis capitis") serî mirov jî hawiyakî tûs e.
Nistiya Tûs.
Li nav Kurdan nistîyak li ser tûsî mara heye. Zarokên Kurdan yên por zer tûs bi porî xwe didin. Gorî nistiyê tûs porî merivan reş dike.
Di şeva 17'ê gulanê sala 1982'a de çar şoreşgerên Kurd, Ferhat Kurtay, Necmî Oner, Eşref Anyik û Mahmut Zengin li zîndana Amedê şehîd ketin.
Ji sala 1980'an û pê ve li gelek deveran çalakiyên şewitandina bedena xwe destpêkirin. Ji van çalakiyan ya yekemîn di 21 adara sala 1982an çêbû. Di vê dîrokê de yek ji kadroyên serokatiya PKKê Mazlum Dogan, xwe li zîndana Amedê bi dardekir. Di 18 Gulana sala 1982an de jî ji girtiyên PKKê Ferhat Kurtay, Eşref Anyik, Necmî Onen û Mahmut Zengîn ên di heman zîndanê de jî xwe şewitandin. Ev şêwazê protestoyê di 21 Adara 1990î de careke din diyar bû. Di vê dîrokê de Zekiye Alkan li ser bedena Amedê ji bo şermezarkirina qedexekirina Newrozê canê xwe da ber agir.
Ferhat Kurtay (jdb. 1949 Qoser - m.18ê gulanê, 1982 Amed) şoreşgerkekî Kurd e. Li gundê Xursê, Qoserê ji malbateke hebûn ji dayika xwe bûye.
Dibistana, Dibistana Navîn û Dibistana Amadehiyê li Qoserê, Mêrdînê berdewam kir. Li Trabzonê beşa Zanîngehe Qesirbendî Endezyarê qedand. Di vê navbêrê de zewicî û demekê peywir endezyar kir.
Xebatên û Salên Partîgiriyê wî.
Di salên dibistanê de nêrînên şoreşgerî nas kir. Ji tevgerên şoreşger ên Tirkiye û cîhanê bi bandor bû. Piştî sala 1978an de bi rêya têkîliyên fermî bi awayekî çalak beşdarî partiyê bû. Di rêxistin kirina herêma Mêrdîn ê de di avakirina lijneyên amadekar de rasterast peywir wergirt. Wekî din endamên weşanên fermî li vê herêmê belav dikir û bi cîh dikir.
Şehîda wî.
Roja 23ê çiriya paşîn 1979an de tevî Durmuş û hevalên xwe yên din li mala ku lêdiman hatin girtin. Şewa ku 17ê gulanê bi 18ê gulanê ve girê dide, li nivîngeh 33an xwe şewitandin û gîhîştin nîşankê.
Mih, mî, mihî ("Ovis aries"), cureyekî pezan ("Caprinae") e.
Piraniya cureyên mihan bi qiloç in. Navê nêr beran e û çêjikê wan jî berx in.
Mih giya û şînahiyê dixwe û dikaye
Kedîkirin.
Mih yek ji wan ajalên kevntirîn. Tê gotin ku mih cara yekem li Mezopotamya hatiye kedîkirinê.
Mirov ji goşt, şîr, çerm û hêrîya mihan fêdeyê dibînê
Zimanê kurdî de bi dehan navên pezên mê û nêr heye. Bi wî awayî ew ajalên kedî yek saliya xwe de navek hildide û du saliya xwe de ew nav diguhere û navekî din hildide. Ji çêjikên mihan ra dibêjin berx. Berxên yek salî re dibêjin berindir (ya mek ku tu caran nehatî beran) û kavir (yê nêr). Bi mihên mêk yê qert ra jî dibêjin beran. Beran bi giştî ji mihan gir dibin.
Pezkovî an bizina kovî ("Rupicapra"), cinsek e guhandarên giyaxwerin ji binefamîleya "Caprinae" ji famîleya Bovidae ne. Bi giştî ji mih û bizinan girtir dibin. Kayîn, qiloçî û guhanî ye, pirtirîn li deverên çiyayî û gundewarî dijîn. Cî û warên wan yên sereke daristan in.
Êmê wan giha ye, nêçîra wan zêde ye.
Bejna wan digihêje 1,5 m. Pezkoviyên nêr bi qiloç in, qiloçên wan dirêj û çetelî ne.Hi cureyên xwe yên qoç gir in û wek ku meriv ji navên wan fehm dike ew ne yên kedî ne û yên kovî ne.
Pale çinandina tiştên çandî wek nok, nîsk, genim hwd e. Ter siftê palevanî an jî bîçer tiştê çandî diçine. Palevanî xelkê ku palê dikî ye. Hin bi destan hin bi dasê paleyê hin jî bi tirpanê diçinin. Yên ku bi destan diçin mahnê ku pêçiyên xwe ji biraninê biparêzen pêçikan, ew ji çermê ajalan çêdibe bi ser pêçiyên xwe dixin, dikin pêçiyê xwe. Palevanî her ku destî xwe tijin dikin bi kom dîtin û bi ev koman ra dibêjin destî an jî hemêz. Yek an didu, bi giştî zarok, li pêy palevaniyan çex dibin û ew destiyan top dikin lê didin hev; wek qoran dîtinin. Bi evê ra dibêjin rewaqe. Ku palê xelas dibe mirov tên ew rewaqan dikişînin ser hev. Wexta berê ew kara bi ajalan, taybetî bi keran, dikirin. Wê lomê şoreka kurdan heye dibêjin 'bûye kerê şixran e'. Kerê şixran ji siwê da heta şev tim li riyê şixran dihere û tê. Niha şixran bi traktoran dikşînin.
Şixran li derakû dûz (şûna bêderê) diavêjin ser hev û bi ev komê ra dibêjin bêder.Berê mîrovan gam an jî cercer digerandin. Paşê makîneyek derket pê ra digotin patpat. Ew cureyekî patozan bû. Li kêlekekê loqekî xwe hebû û mîrovan hew bi destan çex dikir. Paşê patoz derketin. Patoz makîneyek e. Bi traktorê girê didin û motor loqê wê viz dike. Di patozê da gelek dişuxilin. Yek li ber devê patozê disekine û bêderê diavêje hundurê patozê. Wanên din tim ji jêr da destiyan radikin û diavêjin jor. Hi jî li ber êlegê diekinin û tên ji ber digirin. Ku ew kar û kisp gî xelas dibe li êrd prêze dimê û dewar û naxir lê diçêre.
Patoz tiştekî gellek baş e çûnkî têne di hêlekê kayê di hêlkê ra derdixe. Berê ku şûnê patozê gam an jî cercer digerandin ka û tene ji nav hev dernadiket. Ji bo wê mêra milêw dikirin destê xwe û bêder li ba dikiri. Bêder li bakirin tiştekî pir bi zehmet bû çûnkî dixwaze ku hûn ew bêderê giyê bi banî da biavêjin û têne ji nav kayê derxin. Çima ku ka yê sivike bi ber bê dikeve dihere tene li cih dimê.
Xewr cureyekî kuvkê ye. Ku meriv tiştan li meydanê dihêle serî xwe wek gewraxî dibe. Peyv xewr ji rengê xwe yê gewr tê. Derê ku xewrê xwe avitê nê xwerin. Ji cureyekî xwerê penîsîlîn çê dibe.
fêkiyên ku xewrê xwe avitêyî
Necmî Oner (z. ? − m. 18'ê gulanê, 1982), li Çêrmikê ji malbateke dewlemend hate dinê. Hîndekariya xwe ya sereta, navîn û lîseyê li Çermîkê qedand. Hê di dema dibistanê de bû xwedî xisletên vekirîbûna ji nêrînên nû re, nîqaş, lêpirsîn û têgîhîştinê. Destpêkê bi şêweyekî sempatiyê girêdana wî ya bi DDKDyê re hebû, paşê ji axaftin û xebata kadroyên PKKê Ahmet Kurt û Huseyin Durmuş bi tesîr dibe û PKKê nas dike û di demeke kin de tevlî xebatên li Çermîkê dibe.
Bi xebatên xwe yên serkeftî yê di nava ciwanan de, di girseyîbûna têkoşînê de rolekî girîng lîst. Berî were girtin bi demeke kin, di Komîteya Amadekar de berpisyartiya Ciwanan wergirtibû. Ji ber bûyereke ku li dibistanê derdikeve, di sala 1979an de tê girtin. Bi awayekî fîîlî cîhê xwe yê di berxwedanan de her wext parast. Şeva ku 17'ê gulanê bi 18'ê gulanê ve girê dide, Şeva Çaran, li zîndana leşkerî ya Amedê, di qoxûşa 33an di çalakiya ÇARan de cîhê xwe girt.
Guhandar, guhanî an jî memikdar ("Mammalia"), çînek movikdar in ku mêyên wan ji bo zadpêdana zaroyên xwe di memik an guhanên xwe da şîrî çê dikin. Memikdaran mû an hirî heye, sê hestiyên biçûk di nav guhên wan a hene, di mejiyê wan da çîneka nû ya korteksê heye, didanên wan taybetmend in, xwîngerm in anko germî ya laşê wan di hundir da tiraz dibit û li goreyê germiya derdorê nahêt guhartin. Piraniya wan hevalzaro heye. Mejiyê wan germiya laşê wan û gera xwînê bi rêya dilekê çar odeyî tiraz dikit.
Dabeşandin.
Di xwezayê da, nêzî 5.800 cure an tuxmên memikdaran hene ku di navbera 1.200 cins an nivşan (mirov jî ji wan in) û 152 famîle û 46 kom an tîreyan da hatine dabeşandin.
Rûviyê Kurdistanê ("Vulpes vulpes kurdistanica" Satunin, 1906), binecureyekî roviyan e yê ku li herêma Qersê (li gorî zanistyarê rûs K.A. Satunin, li newala Gel an Gelskê) tê dîtin.
Guherîna Nav.
Di sala 2005'an de ligel kampanyayeke nijadperest û siyasî, "Wezareta Jîngehê ya Tirkiyeyê" biryar da navê rûviyê Kurdistanê biguhere û navê "Kurdistanica" avêt û navê vî rûvî bi têne "Vulpes vulpes" çêbû li Tirkiye.
Mizgîn Tahir yekemîn dengbêja soprano ya kurd e.
Mizgîn Tahir li Tirbespî Binxetê di malbateke hunerî de hate dinyayê. Bavê wê dengbêjê bi navê Necîmê Omerî an Necîmê tembûrvan bû û birayê wê, xwîşka wê stranbêj bûn. Lê Mizgîn dixwest muzîkeke ji wan cudatir çêbike.
Operayê cara yekem di kanalên televîzyonê de guhdarî kir. Pir bala wê dikişand.
Piştî qedandina dibistana navîn, dixwest biçe konsêrvatwar ê, lê him ji ber jinatiyê, hem jî ji ber ku mûzîk ne girîng bû mixabin civak ji wê re pir ne alîkar bû. Wê pêşî li Zanîngeha Şamê di beşa arkeolojiyê de dixwend. Du sal bişûnde ew beş berda û sala dawî temam nekir. Lê dema ku wê dixwend, diçû cem mamosteyeke rûsî bi navê Gelîna. Wê li konsêrvatiwara mûzîkê mamostetî dikir û li ber destê xwe Mizgîn ji bo konservatiwarê amade kir.
Di 1999an de dest bi konservatiwarê kir û xwendina xwe di amûjgeha mûzîkê ya bilind dewam kir, di sala 2004an de xwedina xwe li Şamê bi dawî kir. Di dengê operalî de pênc dengê bingehîn hene: dengê Mizgîn Tahir bi xwe du beşî ye, sopranoya lîrîk û sopranoya dramatîk e. Mizgîn Tahir heta niha li gelek bajaranên mîna Şamê, Silêmaniyê û Amedê konsêr pêşkêş kirine.
Nermîn Osman siyasetmedareke kurd e.
Nermîn Osman niha cîgira serokê Lîjneya Bilind a Bicihanîna Madeya 140 ye. Madeya 140 a makzagona Îraqa federal têkildare bi wan deverên ku niha ne li ser Herêma Kurdistanê ne û di vê madeyê de hatiye destnîşankirin ku bi çi awayî (ew herêm vegerin ser Herêma Kurdistanê, anjî bi hukûmeta navendî li Bexdayê bên girêdan) pêşeroja wan herêman divê werê destnîşankirin.
Eşref Anyik (1960-1982) yek ji çar endamên PKK'ê bû ku di Çalakiya Çaran şehîd ketine.
Di sala 1960an de weke zarokê malbateke xîzan li gundekî Wêranşarê jidayikbû. Ji ber xîzaniyê incex dibistana sereratayî karî bixwîne. Hê di temenên biçûkbûna xwe de ji bo debara malbatê ketibû bin berpirsyariyeke mezin. Bi malbata xwe re li Edenê karên emeletî û li metrepolan di gelek karan de xebitî. Eşref Aynık, bi bandora pêşkeftinên gelemperiya welêt û bi taybetî bi bandora têkoşîna Hîlwanê di nava refên PKKê de cîh girt. Di nava çalakiyên çekdarî yên dijî çeteyên feodal cîh girt û êdî hêzên dewletê lêdigeriyan. Di têkoşîna Hîlwanê de dema ku di nava şerekî li dijî hêzên leşkerî yên dewletê de bû, hate zeftkirin. Li hemberî hemu kirinên xiyanetê ku yek ji generalên Tirk Esat li ser wan ferz dikir, bi hevalên xwe re tevgeriya. Li Zîndana Amedê şeva 18'ê gulanê di de cîhê xwe girt.
Emîne Ayna (jdb. 1968 li Pîran/Amedê) siyasetmedareke kurd e.
Emîne Ayna niha seroka DTP'ê bi wekalet û seroka grûba DTP-ê a parlamena Tirkiyeyê ye. Di dema ku zanîngeh dixwend dest bi siyasetê kir. Emîne Ayna di Navenda Çanda Mezopotamya de karê çandî kir, di nav bizava jinan de cih girt û xebat kir, di nav HADEP'ê de kar kir. Li Edeneyê bû berpirsê DEHAP'ê, di nav navenda jinan de kar kir. Piştê ku DTP çêbû, di nav meclîsa wê da kar girt û heta niha wê xebata xwe berdewam dikê. Emîne Ayna bi kurdî nizanê. Sedema vê yekê Emîne Ayna bi veyekê ve girêdidê ku di piçûkatiya xwe de ji Amedê çûye li metropolan mezin bûye û diya wê jî bi kurdî nizanî bû û ev tişt bûne sedem ku ew ferî kurdî nebûye.
Artros yan artroz yan jî osteoartrît nexweşiyeka,geha, cumga ye.
Ev nexoşiye berbilavtirîn nexoşiya cumga ye. Li temenê 30 salî û sertir dest pê diket.
Ewêt temen sertir li 55 salî zêhetir li 25% kêm yan zor artros ya hey. Jina zortir artros bo çê dibît. Heko mirov bi temen dikevît bi zorî ev nexoşye mirov ya hey, belê dibît evî kes çi êşa cumga nebît.
Li hindek binemala ev nexoşye zortir e. Ewê trauma bo çê bibît yan sporta giran kirbît hindek ca zortir artros bo çê dibît.
Li vê nexoşiyê qirqirokê ya ser hêskê cumga têk diçî. Artros gelek cumga digrî bi taybatî cumgêt serê tibla, çuk, ran. Herweş cumgê binaxey yê tibla mezin ya pê û ya êkê ya dest. Ew kesêt qelewyş zotir artrosa cumgêt pêya, cuk û rana bo çê dibît. Ew kesê nexoşyêt rumatîzmî yêt dî lê bin renga artrosîş zortir bo çê bibît.
Nîşan û berjengêt vê nexoşyê.
Ev nexoşye hêdî hêdî dest pê diket u zêhetir dibît. Gelek cumge duçar dibin bi taybetî cumget ran, çuk, pişt u tibila.
Nîşanê serekî yê vê nexoşiyê êşe li ew cumgê duçarê artrosê boy. Eger nexoş bi rêve biçî yan cumgey bikar bînît êş zortir dibît. Her li ber hindê bi zorî êşa cumga hêvarya zortire. Nexoş bêna xo bidet êş li cumgey kêmtir dibît. Hat u çuna cumgey xirap dibît u cumge req dibît. Hindek ca cumga sturîş dibît. Eger nexoşî giran bo, nexoşî êş ya li cumgey heke yê bên dayîş bît.
Artros i cumgêt piştê zor çê dibît bi taybetî li mirovêt bi temen.
Êşnîşan û diyagnoz (teşxîs).
Bo diyagnoza artrosê baştirîn mêtod "x-ray" (tîşk) e. Li wê dîyar diket ko qirqiroka cumgey ya kêm boy u gorîn yêt lê çê boy.
Gelek mêtodêt dîş hene wek, artroskopî, CT, MRT, ultrasound (ûltradeng) vê nexoşiyê diyar diket.
Bi têstêt xînê ev nexoşiye nahêta diyar kirin (diagnos), yan jî têstêt xwîna nexoş ti diristin (normal) n.
Çewa mirov xo li nexoşiya artrosa cumga biparêzî u şîret bo nexoş.
Eger mirov yê qelew bît pêtivye kêşa leş kêm biket.
Mirov pêtivye xo li mandîkirina cumga wek şola gran, trauma, û sporta gran biparêzî.
Pêlav ya dirist bît,u bin pê yê nerim bît. Bikar înana serçok,yan bandaj.
Hemi roja zêhetir li nîv demjimêr pyasa bike, hem bo cumga û hem bo hemi beden ya başe u saxlemya te bi hêz diket.
Nexoş biçîta lay diktorê şareza bo dastnîşankirna çara pêtivî.
Nexoş dermanêt dijî êş zor bikar neynît û çare kirn lay fîzyoterapî bi mefatire.
1- Oxford handbook of rheumatology 2006
Hekarî () navê parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Navendê vê parêzgehê bajarê Colemêrgê ye.
Herêma Hekarî bi mîrektiya meşhûr bûye û di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Berî ku Osmanî bikevin nav herêma Hekarî, Hekarî di bin destê mîran da bû û carna selcukiyan, aqqoyunliyan û sefewiyan hikûm li ser mîrên Hekarî dikirin. Herêma Hekarî bi dûçûna Martin Van Bruinessen, Wana niha û Bakurê Îraqê dihundirîne. Mîrên Hekarî xwe wek neviyên Ebbasiyan didene nasîn û niha jî li Colemêrgê bermayiyên wan mayîn e.
Dema Tîmûrleng êrîş dibe ser herêma Hekaryan, Mîr Êzdîn Şêr berxwedaneke mezin nîşan dide. Lê ji ber bêexlaqiya şerê mongolan dijî kesên sivîl, Mîr Êzdîn Şer serê xwe li dijî Tîmurleng ditewîne. Lê piştî Tîmurleng destilatê teslîmî Êzdîn Şêr dike, vedigere. Paşî Aqqoyunî êrîşê dibin ser mîrektiya Hekaryanê. Aqqoyunliyan bi alikariya eşîreteke bi navê Dombilî ku ji eslê ji Cizîrê ne û Kurd in, Mîrê Hekaryanê kuşt û herêm teslîmî Dombiliyan kir. Herêma rojhilatê Hekaryanê dane begên Mehmudiyan. Serokê Mehmudiyan Şêx Mehmûd bû û ji eşîrên kurdan pêk dihat ev herêm.
Asaduddîn ku ji binemala mîrên Hekaryanê bû û li Misirê ji bo Memlûkan dixebitî. Asaduddîn bi rêya Asûriyên bazirgan ku di navbera her du herêman de ticaretê dikin, hate Hekaryanê û bi alikariya Asuriyan herêma Hekaryan ji Dombiliyan paqij kir. Dombilî paşî direvin û diçin bi desthilata Sefewiyan li devera Xoyê dijîn.
Piştî Asaduddîn, kurê wî Zahid Beg bû desthilatê nû li herêmê. Wî jî dixebit ku herêma mayî ku di destê Mehmudiyan bistîne û bixe nav axa Hekaryanê de. Piştî Zahid Beg mirî axa herêma Hekaryanê bû du parçe. Yek parçe ji Westanê pêkdihat ya din jî ji Colemêrgê pêkdihat. Rêvebirina van her du deveran de destê her du kurên Zahid Beg; Sayd Mihemed û Melîk Beg de bû. Kurê Melîk Beg, Zeynel Beg li dijî bavê xwe serî hilda û serkeft. Lê bavê wî Melîk Beg ji Colemêrgê reviya û çû Westanê li cem brayê xwe Sayd Mihemed. Sayd Mihemed piştî vê bûyerê bi alikariya eşîra Pinyanişîyan êrîş dibe ser Zeynel Beg û ji Colemêrgê derdixîne.
Ev mîrektî wî wextî li ser kaxezê her çend girêdayî Osmaniyan bin jî, wek dewleteke serbixwe tevdigeryan. Jixwe li gel Sefewiyan hevdîtin dikirin. Jixwe Waliyê Wanê Îskender Paşa yê Osmaniyan ji vê rewşê gelek nerazî bû. Ji ber vê nerazîbûnê Îskender Paşa ji Mehmudiyan alikariyê dixwaze û Sayd Mihemed digirin û îdam dikin. Piştî îdamkirina Sayd Mihemed, brazayê wî Zeynel Beg anîn Hekaryan û bû mîrê nû.
Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Sultan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê "tapû" dihate dayîn.
Derxistina Nastûriyan.
Heta salên 1800an jî Kurd û Nestorî li herêma Hekaryan bi hevra dijiyan. Lê piştî salên 1800an Împeratoriya Osmaniyan ber bi rûxandinê ve diçû û gelek dewletên rojavayî ketin nav herêmê da. Bi taybetî dewletên Fele/Katolîk/Ortodoks ketin nav herêma Hekaryan û feeliyetên mîsyonerî dikirin. Armanca wan ew bû ku Nastûriyan ji mezheba wan dûr bêxin û nêzî mezheba xwe bikin. Ji ber vê jî li herêma Hekaryan dibistan û dêrên nû çêkirin. Li ser çiyayekê Geliyê Tiyarê dibistaneke mezin û dêreke mezin hatibû ava kirin ku li hemû herêmê hatibûya dîtin. Ev pêkhate wekî qeleyê bûn ji ber wê jî tirs xiste nav kurdan. Ev karûbarên mîsyonera nerazîbûn di navbera kurdên herêmê çêkir. Bi zeîfbûna Osmaniyan û bihêzbûna dewletên rojavayiyan tesîrên xwe li ser herêmê hêdî hêdî dikir. Serokê Nastûriyan Mar Şîmon hêdî hêdî li herêmê dibû kesekê girîng û bihêz.
Di atmosfereke wiha de her sal Nastûriyan wek xelkê deverê bac dida Mîrê Hekaryanê Nurullah Beg, lê li sala 1843ê de dema Nurullah Beg baca xwe xwestî, Nastûriyan ev red kir. Li ser vê Nurullah Beg ji mîrê Botanê, Bedîrxan Beg re alikarî xwest. Van her du hêzan êrîş bir ser Nastûriyan û komkujiyeke mezin li deverê çêbû. Li sedsala 5ê heta niha kurd û nastûrî bi hevra dijiyan lê ev cara yekemîne ku tişteke wiha qewimî. Bi dûçûna gelek çavkaniyan armanca Bedîrxan Beg kuştina Mar Şîmon bû.
Piştî ev bûyer li dinyayê belav bû. Helwesteke dijwar li Bedîrxan Beg li dinyayê çêbû û ji ber van givaşan Bedîrxan Beg li sala 1847ê de xwe teslîmî osmaniyan kir û ber bi Stembolê ve hate sirgûn kirin. Jixwe di van wextan de Padîşahê Osmaniyan Mehmûdê duyem biryar dabû ku otoriteya navendî saz bike, ji ber wê jî mîrektiyên kurdan yekûyek ji holê radikirin.
Bi dûçûna mîsyonerekê rojavayî yê bi navê Layard Şêxê Nehriyê, Şêx Seyyîd Taha li deverê dijminiya Nasturiyan dikir û dixwast Bedîrxan Beg êrîşî bibe ser Nesturiyan. Jixwe gelek tesîra Şêx li ser Mîran û xelkê deverê hebû.
Piştî belavbûna mîrektiyan.
Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Siltan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê "tapû" dihate dayîn. Mîrektî ji holê rabû. Piştî jiholêrabûna mîrektiyan valahiyeke siyasî û leşkerî li deverê peyda bû. Hêza serokeşîran li deverê zêde dibû û her serokeşîr bi serê kar dikir. Ev jî dibû sedema xerabûna rewşa Kurdistanê. Jixwe gelek wext neçû Sultanê Osmaniyan bi Alayên Hemîdiye grûbeke çekdarî ji eşîrên kurd ava kir û gelek endamên eşîran bûn çekdarên vê hêzê.
Serhildana Graviyên Şaxê (1929).
Serkêşên vê serhildanê Lezgin û Ebubekir Ertaş bûn.
Heta salên 1914ê jî nifûsa herêma Hekarî ji kurd û nastûriyan pêk dihat. Lê piştî şerê yekemîn yê cîhanê ev rewş guherî û nastûrî hemî ji herêmê hatin derxistin.
Hejmara gelheya parêzgeha Hekaryanê ya piştî avabûna Komara Tirkiyeyê li jêr e;
Hekarî li 27ê gulana 1933ê bi biryara dewletê dibe navçeyeke Wanê. Lê li 4ê kanûna paşîn a 1936ê dewlet dîsa biryar dide ku Hekarî bibe parêzgeh.
Zaxo û Amêdiyê di peymana Enqerê(1926)ê de ji nan navçeyên Hekariyê hate derxistin û tevlî axa Iraqê bûn.
Zîndewerên kedî an ajalên malovî ajalên ku li mal tên xwedîkirin. Ji hezar salan vir de ajal li ji aliyê mîrovanda kedî bûne. Bi texmînekê kûçik ajalê herî pêşîn yê ku kedî bûye. Ew 15000 sal BZ li Asyaya Rojhilat hatiye kedîkirin. Ku çiqas di serdema nûjen da rola hin ajalên kedî daket jî heta roja îro meriv nikane jiyanê bê ajalên kedî bifkire.
Di çandên wek Kurdistanê, yên ku li ser gundibûnê çêbûnî, ajalên kedî di ji bo feydê mîrovan cihekî giring digire. Mînakî, kûçik û pisîk ji bo nêçîrê û parastinê; ker, hesp, hêştir hwd ji bo gîhaniyê û karên ku ji hêzên mîrov zêdetir dixwazin; ga û hesp ji bo cot ajotinê û bar kişandinê; mihî, mange, bizin ji bo xwarin û vexarine cihekî giring digirin.
Hîn ew lîsta dikane be dirêj kirin. Tabî tik ji bo faydeyê ajal nehatin kedîkirin. Hin ajal jî ji bo kêf û xweşiyê hatine kedîkirin. Cureyên çûkan û masiyan pirek ji bo kêfî hatine kedî kirine. Bi taybetî kewên sor di çanda Kurdan da cihekî girîng digire. Piştî kedîkirinê hin ajal hatine guhartin û hin cinsên nû peyde bûne. Wek nimûne, ger meriv kûçik û tajiyan bigêhîne hev, cewrikê ku ji wan çê dibe cinsekî nû ye, em jê re dibêjin toltajî. An jî ger ker biçe ser hespê, hêstir ji wan çê dibe ku ew jî dibe cinsekî nû. Îroj mîrov ji bo kêfî maran, pîrevonkan, qirtîşan hwd kedî dikin.
Mihemed Îhsan siyasetmedarekî kurd e.
Mihemed Îhsan niha wezîrê Karûbarên Navçeyên Derveyî Herêma Kurdistanê û nûnerê Herêma Kurdistanê li Lîjneya Bilind a Bicihanîna Madeya 140 ye.
250px
BDP ("Bêdêpê"), kurteya Barış ve Demokrasi Partisi, ango navê fermî yê tirkî yê Partiya Aştî û Demokrasiyê, partiyeke siyasî ya kurdan e.
BDP li ser îhtîmala girtina DTP'ê di 3'ê gulanê 2008'an de hat damezrandin. Amblema partiyê jî li ser zemîna zer bi rengê kesk dara berûyê ye.
Di yekemîn kongreya asayî ya BDP'ê de, ku di 7'ê rezbera 2008'an li Amedê hate lidarxistin, şaredarê Gimgimê yê berê Demir Çelîk wekî Serokê Giştî yê BDP'ê hate hilbijartin.
Gumgumoka gawiran an sûsmarê keviran ("Stellagama stellio"), cureyekî sûsmaran e ku li ciyên germ dijî ye.
Dirêjiya gumgumoka gawiran nêzî 30 cm.Serê gumgumokê sê goşe ye û pehn e. Dûvik û piyên dirêj in. Rengê gumgumokê qehewî vekirî an tarî ye, lê bi rengê gewr an komirê jî heye.
Navê wê ya latînî ("Agama Stellio") an "Laudakia stellio" ji bêjeyên (stelliōn-, stēliōn-) ku wateya wê qirtîşê deqderî.
Reftar û hawidor.
Gumgumoka gawiran an sûsmarê keviran dikane rengê xwe bi kêfa xwe biguhêre û gor hawidorê wê.Lê dema ku dikeve xeterê, rengê xwe diguhêre û bi lez vedişêre di nav keviran da ku bi rastî ciya jiyana wê ye.
Kîpros, Tirkiye, Yewnan, Îran, Îraq, Sûrî, Libnan, Urdun, Erebistana Siyûdî û Misrê.
Li her derê Kurdistanê tê dînê ku bi taybetî nêv qulikên zinar û latan dijî.
Gelek binecureyên vê gumgumokê hene û "S. stellio" ku belkî mîna cureyekî aloz e. Pir lêkolînên zanistî wê çêbibin û ev cureyeya eger were dabeşandin û belavkirin.
Apapik an mêrgîsa malan ("Gekkonidae"), famîleyekî qirtîşan ("Lacertilia")e.
Reftar û Hawidor.
Li malan tên dîtin. Bi Quncikên malan da xwe digirin bi kelmêşan û kurmikên biçûk xwe xwedî dikin. Cureyên xwe pirin. Li Kurdistanê ter pir cureyekî xwe yî reşik tê dîtin.
Ejdeha an jî ejdî di kurdî de bi marên pir mezin ra dibêjin lê bi rastî cinawirek ajalekî çîrokî ye. Pênasiyeka xwe ya tenê tuneye wê lomê di demên berê de gelek kesan bawerî bi hebûna ejdehayan dianî. Di hin çîrokan de ew marekî pir mezine di hin çîroakn de merekî bi heft ser e. Di çîrokan de bi piranî ejdeha ne baş in yan nobedarên xezîneyan in, yan jî merivan direvînin. Tenê mîr an jî siwarekî mêrxas dikare wan bikuje.
Ter siftê ew di zimanê avesta da wek "azhi" derbas dibe. Bi pehlewî "az" an "Azdahag"; bi farisî "ejdha" ye. Ew peyv wek "ejderha" derbasî tirkî jî bûye.
Marê Zîha an jî Marê Ziya tê qal kirin di çîrok û merseleyên kurdî de.
Hevrist, dara hevristê, hevris, merx an jî melx ("Juniperus") darekê ku hertim kesk e, pelçên wê zivistanê naweşîne. Nêzîkî 70 cureyên hevristan hene. Di navberê 20 û 40 m dirêj dibe.
Hevrist bi piranî devî ne, lê carina jî dibin dar. Sitriyên hevristê tûj in. Berên wan reş û şîn in. Ji berên wan biharatê çêdikin.
Mirov ji darên wan hesk çoçik, kevçî û tiştên din çêdike.
Çekem (bi latînî: "Juniperus sabina") cureyekî dara merxê ya binkî ya gerûya û başûra Ewropa û rojava û gerûya Asya ye. Li bilindiyê di navberê 1.000 û 3.300 m diçê. Çekem dareke tim kesk e û pelên xwe naweşîne. Li Kurdistanê bi taybetî zozanên bilindên serhedê de çekem zehf hêşîn dibe.
Çekem ji bê ra rind e. Ava ku teva pelçên çekemê kelî bera teştan didin û şivên ku ji darê çekemê jêkirin li ser didin hev. Mirovî bawi tê xwe li ser dirêj dike û lihêfekê digirin ser. Nexwaş dibin lihêfê da xu dide. Li wir hetanî demekê dimîne. Rin xudide. Paşê kincên xwe li xwe dike û dihere vehesî dike. Bi vî karî ra dibên ketina çekemê. Dixwaze ku mirovî di çekemê de bol bol avê vexwe ku ava ku ji bedenê çûyî qerebû bike.
Garis, gilgil, garisê misirî, garisê stenbolî, lazût an jî zalût (navê zanistî yê latînî: "Zea mays") ji riwekên ku zad didî ye. Toximên xwe dibin ard û nan jê çêdibe. Garis tê kelandin jî. Garisî kelandin xayinê pê werdikin û dixwin.
Tê gotin ku bingeha vê giyayê navenda parzemîna Amerîkayê ye. Li Kurdistanê li gelek deveran tê çandin. Ji 50 hezarî zêdetir cureyê garisê hene. Li Kurdistanê "Garisê Ûris", "Garisê Kambaxrojê", "Garisê Romê" hwd hin cure tên bikaranîn. Mixabin di zimanê zanistiyê de navê wan çi ne, lê nehatiye kolîn.
Peyv "garis" û peyva pehlawî "gawars" ji yekpeyvekê tên.
Cureyên gêris yên sereke bi zimanê zanistiyê.
Li Kurdistanê pirranî garis wekî arvan tê bikaranîn lê di kulîna kurdî de jî cihekê wê yî mezin heye. Ji arvanê garis cureyên xwarin hene.
Kerçik an gêne riwekeka pelç pan e. Toximî xwe wek qirşaxan e. Wextekê li Kurdistanê di mehsereyan da ji ew riwekê rûn derdixistine. Rûnî ev riwekê ji bo vêxistinê lembeyan giring bûye.
"Ricinus" bi latînî qirşax e. Çima ku toximî xwe wek qirşaxan e ew navan dane ev riwekê ye. Tirk jî pê ra dibêjin "kêne otu" (gîhayî qirşaxan). Di Kurdî de jî navî xwe didûrive ser navî qirşaxê. Di Kurdî de navên din ji bo qirşaxê wek qirnî, qijnî, ginî, gêne hemû ji peyveka tenê tên. Zêdetir peyva Tirkî 'kene' jî ji ev peyvê hatîye.
Bêjenasî, peyvnasî an etîmolojî (bi grekî: "ετυμολογία - etimolojía"; bi yewnaniya kevn: "έτυμος - étymos", bi Latînî: "etymologia") wekî peyv tê wateya zanîstiya rastegînî yan zanîstiya bingehê. Li bingeha wateyên peyvên ziman digere.
Kesên bi zanîtiya etîmolojiyê ve bilî dibin jê re etîmolog tê gotin. Bo mînak peyva "dalberîn-reklam ji peyvên dayîn+hilberîn pêk tên. Ango ya ku dide hilberîn, ya ku hilberînê zêde dike.
Etîmolog dibêjin wekî ziman, zimanê kurdî nikare ji zimanên biyan ên ku ne ji koma zimanên îndogermanî ne peyvan hilwergire, lê nayê. Ji ber wê ye gelek peyvên biyan di zimanê kurdî de rasterast kivşe dibin. Bo mînak "hikumet" erebî ye, lê her kurdek bi awayeke din bikartîne. Bo mînak yek dibêje hikûmet, yek dibêje hukomet hwd. Lê zimanê kurdî gelek peyvan daye zimanê cîran ên ku be îndogermanî ne û di wan zinanan de kivşe nabe. Bo mînak destî, herçendî tirkan guhertine, kirine testî jî, di wê zimanê de kivşe nabe.
Mijara etîmolojiyê wate û ziman in. Zanîstiya etîmolojiyê gelek kevn e. Fîlozofên wekî Platon, Kratylos, Heraklîtos û hwd jî bilî bûne. Dîsa fîlozofên hindistanî û çînî jî.
Gorî etîmologan komên zimanmalbatan berê bi serê xwe yek zimanek bûye, paşê şax daye. Ziman jî jiyandarek e û bi bikaranînê dijî. Zimanê kurdî li Bakurê Kurdistanê roj bi roj winda dibe. Lewra li Bakur kurdî qedexe ye û bi kurdî perwerde nîne. Mixabin kurd jî li Bakur baş qîmetê nadin zimanê xwe yî zikmakî. Gorî etîmologan zimanê tirkî herçendi 80 sal in bi zagonan peyvan çêdikin jî hêj 70% ji zimanê biyanî pêk tê. Tirkî êdî nahele û winda nabe, lewra dewleta wan heye.
Bêjenasî bi gelek beşên zanîstiyê û dîsîplînan re kar dike. Bo mînak semasiologî, onomastîk, folklor, dîrok, çanda devkî, çîrok hwd.
Zengelok an zengilor (en: "Adam′s apple") parçeke anatomiya mirovan e. Zengelok wek toekî li ser qirikên mirovan, bi taybeti yên mêran, xuya dibe. Ev pozikê qarqarûşkê mirovanan e. Ku meriv tiştekî dadiqurtîne ew banî da radibe û deriyî boriyê nefesê digire. Her wiha tişte ku daquratndinî dihere zikî merivan.
Mesela Zengelokê.
Kurd dibêjin ku zengelok gotinê merivan dibire. Her wiha meriv dikane bifikire û paşe şoran bike. Çima ku zengelokê jinan tuneye jin li ber şorê namên û heman tiştan diçerpînin.
Qadir Ezîz siyasetmedarekî kurd e.
Qadir Ezîz sekreterê Partiya Zehmetkêşan a Kurdistanê ye.
Kadiz an Kehdiz an jî Riya Kadizê navê galaksiya ku tê de roj ye. Ku meriv şevên sawî (sayî) li ezmên dinêre gewraxîyeke dirêj xuya dibe, ji wê re dibêjin "Kadiz". Ew gewraxiya ji komeke stêrkan tê. Di Kadizê de di navbera 200 û 400 milyar stêrkî de hene.
Navê kadizê ji mîtolojiya kurdan tê. Gorî çîrokê yek dihere diziyê kayê xwedê. Tûrî xwe tijî dike heldide xwe dihere lê tûrî xwe yî qul bûye. Wê lomê li şopa wî wek rîyeka gewr dimê. Li ser vê meseleyê bi vê galaksiyê re dibêjin "kadiz". Navê wê yê tirkî jî dîsa wek mîna kurdî ye û ew dibêjin "samanyolu" (riya kayê). Çima tirkan dibêjin ne bawere lê îhtîmale ku navê xwe ji eynî çîrokê tê.
Lê belê, li gorî Beghyanî Shadî Sharîn, bi kurdî "kadiz" ji peyva "kâ-/kah-" û "-diz/-dîz" tê. Lê peyva "diz/dîz" di rastiyê da mehneya "lod, qurch, nijîn" dide û ti têkîliya xwa bi ya "dizz" ra tun e. Di kurdiya kevin da wekî "kasu-daiza-" bû. Bêjeya "dîz" hîn di nav gelek peyvên din yên kurdî da mewcud e (wm.: parêz/parîz < *parî-daiza-, dîsk/dîzik, dîz < *daiza-, payîz < *pati-daiza-). Li gorî nivîskar, ti eleqeya mîtolojiya li jor gotî û bêjenasiya peyvê bi hev ra tun e.
Encûr (bi tirkî, "kıllı acur") sebzeyekî Kurdistanê ye. Ev sebze wek xeyaran e. Rengê wî gewraxî ye. Qalikê wî wek bi pirçikê hatîye girtîye. Li Kurdistanê encûr bi giştî ji bo dolmeyan tên bikaranîn. Hundirê encûran dikolin û hişk dikin. Paşê dikin dolme. Encûr bi aliyekî ji famîleya petêxan e. Çunkî ku encûr gir dibe hundurî xwe dipelife wek petêxan sor û şîrîn dibe. Bi encûrî pelifî re dibêjin qeleşok. Qeleşok wek kelekên drûjnik girdibin. Bêhna xwe xweş dibe. Ji bo çandinê re dendikên qeleşokan vedişêrin.
Ava encûran wek şîrê hejîrê şîrê ajalan diqemitîne dike jajî. Hundurê encûrekî bikolin. Ku we kola bila evikê êncûr hin di bin da bimê. Paşê şîrê mihiyekê tê da biguvişin. Pêşekê paş ve şîr diqemite.
Besam Mistefa (jdb. 1977 li Hesîçeyê): Helbestvan, nivîskar û wergêrekî Kurd e.
Besam Mistefa di sala 1977an de li bajarê Hesîçeyê li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bû. Besam kurê Ekrem kurê Faris kurê Silêmanê Mistê ye. Ew bi eslê xwe ji eşîra Elikan, Mala Dîbo ye. Cih û meskenê wan yê resen navçeya Xerzan e, ango ew bi esl koçer in û ser bi bajarê Êlihê (Batmanê) ne. Ji ber beşdariya malbata wan, wek gelek malbatên Kurd ên din, di Şoreşa Şêx Seîd de, ew di destpêkên sedsala bîstan de Binxet bûn. Besam Mistefa zaroktiya xwe li gundê Cimayê yê ser bi bajarê Qamişloyê ve borand. Cimayê niha taxek ji taxên Qamişlo ye. Mistefa xwendina xwe ya seretayî û navendî û lîse li Qamişlo xilas kir. Paşê di fakultêta wêje û zanînên mirovî, beşê wêjeya îngilîzî li Zanîngeha Helebê xwend. Di sala 2003an de îcaza xwe ya dîploma stand. Piştre, dora du salan li Qamişlo û gundên dora wê
mamostetiya zimanê îngilîzî kir. Di 16ê kanûna paşîn a 2006an de derbasî başûrê Kurdistanê bû. Nivîs û gotarên wî di gelek rojname û malperên kurdî de hatine weşandin. Besam Mistefa demekê endamê desteya nivîskarên kovara Werzî bû, ya bi
sernavê Hawara Nû ku ji aliyê Kombenda Kawa bo Çanda Kurdî li Hewlêrê dihat derxistin. Herwiha Besam Mistefa endamê Komîteya Birêvebir ya Kombenda Kawa bo Çanda Kurdî bû. Endamê redakisyona rojnameya Rûdaw, a çapa Ewropayê ye. Di sala 2011an de, Besam dest bi kurmancîkirina berhemên ji zaravê soranî kir û ji wê demê vir ve, gelemperî romanên sereke yên zaravayê soranî li kurmancî werdigerîne. Besam Mistefa niha dîwaneke helbestan ji bo çapê amade dike. Besam bi zimanê Kurdî dinivîse, lê hin gotar û helbestên wî bi zimanê Erebî jî hene. Herwiha berhemên wêjeyî wek gotar û romanan ji zimanên Ingilîzî û Erebî werdigerîne ser zimanê Kurdî.
Niha Besam Mistefa li Hewlêrê dijî (2019).
Dînezor an dînozor () sernavê komek ajalî pir mezin e. Ji malbata ajelên xizinde in. Sed milyon sal berê li dunyayê dijîne. Beriya peydabûna merivan qeliyane û êdî nemane. Evroj malbatan qirtîşên avê meriyên dînezoran in. Hin ji wan gelekî gir bûne. ' ji gişan mezintir bûne. Giraniya wan 30 hezar kîlo û dirêjiya wan jî digêhişt 20 metreyan. Hin dînezor hov bûne û ji wan hinek jî aram bûne û tenê nebatên dixwarin. Cureyên xwe yên avî, yên bejî û yên balînde habûne.
Bi pêvajoya pêşveçûnê, dînosaur bav û kalên hemî çûkan in. Bi vî rengî, çûk tenê dînosaur in ku hîn jî hene.' û '
Bejî (Barsaq,) şîrîniyeke kevneşopî ya kurdî ye ku bi piranî li Kirmaşan, Îlam û Kurdistanê tê amadekirin. Bêjî ji rûnê genim û ard tê çêkirin. Piştî ku tê sorkirin hinek şekir an jî şekirê toz li ser tê rijandin û tê bikaranîn.
Recipes.
Bejî ji ard, şekir, rûn, hêk, şîr, kîmyon, firingî û zikê tê çêkirin. Hemû malzeme bi hev re dikevin nava rûn û bi şekirê xemilandin.
Peyva bejî an jî berjî ji jêdera berjanên ku di kurdiya başûrî de tê maneya tostê hatiye girtin. Bêjî an jî burcî tê wateya biraştî. Di rîwayeteke din de, bejî tê maneya (bijîbûn) û cûreyek şîrîniya kevneşopî ya malê ye ku berê wekî çenteyê rêwîtiyê dihat bikar anîn û tê wateya xwarin û zindîbûnê.
Riwekên çolê hemû riwekên ku li çolê ji xwe berê, bê alîkariyan mîrovan, diçê ne. Riwek jî wek ajalên siftê li çolê ji xwe berê şîn dibûne lê paşê mîrovan çandin û lênêrîna wan hukiriye. Li çolê cureyên riwekan yên ku ji aliyê mîrovan tên bi kar anîn dîsa jî pirin.
Mijarên têkildar: riwekên malan
a> teyreke ji teyrên seyfî ye.
Teyrên seyfî hemû teyr in ku nêçîrê dikin. Eylo, dûbirang, margîr û hwd teyrên seyfî ne.
Hinar an jî henar (bi latînî:"Punica granatum") darek û bi fêkiyê xwe ne. Riwekek jii famîleya hine û hinaran e. Dara henarê pir gir nabe. Hin cureyên xwe gir û şîrîn dibin hin cureyên xwe pir tirş dibin. Henarên tirş di seleteyan de bi kar tînin.
Tê bawerkirin ku welatê wê herêma Îranê ye. Ji wir belavî Kafkasya, bakurê Hindistanê û herêma Hîmalaya bûye. Îroj hinar bi awayekî berfireh li welatên Îran, Sûrî, Azerbeycan, Ermenistan, Efxanistan, Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Iraq, Libnan, Misir, Çîn, Burma, Erebistana Siyûdî, Îsraîl, Urdun, herêm ziwatir ên başûr-rojhilatê Asya, herêma Deryaya Navîn a Ewropa, û Afrîkaya tropîkal tê çandin.
Tû riwekeka bi fêkî ye. Tû dareka avî ye lê dûra avê jî şîn dibe. Wextê ku yê dûra avê ye ripiyê xwe drêj dibin heta ku gihîştine dereka şil e. Wê lome tim tim ripiyên xwe dikevin boriyên avê. Dibêjin ku teleyî tû ye ku rasta dereka avî dibe xwe bera erdê dide. Wê lomê ku li avê bin erdê digerin teleyekî tûye dikin dest xwe.
Gorî cureyan fêkiyên xwe hûrik ya jî mezin dibin; rengên fêkiyan gewr, mihor an reş dibin. Ji bo rengên fekiyan di Kurdî de cureyên xwe hanî tên hesibandin: tûyê reşkî, tûyê gewrkî, tûyê mihorkî.
Pelçên tûyan dikin sarme an didin kurmikên hêrîr.
Zimanxûnk anku rûnas riwekeka çolê ye. Pelç û teleyên ev riwekê bi striyên biçûk hatîye girtî ye. Wê lomê ku meriv rûya çermê xwe dixe wek mîna ku tiştek merivan pironcek bike. Zarokan berê bi rûye zimanî xwe dixistin û zimanên xwe xûn dikirin ji bo navê xwe ziman xûnk e.
Zimanxûnk riwekeka çolê ye. Pelç û teleyên ev riwekê bi strîyên biçûk hatîye girtî ye. Wê lomê ku meriv rûya çermê xwe dixe wek mîna ku tiştek merivan pironcek bike. Zarokan berê bi rûye zimanî xwe dixistin û zimanên xwe xûn dikirin ji bo navê xwe ziman xûnk e.
Halil Çavgun, an jî Xelîl Çavgun endamê Komîta Navendî ya PKK'ê bû. Ew di 19'ê gulana 1978'an de li Hîlwanê hate kuştin.
Xelîl Çavgun, dibistana seretayî li Hîlwanê xwend, dibistana navîn û lîseyê jî li Rihayê bi li dibistanên ku mirov bi şev û roj lê dimînin, qedand. Paşê hîndekariya xwe di înstûtiya perwerdeyê de berdewam kir û jiber sedemên siyasî naçar ma dibistanê terk bike. Xelîl Çavgun di qonaxa 71'ê de dest bi jiyana siyasî kir û piştî ku têkoşîna rizgariya neteweyî li Hîlwanê pêşkeft, di nava têkoşînê de cîh girt. Çavgun, yek ji nûnerê têkoşîna rizgariya neteweyî ya herêmê bû.
Çavgun, roja ku hate qetilkirin, yanî roja 19 gulana sala 1978an de, çi li Hîlwanê û çi jî li hemu Kurdistanê ev roj weke roja berxwedanê hate pejirandin. Xelîl Çavgun, di çalakiya daliqandina nivîsan ya di yekemîn salvgera qetilkirina Hakî Karer de, di encama şerê ku bi polês re destêkir, jiyana xwe ji dest da.
Kixse, kexs, kixs an kixsik pîvazên serî yên biçûk in. Kixse ji bo çandinê tên bikaranîn. Kixseyan dikin erdê, ser wan digrin. Di wir de nêrî (zîl) didin û pelçên xwe derdikevin rûyê erdê.
Pîvaz rind gir dibin nêrîyek di ortê de dertê. Ew nêrî gir dibe û serî bizir (tov) dide. Dûv re pelç û nêrî hişk dibe. Wextê ku hişk bû mirov erdê dikole û pîvazên gir, derdixe. Kixse di bin erdê de gir dibin û dibin pîvaz.
Herwiha wekî hêyavka goşt û kixseyê di xwarinan de jî tê bikaranîn
Ajal sernavêyên bakterîyên ku mêst çêdikine. Bi giştî didu bakterî bi navên "strains Streptococcus salivarius subsp. thermophilus" û "Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus" ji bo mast çêkirinê bi kar tînin. Hin bakterîyen din jî wek "L. acidophilus", "L. casei" û cureyên "Bifidobacterium" ji bo tamê tên bi kar anîn. Li dûkanan mastî heyşt bakteriyan tên froştin.
Peyva ajal ji peyva meya tê. Ameyn, aveyn, havên, haveyn, heyvan û meya giş ji peyvekê peyda bûne. Evroj wateyên meya û heyvan ji hev dûrketine. Heyvan ji bo meyayî mêst tê bi kar anîn. Meya pirtir ji bo meyayî nên tê bi kar anîn. Bi zanîstî ev du meya jî cuda ne. Evroj hîn bi heyvan kirina mêst ra dibêjin meyandin jî.
Meya an meyan giyanewerekî ji cureyên kuvan e. Heyvan ji bo çêkirina bîre û nên tê bikaranîn. Li dukanan tê froştin.
Peyv "meya" di sanskrîtî de "madyamanda" di farisî de wek "maye" derbas dibe. Di kurdî de ameyn, amên an meya dibêjin. Di kurdî de peyv meyandin jî ji vê peyva meya tê.
Kevz an kewz yek ji giyanewerên di cîhana riwekan de tê hesibanin e. Bi giştî di nav avê de şîn dibe lê bi rastî du cureyên xwe hene: kevza avî û kevza bejî. Cureyên xwe pir in hin wek porzirav in hin bi pelçên pan in. Li dûgerinan wek Japonya, evê dikin şîv û dixwin.
Kevz an kewz û kesk, navê rengekî, ji kokekê tên. Ev peyv bi peyv "kaskenen", di zimanê pehlewî de, re bi peywendî ye.
Zeng an jeng nexweşiyeke riwekan e. Zeng ji çend cureyên kuvan çêdibe: ew kuvan (bi latînî, "Uromyces") û (lat. "Puccinia") in. Bi taybetî (lat. "Puccinia graminis") ji wan yek û li zêd dixe.
Di kurdî de gelek nexweşî bi navê zengê tê diyarkirin lê hin ji wan ji kuvan çênabin. Riwekê ku zengê xwe avêtî ya reş dibe ya jî gewroxî dibe. Ji ber ku rengî wek rengê zengara hêsin dibe bi vê nexweşiyê re dibêjin zeng.
Ev peyv wek "ziGghANa" di sankrîtî de ye.
Behîv an behîva şîrin dareka bi fekî ye. Fêkiyên xwe yên negiştî re dibêjin behîvterk. Behîvterk keskeskî teva dendikan, bi giştî bi xayê, tên xwarin. Ku fêkiyên xwe gir dibin qalikî ser jê diweşe û qalikî hişk dertê meydanê. Qalikên wan dişkênin û hundurî ew dendiknan dixwin.
Behîv, piranî li bajarê Semsûre de tê çandin.
Mehmet Hayri Durmuş (1955-1982) Durmuş, li herêmek nêzî Çewlîgê; li gundê Kumikê ji dayîk bûye. Yek ji kadroyên pêşengên PKKê û Endamê konseya birêvebir bû.
Durmuş, perwerdehîya xwe ango; Dibistana sereke, Dibistana Navîn û Dibistana Amadehiyê li Çewlîgê qedande. Paşî jî li Zanîngeha Bijîşkî ya Hacettepe Enqere xwe qeyd kir.
Li wê derê dixwaze beşdarî sazîyên Şoreşgerên Kurdistanê bibe.
Li sala 1977an de dev ji Zanîngehê ber dide û vedigere Kurdistanê. Li Riha, Mêrdîn û Amedê xebatên xwe birêvedibe. Li 30'ê tîrmehê 1978an li gundek Licê ku navê wê
Fîs e, daxuyanîyek di derbarê avakirina Partiya Karkerên Kurdistanê de didin. Ew, yek ji kesên endamê konseya birêvebir ya navendî tête hilbijartin. 12'ê rezberê 1980 berê darbeyê, rêhevalên wî Cemîl Bayik, Ahmet Bayık deşîfre dibin û xwe ji qadê paşve dikişînin, lê berpirsiyarê PKKyê ê parêzgeha Mêrdînê; Ferhat Kurtay tê binçav kirin.
Endamên konseya birêvebir ya PKK, bi mebesta Kurdistana yekgirtî tevdigerîyan. Mehmet Hayrî, yek ji pêşengên Zindana Amedê bû.
Şehadeta wî.
Ji kadroyên sazî û mankarên Partiya Karkerên Kurdistanê Durmuş di 12'ê rezberê sala 1982an de, di rojiya mirinê ya 14'ê tîrmeha 1982'ande şehîd ket. Durmuş û hevalên xwe li dijî rêzanî û pêkanînên derveyê mirovahî bîryar girtin ku dest bi rojiya mirinê bikin, li gel vê jî di 14 Tîrmeha 1982an de çalakîya rojiya mirinê dest pê kir. Di roja 60mîna Berxwedanê de Durmuş jiyana xwe ji dest da. Roja 14'ê tîrmehê 1982 êşkenceyên ji bo dawî û mafê parêzname ji bo bidest xistinê rojiya mirinê, darizîn xwe li dadgehe leşkerî bihevra destpêkirin. Roje 12'ê rezberê 1982 jîyane xwe winda bûn. Gorî, nêzîkî Düzağaç, Çewlîg. Meytê wî kîpe " ewlekarî " bergirîyên li bin heta gundê wî yê wan birinê wî kû tevî welatparêz; gelê Çewlîg û Dep bitunîyek wan hatin bûn wî, digel ayîne axê bi cîh kirin û dîsa jî, wî, gelê pêşeng rastîyek qewimîn bêtir carek peytandin bûn.
Bacana sor, bacansork, fireng "(Solanum lycopersicum)," fêkiyek e. Di çîna "Solanum" a famîleya dendûreşkan ("Solanaceae") de cih digire. Berên firengan sifte yên kesk in. Firengê kesk dibin tirşîn. Paşê sor dibin. Firengê sor, ter sifte, dibin aqît an merge, di xwarin û seleteyan da tê bikaranîn.
Fireng riwekeke biharê ye. Sewê ku di zivistanê da jî firengan bikarbînin, firengên bejî hişk dikin. Li Kurdistanê çend cureyên xwe hene.
Bi qasî 2500 cureyên fringiyê hatine hejmartin û tomarkirin. Li Kurdistanê çandiniya hinekan tê kirin. Lê ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebatekê nehatiye kirin, bikategorîkirina wan jî dijwar e.
Bacana reş, bacanreşk ("Solanum melongena"), sebzeyekî rengmor an reş e. Riwekek ji çîna "Solanum" a famîleya dendûreşkan ("Solanaceae") ye.
Bacanê top dibin dolme. Hundirê wan dikolin û di dezî re dikin hişk dikin. Paşê bi şîvê re, nerm dikin û dikin dolmeh. Bacanê drûjnik jî dikin şîv. Tirşika bacanê, tirşîneke navdar e. Becanê bin kozê jî pirr xweş dibe û pêjgeha kurd de, cihê wê heye.
Bi sanskrîtî "vatingana" bûye navê wê û navên îro tevahiya zimanan de tên bikaranîn, bingeha xwe ji binavkirina kevn a aryanî digirin. Kurd ji fringiyê re "bacanê sor" jî dibêjin. Tê peytandin ku beriya fringî (pamîdor) ji parzemîna nûvedîtî, Amerîkayê were, kurdan bi fringiyê dizanibûne. Fringî piştî vedîtina Amerîkayê frîngî (tomatos, şamî) li cîhanê belav bûye.
Dêsan de Sûretê Ma Nimite, nameyê kitabê şîîran ê Roşan Lezgînî yo. No kitab 2005 de Îstanbul de hetê Weşanxaneya Vate ra ginayo çape ro û 77 rûpel o. Tam 27 tene şîîrî tede estî.
Heta nika ziwanê ma de şîîrî zaf nênusîyayê. Êyê ke nusîyayê zî, qismêk tira nameyî şîîre pa nîyayo la qe tama şîîran nêdanî, se yew xorto ke lîse de waştaya xo ser o nuseno. Yanî zafê kitaban de boya şîîre û xusûsîyetê şîîre zêde çin bî.
Eke yew ziwan de çekuyê muşterekî tayn bî, rastnuştişê ziwanê cîya-ciya bo, hem şaîr nêşno xo rind îfade biko hem zî wendox nuşteyanê şaîrî ra çî fam nêkeno. Çunke şîîre xusûsîyetê xo est o. Şîîrnuştiş estetizekerdişê yew ziwanî yo. Xizna û dewlemendiya yew ziwanî şîîre miyan de asena û şîîre zî dewlemendîye û xurtiya yew ziwanî musnena ma. Şaîr gama ke fikrê xo şîîre de bîyaro ziwan, vaje û qaîdeyanê ziwanê şixulneno. Ziwan çendehîna zengîn bo û şaîr çendehîna hakîmê ziwanê bo endehîna asan fikranê xo ano ziwan, wendox zî abiasan çendehîna hakîmê ziwanê bo endehîna şîîre ra tam gêno û nêtê şaîrî fam keno.
Êyê ke wendiş û nuştişê kirmanckî ra eleqedar î û tira hes kenî, hayiya înan xebata grûba Vateyî ra zî esta. Nê camêrdî seba standardîzekerdişê ziwanê ma yenê pêser û kelîmanê/çekuyanê muşterekan û tewr raştan tespît kenî û goş danê teklîfê nuştoxan, şaîran, wendekaran... Nê kombîyayişan de gramerî ser o zî xebityênî. Qerarî ke gêrîyayî Kovara Vate de weşanenî. Xayeyê înan lehçeya ma standart bo û qaydeyê gramerî ê ziwanê ma qaîm bibî, ziwan aver şîro, wa pey heme kirmancî bese bikerî nuşteyanê yewbînan ra fam bikerî û bi inhawa wendoxî zî wa pey weş bizanî armanc û nîyetê nuştoxî çi yo. Heya nika gelek yew mesafe şîyî û kovara xo peryodîk vejenî. La tena pêserameyîş û qerar girewtiş bes nîyo, ganî nê qerarî hetê nuştoxan ra ca bîyarî ke qaydeyî, kuralî cayê xo bigêrî û ma meyweyanê na xebate biwerî. Eke winî nêbo na keda erjaya veng ra şona. Sera se nêbo zî nêzdî ey, vajeyî/çekuyî ke pêşnîyaz bî, terefdê edebîyatçiyan û şaîrandê ma ra bigurîyî hîna zî feydeyê xo esto.
Nuştox û şaîr Roşan Lezgîn pêşnîyazanê nê kombîyayîşan sera se ca ano û bi no hewa fêkîyanê na xebati dano ma tamkerdene. Eke wina nêkerdinî ez vana qey ma nêşînaynî eseranê ey fam bikerî û tira zewq bigîrî. Eke birêz Lezgîn kitabê xoyê şîîran Dêsan de Sûretê Ma Nimite goreyê fekê xo binuştinî û qayde û kuralê standardî kar nêardnî no kitabê eyo erjaye winî vengane de vindî bîynî.
Heme şîîrî ke Dêsan de Sûretê Ma Nimite de yî heskerdişê welat û ziwanî, eşq û felsefe, şîret û salixî, derd û kulî heme bi sembol, mecaz, bi yew hawayê lîrizmî reyde ameyî nuştiş. Gama ke şîîranê Roşan Lezgînî kê wanenî, kê zanê ke yew zerriya sote ra, yew ruho esîl ra, yew fikro xorîn o hera ra nesilyayî. Her wendox gorebê zanayîşê xo, tira tam gêno. Şîîrê modern î. Tena xîtabê nê demî nêkenî û ê yew ray wendişî zî nîyî. Her wendiş de kê tira sewbîna mana eynî şîîre ra vecenî, coka kê çendehîna biwanî kê tira mird nêbenî.
Seke zanyêno rexneyê şîîran asan nîyo û no kar ê edîban o, ez tena salix dana şima wendoxan ke nê kitabê erjayî biwanî û çi hîs dano şima bi xo vînî.
Her kerra koyê xo rê xeml a
Ey yara raştikêne ti ha ça?...
Her çekuye ruhê mi rê rîsalet
Her çekuye welatê mi ra leteyêk
serê ziwanê bapîranê mi ra yadîgar
Û her kelam latê destanê zemanî ra cewherêk
Ax merdim ser a biremo zî maneno welatê xo!
Wa asmên birijno mi ser verara xo ra
weşe bi weşe şênikanMîyanê zerriya mi de hewarêko diçetel
Û mi zerrî devista abîyayîşê vilikan…
-Na sanike niya ke ez vana-
Sond bo bi mergê mi û bi rojhilatî
Her deyîra ke to xo dima verdaya sêwî
Mîyanê zerrîyêka xezalêne de eşq bî
Her dere vengê to ra herikîyêne
Û sayêra miradan berzexê to de ya ey xerîb
(Mi goş nayo vengê abîyayîşê vilikan ser
Zeman sey royêkê harî herikêno destanê mi ra
Û her keso ke kokê xo ra aqitya, meşrû nîyo hendî!…)
Sond bo bi hesreta zerriya ziwanî
Sirûc (,; navê kevin: Ordî; navê nûtir: Pirsûs) yek ji navçeyên Rihayê ye. Ji aliyê cîranên xwe ve bi navê Embara Mêra (Embara Mêran) tê nasîn. Nifûsa Sirûcê 102.164 e.
Li rojava yê deşta Herranê ye, mezinbûna wê 700 km² ye. Navê xwe yî kevin Ordî bû. Berê deşteke bi av û hêşinahî û dewlemend bû, lê piştî salên 90î ji ber kêmbûna avê her ku diçe nifûsa xwe kêm dibe. Li Sirûcê eşîrên wek (şêxî, pîjan, asî, şedadî, mîrî, oxî), dinan, bêskî, kêtikî û dîdan hene.
Kaniya Xezalan an Girê Spî an jî Til Ebyad () yek ji navçeyên Rihayê ye. Xwedî dîrokeke kevn e.
Rûber 1.248 km², bilindahî ji rûyê avê 385 m ye. 52 km ji Rihayê dûr e.
Li rojhilatê Ceylanpınar û Wêranşar, li rojavayê Pirsûs, li bakûrê Riha û Herran, li basûrê jî Sûriye hene. Ji navenda Rihayê 52 km dûr e. Li rojhilat û rojhilata xwe de ciya peyda bin jî, bi gelemperî xwediyê destekî mezin û duz e. Mezinahiya xwe ji rojhilatê heta rojavayê 85km, ji bakûrê heta basûrê 28 km ye.
Havînên xwe germ û hiskî, zivistanên xwe jî bizare derbas dibin.
900 salan berî Îsa Kaniya Xezalan di bin hekîmiyeta Împeratoriya Asûr bû û 600 salan berî Îsa kete bin destê Med û Împeratoriya Hexamenişî. Herêm 550 salan berî Îsa ji aliyê keyaniya Makedonan ve tê bi rê ve birin. Heta belawbûna Îslamê di vê herêmê de Împeratoriya Seleukî, Keyaniya Edessa, Împeratoriya Romê, û Împeratoriya Sasanî mijûl bûne. Di sala 640an de ji aiyê Artêşa Şamî ve, di 661an de jî ji aliyê Xanedana Emewiyan hatiye bidestxistin. Pistî Emewiyan Xanedana Ebasiyan hatine vê herêmê û ev herêm pistrev ji aliyê Selçukiyan ve atiye fethkirin.
Di sala 1144an de Zengiyên Rihayî têdikevine vê herêmê û herêm girêdayî Mûsilê dibe. Pistrev Xanedana Eyûbiyan û Selcûqiyên Romê Anatolyê vê herêmê bi hev re parkirine. Di sala 1244an de Tataran, 1260an de jî Moxolan vê herêmê tehrîp kirine.
Pistî Yekemîn Sera Cihanê dibe digel Tirkiye û di sala 1987an de dibe navceyeka Rihayê.
Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 32.114 û bi giştî jî 77.261 e. 1 şaredarî, 1 nehiye, 87 gund û 160 mezreyê wê hene.
Pirraniya mezreyan ji aliyê dewletê ve hatine rûxandin an valakirin. Gelê herêmê gelek xizan e. Aboriya xwe bi xebata pembo, çandinî û xwedîkirina ajalan dikin. Riya pirraniya gund û mezreyan nîne. Herwekî elektrîk, bijîşk, av, dibistan jî kêm in û gel gazindar e.
No kitab (HALÎN), kitabê hîkayeyanê R. Lezgînî yo diyîn o. Seke yeno zanitiş kirmanckî newe-newe yena nuştene. Edebîyatê kirmanckî, mavajîme hîna yew domano pîzez o. Eke nê edebîyatî miyan de cayê Roşanî ra bigêrîme bêguman cayê xo cayêke berz o. Kalîteya hîkayeyanê Roşanî kalîteya edebîyatê bînan yê dinya ra cêr niya. Yewna xusûsîyetê ey o bîn, Roşan tena hîkayenuştiş de ney şîîrnuştiş de kî (zî) gelek baş o. Mavajîme ciraamaye yo.
Seba ke sînorê edebîyatê kirmanckî ewro teng ê, Roşanî nê kitabî de sey yew hostayî wezîfe girewto xo ser û tamanê neweyan ra, renganê neweyan ra gêrayo.
Ez nêwazena zaf derg kera labelê wazena bineyna behsê ey bikera. Roşanî heta mektebo verên wendo, yanî çar serrî mektebanê tirkan de perwerde bîyo. Labelê Roşanî wendiş û nuştişî ra zaf hes kerdo û edebîyatê kirmanckî de cayê xo girewto. Beno ke bi des serran mektebanê tirkan de perwerde nêbîyayîşî ziwanê ey destê qatîlanê kurdkî ra xelisnayo ra. O bi xo yew xebatkar, yew emekdar o. Hetê ra seba debara xo xebitîyayo, hetê ra kî bi xo wendo. Ez vana, no seba zafînan çîyêdo bêîmkan o.
Heto bîn ra, no kitab beno kitabê Weşanxaneyê Komalî o yewin ke bi kirmanckî çap bîyo. Nêzdiyê hîris serrî yo ke Weşanxaneyê Komalî esto û kurdan ser o zaf xebatê başî kerdê. Labelê heta ewro yew kitabê kirmanckî çap nêkerdo. Bi nê kitabî Weşanxaneyê Komalî xo rê yew bero newe akeno.
HALÎN (Hêlîn: Yuva), nameyê hîkaya peyêne ya nê kitabî yo. Pêro piya 13 hîkayeyî nê kitabî de estê: Wayîrê Zimbêlan, Hêrsê Stûna Mermere, Tena Estarey Şahid Bîy, Kema Hewirsî, Mergê Yew Kutikê Esîlî, Elametê Qîyametî, Birîna ke Çareyê Mi de ya, Pêrodayîşê Kutikan, Perşe, Xayîn, Serkewtena Zerencan, Ziwano Mehellî, Halîn.
Otobusa belediya Berê Koyî ra kewtibî rayîr û ding ra ding hîna vêşêr bîyînî pirrî. Guzergahê aye Ofîse, Koşuyolu û semtê Hepisxaneyî ra fetilîyaynî, şîyînî Seyrantepe û wetê ey.
Wexto ke resa bi Ofîse heme koltuxî debîy û êdî korîdor zî raywanan ra bîyînî pirrî. Mîyanê raywanê ke payanî ra vindertibî de yew kênaya davîstserra, ya sey yew mankene bi porê xo yê dergê kejî bal antinî xo ser. Kêneke zaf rindeke bî. Beşna xo ya bêqusûre mîyanê tîşortêko sipî û pantolê bilûcînê keweyî de ca ra pakêt kerdibî. Destikê yew koltuxe de girewtibî û tam orteyê otubuse de sey yew sitûna mermerêne bî.
Otobuse gama ke ro binê Pirdê Ofîse serecêr bîye, o xorto ke hetê peyî de ronişte bi, êdî ey sey nezaketî cayê xo dabi yewna û serecêrbîyayîşê otobuse reyde o zî ver bi hetê kêneke wa lêr bîyînî. Dingo verên ê Koşuyoluyî de ke qismêkê raywanan amey war û tay zî weniştî, o hengame de seke o zî ca bido xo, ey nat û wet kerd, axir xo resna verê kêneke. Gama ke otobuse firên kerd, seke bê hemdê ey bo, bi o qayde ey heme gewdeyê xo dusna gewdeyê kêneke wa…
Stûna mermere bi heme cidîyet û gonîserdiniya xo cayê xo de vinderta bî.
Otobuse ke giloverê çatrayî de fetle da xo, seke tu cayêna çin bo ke pê bigêro, eke xortî bi heme hêzê xo destê xo ro mîyaneyê barî yê sitûna mermere wa nêpiştinî, bena ke sey serxoşêk biginaynî war ro! Gama ke destê xortî şibi serê posteyê nermek û nazikî ke binê tîşortê sipiyê şefafî de bi, seke miqnatêz bireso asinî, êdî wina mend.
Seke tu kes, tu merdim otobuse de çin bo, hende rehet, destê xortî sey yew maro ke sariya şewdirî de tevizîyayo û binê tîrêjanê germinan ê tîje de hêdî-hêdî ruh dekeweno bi ey, winî canê kêneke de gêra û goreyê rîtmê nirîyayîşê otobuse gewdeyê ey o ke dusyabi stûna mermere wa zî winî nîrîyaynî…
Ding bi ding her warameyîş û weniştişê raywanan, her hoke de ke otubuse fetilîyaynî yan zî her roşnê tirafîkî de ke firên kerdinî, êdî hereketanê dest û nîrîyayîşo rîtmîk ê gewdeyê xortî rê firsend ra yew xenîmet bi…
Û stûna mermere bi heme cidîyet û gonîserdiniya xo cayê xo de vinderta bî.
Êdî otobuse kewtibî rayîro hera û derg ê Seyrantepeyî ser. Sur’etê aye zî tay nêbi û hema zî pirrî raywanî bî.
- Ha to rê!... Ha to rê!… Ha to rê!... De ha to rê! Ti qet zehmet meke, ez xo bisawa to ra! Ma biewnî, hela çi kewno destê to?!...
Pirtûka lêkolîner û zimannasê kurd Malmîsanijî ya bi navê "Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperwerîya Kurdî" ku pêşî bi navê "Dirabakırlı Cemilpaşazadeler Ve Kürt Milliyetçiliği" ji alîyê Weşanxaneya Avesta çap bibû, niha kurmancîya wê ji alîyê Weşnaxaneya Vateyî çap bûye.
Pirtûk 488 rûpel e û ji alîyê Roşan Lezgîn bi kurmancîyeka sade û standard hatiye wergerandin.
Sadiqê Hidayet (jdb. 17ê sibata 1903 li Tehran; m. 9ê nîsana 1951 li Parîsê) nivîskarekî îranî bû.
Piştî çar salan vedigere Tehranê. Ji mêj de her bala wî li ser Cûkeyan (yoga) û Mahatmayan bûye, lewma jî di sala 1936an de çûye Hindisatanê û li wir fêrî zimanê Sanskrîtî dibe. Ji Sanskrîtî çend rîsaleyên Bûda bo zimanê fransî werdigerîne. Piştî ku ji wir vedigere Tehranê demekê li wir di karê dewletê de dixebite û wergêriyê dike lê ev karê hanê zêde xulqê wî teng dike ku lewma jî dev jê berdide. Di sala 1950 de cardin diçe Parîsê. Derûniya wî ya tevlîhev li wir yekcar tevlîhev dibe û di 19 nîsan 1951 de, di temenê xwe yê 50 salî de ji bilî gotarên ku ji rojname û kovaran re nivîsandibû, ji 20î zêdetir berhemên hêja li dû xwe dihêle û di odeya hotêla ku lê dima de, xwe bi gaza hewayê difetisîne û întîxar dike.
Sadiqê Hidayet digel ku ji malbateke farisan a dewlemend û mîrzade bû lê seranserê jiyana xwe gelek bi sadeyî û ji rêzê dibe serî. Sadiqê Hidayet li dû Mehemed Elî Cemalzade bi Buzorgê Elewî û Sadiqê Çûbek re di wêjeya Îranê de mîna sazkarê çîroka nûjen tê nasîn.
Hîkayeyê Koyê Bîngolî, yew kitabê hîkayano u 2004 te Weşanxaneyê Vateyî ra vecîyawo.
Hîkayeyê Koyê Bîngolî kitabê diyînanê Deniz Gündüzo, kitab de 5 hîkayey estê.
derhaqê kitabîdê nuşteykey Roşan Lezgînî.
Na meqale de ez wazena çarçuweyê kitabê ey ê hîkayeyan "Hîkayeyê Koyê Bîngolî" de bala xo bida edebîyatê Deniz Gündüzî ser. No kitab hetê Weşanxaneyê Vateyî ra Îstanbul de 2004 de ginayo çape ro û 138 rîpelî yo. Kitab de bi nameyê “Nobedar”, “Hesrete”, “Dara Sosyalîzme”, “Zureker” û “Kûvî” panc hîkayeyî estê.
“- Wîşş daye daye! Ez qut bîyo…
Ap Silî destê xo, seke çiyê bîyayo pira winî hejnayî û ey û pukî berê teberî ra kewtî bi zere. Seke puk pêy ra ey bifetelno winî xo eşt bi hîyate. Ey de tozike kî hucime bi hîyate kerd. Ap Silî pukî ser a ber girewt de. Guja-guja vayê Koyê Bîngolî teber ra mende. Va ber de hebe xebetiya. Têy ke çare nêdî, ver kerd bi baxçeyî. Kerd ke hêrsê xo baxçeyî ra vejo. Gilê sîpîdar baxçeyî kerdî bi xo ver û devacêr şane kerdî. Qewaxî vayê koyî ver zar û ziwan bî. Haybûrê înan bî pukî ver bermêne û zîbêne. No haybure û axişerê înan qet xêmê vayî de nêbî. Vayî bêxêm tozika xo sipitêne we û teber ra fîtike kuyêne.” (r. 5)
Mi gore no paragraf şêno bi tena sereyê xo fehmê edebîyatî yê Deniz Gündüzî binawno. Seke aseno, edebîyatê ey de her çî gane yo, her çî de ruh esto, her çî wayîrê ziwanî yo û her çî hîsdar o. Ma biewnî: Ap Sil gama ke pukî ser de berî gêno, va teber a maneno û ber de hebêk xebitêno, ke tey çare nêvîneno, agêreno baxçeyî ra hêrsê xo vejeno. Gilê sipîndaran keno xo ver û acêr şane keno. Qewaxî, destê vayî ra bi zarezar zîbenê, bermenê la qet xemê vayî nîyo. Vayî hukim kerdo destê xo, bê ke zerriya xo biveşno, teber a fîtika xo ceneno…
Bala xo bidêne, tiya de tena Ap Sil însan o, yê bînî (puk, va, qewaxî) heme madde yê, cereyan ê; bêruh û bêhîs û bêgan ê. Labelê, edebîyatê Denizî de Ap Silî (însan) ra vêşêr gane yê, Ap Silî ra vêşêr wayîrê ruh û can û hîsan ê. Coka, çi gama ke merdim edebîyatê Deniz Gunduzî biwano, her çîyo madde verê çimê merdimî de beno gane, beno wayîrê hîsan. Romanê ey Kilama Pepûgî de zî, Hîkayeyê Koyê Bîngolî de zî her çî gane yo; va, vewre, puk, vilikî, darûberî, koyî, dereyî, boya vilikan, dûyê cixara… Her çî, heme çî gane yo. Her çî sey merdiman, heta ke merdiman ra wetêr, gane û hîsdar o.
“Gulserene sifre kerd berz, Zeynebe ardî kolî eştî bi soba, çay na bi soba ser. Reyna bîye girma-girma soba. Girmayîşê soba, gujayîşê vayî de kewte têmiya. Her kes anciya bi cayê xo. Pîşta xo azna ra balîşnayan. Ap Heyderî şiya tabaqa tutinî vete arde ke cixara bipîşo, Adilî dest eşt ra cebe eşligê xo bîdlîse vete dergê bi Apî kerde. Mukeremî kî bîtlîse ra fişte ta. Şope de oda wertê dumanî de bîye vindî. Ap Heyderî ke rind ca da bi xo maliman zana ke mûcxulîye kewena kar. Radyoye yakerdeye bîye. Haybûrê Radyoya Erîvanî bîye kurmanckî deyîrî vatêne. Vengê dengbêjan, tukê serê însanî kerdêne gij û zereyê însanî sey vewra wisarî helenayne.” (r. 63-64)
Dinyaya edebîyatê Denizî, mekanê bîyîşan derûdorê Koyê Bîngolî, Koyê Şerefdînî yê; dewa Uskira, Civarka, Canesera; Dereyê Sorbelaxî, Girê Boxayî bi deşte û zozananê xo, bi kend û kendalanê xo, bi mal û pes û birrê xo, bi qereqol û mekteb û bereqayê rijyayeyî ke erdlerzê şeşt û şeşî ra mendê. Heme hîkayan de nê mekanî yenê verê çimê merdimî. Û îllahîm zî vewre, vewra welatê Serhedî; vayo ke hêç beno, tozike, puk, pukeleke, şemlûlikê qeşayî ke daran ra, sîvirnekan ra sey şimşêran aliqîyayê. Dima ra, eke vewre deştan ra ver bi koyan anciya, êdî wisaran senî deştî her yew sey xalîyêka rengine cêrê koyan de bi çayîr û çîmen, bi gul û çîçegan xo xemelnenê. Awa ke sipî-sipî, sey şitî sêneyê koyan ra, belekanê vewre ra cor de neselîyêna yena war, senî mîyanê nê xaliyan ra, binê valêran û sûredaran ra, vengê qulingan reyde bi xuşexuş herikêna…
Ziwanê Denizî, romanê Kilama Pepûgî de saf ziwanê mintiqaya ey bi. La Hîkayeyê Koyî Bîngolî de bergeyê xo bineyna kerdo hîra. Hem hetê çekuyan ra hem zî hetê formê nuştişî ra, aseno ke pirênê xo dirrnayo. Herçiqas zaf xeyret kerdo ke hetê şuxulnayîşê ziwanî ra xo hetê standardîye ser bido zî, mi gore hema pirênê ziwanê mintiqaya xo ke êdî dirrnayo, tam ci ra nêxelisîyayo. Ver bi xelasîye ser şino. Bêguman edebîyat tena form û qiseykerdişê mesela nîyo. Edebîyat, bi giranîye, biedebkerdiş û krîstalîzekerdişê ziwanî yo. Nê hetî ra, madeyê ey hîra yo; weçînitiş û sefênayîş Hîkayeyê Koyê Bîngolî de bala ey ra bineyke dûrî yê.
Edebîyatê Denizî de dej û mîzah têmiyan de yê. Seke wisarî gama ke vewre dest pêkena vilişêna, sîyayîye vejêna meydan, derûdor de, mîyanê belekanê vewre de çayîr û çîmen, gul û gulbizêkî ver kenê ci zergûn benê. Keweyî, sîyayî û sipîyî têmiyan de asenê, bi no qayde, her hîkaye de hema vajêne ke her qiseykerdiş de gama ke jan, dej, êş û elem, bêçareyî û cehaletiya şarê ma nawneno, hetêk ra zî bi hawayêko tebîî, zaf asan, mîzahî sey derûyê nê dejê xorînî, sey yew şerbetî pêşkêş keno. Gama ke merdim xorîniya zerriya xo de dejî hîs keno, bêhemdê merdimî, xovero, hetêk ra zî lewê merdimî peşmiryênê. Têmiyan de mundiş yan zî nawitişê dej û mîzahî, esas yew xasîyetê edebîyatê şarê bindestî yo. Dej, jan, êş û elem, bêçareyî, perîşanî benê parçeyê cuyê miletê bindestî; kewnê mîyanê nan û qatixê bindestan, benê werd û pêwerd, benê pirên û ro beşna înan pêşîyênê. Mîyanê na psîkolojiya perîşane de mîzah xovero sey daruyê nê halî zuhûr keno. Mîzahê şarê bindestî qûtê xo dejî ra gêno, janî ra beno weye. Mîzahê bindestan îronîk o. Çimeyê mîzahê edebîyatê Denizî zî dejê bindestîye yo. Mîzahê ey îronîk o. Gama ke merdim mîzahê edebîyatê Denizî wedaro û biewnîyo binê ey ra, seke merdim çikoleyê serê yew birîne biqeşerno, bo no qayde, bin de birînêka bêemane xo nawnena bi merdimî.
“- Apo ti zana Sosyalîzm çik o, çi taba yo? Ma ci ra havile vînenîme ya nê?
- Gele domana, mi namê ey heşno. Heşno lê nika nêno ra mi vîrî ke çik o. Beno ke yew pîyayo sey Xizirî yo. Tenge de reseno aliya mordemî ya kî beno ke xanedanê sey Lenînê Ûsivî bo. Çimke namê hûrdmîna her tim piya vêrêne.
- Nero şima Ristemî ra pers nêkerd?
- Ciyê mi de herdîşe bo!
-Xo ra nişermayîno wa herdîşa xo ra bişermayîyo.
- Çi pîyayê ro lo! Dare ra, dara cennetî ya. Wertê birra de bena kewe lê kes hênî rehet raştê ci nibeno. A henî her tim kewe manena. Zimistanî pela nirişnena. Menda ra dara merxe lê aye ra daha derg a, daha girs a.” (r. 68)
Edebîyatê Denizî de lehengî heme rastkên ê. Bîyayîşî, qiseykerdişê lehengan, heme rastikên ê. Seke merdim kitab nêwaneno la ha yew goşe de ronişte yo û rasterast temaşeyê înan keno. Zafê reyan zî merdim xo rê binê zimbêlan ra huyeno ke qet hayiya kesî, heta ke hayiya merdimî bi xo zî ci ra nêbena.
Eke bi kilmîye debîyatê ma de cayê Deniz Gündüzî û rolê ey mi ra bipersî, ez bi rehetî vana ke, edebîyatê tirkî de cayê Yaşar Kemalî û rolê ey çi yo, yê Deniz Gündüzî zî o yo. Çunke qiseykerdişê edebîyatê Denizî, hawayê şuxulnayîşê ziwanî, heta bi mekanî zî, belê, zaf hetan ra edebîyatê ey maneno edebîyatê Yaşar Kemalî.
Nasnameya kitabî.
Gündüz Deniz, Hîkayeyê Koyê Bîngolî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2004, 138 rîpel, [ISBN 975-98-773-6-8]
İbrahim Güçlü siyasetmedar, rojnamevan, nivîskar û dadnasekî kurd ê.
İbrahim Güçlü yek ji damezrênerê TEVKURD'e (Tevgera Yekîtiya Neteweyî ya Kurd) û di heman demê endamê Meclîsa TEVKURD'ê ye. TEVKURD di encama xebatên Gruba Xebatê ya Demokrat û Neteweyî ya Kurd di 25-26'ê gulanê 2007'a de hat damezrandin. İbrahim Güçlü herwiha serokê komeleka kurda li Amedê bi navê KÜRD-DER e. İbrahim Güçlü niha li Amedê dijî.
Milhen deste kare kevin ye kû li ser bideran di aht bi karanin bidera genim bidera nuhka bidera niska.
li ser bidere bi reka bay genim u kah jik çuda di ker.
ev milhebe hatiye çikerin ji darkan ji hiriya pezi her wisa ji çerme giyaneweri.
Zeng ("Puccinia"), cinsekî kuvan ya ku zenga dan, qurm û pelên riwekan çêdike.
Cureyên zengan.
Nêzî 4000 cure ji vî cinsî ku hatine saloxandin heta niha û ev jî lîstek ji çend cureyên zengan e. The genus contains about 4000 species.
Gilgil (bi latînî: "Sorghum") sernavê riwekeke bi toxim e. Ji riwekê gilgil re dibêjin sap jî. Li Kurdistanê sapê gilgil ji bo ajalên kedî diçînin. Li Kurdistanê bi giştî toximê xwe nayê xwarin lê wextekê ku xela rabûye mirovan ji toximê vê riwekê nan çêdikirine. Bi vî nanî re dibêjin nanê gilgil. Cureyên xwe pir in, lê li Kurdistanê ter pir garisê stû xar diçînin. Çima ku çûk jê hezdikin tim li ser dadinin. Mirov jî li ser wan dehfan vedigire. Dehfê gêris ji dihêlên (pirça boçê) hespan çêdibe. Ji kokê jî zarok ji xwe re şeqeşeqan şêdikin. Kokê dibirin û parçêyên ku qut birinî dikin navbêrê qelşê û dadgirin diavên.
Ev peyv wek peyva pehlewî, "gahl" e.
Riz an birinc (bi latînî, "Oryza") giyayek ji famîleya "Poaceae" ye.
Riz yek ji xurdemeniyên bingehîn ê gelek kulînên cihanê ye. Cara pêşîn li Asyaya Dûr hatiye nûveçandin û ji wir belav bûye.
Peyv riz bi îhtîmaleka mezin ji peyv "vrīhi", di sanskrîtî de tê. Ev peyv di paşto da "wriže", di grekî da "oryza", di latînî de "riso", di îngilîzî de "rice" e. Di erebî de jî "erz" e.
Peyv birinc ji peyva pehlewî "brinj" tê. Ew peyv di farisî de "berenc" di tirkî de "pirinç"
Cureyên rizê bi zimanê zanistî.
Bo çandina rizê axa avîn û germhewa pêwîst e. Li Kurdistanê çandiniya birincê li hin deveran gengaz e, lê nehatiye ceribandin. Kurd rizê ji Îranê dikirin. Rizê Îranê navdar e. Zanist di wê baweriyê de ne ku orgîna rizê ji Koreyê ye.
Ednan Muftî siyasetmedarekî kurd e.
Ednan Muftî serokê Parlamena Kurdistanê bû.
Ednan Muftî di sala 1980'î bi siyasetmedarên kurd Dr. Mehmud Osman û Rasul Mahmed re Partiya Sosyalista Kurdistanê (PASOK) damezrand.
Gewr rengê di navbera spî û reşê de ye. Rengê ariyê û rengê dû ye. Yek caran li şûna spî jî tê bikaranîn.
Ev peyv wek peyva sanskrîtî "gaura" ye. Bi îngilîzî ev peyv "gray" e û ji germaniya kevin ji peyv "grāo" hatiye. Bi îhtîmal ku hemû ev peyvan ji peyvekê tên. Di tirkî da jî ev peyv "gri" ye, ya ku ji zimanê fransî ye.
Rizgar Elî siyasetmedarekî kurd e.
Rizgar Elî niha serokê Civata Parêzgeha Kerkûkê ye.
Felakedîn Sabîr Kakeyî tê nasîn wek Felekedîn Kakeyî (1943, Kerkûk - 31.07.2013 Hewlêr) pêşmerge, nivîskar, rojnamevan û siyasetmedarekî kurd bû ku di sala 1943an de li bajarê Kerkûkê hatiye ser dinyayê. Endamekî binemala seyîd û şêxên kakeyiyan bû.
Di sala 1965 de tevlî Bizava Demokrasî ya Kurdî û Erebî bûye, zêdebarî nivîsîna gotarên edebî, gotar ji zimanê kurdî wergerandine zimanê erebî û berevajiya wê.
Ew nivîskar û edîtorê rojnameya Eltaxî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bû û heta 12em kongreya PDKê endamê komîteya navendî û polîtburoya vê partiyê bû û mirovekî nêzîkî Îdrîs Barzanî, Mesûd Barzanî û Nêçîrvan Barzanî bû.
Piştî hilweşîna rejima Sedam, edîtoriya rojnameya El-Taxî ya ku li Iraqê herî zêde dihat firotin kiriye.
Rewşenbîrê kurd Felekedîn Kakeyî di 31ê tîrmeha 2013an de li Pîrmamê çû ber dilovaniya Xwedê.
Abdurrahman Yalçinkaya dozgêrekî komara Tirkiyeyê ye ku bi eslê xwe kurd e. Yalçinkaya di 10'ê adara 1950'î de li Rihayê hatiye dinê.
Abdurrahman Yalçinkaya niha serdozgerê dadgeha bilind ya Tirkiyeyê ye. Bi eslê xwe ew ji Rihayê ye. Yalçinkaya bi dozên ji bo girtina partiyên mîna AKP'ê û DTP'ê kete rojevê.
Olga Îvanovna Jîgalîna (bi rûsî: Ольга Ивановна Жигалина, "Ol'ga Ivanovna Zhigalina", z. 1946 li Krasnovosk, Rûsya - 23'ê cotmeha 2013'an) dîroknaseke rûs a bi nav û deng bû. Wê serokatiya beşa kurdî ya Enstîtûya Rojhilatnasiyê ya li Akademiya Zanistî ya Rûsyayê dikir.
Jigalîna Olga Îvanovna di sala 1946'an de li bajarê Krasnovoskê ji dayîk bû û di sala 1964'an de li Moskowê dest bi xwendina beşa fîlolojiyê kir. Wê di sala 1969'an de li Zanîngeha Moskowê di fakulteya fîlolojiyê de beşa roman û germanî qedand û di heman salê de li Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya beşa Asyayê (ku serokatiya wê kurdnasê navdar N.A. Halfîn dikir) dest bi kar kir. Piştre di sala 1973'an de teza xwe ya aspîrant, di sala 1996'an de jî teza xwe ya doktorayê qedand û di sala 2005'an de bû profesor.
Olga Jîgalîna di navbera sala 1974-1979'an de ji bo karkirinê bi zilamê xwe re çû Îranê: Li wê derê zilamê wê berpirsê buroya APN - Ajans Press Novostî ya Sovyetê li Îranê bû. Dema mayîna xwe ya li Îranê, ew fêrî farisî bû û ji nêz de Îranê nas kir. Piştî vegera xwe ya ji Îranê, li Enstîtuya Rojhilatnasiyê beşa kurdî ya Akademiya Zanistî ya Rûsyayê dest bi kar kir, ku wê demê bi înisiyatîfa Yevgenî Prîmakov hatibû ava kirin û serokatîya wê Manvel Hasretyan dikir. Prîmakov wê demê her wiha hinek pisporên din jî anî beşa kurdî û bi vî havî dest bi lêkolînên li ser pirsa Kurdistanê kirin. Di vê çarçovê de Olga Jîgalîna wek pispora Kurdistana Îranê dest bi kar kir.
Di sala 2004'an de piştî xanenişînkirina profesor M.S. Lazarêv, Jîngalîna li şûna wî bû seroka beşa kurdî ya Enstîtûya Rojhilatnasiyê.
Kesayetiya wê.
Olga Jîgalîna wek miroveke nefsbiçûk, bi disîplîn û mêvanperwer dihat zanîn. Di karên xwe yên zanistî de jî gelek bi rêk û pêk bû. Ew tevlî gelek konferansên li Sovyet, Rûsya û yên navneteweyî bû: Wê di hemû konferansan de her dem bi erênî gotarên xwe yên di derbarê tevgera rizgarîya neteweyî ya Kurdistanê de pêşkêş dikir.
Olga Jîgalîna bi gelek berpirs û serokên tevgera rizgariya neteweyî ya Kurdistanê hevnas kar dikir. Meriv kane bêje ku ew kurdan gelek ji nêz ve nas dike.
Gelek pirtûkên wê ji bo zimanê kurdî hatin wergerandin. Herwiha, wê di gelek pirtûkên din ên kolektîv ên ligel pisporên din de cih girtiye. Ji bilî wan, bi sedan meqale, raport û bulten di derbarê pirsa Kurdistanê de çap kiriye.
Wefat.
Olga Jîgalîna di roja 23'ê cotmeha 2013'an de ji ber rawesta dil li ser karê xwe li odeya xwe ya kar wefat kir. Bi wefata wê kurdolojî bi tevayî û kurdolojiya Rûsyayê pisporeke mezin û navdar wenda kirin.
Sabahat Tuncel (jdb. 5ê tîrmeha 1975 li Yazixan, Meletî, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke kurd e.
Sabahat Tuncel niha endama Parlamena Tirkiyê ye. Sabahat Tuncel li ser lîsta DTPê weke parlamentera Stenbolê hate hilbijartin. Sabahat Tuncel beriya ku weke parlamenter bê hilbijartin, ji ber îddiaya ku endama PKKê ye hatibû girtin û di zinanê de bû. Sabahat Tuncel ji girtîgehê hate hilbijartin.
Kosret Resûl, bi navê resen Ebdullah Resûl Elî, siyasetmedarekî kurd e.
Ew di 1ê tîrmeha 1952an de li gundê Şîwaşok ya bi ser navçeya Koye ya bi ser Hewlêrê ve hate dinê. Sala 1968an xwendina seretayî li dibistana Îbnî Xelekan temam kiriye. Her li wê salê da pêwendî bi Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û PDK ve kiriye. Sala 1974 navendî û paşnavendiyê li Hewlêrê temam kiriye. Sala 1975 bûye endamê navçeya PDK. Li dawiya meha îlona sala 1975 bi sedema şehîd Ebdulrezaq ve pêwendî bi Komele ve kiriye. Sala 1976 Peymangeha Kiştukalî (Çandinê) li Bulgaristanê qedandiye. Sala 1976 li Wezareta Bazirganî - Sayloya Hewlêrê bûye fermanber, çend pileyekî wergirtiye, bûye cîgirê Emîn Mexzen (Kogeh) paşê Emîn Mexzen û cîgirê birêveber
Yek ji wan pênc hevalan bûye ku di 24ê nîsana 1976an de li bajarê Kerkûk û li mala Mihemed Xurşîd Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê damezrand, ku ji Letîfî Şêx Umer, Reuf Akreyî, Şehîd Şiwan Elî û Mihemed Xurşîd pêkhatibû. Di 11 gulan 1977 de ji aliyê Heyey Xase (lîjneya Taybet) ve hate girtin, piştî wê tu nihêniyekî nîşannedaye, li îlona 1977 hatiye azadkirin. Sala 1980 bûye berpirsê rêxistina Komeleya Rêncberên Kurdistanê li Hewlêr. Sala 1981 bûye Endamê Serkirdayetiya navxoya Komele.
Sala 1984 û li konferansa sêya Komele da ji rêzbenda kesên hatin hilbijartin de rêza çarem de dibe Endamê Serkirdayetiya Komele û YNK Li 14 Eylula 1984 ji fermanberiyê tê veqetin û jiyana çiya û Pêşmergayetiyê hildibjêrê û dibê berpirsê malbenda sê ya Hewlêr ya Yekitiya Nîştimaniya Kurdistanê. Sala 1985 bi bordumana firokeyên helîkopter li Simaqulî bi sextî birîndar dibê.
Sala 1986 her du kurên wî Aras û Pêşrew li Simaqulî bi bordumana firokeyê şehîd dibin.
Piştî ku her du malbendên Sê û Çar ê Yekîtî yek digrin, dibe berpirsê malbenda nû ku bi malbenda sêya Hewlêrê tê naskirin. Li raperîna mezin ku sala 1991 ji aliyê bereya Kurdistanî ve serpereştiyarê rizgarkirina bajarê Hewlêr pê hatibû spartin li rizgarkirina bajarê Kerkuka Qudisa Kurdistanê da rolekî diyar û berbiçav dîtiye.
Sala 1991 dibe berpirsê Bereyê Kurdistanî li sînorê parêzgeha Hewlêr. Di salên 1991 û 1992 de berpirsê her du mekteba pêwendiyên derve û rêxistinên demokratik bûye. Sala 1992 bûye kargêrê mekteba siyasî û li yekem hilbijartina Parlemena Kurdistanê da bi Endamê Parlemena Kurdistanê tê hilbijartin. Sala (1993 heta 1996) dibê Serokê Kabîneya duyemê Hikûmeta Yekgirtiya Herêma Kurdistanê. Sala 1996-2001 bûye Serokê Encumena Wezîrên Hikûmeta Herêma Kurdistanê li îdareya Silêmaniye. Li sala 2001 bûye berpirsê Desteya Kargêriya Mekteba Siyasî YNK. Li sala 2006 ve wekî Cîgirê Yekemê Sekreterê Giştî YNK kar dike. Li damezrandina Serokayetiya Herêma Kurdistanê ve Posta Cîgirê Serokê Herêmê wergirtiye. Li adara 2012 cara duyem posta Cîgirê Serokê Herêma Kurdistanê wergirtiye. Bi dirêjahiya salên derbasbûyî bû nûnerayetiya YNK) û gelê Kurdistanê beşdarî çendîn kor û kongreyên navçe û navdewletî kiriye û karê dîplomatî encam daye.
Kosret Resûl niha cîgirê serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî ye.
Selîm Sadak siyasetmedarekî kurd e.
Selîm Sadak di sala 1954'ê li gundê Bafê (Şirnex/Hezex) hat dinyayê. Zewicî ye û bavê 10 zarokan e. Zimanên Kurdî, Tirkî, Erebî û Îngilîzî dizane.
Selîm Sadak di sala 1991'ê de li gel Leyla Zana, Hatip Dicle û Orhan Doğan li ser lîsta partiya SHP'ê weke parlamenter ketin Parlamena Tirkiyê. Selîm Sadak di sala 1991'ê de, piştî ku ew û hin hevalên xwe ji SHP'ê qut bûn, yek ji damezrênerên partiya HEP'ê û piştî ku HEP hate girtin DEP'ê bû. Piştî ku di 1994'a de DEP hatin girtin û parlementerên wê ji Parlamena Tirkiyê hatin avêtin, cezayê zîndanê li wan hate birrîn û Selîm Sadak jî ji bo deh salan kete girtîgehê. Niha Selîm Sadak weke piştgirekî DTP'ê xebata xwe ya polîtîk dimeşînê. Selîm Sadak ji bo hilbijartina 2009an li Sêrtê bû berendamê Serokê Şarederiyê.
Mihemed Sedîq Kebudwend rojnamevanekî kurd e.
Mihemed Sedîq Kebudwend damezrênerê Rêxistina Mafên Mirovan li Kurdistanê (RMMK) ye. Kebudwend ev demeke dirêj e di girtîgeha Komara Îslamî ya Îranê de ye.
Clifford Glenwood Shull (jdb. 23ê îlonê 1915 li Pittsburgh, Pensîlvanya; m. 31ê adarê 2001 li Medford, Massachusetts) yek ji fizîknasên navdar ên DYAyî bû. Sala 1994î guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê hatiye dîtin.
Di nava salên 1933 - 1937î de li Pittsburgh di Enstîtuya Teknolojiyê ya Carnegie (enstîtuya teknîkê) de perwerdeya fîzîkê dîtiye. Ji wir derbasî Zanîngeha New Yorkê bûye û perwerdeya bilind li wir girtiye. Serî de karekê li fîrmaya "The Texas Company" (Texaco) dibîne. Piştî bidawîbûna şerê cîhanê yê duyemîn, sala 1946î, li Tênêsî di ezmûngeheke neteweyî de dixebite. Sala 1955î wekî profesor li Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts dest bi kar dike û heya nexweşketina dawiya temenê xwe (1986) li wir dixebite.
Shull sala 1941î bi "Martha-Nuel Summer" re evînmarî dibe (dizewice) û sê lawên wan dibin, "John, Robert" û "William". Ew li nexweşxaneya Lawrence Memorial Hospital a li Medford a, Massachusetts jiyana xwe jidestdide.çep
Li Texaco analîza mîkrostrûktûra katalîzatoran dikir ku beşek ji kîmyageriya petrolê bû. Li laboratûara Oak Ridge National Laboratory bi tevî Ernest Walton (1903-1995) li ser bipêşxistina reşandina neutronan dixebite.
Shull sala 1994î bi tevî Bertram Brockhouse Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Musa Cengiz Solmuş peykervanekî kurd e.
Peykervan Musa Cengiz Solmuş ji zimanê kevira fêm dikê, bi fêm kirinê naminê, can didê kevira. Wek ku bi kevira dibê yek û mane û hestên xwe didê kevira. Ew kevira ji çiyayê Mezra Botan kom dikê û li navçeya Rihayê Serê Kaniyê bi derfetên xwe di dezgeha xwe de çê dikê. Peykervan Musa Cengiz li gundekî Mêrdînê, li Darê ji dayîk bûye. Gûnde ku Musa cengiz têde jiyaye, gûndekî antîke. Peykervan li peykerê gûnde xwe dinerê û hedî hedî wek van peykara çedikê û dest bi peykervaniyê dikê. Niha peykerên Musa Cengiz park û baxça dixemilînin. Peykervan niha li gûnde Axirtoş dijî. Cengiz bi peykervanê din re xebitê û peykerê xwe derveşandinî Ewropa dikê.
Mihemed Karasûngûr (Mehmet Karasungur) (jdb. 1947 li gund Darebî ya parêzgeha Çewlîgê, m. li Başûrê Kurdistanê) yek ji endamên komîteya navendî ya PKKê bû, bi tevî Îbrahîm Bîlgîn di qirêjiya birakujiyê ya ku ji aliyê welatên Kurdistan kirine bin desthilata xwe ve tê birêvebirin de, jiyana dide der.
Karasungur di sala 1947an de li Gêxiyê li gundê Darebiyê tê jiyanê.
Dibistana seretayî li gundê xwe, dibistana navîn û lîseyê jî li Çewlîgê qedand. Beşa matematîkê ya Înstîtuta Perwerdeyê ya Erzîromê bidawî dike.
Di sala 1972an de dema ku li Gurgumê mamostetiyê dike, ji ber xebatên şoreşgerî sirgûnî Colemêrgê tê kirin. Salên pişt re dema ku li Şebinkarahisarê wezîfeya xwe ya mamostetiyê berdewam dike, di sala 1975an de tayîna wî ji bo Dibistana amadeyî ya Çewlîgê derdikeve. Karasungur, du vekirina Komeleya Töb-Der, şaxa Çewlîgê de pêşengiyê dike û di rêvebiriyê de cihdigire.
Dema wezîfeya xwe ya li Çewlîgê Mehmet Hayri Durmuş nas dike. Li qereqola ku di sala 1976an de lê tê girtin, jiber ku li midurê ewlekariyê daye, heta ku dikeve komayê rastî êşkenceyên tund tê.
Karasungur, ji ber xebatên polîtîk deşîfre dibe û di sala 1978an de li Çewlîgê wezîfeya xwe ya mamostetiyê berdide û dest bi şoreşgeriya profesyonel dike. Sala 1980an de derbasî herêma Libnanê dibe. Di sala 1982an de derbasî Başûrê Kurdistanê dibe û ji bo sazkirina yekîtiya neteweyî û dawîdayîna nifaq û neyartiya di navbêra rêxistinên Kurd de, her wiha ji bo sazkirina xeta yekîtî û têkoşîna hevbeş, gelekî dixebite.
Dîsa ji bo wezîfeyeke wiha diçe biryargeha PDKê. Lê belê di wê demê de hêzên Yekîtiyê davêjin ser biryargehê û di encama vê êrîşê de di 2ê gulana sala 1983an de tevî hevalê xwe Îbrahîm Bîlgîn şehid dikeve.
Di demên dawiyê de rêxistin û hêzên polîtîk ên kurd, êdî xwe ji şerên birakujiyê dûr digirin. Mirina Karasungur ji aliyê YNK, PDK û hêzên din ên kurd ve jî bi xemgînî hat pêşwazîkirin. Lewra şîdeta navxweyî zirarê dide daxwazên kurdan û ji aliyê dewletên li ser Kurdistanê hikmê dikin ve tê lidarxistin.
Tevkurd kurteya Tevgera Yekîtiya Neteweyî ya Kurd e, tevger û rêxistineke kurdan e.
Tevkurd ji kesan û ji rêxistinan pêk tê û di encama xebatên Gruba Xebatê ya Demokrat û Neteweyî ya Kurd di 25-26'ê gulanê 2007'a de hat damezrandin. Armanca Tevkurdê ya rêxistinî ew e ku Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê ava bike. Tevkurd ji aliyê 250 kesan de hat ava kirin. Gorî destûrê biryar hat girtin ku rêxistinên siyasî û komele û weqifên kurd bibin endamê Tevkurdê. Sekreterê Tevkurdê siyasetmedarê kurd İbrahim Güçlü ye.
Hüseyin Deniz "(bixwîne wekî Hîûseyîn Denîz)" rojnamevanekî kurd bû.
Hüseyin Deniz rojnamevanî, nivîskarî û endametiya PEN'ê kiriye. Rojnameya welat di sala 1992'î de Musa Anter û Hüseyin Deniz bi hevre saz kirine. Rojnameya welat yekemîn rojnameya bi kurdî ya li Tirkiyeyê tê weşandin e.
Denîz ji aliyê hêzên îllegal ên dewleta Romê ve hate kujtin.
Mahmut Aslan siyasetmedar û nivîskarekî kurd e.
Di gelek malperên înternetê de kurde gotaran jî dinivîse. Mînak: rojaciwan.com (dengeroje.com)
Doktor Seîd sala 1863'an li Sinê hat dinyayê. Bavê wî Mela Resûl bû û ew di malbata xwe de melayê heftan bû. Çaxê bavê wî mir, Seîd ê ku hingê sêzdeh salî bû, di cihê wî de bû mamoste, di mizgeftê de bang dida û bû pêşnimêj. Doktor Seîd qenc bi kurdî, farsî, erebî, aşûrî, îngilîzî û îbranî dizanî.
Ji bo demekê wî xwe bi Neqşebendiyan ve girt, lê hingê wî dest pê kir Încîl xwend û piştî demekê bû Mesîhî. Çaxê ku ev yek hat zanîn, diviya ku ji bajarê xwe bireviya û hingê ew çû Hemedanê, bû doktor û li wir jin ji xwe re anî.
Ji 1893 heta 1895'an, ew li Swêdê û li Îngilîstanê geriya û li Londonê bijîşkî xwend û piştre vegeriya Hemedanê. Sala 1902'an ew careke din çû Londonê û doktoriya çavan xwend. Ew gelek caran di herêmên Kurdistana Îranê de digeriya û wî ji mîr, walî û neviyekî Şah heta bi feqîran mirovên nexweş sax dikirin û ji bo baweriya xwe şahidî dikir. Sala 1942'an ew li Tehranê mir.
Serhatiya jiyana wî di çend zimanan de hatiye weşandin (Îngilîzî, Tirkî, Sorani)
Chris Kutschera (1938, Normandî - 31.07.2017) rojnamevan u kitabnuştoxê derhaqe Mezopotamya û Kurd'an dewo.
Zaningahê Sorbonne de wend. 1960 de Guatemala dê dest bi rojnamewanî kerd. Nuştey u weşanêcewê derhaqe Kurd u serhildanê Kurdande biyê rojnameyê: Le Monde Diplamatique, Le Monde Coailys, The Middle East Magazine, El Wasat, El Mundo de veciyaye.
Giredayeyê Teberî.
Chris Kutschera ciqêrayox, nûskar û rojnamewanê fransî yo, bi taybetî Rojhelato Mîyanênî û kurdan ser ro kar keno. Edi universîteya Sorbonnî de wendo û sera 1960 de Guatamala de dest kerdo bi rojnamewanîye. Kutscherayî bi gelê meqale û nûsan rojnameyena fênda Le Monde Diplamatique, Le Monde Coailys, The Middle East Magazine, El Wasat û El Mundo de vejîyo re huzbarê merdiman. Eyî ser cuyane û xoverdayena kurd û Kurdîstanî de gelê çîyî nûsnê.
Akif Yılmaz (jdb. 1956 – m. 15 îlon 1982), çalakdarê siyasî yê kurd û endamê tevgera Partiya Karkerên Kurdistanê bû. Di sala 1982an de di çalakiya rojiya mirinê ya 14ê tîrmehê jiyana xwe ji dest da.
Akif Yılmaz, di sala 1956an de li gundê Micica Erdêxanê ji dayik bûye. Tevî ku rewşa malbata wan ya maddî ne baş bû jî, bavê wî xwest ku bixwîne. Akif Yılmaz, berî ku PKKê nas bike jî xwediyê nêrînên çep û pêşverû bû, piştî ku têkoşîn ji bo welat tê veguhestin, di nav refan de cihê xwe digire.
Di 2ê gulanê sala 1980an de tê girtin û wî dişînin zîndana leşkerî ya Amedê. Piştî çalakiya Mazlum Dogan 21ê adarê û çalakiya çar lehengên 18ê gulanê, di 14ê tîrmehê sala 1982an de di pêşengiya Mehmet Xeyrî Durmuş de rojiya mirinê tê destpêkirin û Akif Yılmaz jî di vê çalakiya rojiya mirinê de cî digire û di roja 63em ya çalakiyê de roja 15ê îlonê sala 1982an de jiyana xwe ji dest dide.
Zimanên nuristanî (berê herwiha; Zimanên gawiran) yek ji milên biçûke Zimanên hind û îranî ye. Di vî milî de şeş zimanên ku axeverên xwe dorê bi tunî 30.000 kesan pêk tên he ne. Ew bi gelemperî li Efxanîstanê (nêzî 25.000) tê axaftin. Li Pakîstanê jî hin axêverên van zimanên ku dorê 5-6 hezar kes dike li herêmê Nûrîstan hene.
Şûnê Zimanê Nûrîstanî.
Gorî nihêrînîn lingûîstîk zimanên Nûrîstanî navbera zimanên îranî û hîndî de dimê û ew girêkeka navbera wan herdu milan de ye.
Zimanê osetî (/ "Iron æwzag") yek ji zimanên îranîyî ku li Qefqazê, Rûsya (Alanistan Bakur) û Gurcistan (Alanistan Başûr) û li herêmên Alanistana têye axaftin. Ew rojhelat-rojavayî dibe du devikan û rojhelatî "Îronî" û roavayî jî "Dîgorî" e. Axêverên vî zimanî dorê 700 hezar kes e.
Zimanê osetî (îronî) heta qewmeka kevinê Alanên ku, ji Sarmatiyane dihatin. Zimanê alanî bi yaxnobî ve du zimanên zimanê bakur-rojavaya îranîyê ku têye axaftin. Lê ew tenê zimanê sarmatiyê ku îroj têye axaftin.
Di zimanê alanî de ji sedsala 19'an vir ve alfebeya kirîlî ya ku ji 35 grafeman pêk tê, têye bikaranîn: ew 26 tîpên bêdeng, hef tîpên bideng û 2 dîftongan pêk tê.
A/a, Æ/æ, B/b, C/c, Č/č, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, Q/q, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u,
Osetî
Zeynep Kınacı, bi bernavkê xwe "Zîlan" dihat naskirin, (z. 1972 li Elmalî, Meletî − m. 1996 li Dêrsimê) endameke gerîlaya PKKê bû.
Kurtejiyana wê.
Zîlan, di sala 1972an de li gundê Elmalî (Mamurek) yê Meletiyê hatiye dinyayê. Ew zaroka malbateke rewşa wê asayî bû. Zîlan, ji Zanîngeha İnönü ya Meletiyê ji beşa şêwirmendiya psîkolojîk destûryar bû û berî ku tevlî nav refên gerîla bibe, li nexweşxaneya dewletê ya Meletiyê dixebitî.
Dema ku li dibistana amadehiyê dixwend, bû xwediyê nêrînên çep û têkiliya wê ya bi fikrên kurdîtiyê zêde bû. Lê belê Zîlan di vê demê de nêzî ti rêçê nebûbû.
Di salên zanîngehê de sempatiya wê ya ji PKKê re pêş ket.
Zîlan, di sala 1994an de li Edeneyê dest bi meşandina xebatên girseyî kir û di sala 1995an de tevlî nav PKKê bû. Di 30 hezîrana 1996an de li Qada Komarê ya Dêrsîmê li hemberî leşkerên tirk ku derindêze alayê dikirin, Zîlan çalakiyeke cangorî pêk anîn.
Azad Ergoşî rojnamevakî kurd e.
Azad Ergoşî niha birêveberê giştî yê Kenala asmanî ya Newroz TV e.
Taha Berwarî siyasetmedarekî kurd e.
Taha Berwarî niha wezîrê Werziş (Spor) û Ciwanan ye Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye.
Zozan ew dever e ku jiyana li xwe di navbera deşt û çiyan de radigire.
Di herêmên çiya de, ew devera ku zêde kevir û newal û gelî lê nînin û erda wî hertim bi gil û giyayên pirtexlît lê hêşîn in. Zozan bi xwezayeke rengareng ve hatiye xemilandin, herweha tê de gelek kanîsark û li hin deveran jî gol an golik hene. Ji xwezaya zozanan hertim bihna xweş tê û pişika nexweş hêsan dike. Li zozanan zêde dar û devî tunin, lê ger hindik be jî yeko yeko darên pir qirase û kevnar hene. Li bakûrê Kurdistanê herêmên ku wek zozan hatine binavkirin, pir in. Hin ji van zozanan gelek menşûr in û navûdeng dane. Wek Zozanê Şerefdînê, Zozanê Zobeserê, Zozanê Qulingo, Zozanê Nemrûd, Zozanê Sîpanê Xelatê û gwd. Herêna ku zozan be, tenê du demsal lê hene. Yek bihar e û yek jî zivistan e.
Koçer ber bi dawibûna biharê de, ji bo pezê xwe hêdî hêdî derdixin warên bilind. Ji van waran re zozan tê gotin. Gundên ku havînan gelek germ in û pez nikare lê debar bike, gundî pezê xwe dibin û diçin derdikevin zozanan.
Wextên ku berfa zozanan dihele û koçên malan xwe ber bi jor ve xwe dikişînin, zozan weke bihuşt xwiya dikin bi çêre, mêrg, çavkanî û hemî rengîniyên xwe nîşan didin.
OPEC, wekî "Opek" bixwîne, kurtiya îngilîzî ya "Organization of the Petroleum Exporting C'"ountries" e, ango Rêxistina Welatên Dervefiroş ên Neftê yan jî Rêxistina Welatên Hinardekar ên Neftê, rêxistineke navneteweyî ye ku di navbera 10 û 14ê îlona 1960î de li Bexdayê hat damezrandin.
Ji sala 1965an de navenda vê rêxistinê li Viyanayê ye. Endamên destpêkê Îraq, Îran, Kuweyt, Erebistana Siyûdî û Venezuêla bûn. Paşê heft dewletên din jî tevlî vê rêxistinê bûn: Qeter (1961), Îndonezya (1962), Lîbya (1962), Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî (1967), Alcerya (1969), Nîjerya (1971) û Angola (2007). Ekuador ji sala 1973 heta 1992an û Gabon jî ji sala 1975an heta 1992an endamên OPECê bûn. Ekuador piştî 15 salan navber, di 17ê çiriya paşîn a 2007an de dîsa vegeriya nav vê rêxistinê.
Dewletên endamên OPECê derdora 40% ji neftê ku li cîhanê tê berhemdan derdixin û derdora 75% ji nefta ku hatiye tesbîtkirin, di axa wan welatan de ye.
Endamên OPEC'ê.
Rojhilata Navîn
Amerîkaya Başûr
Başûr-rojhilatê Asyayê
Ernesto Che Guevara (1928-1967) şoreşgerekî arjentînî yê navdar e.
Che Guevara, di sala 1928'an de li bajarê Arjentînê Rosarioyê ji dayîk bû. Bi eslê xwe ji spanî, baskî û îrlendî ye. Di sala 1953an de li Buenos Airesê, bû bijîşk. Che, bi tevgerên çep ên şoreşger ên li welatên Amerîkaya Latînî ji nêz ve eleqedar dibû. Dûre, dema ku çû Meksîkê Fidel Castro naskir. Ew bi tevî Castro, li dijî rêvebiriya dîktator Batîsta, tevlî têkoşîna Rizgariya Kûbayê bû. Salên dirêj di nava şerê gerîlla de cîh girt. Piştî rizgarbûna Kûbayê weke Wezîrê Sanayiyê hate wezîfedarkirin. Lê wî ev wezîfe qebûl nekir û ji bo rizgarkirina gelên din ên bindest berê xwe da çiyayên Bolîvya yê.
Li Bolîvyayê leşkerên Barrientos şeva 7ê çiriya pêşîn 1967an Che li nêzî li Higuerasê asê dikin. Ji lingê xwe birîneke giran girt û wî di zîndaneke Hiegurasê de hepis kirin. Che, li hemberî ti kesî serî netewand. Gotinên dawî yên Che, bi qasî ku bikeve lîteratura dîrokê ya cîhanê bi wate bûn. "Mirina li ser pêyan ji jiyana li ser çogan çêtir e". Roja 9 çiriya pêşîn 1967an, saet 13:10an de bi fermana Dewletê Yekbûyî yê Amerîkayê û servîsa îstîxbarata wê û bi erêkirina serokkomarê Bolîvyayê Rene Barientos, ji aliyê Mario Tuzan ku yek ji mêrkûjê kirêgirtî yên Barrientos bû, bi neh guleyan can da.
Piştî kuştina Che, Rêvebiriya Bolîvyayê bi biryareke wiha poşman dibe, ji ber ku Che, êdî bibû efsane. Ew bibû efsaneya şoreşgeriyê û îlhama rihê têkoşeriyê. Dijminên wî difikirîn ku eger sax bimaya, dibe ku bandora wî ew çend li cîhanê belav nebûya.
Wisa jî -ji SNCCyê Juius Lester, daxûyaniyeke pir balkêş dide derbarê mirina Che de. Ew wiha dibêje: "Mirina Che, ne girînge, ya girîng ewe ku mirovekî wisa jiya ye. Ji bo tunekirina Che, divê hûn me hemû xelkên xîzan tune bikin; ev yek jî bê îmkane."
Bi yek gotinê, ew xewna şevan ya zordar û mêtingeran bû û hîn jî wisa ye. Ew bi kesayetiyeke xwe ya bi utopya dagirtî, bi azwerî û xwestika têkoşînê û alîgiriya neteweyên bindest, di nava dilê herkesî de cîh girt.
Piştî 35 salan jî ew hîn ciwanekî 39 salî ye di dilê hemû mirovatiyê de ye. Ya girîng jî, meşa mirovên ku bi vê felsefeyê dimeşin, berdewam dike. Di gotineke xwe de serok Apo wiha digot, "Heta ku mirovatî berdewam bike wê meşa mirovê ber bi kamilbûn û gîhîştinê ve jî berdewam bike".
Di felsefeya Che de jiyaneke tijî û dagirtî heye. Ew dibêje, divê jiyana mirovan hertim bi têkoşînê derbas bibe. Ew bi romantîzma şoreşgerî dijî û dixwaze ku tim mirov ji bo rastiyê têkoşînê bike. Rastî li kû be mirov li wir be.
Rêzedîroka jînenîgarî.
Ernesto Che Guevara di 9ê çiriya pêşîn a sala 1967an de li çiyayên Andê ji aliyê çawişekî Bolîvyayî ve hate kuştin.
Ufuk Uras (1959 li Stembolê/Üsküdar) nivîskar û siyasetmedarekî tirk e.
Ufuk Uras yek ji damezrêner û niha serokê partiya tirk Özgürlük ve Dayanışma Partisi - (ÖDP) (bi kurdî: "Partiya Azadî û Piştgiriyê") û ji 22'ê tîrmehê 2007'a ve parlamenterê Herêma yekê ya Stembolê ye.
Mücadele (kurdî: Berxwedan) heftenameyake ku li Sêrtê bi zimanê tirkî derdikevê.
Herçiqas zimanê serekê yê rojnameyê tirkî be jî carna spot û flaşên nûçeyan bi kurdî û erebî jî derdikeve. Ji ber vê yekê di 19'ê gelaweja 2007an di Xelatên Rojnamegeriya Kurdî ya ku bi boneya salvegera rojnameya Azadiya Welat hatibû li darxistin, heftenameya Mücadeleyê xelata taybet a jûriyê wergirt.
Mücadele, di sala 1962'a da ji hêla Cumhur Kiliççioglu ve hatiye avakirin ku hê jî belavkarê wê, mîzampajkarê wê, tîprêzê wê, gerînendeyê wê, sernivîskarê wê, xwediyê wê; bi gotineke din her tiştê wê Cumhur Kiliççioglu ye.
Heftename ku reş-spî derdikeve, ji çar rûpelan pêk tê di tîrmeha 2008an gihîşte hejmara 4 hezar.
Gülnaz Karataş, bibernavk Bêrîtan (jdb. 1971ê Bongilan, Çewlîg - m. 1992an Şemdînan), çalakdara ciwan a siyasî û gerîlaya PKKê bû.
Bêrîtan di sala 1971an de li Bongilan hatiye dinyayê. Di sala 1986an de ew di zanîngeha Stembolê dest bi hînbûna aborînasê kir. Heta sala 1990î Berîtan nizanîbû ku ew kurd e. Ew di sala 1991an de gerîlaya ARGKê bû û di şerê Başûrê Kurdistanê de wek fermandara tîmê cihê xwe girt.
Berîtan, di sala 1992an de, di dema dageriya yekem ya Başûr de ji bo nekeve destê hêzên kevneperest, dawî li jiyana xwe anî.
Di hunerê de.
Derhênerê kurd Halîl Uysal di sala 2006an de fîlmeke bi navê "Bêrîtan" li ser jiyana Bêrîtan kişand.
Sipan Xelat di sala 2006an de stiraneke bi navê "Bêrîtan" berdan.
Ayfer Düzdaş (bilêvkirina bi kurdî: Ayfer Dîûzdaş) (z. 1973 li Sêwasê), stranbêjeke kurd e.
Li gundê Aldîwazê ya bi ser Hafikê ya Sêwasê hatiye dinê. Malbata wê di komkujiya 1938'an de ji Dêrsimê reviyane Erzinganê û ji wir jî derbasî Sêwasê bûne. Heya neh saliya xwe li Sêwasê maye. Piştî wê malbata wê koçî Stenbolê kiriye.
Ayfer Düzdaş di sala 1996’an de li NÇM’ê dest bi perwerdehiya muzîkê û baxlemayê kir. Di sala 1998’an de li Lîseya Hunerên Bedew a Perayê de dest bi perwerdehiya şan û kemanê kir. Piştî perwerdehiya du salan di Koma "Venge Sodirî" ku bi zaravayê zazakî muzîkê dike û di "Koma Asmîn" a ji 11 jinan pêk hatibû de cih digire. Yekemîn albûma wê ya solo sala 2008'an derket.
Artêşa Mehdî (erebî: جيش المهدي) rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.
Artêşa Mehdî piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Artêşa Mehdî ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.
Dewleta Îslamî a Îraqê rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.
Dewleta Îslamî a Îraqê piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Dewleta Îslamî a Îraqê ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.
Gruba Neqişbendî rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.
Gruba Neqişbendî piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî, kurd û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Gruba Neqişbendî ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.
Platforma Abantê komeke xebatê ye ku bi piştgiriya Weqfa Rojnameger û Nivîskarên Tirkiye hatiye damezrandin.
Civîna 17. ya Platforma Abantê li ser kêşeya kurd bû.
Ev civîn bi navê "Kêşeya Kurd: Lêgerîna aştî û pêşerojê bi hevdû re" di navbera 4 û 6ê tîrmeha 2008'an hate çêkirin.
Viva World Cup (Pêşbirka Viva ya Gogê ya Cîhanî) pêşbirkek nefermî ya cihanî ya goga pê (futbolê) ye, ku her du sala carekê ji bo wan herêm, gel û welatên ku ne sebixwe ne û nikarin tevlî pêşbirka FIFA yê bibin, tê lidarxistin. Ev pêşbirk ji aliyê saziya Nouvelle Fédération Board (NF-Board) tê lidarxistin.
Yekemîn pêşbirka "Viva World Cup" di sermawez 2006an li Oksîtanyayê hate lidarxistin. Bakurê Kîprosê ku wekê cihê lidarxistina pêşbirkê hatibû hilbijartin, ji ber sedemên polîtîk û lihevnekirinên bi organîsatorê vê pêşbirkê "NF-Board", xwe ji kandîdaturî û mazûvaniyê vekişand. Pêşbirka "Viva World Cup" a duyem di navbera 7ê tîrmehê û 13ê tîrmehê 2008an li Gällivare (Swêd) hate lidarxistin.
Pêşbirka VIVA ya 2008an.
Pêşbirka sala 2008an di navbera 7ê tîrmehê û 13ê tîrmehê li Gällivare (Swêdê) hat lidarxistin. Yekemîn car tîma Kurdistanê (lîstikvanên ji Başûrê Kurdistanê bûn) jî di sala 2008an de tevlî vê pêşbirkê bû û lîska destpêkê lîst. Di encamê de tîma Padanya bû ya yekem û tîma Kurdistanê jî bû ya çarem.
"Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi" (كرد تعاون وترقى غزته سى), "Gazeteya Teawun û Tereqiya Kurmancan", anku "Rojnameya Alîkarî û Pêşketina Kurd", organa Komeleya Alîkarî û Pêşketina Kurd bû. Rojnameyeke olî, zanistî, ramyarî, wêjeyî û civakî bû.
Di 5'ê berfanbara 1908'a li Stembolê dest bi weşanê kir. Zimanê rojnameyê kurdî û osmanî bû. Rojname hefteyî û 8 rûpel bû û li gor çavkaniyan 9 hejmarê rojnameyê derket.
Destûra bingehîn, makezagon, makeqanûn an jî hîmqanûn pergaleka desthilatdariyê ye ko di pirraniya rewşan da wekî belgeyeka anko dukomenteka kodkirî qaîde û binemayên karkirina hebûnên siyasî yên xweser diyar dikit. Jibo hukmet û dewletan, hîmqanûn bi awayekê nemazeyî qanûneka serekî ye ko bi giştî siyasetên bingehên yên welatî diyar dikit û nijar, destajo (procedure), desthilat û erkên hukmetê dadirêjit.
Welatek ku xal, zagon ku li gor wan jîyan xwe dide meşandin û xate rêveberîyê ya têre çûnê kifş dike. ya. Destûr, weke nîşanaka welatekî ku xwediyê hêz û serwerîya xwe ya jî. Bi wê re destûra bigihîn, çendî ku di temenê wê de dîrok, çand, kevneşopî û hwd, hemû nirxên civatê di binê wê de hene, bi wî rengî ewçendî jî, dibê temenê pêşketina bi çandî, kevneşopî, bi dîrokê re û hwd de jî. Destûra bigihîm, cûretîya dewletê jî dide kifşkirin. Weke sazîya temen a bingihîn kar û bar dike. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku destûra bigihîn, birêveçûna wê ku li gor wê bi rê ve diçêt, hemû xal, zagon û ast û pîla li temen û ji temen e.
Hin dewlet xwediyê destûra bigihîn a nivîskî a dîtbar a. Lê minaq, dewletên weke Ingilistan, destûra wê ya bigihîn a nivîskî tûne ya. Di deme ku destûr weke Ingilistanê ne hatibê nivîsandin jî, kevneşopî û xalên wê yên ku bi heta salan jîyane, ew tên kifşkirin û tên bi têgihiştin kirin û ew dikevina ji dêla destûra bigihîn de. Kurd, xwediyê dîrokaka xwe ya bi hezar salan in. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku xwediyê temenekî mazin ê ku mirov bi navê destûra bigihîn kifşbike û bêne ser ziman. Dewletên ku xwediyê destûra bigihîn a nivîskî na, ew di bina "dewletên bi destûra bingihîn". Di destûra bigihîn de, du jev vaqatandin hene. Yek, destûra çerçveyî ya sereke ya. Ya duyemin jî destûra bigihîn a rastkirinê ya. Destûra bigihîn, kifş dike ku wê hemû sazî û dezgehên civatî wê çawa bi rê ve herin û wê bibina rêveberîyaka çawa.
Bingeh û kevneşopîya destûra bingihîn.
Her destûra bingihîn, deme ku tê nivîsandin, nirx, kevneşopî, dîrok û çanda civate ku ji bo wê hatiya nivîsandin esas digirê û tê nivîsandin. Bi teybetî, bi demê hertimî dîroka pêşketinê heya û di wê dîrokê de kevneşopî û nirx diafirê. Xalên kevneşopî ku mirov wan pîroz dibîne û dernekeve dervî wan di afir in. Di nav kurdan de, kevneşopî, hertimî pîroz hatiya dîtin û derketina dervî wê car bi car bûya sedeme mirinê jî. Ji ber ku wan pirr giirngi dana kevneşopîyên xwe. Bi wan xalên wê ve pirr girêdayî mana. Bi vê yekê re di demên berê de, vê girêdana wan ya bi kevneşopîya wan ve şekl û awayê jîyane wan parastiya. LÊ di roja me de, ji ber ku li gor demê nûkirina wan, ji hin aliyna kêm maya, êdî bersivê nadina demê. Bi vê yekê re di demê de, di roja me de, ji nû ve şeklê civate xwe salixkirin û kevneşopîyên xwe kifşkirin û serwerî jîyane xwe girtin, weke xalaka giring ya li pêşîya wan a. di kevneşopîya kurdan, hertimî aqil, weke ast û radaya ku li berçav hatiya girtin a. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku wê kevneşopîya wan, hertimî, weke destûreke bingihîn a dîrokî a ku bi hezar salan jîya yî, karê xwe dîtiya di nava kurdan de. Kevneşopî, hertimî aqil û jîra civatê ya. Wê aqilê kevneşopîyê, bûya destûra wan ya bingihîn û jîyan bi rê ve biriya.
Cûreyên destûrên bingihîn.
Cûreyên destûrên bingihîn, bi pirr cûreyan re tên ber me. Destûrên bingihin en demokratik, destûrên biginhên ên monarşîtt, destûrên bingihîn ên olî, destûrên bingihîn ên etnikî hwd, hene. Her destşrek bingihîn ji wan, li gor xwe awa û şeklê nivîsandsina wê heya. Destûrên bingihîn, maf û nirxên ku wan diparezên re rengê xwe yên di wan cûreyên destûrên bingihîn de kifş dikin.
Destûrên nivîskî.
Destûrên nivîskî, weke ku destûra ku hatî nivîsandin û dewlet xwediyê wê û hemû kar û barê wê li gor wê bi rê ve diçêt e. Destûra nivîskî, ji aliyê saziyên ku bi erk in ji aliyê wan ve tê nivîsandin û tê herê kirin û dikeve fermiyetê de û êdî li gor wê kar û bar dimeşîn in. Destûrên bigihîn, du awayên wan yên ku mirov di vir de bêne ser ziman hene. Yek ku çawa ku bi xalên sereke tê nivîsandin a Û ya din jî ku pirr bi kîtekîte tê nivîsandin a.
Destûra kevneşopî.
Ji aliyê civatê ve weke aliyê herî giring. Kevneşopî,bi hezar salan xal û zagonên ku li gor wê tên jîn kirin a. Ev xal, di nav civatê de, xwediyê rêz û hûrmeteke mazin in ji aliyê andamên civatê de. Car bi car, destûra bigihîn a nivîskî, li gor xalên kevneşopîyê tên rastkirin. kevneşopî, weke xalaka ku li ser xalên nivîskî ên destûrî de ku karê li gor wê werina rastkirin. Kevneşopî, bi çand û nirxên civatê re li ser lingan a. Weke destûra bigihîn a civatî a biighîn a. Ji ber vê yekê, li welatên weke Ingilistanê, destûr ne hatîya nivîsandin û li gor kevneşopîyê ya ku hatî kifşkirin bi rê ve biirin dibêt.
Sirri Sakik () (z. 1ê tebaxa 1957 Mûş) siyasetmedarekî kurd e.
Sirri Sakik wek zarokê Sabrî û Fatma Sakik hate dunê. Di Rêvebirîna Turîzmê de xebitî. Piştrev di rojnameyên "Cumhuriyet" û "Vatan" de wek rojnamenivîs xebitî.
Sirri Sakik yek ji damezrênerê partiyên DEP û DTPê bû û niha parlamenterê DTPê yê Mûşê ye. Di vegera 19'an parlamenterê Mûşe û di vegera 23'an amîrê îdare ya dîvana serokatiya Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê (TBMM). Sakik bave 3 zarokan e.
Serdar Taniş (jdb. 1977) siyasetmedarekî kurd e.
Serdar Taniş Serokê Rêxistina HADEP'ê şaxê Silopiya bû. Serdar Taniş û Sekreterê Rêxistina Navçeyê Ebubekir Deniz di 25ê kanûna paşîn a 2001ê de ji aliyê Fermandariya Cendirmeyan a Sîlopiyayê gazî wan hat kirin û paşê hatin binçavkirin û ji wê demê de wenda ne.
Ebubekir Deniz (jdb. 1975) siyasetmedarekî kurd e.
Ebubekir Deniz Sekreterê Rêxistina Navçeya Silopiya yê HADEP'ê bû. Ebubekir Deniz û Serokê Rêxistina Navçeyê Serdar Taniş di 25ê kanûna paşîn a 2001ê de ji aliyê Fermandariya Cendirmeyan a Sîlopiyayê gazî wan hat kirin û paşê hatin binçavkirin û ji wê demê de wenda ne.
Bes hat gotin, termên Ebuekir Deniz û Serdar Taniş di sala 2009 de li nêzîkî Batmanê hatine dîtin.
Herêmên ku gelê Samî lê dijîn
Samîlenda an jî Sápmi herêmeke li bakurê Ewropayê û welatê gelê Samî ye.
Welatê Samîlenda (yan jî Laponya) tucare nebûye dewletek serbixwe û di navbera herçar dewletên Norwêc, Swêd, Fînlenda û Rûsya hatiye parvekirin. Gelê samî gelekî kevnarê ê herêma bakurê Skandînavê ye. Li demên berê mirov bi awayekî ne rind digotê lapon an jî laponyayî. Li herçar dewletan gelê samî weke kêmnetew dijî.
Mela Mehmed Elî 1930 de Hun de ameyo dinya. Lacê Mela Husênî yo. Nufûs de nameyê ey M. Ali Öztürk o.
Hun, yew nehîyeya Pali ya. Dewleta Tirkiya nameyê aye bedilnayo, kerdo “Bayhan”. Hun, Pali ra teqrîben 50 kîlometre dûrî de miyanê Dara Hênî û Pali de, verê royê Muradî de yew nehîye ya. Xeta tirêne ke Xarpêt ra şina hetanî Tûx (Tatwan), uca ra viyarena.
Mela Mehmed Elî gelêk medreseyanê welatî de feqîtîye kerda. Verê zaf mela û seydayanê namedaran de wendo. Mela Mehemed Elî, dewa xo Hun de 25 serrî îmamtiya fexrî kerda. Hema des-diwês serre bîyo ke eşqê wendişî pê girewto. Ey Amed, Farqîn, Bismil, Batman, Sêrt, Perwarî, Şirnex, Misirc, Mêrdîn û Cizîra Botan de wendo. Ey verê melayanê namedaranê wextê xo de, sey Muftiyê Erxenî Mela Evdisemed, Mela Mehmed Gurhuseynî, Şêx Mehmed Emînê Çêrmûgî, Şêx Seydayê Cizîre het wendo.
Mela Mehmed Elî, yew şaîro xas o. Xulqê xo ra wayîrê damara şaîrîye yo. Hema qijekiya xo de kewno wendiş û nuştişê edebîyatî dima. Gama ke Dîyabekir de waneno, pêhesêno ke Seydayê Xasî "Mewludê Kirdkî" nuşto. Nara wexto ke Farqîn de, dewa Qurtê de waneno, kewno nê Mewlidî dima û şino reseno bi Hezan. Şino verê Seydayê Xasî ke yew Mewludê Kirdkî peyda bikero.
Kitabê ey o bi nameyê "Mewlid - Yûsif û Zelîxa - Qesîdeyê Kerbela" verê cû, serranê 1970an ra nata bi alfabeya erebkî ameyo nuştiş û destnuşteyê ey vila biyê la esas, bi hawayêko tekuz qismêk hetê W. K. Merdimînî û qismêk zî hetê Mehemed Selîm Uzun ê Paliyî ra tiranskirîbeyê alfabeya latînî ya kurdkî bîyo û 2004 de Îstanbul de hetê weşanxaneyê Vateyî ra weşanîyayo.
Di civaka Rojava de di sedsalên 17'mîn û 18'mîn de ramana aqlî dest pê dike. Bi vî rengî pêşdaraziyên kevin û tiştên ku pê bawerî hebû ku qet naguharin û kevneşopî ketin ber meqesa rewşenbîriyê. Hewildana ku mirovan ji pêşdaraziyan dûr bixin, ji bawerî û îdeolojiyan ber bi kesên azad ve bibin bi vî rengî dest pê dike.
Hinek raman hebûn ku bûne sedema vebûna riya rewşenbîriyê. Ev jî tevgerên Ronesans û Reforman in.
Mirov dikare wekî pêşengên sereke yên Serdema Rewşenbîriyê jî navê van nûneran bihejmêre: René Descartes û Gottfried Wilhelm Leibniz. Li Almanya jî Johann Gottfried Herder, Immanuel Kant, Christian Wolf; li Fransa Denis Diderot, Claude Adrien Helvêtius, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau, Francois Marie Arouet de Voltaire; li Brîtanya Mezin David Hume, John Locke û Thomas Paine her ew nûnerên herî girîng ên serdema rewşenbîriyê ne.
Mahmut Alinak (jdb. 1952 li Dîgor/Qers) nîvîskar, parêzer û siyasetmedarekî kurd e.
Mahmut Alinak di sala 1952a li Bakurê Kurdistanê, bajarê Dîgora bi ser Qersê ji dayîk bû ye. Dibistana seretayî li Dîgorê û dibistana amadehiye jî li Qersê xwend. Li zanîngeha Enqerê beşa dadê qedand. Di hilbijartinên giştî ên sala 1987a de li ser lîsta SHP'ê bû parlamenterê Qersê. Çar sal şûnde li ser lîsta partiyên HEP-SHP'ê bû parlamenterê bajarê Şirnexê. Paşê serokatiya rêxistina DTPê ya bajarê Qersê kir. Di hilbijartinên giştî ên sala 2007a de Mahmut Alinak li Qersê weke namzetê serbixwe ên kû DTPê piştgiriya wan kir ket hilbijartinan, lê bi li ser neket. Mahmut Alinak niha weke nivîskarê rojnameya Gündemê û parêzer dixebitê û namzetiya xwe ya ji bo serokatiya DTPê diyar kiriye.
Lidya (bi Asûrî: "Luddu",;) welatek û herêmekê dîroki di dewera Anatoliya bû, niha dikeve ser parizgehên Îzmîr û Manisa li Tirkiyeyê. Paytextê wê, bajarê Sardîsê bû.
Ji ber êrişa Kûruşê Mezin li ser padşehiya Lidyayê, eW bûn hevpeyman li gel spartaê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala 546 de ew xist dest xwe û padşahiya Lidyayê bi dawî hat.
Lidya beri zayine 2000'de li rojavaye Anatoliya da ava bû. Zimanê Lidya zimaneki hind-ewropa bu. Paytexta Lidya Sardîs bu û di sala 687 ji aliyê şahê Lidya (716-678) hate avakirin. Di sala 546 de Persan dawi li dewlata Lidya anîn. Lidî yekem millete, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.
Bidlîs () bajar, navçe û parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Bidlîs e.
Dîroknas dîroka Bitlîsê ji demên cûda dest pê dikin. Mîna 5000 sal, 7000 sal dîrok e. Bi rastî, dîroka Bitlîsê vedigere serdema Yenitaş, ku em jê re dibêjin Serdema Neolîtîkê. Pêşîroka nivîskî ya Bitlîsê û herêma wê bêtir tarî ye. Sedemên herî girîng kêmasiya vedîtinên li rûyê erdê û nebûna lêkolînek arkeolojîk a realîst e ku heya roja îro ye. Obsidian (depoyên şûşeya xwezayî) li çiyayên Sûfan û Çiyayên Nemrut ên di nav sînorên parêzgeha Bitlîsê de diyar dike ku dîroka vê herêmê vedigere serdema neolîtîkê, ne ku rasterast be jî. Tê fêhm kirin ku şûşeya xwezayî ya ku ji bermayiyên obsîdyanê hatî stendin li cîh û warên dorpêçê wekî çîpker, birrîn û dirûvek hate bikar anîn. Di encama lêkolînan de, riya bazirganî ya wê serdemê ji rojhilatê Gola Wanê ber bi başûr ve (Kalkolîtîk - Serdema Madenê - herêma niştecihbûnê di nav sînorên parêzgeha Wanê ya îro, Tilkitepe) de, û ber bi rojavayê Amedê ve (Çayönü) diçû., cîhek neolîtîk a ne-pottery li nêzê Ergani).) dirêj dibe heya
Bitlîs bi giştî ji çiya û deştan pêk tê. Ji ber vê yekê, ew bajarek ji bo xwedîkirina ajalan guncantir e.Ji ber ku avhewa bejayî dijwar e, darên pel-pel ên mîna xurmeyan nikarin li vir şîn bibin.
Amed (), parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Amed e.
Navê xwe ji êla Bekirî (diyarê bekirî) girtiye).
Navçe.
Tevahiya gelhe herêmê 1.282.678 (1997) û 1.460.714 (2007)
Qerejdax (1.919 m), Pîreceman (2.010 m), Mîhrap (2.100 m), Adem (2.100 m), Lîs (2.220 m), Suplis (2.280 m), Koz (2.283 m), Qirdîlek (2.350 m), Berbihîv (2.593 m), Andok (2.830 m)
Deştên herêmê.
Gewran (Erxenî, 15.000 hektar), Qerexan (nêzî Qerejdax, 10.000 hektar), Deşta Diyarbekirê (40.000 hektar), Kîka (navbera Çinar û Bismilê, 25.000 hektar), Behremkî (Bismil, 18.000 hektar) û ber û berê çemê Dîcle ve jî pir deştên biçûk hene.
Çem û behr.
Çemê Dîcleyê, çemê herî mezin ê herêmê ye. Çemê Embarê, Batman (Qulp û Farqîn), Medya (Çêrmûg) û Kalxane (Erxenî) jî yên din yê herêmê ne. Li Diyarbekirê golên siruştî tune ne. Golên bendavan wek Devegeçîdî, Qereqeya, Qurtqeya, Ortavîran Goksu, Qralqîzî û Gozegol.
Dîsa li Pasûrê, Çemê Sarumî, li Licê jî Çemê Şekiran hene.
Dewlemendiyên bin erdê.
Hesin (asin), qirşûn, çînko, manganez, asbest, sifir, barît, fosfat, malzemên ji bo tuxla û kiremîdan, rijiya kevir û van salên dawiyê jî bi taybetî li hêla Farqîn û Bismilê damarên petrolê jî hatine dîtin, lê ev hîn nehatine bikaranîn.
Ji bilî heywanên kedî li herêmê, sewalên wek hirç, çeqel, rûvî, kevroşk û babetên teyran jî, qertel, legleg, qijak, kevok, bilbil, yên herî pir in ku karin li herêmê peyde bibin.
Nexşa Îtalya û herêma Padanya li bakurê welat
Padanya (bi îtalî: "Padania") herêmek bakurê Îtalyayê ye. Navê Padanya ji aliyê dîrokî ve ji bo Deşta Po (Pianura Padana oder Val Padana) ku mezintirin herêma pîşesazî ya Îtalya ye, tê bikaranîn.
Oksîtanya (oksîtanî: Occitània [utsi'tanjɔ]) herêmeke dîrokî ya li başûrê Ewropayê ye ku zimanê oksîtanî di dîrokê de zimanê sereke bû û hîn jî, bi piranî wekî zimanê duyemîn tê bikaranîn. Îro Oksîtanya di navbera başûrê Fransayê, Spanya, Monako, û deverên biçûktir ên Îtalyayê de hatiye parçekirin.
Gelê Oksîtanyayê di dîroke de ji aliyê polîtîk ve tucarê nekarîbû yekîtiya xwe ava bikê û dewletek yekbûyî û serbixwe damezrînê, lê zimanê oksîtanî ku zimanekî serbixwe ye û nezîkî katalonî ye karîbû girêdanekê di nava gelê vê herêma başûrê Fransayê pêk binê. Di van demê dawî ye gelê herêmê li çand û zimanê xwe verdigere û lê xwedî derdikeve. Minakek vê yekê ew e ku li Oksîtanyayê navê gund, bajar û devedan li kêleka fransî edî bi zimanê oksîtanî jî tên nivîsandin.
Zimanên germanî yek ji şaxên malbata zimanên hind û ewropî ye. Ew bi endamên xweyê 15 zimanan nêzî 500 mîlon zimanaxivên wek zikmakî, 700 milyonan jî wek zimanê duyem nav xwe de dihewirîne. Yek ji sedema herî girînga cihêbûna wan zimanan Guhêrîna Dengan a Pêşîn (bi almanî: "Erste Lautverschiebung") e.
Zimanên germanî.
Îro heşt zimanên germaniyên ku axivên xwe ser milyonekî re ne hene.
Şitlên zimanê germaniyê rohelat-bakur û roava.
Zimanên germanî nav xwe de wek "Roava", "Bakur" û "Rohelat" tên par vekirin. Îro erdnîgarî sînorê zimanên bakur û roava sînora Almanya û Danîmarka tê ditîn. Lê dîsa jî navbera wan her du şitlan de sînoreka eşkereyî tune ye û ew zimanan careke re, di cih de wernagerine zimanên şitlê din.
Zimanên di şitlê zimanên germanî yên roava de wiha ne: almanî, yîdî, luksembûrgî, pensîlwanî, holendî, afrîkaans, îngilîzî û frîzî.
Swêdî, danîmarkî, norwêcî, feroeyî û îslendî.
Zimanên vê şitlê îro bi temamî mirine û li holê rabûne. zimanê gotî yek ji zimanên vê şitlê bûn.
Zimanên germanî yên rojhilat beşeke zimanên germanî ya ku endamên wê gişk mirine.
rojhilat
Zimanên baltî yek ji malbata zimanên hind û ewropî‎yê ku li dor deryaya Baltîk têne axaftin. Lê ewna ji hêlê hin kesan bi zimanên slavî ve di bin Zimanên baltî û slavî de tên dîtîn.
Bin-kategoriyên zimanên baltî.
Lîtwanî, Letonî, Nehrungskurî, Selonî û Semgalî;
Prûsiya kevin, Yatwîngî, Galîndî û Dniepr-Baltî.
Li ser endam bûna Kurîyê rohelat û roava tevlihevîyek heye.
Derve Lîtvanî û Letonî endamên dinên zimanên baltî heta sedsala sedsala 16'an û 17'an mirin.
Zimanên ku li dor Estonî û Livîyî ku li dor deryaya Baltîk tên axaftin ne endamê zimanên baltîk in û ewna yek ji endamên Zimanên Fîno-ûgûrî ne.
Meletî yan jî Meledî (bi tirkî, "Malatya") parêzgeheke Bakûrê Kurdistanê ye ku niha dikeve Komara Tirkiyeyê. Serbajarê parêzgehê Meledî ye.
Navê Meletiyê di tableta hitiyan de wekî melita bi nav kirine. Erdnigarnasê kevn ê Strabon, li ser sînora Keyania Komageneyê de wekî yek parêzgehek Keyaniya Kapadokyayê (B.Z 280-212) nîşan daye.
Bingeha wateya peyva meletiyê ji zimanê hitiyan de hingiv derbas dibe.Melît+ava tê wateya welatê hingivê.Paşê nav wekî "Meliddu", "Melide", "Melid", "Milid", "Milidia", "Melitea" bi nav kirine.Dema dagirkirinê ereban de ereb wekî malatiyye bi nav kirine.Bi hatina tirkan ve navê meletî bû navê îro. Di sala 1923an de bi damezrandina tirkiyê ve navê îro bu navekek fermî.
Tê zanîn ku nêzikî 5000 hezar salê ku kurd li meletiyê dijîn. Keyaniya kevnar a komangane (nemrut) di nav gel de bi navê ne-mir ango ne mirî ilahi tê hikûm kiriyê. Keyê asur Sanherib (p.z. 705-p.z. 681) li meletiyê hukumdar bûye. B.Z di sedsala 4an de Keyê mekedon a Îskenderê Mezin Meletiyê dagir kir piştrê bi rêzê ve med, faris, Bizans u selçûqî bi rê ve kiriye. Her çiqas hikûmdar gûheriye jî gel çand û ola xwe winda nekiriye.dema osmaniyan de sultanê zulumkar ê Yavuz Siltan Selim kurdên elewî qetilkiriye lê heman minteqê kurdên elewi û hewvelatiyên ne misilmanan di nav xwe de xwedî derketiye wan veşartiye û parastiye. Eşîra herî mezin a li meletiyê dirêjan te zanin wexta osmaniyade xwasteka asimilekırına dirêjan de çen eşirên turkuman bı hatiye cıhkırın lê heman eşir kurd bine çanda tırk bı ber kurde hunda biye dırêjan kırşehir konya haymana polatlı veji iskan hatibi kırınjı çogu koçerbun bı serhev hatin u nıha çend qeza u derveyê meletiye semsur sêvas u teybeti lı meletiyê dıjın manaya navê heman eşiretê dı-rê-jan Di ango duvıgê kırın pêkanin çıkırın têt bı karanin RÊ manaya sıkak kolan cahde ango rê hatiye gotın a dawiji JAN ku manaya wê kul dert xem çiik tê bı karanin ango daku herkes bı zanit bı tirki DI (yapma eki) RÊ (yol)JAN (dert) anlamındadır ango rê dıçe dert gırıt (yol gider dert)(alır)mana wê ewe nawê eşire ê tê zanin rodi bu pişti ku kanunên iskanın ê osmanliya bı nave dırêjan hate bı naskırın hejmara van niziki 800,000 kesiye.
Cografya.
Meleti le roj hılatê kurdıstanê bı cıh buye rojava Eleziz (98 km) Amed (251 km) bakur Semsur (185 km) rojhılat Mereş (219 km) başur Sêwas (245 km) u Ezırcan (363 km) ve hatiye durpêçkırın.
Hejmar.
Salên 1927 ve hejmar dı be. li wi bajari nufusa heri dawi bı sala 2010 de 736.530 kes hatiye hejmartin.
Lı meletiyê ekonomi asteki heri başdeye serida erdhej çandın peşketiye meleti qeysiya navdare 100 da 80 hevcedariya qeysiya jı meleti bersıv dıke.
Senayî û pîşesazî.
Di bajêr de 2 pîşesaziyên(senayî) organizê hene û kargehên mişmişan li pîşesaziyê de cihêkî giring digire.
Gehiştin.
Li bajêr balafirgehek heye û di salên dawî de riyên hêsinî û qîrî (asfalt) bi astekî herî jor ve hatiye çêkirin.
Xwendevanî.
li Meletiyê zaningeha înonû heye ku qasî çil hezar xwendekar li beşên cuda de dixwînin.Li bajêr de asta xwendinê gelek baş e. Berê medreseyên baş li wir hebûne.
Kele () yek ji navçeyên Dîlokê ye. Di dîrokê da ew bi navî Altûntaş (Altıntaş) tê zanîn. Di dema nu da navî ev navçeyê bi Romî Araban tê zanin. Kurdan, ji bo Keleyê li ber ev navçê, nav Kele lê kirine. Siftê gundekî piçûk bûye lê piştî sala 1957'î ew kirine navçeye. Pir gundên xwe Kurdin hinan xwe jî yên tirk in. Kurdên gundên nêzikî çemî Ferat bi navî Wanî tên zanîn.
Cihê cografî û tixûbên navçeyê.
Qela li nêzikî ava reş li ser riyê Semsûrê, bi 67 km duratî li rojhilatê-bakûr ê Dîlokê cihdigire. Navçe cîranê Bêsnî, Xelfetî û Bazarcixê ye. 530 m ji deryayê bilindtir e û rûbera wê jî 534 km² ye.
Nifûsa wê bi tevî gundan 41.439 e.
Wenda, albumê Mehmet Atli'yo diyînan o.
2008 de hamew hadrekerdişî u Kom Muzîk ra veciyaw o. Tede 12 habî lawikî estê.
Pencinar, weşanxaneyek e ku pirtûkên ji zargotina kurdî ya bi devoka kurmancî derdixe. Kilasîkên kurdî yên ku hetanî 1923an bi alfabeya erebî hatine nivisandin, werdigerîne alfabeya latînî.
Herweha projeyeke pirtukên zarokan jî ji çîrokên folklorî yên rawilan (fabil) amade kiriye ku ji 100 pirtûkî pêk hatiye.
Şirnex () parêzgeheke Bakûrê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Şirnex e.
Li Şirnexê bajarê herî mezin û modern Cizîra Botan e Gelha Cizîrê 152 hezar kes'e.
Navenda Danûstandinê li heremê tenê Cizîra Botan heye û Balefirgeha Şerefedîn Elçî ji Cizîrê ye. Pişt Cizîrê Silopîya mezin e
Li herêma Botanê de gelek ol û tixm hene ji bilî Kurda, Fileh'en Suryanî, Nesturî ji dijîn gelek gunda Dêr'en Filaha heye û navenda Hezexê de gelek Fileh dijîn
Kurd 1, ango Kurd Yek, kanaleke televîzyona satelîtî ya bi zimanê kurdî, serbixwe ye û ji Parîsê weşanê dike. Bernameyên çandî û perwerdeyî belav dike. Piştî salekê di weşana testê de, Kurd 1ê di 27ê nîsana 2009an dest bi weşana xwe ya normal kir.
Ji ber sedemên aborîyê, Kurd 1 di 31ê kanûna pêşîn 2012an de weşana xwe rawestand.
Bi belavkirina bernameyên agahdarî, çandî û şahiyan, bersiva pêdiviyên kurdên Rojhilata Navîn û kurdên li Ewropayê bide.
Piştgiriya entegrekirina ji milyonekê bêtir kurdên ku li welatên Yekîtiya Ewropayê dijîn bike û hêjajiyên demokratîk ên Ewropayê bi wan bide nasîn.
Bi alîkariya bername û munaqeşeyan, gotûbêj û çandeke pirreng li cem kurdan bi pêş bixe.
Navenda giştî, îmkanên bingehîn ên berhemhênan û belavkirinê yên Kurd 1-ê, li Parîsê ne.
Her weha studyoyên wê li başûrê Kurdistanê jî hene û dixwaze bi şîrketên serbixwe yên li Tirkiyê û gelek welatên din ên Ewropayê re jî kar bike.
Temaşevanên Wê.
Kurd 1 bêyî ku guh bide sînor, cudahiyên polîtîk û mezhebî, taybetmendiyên herêmî û komelayetiyê, dixwaze dengê xwe bigihîne civata kurd a li Rojhilata Navîn û Ewropayê.
Xwe weke motora parastin, pêşxistin û belavkirina ziman û çanda kurdî dizane, bi taybetî jî armanca wê ew e ku xwe bigihîne komên civatê yên herî pir hatine îhmalkirin: Zarok, xort û jin, tebeqeyên nexwende yan jî kêmxwendî, ku ji çand û şahiya bi zimanê xwe bê par hatine hiştin.
Di warê çandî, agahdarî, şahî û şevbêrkan de ji bo bicîhanîna daxwazên girseya herî berfireh ya temaşevanan, Kurd 1 bernameyeke dewlemend û rengîn pêşniyaz dike ku dê tê dê fîlmên kartonî ji bo zarokan, bernameyên ji bo xortan, yên di derbarê paqijiyê de, yên tendurustiyê, yên sporê, yên muzîkê, yên li ser dîrokê, yên dersên zimên û hwd. hebin.
Bi nisbet kanalên heyî, bi pêşniyaza tercîheke berfireh a fîlmên fiksîyonê, bi rêze fîlm û filmên xelekî, bi dokumanterên li ser ajelan, yên dîrokî û jiyana rojane, bi dublaj û têbiniyên bi zimanê kurdî dê nûjenîyekê bi xwe re bîne.
Kanal dê hemî bernameyên xwe bi zimanê kurdî belav bike. Zimanê wê dê hêsan be û dê li ser bingeha axaftina gel a rojane be ku bi awayekî giştî herkes, heta bi kesên nexwende jî karibin jê fam bikin.
Birêveberî.
Serokê birêveberiya Kurd 1-ê Kendal Nezan e, ku di heman demê de Serokê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye jî. Di nav desteya birêveber de ji xeynî Kurdan, profesyonelên ewropî (Fransî, Ingilîz, Belçîkî, Îtalî) jî hene.
Kurd 1-a ku niha bi sermiyanê taybetî yê kurdî tê fînansekirin, piştgiriya rêxistinên çandî yên serekî yên diyaspora kurdî jî digire û ji alîkariya gellek ronakbîr, hunermend û RNH (Rêxistinên Ne-Hukûmetî) yên Kurdistanê jî îstîfade dike.
Desteya nivîsîn û teknîkê li ser hev dê bi kêmanî ji şêst rojnamevan, birêveber û teknisyenan pêk bê. Beşê mezin ê vê desteyê dê li navenda wê ya giştî, li Parîsê be. Weşana hin bernameyan dê ji Stockholm, Berlin û Kolnê bê kirin.
Dê nûçegîhanên wê yên daîmî li bajarên serekî yên Ewropa, li Emerîka, Rûsya, Kafkasya, Îran, Sûrîye û Libnanê hebin. Her weha dê buroyên wê jî li başûrê Kurdistanê (Hewlêr), li Tirkiyê (Stembol) û li Diyarbekirê hebin.
Fînansman.
Kurd1, ku di destpêkê de wê bi sermiyanê taybetî yê kurdên li Ewropayê were fînanse kirin, bi saya piştîvanî, alîkarî û reklaman berebere heta sala pêncan dê karibe xwebixwe li ser piyan raweste.
Kanala serbixwe, Kurd1, ku dê xîtabî girseyeke giring (beşekî mezin ê 40 milyon kurdî) bike, divê bala reklamderên rojavayî, yên ku dixwazin berhemên xwe bi gelê kurd bidin naskirin bikşîne, her weha şîrketên kurd ên avakirin, veguhastin, belavkirin û xizmetê jî bikaribin reklamên xwe bidin. Ji aliyê din ve servîsên entegrasyonê yên welatên Ewrûpî yên ku dixwazin mesajên xwe bighînin koçberên kurd, saziyên neteweyî û yên navneteweyî ku bixwazin mesajên xwe yên di derbarê paqijî, tendurustiya gelêrî û tedbîrên di vî warî de, dê bibin reklamderên potansiyel ên Kurd 1-ê, ku em wan ji niha ve vedixwînin da bazara reklamê ya zimanê kurdî ji destê xwe bernedin.
Hin berhemhêneriyên kanalê (turîzm, dîrok, muzîk) dikarin pir zû ji piştîvaniyê fêdê bibînin.
Reklam û Piştevanî-Web.
Kurd 1 malpereke înternetê ya seranser bi kurdî ava dike, ku dê li ser wê agahdarî, şayî û bernameyên xwe hemiyan bi hev re belav bike. Sîteya Kurd 1-ê dê hewl bide da ku di warê reklaman de bibe yekem malpera bi zimanê kurdî.
Hatiniyên Din.
Kanala Kurd 1ê hêvî dike ku dê hatiniyeke bi alîkariya kirîn û firotina bi riya înternetê û daxwaza videoyê jî bidest bixe. Her wiha ji bo pêşketin û berdewamiya karê xwe ew hesabê subvansiyonên Yekîtiya Ewropayê û welatên ku jimareyeke mezin a kurdan dihewînin (Elmanya, Fransa, Swêd û hwd.) jî dike.
Frekansa wê.
Kurd1 tê ser NILESAT û EUROBIRDê
Televîzyona Kurd 1ê dê ji roja Pêncşemê () pê ve li ser satelîtên NileSat û EuroBirdê weşanê bike.
NILESAT 10930 H, SR 27500, FEC ¾ (Atlantic Bird 4A)
EUROBIRD 9A 11938 H, SR 27500, FEC ¾
Kurd1 dê heta 8ê tebaxê li ser satelîta HotBirdê (13° Rojhilat, 12245 H, SR 27500, FEC ¾) be, lê bi dû re dê weşana xwe li ser NileSat û Eurobirdê bidomîne.
Bi vê guhartinê, kanala seranser bi zimanê kurdî dê li başûrê Kurdistanê jî çêtir were temaşekirin.
Wan (bi tirkî: Van) parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarrê parêzgehê Wan e.
Wan di nav parelelên 37° 43´ û 39° 26´ bakur û merîdyenên 42° 40´ û 44° 30´ rojhilat de ye. Hidûdên bajêr li bakur bi Agiriyê ve, li rojava bi Bedlîsê ve, li başûr bi Colemêrgê ve û li rojhilat jî bi Mako ve tê girêdan.
Pivana erdê wî 19.069 km² ye. Ji wî erdî % 53,4 wî ji çiyan, % 13,7 ji deştan û % 32,9 jî ji platoyan pêk tê. Li herêmê dexil û kixsên şekir tên çandin.
Li herêmê perlît, kevirê ponz, lînyît, jîps û hesin ji bin erdê dertên.
Çiyayên xwe.
Bilindahiya erdê herêmê nakeve bin 1.500 m'yî. Bajar bi çiyayên volkanîk hatiye dorpêçkirin. Çiyayê bilindtirîn Îspîriz e (3.668 m), Tendûrek (3.542 m), Pîraşît (3.200 m), Şevlî (2.900 m), Norkuh (2.800 m), Başêtê Mihenda, Artos û Sîpanê Xelatê (4.058 m).
Wan bi çiyayên derdora xwe Artos, Piraşît û bi Çiyayê Reş ve derfetê trek-kîng û çiyahilkêşiyê pêşkêşî dildayê werzîşa xwezayê dike.
Zozanên herêmê di navbera çiyayan de bicihbûne. Bilindbûna wan digihîjin heta 2.450 m yî.
Çemê Bendêmahî ji çiyayê Tendurek dertê. Çemê herî mezin yê herêmê ye. Diherêke gola Wanê. Çemê Xoşabê, Mamedik û Çemê Zîlan jî çemên din yê herêmê ne.
Germava Hasan Evdal, ku 30 km’yan ji dûrî Ercîşê ye, ji bo nexweşî û geştiyarên tendurustiyê hêjayi dîtinê ye.
Navçeya Miksê ya Wanê, ji bo ku bibe navenda raftîngê rojbiroj pêş dikeve. Dildayên raftîngê yên ku ji çar aliyên dinê tên vê derê, di nav avên har û dijwar de kêf dikin.
Kelheyên Wanê.
Ji kelheyên li Wanê xuya dike ku dîroka vê bajarê gelek kûr e. Kela herî nas a parezgehê bêguman Kelheya Wanê ye. Herwiha, Kela Xoşabê, Kela Aspeşînê, Kela Ayanisê, Kelax, Kela Zernekê û Kelheyên Anzafa Jor û Jêr bermahiyên bêhempa yên Wanê ne.
Coka Menua.
Coka Menua an jî Coka Semîramîs-Şamranê, 50 km ji başurê deşta Payizava ku ava zelal tîne deşta Wanê, paytexta ûrartûyî jî ku li wê derê ye û xakên ku têre derbas dibe jî zîndewar dike. Li derdora cokê baxçeyên hilawîstî ku Key Menua (810-786'an berî zayînê) ji bo hevsera xwe Tariria, di hêla Kadembastiya îro, bi awayekî banoke çêkiriye, hêmanî baxçeyên hilawîstî yên keybanûya asur Semîramîs ku ji heft bedewiyên cîhanê yek jî ew tê hesibandin dîtiye û bi awayekî efsanewî hatiye jiyandin.
Taybetiyeke din a coka Menua ev e ku, li ser dîwarên piştevan û cihên nêzî coke bi giştî panzdeh nîvîstekên avahî yên bi bizmar hatine bicihkirin.
Dêrên Wanê.
Li Wanê gelek dêrên dîrokî hene, wek
Dêra Axtamarê.
Girava Axtirmanê 47 km’yan dûrî Wanê û 7 km’yan jî dûrî navçeya Westanê ye. Dêr 4 km dûrî bejayiyê ye. Mirov bi keştiyên motorî bi 20 deqîqeyan xwe digihîne giravê. Dêra Girava Axtirmanê di salên 915 û 921'an ên piştî zayînê de ji aliyê avahîsaz û keşîş Manuel ve di dema key Gagîkê yekem de hatiye avakirin.
Navenda dêrê bi qubekî û xaç jî bi şêweya keta çar belgî hatiye çêkirin. Bilindahiya qubeyê jî ji erdî 20,40 metro ye. Li der dora dêrê kevirên pirpişandî û mijarên olî û rojane yên ku ji Tewrat û Încîlê hatî wergirtin û sehneyên nêçîrvaniyê hene.
Avahiyên li dêrê di sala 1113'an de bûne keşîşxane û heta salên 1895'an de jî ev der di herême de bûye navenda patrîkxaneya ermeniyan. Di dawiya sedsala 13'an de şapek li aliyê rojhilatê dêrê di sala 1296'an de jî şapela (kapela) aliyê rojavayê başûr hatiye çêkirin. Têketina dêrê û Birca Çanê di destpêka sedsala 19'an de jamatun jî di sala 1763'an de hatiye çêkirin.
Çîroka navê "Axtamar".
Keçikeke xweşik a bi navê Tamara ya keşeyekî hebûye. Dilê Tamarayê dikeve şivanekî li qerexa golê dijî. Şivan û Tamara hin rojên hefteyê tên li cem hev û bi hev re diaxivin. Xort her carê bi alîkariya ronahiya ku Tamarayê nîşan dida dihate cem Tamarayê. Xort her carê vê ronahiyê dişopîne û derdikeve giravê. Rojekî bi awayekî bavê Tamarayê li vê têkiliyê dihese. Bavê Tamarayê bi pêkutiyan ji Tamarayê her tiştî hîn dibe û Tamarayê di odeyekî de heps dike. Piştre jî hatina xort raçev dike. Dema xort tê bavê Tamarayê ronahiyê vêdixe û ew xort jî ber bi ronahiyê melevaniyê dike. Lê belê bavê Tamarayê her tim cihê ronahiyê diguhure û li cihekî sabit namîne. Di dawiyê de bavê Tamarayê ronahiyê li cihekî datîne û xort jî ber bi ronahiyê ve melevaniyê dike. Lê belê ji ber westa xwe ji hal dikeve û di vê navberê de bavê Tamarayê bi ber û daran êrişî xort dike. Her çiqas xort dixwaze jî nikare paşve bireve û li wir noqê binê avê dibe. Xort di nefesa xwe ya dawî de dibêje Ax… Tamara û bi nalenal noqê binê avê dibe. Ev çîrok jî ji wê rojê heta roja îro tê vegotin.
Kumbetên Wanê.
Kumbetên Wanê jî bi nav û deng in, wek kumbeta Zortûl a Ercîşê, kumbeta Xatûn Paşayê Qadem a Erdîşê, kumbeta Silêman Beg a Xoşabê û kumbetên Gundê Qubika li Bazîdaxayê.
Sûlava Bargiriyê.
Vê sûlavê di nav navçeyên Wanê de cihekî girîng daye navçeya Bargiriyê. Li ser ava ku ji Çiyayê Tendûrekê derdikeve û Bendava Mahî ye. Sûlav 10 km’yan ji navçeyê dûr e. Ava ku ji newal diherike ev sûlav pêk aniye.
Li ser Sûlava Bargiriyê pireya hilawîstok heye û vê pirê di gel hêşinahî û xweşiyên xwezayî ev der kiriye cihekî jênager.
Sûlava Kanîspiyê.
Ev sûlav di nav sînorê Şaxê de ye û 75 km’yan ji Wanê û 5 km’yan jî dûrî Şaxê ye. Ji zinarên ku bi qasî 100 m.’yan bilind diherike û heta rêya bejayî tê. Ava sûlavê ji meha Gulên dertê heta meha Êlûnê diherike. Ev sûlav hêjayî dîtinê ye.
Tevayiya nifûsa herêmê (tevî gundan) 1.022.532 e.
Li vir ola Îslamê tê hebandin. Lê belê li herêmê xiristiyan jî dijîn. Nifûsa bajar bi xwe ji Kurdan (%94) pêk tê, hindik Ecem (Azerî an jî Turkmen)(%6) hene.
Li navçeyên bajar (xeynî li navçeya Erdîş) bi tevayî Kurd dijîn. Pişti gundvalakirinên ji hêla hêzen artêşa Tirk, pirraniya gundên girêdayî navçeyan bivê nevê man kû koç bikin bajarê Wanê.
Di encama vê pêvajoyê de ji destpêka salen 90'i û vir ve ji aliyekê ve bajar li gorî hejmartina fermî ya sala 1997'an 289.081 runiştvanan dihejmêre û ji aliyê din vê jî bûye yek ji bajaren navendî.
Li Wanê gelek xwarigehên ku xwarinên pir xwedî çêj û xwedî tamên pir cihê û bi lezet tên çêkirin hene. Her wiha eywanên ku taştêyên cur bi cur çêdikin jî pir in. Xwarinên Wanê bala mirovên biyanî gelek dikişînin ser xwe. Gelek deverên bajêr, ku wekî eywanên taştêdayînê hene, xwarinên xwezayî didin û bala mirovî dikişînin ser xwe.Xwarinên mîna to, hingivîn, nîvşk û penîrê bigiya û hwd. pir hene. Piraniya xwarinên Wanê xwezayî ne.
Turîstên ku têne bajarê Wanê,xwarinên Wanê yên kevin yên mîna qeylesêl, sengeser, dewîn, kiftên kurdan, şîle, keledoş û masiyên tenûrê, bala wan dikişînine li ser xwe.
Dengbêjî.
Ew kesên ku serpêhati, çîrokên evînî, serhildan û bûyerên dîrokî bi tenê dengê xwe ve bi kar tîne dengbêj e. Dengbêj bi dengê xwe ve “kilaman” bi kar tînin. Dengbêj gund bi gund bajar bi bajar bi sedsalan geriyane û çîrok vegotine. Bi van gotinên xwe re ji bo zindî mayîna zargotina kurdî xizmeteke bêhempa kirine. Di wanê de hê jî mala dengbêjan heye û xebatê dike.
Folklor.
Lehîstokên Wanê bi hereket û rîtmîk in. Îro bi qasî 30 lehîstok tên lîstin. Lehîstokên Wanê yên bi dahol û zirneyê bi nav û deng ev in: Dîngo, temîr, toycûn, narê, kirsê, hoycan, hirhir, nûrê, şevqo, meyrokê, sêpê û lorkê lehîstokên din yên xweş jî bi coşeke mezin ve tên lîstin.
Cilên Mêran: Şal û şepik e. Her wiha piştinî û xençerê didine pişta xwe û egal jî didine serê xwe. Cilên jinan; fistan û kiras e. Her wiha êlekên morîkirî li xwe dikin û kofî girêdidin serê xwe.
Berrikên Wanê.
Li Wanê hunerdestên jîndar ên herî navdar berik in. Li herêma Wanê berikên ku tên raçandin û vehûnandin spehiyatahî û bedewîtiya li ser berikan û peyamên ku berikên Wanê didin pir watedar in. Mirovên ku xwendin û nivîsandina wan neyî ku nikarin xwe bînin ziman, ew bi motîfan hest û hezkirinên xwe, evîn û xemgîniyên xwe, hêvî û daxwazên xwe li ser berikan bi nexişan tînin ziman. Her motîfên ku li ser berikan hatine nexişandin, peyamên watedar nîşanê mirovî didin. Her berikek mîna pirtûkekê peyamên dîrorkî ên wan demên kevin bi xwe re anîne roja me ya îroyên. Di her berikekê de bedewiyek û hestdariyek heye. Danûstandinên Waniyan ên bazirganî herî pir, kirîn û firotina berikan e. Li Wanê bi sedan sal e ku zîv jî cihekî girîng digire. Bazirganiya zîv bêrawestan hêjî li Wanê berderwam e. Ji ber vê sedemê ji zîv tiştên mîna guhar, xezêm, gustîl, xemilandinên li ser êlekên mêran, qutiyên tutinê, bazinkên stur û zirav ên destê jinan, bazikên cixare kişandinê û hwd. Ji Wanê cur bi cur zîvên nexişkirî ji bo bazirganiyê dibin bajar û welatên din jî.
Ji ber ku mirovên herêmê sewalvaniyê ve mijûl bûne, bandoreke dorfireh bi kar anîna amûrên raqandinê hatiye kirin. Mirovan bi armanca pêdiviyên xwe, berikên ku raçandine di malên xwe de merşik, mînder, balîf, xurcik, cuhal, dergûş, tûrên erzaq û hwd. bi kar anîne. Deziyên ku ji bo çêkirina stûkal hatiye bi kar anîn tevahî rîs e. Di raçandinê de boyaxên xwezayî û deziyên bi teşiyê ve hatiye badan hatiye bikarînan. Rengên hatine bikaranîn, lacîwerd, bordo, qehwehî û xwezayî û spiyê Wanê ye.
Berikên Wan û herêma Wanê ku têne raçandin li gel estetîka delaliyê peyamên girîng jî dide. Mirovan bi motîfan hest, daxwaz, xemgînî, hezkirin û evînên xwe yên ku nehatine vegotin jî nexşandine.
Mirov li rastî bordûrên yek rêz û du rêz jî tê. Çend motîfên ku hatine bîkaranîn ev in: Piyêgur, dûvpişk, heste, çûk, benbêdeng, şaxberan, çavken, destlienewq, serberanî ne. Berikên ku herî zêde tên çêkirin; Gulsarya, nehreng, xalidbeg, şaxnêrî û lûleper in.
Gore honandin.
Gore honandin yek ji karên sereke ye. Gelemperî ji bo têrî pêdiviyan tê çêkirin û di nava hunerên destkariyê de herî zêde tê hilberandin. Goreyên me bi temamiya wan hirîne û bi 5 şîşan ve tên honandin. Ev goreyên bi motîfên rengîn ve tên nexşandin her wiha îfadeyeke hestekî ye. Her çend gundan ev kar ji bo têrî pêdiviyan tê çêkirin jî, ev amûreke mirovên me yên nikarin hest û ramenên xwe îfade bikin bû. Rengên goreyan jî tiştên din îfade dikin.
Hunera Seramîkê.
Daringa sereke ya hilberina seramîkê ax e. Hilberîna seramîkê di erdnîgariya Anatoliyê de 8000 salan berî niha dest pêkiriye û di nava pêvajoyê de pêş ve çûye û xezîneyeke çandê pêk aniye. Nimûneyên herî xweşik ên hunera seramîkê di Wana ku yek ji parçeya Anadoliyê ye de hatiye dîtin. Dibe ku em destpêka hunera seramîkê ya li Wanê bigihînin Hûriyên ku li vir jiyane. Hûriyan bi aliyi seramiki ve nimûneyên pir xweşik pêk anîne. Pê heriya biav û spî ve dererûyên cêran rûkirine û fonek reş li ser kirine. Ev fon ji şêweyên geometrîkî û nemûşên lawiran jî çêkirine. Heta beriya demek kin de jî di gund Bardaxçiyê de kargehên qewaqan de qewaq hatin çêkirin. Hê jî di kargeha şaredariya Wanê de hilberîna tiştên diyariyê tên çêkirin.
Zîvkarî û sewat.
Li Wanê ji hûnerdestên zîvkarî, beşeke girîg pêk tîne. Ji ber vê zînet bi piranî zîv in. Jinên li ser kirasên xwe Hebên zêr ku li gerdena xwe ve dikin, ewladiye ne ? Ev zînetên gilover yên zêrîn ên wekîgogê, gava kur dizewice bi bûkê ve dikin û ev kevneşopî wisa berdewam dike. Kemberên zîv ên nexşebendiya bi sewat jî zînetên ewladiye yên hêja ne. Ev zînetekê wisa ye ku hemû malbatên dewlemend bi bûkên xwe ve dikin. Gerdanî, bazinên zirav û stûr, gustil, guhar û girêdekên por zîv in. Ji bilî hebên zêr ên kevin, mirov rastî zînetên din nayê.
Kapok li ser êlek ên mêran, tebeqayên tûtinê, darcixare û gûstîlên wan jî ji zîvî ne. Tabaqayên rojane mezin û stûr in, yên rojên taybet tên bikaranîn jî, hinek biçûktir, zirav û nexşandî ne.
Sewat; daringa wê ya bingehîn li ser mineya bi zîv e û ev jî bi teknîkeke nexşîn li ser lewheyayeke zîvîn ku pêşiyê hatiye amadekirin û bi nicikandinê pêk tê. Di van salên dawî de, bi vekirina atolyeyan zîvkarî pêşketiye. Zînetên zîv ên ku Wanê tên çêkirin ji bajarên curbicur û welatên biyanî re jî tên şandin.
Sînûzît "(bi latînî: Sinusitis, tê wateya amasa sînûsan)" yek ji nexweşiyên bisaw ên hestiyên rû ye û di koma nexweşiyên GPQ (Guh-Poz-Qirik) de tê jimartin.
Du tabloyên wê (gorî asta bipêşketinê) hene: Akût sînûzît û Kronîk sînûzît.
Şerê Oremar, di 21 kewçêrê 2007'î de di navbera hêzên pêşmerge yen PKKê û Artêşa Tirk de, li Oremarê derbas bû.
HPGê li Oremarê 16 serbazen Tirk kuştin û heşt serbaz jî dîl girtin.
Azad Kurdî (z. 1978 li Ûrmiyê) rojnamevanekî kurd e.
Azad Kurdî di sala 1978an li bajarê Ûrmiyê (Rojhilatê Kurdistanê) hatiye dinê. Azad Kurdî niha berpirsiyarê Desteya Weşana Heftenameya Agirî ye.
Perîzade, strûma, girep, guatr "(bi latînî: Struma)" navê nexweşiya mezinbûna awarte ya tîroîdê ye.
Di bijîşkiya gelêrî de pirranî "girep" tê bikaranîn ku ji bêjeyên "Gir(ê)" û "Rep (repbûn)" tê. Ango girêya ku repbûye.
Gorî avabûna DNAya mirov di organîzmayê de asta îodê li dora 50 % e. Heger nexweşî yan hin sedemên awarte hilberîna hormona tîroksînê biguherînin (ango ji 48 %'î kêmtir û 58 %'î zêdetir), tîroîd jî bêîrêkûpêk dixebite û mezin dibe. Kêmbûna asta Vîtamîn A jî dikare sîstemê bitetikîne û mixabin li Kurdistanê pirranî ji ber kêmgirtina vîtamînan nexweşî xwe dide der.
Di hin tabloyan de nexweş nikare baş bêhna xwe jî bigire û xwarinê daqultîne. Hin tabloyên psîkosomatîk jî dişibin van sîmptoman. Di serdema nûjen de pirranî xwêyên (xoy, sol) biîod tên bikaranîn û Strûma jî kêm bûye.
Girep di asta II. de.
Terapiya Strûmayê.
Terapiya nexweşiyê, serî de bi baş naskirina wê destpêdike. Bikaranîna dermanan, radyoterapî û heger pêdivî hebe operasyon (emeliyat). Mixabin herçendî nexweşî li Kurdistanê gelek berfireh e jî ti rêxistineke tenduristiyê jî nîne.
Demenza "(bi latînî: dementia „bêî ruh“)" navê komeke nexweşiyên fonksiyonên bîrkan û mejiyê ye.
Bi temendirêjiyê ve ji ber hin guhertinên mejiyê, dikare di bîrkan, axavtin û tevgeran de hilweşîn, qelsbûn pêk were. Ji nişka ve yan di demeke dirêj de mirov di plansaziyê, oryantasyonê, hîs û tevgerên xwe de dikeve nav pirsgirêkan.
Bêî nexweşiya demenza jî, di kesên temenê wan ji 65'î zêdetirin de 2-4 % û yên ji 85'î zêdetirin de 20 % windabûna bîrkanê dibe. Demenza prosesê bipêştir dixe û mirov dixe nava sîmptomên awarte.
Bêjeya demenza cara pêşîn di sedsala 18emîn de kete lîteratûrê. Lewra kesên ev nexweşî bi wan re hebûn, ne tenê di warê tendurustî û aboriyê de, herwiha di dadê de jî dibûn sedemên pirsgirêkan. Bo mînak di dadgehan de şahîdî û bersûciya wan jiber kû wan ne wekî herkesê hertiş bibîrdianîn, gelek problem derdiketin.
Cara pêşîn Eugen Bleuler di sala 1916'î de ev nexweşî bi dorfirehî raxist ber çavan. Gorî binavkirina nûjen an nexweşiyan sala 1951'î ICD-10 û DSM-IV bûn kodên vê nexweşiyê.
Muhemmed Musa Muhemmed siyasetmedarekî kurd e.
Mihemed Musa Mihemed niha Sekreterê Giştî yê Partiya Çep a Kurd li Suriyeyê ye.
Sir Austen Henry Layard GCB (z. 5'ê adarê, 1817 - m. 5'ê tîrmehê, 1894) gerok, arkeolog, dîroknasê hunerê, nivîskar, siyasetmedar, û dîplomatekî Brîtanî navdar bû.
Layard li Parîsê ji dayik bûye û kurê kesekî bû ku di rêveberiya kolonial a Seylanê de kar dikir. Zarokatiya Layard para bêhtir li Îtalyayê derbas bûye, lê ew her weha li Înglîstan, Franse û Swîsreyê jî perwerde dibe. Ji bo kar peyde bike berê xwe dide koloniya Brîtanî Seylanê (Srî Lanka). Ew rêwîtiya xwe sala 1839an di erdê re dike û piştî ku bi mehan li Îranê dimîne ji biryara xwe ya çûna Seylanê diqere û sala 1842an vedigere Stenbolê.
Li wir Layard Stratford Canning sefîrê Brîtanî naskir û ne fermî be jî Canning Layard weke dîplomat girte kar. Di 1845an de bi desteka Canning ji bo ku xirbeyên Asûriyan nêzî Musilê lêbikole berê xwe dide Başûrê Kurdistanê. Layard li vir heta 1847an dimîne û her weha diçe Kurdistanê û der barê gelên li Kurdistanê de agahiyên girîng ên wê demê bi riya pirtûka xwe ya bi navê Nînova û Bermahiyên wê digihîne me.
Layard di sala 1853'an de li ser rewşa mîritiya Botan û Bedirxan Beg agahiyan dinivîse.
Parêzgeha Dêrsimê (;), parêzgeheke Komara Tirkiyeyê (bakurê Kurdistanê) ye. Navenda vê parêzgehê bajarê Mamekî ye.
Bajar di nav parelelên 39° 36´ û 38° 46´ bakûr û meridyenên 38° 19´ û 40° 26´ rohilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr û rojava bi Erzîngan, li başur û rohilat jî bi Elezîz re tê girêdan. Pîvana erda bajar 7.774 km² ye. Ji vî erdî ji % 69,9 ji çiyayan pêk tê. Hejmara deşt û platoyan jî 30,1 % e. Li herêmê tene genim, titûn, fasîle/fasûlî, kixsên şekir, gûz û tirî tên çandin.
Sebaheddîn Xoce (Sebaheddîn Yildiz) hunermendekî muzîkê yê kurd e.
Li gundê Seqawî ya bi ser Mûşê ve ji dayik bû. Piştî erdheja Wartoyê malbata wî koçî Bismila Amedê kir.
Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Bismilê xwend. Bi piştre li bajarê Wanê Zanîngeha Yuzuncu Yilê Beşa Mamostetiya Destpêkê xelas kir.
Albûmên Wî.
Sebaheddîn Xoce zewicî ye. Her wiha xwedê bi navê Armanc kurekî û bi navê Ezgî jî keçeke daye wê. Sebaheddîn Xoce ji bilî hunermendiyê li Diyarbekirê mamostetîye dike.
Randolph Frederick Pausch (z. 23'ê çiriya pêşîn 1960 - m. 25'ê tîrmehê 2008) profesorekê zanistên kompûterê, serederiya mirovî û kompûterê û nitlandinê anko dîzaynê yê Amerîkayî li Carnegie Mellon University (CMU) li Pittsburgh a Pennsylvaniayê bû. Pirtûka wî başfirotî bi navê "Dersgotara Dawîn" anko The Last Lecture ko di koka xwe da dersgotareka wî li roja 18ê Îlona 2007ê li Zanîngeha Carnegie Mellonê bû, navûbangekê cîhanî ji wî ra peyda kir.
Di tebaxa sala 2006'ê, hat zanîn ko Rendî tûşî şêrpence a pankreasê bûye. Wî gerreka xurt û dijwar ya çaresera şêrpenceyê dest pê kir. Lê salekê paştir, li tebaxa 2007'ê, hat zanîn ko şêrpenceya wî teşene kiriye cerg û didanxweşik a wî. Ramana wê ew bû nexweşiya wî gehiştiye qonaxên dawiyê. Wî çaxî, çaresera kîmyayî jibo dirêjkirina jiyê wî hat destpêkirin.
Li roja 25'ê tîrmeha 2008'ê, Rendî li mala xwe li Chesapeake li Vîrjînyayê mir, dema ko jina wî Jai û sê zaroyên wî, Dylan (6 salî), Logan (4 salî) û Chloeyê dora wî girt bû.
Ew li Baltimor a Marylandê hat dinyayê, û li wîlayeta Kolombiyayê mezin bû. Li gulana 1982'ê bakaleryosa xwe di zanistên kompûterî da li Zanîngeha Brown wergirt û li tebaxa 1988'ê jî doktoraya (PhD) xwe her di zanistên kompûterî da li Zanîngeha Karnêgî Melon wergirt.
Radovan Karadžić (jdb. 19ê hezîrana 1945 li Petnjica (Šavnik), Yûgoslavya berê) ku bi tawana komkujiya misilmanên bosniyayî tê gunehbar kirin, piştî şerê li Bosniyê ji aliyê navneteweyî ve li her derê dihat lêgerîn. Wek tê zanîn di dema şerê navxoyî yê li Bosniyê, di navbera salên 1992-1995 an de bi dehan hezar kes hatin kuştin.
Karadžić wek berpirs û rêvebirê kuştina 7500 mêr û xortên misilman li bajarê Srebrenitsa tê zanîn. Radovan Karadžić piştî lihevkirina aştiyê ya li Dayton di sala 1996ê de bezir bû û polîsên navneteweyî li her derê dihat lêgerin.
Karadžić ji bo pêkanîna tevkujiyê hemberê misilmanên Bosnayê 22ê tîrmehê 2008an de hatibû girtin.
Riha (), parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Ev parêzgeh dikeve hundirê sinorên Komara Tirkiyeyê. Serbajarê parêzgehê Riha ye.
Parêzgeha Rihayê 13 navçeya pêk tê.
Avahiya etnîk a parêzgeha Rihayê ji 47% kurd, 38% ereb û 15% jî tirkan pêk tê. Erebîzasyoneke mezin li Rihayê berdewam e.
Li gor serpêhatiyek dîrokî Damokles dilxwazekî sitemkarê Syrakûsê Dionysios I. anjî Dionysios II. bû û di sedsala 4'a berî zayinê de jiyaye.
Damokles kesekî ku bi jiyana xwe ne dilxweş bû. Ew pir dihesidî jiyana sitemkar Dionysios û pesnê hêz û dewlemendiya wî dida. Dionysios jî rojekê biryar da kû wan xweşî û bihuriya jiyanê kû bi kar û cihê wî ve girêdayî ne, bîne pêşberî çavê Damokles. Dionysios rojekê Damokles dawetî mala xwe kir û pêşniyar kir ku ew li dora masa şahîtiyê rûnê, lê berê li ser cihê ku Damokles rûnê şûrekî mezin ku tenê bi porekî hespan girêdayî bû, bicih kiribû.
Dema Damokles ew şûrê li ser serê xwe dît, wî nekarîbû tu tahmê ji wan xweşiyên ku pêşkeşî wî dihatin kirin bikê û ji Dionysios rica kir, ku ew dixwazê wê xweşî û metirsiyên ku pêre girêdayî ne bicih bihêlê. Damokles dît û fêr bû, ku dewlemendî û serkeftin nikarin jiyana mirov biparêzin.
Ev serpêhatiya Damokles weka Şûrê Damokles heta îro di gelek wêne, çîrok û gotinan de cih girtiye. Şûrê Damokles weke Metafora (bi almanî: Metapher) metirsiya ku bi cihekî, ku ji dûr ve xweş xwiya dikê, girêdayî ye tê bikaranîn.
Zimanê Albanî (Navê orjînal "Gjuha Shqipe") şaxeka zimanên Hînd û Ewropîyê ew yek ji zimanên fermî yên albanya û Makedonyaya Bakur.
Du zaravayên cihêyên bi navê Gegî û Toskî têye navkirin hene. Lê zimanê niviskî li ser bingeha dîalekta Toskî di sedsala 20'an de hatiye çêkirin. Va prosesa standardîzasyonê bi kongreyeka di sala 1972'a de li Tîranê hatiyê pêkanîn ve hatiye temam kirin.
Di zimanê Albanî de peyvên ku ji zimanên dinên mînak Latînî, Yewnanî û yên di sedsal û dehsalên dawî ji Bûlgarî, Îtalî, Fransî, Tirkî hatinî standin cihekî û mîkareka girîng digirin.
Zimanê Albanî li Albanya, piraniyê Kosovo, li Makedonyaya Bakur, Sirbistan û Montenegro tê axaftin. Dîsa li Îtalya û Sîcîlya (nêzî 100.000 axivêr), ên ku wek "Arbëreş" tên navkirin, û li Yewnanistan, ên ku wek "Arvanitan" û "Çaman" tên navkirin û bi zimanê Albanî diaxivin hene. Li hin welatên Ewropayê jî koçarên ku hatinî wan welatan zimanê albanî wek zimanê koçerî diaxivin hene.
Li dinê bi temamî 8 mîlon kes bi zimanê Albanî diaxivin û li wan 3,5 li Albanya, 3,5 li welatên dinên Balkanan û yên din jî wek koçer li dinê belav bûne.
Di dîrok de zimanê Albanî bingehî li derên ku îro tê axaftin belavbûbû. Di sedsala 11'an de hin niviskar qala Albaniyên ku bi zimanê Albanî diaxivin kirine. Li wê şunda ewna li beravên Derya Adriyatîk belavbûne. Li wan hinek nav xelkên Slawên ku li derên çûnî niştecî de asîmîle bûne û zimanê xwe guhertine.
Belgeya niviskiya ku bi zimanê Albaniya herî kevin a ku heta niha kişf bûyî di sedsala 15'an de ye. Pirtûka herî kevina ku bi zimanê Albanî hatiyî nivîsîn, ya bi navê "Meshari", di sala 1555'a de ji hêla klerîkek(îng. Cleric) Gjon Buzuku hatiye nivîsîne.
Di sala 1870'an de rojnameya herî sifte bi zimanê Albanî hatiye derxistin. Li vê şunda zimanê Albanî gorî axivêrên xweyên li welatê lê, geh bi alfabeya latînî, geh bi alfabeya yewnanî, geh jî bi Alfabeya erebî hatiye nivîsîn. Lê bi dawiyê sedsala 19'an re standardîzasyon û yekkirina alfebeyan destpêkiriye. Yek ji wan alfabeyan ya herî qebûl dibûyî "Alfebeya Stembolê", ya ku ji hêla Sami Fraşeri hatibû pêkanîn bû.
Bi civîneka di 14. - 22. kewçêra 1908'an de li bajarê Manastirê(Bitola) hatibû pêkanîn ve zimanê Albanî êdî bi temamî bi alfebeya latînî hat nivîsîn.
Alfebe.
Ji 1908'an virve di zimanê Albanî de bi temamî alfebeya latînî têye bikaranîn. Li ber wê ew herwiha bi alfebeya yewnanî û erebî jî dihat nivîsîn.
Di alfebeya latîniya ku bo zimanê Albanî tê bikaranîn ji herfên a, b, c, ç, d, e, ë, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z. de pêk tê. Li hindê van herfan çend Dîyagrafên wek dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh û zh jî tên bikaranîn.
Albanî
Dîgraf têgiheke rêzimaniyê ku bo du tîpên şûnê sewt, dengekê digire ye. Wextê ku sê herf ango tîp şûna dengekê digirin, trîgraf, çar digirin tetragraf hws. tê navkirin. Mînak ku du tîpên "Xw" ê ku di alfebeya kurdî de tê bikaranîn diyagrafek e.
Hin mînak di hin zimanan de Dîgraf ên di alfebeya latinî de.
3. äu, ei, eu, chs, dsch, zsch, sp und st, ti, ig
2. bb, cc, dd, ff..., ggy, ssz..., cz;
Zimanê ermenî (ermenî, "Hajeren lesu)" şaxeke hind û ewropî yê ku yekser zimanê ermenî tenê pêk tîneye.
Gorî hejmerên di sala 1999'an li dinê 6,7 milyon kes bi zimanê ermenî diaxiveye û li wan 3 milyon li Ermenistanê ne.
Zimanê ermenî ji hêlê peyvan ve zimanê yewnanî ve li hev tên û ji hêlê rêzimaniyê jî bi yewnanî ve li hev tên. Dîsa ji zimanên îranî weke partî, farsiya Navîn û farsî û ji fransî, latînî û rûsî jî pir peyv standine.
Alfabeya ermenî.
Zimanê ermenî bi alfabeya ermenî tê nivîsîn. Alfabeya ermenî di sedsala 5'an de ji hêla keşeyekî bi navê Mesrop Maştoz hatiye afirandiye. Ew ji 39 tîpan (orijînala xwe de 36) pêk tê.
Ermenî
Maşallah Dekak, rojnamevanekî kurd e. Di 16'ê cotmeha sala 1981'ê de ji gundê Kîkan a bi ser Hewêla Sêrtê ji dayik bû.
Di sala 1998'an di rojnameya "Azadiya Welat" de dest bi kar kir. Heta sala 2002'an, di rojnameyê de xebitî. Piştre di sala 2002'an de, di Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) de dest bi kar kir. Li vir nûçegihanî, edîtorî û midûrtiya beşa nûçeyên kurdî kir. Di sala 2006'an de, di rojnameya rojane Azadiya Welat de careke din dest bi xebatê kir û li vir salek edîtorî kir. Di dawiya sala 2007'an de li Ajansa Nûçeyan a Peyamnêr(PNA) li Amedê dest bi nûçegihaniyê kir. Rojnamevan Dekak ji sermaweza 2008'an heta 2012'an li Ajansa Nûçeyan a Kurdistanê AKnewsê kar û barê rojnamevaniyê kir. Maşallah Dekak di 2006'an de bi Samî Tan re, ji bo stajyerên DÎHA'yê "Pirtûka Destan a Nûçegihaniyê" nivîsand. Pirtûka dawî ya Dekak "Nûçe û Nûçevanî (3Ç 3K)" di 2010'an de ji Weşanxaneya Lîsê hate çapkirin. Rojnamevan Maşallah Dekak, di 2010'an de, di beşa hevpeyvînê de ji Cemiyeta Rojnamevanên Başûrê Rojhilat (GGC) xelata rojnamevanê herî serkeftî wergirt. Maşallah Dekak di sala 2012'an de jî bi nûçeya "Kurdan 200 sal berê pirtûka tibê nivîsandiye" ji GGC'ê xelata yekemîniyê wergirt. Maşallah Dekak, di sala 2013'an de jî di pêşbaziya nûçeyan de careke din ji GGC'ê xelata rojnamevanê herî serkeftî yê salê wergirt û di pêşbaziyê de bû yekemîn. Dekak niha di Rûdawê de karê xwe didomîne.
Gûran an jî Goran, li hinek herêmen Kurdistan ji xelkên negirêdayî eşîran re dibêjin.
Gûran.
Beşekê Kurdan li başûrê welat girêdaye eşîran nîne. Ji wan re kurdên eşîrî dibêjin Gûran. Pirraniya gûranan zûda dest ji koçerbûne berdane, di gundên axayên eşîran de wek mirêban dijîn û xelkên eşîrî wan xof dibînin.
Gûran û Eşîra Gûran.
Gûran bi taybetî li herêma Gûran (Gûran (herêm)) jiyan dikin. Di vê mintiqe de eşîreke mezin jî bi navê gûran heye. Li ser pêwendiya gûranên bêeşîr û eşîra gûran gelek guftûgoye gûr tên meşandin; hinek kes baveriya wan ewe ku eşîra gûran ji gûranan qetîyaye, hinek jî baldikşînin ser cûdatiya gûranan û eşîra gûran û îda dikin kû pêwendiya wan bi hev re tune ye.
Li gor Mînorsky navê Gûranan û Gûran di etîmolojiyên xwe de jî cûda ne. Herwaha li gor wî navê Gûranan ji "gawberekan" (ên ku bi gaan koçdibin)û navê Gûran (eşîra Gûran) ji "gebr" (farsî: gavir) tê.
Gûran bi pirraniya xwe yarsanin û kelhurî diaxivin.
Abu'l Hesen 'Elî ibn Nafî anjî bi navê naskirî Ziryab (jdb. 789, Mûsil – m. 857, Endulus), stêrnas, erdnîgarnas, helbestvan, stranbêj û hunermendê kurd e.
Ziryab xwendekarê Îsheqê Mewsilî yê kurê Îbrahîmê Mewsilî bû. Piştî ku jêhatîbûna wî di muzîkê de ji ya mamosteyê wî buhurî, neçar ma ji Bexdayê veqete.
Wî jî berê xwe da başûrê Spanyaya îroyîn Kordobayê. Li wir melîkê mîrîtiya emewiyan a Ebdurehmanê II. Ew girte cem xwe. Bi vî awayî jîrbûna muzîkvanên kurd bi Ziryab dewam kir û tesîreke mezin li muzîka Spanyayê kir.
Ziryab têla 5an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka spanî kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn.
Evdirrehmanê II azadiyeke mezin dabû Ziryab û Ziryab bi vê azadiyê dibistaneke muzîkê saz kir.
Ziryab her weha tar û sêtar jî anîn Kordobayê û ev amûr paşê veguherî gîtara Spanyayê. Muzîk û reqsên Kurdistan û Rojhilata Navîn paşê bi tekiliya muzîk û reqsên qereçiyan veguherî flamenkoya spanî.
Li gorî gelek çavkaniyan Ziryab bandora xwe her weha li mode, xwarin û mîmariya welatên nîvgirava Îberî û Ewropayê jî kiriye.
Ziryab di sala 857an de dimire.
Hacîbeyrem (), navê gundekî li herêma Gogsiyê, navçeya Qereyaziyê ye.
Hecîbeyrem berê 60 salî ji alîye kurê Şêx Seîd, Şêx Elî Riza ve hatiye kirîn û di nav milkiyeta malbata Şêx Seîd daye. Ji malbata Şêx Seîd kes di gund de namîne, xelkê gundî, erdên wan bi sîstema mirêbatîye dixebitînin.
Goma Mexso () gundekî li herêma Gogsiyê, navçeya Qereyaziyê ye.
Gund ji alîye aşîra abbasiyan de hatîye avakirin. Abbasiya bi xwe 70 sal berê ji gund derketine, çûne Stenbolê. Gund de niha 15 xane hene û wek Gom () giredayî ye Goma Tatika.
Heramî, anku Ḧeramî (,), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Heramî gundekî kevn e, di seyahatnameya Çelebî de nave wî derbas dibe.
Nifusê Heramiyê 1041 e. Dewleta romî hinek tirkên Anatolyaya Navîn di gund de cîhkiriye. Gundî bi pirranî kurd in, belê kurdî naaxavin, asîmîle bûne û romîkî diaxivin.
Qozlî (,), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Nifusê Qozliyê 1000 e. Gundî kurd in, hema bi pirranî asîmîle bûne û romîkî diaxivin.
Murad Canşad 1974 de mezraya Derwêşan a dewa Gendan a Pulurê (Ovacık) Dêrsimî de ameyo dinya. Domantiya ey dewe de vîyarte. Wendişo verên û mîyanên Pilemorîye de mektebê pansîyonî (yatılı okul) de wend (1981-1989). Dima ra Xarpêt de lîse wend (1990-1993). Serra 1993 de “İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi” de dest bi wendişê unîversîte kerd. Wexto ke unîversîte wendêne mîyanê rêxistîna sîyasî ya îlagel a bi nameyê Yewiya Ciwananê Kurdistanî de xebitiya. 1995 de ame tepîştiş. Badê ke des serî mehkeme bi, peynî de cezaya muebedî girewte. Nika hepisxaneyê Edîrne de maneno û teber a “Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi” de wendişê xo yê unîversîte dewam keno.
Murad Canşadî hepisxane de dest bi nuştişî kerd. Hetanî nika gelek hîkayeyê ey kovara Vate de weşanîyayê. Kitabê ey ê hîkayeyan "Xafilbela" 2008 de Weşanxaneyê Vateyî ra ginayo çape ro.
Belûçistan, herêmeke li ser sînorê Îran, Efxanistan û Pakistanê ye. Ev herêm welatê eşîrên belûçî ye. Li gorî zimannasan gelê belûçî bi esle xwe nêzîkî kurdan e. Eşîreke belûçan heye ku navê wê "kord" e û zimanê wan nêzîkî kurdî e.
Belûçîstan niha di nav sê dûgelan de parvekirî ye: Îran, Efxanistan û Pakistan. Li Îran û Pakistanê parazgehên bi navên Belûçistan hene. Eşîrên belûçî ên li Pakistanê zûda ji bo serxwebûnekirina Belûçistana Pakistanê li hember dewleta Pakistanî di şer dane.
Hu Shi (胡适, pinyin: Hú Shì), (17ê kanûna pêşîn a 1891 - 24ê sibatê 1962) fîlozof û nivîskar ekî çînî bû. Navê wî yê di nav gel de Şîzî bû.
Hu Shi li Hu Hongxing (胡洪騂) li Shanghai a Hu Shuan hatiye dinê. Navê diya wî Hu Shuan, yê bavê wî Feng Shundi ye. Malbata Hu, ew çêleyê sala 1904 an de bi Jiang Dongxiu re zewicandin. Jiang Dongxiu bi salekî ji wî mestirbû, keçikek ne xwende û pî girêdayî bû. Daweta wan di qanûna 1917 de çêbû.
Hu Shi perwerdeya xwe ya bingihîn li Jixi û Shanghai wergirt.
Hu 16ê tebaxa 1910an bursekî ji zanîngeha Cornel ya Dewletên yekbûyî wer digre û piştre jî derbasî zanîngeha Columbia dibe. Ew li zanîngeha Columbia gelekî di bin bandora mamostê xwe John Dewey de dimêne. Ew di dewama jiyana xwe de dibê wergervanekî Dewey û Parêzgerekî evolusyona pragmatîk. Hu di sala 1917 de Diploma xwe ya doktora ya felsefê digre, vedigerê Chinê û li zanîngeha Pekînê dest bi dersdayinê dike.
Nivîskariya wî ya di rojnama Ciwantiya nû de dibê sedem ji bo ku zûka xwe bide naskirin. Hu zuka dibê rewşenbîrekî dema tewgera 4ê gulanê. ew di salên 1920 de ji rojnama Ciwantiya nû vediqete û bi çapkirina rojnamên politik yên cur bi cur ve dipelike.
Hu di navbera salên 1938-1941 de Balyoztiya Balyozxana Çînê ya Dewletên Yekbûyî kir.
Di sala 1946-48 an seroktiya zanîngeha Pekînê, û di 1958 de jî seroktiya Akademiya Sînîka ya li Taywanê kir û li vir heta dawiya jiyana xwe ma. Hu di 71 saliya xwe de jiyana xwe ji dest da.
Pênûs an jî qelem, alava ku pê tê nivîsandin û xêzkirin e.
Tê gotin ku gotina "kalem" jî ji "kelemê" tê ku kelem jî tê wateya darikê serê wî tûj an jî dirî. Ji bilî va tiştan "pênûs" tê wateya pê nûsandinê.
Pênûs dibe ku amûrên yekemîn bûn yê mirov bi kar anî. Danîşanên kevintirîn ji serdema kevirê ye li kû bi darên normal ve li ser axesork dihat selixandin û tim tim bi wêneyên şkeftê dihat dîtin. Bi hatina çandên bilind yê berê li şûn dara nivîsandinê çîxên nivîsandin dihatin bi kar aniyê. Ew jî paşê bi raborîna demê bi firçe û perrê nivîsandinê cih girt. Firçe û perrê nivîsandinê wekî şageste dihat dîtin û yek jî meriv dikar bû li ser kaxiz jî binivîse. Di serdema kevnara dereng tek hinek nivîsên runê û nivîsên mixî û peykersaz pênûsan bi kar anîn.
Di serdema navîn de meriv pênûsên ji zirêç, zîv an jî sêhl bi kar anîn yê ema xêzên zirav û rengavêtî davîtin Di dawiya serdema navîne de meriv destpê dikir bi çêkirina pênûsa zirêc yê bi forma darê bi parçeyek zirêç dorgirtî bû.
Di sedsala 16 ne zirêç lê hema grafît dihat bi kar anîn. Grafît xêzek daha qalind boyax dikir û ji ber ku daha hêsan di hat bi kar anîn çinkî meriv pêwîste ne dibû eyne berê li ser kaxiz bidewsîne.
Sihor (bi latînî "Sciuridae"), famîleyekî kojeran ("Rodentia")e.
Sihor gûz, berû û hwd., dixwe; ji bo zivistanê jî birçî nemîne gûz û berûyan di hundir daran de vedişêre.
Sihor di hundir koka daran de ji xwe re cih çêdike û di binê koka daran de dijî.
Di kurdî de jê re "sihorîk", sivorî, "sihorik", "simore", "çekeloz" û "pilûr" jî tê gotin.
Taksonomî.
Gelek cins û cureyên sihoran hene
Kurmanciya Dêrsimî yan jî here-were, ji devoka herêmi ya Kurmanciya Dêrsimê tê gotin. Yek ji şêwezarên Kurmanciya Rojava ye ku li Dêrsim û Sêwazê/Qoçgîrî tê xeberdayîn.
Zimanê eşîrên Xiran, Qoçgîrî, Kurêşan, Bava Mansuran, Şikakan, Şadiyan, Kimsoran, Îzoliyan, Axûçanan, Reşwan û Parçikan e. Kurmancîya Dêrsimê gelek nêzîkî serhedkî û kurmanckî ye, dibêjin wek pireke navbera kurmanckî û serhedkî de ye.
Here-were.
Here-were li Dêrsimê navekî henekoyî yê kurmancî ye. Kirmanc jê re bi henekî "here-were" dibêjin. Kurmanc jî Kirmanckî wek "şo-bê" bi nav dikin yê ku heman wate dide.
"Ji bo ku em hinek ayetên xwe nîşanî wî bidin, Xwedayê ku evdê xwe ji Mescîda Heram birîye Mescîda Aqsa ku me dora wê pîroz kiriye, ji kêmasiyan berî ye. Bi rastî ew bihîstkar û dîdar e. (Sûreta İsra-1)"
Li gorî hedîsên sehîh ev buyer salekê berê hîcretê qewumî ye. Di hedîsan de û di gelek pirtûkên sîyerê de di derheqê vê buyerê de gelek rîwayet hatine neqilkirin. Enes bîn Malîk, Malîk bin Se’se’e, Ebû Zer Elxefarî û Ebû Hûreyre teferruata buyerê rîwayet kirine. Ji xêynî vanan Omer, Elî, Ebdullah bin Ebas, Ebu Seîd el Xudrî, Xuzeyfe bîn Yeman û Eîşe jî hinek birrên vê buyerê neqil kirine.
Di vê ayetê de Qur’an, qala qismekî rêwîtiyê tenê dike. Qala rêwîtiya ji Mescîdê Heram çuyîna Mescîdê Eqsa dike. Wekî ku di vê ayetê de jî tê qalkirin, mexseda Xwedê Teala, hinek ayetên xwe nîşanê evdê xwe bide. Qur’an ji vê ayetê pêve qala teferruata buyerê nake. Lê em teferruatên din ji hedîsan hîn dibin.
Şeva Mîracê, Di meha Recebê şeva bist û heftan de ye. Mîrac tê maneya derecê. Di vê şevê de resulullah derketîye esmanan ku mahîyeta wî em nizanin.
Ehlê Mekkeyê bawerî nedianîn û pirr eza û cefa bi muslimanan didan kişandin. Pêxember pirr ber diket. Salek berê hîcretê pêncî û yek salî bu. Zeyd bîn Harîse girt û bi hev re çun Taîfê. Şîret û nesîhet li Taîfiyan kirin lê kesî bawerî pê neanî. Tinazê xwe pê kirin û bi destê zarokên xwe dan ber keviran. Ji ber vê buyerê re pirr xemgin bu. Piyê wî di nav birînan de mabu û serê Zeyd şikiya bu. Resulullah pirr mahzûn û xemgîn bû.
Gava bi bêhêvî, xemgînî û bi betilandî vedigeriyan, li kêleka rê runiştin. Li wir xwediyê rez Şeybe û Utbe bi koleyê xwe Addas, ji her yekê re guşîyek tirî şand.
-Çend sale ku ez li virim, min ji kesî kelîmeyek wuha nebihîst. Ma ev çi peyve?
-Tu wî ji ku ve nas dikî, Li van deran kes Wî nas nake?
-Ew birayê min e. Ew ji wek min pêxember bu.
-Xwediyê vî rûyê xweşik û van gotinê şêrîn ne derewîn e. Min bawer kir ku tu resulê Xweda yî. Ya resulullah, ev çendik û çend sale ku ez ji van derewînan re koletiyê dikim. Heqê her kesî dixwin û her kesî dixapînin. Ji bo ku malê dinyayê bicivînin û şehweta xwe tatmîn bikin, her rezîliyê dikin. Tu karekî wan ên baş tune. Ez ji wan dikerixim. Ez dixwazim bi te re werim.
-Aniha li cem efendiyê xwe bimîne. Hindik maye ku tuyê navê min ji her derê bibihîsî. Wê demê were cem min.
-Ez kurê apê te Muhemmed im. Eger tu qebul bikî, ez bi mêvandarî hatim.
-Canê min qurbana te be mêvanê wek te ku xwedî gotina rast, emîn, bi rûmet û asîl be. Te berê bigota min ji bo te tiştek hazir bikira. Tiştekî ku ez îkramî te bikim di mala min de tune.
-Ez xwarin û vexwarinê naxwazim. Di çavê min de tu tiştek tune. Ji bo ku ez ji Rebbê xwe re dua bikim û îbadet bikim cîyekî bide min.
Ummî Hanî Resulullah girt hundir û hesir û teşt û misînek dayê.
Resulullah wê rojê pirr êşiya bu. Destnimêj girt û lavayî ji Rebbê xwe re kir û efu xwest. Ji bo ku evdê wî bawerî bînin, ji Rebbê xwe re dua kir. Pirr betilî, birçî û xemgîn bu. Li ser hesîrê xwe dirêj kir û xew ve çu.
-Min pêxemberê xwe pirr xemgîn kir. Min laşê wî û dilê wî pirr êşand. Di vê rewşê de jî, ji min re lavayî dike. Ji min pêve li tu tiştekî nafikire. Here Hebîbê min bîne. Cinnet û Cehennema min nîşanê wî de. Bira nîmetên ku min ji bo wî û ji bo ên ji wî hiz dike re hazir kiriye bibîne. Ezabê ku min ji bo ên bi wî bawerî naynin û bi hal û hereketê xwe û gotinê xwe wî diêşînin re hazir kiriye bibînin. Ezê wî teselî bikim. Ezê birînê dilê wî tedavî bikim.
- Ey ewê di ser hemu Mehlukatî re! Ey berdilkê xaliqê xwe! Ey efendiyê pêxemberan, menbaya qenciyan û çavkaniya bilindiyan û pêxemberê bi rûmet! Rebbê te silavê li te dike û nî’metê ku nedaye tu pêxemberekî îhsanî te dike. Te dawetî cem xwe dike rabe kerem ke em herin.
Wê şevê Cebraîl Hz. Pêxember li Buraqê siwar kir û ji Mescîdê Heram bir Mescîdê Aqsa. Pêxember li wir bi pêxemberên din re nimêj kir û paşê ber bi tebeqeyên esmanan ve bilind bu û rastî hinek pêxemberên mezin hat. Paşê ber bi tebeqeya herî bilind ve çû û çu hizura Xwedê Teala. Li mîracê pênc wext nimêj ferz bu. Paşê pêxember vegeriya Mescîdê Heram. Li gor hedîsekî di vê rêwîtiyê de cinnet û cehennem jî jê re hatiye nîşandan.
Li gor hedîsên ewle gava pêxember ji muşrîkên Mekeyê re qala vê buyerê kir, muşrîkan tinazê xwe pêkirin û ji mu’mînan jî, hinek kes ketin gumanê.
_ Ey Ebûbekir! Tu pirr carî çuy Qudusê û hatî. Baş dizanî. Ji Mekeyê heta Qudusê çuyîn û hatin çend rojan berxwe dide?
- Belê baş dizanim. Ji mehekê zêdetir berxwe dide.
- Efendiyê te dibêje, ez di şevekê de ji Mekkeyê çume Qudusê û hatime.
-Wey lo Muhammed çi efsunkarekî mezin e. Sêhr li Ebûbekir kiri ye.
- Ya Resulullah Mîr’aca te li ser xêrê be!
Wê rojê Resulullah Ji Ebûbekir re got: “Sidîq”
Pênc wext nimêj li vir ferz buye û esasê baweriyê ku di Sûreta Beqere herdu ayetên paşîn de derbas dibe jî, li wir daketî ye. dîsa mizgîna ji ummeta wî kesê ku şîrk nekiriye wê têkeve cinnetê jî jê re hatiye dayîn.
Pêxember bi tiştê Rebbê wî jê ra daxistibu bawerî anî. Mu’mînan jî (bawer kirin). Hemuyan bi Xweda û melaîketên wî û pirtûkên wî û pêxemberên wî bawer kirin û wuha gotin: “Em cudatî nakin nabeyna wan yekê, ji pêxemberên wî û gotibun: me bihîst û îtaet kir. (Ya Rebbî) me efu bike zivirandin (a me) bal bi te ve ye.” (Beqere:285)
Xweda li tu kesî, ji hêz (û quwwet) a wî pêve barekî lê bar nake. Qenciya ku dike ji wî ra ye û xerabiya dike jî, xisara wî ye. Rebbê me! Em ji bîr bikin yajî xeletekî bikin, tu me mesul negre. Rebbê me! Wekî ku te li ê berî me bar kiriya barekî giran li me jî bar neke. Me efu bike, mexfîretê li me bike û rehmê li me bike. Tu mewlayê me yî li hemberî qewmê kafir alîkariya me bike.(Beqere:286)
Emir kiriye ku ji wî pêve, ji kesî ra îbadet nekin û ji dê û bavê xwe ra qenciyê bikin. Eger ji wan yek yajî herdu li cem te bigîhîje extiyariyê ji wan ra nebêje “of” jî. Li wan hêrs nebe û gotinê xweş ji wan ra bibêje. (Îsra:23)
Evanan ji hîkmetên Rebbê te ne ku me ji te ra wehîy kiri ye. Tu bi Xweda ra îlahekî din negre. Paşê tuyê bi gilî û gazin û qewurandî bikevî cehennem ê. (Îsra:39)
Divê vê şevê meriv bi rojî û bi îbadet derbas bike. Qur’anê Kerîm bixwîne û nimêj bike.
[http://www.ufkumuz.net/haber_detay.php?haber_id=2572 Fikrî Amedî]
Tewhîd () an jî Yekîtiya Xwedê, ji istilahên çanda Îslamê yek jî, Îlah e. Ji bo nasîna tewhîd û şîrkê divê bi vê istilahê baş bê zanîn. Ev istilah di nava kelîma tewhîdê de cî digre û ferqa bawerî û şîrkê derdixîne meydanê.
Li gorî ferhengê; tê maneya tiştê jê re evdîtî tê kirin, mâ’bud û ê ber bi wî ve tê fetilandin e.
Bi mana istilahî jî, tê maneya tiştê jê re îbadet têkirin, tiştê ma’bud tê hesabkirin, ê ji her tiştî pirtir tê hezkirin û tiştê pîroze ku tê te’zîmkirin e. Navê hemu ma’budên ji wan re îbadet têkirin û bi qedr û qîmetên wan tê zanîn e. Em di kurdî de viya bi yezdan didin navkirin.
Însan li gor fitrata xwe her dem hewciyê îlahekî ye û divê xwe bispêre wî. Ew ji hinek tiştî ditirse û keysa wî nagîhîje tîştekî û ji hinek tiştan jî alîkariyê dixwaze û hinek tiştan di ser xwe re digre. Gava bêhêvî dimîne, ji îlahê ku nasnake û heyal nake yanî ji wî îlahê veşartî alîkariyê dixwaze. Fahm dike ku hemu buyerên ku li dora wî ye di ser hêzên wî re ye. Bawer dike ku hêz û quwwetekî evanan çêkiri ye. Ji ber van gelek tiştan ve însan ji hêzekî ku wê xwe bispêre ra hemêza xwe vedike û xwe davêje bextê wî.
Mirovên ji baweriya ku pêxemberan teblîx kiriye dûrin, li gor fitrata xwe, ji bo ku hewcene xwe bi îlahekî ve girêdin, vê îhtîyacê bi rêyek batil tînin cî. Di dîrokê de û îro tu mirovekî bêdîn tune û mirovê bêîlah jî nehatiye dîtin. Çiqasî hinek meriv dibêjin em bi tu îlahekî bawer nakin jî, ev ne rast e. Ew di nava xwe da xwe dispêre tîştekî yajî şexsekî ku jê ditirse. Bi ê pê girtiye yan jê alîkariyê dixwaze re evdîtiyê dike û wî ji xwe re îlah dibîne. Miheqeq ew şexs ji mirovekî re yan heyînekî re îbadet dike.
Han ew tişt îlahê wî ye. Qur’ana Kerîm di vê mijarê de mîsalek pirr ecêb dide. Hinek mirov dîtina xwe, mirazê xwe û emrên xwe, rastir û bilintir qebul dikin. Di civakê de tu rêz û qaîdeyek, wan girê nade. Ev mirovanan didin pêy kêfa xwe. Ji hewa û hewesa xwe pîroztir, ji fikr û dîtina xwe rastir tu tiştekî qebul nakin. Di derheqê mirovên awa de Qur’an wiha dibêje: “Ma te ewên hewa û hewesa xwe ji xwe ra kirine îlah dîtine? Ma tuyê ji wî ra wekîliyê bikî? (Furqan-43)
Tiştê ku îlah tê hesibandin; hêza li ser mirov tê hesibandin e. Ev ji bo hinek kesan agir, ji bo hinek kesan roj, ji bo hinek kesan esman, ji bo hinek kesan sitêrk, ji bo hinek kesan tebîet û ji bo hinek kesan jî, hêzên dewletê ye. Li gor hinek kesan jî yezdanên başî û nebaşiyê ye.
Hinek mirov û civakan ferwedar, key û serokên xwe îlah yajî nîv-îlah dîtine. Fîr’ewun, ji ên bin destê xwe ra digot:” Rebbê we yê herî mezin ez im.” (Nazî’at-24) Japonan Keyên xwe kurê rojê ku roj Xweda hesab dikirin. Keyên Çînê kurê yezdan, mezinê rehîbên Budîstan, Dalay Lama, yezdan dihesibandin.
Li gelek welatan, dîktator wek yezdanan hatine dîtin û her gotin û fermanên wan wek gotinê yezdanan hatiye hesibandin ê. Li gelek ciyan secde ji abîde û hêkelên ku ji bo dîktatoran re hatiye çêkirin dibe. Erqan û serokên dewletê qedr û qîmeta didin wan û hurmet û rumeta ji bo wan pêk tînin Ji rebbê alemê re pêk naynin. Peyv û gotinên wan wek ayetên pirtûkên pîroz tê hesibandin.
Di dîrokê de civakên ji dînê Tewhîdê dûrketine, bi awakî fikrê îlahtiyê di nava wan de geş buye. Hinekan ji bo îlahê xwe put û mabed çêkirine û ji wan putan re îbadet kirine. Însan bi destê xwe putan çêdike û paşê dibêje ev îlahê min e û jê re îbadet dike. Paşê jê re yan dibêje îlahê me yajî dibêje navçûyê ku di nava me û îlahê me da da navçû ye. Lewra beşer delaletên awa dikin bi destê xwe putê xwe çêdike û paşê jê re îbadet dike.
Li gorî Qur’anê erd û esman û tiştê di nabeyna herduyan da ê Xweda ye. Ewê ji tunebunê çêdike. Ew tenê ye. Hemu nî’met di dest Wî da ye. Hemu hêz û quwwet ê Wî ye. Hemu kar yanî qeder di dest Wî da ye. Hemu tiştê li erd û esmanan bi dil yan jî bêdil ji Wî re sitû xwar kiriye. Her tişt ji wî re tesbîh dike (ji Wî re îbadet dikin û wî zikir dikin). Li erd û esmanan bitenê hukmê Wî derbas dibe. Ê wek Wî û hevalê wî tune. Tu tiştek nabe dengê wî. Şirîkê Rebbtiya wî, îlahtiya wî, hukmê wî, xaliqî û alîkariya Wî tune. Ew hewceyê tu tiştekî nîn e.
Esil alîkar Ew e. Esil ê Ceza dide Ew e. Ew di maneya mutleq de yek îlahek bi tenê ye. Ji Wî pêve îlah tune. Ew îlahekî wusaye ku ji tiştê ku însan di hişê xwe de derbas dike berî û dûr e. Îslam, jî vî Rebbê ku van sifatan dikşîne ra dibêje Allah. Ev nav ji istilaha îlah cudatir tiştek e. Ev istilaha Allah, tê maneya ê wek wî, şirîkê wî,hevalê wî û piraniya Wî tune ye. Ev navî Wî Xwedayê xaliqê gerdûnê û îsmê Azam e.
Însan bi gelek îlahan fikirîne û dikarin bifikirin jî. Lê Xweda yek bi tenê ye û di derheqê Wî de bi awayekî din fikir jî ne mumkun e. Xwedê Teala Xwedî sifat û wesfê îlahtiyê (ulûhîyetê) û rebbtiyê (rubûbîyetê) û hakimiyê (hakimîyetê) û melîkiyê (mulûkîyetê) ye.
Dinê însan ê ewul tewhîd e û însanê pêşîn jî pêxemberê tewhîdê ye. Di piştî Hz. Adem ve mirov ji dînê tewhîdê derketin û ji putên bi destê xwe çêkirine re îbadet kirin. Paşê ev baweriya batil di nav gelek qewmî de belav bu. Ev baweriya batil hê jî di nav gelek milletan de dewam dike.
Meriv gava bi îlahekî bawer dike; divê ew îlah cewaba duayên wî bide û gava lê teng hat bigîhîje hewara wî. Divê di her alîyi de mezin û bilind be. Divê wesfê ku di însan de tuneye di wî de hebe û xwedî meqameka bilind be. Hinek kes bi vî awayî li ilahan fikirîne û hinek kesan jî putên wan çêkirine. Hinekan jî gelek wesfên însanan li wan anîne û ew wek însan hesibandin e.
Îlah/yezdanê Yewnana kevn wek mirovan şer dikirin û çav li pîrekên hev pîs dikirin. Di dînê Îrana kevn Mazdeîzmê de du îlah hebu û dewamî şer dikirin. Bawer dikirin ku yek yezdanê başiyê yek jî yezdanê xerabiyê ye. Îlahê Azteka kevn jî, şervanekî zalim bu. Hinek kesan ji xwe ra heywan, hinekan zeman hinekan jî ruh pîroz qebul kirine û evanan hewandine û wek îlahan qedr û qîmet dane wan.
Berê ev baweriyên ecêb û xerifî pirbun. Îslamê hemu van fikrî xerifî rakir û di şuna wan de baweriya heq, fikrêAllah bicî kir.Lewra ev bawerî ji hişên mirovan û fikrên wan ên kêm nayê, ji aliyê rebbê alemê ve tê. Bi vî awayî mirovê bi baweriya tewhîdê bawer kirine fikrên xwe yên di derheqê îlah de rast kirine. Lê dîsa jî hinek nezan û kêmaqil guh nadin Qur’anê û van fikrê xwe yên xelet dewam dikin.
Kesê ku sifatên aîdê Xweda ye, bide yekê din, wî wek îlah qebul dike. Di dînê me da navê viya şîrk e. Eger ji sifatên Xweda; xuluqandin, kuştin, zîndekirin, efukirin, ezabkirin, ji tunebunê çêkirin, pîroz hesibandin, nîmet û riziq dayîn û hukum danin yekî li ciyekî din yajî li kesekî din bine yajî qebul bike, ew kiriye îlah û ew îlah hatiye hesibandin. Disa eger merivekî yaji sazûmanekî wek îlahekî qebul bike wî wek yezdanekî hesibandin e. Tiştê ku bi îlahî tê fikirandin mezin û bilnd e, tê hezkirin, ji wî mezintir tiştekî din tune ye.
Îro em rastî fikrên vî awayî tên. Mixabin îlim û zanîn awqas pêş de çuye jî, însan wek nezan û cahilên berê baweriya xerifî terk nekirî ye. Îro însan; kalanê xwe, rêvebirê xwe, mêrxasê xwe, sazûmanên xwe û sazûmanên navnetewî wek îlahan dibîne û pîroz dihesibîne. Bawer dikin ku hêzên van îlahên derewîn pirr zêdeye û însan nikare li hemberî wan derkeve.
Di rupelên rojnameyan de gelek îlahên awa her roj di hişên însan de tê enjektekirin. İlahê sporê, îlahê musîkê, hunerê, seksê bi vî awayî di jîyana mirov de ciyê xwe digre.
Di gelek rejîman de hukmên ku diktator û qehremanên mirî danîne wek hukmê îlahî tê hesibandin. Tiştê ku wan gotiye û hukmê danine nayê tenkîtkirin û guherandin. Heta teklîfa guherandinê jî kes nikare bike.mabed û hêkelên ji bo wan hatiye çêkirin pîroz tê hesibandin û her cejnên resmî de serok û erqanê dewletê di hizura wan de bawerî û îtiqada xwe nû dikin.
Ev lîste navên Xwedêyên (;) ku di Quranê de derbas dibine. Gorî hedîsan jî 99 neheyên wan navan re Esma ûl Hûsna (Navên Xwedêyên bedew) tê gotin. Di Quranê de hin ayetan de heqî wan de wiha tê qal kirin.
Xweda ewe ku, Xaliq û Barî û Mussawîre û navên herî rind (Esma-ûl Husna) ê wî ne. Hemu tiştê li erd û esmanan wî tesbîh dike. Ew, Ezîz e û xwedî hukum û hîkmet e. (Heşr-24)
Navên herî rind ên Xweda ne. Ji wî ra bi van navan dûa bikin. (A’raf,180)
Muhemmed kerem dike: “Nod û neh (99) navên Xwedê Teala hene. Kî evanan jiber bike ew diçe cinnetê. (Buharî û Muslîm)
"ALLAH: Hemu sifatan zeft dike û navê wî yê herî mezin e (Îsmê âzam)
Helbestên lîrîk: Ev helbest heyecanê ku ji dil tê bi zimanekî coşî tîne ziman. Helbestvanê her netewî ên berê berhemên xwe bi saz û tenburê dixwendin. Ji bo ku lîr jî tembureka bi têl e loma ji vî helbestî re, helbestê lîrîk hatiye gotin
Hemu dengbêjê me yên ku berê kilam û sitranê xwe digotin dikevin vê sinifê. Dengbêjê me di van sitranê xwe de qala evînê, fîrqetê, hesret û bîrkirinê dikirin.
Di edebîyata klasîk de şaîrên me jî, gelek berhemên vî curî dane. Ji vana ê herî mezin Feqiyê Teyran e.
Helbestên pastoral: Di van şiîran de qala xweşikbuna tebîetê, dehl û daristanê, zozan, çiya, gund û jîyana şivanan û hesreta jîyana wan dike. Peyva pastoral tê maneya şivan û şivantîyê
Helbestên dîdaktîk: Helbestên ku Ji bo fikrekî bi yekê bide qebulkirin, yajî di mijarekî de şîretan li yekî yajî derseka ehlakî jê derbixîne loma hatine nivîsandine
Helbestên epîk: Ev helbestanan mijara wan şer, meranî û mêrxasî û welatparêzî ye. Carnan buyereka dîrokî yajî mirovekî ku ji dîrokê re buye mal bi zimanekî coş tîne îfadekirin.
Helbestên satîrîk: Helbestên ku kêmasiya civak û mirovan hicv dike û wan dide ber keviran e.
Helbestên dramatîk: Di civakê de buyerên bi êş û keder, bi kul û xem tîne ziman. Di vê mijarê de helbestvaniya kurdî pirr dewlemend e. Ji bona ku em di nava derd û bîrînan da ne û bindestin di vê mijarê de bê hejmar helbest hatiye nivîsandin.
Helbestên zarokan: Di van şiîran de qala mijarên taybet bi zimanek taybet bi zarokan dike.
Serê Kaniyê an jî Serêkaniyê (), navçeyeke Hesîçeyê li Başûrê Rojavaya Kurdistanê ye.
Serê Kaniyê dikevê ser sînorê Sûrî û Tirkiyeyê û navê wî bi tirkî bû "Ceylanpınar". Serêkaniyê 85 km ji Hesiçe û 90 ji Qamişlo dûre. Li gor hin sermijêrên 2010 hejmara niştecîhên Serêkaniyê 24 hezar û 242 kesin.
Dîroka Serêkaniyê vedigere heya 200 sal berî zayinê, dema Mîtaniyan. Di dema romayê de navê bajêr « Resaina » bû. Ev nav li ser gelek pereyan û tekstan hebû. Di « Tabula Peutingeriana » (Tabloya peutingerî) navê Serêkaniyê hebû. Di dawiya sedsala 6 bajer du caran bi tevahî hate xerabkirin.
Di sala 640 z. Serêkaniyê kete bin destê Ereban. Di sedsala 10 Bîzansî ketin Serêkaniyê û bajar talan kirin.
Serêkaniya niha, a em wê nazdikin di sala 1878 jinûve hatiye avakirin. Piştî şerê cîhanê ê yekemîn, Serêkaniyê di navbera Sûriye û Tirkiye de hate perçekirin û heya îro jî hîna perçeye.
Şoreşa Serê Kaniyê.
Li Serêkaniyê piştî pevçûnên dijwar ku duh bi êrîşa Cephet El-Nusra ya girêdayî DAÎŞ li Iraq û Biladî Şam destpê kirî bûn, navenda van koman ku girêdayî El-Qaîdeyê şer YPGê qezenc kiri ye. Deriyê bajêr û bajar di destê YPG'ê de ye.
Civanrû anjî Cevanrûd, bajarekî ser bi parezgeha Kirmanşanê ye û dikevê navbera bajarê Revanser û Pavê ku di rojavaya Kirmanşanê de ye.
Xelkê bajar bi tevavî kurdin û zarava van Cafîye û yeḱ ji zaravên soranî tê hesibandin kû gelik nêzî zarava Erdelanî ya Sine ye. misilmanin û li ser mezhebê şafiėîne. bazerganiya bajar girêdayî bi bazaroḱeḱê ye ḱu ketîye xîyavaneḱê de di rojhilata bajar,cinsê xaricî divê bazaroḱê de tên belavkirin û ber vê hindê xelkên bajarên dine Îranê serdana vê dikin. kesb û karê xelḱê gundê derdora vê verzêrî û ajaldarîye, piraniya zevîzarê van dêmin û malatê van pez û bizin. Rojên teėtîl de veḱî înê ku dinav velatên misilman de teėtîla resmîye,gundiyên derdorê ji guzerana xve re pez serjê diḱin û dara diveḱin û difroşine rêvîng û kesên bi qesta seyranê têne vî welatî, her çend qedeman vêde dîmeneḱî ha tê dîtin, (kîloya goşt 5000 heta 6500 tûmenê Îranê tê firotin di sala 2008 goreḱî min dîtî) ev bajare li nav ċiya de hatiye avaḱirin û mal û xiyavanên vê berevxar û berevjorin û ketine nav dolan û singê giriḱan bi cireḱê ku şeher ĥemî bi carekê nayê dîtin, devr û berên bajar bi tevavî daristan û cengeleḱî keske tu dibêjî xêliyeḱî kesḱe ḱu ser serê ciyayê bilinde Şaho dane. Di navbera Civanrû û Pavê şiḱevta mezine Qorîqela bala hemî musafirê vê rêkê dikişîne.hijmara xelḱê vî bajarî derdora 50î ĥezar kesî tê texmînḱirin CD ya dêhxuda derbara ċiya û ċem û asevarên ḱevnare vî bajarî de dibêje; ċiyayê vê menteqê bi vî avayîne silsile ċiyayê Şaho bilintirîn ċiyayê vilayeta Kirmanşahê bi bilindiya 3370 mêtran ji derya bilintire ketiye bakûra rojhilatê bajar. Cîyayê dûyê ji zincîr ċiyayê Şaho ḱu di rojavaya Şimşêr desṗêdibe û digîje ċemê Sîrvan, desṗêka vî ċiyayî bi Ateşgeh meşhûre, nîveḱa vê bi navê Gezn û daviya vê Zerdoyî navbange, Ateşgeh 2462,Gezn 2389,zerdoyî 2153 metre.zincîra sêyê ji Qelėegehê desṗêdibe û hêdîhêdî bilindatiya vê zêde dibe di navbera ċemê Merexîl ċemê Leyle cihê giheştina ċemê Leyle bi sîrvan didome û bilintirîn tûtiḱa vê Makûhan bi bilindiya 2615 mêtir dikeve bakûra gundê Kilaş ev ċîyaye ṗiştî Şaho bilintirîn ċiyayê vî bajarîye û eteḱên vê cengel û daristane û axira rojhilata vê Dirḱ û Bîzil tê binav ḱirin. zincîra çarê di başûrê de û muvazî digel ċemê Leyle, Hêsir(hêstir) û Serbend hatiye binav ḱirin. bilindiya Hêsirê 2171 mêtre.Etegê vî ċiyayî jî bi darê cengelîye belûtê hatine xemilîn. hat û çon bi sedema lêj bûna vê û daristaniya vê di vî ċiyayê de geliḱ zeĥmete.muhimtirîn ċemê vê Leyle û Merexîle û asevarên ḱevnare vê ḱela xirabeye Gebrîye ḱu ser tûtka ċiyayê gundê Revanzerdoyî ye.ḱela xirabe meşhûr bi pisge di bakûra rojhilata Şimşêr deye.ḱela xirabe Seyid Eĥmedbeg di rojhilata Mezîdî yê de û ser gireḱê ye.ḱela xirabe meşhûr bi Çengîzxan di bakûra ḱela Civanrû ser gireḱê ye,Kela xirabeye Qereqelėe di bakûra rojhilata gundê Qorî qelėe…, ḱela xirabeye Simbor di bakûra rojhilata gundê Mensûr Aqayî, şiḱevta Kavik Civanrû de cihên dîtina ėeleqmendên asevarên ḱevnarin.
Gakovî (bi latînî: "Cervus elaphus"), cureyek e guhandarên giyaxwerin ji cinsê "Cervus" ji famîleya Cervidae an gakoviyan e.
Gakovî di kultûrê kurdî.
Li gor hin çavkaniyan heta sedsala 1. ya B.Î. li Enetolya û Kurdistanê hebûne, lê piştî vê sedsalê nemane, li tevayî Cîhanê jî vî cinsî êdî tune ne. Di hinek çavkaniyan de pezkovî û gakovî wek hev tên pejirandin, lê li gor hinek wêneyên kevn jî diyar dike ku gakovî ji pezkovî girstir e û cureyekî din e. Di çavkaniyên li ser serpêhatiya Sîyabend û Xecê de jî ev tevlihev heye, heta hin çavkanî xezal jî bikartîne.
a> yê destekî bi nexweşiya artrîta reumatoîd ("Rheumatoid arthritis")
Artrîta reumatoîd ("Rheumatoid arthritis") nexweşiyeka romatîzmê ya domdirêje. Nexweşiyeka înflamasyonê û otoîmunolojîk ye. Hoya toşbon bi vê nexoşyê ne ya diyare. Li peyda bona vê nexoşyê hem genetik û jînge renge dewir hebît.
Hindek binemala ev nexoşye ya zore. Nizîkî yêk li sedê xelikî ev nexoşye ya lê.
Bi zorî jin vê nexoşyê vedigrin (her li sê nexoşa du jinin) û li temenê nizî çil salyê.
Ev nexweşiye cumgêt nexoş digrî. Bi zorî cumgêt kiçke wek tibilêt dest u pê.
Li vê nexoşyê perdê ser cumga înflamasyon bo çê dibît ku dibênê sînovît. Nexoşî dibîte hoya înflamasyonê li gelek cumga (polîartrît). Bilî cumga ev nexoşyê gelek organêt dîş digrît wek pêst, nerv, çav, rihêt xînê,perdê ser sîpelkê u dil û gelek organêt dîş.
Nîşan û berjenga vê nexweşiyê.
Nîşanê serekî yê vê nexoşyê êşe cumga ye. Cumge stîr, req, stor û gerim dibin û hindek ca cumge sorîş dibît. Karê cumga têk diçît (eve nîşanêt înflamasyonê ne). Nexoşî hêdî hêdî dest pê diket paşî zortir û grantir dibît.
Li vê nexoşyê bi zorî cumgêt kiçke yêt dest û pê duçar dibin herweş cumgêt dest, pê û yêt dîş.
Nexoşî herdu desta vedigrî (sîmetrî) û zortir li çar cumge li her layekî duçar dibin.
Req bona cumga spêdeya zêhetir li se'etekê dikêşî.
Ev nexoşye hêdî hêdî dest pê dike û zortir dibît. Nexoş nîşanêt giştî yêt nexoşya bo çê dibin wek mandî bon, bê hêzî, ta û kêm bona kêşa leş.
Teşxîs û diyagnoz.
Bo teşxîsa vê nexoşye klinika wê zor ya giringe. Ew cumgêt duçar boy stur dibin, êş bo çê dibît.
Gelek cumge li dest û pêya duçar dibin. Cumge spêda req dibin zêhetirî demjimêrekî. Nexoş yê mandî ye, neşêt cumgêt xo bi kar bînît.
Ew têstêt giring bo aşkira kirina nexoşyê eve ne: RF, AntîCCP (ev têste zor yê taybetî ye bo aşkirakirina vê nexoşyê), ESR, CRP, HB, TPK û gelek têstêt dîş. X-ray cumga.
Sê curêt dermana bo vê nexoşyê yêt hey: NSAID, kortîkosteroîd, dermanêt nexoşî ragir wek "Methotrexate", "Sulfasalazine", "Leflunomide" û hwd.
Eve çend sale hindek dermanêt dîş yêt peyda boy ko tibênê "biyolojik" wek "Etanerecept", "Adalimumab", "Infliximab" û hindekêt dî.
Vladimir Bartol (z. 24'ê reşemiyê 1903 li Triesteyê - m. 12'ê rezberê 1967 li Ljubljanayê) nivîskarekî slovenî bû û bi pirtûka xwe a romanê Alamut, ku di sala 1938'an de derket, tê naskirin
Bartol di 24'ê reşemiya 1903'an li gundekî nêzîkî bajarê Triesteyê (Slovenya) bi navê San Giovanni weke ê sêyem ji heft zarokan hate dinê. Vladimir Bartol xwendina xwe li Triesteyê destpêkir û li Zanîngeha Ljubljanayê di beşên biyolojî û fîlozofiyê de qedand. Bi taybeti nivîsên Sigmund Freud bala wî dikişînin. Piştî qedandina xwendina xwe di sala 1925'an de, wî di navbera 1933'an û 1934'an li Zanîngeha Sorbonne xwendina xwe berdewam kir. Di navbera salên 1940'î û 1945'an de Bartol li gor daxwiyaniyên di xwejînenîgariya xwe de, li dijî dagirkeriya elmanan têkoşiya. Piştî bidawîhatina Şerê cîhanî yê duyem Bartol di navbera salên 1946'a, û 1956'an de jiyana xwe li Triesteyê berdewam kir. Di sala 1960'î de Bartol bû serokê Yekîtiya Nivîskarên Yûgoslaviyayê û di sala 1967'an de li bajarê Ljubljanayê mir.Nivîskarê slovenî Vladimir Bartol
Xedîce bint Xuweylid (erebî: خَدِيجَةُ بِنْتِ خُوَيْلِدٌ‎, derdorê 555 - 619), jina Muhemmed Pêxember e, Dema hîna nebûbûye misilman navê wê Tahire bûye.
Di dîroka Îslamê de cihekî gellek girîng digre. Ew bi îffet û exlaqê xwe û bi paqijiya dilê xwe di nav pîrekên Mekeyê de gellek cuda ye. Ew bi van taybetiyên xwe yên xweş di dema nezaniyê de tê naskirin.
Xedîce di nav ereban de ji qewmê Qureyşê ye. Malbata wê di nav Mekkê de bi dewlemendî û bi camêriya xwe tên naskirin. Navê bavê wê Huweylîd, navê diya wê Fatime ye. Xedîce bi nifşa xwe him ji alî dê, him jî ji alî bav digihîje Muhemmed
Xedîce beriya bi Muhemmed re bizewice, du car zewicîbû. Pêşî bi Atîk kurê Ezîz re zewicîbû. Ji Atîk keçikekî wê çêbibû. Atîk demek paşê miribû. Piştê mirina Atîk Xedîce ji qebîla kurên Temîma bi Ebû Hale re zewicî. Ji Hale jî keçikek û kurek wê hatin dinyayê. Lê demek paşê ew jî mir. Û Xedîce jinebî ma.
Piştê mirina Ebû Hale Xedîce êdî bi yekê re nezewicî. Pêşniyarên ku ji bo zewacê jê re dihatin vedigerand û nedipêjirand.
Wek em zanin; di dema nezaniyê de li Mekkê pîrekan pirr zordestî didît. Dema mêrê pîrekekî bimiriyana û pîrek jinebî bimana, êdî wî pîrekê û zarokên wê pirr zehmetî dikşandin û ji bo wan êdî jiyanek pirr bi êş dest pê dikir. Pirê caran nedihîştin wî pîrekê li gor daxwaza xwe bi yekê baş re bizewice. Wek eşyayekî dihat hesibandin. Pîrekekî ku mêrê wî bimriyana, ji malbata mêrê pîrekê kî wê bixwestana wê pê re bizewiciya. Yan jî wê weka karkiroxa di mala xwe de dihewand û karên xwe pê didan kirinê.
Lê rewşa Xedîce mîna wan pîrekên xizan nebû. Ew piştê her du mêrê xwe jî, neket bin destê yekê. Lewra him malbata Xedîce -wek apên wê- lê xwedî derketin û nehîştin Xedîce bibe bindestê yekê, him jî ji her du mêrên wê jî jê re mîratek baş mabû. Ji aliyek din jî jixwe. Xedîce pîrekekî pirr bi aqil û serwext bû û dikaribû ji heqê xwe derketa. Ji ber van sedeman Xedîce zehmetiyên ku pîrekên Meke yên xizan dikşand, nekişand û nedît.
Lê piştê mal û milk êdî li ser milên wê mabû, ew bi bazirganiyê re mijûl dibû. Mekke welatekî girtî bû. Aboriya gelê Mekkê ji du tiştan dihat. A yekemîn ji mala Xwedê (Kabe) dihat. A duyemîn jî ji bazirganiyê bû.
Gelên biyaniyên ku ji bo serlêdana Ke'bê dihatin Mekkê, Mekkiyan di wan demsalan de him li nava Mekkê him jî li derveyê Mekkê sûkan çêdikirin. Bi vî awayê him bazirganî dikirin him jî heciyan dihewandin. Di mehên din de jî qafileyên mezin kerwanê bazirganiyê bi hev re amade dikirin. Û ji bo bazirganiyê dişiyandin derveyê Mekkê wek Şam û Besra. Û li van deran malên xwe difirotin. Di van karwanên bazirganiyê de her malbat ji bo malên xwe serokek diyar dikirin û dianiyan serê karwanê. Wek Ebû Sûfyan. Di pirê karwanê bazirganiyê de ew pêşengê qebîlan bû û gel di şopa wî de diçûn. Xedîce jî di van deman de bi vî karê mijûl dibû. Xedîce jî bi bazirganan re malên xwe dişiyand derveyê Mekkê. Xedîce dîsa dixwest ku malê xwe bi karwana ku diçû Şamê re bişîne. Ji bo vî karê mirovekî bi ewle digeriya ku, bi dilrehetî malên xwe emanetê wî mirovê bikirana.
Di wî demê de jî qala Muhemmed jê re hat kirin. Muhemmed di nava Mekkê de bi exlaqê xwe yê xweş, bi duristî û bi ewlebûniya xwe dihat naskirin.
Piştê ku Xedîce, Muhemmed bihîst xwest ku bi wî re peymanekî li ser bazirganiyê çêke. Muhemmed jî ji vî rewşê agahdar kir. Û pê re li ser vî mijarê axivî. Muhemmed vî pêşniyara Xedîce pêjirand û bi karwanê re çû alî Şamê. Muhemmed di vî bazirganiyê de gellek kar kir. Û bi qezencekî mezin vegeriya Mekkê. Xedîce ji vî qezencê para Muhemmed da û bi dilekî rehet wî şiyand. Li ser vî bazirganiyê bi bendê xwe Meysere re jî axivî. Lewra Meysere di vî rêwîtiyê de bi Muhemmed re bû. Û wî çi kiribû çi nekiribû tev dîtibû. Di vî rêwîtiyê de çi kiribûn hemî yek bi yek ji Xedîce re qal kir. Piştê ku Xedîce guhdariya Meysere jî kir meyla wî li ser Muhemmed ji berê pirtir çêbû. Jixwe roja ku wî dîtibû bi exlaq û rastiya wî, wî pirr ecibandibû. Ji ber vî yekê xwest ku bi Muhemmed re bizewice. Vî fikra xwe ji hevalê xwe Nesîbe re qal kir. Nesîbe bi vî agahiyê pirr kêfxweş bû. Lewra wî Xedîce pirr baş nas dikir. Û zanibû Muhemmed jî çiqas mirovekî baş e. Piştê Nesîbe bi vî fikra Xedîce agahdar bû jê re got "tu vî karê ji min re bihêle."
"Hey lawê apê min, qet xemgîn nebe û metirse. Bi sond dibêm, Xweda qet ewdekî mîna Te nade şermê. Lewra Tu qet derew napeyivî, emanetan diparêzî, bi merivên xwe re eleqedar dibî, cîranên xwe qet aciz nakî û bi xweşikî bi wan re rojên xwe derbas dikî. Ji xizanan re alîkarî dikî û deriyê mala xwe ji wan re vedikî. Û Tu di dema tengasiyê de alîkariya gelê xwe dikî."
Bi van gotinên Xedîce tirs û tengezariya Muhemmed hinek kêm bû û dilê wî rehet bû.
Xedîce ji ola nû re bawerî anî û bû misliman. Ew di dîroka Îslamê de beriya hemî sehabeyên jin û mêr bûye misliman. Ango mislimanê yekemîn e. Û bi vî taybetiya xwe navê xwe di dîroka Îslamê da nivîsandiye.
Lê ji wî roj pê ve êdî rojên dijwar ji bo wan dest pê kirin. Lewra muşrîkên Mekkê ola nû nedipêjirandin. Û ji bo li ba gel jî neyê pêjirandin çi ji destê wan bihata dikirin.
An bi heqaretan an jî bi îşkenceyan mirovên bawermend aciz dikirin. Bi vî awayê dixwestin ku wan ji baweriya wan vegerînin.
Ji van heqaret û îşkenceyan Hz. Mihemed û malbata Wî jî nesîbê xwe distendin. Jixwe muşrîk jî bi taybetî li ser wan disekiniyan.
Di van rojên teng de û ji serî heta dawî Xedîce alîkarê Muhemmed bû. Lewra ew ji Muhemmed pirr hez dikir û wî baş fam dikir. Di mala xwe de, bi axaftinên xwe yên xweş jê re dibû alîkar, ji aliyek din bi mal û dewlemendiya xwe jê re dibû alîkar û piştgir. Xeynê vana malê xwe di rêya tekoşîna Îslamê de bi kar dianiya. Bi van tevgerên xwe yên xweş ew him hezkirina Resûlûllah him jî hezkirin û riza Xwedayê aleman qezenc kiribû. Lewra Xedîce hêj li dinyayê bû mizgîna bihiştê û silava Xwedayê aleman bi qasidiya Cebraîl sitendibû.
"Ji Xedîce re silava Rebbê xwe bibêje."
"Ya Xedîce, viya Cebraîl e û ew ji te re silava Xwedê aniye." (Îbnî Hîşam)
Xedîce bi vî silavê Xwedê pirr kêfxweş bû û ew jî ji Rebbê xwe re silav şiyand.
Xedîce her dem peywirên xwe yên Îslamî dianiya cih û ji bo ola Îslamê çi ji destê wê bihata dikir.
Gava muşrîk li ser mislimanan boyqotê çêkirin, di wî demê de Xedîce malê xwe hemî ji bo pêwistiyên mislimanan xerc kir.
Ew boyqota li ser mislimanan sê sal berdewam kir. Misliman di vî demê de bi her awayê zehmetî kişandin. Piştê sê sal di dehsaliya pêxemberiyê de boyqot ji ser mislimanan hat helanîn. Lê piştê boyqotê mehkî şûn de umrê Xedîce jî bidawî bû û çû cem Rebbê xwe. Xedîce di dehsaliya pêxemberiyê de di şêst û pênc saliya xwe de çû ba rehma Xwedê.
Xedîce li cem Resûlê Xwedê pirr binirx bû. Gava mir, ji ber mirina wê him Resûlûllah him jî bawermendên din pirr xemgîn bûn û ji ber vî xemginiyê ji vî salê re gotin "Sala Xemgîniyê". Lewra cihê wê cuda bû. Ew bi îman û emelên xwe yên salih jî cuda bû. Bi her awayê alîkarê Resûlûllah bû, li pişta wî bû û Wî qet tenê nehiştibû. Her dem bi îman û sebr tevgerên xwe derxistibû holê. Bi van taybetiyên xwe yên xweş jî ew li cem Resûlûllah pirr binirx bû.
Ji ber van sedeman piştê mirina wê jî Resûlûllah her dem qala wê dikir û wê bi hesret û dilxweşî dianiya ziman. Carna wusa qala wî dikir ku vî qalkirina Resûlûllah xweşa Aîşe nediçû û ji van gotinan aciz dibû.
"Hûn her dem qala Xedîce dikin. Lê Xwedê piştê wê pîrekê ji wê ciwantir û xweşiktir daye we."
"Na Xwedê ji wê bixêrtir yekê nedaye min. Lewra ew gava her kes di nav kufrê de bû, ji min bawer kir. Dema kes min nedipêjirand, wê min pêjirand. Dema kes tiştekî nedida min, wê min bi malê xwe re hevpar kir. Û Xwedê ji wê ji min re zarokan îhsan kir."
Piştê vî bersivê êdî Aîşe tu car qala wê nekir.
Xedîce bi îmana xwe û bi xebatên xweyên xweş di nava sehabeyên jin de gellek li pêş e ye. Lewra ew hêj nemiribû silavê Xwedayê aleman û mizgîna bihiştê sitendibû.
"Xedîce di baweriya Xwedê û Muhemmed de hemî pîrekan derbas kiriye." (Feyz'ul Qadîr)
"Ji pîrekên bihiştê yên herî bixêr Xedîce, Fatime, Meryem û Asiye ne" (Îbnî Îshaq)
Xwedê wê bi rehma Xwe şa bike. Û me jî bi îman û emelên salih bigihijîne wê…
Emar bin Yasir (erebî: عمار بن ياسر, "Amar bin Yasir") yek ji girîngtirîn sahebeyên Muhemmed bû.
Di dema pêxember de ewil Emar û malbata wî bi zilm û zordariya muşrîkan rû bi rû mane. Navê wî Emar, navlêka wî Ebû Yakazan, navê bavê wî Yasîr, navê diya wî jî Sumeye bû. Bavê wî ji Kahtanî bû. Welatê wî yê eslî Yemen bû. Yasîr ji Yemenê hatibû Mekeyê.
Bi xwe re her du kurên xwe Xaris û Malîk anîbû. Li vir bibû hevalbendê kurê Mehzûman. Bi qerwaşa Ebû Huzeyfe re zewicîbû. Emar ji vî zewacê hatibû dinyayê. Ebû Huzeyfe ji Emar pirr hez dikir. Bi hev re weka nevî û kal bûn. Piştê mirina Ebû Huzeyfe li Mekkê dînê Îslamê pirr pêşve çûbû.
Dema Muhemmed di mala Erqam de bû, Suheylê Rumî hatibû cem û bawerî bi Muhemmed anîbû. Emar hevalê Suheyb bû. Ji hev jî pirr hez dikirin. Demekî paşê Suheyb ji Emar re behsa dînê Îslamê dike û bi hev re diçin ba Muhemmed. Ew jî bawerî bi pêxemberiya Muhemmed tîne û dibe misilman. Pişt re Emar ji malbata xwe re jî qala dînê Îslamê dike. Bav û diya wî jî dibin misliman.
Dema Emar Muhemmed dît, li dora wî pênc xulam, du pîrek û Ebû Bekir hebûn. Piştê mislimanbûna Emar hejmara mislimanan zêde bû. Lê xwe nîşan nedidan, ji ber vî sedemê Emar wan baş nas nedikir.
Emar li Mekeyê, mirovekî bêkes bû. Diya wî qerwaş bû. Bavê wî ne ji Mekeyê bû. Ji ber vî yekê, li bajêr ne mal û milkê wî ne jî eşîr û hêza wî hebû. Diya wî qerwaşa kurê Mehzûman bû. Dema efendiyê wan mislimanbûna wan hîn bû, hêrs bû û li wan zilim kir. Bi rastî pirr kes bawerî anîbûn, lê ji ber bergiriyê baweriya xwe nîşan nedidan.
Di dîroka îslamê de şehîda pêşîn diya Emar, Sumeye bû. Mêrê Sumeye Yasîr jî ji aliyê zalimê Mekeyê hatibû kuştin.
Îbn Kesir, Tarîq (Dîrok), cild 7
Îslam û Teknîk an Îslam û Zanist, Îslam û teknîk çiqas nêzikî hev in? Îslam dijî teknîk û fennê ye, an nêzîk e û teşvîq dike? Gelo di Qur'an û hedîsên Muhemmed de behs û teşwîqa teknîkê ya zanistiyê heye? Bi kêmasî be jî, di dema ku misilman bi hukmên Îslamî dihatin îdarekirin, rewşa zanyarên Îslamî û pêşketina teknîkê çawa bû? Îro çima dewletên Îslamî di warê zanistî û teknîkê de li paş mane?
Di Qur'ana Pîroz de behsa neqla bêhnê tê kirin. Di Sûreta Yûsif, ayeta 94'an de Hz. Yaqûb ji wan ên derdora xwe re dibêje ku "Bêhna Yûsif tê min, lê ger hûn ji min re nebêjin tu xirifîyî!" Hz. Yaqûb vê gotinê dema ku karwanê zarokên wî ji Misrê derdikeve dibêje û ew bixwe jî li Filistîn bûye (Qisesul-enbiya r.119). Dema zarokên Hz. Yaqûb ji Misirê dertên, Hz. Yûsif kirasê xwe dide wan û dibêje, "Dema hûn çûn cem bavê min, viya bavêjin ser çavên wî (di çavên wî din) -lewra ji kerba Yûsif, bav (Yeqûb) ji herdu çavan bibû- wê çavên wî vebin.'
Di halê ku ewqas teknîk pêşketiye jî, mirovatiyê hêj neqla bêhnê nikaribûne çêkin, lê roj hebe wê ew jî pêk bê, lewra di Qur'ana Pîroz de heye.
Di Qur'ana Pîroz de behsa neqilkirina eşya jî derbas dibe. Di Sûreta Neml, ayeta 38/40'an de Hz. Silêman ji cemaeta (muşawirên) dora xwe re dibêje ku "di beriya ku hêj ewana teslîm nebûne û nehatine cem min, kî dikarê ji min re textê wê (melîke) bîne? ….. "Ewê ku xwedan îlim bû (yanî zanyarekî) got ku bi qasî çavgirtinekê (yani te hêj çavên xwe negirt û venekir) ezê wî (text) ji te re bînim". Ew çawa gotinê xwe diqedîne Hz. Silêman dibîne ku text li ber serê wî sekiniye.
Bûyer pirr balkêş e. Wek di pirtûkan de tê diyarkirin, Hz. Silêman li Filistîn û Melîke (Belqis) jî li Yemenê bûye. Di beriya wî zanyarî de îfrîtek ji cinna dibêje ezê bînim, lê zanyar ji cin siviktir dertê û text tîne. Ev nîşan dide ku dema zanistî û teknîk pirr pêşkeve, wê mirovatî bikaribe neqla eşya jî bike.
Qur'ana Pîroz di Sûreta Beqere, ayeta 259'an de behsa xewa sedsal, di Sûreta Kehf, ayeta 25'an de jî behsa xewa 309 (sêsedûneh) salan dike. Di Sûreta Beqere de mirovek (îhtimala herî mezin ku Hz. Uzeyr e) sed salî radizê, dema radibe dibîne ku xwarin û vexwarina wî hêj teze ye. Ev îşaretê ku teknîk pêşkeve mirov dikare xwarinê sed salî mihafeze bike, ya din jî mirov dikare hinekan sed salî bike xew, piştî sed salî carek din hişyar be û jiyana xwe bidomîne.
Di Sûreta Kehf de jî, behsa razana Eshabul-Kehf tê kirin û Qur'an dibêje ku ewana 309 sal razayî mane!..
Tengbûna sing, yanî zorbûna dayîn û sitendina nefesê ku mirov biçe jorê erdê!
1400 sal berê ne kes dikaribû bifiriya û ne jî kesî dikaribû balafir çêkin û derkevin ezmana!.. Ku ev ne mimkun ba gelo kê dikaribû bigota ku dema mirov çiqas derdikeve jorê dinê, ewqas bêhna mirov diçike; mirov nikare bêhn bistîne, nefes êdî dernakeve? Lê Qur'an evê bûyerê jî tîne holê û di Sûreta En'am, ayeta 125'an de wusa dibêje "Xweda bixwaze kê bîne hidayetê, singê wî ji Îslamê re vedike û bixwaze kê jî bibe delaletê (yanî wan li ser kufra wan bihêle), singê wî wek kesên ku dertên esmana teng û rencîn (rencûr-bîhnteng) dike."
Bilindbûna ji rûyê erdê û tengbûna bêhnsitendinê, tenê bi teknolojiyê tê zanîn. Di wê demê de van tişta bi teknolojiyê nedihat zanîn, lê Qur'an ji bo teşwîqa îlmê teknolojiyê, îşaretekê dida mirovatiyê.
Wek tê zanîn, mirov çiqas derkeve jor, ji erdê dûr keve, ewqas çewsan kêm dibe û bêhn dayîn û sitendin jî ewqas giran dibe. Ku bilindayî ji 20.000 mêtroyî zêdetir be, jixwe bê alet û cîhazên taybet, bîhnsitendin bê îmkan dibe û mirov dimire.
Ferqa serê tiliyan ji mirovan re tiştek taybet e! Di cîhanê de çiqas mirov hene, serê tiliyên wan hemiyan ji hev cuda ne! Heya cêwiyên ku ji yek hêkekî peyda dibin, serê tiliyên wan jî cuda ne!
Alema mirovatiyê, encax di esra 19. de bal kişandiye ser vê mijarê!. Lê Xwedayê Teala di Sûreta Qiyame, ayeta 4'an de wusa ferman kiriye: "Em dikarin serê pêçiyên wî jî carek din serast bikin (dîsa wek berê biaferînin)."
Wê demê dewsa (şopa) tiliyan, ewqas bal nedikşand. Lê niha di karê kirîmînal de dewsa tiliyan pirr girîng e. Lewra tawanbar û yên din, bi dewsa tiliyan ji hev tên naskirin!
Taybetîkî serê tiliyan heye ku Xwedayê Teala bi taybetî behsa wê dike, an çima negotiye serê poz, serê guh an serê tiştek din!
Qur'ana Pîroz di hinek ayetan de bal dikşîne ser îlmê astronomiyê jî.
Tê bîra min heya salên 1970'an zanistiya rojava digot roj di ciyê xwe de sabît e, tevnagere, bes dinya tenê li dor wê digere!.. Hal ev e ku Qur'ana Pîroz hereketa roj, heyv, dinya û stêrkên li ezmana pirr vekirî tîne ziman. Belku wan deman hinek mufessîran jî baş nizanibûne meselê şirove bikin; lê yên xweş şîrove kirine jî hene. Wek mînak Îmam Xezalî di salên 1100'an de hîvgirtin û rojgirtinê wek zanistiya niha şîrove dike!..
"Her Ew e ku bi roj û şev, roj û hîvê aferandiye. Her yek ji wan (roj û şev yanî dinya, roj û hîv) di rêgeha xwe de melevaniyê dike." (Enbiya, 33)
"Roj jî di rêgeha xwe (ya taybetî) de dikşe (digere û diçe)." (Yasîn, 38)
Yesbehûn (En-am): Yanî melevaniyê dike, subarî dike, yanî him bixwe hereket dike û him jî diçe! Ne ku sekiniyê û quwetek din wî dibe! Her wusa "Tecrî" (Yasîn): Diherike, dikşe, diçe, lihev dikeve û diçe, wek ava carî dikşe!
Ji van herdu ayetan baş tê famkirin ku dinya, roj û hîv, him di rêgeha xwe de hereket dikin û him jî bi alîkî din ve diçin, wek hîv li dora dinyayê, dinya li dora rojê. Roj jî bi tef sîstema xwe ve bi alîkî din ve (hin dibên bi alî stêrka Vegayê ve) diçe!
Zanistiya îro, ev derxistiye holê, lê ka roj li ku ve diçe, encam dibe çi hêj ne kifş e!..
Di derheqa gellek mijarên din de jî mînak hene, lê ji ber nivîs dirêj nebe ez naxwazim hemiyan bi nav bikim. Wek keştiya Nûh Pêxember (a.s.) ku ji her çeşit mexlûqatî cotek kiriye hundir, ka mirov texmîn dike ku çiqas mezin bûye?
Ez dixwazim çend mînakan jî ji zanyarên Îslamî bidim û dawî li nivîsê bînim.
Pêxember aleyhîsselam girîngiyekî pirr mezin dide ser teknîk û zanistiyê, wek mînak di hedîsek xwe de dibêje ku "Dijminên we bi çi sîlehê derketin hember we, hûn bi yeka baştir derkevin", di hedîsek din de jî dibê "Îlim li Çînê be jî biçin, wî bigrin."
Hima mirov dikare bêje di her warî de pêşketina îlim û teknîkê di dewra pêşketina Îslamê de dest pê kiriye. Hemî lêkolîn, îcadên nû dîsa ji hêla alimên Îslamê ve hatine kirin û hatine dîtin.
Bîrûnî 600 sal di beriya Galileo Galilei de gerîna dinyayê îsbat dike. 700 sal di beriya Newton de modina dinyayê hesab dike.
Îbn Nefîs 300 sal beriya Ewropiyan yanî di salên 1200 de keşfa sîstema xwînê ya biçûk dike.
Di sala 794'an de li Bexdayê febrîqa kaxizê çêdibe.
Xazînî 500 sal beriya Isaac Newton, keşfa quweta ku cisman ber bi navenda erdê ve dikşîne, dike!
Îbn Sîna (980-1037) di warê tibbê de mirov dikare bêje Seydayê yekem e. Pirtûka wî ya bi navê El-Qanûn fî Tib heya sedsala 19. jî, li Ewropa di dibistanan de wek pirtûka dersê dihat xwendin.
Îbn Firnas di salsala 9'an de yekem kesê ku firiyaye.
Mihemed bin Hemze 1390-1460 (Seydayê Sultan Mehmedê Osmaniyan, ji ber kincên sipî lixwe dikir, jê re Aqşemsedîn dihat gotin) ku bi gor riwayetan eslê wî kurd e. Ewî 500 sal berê terîfa mikrobê kiriye û wusa dibêje "Nexweşî bi alîkariya hinek zindiyên ku biçav nayên dîtin, ji însanan derbasî însanan dibe."
Mirov dikare mînakan zêde bike lê bawer im bo fahma meselê ewqas bes in.
Ew Îslam a ku bi pirtûka xwe, mirova ewqas teşwîqê zanistiya li ser teknîkê, ilmê, lêkolînê bike, çawa dibe asteng bo ku civaka Îslamê di warê teknîkê de şûnve bimîne? Helbet na. Lê dema ku Îslam ji seltenatê girantir bûye, îdarê destek dida aliman û ew jî di warê zanistî de kar û xebat dikirin, lê dema ku seltenat ji dîn girantir kirine, wê demê jî hemî alîkariya aliman hatiye birrîn, hetta hatine sirgûnkirin, an hepiskirin da ku xelk cahil bimîne û desthilatdarê dewletê selteneta xwe bidomînin. Wek Muradê Osmaniyan û Hezarfen!..
Qur'an rê li pêşiya zanyaran vedike, wan teşwîq dike, Îslam alîkar e, lê îdare ne Îslamî ne. Pêşî li îlmê girtin û misliman cahil hiştin. Her wusa dewletên derva jî pêş ketin, îro jî sûcê lipaşmayina xwe, dixwazin bikin stûyê Îslamê. Lê Qur'an li holê ye.
Mizgîn/Hêjmara 21 - Wekê dine xatîrê zarotiyê. Saf, me´sûm û qutsî bîranînên zarotî... Çima ye nizanim, gava zarotî tê gotin tim miqqêdessa wehşî tê bîra min; hêzek wehşiya xweşik ji kurî, leyistik û revandina zarotî...
Ez; li Geliyê Botan mezin bûm... Ava dayîka Dîcle û herdem çemê wehşî Botan... Zarotiya min bi vê çemê wehşî (Botan) bihuriye bejim ciyê wiye... Bîranînin min ê bi matem li qeraxê Botan bihurî...
Di zarotiya min da çend menzereyên ku ez şahid bibûm, îro jî li ber çavê min tên û diçin. Zarokek welatim û ez şerm dikim bi navê însanetiye, qehr dibim bi navê dîn, kultur û bi navê pêwistiya ku însanê bixwazin bibin ehsen´ê teqwîm...
Dîcle ji cemmê der dikeve. Kaniya wî ji zozanê çetex dikele, di ber Perwarî ra di geliye Botan di bûhure Dîcle... Hê ku mezin nebûbe û nebûye Dîcle, âwil çemê Botan û ev mixarê ku Botan di ber vanra di bûhure bîraveriyên wan mixara win kes dizanin?
Ez şeş-hâft salî zarokek bûm, li mixarê Botan henek kesan bi lingê lez li piya diçun dihatin û tişta dixwandin. Gava min wan tiştan ditît, ji xwe mezintira ra min di pirsî van civanan çi dikin? Ewan jî li derû dorê xwe dinhêriya bi xof û bi dengê kêm "Evan Qur´an hîmdibin. Ji bû ku dîn bi âlimînin ârebî hîmdibin." di gotin. Ez bi qafê xwey zarotî min zâf tiştek fehm ne dikir, "Çima li mizgefta na, çima li medrese û li mekteba na, hetta çima di mala da na, çima di mixara da van degerême ê pîroz dahatin hîmkirin." Âlimandina degera ku ji mera lazimbûn âceb evkas âcêbbûn ku wan di mixaran da hâpskiribûn? Çelişkî kî divan tiştê ku dihatin kirin da ti ne be? Tiştê ku dahatin hîmkirin gava degerin; çima ji wan dahatin tirsandin! Deger (bawerî) ji bû ku jiwan werin tirsandin, an ji ku bi saya van meriv dighîje serbestî u azadî degerin! Kes tunebûn ku mâ´na degera mizanibin? Geliyê Botan îdî bûye beyar; îdî wek mîna berê girêdayî bi degera medeniyet (şarezayî) bilind nabin li qeraxê Botan...
Hey kalê çem!.. Beşer çi zu bîrvakirin li qeraxê keça te Dîcle hîre hira hespê mûcahîda ku ji bû degera bi çargav direviyan? Başe ku bîrva kirine diroku maziyê. Çun kî gava îro bi dîtina, ji bû tê hêwiyek (çêmek) çê di bû, ji hêstirqê musilmanan ku wek mîna xwîna qetran!..
Qeraxê te kiribû wek mîna gulîstan Dara Îslamê! Ji hundir da hatibû kutin ji teraf kurmê darê Laik (Kemalis´t)´ an... Naxwazim navê van bijmêrim û xetira qirêjbikim. Ewha di qeraxê Botan da ê ku xwe avîtibûn mixara ji jâ´ra gura (kuştinê...) xelasbibûn, lê ji tehlika (işkence) perçebûnê hê xelas ne bibûn wan fîlizan...
Ev degeran; sîlehân wî ku em nizanin hene âceb ku ji wan dahatin tirsandin? An jî ew deger, wek mîna li Mekkê di çiyayê Nur da li mixarê hatibû! Tim li mixara dahat hîmkirin? Eman ya Râbbî ev çê tesaduf bû? Mixare: Medresa ku kevin nabe a yên degerên pîroz!..
Pexember, li mixarê hildabû pexemberî ya xwe... Çiyayê Nur, mixara Hîra, medresa Pexember... Pexemberî wâhiy bû kontrol dikir Nurê... Dostê mixaran dizanin vê Nurê... Mixaran... Ê kû ferqa tarîtî û Nurê ne bîstine ni karin ji hev derbixin mixara...
Însan bi Nur xemilandi bû. Bi rastî Nur, bi însan gihiştibû Nur tiyaxwe û navnivîska xwe...
Lewra Nur, bi terkbûna mixarê hatibû emirkirin. Bi ronîkatiya însana hatibû vezifedarkirin (Ji teref Allah (c.c)).Ji ber vê Nur mixarê terkkir. Bi gihîştina ronîkatiya însanan hatibû emirkirin.
Şi ber vî ye gava Nur mixarê terkkir, dinya meya tarî go ronî dihate xwiyan; ji bû ronîkatiya (dinya) me (Nur) bû rê wî; Li qerâxê Dîcle bihurî û medeniyet çekir di sînurê oqyanusa da... Ev Nur hetta Anedolê, Mezopotamya, Tunusê, Endûlûsê (îspanya) ji mera qezanç kiribû... Bi vê Nurê em gihiştibûn Qadisiyye, Amed, Bûxara, Şanghay, Yokohama... Ê ku Qonstantîlopolos kiribû Îslambol ev nur bû; ew Nur bi hîkmet û zanînbûnê gihîştandibû Serayova û miqqedes kiribû...
Lewra ev hiîkmet (âdalet) û zanînbûna ku li ser erda dinya yê barî bû, hewayê çola cehaleta laiklikê wan (raman) a heşkkirin. Wisa heşkkirin û xistin çorax ku; mâr û mişk û bihok jî, ji zulma wan axu wax kirine(û el an ji hê dikin.)!...
Ji ber va zulma bû ku Îslam xwe avîtibû mixareyên Dîcle...
Ji zulma laikên hov (ew ji xwera dibêjin çaxdaş) reviyabûn û bi tâbîra cemme ji wan ra dibin "Feqî" halê wan ehlê mixara gava difikirim; wek laîkê modern ku ji zulmkirina bawermanda zewq digirtin! Di donema klasîk laika da ji tirsa bibûn ehlê mixaran yanê Êshabê Kehf têne bîramin. Xwîn digirîm ji bû halê me û terixame! Li dura bi zanînbûna ziman û lehçeyên ku ez dizanim lâ´net dixwînim ji wan ra ê ku wek mina me xwe dabûn nîşandan û wan zulma li barê me kiribûn û dikin!..
Ewha bûn mixarên Dîcle û qehremanên xwedî hîkmet û baweriya pîroz !
Va maqale ji "Nehirlerin Dili" (Prof. İhsan Sureyya Sirma) min vegerandiye zimanê Kurdî.
Di sala 1979 li gundê Dadalî (Herêmê Kobanî - Surî) Teyar ji dayik bû û sala 1990 wî li bajarê Kobanî Xwendina Xwe ya serete bi serî kir, di sala 1991 hate bajarê Helebê ji bo xwendinê, û wê gavê dest bi fêrbûna muzîkê û strana kir, di newroza sala 1993 (14 salî) yekemîn carbû ku ew derket ser şanogehê.
Heya sala 1999 Teyar beşdarî gelek konserên kurdî bû bi taybet jî konserên newrozê, di vê salê de ew qebûl bû di zanîngeha Helebê de wek xwendekarê wêjeya Erebî.
Di van salê zanîngehê de Teyar bi ferehî di muzîkê de diçû û hêdî hêdî taybetiya xwe distend, di vî warî de ew bû destpoşê Tembûr û Bilor û Ûdê heya ku "Aleta " Ûdê bû hevala awazên wî, ji ber ku wî karibû li Helebê vê Aletê bi awayekî Akadîmî fêr bikê, di destpêkê de li ser destê mamûsteyê mûzîkê Reşîd Sûfî û paşê di Înstîtyûta Heleb ya Mûzîkê de xwendina Ûd bi serî kir.
Di sala 2001 tev hevalên xwe di Zanîngeha Helebê de wek Hisên Seyda, Teyar Koma Cenga Jînê pêk anî û konserên xwe li hemî herêmên Sûriyê li dar xistin.
Di havîna 2004 da wî kaseta xwe ya yekemîn derxist bi navê " Hey Jînê " û berî ku Lîsansa Wêjeya Erebî bistînê bi demek kurt wî keçek kurd naskir, Êmoş xwendekara Kîmya di Zanîngeha Helebê de di 20 / 08 / 2005 de Teyar û Êmoşê hev xwestin.
Di destpêka sala 2005 de Teyar bû endam di Komîta Rewşenbîrên Serbixwe û bû berpirsyarê karê hûnerî, di bin siya vê komîtê de Teyar û hevalên xwe hunermendê deşta sirûcê Baqî Xido xelatkiri di konserek mezin de, û hîn çalakên wan bi hev re berdewamin.
Ana Teyar Kaseta xwe ya duyemîn " Tu Çuyî " amade dikeye.
Çortan an ji Şîrêj xwarinek ji şîr e. Çawa ku jê re Çortan tê gotin, li hin herêmên Kurdistanê jê re Keşk jî tê gotin. Çortan di nava Kurdan de xwarineke pir kevn e.
Du texlît çortan hene: Yek ji dewê kelandî, ya din ji dewê nekelandî çêdibe.
Dew bi kelandinê diquse, tilpa ku heye li parzûnik dixin, dibe wek mastekî tîr, piştre bi qederê mezinatiya hêka mirîşkê dikin girêk, ji girêkên Çortanî re "serî" tê gotin û li ber tavê hişk dikin. Piştî ku hişk bû, hiltînin û di zivistanê de dixin nava hin xwarina û dixwin.
Çortanê ku ji dewê nekelandî çêdibe, weha ye: Dew dixin kîs û dadileqînin. Ava tê de dipale û tilp dimîne, dibe wek mastekî qalind û weke yê kelandî dikin girê û li ber tavê hişk dibe.
Di demên ku qatix tune bê, xasma di zivistanê de, çortan di şûna mast û dew de tê bikaranîn. Lê bi piranî di mehîrê de, di taxûz û sîrmastikê de tê bikaranîn. Berî ku bête bikaranîn, çend serî çortan rojek berê dixin nava avê, da nerm bide. Piştre li hev dixin û dibe mîna dewekî qalind, yan jî hindik av dixin serê û dibe wek mast. Êdî kebaniya malê, çewa bivê wisa ji bo xwarinê amade dike.
Skopye (bi makedonî: Скопје "Skopje", albanî: "Shkupi", yewnanî: Σκόπια "Skópia", tirkî: "Üsküp", serbî: Скопље "Skoplje", latînî: "Scupi") ji sala 1991'ê paytexta Komara Makedonyayê ye. Hejmara niştecihên bajarê Skopyeyê û derdorên wê di sala 2002'a de 506.926 kes bû.
Li Skopyeyê ji bilî makedonan (62,93 %), albanî (21,39 %) û tirk (9 %), Sintî û Roma (4,63 %), serbî (2,81 %) û bosnayî (1,5 %) jî dijîn.
Bêrût (), bajarekî libnanî û paytexta Libnanê ye û li ber Deryaya Spî ye û ji bakur ber bi başûr dikevê navenda welêt. Bêrût ji aliyê çandî û aborî navenda herêmê ye û gelek çapxane û zanîngeh, mîna Zanîngeha Amerîkî, lê hene. Ev bajar gelek caran weke "Parîsa Rojhilat" hatiye binavkirin.
Civak û ol.
Hejmara rast ya niştecihên Bêrûtê nayê zanîn, ji ber ku serjimêra dawî di sala 1932'a de hate pêkanîn. Li gorî çavkaniyê nefermî hejmara niştecihên Bêrûtê di sala 1991'ê 1,5 milyon û 2001'ê jî 2,1 milyon bû. Li vî bajarî gelek netew û herwiha gelek olên cuda jî dijîn: gelek olên xiristiyanî, misilmanên sûnî û şîî. Piraniya cihûyên Bêrûtê ji sala 1975'a û vir de bajar terkkirin. Derdora 50 % ji niştecihên Bêrûtê xiristiyanî ne û ê din jî misilman in (ji wana jî 25 % şîî ne). Li bakurê bajêr piranî sunî û xiristiyanî dijîn, li rojhilat tenê xiristiyanî û li rojava jî tenê sunî. Li başûrê Bêrûtê jî pi giranî şîî dijîn.
HTML (HyperText Markup Language) zimanêke ji bo Nivêsandine
mallperr e, û CSS û (emê paşî bi drêjiyê ser axivin). û harîkariyeke digel HTML'da kû tê bekar anîn.
Têbynî 1: Cudahiya website û mallperr e, weku ez pê dizanim ku mallperr bi xwe jî her bi tinê laperreke ji website. Ême niha ji wera dest bi çêkirina mallperrêk î bikin, bes heke tu fêr bwî ka Çawa (HTML û (CSS) û PHP û JavaScript û ewên din tên bikarînan. wê gavê tu di kariyî dest bi çêkirina website jî bikiyî, ankû bi kurt û kurimancî website jî ji çend mallperrêke tê çêkirin.
Têbînî 2: ev mallperre hê wê di bin çavdêriyê de ye, û biburin heke bê û hemû Zanyarîyên pêdivî û kamil ji were nêne gotin û zellal kirrin, lê her çawe be emê ji bo we behsa ji hindeke bikin.
HTML (HyperText Markup Language) zimanêke ji bo nivêsandine mallperr e, û CSS (paşî emê dirêjeyî pê bidin) havkare di gell HTML'da bekar tê.
Têbynî 1: Cêwaziya û cudahiya website û mallperr, weku ez di zanim mallperr jî bi tinê
perreke ji websit. Êm di xwazin nihe çêkirine mallperre zella bikin, bes gava tu fêriyî van çand bernameyan wek (HTML û (CSS) û PHP û JavaScript û wanên din bwî. wê çaxê tu di karî dest bi çêkirina website'ekî bikî, anku website jî ji çend mallperrêk tête çêkirin.
Têbynî 2: ev mallperre hêşta kar li ser tête kirin û wê bêtir bê zelle kirinê, biburin heke bê û qasî hûn di xwazin hûn feydê jê bi dest ne xin. lê bi her aweyekî hebe, em jî wê ji were ron û zelal bikin.
Elemente pêşî.
hemû elemente dane vêrê
li vêrê dest be nivêsînê bike.
Çend elementên lênav« body ».
Hemû element be vê <"element" > destpêdikin û be  xilas dibe. ji bilî le  bo danane xetêke rast û  bo cêhêlane ryzek vala. Bo mînak:  nusyn .
peyvek an hevokeke reng bikî:  …
nivêsîn
Lîst.
Têbynî: ol= be jimareye û ul= bê jimareye.
"Bo dirust kirdiny lîstêk be parçe nusynêk:"
Le paşy em nimuneye şykirdnewekey dedrêt.
Form.
"nctype" herwa demênêtewe. yan: tenha  eger netewêt wek name binêrdrêt.
Xane:
naw
Mihemedê Cemîlê Seyda danerê Ferhenga Jîn e.
Mihemedê Cemîlê Seyda di sala 1918 de li navçeya Licê ya Diyarbekir ji diya xwe bûye. Bavê wî Cemilê Seyda yek ji leşker û lehengê şoreşa Şêx Seîdê Pîran e.
Mihemed kurê Cemîl e. Cemîl kurê Mihemed Hadî (Seydayê Licî) ye. Mihemed Hadî kurê Sebxetullah e. Ew jî kurê Resûl Paşayê Sorî yê Rewandizê ye û birayê Kor Mihemed mîrê Soran e.
Piştî şikestina Şoreşa Şêx Seîd, Mihemed û her du birayên wî yên mezin Evdilbarî û Evdilqudûs digel dayka wan û pênc sed malên zaza ve ji Licê tînin nav Amedê, ku di rê de gelekê zarokan ji ber sermayê dimirin. Wê koça mezin xistine Mizgefta Hz. Silêman. Pişt re wan surgunî bajarê Nîgdeyê kirine. Sê sal ew li wê dûrgehê mane. Di sala 1928an de efû derketiye. Piştî vê fermanê malbata Mihemedê Cemîlê Seyda bi koçberî diçe Kurdistan Sûriyê. Her du birayên Mihemed îlma olî xwendine û bûne mele. Cemîlê Seyda kurê xwe Mihemed şandiye dibistana Şamê û ew spartiye Celadet Alî Bedirxan da ku dibistana fransî bixwîne. Mihemed li bin nihêrîn û şiyariya mamostayê hêja û serbilind, hozan Celadet Alî Bedirxan ku alaya ziman-rêziman û toreya Kurdî bi xurtî hildabû, dixwend û li mala Mîr razaye; zanîn û torevaniya Kurdî ji Mîr Celadet hîn bûye. Di sala 1930an de firansizan libatên civata XOYBÛNê li bajarê Şamê dane îskankirin. Libatên civatê ev kes bûn: Celadet Alî Bedirxan, Kamîran Elî Bedirxan, Qedrî Cemîl Paşa, Ekrem Cemîl Paşa, Mîqdat Beg, Bedrî Beg, Muhemed Beg, Dr. Memduh Selîm, Dr. Ehmed Nafîz, Nûredîn Zaza, Bozan Beg, Şahîn, Mistefa Beg (Hirço), Hemze Beg, Şewket Beg, Osman Sebrî, Qedrî Can û Haco Axa digel kurên xwe Hesen Haco, Çaçan Haco, Yûsif Haco, Cemîl Haco, Muhemed Şerîf Haco, Ekrem Haco û Behram Haco.
Mihemed Cemîl Seyda di demeke girîng û giran de di nav box û beranên şoreşa kurdî de maye. Di nav hozan û torevan û konevanên neteweya kurd de jiyaye. Mihemed ta sala 1939an li Şamê li nik Celadet Alî Bedirxan li dibistanê xendina fransî û erebî berdewam kiriye. Tore, dîrok, ziman û rêzimanê kurdî û çi serpêhatî û babetên kurdî hene ew li ber destê Mîr Celadet fêrî bûye.
Mihemedê Cemîlê Seyda 9 sal dibistan xwendiye. Di sala 1939an de dîplomaya fransî stendiye. Di Cenga Cîhanê ya duyem de tevayî dibistanên fransî hatine girtin. Di sala 1940î de Mihemed hatiye Cizîra Binxetê û ji ber ku nivîsandin û xwendina kurdî bi tîpên erebî bû, wî dest bi arîkariya xort û xwendevanên kurd kiriye. Mihemedê Cemîlê Seyda pirr dil hebûye bo xwendina bilind biçe Ewropayê lê mixabin hejarî û xizaniyê vê riyê li ber wî girtiye, digel vî qasî dîsa jî karê wî her xwendin û nvîsandin bûye. Di sala 1962an de Dewleta Sûriyê hin pirtûk û helbestên wî şewitandine û wî xistine zindanê. Dû re, wî surgunî Siwêda kir. Di sala 1964an de dîsa vegeriyaye Cizîrê û dest bi daneriya Ferhenga Jîn kiriye ku heta bi sala 1987an berdewam çap kiriye.
Mihanî Licokic dewa Licoke ya Licê de ameyo dinya. Badê cûntaya leşkerî ya êlula 1980 zilmê tirkan ver şîyo welatanê Ewropa. Nika Swêd de maneno.
Mihanî Licokic zafane bi arêdayîşê folklorî û şaîriya xo yeno şinasnayîş. Şîîranê xo bi kirdkî nuseno.
Ey "Mewlûdê Kirdkî" yê Seydayî Xasî alfabeya erebkî ra transkirîbeyê alfabeya latînkî kerdo. Qapaxa peyêne ya çapa latînkiyê
"Mewlûdê Kirdkî" de yew şîîra ke ey Seydayê Xasî ser o nuşta weşanîyaya.
"Mewlûdê Kirdkî" ra.
Se selam û hem sipas to Xasî rê
To miletperwer û kurdê nasî rê
Pênusa to hindî xizmet qey milet
Pê aye bê kirdî zî bibê dewlet
Xêrnexwazan nay ro sênc û kelemî
Sebê neftî, sebê don û mehdenî
No dîno pak kewto destê nepakan
Ti qelay edlî yê, ez zana ey Rebî
Ez di bextê to û Îbrahîm nebî
Nê cihûd, nê çermesûran, ez benî
Nê yê samê mîyanê vewra zey pemî
Nê keşikê Afrîka de zey tenî
Cûn bibo bêedlî ra dinya genî
Kes bi halê ma çinîk o, ma tenî
Nê camî, nê dêrey ma kerdî sitar
Şerq û xerb, dinya bêveng bî hey hewar
Pîl û qic pêru kenê gulebaran
Birnenê kurdan fenê berx û beran
Bi hezaran dewî sotî cêr û cor
Ge arminî ge zî kurdî dor bi dor
La û çemî sûr kerdê rengê hennî
No kar Hîtlerî zî nêkerdo ez benî
Nêkena xo vîrî ra sêpêkê Amedî
Nê Dêrsim û nê Helebçe nê Pîran
Nê Elîşêr û nê zî Rizayo Seyîd
Nê serok Barzanî nê zî Şêx Seîd
Şemsedîn û Extî zî şîy hey hawar
Nê Eşê Xincis ra Şêro porxelek
Çep gêrena tim mi rê çerxê felek
Ka bivînê ro kurdan yewmil qîyam
Algorîtm, zanînê matematîk u komputeridê yeno şoxulnayîşî.
Algorîtm karekew, ser u peynîcê bewlîkerde u her lingê (gav) karîde çiwgurkî go bêro kerdişî eşkerê kerdewo.
L1. Dest pê bike (L1 = linga joyinan)
L2. yekûn = 0, çawo = 0 (yekûn u çawo (pê ma bizanin ma heta ça hamay) bike sifir)
L3. çawo = çawo + 1
L4. yekûn = yekûn + çawo
L5. egir çawo<5 se şo L3 nîyose dewam
gorey enî algorîtmara kar (gure) zey anakî yeno kerdişî
Dîroka Algorîtmayê.
Algorîtmayê zanyarên misilman yê bi eslê xwe fars Xwarezmî dît, peyva Algorîtmayê jî ji navê Xwarezmî yê bi latînî   tê.
Lê dûra gelekî zanyarên Ewropayê û yê dinê pêşve xistin.
Lîsabon an jî Lîzbon (bi port: "Lisboa") mezintirîn bajar û paytexta Portûgalê ye.
Wekî mezintirîn bajar û xwedî giringtirîn keştîgeha welêt, mezintirîn wezaret û daîreyên dewletê, xwedî şeş zanîngeh û akademiya zanistê, Lîsabon navenda polîtîk, aborî û çandî ya Portûgalê ye. Li gor serjimêra 2005'a hejmara niştecihên bajêr 517.802 e, lê li derdorê bajêr (Área Metropolitana de Lisboa) li gor statistikên 2001'ê 2.683.000 mirov dijîn û bi vê yekê 25 % ji gelê Portûgalê li Lîsabonê û derdora wê bicihin.
Mihemed Elî Şakir (1946-2020) hunermendekê kurd o.
Serrê 1946 de, Suriyede hame dinya. Zaningahê Halebîde mamosteyîtî wend. 12 serrî mamostetî kerd. 1975 de zeweciya. Wayîre keynaykê u hîrê lacano.
1963 de dest bi ûdî keno. 1969de zî dest bi nuştişê lawik u şiiran keno. Zafê lawikê cê bi hunermendê naskerdey(dengdan) Aynur Doğan, Zubêr Salih, Mihemed Şêxo, Zoya hamey wendişî.
Mustafa Can (bi kurdî: "Mistefa Can") di roja 15'ê cotmeha 1969'an de li Bakurê Kurdistanê ji diya xwe re çêbûye. Malbata wî koçî bajarê Skövdeyê (li Swêdê) kiriye û Mistefa li wê derê mezin bûye.
Ew rojnamevan û nivîskarekî bi zimanê swêdî ye. Di sala 2002'an de wek "Vebêjerê salê" Xelata Mezin a Rojnamevanan (ya Swêdê) danê.
Pirtûka wî ya pêşîn a bi navê "Tätt intill dagarna" ("Hema nêzîkî rojan") di sala 2006'an de derket.
Dirêjan, yek ji eşîrên herî mezin ên Meledî û Kurdistanê ye.
Di sala 748'an de piştî zayîne, ji alî Ebû Muslim Xoresanî ve 24 êlên kurd ji Xorasan tên şandinî Kerkûk, Erbîl û Rojavayê. Eba bi hêza wan Emevî ger kirin û şûna wan Ebasî hatin karînê (îktîdarê). Di sala 754'an de jî, Ebû Muslim Xoresanî ji alî Ebû Cafer Mansûrî bi qeleşî tê kuştin. Bi ser vê de 24 eşîret, ji bo kû heyfa wî heynin terin li ser Ebasiyan; sê mehan şêr dikin, lê têk terin û wedigerin Heleb, Riha û Meledî. Heta sala 1164'an li wê mintiqê û li deştên Hama, Amik û Gurgum dijîn. Canbegan, Celikan, Bilikan, Molikan, Galeriyan, Karacelikan, Manogriyan, Mîrîdostan, Nermikan û Sînanan êrîşî ser Beyliga Ramazanoxullari ya li Adanê kirin û konên xwe li Çûkurovê wekirin. Di sala 1165'an de jî ji ber germa li wir bar kirin Qonye, Qeyserî, Kırşehir, Enqere, Haymana û Polatlî ye…
W. K. Merdimîn Çewlîg ra yo. Bi kirmanckî (kurdiya Zazakî) şîîran nuseno. Yew kitabê ey ê şîîran bi nameyê "Dîwan" Weşanxaneyê Vateyî ra çap bîyo.
Nê kitabî ra teber zî şîîrî, meqale û roportajê ey zî kovara "Vate" û "Nûbihar" de weşanîyênê.
Xeyal' ma deşt û wareyande mendo
Çi heyf, gurey ma vateyande mendo
Her çiqas hêviyê ma nêbiryaya zî
Hewce çin o ke, sima ra vajî ez kam a
Ez nê begêko serewişk, ne zî ewam av
Çiyê ke mi dejnênê, şarî bêqiymet ê,
Ez nêzana şar bêhiş o, yan ez korfam a?
Hendo ke wa gûreyi ma heta sere şêro
Miyan namedaran de, ez xo rê bênam a
Gama ke heqê bêkesan binê lingan de di şi
Ez zaliman rê, nê goşdar a, nê zî ram a
Di hebî siyayan ra yew sipî vejiyen o?
Şar têde mendo, kam helal a, kam heram a?
Tikeyî, werd û dawetan ra mest û tewş ê
Tayen rê, nê arayî, nê zî taşt û şam a
Homa mela çirey firset bêbextan nêdo
Kar û gûreyi yin, fesadî û dek û dam a
Eki bêkesî xelasê xo zaliman divînî
Qalêkê ma çin e, hin axirê qiyam a
Awê nêzanan wa tim û tim qeyme şêro
Dinyayê zanayan bi sikûn û aram a
Nazdariyê waştî ra ma gelek bêzar bî
Gelo aqilê xo de nêmcet a, yan tam a?
Werreyê ê merdimî ke tim xo bizano
Çûnkê, mabên îman û kufrî yek gam a
“We îza merrû bil-lexwî merrû kîramen” (*)
Mexrib bi wûşe di erebî de ji bo rojava tê bikaranîn. Ew di xûrûb, ango çûna ava (ji bo roj), daketin, de tê ye. Dija wê wûşe Meşriq e.
Çande.
Mexribî gelemperî ereb û berberî (amazigh), hin jî morîtanî ne. Wan xeyrî bi hindike, tirkên dema Împaratoriya Osmanî de hatinî, mislimanê spanî dema Endulusê de koç kirînî, fransî û îngîlîzî jî hêne.
Li Mexribê, wek gelên xwe, bi gelemperî erebî û berberî tê axaftin. Lê erebiya wê navçe hindik ciyawaz e, ango zaravekî erebî ye.
Gel bi gelemperî misliman û melikî ne. Hin deran kêmavî îbadî jî hêne.Herêma Mexribê û herêma Mexriba Mezin
Mexrib berê bandûra afrîkaniyan de bû. Paş Fenîke û Kartacayê de romayiyan bi tûnî Mexrib daraz danîn.
Ereb dema Omeyeyan de gihîştina Mexribê. Dema el-Muwahhîdînan û Hafsîdîyan de sedsala 12'an de berberî Mexribê daraz danîn. Dûv serdema navîn re Mexrib dest Împaratoriya Osmanî ket. Di sedsala 19'an de jî ji aliya Fransa, Spanya û Îtalya hat kolonî kirin.
Yekîtiya Mexribê.
Yekîtiya Mexribê di 17'ê reşemiyê 1989 hat saz kirin. Paytexta wê Rabat, Fas e.
Endam: Cezayêr, Morîtanya, Fas, Libya û Tûnis
Rêzkerdişê çimokan miyanê algorîtmanê rêzkerdişanîde en rahat algorîtmawo. Algorîtma serra heta peynî xêzêde di tenan şano têver egir rêzê cînan rast nîyose cayê cînan bedelneno. Eno kar hêta gurkî bedalnayîşêke nêvirazyo dewam keno. Gava kar biqedyo xêzê kona rêze.
Eno nimûnede awlocoy xêze ma "5 1 4 2 8" a, mago bi algorîtmaye rêzkerdişê çimokan hejmaran enkickek ra enpîl bikerin rêze.
(5 1 4 2 8) formula_1 (1 5 4 2 8) Etiya, algorîtma di elementan şano têver u cayê cinan bedelneno.
(1 4 2 5 8) formula_1 (1 4 2 5 8) Etiya, qeybigurkî rêzê di elementan rasto, cayê cinan nêbedelêno
Enka, xêze kewte rêz, yabelê algorîtma hetagurkî bedelnayîşêke nêvirazîyo nêzano xêze kewta rêzê.
Enpeynide, xêze kewte rêz hendî algorîtma eşkena vindero.
Qodê Programî.
Qodê algorîtmayê rezCimokî Java de.
Algorîtmayê rêzkerdişî, zaningahiyê computerî u matematîkîde ca gênê.
Bi enî Algorîtman xêzê gurkî temyarogunayey konê rêze. Gorey dergbunî u temyarogunayebîyî xêze, algorîtmawa en leze bedelêna.
Şaîr Mem (Mela Mehemedê Mela Evdilxefûrê Hezanî), 1939 de nahîyeya Lîce Hezan de ameyo dinya. Hema ke 5-6 serre bîyo verê destê babiyê û Seydayê xasî de dest bi wendişê Quranî kerdo. 1949 de reya verêne Hezan de wendegeh ağabeyyo, ey zî no wendegeh de 5 serrî bi tirkî wend. Dima ra wendişê xo yê dînî medreseyanê cîya-cîyayan de dewam kerd. Serra 1969 de bi qadroya resmî dest bi îmamtî kerd.
Serra 1958 de wexto ke feqîtî kerdêne dest bi nuştişê şîîran kerdo. Şîîrê ey ê verênî Barzanî ser o bî.
1980 de bi kurmanckî "Leyla û Mecnûn" temam kerde. Serrêk dima ra zî bi kirdkî (zazakî) "Eqîdeyê Îmanî" temam kerdo. Nê her di metnî zî menzûm ê. Eqîdeya Îmanî, hetê Malmîsanij û Roşan Lezgînî ra transkirîbeyê alfabeya latînî bîyo û Vate, Kovara kulturî, Hûmare 17, Wisar 2002, r. 28 ra hetanî 41 weşanîyayo.
Hewna zaf şîîrê Memî yê ke bi kirdkî nusîyayê zî estê.
Ez gul a, gula sûr a
Ne kilm a, ne dergek a
Ez şox a, hem ez şeng a
Serê min de ala reng a
Ez gul a, gul mebevş a
Zerrweş a, çar û şeş a
Çîçek a, bi boy weş a
Çime.
Yekta H. Okçu & Roşan Lezgîn, Vate, Kovara Kulturî, Hûmare 16, Zimistan 2002, r. 33-53
Vojvodîna [] (bi serbî: Војводина; bi macarî: Vajdaság) herêmek otonom di nava Komara Serbistanê de ye. Vojvodîna dikevê bakurê çemên Save û Danûbê. Serbajarê herêma Vojvodînayê Novî Sad e. Ji aliyê etnîkî Vojvodîna herêmek tevlîheve: ji bilî serba, ku piraniya gelê herêmê pêk tînin, wekê kêmnetewên naskirî macar, slovak, kroat, roman, bunjewatz, sokc, rûs, sint, roma û alman jî dijîn.
Gel û Ol.
Hejmara niştecihên Vojvodînayê li gor serjimêra sala 2002a 2.031.992 bû. Li gor sejimêra 2002a (û 1991ê) gelê Herêmê ji van netewan pêk dikat: 65,05 (56,79) % serb, 14,28 (16,86) % macar, 2,79 (3,16) % slovak, 2,78 (3,71) % kroat, 2,45 (8,65) % jugoslav, 1,75 (2,23) % montenegr, 1,50 (1,93) % roman. Ên din jî (4,4) % bulgar, bunjewatz, goran, mazedon, rûs, sintî û roma, alman, slovên, çekî, ûkraynî und netewên din bûn. 68,97 % ji gelê Herêmê xirîstiyanîyên ortodoksin, 19,11 % katolîk, 3,55 % protestanin.
Transnîstriya (bi kurtî, Rûmenî: "Stînga Nistrului", rûsî: Приднестро́вье/"Pridnestrowje"; fermî: "Pridnestrowskaya Moldawskaya Respublika", kurdî: "Komara Moldowiya Transnistriya") perçeye Moldowyayê ku li rohelata çemî Dnisterê dimîne ye. Her çiqas ew ji hêla tu dewletan wek dewleteka serbixwe nêye naskirin jî ew 1992'an virve dewleteka de-facto xwediyê rejîmeka siyasî ye.
Rûerda Komara Moldowiya Transnistriya nêzi 3.567km² (ji sedî 11ê rûerda Moldawya). Dirêjiya wê ji bakur-roava de de berve başûr-rohelat nêzî 202 kîlometran digire. Sînorên wê li roava der Moldowa ve, li rohelat bi Ûkrayna ve sînorên xwe hene. Paytexta dewletê Tîraspol e û li wir 189.400 kes diji ye.
Nîfûs.
Gorî hejmerên sala 2004'a li Transnîstriyayê 555.000 kes dijiye û gorî etnîkên cihê wihanî tên par ve kirin; 31,9 % Moldovîyan, 30,3 % Rûs û 28,9 % Ukrayanîyan.
Cezayir (wekî "Aljeriye", "Alcizayir", "Alcizîr" û "Aljîr" jî tê nivîsandin;) an jî Komara Cezayira Demokratîk a Xelk (;) welatekî li bakurê (Mexrib) Afrîkayê ye. Paytexta Cezayirê bi hevşêwe nav e.
Cezayir ji serxwebûniya xwe û vir de ye, endamê Yekitiya Afrîkayê, û Lîga Ereban e. Cezayir di avakirina Yekitiya Mexribê (UMA) ya 1988an de jî cih girtiye.
Cezayir piştî Sûdanê duyemîn dewletê herî mezin ê Afrîkayê ye. Sînorên Cezayirê li bakur-rojava Tûnis, li rojhilat Lîbya, li başûr-rojhilat Nîjer, li başûr-rojava Sahara rojava, Malî û Morîtanya û li Rojava jî bi Maroko re ye.
Cezayir welatekî ereb e. Ola Cezayirê îslam e.
Li sala 1907ê de Cezayîr ji layê Fransayê ve hatiye dagirkirin û bi fermî li sala 1912an de Cezayîr bi temamî ket bin destê Fransayê. Ji ber zengîniya axa Cezayîrê ku bêhtir tirî dihate çandin û bi tirî şerab dihate çêkirin çavê Fransayê li vî welatî bû. Heta sala 1914an nifûsa Cezayîrê 13% xelkê Fransayê bû û bajarê Cezayîrê jî 75% fransayî bûn.
Li sala 1954an de ji aliyê Cebheya Rizgariya Netewî ve serhildanek dijî desthilata Fransa hatiye destpêkirin. Cebheya Rizgariya Neteweyî li sala 1958an de xwe wek hikûmeta demborî ya Komara Cezayîrê daxuyand. Şerên mezin li navbera hêzên Fransa û cezayîriyan rûdabûn. Di encama pevçûnan de 300 hezar cezayîrî û 20 hezar fransayî hatibûn kuştin. Di dawiyê de jî adara 1962yê de peymanek hatiye destnîşankirin û Fransayê serxwebûna Cezayîrê nasî.
Kroatya an "Xirvatistan" an "Kriwatya" an jî "Kirwatya" (bi xirvatî: "Hrvatska"), welatekî Yûgoslavyaya kevn e. Li Bakur-rojavayê wê çiyayên Alpê dixuyin, li bakur-rojhilatê wê deştên Panonî bi hetanî ku li başûr bighine deryaya Adriyatîk. Welatên ciranê wê Slovenya, Macaristan, Sirbistan, Bosniya û Herzegovîna, û Montenegro ne.
Serbajarê Xirvatistanê Zagreb e. Bajarên mezin ên din ev in: Split, Osijek, Rijeka, Zadar, Slavonski Brod, Dubrovnik, Šibenik, Varaždin û Vinkovci.
Di 1'ê tîrmeha 2013'an de Xirvatistan bû 28'emîn welatê Yekîtiya Ewropayê.
Başûrê Alanistanê an jî Başûrê Osêtê (bi Gurcî:სამხრეთი ოსეთი/Samşretî Osetî, Osetî/Хуссар Ирыстон / Hussar Iriston, Rûsî: Южная Осетия/ Južnaja Osetija) herêmeka dikeve navbera navçeya Rûsyayê Alanistan Bakur û Gurcîstanê ye. Dewletbûna vê herêmê biniqaşe û her çiqas wê serbixwebûna xwe û veqetîna xweyê ji Gûrcîstanê dazanîn jî der Rûsyayê ve tu dewletan ew wek dewlet nas nekiriye. Wê ji sala 1990an virve xwe bin hîmayê Rûsyayê de xwe wek dewleta serbixwe daye zanîne. Di 26ê tebaxê 2008an de serxwebûna Osetyaya Başûr û Abxazya nas kir. Lê heta niha der Rûsyayê ve va qirara nepijirandiye.
Paytexta Osetyaya Başûr Çînwalî ye. Sînorên welêt li bakur bi Rûsya û wekî din jî bi Gûrcîstanê ve heye. Rûerda wêyê dorê 3.885 çargoşekîlomtre digire.
Alanistan Serxebûna xwe di sala 1990an de daye zanîn virve nêvbera Gûrcîstan-Rûsya û Alanistanê ve şerr dem bi dem didomînine. Dîsa di meheya tebaxê 2008an de dîsa hêzên Gûrcîstanê Alanistan dagir kir û ser vê ve Rûsyayê jî dest bi êrîşên ser Gûrcîstanê kir. Çend rojan pê re Rûsyayê Alanistan dest xwe xist û Gûrcîstan ji Alanistanê bi der xist û di 26ê tebaxê 2008an de ew wek dewleta serbixwe nas kir.
Novî Sad (kîrîlî: "Нови Сад", macarî: "Újvidék"; slovakî: "Nový Sad"; rûsî: "Нови Сад") serbajarê Herêma otonom a Vojvodîna ye.
Bajarê Novî Sad xwedî zanîngeheke û ji taxên Novî Sad li bakurê çemê Danûbê û ji Petrovaradin, li ber keleha bi heman navî li başûrê çemê Danûbê pêk tê. Li gor serjimêra sala 2009'a hejmara niştecihên bajêr 381.388 kes e.
Murathan Mungan (jdb. a li Stenbolê) nivîskar, nîvîskarê şanoyê û helbesvanekî naskirê ji Tirkiyê ye.
Murathan Mungan di sala 1955a li Stembolê ji dayîk bû û li Mêrdînê mezin bû. Ji aliyê bav de ji malbatek kurd-ereb e. Ji bo ku lawê wî ji ber nasname û koka xwe rastî astengî û çavsorayiyan ji aliyê tirkan û dewleta tirk neyê, bavê Murathan li wî qedexe dikê ku bi kurdî bipeyivê. Bi vê yekê Murathan ji çûkaya xwe de di nav hevûdû qebûlnekirin û berberiya çandî mezin dibê.
Li zanîngeha Enqerê Murathan zanistiya şanoyê dixwînê û li şanoyên dewletê yên Enqere û Stembolê weke Dramaturg kar dikê. Di sala 1980î de yekemîn pirtûk wî a roman tê çapkirin û di 1981ê de jî yekemîn lîstika wî ya şanoyê tê lîstin. Ji hingî ve Murathan zêdetir ji 30 roman, pirtûkên helbestan û pirtûkên çîrokan nivîsnadine û dane çapkirin. Piraniya berhemên Murathan bi zimanê tirkî hatine nîvîsandîn û di van salên dawî hinek ji wan bo zimanên din û bo kurdî jî hatine wergerandin. Yek ji wan wergeran pirtûka helbestan a bi navê "Balgîfa Mar" e, ku Lal Laleş û Îrfan Amîda amade kirine.
Murathan Mungan xwe eşkere wekî kesekî homoseksûelî tê naskirin. Weke kesekî navdar Murathan vekirî piştgiriya mafê gelê kurd dikê. Di sala 2002a ew yek ji wan kesan bû, ku deklarasyonek ji bo piştgiriya DEHAP'ê destnîşan kir. Li Tirkiyê Murathan êdî weke nîvîskarêkî jîrek tê naskirin, bi taybetî xwendevanên ciwan û lîberal jê hez dikin. Gelek Helbestên wî ji aliyê gelek hunermendên tirk mîna Sezen Aksu, Ajda Pekkan, Nükhet Duru, Mor ve Ötesi, Aylin Aslım, Hümeyra weke gotinên stranan hatine bikaranîn û tên gotin.
Zinarê Xamo nivîskarêkî kurd e. Li Wêranşar/Rihayê hatîye dîne.
Zinarê Xamo yek ji wan nivîskar e, ku rojanê bi riya blogê ramanê xwe bi xwendevanê xwe di înternetê de parve dikê. Di gelek rojname, kovar û malperên kurdî de nivîsîye û di hinekan de jî (Armanc, Berbang, Hêvî, Hêlîn, Netkurd) endametiya redaksiyonê û redaktorî kiriye.
Kerîm Husamî (jdb. 1926 li Mehabadê - m. Stokholmê) nivîskar û siyasetmedarekî kurd bû.
Kerîm Husamî di sala 1926ê de li gundê Bayram li navçeya Mehabadê li Kurdistana Îranê ji dayik bû. Di sala 1954ê de ew ji ber karê xwe yê siyasî ji aliyê rêjîma Şah a Îranê ve hate girtin û sê sal di zindanê de derbas kirin. Husamî di sala 1960î de ji bo xwendinê çû Çekoslovakyayê, di sala 1964ê de jî berê xwe da Bulgaristanê. Siyasetvanê kurd di sala 1971ê de vegeriya Kurdistana Iraqê û li wir bi Ebdulrehman Qasimlo re Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê (PDK-Îran) ji nû ve vejand. Di kongira sêyem a PDK-Îran de, ku di 21.6.1971ê de pêk hat, Husamî wekî endamê polîtbîroya PDK-Îran hate hilbijartin. Husamî di sala 1984ê de dev ji partiya xwe berda û ji sala 1986ê ve li Swêdê wekî penaber bi cî bû.
Kerîm Husamî di jiyana xwe de gelek pirtûk nivîsandine û ji zimanên din jî wergerandine. Wî bîranînên jiyana xwe ya siyasî û rewşenbîrî di pirtûkeke bi navê “Le bîreweriyekanim” nivîsandine, ku ji 11 cildan pêk tê.
Kerîm Husamî di 6ê çiriya pêşîn a 2001ê de li Stockholmê paytexta Swêdê mir.
Begzade mîrêt qela Beresori û Kelêge, hakimêt Tergewer û Mergewer bûne. Ew li binemala mîrêt Hekariyê û Şemzîna bûne. Ew heta dumahîka sedsalêt 19-ê serokêt ‘eşîrêt wan herêma bûne.
Civaknasê Kurdan Martin van Bruinessen li bara Herkiya û Begzada wiha dinivîse: Li nav ’eşîrêt mezin weku Herkî rewşa hêzî, kêm û zor, sabit bû. Her tayife û binemalekê serokê xwe hebû lê belê serokê hemiyan û yê here mezin li binemala Begzada bû. Begzada serokatiya xwe bi ĥikmê hêzek taybet, ku li baştirîn çekdarêt hem li ’eşîrê hem jî li derwey ’eşîrê pêk dihat, dikir. Serokatiya wan çekdara jî deba li binemala Begzada biba û diba ew serokatî li wê binemalê jî maba, ku ew binamale li ’eşîra Herkiya nebû.
Bigotina Mînorskî, pêş hatina Begzada bo navça Deşta Mergewer û Tergewer, beşek li Mîrêt Hesenvahî li wêderê ĥikim dikirin û dijîn. Mexseda Mînorsky ‘eşîra Biradostiya ye. Ewi ‘eşîra Biradostî çoqek li binamala mîrêt Hesenwayhidi (Hesnevîya) yê nasîy.
Bigotina Mînorskî, Kalandar Beg (Qelender Beg) li Berde Suri (Beresori) hikim dikir. Qelender Beg koka Begzadêt Urmiyê, li sala 1562-ê zayînî, li dûwahiya dewrê Şa Ŧehmasib ê Sefevî ķelata Beresori awa yê kiri.
Bigotina Mîrza Reşîdi Edîb-ol-Şo’era, li dewrê Şa Soltan Miĥemedê Sefevî (“Şa Mihemedi Xweda Bendê“ 1577-1587-ê zayînî, bavê Şa ’Ebas I), Tergewer bin destê Mîrê kurda ’Emer Begê Mêhranî bûye.
Bigotina Vasilie Nikitine li kiteba Ansiklopediya Îslamê Bîglerbîg ê Efşara li dewrê Şa ’Ebasê I (yêkê) Sefewî (1587 – 1629 zayînî) demê Mîr Imadedîn li Şemzînan hatiye Urmiyê her du navçêt Tergewer û Deştê (Beresori) dane Mîr ‘Imadedîni, li gundê Erzînê li navça Tergewer heta Sêgirkan û Girik-Nasiri li Mergewer, ku 62 gund bûn.
Dr. Cochrani (Kakrani), misîonerê Amrîkî li Urmiyê, yê goti ku serokêt Kurdêt navçêt Tergewer û Deştê hêzek zor nînin, lê belê, car li dû carê da, ewan aşkera şorişêt çekdarane li hember dewleta Îranê yêt bi rê êxisti û her car ķelat û sitarêt wan li çiya yêt hatiye xirab û wêran kirin û cezayêt giran ji bo wan yêt hatiye danan.
Mistefa Beg heta sala 1789-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, ku wê salê li gel Îraniya li şer da bû û bi destê 'ecema hate kuştin. Serêt birîyêt Mistefa Beg û Qadir Begê serokê Herkiya ku li gel Mistefa Beg hatibû kuştin, 3 roja li ber derê mizgewta Bazarbaşa Urmiyê, 'ecem didanêne pêşangehê. Dîwarê şûra bajêrê Urmiyê bi bêgarî, li êxsîrêt Tergewer û Beresori didene çêkirin.
Birahîm Xanê I Begzade paşi Mustefa Beg dibîte mîrê Begzada li Deştê û Tergewer. Dibêjin ku Birahîm Xani gelek keyf bi nêçîri dihat û ew neçîrwanek baş û navdar bûye.
Birahîm Xani tenê kurek bi navê Miĥemed Beg I hebûye, ku paşmayî lê mabin.
Mîremadîn (Mîr ’Imadedîn II) navbenda sala 1810-1814-ê zayînî, paşi Birahîm Xanê I, yê bûye Mîrê Beresori. Bigotina ridînsipîyêt Begzada navê bavê Mîremadîn, Qelender Beg bûye, lê belê ew hind rohna nîne û ez li ser wê bawerîyême ku ew wê gotinê tehnê li ser berê dîrokî, ku li ber derê ķelata Beresori bû, diînin û dibêjin.
Mîremadîn pênc kur û du kiç hebûne. Kurêt wi, Hesen Beg, Cangîr Beg, Temir Paşa, Meĥmed Se’îd Beg û ’Ebdal (’Evdal) Beg bûne. Kiçêt wi, Riĥevza Xanim, ku xêzana Birahîm Xanê II yê kurê Mihmed Begê I Begzade, û Miĥteber Xanim, ku xêzana mezina Şêx Ubeydula yê Nehriyê û dayîka Şêx ’Ebdulqadiri û Şêx Meĥmed Sidîqi bûye.
Hizretê Şêx Seyîd Tehayê navdar, bi gazîkirina Mîremadîn, li navbenda sala 1810 ĥeta 1818 yê hatiye Beresori û li Beresori xwendegehek (medreseyek) yê danay. Ĥizretê Şêx Seyid Teha du cara, hem pêşi çona nik Şêx Mevlana Xalidê Naqşbendî bo terîqet wergirtinê, û hem jî paşi terîqet wergirtinê, çend saleka li Beresori nik Mîremadîni yê jîy û li sala 1235-ê koçî (1819-ê zayînî), demê mamê wi Şêx Seyid ’Ebdula koça dûwayî kiri, yê çoy bo Nehriyê, ku paş mamê xwe bibîte şêx. Mîremadîni paşî Kiça xwe didete Şêx Ubeydula yê kurê wi.
Li sala 1820-ê zayînî Marşîmun ê Asurî bi navê Yuna (yan jî Nunah, Jonan) jîyana xwe li dest da. Qirar ew bû ku paşi wi birazayê wi Moxatîs (Mixaîl, Mikaîl) ê kurê Qeşe Mêku bibîte Marşîmun, lê belê xelkê Asurî xwast, ku Auraham, birazayek dî yê Yuna, bibîte Marşîmun. Moxatîs li Qudçanîsê sil bû û hate Şemsdîna. Felêt Şemsdîna, Gewerê, Dêrê (Mar Bîşo) û Tergewer pişta wi girtin û bi arîkariya Mîremadîn, ku Metranê fele mecbûr kir, ew Moxatîsi jî bikete Marşîmun. Li naw ĥemû Asurîyêt cîhanê her carê yêk kes bo rutbeya marşîmuniyê dihelbijartin. Ewe cara yêkê bû ku Asuriya du Marşîmun dihebûn.
Mîrê Rewandizê Mîr Miĥemed Paşa fermana girtina herêmêt Mukriya û Lacanê (Pîranşarê) dabû serdarê xwe Şa Murad Beg, û ewi jî heta Nexede girtibû destê xwe. Li sala 1832-ê zayînî Kurdêt Deşt û Tergewer li gel Kurdêt Serdeşt, Şino, Soma û Biradosta pêkwe, bo alîgiriya Şa Murad Begê serdarê Rewandizê, şorişek mezin kirin.
Mîremadîn li sala 1844-ê zayînî jîyana xwe yê li dest day û ew li gundê Dêmanê li Şemsdîna yê hatiye weşartin.
Nurî Beg birayê Gorgîn Beg, heta sala 1965-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, arîkariya şorişa Simayil Axa Simko û komara Mehabadê kir, Li komara Mihabadê dereca Serhengiyê hebû û yêk li wan serokêt kurda bû ku ser li Baku yê day. Paşi komara Mihabadê li gel Mela Mistefa Barzanî şer hat û çend çekdar li her dû aliya hatine kuştin.
Wikia (bi aslî Wikicities), di berê de wek rêbera web tê nasîn. Taybetî xizmeta hewîrandina webê bo wiki dîde (yan jî wiki farm) ji aliya Wikia INC.
Wikia ji aliya Jimmy Wales hatiyê avakirin. Navbera Wikia û Wikimedia Foundation yan jî Wikipédia têkilê tune ye. Wikia ne motorekê lêgerîn lê zêdetir tora sosyalê ye.
Kurdish World (Cîhana kurd yan jî Cihana kurdî), Di sala 2002an de bi navnîşana kurdishworld.com û behtirî ser komputergerî hatiyê çêkirin.
Armanca malperê naskirin dana malperên kurdî û projeya rêbera kurdî ya ODP bû. Piştî salan 2003 Kurdish World piranî daneyên rêbera Open Directory Project da. Malper behtirî ser projeyên vergêr û hêremî kirin (lokalîzasyon) kar dike.
Moldawî (bi moldawî: "Limba moldovenească") navê fermiyê zimanê rûmeniyê ku, li Moldovayê zimanê fermî ye. Zimanê moldawî yê ku li Moldova û herêma Moldauyê ku di sînorê Romanyayê de dime de tê axaftin bi piranî hewceyiyê peyvên nû ji zimanê rûsî temam kiriye jî, zimanê rûmenî bi piranî va hewceyiya xwe ji zimanê fransî temam kiriye.
Li welate Transnîstriyayê ku dewletbûna xwe niha biniqaşbare de jî, zimanê moldawî, ê ku li wir bi alfabeya kirîlî têye nivisîn, bi zimanên ûkraynî û zimanê rûsî ve zimanê fermî ye.
Di kanûna esasiya Moldovayê de zimanê fermî wek zimanê moldawî tê binavkirin. Lê di danezanîna serxwebûna dewleta Moldovayê de zimanê dewletê wek zimanê romanî dabû zanîn.
Zimanê sardî an jî zimanê sardînyayî (sardî: "limba sarda"), zimanekî ji zimanên romaniyê ku li girava Sardînyayê ji hêlê 1-1,3 milyon kes tê axaftin.
Mîna zimanên romanî yên din zimanê sardî jî, ji zimanê latînî pir peyv helgirtine û hêlê rêzimanî de jî bandorên mezin lê ditîne. Dîsa zimaneke dinê romanî, ji spanî jî gelek peyv helgirtine.
Li girava Sardînyayê 1-1,3 milyon kes (80% kesî hemû kesên giravê) bi zimanê sardînyayî diaxive. Dîsa ên ku bi sardî diaxivin, du zimanî mezin bûne û herwiha zimanê îtalyayî jî dizanin.
Kargeriya herêmê di sala 1997'an de, kargeriya Îtalyayê jî di sala 1999'an de zimanê sardî bi zimanê îtalî ve di statuya wekhev de qebûl kirin û wek zimanê fermî pejirandin. Lê ji bo bandora bi salan niha zimanê îtalî di nêv sardînyayiyan de bi ser zimanê sardî dikeve.
Zimanên îberoromanî zimanên romanî yên ku li nîvgirava Îberî têne axaftin. Zimanên ku dikevine vê şitlê zimanê romanî ev in: spanî, portûgalî, galîsyayî, aragonî, katalanî û astûrleonî ne. Zimanê ladînoyî yê ku ji hêla cihûyên sefarad ên li Tirkiye û Îsraîlê têye axaftin jî yek ji zimanên îberoromanî ye.
Rewşa zimanê katalanî di nav zimanzanan de bi niqaş e. Hin wî zimanî yek ji zimanê îberoromanî dibînin jî, hin jî wî di nêv zimanên galoromanî de bişûn dikine. Dîsa mirov dikare wî wek zimaneke derbasî, yanê zimaneke navbera herdu zimanên de jî bibîne.
Sîcîlyanî (bi Sîcîlyanî: "Lu sicilianu", Îtalî: "Lingua siciliana") zimanekî zimanên romanîye ku li girava Sîcîlya û hin deverên herêmên Îtalyayê Apulya, Kalabriya û Kampaniyayê li hêla 10 mîlyon kesan tê axaftin.
Ziman an Na.
Çiqas li Îtalyayê ew zaraveyeka zimanê Îtalî dibînin jî zimannas wî piranî wek zimanekî serbixwe dibînine. Ew zimane fermî nêye naskirin û li dibistanan jî nêye xwendin. Ser vê ve nûgîhayên nû mezin dibin tenê bi zimanê Îtalî mezin dibine û wê sedemê jî zimanê Sîcîlyayî bandorê xweyê di jiyanê rojane de winda dikeye. Gorî UNESCO ewî di bin talîkeya mirînê de ye.
Îro ji ber ku Sîcîlyanî yan ji salên 1950'an şûn de koça welatên din kiriye ew îro li dewletên wek Awistralya, Arjantîn, DYA, Fransa û Almanyayê tê axaftin.
Lijneya Zimanê Kurdî (LZK) di 25’ê tebaxa 2008’an de li Duhokê (li herêma Kurdistana Îraqa federal) hate pêkanîn.
Ev lijne ji pênc zimannas û taybetmendan pêk tê bi daxwaza parastin û pêşvebirina çand û zimanê kurdî. Ji aliyekî din jî mafên fêrxwaziyê li parêzgeha Duhokê û çandê ola êzidiyan weku samanekî neteweyî diparêze. Endamên Lijneya Zimanê Kurdî li Dihokê ev in: Fazil Umer, serokê encûmenê parêzgeha Duhokê; Mueyed Teyib, rêveberê dezgehê Spîrêz û endamê Akademiya Kurdistanê; Wartikês Musîs, rêveberê giştî yê perwerdeya Dihokê; Behruz Şucaî, mamosteyê zimanê kurdî, nûnerê Zankoya Duhokê û Mihemed Ebdulla, nûnerê Yeketiya Nivîskarên Kurd.
Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl di sala 1955 hatiye dinyayê û ti dibistana li ser mûzîkê nexwendiye. Destpêka hunera wî bi erebî bû ji ber wa navê "Al-Endelîb Al-Esmer" dihate (العندلیب الاسمر) lêkirin. Lê dayika wî nahêle ku bi erebî stranan bêje, ji ber wa hunermend Muhemmed Emîn Cemîl bi kurdî stranan çêdike û dibêje. 2 kasêt amadekirin bi alîkariya "Ebdo Elanê", ê ku ji Dêrikê bû. Gelek gotin û awaz yên Muhemmed Emîn Cemîl bûn. Gelek caran skeçên mûzîkê ji bo şano çêdikir. Heya niha xwedî bêtirî 35 berhemane. Ku tev di rewşek zor û giran'de hatine amadekirin. Berhemên xwe bi alîkariya hunermendan: "Merwan Sebrî", "Selah Resûl" û "Sîpan" amadedikirin. Heya niha jî hîna li ser rêya hunerê ye û berheman ji bo guhdarvanên xwe çêdike. Ji ber ku hunermendên kurd hîna negihiştine wê asteya ku tenê ji hunera xwe bijîn, hunermendê hêja Muhemmed Emîn Cemîl, li kêleka hunera xwe karê berberiyê dike, ji bo karibe tim berheman çêbike. Gelek ji stranên wî, yên şêxanî û koçerî li dawetan tên stran, û gelek awaz û stranên wî yên windayî jî hene. Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl, yek ji wan hunermendane, yên ku xwedî keda mezine, lê negihaştiye mafê xwe yî xwezayî.
Li gor jêderên me, klîpa yekem Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl çêkir bi alîkriya Sîpan. Tevî zor û zehmetiyan jî, tevî kêmasiyan di wê demê'de klîp çêkir. Hunermed Muhemmed Emîn Cemîl gelek îlhamên xwe ji der û dorên xwe, ji êşên xelkê digre û dike stran, gelek stranên wî çîrokên rastîne, wek strana "Ayid". Gelek caran jî bûye bilbil û li ser zimanê jinê stran gotine. Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl berhemekê çêdike ji stranên Hunermeda ereb, a bi nav û deng „Um-Kelsûm" (ام كلثوم) piştî ku werdigerîne kurdî. Hunermend Muhemmed Emîn Cemîl ji bo demekê çûbû welatê Lîbiya ji bo ku kar bike, niha dîsa vegeriyaye Qamişlo û jiyana xwe berdewam dike…
malpera [http://www.kurddoz.do.am]û Zuhêr Cemîl, birayê Hunermend M. E. Cemîl
Mesrop Maştots (jdb. 361 an jî 362 - m. 17'ê reşemiyê 440) keşe, olnas û zimannasekî ermenî bû.
Zimanê ermenî bi alfabeya ermenî tê nivisîn. Alfabeya ermenî di sedsala 5'an de ji hêla Mesrop Maştots ve hatiye afirandiye. Ew ji 39 tîpan (orijînala xwe de 36) pêk tê.
Nika Wextê Huyayîşî yo, yew kitabê fiqrayano u 2008 te Weşanxaneyê Vateyî ra vecîyawo.
Tede qasê 88 habî fiqray estê, u heme zî bi zazakî hamey nuştişî. Fiqray gorey fekê cayê vatîşêcede hetê M. Malmîsanijî de redaktê biyê.
"Nê fiqrayê ke verî kovara Vate de weşanîyaybî, hetê gelek kesan ra amey arêdayîş. Mavajin ke, 15 tene hetê Serdar Bedirxanî ra, 14 tene hetê Seyîdxan Kurijî ra, 11 tene hetêFirat Çelkerî ra, 10 tene hetê Aysena Kurdî ra, 6 tene hetêDaîmî Bektaşî ra, 6 tene hetê Murad Canşadî ra, 4 tene hetê Xezala Şarikî ra, 4 tene hetê Giran Kizilî ra, 3 tene hetê Mehmûd Nêşiteyî ra, 2 tene hetê Kemal Unalî ra, 2 tene hetê Akman Gedîkî ra û hetê her yewî ra 1 tene zî hetê Turgut Ersoy,Tahsîn Erîş, Mihanî Licokic, Omer Akengîn, Velî Şahîn, Îrfan Kaya, Mutlu Firat, Abbas Îzol û Celadet Alî Bedirxanî ra amey arêdayîş. A ke hetê Celadet Alî Bedirxanî ra ameya arêdayîş, M. Malmîsanîjî kurmanckî ra çarnaya kirmanckî ser. 2 tene zî arêdayoxê înan bellî niyê."
Nika Wextê Huyayîşî yo, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2008, 86 rîpel, [ISBN 97-5627-827-7]
Agahiya li ser Muzexana Qeçax ya Kelturî (Muzexaneya Qeçax a Kulturî) ya Duhokê
Agahiya li ser Muzexana Qeçax ya Kelturî
Qadir Qeçax siyasetmedar û helbestvanekî kurd e.
Heta niha 12 berhemên wî hatine çapkirin. Qadir Qeçaxê ku niha li Başûrê Kurdistanê dijî, di şerê azadiya Kurdistanê de pêşmerge bû û piştî deshilatdariya kurd li başûrê Kurdistanê di salen 90'î de bi cih bû, Qadir Qeçax demekê berpirsiyarê PDK'ê liqê 1'ê (li Duhokê) bû.
Qadir Qeçax damezirînerê Muzexan Qeçax ya Kelturî (Muzexaneya Qeçax a Kulturî) ye, ya ku di 1'ê tebaxa 2009'an de li Duhokê hat sazkirin.
Niha (2011) endamê buroya navendî ya PDK'ê ye.
Sanikan û Deyîranê Licê ra, kitabê hîkayanê Licê yo 2007 de Weşanxaneyê Vateyî ra vecîyawo.
Şanikî u deyîrê(lawikî) Licê bi destê Mihanî Licokicî hamey arêkerdişî. tede çarîyes habî(tenî) şanikî u panc habî zî deyîrî estê. 111 rîpelo.
Sanikan û Deyîranê Licê ra, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2007, 111 rîpel, [ISBN 975-6278-14-7]
Kameraya Zenit. Bergeha 3 dîmen.
Kamera, amûra girtina wêneyan e. Mirov bi alîkariya kamerayê wêneyan digirin û dûv re derbasî ser kartan, an jî derbasî kompûterê dikin û wekî bîranîn hiltînin. Di sedsala 21em de bêhtir kamerayên digital tên bikaranîn.
Kamerayên di sedsala 19em de bi yekbûna teknolojîyê optîk û kîmya hat derketin. Kamerayên kevn, mekanîk bû zehf giran bû û nehat kişandin. Di van sala de wêneyên li ser lewhe tên pêl kirin. Wêneyên kevn bê reng bû, reş û sipî bû. Wêneyê herî pêşîn, di sala 1827 de, lewheya metal bi madeya kîmyawî hat rû kirin. Paşê, bi şewl wêne li ser lewhe çêdibe.
Kamerayên nûjen.
Kamerayên nûjen bi peresîn dewreyên elektronîk bu erzantir. Ji bo cihên tarî, Filaşê Wênekêş jî hat veserkirin.
Fûrlanî (fûrlanî: "furlan", îtalî: "friulano") yek ji zimanên romanî ye. Ew li herêmê Friaulê li Italyayê, ku nêvbera Udine û Slowenyayê dikeve, ji hêla nêzî 600.000 kes tê axaftin û herêmî wek zimaneke fermî tê naskirin û li dibistanan pê perwerdehî tê kirin.
Gorî lêkolînan ew bi zimanê Ladînî û Ratororomanî ve nêzi hev in û bi wan şitlê Zimanên ratororomanî pêk tîne.
Welatên fûrlanî lê tê axaftin
Li Îtalyayê, ew di sala 1999'an de bi qanûna 482/1999 ve wek herêmî, zimanê fermî hat naskirin. Ji wê vir ve perwerdehiyê wê wek hilbijartî li dibistanan tê kirin. Ji 2004'an vir ve jî navên kolanan ji Îtalyanî de hate wergera duzimanî kirin.
Şoreşa Kûbayê, navê serhildana Bizava 26'ê Tîrmehê ya şoreşgerê kubayî Fidel Castro li dijî dîktatorê Kubayê Fulgencio Batista ye. Serhildan di navbera salên 1953 û 1959'an de çêbû.
Di 26 Tîrmeha 1953'an de komên di pêşengiya Fidel Castro de, avêtin ser qereqola Moncada ya li Santiagoyê. Serdegirtin bi serneket. Gelek kesên ku tevlî serdegirtinê bûn, mirin, yên sax jî bi Kastro re hatin girtin. Di sala 1955ê de Fidel Castro bi şêweyekî surgunê çû Meksîkayê. Kastro ji bo ku li Kûêbayê şerê gerîlla bide dest pê kirin, dest bi amadekariyan kir. Cengewarên di bin fermandariya Kastro de, di 25 mijdara sala 1956an de bi keştiyeke biçûk ya bi navê "Granma" ku tê de cil, xwarin, çek, lewazim û hi pêwîstiyên leşkerî yên pir kêm bi hêviya pêk anîna şoreşê ji Meksîkê, da rê û berê xwe dan Kûbayê.
Piştî rêwîtiyeke 7 rojan 82 şervan, çawa ku gava xwe avêtin Kûbayê rastî êrîşekê hatin. Pir ji wan hatin qetinkirin. Yên mayî jî xwe gîhandin hev û gîhîştin Sîera Maestrayê. Sîera Maestra, bû biryargeha esasî ya mezinbûna artêşa gerîlla. Gerîllayên Kûbayî, di 14 Çileya 1957an de, yekem car êrîşeke serkeftî li ser garnîzona leşkerî ya li ber çemê La Plata li darxistin.
Artêşa gerîla her ku çû mezinbû. Li jêr fermandariya Camilo Cienfuegos, Raul Castro ve Che Guevara de yekîneyên nûh hatin sazkirin û şerê gerîlla li herêmên nûh belav bû.
Bahoza Şoreşê li hemu welêt digeriya.
Hêz û taqeta hukumeta Batîsta jî her ku diçû diqediya.
Hukumetê li Sîerra Meastra dest bi êrîşa dawî kir. Lê belê ev êrîş jî bi ser neket û bû êrîşa dawiyê.
Êdî gel, li cem şoreşê bû.
Di vê navberê de artêşa di bin fermandariya Che Guevara û Camîlo de, destpê kirin, ber bakûrê giravê ango ber bi Havanayê ve pêş de çûn.
Batîsta, şensê xwe yê dawiyê lîst û beyan kir ku bila hilbijartinên serokkomariyê werin kirin û ewê tevlî hilbijartinan nebe.
Lê belê gel, hilbijartinan boykot kirin û ev pêşniyaz qebûl nekirin.
Şer, ji du eniyan ve berdewam dikir. Yekîneyên girêdayî Fîdel li Orîentê, yekîneyên girêdayî Che jî ber bi herêma Las Vîlasê ve diçûn, rêyên çûn û hatinê dihatin girtin, hêzên Batîstiyan her diçû tengezar dibû.
Di 1 çileya 1959ê de, li Sîerra Meastrayê Fîdel, bi şîara "hemu desthilatdarî û destur a milletê serhildêre" gelê Kûbayê vexwend greva giştî.
Di heman rojê de Batîsya reviya Emerîkayê.
Li ser vê yekê artêşa gerîlla ya girêdayî Fîdel, ji greva giştî îstîfade kirin û bêyî ku rastî kelemek tenê jî werin ketin Havanayê.
Bi vî awayî dîktatoriya bi xwîn a Batîsta ku di 1952an de ji aliyê Emerîkayê ve hatibû ser desthilatdariyê, bi dawî bû. Serketin, bû ya gelê Kûba ya li jêr serokatiya artêşa şoreşê de.
Wêneyekî erebî ji sala 1335'an Qaziyê Ma'arrayê ku tê de li aliyê çepê rûniştî ye
Qazî an jî qadî (an jî "hakîm") wezîfeyeka li welatên misilmanan e. Qazî ew kesê ku him dadgerî dikirî û him jî ew tiştan gorî Îslamê, ango Quran, Fiqih, Sunet û Şerîetê kontrol dikirin. Ew pê îslam li welatan belav bû û sînorên xelîfe berfireh bûbûn re, di wextê Ûmeyyeyan re êdî li her bajarên mezin qadî hatin tayîn kirin. Peyve Spaniyê "alcalde" yê ku tê maneyê "Şareder", bi gumanî ji peyva qadî ji erebî, di demê Endulusê re derbasa Spanî bûye.
Kordoba (;) paytexta wîleyata Kordoba li Spanyayê di herêma Andalusia de dimê ye. Ew li ser çemê Guadalquivirê dimê ye.
Córdoba herêmeke ji berê de şaristanî û civak li ser çêbûye. Ew di 169 b.z de ji hêlê Împeratoriya Romê hate dagir kirin û bi navê "Corduba" bû navenda herêmê xwe. Ji pê ji hêla vandalan hat talan kirin re, ew demeke di bin hikumdariya Gotên Roava de ma. Navbera salên 554 û 571'an de jî di bin Bîzansê de ma. Di sala 572'an de Gotên Roava ew şunda dest xwe xistin jî qêmete xweya berê êdî qeyb kiribû. Di sala 711'an de ew kete bin destên misilmanên Ereb û berberîyan û ew bi sala 716'a bû paytexta dewletê Endulusê.
Di sedsala 10'an de li derdorên bajêr Xelîfetiya Kordobayê bi Ûmeyyeyan ve girêdabû hat avakirin. Di wan wextan de li bajêr nêzî mîlonek kes dijiyabûye. Di wan wextan de ew Qurtube () dihat nav kirin. Dîsa di wê wextê de misilman, cû û xristiyan bi biratî cem hev dijiyan. Ew heta 1236'a di bin desthilatê hin qewmên Ereb û Berberan de ma û ji wê salê ve êdî temamî kete bin hikumdariyê Xiristiyanan.
Web 2.0 biwêja kû ji bo sazkirina giştik World Wide Web bi avayekî nesla nû ye. Sazkirina Malperan Internetê bi fonksiyonalîteyan nû, yên kû îmkana parvêkirin û îmkanan din didin bikarhêneran.
Ev biwêjê di sala 2004'an de ji aliya Tim O'Reilly li konferansekê Webê de digot, « Web 2.0 » ji sala 2007'an vê demê biwêj pir tên gotin.
Gerrusî zaravayekî Kurdî ye, ku li girtûperê (derdorê) bajarê Bîcarê tê axaftin û wisa yek ji devoken Kurdiya navîn û Kurdiya Başûr nas dibe. Gerrusî bi zaravayên soranî û kelhûrî û Lekî bi pirr nêzî ye.
Helbestek Bi Kurdiya Gerrus.
Helbestvan: "B. Q. Daxî, ji pertoka wê ya "Delaqey Derya (Helbest Bi Kurdiya Gerrusî)"
Muhemmedê Mamlê (z. 1925 − m. 13ê kanûna paşîn a 1999, Mehabad, Rojhilatê Kurdistanê (Îran)), hunermendekî kurd e.
Muhemmed Mamlê di sala 1925an de li bajarê Mehabadê ji dayik dibe, di serdama Komara Mehabadê de bi stran û srûdên xwe yên nazenîn, tê naskirin. Hunermendê kurd ji ber kar û barê kurdayetiyê gelek caran tê girtin û di zindanan de jiyana xwe derbas dike. Mamlê endamê Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê bû.
Muhemmedê Mamlê di 74 saliya xwe de, roja 13 çileya sala 1999an piştî nîvro, li Rojhilatê Kurdistanê li bajarê Mehabadê jiyana xwe ji dest da. Mamlê li goristana Mehabadê ya bi navê Bûdak Siltan hate definkirin.
Mesrûr Barzanî (jdb. 1969 li Çoman) serokê Ajansa Parastina Kurdistanê ye. Ji vir ve Serokwezîrê Herêma Kurdistanê ye. Di nava birayên xwe de ew yê herî mezin e. Mesrûr Barzanî Zewicî ye, keç û lawekî wî heye.
Di ciwaniya xwe de di nava pêşmergeyan de cih girtiye û piştî Serhildana 1991-1992 ew çûye Amerîkayê û li wê derê li zanîngehê fakulteya hikqûqa navnetewî û zanista siyasî xwendiye.
Ew dibêje ji ber karê wî yê zêde ew mecalê nabîne ku beşdarî çalakiyên civakî bibe. Mesrûr Barzanî di medyayê de kêm tê dîtin.
Tarîx zanayiş û musayişê demo vîyarte û hewadîso verên o ku merdimî (însan) şikenê be haydarî nuştekî û fekî ey bigêrê.
Rîşe (Kok).
Zazakî de çekuyê "tarîx" zûwanê Erebkî ra yeno. Di Îngîlîzkî de zî vanê "history" ku eslê xo de çekuyek Yonankî yo. Kurdkî de zî bi "tarîx" vanê dîrok.
Letî Tarîx.
Tarîx zaf letî xo esto: Tarîxê Cayan, Tarîxê Herdî, Tarîxê Leşkerî, Tarîxê Komelekî, Tarîxê Ramyarî (Politîkî), Tarîxê Merdiman,
Leteyî Evesta.
Pertokê (kitabê) Evesta ku ewro resîyo destê ma, eslê xo ra be alfabêtê Pehlewîkî û serdemê Sasaniyan de nusyayo. Çiku demek Evesta nusya hendî yew zûwanê zindî nebî û qise nebîyênê. Pêropiya Evesta di leteyan o: Gazeyan (bi Evestakî "Gatha", be wateyê/manayê "awaz", "lawike" û "hawar" ku heta ewro zî Kurdkî de vanê "gaze" yan zî "gazî") û Yesne (be wateyê/manayê "nimaj wendiş serba hûma" yan zî "roşan" ku ewro Kurdkî û Farskî de vanê "cejn"/"ceşn"). Dîmena (nîyadayişê) zûwannasî ra zûwanê Evesta bi di letan beno beş (taqsîm): Evestakîyo Verin û Evestakîyo Peyin. Evestakîyo Verin o yo ku Gazeyan der o û Evestakîyo Peyin zî yê Yesne yo. Hendek cîyawazî (farq) miyan înan de esto. Serba nimûne "sw-*" a Hind-Ewropakî Evestakîyo Verin de bena "hv-" labelê Evestakîyo Peyin de bena "xv-". Edî (tabîî) ku Evestakîyo Verin Evestakîyo Peyin ra kihanêr o.
Gerruskî zaravayek Kurdkî yo, ku çoşmê (derdorê) bajarê Bîcarî de yeno qise kerdiş û zey fekî (demokî) Kurdkiya navîn û Kurdkiya Başûr ra yew, nas beno. Gerruskî be zaravayên sorankî û Kelhûrkî û Lekî zaf nezdî yo.
Helbestek (Şîîrek) Be Kurdkiyê Gerruskî.
Helbestwan (Şaîr): "B. Q. Daxî, pertokê ey yê "Delaqey Derya (Helbest Be Kurdkiyê Gerruskî) ra"
Şerê Kendavê an jî Şerê Kendavê yê yekem di 17ê kanûna paşîn a sala 1991an de bi navê "bahoza çolê" destpê kir û meh û nîvekê berdewam kir.
Şerê duyem yê Kendavê ji ber ku Sedam Huseyn li ser daxwaza Neteweyên Yekbûyî xwe ji Kuweyta dagirkiribû paşve nekişand, destpêkiribû. Balafirên şer û roketên Amerîka û welatên hevgirtî, di encama bombardûmaneke 40 rojan de, Îraqê wergerandin moxilê. Şerê Kendavê, di 28ê sibata sala 1991î de, bi teslîmbûna Îraqê re, bi agirbestekê, bi dawî bû. Niştecihên paytext Baxdayê û hin bajarên Îraqê, di 17ê Çileya sala 1991an de danê Sibê bi awaz û dengên balafir, roket û çekên ezmanparêz re, çavên xwe ji xewa şîrîn vekirin.
Di yekemîn şeva şer de, bi sedan balafirên şer li ezmanên Baxdayê ref bi ref xuyakirin û bombeyên xwe barandin. Di heman demê de, keştiyên şer yên Amerîka û keştiyên hin welatên hevgirtî ji Kendavê û derya Spî ya naverast, Baxdat dan ber roketan. Artêşa Îraqê, beriya êrîşa Amerîka û hêzên hevgirtî li Kuweytê 4 meh û nîvên xwe tijî kiribû. Artêşa Îraqê bi alîkariya welatên rojava û bi taybetî-jî bi hevkariya Amerîka, di dema şerê Îraq û Îranê de bûbû artêşeke mezin û nûjen. Di wê demê de, hefsarê artêşa Îraqê bi destgirtin li derveyî derfetan bû. Neteweyên Yekbûyî, bang li Iraqê kir ku heta 15ê Çile xwe ji Kuweytê paşve bikşîne. Lêbelê digel banga navnetewî, biryarên Neteweyên Yekbûyî, gefên hêzên hevgirtî û leşker komkirina wan li Kendavê, Sadam Huseyn razî nekir ku xwe ji Kuweytê paşve bikşîne. Balafirên şer yên welatên Hevgirtî, heta 24ê sibata sala 1991an ji ezmanan, erda Îraqê bohist bi bohist bombebarankirin. Di encama bomberdûmanê de Îraq bi dehan sala paşve zivîrî û wergeriya çolekê. Hêzên Hevgirtî di 25 sibata heman salê de, di erdê re êrîşî ser leşkerên Îraqê kir û di encama şerekî 100 saetî de, leşkerên Îraqê ji Kuweytê derxistin. Şerê Kendavê bêyî ku dawî li desthilatiya Saddam Husên bîne di 28 sibatê de bi teslîmbûna desthilatiya Baxdayê û bi agirbestê dawî lê hat. Di dema şer de serokê wê demê yê Amerîka George W. Bush gelê kurd û gelên Îraqê ji bo serhildanê xiste nava heyecan û xwîngermiyekê. Lêbelê Amerîka, piştî serhildana gelên Iraqê, di serî de gelê kurd, hemû însanên Îraqê li ber dergahê mehdera desthilatiya Baxdayê hişt. Ev helwesta Washington bi giranî li ser gelê kurd û gelên Îraqê bi nebaşî bandora xwe kir. Herwiha rêxistinên kurd yên li Başûrê Kurdistanê ji ber polîtîkayên xwe yên bi derve girêdayî ketin nava aloziyekê.
Mela Enwerê Mayî (1913 Amêdî - 1963) rewşenbîr û helbestvanê kurd yê sedsala 20'an e.
Hêvî Berwarî Mamoste Mela Enwerê Mayî li adara sala 1913, li gundê Mayê, li herêma Berwarî Bala, ku girêdayî qeza Amêdiyê û parêzgeha Duhokê ye ji dayîk bûye. Mamoste ji malbateke oldar û resen bûye, ku rêça Neqişhebendî ji xwe re girtiye û sofiyetî sala 1915 babê wî Şêx Mihemed jiyana xwe ji dest dide û ku jiyê wî ne gihaye sê salan, diya wî perwerdekirina wî dide dest xwe; mîna hemû jinên bi rûmet ên Kurd hemû şiyanên xwe dimezêxe ji bo perwerdekirina zaroyên xwe, weke jineke oldar, wê dixwest ku yek ji zaroyên wê bibe zanayekî olî yê mezin; mîna babê xwe.
Ji ber wê yekê, her di jiyekî biçûk de, diya Enwer ew danî ber xwendina Qurana pîroz li gundê Mayê, lê piştî demekî, diya wî zanî, ku xwendina seretayî li gundê Bamernê hatiye vekirin. Wê kurê xwe hinart cem hind nasyarên xwe li wir ji bo xwendinê. Weke tê zanîn, Enwer xwendina xwe ya seretayî li gundê Bamernê bi dawî aniye. Û berdewam bû, ku xwendina xwe ya olî bi dawî bîne. Paşan li gor rewşa wî çaxî, Enwer li mizgeft û gundan digere, ji bo bi dawîkirina xwendina xwe, taku li Amêdiyê binecih dibe, roja 24'ê îlona 1936'an bawernama zanistî ya olî li ser destê zanayê bi rûmet Şokrî Efendî miftiyê Amêdiyê, yê ku li sala 1938 çûye ber dilovaniya xwedê werdigire. Dîsan Mayî melatiyê li hind mizgeftên Berwarî Bala dike, lê li ser vê yekê berdewam nebû, ji ber ku ew di sala 1938an de diçe Bexdadê, daku ezmûna xwe di wezareta perwerdeyê de bike, ku bibe mamostayê zimanê erebî li dibistanên amadeyî. Paşan vê xebata wî, ji ber çend egeran ser negirt, paşan di sala 1939an de li gundê Şêrwana Mezin bû mamosta, ku girêdayî qeza Mêrgesor e. Dîsan Mayî ji bo mamostatî li pir gundên Kurdistanê digere û li hind herêmên Kurdistanê û Îraqê dibe fermanber, lê Mayî mîna her kurdekî ronakbîr ji êş û azarên gelê xwe dûr nebû û siyaset jêre dibe oksîjena (O²) jiyana wî; bi taybet piştî şoreşa 14 tîrmeha 1958an li Îraqê.
Dîsan Mayî li radyoya kurdî, li Bexdayê kar dike û di rojnamegeriyê de rolekî mezin dileyîze; herweha dibe endamê yekemîn, endamê desteka birêvebir ya yekîtiya rewşenbîrên Îraqê û endamê sendikaya rojnamegeran li wî çaxî, ji ber ku Mayî mirovekî aktîv bûye, bi taybet di warê rewşenbîrî û siyasî de. Ji bo zêdetir ku rewşa Kurdan û çalakiyên wan li cîhanê bide naskirin, di sala 1959an de çûye Çîna Milî. Li gel grupeke milî ji aliyê hikumeta Îraqê ve, çaxê vedgere, diçe Sovyeta berê û hind hevdîtinan li gel hind nivîskar û rewşenbîrên kurdên sovyetê pêk tîne; yên weke Qanatê Kurdo û Dr. Selmasî û hindên din. Ji ber ku Mayî bi jiyana siyasî ve girêdayî bû, ji lew re di karên xwe yên mamostatî, fermanberî û rojnamegerî de nekarîbû berdewam be, ji ber ku tûşî astengiyan dibû û pir caran tat zîndanî kirin û dûrxistin bo herêmên dûr weke sizadan. Mayî neçar ma di destpêka 1962an de tevlî şoreşa kurdî bibe; ew dibe perpirsê cepeyê Xaneqîn bo maweyê salekê, paşan bi fermana şoreşê hate herêma Badînan - bi karê şoreşê. Lê mixabin li wir jiyan nekir, ji ber ku di êvara şemî, 22 huzeyrana 1963an de ji aliyê rijêma Îraqê ve bi hêrişeke firokan tê gulebarankirin û şehîd dibe, dibe stêreke geş li asmanê şoreş û berxwedana gelê Kurd de.
Di salên 1946 û şûnde êdî Mayî li ser siyasetê nenivîsandin, ji ber ku her tim di jêr çavan de bû. Bi tenê tiştên çandî û gelêrî mîna helbestvanê gelerî Hemkê Tuvî. Ta niha jî helbestên Hemkê Tuvî di herêmê de nav û deng in. Piştî şoreşa 14.07.1958an li Îraqê, wî dikarî wê bêdengiya xwe ya çend salan di rêya kovara Ruşenbîriya Nuyê de derbixe, ku kovareke kurdî bû, bi zimanê kurdî derdiket û radyoya kurdî û rojnama Zeman, Albîlad, Xebat û kovara Ronahî ya Hafiz Mostefa Alqazî derdixist; û rojnama Serbestî di sala 1959 de, çaxê çûye Çîna Milî du gotar li rupelên Gel belavkirin, ku zimanê Partiya Komonîst ya çînî bû. Yek ji wan gotaran li ser Kurd û alîkariya wan ji bo rêjîma komara îraqê, ya din li ser kurd û rola wan di dîroka kevin û nû de. Dîsan Mayî sêmînarek li ser rewşa Kurdan pêşkêş kir (li Nadiya Netewî li Pêkîng) ê. Dîsan li vegera wî, di Rûsiyayê de hevpeyvînek digel hate kirin. Di rojnameya (Al Piravda al Sovyetiye) li ser alîkariya Kurdan ji bo parastina komara Îraqê û rola wan di avakirina aştiya cîhanî de û dîtinên wan ji bo pêşerojê. Dîsan li Çîkûslovakiya di hind rojnaman de li ser rewşa Kurdan û çand û hunera kurdî gotar belavkirine.
Dîsan ji nivîsên Mayî yên giring û pîroz pirtûka wî ya bi navê (Kurd li Behdînan), ku nivîseke, lêkolîneke dîrokî û civakî ji peydabûna Kurdan û bîr û baweriyên olî, rewşt û sirûştê gelê Kurd û edebiyata wan, ku yekem pirtûk e li ser Behdînan hatiye nivîsandin, ta ku niha jî mîna jêdereke girîng di destê rewşenbîran de ye. Weke tê zanîn, Mayî di qada rojnamegeriya kurdî de xebateke pîroz meşandiye, di piraniya rojname û kovarên kurdî û erebî de li Îraqê di wî çaxî de nivîsandiye. Herweha di radyoya kurdî de du bername hebûne, yek li ser edebiyata kurdî û ya duyem li ser dîroka kurdî. Mayî weke rojnameger û siyasetmedarekî Kurd di jiyana xwe de roleke hêja leystîye, çaxê Xwedê jê razî (Mamoste Salih Yûsivî) pêşniyar kir, ku pêwîst e yekîtiya nivîskarên Kurd were damezrandin, mayî yekem kes bû, ku pêşniyara wî pejirand û bi germî pêşwazî kir. Dîsan di sala 1960î de, çaxê kongireya mamosteyên Kuristanê ya duyem li bajarê (Şeqlawe) hate sazkirin, Mayî beşdar bû û peyvek bi zimanê erebî li ser (Şêx Adî) pêşkêş kir. Herweha helbesteke helbestvanê dasinî (Baba Raxê Hemedanî) bi navê (Meyrem û Ceifer) di kovara Ronahî, jimare sê de sala 1960î hate weşandin. Dîsan babetek li ser helbestvanê Kurd (Ebdulsemedê Babek) di kovara Ronahî de (jimare 5-6) Şibat û Adara 1961ê, li jêr navê (Wêjeyî Kurd) belav kirin. Bi vî awayî peywendiya Mayî û rojnamegeriyê hate qutkirin, çaxê tevlî şoreşa kurdî bûye; li başurê kurdistanê roja (12.01.1962).
Abdurrahman Dürre (jdb. 1930 − m. 11ê çiriya pêşîn, 2012), helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1930î li gundê Kêranlixa girêdayî navçeya Milazgirê hatiye dinê.
Perwerdehiya xwe li çend medreseyan dewam kir şûnde destûrnameya xwe ji medreseyê Norşînê hilgirt û dest bi îmamiyê kir. Nêzî deh salan li medreseyê Hesen Paşa ders da. Ji pê re bixwe jî medresek ava kir û di wê de dersên kurdî jî dan. Di sala 1962an de çû Enqereyê û kete îmtîhanê miftîtiyê û pê di îmtîhanan de bi serket re dest bi miftîtiyê kir. Di vê wezîfeyê xwe de ji ber fikrên xweyên siyasî çend derban sirgûn bû û ji pê re jî hat dane dadgehê eskerî. Lê pê re beraat bû û şûnde vegeriya wezîfeyê xweyê miftîtiyê. Navbera salên 1980-1983an de li Treblûsê wergeriya tirkî-Erebî kir. Di sala 1990an şûnde li Mûş û Erzînganê çend salan heps bû. Paşê çû Stenbolê û li wir "Yukarı Mezopotamya Kültür Merkezi" ("Navenda Çanda Mezopotamyaya Jorîn") ava kir û li wir dersên kurdî dan, pey re çû Ewropayê. Li Ewropayê Partiya Îslamiya Kurdistanê ava kir.
Seyda Mele Abdurrahman Dürre di 11ê çiriya pêşîn a 2012 de li Almanya li bajarê Kölnê çû ser heqiya xwe.
Îkona naskirî ya web feed
Pêla web (yan jî Pêla nûçe) yek jî formata daneyên kû ji bo bikarhênerê Internetê, rojanekirina naverokekê tê bikaranîn.
Aramgeha Baba Tahir, li Hemedanê (Îran)
Baba Tahir yan Baba Tahirê Uryan (jdb. 935 Hemedan - m.1010 Hamedan), helbestvan û fîlozofê kurd ê lekî yê sedsala 11an e. Roja jidayikbûn û mira wî bi temamî ne kifş e, di çavkaniyan de gelek ji hev cuda dîrok nişan didin.
Nasnavê wî.
Nasnavê wî Baba Tahirê "Uryan" bû yê ku tê wateya Baba Tahirê "Ta'zî" yê ku cilan li xwe nake yan jî cilên wî xweşik laşê wî nastrîne. Ev nasnav nîşan û pajoya derwêşbûna wî ye.
Hundek dibêjin wateya "Uryan =Xwas" lê ev ne raste.
Ji ber ku di zimanê erebî de wateya "Uryan =taziye" kesê bê cil yan kesên ku cilên wî laşê wî ne bi awayekî geştî disitirîne.
Û xwas wateya wê bi erebî "Hafî, hefyan" yê ku bê pêlav û nig tazî.
Gelek agahdariyên li ser jiyana Baba Tahir negihiştine destê me û em bi ronakî nizanin ku bajarê ku wî di tê de ji dayik bûye kîjane (ango Baba Tahir gelê kîj bajarê Kurdistanê bû). Guman dibe girtûperê (derdorê) 1100 salan berê niha hatbûye cîhan.
Baba Tahir bi salan li Hemedanê de dijî û mala wî ya herî dawî, ango gorgeha wî, di meydanek (bi navê Meydana Baba Tahir) de li bakûrê bajarê Hemedan e.
Helbestvanî.
Helbest û honraweyên Baba Tahir bêtir çarîn in û wek stiranan dihatin bikaranîn. Îro rojhelatzan van helbestan girêdidin pehlewiyan.
Bedaxewe heta îroj helbestên wî yên bi kurdî wek helbestên bi farsî, lûrî yan têkilek ji farsî, lûrî û kurdî hatine naskirin. Belam bi rastî ev ne rast e çimku heta niha gelek helbestvan û hozanên kurd, azerî, gîlek, mazenî û hwd., bûne ku bi zimanê fars helbestvanî kirine lêbelê heta niha yek helbestvanê Fars jî nebûye ku helbest û honraweyên xwe têkil kurdî bike yan hetan bi kurdî honrawe bibêje.
Heger em ji dîmeneke rasteqîn û resen binêrin em dikarin bi vê rasteqînê ve bigihêjin encamek ku Baba Tahirê Xwas tenê hozaneki kurd bû ku heger dixwast bi farsî honrawe bibêje, honraweyên xwe têkil kurdî dikir!
Rûbaiya Baba Tahirê Uryan.
Du keziyên te li ber ruwê te ne,
Gul û simbil li cem te bi hev re ne;
Dema tu keziyên xwe belav dikî,
Bi hemû mûyên wan dil bi dar de ne.
Tu ku qamnazenîn û dilruba yî,
Tu ku bêyî kilê çav bi kila yî;
Tu ku xwedyê du keziyên siya yî
Çer dipirsî ku çima awara yî.
Eger derdê min yek bûya çi dibû;
Ger xema min hindik bûya çi dibû;
Li kêleka min hebîb yan tebîbek,
Ji herduyan yek hebûya çi dibû.
Evîndar ew e ku herdem bi bela be;
Mîna Eyûb bi kurman mubtela be;
Min bikujî b’zorê, tê j’kê bitirsî;
Ez bi vî nîvdilî j’kesî natirsim,
Ey dilê du alem, tê j’kê bitirsî.
Komek ji mirovin koçer kû li bakûrê rûsiya dijîn,
Nawê wan.
Di zimanê Aşûrî de nawe wan Îşgoza ye,
Bawe Tahir, ya Baba Tayer (we Kurdî Nawendî), helbestwan, hozan, fîlesof û derwêşîgi Kurd bî ki le sesalli 11em le şari Hemedan da zîngî dikird.
Naznaw.
Naznawegey "Baba Tahirê Uryan” bî we watey (me’nay) “Bawa Tayeri Rût û Lût”. Î naznawe belgey derwêş bîni Bawe Tahir e.
Zîngî (Jîyar).
Agadarîyeyli fireyg le ser jîyar û zîngî Bawe Tahir neresîye destman û erra nimûne îme be rûnakî û roşinî nîyezanîm ki Bawe Tahir le kam şar da hatbîye dinya (ango-ye’nî Bawe Tahir le merdimi kam şari Kurdistan bîye). Guman çûd girtûperi (dorûberi) 1100 sall pîş Bawe Tahir hatbîye gîhan (dinya).
Le naw naznawegey’a Bawe ya Baba nîşani Yarisanîtî (Yarisanigerî) ye. Çûnki Yarisaneyl we gewreyli ayînî xweyan ûşin Babe, Bawe ya Pîr. Be’zî serçaweyl ûşin Serencam Name (kitawi ayînî Yarisaneyl) we desti Bawe Tahir nûsyaye.
Bawe Tahir salleyli fireyg le Hemedan zîngî dikird û malî dûwayî, ango gûrgagey, le meydanîg (we nawi Meydani Bawe Tahir) le bakûri (şimali) şari Hemedan e.
Helbestwanî (Şa’irî).
Helbest û şîregani Bawe Tahir firetir çûwarînen û çimanî gûranî dihatine kar. Îmrûje rûjhelatzanegan î helbestane girê den we Pehlewîgan.
We dax û efsûsew heta îmrûj helbesteyli Bawe Tahir, ki le bineret da we zûwani Kurdîn, wek helbesteyli Farsî,Lûrî ya amîteyg le Farsî, Lûrî û Kurdî nasyayin. Bellam (welê) we rasî wa nîye çûnki da îse fire helbestwan û hozani Kurd, Azerî, Gîlek, Mazenî, hwd. bîyin ki we zûwani Farsî helbestwanîyan kirdîye bellam (welê) le laygîtirew da îse yê helbestwani Farsîş nebîye ki helbest û şîreganî têkil û amîtey Kurdî biked ya heta we Kurdî şîr bûşîd.
Eger îme le dîmenîg (menzerîg) rasteqîn (heqîqî) û resen timaşa bikeym tûwanîm wey rasteqînetîye (heqîqete) biresîm ki Bawe Tahiri Rût tenya hozani Kurd bî ki egerîş ditûwastî we Farsî şîr û honrawe bûşîd, honraweganî amîtey Kurdî dikird!
Komara Kurdistanê yan jî Komara Kurdistanê ya Mehabadê komareke kurdî bû ku serbajarê wî bajarê Mehabadê bû. Komar, di 22ê çileya sala 1946an de ji aliyê serokê wê Qazî Mihemed ve hate ragihandin.
Berî avabûnê.
Piştî encamdana serhildanên Şêx Ubeydullahê Nehrî û Simkoyê Şikak, di nava kurdên rojhilat de kêmasiya zana û rewşenbîran dihate niqaşkirin. Huseynê Mukriyanî ku ji Mehabadê ye, bi rêya zanayê Îranî Ahmed Kesrewî Tebrîzî tevgera naziyan û fikra naziyan ya di derbarê yekitiya nijadê aryanan de xwend û hinekî xwe nêzîk jî dît bo vê îdeolojiyê. Li sala 1937an de Mukriyanî bi rêya komeleya Dengê Kurdan ku wî avakiriye, kovara Şûle derxist. Di vê kovarê de di nivîsareke xwe de behsa neteweyê kurd dike ku kurd jî ji qewmên aryan in û divê wek almanan kurd jî împeratoriya xwe ava bikin. Fikrên Mukriyanî di navbera rewşenbîrên kurdên rojhilat de her dihatin niqaşkirin û tesîra xwe jî li rewşenbîran kir.
Qazî Mihemed bi cilên kurdî
Sepanên Riza Şah li Rojhilata Kurdistanê nerazîbûnên mezin li navbera kurdan de peyda dikir. Ji bo modernîzekirina Îranê gelek serokeşîrên deverê ji welêt hatin dûrxistin. Ji bo modernîzekirina Îranê cilûbergên kurdî qedexe kirin. Sepanên wiha nerazîbûnên mezin li navbera serokeşîr û kesayetên kurd peyda kirin. Ev jî bû sedema dijberiya Reza Şah. Şêx Seyîd Tahayê Hekarî neviyê Şêx Ubeydullah zindanî kiribû û li wir mir. Gelek serokeşîrên Bextiyariyan û Loran jî darve kiribûn.
Li van salan Brîtanî Başûrê Kurdistanê, yanî Îlam, Loristan û Kirmaşan, Sovyetan jî Bakurê Kurdistanê dagir kiribûn. Navenda Kurdistanê jî bi taybetî herêma mukriyan di bin desthilata kurdan de bû.
Li sala 1941ê de şahê Îranê Riza Şah bi derbeyekê ket. Di vî wextî de li her derê Îranê di bin kaosê de ye. Şûna Riza Şah, kurê wî Muhemmed Reza Pehlewî dibe desthilat. Di vî wextî de serokeşîr û serkêşên kurdan yên li sirgûnê dizivirin welêt û li herêmên xwe û herêmên li eşîrên wan lê dikirin bin destê xwe û berpirsiyar û karmendên şahê Îranê ji herêmên derdixistin. Heta li wê demê li derdora Urmiyê gelek tesîran van eşîran çêbû ku gelek kar û xebatên nebaş dikirin. Wê demê wekî her derê Îranê li Kurdistanê jî kaoseke mezintir hebû. Li Mehabadê ji aliyê hindek rewşenbîrên kurd ve Komeley Jiyanewey Kurdistan hate avakirin. Vê komeleyê nêzîkî sê salan xebatên xwe nepenî kirin. Her wisa li Mehabadê dagirkirina Sovyetan hebû. Leşkerên Îranê çekên xwe berdan û hemû vegerîn bajarên xwe. Piştî paqijkirina hêzên çekdarî li herêma Mukriyan, wek çekdarî tenê hêzên eşîrî man. Li herêma Seqiz û Bane serokeşîrê Begzadeyan Heme Reşîd Xan bû fermanrewayê herêmê. Bajarê Serdeştê ket bin destê kurê Şêx Mehmûdê Berzencî, Şêx Letîf. Li Mehabadê jî hemû barê bajar ket ser milê Qazî Mihemed û brayê wî Ebulqasim Sedir Qazî. Qazî Mihemed ji bo ku eşîr Mehabadê dagir nekin, li gel serokeşîrên din hevdîtin pêkanî û biryarên hevpar dan ku zererê nadin hevdu.
Hêzên rûsî bi giştî bi şêwirmendiya Partiya Komûnîst ya Azerbaycanê Îran dagir kiribûn. Bi alikariya tirkên Azerbaycana Sovyet, Azerbaycana Îranê jî hate dagir kirin. Gelek axa Azerbaycana Îranê dikeve nava Rojhilata Kurdistanê, ji ber vê sedemê jî tirkên Azerbaycanê (ecem) mecbûr man ku ji kurdan alîkariyê bixwazin. Sekreterê yekem yê Partiya Komûnîst ya Azerbaycanê Mîr Cefer Baxirov di daxuyaniyeke xwe de wiha dibêje: "Pirsgirêka kurdî, nuqteya qelstirîn ya Îran û Tirkiyê ye û sîlehê xweşik yê Brîtanî e. Divê ev xal çi wextan ji bîran me neçe. Divê li nav ecemên başûr û kurdan de têkiliyên xurt werin avakirin. Her çi be bila bibe, divê li gel kurdan zimanekî hevpar were avakirin. Xebatên me yên di nav kurdan de, divê kurd guhê xwe nedin îstîxbaratên derve û divê ji bo ku kurd ji serxwebûna xwe çek nehilgirin". Di payîza sala 1941ê de Brîtanî dixwazin li serokeşîrên herêma Mukriyan hevdîtinan bikin, ji bo vê hevdîtinê jî kesên navdarên bajarên Seqiz, Mehabad, Bane û Bokanê vedixwînin Bokanê ku hevdîtinan bikin. Lê berî ku Brîtanî bên hevdîtinan bikin, Sovyetan bi rêya zanîna îstîxbarî digehin cihê hevdîtinê û berî Brîtanî li gel serokeşîrên kurd hevdîtinê dikin. Efserên rûsî Selîm Atakşîov û hevalê wî Caferov û kurd di vê hevdîtinê de amade bûn. Ji aliyê kurdan ve jî Ebulqasim Sedir Qazî û serokeşîrên kurd amade bibûn. Li vê derê efserên sovyetî, van kurdan vedixwînin Bakûyê ji bo hevdîtinan li gel Mîr Cefer Baxirov. Jixwe paşî 18ê çiriya paşîn a 1941ê eşîra tirk Şahsevenî, 20ê çiriya paşîn rewşenbîrên Tebrîzê û 27ê çiriya paşîn de jî nêzî 30 serokeşîrên kurd çûn Bakûyê û li gel Mîr Cefer Baxirov re hevdîtin kirin. Piştî vegera serokeşîrên kurd, Qazî Mihemed tevî serokeşîrên Mameşan û Mengur ji bo ku çareserkirin û aştîdanan navbera gelên kurd û ecem çûn Urmiyeyê. Ji xwe vê pêngavê paşî tesîra xwe nîşan da ku ti caran li herêmê di navbera kurd û eceman de şer û pêvçûn rûneda.
Piştî dagirkirina rûsan a Îran û Rojhilata Kurdistanê, tevlîhevî û kêşeyên mezin li herêmê qewimîn. Di nav vê kaosê de dewleta Tirkiye jî xwest ku bi hinceta ku kurd zilmê li eceman (tirkên Azerbaycanê) dikin xwestin bikevin nav xaka Rojhilata Kurdistanê. Her wisa balyozê rûsî yê wê demê digot ku tirk dixwazin Azerbaycanê dagir bikin û tevlî Tirkiyê bikin.
Avabûna PDKê.
Li wî wextî desthilata Îranê bi taybetî li rojavayê Îranê nemabû, rojavayê Îranê ketibû bin desthilata kurd û azerbaycaniyan. Di vê demê de rûsî jî ketin rojavaya Îranê. Hatina rûsî bo kurd û azerbaycaniyan bû sîwanek li dijî Şahê Îranê. Li sala 1942an de li Mehabadê ku di bin desthilata rûsî de bû bi navê Nîştiman kovarek bi beşdarbûna 11 kesan ava bû. Niştiman di demek din dibe rojnameya fermî ya Komeley Jiyanewey Kurdistanê. Di Niştimanê de xwestekên reformê her wisa li ser şerê eşîran û serokên eşîran nivîsar tên nivîsîn. Ji bo yekîtiya kurdan kêmasî û astengiyên eşîran tên gengeşekirin. Piştî li Azerbaycana Îranê Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê hate avakirin, baa kurdan jî ket Sovyetan ku alîkariya kurdan jî bikin. Hindek rewşenbîr û serokeşîrên kurd ji Mîr Cefer Baxirov xwestibû ku li Mehabadê jî wek Tebrîzê dibistaneke heft salî were vekirin, nexweşxaneyeke 25-30 cihrazanî were vekirin ku xizmeta gel bike. Her wisa xwestin ku hindek xwendekar kurd li xwendingehên leşkerî û sivîl de bixwînin ku paşî werin xizmeta Kurdistanê bikin. Li sala 1945an de Komele belav bû, piştî belavbûnê bi pêşengiya Qazî Mihemed Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê hate avakirin. Di bernameya partiyê de ji bo kurdan xweserî, bi zimanê dayikê perwerdehî, fermîbûna zimanê kurdî hwd hebûn.
Avabûna Komarê.
Merasîma bilindkirina alaya Kurdistanê li Bokanê
Di nava sedsala 20an de, piştî hikûmeta Başûrê Kurdistanê ku Şex Mehmûd Berzencî li Silêmaniyê îlan kir, Komara Kurdistanê ya Mehabadê di warê dewletbûyinê de ji bo kurdan bû tecrûbeyeke duyem. Lê belê, hin welat ji bo berjewendiyên xwe Komara Mehabadê feda kirin. Di 22ê kanûna paşîn a 1946an de, bi alîkariya Yekîtiya Sovyetê, li Meydana Çwarçira ya Mehabadê, Komara Mehabadê ji aliyê Qazî Mihemed ve hate îlankirin.
13 wezîrên ku di komara Mehabadê de cih girtin, piştî demekê destûra bingehîn a komarê zelal kirin. Her çiqas Komara Mehabadê heta demeke kin berdewam kir jî, di wê demê de bû navenda siyaset û ronahiyê. Komara ku li Mehabadê hate sazkirin, alaya neteweyî ya Kurdistanê hilda û gel jî artêşa welêt sazkir. Hikûmeta Komarê herwiha rêxistinên aborî, civakî, wêjeyî, hunerî û leşkerî jî saz kirin. Rojname û kovar derketin. Sîstema birêvebir ya Komarê jî hate sazkirin. Hate hewldan ku sistema perwerde û ziman were pêşxistin. Zimanê kurdî bi fermî hate pejirandin. Şanoya kurd hate sazkirin. Ji bo jin di aliyê siyasî û civakî de pêşbikevin, di 14ê adarê de, Komîteya Jinan hate sazkirin. Jina Qazî Mihemed, Mîna Qazî di xebatên jinan de roleke aktîv leyist, seroka Komîteya Jinan bû. Herwiha hewl hate dayîn ku têkiliyên diplomasî jî werin xurtkirin. Bi kurtahî, herçend temenê Komara Mehabadê kin be jî, Mehabad di vê demê de bû navenda siyaset û rewşenbiriyê.
Di 23ê nîsana 1946ê de di navbera kurd û azeriyan de peymaneke dostînî hate destnîşankirin. Temsîla kurdan di bin rêberiya Qazî Mihemed, ya azeriyan jî di bin rêberiya Cefer Pîşeverî de bû. Gelek kesên navdar û serokeşîr di vê peymanê de hebûn. Li Tebrîzê ev peyman hate destnîşan kirin.
Her weha Seîd Hûmayûn dibêje ku hûrgiliyên hevdîtinên Qazî Mihemed, Îhsan Nûrî Paşa û balyozê Brîtanyayê di bîranînên Dr. Haşim Şîrazî de tomarkirî ne. Piştî van hevdîtinan Pêşewa vedigere Tebrîz û ji wir jî diçe Mehabadê. Piştî Mehabadê diçe nîştecihên kurmancîaxêv li herêma bakurê Kurdistana îranê. Li herêmên Urmiye, Mako, Selmas û Xoy li gel serokeşîr û mezinên bajêran ve hevdîtin kirin. Li her deran diçûyê çi kurd be çi azerî çi jî ermenî bi coş dihate pêşwazîkirin.
Jiyana civakî.
Piştî dagirkirina Îranê ji hemû gelên Îranî ve fersendên mezin çêbûn. Neteweyên wekî kurd û azeriyan di jiyana xwe ya civakî de zimanê xwe yê dayikî li her derê bikardianin. Ji bo belavbûn û biqîmetbûna zimanê dayikê fersendên mezin çêbûn. Zimanê dayikê li nav berhemên hunerî de dihate bikaranîn. Piyesa kurdî a bi navê Dayika Niştiman bi coş ve ji aliyê gel ve hate seyr kirin. Operaya kurdî hate ava kirin
Bi dûçûna Ebdulrehman Qasimlo li Kurdistanê ev pêşketin çêbûn;
Sovyetan dixwast ku li Tebrîzê zaningehekê ava bikin û 80 kontenjan ji bo kurdan soz dabûn. Her wisa ji bo weşana pirtûkan makineyeke metbeeyê ji kurdan re şandibû 10ê adara 1946ê Sovyetan ji kurdan re stastonek radyoyê şand, radyoya mahabadê dest bi weşana kurdî kir. Her wiha maşînek jî wek xelat hate dayîn ji Qazî Mihemed re
Hikûmeta komara Kurdistan.
Çend wezîrên Komara Kurdistanê li gel Qazî Mihemed
Hêjayî gotinê ye ku çend ku Komara Kurdistanê xwedî hikûmetekê jî bûye, gelek kar û barên Komara Kurdistanê ji aliyê komiteya navendî ya PDK-Î dihate kirin.
Artêşa komara Kurdistan.
Qazî Mihemed di gel leşkeran
General Mistefa Barzanî û serdarên Komara Kurdistanê
Heta ku Komara Kurdistanê hatiye ava kirin, hêzên kurdî bênîzam bûn. Hêzên kurdî bênîzamî tevdigerîn û têkilî û haya wan bi hev nebû. Ji ber van sedeman hêza pêşmerge 17ê kanûna pêşîn a sala 1945ê de hate damezirandin. 4 kesên Kurd di bin wezareta berevaniyê de bi fermana Qazî Mihemed bûn general. Bi dûçûna Wadie Jwaideh jî 5 mareşal hebûn, ew her çarên li xwarê û serokê hoza Herkîyan Zêro Beg jî general bû;
Artêşa Komara Kurdistan ji du beşa pêk tê. Beşa Yekem leşkerên perderweyî ne, hejmara wan 3 hezar pêşmerge bûn. 2 hezar ji wan suwarî bûn û 1 hezar ji wan jî peyayî bûn. Beşa duyem ji leşkerên eşîran pêk dihat ku hejmara nêzîkî 15 hezar kesan bû. Perwerdeya van peşmergeyan li salên 1940an de ji aliyê leşkerên pîlebilind yên ji Artêşa Îraqê veqetîn re dihate dayîn.
Di payîza sala 1942yê de ji aliyê Sovyetan ve ji bo 400 kesan ku navên wan nivîsî bûn, tifingek birno û 100 gule hatin dayîn.
Peyva pêşmerge yekemîn car di artêşa Komara Kurdistanê de tê bikaranîn. Bi dûçûna Mehmûd Axa; ev nav ji aliyê bavê wî, Seyfî Qazî hatiye bikaranîn. Wextê Komara Kurdistanê û Komara Azerbaycanê ava dibin, gelek caran şerên van herdu dewletên otonom, bi dewleta Îranê re çêdibin. Bi dûçûna hîkayeta Mehmûd Axa dibêje; di nav şerekê wiha de leşkerekê kurd tê cem Seyfî Qazî û jê re dibêje; azerî bi sedan kes diçin şer lê em bi dehan kes diçin şer û ji wan bêhtir serdikevin û gazinda xwe ya vê rewşê anî ziman. Seyfî Qazî jî jê re dibêje ku azerî leşkerên kurdan wek pêşmerge dibîne ku bi soranî tê wateya kesên diçin mirinê.
Aboriya Komara Kurdistan li ser bac û şirketa Terakkî ve birêvediçû. Di nav bajarên girêdayî Kurdistanê ve bac dihatin standin. Ji bo bac standinê du komîsyon hatibûn ava kirin. Komîsyonekê li navendên bajaran ji ticaran bac disitandin,komîsyona din jî li gundewaran ji xwedanên axê bac disitandin. Şîrketa Terakkî jî ji aliyê komîteya navendî ya PDK-Î dihate rêvebirin û li ser navê Komara Kurdistan ticaret dikir. Dahateyên aboriyê bi giştî li ser bazirganiyê bû û bazirganî jî bi giştî li ser firotina cigareyan bû, bo dewleta Sovyetan
Sovyetan jî alîkariya ekonomîk hem bi ticaretê hem bi alîkariya pere dikir.
Rûxana Komarê.
Bi dûçûna hevpeymana li Çileya 1942an de ji aliyê Îran-Sovyet û İngilîzan hatiye destnîşan kirin diviyabû ku İngilîz û Sovyet piştî şerê cîhanî, di 6 mehan de ji Îranê derbikevin. Lê berî vekişînê Sovyetan li gel Îranê hevpeymanek dî destnîşan kiribû ku têkiliyên sovyet û îranê ên aborî dê her dewam bikin û her wisa hatibû gotin ku pirsgirêka Azerbaycanê(Kurdistan jî di nav de) pirsgirêka navxweyî Îranê ye û divêt îran bi awayek aştiyane vê pirsgirêkê çareser bike.24ê adara 1946ê de leşkerên Sovyetan dest bi vekişandinê kirin. Dema vekişîna hêzên Sovyetan li rojavayê Îranê xelas bû hêzên leşkerî yên Îranê kanûna pêşîn a 1946an de bi alikariya hêzên DYAyê êrîş bir ser Azerbaycan û Kurdistanê. Hêjayî gotinê ye ku givaşa DYA tesîrbar bû li ser vekişîna Sovyetan.
Piştî îlankirina Komarê, Yekîtiya Sovyetê desteka ku dida Qazî Mihemed û Azeriyan paşve hêdî hêdî kişand û dest bi vekişîna leşkerên xwe kirin. Ev vekişîn atmosfereke sar di navbera gelên Kurd û Azerî de. Her çend reşbînî ketibe nav van her du gelan de jî, hê jî hêviya wan hebû ku pirsgirêkên wan werin çareser kirin. Piştî vekişîna Sovyetan, Kurd û azeriyan li derê Tahranê dida ku pirsgirêkên wan werin çareser kirin. Bi serokatiya Pîşeverî di nav heyetê de Seyfî Qazî jî hebû ku nûnerê Kurdan bû, çûn Tahranê û 13ê xizîrana 1946ê de hevpeymanek di navbera heyetê û hikûmeta îranê de hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê;
Qazî Mihemed, Wezîrê Parastinê Seyfî Qazî û birayê wî Ebulqasim Sedir Qazî ku nûnerê Mahabadê bû di parlamena Îranê de, li meydana Çarçira ku lê Komara Mehabadê hatibû îlankirin, di 31ê adara 1947an de hatin dardekirin. Gelek rêvebir û berpirsiyarên Komara Kurdistanê an hatin darvekirin an jî hatin zindanîkirin. Piştî vî wextî rêvebirina Şah, bihêztir lêhat û li sala 1949ê de gelek alîgirên PDKê hatin girtin û zindanî kirin.
Hêjayî gotinê ye ku piştî van darvekirinan li Urumabada girêdayî Loristanê li dijî van darvekirinan nerazîbûnên mezin li sala 1947ê hatin nîşandan
Sedemên rûxanê.
Olga Jigalina jî li ser xalek dî disekîne û dibêje ku Komara Kurdistanê encax %25ê hemû Kurdistana Îranê be, ev jî tê wê wateyê ku hemû Kurd di nav komarê de nîn in. Ev parçebûna Kurdan ji bo Îranê rewş asantir dikir. Her wisa dema hêzên Îranê ji bakurê Mahabadê hatin. Hêjayî gotinê ye ku ew jî Kurd bûn. Lê divêt ev jî bê zanîn ku sebeba beşdarbûna hemû Kurdan ne tenê girêdayî kurdan bûn. İngilîzan Sîne û Kirmaşan dagir kiribûn û têkiliya van deveran bi herêma Mukriyan re nemabû. Hêjayî gotinê ye ku Îbrahîm Nadirî ku bi eslê xwe ji Kirmaşanê bû ji bo xîzmetkirina Kurdistana serbixwe de hatibû Mahabadê û bibû cîgirê wezîrê perwerdehiyê. Her wisa gelek kurdên din jî ji Kirmaşan û deverên din hatibûn Mahabadê. Bi dûçûna -xwarzayê Pêşewa Qazî Mihemed û her wisa her dem li gel Qazî bû-, Seîd Hûmayûn sedemên têkçûne du ne, yek sedemên derveyî ne û sedemên din jî navxweyî ne;
Ingilîzan başûrê Kurdistanê, Sovyetan jî bakurê Kurdistanê dagir kiribûn. Navenda kurdistanê jî bi taybetî herêma mukrîyan di bin desthilata kurdan de bû. Ji ber vê parçebûnê jî di Kurdistana Îranê de yekitîyeke sîyasî nehatibû ava kirin.
Têkiliyên kurd û azeriyan.
Bingeh û tirsa di navbera van herdu neteweyan de digehe şerê cîhanî yê yekem. Piştî şerê cîhanî yê yekem Peymana Sevrê dewletên Ewropayî dixwastin Dewleta Kurdistanê û Ermenîstanê ava bibe li nav axa Osmanîyan. Lêkolîner Robert Olson dibêje ku dewletên rojavayî dixwastin dewletên kurd û ermenan bikin herêmeke tampon di navbera gelên nijad-turan re. Bi taybetî dixwastin tamponek hebe di navbera tirkan û ecemên Îranê de.
Lê Qazî Mihemed wek Baxirov û siyasetmedarên Azerbaycanî nedifikirî, Qazî dixwast ku Kurd jî wek her netewekî azad bijîn li ser rûyê erdê. Piştî ku li Bakuyê Qazî Mihemed û heyeta wî li gel Baxirov hevdîtin kirî, vegerî welat û xwast pirsgirêkên devera kurdnişîn û azerînişîn çareser bike. Jixwe li herêma Urmiyeyê dest bi hevdîtina kir. Bi serokeşîrên Mengur û Mameşan ve çû Urmiyeyê. Dest bi hevdîtinan kir li gel eşîrên Kurd ên herêma Urmiyeyê. Ji eşîra xwest ku dest ji destdirêjahiyê berdin û ji kesayetên herêmê xwest ku aştî di navbera kurd û azeriyan de hebe. Di encama van hevdîtinan de heta Komara Kurdistan û Komara Azerbaycanê hatine rûxandin jî çi şer û pevçûn di navbera kurd û azeriyan de çênebû. Lê hêjayî gotinê ye ku ji ber germahiya biryara dagirkirina Îranê bo van herdu herêman, wext nema ku ev herdu gel li dijî hev xebatê bikin.
Di avakirina herdu komaran de ferqek girîng heye ku ji bo Komara Azeriyan reforma axê û pirsgirêkên karkeran yekemîn pirsgirêk bû lê ji bo kurdan pêşvebirina neteweyetiya kurdî girîngtir bû. Jixwe li deverên kurdî pêkhateyên senayiyê û endûstriyê kêm hebûn lê li Azerbaycanê ev pêkhate gelek hebûn. Her wisa di navbera kurd û azeriyan de pirsgirêkên hidûdî jî hebûn ku heta herdu komar hatin rûxandin jî hidûdên van herdu deveran berçav nebûn. Jixwe Hikûmeta Azerbaycanê û Sovyetan, Kurdistan di nav Azerbaycanê de dihesiband. Hem ji ber vê dîtinê hem jî ji tirsa dagirkirina Îranê ev xal negihişt radeyeke cidî.
Wextê Qazî Mihemed li Tebrîzê li Miyanduawê şer di navbera kurd û azeriyan derdikeve. Li ser 23 nîsana 1946ê di navbera van herdu gelan de Peymana Dostînî û Hevkariyê tê destnîşan kirin. Bi taybetî li Xoy, Urmiye, Selmas, Makû pirsgirêk di navbera kurd û azeriyan de çêdibû.
D. Îzolî, Delîlo Îzolî, bi fermî "Hiseyn Yildiz", jdb. 8ê adarê 1940 li gundê Hulman nehiya Moxindî, Dêrsim), ferhengdanerê kurdî ye.
Li Dêrsimê li navçeya Mêzgir li gundê Hulmanê ji dayik bû. Li gorî nasnameya D. Îzolî di 8'ê adara sala 1940'an ji dayîk bûye. Bav û kalên wî ji aliyê Qerejdaxê pêşî tên gundê Rîçikê dû re jî li Hulmanê cîwar dibin.
D. Îzolî di 12 saliya xwe ji gund derdikeve û 22 saliya xwe de derbasî Ewropayê dibe û li Holendayê bicih dibe. Li Holenda kargehekê de karker bû.
Di sala 1987an yekemîn ferhenga kurdî-tirkî, tirkî-kurdî amade kir. Ev ferheng 500 heb çap bû. Di beşa kurdî-tirkî qasî 30 hezar bêje û 4 hezar biwêj, di beşa tirkî-kurdiya ferhengê de jî 25 hezar bêje cih girtin. Di sala 1992'an ev ferhenga xwe ji nû ver ji çav derbas kir û ji nûve ferhengê çap kir. Di çapa nû ya ferhengê de ji bilî bêjeyan her wiha beşeke rêzimanê û rêhbera dewletên cihanê jî cihê xwe girt.
Amazigh (bi amazigh: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, "Tamaziɣt") an jî zimanên berberî, zimanên xelkê berber in ku li Maroko, Alcerya, Malî, Nîjer, Lîbya û Misrê tên xeberdan.
Zimanê amazigh (tamazight).
Alfabeya kevin a lîbî ya amazigh tifinagh e.
Silesî an jî zimanê şilesî (bi silesî: "ślůnsko godka", "ślůnski", carina jî "pů našymu") zimanê xelkê herêma Silesyaya Jorîn a Polonyayê ye. Li Çekiya û Almanyayê jî tê axavtin. Li gor mirovjimêriya Polonyayê ya sala 2011'an li dor 509.000 kesan zimanê silesî wek zimanê xwe yê zikmakî dan zanîn.
Silesî nêzîkî zimanê polonî ye, ji bo vê yekê ji layê gelek zimannasan ve wek zaravekî polonî tê hesibandin.
Alfabeya silesî.
Yek alfabeya silesî tune ye. Silesîaxêv, bi giştî, zimanê xwe bi tîpên polonî dinivîsin. Lêbelê, di sala 2006'an de alfabeya silesî ya nû hate sazkirin. Ev alfabe ji deh awayên nivîsînê yên cuda cuda pêk dihêt. Bi pirranî, li ser înternetê û li Wikipediya jî tê bikaranîn.
Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž
Çend dîgraf jî hene: Ch Dz Dź Dž.
Nexçeya zimanan Qafqasî û Lazî
Lazî (bi lazî: "Lazûrî" yan "Lazûrî Nena") zimanê lazan e.
Li başûrê rojavayê Deryaya Reş û li hin komarên berê yên YKSS'ê tê axavtin. Hejmara axavdaran li Tirkiyê zêdetirî 600.000 in. Mixabin gelek laz îro êdî nikarin bi zimanê biaxivin, hatine asîmîlekirin.
Lazî ji malbata zimanên qefqazî ye. Bi zimanên megrelî û gurcî ve têkildar û cîran e.
Lazî
Çekya (bi çekî: "Česko") welatekê endamê Yekîtiya Ewropayê ye (ji 1ê gulana 2004ê).
Çekya welatekê dorpêçdayî li nîveka parzemîna Ewropayê ye û li çi aliyekî nagehit avên azad. Hevsiyên welatî li bakur Polonya, li bakurê rojava û rojavayê Almanya, li başûr Awistirya û li rojhilat Slovakya ne. Bajarê dîrokî yê Pragê (bi çekî: "Praha"), paytext û mezintirîn bajarê wê ye. Bajarên di Birno (Brno) ji ber tivengên wê di nav kurdan de binavûdeng e.
Welat ji du herêmên dîrokî yên cuda pêkdihêt: Bohemya û Moravya, hindek ji Sîlesya û pareka biçûk ji Nemsaya Jêr (Awistriyaya Jêrîn).
Wezareta Karûbarên Derve ya Çekyayê li sala 1993ê navê "Çekistan" ê wekî berdêlekê fermî ji bo navê komarê diyarkir dema navê dirêjê komarê ne pêdvî bû. Lê di zimanê îngilîzî de vî navî cihê xwe venekiriye. Malpera fermî ya komarê��ref>http://www.czech.cz ko ji aliyê Wezareta Karûbarên Derve ya Komara çekan dihat birêvebirin, li sala 2006ê ev nav êdî bikaraniye. Navê çekî "Česko" cihê gengeşê ye, lê hindekan bikardianîn.
Kevnarnasan dirovên anko belgeyên akincîbûna mirovan li demên berîdûrokî li herêmê vedîtine ko heta çaxê Nû-berîn (Neolithic) diçit. Li demên Kevin, hema ji sedsala 3ê Berî Bûna Îsayî, mişextên Kêltîk (Sêlt) û Boî (Boii) (binihêre Bohêmyayê) û paştir li sedsala yekê eşîrên almanî yên markomanî (Marcomanni) û Kuadî (Quadi) li wan herêman akincî bûn. Li Heyama Mişextbûnan li derdora sedsala 5ê, gelek ji eşîrên almanî ber bi rojava û başur çûn û ji Ewropaya Navîn derkevtin û gelên slavî ji derdora Deryaya Reş herêma Karpatî hatin û cihê wan girt. Ev hatin bi êrîşên gelên dî yên ko bi hovîtî ji Sîberyayê dihatin, mîna hûnan, avaran, Bulgaristan û macaran xurttir dibû.
Li sedsala 7ê bazirganekê frankî bi navê Samoyî li dijî xûnkarên avar piştevaniya gelên slavî kir û bû desthilatdarê hikûmeta slavî ya herî pêşîn li Ewropaya Navîn. Li sedsala 8ê û li bin rêveberî ya Moravyaya Gewre desthilatdarî ya Moravyan hat damezrandin.
Hikûmeta Çekî an Bohemya li sedsala 9ê peyda bû. Şayatî ya Bohemyayê li çaxên navîn yek ji desthilatên xwecihî yên girîng bû. Ew bi dirêjahî ya hebûna Împeratoriya Romê ya Pîroz parek ji wê konfederasyonê bû.
Şerên olî û mezhebî li sedsalên 15 heta 17ê bandoreke gelek xirab li ser xelkê Bohemiyayê hêla û li dawiyê ew kevtin bin destê Habsburgê û paştir bûn parek ji Împeratoriya Awistirya-Macaristanê.
Piştî heriftina wê emperatoriyê li piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, li sala 1918ê komara serbixwe ya Çekoslovakyayê hat damezrandin. Komarê gelek deverên ko piranî ya akinciyên wan bi almanî, macarî, polonî û rûtênî jî diaxivtin anîn bin desthilata xwe. Herçind e Komara Çekoslovakyayê komareke navendanî (sentralîst) jî bû, gelek ji mafên kêmanî yên neteweyî ewle kiribûn. Lê di nava wan mafan da çi mafên hebûna herêmên siyasî yên tuxûbkirî yên nîvxweser (otonom) nebûn.
Li gelî Komara Cekyayê 29,1 % xwe xiristiyanên ne. 59% en xwe ateîst û agnostîk in.
Zimanê medî yan jî Medî, zimanê împaratoriya mediyan e ku di navbera salên 500 sal berê zayînê û 500 sal piştî zayînê li başurê rojavaya îranê hatiye axaftin.
Zimanê Medî zimanekî kevnar ê îranî ye û bi jêrmalbata îranî ya bakur-rojavayî hatiye kategorîzekirin, ku tê de gelek zimanên din ên wekî Azerî ya Kevin, Gilakî, Mazenderanî, Kurdî û Belûçî hatiye Kategorî kirin.
Jê zimanin kevn ê îranî zimanê avestayî û farsiya kevn, pir nivîs hene, û pirtûka Avesta bi wî zimanî ye, loma ji zimanê medî ku zimanê mediyan bû û sakayî ko di sînorê Çînê heta Deryaya Reş nav qewmên sexdî û partî de hebû tenha çend peyv mane.
Peyvên medî.
Bêgoman zimanê medî, ariyayî bû û gor gotina Estrabon zimanê medî bi sexdî û baxterî nêzîk bû.
Ceymz Darmestitêr di bijit ko zimanê medî wek avestayî û pir nizik bi farsiya kevn.
Çavkani.
medî
Med û Faris Li Ser Babîliyan Biser Dikevin. Di sedsala 8 an de B. Z. Îşaya pêxember ji berê ve pêşgotinî kirî bû ku, wê Yehowa li dijî Babîliyan “Medan” hişyar bike, “bo wan qîmeta zîvê nîne û bi zêran vê dilê wan xweş nabin. Û dê bi kevanan ciwanan li erdê bixin” (Îşaya 13:17-19; 21:2). Bêjeya Med dikare li vir di heman demê de bo Farisan jî bê bikaranîn. Qîmetnedayîna zîv û zêr dikare li vir bi vê maneyê be ku, ew temamen li pey girtin û bidestxistina xenîmeta Babîle bûn, wan tu carî qîmet nedan diyariyên rişwetan, da ku ew ji hedefa xwe şaş bibin. Med û Farisan tîr û kevan bi gelemperî bi şêweya çek bikar dianîn. Carcaran medan kevanên xwe bi metal yanî tunc û bafûn yan jî bi sifir dineqişandin (Kerem kin bidib ber ayeta Zebûr 18:34 an). Herhalde „bona ku Babîlê helak bike“ û ciwanên wan hûr bike tîrên wan mîna refê çûkan û tava zîpikê difiriyan û diçirûsikîn, ji ber ku ew hatibûn birqandin da ku tîrên wan bikarîbûyan kûr di bedenê de biçûyan (kerem kin li ayeta Yêremya 51:11 an binêrin).
Di ayeta Yêremya 51:11, 28 an de padîşahên Medan tê gotin. Gotina Padîşahên Medan li vir bi mane û wateya ku, ew hêzên êrişî Babîlê bûn ku, di bin fermandariya Koreş de ew pirhêzên ku ya padîşah yan jî padîşahên Medan hebûn. Di wê demê de ev irf û edet gelek caran hebû. (Ji kerema xwe re li ayeta Yêremya 25:25 an binêrin). Ji vê sedemê ye ku, em dibînin Babîl bi destên leşker û hêzên yekbûyî, Medan, Farisan, Elamî|Elamiyan û hêzên ciranên din hat girtin. Padîşahekî medî ku navê wî Dara yan Daryûsê Med bû bi şêst û du saliya xwe bû padîşahê warê Kîldaniyan yan jî Babîliyan. Herhalde bi destê Padîşahê Koreşê Mezin Daryûşê ji nijada Medan li ser temamê Babîlê bû padîşah (Danîêl 5:31; 9:1). Kerem kin li Daryûşê yekem re binêrin.
Rozariyo (bi spanî “Rosario”), bi 1,025,000 gelhe, bajarê herî mezin yê stana Santa Fê ya Arjêntîna ye ku li perava Robarê Parana û li bakûrê rojavayê Bonos Ayrêsê çê bûye.
Rozarîyo ji ho yên firajîn, şona mezbajarkî ya giring, dapartandîyekî bajarkî yê girs, û navendekî giring yê terxan kirin re bûn, ji sedsala 19em ve heta nuha duyem bajarê herî giring yê Arjêntînayê bûye. Ji aliyê şon û gelhe jî sêyemîn bajarêgirs yê Arjêntîna ye.
Rozaryo serbajarê Dapartandiyê Rozarîyo ye û li korrê dalanê deskirdîtîyalê herî giring yê Arjêntînayê, cê digire. Şona mezbajarî ya Rozarîyo yê Mezin, ligel bajar û bajarokan û gûndên xwe, girtûperrê (derdorê) 1,350,000 gelhe yên xwe heye. Bajarê Rozarîyo ji xwe pernalgehekî hesinrêkî yê serekî ye. Her wesa nawan dikarin bi Robarê Parana ve bigihin bi bajar û Pesargehê Rozarîyo. Pirdê Rozarîyo-Vîctoriya ser Robarê Paranayê, Rozarîyo girê dide bi Vîctoriya.
Rozarîyo yek ji hindek bajarên Arjêntîna ye ku damezrêner yan darêserekî taybet ji wî re tine. Paliştvana wî bajar Deja Rosary ye ku roja gobenda wê 7ê October e. Stêrebarê 14812 ji şanaziya wê re hatiye navandin.
Diroka navçeya ku îroj bi Rozarîyo hatiye dagîr kirin, ji sedsala 17em dest pê dike. Berwarê dirûstê damezrandin diyar nîye. Yekem xwediyê erd û zevî Serpol (Kapten) Luis Romero de Pineda bû, û yekem nîştmanê hêstokal ê fermal (resmî) jî bi Santiago de Montenegro, ku li sala 1751an de wesa şaredar hate hilbijartin, sereta bû.
Li 27 February 1812an de dirêşeya Arjêntîna (ala Arjêntîna) ya nû li peravên Paranayê de jibo yekem car bi destê Jeneral Manuel Belgrano hate hejandin.
Heta sala 1852an bazirganiya derekî li Rozarîyo de pawan (qedexe) bû. Belam (labelê) vê ferman li 5 Augustê 1852an de bi destê Justo Jusé de Urquiza, hemew kes ku duma daxwazeka wî Rozarîyo wesa bajar hate nas kirin, tê perrî û îbtal bû. Bi 1880an Rozarîyo bû bi yekem bazarê terxanê Arjêntînayê û li sala 1887an de jî girtûperrê 50,000 nîştecê têde dijîn. Tenanet (hetta) Rozarîyo jibo 3 caran wesa pêtextê federal hatiye nas kirin belam (lêbelê) her car vê ferman tê perrîye.
Li 1911an de hevalmenî (kompanîya) ya Fransîzî ya hesinrê ya Ferrcarril Rosario y Puerto Belgrano dêrrekî xetekî li nav Rozarîyo û Porto Bêlgrano, navendê serekiyê nawajotinî yê Arjêntînayê, damezrand.
Bi 1946an Rozarîyo ji bi hêz gihiştina Juan Perón paliştvanî kir çimku gelek ji netewel kirin (neteweyî kirin) û pere-yarî dana bi deskirdîtiyan berjewendî (menfe’et) dibir. Belam Perón li sala 1955an de ji kar û ferman hate dakendin û serokîtiya wî tê perrî. Li 1969an de karkeran û xwendewanan li şeqaman de dij bi dîktatorîtî tengezarî (protesto) nîşan da. Li serdemê dîktatorîtî, ku li 1976an de dest pê kir, sedan paleweran hatin bêserûşon kirin.
Gerçî dîktatorîtî li 1983an de cihê xwe da demokrasî belam (lêbelê) daketina aborî yek ji kelepûr (mîras) ên genij (xirab) ên dîktatorîtî ji ferwarmenî (hukumet) ya nû ya democrat re bû. Li Rozarîyoyê jî hindek şorişan ku bi tarrandin akam kir, rû dane. Li serdemê Menem de rewşa aborî genijtir (xrabtir) bû. Li 1995an de bêkarûfermanîtî gihişt 21.1% û partekî mezin ji gelê Rozarîyoyê ketin jêr dêrrê hêjarîtî. Du re, villas miseria (xanîkgerrekan) hatin firajîn.
Duma vejûjandina (baştir vekirina) aboriya netewel (aboriya netewî) ku pişt daketina 2001an re hat, rewşa aboriya Rozarîyoyê hatiye jûjan (baştir bûn).
Ferwarmenî (Hukumet).
Rozarîyo bi yek Leqa Rêvebirî, bi serokîtiya Şaredar (cêgeh: Palacio de Los Leones), û yek Leqa Zagondaner, ku birîtîye ji Hencemena Hielsengêner (cêgeh: Palacio Vassallo), tê birêvebirin.
Bajar bi 6 navçeyan hatiye dapartandin (Navend, Bakûr, Bakûrê Rojava, Başûrê Rojava, û Başûr) ku her kîj jibo xwe şaredarîyek heye.
Xwîşkebajaran.
Arjentîn
Sardîs (bi lîdî: "Sfard", yewnanî: Σάρδεις "Sárdeis", farsî: "Sparda") paytexta padşahiya kevn ya Lîdyayê bû, ew nêha di parêzgeha Manisayê di Tirkiyeyê de ye.
Ew bajarek pirr giring bo Împeratoriya Hexamenişî bu, ko Kûruşê mezin ew bi dest xistê bû.
Sparta carina jî Spartê (bi dorî: Σπάρτα "Spárta", attîkî: Σπάρτη "Spartē") bajarekî kevn yê yewnanê bû.
Tê gotin di sala 1880. bz de kesek bi navê Sparton ew bajar çêkir û paş wî panzdeh newîyin wî hûkumetdar bûne.
Paşî di sala 1190 BZ de herkoliyan û doriyalian Sparta xistên bin destê xwe.
Çaxên tarî yewnanî nêzîkê BZ. 700 diqede û Sparta dîsa dibe hêza domînant. Bi taybetî jî Şerê Pers-yewnanê ev domînantî derkevte holê. Sparta dibe pêşengê hemû dewletên Yewnanî. Lê pêşengiyê da Atîna jî reqîbê wê bû. Ev reqabeta wan her du dewletan bû şerek mezin di nav Yewnanistana kevnar de. Ev şer navbeyna salên BZ. 431 - BZ. 404 çêbû. Navê vê şerê jî şerê Pelopones bû. Sparta di nav vê şerê da serkeftî derket. Serxwebûna dewlata Spartayê heya şaristanîya Romayê Yewnanistanê dagir dike didome.
Sparta û bajarê îro yê bi navê "Spartî"
Lorê Biçûk, Lurî Giçke, Lorî Kuçug, Lurê Piçûk an jî dewleta Xurşîdiyan (bi lurî û farsî: لُر کُوچَک, "Lor-e Kūček" an jî "Ḵoršīdī" yek ji dewletên kurdan ên dîrokî ye. Şerefxanê Bedlîsî di Şerefnameyê de behsa wê dike.
Ev xanedan ji 1155‘an heta 1597'an bi paytexta xwe Xuremabadê ve li Luristanê hikm kiriye. Gorê Şerefnameyê ev dewlet ji aliye Mîr Xurşîd serekê êla kurdan a cengrewî ve hatiya avakirin. Belê Mehrdad Izady bawer dike ku cengrewî şaxeke êla kurdêne çîngînî bû ye. Di we demê de Luristan di navbera du dewletên kurdan ve hatibû ye belavkirin: Lurî Mezin (Fedlewî) û Lurî Piçûk.
Dewlata Zend, ji ber Kerîm Xanê Zend, dewleteke ji êla kurdên lek ve hatiye avakirin û li Îrane ji 1750î heta 1794an hukim kişandiye.
Piştî mirina Nadir Şah li sala 1747ê li Îranê kaos peyda bû. Di nav vê kaosê de kurdekî bi navê Kerîm Xan Zend, desthilata xwe îlan kir. Ji sala 1750 heta 1779ê desthilata wî berdewam kir. Bi xiyanetekê desthilata wî jî hate rûxandin.
Nexşeya Îranê di sala 1750 û li rojavayê û Bakure Xorasanê Dûgelen Kurd
Xanedaniya Zend di navbera salên 1750 û 1794’an de weke dewlet li Rojhilatê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedan ji Îlamê, ji aliyê Şah Afşar ve sirgunî Rojhilatê Îranê tê kirin, lê piştî mirina Şah Afşar dîsa vedigerin warên xwe. Dewleta Zend ji hêla kurdên Lekî ve hatiye avakirin. Sazûmankarê dewletê Kerîm Xanê Zendî ye. Lê Kerîm Xan tu carî xwe weke hikumdar pênase nekiriye, xwe wekî wekîlê gel bi nav kiriye. Paytextê dewletê Şîraz e. Di Newroza 1750’yan de hatiye îlankirin. Kerem Xanê Zendî dewleta Safevî ji holê radike û dewleta Zend a Kurd ava dike. Di karên xwe yên derve de, di enacama polîtîkayên xwe yên li dijî Azad Xan û Împeratoriya Osmanî de Azerbaycanê û Besrqyê dike bin rêveberiya xwe. Ala Zendan li ser zemînê spî sêgoşeyek bi xêzên kesk heye. Di hundirê sêgoşeyê de jî sûretê şêr û li pişt şêr jî şiklê rojê cih digire. Di demek kin de Îran, Azerbaycan, Ermenistan, Gurcistan û piraniya welatê kurdan digire bin hikumdariya xwe. Mîna Medan dewleta Zend jî artêşek ji jinan ava kiriye. Bi dewleta Qaçaran re şerên mezin kirine û ew têkbirine. Dema ku Osmaniyan xwestiye Mîrektiya Baban a kurdan ji holê rakin, dewleta Zend alîkariya Baban kiriye. Ji ber vê navbera Zendan û Osmaniyan xira bûye. Bi artêşa Osmaniyan re jî li Besrayê şerek mezin kirine. Artêşa Osmaniyan têkbiriye û gelek leşkerên Osmanî dîl girtine. Bexda û piraniya Iraqê ji Osmaniyan standiye. Taybetiya herî mezîn a Kerîm Xanê Zendî ew e ku xwestiye dewletek nûjen ava bike. Ji bo vê gelek girîngî daye aborî, zanist, wêje û çandê. Gelek kanî, hemam, xan, mizgeft û qesrên bêhempa çêkirine û yên heyîn jî nûjen kirine. Her wiha atolyeyên çêkirina şûşe û çînî dane avakirin. Di dema Zendan de Şîraz bûye navendek girîng a zanist, wêje, çand, huner û aboriyê. Gelek wêjevan û zanyar di vê demê de gihiştine. Kerîm Xan di dema xwe de gelek berhem daye çêkirin. Li Şîrazê Keleha Vekîl, Pazara Velîk, gelek mizgeft û baxçe daye çêkirin. Her wiha Qesra li Tehranê ku piştre Tehran dibe paytexta qaçaran jî ji aliye Kerîm Xan ve hatiye çêkirin. Hikimdarên dewleta Zendan wihan e: Kerem Xanê zendî, Mihemed Alî Xanê, Ebûl Feth Xanê, Zekî Xanê, Sadiq Xanê Zendî, Elî Mirad Xanê Zendî, Cafer Xanê Zendî, Seyîd Mûrad Xanê Zendî û Lutfî Elî Xanê Zendî ne. Kerîm Xan di sala 1779’an de jiyana xwe ji dest dide. Pişti mirina wî li welatê wan tevlihevî û valahiyek mezin çêdibe. Ev dibe sedem ku li ser welatê wan êriş pêş bikevin. Piştî mirina Kerîm Xan kurê wî Ebû el Fetîh tê ser text. Ebû el Fetîh di rêvebirinê de pir qels dimîne û ji aliyê apê xwe Zekî Xan ve tê arestekirin. Hikumdarên din ên mîna Elî Mirad û Cafer Xan jî wekî Kerîm Xan nikaribûnê welat bi rê ve bibin. Dijminê herî mezin ê Xanedana Zend Qaçar bûn.
Mala Zendan di sala 1790an
Serokê Qaçaran Mihemed Xan ji bo ku şahîtiya Zend hilweşîne di nav hewldanên pir mezin de bûye. Di sala 1779’an de Elî Xanê xwarziyê Kerîm Xan xwe wekî şahê nû îlan dike. Elî Xan heta sala 1794’an li ser rêveberiyê dimîne.
Beşek pir mezin a hikumdariya wî, bi şerê Qaçaran re derbas dibe. Di encama şerekî bi Îrana Qacarî re dîl dikeve dest û li keleha Bamê tê kuştin. Dewleta Zend di sala 1794’an de ji hêla împaratoriya Qaçaran ve ji holê hatiye rakirin. Dewleta Zendî dewleta herî mezin a dawiyê ya ku kurdan avakiriye ye.
Desthilata Qacariyan bi rêberiya Axa Mihemed Xan ve hate ava kirin û gelek kes ji eşîra Zendan û têkildarî vê eşîrê kuştin
Qacarî ji çend eşîran pêk tê. Di navbera salên 1780 û 1790an de bajêrên Îranê yek yek bidest xistin. Li sala 1786an de bajarê Tehranê dagir kirin û ew der wek paytextê xwe îlan kirin. Li sala 1796an de jî Malbata Qacariyan ava kirin. Êdî li Îranê desthilata malbata Qacariyan destpê dike.
Barzan Şasiwar, di sala 1952'ê de li Urmiyê hatiye cîhanê, pêşkeşvanekî televîzyonê ye.
Barzan Şasiwar li gundê Cuhiyê ser bi bajarê Urmiyê di sala 1952'ê de hatiye dinyayê û li gundê Rajanê mezin bûye. Medreseya xwe ya bilind li bajarê Urmiyê qedandiye. Li beşa Radyo ya Tehranê beşa kurdî wek çiroknivîs û leyistikvan çîroka şevê ku gelek nav kurdan da gelek hez lê dihat kirin xebat dikir. Piştî demekê Îran û Kurdistan bi cî hêla û koçberê welatê Swêdê bû. Bi destpêkirina yekêmîn TV'ya esmanî ya kurdî Med TV sala 1997 li beşa hunerî ya vê da bernameyek bi nave “Şaneşîn” rêxist ku di nav gelê kurd da ciyê xwe yê taybet girtibû.
Barzan demekê di TV'ya Newroz ku li Stockholmê weşana xwe dike dixebitî. Barzan demekê yek ji bernamevanê herî jêhatî di nav TV'yên kurdî de buye.
Barzan Sasiwar sala 1952 li gundê Rajanê hatiye dunayê.
Karîban an kehrîban an jî kevirê teyîsok benîştê kacê ("Pinus") yê fosîlkirî ye. Bi taybetî, li qeraxên başûrê Deryaya Baltîk tê dîtin. Sert e û rengê wî zer û spî yan bi sore ve ye. Pircar şefaf e û mirov dikare tê de mêş û mûr an perçeyin giya bibîne.
Li Kurdistanê karîbana reş (kevirê Erzîromê, kevirê Oltiyê) heye.
Paul Leonard Newman (z. 26ê kanûna paşîn a 1925, Connecticut, DYA − m. 26ê îlona 2008, Connecticut, DYA), lîstikvanekî bi nav û deng ê DYAyî ye. Di sala 1953an de dest bi sînemayê kir. 10 caran ji bo Oscarê bû namzed. Di sala 1986an de bi fîlmê navê "The Color of Money" ("Rengê pera") Oskar qezenc kiribû. Paul Newman sala çûyê ragihandibû ku wî dawî li aktoriyê aniye, newman bavê 6 zarokan bû.
Paul Newman 28 îlon 2008an jiyana xwe ji dest da.
Serhildana Şêx Seîdê Pîran yek ji serhildanên mezin ên kurdan ên sedsala 20an e.
Cendirmeyên Tirkan hatin gundê Pîranê û navê 10 kesan dan. Cendirmeyên Tirk, ji gundiyan xwestin ku 10 kesên li wan digerin werin radest kirin. Lê belê gundiyan 10 kesên ku cendirmeyan dixwest radest ne kirin û şer derket. Piraniya lêkolîneran hem raman in ku serhildan, ji ber vê bûyerê berî wextê xwe dest pêk kiriye. Piştî vê çurûska yekem, Serhildana li herêmeke berfireh belavbû û di dirêjahiya 3 hefteyên dest pêkê de, hêzên Şêx Saîd li hemberî hêzên hukumetê serweriya xwe sazkirin. Hêzên Şêx Saîd, di 17 Sibatê de avêtin li ser bajeroka Darahênê ya navenda bajerê Darahênê û parêzgar û rayedarên din girtin. Şêx Saîd di demeke nêz de Darahênê, Maden, Sêwreg û Erxaniyê bi destxist û ber bi Amedê ve meşiya. Komeke din jî Gimgimê bi destxist û berê xwe da Mûşê. Hukumetê di 21 Sibatê de li bajarên Kurdan rêvebiriya leşkerî ragihandin. Lê belê yekîneyên artêşê di 23 sibatê de li hemberî serhildêran paş ve kişiya Amedê. Dotira rojê jî Elezîz kete destê berxwedanvanên Kurd. Enqere tevlî hev bibû: Misto Kemal, di dest pêka meha adarê de (îstîfaya) dest-ji-kar-kişandina Serokwezîr Fethî Okyar xwest. Piştî ku hikumetê îstîfa kir, di 3 adarê de erka serokwezîriyê dan İsmet İnönü. Di 4 adarê de hikumetê ji parlemenê dengê ewlebûnê wergirt û û di heman rojê de Qanûna Teqrîrî Sukûn derxist. Ev qanûna ku sala dest pêkê di nerîtê ma, destura rewşa awarte dida hikumetê.
Hêzên Şêx Saîd, di 7 adarê de derûdorê li Amedê girtin. Lê belê bêyî ku bajêr bi destbixin, naçar man ku peş ve bikişîn. Piştî ku li herêma Serhildanê tijî leşker kirin, yekîneyên artêşa Tirk di 26 adarê de ji hewayê û ji erdê ve êrîş da dest pêkirin. Êdî serweriya şer diket destê hêzên hikumetê. Di naverasta meha Nîsanê de Şêx Saîd li nêzîk Gimgimê û yek ji pêşengên din ên Serhildanê Şêx Şerîf jî li Palûyê radest bûn. Li ser bîryara Dadgeha Şerqil Îstîklalê Şêx Saîd di 29 Hezîrana 1925an de hate dardekirin. Şêx Saîd ku li Palûyê ji dayikbibû, neviyê Şêx Septî û kurê Şêx Mehmûd Fewzî bû.
Dİ encama serhildanê de gelek rêvebirên serhildanê tên darve kirin. Li ser vê kurê Seyîd Ebdulqadir, Seyîd Ebdulla li Şemzînanê serhildanê dide destpê kirin lê bisernakeve û diçe Iraqê ji ber êrîşên tirkan. Her wisa 7 hezar goyî, hezar feleyên derdora turabdînê û deh hezar atroşî direvin Iraqê
Girîngiya serhildanê ji bo kurdan.
Piştî rêkeftina Lozanê di sala 1923an de, bizavên Mistefa Kemal Etatûrk yên eşkere li dijî Kurdan bo tunekirina hebûna Kurdî destpê kirin,hin Şoreşgerên Kurd di wê demê de wekû şêx Se’îdê Pîranî,Kemal Fewzî,Yûsiv Zeya û Xalid Beg Cebrî tevgera azadiyê bi serokatiya Xalid Beg Cebrî damezirandin,ku armanca vê tevgerê rizgarkirin û serxwebûna Kurdistanê bû
Oblasta otonom a Îbranî (Rûsya)
Bîrobîcan (bi rûsî: Биробиджа́н "Birobidzhan"; bi yîdîş: ביראָבידזשאַן "Birobidtshan") serbajarê îdarî yê Oblasta otonom a Îbranî (Rûsya) ye. Di 2002'an de nêzîkî 77.250 kesan li oblastê akincî bûn.
Yildiz Çakar: (, li Amedê, Bakurê Kurdistanê, Tirkiye) nivîskar û rojnamevaneke kurd e. Ji sala 2002an vir de li Amedê dijî, endama Komeleya Nivîskarên Kurd û PENa kurd e.
Yildiz Çakar • Helbestkar, şanonûs û romannûs e. Di sala 1978’an de li Amedê ji dayik bûye. Di temenekî ciwan de di rojnameyên bi Kurdî û Tirkî de peyamhênerî û edîtorî kiriye. Helbestên wê yên ku di navbera salên 1999-2003’yan de di rojnameya "Azadîya Welat" û kovara "Jîyana Rewşen"ê de hatine weşandin, di sala 2004’an de bi navê "Goristana Stêrkan" hatine çapkirin. Yek ji endamên damezirîner ên Komeleya Nivîskarên Kurd e û berî komele bê girtin seroka komeleyê bû. Heya niha heft pirtûkên wê hatine weşandin, ku şeş ji wan wêjeyîne.
Gelek helbest, şano û çîrokên Çakarê bo tirkî, erebî, elmanî û îngîlîzî hatine wergandin û hin weşanada de belav bûne
"Ala", Weşanên Yekîtîya Nivîskarên Duhokê, 2008
"Amed-Ansiklopedîya Erdnîgarî Dîrok Çand", li gel Amed Tîgrîs, Weşanên Şaredarîya Bajarê Mezin ya Amedê, 2012
Ev Rê Naçe Bihuştê, Weşanên Lîsê, 2019
Hangar Fünf, Deriyê Winda (Li ber çapê ye, 2022)
Şanoya Kralîyetê ya Shakespeare (Royal Shakespeare Company) re bi navê "Çavê Winda" monologek
Şanoya Maxîm Gorkî re jî şanoyek bi navê "Bîra miriyan" nivîsandîye.
Ligel vê yekê ji bo şanoya Theatre EastNBull monologa bi navê "Mohra Reş" nivîsand. "Mohra Reş" bi tirkî û bi îngîlîzî hate wergerandin û li festiwala navnetewî (atîna) ya hunerê yek ji metnên ku xelata "metna orjînal ya herî baş" wergirt.
"Xelata Kurteçîrokên Filîman a NÇM’ya Stembolê" bi kurteçîroka xwe ya bi navê "Pelweşîna Li Biharê"."
"Xelata Tîrêjên Zînê" bi kurteçîroka xwe ya bi navê "Zayîna Çewt"."
"Xelata Mûsa Anter" bi helbesta xwe ya bi navê "Tu"
Xelata ziman û wêjeyê ya Komeleya Wêjekarên Kurd û Med-Der'ê.
Gelek cure angaşt hene. Li gorî dûgelan guherîn heye. Pîvan carinan diguherin.
Ji bo hedefên sabît têne bikaranîn. Herî hindik 5-10 metreyî de tê avêtin.
Dibe ku bi rîsk be, lê serketin zêdetir dibe. Bi gelemperî piştî ku bizmik bê kişandin, di navbera 3-5 saniyeyî de teqîn pêk tê û fena sîwan belav dibe.
Di fûnyeyê qora destpêkê barûta xesas heye, ew bi têla tîngstenê dişewite, piştre ew jî teqemeniya destpêkê, dibe ku ev cîva fulmînat be an jî Kurşûn Azûdûr an jî ASA be dixe dewrê, û ev jî teqemeniyên navîn ên mîna RDX, TNT, HMX, C-4 û hwd. diteqîne.
1000 santîgrat wize derdixe 2 Ton zext diafrîne
Barûd, di sedsela 9'an de li Çînê tê vedîtin. Di ss 13'emîn de li Ewropayê tê bikaranîn. Di ss 16'an de ji hêla kîmyagerên elmanî ve Nîtroglîserîn û Dînamît tê dîtin.
Barût ji Kerkûd (S), Azot (N) û Karbon (C) ê pêk tê.
Bi bandora agir, basinc, tevger û girnozbûnê pir zû diteqe.
Jean Maurice Eugène Clément Cocteau (jdb. 5ê tîrmeha 1889 - m. 11ê çiriya pêşîn a 1963) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû.
Sevê Evin Çiçek, weku Evin Çiçek tê naskirin, ew xanim rojnemevanê, lêkolîner e, niviskar e, helbestvan e, parastvana mafên mirovan e. Xwediyê du nasnama ne: Kurd, Swîs.
Sedemê zewicandinê li Tirkiye gora kanuna medenî jin mecburbûn paşnavê mêran bigirin, bi kar bînin wê jî « Aydar » kardaniya. Weki « Evin Aydar », li Ewropa « Evin Aydar Çiçek » dahat naskirin.
Dema ku 1999’da gora kanuna medenî ya Swîsrê mêrê xwa berda bi fermî bi navi paşnavê xway kurmancî weki Evin Çiçek, Sevê Evin Çiçek hat naskirin.
Ciyê bûyînê/herem.
Sevê Evin Çiçek sala 1961 an li herema Koçgiri Kamilava-Maciran-Çît (tirkî İmranlı) silav dide dunê. Dema komara Tirkiyê hat îlan kirin du da Q(k)oçkirî ser bajarên Sêwaz, Dêrsim, Erzincani Gümüşhane hat bilavkirin.
Navê gundê Çiçekê Çimen e. Tê mana deşta ser çiya. Navê gund bi tirkî « Yoncabayırı » e. Gundî li êla-eşîra Mılan in. Gund li ser kendêkî çiyay Çengeli yê ye. Ev çiya 2596 metro bilind e. Seba-bo gundiyên heremê ziyarete, pîrozê. Gundiyên hereme ola Kurdan ya beriya hezeran salan diparêzin. Agir, av, dari ber, herd, çiya, marê reş, pezkûvî bo-seba wan pîrozin. Gora baweriyê dema kesek mir rihê wî derbazi zîndikî din dibe. Jiyan berdewam e.
Kurdên ku berê xwa vedigerînîn rojê, hîvê niyaz-îbadetê dikin bin zordariyan da, darên qirkirinêda dijîn. Rêvebirên İmparatoriya Osmanî/komara tirk bo ku wan bikin Muhemedî bê navber kardikin. Nav demê de hin guhartin bûne. Bo-seba xwe li qirkirinan biparêzin mecburmane navên ereban weku pêşnav bikarbînin.
Gundiyên heremê niyazên xwe li çiyay Surik, li çiyay Çengelîyê, li Sed Xaziyê dikin. Hemû dicivin û gora ola xwe pêwîstiyan pêk tînin. Evîn Çîçek di zaroktiya xwe de tevli îbadetên, niyazên çiyayê Çengeliyê bûye. Kurmancên heremê naçin ciyên biyanî ziyaretên, ziyaretgahên wan li nêzikên wan e. Ew olên (dînên) biyanî qebûl nakin. Dayik pîroze. Zariyên dayîka-diya vê olê weki yên « rê », olê tên qebulkirin. Mîna Êzdiyan zariyên-gêncên xwe bi bawermendên olên din re nazevicînîn, qedexe ye. Bi teybetî çilley pêşin da Gaxand, çilley paşîn da Xizir, meha adarê de hersê heftmal-Çarşema Reş, nîsanê da Çarşema Sur rojên têybetin. Kom dibin, civat tên girêdayîn.
Perwerde/Pisporî.
Evîn Çîçek li gundê xwe dest bi dibistana destpêkî dike. Komi kuflet (malbat) bi sedemên aboriyê koçî bajarê Turkiyê, Estenbolê/Stembolê dikin. Evîn Çîçek sinifa duyemîn va dest bi perverdêyê dike, li wî bajarî dixwîne. Li Ortaköy/ Argion/Ayios Fokas « Kılıç Ali Paşa », li Aksaray « Oruç Gazi İlkokulu » dibe şagirt. 6 salan li « Cibali Kız Lisesi » dixune. Paşê dest bi « Zanîngaha Marmarê » dike. Li wê derê beşa zanistî ya « Aborîi Rêvebiriya rêxistinên devletê » diqedîne. Du da salekê bi teybetî domî qursa zimanê îngîlîzî dike. Her perwerde domdike. Dema penaberiyê li bajarê Fribourgê welatê Swîsrê nû va dest bi xandinê dike. Ew zimanên kurmancî, tirkî, fransizî, îtalyanî, îngîlîzî dizane. Bisporî: aborîi îdare-rêvebiriya devletê, beşê zanîstiya polîtîk. Ew endama « Pen a Kurd », endama « Pen international » e. Gotarên wê bi zimanê tirkî, fransizî, îngîlîzî ne. Helbest bi kurmancî ne. Lêkolîn bi zimanê tirkî hatine nivisandin.
Jiyana Evîn Çîçek ya kar (şixul).
Bavê Çiçek karkere. Ew 1980’de lîse (kolej) dixedîne, dest bi kar dike. Evîn Çîçek îdeolojiya çep diparêzî. Çepgir e. Loma bi zanabûn dixwaze çina-tebexa karker nas bike. Li atelyeyên konfeksiyonan de dibe karker. Him durînê hîndike, him jî jiyana karkertiyê bi pratikî, bijiyandin nêzîk ve nasdike. Dema zanîngahê da dibe şagirt jî ciyên cuda da hem kardike hem dixune. 1988’da weki rojnemevan dest bi karekî din dike. Xebera yêkemîn ya wê « Nahala-nevala Qeseban/Sêrt/Siirt » e. Ew weku rojnemevan, lêkolînvan, niviskar domdike.
Dema salên daviya heftê danistandina wê bi netevperestên Kurd re çêdibe, her bi pêş dikeve. Ew fêrî siyasetê dibe. Dîroka welatê xwe ya rast hûdike. Cunta 12ê îlona 1980an tê ser text. Gelek kesan digirin binçavan. Zilmê li wan dikin. Bi hezaran Kurd avitin girtîgehen, bi dehan kuştin. Nişteciyên komara Tirkiyê ku hatibûn girtin % 85 Kurmanc, bi teybetî Kurmancên ku ne Muhemedî bûn. Di meha Gucig-Şibata sala 1981an de Çiçek jî bi rêvebirên, êndamên koma KAWA’va te girtin. Ew kom/rêxistin Kurdistanik yêk, Kurdistanek serbixwe dixwaze. Çiçek du mehan di oda, xaniyê zilmê de dimîne. Naw du mehan de dibe şahîdê, goriya-qurbana zilma polîsên komara tirkiyê. Paşê 6 mehan jî girtîgehên eskerî da dimîne. 1990’da Partiya Keda Gel da « HEP-Halkın Emek Partisi» du da jî Partiya Demokratîk da «DEP-Demokrasi Partisi» cî digire.
Parastvaniya mafê mirovan.
Di sala 1988an de ewi hin welatparêzên din « Komela Mafê mirovan » beşa bajarê Sêrtê avadikin. Evîn Çîçeki hin kurmancên Sêêrtê dibin rêvebir. Çîçek sala 1990-1992an da dibe seroka vê komelê. Di sala 1990an da, rêxistina navneteweyî, Human Right Watch (HRW) (Komîteya Çavdêriyê Heqê Meriyan) Xeleta Parastina Mafên Mirovan dide wê.
Sirgun/penaberî.
Sala 1993an de terre Başûrê Kurdistanê. Sê meh û nîv li başûr dimîne. 3 meh li kampa PKKê ya Zelê (Slemani/Qelediz) derbaz dibe. Ew li wê derê du lêkolînan dike. « Bin ağır da nizam/hukuk », « Nikanin tixubê daynin ber hezkirinê » Dozgerên Komara Turkiyê çuyina wê xeber digirin. Dixwazin ku bo demek dirêj, 10-15 sal wê bavêjin hepsê. Evîn Çîçek mebcur dîmîne derkeve derveyî welat. Li çiriya paşîn a 1993an vir va penabere, li dervayî Kurdistanê/Komara Tirkîye, li Swîsrê dijî.
Komi kuflet.
1984 an dizevice. 1993an va bi zariyên xwa va dibe penaber, tenê dimîne. 1999an da bavê zariyên xwe berdide. Bi herdu lawên xwe re dimîne. Nezevicî ye.
Fetah Gulî (1943-2007) şoreşgerekî kurd e ku di sala 1943'an de li navçeya Batîfa ji dayk dibe.
Fetah Gulî di malbateke kurdperwer de mezin dibe û cîhanê fehem dike. Ji zarokiya xwe de hesta kurdiniye di mêşkê wi de peyda dibe.
Fetah Gulî di sala 1951 de dest bi dibistana seretayî kir. Di sala 1957'an de ji bi dawî dike. Di dema dibistana wî de hinek pirs çê dibin, aye çima em kurd li welate xwe li ser axa xwe bindest in û ji vê çendê bû egera hende kû hesta Evin welat li dev kesatiya şehid Fetah Gulî peyda dê bê.
Ev helwista wi rêkekê vedêkê kû Fetah Gulî bibê nehingekê ye bi nav u deng e di çîvaka Kurdistanê de.
Li dol û nehalên Kurdistanê çihên bi heybetên Azadiyê banga peşmerga ye tiye dê kê kû serkeşe bizava neteweya kurd ji ber kû Fetah Gulî mezin bibû û tehna Şoreşa Îlonê merge wi gerim kir bû kû ew bibe peşmerge ki welatê xwe. Di sala 1959'an de di nav çiwanan de dest bi xebata PDK Başûr dê kê.
Di tevgera Şoreşa Îlonê de yek ji deverên kû ji bal hikûmeta Îraqê ve hati bû standên bajerê Zaxo û derûdora wê bû ji ber kû Fetah Gulî xwedan hesta kurdperwerî û netewî bû ne rawsta û dest bi xebata şoreşgerî kir. Di sala 1961'ê de Fetah Gulî gehişt guvenda azadîxwaza.
Destpekê Fetah Gulî sengerê bizava azadîxwaz li Zaxo xûrt kir paşi li devera şexan û akre piraniya çalakiyen Fetah Gulî li parêzgeha Duhokê rûdan.
Fetah Gulî di sala 1968'an de bi ber pirsê idareya Helgûrdê. Li ser daxwaza Idrîs Barzanî li helgûrdê Fetah Gulî dê bê ber pirsê perwerdeya pêşmergeyî û ber pirse rêxistina abori. Pêşti Şoreşa Îlone diçe Îrane li ser daxwaza Idrîs Barzani de vegerê devera Badinan.
Di sala 1979'an de dibe berpirsê liçneya devera Zaxoyê. Di sala 1981'ê de dibe berpirsê liçneya devera Duhokê. Di sala 1985'an de dibe ber pirse liçneya devera Amediyê. Di sala 1986'an de dibe berpirsê liçneya devera Duhokê. Di sala 1987'an de dibe ber pirse liçneya devera Şêxan. Fetah Gulî di enfala reşde li doski jor di be ber pirse liqa yek ya PDK. Di sala 1991'ê de dibe berpirsê mihwere Duhokê-Sêmêlê berey niştîmanî berpirsê derevar Duhok û Şexan. Di sala 1992'an de dibe berpirsê leşkerê Zaxoyê. Di sala 1993'an de bûye kargerê liqa yek berpirsê leşkerî. Di sala 1995'an de bûye berkargerê berpirsê zerevanî li bajerê Duhokê. Di 16'ê tebaxa 1996'an de ji aliyê serok Mesûd Barzanî ve hat xelat kerin bi medaliay ya barzani. Di sala 1998 de be karger û ber pirse zerevaniya Çar li Zaxo. Di sala 1999'an de erkê wî hat vegohastin bû kargere liqa yek ya PDK. Di sala 2000'î de wek berpirsê grûba heçiyan wek nûnere PDK de çe heçe. Di sala 2001'ê de pîşti vekirina liq heşt ya PDK wek çigîre seroke liqa 8 karê xwe berdewam kir.
Pêşty milmilaneka dirêj digel nexoşýê l 24'ê xêzîrana sala 2007'an de çû ber dilovaniya xwedê u di rê u resmekêş şayste da l guristana Batifa hate veşartin.
Çavkanî û girêdanên derve.
http://www.youtube.com/watch?v=Qa7NI3VwJ2M Parçê helbesteke Weysi Guli bi Wexerkerna nemer Feteh Gulî goti li vê malperê klik bike da guhdarî bike.
Şaneder an jî Şanedir û Zewî Çemî Şaneder şûnewarin dîrokî ne li Başûrê Kurdistanê. Berî 80.000 salan mirovên neandertal tê de akincî bûn. Şaneder li qezaya Hewlêrê li navçeya Mêrgesorê ye.
Di navbera salên 1957 û 1961’ê de şûnewarnasê (arkeologê) amerîkî Ralph Solecki û tîma xwe ya ji Zanîngeha Colombia di şikefta Şanederê de neh kakûtên neandertalî peyda kirin. Navên wan neh kakûtan danîn Şaneder 1 – Şaneder 9.
Li gorî vekolînên şûnewarnasan xelkê neandertal ayînên cenaze dikirin û miriyên xwe bi kûlilkan vedişartin.
Lewheyeke bi monêgaskî (li jorê) û fransî (li jêrê), li Monakoyê.
Monêgaskî (bi monêgaskî: "munegascu") zimanê fermî yê Monakoyê ye. Monêgaskî ji aliyê 5.100 kesan ve li Monakoyê tê axaftin.
Monêgaskî, yek ji zaravayên latînî ye û gelek nêzîkî zaravayê ligurî ye, ya ku li Îtalyayê tên axaftin.
Tara Xebı per per mezene melete we nezıka 230000 hezar ınsan hyee
pehtrına melete we kurden dwande ten fele u arab berı wena helalyee hyee w le qarshı we jee sınore turkyee hee w be do wen de jee taren qesra tee
Salnameya Zerdeştî di derengiya serdema Exmînî de (650-330) B.z. hate afirandin. Di bin demê de kêm guhertin ketin vê salnameyê. Navên mehan hindikekî hatin guhertin.
Li Kurdistan, Îran û Efxanistanê û herweha li nav çend miletên dî, yekemîn roja salê dibe sersal, dibe Newroz.
Mamekî, Mamekiye an jî Kalan (1928: ماميكى / "Mamiqui"; 1946: "Mamiki (Kalan)";) bajarekî li Bakurê Kurdistanê ye û serbajarê parêzgeha Dêrsimê ye. Li gorî serjimara 2009an 35.909 mirov li bajêr dijîn. Şaredara bajêr Edibe Şahin e ku ji BDP'ê hatiye hilbijartin. Mamekî dikeve navenda rojhilatê Tirkiyeyê.
Di çavkaniyên sedsala 19. û 20. de tê xuyakirin ku Qizilbaşên kurd ên herêma Dêrsimê, ji Elewiyên Anatolyayê ji aliyê baweriya xwe ve gelekî cuda ne. Kurdên elewî, hertim berî ku roj hil were şiyar dibin û silavê didine Rojê. Pîrozbûna Rojê ya di nav kurdên elewî de dide xuyakirin ku herwiha têkiliya baweriya wan bi dînê kurdan Êzîdîtiyêyê ve heye.
Kurdên Dêrsimê ku di bin navê Elewîtiyê de baweriya xwe didomînin û di nav wan de baweriya wan weke "Raa Haq" ango "Rêya Heq" tê binavkirin, di koka xwe de xwediyê têkiliyên xurt ên bi Zerdeştîtiyê re hene. Dema li herêmê tê nêrîn, pîrozbûna agir, baldariya di derbarê kirin, gotin û fikra mirovan de (ev di Zerdeştîtiyê de weke " gotina rind, karê rind û ramana rind" tê zanîn), cilûbergên jinan ên bi şêweyê Zerdeştiyan, deqên li ser dest û rûyê mirovan, remzên Zerdeştîtiyê yên li ser merş û xalîçeyên wan, hinek ji têkiliyên di navbera Elewîtiya kurdên Dêrsimê û Zerdeştîtiyê de didine xuyakirin.
Baweriya ferîştehan li cem Elewiyên Dêrsimê heye. Ji van yê girîng Kalê Xizir e. Ev baweriya ferîştehan ji ya îslamiyetê cuda ye. Elewiyên kurd baweriya xwe bi ferîştehên ku Erd û ezman diparêzin tînin. Di diayên xwe de gotinên "Ya Melekê Erd û Asîmanê" bikartînin. Ev bawerî di nav kurdên êzîdî û yarsanî de jî heye.
Dersîm ji bo baweriya Elewiyên kurd cihekî pîroz e. Bi sedsalan serekên vê baweriyê ji vir derketine û li gorî kevneşopiyên kevn, rêberên ruhanî yên vê baweriyê her sal ziyareta bawermendên xwe yên herêmên din dikirin. Ev kevneşopî di Êzîdîtiyê de, bi gerandina li gundan a Tawûsê Melek diderkeve holê.
Li Dêrsimê her sal 13ê kanûna paşîn de şahiyên gaxandê tên lidarxistin. Gaxand weke sersala kurdên elewî tê dîtin (Di gotina gelê « "Sersal padîşahê nû" »). Yek (an sê) roj rojiya gaxandê tê girtin. Di heman demê de kurdên êzîdî jî 3 rojan rojî digirin û qurbanan digurênin. Dişibe noel a xirîstiyanan. Di baweriya Elewiyên Dêrsimê de ku gaxandê pîroz dikin, karakterekî folklorîk ê bi navê Kalo gaxand heye.
Dû gaxandê ra meh ku şiva "meh Xizir" e (Di gotina gelê « "Çile li der Xizir li ser" »). Rojiya Xizir 3 roj e (2 roj jî bervê terin) û di meh sibat de li rojê înê baş diwî.
Mamekî bi hezar salan bûye warê kurdan. Di deman demê de gelên ermenî û piştre tirkmen jî li Mamekiyê bi cih bûne. Di dîroka Mamekiyê de ji sedema zordarî û komkujiyan, gelê herêmê hertim mişext bûye. Li gorî çavkaniyan her çiqas dem diçe, nifûsa Dêrsimê û bi vê re nifûsa Mamekiyê kêm dibe.
Bajarê Dêrsimê xwediyê îklîma bejahiyê ye ku havînên wê gelekî germ û ziwa, zivistanên wê jî pirr sar û bi berf derbas dibin.
Kurdikan, Kurdkî, Kurdikî, Girdî ango Girdiyan, navê eşîreke Kurdan e. Kurdikan bi zedêyî li Amed, Behdînan, Xerzan, Riha û Serhedê dijîn.
Wekî di Şerefname de jî derbas dibe, tê gotin ku Kurdikan di koka xwe de digîjin Mîlan. Dema ku Şerefname hatiye nivîsandin de, Mîr Mihemed, Mîrê Kurdikan bi eşîra xwe ve li nêzîkî Xîzanê dima.
Jicihrakirina eşîrê.
Di sedsala 17'an de Osmaniyan xelkê Kurdikan koçberî Serhedê kirine. Ji ber wê yekê îro gelek xelkên ji vê eşîrê li Qereyaziyê, Xursînê, Avnîkê, Kaxizmanê, Erdêxanê, Qersê, Wanê, Mêrdînê (Emrûd)ê û Agiriyê dimînin. Di Qereyaziya Erziromê de gundekî bi navê eşîra Kurdika heye.
Kurdikan ji nav bi dehan eşîrên kurdan de, eşîreke ku peyva kurd di navê xwe de dihewîne. Li gorî hin kesan ev eşîr binemala xwe êzîdî bûne û dîroka gelê kurd de cihekî girîng digirin
Yehya (tr. Yahya), gundekî qereyazîye e.
Gund, di sere sedsala 20´ de ji alîye Sûto Axa, ji eşîra dilxêriyan ve hatiye avakirin. Avvilê wî de mezra eşîra Zirkan, ji gunde Qiskaniye bûye.
Segvend, anku bozorglar, eşîreke lûran e.
Eşîra Segvend li Lûristanê yek ji eşîrên koçer e. Tê gotin ku xelkê ji wî eşîre bêre li Xûremabade dijiyan û di sedsala 19an de ji aliye mîrê Xûremabade zorekî ji we bajêre hatine koçberkirin.sakvand people are powerfull.
Silsile (ji erebî: "سلسلة", farsî: "silsilah", bi romikî: "sülale") tê wateya "silala ruhanî", navê eşîreke Lûran e.
Eşîra Silsile wekî lûr tê zanîn, bêle Mînorsky di gotara xwe a "Lak" di Ensîklopediya Îslam e de, Silsiliyan li ser kurdên Lek dijmere. Bi rastî jî du hev qebîlê silsiliyan, bi navê Biranavend û Zend kurdên Lekin. Xelkên ji we eşîrê pirranî li qeza silsile dijîn.
Weqfa Wikimedyayê (bi îngilîzî: "Wikimedia Foundation Inc."), saziyeke ku bi alîkariya diravî ya dilxwaziyên Wîkîpediyayê ve tê fînansekirin. Navenda saziyê li bajarê San Francisco ya Kalîforniyayê ye.
Ev bingeh di Hezîrana 2003an de ji aliyê Jimmy Wales ve hat avakirin. Ji Adara 2016an û vir ve rêvebera giştî ya weqfê ye Katherine Maher e. Weqfa Wîkîmediyayê 12 projeyên ku li jêr hatine lîstekirin bi rê ve dibe. Ev proje jibo piştevaniya pêşvebirina projeyên din têne bikaranîn. Projeya herî girîng ya saziyê wîkîpediya ye.
Diyaspora (ji yewnanî: διασπορά "diasporá") tê wateya "belavbûnê". Peyva diyaspora ji bo civakên li derve welat jî tê bikaranîn. Wek diyasporaya Kurdan a li Ewropayê an jî diyasporaya Kurdan a li Stenbolê. Mirovê ku ji ber sedemên şer û ankû aboriyê û hwd ku êdî nikaribû li cih û warê xwe bijî û derfeta jîyane wî li warê wî nema û ji warê xwe bar kir û çû cihekî dîn û lê bicih bû, hingê jê re "dîyaspora" tê gotin. Sedemên ku dîyaspora diafirênin, herî zêde sedemên weke şer û hwd in. Di nava welatekî de ku gelek komên jevcuda hebin û rejima serdest ku li dijî komna ku di nava sînorê xwe de bidest zor û tûndûtûjiyê kir, êdî ji ber wê ravîn û ankû barkirin dibê. Ji kîjan aliyê ve, ku mirov li dîyaspora binerê, mirov wê di temenê wê û afirîna wê de bêmafîya ku li mirov hatîya kirin bibîne.
Di sadsale me de, herî zêde xalkên dîyaspora wan zêde bû û ket rojevê de kurd, Cihû û ermenî bûna. Dîyaspora van hersê xalkan jî ji ber ku şer li ser serê wan hatîya meşandin û rastî jenosîdê hatina, êdî dîyaspora wan afirîya. Jenosîda Ermeniya di salên 1916´an de, jenosîda Cihûyan di salên 1945´an de û jenosîda Kurdan ku ji salên 1923´an ve ku destpê kirîya û tevkujiyên weke ên komkujiya dersimê, Komkujiya Zilanê, Komkujiya Helepçe, komkujiya roboskî û hwd ku jîyane ku hetas roja me ew didomê, bi xwe re dibina sedemên dîyapora wan jî. Bi vê yekê, mirov divê ku bêje ku dîyaspora, ji ber sedemekê bi zorê ku ji cih û warê xwe goç kirin a.
Elwend (bi Farsî الوند) rizeçîyayeke li rojavaye Îran û rojhelatê Kurdistanê li girtûperrê bajarê Hemedanê ye. Akoya wî ya herî bilind 3570 m e.
Elwend bi xwe ya çíyayistana Zagros e ú ligel Demawend çíyayên herí berz (bilind) yên Íranê ne. Çíyayên Kelaĝ Lane, Daím Berf, û Qizil Erselan jí li rojavayê Elwendê de hene.
Di nav rizeçíyaya Elwend de berdnivísekí sêzimaní (bi Ílamíya Nú, Babilíya Nú, ú Farsíya Kevnar) yê kevnar derbarê Daríyúş heye.
Kurdên Almanyayê an jî wek di nav gel tên binavkirin "Almancî", ji kesên kurd ên ku li Almanyayê dijîn re tê gotin. Li ser hejmara van kurdên ji hemû beşên Kurdistanê tu agahî û statîstîkên fermî ê dewleta alman nîne, lê bi texmînî qase 700.000-800.000 kurd, ku piraniya wan ji bakurê Kurdistanê ne, li Almanyayê dijîn. Piraniya kurdên Almanyayê ji destpêka salên 1980'î û şûn de piranî ji ber şerê dewletên dagirkerên Kurdistanê û bi taybetî dewleta tirk, cih û warên xwe bicih hiştin û reviyan Ewropayê û bi taybetî Almanyayê. Îro gelek ji kurdên Almanyayê li vî welatî hatine dinê û mezin bûne û Kurdistanê tenê ji bîranînên dayîk û bavên xwe û ji televîzyonan nas dikin. Ev nifşên nû di dibistanên Almanyayê mezin bûne û piranî bi çend zimanan dizanin. Piraniya wan ligel zimanê almanî, kurdî û tirkî (kurdê ji bakurê Kurdistanê) jî dizanin. Bi vê hejmara mezin, kurdên Almanyayê di van salên bihurî de bûne xwedî gelek dezgeh û saziyên siyasî, çandî, civakî û hunerî û herwiha di aliyê aborî de jî bûne xwedî gelek derfet.
Kurdên Efxanistanê, li gorî Şerefname di sedsala 16'an de ji başûrê Kurdistanê koçberî Efxanistanê bûne.
Bi qasî - 20.000 kurd, ên ku berî çarsed salî koçberî Xoresanê bûbûn û ji wir jî derbasî Efxanistanê bûne, îro li bakurê Efxanistanê dijîn. Şerefxan qala eşîra Çeginî (eşîrekê kurdên lek û soran) dike, a ku ji Xoresanê derbasî Efxanistanê bûye.
Kurdên Efxanistanê di pirraniya xwe de koçerin û zozanê wan li bakûrê paytexta Efxanistanê, Kabûlê dikevin. Belê tê zanîn jî ku, kurdên li Efxanistanê zûda di alî ziman de asîmîle bûne û tenê darî (zaravaya farisî, a ku li Efxanistanê tê axavtin) diaxivin.
thumb koçka kurdistane 1998 17-10 hate damezirandîn li ser hela înternete
koçka kurdistane weki dezgeheki ragihandine ye li ser paltalk û eve 10 sale xebat û xizmeta genç û zaroken kurd di ke her wesa rojane li seran seri çihane kurd bejdari babeten ve koçke di ke û tine zimane kurdi teda di meşê. gelek kurden li dervey welat iro feri zimane xew de bin bi rêka koçka kurdistane..koçk Room.
çûren babetan sîyasî ayênî ol û çîvakî û hûnerî û zanestî û komelayetî ji bûy paristêna kûltûre kurdi û hebûna kurdi ji bûy gele me ji doza xwe fem bike taybetî kurden dervey welati.
weki îro ev 10 sale koçka kurdistane hey.
rojane gelek kişêyen xwe gûftogo di kin û danûstadina bi hêvdo re di kin da kû em kariben Netewa xwe xort biken.koçka kurdistane îro mîna fergêhaka kurdi ye min dibîstaneke ye ji bûy kurd û kurdistane
Goma Tatika (bi romîkî: Sancaktar Köyü), gundekî Qereyazîya Serhede ye.
Xelkên Gund îdaa dikin ku ji eşîra Zirkanin û ji Amede koçberê Gogsîye bûne.
Qapalî (romîkî: Kapanli) gundekî qereyazîye ye.
Di Gunde malbateke mezin, a Şêxên sûnnî dijî: Mala Seydaye Çoxreşî ji wan re tê gotîn. Bi îhtimalekî mezin wana digîjin Seyîdên Kurdên elewî ye Qoçgirî ye.
Bide ber.
Çoxî Bava
Kosa (bi romîkî: Kösehasan), gundekî li herêma Gogsîya Qereyazîye ye.
Xelke gund ji Çewlîgê, ji eşîra dimilî ne. Wextî komkuja ermeniyan de hatine Gogsîye.
Çemê Şekir an Şekir (bi romîkî: Şakir Köy) Gundekî Qereyaziya Erziromeyê.
Xelkê Şekir re Xirbaşîrî tê gotin, bi esle xwe ji eşîra avdalan, eşîrekê kurdên Elewî ne. Te gotin ku berî 100 salî ji Gimgime koçerê Şekir bûne. Şekir de 30 xane hene, çar hev jî bi navên: Yekmal, Goma Mistefa, Goma Îso û Goma Yilmaz Gomê wî hene.
Mukrî an mukriyanî devoka soranî ye ya ku li herêma Mukriyan tê axaftin. Gerçî ji dîmena rêzimanî mukrî zaravayekî kurdiya navendî (soranî) ye, lêbelê wî bi kurdiya bakûr (kurmancî) jî pirr nêzîk e.
Li vê herêmê bajarê Şino, Pîranşar, Nexede, Rebet, Serdeşt, Mehabad, Miyamduaw, Şayîndij û Bokan hene.
Botanî, botî an jî boxtî devoka kurmancî ya ku li herêma Botan tê axaftin.
Botanî bingeha kurmanciya nûjen e. Mîrê kurmanciya nûjen Mîr Celadet Bedirxan di nivîsê xwe de ev jêrzarava esas girtiye. Herwuha Botanî xwedî ferhengokeke fireh e û bi devokên li navend û rojhilatê Bakurê Kurdistanê ve, yên ku bi ferhengî, aksanî û avayiya fonetîkî gelekî nêzîkî botanî ne, tîpek devokên manendî pêktînin. Xêncî wêjeya nivîsarî, botî xwedî wêjeyeke devkî ya dewlemend e.
Gomik (bi zimanê romîyan: "İsmail köyü"), gundekî li Xinûsa Erziromê ye.
Gomik ji aliye "Yûsifê kurrê Osman" ve hatiyan avakirin. Gomikiyan pismamê Çaqmaqan û Pornaga ne.
Gomik berê li ser gundê Çaqmaqa bû,
Ji ber wî yekê ji gund re gotine Gomik (Goma Çaqmaqa)
Navê gomikê bi tirkî jî İsmail e, navê bavê gomikê Yûsif (Ûsiv) e, Ûsiv dema dimire kurrê wî Îsmaîl bi temamî ji Çaqmaqa vediqete daha navê gund bi tirkî dibe "Îsmaîl". Lê bi Kurdî gomik e. Nave Ismail bi kurdi jer diben (Keke) keke zilamek pir haj dine xwe hebuye pir busulman buye birazi wi Tahar windadibe di (maciriyeda) Tahir laye biraye keke nave bave Tahar (Ishaqe) pisti cend sala keke dice li xoristane dibine tine gunde xwe dibe tu laye birayemini li ba me jiyan bike Tahar pisti cend waxta diçe naskine Keke dice disa tine dibe tu şirigemini gund e min u teye nive gund li ser tabidike u dizewicine bi wi kare Tahar li cem dimine Keke Erol dibe Tahar kaya dibe. Nave zare Keke (Xelil.Şerif.Xalit.Raif in) Nave zare Tahar (Sebri.Said.mihemmed.Hesen.Husen.Ahmed.Mehmud.Ferzende
Kelîmolah Tewehodî, nivîskarekî kurd e, ji kurdên Xorasanê ye.
Li sala 1940 li gundê Oxazê ji dayîk bûye. Lîsansa wî bi Miarifî îslamî, li zankoya Ferdowsî ya Meşehedê wergirtî. Gelek pirtûk û nivîsên wî hene.
kelîmolah Tevehodî (kanîmal).
Li Îranê bi taybet li Xorasanê, dema ku navê kelîmolah Tevehodî (kanîmal) tê ser zimên, her kes zû
peyv û weşeyên kurd, kurmanc tîne bîra xwe
Ev bîranîna jî bê cîh nîne. Kanîmal kurdê kurmanc ê Xorasanê ye.
Piştî bi dawî anîna xwendina lîseyê, bûye endamê polîs, lê piştî demekê dev ji wî karî berda. Kanîmal biryar da ku nehêle ziman û çand, dîrok û rê û toreyên kurdên Xorasanê bi awayekî devkî bimîne û winda bibe.
Wekî em dizanin gelek tiştên li ser kurdan nehatine nivîsandin û mixabin îro jî haya kesî ji pê tunîne. Kanîmal li hember her asteng û pirsgirêkên aborî, ewleyî, rawesta û xizmet bo çanda ji xwe re kir armanceke mezin. Ew bajar bi bajar, gund bi gund, him suwarî him jî peya gerîya. Tu caran newestîya. Bi îradeya xwe ya bêhempa kurdên Xorasanê da nasandin
Berî Kanîmal gelek kes li Xorasanê hebûn ku li ser kurdên wê deverê gelek tişt dizanîbûn û bi koç kirina xwe her tişt jî bi xwe re birin. Lê Kanîmal her tişt nivîsî û hîn jî dinivîsîne
Stephan Blamo, mamosteyê muzîkê li zanîngeha Newyorkê ku bi salan li ser muzîka kurdên Xorasanê lêkolîn kirîye, dema ku tê Îranê yekrast diçe mala Kanîmal û destpêkê de dîyar e mala wî maç dike û bi wî awayî dixwaze rêzdarî ya xwe ji bo xizmetên Kanîmal nîşan bide
Ew zêde dike: “Eger Neteweyên Yekbûyî sed kes jî bikira berpirsên karên ku te kirine, dîsan jî nikarîbûn anegorî te pêk bînin.” Kanîmal gelek pirtûk û nivîsar li ser kurdên Xorasanê weşandine an jî amade kirine ku bên weşandin
Wek mînak mirov dikare yên jêrîn bi nav bike
Koça dîrokî ya kurdan bo Xorasanê (Farisî ye û ji heft cîldan pêk tê)
Esferayîn, bajarê kurdan; doh û îro (bi farisî)
Dara Çildestan an Efsaneyên kurdên Xorasanê (bi kurdî)
Gotinên pêşîyan yên kurdên Xorasanê û gelek pirtûk û nivîsarên din
Lê pirtûka herî hêja ku di vê dawîyê de weşandîye, dîwana Cefer Qulî Zengêlî ye. Cefer Qulî helbestvanê bi nav û dengê kurmac li Xorasanê bûye ku nêzîkî du sed sal berê jîyaye lê helbestên wî bi devkî û sîng bi sing yan li ser nusxeyên cuda gihîştine îro
Kanîmal ji bo cara yekem gund bi gund, bajar bi bajar gerîye, helbestên wî yên devkî û nivîskî kom kirine û li ruyê çil û çar nusxeyên li gundan da mayî, helbestên Cefer Qulî vejandine û wek dîwana Cefer Qulî di Weşanxaneya Vasî de çap kiriye
Kanîmal ev helbest ji mirinê necat da. Divê bê gotin, helbestên Cefer Qulî eger ji yên Ehmedê Xanî ra wekhev jî nebin bêguman kêmtir nînin. Piştî çapbûna Dîwanê, şadîyeka bê hempa di nav kurdên Xorasanê da çêbû. Gelek kesan bi awayên cûr be cûr ji Kanîmal re sipasîyên xwe kirin
Wek mînak xwendevanek ji wî re wiha dinivîse: Pismamê kelîmolah, ew zehmet pir dikşîne, bo xelkê kurmancan, ew pirtûkan diweşîne, Zindî kiriye kurmancan, armanc bi dil nemîne, xiyal dikî ku ew Cefer Qulî ye ku bi bîr tîne
Kanîmal niha li bajarê Meşedê dijî û notila berê dîsan bê westîyan lêkolînên xwe didomîne
Topkanlû an Tobkanî, navê êleka Kurdên Xoresanê ye.
Êla Topkanlû seranser li başûrê Xoresanê dijî. Karê wan cotyarî û xwedankirina pezê ye. Gelek tîre wan jî hene: Reşwanlû (li Kurdistanê wek Reşî tên nasîn), Redkanlû (li Kurdistanê, Redkan), Zeydanlû (Zeydan, li Bidlîsê), Sevkanlû (Sevkan), Sêlsipranlû, Şeranlû, Şêxkanlû (Şêxan), Qaçkanlû, Qasmanlû, Qaramanlû, Kawanlû (Kawî), Goran, Keykanlû, Mîyanlû, Kowanlû (Kowan), Weranlû, Hodanlû, Mijdkanlû, Mîlanlû (Milan) Namanlû...htd. Zimanê Topkanlûyan kurmancî, tirkî û farisî ye.
B.Roşeng: Kurd li Xoresanê, nûbûn 71 Kanûna yek Sal 2005.
Ariyan ji bilî tîpên bizmarî elfabeyeke din a bi navê "Alfabeya Avestayî" jî hebûne. Ew alfabeya ku 53 tîpên wê hebûn ji aliyê rastê ve bo aliyê çepê dihate nivîsîn.
Ev alfabe di her warî de bi pêş ketibû û tu kêmasiyek tê de nedihat dîtin. Pirtûka pîroz "Avesta" bi vê xetê hatiye nivîsîn. Hemû şareza û rojhilatnas li ser vê baweriyê ne ku zimanê Avestayê ew ziman e ku Med pê axivîne. Mamoste mihemed Teqî Behar di berhema xwe ya bi navê "Rêbaznasî", rûpela 65'an de dibêje: "Alfabeya bizmarî ya medan" 42 tîp bûne ku ji wan tîpan 36 tîp ji tîpên bizmarî yên aşûriyan wergirtine û 6 tîpên din jî bi xwe danîne ser û xebitandine.
Piştî ku Hexamenişî hatine ser kar û bûne deshilat, wan jî ew alfabeya medan bi kar aniye û li ser keviran bi tîpên medî nivîsandine.
Kurdî - Avestî.
Aa - 40px
Cc - 40px
Çç - 40px
Gg - 40px
Ii - 40px
Îî - 40px
Kk - 40px
Oo - 40px
Uu - 40px
Ûû - 40px
Xx - 40px
Term ji laşê mirov an jî heywaneke mirî re tê gotin. Lê tîpa "r" qalind tê xwendin û carna wek "terrm" tê nivîsandin.
Dema heywanek, çi dibe bila bibe dimre, eger heywaneke ku goştê wê tê xwarin jî dema ku bê serjêkirin dimre, ji wî gewdeyê mirî re "terrm" tê gotin. Wek mînak: Terrmê bizinê ango bizin miriye. Terrmê kerê, ango ker miriye. Terrmê gur, ango gur miriye.
Hin caran ev peyv ji bo mirovên mirî jî tê gotin. Ev hawe şaş e. Bi tu rengê peyva "terrm" ji bo mirovê mirî nayê gotin. Eger bê gotin jî, ji bo şufandinê tê gotin. Wek mînak dema bêgotin: "Terrmê filankeso binax kirin" wî filankesî dişûfînin heywanan. Yan kesê xiran dema dimre, xelk dibêje "terrmê wî..."
Bêjeya "terrm" ji heywanên ku goştê wan tê xwarin re jî tê gotin, çi dema ku bê serjêkirin bimrin. Yan jî li gor ideolojiya olperestan, kesê/kesa ku wek wan ne olperest be û bimre, peyvika "terrm" jê re jî dibêjin.
Çavkaniya dewlemend ji bo zimanê kurdî, berhemên klasîk û yên folklorî ne. Dipiraniya stiranên folklorî yên şeran de, dibêjin: "... îro sê şev û sê roj in laşê (mesela) bavê Xezebê maye li ber tava havînê..."
Ne xwe li virê diyar bû ku ji kesê mirî re "laş" tê gotin.
Şêx Huseyn dengbêjekî ji herêma Farqîne ye.
Şêx Huseyn 1954’an de li bajarê Amedê, li navçeya Farqînê li gundê Dêrûnê ji diya xwe dibe. Malbata wî di sala 1917’an de ji navçeya Milazgirê hatiye gundê Kelê.
Macirên Melazgirtê ne û Kurd e. Dibistan nexwendiye. Bi erebî xwendiye. Di sala 1966’an de diçe Farqînê. Li Farqînê di salên 1975, 76’an de dizewice bi tevayî 4 caran zewiciye. Li Farqînê heya sala 2000’î 22 salan misk û lewantê difiroşe. Ji sala 2000’î vir ve kasetan difiroşe. Di zaroktiya xwe de stranan dibêje. Ji bavê xwe hînî stranan bûye. Ji malbateke dengbêjan e. Kalê wî Ûsivê Macir dengbêjê Mehmed Axayê Kelê bûye. Bavê wî Evdilqadirê dengbêj e. 13 kur û 4 keçên wî hene. Du kasetên wî yên korsan di nav gel de hene.
Hîlmî Akyon: [http://www.kovaraw.com/index.php?option=vengcontent&task=view&id=527&Itemid=1 Şêx Huseyn] 21.10.08
Gundê Kelê li ser Farqînê ye. 12 km dûrî Farqînê ye. Li başûrê gund, gundê Sora heye. Li bakurê gund, gundê Mala Badê heye. Li rojhilatê gund, gundê Başimtê heye. Li rojavayê gund, gundê Dêrûnê heye.
Li alî rastê papûra Farqîn û Bidlîsê dikeve. Kelê gundê malbata axa ye. 80 malbat di gund de dijîn. Nîvê gundiyan xwedîerd in. Nîvê gundiyan bê erd in. Gundê deşt û çiya ye. Erdê herî hindik 10 elb di destê gundiyan de heye. Gundî cotkariyê dikin. Titûnê datînin. Pemû û gilgil diajon. Pez û dewaran xwedî dikin. Baxçeyên gelek malbatan hene. Ava gund heye. Elektrîk û dibistan û mizgefta gund hene. Têlefon li gund heye. Dan û standina gundiyan bi Farqînê re ye. Gundî tev kurmanc in. Keyatî li gund e.
Keko (jdb. 1909 - m. 1992), dengbêjekî ji herêma Dêrsima jêrîn e.
Keko di sala 1909an de li bajarokê Mêzgirê ya Muxundî, li gundê Goman ji dayik bûye. Di 6 saliya xwe de bavê wî di Şerê cîhanî yê yekem de dimire. Dayika Keko bi pênç êtîma ve têne dimîne. Keko bi şevîtî mezin dibe. Di cîwantiya xwe de dest bi gotina kilam û çîrokên dengbêjî dike. Gava Keko dibe bîst salî, li herêma Dêrsima jêrîn de dengbêjekî bi nav û deng e. Dengbêj Keko 3 caran zewicî bû, ji jina wî ya pêşîn, Kewê, pênc zarên wî tev dimirîn. Ji jina wî ya dawîn jî 8 zarok, 4 keç û 4 kurên wî hebûne. Gelek kasetên Keko bi amaturî di nav gel de digerin.
Pêşangeha Pirtûkan a Frankfurtê ya Navneteweyî mezintirîn pêşangeha pirtûkane li Cîhanê ye.
Her sal di meha dehan de li Frankfurtê ev pêşangeh tê vekirin û 5 rojan berdewam dike.
Dîroka vekirina vê pêşangehê dîrokeke dûr û dirêj e, ew xwe dirêjî 500 salên derbasbûyî dike. Nêzîkî bajarê Frankfurtê li Mainzê, Johannes Gutenberg ku yekemîn kes bû li Ewropa çapxane peyda kir û dest bi çapkirina pirtûkan kir, ligel 3 kesên din Johannes Fust, Peter Schoffer û Konrad Kenkîs, li bajarê Frankfurtê pirtûk daxistin bazarê û pêşangeha wan vekirin.
Heya sedsala 17 li Ewropa Frankfurt weke navenda pêşangeha pirtûkan dimîne.
Piştre demeke dirêj bajarê Almanî Leipzîg weke navend dimîne. Piştre careke din ew navend li Frankfurtê vedigere û cara yekemîn bi awayekî fermî di sala 1949 de li kilîseyeke bi navê Kilîseya Paul ji aliyê Komeleya Pirtûkfiroşên Alman ve ew tê vekirin û heya roja îro berdewam dike.
Farisiya kevn an farsiya kevnar an jî Exmînî, zimanê farsiya bastane ku di serdema Hexamenişiyan de heta têk çûna Silsileya Silûkiyan di Îranê de Farisan pê diaxivtin û ketîbeyên xwe pê dinivîsîn. Belge ya herî girîng ji vê Farsiyê Ketêbeya Daryûş ya di Bîsitûnê ye ku bi sê zimanê Îlamî, Ekkedî û Farsî nivîsiye. Daryûşi li ser wan keviran behs a pîrozî û serkeftina xwe ya li hemberî dijmin dike û laveyan ji Ahûra mazda dike û dibêje: "Xwedayo tu vî welatî ji derew, nepakî, nexweşî û nerastiyê biparêze." Ev çend mînak in ji şûn û warên zimanê parsiya kevin ku li ser çiyayê Bêstûn hatine kolan.
"Dareyewe ûş xişayetiye wezerke xişayetiye xişayetiya nam xişayetiye de hîw nam hiştaspehiya putir hexamenişiyahî emem teçerem ekewnûş."
Wate: Daryûş şahê mezin, şahê şahan, şahê welatan, kurê Guştaspî Hexamenişî ku ev koşk û qesr çêkirin
"Mewlida Nebî" (bi dimilî: "Mewlidê Nebî"), mewlidek di sala 1899an de ji aliyê Mela Ehmedê Xasî ve li bajarê Diyarbekir hatîye nivîsandin e. Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê "Firat yayinlari" di 1994an de bi tîpên latînî li Stenbolê ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn pirtûka bi zaravayê (yan jî ziman) dimilî hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem pirtûka kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye.
Mewlida Nebî.
Raziqê 'aman û xasan pîya kena.
Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê,
Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê.
Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma,
La belê nêrê hisaban çendê ma.
Hemd û şukrê to eda qet nêbenê,
Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê.
Halê miskîn û feqir û naqisan,
Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan.
Zimanê avestayî, piraniya şareza, rojhilatnas û lêkolîner li ser vê baweriyê ne ku çavkaniya zimanê farsî zimanê îranî ye ku Avesta bi vî zimanî hatiye nivîsîn.
Ji ber ku me ji re ron û diyar be ku zimanê avestayî û zimanê kurdî her yek ziman e, emê çend peyvên Avestayê digel kurdiya niha mînak bidin, da ku bê zanîn piştî derbasbûna demeke dûr û dirêj hîna jî zimanê kurdî ji zimanê avestayî cuda nebûye û neguheriye.
avestayî
"Nûbihara biçûkan", pirtûkeke kurmancî ye ku ji bo zarokên kurmancan di derdorê sala 1683an de ji aliye Ehmedê Xanî ve hatiye nivîsandin.
Ehmedê Xanî vê pirtûkê bi taybetî ji bo zarokên kurmancan nivîsandiye, Xanî nîvê pirtûkê jî kiriye ferhenga kurdî-erebî. Ev pirtûk di dîroka kurdan de ferhenga herî pêşîn e.
Xanî Nûbihara Biçûkan ji bo "Biçûkêt Kurmancan" bi şiklê mesnewiyê nivîsiye. Ew berhem ferhengek menzûm e û Ehmedê Xanî ji bo ku xwendekar û feqiyên li medresê Quranê xilas dikin xwe li Erebiyê aşîna bikin, ev ferheng nivîsiye.
Dêstpêka Nûbihara biçûkan.
Ku fesahet û beyan daye lîsanî
‘Ereb û ‘Ecem û Kurmanc û Rûmî
Lazim e li siwadê çav nas bin
Da bi van çend reş belekan
Heta tu dewr û dersan nekî tekrar û mesrûf
Di dunyayê tu nabî ne meşhûr û ne me’rûf
Perde ku rabitin ji ber ‘aridî dilistan e xweş
Dil ji xeman ku bête der bulbulê gulistan e xweş
Dê helîm û sabir û mewqûfê bit
Ger di te meqsûdek hebî, lazim divê li pê bilez
Xesmate me’bûdek hebî daim di emrê wî bibez
Her çi bi ‘ilmê cehl kir mubeddel
Sifrê xwe wî kir bi zêr mukellel
Ey ku te kibir daim kirye ji bo xwe merkeb
Ewwel tobê bike yî paşî bigêre merkeb
Şêx û sofîtî keramet ‘ilmî xwendin hem ‘emel
Xilwet e hucre terîqa te şerî’et bê xelel
Ger te divêtin bibê mîr û ser û mu’teber
Kizb û xilafê mebêj ger te bikin ker bi ker
Her çî ku ji dunyayê berdaşte damen bû
Bê şubhe di nêv ‘amê evraşte gerden bû
Ger divêtin ku beraber nebîtin kes bi te ra
‘Ilm bixwîn hem ‘emelê tu bike sin’et ji xwe ra
Her çi kesê ‘ilmekî qenc xwendiye
Dewlet e ger wî bi esil zanîye
Di fesla nûbeharê da di gel dîlber biçin geştê
Ji ew xweştir ‘umir nabit li min ewhal qewî xweştê
Mu’ellim bila dil wekî ber bitin
Divêtin ku şakir di dîlber bitin
"Eqîda Îmanê", berhemek ji wan berhemên Ehmedê Xanî ê ku wî nivîsandîya. ev berhemena wî, li ser Îmanê û aqil bi hev re disekinê. Rêya biaqil, di îmanê re dide nîşandin li pêşîya mirov.
Li bate muheqqeq bitin ev cewab
Diho gote min hatifê bê hîcab
Sa Ehmed senake bi qewlê sehîh
Li tewhîda Barî bi lefzê fesîh
Xwedê yêke bê hevrê û bê heval
Ne me’zulîye ne mirin ne zewal
Ne esl û ne fesl û ne da û ne bab
Heyîn wî heyîna wî nabit hîsab
Ji bo wî çunîn e, cîhat û mekan
Ne ma nend û misl û ne hemta nîşan
Li wîra nebûrîne weqt û zeman
Ne sal û ne mah û ne hîn û ne an
Ebed dê hebitin ezel her heye
Di dunya û ‘uqba Xwedayê me ye
Ewî afirandin em û cumle xelq
Nihin xeyrê wî qet çu xaliq bi heq
Resûlê di wî cumle heqqin temam
Ku ser defterê cumle ‘alem ew e
Nubuwwet xwe mektûb e xatem ew e
Xwedê afirandin ji bo wî felek
Ji bo xidmeta wî şihandin melek
Ku quran ji ‘erşan di gel wan hinar
Ji bo wî hebîbê xweyî bextiyar
Ji bal xwe bûraqek ji bo ra şihand
Bûraqê di gel refrefê dest bi dest
Bi emrê Xwedê ew birin pêşê dest
Biqasî du qewsan vibal xwe gihand
Cemala Xwedê dît ewî bê hîcab
Du caran bi çehvan cemala wî dît
Mebe bê sebeb munkerê “Qed rea”
Ji xelqê “Temarûn ‘ela ma yûra”
Eger tu bêjê li kû dî Xweda
Ji bo wî çunîn e nezîr û şebîh
Kesê wesfê kit dê çi bêjit bedîh
Sîfatê di seb’e ji bo Zul-Celal
Bizan heft in, ey ‘arifê pir kemal
Xweşî şîn û zanîn û vîn û kelam
Ne ‘eynî di zatîne ne xeyrî zat
Xwedê nîn e cewher ne cizm û ‘ered
Ne kule ne be’d e, bizan bê xered
Eger bê guneh me mu’ezzeb bikit
Ji wîra heye me mueddeb dikit
Rewa ye bikit ew li xelqê meşaq
Bi qehra xwu teklîfa “ma la-yûtaq”
Erê key bi zulmê tekelluf dikit
Di mulkê xwe de ew teserruf dikit
Li me ferz e herçî ji bo wî bikêr
Ne ferz e li wî ya ji bom e bi xêr
Îrade diket ew bixeyr û şeran
Rida nîn e emma bi fê’la şeran
Bizan bende muxtarê fê’la xwe ye
Ne xaliq ne mecbûrê fê’la xwe ye
Muwafiq nebit qewl û niyet ‘emel
Li ba me dibêtin di îman xelel
Mirovê bi îman di dojê muqîm
Musulman bi qetl û zinayê çunar
Ne kafir dibe ne muxeled dinar
Guneh nîn e tewbe nebêtin li dû
Ne me’ezûr e cahil ku ‘aqil bitin
Ji xaliq bi cehla xwe xafil bitin
Mirovê nezan bêt û nadan û sist
Di weqtê ‘ezabê Xwedê kit nizûl
Li ser kafiran nîn e îman qebûl
Ji ‘ezl û gunahan Nebî bûn berî
Ji bo qismê jin nîn e pêxemberî
Xwedê dê bibînin musulman bi çav
Betal e tenasux, muhal e hulûl
Heyûla çunîn e, ’edîm e, ’edîm
Meke lec di Luqman û Iskenderî
Ji bo wan ne me’lûm e pêxemberî
Wekî yêkin ev herdû bê şek temam
Bican bike bawer bidil ke qebûl
Ew e saniyesneyn di xarê refîq
Ji ewwel di fedlê ser-amed ew e
Kerîm e û sahib keramet ew e
Li pêy wî bi heq ‘Umerê dîn-penah
Bi fethê diwî şa ne xwendkar û şah
Xîlafet kemer bû mecala wî best
Ji hukmê wî puşta muxalif şikest
Li pêy wîye ‘Usman bi heqqê hekîm
Di ‘ilmê ‘elîm û di hilmê helîm
Ji Kerrarî efdeltir e bê guman
Ev e î’tîqada me der heqqê wan
Di pêy wan ‘Elî sahibê zulfîqar
Tefewwuq li ser yên di mayî heye
Bi me’na birayê resûlê me ye
Bi izna Xwedê bo kesê eşqiya
Di xeyb û hudûrê du’ayan eser
Bi fê’lê diqenc da nekê minnetê
Bi fedla Xwedê di biçê cennetêv
Bihişt û cehennem hene vê demê
Ji bo ehlê xêran necat û rîda
Ji bo ehlê şerran ‘îqab û ceza
Di qebrê dibêtin ji xelqê mirî
Di heşrê terazî û mîzan heye
Xerabî û qencî û kêşan heye
Sîrat ew pura purr bi xewf û xeter
Cehennem dibinda û cennet li pêş
Li ser wê îlahî tu destêm bikêş
Dizanim ku dê bê te pêy min zelel
Bi zenb û qusûrê di min tu nekî
Di gel min bi ihsan û lutfa xwekê
Pûlan (;) gundekî li bakûrê rojhilatê Mêzgirê ye.
Gundekî çiyayî ye. 56 km ji Dêrsimê, 23 km ji Mêzgirê dûr e. Havînan kin û hênik lê zivistanan sar û dirêj derbas dibe. Pûlan ji başûrê Çiyayê Xeyder Bavo dest pê dike, li rojava digihijê gundê Alxan, li rojhilatê gundên cîran ên Quşxane û Qurçik in, li başûrê Xirêwe û Reş Mezre û Beroç hene.
Piraniya gelê gund elewî ne. Li gund bi piranî kurmancî tê axaftin.
Çonêtî damezrandin:.
Europa League le 1955'da damezra. Ke be boçûnî Ernst Thommen (Swîsrî), Ottorino Barrasi (Îtallî) û Sir Stanley Rous (Înglîz) damezra.
Pêşekî nawî "Europacup lll" bû, şan be şanî Europacup l (ke êsta be Champions League denasrêt) û Europacup ll (bo brawey willatekan). Leber ewey ke Europacup ll le 1999'da nema. Yanekan beş kiran beser em xuleda. Ke emîş le 1971'da nawî gordrabû be UEFA Cup û le 2009'da em nawe modêrney wergirt.
Çonêtî beşdar bûn:.
Be pêy rîzbendy UEFA, brryar dedrêt ke her wllat û çend yaneyan detwanin bnêrin.
Cewley çwarem:.
- 15 dorrawy duwem pêşekî Champions League;
Cewley serekî:.
48 yane yarî deken, ke dabeş dekrên beser 12 grupda (wate her grupêk û çwar yane).
- 10 dorrawey sêyem pêşekî Champions League.
Cewley duaserekî:.
Ple yek û duy cewley pêşu (wate 24 yane). Legell 8 yaney ple sêy cewley serekî Champions League.
Kotayî:.
Yarî kotayî pêş destpêkirdiny xuleke brryar dedrêt le kuê saz bkrêt.
UEFA Champions League pêşbirka futbolê ya Yekîtiya Komeleyên Futbolê yê Ewropa (kurt: UEFA) ye.
Çonêty damezrandin:.
Champions League ke be girigtryn xuly Ewropa dadenrêt, ser be UEFA'ye.
Lle sally 1955'da damezra be nawy "Europa Cup I", bellam le 1992'da em nawe tazeyey wergirt.
Beşdary bun:.
Be pêy ryzbendy UEFA-Koêfîşênt, birryar dedrêt ke her willat û çend yaneyan bo heye binêrin.
Yekem pêşekî:.
28 birawey nizimtirîn ryzbend debne mywany yektir, û paş du yarî xoyan tomar deken bo cewley dahatu.
Fînale:.
Fînaley xuly 2009 le Roma paytexty Îtallya berrêwe deçêt, le "Stadio Olimpico".
Şayeny base ke bo 7'em care le Îtallya û 4'em care (1984 û 1996) lem stadyone fînale encam dedrêt ûe mallewey yaney A.S. Roma û S.S. Lazio'ye.
Serçawe.
[http://www.uefacup.com officiële site van de UEFA Cup]
Gora Vital Cuinet li Stenbolê
Vital-Casimir Cuinet an jî Vital Cuinet (z. 19'ê berfanbarê 1833 - m. 6'ê rezberê 1896) erdnîgarzanekî fransî bû.
Nivîskarê berhema navdar a "La Turquie d'Asie - Géographie administrative, statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de l'Asie-Mineure" ye. Berhema xwe di sala 1891'ê de derxist û çavkaniyeke girîng e di warê erdnîgara herêmên Bakurê Kurdistana salên dawî yên sedsala 19'an de.
Vital Cuinet li Longuevilles (Doubs, Fransa) di 19'ê kanûna 1833'an de hatiye dinyayê û li Konstantînopelê (Stenbolê) di 6'ê îlona 1896'an de çûye rehmetê. Li Stenbolê veşartî ye.
Daxistin (en:"download") anîna pelan ji înternetê û tomarkirina komputere xwe ye.
Lêkereke ji pêşgira "da" û lêkera "xistin"ê pêk tê. Daxistin tê wateya anîna tiştekî ji cihekî bilind. Mînak: Hesp ji serê çiyê daxistin.
Pêşek bi kurdî tê wateya biresera ku tiştekî nîşanî mirov dide. Mînak: Garson pêşeka xwarinan dide destê mirov ku mirov li lîsteya xwarinan binihêre û xwarineke li gor dilê xwe bixwaze.
Bi îngilîzî menu, bi tirkî menü.
KNN Channel televizyoneke kurdî ye ku ji başûrê Kurdistanê weşana xwe dike.
KNN Channel televizyoneke nezîkîNoşîrwan Mistefa ye û wê giranî didê nûçe û agahiyan. Navenda televizyonê li Silêmanîyê ye.
Süleyman Deveci (z. 1966 li Enqereyê, Tirkiye) rojnamevan û nîvîskarêkî kurd e ku bi almanî û tirkî dinivîsê.
Süleyman Deveci di sala 1966an li Enqereyê ji dayîk bû. Zarokatî û ciwaniya xwe li wir jiya û lîsa û romanîstîk li zanîngehê li wir qedand.
Bi 21 salî ew çû Hamburgê (Almanya). Piştî xwendina xwe di derbarê çapemeniyê de di sala 2004an de, Süleyman Deveci dest bi nivîsandina bi zimanên almanî û tirkî ji bo dezgehên ragihandinê ên curbecûr kir. Ew niha li Îrlendayê û Hamburgê dijî û weke nivîskar û rojnamevan dixebitê.
"Sûdwergirtin":, Pragmatizm, di felsefe yê de sûdperest an Sûdwergirtin. Pragmatizm=Sûdwergirtin hem teoriya (waz) başî û hem teorî-waz a rastyê ye.
waz a başyê,sûdwergirtina xweşhalî ye. Başî-rindî,dana baş û ya herî başe.
waz a rastyê jî, sûdwergirtina encamê ye.tevgêra rast sûdwergirtina herî zêde tîne.
Şabankaran, Şiwankaran an jî Çobankaran, navê eşîreka kurdan li Fars û Gûran e.
Navê vê eşîra Kurdan di Çavkaniyên kevn de derbas dibe, tê zanîn ku Şahê Sasaniyan Yezdigerd III. piştî şerê Nihawend ê, xwe diparêze mîrê Şabankaran.
Damêzrênerê vê dewletê Mîr Fedlûya (Fedlewî) bîn Elî bîn Hesen bîn Eyûb e.
Mîr Fedlûya hem serekêlê êla xwe bû hem jî fermandarekî Bûweyhiyên li Farsê bû. Bûweyhiyan ew kiribûn fermandarê artêşa xwe çimkî Bûweyhiyan, êrîşên Şivankaran pir aciz bûbûn.
Demek Şûnde Mîr Fedlûya serî li dijî Bûweyhiyan rakir û hikumdarê wan Ebû Mansûr Filastûn diya wî ve hêsîr hilda, avêt zindanê paşê jî ew dan kuştin. Her wiha welatê Fars ket li bin rêveberiya Şivankaran. Ji ber vê yekê Selçûkiyan Kavûrdê birayê Siltan Alparslan şandin li ser Mîr Fedlûya û şerek qewimî. Piştî vî şerî Mîr Fedlûya girêdaniya Selçûkiyan qebûl kir û paşê jî bû waliyê Farsê.
Demek şûnde Mîr Fedlûya dîsa serî rakir lê vê çaxê li dijî Siltan Alparslan raperînek derxist. Mîr Fedlûya xwe stirandibû keleha Xorşahê û wezîrê Selçûkiyan yê navdar Nîzamû'l-Mulk jî keleh dorpêç kir û şerekî çetîn derket. Dawiya şer de Selçûkiyan keleh derdest kirin û Mîr Fedlûya jî hêsîr ket. Dû re jî sala 1072'an de hate îdam kirin.
Piştrê vê bûyerê di navbera Şivankarên Kirman û Farsê de dubendî û astengî derket û sala 1099'an de jî li dijî artêşa waliyê Farsê yê Selçûkiyan têk çûn, belawbûn. Piştre jî heta sala 1117'an di navbera Şivankaran û waliyê Farsê Faxreddîn Cawlî de şerek berdewam kir.
Piştrê wefata Mîr Fedlûya, Hesen b. el-Mubarîz Xusrew bûbû mîrê Şivankaran û hakimiyeta Cawlî qebûl nedikir. Şerên pir çetîn di navbera wan de derbas dibûn lê dawiyê de peymaneke aşîtiyê çêkirin bi ser de jî Mîr Hesen, şerê Kirmanê de alîkariyê Cawlî kir.
Piştrê Mîr Hesen, Qudbeddîn Mubarîz bû mîr. Hikumeta Selçûkiyan ya Kirmanê dema ku hilweşiya, wezîr Nasihuddîn ji bo ku wê herêmê fîtne, fesadî û talan dernekeve gazî Şivankaran kir. Mîr Qudbeddîn Mubarîz û birayê mîrê İx'în-Îcan Qudbeddîn Mihemmed jî ev bang qebûl kirin. -Xanedana Îx'în-Îcan jî ji Şivankaran bûn - Herdu mîr ku ev bang qebûl kirin paşê çûn Bûrdesîr û Kirmanê û ev der kirin li bin îdareya xwe. Paşê jî Oxûzan re şer kirin lê wê gavê de navbera wan û Atabegê Farsê xirab bû ji ber vê yekê wana jî mirovek pişandin Kirmanê ji bo rêveberiyê û vegeriyan lê piştre Oxûzan dîsa ketin di nav bajar yexma û talan kirin. Ji bo vê yekê Nîzamûddîn ji Îxê hat Tirkan re şer kir û Tirk belavbûn, revîn.
Piştrê vê serfiraziyê Nîzamûddîn xwe pir qure kir û ket bajarê Bûrdesîrê lê wê derê dijminên wî ew û zarokên wî hêsîr hildan paşê jî êrîşê hemû mîrên ji malbata Mubarîzan kirin, ew belavkirin.
Demek şûnde jî Ecemşahê Melîk Dînar Oxûzan re îttîfaq kir û Kirman dorpêç kirin. Dû re jî Nîzamûddîn şirîkê xwe girt teslîmê Atabegê Farsê kir. Wî digot qey wisa bike Atabegê Farsê Sa'd b. Zengî yê dîsa Kirmanê bide wî. Lê Atabegê Farsê wisa nekir û jê rê got Kirmanê teslîmê artêşa min bike. Paşê jî artêşa xwe ve Kirman îstîla kir û derdest kir. Wê gavê de birayê mîr Qudbeddîn, Mubarîz ji bo alîkariyê hat lê dereng ma. Heta ku hat bajar ketibû destê Atabeg.
Sala 1260'an de jî hikumdarê Mongolan Hulagû êrîşê Îxê kir, Mîr kuşt, Dewleta Şivankaran jî hilweşand. Lê bi temamî sala 1363'an de ji aliyê Muzafferiyan tên hilweşandin.
Oremarî, navê eşîreke Kurdan e. Eşîra Oremarî li herêma Oremar, li dedore gundê Oramar, Gewera Culemêrgê dijî.
di esil da oremar gundeke ji eşîra doskî a lê piştî dawî bi hukmê sîto haty:: êdî oremarî bone do beş beşek dibêjn em dê wek berê her biminn doskî beşek din dibêjn em dê bibn eşîrek ser bixwe
Malpera Nasname.com, ji aliyê Şükrü Gülmüş, Ali Usta, Süleyman Akkoyun û çend kesên din ve hatiye avakirin.
Paşê Sükrü Gülmüş ji aliyê lijneya weşanê ve ji Nasnameyê hatiye derxistin. Hem Tirkî hem ji kurdî weşanê dike.
Xwe bi navê "Civaka Takekesên Azad" bi nav dikin. Di malperê de cih didin nêrînên cuda. Zimanê serdest ê malperê Tirkî ye û tevahiya nivîskarên wê yên eslî mêr in.
Xwediyê mafê weşanê yê malperê Süleyman Akkoyun e.
Kurteçîrok cureyekî çîroka edebî ya kurt e ku ji aliyê nivîskaran ve tê çêkirin. Dirêjahiya piraniya kurteçîrokan ji 1000-4000 peyvan pêk tê. Heke nivîskarek kêmtirî 1000 peyvî bi kar bîne, pircar mirov dibêjinê "kurteçîrokên kurt".
Kurteçîrokên bi kurdî.
Yek ji nivîskarên herî navdar ê kurteçîrokan Şakir Fettah bû. Wek damezrênerê kurteçîroka kurdî tê dîtin.
Ala ku di Serhildana Koçgiriyê de hatiye bikaranîn
Serhildana Qoçgiriyê an jî Şoreşa Qoçgîrê, yekemîn serhildana li hemberî hikûmeta Enqereyê ye û di tîrmeha 1920an de li Qoçgiriyê rû da. Berî serhildanê xebatên amade kirinê ji aliyê Elîşêrê Dêrsîmî û Baytar Nuriyê Dêrsîmî ve hate meşandin. Di tîrmeha 1920an de hin yekîneyên di bin fermana serok-eşîrê bi navê Misto, avêtin li ser qereqola Çulfa Alî ya Zarayê.
Piştî vê serdegirtinê navbêra Sêwas-Ezirgan û Qenxal-Qoçgîr û derûdora wê kete bin hikmê yekîneyên Kurdan. Serok-eşîrê Şedanê Paso, Gercanê dagir kir û bi kirar wî dest danî li ser rêvebiriyê û li avahiya hikûmetê ala kurdî hildan.
Hikûmeta Enqereyê jî di çiriya pêşîn a 1920an de, bi armanca asteng kirina pêşkeftina serhildanê heyetên şîretê şand vê derê. Di 15 çiriya paşîn de li Xozatê di serokatiya Elîşan de civîneke hate li darxistin û danezaneke dan hikûmetê. Enqere jî dest pê kir li Sêwazê leşkerên xwe kom kirin. Di vê navbêrê de Serhildana Qoçgiriyê belav bû: Dêrsîm, xwe amade dikir ku di buhara 1921ê de serxwe bû na xwe danezan bike. Enqereyê, pêwendiya Dêrsîmê bi derûdora wê rê qût kir û ji vê derê hinek kesan vexwend Civakê û xwest bi vî awayî tevgerê bi sînor bike. Lê ev rêbazên han encam nedan û di encamê de di adara 1921ê de yekîneyên artêşa TÎrk tevgereke leşkerî dane dest pê kirin. Her wiha 3 fermandarên serhildêr ên Kurd yê Serhildana Serokê eşîra Ginyanî Murat Paşa bi fenan hatin girtin. Lewma di 24ê nîsana 1921ê de yekîneyên Serhildana Qoçgiriyê ji hev feşkilîn. Artêşê, heta nava Qoçgiriyê ve çû û serhildanê bi awayekî bi xwîn temirand û Serokê Serhildanê hate girtin. Di vê navbêrê de serhildana Qoçgiriyê, bi taytbetmendiyên xwe yên welatparêz bandora serokeşîran derbas kirî bû û wisa derbasî dîrokê. Di 28ê nîsana sala 1937an de yek ji serokên Serhildana Dêrsimê Elîşêr û Zerîfe Xanim, bi awayekî bê dadgeh ji aliyê hêzên dewleta Tirk ve hatin pakrewan kirin.
Danûstandin.
Kurdên li dora Dêrsimê dest pê kirin ku bi netewperwerên Tirk re pêşandanek pêşwext amade bikin û êrîş birin ser gelek depoyên çekên Tirk. Di Çirî 1920 de ew têra xwe girtin ku xwe di rewşek hêzdar de hîs bikin û Alisan Bey, serokê Refahiye eşîrên ji bo serxwebûnê amade kir. Di dawiyê de, di 15ê Çiriya Paşîn a 1920-an de, wan daxuyaniyek radestî Mustafa Kemal Atatürk kir ku li jêrê digot.
Wan di 24ê Çiriya Paşîn 1920 de bersivek xwest. Di 25 Kanûn de, Kurdan dîsa daxwaz kir ku bêtir mafên siyasî li Parêzgehên Amed,Bidlîs,Wan û Xarpêt ku di Peymana Sèvres de li ser hate lihev kirin. Kemalîstan di destpêkê de guh didin daxwazên wan ji bo azadiya siyasî bêtir, lê di heman demê de leşkerên girîng bar dikin herêmê da ku serhildanê bişkînin. Lêbelê, Hikûmeta Tirk hewl da ku Kurd gava ku wan Waliyê Elazizê şand Pertek ji bo ku wan piştrast bike ku Mustafa Kemal bi daxwazan razî ye. Mustafa Kemal heta ji herêmê endamên dî yên parlamenê jî destnîşan kir. Hikûmeta Tirk jî pêşniyar kir ku Kurdek Mütessarif bide herêmê, lê şoreşgerên ku ji hêla Seyit Riza û Alişan Beg ve (nûnerê Refahiye pêşniyar red kir, û daxwaza wan dubare kir ku ew dixwazin hikûmetek Kurdî ya serbixwe û ne ya ku Enqere ferz kirî.
Rengdêr di ziman de ew gotin e ku rewşa nav dide nîşan e.
Mînak, dema "Eliyê dirêj" tê gotin, ji ber ku gotina "dirêj" rewş û rengê Elî diyar dike, ji bo Elî bûye rengdêr.
Hinek rengdêrên kurdî.
"asê, aware, azad, bedew, bêwate, ciwan, cuda, dlal, dijwar, eşkere, fer, gelemper"
Hilbijartina serokatiya Dewleta Yekbûyî Amerika (DYA) ji çar sala carekê pêk tê. Hilbijartin, ji bona serok û cîgirên serok bê hilbijartin çê dibe.
Ev hilbijartin ji sala 1792an de dest pê kirîye û ev ji çar sala carekê, di meha çiriya paşîn de, di roja sêşem a piştîduşema yekem de ev hilbijartin pêk tê. Li gor vê;Her çar sala carekê ev roj(roja hilbijartinê) li gor sala jî ev dikeve 2-8 ê meha çiriya paşîn.
Her wiha, Çar sal berê hilbijartin a serokatiyê di 2 çiriya paşîn 2004an pêk hatibû,isal jî dike 4 çiriya paşîn 2008an de pêk were.
Hilbijartina serokatiya DYA yê, ji xwe raste rast serok û cîgirsererok hilnabijêre.
Hilbijarên her Eyaletê li wê Eyaletê "lîjneya bijarte" hildibijêrin.
Piştî hilbijartinê, ev lijneya bijarte kom dibe, ev lîjne ya bijarte, Serok û cîgrên serok hildibijêrin.
Li Her eyaletê hejmara "lijneya bijarte" li weke hejmara aza yên sanato yê û nûnerên meclîsê ye.
Kîjan eyaleta ku kêm aza dişîne "Lîjneyêb bijarte" payitext Washington DC kêmanî weke wan aza yê wê hene.
Piştî hilbijartinê, Kongreya DAY vê hilbijartinê dipejirîne û şûnde, Sero û cîgirên serok di 20 meha kanûna paşîn de sond dixwin û dest bi peywira xwe dikin.
Lêker anku "kirde" di rêzimanê de ji bêjeyên ku xebatê, kar û lebatê diyar dikin re tê gotin. Mînak, kirin, rabûn, çûn û hwd.
Lêkerên kurdî.
Lêker (kirin), di nava hevokê de an jî bi serê xwe lebatê nîşan dide. Lêker di nava xwe de du cure ne: "xwerû" yan "nexwerû".
Lêkerên xwerû.
Ev cure lêker ji hêmanekê tenê pek hatine. Dema li gorî dem û kesan neyên kişandin, qertafên raderan digrin.
Mînak: "alastin, angaştin, anîn, guvaştin, hatin, lîstin, spartin, qewaztin" û hwd.
Dema qertafên raderan bên avetin, rayê lêkeran "alast, angaşt, anî, guvaşt, hat, lîst, spart, qewazt" bi tenê dimînin û ji wê zedetir nayê parçekirin.
Lêkerên nexwerû.
Lêkerên nexwerû, ji lêkerên xwerû, navdêr û hevalnavan bi alîkariya qertaf, daçek, û lêkerên din têne bidestxistin. Lêkerên nexwerû jî dibin du cure: "hevedudanî" û "pêkhatî".
Lêkerên hevedudanî.
Lêkerên hevedudanî ji çend hêmanên serbixwe pêk hatine. Her hêmanek bi serê xwe xwediyê wateyekê ye. Bi alîkariya lêkera "kirin" lêkerên hevedudanî yên gerguhêz û bi lêkera "bûn" jî lêkerên hevedudanî yên negerguhêz têne bidestxistin.
Mînak: olandan, diyar kirin, danzanîn, baş bûn, delal bûn, hêvî şikestîn, sor kirin, top avêtin, bêhn vedan, biryar dan, cihêrengî kirin û hwd.
Lêkerên pêkhatî.
Lêkerên pêkhatî ji lêkereke xwerû û qertafekê pêk tên 1) bi pêşgiran: pêşgirên lêkersaz ev in: ve-: vexwarin, vedan, verisîn; hil-: hildan, hilanîn, hilbijartin; wer-: werkirin, wergirtin; ra-: rakirin, rabûn, radan, rabûrîn; da-: dadan, daketin, daxistin, danîn, ro-: rokirin, rû-, rûniştin, çê-; çêkirin…
Paşgirên lêkerçêker.
Di kurmancî de bi paşgirên /-în/, /-andin/ lêkerên pêkhatî çêdibin. Ji wan /-în/ lêkerên negerguhêz, /-andin/ jî yên gerguhêz çêdike.
Mînak: Belişandin, belişîn, bihurandin, bihurîn, kelîşandin, kelmişîn, kefandin, mijandi, nalîn, nalandin...
Ji bilî van çend heb paşgirên din jî hene, wekî /-ijîn/, /-ijandin/, /-isîn/, /-isandin/.
Hin lêkerên din jî guherîne û ketine dirûvê van lêkerên pêkhatî.
Pêşgirên lêkerçêker.
Hinek qertaf têne ber lêkeran û wateyeke nû li wê lêkerê bar dikin û lêkereke nû pêk tînin.Ev qertafên lêker çêker yên pêşgir ev in: /wer-/, /da-/, /ra-/, /ve-/, /hil-/.
/ve-/ ev pêşgira tevgera dubarebûnê û ji hev vebûnê dide lêkerê.
/hil-/ ev pêşgir bizaveke berbijor dide lêkerê.
ji bilî vana du pêşgirên din jî hene ku zêde nayên bikaranîn. Ew jî /ro-/ û /çê-/ ne.
tê-,pê-,lê-,jê- dema tên pêş lêkeran wateyeke nû didin wan lêkeran samî tan dibêje ku ne pêşgir in,daçek in lê hê li ser vê yekê yekkirinek tuneye.
Berdan,beranîn,deranîn,têgihîştin,lênihertin,lêxistin, pêvedan, jêbirin. Hinek lêker jî tevî daçekan têne bikaranîn,bêyî daçekan wateya wan lêkera temam nabe.Lê nihertin,lê dan,pê zanîn, lê xistin
Lêkerên alîkar.
Di kurmancî de lêkerên alîkar ev in: bûn, kirin, dan, hatin, karîn/şiyan, vîyan/xwestin,zanîn, wêrîn.
Bûn.
Di pêkanîna hinek deman de kar digre ser xwe.
Ez bi dîtina te kêfxweş bûm.
Di raweyên daxwzî de jî xwedî erk e.
Dema bê ya nêzik de alîkare.
Hevalê erkan dike ku xwe bikuje ji bo kompîturê.
Lêkerên lebatî bi alîkariya vê lêkerê dibin tebatî.
Mirov dikare têrêkirina hêza xwe bi riya van lêkeran dîyar dike.
Ez dişêm wî hevalî bi xwe re bibim.
Lêkera zanîn di pêkanîna hevokên hevedudanî de dibe alîkar.
Di hevokên ku ev lêker hatiye bikaranîn de hem lêkera wêrîn hem jî lêkera bingehîn li gorî kes û cîh têne kişandin u kesandin.
Di lêkeran de avanî.
Avanî ev tişt e ku avasaziya lêkeran nîşan dide.di tirkîde jê re "çati" tê gotin.di zaravayê kurmancî de ji aliyê avaniyê ve lêker dibin pênc bir: "Gerguhêz-Negerguhêz", "Lebatî-Tebatî " û " dançêker ".
Gerguhêzî û negerguhêzî.
Gerguhêzî û negerguhêzî li gorî bireser dîyar dibe.Heke lêkerek bi bireser be,ew lêker gerguhêz e, lê heke bê bireser be negerguhêz e.di kurmancî de bireser û kirde bi riya tewangê ji hev têne veqetandin.di hevokê de dema mirov ji lêkerê pirsa çi bike,heke bersiv ji kirde cudatir be, ew lêker gerguhêz e,heke bersiva pirsa çi dîsa li kirde vegere,ew lêker negerguhêz e.
Ji vê yekê diyar e lêkera xwarin gerguhêz e.
Lewre jî ev lêker negerguhêz e.
Lêkerên hevedudanî ku bî alîkariya /kirin/ pêk hatine gerguhêz in, ên ku bi lêkera /bûn/ pêk hatine, negerguhêz in.
Ez ji bo xebatê amade bûm.Kî ji bo xwendinê amade bû?Ez amade bûm.(negerguhêz)
Wê lawik amade kir. Kê amade kir? Wê lawik amade kir.(gerguhêz)
Di lêkerên pêk hatî de paşgira /-în/ lêkerên negerguhêz, paşgira /-andin/ jî lêkerên gerguhêz pêk tîne.
Dema ku yek rasterast karekî bike, lêkera wî karî lêkereke lebatî ye. Mînak: " Min nan xwar." Lêkera xwarin lebatî ye. Tê de kirde dîyar e. Lê dema ku mirov bibêje:" Nan hate xwarin." Di vir de kirde ne dîyar e. Di vê hevokê de karê ku tê kirin ango bireser li pêş e. Lêkerên tebatî bi alîkariya lêkera "hatin" tên bidestxistin.
Avaniya lêkerên tebatî bi lêkerên gerguhêz tên çêkirin. Mînak: Çûk hate firîn.divê pêşî mirov lêker bike gerguhêz,piştre bike tebatî. Çûk hate firandin.
Dema mirov karekî bi yekî din bide kirin, divê mirov avaniya dançêker bi kar bîne.Avaniya dançêker bi alîkariya lêkera /dan-/ tê pê.
Yên desthilatdar in mûxalîfan didin kuştin.
Di zimanê gelêrî de avaniya dan çêker bi awayekî din jî tên çêkirin.
Li aliyê din lêkerên gerguhêz bi paşgira /-andin/ dibe dançêker; lîstandin, axivandin, nijandin...
Di kurmancî de lêker wekî rader têne bilêvkirin û di hevokê de ev awayê raderî wekî navdêr têne bikaranîn.Di kurdî de du cure rayên lêkeran hene; " raya dema borî" û " raya dema niha".
Raya dema borî ya lêkeran, dema ku ji lêkeran qertafên raderîn têne avêtin, tê bidestxistin. Raya dema borî ya lêkeran dema boriya têdeyî nîşan dide.
Raya dema niha.
Ev li gorî her lêkerê diguhere.pişti ku lêkerek li gorî dema niha hate kişandin û qertafên dem û kesan hatin avêtin, tişte ku li holê dimîne raya dema niha ye.
Rayên ku dibin paşgir.
Her wekî ji hin mînakên li jor jî tên dîtin,raya dema niha ya hin lêkeran wekî paşgir tên bikaranîn. Her wiha hin caran bi xwe paşgiran digire û peyveke nû tîne.
Karî, kardî, kardû (bi latînî: "Arum maculatum") giyayek bi jehr e. Binkê wê wek patata ye, pelên wê keskê tarî, kulîlkên wê sor û binevşî ne. Di nêrkawê de fêqîyek wek morîkên sor çêdibe. Bejna wê 25- 50 cm bilind dibe. Di gelek dermanan de, tê bikaranîn. Xav (nekelandî) nayê xwarin. Lê ku hişk bû, an jî hat kelandin jehra wê namîne. Di nav savar, birinc û xwarinên dew de tê xebitandin.
Madeyên têde: akolîde, aronîn, konisîn, sponîn, nişadir (nişasta), madeyên bi dohn (rûn) û şîrêz (zemq)
Kêrhatî.
Agir kêm dike (dixe), xwuhdanê derdixe, laş (beden) rehet dike, rehên (jîy- damar) laş hişyar dike (dibizivîne).
Jibo bawesîr, kuxik, ta, kevir û xîz (qûm) ên nava kîskê mîzê û gulçîsk (gurçik) an, jibo tirşbûn û êşa mexde û mêlakê (cerg, kezeb), jibo qebizbûnê û nexweşiyên psîkolojîk, depresyon û bêtebetbûnê (sinir), derman jê tên çêkirin.
Xwe bi xwe bikaranîn.
Ji reha wê bi qasî libek genimok (garisê stenbolî, garisê misrî, gilgil, genimşamî) tê herişandin û bi tasek avê re tê vexwarin. An jî, bi kevçiyek şîranî rehên wê bê qutan (herşandin) di nav 300 gr ava sar de 8 saetan bê sekinan din. Paşê bê parzinandin. Rojê sê caran piştî xwarinê fincanek qehwê jê bê vexwarin. An jî, ji wê reha herişandî danin ser cihên êşa mexde, rûvîkan û cihên peçiftî (werimî). An jî, ji wê reha herişandî 1­/10 îspîrto tev bikin û li cihê bawî û qûnêrê xin.
Lê divê ji qirarê (dozajê) zêdetir neyê xebitandin! Ku hat xebitandin wê bibe sedemê mexdeborînê, vereşandin, gêjbûn, serêş û navhinavçûyînê (virikbûnê).
Rêziman bingeh û zagonên ziman e. Rêzimana her zimanên serbixwe cuda ye. Lê dîsa jî di navbera zimanan de nêzîkatiyeke rêzimanî jî heye. Di kurdî de rêzimana zaravayên soranî, kurmancî û dimilî cuda ye.
Rêzimana kurdî.
Rêzimana kurdî
Kirîvatî bi sedê salan e ku kirivati di nava Kurdên de didomîne û bûye wek saziya pismamtî û lêzimatî. Kirîvatî herweki mirovatîyê, şîranîyeke mezin dixe navê gelê.
Dema zarokên lawîn têne sûnetkirin, di pêşa hinekan de têne sûnetkirin. Ew kesê ku lawik di pêşa wî/wê de hatiye sûnetkirin, dibe kirîvê mala bavê lawikê ku hatiye sûnetkirin. Herdu alî û lêzimên herdu alîyan ji hev re "kirîv" dibêjin. Di navbera kirîvan de, Şîranîye xurt çêdibe heta ku hin caran ew şîranî ji ya lêzim û lêzimatî jî zêdetir dibe.
Bi vî hawayî piştî ku du malbat dibin kirîvên hev, ev kirîvatî bi sedê salan didomîne. Îcar bi kirîvatîyê riya têkiliyên zêde jî vedibe û pirê caran kirîv keçê didin hevûdu, bi hev re bazirgantî û wekî din kar dikin. Kirîv dî şîn û şahiyan de bi ser hev de diçin û tên, di siqûmat û serpêhatîyên xirab de alîkarîya hev dikin.
Hetanî dawîya salên 1980 jî, her lawikekî Kurd dema hatiye sûnetkirin, bêguman di pêşa yekî de sûnet bûye. Ango her Kurdekî mêr ku jiyê wî ji 20-30î hevraztir be, bêguman kirîvekî wî jî heye. Lê mixabin ev rûdanên di van salên dawîn de wisa kiriye ku êdî nema zêde kes zarokên xwe yên lawîn di pêşa hinan de sûnet dikin.
"Koma Asmîn" komeke muzîk ku ji jinan pêk te.
Yek ji armancên "Koma Asmîn" ewe ku rindbûn û spehîtiya jinê di hunêrê de destnîşanbike. Her wiha damezrandina Komekê ku bi tevahiya endamên xwe jinbin, diyariyek ji bo tekoşîna jinê di roja 8 Adarê de. Piraniya endamên koma Asmîn ku bi xwe 11 kesin, di heman demê de, endamên komên curbecur ên çandî ne. Xebatên xwe yên çandî di hemû hêlan de didin meşandin. Her wiha Asmîn jî navê gulekê ye ku li cihên bilin û li zozanan şîndibe. Hêviya koma Asmîn ewe ku di xebata xwe ya hunerî de, mîna gula Asmîn geş û spehîbin.
Wîkîferheng ango Wiktionary ferhengeke azad e. Tê de peyv bi wate, rêziman û etîmolojiya wan tên şirovekirin. Di ferhengê de wergerên bi zimanên din jî hene. Di beşa kurdî de peyvên kurdî hene, di beşa îngilîzî an giştî de peyvên hemû zimanan hene.
Projeya Wîkîferheng projeya xwişka Wîkîpediyayê ye. Wekî Wîkîpediya, Wîkîferheng jî Wîkiyek e.
Binihêre.
Şiyar Perinçek şervanekî Hêzên Parastina Gel bû, ku gelek salên wî li nav hêzên gerîlayên kurd çêbûbû. Di sala 2004'an de li bajarê tirkan ê Edenê, li sûkê, li ber avahiya Komeleya Mafên Mirovan (ÎHD)'yê ji aliyê polîsan ve hate kuştin.
Navê Bavê wî: Mihdi Perinçek
Budîzm an jî ola Budayî yek ji olên herî mezin ên Asyayê ye. Li cîhanê hejmara bawermendên ola budayî di navbera 230-500 milyonan de ne.
Di budîzmê de ne cihê Xwedê û ne jî cihê pirtûkekê pîroz, ku bi awayê wehiyê hatiye hinartin heye. Kêm zêde di wan olên din de, mirov dibîne ku rewişt "exlaq" li ser hîmê başî an xirabiya tevgerên mirov bi cîh bûye. Mirov li gorî semaxa Xwedê tevdigerin, tiştên ku Xwedê diferme baş in û tiştên qedexe dike jî, ew xirab in. Budîzm di vê mijarê de cuda ye. Li gorî budîzmê jî qencî û berxwedariya pirraniyê, pîvana başî û xirabiyê ye.
Mehmet Saît Alpaslan helbestvan, rojnamevan û nivîskarê senaryoyên fîlm û teatrayan e.
Mehmet Sait Alpaslan di sala 1972 an de li Amedê ji dayîk bûye. Heta zaningehê perwerdeya xwe li Amedê domand. Zaningeha Enedolê ji ber şertên politik nivco hişt. Di sala 1992 an de pirtûka wi ya helbestan ya yekem, "Helbestên Welatê Bindest" di sala 1994 an de ya duwemin "Stranên Azadî" di sala 1995 an de, ji ber pirtûka helbestvan Ezelî Doganay, wergera wi "Gule çi bike ji stranê" hatin weşandin. Di rojnameyên Newroz, Azadi, Welat, Evrensel, Roj û di kovarên Newroz, Deng, Toplumsal Dayanişma, Rewşen, Newroz Ateşî û Tirojê de helbest û nivîsên wi hatın weşandin.
Di vê navberê de, him di şanoya şaredarıya Amedê de şanogeriyê, him ji berpirsiyariya Kovara (paşê ji)/rojnameya Newroz ya şaxa Amedê kir. Di sala 1994 an de kete hepsa Amedê, 5 meh ma. Di sala 1996 an de lîstika wî ya ji Pirtûka Victor Hugo ya "Sefiller" "Hejaran" di Şanoya Bajêr ya Şaredariya Sûrê de leyîst. Di vê navberê de leyîstikên Jana Zirav (2003), Hilbijartin (2004), Kayip (2005) û Zagona Çiyê (Dağ Kanunu) (2006) Nivîsand û rêvebiriya Kayip kir. Di sala 1999 an de dest bi karê sinemayê kir. Ji wê roja ve rêwebıri û nivîskariya sinemayê kir. Bi navê "Dîkê Gund" û "Jana Zirav" du film kişand. Di navbera salên 1997 - 2004 an de tevi hevkariya Resûlê Qereqoçanî bi wergera Kıtêba Piroz mijûl bû. Pirtûk li Germenîstanê hate çapkirin.
Hîn li Amedê dijî û bi werger, şano û sînemayê mijûl dibe.
Ali Gurdilî civaknasekî kurd e. Di sala 1966an de li bajarê Sêrtê, li navçeya Misircê (Gurdilan) hatiye dinyayê. Piştî ku di sala 1980î de bi hemû malbata xwe re koçê bajarê Îzmîrê dibe, dikeve Zaningeha Egeyê, beşa civaknasiyê û piştî çend salan zaningehê diqedîne. Nêzîkê deh sal in hewl dide da ku di hindek warên zanistî û felsefî de bixebite.
Heta niha gelek gotarên wî yên zanistî û felsefî di kovarên weke Kovara W, Kovara Felsefevan, Tîroj, Kovara Ajda û Kovara Xwenas de hatine çapkirin. Niha li Tirkiyeyê dijî û bavê du zarokan e. Gurdilî xwedî û berpirsiyarê Malpera Felsefevane û di malpera Netkurdê de qunciknivîskariyê dike.
Zengî yan jî xanedana zengiyan () xanedaneke dîrokî ya misilman e. Zengî binemaleke selcûqî ye desthilatdariya bakurê Rojavaye Kurdistan û Başurê Kurdistanê û pişt re jî desthilatdariya xwe fireh kirine û gihandine sînorê Misirê. Li Sûrî û Îraqê (1127-1174) û li Mûsilê berdewam bûn heta 1262 piştî zayînê. Paytexta wan berê Heleb bû û ji 1154an de bû Şam.
Esil.
Bapîrê vê binemalê serleşkerekî memlûk ê bi navê Aq Sunqur bû. Ew bi alîkariya serdarê selcûqî Tutuş bû desthilatdarê Helebê. Kurê wî Îmadedîn Zengî di navbera 1127 û 1146an de hikumdarê Mûsil û Helebê bû.
Di navbera 1146 û 1174an de kurê wî Nûredîn cihê wî girt. Nûredîn di 1154an de Şam xist bin destê xwe. Piştî mirina birayê wî Seyfedîn (desthilatdarê Îraqê di navbera 1146 û 1149an de) Nûredîn Îraq jî teve milkê xwe kir û Mûsil kire paytext û desthilatiya wî li sere beşê Mûsilê heta 1262an ma. Di dema Nûredînê Zengî de dewlet xurt bû û baş bi rê ve diçû, tevgera avakirinê geş bû û aboriya dewletê xurt bû û sinorên xwe fere kirin heta gihandine Misrê. Nûredîn leşkerê xwe bi serokatiya Silhedînê Eyûbî şande Misrê û dawî li dewleta Fatimî anî. Di 1174an de Silhedîn li zengiyan vegeriya û dawî li desthilatiya Îsmaylê kurê Nûredînê Zengî li Helebê anî. Desthilata zenkiyan li Şingalê (1170-1220) û li Cizîrê (1180-1250) hebû û ew jî li ser destê eyûbiyan bi dawî bû.
Bazindek antîkî, ji bav û kalên kurdan îraniyan, 500 sal b.z.
Bazin, xişir (mucewher), hesincaw, zêr û ziberên ku pê hawirdorên zendan tên xemilandin e. Ji lajwerdan, bestiran an jî ji çerman tên çêkirin û carcaran kevir, texte û dirc jî dikare bibe daringa wê. Li zendan tê badandin, cure bendeke zendan, xemila zendan e ku navê xwe jî ji wê, ji zendê digire, "bazend".
Çîrvanokên ajalan bi gelemperî kin û kurt in. Çîrvanokên Lafontaine jî mînakeke biyanî ji bo çîrvanokan e ku mirov dikare bîne zimên. Li dinyayê çîrvanokên Lafontaine wekî çîrvanokên herî xweş tên zanîn. Di kurdî de Şengê û Pengê û Gur û Rovî jî wekî bi sedan çîrvanokên ajalan li Kurdistanê hîn jî tên gotin.
Di çîrvanokên awarte de digel hebûnên asayî qala cin, pêrî, hût (dêw), zîha û hwd tê kirin. Di çîrvanokên rasteqîn de jî bi piranî qala padîşahekî tê kirin, wezîr, dota wezîr û dota padîşah, kurikekî feqîr û jîr û hwd. tê kirin.
Çîrvanokên Qerfî jî li ser armanca kenînê hatine hûnandin. Keçelo, Bahlûl û hwd jî mînakên çîrvanokên qerfî ne.
Rêzeçîrvanok jî bi piranî li ser têkiliyeke mantiqî bi hev hatine girêdan, li ser bûyer û pêkhatinên hêsan didome.
Nisêbîn (, ji;) navçeyeke bajarê Mêrdînê ye. Navçeya Nisêbînê li başûrê bajarê Mêrdînê ye û li kêleka sînorê Başûrê Rojavaya Kurdistanê ye. Navçe li ser Riya Hevrîşm e ku ji Edenê tê û ber bi Başûrê Kurdistanê ve diçe. Gelê navçeyê bi piranî debara xwe bi çandiniya genim, nîsk, nok, ceh û pembû dike. Hebûna riya hevrîşm jî ji bo gelê navçeyê hatineke aborî tîne. Hemû kamyonên ku dê derbasî Başûrê Kurdistanê û Îraqê bibin di Nisêbînê re derbas dibin û ev yek ji bo gelê bajêr hatineke aborî ye.
Navçeya Nisêbînê di dîrokê de bi sed salan serbixwe maye û ji aliyê mîrên kurdan ve hatiye parastin.
Di dîrokê de Nisêbîn.
Her gelî, her qewmî li gora xwe û di serdema xwe de navek li vî bajarî kirine. Di nav xelkê de weke "welatê Şahmaran" jî hatiye bi nav kirin. Çanda Şahmaran têde mezin bicih e. Sumeriyan gotine "Nirbo", Babîliyan gotine "Aramîs-Nîsîbîs", Hûrî-Mîtaniyan jê re gotine "Nabila-Kengê" an jî "Nas û bîna", Aşûriyan gotine "Meppîn-Suba", Suryaniyan gotine "Nasibîna-Sarbo", Sasaniyan gotine "Ahvaz", Ereban nav lê kirine "Nasîbeyn" û Osmaniyan jî gotine Nisêbîn.
Nisêbîn şahidê dîrokeke kevnar e. Gelek şêx, siltan û serleşkerên navdar tê re derbas bûne û şopên xwe lê hiştine. Nimûneyek ji dîroka Nisêbînê ya kevnar, Girnewas e. Di encama kolanên demdirêj de arkeologan li Girnewas, xwe gihandine bermayiyên dîroka berî zayînê bi heft hezar salan. Di roja me de jî gelek nexweş ji bo saxbûnê xwe davêjin ber dergeha Girnewas û paçên xwe yên rengo rengo li dara serê gir girê didin. Yê ku paçekî bi darê ve girê bide dikare paçekî jî jê veke û li destê xwe girê bide da ku xwe ji qeda û belayê biparêze.
Gelek gerrokên navdar û alimên mezin bûne mêvanên Nisêbînê û di nivîsên xwe de pesnê bajêr û bereketa deşta Mêrdînê dane.
Yek ji van aliman Ibn Cubeyr e ku di sala 1148 an de çûye serdana Nisêbînê û piştre di geştnameya xwe de ev gotinên jêrîn li ser Nisêbînê nivîsîne: “Bajar ji derve ve ciwan, ji hundir ve kevnar e, xwediyê dîmenekî bedew e. Hêja ye ku mirov bibêje paşî û pêşiya bajêr bi keskayîyeke zumrutî û gul û kulîlkan xemiliye. Bax û bostan û fêkî lê pir e, cihekî xweş e ji bo kêf û seyranê“.
Dibistana Nisêbînê.
Piştî belavbûna ola xiristiyaniyê li bajêr zanîngeheke ku hemû zanistên wê demê fêr dikirin hate damezirandin (326'an ji aliyê Mar Yaqûb û şagirdê wî Mar Efram ve). Li gor belgeyên dîrokî di dibistana Nisêbînê de 2000 xwendekarî dixwend û destûr û rêziknameyeke dibistanê jî hebû.
Taybetmendiyên bajêr.
Jinên deqandî, bi kiras û xeftanên xwe yên rengîn vî bajarê deştê dixemilînin. Ew bi qasî dîroka bajêr xemgîn, serbilind û bi bereket in.
Pira herî navdar ya bajêr Pira Eleman e, ku li ser çemê Nisêbînê an Cexcex () di destpêka salên 1900î de ji aliyê Elmanan ve hatiye çêkirin û navê wê maye “pira Eleman“.
Her wiha meqamê Salmanê Farisî, keleh û xirbeyên Marînê, keşîşxaneyên Mar Yaqûb, Mar Bobî, Mar Abraham, Qesra Belek, Xerabê Baba, Qijleya Nisêbînê, Tirbeya Pîr Kemal û Ziyareta Noka çendek ji cihên kevnar yên bajêr û derdora bajêr in û hêjayî dîtinê ne.
Ji dengbêj Fadilê Kufragî destan û çîrokên kurdî, anku "Destan û çîrokên kurdî ji dengbêj Fadilê Kufragî" pirtûka ku ji Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên Fadilê Kufragî hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên.
Fadilê Kufragî, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletiyê diçe gundê Kufragê ya ku niha ser bi Şemrexa Mêrdînê ve ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.
Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: Hesenê Cêzwê, Etmanê Kufragî, Dawidê Gir, Fehmiyê Elê (Fehmiyê Borbore), Osmanê Qanêhevsê, Hemîdê Huseynê Mazîdaxî, Evdilayê Şêxoyê Ziznî, Ehmedê Sebriyê Sêwsê...
“… Di vê pirtûkê de ev xezeb hatine honandin, lê tenê xezeb na, her wiha hêvî, hêviya rojên xweş jî hatiye honandin. Nivîskar xwestiye ku çîrokan binivîse û bi qasî hêz û zanîna xwe bibe şahidê dema xwe. Lê tiştê ku hatine nivîsandin tenê çîrok nîn in. Di heman demê de serpêhatî û bîranîn in jî. Dê xwendekar bi xwe jî vê rastiyê bibînin. Dibe ku heman bûyer hatibin serê gelek ji we xwendekaran. Lewra ev pêvajo hîna jî didome. Wek telpê ewrekî reş û tarî girtiye ser jiyana me. Hinek bûyerên ku nivîskar hilgirtiye dest bîst-sî sal berê qewimîne, lê di mejiyê me de wisa cih girtine ku mirov dibêje qey duh-pêr qewimîne. Êş û jana berxên ku axa sar hembêz kirine nepêkan e ku bê gotin û nivîsandin. Tenê mirov di kûrahiya dil de dijî. Nivîsandin û awayê nivîsandina van bûyeran heta tu bixwazî zehmet e. Ji ber vê zehmetiyê wêrekiyê dixwaze.
Rêzdar Hogir BERBIR jî wek şahidekî demê ev çîrokên di vê berhemê de pêşkêşî xwendekaran kiriye û xwestiye ya dilê xwe bi xwendekaran re parve bike. Di van çîrokan de gotina ku herî zêde derbas dibe ‘xezeb’e lê ev xezeb ji bo destnîşankirina rastiyê ye. Dema ku mirov pirtûkê bixwîne, dê çirûskên hêviyê jî bibîne….”
Nivîskar Hogir berbir, li gor nasnameya li ser, di 08.10.1976'an, li gundê Pîrana (Pîrxetap) girêdayî Şemrexê ya navçeya Mêrdînê, lê li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinê. Dibistana seretayî kuta kir û ya navîn jî salekê xwend. Di 01.10.1995’an de ji ber ramanên xwe yên sîyasî û bi daraza endamtiya PKK’ê, nêzî 10 salan di girtîgehan de ma û di 15.05.2004’an de jî derkete derve. Nivîsandina bi zimanê zikmakî ji girtîgehan dest pê kir û hîna jî kurteçîrok, helbest, gotaran dinivîse û berhevkariyê dike. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de hatine weşandin. Çend dosya mîna roman, çîrok û hwd. nivîsandiye...
Fadilê Kufragî, dengbêjekî kurd e.
Fadilê Kufrawî ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20'an de ji Meledîyê diçe gundê Kufragê ya ku naha girêdayî Şemrexa Mêrdînê ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkek Fadil heye. Di 1948'ê de hatiye dinê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wûnda dike û hîn kor e. Di 18-20'an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike berdêlî û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993'yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe Qoserê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêhm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.
Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: Hesenê Cêzwê, Etmanê Kufragî, Dawidê Gir, Fehmiyê Elê (Fehmiyê Borbore), Osmanê Qanêhevsê, Hemîdê Huseynê Mazidaxî, Evdilayê Şêxoyê Ziznî, Ehmedê Sebriyê Sêwsê
Tengezarê Marînî, nivîskariyê di warê û helbestê de, bi zimanê kurdî dike.
Di 04.09.1959an de li Tirbespiyê, li Başûrê Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. 2 salan wêjeya erebî li zanîngeha Helebê xwendiye. Pisporiya karmendiya mediya nû (Komunikasyon, relation, rewanbêjî, Derûnasiya xîtaba ragehandinê û șiroveya zimanê wê) xwendiye. Di gel Prof.Dr. Hartmut Griese, li zanîngeha Hannoverê û Duhokê kar kiriye. Pisporiya wergerandina derûnasî û nojdariyê xwendiye, kar kiriye û rahêner e, li nik EMZ=Navenda nojdariya regezan û bajarê Hannover. Di bîr û raya giştî de, bi helbestên xwe û nivîsên xwe yên li ser rexneya toreyî û wergerandina helbestvanên elmanînivîs tê naskirin.
Şarezayî di zimanên kurdî (Kurmancî-Soranî), erebî, engilîzî, Elmanî û Suryanî de heye. Di gelek rojname, kovar û malperên kurdî de, li cih û welatên cuda de dinivîse
1. Kilît, helbest, sala 1992/ Beyrût
2. Çirûska Xewneke Bazdayî, helbest/ 1993 şam
3. Evîna Leylan û Mijê, helbest 1998/ Hannover
4. Şevnema şînê, helbest, 2001/ Hannover
5. Nesrîna Qedexe ji bêcirriya te 2005/ Amed
6. Kalo: Bêdengî nepara te ye(1 Helbest e) 2006/ Hannover
7. Helbest ên rengîn, amadekirin û werger ji Elmanî, Erich Fried, lêkolîn û helbest, 2006/ Duhok
8. Pantelonê Şeytanî, Îtalo Kalvîno, ji Elmanî, 2008/ Duhok
9. Zanista Rexneyî di navbera Tiyorî û Praktîkê de, Rexne, 2014/Duhok
10. Çend berhevok ên tendurustiyê, mîna sîstema Tendurustiyê li Elmaniya, Memografî û penceşêra singê û Trauma (Xemnakî) û Derûnnasî
1. Der Baum der Freiheit (Dara Azadiyê) Dokumentation, 1998/Hannover
2. Funken des Nebel = Tîrêj ên Mijê, helbest, 2000/1 2002/2/ Hannover
3. Was hast du gesagt= Te çi got, helbest, 2010/ Hannover
Kar û Xebat.
Di kovarên Stêr, Pirs û Pêl de Berpirsê destpêşkeriya navenda çanda cîhanî li Hannover/ Elmaniya. Berpirsê komîta kurdên Hannover, navenda rewşebîrî û ragihandinê. Berpirsê yekîtiya nivîskarên Kurdistana Rojava li Elmaniya.
Hoz (be Înglîzî “tribe”) birîtîye le gelêk ke girohêk komelleyî pêk dehênin.
Zorbey caran endamanî hoz legell yekewe xêzanêtîyan heye. Le Lekî da hoz be dû watey mall/xanû û gundîş heye.
Karl Heinrich Marx FRSA di 5ê Gulana 1818an de li Triera yek ji bajarên Almanyayê hatiye dinê. Fîlozof, civaknas, aborînasê polîtîk, dîroknas û sazûmankarê sosyalîzma zanistî ye. Di ciwanîya xwe de Hegelîyên Ciwan nas kir û peywendî bi felsefeyê re danî. Li zanîngehên Bonn û Berlîn perwerdeya hiqûqê stand. Ji fîlozofên wek Spînoza, Hegel, Feuerbach feyz wergirtiye û bandor li gelek fîlozof, siyasetmedar û şoreşgerên sedsala 20emîn kiriye û hîna ramanên wî tên nîqaşkirin. Karl Marx di sala 1843an de bi dergistiya xwe a bi navê Jenny re zewicî û ji vê zewacê 7 zarokên wan çêbûn, lê ji ber şert û mercên Marx di nav wan de tenê sê zarok gihîştin emrekî dirêj. Karl Marx di 1843an de dest bi nivîsîn û sazkirina ramanên xwe kir. Di sala 1844an de wî li gel hevalê xwe yê herî nêzîk Friedrich Engels Manîfestoya Partiya Komunîst weşand, ku ev beyanname di cîhanê de yek ji pirtûkên herî zêde hatiye wergerandin û xwendin e. Karl Marx digot, "fîlozofan heta îro bi awayên cuda tenê cdinyayê şîrove kirine, lê ya girîng guhertina wê ye. Marx ji ber fikrên şoreşgerî pêşî ji Prûsya, dûvre ji Fransa tê mişextîkirin û koçî Brîtanya dike, heta dawiya emrê xwe li London dijî.
Marx ji ciwanîya xwe heta roja mirinê hemû ked û jîrahî û ramanên xwe ji bo hilweşandina pergala kapîtalîst û avakirina cîhaneke komunîst bi kar anîye. Karl Marx bi gelemperî serê xwe bi ravekirina têkilîyên ked û sermiyanê, kapîtalîzmê, dîrokê, avahîya civakî, materyalîzma dîyalektîk êşandîye. Berhema wî ya herî navdar Kapîtal e ku ji sê bergan pêk tê. Berga yekemîn ji alî Marx ve tê weşandin, berga duyem û sêyem bi nîşe û çavkanîyên Marx ji alî Engels ve tê çapkirin. Navê çend pirtûkên wî yên din ev in: Bîrdozîya Alman, Li Fransa Şerê Çînî, Malbata Pîroz, Grundrisse.
Karl Marx di sala 1864an de beşdarî Enternasyonala Yekemîn bû û ji bo yekitîya karkerên cîhanê xebat kir. Piştî têkçûna Komuna Parîsê pirtûka bi navê Li Fransa Şerê Navxweyî dinivîse. Di pirtûka Rexneya Bernameya Gotha de li ser mijarên rêxistina partiya karkeran, ji kapîtalîzmê derbasbûna komunîzmê disekine. Karl Marx li gor otorîteyên ramanî giregirekî felsefeyê ye. Sartre ji bo Marx wiha gotiye: bêyî guh dayîna wî tu zanîst nayên kirin.
Jiyan û perwerdeya wî.
Di bin Keyitiya Prusya de li Trier ê di malbata Cuhi de ku xwediyê heft(7) zarokan bû hata dinyê. Bavê wî Heinrich(1777-1838)aşqakî zanistên Deme Rohniyê yên weke Voltaire û Rousseau bû. Ji ber ku rêveberên Prusya Dîploma ne dida mirovakî Cihu, êdî ew ji bû Xiristiyan. Navê ciya wî Henrietta(1788-1863)ya. Xwûşk û birên wî ji Sopfie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie û Caroline ne.
Marx haya 13 saliya xwe li malê hata perwerde kirin. Ji Gymmnasiumê ku mezûn bû, piştre rê girt û çû Bonn û li Zanko ya Bonnê ji bo xwandine dadê xwe da qeydkirin.Marks, ji ber hizre ku di demên pêş de bavê wî nikarê lê meyîzenê, felsefe û Wêje red kir. Ku salekê li wir xwand, piştre ji aliyê bavê wî ve, ew hata şandin li zankoya Berlinê e ku pir bi rêz dihata pêşwazi kirin û navê wê Fredrich-Wilhelms Uniwersîtî. Di wê demê de marks, di der haqê gelek jiyan û helbest nîvisandina. Di wan nivîs û helbestên wî de bandûra Hegelvanên ciwan heya. Ev koma a>a wî yanî Dîyelektika wî olê û polîtîkayê analiz bikin bikar dianîn. Hinek ji amdamên vê komê, di naqabîna "felsefe post-Aristo" û "felsefe post- hegelvanan" Analojîyekî ji xat dikin. Yek ji van Max Stirner, Feuerbach û Bauer bi pirtûka bi navê Der Einzige sein Eigenthum rexne jî dikin. Rexne wan jî ewê ku wan xwede nenasan bi bêjeyên ne bûjen, bi bûjenkirina wan re oldariyê bi pêş dixin. Max, bi xwe dibêje ku ew pêzawariya Feuerbach di şopêne. Pişt vê re ji Stirner û Feuerbach bi rexne kirinê re bingihe pêzaweriya Dîrokî diavêje û Îdeolojiya Alman di nivîsêne. Lê pirtûka ku di nivîsêne jî nayê weşandin..
1843 marks, di çiriyê de diçê Parîs. Di 28 tabaxê de di sala 1844an de rastî Friedrich Engels tê û di jiyana wî de demeke nû bi hevalbendiya wan dest pê dike. Engels ji sedeme wî ya herî mazin ya hatina Parîsê jî ji bo naskirina Marx e. Di ofîsa rojname ya bi navê Rheinische Zeitung ye Marx derdixist hevdû dibînin. Engels, berheme xwe ya herî mezin ya ku gîringî dide yê de ya bi navê " Di 1844an de li Îngilistanê şert û mercên çîna karkaran" şanî wî dide. Di wê demê de Parîs ji şoraşgarên Alman, Îngiliz û Îtalî û hê ji yê gelek welatin din re malwelatî dikir. Marx ji bo ku bi Arnold Ruge bi xabitê hatibû. Bi hev re di sala 1844an de rojnama Deutsch-Französische Jahrbücher derxistin. Lê ev rojnema bi ser ne keve û Marx êdî di rojnema li Parîse ya Alman de û ya herî hişk di Vorwärtsê de di nivîsêne, êdî. Ev rojname ya Ewropî ya herî hişk û Marx li ser Hegel di nîvêsêne. Û li ser gote xwe ya li ser pirgirêka Cihuyan di xabitê. Şoreşa Fransayê û Froudhon ji lêkolîn dike.Êdî li ser çîna karkaran bidest hizirandinê dike. Piştre bi demekê re Nivîse xwe ya bi navê " Li ser Pirgirêka Cihuyan" weşand û weke bersivekê ji Bauer ji ev goter dibe û navbara wî û Hegelvanên ciwan ji kifş dike. Di vê gote wî de bi qasî li ser mafê mirov û mafên sivîl di sekinê wilqasî jî li ser azadiya di hundurê xiristiyaniyê ji di rawastihê û hinek rexnan ji digirê. Lê Engels, dike ku marks li ser çîna karkar û Îktîsatê bi ponijê. Riya wî ya ponijbûnê kifş dike. Di sala 1844an de di Nivîsên wî yên dest de hinek minaqên vê yekê cih digirin. Ev nivîsên wî haya 1930 bê ku werina weşandin dimênin. Di wan nivîsên xwe yên dest de li ser Kapitalîzmê, Keda mirov û Beyenîbûnê di rawastihê.
Di sala 1845an de piştî ku suîqast li keyê Prusya Li Friedrich William IV, ku rojnema Vorwärts piştgiriya vekirî diyar dike, êdî ferman ji marks re tê ku Parîse terk bikin. Bi Engels re diçina Brukselê. Marks, pişt vê re êdî xwe dide karê xwe yê Îdeolojiya alman û pêzawariya dîrokî. Ev çavkanî ji, li gor wê "ya ku hebûna mirov kifş dike ne têgihiştina wî ya, vajî wê, ya ku têgihiştinê kifş dike hebûne civakê bi xwe ya. Marks, êdî dîrokê li gor têkiliya di nav kedê de di hilde dest. Li ser xuruxurandin ketine pergala pêşawariya di rwastihê. Ev dem, weke ku aqadamisyanan dianî ser ziman ji deme Marksê ciwan qutbûna ji. Marks, piştre "sefeleta Felsefê" di nivîsêne û ew nivîsa wî weke bersivekê ji Pierrer-Joseph Poudhon re ya û weke rexne girtina li Felsefe pêzawar ya Fransa ji ya. Di 21 sibatê de 1848an de weke menîfestoya hevgirtina koma komînîst û hinek komên komînîst, manîfestoya komînîzmê yê engels û marks di weşênin.
Sala 1848, li Ewropa gelek şoraşên bingihin dibin, sala wê ya. Marks, piştre, li Berçîqa tê girttin û tê dervî sînorkirin. Piştî li Fransa tekoşîn dise dest pê dikin, êdî careke din, ew dewetî wêderê tê kirin. Li wir, ew gelek serî rakirinên xalkan dibîne. Di sala 1849an de careke din di vegerihê Kolnê û li wir êdî rojeneme yaNeue Rheinische Zeitung, bidest weşana wê dike.Li wir, di deme ku dimêne de du caran wî derdixina dadgahê, lê di herdû caran de baraat dike. Piştî êdî zêde baskî têne ser rojnemê, êdî di vegerihê Parîse û ji wir tê şandin û piştre pênebarî Londonê dike.
Li Londonê.
Marks, ji Gulana 1849an haya dawiya umrê xwe wê li Londonê bimêne. Di sala 1851 de, di rojnameya New York Herald Tribune weke mihabîr kardike. Di sala 1855en de kurê wî Edgar ji nexweşiya veremê dimirê. Li wir di wê demê rewşe wî ya aborî ne başa. Lê belê çend ku rewşe wî ne xweşa ji di sala 1857en de li ser sermayê, milkê teybet û keda bimaf û dewletê pirtûka ku nivîsandibû temem dike. Di sala 1858 de karên xwe ku dana hevdû, ancax di sala 1939an de Li Grundrisse têne weşandin. Berheme wî ya ku cîdî ye ku di sala 1859an de bi navê "ji Rêzaniya Aborî yê re Têkarî" ya. Nîqaşên ku di derbarê Adam Smith û David Ricardo de li ser Pitir-bûha, ji jivîsên wî yên dest pêk tên. Ev pirtûk ji, lê piştî mirina wî re tê weşandin. Ev herdû pirtûk ji hinek beşên di Kapitalê û weke taslakaka wê ne. Di sala 1867an de karê wî yê herî mezin ya li ser Pêvajoya Hilberînê ku analiz dike, Kapîtal hate weşandin. Cilde pêşî hata weşandin. Cildên duyemîn û yê sêyemên ji, ew karê berdewam dike, Lê piştî mirina wî re Engels wan di weşêne.
Feqirî û xizaniya wî jêre bûya astang ku wan berhemen nezû bidawi bike. Piştre demên xwe û motive, hinekî dirêj ku dide Enternasyola yekemîn, wê karê wî ji dibe sedem ku hêdî bi rê ve herê. Di Kongre wê de ji bo civine aktif cih digire, di karê wê de. Di navbere wî û Mikhail Bakunin pir hizirên cude di nav wan de çêdibin. Di sala 1872 de Kongre Lehey di navbara wan de niqaş derdikevin. Bakunin, Hizrên Marks "otorîter" şîrove dike. Ev yek ji dibe sedeme pir niqaşên mazin û jidahî û hişk. Piştre Bakunin û yên di gotin em "neotorîter" in, hatina derxisitin ji Kongrê. PIştre ku li Komîna Parîsê, tişte ku li wir dibin, bandûra jev cudetiya hizran ya li Kongre Lehey ji hebû.Jev cudebûn Marks ji bi bandûr dike, piştre marks gote xwe ya bi navê "Şerê navxweyî yê Fransa" Komîna Parîsê di parêze. Marks, piştre ji sihata wî xira dibe, êdî nikarê weke berê bi bi afirêne. Di sala 1875 de "Rexn li bernema Gotha" weke stretejiya, û Dîktetoriya proleterya ji weke ji kapitalizmê buhurîna Komînîzmê û patiyên çîna karkaran mijarên wan hilda dest. Di vê pirtûka xwe de prensiba " ji herkesî li gor jêhatiya wan û ji herkesî re li gor divêtiya wan" anî rojeve. Wî xwest ku ew bibe dirişime xelkê.
Jiyana Marks ya bi malbatî ji pir weke ya zanistiya wî ya. Karl Marks, Bi keçe baronekî Prusya re, ku navê wê Jenny Von Westphalen re di zewice. Marks û Westsphalen, ji ber ku pêşî, malbata wê ne xwest, hinekî bi dizî têkiliya wan berdewam kir. Piştre di 19 hezîrene 1843an de ziwici bûn. Ew, pişte bi malbat re li Londonê li taxa Soho di malaka bi sê mezel de bicih bûn. Di wan salan marks û Jenny, çar zarokên wan dibin. Piştre sê zarokên wan din ji bûn. Lê ji wan heft zarokên wan sê zarok li jiyanê man û gahana deme xwe ya balixbûnê. Ji wan ji, sê zarokên wan di deme balixbûnê bixwe dawi li jiyana xwe tênin. Li Manchesterê Engels bi karê malbatê de diçû û ew yê ku herî zêde ji marks ji bû alikar bû. Marks li karkiirna xwe ya li New york Daily Tribune kardikir û hinek pere bidest dixistin. Malbat, di 1856an de hinek mireteye ku ji malabata wê ma ya, êdî barî taxaka Londonê yeka hinekî baş dikin. Lê Marks bi xwe, jiyana xwe, hemû hema bêja bi xizanî buhurand. Xizaniyê, pêşiya wî ne berda.
Di sala 1881 de jina wî Jenny ku çû ser dilovaniya xwe, piştre sihata Marks ji xira bû. 15 mihên xwe yên dawiyê wî bi nexweşiya qatarê dibuhurêne. Ev nexweşî piştre di qulube Bronşît û Ploreziyê. Karl Marks, Di 14 adara 1883an de çûya ser dilovaniya xwe. Tirba wî li Londonê ya û li ser kevirê tirba wî, gotina dawiyê ya Manifestoya Komînîst bi bi tipên mazin li ser kevirê tirba wî hatiya nivîsandin. Ew gotin ji, "Bila karkarên hemû welatan bigihin hev" Di binê kevirê wî de ji ji Tezên li ser Feuerbach, ev gotin wî hatiya nivîsandin."Filozofan cîhanê tenê bi hinek awayan şîrove kirin, ye girîng ewe ku mirov wê bi guharêne".
Felsefe marksîzmê.
Felsefe marks ji pêvajoyan felsefê zêdetir kirinê ji dike nava xwe de. Bi vê yekê cude dibe. Marks, kirin û hizir di jiyanê degahanda hevdû û "felsefe praksîs" pêş xist. Li gor vê felsefe markssizmê, kirin û hizir bi hev re dike. Piştî mirina wî re Lenîn, Mao, Stalin û Trotskî marksizîm şîrove kirina. Bi van şîrove yan, Lenînîzm û Maoîzim derdikeve.
1. Hizre felsefê ya marks.
Felsefe marks, palpişte wê xweza mirov û cihê wî yê di nav civakê de ya. Bi alikariya dîyelektîke Hegel di xwezaya mirov de neguharandinê red dike. Li vir, tişte ku qast tê kirin, ne ji aliyê fizyolojika mirov ya, ji aliyê nêzîkati û di nav civakê de labatina ku di nav civakê de hatiya kirin, ev qast tê kirin. Vê ji "pêvajoya dîrokî" û "Xweza"yê bi hev di hildê dest û pê têne ser ziman. Kifşkirina bi sert û mercên sosyolojikî ya civakê li pêşiya ya xwezayê ya ku li tevgere mirov tê. Lê ev hebûn mirov red nakê. Hizre xwe ya Beyenîbûnê ji li ser vê yekê ava dike. Keda mirov, bi xweza zerengiyekê pê divêt. Vê hizre xwe ji di kisma sêyemîn ya cilde Kapîtelê ye yekemîn de weke têne ser ziman. "Karê pîrabûkê weke yê hunervan weke ku tê dîtin, mêşa hingiv weke di peteke xwe çêkirnê de mîmarekî dike fêhetiyê de, Çi ku, ya avadanî ya xirab ji mêşa hingiv ya baş cude dike tişt, mîmar deme ku avadaniya xwe çêdike di serê xwe de wê di xiyala xwe de avabike ya"
Analizkirina Marks ya dîrokê, xwe di sipêre civakên candin û berê û di civaka pêşasaziyê de ji bo malakê çêkirin maden û fabrikên, vê hêza afirandinê û hêze amurên çêkirinê yên ku bikar têne mirov, têkili û teknolojiya ku bikar tê bikar anîn, bi wê re ji wê, wê buhurîne ji pêvajoya faodalozmê li pêvajoya kapitalizmê pêk hatiya.Li gor marks hêze afirandinê berî ya têkiliyan tê û zû tê guharandin. Di Sefeleta Felsefe de ev yek weha cih digirê. "Hêzên civakê pir jidahî bi hêzên afrandîne ve girêdayî ya. Ji bo hêzne afirindinê bêne afirandin, mirov awayê xwe yê afirandinê di guharêne.Awayê afirandina guharandin ji, bi xwe re jiyan û riyên qizinckirina xwe guharandinê re, hemû têkiliyên civakî têne guharandin. Aşê ardê awayê civaka faodalizmê dide, Aşê biharê ji deme pêşasaziyê kapitalistê wê dide.."
Li gor marks, di civakê de çînên ku diafirin ji li gor awayê afirandinê ya. Ew mirovên ku çîinekê awa dikin bi hebûna xwe, ne bilince xwe têne cem hevdû. Her çîn, li xwe xwe berjewendiyên wê yên cude hene, ev ji dibe sedeme şer û pevçûnan. Dîrokê mirovahiyê xoslete wê ya herî bigihin ji şerê nav çînan de ya. Li wî, "dîrokê civakê ya hata naha, ya dîroke şerên çînî ya".
Marks, bi hêze keda mirov û têkiliya wê re ji eleqeder bûya. Beyenîbûn, di deme xwe ya ciwanîye de li ser sekinî. Di pergala Kapitalizmê de mirov ji xweza beyenîbûn, hem ji keda xwe û hem ji ji têkiliyên xwe yên civakî ji her weha beyen dibe. Di Kapitalê de vê, bi "meta fetisizmê" têne ser ziman. Têgihiştine xalat ji,
bêjeyeke ku di terminolojiya marksizmê ya girînge. Bi Îdeolojiyê ve pir girêdayî ya û wê ne baş dike. Li gor wî, yên xwediyê hêzên afirandinê ne, wê nêrîte xwe ji serwerî çînên bindest an ji biçûk bike. Bi vê yekê ji, li gor wî, wê Ploleterya wê nizanibe ku berjewendiyên wî li kuderê ne. Wê hizir bike ku hêze wî ya guharandina pergalê nîn e. wê bûyaran, ji çavaekî şoraşgarî bi çavakî olî an ji mirovî wê şîrove bike. Marks, bi vê ve girêdayî di "Raxnakirina li ser felsefe dadê ya Hegel" vê têne ser ziman. "Xamgîniya olî bi zêdeyê ya rasti ya ku li derve tê xistin û bi awayekî dî ji xamginiya rast ya li ber wê protesto kirina. Ol, mirovên têne binzorkirin zarazara wî ya dil, dinyeke bêdil germbûna wê, arîşa ya ku hatî dervkirin ji dêla wê arîşaya rewşên civakê bixwe ya.
2. Nêzîkatiya hizre wî ya li dîrokê.
Li gor marks, Pêzawariya dîrokî hertimî li gor sert û mercên bûjenî pêk tên. têkiliyên afirandi yên aborî vê yekê kifş dikin. Mirov, berî her tiştî, ji bo ku xwarin, vexwarin, li xwekirin û bicihbûn, weke van pêdiviyên bicih dixwezê bêne. Marks û Engles, civakên Rojava pêşketin û paşarojên wan, li duv hevdû di çar xalan de tênin ser ziman û li gor wan wê piştre wê gahîne Sisteme komînîzmê wê gahandina wê bê.
Aboriya rêzanî.
Li gor marks, mirov li keda beyenî bibe, xosletekî kapitalizmî yê herî li ber çava. Berî deme kapitalizmî ticaran mal dianîn û di kirîn û difirotin. Piştî awayê afirandina kapitalizmê pêşket, êdî ked bixwe bû weke malaka firotinê. Mirov, êdî ne tenê tişte ku çêdike hêze keda xwe ji difiroşê. Hêze keda mirov, ji bo ku pergal hebûna xwe berdewam bike, bi tememî bûya mijaraka kirîn û firotinê. Yê keda xwe di firoşîn jê re dibêjin Ptoleterya yê ku hêze kedê dikirin û xwediyê teknolojiya ji burziwa ya.
Li gor marks, kapitalistên pêşasazî û ticarên ku kirîn û firotinê jev cude ne. Ticar ji piyasayakê malakê dikirê û di piyasayaka din ji li xwestin û telebê li gor fiyetekî din ku hê zêdetir di firoşê. Bi vê yekê li hehvbûnê di destê xwe de dike. Ji xaynî wê, yekî kapitalist ji, ji malê ku hatiya çêkirin cude ji keda piyasê û piyasê bixwe ji, ji cudetiya di nav wan de fêde digirê. Merks, her pêşasaziyakî serketî di malê pêşasaziyê ye´ê keti hundur de û deme ku tê firotin de wê farq di nav wan de dibîne û bidest dixe. Ev farq ji, pitir-deger bixwe ya. Jê derka wê ji pitir-ked e. Tişte ku dest hati daîn ser, karê kapitalist diafirêne.
Marks û Engles, di Manîfestoya Komunîstî de dibêêjin birziwa di dîrokê de weke ku ti kesekî ne dîtî weyneke şoraşgarî ji di leyîzê. Lê di deme afirandina pêvajoya kapitalist de krîzên ku derkevin nikarê pêşiya wan bigirê. Pêşktine teknolojiyê, bi mazinbûna aboriyê ve girêdayî û zêdebûna karê û kapitalizm, her demê wê bi krîzan re ru bi ru bi hêle. Ev mazinbûn, krîz û dise mazinbûn, pêvajoya wê, di her seferê de wê krizên ji yên din maztir li pey hevdû bêne. kapitalist ji vê pêvajoyê, wê xwezê ku hertimî dewlemendtir derkeve û wê karkar ji hertimî xizantir derkeve, ji ber ku pitir deger ya ku wê diafirêne pitir-ked e. Di dawiyê wê proleterya wê dest dêne ser aumrên afirêner û wekhev belav bike. Derfete pevkirinê nîn e, ji ber ku bi pevkirinê wê jevcudetiyên çînî wê ji hole ne rabin. Vajî wê, wê kapitalist wê ji bo hebûna xwe berdewam bikin wê serî li zore bidin. Ji bo rewşe xwe ya serdest berdewam kin, wê hewl bidin. Di vê pêvajoyê de hêzekê ku pir bi organîze divêt ku derkeve û vê rewşê hildê dest û îdere bike. Di "Raxnakirin li bernama Gotha" de her weha têne ser ziman, "Civaka kapitalist û civaka komînîst, di naqabîna wan de deme guharandina şoreşgerî heya. Di vir de deme rêzanî ya buhurîne heya, ku li vir dewlet, tenê ji dîktatoriya proleterya pê ve ne tiştekî dî ya".
Rewş û yên ku Marks ji wan bi bandûr bûyî.
mirov karê bi kurtasi weha bêne ser ziman. Ji felsefe Alman, dîyelektikê Hegel.Felsefe alman bandûraka mazin lê kir. Pêre Îktisata Îngiliz bandûraka mazin lê kir. Hizre Adam Smith û David ricardo ya rêzaniya aborî. Di serî ku mirov Rousseau di nav bêne ser ziman, hizre fransî ya wekhevîye û sosyalizmê, bandûraka mazin lê kir.
Makrs bawer dikir ku dîrok û civak bi metoda zanistê re divêt ku mirov hilde dest. Nêzîkatiya wî ya dîrokê weke "pêzawariya dîrokê" tê ser ziman. Engels û Lênîn ji vê weke pêzawariya diyelektîk di hildina dest.Hizre Hegel ya rastî û dîyelektîke dîrokî" yê pir bi bandûr bûya. Hegel, di temenê wê dîyelektikê de ji ber ku Mengîwer di rûniştand, ji aliyê marks ve hatiya raxna kirin. Engels di "pêkariya di rêzaniya aborî" de weha têne ser ziman."Di dîrokê de yê ku di pêşketine hundur de li Duvhevdûbûn aniya ser ziman pêşî Hegel e. di felsefe wî ya dîrokî de gelek tişt çiqa ji me re ecêb ji werin, yên li pey wi ne, hata pişt wî re yên ku li ser dîrokê hizir di meşênin ji, pişt wî re, di tijbandinên hev de, nêzîkatiyên wî yên bingihin i ro ji heyrentiyê bi me re çêdikin. Di ´Phênomênologie´ xwe de, di ´estetîke´ xwe de, di ´felsefe dîrokê´ de di her derê de pîroziye dîrokê dikeve, di her derî de mijar bi awayê dîrokî ya. Bi razberî, bi ser serê wê ve be ji hatibe kirin, dîrokê di nav têkiliya wê de lêkolîn dike"
Bi gotina modern, marks dîroke Hegel rakira ser lingên wê. Di redkrina mengîweriyê û erêkirina pêzawariyê de Feuerbach bandûra wî li Marks bûya. Feuerbach û hevalên wî, dibêjin xwede kifşe mirove û metode dîyelektikê ji ji teolojiyê qut dikin û pê olê û rêzaniyê analiz(politika) dikin. Marks ji bawer dike ku ev dinye ji mirov ti "rasti"yê ne veşerê û vajî wê ol û mengiweri ji bo mirov rewşe xwe ya rast bibinin ji wa re dibe astang. PIştî ji "Hegelvanên ciwan" qut dibe, piştre çend ku raxna ji bike ji ji Feuerbach pir bi bandûr bûya. Marks, çend di şandinan ji ji Rousseaure bike ji, Rousseau yê ku mûlkîyekete teybet pêşî raxna kiirya ya. Ji marks re ji bûya bingeh ji bo ku ew hizre xwe ava bike. Marks, çend ku wan weke otopîk ji şrove bike, Charles Fourier û Saint Simon, yên weke sosyalist ji nêrîte wan pir girîng dibîne.
Bandora Marks.
Marks û Engles, karê û xabetên wan, ji gelek serekan pêk tên. Hizr û nêrîte marks, piştî miirna wî re di bin navê marksîzmê de têne lêkolînkirin û nîqaşkirin. Lê di navbara marksîstan de wê nivîsên marks bi çi awayê bêne ser ser ziman şîrovekirin ji bûn mijara pir nîqaşê girînd û cidî. Hê ku marks ji jiyanê ji bo ev yek dibe. Marks berî mirina xwe, di sala 1883an de Hm ji aliyê Paul lafargue û hem ji ji aliyê serokê karkaran yê fransî Jules Guesde ve weke "şoreşgerê ticar yê gotinê" hata gunahbaskirin ji. Partiya fransa bi reformist û Şoreşger, ku bû du hizip, serokê şorasgaran Jules Guesde, weke ku ji marks perman hilda ya hata gunahbarkirin. Marks ji bixwe ji got, li ber wê, " markssizm ev bê, ez bi xwe ne marksistim".Ev gotin di nema ya ku Engels ji Eduard Bernstein re şandibû ji, têde dibuhurê.
Bêja markssizme bi xwe ji, bi bêjeyî, ji bo ku mirov Şerê çînî, Fetişisme metê û awayê afirandîne ya kapitelizmê û civakên din fahm bike tê ser ziman. Ya ku wê mirov bê û bigihêne deme komînîzmê ji wê û yê ku wê bigihê de tê gotin. Bêja marks ya ku bêje nêvî an ji qismekî wê erê bike, û aqil yên ne meşandin, mijara nîqaşê ya. Piştî mirina marks ji bi 6 salan re kongre wê ya pêşî hata kirin çêkirin Enternasyonala duyemîn, ji bo hizrên rêzanî navendeka girngî afirand. Partiyên mezin, xosîsî ji parti ya Alman ya "Partiya sosyal demokrat e Alman" bi tevlibûna wê ya Enternasyonala yekemîn bi serketî diçê. Hinek amdamên wê yên weke Edrard Bernstein hizre sosyalizmê Evrîmî diavêjine hole û piştre rudana şerê cihanê yê Yekemîn, dibin sedeme davî lê hatina enternasyonalê. Di bin sereketiya Lenîn serketina boşevîkan û di Rûsya de bûna Şoreşa Çiriya Pêşîn, li cihanê bi giştî dengekî mazin di vedê.LI Moskovê di adara 1919an de levgahan û civîna Enternasyonala Sêyemîn dibe û armaca wê ew bû ku di hêla dinyê de li welatan hemûkan partiyên komînîst werina avakirin û pê şorasa navnetewî ya proleterya li dinyê pêk were, tê kirin.
Marks, hizir dikir ku öra¨wø li welatøn weke Fransa, îngîlîstan û Almanya, yên pêsaziya pêşketî wê dest pê bike. Lenîn ji, di Çaxa Emperyalîzmê de li gor ne wek heviya di aborî û rêzaniyê de, li Rûsya, her ku welatekî çandinê ji bû, bi Emperyalizmê ve girêdayî pêşasaziya pêşxe û wê ji zincire wê vaqatihe û her weha wê li welatên xizan ji wê zincire şoraşê wê dest pê bike, got.Ew agirê şoreşê yê hata pêxistin, êdî ew avêje Ewropa û pêşasaziya wê ji. Marks û Engles, di pêşgotina bi rûsî ya di sala 1882 de manîfestoya komînîste yê de weha tê vegotin."Nahaka pirsgirêk ev e: Bi zêdeyî ku zayif ji bûbe, Di asta bilind de awayekî li şûn mayî ya çandinê "Obşînên Rus" ji, rast û rast ji ji mûlkîyete komînîst ya hevpar re bibe bingeh û di asta bilind de bibuhurê, wê karibe? An ji di serî de merhala evrîme ya rojana di afirîne, wê jev belavbûnekê wî jîn kê? Iro bersive ku mirov bide ve ev e: Eger şoraş rûs bibe peyama şoraka ploreter li cihanê û ev hevdû temem bikin, li rûsyê ev xwedibûnên li ard yên hene, sereke şoraşa komînîst ya ku dibe, peyama wê ya, dibe ku bibe".
Gotinêne Marks ji Lenîn re cihê destpêkeke bûn, bi Troçkî û Boşevîkên kevn re mêşandina şoraşa rûs, li rojava ji destpêka şoraşaka proleter, weke peyama wê, divêt ku were fahmkirin, armanca Komînternê ji bû, ji bo şoreşa Cihanê. Di komînternê de zimanê wê almanî hata kifşkirin. Lenîn ji weke sîxorê alman hata gunahbarkirin. Piştî ku li rojava tekoşînên şoraşan têk çûn û welatan li sovyet anî girt, piştre hizre ku Stalîn ajote pêş, " di welatekî de sosyalizm" di "yekîtiya Sovyet de bû hizre sereke. Yên ku li ber Stalin anî vekirin Lev Trotskî û hevalên wê di Enternasyonala çaramîn de xwe bi rêxistin kirin û kirin ku li ber wî rabin.
Li Çînê ji Mao Zedong ji, çend ku girêdana xwe bi marks ve dianî ser ziman û digot ku ne tenê karkar Gundî ji weke hêze şoraşê karîn weyne xwe bi leyizin. Hê ku di civakên gundî de ku hê çîna karkar ne afiriya, gundiyên ku li hemberê Faodalimê dirabin ji, hebû ji ji aliyê şoraşê ve nêzîkatiya xwe dênin. Ev hizir, ku ji hizrên marks cude ji ban, mao ev hizrên di xataka nêzîkî Marksîzm-Lenînîzm anîn ser ziman û bi teoriya Şoreşa Demokratîk e Nû Anî ser ziman. Di vê mijarê de Mahîr Çayan vê dibêje, "Ev pêkariyên mao, em cewberê wan û ozê wan di Lenîn de ji dibînin. Lê xala Marksîzm-Lenînîzm, ye ku ev pir girîng(Şoreşa demoktatîk ê neteweyî û Şoraşa çandî ê Proletar), awayên xwe yên pir baş di pêkanîna Mao e rêzanî de hilda na".
Li Almanya di 1932an de Înstîtuya lêkolînê e civakî ye ku marksistan avakirî, rêz û bi hevgirtina Marksizmê de roleke mezin lîstiye û ev enstîtu piştre weke xetake hatina wê ya ser ziman ji, bi navê Zankoya Frankfurt bûya. Yên weke Theodor Adorno, Max Horkheimer, Walter Benjamin, Herbert Marcuse û Jürgen Habermas, nêzîkatiyê vê Instituyê weke teoriya rexnekar tînin ser ziman. Ev înstîtu, di qada xwe da li ber Marksizme Ortodoks rabûye û li têgihiştina çînî û li ser Aboriya kifşkar gelek rexne anîye. Hinek Marksîstan ji ev înstîtu, ji Marksizmê dûr anîne ser ziman û di qada xwe de weke înstîtuyatake hizirê ku bi hebûna xwe ye, anîne ser ziman. Bi Zanîngeha Frankfurt re di heman demê de jîn bûye Antonio Gramsci ji gelek vekirinên girîng di Marksîzmê de kirine.
Raxnayên hatina kirin.
Raxna yên li marks û li Marksizmê, bi zêdeyî li di Yekîtîiya Sovyet de xwe didine der. Raxnayên li analiza Marks ya li Kapitalizmê û li ser analizên wê yên li ser analiza aboriya hatina kirin, bin yên ku di qada "komînîzmê" û "yekîtiya sovyet hatina kirin in. Hizrên marks yên weke Pitir- heêja, Bahayê Hêja û Sermeye di qada îktisatê de rast têne erêkirin. Gelek parazvanên Kapitalizmê, bawer dikin ku çêkirna refahê û belavkirina wê, ji sosyalizm û komînîzmê bi bandûrtir û wekhevtira.Marks û Engels, bawerkirina ku navbeyne di nav dewlemend û xizan de di deme Kapitalizme hov de ya. Di xwezaya mirov de xwestina li hevdana hevdû û berhevkirin, jê repergala aborî ye herî baş ya Kapitalizmê ya. Îktîsatvanên Zanîngeha Awistirya ya hizre ked hêja ye maks raxna dikin. Piştre, xuruxîna Yekîtiya Sovyet û ketina Hêtê Berlin, popîleteya marksizmê û bandûra hizrên marksist ji hindiktir kirina.
Friedrich Hayek, Di pirtûka xwe bi sernavê Riya diçê hişkbûnê de dibêje ku wê di aboriyaka sosyalist de ji wê pirgirêkên têkiliyê wê hebin û di deme yekitiya sovyetê de deme Lenînizmê ji vê yekê re mînaq nîşan dide. Ev pirgirêk ji, ew dibêje ku di deme afirandinê de dibine sedeme asebûnan. Hayek û yên ku wî di şopênin ji, deme lenînizmê û deme Îngistanê ya 1939 û 1951 ji demên tinebûnê yên ku afirnêne mînaq didine nîşandin û pêve ji dikin bêdadî dibe.
Hinek raxna ji li qada pêzawariya dîrokê de dibin û digihine hevdû. Di dîrokê dinîvîsandî de û mijarên ku bûn û awayê afirandina çînan de, ku ji bisedeme, yên ku rexne dikin, di pirsin ku ka "awayê çêkirinê ji kuderê tê?". Murray Rotland dibêje, " marks ti carî bersive vê yekê ne da. di rastiyê de ji ne dida, ji ber ku dabana guharandinên bi teknolojiyê û an ji dewlete teknolojiyê ku bi mirov anîbana ser ziman, wê sistemî xuruha bana. Di vê rewşê de ji têgihiştina mirovaahiyê an ji ya mirov wê bûbana kifşkarê awayê çêkirinê, riyaka din ji ne mumkun bû". Lê marks ji di Raxnakirina li rêzaniya aboriyê de weha dibêje, "Di awayê çêkirina afirandinê de, mirov dikeve têkiliyaka ku di dervî vîne wî ya, ev awayê çêkirina afiranê ji rastî awayê çêkirina wan ya aborî û asta pêşketine wan têt".Marks di vir de awayê afirandinê "bi vînê wî bixwe ve ne girêdayê", têne ser ziman û pêve ji awayê pêşketinê yê civaknasî pêgav bi pêngav têne ser ziman.
Marx, Karl
Rêxistina Peymana Bakurê Atlantîkê an jî bi kurte (NATO), (bi îngilîzî: "North Atlantic Treaty O'"rganisation", fransî: OTAN, "Organisation du Traité de l'Atlantique N'"ord") hevalbendiyeke leşkerî ye û ji bo parastina li dijî êrişên dewletên din yên ku tê de ne endam in hate sazkirin.
Yekem car bi tevlîbûna 5 endaman di 17ê adarê sala 1948an de hate sazkirin. Piştî Şerê cîhanî yê duyemîn ji bo sazkirina ewlekariya welatên herêma Atlantîka Bakur hevdîtin hatin çêkirin. Di dawiyê de di 17 adara 1948an de li Brukselê di navbêra 5 dewletan de "paktekek pênc alî" hate mohir kirin. Paşê ji bo pêşxistina sîstema parastina yekgirtî dewletên din jî serî lê dan û li ser vê yekê di 4ê nîsanê 1949a de "Pakta Atlantîka Bakûr" ango NATO hate sazkirin. Welatên ku vê peymanê mohirkirine ev in: Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brîtaniya Mezin, Fransa, Kanada, Belgiya, Holand, Lûksembûrg, Îtalya, Portûgal, Norwêc, Danîmarka û Îrland. Bi vî awayî dewletên mîna Portûgal û Îtalyayê ku qet eleqeya wan bi herêma Atlantîka Bakûr re tune ye jî tevlî paktê bûn. Lewma hukumetên Tirk û Yewnanan jî xwesti tevlî paktê bibin û serî li dewletên endamên paktê dan. Bi tevlîbûna Tirkiye, Yewnanîstan, Almanya Rojava (wê demê Almanya du beş bû) û Spanyayê hejmara endamên NATOyê derket 16an.
Armanca peymanê.
Armanca vê peymanê ew bû ku rê li ber firehbûna Sovyetê di nava Ewropayê de bigire. Li gorî peymana Atlantîka Bakur NATOyê, „heger êrîşek li ser endamekî, yan jî çend endamên rêxistinê werin li darxistin, ev tê wateya ku êrîş li hemberî hemû paktê (hevgirtin) hatiye kirin û divê li hemberî êrîşê helwesteke yekgirtî ya parastinê ji aliyê endamên allîansê werê girtin. Yekem navenda NATOyê li nêzî Parîsê hatiye sazkirin, paşê jî li paytexta Belgiya Brukselê. Fermdandariya Başûr-Rojhilatê NATOyê jî li bajarê Tirkiye Îzmîrê ye. Piştî ku dawî bi şerê sar hat, NATOyê armancên xwe careke din di bin çavan de derbas kir û di sala 1991a de stratejiyeke nû da pêşiya xwe. Li gor vê stratejiyê NATO xwest ku hijmara hêzên xwe yên leşkerî kêmtir bike û zêdetir hevkariyê bi saziyên navnetewî bike, beşdarî di operasyonên parastina aştiyê bibe. NATO di hêla kontrol kirina çekan de jî, nêrîna rojava ya ku di Peymana (INF) ya sala 1987 an de hatiye, ji xwe re weke bingeh digre. Ew peyman dibêje ku pêwîste çekên nukleriyên navencî li holê bên rakirin.
Sekreterên Giştî ên NATO yê.
Sergio Balanzino û Alessandro Minuto Rizzo tenê ji bo dema lêgerîna li sekreterekî nû - yanî bi awayekî komîsarî - li ser kar bûn.
Şume an jî Şoma () yek ji gundên Kolikê ye. Li bakurê Narincê ye, nêzîka 380 mirovî lê hene. Çiyayê Nemrûd û Ziyaretgeha Uzêr pêxember nêzîka Şumê ye.
Şume gundikî ber çîye. Darê mêşe (berû,mazî), benîştok, tewî û gelek darên di hene.
"Bahoz" (Tofan) fîlmê Kazim Öziyo hîrinano. Fîlmde tenitî, bindestî, zilm u zorîtî serê wendakarê kurdê kê sukanê pilande wanenê, yeno nişankerdişî.
Derheqê Filmîde.
Fîlm derhaqê wendakerê gurkî yenê sukanê pilan dewo. Cemal wexto gurkî kono zaningaho pil u yeno Stenbol, xu miyanê tenitî de vîneno. Badira kono miyanê komê hevalan u verêra xu şinasneno u wazenokî bindestî u zilm u zorê ena sistemî bibedelno...
George Grigore nivîskar, wergêr, lêkolîner, fîlolog, profesor û rojhilatnasêkî roman e.
George Grigore di roja 2 Şibata sala 1958'an de li gundê Grindu yê ku girêdayî bajarokê Ialomiţa (Romanya) ji dayîk çêbû. Sala 1983'an ji zanîngeha Bûkareştê, Fakulta Zimanên Bîyanî û Wêjeyê beşa erebî-çînî mezûn bû. Di sala 1997'an de li Zanîngeha Bûkareştê bi xebata xwe ya "Pirsgirêka wergera Quranê bi zimanê Romanî" ve doktora xwe ya beşa fîlolojiyê wergirt.
Çalakyên wî.
Di hezîrana sala 2000'î de, wek weşanvan û werger, Bûkareştê li weşanxaneya Kriterionê koleksiyona "Pirtûkxana îslamê" damezrand. Di vê pirtûkxanê de, pirtûkên ku wî wergerandin wek çavkanyên saloxdar hatin pejirandin. Ew cara despêkê wergera Quranê bi zimanê romanî derket pêş. Ev wergera wî, piştî çapa yekem ya sala 2000'î, dîsa pir caran hat çap kirin. Di sala 2003'an de li Stenbolê bi du zimanî, erebî-romenî, hat çapkirin. Grigore, ji sala 2001'ê pêde hevkarê weşana kovara "Romano-Arabica" yê ye. Ev kovar ji hêla Navenda Lêkolînên derbarê ereban tête amadekirin. Wî ji bilî wergerên ji zimanê erebî, hin tişt ji edebîyata romenî jî wergerand bi zimanê erebî. Sala 1995 li Bexdayê, antolojya helbesta romanî bi navê "Ar fi trebuit" (Xwezî bibaya) bi zimanê erebî weşand. Herwusa ev xebata wî ji hêla Yekîtiya Niviskarên Îraqê hate xelatkirin.
Dîsa, şanoya "Matca" (mak, çavkanî) ya ku ji hêla Marin Sorescu hatiye nivisandin wergerand erebî û li Bexdayê hat weşandin. Sala 2002'an şahesera Carolina Ilinca yê "Tirania Visului" (Zulma xewnê) li Libnanê bi zimanê erebî weşand. Xebatên wî yên pedagojîk ne ev tenê ne. Him ji bo xwendekarên zanîngehê û him jî çi kesên dixwezin fêrî erebî bin, ferheng, rêzimanên axaftin û rastnivîsa erebî weşand. Digel van xebatên xwe, li ser hin zaravên erebî jî lêkolîn çêkir (bi taybet zaravê erebiya Bexda û Mêrdînê). Derbarê ziman û zaravên erebî li derveyî welêt gelek gotar û lêkolînên wî hatin weşandin. (Îraq, Tirkiye, Polonya, Holand, Maroko, DYE; Urdun, Yekheviya Mîrên Ereban)
Ji bilî xebatên ser zimanê erebî, mêla xwe daye ser zimanê kurdî jî. Sala 1994 "Mishefa Reş, Kitabul Celwe ya Êzîdiyan" di sala 1997'an de " di rûpelên dîrokê de gelê Kurd" weşand.
Xelatên wî.
Cara despêkê di sala 1991 di Bexdayê de bi helbestvaniyê dest bi xebata xwe kir. Hingê berhema xwe ya “buhar” romanî û erebî nivisand. Sala 2000'î Xelata Walahiya, sala 2005'an jî xelata Na-man li Lubnanê wergirtin.
Konferansên navnetewî yên ku ew beşdarbû.
Bexda (1997), Marakeş (2000), Amman (2000), Stenbol (2000, 2004), Tetouan (2001), Tiflis (2001), Cádiz (2002), Kazablanka (2003), Bûkareşt (2003; 2007, 2008), Hammamet (2004), London (2005), Mêrdîn (2006, 2007), Maryland (2006), Viyana (2006), Sêrt (2006), Colchester (2008) û hwd.
Dîmeneke piştî êrîşên terorîstan, ji her du balaxaniyên World Trade Center (Navenda Bazerganiyê ya Cîhanê) dûman derdikeve.
Dîmeneke piştî hilweşîna cêwîbircên World Trade Center.
Êrîşên 11ê Îlonê navê êrîşên terorîstên Elqaîde li ser bajarên New York û Washingtonê (DYA) ku di 11ê îlona 2001ê de çêbûn.
Di sala 2001ê de li bajarê Amerîka New Yorkê her du kuleyên Navenda Bazirganiyê ya Cîhanê bi navbereke 18 deqan bi du balafirên cuda hatin hingaftin. Piştî êrîşa balafira duyemîn, her du bircên ezmanelêş bi navberên kin bi temamî hilweşiyan û bi erdê re bûn yek. Balafireke sêyemîn a rêwiyan li avahiya wezareta parastinê Pentagonê da. Balafira çaremîn berî ku êrîş bibe ser Qesra Spî tevî rêwiyan hate xistin. Dûre li hemberî avahiya Kongreya Amerîkayê çalakiyeke întîharî pêk hat. Li dema ku her kes di nava şok û matmayînê de bû, li Washingtonê di navendeke kirrîn û firotinê de bi teqînekê re şewatê destpêkir. Tam li dema ku teqîn rawestiyan, li ber wezareta karê derve wesaîteke bi bombeyan dagirtî, teqiya. Di encama hemû êrîşan de qasî 3 hezar kesên sivîl mirin. Êrîşên li hemberî cêwîbircan û Pentagonê, deriyên demeke nû vekirin. Nerazîbûna fermî ya Amerîkayê piştî 9 rojan ji George W. Bush hat; Bush, bi gotinên weke "divê hemû cîhan biryarekê bide, ya hûnê li gel me yan jî dijminê me bin,' "li hemberî terorê şer da destpêkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, serokê El Qaîde Usame Bin Laden ku bi eslê xwe ji Erebistana Siyûdî ye û gelek dewlemend e, weke kesê ji êrîşan berpirsiyar îlan kir û li Efxanistanê operasyoneke leşkerî da destpêkirin. Li Efxanistanê, di encama operasyoneke leşkerî de rêveberiya Taliban ji desthilatiyê hate dûrxistin û li dewsa wê, rêveberiyeke alîgirê Rojava hate wezîfedarkirin. Bi sedan kes li ser gumana ku endamên El Qaîde ne, an hatin kuştin an jî girtin. Rêveberiya Bush li tevahiya cîhanê, ji bo çavkaniyên malî yên El Qaîde operasyonên cemidandina hesabên wê yên li bankayan dan destpêkirin. Li dema mudexeleya Amerîkayê li Efxanistanê 3.767 sivîlan jiyana xwe ji dest dan. Ji alîkariya 5 milyarî ku Rojava soz dabûyê, tenê ji sedî 5 hatiye dayîn û li Efxanistanê bi milyonan kes bi birçîbûnê re rû bi rû mane. Li gorî demên berî şer, hêjmara zarokên ku ji ber birçîbûnê dimirin 6 qat zêdetir bûne.
Di 12'ê îlona sala 1980'an de Tirkiye bi derbeyeke leşkerî ya di pêşengiya Orgeneral Kenan Evren ve hejiya. Di heman rojê de Parlemen hat girtin, destûra bingehîn ji meriyetê derket û kilît li deriyên partiyên siyasî hat xistin.
Li Tirkiyê Cunta leşkerî hat ser hukum. Ji salên 60î û şun ve, pêşketina di nava tevgera sosyalist û ya karkeran rêveberên Dewleta Tirk xistin nava tengavê. Di encama cûntaya leşkerî de, hovîtiyek mezin çêbû, Nezikî milyonek insan hatin girtin û di işkenceyan de hatin derbas kirin. Ev derbeya leşkerî li gor daxwazên politikaya Amerikayê ya di herêmê de dimeşiya. Kenan Evren û hevalên xwe, li dijî şoreşgerên di zindanan de xwedî kînek ewqas mezin bûn ku, ji bo wan digotin: Ma em wan darda nekin xwedi bikin? Ev Helwest û tevgera rêvebirên dewleta Tirk di heman demê de sedemê rewşa xirab û perişan ya civaka Tirk e.
Bi qasî 650 hezar kes hatin binçavkirin, milyonek û 683 hezar kes jî weke kesên xeter hatin qeyitkirin. Ji bo 7 hezar kesan cezayê dardakirinê hat xwestin. 50 kes hatin dardakirin. 14 hezar kes ji welatiyê Tirkiyê hatin derxistin û 30 hezar kes jî derketin derveyî welat û bûn penaber. 856 kes di bin êşkence, şer û pevçûnan de jiyana xwe ji dest dan. 937 film hatin qedexekirin, kilît li deriyên 23 hezar 677 komeleyan xistin û bi qasî 300 roj rojname nehatin weşandin.
Şop û tesîra derbeya 12 Îlonê piştî ewqas salan jî hêna nehatiye jêbirin.
Bi qasî 300 hezar kesên şoreşger, demokrat û welatparên avêtina girtîgehan û bi îlankirina rewşa awarte, Kurdistan û Tirkiye bû girtîgeheke servekirî.
Di vê demê de li Kurdistanê kiryar û pêkanînên pirr dijwar û veşartî hat meşandin.
Zihniyeta qedexeker a 12 Îlonê pirsgirêka Kurd inkar kir, zimanê kurdî qedexe kir û pêvajoya ku bû sedema mirina bi dehan hezaran kesan da destpêkirin.
Ji bo astengkirina azadiya nasname, bawerî û çandan, tedbîrên dijwartir ên ji demên berê hatin wergirtin.
Zirar û karesata herî mezin ya darbeya 12 Îlonê kir bela serê Tirkiyê, destûra bingehîn ya leşkeran bû.
Piştî darbeyê, li gel huquq û kiryarên 12 Îlonê pirr tên rexnekirin jî, hemû hukumetên ku hatin ser desthilatdariyê, destûra bingehîn a leşkeran neguhertin û bi qasî têrê bike ji bo demokratik kirina wê ji dil tevnegeriyane.
Bi vî awayî, destûra bingehîn a qedexeker, hêna jî nehatiye guhertin.
Di vê destûrê de xalên weke, ``welatî ji bo dewletê hene`` hat bicihkirin û mafên takekesî ên mirovan kirin qurbana dewletê.x
Bi vî awayî pêşiya azadiya raman hat girtin û ti qiymeta nêrîna azad nema.
Mafên civakî û sendikayan hatin pûçkirin.
Qirêja reş ya darbeya 12 îlonê ya ku li ser demokrasiya Tirkiyê xist, hêna di roja me de jî nehatiye jêbirin.
Ev roj di dîroka Tirkiyê de wekî rojeke reş ango qirêjek ji bo demokrasiyê hat bin nav kirin û hê jî tê bi nav kirin.
Lê belê vê navkirinê nekarî, darbekar û berpirsyarên 12`ê Îlonê bidarîzîne, ango derxe pêşberî dadgehê û Destura Bingehîn a 12`ê Îlonê biguherîne.
10 girtiyên ji doza PKKê di sala 1996an de bi destê hêzên dewletê li girtîgeha Amedê hatin qetilkirin. Di 24`ê Îlona sala 1996'an de, li zîndana Amedê di roja hevdîtinê de di dema ku 33 dîlên şer ên Kurdistanî, bi şahiya dîtina xizmên xwe vedigeriyan qoxişan, ji aliyê leşker, polês û gardiyanan ve rastî êrîşeke bê perva hatin. Polês û leşkeran bi dar, zincîr û qalasan êrîşî 33 dîlên şer ên PKKê kirin.
Piştî êrîşê girtî xistin qabîna hevdîtinê. Polêsên êrîşkar bi çavsorî deriyê qabînê girtin û li gor navên tespîtkirî, dest bi cih anîna fermana kuştinê kirin. Ew roj li wir, Ridvan Bulut, Ahmet Çelik, Cemal Çam, Mehmet Aslan, Edip Dilenci, Nimet Çakmak, Hakki Tekin, Kadir Demir û Erkan Perişan, yek bi yek serê wan, bedena wan hate parçekirin û hatin qetilkirin. Di êrîşê de 23 dîlên şer ên PKKê bi giranî birîndarbûn. Ji van 14 kes dest û lingên wan bi zincîran girêdan û birin bajarê Dîlokê. Leşkerên mêrkûj di dema dîlên şer neqilkirin de M. Kadir Gumuş di rê de bi lêdana zincîran kuştin. Li ser vê hemû sosretê, leşkeran ji ber ku destên wan êşiyane girtî gilîkirin, dozgerê dewletê jî ji ber dar û qalasên dewletê yên di êrîşê de hatine bi kar anîn zirar dîtine di derbarê dîlên şer de mahkeme vekir.
Elî Çîçek, lawê malbateke xîzan bû. Di temenê xwe yê piçûktiyê de li hemberî neheqiyên li dijî gelê kurd, bû xwedî kîn û nerazîbûnê. Çîçek, dema ku PKKê nas kir, yekser di temenê xwe yê ciwantiyê de tevlî refan dibe û di gelek warên xebatê de cih digire. Alî Çîçek di sala 1982an de ku di çalakiya 14ê tîrmehê ya li hemberî cuntaya 12 Îlonê ya li Amedê cîhekî girîng girt, di çalakiya rojiya mirinê de jiyana xwe ji dest da.
Çiçek, Ali
Şêx Hesîb Axtepî (jdb. 1885 Amed - 1947 Amed) nivîskar û helbestvanê kurd e.
Di 1301ê Romî (di 1885-1886 Zayînê) de, li Axtepeya girêdayê bi qeza Çinara Amedê hatiye dinyayê û di 1947an de jî, li Çinara Amedê çûye ber dilovaniya Xwedê, gora wî li goristana Şêx Hesenê Nûranî ku li gundê Axtepeyê ye dimîne. Hesîb kurê Şêx Mihemed Can û neviyê Şêx Hesenê Nûranî ye.
Şêx Hesîb Axtepî pêşî bi xwendina olî, li cem bavê xwe dest pê kiriye û piştê wî li Medreseya Axtepeyê domandiye.
Şêx Hesîb Axtepî piştî rûxandina Şoreşa Neteweyê Kurd a bi serokatiya Şêx Seîdê Pîranî (1925), ji aliyê Dewleta Tirk ve, tevê Mihemed Kerbelayî kurê Şêx Evdirehmanê Axtepî, hatiye sirgûnkirin û li bajarê Uşaka Tirkiyê hatine bicihkirin, piştre Dewletê ew hinartine bajarê Edenê. Di 1928an de, dewletê destûr ji bo mehekî daye wan ku herim Amedê. Lê piştî hatinê, êdî venegeriyane cihê sirgûnê.
Şêx Hesîb Axtepî xwe ji mamê xwe Şêx Evdirehmanê Axtepî re wek peyrew daye xuyakirin û sê pirtûk bi zimanê kurdî dinivîsine. Yek ji wan bi navê Simbil, yek dîwaneke helbestan û yek jî bi nave Dîwana Hesbî ye. Lê sed mixabin dîwana helbestan û pirtûka bi navê Simbil, di 1971ê de bi destê leşkerên dewleta Tirk hatine şewitandin, niha nusxeyên wan peyda jî nabin.
Dîwana Hasbî jî ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve hatiye veguhaztin bi alfabeya latînî û ji şewitandinê rizgar bûye.
Lîsteya zanyarên kurd
Gelekî li navenda Meksîkê dejiya bû. Navê paytexta wan Tenochtitlán bû.
Şerê wan li dijî Spanyayê.
Di dema piştî Îsa 1500î de Spanya hate Amerîkayê û dest bi şerê bi Aztekan re kirin.Genaralê hêzên Spanyayî Hernan Cortés bû. Spanyayî xwediyê çekên baştir bûn û hêza wan zêdetir bû. Aztekî li hemberî artêşa Spanyayê têk çûn.
Şêxmûs Sefer helbestvanekî kurd e. Ew di sala 1977an de li Mêrdînê hatiye dinyayê. Di sala 2012an de li Amedê dijî û serokê Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê ye.
Ji xeynî helbestvaniyê, Şêxmûs Sefer futbolvanekî bi asta profesyonel e.
Deniz Gezmiş (z. 1947 − m. 1972), yek ji serokên herî girîng ên tevgera ciwanan ku piştî sala 1965'an û pê ve li Tirkiyeyê pêşkeft. Di heman demê de ew yek ji rêveber û sazumankarên Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiye THKO ye.
Denîz Gezmîş (z. 1947 − m. 1972), yek ji serokên herî girîng ên tevgera ciwanan ku piştî sala 1965an û pê ve li Tirkiyeyê pêşkeft. Di heman demê de ew yek ji rêveber û sazumankarên Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiye THKO ye.
Di 28ê sibata 1947an li navçeya Ankara Ayaşê ji dayik bû. Ji ber ku ew zarokê malbatake mamoste bû, hîndekariya xwe ya seratayî û navîn li gelek bajaran, lîseyê jî li Stenbolê xwend. Deniz Gezmiş, dê û bavê ji ji Erzurumê bûn. Dayika wî ji navçeya Erzurumê Tortumê bû û Bavê jî ji navçeya Erzurumê Iliçaqê bû. Denîz, di sala 1966an de kete Faqûlteya Huquqê ya Zanîngeha Stenbolê û hîn di salên Dibistana Amadehiyê de çepgiriyê nas dike û di wan salan de xwe di nav çalakiyên demê de dibîne.
Di sala 1965an de bû endamê bajarê Üsküdarê yê TİP (Türkiye İşçi Partisi-Partiya Karkerên Tirkiyeyê)ê. Cara pêşî di 31ê Tebaxa 1966an de di dema ku karkerên Şaredariya Çorumê ji Ankarayê dimeşin Stembolê û çelengeke reş datînin ber abîdeya Taksimê pişgtgiriya karkeran dike. Di dema xwepêşandana şermezarkirina rêveberên Türk-İşê de hate binçavkirin. Paşê di bûyerên 19ê kanûna paşîn a 1967an de tê girtin û tevî 2 hevalên xwe derdikevin dadgehê û serbest tên berdan. Pişre di gelek xebatên siyasî û damezirandina saziyan de cîh digire.
Di meha rezbara 1968an de tevî hevalên xwe Cihan Alptekin, Mustafa İlker Gürkan, Mustafa Lütfi Kıyıcı, Cevat Ercişli, M. Mehdi Beşpınar, Selahattin Okur, Saim Kurul û Ömer Erim Süerkan Yekîtiya Xwendekarên Şoreşger damezirand. Di 28ê çiriya pêşîn a 1968an de di dema hatina sefîrê Amerîkayê de li balafirgeha Yeşilkoyê xwepêşandan hatin lidarxistin û Denîz Gezmiş ji ber vê xwepêşandanê hate girtin û piştî demekê serbest hate berdan.
Di zanîngeha Stembolê de bi girseya xwendekaran li hemberî hêzên rastgir derketin. Ev çalakiya wî wekî hincet hate nîşandan û di 19ê adarê de dîsa hate girtin û heta 3ê nîsanê di zîndanê de ma. Piştre di 31ê gulana sala 1969an de di çalakiyeke şermezariyê de ji xwendekarên fakûlteyê re serokatî kir. Di yek ji van çalakiyan de birîndar bû. Der heqê wî de biryara giyabî derket. Lê belê ew dîsa jî ji zîndanê reviya û di dawiya meha hezîranê de çû Filîstînê.
Heta meha îlonê li kampên gerîlla yên Filîstînê ma. Deniz Gezmiş, di gelek çalakiyên THKOyê de cih girt. Di 4 adara 1971ê de di çalakiya revandina Emerîkiyan de, piştî serbestberdana leşkeran li navçeya Sivas a bi navê Şarkişlayê li nehiya Gemerekê hate girtin. Di doza THKOê de ku di 16 tîrmeha sala 1971ê de dest pê kir, ji ber binpêkirina xala 146emîn a zagona Tirkan a Cezayê, di 9ê îlona sala 1971ê de bi mirinê hate cezakirin û di 6 gulana sala 1972an de tev Yusuf Aslan û Huseyîn Înan hate dardekirin.
Xezala Warê Germiyan pirtûka Zeynel Abidîn Han e. Ev pirtûka helbestan li Berlîn ji nav Weşanên Han derketiye. Helbest ji 2 beş, 12 helbest û 112 rûpelan pêk tê.
Navê beşa yekemîn „Nemamî Xendekanît“, navê beşa dûyemîn jî „Xezala Warê Germiyan“ e. Du taybetiyên vê pirtûkê yên balkêş hene; yek ji van, ev e, ku sê zaravên kurdî jî di helbestan de hatine bikaranîn (Kurmancî, Soranî û Kirmancî). Yanê ev dîwan ji her sê zaravên me yên xweşawaz pêk dihê.
Beşa yekemîn ji helbestên serbest pêk dihê û tê de 11 helbest hene. Beşa dûyemîn, nêzîkî nîvê pirtûkê ye, hemî ji helbestekê pêk dihê. Navê pirtûkê ji navê vê helbesta dirêj hatiye danîn; ev helbest wek çîrok-helbest e. Zeynel Abidîn nivîsandina çîrok-helbesteke nûjen ceribandiye.
Di vê çîrok-helbestê de jî helbestvan sê zaranan carina ji hev cûda û carina jî di nav hev de bi kar anive; bo nimûne di beşa dûyemîn de du rêz yek bi Soranî û yek jî bi Kirmanckî nivîsiye: „Ti şiya, ezîk mendo, zerê mi zê adirî wêşeno / Aya to ezanî, jiyan niye, dozex e jiyanî bê to!“
Îdîaya serkeftinê cûda ye, êdî ew dimîne li ser xwendevanên pirtûkê, lê bi rastî sê zaravên me yên xweşawaz, bikaranîna wan di nav helbest yan jî dîwanekê de, berî her tiştî ji çav, guh û dilê mirov re baş dihê. Û her wiha ceribandineke bi nirx e, dijwar e û ked dixweze.
ke le katî gewrebûn lêt weregrîn,
ta ew laşe let kirawa man
Berbesyîşa jî cêneke Kirmanc Heq ra
û girsbiyona to zaf hêca ya,
kamce wayîrê ma yî raşt esto
„Ew ez im û tu yî
bihar li ber şaxên wî alî,
dewr û ber, kesk û şîn
di nav jiyaneke derya şîn de
Avrêl mîna giriya Xezala wî dibare…
Lê ez to ra hesken, her daîm
ma ew ne sitrana wî bû
Bê hay û bê hemdê xwe
Va dîsa bû şev xewa min nayê
Van şevên tarî dawî lê nayê (*)
ji nav dil û cergên xwe
Bi ro bi şev jan bikêşim
Dil bi kerb e, çav hêsîrî
Can fîda be ez ê mirî
Ez ne, tu vê îşqê bijî
Şev dirêj in, jiyan pir kin
Bi tevî bihayê postê: 7,00 €
a>ya kanala tirkî ya "Radyo Umut" (Radyoya Hêviyê)
Radyo Umut (bilêvkirina bi kurdî: "Radyo Ûmût", ango "Radyoya Hêviyê") yek ji radyoyên li Tirkiyeyê weşanê dike ye.
Du 15'ê gelawêjê sala 1995'î vir de li Antalyayê weşanê dike. Frekansa weşana wê 107.6 e.
Roja Welat rojnameyeke panzdeh rojî bû ku li Enqereyê hatiye weşandin. Him nav bi kurdî bû, him jî nîv-nîvê Kurdî û Tirkî bû. Hejmara pêşî di İlona sala 1977'an de derket. Xwedî Mistefa Aydin, berpirsîyarê pêşî jî Sidiq Bozarslan bû.
Roja Welat jî wek Riya Azadî, bi destê kadroyên Partiya Sosyalîst a Kurdistana Tirkiyê (PSKT) dihate derxistin. Ew jî wek Riya Azadî bi aliyê Kemal Burkay dihate îdarekirin.
"Emê serê we jêkin! Hûn nikarin rojnameyeke Kurdî darxînin. Bi kîjan zimanî dibe bila bibe, lê bi Kurdî nabe!.."
Piştî ku xwedî berdan, ew çû ba notêr û bi riya notêr agahdarî şande valiyê Enqerê.. Walî dîsa jî, nameyek ji xwedî ra şand, di namê da dihate gotin ku, "zimanê fermî Tirkî ye û hûn nikarin bi Kurdî rojnamê derînin."
Lê gor qanûnê, zimanê fermî Tirkî be jî, herkesekî dikaribû bi kîjan zimanî bixwaze weşanekê derxe. Ji ber ku ew ne karê fermî bû.
Bi vî awayî Burkay û hevalên xwe guh nedan polis û walî û haziriya derxistina rojnamê kirin. Lê ku hejmara pêşî bo çapê hazir bû, xwediyê çapxanê ku bo çapê soz dabû, poşman bû.. Vêcar çapxaneyeke din hate dîtin û rojname derket. Bi derketina rojnamê teşqeleke mezin çêbû. Gelek kesan, heya kesên rojnamevan û parlamenter kirine qîrîn, gotin: "Çawa dibe li vî welatî weşaneke Kurdî dertê; welat wê parçe be!"
Polis jî di ser rojnamê da girt. Li kîderê gihîştiyê dest danî ser. Berpisîyar û xwedî girtin. Dadgeh çêbû. Di dadgehê da xwedî û berpirsîyarê rojnamê gotin: "Bi Kurdî weşan derxistin mafê me ye û emê bikin!"
Berê Xwedî hat berdan. Berpirsîyar hat guhartin û demek şunda hejmara duwemîn derket. Hevalan baş berxwe dan. Bajar û bajar gerîn ku çapxane bibînin û çapkin. Bi vî awayî şerê wan û polis bû. Hevalên PSKT, da ku rojname nekeve destê polêz, ji çapxanê bi lez û bez direvandin, dibirin, digihandin Kurdistanê û bajarên dinê. Tu pirtûkxane û dikan cesaret ne dikir ku rojnamê dayne camekanê xwe. Belavkirin dîsa bi destê xortên partiyê û hezkirên rojnamê bû. Wan rojname dibirin bi lez li qehwe û malan belav dikirin, difirotin.
Berxwedaneke mezin bû. Berpirsîyarê rojnamê bi dû hev guherîn. Sidiq sal û nîvek ceza xwar. Piştî wî Fîkret Akay hat; ew çû, Mahmut Çeşme hat. Gelek kes ji ber belavkirina, heya xwendina rojnamê hatin girtin, ceza xwarin.
Çapemeniya Tirk himber vê zordestiyê bêdeng bû, heya memnûn bû! Lê hin sosyalîst û demokratên Tirk jî dijî vê zordestiyê derketin. Xasima komela mamosteyan TOB-DER, ku mamosteyên Kurd (hevalên PSKT) jî di komîta giştî û rêvebir da pardar bûn, bi xurtî piştgiriya Roja Welat kir.
Ji ber vê zordestiya giran, perîyodên Roja Welat dirêj bûn, ew nekarî tim di waxta xwe da, ango di panzdeh rojî da carê derkeve. Di nava du salan da 12 hejmar derket. Li dawiyê ew jî, wek Riya Azadî di destpêka sala 1979 da bi destê hukma leşkerî hat girtin.
Lê Roja Welat, bi van 12 hejmarên xwe jî dengekî mezin derxist û roleke mezin lîst. Hejmara pêşîn 20 hezar bû. Hejmarên dinê 30 hezar derketin; heya yek-du hejmar jî 40 hezar. Eva tîrajeke bilind bû heya ji bo rojnamên Tirkan. Xasima di bin wê zordestiya giran da.
Roja Welat bi resim bû. Tê da, tevî nûçeyan, nivîsên sîyasî, beşa çandî jî hebû. Ji aliyê propagande û ajîtasyonê gelek xurt bû. Zimanê xwe, him Tirkî, him jî Kurdî sivik bû, zelal bû; herkesekî dikaribû jê fêm bike. Tevî hevalbendên Partiya Sosyalîst, kesên welatparêz û serbixwe jî ji Roja Welat ra xwedî derketin.
Di van salan da him Riya Azadî, him jî Roja Welat di Kurdistana Bakûr da ji bo hişyarkirina gel, ji bo xurtkirina bîr û baweriyên sosyalîstî û welatparêzî, ji bo nasandin û pêşvebirina ziman û çanda Kurdî roleke mezin lîstin. Gelek kesan bi riya wan bi dewlemendiya çanda gelê xwe hişyar bûn, nivîskarên berê û yên hemçax naskirin. Gelek kesan bi riya van herdu weşanan xwendin û nivîsandina Kurdî hînbûn. Hin xortan Kurdî ji Riya Azadî û Roja Welat hînbûn û her usa jî cara pêşîn di rûpelên wan da nivîsandin..
Ev herdu weşanên Partiya Sosyalîst, her usa jî, di derheqa nakokiyên nav partî û rêxistinên Kurdan da helwestekî baş girtin, dijî şerê birakujî derketin û yekitiya hêzên welatparêz xwestin.
Omera, gundê Omera (bi romî: "Tavşançalı"), di nav gundên Kurdên Anatoliya Navîn li de yê herî mezin buna xwede reza duyamin girtiyê. Serjimar gund 5.000. Li Omera bi Kurdî (Kurmancî) dipeyîvên. Kal û pîrên gund ji xeynî Kurdî ti zimanên din nizanin.
Hîn gundên li derûdorê Omera ev in; Sevka, Torina, Karacadex, Kurdoglu, Încow Qeyê. Ji bilî Qeyê hemû gundên dî kurd in û bi kurmancî dipeyîvên. Omera di navberê Ankara û Konya'yê de ye.
Omera gundekî pir dewlemend e. Bi hezaran Omerî li Danmarka, Swêd, Swîsre hwd kar dikin. Li gund erdî bi av gemê, lê cêh û genim. Dar û ber lê kêm e... Deşteke pir mezinê e.ş
Tê gotin ku Omera ji 250 salî zêdetir e ku li wira bicîh bûye.. Her wuha Omera bi xwe dibêjin ku ew ji alîyê Gurgum, Semsûr, Riha hatine. Deveka ku Omera'î pê dibeyîvin dişibe devoka Kurdên Xorasanê.
Serbilind Kanat (bi tirkî Serbülent Kanat) Hûnermendeki kurda ji Anatoliya Navinê, ji bajare Konyê (Cihanbeyli) Gunde Buldix.
Ji ber ku navên Kurdi li tirkye qedexe kirin bu. Bi Navê Serbülent Kanat Album xwe hat danasîn dîn.
Wek de gotin Serbilind Kanat Şîvan Perwere Kurdên Anatolia Navinê.
Nişav´wi pêmijûlî Mamostey´ê naha li li paytextê Tirkiye Enqere bi pêmijûlî xwe dom dikê.
Heta iro Serbilind Kanat 6 Album dexwist.
Huseyîn Înan (, 1949-1972) şoreşgerekî kurd bû.
Di sala 1949an de li gundê Bozhûyûk ya navçeya Sivas ji dayik bûye. Dibistana seretayî û navîn li Gürünê û lîseyê jî li Qeyseriyê xwend. Di 1966an de xwe di Beşa Zanistiyên Îdarî ya ODTÜyê qeyda xwe çê kir. Înan, piştî demekê bû endamê Qulûba Ramana Sosyalîst SFK û Dev-Gencê ku ew jî girêdayî vê Qulûbê bû. Di vê navbêrê de tevlî nav Partiya Karekerên Tirkiyeyê TİPê bû û di nava çalakiyên vê partiyê de cîh girt. Di heman demê de çi li Stembolê û çi jî li Îzmîr û herêmên din tevlî nav çalakiyên dijî-Emerperyalîst bû; beşdarî mîtîng û çalakiya li diijî Fîloya 6emîn ya Emerîkayê bû.
Dîsa beşdarî çalakiyên li herêmên bejayî û yên weke dagirkirina axê bû. Di sala 1966-67 ya hîndekariyê de ji bo boykoteke a amadekirinê ya ODTÜyê re serokatî kir. Hûseyîn Înan, di 1968an de komeke biçûk û veşartî saz kir. Di çarçoveya fikrên rêxistinê yên teng de li herêmên bejayî dest bi amadekariyên gerîllatiyê kir. Armanca wî ew bû ku bi rêya van gerîllayan, ramanê têkoşîna li dijî Emperyalîzmê pêşbixîne. Koma ku bi taybetî ji endamên ODTÜyê pêk dihat, wê paşê kadroyên navendî yên Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiyeyê THKOyê sazkiribaya. Hûseyîn Înana di heman salê de ji Faqûlteya Zanistiyên Îdarî hatiye derxistin û di van salan de jî li yurdên ODTÜyê de ma. Di 14 çiriya pêşîn a 1969an de tevî beşeke girîng ê komê di ser Suriyê re derbasî kampên El Fetîhê yên Rêxistina Rizgariya Fîlîstînê bûn. Li vê derê li cem Rêxistina Rizgariya Fîlîstînê li dijî Îsraîlê şer kirin. Hûseyîn Înan, di nava êrîşên qereqolên li di dijî Îsraîlê de cîhê xwe girt.
Di sibata 1970an de vegeriya Tirkiyeyê û di rêya Amed-Dîlokê di otobûsekê de hatiye zeftkirin. Di encama darizandina ku li Amedê berdewam kir, di çiriya pêşîn a 1970an tehliye bû. Hûseyîn Înan, dema ku vegeriya Enqereyê, di serê wî de ramanên gerîllatiyê bejayî tam bi cîh bibû û zelal bibû. Tevî koma Stembolê ku di nava wan de hemfikrên wî yên weke Denîz Gezmîş jî hebû, li hev kombûn û Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiyeyê sazkirin THKO. Înan, tevî ku di nava tevgerên girseyî de qet nedihate naskirin jî, bi kesayeta xwe ya biryardar, rêxistinker û zîrekiya xwe ya danîna têkîliyan bi mirovan re, di vana komê de derkete pêş. Hûseyîn Înan bû serokê Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiyeyê ku di navê de Deniz Gezmiş, Sinan Cemgil û Cihan Alptekin jî cîh digirt. Paştre ne tenê ji çalakiyên çekdarî re pêşengî dikir, di heman demê de di nava hemu çalakiyan de jî cîh girt. Di 29 Kanûna 1970an de yek endamên Dev-Gencê İlker Mansuroğlu tê kuştin. Înan, di nava THKO de, di gelek çalakiyên weke gulebarandina Qereqola Polêsan ya Kavaklıdere, Şêlandina Îşbankasi şaxê Emekê ya di 1 Çileya 1971ê de, serdegirtina tesîsên Emerîkan û revandina Emerîkiyan, de cîh girt. Înan, bi wêrekî û biryardariya xwe ya di van çalakiyan de, di hebûna THKOyê de bû tesîrekî mezin. Di 25 adara 1971an de li navçeya Kayserî Pınarbaşı hatiye zeftkirin û ji aliyê Dadgeha Leşkerî ya Enqereyê rêza yekem tevî Denîz Gezmîş û Yusuf Arslan bi dardekirinê hatin mehkumkirin. Tevî ku ji bo astengkirina dardekirina wan li parlemenê, di nava rayagiştî de û gelek hewildan hatinkirin jî, di 6 gulana sala 1972an de tevî hevalên xwe Yusuf Arslan û Deniz Gezmiş hatin dardekirin.
1969-1970 li Bagota Ataşe, 1971-1974 li Viyenayê Sekreteriya Duyeminî, 1975-1979 di Şûbeya Politikayê ya Wezaretê de Serokatiya Beşa Rojhilata Navîn û Efrîkaya Bakur, 1979-1983 li Şam û Ammanê karguzarî, Ji îlona 2001an heta roja me li Stenbolê wek Balyozê Swêdê dixebite.
Ingmar Karlsson di sala 2008an pirtûkek bi navê "Kurdistan: landet som icke är" (Kurdistan Welatê ku Nîne) nivîsand.
Mûsa Anter (jdb. 1920 li Nisêbînê − m. 20ê îlona 1992an li Amedê) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.
Anter di sala 1920an de li gundê Zivingê ya bi ser Stilîlê ya ser bi navçeya Mêrdîn Nisêbînê ve hate dinê. Wî, hîn di temenekî piçûk de, bavê xwe winda kir û li ber destên dayika xwe Fesla Anter mezin bû ya ku di salên 1930-1940an de muxtara gund û muxtara pêşîn a jin a Bakurê Kurdistanê bû. Apê Mûsa dibistana xwe ya seretayî li Mêrdînê û ya navîn û lîseyê li Adenê qedandibû.
Piştî xwendina lîsê ji bo felsefeyê bixwîne diçe Stembolê û di zanîngehê de, gelek xwendevanên kurd naskirin. Musa Anter, li ser daxwaza Fayiq Bucak dev ji felsefeyê diqere û qeyda xwe li beşê Huqûqê çêdike. Di wê demê de xwendevan û rewşenbîrên kurd ji bo pirsgirêka neteweyî dikevin nava tevgerê. Her wiha Apê Mûsa ji bo ku xortên kurd li dora xwe kom bike û him ji aliyê madî ve, him ji aliyê manewî û siyasî ve xwedî li xwendevanên kurd derbikevin yûrda Dicle vekirin.
Piştî salek jî bi tevî hin hevalên xwe komeleya Hêvî 1942(kovar) ava kir, bi pêşniyaza van kesan komeleya şagirtan tê damezrandin.
Di sala 1944an de bi keça Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî re dizewice û ji wan re 2 kurên bi navê Anter û Dîcle û keçek bi navê Rewşen çêdibin.
Musa Enter di sala 1948an de yûrda Firatê vedike û dest bi deranîna rojnameya çavkaniya Dicle dike. Piştî çend salên dirêj li Amedê bi navê "Ilerî Yurd" yanî welatê pêşketî dest bi deranîna rojnameyekê din dike û ew ji ber nivîsên xwe jî ji bo demekê tê gitin.
Di sala 1959an de ji ber doza 49an careke din tê girtin û tevlî 49 hevalên xwe 6 mehan di girtîgehê de dimîne. Mûsa Anter kitêba xwe ya bi navê "Birîna Reş" di zindanê de dinivîsîne. Her wiha ferhenga kurdî ya bi 6 hezar peyvan pêkhatî, amade dike.
Di destpêka salên 60î de, di nava Partiya Çep ên Tirk de, bi awayekî fermî dikeve nava siyasetê. Di sala 1971an de careke din tê girtin û piştî ji girtîgehê derdikeve, di 1976an de vedgere gundê xwe, heta 1989an li gund dijî.
Piştî 89an vedigere Stembolê, di gelek kovar û rojnameyan de, ji nû ve dest bi nivîsandinê dike û di heman demê de di nava Partiya HEPê de ji nû ve dikeve nava siyasetê. Musa Anter, piştî sala 1971an careke din vedigere Kurdistanê û li Amedê ji hêla hêzên dewletê ve tê girtin û bi 4 salan cezayê girtîgehê tê tewembarkirin. Ronakbîrê Kurd Mûsa Anter di sala 1976an de piştî serbestberdana ji zîndanê vedigere gundê Zivingê û jiyana xwe li wir berdewamdike. Di sala 1989an de careke din berê xwe dide bajarê Stembolê û di gelek kovar û rojnameyan de nivîs û serpêhatiyên wî têne weşandin. Her wiha Apê Mûsa ku di gelek rojname û kovarên mîna Welat, Ülke, Ozgur Gundem û Ozgur Ulke de nivîsên wî têne weşandin, ji hêla xwendevanan ve bi balkêşî dihatin xwendin.
Xelatên Rojnamegeriyê.
Li Tirkiyê ji 1993an şûnda Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê tên dayîn. Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê Ozgur Gundem, piştre 1994an de Ozgur Ulke, 1995an de Yenî Polîtîka, 1996an de Demokrasî, 1997 û 1998an de Ulkede Gundem, 2000an de Yenî Gundem û sala 2001an de jî ji aliyê Yedîncî Gundemê ve hatibû dayîn.
Mihemed Sadiq Şerefkendî (jdb. 1937-1992 li Bokan ya rojhilatê Kurdistanê) yek ji kesayetiyên herî şareza yên Rojhilata Kurdistanê ye.
Ew di roja 21ê çileya sala 1937an de li malbateke niştimanperwer, li Bokanê ji dayik dibe. Di temenê zarokatiyê de bavê wî dimire û serperestiya wî dikeve ser milê birayê wî yê mezin Mamoste Hejar.
Mihemed Sadiq Şerefkendî li Serdema zarokatiyakxwefde kendî rastî xebatên ji bo rizgariya Kurdistanê û damezirandina Komara Mehabadê tê. Ew xebatên rengîn û çalakiyên serdemê di mêjiyê wî de neqişîn û mêjiyê wî kemilandin.
Dr. Şerefkendî pola yekem û duyem li bajarê Bokanê dixwîne û piştî ku malbata wan koçî Mehabadê dike, ew jî li Mehabadê xwendina seretayî û ya navendî deqedîne û lîseyê jî li bajarê Tewrêzê (Tebrîz) dixwîne. Ew di sala 1959an de li Zankoya Bilind a Tehranê dîplomeya Endezarya kîmyayê digire. Di dema xwedina xwe de weke şagirtê yekem dersên xwe diqedîne û di heman salê de dibe hîndekarê kîmyayê û heta sala 1965an li bajarên Urmiye û Mehabadê bi karê hînekariyê re mijûl dibe.
Di dema hînekariyê de ji bo gihîştina xwendekarên kurd gelekî zehmetiyê dikişîne û hemû şagirtên wî qebûl dibin û diçin zanîngehê. Ev yek bala Sawakê ango (Dezgeha Casûsiya Rejîma Mihemed Riza Şah) dikişîne û nahêlin ku ew li Kurdistanê bimîne, lewma wî sirgûnî bajarê Erak û paşê jî bajarê Kerecê dikin.
Dr. Mihemed Sadiqê Şerefkendî di sala 1970yî de weke asîstanê beşa kîmyayê tê wezîfedarkirin. Ew di sala 1972an de diçe Fransayê û piştî çar salan doktoraya kîmyayî ya analîtîk li zanîngeha hejmara 6an a Parîsê werdigire.
Dr. Sadiq Şerefkendî di sala 1976an de vedigere Tehranê û wekî mamosteyê beşa kîmyayê li zanîngehên Tehranê di xebite.
Di sala 1973an de, gava ku Dr. Şerefkendî li Parîsê hewil dide doktoraya bistîne, bi riya Şehîd Dr. Ebdulrehman Qasimlo bername û rêz û rêçikên PDK-Îyê nas dike û bi wan re aşîna dibe.
Piştî vê yekê dibe endamê Partiya Demokrat a Kurdistanê û gelekî zehmetiyê dikişînê û ji bo pêkanîna wezîfeyên ku partiyê dane wî, pêk bîne gelekî hewl dide û têdikoşe. Heta gelek caran jî giyana wî dikeve metirsiyê.
Piştî têkçûna rejîma paşayetiyê û destpêkirina eşkere ya PDK-Î li Îranê, ew dibe Berdevkê Komîteya Navendî ya Partiyê û di meha reşemiya sala 1979an de jî di Kongereya Çarem a Partiyê de dibe endamê Komîteya Navendî ya Partiyê û berpirsiyariya partiyê ya Tehranê dispêrin wî. Di havîna sala 1980yî de ji bo karê herdemî wî vedixwînin Kurdistanê.
Dr. Şerefkendî di havîna sala 1980yî de dibe Endamê Deftera Siyasî ya PDK-Îyê.
Di kongreyên pêncem, şeşem, heftem, heştem û nehem ên partiyê de hemû caran bû Endamê Komîteya Navendî û di Komîteyê de jî hemû caran ji bo Endametiya Deftera Siyasî hate hilbijartin. Ji bilî vê yekê jî berpirsiyariya çapemeniya partiyê jî li ser milê wî bû. Ji sala 1986an heta dema şehîdbûna Dr. Qasimlo wekî Cîgirê Sekreterê Giştî yê Partiyê karê têkoşînê meşand.
Dr. Şerefkendî piştî şehîdbûna Dr. Qasimlo, bi girtina dengên giştî yên Komîteya Navendî, bû Sekreterê Giştî yê Partiyê. Kongreya nehem a partiyê jî bi rêveberiya wî pêk hat û heta dema şehîdbûnê wekî Sekreterê Giştî yê Partiyê wezîfeya xwe pêk anî. Ew di 17ê îlona sala 1992an de li bajarê Berlînê li welatê Almanya tevî sê hevalên xwe ji aliyê sîxurên dewleta Îranê ve hate kuştin.
Amerîkaya Başûr di cîhanê da
Amerîkaya Başûr ji ezmên da
Amerîkaya Başûr an jî Emerîkaya Başûr parzemînê çarî di cîhanê da ye. Asya, Afrîka û Amerîkaya Bakur ji vê parzemînê mezintirin. Rûberê xwe 17.843.000 km² ye û li wir nêzîkî 355.070.000 kes hene.
Serhildana Agiriyê ya yekem di 16'ê gulana sala 1926'an de destpê kir.
Di salan piştî 1925'an de di encama zordestiya li dijî Kurdên, li Agirîyê eşîreta Celaliyan rabû raperînê. Di vê navbêrê de di encama xebatên ronakbîrên Kurd ên bi rêxistinkirinê yên ku di rêxistinên kurdan de xebatkirine, li beldeya Bihamdum ya Libnanê Kongreya Serbixwe ya Xoybûnê hate lidarxistin û vê Kongreyê li gel hemu rêxistinên kurd, serekeşîrên mûxalîf ên li Kurdistanê jî anîbû cem hev. Li hemberî banga hikûmetê ya "efuya giştî" Xoybunê li her deverê belavok belavkirin û bang li eşîretan kir ku bi gotinên efuyê neyên xapandin.
Di vê navbêrê de Îhsan Nûrî Paşa di ser Îranê re derbasî cîhê ku eşîreta Celalîyan rabû ser pêyan, yanî derbasî Agirîyê bû. Îhsan Nûrî Paşa, li vê derê serekeşîrên ku rabûne serhildanê, di nava tevgereke çekdarî de bi rêxistin kir.
Piştî ku berxwedana Agiriyê ji aliyê hêzên artêşa Komara Tirk ve hatin temirandin, di rojnameyên wê demê de qarîqatorekî qerfî hatibû weşandin û tê de li ser goristanekê wiha hatibû nivîsîn: "Kurdistana Xiyalî li vê derê veşartiye...". Dixwestin bibêjin ku êdî pirsgirêka kurdî hatiye betonkirin.
Tehsîn Teha an "Tahsin Taha" (jdb. 25ê gulana 1941an, li Amêdiyê, parêzgeha Dihokê - m. 28ê gulana 1995an, li Holendayê), hunermendekî kurd bû.
Navê bavê wî Taha Mihemed Selîm e. Dayika wî ji binemala Simbil Xanê ye. Malekê kurdperwer û rewşenbîr in. Tehsîn Tahir zewiciye û bavê heşt zarokan e. Tehsîn Taha li Mangêşkê dest bi dibistana seretayî dike, heya refa çaran li wê derê dixwîne, refa pêncan li Dihokê û refa şeşan jî li Zaxo dixwîne. Di sala 1955an de, li Dihokê dibistana navîn diqedine. Piştî qedandina dibistana navîn diçe bajarokê Hedba ya girêdayî Nînowa (Musil). Jiyana wî ya dengbêjiyê li Nînowa dest pê dike. Di salên 1956-57an de ji Nînowa vedigere, diçe Amêdiyê û dest bi nivîsînên daktîloyê dike.
Di sala 1958an de dest bi xwendina dibistana amadeyî dike û dibistanê diqedine. Bi qedandina dibistana amadeyî re, tevlî ezmûneke Radyoya Bexdayê dibe û bi ser dikeve. Strana xwe ya destpêkê ya bi navê "Eşkere nakim" li wir di Radyoya Bexdayê de dibêje. Di sala 1960an de, diçe Peymangeha Huneri ya ciwanan û xwendina xwe li wir berdewam dike. Di navbera salên 1960-61an de, ji ber nakokiyên kurd û ereban tê Kurdistanê û li gel xalê xwe Emer Selim tevlî Şoreşa Îlonê dibe. Piştî êrişên ereban yên li ser Başûrê Kurdistanê. Tehsîn vedigere Bexdayê, li wê derê tê girtin, bi qasî salekê dikeve zindanê. Piştî tê berdan dest bi xebata mamostetiya muzîkê dike. Di sala 1968an de ji bo dibistana amadeyî ya navçeya Mexmûr weke mamosteyê muzîkê tê erkdarkirin. Di heman salê de tayîna wî ji bo Hewlêr derdikeve û heya sala 1970an li wir karê mamostetiyê berdewam dike.
11ê adara 1970an piştî mafê kurdan yê çandî ji aliyê desthilatdariya Bexdayê ve hat pejirandin, Tehsîn Taha ji bo Radyoya Bexdayê beşa kurdî tê erkdarkirin û bi Mihemed Şêxo re xebatên radyoyê berdewam dike.
Tehsîn Taha di 13ê adara 1994an de, bi hunermend Fûad Ehmed re diçe Holendayê ji bo ku konserekî bide lê piştî ku diçe Holendayê li wir bi cih dibe û nazivire welatê xwe. Li wir nexweş dikeve û wî dibin nexweşxaneyê. Nexweşiya wî penceşêr e, rizgarî ji destê nexweşiyê nîne.
Di 28ê gulana 1995an de diçe ber dilovaniya Yezdan.
Termê wî tînin bajarê wî Amêdiyê û li wir dispêrin axa Kurdistanê.
Kelem, kelemî an jî kelerm ("Brassica oleracea" var. "capitata" f. "alba") pincareke belgîn e, girover dibe û jê re "serî" yanî seriyek kelem tê gotin. Belgên wê li hev dilefin û weke topê girover dibin, rengê belgan sipî ye, hinek texlît rengzer in, tê de demareke qalind û pehn heye.
Çandina kelemê, bi şitlan çêdibe. Tovê wê bizrekî hûr e, di destpêka biharê de wek tovê bacana sor li deverekê direşînin û dema hêşîn bû, wek şitl radikin û dibin di zeviyekê de, li nava baxçe di mişaran de diçînin, av didin heta ku mezin dibe û dibe serî. Seriyên kelemê mezin dibe û eger erda ku tê de hatiye çandin rind be, her ku diçe mezintir dibe heta ku hinek serî 10, 15, 20 û zêdetir kg dibe.
Belgê herî li derve yê li ser seriyê kelemê, bi rengê şînekî vekirî ye. Ji belgên kelemê, gelek xwarinên cuda têne çêkirin, xasma aprax ango "sarme", şorbe û tirşîn. Lê di van salên dawîn de ku xwarina "piza" ji aliyê Îtaliyan ve ku derketiye holê, pê re tenê seleta keleman tê xwarin.
Li Kurdistanê, ji bo xwarina zivistanê li herêmên sar, her malbateke Kurd bi dehan seriyê keleman di mala xwe de diparêze û di zivistanê de dixwin.
Kelemên ku li Deşta Mûşê çêdibin, pir menşûr in.
Mehîr, xwarineke kurdî ya pir kevn e û bi hezarê salan e di nava Kurdan de heye. Mehîr ji Dan û Dew çêdibe. Li tevahiya herêmên Kurdistanê mehîr tê zanîn û xwarin.
Dan: Genim hinekî tê şilkirin, di Conê de bi Mîrkut tê kutan heta ku qaçil ji serê radibe. Ji qaçilê wî re jî "Kapik" tê gotin. Piştî kutana Genim, êdî navê wî Genimî dibe Dan
Hin malbatên Kurd hene ku di serê demsala Payîzê de dema savar ji bo salewext dikelînin û piştre dikutin, her pê re çend Elb (elbek 6 kilo ye) genim jî dikutin û dinik Dan. Ev dan jî dibe du pişk. Yek dîsa her Dan dimîne ango liba wê sax dimîne. Ya din, Dan bi Destan gir dihêrin û dikin Şîş.
Dan, tenê ji bo Mehîr û xwarina Danikê tê bikaranîn.
Mehîra Erdê: Dan di beroşê de bi avê tê kelandin heta ku dipije. Dema ku pijiya, divê ava wê pir hindik be, îcar dew bera ser didin û ji bo xwarinê amade dibe.
Mehîra Gerandî: Dan dixin beroşê, Dew bera serê didin û li ser êgir dikelînin hem jî bi heskê li hev dixin heta ku Dan rind pijiya. Piştre datînin erdê û ji bo xwarinê amade dikin.
Ev herdu texlîtên Mehîrê dema ku sar dibin, çend diran ji seriyek Sîr dikin, diperçêqin û dixin navê, çêja wê pir xweş dibe.
Mehîra Pincarê: Di nava vê mehîrê de pir texlîtên pincarê yên têne bikaranîn û pincar bi Danê Mehîrê re dipije. Li şax, dol, gelî û newalên Kurdistanê ji ber ku texlîtên pincarê pir hene, li her herêmekê, her kebanî li lor zanîn û zûrektiya xwe pincar di Mehîrê de bi kar tîne. Lê pincara Mehîrê ya herî menşûr Pûng û Kereng in. Mehêra Pûngê pir menşûr e û pir jî xweş e. Lê ya Kerengan hêj xweştir e.
Xwuş e pûngê têkê ji ber kehnîyan.
Berhem: Beyana Xawarinan û Zewqên Wan
Emiliano Zapata (jdb. 8ê tebaxê 1879 - m. 10ê nîsanê 1919) şoreşgerekî meksîkî ye.
Şoreşgerê meksîkî Emiliano Zapata, di sala 1879an de li eyaleta Morelos tê dinê. Ew gundiyekî çermsorbû. Karkerên gundî yên di kargehan de bi rêxistin kir û dest danî ser ji 3an yekê axê. Paşê tevahiya Meksîkê û hemu başûrê welêt bi dest xist. Lê belê Serokkomar Carranza xwest reforma axê ya Zapata daye destpêkirin rawestîne û lewma lihingê xelkê zapatîstiyan Emiliano Zapata bi leşkerên xwe da kuştin. Zapata, dema ku ji aliyê hêzên dewletê ve li Cuernavacayê hatiye kuştin, 39 salî bû.
Zapata, di 10 Nisan sala 1919an de mir.
Bastêq, bastiq yan jî basîq (li Torê), pêstîlê ku ji tirî an tûyan tê çêkirin.
Çêkirina bastêqê.
Çêkirina bastêqê karekî gelek bi zehmet e. Ji komkirina tiriyan heta qeşartina bastêq gelek gav pêwîst in.
Kelandina ava tiriyê.
Berî her tistî tiriyê ku di bax û baxçeyan de di mehên îlonê de têne qutkirin. Torbeyên ku avê berdidin derve bi ew tiriyên qutkirî tên tijîkirin. Di pişt re meriv pê li wan torbeyan dike da ku ava tiriyan jê derkeve, ew av jî piştî tê fîltrekirin di zarikên mezin de tê komkirin.
Binê zarik agir pê dixin da ku av bikele û bitemize. Da ku zûtir bitemize kef tê dayîn. Dema ku av kefdan dibe zarik ji agirê tê rakirin, ji ber ku heger ava tiriyê ne kefdan be wê basdêq şêrîn nabe û dirdirkî dibe.
Şîreyê ku li ser bezan tê rijandin
Şîre.
Bi vê şerbeta ku bi vî awayî çêdibe re dibêjin şîre. Piştrev bi leganên mezin tê rakirin. Şîre dema ku sar dibe carekî din tê kelandin, lê vê gavê kesekî xort gerez hertim şîreyê li hev bixe.
Li ser alanekî duz de bezên paqij têne raxistin û serbet li ser wan de tê rijandin. Dema ku şerbet li ser bezan hat rijandin, şerbet bi tetikekî tê belav kirin da ku qalindabûna şerbetê wekhev be.
Qeşartina bastiqê.
Ew çarên ku şerbet li ser wan hatiye rijandin şevekê wisa dimîne da ku şerbet bi hişkbûna xwe re bibe bastêq.
Sibê ew bêz têne komkirin û ber bendan têne girêdan. Qasî saetekê bez wisa dimînin û pistrev bastiq ji bezan têne qeşartin. Da ku qeşartina bastiqan hêsantir bibe meriv bezan (binê bastiqan) hindik hêmî dike. Dema ku bastiq hat qeşartin meriv parçe parçe dibire û parçeyan datîne ser hev. Pistrev ev bastiq di sandoqan de ji boy zivistanê têne vesartin.
Di zivistanê de bi fisqek, nûk yan jî bi mast tê xwarin.
Kendava Alaskayê ("Golf of Alaska")
Kendava Alaskayê yek ji milên Okyanûsa Pasîfîkê ku li başûrê Alaskayê nêvbera Nîvgirava Alaskayê û li roava ji girava Kodiak de li rohelat heta arxîpela Aleksander dirêj dibeye.
Mîxaîl Tîmofeyevîç Kalaşnîkov (bi rûsî: Михаи́л Тимофе́евич Кала́шников, "Michail Timofeevich Kalashnikov"), * (10'ê sermawezê 1919 li gundê Kûrya wîlayeta Altay a Sîbîryayê), endezyarekî bêhempa ya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst yê li ser çekên otomatîk e. Kalaşnîkov mirovekî tenê ye, ku di heman demê de navê Qehremanê Rûsyayê û du car serhev navê Qehremanê Keda Sosyaylîtê standiye.
Di malbatekî cotyarê de Mîxayîl ji nozde zarokan yê hevdemîn bû. Lê ji wan zarokan tenê heşt sax mabûn. Di hejde saliya xwe de ji ber bêkariyê ji gundê xwe derdikeve û diçe Qazaxistanê û li riya hesinî de dest bi karkeriyê dike. Li wir roj bi roj baldariya Mîxayîl bi teknîkê re zêde dibe.
Di sala 1938 de Mîxayîl Kalaşnîkov diçe xizmeta leşkerî ya Artêşa Sor û li Ûkraynayê di alaya tankê de dest bi xizmetê dike. Hema li wir jî Kalaşnîkov şiyana xwe ya afirîneriyê pêşan dike. Wî jimêrkereke ji bo motoresûrsa tankê û pergaleke ji bo bilindkirina berhemdariya guleberdana demançê çê dike. Pergalên han di pratîkê de ewqas watedar dibin, ku ji bo rapordayînê Kalaşnîkov banî cem generalê artêşê Georgîy Jûkov dikin. Piştre ew ji bo ceribandinê pergalên han dişnin Moskovayê, û paşê ji bo hilberandina serî dişînin Lenîngradê.
Di meha Tebaxê sala 1941 de Kalaşnîkov wek fermandarê tankê tevli şerê Niştîmanî ya Mezin dibe û êdî di meha Cotmehê de bi giranî birîndar dibe. Di nexweşxaneyê de hizra çêkirina çekekî otomatîk tê serê wî û dest bi xêzkirina projeyan dike û li pirtûkxaneya nexweşxaneyê dest bi lêkolînan dike. Ji ber birîndariya xwe ji bijîşkan ji bo şeş mehan îznê distîne û vedigere Qazaxîstanê. Li wê derê ji nû ve modela demançeya otomatîk a xwe ya berê rêkûpêktir çê dike. Modela nû ji bo nirxandinê dişînin cem profesor A. Blagonravovê: zanyarê herî navdar ê di warê çekan de. Herçend nêrîna Blagonravov bi giştî li ser modelê nerênî be jî, wî destnîşan dike, ku model orîjînal û baldar e û pêşnîyar dike, ku afirînerê ciwan were şandin ji bo perwerdeyê bilind. Paşê demançeya otomatîk dişînin Rêveberiya sereke ya Topavêjî ya Artêşa Sor û pisporên wan derbarê modelê de wisa dinivîsin: Demançeya Otomatîk a Kalaşnîkovê ji modelên berê dijwartir û buhatir e, ji bo çêkirina wî karên nazik û hêdî pêwîste. Her çiqas çend taybetmendiyên wî yên erênî (sivik e, dirêjahiya wê kêm e, yeko yeko guleyan berdide) hebin jî, ji bo hilberîna serî baldariya xwe nîne.
Lê êdî di sala 1947 de `Avtomat Kalaşnîkov` li pêşbirkê de bi ser dikeve. Lê di 20 Gulana sala 1949 de 1500 lib ji vê modelê bi awayeke serkevtî ji cerinabdinan derbas dibin û ji cebilxana Arteşa Sovyetê re tên qebûl kirin. Kalaşnîkov di sala 1971 de nasnavê doktorê Zanistên Teknîkî werdigre. Mîxayîl Kalaşnîkov akademîsyenê 16 akademiyên cihêreng ên Rûsya û yên welatên bîyanî ye. Di sala 1994 de endezyar Kalaşnîkov rutbeya Generalê Liqê û di sala 1999 de jî rutbeya Generalê Lîvayê distîne.
Ew çeka herî pir hatîye çêkirin (nêzîkî 100 milyon çek, 55 dewlet vê çekê bikartînin). Kurtenavê "AK-47" ji "Avtomat Kalashnikova obras'tsa 1947" ra ye.
Ji karî xwe ra Kalaşnîkov sê nîşanên girîng birin. Wî di sala 1949 nîşana Stalîn û di sala 1964 nîşana Lênîn bir. Di salên 1958 û 1976 du caran navî "lehengê karê sosîyalistî" hate lêkirin.
Şamîl Eskerov, ku di sala 1928’an de li Kurdistana Sor li gundê Axçakentê bajarê Kelbecerê hatibû dinê, hê di ciwaniya xwe de bi dîrok û wêjeya Kurdistanê re, ku wê demê nav û dengê wê jî li holê nîn bû, eleqedar bûye.
Dibistana navîn û amadeyiyê di dereceya baş de qedandiye û paşê jî dibistana mamosteyî ya bilind a dewleta Azerbaycanê, pey re dibistana bilind a partiyê li Bakûyê û ûnîversîteya pedagojî ya Azerbaycanê xilas kiriye. Her sê dibistanên bilind bi "madalyona zêr" kuta kiriye.
Li bajarê Kelbecera Kurdistana Sor edîtorê rojnameyê, serokê rêxistina ciwanan "Komsomolê" mudirê dibistanê, waliyê bajêr, mudirê perwerdeya bajêr, serokê mûzeya dîrokê bi rengekî navdar daye meşandin. Weke mamoste di dema seroktiya Şamîl Esgerov de, rêxistina ciwanên Kelbecerê di gelemperiya Yekitiya Sovyetê de, di "pêşbirka sosyalîst" de rêza yekem girtibû.
Mamoste Şamîl li bajarê Bakûyê ji teklîfên ku bibe rektorê ûnîversîteyê re gotiye na û mayîna li Kelbecerê tercîh kiriye, ku bêhna kurdayetiyê jê werdigirt. Di sala 1993’yan de piştî ku Kurdistana Sor ji hêla artêşa Ermenistanê ve hate dagirtin, bi neçarî jiyana xwe weke penaber li bajarê Bakûyê domandiye.
Mamoste Şamîl li ba xebatên civakî bi xebatên xwe yên edebî û zanistî li Yekîtiya Sovyetê û li derveyê welêt weke şexsiyetekî navdar hatiye nasîn. Tevî ku bi xwe matamatîksiyen bûye, bi kurdî û azerî helbest nivîsandiye. Edebî, etnografî, dîrokî û hunerên estetîkî di serî de nêzîkê 40 pirtûkan nîvisandiye. Mamoste Şamîl, li ser xebatên edebî yên Mamoste Cîgerxwîn teza xwe ya doktoriyê nivîsandiye, destana "Mem û Zîn" a Ehmedê Xanî wergerandiye zimanê azerî û wekî din jî, di serî de ji Feqiyê Teyran, Melayê Cizîrî, Hejar û Evdila Goran bi sedan helbestan bi zimanê azerî bi lêv kiriye. Her wiha ferhengoka zimanê azerî-kurdî, kurdî-azerî nivîsandiyê û bi vê yekê armanc girtiye, kurdên li Azerbeycanê ku zimanê wan asîmîle bûbû, ji nû ve zindî bike. Dîsa yekem ferhengoka qafiya (mişar) zimanên kurdî û azerî ji hêla Mamosteyê mezin ve hatiye çêkirin.
Mamoste Şamîl emrê xwe yê biwate di rêya ronahîbûna kurdan û biratiya gelan de borandiye. Bi xwe di vê riyê de çendî ku rastê zext û zorê hatibe jî, ji şewaza jiyana xwe tu caran tawîz nedaye. Di sala 1978’an de bi sedema ku "kurdayetiyê" dike, çar salan di zindanê de dimîne, di nav rewşa çetînahiyê de bi navê "Lal Kiz" destana helbestî ku 20 hezar rêzik e û dîroka têkoşîna gelê kurd vedibêje nivîsandiye û bi vê eserê helwesta xwe nîşan daye, li dijî bêmafiyên ku têne kirin.
Timî di dilê Mamosteyê mezin de evîna Kurdistana mezin hebû, ew tam dildarê Kurdistana Sor bû. Mirov dikare bibêje ku li Kurdistana Sor ciyê her kevirî, her darî û her kaniyê dizanibû. Mamoste Şamîl, li komara ku lê dijiya dostên wî yên ku ji "kurdayetiyê" hez nedikirin jî, jê re digotin "Ansîklopediya Zindî" û abîdeyê zindî yê dostaniya kurd û azeriyan. Ji bo kurdên ku li nav Yekîtiya Sovyetan belav bûne, wateya Mamoste Şamîl mezin e û li ba dilê wan ew tekane şervan e, ku têdikoşe di oxira kurdayetiyê de, li nav kurdên Azerbaycanê.
Gelê kurd ewladêkî xwe yê gelek nirxdar wenda kir. Em Mamosteyê mezin Şamîl Esgerov ku bi dengekî mezin ji gundê Kelbecerê diaxiviya, bi dilovanî û sipasdariyeka mezin bi bîr tînin. Ew mamosteyê me yê mezin e. Bîraweriya mezin, jîriya wî ya ronî û têkoşîna ku daye di oxira ronahîbûna kurdistanê de çavkaniya ilhama me ye.
Xaze (;) bajarê herî mezinê di nêv Şirîta Xazeyê de dimeye û ji sala 1994'an virve wek "de jure" di bin kargeriya Herêma Otonom a Fîlîstînê de ye. Lê ew ji pûşbera sala 2007'an virve wek "de facto" di bin kargeriya Hamasê de ye. Li navenda bajêr nêzî 400.000 kes dijiye, lê bi bajarên derdorên nêzik ve nifûsê xwe digêhe 1,4 mîlon kes.
Xaze yek ji bajarên dinêyê herî kevin e. Di demên dîrokî de ew bi keştîgehê xwe navenda herêmên derdorên xwe bû. Ewê heta sedsala 12'an b.z. bi Misira Kevin ve girêdabû. Li wê şunda ew gelek caran hate dagir kirin û pêre desthilate xwe guherî.
Bi sedsala 6'an b.z. re, di sala 609 b.z. de, bajarê Xaze dîsa kete destên Misiriyan jî çend sala pê re bi dest Babîliyan ket. Lê bi sedsaleke pê re kete destên Împeratoriya Partî. Ew ji Îskenderê Mezin şunda jî bi dest Selekuidan ket. Lê ji wê şunda girîngiya bajêrê hêlê aboriyê de her ku çû kêm bû û di sala 98'an de jî ji hêla Alexander Jannaeus hat tune kirin.
Ew di dema Împaratoriya Romayê şûnda hat avakirin. Ew ji Romayê şunda di destên Bîzansê de ma û bi sedsala 7'an re jî bi dest misilmanan ket. Ew bi hatina xaçperest re di sala 1100'î de bi dest xaçperestan ket. Ew heta ku ji hêla Selahadînê Eyûbî di sala 1170'an de hat helgirtin di dest Xaçparêzan de ma. Ew pê Memlûkan re heta şerê cîhanê yê yekemîn di dest Osmaniyan de ma. Di 7'ê sermawezê 1917'an de ew bi dest Împeratoriya Brîtanyayê ket.
Ew li vê şunda bi Şirîta Xazê ve tev wek Mandaya Fîlîstînê di dest Împaratoriya Brîtanyayê de, ta ku di sala 1948'an ji hêla Misirê hat dest xistin, ma. Li wê şunda ew ji xeynî dest xistina Îsraîlê di Şerê Şeş Rojan, di dest Misiriyan de ma.
Xaze îro bi Şirîta Xazeyê ve wek herêmeka Herêma Otonom a Fîlîstînê xuya dike jî di bin kontrola Hamasê de ye. Lê ew nêzî saleke ku di bin ablûqa û êrîşên Îsraîlê de ye. Di êrîşên Îsraîlê ên 27-28'ê berfanbarê 2008'an de ser 300 mîrovî re hatin kuştin.
" 'Xezze' " (;) herêmek li Israel Misir. Bajar Ramallah navenda vê herêmê ye.
Ew bi Rojavayê Urdunê bi Desthilata Filistînê ve girêdayî ye. Lê ji sala 2007’an ve di bin kontrola Hamasê de ye. Cîhana derve ji aliyê Misir û Îsraîlê ve hatiye dorpêçkirin.
Herêma Şirîta Xazeyê bi piranî ji çol û beyaran pêk tê. Tenê ji % 14'ê herêmê bo çande tê bikaranîn. Dirêjiya herêmê nêzî 40 km, firehiya xwe jî nêvberê 6-14 km de diguhêre û pîvanê xwe jî dorê 360 km² ye. Dera xweya herî bilind 105 metre ji sewiyeyê deryayê bilindtir e.
Li xazeyê bêhtir li herêmê bajarên Xan Yûnis, Deyr el-Beleh, Refeh, Beyt Lahiya û Cebaliya hene.
Di sedsala 12'an b.z şunda Filistiyan Xaze ji Misirê standin û li bajêr bûne xwedan hikum. Di sedsala 8'an b.z şunda jî bajar dest gelek hikumdariyan de çû hat. Geh dewletên Misir geh jî ên Mezopotamya û Sûrî lê serwerî ajotin. Îskenderê Mezin pê rapêçaneke sê mehan re bajar dest xwe xist. Li Îskender şunda jî Selekudan li bajêr hikum ajot. Di sedsala 1'an b.z. de bajar hat hilweşandin û di sedsala 1'an de ji hêla Romayiyan şunda hat ava kirin. Bajarê Xezeyê ji Romayî û Bîzansiyan şunda, pê Cenga Yermûkê di sala 636'an re, ji hêla Ereban ve hat dest xwe xistin.
Di sedsala 11'an de ew kete destên xaçperêzên ji ewropayê de hatibûnî. Pê dorê 70'ê salî dest Xristiyanên ewropî de ma ve, ji hêla Selahedîn Eyûbî hat feh kirin. Ji Eyûbiyan şunda Memlûkan û Osmaniyan li hikum ajot û pê şerê cîhanî yê yekemîn re bi dest Împaratoriya Brîtanyayê ket. Ji Împaratoriya Brîtanyayê şunda, pê dazanîna serxwebûna Îsraîlê di sala 1948'an de heta sala 1967'an, şerê şeş rojan Şirîta Xazeyê ji hêla Misirê ve hat karger kirin. Di wê navberê de, di sala 1956'an di krîza Suweyşê de ew demeke kete dest Îsraîlê. Ji salal 1994'an virve Misirê û Îsraîlê jê vekişiyane û ji Herêma Otonom a Filistînê re berdane. Di sala 2005'an de jî Îsraîl bi temamî ji Xazeyê vekişiya. Lê ji pê re Hamas û El-Fetîh boyî otorîteyê xwe bi hev qebûl kirin bidin bi hev ketin. Ji pê cengên nêvxweyên bixwûnî re, di pûşbera sala 2007'an de Hamasê kontrola bajêr û herêmê helgirt. Di wan deman de Hamasê dazanîna Mehmûd Ebbasê hikûmeta nû nas nekir û ji wê virve di bin kargeriya Hamasê de ye.
Ji dawiyê sala 2007'an de êrîşên nêvbera Hamas û Îsraîlê her ku çû girantir bûn û Xaze him ji hêla Misir him jî ji hêla Îsraîlê têye dewisandin. Him Îsraîl him jî Misirê nêvbera Şirîta Xezê û sînorên xwe de dîwaran bilind dikeye. Di 27'ê berfenbarê 2008'an de bajarê Xazeyê ji hêla balafirên F-16 hatin bombebaran kirin û ser 300 kesî re hatin kuştin.
De facto terîm, ango peyveka latînîyê ku tê maneyê "birastî", "di rastiyê de", "di pratîkê de" ye. Ew bi "de jure" ve wek tu peyvên zit, li dijî hev tên bikaranîn.
De jure têgîheka latîniya ku tê maneyê "zagonî", "di zagon de", "fermî", "resmî" ye. "De jure" bo tiştên gorî qanûnan divê ku bibe, "de facto" jî bo tiştên ne gorî qanûnan, lê di rastî di halê hazir de heyî tê bikaranîn.
Ew herdu peyvan bi piranî di statuya dewletan de tên bikaranîn. Dewletên ku di warê siyasî de henî, lê di qanûnan de nên qebûl kirin an nên nas kirin wek rejîmên de facto tên naskirin. Ewna ji hêla hin dewletên din, an komaleyên wek Neteweyên Yekbûyî nên naskirin, lê di rastî de bi dezgehên xwe hene. Dewlet an "rejîmên de jure" jî di warê qanûnan de hene û ji hêla dewletan tên naskirin lê dezgehên xwe li ser axên ku hatî salîx danî neyê hikumdar in. Mînak dewleta Abxazya dewleteka "de facto"yê ku bi temamî nêye naskirin, lê bi dezgehên xwe li ser axên ku îde dike heye.
TRT Kurdî, kanaleke televizyonê ya bi kurdî ye ku wekî yekemîn kanala fermî ya komara Tirkiyeyê li roja 25ê kanûna pêşîn a 2008an (hingî navê wê TRT 6 bû) dest bi weşana xwe ya ezmûnî ango testê kir. Di 1ê kanûna paşîn a 2009an de saet 19:00ê li gorî saeta herêmî dest bi weşana xwe ya asayî kir. Ev kanal yek ji kanalên fermî yên ser bi Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê ango TRTê () ye. TRT Kurdî rojê 24 demjimêran bernameyan bi zimanê kurdî, anjî bi jêrnivîsa kurdî pêşkêş dike.
Karvedan ango reaksiyonên kurdan li beranberî vê kanala nûhatî corbicor in. Hinek kesên naskirî ku bernameyan pêşkêş dikin Rojîn û Nilufer Akbal bûn. Lê herduyan piştî demekê ji ber zext û sansurên RTÜKê dev ji TRT 6ê berdan.
"Cîhana Sofî", anku "Cîhana Sofiyê" (bi norwêcî: "Sofies verden", bi înglîzî: "Sophie's World"), romaneka romannivîsê norwêcî Jostein Gaarder e ko li sala 1991ê çap bû. Ev pirtûk ji bo zêdetir ji 54 zimanên cîhanê hatiye paçivandin. Zêdetir ji 30 milyon pirtûk jê hatine çapkirin. Tenê bi zimanê elmanî 3 milyon jê hatine firotin. Paçiveya wê ya kurdî jî derkevtiye. Ahmet Gegez ev pirtûk kiriye kurdî û weşanxaneya Do jî li Stembolê ew weşandiye.Ev roman pirranî hevpeyvîn û danûstandinek e di navbera Sofî Amundsen û kesekê pirr ji nihînî bi navê Alberto Knox. Ev roman bi nijara xwe ya aloz ve roman e û her di wê demê da jî destpêkek e ji bo nasandina felsefeyê.
Kurtiya romanê.
Sofî Amundsen (Sofie Amundsen di deqa norwêcî de) keçeka 14 salî ye ko li Norwêcê dijît. Sal 1990 e. Hindek name ji kesekê nenaskirî bi navê Alberto Knox digehin wê. Alberto feylesofekê 50 sal ye. Bi vî rengî danûstanek li ser niyasîna felsefeyê di navbera wan da dest pê dike.
Yostîn Garder (bi norwêcî: "Jostein Gaarder") (bûn 8ê Tebaxa 1952ê, Oslo -) nivîskar û rewşenhizirekê norwêcî ye ko çendîn roman, çîrok û kitêbên zarokan nivîsîne. Pirtûka wî ya herî navdar romana Cîhana Sofî ye, ko jibo gelek zimanan hatiye wergerandin. Ahmet Gegezî jî ew wergerandiye kurdî û weşanxaneya Doyê li Stenbolê ew çap kiriye.
Ew ji malbateka perwerdekar e û pirraniya nivîsînên xwe bi nihêrrîna zarokan, ko nihêrrîneka pirsyarker e, dinivîse.
Wî digel kabaniya xwe Siri Dannevig, li sala 1997ê, xelatek bi navê Xelata Sofiyê damezirand ko xelateka jîngehî û werarî ya navneteweyî ye û bihayê wê 100,000 dolarên emerîkayî ne.
Oslo, mezintirîn bajar û paytexta welatê Norwêcê ye. Ev bajar bajarê mezin yê sêyê li hemî Skandînaviyayê û yek ji girantirîn bajarên cîhanê ye.
Ji sala 1624ê heta 1924ê, navê Osloyê Kristiania bû.
Di komputerê de pergala xebitandinê sererast ji kontrola û birêveberiya hardwarê berpirsiyar e. Her wiha ji pêkhatinên bingehîn ên pergalî û xebitandina bernameyên pêkanînan berpirsiyar e. Gelemperiya vê berpirsiyariyê wekî "pergala xebitandinê" tê binavkirin.
Di zimanê axaftinê de ev gotin bi piranî dema mirov komputerekê distîne, ji bo hemû nivîsbariyên ku pê re tên, tê xebitandin.
Pergala Xebatê, rê li ber hemû nivîsbaran vedike ku xwe bigihîne amûrên têketin/derketin û pergala dosyayan. Heke ji yekê bêhtir bername di heman demê de di xebatê de bin, pergala xebatê ji bo her bernameyekê têra wê çavkaniyên xebatê vediqetîne û xebatên wan ên bi hev re dimeşîne. Ew berpirsiyarê vê yekê ye.
Li gorî sala 2004'an mirov dikare pergalên xebatê yên herî pir tên xebitandin bike 2 komik: Koma Microsoft Windows û û Koma UNIX (di hundir vê komê de gelek guhertoyên Unix'ê, Linux û Mac OS X dikare bête hejmartin).
UNIX, ji aliyê derûdorên akademîk û wekî pêşkêşker tê bikaranîn. Windows li mal û li kargehê tê tercîhkirin. Di komputerên sermase de windows ji pergalên din ên xebatê gelekî bêhtir tê xebitandin. Li gor lêkolînên cur bi cur para Windowsê ya di pazara komputerên sermase de ji %90 û %98 e. Linux di pêşkêşkerên webê de bi rengekî berfireh tê xebitandin. Her wiha hêdî dikeve malan û sermaseyên kargehan jî. Pêşengên Mac OS X, ku ji beşên bingehîn ên UNIX'ê sûde wergirtine, bêhtir di weşangeriya sermaseyê de tê xebitandin.
Gelek ji Komputerên Navendî û pergalên nixumandî jî, hin pergalên xebatê yên ku girêdaneke wan a dîrekt bi Windows û UNIX'ê re nîn e, dixebitînin.
Îsmet Sîwereklî, rojnamevan û nuştoxo kurd o.
Îsmet Sîwereklî serrda 1964 di Sîwereg di hatî dinyê. Dîbîstana destpakerdeni, navendî û lîse Sîwereg diqedînê. Serrda 1987 di Zanîngeha Ege başa Matematîkî ra mezun bu. Tirkîye û Kurdîstanî di malîmeya matematîkî kîr. Dima Kevçer 1991 ni di şi Almanya û uca di ca bî. Panc pirtûkî nuştê. Rojnameyê Kurdî û Almanî di xeylê maqaley nuştî. Televizyonê Kurdan û Almanan di girweya.
Urduna Rojava (,) herêmeka li Rojhelata Navîn e. Rûerda wê dorê 5.800 km² e. Ew pê hilweşîna Împaratoriya Osmanî re di nav sînorên Mandata Gel a Filîstînê de dima. Wextê ku di sala 1947'an de bo parvekirina axên vê mandatê nîqaş hat kirin û Neteweyên Yekbuyî pêşniyara du dewletan kir dewletên Ereb va daxwaza qebûl nekirin û di dawiyê de pê danezanîna serxwebûnê Îsraîlê di 14'ê gulanê 1948'an re, Şera Ereban û Îsraîlê di sala 1948'an de meheya sermewazê de derket. Ew li wê şerê şunda Urdunê teva sînorên xwe kir û nav sînorên Urdunê de ma. Lê ji pê serketina Îsraîlê di Şerê Şeş Rojan virve ew ji hêla Îsraîlê tê karger kirin.
Urduna Rojava bi Urdun û Îsraîlê ve tê sînor kirin. Lê nêvbera Îsraîl û Ûrdûna roava tu sînorên net tune ne.
Ji pê lihevhatina Osloyê di sala 1993'an re Urduna Rojava hat kirine sê qisiman. Gorî vê sinif kirinê axên Urduna Roava wek sê tîpan hat sinifandin. Li van tîpa "A" ew derên ku lê Filîstînî dijîn û dura axên Îsraîlê temsîl dikir. Li van deverên ku dikevina sinifa A di bin kontrol û kargeriya Filîstînyan de ye. Deverên ku bi tîpa "B" tên temsîl kirin, dê ji hêla Filîstiniyan bê karger kirin, lê dê herwiha ji hêla Îsraîliyan jî bên kontrol kirin. Deverên ku bi tîpa "C" tê temsîl kirin jî dê ji hêla Îsraîliyan him bên kontrol kirin him jî bên karger kirin.
Li Urdunê Rojava nêzî 2,5 kes dijiye. Li nav wan nêzî 275.000 Îsraîlî ne.
Dara, Dare an jî Darê (; di dema Bîzansê de navê wî "Anastasiopolîs" bûye û di salên 1950'yan de navê wî guhertine jê re gotine "Oğuz", lê îro (2010) dîsa navê "Dara" lê kirin) 30 km li başûrê rojavayê Mêrdînê, li ser rêya Nisêbînê ye. Ev bajarê Mezopotamyayê ku di wexta xwe de bi nav û deng bû, çi mixabin ku ew niha bûye weke gundekî piçekî mezin.
Dara, ji aliyê hikumdarê persan Dariyûş III (Dara, Darius) ve hatiye ava kirin. Bajar heta çend sedsalên piştî zayînê carinan di bin hikumdariya Împeratoriya Romayê û car carinan jî di bin ya persan de maye. Di sedsalan 7'an de dikeve destên ereban û heta bi sedsala 15'an jî di bin desthilatiya hikumdarên herêmî de dimîne. Piştî sedsalan 15'an jî bajar dikeve destê osmaniyan.
Ji piran, serayan, sarîncan û avahiyên din û pereyên car carna di nav xirbeyan de tê dîtin, xuya dike ku Dara bajarekî dewlemend bûye. Cihê ku jê re dibêjin "Zindan" ji aliyê Dariyûş ve hatibû çêkirin, heta îro jî li ser lingan maye. Bajar ji du qisman pêk tê.
Daraya antîk ku wekî Efesa Mezopotamyayê tê pejirandin ji aliyê qiralê persan Dariyûşê sêyem ve beriya mîladê di 570-530’an de wekî cihê bêhnvedanê tê avakirin. Tê gotin ku Dara demekê bûye paxtexta persan jî. Dara di dema Roma û Bîzansê de di navbera Mezopotamya û Anatoliyayê de bûye bajarekî stratejîk. Piştre ango piştî mîladê di navbera desthilatdariya Pers û Romayê de pir caran diçe û tê. Dîsa dikeve bin desthilatdariya sasanî, part û Tîgranên mezin. Di serdema 15’em de dikeve bin desthilatdariya osmaniyan.
Dara ji çar taxan pêk tê. Ev tax, taxa Haciyan, taxa Kelê, taxa Axê û taxa Fileha ne. Dema ku mirov van taxan ango li navenda Darayê digere şopên dîroka çar hezar salan dibîne. Piştî şerê Gaugamelayê (331'ê berî zayînê) ji aliyê Îskenderê Mezin ve li gorî bingeha xwe ji nû ve hatiye avakirin. Lê belê, şûnwarê bajarê kevnare yê ku îro li Darayê tê dîtin ji hêla împeratorê bîzansî Anastasius I (Anastasiusê yekem) ve (491-518'ê piştî zayînê) di sala 507'ê piştî zayînê de hatiye avakirin û navê Anastasiopolîs (anku, "Bajarê Anastasius") lê kiriye, bi dû re jî di sala 530’an de ji aliyê împeratorê Romayê Justinianus I (Justînianusê yekem) ve li gorî mîmariya helenîstîk ji nû ve hatiye avakirin. Bajarê ku ji aliyê persan ve hatiye çêkirin tê hilweşandin û kevirên wê ji bo bajarê nû dibin.
Bajarê eslî.
Dora wî bi bedenek 4 km hatiye pêçandin. Du deriyên vê bedenê hene ku yek jê li bakur dinêre û yek jî li başûr. Bedena bajêr ji hêla rojhilatê deriyê bakur ve dest pê dike û ji ber herêma Zellaceyê digihêje ser çem û piştî newala şikeftan jî dixe hundirê xwe, digêje topxaneyê. Li wê derê, li ber seraya Bertevîl bi deriyê başûr ve dibe yek. Bedena ku ji rojavayê deriyê başûr dest pê dike Mekbezeyê "(Goristana kevin)" dixe hundirê xwe. Dû re li herema Cirgana ji ser kevirê jêkirî derbas dibe û digihêje Haknî û di ber sarîncan derbas dibe. Piştî dorê li Ziyareta Yûnis û Keleya Hundir jî digre, xwe digihîne hinda mizgeftê û bi deriyê bakur re dibe yek. Di nav vê bedena ku ji 4 km dirêj de, hîna jî gelek xirbeyên kilîse, seray, mizgeft, sûk, xanî, pir û sarîncên ku li ser piyan mane henin.
Keleya hundir.
Li ser girekî li bakurî bajêr û bilindahiya wî bi qasî 50 m ye hatiye avakirin. Lê belê îro ji esasê keleyê pêve tu tiştekî din nemane û li şûna avahiyên li ser gir, gundiyan ji xwe re xanî çêkirin in.
Afrîka di nexşeyê cîhanê de
Afrîka (), parzemîna cîhaneyê, gorî pîvana rûerdê xwe, ji pê Asyayê re duyem mezin e. Reşahiyên wê li rojhilat ji Okyanosa Hindê de dest pê dike û li rojava digihe Okyanosa Atlasê ango Atlantîkê re dawî dibe û li bakur jî ji Deryaya Navîn de dest pê dike û li başûr nêzî Antarktîkê dawî dibe.
Afrîka, li gorî nifûs û rûberê, parzemîna herî mezin a duyem ya cîhanê ye. Bi giravên ku li rex hev tê pejirandin qada wê digihîje 30,8 milyon km û ev hejmar ji sedî 24,4'ê erdên ku li ser cîhanêye digirê. Bi gelheya xwe ya 1 milyarî ve ji sedî 15ê gelheya cîhanê digire. Li parzemîn 54 heb dewletê serbixwe yê wek dîplomatîk hatine naskirin û 9 herêm heye. Di navbera hemû parzemînan de gelheya herî ciwan li Afrîkayê ye. Ji sedî 50yê Afrîkayiyan di bin 19 salî ne. Cezayîr li gorî rûberê dewleta herî mezin ê Afrîkayê ye û li gorî gelheyê jî Nîjerya dewleta herî mezin ê Afrîkayê ye.
Êzîda TV (Êzda TV) televîzyoneke êzdiyan e. Li Ewropayê li ser internetê bi zimanê kurmancî weşanê dike.
Êzda TV di sala 2007'an de dest bi weşanê kir. Êzda TV dê di demekê nêz de li ser satelîtê jî weşanê bike. Ev televizyon ji bo hemî gelan a, bernameyan amade dike.
Dêra Mor Behnam an jî Dêra Çil Şehîdan di sala 569'an de hatiye avakirin li taxa Şarê ya Mêrdînê. Dêra suryaniyên yaqûbî ye.
Di sala 1170'î de bermayiyên pîroz ên çil şehîdên mesîhî yên Sêwasê (Sebastia) anîne vê dêrê, lewre navê wê îroyîn kirin Dêra Çilan an jî Dêra Çil Şehîdan.
Îroj dêra metropolît a Mêrdînê ye.
Berkuteyê biçûk (bi latînî: "Sitta neumayer") cureyekî berkuteyan e ku li çiya û cihên bi zinar dijî.
Mixabin gelek berkuteyên biçûk di qefesan de tên xwedîkirin
Çûkekî biçûk e, dirêjbûna wê 14-15 cm digihê. Ji bo xwendina xwe ya xweş navdar e, carina jî jê re dibêjin bilbil û di qefesan de tê xwedîkirin.
Berkute devê hêlîna xwe bi xwelî çêdike û hêlîn dişibe molekirî, lewre jî di çend zimanan de dibêjinê "çûka molevan".
Ji devera Balkanê heta Kurdistan û Îranê dijîn. Bi taybetî, berkute li herêmên wek Mêrdîn, Heskîf û Amêdiyê tên dîtin.
Bilêcan, bi romî kirine "Kavuşak", gundekî ser Çela Hekariyê ye.
Bilêcan, mileke eşîra Pinyanişiyan.
Bilêcan mileke eşîra Pinyanişîyane ew mil heta şerê cihanê ya yekê li serê Pinyanişiyan hemuyan bu, pişt şeri serokatiya pinyanişiyan ketiye destê Zeydanîyan çawan kete destên wan çûnkî ew ketin gel devletê. Bilêcanî nehe hindek Çelê hindek Culemêrgê belê para gelek Geverê di jin û serokatiya wan ji Geverê ye li gundên Koçkê û Zêwkan di runin heta şerê cihanê ya yekemin ji serokatiya Pinyanişî û Bilêcaniyan ew herdû gundenebûn her wiha ew gundene yek malbatê tin.
Hemas rêxistineke çekdar ya filistînî bi bîrdoziya sunî-îslamî ye ku di sala 1987an de hate damezrandin.
Hemas û rêxistinên girêdayî wê ku ji rêxistina Brayên Misliman derketin ortê, ji aliyê Yekîtiya Ewropayê, DYA û hinek dewletên piranî rojavayî weke rêxistinek terorist tê dîtin. Rêxistina Hemasê bêtir bi êrişên xwe yên xwekuj li dijî dewleta Îsraêlê tê naskirin. Li Herêma Xweser a Filistînê Hemas weke rêxistineke alîkar jî dixebite. Cara yekem Hemasê di sala 2006an de derket ser dika siyasî û di hilbijartinên 25ê kanûna paşîn a 2007an de piraniya kursiyên parlamena Herêma xweser a Filistînê bi dest xist. Di heman salê de Hemasê Şirîta Xezeyê bi zorê kir jêr kontrola xwe û bi vê yekê Herêmên Filistînê bûn du perçe.
Rêxistina Hemasê lihevhatinek dudewletî (yanî Îsraîl û Filistîn weke du dewletê serbixwe yên cîran) red dike. Di çarta (bernameya) partiyê de jinavbirina dewleta Îsraêlê û avakirina dewletek misilman (dewleta xwedê) tê xwestin. Ji bo vê yekê Hemas herêmên bêrê yên Filistînê ên di navbera Deryaya Navîn û Çemê Yordanê dixwaze.
"Li malê bi tenê" (bi îngilîzî: "Home Alone") filmekî pêkenînî yê amerîkî ye. Derhêneriya filmê Chris Columbus kiriye.
Malbata Kevin (Macaulay Culkin) ji bo sersala xwe derbaskin dixwazin biçin Fransayê. Lê Kevin li malê tê ji bîr kirin. Piştî ku ferq dike ew li malê hatiye ji bîr kirin xwe û xaniyê xwe ji dizan biparêze li ber xwe dide.
Harry û Marv du dizên ku dixwazin hemû xaniyên taxa ku xaniyê Kevin jî tê de ye beişelînin. Piştî ku dora şêlandinê tê xaniyê Kevin, herdu diz bi kemînên Kevin ve rûbirû dimînin
Fîlm cara yekem bi kurdî di sersala 2009ê de li ser televizyona Kurd 1ê de hate pêşkêşkirin.
[http://www.tv-kurd.com/2008/12/31/li-male-bi-tene-kurd-1-evde-tek-basina/ Fragmana filmê Li malê bi tenê]
Fehim Işık (jdb. 1961, Amed) nivîskarekî kurd e.
Fehîm Işık di sala 1961an de li Amedê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya seretayî, navencî û zanîngehê li Amedê temam kir. Di sala 1988an de Zanîngeha Dîcle, Fakulteya Fen û Wêjeyê, beşa Biyolojiyê qedand. Demekî kurt li Êlihê mamosteyî kir. Di sala 1989an de dest bi berpirsiyariya kovara Deng (kovar) kir.
Di dest pêka sala 1990an de ji ber nivîsekî xwe hate darizandin û 4 sal û 2 meh cezayê hepsê dan wî. Nêzî 2 sal di Zîndana Amedê û Bismilê de raza. Piştî ji zindanê derket, rojnamegeriya xwe domand.
Li Amedê demekî berpirsiyariya rojnama Azadî (rojname)yê birêve bir. Herî dawî jî Gerînendeyê Giştî yê rojnameyên Ronahî (rojname) û Hêvî (rojname)yê bû. Ji sala 2002an heta sala 2009an endamê desteya rêvebir ya Kurd-Kavê Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî bû. Di sala 2009a de bi qasî salekî navber da rêveberiya Kurd-Kavê. Di kongreya dûmahî ya Kurd-Kavê de ku di dest pêka sala 2010an de çêbû, carekî din wekî cîgirê serokê Kurd-Kavê hate hilbijartin.
Fehîm Işik xwedî gelek makale û lêkolînên bi kurdî û tirkî ye. Li ser Tevgera 1925a, Medreseyên Kurdî, ziman û çanda kurdî û hwd. gelek lêkolîn û makaleyên wî di rojname û kovaran de hatine weşandin. Niha di malpera www.ilkehaber.netê de bi tirkî, di kovara Tîrojê de jî bi kurdî û tirkî dinivîsîne. Ji bilî vana di Radyoya Yaşamê de jî bi navê Kulturnameyê bernameyekî bi kurdî çêdike.
Sê berhemên Fehîm Işikî yên wergêrê hene.
Ajansa Nûçeyan a Dîcle ango DÎHA (') ajanseke nûçeyan e.
Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê di 4ê nîsana 2002an de, bi dirûşma "Ji rastiya tu demê tawîz nayê dayîn" dest bi xebata xwe ya rojnamegeriyê kir.
DÎHA, nûçeyên xwe bi zimanên kurdî, tirkî û îngilîzî pêşkêş dike. DÎHA bi buroyên xwe yên li Stenbol, Enqere, Îzmîr, Amed, Hewlêr, Silêmaniyê, Duhokê û Wanê, bi nûçegihan, edîtor, wênegir, kameraman û kadroyên xwe di xizmeta aboneyên xwe de ye.
Ajans, niha ji aliyê dewleta tirk ve hatîye astengkirin.
Kund balindeyekî şevger û goştxwer e. Serê wan mezin û bi pûrt e. Teriyan kin e lê bazikên wan drêj û fireh in. Dîtin û bihîstina wan gelek peşveketiye. Mê ya kundan ji nêran mezintir e. Di nava 2 û 10 hêkan dike û di navbêna 30-40 rojan li ser hêkan qurp dimîne.
Komeleya Xwendevanên Musulman li Norwec (MSS) komelek xwendevana ye.
Komeleyek ji aliyê xwendevanên musulman li Norwecê tê birêvebirin. Ev komele komeleyek serbixwe ye û girêdanên wê bi tu komeleyên din ve nîne.
Kundê şaxdar, kundê pişîle an kundê guhdirêj ("Asio otus"), cureyekî kundan e ji cinsê "Asio" û ji famîleya kundan e (Strigidae).
Şayes û Reftar.
Kundê şaxdar, kundekî guhbel e û dirêjiya wî 37 cm e. Li Kurdistanê bi tenê li herêma Kurdaxê-çiyayên Kurmênc (?) hene û dibe ku li daristanên bakur-rojhilata Kurdistanê jî bimînin. Dengê nêrê kundê şaxdar "hûû-hû-hû" ye.
Xwarin û parêzî.
Kundê şaxdar, kojer, guhandar û balindeyên biçûk dixwe.
Kundê şaxdar li Rojhilata Navîn, Asya, Ewropa û bakur raojavayê Afrîka û Amerîkayê bakur tê dîtin.
Berîvan Kaya (jdb. 1967 Stuttgart/Almanya) derhêner û lîstîkvaneke kurd e.
Dayîka wê alman û bave wê kurd e. Bave wê ji bakûrê Kurdistanê ji bajêrê Bazîdê ye, diya wê jî ji rojhilatê Prûsyayê ye. Berîvan Kaya li Zanîngeha Hannoverê beşa Mûzîk û Şanogeriyê xwendiye. Di sala 1998-ê de li Şanoya "Münchner Kammerspiele" de dest bi karê şanogeriyê kiriyê. Di sala 2001-ê da li Şanoya "Berliner Volksbühne" de karê xwe berdewam kirye û paşê li Spanya‘yê di Şanoya "Theatro de los Sidentos" de lîstîkvanî kiriye. Di sala 2003an de senaryo ya şano ya "Das ungeschriebene Buch der Kurden" ("Pirtûka Kurdan ya nenivîsandî") ji bo Şano ya "Volksbühne Berlin‘ê" nivîsandiye. Berîvan Kaya heta niha di çendek fîlmên sînemayî de leyîstiye.
Hewramanê Text ji parçe herêma Hewraman, a ku dikeve nav sînorên Îran re tê gotin. Devokê Hewramî yê herêmî wek Hewramî Textî tê binavkirin.
Gelê Hewramanê Text di pirraniya xwe de Kurdên hewramî ne, belê soranîaxivên ji êla Caf jî, bi taybet li dedora Pawe û Cîwanro gelek hene. Êv herêm çiqas jî di mîtolojiya Yarsanan de rollekî navendî bilîze jî, gelê we niha serranser Misilman in.
Hewramanê Text yek ji herêmên Kurdistane herî bilind e.
Mamoste an mamosta (mam-oste mam >ap-, osta >hoste) zanyar e an jî kesek e ku rastî û çewtiya jiyanê nîşanê mirovan dide ye.
Kesên ku li dibistanan de li ser mijarên mîna dîrok, çand-huner, jîyana ferdî û hwd de fêran didin em ji wan re dibêjin "mamoste".
Sûrman, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye. Ji Colemêrgê duratiya wê 8 km ye. Çûnehata wî pir hêsan e. Dîroka cihnişîna Sumanê gellek kevn e. Sala beriya 1950an ermeniyan û eşîrên Colemêrgê hatine Sumanê û cih ji xwe girtine.
Di nav eşîra Gewdanan de yên paşnava wan Aşkan di sala 1976an de hatin li gundê binecih bûn. Ew Aşkanan jî li nav eşîra Gewdanan da mala çempîriyan tê gotin. Heta sala 1990 li malbata Aşkanan di nava xêr û xweşiyê da jiyana xwe didomand. Di sala 1990an da pisgirêkên herî mezin li Tirkiyeyê derketin holê, loma jî piştî van salan ev gund ji aliyê leşkerê tirkan ve hate valakirin û wî zemanî gundê Sumanê jî nesîbê xwe ji van pirsgirêkan wergirt. Beriya vê pirsgirêkê li Sûmanê 40 malbat jiyana xwe didomandin. Piştî van pirsgirêkan malbatên Aşkanan bar kirin û çûne bajarên din ên wekî Wan, Mersîn, Stembol û hwd. Niha jî 15 malbat hene Sumanê da aboriya vî gundî çandînî û xwedîkirina heywanan in. Zozanên gelek mezin li wî gundî hene wekî Berçelan, Golan, Bêmxo, Kahnî Mişk, Nav Hêliza û hwd.
Mac OS X, (wek "Mak oes ten" tê xwendin) yek jî versiyonên Pergaleke Xebatê Macintosh e, ji aliya Apple Inc. hatê dewlemend kirin. Versiyona dawî a Mac OSê ye.
Mac OS X di eslê xwe de li ser bingeha Darwin, pergala xebitandinê ya çavkaniya vekirî ya ku li ser mîkrokerneya BSD û Mach hatiye ava kirin. Piştî ku Apple ji bo mebestên xwe ev pergal pêş xist, ew Aqua yê wekî navnîşa bikarhêner a Mac OS X pêş xist. Bi giştî bingeh û hin pêkhatên pergalê çavkaniya vekirî ne, lê piraniya pêkhateyan çavkaniya vekirî nîne.
Li aliyê din, macOS Server pergalek xebitandinê ya cihêreng e ku ji bo serverên Appleê hatiye amadekirin. Her çend ew ji aliyê dîzaynê ve wekî sermaseya Mac OS X be jî, ji Mac OS X cûdadir amûrên rêveberiya pêşkeftî hene.
Di 25ê tîrmeha 2012an de di danasîna Os X Mountain Lion de navê Mac OS X wek OS X hat guhertin. Di Konferansa Pêşdebirên Cîhanê de (WWDC 2016) di 13ê hezîrana 2016an de hat ragihandin ku navê OS X di dema danasîna macOS Sierra ya nû de wek macOS hatiye guhertin.
Dejavû, ew hest, hestê ku weke mirov berê ev jiyan jiyabe, weke ev buyera ku nûha qewimîye, berê jî ev bûyer qewimîbe anjî weke cîhekî ku mirov berê ev cîh dîtibe.
Dejavû, peyveke Fransî ye; Ji peyva "deja" (…berê) û "voir" (dîtin) pêk tê.
Ev peyv, di zanistî ya Derûnî (psikolojî) yê de …
Dijbera vê peyvê jî, "jamais-vu" ye. Ev jî weke cîhê ku mirov dîtibe, lê belê dîsajî nas neke…
Paulo Coelho (bilêvkirin: "Paulo Koyîlo") (bûn 24ê Tebaxa 1947ê -) strannivîs û romannivîsê brazîlî kuo hindek ji romanên wî li van salên dawiyê ji romanên herî baş firotî bûne. Nemaze romana wî ya sala 1988ê Kîmyager (bi Inglîzî: Alchemist, bi Portugalî: O Alquimista, bi Tirkî: Sîmyaci) dihêt îdeakirin ko yek ji pirrfirotî yên cîhanê bûye.
Paulo li 24ê Tebaxa 1947ê li Riyo do Janîroyê li Brazîlê hat dinyayé.
Dema xwe bi şirovekirinê, heder nedin...
Xelk, tenê tiştên ku dixwazin bibihîzin, dibihîzin!!!!
1. Belgexaneyên Dozexê (Arquivos do Inferno), 1982.
2. Kitêboka kiryarkî ya Xwînmêjiyê (O Manual Prático do Vampirismo), 1986.
3. Ziyaret (O Diário de um Mago), 1987.
4. Kîmyager (O Alquimista), 1988.
5. Brîda (Brida), 1990.
6. Mezintirîn Diyarî (O Dom Supremo), 1991.
7. Valkîrî (As Valkírias), 1992.
8. Bîreweriyên Cadûgerekî (O Diário de um Magus), 1992.
9. Mektûb (Maktub), 1994.
10. Bi rex rûbarê Piyedra ez rûni§tim û girîm (Na margem do rio Piedra eu sentei e chorei), 1994.
11. çiyayê Pêncê (O Monte Cinco), 1996.
12. Nameyên Evînî ji Pêxemberekî (Letras do amor de um profeta), 1997.
13. Kitêboka §ervanên Ronahiyê (Manual do guerreiro da luz), 1997.
14. Veronîka birryarê dide bimire (Veronika decide morrer), 1998.
15. Peyvên Binestranî (Palavras essenciais), 1998.
16. Ehrîmen û Sitî Prîm (O Demônio e a srta Prym), 2000.
17. Bab, Pis û Nevî (kitêb)|Bab, Pis û Nevî (Histórias para pais, filhos e netos), 2001.
18. Yazdeh Deqîqe (Onze Minutos), 2003.
Enwer Karahan nivîskarekî kurd e. Ew bi taybetî çîrokan dinivîse. Ji bilî çîrokan ew maqale û nivîsên wêjeyî "ceribandin" dinivîse.
Jiyan û Kar.
Li gora qeyda Enwer Karahanî ya nifûsê, ew di sala 1962yan de li Dêrika Çiyayê Mazîyê hatiye dinyayê, lê li gora ku salmezinên wî dibêjin, ew di sala 1964an de çê bûye. Wî li Dêrikê heta bi lîseyê xwendiye û hetanî sala 1992yan jî ji wir neqetiya ye.
Karahan, di sala 1997an de derdikeve derveyî welêt û li wir hîn bêtir îmkanên ku karibe bi karê nivîsê re dakeve û bi wêjeyê re mijûl bibe pêde dike. Heta niha berhemên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de hatine belav kirin. Çar pirtûkên wî yên kurteçîrokan bi navê Şevbihêrkên şevên xalî (2001), Duaya êvarê (2003), Xanima Kozê (2005), Du dilop (2008) û romana wî ya yekê bi navê Şapînoz (2010) derketine. Herweha pirtûkeke wî ya ceribandinê bi navê Çû (2006)û yek jî bi navê Mêlav wek vegotin di sala (2013)an derketiye.
Ev helbest ji aliyê helbestvanî cihû ê Aûstriyayî Erich Fried hatiye nivîsandin.
Filistînî ji Siyonîstan re dibêjin
Dêûbav û kalûpîrên we yên mirî
Xwîşk û birayên we yên mirî
Yên ku hûn timî wan xwe bi wan ve girêdidin
Miriyên we yên ku di destê we de koz in
Miriyên we ku hûn bi riya wan dihêlin pereyan bidin we
Ew êdî ne miriyên we ne
Miriyên we ji dest we çûn
Yên nedesthilat, yên ku zor û zext li wan dihat kirin
Lê niha hûn bûn desthilatdar û qatil
Û dema xwe diparêzin, hûn bombeyan diavêjin ser serê mexdûrên xwe
Hûn kesên ne desthilat û bêtaqet ji xanîkên wan dikin der
Hûn bi lez bi panzêrên xwe dikin qiyamet û tên
Hûn dihêlin jehr mîna reşîşên baranê
Û (hûn) napalmên xwe bi ser jin û zarokên me de (dibarînin)
Gelo hûn bawer dikin ku miriyên we wê we nas bikin
Veşartî di panzer û balafirên xwe yên şer de?
Miriyên we aliyê xwe guhertin bûn yên me
Ji ber ku kesên hatin qetilkirin, xwîşk û birayên kesên hatin qetilkirin in
Û ew ne (xwîşk û bira)yên qatilan in
Miriyên we êdî naxwazin we nas bikin
Miriyên we êdî mêvanê miriyên me ne
Ew hewl didin dilê wan rihet bikin (û dibêjin) dibe ku tenê
hûn ji nezanî û ehmeqiyê dikin, vê tişta hûn dikin
Lê miriyên we dibêjin hûn timî gelekî bi aqil bûn
Û ew nikarin êdî we fêm bikin
Û miriyên me dixwazin wan haş bikin û dibêjin
Hêza desthilatdaran hûn evqasî mest kirine û gêj kirine
Û dibe ku ji berdêla hûn bi rengekî bimirin ku miriyên we êdî we nas nekin
Hûn bibînin û erê, hûn jê vegerin
Herêma Rio de Janeiroyê (Brazîl).
Rio de Janeiro staneka rojhilata Brazîlê ye. Sînorê rojhilatî yê vê stanê Okyanûsa Etlesî ye, tuxîbê başurê wê stana Sao Paulo ye, û li rojavayê û bakurî jî stanên Minas Grais û Espirito Santo hevsî yên wê ne.
Bajarê Rio de Janeiro mezintirîn bajar û paytexta wê ye.
Deryavanê îtalyayî Amerigo Vespucci ko wekî parek ji gerhanên portugaliyan kar dikir, kesê herî pêşîn ji ewropayiyan bû ko li sala 1503ê gehişt wan deverên ko niha parek ji stana Rio de Janeiroyê ne. Kaşifên ewrûpayî bi şaşî hizirîn ko kendava Guanabara Bay parek ji rûbarekî ye, lewma navê wê kendavê kir Rio de Janeiro anko Rûbarê Janweriyê (rûbarê meha ko ew gehiştiye wêderê).
Rio de Janeiro (,);), navê bajar bi tevahî: São Sebastião do Rio de Janeiro, bajarekê başurê rojhilata Brazîlê ye. Ev bajar mezintirîn bajar û paytexta staneka her bi vî navî ye.
Rio de Janeiro piştî bajarê São Paulo mezintirîn bajarê hemî Brazîlê ye. Ji aliyê pîşesaziyê ve jî piştî Sao Pauloyê bajarê duyem e. Lê bi awayekê navneteweyî, Rio de Janeiro navdartirîn bajarê Brazîlê ye.
Dema Kolonî.
Nexşeya Rio de Janeiro di sala 1888an
Li gor Peymana ji Tordesillas portûgalan dewa hilanîna ser 15'mîn sedsala peyda kirina herêmên îro yên Brazîlê. Fransa venasîna peymanê nekir û damêzrandina 1555an li ser "Ilha do Serigipe" pêşiya beravên îroyî yên Rio de Janeiro bin Vizeadmiral de Villegagnon a "Fort Coligny"; ev herêmên kontrolkirî yên li vir bi navê France Antarctique wergirtin. Li hemberî ev beravê de Villegagnon piştre çareseriya "Henriville" damêzrand. Di wan rojan de li vî herêmê tupi têketinên Tamoios û Tupinambás, ewên bi fransozan re xwe girêda bûn. Piştî deh sal şunda, di sala 1565an de, fransî ji aliyê portûgalan ji wê derê hatin derxistin, ew ên "Morro do Castelo" îroyî bajarê "São Sebastião do Rio de Janeiro" damêzrandîbun.
Di sala 1680an Rio de Janeiro bûye paytexta herêma başûrê Brazîlê; di vî demê de wargeh bi qasî 4000 gelhe bû û yek cîhekî bingehiya girînga portûgalan li ser herêmên brazîlî bû. Ji 1700an şunda Rio de Janeiro xwe mezinbû li Bendergeha Brazîlê, ku beriya her tiştî ji dîtina zêran li herêmên cîranên Minas Gerais de vêket.
Jixwe ku bajar di sala 1710/1711an de ji ber Fransozan hatibû êrîşkirin û dagirkirin û tenê dikaribû li hemberê fîdyeyek bilind ji titikên fransozan bidest bixin, Salên lezgînî yên bi ser xwe de bûye û di 27ê kanûna paşîn 1763an paytexta wîlayeta keyaniya Brazîlê.
Baweriya ol.
Piraniya gelhe xristiyan e. Yên katolîk li vir piranî bicîh bûne, eger heman kilîseyên protestanî û di salên dawi de her ku diçe jî ev spektrûm ya pentîkostalan ên notabel in. Rojhilat navîniyek ol jî wek cîhû ne (23.862 alîgir) û misilman (656 alîgir) in.
Samî Tan lêkolîner û nivîskar e. Tan niha Hevserokê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye û nivîskarê Azadiya Welat e.
Samî Tan di sala 1965'an de li gundê bi navê Axçelî yê bi ser navçeya Kolikê ya Semsûrê ve hatiye cîhanê. Lê di nasnameyê de ev agahî bi awayekî din in. Samî Tanî dibistana seretayî, navincî û amadehî li Mêrsînê kuta kiriye. Piştre li Zanîngeha Bosforê ya Stembolê beşa dîrokê xwendiye, lê nebiriye serî. Niha li Zanîngeha Stembolê Beşa Ziman û Wêjeya Farisî û Beşa Zimannasiyê bi hev re dixwîne. Di sala 1993'yan de li Rojnameya Welat dest bi xebatê kiriye. Her wiha di rojnameyên mîna Welat, Welatê Me, Özgür Ülke, Dicle Haber Ajansı û Azadiya Welat de wekî edîtor, berpirsê karên nivîsaran û gerînendeyê giştî xebitiye. Du dewreyan serokatiya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê kiriye. Di sala 2015an de li Zanîngeha Mardîn Artukluyê di warê zimanê kurdî dest bi xwendina masterê kir.Her wiha nivîsên wî ji bilî van weşanan di Kovara Zend, Jiyana Rewşen, Avaşîn de hatine weşandin. Wî ligel Zana Farqînî û Hasan Kaya namilkeyek bi navê Em Zimanê Xwe Binasin amade kiriye.
Nadir şah serok ê êl a Efşarê a turkman û Avaker ê hukmdarî a binemale a Efşariyeyê bû ko 12 salan li Îranê hukm kir. Paytex a wî bajar ê Meşhedê bû. Ew yek ji padişah ên bi-nav-û-bang ên Îranê ê van çend sedsal ên dawiyê bû.
Ber padişahiyê.
Nadir şah di sal a 1066ê h.h di êl a Efşarê a li Deregez a bakûr ê Xorasanê ji dayk bû. Nadir şah ji a dûmahiyê bû. Şah Ismaîl ê Sefewî Eşîret a Kerxlûyê ji Azerbaycanê ber bi bakûr ê Xorasanê ve koçand (an jî koçber kir), û li derdor a Ebîwerdê, Deregezê, Baxerzê û heta sînor ê mervê akincî kirin. Gelek ji wan êlan, di dem a Şah Abbas ê Sefewî da, di nav êl a Şahsevenê da heliyan.
Nav ê wî ê dirist "Nadir Qolî" bû. Hêj nebûbû 18 salî ko di êrişekê da ew û dayk a wî ji al ê Ozbek ên Xwarezmê ve hatin dîl girtin (êxsîr kirin), lê pişt ê demek ê kurt karî ko bireve û vegere Xorasanê. Pişt ê veger a xwe, ket xizmet a Bab Elî Beg ê mîr ê Ebiwerdê, û komek a merivan li dor xwe komkirin û nav ê xwe danî "Nadir Qolî beg".
Di wî demî da, Efxanan bi serokatî a Mehmûd ê Efxanî bi ser Isfehanê da girtibû û Şah Sultan Husseyn ê Sefewî kuştibû. Li pey wê bûyerê, kur ê Şah Sultan Husseyn ê Sefewî revîyabû Qezwînê û xwe bi padişah ê Îranê dizanî (1135 h.h), lê mîr ên pir dever ên cuda ên Îranê îtaet a wî nedikir. Mehmûd ê Efxan jî ko bi tenê hukm ê Isfehanê û derdor a wê di dest ê wî da bû, pişt ê demek ê kurt ji al ê pismam ê xwe Eşref ê Efxan ve hat kuştin (1137 h.h). Di vê navber ê da, Nadir Qolî beg ko ji tesîr a binemale û xanedan a Sefewî agehdar bû, xwe gîhand Şah Tehmasb ê Sefewî û bû serleşker ê wî (1139 h.h). Pişt ê demek ê kurt, Xorasan xist bin dest ê xwe.
Feodal ê mezin Melik Mehmûd ê Sîstanî ê mîr ê Sîstanê, mezintirîn dijber ê Nadir Qolî begî bû. Lê Nadir Qolî Begî li sal a 1726ê, piştevanî a Şah Thmasb ê Sefewî, Fethelîxan ê Qacar (kur ê Şah Qolî Xan ê Qacar û bapîr ê Axa Mihemet Xan ê Qacar) bi dest xist û karî rikeber ê xwe Melik Mehmûdî bişkîne û Sîstanê bixe bin desthilat a Şah ê Îranê. Ji ber wê yekê, Şah Tehmasbî Nadir Qolî kir kir walî ê xwe li Xorasanê. Pişt ra, Nadir Qolî Begî nav ê xwe kir Tehmasb Qolî. Salek pişt ra, navber a wî û Şah Tehmasbî mîn a berê nema, û bi awayek ê serbixwe çend eşîret ên Kurdan û Tirkan şkandin û xistin bi desthilat a xwe, û şer ê Efxanan jî kir. Nadir Qolî Begî Eşref ê Efxan li dever a Mêhmandûstê a ser bi bajar ê Damixanê û pişt ra jî li dever a Mûrçexurt a ser bi bajar ê Isfehanê, û ji bo car a 3ê jî li dever a Zerqanê a grêdaî ê bajar ê Şîrazê di şer ên dijwar da şkand û li pey Efxanan heta Efxanistanê jî çû û eşîret û êl ên wê derê jî xistin bin desthilatdarî a Şah Tehmasbî (paşa ê Îranî) (1729 an jî 1142 h.h). Bi vî awaî, Nadîr Qolî Begî dawî bi hukm ê 7 salî ê Efxanan li Îranê anî.
Pişt ê aram kirin a Rojava ê Îranê, Nadir Qolî Şahî ber ê xwe da dijmin ên xwe ên dereke, û li bakurê bi Rusan ra, û li rojavaê jî bi Osmanîan ra ket nav a şerî da. Di wî demî da, dîsan li rojhilat ê Îranê alozîyek a biçûk derketibû. Ji Nadir Qolî ra giringî a rojhilat ê Îranê ji ya cih ên din zêdetir bû. Ji ber wê yekê, dev ji şer ê dijmin ên dereke berda û dîsan vegeriya rojhilat ê Îranê. Şah Tehmasbî hinek hesûdî bi serketin ên Nadirî dibir, û xwest wisa bide xuya kirin ko ew jî tiştekî ji Nadir Qolî Begî kêmtir nîye. Lê di berdewam kirin a şer ê digel Osmanîan da tûş ê şkestin ên pir dijwar hat û bi rêkeftinnameyek a aştiyê da, beşek a mezin ji Azerbaycanê da Osmaniyan (1145 h.h). Nadir ji vî kar ê padişahî pir aciz bû û tev serok ên eşîretan li cihekî kom kirin û bi piştevanî a wan Şah Tehmasb ji padişahiyê xist û kur ê wî Şah Ebas ê 3ê (kur ê biçûk ê Şah Tehmasbî) li cih ê bav ê wî danî û xwe jî kir wezîr ê wî. Lê di rastiyê da, desthilat a dirist di dest ê Nadir Qolî Beg ê wezîr da bû. Pişt ê 2 salan, Nadir Qolî karî ko temamî a Azerbaycanê û Gurcistanê ji Osmanîyan bistîne û Osmanî bi awayek ê dijwar şkandin.
Ûzbek (bi ûzbekî: Ўзбек, "Ozbek", اوزبک‎, pj. Ўзбеклар, "Ozbeklar", اوزبکلر‎) komeke etnîkî ya tirkîaxiv e ku li Asyaye Navîn firehtir in, li herêmê mezintirîn koma Etnîkî ya tirk in. Ew piraniya nifûsa Ûzbêkistanê pêk tînin lê di heman demê de li komeke hindikahî li Efxanistan, Tacîkistan, Qirgizistan, Qazaxistan, Tirkmenistan, Rûsya û Çînê jî têne dîtin. Civakên diyasporê yên ûzbek di heman demê de li Tirkiye, Pakistan, Erebistana Saûdî, Dewletên Yekbûyî, Ûkrayna û welatên din jî hene.
Zimanê ûzbekî zimanê tirkî yê koma karluk e. Ozbekiya nûjen bi cûrbecûr tîpên erebî, latînî û kirîlî tê nivîsandin. Piştî serxwebûna Ûzbekistanê ji Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst berê, hikûmetê biryar da ku tîpên kirîlî bi alfabeyeke latînî ya guherandî, bi taybetî ji bo zimanên turkî, bi cih bike. Di dîrokê de, ûzbekên koçer ên ku xanedaniya ûzbek û dewletên wê yên din ên li dû wê damezrandin, bi devokên devokî yên zimanê Tirkmen diaxivîn.
Yekem mirovên ku tê zanîn li Asyaya Navîn rûniştibûn koçerên Îranê bûn ku ji çîmenên bakur ên ku niha Ûzbêkistan e, gihîştine wextekî di hezarsala yekem a berî zayînê de. Van koçerên ku bi zaravayên îranî diaxifîn, li Asyaya Navîn bicîh bûn û li rex çemên herêmê dest bi avakirina pergala avdanê ya berfireh kirin. Di vê demê de, bajarên wekî Buxara û Semerkand wekî navendên rêveberî û çandî dest pê kirin. Sedsala 5an berî zayînê, dewletên baktrî, xwarazm, soxdî û toxarî li herêmê serdest bûn. Îskenderê Mezin Soxdiyana û Baktriya di 327 beriya zayînê de bi dest xwe ve anî, bi Roksana keça serokwezîrê herêmî yê baktriyan re zewicî. Dibe ku ev serketin ji arîkarê Îskender re hindik bû ji ber ku berxwedana gel dijwar bû, û bû sedem ku arteşa Îskender li herema ku bibû beşa bakurê Keyaniya Yewnan-Farsî a helenîstîk were dorpêç kirin. Bi sedsalan li herêma Ûzbekistanê ji hêla Imparatoriya Med û împeratoriya Part û Împeratoriya Sasaniyan jî tê de, dihat birêvebirin. Di sedsalên yekem de, erdên bakurê Ûzbekistana nûjen beşek ji dewleta koçer a Kangju bûn.
Bi hatina grekan re, nivîsandina li ser alfabeya yewnanî li ser axa Baktriya û Soxdiana dest bi belavbûnê kir. Di encama lêkolînên arkeolojîk ên li ser axa Soxdiyana û Baktriya de, perçeyên potera bi nivîsên grekî hatin dîtin.
Di sedsala 2 yê berî zayînê de Çîn dest bi pêşvebirina bazirganiya xweya hevîr bi Rojava re kir. Ji ber vê bazirganiyê ya ku wekî Riya Hevrîşimê hate zanîn, Buxara û Semerkand di dawiyê de bûn bajarên pir dewlemend û carinan Maweranehr (Transoksiana) yek ji parêzgehên farisî yên herî kevnare bû. Jêderka tev hewce ye an zayînî de, şênaya çolê ya Soxdiana û Taşkent ji hêla eşîrên koçerên xionî ve hatin girtin ku ji herêmên stepê yên Asya Navîn hatibûn.
Eşîren Ûzbêk.
Tê gotin ku Ozbek di nav orbîta xwe de 92 eşîr kirine: Manghit, Qiyat, Qipchaq, Khitai, Qanghli, Keneges, Durman, Targhut, Shoran, Shirin, Tama, Bahrin, Girai, Aghrikur, Anghit, Barkut, Tubin, Tam, Ramdan, Matin, Busa, Yajqar, Qilwai, Dojar, Jaurat, Qurlaut, Mehdi, Kilaji, Sakhtiiyan, Qirq, Ming, Yuz, Saroi, Loqai, Qushchi, Kerait, Chaqmaq, Utarchi, Turcoman, Arlat, Kait, Qirghiz, Qalan, Uishun, Ormaq, Chubi, Lechi, Qari, Moghul, Hafiz dad Kaln, Belad Bustan, Quchi Qataghan, Barlas, Yabu, Jalair, Misit, Naiman, Samrjiq, Qarluq, Arghun, Oklan, Qalmaq, Fuladchi, Jaljat Uljin or Olchin, Chimba, Machar or Majar, Ojinbai, Badai As, Kilchi, Ilaji, Jebergen, Botiyai, Timan, Yankuz, Tatar, Uighur, Baghlan or Baghan, Tanghut, Shagird, Pesha, Tushlub, Onk, Biyat, Ozjolaji, Josolaji, Tuwadiq, Ghariband Jit. Ji bo Esîren nîv-koçer ên van xanedanan, aîdî "92 eşîr" di hin rewşan de dihat wateya pozîsyonek bijarte û statuyek civakî-aborî ya bilind. Di hin rewşan de, têgeha "92 eşîrên Ûzbêk" bi wateyek siyasî hate bikar anîn da ku xanedaniyên Ûzbêkên Manghyts û Mings meşrû bike.
SAVAK ("SAVAK", kurteya "Sāzemān-e Ettelā'āt va Amniyat-e Keshvar"), navê destgeha îstixbaratê a şahê berê ê Îranê Mihemet Riza Şahî bû.
Savak kurtkiriya peyvên farsî Sāzemān-e Ettelā'āt va Amniyat-e Keshvar, bi wateya "Saziya Ewleyî û Îstixbarata Welatî" ye.
Zêbarî, hozeke mezin a kurdan e li Badînan (Herêma Kurdistanê, Îraq).
[Her weha eşîra zêbariyan li Kurdistanê cih digirin, wek Akrê û Berdereş û Mûsil û Dihok û Amêdî
Ehmed Zêbarî (bi inglîzî: "Ahmad Zebari"), stranbêjekî kurd e ku xelkê Mûsilê ye.
Demekê digel gelek kurd ên din ji ber sitema rejîma Seddamî koçberê Îranê dibe. Berê serhildana 1991ê ya Başûrê Kurdistanê, hêj dem a ko stranbêj li Îranê bû, di navbera wî û malbateke Barzanî de problemek û pişt ra xwîndarî derket û neçar bû vegere Başûrê Kurdistanê (Iraqê) û li bajarê Akrê şênî bû.
Ji ber ko problem a wî bi malbateke Barzanî re çêbibû, ji aliyê rejîma Seddamî ve ko tev kurdên li Îranê xaîn dihesibandin hat efû kirin. Piştê ko serhildana 1991ê a kurdan li Başûrê Kurdistanê çêbû û ew malbata Barzanî vegeriya Kurdistanê, stranbêj dîsan ji ber wê malbatê reviya û li Musilê şênî bû, ko wî demî hêj di bin kontrola rejîma Seddam de bû.
Herçend ko hesta neteweyî a kurdî ya stranbêj pir bihêz be jî, ji ber sedema ko her car reviyaye bin desthilata rejîma Seddam, di TV ên Başûrê Kurdistanê ko bi partiyên siyasî ve girêdayî ne, stranên Ehmed Zêbarî nahên weşandin. Bi tenê çend stranekên wî di MMC TVê de, ya ku bi PKKê ve girêdayî ye, dihên nîşandan. Çend stranekên wî di YouTubeê de jî hene. Stîla hunermendê stranbêj klasîka kurdî, dengbêjî û stranên kurdî ên folklor in. Stranbêj yek ji hunermend ên tilîhejmar (pir hindik) ên Başûrê Kurdistanê ye ko hêj kincên kurdî li xwe dike.
Çarşema Reş di folklora kurdan de cejneke beriya Newrozê ye. Li gelek deverên Kurdistanê Newroz bi merasîmên dûvdirêj dihate pîroz kirin. Yek ji van cejn û merasîman jî Çarşema Reş e ku hefteyekê beriya Çarşema Sor tê pîrozkirin. Merasîman jî bi Adarûya danî têde dihat çêkirin,mehekê beriya Newrozê destpê dikir. Çarşema Sor di çarçoveya pîrozkirina Newrozê de çarşema beriya 21ê Adarê ye. Çarşema Reş jî hefteyekê beriya vê cejnê tê pîrozkirin.
Di xisleta Çarşema Reş de dualîbûneke kevnar a Kurdistanî û Îranî heye. Ango ev roj hem sedema hêvî û destpêkên nû ye û hem jî rojeke tirs û fikaran e. Di binyada vê dualîbûnê de destpêka salnameya Kurdî heye. Di vê salnameyê de 4 rojên dawiyê yên Sibatê û 4 rojên destpêkê yên Adarê (divê 13 rojên sererastkirina Salnameya Romî jî li ber çavan werin girtin) jî di nav de 10 rojên beriya sal biqulibe, weke rojên biryarê ji bo siberoja mirovan dihatin pejirandin. Ango di van rojan de ruhên pêşiyan tên ser rûyê erdê û divê mirov ji wan re rêzê bigire û wan bi xwarinên xweş û cil û bergên paqij razî û qayîl bike.
Ji ber ku Çarşema Reş xwediyê vê taybetmendiya dualî ye, mirov vê rojê li malên xwe namînin, ji malên xwe derdikevin û diçin seyrangehan. Ev cejn îro jî di serî de Nisêbîn, Midyat û Cizîr jî li gelek navçeyan tê pîrozkirin.
Alxas navê hozeke kurdên elewîyan û sunîyan (henîfî) e ku bi piranî di Albistanê de û di Sêwregê de dijî.
Ew bi kurmancî û/yan bi dimilkî deyn dikin. Devoka kurmancîya Alxasan û devoka kurdên Sînemilî pir nêzik in (Sînemilî (devok)). Devoka Dimilkiya Alxasan devoka başûr e.
Stefan Zweig 28ê Mijdara 1881ê li Viyenê ji dayik bûye û 22ê Sibata 1942 li Petrópolisa nêzî Rio de Janeiroyê rehmet kiriye. Yek ji nivîskarên navdar ên Awusturyayî bû.
Stefan Zweig kurê yek ji karsazên sektora tektîlê yê dewlemend Moritz Zweig û jina wî Ida Brettauer bû. Bi birayê xwe Alfred re li Viyenê mezin bû. Malbata Zweig ne dîndar û jixwe paşê wê Zweig xwe bi xwe weke 'tesadûfî cihû' bikira.
Zweig helbestên xwe yên pêşî sala 1901ê di bin navê "Siberne Saiten" ango 'têlên zivî' weşandin. 1904an yekemîn çîroka wî ya wêjeyî ango 'novela' wî ya pêşî çap bû. Zweig paşê bi vê şêwazê wêjeyê navdar bû. Zweig ji bilî berhemên xwe yên wêjeyê û ceribandinên xwe, wî wergera pirtûkên Verlaines, Baudelaires û bi taybetî jî yên Émile Verhaerens jî mijûl bû û rojnamevanî jî kir.
Stefan Zweig weke dewlmendên demê dijiya û li cîhanê gelekî digeriya, weke mînak di 1910an de çû Hindistanê û 1912an çû Emerîkayê. Di şerê duyemîn ê cîhanê de ji bo eskeriyê bike serî li artêşê da, lê ji ber ku bi kêrî eskeriyê nehat, ew li arşîva wezareta şer hate wezîfedarkirin. Ji ber şer, Zweig hêdî hêdî di bin bandora hevalê xwe yê pasîfîst Romain Rolland bû dijberê şer û 1917 pêşî destûra veqetandina ji wezîfeyê danê û paşê ew ji wezîfeya eskeriyê hat muafkirin.
Stefan Zweig dawiya şer çû Awusturyayê û li Salzburgê bi cih bû û Çileyê 1920an bi Friderike von Winternitz re zewicî. Stefan Zweig êdî li dijî neteweperestiyê di warê fikrî de çalak bû û ji bo fikrê Ewrûpayeke yekbûyî dixebitî. Sala 1927an wî pirtûka xwe ya bi navê "Stern Stunden der Menschheit" 'Kêliyên weke Stêrkan ên Mirovahiyê' weşand. Ev pirtûk yek ji berhemên wî yên herî serketî bû.
Sirgûnî.
Piştî ku li Împeretoriya Elman sala 1933an Nasyonalsozyalîst bûn desthilatdar, vê yekê bandora xwe li Awusturyayê jî kir. Ji ber vê yekê jî Zweig neçar ma 1934an koçberî Londonê bibe. Pirtûkên wî êdî li Elmanyayê nedihatin çapkirin. Di Adara 1933an de novela wî "Brennendes Geheimnis" ango 'Sirra Dişewite' bû film. Lê ji ber ku navê film şewitandina "Reichstagê" ango parlemanta Elmanya ya wê demê dianî bîra mirivan, Joseph Goebbels film qedexe kir û fermana nefirotina pirtûkên wî da. 1936an pirtûkên Zweig li Elmanyaya Naziyan hatin qedexekirin. Zweig 1938 dev jina xwe ya pêşî berda û 1939an bi Charlotte Altmann re zewicî.
Piştî destpêka Şerê Duyemîn ê Cîhanê Zweig bû welatiyên Brîtanyayê. Paşê di ser New York û Arjjentînê re 1940î gihîşte Brezîlyayê. 1942an novela wî ya navdar "Schachnovelle" ango 'Novela Kişikê' hat weşandin. Piştî mirina wî 1944an pirtûka wî ya li ser jiyana wî "Die Welt von Gestern" ango 'Dinyaya Doh' hat weşandin.
Stefan Zweig bi vexwarina jehrê 22ê Sibata 1942an li Petrópolisê (li Brezilyayê nêzî Rio de Janeiroyê) xwe kuşt. Jina wî jî piştî mirina wî Morfîna zêde stand, xwe li cem Zweig dirêj kir û mir.
Çend Gotinên Evînê… yekem xebata solo ya Diljen Ronî ye ku ji Anadolu Muzîkê derketiye. 10 stran di vê albumê de cih girtine: Gulek, Navê Keçikê, Yarê, Newaya Dil, Nesrîn, Awiren Esmeran, Were, Kanî, Ez Aşik im, Narîne.
Ev stran, bi tevahî newayên ku evîn û hezkirin rengê xwe dane û bi hevgirtina amûrên gelêrî û amûrên nûjen hatine xwendin.
Di albumê de du stran aîdê Miradê KINÊ ye û du stran ji gelêrî ye.
Derhênêr û aranjorîya albumê Seyithan KIZIL, sewirandina grafîkê Julie BARDOUX çêkirîye.
Heciya Kurdan, Kurdhecî an jî Haciya Kurmancan () 10 km durî Bismilê ye. Gelek berxedan e, kurda ji wir derketine. Di dîrokê de gundê ermeniyan e, berî împaratoriya Osmanî. Nêzîka 350-400 mal û malbat têde ne. Dewleta tirk navê wî guhartiye Kazancı köyü.
Heciya Kurdan gundê Vedat Aydin e.
Hesana (bi suryanî: Hassana,), gundekî asûrî bû ku li navçeya Silopiya û di qontara çiyayê Cûdî de dijiyan. Ev miletê asûrî û kurdên misilman di ser hevdu de diçûn û dihatin û ne li dijî hevdu bûn, wekî gelek caran ev tête gotin.
Dibêjin ev gundekî gelek xweş bû; dehil, rez, av, kanî, erd, milk û pezên wan hebûn. Herweha di gundên asûriyan tinê de ev şal û şapigên cilên kurdî dihatin çêkirin. Divê bête zanîn ku asûriyan gelek arîkariya miletê kurd û dîrok û çanda kurdan kirine û herweha miletê Axa Mezopotamyayê ne. Kilîseyek û xwendegeha gundê Hesana jî hebû û ji berê û pêde xwenda bûn. Ew gundê asûrî piraniya wan li Stenbol û Ewropayê jî jiyana xwe berdewam dikirin. Bes wekî gelek gundên navçeya Silopiya ev gund jî bi destê rejîma tirk hat di salên 1995an de xirakirin û hat valekirin. Hemî reviyan û weke gelek Kurdan li cîhanê belav bûn. Gelek ji asûriyan çûn bajarên wekî Stenbolê û bes behra bêhtir çûne Ewropa û Elmanyayê. Gelek ji van miletê Axa Mezopotamyayê li paytextê Elmanya Berlîn û gelek bajarên din yên Elmanyayê dimînin.
Îro hiskê asûrî, ermenî anjî kurdên êzidî û û misilman jî bin, hemî jî bûne koçberên sedsalî. Weke tête zanîn heta niha 4.000 gundên kurd, asûrî û ermeniyan di Axa Mezopotamyayê de ji aliyê dewleta tirkî ve hatine xirakirin û wêrankirin.
Gerîlayê GHB Mihayel Cudi ji vî gundî bû.
Gundê Hesena yan Hesenan gundekî ser Şemrexa Mêrdînê ye.
Navê gund.
Gundê Hesena beriya êşîra Hesena têkeve, navê gund Bîrik bû. Navê Bîrik ji bîra binya gund tê. Piştî ku Hesenî ketine vî gundî nav bû Bîrika Hesena. Bi kurtasî Hesena hatiye gotin ji vî gundî re. Di sala 1953'an de navê gund dewleta Tirk kiriye "Ulutaş".
Dîroka gundê Hesena.
Dîroka vî gundê xweş û delal bi qasî 4000-4500 sal di dîrokê de kevnare ye. Şenayiya ewil di çiyayê dora gund di şkeft u berkefê ku hatine çêkirin de hatiye jiyandin. Hawîrdorê gund gelek şkeft tê de hatine çêkirin û tevahiya wan şkeftan nêzî kaniyên avê yên xwezayî hatine çêkirin. Derûdorê gundê Hesena 35 a zêdetir kanî ye ava wan gelekî xweş hene. Hema bêjim tevahiya wan kaniyan ji lat û zinarê bi heybet dertên û ava wan pır cemidî ye.
Piştî ku serdema şkeftan di qedê û hilberîna avahiyan ên bi keviran tê çêkirin dest pê dike li serê çiyayê derdora gund, li ber kaniyê havîrdora gund û li gund bi xwe ji avahî têne çêkirin. Ji wan avahiyan re "xanî" dihat gotin. Hemû Dewlet û Begitî yê li herêmê serdest bûne ji ber av û çiyayê hênik gelekî giringî daye vî gundî û lê şûnwar bûne.
Di salê piştî zayînê 1450 û heta 1550 de ku êşîra Hesena kefle kefle ji Herranê (mentika Ruha) koç kirine û ber bi welaté zozana Serhedê ve çûyîne, hin bavikên bi hejmara xwe hindik û bi şervaniya xwe navdar li mentîka Çiyayê Mazî bi cih û war bûne. Bi qasî 70-80 salî li hin gundê wek Mendêla, Qesrik û hin cihên din ji xwe re kirine warê jiyanê.
Lê piştî ku vî gundê bi av û hênik dibine di salê 1620-30 ji êşîra Hesena êla Seyida bavikekî bi navê Seydî tê û dikeve vî gundî û ji xwe re dike warê jiyanê. Navê gund jî dibe Bîrika Hesena. Di domahîka wê demê de gelek bavikên Hesena yên din jî tên û xwe li dora Seyida didin hev û şenaya gund zêde dikin.
Mêrxasiya gundiyên Hesena.
Jı ber ku êşîra Hesena piraniya wan dûrî vê herêmê bûn; êşîr û komîkên derdorê wek Dumilî, Çiyayî, Şêxî, Lêfî û wekî din xwestine tahdeyî û zilmê li niştecihên vî gundî bikin û wan ji vir derxin koçber bibin. Lê ji ber zîrekî û mêrxasiya însanên vî gundî tu kes bi ser neketiye û her tim di cih û warê xweyî şêrîn de mayînde bûne û dom kirine.
Navdarên gundê Hesena.
Însanê herî navdar û mêrxas ku gundê Hesena parastiye û lê bûye xwedî Hecî Şêxmûs ê lawê Seydî ye.
Îro jî bi pirranî malbata Seyidî ji êşîra Hesena di vî gundê xweş û delal de dijîn.
Şebê (), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Şêba Jêr heye û Şêba Jor heye û Kaniya Elî jî. Ji wan her sê gundan re dibêje Newala Şêbê.
Feqî Huseyîn Sagniç (1926 - 12ê adara 2003) nivîskar û zimannasê kurd bû.
Feqî Hûseyîn Sagniç di 1926'an da li Kehnîyamîran ji dayîk bûye. Kehnîyamîran taxekê gundê Xorosê navça Hîzanê bajarê Bedlîsê ye. Ew salek piştî bizava Şêx Saîd hatî dinê. Di temenê sê salî de mala wan ji navça Xîzanê hatîye navça Tetwanê. Dûriya Oranisê li gundê Kûtê cih bûye. Wî zarotiya xwe li wî gundî borandîye. Di temenê heyştanda bûm, bavê xwe winda kir û sêwî ma. Ji ber xizaniyê salek piştî mirina babê xwe, bi birayê xwe yê mezin re bû berxwan. Sala din, ew û birayê xwe yê piçûk bûn gavanê gund. Gavaniya wa sê sal li pey hev domand. Di wê navê de wî Quran xwend. Li dawiya sala 1938an da çend rojek ji sersala 1939an ra bimîne, çû gundê Oranisê li medresa Seydayê (Mela Osmanê Xorosî), dest bi Nûbara Ehmedê Xanî û fiqha Erebî kir.
Xwendin û feqîtiya wî bi zor çar salan domand. Her du birayên wî yên ji wî mezintir, çûne leşkeriyê û bi pêwîstî di ciyên wanda wî rencberî kir. Dûre ew çû leşkeriyê. Piştî qedana leşkeriya, di navça Tetwanêda rûnişt. Wan mala xwe jî anî wir. Ji bo pêkanîna aboriya xwe, dest avête xeradî û çêkirina avayiyan. Piştî xebata çend salek xeradxaneke mezin damezrand.
Li ber wan karên xwe yên aborî de, xebatên wî yên zanistî û dahûrandinî jî hebûn. Wekî, dahûrandina mezhep û olan û hînbûna felsefe metafizîk û dîyalektîkî. Hizirin, raman, peyivîn û gengeşiyên sîyasî jî di wan demên keftolefta aborîda bûn. Wî xebatên sîyasî tenê bi medresiyan re dikir. Di wan demanda baweriya bi dibistanan tuneye. Û bi wan ra pêwendî jî çênenedikir. Pêwendiyê wî yên pêşî bi dibistaniyan re, li Dîyarbekir bi Canip Yildirim, Edîp Altinakar, Musa Anter, Yusuf Ezîzoxlu, Selahedîn Cizrelî û bi Mustefa Ekîncî re çêdibe. Ev dîtin û pêvendiyên han, piştî dawiya sala 1959an, di dema rojnama “Îlerî Yurd”e de bû û dûra êdî bi rewşenbîran ra, danûstendinên xwe pêşdixîne.
Ji bo raman û hizrên sîyasî, sala 1964an dive revoke. Lê piştre xwe radest dike û dikeve zîndana Tatwanê. Di dawiya sala 1965an ji zîndanê derdikeve. Di dema revokiya Sagniç de, hin hevalên wî Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkiyê dadimezrînin. Piştî ku ji zîndanê derdikeve, bi rêya hevalekî xwe dibe endamê Partiyê. Piştre jî dibe endamê Komîteya Navendî. Di sala 1968an da navenda partiyê û gelek hevalên wî tên girtin. Dûre gelek caran tê girtin û gelek dadgeh lê tên vekirin.
Feqî Hûseyîn Sagniç, di navenda Çanda Mezopotamya de dersên zimanê Kurdî dide. Di damezirandina Înstûtiya Kurdî ya Stenbolê de cîh digire. Di kovara `Rewşen`ê de ku kovara Înstûtiyê ye û her wiha di bûltenên Înstûtiyiê de, nivîsan dinivîsîne. Lê belê nivîsên wî di kovar û rojnameyên din de jî derdikevin. Her wiha ew bi giranî bi Kurdî dinivîsîne.
Mamoste Feqî Huseyn, gelek caran jiber raman û baweriya xwe ya siyasî û wêjeyî hate girtin, di zîndanan da raza û revok ma. Wek gotarvanê mêhvan li welat û li derveyê welat têkilî gelek panel û konferansên netewî û navnetewî bû. Di celeb-celep rojname û kovaranda bi sedan gotar nivisand.
Roja 20 ê çiriya paşîn (sermawêz), demjimar 24.00 li ser kompîtorê xwînrêja mejî derbas kir. Kete komayê. 112 roj di komayê da ma. Roja 12 adara 2003 roja çarşemê serê sibê zû li Stenbolê, li nexweşxana Bakirköy çu ser heqî ya xwe. Roja 13 adarê pênçşemê piştî merasimeke rêk û pêk li Stenbolê, cenaze birin axa pîroz ya ku Mamoste pir jê hizdikir, Tetwan’ê. Di merasim û teziyan da bi deh hezaran kes pêşdar bûn. Ew malê gelê Kurd bû, gelê wî lê tenê nehişt. Roja 14 adarê piştî limêja înê, li goristana Karşiyaka lı bajêrê Tetwan’ê bi teklî bûna hezaran hate defin kirin.
"Ji bo Apê Feqî xebat pîroz û ser her tiştê re bû. Ape Feqî jî bo ku pîrtûka xwe yê Dîroka Wêjeya Kurdî biqedîne bi salan li malan xwe li ser kompîtura xwe rojê deh saetan rûdinişt û wî berhem qedand. Piştê ku berhem bi dawî bû Apê Feqî berhemê anî û teslîmê min kir. Da min ku ez wî sererast bikim. Piştê ku berhem ji ber destê min jî derket û ji bo sererastkirina helbestê di berhemê de wî û Aysel Xanim dest bi xebatê kirin. Rojê heşt-neh saetan li avahiya enstûtiyê dixebitîyan. Di çarem roja xebatê de piştê ku civîna çarşemê jî qediya, sed heyf û xebînet seyda dozdehê şevê de li ser kompîturê ji ber tansiyona bilind xwîn çû mejiyê wî. Seyda çil û çar roj di komayê de dimîne û çil rojê wî yê di komayê de derbas dibe û bijîşkan ji bo ku Apê Feqî dijî an jî najî wî û xezmên wî re hevdîtinek bikartîne. Jina wî, kurê wî û keça wî ji Apê Feqî dipirsin hela dijî an jî najî. Lê ji wan pirsan diyar nabe ku Apê Feqî dijî an jî najî. Hesen Kaya dibêje ez jî di nav xizmên wî de bûm. Min jî ji Apê Feqî re got: "Seyda! Pirtûka te çap bûye û li çapxaneyê ye." Çavê wî zîq li min ma. Devê xwe lepitant. Pişt re jî min got: "Seyda! li Iraqê dewletan Kurdan avabiye. Soz ku tu rihet bibî emê herin tû yê li Zankoya Hewlerê li ser pirtûka xwe konferansekê li dor bixî." Piştê van gotinan şabûna xwe bi avayekî diyar nîşan da. Apê Feqî ne mirovekê wisaye ku şûna wî were tijîkirin."
Xerabê an jî Xerabê Kûrê () gundekêî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye. Gundekî kevnare ye. Derdora wî kanî, rez û daristan e. Şikeft û kelên wê balkêş in. Kela guzikê, Çhilika Elî?, şikefta Zerzemî, tirba Mewretê? balkêş in.
Gund ji aliyê Ehmedê Pale, Reso, Şêx Elî û Mehmûdê Xatê ve di derdora salên 1850'î de hatiye avakirin.
Debara gund bi pez, rez, çandinî û fêkiyan dibe. Gund di sala 1993'an de ji aliyê artêşa tirk ve hatiye şewitandin. Piştre li ser rêya Amed û Mêrdînê li Kanîgenîkê ji nû ve hatiye avakirin.
Hadî Elelewî (1932-1998) nivîskarekî ereb bû ku di sala 1932'an de li Bexdayê ji dayika xwe bûye.
Nivîskar Hadî Elelewî dostekî mezin yê milletê kurd bû. Gelek pirtûk û berhemên wî bi erebî derketine. Dema hêzên faşîst ên Sedam Huseyn li ser Helebceyê bombabarana bi topên kîmyayî kiribû Hadî Elelewî xwe ji nasnameya îraqî bêrî kir. Ew di sala 1998'an de li Şamê çû rehmeta xwedê.
Dilawerê Zengî nivîskarekî kurd e ku di 1961ê de li Amûdê hatiye dinyayê.
Ew bixwe ji xelkê Kurdistana Bakur e, ji qeza Şêrwanê, welayeta Sêrtê, gundê Qewmik û ji êl û eşîra Dumila ye. Di dema şerê Dewleta Osmanî û Ûris de û ji ber sedemên ramyarî yên wê demê kalikê wî Mihemedê ‘Emê tevî malbata xwe ji gundê xwe derdikevin û berî didin binya xetê. Bi rê de, û li gundekî ji gundên Wêranşehrê Mihemedê ‘Emê dimire. Lawên wî Isma’îlê Mihemedê ‘Emê û birayê xwe Mihemed meşextî binya xetê dibin û li bajarê Amûdê bicî dibin.
Dilawerê Zengî, piştî şewata Sînemaya Amûdê bi heşt mehan tê ser rûyê dinê. Di sala 1961ê de, li bajarê Amûdê hatiye dinê. Ji ber rewşa xizanî û feqîrtiyê xwendina xwe ya bilind kuta nekir. Lê xwe ji xwendina pirtûkan û çûn û hatina linik mirovên rewşenbîr, siyasetmedar û zanayên kurd û civatên wan bêpar nekir.
Di sala 1979an de û li Amûdê bavê wî diçe ser dilovaniya Xwedê, di wê salê de dest bi nivîsandina helbestanê dike. Li ber destê diyeke welatparêz û miletperwer mezin dibe. Evê diyê (Ferîde Elî) akameke bandoreke pir mezin li jiyana wî ya nivîskarî û ramyariyê dike. Diya wî Ferîde Elî gelek zarok ji nav agirê sînema Amûdê xelas kiriye û bi navê Diya Pakrewanan tê naskirin. Bandora Şêxê welatparêz û neteweperest Şêx Sedredînê bavê kal pir lê dibe û li ser destê wî dest bi nivîsandina kurdî dike.
Du salan li gundê Girê Sor mamosteyî dike. Di sala 1979an de, li ber destê seydayê Tîrêj hînî nivîsandina helbestê dibe, û ji wê rojê de heta roja koçkirina Seyda hevaltiya wan berdewam kiriye. Di sala 1980î de ji neçarî berê xwe dide bajarê Şamê û li Zanîngeha Şamê kar dike. Piştî heşt salan ew dûrî karê xwe dikeve. Ji wê rojê de, xwe ji nivîsandin û lêkolîn û xebatê re vala dike. Di sala 1983an de li ber destê Osman Sebrî hînî nivîsandina serbest dibe. Ji wê rojê de, li dora deh salan, têkilî di navbera wan de berdewan dibe ta ku Apê Osman ji nav me koç dike. Li bajarê Şamê gelek kursên fêrkirina zimanê kurdî li nav kurdên Şamê lidar dixe û bi sedan xort û keçên kurd fêrî xwendin û nivîsandina zimanê kurdî dike.
Di warê ramyarî de, li dora 35 salan kar kiriye û di vî warî de gelek keda wî heye. Di sala 1987an de Rewşen Bedirxan nas dike. Piştgiriya Rewşen Bedirxan di wergerandin, amadekirin û weşandina çend pertûkên wê û yên malbata wê de kir. Bîranînên Salih Bedirxan. Name bo Mustafa Kemal Paşa, Mîr Bedirxan û hwd...
Di sala 1991ê de piştî serîhildana kurdên başûr, diçe Kurdistanê û li wir çend semînerên rewşenbîrî û toreyî girê dide. Di hin rêdaksiyonên kovar û rojnameyên kurdî de kar dike. Ji bilî nivîsandina lêkolîn û helbestan karê rojnamevaniyê jî dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsandiye û dinivisîne. Gelek dîwanên helbestvanên Kurdan yên navdar ji tîpên erebî wergerandiye latînî û pêşgotin ji wan re nivîsiye ji wan: Seydayê Tîrêj: dîwanên wî: Xelat, Zozan û Cûdî; Seydayê Bêbuhar: dîwana wî: Zindan; du dîwanên helbestvan Ebdurehmanê Mizûrî: Ji evîna çirayên kevin û li xelkê tehlê li min şêrînê. Li dora 200 pirtûkên li ser tore, çande, dîrok, û folklorê kurdî li Sûriyê daye weşandin.
Di sala 1985an de jin aniye. Sê kur û keçek wî hene: Royar, Rodî, Ronî û Rewan.
Di sala1999an de ji hêla Rojnameya Mîdiya ya ku partiya YNDK li başûrê Kurdistanê diweşîne xelatê Rêzname werdigre. Di 12/7/2000 de, li ser navê Komîta xelata Osman Sebrî diçe bajara Enqerê û xelatê pêşkêşî prof. Ismail Beşikçî dike. Di sala 2004an li ser navê Komîta xelata Osman Sebrî diçe Almanya ji bo xelata Osman Sebrî bide xanima hêja Danielle Mitterrand. Di sala 2008an li ser navê Komîta (xelata Osman Sebrî) diçe Almanya ji bo xelata Osman Sebrî bide mamosteyê gewre Munzir Elfedil. Di sala 2011an de careke din ji hêla Rojnameya Mîdiya ya ku partiya YNDK li başûrê Kurdistanê diweşîne xelatê Rêzname werdigre. Di sala 2012an de, bi destê komela Celadet Bedirxan ya çandeyî li bajarê Qamişlo hat xelatkirin. Di sala 2013an de, ji hêla komela Şawişka ve li bajarê Qamişlo hat xelatkirin.
Gelek caran serdana Kurdistanê kiriye û ji aliyê serokê Kurdistanê Mesûd Barzanî û Celal Talabanî û gelek serkirdayetiyên partî û rêxistinên siyasî û rewşenbîrî li Başûrê Kurdistanê dihate pêşwazî kirin.
Têkilî, danûstendin û hevaltiya wî bi van navdaran re pir xurt bû: Seydayê Tîrêj, Seydayê Cegerxwîn, helbestvan Yûsivê Berazî (Bêbuhar), ronakbîrê mezin Osman Sebrî, wêjevana gewre Rewşen Bedirxan, dîroknas Hesen Hişyarê Serdî, helbestvan Keleş, helbestvan Hamid Bedirxan, helbestvan Umerê Le'lê, zimannas Ehmedê Palo, helbestvan Hadî Behlewî, zimannas Rezoyê Osê, wêjevan Tewfîq El-Huseynî, helbestvan Mihemed Elî Heso, helbestvanê hêja Ehmedê Şêx Salih.. û htd.
Berhemên wî di warê helbest, çîrok, ziman, dîrok, wêje, zargotin û wergerandinê de, li dora 30 pirtûkî weşandiye. Gelek pirtûkên wî yên destnivîs hene.
Ji sala 2013 ta bi 2020 ew serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd-Sûriya bû.
Berhemên Dilawerê Zengî yên çapkirî.
-Name bo Mistefa kemal paşa. (Celadet Bedirxan).
Mahmûd Derwêş (, bi Fransewî Mahmoud Darvich) (jdb. li El-Birwah a Celîl m. li Houston (Texas, Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê)) yek ji navdartirîn helbestvanên filistînî bû.
Di têkoşîna azadiya gelê xwe heta mirov bêje bes cihê xwe girt û ti carî hêviyên xwe ji aştiyê qut nekirin. Nav û dengê wî ji sînorê welatê buhurî û derbasî gelek welatan bû. Ew serokê komeleya nivîskarên Filistînî bû. Wî bêhtirî 20 pirtûkên helbestan, 7 pirtûkên pexşan nivîsandin.Ew di qada navneteweyî de ji bo helbestên xwe yên li ser welatê wenda tê nasîn. Berhemên wî gelek caran çap bûn û bi 22 zimanan hatin weşandin.
Di salên 60î de Derwêş bû endamê Partiya Kommunîst ya Îsraîlê Rakahê, lê ew bêhtir bi xebatên xwe yên di nava Rêxistina Rizgarkirina Filistînê (RRF) de hat nasîn. Ew di sala 1887an weke endamê Komîteya Rêveber a RRFê hat hilbijartin. Ji bo ku Peymana Osloyê protesto bike ew ji RRFê veqetiya. Piştî 30 salan mişextiyê, bi şert dikarîbû vegere Filistînê û li Ramallahê bi cih bibe.
Bexdenûs, bilêvkirinên din "bexdenûz", "bextenûs", "bexdûnis" (navê zanistî yê latînî: "Petroselinum crispum"), hêşînahiyek ji koma gêjnakan a famîleya bexdenûsan e.
Pelên wê yên kesk ji bo tamxweşkirin û xweşikahî, wek garnîtûr tevlî şorbeyan, giraran û seleteyan tê kirin. Du cureyên wê tên çandin, ya belgmezin û ya belghûr û xingilok. Ji ya belgmezin re bexdenûs, a belghûrik re cehperî dibêjin. Pincar an jî dikakek ku di her malê û pêjgehê (midbex, kulîn, kûxnî) de wek biharbêhn (biharat) tê bikaranîn e.
Tê bawerkirin ku welatê gêjnakan herêma Deryaya Navîn e ku tê de welatên mîna Îtalya, Alcerya û Tûnis hene. Li welatên Ewropa weke giya, biharat û sebzeyê çandina wê tê kirin. Herwiha li Kurdistanê di nav baxçeyan de tê çandin.
Şêlim (latînî "barassica napus/rutabaga") pincareke dişibe tivir, silk (pincara şekir) û sêva axê ku di bin erdê de şîn dide. Rengê wê şînê spî, an jî sorê spî ye. Pincareke girover û pehn e. Cureyên wê yên weke tiviran dirêj jî hene. Pincareke pirpel û kulîlkzer a beriqokî ye.
Du cureyên wê hene, yeksalane û dusalane. Yên yeksalane ji bo xwarinê ne. Pelên wê û dikaka (ango şêlim) wê tê hilçinîn. Ya dusalane jî dihêlin sala diduwan. Kulîlkên zer ên beriqokî pêve çêdibin. Ew kulîlk 50-120 cm bilind dibin. Di nava wê kulîlkê de bizrikên wek yên keleman hene.
Welat.
Welatê şêlimê bi rastî ne diyar e. Bi giştî tê bawerkirin ku welatê wê an Skandînavya an jî Rûsya ye. Li Kurdistanê di bajarên Serhedê wek Erzerom, Qers, Sêwas û Mûşê ji bo bazirganiyê çandiniya wê tê kirin.
Biyok, bihok an jî bih an jî Sefergel(lat.:"Cydonia oblonga") navê riwekekê ye ku dara wê dikare 3-6 metroyan bilind bibe. Dareke kulîlk mezin û kulîlkên wê pêncpel e. Rengên kulîlkan, spî û pembeyî ne. Belga wê kesk e û hinekî bi pûrt e. Fêkiya wê weke sêvan û hirmiyan e, lê ji wan mezintir e. Rengê wê zer û hinek bi pûrt e.
Welat û Dîrok.
Fêkiyên bihan ji dema Akadiyan ve tên zanîn.
Welatê wê bi esehî ne kifş e, lê welatên wê weke Kurdistan, Ûzbekistan, Tacîkistan, Îran, Ermenistan, Azerbaycan, Gurcistan, Pakistan, Efxanistan tê pejirandin.
Tûzik, kûzełe (Lat. "Nasturitium Officinale") cureyekî pincaran e ku tê xwarin. Bejna wê 50 - 120 cm bilind dibe. Weke movikan li ser hev bilind dibe. Hundirê navtenga wê vala ye. Ji navtengê çiqil diderkevin. Bi çiqilan ve pelên kesk yên zirav diderkevin. Bizrên wê di nava kulîlkan de pahn û hêkanî (peyzî) ne. Rengê wan esmerê qehweyî ye.
Tûzik ji Ewropa heta Asyaya Navîn şîn dibe.
Li başûr mirov jê re dibêjin "puz".
Nexşeya Çîroka Folklora Kurdî Diyar e ku Folklora Kurdî bi çîrok û çîrovanokên xwe pir dewlemend e, di çîrokan de gelek babetên cuda hene ku bi xwendina wan gelek tiştên ku bi hêsanî nayên nasîn, têne dîtin. Bi wê yekê, dinyayeke bê sînor li pêşberê mirovan vedibe ku mirov di tarîstaneke bêkevî de li rewşen û ruhniya zanistiyê rast. Bi wê yekê mirov nexşeyeke pir mezin li ser sê parzemînan ku Asya, Ewropa û Afrîka ye dibîne.
Li gor wan belge û materyalên Folklora Kurdî ku derketine holê, hertim Diyarbekir paytexta Çîrokên Folklorî bûye û girêdana xwe bi gelek welat û herêmêm cuda (dûr û nêz) re daye çêkirin.
Ji aliyê Rojavayê Diyarbekirê ve: Lehengên Çîrokên Folklora Kurdî hertim ji Diyarbekir ber bi aliyê Rojavayê ve, çûne xwe gehandine Stenbolê, ji wirê jî çûne Ewropa, li Spanyayê di tengava Cebelê Tariq de derbasê Efrîqayê bûne û di bakûrê Afrîkayê de çûne heta xwe gihandine Misrê, careke din berê xwe dane Kurdistanê û di ser Cizîra Botanê re xwe gihandine Diyarbekirê.
Di vê gerguzariyê de hertim Diyarbekir navê xwe wek "Bajarê Şerqê" û navê Stenbolê jî wek "Bajarê Xerbê" daye xuyakirin. (Çîroka Abidê Şkeftê û serpêhatiya/çîrok Baba Ehmedê Wanî.
Lehengên Çîrokên Folklora Kurdî ji aliyê başûrê Diyarbekirê ve, bi awayekî rojane xwe digehînin bajarê Helebê. Diyarbekir bi piranî bazirgantiya xwe bi Helebê re didomîne. Lê belê gelek caran pêxwasên Diyarbekirê li zora xwe anîne ku çima pêxwasên Helebê ji wan zîrektir in, ha ji ber vê yekê şer û qirên di navabera wan de derketiye.
Riya ku ji Diyarbekirê diçe bajarê Şam, Quds û Misirê (Qahîre) jî, hertim riyeke sereke bûye û lê çûnûhatineke pir zêde çêbûye. Hin caran lehengên çîrokê çûne xwe gihandine welatê Hebeşiyanê jî.
Çûna ji Diyarbekirê heta Misrê, du rê hatine bikaranîn. Yek riya deryayê bûye, ya din jî riya bejê bûye. Lê belê destpêka riya deryayê ji Îskenderûnê yan bendereke din dest pê kiriye, ne diyar e. Ji vê riya ku li jorê hate gotin zêdetir, di çîrokan de têkiliya Diyarbekirê bi awayekî rojane bi Mûsil û Bexdadê re jî çêbûye. Ew têkilî hin caran xwe gihandiye welatê Yemenê jî.
Ji aliyê Bakûrê Diyarbekirê ve: Lehengên Çîrokên Folklora Kurdî ji aliyê bakûrê Diyarbekirê ve pir hindik ber bi bakûr ve çûne. Çûna wan tenê Ermenistan û welatê Gurciyan bûye. Ji van herdu welatan wêdetir, (Li gor baweriya min ya ji çîrokan) astengiyeke pir mezin hebûye ku ew jî Çiyayê Qaf e ango çiyarêza Çiyayên Qefqasan. Lê belê lehengê çîrokê Mîrze Mihemed gelek caran Çiyayê Qaf derbas kiriye û çûye rihê Dêwê Mezin girtiye, perçiqandiye û evîndara xwe rizgar kiriye.
Ji aliyê Rojahelata Diyarbekirê ve: Lehengên Çîrokên Folklora Kurdî hertim ji Diyarbekirê ber bi aliyê Rojhelat ve çûne. Ev çûnûhatin, pir zêde çêbûye û rê pir hêsan bûye, xasma jî çûna bajarên wek Esfehan, Hemedan, welatên wek Îran, Adarbêcan û Hindistan, ji wirê jî çûne xwe gihandine welatê Çîn û Maçînê (Maçîn xirabkirina ji navê Çînê yê kevn e ku Manchuriyan bûye).
Çewa ku tê zanîn, çîrokeke folklorî bi navê GUL û SÎNEM heye. Di zaravayê kurmancî de 7 şaxên vê çîrokê hene. Çi dema çîrokbêjek berî ku dev bi çîroka Gul û Sînem bike, pêşî weha dibêje: Dibêjin heft şaxên vê çîrokê hene, lê ez tenê yekê dizanim û hêj dibêje... Lehengê çîrokê Mîrze Mihemed çûye welatê Çînê û bi çavên xwe Sînem Beg û dotmama wî Gulê dîtiye û serpêhatiya wan ji devê Sînem bi xwe bihîztiye. Di şaxekî din ê vê çîrokê de, lehengê çîrokê mişk e.
Bêguman di bingeha çîrok û stranên Folklora Kurdî de, hemû heyînên netewî hene. Tiştên wek şaxên dîrokî, rewşa civakî, têkiliya mirovan bi hevûdu re, têkiliya mirov û hemû texlîtên heywanan, desthelatiya mirovan li ser axa bavûkalan, têkiliya mirov bi cîranên din û biyaniyan re, rewşa bazirgantiyê, dewlemendiyên binerd û sererd û bi dehan tiştên wisa têne dîtin.
Çirçiroka berfê ("Plectrophenax nivalis"), cureyek ji çivîkên çirçirokan e.
Carina refên mezin çêdikin û mîna kuliyên berfê dişibin. Çûkek toximxur e û meziniya wê 16-17 cm e.
Mizgefta Mezin a Mêrdînê (Cami-i Kebir), kevintirîn mizgefta Mêrdînê ye. Li ser avakirinên dêreke kevn hate sazkirin.
Minareya mizgeftê di sala 1186-an de ji aliyê hukimdarê ertuqî Qutbedîn Îl Xazî ve hate avakirin.
Di mizgeftê de riyê pîroz ê pêxember tê dîtin.
Peronîzm (bi spanyolî; "peronismo") Juan Peron, ku di 1946 - 1955an de û di 1973 - 1974an de serokê dewleta Arjantînê kiriye, ji vê demê re dema peronîzm tê gotin. Ji ber ku Yuan Peron, polîtîkek pirr nijadperest û pirr populîst bi rê ve dibir. Ew kesên ku vê polîtîkayê dipejirînin, ji wan re peronîst tê gotin.
Juan Peron, Di dema serokatiya xwe de pişgiriya karkerên sanayî û sendikan wergirt. Ji bilî van jî piştgiriya kesên hejar, karmend û xwediyê pera, pîşesaza jî wergirtibû.
Juan Domingo Perón (jidayikbûn: 8ê çiriya pêşîn 1895, Mirin: 1ê tîrmehê 1974) leşker û siyasetmedarê Arjentînî bû. Ji bona serokatiya Arjentînê sê caran hatiye hilbijartin; 1946-1955an de du caran û di 1973-1974an ji carekê serokatî kiriye.
Peron û hevjina (?) xwe "Eva", ji gel Arjentîniyan ve pirr dihate hezkirin. Pirranî ji, ji hêla hejar, karmend û pîşesazan ve dihate hezkirin û kesên dijber jî, ew bi demagogî, dîktatoiyê tewanbar dikirin.
Îro jî, gelê Arjentînê dema Peron; ku ji wê demê re Peronizm digotin, Peronîzmê jî weke riya sêyemîn bi nav dikin û di nava kapîtalizm û sosyalîzmê de dibînin.
Apache pêşkêşkareke webê (http) ye. Di WWW de, Apache pêşkêşkara belavtirîn e.
Apache nivîsbariya azad e.
Rengiz kovarek şêwekarî ya demsalî, akademî ye ku bi zaraveyê kurmancî derdikevê.
Kovara Rengiz ji dezgeha Spîrêz li Duhokê derdikevê. Hejmara yekê di payîza 2008'a de derket. Xwedanê Îmtîyazê Muyed Teyib e û sernivêskarê kovarê jî Fehmî Balayî ye.
Pêncwîn bajerekî ser bi Parêzgeha Silêmaniyê li başûrê Kurdistanê ye.
Pêncwîn dikevê bakur-rojhilatê bajarê Silêmaniyê.
Cizîr (,), navçeyeke bi ser bajarê Şirnexê ce ye ku bi navê Cizîra Botan jî tê naskirin. Weke "Bajerê Nebî Nuh" jî hatiye naskirin. Bi Nisêbînê re bajerê herî mezin ku çanda Şahmaran têde bicih bûye. Cizîra Botan xwediyê dîrokeke ku pir demdirêj e. Avabûna wê ta dema sûmeriyan û berî wê demê diçê. Ji hûrî û mîtanîyan re navendetîtî kir.
Ji wê deme wan pêde êdî ku Başûr rojavayê Kurdistanê ji di nav de weke herême Botanê hate binavkirin. Sînorê wê demekê Riha ji kiriye nav xwe de. Ev, di deme hûrî û mîtaniyan de bû. Piştre ji wilo berdewam kir. Ev bajarê Kurdistanê, di civakbûn û pêşketina Kurdistanê de xwediyê weyneke pir mezin û girîng e.
Tewahiya bajar û gond Kurd in
Dibêjin Cizîre ji aliyê pêxember Nûh ve hatiye avakirin herwesa û li gor dîroka Îslamê tê gotin ku bajarê diwemîn yê ku hatiye avakirin piştî tofanê bajarê Cizîrê bû, dîsa li gor vekolera di bêjin ku gora pêxember Nûh di Cizîrê de ye ji ber ku sorhên Cizîrê wekî gemiyekî hatine danan. Çanda pêxember Nûh li wir bicih e. Her wiha herême ku çanda Şahmaran têde û li dore wê mazin pêşketi ye.
Di derbarê dîroka Mezopotamya pirtûka herî kevin ya Herodote, dîsa pirtûka bi navê "Vejîna dehhezaran". Herwisa di hemi pirtûkên olî de behsa Mezopotamya tê kirin. Li gora vekolînan jî tê gotin ku Cizîre bajarê herî kevinar e.
Li gora olan hatiye gotin ku piştî Adem û Hewa tofana herî mezin hatiye jiyan kirin tofana pêxmber Nûh bûye, ji ber ku piştî vê tofanê mirov neman li ser rûyê zemînê, tenê bi hiziretê Nûh re heşt an ku heştê rizgar bûne ji vê tofanê, ew jî ji ber ku di gemiya hiziretê Nûh de bûn, û ya herî rast jî hizirete Nûh ew rizgar kirine. Dema ku mirov di bêje tofan tê wateya ku gemiya Nûh yek û li dîrokê tekes kiriye ku li serê çiyayê Cudî rawestiya ye tê naskirin û ji lewma jî çiyayê Cudî weke çiyayê zêdebûna hijmara mirovan ji nû ve tê naskirin.
Li gora Abdula Yaşîn, Cizîre duwemîn bajarê ku li Mezopotamya hatiye ava kirin.
Alfred Flobil yê ku xelkê Puerto Ricoyê bû, di sala 1953-1954 û di encama vekolîna xwe ya ku li Tepê Reş kirî, tabloyek dît û li ser vî tabloyî nexşeya Cizîrê ya wê heyamê hat bû neqiş kirin, di nîvê nexşê de rojek hebû û di bin de wêneyê du şêran, rûyê her du şêran li hev bû û li ser nivîsên bizmarî hebûn û li gor vekolîna pisporên nivîsa bizmarî hate gotin ku: navê Cizîrê yê wê demê Gerzu bakart bû û hijmara xelkê wê 1.850.000 bû.
Dîsa û 4000 sal berî zayinê û di dema gotiyan de jî ji Cizîrê re digotin. Gerzu bakartda û ev nave ji aliyê dîroknasan ve hatiye tekes kirin, li milekî din û li gor dîroknasê mezin Îbin Alesîr di bêje ku di qonaxa Persiyan de jî ji Cizîrê re di gotin Gazarta û Bazîbda.
Di qonxa ebasiyan de Cizîre gelek sod gihndae ebasiyan û bi taybet mîrê wê demê ku hakimê Cizîrê bû, mîr Abdilezîz Îzafedîn ku wî jî nav lê kir Cezîret ibn Omer.
Di sala 1956 peykerek li Cizirê hate dîtin û gotin ev peykere peykerê Boda ye, ev peykerê ku hate dîtin ji hela qaçaxçiya ve hat bu dîtin û wan jî ew peyker firotin.
Lê li gor Abdula Yaşîn ew peykerê ku birbûne Amerîka, li ser bigihê ku peykerê Bodaye tekes kir ku ew heykel ne yê Bodayeher wisa piştire li ser vî heykelê ku niha di mozexana kilasîkên cîhanê de dimîne hatiye nivîsandin" peykerê serokekî ne nas yê mezopotamiya". Li milekî din û piştî ku Sçomokle yê vekoler kevirê vî peykerî di sala 1975 kevrên vî peykerî xisine di bin nekolînê û bi riya Kerbûnê jiyê vî peykerê derxistiye û di domahiyê de gotiye ku jiyê vî kevirî di veger 45 sal berî zaiyinê.
Piştire û dema ku Cizire weku bajar pêş ketiye êdî bi navê Cizira Botan hatiye naskirin, wate warê botaniyan. Bi belavbûna îslamê ji di cizrê de êdî nezî 360 mizgeft hatine ava kirin û di dema me ya niha de du dibistanên mezin, sê minarên bilind û di pir mane û têne dîtin. Her wisa sor û kelhên kevin ku hîna ciwaniya xwe di parêzin û weke cihên zivistana leşger bi kar tînin li ber çavane û rawestiyane. Her wisa û tişta ku heta niha maye û navê wan li ser zimanê her kurdekiye û mezarên wan li Cizîra Botanê mezara Mem û Zîn e û Bekoyê awan dimînin.
Li milekî din bajarê Cezîrê bajarekî çandî ye û ji nava wê çanda kurdî derketiye û belav bûye û heta roja meya îro hatiye û her wextî sirûşta Cizîrê û bajarê Cizîrê bûye kaniya helbesta kurdî û helbestvanê kurd yê avdar û mezin ku heta niha kurd li ser rêça helbesta wî diçin û gelek mifa jê giritne di warê wêje û helbestê de Melayê Cizîrî ye ku helbestvanê herî navdar ê kurd e.
Bûyerên 4-12ê îlona 2015an li Cizîrê.
Di 4ê îlona 2015an de li Cizîra Botan qedexeya derketina kolanan hate ragihandin. Ji vê rojê ve xelkê sîvîl ê Cizîrê rastî êrîşên hêzên leşkerî yên dewleta tirkî tê û di van êrîşan de gelek sîvîlên bajêr jiyana xwe ji dest da.
Erdnîgar û sînorên bajêr.
Li rojhilat bi Silopî ve, li bakur bi Gundik ve, li başûr bi Dêrikê ve li rojava jî bi Hezexê ve tê girêdan.
Hilbijartinên Cizîr.
29'ê adarê 2009 Hilbijartine Civaka Giştî ya Parêzgeh;
29'ê adarê 2009 Hilbijartine Şaredarî;
30'ê adarê 2014 Hilbijartine Şaredarî;
Melayê Cizîrî.
Melayê Cizirî Navê wî Şêx Ehmed e, hem jî bi naznavê Nîşanî di hin helbestên xwe de diyar kiriye. Bi wateya (Nîşan) ango ew wek mertal bû ji tîrên evîn û hezkirinê re. Navê bavê wî 'Şex Mihemed' e bi koka xwe ji hoza Bextiyan e di herêma Botan de.
Cihên dîrokî.
Kelheya Cizîra Botan di sala 1908'an de.
"Peyama Kurd", rojnameyeke giştî ya hefteyî bû, li Elmanyayê derket. Di 10.09.2004ê dest bi weşana xwe kir. Ew ji 24 rûpelan hat tê û nivîsên bi zaravayên kurmancî, soranî û kirdkî (zazakî) weşand.
Di sala 2006'an de pişti 96 hejmar "Peyama Kurd" hat girtin. Hejmara dawî di 07.07.2006'an de derket.
Hewra, anku sînagog (,) tê wateya "Civîn", avahiya ji bo civîn, perestiya hevpar û pir caran jî wekî xaniyek xwendinê ya civakek cihû tê bikar anîn. Di Cihûtiyê de saziya herî girîng e û bi girîngî bandor li îbadeta hevparê dînê Xiristiyanî û Îslamî kiriye.
Di bûyerên pirtûkên yewnaniya kevnar de wekî "συναγωγή" (synagōgē) avahiya ji bo komkirin û pêkanîna kiryarên olî destnîşan dike û ev di lêkolînê de bi qasî dema çêbûna kenîseyên yekem nîqaş e. Delîlên arkeolojîk û nivîskî hebûna avahiyên hewrayê di dema perestgeha duyemîn de (nêzîkê 500 sal berî zayînê) hem li Erdê Îsraêl û li Dîaspora Cihûyan de gengaz dike.
Hewrayên Kurdistanê.
Hewrayên Kurdistanê gelek kevn in. Di nav yên herî kevnar Hewra Musilê, di sala 1210'an de hate avakirin û Hewra Amediyê di sala 1228'an de hate avakirin.
Herwiha di nav baweriya cihûyan de, nêzî 400.000 kesên kurdên cihû jî hene.
Wate.
Sînagog (bi yewnaniya kevnar συναγωγή synagōgē, latinîkirin "synagoga") bi rastnivîsên cihêreng di zimanên nûjen de navê herî hevparê avahiya pîrozî ya cihû ye. Bi îbraniya nû de wekî "בית כנסת - bet knesset", tê wateya mala civînê an "בית תפילה - bet tefillah" mala duayê tê binavkirin. Di Serdema Navîn de bi îtalî jê re digotin "schola", paşê digotin "scuola". Cihûyên bi eslê xwe li Ewropaya Navendî û Rojhilat timûtim zimanê yîdîşî wekî "schul" û di hin devokan de "schil" bikar dianîn. Di Cihûtiya Reforma sedsala 19'an û destpêka sedsala 20'an de axaftina Cihûyên Almanî re digotin perestgeh. Ev peyvek derveyî ortodoksiya Cihûyên li Amerîkaya Bakur pir hevpar e. Bav û kalên cihûyên sefardî ji Spanya û Portûgalê ne. Di kevneşopiya cihûspanî wekî "esnoga" bikar dianîn, heta ku li Îranê wekî "kenisa" gelemperî bu. Cihûyên Haşdî yên qedirbilind nedan kenîseyên spehî, xaniyên nimêja xweya piçûk wekî "stibl" (ode) an "Klaus" (heramaj) bi nav dikirin.
Bawer Can hunermendekî kurd ê muzîkê ye.
Bawer Can li Dêrika Çiyayê Mazî girêdayî Mêrdînê ji dayik bû. Dibistana Dest pêk, Navîn û Dibistana Amadehîye li Dêrikê xwend. Ket imtihana Zanîngeh û qezenckir, Armanca wî biva Mamoste lê ji bo ku Stran bi Kurdî digot zilm û zoriyê wî ji welatê wî koçberî Çûkûrova Tirkiyê kir.
Bawer can ji zaroktîya xwe di nava hunerdeye, diçû dawetan li Rîtim (Darbûke) dixist û stran digot. Bawer Can û hevalê wî Turhan Yapıştıran di sala 1987 an bi navê Koma Azad komek avakirin. Li gelek deveran dawet û Konser Çêkirin. Navê wê komê di demek kurt hudûdên Dêrik ê derbaskir û li Çûkûrova Tirkiye û li hemû deveran belabû. Koma Azad di sala 1991 ê bi damezirandina Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) re xebatên xweyî çandî û hunerî li wir berdewamkir. Di sala 1994 a bi navê „ Semal „ kaset derxistin. Di meha 4 a sala 1996 a jiber zilm û zoriyê ji welatê wî bi tûmerî bi dûr xist û di welatê Ewropa de derket.
Li Ewropa jî dîsa xebatên xwe yê hunerî û Muzîkê berdewam dike. Bi Komeke xwirt diçe Dawetan, sahiyan û Konsêran. Nuha Mamosteya Zarokan û Ciwanan dike û ji alyê muzîkê wan perwerde dike. Bawer Can Ji dervî komê bi navê „Vegerya „Kaset û CD çêkir û gelek gotin û muzîk wî çêkiriye. Ji stranên xwe tevan re Kilîp kisand û VCD derxist.
Drevo Zhelaniya (bi gurcî: ნატვრის ხე "Natvris He") ango Dara Miradê yek ji fîlmên piştî şerê cîhanê yê duyem ê derhênerê navdar ê gurcî Tengiz Abuladze ye. Fîlm sala 1977'an hatiye çêkirin.
Naveroka fîlm li ser evîneke trajîk a keçeke gundî ye. Keçik bi darê zorê bi kesî hez jê nake tê zewicandin. Paşê dema mêrê wê li gund e, direve mirovê jê hez dike. Piştî ku ev evîn eşkere dibe, keçik berepaşkî li kerekî tê siwarkirin û li nava gundan tê gerandin ûp her kes keviran tavêjiyê. Keçika evîndar bi vî awayî tê qetilkiri. Di film de aliyê herî balkêş ew e ku dînin gund tenê xwedî li keçikê derdikevin, lê qaşo biaqil hemû dibin yek û keçika evîndar dikujin.
Dewran Agirî, şanoger û lîstikvanekî kurd e.
Li bajarê Mêrdînê navça Midyad'ê hatiya dinê. Dibistana serete û dibistane navandî li Midyat'ê û li Zaningeha Universiteya Gazi perwerde dit. Lê çi heyf û sed mixabin! weke her kurden bakur jibo sebeben siyasî anjî bi kurtasî ji bo ku got "Ez kurdim û ziriyatamin hemû kurdin" ew ji zaningehê avetin. sala 1995 de derket Ewropayê, aniha li Elmanya Li bajarê Bochumê dijî.
1995-Çîroka wî ya bi nevê "Riya Ava Sipî" di nav 250 çirokêde Xelata ku liser navê şehit Huseyîn Çelebî tê belavkirin, xalate yekemin vergirt.
Şanoya Evîna Welat, komeke kurdî ya şanogeriyê ye ku di 1995an de li bajarê Bochuma Almanyayê ji aliyê Dewran Agirî ve hate damezrandin.
Ev kom nêzikî du salan li Komela Bochumê karê xwe yê şanoyê berdewam kir. Paşê di vê komê de wek şanovanê navdar Îsmaîl Ferheng ê ku xelkê Helebceyê ye, jî cîh girt. Di vî koma şanoyê de aktorên wek Emel Îçener, Murat Oguz, Omer Farqîn, Şivan Buldan, Evîn, Gazî, Battal, Guzîde, Hayatî û Ozgur cîh stendin.
Endezyariya Avahî û Makîneyên Keştiyan, di karê behrê de çêkirin, nêrîn û temîrkirina Keştiyan û hesavkirina şixulandina wan xebata vê beşa Endezyariyê ye.
Çêkirina pêşnûmeyan, pêşxistin, şixulandin, rêveberkirin û bikaranîna wan bi awayê aborî de perwerde û lêkolîn tên kirin. Endezyarê Avahî û Makîneyên Keştiyan di Barenga de sêwirandina Keştiyan, di pardariyên ku li ser barkêşiya beyrê dixebitin de û li gelekî ciyan karin bixebitin.
[http://www.endezyar.org/index.php/Endezyariya_Avah%C3%AE_%C3%BB_Mak%C3%AEney%C3%AAn_Ke%C5%9Ftiyan]
Endezyariya Kareba û Elektronîkê beşa endezyariya ku li ser kiryara karebayê dixebite ye. Endezyariya Karebayê, Endezyariya Elektronîkê anjî Endezyariya Kareba-Elektronîkê ev sê beş jî hem di hindirê beşekî de hem jî beşên ji hevdû cûda ne.
Ev beşa endezyariyê ji 100 salî zêdetir e ku di jiyana mirovahiyê de ye. Bi xêra vê beşê gelekî teknolojiyên girîng çêbûne; mîna televizyon, radyo, kompîter, seyare, teyare(balafir), qilîma û gelekî tiştên din jî hene ku bûne bingeh ji şaristaniya mirovahiyê re.
Endezyariya Kareba û Elektronîkê xwedî du qadê gelemperî ye, yek jê pergala vejen û hêzê, ya duyemîn jî elektronîk, ragihandin û çend qadên din yê ku zêdetir bi bikarbînên karebayê ne. Ji van her dû qadan ya yekemîn daha zêde li ser çêkirina vejena karebayê, birêvekir, belakirin û bikaranîna wê bi voltaja mezin ne. Ya dûyemîn jî bi navê Endezyariya Elektronîkê tê navkirin û li ser ragihandina bê kablo, GSM, înternet, çîp, çêkirina qertên kompîterê disekine.
Romaneke nivîskar Helîm Yûsiv e, sala 2009an li Amadê ji aliyê Weşanên Lîs ve hate weşandin. Li gorî romanên wî yên berê zimanê "gava masî tî dibin" hêsantir û rihettir tê xwendin. Rastnivîsa Kurdî ya vê romanê jî li gorî romanên Yûsiv ên berê baştir e. Roman behsa kesekî bi navê Masî dike. Lê çîrokbêjê romanê ne kesê yekem, ne jî kesê sêyem ê ku em baş nas dikin e. Çîrokbêjê mijarê kesê yekem û kesê sêyem ên piçekî ecêb in. Ecêb in ne ku nenas in. Kuçikê Masî, deriyê mala wî, marê reş yê di binê xaniyê wî de. Pirtûkên wî, nivişta wî bi xwe ji xwe re çê kirî, şûtika wî û hwd.
Çîroka Masî ji destpêkê heta dawiyê trajîk e. Masî mirovekî ne weke mirovên li dora xwe xuya dike, lê din rastiyê de dema xwendevan berê xwe vî karekterî, wê tê derxe ku çîrokên mîna yên Masî li derdora wan jî hebûn û bahoza hestan a Masî hetta carinan bi wan re jî peyde dibû. Masiyê li gorî der dora xwe ecêb, ji destpêkê ve diyar e di nava lêgerînekê de ye. Lêgerîna çi ye? Bersiva we yekser nayê dayîn. Kurdên ku xerîbî û mişextî para wan a jiyanê ne wê zê tê bigihijin ku Masî li xwe bi xwe digere. Pêşî dibe dîndar, di pirtûkên dînî de li rastiyê û li xwe digere. Paşê jî di nava siyaseta çepgir (an jî weke xwendevan bi min re ew hîs çêbû ku siyaseteke çepgir a Kurd bû) de cihê xwe girt. Di vê navberê de Masî keçekê nas dike û dil dikeviyê.
Masî demeke zêde nakeve navberê, dide dûv heskiriya xwe û berê xwe dide çiyayê Kurdistanê. Bûyerên ecêb tên serî Masî. Di şerekî gelekî xeddar û newekhev de cihê xwe digire. Ev şer bi tîbûnê destpê dike. Masî û hevalên wî çiqasî bi çiyê ve hildikişin tî dibin. Ev tîbûna ku carinan rastî, carinan mecazî ye, di tevahiya romanê de behsa wê tê kirin. Êdî ji xwendevan re maye biryarê bide ka ev tîbûna çi ye. Dostanî, hevaltiya çiyê, dilsozî, li aliyê din xiyanet, rûyê reş ê dijmin û şer. Yeko yeko ji devê şahidên bûyeran, şûtik, pêlav, niviştê û hwd. têne xwarê. Çîroka Masî di berfê de digihêje qonaxa ku êdî berjêr dibe. Lingên Masî di berfê de dişewitin û bi riyeke dûv dirêj xwe digihîne Stenbolê ji bo ku derman bibe. Paşê dîsa vedigere bajarê xwe, xaniyê xwe ku wî bi xwe ji xwe re çêkirî. Wê demê hin aliyên din ên çîroka Masî ronî dibin. Çawa bavê wî di dema qaçaxçitiyê de hatiye qetilkirin. Dayika wî çawa emrê Xwedê kiriye û peydekirina kûçikê wî yê dilsoz.
Ji destpêka çîrokê heta dawiyê, sînorên ku welatê Masî parçekirine geh hene û geh nînin. Geh dil û cigerên wî parçekirine û geh dilê wî ji wî veqetandine. Ji ber zexta ku esker êû polêsan dewleta lê Masî biryarê dide berê xwe bide oxirê û pişta xwe bide felekê û biçe Ewrûpayê. Beriya vê yekê bike jî dixwaze soza dayî hevelê xwe yê Amedî bi cih bîne. Wêneyê keça wî bide keça wî. Masî bi zor û zehmetî diçe Amedê, bi ser malê ve dibe û li wir jî bûyerên ku mirov êdî ya rastî hinç li bendê ye diqewimin. Ji ber ku nivîskar, beriya bûyer biqewime, nîşanên bi vî rengî dide. Di dawiya romanê de beriya Masçî berê xwe bide Ewrûpya wê timî lê tîbe, keçika dilketiyê careke din dibîne.
Ev çîroka Masî behsa hin pirsgirêkên Kurdan û Kurdistanê jî dike, lê ya herî zêde di romanê de derdikeve pêş reşbînî û xemgîniye. Ji destpêka romanê heta dawiyê barekî giran, ewrekî reş li ser romanê heye. Xwendevan jî dema ji bûyereke trajîk derbasî ya din dibe, ji êşekê derbasî ya din dibe, her cara ku rûpelekî diqulipîne, li bendeyê ji bo kêliyekê ev bar kêm bibe, ew ewrê reş xwe ji ser bide alî. Lê nivîskar vê daxwaza xwendevan bi cih naîne. Ya rastî hîsseke wisa bi xwendevan re çêdike, weke ku bi qesd û bi daxwaz ev yek kiribe. Aliyê herî lawaz ê romanê jî ew e ku hêvî di ti deverên wê de nîne. Hêvî carinan dîq bike jî, ew bi dizî ye û xwendevan pê nahise.
Qerqatkê (bi tirkî: "Dikmetaş"), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Dewleta tirk navê "Dikmetaş" lê kiriye. Gundekî kevn e. Li ser rêya hevîrmêş e. Li dora wê gundên bi navê Elwendiyê, Beduliyê, Qancoxwazkê, Qazox û Kanîspiyê hene.
Gund ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye xirakirin. Niha kes lê rûnanê. Erdê gund bi xêr û bêr in. Ziyaretek bi navê Mezrikê li aliyê wê yê Başûr dikeve. Li Mezrikê darên tihok û guvîjan hene. Kes newêre destê xwe bide van daran. Ji lewra dar gelekî pîrbûne û heta mirov dikare bibêje riziyane. Li vê ziyaretê marê reş ên mezin hene. Kes wan nakuje, ji ber ku pîroz têne dîtin. Mar jî bi kesî venadin. Li ser wan gelek tişt têne gotin. Di navbera Qerqatkê û Bedulyê de li hemberî aşê gund ê bi avê dixebite hin xirbeyên dîrokî hene. Lê belê di binê erdê de wenda bûne û li ser wan cot tê kirin. Li Rojhilatê Qerqatkê Qerqatka Kevin heye. Kolike wer diyare bi destan ew kolik çêbûye û ji dema baweriya kevin a Kurdan maye. Ji ber Qazox bi xwe jî kolikekî mezin e. Kolikê Qazox jî eşkereye bi destan çêbûye. Li Qerqatkê jî kolikek heye. Li cem vî kolikî goristanên kevin hene. Ji şiklê kêlikên goran diyare, ew kolik ên misilmanan nînin. Berê wan li rojê ne. Kolik an jî til in bi vî rengî li gundên derdorê jî hene. Li gundê nêzî Qerqatkê li Tilebûş jî kolik an jî tilekî bi vî rengî heye.
Li Rojavayê Qerqatkê çiyayê Qerejdaxê weke tabloyekê radiwest e. Ava kaniya Qerqatkê havînan hinik e, zivistanan germ e. Li derdora deh darên tûyê yên mezin li gund hînê hene. Gund debara xwe bi genim, ceh, nîsk, nok û bîstanan dikir.
İsmail Çoban (jdb. 1ê kanûna paşîn 1945a li Çorumê) wênesaz û grafîker e. Yê ji Tirkiya ye û niha Ew li Almanya dijî.
İsmail Çoban ji malbateka kurd-tirk-elewî ye. Piştî qedandina pîşeya terzîtiyê û dibistana navendî li Stenbolê İsmail Çoban di navbera salên 1960î û 1995'a perwerdeya mamostetiyê dixwîn e.
Piştî xebata çar mehan weke mamoste li Misirc/Ridvan kardik e, di navbera salên 1965'a û 1968'a li Zaningeha Hunerê li Stenbolê dixwîn e. Paşê çend mehan weke wênekêş û nûçegihan li bakurê Kurdistanê dixebit e. Di sala 1969'a de diçê Almaniya û li wir di çend cihan de xwendin û xwe didomîne sala 1971ê û paş li bajarê Wuppertalê weke wênesaz û grafîker dixebit e.
Di 30 salî de İsmail Çoban berhemek mezin bi wateyek navnetewî afirand û bi qasî 400 pêşengehan wî danîşan kirin. Hunera wî hem ji aliyê çanda almanî û hem jî ji ya gelên Tirkiy ve tesîra xwe girtiye û hem ji di bin bandora daxwaza nêzîkbûn û hev fêmkirina gelan de maye. Çoban xwe weke "hunermendekî cihanî" dide naskirin.
Weqfa İsmail Çoban.
Ji bo alîkarî û piştgiriya hunermendên ciwan, ên kû hunera wan dikarê nêzîkbûna navbera gelan de pêş de bibê, İsmail Çoban di sala 2006'a de "Weqfa İsmail Çoban ji bo piştgiriya hunermendên ciwan " ava kir. Ji bo despêkê İsmail Çoban berhemên xwe bi nirxê 1.000.000 Euro kir xizmeta weqfê.
Bi vê weqfê İsmail Çoban dixwazî bibê alîkar ji bo hunera wan hunermendên ciwan ku dikarê bibê pêngavek di nêzîkbûna navbera almanan û biyaniyan de û li aliyê din bibê navendek ji bo hunera wan mirovên kû hêjî weke "biyanî" (xerîb) li Almanyayê dijîn.
Kinyazê Îbrahîm Mîrzoyêv zanyarê rojhilatnas, kurdnas, rexnegirê wêjeyê, wergêr, doktorê zanista fîlologiyê, profesor, akademîsyenê Akademiya Zanistên Dibistanên Bilind ên Navnetewî û Akademiya Zanistên Civakî ya Qazaxistanê û Serokê Navenda Zimanên Cîhanê ya Zanîngeha Dewletê ya Almatî û Serokê Yekîtiya Kurdên Qazaxistanê, di 1ê gulana 1947an de li Ermenistanê ji dayik bûye.
Kinyazê Îbrahîm Mîrzoyêv salên dirêj di Zanîngeha Dewleta Ermenistanê de serokatiya beşê ziman û wêjeya Azerbaycanê kiriye. Di encama şerê navbera Azerî û Ermeniyan de di salên 90î de çûye Qazaxistanê. Di Zanîngeha bi navê Abayê ya Dewletê li Almatiyê Serokatiya Navenda Zimanên Cîhanê kiriye û bûye cîhgirê rektorê zanîngehê.
Di jêr serokatiya Mîrzoyêv de bi dehan filologa navê zanyariyê wergirtiye. Bûye rawêjkarê gelek monografiyên doktora.
Mîrzoyêv, li bajarên wek Parîs, Berlîn, Bruksel û yêd mayînda endamê desteyên zanistî yên Enstîtû û Zanîngehan e. Li bajarên wek Almatî, Moskow, Sankt Petersburg, Tiflîs, Parîs, Berlîn, Amsterdam û Bruksel beşdarî konferansên zanistî û teorîk bûye.
Mîrzoyêv, bûye endamê yekîtiya nivîskarên YKSS, serokê beşa Azerbaycanê ya yekîtiya nivîskarên Ermenistanê û redaktoriya kovara "Edebî Ermenistan" kiriye. Niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Qazaxistanê, Endamê Yekîtiya Rojnamevanên Qazaxistanê û Serokê Nivîsîngeha PENa Kurd ya Qazaxistan û Asya Navîn e. Her wiha rêdaktore kovara "Nûbar"ê ku li Almatiyê dertê û nivîsên zimanê kurdî, rûsî û qazaxî tê de peyda dibin.
Di 22ê cotmeha sala 1998an de ji ber xizmeta xwe ya di warê fêrkarî û jiyana civakî de, ji hêla Komara Qazaxistanê ve xelata "Rêzdariyê" wergirtiye. Herwiha di 4ê berfenbara 2006an de jî xelata "Xizmeta pêşveçûna zanistî ya Qazaxistan" wergirtiye.
Mîrzoyêv, di jiyana civakî û siyasî ya kurdên Sovêt û Qazaxistanê de xwedî roleke aktîv e. Endamê Parlementoya Kurdistanê ya li Sirgûnê ye. Dîsa di sala 1991ê da bûye serokê kurdên YKSSyê. Her wiha cîhgirê serokê Yekîtiya Komeleyên Kurd ên Navneteweyî ye. Di 2002an de bûye cîhgirê serokê Yekîtiya Komeleyên Kurd li Moskowayê. 28ê cotmeha 2003an serokatiya Yekîtiya Kurdên Qazaxistanê "Berbang" birêve biriye.
Sala 2006an ji bo polên 2-5 û 6-9an pitûka "Zimanê Kurdî" nivîsiye û ji aliyê Wezareta Perwerde û Zanistî ya Qazaxistan ve hatiye pesendkirin ku wek pirtûkeke xwendingehê bê weşandin. Zimanên wek kurdî, azerî, rûsî, ermenî, farsî, tirkî, qazaxî û ozbekî dizane.
Di sala 2014an de xelata Dersdarê Emekdar ê Dewleta Qazaxistanê vergirt.
Dan, ji pir tiştên ku dikeve nava xwarinê re tê gotin. Dema ji çi re hate gotin, navekî din jî pê re tê gotin, wek mînak: Danê Mehîrê, genimê kutayî û liba sax e.
Cureyên dan.
Danê Kutilkan, pir tişt in (li "kutilk"ê biner)
Danê Şorbê, genimê kutayî tê hûrkirî, nîsk, şeîre û gwn.
Danê Şorbeşîrê, bi piranî birinca qeştkirî, hûrikê savar hwd.
Ev xwarineke pir kevn ya Kurdan e. Dema Kutilk têne çêkirin, pê re Pîçik jî têne çêkirin.
Çêkirina Pîçikan, tenê hûrikê savar e, çewa ku ev hûrik ji Kutilkan re tê nermijandin, ji bo pîçikan jî eynî wisa tê nermijandin. Piştre girêkek ji wî hûrikê ku hatiye nermijandin hiltînin, bi destan pehn dikin û hinek qalind çêdikin, pehnîtiya wê bi qederê groveriya tebeqa binê şûşa çayê çêdibe. Piştre di nava avê de dikelînin, lê kela avê ne gur herwekî mîna ya kutilkan nermik dikele. Bi qederê 20 deqe kelandin didomîne, piştre bi kefgîrê ji nava ava kelandin derdixin û dixin teştikekê. Ji bo her yekî çend lib dixin teyfikekê û rûnê qijilandî lê dikin. Hin caran sîr diperçiqînin û bi hindik avê re dixin nava rûn û li pîçikan dikin.
Cûreyekî Pîçikan a din jî, ev e: Piştî ku Pîçik di nava avê de pijiyan, çend hêk dişkênin û bera teyfikekê didin, li hev dixin û pîçikan yeko yeko têdadikin û di tawê de bi rûn diqelînin, hêj dixwin. Ev cûre xwarineke meqbûl e.
Hérault departmaneka başûrê Fransayê ye û li hêrema Languedoc-Roussillon cîh digire.
Walîtiya wî li Montpellierê ye û hejmara nîşana eyaletê jî 34 e.
Herault
Selamo, anku Selamo Selo, aktor û komedyenekî kurd e ku di 1966an de li Nisêbîna Mêrdînê (Bakurê Kurdistanê) hatiye dinyayê. Ew heta sala 1981ê li Nisêbînê jiyaye, di sala 1982an de çûye bajarê Îzmîrê (Tirkiye).
Di salên 1990an de dest bi xebatê şanogeriyê kiriye. Wî di sala 1993an de koça Almanyayê kiriye, di Medya TV û Roj TV de bi skeçên xwe tê naskirin. Ji bilî van xebatan di radyoya Dengê Mezopotamya de sê salan bernameyeke komedî bi navê "Teşqele" amade û pêşkêş kiriye. Dû re di sala 2006an de dest bi xebata "stand-up" kiriye, cara pêşîn di sala 2007an de hat Amedê û di çarçoveya 7emîn Festîvala Çand û Hunerê ya Amedê de bi listika xwe ya bi navê "Teşqele" derket pêşberî temaşevanan.
Di sala 2008an de di vekirina Navenda Çanda Mîtannî de li Nisêbinê lîstika "Teşqele 2" pêşkêş kir. Pişt re di 12ê çiriya pêşîn a 2008an de li Festîvala Çandî ya Qoserê bi lîstika bi navê "Paş û Pê" derket pêşiya temaşevanan.
Komedyen Selamo nuha nêzîkî Düsseldorfa Almanyayê dijî.
junge Welt ("cîhana ciwan") rojnameyek almanî ya rojane ye.
Junge Welt (jW) xwe weke rojnameyek çep û marksîst dibînê. Navenda rojnamê li Berlînê ye, biroyên wê li München û Bremenê jî hene. Li gor agahiyên ji rojnamê rojane derdora 20.000 heb tên çap kirin û xwe digihînê derdora 50.000 xwendevanî. Rojnameya junge Welt bi berdewamî û piştgirî cih didê nûçe û nerînen derbarê kurdan û doza wan de.
Junge Welt di dema DDR de.
Rojnameya junge Welt di 12ê sibatê 1947an de li herema di bin desthilatdariya Sovyetê de hat damezrandin. Destpêke heftane û ji adara 1950î de heftê şeş rojan çap dibû. Ji 12ê çiriya paşîn 1947an de bi jêrnavê "Organa navendî ya ciwanên azad ên alman" derdiket. Ji 1ê adara 1952an û şûn de weke rojnameya rojane û organa FDJ dihate weşandin. Di sala 1977an de hejmara çapê yek milyon derbas kir û di destpêka sala 1990î de gihişt 1,6 Milyon. Bi vê yekê rojnameya junge Welt li pêş organa SED Neues Deutschland ("Almanya Nû") rojnameya xwedî çapa herî mezin bû.
Mahir Kaynak ekonomîst, pisporê siyasî, nivîskar û kevneendamê MÎT'ê ye. Di xebata xwe de ji agahîberhevkirinê zêdetir, agahîbelavkirin kiriye ku ev ji du aliyên sereke yên karê sîxuriyê (îstîxbaratkarî) ye. Ango pisporê belavkirina agahiyên dezînformatîv û hatine guhertin e.
Nav an kodnavê wî tê wateya "çavkaniya jîr(ek)". Tê zanîn ku îstîxbaratên tirk bi kodnavan dixebitin, navên wan ên tên zayîn, ne yên rastîn in. Îhtîmaleke mezin e ku ev ne nav, kodnav be.
Jînenîgariya fermî.
Di sala 1934'ê de li bakurê Kurdistanê li bajarê Dîlok’ê hate dinê. Piştî ku dibistana seretayî û navîn li vê derê qedand, di sala 1948’an de çû lîseya leşkerî ya Kuleliyê. Di sala 1953an de Dibistana şer qedand. Di 1967'ê de ji leşkeriyê veqetiyaye.
Di 1961'ê, di fakûlteya îktîsadê ya zanîngeha Stenbolê ku jê mezûn bû de, dest bi asîstaniyê dike. Di 1965'ê bû doktor, di 1971an de bû doçent. Mahir Kaynak, di wê demê de bi dizî kete nava teşkîlata îstîxbaratê ya neteweyî (MÎT). Kaynak di 1980'yê de ji MÎT’ê teqewît (malnişînî) bû.
Di 1989an de bû profesorê îktîsadê. Mahîr Kaynak ku di 1971'ê de tayîna wî ji bo MÎT’ê derket, di 1993'a de, ji Zanîngeha Gazi’yê malnişînî bû. Piştre ji ber eleqeya xwe ya li hemberî pirsgirêka kurd, rayedarên dewletê û hin derdorên siyasî yên kurd derheqê pirsgirêkê de serî li nêrînên wî dan. Bi gotineke din ket nava kurdan û him agahî berhev kir, him jî agahiyên dewletê di nava kurdan de belav kir.
Heta niha 4 pirtûkên wî hatine weşandin. Nêrînên xwe yên radîkal ên di warê stratejiya cîhanê û Tirkiyê de, di quncikê rojnameya Starê de dinivisîne. Kaynak, dibêje ku ji ber nivîsên xwe yên li ser pirsgirêka Kurd, li Dadgeha Ewlekariyê ya Dewletê (DGM) ji alîkarî û hewandina PKK’ê hatiye darizandin.
Rap cureyekî muzîka populer e û parçeyek ji çanda Hip-hopê ye. Navê "rap" ji bêjeya inglîzî "Rhythm and P'"oetry" ("rîtm û helbest") çêkirî ye, ango R.a.P. Herwesa bi navûdeng e wek "emceeing", "MCing", "spitting" û berniyas e wekî "axiftina yan qêrîna bi têkst". Rap yek ji wan çar giringtirîn tistaîe di çandê Hip-hopê de û muzika rapê gelek caran bi kar tînen digel muzîka hiphopê û rap gelek caran bi kar tînin digel gelek cureyên muzîkê, rap jî def amerîkiyên reş hatiye çêkirin bo yekem car di salên 1960an de. Kesê ku rap dibêje "raper" e.
"Freestyling".
Cureyekî rapê ye, bes ew li ser cadeyan bi kar tînin, hunermend û xelkê normal ango ne hunermend bi kar tînin bê muzîk, wekî axiftina bi kar tînen, gelek caran du kes yan jî du grup dijî yek rapê dibêjin û dibêjinê "Freestyle battle".
Yeketiya Qûtabiyên Kurdistanê li 18-2-1953 li jêr serokatiya Mustafa Barzanî hatiye damezirandin.
Navenda YQK ya li Hewlêrê û liqa YQK li Europa ya li Hollenda û serokê wê Dîndar Koçer e.
"Qolinc" yekem rêzfîlmê kurdî ye. Ev fîlm ji bo MED TV wek 15 xelek hate kişandin. Ji aliyê Jîr Dilovan ve hatiye nivîsandin
Taybetiya fîlm a herî girîng ewe ku yekem car rêzefîlmekî bi kurdî ye. Di nav kurdan de ev destpêk e!
Ew fîlm bi maliyeteke wisa erzan hat kişandin ku li dinyayê dikare bikeve nav pirtûka rekoran. Em bifikirin ku jibo her beşên fîlmên bi vî awayî 150 hezar markên almanî tê serfkirin. Lê bes jibo 15 beşê Qolinc tenê 5 hezar markên almanî hate serfkirin. Helbet sedemên wî yê cuda hene, wek girêdena bi tekoşîna netewî û alîkariyên gel. Herweha derhêner, senarîst û lîstikvan jî ji dil û can bêpere cîhêxwe girtin û keda xwe dane rêzefîlm.
Bi taybetî di destpêke de divê bê şirovakirin ku rola derhêner gelek mezin bû û bi qasî 40 sala keda wî di warê sînemayê de hebû. Ev jî hizkiriyê rêzefîlm zêde kir.
LG Group (bi koreyî: 엘지 그룹, "Elji Kŭrup"), dirûşmeya Kompanyayê "Life's Good" ("Jiyan xweş e"), kompanyayeke ji Koreya Başûrê.
LG di gelek waran de dixebitê, bi taybetî bi berhem hînana amûrên elektronîkî. Navende kompaniya LG Sêûl le.
Nava şirketên mezin ên Koreya Başûr de cihekî girîng digire warê elektronîk, telefona gerok û petrokîmyeyê de.
Ji hêla malbata LG, "Koo" yê tê rêvebirrin û şirketekî famîleyî ye. Vebûna navê şirketê "LG Lucky Goldstar" sedema wê jî "Lucky" û "Goldstar" du şirketên ji hev cuda ne piştre hêzên xwe kirine yek.
Xweşneamkê (), mezrikeke Hosikanê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Dewleta Tirk di çarçoveya polîtîka asîmîlasyonê de navê Hasırlı lê kiriye. Li gorî kurmanciyê Xweşneamkê gundik e. Ji şeş heft malan pêk tê.
Li ser Çemê Reşan hatiye avakirin. Ji Çinarê pênc kîlometroyan dûr e. Li dora wê gundên weke Rûbêrê, Berbirê, Şekirwêran û Gundik hene. Li nêzî Xweşneamkê Şikefta Hecî Kalê heye. Dîsa devereke bi navê Kevirbelê heye. Demekê Gola Sincê bi kûrbûna xwe navdar bû. Lê niha Gola Sincê ji xîçikan tijî bûye.
Omera (bi romî: "Tavşançalı") yek ji gundên kurdan ên li Anatoliyayê ye. Gund ser navçeya Kuluya parêzgeha Konyayê ye.
Serhejmara gund nêzîkî 5485 e. Gelek malbatên wê li derveyî Tirkiyeyê û Kurdistanê bi cih bûne (ji bo mînak Ewropa). Ji ber wê gelê gund gihîştiye dewlemendiyek mezin.
Bi gotina mezinên gund, berî ji Mêrdîn ango ji herêmê Omeryan piştre bav û kalên wan ji Semsûrê hatine van deveran. Kal û pîrên wan hêj jî dibêjin, ew ji êzdiyan tên, lê ji ber tirsa wê demê divê bûne viya înkar bikin, veşêrin.
İlter Rezan (jdb. 1960 li Bakûrê Kurdistan) wênesazekî kurd e.
İlter Rezan di sala 1960an de li Bakûrê Kurdistanê ji dayîk bûye. Di navbera salên 1978 û 1980an de li Zanîngeha Pedagogiyê ya Enqerê xwendiye. Piştî kû bavî wî hat kuştin, wek penaberekî siyasî li Almanya bicîh buyê. Heta sala 1994an li Bajarê Freiburgê li Zanîngeha Huner û Wênesaziyê xwendiye. Ji sala 1997an çar sala Serokatiya Yekitiya Wênesazên Kurdistanê kiriye. Di navbera salên salên 1998 û 2004an endamtiya Hevgirtina Hunermendên Offenburg‘ê kiriye û ji sala 2000an heta 2007an li Dibistana Hunerî li Offenburgê dersên şêwekariyê daye.
Rêzan ji sala 1991an virve li welatên wek Almanya, Belgiya, Lûksembûrg, Swîsrê, Awûstûrya, Fransa û Polonyayê gelek pêşangeh û projeyên şexsî û hevpar vekirine.
Ji ber serpêhatiyên wî, di nav xebatên wî de nirxên mirovatiyê cihekî bingehîn digrin. İlter Rêzan bi awa û teknîkên cûde di nav berhemên xwe de cîh didê wan nirxan. Balkêşe ku di piraniya berhemên wî de wêne û laşê mirov rola sereke dilîzin.
Biennale di Venezia (Pêşangehê hunera hevdem li Venedîk’ê) pêşangeheke navnetewî ya şêwekariyê ye ku ji sala 1895an û virde her du salan carekê li bajarê Îtalya’yê Venedîk’ê tê lidarxistin. Ev pêşangeha yek ji giringtirin Pêşangehên hunera hevdem tê hesibandin.
Cihê ku Pêşangeh lê tê lidarxistin Giardini ye, ku li taxa Castello ya Venedîk’ê ye. Li vî cihî 28 pavîlyonên welatên cûda hene, ku berhemên hunermendên xwe yên bijartî lê pêşkeş dikin. Welatên ku pavîlyonên wan nebin, di dema „Biennalê“ de berhemên hunermendên welatên xwe li cihên curbecûr li bajêr pêşkeşî mêvanan û cihana hûnerhes dikin.
Derhênerê vê rêzefîlmê Kamiran Abdullah û senaryo jî ji alî helbestvan Hekîm Sefkan ve hatibû amadekirin. ev rêzefîlm li başûrê Fransayê li bajarê Montpellier hat kişandin. Bingeha lîstikvanê fîlme endamê Koma Şanoya Ehmedê Xanî bûn. Derî viya wek mînak Hozan Fatê, Brader, kurdê li Montpellier û aktorê Fransî cihê xwe girtin. Naveroka rêzefilme li ser malbatên penaber, têkilîyen mafya bi Dewleta Tirk re û pêkve girêdana kurda bi çi awayî dikevin destê şebekeyan.
Ev rêzefîlm ji bo MEDYA TV wek 6 xelek hatibû amadekirin.
Kurbeşk an jî kurbeşkê Ewropayê ("Meles meles"), cureyekî kûzeyan ("Mustelidae")e ji cinsê kurbeşkan ("Meles") ku hov e û li gelek herêmên parzemînên Ewropa û Asyayê tê dîtin. Kurbeşk li gelek deverên Kurdistanê heye.
Bi roj ti qulika xwe de dimîne. Gelek çaviyên qulikên wan hene. Bi şev derdikevin nêçîrê. Kurbeşk guhandarên biçûk, kêz, ber û kuvarkan dixwin.
Mertal çekekî gelek kevn e. Mirov pê xwe diparêze.
Ew ji text yan jî ji hêsin tê çêkirin.Destikekî wî heye,ji mirov pê bigirê.
Şêkîlên mertalan li gor deman guherînê.
Carina gilover,carina şêgoşe û hwd bûne.Bi piranî rûyê mertalan neqişandî ne.
Li pir serdeman dihatin bi kar anîn, le niha dema wan çêkan derbas bû ye.
Mizirqe amûreke biçûkê ku mirov bi pifê lêdide.Parçetextekî qulqulî û bi
zimanokên metalî ne.Hinek ji wan qulik û kanalan di pifkirinê de û hinek ji di
di kişandina bêhnê de tonên cuda derdixin.Mizirqe di salên 1800î de hatiye çkirin.
Ji bo peqokê tasek û piçek av divê.Hinek dermanê firaxan têxe tasekê û
li hev bixe.Serê têlekê yan jî tayekî hesinî biçemîne û bika mîna xelekekê.
Paşê xelekê hêdika têxe av û derxe.
Dema tu pifî bikî peqok çêdibin.Hemû rengên keskesorê jî di wan de xuya dikin.
Pizirk girreke biçûk e ku di laşê mirovan de dertê.
Carina û nemaze di deka kamilbûn e de,li rûyê mirovan pizirk derdikevin.
Pizirk weha çêdibin:Di çermên mirovan de qul hene,ew carina dixetimin,eger
mikrop yan ji gamar têkevin qulekê,ew nêmê digire,kul dibe û pizirk çêdibe.
Bi alîkariya qeraseyê mirov dikare gelek tiştên giran ji cî bilivîne û rake.
Ev kurik bi qeraseyekê kevirekî mezin ji cî ra dike.
Serê qeraseyê dike bin kevirê mezin û kevirekî biçûk wek destek dide bin qeraseyê.
Mirov çiqas ji desteke dûr pê li qeraseyê bike livandina kevirê mezin hewqas hêsantir dibe.
Rende aleteke xerat û dartiraşan e.
Mirov bi rendeyê dikare rûyê text û daran rast û şayik bike.
Rende destikekê ku kêrikeke mîna gûzane pê ve ye.Gele cureyên wan hene,hinek darîn û
Roket di şahî û pîrozbahiyan de tên avêtin û teqandin.
Roketên ku dişînin asîmanan jî kêm zêde bi wî awayî ne.
Di hundurê de roketê de barût an jî madeyeke teqandinê heye ku zû agir digire û
gazê çêdike.Dema mev gaz bi xurtî derdikeve der, wê demê roket ber bi pêş yan jî ber bi jor ve diçe.
Saksofon amûreke pifbar e.Girsbûna wan û dengê tonê wan herwekî soprano,tenor,barîton,bas û
basbarîtonê ji hev cuda ne.Saksofon,bi taybetî di mûzîka jazê de bi kar tînin.
Zebrayê çiyayan ("Equus zebra"), cureyekî guhandarên yeksiman ji binecinsê hespên piling an ("Hippotigris"), ji cinsê hespan (Equus) û ji famîleya hespan ("Equidae"). Navê vî cureyî ji Zebra ya îngilîzî û latînî hatiye
Dirêjiyê zebrayê çiyayan yê mezin, qasî 2.1- 2.7 m û dirêjiyê dûvikên wî qasî 40-55 cm. Giraniyê zebrayê çiyayan digihîje 204 - 372 kg.Zebrayê mê ji nêr mezintir e bi gelemperî. Xêzên reş li ser laşê cureyê zebrayê çiyayan a Kapê, pehntir e ji xêzên cureyê zebrayê çiyayan a Hartman.
Warên sirûştî.
Li deşt û naverastên Afrîkayê dijîn û bir bi bir digerin. Loma jî li nav darên firk û naverastan, lawirên hov wan bi hêsanî nabînin.
Şervanekî amerîkî yê ku zirxekî modern li xwe dike.
Zirx, cureyekî kincên şer e ku gelek caran ji pol, dar yan jî çerm tên çêkirin. Ji bo ku şervan xwe ji ber derbên tîr, rim, şûr, bivir û gurzan biparêze li xwe dikin.
Kumê ku didan serê xwe jî dibêjinê kumzirx.
Madalya ji bo serketinê tê dayîn. Herwekî di pêşbirkên sportê de.
Madalyayên ji bo bîranîne jî hene. Ji bo bîranîna kes û bûyeran.
Madalya ji dar, pola yan ji metalên din tên çêkirin.
Dirûv û meziniya wan dikare cuda bin. Ji madalyayê çargoşe re dibêjin plaket.
Jojo meqereyeke e ku li dora wê kertikekê vedikin û benê sênîx lê dipêçin.
Dûre bi vî benî ber bi jor û jêr dibin û tînin.
Jojo lîstikeke gelek kevinê û nuha ji car car nûjen dibê.
Zimanên Germanî yên Bakurî anko zimanên Skandînavî yek ji sê tayên zimanên Germanî pêkdiînin. Zimanên Germanî jî binmalbatek ji malbata zimanên Hindûewrûpayî ye. Herdu tayên dî yên zimanên Germanî jî ev in: zimanên Germanî yên Rojavayî û zimanên Germanî yê Rojhilatî. Tayê sêyê, anko tayê rojhilatî, niha nemaye û êdî kes bi wan zimanan napeyive.
Navekê dî yê zimanên Germanî yên Bakurî zimanên Nordîk e. Sedema vê jî ew e ko pirraniya xelk û zanistvanên welatên mîna Danîmark, Swêd û Norwêjê weha dibêjin. Zarav anko terma "zimanên Germanî yên Bakurî" di zimanzanistê bomayîk anko genetîv da dihêt bikaranîn û zarava "zmanên Skandînavî" jî dema behsa zimanên nûdem yên wan welatan dihêt kirin.
Nêzîkî 20 milyon kesan li welatên Skanênaviyayê (û kêmaniyeka swêdiyan li welatê finlandayê bi van zimanan dipeyvin.
Ji sala 200 ve zimanên Germanî yên Bakur hêdî hêdî ji zimanên dî yên wê binmalbatê hatin veniyasîn.
Piştî qonaxa berî-Nors û Norsê Kevin, zimanên Germanî yên Bakur bûn du ta: Zimanên Skandînavî yên Rojhilatî (Danîmarkî û Swêdî) û zimanên Skandînavî yên Rojavayî (Norwêjî, Farozî û Îslandî).
Zimanê norwêcî zimanek ji tayê zimanên germanî yên bakurî ji binmalbata zimanên germanî ji zimanên hind û ewropî ye. Ew zimanê fermî yê welatê Norwêcê ye. Ev ziman digel du zimanên dî yên Skandînaviyayê (swêdî û danîmarkî) berdewamiyeka zimanî pêkdiînit ko hersê bi hevra jibo axivtinkerên wan dihên fehmîn. Anko, bi awayekî an yê dî, axivtinkerên van hersê zimanan ji hevdu difehmin. Lê du zimanên dî yên Germanî yê Bakurî, anko feroeyî û îslandî, bi aqarekê dî da çûne û ji aliyê van hersê zimanên dî bi başî nahên fehmîn.
Li welatê norwêcê du awayên cida ji zimanê norwêjî yên fermî jibo nivîsînê hene: bokmål (bi gotineka dî "zimanê pirtûkê") û nynorsk ("norwêciya nûî). Lê zimanê fermî yê axivtinê nîne û herkesek bi devok anko lehceya xwe diaxivit.
Devoka çînên civakî yên navîn yên bajarên herêmên rojhilatî yên Norwêcê, ko binaxeyê zimanê bokmål bûye, bi awayekê kiryarkî wekî zimanê fermî yê axivtinê dihêt bikaranîn û her ew zimna jî jibo fêrkirina xwîndevanên biyanî bi kar dihêt.
Kortadîroka Zimanê Norwêcî.
Norwêcî, bi teybetî, dîroka wê biqasî ku tê gotin, diçêt at sadsale 9 û hwd. Berê vê demê jî, hinekî weke dîroka pêşîya zimên tê nivîsandin û jê re "Neront(Nørront)" tê gotin. Lê bi teybetî, di sadsale 17. min û 18. min de, pêşketinên mezin û destpêka wê ya mezin tê kirin. Di vê demê de, Bi navê "Landsmolet(landsmålet)" Ev nav, wê bibe navê zaravayê norwêcî ê ku jê re "Nynorsk" tê gotin a. Di sale 1840´an de zaneyên Norwêcî ên weke Ivar Aasen wê li hewîrdora Norwêcî bigirihin û wê Devok û zaravayên ku dihatina axiftin di nava xelkê de, wê qeyd bikin. Piştre bi demekê ya vê gerîna xwe re wê Ivar Aasen, wê "ferhenga Norwêcî" binivîsêne û ev wê temenê Zimanê norwêcî ku di wê demê de jê re "Landsmålet" wê temenê wê biafirêne. Piştre di sale 1850 de Ivar Aasen di pirtûkên bi navê "Zimenê Norwêcî ê ku xelk pê diaxivê giramatika wê(Det norske Folkesprogs Grammatik) " û "Ferhenga norwêcîya ku xalk diaxivin(kom Ordbog over det norske Folkesprog)". Ivar Aasen, xwestibû ku devokê ku xelk diaxivin bike zimanê nivîsandinê. Ji di heman demê de rojmene bi navê "dølen(di sale 1858´an de cara pêşî weşîya û yê ku ew da weşandin jî Åsmund Olavson Vinje bû)" ku bi vê şeklê ku Aasen kifşkirîya di nivîsêne. Ev rojmene, weke ye pêşî jî ya bi norwêcî tê nasîn. Wek Ivar Aasen, Ludvig Kristensen Daa jî rastkirina di zimên û gramatik û nivîsandina wê de li ser kar dikin.
Hingî, hê Norwêc bi Danîmarka ve yek bû. Ku bandora Zimanê Danmarkî jî li ser heya, awayekî Norwêcî Wê bi navê Norwêcîya nû wê Kjell Venås, wê weke zimanê xwe yê dayikê wê bidest lêkolînên mazin têde bikin. Knut Hamsun, ku xelat Nobelê jî piştre girt, zimanê Norwêcî di temenê nivîsandinê de ku weke zimanê nivîsandinê di pêşxistina wê de rolaka mazin lêyist. Lê temenê Norwêcîya nû ya ku zaneyên Norwîcî ên weke Ivar Aasen avêtin, wê piştre bi ber Bokmol(Bokmål) herê û pêş bikeve. Rojnameya Norwêcî ku sale 1907´an de bidest weşanê kir Aftenposten. Di pêşketina ziman ya bi vê rengê bokmolê de, wê bandora wê mezin bibe. Lê bi teybetî li wê Norwêcîya ku pêşket bi vî rengî, weke di destpêkekê di wê de Knud Knudsen Ew norwêcîya wî ya nû ku wî pêşxist, wê biber norwêcîya nû de herê. Piştî ku Ku ji çîna bilind tê Henrik Wergeland ku ji bo pêşxistine wê û lê xwedi derdikeve, êdî ew dibe despêka nû ya di avabûna desthilatdarîya norwêce de jî. Knud Knudsen, bi teybetî li ser dengên ku di gotina bêjeyan de tên derxistin disekinê.
Peter Christen Asbjørnsen û Jørgen Moe li hewidora Norwêcî digerihin û vegotinên ku di nava xalkê de tên gotin li wan dihisênin û wan di nivîsênin. Gotinên pêşîyan li cem xwe qayd dikin. Di demên piştre de jî, wê norwêcî, bi awayekî bokmål´î pêş bikeve. Piştre, di reformên ku tên kirin de, ên salên 1907, 1910, 1917, 1924´ û hwd, wê li ser pêşketina vê zaravayê norwêcî bê sekinî û ew weke zimanê perwerdekirinê were pêş xistin. Pirtûkên xwandin ên perwerdê bi vê tên nivîsandin. Heta ku roja me ku tê, ser sadî heştêyî re norwêcî wê bi vî zaravayî weke norwêcî wê biaxivin.
Beş û zaravayên Norwêcî.
Norwêcî, ji pirr zaravayên pêk tê. Lê zaravayên sereke ên bokmol(bi Norweci: bokmål û ankû bokmaal) a. Ê din jî zaravayê ku bi navê "norwêcîya nû" ku norwêcî jê re "Nynorsk" a. Di roja me de, weke norwêcî zaravayê wî ku herî zêde tê bikarhanîn "bokmål" a.
Bokmol û ankû bokmål.
Ev zaravayê sereke yê ku pirranîya norwêcîyan pê diaxivin, li norwêcî ji aliyê ji sadî heştê û pêncan ve tê axivîn. Weke di roja me de, bûya weke zaravayê navendî di norwêcîyê de.
Nynorsk û ankû norwêcîya nû.
Weke zaravayê berî deme zaravayê bokmolê ya. Hin aliyna ve heta roja me jî li ser Vê zaravayê nîqaş hene. ev zarava, nêzîkî zimanî danîmarkî ya. Di sadsale 18´ min de, norwêcî, bi Danîmarka ve yek bû. Hingî, di deme ku norwêcî bidest pêşketina xwe dike, di wê destpêkê bi vî zaravayî bidest pêşketina xwe dike.
Tîp.
a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z, æ, ø, å
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z, Æ, Ø, Å
Dengdar (li gorî hin zimannasan wekî "bêdeng" û "bêdenganî" jî tê naskirin), di dengnasiya bilêvkirinê da, dengekî axivtinê ye ko bi girtina tivav an nîveşkan ya riya deng a jorîn dihêt bêjkirin. Riya deng a jorîn derên jorî ya qirqirik anko hencereyê vedigirit. Bervajî dengdaran dengdêr in.
Hema bibêje di hemî zimanên cîhanê da hijmara dengdaran ji dengdêran zêdetir e. Dengên mîna Ş, Ç, R, K û P'ê di zimanê kurdî da dengdar in. Dengên mîna Î, Ê, O jî dengdêr in.
Dengdarên zimanê kurdî.
Di zimanê kurdî de 23 dengdar hene. Dengdar bi sê awayan ji hev vediqetin: li gorî cihderka dengan (bo mînak, dengdarên lêvî, diranlêvî, diranî û hwd), li gorî awayê derketina dengan (yên girtî, yên fîzekî û hwd) û li gorî asta derketinê.
Bo nîmune, dengdara "b", dengdareke lêvî ya girtî ya nerm e; ya "c" jî dengdareke pêşesmandevî ya nîvgirtî ya bixişîn e û nerm û sist e.
Dengnasiya bilêvkirinê tayek ji zanista dengnasiyê ye. Li dema xwîndina bilêvkirinê da, dengnas bizavê dikit çawayî ya bilêvkirina dengên dengdêr û denganî tomar bikit. Anko, dengnasên bilêvkirinê meraqdar in bizanin ka her endamekê boriya dengî (mîna ziman, didan, qirqirik û lêvan) çawa bi hev ra dixebitin da dengên axivtinê çê bikin.
Kher û ker, têbîniyeke dengsazî (phonetic)
Di nivîsandina gotina "ker" de, ku dewarekî çarling û guhdirêj e, û gotina "ker" de, ku yek ji taybetmendiyên mirovê ku dengan nabihîse ye, em dengê /r/ cuda dininvîsin daku em tevleheviya herdu gotinan ji hev cuda bikin! Ev yek çewt e!
Rastî ew e, ku ev herdu gotin xwe ne di dengê /r/ de, lê di dengê /k/ de ji hev cuda dikin! Yek ji taybetmendiya dengsaziya (phonologiya) Kurdî ew e, ku du dengên /k/ di Kurdî de hene, yek /k/ henasedar (unaspirated) û /kh/ henasedêr (aspirated).
Heke mirov bixwaze vê angaştê taqî û tecrube bike, mirov dikare kefa destê xwe deyne ber devê xwe û gotina „ker“ dewarê çarling û guhdirêj, bilêv bike. Hingê mirov bi sura bayekî nerm hîs dike! Dema mirov heman tecrubeyê ji bo gotina „ker“ jî, mirov ku dengan nabihîse, bike, mirov vê sura bayê nerm hîs nake!
Heke mirov bixwaze angşatê bêtir dabîn bike, mirov dikare tîpên /kh/ û /k/ ji herdu gotinan bavêje û tenê dengên /er/⇒[ar](bilêvkirina phonêtîk) di herdu gotinan de bilêv bike. Hingê mirov sura bayê nerm di herdu /er/an de hîs nake! Ev yek jî angaştê (argumentê) dupat dike, ku cudahiya herdu gotinên ker, dewar, û ker, mirovê dengan nabihîse, ne di dengê /r/ de ye, lê di dengê /k/ de ye!
Mixabin di rastnivîsandinê de tîpên taybet ji bo van dengan nehatine terxankirin, ji ber hingê ev tevlehevî derdikeve hole! Helbet terxankirina nîşan/tîpeke taybet ji bo van dengan ewqas girîng nîn e, dema mirov dostê xwendina kurdî be û fêrbûneke dezgehî û fermî hebe, mirov van cudahiyan zû ji holê radike û diçe ferqa wan!
Navê xwe ya rastî Mizgin Arslane. Di sala 1981an de li Mêrdînê hate dinê.Di salên xwendevaniya xwe de bi Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) dest bi rojnamevaniyê kir.Heman salî mîna peyamnera çand û hûnerê, derbasî Şaxa Stenbolê ya DÎHA bû.
Heya ku derbasî rojnameya Gundemê bû, li DİHA peyamnerî û edîtoriya çand û hunerê berdewam kir.Di rojnameya Gundem de, li ser sînema nivîsên xwe nivisandin û edîtoriya çand û hûnerê kir.
Weşanên mîna, Vîrgul, Varlik, Edebiyat Eleştri, Cumhuriyet Pazar û Mesele jî di nav de, di gelek weşanan de nivîsên ser wêjeyê nivisandin.
Filmê xwe ya bi navê "lîstoka dawî"(Son Oyun) kişand. Ev fîlmê wê, di hundir û derveyî welat de gelek diyarî bidest xistin. Dawiyê kurtefîlmê xwe ya bi navê "Nora" kişand. Di belgefîlma xwe ya bi navê "İkinci Adres" de jiyan û serpêhatiyên pîrên Tirk ên ku li Londra jiyana xwe berdewam dikin naxşand. Perwerdehiya xwe ya ku li Beşa Bîyolojî ya Zanîngeha Dîcle dest pê kiribû, hêj li, Beşa Sînemayê ya Fakûlteya Îletîşim a Zanîngeha Marmarayê, berdewam dike. Pirtûkê bi navê "Rejîsor" yê Atif Yilmaz berhev kiriye.
Du agirkujên ku ketine karê xwe
Agirkujî rêxistineke taybet e ku ji bo temirandina êgir tê damezrandin. Ji van kesên ku vî karî pêktînin ra agirkuj tê gotin. Agirkuj ji bo vî karî bi perwerdehiyeke taybet tê perwerdekirin û bi amûrên taybet tên xemilandin. Agirkuj ji bilî agir temirandinê, mudaxilê qedên seyara, avahiyên hildişe jî dike. Bi giştî karê wan xilaskirina rihê mîrovan e. Ji ber van sedema agirkuj servîseke acîl e û pêwîst e ku her tim tekîliyan wan bi servîsê din yê acîl ra hebe.
Numareya telefonê ya agirkujên li dewleta Tirkî "110" (sed û deh) e.
Gumgumok an jî qumqumok (mîna "gimgimok", "qimqimok" jî tê nivîsandin) ("Laudakia"), cinsekî sûsmaran "Agamidae" e. Cinsê gumgumokan ("Laudakia") ku wekî mar û marmarokan xuya ye, lê bi ling in û pir cureyên wan hene.
Ew kurm ê kêzan dixwin. Piraniya gumgumokan li herêmên germ dijîn.
Şivira kedî, pezkoviyê bakur yan jî aska renê (bi latînî: "Rangifer tarandus") cureyekî şiviran e. Pirça wan gelek gur e û simên wan fireh û dikarin bi hêsanî di nav berfê de herin. Şivirên kedî yên nêr jî û yên mê jî bi qiloç in. Şivira kedî bi keriyan dijîn.
Laponiyên ku li bakurê Norwêc, Swêd û Fînlandê dijîn û şivirên kedî xwedî dikin, navê wî "ren" lê kirine. Ajeleke kedî ye gelê laponiyan e. Lêbelê, şivirên kedî ku li Bakurê Amerîkayê dijîn bi gelemperî jê re "karîbû" dibêjin.
Di çîrokên Senîkolaws (Nîkolaus, kalikê gaxan) de, çend cot şivirên kedî taxoka wî xîj dikin û alîkariya wî dikin.
Sewze gelek cure şînahî ne ku mirov wan dixwe.
Wek mînak xiyar û firingî,pelên xas û keleman sewze ne.
Sewze dikarin wek bezelyeyê bi lib bin yan jî wek tivir û gêzeran bi reh bin.
ji bo laşî mirovan pir bi fedê.
Weretek, Wêretek, Wereteka Seyida, an Wereteka jorê (tr: "Yukarı Saklıca") gundekî bajarê Agirî ya Serhedê Kurdistanêye. Fêza Agirî, danzdeh(12) kilometre ji bajarê dure.
Dirok û demografî.
Serê 1800 da, Seyid Bekir pışti xwandına xwe, pıştdar u mirovên xwuva erd dıkırre u malên xwe vi e'rdida avadıke. Hemmu Jiyanvanên Gund, jı van malan zıde bune.
Îro, bist u penc mal gund hene. qasi sed mal ji derketine xeribiyê.
Keman, yek ji amûrên mûzîkê yên herî bi nav û deng e, ya ku di mûzîka klasîk de hatiye bikaranîn. Ji zêdetirî 200 salî, keman bûye amûreya mûzîkê ya herî girîg li kêleka piyano. Kevintirîn cûreyên kemana “Rebec” an jî “Rubébe” e. Keman berî vî rengê xwe niha di gelek rengan re derbas bû. Ta ku di sedsala 16-ê de li bakurê Îtalyayê gihşt vî rengî.
Muzîkjenên herî bi nav û deng di cîhanê de keman bi kar anîne, wek Bach, Beethoven û Mozart. Amûreya kemanê di her şevên senfoniyan de amade ne.
Başbûna kemanê li ser başbûna textê ku jê hatiye çêkirin disekine. Berî text bibe keman tê veşartin û zuha kirin, ji bo ku di pişre şeklê xwe neguherîne. Keman gelek car li ser hev tê boyax kirin, ya ku bandorek mezin li ser kalîteya deng dike. Îtalya bi çêkirina kemanan gelek bi nav û denge û bi taybet malbata Amati û Guarneri û malbata Stradivari. Lê di destpêka sedsala 18-ê de malbata dawî gelek ji kemanê guherî ta ku gihişt keman îroyîn.
Polkovnîk Savovo (bi bulgarî: Полковник Савово), gundek e ku dikeve parêzgeha Dobrîçê li bakurê rojhilatê Bulgaristanê.
Gınd kija çaği çıbuye tam beli nine. Ama gınd pişiya 1920 çıbuye eva gında berı 5 km durı vırabuye eva gında agrı bı ketiye ve merıvı vi gındi sı gındı dını çıkırıne. Merıvı vi gındi çune ciyi dını çend salı dını ğöç kırıne vı derı 1957 ceyran anine vı derı. 1980 Buna basqıyı Bulgar'a Tırk vı derı göç kırıne.
Çêkirina gund.
Gınd da girişa vı 3 girişa vıye dını 2 navıda 1 hemu serda 5 qani hene gın dfa çemık tenı hye evji bona gınd bı av nebine.
Ayîn û bawera nîştecihên gund.
Gınd da mıslıman gelekın xıristiyanda hene. Gınd da jı ci nıvıjkın tıne hemu hılşandne gınd da mıslıman sıni elevi ji hene. Gında xıristiyan ji ortadoks ın.
Kurdê Rêwî - romana Seîdê Îbo ye.
Romana Seîdê Îbo ‘Kurdê rêwî’ ku di sala 1959an de nivisandibû, di 1979an de bi alfabeya kirîlî derket, bi alfabeya latînî di nav weşanên Avesta de ji nû ve çap bû.
'Di vê romana ‘Sehîdê Îbo ku di sala 1959an de nivîsandiye de ‘emir, rê û rism, urf-‘edet û rabûn-rûniştandina kurdên êzdî ji êla Ortiliya di ser axa qeza Qersê di dema bûyer û qewimandinên pir ‘eyan di destpêka sedsaliya 20an da zelal tê xuyakirin.
Di romanê da tê ber çavan, çawa eşkeletiya hal-jiyana ‘emir, lê wisa jî qedera kurdên êzdî wexta şerê cîhanê yê yekemîn, dema şoreşa Oktobirê di Rûsyayê da, çaxê bolşêvîk çarê ûrisa Nîkolay ser text davêje, wexta lêşkerê Rûsya paş da ji qeza Qersê vedikişe û rev-beza êzdiyan dest zor û zulma Romê. Di vê romana Sehîdê Îbo da ruhê êleke kurdên êzdî mînanî deziya rîsê sor di nava wan qewimandinan da timê ber çavan e. Ev romana, bi rastî, wek çavkaniya melûmetiyên rewşa êzdiyan di demên jor kifşkirî da dikare bê hesabê.
Sehîdê Îbo di romana xwe de jiyaneke nû dernaxe holê, ewî ‘esasiya mijarên vê romanê ji ber hal-jiyana herroyînî yê pêşiyên me di zemanê berê yê bihurî da hildaye û girtiye. Roman derheqa jiyana kal-bava ne, ku bi zaravê şîrîn û zanebûneke kûr va bi bûyerên dîrokî, civakî û olî va di ser hîmê ‘erf-‘edetê jiyan û bîr û baweriyên wan hatiye xemilandin.’
Rojîn Zarg di sala 1973'an de li Licê gundê Fîsê hatiye dine, nivîskar û berhevkarê çîrok û edebiyata devkî ya kurdî ye.
Zarg û nivîskar Hîlmî Akyol bi hev re çend pirtûkên folklorîk amade kirine û di sala 2004'an de du ji wan derxistine: "Cîrokên gelêrî" û "Pêkenokên kurdî". Di sala 2011'an de bi navê "Fîdo" serpêhatiyeke amade kiriye û li Stockholmê ji aliyê weşanxaneya APEC'ê ve hatiye çapkirin. Di sala 2014an de pirtûka wê ya bi navê "Şewata Licê 1993" çapa yekem li Amedê û ya duyem jî li Stockholmê ji aliyê weşanxaneya APECê ve hatiye çapkirin. Di heman salê de li Duhokê seteka çîrokên wê yên gelêrî hatine çapkirin. Di sala 2018an de de pirtûka wê bi navê "Emrê Dirêj Bextê Reş" çapa yekem li Stockholmê û çapa duyem jî li Amedê hatiye çapkirin. Di heman salê de wê û Amed Tîgrîs bi navê Êzdîxan û 97 Ferman û Qewl û Duayên êzdiyan du pirtûk amade kirine û herdu pirtûk li Stockholmê ji aliyê weşanxaneya Apcê ve hatine çapkirin
Rojîn Zarg demekê di Enstîtuya Kurdî ya Amedê de kar kiriye. Di serdema HADEP'ê de di nav partiyê de kar kiriye. Di navbera salen 1998-2000'ê di birêvebiriya HADEP'ê ya Îzmirê xebitiye. Di sala 1994'an de berpirs û xwediyê kovara W bûye. Di navbera salen 2006-2008'an de di rêveberiya Komeleya Mafên Mirovan a beşê Amedê de kar kiriye. Niha ew li Şaredariya Mezin a Amedê kar dike û di heman demê de li beşê Aboriyê yê zaningeha Dicleyê dixwîne.
Sêîdê Îbo an jî Seîdê Rizgo Îboyan, di 8ê gulana sala 1924an li gundê Qarxûna Jorîn, Ermenistanê, ji dayik bûye, helbestvanekî kurd î welatparêz bû.
Prof. Dr. Sêîdê Îbo kolêj û enstîtuya bijîşkiyê ya Êrîvanê xilas kir. Doktora xwe jî li Moskovayê temam kir. Seîdê Îbo wek bijîşkê zarokan kar dikir. Di sala 1971'ê de bû serokê kafêdra bijîşkiya zarokan (pêdiyatriya) li Enstîtuya Êrîvanê ya Bijîşkiyê.
Îdîa hene ku Îbo ji aliyê hêzên îlegal û rastgir ên ermeniyan ve hatiye kujtin. Piştî hilweşîna YKSSê, neteweperestên ermeniyan êrîş birin ser kurdan, bi taybetî rewşenbîrên kurd. Ermenistanê hebûna kurdan înkar kir û niha jî di destûra bingehîn a Ermenistanê de bêjeya kurd nîne. Bes êzîdiyan nasdikin û dewlet bi fermî êzîdiyan wekî geleke ji kurdan cuda dide naskirin.
Di sala 1974an de li Washingtonê dibe endamê rêxistina Ortemiletiyê ya bijîşkên nexweşiyên gurçikên zarokan. Li Glazgoyê tê hilbijartin wek endamê rêxistina bijîşkên zarokan li Ewropayê.
Di 17ê kanûna pêşîn a 1991ê li bajarê Êrîvanê ji aliyê kesê “nenas” ve hate kuştin. Hejmara pirtûk û berhemên Prof. Dr. Sehîdê Îbo yên ilmî derheqa bijîşkiya zarokan da nêzîkî 100î ne.
Kovan Sindî nivîskarekî kurd e ku li sala 1965ê li devera Zaxo hatiye dinyayê û xwendina amadeyî li wê derê qetandiye.
Kovan Sindî Li salaLi sala 1984ê dibe endamê rêxistinên nihênî yên PDK. Li çiriya pêşîn, li 1987ê rêxistina wan keşf bû û gelek ji hevalên wî ji aliyê rijêma Bees ve hatin sêdare dan. Kovan qurtal dibe, derdikeve nav rêzên şoreşê û li komîteya devera Zaxo dibe pêşmerge. Pişikdarî di gelek şerên mezin de kiriye, wek dastana Dêrelok, Şeraniş, Dêmka û gelek cihên din. Piştî enfalên 1988ê koçberî Bakurê Kurdistanê dibe, li kampa penaberan li Amedê, di bin barûdoxên dijwar de jiyana xwe derbaz dike.
Li sala 1991ê diçe Asîna, piştî salekê ji wê derê derbazî Elmaniya dibe û li bajêrokê Ahrensburg li eyaleta Schleswig Holstein akincî dibe. Salekê li zanîngeha Hamburg (Welt Universitet) zimanê elmanî dixwîne, lê ji ber barûdoxên jiyana wî ya bi zehmet neçar dimîne ku destan ji xwendinê berde. Li 1998ê li welatê Denmarkê akincî dibe. Li 2001ê, li zanîngeha Aarhus, beşa derûnnasiyê tê wergirtin.
251px251pxLeonî an jî leyonî (bi leonî: "Llionés") yek ji zimanên malbata hind û ewropî de ye. Leonî mîna fransî, spanî, portûgalî, ketelanî, romanî hwd ji şaxa latînî ye. Ev ziman li Leonê (Spanya) û li herêmên spanîaxêv ên Bragança (Portûgal) tê axaftin. Nêzî 25.000 kes zimanê leonî diaxive.
Zimanê leonî di serdema navîn de li keyaniya Leonêda zimanê fermî bû.
Zimanê leonî li şeş dibistanên bajarê Leon û çend gundên parêzgehên Leon û Zamora tên hînkirin.
Malpereke internetî ye ku di roja çarşem 22/09/1385e rojî beraberî 13/12/2006ê li aliyê hinek li çalakên mafên mirovan li bajarê salmas/ selmas ê hate ava kirin.
Malperla salmaskurdistanê yekemîn site kurdê salmasê ye,salmaskurdistan girêdayî bi tu partî û rêxistinên siyasî nine.
sedema ava kirina wê Malperê jî aşkira kirina zilm û zordariya rejima Îranê di wî bajarî de li ser kurda bû û her wisa ew Mûpel ji bo heçî zêdetir pêşbirina asta agehdariyên kurda bi taybet kurdê salmasê li ser doza kurda u xwe nasiyê.
Ewê webloge heta niha kariye bi sedan nûçe, raport û buyerên ku rejima îslamî ya Îrane li ser Kurda di salmas ê de dişopîne eşkere bike û bigihîne guhê dunya yê û her kesê li wan kiryarên reş yên rejima Îranê agehdar bike.
Hêjayê gotinê ye ku her rojê bi sedan kes wê webloga dixwînin, bi taybet hevwelatiyên kurd yê salmasê.
Adresa salmaskurdistan ê / URL: http://www.salmaskurdistan.blogfa.com
FC Chelsea (fermî: "Chelsea Football Club") yaneyeke navdar ya futbolê ji rojavayê bajarê Londonê Fulham bingeh digire. di Lîga Premierê de, dabeşa jorîn a futbola Îngilîstanê de pêşbaziyê dike. Chelsea di nav klûbên herî serfiraz ên Îngilîstanê de ne, ku li ser wan 30 rûmetên pêşbazî bi dest xistine, di nav de 6 Lîga Premier, 1 Lîga şampiyonên UEFA, 2 Lîga UEFA Europa, 5 Kûpaya Lîga, 8 Kûpaya FA, 1 Kûpaya Super'a UEFA û 2 sernavên Kûpaya Serketiyên Kûpaya UEFA. stada wan Stamford Bridge ye.
Chelsea di sala 1905 de hatiye damezrandin û lîga yekem de lîst. Wan di 1955'an de, gava ku bûn lîga yekem lîga yekem, sernava xweya yekem bi dest xistin. Wan di 1970, 1997, 2000 û 2007 de Kûpaya FA'yê stendin. Wan di 1965, 1998, 2005 û 2007'an de Kûpaya Lîgayê stendin. Di 1970'an de Chelsea ji ber zehmetiyên darayî nikaribû pozîsyona xweya lîga yekem bidomîne. Di 1990'an de wan sernavê Lîga Premier pêşbaz kirin. Ew nêz bûn lê di 2005 û 2006'an de ew bi ser neketin.
Li sala 2003 de mîlyarderê rûsî, Roman Abramovich, Chelsea kirî û gelek sermaye veberhênan da ku lîstikvanên futbolê yên nû bikar bîne. Wî her weha Luiz Felipe Scolari, wekî rêveberê klûbê kar kir. Abramovich di heman demê de Peter Kenyon wekî rêveberê sereke kar kir ku ji stratejiyên bazirganî yên klûbê berpirsiyar be. Vê yekê Chelsea bêtir û bihêztir kir, û wan di salên li pey hev de Lîga Premier bi dest xistin. Sernavê sêyemîn a rastîn a Lîga Premierê piştî serneketina wan a têkbirina Arsenal li Stada Emirates, di tiliyên Chelsea de ket, wateya vê yekê ev bû ku Manchester United di 15 ceribandinan de lîga xweya 9'em bi dest xwe xistibû.
Di 20'ê Îlona 2007'an de, rahênerê pir serfiraz José Mourinho bi "razîbûna hev" klûb terikand. Vê derketinê tenê çend rojan piştî pêşandanek ecêb'a belengaz ku wan dît ku bi zor ji pêşbirka Lîga şampiyonên UEFA'de 1-1 li dijî alîyê Norwecî Rosenborg B.K. barandin. Piştî derketina Mourinho, Chelsea Avram Grant kir rahênerê yanê, rahênerê berê yê Israelsraîlê ji 2002 heta 2006, rahênerê nû yê klûbê heya Gulana 2008. Grant bi Chelsea re di "pêşbaziya sernavê" ya Lîga Premierê de paşiya Manchester United û Arsenal de cih girt, û karibû ku Chelsea heya lîstika paşîn di nêçîra lîgê de bihêle ya demsalê. Wî Chelsea cara yekem xist Fînala Lîga şampiyonên UEFA, lê ew di dawiya werzê de, digel alîkarê xwe Henk ten Cate ji kar hatn dûrxistin piştî ku wî di fînalê de di têkçûna cezayê 5-6 de winda kir Manchester United û di Tebaxê de şûnda Luiz Felipe Scolari, rahênerê wi demi Portekîz bû. Lêbelê, piştî encamek nebaş Scolari di 9ê Sibata 2009an de ji kar hate derxistin.Gus Hiddink klûbê heya mayîna dansalê girt ser xwe. Di destpêka hezîranê de wan di fînala Kûpaya FA dijî Everton de lîst, ku Chelsea 2-1 bi ser ket, piştî ku Frank Lampard û Didier Drogba gol avêtin. Di wê fînalê de, Louis Saha ya Everton, di 25 saniyeyan de, di dîroka Kûpaya FA yê de gola herî zû tomar kir. Piştî hefteyek, Antonio Conte heya Tîrmeha 2018 rahênerê wan bû û alîkariya wan kir ku sernavê Lîga Premier 2016/17 bi dest bixin. Frank Lampard, lîstikvanê berê yê Chelsea, bû rahênerê Chelsea, Ew di nîvê demsala 2020/21 de ji kar hat dûr xistin li dû rêzikên performansên nebaş û Thomas Tuchel li şûna wî yê ku Chelsea bi serfirazî girt fînala Lîga şampiyonên UEFA 2020/21 ku li Stembol, Tirkiye paşê di Gulana 2021 de were li dar xistin.
Çeto Özel mamoste û nivîskarê kurd e.
Çeto Özel dibistana seretayi li Şemzînanê û Dibistana nawendî jî li Geverê qetandiye. Di sala 1988 zankoya Gazi, li Enqerê, ser zimane îngîlîzî bi dawî kiriye. Di salên navbera 1990î - 1997an li Zanîngeha Bilkentê li Enqerê mamostatî kiriye.
Çeto Özel û zimanê kurdî.
Çeto Özel li ser zimanê kurdî mamoste û nivîskarekî girîng e. Li Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê 10 salan endamtiya senatoya Enstîtuyê yek ji mezirînerê Akademiya kurdî ye, ya ku li Brukselê di sala 2001 de hatiye avakirin. Çeto Özel gelek çalakî li ser zimanê kurdî kirine û pêşengiya modernîzasyona wê kiriye. Ji pirtûkên Çeto Ozel nivîsî Kurdiya Nûjen, Bingehên Gramera Zimanê Kurdî û Kurdî, Perwerde û Mafên Ziman yên herî giring in.
Çeto Özel niha jiyana xwe li paytextê Tirkiyê, Enqerê didomine.
Bernard Kouchner (bilêvkirina bi kurdî: "Bernar Kûşner") 1ê çiriya paşîn a 1939an li Fransayê ji dayik bûye. Ew siyasetmedar, bijîşk (tixtor) û serokê rêxistina Bijîşkên Sînornenas (bi fransî: "Medecins sans Frontieres") e.
Kouchner di sala 2007an de ji Partiya Sosyalist a Fransayê derket û bû wezîrê karûbarên derve yê hikumeta Fransayê ya Nicolas Sarkozy.
Kouchner, wekî hevalê kurdan.
Bi sala 1974an, heyva îlonê, Bernard Kouchner û hevkarên wî yên "Bijîşkên Sînornenas" çûn Kurdistana Başûr cem Mela Mistefayê Barzanî. Hingê, Kouchner çûbû nav çiyanên bin kontrola Barzaniyan li wê dêrê 15 rojan ma û rezilhatiya du milyonên kurd dît. Idrîs Barzanî û serokkomare Kurdistanê Mesûd Barzanî jî li wir bûn.
Wekî tixtorekê, Kouchner dizanî ku kurd miletekî rezil bû, bê derman û bê tixtor. Hingê, Îraq li bin destê bêbextê Sedam Huseyn re bû, yê ku li wê gavê hevalê Fransayê bû.
Kouchner hêj alîkariya kurdan dikir. Di sala 1983an de nava şerê Îraq û Îranê çû sera Celal Talabanî. Di 1991ê de, Kouchner dixwest ku Sedam Huseyn ji serokatiya Îraqê ve beynin. Di 1992an de li gel Danielle Mitterrandê hatiye Kurdistanê. Di sala 1994an de, nava şerê birakujiya kurdan, Kouchner Mesud Barzanî û Celal Talabanî anîne Fransayê.
Wextê şerê Amerîka dîjî Sedam Huseyn, Bernard Kouchner kirara xwe da ku şerê dîjî dîktatorê tiştekî pêwîst bû.çep
Danielle Mitterrand (bilêvkirina kurdî: "Daniyel Miteran") (29ê çiriya paşîn, 1924 - 22ê çiriya paşîn, 2011 Parîs) ji dayik bû. Ew şoreşger û nivîskareke fransî bû û jina serokkomarê Fransayê François Mitterrand bû.
Paşnavê Danielle Mitterand beriya zewaca xwe Gouze bû.
Gouze weke keça Antoine Gouze, midurê dibistanekî, û Renée Flachot, mamosteyeke heman dibistanê hatiye dinyayê. Bi 17 saliya xwe ew tevlî Résistance, rêxistineke şoreşvan a fransî dibe, ya ku li dijî artêş û hikûmeta kolaborator ya faşîst xebitî. Di vê demê de François Mitterand nas dike. Di 28ê çiriya pêşîn a 1944an de ew di dêra Saint-Severin dizewicin. Sê zarokên wan dibin: Pascal, Jean-Christophe û Gilbert. Zewaca wan heta 8ê kanûna 1996an diajo: Di vê rojê de François jiyana xwe ji dest dide.
Xwişka Danielle, Christine Gouze-Renal, jina lîstikvan û derhênerê fransî Roger Hanin bû.
Şoreşa wê ya bo mafên mirovan.
Danielle xanim demeke dirêj weke piştgira dewleta Kûba û hikûmeta wê ya marksîst-lenînîst dihate nasîn. Lê wê ji bo serbest berdayîna siyasetmedarê muxalefet Yndamiro Restano Diaz kar kir. Li gorî vê yekê, Fîdel Castro di sala 1995an de hatibû Fransayê, Danielle ji wî xwestiye ku muxalîfê wî bila serbest were berdan û Diaz bi daxwaza Michelle hatiye serbest berdan.
Wê piştgiriya xwe dabû sandînîstan, bi vî rengî mêrê wê alîkariya leşkerî dabû wan di şera wan a li Nicaraguayê li dijî DYA. Danielle bi taybetî bi gengeşiya li dijî Tirkiye dihate nasîn. Lewra wê piştgiriyê dabû Hereketa Serxwebûna Kurdistanê. Herwiha, wê pişgiriya xwe ya ji bo Saharawiyên separatîst, Subcomandante Marcos û gelê tîbetî eşkere kiribû.
Empatiya wê ya ji bo kurdan.
Danielle Mitterand weke dosteke gelê kurd tê naskirin. Wê gelek caran piştgiriya kurdan kir û di sala 1992ê û 2002ê hatiye Kurdistanê û bi sêroken kurdan re hevdîtin pêk anîn.
Di destpêka meha çiriya pêşîn 2009an de li bajarên kurd, Hewlêr û Silêmanî, dû dibistanên fransî ên bi navê Danielle Mitterandê hatin vekirin.
Dr. Fuad Omer (jdb. 1963) pizîşk û siyasetmedarekî kurd e.
Fuad Omer niha serokê Partiya Yekîtiya Demokrat (PYDê) ye. Demeke dirêj li welatên Ewropa û Rusyayê maye û dîploma wî ya pizîşkî heye. Heta serhildana 2004an li bajarê Heleb'ê dijiya û piştre derketiye derve.
Hergul () gundekî ye parêzgeha Sêrtê ser navçeya Dihê (Eruh) ye.
Ehle we hemu jı yek babkine u aşireta şüva ne. Gund peşiya xırabine nizike 70 mala bun. Pışti xırabu ehlewe çun stanbul,edene,mersin
izmir. Vega nizike 10 mala çune gund.
Şaş, Milîna, Parês, Dirişkê, Spantka, Selpena, Darayê, Buzikiya, gundên cîrane Hergule ne. 3 kehni gunde hene, avi nizike we heye jere dıbejin ava beste. Le bele ne boşe.
Gund dahle we hene hemu newiya feki tede çedibin (tirî, xox hejîr. gûz, hölü, beyf, hazirani,tû, sıncıri, fıstake hi e) reze waji hene payze dıvse(dıms) çedıkın, sabuna kızvana çedıkın.
Zad û dexwil ji dıçenin, hın pazo deware wa ji hebun.
Berri gund ser tahtık 50 metre bilnd hatbi awakirin.mıle gund ye dıji divar kıribun 2 ree tına dıçu ye gund ew ji dergeh berbun.
Maznaya aşireta şüva dıkiryan nav mıntıka eruh e de cıheg gırıng dıgırta.
Malpera perist.com ji çavkaniyên înternetê yên bi zimanê kurdî hatiye avakirin. Ev perîst wêk pirtûkxaneyek çavkanîyêye. Perîst bi beş, beş hatiye sazkirin. Perîst, malperên hatine pêşniyarkirin dinirxîne.
Em girîngiyê didin wesfa perîstê.Perîst ne motora lêgerîneye û malperên pêşniyarî hemû qebul nakin. Ji ber vê heger malpera we qebul nebe ger hun zanebin ku ev ne tiştek şexsîye.Armanca me, bikêrhatina perîstê ji bo bikarhênerane, ne ku em perîstê bikin cîhê reklamê û danasînê.
Ji bona perîst serast bixebite me çend rêz destnîşankirîye.Malperên ku ev rêzan xerab dikin nikarin tevlî perîste bibin. Yên ku bixwe di perîstêdeni ji ku ev rêzan xerab bikin em dikarin wan ji perîstê derxin.
Mihemed Emîn Pêncwînî (jdb. 1944 li Pêncwînê) siyasetmedar û helbestvanekî kurd ê naskirî ye.
Mihemed Emîn Pêncwînî di sala 1957an tevî karê siyasî bûye û 1963an jî bûye endamê Partiya Komunîst a Iraqê. Sala 1993a çûye Ewropayê. Di 1994a yek ji damezrênerên Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt û di heman demê de endamê wê bû. Sala 1998an desteya damezrênerê Kongra Netewiya Kurdistanê (KNK) bû û niha jî endamê wê ye. Mihemed Emîn Pêncwînî 2004an vegeriya Kurdistana Başûr û li Silêmaniyê bi cih bûye.
AbiWord bernameyeke nivîsandinê ye. Fonksyionên wê ji Wordpadê firehtir e, lê ji OpenOffice.org an Microsoft Wordê kêmtir e.
AbiWord nivîsbariya azad e û li gelek zimanan hatiye wergerandin. Kurdî jî di nav van zimanan de ye. Wergera kurdî ji aliyê Koma PCKurd ve hate pêkanîn.
Piştî guhertoya (versiyon) 2.2.8 AbiWord kontrola rastnivîsa kurdî jî pêk tîne.
Ji Bo Rojname, Kovar, Tv û Radyoyên Kurdî.
Ev bername dê karê rojname, kovar, tv û radyoyên kurdî hêsantir bike. Lewre ew dê nûçeyên xwe zûtir binivîsin û ji ber redaksiyon (rastnivîs) a otomatik (jixweber) dê demeke zêde li ser komputerê winda nekin û bikaribin nûçeyên xwe bi kurdiyeke serast bidin.
Ji Bo Weşanxaneyan.
Weşanxane dê redaksiyona pirtûkên xwe di demeke kurt de û bi awayê herî nêzîkî rastiyê biqedînin. Piştî ku gotinên çewt di pirtûkê de neman, dê bi tenê ji bo serastkirina hevokan pirtûka xwe bixwînin û dê gotinên ji ber kumik, tîp, an jî nîşanekekê çewt tên çapkirin êdî nemînin.
Kemal Kılıçdaroğlu (bixwîne:"Kemal Kiliçdaroẍlû"), (jdb. 17ê kanûna pêşîn 1948, Nazmiye, Dêrsim) aborînas û ramyarekî Tirkiyeyê, yê elewî ye. Li gor hin çavkaniyan ew kurd e, lê ew bixwe dibêje ez tirkmen im.
Kemal Kılıçdaroğlu serokê CHPyê û parlamenterê CHPyê yê Stembolê, ye. Di hilbijartinên herêmî yên sala 2009an de weke namzetê şaredariya mezin a Stembolê li ser navê CHPê kete hilbijartinan û rêjeye 36,8% ji dengan girt, lê dîsa bi ser neket.
Emîne Demîr yek ji midûrên nivîsan ên rojnameya bi kurdî ya rojane Azadiya Welat e. Demîr yekemîn Xwediya rojnameyê ya jin e ku dema Azadiya Welat bi rojane weşanê dike ye.
Bi eslê xwe ji Dêrîk ye û li Qoserê niştecih e. Emîne Demîr li Zanîngeha Gaziyê beşa Rêveberiya Cemaweriyê xwendiye û ji ber sedemên siyasî ji Zanîngehê hate avêtin. Her wiha di dema wê de rojnameya Welat jî piştî 16 salan disa ji bo mehekê dest bi weşana xwe kir. 6'emîn Dadgeha Cezayê Giran a Amedê ji ber nûçeyên di rojnameyê de hatine weşandin 138 sal cezayê girtîgehê da Emîne Demîr.
Theodosius I an Theodosiusê Mezin (; wekî Teodosiyo I an Teodosiyoyê Yekem jî tê nivîsandin) bi navê tam (11ê kanûna paşîn 347, Spanya-17ê kanûna paşîn 395 Mîlano), yek ji împeratorên Împeratoriya Romê bû. Ew di navbera 379an û 394an de împerator bû û hikumdarê împeratoriya Romê ya dawî bû. Li wî şûnda êdî împeratorî bi tunî û bi dawî bû du paran.
Di dema hikumkirina Theodosius I de xiristiyanî li împeratoriyê bû olê fermî.
Jiyan û împeratorî.
Theodosius bi gumanî, di 11 kanûna paşîn a 347 li Cauca, di navçeya Galîçya de hatî bû dinê. Bavê wî leşkerekî mezin ê împerator Ualentinianus I bû.
Ew wek leşkerakî li bin destên bavê xwe mezin bû. Brîtanya, hembera Elmanan, Sarmatan ew bi bavê xwe re keta şêran. Di sala 374an de ew bû mîrzayê Moseien, Balkanan. Wê demê bavê wî jî hat şandina Efrîka. Dema ew li Balkanan mîrza bû li wir Sarmat bin xistin.
Di 376an de Theodosius leşkerî ber da û çû dîyara xweya ji dayik bûyî, Spanya. Gorî hin gotinan, ew ji bo bavê xwe wê salê de hatî kuştî bû vegeriya spanya. Lê ew nê vebirî ye bi çi sedem vegeriya. Ew li wir bi Aelia Flacilla re zewiciya. Ji wê de 2 lawên Arcadius, Honorius û keçaka xwe Pulcheria bû.
Di 378an de di Cenga Hadrianopolis (îroj, li Edirne) hembera Gotan de împeratorê împeratoriya Romaya Rojhelat Ualens mir. Gotan, li ber Romayan, hembera Hunan bin ketî bûn û Koça Qoman dest pê kirî bû. împeratorê Roma ewna li Awûstarya bicih kirî bûn, lê ewna ji bo kêmaviyê xwarinê raperiyan û Cenga Hadrianopolis der ket. Gotan artêşa Roma bi piranî tune kirin. Vê sedemê wê demê İmparatorî Romaya Rojava Gratianus ji Spanya de banga Theodosius kir. Li paytextê Sirmium Gratianus ew wek serok generalê Illyrien, Balkanan da zanîn. Di 19ê kanûna paşîn 379an de jî Gratianus ew wek Augustus"ê, ango împeratorê, rojhelat da zanîn. Ew bû împeratorê Rojhalata Roma.
Wî Tesalonîkî kira paytexta xwe û êrîşên Gotan li Balkanan û Trakya heta 380 rawestandin û wê salê de keta Konstantinopolis. Lê, pê re ew hembera wan bin ket. Wî ji împeratorê Rojava Gratianus alîkarî xwest. Gratianus alîkarî kir jî Makedonya beşdariya împeratoriya rojava kir. Wê çaxe, di demekê de Theodosius gelek nexweş bû.
Di 3. kewçerê 382an de ew bi Gotan va ji bo peymanakê li hev hat. Gorî wê peymanê Got dikir li dor Tuna bicih bina û dema şêran de jî bi leşkerê Roma bû ne. Bi wê peymanê re di dîroka Roma de Germen car herî peş de wek niştewar hat pejirandin. Balkan wek otonom û Got niştewarê dewletê bûn, lê dikir bi jinên Roma re nikanîna bizewîcin e.
Yek kirina împeratoriyê.
Di 383an de împeratorê rojava Gratianus di serhildanakê de li Lyonê hat kuştin. Serhildar Magnus Maximus li rojava derve îtalya împeratorî bi tunî dest xwe xist. Li îtalya jî birayê Gratianus Ualentinianus II derbaza textê bû.
Ji bo ew di amedekirna seferakaka Sasanî de bû, balaxwe ne da Magnus Maximus. Di 387an de Theodosius bi Sasanîyan re peymanaka aşitîye kir. Gorî wê Ermenistan navbera Roma û Sasaniyan hat par ve kirin.
Di 388an de wî bi dawî êrîşa Magnus Maximus kir. Artêşa Maximus bin xist û Maximus hat kuştin. Li serkeftina Maximus şunda wî împeratorî bi tunî dest xwe xist jî Ualentinianus II li rojava wek împerator hîşt. Theodosius di 13ê hezîranê 389an de keta Rom. Ew di 391an de çû Konstantinopolis.
Di 15ê gulanê 392an de, împeratorê rojava Ualentinianus II bi darda kirin hatî bû kuştin. Eugenius derbaza şuna Ualentinianus II. Theodosius di 383an de lawên xwe Arcadius û Honorius wek Arcadius dane zanîn. Ji pê re Theodosius bi 100.000 leşkeran, leşkerên Got jî he bûn, çû ser Rom. Wî artêşa rojava di Cenga Frigidus de bin xist. Theodosius êdî împeratorî kira yek û bi tenê kargerand.
Xiristiyanî.
Theodosius di 380an de li Konstantinopolis xiristiyaniya Nikaia wek olê fermiyê împeratorî da zanîn. Di 381an de wî Konsûla Konstantinopolisa yekem kom kir. Wî paganîzm li Roma qedexe kir. Ji bo wê sedemê di 393an de Olîmpîyatê Atîna jî qedexe kirin.
Rûken Yetişkin li Tetwana Bîdlîsê hate dinê, şaredara bajarê Geverê ye.
Rûken Yetişkin endama DTP'ê ye û li DTP'a Avcilara Stenbolê seroka navçeyê bû û ji kotaya jinan li Geverê bû şaredar. Yetişktin dibistana seretayî û navîn xwendiye û niha ji derve lîseyê dixwîne. Rûken Yekişkin ku di sala 1994 û 1999'an de 8 mehan li girtîgehê maye, di sala 2002'yan de li HADEP'ê li Avcilarê bû seroka navçeye û di DTP'ê jî ev karê xwe domand.
Kutilka dîlanê, kutilk, kutlik, kutilka Mêrdînê, kutilka suryaniyan xwarineke kurdewarî ya pir kevnare ye, grover tê çêkirin; mezin, piçûk û çêdibe. Ya mezin yeklepî, ya piçûk jî mîna hêka mirîşkê heye. Cûreyek jî ji hêkê piçûktir û bevçikî tê çêkirin. Wek xwarin pir kevn e û li gelek herêmên Kurdistanê tê çêkirin. Hinek meselokên folklorî jî, li ser xwarina kutilkan hene. Di pêjgeha kurd, suryanî, ereb û farsan de navdar e.
Mirov dikare kutilka dîlanê wekî kufteyê jî bibîne, lewra carnan ji kutilkên danê re kufte jî dibêjin. Li hin deverên Kurdistanê ji kutilka dîlanê re kufte, kiftika mezin, dolmeha mezin jî dibêjin.
Kutilka dîlanê ya Serhedê di nava rûn û çênca xwe de tê servîskirin. Kutilka serhedî glover û hinekê din jî mezin e.
Çêkirina Kutilkan.
Dema savar tê hêran, hûrikê savar wek danê kutilkan tê hilanîn. Têra xwarinekê ji vî danî dixin firaqeke mezin û ava kel bera serê didin, piştre potekî davêjin serê û bi qederê nîv saetî dimîne da binermije.
Piştî ku nermijî, li hev dixin û wek girêkekê hildidin, bi destan pehn dikin, dikin kortik û navoşk dinin navê, devê wê didin hev û wisa grover çêdibe, herwekî xarek e. Ji bo ku rind hilustankî bibe jî, derveyê wê bi ava şîrgermî û bi kefa dest tê mizdan.
Çend serî pîvaz hûr dikin, diranek-dido sîr diperiçêqin û dixin navê, goştê qîme yan goştê ku bi kêrê hatiye piçûparîkirin, hin texlît biharat û dermanê germ (bîbera tûj û ne tûj) di tawê de dipijînin û hinek diqelînin, piştre hindik birinc an savar dixin navê, keleke din lê dixin. Hin kebanî hene ku navoşka kutilkan tenê ji kunciyên qelandî û kutayî îêdikin. Navoşk li got zîrektî û pêzanîna kebaniyan tê guhertin.
Jimara çêkirina kutilkan, li gor nefsên di malê de çêdibe. Lê kebanî hertim hesabê hatina hinek mêvanê bêwext dike û çend gutilk zêde çêdike. Piştî ku çêkirina kutilkan qediya, beroşek av li ser êgir dikelînin. Divê kela ava di beroşê de, ne zêde be û nermik be. Her carê çend kutilk dixin nêv ava li ser êgir, kelandina wan bi qederê 20 deqîqe didomîne. Eger kelandina avê gur be, kutilk dipelişin. Piştî ku ev pijiyan, îcar hinekên din dixin nêv axa kelandin. Di kelandinê de divê kutilk nekevin ser hevûdu, eger bikevin ser hev, xetera ku hev bipelişînin heye.
Piştî kutilk tev hatin pijandin, hemû dixin teştikekê û ji bo her mirovekî 2,3,4,5 belkî zêdetir lib dixin firaqekê. Rûnê qijilandî bera ser wan didin, dev bi xwarina wan tê kirin. Hin kebanî jî hene, kutilkên bevşikî (pehn) piştî pijandina di nava avê de, di nava rûn de jî diqelînin û hêv dixwin.
Mesut Tek (jdb. 1954 li Elezîz, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd e. Mesut Tek niha serokê PSK'ê ye û li Almaniya dijî.
Mesut Tek, bi eslê xwe ji Dêrsimê ye, di sala 1954an de li Elezîzê hatiye dinê ye. Wî xwendina xweya seretayî, navîn û amadeyî li Elezîzê qedandîye. Wî li Beşa Kîmyayê ya Fakulteya Zanistê ya Amedê xwend bû, lê wî ji ber darbeya 12ê îlonê xwendina xwe hêla bû. Di 1975-an de beşdarî di xebata Partiya Sosyalîst a Kurdistan (PSK) de kir bû. û di wê Kongreya 7-an a 2003-an de hatiye li darxistin wekî Sekreterê Giştî yê PSK hat bû hilbijartin.
Aysel Tugluk () (jdb. a li Elezîzê) siyasetmedareke kurd e û parlamentera Amedê ye.
Aysel Tugluk endama DTPê ye û niha parlamentera Amedê ya DTPê ye. Demekê Aysel Tugluk hevseroka DTPê bû. Aysel Tugluk li Zanîngeha Stembolê beşa hiqûqê qedand û parêzer e.
Selahattin Demirtaş (jdb. 10ê nîsana 1973an; Palo, Xarpêt (parêzgeh) li Bakurê Kurdistanê) parêzer, nivîskar û siyasetmedarekî Kurd e. Demirtaş heşt birayên wî hene; yek ji birayên wî endezyar e, sê parêzer in û sê jî mamoste ne. Yek ji birayên wî serokê Partiya Civaka Demokratîk a berê, Nurettin Demirtaş e.
Selahattin Demirtaş, dibistana seretayî û dibistana navîn li Amedê xwend. Demirtaş di ciwantiya xwe de li dikana a bavê xwe Tahir Demirtaş bi bavê xwe re karê amûrê (tesîsat) dikir. Piştî ku di sala 1990an de dibistana navîn xelas kir, beşdarî ezmûna zanîngehê ya sala 1991an bû û Zanîngeha 9 Eylül a Îzmîrê Beşa Birêvebiriya Karsaziya Deryayî qezenç kir. Demirtaş di sala 1993an de dîsa ket ezmûna zanîngehê û vê carê jî Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Enqereyê qezenc kir. Sedema xwendina wî ya hiqûqê, piştî vedîtina cesedê Serokê partiya HEPê ya bajarê Amedê Vedat Aydın, û piştre di pêvçûnan de piştî 3 rojan birayê wî Nurettin Demirtaş di dema xwendina zanîngehê de li Zanîngeha Mûglayê dixwend, hate binçav kirin û 22 sal cezayê girtîgehê lê hate birîn. Demirtaş anî ziman ku jiber derfetên tineyiyê malbata wî nekarî jibo ku beşdarî doza birayê bîbe, parêzer bigire.
Komeleya ÎHD.
Piştî mezûnbûna beşa hiqûqê, di sala 2000an de, dema ku Osman Baydemir dibe serokê Komeleya Mafê Mirovan (İHD) ya şaxê Amedê, Selahattin Demirtaş jî di wî demê de beşdarî rêveberiya İHDa ya Amedê dibe. Di vê heyamê de, wî li ser gelek dozên binpêkirina mafên mirovan xebitî. Demirtaş anî ziman ku bûyera herî pê bi bandor dibe wê demê de windabûna Serokê Partiya Demokrasî ya Gel (HADEP) ya Navçeya Sîlopiyê, Serdar Tanis û Wekîl Ebubekir Deniz bû, û piştî encamên neyênî yên lêkolînan li Silopî û Şirnexê, wî ani ziman ku wî jibo dîtina cendekên wan wesaîta xwe hêdî hêdî di rê de heta Amedê ajotinbûn. Di sala 2004an de, Osman Baydemir di hilbijartinê de wek şaredar hate hilbijartin û Selahattin Demirtaş bû serokê İHDê ya şaxa Amedê.
Di axaftina xwe de ku wî di 2006an de, Demirtaş, ku bi têlefonê beşdarî bernameyek nîqaşê ya Roj TV bû û jiber " jibo serokê PKKê Abdullah Ocalan anî ziman "divê rola wî di çareserkirina pirsgirêka kurd de were nirxandin" lêpirsîn hate vekirin.  Doz di 2010an de hate bidawîkirin û 1 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn, lê dadgehê "bi biryara taloqê çevderiya ya 5 sala" da Demîrtaş ji vê dozê taloq kir.
Demirtaş di sala 2006an bi alîkariya malbata xwe nivîsgehek dadrêsî vekir, lê belê bi biryara hilbijartinên pêşwext ên sala 2007an û jiber qedexeya siyasî ya Parlamenterê berê yê DEP'ê ya Amedê Hatîp Dîcle, bi pêşniyara nasên Demirtaş jibo namzetiya "Bi Hezaran Namzetên Hêviyê" ku DTP û EMEP, ÖDP û SDP tevlî bûn, Demirtaş bû namzetên serbixwe yên parlamenteriyê û wek parlamenter hate hilbijartin.
Partiyên DTP û BDPê.
Selahattîn Demîrtaş dema 34 saliya xwe de wekî Serokê Koma Partiya Civaka Demokratîk (DTP) hat hilbijartin. Di sala 2009an de piştî ku Dadgeha Bingehîn tirk partiya (DTP) girt Demirtaş beşdarî partiya avakirî Partiya Herêmên Demokratîk (BDP) bû
Di 1ê Sibata 2010an de ji ber qedexeya 5 salan a li ser sîyaseta ku li ser damezrêner û kesatîyên pêşeng ên DTP'ê hatibû danîn, di 1ê Sibata 2010an de di kongreya BDPê de Selahattin Demirtaş ji 288 dengan, 288 deng wergirt û Selahattîn Demîrtaş ku wek Serokê Giştî yê BDP'ê hate hilbijartin. Demirtaş di destpêkê ve di Pêvajoya Çareserîyê de ku destpêka hevdîtinên Osloyê yên sala 2009an de hatin dîtin, rolekî çalak girt ser xwe. Bi awayekî çalak tevlî doza Komkujiya Roboskî û dozên KCK'ê bû. Di nava 5 salên darizandinên KCK'ê yên li ser mijarên weke serbestberdana parastina Kurdan û kurtkirina dema dirêj a binçavkirinê de, bû dengê pêşeng. Di hilbijartinên 2011an de weke namzetê serbixwe yê Colemêrgê ku partiya wî û Bloka Ked, Demokrasî û Azadiyê piştgirî dida wî, weke parlamenter hat hilbijartin.
Hevserokatiya HDPê.
Dema hevserokatiya HDPê, Hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Fîgen Yuksekdag
Di sala 2012an de bi kadroyên BDPê yên derbasî HDPê bûn re jibo ku avabûneke siyasî ya berfirehtir pêk were Di 22ê Hezîrana 2014an de tevî Fîgen Yuksekdag ji bo Hevserokatiya HDPê hat hilbijartin. Dema hevserokê HDPê de bû namzet ji aliyê partiya xwe ve ji bo Hevserokatiyê hate hilbijartin. Di 7ê Hezîrana 2015an de ji aliyê partiya xwe ve weke berbijêrê parlemana Stenbolê bo hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê hate hilbijartin.
Hilbijartina sala 2014an.
Selahattîn Demîrtaş, yek ji 3 berbijarên ku di Tebaxa 2014an de cara yekê bi referandumê beşdarî hilbijartina serokomariyê bibû, bi rêjeya ji sedî 9,76 ê dengan stand û namzeta 3yem ya ku herî deng standiye.
Di dema kampanyaya hilbijartinê de TRT 1, TRT Turk, TRT Avaz û TRT Avaz û RTUK'ê serî li dadgehê da TRT Haber, TRT 1, TRT Avaz û RTUK'ê, Demîrtaş ani ziman ku di dema kampanya hilbijartinê de bi têrkerî wext jê re veneqetand, rexne kir. Di dema xebatên hilbijartinê de rexneyên xwe yên li ser dema TRT'ê ya ji bo namzetan bi gotinên "TRT xulamê we ye, bila bi şev û roj bixebite" anî ziman û rexne li Recep Tayyîp Erdogan kir ku jibo pêşniyara xwe ya ji bo bernameya televîzyonê ya zindî neda û got, "Eger hûn vê zilm dibînin ku destên xwe bidin destê me, silavê bide me, hûn ê çawa bibin serokê her kesî?" Jiber ku HDP bi awayekî diyarî mafê jinan diparêze, yek ji axaftinên Demirtaş ya balkêş ev bû; "Nîvê hilbijêran jin in. Ew ê ji sedî 50 û 1 ê qezenc bike. Pêdiviya me bi zilamekî heye. Ez ê dengê xwe bidim xwe" Ev gotin bû gotina herî navdar ên kampanya wî
Hilbijartina sala 2018an.
Selahattin Demirtaş li ser biryara HDPê bû namzetê serokomariya sala 2018an hate nîşandan. Demîrtaş bi alikariya ya parêzerên xwe hemî kampanyaya xwe ya serokkomariyê li ser malpera xwe ya twîtterê û carek jî, di girtîgeha Edîrne yê de beşdarî bernameya TRTyê bû û di derbarê kampanya xwe ya serokkomariyê axivî. Selahattin Demîrtaş di axaftinekî xwe de di derbarê pirsgirêka Kurd wiha anî ziman; "Ne pêkane ku mirov li ser rê bimeşin û bi têgihiştinên ku HDP'ê ji nedîtî ve tên û weke bela li wan tê kirin, qala çareseriya pirsgirêkan bikin. Em di çareserkirina pirsgirêkên welat û civakê de xwedî helwesteke rêgez û exlaqî ne. Di vê çarçoveyê de deriyê me li kesî nayê girtin. Siyaset ne tolhildan e, çareserî ye."
Girtina wî.
Selahattin Demirtaş bi hevseroka HDPê Figen Yüksekdağ û 9 parlementerên HDPê ve 4ê mijdara 2016an de bi telîmata serokkomarê partîvan a AKPê, Recep Tayyîp Erdogan ve hatin binçavkirin û piştre hatin girtin.
Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewropayê di de pêwîstiya ji hepsê berdana wî ragihand û biryar da ku Tirkiye ji Demirtaşî re tazmînateke 3 hezar û 500 Euro maddî, 25 hezar Euro jî manevî, ji ber lêçûn û mesrefan 31 hezar û 900 Euro diravê bide.
Selahattin Demirtaş, di 2002an de bi Başak Demirtaş re zewicî û bavê du keçên bi navê Delal û Dilda ye.
Ozdal Uçer () siyasemedarekî kurd e.
Ozdal Uçer endamê DTP'ê ye û niha parlamenterê Wanê yê DTP'ê ye.
Sevahir Bayındır "(bilêvkirina bi kurdî Sevahîr Bayindir)" (jdb. 1ê kanûna paşîn 1969, li Kanîreş a girêdayî parêzgeha Çewlîgê, bakurê Kurdistanê) siyasemedareke kurd e. Li ser navê DTPê di di parlamena tirk de, parlamenterî kiriye.
Li Trabzon û İzmirê perwerdeya xweha dilovaniyê (hemşîre) dîtiye û wekî xwişka nexweşan di nava salên 1991 - 1997ê de li Izmirê xebitiye. Tevlî damezîrandina (DEHAP)ê dibe û ji 1998 heya 2002 li ser navê vê partiyê di parlamena romiyan (tirk) de, parlamenterî dike.
Pervin Buldan (li Hekarî, Bakurê Kurdistanê ramyareka kurd e. Ew nûnera Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê e û ji rêşemiya 2018an de ew hevseroka HDP û her wiha ew seroka komela Yakay-Dere. Ew komel alikariya malbatên Kurdên dike ku ji aliyê dewleta kûr hatine kuştin.
Buldan li Colemêrgê mezin bû û li wir dibistan xwend. Dûvre ew di rêveberiya herêmî de xebitî. Di 19 saliya xwe de, ew bi Savaş Buldan re, ku ji karê polîtîkî bû, zewicî. Coteyar di sala 1990an de li Stenbolê ma bar kirin ku Pervin Buldan bermalî bû.
Savaş Buldan rabû ser bibe karsaziyek navdar a Kurd.
Mehmet Nuri Yaman siyasemedarekî kurd e.
Mehmet Nuri Yaman endamê DTP'ê ye û niha parlamenterê Mûşê yê DTP'ê ye.
Mast an Qatix xwarineke herî kevin a mirovan e, ku ji dema hînbûna xwedîkirina ajalan maye. Mast ji şîrê kelandî ku havên ketiye nav çêdibe.
Mastê tirş.
Mastê ku zêde av tê de hebe û li cihekî germ were hilanîn, zû tirş dibe. Sedama vê yekê Bakterî ne. Bakterî ji nav havênê ku mast dimeyinîne tên. Heke ew bakterî tune bin, jixwe şîr nabe mast. Ew bakteriyên baş in. Lê, dema ku ew bakterî pir zêde dibin, çêjeke nexweş didin mêst û tirş dikin. Heta, dema ku pir zêde dibin, ji tevgera wan mirov bi çavên xwe jî dibîne ku mast peqpeqokan dide.
Parzinandina mast.
Li Kurdistanê mast xwarineke bingehîn e. Lê dema ku mast tirş dibe, nema tê xwarin. Ji lew re, koçer û gundiyên kurd, ji kîsikên xas parzûn çêdikirin û mast bera hundir wan parzûnan didan. Dûvre ew parzûn bi derekê ve dadiliqandin. Piştî demekê ava mast dadiwerivî û mast ziha dibû. Ji ber ku av di hundir mast de nedima, bakterî jî nema dikaribûn zêde bûbûna. Dema bakterî zêde nebûna, mast jî çêjeke tirş nedida.
Başiyên mast.
Tê gotin ku mast ji gelek nexweşiyan re dibe.
Gültan Kışanak (jdb. 15ê hezîrana 1961; Elezîz) siyasetmedar û parlamenter e.
Gultan Kişanak endama DTPê bû û niha parlamentera û şaredariya Amedê ya ya berê ye. Gultan Kişanak li Zanîngeha Egeyê beşa ragihandinê qedandiye û ji bo hin rojnameyan rojnamevanî kiriye. Gultan zewicî ye û zarokeke wê heye.
Sabahattin Sugvaci () siyasemedarekî kurd e.
Sabahattin Sugvaci endamê DTP'ê ye û niha parlamenterê Colemêrgê yê DTP'ê ye.
Erşat Hürmüzlü (jdb. 1943a li Kerkûkê) siyasetmedar û nivîskarekî Tirkiyeyî ye.
Erşat Hürmüzlü yek ji rewşenbîrên Tirkmenên Îraq'ê ye. Xwendina seretayî û navendî li Kerkûkê qedandiye. Di sala 1959an çûye Zanîngeha Bexda beşê yasayê. Di sala 1963an de piştî ku zanîngehê diqedîne dest bi kar dike. Piştî salên 1980an derdikeve derveyî İraqê û li Tirkiyê û Erebistana Siûdî jiyana xwe didomîne. Niha rawêjkarê Serokkomarê Tirkiyê yê karûbarê Rojhilata Navîn e.
Dengdêr (hin zimannas navê "bideng", "nedengdar", "dengdar" û "denganî" lê dikin), li gorî dengnasiya bilêvkirinê dengekî axavtinê ye ko bê girtina riya deng a jorîn dihêt bilêvkirin. Riya deng a jorîn derên jorî ya qirqirik anko hencereyê vedigirit. Bervajî dengdêran dengdar in.
Dengdêrên zimanê kurdî.
Dengdêrên kurdî ev in: "a, e, ê, i, î, o, u, û". Ji wan, "a, ê, î, o, û" dengdêrên dirêj in. Yên din jî, "e, i, u" dengdêrên kurt yan kin in.
Anders Fogh Rasmussen (26ê kanûna paşîn a 1953ê li Ginnerup, Jutlandê) siyasetvan û serokwezîrê berê yê Danîmarkayê ko Ji 1ê tebaxa 2009 heta 1ê çiriya pêşîn a 2014 wekî Emîndarê Giştî yê NATOyê xebitî. Wekî din Rasmussen serokê partiya danîmarkî Venstre ye.
Anders ji 27ê çiriya paşîn sala 2001an heta 5ê nîsanê 2009an serokwezîrê Danîmarkayê bû.
Ew rêberê Partiya Azadîxwaz ya Danîmarkayê (Partiya Lîberal anko Venstreyê) bû. Andersî seroktiya hevalbendiyeka Partiya Azadîxwaz û Partiya Şopparêz anko konservatîv ya Xelkî ya Danîmarkayê kir ko li sala 2001ê hat ser desthilatê û jibo du carên dî jî li salên 2005ê û 2007ê hat hilbijartin.
Andersî jibo mana xwe liser desthilatê pişta xwe bi gelîrînî û şe'biyeta Partiya Şopparêz a Xelkî gerim kir bû. Bi vî awayî, wekî kevneşopeka siyasî li Danîmarkayê, hukmeta wî Hikûmeteka Kêmaniyê bû.
Ew di siyaseta xwe da li himberî koçberî ya welatiyên welatên derveyî Yekîtiya Ewrûpayê tund û dijwartir bû.
Siyaseta wî ya aborî kêmkirina bac anko taksan bû. Jiber wê hindek lihevnehatin di navbera partiya wî û partiya hevalbenda wan da çê dibûn.
Wî çend pirtûk jî liser desthilatê û bacan (taksan, nalyatan) nivîsîne.
Anders Fogh Rasmussen pisê cotkarekê xelkê Jutlanda Danîmarkayê ye. Rasmussen navê malbata babê wî ye û Fogh ko navê wî yê nîvê ye, navê malbata dayika wî berî zewicînê bû. Lewma şaşiyek e ko Fogh wekî paşnavê wî bihêt bikaranîn.
Rasmussen di sala 1978an de bi Anne-Mette re zewicî. 3 zarokên wî (Henrik Fogh Rasmussen (jdb. 1979), Maria (jdb. 1981) û Christina (jdb. 1984) û 6 neviyên wî hene.
Emîndarê Giştî yê NATOyê dîplomatek navneteweyî ye ko wekî berpirsê mezin yê Rêxistina Peymana Bakurê Atlantîkê anko NATOyê erkê xwe bicih tînê. Ew rêkxerê karûbarên wê rêkxistiyê û karên hevalbendên nav rêkxistiyê ye. Ew herwisa serokê Civata Etlesiya Bakur û peyvdarê serekî yê NATO'ê ye.
Niha wezîrê derve yê berê yê Holandayê, Jaap de Hoop Scheffer, li ser vî mensebî ye. Birryar e ko li roja 1ê Tebaxa 2009ê Anders Fogh Rasmussen, serokwezîrê berê yê Danîmarkayê cihê wî bigrê.
Arma Heyva Sor a Kurdistanê
Heyva Sor a Kurdistanê di adara 1993´î de li Almanya ji bo alîkariyên mirovî li Kurdistan û qada navneteweyî hatiye damezrandin.
Ev rêxistin ji aliyê dadgehên Almanya û YEyê ve bi fermî hatiye naskirin. Mixabin li Bakurê Kurdistanê nikare bi fermî karê xwe birêve bibe, lewra dûgela Tirkiyê navê rêxistinê û karê wê qedexe kiriye.
Dîsa jî Heyva Sor a Kurdistanê gorî derfetên xwe di felaketên sirûştî de alîkariyê radigihîne hemû deverên li Kurdistanê.
Xebatên alîkariyê yên Heyva Sor a Kurdistanê hûn dikarîn li ser vê giradanê bixwînin.http://www.heyvasor.com/ku/brosur/
Alexander Auguste Jaba (), (z. 1801 Krasław − m. 3ê kanûna paşîn a 1894an li Îzmîrê) rojhilatnas û kurdnasekî polonî ye. A. Jaba di warê berhevkirin, wergerandin, amadekirin û weşandina xebatên li ser folklor, ziman, dîrok û çanda kurdî de gelek xebatên curbecur kirine.
Jiyana A. Jaba.
Jiyana Aleksandre Jaba, wekî kurê Domînîk Jaba û Anna Holovîanka di sala 1801ê de li Kraslawê ji dayik bû. Jaba, ji binemaleke esîl a Polonî ye û ev malbat bi koka xwe ji bajarê Poleckê ye. Hin çavkanî jî dîyar dikin ku ev malbata xwedî feraseteke Katolîkî a tund bi eslê xwe Cihû ye.
Jaba, di sala 1824an de ket beşa Zimanên Rojhilatî ya li Zanîngeha Vilenskîyê. Le belê, di wan salan de li zanîngehê bi têra xwe mamoste tune bûn û ji ber vêyekê biryar hat dayîn ku Jaba jî tê de șeş xwendekar derbasî zanîngehên Rûsyayê bibin. Bi vî awayî Jaba derbasî Rûsyayê dibe û dikeve beşa Zimanên Rojhilatîya li Akademîya Zanistan a li St. Petersbûrgê û perwerdeya xwe ya li wir di sala 1828an de kuta dike.
Jaba piştî zanîngehê, li nûnertîyên derve yên Rûsyayê wekî wergêr dest bị xebatê dike. Pêşi di sala 1830'yî de li konsolosîya Yafayê ya Rûsyayê ku wê caxe di bin hakimîyeta Osmanîyan de bû, wergêrîya tirkî (Osmanî)-Rûsî dike. Di dema vê peywira xwe ya Yafayê de bi keça konsolosê Rûs re dizewice û Xwedê pênc zarok da wan. Navê wan; Thédore, Constantin, Alphonse, Peter û Iosif e. Pey re di sal 1832'yan de dîsa ji bo heman peywirê tê şandin bo Selanikê. Ji ber serkeftinên xwe yên payeberz di sala 1835an de li serkonsolosîya Izmirê tê peywirdarkirin. Di sala 1848’an de piştî mirina jina xwe ya ewil, bi Elenayê re zewaca xwe ya duyem dike ku keça konsolosê Emerîkayê yê li Selanikê ye. Ji vê jinê jî şeş zarokên Jaba çêdibin. Ango Jaba bavê yanzdeh zarokan e, navê zarokên jina duduyan ev in: Marie, Auguste, Jules, Sofhie, Amélie û Wlidimir. Li gor ku ji nameyên Jaba yên şandine Rûsyayê tê fehmkirin Jaba gelekî li ser zarokên xwe helak bûye û ji bo perwerdeya wan gelek caran miracaetî Rûsyayê kiriye da ku ji bo xwendina zarokên wî alîkariya wî bikin.
Di heman salê de, di sala 1848an de li Erziromê wekî konsolos tê peywirdarkirin. Di sala pêncan a vê peywirê de Şerê Qirimê yê di navbera Osmanîyan û Rûsan de dest pê dike û Jaba li enîyên şer ên Rûsyayê tê peywirdarkirin. Ji ber ku Jaba; Agirî, Qers, Erzirom û derdora wê herêmê baş dizane, ji bo wergêrî û rêberîya leşkerên Rûs bike, tê peywirdarkirin. Di sala 1856an de ku Şerê Qirimê bi dawî dibe, peywira xwe ya konsolosîyê ya li Erziromê heta sala 1866an didomîne. Di vê peywira xwe de nêzî 15 salan dimîne û heke meriv wan hersê salên di şerê Rûs-Osmaniyan de jî yên di navbera 1853-1856an de hesab bike bi tevahî 18 salan li Kurdistanê bi kurdan re têkildar bûye.
Ev peywira konsolosîyê ya li Erziromê, peywira dawîn a Jaba ye û di 65 salîya xwe de teqawîd dibe û li İzmirê bi cî dibe. Jabayê ku heta dawîya emrê xwe li İzmirê dimîne, li gel karê wergêrîyê bi mamostetîya Fransî re û bi lêkolînên zanistî re mijûl dibe. 3yê Çileya 1894an di 93 salîya xwe de diçe rehma Xwedê û pêşîyê li Kemerê tê defnkirin lê belê paşê cîyê gora wî tê guhertin û bo Karşıyakayê tê guhastin.
Yek ji taybetmendiyên balkêş ên Jaba ew e ku; wî gelek ziman bi qasî pisporên wan zimanan baş dizanî. Jabayê ku bi rûsî, fransî, almanî û tirkî pir baş dizanî, salên her du peywirên konsolosîyê yên li Erziromê û sê salên peywira Şerê Qirimê tê de bi giştî 18 salan li bajarên Rojhilatê dimîne. Jabayê ku demeke dirêj
Hevnasîna A. Jaba bi Mele Mehmûdê Bazîdî re.
Jaba ku di navbera salên 1848-1866an de li Erziromê Konsolosîya Rûsyayê kiriye, bi Mele Mehmûdê Bazîdî re li ser ziman, çand û edebîyata kurdî xebatên hevpar kirine. Mele Mehmûdê Bazîdî ku ji Bazîda vê serdemê ye û li medreseyên herêmê perwerde bûye, di warên ziman, çand û edebîyata kurdî de yek ji kesayetên girîng tê qebûlkirin. Bazîdîyê zana û xwedî kesayetîyeke piralî, di gelek warên çanda kurdî de xebatên hêja kirine û piranîya van xebatên xwe jî piştî ku Jaba dinase, derxistine holê.
Dema ku Bazîdî di Medreseya Xanî de mamostetî dikir, di sala 1855an de Şerê Rûs û Osmanîyan dest pê kir û ji ber vê yekê Bazîdî koçi Erziromê dike. Bazidîyê ku wêrankirina vê dagirkerîyê tecrûbe dike, ji ber vê dagirkerîyê birayê xwe dispêre axê. Rewşa lawê wî yê ku alîkarîya aborî li Bazidî dike jî xera dibe û ji ber van sedeman Bazîdî bi temamî dikeve rewşeke zor û zehmet. Bazîdîyê ku li Erziromê neçar û belengaz dimîne û hazirîya vegera li Bazîdê dike, rêya wî û ya Konsolosê Rûs ê li Erziromê Aleksandre Jaba pev dikeve. Ji xwe berê jî ji alîyê Namzetê Akademîya Zanistan a Petersbûrgê û hevalê wi Bernhard Dorn (1805-
1881) ve jê hatiye xwestin ku derheqê Kurdên wê herêmê de hin lêkolînan bike. Axirî, pêdivîya Jaba bi mamosteyeki, rêberekî hebû ku bikare derheqê Kurdan de lêkolînan bike û pêdivîya Bazîdî jî ji bo zanist û aborîyê bi aligirekî hebû. Lewma ev her du kes ji bo xebatên xwe hatine cem hev.
Armanca Jaba ew bû ku; ji Bazîdî hînî kurdî bibe, nusxeyekê ji berhemên li cem wî bigire û berhemên folklora gel a dewlemend berhev bike. Jaba, paşê ji bo arşîvek çê bibe dê ev bişandana St. Petersbûrgê. Bi vî awayî Bazidî dibe mamoste,rêzan û alîgirekî Jaba. Piştî hevkarîya nêzî deh salan, gelek berhemên devkî û nivîskî yên derheqê ziman, çand û edebîyata kurdî de tên berhevkirin û ji bo Akademîya Zanistan a St. Petersbûrgê tê şandin û bi navê Koleksîyona Aleksandre Jaba tê tomarkirin. Her wiha, ev berhemên ku piranîya wan ji pirtûkxaneya Bazîdî derketine û qismekî wan jî bi destnivîsa Bazîdî ne, bingeha xebatên Kurdolojîyê yên li Rûsyayê çê kiriye.
Piranîya vê koleksîyona bi navê Koleksiyona Aleksander Jaba ku 54 dosyayên curbicur pêk tê, ji pirtûkxaneya şexsî ya Bazîdî derketine yan jî bi destnivîsên wî hatine îstinxeskirin, ev yek ji hêla nîşandana çawanîya hevkarîya van her du kesan hêja ye. Li gel vê yekê, ev koleksîyon; di warê çand, dîrok, ziman û edebîyata kurdî de nusxeyên herî kevn û hêja yên xebatên klasîk û berhevkarîyê dihewîne û ev yek jî vê koleksîyonê zêdetir qîmetdar dike.
Li ser adet çîrok û wêjeya kurdan lekolîn kirine û ew di sala 1860ê de di kovara fransî Recueil des notices et récits de la littérature et des tribus du Kourdistan de dane çap kirin. Her weha ferhengek dest nivîsa Jaba kurdî-frensî, frensî-kurdî hin nehatîye çapkirin heye. Di sala 1879 de Jaba Ferhenga a kurdî Frensî amade kir, paşê bi lêzedekirna zanayê Almanî Ferdinand Justi ku kurdîya wê bi tîpên erebî û transkrîptsya wê ya latînî ji alî Jaba de hatîye amadekirin, hat çap kirin.
Derheqê Navên Cuda yên A.Jaba.
Navê Jaba di çavkanîyên cîhê de bi awayên ji hev cîhê derbas dibe. Sedema esas a vê yekê ev e ku Jabayê xwedî nasnameyeke piralî, serê xwe bi ziman, dîrok, çand û edebîyata gelek neteweyan re êşandiye û bi gelek zimanan nivîsîye. Ji ber vê yekê navê Jaba di zimanên neteweyên cuda de bi şêweyên cuda hatiye bilêvkirin. Di çavkanîyên Polonîyan de bi navê August Kosciezsa Zaba, di çavkanîyên Rûsan de bi navê August Dementeviç Jaba, di çavkanîyên Almanan de bi navê August Jaba yan jî Auguste de Jaba derbas dibe. Di hinan de jî tê dîtin ku nav an paşnavê wî bi awayên cuda tê gotin. Paşnavê wî; wekî Saba, Shaba, Yaba, Zhaba, Zaba, Caba derbas dibe û navề wi jî wekî Aleksandre, Anthony û İskender ketiye belgeyan. Lê li gor tesbîta Jan Dost dewleta Rûsyayê bi taybetî navê lêkolînerên biyanî yên ji bo wan dixebitîn li gor zimanê rûsî diguherand û bo mînak jî qala van lêkolîneran dike, navê herdu pisporên alman Peter Lerch li gor rûsî bû Peter Ivanovich Lerch, navê Albrecht Bernhard Dorn bû Boris Andreevich Dorn. Li gor vê usûlê navê August Jabayê polonî jî bûye Alexandre Jaba. Joanna Bocheńska jî di pêşgotina wergera polonî ya kitêba “Cami‘eyê Risaleyan û Hikayetan” de li ser guherîna navê Jaba disekine û dibêje dibe ku navê Jaba bi şaşî ne August lê wekî Aleksander nivîsîne yan jî ev nav li wan xerîb hatiye loma guherandine û tiştên nêzî vê dibêje.
Oryantalîzm û A. Jaba.
Ji Kurdologe ewil Garzoni bigire heta bigihîje Jaba, pêgirê çi dewlet an neteweyê bin jî yan jî bi çi nav û sifetê li erdnigariya Kurdan xebatên Kurdnasiyė kiribin jî, îstîsna ne tê de, van kesan helbet armanc û berjewendiyên neteweyî yan olî dabûn ber xwe û kiryarên xwe gori van armancan dirust kirîbûn. Fikr û ramana ku em li vir diparêzin ew e ku rojhilatnas an bi têgîneke din oryantalistên rojavayî, di warê Kurd û Kurdnasîyê de lêkolînên pir giranbiha derxistine holê, lê çi qasî ku ji bo Kurdan tevkarîyeke nirxbilind be ji, ev hewl ne tenê ji hezkerina neteweya Kurd bû. Dîyarkirin û piştrastkirina vê xalê ne ji bo darazkirina van hewldanên hêja ye, lê divê bi refleksên zanisti ev mesele bê kifşkirin.
Jaba jî weki Minorski, Nikîtin, Garzoni û hwd oryantalistek bû. An na em nikarin ew qas xebat, hewldan, handan û berhevkirinên meydani yên ji aliyê Jaba ve hatine kirin, parçeyek ji wezîfeya wi ya balyoztiya Rûsi ya li Erziromê qebûl bikin. "An jî em nikarin bibêjin ku hevalbendê wi Bernhard Dorn yê kuxasmavankarê Akademîya Petersbûrgê bû, jê tika kiriye û wî jî ew qas karên ku pêwisti bi kedeke mezin heye, pêk anîne." Xala ku li vir divê bi girîngî bê kirpandin ew e ku weki Edward Said jî derbirandiye, divê oryantalizm wekî diyardeyeke çandi a politik bê nirxandin ku ew oryantalizm ne bi qasî ku tê gotin disiplineke saf û pak e. Her wiha divê ev dîsîplîn bi vî rengî jî bê pirsyarkirin.
Ji aliyekî din ve, çi Jaba û çi oryantalîstên bîyanî yên din, xebat û lêkolinên xwe bị ci mebest, berfirehî û her bi çi motîvasyonê kiribin jî, di vir de ya ku em giringiyê pê bidin ew e ku oryantalîstên Rojavayî derbarê ziman, çand, edebîyat û diroka kurdî de xebatên ewilîn bi awayekî rêkûpêk kirine. Di wan serdemên kêmderfetîyê yên Kurdan de agahiyên jêneger gihandine ber destên me. Nayê mandelekirin ku ev xebatên oryantalistên ewil, ji bo lêkolînên Kurdolojîya îroyîn bûne bingeheke xurt û kar û barên me yên zanistî li ser van berheman bilind dibin.
Famîleya lîliyan (famîleya lîliyasiyan, "Liliaceae") famîleyeke riwekan e. Ji vê famîleyê re herwiha famîleya pîvok, sosin û pîvazkiyan jî tê gotin. Ev famîle jî ji desteya riwekê Liliales e. 250 celeb û 3.500 cureyê vê famîleyê hene.
Çend ji cureyên wê li Kurdistanê digihên ne diyar e. Bi texmîni 30-40 celeb û 300 cureyên li Kurdistanê tên dîtin. Dibe ku zêde be jî, mixabin xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin. Pirraniya cureyên vê famîleyê riwekên pirrsalane, bikok (kokên wan wekî pîvazê) in.
Nadoyê Xudo Maxmedov (jdb. 1907 m. 1990) dîroknas û çîroknivîsekî kurd bû.
Nadoyê Xudo Maxmûdov sala 1907 li gundê Yanix, nehiya Martûniyê, li Ermenistanê ji maleke hejar ya Kurd hatibû cîhanê.
Afrandinên xwe, îlahî kurteçîrokên ”Dûajoyê biçûk“,”Salê buhurî“,”Syarê hespê boz“,”Çawa ez zar-ziman ketim“, ”Dersdarê minî rem“ û hinekên din da, halê wî gundê Kurda û zarotya xwe ya dijwer ra dixe ber çavên xwendevanan. Nado Maxmûdov çend cara hatibû hilbijartin wek parlamêntarê parlamena komara Ermenistanê û Yekîtiya Sovyet. Tevî wan karên xwe ew wusa jî nivîskar û dîroknasekî kurdî hêja bû. Sala 1959ê, bi zimanê Ermenî pirtûka wî ya „Gelê Kurd“ hatweşandin. Ev pirtûka giranbiha ye, ji 260 pere û têda dîroka gelê me ji demên kevin girtî heta salên weşena pirtûkê hatiye şirovekirin, analîze kirinê.
Ebdilqehar Zaxoyî an jî Ebdilqehar Ebdilrehman Mihemed (3'ê Hezîran 1976, *), hunermend û stranbêjekî Kurdistana Başûre. Li gundekî bajarê Zaxo yê hatîye dinê. Ji zarokatiya xwe vir da dest bi stran gûtine kirî ye.
Strana Hûjin ya fîlma Xebatê wî gotîye. Heta niha 16 albûm çêkirîye.
Zewicîye û bavê çar zarokane. Navên zaroka Huner, Rondîk, Du'a û Mihemed e.
Zinar Soran nivîskarekî kurd e.
Zinar Soran di 2yê cotmeha 1955 de li gundê Qizilê ya Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Zaroktiya wî di odeya gund û di nav civaka eşîrtiyê de derbas dibe. Di wê demê de, ode û civaka kurdî hê ji şevbihêrkên dengbêj û çîrokbêjan xalî nebûne. Bingehê ziman û çanda xwe ya kurdî ji wê civatê û wan şevbihêrkan werdigre.
Berî ku ew dest bi dibistana destpêkê bike li cem Mele Mahmûdê meleyê gund Quranê carî dike. Pênc salî dest di dibistana gund dike. Ji gund xwendekarê pêşî ye ku piştî dibistana destpêkê xwendina xwe didomîne. Dibistana navîn li Wêranşehrê, lîseyê jî li Mêrdîn û Entabê dixwîne.
Pêwendiyên malbata wî û bi taybetî têkiliyên apê wî Hecî Hesen bi hinek meleyên welatparêz yên wê demê re dibe destpêka kurdperweriya wî. Hîna di dema dibistana pêşîn de, apê wî çend helbestên kurdî bi wî dide jiberkirin.
Piştî xwendina xwe ya lîseyê diqedîne, di nîsana 1973an de dihere Almanyaya Rojava. Beşdarî Festîvala Berlîna Rojhilatê ya navneteweyî dibe. Di wê demê de bi Peymana 11ê Adarê di nav Tevgera Kurdistana Iraqê û dewleta Iraqê de, kurdên Başûr mafê xweseriyê bi dest dixin. Ji ber vê yekê jî cara pêşîn bû ku, grûbek kurd li ser navê Kurdistana Iraqê, bi awayekî fermî û bi cil û bergên kurdî beşdarî fesîtvaleke weha navnetewî dibûn.
Lê piştî demekê, ew qîma xwe bi jiyan û xebata siyasî ya Ewropayê nayîne û vedigere welêt. Li Diyarbekirê dest bi xwendina bilind ya mamostetiyê dike. Di wê demê de, ji hilekê de xwendina xwe û ji hêla din de jî xebata xwe ya siyasî didomîne. Lê ji ber ku karbidestên dewletê dibistana Diyarbekirê digrin, ew jî wek gelek xwendekarên dinê xwendina xwe li Ankarayê didomîne û di sala 1979an de xwendina xwe diqedîne.
Piştî darbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980yî dadikeve Binya Xetê. Di dawiya sala 1983an de jî tê Swêdê û niha li vir dijî. Ew zewicî ye û sê keç û kurekî wî heye.
Li welêt di wê dema ku di nav tevgera neteweyî de çi bigre hemû gotûbêjên siyasî bi tirkî bûn, ew yek ji wan kesên pêşî ye ku dixwaze vê adetê bişkîne. Ew hewl dida ku di civîn, semîner û gotûbêjên xwe yên siyasî de bi kurdî biaxive. Lê ji bilî hinek têbiniyên taybetî yên di wan semîner û civînan de hîna dest bi nivîsandina kurdî nekiribû.
Cara pêşîn li Binya Xetê ji bo kovara zarokan Kulîlkê dest bi nivîsandina hinek çîrokên kurdî dike û ew çîrok di wê kovarê de tên weşandin. Ji ber vê yekê jî ew wê kovara zarokan Kulîlkê wek mamostayê xwe yê destpêka bikurdînivîsînê dibîne. Ew çîrok jî pêmayiyên wan şevbihêrkên civata kurdî yên zaroktiya wî bûn.
Piştî ku ew tê Swêdê dest bi mamostetiya kurdî dike. Ew giraniya xwe bêtir dide ser bikurdînivîsînê û wek prensîp êdî bi kurdî dinivîse. Bi taybetî li ser dîroka komele û rêxistên kurdan dixebite. Beşek xebat, lêkolîn û nivîsên wî di hinek kovar û malperên kurdan de hatine weşandin.
Ew demeke dirêj wek redaktorê berpirsiyar kovara zarokan Kulîlkê derdixe. Nivîsandina bi kurdî weke perçakî xebata siyasî ya neteweyî û demokratîk dibîne. Loma jî ji nivîskarekî bêtir xwe dildarê bi kurdînivîsînê dibîne.
Ji havîna 1990î û heta niha beşdarî nav xebata KURMANCiyê dibe. Weke tê zanîn ev xebat li ser zaravê kurmancî tê kirin û ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ve tê birêvebirin.
Yek ji wan bîst damezrînerên ku di 22.01.1995 de Komeleya Nivîskarên Kurd li Swêdê damezrandin e. Ji roja ev komele hatiye avakirin û heta îro di Komîteya birêvebir ya vê komeleyê de cih girtiye. Herweha ji destpêkê heta dawiyê ew weke endamekî redaksiyona ÇIRAyê xebitiye ku kovara Komeleya Nivîskarên Kurd li Swêdê bû.
Rojev rojnameyek xwerû bi kurdî ye ku li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê rojane derdikevê.
Rojnameya Rojevê piştî girtina rojnameya rojane Azadiya Welat di 16'e Adara 2009'a de dest bi weşana xwe kir. Rojname bi kurdî ye û ji 12 rûpela pêk tê. Rojname li Stembolê derdikevê û li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê tê belavkirin.
Ji 28'ê nîsana 2009'a ve Rojev ji ber hinceta ku propagandaya PKK`ê dike weşana wê ji bo dema mehekê hate rawestandin. Ji bo cihgirtina Rojev'ê 5'ê gulanê 2009'a rojnameya Hawar dest bi weşanê kir.
Hesen Zîrek (jdb. 1921 li Bokanê – m. 1972), hunermend û helbestvanekî kurdê Îranê ye.
Hesen Zîrek di sala 1921'ê de li gereka qelai serdari bajarê Bokanê ya Îranê ji dayik bû. Navî bavê wî Ebdullah e, nasnavê wî Zîrek e. Zîrek du birayên wî hebûne. Navê birayekî wî Hemedemîn bûye ku wekî Mîne dihate bilêvkirin.. Hê Zîrek zarok e, bavê wî dimire û rêveberiya malê dikeve stûyê wî. Piştî demekê dayika wî dizewice û Zîrek jî aware û derbider dibe. Ew di 8-9 saliya xwe de dest bi karkeriyê dike. Di temenê dazdeh saliya xwe de dîsa vedigere gundê xwe Hermêle, li ba xanan dibe meyter.
Piştî maweyekê îcar serê xwe hildide û bi çolê dikeve û diçe xerîbiyê. Ew qas dem nabore ku li Rojhilatê Kurdistanê gund bi gund digere. Diçe cem xanekî û dibe çekdarê wî. Ew wisa dike ku gel jê hez bike. Rojekê rûdinê û bi xwe difikire û dibêje: "Xulamtiya axayan û şêlandin û talankirin û azar û eziyetkirina gel ne karekî mirovî û ne jî camêrî ye."
Lewre dest ji wî karî dikêşe û çeka axa dide wî û dest bi xebatê dike. Ew dibe şagirtê şofêr. Lê ji bextreşiyê di navbera Seqiz û Baneyê de bi maşînê li ciwanekî dide û ciwan dimire, Zîrek jî ji tirsan direve.
Dîsa Zîrek sergêj dibe û bajar bi bajar û gund bi gund digere heta ku vê carê digihîje başûrê Kurdistanê û diçe bajarê Silêmaniyê. Paşê bajar bi bajar heta Bexdayê diçe û li wir li Meyxaneya Bakurê Mezin (Şimalê-Elkebîr) dest bi xebatê dike. Ew hem dixebite û hem jî ji xwe re distrê û gel ji dengê wî hez dike û alîkariya wî dike.
Zîrek di sala 1953'yan de bi alîkariya Neşet Ebdurehman, Hemey Derwêş Kerîm, Selah û bi alîkariya Adil Îrfan li Beşa Kurdî ya Radyoya Bexdayê bi cih dibe û mehê bi şeş dînaran çar bernameyên sitranbêjiyê pêşkêş dike. Ew bi maweyeke pênc salan li Radyoya Bexdayê beşa kurdî dixebite. Di sala 1958'an de Iraqê bi cih dihêle û vedigere bajarê Bokanê. Piştî demekê diçe Radyoya Mehabadê li beşa kurdî dixebite. Paşê jî wî dişînin Beşa Kurdî ya Radyoya Tehranê û ew li wir gelek berhemên hêja tomar dike. Zîrek li wir bi Mîdya Xanima Zendî re dizewice. Mîdya Xanim li ser vê yekê wiha dibêje: "Baş tê bîra min di sala 1958'an de dema ku ez li mala bavê xwe keç bûm, Zîrek hate mala me. Hê nû bernameya kurdî hatibû damezirandin. Pêwîst bû ku di bernameyeke bi kurdî de jineke kurd jî qise bikikra. Ez bi xwe kurd bûm û li Tehranê dijiyam. Ligel ku ez hê biçûk bûm û diçûm pola nehem, dîsa jî ez bi Zîrek re çûm radyoyê û bi vî awayî ew bû sedem ku min li wir dest bi kar kir. Piştî mehekê ez bi wî re zewicîm. Berhemên wê jiyanê du keç bûn. Sakar û Arezû. Piştî dawetê wan Zîrek şand Radyoya Kirmanşanê. Wî li wir gelek stranên nadir û awazên hêja tomar kirin."
Hesen Zîrek di sala 1966'an de pirtûkeke bi navê "Çirîkey Kurdistan" dinivîse ku jiyana xwe vedihûne û şanzdeh stranên xwe jî tê de dinivîse. Ferîdûnê Muradî yê kirmanşanî notayên sitranên wî dinivîse û Dr. Mihemed Sidîqê Muftîzade jî pêşekekê jê re dinivîse. Ew pirtûk bi alîkariya Mîdya Xanima hevsera wî tê amadekirin û tê bilêvkirin.
Zîrek di sala 1967'an de diçe Silêmaniyê û bi armanca tomarkirina sitranan diçe Radyoya Bexdayê, lê sitranên wî tomar nakin. Ew tê girtin. Piştî şeş mehan wî teslîmî Îranê dikin. Piştî wê ji hevsera xwe Mîdya Xanima Zendî cuda dibe û zarokan jî dide wê.
Di havîna sala 1968'an de li nêzîkî bajarê Bane li 'Kanî Mela Ehmed' çayxaneyekê ava dike û dixebite. Di wê serdemê de bi hevsera xwe ya nû Rabîeyê re dijî. Ew jiyaneke nexweş derbas dikin. Zîrek di kaseteke ku li Kanî Mela Ehmedê tomar kiriye de dibêje: "Ez li vir li ser çiyayekî dijîm, çimkî li Îran û Iraqê cihek tune ye ku ez lê bijîm. Di navbera çend keviran de, min çayxaneyeke ne xweş heye. Eger hûn bên û bibînin, hûnê ecêbmayî bimînin ku ez çawa li vir dijîm! Na, bi min xweş e û ez debara xwe pê dikim. Ji ber ku di nava gelê kurd de qedr û qîmeta hunerê nema, hunerê tu fêdeyek neda min. Hunerê ji min re tiştek nekir ku ez bi dû wê bikevim. Ji ber ku ez kurd im û bi zimanê kurdî qise dikim."
Ji ber hin sedeman Hesen Zîrek li Baneyê namîne û diçe Mehabadê. Li wir jî ji ber sedama sitrangotinê dibe hedefa êrîşa polîsan. Lewre bar dike û diçe Şinoyê. Birayê wî li ser wê rewşa wî wiha dibêje: "Ew nexweş bû, li Tewrêzê Dr.Yar Mihemedî ew emeliyat kir. Dr. ji me re negot, ji hevalên me re gotibû ku nexweşiya wî şêrpenceya kezebê ye. Piştî du mehan koça dawî kir."
Hesen Zîrek di roja 28 Hezîranê de (li gorî hin çavkaniyan ev dîrok 26 e û li gorî hinekan jî 24 e) sala 1972'yan de koça dawî kir û xatir ji me xwest û dengê xwe yê xweş ji me re bi cih hêla. Di dema mirina wî de Mîdya û zarokên wî û Rabîe li bal bûne. Berî ku bimire ji pêşnimêjê Bokanê re gotibû ku gava ku ez mirim min li Çiyayê Naleşikên veşêrin.
Rojnameya Günlük (bi kurdî: "Rojane") rojnameyek kurdan ya rojane bi zimanê tirkî derdikevê ye.
Rojnameya Günlükê 19ê kanûna paşîn a 2009a dest bi weşana xwe kir. Rojname di bin rêvebertiya Ayhan Bîlgen û Fîlîz Koçalî de bi 16 rûpelan tê weşandin.
Endamên hevgirtina saziyên ragihandinê ya Almanyayê.
ARD ("Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik D'"eutschland") hevgirtinek saziyên ragihandinê yên fermî ên Almanyayê ye.
Niha ARD ji neh saziyên ragihandinê ên herêmî pêk tê ku bi hevre televîzyona dewletê ya fermî "Das Erste" (A Yekem) û televîzyonên herêmî amade dikin.
Dezgeha almanî ya derveyî welat "Deutsche Welle" (Pêla Almanî) jî endama ARD'ê ye.
Her neh saziyên ragihandinê ên herêmî kû dezgeha ARD'ê pêk tînin xwedî 20.000 karmend in. Ew 11 televîzyon û 55 radîo ya amade dikin. Budceya vê dezgehê salane derdora 6,3 milyar Euro ye. Ev dezgeh li 30 cihê li herderê cîhanê bi derdora 100 rojnamevanên televîzyonê bûyeran dişopînê.
ZDF (, "Duyemîn Televîzyona Almanî") televîzyona duyem a fermî ya Almanyayê ye.
ZDF yek ji mezintirîn dezgehên ragihandinê ên Ewropayê ye. Televîzyona ZDF di sala 1960'a de dest bi weşana xwe kir. Navenda wê li bajarê Mainzê ye.
Paris Saint Germain (PSG) yaneyeke futbolê ji Parîsê ye.
Tîm di sala 1904'a de hat avakirin bi navê stadyûma tîm Saint-Germain e.
Werziş çalakiyeke gorî hin distûr û mercan de tê pêşbazî kirin e. Ew hin caran ji bo ew aktîvîteyên mirov bixwe ji bo tenduristî û zinde bûna bedena dike re jî tê gotin. Lê werziş ango spor (sport) ne tenê ji bo çalakiyên mîrovan hin caran ji bo pêşbeziyên motor an gerdûneyan re jî, wek werzişên motoran jî tê bikaranîn.
Dîroka Werzişê li Çîn heta 4000 b.z. derê ye. Li Çînê bedenparêzî (jîmnastîk) ji berê de werzişeke navdar bû. Gorî hin çavkaniyan li Misira kevin hin werzişên wek avjenî masî girtin dihat kirin. Li wan bêtir li Misira kevin werzişên wek lak avetin, bilind qewzdan, pehlewanî bû.
Di dema Yewnana kevin de gelek Spor hatin pêk anîn. Di dema Yewnan kevin de ji bo xatirê êzidokan Leyzên Olîmpiyadê dihat saz kirin. Li çar salan carekî li gundekî biçûkî nêzî çiyayê Olîmpûs, li Peloponnesê dihatin saz kirin.
Boraboz, navê helbest û nîskarê vê helbestê ye. Ev Helbest li Hewramaneê li ser kevirekî hatiye dîtin. Li gor pisporan diroka nivîse BZ 330 ye.
Xwidiye helbestê jî Boraboz e. Le disa jî li ser rastiya ve helbeste niqaş heye.
Xwazdî ez tu bî hevre bin
Ez tu watu yek dil wîn
çavkanî: SELÎM TEMO - Antolojiya helbesten kurdî- pirtukxaneya Agora – RÛPEL 46
Rewşen Bedirxan (z. 11 tîrmeh 1909, Qeyserî, Tirkiye – m. 1 hezîran 1992, Şam, Sûrî), mamoste û nivîskareke kurd bû. Keça biraziyê Mîr Bedirxanê Azîzî bû.
Rewşen Bedirxan di 11ê tîrmeha 1909an de li Qeyseriyê ji dayik bûye û malbata wê di sala 1913an de ji ber xebatên ramyarî nefî bûnê Rojhilata Navîn bûn. Bavê wê Salih Bedirxan e. Rewşen Bedirxan, hîndekariya xwe li Şam û Ûrdûnû berdewam kir û li Ûrdûnê bû yek ji mamosteyên jin ên dest pê dike. Rewşen, di sala 1935an de bi Celadet Bedirxan re dizewice.
Rewşen Bedirxan, dibe nivîskareke kovara Hawarê. Di sala 1957an de li Yewnanistanê kongreya dijberî mêtingeriyê tê lidarxistin û di nava şeş delegeyên kurd ku pêwistê beşdarî kongreyê bibin. Tenê Rewşen Bedirxan beşdar dibe. Di 1971ê de li ser daxwaza Mistafa Berzanî, diçe Başûrê Kurdistanê û li bajarê Hecî Ûmranê Yekîtiya Jinên Kurd saz dike. Nivîskara Rewşen Bedirxan, bi çalaktiya xwe ya di warên civakî, ramyarî û hîndekariyê de tê naskirin. Di nava berhemên Rewşen Bedirxan de gelek pirtûk û werger hene.
Di 1ê hezîranê 1992an de Rewşen Bedirxan jiyana xwe ji dest da.
Piştî têkçûna Siltan Ebdulhemîd û di sala 1908an de hatina Siltan Reşîd, hîn bêhtir rewşa azadiyê pêş ve çû û efû ji girtiyan rê derket. Di wê demê de Mihemed Salih Bedirxan deh salên xwe di girtîgehê de buhurandi bû. Bi wê efûyê re ew ji zindan û girtina timî xelas bû û ew şandin bajarê Qeyseriyê.
Di roja 11ê meha tîrmeha sala 1909an de Siltan Reşad hat li ser hikûm. Di wê rojê de xwedê keçek da Salih Bedirxan. Ew keç bi xwe Rewşen Bedirxan bû. Piştî ku du salên Rewşenê li Qeyseriyê qediyan, malbata wan çûn Stembolê; li wir gelek ji malbata Bedirxaniyan hebûn. Salih Bedirxan ji Stembolê jî berê xwe da riya Şamê. Bavê Rewşenê bazirgan ne disekinî û bi hêz û bi hunera xwe ji bo netewê kurd dixebitî, li xwêşî û kêfa jiyanê ne dipirsî. Ew li mal û li nav û deng jî ne digeriya.
Salih Bedirxan gelek nivîs di kovar û rojnameyan de çapdikir. Daxwaza wî ya yekem ew bû di jiyanê de hişya kirin û bi pêşxistina neteweyê xwe. Ew bê westan, şev û roj li kar bû.
Salih Bedirxan piştî hatina xwe ya Şamê çendekî bê kar ma. Di vê navê de Şerê Cîhanî yê Yekem çêbû; mercên jiyanê pir dijwar bûn. Ji bêçarî berê xwe da kar û li zindana Keleha Şamê kar kir. Lê mixabin bi êşa tîfoyê ket û pir dirêj najot, di 30yê adara 1915an de mir. Di wê demê de temenê Rewşenê negihiştibû şeş salan.
Piştî mirina Salih Bedirxan diya wî Rewşenê ew şand dibistanê. Rewşenê piştî ko dibistana seretayî xelas kir çû dibistana mamostetiyê (Dar el-Muelîmat) û ew jî xelas kir. Rewşen bû mamoste û ji nifşên sêyem ên ko li Sûriyê dibistana mamostetî qedandî bû tê hejmartin.
Rewşen Bedirxan di sala 1925an de diçe bajarê Kerehê (li Urdun) û li wir dibe berpirsiyara dibistanê. Di sala 1928an de vedigere Şamê, dibe mamoste û berpirsiyariya (kargîra) gelek dibistanan dike. Di sala 1934an de dibe endama komela Yekîtiya Jinan li Sûriyê. Di roja 22ê sibata 1935an de bi Mîr Celadet Bedirxan rê dizewice. Bi navên Sînem û Cemşîd keç û lawek ji wan rê çêdibin.
Di sala 1944an de li ser navê jinên Sûriyê, li Misrê beşdarî Kongreya Jinên Cîhanê bû. Jiyana Rewşen Xanimê ya niştimanî pir berfireh û kûr e; ew bi hemû hêz û ramana xwe li dijî kolonyalîzma Fransayê sekinî û piştgiriya doza erebî kir. Bi taybetî jî wê doza gelê Filistînê parast û wê di dibistanên ereban de mamostetî kir û gelek nivîs û gotar di kovarên erebî de weşand. Rewşen Xanim bi qasî ko li dibistanê mamoste bû, ewqas jî di xwedîkirina zarokan de mamoste bû.
Jiyana wê ya niştimanî gelek giranbuha ye; cihê serbilindî û mezinahiyê ye. Di gel ko Rewşen Xanim mamoste bû, xebata wê di behsa zindanan de, ji bo rast kirina tendûristiya keç, jin û pîrekên bê sinçî yê di girtîgehan de jî he bû. Bi aramî û bîhnfirehiya xwe dest dawête hemû aloziyên jiyanê. Lewra quretî û serşorî di ferhenga jiyana wê de ne bû. Jîna Rewşen Bedirxan neynika jîn û danûstandina Mîr Celadet Bedirxan û malbata Bedirxaniyan bû. Ew xeleka gihandina dîroka netewê xwe ya kevn û nû ye. Ew dîroka lehengiyê ya dûr û dirêj a ko bav û bapîrên wê bi sedan salan ji bo Kurdistanê kirî ne. Jiyana wê ne kêmî jiyana bav û kalên wê bû. Nimêje di warê dijwarî û zehmetiyan de piştî mirina mêrê wê Celadet Bedirxan.
Rewşen piştevana mezinahiya mîrê ronakbîran Celadet Bedirxan bû. Piştevana amadekirina kovar, pirtûk û hemû afirandinên mîr bû. Digel xebatên hêja ewê bi xwe jî di kovara Hawarê de dinivîsand. Rewşen Xanim di kovara Hawarê hejmar 27an de, di nivîsek xwe ya bi navê Kebanî û Mamoste de ewha dinivîse: "Mêrên ko bexta neteweyan di destên xwe de dibin, li ber destên jinan xwedî dibin. Hêvojtin xwe dielimin, heta axa gorinan ji bîr ne kin û ew tim û tim li wan hikûm dikin. Ji lewre methelokê gotiye: "Kurmê şîrî heta pîrî"."
Rewşen Bedirxan karê jina kurd ne tenê kebanî û xwedîkirina zarokan dibîne, li ba wê karê jinan ê girîng li dijî ne zaniyê şer kirin û perwerde kirina zarokan e.
Bêguman di vê xebata perwerdehiye de rolê welatperweriyê jî ji bîr ne ke. Rewşen Bedirxan bi dengekî bilind û zelâl ewha bang dike (Xwehên min ên delâl, her wekî hûn jî dizanin derdê netewê me yê mezin û xedar ne zanî ye. Ne zanî nexwêşiyek e, û dermanê wê zanîn e. Nik netewên xwedan hikûmet û dezgeh vê nexweşiyê di nexwêşxaneyên taybetî de derman dikin û ji wan nexwêşxanan rê dibêjin dibistan. Mamoste bijîşkên wan nexwêşxanan e).
Em dikarin bibêjin ko Rewşen Bedirxan, bi xebat û nivîsên xwe di pirsa jinan de çalakiyên hêja daye. Rewşen Bedirxan di gotarek xwe ya di hejmara 28'an a Kovara Hawarê ya bi ne bê (Jin û bextiyariya malê) de ewha dinivîse; (Gelek jin hene bawer dikin ko rihetî û xwêşiya malê bi pere û dewlemendiyê ye. Lê ne wa ye. Sea'det û bextiyarî ne ji dewlemandan bi tenê rê ye. Xincîkên belengazan hene ku sea'det û bextiyarî, ji qesra dewlemendan bêhtir û çêtir tê de qerar digirin û bi rihetî cîh dibînin).
Rewşen Bedirxan dixwaze vê yekê bi jina Kurd bide fêhmkirin: xwêşî û bextiyarî ne pere û qesr û kaşxane in; belê xwêşî ew e gotina xwêş, danûstandin, kar û xebata ku mirov ji netew û welatê xwe rê bike. Xwêşiya jiyanê ya bi peran diqede lê xweşiya jiyanê a welatperwerî û zanînê naqede.
Ji bilî nivîsîna bi zimanê Kurdî, Rewşen Xanimê bi zimanê Erebî jî gelek nivîsar li ser Kurdan belav kiriye. Rewşen Bedirxan di sala 1971'an de beşdarî Kongra Sêyemîn ya Yekîtiya Jinên Kurdistanê (li başûrê Kurdistanê) bû û bi piştgiriya xwe serketina wan parast. Di eynî salê de rûmeta endamtiya Korî Zanyarî Kurd girt û di wê demê de li ser daxwaza Korî Zanyarî Kurd çû Stenbolê. Ev çûna wê ji bo kom kirin û civandina destnivîs û pirtûkên ko di arşîv û pirtûkxaneyên Tirkan de, yên ko li ser Kurdan e bêne civandin û ji Korî Zanyarî Kurd rê bêne rê kirin bû. Bi rastî jî ev şirjawî pesindanê ye ko ew di vî karê xwe de bi zane bûn û bi bêdengî bi li ser ket.
Rewşen Xanimê di sala 1956'an de, digel Dr. Nurî Dêrsimî, Hesen Hîşyar, Heyder Heyder û Osman Efendî li bajarê Helebê Komela Zanistî û Alîkariya Kurd damezrandin. Rewşen Xanim bi bîhinfirehî û aramiya xwe li dijî hemû alozî û dijwariyên jiyanê bi li ser diket.
Jiyana mirovan bi salan nayê jimartin; ne jî bi mal û milkên ko mirov li dû xwe dihêle. Jiyan bîranîna şopeke kamûranî, ciwanî, comerdî û mirovatiyê ye. Nimêje ji bo mirovên xwedî berhem, şop, têkoşîn, xebat û kar e.
Ji ber vê yekê ez dikarim bibêjim ko Rewşen Xanim ne miriye; ew ji me Heyder e û em jî pê Heyder in.
Herçiqas wê di roja 01.06.1992'an de ji nav me koçberî kir ew di dilê me de dijî. Heta roja mirînê jî ew ji bo gel û welatê xwe xebitî.
Rewşen Xanim di doşeka mirinê de ew tişt ji min rê digot: (Kurê min dema em hebûn, hûn negiha bûn; îroj hûn giha ne; lê mixabin em nema ne. Kurê min, ji hev hez bikin û piştgiriya hev bikin. Yek bin kurê min, bela wela ne bin).
Piştî ko ez hinekî li ser rewşa Kurdistana Başûr û li ser hilbijartinan sekinîm, Rewşen Xanimê gotina min birî û ewha got: (Kurê min, yekîtiya Kurdan bide min, ezê Kurdistanek azad bidim te).
Ev e rewşen Bedirxan, ya herdem wekî bav û kalên xwe êşa netewê xwe dikişand û qet ji bîr ne dikir. Wê mezinahiya xwe ji stûnên Birca Belek girtî bû. Rewşenbîriya xwe ji dibistana Sor, ji kaniya Cizîrî û Xanî wergirtî bû.
Piştî ko Rewşen Xanimê canê xwe spart Xwedê, -Li ser daxwaza wê û li gor sozê ko min pêre da bû - min kar û barê veşartina wê kir, û min cendekê wê ji bajarê Banyasê anî bajarê Şamê li tenişta mêrê wê Celadet û bapîrê wê Bedirxan Beg li goristana Şêx Xalidê Neqşibendî veşart. Piştî ko li mizgefta Hemo Leyla li Taxa Kurdan li ser cendekê wê limêj kirin, mderindêzên veşartinê bi beşdariya gelek ji heval û nasên malbata Bedirxaniyan û nivîskar û rewşenbîran dest pê kir. Ji ber rewşa Kurdan ya dijwar û awarte û li ser daxwaza keça wê Sînem Xanimê kesekî tu gotin û tu helbest li ser gora wê ne xwendin.
Clara Zetkin (wekî "Klara Tsetkîn" bixwîne, jdb. 5ê tîrmehê 1857 li Wiederau, Amtshauptmannschaft Rochlitz, Keyaniya Saksonyayê; m. 20ê hezîranê 1933 li Archangelskoje, Oblasta Moskoyê, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst), ramyar û parêzvana mafên jinan e.
Zetkîn di 5'ê tîrmeha sala 1857'an de li gundê Wiederau li eyaleta Saksonya ya Almanya hate dinê. Ji ber ku bavê wê mamosteyê gundbû, jiyana gund ji nêz ve nas kir. Di dema dibistanê de rêbaz û birdoziya Marx û Engels nas kir. Ew tevlî civînên karkeran bû û xebatên partiyê nas kir. Di sala 1878an de piştî ku li Almanyayê qanûna anti-sosyalist kete meriyetê de û partiya Sosyalîst derbasî qada îllegal bû, Clara Zetkin jî derkete dervehî welat. Demeke dirêj li Fransayê ma û paşê jî li Swêdê weke koçber jiya. Zetkin, ne tenê rizgariya jinan, wê rizgariya hemû kedkarên jêrdest hedef dikir. Clara Zetkîn, enternasyonele rastîn bû û hemû jiyana fedayî rizgariya jinên kedkar kir. Clara Zetkîn di 20 hezîrana 1933'an di sirgunê de mir.a>
Zetkin, Clara
Roja Cîhanê, ji bona hişmendiya mîrova li hember vê Cîhanê derbikeve pêş, ji bona tiştên xerab ji holê rabe, ji bona xatirê cîhanê bê zanîn, ji bona paqijiya der-dorê, ji bona tenduristiya mîrovan û hemû zindiyan… ev raman, cara yekem di 22 nîsana 1970an de, ji hêla Senator Gaylord Nelson DYA ve hate pêşniyarkirin. Ji wê rojê de "Earth Day" yanî « Roja Cîhanê » tê pîroz kirin.
Di ser vê rojede 39 sal derbas dibe. Mixabîn her ku diçe rewşa Cîhanê xerabtir dibe; Gemara der-dorê, hilweşanî ya xwezayî, qetlîama ajalan, şerê di navbêna Mîrovan…
Ev çend sale ku, ji bona vê rojê, çalakî jî tê li dar xistin, ku jêre "Green Generation" dibêjin. Yanî « Jenerasyona Kesk » armanca vê jî ji bona nifşê nû, di vê miajarê de hişyar bibin û rewşa Cîhanê xerabûye, vêga vê xerabyê vegerînin başbûnê, ku ji bona jiyaneke baş.
Seyîd Riza, ligel zava û lawê xwe (1937)
Seyîd Riza (jdb. 1862 li gundê Lirtîka Pilûrê, herêma Dêrsim − m. 15ê çiriya paşîn a 1937 li Xarpêtê) yek ji pêşengên serhildana Dêrsimê bû.
Seyîd Riza sala 1862an, li Dêrsimê ji dayik bû ye. Seyîd Riza lawê Seyda Îbrahîm e. Ji zanyarekî bi navê "Mehmet Elî Efendî" ders dît û mezin bû. Mehmet Elî, ji aliyekî ve agahiyên olî, ji aliyê din ve jî di warê neteweyîtiyê de perwerdehiye dida Seyîd Riza. Piştî mirina bavê xwe, wî Seyîdî dewir girt û di bajarê Axdadê de bi cîh bû.
Terteleya Dêrsimê.
Di rojên serhildana Qoçgiriyê de komeke çekdar, çûn Dêrsîmê û birqiyeeke ku pişgtgiriyê dide serhildêran, kişandin. Seyîd Riza, piştî serhildana Şêx Seîd alîkarî da koçberan. Berî serhildana Dêrsimê Seyîd Riza, li hemberî gumana operasyonê bi li sereke eşîran rê hevdîtinê çê dike ku di nava xwe de yekîtiyê çê kin. Di demeke ku li Dêrsîmê serhildanê berdewam dikir, di de rayedarên hikûmetê ji bo hevdîtinan li Erzînganê bangî Seyîd Riza dikin. Seyîd Riza, di reya Ezirganê de tê girtin û wî dibin Elezîzê û bi berdariye tê darazxwarî kirin.
Serokê serhildana Dersimê, Seyîd Riza, di 15ê çiriya paşîn a sala 1937an de, bi tevahî şeş hevalên xwe ve, ji aliyê rejîma Tirkiyê ve hatin darda kirin.
Çar têkoşerên din jî berê bi sizayê berdariye siza dikin, paşê sizayê wan werdigerînin girtî bû nê. Hin ji wan ji li ser 90 salî rê bûn, tirkan nexwestin navê xwe xirab bikin. Lê herçendî gorî zagonan diviya bû Seyîd Riza jî darve nekiran, salên wî bi qanûnî mezin dikin û berdariya dikin.
Devera Sindiya dikeve di navbera herdu rûbarên Xabûr û Hîzil de.
Ay lê dayikê korê nemayê ji nîvberê şevê û paşde minê rimekê lê dabû bejin û bala sofî Brahîmê xwe, minê destê xwe gêra bû, destê min kete ser vê pêlê, hey li minêêê...Wey lê li min jaro li te jaro, minê rezikek çandî sêv, û xox û mijmij û hinaro, salî heft sale rezikê me geha berê xwewo, wey lê min û bejin a bilind jê ne xwaro...Sofî Brahîmê min têwo ji Mêrdînê,lingê li rikêbê, destê li destgînê, wey lê dayikê korê nemayê, ji nîvberê şevê paşde minê rimekê lêdabû bejin û bala sofî Brahîmê xwe, minê destê xwe gêra bû, destê min kete ser pêla xûnê, hey jarêêêê...
Ay lê li ser çil û çar nazenîna ezê nizanim navê xwe li kê bikim li minê,û dayîkê rebenê min ne dê ye ezê li dê kim, min ne bab e ezê li babê kim, ezê biçim serê hewalekî va yê bilind bisekinim herdu destên xwe raberî xwedê kim, le minêê...Ay lê çi bikim vî zalimî zalim dê û babî darekê li zendanê min î hene dabû gostîlê minê qîmetî di tiliyên min de şikandin, xezêmî zêrî ji difinê min firandin,ez evdaleka xwedê nizanim piştî vî qasî girêdana qerepoşîkê çi lewnî çi terz î girê dim, hey le minêêê...
Ay lê vê pîrepeyizokê li min evdalekî xwedê lezî lez dabû, minê ne kirî kar û barê hersê mehên zivistanê le minoo...Hewalê jorî dixwazin ji mijê ji moranê,û deşta jêrî dixwazê tavîyekî reşî hûr baranê, ey lê kurikî bi sê dengan li kiçikê dikir gazî te malik ne li malê, ey lê heta war û warkozê me li warê biharê te deng nekir,evro mihelê me bar kirî danîne ser war û warkozê zivistanê, ey lê bila ji xêreka xwedê ra ez evdalî xwedê dîkek bam ji van dîkê porrê, wey lê minê ji ber hewtêna tajî û tûlê Mehmed Begê xwe bihavêta hewdika kifirzemanê, le minoo, de rabe te xezêm şorê ey lê mala minêê...
Ay lê dilê min evdalî xwedê çendî li ber hewlewelayê,î ro serê sê şev û sê rojane, ey lê bejnika bilind, dêmanê sorê gulî, çavê reş û belek girtibû tayê le minoo, hay lê hûnê rabin bînin, ay lê beranekê bînin bikin xêra şêx Evdilqadir, şêxê axa li Bexdayê le mino...ay lê belkî ji bejnika bilind dêmanê sorê gulî, çavê reş û belek û ji hazir guhdaran ra rêke vê şefayê, le minoo,ey de rabe te keziyok sorê, ey lê mala minê...
Ez evdalekî xwedê ne dîn im ez î ne har im, ay lê hûnê min evdalî xwedê ne gerînin ser çi dêran û mizgeftan ne gerînin, hemî li min şahnedêr in, hûnê min ne bin cem qeşekî fela, mi´elmekê, qewalekê, cem melayekî musilmana, ey lê çi niviştiyan ji min û bejnika bilind ra çênekin hemî mekiran û sêhrin. Ey lê ev sal e sal a heftan e ber bi sal a heştê ve diçê ez evdala xwedê bendewara kopekê mêrê pîs î min na berde ne diwêrim le minoo...
Ez gozel im, gozelxanim, hey lê eza bi tena kirasekî kitan im, ez milhema ser serê dînê xortan û van lawan im, wey momê, momê, momê, wey lê te kiras qezê Erzerumê, te hinara serê şitilanê rebenê, hey lê min bi dest girt û bi dev çûmê...
Heyran jarooo, ezê ji kulên te mirim,ezê ji kulên te mirim, ey lê çavê min kurmalê kurmal dê û babê reş in ji kilê subhanî nagirin, heçî yarekê wî heye dev dostin ji dilê xwe kafir in, heçî yarikê wan bi dilê wan hebê ji milk û emlakê Mûş çêtir in jaroo...wey de rabe keçikê bîhşengê, ey lê tû rîşiyan berde ji navtengê, kevî hatine ketine astengê, min divê biçim tewafa xala li gerdenê, wê vedixelihê ji navtengê...
Heyran, Tenîn a Sindiya, te reş dikê ji reşkûnan, te spî dikê ji berfikê van keviyan,Heyran ez nizanim sê biskên bejnika bilind sortir in ey lê na wela qurmizê ser destên keçikên van Dihiya, wey, wey dê bila Heyranê min sax bê, ey lê dosteka wî vêra...
Heyran jaro, eger tû mazîçinê tû xwe ji zinaran bernede, eger tû bi heval û hogirê tû cewabê li min nede, eger tû bê heval û hogirê were devê xwe deyne ser tama xala li gerdenê, tevdana sîngan bernede, ey lê heta stêra sibê li min û Heyranê min derbê ey lê xwe bavêje aliyê qublete, wey,wey de bila Heyranê min sax bê û dosteka wî vêra...
Heyran jaro, Zaxoka Behdîna li min dilgîre,Zaxoka Behdîna li min dilgîre jero,ey lê li ser ra ava Hîzil e û li bin ra dugurê şetê Xabûre, eger tû li bejinbilinda, çavreşa, kemaxkêrûşka digerî, tû wê xwe berde bajarê Elqûşê, ay lê van Mexîna, wey de rabe keçikê te keçînê,ey lê te memik hêkê li hêlînê, ey lê zozan xweş in da biçînê...
Ay lê sofî Brahîmê min na xweyê vê pêlê,wey la li min rebenê, tû berê xwe bide Tenîn a Sindiya û pişta xwe bide vê Kêlê(ango çiyayê:Kêla Memê),wey lê dayikê korê nemayê, ez niza heyfika sofî Brahîmê xwe hildim, ey lê na wela çav bi reşê bisk bi têlê...wey jaro, jaro, jaro, wey lê sofî Brahîmêmin jaroo...
Ay lê sofî Brahîmê min tê ji Mêrdînê,wey la min nazikê û nazdarê û li min ciwanê nazenînê.Sofî Brahîmê min siwar e li mehînê, lingê li rikêbê û destê li destgînê,ey la dayikê korê nemayê şevika nîva şevê çawa minê rimeka lêdabû sofî Brahîmê xwe, ey lê min destê xwe gêra bû,destê min kete ser mewca xûnê wey jarooo.Hey la li min jaro li te jaro, me rezek çandî sêv û xox, mijmij û hinaro,î sal heft salê me temam e rezikê me geha berê xwewoo û min bejnika bilind jê ne xwaroo...
Ji van stranan ra dibêjin:Heyranok yan jî Serrêhlîng,ev cureyê stranan pitirîn li deverên Şehrnexê, Qilaban, Cizîrê û Zaxo dihên gotin û ber bilav in.
Bîlard an jî bîlyard lîstikekê ku du kes anjî du tîm li dijî hev dilîzîn.
Lîstik bi gokên bîlardê û bi çemê bîlardê li ser maseya bîlardê tê lîstin. Destpêkê lîstik bi tiqandina goka spî bi çemê bîlard tê vekirin.
Navê lîstika bîlard ji peyva fransî "bille" tê, kû tê wateya "goka biçûk", gok, anjî xar.
Bîlardê bi heta 35 awayên cude tê lîstin. Awayên herî hezkirî û popûler bîlarda pool, snooker, carambolage, bîlarda îtalî, bîlarda rûsî û bîlarda înglîzî ne.
Dominique Strauss-Kahn (jdb. 25ê nîsanê, 1949) sala 1949an li Fransa bajarê Neuilly-sur-Seine ji dayik bûye. Ew siyasetmedarekî fransî ye ku ji Partiya Sosyalîst a Fransa "(DSK)" ye.
Niha, serokê International Monetary Fundê ye.
Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) bestekarekî bi navûdeng bû.
Mozart, di sala 1756'an de li bajarê Awistirya Salzburgê hate dinê. Mozart, ku bavê wî jî mamosteyê muzîkê bû, hîn di temenê zarokatiyê de xwedî xisletên muzîkê bû, di 3 saliya xwe de di akoran de notayan ji hev derxist û di temenê xwe yê biçûk de, di warê muzîkê de bû zarokê bi navûdeng ê Ewropa yê.
Mozart, bi xisletê xwe yê awarte di hemû cureyên muzîkê yên weke dans, opera, senfonî, sonat, konçerto û muzîka odeyê de berhemên gelek giran bihû derxist holê. Lê belê ev berhemên wî piştî mirina wî ya di sala 1791ê de pir bi derengî hate kefşkirin.
Muzîkvanê mezin ê aûstriyayî Wolfgang Amadeus Mozart di 5'ê mijdara sala 1791ê de mir.
Di futbolê de, armanca bingehîn a temaşevanan ew e ku tîmê xwe di dema pêşbaziyê de teşwîq bikin
Futbol, goga lingan, goga pêyî an jî tepa pê lîstikeke bi gogê ye ku bi du tîmên bi heryekî 11 lîstikvanan (yek golker û deh lîstikvanê ortê) tê lîstin. Armanca lîstikê ew e ku gogê pirtirîn car bikin kela timê raqîb.
Futbol pirtirîn bi pî tê lîstin, lê lîstikvanê ortê ji bilî dest û çengê xwe dikarin hemû beşê bedena xwe ji bo lîstikê bikarbînin. Têne golker dikarê di nav sînorê kelê de destê xwe bikarbîne, ji bo kû gog nekevê kela wî.
Salih Yusivî (z. 1918an li Zaxoyê - m. 25ê pûşpera 1981ê li Bexdayê, Îraq) siyasetmedar û nivîskarekî kurd bû.
Hêj Salih Yusivî biçûk bû bavê wî çû ber dilovaniyê û kete di destên dayika xwe de. Ew neviyê şêx Yusivê Zaxoyî ye. Xwendina xwe ya destpêkê li Bamernê temam kir, xwendina amadeyî li sala 1938'ê li amadeyî ya Al.el. Beyt li Bexda temam kiriye. Weke mamoste li nahiya Herîrê, li başûrê Kurdistanê hate danan û piştî hîngê car din vegera Bexdayê û li kolîja zanstên Şerî´etê ji sala 1942-43 xwendiye. Helbet, Yusivî gelek hest bi derd, zilim û azarên gelê xwe dikir, ku ji aliyê rijêmên Iraqê ve dihat kirin. Lewra her di xortaniya xwe de dest bi karê siyasî kir, û ji ber wê çendê gelek dihat binçav kirin û lê gerihan. Gelek caran ketiye di salûlên zîndanên take kes yên rijêmê de. Li sala 1947 hate girtin û dûrxist bajarê Hille li jêrî ya Îraqê, paşî hate berdan û li sala 1949 weke nivîser li dadgeha Şengalê hate qebûl kirin û paşî veguhaste bajêrê wî, Zaxo.
Jiyan a wî ya siyasî pir e ji bûyeran, gelek bi nihênî ji bû şoreşa Kurd kar dikir heta beyan a 11'ê adarê sala 1970. Di karê xwe yê ramiyarî de û di xortaniya xwe de li sala 1936 rêkxiraw a "Brûsik" saz kir û li sala 1939 partiya "Hîwa" saz kir û ev partî li sala 1944'ê roxa û li cihê wê partiyeke nû bi navê "Rizgarî Kurd" saz kir. Li sala 1946'ê di kongreya xwe de bi tevayî biriyar dan ku bigehin PDK.
Li serdemê şoreşa tîrmeha sala 1958'ê, Yusivî berpirsê liqa yekem ya PDK li wîlayeta Mûsilê bû. Li sala 1960 peywendiyên rejîma Qasimî û Kurdan têkçûn û navê Yusivî li serê lîsteya navên berbendkirî bû.
Karê rojnamevanî.
Yusivî hozanvan û nivîser jî bû. Bû gerînendeyê rojnameya
Li meha xezîranê ya sala 1981, bi destê rejîmê bi nameyeke bombekirî li Bexdayê hate şehîdkirin û termê wî yê pîroz li 25.06.1981 bi komelek mezin anî bajêrê bab û kalên wî Zaxoyê û li wir hate veşartin.
Remezan Ozturk () (jdb. li Meledî) fotorojnamevanekî kurd e.
Karê rojnamevanî di sala 1975an li rojnameya tirkî Dunya dest pê kir û di navbera 1978an heta 1986an li rojnameya Günaydin kar kir. Piştî ku ji rojnameya Günaydin veqetiya ji 1986an heta 1998an li rojnameya Sabahê karê xwe berdewam kir. Di rojnameyên tirkî Star (1998-1999) û Yenibinyıl (2000) jî xebat kiriye. Niha Remezan Ozturk serbixwe kar dikê û li gelek deverên bi aloz ên cîhanê karê xwe dimeşînê û gelek wêneyên balkêş kişandine. Wêneyê ku wî ji Komkujiya Helebceyê kişandibû, di masmedyaya cîhanê da wek resmê salê hatibû hilbijartin.
Bamernê (tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî "Bamarne") nehiya Bamernê dikevîte sere bi qeza Amêdiyê ve û senterê nehiyê ye, ankû bajêrkê Bamernê yê serbixwe ye û ser bi çi gund û hoza ve nîne. Ji layekê ve dikevîte binarê çiyayê Metîn û devera Berwarî Bala û ji layekê dî ve dikevîte di nava devera doskiya û senterê Bamernê nêzîkî 7 km ji qezay dûr e.
Pişti Sarheldane Ul (16/2/2000) bi biryara Hikumeta Herêma Kurdistanê bi fermî Bamernê bûye nahiya nêzîkî 32 gunda Sereb Ve Nahiye Ve hene. Ji wana 24 gunde Avana û 8 gund dikevin.
Karte çandene Ye Gaşdara 4 kartên çandene di sinora nahiye da hene, û li Rojên Enfala Reş Af Nahiya Ji Je Kavel û wêrankerne Be Beher nebûya lê dîsan li sala 1991ê akinciyên vê deverê Bu cara (2) e zivirîne ser kavile gundên xo û bi harîkariya rêkxirawên Xer Xowaz û Hikumeta Herêma Kurdistane ev devere dîsan hatiye avakirin.
Bajêrkê Bamernê.
Bajêrkê Bamernê deverek berniyase wek havîngeh û Xodan û dîrok û derwisa cehê Tekiyên (Neqşîbendîya) bûye Tako bûye cehekê zanistî gelek kesên ayindar li xwendingêhen bajerkê Bamernê derçûyîne. Kasanen dîndar, hozanvan û rewşenbîr berniyas li vê deverê peydabûyîna.
Ji kevn da Bamernê bi candinê ya barniyase û daniştiyen ve deverê Ta Radeke zor jiyana xo danaye ser berhemên candinê. Biyaveke baş li Bamernê heye Bu Candene ku digehite 8794 Km Docay u rûbarê bajerkê Bamernê digehît 1125 Km Docay herwisa bû Zanin Biyave devera Bamernê bi hem ve digehît nêzîki 77804 Km Docay.
Çend gundên Bamernê.
Gundên ava li devera Bamernê eve ne: Bamernê - Wermêlê - Şêx Mema - Tinê - Babîrê - Zêwa Şêx PîraMûs - Dukerê - Hesin Pîrka - Banka - Xilbîşî - Kanîka - Pasê - Erizê - Dawidiyê - Gereguhê - Eredina - Kanî Belavê - Kela Şêxo - Tehlava - Gulê - Şirtê - Hemza - Dihê.
Jimara bengenên saxlemiyê li vê deverê.
3 Bengehên Herwisa çandin cehên Gozari li vê deverê hene. Ji Wana Gowiza Cndiya - Kavroka - Kaniya Geske - Gere Gera Hasan - Aradena aliye Dihe - çam Siske - Dukerê - Kanî Belavê
Hazim Beg (jdb. sibat 1900 li Zaxo - m. 3ê hezîranê 1954, li Mûsilê) siyasetmedar, çalakvanekî mafê mirovan bû. Di komkujiya ermeniyan de, bi mal, milk û hemî hêza xwe alîkarî daye qurbaniyên ermeniyan.
Kurê "Şemdîn Axa" ye. Li 26ê tîrmehê ya sala 1925ê weke wekîlê bajêrê Zaxo li meclîsê hatiye helbijartin. Li sala 1925ê bû endamê partiya "Pêşkeftin "Al.Teqedim" û sala 1934ê bû endamê partiya "Wehdet al.Weteniye" ya Îraqê. Li sala 1950, bû wezîr û endamê meclîsê ya şahînşahiya Îraqê, li serdemê serokwezîrê wê demê "Tewfîq al.Suweydî".
Hazim Beg yek ji xanedan û navdarên devera Zaxo bû û navê wî di kolanên vî bajarî de hatiye kolan. Ew mirovekî cumerd, dilovan, dilnerm û mêhrevan bû. Li serdemê cenga cîhanî ya yekem û li fermanên bednav yên Osmanîyên tirk li destpêka cengê li ser gelê ermenî, bi dehan xizanên ermenî koçberî bajêrê Zaxo bûn. Helwesta Hazim Begê li ser wî gelê zulimlêkirî û derbeder, gelek mirovane bû. Kar ji wan re peyda dikir, dihewandin, di nav mala xwe de xwedî dikir, alîkarî bi hemî cureyan dida.
Qurbaniyên ji ber nîjadkujiyê direviyan li taxa Kêste li navenda Zaxo kom dikir, alîkarî organîze dikir. Heta niha jî ew tax weke "taxa ermeniyan" dihête nas kirin. Ji bo vê alîkariya mirovane ya xelkê Zaxo ji bo gelê ermenî kirî, ermenî bi xwe ji berî her kesê dîdevan in.
Hazim Beg li 03ê meha hezîranê li sala 1954ê li bajêrê Mûsilê çûye ber dilovaniyê û termê wî veguhaste Zaxo û li wir di xaka bab-kalên wî de hatiye veşartin.
Nûrî Dersimî (z. 1894 − m. 22'ê gelawêjê 1973 li Helebê), yek ji serekên Serhildana Dêrsimê ye. Dr. Nûrî Dêrsimî di sala 1894'an de li Darayê ji dayik bû ye. Di temenê xwe yê ciwaniyê de tevgera neteweyî ya kurd nas dike. Nûrî Dêrsîmî, di nava "Komeleya Bilind ya Kurd" ku di sala 1918an de di pêşengiya Seyîd Ebdulqadir de tê saz kirin, cih digire. Dêrsimî, di nava vê tevgerê de bi awayekî çalak xebatê dike û bi tevahî Elîşêr ji bo meşandina xebatên ramyarî diçe Qoçgiriyê. Dêrsîmî, di nava pêşengên Serhildana Koçgiriyê de cih digire û ji aliyê hêzên dewleta tirk ve tê girtin, lê belê paşê bi alîkariya Seyîd Riza serbest tê berdan. Nûrî Dêrsîmî, dev ji têkoşîna xwe berneda û ji serhildana Dêrsimê re jî pêşengî kir. Piştî ku Serhildan bi awayekî bi xwîn hate serkûtkirin, Nûrî Dêrsîmî jî derbasî binxetê bi bû. Dêrsîmî, li vê derê jî xebatên xwe yên ramyarî berdewam kir. Û li Qirîkana Haco Axa ye li cem mayîn bûn.
Dr. Nûrî Dêrsimî di sala 22'ê tebaxa 1973an de li bajarê Helebê çû li ser dilovaniya xwe. Goristana Nûrî Dêrsîmî li goristana Xanen ya li nêzîkî Efrînê ye.
Nikos Kasdaglis (bi yewnanî: Νίκος Κάσδαγλης, "Níkos Kásdhaghlis", jdb. 1928 - m. 14 sibat 2009) romannivîsekî yewnanî ye.
Gelek berhemên wî li ser kar, xebat, têkoşîn, bizav û êş û azarên gelê kurd hatine nivîsîn.
Μυθιστορήματα.
Εγώ ειμί Κύριος ο Θεός σου (1961)
Η Μαρία περιηγείται τη Μητρόπολη των Μερών (Αθήνα, Κέδρος,1982, επανεκτύπωση 1994, αγγλική μετάφραση 2010)
Ακοίμητο το αίμα των νεκρών, Κουρδική τριλογία (1999, Xûna Şiyar ya Mirîyan, 589 r. Roman)
Ο μηχανικός (1952, διήγημα)- στο περιοδικό του Ρένου Αποστολίδη Νέα Ελληνικά.
Το θολάμι (νουβέλες - Αθήνα, Στιγμή, 1987)
Αλλάχ Ακμπάρ (Allah û Ekber, 53 r. Roman, 1998)
Χρονικά/Δοκίμια.
Το έλος - Χρονικά (Θεσσαλονίκη, Διαγώνιος, 1988)
Το Αραράτ αστράφτει - Αφήγηση Κούρδου αγωνιστή (Αθήνα, Κέδρος, 1994, Ararat Brûskan vedide)
Ο Σεφέρης στη δωρική κρήνη (2000)
Δρόμοι της στεριάς και της θάλασσας οδοιπορικό (1988)
Το Χρονικό του Κέδρου, 1954-2004 (συλλογικό έργο)
Επιβολή: Τα κείμενα της βίας (1952-1998) (Εκδόσεις Σοκόλη, Αθήνα 2005) Κείμενα επιλεγμένα από τον ίδιο τον συγγραφέα και από τους Στ. Διαλησμά και Γ. Παγανό.
Μεταφράσεις.
Michihico Hachiya, Το ημερολόγιο της Χιροσίμα.
Σταράκης Γιάννης, Στις φυλακές των Συνταγματαρχαίων
Έρνεστ Χέμινγουεϊ, Ο γέρος και η θάλασσα
Πηγές.
Άννα-Μαρία Κάσδαγλη, «Βιογραφικά Νίκου Κάσδαγλη» Νέα Εστία, 1797 (2007), σ.σ. 267-270
«Μικρή εισαγωγή στην πεζογραφία του Νίκου Κάσδαγλη» Νέα Εστία, ό.π. σ.σ. 195-202
«Αρνητικοί ήρωες: η περίπτωση του Νίκου Κάσδαγλη» Νέα Εστία, ό.π. σ.σ. 215-224
Λίνος Πολίτης, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1978, σελ. 350-351
Du yarîkerine sedrencê di nîgarokeke farîsî ya sedsala 16-an de
Wilhelm Steinitz, yekemîn qehremanê cîhanê yê sedrencê (1886).
Viswanathan Anand, qehremanê cîhanê yê sedrencê yê îro.
Sedrenc (ji sanskrît "catír anga", "ji çar parçeyan pêkhatî anku, ji çar parçeyên leşkerî pêk tê: fîl, erebe, siwar û piyade)", bi erebî û farisî: "shatranj") kişik, şetrenc an jî şaxmat lîstikeke gelek kevn a ku ji Hindistanê hatî di sedsala şeşan de ji aliyê faris û ereban ve li Kurdistan û Ewropayê hate belavkirin. Ev lîstik ji bo du kesan e û her yek ji yarîkeran bi 16 keviran li ser texteyekî çargoşe dilîzin.
Sedema vê lîstikê ev e ku yarîkerek şahê yarîkerê din kiş bike heya ku şah nekaribe bi cih bike. Lê belê, koka lîstikê pir remzî ye: şerê di navbera yê spî û yê reş de, ronahî û tarî, roj û şev...
Texteyê sedrencê.
Texteyê sedrencê çargoşe ye û ji 64 kareyên spî û reş pêk tê.
Sedrenc li Kurdistanê.
Mîrê Botan, di dema Mem û Zînê de, bi sedrencê dileyize û Ehmedê Xanî wê tîne ser zimên.
Yaneyên sedrencê li Kurdistanê.
Li Kurdistanê gelek yaneyên sedrencê hene. Du ji wan Yaneya Gare ya Dihokê û Yaneya Pêşmerge ya Silêmaniyê ne.
Yaneya Gare.
Yaneyeke sedrencê li Dihokê ye. Çend ji endamên vê yaneyê ev in: Karîn Kemal, Çinar Wirya, Zuha Mihemed û Mihina Se'ed.
Yaneya Pêşmerge.
Yaneyeke sedrencê li Silêmaniya Başûrê Kurdistanê ye. Beşdarên di hinde qehremaniyên sedrencê de Îmam Hesen, Dilpak Îsma'îl, Rena Se'ed û Zeyne Basil in.
Tariq Haşimî (jdb. 1942) siyasetmedarekî îraqî û sekreterê Partiya Îslamî ya Îraqê ye.
Ligel Adil Abdul Mahdi Tariq Haşimî niha cîhgirê serokkomarê Îraq’ê ye. Paş hilbijartinên berfanbara 2005'a weke siyasetmedarekî sunî ket cihê Ghazi al-Yawar.
Diyarbakirspor an jî Yaneya Diyarbakirspor () yaneyeke futbolê ya Amedê ye ku di 28 hezîrana 1968-an de hat damezirandin. Tîma kurdî ji 2012'an ve di lîga 3'an de dileyîze.
Yaneya Diyarbakirspor di sala 1968-an de encama yekkirina herdû yaneyên futbolê Diclespor û Yildizsporê hate sazkirin. Lîstikên tîm di yarîgeha futbolê ya Amedê ya bi navê Diyarbakır Atatürk Stadi ku xwedî kapazîteye 12.700 temaşevan e, tên lîstin.
Di demsala 2008/2009'an de yaneya Diyarbakirspor di Lîga 1'ê ya Banka Asyayê ya Tirkiyê de lîst û bû duyemîn û bi vê yekê derkete Lîga Super ya Turkcellê. Di demsala 2009/2010'an de yaneya Diyarbakirspor di Lîga Super ya Turkcellê de dilîzê. Serokê Diyarbakirsporê ê niha Abdurrahman Yakut e.
Di 20'ê gulana 2012'an de ji lîga 2'an ket lîga 3'an.
Kumzarî yek ji zimanên îranî ye ku bi zimanên Farisî, Larestanî û Lurî re wekhev e. Her çend lawaz be jî, îro bi 4000 û 5000 axiveran dijî. Ew ji hêla Kumzariyan ve li perava Kumzar a Nîvgirava Musandam, li bakurê Omanê tê axaftin. Ev yekane zimanê îranî ye ku bi taybetî li Nîvgirava Erebî tê axaftin.Kumzaris di heman demê de li bajarokên Dibba û Xesab û hem jî gundên cihêreng, û li girava Larak jî têne dîtin. Axiver neviyên masîvanan in ku li peravên Kendava Besreyê û Kendava Omanê dijîn.
Navê Kumzarî ji gundê çiyayî yê dîrokî yê dewlemend Kumzarê tê. Ziman du komên sereke yên axiveran hene, yek li her aliyekî  "Tengava Hurmiz": ji hêla hoza Şihuh a nîvgirava Musandam  û ji hêla civata Larakî ya  Girava Larak  li Îranê. Li Nîvgirava Musendam, gelheya Kumzar li Oman, li gundê Kumzar û li çaryeka Xesab ya ku bi navê Harat al-Kumzari tê zanîn kom dibe.Wekî din, Kumzarî li Dibba û gundên peravê yên Elphinstone û Malcolm Inlets tê dîtin.Ew zimanê zikmakî yê masîvanan e ku ji neviyên yemenî zeftkarê yemenî yê Omanê, Malek bin Feham in. Li ser bingeha delîlên zimannasî, hebûna Kumzarî li herêma Erebistanê berî zeftkariya mislimanan ji herêmê di Sedsala 7an PZ de heye.
Doktor Kasor di sala 1960an de li gundê Hertayê ji dayîk bûye. Li gundê xwe dibistana sereta xwendiye. Dibistana navîn û liseyê li Pasûrê temam kiriye. Li Zaningeha Dîcle Beşê tenduristiya dev û diranan qedandiye. Ji sala 1986 ve li navenda Amedê doktorî dike.
Heta niha di kovara Mizginê de li ser tenduristiya dev û diranan gelek nivîsar nivîsandiye.
Doktor Kasor li dibistana gundê xwe pirtûkxaneyek avakiriye.
Di sedrencê de şah yek e.
Şah yek ji kevirên sedrencê ye, yê herî girîng e. Şah roj û hêzên zagon û rêkûpêkiyê sembolîze dike.
Şalyar, wekî şah yek e.
Şalyar yek ji kevirên sedrencê ye. Şalyar heyv û azadiya livînê sembolîze dike.
Kurdên Qirgizistanê yek ji gelên kêmjimarî yên li komara Qirgizistanê ne.
Pêşiyên kurdên Qirgizistanê di sala 1926'ê de ji Kurdistanê derbasî devera Qafqasyayê bûne û di 1937'an û 1944'an de ji wê derê hatine mişextkirin ber bi devera Asyaya Navîn ve.
Qirgizistan
Nancy Ajram an jî Nansî Nebîl Ecrem (bi erebî: نانسي نبيل عجرم, "Nansî Nabîl 'Ajram") stranbêjeke libnanî ye. Ew li taxa Aşrefiyeya Beyrûtê di 16ê gulana 1983an de ji dayik bûye.
Ligel albûma xwe ya "Ya salam" serkeftineke girîng bi dest kir. Di sala 2003an da li "Sharam El Sheikhê" di mîhrîcana "Oscar Video Clipsê" da nasnava stranbêja herî baş a ereb girt.
Niha li Libnanê bajarê Newşeylayê bi malbata xwe ra dijî.
Zîndana Amedê yan girtîgeha Amedê, li navenda Amedê ye. Bi êşkenceyên dewleta tirk û bexwedana ciwanên kurd navdar bûye. Di dema êşkenceyan de ji aliyê Esat Oktay Yıldıran ve dihate birêvebirin kû wî jî ferman ji serkaniya artêşa tirk digirt.
Ev zîndan, bi taybetî piştî cûntaya leşkerî ya 12'ê rezberê 1980'î ku li Bakurê Kurdistan û Tirkiyeyê hate îlankirin, bû navenda êşkenceya li dijî şoreşgeran. Li vê zîndanê desthilatdariya mîlîtarîst a tirk, li hemberî şoreşgerên kurd, her cûre êşkence dida meşandin û herwiha vê derê kiribû cîhê aşartîş (îtîraf) û radestiyê (teslîmiyetê).
Lê belê bi taybetî pêla berxwedanê ku bi şoreşgerê kurd endamê komîteya navendî ya PKKê Mazlum Dogan destpê kir, êdî bi Şeva Çaran û berxwedana 14'ê tîrmehê li hemî zîndanê belav bû.
Piştî van berxwedanan êdî kiryarên teslîmgirtin û îtîrafkariyê yên desthilatdariya mîlîtarîst têk çû û zîndana Amedê bû kela berxwedanê. Zîndana Amedê piştî cûntaya leşkerî ya 12`ê îlonê bû akademiya şoreşgeran.
Navekî din ê Zîndana Amedê jî "Akademiya Mazlum Dogan" e. Ango mirov dikare bêje ku li rûyekî vê zîndanê êşkence, kuştin û her cûre kiryarên dervehî mirovatiyê û li rûyê din jî şeref, namûs, serberzî û berxwedana şoreşgeran.
Gelek şoreşgerên kurd ên weke Mazlum Dogan, Kemal Pîr, Hayrî Durmuş, Alî Çîçek, Ferhat Kurtay, Mahmut Zengîn, Eşref Anyik, Necmî Oner, Akîf Yilmaz di encama berxwedaneke bêhempa de jiyana xwe jidest dan.
Redkî, eşîreke Kurdistan û Xorasanê ye. Pirraniya wan li herêma Serhedê, li Mûş, Agirî, Îdir, Qers, Erdêxan, Erzirom û Wanê dijîn. Yên li bakur bi giştî 359 gundan belav bûne. Her wusa li gelek welatên Sovyeta berê belav bûne. Nivîskar û lêkolîner Pittard dibêje, "kurd bi pirranî bejnbilind in. Hin ji wan jî ji kurdên din jî bilintir in. Wek mînak Redkî."
Di kovareka Dewleta Ûris a fermî ya di sala 1894an da derketîye de wuha dibêje: "Di nava Kurdan da zaravayê Kurmancî herî xweş, herî paqij ji alîyê eşîra Redkî ve tê bikar anîn"
Mûsa Anter di pirtûka xwe ya bi navê Ferhenga Kurdî û Tirkî de wuha dibêje: "Redkan eşîreke kurdan e ku li Qers, Agirî, Mûş û Geliyê Berezan dijîn"
Antropologên Zanîngeha Harvard ê di sala 1890an de di nava kurdan de lêkolîn kirine. Di sala 1895an de xebat û lêkolînên xwe wek pirtûk çapkirine. Ji bo eşîra Redkî wuha gotine: "Redkî di mehên havînê de derdikevine zozanên xwe yên bilindahiya wan 2925 mêtre. Zivistanan jî diçine gundên Sirmeliyê (Îdir). Herêma di destê wan de, herêma herî xweş e. Serokên wan em vexwendin xwarinê. Konên wan gelekî mezin, kincên jin û mêrên wan yên gelekî baş hebûn. Cil û xalîçeyên wan ên gelekî biha hebûn. Ev eşîra kurdan, dişibiya Ewropiyan. Sêpa, çetel, kevçî û kêr bikar dianîn. Wexta ku me ev dîtin, em gelekî bi matmayî man. Di malên ermeniyan de çi hebûya, di malên vê eşîrê de jî hebû. Ji xeynî şerabê."
Eşîra Redkî (Redkan) bi konfederasyona Zîlan ve girêdayî ye. Vê êla kurdan di dîrokê xwe de, navê xwe ji jîrektî û mêrxasiyê hildaye.
Wateya peyva redka xelasker an jî dawî lê hanîn e. Redkî, redkirin xelaskirin e.
Êla Redka di dema Osmaniyan de di sala 1918an de ji Rewanê hatiye Serhedê. Çîroka hildana navê Redkî; Berê navê vê eşîrê Zîllî bû (konfederasyona Zîlan na). Dora hezar sal berê, Mîrê Merwan, eşîra Zîlla ya li Farqînê li gundê Kelê dimîne daxwaz dike ku keçika bi navê Newal şevekê bişînine konê wî. Eşîra Zîlla vê daxwazîya mîr qebûl nake. Mîrê Merwan bi tevî çil merivên (çil şervan) xwe êrîşê dibe ser Zîlla û Zîlla wan hemûyan dikujin. Wan red (xelas) dikin. Ji wê rojê bi şûn da, ji wan re dibêjin "Redkî". Cîyê ku Redkî, Mîrê Merwan û çil merivên wî ve dikujin re îro jî Girê Serîya dibêjin (li gundê Kelê).
Piştî wê eşîra Redkî ji wir re diçe Qûma Îranê. Ji wir re jî diçe Rewanê.
Zozanên eşîrê.
Eşîra Redkî berê li Rewanê, derdikete zozanên li Elegezê, yên bi navê Axmaxan, Egrîce, Heçe û Çekema. Li piştî ku di sala 1918an de ermeniyan ew ji axa wan qewitandin, neçûne wan zozanan.
Bereka Bekirî di nava eşîra Redkî de.
Navê bavekî (berek) eşîra Redkî, Bekirî ye. Bekirîyên Redkî, navê kalikê xwe Melle Bekir hildane. Ji ber navê Bekirî, gelek kes hew dizanin eşîra Redkî û eşîra Bekiran yek in. Lê ev ne raste. Di nava eşîra Pîrebadî de jî Bekirî heye, di nava sipkiyên Rewanê de jî berekeke bi navê Şêxûbekira heye. Her wusa eşîreke ereban a bi bavê Bakran heye.
Serokên eşîrê.
Di nava vê eşîrê de axa na, beg hebûne. Dema ku Rewan di destê Safeviyan de bûye, Hecî Cibîrê Kal mezintiya eşîrê kiriye. Bi dû wî re Şemdîn Axa, Hiseyîn Axayê Çongdeve, Gulî Cewer Axa û Eleşref Beg. Piştî koça ji Rewanê jî Hecî Ûsiv, Esê Beko, Hecî Eme Topal û Miheme Şerîfê Sirdo mezintiya êlê kirine.
Eşîra redkî di serhildana Agiriyê de.
Hemû gundên eşîra Redkî yên li dora çiyayên Agiriyê di serhildanê de hatine valakirin, herêma wan bûye herêma qedexe. Gundên Hesepêxas, Gomika Redka û Êretan bi balefiran ve hatine bomberankirin, gelek qurbanî çêbûne. Li Îdirê li gundê Panîg ji Mala Axê Qecer Ûsivê Redkî û du pismamên wî şehîd ketine. Emîn Karaca di pirtûka xwe ya li ser serhildanê de qala wî dike. Ji Dîgor gundê Başko, Eliyê Keleş (Elî Axa) û kurên wî bi hinceta piştgirî dane serhildanê davêjine hepsê û di wir de bi awayekî şikber dimire. Ji Îdirê gundên Millo û Evcî ji Mala Şero çend kes beşdarî serhildanê dibin û heya dawiyê bi tevî Şêx Evdirehman têdikoşin. Ji gundê Xelfeliyê Mala Kiloç bi giştî beşdarî serhildanê dibe. Ji vê malbatê yekî bi navê Elî tê kuştin, serê wî jê dikin û dibine Qersê. Fermandarekî tirk di bîranînên xwe da qala wî dike. Wexta ku serhildan têk diçe, ji vê malbatê gelek direvine aliyê Rûsyayê û li wir gundan ava dikin.
Ol û ziman.
Bi piranî Kurmancî diaxivin û sunî ne. Lê, yên li Rewanê li gundên Elegez, Senger û Nalbandê mane ji tirsa ermeniyan xwe wek êzdî dane nasandin û bûne êzdî. Yên li gundên Senger û Nalbantê bi xizmên xwe yên li Îdir û Agiriyê re diaxivin û guh nadine cudatiya olan a di navbera hevudu de. Redkiyên ku sala 1918an de li Rewanê û devdora Kurdistana Sor mabûm, di sala 1988an de di şerê ecem (azerî) û ermeniyan de hatibûne sirgûnkirin. Yên ku çûne devdora paytexta Azerbaycanê, Bakûyê bi piranî bûne şîe. Mixabin piraniya wan zimanê xwe ji bîr kirine. Redkiyên li Gurcistanê gundê Karakilîsa jî li wir di nava azeriyan de mane û bûne şîe. Redkiyên li Îdirê gundê Emînce ji Kurdistana Sor hatine. Kalikê wan di nava azeriyan de maye. Îro xwe wek azerî-şîe didine nasandin, lê dizanin Kurd-Redkî ne û Redkiyan re dibêjine pismam. Dema ku Rewan di destê Sefewîyan bû, Sefeviyiwan ji eşîrên Redkî û Şadilî gelek malbat sirgûnî Xorasanê kirine. Îro li wir gelek Redkî hene, lê em nizanin ew şîe ne yan sûnî.
Hin gundên eşîra Redkî yên li Rewanê.
Piraniya van gundan beriya 1918an gundên Redkiyan bûn. Hin ji wan hatine xerakirin, hin jî navê wan guhirandine, em nizanin navên wan yên niha çine. Hin ji van gundan jî heya 1988an Redkî li wan gundan hebûn. Di sala 1988an de ermeniyan ew ji gundên wan qewirandin.
[https://www.youtube.com/watch?v=FwGQhD5poxk&list=PLQ1D-AQVsCZW8KbU6-YDdzLwbXN4rzHzD Stranên li ser eşîra Redkî]
Hawar rojnameyek rojane û xwerû bi kurdî ye.
Rojnameya Hawar di 5'ê gulanê 2009'a li Amedê dest bi weşana xwe kir. Piştî ku Rojnameyên Azadiya Welat û berdewamiya wê Rojev ji alî dadgehên dewlata Tirk ve hatin girtin, ji dêlve wan rojnameya Hawar dest bi weşanê kir. Xwedî û berpirsyarê rojnamê Bedri Adanir e.
"Hawarên" kurdî.
Rojname navê xwe ji Kovara Hawar digre. Kovara Hawar ku yekem car di sala 1933an de ji alî Celadet Elî Bedirxan ve hatibû derxistin, heta hingê kovara herî temendirêj bû û xwerû bi kurmancî bû. Herwiha di sala 1980'an de şoreşgerên Kurd yên di Girtîgeha Amedê de dîsa bi heman navî kovarek derxistibûn.
Cano Amedî, di 21'ê adarê 1959'î de li gundê Eskar "(bi romî: Yaylak)" mezra Gohermê ya girêdayî Qulp a navçeya Amedê hatiye dinyayê.
Wî dibistana seretayî li Xirûcê (kaynak), a navîn li bajarê Meletîyê û amadeyî (lîse) jî li Amedê xwendiye. Dûv re ji ber fikr û ramanên xwe yên siyasî di 17'ê adara 1980’ê de tê girtin û 20 salî di girtîgehên Tirkiyeyê yên li gelek bajaran, girtî ma. Amedî, di 17'ê adara 2000’î de ji girtîgehê derket. Du-sê salan li bajarên Tirkiyeyê dimîne, niha jî li Kurdistanê, li bajarê Rihayê dijî.
Cano Amedî, 2 pirtûkên Bûbê Eser Gardiyan û Dîroka Rûreş (Ku li ser anfaliya Barzanîyan e) wergerandiye tirkî.
Gelek gotarên wî jî, di rojname, kovar û malperan de hatine weşandin; Dengê Azadi, Rewşen, Nûbihar, Rizgarî, Roj, Roja Kurd, Nûroj û niha di jî di netewe.com ê de dinivîsine.
Netewe, malperek an jî rojnameyek xwerû bi Kurdî, li ser internetê ye.
Netewe, rojnameyek Kurdistanî ye, di nav Kurdan de bêalî ye û nêzîkî hemî partiyên Kurd û Kurdistanî ye. Tenê nûçeyên rojane bi zimanê Kurdî dê biweşîne û bûyerên li cîhanê diqewimin dê wergerîne bo Kurdî.
Xewna Jiyan, albûma pêşîn a hiphopbêjê kurd Serhado e û di sala 2007'an de derket.
Li "Xewna Jiyan" Serhado bi jiyana kurdan li her derên dinyayê têdigihîne.
Amed Çeko Jiyan, rojnamevan û nivîskarekî kurd e.
Amed Çeko Jiyan di sala 1980î de li Misirca Sêrtê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî li Misircê, dibistana navîn li Sêrtê li Îmam hatîbê, lîseyê li Misircê, dibistana bilind beşa elektrîkê li Zanîngeha Amedê û li Zanîngeha Elezîzê li Beşa Mamostetiya Karên Metalî xwendiye. Ji ber sedemên cuda zanîngeh kuta nekirin.
Di sala 2004an de li Elezîzê serkêşiya derxistina fanzîna bi navê Çirûsk ku bi 4 hejmaran derçû, kir. Di damezrandina Koma PCKurdê de cih girt û di serî de Mozilla Firefox, gelek bernameyên komputerê wergerandin kurmancî. Di demên dawî yên Mehmed Uzun de jê re asîstanî kir. Ji destpêka sala 2008an ve li rojnameya Azadiya Welat wekî edîtorê rûpela zarokan, edîtoriya malperê dike û di beşa redaktoriyê de cih digire. Çîrok werger û gotarên Amed Çeko Jiyan di weşanên wekî Çirûsk, Kulîlk, Kulîka Ciwan, Kovara W û Azadiya Welat de weşiyane. Bi dehan fablên Ezop wergerandine kurdî û di rojnameya Azadiya Welat û Kovara Peyv de weşandine.
Secereya Amed Çeko Jiyan.
Amed Çeko Jiyan kurê Hacî Hikmet (Mîthat) kurê Hesen kurê Elî kurê Silêman kurê Cindî kurê Qasim kurê Eledîn (?) kurê Evdal (?) e.
Amed Çeko Jiyan hê jî li Amedê dijî û karên xwe yên li ser kurdî dewam dike.
HAWAR NET weşana nûçe, dengûbas û agahiyên Kurdî ye.
Hawar Net.com girêdayî Hawar Kurdistan Media Group e. Di beşên Kurdistan, Cîhan, Çand, Huner û Zimanê Kurdî, Kurdistana Azad, Medyaya Kurdî, Aktuel, Aborî, Teknolojî û Zanist, Jiyan/Civak de nûçe û agahiyan diweşîne û beşa nivîskaran jî heye. Weşanek nûjen û netewî ye. Xwedî û berpirsê giştî Serhad B. Rênas e. Yek weşana herî li pêş a nûçevaniya bi zimanê Kurdî ye.
Necmedîn Eyûb an Melik Efzel Necmedîn Eyûbê kurê Şadiyê kurê Merwan (bi erebî: الملك ألأفضل نجم الدين أيوب بن شاﺬي بن مروان, "al-Malik al-Afdal Najm ad-Dīn Ayyūb ibn Shādhi ibn Marwān") leşkerekî kurdê ku li Dvînê li Xanedana Şedadiyan (îroyen Ermenistan) hatibû dinê û bavê Selahedînê Eyûbî bû. Ew di 9'ê gelawêja 1173'an de mir.
Necmedîn Eyûb zarokê Şadiyê kurê Merwan bû û birayê Şêrko yê mezin bû û ew malbata bi eslê xwe ji eşîreta Rewadî bû û Rewadî jî digihîjtin Hezbaniyan. Îbn Xelikan di berhema xwe ya bi navê "Wefayat al-Ayan" de heta Adem bav û kalên gorî rîwayatan dinivîse. Hîn ku ewna ji Dvînê derneketibûn ewna di bin hikumdariya Şedadiyan de bûn bavê Necmedîn, Şadî, di dorê salên 1130'an de ji Dvînê, ji pê xanedaniya Şedadiyan hilweşiya re, derketibû û siftê çûbû Bexdayê, pê re jî hatibû Tikrîtê. Li Tikrîtê, Behruz, emîrê wê herêmê, Şadî kiribû emîrê Tikrîtê. Pê bavê Necmedîn wefat dike re ew derbaza şûna wî dibe. Lê wextê ku Şêrko, apê Selahedîn, li wir bi zabitekî xristiyan ve li hev dixin û Şêrko wî dikuje re û malbata Şadiyan tê sirgûnkirin. Gorî rivayetan Ûsiv (Yûsiv), ango Selahedîn, jî di vê şevê de tê dinê.
Di 1132'an de wextê ku atabegê Mûsilê Zengî, bavê Nûredînê Zengî, nêzî Tikrîtê cengekê dike û Zengî dikeve zorê Necmedîn Zengî ji wa halê zor de difilitîne û pê wê ve Zengî deyndarê Necmedîn dimê. Wextê ku eyûbî têne cem Zengî, Zengî jî wan li cem xwe erkdar dike û wextê ku di sala 1140î de Belbekê zeft dike Eyûb dike emîrê Belbekê. Bavê Ûsiv heta sala 1146an Zengî wefat dike û lawî xwe Nûredîn derbazî şûna wî dibe, li Belbekê dewama emirîtiyê dike û wextê ku di wê salê de Muînedîn Nûr, emîrê Şamê, Belbekê dorpêç dike Necmedîn bêçare bajêr teslîma wî dike û Necmedîn ji xizmetê NûredÎn derdikeve û malbatê xwe radike û dihere Şamê. Wextê Sefera xaçperestan a duyem de di parastinê dorpeçê bajêr de Necmedîn jî pardar dibe.
Wextê ku di sala 1154'an de Nûredîn bi serkeftî, hema bêketina tu cengan, Şamê destxwe dixe. Di vê serfiraziyê de faydeyê Şêrko û Nûredîn jî pir lê dibe û Nûredîn bavê Ûsiv dike waliyê xweyê Şamê. Şêrko jî di wê wextê de qumandarê Nûredînê herî girîng bû.
Nûredîn di sala 1163'a de Şêrko û Selahedîn dişîne Misirê û pê ewna wê derê destxwe dixin re Necmedîn jî di salê 1170'ê de teva wan dibe.
Necmedîn Eyûb di sala 1173'an de di 31'ê pûşperê de wextê ku li hespê siwar bûyî birindar dibe û bi vê birinê di 9'ê gelawêjê de wefat dike.
Qado Sêrîn ji Rojavayê Kurdistanê ye, di sala 1967'an de, li gundê Naroz, li başûrê bajarê Qamişlo, ji dayik bûye. Xwendina seretayî li gundê xwe, ji bo dibistanê şeş salan, rojane 7km diçû dibistana Kabaka, piştî dibistana seretayî tewa dike, li gel malbata xwe diçe Qamişlo daku xwendina xwe berdewam bike, piştî lîseyê werdigre, diçe bajarê Dêra Zorê daku Enstitutya Matemetîkê bixwîne. Wî çend salan karê mamostetiyê li dibistanên Qamişlo kiriye. Di sala 1995an de koçberî Hollenda dibe, û li wir dibe niştecî, û ta niha li wir dijî. Di 2006an de dizewice, du kurên wî bi navê Adaro û Pîroz hene.
Di sala 1982an de dest bi nivîsandinê kiriye, ew bi tenê bi kurdî dinivîse. Çîroka wî ya pêşî "Kortik" di dawiya salên heştêyî de, di kovara Gurzek Gul de, yaku Konê Reş û Ebdilbaqî Huseynî derdixistin, belav bûye.
Di sala 2011an de dibe endamê Hevgirtina nivîskarên Rojavayê Kurdistanê, piştî nakokî derdikevin û hevgirtin perçe dibe, Qado Şêrîn bi daxwiyaniyek fermî di 2015an de radiweste û ji rêxistinên nivîskaran dûr dikeve, çimkî nikare tev li nakokiyên nivîskaran bibe û şer û dijîtiya dostên xwe yên nivîskaran bike.
Qado Şêrîn gelek çîrok, gotar, rexne û Qilçix di kovar û malperên internetî û rojnameyên Kurdî de belav kirine. Gelek hevpeyivînên televizyonî pêre hatine kirin. Ji sala 1982an ve karê nivîskariyê dike û pirtûka wî ya çîrokan ya bi navê "Serok û Merok" berhema wî ya yekem e di warê çîrokê de.
Ji serokê Rojhilat û Rojava, Bakur û Başûr, divê ji niha û pê ve hûn tenê vê durişmê ‘Bijî serokê me û bavê me ji bo keç û jinên me!’ li şûna ya berê ‘Bijî serok Qilçix!’ bilind bikin.
Ê ji we ji vê duruşmeyê pêve bilind bike, ewê bê xazoq kirin, ta ku bimre.
Ji vê fermanê ku dişibihe fermanên sultanên Osmaniya, naveroka çîrokan diyar dibe û şêweyê nivîskar di nivîsandina çîrokê de xuya dibe, bi awayekî rexne di gel qerf û henekên civakî ku bi zimanekî gelêrî û rehet dixwaze hin aliyên civaka Kurda, saziyên wan ên siyasî, partî û rêvebiran rexne bike, û wan hişiyar bike bi wan qilçixên xwe, û dixwaze wan qerf û adetên nerind di civakê de bi riya wan nameyên xwe rake.
Her wiha nivîskar Qado Şêrîn pirtûkek bi navê "Stranên Mihemed Şêxo" li gel Beha Şêxo amade û çap kiriye. Pirtûk danhev û amade kirina hemû helbestên stranên hunermendê nemir Mihemed Şêxo di pirtûkê de ye. Pêşgotina pirtûkê Qado nivîsandiye, têde qala jiyana hunermendê nemir dike, her wisa li ser şêweyê awaz, mûzîk û stranên M.Ş nivîsandiye.
Pirtûka Qado Şêrîn ya sêyemîn "Ismaîl Emo, Bîr û Boçûnên we" ye, ev pirtûk jî mîna ya berê danhev û amade kirine. Wî hemû gotar, nivîs, helwest, derbirîn û daxwiyaniyên li ser nemir Ismaîl Emo piştî mirina wî hatibûn nivîsandin, berhev kirine û li gel pêşgotinek dirêj di derbarê nemir de, di sala 2011an de li ba weşanxaneya HAN çap kiriye. Hêjayî gotinê ye ku Ismaîl Emo siyasetvanekî kurdê Rojavayê Kurdistanê bû, ji hemû aliyan ve dihat pejirandin û li cihê rêzê bû, dema mir serokê partiyek kurdî bû. Pirtûk 600 rûpel heye û bi kurdî û erebî ye.
Qado Şêrîn di hevpeyvînek xwe de gotiye: “mirov bi pirtûkan nabe nivîskar”. Ji ber wê kêm pirtûkan çap dike, û baweriya wî jî ew e ku ji kîs xwe pirtûkan çap neke.
Qado Şêrîn pênc salan, 2002-2007, sernivîseriya malpera TÎRÊJ a çandî, wêjeyî û hunerî kiriye, di 2007an de ji ber dem û rewşa kesane rawestiya, di dûv re malper jî hate girtin. Hêjayî gotinê ye ku malpera Tîrêj pencereya hemû nivîskaran bû, ji her çar perçeyên Kurdistanê û ji Europa kurdan têde dinivisandin û berhemên xwe yên wêjeyî têde diweşandin. Malperê bi du zimanan, kurdî û erebî, weşan dikir. Qado di malpera Tîrêj de şêweyekî nû ji nivîsandinê, taybet bi xwe afirandibû, navê şêweyê xwe kiribû Qilçix, ew şêwe di navbera çîrok û gotarê de ye, qerf û hinek, ango tinazî û tije ken in. Di Qilçixan de rexne dikir, her wiha tinazê xwe hema hema bi her tiştî dikir. Hêjayî gotinê ye ku Qado ta niha bi wî şêweyî, qilçixan dinivîse. Her wisa di salên 2012-2015an de, sernivîseriya rojnameya "Pênûsa Nû", beşê kurdî kiriye, wî 34 hejmar derxistin û di dûv re rawestiyaye, lê rojname berdewam e. Rojname bi ser Hevgirtina nivîskaran ve ye, dema di 2015an de wek endamê Hevgirtinê rawestiya, wek sernivîserê rojnameyê jî rawestiya.
Di 2003an de, xelata yekemîn ya pêşbirka kovara Zevî ji bo kurteçîrokê, wergirtiye. Her wisa gelek bawername û rêz lê girtin jî wergirtine. Qado Şêrîn di medya civakî de, ji bo parastin, hezkirin û fêrkirina zimanê kurdî, bi gelek çalakiyan rabûye, mîna Pêncşema Zimanê kurdî û xelata Ezîzê Omero. Mebest ji çalakiya Pêncşema Ziman ew bû ku, her kes di roja pêncşemê de hewl bide bi tenê bi kurdî binivîse, û xelata Ezîzê Omero (kurdekî Qomonistê navdar e, axaftina wî qaşo bi kurdî ye, lê hema hema hemû gotinên wî bi erebî ne, tenê bilêvkirin bi kurdî ye) wek xelata wêrankirina zimanê kurdî digha kesayetiyek kurd ya navdar, wek siyasetmedaran, dema li ser medyayê (TV, radyo...) bi kurdiyek çewt û xerab diaxivîn.
Qado Şêrîn pirtûkan jî rexne dike, lê nehemû pirtûk, pirtûka ast blind.
Malpera taybet ya Qado Şêrîn: [http://www.qadoserin.com/ www.qadoserin.com]
Nirxandinek di derbarê çîrokên pirtûka Serok û Merok de.
[http://www.welateme.info/kurdi/modules.php?name=News&file=article&sid=2455&fbclid=IwAR3nufYnAvE-LsrdZuE5r3O08x2lwOzSTy9hqRYoMBPnGDLdbEw-NjXsUN8#.Xu3Ww2gzbDd * Serok û Merok(çîrok)]
Husên Arif (jdb. 1926 li Silêmaniyê) çîroknivîsekî kurd e.
Husên Arif di sala 1926an de li başûrê Kurdistanê, li bajarê Silêmaniyê hatiye dinyayê. Wî li Bexdayê hiqûq xwend û bû avûkat. Ew îro yek ji çîroknivîsên başûr yê bijarte tê hesêb. Digel nivîskariya xwe ew di kovar û rojnameyên bi navê Roşinbîrî nû, Nûserî kurd, Hawkarî û Karwan de jî xebitî ye. Husên Arif di sala 1957an de bi çîroka xwe »Çaya sêrîn« xelata kovara Safaq ya çîrokê wergirt. Heta niha bi çendan pirtûkên Husên Arif yên kurteçîrokan û romanên wî hatine weşandin. Wekî din wî li ser prosaya kurdî xebateke girîng û bingehîn kiriye.
Husên Arifê ku pirtûka Machiavelli »Mîr« jî wergerandiye kurdî, niha li başûrê Kurdistanê dijî.
Nizar Mehemed Seîd (jdb. 1952a li Duhokê) çîroknivîsekî kurd e.
Nizar Mehemed Seîd di sala 1952an de li Duhokê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li Duhokê xwendiye û peymangeha mamostatiyê li bajarê Mûsilê bi dawî aniye. Ji sala 1973an û vir de dinivîsîne. Di sala 1978an de çîrokên xwe belav kirîne. Sala 1985an, kitêbeke kurteçîrokan bi navê »As« çap kiriye. Di piraniya rojname û kovarên kurdî de, lêkolîn û gotar belav kirine. Hinek berhemên edebî, ji zimanê ingilîzî wergerandine kurdî. Ew niha li Holandayê dijî.
Raûf Bêgard (1942'a li Kerkûkê) çîroknivîsekî Kurd e.
Raûf Bêgard di sala 1942an de li bajarê Kerkûkê hatiye dinê. Wî bi salên biçûk dest bi nivîsandinê kiriye û di dawiya salên pêncî de çîrokên wî di kovaran de hatin wesandin. Bi navê Buwar û Hawar du pirtûkên wî ên kurteçîrokan hene. Rauf Bêgard gelek çîrokên Çexov jî wergerandine Kurdî.
Ridwanê Alî (jdb. 1959a li Cizîrê) çîroknivîsekî kurd e.
Ridwanê Alî di sala 1959an de li Cizîra binxetê hatiye dinyayê. Li Zanîngeha Şamê sê salan besê hiqûqê dixwîne, ji 1977an heta 1983an li Moskowayê Fakulta rojnamevaniyê dixwîne û ji 1987an û vir ve li Fransayê dijî. Ji kar û xebatên Ridwanê Alî yên berbiçav yek e ku pirtûka Zinar Silopî (Qedrî Cemîl Pasa) »Fî sebîl Kurdistan« ji zimanê rûsî wergerandiye erebî û bi navê Tilûrê Bêgane pirtûkek ji kurteçîrokên xwe dane çapê. Tilûrê Bêgane di sala 1991ê de di nav weşanên Welat de belav bûye.
Rizaliyê Reşîd (z. 1929, li Tiblîsê, Gurcistan) helbestvan, nivîskar û çîroknivîsekî kurd e.
Rizaliyê Reşîd di sala 1929an de li paytextê Gurcistanê Tiblîsê hatiye dinyayê. Dema çar salî bû bi diya xwe re çûye Ermenistanê, gundê Kurekendê (niha Fêrîk) cem apê xwe. Rizalî li gundê xwe yê teze dest bi dibistanê dike. Du salên pêşin xwendin bi zimanê kurdî bû. Dû re di sala 1938-1939an de xwendina kurdî ji dibistanan tê hildan. Di dibistanên gundê kurdan de xwendin dibe bi zimanê ermenî. Loma careke din ji koma yekê dest pê dike. Piştî xwendina pêşin û navîn dest bi koleja mamostetiyê dike. Piştî xwendina kolejê dikeve Enstîtuya pedegojiyê, beşê dîrokê dixwîne û dibe mamoste. Di navbera salên 1956–1993an de her li gundê xwe mamostetiya zimanê kurdî dike. Ji sala 1962an heta 1993an midurê dibistanê bûye.
Pedagog, dersdar Rizaliyê Reşîd di eynî wextê da şair û nivîskarekî berhemdar bû. Pirtûka wî ya yekem "Ber bi tavê" di sala 1964a de li Rewanê çap bû. Du berhemên wî yên din jî "Xem û xeyal" (1982) û "Heyr û guman" (1989) wek pirtûk ronahî dîtine. Ji bilî van pirtûkan gelek berhemên wî wek helbest û çîrok di gelek rojname û kovaran de ronahî dîtine. Herweha ji sala 1955an heta vê dema dawî bi sedan gotar û helbestên wî di rojnameya Riya Teze de çap bûne. Niha gelek helbest û kurteçîrokên wî yên neçapkirî ji bo çapê amade ne.
Serfraz Elî Neqşebendî (1952'a li Bamernê) çîroknivîs û nivîskarekî kurd e.
Serfraz Alî Neqşebendî di sala 1952an de li Nehiya Bamernê li parêzgeha Dihok hatiye dinyayê û ji binemaleke dîndar, ji şêxên terîqata Neqşî ye. Serfraz di nav pirtûk û peyamên welatparêziyê de mezin bû. Xwendina xwe ya seretayî û navincî li devera Behdînan bi dawî anî, paşê di sala 1981ê de ket Zanîngeha Silêmaniyê, Bekeluryus–Lîsans–li beşê–ekonomî û rêveberiya îdarî bi dest anî. Di sala 1996an de Lîsans ji rojnamevaniyê wergrit. Di sala 1972an de li rojnama Birayetî dest bi nivîsandina bi zimanê kurdî û erebî kir, her weha li rojnama Hewkarî babetên edebî belav kirin. Di navbera salen 1986–89an de di kovara Karwan û kovara Tenduristî de komelendama destê rêveberiye bû. Di sala 1992an de rojnama "Welat" derxist. Piştî ku ket misextiyê li Almanyayê bi cih bû û di sala 1997an de li Berlînê bû sernivîsera rojnama Kurdistan. Di sala 1997an de ket xebata PEN a kurd û di 1998an de bû sekretera PENê. Serfiraz Neqsebendî di mijarên cihê de li dor deh pirtûk nivîsandine.
Sidqiyê Hirorî (jdb. 1956 li Hiror/başûrê Kurdistanê) çîroknivîs û nivîskarekî kurd e.
Sidqiyê Hirorî di sala 1956an de li gundê Hirorê li başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê. Li bajarê Mûsilê mezin bûye û her li wê derê xwendina xwe ya destpêkê, navincî û amadeyî bi dawî anîne. Di sala 1978an de bû karmendê çandinê li deverine ser bi Duhokê. Di sala 1984an de bû endamê desteka nivîskarên Radyoya Dengê Kurdistana Îraqê. Di sala 1986an de bo xwendinê çû Polonyayê. Di sala 1992an de xwendina xwe ya rojnamevaniyê li Unîversîteya Warşovayê bi dawî anî û pileya Magisterê wergirt. Ji sala 1992an vir ve li Swêdê dijî.
Destpêka nivîskariya wî bi helbestê bûye û paşê çîrok û roman. Çîroka wî ya yekê bi navê Xwekuştin di sala 1977an de di rojnameya Hawkarî de hat belavkirin. Çendîn nivîs û werger di Nûdem, Kurdistan press, Armanc, Berbang, Roja Nû û Nûdem Wergerê de weşandine
Silêman Alî (z. 1963 li Serê Kaniyê) çîroknivîseki kurd e.
Silêman Alî di sala 1963'an de li Serê Kaniyê (başûr rojavayê Kurdistanê) hatiye dinyayê.
Li Rûsyayê, li unîversîteya Moskovayê dîploma magîstra di rojnamevaniyê de stendiye. Babetê dîploma wî »pirsa kurdî di rojnamevaniya rûsî de« bû. Beşdarî di damezrandina Navenda lêkolînên Kurdî li Moskoyê de kiriye û heya sala 1995an tê de kar kiriye. Ji sala 1995an û vir de li Almanyayê dijî. Sala 1980'î dest bi nivîsandina helbestan kiriye. Piştre gotar, lêkolîn û çîrok nivîsandine û bi wergerê re jî mijûl bûye. Ji destpêka salên 90î û vir de babeta wî ya bingehîn bûye çîroka kurt. Babeta çîroka wî heya niha jiyan û rojana mirovê kurd e. Çîrokan bi zimanê almanî jî dinivîsîne. Sala 1999an pirtûkeke çîrokan bi kurdî bi sernavê »Derdo« li welêt belav kiriye. Bi almanî di sala 2002an de pirtîkek tevî çend nivîskarên biyanî bi sernavê »Rêkên jiyanê« çap kiriye.
Sîma Semend (jdb. 1933an li Axbaranê, Sovyeta berê) çîroknivîseke kurd e.
Sîma Semend sala 1933an li Ermenistanê ji diya xwe bûye. Kal û bavên wê mihacirên ji welatê kal û bavan — Kurdistanê bûne. Eşîra wan ya Rojkiyan berî 180 salan ji Bidlîsê xwe li riya mihaciriyê girtin, gelek zehmetî û dijwarî dîtin, heta xwe gîhandine Ermenistanê, ku wê demê di bin desthilata Împeratoriya Rûsyayê da bû. Hema li vî welatî şên û aza da ew destbi xwendinê kir, di sala 1958an de fakulteya fîlolojiyê li Zanîngeha Êrîvanê xelas kiriye û heta dawiya jiyana xwe, di meha kanûna paşîn a sala 2008an de, xizmetî gelê xwe kir.
Ewê gelek berhemên edebî, xwesma serpêhatî nivîsîn û bi berevokên cuda dane çapkirin. Yek ji wan ya bi sernavê "Xezal" ewqas li serokê weşanxaneya Nûdemê, nivîskarê Firat Cewerî xweş hat, ku ewî ew pirtûk ji alfabeya kirîlî guhartin ser tîpên latînî û ji nû va bi kurdî daye çapkirinê.
Sîma Semend bi van karên ji bo milet kardar û kêrhatî ra tevayî çar keçên kurdan yên delal mezin kir, wek dibêjin, fira xist, da ber xwendinê. Mala wê bi mêvanhiziyê va deng dabû. Dergehê wan xwesma ber wan hemû kurdên ronakbîr vekirîbû, ku ji welatê kal û bavan dihatin. Hemû neferên malê bi kurdî hatine perwedekirin, bi kurdî mezin bûn.
Sîma Semend gelek caran nivîsên xwe bi xwe bi radyoya Rewanê dixwendin. Xwesma ew bûbû hizkiriya zarokên kurd, dema ewê di heftêyê da carekê bernameyek ji bo wan hazir dikir.
Semsî (Egîtê Hesenê Semo) (jdb. 1933 m. 2002) helbestvan û nivîskarekî kurd bû.
Şaîrê kurd ê bi nav û deng Egîtê Hesenê Semo, ku weke şaîr deng daye bi navê lîteratûrî yê Semsî, di sala 1933an de li zozanekî çiyayê Elegezê (Ermenistanê) hatiye dinyayê. Ji sala 1955an heta sala 1959an ew di xwendegeha kurdî ya pedagojiyê de li paytextê Ermenistanê Êrîvanê fêr dibe, ku ji bo amadekirina mamostayên ziman û edebiyeta kurdî hatibû vekirin. Piştî çend salên dersdariyê li gundên navça Hoktêmbêryanê ew dibe berpirsiyarê beşeke rojnama eynî navçê ya bi navê »Komûnîzmî hamar« (Ji boy komunîzmê), ku bi zimanê ermenî dihate weşandin. Di sala 1969an de Semsî fakulteya ziman û edebiyetê ya Zanîngeha Êrîvanê xelas dike û xwendina bilind bi dest tîne. Piştre dîsa ew karê xwe heta destpêka salên 90î dewam dike. Ji bilî rojnamên kurdî û ermenî gelek berhemên wî di berhevoka bi navê »Bihar« de hatine çapkirin, ku wek antolojiyeke afirandinên saîr û prosaîstên kurd hersal li Êrîvanê dihat wesandin. Sala 2000î diçe bajarê Rûsyayê Vladîmîrê û li wira havîna sala 2002an wefat dike.
Hüsamettin Cindoruk (1933a li Îzmîrê) parêzer û siyasetmedarekî tirk e.
Ji 16ê gulana 2009a ve Cindoruk serokê partiya tirk DPê (Partiya Demokrat) ye. Cindoruk di 1954an de Fakulteya Hiqûqê ya Enqereyê bi dawî kir. Cindoruk ji sala 1955an ve parêzeriyê dike û di partiyên tirk DP, AP, BTP, DYP'ê de kar kir. Di 14ê gulana 1985an de wekî Serokê Giştî yê DYP'ê hat hilbijartin. Piştî ku qedexeya siyasetê ya Süleyman Demirel bi dawî bû, Cindoruk ji serokatiyê îstîfa kir û cihê xwe ji bo Demirel hişt.
Cindoruk di sala 1991ê de bû mebûs û du serdeman ev kar kir, di heman demê de di sala 1991ê de ji bo Serokatiya Meclisê hat hilbijartin û du salan ev kar berdewam kir.
Xweşnivîsa japanî ya peyva Karate-do.
Karate (bi japanî: 空手) yan Karate-do (空手道) werzişa gulaşê ya japanî ye. Navê "karate" tê wateya "kara" (betal, bê çek), "te" (dest) û "do" (rêga, rişte, huner).
"Kürtçe Anamnez/Anamneza bi kurmancî" navê pirtûkekê ye ku di adara 2009an de ji aliyê İsrafil Bülbül û Mikail Bülbül ve li ser navê Jûra Bijîşkan a Amedê û bi alîkariya Kurdî-Dera Amedê li Amedê hatiye çap kirin.
Pirtûk ji çar beşan pêk tê. Beşa yekem li ser rêzimana kurmancî ye, ya duyem li ser kurmanciya rojane ye, ya sêyem li ser anamneza 15 beşên tipê (pirsên tirkî û wergera wan ya bi kurmancî) û beşa çarem jî ferhengoka tirkî-kurdî û kurdî-tirkî ye. Bi giştî 207 rûpel e û ji aliyê Jûra Bijîşkan a Amedê ve bêpere tê li bijîşkan tê belavkirin.
Çapa duyem ya pirtûkê di çiriya pêşîn a 2009an hat çapkirin.
Eşîra Ertoşiyan ji 12 baban pêk tê. Yek ji wan Gewdan in. Gewdan li Başûrê Kurdistanê bi navê Gawda navdar e. Ev eşîr li Başûrê Kurdistanêli zaxo û duhok û semel û li bajarên Şirnex, Wan û Colemêrgê dijîn. Nifûsa wan gelek zêde ye. Mazntrin nifûsa ertosi ya ya gewda ne.
Milên Gewdan.
Eşîra Gewdan ji 4 bavikên girik û ji 7 bavikên hûrik pêk tê. Bavikên mezin Mala Xazî, Mala Azimşêrî, Mala Mistefa, Mala Bahremê ne. Bavikên hûrik jî Mala Şahoyî, Mala Çempîrî, Mala Mahmud (Tivori), Mala Velî, Mala Qilîca, Mala Semirî û Mala Mamoyî ne.
Kesên navdar ji eşîra Gewdan.
Mala yousuf yê gewda babê Dindar gewda gelek navdare li nav mlati da.
Mala isef Gewda pêşmergeyê qehraman li Başûre Kurdistanê li bajerê duhoke jîyaye.
Gundên wan.
Gundên ku kesên ji eşîra Gewdan lê dijîn yên li nav sînorên Elkê ya Şirnaxê ev in: Gundê Germavê (bi tirkî: Ilıcak), Tanga Xana (bi tirkî: Akarsu), Pîrdoda (bi tirkî: Doğanyol), Tivor (bi tirkî: Dağaltı), Çemêpîrê (bi tirkî: Yaşat), Govik (bi tirkî: Söğütçe), Bêzal (bi tirkî: Ortalı), Feraşina Jorê (bi tirkî: Yeşilöz / Yukarı Feraşin), Kaçet (bi tirkî: Toptepe), Xiraba Mîrgê (mezre), Kahnîyabişkêr (mezre), Sîmqatê.
PPK (Partiya Pêşketina Kurdistanê) partiyek siyasî ji başûrê Kurdistanê ye.
Partiya Pêşketina Kurdistanê ji aliyê Helo Îbrahîm Ehmed ku ji YNK'ê veqetiya hate damezrandin û serokê partiyê jî Helo Îbrahîm Ehmed e. Helo Îbrahîm Ehmed birayê hevsera serokkomarê Îraqê Celal Talabanî Hêro Îbrahîm Ehmed e.
Rojnameya pêşîn a kurdan, "Kurdistan" (1898)
Roja Rojnamegeriya Kurdî, roja bîranîna derketina rojnameya pêşîn a kurdî ya bi navê "Kurdistan" e. Rojname di 22ê nîsana 1898an de ji aliyê Miqdat Mîthad Bedirxan ve bo yekem car li paytexta Misirê Qahîreyê hatiye çapkirin. Bi helkefta vê hindê, di roja 22ê nîsanê de Roja Rojnamegeriya Kurdî tê pîrozkirin.
1. Jimare 10 ango X. Hw: de deh
2. Kurtenave Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan
Kîmya yan jî kemî, zanîna li ser struktûr, xislet, hokarî û guhertina keresteyên xwezayî ye. Kemî, têrkera ku heyî û ankû tişta ku heyî, reng, awa, û temenê wê yê ku jê afirî hemûyan ku fahm bike lê dikolê. Bi teybetî, li ser esasê lêkolînkirinê bi lêkolînê re tê ser ziman. Wusa tê gotin û bawer kirin ku gotina kemî, ji ya Semî tê. Gotina semî jî, di wate ku rastkirin û awa dayîna tiştan bi rêzkerî kirna û sentezkirina wan re xwediyê wateyekê bûya.
Kîmya, di temenê ceribandinê de gelek beşên pêşketina. Hemû ji bi lêkolînî, dikin ku fahm bikin. Minaq, atom ji melokulan pêt tê. Têkiliya nava melokulên we Notron, Proton û Elektron û hwd, çawa ya, çawa têkiliyê bi hevdû re didênin. Çawa bi hevdû re di ahangekê de na, û hwd, ku hê gelek aliyên din jî di nav de hena ku em rêz bikin li vir, hemûyan hewl didin ku li gorî wastîya wan fahm bike.
Dîroka wê.
Di demên berê de, di dema ku bo xwarin were çê kirin pêşî dihat kifşkirin wê çi bikina nava hevdû. Ev hin bi hin pêş dikeve. Minaq, ji bo xweşikbûnê jinan andako çê kirin û li rûyê xwe dixistin bû ku bêhna xweşik ji wan were û xweşik bin. Ew çêkirin û ku ka çi dikina nava hevdû de, ew hemû teybetmendiyaka wê tevlikirina li nava hevdû, ya ku mirov bi kemîyê re bêne ser ziman hena. Minaq, di dema Sûmer, Babil Gûtî, Hûrî û Mîtannî, Medî û hwd, hesin dikat halandin û jê tişt dihat çê kirin. Zêr û zêv hevdû û dihat helandin û jê tiştênw eke guhar û hwd dihat derxistin. Ev hemû, dideê nîşandin ku di nava wan de semî pêşktibû bû. Piştre jî ku dem tê dema me em dibînin ku bi zanistê re bi metodên ceribandinê wê gelek metod pêş bikevin.
Zanist û kemî.
Zanist, aliyekî wê yê ku weke lingê wê mirov bihasibinê ê ceribandinê heya û li ser kemîyê ya. Kemî jî, hinekî di temenê cerbandin û fahmkirinê de xwediyê wateyê ya.
Keremê Anqosî (z. 10 çiriya pêşîn 1937, li Tilbîsê - m. 1 çiriya pêşîn 2019, li Tilbîsê, Gurcistan), siyasetmedar, nivîskar û weşangekekî kurd e.
Anqosî 10ê çiriya pêşîn a 1937an li bajarê Tbîlîsiyê, ku kurd jê re dibêjin Tilbîs, di maleke mihacirên ji Împeratoriya Osmanî ji diya xwe bûye. Dê û bavê wî, ku wek hemû kurdên Gurcistanê bi dînê xwe va êzdî bûn
Welatparêzê kurd Keremê Anqosî sala 1956an dibistana Gurcistanê ya orte bi mêdala zêr kuta dike û hema wê salê dikeve ûnîvêrsîtêta dewletê, fakûltêya fîzîkayê. Piştî salekê, bona ziman, dîrok û kûltûra gelê xwe bi kûrayî fêr bibe, derbazî fakûltêya Rohilatzaniyê dibe, ku sala 1961ê bi serketî xilaz dike. Sala 1963an ew li Înstîtûta Rohilatzaniyê ya Akadêmiya Zanyarî ya Gurcistanê derbazî ser kar dibe, pêşî dibe laborant, lê paşê karmendê zanyarî. Sala 1979an gazî wî dikin bona li Komîtêya Navbendî ya Partîa Komûnîstiyê ya Gurcistanê da derbazî ser kar bibe û ew heta sala 1991ê li wir dixebite. Bi kar ra tevayî Dibistana Bilind ya Partiyê jî xilaz dike. Bi xebata zanyarî û partiyê ra tevayî ewî karê civakê jî bi serketî dikir bona bilindkirina dereca bineciyên kurd yên ronahîdarîyê-perwerdeyê, amadekirina kadroyên ronakbîr di nav gelê xwe da, bona hînbûna ziman, dîrok û edebîyeta kurdî, parastina erf-edetên milet, naskirina mafên gelê xwe yên sîyasî û sosîalî.
Keremê Anqosî hela dema xwendkar bû, Şêwra aliyê xebata bi gencên kurd ra saz kir û heta sala 1975an serokatî lê kir. Bi serokatiya wî komên kurdî yên folklorê hatine sazkirinê û navên hinekan ji wan ev in: „Koma kurdî ya kilam û reqasên gelêrî“, „Govenda kurdî“, „Oy, Narê“, koma zaran ya sitiran û reqasan “Dîlan“, Şêwra mamostayên kurd, Şêwra parlamêntarên kurd yên Tilbîsê, Komeleya wênekêşên kurd, Ûnîvêrsîtêta Gelêrî bona bineciyên kurd li rex Hevaltiya “Zanyarî“, gelek konsêrt û êvariyên şahiyê, sêmînarên derheqa dîrok, çand, ziman, edebîyet û dînê kurdan, rasthatinên bi karmendên ulmî û hunermendiyê yên bi nav û deng, bi kurdên ji welatên dereke, cejinên ruhaniyê yên kurdan dihatine derbazkirin. Komên kilam û reqasê, ku ew serokatî lê dikir, gelek caran li bajar û komarên Sovyeta berê û welatên dereke konsêrt dane, alî pêşketina têatroya kurdî ya li Tilbîsê kirîye.
Sala 1978an Keremê Anqosî bingehê beşa kurdî ya radyoya Gurcistanê ya dewletê danî û heta girtina wê – 1ê çileya pêşin sala 2004an berpirsyarê wê yê sereke bû; ewî fonda sazbendiyê ya gelekî dewlemend saz kir, gelek sitiranên kurdên Gurcistanê qeyd kir û kir milkê gelê kurd. Ewî herwiha bi zimanên cuda-cuda gelek gotarên zanyarî û pirtûkên cuda çap kirine derheqa ziman, edebîyet, dîrok, êtnografiya, folklor, dînê êzdiyan da, ewî elfebaya pêşin ya du zimanî ya kurdî-gurcikî saz kir, çend pirtûkên derheqa dua û dirozgeyên êzdiyan da dane çapkirinê, rêdaktorî li çend pirtûkên bi zimanê kurdî kirîye. Helbest û serpêhatiyên wî bi zimanên kurdî û gurcikî hatine weşandinê, ewî xeber û sazbendiya çend sitiranên kurdî yên bi nav û deng nivîsîne, wek sitiranên "Lêxin, birano", "Hola Êzîdê Sor e", "Ax, kuştim Şirînê", ku li ser bingehê gotinên Cegerxwîn hatiye sêwirandin, ango sazbendiya wê hatiye sazkirin.
Keremê Anqosî sala 1999an bi kîsî xwe li Tilbîsê dest bi weşana rojnameya "Gêlavêj" kir, ku rojnameya kurdî ya pêşin bû li wê komarê û bi xwe jî berpirsyarî lê dikir. Ew herwiha tevî çend kongre û konfêransên navnetewî yên zanyarî bûye, ku derheqa problêmên rohilatzaniyê, kurdzaniyê û dînê êzdiyan da bûne. Sala 1992an bingehê rêxistina bi navê “Civaka hemwelatiyên kurd yên Gurcistanê“ danî. Sala 1995an 5 rêxistinên kurdan yên civakî ketine nava wê rêxistinê. Paşê, sala 1998an bi înîsîatîva wî ew hate binavkirinê wek “Yekîtiya êzdiyên Gurcistanê“. Demekê ewî serokatî li wê rêxistinê kir, lê paşê yek ji wan kesan bû, ku bû bingehdarê rêxistina “Fonda navnetewî ya parastina maf û mîrata dînî ya gelê kurd“, “Navbenda dînê Êzdîyan“, “Yekîtiya ronakbîrên kurdên Gurcistanê“, “Fonda sêksyona kurdî ya YÛNÊSKOyê li Gurcistanê“ saz kir.
Keremê Anqosî gelek caran di komîtê û komîsyonên Gurcistanê yên cuda-cuda da hatiye hilbijartin, bûye nûnerê gel li Dadmendiya Gurcistanê ya tewrebilind da, bûye endamê sedirtiya Şêwra kalemêrên gelên Kavkazê û her wakî din. Ew xelat û mêdalyayên dewletê va hatiye pêşkêşkirin, di nav wan da bi “Ordêna şerefê ya Gurcistanê“ va. Ew endamê Yekîtiya Rojnamevanên Gurcistanê ye. Lê xelata here mezin ji bo wî ew bûye, ku gelê kurd yê Gurcistanê keda wî bilind qîmet kirîye û navê “Rêvebirê kurdan“ lê kirine. Û ne tenê kurd, lê gurc, ermenî, azirî û miletên din jî.
Keremê Anqosî, ku îdî 70 saliya xwe temam kirîye, niha jî serokatiyê li radyoya kurdî li Tilbîsê dike û eva du sal e, ku bê maeş dersên zimanê kurdî dide xort û keçên kurdan. Ew zewicîye û xwedî du keçan e: Medîna û Gulçîna.
Keremê Anqosî di 1ê çiriya pêşîn a 2019an de li Tilbîsê, paytexta Gurcistanê, çû ber dilovaniya Xwedê.
Emre Taner (jdb. 1942 li Licê/Amedê) misteşarê saziya sîxurî ya Tirkiyê MİTê ye.
Wî fakûlteya zanistiya siyasî li zanîngeha Enqereyê deqand. Ji sala 1967a Emre Taner li MİTê kar dikê. Piştî rêvebirina herema Bûrsayê ew di sala 1984a de bû rêvebirê herêma Stembolê. Di sala 1987a de Emre Taner di nava MİTê de bi pêş ket. Di sala 1992a de Emre Taner bû cîgirê sekreterê dewletê û di sala 1994a de ji bo MİTê li derveyî Tirkiyê kar kir. Di 7'a nîsana 1999a Taner bû cîgirê sekreterê dewletê ji bo operasyonan. Ji 15'e hezîrana 2005a ve Taner misteşarê saziya sîxurî ya Tirkiyê MİTê ye.
Emre Taner zewicî ye û bi eslê xwe kurd e.
Alfabeya fonetîk a navneteweyî an IPA () alfabeya standard - sîstema nîşanan e ku bi armanca nivîsandina transkrîpsiyonê hatiye amadekirin. AFN li ser bingeha alfabeya latînî hatiye sazkirin.
Alfabe hatiye pêşxistin daku bi rêya kodkirina dengan zimanên cîhanê rast bên bilêvkirin. Ev sîstem herî zêde di zimannasî û amadekirina ferhengan da tê bikaranîn. Di AFN de her dengek bi herfekî tê diyarkirin. Dengên ku di nav de xişinî, dengê diranan, niçinî, dirêjkirin û kurtkirina dengan û hwd., bi sembolên taybet ve li ser herfan tên zêdekirin.
Ji bilî herfên latînî hin herf ji alfabeyêncuda hatine hildan û veguherrandin.
Alfabeya fonetîk a navneteweyî ji aliyê Yekîtiya Fonetîk a Navneteweyî ve hatiye amadekirin. Dem bi dem YFN hin sembol li alfabeyê zêde dike, kêm dike, vediguherre. Li gor rewşa sala 2008an di AFN de 107 herf, 52 nîşanên diyakrîtîk û 4 cure derbik hene.
Di sala 1886an komeke mamosteyên ziman ên Fransa û Brîtanyayê bi pêşengiya zimannasê fransî Pol Pasî (Paul Passy) rêxistineke ku di sala 1897an de wek Yekîtiya fonetîk a navnetewî () hat naskirin, ava kirin. Destpêkê alfabe li ser bingeha reforma rastnivîsiya zimanê îngilîzî hatibû çêkirin, ku wek Alfabeya romî dihat naskirin, lê piştre ji bo ku alfabe kêrî zimanên din jî were naveroka sembolan li gorî taybetmendiya zimanan dihat guhertin. Mînak, dengê [] ("ş") di zimanê îngilîzî de bi herfa «c» dihat nivîsandin, lê di zimanê fransizî de bi herfa «x». Lê belê di sala 1988'an de alfabe gîhandin standartekî daku dengên mîna hev ên zimanên curbecur bi heman herfên AFN'ê ve bên nivîsandin.
Ji roja sazkirinê heta niha AFN di gelek guhertinan re derbas bû. Piştî guhertinên tomarî ên di salên 1900'î û 1932'yan de AFN heta Kongreya Kielê ya ku di sala 1989'an de derbas bû, bê guhertin ma. Di sala 1993yan de sererastkirinên biçûk hatin çêkirin - 4 dengdêrên rêza navîn ên bidengkirina navendî li ser hatin zêdekirin û sembolên dengdarên bêdeng ên teqîner hatin rakirin. Guhertina herî dawî di sala 2005'an de hat çêkirin — sembola dengdarê lêv-diranî yê yekderbik li AFN hat zêdekirin.
Taybetmendî.
Prensîba AFN a ereke ji her dengekî re sembolekê çêbike. Ango ji bo nîşankirina dengekî ew şêwaza bihevdukirina du an sê herfan bi kar nayne an jî herfek ji bo nîşankirina du dengan (wek «x» ji bo [ks] an [gz]). Eger tu zimanekî cîhanê yê ku tê zanîn di navbera du dengên nêzîkî hev, lê naşibin hev de firqiyê naxe navberê, AFN herfeke taybet ji wan dengan re çênake. Mînak, di zimanê kurdî de herfên "p" di gotinên "pîr" (jina bi temenê mezin) û "pîr" (asta ruhaniyê) de wek hev nayên bilêvkirin, û li gorî bilêvkirinê wateya gotinê diguherînin, ji ber vê yekê AFN ji bo dengê "p" ê di gotina "pîr" (jina bi temenê mezin) nîşana diyar dike, ji bo "p" ê di gotina "pîr" (asta ruhaniyê) nîşana diyar dike. Bi gotinên din, ev taybetmendiya dide xuyakirin ku AFN alfabeyeke fonematîk e, ne fonetîk e.
Di AFN de 107 herf dengdar û dengdêran destnîşan dikin, 31 — nîşanên diyakrîtîk bilêvkirina herfan zelaltir dikin, û herwiha 19 nîşanên ku taybetmendiyên wek dirêjbûn, ton, derbik û întonasyon diyar dikin hene.
Element an tuxm an hêmana kîmyayî an jî hîmana kîmyayî coreyekê atomê ye ko li goreyê hijmara atomî anko hijmara protonan di navoka atomê da dihêt pênasekirin. Peyva hîman anko element ji wan keriste anko madeyan ra jî dihêt gotin ko tenê ji yek coreyê atomên xwediyê yek hijmara atomî pêkhatibe.
Heta sala 2007ê tenê 117 hîman hatine niyasîn û ji wan jî tenê 94 bi awayekê xweriskî li ser rûyê Erdî peyda dibin. Mînakên herî berçav ên hîmanan hîdrojên, nîtrojên û karbon in. Hîmanên ko hijmara atomî a wan ji 82ê mezintir bit (anko bîsmût û bejortir) bi awayekê hundirîn ne xwedî tebat in û tîrêjçalakane (bi awayekê radiyoaktîv) ji hev hildiweşiyên û namînin. Bi ser wan ra jî, hîmanên 43ê û 61ê (teknetyûm û prometyûm) jî çi îzotopên tebitî nîne û ji hev hildiweşiyên. Lê dîsa jî hîmanên heta hijmara atomî ya 94ê ko çi îzotopên tebitî nîne jî bi awayekê xweriskî dihên dîtin. Ew ji hevhelweşiyana atomên netebitî yên girantir ên mîna uranyûm û toriyûmê peyda dibin.
Heyam heyam hîmanên nû yên ko bi awayên destkir ji karvedanên navokî peyda dibin dihên vedîtin.
Cinezûr (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cinezûr li başûrê Licê, cîranê Dêrxustê ye û 17 km ji Licê dûr e. Gundekî bejî ye. Di efsaneya Daknanos de Cinezûr Cehenema Deqnanos e. Di nav teht û zinarên pişt gund de bi dehan nawis hene. Yek ji wan nawisan du tebeqe ye. Dibe ku ew mala mezinê wê demê be.
Rezên Cinezûrê bi nav û deng in. Tiriya Cinezûrê hata zivistanê bi mêwan ve dimîne. Behîvên Cinezûriyan pir in. Cinezûr wek birêvebiriya sîyasî bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Çağdaş lê kiriye.
"Koçername" pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Do" ye.
"Koçername" ji gelek ceribandinên mîzahî pêk tê.
Nivîskar, di "Koçernameyê" de pirsgirêkên civakî û siyasî bi şêwazeke mîzahî vedibêje û bala xwendevanan dibe ser gelek meselokên kelevajîk. Di pirtûkê de bi zimanekî wêjeyî behsa gelek klîşe û tabûyên civaka kurd dike.
Evdile Koçer, di vê pirtûka xwe ya nû de bi kurdiyeke herîkbar, bi mijarên balkêş û bi hevokên sade ve di nava 'rêwî'tiyeke nû de ye!
Hejmara yekem a rojnemeya Riya Teze di sala 1930î de bi tîpên latînî hate çapkirin
"Riya Teze" (carina wek "Rya Teze" tê nivîsandin) yekemîn rojnameya kurdî ye ku bi tîpên latînî hatiye çap kirin. "Riya Teze" di 1ê nîsana sala 1930î de li Sovyetistanê bi alfabeya kurdî ya Şemo-Marogûlov ku di sala 1928a de bi biryara dewleta Sovyeta berê hatibû amade kirin, dest bi weşana xwe kir û destpêkê heftê du caran bi çar rûpelan derdiket. Bi vî awayî "Riya Teze" beriya kovara Hawar dest bi weşana kurdî bi tîpên latînî kir û rojnama kurdî ya herî jîyandirêj e li cihanê.
"Riya Teze" hetanî hilweşandina Sovyetistanê di sala 1992a de dengê kurdên Sovyetistanê bû û niha jî dengê kurdên Ermenistanê ye. Riya Teze bi tevayî ji 50 salan zêdetir ji aliyê dewletê, weke organa Komîtêya Navendî ya Partiya Komûnîst ya Ermenîstanê, parlamênê û hukumeta komarê bi fermî hate weşandin û niha jî bi awayekî serbixwe weşana xwe didomîne. Riya Teze li Ermenistanê yek ji çar rojnamên sereke bû.
Di salên destpêkê de Harûtyûn Mkirtçyanê ermenî, paşê jî Cerdoyê Gênco yê kurd berpirsyariya rojnamê kiribûn. Bi biryara Stalîn weşana rojname ji sala 1937a heta 1955a hate rawestandin. Piştî mirina Stalîn di sala 1955a Rya teze dîsa dest bi weşana xwe kir, lê vê carê bi tîpên kîrîlî ku ji aliyê Heciyê Cindî ve hatibûn amade kirin. Berpirsyarê rojname ji 1955a hetanî 1989an, ango 34 salan, Mîroyê Esed bû.
Riya Teze li ser rojnamegerî û hişyarkirina hestên netewî ên kurdî bandoreke mezin kir. Di rojnameyê de hin kesên ku xebitîn ev bûn: Qaçaxê Mirad, Şekroyê Xudo, Xelîlê Çaçan, Babayê Keleş, Têmûrê Xelîl, Tîtal Mûradov, Eliyê Ebdilrehman, Egîtê Xudo, Hesenê Qeşeng, Pirîskê Mihoyî, Rizganê Cango, Porsora Sebrî, Tîtalê Efo, Karlênê Çaçanî, Şerefê Eşir, Egîtê Abasî, Paşayê Erfût, Letîfê Emer, Emerîkê Serdar, Gayanê Hovhannîsyan. Di van salên dawî ku rojname ji ber rewşa aborî carcaran mecbûr ma ku navber bidê weşana xwe. Niha berpirsyarên rojnamê Grîşayê Memê û cîgir jî Rizganê Cango ye.
Rewşa rojnameyê piştî hilweşîna Sovyet pir giran e. Hinek dezgeh û welatparêzên kurd di hêla aborî da piştgiriya wê kirin. Wek Înstîtûta Kurdî li Parîsê, bi taybetî jî serokê wê Kendal Nezan, Borîs û Mêlsîkê Mehmed, ku birayên hev in, Înstîtûta Kurdî li Brûksêlê bi serokatiya Derwêş Ferho. Niha jî welatparêzekî kurd Gîno Lobaro bi ciddî sponsoriya rojnameyê dike.
Li Tirkiyê ji 1993'an şûnda Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê tên dayîn.
Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993'an de ji aliyê Ozgur Gundem, piştre 1994'an de Ozgur Ulke, 1995'an de Yenî Polîtîka, 1996'an de Demokrasî, 1997 û 1998'an de Ulkede Gundem, 2000'an de Yenî Gundem û sala 2001'an de jî ji aliyê Yedîncî Gundemê ve hatibû dayîn. Di sala 2004'an de xelat ji aliyê Ulkede Ozgur Gundem hat dayîn.
"Özgür Ülke", rojnameyeke ye ku ji 1994 ta 1995 weşan kir. Di 2ê kanûna paşîn a sala 1995an de bi biryarê dadgehê hat girtin.
Rojnameya "Özgür Ülke" di 28`ê nîsana sala 1994ê de dest bi weşanê kir.
Di 3ê mijdara sala 1994 an de, navenda rojnameya "Özgür Ülke" ya Stenbolê hat bombe kirin û xebatkarê rojnamê Ersîn Yildiz jiyana xwe wenda kir. Mina ku sansur kirin û qedexe kirina belav kirina rojnamê, an-jî bi sedan dawe vekirina li dijî nivîsên rojname ne bes be, gelek xebatkarên wê ji aliyê hêzên dewletê ve hatin revandin û kuştin. Rojnameya ku di şertên legal de dihat weşandin, di şertên ilegal de dihat xwendin.
Li beramberî ewqas astengî û zordariyan, rojname weşana xwe berdewam kir, lê belê hêzên dewletê vê yekê tehemûl nekir û ew bombe kirin. Di encamê de, hemû avahiya rojnamê şewitî, kompitur nedihatin xebitandin, lê belê xebatkaran dev ji karê xwe bernedan, hemû nûçeyên xwe berhev kirin û roja mayîn rojnamê careke din weşandin.
Derf ji eyarê mih û bizinan e. Piştî pezê digurînin, bêyî ku bi kelêşin laş di stikurê ve tê derxistin. Vî eyarî dixin nav ceftê (cefteke sivik-debax) tanî heşt rojan. Pişt re ji nav vê ceftê derdixin, ji miwan paqij dikin, piv didin û qulên tê de didirûn (girê didin).
Çend derfan bi hev ve girê didin û van derfan bi şelîtan, bi çend daran ve girê didin û dikin kelek tavêjin ser avan.
Heban ji eyarê mih û bizinan e. Piştî guranê eyar ji ser goşt dirakin bê ku bikelêşin. Heft rojan dixin nav gemarê (kilê berû û qaşûlê berûwan, rayên xernûfê, qeşûf, qaşûlên hinaran, xwê, tirafa darên berûwan).
Piştî heft roj derbas bûn ji gemarê derdixin, dişon û paqij dikin û çend rojan didin tavê tanî ziwa dibe. Piştî ziwakirinê, bi darekî gurover dihesikînin û difirkînin tanî spî dibe.
Lingan girê didin û qûtê malê dixinê.
Hîz (bi farisiya kevn *"izya-ka-" tê wateya "bizin") ji eyarê mih û bizinan e. Heşt rojan dixin gemarê, paşê paqij dikin, diqulibînin heta tanî heft rojan, vajî dikin tanî nerm dimîne.
Rûn û dimsê lê dikin û rast dikin (seyandina eyar bi dimsê nahêle ku rûn tûj bibe).
Cihê dirûtin jê re gerek be didirûn û rûn, dimsê û hingiv tê de dihilînin.
Leşkerên tirk û gelê Dêrsimê (1938)
Seyîd Riza (merivê rîspî yê rûniştî), serokê serhildana Dêrsimê
Sabiha Gökçen ya ku yekemîn balafirajoya jin a artêşa tirk bû li komkujiya Dêrsimê xelkê sivîl ê Dêrsimê bombebaran dikir
Serhildana Dêrsimê û Terteleyê Dêrsimê an jî Komkujiya Dêrsimê di navbera salên 1937 û 1938'an de li herêma Dêrsimê çêbû. Bi kurdiya dimilî Terteleyê Dêrsimî.
Serhildana sala 1937'an.
Serokê serhildana Dêrsimê Seyid Riza bû. Ataturk û eskerên wî hatin Dêrsimê, ji ber ku Dêrsim dixwast serxwebûn. Û vê tişt Tirkiye qet nedixwast. Wan got: "Li welatekê her bajar peywend e û ev çi ye? Dêrsim bê benda ye, Dêrsim ne tirk in. Li Tirkiye her kes tirk e. Û Dêrsim jî bajarê Tirkiye û lewma em ê ceng kin."
Seyid Riza hema fêm kir ko fikrê Atatirk ne aşitî ye, lê ceng e. Piştî ko Seyid Riza dîsa hate Dêrsimê, wî got: "Her kes kî çeka xwe heye, bigire û ji bo ceng amade be!" Ji hindik roj dû re esas Atatirk û artêşa xwe hat.
Komkujiya piştî serhildanê (1938).
Li gorî çavkaniyan di serhildana Dêrsimê li dor 13.160- 40.000 mirov mirî bûn. Dibêjin, ji ewqas kuştin ava Çemê Mizurê sor bûye.
Serhildana Dêrsimê yek ji mezintirîn serhildanên Kurdistanê ya sedsala 20î bû.
Pilingên Azadiya Tamîl Eelam, (bi inglîzî: Liberation Tigers of Tamil Eelam - LTTE; bi tamîlî: தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள்; kurt: Pilingên Tamîl) rêxistinek çekdarî ye ku ji bo serxwebûna Tamîl li Srî Lankayê şer dikê. Pilingên Tamîl ji aliyê 31 welatan weke rêxistinek terorîst hatiye îlan kirin, di nav wan de ji aliyê Hindistan, DYA û YE yê.
Pilingên Tamîl di şerê bi dewleta Srî Lankayê ji bo serxwebûna herêmên tamîl, ku dikevin bakur û rojhilatê Srî Lankayê, têdikoşê. Li wan herêmên heta sala 2009'a di bin kontrola Pilingên Tamîl de, ew bi têne xwedî desthilatdar bûn.
Serokê Pilingên Tamîl Velupillai Prabhakaran bû û herêmên di bin desthilata tevgerê tenê birêve dibir. Velupillai Prabhakaran di şerê gulana 2009'a de ji aliyê hezên Srî Lankayê hate kuştin.
Di salên 1960'î de xwendekarên tamîlî dest bi rêxistinkirina xwe kirin û di destpêkê de bi çalakiyên sivîl di dijî bindestiya gelê xwe têkoşiyan. Di wan salan de derdora 30 rêxistinên biçûk hatin sazkirin, di nav wan de Pilingên Tamîl jî kû heta sala 1976'a navê wan TNT (Tamil New Tigers) bû.
Jineke kurd di meşkê de dewê çêdike (sala 90îyan)
Meşk ji eyarên bizinan tê çêkirin. Şeş rojan eyar dixin gemarê, paşê derdixin û miwan radikin, piv dikin û du mihan didaleqînin heta hişk dibe. Heşt rojan dixin nav cefteke kelandî de. Piştí ku derdixin dişon û qaşûlên hinaran, yên hêrtî (qeşûf) pê dixerînin (pê diwerkin) û dipêçin tanî wextê keyandiné. Lewleb(loleb) û navilkê (dêlkew) pé ve dikin.
ji lingê meşkê re hingil,ji darê ku di sêpêkê de pê dihê hejandin re jî kêrdew dihê gotin.
Bi meşkê nîvişk ji mast, piştî keyandinê, digirin. Ji dew jî qezencê dikin, vedixwin, dikin mehîr, şûrtan jê çêdikin û hewd.
Cemal Surreya (navê rastî:Cemalettin Seber) (1931 li Ezirganê m. 9ê kanûna paşîn 1990 li Stenbolê) helbestvanekî kurdê zaza e ku bi zimanê tirkî nivîsand. Pêşengekî Nûyê Duwem e.
Cemal Surreya bi eslê xwe zaza e (le mixabin Wî Kurdîtiya xwe her tim wek sur veşartiyê û ber bi dawiya emrê xwe ew eşkere kirîyî) û sala 1931 da li Ezirganê hatiyê dinê. Malbata wî di qirkirina Dêrsimê de barkirî an jî hatiyê sirgûnkirin. Navê wî yê rast Cemalettin Seber e. Helbesta wî cara yekemîn 8 Çile 1953 an da li Enqerê di kovara Milkiyê da hat weşandin. Kovarek bi navê Papîrus derxist. Bi hûnandina helbestên xwe di helbesta tirkî da rêyek nû vekir. Bê helbestan gelek ceribandin û rexne nivîsê. Gelek xelat girt. 9 Çile 1990 çû ser dilovaniyê.
Ceribandin.
Gelek helbestên Cemal Surreya li kurdî hatiyê wergerandin.
"Ev gotar ser şekla civaka ya demokratîk e. Ji bo rojnameya "Demokrasi" biçe: Demokrasi (rojname)"
Ramana peyva Demokrasiyê "Desthelata Gel" e. Ev peyv bi koka xwe Yewnanî e û ji du paran pêkhatîye (demos= xelk, gel û Krasî= desthelat, serdestî).Demokrasî rengekê desthelatê ji bo netewe-hukmetekê an rêkxistinekê e. Praniya xelkî ji peyva demokrasiyê demokrasiya lîberal difamin, lê rengên dî yên gelek cihê ji demokrasiyê jî hene. Herçind e ko peyva demokrasiyê zêdetir derheqa yekînên sîyasî da dihêt bikarînan, lê binemayên wê di bîyavên wekî zanîngehanê rêkxistinan, komkarên karkeran û pêkhatên dî jî dihên bikarînan.
Rasturast.
Demokrasiya Rasturast rengekê demokrasiyê e ko welatî ji bo hemî biryarên giring dengê xwe didin. Sedema evê navkirinê ew e ko di awayê klasîkê wê da çi navgîn an nimînende û nûner nîne. Mînakên niha yên vîcoreyî hindek rêkxistinên bajêrwarî (medenî) yên evro yên wekî destekên zankoman (Kolîjan) û civînên bajêrên Nîyû Englandê in (bi awayekê edetî li bajêrên ko hêşeta anko cemîyeta wan ji 10,000 kesan kêmtir e). Rexnegirên vî coreyî dibêjin ko tekezkirin pirtir li ser dengdanê e û kêmtir giringiyê didit şêwazên dî yên demokratîkên wekî azadiya axivtinê û rêkxistinên bajêrwarî. Bi gotinek dî ev rexnegir dibêjin ko demokrasî tenê hindek tîtal û rê û resim nîne..
Heta niha hemî demokrasiyên reasturast demokrasiyên civakên biçûk bûne); piranî bajêr-dewlet. Evro tenê hindek demokrasiyên rasturastên bertesk li hindek Kantunên Swîsrayê hene ko bi hemî ramana peyvê rasturast in. Dema hijmara dengdêran (kesên ko mafê dengdanê heye) zêde dibit, ev coreyê demokrasiyê gelek zehmet dibit- ji bo mînak li Demokrsiya Atênîan pirtir ji 30,000 kesan mafê dengdanê hebû. Lê dîsa jî, rapirsên giştî anko refrandum jî her wekî vî coreyê demokrasiyê in. Demokrasiyên rasturas ên niha bizavê dikin ko vê kêmasiyê bi hindek awayên nimînendeyîa berteng çareser bikin. Sê stûnên wan çareseran ev in: Rapirs (ji aliyê hukmetan an qanûndaneran an jî ji aliyê xelkî di bersiva qanîndaneran da dihên destpêkirin), destpêşkerî anko Însîyatîv (ji aliyê welatîan ve destpêdikin) û hilbijartinên bîranînê (ji bo karbidestan).
Nimînendeyî.
Navê Demokrasiya Nimînendeyî ji ber hindê e ko xelk nimînendeyên xwe ji bo desteyeka hukimker hildibijêrin. Li cîhana evro gelek şêwazên cidacida ji bo hilbijartina nimînendyan hene.
Azad.
Demokrasî a azad anko lîberal coreyekê demokrasî a nimînendeyî (bi hilbijartên azad û dadwerane) e ko parastina mafên kêmanîan, desthilata qanûnê, jihev qetandina desthilatan, û parastina azadî ên axivtinê, kombûnê, dîndariyê û milkîyetê têda hene. Bervajî vê, demokrasîyek a neazad ew demokrasî e ko ev coreyên parastina mafên an hema têda nîne an jî nahên karpêkirin. Tecrube a welatên paşî-sovyetê bala xelkî ber bi vê arîşeyê kêşa, herçind e ko bertir jî her hebû. Ji bo mînak Napilyonî jî gelek biryarên xwe ên emperatorîane bi dengdana dengdêran werdigirtin.
Demokrasî a Atênîan kevintirîn demokrasî e ko baş hatîye tomarkirin. Peyva demokrasiyê jî li sedasala 5'ê berî bûna Îsayî li Yewnan a Kevnar hat bikaranîn. Wesa xweya dibit ko mafê sîasî di pêşda tenê mafê xwedî erdên arîstokrat bû û hêdî-hêdî bû mafê hemî mêrên ko jiyê wan ji 20 salan zêdetir bû. Mafên sîasî anko welatînî ji bo jinan, koleyan û nexwecihan (metics) nebû. Li alî yê gotinê ve (tîyorî), hemî Atênîan mafê dengdana li Civata Bajêrî hebû. Li wê civatê biryarên giring û qanûnên bajêr-welatî derdiçûn. Herçind e ko Atênê karbidestên fermî hebûn û ev karbidest ne bi hilbijartinan, lê bi awayê bext û şans, dihatin ser karî jî, niha xelk piranî wesa hizir dikin ko demokrasî a Atênîan mînaka demokrsîyeka rasurast e. Li sala 323'ê berî bûna Îsayî û bi dagîrkirina Atênê ji layê Makedonîan ve, ev demokrasî bi awayekê fermî dawî bû.
Bêguman tovê demokrasî ya nimînendeyî li Komara Romanî hat çandin. Li çaxên Navîn jî çend dozen (sîstem) hebûn ko rengek ji rengên hilbijartinan û civatan têda hebûn, mina Hevpişkî ya Polonyayî-Lîtwanyayî û hindek bajêr-welatên Îtalya ya Çaxên Navîn wekî Vênîzê. Gelek mînakên îddîakirî yên dî yên demokrasiyê hene, lê jiber ko di pranî ya wan da tenê parek ji welatiyan mafên sîyasî hebûne navê olîgarşî zêdetir wesfa wan dikit.
Parlemana Inglistanê vedigerit wan bertesikkirinên desthilata şayî ko di Magna Kartayê da hatbûn. Parlemana hilbijartî ya herî pêşîn Parlemana De Montfortê ya sala 1265’ê li Inglistanê bû. Lê ew parleman jî nimînendeya hijmareka kêm ji xelkî bû û pirti li goreyê hezên şayî kar dikir. Salekê piştî Şoreşa Şkodar li sala 1689’ê bû ko Rêzika Mafan ya Inglistanê hat xebitandin. Vê rêzikê desthilata parlemanê hindek zêdetir bû. Heyam bihurîn heta şa bûye tenê navek.
Bi giştî li Welatên Yekbûyî Yên Emrîkayê wekî demokrasiya azad a herî pêşîn dihêt nihêrîn. Qanûna Bingehîn ya Emrîkayê ko li sala 1788’ê hat danan, maf û azadî diparastin. Lê dîsa jî hemî kesan mafê dengdanê nebû. Jib o mînak tenê li sala 1840’ê bû ko hemî mêrên spî siyan deng bidin. Emrîkiyan şiya ji bo cara pêşîn partî yên ji xwarê pêkbiînin û ev dozen (sîstem) pêşêxist. Werara demokrasiyê ji Demokrasî ya Cefersonî anko Dozena Partî ya Pêşîn ber bi Demokrasî ya Ceksonî anko Dozena Partî ya Duyê bû û paştir ber bi Dozena Partî ya Sêyê çû. Piştî Şerê Navxwe yê Emrîkayê (salên dûmahî ya 1860’an), reşan jî mafê dengdanê peyda kir.
Li Fransa ya şoreşgêr jî Danezana Mafên Mirovî û Welatiyan, herçend e bi jîyekê kurt, Civîna Neteweyî bi dengdana hemî welatî yên mêr hat hilbijartin.
Heta dawî ya sedsala 19’ê demokrasî yên azad kurt-jî bûn.
Sedsala 20’ê.
’’Pêlên Demokratîkkirinê’’ li sedsala 20’ê hatin ko ji gelek egerên cida-cida yên mîna şer, şoreş, nehêlana Mêhtinkariyê (Îstîmarê, kolonyalîzmê) û tengasiyên aborî bûn. Şerê Cîhanî yê Yekê û hilweşyana Emperatorî ya Osmaniyan û Emperatoriya Nemsa-Mecaristanê bûn sedema avabîna gelek netewe-welatan li Ewrûpayê ko bi nav hemî demokrasî bûn. Li salên 1920’an, demokrasî bi pêşkevt, lê Dakevtina Mezin karekê wiha kir ko li piranî ya welatên Ewrûpayê, Emrîka ya Latînî û Asyayê bûn welatên ko j aliyê desthilatdarên xurt ve birêvediçûn an hema bi yekcarî bûn dîktatorî. Faşîzmê li Îtalyayê û Nazîsmê li Elmanyayê serhilda. Welatên mîna Ispanya û Polonyayê jî bûn diktatorî. Peydabûna dîktatoriyan li Çîn, Brazîl, welatên herêma Balkanê û Yekîtî ya Şêwirdarî ya Stalînî jî karekê wiha kir ko salên 1930’an bi “Çaxê Dîktatoran” bihêt niyasîn.
Şerê Cîhanî yê Duyê ev sirêm li Ewrûpa ya Rojava bi tivavî vegerand. Elmanya û Japon piştî dagîrkariya wan ji alî yê hevalbendan ve ber bi demokratîkbûnê çûn. Lê piranî ya Ewrûpa ya Rojhilat ber bi dozeneka nedemokratîk bi navê Kutleya Şêwirdariyê ji demokrasiyê dûr kevtin. Nehêlana mêhtinkariyê piştî şerî xurttir bû û demokrasiyên li welatên wekî Hidistanê bûn mînakên serkevtina demokrasiyê li welatên mezin, xizan û neyekreng.
Pêleka dî ya demokratîkkirinê li salên 1970’an û 1980’an li gelek welatên mîna Emrîkaya Latînî destpêbû. Herifyana Şêwirdariyê û dawîbûna Şerê Sar bû sedema demokratîkbûna piranî ya welatên Kutleya Rojhilatê. Li salên 1990’an gelek welatên Efrîkayê jî bûn demokratîk. Mînakên dawûtir yên demokratîkbûna welatan ev in: Şoreşa 1998’ê ya Endonîzyayê, Şoreşa Bildozeran li Yogoslavyayê, Şoreşa Sorgulan li Gurcistanê, Şoreşa Pirteqalî li Ukraniyayê.
Berbelavbûna demokrasî ya azad rojbiroj berçavtir e û wesa diyar dibit ko dê bibit şêwazê pîvankî (standard) yê cîhanî ji bo civakên mirovan. Ev berbînî kakila bîrdoza “Dûmahî ya Dîrokê” ya hizirvanê Emrîkayî yê bi koka xwe Japonî yê navdar Fransîs Fukayama ye.
Têgeh (konsept).
Di navbera tîyorîstên sîyasî da gelek têgehiştinên cida li demokrasiyê hene.
”Demokrasî” û “Komar”.
Bikaranîna hevçerxa zarava “demokrasîyê” amajeyek e bi hukmetekê ko ji aliyê xelkî ve hatîye hilbijartin. Zarava “komarê” ramaneka cida heye, lê bikaranîna hevçerxa wê amajeyek e bi demokrasîyeka nimînendeyî ko serokê welatî, mîna serkomarî, ji aliyê xelkî ve dihêt hilbijartin da ji bo heyameka diyarkirî hukmî dikit. Bervajî vê hindek hukmet in ko şayekê mîratgir serokê welatî ye, ne xem e eger ev welat demokrasî yên nimînendeyî jî bin û serokê hukmetê, ji bo mînak serokwezîr ji aliyê xelkî ve jî hatibit hilbijartin.
Li aliyê dîrokî ve, nemaze li goreyê Babên Hîmdanerên Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê, ramana “demokrasîyê” bi giranî behsa demokrasiya rastûrat dikit û ji demokrasiya nimînendeyî ra ko nimînendeyên xelkî li goreyê qanûnê û gelek caran jî li goreyê qnîneka bingehîn hukmî dikin dibêjin komar. Bikaranîna zarava “demokrasîyê” tenê ji bo demokrasiya rastûrast niha jî di nav komên şopparêz (konservatîv) û azadîbawer (lîbertar) da her maye.
Çarçûvkerên destpêkê yên Qanûna Bingehîn a Welatên Yekbûyî bi awayekê berçav haydarên metirsiya wî tiştî bûn ko wan jê ra digot “tepeserkirina azadiyên kitkesî ji aliyê piraniyê ve”. Ji bo mînak, Cêymz Medîsin (James Madison) di Kaxezên Federalîst hijmar 10 da li şûna demokrasiyê bangê ji bo komareka li goreyê qanîna bingehîn dikit da azadiyên kitkesan ji aliyê piraniyê ve nehên binpêkirin. Wan çarçûvkeran bi hişyarî hindek damezrîyayî di Qanûna Bingehîn da û di Rêzika Mafan ya Welatên Yekbûyî da ewle kirin.
Komarxwaziyê û azadîbaweriyê pêvenîyeka aloz bi demokrasî û komarê ra heye. Ji bo hûrhûrkên zêdetir li wan gotaran binihêre.
Şayên Mercdar û Dîwanên Jorîn.
Li destpêkê, di herdu şoreşên Emrîkayê û Fransayê da pirsgirêk ew bû ka erê di demokrasiyê da ji bo berbestdanana hukmê piraniyê dibê dîwaneka jorîn ji serketan (nuxbeyan) hebin an ne. Gengeşeyek jî ew bû ka endametî ya wê dîwana jorîn çawa bit: şehrezayên hejî yên danayî (bê dengdan), an Şayekê Mercdar bi desthilateka sînordar le ya rastîn. Li hindek welatan (mîna Berîtanyayê, Holendayê, Beljîkê û Japonê) şayên bihêz bûn şayên mercdar ko destjilata wan hatibû sînordarkirin û li dawiyê jî hema tenê bû navek. Lê li piranî ya welatan şayatî û dozena arîstokrasî ya pêra neman (mîna Welatên Yekbîyî, Fransayê, Çînê, Rûsîyayê, Elmanyayê).
Dewleta Demokratîk.
1. Dibê ‘‘Demos‘‘ anko ‘‘xelkek‘‘ hebit ko bi rêya hindek destajo yên tevane biryarên sîyasî bidin. Ne-endamên wê ‘‘demosê‘‘ mafê pişikdariyê nabit. Di piranî ya demokrasiyan da demos behra xelkê zelamê (gehiştî û balixê) hêşetê ji neteweyê ye û welatîyekê zelam ramana endamîtiyê digehînit.
2. Dibê ‘‘Axek‘‘ hebit ko biryar li ser bihên bicihkirin û ‘‘demos‘‘ lê akincî bibit. Li demokrasiyên hevçerx da, ax her netewe-welat e û jiber ko exleb ew bi ramana niştîmana neteweyê ye, demos û sînorên demokrasiyê dibin yek. mêhtingehên (muste‘mireyên, kolonîyên) demokratîk di xwe da demokrasî nahên hesibandin eger rêveberên wê ji derveyî niştîmanê bin, demos û ax ne yek in.
3. Dibê ‘‘destajoyeka biryardanê‘‘ hebit ko an rastûrast (di heyamên wekî rapirsan da) an jî nerastûrast e (wekî hilbijartina perlemanê).
4. Ev destajo ji aliyê wê ‘‘demosê‘‘ ve ‘‘rewa‘‘ anko şer‘î dihêt hesibandin, anko encama wê cihê razîbûna wan e. Rewayî ya Sîyasî heza xelkî ji bo pejirandina biryarên welatî, hukmetê û dadgehan e ko gelek caran reng e li dijî berjewendî yên kitkesanî bin.
5. Ev destajo bi raman hindikanî (mînîmalîstî) ‘‘kêra‘‘ anko kêrhatî û tesîrdar e, anko dikarit bi kêrî guhartina hukmetê dihêt, eger piştevanî ya têra (kafî) li wê guhartinê hebit. Hilbijartinên Şanokarane yên ko ji bo dubare-hatin-hilbijartina hukmeta heyî dihên rêkxistin ne demokrasî ye.
6. Derheqa netewe-welatan da, welat dibê xwedî serwerî bit: hilbijartinên demokratîk tewş û bêwurc in eger desthilateka derveyî bikarit encamên hilbijartinan û hukmetê biguhêrit.
Anarşîst li dijî desthlata ‘‘zordarane‘‘ ya piraniyê in. Gelek piştgirî ya dozeneka demokrasîyeka rastûrast dikin ko heremî û zordarane nebit û rêyê hi beranberî civînên azad negirit. Hindek kes bawerin ko demokrasiya rastûrast ya rastîn ew e ko biryara piraniyê bi zordarî li ser kêmaniyê danesepînit. Kêmaniyê dibê mafê mandelkirin û nepejirandina encaman û mafê damezrandina civîneka dî hebit. Hindek anarşîst hene ko dibêjin dibê welat bi rêkkevtinê anko tewafuqê bihêt rêvebirin.
Wêveyî astê welatî.
Herçind e ko ev gotar behsa demokrasiyê wekî rêyeka rêvebirina welatan dikit, hilbijartin û dengdan ji bo rêvebirina gelek civat û rêkxistiyên dî jî hatine bikaranîn.
"Ferhenga Gotinên pêşiyan" navê pirtûkeke Nivîskar Çiya Mazî ye.
Gotinên pêşiyan (idyom) ên Kurdî bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin.
Pirtûk di sala 2005 an da ji aliyê Weşanxaneya Elma hat weşandin.
Ev ferheng li Duhokê bi tîpên Erebî (kurmancî) jî di 2006an da ji aliyê weşanxana Spîrêz hat weşandin.
Weki İMECE an ji bo alikarî karekî cîranekî ku li erdê mayî bi hev re bê pere bê qedandin.
Bi taybeti ji bo, bi hev re çûna paleyê ya cîran an hevalekî tê gotin.
Mijarên Mîqro navê pirtûkeke Nivîskar Çiya Mazî ye.
“Mijarên Mîqro”, nîşana guherîna çîrokên Çiya Mazî ji alî teknîk û şêwazê xuya dike. Di çîrokên xwe de bi piranî li ser Psîkolojîya mirovan sekiniye. Tiştên biçûk ku mirov lê heyîrî dimînin an mirov bi wan tiştan dikevin astengiyên mezin û nikarin derkevin bi piranî bûne mijara çîrokên Mazî.
kêzikek, xewna zarokekî, çeqmaq, dibistan û fîkandina mirovekî bûne mijara çîrokên wî.
Ya herî girîng ku di vê pirtûkê de xuya dibe, tiştên bêgiyan ku dipeyîvin an dibin lehengê çîrokan wekî; kevir, dar, mêw. “Dara bihîvê” û “Dara Mêwê”; van darana her yek ji xwe re çîrokek mirovan ji xwendevanan re vedibêjin. Van çîrokana rewşa civakê bi awayekî hêsan derdixin pêşberî xwendevanan.
Di “Dara Bihîvê” de em li rastî kuştina jin û keçan rast tên û bi mînakên tewl bitewl. Di vê çîrokê de jin û mêr li derekê rûdinin û planên kuştina qîza xwe dikin. Lê wekî guftûgoyên ji rêzê dîyalog rêz dibin. Mekanê vê çîrokê welatê Kurdan giş e. Bajarek e, lê ew bajar bi navê hemû bajarên Kurdan tê binavkirin. Wekî dibêje; “em li paş bajarekî dîrokî rûniştine, gelo Diyarbekir e, gelo Mêrdîn e, Riha ye, Xerpût e? Na na, ez dibêm Êlih e yan jî Agirî. Dibe ku Hewlêr an Duhok be jî, nizanim. Weke navê Mehabad jî tê guhê min, belkî nav ew be jî.” Ev nîşandayîn kuştina jinan ku li herderê welatê Kurdan belabûyî derdixe holê”.
Di çîroka “Şemo Şano” de hînbûna êşkenceyê ku mirov êdî demek te êşkenceyê bi tiştekî nahesibîne xuya dike. Herwiha carinan mirov dibin wekî wahş û hirçan û bêrehm dimînin di çîroka “Şahîdî” de. Lehengê çîroka balkêş “Dîmen xweş"e bi navê “Brêz M.” zixtan li pîroziya dayikê dixe û dibêje “ez ji diya xwe hez nakim”. Herwiha di çîroka “Niqrîskên Gewriyê” de jî dayik tê rexnekirin.
Di çîroka fînalê “Xewna Dawî” de lehengên çîrokan giş tên bibîranîn, vê çîrokê bi xewneke dawî ya pir belkêş cîhekî xweş girtiye di pirtûkê de. “Tenûra mala şêx”, “Em” “Ma ev jî nig in”, “Kekê mino zava” “Dînamo” çîrokên din yên balkêşin di pirtûkê de.
“MİJARêN MîQRO” di weşanxaneya do yê de hatiye çapkirin.
Yeni Ülke rojnameyeke heftaneme ye ku ji 1990 ta 1993 li Tirkiyê weşan kir.
Di 20'ê Cotmeh sala 1990`î de, heftenameya «Yenî Ulke» dest bi weşana xwe kir. Bi giranî cîh dida rastiya li Tirkiyê û pirsgirêka Kurd. Rojname ji ber van armancên xwe, di sala 1993an de jî hate girtin.
Di 24`ê Sibata sala 1992an de jî nûçegîhanê Yenî Ulkeyê Cengîz Altun ji hêla kontrayan ve li Êlîhê hate kate şehîdkirin.
Özgür Gündem rojnameyeke bi zimanê tirkî ye. Ku rojnameya di 16'ê tebaxê de 2016 hate qedexe kirin.
Dîroka rojnameya Özgür Gündem.
Rojnameyê di dirêjahiya jiyana xwe ya 18 mehan de 26 şehît da.
Şehîdên çapemeniya Özgür Gündem.
Di 30ê gulana sala 1992an de Rojnameya Özgür Gündem hate girtin.
Rojnameya Yenî Polîtîka rojnameyeke rojane bû ku li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê dihate derxistin.
Rojname Di 13`ê Nîsana sala 1995ê de dest bi weşanê kir. Her wiha ev rojname di 16'ê Tebaxa sala 1995an de hate girtin.
Mîroyê Esed sala 1919'an li Ermenistanê, li gundê Elegezê, ku navê wî yê berê Camûşvana Mezin bû, ji diya xwe bûye. Ewî pêşî zanîştgeha Pişkavkazê ya kurdî ya mamoste amade kirinê, paşê jî fakûltêta hiqûqê ya Zanîngeha Rewanê xilas kirîye. Ji sala 1937an di gundê xwe da dibe mamoste, paşê serokê dibistanê. Di salên şerê hemcihanê yê dudan da serwêrê têatroya kurdî ya gundê Elegezê bûye, paşê bûye sêkrêtarê partîa komûnîstan ya navçeya Elegezê, dû ra bûye dozgerê navçeyeke paytextê Ermenîstanê.
Ew gelek caran hatîye hilbijartinê wek endamê Komîtêya Navbendî ya Partiya Komûnîst ya Ermenîstanê.
Mîroyê Esed, ku bi fermî navê wî Mîroyê Esed Mistoyan bû, endamê Yekîtiya Nivîskarên Soveytistana berê û endamê Yekîtiya Rojnamevanan bû. Ew herwiha xudanê çend pirtûkên hewaskar e, wek ”Sîsê”, ”Ewledê cimaetê”, ”Hesîna dil” û yên mayîn. Lê karê herî mezin, ku ewî ji bo pêşketina edebîyeta me kirîye, ew pirtûka dersan ya ji bo dersxaneyên 7an û 8an e, ku bi helbestvan Qaçaxê Mirad ra tevayî amade kirîye. Bi dehan salan şagirtên kurd bi wê pirtûkê bi berhemên helbestvan û nivîskarên kurdan yên herî bi nav û deng ra bûne nas, wek Elîyê Herîrî, Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û yên din. Di wê pirtûkê da herwiha wergerên efrandinên nivîskarên rûsan, ermeniyan û yên di cihanê da bi nav û deng hene, wek Aleksandr Pûşkîn, Lev Tolstoy, Mîxaîl Şoloxov, Mîxaîl Lêrmontov, Nîkolay Nêkrasov, Vladîmîr Mayakovskî. Lê ji kurdan jî yên herî bi nav û deng hatine hilbijartin, wek helbestvan û nivîskar Erebê Şemo, Heciyê Cindî, Emînê Evdal, Wezîrê Nadirî, Ûsivê Beko, Fêrîkê Ûsiv, Simoyê Şemo û yên din û wergervan Qaçaxê Mirad, Tîtal Mûradov, Baylozê Çaçan Razgoyêv û yên din.
Mîroyê Esed xênji karê rêdaktorîkirina rojnameya kurdî ya here jîyandirêj li cihanê, gelek efrandinên klasîkên cihanê, xwesma yên ermeniyan wergerandîye kurdî û daye çapkirin.
Mîroyê Esed tevî sedrê Sedirtya Sovêta Ermenîstanêye Tewrebilind Babkên Sarkîsov
Ji bo karê serketî ew bi xelatên ”Alaya Sor” û ”Nîşana hurmet”ê va hatîye xelatkirin, layîqî navê karmendê komara Ermenîstanê yê çandêyî hurmetlî bûye.
Lê yek ji karê herî mezin, ku Mîroyê Esed kirîye, ew e, ku bi dehan kadroyên bona rojnamevaniya kurdî daye amadekirin û bi riya rojnameya kurdî, ku ewî salên dirêj serokatî lê kir, rê ber helbestvan û nivîskarên kurd da vekirinê bona berhemên xwe yên nû bidine çapkirinê û ew ji wan ra dibû bingeh, ku xwe li riya pêşketina wêjeya me bigirin. Rojnameya ”Riya Teze” di hêlekê va jî ji bo wêjemenda hêlîneke xurt bû, ku biryara paşeroja xwe ya nivîsara berheman bidin. Ji ber ku di rêdaksyonê da li ser berhemên her yekî bîr û baweriyên xwe ji efrandaran ra digotin, şaşiyên wan rast dikirin, şimşat dikirin û cihana wêjeyê ber wan vedikirin.
Dikare bi hinekan va wisa xuya bibe, ku karê Mîroyê Esed kirîye, ne karekî pir mezin e. Lê bira her kes bizanibe, ku îro bi saya serê wê rojnameyê em dikarin ji cihanê ra bêjin, ku çend hezar kurdên Ermenîstanê eva weke 80 salan e rojnameyeke xurû bi kurdî derdixin. Eva bersîveke cîwar e di hindava wan neyar û dijminên kurdan da, ku dibêjin kurd nikarin bi serî xwe karên ronakbîriyê demeke dirêj bi rê va bibin. Û ji bo serketina rojnameya kurdî ya here jîyandirêj li cihanê, Mîroyê Esed gelek caran rojên hêsabûnê – ango rojên şemiyan û yekşeman jî dihat kar û barê rojnameyê û rêdaksyonê bi rê va dibir.
”Dema navê rojnema Riya teze tê gotin, berî her kesî navê berpirsyarê wê Mîroyê Esed tê bîra mirov, dema navê Mîroyê Esed didin, xebata ”Rya teze” tê bîranîn. Di kar-bar û xweyîkirina rojnamê da emekê berpirsyarê wê pir bû.
Dora rojnemeyê û xebatên wê da ronakbîr û rewşenbîrên meye bi nav û deng civyabûn. Gerekê bi helalî bê gotinê, ku rêdaksyona rojnameya ”Rya teze” merkeza rewşenbîrên me teva bû. Di asta zanistyê da jî xebatên rêdaksyonê ne tenê di nava ocaxên kurdî, lê usa jî di nav rojnameyên komara Ermenistanê da li ser asta bilind bûn.
Mîro evdekî pir bi dissîplîn, fesal û berk bû, him berbi xebatkarên rojnameyê û him jî berbi nevsa xwe. Têkstên rojnameyê yên hazire neneşirbûyî heta çend caran ji aliyê hemû xebatkarên rojnameyê û wî va bi hûrgilî nehatina xwendin, rojname nedihate weşendin. Usa, ku degme şaşî karibûn di têkstan da bihatana berdan… Heta rastiya peyvên nenas nehatana zelalkirin, ew peyv nedihatine weşandin. Rastî jî rojnameya ”Riya teze” di salên dawiyê bi saya berpirsyarê xweyî xemxur gihîştibû asta sitandartiya zimên.
Wezîrê Cebarê Nadirî 10ê gulanê, sala 1911an li gundê Boralanê, welatê Romê, di maleke kurdan ya koçer da ji diya xwe bûye.
Hela sê salên Wezîrê biçûk temam ne bûbûn, bavê wî – Cebar wefat dike. Dû mirina malxwêyê malê ra, halê kulfetên wî zef çetin dibe. Nûra diya Wezîr di malên dewlemendan da berdestî bû, birayên wî – Salih û Ûsiv berxvantî dikirin. Lê Şero hela biçûk bû.
Diya Wezîr – Nûrê, jineke gelekî bi aqil û mêrane bû. Ew dibîne, ku mêla kurê wê – Wezîr, li ser xwendinê gelek e, ji bo vê jî ew her tiştî dike, ku kurê wê di hucira, ango dibistana ruhaniyê da bixûne.
Dû gelek dijwariyan ra Nûrê digihîje mirazê xwe. Wezîr di hucrê da tê qebûlkirin. Di hucra gund da xênji dersên ruhaniyê, dersên zimanên tirkî û farisî jî derbaz dibûn. Hema sala xwendinê ya pêşin da Wezîr di nava temamiya şagirtên dersxanê da aliyê xwendinê da ciyê pêşin digire û komekê dide zarê hevalê xwe.
Dû dersan ra Wezîr gelek pirtûkên wêjeyê dixwend. Evê yekê zanebûnê wî diha didane dewlemendkirinê û huba wî ber bi xwendinê zêdetir dikir. Ewî hela ji wî çaxî da dest bi nivîsara helbestan kir.
Sala 1926an 1700 malê eşîrên kurdan yên Birûkan, Şewlikan, Beşkan, Banokan û yê mayîn ji destê zilma Romê revîyane Yekîtiya Sovyet. Di nava wan mihaciran da neferên mala Cebar jî hebûn. Li vî welatê azad ber kulfetên Cebêr dergehên xwendinê û pêşdaçûyînê vebûn.
Wezîr sala 1928an di dibistana gundê Sêderekê da dikeve dersxaneya 10an, ku li navçeya Naxçiwanê da bû. Ew wê dibistanê sala 1929an bi qîmetên pir baş va xilaz dike û hema di wê salê da di dibistana mentîqa Şewlikan da dibe mamosteyê zimanê kurdî. Wezîr bi xebata xwe ya baş dibe hizkiriyê civaka kurd ya gund. Paşê ew heta sala 1933an wek serwêrê wê mektebê kar dike.
Sala 1933an, payîzê Wezîrê Nadirî tê Ermenistanê û li zanîstgeha Rewanê ya kurda da derbazî ser kar dibe wek dersdarê zimanê kurdî. Ew bona zanebûnên xwe yên pir û xeysetê xwe yê milahîm dibe hizkiriyê mamoste û xwendekarên xwendinxaneyê.
Wezîrê Nadirî sala 1935an dikeve Enstîtûya pêdagogiyê ya ermenî û enstîtuya pêdagogiyê ya rûsî û wan herdu enstîtuyên Rewanê sala 1939an xilaz dike.
Di sala xwendinê ya 1939-1940î da li Zanîngeha Rewanê ya dewletê dibe mamosteyê zimanê farisî. Wan salan ew dikeve aspîrantûrayê. Bi serkariya zimannasê eyan – Hraçya Açaryan ew dîsêrtasyonê dinivîse û kuta dike. Hindik dimîne, ku Wezîr bibe doktor, lê heyf, ku 26ê meha sermawez sala 1946an qedak (qezak) tê serê wî û ew wefat dike. Tirba wî niha li goristana bajarê Rewanê yê Toxmax Golê da ye, li roava goristana dewletê.
Wezîrê Cebar Nadirî nivîskarekî kurdên Sovyetê yê bi nav û denge. Raste, temenê (jîyana) wî kurt bû, lê bi qewimandinên berbiçav û qîmetlî va dewlemend bû. Ewî temamiya jîyana xwe pêşkêşî wetenê xwe yê Sovêtiyê û xebata çand û wêjeya kurdan kir.
Wezîrê Nadirî di nava wêjeya kurdê Sovêtiyê da eyan e wek helbestvan, prozaîk, dramatûrg. Ji sala 1933an destpêkirî helbest û nivîsarê wî yên din di rojnameya kurdî Rya Teze û Sovêt Êrmenistani da, ku bi azirî bû, hatine weşandin.
Sala 1935an ji aliyê Neşireta Hikûmeta Ermenîstanê da berevoka wî ya bi nav û deng “Nûbar” çap bû. Peyra pîêsa wî ya eyan, di nava wêjeya me da ya pêşin — “Reva jinê” ronahî dît.
Nivîsarêd Wezîrê Nadirî ji aliyê civaka kurd da bilind hatine qîmetkirinê, ji ber ku ewî zef zelal, bi zimanê civaka derheqa emirê wan yê berê û wedê niha da nivîsîye. Di wan nivîsaran da herdu emir himberî hev dibin û elbê ra mîna roya şemaldar emirê niha yê bextewar tê kivşê. Sala 1947an pirtûka a wî ya “Zimannama kurmancî” tê neşirkirinê. Bi vê yekê va Wezîr îdî bû zimannasekî berbiçev.
Wezîrê Nadirî wextê şerê Weteniyê yê Mezin qulixî civaka Sovêtiyê kirîye û bi mêrkîmî tevî civaka Sovêtiyê ya pirmîlyon Weten xwey kirîye. Ewî di salên şêr da gelek helbest û destanên qîmetlî nivîsîne, wek destana wî ya bi nav û deng “Nado û Gulîzer”. Ew di nava wê destana xwe da dide xuyakirin, ku çawa Nado û Gulîzera kurd tevî wekîlê miletê mayîn wetenê xwe bi mêrxasî xwey dikin. Ev destan îzbata hostatiya wî ya helbestvaniyê ye.
Wezîrê Nadirî ji aliyê cimaeta kurd da ne tenê çawa nivîskar, lê wisa jî zanyar, dersbêj û hevalekî ezîz hatîye hizkirinê. Navê Wezîrê Nadirî wê hertim di bîra me da bimîne.
Karlênê Çaçanî (jdb. 25ê kanûna 1929an li Cercerîsê (Dêrikê), Ermenistanê - m. 9ê nîsana 2012an li Rewanê), zanyar û nivîskarê kurd, doktorê dîrokzaniyê û serokê beşa kurdzaniyê ya Înstîtuta Rojhilatzaniyê ya Akademiya Ermenistanê bû.
Karlênê Çaçanî sala 1929/1930ê li gundê Cercerîsê (nuka navê gund Dêrik e), li nehiya Elegezê, Ermenistanê da ji diya xwe bûye. Ewî zarotiya xwe piranî cem pîrika xwe Meyrê û kalikê xwe Çaçan derbaz kirîye, yên ku gelek rind haj ji zargotin û rabûn-rûniştina civaka kurda hebûn û nasiya nebiyê hizkirî didane wê cewahira civaka kurdan. Ser merîfeta wî ya efrandariyê usa jî bavê wî Aramê Çaçan hukumekî gelekî mezin dihêle, yê ku gelekî rind haj ji zargotina kurdan hebû.
Sala 1948an Karlênê Çaçanî dibistana gundê Elegezê xelas dike û hema wê salê jî di Înstîtûta Rewanê ya Pêdagogiyê da, li fakûltêya dirokê da tê qebûlkirinê, ya ku sala 1952an xelas dike. Merîfeta wî ya helbestvantiyê hema wan salan eyan dibe.
Paşî xelaskirina înstîtûtê ew dersdare û di radyoya Ermenistanê da dîktorê elametiyên kurdî dixebite. Di salên 1955-1969an da di rojnameya “Rya teze” da ew serwêrê para medenîyetê bû. Dû wê re hetanî îro li Înstîtûta Rohilatzaniyê ya Akademiya Ermenistanê ye ulman, para kurdzaniyê da çawa xebatkarê ulmî dixebite.
Ew ji salên 60î destpêkirî endamê Yekîtiya rojnamevanan û Yekîtiya nivîskarên Sovyeta berê bû. Ew sala 1966an tê hilbijartin wek sedirê koma nivîskarên kurdê Sovêtiyê û gelek salan wî karî dimeşîne.
Sala 1965an bi mijara “Pismamtiya civakê ermeniyan û kurdan di sedsalê 19-20'î da” ew bi serfinyazî dîsêrtasiyayê xwey dike û dibe kandîdatê ulmê dîrokê.
Helbestên wî bona mezinan û zarokan pey hevdu rojname, kovar û antologiyayên komarê yên bi zimanê kurdî, ermenî û ûrisî çap dibin. Hub û hizkirina helbestvan ber bi zarokan gelek e û badilhewa nîne, ku berevoka helbestê xweye pêşin bona wan bi sernivîsa “Ahmedê egît” ew sala 1958an Rewanê da bi zimanê kurdî çap dike. Afirandinê vê berevokê gelek nêzîkî dilê zarokanin, helbestvan wana bi ruhê wetenhiziyê, merivhiziyê, culetbûnê, mêrxasiyê, dilsaxiyê, hevaltiyê terbîye dike. Du sal şûnda, sala 1960î berevoka afirandinê helbestvan bona mezinan bi sernivîsara “Gul” tê çapkirinê. Mijara vê berevokê welat, efatiya weten, dostiya civaka, edilayî û wetenhizî ye. Paşê pey hev re berevokên wî “Şêr û kew”, “Dil û weten”, “Baqe tev”, “Zerê” û yê mayîn çap dibin.
Helbestê wî bi zimanên rûsî, ermenî, gurcî erebî, almanî hatine wergerandin, rojname û kovarê wisaye eyan da hatine çapkirinê, wek rojnameyên "Îzvêstiya" û "Lîtêratûrnaya gazêta", kovara "Ogonyok" û yê mayîn. Sala 1983an Neşireta "Sovêtskîy pîsatêl" ya Moskvayê da bi zimanê ûrisî berevoka wî çap kir. Avtor bi heqî berevoka xwe bi nav kirîye “Keskesor”. helbestê berevokê pirawaz in, pir hewaskar in. Di pirtûkê da cîkî mezin îlahî helbestê derheqa welat da digirin.
Karlênê Çaçanî wisa jî rojnamevan, ulmdar û rêdaktorê pirtûkan e. Gelek gotarê wîye pûblîsîstiyê, hevpeyvîn di kovar û rojnameyan da derketine. pirtûka wîye dîrokiyê bi sernivîsên "Kurdêd Ermenîstana Sovêtiyê nava 40 salan da", "Ji dîroka dostaniya civakê ermeniyan û kurdan" bi zimanê ermenî çap bûne. Bi zimanê kurdî xebata wîye hewaskar "Dostiya cimaetêd ermeniyan û kurdan" çap bûye. Pirtûke ke pir qîmet e wisa jî "Kovar û rojnameyêd ermeniyan derheqa kurdan da di salên 1850-1920'î da", ya ku Înstîtûta Rohilatzaniyê û sêktora înformasyon ya Akadêmiya Ermenistanê ye ulma bi zimanê ûrisî û ermenî çap kirîye. Karlênê Çaçanî du xebatê ulmiye mayîn jî nivîsîne — "Mêrxasiya kurd û ermeniyêd Dêrsimê miqabilî Turkiyê" û "Terîqa heleqetiyêd ermeniyan û kurdaye medenîyetê di salêd 1950-1980'î da".
Bona emekê xwe di şuxulê pêşdabirina wêjeya kurdê Sovêtiyê ew du caran bi hurmetnameyên Sedirtiya Şêwra Ermenîstanêye Tewrebilind va hatîye rewakirinê.
Karlênê Çaçan van dawiyan bû doktorê dîrokê.
Karlênê Çaçanî di roja 9ê nîsana 2012an de li Rewanê çû ser dilovaniya xwe.
Dr. Ebdullah Încekan () germanîst, tirknas û nivîskarê çend pirtûkan e.
Încekan di sala 1977an de hat dinê. Wî dibistana ewil li gundê xwe xwend û dû re bi malbata xwe re koçê Almanyayê kir. Li wir wî li dû dibistana navîn û lîseyê li zanîngehê beşên Germanîstîk û Tirknasiyê xwendin. Di teza mastera bilind de wî hin xalên di zimanên kurdî û almanî de da berhev û ev xebat jî li eynî zanîngehê hat weşandin.
Wî beşên Almanî wek Zimanê Dudiyan û Pedagojiya Înterkulturel piştî herdu beşên ewil xwendin û di sala 2003yan de qedand.
Ew niha li lîseyekê wek mamosteyê ziman û wêjeya almanî dixebite. Ebdullah Încekan di sala 2018yan de doktoraya xwe ya li zanîngeha Bambergê li Almanyayê di beşa General Linguistic de qedand û pileya Dr. wergirt.
"Ez Kurdî Hîn Dibim - Pratik Kürtçe Dersleri" pirtûkeke hînbûna kurdî a Abdullah İncekan e.
Pirtûk ji aliyê Abdullah İncekan ku li Almanyayê wek mamosteyê ziman û wêjeyê dixebite hatiyê amadekirin. Şêwirmendiya wê jî mamosteya zimannasî û dîdaktîka nûjen ji Zanîngeha Duisburg-Essenê Dr. Rosemarie Neumann kirîye.
Pirtûk ji 19 beşan pêk tê û li gor metod û didaktîkên nûjen hatîye amadekirin. Ji ber ku li Tirkiyê hê perwerdeya kurdî nîne di amadekirina wê de otodîdakt jî (yên xwe bi xwe hîndibin) li ber çavan hatine girtin. Wêneyên Armin Wollnitza him pirtûkê dixemilînin, him jî dikin ku dîyalog û metin bi hêsanî werin fêm kirin.
Günter Wilhelm Grass (jdb. 16ê çiriya pêşîn 1927a li Danzig − m.13ê nîsana 2015 Lübeck, Almanya) nivîskarê alman bû. Li sala 1999ê Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt.
Günter Grass niha li bajarê Lübeck dijî, cihê ko Günter-Grass-Haus (Mal a Günter Grass) li wir e.
Tawsî (bi trikî: "Damlacık") gundeki Kolîkê ye ku Kolik ji navçeya bajarê Semsûrê ye. Tawsî nêzîkî 20 km li bakurê Kolikê dikeve.
Gundeki ku şûnê xwe ê blind e, dorhêlên xwe ên heşîn in û li bin gund çemeki şên heye. Nêzîkî gund bajareki kevnare yê Komagênê ku navê xwe Arsemia tê dinê. Kesên ku li vî gundî dijîn giş kurmanc in. Li gund dibistan, qereqol ve "sağlık ocaxi" heye. Rêya gund gi asfalt e.
Li Tawsiyê genim, ce, nisk, nok û gihayen hayvanan tên çandın. Yek ji sey ku iklimi gund heki sar û hişk e henarên şewa tên giyandinê. Henarên Tawsiyê ên namdar in. Nifûsa gund dige 1000 kesî.
Huznu Okşar (z. 1977 − m. 1992), gerilayekî kurd e.
Gerîllaya Kurd Hûznû Okşar ya bi navê kod Dîlan Canda di sala 1977an de li Başûrê Kurdistan, li gundê Cizîrê Kowaxê hate dinê, di 28`ê Nîsana sala 1992an de li Cizîrê tevlî nav refên gerîlla bû. Li herêma Botanê li Katoyê Jîrkî / Giriyê Herizê jiyana xwe ji dest da.
Nesime Yaman (z. 1979 − m. 1999) gerîlayeke kurd e.
Nesîme Yaman ya bi navê kod Delîla Goyî di sala 1979an de li gundê Qiliban Badinê hate dinê, di sala 1990î de tevlî nav refên gerîlla bû, femandarê bolûkê û rêvebera YAJKê ya Eyaletê bû. Nesime Yaman di sala 1999an de bi tevî 8 Gerîllayên Kurd li herêma Hazek-Gencê jiyana xwe ji dest dan.
Yaman, Nesime
Eniya me ji agir ti caran nexeyîdî Dîwana helbestvan û nivîskarê kurd Zeynel Abidîn e, di sala 2009an da ji nav Weşanên Han derket.
Dîwan ji du beşan pêk tê. Navê beşa yekem "Jibo me nahêkê" û beşa dûyem jî bi navê dîwana bi xwe hatiye binavkirin "Eniya me ji agir ti caran nexeyîdî". Ev beş hemî ji helbestekê pêk tê û her wiha helbesteke dûr û dirêj e. Bi aweyekî, mirov dikare bêje destaneke pêvajoya salên 1980-83 ya girtîgeha Amedê ye. Helbest ji 124 rûpelan pêk tê.
Dîwan bi tevayî û bi taybet jî beşa duyemîn ya bi navê "Eniya me ji agir ti caran nexeyîdî" bi rastî wek çîrokeke destanî û vebêjeke dîrokî diherike û diçe. Û caran me bi xemginiyeke kûr dibe ber sûrên Amedê.
Evin Boğa (z. 1979 − m. 1999), berniyas bi Evîn Umut, di sala 1979an de li gundê Kinasora Tatwanê hatiye dinê, di kanuna paşîn a 1996an de tevlî nav refên gerîla yên PKKê bû. Evîn Boğa, di 28ê nîsana 1999an de li herêma Hazek-Gencê bi tevî heşt gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.
Boğa, Evin
Bo cara yekemîn goteya Femînîzmê bi awayê şiroveyî û di mijareke nojdarî (tibî) de bi zimanê Fransayî, bona geşekirina endam û taybetmendiyên zayendî (cinsî) yên nexweşan û bi taybetî mêrekî bi kar dihat ku wisan xuya bû ku seba wan taybetmendiyên jinane di laşê xwe de zecir dikişand. Piştre Alexandre Dumas nivîskarê Fransayî ev goteya di biroşûrekê de li jêr navê Mêr û Jin, di warê wan jinan de bi kar anî ku bi awayekî bi berçav wekî mêran rabûn û rûniştin dikirin. Femînîzm wekî goteyeke siyasî, ji sala 1937’an a Zayînî pêde kete nava çanda Fransayê de.
Divêt em bibêjin Femînîzm (serhildanek ji bo xwestekên hiqûqî yên jinan) di dawiya sedsala 19’an ya Zayînî û li pey lome û gazindeyên derheq hinek newekheheviyên civakî de pêk hat û ev newekheviyane şirove kirin û dîtingehên cur bi cur anîne hole, bi awayekê ku bi sedema girêdayîbûna dîtingeh û nêzîkatiyên Femînîstî bi dibistanên Felsefî û siyasî yên Rojava, çiqên cur bi cur ji Femînîzmê pêk hatin, ku her yek ji wan bi lênihêrîneke taybet û cuda, li pirsên hiqûqî yên jinan dinihêrin, ku Femînîzmên: Radîkal, Lîberal, Sosyalîst, Post Modern û Îslamî, ji girîngtirîn curên Femînîzmê ne. Lê bi awayekî giştî vana hemûyan armancek hevbeş hene ku ew jî dijberiya bi ferq û cudahî û sitema tixmî re ye. Lê bi sedema wê zulma ku li wan tê kirin, berhevdanên cur bi cur derdixin hole û li ser vê bingehê jî rêyên cur bi cur pêşniyar dikin. Bi gotina Dirînk Wîlfard, ya baş ev e ku di ciyê goteya Femînîstê ji goteya Ên Femînîst mifah bihê wergirtin. Çinkî bûr û rayên Femînîstî ev hinde zaf in ku mirov nikare hemûyan di çemkekê de kom biket. Yanî çi pênaseyeke yekînî (wahid) ji Femînîzmê çi nine. Xatûna Rojê Kawiz, ji Femînîstên naskirî di vî warî de dibêje: “Min bi xwe jî nezanî kanê Femînîzm çî ye.
Simone de Beauvoir, Femînîzmê bi awayekî giştî bi wateya çalakî û xebata di rêya xwestekên jinan da pênase diket. Marî Lûîze Canson, Femînîzmê bi xebata dijberî Seksîzmê, yanî mifah wergirtina nebaş ji cinsê jin di civakê, yan jî xebata bi dijî wê pênase dike.
Hinek ji jinên radîkaltir, dîtingeh û raya wan ji Femînîzmê, şikandina pergala bav serdestiyê bi awayê pergala heyî û nehêlana parvekirina kar li gorî cinsiyetê bi taybetî di malbatê de ye.
Bîr û ra û dîtingehên cur bi cur di nava Femînîstên cîhanê de hene, lewra ji dehsala 1980’an ya Zayînî pêde di ciyê Femînîzmê de ji goteya “Ên Femînîzm” (Femînîstan) mifah tê wergirtin.
1.Jin bi sedema cinsiyeta xwe bendewarê destê ferq û cudahiyê ne.
2.Ev ferq û cudahiya nabe bimîne û divêt ji nav here.
Ev ji nav çûna wê jî hewcehî bi goherîna sîstema aborî, siyasî û civakî heye. Di hemberî vê yekê de Femînîzman di du pirsên sereke de bi hev re dijberî heye, ku ev dijberiya bûye sebebê pêkhatina girûpên cur bi cur yên Femînîstî.
Dibistanên Femînîstî:.
Armanca wan pêkhatina civakeke du cinsî ye. Civakek ku endamên wê, nêr yan mê ne, lê taybeymendiyên jinane yan mîrane bi hev re ferq û cudahiyekî zor nîşan nadin. Evane bawer in ku ji rêya guherîna yasayan û pêkanîna firsendên zaftir ên hînkirinê û yên aborî û çûna jinan bo nava bazneya kar û xebatên civakî mirov dikare bigihîje van armancan.
Femînîzm berhema cehd û tekoşîna wan jinan e yên ku Marksîzm pan û berfireh kirin, da ku bikarin şiroveyeke bicî ji bo jêrdestî û zulma ji jinê di civakên sermayedarî de peyda bikin. Bi raya Dibistana Femînîzma Marksîstî, guherînên aborî çavkaniya bindestiya jinan in û şoreşa senetî û retkirina sermayedariyê sebebkarê rizgariya jinan ji rewşa niha ye.
Radîkal Femînîzm sebebê bindestiya jinan di xwezaya xwe bi mezinzanîn û tund û tûjiya mêran de dizanin û bawer in ku newekheviyên di navbera jin û mêran de reh û rîşalên kûr di çand û awayê bîrkirinan de heye û şoreş di yasayan de heya wî çaxî ku di nava çanda heyî de pêk bihêt, tenê dermanek e ji bo birînên kûr yên cinsê mê. Armanca Radîkal Femînîstan pêkhatina civakeke bêy cinsiyetê ye.
Bi raya vê girûpê di gişt civakan de, cinsê nêr bi ser cinsê mê de têkiliyeke xwedî desthilat pêk aniye, lê ev têkiliya di pergala sermayedariyê de bi awayê bab serdestiyê derketiye holê, ku radeya zulma ku li jinan tête kirin nîşan dide. Femînîst Sosyalîst pergala aborî û desthilata bav serdestiyê bi sebebekarê bindestiya jinan dizanin û xebata çînayetî û cinsiyetî bi rêçareya rewşa jinan dizanin.
Bi raya wan her çandekê (ferhengekê) ji arîşeyên civaka xwe re bersîvên xwecî hene, ku divêt tenê di çarçoveya hemen wê çandê de bû nirxandin, lê jin di rewş û herêmên cur bi cur de divêt rêyên cur bi cur ji bo berêkaniya bi bav serdestiyê re peyda bikin. Hinek ji rewşenbîrên vê grûpê li ser parastina taybetmendiyên jinane pê dadigrin û bawer in ku jin hewcehî malbatê û hebûna zarokan e. Post Modernîzm sebebê jêrdestiya jinan, wan riftaran dizane ku ji destpêka ji dayîkbûnê di navbera keç û kur de cudahiyan pêk tîne. Lewra civakekê bi baş dizane ku du cinsiyetî be û tê de wekheviya mafê jin û mêr hatibe parastin.
Bawer e ku bona pêşîgirtin ji sekolarkirina civakê û Îsalmê, divêt mirov ser ji nû ve dest bi Îslamîkirina civakê biket, çinkî tirsa bingehîn ya Rojavayê li ser civaka Îslamî, xetera çandî ye, ne siyasî û aborî. Di vê navberê de jinan rola bingehîn hene. Çinkî hilgirên eslî yên çandê têne hesibandin. Lewra “Hicab” (li xwekirin), tenê ne nîşaneya şerm û heyayê ye, belkî berjenga berevanî ji Îslamê, parastina çarçoveya malbatê û nasnameya Îslamî ya civakên misilman e. Ew gilî û gazindeyan ji malbateke kevneşop û li gorî serdestiya mêr dikin. Armanca wan hebûna malbateke li gorî rola her yek ji wan û retkirina serdestiya mêr e. Ew demokrasiyê di malbatê de bi altirnatîveke baş ji bo serdestiya mêr dizanin û li ser rola jinan li beşdariya di nava kar û barên siyasî û civakî de pê dadigrin.
Di dawiyê de divêt em bibêjin ku armanca bingehîn ya Femînîzmê xebata dijberî rolê ji pêşde diyarîkirî yê jinê, ji hêla civakê ve ye.
Abdullah Oral bi navê xwe yê din Evdê Cano, Helbestvanek î Kurde.
Sala 1980’yî de li Qoserê hat dinyê. Di sala 1999’an de li heman bajarî hate girtin. Wê salê û vir ve di girtîgehê de ye. Helbestên wî rojname û kovarên weke ’Azadiya Welat’, ‘Kovara W’, Çirûskê de weşiyan. Pirtuka ‘’GULAN’’ di şert û mercên girtigê de nivîsî di sala 2008’an de ji weşanên ‘Belkî’ hate çapkirin.
Mûhsur Çelîk (z. 1978 − m. 1999) yê bi navê kod Dilovan di sala 1978an de li Bismilê hate dinê, di sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû. Di 28'ê Nîsana 1999an de, li herêma Hazek-Gencê bi tevî 8 gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.
Çelik, Muhsur
Carl Fredrik Malm (jdb. a li Stockholmê) siyasetvanekî swêdî û endamê Parlamena Swêdê ye. Fredrik Malm parlamenterê partiya swêdî Partiya lîberal ya Gel (Liberal People's Party) ye. Di navbera salên 2002an heta 2006an Fredrik Malm serokê Ciwanên lîberal ên Swêdê bû. Fredrik Malm bi Gulan Avci ya kurd ku ew jî ji bo Liberal People's Party endama Parlamena Swêdê ye, zewicî ye.
Carl Fredrik Malm weke kesekî ku piştgirê pirsa kurd e tê naskirin.
Hermann Hesse (; jdb. 2ê tîrmeha 1877an - 9ê tebaxa 1962an) helbestvan, romannivîs û nîgarvanekî alman-swîsrî bû. Di sala 1946an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê stendiye.
Di 1904an de, nav û dengê Hesse belav dibe, ji ber weşana romana wî "Peter Camenzind", ko tê de rexne li pêşveçûna şaristaniyê digire û bi wênegira ji Basel Maria Bernoulli dizewice û dibin xwedî sê zarok.
1914 Hesse xwe wek leşeger di cenga cîhanî yekem de tomar dike. Hesse xwe nagirê û li dijî cengê radiwestê û wî wek mirovekî xayîn li dijî welatê bav li qelem didin. Hesse direvê û xwe digihînê Swêsra bo hevwelatiya wir werbigirê.
Ji 1916 Mirina bavê Hesse, nexweşiya kurê wî Martin, bodîlebûna jina wî û êlperestiya gelek rewşenbîrên wê demê, ew pir xemgîn kir û kete nav nexweşiyeke derunî pir mezin. Mecbûr dibe her nik dr. Derûnî ko şagirt bû ew jî Carl Gustav Jung (1875-1961) bû. Ev serpêhatî di romana wî a bi navê "Demian" (1919) diyar dibe. Carl G.Jung, dibêjiyê hewl bide ko tu hînî hunerê şêwekariyê bibî û bi vî şêweyî wî derman dike.
Di vê salê de, jiber sedemên siyasî dest ji Preußer Akademie berdide.
Komîsiyona Nobela xelata toreyî bo kar û nivîsên wî, xelata Nobel didinê.
a> weke yekem împeratorê Romayê tê hesibandin.
Di Lîsteya împeratorên Romê de hemû împeratorên Împeratoriya Romê di nava xwe de dihewînê, ji Augustusê ku di sedsala 1'an BZ de Prinzipat damezirand, heta Herakleios ku dema desthilata wî di 610–641 PZ weke dawiya Serdema Antîkê tê binavkirin. Hinek Lêkolîner weke dawiya Serdema Antîkê demên berê, weke demên Romulus Augustulus, Iustinian I, anjî Maurikios destnîşan dikin.
Gohdar (jdb. 1986an li Berlînê) hîp-hopvanekî kurd e. Bavê wî ji Midyadê e û diya wî ji Tirbespiyê ye.
Gohdar di sala 1986ê de li Berlînê çêbûye. Bavê wî ji Midyat/Mizizah e û diya wî ji Tirbesipiyê/Surî ye. Gohdar ligel dê, bav, xuşk û birayê xwe li Berlînê dijî, lê carê serdana welatê xwe Kurdistanê jî dike.
Gohdar çardeh salî bû dema cara pêşî peywendiya wî bi bi hîp-hopê re çêbû û ew ji hingî ve xwe mijûlî hîp-hopê dike û herroj tenê li muzîka rap guhdar dike.
Dema ew bû hifdeh salî Gohdar biryar da ku bixwe gotinên stranan binivîsîne, bi taybetî jî gotinên li ser Kurdan û êşa wan. Ta wê demê wî tikes nas nedikir, ku bi zimanê elmanî stran û rapên li ser Kurdan pêşkêş dikir. Wî gelek gotin nivîsandin û dema bû 18-salî wî dest pê kir ku li malê stranên xwe tomar bike.
Ji ber stranên Gohdar gelekî bi dilê dost û hevalên wî bûn, wî biryar da ku ew di vî warî de berdewam bike. Piştî du salan ji nivîsandina gotinên bi elmanî, wî biryar da ku bide ser rêyeke nû û hewil da ku bi zimanê xwe yê dayikê gotinên stranan binivîsîne û rap bike. Teknîk û stîla wî her ku diçû, baştir dibin.
Çavên xwe vekin û hayê we ji Gohdar hebe, çimkî hûnê di dema bê de teqez tiştine nû bibhîsin.
Cindo eşîrekî mezine û Dimilî (Zaza) ye. Di navçeya Bedlîs'ê Motkî û paş ra navçeyên Tetwan û Norşîn de bi cîh bune.
Eşira Cindo xwe Kurd û zimanê xwe jî Dimilkî hesêp dike. Zêdetir 5.000 kesin
Eşîra Cindo, nêzîkê berê 250-300 sal ji Botan koç kirîye Motkî. Tê gotin ku lê Botan xelayîyek mezin çêbu û eşîrên Dimilî ber vî xelayî koç kirine heremên din. Ev gotar Dimilîyên heremên din va jî te ziman. Gotara duyemîn jî ewe ku, di navbera eşîrên Dimilî û hêzên Mîrê Botan de şer derketîye. Badê şer eşîrên Dimilî ji heremê derketine.
Berê Botan eşîrên Dimilî li Hakkarî (Heqarî, Çolemerg) bi cîh bi bûn û alî lêkolînvanan tê gotin ku Dimilî, Deylemine. Salên 800-1000 de ji Deylem koç kırıne Anatolî yê. Ji aliyê dîroknasê Farîsî Hemza Îsfehanî kû sedsala 10 an de jîyaye tê gotin kû Deylemiyan ra Farisi dibêjin Kurdên Taberîstan û Ereb jî dibêjin Kurden Suristan.
Friedrich Wilhelm Nietzsche (jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1844, li Röcken, Prûsya - m. 25ê tebaxa 1900, li Weimar, Împeratoriya Almanî), helbestvan û fîlozof û fîlologekî klasîk ê alman bû.
Nietzsche di 15ê çiriya pêşîn a 1844an de tê dinê, di sala 1849an de bavê wî jiyana xwe ji dest dide, li ber destê dê, xwişk û xaltiya xwe mezin dibe. Nietzsche ku dibêjin fikra wî ya li ser jinan di vê demê de kemiliye, di van salan de jêre gotine "keşeyê biçûk" û di 25 saliya xwe de bûye profesorê fîlolojiyê. Friedrich Nietzsche ku li ser felsefeyê kûr dibe, ji malûlî malnişîn dibe û bi temamî xwe dide nivîsandinê.
Ew bi taybetî di salên xwe yên dawî û piştî mirinê navdar dibe; piştî jiyana 11 salên wekî jiyaneke nebatî di 25ê tebaxa 1900î de jiyana xwe ji dest dide. Friedrich Nietzsche bi peyva "Xwedê mir" mirov kişandine nav fikirînê, peyva mirovê raser derxistiye pêş. Nietzsche ku heta niha di gelek anketan de di nav mirovên herî biaqil ên dinyayê de di nav rêzên pêşîn de cih girtiye, ji bo pirtûka xwe nirxandina, "berhema herî kûr" kiribû. Fîlosofiya wî kartêkirineke mezin li şêweyê ramana sedsaliya 20an kir. Bi boçûnên xwe ên felsefî aspektên felsefa "Existenz", ango heyînê vala derxistin.
Mixabin naziyan felsefa Nietzsche bo berjewendiyên xwe bi kar anîn û polîtîzekirin, lê rexneyên wî ên zelal li dijî nijadperestiyê, anti-semîtîzmê û biyologiyê bi zanebûn bêguhdan kirin û binax kirin. Nivîsên Nietzsche kartêkirineke mezin li gelek nivîskar û torevaên elmanî ên moderin kiriye mîna Rainer Maria Rilke, Robert Musil, Hermann Broch, Stefan Zweig, Thomas Mann, Hermann Hesse, Karl Kraus û Gottfried Benn, herweha li tore û felsefeya ferensiyan kir û bi taybetî li Michel Foucault û Jacques Derrida kir. Felsefa Nitsche li ser rastî û derewan, xêr û şer, reş û spî, di çarçewa sincê de, belavbû û bi taybetî di pirtûka wî de "Also sprach Zarathustra" (Zerdeşt werr go) de. Di Psychologiyê de jî bandora Nietzsche li Sigmund Freud, Ludwig Klages û Carl Gustav Jung bû. Li hember wê jî pir ramiyar û zane li dijî Nitsche û behweriyên wî hebûn mîna Karl Jaspers, Martin Heidegger, Martin Buber, Paul Tillich, Albert Camus û Jean-Paul Sartre. Wan di nivîsên xwe de, rexneyên tund li Nitsche girtine. Nitsche, di cîhana navnetewî de, wek fîlosofekî hatiye naskirin, lê wek helbestvan, kêm li derveyî Elmaniya behsa wî bûye. Hêjayî peyivê ye jî, ko helbestên wî pirr bi raman û bi giyan ve girêdayî ne.
Tifingên tijî, jibo gulebarana mejiyên tijî, çêbûne
Mejiyên vala jî jibo tijîkirina wan tifingan...
Pirtûka wî ya "Also sprach Zarathustra", di hezîrana 2007an ji aliyê Muhammed Înal ve hatiye wergerandin û ji Weşanên Hîvda bi navê "Zerdeşt wiha ferman kir" bi kurdî derket.
Qilaban (), navçeyekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye. Qilaban di 27'ê pûşperê sala 1957'a bûye bajar. Li gor serjimêra sala 2008'a hejmara rûniştvanê bajêr 11.030 û ya navçeyê 38.511 kes e.
Pîvana navçeyê 825 km² ye. Bi Iraqê rê xwediyê 56 km sînor e. Li rojhilatê wê navçeya Çelê ya girêdayi Colemêrgê, li rojavayê wê Şirnex û navçeya Silopî, li bakurê rojhilat navçeya Elkê, li başurê wê jî Iraq heye. Ji aliyê erdnîgarîyê ve çiyayî ye. Heftanîn û Kêla Memê çiyayên herî bilind ên herêmê ne. Ji xeynî vê jî Sûwar, Serêhe, Haftanîn, Meydan, Elcan û Şirîş jî zozanên girîng in. Avûhewa wê piranî bejayî an jî berî ye. Havînên wê germ û ziwa, zivistanên wê jî cemidî û baran e. Û Newala Hezîl qezayê dike du qet, Rûbarê Qilaban jî di navenda navçeyê re derbas dibe û zîndîtiyekê dide navendê.
Dîroknasî.
Dîroka qezayê ji beriya mîladê destpê dike. Di dîrokê de ketiye di bin îdareya Urartû, Med, Pers, Romayî, Arsaqî û Sasanîyan ve. Di 1142yan de I. Îmadeddîn Zengî di sala 1260an de Hulagu bidestxistina herêma Colemêrgê, begên herêmê di 1349an de Karakoyinlî girêdana xwe qebûl dike. Di 1386an de Tîmur û 1502yan ve di bin hikmê Safevî de Qilaban, di dewra Siltan Silêman de bi girêdana Împaratoriya Osmaniyan ve îşê di nav xwe de serbest hate berdan. Begên êşîran heqên xwe parastin, ji xeynî sistema erda li Osmaniyan bi şertê rêkirina eskeran heta cimhûriyetê jiyîn. Demê Osmaniyan êşîra Sindî serwerê civakê bû.
Piştî îlankirina cimhuriyetê bûne bucak û girêdana qezaya Elkê, Qilaban di dîroka 27.06.1957an de bi qanûna hêjmartin 7033 bûye qeza. Ji vê dîrokê heya sala 1990 bû qezayekî girêdayî Colemêrgê bû. Heta 16.05. 1990an, 3474 qanûna bi hêjmartin bi bajarê nû Şirnex ve hate girêdan. Qilaban, girêdayî Şirnexê ye û dûrahiya wî 48 km ye. Lê 12 gund û 3 bajarok hene. Belediya Qilabanê di 1958an de hatiye danîn.
Çêkirina demografîk.
Hêjmara Qilabanê, %95 jê bi nifûsa wî qelebalix a Kurd, êşîra Goyan pêk tê. Yên mayî jî yên ji devre tên û memûr in. Gelek ji êşîra Goyan jî li gund û navendê jiyana xwe didomînin. Li demên dawî jî yên koçkirî, bi taybetî jî li Stenbolê dijîn hene.
Bi hebûna folkloreka dewlemend, navçeyekî giring ên Şirnexê ye. Bi zozan û newalên xwe xudanê cihên girîng e. Xudanê malên bêhempa û axîn gelek girîng e. Havînê darên bilind ên selwî, zivistanê jî bi berfa xwe cihekî bêhempa ye. Mehên biharê, ên ji zozanê tên komkirin, pincar, lûşik, kerenk, bîg lazimtiya kesên li Qlabanê dijîn pêk tîne. Fêkî jî, kereng û temtol, nêzî havînê li sûkan tê firotin.
Ji aliyê fora û flora ve qezayekî dewlemend e. Şînehî ya endemîk gulasork an jî gulasorka çiyan e. Li Tirkîyeyê bi tenê li Qilaban-Colemêrkê li çiyan tê dîtin heq dike bibe sembola Qilaban ê.
Ji xeynî vê jî heya ku li sibat 1970an li Şirnex-Qilabanê ji aliyê Şehit Şen ve tê kuştin Pilinge Hezarê li vir dijiya. Ji aliyê jiyana wehşî ve jî dewlemend e. Ji sereke bizinen çiyan ve, hirç, beraza wehşî, xezal, rûvî, kew û gelek nirxên çûçikan hene. Ji erdnîgarî ji aliyê turîzma zivistanê ve dewlemend e.
Çêkirin: Hevîr heta nermika guh dê êt çêkirin. Bi goşt hevîr tê vekirin. Tiştên dî jî heta wek hevîr lê tê, tên şexitandin. Tiştê li ser hevîr tên dayîn. Serwîsa germ tê kirin.
Dest Sinet.
Cilik û mehfûrên Qilabanê pir navdar in. Gelek atolyeyan tê çêkirin û hemû deverên Tirkîyeyê tê firotin. Ji xeynî vê jî, goreyên hirî, ewên bi tenê bêrivan bi kar tînin tê çêkirin.
Zimanê hindî (हिन्दी, "hindi"), bi giştî, zimanekî ku li bakur, navend û rojavaya Hindistanê tê axaftin. Ji malbata zimanên hind û ewropî ye. Yek ji zimanên fermî yê Hindistanê ye. Alfabeya devanāgarī bikartîne. Gelê Hindistanê piranî bi zimanê îngilîzî an jî bi zimanê hindî diaxive. Komara Hindistanê niha ji bo ku vî zimanî têke zimanê fermî xebateke girîng dike.
Hejmara kesên ku bi vî zimanî diaxivin.
Gorî SIL International ê sala 1991 îda 180 milyon kes bi avayekî zimanê zikmakî bi vî zimanî diaxivin. 120 milyon kes jî bi avayekî zimanê duyem bi vî zimanî diaxivin. Ji 1991î heta 2008a hejmara gelhe ya Hindistanê 35% zêde bu. Bi vî hesabî niha 240 milyon kes bi zimanê hindî wek zimanê zikmakî diaxivin. Kesê ku bi vî zimanî bi avayekî zimanê duyem diaxife 35% an jî zêde bêhtir buye.
Devanagarî yan dêvenagerî ("devanāgarī"), navê alfabeya zimanê hindî ye. Hine zimanên din jî vê alfabeyê bi kar tînin. Hinek ji van zimanan sanskrît, marathî, nepalî, keşmîrî û sindhî ne.
Bêdeng.
Li jêr, li alîkî herfên dêvenagerî, li aliyê din tîpguhêziya herfê, fonetîka wê û muqabilê di alfabeya urdû da hatine dayîn.
Gava ku zimanê urdû bi vê alfabeyê tê nivîsandin, bona herfa bêdeng a erebî-farsî ع (ayn), (ku bi urdû nahê bilêvkirin), अ (a) bi nîşanka dengdêr tê bikarhanîn.
Tamîl (Tamîlkî: தமிழர், tamîl) gelekî bakura Srî Lanka û parêzgeha Tamil Nadu a Başûr rojavaya Hindistanêye. Bi zimanê Tamîlkî,ku xwedanê wêjeye 2000 salîye, diaxifin. Hinek ji wan li hemo cîhanê belavbune. Hejmara gelheyê nêzîkê 77.000.000 e.
Piranî li ser ola hindûye. hinek jî li ser ola misilmanî û Xiristiyanîne.
tamîla di dîrokêda gellek berhemên girîng li ser muzîk, peyker çêkirin û avasazî(mimarî) da avakirine.
Komîsyona YNyê ya Jinan a di 1946an de ava bû, di salên 60î de dest pê kir û berê xebata xwe da hemû awayên dîskrîmînasyona jinan. Komîsyon berê li ser mafên jinan ên sîyasî û hevwelatiyê xebîtiye. Grûpê danezanek amade kir ku civîna YNyê ya giştî ew di 1967an de qebûl kir. Ev danezan bû bingehê peymana sala 1979an a rakirina hemû awayên dîskrîmînasyona jinan (Bi navê Peymana jinan jî hat binavkirin).
Peymana jinan ji 30 bendên ku bi mafên jinan ên li hemû waran, pêk tê. Komîteya hemû awayên Dîskrîmînasyona Jinan (Committee on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, CEDAW) çavdêriyê dike, bê ka Peymana jinan çawa tê teqîbkirin.
Welatên ku Peymana Jinan tesdîq kiriye divê her ji sê mehan carekê raporan bidin Komîteyê, bê bendên Peymana Jinan çawa tên tetbîqkirin. Komîte raporan dide ECOSOCê (Encumena aborî û civakî) och civîna YNyê ya giştî. Ev rapor dû re ji Komîsyona Jinan re tên şandin. Komîte dikare ji tiştên di raporan de tên gotin û agahdariyên ji welatên peymanê tên wergirtin hereket bike û pêşnîyazên xwe û tewsîyeyên giştî pêşkêş bike.
Di 1998an de protokoleke ku di Çileya Pêşîna sala 2000î de ket îcrayê bi ser Peymana jinan ve hat kirin. Protokola servehî tê wê mahneyê ku jinên ku mafên wan ên mirovî li gora Peymana jinan pê pes bûne, ji bo sererastkirinê û stendina tezmînatê dikarin giliyên xwe li ba YNyê bikin. Berê îmkana giliyê takekesî li ba Komîteya YNyê ya Dîskrîmînasyona Jinan hebû. Niha jî mimkin e ku miorv li pêpeskirinên giran, an jî sîstematîk bikole.
Huang Xianfan (; 13ê çiriya paşîn 1899ê Fusui – 18ê kanûna paşîn 1982ê Guilin), dîroknas û profesorekî çînî bû.
Huang Xianfan di sala 1899an de li Çînê, li Fusuiê ji diya xwe bûye. Ew li Guangxiyê ya Gan Xinchan (bi çînî: 甘錦英/甘锦英) hate dinê. Huang Xianfan perwerdeya xwe ya bingihîn li Fusuiyê û Nanningê (paytexta Guangxi) wergirt. Di maynê salên 1926an û 1937an de wî li ser dîrokê xwend ji normal zanîngeha Beijingê (Pekîn) ya Çînê û zanîngeha Tokyoyê ya Japonê. Ew ji zanîngeha Beijingê de di 1932an de destûryar bû. Di 1940an de ew li zanîngeha Guangxiyê bû profesorê asîstent di 1941an de jî li zanîngeha Sun Jatsenê bû profesor. Huang di navbera salên 1943-1953an de li zanîngeha Guangxiyê (gelê wir zhuang e) bû profesor. Di sala 1954-1982an de profesor li zanîngeha Guangxiyê bû.
Mol; pêzeyê ku qasî hêjmara avogadroyê(6,0221415 · 1023) atom an jî molekul dihêwirînêra tê qotin.
Parîneya Molê, mezinahiya perçeyekê, ni, (bi mol) liser hemû perçeyan, xtot e ku bi xi tê nîşandan.
Komkirin û zêdekirina hemû parîneyên Molê bi hev re, dibe jimareya yek.
Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî her sal 21ê reşmehê (sibatê) tê pîrozkirin.
Ev roj, di 17.11.1999 de ji aliyê UNESCOyê hat pejirandin û bi seremonîyekî hat ragihandin.
Ev roj her sal li seranserê cîhanê bi çalakiyên pirrengî tê pîrozkirin.
Çima 21ê reşmehê (sibatê)?
Dema ku UNESCO li ser pirsa dîyarkirina rojê di nav lêgerînê de bû, Bangladeşiyan 21ê sibatê pêşnîyar kir.
Di 21ê reşmeha (sibata)1952ê de, di xwepêşandaneka ji bo fermîbûna zimanê zikmakî de polîs 11 kes kuştin. Loma Bengladeşî 21ê reşmehê (sibatê)wek roja şehîdên zimanê xwe bibîrtînin.
Bengladeş heta sala 1971ê mêtingeha Pakîstanê bû. Hema hema hemî bengladeşî bi bengalî dipeyivîn, lê dîsa jî zimanê wan yê fermî zimanê Pakîstanê, urdû, bû. Bengladeşî ji vê yekê ne razî bûn. Nerazîbûna xwe bi çalakiyên têvel diyar dikirin.
Di 21ê sibata 1952ê de, ji bo ku zimanê bengalî jî li gel zimanê pakîstanê yê fermî,urdu, bibe zimanê fermî, xwendekaran xwepêşandaneka girseyî li dar xist. Polîs êrîş bir ser xwepêşandaran û 11 kes kuştin. Lê bengladeşiyan têkoşîna xwe ya ji bo fermîbûna zimanê xwe yê zikmakî domandin.
Hukumeta Pakistanê neçar ma ku di 1956ê de urdu û bengalî bi hev re li Pakîstanê bike zimanên fermî. 21ê reşmehê (sibatê), di têkoşîna ji bo bikaranîna mafê zimanê zikmakî qonaxeka girîng e. Lewma UNESCoyê ev roj pejirand.
Di van salên dawî de kurd jî hêdî hêdî vê rojê pîroz dikin û balê dikşînin ser mafê kurdan yê perwerdeya zimanê zikmakî û perwerdeya bi zimanê zikmakî. TZPê (Tevgera Ziman û Perwerdeya Kurdî) bi daxuyaniyekê agahdarkir ku ewê bi awayekî berfireh vê rojê pîroz bikin.
Jean-Marie Gustave Le Clézio (13 adarê 1940, li Nice) Xelatgirê Xelata Nobelê ya wêjeyê sala 2008a ye.
13 adarê 1940ê li Nice hatiye dinyayê. Koka dê û bavê wî ji Mauritiusê ye. Le Clézio di heşt saliya xwe de bi malbata xwe re bar dike Nîjeryayê. Piştî Şerê cîhanî yê duyemîn bavê wî wek doktor li wir dimîne. Rêwîtiya wî ya ku bi keştîyê mehekê diçe Nîjeryayê, Dibe destpêka kariyera wî ya Nivîskariyê. Di vê rêwitiya xwe ya dûr û dirêj de, du pirtûkên biçûk bi navê Un long voyage och Oradi noir bi berhev aniye û daye weşandin.
Ew bi du zimanan mezin bûye: fransî û îngîlîzî. Di sala 1950î de tev malbata xwe bi paş ve vedigere Nice. 1957an da dibistana amadehiyê(lise) xilas dike û di sala 1958 -59an de li Bistolê, di 1960-61an de jî li Londonê îngîlîzî dixwîne. Eksama xwe ya bingehîn li Instituta d’Études Littéraireyê di 1963an de dide. Dîploma xwe ya bilind jî li Zanîngeha Aix-en-Provenceyê di 1964an de, teza xwe ya doktorayê jî li ser dîroka Meksîkaya kevn li Zanîngeha Perpignanê di 1983an de temam dike. Li Zanîngehê Bangkok, Meksîko City, Bosto, Austin och Albuquerqueyê dersan dide.
Le Clézio bi nivîsandina essay, novel û romanên xwe kariyera xwe avakiriye. Bi nivisandinên xwe yên pêşîn li ser xeteka romana nû "nouveau roman" nêzî Sartre û Camus dibe.
Mijar û vebêjerên berhemên wî bêtir ên gelên bindest, kolonî û derbederên welatên xwe ne. Le Clézio bi ruh û rastiya mijar û vebêjerên xwe rexneyên vekirî û veşarî li welatên ewrûpî dike ku ew bi ruhên xwe, bi mentaliteyên xwe nikarin ji kaînetê û ji çandên cihêreng hez bikin.
Le Clézio romana xwe ya pêşîn Le procès-verbal di sala 1963an qedand û di pey re jî gelek berhemên din nivîsand.
Le Clézio bi romana xwe ya Désert (1988) karîyera romanivîsiya xwe xwûrttir kir û bi wê romana xwe jî xelata Akademiya Fransayê wergirt.
Xelata Nobelê ya wêjeyê ya sala 2008an jî girt.
Dibistan, Mekteb, Medrese (Yewnanî σχολή), Bi giştî ciyê ku ji bo perwerdehiyê, bi avayekî taybet hatiye avakirinra tê gotin. Armanca dibistana perwerdehiya şakirtane.
Dibistan ne tenê ji bo hînkirina zanînê zanistîye, lê herwiha ciyê çand, huner, muzîk û...hwd ye jî.
Li piraniyê welata sistema perwerdehiyê bi giştî fermiye. Piranî dibistanên fermi hene. Dibistanê taybet ji hene û evana jî bi girêdayî zagonane.
Dibistan ji aliyê dewlet an jî ji aliyê xêrxwaza tê çêkirin.Hemû dibistan xwedanekî navekîye. Di hundirê dibistananda wanegeh, odê mamosta, laboratûar, destgeh û...hwd hene. Kesên ku di dibistanêda tişta fêrî şagirta dike,ji wan re mamoste tê gotin.
Li Komara Tirkiyeyê ev dibistan hene;
Zimanê îrlendî ("Gaeilge") an jî gelek caran wekî "gaelî" an jî "zimanê îrlendiya gaelî" tê binavkirin, yek ji zimanê "goidelî" ("gaelî") ye ku bi malbata zimanên hind û ewropî ve girêdayî ye. Zimanê îrlendî ji aliyê kêmaniyekî îrlendiyan ve wekî zimanê yekem û ji aliyê piraniyeke mezintir a ku ne axêverên zimandayikî ne, wekî zimanê duyem tê xeberdan.
Zimanê îrlendî, di dîroka nivîskî ya îrlendiyan de bi piranî bûye zimanê serdest û ew wê bi xwe re birine Skotlendayê û Girava Manê ku zimanê îrlendî ya naverast li wir guheriye gaeliya skotî û Manxê. Ew di Rojavaya Ewropayê de xwediyê wêjeya gelî ya nivîskî ya herî kevn e.
Zimanê îrlendî zimanê fermî ya yekem a Komara Îrlendayê ye û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye. Her wiha di Îrlendaya Bakur de wekî zimanekî kêmanî tê nasîn. Saziya "Foras na Gaeilge" ji nasandina zimên berpirs e.
Bi îrlendî.
Di "An Caighdeán Oifigiúil" (pîvanên fermî yên nivîsandinê) de navê zimên Gaeilge (bilêvkirina îrlendî: [ˈɡeːlʲɟə]) ye. Berî reforma rastnivîsandinê ya 1948ê, navê zimên wekî  "Gaedhilge" dihat nivîsandin ku di orijînalê de ev form di "îrlendiya klasîk" de dihate bikaranîn û genîtîva "Gaedhealg" bû. Rastnivîsên din ên kevintir "Gaoidhealg" a îrlendiya klasîk [ˈɡeːʝəlˠɡ] û "Goídelc" [ˈɡoiðelˠɡ] a "îrlendiya kevn" bûn. Rastnivîsa nûjen, bi rakirina "dh"-ya nava "Gaedhilge"yê pêk tê û "Goidelica" ku dide fêmkirin ew girêdayî malbata zimanê îrlendeyî ye, di îrlendiya kevn de çêbûye.
Di zaravayên nûjen de formên cuda yên navê zimên hene: (ji xêynî "Gaeilge" a "Connachta" başûr) "Gaedhilic/Gaeilic/Gaeilig" ([ˈɡeːlʲɪc]) an jî "Gaedhlag" ([ˈɡeːl̪ˠəɡ]) di "îrlendiya Ulsterê" û "îrlendiya Connachtê" de û "Gaedhealaing/Gaoluinn/Gaelainn" ([ˈɡeːl̪ˠɪŋʲ/ˈɡeːl̪ˠɪnʲ])di "îrlendiya Munserê" de heye.
Bi îngilîzî.
Gotina îngilîzî ya ji bo zimanê îrlendî "Irish" e ku ji hêla Yekîtiya Ewropî ve wekî "zimanê keltîk ê Îrlendayê" tê bikaranîn. Bi ya YE, "du têgih ["Irish" û "Gaelic"] ne hevdengî ne"; "Gaelic" wekî navê "koma zimanên keltî yên Îrlenda û Skotlendayê" pênase dike. Ev bi pênaseyên "Gaelic" ên ferhengên Cambridge û Merriam-Websterê ahengdar in.
"Irish" carinan bi xeletî wekî "Gaelic" tê binavkirin. Divê zimanê îrlendî tu carî wekî ”Gaelic” neyê binavkirin ji ber ku kirina wisa ji aliyê dîrokî, civakî, fermî û zimanî ve şaş e. "Gaelic", ya rast ev e ku divê ji bo zimanê dîrokî yê bingehîn ê Skotlendayê bê bikaranîn, her çend ew di îngilîzî de bi gelemperî ji bo "Irish" hatibe binavkirin jî. Cûdahî ne veşartî ye: "Irish" navê zimanê zikmakî yê Îrlenda ye û "Gaelic" zimanê sereke yê zikmakî yê Skotlend e, her çend ku ev peyv di nav du sed salên borî de, an jî hindiktir ketiye nav bikaranîna hevbeş.
- Alan Titley, ji danasîna The Dirty Dust (2015), p. viii.
Nexşeya Îrlendayê bi zimanê îrlendî
Di sedsala 10an de, "îrlendiya kevn" derbasî "îrlendiya naverastê" bûye li Îrlendayê, Skotlendayê û Girava Manê. Ev, "Çerxa Ulster" tê de, zimanê wêjeyekê mezin e. Di sedsala 12an de "îrlendiya naverast" dest bi guherînê dike ku li Îrlendayê dibe "îrlendiya nûjen" û li Skotlendayê dibe gaeliya skotî û li Girava Manê dibe zimanê Manxê.
"Îrlendiya nûjen a berê" ya ji sedsala 13an maye, bingeha zimanê wêjeyî ya Îrlendayê û gaelîaxiv a Skotlendayê ye. Îrlendiya nûjen, wekî ku di xebata nivîskarên wekî Geoffrey Keating de hatiye pejirandin, dibe ku mirov ji sedsala 17an ve bide destpêkirin û ji wê demê û vir ve navgîna wêjeya gelêrî bûye.
Ev bûyer guherîneke diglossia ye (du zimanên ku ji hêla heman civakê ve di rewşên cûda yên civakî û aborî de têne bikaranîn) û bi vê jî veguherîna duzimaniyê ber bi yekzimaniyê ve (zarokên duzimanî yên bapîrên monoglot ên îrlendîaxiv û neviyên monoglot ên îngîlîzîaxiv) pêk hat. Ji nîveka sedsala 18an ve îngilîzî bû zimanê çîna navîn a katolîk, Dêra Katolîk û rewşenbîrên giştî, nemaze li rojhilata welêt. Pişt re bi eşkera, her ku nirxa îngilîzî zêde bû, qedexeya li ser zimanê îrlendî a li xwendehan êdî ji aliyê dêûbavan ve jî hat piştgirîkirin. Her wiha diyar bû ku koçberiya ber bi Dewletên Yekbûyî û Kanadayê ve ihtimalek mezin e ji bo beşeke mezin a nifûsa Îrlendayê, girîngiya fêrbûna îngilîzî zêdetir bû. Ev fersend da wan gelheya koçberan ku li herêmên din ên nû ji xeynî cotkariyê karibin karên din jî bikin. Tê texmînkirin ku çaryekê an jî dibe ku yek ji sêyên koçberan ên ku ji ber xelaya mezin koçî Dewletên Yekbûyiyê kirine, axivêrên zimanê îrlendî bûn.
Îrlendî di sedsala 19an de, wekî ku pir caran tê texmînkirin, ne xerîbê nûjenkirina Îrlendayê bû. Di nîvê yekem ê vê sedsalê de hîn jî nêzî sê milyon mirov hebûn ku îrlendî zimanê wan ê bingehîn bû û xwedî çand û civakek xurt bûn. Axêverên îrlendî bi gelemperî û bi îsrarî ziman di dadgehan de bi kar dianîn (digel ku ew îngilîzî jî dizanibûn) û zimanê îrlendî di danûstandinên bazirganî de jî hevpar bû. Ziman bi giranî di nav "şoreşa girêdayîn"ê de bi cih digirt ku nîşana yek ji standardên dînî yên katolîk nîşan dida û her wiha di çarçoveyek siyasî de pir dihat bikaranîn. Di serdema "Xelaya Mezin" de û pişt re jî, ziman ji hêla hemî çînan ve dihat bikaranîn ku wê demê Îrlenda qasî gundîbûnê bajarî bû jî.
Ev dînamîzma zimanî bandorî li ser xebatên hin ronakbîr jî kiriye ku wan armanc dikir, ber ketina zimên bigirin. Di dawiya sedsala 19an de, wan Vejîna Gaelî dan destpêkirin, da ku hînbûn û karanîna zimanê îrlendî teşwîq bikin. Navgîna vejînê Lîga Gaelî ("Conradh na Gaeilge") bû û bi taybetî bala xwe didan ser kevneşopiya gelêrî ya ku ye ji zengîntir beşa zimên bû. Her wiha ji bo pêşxistina rojnamegerî û wêjeyek nûjen jî xebat hatin kirin.
Her çend tê gotin ku Dêra Katolîk di hilweşandina zimanê îrlendî de beriya Revivalê Gellkî"[Ew çi ye?]", di heman demê de Dêra Protestan a Irlendayê jî tenê hewldanên piçûk dikir da ku teşwîqkirina zimanê îrlendî di binyada olî de bike. Peymana Kevin ji hêla Leinsterman Muircheartach Ó Cíongaî ve hate wergerandin ê ku ji aliyê Bishop Bedell ve hatî peywirdarkirin, piştî sala 1685an hate çapkirin û bi wergera Testapa Nû"[Ew çi ye?]". Wekî din, Anglicisation ji bo civilrlandaya xweyî wekî 'şaristanî' wekî sinonayê hate dîtin. Naha, di dêrê de roja nûjenvanên speakersrlandî ji bo vejîna ziman zextan dikin.
Komara Îrlendayê.
Zimanê îrlendî ji hêla Qanûna Bingehîn a Îrlendayê ve wekî neteweyî û zimanê yekem ê fermî yê Komara Îrlendayê tê naskirin (Îngilîzî zimanê din ê fermî ye). Tevî vê yekê, hema hema hemî nîqaşên hukûmetê û karsaziyê bi îngilîzî têne rêve kirin. Di sala 1938an de, damezirînerê Conradh na Gaeilgeê, Douglas Hyde, wekî yekem serokê Îrlendayê hate pejirandin. Qeyda wî ya li Roscommonê"[Ew çi ye?]", ragihandina ofîsê ya bo vekirinê hatiye kirin, yek ji çend qeydên wê zaravayê ye.
Di serjimêriya sala 2016an de, ji 10,5% bersivdaran diyar kiriye ku ew rojane an jî heftane bi îrlendî diaxivin, zêdetirî 70.000 kes diyar kiriye ku wekî zimanê ragihandinê ya rojane kar bi îrlendiyê dikin.
Ji 1922an a damezirandina "Dewleta Azad a Îrlendayê" ve bacgir, postavan, mifetişên çandinê û "Garda Síochána" (cureyek karmendên ewlekariyê) jî têde ji kesên karmendên nû yên dewletê bo zimanê îrlendî astekî serkeftî dihat xwestin. Heke karê "garda"yek ji ber qanûnek bê rawestin bi zimanê îrlendî dihat lêpirsînkirin û her wiha ew kes mecbûr bû ku bi îrlendî bersivê bide. Ji bo têketina karmendiya dewletê xwestina tenê zimanek fermî di sala 1974an de, bi navgîniya protestoyên mîna "Tevgera Azadiya Ziman" hat destpêkirin.
Her çend pêdiviya zimanê îrlendî ji bo karûbarên gelemperî kêm bibe jî, îrlendî ji bo hemû xwendegehên di nav komarê de ne ku yên dirav ji dewletê distînin, xalekê mecbûr ye. Kesên ku dixwazin di xwendegehên seretayî yên dewletê de dersê bidin divê têkevin azmûna "Scrúdú Cáilíochta sa Ghaeilge". Ji bo têketina "Garda Síochána" (polîsî) di îlona 2005an de mecbûriya destûrnameya "Leading Certificate" ya zimanê îrlendî yan jî îngilîzî hat destpêkirin û ji bo pisporên pesendkaran perwerdehiya du salî hat dayîn. Divê pelên fermî yên herî girîng ên hikûmetê bi her du zimên werin weşandin (bi ya Qanûna Zimanên Fermî ya 2003 tarixî, ku ji hêla "An Coimisinéir Teanga", ombudsmanê zimanê îrlendiyê ve hat sepandin).
Rêjeya bersivdêrên ku digotin ew di serjimêriya 2011-an de li dewletê li derveyî pergala perwerdehiyê bi îrlendî diaxifin.
Zanîngeha Neteweyî ya Îrlendayê ji hemû xwendekaran ji azmûnên "Leaving Certificate" an jî "GCE/GCSEyê asteke derbasdar" dixwaze, ji yên ku dixwazin dest bi kursek pergala fedaral a NUIyê bikin. Lê belê îstîsna ji bo van koman hene: xwendekarên ku ji derveyî Komara Îrlendayê ji dayik bûne, ji kesên ku li Komarê ji dayik bûne lê belê perwerdehiya seretayî li derveyî welêt qedandine û xwendekarên ku nerehetiya dîsleksî lê hene. "NUI Galway" mecbûr e ku kesên ku zimanê îrlendî baş dizanin û di heman demê de pisporê karê tayînkirinê ne, di wî karî de bi cih bike. Ev pêdivî bi ya Qanûna Zanîngeha Galwayê (Beşa 3) 1929an hatiye diyarkirin. Zanîngeh rastî nerazîbûnan hat û di sala 2016an de hat ragihandin ku seroka/ê zanîngehê ya/yê bê dibe ku zimanê îrlendî nizanibe. "Misneach" li dijî vê biryarê gelek protesto li dar xist. Di îlona 2017an de hat ragihandin ku "Ciarán Ó hÓgartaigh", axivêrê herikbar ê zimanê îrlendî, dê bibe serokê 13em ê NUIGê.
Salan in di derdorên siyasî, akademî û yên din de nîqaşek hişk heye li ser têkçûna piraniya xwendekaran di xwendegehên sereke de ji bo bidestxistina serkeftin a zimên, ku çardeh salan dersên zimên distînin. Ketina rêjeya axivêrên hevdem a xwemalî jî bûye sedema metirsiyek mezin. Di sala 2007an de, derhêner Manchán Magan li Dublinê ji bo fîlmên xwe tenê çend axivêrên zimanê îrlendî dîtin. Nebû ku ku hin karên rojane bicîh bîne, wekî ku di belgefîlma wî ya "No Béarla" de tê dîtin.
Lê dîsa jî, li herêmên bajaran, nemaze li Dublinê, girseyeke mezin a axiverên îrlendî heye. Pir kes perwerdehiya xwe di xwendegehan de temam kiriye yên ku zimanê perwerdehiyê zimanê îrlendî ne: Van xwendegehên seratayî bi navê "Gaelscoileanna" tê zanîn.
Tê xwestin ku qanûna parlamenteriyê hem bi îrlendî û hem bi îngilîzî hebe lê bi gelemperî tenê bi ingilîzî berdest e. Her wiha xala 25.4an a Qanûna Bingehîn a Îrlandayê mecbûr dike ku "wergerandina fermî" ya her qanûnek bi zimanek fermî bi yekser bi zimanê fermî yê din bête peydakirin.
Gaeltacht.
Hin herêmên gundî yên Îrlendayê hene ku zimanê îrlendî li wan deran hîn jî zimanê yekem ê rojane ye. Ev herêm wekî kesî û kolektîv tên zanîn û wekî Gaeltacht (yekjimar) an jî Gaeltachtaí (pirjimar) tên binavkirin. Her çiqas li ba hejmara herêmên din gelheya wan bi bîst an sî hezarî hindik be jî ji hêla gurahiyê (tîriyê) ve rêjeya wan pir zêde ye ku li Îrlendayê tenê di herêma Gaeltachtê de zimanê îrlendî wekî zimanê civatekê tê bikaranîn.
Bi ya daneyên ku ji hêla Wezareta Civakî, Wekhevî û Karûbarên Gaeltachtê ve hatine berhevkirin, wekî fermî tenê yek ji çar malbatên herêma Gaeltachtê bi herikbarî dikarin bi îrlendî bipeyivin. Nivîskarê analîzekê berfireh a anketê, Donncha Ó hÉallaithe ya ji Enstîtuya Teknolojiyê ya Galway-Mayo ye, polîtîkayên zimanê îrlendî ya Îrlendayê wekî "karesatek bêkêmasî û bêguman" bi nav kiriye.
The Irish Times, analîzeke di rojnameya zimanê îrlendî "Foinse" de weşandiye, wiha wergirtiye: "Ew tawanbariyek bêkêmasî ya hikûmetên desthilatdar ên Îrlendayê ye ku di dema avabûna dewletê de 250.000 axiverên herikbar ên zimanê îrlendî hebûn, lê niha hejmar di navbera 20.000 û 30.000 e".a> di 1920an de, gava Dewleta Azad a Îrlendayî hate damezrandin, zimanê îrlendî hîn jî li hin deverên perava rojavayê gelêrî bû. Di 1930an de, deverên ku ji % 25ê zêdetir nifûsa wan bi îrlendî diaxifîn wekî Gaeltacht hatin sinifandin. Îro, herêmên Gaeltachtî yên herî bihêz, bi hejmar û civakî, yên başûrê Connemarayê, rojavayê Nîvgirava Dingle û bakurê rojavayê Donegalê ne, ku gelek şênî hîn jî îrlendî wekî zimanê xwe ya bingehîn bi kar tînin. Van deveran bi gelemperî wekî Fíor-Ghaeltacht têne binavkirin ("Gaeltachta rast"), ev bêjeyek bi eslê xwe bi fermî ji bo deverên ku ji 50% zêdetir nifûsa wan bi îrlendî axivî tê bikaranîn.
Gelekên din ên biçûk jî hene wekî li Mayoyê (Contae Mhaigh Eo), Meath (Contae na Mí), Waterford (Gaeltacht na nDéise, Contae Phort Láirge) û Cork (Contae Chorcaí), Gweedore (Gaoth Dobhair), navçeya Donegal, li Îrlendayê parêzgeha herî mezin a Gaeltacht e.
Her sal deh hezaran xwendekar tevlî xwendegehên havînê yên zimanê îrlendî yên li Gaeltachtê dibin. Xwendekar li gel malbatên "Gaeltacht"ê dijîn, beşdarî dersan dibin, beşdarî werzîşê dibin, diçin "céilithe"ê û mecbûr in ku bi îrlendî bipeyivin. Hemû aliyên çand û kevneşopiyên îrlendiyan tê teşwîqkirin.
Îrlendaya Bakur.
Li tabelayê "Hişyar be, Zarok" tê xwendin"
Berî dabeşkirina Îrlendayê di sala 1921an de, zimanê îrlendî li hin saziyên asta sêyemîn û hin xwendegehan wekî "Keltîk" dihat nasîn. Di navbera 1921 û 1972 de, Îrlendaya Bakûr hikûmet terikandibû. Di wan salan de partiya sîyasî ya ku Parlamena Îrlendaya Bakur (Stormont), ku partiya Ulster Unionist Party (UUP) desthilatdar bû, dijminiya zimên kir. Sedema vê dijminatiyê ji hêla neteweperestan bikaranîna zimên bû. Di pêncî salên desthilatdariya wan de zimanê îrlendî ji weşanê, ji ragihandina pirsgirêkên çandî yên kêmaniyan û ji radyo û televîzyonan hat dûrxistin. Ziman li Keyaniya Yekbûyî, bi saya "Good Friday Agreement"ê ya 1998 û dûre, di 2003an de bi pejirandina Hikûmeta Brîtanyayê ya "European Charter for Regional or Minority Languages"ê zimanê îrlendî heta astekî wekî zimanekî fermî hat pejirandin. Di Peymana St Andrews a 2006an de hikûmeta Brîtanyayê soz da ku dê qanûnan bisepîne da ku zimanê îrlendî pêşve bixe lê ew ji destpêka sala 2019ê ve hîn neçû serî. Li Îrlendaya Bakûr zimanê îrlendî bi gelemperî di dema avakirina hukûmetê de wekî bazirganiyê tê bikaranîn, ku kom û rêxistinên mîna "An Dream Dearg" ve her tim tê protestokirin. Di halê hazir de nîqaşek domdar a bi navê Qanûna Zimanê Îrlendî di derbarê statûya zimên de heye. "An Dream Dearg" bo alîgiriya vê çalakiyê bi navê "Acht na Gaeilge Anois" ("Qanûna Zimanê Îrlendî Niha") kampanyayek daye destpêkirin.
Parlamena Ewropayê.
Îrlendî di 1ê kanûna paşîn a 2007an de bû zimanek fermî yê YEyê, ku bi vê êdî derfet heye, parlamenterên Ewropî bi zimanê îrlendî di Parlamena Ewropî û komîteyan de biaxifin, her çend wergêrek bi sîmultananeyî zimanê wê parlamenterê biwergerîne. Herçiqas zimanê îrlendî bûye zimaneki fermî ya Yekîtiya Ewropî, niha tenê biryarên hevpar tên wergerandin ku ev rewş ji ber biryarên Îrlendayê bû di dema statûya zimên de danûstandin dihat kirin. Ev rewş bi vekolandina pênç salên pêşîn ên bikaranînîna zimên ve bi xwesteka Îrlendayê mimkun e ku bê berfirehkirin an na dê pênç salên din di vê astê de were bikaranîn. Her wiha peywirdarkirina wergêran ji îrlendî bo zimanên din peywira Îrlendayê ye. Tê texmînkirin ku vekolînên li ser bikaranîna vê zimên a li YEyê di 2022an de were temamkirin.
Berî ku îrlendî bibe zimanek fermî, jê re statûya zimanê peymankirinê hatibû dayîn û tenê pelên herî bilind ên Yekîtiya Ewropî bi zimanê îrlendî de peyda dibûn.
Li derveyî Îrlendayê.
Afîşek ji bo beşa Çand, Huner û Betaliyê ya Îrlendaya Bakur, bi îngilîzî, îrlendî û skotiya Ulsterê.Zimanê îrlendî di dema nûjen de ji aliyê dîasporayeke mezin ve ket welatên din, ku pirraniya wan li Brîtanya Mezin û Bakurê Amerîkayê û di heman demê de jî li Awistralya, Zelanda Nû û Arjentînê ye. Tevgerên koçberiyê yên mezin ên pêşî di sedsala 17an de dest pê kirin, bi piranî wekî encama serhildana dijî Cromwellianê pêk hat a ku Îrlenda ji aliyê îngilîzan ve hat dagirkirin, ku gelek îrlendiyên tevlî serhildanê bûne, sirgûnî Hindistana Rojava kirine. Koçberiya îrlendiyan ber bi Dewletên Yekbûyî re ji sedsala 18an ve hat destpêkirin û di salên 1840an de ji hêla hezaran kes ve xurt bû, yên ku ji xelayê direviyan.
Vê koçberê li Brîtanyayê jî bandor kir. Heya wê demê pir koçber bi îrlendî wekî zimanê xwe yê yekem diaxivîn, her çend îngilîzî xwe wekî zimanê bingehîn damezirandibe jî. Axaftvanên îrlendî pêşî di dawiya sedsala 18an de wekî sûcdar û leşker gihîştibûn Awistralyayê û piraniya rûniştvanên wê derê îrlendî axivîn, bi taybetî di salên 1860an de. Zelanda Nû jî para xwe ji vê koçberiyê vegirt. di nav wan welatan de tenê Arjantîn welatê ne-îngilîz bû ku hejmareke mezin ji koçberên îrlendî hewand nav xwe û di nav wan de çend axaftvanên îrlendî jî hebûn.
Di nav koçberan de tenê hejmarek biçûk dikarîbûn bi zimanê îrlendî bixwînin û binivîsînin, lê ew gelek destxetên zimanê xwe anîbûn him DYAyê him jî Awistralyayê û rojnameya pêşîn ku zimanê îrlendî tê de bi rêjeyeke girîng dihat bikaranîn li DYAyê hat weşandin: "An Gaodhal". Di heman demê de li Awistralyayê jî ziman di çapemeniyê de cih girt. "Vejîna Gaelic", ku di salên 1890an de li Îrlendayê dest pê kiribû, li derveyî welêt jî bersiva xwe stend û gelek şaxên "Conradh na Gaeilge"ê li hemî welatan hat damezrandin ên ku axêverên zimanê îrlendî tê de êdî rûniştvan bûn.
Hilweşîna îrlendî li Îrlendayê, hêdîçûna koçberiyê û xeribiyê sebeb bûn ku rêjeya bikaranîna îrlendiya derveyî welêt paş ve bikeve. Tevî vê yekê, di sedsala 20an de komên biçûk ên baldar ên diyasporayê hînbûn û mezinkirina çand û zimanê îrlendî berdewam kirin. Îro ziman li Amerîkaya Bakur, Awistralyayê û Ewropayê di perwerdehiya bilind de tê fêrkirin û axêverên îrlendî yên derveyî Îrlendayê di warê wêje û rojnamegeriyê de beşdarî zimên dibin. Di Dewletên Yekbûyî û Kanadayê de torên girîng ên zimanê îrlendî hene; hejmarên ji bo 2006–2008an hatine weşandin nîşan didin ku 22,279 îrlendiyên amerîkayî li malên xwe bi zimanê îrlendî dipeyivin.
Zimanê îrlendî di heman demê de yek ji zimanên Lîga Keltan e ku ev rêxistinek derî hikûmetî ye û neteweyên keltîk ên Skotlenda, Wales, Bretanya, Cornwall û Girava Manê bi nasname, çand û zimanê ve dide naskirin. Ew taybetî giranî dide ser zimanên xweser ên Keltîk. Ew ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve wekî rêxistinek derî hikumetî bi "Rewşa Roster" tê pejirandin û beşek ji Encûmena Aborî û Civakî ya NYyê ye. Şaxên rêxistinê li hemû welatên keltîk û Patagonyayê, Arjantînê, New York Cityyê, û Londonê hene.
Îrlendî heta destpêka sedsala 20an li girava Newfoundlandê wekî zimanê civatî hate peyivîn ku girav wekî "Newfoundland Irish" jî tê zanîn.
Di serjimêra giştî ya nîsana 2016an de kesên ku bersiva 'erê' dane pirsa "dikarim bi îrlendî bipeyivim" 1,761,420 bûye ku ketinek biçûk (ji sedî 0,7) di nav wê û serjimêra 2011an de heye (1,774,437). Ji 73,803 axêverên zimanê îrlendî yên rojane (li dervayê pergala perwerdehiyê), 20.586 kes (27.9%) li deverên "Gaeltacht"ê dijîn.
Li Gaeltachtê rêjeya axêverên rojane.
Di 1996an de 3 herêmên hilbijartinê yên dewleta Îrlendayê ku zimanê îrlendî herî zêde di wan deran de tê peyivîn ev bûn: "An Turloch" (91% +), "Scainimh" (89% +), "Min an Chladaigh" (88% +).
Zimanê îrlendî bi gelek zaravayên kevneşopî û ji hêla cûrbecûr ên "bajarî" ve tê raberkirin. Cûdahî di navbera zaravayan de xwe di nav kirp, ton, peyv û taybetmendiyên bingehî de nîşan dide.
Bi kurtasî sê zaravayên zimanê îrlendî yên jîndar di van herêman de tên bikaranîn: "Munster"ê ("Cúige Mumhan"), "Connacht" (Cúige Chonnacht) û "Ulster" (Cúige Uladh). Hin recordên zaravayê "Leinster" ("Cúige Laighean") ji hêla Komîsyona Folklora Îrlendî û yên din ve hatine çêkirin. "Newfoundland", li rojhilata Kanadayê ye, formek îrlendiyê ya ji jêdera "Munster" e ku ya piştî sedsala 18an pêk hatiye.
Munster.
"Îrlendiya Munsterê" zaravayê ku li sê herêmên "Gaeltacht"ê tê peyivîn: Cork ("Contae Chorcaí"), Kerry ("Contae Chiarraí"), Waterford (Contae Phort Láirge).
Deverên "Cork"ê yên li "Gaeltacht"ê dikare li "Girava Cape Clear" ("Oileán Chléire") û "Muskerry" ("Múscraí"); yên Kerry di "Corca Dhuibhne" û "Iveragh Peninsula"; û yên "Waterford" li "Ring" ("An Rinn") û "Old Parish" ("An Sean Phobal"), her du jî bi hev re "Gaeltacht na nDéise"ê ava dikin. Ji sê wîlayetan, îrlendiyên ku li Cork û Kerry tê peyivîn pir dişibin hevûdin lê yê "Waterford"ê ji wan cihêtir e.
Connacht.
Ji hêla dîrokî ve, îrlendiya "Connacht"ê nûnerê herêma herî rojavayî ya zaravayekê ye ku demekê ji rojhilat ber bi rojavayê ve li seranserê navenda Îrlendayê ve dirêj kirîbû. Devokên herî bihêz a îrlendiya "Connacht"ê li "Connemara"yê û "Giravên Aranê" têne dîtin. Herêma zaravayê -"Gaeltacht"a Connachtê- li herêmeke biçûk e ku di nav sînorên "Galway" ("Gaillimh") û "Mayo" ("Maigh Eo") de tê axaftin. Di navbera vê zaravayê û forma populer a îrlendiya "Connemara"ya başûr û forma "Mid-Connacht"/"Joyce Country" (li ser sînorê di navbera "Mayo" û "Galway"ê de ye) û formên "Achill" û "Erris"ê de (li bakurê parêzgehê) gelek cûdahî hene.
Taybetmendiya herî berbiçav a îrlendiya "Connacht"ê ya ji standarda fermî cuda dibe, raderên ku bi -achanê bi dawî dibin. Wekî mînak lagachan li şûna lagú "qelsbûn"ê. Bilêvkirina nestandard a devera "Gaeltacht Cois Fharraige"ê bi vokalên dirêjkirî û bi windakirinên hindik dengek cihê û diyarkirî dide peyvan. Taybetmendiyeke din a cuda ya "Connacht" û "Ulster"ê ji ya "Munster"ê ev e: di "Ulster"ê de bh û mh (wek [w]) li şûna [vˠ]-ya Munsterê tê bilêvkirin. Wekî mînak sliabh ("çiya") digel bilêvkirina başûrî ya [ʃlʲiəβ]ê li "Ulster" û "Munster"ê wekî [ʃlʲiəw] tê bilêvkirin. Xeynî vê yekê axêverên Connacht û Ulsterê wekî hevpar li şûna bhíomar a "Munster"ê forma bhí muid ("em... bûn") bi kar tînin.
Mîna îrlendiya Munsterê, hin vokalên kurt têne dirêjkirin û yên din di pêşiya -"nn", -"m", -"rr", -"rd", -"ll" de, di peyvên yekkîteyî de û di kîteya kirpkirî ya peyvên pirkîteyî de yên ku piştî kirpê konsonantek vedihewîne, dibin dîftong; wekî di van de tê dîtin: "ceann [cɑ:n] "ser", "cam" [kɑ: m], gearr [gʲɑ:r] "kin, kurt", ord [ourd] "balyoz", gall [gɑ:l] "biyanî, ne Gael", iontas [i:ntəs] "mûcîze" hwd. Forma '-aibh', gava ku di dawiya peyvên wekî 'agaibh', tîpa deng wekî 'î' tê bilêv kirin.
Bilêvkirina ku li Welatê Joyceê (devera li dora Lough Corrib û Lough Maskê) berbelav e pir dişibe ya başurê Connemarayê.
Zaravaya Mayo-ya Bakurî ya Erris (Iorras) û Achillê (Acaill) di rêzimanî û morfolojiyê de li ser bingehên zaravaya Connachtê ye, lê ji ber koçberiya mezin hinek dişibe îrlendîya Ulsterê jî. Mînakî, bêjeyên "-mh" û "-bh" dengek wan pir nermtir e, bi meyla bidawîkirina bêjeyên wekî "leo" û "dóibh," bi "f"ê "leofa" û "dófa" herwiha. Ji bilî peyvek tîpîk a qada din ê Connachtê, mirov peyvên Ulsterê yên mîna "amharc" jî dibîne (maneya "nêrîn" û bilêvkirin "onk") an jî van peyvan: "amharc" (bi êş), "druid" (nêzik), mothaigh (bihîstin), "doiligh" (cuda), ' (nû), û "tig le" (karîn/kanîn - mîna forma "féidir")
Serokkomarê Îrlendayê Douglas Hyde dibe ku yek ji axêverên herî dawî yê devoka Roscommon a îrlendî bû.
Ulster.
Îrlendiya Ulsterê zaravayê ku li herêmên Gaeltacht ên Donegalê tê axaftin. Di van herêman de hemû civakên Ulsterê dihewîne ên ku di serdema îrlendî-axêveriyê de bê navberî îrlendî diaxiviyan. Civakên îrlendî-axêver ên li deverên din ên Ulsterê bi encama vejîna zimên ve fêrî zimanê îrlendî bûne. Daneyên serjimêriyê nîşan dide ku 4,130 kes li malê îrlendî diaxifin.
Ulster ji hêla zimanî ve, bi cûdahiyên piçûk, li Gweedoreê (Gaoth Dobhair = Inlet of Streaming Water) û li The Rossesê (na Rossa) tê axivîn.
Dengên îrlendiya Ulsterê ji du zaravayên din ên sereke pir cuda ye. Ew gelek taybetmendiyên wê û yên Gaelica skotî û Manxê hevpar in û gelek bêje û wate jî tê de. Her wiha gelek taybetmendiyên skotiya Gaelic a bakurî û îrlendiya Munsterê jî hevpar in.
Taybetiyek berbiçav a Ulsterê, skotiya Gaelic û Manxê ev e ku hi bo partîkala neyînî cha(n)ê bi kar tînin, li şûna ní-ya Munster û Connachtê. Her çend îrlendiya başûrê Donegalê dewsa "cha(n)ê ní" bi kar tîne jî, di devokên herî bakurî de (mînak Rosguill û Girava Tory) her diçe "cha(n) serdest dibe." Taybetmendiyek din a berbiçav bilêvkirina lêkera kesê yekem ê yekjimar e ku "-bi -im" û -amê bi dawî dibe ku ev di heman demê de bi Manx û Skoçyayê re hevpar e (Munster/Connacht "siúlaim" "Ez dimeşim ", Ulster "siúlam")
Leinster.
Heya destpêka sedsala 19an û paşê jî, li hemû duwazdeh navçeyên Leinsterê zimanê îrlendî dihate axaftin. Delîlên ku ji hêla navên cihan, çavkaniyên edebî û axaftina tomarkirî ve hatine peydakirin, diyar dikin ku zaravayek bi navê Leinster tune ye. Di şûna wê de, zaravayê sereke li wan navçeyan hatiye bi kar anîn: ji rojavayê Connachtê ber bi rojhilatê ve heta ber bi çemê Liffeyê û ber bi başûrê ve digihîje Wexfordê, li wan deran her çend gelek guherînên herêmî hebin jî. Du zaravayên piçûktir jî hatine axaftin: Ulster li navçeyên Meath û Louthê, ku heya başûrê gundê Boyneê dirêj dibe û zaravayeke Munsterê ku li Kilkennyê û başûrê Laoisê hatiye axaftin.
The Pale.
The Pale - bi ya Qanûna 1488an
The Pale (An Pháil) herêmek e li dora Dublîna dereng a serdema navîn, a ku di bin kontrola hikûmeta îngilîzî de bû. Di dawiya sedsala 15an de ew ji Dalkeyê, li başûrê Dublinê, heya bajaroka garnîzonî Dundalkê, ji herêmek li kêleka peravê pêk tê. Di vê herêma "Englyshe tunge"ê de îngilîzî tu carî bi rastî nebûye zimanekî serdest û ji bilî vê yekê jî bi rengek dereng hatibû vê derê; mêtingerên yekem normanî bûn ku bi fransî normanî diaxifîyan. Zimanê îrlendî her dem bû zimanê girseya gel. Karbidesteke îngilîzî li Paleê di 1515an de destnîşan kir ku "hemî mirovên sade yên ber qanûnên padîşahê berpirsyar in, bi piranî îrlendî ne, adetên îrlendî didomînin û zimanê îrlendî dipeyivin".
Bi xurtkirina kontrola çandî û siyasî ya îngilîzî re, guherîna zimên dest pê kir, lê ev yek heya sedsala 18an bi zelalî eşkere nebû. Hingê jî, di serdema dehsalî ya 1771–81an de, rêjeya îrlendî-axêverên li Meathê bi kêmî ve ji % 41 bû. Di sala 1851-an de ev rêje ji % 3 kêmtir bû.
ISO 639, sîstemeka koda navnetewîye ku ji aliyê ISO hatiye diyarkirin ji bona navê hemû zimanê dinyayê bi kurtenavên ji 2 an jî ji 3 tîpa pêk tê bê nîşandin.
Vê gavê ISO 639-1 û ISO 639-2 standardên fermîne û ji aliyê ISO bi avayeki fermî tên bikaranîn. ISO 639-3 jî tê amadekirin.
Koda ISO 639-1 ji 2 tîpa pêk tê. Koda ISO 639-2 ji 3 tîpa pêk tê.
Lîsta ISO 639-1 û ISO 639-2;
ISO 639-1.
Tenê hinek ziman tê de hene. Êdî hew tê mezinkirin û kodên ku niha tê de hene wê heta heta wê ew bin.
ISO 639-2.
ISO 639-2/B û ISO 639-2/T hene. Versiyona B hinek kodan li ser navên înglîzî çêdikê lê versiyona T hemû kodan li ser navê ziman yê di wî zimanî de çêdikê. Yanî ji ber ku navê almanî bi înglîzî German e û bi almanî Deutsch e, koda B "ger" e û koda T "deu" e.
Kodên B zêde nayên şuxilandin û ISO 639-3 bingeha kodên xwe ji 639-2/T tênê, ji ber vê çêtir e yek T bişuxilînê.
Namûs li ser bingehê hiseke pir civakî ava dibe û ji bo ku mirov ji mirovên civaka tradîsyonel, gelek caran li gundên piçûk bixwaze, da ew nîzama giştî biparêzin, tê bikaranîn. Ev nîzam li ser bingehê normên patrîyarkalî hatiye avakirin û ji ber vê yekê kêm zêde jindijmin e. Ji bo ku civaka bi namûsê ve girêdayî karibe jîyana xwe bidomîne, şert e ku endamên wê bi nîzama giştî ve girêdayî bin. Bo nimûne, cezekirina yekî ku qaîdeyên heyî yên nenivîsandî pêpes dike û xwexistina şûna qanûnê, erkek e ku ji malbatê û beriya herkesî ji endamên malbatê yên mêr tê payîn.
Ji ber ku namûs, an jî namûsa mêrî bi awayekî xurt bi jîyana jinê ya cinsî ve girêdayî ye, ev tê wê mahneyê ku ji bo paraztina namûsê, divê tevgerên jinê bên kontrolkirin. Bi gotineke din, di civakên ku li ser bingehê hisa namûsê tên avakirin, zordestîyeke xurt li ser jinan heye.
Strukturên patrîyarkalî li her devera dinyayê hene. Zordetiya li ser jinan, lêdan û kuştin li her civakê çêdibin. Ev di nav civakên namûsê yên tradîsyonel de eşkeretir e. Bi saya şoreşa femînîst, zordestiya patrîyarkalî baleke mezin kişand. Di pêşveçûna demokrasiyê û mafên mirovan de, ev zordestî hinekî kêm bû.
Her roj bi hezaran keç tên sinetkirin. Sinetkirina jinan weke şikenceyê, dibe sedema êş û azara giran. Encamên wê dikarin bibin sedema mirinê. Piraniya keçên ku ji mirinê difilitin divê di jiyana xwe ya mayî de tehamulî şopên birînên fîzîkî û psîkolojîk bikin.
Hikûmetên welatên ku sinetkirina jinan lê çêdibe, ji bo rawestandina vî adetê hanê, pir hindik tişt kirine, an jî tu tişt nekirine.
Dewlet ne hew ji kes û aktorên din berpirsiyar in, bê di wezîfeyê de çi dikin, herweha ji kes, grûp û dezgehan jî berpirsiyar in, bê ew di nava dewletekê de ji bo pêpeskirina mafên mirovî çi dikin.
Peymanên navneteweyî yên mafên mirovan ji bo reftariya dewletan bi tenê qaîdeyan danîne. Ew herweha daxwazê dikin ku divê dewlet bixebitin, da tawanên li dijî mafên mirovî rawestîne û êrîş û şikenceyê qedexe bikin. Dewlet berpirsiyar in ku bêyî ku lê binihêre, bê ew li kî derê û ji aliyê kê ve hatine kirin, divê reaksiyonê li hembera raporên li ser êrîş û şikenceyê nîşan bidin. Mahneya wê ev e ku şideta li dijî jinan a weke sinetkirinê, divê bê rûreşkirin û jin ji aliyê qanûnan ve bên paraztin. Divê li hemû giliyên ji bo şidet û şikenceya li dijî jinan bê kolîn. Divê kirdarên wan mihakeme bibin û ji bo sûcên xwe bên cezekirin.
Rêxistina Efûyê ji hikûmetan û desthilatdaran daxwazê dike ku çi ji aliyê temsîlkarên dewletê ve hatibe kirin û çi jî ji aliyê şexsan ve hatibe kirin, divê ew jinan li hembera şidetê biparêzin. Şideta li malê, bo nimûne, lêdan û ecizkirinên cinsî, ne meseleyên malbatê yên taybetî ne. Li gora Rêxistina Efûyê, mirov nikare ji bo pêpeskirinên mafên mirovî, adetên dînî û çandî ve weke bingeh nîşan bide.
Bêrî Bihar nivîskar û helbestvanekî kurd e ku li gundekî Êliha (Batmanê) ji dayîk bûye.
Bêrî Bihar di sala 1995 an de Enqere Zaningeha Gazî beşa mamostetiyê kuta kiriye. 5 salan wek mamoste xebitiye, da ku kirasê karmendiya dagirkeran ji tengahî we haniye ber fetisandine, ewê dev ji vî karî berdaye û jîn û dema xwe ber bi Kurdewariyê ve ajotiye. Mijara helbestên wê piranî jîn û jiyana jina Kurde. Heya niha du Dîwanên wê bi navê "Qeşem" û "Buwariya Hestên Lerizi" hatine çapkirin.
Li gel karê helbestvaniyê çîrok jî ji mezin û piçûkan ra dinivîsîne. Çîrokên zarokan weke rêzepirtûk ku ji pênc çîrokan pêk te li ber çapê ne. Helbestên Bêrî Bihar di gelek rojname, kovar û malperan mîna Kovara Pênûs, Rewşen, Hîwa, Rojnama Agirî ya Hewlerê, Kovara Soera li Holendayê, Malper Kaniya Helbestan, Mehname û wekî din de hatine weşandin.
Weşana ‘Mala Kurdan’ Rojnameya Welatê Rojê sibat 1999’an da derdikeve. Di destpêkê de rojname 15 roja carê dertê, paşê mehekî carê dertê. Pêşî bi 4 rûpela derdikeve. Piştre dibe 8 rûpel niha jî wekî 16 rûpel derdikeve. Her çiqas du rûpelên dawî bi kurdî û tîpên latînî bin jî, giraniya rojnameyê jî bi ermenkî ye. Serkarê Giştî yê rojnameyê Akademîsyen û Nivîskar Çerkezê Reş sedema vê yekê wiha diyar dike: “Me xwest gelê ermenî çand, dîrok û edebiyata me binase…”
Naveroka rojnameyê çandî, wêjeyî û siyasî ye. Lê Çerkezê Reş dibêje ku ew rojnameyeke îdeolojîk û siyasî ne û nikarin xwe ji rewşa tevgera gelê kurd bişon. Li gorî îdîaya berpirsiyarê rojnameyê çara ewil li Ermenîstanê ‘Edebiyata Kurdan a Qirna Navîn’ di rojnameya wan de hatiye nivîsîn. Wekî mînak jî dibêje ku wî cara ewîl di dîrokê de helbestên Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Elî Herîrî tercûmeyî ermenkî kirine û di rojnameyê de weşandine. Niha jî rojname li ser Nîzamî Gencewî disekine ku di sedsala 12'an de wekî fikirdar û helbestvanekî mezin tê hesibandin. Çerkezê Reş diyar dike ku li aliyekî azerî li aliyê din fars li Gencewî xwedî derdikevin lê ew bixwe kurd e û bixwe ji Gencê bûye ku wê demê di destê kurdên Şedadî de bûye.
Vê gavê bi tevahî 3 kes xebata rojnameyê dimeşînin: Çerkezê Reş, Derya Botan û Karîne Usubyan. Berê tîraja rojnameyê 1200 heb bû, niha tîraj daketiye 700’î. Lê xebatkara rojnameyê Karîne Usubyan diyar dike ku ev tîraj têrê nake, lewre pêwîst e ku ew tîrajê bilind bikin. Di der barê nêzîktêdayîna gelê ermenîyanda Karîne Usubyan wiha dibêje: “Gelê ermenî bi kêfxweşî li rojnameya me mêze dike. Ji ber ku giraniya zimanê rojnameya me bi ermenkî ye, hê bêhtir aleqa nîşan didin. Çend kes ji gelê ermenî hene ku tên li rojnameyê dipirsin..”
Rojname di varê teknîkê de di nava kêmasiyan de ye. hewce bi kompîtur û scannerekê heye. Her wiha Çerkezê Reş dibêje ku ew di warê bernameya zimanê kurdî ya li ser kompîturê de jî zehmetiyê dikişînin.
Radyoya Erîvanê beşa Kurdî bi xebat û keftûleftên giran ên kesên wekî Heciyê Cindî, Emînê Evdal û Xelîl Muradov di sala 1955an da dest bi weşana xwe kir. Bi taybetî keda Xelîl Muradov şayanî pesindanê ye, ji ber ku ew 24 salan (ji 1957an heta 1981ê) serokatiya radyoyê kiriye û hemû sitiran, awaz, miqam û pîêsên kurdî di dema wî da û bi serokatiya wî hatine qeydkirin. Eznîva Reşîd, ku jina Xelîl Muradov e, piştî bêjer ango spîkeriya 24 salan (ji sala 1955an da, ango ji destpêkê)di sala 1982’an de ji ber temendirêjiya xwe dest ji karê radyoyê dikişîne. Ango, Eznîva Reşîd yekem bêjera kurdan e li cihanê.
Di dema Xelîl Muradov da radyo dibe deng, bilûr û awaza bi sedan dengbêj û sazbendên navdar ên wekî Gerabetê Xaço, Şeroyê Biro, Seîdê Şamedîn, Reşîdê Baso, Memê Xudo, Zadîna Şekir, Efoyê Esed, Egîdê Têcir, Memoyê Silo, Şibliyê Çaçan, Xana Zazê, Asa Evdile, Belga Qado, Hovhannes Badalyan, Aram Dîkran, Feyzoyê Riza, Egîdê Cimo, Xelîlê Evdile û Şamilê Beko hwd...
Radyoya Erîvanê beşa Kurdî niha di bin berpirsiyariya Keremê Seyad û xebatên kur û keça wî Tîtal Kerem û Leyla Kerem, Sîma Semend û carcaran jî bi xebata Cemîla Celîlê dimeşe. Weşana Radyoyê li gorî saeta herêmî ya Tirkiyeyê di navbera 18:45 – 19:15’an de tê kirin. Keremê Seyad radigihîne ku heta salên 90’î ji radyoyê saetek û nîv weşan dihate kirin lê ji ber sedemên aborî ev pêşî bûye saetek niha daketiye nîv saetî. Seyad dibêje ku ne bi tenê dema weşana Kurdî, her wiha weşana zimanên din û zimanê ermenî bixwe jî kêm bûye.
Radyoya Neteweyî ya Ermenîstanê de zimanê Kurdî û Tirkî jî di nav de, bi 12 zimanan weşan tê kirin. Li gorî pîvan û zagonên dema Yekîtiya Sovyetê û piştî hilweşînê, niha jî li gorî zagonên Ermenistanê mafê her neteweyî heye ku bi zimanê xwe bibe xwedî radyo.
Xebatkarên Radiyoya Yêrîvan
Lîsteya Xebatkaran.
Di Radiyoya Êrîvanê de bi dehan kurmancan kar û xebatan kirine. Enstîtuya Çandê ya Alman û Kurdan (Deutsch-Kurdischen-Kulturinstitut) piştî belavkirina Stranên Arşîva Radyoya Erîvanê li ser platformên dijîtal, hunermend Cewad Merwanî weke nota, gotin û analîzên wan stranan di çar cildan de weke pirtûk ligel DVDyekê belav kir. [https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/250720202] Cewadê Merwanî herwiha da zanîn ku wan zêdeyî 42 stranên Kurdî berhev kirine.
Heykeleke Jeanne d'Arc li Parîsê.
Jeanne d'Arc (1412 - 30'ê gulanê, 1431), bakîreya Orleansê, ezîzeya parêzvan a Fransayê û lehenga netewî jî tê zanîn.
Jeanne, di şerên sedsalê de, welatê xwe li li hemberî dagirkerên Îngîlîz parastiye û wekî din fermandariya vê berxwedanê kiriye û birêve biriye.
Bavê wê Jacques d'Arc cotkarek bû. Navê diya wê Isabelle ye. Jeanne ji malbateke 5 zarokan a 3emîn bû. Jeanne di 6`ê çileya 1412`an de li bajarê Domremy ku cîranê beşê hawirdora Champagne û Lorrainne'yê ye, tê dinê. Zarokatiya wê li çolter û şepalên gund, bi çêrandina pezê bavê xwe derbas dibe. Ew di heman demê de ji diya xwe bi guhdarkirina çîrokên dînî, derbarê dîn de agahî bidest dixe. Di karên malê de bi nîşandana hûnerê xwe mezin dibe.
Li gorî rîvayetê, Jeanne dema ku dibe 12 salî, dest bi bihîstina dengê ezîz Michael, ezîze Catherine û ezîze Margeretê kiriye. Êdî bawer dike ku ev deng ji aliyê xwedê ve jê re hatiye şandin. Dengên jê re tê, ferman dide ku `Welatê xwe ji Îngîlîzan rizgar bike, alîkarî bide Qraltiya Velîaht û textê Frensî bilind bike û ev karên ku bike `Mîlsyona wê ya pîroz e`.
Her wiha ev deng jê re dibêje ku porê xwe qût bike, kincên mêran li xwe bike û xwe bi çekan bixemilîne...
Di sala 1429`an de Îngîlîz, bi alîkariya hevalbendên xwe Burgonya'yî, hemû Fransayê heta Parîs û Bakûrê Loireyê dagir dikin. Frensî, ji ber xemgîniya ku bîhîstine û ji ber nebûna serokê xwe, gelek kêm li ber xwe didin.
Li ser wan keyê Îngîlîz Henryê 5ê, doza keyaniya Fransayê dik.
Jeanne, destpêkê fermandar û piştre jî velîaht ji bo bikaranîna hêza wan razî dike.
Piştî ku ji îmtîhan û azmûnên bawermendan derbas dibe, dibe fermandara yekîneyeke leşkerî ya sed kesî. Jeanne, di şerê Orleansê de, ji yekîneyan re dibe pêşeng û bi awayekî mûcîzevî, li dijî Îngîlîzan serkeftinê bi dest dixe.
Di deverên cûda cûda yên welêt de tevlî şerê li dijî Îngîlîzan dibe.
Piştre Jeanne, diyar dike ku divê velîaht, weke Charlesê 7ê taç bide serê xwe û bi vî awayî Velîaht razî dike.
Di merasîma taçkirinê ya li katedrala Reimsê tê çêkirin, li cem Key cîh digire û bi vî awayî tê şehnazîkirin.
Di sala 1430'an de, dema ku Compiegne ya li cem Parîsê diparast, ji aliyê Burgonyayiyan ve zeftkirin û radestî Îngîlîzan tê kirin.
Îngîlîz, Jeanne di serî de bi efsûnbaziyê ji ber ramanên wê tewanbar dikin.
Her wiha ji ber ku xwedî ramanên li dijî baweriya dêra Xiristiyan e û kincên mêran li xwe kiriye, radestî rêxistina Dêra Rouenê tê kirin.
Dadgeha Girêdayî Rêxistina Dêrê, van ramanên Jeanne weke suç dipejirîne
Di encama vê dadgehê de Jeanne tê mehkûmkirin û di 30`ê Gulana 1431`ê de, bi darekê ve tê girêdan û bi saxî tê şewitandin.
Jeanne D`arc dema tê şewitandin, keçeke 19 salî ye. Lê belê Charlesê 7ê ji bo rizgarkirian Jeanne'yê nakeve nava ti hewildanan.
Di sala 1456`an de rûniştineke duyemîn tê vekirin û tê îlankirin ku Jeanne bê suç e.
Dêra Xiristiyan, Jeanne d'Arc, di sala 1909'an de derdixe mertebeya ezîzetiyê û di sala 1920`an ve ev yek bi fermî tê pejirandin.
Fatma Îsa (jdb. 1934-[1933]-, Azerbaycan,-[navbera Ermenîstan û Nexcivanê]- gundê Erezegin -[Erezdeyanî]-− m. 15ê kanûna paşîn a 2010an, Ermenistan) stranbêjeke jine ku li Ermenistanê dijiya. Di roja 15ê kanûna paşîn a 2010an de jiyana xwe li Ermenistanê ji dest da. [Fatima Îsa di zarokatiya xwe da daykûbabê xwe ji dest dide û pîrika wê, wê xudan dike. Piştra bi Hemzê Sinco re dizewice û zarokên wê tunenin. Bi giştî 5 sitran gotine û sitrana MIĤO ji pîrejineke bi navê Têliya Evdile bihîstiye. Kilamê wê yên di erşîva raydoya Rewanê da ev in: Miĥo, Êrê Dînê, Şêro Dîno Lewendo, Lo Lo Gede û Herdem e.Tosinê Reşîd dibêje: di erşîva me da dara 20 sitranên Fatma Îsa hebûn. Ez û Nûra Cewarî bi taybet ji bo tomarkirina sitranên Fatma Îsa çûne gundê wan...wê ji me re 20 sitran gotin. Gava em çûne Awistiraliya me nekarî erşîvê bi xwe re bibin, dema em vegeriyan ji wê erşîvê kêm tişt mabûn...yên mayî jî niha li Awistiralyayê ne û Nûra Cewarî li ser wan kar dike...jêder: nivîsên di nava [] Tahir Agûr. dumehnameya Beyan bi serperiştiya Dr. Îsma'îl Mistefazade li Mehabadê...veguhastin ji aramî, înstagram @usibe_bemal]
Sala 1934an da li Azerbaycan, gundê Erezegin hate dinyayê. Piştî 3 salan, bi hemû Kurdan ve hate mişextkirin (sirgûn). Çu gundê Hamzali a Ermenistan û li vir jiyana xwe berdewam kir. Dibistan nexwend. Dema ku bû 14 salî wek hemû keçên Kurd, bi zordariya malbata xwe hate zewicandin. Ji piçukatiya xwe virda xwedanê dengekî xweş û guhekî ji aliyê muzîkê rind bû. Li dora wê dengbêj hebûn û wê jî hez dikir ku mîna dengbêjan kilama bêje. Bi vî avayî ew jî kete nav muzîkê.
Lê wê demê, stranbêjiya keçên Kurdên sunnî, ji aliyê malbat û ji kesên derdorê wan de nedihatê xwestin. Ev yek mina gunehekî dahate dîtin. Ewê jî ji ber vê yekê kilam û stranê xwe dîwanê jinan de, li cem jinan digot.
Xebata wê ya di Radyo Erîvanê de.
Di sala 1972an de Radyoya Êrîvanê ji bo ku hine dengên nû yê keçên Kurdê sunnî bibîne lêkolîn çêdike. Vê demê Fatma Îsa bi palpiştiya bûrayê xwe bi xebatkarên radyoyêra diaxife.
"Êw jinê ku wê demê di Radyoya Êrîvanê de stran digotin mîna Sûsika Simo, Zadina Şekir hwd... Kurdên Êzîdî bûn. Lê, ji bo ku dengê jinê Kurdên sunnî jî bê naskirin lêkolînek darxistin. Ji ber vê yekê hatin gundê me jî. Vê demê temenê min jî pêşve çû bû. Birayê min ji xebatkarên radyoyê pêşniyar kiribû ku bila min jî guhdar bikin. Wan qebûl kir û ez jî guhtarkirim. Min çend stranên klasîk got. Wan ez guhtarkirim û pir keyfxweş bûn. Rojên paşî wan ez birim redaksiyona radyoyê."
Li radyoye, dengê Fatma Îsa li berpirsiyarê radyoyê Xelîl Muradov ra pir xweş tê. Fatma Îsa di redaksiyonê de kilamên “De Miho”, “Dînamin”, “ Şerê Reya Beşer”, “Gedê Mirzo”, “Dervêşê Evdî” hwd... dibêje û ewan tên qeyd kirin. Bi taybetî kilama “De Miho” di dilê hemû Kurdan de cihekî girîng digre.
Kilama “De Miho” çavkaniya xwe ji evîna keça mîrekî Kurdan Telli û lawekî xizan Miho digrê. Di kilamê de keçik hezkirina xwe ya ji Miho tîne ziman.
Fatma Îsa yek carê di radyoyêda dibêjê û car din nabêje. Lê ev car têra wê dike ku ji aliyê hemû Kurdan bê nazkirin.
Piştî ku Sovyet belav bû Ermenistanê ji wê derê 50 hezar kes sirgûn kirin û Fatma Îsajî yek ji wan bû. Fatma Îsa ku tevî malbata xwe bi sirgûnî hatibû herêma Krasnodarê di nav gel de xwedî ciheke bi hurmet bû.
Di roja 15ê kanûna paşîn a 2010an de Fatma Îsa jiyana xwe li Ermenistanê ji dest da.
[http://www.youtube.com/watch?v=_obHmElFSvs&feature=related Strana Fatma Îsa ya bi navê Miho]
Berhem Salih (, "Berhem Ehmed Salliḧ" jdb 1960-ê li bajêr Silêmaniyê). siyasetmedarekê kurd e û Serokê Komara Îraqê ye.
Sala 1976-ê bû endamê Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (YNK). Sala 1976-ê ji ber xebatên xwe yên di nav tevgera rizgariya gelê kurd de ji bal rejima Baasê ve du caran hat girtin. 43 rojan li Kerkukê di bin lêpirsînê û îşkencê de ma. Dibistana amadeyî (lîse) bi dereceya yekê xelaskir. Ew bi dereceya dîploma xwe li seranserê Kurdistana Iraqê bû yekem û li seranserê Iraqê bû sêyem.
Ji bo ku tûşî lêgerîn û lêpirsîna rejimê hat Iraq bicî hişt û çû Brîtanyayê. Li wir bû endamê rêxistina Ewropayê a YNK-ê û wek berpirsekî pêwendiyên derve li Londonê kar kir. Li gel xebata xwe wî perwerdeya xwe ya li zanîngehê jî kir, sala 1983-yê Zanîngeha Cardiffê temam kir û bû mihendîzê avakirinê. Sala 1987-ê li Unîversîteya Liverpoolê li Brîtanyayê li ser ”Di Muhendîzyê de Programên Statîstîkê û Komputerê” doktora girt. Ji bo şirketeka ewropî wek rabêjê muhendîziyê kar kir.
Piştî raperîna 1992-yê di Kongreya pêşî a YNK-ê de ji bo merkeza rêxistinê hat hilbijartin û wek nunerê rêxistinê ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat tayinkirin. Bû serokê Ofisa YNK-ê a Amerîkayê. Piştî yekemîn hilbijartinên Kurdistanê ên sala 1992-yê bu yekemîn nunerê Hukumeta Herêma Kurdistanê ê li Washingtonê. Heta 2001-ê karên xwe li wê derê meşandin.
Di 2001-ê de bû serokwezîrê Hukumeta Kurdistanê ê herêma Silêmaniyê û heta 2004 li wir wek serokwezîr kar kir. Piştî hilweşiyana rejima Sadam di hukumeta Iraqê a muweqet de sala 2004-ê wek cîgirê serokwezîrê Iraqê, di sala 2005-ê de wek wezîrê plandanînê li Bexdayê kar kir. Piştî hilbijartina 2005-ê di hukumeta Nurî Malikî de li ser navê lîsteya Kurdistanî wek cîgirê serokwezîrê Iraqê dest bi kar kir. Heta hezîrana 2009-ê ew kar meşand.
Di hilbijartinên 2009ê ên Herêma Kurdistanê de ji Lîsteya mişterek a PDK-YNK-ê bû parlamenter û 28.10.2009 wek serokwezîrê herêma Kurdistanê hat hilbiajrtin. Ev serokwezîriya wî li gor peymana navbera PDK-ê û YNK-ê ye.
Gulûl, gulol, xwarineke Botanê ye.
Ji mast, birinc, savar an jî garis çêdibe. Dew tê kelandin, birinc an jî bulxur dikeve navê û hinek din jî tê kelandin. Ji ser agir tê girtin ku heta sar û tîr bibe. Rûn sor dibe û bi ser de tê reşandin û serwîs dibe.
Kîlo di Sîstema Navneteweyî ya Yekînanda pêşkokeke ku tê wateya hezarî (1000).
Di gelek zimananda ji bo kîlogram bi kurtasî peyva kîlo tê bikaranîn.
Kepayê (hûrên dagirtî) xwarineke Botanê ye.
Hûr tê perçekirin û wek kîsên biçûk tên girêdan. Birinca bi qîme û baharat dikeve navê û li ser agir di avê de tê kelandin.
Korek TV kanaleke ku ji başûrê Kurdistanê weşan dikê ye. Bi tevahî bernamên çand û mûzîkê tên weşandin. Navê çîyayê Korek li kanalê hatîye kirin. Berpirsîyarê Korek TV ê yekê Helkewt Zahir bû. Niha Berpirsîyarê Korek TV stranbêjê kurd Aramo ye. Korek TV di bin berpirsîyariya Aramo de bi tevahî mûzîka bi zaravayên Kurdî diweşênê. Wextê berpirsîyariya Helkewt Zahir de muzîka bi zimanê erebî, farisî û tirkî bi ser mûzîka zaravayên kurdî diket.
Aramo herwiha 50% xwediyê Korek TV ye.
UEFA Champions League 2009/2010 Pêşbirka futbolê ya Ewropî bo ha mí timien Ewropa. Sala 2008/2009 Barcelona be Je tima Manchester United ep 2-0.Tima peter UEFA Champions League beri Real Madride ko 9 cara berya.Ev yarî her sal ji aliyê (FIFA) ve tê sazkirin
Dewrey 16.
Tìmen con bo dewrey care.Lottninga vè de hèta kerin.
Metoxe navê xwarineke çorsane û amadekirina wê hêsan e ye. Li Botanê, Serhed, Xerzan û gelek herêmên din navdar e. Helbet li tevahiya Kurdistanê jî tê zanîn.
Mertoxe bi taybetî di nav gerîllayan gelek bi nav û deng e. Lewra çêkirina wê hêsan e. Mertoxe û hesîde her xwarinên şervanên kurd bûne.
Şîraniyek, ji to (toxavk an toşîr, tûwik), rûnê nivîşk û arvan tê çêkirin. To û rûn di rûnbirêşkê (taweyê) de tê helandin û arvan bi serde tê reşandin.
Hinek av dikevê û sar tê xwarin. Ji şûna avê, doşavî (şerbet) jî dikeve navê.
Ceza (navê rastîn: Ceza Keskinkiliç jerdin Bilgin Ozçalkan) rapvanek e.
Kariyêre be piştadin musike grûbi Nefret ve Meclis-i Ala.
Be tayken e 2009 e gangstere be Killa Hakan.
Doxave xwarineke Botanê ye.
Ev xwarin ji dew çêdibe. Nok tê tevlêkirin. Goştê qîmeyê wekî kofteyên biçuk tê çêkirin û tê tevlêkirin.
Li Culemêrgê jê re doxeba jî tê gotin.
Keledoş, keldoş xwarineke pêjgeha kurd e. Li herêmên Serhed, Botanê pirr tê xwarin.
Ji koma xwarinên sîr û mastê ye. Li hin deveran cuda bin jî, ji keşkê tê çêkirin. Dahn, nok, goşt û giyayên ku zivistanê hişk dikin, tevlî hev dikin û dikelînin. Ku hazir dibe nan hûrdikin û li ser nan dikin û tê xwarin.
Li Serhedê ji sîr û mastê çêdikin. Berkelîna wê nan an pelhevîrka badayî (hin caran dagirtî), sîr, mast, îsota reş, rûn, xwê ye. Îsota reş di nava rûnê qijilandî de bi ser de dikin.
Li Çewlîg, rojhilatê Kurdistanê, Sêwas û gelek deveran ji dêvla nanê pişirandî, şikevaya pêçandî û dagirtî bikartînin. Li Kanîreşê jê re sîrapel dibêjin, hinekê cuda ye ev.
Emînê Hemdûnî (1948, Gundê Hemdûna, Misirc, Sêrt) dengbêjekî navdare.
Sala 1948 î da li Gundê Hemdûna ku gundekî Êzîdî ya girêdayê Misirc a Sêrtêye hat dinyayê. Navê wî bi Tirkî Emin Yavşan e. Sala 1968î da Misirc terk kir û li bajarên Xetay, Îzmîr, Edene heta sala 1980î hemaltî kir. Paşê heta 1985î li Stenbolê cih bu. 1985î da çu Elmanyayê.
Emînê Hemdûnî dengbêjekî girînge û dengbêjî ji bavê xwe hîn buye. Piranî di bin tesîra dengbêjin Xerzanê, Teyîbo û Salihê Qubînê da maye.Ew, yek ji dengbêjên ku kilamên “Ehmedê îskan”, “Fatê”, “Koçero” herî xweş dibêjeye.
Birahîmê Newrozî an jî Xalê Birê (…, 2001, Gundê Conî, Wirmê) dengbêjekî ji Rojhilatê Kurdistanê ye.
Ji Gundê Conî ku bi bajarê Wirmê ya Rojhilatê Kurdistanê girêdayî ye. Ji êşira Şikakî ye. Li herêma Serhedê jî bi qasî Rojhilatê Kurdistanê tê naskirin. Bi sala li Radyoya Wirmê Beşa Kurdîda bi Îranxanê ra kilam gotîye. Di salên 1978-1993anda di Partiya Demokratik a Kurdistana Îranêda Pêşmergetî kirîye. Sala 1986anda ji ber sedemên sîyasî ji Îranê revîye û hatiye Stenbolê. Li Stenbolê 4 band derxistîye. Kilamên ku di bandê xweda gotîye piranî yê wîne. Li ser Stenbolê jî kilam gotîye. Bi efû ya 1993ê zivirîye Îranê û bi bazirganiyê va mijûl bûye. Pêwendî ya xwe bi Stenbolêra nebirîye û bi Stenbolêra bazirganî kirîye.
Dema dengbêjiya xwe da nêzîkê 1000 kilam gotîye. Ji vana 600 heb bi xwe nivîsîye. Di Radyoya Wirmê Beşa Kurdîda 300 kilamên wî hê jî tên veşartin. Hine kilamên ku gotîye; “Keçikê Canê”, “Hevalo”, “Eşqa Dilan”.
Birahîmê Newrozî di sala 2001î da li Gundê Conî çû ser dilovaniya Xwedê û laşê wî li gund hat defin kirin.
Wuhan (bi çîniya hêsankirî: 武汉; çîniya kevneşop: 武漢; pinyin: Wǔhàn) serbajarê herêma Hubei ya Komara Gel a Çînê ye. Ev bajar dikeve ser perê çemên Yangtze û Hanshui û li ser deşta Jianghan xwe belav dike. Di sala 1927'an de ji yekbûna sê bajarên mezin ên bi navê Wuchang, Hankou û Hanyang pêk hat. Li Wuhana îro zêdeyî neh milyon kes akincî ne û di warê aborî, çandî û siyasî de navendeke girîng e.
Seqa û hewaya herêmê bi mûsona subtropîkal e: havîn gelek germ in; payîz, zivistan û bihar jî bi hewayeke nerm û fênik in.
Bender û keştîgehên Wuhanê navdar in; zanîngeh, fabrîkên hesin, pîşesaziya hevrîşin û loke, û bazirganiya çayê li herêmê girîng in.
Di salên 1920'î de sentera rêxistina komunîst a Kuomintang bû, ya ku li dijî Chiang Kai-chek şer dikir.
Karantînakirina Hubeiyê, 2020
Nexweşîna Koronavîrusê 2019
Îran Xanim (jdb. 1950-1951, gundê Înkesûyê, Soma û Biradost - m. 10 tebax 2001, Wirmê an jî Îranxan (Îran Xan)) jineke dengbêj a navdar a Rojhilatê Kurdistanê ye. Navê wê rastî Îran Mucerd e. Di karê hunermendiyê de nasnava Îran Xanim ê bi kar anîye.
Îran Xanim di sala 1950 an ji 1951ê de li Rojhilatê Kurdistanê li Înkesûa bi ser navçeya Bradostê ve ye ji dayîk bû. Malbata wê cotkar bû. Navê bavê wê Ebdurehman û navê dayika wê Peribişan ê. Salê xwe yê zaroktî û ciwaniyê li gundê xwe derbas kir. Li cem malbatê dewlemend ji bo perê nan xebitî. Piştî zewacê, bi mêrê xwe Seîd re li gundê Somanawa bi cîh bû. Bi piştvaniya mêrê xwe xebatê xwe yê dengbêjî yê berdewam kir.
Xebata wê ya Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de.
Di sala 1969î de radyoyê Wirmê, Tehran, Kirmanşan di zimanê kurdî zaravayê kurmancî da heftê de nîv saet – du saetî dest bi weşanê kir.
Îran Xanim ji ber ku li wir tê naskirin, bi daxwaza hine dengbêjin mîna Hamid Yusifî, Mistafa Elîzade, Bre (İbrahim Nurozî) di sala 1971î de di Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de bi avayekî fermî dest bi dengbêjiyê kir. Yekemîn dengbêjeke jin e ku li Rojhilatê Kurdistanê stran bi zaravayê kurmancî gotiye û berhev kiriye. Navê wê hemû sinor derbas bûye û li hemû welêt belav buye.
Ji 1971î heta 1979an, ku Ayetula Xumênî bû serok, mehê da du carî ji bo qeydê stranan çû radyoyê.
Hinek stranên ku gotiye ev in: Arifo lawo, Bajo Emirê Min, Bavê Lalo, Delal Ez bi heyran, Delal Lo, Delalê Malê, Dilê min loy loy, Domam û Pismam, Filîtê Quto, Hedo Rabe, Kurê Xelqêyo delal, Lê lê yemman(Domamê), Şerê Cezo û Salihbegê, Yar Gewrê.
Bi hinek pêşbîniya, di 31 sala xwe ya karê dengbêjiyê da Îran Xanim ê ji 100î zêdetir stran bi xwe çêkiriye.
Ji Seîd keçek û du law jê re bû.
Seîd daxwaz dike ku hêwî yê bîne ser. Li ser vê, Îran Xanim dest ji zarok û mêrê xwe dike û gund terk dike. Demekî li cem bavê xwe disene û paşêDadaş Nasirî ra dizewice. Li Tehranê bi cîh dibe. Pîştî 3 salî, diçe bajarê Dilmaqanê û li vir jî 15 sala dimîne. Paşê bi Dadaş Nasirî ra diçe Wirmê yê. Li vir dikanekî digrên û li ber dikanê disekinin. Di van demada dengbêjiyê,ji tirsa rejîmê, bi avayekî veşartî berdewam dike. Hinek bandên xwe dişîne Tirkiyeyê û li vir dide weşandin.
Di 10ê tebaxa 2001ê de xwe dar de kir. Gorî rapora nexweşxana Wirmê bi avayê fermî mirina wê bi xwekuştin bûye. Lê gorî kesê wê rind nas dikin ev mirin xwekuştin nîne.
Duanoksîda Karbonî ("çevenga" wê: "CO2") pêkhateka kîmyayî ye ko ji du atomên oksîjênê ko bi awayekê hevvalayî bi atomeka karbonî ra hatine bestin pêk hatiye. Ew di têhn anko temperatur û pesta asayî da gaz e û di atmosferê da jî her bi vî awayî heye.
Giya duanoksîda Karbonê di pêvajoya fotosentêzê da dimezêxin û §ekirê çêdikin.
Xeniyê Qereyaziyê (1955, gundê Beyro,Qereyazî, Erzîrom) dengbêjekî navdar e.
Di sala 1955’an de li gundê Beyro ya Qereyaziya Erzîromê hatiye dinyayê. Ji sala 1985’an ve li Stenbolê jiyana xwe berdewam dike. Ji bilî karê dengbêjiyê, bi kar û barê avahî (înşeat)yê da dabara malbata xwe dike. Ji 11 saliya xwe ve kilaman dibêje. Cara yekem xalê wî Feqiyê Spehî, dixwaze ku di civata wî de kilaman bibêje. Feqiyê Spehî şagirtekî medreseyê ye. Naskirina Xeniyê Qereyaziyê û dengbêjê Mezin Resoyê Gopala li gundê Beyro pêk tê. Ew Resoyê ku Hosteyê Şakiro (Şakirê Bedîh)ye. Ji ber ku kilamên Reso baş dizanî, di civateke giran de, Reso destûr dide û doza kilamgotinê lê dike. Kilama ku wê rojê, ji Resoyê Gopala re dibêje, kilama Hespa Gede lawikê min e. Heta 200 kilamên dirêj dizane. Ji sedî 90 kilamên ku dibêje, kilamên Reso ne.
Bi qasî 20 kilamên wî ku bixwe çêkiriye hene. Tevahiya kilamên ku çêkirine li ser evîna welat û evîna hezkirina xwezahî ne. Navê çend ji wan kilaman ev in; ‘Gulê Dêran’ (li ser Kerkûkê çêkiriye), ‘Delaliyo’, ‘Kaniya Waran’, ‘Lo Rebeno’, ‘Dilê min kal e'.
Heta niha bi Şakiro re, bi Zahiro re, bi Sadiqê Qirimqaya Qereçobanê re (Xwarziyê Reso ye), bi Mihemedê Canşah re kilam gotiye.
Li Diyarbekirê, Wanê, Mûşê û Erzîromê di gelek civatên giran de bûye ‘sercivat’ û 'serbêjeyê’.
Dengbêj Xeniyê Qereyaziyê, Zewici ye û bavê çar zarokan e.
Albert Einstein (bjdb. 1879, Ulm, - m. 1955 DYA) zanyarê fizîkê ye. Wekî damezrînerê Teoriya îzafiyetê tê nas kirin.
Einstein di 14'ê adara 1879'an de li Ulmê wekî zarokekî malbateke cihûyên Almanya ji dayik dibe. Bavê wî endezyar e, lê belê mirovekî dewlemend nîne. Albert zarokatiya xwe li Munîhê diborîne û tevî ku li malê gelekî jîr û hişmend tê dîtin jî, li dibistanê serkeftinên mezin bidest naxe. Di dibistana navîn de ji pergala hîndekariyê ya almanî hez nake, tewer bi mamosteyên ku berovajî wî tevdigerin, dikeve nav pevçûnê. Ji ber van azmûnên pêşwext, Albert dibe dijmin û neyarê meqamên fermî yên almanî. Di sala 1894'an de şert û mercên aborî malbata Einstein'î ber bi koçberiyê ve dibe û berê malbata wî dide Mîlanoyê. Lê Eistein li Munîhê tê hiştin da ku hîndekariya xwe temam bike. Einstein bi hinceta nexweşiyê piştre tevî malbata xwe ya li Îtalyayê dibe. Einstein gelekî ji Îtalyayê hez dike û li wê derê, di nava demeke kin de, ji Mîlanoyê heta Cenevreyê 160 km rê bi armanca gerê peyatî dibihûrîne.
Einstein piştre serî li dibistanaPolîteknîk a li Zurihê dide. Bi tevî ku di fizîk û matematîkê de xwedî serkeftineke serdest be jî, ji ber ku bawernameya wî ya têr a Dibistana Amadehiyê tune ye, nekare azmûna destpêkê derbas bike û serlêdana wî nayê pejirandin. Ji bo qezenckirina azmûnê, ji bo wergirtina hîndekariyê diçe cîmnazyûma li Aarauyê. Li wê derê gelekî bextiyar dibe. Ew êdî evîndarê Swîsreyê ye; piştre xwe dike hemwelatiya Swîsreyê û di dûmahîka jiyana xwe de careke din qet ji wê derê venaqete. Paşê, dema ku dikeve dibistana Polîteknîkê, profesorên matematîkê H. Minkowski û A. Huntwitz dibin. Her du jî zanyarên pola yekemîn in. Lê belê ne Einstein zêde tiştek ji wan werdigire û ne jî ew li Einsteinî hay dibin.
Dema ku dibe destûrdar ango mezûn dibe, ji bo ku debara xwe bike pêdiviya wî bi karekî çêdibe û wî zorî û zehmetî dikişîne ku karekî peyda bike. Di destpêkê de weke mamosteyê yêdek kar dike û dersên taybet ên fîzîkê dide. Di 1902an de, li Daîreya Patentê ya li Kantona Bernê karekî dilnizm dibîne. Di wan deman de mehra xwe bi Mileva Mariç re dibirre. Ji malbata Einstein du zarok çêdibin. Piştre yek ji van zarokan, di paşerojê de, di Zanîngeha Kalîforniya a li Berkleyê de, dibe profesorekî pir bi bandor yê endezyariyê.
Karê li ofîsa Patentê gelekî li gorî Einstein bû. Dema ku li ofîsa xwe îcadên dihatin şandin lêkolîn dikir, di nav karê xwe de bêyî zêde xûya bike, ji xwe re wext peyda dikir. Wê demê, dest bi nivîsandina gotarên fîzîkê kir. Nivîsên xwe ji Annalen der Physik a di rêveberiya W. Wien ku bi cismên reş namdar bû re, dişand. Di 1901an lêkolînek, di 1902an de du, û di 1903`an de û 1904`an de lêkolînek pêşkêş kir. Hemû jî di warên dînamîkzanî û dînamîka germ de, lêkolînên kûr bûn.
Weke rewşa Planck a salên berê, heman mijar berê ji aliyê Gibbs ve dihate nirxandin, lê belê Einstein vê yekê dizanibû. Di sala 1905an de dehaya Einstein bi awayekî bêhempa çirûsî, di adar, gulan û hezîranê de 3 xebatên xwe weşand ku evana bi tena serê xwe dikaribû wî bike keseke nemir. Xebata yekemîn ”Pêkhatina roniyê û derbarê gîhandina wê de xala awireke zimanê xweser” ku ev xebat kifşa pakêtokên roniyê û weke pêkanîneke mezin daxûyandina bandora ronayî-elektrîkê di hundirand. Ya duyemîn jî Li ser tevgera pirtikên şileyên meyîbûyî ku ji aliyê teoriya kînetîk a roniyê ve tê diyarkirin ku ev yek teoriya libatê ya Browncil dihewand û careke din hebûna rastîn a atoman nîşan dida û sabîtiya Boltzman bi rêyek din tespît dikir. Ya sêyemîn jî `Li ser elektromagnetîka cîsmên bitevger` bû. Ev xebat jî teoriya îzafiyeta taybet dihewand. Ji vê derê jî îzafet ango pêwendiya E=mc2 hat dîtin ku bû sedem ku herkes Einstein nas bike.
Tevî ku piraniya cîhana fîzîkê bi guman Einstein pêşwazî dikir jî, encamên ku Einstein bi dest xistin ku qet nedihat hêvîkirin, di demeke kin de hate piştrastkirin. Einstein di 1913an de li Berlînê dest bi xebatê kir. Teoriya gumlatkêşiyê ji qonaxa ku Newton beriya du sedsalî hiştibû rahiştê û di 1916`an de weke Teoriya Îzafiyeta Giştî danî holê. Encamên weke xwarbûna zeman-mekanê ku Îzafiyeta Giştî datanî holê, bi ceribandinên ku hatin kirin, çend sal şûn de hate piştrastkirin. Piştre bi dîtina teorî, bi dîtina Firehbûna Gerdûna re ahengî çêkir.
Ramana `Ronî bi hişyarbûnê re pexş dibe` ku Einstein di 1917an de danî holê, piştî 40 salan bi dîtina lazerê bi encam bû. Einstein ku ji mekanîka kuantumê ya di 1920an de pêşdiket bêzar dibû, di dewsa nêrîna determenîst a klasîk, nêrîna muhtemelparêziyê qebûl nekir. Einsteinê ku li hemberî mekanîka kuantumê diyar kir ku "Xwedê zar navêje", cara yekem xwe şaş kir.
Einstein ku li hemû cîhanê gîhîşt navdariyekê, bi desthilatdariya Naziyan re, di sala 1933`an de Almanya terk kir. Emrê mayî li DYEyê derbas kir. Einstein salên dawî yên jiyana xwe, bi lêgerîna gumlatkêşî û teoriya elektro-magnetîk derbas kir. Lê belê di vê yekê de bi serneket. Hîn jî ev problem li benda çareseriyê ye. Einstein di sala 1955an de li Princetonê çû ser dilovaniya xwe. Li gorî anketên kovara Timeyê, weke kesê herî mezin ê sedsala 20emîn hate hilbijartin.
Teoriyên Nisbiyeta Taybet û Gîştî yên Albert Einstein
Biçûkbûn û serhevdahatina Lorentzê ku heman daketina dirêjahiya cism di riya ku diherike da ye.
Vebûn û berfirehbûna demê ku heman hêdîbûna demê ye.
Tenê di Nisbiyeta Taybet e ku di suretên pir pir mezin da(di şertên ku suret di dema herikînê da naguhere û wekxwe dimîne- sureta neguher) meriv dikare baweriya xwe bi encamên wê bîne. Bi vê yekê tevgera Cîhana derdora me, di suretên pir pir mezin, bi riya qanûnên ku di jiyana me da nayên dîtin, dikarin bên şirovekirin. Wek mînak, dema ku cismek bi sureta nêzîkê leza Ronahiyê biherike, hingî dema ku ew derbas dike, pir pir hêdî û kin dibe. Hemû alî yan dûriyên wê jî, biçûktir dibin. Bariste yan cirma cismê ku bi leza ronahiyê diherike jî, îdî neguher nine, belke zêde dibe. Eger cismek bi leza ronahiyê biherike, hingî derbasbûn û herikîna demê jê ra disekine, dirêjahiya wê dibe sifir û bariste yan çiriya wê dibe bêsînor û vediguhere cirmeke pir pir giran. Yek ji encamên pir balkêş yên teoriya nisbiyeta taybeta Einsteinê, pêwendiya navbera dem û fezayê(navber) ye ku dibêje hemû tiştên dinyayê girêdayî hevodin nin û bandoran jî li hev dikin. Bi baweriya Newtonê, dem neguher û sabit e û di her dera dinyayê da jî tevgera wê yeksan e. Lê Einstein, îsbat dike ku ev yek ne rast e. Mînaka pir pir balkêş ku jibo şirovekirina vê meselê tê bikaranîn, wiha ye: eger ji 2 birayên ku cêwî ne, yek jê li ser erdê bimîne û yê din, bi keştiyeke fezayî ya bi leza nêzîkî ronahiyê ber bi esmîn yan galaksiyan, hereket bike. Dema ku 100 sal ji emrê birayê ser erdê, derbas bibe, birayê ku li keştiya fezayî ye, hê salek ji emrê wî derbas nebuye, yanê tenê salek kaltir buye!
Nisbiyeta Gîştî, jibo herikînên ku di dema herikîna wan da, sureta wan diguherin yan jî leza wan tê guhertin, tê bikaranîn. Leza Kêşa erdê, g ku heman 9,81 m/s e jî, yek ji cureyên lezê ye. Nisbiyeta gîştî girêdayî lezê ye nek herikînê. Teoriya ku behsa cirmên xwedî leza kêş û navendî dike ye. Bi gîştî, li her dera dinyayê ku cirmek di cihên vala da hebe, sedîsed li derdora wê, lezek kaşok jî heye ku mezinahiya wê girêdayî baristeya wê cismê ye. Bi gotineke din, li derdora her cismekê, lezek heye. Nisbiyeta gîştî jî liser wan lezana disekine û dide zanîn ku bi dûrbûna her cismekî ji rûxar yan setha gerstêrkekê, derbasbûna demê jê ra hêdîtir dibe. Wek mînak, eger em kamerayek daynin ser saeta xwe û jê fîlm, bikşînin û yeke din jî daynine ser saeta kesê/a ku hildikişe jorê, ji erdê vediqete, ber bi esmîn diçe û em her du fîlmên han, di perdeyeka televizyonê da nîşan bidin û bidine ber hev, emê pir eşkere bibînin ku saeta ser erdê pir bileztir ji ya derveyî atmospherê dixebite. Encamên nisbiyeta gîştî pir balkêş in û îmkana pêkhatina wan jî dikare li labarutawaran, were ceribandin. Wek mînak, ronahiya ku digihîje derdora stêrgeke giran, hinek ber bi aliyê wê kaş dibe, ji riya xwe derdikeve û jêbadan diqewime. Reşçal (Reşçal: eger mezinahiya stêrgek çend qasî Rojê be û hemû ardû yan şewatokên xwe şewitandibe, jiber hêza cazibeya xwe ya pirbihêz, bariste yan çiriya xwe di nav xwe da digivişîne, dide ser hev û çaleke reş ku dişibe qîfan(Forma Şeytanokî), jê çêdibe ku hêza cazibeya wê pir pir mezin e û tu ronahî jî, nikare jê bifilite) jî ligor vê taybetmendiyê, tevdigerin. Cirm yan çiriya wan, ewqas giran û hecma wan ewqas biçûk e ku dema ronahî, ber ra derbas dibe, dikeve nav û îdî tu car, nikare jê derkeve. Riya me hemuyan, jibo carek jî bûbe, ketiye dukanên ku saetan difroşin û me gelek saetên biçûk û mezin dîtine ku li ser 10:10 deqeyan, tenzîm bûne lê me tu carî nepirsiye, çima! Albert Einstein, di teoriya nisbiyeta taybet da, li ser hereketa lezdar nesekinî û pey şirovekirina kêşa erdê neket. Ew behsa mijarên teoriya nisbiyeta gîştiya xwe ku yekem car hatibûn weşandin, kir. Teoriya nisbiyeta gîştî bû sedema guhertina çawaniya şirove û dîtinên berê yên liser kêşa erdê û di vê teoriya nû da, hêza kêşa erdê wek taybetmendiyeke fezayê hat dîtin nek mîna hêza di navbera cirman da, yanê tam berevajî tişta ku Newton gotibû! Di teoriya wî da, feza di kêleka maddeyê da hinek ditewe. Bi gotineke din, cirmên heyî, rê yan jî kêmtirîn bergiriya nava kevaneyan, hildibijêrin. Fikra Albert Einstein, pir ecêb bû lê dikarî bersiva qewimînên ku qanûna siqla Newtonê nedikarî wan şirove bike, bide. Gerstêrka Ûranus, di sala 1781an da keşif bûbû û bazineya(medar yan vedor) wê ya li dora Rojê hinekî ecêb yan jî xilloxwar bû!
Zêdetir ji 50 salan, liser vê meselê behs hatibûn kirin. Ligor qanûna Newtonê, diviya ku cazibe û hêzek, bandorê lê bikira. Bi gotineke din, diviya ku gerstêrkeke mezin di aliyê din yê Ûranusê da hebiya ku ev yeka han normal bihata dîtinê. Di sala 1846an da stêrnasê Almanî, kameraya xwe danî ser nuqteya ku Le verrier, gotibû loma jî gerstêrgeke nû li wêderê dît ku paşê navê Neptûnê lêkir. Nêzîktirîn nuqteya vedor yan medara gerstêrka Mercury yan heman Tîr bi Rojê, li her dor û zivirîna xwe ya salane, dihate guhertin û ev guhertin tu carî, 2 caran di nuqteyeke taybet da nediqewimîn. Stêrknasan wisa dizanîn ku ev tevlihevî û nerêkî jiber guhertina hêza kêşa gerstêrkên nêzîkî Etarudê ne! Mezinahiya ladan yan jêbadana medara Tîrê, 43 saniye qews bû. Ev hereket di sala 1845an da ji aliyê Le Verrierê hate têderxistin, lê di dawiya dawî da bi riya teoriya nisbiyeta gîştiya Albert Einsteinê, hate şirovekirin. Teoriya nisbiyeta gîştî nîşan da ku ligor hendeseya neoqlîdosî(Non*Eukleides) û tam berevajî teoriya Newtonê, Hezîz yan Perihelion’a her cismekî zivirok, xwedî hereketekî taybet e. Dema ku formûlên Albert Einstein, liser gerstêrka Mercury hate bikaranîn, derket holê ku guherînên hezîza wê tam ligor formûlan e. Gerstêrkên ku mesafeya wan ji Rojê, zêdetir ji mesafeya Tîr heya Rojê ne, cihguhertina hezîza wan hêdîhêdî zêdetir dibe. Balkêştir ji fenomenên jorê, 2 mijarên nû bûn ku tenê teoriya Albert Einstein, dikarî wan pêşbînî bike. Ya yekem ew bû ku bi dîtina Albert Einstein, qada megnetîka pirbihêz, dibe sedema kêmbûna lerizîn û hejheja(irti’aş) etoman. Ev yek jî daketina leza guherîna cihê xêzên spectruman ber bi aliyê rengê sor erê dike! Dema stêrkek pir pir germ û kelok dibe, ligor formûlên berê, ronahiya wê divê ku şîn be, lê di pratîkê da sor e, gelo emê li ku karibin tîna mezin û hêzên kêş yên pirbihêz, peyda bikin, bersiv, Kinikên Sipî ne.
Zaniyaran destbi lêkolînên berfireh liser teyfên kinikên sipî, kirin û cihguhertina ku hatibû pêşbînîkirin, bi çavê xwe dîtin! Navê wê guhertina cihan, cihguhertina Albert Einstein, danîn. Albert Einstein digot ku meydana kêş dibe sedema ladan û jêbadana şuayên ronahiyê, lê gelo ev yek dikare bê ceribandin. Eger stêrkek di pişt Rojê da, tam di imtidada rûxara wê da be, di dema Kusûfa Rojê da bê dîtin û em dewsa wan ligor dema ku em Rojê tune hesav bikin, bidin berhev, hingî dê ladana ronahiya wan misoger be. Tam wek dema ku hûn tiliyên destê xwe li ber çavê xwe û di mesafeya 8 santîmetriya wê da daydidin û carek bi çavê çepê û carek din jî bi yê rastê, lê mêze dikin, ji we tirê dewsa tiliyên we tê guhertin, lê di rastiyê da ne wisa ye û ew di dewsa xwe da ne!
Zaniyaran di dema Kusûfê, li girava Principe’eya Rojavayê Afrîqayê da, dîtin ku ronahiya stêrkan dewsa ku rasterast û dîrekt hereket bikin, nêzîkî Rojê, jiber hêza kêşa Rojê, ditewin û wek kevanekan dibin. Ev yek dide xuyakirin ku em şûn û cihên stêrkan, hinek joratir ji cihên wan yên rastîn dibînin. Hemû serketinên teoriya nisbiyeta gîştiya Einstein, derbarê stêrkan bû, lê piraniya zaniyaran di hesreta vê yekê da bûn ku karibin wan di labaratuwaran da biceribînin. Teoriya Albert Einstein, maddeyan wek pakêteke givaştî ji enerjiyê, didît loma jî her du vediguherîne hev, yanê madde dikarî biguherta forma enerjiyê û enerjî jî dikarî veguherta maddeyê. E=mc2.
Ji nişkê va, zaniyaran bersiva piraniya pirsan peyda kirin. Radiyoektîv, bi riya vê hevkêşeyê pir bi hêsanî hate şirovekirin. Zaniyaran têderxistin ku her zerreya maddî, ji dijmaddeyeke bi qasî xwe, pêktê û zanîn ku madde û enerjî, tu caraî ji hevodin nayên veqetandin. Heya ku Albert Einstein nameyek ji serokomarê Amerîkayê(letter to President Franklin D. Roosevelt) ra nivîsî û tê da wiha got: Meriv dikare maddeyê veguherîne enerjiyê û jê Bombeke Etomî berhem bîne loma jî serokomarê Amerîkayê, fermana damezrandina rêxistineke mezin da, ku bombeya etomî çêbikin. Jibo qelişandinê, dendika etoma Ûranyumê hate hilbijartin. Uranium elementeke ku di qaşila erdê da pir e. 2 giram di her tonek keviran da! Yanê 400 carî zêdetir ji zêrê, lêbelê Ûranyum gelek pergende û belavela ye. Di sala 1945an da, têra çêkirina bombeya etomî, Ûranyum hate berhevkirin û karê çêkirina bombeyê, di labaratuwareke bajarê Los Angelesê bi serpereştiya fîzîkzanê Amerîkî Robert Oppenheimer, destpêbû. Ceribandina amûreke wiha di pîvaneke biçûk da mumkin nibû. Bombe, divê yan di raserî mezinahiya kirîtîk da be, yan jî qe nebe, loma jî yekemîn bombe, jibo ceribandinê hate teqandin. Ew di saet 5,5ê sibeya roja 16’eyê July’a sala 1945an da pêkhat(25 Tîrmeha sala 1324an) û hêza teqîna ku beramberê 20 hezar ton T.N.T’yan bû, jê azad bû. 2 bombeyên din jî hatin çêkirin. Bombeyek Uraniumê bi navê Kurikê ku dirêjahiya wê 3,6 metre, kêşa wê 5,4 ton û ya din jî Mêrê Qelew bû ku tê da Plutonium jî hebû. Ya yekem liser Hiroshima û ya din jî liser Nagasakiyê hate avêtin. Sibeya roja 16’eyê Aguest’a sala 1945an di saet 10:10 deqeyan da, bajarê Hiroshima bi teqîna etomî bi erdê ra bû yek û hilweşiya. Bi bombarana Hiroshimayê, dinya teze hay ji xwe bû, çimku 160000 kes mirin, ew jî di rojekê da û ev karesata mirovî, bû sedema hişyarbûna wûjdana razayî ya fîzîkzanan! Oppenheimer ku berpirsê projeya bombeyê bû, tevî kesên din ji ezaba wûjdana zêde, bertekên tund nîşan dan loma jî hatin girtin û zîndankirinê. Albert Einstein, ragihand ku eger qirar be ku cardin were dinyayê, ew hez dike ku bibe lûlekêş nek zaniyar!
Einstein bi teoriya nisbiyeta taybeta xwe nîşan da ku, her 3 qanûnên Newtonê, tenê di şertên taybet da, ew jî teqrîben rast in nek bi temamî, çimku dema leza ecsam zêde dibe û digihîje leza ronahiyê, hingî bi tu awayî, qanûnên Newtonê, nikarin jê ra bên bikaranîn û encamên wê pir ji rastiyê dûr in. Teoriya nisbiyeta gîştiya wî jî, nîşan da ku teoriya Newton ya liser qanûna cazibeya gîştî jî, pir rast nîne û di meydanên cazibeya pirbihêz da, formûla Newtonê dikeve ber behs û gengeşiyên ciddî.
Lêkolîna ser tevgera gerstêrka Tîrê li dor Rojê, ji mêj va ye ku bala stêrnas û fîzîkzanan kişandibû ser xwe. Pirsgrêk dema destpêkir ku stêrnasan têderxistin ku sefheya ku Etarud tê da li dor Rojê dizivire, bixwe jî hereketa wê heye. Ev hereket pir bi zelalî tê dîtin.
Pîvandinên girêdayî tevgera Tîrê, nîşan didin ku ev hereket di her sedsalekê da, 43 saniye ye(Li vir mebest ji saniyeyê yekeya pîvandina kevanekê ye ku dibe 1/3600 dereceyan). Her çend ku 43 saniye di 100 salan da, pir pir kême bitaybet jibo salekê, lê qanûna cazibeya gîştiya Newtonê, nikare wê şirove bike.
Newton digot ku ronahî di riyek dîrekt da hereket dike lê Einstein, nîşan da ku eger cismek xwediyê meydaneke cazibe ya pir mezin be û ronahî ji kêleka wê derbas bibe, hingî ladan û jêbadan ji mesîra Rojê diqewime.
Mijarên din ku meriv dikare ji qanûna nisbiyeta gîştî, derxe, ew e ku ronahiya stêrkên ku meydanên megnetîka wan pirbihêz in, di dirêjahiya pêlên wan da, di nav riya ku ber bi erdê va tên, guhertin çêdibe. Ev bandor ku jê ra Red Shift, dibêjin dibe sedema mezinbûna dirêjahiya pêlên ronahiya van stêrkan. Ev mesele ku dîsa bi qanûnên Newtonê naye analîzkirin, bi riya hevkêşeyên teoriya nisbiyeta gîştî, pir hêsan tê modelkirin.
Gelo Erd di çaleke Feza*Zeman da cih girtiye?
Dem û feza, ligor teoriya nisbiyeta Einstein, bi hevodin ra hatine hûnandin û bûne sedema çêbûna pêkhateya tar û pûdî ya çaralî(4D) ya bi navê Feza-Zemanê. Bariste yan çiriya pir mezin ya erdê, buye sedem ku ev pêkhate, bi forma çalekê were xuyan. Wek kesekî/ê giran ku di nîveka doşikek bi bayê dagirtî, rûniştibe(Her çend ku em tewîn, çemîn yan kevanekên Feza* Zemanê yên wiha, bi piranî li derdorên baristeyên pir giran û zev givaştîtir yên wek Reşçalan, Stêrkên Notronî û Kinikên Sipî, dibînin lê eger em hûr û kûr û bi diqqetek zêdetir li diyaspora derdora ecramên ku baristeyên wan kêmtir in yên wek erdê, binêrin û liser wan bisekinin, emê karibin çemîn yan tewînên Feza*Zeman yên ku baristeya erdê buye sedema wan, pir baş bibînin).
Ligor teoriya nisbiyeta gîştiya Einsteinê, hereketa ecsam di pêkhateya tar û pûdî ya Feza* Zemanê, pêktê. Yanê cism di dema ku hereket dike, ew di bin bandora forma Feza*Zemana ku tê da ye, dimîne. Ligor vê teoriyê, kêş yan giraniş dibe sedema guhertina forma pêkhateya Feza*Zeman û di encama wê da, hereketa cism jî jiber meydana kêşa erdê, tê guhertin. Bi gotineke din, ligor Einstein, kêşa erdê, hereketa ecsam di mesîra tewyayî ya pêkhateya Feza*Zeman ya li dora cisma giran e. Yanê dema ku erd di vedorek da li dora Rojê dizivire ligor nisbiyetê, jiber kevaneka Feza*Zeman ya li dora Rojê, ev yek pêktê.
Eger erd neguherbar û sabit biba, hingî tu pêwîstiyek jibo lêkolîna han tune bû, lê jiber ku erd li dora xwe dizivire, loma ev çemîn jî divê bi erdê ra, bizivire. Erd bi badan û alandina hêdî ya pêkhateya Feza*Zemanê ya li dora xwe, wê dike wek pêkhateyeke zivirokî ya çendalî? Ev yek jî buye sedema şandina Satelite’a GP-B ber bi fezayê ku divê liser kêşa erdê, lêkolîn û pîvandinên pêwîst bike.
Kešfa pêwendîya navbera cirm û enerjîyê ya ku ji alîyê Albert Einstein hate îsbatkirin û bikarhanîna wê di çêkirina bombeya Atomî, dišibe wê ku em kešfa Newton ya cazibe û hêza kaša Erdê bi ketina balafiran va girêbidine hevodin û wî wek sûçdar bibînin.
Eger kesek wisa zanibe ku di jîyana xwe da, tu şaşîyek nekirîye
Ew tê wateya ku ew di jîyana xwe da, tu hewlek nedaye.
The Gay 100 tê wateya bi kurdî "Li dîroka gerdunê 100 hevzayendên çalak".
Nivîskara vê pirtukê Paul Russel e.
Nivîskar, mebesta xwe ya nivîsandina vê pirtukê wanî diyar dike: "Armanca min a yekem ne hevzayendên dirokê derxe holê. Ez li pirtûka xwe de hevzayendên çalakî yê Wî hîn îroj jî berdewam dike bi kolandim û serdam ber çavê xwendekaran. Ez pirtûkê xwe de jînenîgariya hevzayendan yên ku min têxist pirtûkê, hêla jiyana wî ya hevzayendî(homoseksûelî) û îroj vê çalakî ya wî çawa berdewam dike derxistim holê."
14. Îskenderê Mezin
17. Michelangelo Buonarroti
20. William Shakespeare
30. Andre Gide
51. Paul Verlaine/Arthur Rimbaud
60. Christopher Isherwood
75. Kate Millett
76. Martina Navratilova
77. Barbara Gittings
ismail tenya le sali 1962 li Hewlêrê jidayikbû...xwendinê seretayî, navendî u dûwemdor
navendî li Hewlêr temam kir...10 sal mamostetî seretayî le naw hewler u dewruberi
kir...le sali 1992 le beshi kurdi zaningehê selahedin wergirt. di sali 1996 de hat elmaniya..
2-kelesheri sipî u kelesheri resh,çîrok bo zarokan,1988.
4-rolê edeb le şoreş u goranê di komelayetî de,1991.
6-kardo gelali nuser u parezeru siyasetmedar,hewler,1998.
8-derwazeyek bo nasini smaile bashei shair,hewler,2000.
11-bizir bûnî navên kurdi di komela kurdewarî da,2008.
a> ku bi navê "Robinson Crusoe û Înî" ye.
"Robinson Crusoe", navê romaneke Daniel Defoe ye ku hêla hin kes jê dibê yekemê romana bi zimana îngilîzî ye. Yekemîn çapa pirtûkê di sala 1719'an de bûye.
Bûyera pirtûkê.
Bûyera pirtûkê li ser Robinson Kreutzner derbas dibe. Bavê wê dixwaze ku bira layê wê bibe parêzer û jiyana xwe bi dewlemend dewam bike. Lê nîgaşa lawik pir cuda ye. Ew dixwaze ku gerdun bigere; cihê ku nehatiye dîtin bibîne. Ji bo vî daxwasa wê weri cî pêwîste ku li deryaya bikeştîvan be. Ew jî dibîstana xwe berdidi u keştîvan dibe. Lê rojik keştî ya wê qeza dike u ew tenê li jiyan dimîne u nav perçên keştî derdikeve giravik. Paş vê roja 28 sal li nav girava dimîne. Pirtûk, ji xwe pirranî bûyeran ku li ser Robinson nav vê girava hatiye qal dike.
Hin kes jê dibê ku mijarê Robinson Crusoe jiyanê jîn bûye hatiye nivîsandin. Ev kesan rê jiyana Alexander Selkirk dide. Selkirk deryavanekî skotlandî ye û çar-pênc sal nav giravik bêmirov jîn bûye.
Kesên din jî dibê ku çavkaniya vê pirtukê, Hey bin Yeqzan yê ku nivîskarên wê
Ibn Sîna û Ibn Tufeyl in.
Ferzan Özpetek derhêner û rejîsorê Îtalyan e ku bi eslê xwe tirk e. Özpetek di 3ê reşemiya 1959an de li Stembolê hatiye dinyayê. Ew di 1976an de hatiye Romayê û li Zanîngeha Romayê ya La Sapienza perwerdeya dîroka sînemayê dîtiye. Özpetek îro (2015) li Îtalyayê dijî.
Fîlmên wî li gelek festîvalan hatine nîşandan û xelatkirin. Hin fîlmên wî yên komedî û romantîk li ser mijarên wekî hevaltî û hevzayendî û homoseksueliyê disekinin.
Zimanên çêkirî, zimanên yên din pir cûda ye.Ji bo ku ew yan jî wana hêla mirovek yan jî komîsyonek hatiye çêkirin.Çavkaniya vê zimanan xuyaye.Gramer a wî nav awayê dîrok nebuye.
Gelek caran armanca vê zimanên çêkirî yekitiya gelên doraxwe sazbiki.Ev hinik jî nîgaşên utopîk e.
Baleybelen (bi osmanî: "Bâleybelen", "zimanê ziman dide lala"), ji hêla Muhyî-i Gülşenî ve (1528-1604) ji bo agahiyên bawerî li avamê veşêri û ji bo zimana çanda hevparê Împeratoriya Osmanî çêke sala 1574 ên ve hatiye çêkirin. Ev zimanê çêkirî li gerdûnê seretayî ye.
Muhyî, bi vê zimanî 200 berhem nivîsandîye. Dawiyê mirina Muhyî re bikaranîna baleybelen disekini.
Li rojame berhemên vê zimanê çêkirî ya hatiye nivîsandin pir hindik mayîye.
Muhyî-i Gülşenî (navêwê ya giştî: Mehmed bîn Fethullah Ebu Talîp, 1528 Edîrne, 1605 Misir). Helbestvanê Osmanî.
Bi navê Bâleybelen ku li gerdunê zimanê çêkirîya pêşîn pêk anîye.
Celîle, navê herêma bakûr a Filistîn Antîk e. Celîle li rojava yê Çemê Şerîa (Urdun) dimîne. Îroj li bakurê Îsraîl a Nûjen de ye.
Celîle ji 3 perça pêk tê: Celîle yê Jor, Celîle yê Jêr, Celîle yê Rojava.
Îsa yê Nasirayî.
Bajaroka Nasira ku li Celîleyê ye, welatê Yûsif peyxember e û vê bajaroka li Pirtûka Pîroz (Incîl) tê qalkirin. Zaroktiya Îsa peyxember li vir derbasbûye. Ji bo vî havî cihê hac e u tê pîroz qebûl kirin.Jixwe li Îsa re "Îsa yê Nasirayî" jî tê gotin.
Heidi navê pirtûkê Johanna Spyri ye. Berhemên wêje ya zarokan herî xweşik e. Hîn jî ji aliyê zarokan ve tê xwendin.
Babeta çîrokê.
Heidi keçik e ku dêbavên wê mirine. Cem xaltîka xwe Dete dimîne. Rojik xaltîka wê karik pir dewlemend dibîne, ji bo li ser vî karî destpêke Heidi dibi cem bapîrê wê. Bapîrê wê zilamekî bihêrs û neberbihêr e. Berî ji bo Heidiyê anî cem wê jinik re dixeyde. Lê belê li cem hevdû dem derbas dibe. Wê hezdike. Holika bapîr lir ser çiya ye. Heidi ji çiya û pezê bapîr û hevalê xwe yê şivan Peter pir hez dike û bûyera pirtûk li ser viya pêk tê.
Sê sal şûnda, gava Heidi heşt salî ye, xaltiya Heidi Dete dîsa tê û ew keç dibe li Frankfurt am Main'ê, ji ber ku li wir bibe hevala keça sistketî Klara Sesemann a. Klara zû Heidi wekî hevalê xwe yê nû dipejirîne. Tenê xanima male, banû Rottenmeier, ne kêfxweş e. Berî her tiştî, Heidi nikare bixwîn e. Dapîra Klara diserkev e û Heidiyê qane dike ku fêr bibe.
Lêbelê, Heidi li mala Sesemann hîs û xerabtir dibe, hesreta wê dikişîne ji bo çiyayan. Dapîra Klara Heidi hîn dike, di heman demê de tête zanîn ku can tête Rizgar kirin bi dirozgeya Xwedê. Heidi dest bi xewê de xwegerî dike. Birêz Sesemann û doktor biryar didin ku Heidi li malê trênê were danîn.
Zimanên kenanî, zimanên ku di malbata zimanên semîtîk de ne. Di nava wan de, zimanên cihûyan ê fenîkeyiyanû zimanê filistîniyan jî hene.
Dii nav van zimanan de îroj tenê zimanê cihûyan yê îbranî tê axaftin.
Ûd amûreke muzîkê ya têldar e.
Peyva "ûd" ji erebî ye û ji peyva “el-'ûd” (العود) tê ku wateya wê talîjarî (Aleo vera) ye. Di zimanê erebî de pêşdaçeka “el” herfî tarîf e. Civakên ku di zimanê wan de “herfî tarîf” tune ye, ev peyv wekî "ûd" wergirtiye lê yên di zimanê wan de “herfî tarîf” heye, bi wî awayî wergirtiye. Rojavayiyên ku di sedeyên 11an û 13an de li dû Şerên Xaçperestan ev amûr biriye Ewropayê, navê wê jî li gorî zimanê xwe, girêdayî bingeha wî ya erebî, daniye: "luth" (fransî), "lute" (inglîzî), "Laute" (almanî), "liuto" (îtalî), "alaud" (spanî).
Dema em ji hêla zanistî ve berê xwe bidinê, em ê bibînin ku ev amûr ji hêla sumeran û şaristaniyên din ên serdema pêşî ve hatiye bikaranîn. Hin nivîskarên ereb û faris dibêjin ku mûcîdê vê amûrê Pythagoras û hinên din jî dibêjin ku Eflatûn e.
‌Ziryab an jî Zorab kesê pêşîn bû ku pêncemîn têl li saza ûdê zêde kiriye, mizrap bi kar aniye û flamenko afirandiye.
Melle Huznî/Dîkê Gund fîlmeke kurdê ku li Kurdistanê hatiye kişandin e. Di sala 2003, meha adarê de lı gundê Amedê, Canqetranê hate kişandin. Çîrok û derhênanî ya M. Saît Alpaslan e. Tê de Şahabettîn Dax, Gezmîş Satici, M. Saît Alpaslan, Vural Tantekin, Yilmaz Kurttekin, M. Emîn Yalçinkaya, Hulya Atli û Sabahat Kizilkaya lîstine.
Di sala 2003 an de li Amedê, ji aliyê Aşanlar Muzîk Yapim ve hatiye çêkirin. Di Gulan 2004 an de çapa fîlm ya duwem pêşkêşî firotinê bûye.
Dîwan, di wêjeya klasîk de, peyvika "dîwan" ji wê berhemê re tê gotin ku nivîsarên wê beş bi beş in, bi formeke kifş e, herweha bi nikl û kêş û qafiye ye û pîvana kiteyan li ser jimareke kifş hatiye amadekirin.
Bo mînak dîwanên Melayê Cizîrî, Pertew Begê Hekarî, Evdirehmanê Axtepî û bi dehan berhemên din.
Dîwan di nava xelkê de, ji wê avahiyê re tê gotin ku civata kesên xuyanî lê çêdibe. Bo mînak: dîwana Şêx filankes, dîwana filan begî, dîwana bêvan maqûlî û hwd.
Pirtûka Delîl Mîrsaz a bi navê 'Ji Ava Ferad Dilopek' ji 12 çîrokan pêk tê û bi taybetî bûyerên piştî salên 1980'î wekî mijar digire dest. Pirtûk ji aliyê weşanên aram ve li Tirkiyeyê hatibû çapkirin.
Şaredariya Qoserê ev pirtûk bi boneya Mîhrîcana yekem a Çand û Hunerê ya Qoserê (25.09.2004) belaş belav kir.
Zimanê Meroîtîk, li Meroë u Sudan ê Serdema Meroîtîk(nêzîkî navbera sala B.Z. 300-P.Z. 400) hatîye peyvîn u îroj naye bikaranîn.Bi alfabeya Meroîtîk hatîye nivîsandin.Peyvêwê ya pirranî ne hatiya fahm kirin.Ji bo vî havî hin kes zimannasiyan wê têdixe nav zimanên îzolekirî.Zimannasîyandin jî aliya peyvên hatîye bi wate kirin wê têkilî dike Zimanên Nîl-Sahra.
[http://tr.wikipedia.org/wiki/Meroitik_dil Wîkîpediya Tirkî]
Zimanê Îzolekirî, zimanê xwezayî be jî navberawêya zimanêdin tûneye. Rêzika rêzimana wî
zimanê din cûda ye. Mînakê herî giring avane ye: baskî, aynukî, buruşaskî, korekî ye.
Helbestên Welatê Bindest pirtûka yekemîn ya M. Saît Alpaslan e.
Di sala 1992'an de li Stenbolê, ji aliyê Weşanxana Pelê Sor ve hatiye weşandin. Bi weşandina vê pirtûkê, cara yekemin helbestvanek li welêt dijî pirtûkek kurdî weşandiye.
Muzîk yan sazbendî, dengê mirovan, an jî dengê amûran bi formeke xweşik û hestiyar anîna cem hevduye. Wek şaxeke hunerî pir kevn e. Di xwezayê de gelek dengên cuda vêşartîne. Ji destpêka mirovatî hetanî roja îro, muzîk bi formên cur be cur hatiye.
Li gor şaxên din yê hunerê, di nava muzîkê de, gelek şaxên din jî dikarin roleke mezin bilîzin. Muzîk, tenê ji dengan pêk naye. Heman demê de, gotin jî di nava berhemeke muzîkal de xwedî roleke sereke ye. Bi hêza gotinê, berhemek dikarê xîtabe dil û mejiyê guhdarvanan bike. Bi hêza newayekê, berhemek dikarê xîtabe guhê guhdarvanan bike.
Lêkolînên di derbarê muzîkê de derdixin holê ku, newa û rîtm, di mejiyê mirovan de, yekser bandora xwe li ser bêşên ku şabûnê, bêrîkirinê, an jî ji xemgîniye berpirsiyarin dike. Ji ber vê jî, muzîk, deriyê ku diçê cîhana hêstên mirovan ve dike. Hem bi dîtin, hem bi bîhîstin, hem jî bi hêsîn dikare bikevê rihê mirovan û wan di nava dengan de bibe rêwîtiyek.
Li gor çand û ziman, erdnîgarî, ol û sosyolojiya mirovan muzîk dibe xwediyê formên cuda. Hêrî nirxandineke klasîk ew e ku, muzîk gerdûnî ye. Mirov ji zimanekî qet fehm nekin jî dikarin ji newayekê tesîr bibin.
Zarfatîk (yan jî fransîya Cihû) zimanik Cihû ye u îroj nîn bûye.Berê li Bakura Fransa u rojava yê Almanya weke ku bajarê Maînz, Frankfurt am Main u Aachen dihat peyîvîn.
Bêjeyê Zarfatîk bi Îbranî tê wateya Fransa u li bêjeyê Tzarfat(צרפת) hatiye çêkirin.
Weke xexamên Rashî u Rabbî Moshe HaDarshan ê navdar sedsala 11.li vê zimanê pirtûkan nivîsandîye.Qewûrandin u zorkirin bûye nînbûnê vê zimanî.
Yîdiş, îdiş, almaniya cihûyî (bi yîdiş: ייִדיש "yîdîş" / אידיש "îdîş" "cihû") zimanekî malbata zimanên germanî ye û li Ewropa, Amerîka û li Asyayê ji hêla bi sê milyon û nîv mirov ve tê peyivîn. Wek zimanên cihûyên din alfabeya îbranî tê nivîsandin.
Dûgelên bi vê zimanê tê peyivîn.
Li DYA (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) (1.250.000), li Rûsyayê (701.000), li Îsraêlê (215.000), li Ûkraynayê (634.000), li Rûsyaya Sipî (231.000), li Almanyayê (49.210), li Kanadayê (49.890), li Letonyayê (40.000), li Romanyayê (1.100), li Estonyayê (570), li Arjentîn, Polonya, Macaristan, Holenda, Moldova û dûgelên din tê peyivîn.
Li Swêd, Holenda û li Moldovayê zimanekî fêrmî ye.
Zimanê champenois (bi zimanê champenois: "champaignat") zimanekî latînî ye û li herêma Champagne ya Fransayê û li herêma Walonya ya Belgiyayê jî tê peyivîn.
Li Walonyayê tê naskirin ku zimanekî herêmî ye.
Napolî, napûlî, napolîkî (bi napolî: "nnapulitano"; bi îtalî: "napoletano") zimanekî latînî ye. Li Napol û Campania û herêmên derdorê ji hêla nêzîkî 7.800.000 kesî ve tê xeberdan.
Ev ziman ne îtalî ye û nêziki zimanên sîcîlî û kalabriyayî ye.
Rûkiye Özmen nivîskareke kurd e.
Özmen li Emerîn (Cizîr) hatiye dinyayê.
Elîezer Ben-Yehuda (bi îbranî: אֱלִיעֶזֶר בֶּן־יְהוּדָה‎‎; jdb. 7ê kanûna paşîn a 1858 – m. 16ê kanûna pêşîn a 1922), Jîn kirina Îbranî yê nûjen bi saya wî ye û Îbranî ya Nûjen herî yekem zimanê zikmakî yê Ben-Yehuda ye. Ew nivîskara ferhenga Îbrankî yê Nûjen ê herî yekem e.
Eliezer Ben-Yehuda li bajarê Luzhkyê ya Rûsyaya Çarî bi navê Eliezer Yitzhak Perlman hat dinê. Luzhky iro bajarê Vitsebsk Voblast ya Belarûse. Eliezer Ben-Yehuda di sê saliya xweda çu dibistaneke Cihû û perwerdehiya Tevrat û Zimanê îbranî hilda. Di temenê xwe yê 12 salîda ewî dikarîbu ku pirtûkên Tevrat, Mîşna, Talmud yê ku bi zimanê îbranî hatiye nivîsandin, bixwîne. Ji ber vê yekê malbata wî, ji bo ku ew bibe Haham, ew qeydê Yeshîva (dibistana ku li ser ola Cihû perwerdehiyê dide) yê kirin.
Di dema perwerdehiya xweda gelek nivîsên bi zamanê îbranî yê ku olî û ne olî ne dît. Paşê, fêrî zimanên Frensî, Almanî û Rûsî bû. Perwerdehiya xwe li bajarê Duneburg a Letonya yê berdewam kir. Rojnemeya HaShabar xwend û nasiya wî bi Siyonîzmê ra çêbû. Ew fikirî, ku ew bikaribe zimanê îbranî li ser axa Îsraîl jîn bike, wê bikaribe hemû Cihû yên cîhanê bîne cem hev. Ji bo vê ramanê biryar da ku here Filistînê.
Di sala 1878’an da ji Împeratoriya Sovyetê derket û ji bo perwerdehiya bijîşkê hilde û di rojên pêşiyêda bi avayê bijîşkêyê alîkariya xwe li Cihû yên Filistînê bike, çu Parîsê. Li Parîsê di Zanîngeha Sorbonne da çar sal perwerdehî hilda.
Di sala 1881’an da bi jina xwe ku navê wê Deborah e, çu Filistînê. Di sala 1882’an da lawê wî Ben-Zion Ben-Yehuda (İttamar Ben-Avi) bû. Wî, lawê xwe bi temamî bi zimanê îbranî mezinkir. Gorî hinek çavkaniya, gava ku mîrovên bi zimanên din diaxifin, dahatin mala wan, ewî lawê xwe dişand oda wî. Ne ji bo zimanên din, ji bo hemu dengan ew wisa bu. Nedihîşt ku lawê wî dengên hespan, çûkan...hwd jî bibîhîse.
Eliezer Ben-Yehuda ji bo zimanê îbranî dewlemend bike û têxe zimanê axaftinê, peyvên nû ava dikir. Rêvebîrê dibistana Alliance Israelite Universelle Nîssîm Bechar di sala 1882an da xwest ku Eliezer Ben-Yehuda di dibistanêda perwerdehiya zimanê îbranî bide. Eliezer Ben-Yehuda ev yek pêjirand û wî li vir dest bi hînkirina ziman kir. Eliezer Ben-Yehuda ji ber sedemên tenduristîyê, demeke kurt di vê dibistanêda mamostetî kir.
Di rojnameke hêremî Hahavatzelet da çend sala nivîsandin kir û di sala 1884’an da ji bo perwerdehiyê bide mezinan, bi navê Hatzvî rojnamek derxist.
Dest bi avakirina ferhengekî kir. Ferheng ji 17 bergan pêk hat û pişt mirina wî, ji aliyê jina wî ya duyem Hemda û lawê wî hat qedandin.
Di 29ê çiriya paşîn a 1922an da zimanê îbranî bu zimanê fermî ya Cihûyên Filistînê. Eliezer Ben-Yehuda piştî vê serkeftinê, mehekî şunda di 16’ê Kanûna 1922’an da ji ber nexweşîya Jana zirav mir.
a> wê sêwirandibû. Sor jiyanê, tirincî başbûn û pêşketinê, zer tavê, kesk xwezayê, şîna nîl aheng û guncaniyê û binefşî manewiyatê temsîldikir.
Bêjeya gey di ferhenga îngilîzî ya Oxfordê de “kesê/a hevzayendxwaz (bi gelemperî mêr)” hatiye ravekirin."Gey", berê ji ber ku kêmasiya bêjeyeke pênasandina hevzayendxwazên mêr tunebû, hatiye bikaranîn û bere bere dest bi nîşandana “kesê/a hevzayendxwaz” jî kiriye.
Gey (nêrxwaz).
Jêderka bêjeya “gey” “gai” a fransî ye. Bi rîşalê xwe ev peyv dihat wateyên “dilşa, xemok” û “bi rengê rojen, mirêsdar”ê. Lê piştî salên 1960ê ji aliyê hevzayendxwazên mêr ve ji bo pênasandina xwe hat bikaranîn. Di Îngilizî de wateya din a bêjeya gey ber bi hişk bûnê ve çûye. Lezbiyen ji salên 1800î û vir ve ji bo pênasandina jinên hevzayendxwaz tê bikaranîn. Piştî derketina peyva gay, jinên hevzayendxwaz ji bo xwe jî dest bi bikaranîna vê peyvê kirine.
Di îngilîzî de cihêtiyek di peyvên homosexual û gay heye. Homosexual bi piranî taybetiya berpêbûniya kesan dike ango têgînek bijîşkî ye; gay jî nasnameya kesan dike. Wekî mînak her homosexual ne gay e, lê her gay homosexual e. Di gelek çand û civakan de kesên homosexual tê fedîkar û biçûkxistin û ew kes piranî dibin qûrbanên cudakeriyê. Ji bo rastî tundiya devkî û fizîkî, homofobîyê nebin, berpêbûniya xwe vedişêrin. Lê kesên gay, hevzayendxwazbûna xwe venaşêrin û weke nasnameyeke eqliyetan diparêzin û pir caran tevlî têkoşînên mafên LGBT dibin an jî derî têkoşîn bin jî ji civaka LGBT tên hejmartin.
Bi kurdî piranî wergerên peyva homosexual wekî "homoseksûel, hevzayendxwaz, hevzayendbaz, hevregezxwaz, nêrxwaz(ji bo mêr), mêxwaz (ji bo jin)" û herî wekî din ji bo gey hatiye bikaranîn. Li çapemeniyê de bikaranîneke hevpar tuneye. Ji bilî van peyvan ji bo biçûkxistin û pênaskirina mêrên hevzayendxwaz gelek peyvên homofobîk hene mîna "qûnde, qûnder, qûnek, hîz, qûnfiroş" û gelek caran li hin malperên kurdî tên bikaranîn. Ji bo jinên hevzayend jî wekî peyvên panik û panpanok tên bikaranîn
Berî sedsala 20an ji bo kesên hevzayend têgînek nedihat bikaranîn. Ev rewş van kesan derî ji misogeriya qanûnî dikir. Ji van kesan re li nav xelkê nav û navlêkên cuda dihat bikaranîn û têkiliyên hevzayendî yek ji çalakiyên tawanî, êrîşekî li dijî civak dihat pejirandin û homofobî her tim dihat dilbijîkirin. Piştî şoreşa zayendî ya li salên 1960an de despêkir, pêvajoya pêşketin û daxwazkirina mafên qanûnî ya der heqê ferden hevzayendan re qewimand.
Rewannasî.
Rewannasî yek ji beşên zanistê ye ku yekem car hevzayendxwazî weke berpêbûniyeke cihê vekolaye. Di nav nexweşiyan de dabeşandina hevzayendxwaziyê û nexweşdîtina nêrxwazan ji aliyê zayendnasên Ewropayê ve hat çêkirin. Di sala 1886an de zayendnas Richard von Krafft-Ebing di pirtûka xwe ya bi navê Psychopathia Sexualisê de tevgerên zayendî yên bêzêdebûnê bi dawî dibin ku hevzayendxwazî yek ji wan e, di bin beşa rêşaşbûna zayendî de rêz kir. Li gorî wî hevzayendxwazî him ji dayîkbûnê tê û him jî dû re tê bûyîn û bi xelaskirina masturbasyonê û tedawîkirina nevrozê hevzayendxwazî wê ji meydanê rabe.
Li gorî baweriya Sigmund Freud, hevzayendxwazî di zarokaniyê de yekgirtina zarok bi ebeveynan re ku bi bandora yê xwediyê dijî zayenda wê/wî, pêk hatiye û ew wekî encama lihevxistina geşedana psîkoseksuel pênasandiye.
Heta di nav sedsalên 20an de modelên patalojîk ên hevzayendxwaziyê standard e.
“Li ser hevzayendwaziyê nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanistên civakî û rewannasî ev e ku tevgerên hevzayendxwazîyî û hestên evînîkî yên li hemberî hevzayendên mirov, guhertoyeke normal û erênî ya zayendî ya mirov in.”
Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê hevzayendxwazî ku di sala 1977an de di ICD-9ê de wekî nexweşiyeke rewanî dabeşandibû, bi pejirandina Kongreya Tenduristiyê ya Cîhanê a 43. ve (17 Gulana 1990) ji ICD-10ê derxist.
Daxuyaniya Komeleya Psîkiyatrên Brîtanyayê wanî ye: “Vekolîn dinimînin ku gey, lezbîyen an jî duzayendxwazbûn guncawî tenduristiya rewanî ya normal e. Ji ber ku mêxwaz, nêrxwaz û duzayendxwaz ji aliyên civak, malbat û hevalan tên vederandin û dûrxistin, di nav wan de rêjeya pirsgirêkên rewanî bilind derdikeve. Her çiqas komên kevneşopên Amerîkayê angaşt bikin ku 'ev pirsgirêkên rewanî ji ber hevzayendxwaziyê pêk tên' jî peyt û selmana wan tune ne.”
Zorkeriya li dijî hevzayendan ev e ku bi riya devkî an jî fîzîkî tacizkirina mêrên hevzayend an jî jinê hevzayend ji aliyê kesê/a ku heteroseksuel an jî berpêbûniya wê/wî nayê zanîn. Di gelek çandan de cudakerî û pêşbiryarî li hemberî hevzayendan tê dîtin. Her çiqas hevzayendî ji aliyê bijîşkî û psîkolojî, wekî nexweşî yan jî pirsgirêkeke derûnî nayê hesibandin jî, piraniya civakên girtî, hîna jî hevzayendî mîna nexweşiyeke, pisrgirêkeke derûnî yan jî li gorî qeydeyên olî rêşaşî dipejirin û hevzayendan vederdikin. Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji alîyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê,li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbîyen mezitirin e.
Li Kurdistana Tirkiyê di sala 2006an de Ahmet Yildiz ku di çapemenîyê de wekî cinayeta namûsê ya yekem tê pênaskirin û di sala 2014an de Roşîn Çîçek ji aliye malbatên xwe ve ji ber ku hevzayend in, hatin kuştin.
Volapük an jî volapuk (peyv tê wateya "zimanê cîhanê"; ji "vol", cîhan û "pük", ziman) zimanekî çêkirî ye yê ku di sala 1879-1880'î de ji hêla keşîşê katolîk ê alman Johann Martin Schleyer ve hatiye çêkirin.
Çavkaniyên bêjeyên vî zimanê bastûrî yê alîkar li îngîlîzî, almanî, fransî û latînî ye. Vî zimanê çêkirî berê balkêşa mirovan kişandiye û bi sedan mirov hînî volapük bûne û gelek kovar û pirtûk pê derketine. Lê bi derketina zimanekî çêkirî yê nû yê bi navê esperanto ve cihê xwe berdaye wî zimanî.
Volapük jî yek ji zimanên projeya Wîkîpedyayê ye.
Alfabeya wî.
Aa Ää Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Tt Uu Üü Vv Xx Yy Zz
"Îdo" yan jî "Zimanê Îdo" zimanê çêkirî ye.Ji bo navbera mirovên zimanê zikmakî ya wan ê cûda çê bike li sala 1907 ve li hêla Uniono por la Linguo Internaciona Ido(Pêvhatina îdo yê Zimanê Navnetewî) hatîye pêkanîn.
Ev ziman wek Esperanto ye û mirov kani bêje ku vê ziman ji bo kêmasiya Esperanto rake hatîye çêkirin.Kesên ku Îdo di zane zimanê Esperanto jî fahm dike.Cûdahiya nav a ev dû zimanan herî giring li alfabe ye.Îdo alfabe ya standarta Latînî bikardîne.Lê li nava alfabeyê Esperanto tîpên "q", "w", "x", û "y" tûneye,cihê wî tîpên "ĉ", "ĝ", "ĥ, "ĵ", "ŝ" û "ŭ" heye.
Tê texmîn kirin ku dû-sê hezar kes zimanê Îdo dizane.
Osêt (osî: Ирыстон, "Îriston"; rûsî: Осетия, "Osetiya"; gurcî: ოსეთი, "Oset'i"), herêmeke Qefqasyayê ye.
Welat navê xwe, Gelê Os ku pirraniya herêm pêk tîne, histendî ye. Li welatê de gelê rûs, gurcî, ermenî û gelê Qefqasê din jî dijîn.
Îroj Osêt li nav dû dûgel mayî ye. Bakur li nav Rûsya ye; başûr jî heta sala 2008an ve li Gurcistan bû. Lê Başur azadiya xwe histend û li hêla Rûsya ve hat naskirin.
Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê
Hiyeroglîfa misrî yeroglîfa misrî, an jî " wênenivîsa misrî, anku nivîsa misriyên kevin, ji sedan sembolan pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e.
Li hiyeroglîfên misrî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî.
Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin.
Şêwaza nivîsê.
Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li papîrûsan tê dîtin.
Ferhadê Çelebî helbestvan û nivîskarekî kurd bû.
Ferhadê Çelebî di sala 1961an de li bajarê Amûdeyê ji dayik bûye, xwendina xwe ya seretayî li wir kuta kir. Li Şamê Fakulteya Aborî di sala 1985an de tewa kiriye. Çîrok, şano, helbest û gotar nivîsandine û wergerandin jî kiriye.
Di roja 31.10.2004an de li ser riya Qamişlo-Helebê nêzîkî bajarê Reqayê ligel du birayên xwe Zibêr û Şêro di rûdaneke hatûçûnê de jiyana xwe ji dest da.
Devoka Qerejdaxê ango qerejdaxî devokek kurmanciya botî ye. Ev devok a ku li herêma qerejdaxê dest pê dike heta Wêranşarê û Qamişlokê tê axavtin xwedî kevneşopiyek bidevkî ya xurt e. Bi deng, gotin, peyv, mersele, çîrok û gelek aliyên din de dişibe zaravaya Dimilî. Li herêma Qerejdaxê, kurmancî û zazakî (dimilî) pirr nêzî hev in. Mirov dikare bibêje ku Kurmancî û Zazakî li herêma Qerejdaxê dibin zimanek û hergî herêm dûr dikeve, herdû zarava jî ji hev dûr dikevin.
yên di parantêzê de peyvên Kurmancî ya standart in. Ên din bi vî awayî tên gotin li Qerejdaxê û bi Zazakî.
Kurmanciya Qerejdaxê ji tesîra Farisî ji gelekî dûr e û ji ber ku li dora çiyayê Qerejdaxê ye, ji telekomînîkayon û medyayê jî dûr e û di bin tesîra ti zimanî de nemaye. Wek minak: Lêkera `Bûyin-Bûn` li gor Subjektê diguhere di Farisî û Kurdî de wek hev in.
Di kurdî û farisî de wusa ye. ji bo Tu î, ji bo ew/wê jî e ye. Di farisî de jî wusa ye. Lêbelê di Kurmanciya Qerejdaxê de ne wusa ye.
Yek taybetmendiya Kurmanciya Qerejdaxê jî ev e: Gava sûfiks tê dawiya peyvan, heger tîpa dawîn ya wuşeyê bi deng be, ew deng diçe, sûfîks îlawe dibe.
Kelûn Abdû navê zaravayeke kurdî li Farsê ye. Gorî zimannasê alman Oskar Mann ev zarava yek ji zaravayên kurdî ye, a ku zaf di têsîra farsî de maye. Kesên bi ve zaravaye diaxivin li gundê Abdû di navbera Kazerun û Şîrazê de rûdinên. Bi texmînî vana kurdên ku ji aliyê Sefewiyan ve ji Kurdistanê hatine mişextkirin in.
Ji du eşîran pêk tê: Kardaran û Ebdûyî
"Rûdaw" (), heftenameyek û kenala televizyonê ya kurdî ye ku li Başûrê Kurdistanê û Ewropayê derdikeve.
"Tora Mîdyayî Rûdaw" li Başûrê Kurdistanê bi zaravayê soranî û kurmancî, bi tîpên erebî û latînî derdikeve.
Ji 6ê tîrmeha 2009an ve "Rûdaw" li Ewropa jî derdikeve û ji bilî Almanya, li gelek welatên Ewropayê tê belavkirin. Navenda Çapa Ewropayê li bajarê Almanya Kölnê ye. "Rûdaw" ji 32 rûpelan pêk tê û 15 rûpel kurmancî, yek bi zazakî û 16 ê din jî soranî ne. Rêvebirê beşa kurmancî Nasredîn Akyol û yê beşa soranî jî Hêmin Ebdullah e.
Gundê Eynikê (tirkî:"Gürgöze") girêdayî navçeya Misircê ye û ji şaredariya Misircê 3 km dûr disekine. Eslê gundiyên Eynikê tê gotin ji Eruhê ye û ewan ji eşîra Heciyan e (ev eşîr bi giranî xwe li Eruh û Mûşê bi cih kiriye).
Li gund ziyareteke pîroz heye û weke Ziyareta Şêx Ereb tê binavkirin. Gel bawer dike ku ax û ava ziyaretê ji nexweşiyên zerekeran baş e.
Du mezrayên Eynikê hene, navê wan jî Birkê û Bireynê ne.
Eynqesir () gundekî girêdayî navçeya Misircê ya ku bi ser Sêrtê ve ye.
Eynqesir gundê Mala Faro ye. Dibêjin ku qesir û qonaxa Bişarê Çeto û Cemilê Çeto li wî gundê bûye.
Fewzî Bîlge wênesaz û nivîskarê kurd e.
Fewzî Bîlge di sala 1962an de li Mêrdînê, li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Di heman salê de malbata wî koçî Qoserê kirine. Heya perwerdehiya xwe ya lîseyê qedandiye li wê derê maye. Di 1978an de li Zanîngeha Stembolê, beşa edebiyatê xwend. Heya ko dibistana xwe ya duyem, li Zanîngeha Mermereyê beşa zanisteyên civakî, di sala 1987an de qedand di ajansên girafîkî de xebitî.
Ji edebiyatvanekî bêtir weke wênesaz tê naskirin û hezkirin. Wî li çar aliyên welêt bi dehan pêşengeh li dar xistine. Şeş–heft salan di navendên çand û hunerî de di gelek beşan de, bi taybetî jî li beşên hunerên şêwekariyê berpirsiyarî girt û gihaşt gelek xebatên serkeftî. Bi sedan nivîs û xebatên wî yên wêneyan di kovar û rojnameyên kurdan, weke Nûdem, Pelîn, Roj, Medya Güneşi, Jiyana Rewşen, Kevan, Tîroj de hatine weşandin.
Ev sêzdeh sal e bi keçikeke Dêrikî, xweşik, arkeolog re zewiciye. Bi navên Sultan Stêra û Serhat Berzan du zarokên wan hene.
Ev çend salên dawiyê li Batmanê dijî, di kargeha xwe ya hunerên şêwekarî de gelek şagirt gihandine. Ev sê salên dawiyê weke çîroknivîsekî tevdigere û pirtûka xwe ya yekemîn ji dosyayên xwe yên çîrokan yek, bi navê Jidilara di 2002an de weşand. Di demeke kin de albumeke wî ya ko ji wêne û nivîsarên şîroveyên wêneyên wî pêk tê wê bigihêje xwendevanan.
Bîlge, Fewzî
Wênesaz an wênevan kesên ku wêne çêkin in. Wênesaz hunermend in.
Li Rojhilata Kurdistanê ji bo "wênesaz" "wênekêş" tê gotin. Lê li Bakurê Kurdistanê "wênekêş" ji bo makînaya fotografan tê bikaranîn. Gotina "wênesaz" li ser bingeha wêne û sazkirinê hatibe çêkirin jî, gotina "wênekêş" li ser wêne û kişandina firçeyê hatiye çêkirin. Di kurmanciya bakur de "wêne hate kişandin" nîn e, lê "wêne hate girtin" heye. Nexwe "wênekêş" di şûna makînaya fotografan de ne gotineke 100% rast be jî, di çanda nivîskî de êdî wisa hatiye bikaranîn.
Vebêjeyên mîtolojîk ên Yûnanî bi vegotineke muhteşem li seranserê cîhanê bûne xwediyê deng û rêzdariyeke mezin.
Bi nêzîkeyî B.Z. (Berî Zayînê) di sala 725’an de Hêsiodos di "Theogonia" ya xwe de û dîsa bi nêzîkeyî B.Z di sala 775’an de Homeros di "Îlyada" ya xwe de, ev vebêjeyên mîtolojîk bi nivîsînê bêmirin kirine.
Ev vebêje gerdûneke ku pirr dişibe gerdûna îroyîn vedibêjin. Xwedayên xwe û lehengên xwe bi rewşên mirovî ku bi mirovan re hene dişayesînin. Xweda û xwedawendên yewnanî malbateke mezin in. Di vê malbatê de her ferd xwediyê kesayeteke cuda ye.
Li gorî mîtolojiya yewnanî tu tişt ji tunebunê çê nabe ango daring (madde) mêjîn (ezelî) û abadîn (ebedî) e. Ji ber vê jî berî hebûna xweda û xwedawendan jî daring bi awayekî aloz her hebû. Di mîtolojiya yewnanî de ji vî awayê aloz ê gerdûnê re “xaos” tê gotin.
Di vê mîtolojiyê de afirandin ji civaka maderşahî ber bi civaka pederşahî tê guhertin. Her weke rêveberiya mirovî di rêveberiya xwedayî de jî rêveberî ji bav dibuhure kur û herwiha di buhure neviyan jî.
Di mîtolojiya yewnanî de Maderexak (Gaîa an Gê) xwedawenda yekemîn e. Mirovên ku li yewnanîstanê dijiyan û bi axê jiyana xwe didomandin, ji ber ku pêwîstiya wan bi bereket û zayîna axê hebû xwedawenda yekemîn Gê dihebandin. Van mirovan zayîna jinê û bereketa axê şibandibûne hevûdu, lewre jî sifateke mê dane axê.
Zayîna Yezdanan.
Ji aloziya ku kaos jê re tê gotin sisê heyberên nemir afirîn; Gaîa (Maderexak), Tartaros (Tariya Binê Erdê) û xwediyê delaliyeke bêpayan, tîmsalê evînê Eros (Evîn). Paşê Gaîa bêyî ku xwediyê mêrekî be Ouranos afirand û pê re zewicî. Bo ku wê werbigire û wê biparêze ew bi xwe re yeksan kir. Û ew kire bavê asîmanan. Bi vî awayî binê erdê (Tartaros), xak (Gaîa), evîn (Eros) û esman (Ouranos) afirîn. Ji zewaca Gaîa û Ouranos sisê zarokên nemir ên pêşîn çê bûn; Dêwên Sedmil. Her dêwek xwediyê pêncih serî û sed milî bû. Piştî van jî sisê zarokên yekeçav ku ji wan re Kuklops tê gotin, çê bûn.
Ouranos ji hêza van şeş zarokên xwe ya hovane tirsiya û ew di kûrahiya Tartaros de heps kirin. Ouranos bawer kir ku dê bi vî awayî desthilatdariya xwe abadîn bike. Lê dilê Gaîa bi jana zarokên wê pare pare dibû û li benda fersenda tolhildanê bû.
Zarokên Gaîa û Ouranos ên din dozdeh Tîtanan bûn. Ji Tîtanan Hêlios xwedayê rojê, Selênê xwedawenda heyvê, Okeanos xwedayê oqyanûsan, Thetis xwedawenda kehanetê, Kronos xwedayê zemên, Rea xwedawenda bereketa zayendî bû.
Gaîa biryar da ku bi alîkariya zarokên xwe tolê ji Ouranos bihilîne. Ji bo vê jî ji berheste daseka pirr tûj çê kir. Û ji zarokên xwe xwest ku bi vê dasê tola zarokên wê yên li bin erdê hilînin. Ji ber ku zarokên wê ji bavê xwe Ouranos pirr ditirsiyan pêşîn ev awata wê bi cih neanîn. Lê piştî ku lawê wê yê herî piçûk Kronos biryar da ku vê awatê bi cih bîne tîtanên din jî alî Kronos kirin. Bi şev dema ku Ouranos li qiraxên deryayê bi jina xwe Gaîa re raketibû xwedawenda heyvê Selênê ronahiya heyvê birriya û bi alîkariya Selênê û tarîtiyê Kronos bi dasa kevirîn a tûj bavê xwe Ouranos xadim kir. Ouranos bi janeke bêpayan qêriya, ji xwîna wî ya ku dilopî axê bû îfrîtên kirêt ên çençûs ên bi navê Dêw çê bûn, ji bedena wî ya ku di nav avê de bi kefê winda bû jî Aphrodite’a ku jê re dibêjin xwedawenda ku ji kefê afiriye, çê bû.
Piştî serhildanê Kronos li şûna bavê xwe bû xwedayê asîmanan. Lê ji ber ku mîna bavê xwe ji Dêwên Sedmil û Kuklopsan tirsiya, sonda xwe bi cih neanî û ew di tariya kûrahiya Tartaros de hiştin.
Piştî hêvîşkestinê Gaîa li benda fersendeka din ma ku zarokên xwe ji kûrahiya Tartaros derîne. Û bi kehanetekê got ku dawiya Kronos jî dê mîna ya bavê wî be.Lê Kronos bi baweriyeke mezin got ku “ ez dê qedera xwe biguherim”. Lê guhertina qederê ewqasî ne asan bû. Kronos ji jina xwe Rea pirr hez dikir û piştî demeka kin keçeke nazenîn a bi navê Hestia ji dayik bû. Dema Rea ew nîşanî bavê wê Kronos da qedera Kronos di serê wî de bi vîzîn buhurî û bi tundiya van hestan keça xwe Hestia bi carekî daqurtand. Paşê çar zarokên din ji Rea re çê bûn. Tev zarok jî bi heman hestên tund ên Kronos hatine daqurtandin: Poseidon, Hêra, Dêmêtêr, Hadês.
Ji ber van bûyeran dilê Rea bi janan tijî dibû. Dema ku bi zarokê şeşemîn avis bû, çû çem diya xwe Gaîa û alîkarî jê xwest. Gaîa got ku dema zayînê hat biçe Girava Krît û li wir li Çiyayê Dîktîsê li şkefta veşartî xwe veşêre. Gaîa got ku,” ez dê bi periyan alîkariya te bikim ku dê zaroka te bi şîrê bizihnan xwedî bikin û dê dergûşa wî bi darekê ve daleqînin ku Kronos ne li asîmanan ne jî li behrê nabîne.” Gaîa got ku ji bo xapanina Kronos jî tenê ferşekî bi qasî zarokekî bes e."Zeus"Bi vî awayî Rea, piştî ku Zeus çê bû ew li şkeftê hişt û bi kevirekî çû cem Kronos. Dema Kronos kevir dît berî ku lê binihêre ew bi çarekî daqurtand. Herwiha got qey min qedera xwe cardin guhert. Lê guhertina qederê ewqasî ne asan bû. Sal buhurîn Zeusê zarok mezin bû, bû xwedayekî gihîştî. Bêyî ku haya Kronos jê hebe.
Rojeka ku Kronos tî bûbû, ji Rea vexwarinek xwest Rea jê re vexwarineke xweş anî. Dema ku piyaleya wî qediya yeke din jî xwest, lê vê carê ne Rea yekî biyanî –Zeus- piyaleya tijî jahra ku Gaîa dabûyê anî. Heya ku Kronos pê hesiya ku ew biyanî ye zû ve vexwarin qedandibû. Ji nişka ve Kronos di ûrê xwe de janeke bêpayan his kir, û kevirek vereşand. Paşê jî zarokên xwe yên din ku vêga tev mezin bûbûn vereşandin.
Li hemberê vê serhildanê Kronos got ku her kî bixwaze li şûna min desthilatdar be divê ku bi min re û herwiha bi Tîtanên din re jî şer bike, ji ber ku bêyî vê nabe. Lewre Zeus û xweh û brayên xwe bi Tîtanan re deh salan şer kirin. Lê ne ew ne jî Tîtan bi ser ketin. Di dawiyê de Gê’ya ku vexwarina jahrîn ji bo Kronos dabû Zeûs dîsa alî wan kir û qala Kuklops û Dêwên Sedmil ên di kûrahiya Tartaros de kir.
Zeus û xweh û brayên wî Kuklops û Dêwên Sedmil ji Tartaros xelas kirin û bi alîkariya wan di şer de bi ser ketin. Tîtan jî di kûrahiya Tartaros de heps kirin.
Paşî xwedayan ji bo ku desthilatdariya xwe bibijêrin peşk avêtin. Ji Zeus re xwedahiya asîmanan, ji Poseidon re xwedahiya deryayan, ji Hadês re jî xwedahiya binê erdê derket. Zeus bi xweha xwe Hêra re zewicî û ew bû xwedawenda zewac û zayînê. Hestia bû parêzvana malbatê. Dêmêtêr bû xwedawenda bereket û çandinê. Zeus bû bavê xwedayên din jî paşî; Athêna, Apollon, Artemis, Persephonê, Arês û Hêphaistos. Bi vî awayî dawî li desthilatdariya Tîtanan hat û desthilatdariya xwedayên nû dest pê kir. a>
Dêmêtêr û Keça wê Persephonê.
Xwedawenda ku demsalan tîne, diyariyên ku ji bo domandina jiyanê pêwîst in dide, Dêmêtêr e. Ew ji mirovên mirinok û ji axê pir hez dike. Mirovên mirinok jî jê pirr hez dikin. Xwedawenda mezin Dêmêtêr ye. Jinên cotkarên yewnanîstanê her êvar dema sifreya şîvê amade dikirin sênîyeke zêde jî didanîn ser sifreyê, ji ber ku îhtîmal heye xwedawenda çandinê Dêmêtêr bibe mêvanê wan.
Ji ber ku şîva mala cotyarekî ji şîvên qesrên mezin ên Olîmposê, ku Hêphaistos plana wan çê kir û Kuklopsan jî ava kirin, tercîh dike, xwedayên Olîmposî yên din dev diavêjin wê, lê ew tenê dibişire.Dêmêtêr, dilovan, nazik û destvekirî ye. Ew herwiha keça mîrê Tîtanan ê erjeng Kronos û xweha mîrê asîmanan Zeus e.
Şadiya jiyana Dêmêtêr a bêmirin, keça wê ya ji Zeus e; Persephonê. Persephonê ji roniya rojê, ji kulîlkên hovik û ji ken hez dike. Kulîlkên hovik ên Sîsîlya pirr xweşik in. Ji ber ku ewqasî xweş in jî Persephonê tim zembîla wê di dest de li mêrgên Sicîlyayê kulîlkan dicivîne. Pirrê caran Athenaya çavronî û xwedayê nêçîrê Artemis pê re hevaltiyê dikin li van mêrgan.
Rojekê Aphrodite, Mîre Miriyan Hadês ku bi erebeya xwe li Girava Sicîlyayê digere, dibîne. Mîrê siyan weke her demê kontrola Typhonê ku di bin Çiyayê Etna de xwe drêj kiriye û ji devê xwe agir direşîne, dike de ku mirovên mirinok ji van lerzînên erdê û derketina agir zerarê nebînin.
Aphrodîtea zêrîn bang dike kurê xwe Eros û wiha dibêje:” ji mirinokan pirr kêm kes qedr didin hêz û mezinahiya me. Bi baldarî binihêre ku çawa Athena, Artemis û Persephonê ji ramanên evînê direvin: Zeus û xweha wî û Mîrê Deryayan serî li ber çekên me tewandin. Vêga dor hatiye Mîrê Miriyan Hadês jî ku em desthilatdariya xwe pê bidin naskirin. Yekî ji tîrên xwe yên ku hedefa xwe tu caran şaş nakin bişîne dilê Hadês de ku mîna dînan di evîna Persephonê de noq bibe.”
Tîra Eros dike ku Hadês dil dikeve Persephonê û Hadês wê ji bavê wê Zeus dixwaze. Zeus wê demê jê re wiha dibêje:” helbet ev ê bibe şahiyeke mezin bo min, lê birayê min ê xoşewîst tu bizanibe ku xweha me Dêmêtêr nahêle ev zewac bibe. Ew nahêle ku Persephonê ji ronahiya roja Hêlios, ji erdên tijî kulîlk, ji geşta azad mahrum bimîne û bibe keybanûya mîrîtiya te ya tarî. Tu wateya hêz û desthilatdariyê bo Dêmêtêr û Persephonê nîn e. Lê ji ber ku birayê min û desthilatdarê mîrîtiyeke mezin î, her çî qas ku ez nikaribim wê bi zorê bidim te jî, ez ê bi dizî ve alî te bikim de ku tu wê birevînî.”
Rojekê ku Persephonê li mêrgên Sicîlyayê kulîlkan dide hev, kulîlkeke ecêb xweşik ku heta wê demê nedîtîbû dibîne. Hevalên xwe li pey xwe dihêle û ber bi kulîlkê diçe ku biçine. Nepêkan e bizanibe ku bavê wê bo Hadês wê birevîne ji axê ev kulîlk afirandiye. Dema Persephonê bo çinîna kulîlkê ber pê diçe ji nişka ve ax vedibe. Erebeyeke ku bi hespên reş e û mîrê miriyan Hadês bi xwe diajo derdikeve. Hadês bi destê xwe yê çepê dizgîn digire û bi destê xwe yê rastê jî Persephonêyê hildide erebeya xwe. Bêyî hevalên wê hay jê hebin wê direvîne û bi dûr dikeve.
“Dayê, dayê” bangî diya xwe dike Persephonê,”alî mîn bike, min xelas bike”. Lê diya wê jê pirr dûr e. Ji xwedayan û mirovan kes dengê wê nake. Tenê mîrê rojê Hêlios ji erebeya xwe ya ku li asîman pê digere bûyerên ku diqewimin dibîne. Dema Artemîs û Athena têne mêrgê erd ji zû ve hatiye girtin û kulîlka ecêb xweşik jî winda bûye. Li dû xwedawenda ciwan tenê zembîla wê ya tijî kulîlk dimîne.
Dema ku erebeya Hadês wê di nav golên kûr û hewzên ku dû derdixin de dibuhurîne, Persephonê hîna jî bangî diya xwe dike. Hêvîdar e, heta axa ku çandinê dide, deryaya ku bi lez diherike û Hêliosê ku li jor erebeya xwe diajo xuya ne hinek dengê wê bibihîzin. Piştî ku erd li pey wan tê girtin jî dengê Persephonê li ser çiyayan olan dide; li bin deryayan belav dibe. Dema xwedawenda mezin qêrîna keça xwe dibihîze dilê wê tijî jan dibe. Benê porên xwe yên xweşîk vedike, hewranê xwe ji milên xwe berdide. Mîna teyrekî hov, di navbera behr û berriyê de li her derê bê hêvî li keça xwe ya wenda digere.
Xwedayên nemir ku dizanin Persephonê li kû ye bê deng dimînin. Mirovên mirinok jî nikarin alî wê bikin. Ji bo ku tariya şevê lêgerîna wê qut neke ji agirê sor ê kratera Çiyayê Etnayê du darên qajê pê dixe. Ji hingî ve ne stêra berbangê ne jî ya êvarê dîtine ku bêhna xwe vedide. Lê beredayî digere li cîhanê. Di dawiyê de Dêmêtêr diçe Sicîlyayê ku keça wê dawîn li wir hatibû dîtin. Bêyî ku bizanibe kî sûcdar e her kesî ceza dike. Ger kesek nebêje ka çi bûye ji keça wê dê diyariyên xwe yên ku jiyanê didin ji wan bistîne. Kotanan dişikîne, gayan û xwediyên wan dikuje. Emir dike cîhanê de ku tovên di axê de veşartî ziwa bike û wan kurmî bike. Axa ku bi bereketê navdar e hêdî hêdî şorax dibe. Paşê bayên tund bi xwe re tofanên baranê tînin. Teyrên çavbirçî garisên ku di lasikan de ter mane xelas dikin, dixwin. Xwedawenda mezin diçe derên dinyayê yên din û ji tev mirovahiyê re ziwahî, perîşanî û xelayê tîne. Paşê xwedawenda mezin bi meşaleyên xwe yên ku hîn jî pêketî ne diçe cem Hêliosê ku hem xwedayan hem mirovan hem jî tavê temaşe dike. Dêmêtêr jê re wiha dibêje:” min qêrîna keça xwe kir, mîna ku bêyî dilê wê hinek wê birevînin diqêriya. Dîsa jî nizanim ka çi bûye jê, ji ber ku erebeya te, te ser erdên çandî û deryayên bi lez diherikin digerîne divê te dîtibe ku kî keça min revandiye.”
Mîr Hêlios wiha bersiva van peyvan dide:” ji ber ku ez bi halê te yê bikerb xemgîn dibim ez ê ji te re rastiyê bibêjim. Ewrcivîn Zeus bo ku bibe keybanûya wî alîkariya Hadês kir û Persephonê da revandin. Min qêrîniya wê ya dema revandinê kir. Dîsa jî ji ber ku birayê te mîrê miriyan xwediyê mîrîtiyeke mezin e, ev ê zewaceke baş bibe. Hêrsa xwe bibirre û jana xwe kêm bike.” Wê demê dilê Dêmêtêr bi hêrs û janake kûrtir tê dagirtin. Dêmêtêr biryara xwe dide ku Olîmposiyan bi kuştina tev mirovan ceza bike. Ji vir pê ve mirov êdî xwedayan bi qurban û diyariyên bêpayan rûmetdar nakin. Û Hadêsê erjeng ê xwediyê pirrtir miriyan bibe bo rûmetdarkirinê.
Zeus ji vê niyeta wê tirsiya û Irisê pê-ba dişîne pey Dêmêtêr ku vegere Çiyayê Olimbos. Ji ber ku Dêmêtêr bi ya wî nake. Zeus yeko yeko xwedayên Olîmposê yên din jî dişîne pey. Lê heta kesê dawîn Dêmêtêr bi ya wî nake. Dêmêtêr ji xwedayê dawîn ê ku hatiye pey re wiha dibêje.”bibêje Zeus ku ez ê ji bo peyvînê werim Olîmposa bêhnxweş lê heta keça xwe ya xweşik nebînim, nahêlim li ser rûyê dinyayê tovekî tenê jî şîn bibe.”
Dema Dêmêtêr diçe cem Zeus wiha jê re dibêje:” bavê mirov û xwedayan ez hatime bo keça me ya xweşik lava bikim. Ger haya te ji min nebe jî ez bawer im ku tu ji Persephonê hez dikî. Tu dizanî ku çawa ji ronahiya rojê, ken, dengê şadiyê û bêhna kulîlkan hez dike. Çawa tu dikarî bixwazî ku keseke wiha ji jiyanê hez dike bibe keybanûya welatê tarî û bisaw ê mirinê. Bêje Hadês de ku wê serbest bike. “
Zeus:”rast e Dêmêtêr hez û endîşeyên te yên ji bo keça me bi min re jî hene. Lê dîsa jî bizane ku Hadês ji ber evîndariya xwe keça me revand ew xwedayekî bi qasî min mezin e. Tenê di peşkê de ji bo min mîrîtiya asîmanan ji bo wî jî mîrîtiya bin erdê derket. Ger hêz û heza birayê me hêrsa te naqedîne wê demê ez ê bibêjim Hadês de ku Persephonêyê berbide. Lê tenê ger Persephonê tiştek li mîrîtiya miriyan nexwaribe dikare vegere mîrîtiya ronahiyê. Ger xwarina miriyan xwaribe, dê mahkûmî mîrîtiya bisaw bibe.” Dêmêtêr van peyvan wiha dibersivîne:” ez dê Persephonê li wan mêrgên ku ji wan hez dike bibînim, heta wê demê cîhan ê bêjiyan û ziwa bimîne.”
Piştî ku Dêmêtêr diçe Zeus agahberê xwe Hermês dişîne mîrîtiya tarî de ku emir bide Hadês bo serbest berdana Persephonê. Hermês ji Hadês re wiha dibêje:” Hadês apê dilovan, mîrê miriyan, bavê min ez şandim ji bo ku Persephonê bibim cem diya wê. Ji ber ku xwedawenda mezin tev kaniyên xwarinê tune kirine û dixwaze xwedayan bi kuştina tev mirovan ceza bike.”
Hadês bi van peyvan bi xedarî dikene. Ji Persephonê re dibêje;” ji bo tu diya xwe ya cilreş bibînî bi Hermês re biçe, lê divê tu ji dil bizanî ku ez jî ji te hez dikim û dixwazim bi min re li vir bimînî. Min bi başî yad bike, ji ber ku ez ê mêrekî baş bim bo te. Ji bîr neke ku ez jî birayê Zeus im û mîrîtiya min jî pirr mezin e. Dema tu li vir bî her tiştê jîndar û bilebat tu yê bi rê ve bibî. Ez ê bikim ku di nav xwedayên mezin de tu xwedawenda rûmetdartirîn bî. Ên ku mafê te nedin te û te nehebînin ez ê bi erjengiya xwe ya mezintirîn ceza bikim.”
Dema Persephonê van peyvan ji mêrê xwe dibihîze dilşad dibe. Dema li erebeya Hermês siwar dibe, ji bo ku heta dawiyê li ser rûyê erdê nemîne Hadês lipek hinara mîna hinguv dide Persephonê de ku bixwe, Persephonê bê hay û bê agah lipa hinarê dixwe. Paşî Hermês Persephonê dibe cem diya wê.
Dema Dêmêtêr keça xwe ya xoşewîst dibîne wê hembêz dike û bi lez jê pirs dike:”keça min rastî bibêje, te li mîrîtiya tarî ya Hadês tu tişt xwar. Ger te tu tişt nexwaribî tu dikarî bi min re li cîhana ronî bijî. Ger te xwaribî divê tu vegerî cem mêre xwe yê li welatê tarî.”
Persephonê bi çavên şil bersiv dide:” dema ku Hermês hate pey min mêrê min lipek hinara şîrîn da min, ji ber ku ez birçî bûm min ew xwar. Ji encamên wê bêagah bûm.”
Dema Dêmêtêr fam dike ku bihevrebûna wê û keça wê kin e çavên wê ji rondikan tijî dibe. Dema Dêmêtêr dibîne ku diya wê Rea ber pê tê şad dibe. Diya xwedayan bi dilovanî keç û neviya xwe hembêz dike.
Dibêje:” were keça min yê ku dikare bi şadiyê bijî divê bikaribe bi janan re jî bijî. Min ji birayê te Zeus xeberên baş anîn ji bo te. Xwedayên mezin dixwazin ku tu vegerî malbata mezin a Olimbosê. Persephonê dê tenê çariyeka salê li mîrîtiya tarî ya Hadês bimîne. Her sal bi hatina biharê re, bi vebûna kulîlkên bêhndar re Persephonê dê bê cem te, heta dema çinîna çandinê dê bi te re be. Hêrsa xwe ya li hemberî Zeus biqedîne. Bi keça xwe re ta’ma jiyana jîndar bistîne, bila ax berên xwe yên ji bo domîna jiyana mirovan pêwîst in dîsa bide.”
Dema Dêmêtêr peyvên diya xwe dibihîze di nav rondikên çavên xwe de dibişire. Tevî her tiştî dê bi keça xwe re be. Dê bikaribe bi van veqetînên. Dîsa bereketa axê didiyê. Paşê her du xwedawend tevî nemirên Çiyayê Olimbosê dibin.
Bi vî awayî pergala demsalan cardin tê saz kirin. Her sal piştî dema çinîna çandiniyan Persephonê ji bo demsalên zivistanê diçe cem mêrê xwe Hadês. Dema Hêlios cîhan cardin bi germahiya tavê hembêz kir Dêmêtêr dê bibîne ku Persephonê ber pê tê û dê wê hembêz bike. Dêmêtêr dê cardin bi çoşeke bêpayan kulîlk, tov û fêkiyan jîndar bike. Her car dê mirovan bi diyariyên xwe yên ku jiyanê didin şad bike.
Paşî mirovên li mêrgên germ ên xweş keç û dayikê bi hev re şad bibînin. Jinên cotyaran dê di şîvê de her êvar sêniyeke zêde deynin ser sifreyê, heye ku Dêmêtêra dilovan biba mêvan li wan.
Tewrêz (, bi farisî, تبریز, Tabrīz) navê paytexta Azerbaycana Rojhilatê ye. Tewrêz çaremîn (piştî Tehran, Meşhed û Îsfahan'ê re) bajarê herî mezin li Îranê ye.
Hew a Tewrêz suha û sar e. Zivistanê wê dirêjin û ba pirr heye. Di salê de 305 milî baran dibarin.
Tewrêz li bakurê rojavayê Îranê ye. Volkanê Sehend (3.710 m) li başûrê bajêre û ciyayê Aynalî (1.700 m) li bakurê bajêre.
Di Weşanên Özge de gelek pirtûkên ser çand û dîroka kurd hatin weşandin.
Xwediyê Weşanên Özge Mehmet Bayrak e.
Sevilla di sedsala 16'an de
Sevilla, bajarê çaremîn mezin li başûrê Spanyayê ye û herweha dibe paytexta otonomiya Endulusê.
Nizamettin Ariç hunermendekî kurd e. Bi muzîk û fîlmên xwe tê nas kirin.
Ew bi navê Feqiyê Teyran hatiye naskirin, lê belê navê wî yê rastîn Nizamettin Ariç e.
Ariç li herêmeke ku dengbêjî lê xurt bû hate dinyayê, li Serhedan. Ew li ber dengê Şakiro, Gerabêtê Xaço, Meyrem Xan û Zadîne Şakir mezin bû.
Di sala 1956 ji ber sedemên aborî malbata Ariç ji Agirî bar dike Enqerê. Di sala 1976 de jî ew bi awayekî çalek di radyoya TRT ya Enqereyê de programên hunerî amade dike. Ji ber ku ew di sala 1979 de li Agirî konserekê bi zimanê Kurdî pêşkêş dike, ji TRT tê avêtin. Piştre di navbera salên 1979-1980 de cara yekemîn bi navê Feqiyê Teyran albomên bi navê Bêrîvan, Dîlan û Diyarbekir derdixe.
Nizamettin Ariç, xwediyê awayeke taybet e, ew hunermendekî dengxweş, deng bilind û gotin şêrîn e. Bi giranî wî stranên folklorîk gotine, lê belê gelek helbestên Cegerxwîn jî bi dengê xwe pêşkêş kirine.
Yek ji albomên wî yên navdar Zînê ye. Zînê neynika trajedî û dramaya gelê Kurd e, Şahînê Bekirê Soreklî nivîsandiye.
Li kêleka stranan Ariç fîlmeke serkeftî jî pêşkêş kiriye, ew jî Klamek ji bo Beko ye.
25 salên jiyana xwe pêkêşî stran û hunera kurdî kirin. Bi deng, awaz û sazbendiya xwe wî bi her awayî bizav kiriye ku vê çandê biparêze û ji bo nifşên pêşerojê bi awayekî modern pêkêş bike. Yek ji afirandinên wî jî ew bû ku stranên gelêrî bi şêweyekî nû eda bike. Ne tenê serkeftina di awayê strandinê de, her wiha wî di warê rejîsoriya fîlman û lîstikvaniyê de nîşan da.
Johanna Spyri (z. 12 puşper 1827 Hîrzel, Swîsre - m. 7 tîrmeh 1901, Zürich), li navê wê ya dayîkbûnê Johanna Louise Heusser, nivîskareke swîsreyî ye. Li pirtûka xwe ya Heidi navdar e. Jiyana wê li havînan wek Chur û Graubünden herêman çolterî derbas bûye û nivîskar pirtûka xwe van deran qal kiriye.
Sala 2007'an de Heidi 125 salî bû. Ji bo bîranîna wê li Swîsreyê wêneyên Johanna Spyri têxistin li ser peryên hesin. Ew zaroka jî pir hez dikir, ji xwe berhemê wê ya Heidi encamê ev hesta ye.
Celal Debax (bi tîpên erebî: جه‌لال ده‌باغ, bi inglîzî: "Jalal Dabagh"), di sala 1939'an de li bajarê Silêmaniyê li başûrê Kurdistanê ji dayik bûye.
Celal Debax ramyar, nivîskar û rojnamevanekî kurdî ye. Seroke Partî Çep li başûrê Kurdistanê.
Ew wergêrê Manîfesta Komunîst e, ya ku di sala 1996 û 2001'ê de hate çapkirin.. Wî Srûda Înternasyonal jî wergerand bo kurdî (şêwezara soranî).
Celal Debax nuha (2016) li Swêdê dimîne.
Muhemmed Kabulî an Mamoste Qanî (jdb. 1898, Merîwan - m. 1965) helbestvanekî kurd ê Rojhilatê Kurdistanê bû.
Mamoste Qanî nasnavê Muhemmed Kabulî kurê Şêx Seîd ê kurê Şêx Muhemed Dolaş li sadatên Konepoşî çiqa Kabulî bi nasnavê Mamoste Qanî helbestvanê hevdem yê kurd e ku di sala 1277 koçî de li gundê Dulaşê ser bi navçeya Merîwanê hatiye dinyayê. Li zarokatiya xwe, dê û bavê xwe ji dest dan û ket bin serperestiya Seyîd Hesenê Çorî li gundê Çorê li Merîwanê.
12 salî bû ku xwendina xwe dest pê kir û çû bajarên Serdeşt û Silêmanî û Sine û Seqiz û Koye û Kerkûkê û car din vegeriya Silêmaniyê û hinekî jî bal zanaê dînî Îbn ul-Qeredaxî ders xwendiye. Piştre ji ber kêşeyên malbatî xwendin terikandiye û li gundan bûye pêşnimêj û mektebdar. Wî bi zimanên kurdî, erebî û farsî helbest gotine lê ji bo helbestên sade û rewan yên kurdî bi navûdeng e.
Mamoste Qanî di sala 1343 koçî di 67 saliyê de koça dawîn kir.
Mezopotamya TV televîzyoneke çandî a gelê kurd bû. Di roja 17 hezîrana 2000'an de fermî
dest bi weşanên xwe kir. Heta 2006'an xebata xwe domand.
Sabiha Gökçen (jdb. 22'ê adarê, 1913 li Bursa - m. 22'ê adarê, 2001 li Enqere), yekemîn pîlota şerê ya Tirkiye û cîhanê ye. Dê û bavê wê û hemî xizmên wê di Komkujiya Ermeniyan de hatine kuştin. Ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye dîlgirtin û mezinkirin. Di sêwîxaneyan de hatiye xwedîkirin û di sala 1925'î de ji aliyê damezrênerê Komara Tirkiyê Mustafa Kemal Atatürk ve wekî "keçika manewî" hatiye hilbijartin. Atatürk ew parastiye û bi fermana Atatürk perwerdeya pîlotiya şer dibîne û bi fermî dibe yekemîn pîlota şer a cîhanê.
Bombebarankirina sîvîlên Dêrsimê.
Di Komkujiya Dersîmê de cih digire û gundên Kurdistanê bombebaran dike. Tê zanîn di Komkujiya Dersîmê de nêzîkî 90.000 kurd tên kuştin û bi gotina Gökçen "Heger hemî nebin jî ji nîvê pirrîn bi destê Gökçen hatine qirkirin". Serhildana Dêrsimê zû vedabû û ji bo şerê ezmanî ti amadekarî nebûn. Balafiran zora serhildêran dibir û pirranî bi hêza balafiran û bombekirina sîvîlan serhildan têk çû.
Keça ermenî ya Atatürk.
Gökçen li Tirkiyeyê wekî "Lehenga tirk, diya tirkan, keça Atatürk" tê binavkirin û navê wê dane gelek kolanan û balafirgehan. Li ser navê wê dibistanên perwerdeya şer didin hatine vekirin. Wê 22 cureyên balafiran ajotiye û bikaraniye. Li ser alîkariya YKSS bo komara nû ya tirkan, li YKSS'ê perwerdeya taktîkên şerên ezmanî dîtiye. Ji aliyê dewleta Tirk ve xelata xizmeta bilind wergirtiye.
Rûdana Ermenîbûna Gökçen.
Heya salên 90'î kesê nedizanî ku Gökçen bingeh Ermenî ye û dê-bavê wê di komkujiya Ermeniyan de hatine kuştin. Rojnamevanê navdar ê Tirk Uğur Mumcu cara pêşîn ev yeka han diyarkir. Piştre Gökçenê bi xwe jî di hevpeyvînan de ev yeka han pejirand. Herçendî hin nîjadperestên Tirk hêj jî vê yekê înkar dikin û navên misilmanan ji dê û bavê wê re dibînin jî, wekî wê diyarkiribû, ew keseka bingeh-ermenî bû û xwe êdî wekî tirk dipejirand.
Unikurd Web fonteke ji bo kurdî bi herfên erebî ye. Ev font ji aliyê kurditgroup.org hat çêkirin. Di rûpelên Wîkîpediayê yên soranî Unikurd Web û Tahoma tên bi kar anîn.
Unikurd Web li gora standartên Unicode hatiye amade kirin.
Fontên kurdî, ango fontên taybet ji bo soranî pêwîst in. Fontên herî zêde tên bikaranîn Unikurd Web û Tahoma ne. Fontên kurdî ji aliyê kurditgroup.org û Nefel.com û Findi.info tên pêşkêş kirin.
Wîkîpediya fontên Unikurd Web û Tahoma ji bo nivîsên soranî bi kar tîne.
Linux.
Di gelek distrîbusiyonên Linuxê de DejaVu hêdî hêdî dibe standard. DejaVu ji guhertoya 2.7 şunve hemû tîpên erebî û latînî yên kurdî nîşan dide. Wekî din ji bo linuxê Scheherazade û Lateef jî baş in.
Eyûbnebî (bi tirkî navê "Eyüpnebi" lê kirine) gundekî qezaya Wêranşara Rihayê ye. Li gorî rîwayetekê Hz. Eyûb pêxember û Hz. Elyas
pêxember nifûs kirine. Hê jî tirba wan pêxemberan li wê derê ye.
Alyawa, Ałyawa, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Allyawa 697 kes e (355 mêr, 342 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 146 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê.
Ji 697 kes rûniştvanên Allyawa, 413 kes dikarin bixwînin u binivsînin (233 mêr, 180 jin).
Serjimariya Giştî ya Mirov û Malan a Îranê, mezintirîn serjimariyeke ku di wî wilatî da tê encamdan. Ev serjimarî, her deh sal carek ji aliyê Navneda Jimêrkoya Îranê ve, tê encam dan.
Nûtirîn serjimarî, di sala 2006an de, nîşan dide ku apora Îranê nêzîk 70 milyon kesan e.
Bizan, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Bizan 162 kes e (74 mêr, 88 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 39 e.
Ji 162 kes rûniştvanên Bizan, 94 kes dikarin bixwînin u binivsînin (55 mêr, 39 jin).
Ewêheng, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Ewêheng 1886 kese (938 mêr, 948 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 497 e.
Ji 1886 kes rûniştvanên Ewêheng, 1070 kes dikarin bixwînin u binivsînin (622 mêr, 448 jin).
Yavuz Ekinci nivîskar û helbestvanekî kurd e ku bi zimanê tirkî dinivîse.
Yavuz Ekinci di sala 1979 li gunde Mişrita () li Kozluke li bajare Batmane hatye dinye. Dibistana seretayî li gunde xwe, ya navincî (Siirt İmam Hatip Lisesi) li serte u lisaye (Batman Endüstri Meslek Lisesi) li Batmane xwend. Yavuz Ekinci di sala 2001 Zaningaha Dicleye beşa Pedagojiye (Siirt Eğitim Fakultesi) li Serte qedand.
Yavuz Ekinci hetta nuha çend xelaten edebiyi pür giring vergirtiye.Xelate wi ev in: Xelata Haldun taner ya Çiroka (Haldun Taner Öykü Ödülü-2005), Xelata Yunus Nadiyi Çiroka (Yunus Nadi Öykü Ödülü-2008) Xelate Gila Kohen ya Çiroka (Gila Kohen Öykü Ödülü-2005) u Xelata Navenda Mafen Miron ya Çiroka (İHD Öykü Ödülü-2005). Ji ber ku Yavuz Ekinci zimane kurdi baş nizane, çiroken xwe bi zimane tirki dinvise. Nuha Yavuz Ekinci li bajare Batmane li dibistana GAP İlk öğretim Okulu mamostahiye dike.
Fitre Zewî, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Fitre Zewî 85 kese (43 mêr, 42 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 18 e.
Ji 85 kes rûniştvanên Fitre Zewî, 48 kes dikarin bixwînin u binivsînin (28 mêr, 20 jin).
Hûye, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Hûye 1149 kese (580 mêr, 569 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 290 e.
Ji 1149 kes rûniştvanên Hûye, 683 kes dikarin bixwînin u binivsînin (389 mêr, 294 jin).
Kelatê, Kełate, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kelatê 621 kes e (323 mêr, 298 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 152 e.
Ji 621 kes rûniştvanên Kelatê, 361 kes dikarin bixwînin u binivsînin (214 mêr, 147 jin).
Nicê, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Nicê 310 kese (145 mêr, 165 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 70 e.
Ji 310 kes rûniştvanên Nicê, 211 kes dikarin bixwînin u binivsînin (114 mêr, 97 jin).
Salyan, Sałyan, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Salyan 343 kese (158 mêr, 185 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 82 e.
Ji 343 kes rûniştvanên Salyan, 232 kes dikarin bixwînin u binivsînin (122 mêr, 110 jin).
Serhûye, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Serhûye 1066 kese (562 mêr, 504 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 260 e.
Ji 1066 kes rûniştvanên Serhûye, 660 kes dikarin bixwînin u binivsînin (395 mêr, 265 jin).
Sipêran, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Sipêran 376 kese (197 mêr, 179 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 80 e.
Ji 376 kes rûniştvanên Sipêran, 229 kes dikarin bixwînin u binivsînin (130 mêr, 99 jin).
Sipîbin, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Sipîbin 165 kese (73 mêr, 92 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 48 e.
Ji 165 kes rûniştvanên Sipîbin, 97 kes dikarin bixwînin u binivsînin (43 mêr, 54 jin).
Wêser, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Wêser 470 kese (251 mêr, 219 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 121 e.
Ji 470 kes rûniştvanên Wêser, 233 kes dikLAin bixwînin u binivsînin (145 mêr, 88 jin).
Xwaşt, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Xwaşt 186 kese (98 mêr, 88 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 39 e.
Ji 186 kes rûniştvanên Xwaşt, 114 kes dikirin bixwînin u binivsînin (72 mêr, 42 jin).
Baqlawa, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Baqlawa 205 kese (94 mêr, 111 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 50 e.
Ji 205 kes rûniştvanên Baqlawa, 137 kes dikLAin bixwînin u binivsînin (67 mêr, 70 jin).
Berwer, Beřwer, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Berwer 216 kese (109 mêr, 107 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 43 e.
Ji 216 kes rûniştvanên Berwer, 132 kes dikLAin bixwînin u binivsînin (78 mêr, 54 jin).
Çawilkan hacî, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Çawilkan hacî 373 kese (177 mêr, 196 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 77 e.
Ji 373 kes rûniştvanên Çawilkan hacî, 215 kes dikLAin bixwînin u binivsînin (110 mêr, 105 jin).
Dere Wişke, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Dere Wişke 214 kese (102 mêr, 112 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 40 e.
Ji 214 kes rûniştvanên Dere Wişke, 133 kes dikarin bixwînin u binivsînin (71 mêr, 62 jin).
Genewe, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Genewe 561 kese (278 mêr, 283 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 119 e.
Ji 561 kes rûniştvanên Genewe, 327 kes dikLAin bixwînin u binivsînin (179 mêr, 148 jin).
Hubrî Navê simala pîrekan e diavêjin serê xwe ye. Hubrî wisa tê girêdan;
Hubriya herî navdar jê re dibêjin "hubriyé binya xetê". Navé hubriyan jî hene. Wekî pitikhûr, sêvkî, pelbahcan û hubriya reş. Pîrekén yextiyar an jî pîrekén gedeyên wan, mêrê wan hwd. dimire hubriya reş bikartînin.
Gizerdere, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gizerdere 546 kese (278 mêr, 268 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 129 e.
Ji 546 kes rûniştvanên Gizerdere, 318 kes dikarin bixwînin u binivsînin (183 mêr, 135 jin).
Îsîyawa, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Îsîyawa 1056 kese (511 mêr, 545 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 273 e.
Ji 1056 kes rûniştvanên Îsîyawa, 681 kes dikarin bixwînin u binivsînin (358 mêr, 323 jin).
Şaristan an jî şehristan (), ji yeke yên Dabeşkariya Wilatiyên Îranê ye.
Ev yeke, li parêzgeh biçûktir û li navçe mezintire. Her parêzgeh çend bajêristan li xo digre û her bajêristan çend navçe.
Zara an jî Zerîfe Migoyan (Lenîngrad, KSSFR) hunermend û aktrîseke navdar a kurd e ku li Moskow a Rusyayê dijî. Zara di sala 2016an de xelata Hunermenda Rûmetê a Federasyona Rûsyayê wergirtiye.
Bavê wê Migoyan Paşayê Bîmbaş berendamê zanistiyên fîzîk û matematîkê ye. Di beşa Maşinavakeriyê de kar dike.
Dêya wê Migoyan Nada Cemal e.
Di sala 1997an de Zara derket fînala pêşbirka huneriyê a Rûsyayê a bi navê "Stêrka sibehê" (bi rûsî: "Utrênnyaya Zvêzda") (Moskow) û xelata Festîvala navneteweyî ya bi navê "Bila zarok bikenin" ya (Qahîre û Port Saîdê, Misir) wergirt. Di sala 1998an de hunermenda ciwan xelata "Hêviya Sîbîryayê" (Omsk, Rûsya) wergirt, di pêşbirka "Roja jidayîkbûnê" a sitranên zarokan (Sankt Petersbûrg) û pêşbirka «Baştirîn sitrana salê» (Sankt-Petersbûrg, Rûsya) de xelat wergirtin.
Du salan ser hev di pêşbirka "Hêviyên Ewropayê" de (Soçî) Zara dîploma beşdarvana asta yekem û xelat bi dest xistin; di sala 1999an de di Festîvala "Denga-99" ku li bajarê Soçî derbas bû hunermenda ciwan xelata sempatiyên temaşevanan qezenc kir.
Heta niha çend albûmên sitranên Zara hatine weşandin, hunermenda ciwan herwiha di fîlman de jî rol girtiye. Fîlmên wek "Favorskiy", "Hêzên taybet bi rûsî-2", "Jiyan û mirina Lyonka Panteleyev" û yên din, herwiha di kurtefîlman de jî rol kiriye, yên wek "Demon" û "Ariyadna".
Di sala 2009'an de beşdarî şowa "Du stêrk" bû û gihîşt fînala bernameyê, di encama pêşbirkê de Zara û Dimîtriy Pêvtsov cîhê duduyan girtin. Cihê yekem Mark Tîşman û Nonna Grîşayeva qezenc kirin. Weke ku produser Îgor Matviyenko jî destnîşan kir sitrana ku Zara û Dimîtriy di fînalê de gotin hêja ye ku bibe sîngileke serbixwe.
Di dema derbasbûyi de Zara bi kurê weliya Sankt Petersbûrgê re zewicî bûye, lê pişt re jê veqetiyaye. Niha bi karsazekî bi navê Sergey Îvanov zewicî ye.
Dotmam albûma Şivan Perwer e ku di sala 1985'an de hatiye belav kirin. Di albûmê de 10 stran cih digirin.
5 - Em Ne Xwînî Ne
10 - Çi Tolaz û Serserî Hene
Keryene, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Keryene 135 kese (65 mêr, 70 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 38 e.
Ji 135 kes rûniştvanên Keryene, 78 kes dikarin bixwînin u binivsînin (42 mêr, 36 jin).
Qelacox, Qełacox, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Qellacox 212 kese (98 mêr, 114 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 53 e.
Ji 212 kes rûniştvanên Qellacox, 130 kes dikarin bixwînin u binivsînin (68 mêr, 62 jin).
Qelaşêxan, Qełaşêxan, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qelaşêxan 221 kes e (110 mêr, 111 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 52 e.
Ji 221 kes rûniştvanên Qelaşêxan, 141 kes dikarin bixwînin u binivsînin (74 mêr, 67 jin).
Sûrewan, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Sûrewan 170 kese (74 mêr, 96 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 38 e.
Ji 170 kes rûniştvanên Sûrewan, 120 kes dikarin bixwînin u binivsînin (59 mêr, 61 jin).
Taleweran, Tałeweran, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Talleweran 203 kese (98 mêr, 105 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 51 e.
Ji 203 kes rûniştvanên Talleweran, 117 kes dikarin bixwînin u binivsînin (60 mêr, 57 jin).
Tazaway Îsîyawa, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Tazaway Îsîyawa 334 kese (163 mêr, 171 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 82 e.
Ji 334 kes rûniştvanên Tazaway Îsîyawa, 200 kes dikarin bixwînin u binivsînin (109 mêr, 91 jin).
Tazaway Qelacox, Tazaway Qełacox, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Tazaway Qellacox 134 kese (65 mêr, 69 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 27 e.
Ji 134 kes rûniştvanên Tazaway Qelacox, 88 kes dikarin bixwînin u binivsînin (49 mêr, 39 jin).
Têjtêj, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Têjtêj 282 kese (138 mêr, 144 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 66 e.
Ji 282 kes rûniştvanên Têjtêj, 170 kes dikarin bixwînin u binivsînin (94 mêr, 76 jin).
Tiware Rûte, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Tiware Rûte 640 kese (325 mêr, 315 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 154 e.
Ji 640 kes rûniştvanên Tiware Rûte, 393 kes dikarin bixwînin u binivsînin (224 mêr, 169 jin).
Tiwarmela, Tiwarmeła. navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Tiwarmella 649 kese (313 mêr, 336 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 135 e.
Ji 649 kes rûniştvanên Tiwarmella, 367 kes dikarin bixwînin u binivsînin (200 mêr, 167 jin).
Wişkênî Komasî, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Wişkênî Komasî 277 kese (127 mêr, 150 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 59 e.
Ji 277 kes rûniştvanên Wişkênî Komasî, 170 kes dikarin bixwînin u binivsînin (87 mêr, 83 jin).
Xaneqay Hesen Gagîr, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Xaneqay Hesen Gagîr 43 kese (27 mêr, 16 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 11 e.
Ji 43 kes rûniştvanên Xaneqay Hesen Gagîr, 22 kes dikarin bixwînin u binivsînin (15 mêr, 7 jin).
Xurose, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Xurose 608 kese (300 mêr, 308 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 147 e.
Ji 608 kes rûniştvanên Xurose, 362 kes dikarin bixwînin u binivsînin (190 mêr, 172 jin).
Xweşaw, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Xweşaw 258 kese (123 mêr, 135 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 65 e.
Ji 258 kes rûniştvanên Xweşaw, 135 kes dikarin bixwînin u binivsînin (70 mêr, 65 jin).
Zenûrî, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Zenûrî 162 kese (79 mêr, 83 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 45 e.
Ji 162 kes rûniştvanên Zenûrî, 104 kes dikarin bixwînin u binivsînin (57 mêr, 47 jin).
Berqurû, Berquřû, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Berqurrû 759 kes e (382 mêr, 377 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 189 e.
Ji 759 kes rûniştvanên Berqurû, 487 kes dikarin bixwînin u binivsînin (268 mêr, 219 jin).
Binyer, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Binyer 175 kese (92 mêr, 83 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 40 e.
Ji 175 kes rûniştvanên Binyer, 119 kes dikarin bixwînin u binivsînin (67 mêr, 52 jin).
Dadaney Kemanger, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Dadaney Kemanger 341 kese (165 mêr, 176 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 81 e.
Ji 341 kes rûniştvanên Dadaney Kemanger, 227 kes dikarin bixwînin u binivsînin (119 mêr, 108 jin).
Danîkeş, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Danîkeş 557 kese (281 mêr, 276 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 126 e.
Ji 557 kes rûniştvanên Danîkeş, 338 kes dikarin bixwînin u binivsînin (183 mêr, 155 jin).
Dirêle, Dirêłe, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dirêle 151 kese (74 mêr, 77 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 42 e.
Ji 151 kes rûniştvanên Dirêle, 84 kes dikarin bixwînin u binivsînin (42 mêr, 42 jin).
Lengerêz, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Lengerêz 243 kese (92 mêr, 151 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 71 e.
Ji 243 kes rûniştvanên Lengerêz, 140 kes dikarin bixwînin u binivsînin (54 mêr, 86 jin).
Miyane, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Miyane 1440 kese (697 mêr, 743 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 379 e.
Ji 1440 kes rûniştvanên Miyane, 934 kes dikarin bixwînin u binivsînin (470 mêr, 464 jin).
Nigil, Nigił, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Nigil 1697 kese (825 mêr, 872 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 414 e.
Ji 1697 kes rûniştvanên Nigil, 1153 kes dikarin bixwînin u binivsînin (587 mêr, 566 jin).
Peyçûn, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Peyçûn 232 kese (99 mêr, 133 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 64 e.
Ji 232 kes rûniştvanên Peyçûn, 135 kes dikarin bixwînin u binivsînin (61 mêr, 74 jin).
Xane yekeya bingehîn a zîndewer e.
Heke tiştekî zîndewer be, herî kêm xwediyê xaneyek e. Ji ber ko piraniya xaneyan pir piçûk in, bi çavê tazî nayên dîtin. Ji bo dîtina xaneyan hûrbîn tên şixulandinê. Jixwe mirovahî jî, piştê çêkirin û xebitandina hûrbînê ji hebûna xaneyê hayîdar bû.
Dîroka kifşa xaneyê.
Zanyarê brîtanî Robert Hook di sala 1665an de, cara ewilî ji bo xane terma cell bi kar anî. "Cell" bi îngîlîzî tê wateya malik an ji odeya biçûk. Her çiqas Robert Hook tiştên di bin hûrbînê dîtibû wekî xane ("cell") bi nav kiribû jî, a rast ew ne xane bûn, lê çavikên vala bûn. Ji ber ko xaneyên Hook ne zindî bûn, Hook tenê dîwarên xaneyan ko ji selulozê çê bûyî dîtibû.
Antonie van Leeuwenhoek (1632–1723) zanyarek Holandî bû. Ê ko cara yekem hebûna bakterî û zîndewerên hûrik û yekxaneyî bi hûrbînê dîtiye Leeuwenhoek e. Ev zanyar bi qasî 500 heb hûrbîn çê kir. Hûrbînên wî, tiştan bi qandî 250 caran mezintir dikir. Di dîroka zîndezanî (biyolojî) de mîkrobiyologê pêşîn Leeuwenhoek e. Xebatên wî di pirtûka bi sernavê ajalokan ("animalcules") hatibû weşandin.
Ji ser xebatên Robert Hook û Antonie Van Leeuwenhoek nêzik ê 200 salan paşê, Riweknasê (zanyarê botanîk) alman, Mathias Jakob Schleiden (1804-1881) di sala 1838e de daxuyand ko hemû riwek ji xaneyan pêk tê. Salek bi şûn de, sala 1839an de zanyarê alman, Theodor Schwann (1810-1882) ragihand ko hemû ajal ji xaneyan çê bû ne. Her ko zanînên der barê xaneyê zêde bûn zanyaran teoriya xaneyê derpêş kirin. Di serî de ev teorî ji 4 bendan pêk dihat. Lê gava ko derheqê xaneyê de sal bi sal zanînên nû kombûn, "Teoriya Xaneyê" jî guherî û hîn bendên nû lê hatin zêdekirin.
Bîrdoziya (teorî) xaneyê.
Zanyarê birîtanî Robert Hook di sala 1665an, cara ewilî ji bo xane terma "cell" bi kar anî
Taybetmendiyên hevbeş yên xaneyan.
Piraniya xaneyan ewqas biçûk in ko bi çavên tazî nayên dîtin. Xaneya herî gir, a hêştirme ye. Ev balinde ji hemû balinde yên din girtir e. Hêka wê bi qasî du kîlogram e. Ji ber ko hêka hêştirme ji xaneyek pêk tê xaneya wê jî girantirîn û mezintirîn xaneyên gerdûnê ye. Her çiqas, xaneyên ajalan, xaneyên riwekan û xaneya bakteriyan ne dişibin hevdu û ji hev cuda bixuye ji, hemû xaneyan xwediyê hinek binyadên hevbeş in.
Xaneya navikseretayî (xaneya prokaryotî).
Hemû bakterî û arkea xwediyê xaneya prokaryotî ne. Di zimanê Greek de wateya pro, pêşî, wateya karyon ji navik e. Xaneya bê navik wek xaneya navikseretayî (prokaryotî) tê bi nav kirin. Zîndewerên bi xaneya navikseretayî, yekxaneyî ne. Ango tu zîndewerên firexaneyî, navikseretayî nîn in. Di xaneyên navikseretayî de ji xeynî rîbozom tu endamok tune ye. Reaksiyonên biyokîmyayî di nav sîtoplazmayê de çê dibin. Ji ber ko xaneyên navikseretayî bê navik in, asîdên nukleyî, ADN û ARN li nav sîtoplazmayê de cih digirin. Xaneyên prokaryotî ji ên eukaryotiyan piçûktir in.
Xaneya navikrasteqîn (xaneya eukaryotî).
Zîndeweren ji cîhana protîstan, cîhana fungusan, cîhana riwekan û cîhana ajalan, hemû navikrasteqîn nin. Di xaneyên navikrasteqîn de navik heye û endamok bi parzûn dorpêç kirî di nav sîtoplazmayê de cih digrin. Hemû ajal û riwek firexaneyî ("multicellular") ne û xaneyên wan xaneyên navikrasteqîn ne. Hin endamên cîhana protîstan tekxaneyî ne. Wek mînak amîb, euglena û paramesyûm. Lê hinek endamên protîstan firexaneyî ne. Wekî mînak kevzên avê û koloniya volvoxê.
Hinek cureyên fungusan yekxaneyî ne, lê piraniya wan firexaneyî ne. Fungusê kofik, fungusê meya, fungusê jengê yekxaneyî ne. Karok (qarçik) ên bi komik firexaneyî ne.
Xaneya navikrasteqîn ji derve ber bi navîn, ji sê beşan pêk tê
Reşneş, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Reşneş 236 kese (115 mêr, 121 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 60 e.
Ji 236 kes rûniştvanên Reşneş, 125 kes dikarin bixwînin u binivsînin (65 mêr, 60 jin).
Tazaway Keyxesrew, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Tazaway Keyxesrew 56 kese (34 mêr, 22 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 11 e.
Ji 56 kes rûniştvanên Tazaway Keyxesrew, 41 kes dikarin bixwînin u binivsînin (26 mêr, 15 jin).
Xaneqa Cûcû, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Xaneqa Cûcû 111 kese (58 mêr, 53 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 23 e.
Ji 111 kes rûniştvanên Xaneqa Cûcû, 65 kes dikarin bixwînin u binivsînin (40 mêr, 25 jin).
Zonc, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê "Zonc 741 kese (362 mêr, 379 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 179 e.
Ji 741 kes rûniştvanên Zonc, 507 kes dikarin bixwînin u binivsînin (272 mêr, 235 jin).
Sine (bi farisî: "Senendec") yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye, li Rojhilatê Kurdistanê ya bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Sine ye.
Ev navçe li navenda parêzgehê binecih e û ji bilî navçeyên Seqiz, Bîcar û Bane bi navçeyên din re hemsinor e. Xelkê navçeyê li gor serjimariyê 450.167 kes in.
Şane'", ji komek xaneyên hevşêwe û hevbeş pêk tê. Anko xaneyên şaneyê bi erk û pêkhatiyên xwe de nêzî hev in. Ev xaneyên hevşêwe ji bo cihanîna erkek taybet di nav laş de kar dikin. Wekî mînak komên xaneyên lûsemasûlke ya gedê, şaneya masûkeya gedê pêk tînîn. Gede endam e û ne ji yek lê ji pirtir cure şaneyan çêbûyî ye. Herwiha gede û hin endamên din ên wekî ziman, diran, rûvî, kezeb jî ji bo karê herisînê dixebitin. Çalakiya komek endaman ji bo karek diyarî wekî koendam(sîstem) bi nav dibe. Laşê mirov ji koendamên wekî, koendama herisê, koendama demarî, koendama bergiriyê, koendama gera xwînê, hwd. pêk tê. Ango bi kurtasî ji boy rêkxistina laşê mirov em dikarin wiha bibêjin; koma atoman dibin gerde (molekul), koma gerdeyan endamokan çê dikin, endamok bi hev re kar dikin û dibin xane, koma xaneyên hevbeş dibin şane, koma şaneyan dibe endam, koma endaman dibe koendam, koma koendaman jî laşê mirov pêk tîne.
Şane ji komek xaneyan pêk tê lê ne pewîste ku ev kom ji yek cure xaneyan pêk were. Hin caran dibe ku çendin cureyên koma xaneyan jî bibin şane. Wekî mînak bestereşane ji gelek cureyên xaneyan pêk tê. Xaneyên xwînê, xaneyên hestî, xaneyên çewrî beşên bestereşaneyê pêk tînin, lê şeweya van xaneyan naşibin hevdu. Zanista ku li ser şaneyên zîndeweran dixebite,jê re şanezanist (bi înglîzî:"histology"
Ji ber ku şane ji komek xaneyên hevşêwe pêk tê, şane di laşê gelemperiya zîndewerên firexaneyî de hene. Ajalên wekî Îsfenc(bi îngilîzî: "sponge") û bûka deryayê(bi îngilîzî: "jellyfish") jî firexaneyî ne, lê tu şaneyên îsfenç tune ye, herwiha bûka deryayê hinek cureyên şaneyan lixwe digire lê ne hemû cureyan. Zîndewerên yekxaneyî yên wekî bakterî û amîb ji ber ku ji xaneyek pêk tên, şane lixwe nagirin. Pêkhateya xaneya ajal û a riwekan ne yek e, herwisa Şaneyên ajal û yen rîwekan jî ne wek hev in.
https://www.youtube.com/watch?v=iDyn0PZts_A
Franck Bilal Ribéry (jdb. 7ê nîsanê 1983 li Boulogne-sur-Mer lîstikvanekî goka pê (futbolê) yê berê ê fransî ye. Franck Ribery ji aliyê FIFA'yê sê cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirin listikvanê hemû dema tê dîtin.
Franck Ribéry di sala 2006an de bû Misilman
Hest hêza pêderxistina tiştên razber û nedîtî yên ku bi sehekan tên zanîn
Di derheqê hestên mirov de pir lêkolîn hatine darxistin. Di vî warî de pirsa herî girîng ewe: Kîjan hest beşên hemû mirovan in û kîjan hest gor kultûra ku mirov di tê de perwerde bûye derketîye ortê? Lomaye ku di wî warî de hinek zanyaran zahf karkirin e. Paul Ekman ji wan yek e.
Paul Ekman zanyarek di derheqê hestên mirov de pir lêkolîn darxistî ye û di vî warî de xwe îspat kirî ye. Ew behsa 7 hestên bingehî dike: Şabûn/kêf, hêrs/qehir, îkrah/bîzî, tirs/xof, kêmxistin/biçûkxistin, xemgîni/pozxînî û şaşwazî. Hinek zaryar hezkirin, kîn û îtimat/ewletî yê jî îlaweyê van hestên bingehî dikin.
Di vê warê de zanyarek jî Carrol E. Izard e. Ew behsa 10 hestên bingehîyên di hemû kulturan de tên dîtin dike. Gor wî ew hestena ewana ne: Eleqe/menfeet, derd/keder, îkrah/dilsarî, şabûn/kêf, qehr/hîdet, şaşwazî, fedî/şerm, tirs/xof, kêmxistin/piçûkxistin û sûcdarî.
Hemu însan xwedî van hestana ne û tunebûna van kêmasiyek/nexaşiyek mezin e. Bi xwe sedemên nexaşiyên psîkolojîk jî serûbinîya van hestan e. Ji bona domandin û manîdarîya jîyanê van hestana ji hal û hereketên mirov re dibin pîvan. Mirov dema di nav cîvakê de jîyana xwe didomîne van hestên bingehî ji wan re rêberîyê dikin. Herçiqas gor herkesî sînorên van hestana hinekî curecur bin jî, di nav cîvakê de sînorên van ên belû hene. Gor rewşa ku mirov di tê de ye, an jî xwe di tê de dihesibîne ji van hestên xwe dihese û gor van hereket dike.
Tirs û hêrs mirovan ji tehlûkeyan diparêzin. Tirs zêdetir fermana rev û dûrketinê dide. Mirov bi durketin û revê xwe vê rewşê, ango tehlûkeyê diparêze. Li ba hêrsê zêdetir bi tehdîtkirin û lêdanê mirov xwe diparêze.
Biwêjên şabûn û xemgînî zêdetir razîbûn û nerazîbûna mirov nîşand didin. Dema mirov ji rewşekê an jî ji kesekî razî bû ev hestên wî xwe nîşan didin. Gor wan hesteyan mirov dixweze zêdetir an jî kêmtir ji ba wan kesan an jî di wan rewşan de dema xwe derbaz bike. Di dema kefxweşêyê de mirov bi ken e, dilxweşîya wî bi her hal û hereketên wî xwe aşîkar dike. Di dema xemgînîyê de mirov kelgirî, pozxwine e. Hemû hal û hereketên wî nerazîbûna wî nîşan didin.
Xoy ji bo jîyanê pêvist e. Lê zêdebûna wê dikare jîyanê tehdît bike. Loma ye ku mirov bixweze jî nikare tiştên pir şor bixwe û vebixwe, jê îkrah dike.
1. Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî. Sewad, Bazîd.
2. Paul Ekman (Hrsg.): Gesichtsausdruck und Gefühl. 20 Jahre Forschung von Paul Ekman. Paderborn 1988
3. J.H. Otto, Harald A. Euler, Heinz Mandl: Emotionspsychologie. Ein Handbuch. Beltz, Weinheim 2000.
4. Carroll E. Izard: Die Emotionen des Menschen. Eine Einführung in die Grundlagen der Emotionspsychologie. Aus dem Englischen übersetzt von Barbara Murakami. Beltz, Weinheim/Basel 1981.
Bileyder (1928: بليدر / "Biléidér" (Bileyder); 1946: "Bileyden" [sic];) gundekî navenda Êlihê ya Batmanê ye. Ev gund 10 km dûrî Êlihê ye.
Bileyder ji aliye ermeniyan avabûye. Misilman di sersala 16an de li vî gundî bi cih bûne. Hejmara niştecihên Bileyderê îro digehe 4217 kesan.
Li gund eşîrên wek sinikan, xerzî, perixanî, sergirî û koçer meskun in. Li Bileyderê dibistan û nexweşxane hene.
Dengbêjê ermenî û kurd Karapetê Xaço di sala 1902an de li Bileyderê hatiye ser dinyeyê.
Pencinari (keji) kejıki u tori lı gund hene u komela gund ya bınavé komela bıpéşxıstın u pıştevani lı gund hene.
Muhemmed Ronahî yan Mihemed Ronahî nivîskar û weşangêrekî kurd e.
Muhemmed Ronahî di 1979'an de li Pîrana Amedê ji dayik bûye.
Di 2003'yan de li Zanîngeha Înönü Beşa Civaknasîyê kuta kiriye.
Di malpera haberdiyarbakir.com, Kovara W, Kovara Rewşen, Kovara Zend û Çirûskê de helbest û nivîsên wî tên weşandin. Bi qasî sê salan di rojnameya Azadiya Welat de bi navê "deqerû" quncik nivîsî.
Di 2009'an de bi navê Weşanxaneya Ronahî weşanxaneyek ava kir. Di 2010'an de romana xwe ya bi navê "Bendewarên Adarê" derxist, di sala 2011an de jî çîrokên wî yên bi navê Daristan ji weşanxaneya Ronahî derket. Pirtûka wî ya bi çîroka ya bi navê"kûçikistan" jî der çûye di nav weşanên avesta de
Sîdar Jîr, di sala 1980'î de li Şemrexa Mêrdînê ji dayik bûye, wergêrek û nivîskarekî kurd e.
Sîdar Jîr di sala 2004'an de li Zanîngeha Dîcleyê, Fakulteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li Zanîngeha Andadolûyê fakulteya Îktîsadê beşa Têkiliyên Navneteweyî xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de belav bûne. Di dema xwendekariya xwe ya zanîngehê de yekemîn fanzîna xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li Amedê) bi navê "Kulîlk" ligel hevalê xwe Deştî Rewşen derxist û piştî wê bi navê Kulîlka Ciwan kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka Kovara W'yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt.
Di sala 2004'an de berhema wî ya yekem bi navê "Ariya Giyanên Stewr" û di 2011'an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya Lîsê bi navê "Dozdeh Çirk" hatiye weşandin. Her wiha Sîdar Jîr ji zimanê îngilîzî gelek çîrok wergerandine bo zimanê kurdî. Ji çîrokên çîroknûsên gewre yên wekî O. Henry bi navê Diyariya sersalê, Sharwood Anderson Mêrikê Lal û Ernest Hemingway Berfa Çiyayê Klîmanjaro çîrokên bijarte wergerandiye û her wiha "Guldesteya Çîrokên Bi Îngilîzî" jî wergerandine û ev berhem jî bo çapê amade ne. Her wisa ji tirkî çîrokên Cezmî Ersoz ên bijartê bi navê "Bi kurdî hezkirinekê bidî min" wergerandiye zimanê kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê Şemamok û kovara zarokan a bi navê Dergûş jî kir ên ku li Amedê derdiketin.
Li Akademiya Cegerxwîn li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste ye.
Xerabreşk () gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Xerabreşkê gundekî êla Metînan e li herêma Qerejdax. Gund bi ser Dêrika Çiyayêê Mazî ve ye. Heta salên 1990'î jî li gund deveyên ku li daristanê diçêriyan dihatin dîtin. Rê, ceryan û telefon nediçû gund. Ji ber ku gundekî çiyayî ye, di gund de çandiniya genim, ceh, nîsk û nokan pir dereng dest pê kir. Heta salên 1990'î jî li gund piştî çinînan pûş, ka, rêsî û hemû hatina erdan bi deve û hêstiran dihate dişandin. Her wisa çûna aşê arvan jî bi deveyan dihate kirin. Piştî salên 2000'an riya gund hatiye çêkirin.
Xerabreşkê gundekî "kufarî" ye. Kunreş, girê gund û goristanên kevin ên ne bi qaideyên îslamî, nîşaneyên kufariya wê ne.
Xerabreşkê di navbera gundên Zemberol, Subetan, Şirîbaba û Bîxurê de ye.
Girêdayî Xerabreşkê sê heb cefirk hene. Cefirka jêrîn, orte û jorîn. Gundî zivistanan di xaniyên gund de, havînan jî di konên reş ên cefirkan de diman.
Xerabreşkê gundekî wisa ye ku li ser axek avî ye. Di şikeftên wê de havînan jî av dizê. Li cefirkên wê kiyan bîra ku 5 metroyan bihata kolan di avê der dibû. Piştî salên 2000'an ku li Kurdistanê av vekişiya, li herêma Qerejdax jî av hinekî daket jêr. Lê Xerabreşkê û bi taybetî cefirkên wê herêma herî bi şens ên Kurdistanê ne. Ji ber ku ava berfa Qerejdax di bin erda wê de digewime.
Dîmenek ji salona pêşangehan a Muzeya Orsayê.
Muzeya Orsayê () li Parîsê (Fransa) muzeya tewrî mezin û bi nav û deng a hunerê ye. Di sala 1986an de mirov ev muze vekir. Rûberê muzexaneyê 57 400 m² ye.
Li gorî mêvanên muzeyê di sala 2007an de 3.200.000 kes bûn.
Sîpan Xelat "(navê fermî yê bi romî: Vedat Mert)" (z. 29'ê rezberê 1981 li Kanîreş a Çewlîgê, bakurê Kurdistanê - m. 3'ê sermawezê 2011, li herêma Çavreşê, Azaxpêrt, parêzgeha Bîngolê, bakurê Kurdistanê) yek ji parêzvanên mafê mirovan ê kurd bû. Navê diya wî "Gewrêşah Xanim", navê bavê wî jî "Mihemed Selîm" e.
Sala 1998'ê li Almanyayê tevlî nava refên PKKê dibe. Di gelek xebatan de cih digire. Şerê çekdarî jî dike, di nava HPG'ê de têdikoşe. Di êrîşeke çekdarî ya artêşa Romê (Tirkiye) de jiyana xwe jidest dide.
Qeremezre (1928: قاره مزره عه / "Karamézréa"; 1946: "Karamezrea";) gundekî Xelfetîyê li herêma Rihayê ye.
Agahiyên Sosyal Erdnîgarig.
Gelek jîwar navê xwe ji şert û mercên xwezaya derûdora xwe û ji rasteqîniya civakî distîne. Bi taybetiyên xwe yên erênî û neyinî ev navê mayînde li ser wan dimîne. Bi wext re ev taybetî bên guhertin jî nav bi mayinde bû na xwe desthilatdariyê li sedsalan dike.
Aqûbeta Qeremezreyê jî ku navê wê yî tirkî " Karaotlak " e, weke vê gotinê ye. Çi bû ne bû ji vê qere bû nê xelas ne bû. Heta roja îroj bi wê hate bibîranîn. Gotin di cih de be, her dem bi reş bû ne xwe jiyaye.
Li Bezkiyê.
Qeremezre li Bezkiyê. Bezkî navê deşta ku ji Hewagê ber bi Bîrecîk û Xelfetiyê ve li aliyê rojava û başûr dirêj dibe, ye. Erdeke bi giştî qelaç û dûz e. Hewag ku bi xwe navenda projeya GAPê ye, li ser deşta Bezkiyê xwe digihijîne Xelfetiyê.
Qeremezre li 30emîn kîlometreya rêbejahiya Bîrecîk û Xelfetiyê ye. Heft kîlometreyan ji Xelfetiya Kevn ya ku di bin ava bendavê de maye, dûr e. Cihê lê ji derûdora xwe bilindtir e. Li hember heybeta çiyayên Semsûr û Mereşê sekinî ye. Hebûna van çiyayan bayekî hênik bi xwe re tîne ser gund. Çiqas dûr bin jî rêzeçiyayên Semsûrê û Çiyayê Nemrûdê di hewayên vekirî de bi çavan dikare bên dîtin.
Hewag ku bi xwe navenda projeya GAPê ye, li ser deşta Bezkiyê xwe digihijîne Xelfetiyê. Qeremezre li 30emîn kîlometreya rêbejahiya Bîrecîk û Xelfetiyê ye. Heft kilometreyan ji Xelfetiya Kevn ya ku di bin ava bendavê de maye, dûr e. Cihê lê ji derûdora xwe bilindtir e. Li hember heybeta çiyayên Semsûr û Mereşê sekinî ye. Hebûna van çiyayan bayekî hênik bi xwe re tîne ser gund. Çiqas dûr bin jî rêzeçiyayên Semsûrê û Çiyayê Nemrûdê di hewayên vekirî de bi çavan dikare bên dîtin.
Serpêhatiya Qeremezrê.
Ligel gelek şertên pir giran Qeremezrê serê xwe tu carî netewandiye. Li ber xwe da û xebitî û li cihê qere perçeyeke bihûştê yê hêşin ava kir. Standarta jiyanê û asta civakî ya gel bilind bû. Îro di Qeremezrê de kesekî ku mirov bibêje ev pir xizan e, tune ye. Bûye embara fisteqan ya heremê.
Salê bi sedan ton fisteqê xwe difiroşe. Ligel fisteqan van salên dawî zeytûn jî pir tên çandin. Li bîstanan jî zebeş, petêx û fêkiyên curbecur tên çandin. Ne tenê li Qeremezrê gundên li derdorê jî hêdî hêdî erdên vala bi daran dixemilînin û bi vî awayî jî daristaneke xwezayî tê holê. Sewalxwedîkirin hêdî hêdî ji qiymetê xwe dikeve û xelk êdî bi çandiniyê debara xwe dike. Hin kesan jî dest bi danûstendinê kiriye.
Aboriya Qeremezreyê di salên 1960î û 70yî de li ser pez û çandiniyê bû. Li erdê bikêrhatî bêtir rez û zad hebûn. Darên fisteq û zeytûnan hema hema bê tune bûn. Her sal ji ber ku şilî kêm bû bandoreke pir nebaş li ser çandinî û pêz dikir. Digel vê yekê gellek carî havînî Qeremezre dibû embara tirî. Niştecihên gund tiriyê xwe yî zêde dibirin li Edene û Diyarbekirê difirotin. Carinan di havînekê de sed qeymon tiriyê gund dihat firotin.
Mêrgên ku di mehên biharê de hêşin dibûn bi qiçîna germa havînê re bi ser zere de diqulipîn. Ev dîmenên hanê di hundirê çend salan de guherîn û Qeremezre êdî kete rewşeke din. Di wexteke pirr kin de weke daristanekê hêşin bûye. Weke tejaneya Ferêt her der bûye daristana darên zeytûn û fisteqan. Êdî ne qere ye Qeremezre. Bi mirovên xwe yên jîr û jêhatî pêşiya wê her dem wê vekirî be.
Sembolên gund.
Di bin siya Dara Reşo de hin mezînên gundê Qeremezre (sal naye zanîn)
Dara Reşo.
Dara Reşo heta sala 1996an wekî navbera gund dihat nasîn: Ji xwe Dara Reşo dibû cihê hevdîtina gel. Mezinên gund di bin vê dare dihatin cem hev û bi hevre sohbet dikirin. Gelê Qeremezre di rojên tayet de (cejna Remazanê, cejna Qurbanê, pîrozbahiyên defan, rojên Sokanîyê) di bin siya Dara Reşo kom dibû.
Mixabin di sala 1996an de ji ber şeveke bi bahoz Dara Reşo qelibî. Li gorî hin gundiyan jî ne bahoz, lê brûskek li dar ketiye û şikandiye. Herwiha, ev dar ji ber qelibandin/şikandina xwe ji xwediyê vê erdê hat qutkirin û Dara Reşo, ku di sosyolojîya gund de rolekî pir mezin dileyst, wekî êzing hat bikaranîn.
Li gorî hinek gundiyan Dara Reşo li hemberî girîngiya xwe bi dehan salan bêxwedî mabû û bi tenê ev yek bûbû serdema tunebûna xwe.
Îro li cihê ku berê Dara Reşo disekinî maleke yekqatî peyde ye.
Dara Zaretê bi çar darên ku pirr nêza hev in pêk tê û ewan, ji dûr ve wekî dareka mezin xûya dibe. Li gorî gotinên mezinan ev tepe û ev daran dîrokî û pîroz in.
Dara Zaretê ku li ser tepeya gundê Qeremezrê radiweste û ji her çar aliyên gund ve baş tê dîtin lewma bûye sembola Qeremezrê û ji aliyê gundiyan ve gelek tê hezkirin. Her buharê gundî diçin zaretê û di bin siya darê pîknîkan dikin.
Zozana Qesîl.
Malbatên Qeremezrî li zozana Qesîl pîknîk dikin (salên 90'î)
Ji neslên piştî sala 1999an bêtir, hemû gelê vî gundî Qesîl dîtiye û baş nas dike. Gelek bîranînên wan ên pîroz li Qesîl veşartî ne. Mixabin bi lêkirina bajarê ‘Xelfetiya Nu’ ev warê pîroz, ev bihuşta xwezayî êdî bû bihuşta kelmeşan…
Qesîl yek ji derên xwezayî yên herêmê ye. Yek ji cihên ku gelê Qeremezre wek cihê pîknîkê û şênayiyê bikardianîbû ye. Îro ev der ji aliyê gel ve hatibe ji bîr kirin jî, Qesîl hîn jî peyda ye û mixabin wek kanalîzasyona qaçax a bajarê nu tê bikaranîn. Navê Qesîl ka ji ku derê tê û ka tê çi manê mixabin naye zanîn, lê peyva 'qesîl' navê gihayekê ye û navê latînî yê wê gihayê "Typha" ye. Lê wer xuya dike ku Qesîl ji berê ve (kî dizane çend sed sal, çend hezar sal berê) wek cihekî mayîne hatiye bikaranîn.
Qesîl navê zinar û zozaneke di nava du qotan e. Qasî 10-15 salan berê di rojên biharê de Qesîl bi keskawî û kulîlkên rengdar xwe dixemiland. Ji ber vê yeke malbatên Qeremezrî her sal diçûbûn ser zozana Qesîlê. Keç û xortên gund di bin siya zinar de çikofte digoşandin, zarok jî li ser zozanê bi hev re lîstokên mîna futbol û çavqurşnekê dilîstin.
Yek ji taybetiyên balkêş ên Qesîle zinarek bu, ya ku li hêla bakûr disekiniya û zozana Qesîle di bin siya xwe de diparast. Di hundirê vî zinarî de gelek qulik û şikeftên cùrbicûr hebûn. Şikefta herî nas a zinarê mîna xuşxuşonekeke kevirî bû: ji jor ve destpê dikir, ji hundira zinêr ve ber bi jêr diçû û digihişte heta zozana Qesîlê. Yanî meriv ji jor ve dixuşiya jêr – bo ku hêsantir bigihêje jêr. Meriv ferq dikir ku ev şikeft u xuşxuşoka di hundirê zinêr de bi destê mirovan hatine şekilkirin… Bêguman, ji neslên piştî sala 1999an bêtir, hemû gelê vî gundî Qesîl dîtiye û baş nas dike. Gelek bîranînên wan ên veşartî li Qesîlê hene. Û wer tê xuyan e ku bi “wendabûyîna” Qesîlê ev bîranîn jî ketine bin erdê.
Ji ber ku di sala 1999an de, bendava Bêrecûgê hat lekirin, bajarê Xelfetî kete bin avê û Xelfetiya Nu li hemberi gundê Qeremezre hat lêkirin. Li nêzî cihê ku bi navê Qesil tê nasîn. Piştî sala 1999an Xelfetiya Nu her ku çû meztir bû. Û Qesil jî edî ketibû nava kembera bajêr. Qesîl bi timî wenda nebû, na. Ji dûr ve hîn jî te xuyan e. Lê, ya xemgîn ev e ku Qesîl, bi zinar û zozana xwe, bi xweza û dîroka xwe…. û bi hemî bîraninên ku li cem xwe vedişêre êdi wek kanalîzasyoneke qeçax tê bikaranîn.
Li cihê ku bîranînên gelek neslan verşartî ne, neha avên qirêj ên malên bajarê nu derbas dibin. Avên qirêj ên kanalîzasyonê, him wareke pîroz yê civatekî xeraw dikin: him jî bi behn û celba xwe ye genî ji xweza, derdor û merivan re tehluqeyeke ciddî peyda dikin.
Qesîl ne kanalîzasyon e. Lê ixabin, avên qirêj ji malên bajêr bi xortimekê digihêjin Qesîl – û av bi awayeke qaçax li wir tê talkirin.
Divê avên qirêj ên bajêr azad-azad neherikin Qesîlê. Heger gel şiyar be û daxwaza xwe bîne ziman, ev rewş kare bê guhertin.
Gelê Qeremezrê.
Gelheya gund di sala 2005an de nêzî 1000an e. Her çiqas gelek malbat koç kiribin Ewrûpayê jî, gelheya Qeremezreyê dîsa jî ew qas kêm nebûye. Bi ser de jî piştî Xelfetiya Kevn di bin avê de ma gelek gundên derdorê koçî vê derê kirine.
Şêniyên Qaramezreyê pir nêzî hev in û bi piranî jî merivên hev in. Qeremezre ku şêniyê wê giş Kurd in, devoka wan bi ser devoka Semsûr, Mereş û Meletiyê ye. Devok her ku diçe bêtir bêjeyên tirkî di nav xwe de dihewîne. Her çiqas hestên welatparêziye qels be jî, disa jî mirov sekneke polîtîk tê de dibîne.
Gelek kesên ji Qeremezreyê niha li dewletên Ewrûpayê yên curbecur dijîn. Bi dehan kes li Elmanya, Swîsre, Frensa û Brîtanyayê belav bûne. Malbateke ku kulfetekî wê li Ewrûpayê najî hema hema tune ye. Çûna Ewrûpayê her dem bûye xeyala ciwanên Qeremezreyê. Lê ev rewş bi xwe re xetereyeke ciddî jî tîne; biyanîbûn, ji rastiya gelê xwe bi dûr ketin, wendabûna nifşên nû...
Dîroka Qeremezrê.
Şecere û dîroka vî gundî bi temamî derneketiye holê.Ji xeynî çîrokan tiştekî berbiçav di dest me de tune ye.Kî zane bê di arşîv û pirtûkxaneyan de çiqas agahî hene? Heta niha kesekî ji giregir û ranakbîran xwe di mijarê de nedaye. Hema mirov dikare bibêje bi zanebûn dîrokek wenda dibe.
Hew çend tiştên ku kal û pîrên gund ku ew jî yên pêşiya xwe bihîstine û dibêjin heye. Her çiqas gotinên Mihemedê Qedir, Hecî Wes û Hemê Elê li hev dernekevin jî tê fahmkirin ku hinek ji gund ji hêla Semsûrê hinek jî ji hêla Rihayê hatine.
Çîroka Aydin.
Aydın hîn 4-5 salî ye, hêdî hêdî fêra axaftin û meşînê dike. Kurê Yasînê Îsoyê Ebilê (Yasin Seker). Sal 1977. Dayka xwe ji gundê Hemqê ye û bûye bûka Qeremezriyan (Hemq li başûrê Qeremezrê ye). Dayk rojek a buharê jibo serlêxistina malbata xwe vedigere Hemqê, lawkê xwe yê biçuk li mal dihêle lê ew bi dizî li ser şopê dayka xwe diçe u di rêya xwe de xwe şaş dike. Dayka wî tê mal lê lawkê wê heta danê êvare venagere malê. Heta şeva tarî hemî gund li wî digere, lê mixabin Aydin êdî naye dîtin…
Çend roj bişunde şivan kincên qetî yên Aydin u tomarên porê wî dibînin. Derdikeve holê ku Aydin bûye xwarinê heywanên wehşî...
Ev rûdan gundiyan ewqas bandor dike ku meseleya Aydin vediguhêre çîrokekê û ev çîrok heta îro ji zarokan re tê gotin da ku tu zarok bi tenê ji gund dernekeve.
Hingiv (bi soranî: "hengwîn"), mêşhingiv hingivê ji nektarên kulîlkan di kewaran de çêdikin. Nektar derdana kulîlka ye. Têdahiya (mûhteva) nektaran bi piranî şekir e, nektar 80% ji av û 20% ji şekir pêk tê. Mêşhingiv bi zimanê xwe yên dirêj û luleyî nektar ji kulîlkan dimijin.
Mêş gava li ser kulîlkan e nektar naxwin, di gedeya hingiv de berhev dikin. Şekirê di nav nektarê, sukroz e. ji ber ko ji du molekul şekirên biçûktir (monosakarît) çêbûye, ev şekir di grûbakarbonhîdratan de wek dîsakarît tên bi navkirin. Şekirê çay jî sukroz e, ango nektar dişibe şekirê çay.
Di gedeya hingiv a mêşên karkeran de enzîmek bi navê învertaz te çêkirin. Sukroza nav nektar bi vê enzîmê tê herisîn û sukroz parçe dibe, glukoz û fruktoz çêdibe. Gava mêşhingivên gede bi nektar tijî, tên kewarê, ew nektarê vedirêşin nav çavikên şanê. Ji ber ko di nav nektar de av zêde ye, mêşhingiv di hundirê keware de baskên xwe li hev didin, bi alîkariya ba û hênikayî ya hundirê kewarê, ava di nav nektar dûkel dibe. Dema ava nav nektar daket 20%, nektara ronkirî êdî tîr dibe. Bi alîkariya enzîmên mêşê, nektara tîr êdî dibe hingiv. Mêş devê çavikê bi pelika şima digrin û derbasî çavikek din a vala dibin.
Hingiv çi li xwe digire?
Hingiv bi piranî şekir û av li xwe digire.
Hingiv çima şekir digire?
Şekirgirtina hingivê siruştî, tiştekî asayî e. Sedema şekirgirtin (belûrîbûn,krîstalîbûn) a hingiv, glukoz e. Rêjeya avê di nav hingiv de bi qasî % 17 an e, lê rêje ya şekir % 80 an e. Ango hingiv pir tîr e. Ji ber vî sedemê glukoz di nav hingiv de belûrî dibe. Belûrî bûn li germahiya nav 10- 21°C de dest pê dike. Dema belûrîbûnê dest pê kir, glukoz ji avê vediqete û wek belûrên piçuk û gewr telp dibe. Hingivê belûrî(krîstalbûyî) dinav ava 45°C de bi qasî çend xulekan bîmîne, wê cardin bibe hingivê dobe.
Li Kurdistanê û gelek cihên din mirov ji bo hingivî mêşhingivan xwedî dike.
John Fitzerald "Jack" Kennedy (jdb. 29ê gulana 1917ê - m. 22ê Çirya Pêşîn 1963ê), serkomarê 35ê yê DYAê bû. Ew li sala 1961ê bû serkomar û berî dawîkirina gerra xwe ya çar-salî ya serkomariyê hat kuştin.
Li Şerê Cîhanî yê Duyê, ew fermandarekê hêzên deryayî yên WYEyê bû, lê paşra ew li siyasetê meraqdar bû. Bi piştgiriya babê xwe, Joseph P. Kennedy Sr., wî xebata xwe ya siyasî di Partiya Demokrat ya Amerîkayê da dest pê kir.
Berî serkomariyê, ew ji sala 1947ê heta 1953ê endamê Kongeresa Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê û ji 1953ê heta 1960 endamê Senata Welatên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Ew di hilbijartinên serkomariyê da bi ser bebijarê Partiya Komarî ya Emrîkayê da, Richard Nixonî, ko wî çaxî cîgirê serkomarî bû, serkevt. Ew piştî Theodore Rooseveltî ciwantirîn serkomarê WYE bû (wî çaxî temenê wî 43 sal bû). Ew serkomarê herî pêşîn yê wî welatî bû ko li sedsala 20ê hat bû dinyayê. Ew serkomarê yekane yê katolîk yê WYE ye. Ji serkomarên Emrîkayê tenê wî Politzer Xelat wergirtiye.
Bûyerên giring yê heyama srkomarî ya wî ev bûn: Êrîşa Kendava Berazan, Tengasiya Mûşekên Kûbayê, nijinîna dîwarê Berlîne, Pêşbirkêya Fezayê, Bizava Mafên Emrîkiyên Efrîkî û destpêka amadekariyên jibo Şerê Viyetnamê.
Di bûyereka hêşta bi tivavî eşkira nebûyî da, ew li roja 22ê Çirya Pêşîn ya sala 1963ê li Dallasa Teksasê hat kuştin. Kesê ko wekî tawanbar hat niyasandin Lee Harvey Oswald bû. Lê tenê 2 rojan piştî kuştina Can Kennedy, kesekê bi navê Jack Ruby, berî ko tawanbarê serekî bihêt dadkirin, Oswald jî kuşt. Kes heta evro jî nizanit Oswaldî çima serkomar kuşt.
Can F. Kennedy heta niha jî yek ji kesatiuên herî hezkirî li Emrîkayê ye.
Hozan Xemdar di sala 1971ê de li Bacina Midyadê ser Mêrdinê hatiye dinê, ji malbateke Êzîdî ye. Di salên biçukayiya xwe de muzîka kurdî bala wî kişandî serxwe û hê dî 13 saliya xwe de dest bi lexistina tamburê dike.
Bi hatina xwe re pêwendî ligel "Yekitiya Hunermenden Welatparêzên Kurdistan" (Hunerkom) çêdikê û di navê Koma Berxwedan de cih digire.
Şeqama Champs-Élysées, li paş Arc de Triomphe dixuye.
Şeqama Champs-Élysées, wêne ji Arc de Triomphe kişandî ye.
Champs-Élysées (anku "Zeviyên Êlîseyî" bi zimanê fransî) an jî Şeqama Şanzelîzê şeqameke bi nav û deng a Parîsê ye. Dirêjbûna şeqamê ji Place de la Concorde heta Place Charles-de-Gaulle nêzîkî du kîlometre ye. Li Place Charles-de-Gaulle nîşana bîranînê ya Arc de Triomphe tê dîtin.
Peşan baytaxti Aztek bo balam lem rojana shari Mexico City le ajnen jegay Tenochtitlán.
Tarix.
Shari paytaxti Aztek bo. Tenochtitlán drost kra la naw deryayek nawi Texcoco. Balam sali 1519 espaniek hat nawi Hernan Cortes bo. Maliki aw kata nawi Moctezuma II bo. La paytaxti Tenochtitlán aw dwo mrova yek di jan dit. Balam dway mawejek Moctezuma II dajir kra naw qalati xoy bowey ager xopicandan bkan jakser bikojn. Sali 1521 Espniakan sharakay Tenochtitlanjan swotand w shari Mexico City drwost ka la jiati Tenochtitlán.
Xemgîn Bîrhat (Dr. Zülfü Kızıldemir) hunermendê kurd e.
Dr. Xemgîn Bîrhat di sala 1961´an de, li Dêrsimê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, HUNERKOM di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina Koma Berxwedan de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala 1983´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.
Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê Münster (Elmanya) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser Muzîka Kurdî stendiye.
Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç kasêt tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.
Kezwan yan kizwan yan jî şengêl cureyekî daran e û libên wê xwerbar in. Dara kezwanê hî wekî sinc, darbenkê (benk) di famîleya sincan (Anacardiaceae) de cih digire.
Bejna vê darê digihîje 6-9 metreyan. Rengê kizwanê sorek nêzî mohrê ye. Dar di dema adar û nîsanê de şên dibe û di îlon û çiriya pêşîn de mêwê xwe yanî kizwanê dide. Her wiha ji kizwanê cûreyek qehweyê bi şîr tê çêkirin ku ev qahweya bi navê "qehweya kurdî" tê naskirin.
Di fîzîkê an termodînamîkê da, têhn, tîn an jî germa pêvajoya veguhastina wize an enerjiyê ji aliyekê tiştekî bo aliyekê dî an ji tiştekî bo yê dî bi sedema newekheviya germiyê ye. Germa hemîdeman wizeya di-guhastinê-da ye. Wise ji tiştekê ko têhna wî zêde ye ber bi tiştekî diçit ko têhna wî kêmtir e, û di vê pêvajoyê da, têhna herduyan nêzî hev dibit. Germa ji laşekê kêmtêhntir ber bi laşekê pirrtêhntir naçit. Ev yek (veguhastina bervajî ya germayê) tenê bi rêya karekî dibit.
Zarav anko termeka nêzî germayê heye ko bi diristî nehatiye zelalkirin. Ev zarav wizeya têhnî ye. Lê dibê bihêt zanîn ko wizeya têhnî tenê wî çaxî dibit germa ko di navbera du tiştan da, an di navbera du aliyên tiştekî da, di veguhastinê da bit. Ev veguhastin jî bi çend awayan e: tîdan (radiation), konveksyon û konvensyon.
Heta serê sedsala 19ê jî baweriya fîzîkzanistvanan ew bû ko germa tiştekê nedîtî bi navê "kalorîk" (caloric) di keristeyan da heye ko têhna wan diguhêrit. Wan bawer dikir ko tiştên bitêhn kalorîkeka zêdetir heye û dema ew digehin tiştên kêmkalorîktir (kêmtêhntir) hindekê ji kalorîka xwe berdidin nav wan. Lê di navbera salên 1840ê heta 1849ê, fîzîkzanistvanê Brîtanyayî James Prescott Joules (bilêv bikin: "Ceymzê Preskot Jûl") bi ezmûn û ceribandinên xwe yên hûr selimand anko îsbat kir ko germa coreyekê enerjî anko wizeya di guhastinê da ye.
Germahî di fîzîkê û termodînamîkê da yek ji saloxetên fîzîkî yên her pergalekê ye û bi zimanê xwero wekî sarî û germahiyê dihêt hestkirin. Dema di navbera du tiştan da çi veguhastineka germayê neqewimit, ramana wê ew e ko têhna herduan bi qasî hev e.
Germî navincîn anko mueddela wizeya (enerjiya) liva ya molekulên keristeyekî ye. Ev livîn ligoreyê keristeyî dihêt guhartin. Di reqan da mumkin e tenê velerzîneka atoman bit. Lê di gazeka mînakî da, livîn mumkin e hatin-û-çûneka azad ya molekulên wê gazê di simtên cidacida da bit: zivirîn an velerzin. Pileya azadî ya molekulan çend zûdetir bi wesa jî têhna keristeyî zûdetir e.
Têhn bi hestkirinê jî dihêt pîvan. Ew hest dikin ka tişt "gerim" an "sar" in. Lê ev hest ne gelek deqîq û bawerbar e. Dema em jibo çend deqîqeyekan destê xwe bikîn nav aveka gelek sar û qerisî da û paşî di gavê da destên xwe bikîn nav aveka sar da, em dê hest bikîn ko me destên xwe kirine nav aveka gerim da. Anko hestên me dikarin me bixapînin. Lewma amîr û alavên pîvana têhnê hene ko ji bandora germayê liser keristeyî mifayê dibînin. Gerimkirina keristeyî ne tenê têhna wî tiştî zûde dikit, ew hindek bandorên dî jî li saloxetên fîzîkî yên keristeyî dikit ko bi sanahî û bi hûrî dihên pêvan. Dema têhn bihêt guhartin, keriste çirvdiçit an dipuşit, şiyana keristeyî jibo gehandina karevayê kêmtir an zêdetir dibit, û heta dawiyê. Lewma amîr hene ko van guhartinan bi hûrî dipîvin û em wan wekî têhinpîv anko termometer bikardiînin.
Germpîvên malan çirveçûn û puşîna şileyekê di nav lûleyeka şîşeyî da dipîvin. Dema têhin zêde bibit şileyê rengîn di nav lûleyê da dipuşit û qedereka zêdetir ji valahiya nav lûleyê tijje dikit û em hijmareka zêdetir dixwînin.
Germpîv bi gelek awayan hatine pilandin anko dercederecekirin. Niha li tevaya cîhanê (çend welatekên mîna Emrîkayê û Miyanmarê nebin) pileyên Selsiyus dihên bikarînan. Lê li Emrîkayê pileyên Farinhayt li kar in. Pirraniya zanistvanên cîhanê, parek ji yên Emrîkayê jî, zêdetir pileyên Kelvin bikardiînin, ko di koka xwe da her pileyên Selsiyus in, lê sifira Kelvin 273.15 pileyan ji sifira Selsiyusî kêmtir e.
Pileya Celsius an jî selsiyus (herwesa bi navê pileya germahiyê santîgrad / ºC jî dihêt niyasîn) pilandineka têhinê ye ko bi navê stêrnasê swêdî Anders Celsius (bilêv bikin: "Anders Selsiyus") (1701-1744) hatiye kirin. Wî du salan berî mirina xwe pilandineka wekî vê bi kar anî bû.
Ji sala 1744ê heta sala 1954ê, sifira Celsius wekî xala qerisîn anko bestina avê û pileya sedê ya Celsius wekî xala kelîna avê di pesteka yek atmosferiya pîvankî anko standard da dihatin pênasekirin. Ev niha jî li dibistanan dihêt fêrkirin. Lê pênaseya pileya Celsius hatiye guhartin û niha bi sifira serbedayî anko sifira mutleq û xala sêkane ya avê li goreyê ava oqyanûsî ya navingîn ya pîvankî ya Viyenayê (AONPV) dihêt pênasekirin. Ev pênase Celsius bi Kelvinî ra, ko yekîna bingehîn ya SIyê ye, girê didit. Sifira serberdayî têhineka girîmaneyî anko hîpotetîk e ko nahêt bi dest xistin. Lê di wê têhinê da entropiya keristeyî dibit sifir. Ev xal wekî sifira Kelvinî û -273,15 a Celsius dihêt navandin anko bianvkirin. Xala Sêkane ya avê jî bi hûrî wekî 273,16 pileya Kelvin û 0,01 a Celsius dihêt pênasekirin.
Kelvin pileyeka têhnê û yek ji heft yekînê bingehîn yên Pergala Navneteweyî ye. Pilandin anko dereckirina Kelvin pilandineka teorîk ya têhinê ye ko di zanistê termodînamîkê da li goreyê sifira serberdayî hatiye pênasekirin. Di teoriyê da, di pileya têhinê ya sifira serberdayî da çi wizeya germayî di keristeyî da namînit.
Navê yekînê û yê pilandinê ji navê fîzîkzanisvan û endazyarê Britanyayî William Thomson, Baronê 1ê yê Kelvinê (1824-1907) hatiye ko hizira pilandineka serberdayî li goreyê sifira serberdayî pêşniha (îqtirah kir). Ji ber vê, bervajî pileyên Celsius û Fahrenheit, jibo nîşadana pileya Kelvin çeveng anko sembola pileyê (°) bikar nahêt û nahêt nivîsîn °K (bervajî °C û °Fê) û tenê dihêt nivîsîn K.
"Tîroj", kovareke dumehî ya çandî û hunerî bû.
Kovara Tîroj carê yekemîn di 21'ê adara sala 2003'an de di weşanxana Evrensel de derket. Zimanê kovarê kurdî (zazakî û kurmancî) û tirkî ye. Kovar li Stenbolê dihat derxistin û çapkirin û li Tirkiyeyê, Kurdistana Bakur û Ewropayê dihat belavkirin. Xwediyê kovarê Cevriye Aydin bû.
Tîroj di 29ê cotmeha 2016an de Bi KHK'ê (Biryarname ya di Hukmê Zagonê de) berî ku hejmara wê ya 83emîn çap bibe hate girtin.
Daniel Gabriel Fahrenheit (z. 14ê gulanê 1686 – m. 16ê îlonê 1736) fizîknas û endazyarê Elmanî ko jibo danana pileyên têhnê, yên ko bi navê wî mane, navdar e.
Daniel li roja 14ê gulana sala 1686ê li bajarê Gdańsk (bi Elmanî: Danzig) ko bajarekê Prûsiya ya şahanî bû hat dinyayê. Malbata wan yek ji Hanseyiyan bûn ko bi koka xwe ji bajarê Hildsheimê ji Elmanyaya niha çû bûn wêderê. Daniel li Prûsyayê hat dinyayê, lê pirraniya jiyana xwe li Komara Holendayê bihurand.
Piştî ko daybabên wî bêdestî kivarkên jehrîn wxarin û li roja 14ê tebaxa 1701ê mirin, wî li temenê 16 saliyê li bajarê Amsterdamê dest bi perwerandina xwe mîna bazirganekî kir. Lê meraqa wî jibo zanistên xweriskî zêdetir bû. Ew çû Berlînê û gelek bajarên dî û dest bi xwînina zanistan kir. Li dawiya temenê xwe ew li Amsterdamê bû desrdêrê kîmyayê.
Wî Bazirganiya şîşe û şîşealavan dikir û amîrên mîna pestpîv, berzîpîv û têhnpîvan çêdikirn.
Germpîva zîbeqê ji bo pîvandina germahiya odeyê. Pejna sêlsiusê.
Têhnpîv amîr an alavek e jibo pîvana têhnê. Gelek cûreyên germpîvê hene ko li ser gelek binemayan têhnê dipîvin. Her têhnpîvek ji du pişkên serekî pêk dihêt: hestkerek ko bi guhartinên têhnê guhartinên fîzîkî têda peyda dibin (mîna peqoşka zîbeqê di têhnpîvên malan da) û tiştek ko bikarit van guhartinên fîzîkî yên hestkerê tercumeyî qederekê an hijmareyekê bikit (mîna pilandina liser têhnpîvên malan). Niha têhnpîv zêdetir alavan karevayî jibo hestkirinê bikardiînin da têhnê liser nîşadereka tivilkanî (dîgîtal) (mîna kompûterekê) nîşa bidin.
Kerec (bi farsî: کرج) bajarek li Navenda Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 1.377.450 kes lê dijin.
Kerec, navenda parêzgeha Elborzê ye.
Hesen Hişyar (1897 Amed - 1985 Qamişlo) kurdperwer, nivîskar, helbestvan û dîroknasekî kurd bû. Di sala 1897an de li gundê Serdê 70 km bakurê rojhilatê bajarê Amedê di navbera Hênê û Liceyê de hatiye dinê.
Di nav salên 1920î de bi tevgera kurd re dikeve danûstendinê. Têkiliya Îhsan Nûrî Paşa bi navçeyên Hênê û Liceyê pêk tîne. Di liberxwedana neteweyî ya Şêx Seîdê Pîran a sala 1925an de bi şêweyekî kariger cih digire. Piştî şikestina liberxwedanê Hesen Hişyar birîndar tê girtin û di dadgehê de tê arihkirin. Ji ber biçûkiya temenê wî darvekirinê dikin 15 salan hebs. Lê piştî bûriya giştî ya 1928an ji girtîgehê derdikeve, diçe Amedê û dikeve karê dewletê, dibe kargêr û rêveberê cergeya tabûya Qulpê.
Dema ku liberxwedana Agiriyê dest pê dike Hesen Hişyar xwe digihîne Agiriyê û wekî şervan cih digire. Piştî têkçûna liberxwedanê bi Îhsan Nûrî Paşa derbasî Îranê dibe. Di sala 1934an de diçe Sûriyê û li Binxetê akincî dibe.
Di sala 1956an de Komela Zanistî û Alîkariya Kurd bi destê wî û çend rewşenbîrên kurd hatiye damezirandin. Di sala 1966an de jî wî bi tena xwe kovara Agahî derxist. Dibêjin ku hejmarên vê kovarê gihane 19 hejmaran.
Hesenê Hişyar di 14ê îlona 1985an de çû ser dilovaniya xwedê û li goristana Dugirê li devera Qamişlokê hatiye veşartin.
Allah Rakha Rahman (bi zimanê tamîlî: ஏ. ஆர். ரஹ்மான்; * 6ê kanûna paşîn a 1966 li Madrasê, îro Chennai, Tamil Nadu, Hindistan) hunermendekî hîndî ye. Ew bi taybetî muzîka fîlman çêdike.
Jiyanê wî.
Rahman li welatê xwe Hindistanê de stêrkekî mezin e û lewma konserên mezin lidardixe. Bi taybetî stranên wî yen ku ji bo fîlmên Bollywoodê û yên bi tamîlî hatine amadekirin nas in.
A. R. Rahman wekî hîndû jidayikbû lê di sala 1989ê de ola xwe veguherande Îslamê, nava xwe yê berê A. S. Dileep Kumar jî kir A. R. Rahman.
A. R. Rahman xelatên National Film Award, Filmfare Award, Star Screen Award, Zee Cine Award û IIFA Award stend. Di sala 2009ê de ji bo muzîka fîlma sînemayê a bi navê "Slumdog Millionaire" wî xelata Golden Globe Award, xelata îngîlizî ya BAFTA Award, du xelatên Oscare ji bo "bastirîn muzîka fîlman" û ji bo "bastirîn stranê fîlman" („Jai Ho“) stend.
Kafro an jî Xerabê Kefrê (bi aramî "Kafro Tahtayto", bi zimanê romî "Elbeğendi") gundekî navçeya Mîdyadê (di parêzgeha Mêrdînê de) ku li Tûr Abdînê de cih digre, ye. Ev gund di sala 1980an de ji aliyê Dewleta Tirk ve hatibû betalkirin lê di sala 2004an de gund ji nû ve hate avakirin. Herwiha, îro 18 malbatên sûryani/aramî tê de dijîn.
Agahiyên sosyalceografîk.
Gundê Kafro di rojhilat-başûrê bajarê Mîdyadê disekine û 15 km ji vî bajarî dûr e. Di navbera gund û sînorên dewleta Sûriye 20 km hene.
Erda sor taybetîyeke erda herêmê ye û gelek nangir e. Bi gelemperî kevirê berespî tê de peyda ye.
Îqlim.
Di bihar û payîzê de gelek baran dibare, havîna vî herêmî jî gelek germ û zuwa derbas dibe. Germahiya zivistanê -10°C, ya havînê ji nêzika +52°C ye.
Gelê Kafro.
Li gorî gotinên mezinan be, gundê Kafro Tahtayo berî jidayikbûna Îsa Mesîh hatîye avakirin. Di dema komkujiya Ermenî û Aramiyan de (di sala 1915an de) gund heta demeke bi timî betal ma.. Dema ku di sala 1980an de şerê PKK û leşkera Tirk destpê kir, gundê Kafro dîsa hatibû betalkirin û gelek gund koçberiya dewletên Ewrûpayê dikirin. Heta sala 2004an Kafro bêkes mabû.
Di sala 2004an de nêzika 180 malbatên gundê Kafro Tahtaytoyê li Ewropayê dijîn (bi piranî li Elmanya, Swêd û Swîsreyê).
Di sala 2006an de piştî projeyeke dirêj hinek malbat dîsa vegeriyan Kafroyê. Îro nêzika 15 malbatan li Kafro yê ku ji alîye gundiyan ji nûve hate avakirin, dijîn.
Kafro gotineke bi zimanê aramî ye û tê maneya gotinê "Gund". Ji ber ku navê du gundan Kafro ye, ji wan re dibêjin "Kafro Tahtayto" (Gundê Jêrîn) û "Kafro Helayto" (Gundê Jorîn).
Ola gund.
Herêma Tûr Abdîn ku Kafro tê de cih digre, ji Sedsala Yekemîn ve heta îro herêma xristiyanan e. Lewma hemwelatên vê herêmê xristîyanên sîro-ortodoks in.
Aboriya gund.
Gundiyên Kafro hîn jî bi gelemperî cotkarî dikin. Hêjîr, henar, tirî, kelek û zebeş yekjî genim, ceh, encûr û gelale digihînin. Gundî ajaldariyê jî dikin.
Li Kafroya kevn de 46 malên duqatî he ne: di qatê jor de malbat tê de dijiyan, qatê jêr jî wekî axur dihat bikaranîn. Hêjmara bîrên avê li gund 80 ye.
Di sala 1980an de ceyran jî gihîste Kafroyê. Di sala 2004an de gundê Kafro li hemberî gundê kevn ji nu ve hate avakirin û îro Kafro gundekî serketî ye.
Ludwig van Beethoven (17ê kanûna pêşîn 1770 – 26ê gulanê 1827), bestekarekî navdar yê alman bû.
Muzîkjenê cîhanî yê navdar Ludwig Van Beethoven ku bi navê Beethoven tê naskirin, di 17ê kanûna pêşîn a 1770î de, li paytexta berê ya Almanya bajarê Bonnê ji dayîk bû ye. Lê belê bi awayekî fermî rojbûna wî di 16 mehê de hatiye naskirin.
Beethoven di zaroktiya xwe de gelekî êşiya. Kesên ku lêkolîn li ser jiyana wî çêkirine dinivisînin ku ew zaroktiya xwe nejiyaye û her demê xemgîn û azar bû ye. Bavê wî alkolîk bû û guh nedida karûbarê malê. Ew gelek caran serê sibê zû ji mal derdiket û derengê şevê vedigeriya. Tevî ku bavê Beethoven alkolîk bû jî, wî baş li piyano dixist. Ew mamostayê wî yê yekem bû. Wî berê kurê xwe da muzîkê û xwest ew bibe muzîkjenekî navdar.
Beethoven, di 12 saliya xwe de berhema xwe ya pêşîn derxist û navê wî weke piyanîstekî şareza hate belavkirin. Lê belê Beethoven ji jiyana xwe ne razî bû.
Diya wî di nava nivînê de nexweşiyeke giran bû. Piştî ku ew dimire, Beethoven 17 salî ye. Barê malê tev dikeve ser milê wî û ew ji zaroktiya xwe berpirsiyariyeke mezin hildigire. Rewşa derûnî ya Beethoven xerab dibe. Ji xeynî muzîkê tu dermanekî din jê re nanîne. Dema ku ew di wê rewşa xerab de tê dîtin, hakimê bajarê Bonnê yê wê demê wî bi tenê nahêle û xwedî lê derdikeve.
Di sala 1789an de, Beethoven dişîne paytexta muzîk û hunerê bajarê Viyena û wî ji wê rewşa xerab ya ku ew têde ye rizgar dike. Li Viyena Beethoven perwerdeya muzîkê dibîne û ji xwe re kesayetiyeke taybet ya hunerî ava dike. Ew di demeke kin de meşhûr dibe û dikeve nava çîna arîstokrat, ji aliyê malbata melik ve jî tê ecibandin û ew dibe dostekî malbatê. Lê belê Beethoven, feqîr dijî û feqîr jî dimire. Beethoven her wiha sedema feqîrî û perîşaniya xwe di jiyanê de xistiye stuyê muzîkê û gotiye muzîk bû sedem ku ew di jiyana xwe de xweşiyê nebîne.
Şuhreta Beethoven piştî kerrbûna wî zêdetir dibe. Beethoven di 32 saliya xwe de kerr dibe. Ew ji ber vê yekê gelekî azar dibe, carekê ji dostekî xwe re dibêje: Heyf ezê êdî nikaribim li dengê neyê jî guhdarî bikin… Lê belê baştirîn berhema xwe di dema kerrbûna xwe de derdixe. Ew jî senfoniya 5em û ya 9em e.
Lêkolînerên jiyana Beethoven dibêjin, piştî ku ew kerr bû ye, êdî pêwendiyên xwe yên civakî kêm kirine û weke berê neçûye konsert û şahiyên giştî, piraniya dema xwe li mal derbas kiriye. Ew nezewicî. Lê belê gelek jin aşiqî wî bûn û wî bi xwe jî ji gelekan hez kir. Piraniya jinên ku aşiqî wî bûn jî şagirtên wî bûn.
Beethoven di senfoniya 9an de gotina di dilê xwe de dibêje: "Hemû însan bira ne".
Berî mirina xwe Beethoven li ser Senfoniya 10an kar dikir, lê belê mirinê rê neda ku ew wê berhemê biqedîne. Beethoven di sala 1827an de li Viyena, di 57 saliya xwe de çavên xwe ji bo cara dawîn digire û dimire. Zêdetirî 30 hezar kes beşdarî rakirina cenazeyê wî bûn.
Beethoven dirêj nejiya, lê belê di salên jiyana xwe de berhemên wiha pêşkêşkirin ku di dîrokê de hem wî, hem jî gel û welatê wî serberz û zindî bihêlin. Beethoven mir, lê belê ew hîn jî dijî û roj bi roj zindîtir dibe.
Gêjînk, pûjang, bêjank,Hezar pelik ("Achillea millefolium") giyayek bêar e.
Mem Bawer di sala 1973’yan li Amedê, li navçeya Bismilê, li gundê Safya ji dayik bûye. Di 1997an de Zanîngeha Dîjleyê, Fakulteya Perwerdehiyê qedandiye. Helbestên wî heta niha di kovarên bi navê Jiyana Rewşen, Pelîn, Kevan, Kulîlka Ciwan, Tîgrîs, Pîtoresk, Kovara Wenda û di Kovara Hewara Botan de weşiyane. Nivîsên wî yên rexneyî di kovara W, Kovara BÎR û di rojnameya Azadiya Welat de weşiyane.
Pirtûkên Zarokan.
6-Hirç û Rovî, Weşanxaneya HÎVA, 2015, AMED
Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro (jdb. 5'ê reşemiyê 1985 li Madeira, Portûgal) lîstikvanekî goka pê (futbolê) ê portûgalî ye. Cristiano Ronaldo ji aliyê FIFA'yê pênc cara lîstikvanê futbolê ê cihanê hate destnîşankirin û weke yek ji baştirîn listikvanên hemû deman tê dîtin.
Malbat û zarokbûn.
Cristiano Ronaldo di 5-ê Sibata 1985-an de li Funchal, Madeira ji dayik bû. Ew zarokên dawî yên Maria Dolores dos Santos Aveiro û José Dinis Aveiro in. Wî navnîşa xwe ya duyemîn xist, Ronaldo, ji ber ku ew fanatîkê bavê wî Ronald Reagan bû. Wî birayekî mezine bi navê Hugo, du xwîşkên mezin, Elma û Liliana Cátia. Ew digel modela Spanî-a Arjantînî Georgina Rodriguez-yê ye. Ew di sala 2018 de mijûl dibin.
Kariyera klûbê.
Ronaldo, berî ku ew bibe profesyonel ji bo Andorinha, CD Nacional û di dawiyê de Sporting CP lîstbû, di tîma neteweyî ya Portekîzê de di bin 17 salan de jî bala xwe kişand.
Kariyera xwe ya pîşeyî di Sporting Lisbonê de dîsa dest pê kir, lîstikvana ciwan ji "2003-2009-ê" di Manchester United de lîst. Di dawiya demsala "2008-2009" de, ew hat veguhestin klûbê Real Madrid. Di dawiya demsala "2017-2018" de ew hat veguhestin bu Juventus
Manchester United.
Ronaldo bû lîstikvanê yekem yê Portekîzê yê Manchester United ku dema ku ew berî sezona 2003-04 îmze kir. Baca veguhastina wî 12,24 mîlyon £ wî kir, di heman demê de, xortê herî giran ê di dîroka futbolê ya Englishngilîzî de
Real Madrid.
Li pêşiya demsala 2009–10, Ronaldo li Real Madrid ji bo 80 mîlyon £ (94 mîlyon €) beşdarî dravê veguheztina tomara cîhanî bû.
Juventus.
Ew bi fermî ji Real Madrid ji Juventus re di 10 Tîrmeha 2018 de, bi xerca 100 mîlyon € veguhestin. Ew li Turin digel hevjîna xwe Georgina Rodriguez û 4 zarokên xwe dijîn.
Sultan Kosen () merivekî kurd ê ku ji Dêrika Çiyayê Mazî (Bakurê Kurdistanê) ye û kesê herî dirêj ê cîhanê ye û ji hêla Guinness ê pirtûka rekortmenî ve hate tomarkirin.
Sultan, bi 2,51 m î kesê herî dirêj ê cîhanê ye. Endamê malbata Sultan Kosen giş xwedî bejna normal in; bi 3 bira û xweşka xwe ve. Ew ji ber bejna xwe ya her roj ku dirêj dibû neçû dibistanê, lê ew bi xwe hînî xwendinê bû. Kosen, Kinc û pilavan li gor xwe nabînie û ew van alava dide çêkirin. Sultan dibêje: "daxwaziya min ev e ku ez bizewicim, bibim xwedî zarok, seyarkê biajom, xêvjimêrê bikar bînim..."
Avarîn, ango Efrîn yek ji ciwantirîn herêmên Kurdistanê ye, bi taybetî jî rojavayê Kurdistanê. Herêmeke çiyayî ya bi dar ber û çem û avên xwe dewlemende, herêmeke xweş û dîrokî ye. Efrîn li aliyê herî dawîn ê rojavayê Kurdistanê dikevê, li gelek deran bi navê Çiyayê Kurmancan tê naskirin.
Efrîn, ango Avarîn, li hin deveran bi navê Çiyayê Kurmênc tê naskirin, berê Tirkan jê re digotin (Kürd-dağ), ereban jî jê re digotin (Jebel El Ekrad) ango çiyayê kurdan. Navê niha jî bi fermî Efrîn e. Navê Efrîn hin ji aliyê Kurdan û him jî ereban ve tê bikaranîn. Li gorî hin dîrokzanan navê Avarîn, peyveke kevnar a Kurdî ye û tê wateya “cihê bi av” ango “qirş û qalên li ser avê kom dibin”. Navê Efrîn hin caran wek Erfîn jî tê bilêvkirin. Efrîn him navê bajarê navendî yê heremê ye û him jî navê heremê bi xwe ye.
Dîroka Efrînê.
Herema efrînê pir kevnare. Dîroka Efrînê vedigerê dema Hurî û Mîtaniyan, her wiha jî gelek bermayiyên dîrokî yên şaristaniyên kevn tê de hene, ev jî tê wateya ku gelek şaristaniyan li ser vê heremê demên cuda cuda de destlatdarî kirine. Şerefxanê Bîtlîsî di pirtûka xwe “Şerefname” de behsa mîrekî bi navê Mand dikê. Mand, mîrê herêma Entakiya bû ye, wê demê herêma Kîlis û di nav de Efrîn jî girêdayî Etnakiya bûne. Jixwe heta destpêka sedsala 20’an jî, Efrîn bi herêma Kilîsê ve girêdayî bû. di dema mîrtiya Mand de, ev mîrneşîna Entakiya ango mîrneşîna Kilîsê pir berfereh bibû, gelek bajarên Suriyê û Tirkiyê di nav xwe de girtibû, wek bajarê Hema, Îzaz û heta Maraş û Derya Spî. Mîrneşîna Mand li hemberî Seferê Xaçperestan şer kiriye û arîkarî daye têkoşîna Eyûbiyan.
Di destpêka salên 1600’an de, desthilatdariya mîrneşîna Mand ya Kilîsê derbasî malbata Canpolatî bûye. Mîr Huseyn Canpolat fermana Osmaniyan redkiriye û arîkariya wan di şerê li hemberî Sefewiyên Îranê nekiriye, li ser vê yekê ew ji aliyê Osmaniyan ve hatiye kûştin. Piştî wî Mîr Elî Canpolat bûye mîrê mîrneşîniya Kilîsê ya Canpolatiyan û paytexta xwe jî veguheztiye bajarê Helebê. Li hemû bajarên Suriyê û Lubnanê xistiye bin destlatiya xwe û serxwebûna xwe îlan kiriye. Lê piştî demekê Osmaniyan şer bire ser vê mîrneşîna Kurdan û dawî lê anî. Heta roja îro jî, malbata Canpolatiyan li Lubnanê di nava gelê Durzî de pir bi bandorin.
Heta berî şerê cîhanê yê yekem herêma Efrînê ji aliyê navenda Kilisê ve dihate birêvebirin, lê piştî hilweşîna dewleta Osmaniyan û avabûna Suriyê, herêma Efrîn ji navenda xwe qut bû û bi ser dewleta Ereb ya Suriyê ve hate berdan. Wisa jî qedera herêma Efrînê, wek a Kobanî û Cezîrê bi perçebûnê ve rû be rû ma û bû beşek ji rojavayê Kurdistanê yê ku ji dayîka mezin, bakurê Kurdistanê hatiye qutkirin. Wisa jî, dîrokek nû ji bo Efrînê destpêkir. Dîrokek ji polîtîkayên Erebkirinê, înkarkirinê û car car serhildan û têkoşînê.
Xaknîgariya herêmê.
Efrîn li dawiya rojevayê Kurdistanê, li rojhilatê Îskenderûnê û derya Spî dikevê. Xeta tirêna Meydan Ekbes û Kilisê Sînorên wê yên bakur, û ji aliyê Rojava jî, Çemê Reş (Nehr el Eswed) e, ji aliyê Rojhilat jî, deşta Îzazê û ji aliyê başur ve jî, herêma çiyayê Sam’anê ye.
Efrîn herêmeke çiyayî ye, bilindahiya çiyayên wê di navbera 700/m û 1269/m de ye. Çiyayê herî bilind li Efrînê ew çiyayê Hawarê ye(1200/ m) ye. Her wiha jî çiyayê Lêlûn û Xastiyan jî heye. Li rex çiyayên bilind hin deştên fereh jî hene, wek deşta Cumê û deşta Hemqê. Di herêma Efrînê de çemê herî bi nav û bang çemê Efrînê ye. Ev çem ji bakurê Kurdistanê dertê û di Efrînê re dîsa derbasî axa Tirkiyê dibê û li Îskenderunê dirjê Derya Spî.
Ferhbûna herêma Efrînê ji rojhilat heya rojava 55 klm û ji bakur heya başur jî 75 klm. Wisa jî ferehbûna giştî nêzî 3850 klm 2. yanî 2% ji giştî ferehiya Suriyê û 0,7 % ji ferehiya Kurdistanê.
Navçe û rêbebirî.
Me got ku berê herema Efrînê bi Kilîsê ve girêdayî bû, piştî avabûna Suriyê ev yek hat guhertin û navenda herêmê derbasî gundê herême (gundê mabata) bû û piştî avabûna bajarê Efrînê, ev bajar bû navenda herêmê. Herêm bi giştî jî, bi Wilayeta Helebê ve girêdayî ye. Navenda herema Efrînê 63 klm ji bajarê helebê dûr e. Berê 3’ê navçeyên herêma Efrînê yên rêvebiriyê hebûn, pişt re 3’navçeyên din jî lê zêde bûn û niha navçeyên Efrînê şeş in (Cindirês, Bilbil, Reco, Mabetan, Şeran û Şiyê) tev navend e. Li Efrînê 360 gund hene û bi giştî li gorî serjmarên fermî yên dewletê (sala 2001) hêjmara nişteciyên herema Efrînê 417.254 mirov dijîn, ji wan 80000 mirov li navenda bajêr dijîn. Bi piraniya nişteciyên Efrînê Kurdin. Hêjmareke pir kêm ji Ereban jî tê de dijîn. Rêvebirya herî bilind a herêmê di destê (Mudîr El Mantîqa) ango mudurê herêmê ku bi xwe jî fermandarê polîsan e, arîkarên wî jî, (mudîr El Nahiya) ango mudurê navçeyê ne, ew jî hemû polîsin. Di her gundekî de jî, muxtarek heye, ew yekser bi van polîsan ve girêdayî ye. Wisa jî diyare ku ev herêm bi rêya polîsan ve ji aliyê dewletê ve tê bi rêvebirin.
Êl û eşîrên Efrînê.
Di demên cuda cuda de, gelek êl û malbat û kesên Kurd ji dever û cihên Kurdistanê yên cuda cuda hatine li vê heremê bi cih bûne. Di demên niha de, êdî bandora êlîtiyê pir lewaz û heman nemaye. Li şûna êlîtiyê, efrînî bi malbatan xwe didin nasandin.
Di aliyê olî de, piraniya Kurdên Efrînê misilmanin û li ser mezhebê henefî ne. Tê gotin ku berê hêjmarek mezin ji Kurdên Êzîdî li herêmê hebûne, lê ev hêjmar her çûye kêm bûye. Niha tenê çend gundên Kurdên Êzîdî li Efrînê mane. Hêjmara Kurdên Elewî jî pir kême. Kurdên Efrîn, bi zimanê Kurdî zaravayê Kurmancî diaxivin. Şêweyê axavtina wan wek a kurdên Maraşê ye. Li gundan hîn jiyaneke Kurdewarî ya folklorî heye, hîn jî, jin û mêr cilê Kurmancî li ber xwe dikin. Wek kom û şelwer û şar.
Aborî û çandinî.
Herêma Efrînê, deverek bi xêr û bêrên xwe yên ser erd û bin erd dewlemend e. Bi av, çem û kaniyan, bi dar û daristan û baxçeyan, bi seyrangeh û warên pîroz û kevnare, bi kargeh û samana xwezayî pir dewlemend e. Efrîn bi çandiniyê bi nab û deng e. Aboriya gelê Efrînê ji çandiniyê pêktê. Li rex çandiniyê, gelê Efrînê li bajarên mezin di karên cuda cuda de dixebitin. Bi tayebtî jî di karên drûngeh(terzî) avakirina xaniyan(înşaat)... hwd. Lê dîsa jî, çandinî ji bona Efrînê di asta yekem de ye. Bi taybetî jî çandiniya darên Zeytûnê. Ji xwe dema li Kurdistanê, zeytûn tê gotin, yekser Efrîn tê bîra mirovan. Ax, xaknîgar û bahewayê herema Efrînê ji bona çandina dara zeytûnê guncawe. Zeytûn him wekxwe tê firotin û him jî, di kargehên taybet de jê zeytê dugvêşin û vê zeytê difroşin. Jixwe Sabunên Kurdî yên pir baş jî, ji van zeytûnan li Efrînê tên çêkirin û firotin. Li rex darên zeytûnê, gelek darên din jî hene wek: Henar, sêv, hilûk, kerez, çeftelî, mişmiş, hejîr, tû, hurmî, bihok giwîz û behîv. Li rex çandiniya daran, gelek çandiniyên demsalî jî hene, wek: genim, cehe, şûfan, garis, kuncî, bervero, nîsk, nok, colban, titûn, zebeş (şûtî), qawîn, şimam, firingî, becanên reş, pîvaz, sîr, kundir, xîyar, encûr, qernebî, îsot, tirp, bamî, fasûlî, lopik û hwd. Ev berhemên çandiniyê têre herêmê dikin û yên zêde jî, ji tevayî bajarên Suriyê yên din re tên firotin.
Di aliyê ajal xwedîkirinê de, di asta têrkirina xwemalî de tê kirin. Li hin deveran mî, bizin, çêlek, mirîşk û mêşên hêngiv tên xwedîkirin. Lê xwedîkirina ajalan li vê herêmê evqasî ne pêşketiye û her roj bi paşve diçê.
Hêjayî gotinê ye ku beşek ji aboriya herêmê ji karên seyrangehan (torîzîm) û xwaringehan tê. Hêjayî gotinê ye ku herema Efrînê di derbarê bazirganî û hesinkariyê de pêş neketiye.
Çand û huner.
Efrîn wek xwezaya xwe bi çand û hûner û folklora xwe dewlemend û rengîne. Çanda heremê pir nêzî heremên Maraş û Elbîstanê ye. Hîn li efrînê cil û bergên Kurdî li gundan tê dîtin. Di warê dîlan û govendan de, Efrîn gelekî dewlemende. Di warê klam û strangotinê de jî pir dengbêjên navdar yên vê herêmê, ku navê wan hatiye naskirin, hene; wek: Hemûş Korik, Ibramê Bêsnî (Îbramê Tirko), Cemîlê Kerê, Cemîl Horo, Omerê Cemlo, Evdê Şehrê, Hesnazî, Reşîdê Memcûcanê, Adîk Necar, Beytaz, Eliyê Kabê, Elî Tico û hwd. Helbet Cemîl Horo yek ji dengbêjên navdar di seranserê Kurdistanê de ye. Ji bilî van dengbêj û stranbêjên klasîk, gelek stranbêj û hunermendên ciwan jî di salên dawiyê de derketine pêş. Li rex stranbêj û dengbêjan, gelek helbestvan, nivîskar û wêjevanên heremî jî hene.
Bermayên dîrokî û warên pîroz.
Li herema Efrînê gelek ermayên dîrokî û cihên pîroz û cihên seyrangehên xwezayî hene. Jixwe xwezaya Efrînê bi ciwaniyên sirûştî gelekî dewlemende. Li rex çiyayên bilind, deştên fereh, çem û kaniyên avê, dar û daristanan gelek kelha û şkeftên dîrokî û ziyaretên pîroz jî hene. Li çiyayê Lêlûnê kelha Semanê(San Sîmon) ya dîrokî heye. Her wiha Kelha Horî (Sîrûs) heye. Li ser çemê Efrînê pira kevnar a dîrokî heye, ku ew jî nêzî kelha Horî ye. Her wiha jî gelek ziyaretên olî yên pîroz li heremê hene wek: Ziyareta Henên, Ziyareta Abdurehmên, Şêx-Berkat, Ziyareta Çêlxanê û her wisa jî Menan û Deyan.
Li rex warên dîrokî û ziyaretên pîroz, gelek cihên torîzmê û seyrangeh û xweşikahiyên xwezayî hene wek: Lîlavên(şelale) Meydankê û yên Gumrekê, her wiha jî cihên wek Kefircenê û Basûtê ku bi dar û ber, bi av û xwezaya xwe pir xweş û balkêşin. Jixwe her kaniyeke li herema Efrînê bûye wek seyrangeh û cihê torîzmê. Bi giştî xwezaya Efrînê pir xweşe, di nava bajarên rojavayê Kurdistanê de xemla bajaran e.
Welatparêzî.
Gelê Efrînê bi welatparêziya xwe bi nav û bangin. Hîn di dîrokê de jî ev welatparêziya wan û ne pejrandina zul û zorê diyar dibê. Di dema xwe de mîrên Canpolatî li hemberî dewleta Osmaniyan rawestîne û şer kirine, her wiha jî berî wan Mand li Kilîsê li hemberî seferên Xaçperestan têkoşînkirine û axa xwe azad kirine. Di destpêka sedsala 20’an de şoreşa Murîdan li Efrînê bi nav û deng e. Gelek şoreşgerên ku li Suriê li dijî Firansa şer dikirin, pişta xwe didan çiyayên Efrînê, mînaka vê jî di şoreşa Şoreşgerê Kurd ê Surî Îbrahîm Hinano de diyar e. Her wiha jî, gelê Efrînê bi asanî polîtîkayên Erebkirinê li ser xwe nepejrandine û li hemberî destlatdarên ereb serî hildan e. Di nava Efrînê de nasê Salan pir bi heybet û nirx e. Salan gelek salan di çiyayên Efrînê de li hemberî leşkerên ereb serê xwe netewand.
Gelek partiyên Kurd ên Suriyê xwe di nava gelê Efrînê de birêxistin kiribûn, bi taybetî jî partiyên bi ser başûrê Kurdistanê ve girêdayî. Di çarîka dawîn a sedsala 20’an de, bi derbasbûna PKK a rojavayê Kurdistanê re, di nava gelê Efrînê yê welatparêz de geşbûnek mezin xuyakir û himbêza xwe ji şoreşvanên Kurd re vekirin. Wek bajarên din ên Rojevayê Kurdistanê, Efrînê jî, bi sedan keç û lawên xwe kirin qurbana azadî û serfiraziya Kurdistanê. Bi sedan ciwanên Efrînê derketin serê çiyayên Kurdistanê, li Dêrsim, Botan, Serhed, Qendîl û Amedê li hemberî neyaran şer kirin, xwîna xwe rijandin. Heya niha jî, bi sedan ciwanên Kurd ên Efrînî li ser çiyayên Kurdistanê têkoşîna azadiyê didin.
Weşanên Avesta yek ji weşanxaneyên ku kurdî û li ser kurdan pirtûkan diweşîne. Di sala 1995an ji aliyê rojnamevan Abdullah Keskin, Ruken Bagdu û Songul Duraker ve hatiye damezrandin. Di sala 1996an de bi awayekî fermî dest bi xebatê kir û di sala 1997an de bi awayekî Lîmîted Şîrket xebatên xwe domand.
Di Weşanên Avesta de gelek pirtûkên kurdî derketin. Di sala 2003an de helbestên Cegerxwîn ji nû ve hatin weşandin. Navenda Avestayê li Stenbolê ye her wiha li Amedê jî nûnergeh û pirtûkxaneyekê Avestayê heye.
Kîrmiço riweke gelekî rût û qewin e. Navên vî gihayî yên din, kîrê kalo û ereblepo ye.
Vexuyana kîrmiço.
Koka xwe mezin û gilover e û lewma wekî pîvazeke xûya dike. Laskên xwe di bin erdê digihêjine heta pênc sanrîmetreyan. Pelgên xwe yên dirêj û elîpsî ji kûlîlkdana riwekê bisunde cêdibin û dirêjbûna wan digihêje heta 20 santîmetreyan. Pelg di binê riwekê dibin yek û wekî boriyeke (ku dirêjbûna xwe heta şeş santîmetreyan e) xûya dikin. Rûye xwe yê ku di hindur ve disekine dirêj û zirav e û bi rengê erxewanê ye, lê belê rûyê xwe yê derve kesk e.
Dimsika Kîrmiço ku rengê xwe erxewan e (heger ne hişk be) zirav û dirêj e, dîk disekine û li hemberî ezmên dinêre. Mezinahiya wê digihêje heta 16 santîmetreyan û qalindbûna wê jî sê mîlîmetre ye. Mêweyên Kîrmiço yan gewr yanjî kesk dibin.
Cihên kîrmiço ên xwezayî.
Kîrmiço bi giranî li derdora Behra Spî, li Kurdistan, Fransa û Sardînyayê tê dîtin.
Ferhengên kurdî ferhengên kurdî-kurdî an ferhengên kurdî û zimaneke din in. Çend ferhengên pirzimanî jî heye. Ferhengen kurdî wekî pirtûk, wekî bernameyên kompûteran û wekî bernameyên înternetê heye.
Binihêre: Lîsteya ferhengên kurdî
Teşî sernavê pirtûka helbestvan Azad Zal e.
Pirtûka yekemîn a Azad Zal “Teşî” bi pêşgotina helbestvan Arjen Arî ji nav Weşanên AVA derketiye.
Azad Zal hişmendiya xwe ya bi salan di helbestên xwe de weke teşiyê dirêse.
“Teşiyên ku Azad hawara xwe digihîne wan û ji wan dixwaze ku bibin verêsên qîrîna wî, teşiya dayikên kurwenda, teşiya dayikên ku kulên xwe bi ser destê şevê de dirîsîn, teşiya dayikên ku di tenûra dilê xwe de nanê evînê dipehtin in… Azad jiyîna bi qîrîn dike qîrîna jiyana me.”
Weşanên AVA, weşanxaneyeke kurdî ye û di Pûşpera 2009'an de dest bi weşanê kiriye. Weşanên AVA bi kurdî û tirkî weşanê dike...
Pirtûkên ku ji weşanên AVA'yê derketine;
Xwarinên deryayî bi gelemperî hemî heyberên deryayî yên xwarinê ne ku ne movikdar ne. Di nav xwarinên deryayî ya tîpîk de mîdye û şeytanokên avê, supya û kalamar, canberî, kevjal, langûst û kevjalk hene. Xwarinên deryayî ewin yên werin girtin an çandin.
Ji vî navî têgihîştinek çandinî ya karanîna deryayê bi zelalî diaxive, ji ber ku ew dikare bi îdeal li herêma deryaya navîn, nemaze li Îtalyayê were vegotin. Bi taybetî romaniyan ev xwarin ji bo derya û xwedawendên xwe wekî bereketek didîtin. Ku wek mînak di mîtolojiya kevnar de di qewimîna dubare ya mîdyeyê de tê govankirin. Di rêzgirtina xiristiyanan a pîrozan de, mîdye jî hate pejirandin. Heya di avahîsaziya Barok û Rokoko de, mîdye wekî yek ji xemlên berbiçav wekî berhemek bêkêmasî ya xwezayê li rex motîvên din ên riwekî hate hilbijartin.
Li gorî qanûnên parêza kevneşopî yên cihûyan, xwarina deryayî bi gelemperî rîtuelî heram tê hesibandin ji ber ku pîvanek wê tune û ji ber vê yekê ne beşek ji menuya koşer e.
Terma xwarinên deryayê ji peyva îngilîzî "seafood" tengtir hatiye naskirne. "Seafood" hemî heyber û giyayên xwarinê yên di deryayê de ne wek masî, memikên deryayî û alga jî di nav de ne.
Sevilla Fútbol Club S.A.D yaneyeke spanî ya futbolê ye û ligel navdar.
Stadium=Ramón Sánchez Pizjuan
Cirzê (1946: "Cirzi";), gundê Stewrê ya ku navçeya Mêrdînê ye. Berê gundekî Amedê bû. Him li ser waadên Mala Qawakan yê Stewrî û him jî ji ber ku di ji çiya rê Stewrê ji bajarên din nêzîktir bû, gund, weke rêzgundên xwe Dêrîş, Quzêrîb û Çilstûnê di encama plebîsîteke berî niha 50-60 sal xwe bi Stewrê ve girêdaye. Lê tu fêde û kar û bar ji Stewrê nedîtiye; lewra heyta sala 2005an ew jî weke Quzêrîb û Dêrîşê bê av mabû.
Di sînorê navçeya Amedê Bismil û Stewrê de ye. Di sala 1993yan de gund hate valakirin lê di sala 2004an de dîsa ji niştecihêyê rê hate vekirin. Lê piraniya gundiyan venegeriyan.
Gund ji sê malbata ye: Malbata Eyo, Malbata Ehmê û Malbata Azo...
Di dema Osmanîyan de di bin hîmayeya Ehmed Axa yê Ewînî de bû. Lê gundî bi xwe ne jî Eşîreta Sûrguçîiyan in. Malbata Ehmê Necarî ne
Gundekî pir dîrokî ye, her çar aliyê wê xerabeyên avahiyên kevn û şikeft he ne. Şikeftên gund bi giranî îroj wek axur dihên bikaranîn. Weke Rêzgundên xwe başûrê gund Çiyayê Stewrê, bakûrê wê Deşta Bismilê ye. Li derûdora wê gundên Çilstûn, Xindeq, Quzêrîb, Dengiza, Îsepar, Gundikê Pîrê û Ewîna he ne. Çilên wê sar; bi berf û baran; havînên wê germ û ziwa derbas dibin.
Heremên gund.
Taht Meyrem, Bêndara Elîkê, Tahta Bêşê, Xerap, Xerêp, Warê Bêrimê, Tahta Mêşê, Giyarê Cirda, Darikê Melê.
Debara gund bi çandinî, xwedikirina heywanan (wek mî, bizin, ker, qantir, hesp, mirîşk, şamîk û hwd), bi etariyê û bi baziganiyê (alvêr) ye.
Bizina Kejo, Çavikê Şirdonekê, holê (golf), xarmenaj, dar û pil, birrê, heftok, pilik, tilîpintkê, çakûç û herî,gok, morik, kab, çavgirtînek, veşartok, kerik, kerikê reş dîwaran, pizpilêr, sing û sêmero.
dicts.info pêşkêşkera Projeya ferhengên azad e. Di dicts.info de ferhengên azad bi gelek zimanan hene. Ev proje wekî Wîkîpediya projeyeke vekirî ye, her kes dikare peyvên nû zêde bike.
Beşa kurdî û tirkî ve projejê ji aliyê Linux a kurdî tê rojane kirin û di malperên ferheng.org û freelang.com de jî tên dîtin.
Quzêrîb (navê wê yê kevn di qeydên osmanî de "Quhêrîb" an "Qohêrîp" bû, bi tirkî: "Yazır"), gundekî Stewrê yê ku navçeyek Mêrdîn e. Berê gundekî Diyarbekrê bû. Him li ser weadên Mala Qawakan yê Stewrî ku alîgirên Îsmet Paşa bûn û talibê ray(deng)ên gundiyan bûn û him jî ji ber ku di çiya re Stewrê ji bajarên din nêztir bû, gund, wek Rêzgundên xwe Dêrîş, Cirzê û Çilstûnê di encama plebîsîteke berî nuha 50-60 sal de xwe bi Stewrê ve grêda ye. Lê tu fêde û xêr û xizmet ji Stewrê nedîtiye; lewra heyta sala 2005an jî bê av mabû. Gund ji zemaniyan heyta vê dîrokê jî divêtiya xwe ya avê ji ava berf û baranê ku çile û buharan di çahlan de dihat hilanîn bicî dianî.
Navê xwe ji 170 zêrîbên ku ji çiyê diherikin û li gund dicivin stendiye. Ji ber ku van zêrîban li vir dicivin gund bi "Qun-zêrîb" hatiye binavkirin.
Gundekî gelek kevn û dîrokî ye. Li ser kurr (qelaç)ekî bi drêjahî hatiye avakirin û li binê wê bi sedan şikeft he ne ku nuha bi granî giş wek axur û kadîn tên bikaranîn.
Di sala 1994an de ji alî hêzên dewletê ve hate valakirin. Di sala 2002an gund ji bicîbûnê re hate vekirin niştecih vegeriyan gundê xwe.
Di dema osmaniyan de nêvî di bin hîmayeya Ehmed Axayê Ewînî de, nêvî jî dibin a Husên Axayê Qoxiyî de bû.
Di tixûbê Bismil û Stewrê de ye. Li derdora wê gundên Cirzê, Dêrîş, Gundikê Pîrê, Girê Izêr û Gundikê Hemo he ye. Aliyekî wê çiya, aliyekî wê jî deşt e. Zivistanê gund ji ber ku li ber çiya ye bi berf û baran û sar e. Carinan rêya gund dihê birîn ji ber pirr barîna berfê yan jî baranê. Havînê li gund roj germ û bi kelqij derbas dibin, lê şev hênik in. Li gund di şevên havînê de razana li ser xaniyan kêfek cuda ye.
Mehlên gund.
Mehla Rûta (Kurra Rûta), Mehla Resûlkê, Mehla Şexo...
Herêmên gund.
Pala Derikê, Aşkê Cina, Cirdê Kesko, Cirdê Hevşiya, Giyarê Xelîloka, Gola Xetiko, Rabetîn, Erdê Înter, Çala Bedirka, Mîrê Ereb, Newalka, Dara Bûbo, Darikê Melê, Hejîra Reş, Newala Simaqan, Hejîra Nordo, Guhera Mehmê Hedo, Şikefta Aliya, Şikefta Mendikê, Şikefta Hisî, Şikefta Topo, Guherê Dimiliya, Newala Çala, Gola Kelem, Şikeftên Cemo, Erdê Rewdê, Kurra Rûta, Kurra Sînka, Kurra Ortê, Kurra Çeloguriya (Qerhêtiyan), Gakêviyê, Nezarê Reş, Ziyaretka Kerro, Şikefta Mêzesorê, Bêrimkê Elo, Kendalê Sor...
Dahl û giha.
Dahl û gihayên ku li gund û derdoran wê şên dihên ev in: berû, guvîj, behîv, hejîr, tehû, trîreşk; pizîlaqa bizinan, pizîlaqa miyan, pizîlaka kûçikan, teqînok, xelîlok, xerdel, gangulok, nîsanok, botav, bojna, gihabîbo, gonîkirrkorr, dûberxok, serspîk, pîvok, movik, solyasik, doberankerbeş, devreş, spilok, cedas, genimok, zîwan, xwurên, helawa keran, qabqabiktahlî, kereng, kulîlka bûk û zavê, perîtok, kerbeşa çavbelek, gûriz, pepikê kewê, pîrqelaçk, gîhakê sêvo, xilindor, kulîlka bûk û xwesiyê, xiyarok, derzîdank, baqilên ga, baqilên xatûnî, bakilên maran, baqilên hespan, baqilên psîkan, baqilên keran, nokreşk, kuncî, dermanreşk, cihok, indeko, nefel, kereng, qîvar û gelekî din.
Aboriya gund bi çandinî, xwedîkirina heywanan (yên wek çêlek, mî, berx, bizin, hesp, qantir û ker) û frotina çilo, hejîr û trî ye. Ciyê trî û esirandina wî ya payîzâ li ser mahseran wek ritûelekê grîng e. Di sala 2009an de li gund kooperatîvek jî vebûye.
Lîstikên gund.
Xarmenaj; dar û pil; kab û pere, birrê; heftok; çakûç û herî; gok; morik, Kerikê kerajotî, Husomeyn, Destmalê, Bizina Kejo, Holê, leyistina hêkan û her cejna remezanê û cejna qurbanê bi Dêrîşiyan re li derdora Pala Dêrikê şerkirina bi keviran.
Hobiyên gund.
Seyda (Nêçîr) kewan û keroşkan û xwedikirina kewan. Kew di çanda gund de ciyekî giring digirin.
Malbatên Quzêrîbê.
Malbatên ku ji vî gundî ne yan jî ji vî gundî belav bûne: malbata Resûlkê, malbata Şêxo,malbata Pîrê, malbata Rûta (Necîmoxliyên Dêrikî); malbata Çelogurrî (li kerhêta û Xerebazinê dijîn); Sînkî (nuha li Dêrîş, Kelêya Pozreş û li beriya Mêrdînê dijîn); malbata Hesen Bajarî (li Tepêya baravan dijîn);Malbata Avşaran (li Qoruxçî dijîn).
Kemberlû (,), gundekî bi navçeya Bismil ya Amedê ve girêdayî ye, jê re Kemberlûya Baravan dihê gotin. Ji Bismil 18 km, ji Tepê 7 km dûr dikeve.
Li derdora wê Tepê, Sadiyê, Xirbê Hina, Mezrê (Mezra Hûto), Embarçiya, Zerê û Çamelû he ye. Rêya ku ji Bismil diçe Stewrê di vî gundî re derbas dibe.
Gund nîvî li serê qeleçan, nîvî jî li newalê ava bû ye; bi qasî bîst mal e û giş mervê hev in.
Malbatên li gund: Malbata Hecî Ehmed, Malbata Kalo, Malbata Hecî Brahîm, Malbata Hecî Ûsif û Malbata Hecî Çelebî
Newala Korpalê, Heremê Salo, Erdê Şirîkan, Kurrêvîka, Brûskê, Guhera Şet, Guhera Nermik, Bîrika Ereban, Rezikê Kalo, Girê Tûj, Erdê Reş...
Dîroka gund gelek kevn e. Wek dihê zanîn gund berê yê filehan bû ye û nifşek niştecihên nuha di serê sedsala 20ê de ji aliyê Mendan hatine û li vir bicîbûne.
Debara gund.
Debara gund bi granî li ser çandinî ya wek nîsk, genim, ce, pembo, tûtin, bîstan û garis e. Axa wê dewlemend e û ava wê pirr û gurr e.Ji gundiyan hinek pez, çêlek, mirîşk û şamîyan jî xwedî dikin.
Leyistokên gund.
Leystokên gund: xarmenaj, gog, çakûç û herî, xêzik, dar û pil, morik, heftok, birrê, leystina kapan û çêkirina sînemayê ya ji tenekeyê.
Sadiyê an Sediyê an jî Sehdiyê (), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê gundê Kemberlû, Erebkent, Xirbê Hina, Tepê û Elûzê heye.
Debara gund bi çandinî (tûtin, pembo, ce, genim, nîsk, garis, fringî, bacan, îsot,şebeş), xwedîkirina heywanan (mî, bizin, çêlek, mirîşk, şamîk) û cerdevanî ye.
Hromkla (;;;;; ‎), bi navên xwe yên din "Qal'at ar-Rum" yanjî "Ranculat") îro kelheyeka xirbe ku nêzika çemê Ferêt radiweste, ye. Girêdaya parêzgeha Dîlokê ye, lê nêztira Xelfêtîyê (Rihayê) ye.
Navê "Rumkale" ji navê Rûmiyan tê.
Piştî raxistina Xrîstîyantiyê li herêmê, Hromkla girêdayê hikumiyeta Edessa bû. Di sala 1151an de Gregor III. Pahlawuni, serokê katolîk a Dêra Apostolîk a Ermeniyan, navenda xwe ji Tzvok'ê bara vir kiribû. Ji sala 1150an heta 1292an Hromkla navenda patrîyarka Ermenî ya hikûmiyeta Kîlîkyayê, û piştrev jî ya hikûmiyeta Sîsê bû. Wekî din serokê katolîkan a bi navê Nerses IV. Schnorhali li wir jîyana xwe derbas dikir.
Serokê olî ya Sîro-Ortodoksan ku ji dêra xwe ya Barsawmayê dihat, car caran mêvanê Hromkla dibû. Pirtûkxaneya wî dêrî lewma li Hromklayê dihat bicihkirin. Gelek nivîsên olî yên Mîkael ê Mezin (m. 1199, serokê olî yê Asûrîyan) li wir peyda dibûn. Herwiha, Ignatius David di sala 1252an de li Hromklayê hate temartin.
Di sedsala 13yan Illûminatorê herî mezin a vê demê li Hroklayê dixebitî., Toros Roslin.
Di roja 28ê hezîrana sala 1292an de ev kel ji aliyê Memlûkên misilman hate zevtkirin û wekî cihekî leşkerî dihat bikaranîn. Di dema Emparatoriya Osmanî jî Hromkla zindanek bû. Di sala 1832an de ji aliyê Ibrahim Paşa kel hinek hat şikandin.
Meydana Kelê (Kalemeydan).
Bi avakirina "Bendava Bêrecûgê" meydana kelhê mixabin di bin avê de ma.
Perîdanka "Vanessa cardui" ji Meterê
Meterê (), gundekî Bismilê ye. Gundê malbata Nûriyê Arif e.
Heremên gund: Xidirîlyas, Girê mehîran, Caferî, Gola Zinar, Kaniya Xewa û Kaniya Wahşa.
Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Li derdora wê Xanoserê, Seledûn û Mezrê he ye. Rêya ku ji Bismilê diçe Midyatê di vî gundî re derbas dibe.
Girikê Fariz an jî Girê Fariz, berê Girê Hacî Farisî (), gundekî Bismilê ye ku ji Dêrîş zêde bûye. Li derdora wê Mezra Hûto, Girikê Izêr, Dêrîş, Gundikê Hemo, Seledûn û Dêrbendê heye.
Debara gund bi çandinî xwedikirina heywanan û bi cerdevaniyê ye.
Rêya ku ji Bismilê diçe Stewrê di vî gundî re derbas dibe.
Mexelê Keran, Textê Elîko, Simogir, Hoqa, Newala Çala Bênderan, Kurrêvîka, Newala Loda, Açimê, Newala Daweta, Girê Qaloqê, Hewşika Kalo, Delavê Tahtîn, Delavê Ga, Zorkê û Xirbezoq.
Malbatên gund.
Malbata Hecî Mahmûd, Malbata Hecî Suleyman, Malbata Namet
Mezra Hûto (berê "Mezra-i Kebir"), gundekî navçeya Bismilê ye. Li ser rêya Bismilê û Stewrê ye. Li derdora wê gundê Girikê Fariz, Girikê Izêr, Kemberlû, Xirbê Hina, Seledûn, Embarçiya û Meterê he ye.
Debara gund bi çandinî, xwedî kirina heywanan û cerdevaniyê ye.
Dêrîş (;) gundekî ser navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye.
Lê derdora wê gundê Qunzêrîb, Girikê Izêr, Girikê Fariz, Dêrbend û Ehmedî he ye. Rêya gund ji aliyê Stewrê û Qunzêrîbê ve asfalt, ji aliyê Girikê Fariz ve xam e. Li gund qereqolek jî he ye.
Debara gund bi rezvaniyê (trî, dims, mewîj), xwedîkirina heywanan û çandiniyê ye. Berê firotina çilo jî di debara gund de ciyekî grîng digirt, lê ji ber ku di van salên dawî de birrîna darên çiya hate qedexekirin gundî nema çilo difiroşin.
Weke gundên dora xwe ew jî gundekî kevn û dîrokî ye. Li gund gelek şikeft û zinarên ku ji zemaniyan ve mane he ne. Gelek gund û malbat ji vî gundî zêde bûne.
Weke tirî, dims, bastêq û mewîjên wê toraq û kevirê wê yê dêrîşî (kevzgal) jî li herêmê navdar in.
Malbatên dêrîşî.
Mala Kulek, Mala Fariz, Mala Emer Axa, Mala Naze, Mala Bekir Axa, Mala Evdile Axa û Mala Mele.
Pala Dêrikê û Bîra Herem.
Nivîskarekî gundê Dêrîşê.
Wergêr û nivîskarê kurd Ciwanmerd Kulek xelkê Dêrîşê ye. Ew niha (2014) li Stembolê dijî.
Ji aliyê Çilstûnê ve Îsepar
Îsepar (), gundekî Bismilê ye. Gundên cîranê wê ev in: Quzêrîb, Çilstûn, Cirzê, Girikê Izêr, Qoxî, Çamelû, Başmelû, Embarçiya û Gundikê Pîrê. 10 km dûrî Tepê û 21 km dûrî Bismilê ye. Rêya gund di sala 2009'an de hate asfalt kirin. Rêya ku ji Bismil diçe gundê Çilstûn, Cirzê û Ewîna di vî gundî re derbas dibe.
Gund li deştê ye û lê havîn germ û zuwa, zivistan sar û bibarîn derbas dibin.
Debara gund, bi çandinî û xwedikirina heywanan e.
Leystokên gund.
Xarmenaj, birrê, heftok, morik, dame, satranc, gok û hwd...
Herêm, dever, beşeke cografîk an parçeyeke dabeşkirina kargêriyî ya welatekî ye.
Etnolojî.
Di etnolojiyê û beşên zanîstî yên cîran de herêm cografîyek xwedî taybetmendiyên sosyokulturel û etnolengûîstî ye. Li welatê kurdan gelek "herêm" hene, ji wanan ên balkêş Dêrsim, Hewreman, Soran, Behdînan û Lekistan in. Li van deveran ne tenê zarava û devokên taybet têne axavtin, ji aliyê dîrokî, cografî û olî de jî taybetmendî ne. Mînakî li Dêrsimê zaravayeke taybet tê axavtin (kirmanckî), gel elewîtiyê dihabîne, cografiya wê gelekî asê ye hwd..
Erebkend (1946: "Arapkent";), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Xirbê Hina, Seledûn, Gundikê Hecî Bedriya, Şêxûsivê he ne.
Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.Bi seydayê xwe navdar e.
Bendava Bêrecûgê, li Bakurê Kurdistanê
a> a avakirina bendavan a dewleta Tirk li Bakurê Kurdistanê (2005)
Bendav an jî sikur avahiyeke mîmariyê ye û ji bo sekinandin û komkirina avê tê çêkirin. Lewma bi piranî golên bendavan jî hene.
Navenda Çandî ya Mezopotamya li kolana Istiqlalê ya Stembolê di salên 1990an de
Navenda Çanda Mezopotamya (bi kurtahî: NÇM) di sala 1991ê de li bajarê Stembolê, di bin rêvebiriya çend rewşenbîrên kurd de hate sazkirin. Armanca sazbûna NÇMê ew bû ku huner û çanda kurd, bi pîvana hûner derxîne holê û bi gelê dinyayê re par bike. Bi vê felsefeyê, di serbana NÇMê de komên hûnerê hatin û tên avakirin.
Girtina Navenda Çanda Mezopotamya.
Navenda Çanda Mezopotamya di çerçoveya Rewşa Awarte di 12ê çiriya paşîn a 2016an de ji aliyê Wezareta Karên Navxweyî ya Tirkiyeyê ve hat girtin.
Murat Batgi yan jî Murad Batgî, şanoger û lîstikvanekî kurd e ku di 1971ê de li Amedê (Bakurê Kurdistanê) ji dayika xwe bûye.
Batgî dibistanên sereta, navîn û lîseyê li Amedê qedandine. Di sala 1990î de jî beşa Iktisatê ya zanîngeha Marmarayê de dest bi xwendinê kiriye. Di heman salê de dest bi xebatên şanoyê dike. 16 salan jî li Navenda Çanda Mezopotamyayê xebatên xwe yên şanoyê didomîne.
Murat Batgî û şanogerî.
Ji sala 2002an û vir ve jî bi şêweya stand-up xebatên şanoyê didomîne.
Lîstika xwe ya bi navê Zimandirêj (lîstik) cara yekem di 29ê gulana 2003an de li Amedê pêşkêş kiriye û heta niha 160 car vê lîstikê lîstîye. Di 14ê nîsana 2006an de li bajarê Stockholma Swêdê dest bi lîstika xwe ya bi navê "Guhartim" kiriye.
Nivîskarê Murad Batgî.
Pirtûkeke wî ya bi navê "Şûjin (pirtûk)" heye.
Murad Batgî û TRT 6ê.
Li demên dawî de bo çekirina bernameyan derbasê TRT 6ê bûye. Li wir di rêzefîlmek bi navê "Cîran Cîran" de aktoriyê dike.
Başmelû (1946: "Başmerlu";), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Çamelû û Tepê û Ingicê û Qoxî û Îsepar he ne.
Gundên Bismil (2010).
Tezeka, Koselû, Kemberlûya Baravan, Kemberlûya Xetîbegê, Sadiyê, Zerê, Xirbê Hina, Erebkent, Meterê, Girikê Fariz, Girikê Izêr, Qurmuşlû, Çamelû, Başmelû, Îsepar, Qoxî, Bîrikê, Qoşê, Embarçiya, Mezra Hûto, Seledûna Jor, Seledûna Jêr, Babaxakî, Ofê, Fetlê ya jor, Fetlê ya jêr, Elûzê, Xincika, Gundê Îso, Kopeklû, Seyid Hesen, Xanoserê, Dêrbendê, Mezra Ehmed, Mezra Çêlikan, Şêxûsivê, Xasê, Haciya Tirkan, Haciya Kurmancan, Axtepe, Hicetiyê, Kerxê, Sînanê, Seletê, Zengilo, Zerê, Omera, Yasincê, Darloya Jor, Darloya Jêr, Çoltepe, Qoyin, Qorixçî, Boçelû, Gundikê Melê, Zeko, Belê, Enbarê, Tepê, Sofya, Safya, Sergeliya, Qeselê (Mala Emin).
Perîdank ("Lepidoptera") cûreyek ji kêzikên firoke ne. Xwedî çar perik, çar ling, du antên û xortomekê ne. Bi arvan û şîrikê kulîlkan xwedî dibin. Ekla kulîlkan bi lingê xwe fêhmdikin. Bi linga şîrika kulîlkê xewle dikin, heger bi ecibînin bi xortoma xwe dimijin. Piştî ku têr dixwun xortoma xwe li ser serê xwe dilefînin.
Bi hêkan zêde dibin û bi haweyek maşot mezin dibin. Hinek 24 demjimêr, hinek 1-2 meh piranî buharê û havînê dijîn.
Perîdanka qîvaran (navê wê bi latînî: "Vanessa cardui", bi îngilîzî: "Painted lady"), jê re xweşika biboyax jî dihê gotin. Dişibite Vanessa atalanta lê jê cuda ye.
Di navbêna 3 û 5 rojan di hêkê de dimîne, paşî qedera 7-11 rojan jî wek maşot dijî. Di vê dema maşotiyê de gelek caran kirasê xwe diguherîne heyta ku pirça xwe gişî biweşîne, bazikan derxe û bibe perîdank.
Li her deverê û di her demê de dihê ditîn. Firehiya bazikên wê bi qeysî 5-6 cm ye.
Girê Izêr an jî Girikê Izêr (), gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Li derdora wê Embarçiya, Girikê Fariz, Îsepar, Gundikê Hemo, Gundikê Pîrê, Cirzê, Quzêrîb, Dêrîş û Mezra Hûto hene.
Debara gund bi çandinî,xwedîkirina heywanan û bi cerdevanîyê ye.
Gundikê Pîrê û Gundikê Homo ji Girê Izêr veqetiya ne. Li gund, ceh,genim û pembo tê çandin. Erdê gund bibereket in û halê gundiyan baş e. Ji vî gundê gelek kes di dawiya salên 1960 û despêka salên 1970 de bo kar çûn Eskenderûnê û li wê bicîh bûn.Kêm be jî nîsk û nok jî têne çandin. Li gund rezek jî heye.
Gundekî Bismilê ye.Li derdora gund Quzêrîb,Girikê Izêr,Îsepar,Dêrîş,Cirzê,Xindeq û Çilstûn he ye.
Axtepe (), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê gundê Haciya Kurmancan, Qasimiyê, Xitmêran hene.
Gundê helbestvanê navdar Şêx Evdirehmanê Axtepî ye. Di navbera Bismil û Mêrdînê de ye.
Maran gundekî Bismil e.Li derdora wê gundê Qereçoliya û Sorka he ye.
Debara gund bi xwedî kirina heywanan û bi çandiniyê ye.
Kerxê, gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Diyarbekir e. Bi qasî 10 km ji Bismil û 40 km ji Diyarbekir dûr e. Gundekî xwedî girekî gelek dîrokî ye û di encama kolanan de ji vî girî gelek tiştên kevn û dîrokî ku digihêjin dema asûrîyan hatine derxistin.
Debara gund, ji ber ku nêzî çemê Dîcle ye û bi hêsanî dikare ji avê fêde bigre bi granî çandina pembo ye.
Çilstûn an Kirkdîrek, carina jî Kirdîrek an Kirdîlek () gundekî Stewrê ye. Berê bi Diyarbekrê ve girêdayî bûye. Di encama referandûmekê xwe bi Stewrê ve girê daye. Navê xwe ji Şikefta Çilstûn girtiye û li gorî dihê qalê gundê Şêx Seîdê Pîran yê kevn e.
Debara gund bi çandînî û xwedîkirina heywanan e.
Leyistokên Gund: xarmenaj, dar û pil, morik, birrê…
Li derdora wê Xindeq, Îsepar, Cirzê, Şûtê, Cilîn, Gundikê Pîrê he ye. Di navbera navçeya Amedê Bismil û Ewîna de ye. Rêya ku ji Bismil diçe Ewîna di vî gundî re derbas dibe.
Şûtê (;;) gundekî navçeya Stewra Mêrdînê ye. Li derdora wê Qewsan, Çilstûn, Cilîn û Cirzê he ye.
Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya bexçan li ber Çemê Şûtê ye.
Li gund du dibistan û qereqolek he ye.
Dengiza, anku Dengizan () gundekî Stewrê ye.
Di sala 1993'yan de ew jî weke gundên derdora xwe hate valakirin. Gundî her yek bi ciye kî ve bela bû; hinek çûn Îzmîr, hinek çûn Kirşehir, hinek çûn Mêrsîn, hinek çûn Bismilê ya Diyarbekir û hinek jî li nêzî çemê Stewrê di navbera Ehmedî û Stewrê de gundekî nû bi navê Eynûnê avakirin û li wir bi cî bûn. Sala 2004'an gunde ji niştecihiyê re vebû lê pir hindik kes vegeriyan gund.
Debara gund bi giranî li ser tirî, xwedîkirina heywanan û çandinî bû. Dims û mewîjên Dengiza navdar bûn.
Bi qasî dims û mewîjên wan pêkenokên wan jî li derdorê gelek navdar in.
Ev malbatan gund ava kirine û berî were valakirin lê dijiyan: Malbata Fermano, Malbata Şêxo, Malbata Keço, Malbata Berkêt, Malbata Hacikê, Malbata Mamedo
Delav, Girê Şêran, Şewla, Çahlikê, Xanîka, Çahla Sor, Newala Rezan, Heremê Hemo, Heremê Simo, Çahla Belê, Qarqosekê, Kevirê Mîzê û Tahta Çavê Emero.
Balindeyên herêmê.
Çûkên ku li vî gundî dihên dîtin ev in: pepûk, pepûka bi timik, çilferşik, berkuteyê mezin (li gund jê re "bilbil" dihê gotin), berkuteyê biçûk, kew, sersorê serhijikan, qereçûnik, xatûna mişk, teyrê maran, teyrê baz, binerdok, çîq, kebok û başoq.
Giyayên herêmê.
Giyayên ku li gund he ne ev in: xelîlok, kulîqqhwan, hindeko, nêrgiz, gihakê sêvo, qîvar, kelbeş, qîvarê devreş, botav, pîqelaçk, kerkor, strîzerdik, strîkeçik, pirpar, kereng, kereng nebî, sosin, sabûna leglegê, kenêr, ereblepo, bûka bêriyê, kulîlka bûkûzavê, lovik, xilindor, bizîlaqa miyan, bizîlaqê kuçikan, bizîlaqê bizinan û hwd.
Ji bo destxistina wize(enerjî), çêkirina xaneyên nû, saxkirina birînan, dabînkirina bergiriya laş û rêkxistina hevsengiya laş, pêdiviya mirov bi xwarin û vexwarinê heye. Ji bo pêkanîna erkên xwe divê xurek (tiştên ji bo xwarin û vexwarinê) bikeve nav xaneyên mirov. Xurek li gel av, vîtamîn û kanza (mîneral), madeyên proteînî, karbohîdradî û çewrî jî lixwe digire. Vîtamîn av, û kanza madeyên hûrik in û bi hêsanî ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyan dibin. Proteîn, karbohîdrat û çewrî(lîpîd) molekulên gewre (makro molekul)ne, divê pêşî bên heriskirin. Bi navbeynkariya av û enzîman, ji perçekirina xurekên gewre, destxistina xurekên hûrik, wekî heriskirin bi nav dibe. Bi kurtasî, madeyên aloz ên di nav xurekan, bi heriskirinê tên perçekirin ji bo madeyên sakar. Bi herisbûnê ji proteînan asîdên amînî, ji karbohîdradan glukoz û ji çewrî jî glîserol û asîdên çewrî çê dibe. Ev molekulên herisî wisa hûrik in ko êdî dikarin ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyan bibin û erkên xwe pêk bînin. Ew endam û pêkhateyên erkê herisê bi cih tînin jî wekî koendama heris bi nav dibe.
Coga herisê.
Bi gelemperî coga herisê ya ajalên gihaxwer, ji yên goştxwer dirêjtir e.
Coga herisê, coga xurekê an jî rêka herisê.(bi înglîzî; digestive tract, alimentary canal, gastrointestinal (GI) tract). Coga herisê ji endamên herisê pêk tê. Endamên coga herisê; dev, gewrî, sorinçik, gede, rûviya zirav ê rûviya stûr e. Ev endaman ji dev heta komê bi şeweya borî dirêj dibin. Bi gelemperî coga herisê ya ajalên gihaxwer, ji yên goştxwer dirêjtir e. Coga herisê ji du beşa pêk tê, beşa yekem ji dev heta gedeyê ye. Beşa duyem jî ji gedeyê heta komê ye. Ji ber erka endaman, pêkhateya coga herisê li hemû beşan de ne wekhev e, li bi gelemperî ji soriçikê hata dawiya rûviya stûr pêkhateya coga herisê dişibe hevdu. Koendama demar, hormonên herisê an jî di nav cogê de hebûn û tunebûna xurek, bandor li ser çalakiya coga herisê dike. Sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî ya koendama demar a navendî, girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyên coga herisê kontrol dike. Bi gelemperî sîstema sîmpasawî çalakiya coga herisê kêm dike, sîstema parasîmpasawî jî çalakiya cogê zêde dike. Hormonên wekî gastrîn, kolesîstokînîn û sekretîn jî bandor li ser çalakiya hin beşên coga herisê dikin. Herwiha dema di nav coga herisê de xurek tune be, çalakiya cogê jî kêm dibe.
Devê mirov.
Devê mirov endamek ji koendama herisê ye. Herisa kîmyayî û herisa mekanîk li dev de dest pê dike. Valahiya dev bi lêvan, gepan, ziman û esmanê dev dorpêçkirî ye. Di kotayîya dev de gewrî dest pê dike. Coga herisê ji dev dest pê dike heta zotikê dirêj dibe. Li gel erka herisînê, dev alîkarî ji bo peyivînê (deng derxistinê), tahm girtinê û henaseyê jî dike. Ji bo erka herisînê, di devê mirov de hin endam hene, wekî mînak; diran, ziman, rijênên lîkê(tûk)
Rijênên lîkê (Lîkerijên).
Gelek rijên di lînceperdeya dev û ziman de cih bûne û rojê bi qasî 1-1,5 lître lîk(tûk) berhem dikin û der didin nava dev. Lîk xurekan nerm dike û herisa kîmyayî ya xurekên karbohîdradî dide destpêkirin. Her çiqas di devê mirov de gelek rijênên lîkê hebin jî ji wan sê cot hê pirtir bi bandor in. Rijênên binguh (parotid glands), rijênên binziman(sublingual glands), rijênên çena jêrîn (submandibular glands). Ji xeynî avê, di nav lîkê de enzîma amîlaz, enzîma lîzozîm, iyonên wekî sodyum, potasyum, fosfat û bîkarbonat, lînc(mukus), dijetena A heye. Lê ji bo erka herisê pekhateyên herî girîng enzîma amîlaz, lînc, iyonên bîkarbonat û fosfat e. Berhemkirin û derdana lîkê ji aliyê koendama demara xweyî(autonomic nervous system) ve tê rêkxistin.
Diranên mirov.
Diran (didan) endamêk ji bo herisa mekanîk e. Jêkirin, gezkirin, cûtin, hêrandin û perçekirina xurekan bi navbeynkariya diranan pêk tê. Di devê mirovên têgihîştî de 32 diranên mayinde heye, lê hin caran dibe ko diranên kursî yên sêyemîn (diranê jîrî, diranê aqilî) dernekeve mirov bi 28 diranên mayînde bin. Li gor erk û şêweyê xwe, diran çar cure ne. Diranên pêşî(diranên birrê) heyşt heb, diranên qîl çar heb, diranên pêşkursî heyşt heb, diranên kursî 12 heb. Diranek ji sê beşên sereke pêk tê; Taca diran, stûyê diran, koka diran. Li ser ruyê taca diran û jorînê stuyê diran de çînek req heye navê vî çînê mîna ye. Di binê mînayê de çîna ac heye. Piraniya pêkhateya diran ji acê pêk tê. Di binê çîna acê de valahiyek bi navê kirok heye. Kirok li gel bestereşaneya nerm, bi lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û rîşalên demar ve tijî ye. Kirok ber bi koka diran ve dirêj dibe, ev der wekî coga diran bi nav dibe. Heke mîna ya diran biderize, di cihê derizî de bakterî û perçeyên xurek berhev dibe, ev rewş dibe sedema kunbûna çîna mînayê. Heke çîna mîna kun bibe, diran tûşî reşbûn û kilorbûnê dibe.
Ziman û tahmgirtin.
Ziman endamek masûlkî ye, rûyê ziman bi çîna lînce dagirtî ye. Ziman li gel erka herisa mekanîk û kîmyayî, erkên wekî çêjtin(tamgirtin), peyvîn û daqurtin bi cih tîne. Xurek bi alîkariya ziman di nav dev de serûbin dibe, bi vî awayê lîk tevahiya xurekê şil dike û nerm dike. Dema cûtinê, ziman bi navbeynkariya masûlkeyên xwe, loqên xurekê aresteya nav diranan dike, bi vî awayê diran bi hêsanî xurek dicûn. Piştê cûtinê, ziman loqa xurekê ber bi gewriyê pal dide. Li ser rûyê ziman de goçke (bi îngilîzî, yekjimar papilla, pirrjimar papillae) hene, di nav van goçkeyan de komên gopka tamê(çêjegopke) heye. Çêjegopkeyek, ji koma xaneyên çêjewergir, xaneyên piştgiriyê, û demarên hestê pêk tê. Ji bo mirov tama xwarin û vexwarinê bigire, divê xurek di nav lîkê de şil bibe û bihele. Ji xurekên helandî molekulên kîmyayî derdikeve, molekulên kîmyayî bi navbeynkariya kûlkên çêjê tên girtin. Molekulên kîmyayî, kîmîkewergirên xaneyên çêjewergirê çalak dikin. Bi vî awayê sînyal ji xaneyên çêjewergir derbasî demarên hestê dibin. Demarên hestê sînyalan radigihînin mejî, di mejî de cureya çêjê an jî hestên din tê şîrovekirin.
Gopikên li ser ziman tama(çêja) xurekan wekî şor,şîrîn, umamî,tirş an jî tal dinase.
Gewrî.
Gewrî endamek hevbeş e ji bo heris û henaseyê. Têkiliya gewrî(gerû) bi valahiya poz, valahiya dev, sorsorik(soriçk) û qirrikê heye. Mirov ji poz û dev henase werdigre, hewa bi navbeynkariya gewriyê derbasê qirikê dibe û bi navbeynkariya borrîhewa(trake)diçe pişikan. Herwiha xurek jî ji dev bi navbeynkariya gewrî derbasê sorsorikê dibe û diçe gedeyê.
Soriçik.
Soriçik boriyek masûlkîye di di navbera gewrî û gedeyê de.
Soriçik boriyek masûlkî ye, ji gewrî heta gedeyê dirêj dibe. Dirêjiya soriçikê bi qasî 25 cm ye. Rûyê soriçikê bi çîna lînceperde dagirtî ye, rijênên lînceperdeyê madeya lînc der dide nav valahiya soriçikê, bî awayê xurek di nav soriçikê de bi hêsanî xiş dibin.
Di nav soriçikê de, livîna xurek ne ji ber rakêşaniyê lê ji ber zora masûlkeyan e. Piraniya masûlkeyên soriçikê, ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Soriçik du cure lûsemasûlke lixwe digire, lûsemasûlkeyên dirêjkî(li aliyê derve) û lûsemasûlkeyên bazinî(li aliyê hundir). Girjbûna masûlkeyên soriçikê dor bi dor rû dide. Ango hemû masûlke bi carekî girj nabin. Masûlkeyên bazinî ji kotayiya gewrî dest bi girjbûnê dikin beş bi beş girj dibin. Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên soriçikê wekî perîstalsî bi nav dibe. Aresteya perîstalsiyê ji gewrî ber bi gedeyê ye. Masûlkeyên lûsê di bin kontrola sîstema demarî ya xweser de kar dikin. Masûlkeyên soriçikê masûlkeyên xwenewîst in, ango girjbûn û xavbûna van masûlkeyan ne bi desthilatdariya(xwestek) mirov, lê bi awayek xweser rû dide. Li kotahiya soriçikê û navbera devê gedeyê de komek masûlkeyên bazinî yên givêşker heye. Ev masûlke wekî mîna derîçeyek kar dikin. Pêkhateya van masûlkeyan wekî guşer(givêşk) (bi îngilîzî:sphincter) bi nav dibe. Ji xeynî dema verişînê, divê tu car xurek ji gedeyê ber bi soriçikê neherike. Hin caran dibe ko guşer sist bimînê an jî girjbûna wan lawaz be, di rewşek wisa de, xurek ji gedeyê ber bi soriçikê paşdiherike. Ev rewş wekî nexweşiya dilekizê (reflu) (bi înglizî: heartburn) tê bi navkirin.
Gede.
Gede endama herisê ye. Dişibe kîsekî(tûrek) masûlkî di navbera soriçik û rûviya zirav de. Gede di binê navpençikê(diyafram), li aliyê çêpê, li jorê Zikekelênê de cih digire. Gedeya tijî dişibe pîta J yê. Rûyê hundirîn a gedeya vala qurmiçî ye. Di dîwarê gedeyê de sê cure lûsemasûlke rêz bûne. Masûlkeyên bi şêweya bazinî, masûlkeyên dirêjkî û masûlkeyên çeperast (dîagonal) li ser diwarê gedeyê de rêz dibin. Rûyê hundirîn ê dîwarê gedeyê bi çîna rûkeşeşaneyê sergirtî ye. Xaneyê rûkeşeşaneyê madeya lînc der didin. Perdeya lînc (lînceperde) şaneyên gedeyê ji asîd û enzîmên nav gedeyê diparêze. Du guşerên (givêşk) gedeyê, hatin û derketina xurekan a nav gedeyê kontrol dikin. Guşera di navbera sorinçik û gedeyê wekî guşera kardiak tê bi navkirin. Guşera di navbera gede û rûviya zirav jî wekî guşera pîlorî bi nav dibe.
Di gedeyê de herisa mekanîk û herisa kîmyayî rû dide. Xurek di nav gedeyê de ji ber culeya(livîn) perîstaltî bi awayek fîzîkî tê heriskirin. Xurekên di gedeyê de nermbûyî, dişibe şorbeyek tîr a nîvherik. Ev rewşa xurekan wekî kîmos(chyme) bi nav dibe. Xurekên proteînî cara pêşîn li nav gedeyê rastê enzîmên herisê tên. Enzîma pepsîn xurekên proteînî perçe dike bo polîpepdîdên hûriktir.
Dîwarê gedeyê ji çar çînan pêk tê.
Masûlkeyên gedeyê ji aliyê sistema demar a xweser(xweye koendama demar) ve tê kontrolkirin. Sîstema demarî ya xweser ji sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî pêk tê. Sîstema parasîmpasawî bi navbeynkariya demara vagus ji bo zêdekirina girjbûnê sînyal radigihîne masûlkeyên gedeyê. Sîstema sîmpasawî jî berevajiyê sîstema parasîmpasawî kar dike û lêza çalakiya gedeyê kêm dike. Li gel sîstema demar, hormon jî li ser çalakiya gedeyê de bibandor in. Hormona gastirin ji aliyê xaneyên lînceperdeya gedeyê ve tê berhemkirin. Gastirîn di nav xwînê de ber bi rijênên gedeyê ve tê guhastin. Gastirîn rijênan han dike ko hê pirtir ji şileya gedeyê berhem bikin û der bidin. Şileya gedeyê(gastric juice) ji asîda hîroklorî(HCl), sodyum klorîd(NaCl) û Potasyum klorîd(KCl) pêk tê.
Rûviya zirav.
Rûviya zirav di navbera gede û rûviya stûr de bi awayek badayî dirêj dibe. Rûviya zirav bi qasî 6 – 7 metre dirêj e. Firehiya coga rûvî 2.5 cm e. Rûviya zirav ji sê beşan pêk tê. Rûviya donzdetilîk(Rûviya donzdegirê), rûviya vala, rûviya badayî.
Rûviya donzdetilîk.
Rûviya donzdetilîk an jî rûviya donzdegirêk(bi înglîzî: duodenum) navê xwe ji dirêjîya xwe digire. Dirêjiya rûviya donzdetilîkê bi qasî donzde tilî an jî 25 cm e. Ji bo herisa mekanîk a çewrî, ji kezebê zerav tê derdan, zerav bi navbeynkariya cogê tevlê xurekên nav donzdetilîkê dibê. Herwisa ji bo herisa kîmyayî jî ji pankresê enzîmên herisê tevlê donzdetilîkê dibe.
Rûviya vala.
Rûviya vala an jî rûviya birçî (bi Înglîzî: jejenum): Dirêjiya wê bi qasî 2.5 metre ye. Mijîna xurekan cara pêşîn di rûviya vala de dest pê dike.
Li ser rûyê hundirîn a rûviya zirav de hin pêkhateyên mîna tilî hene navê van pêkhateyan memîle ye
Rûviya badayî.
Rûviya badayî (bi înglîzî: ileum) beşa dawî ya rûviya zirav e. Dirêjiya wê bi qasî 3.6 metre ye. Di kotahiya rûviya badayî de rûviya stûr dest pê dike.
Ji bo herisa kîmyayî û mijîna xurekan, xurek bi qasî 12 saet di nav rûviya zirav de dimîne. 90% ê xurek û av ji dîwarê rûviya zirav tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Li ser rûyê hundirîn a rûviya zirav de hin pêkhateyên mîna tilî hene navê van pêkhateyan memîle (bi ingilîzî: yekjimar “villus”, pirjimar “villi”)ye. Memîle bi çînek xaneyên rûkeş ve dapoşî ye. Rûkeşexane jî ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, parzûna xaneyê ber bi coga (lumen) herisê dirêj dike, li ser rûyê xaneyê pêkhateyên wekî mîna kulkan peyda dibe. Ev pêkhate wekî wirdememîle (bi ingilîzî: yekjimar “microvillus”, pirjimar “microvilli”) bi nav dibe. Ango wirdememîle ji parzûna xaneya rûkeş pêk tê. Memîle û wirdememîle rûyê hûndirînê rûvî firehtir dike, bi vî awayê xurek bi hêsanî tê mijandin. Mirovên ko di rûviya wan da bi têra xwe laktaz çê nabe, wekî nexweşên kêmtoleransiya laktozê bi nav dibin(bi îngilîzî:lactose intolerance). Ev kesan gava şîr vedixwin, laktoz di rûviya wan da nayê heriskirin û dibe sedema vijik û gazên rûvî.
Di nav genim, ceh û çewder de komek proteîn heye navê wî gluten e. Koendama bergiriyê ya hin mirovan glutenê wekî hokara nexeşiyê dehesibîne û li hember glutenê bergirî dabîn dike. Kêmtolerasnsiya glutenê wekî nexweşiya sîliyak tê bi navkirin.(bi îngilîzî: celiac disease).
Rûviya stûr.
Rûviya stûr ji çar beşan pêk tê.
Rûviya stûr beşa dawî ya coga herisê ye, ji kotahiya rûviya badayî ya beşa rûviya zirav dest pê dike, heta komê(pind) di nav zikekelênê de dirêj dibe. Firehiya coga rûviya sûtûr 6.5 cm e. Dirêjiya rûviya stûr bi qasî 1.5 metre ye. Xurek di coga herisê de bi tevahiyê nayên heriskirin. Li gel xurekên neherisî, hin kanza(mîneral) û av jî derbasî rûviya stûr dibe.
Xurek bi %90 di rûviya zirav de tê mijandin. Rojê bi qasî lîtreyek xurek dikeve nav rûviya stûr. Piraniya av û iyonên nav xurekên neherisî di rûviya stûr de tê mijandin. A paşmayî êdî ne wekî mîna kîmosa şorbeyî ye, lê piçêk ziha ye ev pêkhate wekî pîsayî tê bi navkrin.
Pîsayî di tortorîkê(rektum) de tê berhevkirin û bi derketina destavê jî ji laş tê dûrxistin. Ji bo her 1000mL (mîlî lître) paşmayiyên xurek ên dikevin nav rûviya kor, 700 mL di nav rûviya stûr de tê mijandin, tenê 300 mL ji paşmayî dibe pîsayî.
Rûviya stûr memîle û pêçanên bazinî lixwe nagire. Paşmayiyên xurek bi qasî 12-24 seat di nav rûviya stûr de dimîne, ji rûviya kor ber bi tortorîkê hedî bi hêdî bi culeya perîstaltî tevdigere. Di rûviya stûr de ji bo heriskirinê tu enzîm nayê derdan, loma li vir herisa kîmyayî pêk nayê.Rûviya stûr ji çar beşan pêk tê; rûviya kor, kolon, tortorîk û kom.
Rûviya kor.
Beşa rûviya zirav û rûviya stûr digihîjin hevdu wekî bi şêweyê kîsî ye. Ev beş wekî rûviya kor bi nav dibe. Ji rûviya kor pêkhateyêk wekî mîna tiliya qilîçkê dirêj dibe navê vî pêkhateyê rûviya zêde ye(apandîs). Dirêjiya rûviya zêde bi qasî 8-9 cm e. Ji bo koendama herisê, tu erka rûviya zêde tune ye.
Kolon.
Kolon beşa herî dirêj a rûviya stûr e. Kolona rûviya stûr ji çar beşan pêk tê. Kolona hilkêşayî, kolona berwarîkî, kolona dakêşayî û kolona S-şeweyî ye.
Tortorîk.
Tortorîk(rektum) beşa dawî ya rûviya stûr e. Erka serekî ya tortorîkê embarkirina pîsayî ye. Tortorîk cogek masûlkî ye, loma ji bo embarkirina paşmayiyên xurekan bi hêsanî fireh dibe. Dirêjiya tortrîkê bi qasî 13 cm e.
Kolon pîsayiyê ber bi tortrîkê ve tehn dike, di nav tortorîkê de zêdebûna pîsayî dibe sedema firehbûna tortorîke. Firehbûn bandor li ser masûlkeyên dîwara tortorîkê dike, masûlke tên kişandin. Ev hêza kişandinê ya li ser masûlkeyan dibe sedema çêbûna xwesteka derketina destavê. Hekê mirov derketina destavê paş ve bavêje, pîsayî di hundirê rûviya stûr de ji bo demek dirêj dimîne, hê pirtir av ji pîsayî tê mijandin. Ji ber kêmbûna ava pîsayî, dibe ko mirov zikgirî(qebizî) bibe. Lê heke paşmayî pir zû ji laş bê avitin, vê gavê ji ber ko ava nav pîsayî bi têra xwe nayê mijandin, egera nexweşiya zikçûne(vijik) çê dibe. Li gel nexeşiya zikçûn û zikgirî(qebiz), nexweşiyên wekî bawesîr(basûr), kulbûna rûviya zêde (apendîst) û şêrpenceya kolon, hin ji nexweşiyên bi rûviya stûr ve tekîldar in.
Endamên alîkarê herisê.
Rijênên lîkê, kîsikê zeravê, kezeb û pankreas wekî endamên yarîder(alîkar) bi nav dibin. Endamên alîkar ne beşek ji coga herisê ne, lê li derdora coga herisê de cih bûyî ne. Enzîm û berhemên xwe bi navbeynkariya cogan, dirijînin nav coga herisê. Kezeb ji bo heris a mekanîk zerav berhem dike û der dide. Rijenên lîkê û pankrease enzîmên herisê berhem dikin û der didin.
Kezeb.
Kezeb, kezeba reş, an jî ciger. (Bi înglîzî liver, bi yewnanî hepar (ἧπαρ))
Kezeb li aliyê rastê çaryeka jorê ya zikeklênê de li bin navpençikê de cih bûye. Giraniya kezebê bi qasî 1- 2.3 kîlogram e. Kezeb rijênî herî gewrê ya laş e. Kezeb ji aliyê jor ve wekî du pilên serekê, pila çepê û pila rastê xuya dibe. Ji bo heriskirinê, karê serekê ya kezebê berhemkirin û derdana zeravê ye. Herisa mekanîk a çewrî bi alîkariya zeravê rû dide. Kezeb rojê bi qasî 1.5 lître zerav berhem dike.
Piştî xwarinê, rêjeya glukoza xwînê berz dibe, kezeb bi navbeynkariya hormona însulunê, hinek glukozê diguherîne bo glîkojenê. Bi vî awayê glukoza xwînê dadikeve asta asayî. Dema mirov birçî ye, asta glukoza xwînê ji rêjeya asayî kêmtir dibe. Vê gavê hormona glukagonê, kezebê han dike ji bo perçekirina glîkojen û bi destxistina glukozê. Glukoza bi destketî ji kezebê belavê laş dibe û asta glukoza xwînê derdikeve asta asayî.
Çewriyên embarkirî di kezebê de tê guhertin û ji bo destxistina ATP tê bi karanîn.
Proteîn ji asîden amînî tên çêkirin. Gava asîdên amînî bi bendê peptîdî li hev tên girêdan, ji hin asîdên amînî beşa nîtrocenî(koma amînê) tê dûrxistin, ji van beşên nîtrocenî di kezebê de ure tê çêkirin. Kezeb ji asîdên amînî beşa nîtrocenî diqetîne, ev beşê bi molekulên karbohîdradî ve girê dide û ji vana asîdên amînî yên nebingehîn çê dike.
Kezeb ji asîdên amînî proteînên plazmaya xwînê çê dike. Albumîn, globulîn û proteînên ji bo xwînmeyînê mînakên proteînên plazmayê ne.
Di kezebê de xaneyên hellûşênera gewre yên kezebê heye. Van xaneyan wekî xaneyên Kupffer tên bi navkirin. Xaneyên hellûşêner li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dabîn dikin. Herwiha evan xaneyan di kezebê de xirokên sor ên mirî jî perçe dike.
Dema asîdên amînî di nav xaneyê de tê perçekirin, li gel karbona dîoksîd, amonyak(NH3) jî peyda dibe. Amonyak ji bo xaneyên laş, bi taybet ji bo xaneyên koendama demar, madeya jehravî ye. Kezeb amonyakê diguherîne ure yê. Ure li gor amonyakê he kêmtir ziyanbexş e.
Xaneyên kezebê zeravê berhem dike û der dide. Şileya zeravê ji xwêyên zeravê, pîgmentên(madeya rengdar) zeravêû kolesterolê pêk tê.
ji ber vîrusan kulbûna(hewkirdin) kezebê, wekî nexweşiya hepatît bi nav dibe. pênç cureyên nexweşiya hepatît heye. Hokarên kulbûna kezebê vîrus in. Li gor cureya virus nexweşiya kulbûna kezebê jî wekî hepatît A, hepatît B, hepatît C, hepatît D û hepatît E tê bi navkirin. Di nav gel de nexweşiya kulbûna kezebê (hewkirdina kezebê) wekî nexweşiya zerikê jî bi nav dibe. Lê zerikî bi tena serê xwe nexweşî nîn e, yek ji nîşanên nexweşiya kezebê ye.
Sîroz yek ji nexweşiyên kezebê ye. Bi nexweşiya sîrozê, peşî li kezeb çewrî zêde dibe, paşê şaneyên kezebê diguherin û neçalak dibin.
Nexweşiya avbendî(bi ingilîzî;edema).
Di laşê mirovên bi nexweşiya sîrozê de av tov dibe. Li gel tevahiya laş, bi taybet şilemenî li derdora kezebê li zikê mirov de hê pirtir berhev dibe, loma zikê mirov diwerime. Ev rewş wekî avbendî bi nav dibe.
Kîsikê zeravê.
Kîsikê zeravê, zeravdank (bi îngilizî: gallbladder) kîsek bi rengê kesk e. Di binê kezebê de li aliyê rastê de cih bûye. Kîsikê zeravê, kîsikek masûlkî yê bi şeweya hirmî ye. Dirêjiya wî bi qasî 8–10 cm ye û bi qasî 50 mîlîlître zerav embar dike.
Kîsikê zeravê ji sê beşê serekê pêk tê. Binik (fûndûs), laş û stu. Binik beşa herî fireh e. Stû bi coga kîsikê zeravê ve girêdayî ye. Zerav ji kezebê bi riya coga kîsikê ber bi kîsikê zeravê diherike, zerav di kîsikê zeravê de tê embarkirin. Gava pêdivî bi zerava embarkirî hebe, zerav bi riya heman cogê ber bi donzdetilîkê diherike. Girjbûna masûlkeyen kîsika zeravê ji aliyê koendama demar û hormona kolesîstokînîn ve tê kontrolkirin.
Nexweşiyên Kisikê zeravê.
Hin caran dibe ko di nav kîsikê zeravê de an jî di cogên zeravê kevir peyda bibin. Heke kolesterola tîr û îyonên kalsiyumê têkilê hev bibin, di nav kîsikê zeravê de çêbûna kevir rû dide.
Pankreas.
Pankreas hem wekî endama koendama herisê, hem jî yek ji endamên koendama hormon tê hesibandin. Bi eslê xwe pankreas rijên e. Ji bo koendama herisê enzîm û şileya pankreasê, ji bo koendama hormon jî hormon berhem dike û der dide. Enzîmên herisê bi navbeynkariya cogan digihîne rûviya donzdetilîkê. Hormonên di pankreasê de hatine berhemkirin rasterast tevlî xwînê dibin, loma bi vî erka xwe pankreas wekî rijênê bêcogî, ango korerijên tê hesibandin.
Penkreas endamek nerm û pilokdar(bi îngilîzî:lobular) e. Rengê wê pembeyî – gewrîkî ye. Dirêjiya pankreasê bi qasî 12-15 cm ye, giraniya wê 60 gram e. Pankreas li beşa jor a zikekelênê de li aliyê çepê, li pişt gedeyê de cih digire. Rijênê pankreas ji sê beşê serekê pêk tê; serî, laş û dûvik.Di zimanê latînî de wateya tirî “acinus” e, xaneyên pankreasê yên enzîm berhem dikin, wekî mîna hebên gûşiya tirî li dora cogên pankreasê kombûyî ne, loma navê van xaneyan jî xaneyên asînî (bi îngilîzî: acinar cells) hatiye dayîn. Li pankreasê enzîmên amîlaz, lîpaz, nukleazê, trîpsînojen û kîmotrîpsînojen tên berhemkirin û derdan.Di navbera xaneyên asînî de komên xaneyên taybet wekî mîna dûrgeh(girav) belavî ne. Ev komên xaneyan, wekî Dûrgeha Langerhans bi nav dibin. Xaneyên dûrgeha Langerhans hormon berhem dikin û rasterast ber didin nav xwînê. Dûrgeha Langerhans sê cure xane lixwe digire; xaneyên alfa, xaneyên beta û xaneyên delta. Xaneyên alfa, hormona glukagon xaneyên beta, hormona însulînê berhem dike û der dide. Çalakiya pankreasê ji aliyê koendama demar û koendama hormon ve tê kontrolkirin.
Hormona kolesîstokînîn û hormona sekretîn ji aliyê rijenên rûviya zirav ve tên berhemkirin û derdan. Kolesîstokînîn xaneyên asînî yên pankreasê han dike ji bo derdana şileya pankreasê. Hormona sekretîn jî derdana îyonên bîkarbonatê han dike.
Herwiha derdana şileya pankreasê ji aliyê sîstema sîmpasawî û sîstema parasîmpasawî ve jî tê kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî bi navbeynkariya demara vagusê, derdana şileya pankreasê han dike.
Herisa kîmyayî.
Hin curê xurek wisa hûrik in ko ne hewce ye bê heriskirin, rasterast bi hêsanî ji coga herisê derbasî nav xwînê û xaneyan dibe. Wekî mînak; av, xwê, vîtamîn, glukoz, fruktoz, kanza(mîneral) hwd. Xwarinên rojane bi gelemperî ji molekulên aloz pêk tên. Goşt, nan, hêk, hemû cûre rûn, şekirê çayê, şîr, pênir, savar, birinc, maqarnê û hwd molekulên aloz lixwe digirin. Di nav van xurekan de li gel molekulên sakar, molekulên aloz ên wekî proteîn, nîşa, glîkojen, çewrî û asîdên nukleî(ADN, ARN) heye. Molekulên aloz wekî molekulên gewre (makro molekul) bi nav dibin û ji ber qebareya xwe ya gir, nikarin ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyê bibin. Molekulên aloz pêşî di coga herisê de bi navbeynkariya enzîman tê hilweşandin bo molekulên sakar(sade), paşê molekulên sakar dikevin nav xaneyan. Hilweşandina molekulên gewre ya bi navbeynkariya enzîman û bi lê zêdekirana avê, wekî herisa kîmyayî tê bi navkirin. Herisa kîmyayî hem di nav coga herisê, hem jî di nav xaneyan laş de rû dide. Di coga herisê mirov de di dev, gede û rûviya zirav de bi derdana enzîman, xurek bi herisa kîmayayî tê têkşikestin. Ji bo herisa kîmyayî, divê şert û mercên hawirdor a heriskirin rû dide, guncav be. Ji bo heriskirinê, divê enzîma guncav, pH a guncav, germahiya guncav û bi têra xwe av hebe.
Heriskirina karbohîdradan.
Xwarinên rojene yên wekî; lazût, kartol, pîvaz, tivir, gêzer, savar, birinc, şîr, penêr, şekira çay, hingiv, bîra(bi îngilîzî beer), hemû tiştên ji arvan çêbûyî (nan, maqarne, biskiwît, hwd), hemû cureyên fêkî(zebeş, tirî, sêv, mişmiş, porteqal hwd), bastêq û dimis mînakin ji bo xurekên karbonhîdradî. Karbohîdrat ne navê yek, lê navê komek made ye ko wek sakkarîd jî tên bi navkirin.
Li gor qebareya molekulê, xurek sê cure karbohîdrad lixwe digirin, monosakkarîd, dîskkarîd û polîsakkarîd. Monosakkrîda nav xurekan, bê ko bên heriskirin, rasterast di rûviya zirav de tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Glukoz, fruktoz û galaktoz karbohîdradên monosakkarîdî yê şeşkarbonî ne. Du molekul monosakkarîd bi awayek kîmyayî yek dibin û karbohîdradên dîsakkarîd çê dikin. Sukroz (şekira çayê), laktoz (şekira şîrê), maltoz(şekira bîrayê) cureyên dîsakkarîd in. Karbohîdradên dîsakkarîdî pêşî tê heriskirin bo monosakkrîdan, paşê tev lê xwînê dibin.
Polîsakkarîd karbohîdradên herî gir û aloz in. Bi hezaran molekul glukoz bi awayek kîmyayî bi hev re tên girêdan, bi vî awayê polîsakkarîdên wek nîşa û glîkojen peyda dibin. Karbonhîdradên polîsakkarîdî di dev û rûviya zirav de tê heriskirin bo glukozê.
Herisa karbohîdradên polîsakkarîdî di devê mirovde dest pê dike, li rûviya zirav de heriskirin bi davî dibe. Heriskirina dîsakkarîdan di rûviya zirav de rû dide. Di dev de amîlaza lîkê nîşayê hildiweşîne bo dekstrîn û maltozê. Dekstrîn jî karbohîdrada polîsakkarîdî ye, lê ji molekula nîşayê hûriktir e. Amîlaz di dorhêla asîdî de hildiweşe û kar nake. Herwiha li gedeyê ji bo heriskirina karbohîdradan enzîm jî nayê derdan, loma di gedeyê de herîskirina nîşayê jî rû nade. Pankreas ji bo heriskirina nîşayê, amîlaz berhem dike û der dide nav rûviya donzdetilîkê. Amîlaza pankreasê nîşaya ne hersbûyî ya ko ji çalakiya amîlaza lîkê filitiye heris dike bo maltozê. Di rûviya zirav de li gel nîşa û dekstrînê, karbohîdraden dîsakkarîdî jî tên heriskirin. Ji xeynî pankreasê, rûkeşexaneyên rûviya zirav jî hîn enzîman berhem dikin bo dîsakkarîdan û der didin nav rûviyê. Dekstrînaz, maltaz, sukraz û laktaz enzîmên rûviya zirav e. Di rûviya zirav de xurekên karbohîdradî heris dibin bo monosakkarîdan. Monosakakrîd molekulên sakar in, ji aliyê memîleyên li ser rûyê rûviya zirav de tên mijandin û tevlê xwînê dibin.
Bi herisa kîmyayî, ji molekulên aloz, molekulên sakar tê bi destxistin.
Heriskirina proteînan.
Di devê mirov de ji bo heriskirina proteînan enzîm tune, di dev de tenê herisa mekanîk a proteînan rû dide. Proteîn di coga herisê de, di gedeyê de cara yekem rastê enzîma herisê tê. Enzîma pepsîn di xaneyên gedeyê de tê berhemkirin. Pepsîn proteînan hildiweşîne bo polîpeptîdên hûriktir. Gedê bi xwe jî gellek proteîn lixwe digire. Xaneyên gedeyê enzîma ji bo heriskirina proteînan bi awayekî neçalak berhem dikin û der didin nav gedeyê. Enzîma neçalak wekî pepsînojen tê bi navkirin. Xaneyên gedeyê li gel pepsînojenê, asîda hîdroklorî(HCl) jî berhem dike û der dide nav gedeyê. Asîda hîdroklorî pepsînojenê çalak dike, pepsînojena çalakbûyî êdî wekî pepsîn bi nav dibe. Pepsîn proteînan hildiweşîne bo molekulên hûriktir, ev molekulan wekî polîpeptîd tê bi navkirin. Polîpeptîd ji proteînan hûriktir e, lê hê jî makromolekul e û ji bo tevlê xwînê bibe, divê hê zêdetir bê hilweşandin. Ji pankreasê li gel enzîma çalak a karboksîpeptîdazê, enzîmên trîpsînojen, kîmotrîpsînojen jî bi awayekî neçalak tên berhemkirin û derdan. Ji xaneyên dîwarê rûviya donzdetilîkê de enzîmek bi navê enterokînaz (wekî enteropeptîdaz jî tê zanîn) tê derdan. Enterokînaz trîpsînojenê çalak dike. Trîpsînojena çalakbûyî wekî trîpsîn tê bi navkirin. Tripsîn jî kîmotrîpsînojenê çalak dike. Ev herdu enzîmên çalakbûyî; trîpsîn û kîmotrîpsîn, li ser polîpeptîdan bandor dikin û polîpeptîdan hildiweşînên bo polîpeptîdên hûriktir her wiha hinek asîdên amînî jî peyda dibe. Ji xeynî pankreasê, xaneyên rûviya zirav jî enzîm berhem dike û der dide ser xurekê. Ji dîwarê rûviya zirav enzîmên karboksîpeptîdaz, dîpeptîdaz û amînopeptîdaz tê derdan. Van enzîman polîpeptîdên hûrik perçe dikin bo asîdên amînî. Bi herisa gedeyê û ya rûviya zirav proteînê xurekê tên hilweşandin. Monomerên proteînê; asîdên amînî, bi têra xwe hûrûk in, memîleyên li ser dîwarê rûviya zirav asîdên amînî dimijîne û tevlê xwînê dike.
Heriskirina çewriyan.
Rûn, don, û bez ên ji xurek tên bi destxistin; wekî trîglîserît tê bi navkirin. Herwiha ji ber ko molekula trîglîserît nêtar e, ango barê + û – lixwe nagire, molekula trîglîserît wekî rûnê netarî jî tê bi navkirin. Trîglîserîd ji bo bi destxistina ATP, çêkirana parzûna xaneyê û hin hormonan tê bi karanîn. Molekula trîglîserîtê ji molekulek glîserol û sê molekulên asîda çewrî pêk tê. Trîglîserîd molekula gewreye, di coga herisê de pêşî bi herisa mekanîk û kîmyayî tê hilweşandin bo monoglîserîd û asîdên çewrî, paşê xaneyên rûviya zirav van herdu molekulê sakar dimijîne û tev lê şileya lîmfê dike.
Lîpaz enzîma herisê ye ji bo çewrî. Di laşê mirov de ji xaneyên ziman, ji xaneyên gedeyê û ji xaneyên asînî yên pankreasê lîpaz berhem dibe. Lîpaza zimanî û lîpaza gedeyî, di gedeya mirov de çalak dibin. Dilopên çewriya nav gedeyê gir in, çewrî di avê de natiwawê loma lîpaz di gedeyê de bi têra xwe kar nake. Anko ji bo heriskirina çewriyan qada bingehîn rûviya zirav e. Ji kezebê zerav tê berhemkirin û derdan. Zerav dilopên çewrî perçe dike bo dilopên hûriktir, bi vî awayê, enzîm bi hêsanî xwe li ser rûyê dilopên çewrî ve girê dide. Pankreas ji bo herisa çewrî enzîma lîpazê der dide. Bi çalakiya lîpazên pankreasî, molekulên trîglîserîdê hildiweşe bo asîdên çewrî, û monoglîserîdê.  Dibe ko li gel van molekulên sakar, bi herisbûna trîglîserîdê, glîserol jî peyda bibe.
Mijîna xurekan.
Piştî mijînê, çewrî di nav şileya lîmfê de tê guhastin
Xurek ji dev hetanî tortorikê di nav coga herisê de diherike. Coga herisê di nav laşê mirov de ye, lê xurekên nav cogê ne di nav xane û şaneyên mirov de ye. Ji bo ji xurekan sûd bigire, divê xurek bikeve nav xaneyên laş. Hin ji xurekemadeyan, rasterast li dev û gedeyê tê mijandin, lê qada esasî ji bo mijîna xurekan rûviya zirav e. Ji rûyê navî ya rûviya zirav pêkhatyên wekî mîna tilî ber bi xurekan ve dirêj dibe, ev pêkhate wekî memîle bi nav dibe. Memîle rûberê rûyê navî yê rûviya zirav fireh dike. Rûyê memîle bi rûkeşexane yên mijer dapoşî ye. Xaneyên mijer jî Ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, ji parzûna xaneyê pêkhateyên wekî mîna kûlkan, ber bi valahiya coga herisê (lumen) dirêj dikin. Ev pekhateyan wekî wirdememîle tê binavkirin. Memîle û wirdememileyan rûyê rûviya zirav bi qasî 300m2 fireh dike, ev rûyê fireh ji bo guhestina xurekan a ji coga herisê derfet çê dike. Xurek pêşî ji valahiya cogê derbasî xaneyên mijer dibe, paşê bi navbeynkariya lûleyên xwînê û lîmfê belavê laş dibe. Piraniya yekeyên(monomer) karbohîdrad, çewrî û proteînan di beşa rûviya birçî ya rûviya zirav de tê mîjandin. Xwêyên zeravê û vîtamîna B12 di kutahiya rûviya badayî de tê mijandin. Memîle, mûlûleyên xwînê û lîmfê lixwe digire. Mûlûleyên memîleyan xurekê dimijîne. Asîdên çewrî û monoglîserîd di nav xaneyên rûkeş de yek dibin bo trîglîserîdê. Trîglîserîd bi proteîn, fosfolîpîd û kolestrolê ve yek dibe. Ev pêkhate wekî şîlomîkron tê bi navkirin. Şîlomîkron ji xaneyên rûkeş derbasî mûlûleyên lîmfê dibe û di nav şileya lîmfê de ber bi dil ve tê guhestin. Herwiha, vîtamînên di lîpîd de tiwawe; Vîtamîna A,D,E û K jî bi şileya lîmfê tê guhastin. Ji xeynî çewrî, xurekên din ji rûkeşexaneyan derbasî nav mûlûleyên xwînê dibin. Xurekên di nav mûlûleyên xwînê bi navbeynkariya xwînhênera derî ya kezebê, ber bi kezebê ve tê guhestin. Hinek av, vîtamîn, kanza û hin derman ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tê mijandin. Di rûviya stûr de gelek cure bakterî dijin, lê vana ne bakteriyên ziyanbexş in. Beravajî wî, hin ji van bakteriyan ji bo mirov sûdbexş in, xurekên neherisbûyî perçe dikin, di heman demê de vîtamînên B û vîtamîna K jî berhem dikin. Van vîtamînan ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tên mijandin û di xaneyên mirov de tên bi karanîn. Xurekên neherisbûyî û yên nehatine mijandin êdî wekî pîsayî bi nav dibe.
Rêkxistina koendama herisê.
Bi derdana hormonan çalakiya coga herisê tê rêkxistin
Ji bo despêkirin, domandin an jî dawîanîna heriskirin û mijîna xurekan, hemû şert û mercên coga herisê ji aliyê hormonên herisê û koendama demar ve tê rêkxistin.
Li ser dîwarê coga herisê de gelek cure wergir hene, çalakiya van wergiran ji bo rêkxistina karê heriskirinê ye. Ji van wergiran, mîkanîkewergir, kîmîkewergir û osmosewergir dikarin pê ji kartêkerên(hişarker) mekanîkî, kîmyayî û osmosî bihesin. Wekî mînak, tijîbûn û firehbûna gedeyê ji ber xwarinê, cureya xurekan û mêjara avê û şilemenîyên nav xurekan ji bo wergiran hişarker e. Sinyalên ji wergiran bi navbeynkariya torên demar digihîjin koendama demar a navendî. Sînyalên ji wergiran, dibe ko derdana hormon û enzîman bide destpêkirin, an jî leza perîstaltiyê zêde an kêm bike. Masûlkeyên coga herisê û masûlkeyên li dîwarê lûleyên xwînê ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Çalakiya lûsemasûlkeyan bi riya xweye demarekoendam ve tê kontrolkirin. Demarekoendama xweyî ji du sîsteman pêk tê; sîstema sîmpasawî û sîstema parasîmpasawî. Bi gelemperî sîstema parasîmpasavî çalakiya coga herisê zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya heriskirinê kêm dike. Ragihandinên ji koendama demar ber bi coga herisê, bi navbeynkariya demara vagus ve pêk tê.
Gellek hormon ji bo koendama herisê kar dikin, lê ji wana sê heb; gastrîn, kolesîstokînîn û sekretîn hormonên bingehînîn ji bo rêkxistina heriskirinê. Ji xaneyên dîwarê gedeyê hormona gastrîn tê berhemkirin û derdan. Gastrîn jî hin xaneyên gedeyê han dike ji bo derdana asîda gedeyê(Asîda hîdroklorî (HCl)) û enzîma pepsînojenê. Gava gede vala ye, îcar divê derdana gedeyê jî kêm be, loma hormona enterogastron a di rûviya zirav de tê berhemkirin çalakiya gastrînê kêm dike. Li gel hormona enterogastronê, hormona sekeretîn û kolesîstokînîn jî ji aliyê xaneyên dîwarê rûviya zirav ve tê berhemkirin û derdan. Hormona kolesîstokînîn bandor li ser pankreasê dike ji bo derdana enzîmên herisê(amîlaz, lîpaz, trîpsînojen û kîmotrîpsînojen). Herwiha hormona kolesîstokînîn kîsikê zeravê jî girj dike, zerav ber bi rûviya zirav ve diherike. Hormona sekretîn kezebê han dike ji bo berhemkirina zeravê., di heman demê de pankreasê han dike ji bo derdana îyonên bîkarbonatê. Îyonên bîkarbonat û xwêyên zeravê kîmosa asîdî ya ji gedeyê nû hatî, nêtar dikin. Bi vî awayê enzîmên herisê di rûviya zirav de hê baştir kar dikin.
Mezra Ehmed gundekî Bismilê ye. Gund 6-7 mal in û giş mervê hev in. Li Derdora wê Şêxûsivê, Hilanê, Mezra Filan û Mezra Çêlikan hene.
Debara gund bi çandinî(nîsk, ceh, genim, pembo û garis) û xwedîkirina heywanan e.
Xanoserê (bi tirkî navê wê "Başhan" e), gundekî giradayî navçeya Bîsmila Amedê ye. Di tixubê Merdînê de ye. Li ser rêya Midyadê ya kevn e. Li derdorê vî gundî, li alî yê bakur Mezra Çêlka û Mezra Filan, li alî yê Başur Hola û Dêrbendê, li alî yê Rojava Meterê û Seledûn, li alî yê Rojhilat jî gundê Dêrsilavê, hene. Gundê Dêrsilavê gundekî girêdayî navçeya Stewrê ya Merdîne ye.
Gundê Xanoserê ji du benda pêk tê; benda jor û benda jêr. Têkilîya va her du benda ev qederê deh sala li gorî berê gelek başê.
Xanoserê di nava newalekê de ye, lê ev newal ne kur e, bi tenê li aliyê Başur û li aliyê Rojava de girên piçuk hene.
Dema ku dibe bihar herder dibe şînahî lê bela ku havîn bi ziwahîyê derbas dibe şînahî havînê namîne.
Rêya wê ya Bismilê sala 2012an de qir kirine û pergala qanalîzasyonê jî li nava gund raxistine û sala 2013an de ji heta nava gund qîr kirine.
Li wî gundî 120 mal hene û nifusa wê gilûr e; malên wê yî kevn bi kelpîça hatine ava kirin, malên ku nû tên avakirin jî bi betonê ava dibin.
Perwedehî.
Xwendakarê vî gundî dibistana serî li gund, dibistana navî û lîse (ev heft sal ku lise vebûye) ji li bajerokê Tepê ku li ser rêya Bismilê ye dixwînin. Xwendekar bi servîsê diçine Tepê û xwendîina xwe bi wî awayî didomînin.
Aborîya vî gundî çotkarî û xwedîkirina heywana ye. Lê ji sala 2006an de baran kêm dibare ji ber vê yekê gundî li sondaşa xistine. Niha sêzdeh sondaş li vî gundî hene. Bi xêra van sondaşa malên ku aborîya wan nebaş bû jî ji xwe re avdanî, emeletî hwd. kar dikin.
Siyasî.
Ev nozdeh sal muxtartîya vî gundî Medenî Göktaş dikir. Medenî ji benda jor bû û her dewr jî ji benda jêr berendamek li ber radibû. Sala 2014an Medenî emeklî bû û Şîrîn Avcı ku ji taxa jor e vê erkê bi cî tîne.
Haciya Tirkan an jî Haciya Turkmenan, gundekî Bismilê ye. Niştecîhên gund tirk ên ji Kerkûkê hatine û elewî ne. Li kêleka Haciya Kurdan, Melemûs û Koselû ye. Ji Bismilê 6-7 km dûr dikeve. Rêya gund asfalt e.
Gundî debara xwe bi Çandinîya pembo, garis, ce, genim û bi xwedikirina heywanan yên wek mî, bizin, çêlek, mirîşk û şamîyan dikin.
Football Club Internazionale Milano yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket.Navdara be nave [Inter].
nave Yarîgeha Inter milane Stadio Giuseppe Meazza ye.
Associazione Calcio Milan yaneyeke îtalyanî ya futbolê ye ku di Serie A ditêkoşe. Ev yane bi navê [Milan] navdar e.
Nave yarîgeha Milanê Stadyuma Giuseppe Meazza e.
Orhan Asena di sala 1922an de li Amedê ji dayik bû. Dibistana seretayî û navîn li Amedê xwend. Fakulteya Tibbê li Stenbolê di sala 1945an de qedand.
Asena hê zarok bû dest bi nivîsandina helbest û çîrokan kir û bi nivîsandina lîstika şanoya 'Xweda, mirov û Gilgamêş' bal kişand ser xwe.
Berhema Gilgamêş hatiye wergerandin zimanê Fransî, Îngilîzî, Elmanî, Rûsî, Spanî û Îtalî.
Bi qasî 50 berhemên Orhan Asena hene.
Muduriyeta Giştî ya Şanoyan a dewleta Tirk di 27.01.1965an de ev berhem çap kiriye.
Xindeq, mezreya Çilstûnê ye. Berî ku bihête valakirin niştecîhê wê Şêxên Mala Bûbê bûn. Gund niha valakirine.
Gund li kêleka Çemê Xindeq (yê ku ji ewîna dihê û navê wî li nêzîkî Cilîn Çemê Cilîn e) ava bû ye. Di van salên dawî de him ji ber çemê xwe yê ku ji bo bindarokê gelek bi derfet e û him jî ji ber mezelê şêxan gund ji aliyê gelek kesan ve dihê zêwîye kirin.
Li derûdora wê Çilstûn, Cirzê, Cilîn û Şûtê he ye.
Gumgumokên wê û berî gund were valakirin teyrê tawisên wê yên mala şêx gelek navdar bûn.
Yasînce (), gundekî Bismilê ye. Niştecîhên wê yên kevn Êzdî bûn.
Li derûdora wê Seyid Hesenê, Daraqolê, Heyderqolê û Mele Cebra he ye.
Seyid Hesenê û trêna Qûrtalanê
Seyid Hesen, gundekî Bismilê ye. Li jora wê Kopeklû, li jêra wê Koşkê he ye.
Tepê (navê wê yê kevn "Behramkê" ye,), bajarokekî Bismilê ye. Ew 66 km ji Amedê, 11 km jî ji Bismilê dûr dikeve û hên jî ew li ser rêya Bismilê û Stewrê ye. Li kêleka çemê Dîcle hatiye avakirin. Li derdora wê gundê Kemberlû, Qurmuşlû, Çamelû, Boçelû, Îsepar, Zerê û Sadiyê he ye.
Bajaroka Wezîrê Çandinîyê yên kevn Salîh Sumer ê ku ji malbata Hesen Bajarî ye, yê Wezîrê Çandinîyê yê nuha Mehdî Eker û serekê Diyarbekirsporê Çetîn Sumer e.
Dêrbendê (), gundekî Bismilê ye. Di navbera Girikê Fariz û Kela Pozreş de li ser qelaçekî bilind e. Çemê Xanê (Çemê Stewrê) ku di ber re derbas dibe li herêmê çemekî navdar e.
Gundî debara xwe bi xwedî kirina heywanan (yên wek mî, bizin, çêlek) û bi çandinî dikin.
Çemê Stewrê, li Dêrbendê û Kelê navê wî dibe Çemê Xanê; li Girikê Fariz, Mezra Hûto û herdu Seledûnan ji ber ku li perava çem turbeya Şêx Cafer he ye dibe Çemê Caferî. Di Merxendê re derbas dibe û tevlî Çemê Dîcleyê dibe.
Xan
Şêxûsivê ya Jêr û Jor
Şêx Ûsiv (), gundekî Bismilê ye. Yek li ser gir yek jî li bestê du gund in: Şêx Ûsiva Jor û Şêx Ûsiva Jêr. Li derdora gund Mezra Ehmed, Erebkent, Gundikê Hecî Bedriya û Mezra Çêlikan hene.
Qoruxçî anku Qorixçî (), gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Bismil û Batmanê de 5 km dûrî navçeyê ye. Çemê Dîcle di vî gundî re derbas dibe.
Niştecihên gund Mendî ne. Nêzîkî 100-200 sal berê ji Mendan çûne Tepê û ji wir jî hatine Qoruxçî ava kirine.
Debara gund bi çandinîya pembo, garis, şebeş, genim, nîsk, ce û hwd û xwedîkirina heywanan û masîvanîya li ser Çemê Dîcleyê ye.
Gund li ser rêya koçbariya çûkan e. Ji ber vê yekê jî di demsala koçbariyê de gelek çûkên xerîb lê dihên dîtin.
Boçelû (1946: "Bozçali";), gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcle ye. Li derdora wê Tepê, Şemşûlê û Qoruxçî he ye.
Debara gund bi çandinî û xwedî kirina heywanan e.
Ji nêzî Cirêfa dîmenek ji Qerecuxê
Qerecuxê (), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye. Li kêleka çemê Dîcle ye.
Anaksagoras (,; 500–428 b.z.) feylesofekî yewnanî yê pêşsokratî ye. Feylesufêkî pêş sokratîye. Be pêy gêrranewey epollodoros, kurrî hêgêsbollosî xanedanî klazomênyay asyay bçûkew le mawe heftahemîn xulî ollompyadda (500–497 p.z.) ledayk buwe, le yekemîn sallî xulî heştaw heştemîn ollompyadda, wate le sallî 428 da le serû hefta sallîyewe mirduwe. Hezî kirduwe xoy terxan bkat bo zansit, boye desberdarî mullk û saman û kes û karekey debêt û rûdekate esînaw lewê debête hawellêkî nzîkî pêrîklês û pyawanî nê,darî şar. Hendêk pêyan waye anaksagoras mamostay sokrat bûbêt û sokratîş le qsekanîda amajey kirduwe bo ewey ke ktêbêkî anaksakorasî xwêndotewe.
Be pêy gêrranewey dayocînyesî layirtosî, anaksagoras qutabî anaksîmanês buwe.
Le esînay dîmukrasî rû le geşaneweda, dway rumanî sî stemkareke, anaksagoras wirde wirde têrrwanîne felsefîyekanî xoy kamill kirduwe. Bellam maweyekî kem ber le hellgîrsanî cengî pîloponîş tometbar dekrêt be djayetîkirdnî syasîyaney şaru bêbawerrî û dannenan be xudakanî şarda. Îtir dway ewey hendêk hawrrêy nzîkî boy têdekewn, naçar debêt rew bkat berew lampsakos û paş maweyekî kem lewê demrêt.
Sebaret be dadgayîkirdnekey anaksagoras, dayaocînyes çend boçûnêkî cyacyay tomar kirduwe: hendêk dellên kîlon tometî bêbawerrîy dawete pallî, çunke wtûyetî xor brîtye le topêkî asnînî grrawî. Bellam pêrîklês ke qutabîşî buwe dakokî lêkirduwew neyhêştuwe rewaney merg bikrêt, boye le şar deryan kirduwe. Bellam satîros dellêt, syosîdîdêsî neyarî pêrîklês şkatî lêkirduwew be xyabî xoy szay mergî beserda drawe. Bellam hêrmîpos dellêt frrê drawete zîndanewe bo ewey szay mergî beserda bsepênrêt, pêrîklês firyay kewtuwew azadî kirduwe, ewîş hest be sûkayetîpêkirdin dekat û şareke cêdehêllêt.
Anaksagoras yekemîn feylesufe le mêjûy hizrî xorawayîda ke qsey leser prensîpî rohî kirdbêt û pêşî wabuwe roh jyan û form debexşêt be made. Têrrwanînî xoy le şî'rêkda darriştuwe be nawî "derbarey sruşt" û tenha çend birrgeyekî bedestî ême geyiştuwe.
Anaksagoras zor le têrrwanîne felsefîyekanî anaksîmanêsewe nzîk buwe, be taybetî kozkolojyakey ew, ke lay xoyewe zor drêjey pêdawew wirdekarîy têda kirduwe. Welê legell eweda nebuwe ke hewa prensîpî seretayî bûn bbêt û ştekan le encamî çirrbûnewew xawbûnewey hewada drust bûbin. Pêştir parmênîdês em boçûney le bnaxewe helltekandibû, boye anaksagoras pêy wabû take lêkdanewe bo gerdûn freyye, nek yekdaneyî. Bo nmune êmpîdoklês pêy wabuwe ke êsk le xak û hewaw aw û agir drust buwe, her yekeyan be rêjeyekî guncaw beşdarîy kirduwe le pêkhênanîda, boye deşêt dîsanewe cyabbnewew regeze binçîneyyekan bênewe berhem. Bellam lay anaksagoras, nek tenha xak û hewaw agru aw madey bnerretîn, bellku xwên, zêrr, mû, êsk..hitd emanîş hemûyan madey bnerretîn û qabîlî ewe nîn kert bikrên bo beşî bnerretîtir.
Be boçûnî anaksagoras xor berdêkî spî germew mangîş heman pêkhatey zewî heyew tîşkî xor perçdekatewe, her em boçûnaneş bû ke bûne hoy ewey gumanî bêbawerrî lêbkirêt û dadgayî bikrêt, wek leserewe baskra.Feylesofê yewnanî Anaksagoras li gorî belgenameyeke serdema navin a almanGerçî wek eresto dellêt anaksagoras le împîdoklês gewretir buwe, bellam dway ew destî kirduwe be nusîn û le zor ruwewe legell hizrî ewda yekdegrêtewe. Bellam têrrwanînekey êmîdoklêsî bedill nebuwe ke deyût bûn le (xak û hewaw agir û aw pêkhatuwe). Zyatir pêy wabû ke sereta hemû madekan weku şêweyek le şêwekanî tow yan etomî cyacya pêkewe bûn û paşan heryekey beşêweyekî taybetî geşey kirduwe. Ew towane, yan etomane yekey pêkhênerî hemû madekanî naw sruştin. Lemeşewe pêy wabuwe xeslletî taybetî etomekan buwete hoy cyawazî nêwanî matiryallekan. Be guzarşitêkî tir le seretada hemû ştekan pêkewe bûn û beşêweyekî nakota bçûk bûn, hîç ştêk rûn nebû, be hoy bçûkîyanewe xeslletekanyan nedenasrayewe. Paşan wirde wirde behoy karîgerîy îserewe her madeyek xeslletî taybetî xoy wergirt.
Gerçî anaksagoras yekemîn kes buwe bas le roh yan hzir bkat û cêgayekî le gerdunda bo terxan bkat. Bellam dwatir heryeke le eflatun û erestoş rexneyan lêgirtuwew wtûyane anaksagoras hizrî be hoyekî mîkanîkî leqellemdawe, nek rêkxeru harmonîkerî ştekan. Bellam em rexnane le behay ewe kem nakenewe ke anaksagoras yekemîn kes buwe lepall madeda basî le roh (hzir)îş kirduwe, ew be hizrî dewut naws û pêy wabuwe yekemîn fakterî rûdanî cûlleye le nêwanî ştekanda, xeslletekanî naws zor deşubhête ser ew prensîpey dwatir pêy witra yezdan.
Yonanîyekan hellen eger bllên ştekan peyda debin û lenawîş deçin. Hîç ştêk nayete bûn û hîçîş lenaw naçêt, bellku awêey yekdegrin û le yektirîy cyadebnewe. Ewey heye yekgirtin û cyabûneweye".
Enaksîmander (z. 610- m. 546 BZ).
Eger tallîs yekemîn feylesuf bêt le cîhanî xorawada, ewa Enaksîmander [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/xwendekar fêrxwaz] û hawrrêy yekemîn û dêrîntirîn feylesufe ke nusrawî felsefî hebêt û geyiştbêt be destî ême.. Pazde sall le tallîs mindalltire û le heman sallî mirdnî tallîsda, ewîş mirduwe (hendêk dellên çiwardesall lew mindalltire û sallêkîş ber le tallîs mirduwe). Lew biwaraneda karî kirduwe ke îmrro pêyan dellêyin cugrafya û bayolojiya, herweha be yekemîn feleknasî zanistgeraş leqellem dedrêt, nexşey cîhan û gerdûnî kêşawe û matmatîkzanêkî lêhatûş buwe. Ewîş weku tallîs le mîlîtos ledayik buwe, ke benderêkî deryayî buwe û êsta dekewête naw turkyawe. Gêrranewekan dellên [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/piyaw piyawêkî] gerrîde buwe û bayexîşî dawe be poşak û edgarî xoy û cidîyetêkî [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/balk%C3%AA%C5%9F sernicrrakêş] le sîmayda hebuwe. Deşllên piyawêkî siyasetmedar buwe û çendan pile û payey billindî wergirtuwe, yekêk lew postaney werî girtuwe, fermanrrewayî yekêk le nîştecê taze dozrawekanî epollonya. Her le mawey maneweyda lew posteda bîrî le giriftî zorbûnî danîştuwan û [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/qerebalix qereballixî] şare yonanîyekan kirdotewe û bediway çareserêkda gerrawe. Le gerran û pişknînekanî seretay sedey bîstemda peykerêkî Enaksîmander dozrawetewe ke xellkî ew şare boyan dirust kirdibû.
Enaksîmanderîş weku tallîsî [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/heval hawrrê] û mamostay bîrî lew maddeye kirdotewe ke hewênî dirustbûn û hatinebûnî hemû maddekanî tir e. Welê em bîrî le çemkêkî ziyatir ebistrakit û endêşeyî kirdotewe, ta bibêt bew madde binerretîyey ke xoy le hîç maddeyekî tirewe peyda nebuwe û maddekanî tirîş lemewe peyda bûn. Enaksîmander bêpayanî (nakota)y be binerretî bûn danawe, be zmanî yonanî dêrîn pêy dewtirêt eypîron aperion. Pêy wabuwe ke bêpayanî [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/resen resenî] hemû ew şitaneye ke le gerdûnda hen. Tallîs û Enaksîmandner bo yekemîncar le mêjûy hizrî mirovayetîda bîryan lewe kirdotewe ke yasa siruştîyekan cîhan berrêwe deben nek îrade û wîst û arezûy xudawendekan.
Mêjûy têksitî felsefî nusraw legell Enaksîmanderda destpêdekat, ew yekemîn kes buwe têzî felsefî beşêwey [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/pex%C5%9Fan pexşan] nusîbêt, nêwdartirîn pertûkî "derbarey [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/siri%C5%9Ft sirûşt]"e. Em pirtûk e [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/berze bizir] buwe û negeyiştote destî ême, bellam bellge heye leser ewey nêzîkey 200 sall diwatir, le zemanî eristo diwatrîş syofrastosî [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/cihni%C5%9F%C3%AEn cênişînîda] le [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/pirt%C3%BBkxane pertûkxaney] laysyemda kopîyekî hebuwe. Dellên guwaye le sedey dûhemî zayinîda, [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Apollodorus epollodoros] be rêkewt kopîyekî ew pertûkey berdest kewtuwe. Le sedey bîstemî zayinîda, çend bellgeyek le pertûkxane nêwdarekey eskenderîyey mîsirda dozrawnetewe, ke deyselmênin beşêk le pertûkxaney tawermînay sêsîlî kewtote ewêwe, çend parçe û peregirafêk le keşkollêk dozrawnetewe ke nawî Enaksîmanderyan lesere. Teniya yek birrge le pertûkî derbarey [https://ku.m.wiktionary.org/wiki/siri%C5%9Ft sirûşt] be destî ême geyiştuwe.
Be pêy eresto û syofrastosî qutabîşî, yekemînî feylesufanî yonan le esll yan prensîpî bûnyan kollîwetewe, wek pêştir basman kird lay tallîs ew yekemîn prensîpe aw buwe, welê anaksîmander lay wabuwe ew prensîpe bêpayanî yan nakotayî yaxud bêsnurîy buwe. Argîwmêntekanî dakokîkirdin lem têze le rêgay erestowe geyiştunete destman û dellêt anaksîmander pêy wabuwe ke bêpayanî hîç esllêkî nye, çunke ew xoy esllekeye, leber ewey hîç esllêkîşî nye, kewate hîç snurêkîşî nye, boye le hîç ştêkî trewe peyda nebuwew lenawîş naçêt. Pêştir yonanîyekan aşnay xudawende homîrîye nemrekan bûn, welê anaksîmander dû xeslletî dîkey bo ew çemke zyad kirdu weku prensîpe bnerretîyekey xoy dayna: bêsnurî û peydanebûn le hîçî tir. Herçonêk bêt renge mebestî le eypîron ewe bêt ke matiryallêkî snurnekrawew natwanrêt be hîç core wesfêkî berhest bnasrêtewe, çunke xoy le xoyda le cîhanî pêkhatûda bûnî nye
Le bwarî feleknasîşda be dozerewey zewalî hetaw pley larîy xulgey burcekanî dozîwetewe, le serdemî ewda xellkî wayan dezanî zewî texte, bellam anaksîmander pêy wabuwe ke zewî lulekîyew leşwênî xoyda cêgîre, belaşîyewe wabû gerdûn brîtye le jmareyekî zor tenî lulekî ke le encamî çirrbûnewew drust bûn, hetaw dekewête ewperrî hemûyanewe, mang le nawerrastdaye, paşan estêrekanî tir zyatir berew nawerrast bllaw bûnetewe. Yekêk lew lulekane, em zewîyey xomane, ke pêwîstî be hîç binkew ragrêk nyew leşêwey tepllêkdaye. Pêşî wabuwe ke esllî gerdun degerrêtewe bo cyabûnewew çirrbûnewey madeyekî berayî, têyda germî berew derewe mlî nawew le sadî cyabotewe, paşan wişkanî le terrîyewe derkewtuwe. Serencamîş hemû ştêk degerrêtewe bo ew eslley lêwey hatuwe. Be kurtî ew pêy wabuwe tene gerrokekanî naw asman le xulgey bazneyîda desurrênewew bejêr zewîda têdeperrn û paşan beserîda derron. Zewî bê hîç ragrêk û be azadî le boşayîda rawestawe. Tenekanî naw asman le çend astêkdan û hendêkyan leseruy ewanîtrewen. Em boçûnane gerçî sade dêne pêşçawî xwênerî hawçerx, bellam lekatî xoyda hengawêkî gewre buwe berew damezrandinî boçûnî mrovayetî lemerr gerdûn.
Ew nexşeyey anaksîmander drustî kirduwe, bzir buwew nemawe, bellam hîrodot ew nexşeyey bînîwew wesfêkî dekat boman. Detwanîn enêşey nexşeke awahî bkeyn: nexşeyekî bazneyî buwe weku serî tepllî zewî, paşan zerya dewrî girtuwe, deryay nawerrast le çeqî nexşekeda buwe, hêllêk kirdûyetî be dû beşewe lemserewe bo ew serî cîhan kêşrawew benaw dîlfîda têdeperrêt, be nîwey serewey witrawe ewrupa, beşî xwareweşî asya buwe. Sebaret be meseley zîndewerekanîş pêy wabuwe ke jyan lew nim û şêyewe peyda buwe ke berlewey tîşkî xor wişkî bkatewe dewrî zewî girtbû. Le jêr karîgerîy germay tîşkî hetawda, yekemîn gyanewer le madeyekî lîncewe drust buwe ke core masîyek buwew pêstêkî tîx tîxî dirrkawîy hebuwe, em gyanewere le deryawe gwastûyetyewe boser zewî. Mrov le masîyewe peyda buwe. Komellêk têbînî û sernicî gringîşî pêşkeş kirduwe derbarey hawşêweyî xesllete twêkarîyekanî nêwanî mrov û bunewerekanî tir. Hendêk be yekemîn kesî dadenên le bwarî tîwrîy peresendinda karî kirdbêt.
Nuri Sesigüzel (jdb. 1943 bi navê xwe yê rastî "Nuri Kaştaş" li Qeremezre, Xelfetî) hunermendeke mezin yê "Türk Halk Müzigi" (Muzîka gel a Tirkî) ye, lê bi eslê xwe Kurd e û di gundê Qeremezre (di navçeya Xelfêtiyê, Riha) jidayikbûye.
Nûrî Sesîguzel (Dengxweş) li gundê Qeremezre (girêdayê Xelfetiya Rihayê) jidayik bûye. Ev li Bêrecugê mezin dibe. Paşnavê xwe yê bingehîn Kaştaş e, lê ew paşnavê xwe diguherîne. Car caran hatibe gundê xwe jî, heta neha tu kar û xizmetê wî ji gundê xwe re ne bûye.
Abdülmelik Fırat () (jdb. 1934 li Xinûs, parêzgeha Erzîromê, Bakurê Kurdistanê - m. 29ê îlonê 2009 li Enqere, Tirkiye) siyasetmederekî bi esil kurd ê Tirkiyeyê bû.
Firat, perwerdehiya xwe li Amedê “ Sosyal Bilimler Meslek Yüksek Okulu” (Dibistana bilind ya pîşeyî û zanistî ya civakî) xwendibû.
Lawê Şex Şahabeddîn û nêviyê (torin) Şêx Seîdê Pîran e. Piştî darvekirina Şêx Seîd hemû malbata Şêx Seîd hatin nefîkirin (1925). Piştî wê di sala 1929’an de, bi efûyekê re, li welatê xwe vegeryan. Lê belê ev jî pirr neajot û ji hêla komara Romê (Tirkiye) ve, di sala 1935’an de disa hatin nefîkirin. wê demê jî Abdûl Melîk Firat yek salî bûye.
Û herî dawiyê di sala 1947’an de efûyek derket, ku malbat hatin li welatê xwe bi cîh bûn.
Abdûl Melîk Firat, Di sala 1957’an de di Demokrat Partî yê de bû parlementer. Dema cûnta 27ê gulanê 1960’î de ew jî hatiye girtin û nêzîkî 1,5 salê di girtîgeha “Yassiada” yê ma.
Di sala 1991’ de di Partiya Riya Rast (DYP) de dîsa bû parlementer û kete parlementoya Tirkiyeê. Piştre, ji ber gotinên xwe yê kurdewarî, ji vê partiyê veqetiya.
Ser dawiyê Partiya Maf û Azadiyan (HAK-PAR) ava kir. Bû serokê vê partiyê. Dema ku çû ser dîlovaniyê serokê rûmetê yê HAK-PARê bû.
Koselû (), gundekî navçeya Bismilê ye. Li ser rêya Amedê li perava çemê Dîcle ye.
Niştecihên gund giş Tirkmen in û debara xwe bi çandiniya avî û xwedîkirina heywanan dikin.
Dêrteyar an jî Dêrtiyar (), gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye. Li derdora wê Dêrslav, Kelê û Ehmedî he ne.
Debara gund bi granî li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya bej e.
Tîtî, kullo, pînês, tîntîn an jî tîntore (bi navê xwe yê latînî "Galerida cristata") çûkekî bejî ye ji cinsê "Galerida", ji famîleya tîtiyan û ji koma fîkaran e.
Tîtî heta 18 santîman mezin dibe û giraniya xwe digihêje 45 graman. Rengê xwe qehwayiyekî bêmirês e, nikula xwe xurt û tewandî ye, lingên xwe li gorî bejna xwe dirêj in, baskên xwe mezin û berayî ne û li ser serê xwe qubek heye. Rengê konikên xwe qehweyî ye lê li ser konikan çizgiyên grî hene. Binê tîtî (zika xwe) gewr e û derdora baskan hindik sor e. Kenarên boçika tîtî jî gewr in.
Bi gelemperî tîtî li sehayên vekirî ên gihayê dijî. Li Ewrasyayê, li Portûgalê, li Çînê, li Hîndistanê û heta li Afrîkayê Başûr jî tê dîtin.
Tîtî li erdê û li ser stiriyan, di berqefa keviran de rind veşartî ava dikin û di nav nîsan (avrêl) û hezîran (pûşper) ê heta pênc hêkan dikin û tîtî heta yanzdeh rojan kurk dibevin. Çêlikên tîtîyan dema ku deh rojî dibin firoke dibin, bi firê dikevin, ji hêlînê vediqetin. Tîtî dema dixwînin dengê "tîtîîî" derdixin.
Xwarina tîtî bi gelemperî toximên pincaran e, lê di zivistanê zêdetir kurman dixwe.
Bet ("Otis tarda"), cureyekî çirgan ("Otidae") e. Çûkê herî mezin yê difre ye. Mezinbûna bazikên wî bi firehî digihêje 260 cm'yan. Graniya nêrê wan heyta 18 kîloyan jî dibîne. Lê mêya wan bi qeysî 8-10 kîloyan derdikeve.
Hebûna wê dibin xeterê de ye lewra Nêçirvan ji ber ku goştê wî pirr e pirr bi nezanî seyda vê çûkê dikin.
Li derdora Bismilê û Mûşê tên dîtin.
Çemê Stewrê, li Dêrbendê û Kelê navê wî dibe Çemê Xanê; li Girikê Fariz, Mezra Hûto û herdu Seledûnan ji ber ku li perava çem turbeya Şêx Cafer he ye dibe Çemê Caferî.
Him ji aliyê avdanîyê ve him jî ji aliyê bindarokiyê di jiyana herêmê de ciyekî grîng digre.
Cafer
Juventus Football Club yaneyeke Îtalyanî ya futbolê ye û de gal Serie A ket.Navdara be nave [Juventus].
Yarîgeha Juventuse Stadio Olimpico di Torino ye. 2 jara UEFA Champions League be ya
Pozîsiyon 2011/2012.
loan from FC Barcelona
Apik, apapika malan, apapika gurî, apapika derya sipî ya navîn, gegoyê gurî ("Hemidactylus turcicus"), cureyekî apapikan e.
Apik cureyekî apapikên tewr navdar e li parzemînên erdê ku têne dîtin li gelek welatên Ewropay,Afrîka, Asya û Amerîkayan. Apik li Yewnan,Portugal, Spaniya, Îtaliya, Tirkiye, Kurdistan, Îraq,Îran, Sûrî, Îsraîl, Urdun, Felestîn, Libnan, Misr, Erebistanê Siyûdî, Sudan,Yemen, Somalia, Eritrea, Kenya, Oman, Qatar, Pakistan, Hind, Balearic Islands, Giravên Qenariyê, Panama, Puerto Rico, Belize, Meksîk, Kuba û başûra DYAdijî ye.
Dirêjiya apikê digihêje heta 15 cm.
Bi gelemperî, di êvarê de çalak dibe û tê dîtin. Da ku apik di êvaran de xwe baş veşêrîne rengê xwe ne tu balkêş e da ku tu canewer wî nebîne.
Hest.
Çavên xwe di êvare de pir baş dibînin û bîboka çavan wekî bîokên qelisî xuya dike.
Li gorî zanyaran apik, canewerek e ku dikane reng jî bibîne, ye (bi piranî heywan nikarin rengan bibînin).
Herwiha, apik pir hîşyar e û bêtewş tevdigere.
Ji ber porikên xwe yên pir biçuk ên ku di bin lingên xwe de peyda ne, apik kare xwe li dîwaran bizeliqîne û bê dijwarî li ser dîwaran bimeşe. Bi alîkariya ev porikan apik kare hêzên Van der Waalsê (hêzeke fîzîkî) bikarbîne û heta li ser pencereyan bile hilmeşe.
Ezra Weston Loomis Pound an bi kurtî Ezra Pound (30ê çiriya pêşîna 1885, Idaho, DYA - 1ê çiriya paşîna 1972, Venedîk, Îtalya) helbestvanekî Emerîkî.
Çend helbesteke ji Ezra Pound.
Û ROJ BI TÊRANî TIJE NîN IN
û roj bi têranî tije nîn in
û şev bi têranî tije nîn
û jiyan diherike ji ber çav wek xiltekî
êdî havîn tune ye ji bo pelan
emê bi çi hawî bihûnin tacekê
yan jî çewa bînin cî soza ji kulîlkan?
lê weke di vê demsala vala de
ku veqetandiye Lordê me ji me?
Charles Bukowski (16 Tebax 1920 – 9 Adar 1994), helbestvanekî emerîkî ku navê wî yê esil Heinrich Karl Bukowski ye. Di berhemên xwe de carinan navê Henry Chinaski jî bikaranî ye. Jiyana xwe bi granî li Los Angelesê ya ku bajarekî Kalîforniya ya DYA'yê ye derbas kiriye.
Ew, di berhemên xwe de bi granî bi cî dayîna merevên dervî civakê, depresyon û araqxwurîyê navdar e. Ew bixwe jî jiyanek wuha jiya ye.
Hindî, ji çêlek, ga û golikan ra, rêz û hurmet dêdidin, ez jî bawerîya wan ra, lê eger gayên wan min bide ber siroyên xwe, hingî nek ez rêzê jê nagirim belke ezê siroyên wan jî biškînim.
Helbestek ji Bukowski.
Ji gelek xortan re şîretên dostanî
Thiago De Mello helbestvanekî brezîlyayî ye.
Helbestek Ji Mello.
ya grîng rastî ye ji nuha pê ve
ji bo jiyana rast wê bihête xebitîn
mafê sêşemên biewr jî he ye
wê gulên berbiro hebin di her şibakê de
ji gulên berbiro re jî hatiye naskirin
şibak wê gişê rojê vekirî werin hiştin
li şênahiya ku hêvî lê qam drêj dike
dilê mirov wê li mirov neşeit e
wê mirov, bi mirov ewle be êdî
weke dahla ku bi bayê ewle dibe,
weke bayê ku bi hewê ewle dibe,
Mirov wê bi mirov ewle bibe
weke zarokê ewle dibe bi zarok
Tukes ne mecbûr e li xwe bipêçe êdî
berî şêraniyê wê rastî bihête dayîn
gur wê bi miyê re biçêre
çi ekl stendibin ji xwarinên xwe,
wê rastî û ronahî bin yê desthilatdar
ku di zikê mirov de bi camêrî diheje
kengî xwest wê karibe li xwe ke
ji stêrka şeveqê jî xweşiktir e.
Nîkos Gatsos (8'ê berfanbarê 1911- 12'ê gulanê 1992), helbestvanekî yewnan e.
Helbestek JI GATSOS.
ji kaxizê ye ev heyva biçûk
lê carekê tu bawerî min bikî
Jacques Prévert (jdb. 4ê sibatê, 1900 - m. 11ê nîsanê, 1977) helbestvanekî surrealîst yê fransî ye. Di sala 1900an de li Neuilly-sur-Seineyê çavê xwe ji jiyanê re vekiriye û di sala 1977' de jî li Omonville-la-Petiteyê girtiye.
Di sala 1930î de berhema wî ya yekem di kovara "Bifur" dihê weşandin. Di sala 1948an de helbestên xwe yên ku heyta wê rojê di gelek rojname û kovaran de hatine weşandin li bin navê "Paroles" berhev dike û diweşîne. Diyalogên fîlmên ku Marcel Carné derhênerîya wan dikir nivîsand.
Gelek helbestên wî ji aliyê Joseph Kosma ve hatin beste kirin.
Yelda Karataş (z. 1954, li Zonguldakê, Tirkiye), helbestvaneke tirk e.
Yelda Karataş bi pirtûka xwe ya yekem ya nav "Ürperme" ("Ricifîn") xelata Orhan Murat Ariburnu, bi ya xwe ya duwem ku navê wê "Alacaydınlık" e xelata Dunya Globus girt. Di sala 2007an de xelata yekem ya haîkûyê girt. Di sala 2008an de pirtûkek wê bi navê "Şahdemar" ku ji aliyê Kemal Bûrkay ve hatiye wergerandin ji nav Weşanên Deng derket.
Helbesteke Yelda Karataş.
Li heman axê tê xwendin şopa lingên me
Di nava Elmasê reş de yek e çavên mirovan
Li dilê min dixe bizmikê şkandî yê cîranê min
Ax! Di şevan de pişt kişif radizê hîv
Li Stenbol bêyar dimrin kulamên me
Tune kesê ku mirovan berev bike kardeşim
Brayê min!lêketiyê heman demê ye qedera me.
Ekla trî di zmanê me de nas e
Li bin ezmanê tahl Yaşam ve Varoluş
Rêngê wê yan sor yan rojîn
Lale Muldur (1956, Aydın), helbestevan û nivîskareke tirk e.
Hîndekariya xwe ya Lîseyê li Koleja Robertê dike. Bi bûrsa helbeste diçe Floransaya Îtalyayê. Di 1977an de diçe Îngiltere û ji Zanîngeha Manchesterê ji beşa Aborîyê lîsans werdigre. Di sala 1983an de bi wênesazê belçîkî Patrick Jacquart re dizewice û diçe Brukselê. Di 1986an de vedigere Tirkiyeyê.
Neqîneyek ji helbestên wê bi navê "Water Music" li Dûblînê hate weşandin. Helbestên ku li ser wêneyên wênesazê fransî Colette Deblé nivîsandibû ji aliyê Enstîtuya Fransayê li bin navê "Keça Baranê Wiha Dibêje" hat weşandin.
Helbestek Ji Lale MULDUR.
Şevîdin dema tu di xew de bûy
Helbestek ji KIRSANOV.
û ji kûr ve dide grî
ka li kuder in ew ken,
Edward Estlin Cummings an jî E.E. Cummings (14ê çiriya pêşîna 1894 - 3ê îlon a 1962). Helbestvan,wênesaz,Ceribvan û Şanonivîs yê Amerîkî ye.Pêşengekî girîng yê sedsala 20. ye.
Çend helbesk ji E.E. Cummings.
out of the lie of no
ma li balê jîr çi ye
Bêrîvanî, ji çûyîna bêrî û doşandina pêzan re dihê gotin. Ji jinên kurd ên ku diçin bêriyê û pêz didoşin re jî bêrîvan dihê gotin.Peyvan Bêrîvan bixwe qurma xwe ji Bêrê girtiye ku bêr jî ji hewşa beyaran ku pez ji bo dotinê dixine navê re dihê gotin.
Di hunera kurdî de fîgura bêrîvanê.
Di hunera kurdî de bêrîvanî mijara gelek fîlm, gotin û çîrokan e. Fîgura bêrîvanê, ji ber girêdayiya xwe ya ji çand û xwezayê Kurdistanê re weke nasnameyeke pîroz ya jina kurd tê hesibandin. Bi vê yekê bêrîvan jêhatî ye û xweê xuyee rind û serbilind e. Lewra gelek jinên gerîla navê « Bêrîvan » weke navê kod hilbijartine.
Aleksandr Sergeyevîç Pûşkîn di 27ê gulana 1799an de li Moskvaye ji diya xwe bûye. Lawe malbateke dewlemend û rewşenbîr bû. Wek hemû zaroken malmezin û dewlemenden wê roje, Pûşkîn jî di piçûkîtiya xwe de bi hîmgîriya klasîken fransî mezin dibe û pirtirîn li ser wêjeya yewnanî û fransî disekine. Hîna di heştsaliya xwe de, Pûşkîn zimanê fransî wekî zimanê xwe yê zikmakî dizane û ji hela din ve, Pûşkîn dadeyek heye ku gundiyek ûris e. Herweha tev zimane rûsî meteloken rûsan jî ji ve dadeya xwe hîn dibe.
Di duwanzdesaliya xwe de, Pûşkîn di dibistana bi nave Tsarkoye Selo ye de dixwîne. Ev dibistan bi deste devvlete hatiye avakirin û bi mamosten herî zane û xwende ye. Ew pejnen ku li male li Pûşkîn ranabin, li vir le dicivin. Ji ber pewendiyen xwe yen germ, di nav hevalen xwe de te hezkirin. Ji van hevalen wî, gelekan ev hevaltiya xwe ya jidil, heta mirina wî jî domandine.
Di dema xwe ya xwendekariye de wek gelek hevalen xwe, Pûşkîn jî dest bi nivisîne kiriye. Helbesten wî xweştir û hejatir. in, ji ber ku hevalen wî, tene bextreşî û tengasiya jiyana xwe ya buhurî dinivisin. Le Pûşkîn xweşî, şadî û heviya rojane di helbesten xwe de tîne zimen. Henveha di navbera salen 1813 û 1815an de bi nivisîna van helbesten xwe yen xweş deng dide.
Piştî ku di sala 1817an de dibistana xwe tewaw dike, li Petersbûrge di arşîva wezareta derveyî de wek karmendekî dest bi kar dike. Ev kar heta dereke je re dibe alîkar ku ji bo nivisandine ji xwe re mijaran berhev bike. Le ev kara ne karekî ber dile wî ye. Raman û armanca wî her nivisîn û wêje ye.
Berhema wî ya peşîn Rûslan û Lûdmîla di sala 1820an de diweşe. Dema ev berhema wî belav dibe, mamoste û helbestvan î bi nav û deng Zûkovskî ji Pûşkîn re portrekî xwe dişîne û bi nivisa li paş portra xwe, pesne vî helbestvane ciwan dide.
Di ve navbere de Pûşkîn dest bi nivisîna helbesten polîtîk dike. Giraniya naveroken wan li ser nakokiya xulam û dewleinendan e. Ev mijaren ku ew bi lev dike, ne tene di nav radîkalan de, le li derûdora dewlemendan jî belav dibe. Malmezin û dewlemenden we roje, ji van helbesten wî yen polîtîk gelek nerihet dibin. Di vî warî de Çar bi xwe weha dibeje: «Nivîsaren Pûşkîn, li seransere Ûristane dibe sedema tevlihevî û aloziye.»
Henveha xebata efseren radikal, ristina Dekabrîstan (*) jî derdikeve hole. Li ser ve yeke hemû malmezin û dewlemend peyva xwe yek dikin ku ji bo çareseriya ve yeke herişeke bibin ser radîkalan.
Ji van radîkalan gelek rewşenbîr û zana tene kuştin û pirî wan bi ber tawana dûrandine dikevin û heta Sibîryaye ten (*) Dekabrîst: Dekabr bi rûsînave meha zivistana peşîn e. Radikalin we roje, ji ber ku di ve mehe de serhildanek li darxistine, loma ev nava li wan bûye. şandin. Pûşkîn bi xwe jî di nav wan de ye. Le ji bo xatire ciwaniyawî û ew bandora ku ziman û şarizatiya klasîken fransî li wî kiriye, ew te bexişandin û ji dela Sibîryaye ve wî dişînin başûre Ûristane, cem generalekî kevn î bi nave însov ku çavderiya wî bike.
Ev dûndstina ji Petersborge, ji bo Pûşkîn dibe rûkeniyek jiyane. Lewra H vir pir dixwîne, rastî gelek kesan te, xuşîna pelen Behra Reş û bilindiya zinaren Kirime bi çave xwe dibine. Rewşa xelken van deverna li ber çaven wî wek peşmalek pînekirî rengoreng dixuye. Ev hemû jî ji Pûşkîn re dibin mijar û sedem ku ew binivîse.
Di sala 1824an de wî dûrdixin navçe Pskov, li wir di wargeha diya xwe de, li Mîkaylovskoye dimîne. Heta sala 1826an li vir dijî û xwe bi tevayî dide nivisîna Yevgenî Onegîn û beşe mezin î ve berhema xwe U vir tewaw dike. Di tenetiya van salen wî de mijara berhema wî ya Borîs Godunov jî xwe dide ber.
Bi nivisîna van berhemen xwe, Pûşkîn digehije bandevva babete ve nivîse. Pûşkîn, Byron û şopen wek wî xwend, xwe gihande wan û ji wan derbastir jî bû. Le ew her birciye zanebûn û nûyine bû. Ji ber ve yeke derbasî babete nivîsaren dîrokî dibe, pirî caran kat dike û dixwaze gelek kes bidin ser sopa wî.
Dema Nîkolaûs I. ji bo vvergirtina taca sere xwe te Moskvaye, ew Pûşkîn banî dadpirsiye dike. Li wir Pûşkîn bi awakî vekirî pe dide zanîn, ku di serhildana Dekabrîstan de ew U Petesbûrge buya, be şik wî e di nav wan de cî bigirta. Li gel ve gotina xwe dive Pûşkîn pûçiya ve tevgere jî je re bi lev kiri be. Lewra Nîkolaûs piştî peyivîna xwe dibeje: «Ez bi baqiltirîn meriv î Ûristane re peyivîme.» Ji bo ku Nîkolaûs wî bide hela xwe, soz û bext dide Pûşkîn ku ji vir û weha ew e bi xwe li nivîsaren wî binere. Le dûre Nîkolaûs ve berpirsiyariya sansore dide şefe polîsen polîtîk. Henveha ev azadiya Pûşkîn jî dibe wek azadiya çûçikek şaper.
Ji vir û şûnde siyek bewext û tarî dikeve ser jiyana Pûşkîn. Edî ew pejnen wî yen nivisîne, wek hertim ranabin. Kem caşandin. caran, ew jî li demsalen payize kela dile wî radibe. Payiza sala 1830î je re dibe demsala herî berhembar. Û dest dave nivisîna çarçova berhemen xwe yen dramatik; Sivvare Deqdor (1829), Mevane Kevirîn (1830), Mozart û Salîerî (1830). Û dûre jî Çîroken Biyelkîn (1930). Le Pûşkîn ji dileriya xwe nakeve û ji dîtinen xwe naye xware. Helbasten wî yen bere jî, yen li ser kûştin û dûndstina hevalen wî jî dide xuyakirin ku dilsoze doza xwe ye. Wexta Çar bi peşniyara ku wî bike helbestvane qesre, te ba Pûşkîn, bi rûreşiyek mezin ji ba wî diçe. Ji ber ve yeke, dijîtiya di navbera Pûşkîn û desthilatan de dijwartir û hişktir dibe. Levvra edî pirsgirek ji ser dîtinen polîtîk xericiye û bûye dozek şerefe.
Di sala 1831î de Pûşkîn bi evîndara ber dile xwe, Nataliya Gonçarovnaye re dizevvuce. Ji ber xweşikî û sersivikiya xwe, ev jinika ciwan bi derûdora qesre re tavile dikeve nava pewendiyen fahşekî. Dema Nataliya dibîne ku Çar bi xwe jî bi we re U ba dikeve, ev bextiyariya we li sere we dixe û xwe wenda dike. Pûşkîn bi her awayî dixwaze ku we ji qesre vekeşîne. Le NataUya guh nade wî û her bi ya xwe dike. Û heta ku rojeke Baron Heckerend Aııtes ji jina wî re nameyek xirab dişîne.
Henveha kul li ser kule di dile Pûşkîn de vedibe û jiyan le diherime. Hevale wî yen ku hatin kuştin, yen ku ketin bendîxanan, yen ku ji waren xwe hatin dûndstin û bi kare zore hatin arihandin; ev hemû li ber jiyana Pûşkîn dibin astengen reş û tarî. Di vî salî xwe î civvan de xwezila xwe bi mirine tîne. Piştî navnotiya jina xwe jî, edî nikare li ber xwe bide û Baron banî duelloye dike. Di roja 17 çele zivistana sala 1837an de, di duelloye de ji zike xwe birîndar dibe. Û bi du rojan piştî ve birîna xwe ya giran, di ciwaniya sî û heştsah'ya xwe de dimire. Beriya hertiştî Pûşkîn di dema xwe de di wêjeya ûris de helbestvanekî mezin e. Heta dem xwe digehîne Pûşkîn jî, 8 wêjeya rûsî li ser riya klasîzm û romantizme ye. Ev jî pirtirîn ji bandora niviskaren roavayî dihat.
Pûşkîn bi xwe jî gelekî van klasîkan dixwîne û heta demeke jî li ser riya Byron, Shakespeare û Walter Scott dimeşe. Le ew ve riya wan, ji bo xwe wek ronahiyeke bi kar tîne û di dawiya dawîn de ji xwe re babete hunerek taybetî peyda dike. Û ev babete hunera ku te gotin, riyek realîst e. Ji xwe berhe ma Keça Kapîtan jî xweş dide xuyakirin ku PûşkînU ser riyek realîst bûyerek dîrokî bi pejnen evînek piçûk dide. Ev babete nivîse jî ne tene ji bo wî, henveha ji bo hemî niviskaren we roje jî dibe şopek nû. Hej di pey wî re jî U Ûristane niviskaren mezin wek Tolstoy û Dostoyevskî, car bi car vegeriyane ser berhemen wî û xwendine ku bizani bin ka çarçova çîroken weha çawa ne û bi çi awayî tene hûnandin.
Li Ûristana we roje gelek niviskar li ser sopa wî, xwe digehînin daraxa berhemen baştir. Rexnegîr î mezin Bîelînskî berhema Pûşkîn ya bi nave Yevgenî Onegîn wek ansîklopediya jiyana ûris bi nav dike.
Pûşkîn, Keça Kapîtan salekî beriya mirina xwe dinivise (1836). Piştî ku ev werdigere gelek zimanan, bandorek mezin li edebiyata dine dike. Û dibejin ku Tolstoy ji ber ve bandore, berhema xwe ya bi nave Şer û Aşîtî nivisiye. Le Dostoyevskî di nameyek — ji biraye xwe re dişîne- xwe de li ser Pûşkîn weha dibeje: "Ew helbesten narîn û herikbar yen Pûşkîn ji çend rezikan ne zedetir in. Ev narînî û herikbariya wan jî ji tiştekî te ku, niviskar her U ser hûr bûye û guherîn le çekiriye. "Ji bo Keça Kapîtan Gogol dîtinen xwe weha vedike: "Roman û çîroken me yen direj li ber Keça Kapîtan xav dimînin, ku em wan bidin ber hev. Saxikî û nermokî digehije daraxek wusa bilind ku rastî jî wek tiştekî lihevhanî û karîkatorîzeyî dbcuye. Cara yekem e ku bi rastî jî karekteren ûris derdikevin hole."
Reng e, ew dema ku Pûşkîn te de dijî, di bin çavsoriya Çar û dewlemendan de ye. Rewşa gundî û xulamen we roje bala radîkalan û rewşenbîran dikeşîne. Bi peşengiya Dekabrîstan rexistinek dîzî te damezrandin. Li hemberî dewlemendan, Dekabrîst di sala 1925an dikevin amadeyiya serhildaneke. Pûşkîn bi xwe ne di nav wan de ye, le ji nezîk ve geleken wan dinase û bi hunera penûsa xwe ve nakokiya desthilat û xulaman H ber çavan radixe. Le Pûşkîn ne niviskarekî gundî ye. Ew niviskarekî peşverû û netewî ye. Gelek Dekabrîsten we roje, di dadgehan de U xwe mikûr ten û dibejin; me dîtinen xwe yen şorşgerî cara peşîn ji Pûşkîn û berhemen wî girtine. Ev jî dide xuyakirin ku di ware dîtinen polîtîk de, çarçova bandora berhemen Pûşkîn di dema xwe de gelek fere û rolekî mezin lîstine. Hesene Mete Weşanen welat Stockholm 1988.
Planoise bajarekî li başûrê-rojhilatê Fransa (Doubs). Ev piştî Besançonê li duyemîn metropola herêmî ya Franche-Comté e.
Qijak ("Corvidae"),famîleyekî Firindeyên fîkarên bera ye ku jê: qelereşk, qirika reş an qela mizgînî û zaq navdarên li pir warên Cîhanê. Qijak ji Firindeyên jîrên û eger yên jîrtir di nav caneweran.
Di gotinên pêşiyan de pir cî girtine.
Jinên kurd dankutanê dikine (sala 90îyan)
Dankutan kevneşopiyeke çandî ye û tê de genim bi awayeke hunerî tê lêxistin, da ku genim ji hev keve û meriv pê bulxur û ardê çêbike. Dankutan di çanda Kurdan de rolekî pir mezin dileyze û him ji hêla sosyolojîk ve him jî ji hêla hunerî ve rîtueleke balkêş e.
Rîtuela dankutanê.
Dankutan di gelek civatên Rojhilata Navîn de tê dîtin û dîroka dankutanê mixabin baş naye zanîn (?). Di civata Kurdan de dankutan bi pirranî ji aliyê mêran ve tê kirin, lê jin jî yek caran vî karî dikin. Di rîtuela dankutanê de gund piştî ku genim kom kirine ji boy lêxistina genimê tê cem hev, da ku genim bi dankutanê ji hev bikeve û meriv karibe jê bulxur yanjî ard çêbike.
Li gorî mezinbûna sokaniyê ku li ser alaneke tal disekine (bi pirranî di navenda gundan de) sê-çar mêr yanjî jin li derdora sokaniyê kom dibin. Di destên her yekî de mîrkuteke bitexte heye û ewan bi dorê, mîrkutê li hindura kortê dixin. Bi dorê ji wan her yek li mîrkutê dixin û hevokên bihêz emprovîze dikin. Ji vê emprovîzasyonê rîtmek bihevreyî tê girtin û wiha stranek avadibe. Bi vî awayî dîmeneke taybet derdikeve holê. Lewma gelek kes wek temaşevan tevli dankutanê dibin.
Stranên dankutanê.
Stranên dankutanê li gorî herêmên Kurdistanê cûda ne. Mixabin ew stranan bi temamî ne hatine nivîsandin, lewma tenê hinek gotin tên nasîn.
Bazî an baz ("Accipiter"), cinsekî balindeyên dirende ji famîleya baziyan ("Accipitridae") e ku li hemû parzemînên Cîhanê hene ji xeynî Antartîkta.
Dirêjiyê baz "Accipiter minullus" ("baziyê tewr biçûktir"), qasî 20 cm û tevî baskan qasî 39 cm, lê giraniyê vî balindeyî 68 gDirêjiyê şabaz "Accipiter gentilis" ("baziyê tewr mestir"), qasî 64 cm û tevî baskan digihîje 122 cm, lê giraniyê vî balindeyî qasî 2200 g. Baziyê mê ji nêr mestir e. Baskên bazî pan û glover in. Lingên cureyên cinsê baziyan dirêj in, dûvikên dirêj û kulabên wan xurt û tûj in ku ji bo nêçîran biçirîne. Bazî nêçîrê balinde û guhandarên biçûk dike.
Hola Hecî Qado, gundekî Bismilê ye. Mezreyek Girê Fariz e, li navbera Dêrbendê û Girikê Fariz de ye.
Debara gund bi çandinî û bi xwedîkirina heywanan e.
Macîran an Umraniye () navçeyeke bakûrê Kurdistanê û girêdayî parêzgeha Sêwasê ye.
Di sala 1948'ê de bûye navçe. Di tomarên Osmaniyan de navê wê wekî Hemîdabad, Çît jî derbas dibe. Li gundên Maciranê de Kurdî (Kurmancî) tê axaftin. Li vê derê hema hema 90 tenê gundan Kurdî diaxavî. Li vê navçeyê de 90 gundan û mezreyên van gundan Elewi û Kurdî ne, Kurmancî diaxavîn. Li 10 gundanê de jî Tirkî diaxavî. Di derûdora hêrema Maciranê de eşîrên Qoçgîrî dijî. Bav û kalên van eşîran koçberî kirine ji eşîrê Îzolî, Şadî û Xiraniyan. Zimanê wan ê zikmakî Kurdî (Kurmancî) ye. Di vê navçêyê da Zaza tune lê di sê û çar gundan da ezbetên Zaza jî hene.
Safyan, yan Safya (1928: صافيان / "Safyan"; 1946: "Safiyan";), gundekî Bismilê ye li kêleka gundê Sofya di navbera Bismil û Farqînê de ye.
Gundê Emer axayê Amedî ye.
Cirêfê, du gundên bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ne. Li kêleka çemê Dîcleyê ne. Cirêfa Jor û a Jêr he ne. Li derdora wan, Seletê, Gundikê Evdî, Qerecixê he ne.
Debara gund bi çandinî, xwedîkirina heywanan û bi masîvaniyê ye.
Botav (bi latînî: "Hypericum") giyayek bi kulîlk e, jibo heywanan jahr lê jibo mirovan şifayê dibarîne. Gelek navên wê yên din jî hene. Bi kurdî wek batovk, bahtov, sûrinc, nûjdar jî tê nasîn. Bi tirkî "kantaron", "kizilcirik", "binbir delik", "koyun kiran" dibêjin. Li dinê nêzîkî 70 cûreyên wê hene. Rengên kulîlkên wê zer, sor, û binevşî (mor) ketûmat jî spî ne.
Ciyê vî giyayê di çanda bêrîvaniyê de gelek girîng e. Vî giyaya di nava avê dihê kelandin û eyarê bizinan yê ku ji pûrta xwe hatiye qeşartin dihê xistin nav vê avê. Çend rojan vî eyarî di nav de dihêlin ji bo ew tehma tahl jê here ku nekeve nav xwarinan. Ev eyar paşî dibe meşk.
Gelek navên wê bi Kurdî hene, Nefel, Hespist, Ket, Koringe, Argud, Once an jî Sewere. Giyayek e ku ji kulîlka wê Rêsî tên çêkirin. Nêzîkê 300 cûreyên wê hene. Ji Famîleya baqilan e. Cureyên herî zêde tên çandin Nefela spî û Nefela sor e.
Bawerî û Remz.
Nefela Shamrock remza gelê Îrlandê ye. Ev nefela spî ya sêpel e.
Li gorî baweriyekê Nefela çarpel şansê mirovan zêde dikê. Lê Nefela çarpel kêm tê dîtin. Herwiha Nefelên pênc, şeş an jî bêhtir pel hene. Evên bêhtir pel pir kêm tên dîtin. Rekora nefela herî zêde xwedî pel di 10'ê Gulana 2009'an de hatiye tomarkirin ku ev nefel xwediyê 56 pelan bû. Dîsa nefela 21-pel ji aliyê heman kesî ve hatibû dîtin û ev rekor di Pûşpera 2008'an de hatiye tomarkirin.
Hestem cûreyeke keviran e. Pê xar û kêrên kevîrî dihên çêkirin û agir dihê vêxistin. Ev kevir li her derê nayê dîtin, li hinek çiyayan (wekî Çiyayê Stewrê) li hinek herêman dihê dîtin. Rengê nava vî kevirî sor, qehwe û berzere ye.
Bi bikaranîna vî kevirî ji kevirên dêrîşî, kevzgal û yên xuristanî xarên rengîn ku berê li hinek gundan zarok û zilam giş pê xarmenaj dileyistin dihê çêkirin.
Hevîrê şikeva (herwiha "pelhevîr") ji girikên hevîr ên bi tîrikê hatine vekirin, tenikkirin re tê gotin.
Pelhevîr bo çêkirina nanê sêlê, kilor, rişteyê (hevîrriste, riste) tê bikaranîn. Gorî pêdiviyan stûr an tenik tên vekirin. Bo vekirina pelhevîrê ji xeynî tîrikan, textê hevîrê jî pêwîst e.
Quling, Qulingê nas an jî qazîquling ("Grus grus"), cureyekî balindeyan ji famîleya qulingan ("Gruidae") e. Gerden û pê û stûyên qulingan dirêj e, nîv kund, çengdirêj in û nikulê wan stûr û dirêj e û fesala leglegeyî. Şaperrên wan bi ser kuriya wan de dihên. Nêr û mê rengek in. Li ser axê hêlînê çêdikin.
Li Kurdistanê du cure jê hene: qulingê nas û qulingê stûreş a biçûk.
Quling 115 cm dirêj e. Şînekî bi ser risasiyê tarî ve ye. Enî û piştpatik û serê kuriyê reş in, erzing û binerzing bi ser reşî ve ne, gîxeke spî ji alekan dest pê dike heta ser milan diçe. Kulovanka serî sor ve ye. Nikil risasiyekî bi ser keskî ve ye û binê wî sor ve ye û ji yê leglegeyî û şaqavî kurttir e. Çav sor in. Pê û roq (baskê pêyî) reş in.
Refeke qulingan ku wekî forma tîpa Vê lê dike.
Balindeyek sil û gelekî kûvî ye. Rêveçûna wî giran e. Dema dest bi tirsê dike serê xwe radike û stûyê xwe jêk tîne der. Komkome digerin. Li çûnê li hewa refa xwe wekî şêweya tîpa V lê dike.
Di nav reviyan de li perê çem û robaran dijîn. Zivistanan qesta deştan dikin. Li ser erdê hêlînê çêdikin.
Belavbûn û koçerî.
Refên qulingên nas yên koçber
Îlonê ji milê bakurê rojava ve ber bi başûrê rojava ve qesta Kurdistanê dikin. Li welatên skandînavî û Ûrisê û heta Almanya û welatên Balkanê û Tirkiyeyê û Tirkmenistanê bo nişîv û heta rojavayê Sîbîryayê bo milê rojhilatê û li hindek cihan ji başûrê Spanyayê û li bakurê Îtalyayê têjikan tîne derê. Zivistana xwe li hevda Deryaya Spî û Îraqê û bakurê Afrîkayê heta Sûdanê û Etiyopyayê li nişîv diborin.
Dar û pil, leyistikek zarokan e. Yeko yeko jî bi grûban jî dihê leyistin. Amûrên leystikê darek (şıva qalind) û pil[darik]eke. Dar bi qeysî 75 cm, pil jî bi qeysî 25 cm drêj e. Dar wek şivekê ye û rast e. Lê pil kinik û qalind e û ji bo dar xweş were lêxistin û ji erdê xweş were rakirin her du serikên wê jî tûjik in.
Zarok berî ku bileyizin ciyê li pilê xistinê bi xêzikekê tespît dikin û çîtikê diavêjin ku ka wê dora lêxistina pêşî a kî/kê be. Dor li kî/ê bikeve ew radihêje dar û pilê û ji bo lêxistinê diçe lingê xwe datîne ser xêzikê, li gorî qeîdê dema dar li pilê bixe divê lingê wî ji xêzikê derbas nebe. Piştî li pilê dixwe darê xwe bi razandî li ser xêzikê datîne.
Yên din jî diçin besta ku piştî lêxistinê pil wê werê. Mebesta wan heyta ku karibin pilê li hewa zevt bikin,heger ev nebû rahêjin pilê ji ciyê ku hatiyê û bavêjin ba xêzikê. Pilê çiqas nêzî xêzikin ewqas ewantaja wan he ye. Lewra lêxistvan wê zehmetî bikşîne ku pilê vê carê bi dar ji xêzikê dûr bixe. Heger pil ji aliyê zevtkaran li hewa were zevtkirin yan jî pil bi avêtina destan li darê ser xêzikê were xistin leystok dor diguherîne.
Piştî pil hate cem xêzikê vê carê lêxistvan radihêje darê xwe ku li pila erdê xe, wê bi hewa xe û li hewa jî lêxe û bi vî haweyî wê ji xêzikê dûr bixe.Sê mafên lêxistvan he ye ku li pila erdê xe. Piştî Sê mafan lêxistvan diçe ba xêzikê û ji wir heyta ba pilê bi gavan dipîve. Her gavê bi ser navê qalekê ji xwe re dihesibîne. Bi vî haweyî leyistok berdewam dike. Di dawiyê de qalên kî/ê pir bin ew qezenckirî dihê pejirandin.
Tîsa (), gundekî Xelfetîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Li gorî gotinên mezinên gund navê Tîsa xwediyê dîrokeke taybet e.
Tîsa, bi eslê xwe gotineke Romanî û slovakî ye. Di heman demê de Tîsa, navê cemeke Balqanê ye. Behra Tîsa di ciyayên hundirê sînorên Romanyayê de cêdibe û ji wir diherike Ûkranyayê... û rêya xwe ber bi Macerîstanê berdewam dike. Ji wir jî derbasê Slovakya û li bajarê Voyvodîna (li Sirbistan) û diherike nav behra Tuna.
Di dema Împaratoriya Osmaniyan de gelek eşîrên tirkmen (wek yên li Misûl û Kerkûkê) li Balqanê hatine bicihkirin da ku wan deran bixin bin bandora misilmanan.
Tirkmenên Misûl û Kerkûkê li Romanyayê li nêza cemê Tîsa xwe bicihkirine. Lê pistî demekê ji wir koc kirine da ku vegerin warên Osmanî, lewra vî gundî damezirandine û navê Tîsa lê kirine.
Zareta Karababa nêzî gundê Tishê ye. Li ser qoteke bi tene kî zane desthilatdariya cend sed salan kiriye. Zareta Karababa, ji dûr ve bi tene were xuyane ji, bêgûman gel wi qet bi tenê nehistiye u dem bi dem cuye zarete.
Ji bo ku meriv biguheje we dere imkanen cuda hene. Meriv kare di rojen buhare de bi mese here ceme. Dema ku demsal havin be u roj germ bin gihistinq bi traktore bi merivan re hesan te. Le beguman reya heri xwes ajotina erebeya bergiran e, ji ber ku bi vi awayi gihiatina we dere ji dibe macera.
Nehêniya Zareta Karababa qet nehatibe vekirin ji zaret bi daren xwe yen kevn u bi gora xwe ya eceb we hertim bala meriv bikisine. Gerez meriv li Dereki ewqas bi sirr xwedi derkeve weke ciheki diroki u sosyojeografik bipareze.
Gola Tishê.
Li gundê Tishê golek heye û bi keskawiya dora xwe li herêmê gelek binavûdeng e. Ava ku ji zinar ve derdikeve dibe zê, gundiyan li cihê ku zê diherike, dîwarek avakirine da ku av xwe kom bike. Gol bi vî awayî hatiye afirandin û mezinkirin.
Gola Tishê ji boy cotkariyê gelek girîng e, ji ber ku cotkar ji boy rezên xwe tenê vê avê bikartînin. Ji ber vê yekê jî, rezên Tishê li der û dora golê hatine candin.
Nixrût yan jî Nuxrût/Nuhrut () gundekî Xelfêtîyê (di parêzgehaRihayê) ye.
Gundê Nixrût nêzî 20 km li rojhilata bajarê Xelfêtî disekine û gundekî kevn e. Lo gorî lêkolîneran ev gund berî jidayikbûna Îsa hatiye avakirin û di gelek nivîsên rêwiyên nas de navê gund derbas dibe.
Nixrût yek ji gundên ku berê xwediyê dêrekî bun e. Li gundên Xelfêtiyê ew dêr bi tunebûnê re rûbirû bimînin jî, nêzî her car dîwarên dêra Nixrûtê hîn li ser pê ne, lê bana dêrê bi timî mixabin hilweşî ye.
Eyno (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Di navceya Xelfêtî de kêm kanî hene, lê ew ji ber zelalbûna xwe ji aliyê gelê Xelfetî ve têne naskirin û hezkirin.
Kaniya Eyno ji ava ku ji zinarên bilind ve derdikeve û diherike jêr pêk tê. Ava ku rêya xwe digere ji ber qewareke xwezayî xwe kom dike û dibe wek goleke bicûk. Kûrahiya vê golê digijêhe 1.5m metran, lewra dema havîn dibe gelek malbat bi zarokên xwe ji têne wê derê û pîknîk dikin. Der û dora kaniya Eyno gelek kesk e û li wê derê hinek dar jî peyda ne.
Dema ku meriv ava kaniya Eyno disopîne meriv digihêje ber ava Ferêt, ji ber ku ava kaniya Eyno berdewama rêya xwe dike û diherike behra Ferêt. Ji ber avakirina Bendava Bêrecûgê cihên herî taybet û xwesik ên kaniya Eyno mixabin ketin bin avê. Lê di sala 2006an de rêyek ku ji gundê Eyno ve digihêje kaniyê hat cêkirin û lewra girîngbûna kaniya Eyno ji bo turîzma herêmê bilindtir bû.
Çêwek () gundekî navceya Xelfêtî ye û di parêzgeha Rihayê de cih digre.
Gundê Çêwek li ser sînora parêzgeha Riha û Dîlokê radiweste û yek ji gundên herî bakûr ên Xelfêtî ye. Li rojavaya Çêwek gundên Dîlokê, li bakûrê jî gundên Elihê têne dîtin. Behra Feratê ji gund 1 km dûr e û sînora parêzgehên Riha û Dîlokê diyar dikin. Ji bajarê Rihayê 123 km, ji yê Xelfêtiyê 32 km û ji Dîlokê 117 km dûr disekine. Jimara gundiyan di sala 2000an nêzî 173 bû, ji wan 99 jin û 74 mêr bûn. Nêzî 65 mal di gund de hene.
Gundê Çêwek li ser tepeke hatiye avakirin û lewmane bayek hunik hertim ji ser ve derbas dibe. Behra Ferêt 1 km ji gund dûr e û li basûr-rojavayê gund derbas dibe, lê ji ber ku rêya dice behrê dijwar e nemimkûn meriv bi alîkariya erebe biguhêje wê derê.
Derdorê gund tijî darên zeytûn û fisdeqan bin jî (yên ku ji boy cotemeniyê hatina candin) darên xwezayî jî di vê herêmê de têne dîtin. Li basûrê bax û baxce, li bakûr û rojavayê jî erdên betal ên ku ji boy cêrandina mih û sewalan tên bikaranîn. Daristaneke bicûk û xwezayî li Qada Guran (li rojavayê) peyda ye. Ew daran gelek hêdî mezin dibin û ne di bin parastinê de ne.
Îqlima herêmê weke ya Behra Spiyê ye, lê demsalên herêmê dijwar derbas dibin. Mehên Hezîran heta Gelawêjê gelek hişk derbas dibin. Di zivistanê de bi gelemperî pir berf dibare. Bayê ku ji hêla Ciyayên Torosê tê zivistanê dijwartir dike.
Ajalên xwezayî.
Li derdorê gund ajalên xwezayî - wek rovî û gur - dijîn. Tê gotin ku li kenarê Ferêt pisika kûvî/givir jî hatiye dîtin. Heta salên 90iyan di vê herêmê de bizinên ciyayê jî hebûn. Yek ji ajalên ku jimara xwe zêdetir bûye gur e. Li gorî gundiyan eftar jî hatine dîtin.
Li bakûrê gund ji dûr ve Çiyayên Torosê têne dîtin. Heta meha Gulanê serê wan ciyan ji ber berfê gewr in. Xuyana ew ciyan ji boy herêmê taybet in.
Ahagiyên sosyolojîk.
Çêwek heta salên 1990iyan bi gundê Keferanê ve girêdayî bû û ji vê demê bisunde xwe ji keferanê veqetand û bû gundekî serbixwe. Ceyran di sala 1985an û ava vexwarinê jî di sala 200an de gihîstin gund. Ji ciwanên gundan sedî 85 ji ber sedemên aborî kocberiya xurbetiyê kirine. Di gund de dibistanek û dikanek hene. Wekî din gund xwediyê girêdayî înternet-cafeke ye û girêdayî înternetê jî buye.
Civaka gund zêdetir ji kal û pîran pêk tê. Heman heman gîs mêriyên hev in û lewmane têkiliyên xwe bi hev re rind in. Malên gundiyan nêzî hev in, bi pirranî duqatî ne û ji boy sert û mercên wê derê modern xuya dikin. Qata jêrîn weke axir ji boy xwedikirina heywanan tê bikaranîn.
Aborî û binavayî.
Gelê gund bi cotemenî û ajaldarî xwe derbas dike. Wekî din, gundiyên li derva welêt pere disînin malên xwe û alikariyê didin gundiyan. Bi taybetî ji ber pirsgirekên aborî gelek gundî ji sala 1960an ve kocberiya Ewrupa kirine.
Belesor an jî Belesûr (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Gund heta sala 1999an de li kênara cemê Feratê bû û li hemberî Hromklayê disekiniya. Pistî cêkirina Bendava Bêrecûgê gundê Belesor bi timî kete bin avê. Tenê minareya camiya gund ji avê derdikeve ber b jor û dîmeneke taybet tîne pês cavan. Ji aliyê hikumetê ve gund li cihekî din ji nu ve hat avakirin.
Tê gotin ku dîroka vî gundî digihêje heta berî jidayikbûna Îsa, ji ber ku li dîwarên derdora gund gelek nivîsên asûrî hatine dîtin. Herwiha, gelek sikeft û tirbên dîrokî hebûn, lê pirek ji wan ketin bin avê. Sikefta gund a ku berê wek dêr dihat bikaranîn li herêmê binavûdeng e.
Bazûr (), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Li ser diroka gundê Bazurê heya niha tu lêkolînên fireh nehatine kirin. U ji ber ve yekê jî dîroka xwe pir nayê naskirin. Lê belê tê zanîn ku gund nistecihê Ermenî û Romayîyan bûye.
Dîroka gund a dem dirêj wisa tê zanîn; gundiyên xwe yê destpêkê 400 ango 500 sal beriya niha ji êsîra Dugerîn a Rihayê qut dibin û cihê niha ku gund lê avabuyû nistecih dibin.
Li gor pîremêrên gund; tê gotin ku xwediye gund ê destpêkê "Mala Ommê" (Geleç’ler) bûne. Çend malbatên derve hatine û gund hêdî hêdî mezin bûye.
Bazur di demên kevnar de li ser rêya kervanên bazirganan bû. Ji ber cihê wê berê kerwanên bazirganan pir têre diçûn û dihatin. Gund di navbera bajarên kevin yê wek Zeugma (Belkiz), Hromkla (Rumkale) û Samsatê (Malatya) de bû. Cihekî xwe yê stratejîk hebû.
Kela Bazûr.
Yek ji şikeftên li derdora Kela Bazûr
Kela gund kes nizanê ku kê û kîjan demî hatiye avakirin. Kela di xebatên arkeolojik de hatiye dîtin. 1998’an de ji bo bendava Birecikê de cihên ku divê di bin avê de bimînin de kela Bazurê jî hebû.
Li gorî pîvanan kel xwediyê 185 dirêjahî û 15/20 m firehiyê bû. Sikeftekî takê xwe yê teng tê de hatiye dîtin. Herêma ku kel lê ye, ji ber vê yekê jê re KaLacix tê gotin. Di roja me ya îro de bermayên kela Bazurê pir kêm mane.
Îna.
Çiyayên bakurê Kalacixê li ber qiraxa çemê Feratê re tê, ji wê herêmê re Îna tê gotin. Li vir jî gelek kevnarên dirokî hene. Riyên xwe yê ku bi destan hatine çêkirin balkês in. Disa di vê herêmê de nêzîk 40 sikeftên balkês, yên bi destê û yên ku bi rêya xwazayî hatine çêkirin hene. Mixabin di roja me ya îro de piraniya van sikeftan di bin ava bendava Bêrecûgê de mane.
Dêr.
Mixabin dêra gund negihîstiye heya roja me ya îro. Lê tê zanîn ku di dema Fileyan de hatiye çêkirin. Gundiyan kevirên dêrê di avakirina avahiyên xwe de bi kar anîne. Cihê dêrê jî ji camiya gund 15/20 m li hêlê bakûr dikeve. Li cihê dêrê îro xanî hatine çêkirin.
Şikeftên binerd.
Bi gistî 3 sikeftin ku dicin bin erdê hene. Li ser ew sikeftan jî pir li ser lêkolîn nehatine kirin. Disa wek pir acebên gund di kijan demê de û ji aliyê kê ve hatine çêkirin nayê zanîn. Yek ji ewan sikeftan xwediyê 100 m2 an e û bilindahiya xwe jî 2m ne. Yek derî, yek sipak û stûnên xwe hêne. Tê bawerkirin ku dyiyare seweyê sikeftê û çêkirina wê kedekî mezin xwastiye: ji xwe zinar hatiye kolandin û bi vî rengî hatine çêkirin.
Her wiha li gund pir cûrnên avê yên mezin ûbiçûk, dîsa li aliyê Kalacixê sikeftên mezin û biçûk yên ku bi keda desta nû bi xwazayî hatîne çêkirin jî hene.
Cîbîn (), gundekî Xelfetiyaya parêzgeha Rihayê ye.
Cîbîn yek ji gundên Xelfetiyê bi eslê ermenî ye. Îro di Cîbînê tenê misilman bijîn jî, dêra gund ya berê û sembolên xirîstiyanetiyê têne dîtin.
Di gundê Cîbîn de dêra berê îro weke camî were bikaranîn jî, dêriya dêrê hîn jî li cihê xwe radiweste.
Aram () gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Li gorî gotinan be, koka vî gundî tirkmenî ye. Di gotûbêjên gundiyan de hîn jî parçeyên zimanê Tirkmeniyan peyda ne.
Lê balkêş e ku navê gund Aram gotineke bi zimanê aramî ye jî.
Dema ku mirov dîroka aramiyan dikolîne mirov li vê gotinê rast tê, ji ber ku Aram navê welatê Aramiyan bû.
Aram li gorî pirtûka Mûsa (di Încîla pîroz de) bavê Aramiyan e û yek ji zarokên Samî ye. Brayên wî yên din Elam, Asûr, Arpaxşad und Lûd in. Bi vî awayî Aram û brayên wî neviyên/torinên Nuh in.
Lawikên Aram Ûz, Hul, Geter û Maş in.
Destar, cureyekî aşê prîmîtîv e. Ji du kevirsêlên gilover pêk tê. Kevirê ser tê gerandin û gorî mezinahî û giraniya kevirsêlan genim, ce, nîsk û hwd tê de dihê hêrandin.
Çêkirina savarê.
Bo çêkirina savarê jî tê bikaranîn. Li hin gundan bo çêkirina savarê ding hene. Ding milkê hemî gundiyan e. Kevirê wî yê ser wekî gogê, yê binî jî wekî tasê ye. Bo yek an du cot ga, hêştir an kerê ding tê gerandin. Di demeke kurt de bo savara hemî gundiyan tê çêkirin.
Toraq, xwarinek ji ava penêr ya kelandî dihê çêkirin û dihê xwarin. Toraqa Dêrîşê li derdora Bismilê û Stewrê gelek navdar e.
Galerî.
Wuha reng e toraq li ser deyne rûn
Digel nane buxde qe nade cunûn
Şevbihurk, civat û sohbeta êvaran a ku heta nîvê şevê didome. Şevbêrk jî dihê gotin.
Berî ku televîzyon dihê kevin jiyana rojane li gundan her şev li malek yan jî li du sê malan şevbihurk dihate çêkirin. Carina bi sohbet carina bi kulam û leystinan heyta derengiya şevê didomiya.
Lordi komeke finlandî ya şêweya muzîka hard rock, heavy metal û shock rock e. Kom di sala 1992'an de ji hêla Mr. Lordi ve hat avakirin.
Di Festîvala Stran û Kilaman a Eurovisionê ya sala 2006'an de Lordi koma herî serkevtî bû.
Pîrhebok an cadûger, afirandeyeke ku di gelek mîtolojî û dînan de xwediya hêza efsûnî ye. Pîrhebok bi piranî jin in û xerabiyê dikin, lê herwiha yên qenciyê dikin jî di efsane û çîrokan de derbas dibin.
Pîrhebok di çanda kurdî de.
Pîrhebok, hebokeke ku di efsane û çîrokan de ciyekî grîng digre ye. Li gorî efsanê cûreyek cinan in. Carinan xwe dixin şiklê mirovan û dikevin nav mirovan. Di vî şiklî de heger mirov li wan hay bibe û tiştekî hesinî wek derziyê di canê wan re rake dibin hêsîrê wî kesê ku derzî di wan re rakiriye û nema dikarin vegerin pîrhebokiya xwe; lewra ew ji hesin ditirsin, newerin hesinê canê xwe derxin. Heyta ku hesinê canê xwe dernexin jî ew nikarin azad bibin. Ji ber vê yekê, dibêjin ew axilbe bi haweyekî zarokan dixapînin û van hesinan didin derxistin û dibezin azadiya xwe. Çîrok û efsaneyên li ser pîrhebokan gelek in.
Dîsa li gorî efsanê pîrhebok dest çi bide bereketa wî tiştî zêde dibe.
Xarmenaj yan jî xarmenaş, leyistokek bi xarên kevirî yên ku ji kevirê Dêrîşî bi kevirê hestem hatiye çêkirin dihê leyistin. Li gundên Bismilê û yên Stewrê gişan berî nuha 30 salî di zivistanê de li bestên rast yên ku tavê dibînin dihate leyistin.Ji dervî keç û jinan gundî giş bi mezin û zarokan rojên xwe yên çile bi granî bi vê leyistikê derbas dikirin.
Xarmenaj wiha dihê leyistin.
Pêşî çend kes ketibin leyistokê ewqas pereyên hesin lî dûv hev her yek bi qasî du metre ji hev dûr bi haweyekî qûçkirî dihê niçikandin û rêzkirin.Paşî ji ciyekî bi qasî sê metroyan dûrî pereyan ku jê re serek dihê gotin, xar bi tilîkan bi xwêr re dihê avêtin wan ku li wan ke ve û bi qulipîne. Kî perê kî biqulpîne wî pereyî dixwe berîka xwe.Ango dibe jê re. Kî xara xwe li serê xara kî xe wî dikuje, ango têk dibe; bi vî hawî jî pereyê qûçkirî ji kesê têkçûyî diçe.Kî têk biçe ji leystikê heyta careke din derdikeve û leystik bi yên mayî(nemirî) dom dike. Ji ber vê yekê jî leystikvan heyta ku derfet he be xarên xwe nayinin nêzî hev.Piştî ku pere giş hatin qulipandin,yan jî ji dervî yê dawî gişên leystikvanan kengî hatin kuştin,leystik bi dawî dibe.
Ev leyistok di salên dawî de hilat.
Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê (), rêveberiya Komara Tirkiyeyê ye.
Di 23ê nîsana 1920'an da hatiye damezrandin, parlamena tirkî ya mezin e. 550 endamên wê hene. Di hundurê wê de, her komên ku cihdigirin, beş û koma wan heye. Têde, her kom, ku derket ser 21´ê re karê komê ava bike. Tevî ku li tirkî, gelek komên din hene, yek ji wan komên din mixabin têde nimînadina (temsil) xwe nabînin. Hemû endamên wê bi navê tirk têde cih digirin. Çend ku kurd, ser 25 milyonan re ku di nav sînorê tirkî de cih digirê li Bakûrê Kurdistanê hene jî, ti mafê wan nîn a ku bi navê xwe nimînan bişênina wir. Zimanê kurdî li wir qedexe ye. Tenê li wir, ti dikarê zimanê tirkî bikar bêne.
Kar û kerkirina wê, bi çêkirina zagon û destûrê ya. Karkirina wê, bi serok, dîwana serok û komîsyonan re dibêt. Bi çar û çar sal bûna Hilbijartinan re endamên wê tên hilbijartin.
Kerguh, kergoşk, kîvroşk an keroşk ("Leporidae"), famîleyekî guhandarên gihaxwer ji koma guhandarên dirûvê kergoşkan "Lagomorpha"
Egera navlêkirina Kerguhê ew, ku guhên wê wek keran û mezin e. Ji ber ku bi guhê xwe dişibe keran jê re keroşk (wek kerî) hatiye gotin.
Guhên wan û lingên wan yên dawî dirêj in. Bi zayînê zêde dibin û tenê heft rojan li çêçikên xwe dinêrin.
Cureyên bejî û kedî hene. Ji bo yên kovî nêçîr dihêt kirin.
Etar, kesê ku bi kerê, qantirê yan jî bi ereba hespan li gundan digere û tiştên wek şekir, sabûn, benîşt, nepox, ta û derzî, kêrik, misîn û hwd difroşe.
Etar tiştên xwe ji peran pirtir axilbe bi ceh, genim, nîsk, hêk û hwd re teqas dikin. Ji amûra ku pê ceh û genim dipîvin re kodik dihê gotin. Wekok, bi kodikek ceh 10 şekir, bi kodikek genim 20 şekir difrotin.
Mele Şafiî di helbijartinên meha gulanê 2005an de bû serokê Civaka Îslamî ya Kurdistanê. Mele Şafiî sedeyi çar salan hejî serokatiya civakê bireve dibe.
http://www.cik-baweri.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3
Nêçîr, di zivistanê de bi amûr û haweyên guherbar seyda ajalên berrî. Ji vî karî re nêçîrvanî û ji kesê ku vî karî dike re jî nêçîrvan (seydvan) dihê gotin.
Hinek ajal bi li pey bazdanê, hinek bi xwe veşartina li kozikan û bi çekan, hinek bi tajîyan, hinek bi kewan dihên seydkirin.
Amûrek nêçîrvaniyê dehbik (dabik) e.
Dehbik yan jî dabik, amûrek nêçîrvaniyê ye ku bi granî ji bo girtina çûkan û ajalên bi zerar yên wek rêvî (rovî, rûvî), mişk, gur û hirç dihê bikaranîn.
Dehbika çûkan ji mûyê teriya hespan û bi grêdana xilboqî dihê çêkirin. Li ser sergoyan yan jî li ser reşahiyek li nav berfan dihê danîn û pê beytik, kebok (kevok), çîq(reşçêlek) û çûkên hwd dihên girtin.
Dehbika ajalên bi zerar hesinî ye û xwediyê sîstemekê ye.
Yaneya Futbolê ya Arsenal (bi îngilîzî:Arsenal Football Club) yaneyeke îngilîz a futbolê ye û weke FC Chelsea yek ji yaneyên herî navdar a Îngilistanê ye.
Yarîgeha Arsenalê Stadyuma Emirates e.
Hesen Guneylî endazyarekî kurd û nivîskarê pirtûka Matematîkê ye a ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye çapkirin.
Li gundê Sûsayê ku bi navçeya Farqînê ya Amedê ve girêdayî ye, ji dayik bû. Piştî sala 1992'yan jiyana xwe li navenda Amedê berdewam kir. Li Zanîngeha Dîlokê (Gaziantep Üniversitesi) Beşa Endezyariya Elektrîk û Elektronîkê di sala 2008'an de kuta kir. Pişt re di 2009an de li heman zanîngehê dest bi Lîsansa bilind (Master) kiriye û di 2011an de xelas kiriye. Beşa wî ya Masterê Vedor û Pergal (Circuits ans Systems) bû.
Di dema xwendina zanîngehê de dest bi projeya kurdîkirina materyalên endezyariyê kir û ji bo vê yekê bi navê "endezyar.org" malperek amade kir. Bi riya vê projeyê hewl da ku di hemû warên endezyariyê de materyalên kurdî derxe holê, yên heyî bide naskirin û li ser yên nû jî nîqaşên zanistî bide destpêkirin. Pirtûka matematîka kurdî jî parçeyekî biçûk ê vê projeyê ye.
Yekem pirtûka matematîkê ya bi navê MATEMATÎK ji aliyê Hesen Guneylî ve hatiye nivîsandin. Herweha pirtûka Fizîkê jî nivîsandiye. Di navbera 2011 û 2014 de Komxebata Zaravên Teknîkî ji aliyê TMMOB û TZP ve hatiye çêkirin. Ev komxebat ji aliyê Hesen Guneylî ve hatiye pêşniyarkirin û birêvebirin. Serokê lijneya ku vê xebatê jî meşandiye dîsa Hesen Guneylî ye. Di encama vê komxebatê de du Fasîkul û Ferhenga Zaravên Teknîkî hatiye çapkirin.
Hemû pirtûkên wî li ser pirtûkxaneya googleyê hatine weşandin. Û di play.google.com de jî hene.
Kom berhevokek ji tiştên ji hev cuda ye ku bi xwe mîna tişteka serxwe tê ferizkirin. Koman yek ji bingehîntirîn çemkên matematîk in.
Dema ku em dibêjin "kom", mebesta me berhevokek e mîna "M" di hundira tevahiyekê da ku ji tiştên ji hev cuda û destnîşankirî mîna "m" (jê ra dibêjin endamên "M") ku em jê agahdarin an jê difikrin pêk hatiye.
Endamên komekê dikarin her tişt bin: hejmar, mirov, pîtên alfabeyê, komên din, û hwd. Rêkeftin hatiye kirin ku em kom bi pîtên mezin an girek (A, B,C...) nîşan bidin.
Koma "A" û koma "B" yeksan in eger û tenê eger her du ne kêmtir ne zêdetir xwedî heman endaman bin.
Ew pênas ku pêştir hate dayin ne temame û di matematîkê da têgeha "kom" bêpênas tê qebûl kirin.
Endamêtî.
Pêwendiya serekî navbera koman de "endamêtî" ye - dema ku komek endamê komek din e. Eger "A" endamekî "B" ye, em dê binivîsin "A ∈ B". Û eger "C" ne endamekî "B" ye wê demê "C ∉ B".
Binkom.
Eger hemû endamên koma "A" endamên koma "B" jî bin, wê demê tê gotin "A" binkomeka "B" ye" û wisa tê nivîsîn: A ⊆ B.
A binkomeka B ye"A" binkomeka "B" ye
Kiryarên bingehîn.
Hinek kiryarên bingehîn hene bo avakirina komên nû ji komên dayî yên dî.
Hevgirtin.
Hevgirtina "A" û "B" ("A" ∪ "B").
Du koman dikarin ser hev bên zêdekirin. "Hevgirtin" a "A" û "B" ku bi "A" "∪" "B" tê nîşandan, koma hemû ew tiştan e ku endamê "A" yan jî "B" ne.
Hevbirîn.
Hevbirîna "A" û "B" (A ∩ B).
Herwiha, komeka nû dikare bi destnîşankirin û cudakirina endamên hevbeş di du koman da bêt avakirin. Hevbirîna "A" û "B", ku bi "A ∩ B" tê nîşandan, koma hemû ew tiştan e ku hem endamê "A" ne û hem jî endamê "B" ne.
FC Girondins de Bordeaux yaneyeke fransî ya futbolê ye û ligel Marseille yaneyeke futbolê ya fransîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Bordeauxê Stade Chaban Delmasye
Şêxên Ehmedîyê ya ku gundekî navçeya Stewrê ya bi Mêrdînê ve girêdayî ye.Ew bixwe Ereb û ji zemaniyan [demê kevn] ve ji aliyê Erebîstanê hatine û li vî gundî bi cî bû ne.Ocaxa wan qadirî ye û şêxantî ji bavan derbasî kuran dibe.Kesê ku bi xwîna xwe ne ji şêxan be ilmê wî çi dibe bila bibe nikare bibe şêx.
Li derdora Stewrê,Bismilê û Batmanê gelek mirîdên wan he ne.
Rizoyê Xerzî helbestvanekî kurd e. Xerzî di sala 1966'an li bajarê Qamişlo hatiye dinyayê. Li zanîngeha Helebê beşa zimanê îngilîzî xwendiyê lê xwendina xwe ji ber hin sedemên taybet kuta nekiriye (ta bi sala sisyan xwendiye).
Yek ji endamê komîteya amadekariya kovara Rojda bû. Ji sala 1988'an ve dest bi weşandina helbestên xwe kiriye di kovarên mîna Zanîn, Gulistan, Nûdem, Buhar û gelek kovarên din de weşandine. Di sala 2000'î de pirtûkeke helbestan bi navê "Dema çavên te" û di sala 2011 an de jî pirtûka bi navê (Dilê min ne dîne) daye çapkirin. Endamê Yekîtiya Nivîskarên PEN'a kurd e. Yek ji rojnamevanê rojnameya Azadiya Welat e; yek ji damezranerê komeleya KARGER a lêkolîn û pêşxistina ziman e, yek ji edîtorê kovara zarokan Şemamok e. Endamê koma PCKurd e. Di sala 2021 pirtûka wî ya helbestan a bi navê (Bêyî pêjna te) ji weşanên Belkî derket.
ji sala 2006'an heta sala 2016'an di beşa çapemeniyê ya şaredariya Sur a Amedê de xebitî. Di sala 2016'an de piştî hatina qeyûman tevlî gelek kkesên din dawî li karê wan hate anîn û ew ji şaredariyê derxistin.
Di sala 2018'an de derdora salekê li Weqfa Mezopotamyayê wekî midûrê karê weşanê xebitî. Di dawiya sala 2019'an de bi destpêkirina rojnameya kurdî ya heftane (Xwebûn) li wir dest bi kar kir.
Mazdek (m. 524 an jî 528), fîlozofekî Îranî bû.
Di teşedana raman û felsefeya Mezopotamyayê û Rojhilata navîn de em li ser du fîlozofên kurd sekinîn yê yekemîn Manî bû, yê duyemîn jî Niha em dê li ser fîlozofê sêyemîn Mazdek rawestin.
Her sê fîlozofên medyayî li ser ramana cîhanê gelek bandordar bûne. Fîlozofên dû wan bi pirranî bandor ji wan girtine. Ji ber Zerdeşt û Manî li dû xwe berhemên nivîskî hiştibûn me bi hêsanî behsa felsefeya wan kir û di derbarê jiyana wan de jî agahiyên misoger em dikarin bidin dest xwendekarên xwe. Lewra serqisê kitêba Zerdeşt avesta heye û di wê pirtûkê de zimanê Zerdeşt zimanê kalikên Kurdan avestayî ye. Zerdeşt bi wî zi Manî felsefeya xwe haniye ziman. Manî jî dîsa bi zimanê Kurdî yê kevnar şeş pirtûk nivîsîne (zimanê Manî bêtir nêzî Kurdiya nûjen e). Ji ber vê yekê meriv di di derbarê her du fîlozofan de dikare bi hêsanî bibe xwedîzanîn. Lê Mazdek ne wisa ye. Di warê jiyana wî de çavkanî gelek kêm in. Çavkaniyên ku hene jî behsa felsefeya wî dikin û ji bo nijada wî jî dibêjin îraniye. Jixwe ne ji bo wî tenê ji bo Zerdeşt û Manî jî wisa dibêjin pirraniya çavkaniyan. Lê dema hûn lêbikolin hûn dê bibînin ku her sê jî Kurd in. Niha em ê di vê nivîsê de qasî ku me lêkolaye û xwe gihandiyê, ji we re jiyan û felsefeya Mazdek bi kurtasî binivîsin.
Bîrûnî navê Mazdek weka “mazdak bin hemedadan” dide, û dibêje ji nasa ya hemedanê ye. Di gelek çavkaniyên din de jî Mazdek wisa tê danasîn. Navê bavê wî bandad e. Di dîroka Mezopotamyayê de bandora Mazdek gelek mezin e. Bandora ramana wî hê jî di nava Kurdan de heye. Wekmînak Mazdek hê jî li Kurdistana başûr di nava êla xoşnavan de weka ezîzekî tê zanîn. Mazdek navekî Kurdiye. Serqisê di Kurdiyê de navê xwedê yezdan, êzdan, ezdan, xweda ye. Dema hûn li rehên van peyvan binêrin hûn di bibînin ku ev peyv ji van peyvan pêktê:ez-da ango wî ez dame, xwe-da ango wî min bixwe daye, maz-da ango em dane, ango ezdan jî xwedan jî tê wê wateyê ku wî ez dame an em dane. -ek û -ik jî weka ku hûn dizanin di Kurdiyê de qertafa biçûk kirinê ye. Ango Mazdek tê wateya xwedayê biçûk. Dîroka ji dayîkbûna wî baş nayê zanîn di vê mijarê de her çavkaniyek dîrokekê dide. Lê di sedsala pêncan de jiyaye û di çar sed u nod u nehan de hatiye kuştin.
Mazdek di avakirina felsefeya xwe de her çiqas bandor ji Zerdeşt û Manî girtibe jî wî felsefeya xwe di qadeke cûda de pêkhaniye. Niha em derbasî felsefeya wî bibin. Mazdek bavê ramana komûnîzmê ye. Di cîhanê de yekem car ramana komînîzimê bi Mazdek destpê kiriye. Di dîrokê de wekheviya mirovan û hevpariya mal û milk yekem car ji alî Mazdek ve hatiye parastin. Li gorî Mazdek weka avê, axê û hewayê divê mal û milk, dirav jî hevpar biya di nava mirovan de. Vê ramana Mazdek ne tenê li Mezopotamya û li rojhilata navîn di heman demê de li cîhanê jî di nava gelek fîlozof û ramangêran de hate parastin. Wekmînak Thomas Moore, Karl Marx û Babuef jî dû re heman raman parastine. Dîsa li gorî Mazdek divê malê kesî ji kesî ne zêtir be. Divê malê her kesî hebûna her kesî weka hev be. Divê desthilatdariya mirovan li ser mirovan tunebe. Tev wekhev û hevpar bin. Ji bo vê yekê jî divê meriv ji dewelemendan bigire û li hejaran belav bike.
Mazdek ji ber van ramanen xwe gelek zext û astengî dît. Him ji alî keşîşên Zerdeştiyên ku bikarhanîna perestgeh û axên perestgehan di dest wan de ne, him jî ji ali xwediyê axên fireh dikhan'an ve bi nave zindîqiyê hate binavkirin. Lewra di wê civakê de ew xwedî mal û milk bûn û bawerî û felsefeya Mazdek jî li hember rewşa wan bû Lewra heke bi gotina Mazdek biya diviyabu dikhan û keşîşan mal û milken xwe li hejaran belav bikirana.
Di baweriya Mazdek de du rêgezên destpêke hene. Ronahî û tarîtî. Ronahî zanayiyê, hestê û vîna azad dide pênasîn. Bi gotineke din van têgehana bi ronahiyê tên destxistin. Tarîtî jî nezanî û korahî ye an jî afirînerê nezanî û korahiyê ye. Di mazdekîzmê de sê hêmanên bingehîn hene. Av, agir û ax. Ronahiyê û yén ku ji ronahiyê pêk tên xweda diafirîne. Tarîtiyê û yên ku ji tarîtyê pêktên jî şeytan diafirîne. Xwedayê ronahiyê li cîhana herÎ jorîn li ser textê xwe rûniştiye û li pêş wî jî çar hêz hene. 1- Darizandin 2- Fehmkirin 3- Veşartin 4- Coş (şahî) van her çar hêzên xwe jî daye çar kesan 1- Mobad (darêzgerê sereke) 2- Herbad (rê dide ber fehmkirinê) 3- Serpahhad (serfermandar) 4- Ramîşgar (hosteyê kêf û coşê)
Xwediyê van her çar hêzan,bi heft wezîrên nava xêzika (ku dwanzdeh hêzên giyanî wan digerine) kargeriya cihanê dikin.
Mazdek bi tayibetî bi arava ramanên xwe yên civakî xwe bi komên mezin daye pejirandin. Şahê sasaniyan Kawayê I. jî di pêşiyê de li Mazdek xwedî derket u fikrên wî pejirand. Lê Mazdek bi fikrû ramanên xwe edî hingî mezin bûbû ku bawermendên wî hema bêjin li piraniya Kurdistan, Îran, Azerbaycan, Teberistan û Anatolyayê çê bûbûn. Mazdek êdi ji Kawe jî mezintir bûbû bi hêa xwe. Di 469'an de Mazdekiyan Kawe ji text daxistin û xistin zindanê. Kawe bi awayekî ji zindanê revî û xwe avêt paş Heftalîtan (akhunlar). Di 499'an de Heftalîtî bi sîh hezar leşkeran çûn ser Mazdek û alîgirên wî. Mazdek hate girtin ew û alîgirê xwe hatin kuştin.
Mazdek li dû mirina xwe bandoreke mezintir afirand. Li dû mirina wî raman û felsefeya wî ji alî jina wî Xurrem ve hate belavkirin di nava gel de. Bi arava Xurremê fikrên Mazdek ji nû ve belav bûn. Li dû mirina Xurremê navê Mazdekîzmê weka Xurremiye hat binavkirin. Baweriya Xurremiyeyê di dema îslamê de bandoreke mezin li ser rojhilata navîn kir. Wekmînak Babekê medînanî ji vana yek e. Babek bi ramanên Mazdekî-Xurremî qasî bîst salan bû bela serê Ebbasiyan.
Kurta qisê ji fîlofên medyayî yên beriya îslamê yek jî Mazdek bû. Mazdek ji sê fîlozofên mediyayî yê sêyemîn bû. Her çiqas niha neyê zanîn jî, Mazdek jî herî kêm weka Zerdeşt û Maniyê Medyayî di teşedena ramana cîhanê de roleke gelek girîng lîstiye. Bi fikr û ramanên xwe yên wê demê weka avakarê komînîzima kevnar hatiye naskirin Mazdekê Medyayî.
Ji Mezra Çêlikan dîtina Hilanê
Hilan, gundê Hilanê (1946: "Hillan"; bi romî: "Topraklı"), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Mezra Filan û Xanoserê û Dêrsilav he ne.
Xar, amûrek leystokê ye ku biçûk û gulover e û yan ji keviran yan jî ji camê hatiye çêkirin. Ji yên camî re xarik yan jî xarikê dîndoqî dihê gotin.
Xarikên camî di vê sedsala dawî de derketine û tenê ji aliyê zarokan ve bikar dihê. Lê xarên kevirî ji demên kevn ve he ne û mezin biçûk, di gelek leystokan da, ji aliyê herkesî ve dihê bikaranîn.
Çêkirina xara kevirî.
Pêşî kevirekî Dêrîşî, kevzgalî yan jî yekî xuristanî bi kevirê hestem dihê perçekirin û ji van perçeyan yê herî çê û xweşik dihê neqandin û veqetandin û dîsa bi vî kevirî ji bo gulover kirinê bi seetan dihê kutan. Piştî ku bi vê kutanê kevirê xarê gulover bû û bi biçûkbûniya xwe hate qeysa nav du tilîkan, îcar jî ji bo rast kirin û şayîk kirinê dihê xistin nav qaliban. Qalib(Kevirê Qerejdaxî) jî destarekî biçûk e, ji kevirekî reş û qulqulî hatiye çêkirin ku dişibite penêr. Pîştî bi qalip şayîk kirinê kevir dihê xistin nava potikekî bi rûn ku bi birqe û rengên navîn der bibin. Rojek du roj di nav vî potikî de li ciyek tahrî dimîne û bi temami dibe xar.
Leystokên bi xar û xarikan.
Xarmenaj, xar û pere
Xarmenaj wuha dihê leystin.
Çend kes ketibin leyistokê ewqas pereyên hesin lî dûv hev her yek bi qasî du metre ji hev dûr bi hawekî qûçkirî dihê niçikandin û rêzkirin, û ji ciyekî bi qasî sê metreyan dûrî pereyan ku jê re serek dihê gotin, xar bi tilîkan bi xwêr re diavêjin wan ku li wan ke ve û bi qulipîne. Kî perê kî biqulpîne wî pereyî dixwe berîka xwe.Ango dibe jê re. Kî xara xwe li serê xara kî xe wî dikuje, ango têk dibe; bi vî hawî jî pereyê qûçkirî ji kesê têkçûyî diçe.Kî têk biçe ji leystikê heyta careke din derdikeve û leystik bi yên mayî(nemirî) dom dike. Ji ber vê yekê jî leystikvan heyta ku derfet he be xarên xwe nayinin nêzî hev.Piştî ku pere giş hatin qulipandin,yan jî ji dervî yê dawî gişên leystikvanan kengî hatin kuştin,leystik bi dawî dibe.
Di matematîk û zanista komputer de, pêjimar an reqem dawereke (sembol) ku bo nimandina hejmaran tê bi kar anîn.
Hemû hejmar bi pêjimaran çêdibin. Yanî hejmar bi alîkariya pêjimaran tên nivîsandin û nîşandan. Deh pêjimar hene.
Hemû pêjimar ev in, ji vana pêştir tune ne.
Dema mirov ji sifirê heta dehan dijimêre ew hejmarên ku mirov dibîne hem hejmar in hem jî pêjimar in. Yanî her pêjimar hejmarek e jî lê her hejmar dibe ku ne pêjimar be. Mîna ku pêjimara 1 an jî 5 hejmar in. Lê hejmarên 13 an jî 184 ne pêjimar in. Lê dîsa jî 1, 3, 8 û 4 pêjimar in.
Ji her endamê vê komê re tamjimar (herwisa: "tamhejmar", "hejmara tam"; bi soranî: "jimarey tewaw", "ژمارەی تەواو") tê gotin. Herwisa ku xuyaye, koma tamjimaran ji hejmarên xwezayî, negatîfa wan, û sifir pêk tê. Sifir bi xwe, ne pozîtîfe ne jî negatîfe.
Nîşana koma hejmarên tam pîta Z e ku yekem pîta peyva "Zahlen" e. "Zahlen" di Almaniyê de tê wateya "hejmaran".
Tamjimarên pozîtîf (Erênî).
Hejmarên ku ji sifirê mezintir in pozîtîfin. Jimarxêz ji sifirê dest pê dike û bi du aliyan ve diçe, yek jê yek bi yek ji sifirê mezintir dibe. Ev aliyê pozîtîf e. Ya herî biçûk yek (1) e. Ji yekê (1) dest pê dike û heta bêdawîyê diçe. Di vê koma hejmaran de sifir (0) tune ye.
Tamjimarên negatîf (Nerênî).
Hejmarên ku ji sifirê biçûktirin negatîfin. Aliyê negatîf di jimarxêzê de, aliyê çepe. Mezintirîn tamjimara negatîf -1 e.
"Matematîk" pirtûkeke ku bi zimanê kurdî hinek xalên sereke yên matematîkê rave kiriye.
Rêzdar Hesen Guneylî di encama xebateke demdirêj de ev berhem afirandiye.
Ev pirtûk ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye çap û belav kirin.
Bêdawîbûn (bi soranî: "bêkotayî", "bêdiwayî", "بێ‌کۆتایی"، "بێدوایی") hinek têgihên cuda destnîşan dike - pir caran girêdayî ya bîra "bê-sinûr-bûnê" - di felsefe, bîrkarî, û teolojî yê da.
Di bîrkarî yê de.
Di bîrkarî yê de, "bêdawîbûn" gelek caran li van kontekstan tê bikaranîn ku mîna hejmarek ber bi bêdawîbûnê ve diçin (nimûne: di hejmartin û pîvandinê de: "hejmarekî bêdawî ji teriman"), lê hejmar nîne û ciyawze digel hejmarên rastîn. têgeha bêdawîbûnê di gelek têgehên dinên bîrkariyê de jî derdikeve.
Li Hindistanê.
Di Îşa Upanîşad a Yajurveda de (sedsala sêyem heta çaremê pêş zayîn) hatiye: eger hûn perçeyek ji "bêdawî" yê cuda bikin, an perçeyek bi wê zêde bikin, hêj ew ku jê dimîne bêdawî ye.
ew tevayî ye, ev tevayî ye
dema ku tevayî ji tevayî bête girtin,
hêj tevayî dimîne. - Îşa Upanîşad
Melhêb, amûrek pê kaş û melû dihê hevdan û dîsa pê tê avêtin patozê. Pênc tilîyên wê û doxek (destik) wê ya dar he ye. Du cûre ne: Ya tilî hesin û ya tilî dar.
Melêbên tilî hesinî ji bajaran tê kirîn; lê yên dar gundî bixwe ji dar û şivikan û ji çerm çêdikin.
Di hin deweran bi ya hesin dibêjin şene û bi ya dar dibêji lempe.
Çandinî, cotemenî, kiştûkal, werzêrî, zîraet xebata çandin, çinîn û hilanîna zadê, bi giştî ye. Berê çandinî bi amûr,gîsin û ga, yan jî bi hêza ajalên malê wekî hesp ûêd dibû.
Li Kurdistanê heya van nêzîkan jî mirovan das, tirpan, tirmix, moşene, gêre û alavên din ên kevnare dihate kirin. Îro riya xwe daye teknîkê, traktor ûêd dibe.
Speda TV, kanaleke satalaytî ya kurdî li Herêma Kurdistanê ye ku bi kurdî weşanê dike. Speda TV, di sala 2009an de li Başûrê Kurdistanê ji alîyê partîya Yekgirtûya Îslamiya Kurdistanê ve hatiye damezrandin û wêşanên televizyonê li Rojhilata Navîn û li Ewropa dikare bê temaşekirin.
Navenda kanalê li Hewlêrê paytexta Herêma Kurdistanê ye û li piraniya bajar û bajarokên herêmê ofîs û ekîbên ragihandinê hene.
Koma Marsis komeke Lazî yê ku muzika Rock pêşkêş dike, ye.
Derheqa koma Marsîs.
Koma Marsîs di sala 2007an de ji aliyê Ceyhun Demir ve hate avakirin. Marsîs navê çiyayê herî bilind ê Kaçkaran e û li Rîze radixweste. Kom i xwe li gelek der û festîvalên mezin ên Tirkiye - wekî Barışarock (2007), Zeytinli Rock Fest (2008) û Livane - derketiye ser sehneyan.
Piştî xebateke dirêj koma Marsîs di sala 2009an de albuma xwe ya yekemîn a bi navê "Marsis" pêşkeşiyê hezkiriyên xwe kir. Di xebatên albumê de hunermendên wekî Selim Bölükbaşı û Ayşenur Kolivar jî cih girtine. Herwiha, dengê Nurdoğan Demir Abaşişi (ku stranbêjeke Lazî yê gelek nas e û bavê solîstê koma Marsîsê ye) û dengê Emine Ana jî di abumê de tên bihîstin.
Muîka koma Marsîs senteziyeke muzikat etnîkî ya Lazî û muzika Rockê ye.
Tifik, ji heriyê hatiye çêkirin û tê de agir dihê dadan û li serê xwarin dihê çêkirin. Sê aliyê wê girtî, yek vekiriye. Ji aliyê vekirî re çavîk dihê gotin. Her du aliyên wê yên hemberî hev dik in û beroş yan jî şîş dihên datînin ser ve dikan.
Du cûre ne: tifika derve û ya hundur. Ya derve di havînan de dihê bikaranîn û ser wê vekiriye; lê ya hundur çile dihê bikaranîn û bi kulek e.
Quşxane an jî qoçxane, beroş amana kelandinê yê. Ji gelek lajwerdan û bi gelek awayan tên çêkirin. Di kurdî de navê vê amanê yê sereke quşxane ye lê di zimanê kurdî de bo her cureyê wê navekê heye û ev bûye sedem ku li deverên Kurdistanê bi navên cuda bên navandin.
Cureyên quşxaneyê.
Ji bo paqijkirina quşxaneyan a ji tenî û qilêra gemarî re sefarî tê gotin û kesên sefariyê dikin jî weke sefar tên bi nav kirin. Li hin deveran qelaçî jî dibêjin.
Di sadetirîn wate ya xwe di matematîk û lojîkê de, kiryar (bi soranî: "kirdar", "کردار") karek e ku ji yek an zêdetir nirxê têkirî nirxekî nû diafirîne. Du cûre kiryar hene: yaknî û duyanî. Kiryarên yekanî tenê yek nirx têkil dikin (nimûne: negatîf kirin). Ji aliyê din ve, kiryarên duyanî du nirxan digrin.
Çar karên serekî hene: zêdekirin, derkirin, carkirin, parkirin
Xelata Saxarov ji bo Azadiya Ramanê (wekî "Xelata Mafê Mirovan ya Yekîtiya Ewropayê" jî tê binavkirin) ji sala 1988’an ve ji aliyê Parlamena Ewropayê ji bo şexsiyet anjî rêxistinên ku ji bo mafê mirovan û azadiya ramanê têdikoşin, tê dayîn.
Xelatê navê xwe ji xelatgirê nobelê yê Rûsî Andrey Saxarov girtiye û 50.000 Ewro ji bo kesên xelatgir tê pêşkêşkirin. Xelat salane di meha kanûnê li Strasbourgê tê dayîn.
Refîk Dûrbaş, helbestvan, nivîskar û rojnamevanê tirk e.Di 10'ê reşemiya 1944'an de li Pasînler a ku navçeya Erziromê ye çêbû ye. Nuha rojnamevanî dike.
Helbestek ji Refîk Dûrbaş.
Destê min li huner dikeve hoste
Zİmanê min li çêr,dilê min li êşê
Evîn li kîjan alî dikeve hoste
Ma tenêtî tim li aliyê min
Xurbet li kîjan alî dikeve hoste
Şah Îsmaîl an jî Şah Îsmaîlê Yekem 1487− 1524, şahê sefewî yê Îranê bû. Di nav elewiyan û kurd de hozanekî pîroz e.
Kalikê wî Safiyedînê Erdebîlî ye. Eslê Şah Îsmaîl kurd bû.
Îsmaîl di 17ê tîrmeha 1487an de, li Erdebîlê ji dayik bû.  Bavê wî, Şêx Haydar, şêxê tarîqa Sefewî (nîzama tesewufî) û rasterast nijada damezrênerê wê yê kurd, Sefiyedînê Erdebîlî (1252–1334) bû.  Îsmaîl di vê rêza Mîrzayên Mezin ên mîratgir ên rêzê de, yê paşîn bû berî ku hilkişe ser xanedaneke serdest.
Jîyan.
Di sala 1488 -an de, bavê Îsmaîl di şerê li Tabasaran de li dijî hêzên Dewleta Şirvanşahê Farrukh Yassar û serdarê wî, Aq qoyunlû, federasyonek eşîreta Tirk ku piraniya Iranranê kontrol dikir, hat kuştin. Di 1494-an de, Aq Qoyunlû Erdebîl girt, Ali Mirza Safavi, kurê mezin Haydar kuşt, û Îsmaîlê heft-salî mecbûr kir ku li Gîlanê xwe veşêre, li wir di bin Sultan 'Ali Mirza Karkiya de, wî di bin rêberiya perwerdehiyê de perwerde dît.
Dema ku Îsmaîl gihîşt 12 saliya xwe, ew ji veşartinê derket û tevî şagirtên xwe vegeriyan Azerbaycana îroyîn. Serhildana Îsmaîl bi destê eşîrên Tirkmen ên Anatoliya û Azerbaycanê, ku beşa herî girîng a tevgera Qizilbaş pêk anîne, pêk hat.
11. Nisan 1945 li bajare (Piešťany)a Slovakia hatiye diniyaye.
Li akadîmiya VŠMU derhêneriî xwend. pisti ku xwendin qedand di Teatra SNP li bajarê Martine a duvre di televisiona slovakia de xebiti.Li wer gelek rezexulek derxist hole. Yek ji serkeftitiren kare we ev bu(Straty a nálezy) winda u diti.Kurik ji maiera, xefk, sekir, li ser mêran, zinan û zarokan, Kára tev kule, Sleeping beuty.Prinsesa razaiy.
Stanislav Parnicky yek ji wan mirovan bu ku Fakulta derhênanniya filman li Akadêmiya sinema li Ceskoslovakia-Bratislva ava kir u bibu yekemin dekana we.
Di sala 1988 filme wî Posta basur xelata yekemin a Cekoslovakia stand-a ku bi nave xelata karkera ye.
ji sla 1995 heta 2009 bi dehan rêzexulekê televizîonê cêkiriye. Yek ji mezintrin derhinêren cekoslovakia berê ye.
Hûz we deseyg le merdimel ûşin k wer le dirus bîni welategan wucud daştin.
Wişerîşe.
Wişerîşe ya êtîmolojî ey wişe, birîtî ye le wişey "hoz" ke le zuwani Kurdî we me'nîy "mal" we kar dîyeyd.
Me'nî.
Me'nî hûz wey xûlase nîyebûd ke hetmen zuwan û ferhengi merdimi hûz bayed wîney hem bûd. Çendîg merdimnasel le wetaregan xuweyana rawêş (behs) leweyan kirig e ke fire hûzelîş hen ke merdimegeyan we zuwanel cîyawaz (muxtelif) qise ken ya ayîn û kîşyan cîyawaz e. Welî hîşda le bedeney hûzegeyan we hesaw dîyen.
Her hûz erra xuwey serhûzîg dîrîd. Le demegan carana hûzegan fire neqşyan pirrrengtir bî le rêjedarîyegan (rewabit) sîyasî û ferhengî û kûmelîya. Welî îmrûje le dinyayg ke we raw û pele çûd we "awani dinyayî" ere, hûzegan êtê neqş û ehemîyeti xuweyan le dest dage û wîney caran nîn.
Aramê Dîkran (wekî Aramê Tîgran jî tê naskirin; navê wî yê ermenî: "Aram Melîkyan"), hunermendekî ermenî ye ku bi kurdî û ermenî distre.
Di sala 1934an de li bajarê Qamişlokê (Binxetê) hatiye dinê. Aramê Dîkran di roja 8ê tebaxa 2009an de li Atînayê (Yewnanistan) çû ser dilovaniya xwe.
Gotineke bav û kalan heye ku wiha dibêje: "Tenê deng û huner dimînin û nemirin". Ji mêj de ye ku nermiya dengê tijî his û xweşê mamostea Aramê Dîkran di nava civata Kurdan de tê bihîstin. Li Kurdistanê kesê ku dengê tijî êşiq û evînê wî nebihîstibe, tine ye. Kurmanc, Soran, Zaza, Loran, Goran û hemû Kurd wî û evîna wî ya ji bo kilamên cimaeta Kurdan nas diken. Sedem jî ew e ku hakimiyeta deng û stranên wî li ser dil û mejiyê mirovan bandorek taybetî çêdikin. Yek ji dengên ku hertim para kurdî ya Radyoya Êrîvanê di nava Kurdên her çar perçên Kurdistanê de dide guhdar kirin, dengê zelal ê Aramê Dîkran e. Dengê ku ji kûrahiya dil derdiket û evîn û heza bêdawî ji bo rûmeta bilind û jiyana bi şan û şeref diafirand.
Deng û awazên hunermendên mîna Dawudê Xelo, Sosika Simo, Kawîs Axa, Karapêtê Xaço, M. Arifê Cizîrî, Şeroyê Biro, Eyşe Şan, Hesenê Cizîrî, Aslîka Qadir, Nesrîn Şêrwan, Mecîdê Silêman, Reşîdê Baso, Meryem Xan, Belga Qadir, Zadîna şakir, Aramê Dîkran û hwd... her roj ji roja berê zêdetir guhdarên Radyoya Êrîvanê zêdetir dikirin.
Bi vî awayî Aram, li herderê bi birayên xwe yên kurd re jî û şîreta bavê xwe yê emeknas heya roja îro jî ji bîra nekiriye. Heya roja îro jî li ser vê riya dûr û dirêj Aramê hêja dimeşe. Sala 1966´an gelek Ermeniyên ku li welatê Sûriyê dijîn, vegerîn welatê bav û kalên xwe Ermenistanê. Li wir bû ku Aram bi hevkariya Xelîl Muradov ku berpirsyarên para kurdî ya radyoyê bûn, bi awayekî berfireh dest bi karê xwe yê stranbêjiyê kir. Carek din jê re hat îsbat kirin ku kurdî li her derê mêranî û mêvanperweriya xwe wenda naken. Li wir bû ku Aramê evîndarê stirîn û awazên kurdî bi hevkariya Cemîla Celîl û Keremê Seyad bêtir ket nava deryaya stranên kurdî û bi melevantiya di nava vê deryaya bêbin de bû hosta û şehrezayekî pispor. Elbete Aram rihê kurdîtiyê û hezkirina zimanê kurdî ji bav û diya xwe girtine ku hertim di nava malê de bi hevre bi zimanê kurdî diaxivîn û behsa bextereşiyên kurdî û Ermeniyan dikirin.
Rêbaza (istîla) hunerî û naveroka stranên Aram Dîkran bêtir vê rastiyê bi me didin selmandin ku ew bi şiyarî xebitiye û ji hunera resen hezkiriye. Awaz û helbestên wî ji nava dilê civata Kurdan derketine. Kiye ku strana "Bilbilo" nebihîse û Kurdistana bindest û bextreşiyên gelê Kurdî li ber çavên wî zindî nebin?! Kîjan evîndar e ku strana "Keçê ji bona te ez dîn im" bibhîse û hêsrên evîndariya bi şewat nebarîne?!
"Stranên Hey lo lo delal", "Şev çû", "Çiyayê Gabarê", "Zîlan", "Diçim-diçim", "Bi hesreta Êrîvanê", "Çil-çil kezî", "Ey welato em heliyan", "Elmasa min ji dersê tê", "Ax dê û bavê me" û bi dehan stranên din bi riya Aram Dîkran ketin ser zimanê gel û ji Kurdan re bûn samanek netewî ku di nava rûpelên dîroka hunerê de nayên wenda kirin.
Bi serhev de mirov dikare bêje ku naveroka stranên hunermend Aramê Dîkran pênaseya hunermendî, kesayetî û dilpakiya wî ne. Bedewiya erdnigariya Kurdistanê, dewlemendiya ziman, stran û bi giştî kultura Kurdan, heza ji bo azadî û serxwebûna Kurdistanê, selmandina biratiya Kurdî û Ermeniyan, evîna ji bo Gerîla û şervanên riya bi şan û şerefa azadiyê, evîna ji bo mirovantiyê, canfîdayiya egîd û lehengên Kurdistanê ku bi netirsî canê xwe fîda kirin, wefadarî û emeknasî û... tev kevir û binaxê stranên Aram Dîkran pêktînin.
Bi salaye ku ew wek dergevanekî xwendingeha hunera Kurdistanê bi dengê xwe yê germ û nerm dewlemendiya lorîk, stran û zimanê şirînê Kurdî bi bîra herkesî tîne. Aram bûye nîşana demokrasiya di navbera gelên Rojhilata Navîn de. Wî di piratîka xwe de daye xuyakirin ku hemû gelên Rojhilata Navîn dikarin bi hevre û di nava aştî û biratiyê de bijîn.
Dema ku ji sala 1915an û pêde genosîda li dijî gelê Ermenî (cîranên Kurdan yên dîrokî) bi destûra nifşparêzên Împeratoriya Osmanî destpêkir, Kurdan gelek ji wan di nava dilê xwe de veşartin. Kurdan nedikarîn bibînin ku neviyên Mongolan li ber çavên wan birayên wan bikujin.
Aram hunermendekî bextewere. Ji ber ku wî di nava civakê de dilxweşî pêk aniye û mirovên hunerdost bi can û dil ji wî razîne. Hunera wî bi hezek bêdawî di nava gel de hatiye pejirandin.
Kilamên Aram yên evîndariyê rewşa sosyolojî û kilamên siyasî jî rewşa siyasî ya gelê Kurdî didin nasandin. Mamosteyê me Aram Dîkran bi pirensîbên xwe yên exlaqî û kesayetiya xwe ya bilind jî di nava Kurdan de xwedî rûmet û hurmeteke bilind e.
Aram kurê Dîkran Melîkyan di sala 1934'an de li Qamîşlokê di nava malbateke hejar de hat dinê. Karê xwe yê hunerî bi evînek tijî his û xweşî ji temenê 18 saliyê di nava dewat û şahiyên Kurd û Ermenyan de da destpêkirin. Bavê wî di karê stran gotinê de pir ew teşwîq kir ku riya hunerê bidomîne. Sala 1966'an bi malbata xwe re hatin Ermenistanê û heya sala 1985'an di Radyoya Êrîvanê de mîna xebatkarekî fêrmî xebitî.
Di sala 1990'an de wek penaber hat Ewropayê. Di roja 8ê tebaxa 2009'an de li Atînayê (serbajarê Yewnanistanê) miriye.
Kermaşan danêyg le şare gewregani Îran û megeni (merkezi) stani Kermaşan e. We binçîney serşimarî salli 2006 gelhey (cemîyeti) Kermaşan 784,602 kes bîye ke wey cure dibûde nûwemîn şari gewrey Îran.
Wişeret.
Nawi Kermaşan we ihtimali fire le nawi hûzîg Sekayî wergirig e: "Kirme".
Şarege û nawçegey Kermaşan dîroki (tarîxi) dirîjîgî hese û danêyg le qedîmîtirîn şûnegani Asîya we hesaw dîyed. Le dirîjay dîroka Kermaşan du bar wîran bîye: yegîg le eser hêrişi Taçigegan û yegîgîş le dumay hereşey Mogholegan we serkerdegî Holaku Xan. Hukumeti Kurdeli Zengene we ser Îran bî be hoy (sebebi) ewe ke Kermaşan dumay çend sall ceng lenaw Îran û Usmanî rengi aştî biwînîd û derfetîg peyda bikeyd erra pîşrefti duware.
Şîwey Zanistî û Ferhengî.
zankoy Zanisteli Pizîşkî Kermaşan yegem zankoy rojaway (gherbi) Îran û yegem zankoy gişt şareli Kurdnişîn dinya se.
Sînema Foruher yegem sînemay Kermaşan e ke le salli 1931a durus bîye.
Awûrî.
Awûrî (iqtisadi) Kermaşan hîşda firetir we binîçey werzêrî ye. Stani Kermaşan asti (meqami) nûwemi terxan (sadirat) kirdin le Îran hese. Herweha le terxan kirdin ray Eraq asti yegemî hese.
Palîwgay Nefti Kermaşan.
Palîwgay Nefti Kermaşan le salli 1922a durus bîye û wey hall e ke palîwgaygi neftî ye welî tûwanistige we 126 hezar mêtir çuwarek (mûrebbe') naznawi (onwani) yegîg le sewztirîn yeganeli deskirdmenî (senetî) Îran we xuwey êxtisas beyd.
Merdimnasî.
merdimi Kermaşan Kurdin û fireyan peyrewi dîni Îslam, le her du şaxey Şîye û Sunnî. Herçend Şîyegan we surety dîrokî (tarîxî) cemîyetyan le Kermaşana firetir e. Girûhegîş peyrewi Ehli Heqin.
Zuwani merdimi Kermaşan Kurdî ye we zaraway Kurdîyi Başûrî. Kermaşanî, Kelhûrî, Gûranî, Lekî, Cûwanrûyî, Kolyayî, û Zengene le jîrzaraweyli Kurdî Xuwarigin ke le Kermaşana qise kirgin.
Dîyarîyel.
Kak, nan birincî û nan xûrma le dîyarîye xuwardemenîyegan Kermaşanin.
Şûnegani Dîyenî.
Taq Wostan û Kifî Dalehû dîyenîtirîn û nawdartirîn şûnegani Kermaşanin.
Zuwan pergallîg e erra dîyar kirdini etila'at. We istilahi giştanî zuwan we çihstîg diwetgîd ke ayimegan lê istifade ken erra peywendî durus kirdin wegerd hem.
Her zuwanîg erra xuwey rêzuwanI taywetî hese. Hendîg zuwanegan fermîn û hendîgîş ne.
Her neteweyg û merdimîg erra xuweyan zuwanîg dîrin. Bezî demel zuwanîg hese ke hin merdim ya neteweyg nîye û we des ayim durus bîye. Esperanto danêyg ley zuwanele'se. Bezî demelîş wsihey zuwan erra nasandini programeli rêzênerî (kampîyûtêrî) we kar dîyerin. Istilahi zuwani heywanel erra nawnîyan we şîwey irtibatî heywanel we kar dîyed.
Wîkîpêdîya (we êngilîsî "Wikipedia") projeyg aza, wef-binîçe, hewbeş, û çendzuwanî ye ke we lay Bingey Wikimedia piştîwanî bûd. Nawegey amêteyg e le du wişey "wîkî" (we Êngilîsî "wiki") ke we zuwani Hawaîyane yanî "tûn", û "ençyçlopedia" ke wişeyg êngilîsî ye be me'nay "zanistname". Da îse nizîgi 13 mîlyon wetar û namîlke le Wîkîpêdîya nûsyag e, giştî we des xwazyarel (dawtelebel) le gişt şûnegani dinya. Her wey cûre her kesîş ke bituwayd tuwanîd Wîkîpêdîya birazîd (vîrayiş bikeyd). Wikîpêdîya le salli 2001 we des Jimmy Wales û Larry Sanger xisyagese ser. Îse Wîkîpêdîya tûntirîn gewretirîn û wedilltirîn serçawkey (merce') êtila'at le întêrnêt e.
Munteqideli Wîkîpêdîya intiqad lewe ken ke ey proje we tûri pergallane (sîstêmîk) laygîrî (canibdarî) keyd û ûşin ke Wîkîpêdîya firetir we tewafûqi wirazeregan (êdîtoregan) ehemîyet deyd da we êtibar û senedîyeti wetaregan. Qabili êtmînan bîn û durustî Wîkîpêdîyayş we lay be'zî kesel red bîye.
Kovari (mecelley) Time Wîkîpêdîyay le dirîjari YouTube, MySpace, û Facebook le nimûneyli sêrviseli Wef 2.0 naw birige ke mîlyonel wekarer (karber) dîrîn.
Ey proje le wera we sureti Nupedia des we kar kird. Nupedia yê zanistnamey mecazî bî we zuwani Êngilîsî. Pîya serekîgani Nupedia êbaret bîn le Jimmy Wales (mudîri êcrayî Bomis) û Larry Sanger, mudîri wirastin Nupedia ke le duma bîye mudîri wirastin Wîkîpêdîya.
Wales wey xasîyete nasyag e ke amancî (hedefî) ewe bî ke zanistnameyg daştibî ke herkesîg bituwanîd wirazîdî. Welî Sanger merûf e we eye ke erra resîn wey armance le wîkî îstifadey kird. Le kûtayî salli 2001a Wîkîpêdîya 20,000 wetar we 18 zuwani dînya daşt. Wîkîpêdîyay Êngilîsî le Sali 2007a le merzi 2 mîlyon wetar wirya.
Sirûşti Wîkîpêdîya.
Wîkîpêdîya curîg e ke her kesîg tuwanîd we endam bîn wetaregan wirazîd ya binûsîd. Gişt nişanegan û redipayeli wirastinegan mînîd û dîyar bud ke kî çe kirige û çe nekirige.
Yegîg le muşkilegani Wîkîpêdîya yese ke xuwenergan nîyezanin ke erra nimûne ey wetare ke xuwenin tûşyari genkarî (xirawkarî) bîye û kesîg erra genkarî kirdin ey deskarî kirige ya ne.
Le demi nûsîn û wirastini wetaregan parastini qabili êtmînani bîni metlebegan û durustîyan erra Wîkîpêdîya fire giring û mohêm e.
Jimmy Donal Wales (rêxuwend: "cîmî donel wêyllz") nawdar (me'ruf) we "Cimbo", zaygi 1966 le Huntsville, Alabama, danêyg le damezrîneregani Wîkîpêdîyas.
Wales ke îse le San Pêtêrzburg Filorîda zîngî keyd, le xuwenegayg xususîya tehsîlati malî kirige.
Wales legerd Larry Sanger le Nupedia kar dikirdin ke le duma wêkew Wîkîpêdîya damezrandin.
Zanistgel kûmi zanist e. Le me'nî giştanî a, zanist we yê pergalli (sîstêmi) zanyarî wîşin ke we ragei awan û efzari drust û sehîh we dest hatîe. Le wateêg deqîqtir a, zanist we ew çiştgele wîşin ke ayim we ragei tecrube, ezmayişt, sirûştperwerî, û zanyarî we desti hatî le lêkûlîn, we dest dêrid.
Zanistwanegan bawer dêrin ke zanist tenya we şêwei tecrube û ezmayişt kirdini sext we dest diyed.
Zanistgeli curwacur dêrîm. Le ey nawe Rêzmenî (Rîyazîyat wênei ziwanêg le nezer giryed ke zanistgel we ey ziwane we xastirîn şêwe tiwanin biwîngin.
Hawaîyane (we hawaîyane: "Olêlo Hawaî'î") zuwani merdimi bumî Hawaî ye. Ey zuwane ke le desey zuwaneli Polînêzîyane's wegerd Êngilîsî zuwaneli fermî (resmî) stani Hawaî Amêrîkan. Pawşa Kamehamehay Sêwem yegem binnamey zuwani Hawaîyaney le salli 1839 û 1840a damezrand.
Da salli 1950 be hokareli (delîleli) curwacur wişereli Hawaîyane kem û kemtir bîn û yewaş yewaş ey zuwane bumîye cêgey xuwey da we zuwani Êngilîsî. Îseyş çige naw desey zuwanel le metirsîya.
Zuwani Hawaîyane nizîgi 115 sall e rûjname dîrîd û le çapemenîyegana we kar dîyed.
Pergall (we êngilîsî: "system") deseyg le terekerkêyl (fêlûinfî'alel) ya bewendeli serwexuwe'se ke gişkîg hewparçe durus ken.
Watey yê "gişki hewparçe" her wehayş tuwanîd erra nîşan danini yê dese le rabiteyl we kar bîyed.
Wişey pergall mumkin e we desey rêsa û qanunegan yê hukumetîş, ke akari ew hukumet te'rîf ken, biwetgîd.
Maneyli Pergall.
Muhît û merzegan: têorî pergall dinyay îme cûri pergallîg diwînîd. Îme tuwanîmin yê pergall we şinasîni merzeganî wîna (tesewur) bikeymin. Ey yanî îme baye hellwijarîmin (intixab bikeymin) ke kam bewendel le naw pergallege bûn û kam le deri pergall. Duma ey kare îme tuwanîm modêl erra peragllege pîşnîyar bikeymin û wey rewişe akareganî pîşwînî bikeymin.
Pergalleli sirûştî û deskirdi ayim: le dinya her du curi ey pergallele vucud dîrin.
Pegalli walla: yê pergalli walla me'mulen wegerd henîg bewendel le muhît ewana tereker (fe'lûinfi'al) keyd.
Perdaxt kirdin û perdaxti teregûrandin: yê pergall tuwanîd curi yê perdaxtgeri teregûrandinîş kar bikeyd.
Jîrpergallel: yê jîrpergall birîtî ye le çend onsor ke we xuweyan pergallîg durus ken, û le watey bantir beşîgin le pergallîg gewretir.
Cureli Pergall.
Pergall cureli curwacur dîrîd: pergalli zînig, pergalli kakeşanî, pergalli awûrî, pergalli xuweretawî, pergalli ferhengi, û ewantir.
KuRDoS malpereka kurd ya weşana bi zimanê elmanî dikê ye. Kurdos di 30. Adara 2006an de dest bi weşanê kir. Kurdos xwe wek civaka kurd ya li diyaspora yê dibînê.
Mêvanên malperê dikarin nuceyên derbarî Kurdistanê de bixwinên û fikren xwe di forûmê di bêjin. Di 20ê Adara 2008an de Forûm ji ber problemeka teknîkî hat derxistin. Xebatkarên Kurdos lê dixebitin forûmê demek nêz de ji bo mêvanan dîse vekin. Kurdos herwiha wêne û dîmenên çalakiyên ewropayê diweşînê.
Azad Berwarî di 16.08.1946 li bajarê Mehabadê (rojhilatê Kurdistan) ji dayîk bû ye. Malbata wî pêşmergeyên Şoreşa Barzan bûn. Bavê wî ligel rehmetî Mele Mistefa Barzanî di avakirina Komara Mehabadê de beşdar bû ye.
Xwendina destpêkê li Berwarî, Navendî û Amadeyî jî li Hewlêrê temam kiriye. Di salên 1966-1967 li Zankoya Musilê beşê Kîmya dixwîne, lê ji ber xebatên xwe yên siyasî temam nake. Tê girtin, piştî ku azad dibe, di sala 1972 de xwendina xwe temam dike.
Di sala 1964 de dibe endamê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK), di sala 1970 de jî dibe endamê seroktiya Yekîtiya Qotabiyên Kurdistanê. Di sala sala 1972 de pêwendiyê bi Şoreşa îlonê re datîne. Di sala 1975 de sirgûnî Iranê dibe û hevaltiye nêzîk bi Idrîs Barzanî re datîne û di gelek waran de dibe alîkarê wî. Di sala 1979 de dibe endamê komîteya navendî ya PDK
Di hema salê de (1979) dema ku rêjîma Baas hewl dide Mesûd Barzanî li bajarê Viyena bikuje, Azad Berwarî wê demê li wir bû ye, wî dixwest bi Mesûd Barzanî re vegere Kurdistanê, di dema êrîşê de xwe davêje pêşiya serok Barzanî û wî diparêze, ew di wê êrîşê de birîndar dibe.
Di sala 1993 de di kongreya 11 de dibe endmaê polîtbîroya Partî. Di salên 2001 - 2004 de dibe berpirsiyarê giştî yê ragihandina Partiyê.
[http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=6501 Jêdera Avestakurd]
Dewleta Sefewiyan an jî Dewleta Sefewî (), dewleteke Kurd dîrokî ye ku di navbera salên 1501 û 1736an de Azerbaycan, Îran, Ermenistan, Îraq, Efxanistan, Turkmenistan û beşek ji Kurdistanê di nav sîndorê xwe mezin kiriye. Xanedana Sefewiyan de fars, azerî û kurdan xwe cih girtiye. Şahê Sefewî yê mezin Şah Îsmaîlê Yekem di 17 'ê Tîrmeha 1487'an de li Erdebîlê li Merta û Şêx Haydar ji dayik bû. Bavê wî Haydar, şêxê tariqa/rêbaza Sefewî û rasterast neviyê damezrênerê wê yê kurd Safî-ad-din Erdebîlî bû.
Xanedaniya Sefewî.
Yek ji xanedanên serdest ên herî giring ya Îranê ji salên 1501 heta 1736an bû. Xanedanîya Sefewîyan resenîya xwe ji Sofîtî ya rêbaza/terîqeta Sefewî digirt, ku di bajarê Ardabil ya herêma Azerbaycan a Îranê hate damezrandin. Ew xanedanîyek Îranî/Êranî ya bi eslê xwe Kurd bû, lê di dema fermandarîya wan de ew bi payebilindên Tirkman, Gurcî, Çerkez, û Yewnaniyên pontî re zewicîn. Sefewiyan ji bingeha xwe li Erdebîl, kontrola xwe li ser beşên Îrana Mezin ava kir û nasnameya îranî ya herêmê piştrast kirin, ji Împeratoriya Sasanî ve, bi vî rengî, bûn yekemîn xanedana xwecihî ku dewletek neteweyî wek Îran tê naskirin bi fermî ava kirin.
Sefewî ji sala 1501 heya 1722an piştî zayînê fermandar bûn (nûjenkirinekî kurt serborî dibe ji 1729 heya 1736) û li bilindahiyê xwe, ewan hemû Irana îro, Komara Azerbaycan, Behreyn, Ermenistan, Rojhilata Gurcistanê, hin beşên Bakûrê Qefqazê, Iraq, Efxanistan û her weha hin deverên Tirkiye, Sûrî, Pakistan, Tirkmenistan û Ûzbêkistan kontrol kirin.
Tevî bi têkçûna wan di sala 1736an de, mîrata ku wan li paş de hiştin vejîna Îranê bû, ku wekî asêgeha aborî di navbera Rojhilat û Rojava de dimaya, damezrandina dewletek bi bandor û bîrokrasî li ser bingeha "kontrol û hevsengî", dahênanên wan ên mîmarî û çavdêriya/patronaja wan ji bo hunerên bedew. Her weha sefewiyan bi belavkirina şiîtiyê diwazdehî ya îslamî li Îranê û li beşên mezin ên Qefqazê, li Anatolya û Mezopotamyayê, heta serdema îro jî şopa xwe hiştine.
Danasîna malbatê.
Dewleta Sefewiyan navê xwe ji Sefiyedînê Erdebîlî hildigire. Sêx Safiyedîn, xwediyê rêbazeke cuda ya dînî di nav sunîtiyê de. Kurdbûna vê malbatê ji Şêx Safiyedîn destpê dike ku tê îdia kirin bi eslê xwe Şêx Safiyedîn ji Kurdistanê çûye Azerbaycanê û li wir maye. Her wiha wek tirkmenekî jiyaye. Kurê neviyê Şêx Safiyedîn, Şêx Cineyd e. Di postê şêxitiyê de serdikeve û gelek mirîdan li derdora xwe kom dike. Heta ku êdî tesîreke mezin li dewletên wî wextî dike. Yek ji van dewletan Aqoyunlî bûne ku dixwast Şêx Cineyd vekêşe aliyê xwe. Bi peydabûna vê tifaqê Şêx Cineyd li gel xwîşka serokê Aqoyunliyan, Hesenê Dirêj, bi Halime Begum re dizewice. Kurê Şêx Cineyd, Şêx Heyder jî li gel keça Hesenê Dirêj Halime Begum Alemşah re dizewice. Di vê zewacê de Şah Îsmaîl çêdibe.
Zeynel Abidîn Han an Zeynelabidîn Xan (jdb. 1961, li Qilçixa Gimgimê (Mûş, Bakurê Kurdistanê) - m. 26 sibat 2020, li Berlînê, Almanya), nivîskar, helbestvan û weşanvanê kurd bû.
Li gel weşangeriyê di salên 1985-89 an de li Enqerê di zanîngeha Ziman-Dîrok û Cografiyayê de felsefe xwendiye û dû re bi demekê ve mamostetiya felsefê kiriye. Pişt re ji ber sedemên siyasî mecbûr maye û derkeftiye Ewropayê. Li Berlîna Almanyayê di sirgûniyê de dijiya [http://www.kurdistan-news.net/images/stories/zeynel22.gif].
Han li gundê Gimgima Mûşê Qilçixê (bi tirkî navê wê kirine "Aydınpınar") ji dayîk bûye. Ji ber ramanên xwe yî kurdewarî gelek caran ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye zîndanîkirin. Bi zaraveyên kurdî kurmancî û dimilî (kirmanckî) û zimanê tirkî helbest û nivîsarên xwe dinivîsîne.
Zeynel Abidîn Han demekê li Berlîn edîtoriya Weşanên Evra kir. Weşanên Evra di navbera salên 2003-2007 de kar kir û gelek berhemên kurdî weşandin. Weşanên Evra jiber sedemên aboriyê karên xwe da rawestandin. Di sala 2007an de kurê Zeynel Abidîn, Gazîn Onur Han, dest bi karê weşangeriyê kir û Weşanên Han damezrand. Weşanên Han jî gelek berhemên kurdî, telîfî û wergerî afirandin. Baskên Şikestî, Pêyamber (Xelîl Cibran), Gulistan (Şîrazî), Navên Kurdî (Hûsên Kartal), Xezala Warê Germiyan, Eniya me ji agir çi caran nexeyîdî (Zeynel Abidîn), Dîroka Împeratoriya Med (Ayhanê Bêrtî) ji van hinekan in. Zeynel Abidîn vê gavê li gel kurê xwe kar dike û edîtoriya Weşanên Han dike. Di sala 2015an de dest bi edîtorîya Kovara Xwenasê kir.
Di 26ê sibata 2020an de li Almanyayê wefat kir.
FC Bayern Munich yaneyeke Almanya ya futbolê ye û ligel Wolfsburg yaneyeke futbolê ya Almanyayê ya herî navdar.
Yarîgeha Bayern München Allianz Arena ye.
FC Rubin Kazan yaneyeke Rûsya ya futbolê ye û ligel Moskva yaneyeke futbolê ya Rûsya yê ya herî navdar e.
Yarîgeha Rubin Kazan Central Stadiumye
Pozîsiyon 2019/20.
PFC CSKA Moskva yaneyeke Rûsya ya futbolê ye û ligel Moskva yaneyeke futbolê ya Rûsya yê ya herî navdar e.
Yarîgeha Moskva Luzhniki Stadiumye
Pozîsiyon 2018/19.
Gaza siruştî yan jî erdgaz mîna neftê ji erdê derdikeve. Bi esasî organîk e.
Erdgaz (70%-90%) (CH4) ji gaza mêtan tê. Çakajî hindîrda êtan (C2H6), propan(C3H8), bûtan (C4H10) jî heye. Di hindirê de peşkek ji (CO2), azot (N2), helyum(He) û hîdrojensulfur (H2S) heye.
Çêbûna erdgazê ji neftê ye. Di binê erdê de petrol hinek duwe gaz.
Popbêjê amerîkî Michael Jackson di sala 1984'an de
Thriller, albûma şeşem a Michael Jackson e. Li DYA'yê di 30'ê sermaweza 1982'an da albûm derket. Vê albûmê gelek xelat standine. Albûm bi şêweyên funk, pop, rock, R&B, soul, dans çêbûye.
Newroz Saidpour nivîskarekî kurd e.
Di romana Viyan de, nivîskarê wê Newroz Saidpour jiyana xwe ya pêşmergetiyê dinivisîne.
Ew bi zimanekî zelal û resen bûyer û rûdanên ku di nav de jiyan bûye şîrove dike.
Romanê ji 206 rûpelan pêk hatiye û Weşanên Sî ew weşandinye.
Soranîzm an Babanîzm peyvên taybetmendiyên Soranî di zaravayên Kurdî yên din de.
Di pêvajoya standardkirina Kurmancî de ferhengoka we ji peyvên bîyanî (erebî, farsî û romîkî) hat jibartin. Di şûna wan de peyvên ji soraniya standardî (zaravaya Silêmanî, Babanî) di ferhengoka Kurmancî de hatin cîhkirin. Gelek peyv ji Soranî wan salên dawîn ketine termîlojîyên zaravaya Kurmancî. Mirov dikarê ji wanan re bi paşgira Latînî -îzm, Soranîzm an jî Babanîzm bibêje.
Pel, belg, pelçim di giyayan de organê karê behnê, fotosentez, transpirasyon (xwêdandan)ê bi cîh dihêne. Di gewd û şaxên kêlekî de buharê şên dihê û mezinbûna wê piştî demekê disekine. Payîzê rengê zer dibe û ber çile ve jî diweşe.
Di wêjeyê de axilbe jî di helbestê de pel wek hevalekî bayê ciyekî girîng digre.
Kemberlûya Xetîbegê (), gundekî navçeya Bismilê ye. Li derdora wê gundên Darlo, Qeregozê, Kopeklû hene.
Pirtûka "Zimanê Kurdî" ya ku ji aliyê Azad ZAL ve hatiye nivisandin û ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye weşandin. Pirtûk bi giştî çarçoveya zimanê kurdî tîne zimên. Pirtûk 240 rûpel e.
Azad Zal, Zimanê Kurdî, Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 24. Amed, 2009. ISBN 978-605-60745-2-3
Konstantin Mikhailovich Simonov (1915 - Mirin 28 Tebax 1979),Helbestvan û romanvîsekî rûs yê Sovyetê ye.
Di Şerê II. ya Cihanê de li ser navê rojnameya "Stêrka Sor" bi navê rojnemavanê şer xebitiye.Di sala 1974an de Xelata wêjeyê ya Lenînê wergirtiye.
Helbesta wî ya ku hestên leşkerekî dihêne ziman "Li bendî min bimîne" gelek navdar e.
İlhan Berk (18 Sermawez 1918, Manîsa - 28 Tebax 2008, Bodrûm).Helbestvanekî Tirk e.Di nav herka Nûyê Duwem de cî digre.
Ji Helbesta Berk.
û va ruyê te ku hêdî hêdî fîtikan dide
me dem xist nav parantêzê û em jiyan
Ma ne ji ber vê ye di evîna me de
Turgut Uyar (4 Tebax 1927, Ankara - 22 Aغustos 1985, İstanbul), Helbestvanekî Tirk e.
Di helbesta Tirkiyeyê de nexasim di nav lebata Nûyê Duwem de ciyekî grîng digre.
Edip Cansever (z. 8'ê tebaxê 1928 − m. 28'ê gulanê 1986), helbestvanekî tirk ku weke Cemal Sureya,Turgut Uyar û Ece Ayhan di nav grûba Nûyê Duwem de ciyekî grîng digre.
Helbesta wî ya yekem di 1'ê Adara 1944an de di kovara Îstanbûl de hate weşandin.Di sala 1947an de helbestên xwe yên ku di kovaran de weşandi bû di pirtûka "İkindi Üstü" de berhev kir û weşand.Vêya pirtûka wî a yekem bû.Di sala 1951ê de tevlî hevalên xwe li bin navê "Nokta" kovarek derxistin lê tenê heşt hejmar weşandin.
Bi pirtûka xwe ya navê wê "Yerçekimli Karanfil" di sala 1958an de Xelata Helbestê ya Yeditepe; di sala 1977an de bi pirtûka xwe ya navê wê "Ben Ruhi Bey Nasılım" Xelata TDK'ê û di sala 1982an de bi pirtûka xwe ya "Yeniden" (Ji nû ve) xelata Sedat Simavî girt.
"Kî ne em?" navê straneke Şivan Perwer e. Gotin bi îzna Cegerxwîn ji aliyê Şivan Perwer ve hatiye guhartin.
Helbesta orjînal Kî me ez? bû û Cegerxwîn nivîsandî bû. Piştre, Şivan Perwer ji bo gotina wek kulam an jî wek gotar vê helbestê guhart.
Peyvên "Kî ne em?".
Hey hey hey kî ne em?
Îro ji Lor û Kelhor û Kurmanc
Ji dest xwe berdan ew text û ew tac
Hinek bûn axa, hinek jên bûn beg
Bûne paşverû, bi tizbî û xişt
Ta ku dijmin şikand li me ser û pişt,
Me dan bin lingan dewlet û hebûn,
Bûn dijminên hev perçe perçe bûn
Jar û perîşan kete bin destan!
Yek carna bi hêz serê xwe rakirin
Li vî erdî tovên jiyanê hatiye çandin
Ronahî dike rojê li welat hiltîne
Her wekên Kawa li ser xwe pêk tîne
Ji xewa dîlî şiyar bûn niha
Ji tev de jin û mêr
Kurê Guhderz û Salar û Rustem,
Kurê Sêrgoh û Ferhad û Deysem.
Divên bi şêwrê, lê ew qebûl nakî
Divên biratî, lê ew qebûl nakî
Kî ne em, kî ne em, kî ne em…
Ji bo mirovan em tev dost û yar
Nûyê Duwem (bi tirkî: "İkinci Yeni"), rewteka helbesta tirkî ku di derdora 1950yan de ji aliyê helbestvan Cemal Sureya, Edip Cansever, Turgut Uyar, İlhan Berk û Ece Ayhan ve hatiye destpêxistin.
Li dijî Herka Garîp û li dijî Berrahiya Civakî ava bû ye.
Li gorî Nûyê Duwem, helbest ji bo helbestê dihê nivisandin. Civak û pêwendiyên civakê nav hedefên wê de tune ne. Rastî, bûyer û qalkirina çîrokan ne karê helbestê ye. Ji ber vê yekê jî wate ji helbestê avêtine û bi zimanekî girtî û ji fêhmê gel pirr dûr nivîsandine.
Valahî yan feza yan jî spaş (bi înglîzî: "Space") berfirehiyeke bêsinor e ku xwedî sê rehend e (dirêjahî, pehnahî, bilindahî) û cih û aliyê wê rêjeyî ye. Tiştan û bûyeran di valagehê de diqewmin. Di fîzîkê de peyda kirina pênasa valagehê gelek dijware, ji ber ku ewê nikare ji aliyê tiştên din ve bêt ravekirin. Bi wateyeke din, ev dem tu tişt ji valagehê bingehî tir nîne.
Ozkan Mert (z. 21'ê kewçêrê 1944, Erzirom), helbestvanekî tirk e.
Helbestek ji Ozkan Mert.
deynê wê tune ye ji kesî re,
Vladîmîr Vladîmîrovîç Mayakovskî (bi rûsî: Влади́мир Влади́мирович Маяко́вский) yan jî Vladîmîr Mayakovskî (z. 19'ê tîrmehê 1893 – m. 14ê nîsanê 1930), helbestvanekî rûs e.
Di helbestê de pêşengekî herka futurîzmê ye. Di sala 1930î de bi debançê xwe kuştiye. Helbestên wî yên li ser delala wî Lîlî Brîk gelek navdar in.
Bilindahî (bi Ingilîzî: "Height") endazeya stûnkiya dûrahî e.
Di matematîkê de.
Bilindahî wekî rehendê sêyemîn pênas dibe (ewên din: dirêjahî û pehnahî).
Ernst Tremel zimannasekî alman e. Pisporê Zimanê hindî ye. Xebatên wî ser zimanê kurdî jî gelek heye.
Di malpera Ernst Tremel de gelek agahî ser alfabeyên kurdî, klavye û fontên kurdî hene.
Guillaume Apollinaire (26ê tebaxa 1880 Roma, Îtalya - 9ê kanûna pêşîn a 1918 Parîs, Fransa) Helbestvan û Rexnegîrê Fransî ku bi eslê xwe îtalyan e. Nûnerê herka kubîzm, dadaîzm, surrealîzm a ku di serê sedsala 20î de dest pê kirine. Û navbavikê surrealîzmê û orfîzmê ye.
Navê wî yê rastî Wilhelm Apollinaris de Kostrowitsky e, di sala 1880 de li Romayê çêbû ye, bavê wî îtalyan, dêya wî polonî ye. Li Collège Saint-Charlesa ku li Monacoyê ye hîndekarîya franskî dît. Di 1902an de li Parîsê bicîbû. Li Cannes û li Niceyê li çend dibistanan hindekariya xwe domand. Di 1903'yan de kovara ku navê wê "Le Festin d'Esope" ye derxist.
Li Fransayê bi Pablo Picasso û bi André Derain re hevnasînek wî pêk hat. Çû Rhinelanda Elmanyayê û li wêderê demekê mamostetî kir. Di van salan de helbestên wî di nav helbesta fransî ya nûjen de cî digirt.
Di salên pêş de kubîzma ku di wêneyê de dest pê kiribû wî di wêjeyê de nexasim di helbestê debikaranî û bi hawî jî surrealîzm jî pejirand.
Nivîsên xwe yên di warê lêkolînê de yekem û helbestên xwe tevlî gravurên hinek wênesazan weşand. Di sala 1913an de ji helbesta 15 salên dawî bi navê Alcools neqîneyek weşand.
Ji kubîzmê veqetiya û herka orfîzmê ya ku pêşengiya wê ew bixwe kir pejirand.
Apollinaire, di Şerê Cîhanê yê yekem de ji serê xwe brînek gran girt û di sala 1918an de li Parîsê ji şewbê mir.
AZ yaneyeke holandî ya futbolê ye ya herî navdar e û yek ji tîmên herî serketî yên holandî ye.
Yarîgeha AZê DSB Stadion ye.
FC Unirea Urziceni yaneyeke romanî ya futbolê ye ya herî navdar e û yek ji tîmên herî serketî yên romanî ye.
Yarîgeha Unirea Urziceni ê Stadionul Tineretului ye.
Napoleon Bonaparte, (1769-1821) yek ji mezintirîn serokên Fransayê yên piştî şoreşa sala 1789'an e, ku tamar û çemikên wê di civaka Fransayê de bi cîh kir bû.
Napoleon di 15'ê gelawêja 1769'an ji malbateke îtalî ya xwenedan li girava Korsîkayê hat cîhanê, ligel ku ji mala Bonaparte tu kesî karê leşkeriyê ne kirî bû jî Napoleon di şanzdeh saliya xwe de bû serbaz (ango, "lieutenant"). Bavê wî Carlo parêzer bû, û bi doza serxwebûna Korsîkayê re le bikî bû. lê piştî dagirkirina Korsîkayê ji alî Fransayê ve sala 1768'an û ji ber ku ew bi xwe ji malbateke xwenedan bû, bavê wî tevle arîstokrasiya (torîna) Fransayê bû, û bi bandora wî lawê xwe Napoleon di bin saya keyê Fransayê Louisê XVI'an de li amojgeha leşkerî ya Brienne-le-Château û li École Militaire ya Parîsê xwendin.
Xwendina Napoleon ya supa di sala 1785'an de hêviş bu, û bû serbaz II di beşê gulebaranê di sobara Fransayê de. Piştî ku Şoreşa Fransayê dest pê kir, Napoleon di sala 1791 an de di parêzerên netewî yên Korsîkayê de bû serheng (kolonî), lê piştî ku Korsîkayê serxwebûna xwe leşkere kir, Napoleon ligel malbata xwe revî Fransayê û li wir bû kaptanê hêzeke Fransewî ya ku bajarê Toulonê dorpêç kirî bû, ji ber ku Toulon bi alîkariya gemiyên Brîtanyayê li dijî Komara Fransayê û şoreşa wê derketibû, li wir Napoleon bu şongirê serokê beşê gulebaranê yê ku birîndar ketibû, û karî alîkariya Brîtanyayê bişikanda û herweha karî Toulonê ji nû ve vegerînê bin axatiya Fransayê.
li encama vê serkeftinê de Napoleon hat xelatkirin û diyaroka wî ya leşkerî bilind bû, ango di 24 salîya xwe de bû serheng. Di sala 1795'an de Napoleon serpêçîk li hember desthilata şoreşî li Parîsê talankir, û pê re ji Joséphine de Beauharnais zewicî, ya ku yek ji jinebiyên qinareyê (giyotîn) û diya do zarokan bû.
Bargehên Dest pêk ê.
Di sala 1796'an de Napoleon bû serokê sobara Fransayê li Îtalyayê, û gelek generalên austrî ligel hijmareke mezin ji leşkerên wan şikandin, heya Austriya mecbûr ma ku aşitiyê ji Napoleon bixwaze, lewra peymana Campo Formio hat morkirin, ya ku ji mercên wê hemî herêmên ji aliyê Fransayê ve hatibûn dagirtin bidest wê de bimînin.
Li bakurê Îtalyayê Napoleon keyaniya Cisalpine ya ku paşê bi navê Îtalyan hat naskirin afirand, û ji bo xurtkirina cihê xwe li Fransayê Napoleon bi milyonan gencîneyên şer şandin Parîsê.
Di sala 1798'an de, û di gavekê armanca xwe asteng û larkirina bazirganiya Brîtaniyayê ya bi rojhilat re, Napoleon bargeyeke derî rêkir Misirê, ya ku wê demê di bin destê Osmaniyan de bû û karî ew dagirta; lê serkeftina Napoleon pir dirêj nekir, çimkî piştî demeke kurt gemiyên brîtanî di bin serokatîya Nelson de tengava Ebû Qîr dorpêçkirin û karîn gemiyên Fransa tev bişewitandana; lê arîşanên (meneviyên) Nalopeon hîç nizim nebûn ligel ku têkiliyên wî bi hikûmeta navendî re li Fransa qutbûn. Napoleon bi rêya zana û yasanas û lêkolînerên ku bi xwe re anîbûn Misirê pir ezgerî li wir çêkirin, berî her tiştî benîtî û Feudalîzm rakir û dîroka Misira kevnare vekoland, herweha ji cîhanê re yek ji dewlemendtirîn û kevintirîn şaristaniyên mirovantiyê pêşkêşkir.
Pê re Napoleon bargeyek şand Sûriyê ta rê li êrîşên osmaniyan bigire, lê ligel ku bargeya wî binkeftî bu; Napoleon riswatîk mezin gihand Osmaniyan dema ku leşkerên wan bi şêweyekî şermî şikandin, di vê navberê de qompileyek (polt) ji alî Rûsya, Awistiriya û Brîtaniya li dijî Fransa dihat çêkirin.
Rola Napoleon li Fransayê.
Piştî Napoleon nûçeya hevpeymana dijbertiya Fransa bihîst, wî biryar da ku vegere Fransa û general Kléber bû şongirê wî li Misirê. Li Parîsê, Napoleon beşdarî pilanik têkbirina hukûmeta Fransa bu, û ligel hevalan desthilat xist destê xwe. Bi vî şêweyî Napoleon rêjîmekî nû damezirand, û destûra bingehîn ya vî rêjîmî destekî bêsînor da serokê rêjîm, belê ewjî Napoleon bû, yê ku wek konsolê yekemîn hat naskirin. Di sala 1802'an de destûra bingehîn hat dorandin û nivîsa xwe ya nû hêl da Napoleon wek konsol heya mirinê, û di sala 1804'an de ew wek împerator hat binavkirin. Ev guhertin bi terzekî dilxweş ji gelê Fransayê ve dihatin pejirandin.
Di sala 1800'î de, Napoleon cihê xwe xurt kiribu dema ku çiyayên Alpê derbaskiribu û austrî li Marengoyê şikandibûn, pê re peymana aştiya Ewropa ya giştî morkir, ya ku çemê Rînê wek sînorên rojhilat yê Fransayê nîşan kir.
Di sala 1801'an de, Napoleon Konkordata (lihevhatina) bi papayê Vatîkanê re jî danîbu, ya ku dilsarî bi dîwara katolîk ya romî re bidawî kiribu, û aramiya hundir ya Fransayê jî parast, piştî helwesta negatîv ya dîwara katolîk ji şoreşa Fransa.
Hemî ezgeriyên ku Napoleon afirandibûn li Fransa hatin pêşwazîkirin, herweha hemî dibistan ketin bin kontrola navendî ya hukûmetê, sîstema dadgehan hêsantir bû, û zagona Fransayê hat standardkirin di Code Napoléon de û şeş zagonên dî yên ku mafên sivîl, azadiya olan û takemafên dî yên ku şoreşa Fransayê vexweribûn parastin.
Şer û vekirinên Napoleon.
Di sala 1803'an de, Brîtaniya bi kiriyarên tund yên Napoleon hat tûjikirin, û di encamê de şer di deryayan de bi Fransa re hat serborîkirin, û piştî do salan Rûsya û Austriya hevpeymanek nû bi Brîtaniya re danîn, lewra Napoleon sêwiranên (pilanên) êrîşkirina Brîtaniya çêkirin û leşkerên xwe berve hêzên rûsî-austrî birêkirin, û ew di cenga Austerlitzê ya 2'ê heyva berçileya sala 1805'an de şikandin.
Di sala 1806'an de, Napoleon keyaniiya Napoliyê dagirt û birayê xwe yê mezin Joseph kir keyê wê, pêre Napoleon Komara Holandê guhart keyaniya Holandê û birayê xwe Louis kir keyê wê, paşê berê xwe da mîrîtiyên almanî û li wir Konfederasiyona Rînê damezirand û xwe kir parêzerê wê.
Terz û kiriyarên Napoleon bihna Prûsya (mîrîtiya almanî ya tev mezin) tengkir, lewra Prûsya berê xwe da Rûsya û vê re hevpeymanek danî bû êrîşkirina konfederasiyona ku Napoleon damezirandî, lê Napoleon herdu leşkerên prûsî û rûsî lipeyhev li cengên Jena, Auerstädt û Friedland pelixandin û peymana Tilsitê bi Aleksanderê I danî, ya ku Napoleon têde Mîrîtiya Prûsya biçûktir kir.
Bo qutkirina têkiliyên Brîtaniya bi Ewropayê re, Napoleon pergalê "sîstema kontînental" damezirand, û bi rêya wê dorpêçek aborî li dijî bazirganiya Brîtaniya bi Ewropayê re danî, û ji ber ku Portûgal û Spanya destekên Brîtaniya bûn, Napoleon di salên 1807'an û 1808'an de ew herdu dagirtin û desthilatiya wan li birayê xwe û xezûrê xwe belavkirin, ango birayê wî Joseph bu keyê Spanyayê û xezûrê wî şona Joseph li Napoliyê girt.
Gelê spanî bi berxwedaneke çekdariya tund pêşwaziya gihîştina Joseph ya Spanyayê kir, vêça hemû serkeftinên Napoleon li wir tiştekî rêjeyî bûn, ango vê berxwedanê ya ku paşê bi navê Şerê Nîvgirava Pîreneyê (an jî "Penînsular") hatibû naskirin, bi alîkariya Brîtaniya ji gerîlayên spanî re pênc salan berdewam kir û 300.000 leşker ligel hejmareke diravî nediyar ji Fransayê daqirtand. Belê ev qamûşa ku pişta împeratoriya Fransayê birîbu, çimkî piştî vê ziyanê Fransa nema karibû xwe ji nû ve wek berê rake ser lingan û hêdî hêdî hemû împeratoriya fransî hilweşiya.
Di sala 1809'an de Napoleon austrî carik dî li Wagramê şikandin û herêmên îlîrî (yên ku niha beşek ji Kroatiya, Serbiya û Bosniya-Herzogovîna ne) xistin nav împeratoriya xwe, pê re dewletokên papayî hilweşandin. Di vê navberê de Napoleon jina xwe Joséphine berda û bi keça împeratorê Austriyayê ji malbata Habsburg Marie Louise duşesa Parmayê ve zewicî, bi vî şêweyî Napoleon malbata xwe bi yek ji kevintirîn malbatên desthilatdar yên li Ewropayê ve girêda.
Armanca Naopleon ji vê girêdanê ew bû ku zarê xwe yê di sala 1811'an de hatibû dinê ji aliyê mîrîtiyên ku wî damezirandibûn ve bê pejirandin. Ligel vê serkeftinê împeratoriya Napoleon jî di wê salê de gihîşt firehtir sînorên xwe, piştî xistina Bremen û Lübeck ligel Holandê nav împeratoriyê.
Rola Napoleon li Ewropayê.
Li keyaniyên ku Napoleon li Ewropa damezirandibû Zagona Napoleonî (bi fransî: "Code Napoléon") hat bikaranîn. Feudalîzm û benîtî hat rakirin, azadiya olan ji bilî Spanya li hemû qiraliyan hat belavkirin. Ji her keyaniyekê re destûrekî bingehîn hat dayîn, têde mafê dengdanê ji mêran re parastî bû, herweha terzê pergalê Fransayê li wan keyaniyan jî belav bû. Bandora ezgeriyên Napoleon li van keyaniyan berdewam kir heya ku gel ji wan bi dûr ket dema ku zordestiya Napleon di komkirina bacan û serbaza leşkerî de diyar bû, lê gelê wan qiraliyan tu carî sûda ji zagonên Napoleon girtine nadarnekirin.
Merivên EHMEQ, timotim behsa berê dikin,
Lê yên aqil, behsa niha dikin.
Vemirandina çira Napoleon.
Di sala 1812'an de, Napoleonê ku hevpeymana xwe bi Alexander I re têkçû, êrîşeke mezin li dijî Rûsyayê destpê kir, lê piştî demeke kurt Napoleon ji wir kişî ji ber ziyanên mezin yên ku gihîştin sobara wî li Moskowê.
Têkçûna Napoleon li Rûsya wêrekiya ewropiyan derxist holê, ango ew li dijî Napoleon bûn yek, lê ligel ku Napoleon bi şêweyekî bêhempa şerê wan kir; ciyawazî di navbera Napoleon û generalên wî de tişkî jênerevbû. Di sala 1814'an de şêwirmendên Napoleon nerazîbûna xwe li hember berdewamiya şer diyarkirin, piştî Ewropiyan berdana Napoleon ya desthilatê ji lawê xwe re nepejirandin, Napoleon ji nişka ve û bi şêweyekî bêmercî desthilat berda û li girava Elba li deryaya Sipî hat koçkirin. Pîreka Napoleon Marie Louise û lawê wî li şon bavê wê împeratorê Austriyayê ketin zîndanê, Napoleon nema ew carik dî dîtin.
Xuyaye ku bihna Napoleon li koçberiyê teng bû, vêça di sala 1815'an de ji girava Elba revî û gihîşt Fransayê. Li Parîsê Napoleon dilê ew leşkerên ku hatibûn wî binçav bikin dizî, û ji nû ve desthilat kir bin destê xwe. Bo dilê hemî xelkê Fransayê ji nû ve dagire, Napoleon destûrekî bingehîn nû û demokratîktir danî, herweha cengînên Napoleon yên Kevin li dor wî kom bûn û desteka xwe jê re diyar kirin.
Napoleon di destpêkê de banga aşitiyê li ewropiyan kir, lê wan li Napoleon wek mirovekê derzagon dinêrîn, ji ber wê banga wî redkirin. Bîhna Napoleon pir tengbû û biryar da ku ewropiyan pêşbike, di encamê de wî bargeheke mezin rêkir Belgiyayê, bargeha ku bi şikestina wî di cenga Waterlooyê 18'ê hezîrana sala 1815'an de hêvişbû. Li Parîsê cemawerê Fransayê li ber Napoleon gerîn ku dest ji şer bernede, lê siyastmedarên fransî desteka xwe ji Napoleon kişandin, lewra Napoleon revî Rochefortê. Li wir Napoleon ji alî serokê hêza brîtanî ya Şerê Waterlooyê, Bellerophon ve hat binçavkirin, û vê care koçberî herêmeke pir dûr bû, ta nikaribe carik dî vegere, herêma koçberiya wî girava Saint Helena li başûrî girsava Atlantîk bû. Napoleon li wir heya mirina xwe di 5'ê gulana sala 1821'ê de ma, pê re bi demekê laşê Napoleon vegerî Fransayê û di goristana Invalidesê de bi aramî razbû.
Rastî Napoleon wek ferezîk leşkerî, siyasî û ezgervanî bi laşê xwe çû, lê ew wek nîşan û sembola jêhatin û wêrekiyê ta roja îro ne tenê di hişê fransiyan de, lê di hişê hemu jiyanê de dijî.
Napoleon, di dema danîna Tacê da, berewajî debên berê ku li merasimê, Pop dihat û taca zêrîn daydida ser împerator, ew bixwe tac danî ser xwe û bi vê yekê da zanîn ku ew bixwe bûye padîšah nek bi ferman û daxwaza Xudê.
Tu car ji yên ku li dijî we ne netirsin
Belke ji yên ku bi we ra ne lê qet newêrin vê yekê bêjin we û ditirsin ku wê bînin zimên, xof bikin.Napoléon Bonaparte
Club Atlético de Madrid S.A.D. yaneyeke spanî ya futbolê ye ya herî navdar e û pênc ji tîmên herî serketî yên spanî ye.
Yarîgeha Atlético de Madridê Vicente Calderón Stadium ye.
Jean-Nicholas-Arthur Rimbaud (20ê çiriya pêşîn 1854- 10ê çiriya paşîn 1891), helbestvanê navdar yê fransî ku li ser jiyana wî fesane hatine hûnandin. Pêşengê herkên sembolizm û surrealizm (serberravanî)ê.
Hîndekariya xwe li Charlevilleyê kir. Bavê wî Frédéric Rimbaud li garnîzona Lyonê sitvanî dikir, dêya wî Vitalie Cuif pîrekek hişk û ji alî olî ve sofî bû. Bavê wî di sala 1860 de dev ji malbata xwe berda û ket garnîzona Grennobleyê, ji ber vê yekê jî Rimbaud ji aliyê dêya xwe ve hatiye mezinkirin. Rimbaud, xwediyê karakterekî acis û serhildêr bû, piştî demekê li dijî malbata xwe û li dijî destûrên olî û ehlaqî derket. Di 1870an de mamosteyê retorîkê Georges Izambard jêhatîbûna wî ya li ser wêjeyê fêhmkir û wî teşwîqî nivîsandinê kir.
Bûyerên 1870-71ê bûn sedemê şiyarbûna hestên wî yên serhildêr ku ji zarokatiyê ve di nav dilê wî bi tundî cîh digirtin. Piştî şer destpêkir reviya Parîsê, lê di rê de ji ber ku bê destûr rêwîtî dikir hatiye girtin. Ji aliyê Georges Izambard ve hatiye xelaskirin û bi hev re dîsa vegeriyan Charlevilleyê. Di îlona 1971ê de li ser vexwendina hevalê wî yê nameyan helbestvan Paul Verlaine dîsa çû Parîsê. Li mala wî ma. Li Qehwên Parîsê yên navdar tevlî guftugoyên li ser huner û siyaseta wê demê dibe û absintê vedixwe û efyûnê
dikişîne. Jiserxweçûna wî gihaşt kertikek werê heyta çû li dîwarê dêrê "ji Xwedê re mirin" nivîsand.
Di tîrmeha 1872an de tevlî Verlaine Parîs terikand û bi hev re li Belçika û Elmanyayê jiyanek gerrok û beradayî jiyan. Di vê navbênê de gelek helbest nivîsand ku giş dawiyê li bin navê "Illuminations" hatin weşandin.
Di 1873an de li Brukselê Rimbaud,ji aliyê dostê xwe Verlain ve bi guleyek debançeyê ji zendika xwe hatiye brîndar kirin. Verlaine, ketibû rêya olî û dixwest Rimbaud jî wek wî bawerî Xwedê bike. Piştî vê bûyerê ji hev dûr bûn û piştî hevdîtinek din di 1975an de
li Stuttgartê jî heyta dawiya temenê xwe hev nema(hew) dîtin.
Gora Arthur Rimbaud li Charlevilleyê (Fransa)
'de Rîmbaud pirtûka xwe ya navê wê "Une Saison en enfer" (Di Dojehê de Demsalek) ku têde helbestên qala gişê dînîtî û beradahiyên xwe dike hebûn, weşand.
Di 1875an de Rimbaud dev ji nivîsandina helbestan berda û dest bi jiyanek bi rêwîtîyan û serpêhatiyan tije kir. Piştî ku vegeriya Ewrûpayê demekê li Awistriya, Îtalya û Elmanyayê ma. Di sala 1877an de tevlî artêşa Holandê bû û çû heyta Cawayê lê pirr derbas nebû ji artêşê reviya. Paşî çû Kîprosê û ji 1880'yî wir ve li Efrîqa yê bi cî bû û li Aden û li Harrar ê dest bi bazirganiya çekan û a mirovan kir; mebesta wî bi frotina çekan di rêyek kin de dewlemendbûn bû. Piştî demekê dewlemnd bû jî. Lê ji ber ku di çoka wî a rastê de girêkek derket, ji bo derman dîtinê mecbûr ma ku vegere Fransa'yê. Çend meh piştî ku li Marsilya yê lingê wî hatiye jêkirin di 10ê çiriya paşîn a 1891an de li Nexweşxaneya Coceptionê ji kangrenê mir.
Le Monde diplomatique (ji aliyê xwendevanên fransî weke "Le Diplo" tê binavkirin) mehnameyeke fransî ye ku li ser anlîz û şîroveyên li ser siyaseta navnetewî û mijarên çandî radiwestê. Hejmara yekê (ya zimanê fransî) di gulana 1954'an bi slogana "dîplomasiya kevn - dîplomasiya nû" derket. Îro tiraja Le Monde diplomatique 300.000 e. Tevlî çapa bi 16 zimanên din (tevlî versyonên înternetê 26) tiraja mehnameyê li seranserê cîhanê derdora 2,2 milyon e.
Di mijdara 2009'an Le Monde diplomatique bi kurdî jî dest bi çapa kir. Le Monde diplomatique kurdî ji aliyê şîrketa IKMG (Independent Kurdish Media Group) tê çapkirin.
Afrîkaans.
Li Afrîka Başûr tevlî kovara Die Vrye Afrikaan.
Almanî.
Çapa almanî ji gulana 1995'an ve tevî rojnama taz her îneya duyem di mehê de bi tiraja 56.000 derdikeve. Lê çapa almanî serbixwe jî derikeve.
Kurdî.
Ji mijdara 2009'an ve Le Monde diplomatique bi herdu zaravên kurdî, kurmancî û soranî, tê çapkirin. Çapa soranî li Başûrê Kurdistanê û çapa kurmancî jî li Ewrûpa tê belavkirin. Tiraja çapa kurmancî 3.000 e.
Lyon Olympique Universitaire yaneyeke fransî ya futbolê ye û ligel Marseille yaneyeke futbolê ya fransîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Lyonê Stade de Gerlandye
Maccabi Haifa Football Club yaneyeke Îsrael ya futbolê ye û ligel Hapoel yaneyeke futbolê ya Îsraelyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Maccabiê Stade Chaban Delmasye
Charles-Pierre Baudelaire (jdb. 9ê nîsana 1821, Parîs - m. 31ê tebaxa 1867, Parîs), rexnegîr û yek ji helbestvanên mezin yên fransî û avakerê helbesta nûjen e.
Ji ber ku dêya wî ya hîn ciwan piştî mirina bavê wî ji nû ve zewiciye, wî zarokahiya xwe li cem bavê xwe yê demarî ku kesekî fêhmê wî pirr kêm û teng bû, pirr dijwar derbas kiriye. Ev jî bandorek mezin li jiyan û li helbestên wî kiriye. Hîn di salên lîseyê helbestên wî bala dorê dikşînin.
Dest bi xwendina hukûkê dike lê hîn 19 salî bûye ji bo ku dest ji wêjeyê berde û jê sar bibe malbata wî, wî didin keştiyek bazirganiyê û diçe heyta Hindistanê.
Piştî vedigere Parîsê di rojnmeyan de dixebite, di sala 1845an de hewldana xwe kuştinê dike lê bi sernakeve; demekê bi siyasetê dixebite, heyta navê wî di nava amadekarê Şoreşa 1848an de jî derbas dibe. Di vê navbênê de rexne û gotarên li ser hunerê diweşîne.
Helbestên Edgar Allan Poe wedigerîne fransî û bi vî hawî jî wî bi fransiyan re cara yekem dide naskirin.
ji ber tawana ku 6 helbestên wî yên ku di "Les Fleurs du Mal" (Kulîlkên êşê) cî digrin mûzir i û carisiyan li Xwedê dikin Baudelaire dihê girtin û mehkûm kirin.
Li jiyana beradayî ya Parîsê nexweşiya frengiyê pê digre û dibe kêşê efyûn û esrarê.
Du salan li Belçîkayê maye. Piştî vegerê felç bû ye û pişt re li Parîsê jiyana xwe ji dest daye.
Baudelaire bandorek mezin li ser helbestvanên nûjen kiriye.
APOEL F.C. yaneyeke yewnanî ya futbolê ye û ligel Olympiakos Nicosia yaneyeke futbolê ya yewnanîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Real Madridê GSP Stadium ye.
Futebol Clube do Porto yaneyeke portûgalî ya futbolê ye û ligel S.L. Benfica yaneyeke futbolê ya portûgalîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Portoê Estádio do Dragão ye.
Michael L. Chyet (z. 1957), mamoste û zimannasekî amerîkayî ye.
Ew fêhristsazê zimanên Rojhilata Navînê Pirtûkxaneya Kongreyê ([https://en.m.wikipedia.org/wiki/Library_of_Congress Library of Congress]) ya Washingtonê ye. Berê ew sernivîserekî bilind bû di Rajeya Kurdî de ya Dengê Amerîkayê û profesorê zimanê kurdî bû li Zanîngeha Parîsê û li Dezgeha Kurdî ya Washingtonê.
Di 2003an de ferhenga Michael Chyet a bi navê Kurdish-English Dictionary Ferhenga kurmancî-inglîzî derket. Di 2020an de jî ferhenga wî ya "Birûskî" bi sê cild hate çapkirin (Ferhenga Birûskî Kurmancî-Înglîzî, A-L, û Ferhenga Birûskî Kurmancî- Înglîzî, M-Z û Ferhenga Birûskî Înglîzî-Kurmancî).
André Breton (jdb. 19ê sibata 1896, Normandiya - m. 28ê îlona 1966, Parîs), helbestvan, nivîskar, rexnegîr û bîrewerê fransî ku pêşengekî herka surrealîzmê (serberravaniyê) ye.
Bijîşkî û psîkyatrî xwendiye. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi riza xwe li nexweşxaneyek leşkerî li nivîngeheke noropsîkiyatrî dixebete. Li vê de, bi Alfred Jarry û Jacques Vaché yên ku li dijî hunera kevneşopîyê bûn re hevnasîna wî çêdibe û gelek di bin bandora ramanên van herdu kesên antîsosyal de dimîne.
Di sala 1919an de bi Louis Aragon û Philippe Soupault re kovarek bi navê "Littérature" (Wêje) derxist. Di vê navbênê de bi Tristan Tzara yê dadavan re ket têkiliyê. Di 1924an de bû pêşengek ji damezinerê Buroya Lêkolîna Surrealîstê. Bi pirtûka xwe ya nav "Les Champs Magnétiques" teknîka nivîsa otomatîk ceriband. Dîsa di vê salê de Manîfestoya Surrealîst nivîsand û bû edîtorê kovara Şoreşa Surrealîst. Di demek kin de li dora wî komek ji hunervanên ciwan weke Philippe Soupault, Louis Aragon, Paul Éluard, René Crevel, Michel Leiris, Benjamin Peret, Antonin Artaud û Robert Desnos çêbû.
Di sala 1927an de bû endamê Partiya Komunîst ya Fransayê. Lê di sala 1933an de jê hat avêtin.
Di pêşengiya Breton de surrealîzm li gişê Ewrûpayê deng veda û bandor li tevê şaxên hunerê kir.Di berhemên vê demê de bi lêpirsînek tund li ser "Qurma hesîneyên mirov û nêrîna bûyerên derdorê ya mirov" hatiye rawestin.
Di 1938an de çû Meksîkayê û li wir bi Troçkî re hevnasîna wî çêbû. Wî û Troçkî bi hev re Manîfestoya ji bo Şoreşa Hunera Azad ("Pour un art révolutionnaire indépendent") nivîsandin. Lê manîfesto li ser navê Breton û Diego Rivera hatiye weşandin.
Ji ber ku ji xebatên Dewleta Fransayê ne memnûn bû 1941ê de li ser navê penaberiyê pêşî çû DYA'ye paşî jî çû Karayîbê.
Breton, di 1946an de vegeriya Parîsê û li dijî kolonyalîzma Fransayê Manîfestoya 121'yan nivîsand. Di vê manîfestoyê de li ser Şerê Rizgarbûna Cezayîrê rawestiya û heyta dawiya temenê xwe jî xebatên xwe li ser vê mjarê domand.
Di sal 1959an de li Spanyayê li ser navê "Homage to Surrealism" pêşangehek damezirand. Di vê pêşangehê de cî da berhemên hunermendên navdar yên wek Salvador Dalí, Joan Miró, Enrique Tábara û Eugenio Granell.
André Breton di 1966an de li Parîsê jiyana xwe ji dest da.
Baran Rizgar an Mehmet F. Önen (1957 Dêrika Çiyayê Mazî) amadekarê ferhengeke kurdî-îngilîzî ye. Ev ferheng û pirtûka bi navê "Uygulamalı Kürtçe Dersleri - Dersên Kurdî" di sala 1993'an de hatin weşandin. Dûre di 1996an de pirtûka xwe ya "Dersên Kurdî bi zimanê Îngîlîzî - Learn Kurdish" amade kir û da weşandin.
Baran Rizgar li gel van berheman bi deh salan li Londonê li xwendegehên fermî û komelan mamostetiya zimanê kurdî kiriye, ji bo nasandin, belavkirin û di saziyên fermî de bicihkirina Kurmancî pêşengî kiriye, û wek encama van xebatên wî yên dûdirêj nuha li Brîtanyayê gelek şaredarî û saziyên dewletê di weşanên xwe de cih didin kurmancî û wergêrên kurmancî pêşkêş dikin.
Rizgar li Dêrika Mêrdînê hat dinyayê. Di sala 1988an de ji Tirkiyê derket û li Brîtanyayê bicih bû.
Sergey Aleksandrovîç Yesenîn an bi kurtî Sergey Yesenîn, carinan Sergey Esenîn jî tê nivîsandin, bi rûsî: Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин (3ê cotmeha 1895, Konstantinovo - 27ê berfanbara 1925, Lenîngrad), helbestvanê lîrîk yê rûs e.
Yesenîn ku jê re "Pûşkînê Nû" dihate gotin, kurê malbatek gundî bû ye. Zarokahiya xwe li mala kalikê xwe li gund derbaskiriye. Di neh saliya xwe de helbesta xwe ya yekem nivîsandiye. Di Heftdeh saliyên xwe de di sala 1912an de ji gundê xwe vediqete û diçê Moskovayê, paşî jî berê xwe dide Lenîngradê. Li herdu bajaran jî bi gelek helbestvan, nivîskar, hunermend û şoreşvanan yên wek Aleksandr Blok, Sergey Gorodetskî, Nîkolay Klyuyev û Andrey Belî re dostanî pêk dihêne.
Di sala 1916an de Yesenîn pirtûka xwe ya helbestan ya yekem bi navê "Rîtûela Mirinê" weşand. Pirtûka wî ji aliyê gel ve pirr bi xweşî dihê pêşwazî kirin û ew dibe helbestvanekî gelek navdar.
Pênc caran zewiciye. Zewaca xwe ya yekem bi Anna Îzryadnova re dike û ji wê kurekî bi navê Yûrî çêdibe. Zewaca xwe ya duwem bi Zinaida Reich re dike û ji vê zewacê jî keç û kurekî wî yên navên wan Tatyana û Kostantîn çêdibin. Di sala 1922an de cara sêwem bi Isadora Duncan ku reqqaseyek DYA'yî bû re kir. Bi saya vê zewacê li Ewropa û DYA'ye digere. Lê ji ber ku Yesenîn zêde bi araqê ve hatiye grêdan vê zewaca wî pirr kin dom kiriye û di sala 1923an de jî vegeriyaye Moskovayê. Heman salê dihê gotin ku zewaca xwe ya çaremîn bi haweyekî ne fermî bi aktrîs Augusta Miklaşevskaya re kiriye. Zewaca xwe ya pêncemîn bi neviya Tolstoy ya ku navê wê Sofia Tolstoy bû ye re kiriye.
Yesenîn dawiya jiyana xwe bi araqxwurî û bi bêpergalî derbasdike. Di 1924an de vedigere gundê xwe.
Di sala 1925an de li Lenîngradê di odeyek otêlekê de piştî ku bi xwîna xwe li dîwar helbesta "bi xatirê te hevalê min" dinivîsîne xwe daldiqîne.
Helbestên wî piştî xwekuştina wî pirtir navdar bûn û ji aliyê gelek muzîkvanan ve hatin bestekirin
Newroz yan jî Cejna Newrozê, cejneke biharê ye ku ji aliyê kurd, gelê Îranî û gelek gelên din ve her sal di roja 21ê adarê de tê pîrozkirin. Cejna Newrozê ji aliyê kurdan ve her sal li gorî bernameyên partî û saziyan, di navbera 10 û 21ê adarê tê pîrozkirin û pîrozbahiyên Newrozê roja 21ê adarê bidawî dibe. Di dîroka kurdan de Newroz weke çîroka vejînê cîh digire. Li gorî mîtolojiya Kawayê Hesinkar, Kawa li dijî serdarê zordest Dehaq serî hil dide û vî serhildanê bi agir dadanê peyama serhildanê ji gelên derdorê re dişîne. Ji wê rojê ve agir dibe nîşaneya sereke ya Cejna Newrozê.
Di zaravayê kirdkî de bi vî awayî "Nava" wek "Newe" û "Roaaca" jî wek "Ruec" hatiye guherîn. Di zaravayê kurmancî û soranî de bi vî awayî "Nava" wek Nû û "Roaca" jî wek "Roc"(j) hatiye guherîn. Lewra di zimanê hînd-ewropî de dengên "z-c-j" bi hev diguherin. Bi maneya xwe jî ev peyv wiha tê watedarkirin: "Roja nû". Hin gel vî wek “sala nû” watedar dikin lê dibe ku tenê ev li gor nirxandina teqwîmî be. Ev peyv pêşî bi du peyvan “"Nava Roaca"” pêk hatiye lê piştre di demeke dirêj de li gor tebîeta zimên û civakê guheriye bûye peyvek; pêşî di pehlewî de "Noroz", piştre di kurdî de bûye Newroz.
Dema îroyîn de Newroz bi taybetî di nav gelên rojhilata navîn de tê pîroz kirin. Ev jî gelek normal e. Lewra çanda gelekî, dema ku rengekê gerdûnî girt, êdî gelên ku wê çandê nêzî xwe dibînin, dipejirînin û li gor zimanê xwe û bîr û baweriyên xwe nav lê dikin û pîroz dikin. Bo mînak Newroz çanda gelê Kurd ên ku ji Medan bigire heya roja îroyîn dewam kiriye û vê cejna xwe ya netewî ji bo gelên din jî pêşkêş kirine.
Taybeta "Roja Nû".
Xêncî wateya roja nû, wateyên din li Newrozê bên barkirin, bawer im piçek ji çand, reng û ruhê wî tê qetandin. Lewra ev wateya han bixwe gelek fireh e. Bi taybetî jî ev şerê başî û nebaşiyê ye. Roja nû baş e û dê her dem roja nebaş bitemirîne. Çimkî roja 21ê Adarê li gor baweriya Newrozê Ehrîmen (nebaşî) li hember Ahûra Mazdayê (başî) têk diçe. Ev tenê di çanda newrozê de sembol in. Çimkî ev dualîte her dem heye, ji ber wî dê newrozê her dem bi vê wateya xwe bidome. Lê dema ku ev mane jê hate sitandin, tu taybetî jê re namîne. Ger ku îsnadê guherîna salê bikin, ew çax dema ku nêrîna teqwîm û demê di civakê de guherî, newroz jî dê biguhere.
Roja nû ji bo Medan (Kurdan): Roja zayînê, roja destpêkeke nû, Roja Xweda(Homa), dîlgirtina şeytên(ehrîmen), girtina heyameke kesîf, destpêk, berxwedan, têkoşîn û roja Azadiyê ye. Piştî van nirxan meriv dikare bibêje destpêka sala nû ye jî.
Çîroka Newrozê.
Di demeke kevn de, li welatê bapîrên kurdan, keyek hebû, navê wî Dehak bû. Dehak, keyekî pir zalim bû. Wî welatê kurdan wêran kir. Di gund û bajaran de mirov nehiştin. Zîndanên wî, ji girtiyan tim dagirtî bûn û celadên wî ji serîbirrînê nediwestiyan.
Dehak bi awayekî ji xwe bawer, tim rûdinişt, zêr û zîv û kevirên buhadar, morîk û mircanên xizna xwe dijmartin, bi hespên xwe yên rewan û esîl serbilind bû û tu kes ji xwe mezintir û di ser xwe re nedidît.
Ji kuştin û wêrankirinê têr nedibû, dixwest deverên hîn firehtir werbigire û talan bike.
– Ji ber vê êşa dijwar xew nakeve çavên min. Zû ji min re dermanekî peyda bikin; yan na ez ê serê we tevan jê bikim!
– Hûn çi bêçare li ser min rawestiyane! Zû dermanekî bidin min. Ez peritîm, şewitîm! Hûn tebîb û bijîjkên herî baş û şahreza ne. Ma hûn derman peyda nekin dê kî peyda bike?
– Heta niha birîneke weha min ne dîtiye û ne jî bihîstiye. Lê wa diyare ku mêjiyê teze dikare bibe melhema van birînan.
Belkî hekîm dixwest xwe ji berpirsiyariyê xelas bike. Lê belê ev pêşniyar ji Dehak re bû sebeb ku ji “mêjiyên teze”, mejiyê zarokan bide ser birîna xwe. Wî emir da ku her roj mejiyên du zarokan bînin, bikin qurbana birînên ser milên wî ku bibûn wek du marên qelişî û dev vekiri. Bi vî awayî, rojê bi mêjiyên du zarokên nûhatî, kulên ser milên Dehak dihatin dermankirin. Lê
carna zarok ji vê belayê dihatin xelas-kirin. Zarokên ku dihatin xelaskirin li şênaya nedihiştin, rêdikirin çiyan, di şikeftan de vedişartin.
Her ku diçû çiya bi mirovên reviyayî tijî dibû. Jiyan di şikeftan de berdewam bû. Ava kanî, dar û ber û fêkiyên çiyan têra jiyana wan dikir.
Demeke dirêj derbas bû. Lê kulên ser milên Dehak bi hev ve nekeliyan. Her ku diçû xerabtir dibûn. Agir ji devê Dehak dibariya. Tirs ketibû dilê her kesî. Dayik û bav, ji tirsa ku kengê dê dor were zarokên wan xew nediket çavên wan. Tu hêzeke ku tiştekî ji Dehak re bibêje tunebû. Ji tirsa zarokên xwe gelek malbatan berê xwe dabûn çiyayên asê. Lê gel nema êdî di şikeftan
Kawa, kurdekî hesinvan bû. Zarokên wî jî ji kulên Dehak re bûbûn qurban. Edî kêr gihabû hestî. Kawa ji tirsa qurbankirina zarokê xwe yê dawî, heval û hogirên xwe yên pêbawer kom kirin û ji wan re behsa zulm û zordariya Dehak kir. Plana kuştina Dehak ji wan re eşkere kir. Her kesî fikir û planên Kawa pejirandin û li benda îşareta wî man. Kawa gotibû gava ku ez Dehak bikujim, ez ê herim ser banê qesra wî agir vêxim. Ku we agir dît, bizanin ku min Dehak kuştiye.
Kawa, ji heval û hogirên xwe re dest bi çêkirina çekan kir û bi dizî li wan belav kirin. Ji xwe re çakûçekî ku mirov pê hesin dikute, çêkir. Gava leşkerên Dehak hatin ku lawê Kawa yê dawî jî
– Hûn herin, ez ê niha, bi destê lawê xwe bigirim û bînim. Ez dixwazim ji bo saxiya padîşahê xwe lawê xwe bi destê xwe bikim qurban û li ber lingên padîşahê xwe deynim.
Gava leşkeran ev xeber gihandin Dehak, kêfa wî hat, şa bû û çavên wî ma li riya Kawa. Kawa, çakûçê xwe kir destê xwe, lawê xwe girt û berê xwe da qesrê. Gava gihaşt ber derî, leşkeran dergeh jê re vekir. Kawa, raste rast berê xwe da şahnişînê ku text lê vegirtî û Dehak li ser rûniştî bû.
– Tu qehremanekî bê hempa yî, tu nîşana fedakariyê yî. Bijî!
Kawa, piştî gotinên Dehak, bêtir nêzîkî wî bû. Bi çengê lawê xwe girt û bir li ber piyên wî dirêj kir. Kawa çakûçê xwe bilind kir. Lê li şûna ku li serê lawê xwe bide, bi hemû hêz û hêla xwe daweşand serê Dehak. Taca serê wî gindirî. Piraniya leşker û xizmetkarên wî gava dîtin ku Dehak bi rastî mir, kêfa wan hat û yên mayî, ji desthilanînê ketin, teslîm bûn. Kawa bi destê lawê xwe girt û hilkişiya ser banê qesrê û agirekî gurr li wir dada. Dema heval û hogirên Kawa çav li êgir ketin, wan jî dest pê kir û êrîş anîn ser qesrê, leşker û hevalbendên Dehak yên mayî dîl girtin, yên teslîm nebûn jî kuştin. Gava gelê li çiyê jî agirê azadiyê dîtin, fêm kirin ku plana Kawa bi ser ketiye. Dehak hate kuştin û dawiya zordariyê hat. Wan jî li ser çiyan agirê azadiyê pêxist.
Belê wê êvarê ne tenê li çiyan, li her aliyê welêt agir hate dadan. Gel ji deverên asê daket û bi meşaleyan berê xwe da gund û bajarên xwe. Li her aliyên welêt jiyaneke nuh û azad dest pê kir. Roja din, her kesî xemla xwe girêda û li meydanan govend gerandin. Û bi xwarinên xweş li seyrangehan civiyan, kêf û şahî kirin. Ew roj, roja 21ê adarê bû.
Ji wê rojê û bi vir de ye, bi taybetî di nav kurdan de ku her sal roja 21ê adarê wek "Newroz", ango wek cejna yekitî, berxwedan û azadiyê tê pîrozkirin.
Sîstema lîmfe, sîstema lîmfî, an jî koendama lîmfê () sîstema gerê ya duyemîn a laş e. Sîstema gerê ya yekemîn a laş sîstema gera xwînê ye. Gera şileya lîmfê ji mûlûleya lîmfê dest pê dike, ji lûleyên lîmfê, girêyên lîmfê û coyên lîmfê derbas dibe û di lûleya xwînê de bi dawî dibe. Gera lîmfê yek alî ye, şileya limfê ji navbera şaneyan derdikeve, ber bi dil ve diherike. Berevajî sîstema gera xwînê, di sîstema lîmfê de, dil ji bo herika şileya nav lûleyan alîkarî nakê. Anko sîstema gera lîmfê wekî mîna xwînhêneran, bi girjbûna masûlkeyan û bi navbeynkariya derîçeyan, şileya lîmfê ber bi dil ve diherikîne. Şileya lîmfê dawiya dawî di nav guhika rastê ya dil de vala dibe û tevlê xwînê dibe.
Sîstema lîmfê ji lûleyên lîmfe, şileya lîmfê, girêyên lîmfê (lîmfegirê), û endamên lîmfê yên wekî sipil, aloq, rijênê tîmus û mejiyî hestî pêk tê.
Lûleyên lîmfê.
Lûleyên lîmfê û şileya lîmfê
Mûlûleyên lîmfê wekî mîna torek di nav valahiya navbera xaneyan de belavî ne. Serê mûlûleyên lîmfê di nav şileya navbera xaneyan de dirêj dibe. Kotayî ya mûlûleyên lîmfê daxiraw e(girtî ye). Mûlûleya lîmfê ji çînek xaneyên epîtelî(endotelîum) pêk tê. Xaneyên epîtelî li hin beşan de li ser hev qat dibin, bi vî awayê derîçok çê dibin. Şileya şanêyê ji derîçokan (derîçeyên piçûk) derbasî nav mûlûleya lîmfê dibe. Mûlûleyên lîmfê digihîjin hev û tevî hev dibin bi vî awayê lûleyên lîmfê yên hê firehtir çê dibin. Lûleyên lîmfê jî digihîjin hev û wekî coyên(cogên) lîmfê tên binavkirin. Coyên lîmfê jî bi lûleyên xwînê ve girêdayî ne.
Şileya lîmfê.
Şileya lîmfê ji navbera xaneyan tê tovkirin
Xane ji boy berdewamiya jiyana xwe, xurek û oksîjenê ji xwînê digire, herwisa, madeyen paşmayî jî bi navbeynkariya xwînê ji xaneyê tên dûrxistin. Dîwarê mûlûleya xwînê bi parzûna xaneyê ve zeliqî nîn ne. Di navbera dîwarê mûlûleya xwînê, mûlûleya lîmfê û parzûna xaneyê de valahiyek piçûk heye, ev valahî wekî valahiya navbera xaneyan tê binavkirin. Ango gava tiştek ji xwînê diçe nav xaneyan, pêşî ji dîwarê mûlûleya xwînê derbas dibe û dikeve nav valahiya navbera xaneyan, paşê ji vir dikeve nav parzûna xaneyê û derbasî nav sîtoplazmaya xaneyê dibe. Valahiya navbera xaneyan ne vala ye, lê bi şileyek tijî ye. Ev şile wekî şileya şaneyê an jî şileya navbera xaneyan tê binavkirin. Çavkaniya şileya şaneyê plazmaya xwînê ye. Sîstema lîmfê şileya şaneyê ji derdora xane û şaneyan tov dike û cardin tevlî xwînê dike. Carek şileya şaneyê ket nav mûlûelya lîmfê, êdî wekî ” lîmf” an jî “şileya lîmfê” bi nav dibe. Lîmf ji av, mîneral, asîdên amînî, glukoz û lîpîd pêk tê. Li gel van madeyan, di nav lîmfê de xirokên spî jî heye. Lê di nav lîmfê de xirokên sor, perikên xwînê û proteînên gir tune ye.
lîmfegirê.
Girêya lîmfê an jî lîmfegirê (;) pêkhateya sîstema lîmfê ye û li tevahiya laş de belavî ye. Bi taybetî li stû, binçeng, berran û çokan da hejmara lîmfegireyan zêde ye. Teşeya girêya lîmfê dişibe gurçikan. Hemû lîmfegirê bi lûleyên lîmfê ve bi hev re girêdayî ne. Lîmfegirê gelek xaneyên xiroka spî lixwe digire. Lîmfosîta B, lîmfosîta T, xaneyên hellûşênera gewre û xaneyên plazma di nav lîmfegirê de li dij hokarên nexweşiyê kar dikin. Lîmfegirê şileya lîmfê parzûn dike, hokarên nexweşiyê yên wekî vîrus û bakterîyan ji şileya lîmfê dûr dixe. Gava mirov diçe nexweşxaneyê, bizîşk bi çav û dest kontrola lîmfegirêyên stû an jî yên binçeng dike. Hin caran dibe ku ji ber tûşbûyîna hokarên nexweşiyê an jî ji ber şêrpenceyê girêyên lîmfê biwerime.
Sipil.
Li nav gel de ev lebat wekî fatareşk,xalxalk jî tê nasîn. Lê di zanista zîndezaniyê(biyolojî) de navê vê endamê sipil e (;). Sipil bi sîstema gera xwînê û bi sîstema bergiriyê ve tekîldar e. Sipil xirokên sor enbar dike, Xaneyên xwînê yên di kotayiya jiyana xwe de ne, li sipil tên hilweşandin. Herwiha sipil dijeten berhem dike û bergiriya laş dirûst dike. Korpele(dergûşa hîn di zikê dayika xwe de) hetanê pênc mehî li sipil xirokên sor û xirokên spî berhem dike, sipila korpele, piştî pênc mehî karê berhemanîna xaneyên xwînê radiwestîne, edî moxê hestî dest bi çêkirina xaneyên xwînê dike. Sipil endama(organ) herî gewrê ya sîstema lîmfê ye.
Aloq.
Her wekî hemû endamên lîmfê, aloq jî ji boy sîstema bergiriyê li dij hokarên nexweşiyê alîkariya parastina laş dikin. Aloq di gewriya (qirik) mîrov de li ser dîwarê daqurtokê de bi awayek bazinî rêzbûyî ne. Aloq di laşê mirov de sê cot in; aloqên esmanê dev, aloqên zîmanê û aloqên daqurtokê (adenoîd). Xwarin û vexwarin dema ji dev derbasê daqurtokê dibe, aloq bakterî û vîrusan ji nav xurekan parzûn dike. Dibe ku hin hokarên nexweşiyê bi henase (bihn) wergirtinê, ji poz derbasê nav laş bibe, vê gavê aloq, vîrus û bakteriyên nav hewayê jî digirin. Xirokên spî yên aloqan li dij hokarên nexweşiyê dijaten berhem dikin. Hin caran dibe ku bergiriya laşê mirov lawaz be, di rewşek wisa de aloq bi dabînkirina bergiriyê de bisernakevin, û diwerimin. Werimiya aloqan wekî aloqkulî bi nav dibe.
Tîmus.
Tîmus endama sîstema lîmfê ye û alikariya bergiriya laş dike. Ji bilî vî, tîmus hormon jî berhem dike, loma tîmus wek endamekî sîstema korrijên (hormon) jî tê hesîbandin. Her wekî mîna hemû xaneyên xwînê, lîmfexane (lîmfosît) jî di moxê hestî yê sor de tê berhemkirin. Lîmfexaneyên li moxê hestî de berhembûyî bi navbeynkariya xwînê, xwe digihînin tîmusê. Peresandin û geşbûna lîmfexaneyan li tîmusê pêk tê. Gava di nav tîmusê de gihîştina lîmfexaneyan diqede, êdî lîmfexane wekî lîmfosîta T an jî xaneya T bi nav dibe. Lîmfosîtên T, şane û xaneyên laş nas dikin, lê li hember xaneyên biyanî û dijepeydakeran bertek nîşan didin. Di laşê dergûşan û zarokan de tîmus gewre ye, bi salên ciwantiyê hê gewretir dibe. Tîmusa mirovên têgihîştî her diçe diquncise û biçûk dibe. Tîmus herî zêde di salên zarokatiyê û ciwaniyê de çalak e.
Moxê hestî.
Moxê hestî an jî mejiyê hestî şaneyek nerm e û dişibe jelatînê. Hestiyên pahn ên wekî hestiyên kilox (hestiyên serê mirov), hestiyên hevzê (pelvîs), û hestiyê perasûbend (hestiyê singê), moxê hestî lixwe digirin. Her wiha hestiyên birrbirre û hestiyên dirêj ên wekî hestiyên ran (femur), hestiyên perasû û hestiyên pazû (humerus) jî moxê hestî lixwe digirin. Li nav hestiyên mirov de du cureyî moxê hestî heye, moxê sor û moxê zer. Moxê zer ê hestiyan gelek xaneyên çewrî lixwe digire, rengê wî ji ber xaneyên çewrî zer e. Di moxê sor de xaneyên bineratî () heye, bi dabeşbûn û guherîna van xaneyan, xaneyên xwînê û yên lîmfê tên çêkirin. Xirokên spî û xaneyên lîmfê (lîmfexane) bergiriya laş rêk dixin, loma moxê hestî wekî endamekî sereke ya sîstema lîmfê tê binavkirin.
Xwîn an jî xûn'", yek ji şaneyên laşê mirov e. Laşê mirov gelek cureyên şane lixwe digire, lê ji vana, şaneya xwîn yekane şane yê ko şile ye. Xaneyên xwînê di nav plazmaya şile de cih digirin, ango derdora xaneyên xwînê ji madeyek şile pêk tê, loma, şaneya xwîn ne req e lê şilemenî ye.
Pêkhateya xwînê.
Laşê mirovên gihîştî bi qasî 5-6 lître xwîn lixwe digire. Şaneya xwînê ji du beşan pêk tê, xaneyên xwînê û plazma. %45 ê xwînê ji xaneyan,% 55 ê qebareya xwînê jî ji plazmayê(Xwînav) çêbûyî ye.
Xaneyên xwînê.
Xiroka sor, xiroka spî û perikên xwînê sê cureyên xaneyên xwînê ne. Moxê sor a hestî ji bo hemû xaneyên xwînê re çavkaniyê. Ango xaneyên xwînê di moxê hestî de tên berhmekirin.
Xiroka Sor(Erîtrosît).
Di nav xwînê de xaneyên herî zêde xirokên sor,ango xaneyên sor ên xwînê ye. Karê sereke yê van xaneyan guhestina oksîjen û karbona dîoksîdê ye. Şêweya(şiklê) xirokên sor, şêweya xepleyî ye. Rûyên xirokên sor bi herdu aliyan ve rûçal in. Bi vî awayê rûyê xaneyê hê firehtir dibe û guhestina oksîjen hêsantir dibe. Xirokên sor yên mirov, ne xaneyên asayî ne. Erîtrosîtên gihîştî, tu endamok û navik lixwe nagirin. Bi vî rewşa xwe xirokên sor ji xaneyê pirtir dişibin kisikokan. Xirokên sor proteînek gogî lixwe digirin. Navê vî proteînê, hemoglobîn e. Ji ber ko navik, mîtokondrî û endamokên din tune ne, di nav xirokên sor de ji bohemoglobînê gelek cih dimîne. Di nav her xaneyek xiroka sor de bi qasî 250 milyon molekulên hemoglobînê heye. Her molekulek hemoglobînê, 4 molekul oksîjen lixwe girê dide û ji pişikan diguhezîne xaneyên laş. Li ser parzûna xaneyên xirokên sor de molekulên glîkoproteîn û glîkolîpîd hene, van molekulan, komela xwîna mirov diyar dikin. Di moxê sor a hestiyê mirovên gihîştî de her çirkeyek (seniyekî) de bi qasî 2400000 xirokên sor tê çêkirin, her wisa her çirke ewqas xirokên sor jî tên hilweşandin. Temenê xirokên sor derdora 120 roj e. Xaneyên neçalak ji aliyê xirokên spî ve tên hilweşandin, hin beşên xirokên sor di kezeb û sipil de tê enbarkirin. Di nav 1 mm3 (mîkrolître) xwînê de bi qasî 5-6 milyon xirokên sor heye. Eger ji ber hin sedeman hejmara xirokên sor kêm bibe, mirov bi nexweşiya kêmxwînê dikeve. Navê din a kêmxwînê anemî ye.
Xiroka spî.
Lêkosît, xaneya spî ya xwînê an jî xiroka spî navê cureyekî xaneyên xwînê ye. Bi Îngilîzî wekî “"white blood cel"l”(WBC) bi nav dibe. Xirokên spî li dij hokarên nexweşiyê, bergiriya laş dirûst (ava) dikin. Xirokên spî jî wekî mîna xirokên sor li moxê hestî de çê dibin. Di nav xwînê de hejmara xirokên spî li gor xirokên sor gelek hindik e. Di nav 1 mm3 (mîkrolître) xwînê de bi qasî 5-10 hezar xirokên spî heye. Xirokên spî ji xirokên sor girtir in. Xirokên spî xwediyê navik û endamok in. Temenê piraniya xirokên spî ji xirokên sor kintir e. Bi gelemperî temenê lêkosîtan ji hefteyek kêmtir e. Dibe ko dema nexweşiyê de temenê hin lêkosîtan ji rojek kintir be. Xirokên sor li nav xwînê de, li gor gera xwînê cih diguherin. Lê xirokên spî hem li nav xwînê hem jî li derveyî xwînê, di navbera xaneyan de bi awayekî çalak li hemû beşên laş de tevdigerin. Bi vî awayê li kîjan beşê laş de birîn an jî hokarên nexweşiyê hebe, xirokên spî xwe digihînin wê derê û li hember hokarên nexweşiyê bergirî dabîn dikin. Ne yek, lê pênc cureyên xirokên spî heye. Navê vana;Nêtrofîl, Êzonofîl, Bazofîl, Monosît û Lîmfosît e. Lîmfosît jî sê cure ne, lîmfexaneya B (xaneya B) û lîmfexaneya T (xaneya T) û kujerexaneya sirûştî. Li gor hebûn an jî tunebûna danikên(hebikên) nav sîtoplazmayê, du komên sereke yên xiroka spî heye. Koma yekem wekî xirokên spî yên danikî, a duyem jî wekî xirokên spî yên bêdanik tê navkirin. Hemû beşên xaneyê di bin mikroskopê de xuya nabe. Ji bo dîtîna endamok û madeyên nav sîtoplazmayê, divê xane di nav hin boyax(madeyen rengdan) de bê rengkirin. Eger madeye rengdan li ser xaneyên Nêtrofîl, Bazofîl û Êzonofîlê bê dilopkirin, di nav sîtoplazmayê van xaneyan de gelek hebikên danikî xuya dibe loma ev xaneyan wekî xirokên spî yên danikî tê navkirin. Di nav sîtoplazmayê xaneyên Monosît û Lîmfexaneyan de hejmara hebikan gelek kêm e, loma van xaneyan wekî xirokên spî yên bêdanik tên bi navkirin.
Nêtrofîl.
Di nav xirokên spî de nêtrofîl bi hejmara herî zêde ye. % 50-70 yê xirokên spî ji nêtrofîlan pêk tê. Danikên nêtrofîlê herî baş bi boyaxên nêtar(ne asîdî ne jî bazî) de xuya dibin, loma ev cureya xiroka spî ya danikî, wekî nêtrofîl tê navkirin. Di xaneya nêtrofîla asayî de navik ji du heta pênc loban pêk tê, lê lobên navika nêtrofîla pîr, dibe ko ji pêncan pirtir be. Hin bakterî mirov tûşî nexweşiyê dikin. Dema di laşê mirov de bakterîyên hokarê nexweşiyê peyda dibê, pêşî nêtrofîl erîşê bakteriyan dike. Danikên nêtrofîlê gelek lîzozom, enzîmên herisînê û hîdrojena peroksîd(H2O2) lixwe digirin. Nêtrofîl bi fagosîtozê bakteriyan dadiqurtîne, paşê di nav sîtoplazmaya xwe de bi enzîmên herisînê bakteriyan têkdişkîne.
Bergiriya nêtrofîlê ya li dij bakteriyan
1.Li ser parzûna xaneya Xiroka spî(Nêtrofîl) de hin wergir hene. Nêtrofîl bi alîkariya van wergiran ji hebûna bakteriyê (dijepeydaker) haydar dibe. Dema bakterî bi wergiran re ket têkili(temas)yê, ev beşa parzûnê ber bi sîtoplazmayê ve tê kişandin.
2.Bakterî bi parzûnê tê dorpêçkirin, ev kîsik wekî fagozom tê navkirin. Lîzozomên nêtrofîlê xwe bi fagozomê ve dizeliqînin, ev pêkhate wekî fagolîzozom tê navkirin. Lîzozom, enzîmên herisînê berdide ser bakteriyê.
3.Enzîm bakteriyê perçe dikin. Bi têkşikandina bakteriyan, hin madeyên bikêr û bêkêr çê dibe. Madeyên bêkêr bi egzosîtozê ji nêtrofîlê tên avêtin.
Êzonofîl.
% 2-4 ê xirokên spî ji êzonofîlan pêk tê. Boyaxêk asîdî ya bi navê êozîn(eosin) rengê sor-porteqalî dide danikên êzonofîlê. Êzonofîl navê xwe ji vî boyaxê digire. Navika êzonofîlê du an jî sê lobî ye. Danikên êzonofîlê molekulên dijhîstamîn(antîhîstamîn) lixwe digirin. Hin danikên nêtrofîlê li dij kurmên mişexwer(parazîtî), molekulên jehrî(toksît) lixwe digirin. Kurmên mişexwer bi gelemperî ji ber xwarina xurekên nepijiyayî ve dikeve nav laş. Loma heke di nav xwînê de hejmara êzonofîlan ji hejmara asayî zêdetir be, ev rewş nîşaneya kulbûnî, alerjî an jî di nav laş de hebûna kurmên mişexwer e.
Bazofîl.
Di nav laş de, xiroka spî ya herî hindik bazofîl e. Rêjeya bazofîl di nav lêkosîtan de ji %1ê kêmtir e. Herî baş boyaxên alkalîn(bazî) renk dide danikên bazofîlê. Danikên bazofîlê gir in, bi boyaxê rengê şîna tarî an jî mor digirin. Bi gelemperî hejmara bazofîlan dema kulbûniyê û alerjîbûniyê de gelek zêde dibe. Danikên bazofîlê hîstamîn derdidin. Hîstamîn madeyek kîmyayî ye, alikariyê sîstema bergiriyê dike Lûleyên xwînê ji ber hîstamînê sist û fire dibin, bi vî awayê xirokên spî bi hesanî ji xwînê derbasê nav şaneya kulbûyî dibin û li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dikin. Her wisa bazofîl heparîn jî berhem dikin. Heparîn rê li ber meyîna xwînê ya nav lûleyan digire. Bazafîl di sala 1879 de ji aliyê bijîşkê Alman Paul Ehrich ve hate vedîtin.
Xirokên spî yên bêdanik.
Xaneyên monosît û lîmfexane du cureyên xirokên spî yên bêdanik in. Danikên van xaneyan ji yê xaneyên danikî kêmtir û hûriktir in. Navika lêkosîtên bêdanik yek lobî û gewre ye.
Monosît.
Xaneya herî gewre ya xirokên spî monosît e. Monosît, navikek gewre û bêlobî lixwe digire. Şiklê navika monosîtê dişibe şiklê gurçikê. Eger monosît ji xwîna nav lûleyan derkeve derve û di nav şaneyan de bicivire (geş bibibe), ev xane wekî xaneya makrofaj tê navkirin. Xaneyen makrofaj bi fagosîtozê bakterî û hokarên nexweşiyê digire nav xwe û li nav xaneyê de hildiweşîne. Hin xaneyên monosît jî di nav şaneyanda dibin xaneyên dendirîdî. Xaneyên dendirîdî bi gelemperî li şaneyên çerm, pişik û rûviyan de bergiriya laş dikin.
Lîmfexane (Lîmfosît).
Lîmfexane jî wek mîna xirokên spî yên din li moxê hestî de tê çêkirin. Lê xaneyên lîmfe, li şaneya lîmfê de, li girê lîmfê de dabeş dibin û zêde dibin. Di xwînê de xaneyên herî zêde yên xirokê spî, nêtrofîl in. Lîmfosît xaneyên duyem ên herî zêde yên lêkosîtan e.% 20-30 yê xirokên spî ji lîmfexaneyan pêk tê. Sê komên sereke yên lîmfexaneyan heye Xaneya B(Lîmfexaneya B), Xaneya T (lîmfexaneya T) û kujerexaneya sirûştî. Xaneya kujera sirûştî lîmfexaneya herî gewre ye. Heke di xwînê de asta rêjeya lîmfexaneyan ji ya asayî pir zêdetir be, dibe ko ev rewş nîşana hin cureyên şêrpence an jî ji ber nexweşiyek vîrusî be.
Perikên xwînê.
Perikên xwînê ji xaneyên gewre (megakaryosît) çê dibin
Perikên xwînê wekî trombosît jî tê navkirin. Bi gelemperî perikên xwînê wekî cureyek ji xaneyên xwînê tê hesibandin. Bi Yewnanî trombos “meyîn”, kytos jî bi wateya “xane” tê bikaranîn. Lê bi eslê xwe perikên xwînê xane nîn in. Trombosît pirtikên sîtoplazmaya xanêyên gewre(megakaryosît) yên moxê hestî ne. Li moxê hestî de xaneyên gewre (megakaryotîs) perçe dibin. Ji sîtoplazma û hin lebatokên van xaneyan perikên xwînê çê dibin. Perikên xwînê bênavik in. Temenê perikên xwînê 7-12 roj e. Trombosîtên pîr an jî yên bêkêr, di sipil û kezebê de tên hilweşandin. Mîkrolîtreyek(mm3) xwînê de bi qasî 150-400 hezar perikên xwînê heye. Perikên xwînê ji xirokên sor û xirokên spî hûriktir e. Heke di laş de birînek çê bibe, ziyan digihîje lûleyên xwînê, xwîn ji lûleyên ziyangirtî diherikê derve. Divê rê li ber xwînçûyînê bên girtin, yan na, jiyana mirov dikeve xeterê. Karê serekê yê trombosîtan, meyandina xwînê ye. Xwînmeyîn dema xwînçûnê pêk tê. Hinek ji perikên xwînê li sipil de tê embarkirin. Hin caran ji ber hokarên genetîk(bomaweyî) an jî jiber nebûna proteîna meyînê trombosît karê xwîn meyînê pek nayinin, ev rewş wekî nexweşiya xwînberbûn (hemofîlî) tê navkirin.
Plazmaya xwînê.
Plazmaya xwînê an jî plazma, şileyek bi rengê zer e. Xirokên sor, xirokên spî û perikên xwînê di nav vî şileya zerokî de tên veguhastin. %55 ê xwînê ji plazmayê pêk tê. Ji bilî xaneyên xwînê, plazma gelek madeyên din jî lixwe digire. Proteîn, dijeten, asîdên amînî, glukoz, asîdên çewrî, xwê, îyon, hormon, vîtamîn, av û madeyên paşmayî, yên wekî karbona dîoksîd, amonyak û ure madeyên serekê yên nav plazmayê ne. %90 yê plazmayê av e. Ava xwînê li dîwarê rûviyan ji nav xurekan tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Hinek ava plazmayê jî di nav xaneyan de piştê reaksiyonên kîmyayî, wekî madeya paşmayî çê dibe û tevlê xwînê dibe. Ji bilî avê % 7 ê plazmayê ji proteînan pêk tê. Hinek ji van proteînan her tim di nav plazmayê de digerin û wekî proteînên plazmayê tê navkirin. Rêjeya pH a xwînê bi proteînên plazmayê ve tê rêkxistin. Albumîn, globulîn û fîbrînojen proteînên sereke yên plazmayê ne. Di nava plazmayê de proteîna herî zêde albumîn e. Albumîn di kezebê de tê çêkirin. Albumîn pestoya navbera xwînê û şaneyan rêk dixe. Herwisa di nav xwînê de veguhastina asîdên çewrî, Vîtamîna D, hormona tîroksînê jî bi navbeynkariya albumîn pêk tê. Îyonên metalên wekî sodyum, potasyum û kalsiyumê jî di nav xwînê de bi navbeynkariya albumîn tê veguhastin.
Di nav plazmayê de sê cureyên proteîna globulîn heye. Taybetmendiya van polîpeptîdan ew e ku, her zincîrek polîpeptîdê komeleya hem lixwe digire. Ango hemoglobîn ji çar binebeşan(zincîrên polîpeptîd) pêk tê, di her binebeşê de komeleya hem heye, komeleya hem jî îyona hesin(Fe+2) lixwe digire. Proteînên globîn komeleyên hemê dorpêç dikin.
Hemoglobîn di xaneyên moxê sor a hestî de, ji aliyê mîtokondrî û rîbozoman ve di nav sîtoplazmayê de tê çêkirin. Karê sereke ya hemoglobînê, guhestina oksîjen û karbona dîoksîd e. Her îyonek hesin molekulek oksîjenê bixwe ve girê dide. Ango hemoglobînek dikare 4 molekul oksîjen bixwe ve girê bide. Hemoglobîn li ser xirokên sor e. Xaneyek xiroka sor bi qasî 250-300 mîlyon hemoglobîn lixwe digire. Ango yek xiroka sor dikare ji milyarek pirtir oksîjen biguhezîne. Hemoglobîn li pişikên mirov de bi oksîjenê ve tê girêdan ev rewşa hemoglobînê wekî oksîhemoglobîn bi nav dibe. Rengê oksîhemoglobînê sor e. Hemoglobîna bêoksîjen bi rengê şîn e. Hinek ji karbona dîoksîd ji xaneyan bi navbeynkariya hemoglobînê, ber bi pişikan ve tê guhestin. Pêkhateya hemoglobîn û karbona dîoksîd wekî karbomînohemoglobîn tê navkirin. Molekula hemoglobîn bi qasî 120 roj çalak dimîne, bi mirina xiroka sor, hemoglobîn jî neçalak dibe. Xirokên mirî, di kezeb, sipil an jî li moxê hestî de tê hilweşandin. Beşa proteîn hildiweşe û yeke ya proteîn, ango asîdên amînî çê dibin. Ev asîdên amînî ji boçêkirina xirokên sor yên nû tên bikaranîn. Hesinên nav komeleya hemê di sipil an jî di kezebê de wekî ferritîn tê embarkirin. Di nav plazmaya xwînê de glîkoproteînek bi navê Transferrîn heye, transferrîn ferritînê diguhezîne moxê hestî ko hesinê ferritîn tevlê xirokên sor yên nû bibe. Komeleya hem a bêhesin, perçe dibe û ji komeleya hemê bilirubîn çê dibe. Bilirubîn bi navbeynkariya albumîn(proteîna plazmayê) diçe kezebê. Di kezebê de ji boçêkirina zeravê tê bi kar anîn.
Kêmxwînî.
Eger ji ber hin sedeman di nav xwînê de hejmara xirokên sor kêm bibe, ev rewş wekî kêmxwînî tê navkirin. Navê din a kêmxwînî anemî ye. Zêdetirî 400 cureyên kêmxwînî heye. Ji bokêmxwînî gelek sedem hene. Sedemên serekî yên kêmxwînî;
Eger mêjera hesin di nav laşê mirov de ji asta asayî kêmtir bibe vê gavê bi têra xwe hemoglobîn çê nabe. Ji ber kêmbûna hemoglobînê, di nav xwînê de hejmara xirokên sor nagihîje asta asayî.
Pêdiviya mirova ducanîbûyî hê pirtir bi hesin heye. Korpele(embriyo) ji dayika xwe hesin digire, loma asta rêjeya hesinê laşê ducan dadikeve. Ew jî dibe sedema kêmxwîniyê.
Ji boçêkirina xirokên sor, divê di laşê mirov de bi têra xwe vîtamîna B12, Vîtamîna B9(Asîda folîk) û vîtamîna C hebe. Di laşê mirov de yek ji van vîtamînan kêm be, kêmxwînî rû dide.
Xwînçûna birînan jî dibe sedemê kêmxwînî, wekî mînak birînên gedeyê(made),û yên rûvî ji derve bi çav nayê dîtin, loma dibe ko demek dirêj ji mirov xwîn biçe.
Nexweşiyên wekî şêrpence, AIDS, nexweşiya gurçikan, hejmara xaneyên xwînê kêm dike.
Di destpêka nexweşiyê de nîşanên nexweşiyê hindik in, lê bi pêşveçûna nexweşiyê ve nîşanên ji bokêmxwînî zêde dibin.
Eger hin ji van nîşanan di laşê we de derketiye, divê hûn bi demûdestî serî li nexweşxaneyê bidin.
Mirov bi xurekên rojane jî dikare rê li ber hin cureyên kêmxwîniyê bigire. Kêmxwîniya ji ber kêmasiya hesin û kêm vîtamînî dibe ko bi xurekan baş bibe. Goştê sor, kezeb, sipil gelek hesin lixwe digirin. Riwekên bi rengê keskê tarî wekî mînak brokolî, spînax(îspanax),kelema brûkselê gelek hesin lixwe digirin.
Çavkaniya serekî ya vîtamîna B12 goşt, hêk û şîr e. Bi taybetî goştê sor, kezeb, hêk, pênîr, kakil gelek vîtamîna B12 lixwe digirin. Di nav fasûlî,spînax, porteqal, nan,û findiq de gelek ji vîtamîna B9 heye. Ji nav rûvî de ji bomijandina hesin, pêdivî bi vîtamîna C heye. Ango eger di laşê kesekî de bi têra xwe vîtamîna C tune be, ji xurekan hesin derbasî nav xwînê nabe. Vîtamîna C bi gelemperî di nav mewe û zebzeyan de gelek e.
Kêmxwîniya xaneya dasî.
Şiklê asayî ya xiroka sor gilover e. Ji ber nexweşiyeke bomaweyî di xwîna mirov de xirokên sor ne bi şiklê gilover, lê bi şeweya dasî ne. Ev nexweşî wekî kêmxwîniya xaneya dasî (Sickle cell anemia) tê navkirin. Ji ber şiklê dasî, xirokên sor bi têra xwe hemoglobîn lixwe nagirin, loma veguhestina oksîjenê têra laş nake. Nexweşiya bi navê talasemiya (Thalassemia) jî dibe sedema kêmxwîniyê.
Bijehrêketina karbona monoksîdê.
Eger di pişikan de li gel oksîjenê, karbona monoksîd jî hebe, hemoglobîn ji dewsa oksîjenê, pêşî bi karbona monoksîdê ve girêdan çê dike. Girêdana hemoglobînê bi karbona monoksîdê, ji girêdana oksîjenê zexmtir e. Ev taybetmendiya karbona monoksîdê dibe sedema bijehrêketina karbona monoksîdê. Hin caran mirov ji ber dûmana sobê bijehrê dikeve, sedem karbona monoksîd e.
Zimanê bav û kalan, zimanê dayikê, zimanê maderî, zimanê pêşîn ev ziman e ku zarokên ji dê û bavên xwe hîn û fêr dibin. Peyva "zimanê zikmakî" ne di cîh de ye. Jiber ku zarok di zikê dayika xwe de ziman fêr nabe. Ev yek li gor lêkolînên zanistî jî hatiye pejirandin. Zimanê dayikê, zimanê mirov ji dê û bavên xwe dihilde. Zimanê kurdan ê dayikî zimanê kurdî ye.
îroka zimanê dayikê tê ser ziman. Lê di sedsale 20´an û pêde, ew zimanê dayikê ê mirov ku bi dîrokê ve hatiye pêşketin, bi têgihiştina wê re hat redkirin. Ji dêla zimanê dayikê, gotina "zimanê fermî" hat bicih kirin. Wate wê jî, ew bû ku zimanê rejîma serdest kîjan bû, ew tenê wê bihata fêrkirin û bi wê perwerde bihata dayin.
Roja cîhanî ya zimanê bav û kalan.
Zimanê dayikê, rojek bo bîrhanîn û pîroz kirina wê hatîya kifşkirin. Ji aliyê Neteweyên Yekbûyî (NY) re roja 21'ê sibatê weke "Roja Cîhanî ya Zimanê Dayikê" hatiye erêkirin û pejirandin li giştiya cîhanê. Ew roj, di encama xwepêşandineke li Pakistanê ku ji bo zimanê dayikê ciwanên xwendevan li dardixistin ku li darxistin û di xwepêşandanê de çend ciwan jî hatibûbûne kuştin, di encam de hatiye denezendin.
Roja zimanê dayikê di sala 1999´an de weke roja cîhanî ya zimanê dayikê ji aliyê UNESCO'yê ve hat erêkirin.
Dîroka bûna zimanê dayikê.
Roja zimanê dayikê ji aliyê UNESCO'yê ve hat herê kirin di sale 1999´an de. Di vê rojê de di sale 1952´an de, dema ku ciwanên xwe xwandavan li dijî rejima Pakistanê ku xwepêşandin li dar xistin ku bû ku zimane bengledî weke zimanê dayikê ê wan were kirin xwepêşandin werina li darxistin. Hingî li paytexta Bangladeşê li Dakayê di encama wê xwpêşandinê de, piştre hêzên pakîstanî gûlayan di reşênina li ser xwandavanan û di ancama wê gûla reşandinê de 5 ciwanên xwendavan tên qatil kirin. Piştre jî, Bagladeş dema ku serbixwebûna xwe bidestxist, ev roj weke "roja pakrawanên ziman" hersal pîroz kir. Piştre di sale 1999´an de rayadarên bengladeşî ew roj ji sazîya Unesco a neteweyên yekbûyî re pêşnîyar kirin ku weke roja zimanê dayikê li cihane were herê kirin. Unesco jî ev pêşnîyar nirxand û piştre pejirend û regihand li cihane weke roja zimanê dayikê here kir.
Li Kurdistanê pîrozkirina vê roja zimanê dayikê.
Li Kurdistanê, bo ku zimanê kurdî ji aliyê rejima tirk ve hatiye qedexekirin, êdî ev roj di hersala ku zimanê wan qadaxa bû de pîroz kirin bigirseyî. Bi taybetî di sale 2013´an de, bigirseyî li hemû bajar, navçe û hemû deverên wê hat pîrozkirin. Di aslê wê de, ev roj, weke "roja tekoşîna bo zimanê dayikê" care pêşî Unesco herê kiribû.
Kurd, ev roj, weke roja tekoşîna bo zimanê xwe yê dayikê bi girseyî di vê rojê de xwepêşandinên girrseyî bi milyonan kurdan re li darxistin. Ji xeynî Başûrê Kurdistanê, li piraniya Kurdistanê navê "kurd" û "Kurdistanê" qedexe ye.
Kurdan, bi dirûşma "zimanê me rûmeta me ya", bi dehan xwepêşandin bo ku ew qadaxaya li ser zimanê wan were rakirin li darxistin.
Zimanên dayikê li cîhanê.
Li cihanê, heta niha bi hezaran ziman, ji aliyê rejimên serdest ve hatin tûna kirin û ji dîrokê birin. Li gorî zaneyên UNESCO, tê bawer gotin ku tenê di sedsale me ya ku em têde na û ya berî ya me de, bi hezaran ziman ji ber ku êdî nema hatina bikarhanîn tûna bûna û ji dîrokê çûna.
Li Tirkiye jî, îro, tê gotin ku 29 ziman hê ku ji aliyê mirovan ve tên bikarhanîn. Lê ji wan, tenê çend ziman dikarin bijîn. Hemû zimanên din li ber tûnabûnê na. Li tirkiya, tevî ku gelek ziman dijîn, tenê zimanê tirkî weke zimanê fermî heya û li ser hemû mirovan tê ferz kirin. Ji bilî zimanê tirkî, hemû zimanên din qadaxa ku di beşên jiyanê de werina bikarhanîn li Tirkiye.
Giringiya zimanê bav û kalan.
Dema ku mirov bahsa ziman û dayikê bikê, bêguman, wê gelek tişt hebin ku mirov bêje. Bêja ziman û ya dayikê bi serê xwe ji, her yekê pir watên wan hene û girîngin. Ziman, hebûna mirova. Bê ziman ne jiyan dibe û ne ji pêşketin dibe.
Lê divêt ku mirov vê yekê ji bo zimanê dayikê bêne ser ziman. JI ber ku zimanê dayikê pir girîne. Zimanê dayikê hîme pêşketine mirov çêdike û avadike û dide der bi mirov re. Dema ku mirov bahsa ziman bike, Divêt ku mirov bahs û qanc zanibe ku ziman pir girînge.
Divêt ku mirov di derbarê hebûne wê de baş bi zanebûn bê. Naxasim vêce zimanê dayikê. Iro pir lêkolin ji aliyê lêkolînvanan ve li ser ziman têt kirin. Di hemû lêkolînên ku têne kirin de ji, girîngîye zimanê dayikê derdikeve hole. Mirovekî ne serdestî ziman xwe yê dayikê bê, di serî de temenê xwe û pêşketine windakirya. JI ber vê yekê ji divêt ku mirov baş û qanc li ser zimên birawastê. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku çend dem têve çû û pêşketin mezin derketine hole, êdî wê girîngîtiye zimên wê xwe hê bêhtir bide ber çavan.
Dîroke ziman ku mirov li ser rawastê, divêt ku mirov dîrokeke mezin ya mirovahîye bêne ser ziman. Temenê hebûn û pêşketine dîrokê mirovahiye ji, ziman çêdike. Ji ber vê yekê ziman pir girînge. Ziman, ku mirov bahsa wî kir, divêt ku mirov di du beşan de wê bêne ser ziman. Beşa pêşî, ya axiftinê ku mirov bêjan bi kar têne ya. Ya din ji, beşa bîolojîke. Bêşa biolojikî, hîme ya din çedike. Ji ber vê yekê divêt ku mirov pir gîringiyê bide wê beşe. Mirov, hê ku di zikê dayike xwe de ya, zimên fêr dibe.
Çi ziman, dayike wî zanibe, ew ji wî zimanê dihilde û pê bi pêşdikeve. Hê ku bitik di zikê dayike xwe de ya, dayike wê/wî çi zane û çend bêjan ji zane, hîme wan bi bitikê re çêdibe. Ew hîm ji, piştre, dibe hîmê pêşketine wî. Di vir de divêt ku mirov bêje ku zimanê dayikê zimanê dayikê pir girînge. Bi vê yekê re ku têt gotin bişavtin dijminê mirovahiyê, ne gotineke xalat têt ser ziman. Gotineke rast têt ser ziman. Ji ber ku, bişavtin, mirov ji zamenê dayike mirov dûr dike, bi vê yekê re ji, ji hebûn û pêşketine mirov dûr dike. Zimanê dayikê, divêt ku mirov baş li ser bisekinê. Divêt ku mirov mazin hebûne wê bîne ser ziman. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku ziman, ne tenê ji hinek bêjeyan pêş têt.
Zimanê dayikê û genetîk.
Ji ber ku ziman, wekî din ji, genetîke ji. Divêt ku mirov ji aliyê genetîke ve ji lê meyîzenê. Genetîk, di hundurê beşa xwe ya hucrê de gelek afirandina bi zimên dide çêkirin. Bi vê yekê re, hêjeye ku mirov bêje ku mirovekî ku bitememî hati bişavtinkirin ji, zimanê dayike wî di aslê xwe de di wî de pêşketine xwe pêre berdewam dike. Lê belê, ji ber ku rê nabîne ku xwe bide der, êdî tevlîhevbûn derdikeve hole. Bi vê yekê re, divêt ku mirov aliyê biolojikî girîniye wê bêne ser ziman. Lêkolîn li ser divin. Pêşketinên ji dema iro pêde, bi zêdeyî, yên kînetîkin. Ji ber vê yekê di pêşketinên kînetîkî de zimanê dayikê pir girînge û xwe yê vêneye kifşkirinê ya ji. Ji ber vê yekê ji divêt ku mirov pir li ser bisekinê. Bi vê gotinê re, em girîngiyê ziman dayikê careke dî bênine ser ziman.
Ziman û nasname.
Divêt ku mirov bêje ku ziman, ne tenê weke nasname mirova. Ji xaynî wê yekê ji, hebûn rastiye mirov û pêşketine mirova. Dema ku mirov li pêşketinên mezin dimeyîzene mirov zimanê dayikê di hime wê de dibine. Zanistvanên mazin ji, yên ku heri mazin karîn zimanê dayike xwe bi kar bênin in. Çend ku karin bikar bênin, avçend ji karin biafirênin. Afirandin, di hime xwe de zimanê zikmakî di pareze.
Ku mirov li demên berî demên Neolîtîkê meyîzenê, mirov bibine ku çend ku mafê axiftinê bidest ket, pêşketin û bipêşketin bi rê ve çûyin çêbû. Dîroke zimanê dayikê, bi dîtina xwe re têgihiştinê re dest pê dikê. Piştre, biafirandin bêjeyan re berdewam dike. Piştî wê re ji, bi axiftin, xwandin û nivîsandinê re berdewam dike. Zanistê kurd Êlî Herîrî, pir li ser xweşik axiftinê di sekinê. Piştre yên piştre tên ji, wî fahm dikin û weke wî girîngitiyê didine xweşik axiftinê. Xweşik axiftinê, ew ji rastiyêke mirov dibine. Ji ber vê yekê re girîngiyê didiyê de.
Zimanê dayikê û klasîkên kurd.
Wekî di ji, Êlî Herîrî, di xweşik axiftinê de rastteqinîyeke dibînê. Ji ber vê yekê ji, pir li ser di sekinê. Li gor wî, axiftineke bitêgihiştin û zelal, dîrokeke mirov bixwe ya. Bi vê yekê re li ser di sekinê. Weke wî, yên ku pişt wî re tên weke Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran ji wî girîngitiyê didine axiftinê. Ew bixwe, divêt ku mirov bêje ku zanistvanên zimên ji bûn. Di roja me de, iro pir teknolojî bi pêşketiyê, Bi kar anîne wê ji, dise bi zimanê dayikê ve girêdayî ya. Ku mirov ne serwerî zimanê dayîke xwe bê, wê nikaribe bi tememî wê teknolojiyê ji bikar bêne. Bi teknolojiyê, bi serketin ji, bi zimanê dayikê ve girêdayî ya. Afirandina wê ji bi zimanê dayikê ve girêdayî ya. Bi vê yekê re, ku mirov bêje teknoloji, ji aliyekî ve, encameke zimanzaniyê ya ji, wê ne xalat bê.
Bi vê yekê re, divêt ku mirov li ser girîngiyek din bi sekinê.Ew girîngi ji xalatiyeke ku di ziman têt bi kar anin.Hinek dibêjin, ku mirov dema ku hata dinyê ku mirov bi zimanekî mezin bû, ew ziman wê bê weke zimanê dayike mirov.Ev nêzîkatî, nêzîkatiyeke pir xalata. Ji ber ku ziman, ne tenê bi bêjeyan û bi kar anina wan heya.Bi genetîkê ji heya.Divêt ku ev yek ji, li ber çavan bêt girtin. Mirov, hingî, karê zimanê ku mirov pê mazin bûya, baş bi kar bêne, têde hinek afirndinan ji çêbike.Lê belê wê ev yek, ti carî nebe weke zimanê zikmakî yê dayikê.
Ku mirov bi zimanê dayikê ji mazin bû, hingî ku mirov zimanê xwe bikar anîn, hingî di afirandinê de, zanebûne meye ziman û zanebûne genetike mirov bi hev re dibe yek û di mirov de dibe temenê afirandinan.Ji ber vê yekê zimanê zikmakî pir girînge. Bi vê bêje weke ku di çanda kurdan de ji demên berê heya iro berdewam kiriye, ew rêze li hevberê dayikê divirde em careke di bênine ser ziman û destê dayike xwe maç bikin..Kurdi û dîrokê wê ya bi kurtî..Bi vê yekê re divêt ku mirov hinekî li ser zimanê kurdi ji bisekinêhaya nahaka şîrove ku me kir, hinek xosletên zimanê kurdi ji dide dest.
Zimane kurdî, zimanekî ku pir kevne.Bi pêşketinê xwe ya bi pergal re ne bin deh an pazdeh hezar salî re ya.Her weha xwediyê hebûn û dîrokeke ku kevne.Ji ber vê yekê, divêt ku mirov bêje ku di xwe de gelek pêşketin û pêvajo afirandiya. Her pêvajiye wê, demeke wê ya pêşketinê têne ser ziman.Bi vê yekê re divêt ku mirov bêje ku zimanê kurdan, çend ku mirov ji axê bûya dest pê kiriya.Her wiha baweriyek ji xwe di nav kurdan de heya.Di zimanê kurdan de, dema şariştaniyê di dema sumeriyan de dest pê dikê.Di wê demê de, pêşketin, mezin di zimên de derdikeve hole.
Hebûne şariştaniye di zimên êdî têt ser ziman. Lê berî wê demê, ziman bi temen saz bû ya.Dema neolîtîkê divêt ku mirov baş û qanc ji bo wî zimanê şîrove bike û bêne ser ziman.Minaq, bêjeyên weke bêjeyên ´şivan´, ´koçeri´,´ax´, ´agir´, ´mal´, ´cih´, ´war´,´wan´û hwd, di wê demê de bûne û bûne navê hine sazkirinan.Bêje ´mîr´ hê di wê demê de mezin hatiyê ser ziman û navê serekê koman bûya.Piştre di demên piştre de ji, ev yek berdewam dikê.Li ser wan hîmên ku têne avakirin û diafirin, pêşketin piştre mezin hebûne xwe berdewam dikê.Di dema sûmeriyan de, ev bêjyan û ku hinekî bêjeyên din ji, dibine bingihe pêşketinê û sazkirinê. Bêje ´pergalê´ ji ´b(p)êrxit´kirinê têt.B(p)êrxit ji, navê bi sazî rûniştandinê ya.Di dema sûmeriyan de têt bi kar anîn.Zimanê kurdi, piştre dibe temenê pêşketinê gelek zimanê din.Zimanê Mezopotamya, ku li wan têt meyîzendin, têt dîtinn hema bêja hemû ji wan, bêje û wateyê ne dûrî hevdû bi kar tênin.Zimanê wan ne dûrî hevdû ya.
Zimanê kurdan, di dema Medan de ji, dema xwe ya hemdem û nûjen dide dest pê kirin. Di wê demê de ziman, mezin bi pêş dikeve.Dema Medan, weke dema Ewropa ya iro ya ji bo Kurdan.Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku pir girînge.Dema Medan, demeke pergaltiye zimên, ku dibe ya jiyanê.Bi vê yekê re mazin pêşketin derdikeve hole.Êdî weke ´zimanê rojê´ têt nas kirin.Wate bûne zimanê rojê ji, bûna zimanê jiyanê ya.Îbrahîm xalil, Yunis û Yûsif û hê gelekên din bi kar aniya. Zimanê Zerdeşt bû ya.Wan, ziman mezin di nav xalkê de bicih kiriya.Wan di jiyanê pêxamberti kiriya,lê bi vê yekê re, pêxambertiye wî zimanî ji kirina. Ji ber vê yekê, ev ziman, êdî di jiyanê de mazin bicih dibê û têt bi kar anîn.Mirovên weke wan nivîsanên xwe bi kurdi di nivîsenin.Bi vê yekê re êdî ziman mezin di nav xalkê de bicih dibe û bi pêş dikeve.Demên pişt wan re, demên bicihbûne hizre wana.
Bi vê yekê re yên pêşketine ne.Bi vê yekê re ji, yên pêşketine zimanê kurdi ne.Di dema xiristiyanete de ji mezin bi pêşdikeve.Gelek bêjeyên kurdi, bi wê rê yê digihinê îngilîzî ji, Weke bêja ´nû´.Lê dime Misilmanetiyê de zêde bi pêş ne keve. Ji ber ku bûya zimanê olên weke Êzidîtiyê û manîtiyê, û êdî ev ola ku ji nû ve derdikeve ji, li hevberê wan olan bidest şer dikê.Bi vê yekê re, ku ew ji têt diçin, êdî ew têkçûna wan, bandûre xwe di zimên de dide nişandin.Ola nû bi ziman Arabî bi pêş dikeve. Êdî ev ziman, dibe ziman dinyeyî.Bi vê yekê re mirov karê bêje ku zimanê kurdi, hebûne xwe di pareze. mazin bi pêş dikeve.JI ber ku di demên pêş mezin û bi pergal bi kar hatiye anîn, ew hebûn hebûne xwe di pareze.Di vir de, divêt ku em weke kurdekî bêjin, bi ti kurd dilê xwe ji me ne girin, lê iro ji ti kurd, weke Êlî herîrî û Feqiyê teyran zimanê kurdî nikarîn bi pergal bi kar bîkar bênin. Dev ji wê ji em berdin, hê bi tememî ne hatiyê fahm kirin ku wî û Feqiyê teyran, çawa û çend bi pergal bi kar anî ya ji.Ew pergala zimanê wan, ne hatiya têgihiştin.
Ew pergala zimanê wan, hê li bendî têgihiştine xwe ya. Zimanê Zerdûst yê kurdi, çend bi pergal bû?Bersive vê pirsê hê ji nayê dayîn.Iro, di roje me de, Ziman, mazin bi peşdikeve.Gelek rê û rêbazên pêşketin ji bo ziman derketine hole.Lê wan mirovan tenê rê û rêbazek bi kar anîn. Ew rê û rêbaz ji, mejî bû.Zimanê kurdi, pêşketinê wê, hê di wan mirovan de veşartiya.Divêt ku werê fahmkirin û têgihiştin.
Pergala zimanê kurdi, ya ku iro bi kar têt anîn, ya dema Medan û jê wirde ya. Zimanê kurdi, hê li bendî pêşxistine pergala xwe ya iro ya.Ji ber ku ev bibe ji, divêt ku ew dem û pêşketinên wan deman yê ziman û zimanê ku di wan deman de bikar dihata anîn divêt ku werê fahm kirin û derkeve têgihiştinê.Bi vê yekê re,divêt ku mirov mijareke dî ya girîng di zimanê kurdi de em bênine ser ziman.Ew ji ´kurmancitî´ ya.Kurmanciti, iro navê şîvêyeke zimanê kurdi ji ya. Lê belê divêt ku mirov zanibe ji, navê dema zimên ya dema şariştantiyê ya ji.Bi vê yekê re, kurmancitî, navê demeke ji ya. Navê demeke pêşketine ya.Piştî dema Sûmeriyan de dema Kurmancitiyê dest pê dikê.
Di dema Medan de ji, bi pargal mazin bi peş dikeve û bi dibe zimanê jiyanê.Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku di wê demê de mazin bi pêş dikeve.Ev pergalbûne di dema Medan de, piştî dema Medan re, haya iro demên xwe yên pêşketinê jîn dikê.Iro, kurdiya kurmanci, hinek demên nû di xwe de afirandina.Lê belê ew dem, hê bi tememî bi pêş neketine.Ew demên nû, hê hewceyên pêşketinê ne..Kurdi û iro, û pêşketinên demê..
Kurdiya iro, mirov nikarê bêje ku di cewherê xwe ji ya dema Medan pêşketîtira.Ji ber ku ev pergala zimên ya ku em iro bi kar tênin, di wê demê de hata bi kar anîn.Lê ji wê demê û virde ji, mezin bi pêş ji ket. Di demê de mazin bi pêşket, deme wê ya mezin pêşketinê, piştî dema Medan re, dema Ji sadsala dehemin û haya şazdamin e. Ev dem, demeke dirêje di zimên de.Zimên mezin bi pergal dikê.Gelek kirinen di zimên de dike, çêdike.Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ziman, piştî vê demê re, êdî weke dema Ewropa ya iro jîn dike.Lê ji ber hin serdestiyan, zêde ew bi kar anin, pêşnekeve.Lê dise divêt ku bê gotin ku bi pêş dive ji.Dema ku iro di ziman de, têt jînkrin, weke deme sedsala yazdamina.Yanî wilqasî li şûn ma ya.Ku ziman derfet ditibana ji bo pêşketinê, bêguman, wê mezin bi pêşketibana.Lê zêde ew derfetê pêşketinê mezin ne dît.Ji ber vê yekê, ew demên ku wan deman jîn bike, iro jîn dike.
Lê dise mirov karê bêje ku mezin bi pêş dikeve.Wê hê maztir ji bi pêş bikeve.Ji zimanê kurdî, em di wê bawerîye de ne, wê her demê ji ya dî zûtir wê bi pêş bikeve. Ji ber ku temenê wê bigiştî xweza ya û di jiyanê de zû karê xwe biadilêne.Ev xosletê wî mezin heya..Zimanê ku rast hata bikar anîn, hingî dibe dinamizme pêşkeşketinê.Bi vê yekê re, iro ew derfet mezin derfetiye hole. Teknoloji, ziman mezin bi pêşve dibe.Mezin dide tegihiştin.Lê ku mirov zanibe, wê teknolojiyê bi kar bêne.
di sala 1995 de hate avakırın di sala 1999 de albuma gülfüroj çékırın
koma aşiti ji 5 kesan pekté navén endamé komé idris,rojin,murad,erdal,tarık
endamén koma aşiti sala 1993 de jı bajaré mérdin ji navça dérika çiyayé mazi hatın izmiré,dü sala li izmiré ma paşé sedema karéwan
çun manisa u jiyanaxwe hin li mansia duburine.Avakırına koma xwe li manisa damezirandın.taybetmendiyé koma aşiti hemu bırane,jı berwé koma aşiti lı ser piya ma u héji berdewam dıkın.anha yani sala 2010 bıray"n wan bı çuk rızgar jı beşdari kome bu rızgar piyanisté komeyi koma aşiti geleki dı karé müzikede serkeftiyi u şarezane,lı ser interneté www.komaasiti.com malpera kom" ji weşané xwe didomine.
Hiş, pir li ser têt axaftin. Ji xeynî vê yekê jî, bêjeyeke ku pir têt bi kar anîn. Di jiyanê de jî, wateya wê, bi hizirkirinê re derdikeve holê. Hiş, bêjeyeke ku hîmê xwe ji ´hii´ digire. Hii, degekeke. Lê di wateya wê de, di mêjî de hinek zanebûn û hizrên ku hene jî anîne bîrêye. Bi vê yekê jî, mêjiyê biçûk mirov bahsa wê dike. Mêjiyê biçûk, têde pir hizir û rewş hene. Lê hatina ji bîrkirin. Hinek gotin û cerna hinek dîtin, dike ku ew hizir û rewş werin bîra mirov. Bi vê yekê jî, ew bêje, an jî dîtinên ku tênine bîra mirov, weke miftên hişin jî. Ji xeynî degekekê jî bibîranîneke jî. Ji ber vê yekê pir divêt ku mirov li ser bisekine. Hiş, di felsefeyê de bêjeyeke ku pir girîng e. Hiş, herdû aliyên wê yên weke bûjen û arîşa, bi hev re diafirênin. Bûjenî, yên ku diafirinin û tên holê ne.Bi vê yekê re, ku afirandin û hatina holê çêbû, êdî mirov di wê pêvajoya dawiyê ya bûne de careke dî behsa hebûna bûjenê bike. Ji bûyîn bûye. Piştî bû, êdî ya bûyî heye. Ji bûjeniyê gihana arîşetiyê û ji arîşetiyê buhurîne bûjêniyê, di vir de bi hiş re jî wateyeke wê heye.
Hiş, li ser hebûne hişmenditiyê ava ya. Jî aqil bi bîrkirin, hiş têne ser ziman. Ji aqil bi bîrkirin, hişkirine. Hiş û hişkirin du bêjeyên jev cude na. Hiskirin, bi du wateyan xwe dide der. Wate pêşî hizirkirina. Yanî, ew ji li ber çav girtine.Wate wê ya dî ji, her weha bi bîrkirina. Yanî, hatina bîra. Di felsefeye kurdî de, bêje hiş, bêjeyeke ku pir girînge. Pir zanistan ji li ser serî wastandiya.Di jiyanê de, car bi car di wate hatina bîrê(aqil) de ji têt bi karanîn. Lê ku bi wate ji têt bikar anîn, dema ku mirov li avayê bikaranîne dimeyîzenê, mirov dibêne ku ne tenê di wate aqil de têt bîr karanîn.Ji xaynî wê yekê ji, weke ku car bi car wate bîr ji, bi hinek awayan dikeve nav wê wate wê ya ku têne ser ziman de. Bi vê yekê re divêt ku mirov baş li ser bi sekinê. Weke bêja ji hiş, di jiyanê de dema ku tê bi kar anîn, car bi car di wateyeke dî de ji têt bi kar anîn. Di wate deynekirine de têt bikar anîn. Minaq, cerne ku dêyek ji zaroka xwe hêrs dibe, dibêjiyê de´ hiş ba´. Cerne ji, ji bo ku hinek li hinek tiştne bi hiseênin û hineke din ji di ber wan de bi peyivin, di wê heyeme de, ji wan re têt gotin ´hinekî hiş ba, ka ez lê vê bihênim´. Her weha hê bi gelek wate awayan ji têt ser ziman.Lê hiş di vir de emê li ser wate wê ya hizir bi sekinin.Ew wate wê girînge. Hiş, bi mirov re bi hîme ji. Di mejiyê mirov de, ji bo ku hiş bê kirin û bi wateyeke dî ji ji bo ku hiş bi pêşbikeve cihê wê hene. Ew cih, di xwe de gelek pêşketine dide çêkirin.
Ew pêketinên ku çêdibin ji, bi mirov re di şaxsiyete mirov de didine nîşandin. Hiş, ji xaynî vê yekê ji, aqilê mirova.Ku mirov hizir kir, Mirov di aslê xwe de hiş ji dikê. Zanistvanê kurd Feqiyê Teyran, hiş weke beşek ji pêşketine aqil dibine. Bi vê yekê re, dema ku hiş têne ser ziman, bahsa dîtine dike.Dîtin, li gor wî di hişkirinê de pir girînge. Hiş, bi xwe re di jiyana mirov de ji hertimî pir afirandina tênet. Di gelek beşên jiyana mirov de xwediyê kifşkirineke mazina.Zanistên kurd, yên dema sadsala 15, û 16, pir li ser vê yekê sekine. Wan bi hiş, weke ku kevneşopîyek dianî ser ziman.Ji xwe, dema ku mirov li dîroke hizir ya kurdan dimeyîzenê, mirov kevneşopîyeke ji bi hiş re di bîne. Di dema Medan de, remilvan hebûn. Wan, di nav xalkê de geleki û gelekî deng dabû.navê wan hebû.Wan, li gor xalkê, pêşîye mirov di dît.Wê di pêşiye mirov de wê çi derkeve pêşiye mirov, wan didît. Bi vî awayî, li wan dihata bawerkirin. Ew mirovne ku xwedi hişmedî bûn. Bi vê yekê re mirov karê bêje navê wan hebû. Hişkirin, vê yekê re, di dema wan de, di wateyeke dî de bû. Di wê wateyê de bû ku mirov karê xwe bigihine paşaroja xwe ji. Wan li ser vê yekê wateyeke hiş ava dikir.Wê wate de, rênîşan hebû û remilvanê wê rênişanê hebû. Remilvan, hizir dikir û bi hizirkirine xwe re xwe digahanda ew nişanakên ku wê rêyê bide ber çavan. Li gor remilvanên Mediyan, di serê mirov de ji bûne, hin hizir hena. Bi hizirkirinê wê bêne hişê mirov...
Mengîwerî an felsefeya mengîwer an jî îdealîzm, xwediyê dîrokeke mezin e. Pir dîroknas û hizirzan li ser hizre tênine ser ziman û ani ser ziman. Lê ti kesekî heya nahaka xwe ne gahandiye dewiyê ancama wê. Ji ber ku fersefe mengîwer, li ser baweriye xwûde ava ya. Ji bo ku mirov xwe bidigihê wê amcama dawiyê, divêt ku mirov xwe bigihinê hizre Xwedê ji, ji ber ku ev yeke nebe, êdî xwe gahandina dawiyê wê ji nabe. Dîroke giştî ya mirovahiyê de pir filozofên mazin derketine û hizre xwe li ser vê felsefe anîne ser ziman. Felsefevanên ku têne ji vê koma felsefê re felsefecîti kirina derketine.
Di demên berî zayîne de, filozofên weke Aristoteles û Platon yên ku weke felsefevan yên ku hizre xwe herî mazin û kur anîne ser ziman bûn. Pişt wan re ji gelek filozofên derketin û hizre xwe di wê xata felsefê de anîne ser ziman. Yên ku herî mazin nav dan, weke Spinoza, Calvin, Berkeley û pişt wan re ji Hegel bû. Fîlozofên weke Eliyê Herîrî û Mela Hesenê Bateyî û Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran ji derketine û di dema xwe de nêzîkatîyeke hemdem lê vê felsefe kirina. Van felsefevanan û hê gelek felsefevanên weke wan, li ser vê xata felsefe hizre anîne ser ziman û kur kirin. Ya rastî ku mirov li ser vê xata felsefe dihizirê mirov gelekî û gelekî hizreke kur û mazin dibine. Ji xaynî vê yekê ji mirov dîrokeke ku pir mazin dibine. Dema ku mirov li ser hizre mengîwerê dihizirê, hingî, mirov rastî dîrokeke mazin ya hizir tê. Ew dîrok diçêt ta dema serê dîroka mirovahiyê. Denstpêka vê hizrê, bi destpêkê, derketine hizre dînî re dest pê dike. Berî ku mirov bi kevine dema şariştaniyê de, hêdî hêdî hizrên wan çêbûn. Hizrên ku "Xwedê heye" çêbû. Dema ku mirov di serê xwe de xwe gahandina wê hizrê, hingî êdî bidest hizirkirine ser xwûde kirin. Hizirkirine ser Xwedê, di serê mirovan de gelek hizir dane çêkirin. Gelek hizrên ku jiyana wan bi rê bibin û wan bi pêş bixin di serê wan de çê bûn. Bi vê yekê re, mirov karê karê bêje ku ew xate hizir, bi destpêka pêşketine mirovahiyê re dest pê dike.
Hizir, di pêşketine hizir de, bi hizrên weke hizre ´Xwedê´ re hinek pêvajoyên pêşketine di buhurêne. Ew pêvajo, hemû bi hev re hizre xwedê di ancama xwe de diaxifênin. Bi vê yekê re mirov karê vê yekê ji bêje ku hizir, çend ku hizre xwûde di serê mirovan de hinekî dî zelal dibe. Mirov, êdî di serê xwe de xwe digihênine wê hizre ku ku xwûde heya. Ew ancamaka ku pir mazina di pêvajoya pêşketine hizir de.Lê ku xwûde hebe ku ´li kuderê ya´ û ´ka´ ya. Herweha hinek pirs ji di serê mirovan de bidest çêbûne dibin. Ew ji, bu xwe re hinek pêvajoyên din têne. Pirsa ´ka´, di serê mirovan de çêdibe. Bi çêbûnê re, lêgerîn dest pê dike. Lê berî ku mirovahî di vê xata vê hizrê de werê wê astê hinek pêvajoyên din di buhurêne.Weke pêjoyayên ´xwedê-mîr(king). Mîrên ku derdikevin ji, xwe weke xwedeya danezênin. Bi vê yekê re, weke demeke weke ku hizre xwûdê tê bibersivandin. Lê ku hinek dem têve diçê, êdî hin bi hin zanabûna mazin dibe û hizir hinekî dî derdikeve hole, êdî hizre ´afiradinê´ derdikeve hole û di dawiyê wê hizrê de ji pirse ´kê´ tê pirsîn. Bi vê yekê re, êdî ku li bersive wê pirse tê lêgerîn, êdî dema xwedê-mîran ji bi ber dawiyê ve diçê. Hin bi hin êdî demeke dî diafirê. Ew dem ji, li ser Hizre xwedê ya. Ew hizir ji piştre her weha tê formûlakirn, têt ku gotin ku ´ yekî ku mirov diafirêne û çêdike heya´. Bi vê hizrê re, êdî têt têgihiştin ku ewê ku mîre ku dibêje ku ´ez xweda´ me ji, yekî ew ji afirandiya.Bi vê yekê re, êdî li xwede lêgerîn dest pê tê kirin. Di dema xwûde-mîran de xwûde li ardê bû. Ji ber ku wan xwe xwûde daneza kiribû. Lê ku têt têgihiştin ku ew mirova ne xwedaya, êdî piştre tê têgihiştin ku xwede li azmana ya. Bi vê yekê re, êdî têt hizirandin. Bi vê yekê re, êdî hizre ku ´ew afrînerê hertiştî ya´diafirê. Bi vê afirandinê re êdî xwe dana fahmkirin û têgihiştine wê hizrê çêdibe. Lê hê ji hizre xwe gahandina hizre xwede ji hole ranabe. Mirov, hê ji di xweze xwe bigihinê wî û hizre wî. Bi vê yekê re, hizirkirin, lêgerîn û çûnûhatin çêdibe. Divêt ku mirov ji bîr neke û bêne ser ziman, ku hizre xwede, di wê de di nav mirovan de wan digihê hevdû û wan bi hev re di gihinê pergalaka navxweyî. Êdî mirov di nav xwe de bi pergal jîn dibin. Bi vê yekê re, divêt ku mirov di cih de ji bêne ser ziman ku êdî dema çêbûn û pêşketine şariştaniyan de ji diafirê. Bi vê yekê re, divêt ku em êdî bahsa çêbûn û pêşketine şariştaniya sûmeriyan bike. Dema ku mirov bahsa şariştaniya sûmeriyan bike, divêt ku mirov vê yekê bêje ku sûmeriyan ´dewletê xwede´ ya pêşî avakir.
Sûmeriyan, di dîrokê de gava pêşî avêtin. Wan bi vê yekê re, navê xwede, li azmana bicih kir û li ardê ji bi avakirina şariştaniya xwe re xwe kirina nimînêrên wî li dinyê. Bi vê yekê re, êdî bi wan re demeke nû ji ji bo mirovahiyê dest pê kir. Dema şariştaniyê, ji vê xata felsefe û pêşketine wê û di nav mirovahiyê de bicihbûna re demeke girîng diafirêne. Bi vê yekê re hizir ji bi pêş dikeve. Mirov bi pêş ve diçê. Çend bi pêş ve çûbûn bû, êdî bi pêşketine hizir re pirsîn çêdibe. Bi pirsîne re, êdî bi hizir re, lêgerîn û hizir dest pê dike. Lê berî ku em her weha di afirandina rêzên xwe de pêde herin, divêt ku em vê yekê ji bêjin. Derketine olê, divêt ku em bênine ser ziman. Ji ber ku ew ji demeke nûya di vê pêvajoya pêşketine de. Ne tenê ji bo vê xata hizir, ji bo mirovahiyê ji demeke nû ye. Ol, ku mirov bi çend gotinan bahsê bike, mirov wê bibine ku di pêşketinê de û di pêşketine hizir de demeke pêşketi ya. Dema pêşketine şariştaniyê ya. Ol, bixwe ji, dibe bîrdoziya şariştaniyê bi hebûn û pêşketin û hizre xwe re. Bi olê re, pergalbûn ava dibe.Pergalbûn ji, hîmê şariştaniyê diafirêne. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku hizre mengîweriyê, bi pêşketine xwe re, her weha demên pêşketinê kifş dike. Di demên nû yên ku tên ji, êdî ´olperestî´ û ´olperestvan´ derdikevine hole. Olperestvan ji, olperestiyê dikin. Ew, di rastiya xwe de, filozofên wê hizrê yên herî mazinin. Dema pêşketine olan ji bi sê pêvajoyên demdirêj dibe. Dema pêşî, ku di serî de hê ku mirov ji nû ve bi hizir dibe ya. Di vê demê de, ji ber ku hizir bi pêşneketiya, û ku hin bi hin hizir bi pêşdikeve, êdî tişte ku dibine û nasdike, ji xwe re weke xwûde an ji afrîner dibine. Ev dem ji, dema totemê ya. yanî deme dageriya ne. Dema duyem ji, dema mîtolojîyê ya. Ev dem ji, bi totem û dariyên dema pêşî ku bûna bi watekirin û bi hizirkirin û bi xwe xwûda danezandina mirovên mîr re bi pêş dikeve. Dema sêyemîn ji, bi fahmkiiriin û têgihiştine wan dagerî û totem û mirovên ku xwe xwede daneza û kifşkirine ´hizre xwûdê´ re diafirê. Ev dema sêyemîn, dema olana.Êdî ol derdikevin. Êdî têt têgihiştin ku ´xwedayak heya ku hemû kesî û tiştî´ diafirêne. Bi vê yekê re, êdî dema olan dibe dema vê demê.Bi vê yekê re, gelek mirovên ku bi hizirin û bi hizirkirne xwe re mazin dibin ji, hizrên vê demê diafirênin. Ew ji dibine filozofên hizre mengîweriyê. Li gor, van pêşketin û dema, gelek dem û pêşketin û pêvajo êdî diafirin û jîn dibin. Weke ku ji bo wan deman bê bi navkirin, têt gotin Mezopotamya û iro navê wê Kurdistan e, navende van pêşketina na. Hersê olên mazin, yên ku van deman de derketine weke cuhutî, filahî û misilmantî hîmê xwe li vederê diavêje û derdiekeve û bi pêşdikeve û mazin dibe.
Naqabine, Dicle û Firatê, weke navendeka mazina ji wan pêşketinan re. Weke du navendên mazin ji li ber Diclê Cizîre bota ku warê Nebi Nuh a, û li ber Firatê ji Rihe ku warê Îbrahîm Xalîl a, divêt ku mirov di vir de bi navkê û bêne ser ziman. Piştî pêşketine li van herêman re, êdî pêşketin digihê rojava û herêmên din. Êdî li wan deran ji mirovên ku wan pêşketinan mazin dikin derdikevin. Hizre mengîweriyê, hizrek ji wan hizre na ku hîmê xwe ji van navendên digirê ya..
Di wêjeyê de Îdealîzm.
Bertekeke nerînên li ser cîhana kesayetî de, di serê sedsala 20'an de derketiye holê. Niçika felsefeya bingeha perwerdeya pêşane dayina hebûn û cîhanê ku ji hiş û ramanan pêk tê de ya di wêjeyê de ye. Hemû taybetiyên felsefeya îdealîzmê di berhemên edebî de jî cî digirin. Nêrîna îdealîzmê li dijî civakên di nava jiyana nû ya ku di nava mekîneyan de wenda bûye û bajarên ku zêde zêde mezin dibin e. Dixwaze ku jiyana bihevra û hestên wekhevî bîne ser zimên. Îdealîzm li hemberî nêrîna “hebûn ji ramanê xweser e” û rêbazên daringperestî, rastbînî û sirûştî ye. Li gorî vê bizavê hemû tiştên ku hene bi ramanan ve girêdayî ne û ji vê tê afirandin. Ji bilî ramanê alînegireke rastîn nîne, ango tiştek ji ramanê ne xweser e an jî rastîneke daringî nîne. Hişê civakê û li gorî wê hişê afirandina takekesî, şayesayina tiştên ku jiyanê bi diyarî û nediyarî beralîdikin li gorî rastiyên giyanî pêş ve digire. Giyan daringiyê diafirîne, dareng bê giyan hebûna xwe pêk nayîne. Gerdûn ji derveyî hişê me çênabe. Ên ku tiştan diafirîne hizrên me ne, tiştên ku derdora me digirin ji aliyê hizrên me ve têne afirandin. Hizrên me jî; ji aliyê giyanekî ji xweza û mirov bilindtir di nav mijiyên me de tê xistin. Bingeha îdealîzmê di bûyera Petit Traite de Versification (Li ser helbestê analîzeke biçûk) a Romans û Chenneviere û Notes su la Technique Poetique (Nîşeyên li ser teknîka helbestê) a Georges Duhamel û Charles Vildrac de danîne holê. Nûnerê herî mezin nivîskarê Frensî Jules Romains e.
Jules Romains, Alain Chenneviere, Georges Duhamel, Charles Vildrac, Woodrow Wilson, Hersh Lauterpatch, Quincy Wright, David Mitrany
Abdusamet Yigit, di 13ê adarê 1978an de li gundê Xirabê Sosina yê Cizîrê hate cîhanê. Nivîskarê kurd e. Ew li Gundê Xirabê Sosina di neqebîna Nisêbînê û Cizîrê li ser rêya hevîrîşimê dijîya.
Ji ber kurdbûna xwe, demekî tê zîndanîkirin jî. Ji 1994an heya 2004an di hepsê de dimîne. Li zindanên Erzîromê, Êlihê û Giresunê maye. Wekê nivîskarekî kurd pirtûka wî ya pêşî bi navê "Feqiyê Teyran" bi kurdî hatiye weşandin. Li ser wêje, felsefe, dad, civaknasiyê gelek beşên din ên felsefeyê weke vacê û hwd ew pirtûkên ku wî nivîsandine hene. Gelek mijarên felsefîk ên weke estetîsmê, civaknasîyê, dadê û hwd jî wê bi teorîk û felsefîk aniye ser ziman. Abdusamet Yigit di pirtûkên xwe de, mijarên civakî, zimanî, çandî, wêjeyî, dîrokî û hwd, wê bi gelek mijarên din jî re hildaye dest.
Jiyangerî.
Di romana xwe ya bi navê "Feqiyê Teyran" de li ser jiyanê filozofê kurd Feqiyê Teyran disekine. Romana wî ya duyem jî "Destana Kawayê Hesinger" e. Di wê romana xwe de destana Kawa tîne ser ziman. Pirtûka wî ya sêyemîn jî, pirtûka bi navê "Elî Herîrî" ye. Ev pirtûk jî, li ser jiyangeriya fîlozofê kurd Elî Herîrî ye, li ser hizrên wî û felsefeya wî disekine. Nêzîkatiya Elî Herîrî ji mijarên felsefîkî ên weke hebûn û jiyan re çi bûn û weke van mijarên hê gelek mijarên din, mirov nêzîkatiya wî bi têgihiştina wî ya felsefîkî re dibîne. Pirtûka çaremîn jî, pirtûka "Şahmaran" e ku Şahmaran weke vegotin û destaneke pir kevn ya di temenê çanda kurdî de ye. Pirtûka Şahmaran, çendî ku weke romanakê jî bê, lê ew roman di encama lêkolîneke ku di nava civaka kurd de li ser wê destanê hatiye kirin û piştre hatiya nivîsandin.
Yigit, ji bilî pirtûkên xwe yên ku dinivîsêne, li ser zimanê kurdî jî kolîye û hatine weşandin. Zimanê Yigit, bi taybetî kurmanciya Botanê ye. Ew bixwe jî ji wê herêmê ye.
Nivîskar biçûkatiya xwe li gundê Xirabê Sosina derbas dike. Haya ku tê 12-13 saliya xwe li gund mezin dibe. Piştre malbata wî barî bajêr dike. Ew jî li bajêr êdî mezin dibe. Li bajêr dest bi dibistanê dike. Lê, hê ku zêde pêde neçûye tê girtin û ku hate girtin êdî wê dişînin girtîgehê. Êdî ji wî re demeke nû dest pê dike. Piştî ku ser deh salan re li girtîgehê dimîne, piştre derdikeve û piştre, li derve dest bi karê nivîsandinê dike. Yigit, perwerdeya xwe ya bingehîn li malê li cem dê û bavê xwe digire. Bi wê temenê ku li cem wan hildayî mezin dibe.
Yigit, di pirtûkên xwe de bi taybetî bi dîroka Kurdistanê re li ser pêşketina civakê disekine. Ji ber vê yekê, qedrekî mezin daye ziman û pêşxistina ziman jî. Yigit bixwe, di piçûkatiya xwe de heta ku tê 12-13 saliya xwe jî li gund mezin dibe. Piştî vê demê ku barî bajêr dike êdî bi zimanê tirkî re pênas dibe. Di dema piçûkatiya xwe de ji ber ku gelek meriv bo xwandinê diçin Cizirê û li wir li Medreseya Sor dixwînin, ew jî di wê demê de bi wan çûyîn û hatinan wê nas dike û di derbarê wê û dîroka wê de dibe xwediyê agahiyê. Ji ber ku ew jî ji wê herêmê ye, êdî zor nabe di nava wê de pêde here. Bavê wî bixwe jî yekî ku salên xwe dabûbûn xwendinê li wê Medreseya Sor. Ji ber vê, bandora alimên kurd ên weke Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û hwd, bi vegotin û hanînîya wan ya li ser ziman re li ser wî jî xwe diyar dike. Piştî salên 84an ku ji gund bi mecbûrî barî bajêr dikin jî, ku ne weke berê jî bê wê jiyana xwe ya malbatî hewl dide ku weke wê bide domandin.
Navaroka berhemên wî.
Abdusamet Yigit, di pirtûkên xwe de wê mijarên civakî ên weke civaknasî, felsefe, çand, wêje û dîrok digire dest. Bi wê re nivîskar di pirtûkên xwe de bi herîkîna dîrokê re rewşa jiyan, pêşveçûnên aqilî û jiyane civakê wê tîne ser ziman. Di rêza pirtûkên xwe yên weke Feqiyê Teyran de ku ew ji pênc cildan pêk tê, li ser jiyana Feqiyê Teyran disekine. Di pirtûkê de Feqiyê Teyran, bi dem, felsefe, jiyan, berhem û jiyana civaka wî re tîne ser ziman. Di dewama wê de wê bi pirtûka xwe ya bi navê ´Melayê Cizîrî´ û ya bi navê Elî Herîrî´ re jîyana van fîlozofên kurd tîne ser ziman. Rêza pirtûka wî ya bi navê "çîrokên keçelok" ku heta niha sê cildên wê hatine weşandin, bi jîyana civaka kurd re li ser meselokên keçelok re di dewama hevdu de dîmenekî jîyana civaka kurd û rengê pêşketina zanebûna civaka kurd a civaknas tîne ser ziman. Ev pirtûka keçelok, weke xebateke nivîskar a pirr dirêj û kûr dibe.
Nivîskar li ser demên dîrokê ên berî zayînê ên pêşketina civaka kurd bi pirtûka xwe ya bi navê "li ser dîroka civaka kurd a hemdem" re disekine. Di vê pirtûkê de demên civaka kurd ên gûtî, lolo, qasît, hûrî û mîtannîyan bi civakiya wan re digire dest. Bi taybetî pirtûka ´li ser dîroka civaka kurd a hemdem´, weke xebateke dîrokî a demên şaristanî û civakî ên li Kurdistanê ku ew tîne ser ziman dibe. Piştre jî, li ser dema Mediya pirr zêde disekine. Di pirtûkên xwe yên weke "jîyan di bin roja Mîtra de dimeşe", "qîyakser", "ji zend avêsta heta zen bûdismê" û "Zerdeştê kal" de bi awayekî hûr û kûr li ser van demên civakî bi pêşketinên wan ên şaristanî, civakî, felsefîk û hwd re li ser wan disekine. Di pirtûka ´jîyan di bin roja Mîtra de dimeşê´ de nivîskar li ser jiyana mîtra û felsefeya wî bi dema wî re li ser disekine. Di pirtûka "Qiyakser" de jî nivîskar li ser jîyana keyê kurd û ango medî qîyakser disekine. Li ser jiyana wî bi dema wî re li ser disekine. Ev pirtûk, weke pirtûkek û xebata dîrokî di derbarê vê dema civaka kurd de dîmenekî berfireh bi zanebûna demê re dide mirov. Nivîskar Abdusamet Yigit di pirtûka xwe ya bi navê "Zerdeştê kal" de jî li ser jiyan, felsefe û zanebûna Zerdeşt disekine. Di pirtûka "ji zend avêsta heta zen bûdîsmê´ de jî li ser bandora têgîna avêsta û civakiya wê ya li ser herêmên din ên Asya disekine. Bi wê re felsefeyên weke Bûdîzmê, reankarnasyonê, yoga û hwd, disekine û koka wan ji ku derê tê, li ser vê disekine. Di dema wî de wê zanebûnên zerdeşt ên ku wî di ´avêsta´ de anîn ser ziman, çendî deng vedan û çi encam derxistin holê, li ser destpêka wan jî disekine. Di dewama wê de pirtûka nivîskarê kurd ya bi navê ´Di xeta dîroka Kurdistanê de felsefe û pêşketina zimanê kurdî´ bi awayekî berfireh, wê encamên pêşketinên Zerdeşt û zanebûna wî, pêşketina dema Mediya û piştre nivîskar di bin navê gotina "civakên avêstayî" de tîne ser ziman. Di heman pirtûkê de wê ji dema hûrî û mîtannîyan û heta dema medîya û demên piştre jî ku dike nava xwe de li ser pêşketinên zimanî, çandî û civakî jî disekine.
Serdemên navîn bi çandek civakî bi pêş dikeve. Di pirtûkên nivîskar ên weke "Destana hemê Zerê", "destana dewrêşê ewdî", "kevneşopîya hemawîyê", "Ku mirov li Kurdistanê jin bê" di wan de tîne ser ziman. Pirtûka ´kevneşopîya hemawîyê" wê li ser wê destûra pîroz a civaka kurd ku navê wê ´kevneşopîya hemawîyê´ dibe. Pirtûka ´kevneşopîya hemawîyê´ û ya "ku mirov li Kurdistanê jin bê" rewşa jinê li Kurdistanê û êrîşên li ser wan a ji ber hebûna wan a zayendî û civakî ku li wê dibin tîne ser ziman. Piştî vê pirtûka xwe ya bi navê ´Di xeta dîroka Kurdistanê de felsefe û pêşketina zimanê kurdî´ nivîskar, giringîyê dide pêşketina felsefeyê û felsefeya ziman. Di pirtûkên nivîskar ên weke "li ser bûna jîra jîrê", "Li ser rastî, dîrok û felsefeya yazdan", "Li ser têgîna Estetîsmê", "aqil, zêhn û ziman", "Morfolojîya kurdîya hemdem", "ziman, zanîna wateyê û pirsgirêka vacê" û "li ser têgîna çandê", wê çend ji wan pirtûkên nivîskar bin ku ew di wan de felsefeya civakê bi dîrok û zimanê wê re bîne ser ziman.
Di dewamê de nivîskar bi pirtûkên xwe yên weke "Newroz, ronasanse kurdistanê ya", "di sedsale 21´ê de şoreşa kurd; rojava", "Kobanî, Stalîngrada kurdan-Berxwedana Kobanê ya dîrokî", û her sê cildên pirtûka "Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´min de ku hê didomê" re li ser rewşa civaka kurd a roja me, serkeftinên wê ên demî, êrîşên bi armanca jenosîdkirina wê ku rejimên herêmê li wê dikin û hwd di van pirtûkên xwe de tîne ser ziman. Di dewama wê de nivîskar Abdusamet Yigit li ser rastîya roja me û asta pêşketina wê jî bi pirtûkên xwe yên weke "dad, daraz û haqanîyet", "Li ser pêşketina civaknasîyê", "Dîroka felsefeyê li kurdistanê", "Li ser felsefeya jîyane civakê kurd li Kurdistanê", "Li ser dîroka civake kurd a hemdem" û hwd re hewl dide ku ew dîmenekî civakî bi dîrok û felsefeya wê re bîne ser ziman. Bi wê re jî li ser dîroka civak, felsefe û pêşketina civaka kurd li Kurdistanê û herêmê li ser disekine. Di dîmena giştî de nivîskar Abdusamet Yigit, dîroka Mezopotamya ji serdemên Sûmer û heta roja me, bi pêşveçûnên wê yên civakî, dîrokî, felsefîkî, wêjeyî û hwd re tîne ser ziman.
Mijarên ku Abdusamet Yigit di pirtûkên xwe dihilde li dest.
Mijarên ku nivîskar di pirtûkên xwe de hildide dest mijarên weke felsefe, dîrok, wêje, çand, civaknasî, dad û dîroka civakê ne. Nivîskar Abdusamet Yigit di pirtûka xwe ya bi navê "li ser dîroka felsefeya Îdealîsmê" de felsefeya îdealîsmê û dîroka wê ya li Kurdistanê ji serdemên berî zayînê û heta roja me wê bîne ser ziman. Bi wê re mijarên ku wê di hundûrê felsefeyê de ên weke îdealîzm, dualîzm, felsefeya dîrokê, civaknasîyê û hwd li ser wan disekine. Di dewama wê de weke ku mirov di pirtûka nivîskar a "li ser dîroka felsefeya îdealîsmê" de ku ew tîne ser ziman, herikînên felsefeyê ên hemdem ên weke ´felsefeya zêhnê´, mirovzanî û hwd, li ser wan disekine. Di pirtûka "dad, daraz û haqaniyetê´ de felsefeya dadê bi dîroka wê ya di hundurê pêşketina felsefeyê û bi jiyana civakê re de tîne ser ziman. Di pirtûka xwe ya bi navê "li ser pêşketina civaknasîyê" bi dîroka civakê re wê dîroka civaknasîyê hewl dide ku bîne ser ziman.
Di xeta herikîna felsefîk a Abdusamet Yigit ku ew tîne ser ziman de bi wê re felsefeya civakî zêdetîrî wê li pêş bê.
Kakût, qerqûde an jî îskelet (bi yewnanî skeletos tê wateya "laşê ziwa") beşa laşê zindiyan e ku ji hestî û movikan pêk tê û alîkariya binyata bedenê dike. Du cure qerqûde hene; Qerqûda-derveyî (Ekzoskelet) li dora laş hatiye pêçan û ji derve laşê zindiyan diparêze.Ev cureyê qerqûde bi giştî di laşê famîleya bêmazmazkan de peyde dibe û Qerqûda-navîn(Endoskelet) di hundirê laşê zindiyan de ye. Ev cureyê qerqûde di laşê ajalên famîleya mazmazkan de peyde dibe.
Kakûtê Mirovan.
Di kakûtê mirovan da 206 parçe hestî hene. Siklê wan 206 hestiyan ji hev û din cur bi cur in. Gor fonksiyona xwe, her hestiyek siklekî girtiye. Skelet ji serî, marîpişt, sing, qor û pîlan pêk hatiye.
Di serî da tenê 20 hestî hene. 8 hestiyên serî mêjuyê diparêzin. 12 hestiyên serî ji hestiyê rû û devê mirovan pêk hatiye. Di navbera hestiyê çeneya jorîn u çeneya jêrîn da livoka hestiyê çeneyê heye. Mirov dikare bi wan herdu hestiyan, bi alîkariya masûlkan tiştan bicû û devê xwe bilivîne. Singê mirovan ji marîpişta sîng, parxan û hestiyê sing pêk tê. 12 parxanên mirovan hene. Wezîfeya parxanan parastina dil û pişikê ye. Parxanên ku digihijin hestiyê sing, hin nerm in û ji kirtikê hatine çêkirin.
Marîpişta mirovan ji 24 parçe hestiyan pêk hatiye. 7 ji wan li berê marîpişta histû (stû), 12 li marîpişta sing, 5 li marîpişta navpiştê, 5 li marîpişta rûniştekê û 3-5 marîpişta boçikê hatine avakirin. Wezîfeya marîpiştê ji aliyekî ew e, ku mirova tîk bigire, ji aliyê din jî mêjuyê marîpiştê biparêze. Ger ku mêjuyê marîpiştê bişke, dibe ku mirov şil (felc) bibe û nekare qorên xwe bileqîne. Ji ber ku ew hestiyê marîpiştê bi hevra bi alîkariya bendan, temar û deziyan hatine girêdan û mirov dikare xwe bilivîne û xwe li ser aliyê destê rastê, li ser aliyê destê çepê xarbike û histuyê xwe biçerixîne. Ew livinana bi alîkariya masûlkan û livokan tên çêkirin.
Di hindurê marîpiştê da mêjuyê marîpiştê cih digire. Ew ji mêjû destpê dike û tê heta dora hestiyê marîpişta nivpiştê ya duwemîn.
Ji mêjuyê marîpiştê birik derdikevin û dicin bedena mirovan. Ew birikana emir ji mêjû digirin û dibin masûlke û organan. Ji ber wî emrî masûlke dikarin fonksiyonên xwe bînin cih. Hengîl ji bo tîkmayîna mirovan gelek giring e. Hestiyê hengîlê, rûviya zirav (bimbar), rûviya stûr (sincaq) û wan organên ku di zikê mirovan da hene, diparêze û wan di şûnê da dihele. Ji aliyê din da ji hengîl, ji bo rêveçûna mirovan gelek giring e. Cava tê zanin, kulimeka mirovan di navbere hestiyê hengîlê û hestiyê qora jorîn da cih digire. Hestiyê hengîl bi temar, band û deziyan bi hestiyê qora jorîn û bi marîpiştê re hatiye girêdan.
Pilê mirovan ji hestiyê pilê jorîn, hestiyên pilê jêrîn û ji dest pêktê. Ew bi livoka pil (navbera girika pil û hestiyê berikê) bi hestiyê berokê re, bi alîkariya deziya hev û din va hatine girêdan. Ji we livokê re dibejin livoka gilor, ji ber ku mirov dikare we livokê li her alî da bicerixîne. Pilê jorîn bi livoka enîşkê, bi bask re (pilê jêrîn) hatiye girêdan. Bask ji du hestiyan pêktê: hestiyê baskê qalind (zendê stûr) û hestiyê baskê zirav (zendê zirav). Bask bi livoka zendikê bi dest re hatiye girêdan.
Zendik ji 8 hestiyên biçûk pêktê. Ew hestiyan, bi deziyan bi hev va hatine girêdan. Dawiya zendik, 5 hestiyên dest tên. Ew hestiyan, bi livok, masûlke u deziyan bi hestiyê tiliyan va hatine girêdan. Her tiliyek mirovan bi 3 hestiyan pêk tê. Ji wan re dibêjin xaxik. Ew bi livok û deziyan bi hev va hatine girêdan.
Qorê mirovan wekî pil û destan hatine çêkirin. Hestiyê qora jorîn, bi livoka kulemekê bi hengîlê re hatiye girêdan. Bi livoka jûnî ji bi binqore re (çîpikê) hatiye girêdan. Ji livoka jûnî re hin helan qomik jî tê gotin. Li ser livoka jûnî hestiyê qomikê (serçok) heye.
Binqor ji du hestiyan pêktê. Ji wan re, hestiyê binqora qalind û hestiyê binqora zirav tê gotin. Ew hestiyan bi livoka ling re hatine girêdan. Di livoka ling da jî, wekî livoka destan (zendik) 8 hestî hene. Ew jî bi hev re hatine girêdan. Hestiyê mezin, hestiyê paniyê ye.
Du livoka lingan 5 hestiyê ling tên. Ew hestiyan bi livoka bi hestiyê pêçîkan re hatine girêdan. Her pêçîkên mirovan ji 3 hestiyan pêk tê. Ji wan re dibêjin xaxikê lingan. Ew ji bi hevra, bi livokan u deziyan hatine girêdan.
Gireya hestiyê serî şûna kirtikan e. Di serê zarokan da, li salen jiyanen pêşîn, hindik hestî hene. Ji ber ku mêjuyê zarokan hê nû mezin dibe. Eger serî bi temami ji hestî be, mêjû nikare mezin be, ji ber ku şûna mezinbûnê tune. Ji ber vê yekê jî, navbera hestiyê serî bi kirtikê tê girtin. Ji ve re sille an ji nermik tê gotin. Kengî zarok mezin bûn, ketin sal 2yan, ew kirtikan hêdî hêdî dibin hestî. Temamî şeş şûne usa di serê mirovan da hene. Kirtika mezin, di nav hestiye serî da, li aliyê pêşiyê serî da ye (bi latînî: "Fontanela").
Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê (), di sala 1773an de bi navê "Mühendishane-i Bahrî-i Hümâyûn" hatiye avakirin.
Di zaningehê de 12 kolej, 37 beş û 5 înstitût hene. Di rêzkirina THES-QSê ya 2008an de di teknolojiyê de bû 133em, di zanista bingehîn de bû 257em û di rêzkirina giştî de bû 376em.
Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê, di dema Mistefayê 3an de ji bo perverdehî yek ya endazyarî yê wek welatê roj ava bide hatiye vekirin. Di dinyê de zanîngeha herî kevn î pênçkeme. Avahî wê yî pêşi "Haliç Tershanesî" bû. Taliyê bar kir, anha pênc kampusên wê hene, çar heb jê li Stembola Ewropayî (Maslak, Taşkişla, Gumuşsuyu, Maçka), yek jê jî li Stembola Asyayî ye. Bi saya wê tirkî pêşketiye û gelek mamosteyê wê bûye serokwezîr û serokkomar ê tirk.
Yaneya Futbolê ya Rangers an jî Glasgow Rangers (bi îngilîzî: "Rangers Football Club") ya skotlandî li Glasgow futbolê, ku di pêşbaziya Scottish Premiership de, pêşî yê yekem ya Komîteya Fûtbolê ya Skotîkayê. Li erdê wan, Stadyuma Ibrox, li başûrê rojavayê bajêr e.
Rangers ji seranserê cîhanê, ji lîsteya league 55 caran destnîşan kir, rêzikên Skatek 33 caran û 27 caran di lîsteya Lîzbonê ya 27-ê de, û her sê sêyan di çarçoveya heman dem de heft sê caran. Rênêrên yekem klûbê Brîtanyayê bûn ku ji bo yekem tûrnameya UEFA bi serkeftina Cupê Ewrûpayê, di sala 1961 û 1967 de du caran dimeşîne. Li ser Ewropa di 2008'an de li Cupê UEFA di sala Alîgirên 200,000 piştgirî bûne. Rengdarên ku bi Celtic-a-dirêj ve girêdayî ye, klûbên Glasgow du hevpeymanan wekî Old Firm tê zanîn. Li gorî hin hinek yek ji lîstikên fûtbolê yên herî cîhanê têne zanîn.
Di Adar 1872ê de, Rênêrên yek ji 11 endamên endamên Futbolê yên Futbolê bûn û di encamên herî bilind de heya ku ji bo şandina Rênerên Fîlmên PLC ê di dawiya 2011-2011 de dimîne. Bi nasnameya karsaziyek nû, klûb di çarçoveya paşerojê de di çarçoveya çaremîn a Scottish leagueê de tête kirin, û sê caran di çar salan de ji bo vegeriya balafirînê sê caran bû.
FC Dynamo Kyiv yaneyeke ûkraynî ya futbolê ye û ligel FC Shakhtar yaneyeke futbolê ya Ûkraynîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Dynamoê Olympiysky Stadium ye.
ACF Fiorentina yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket.Navdara be nave Fiorentina.
nave Fiorentina Stadio Artemio Franchi ye. Owner is Rocco Commisso.
VfB Stuttgart anku Verein für Bewegungsspiele Stuttgart 1893 e.V., yaneyeke futbolê ya Almanyayê ye û ligel Bayern München yaneya herî navdar a futbolê ya Almanyayê ye.
Yarîgeha VfB Stuttgart arenaya Mercedes-Benz ye.
Debreceni VSC yaneyeke futbolê ya Macaristanê ye û ligel Ferencvárosi yaneya herî navdar a Macaristanê ye.
Yarîgeha Debreceni VSC Stadion Oláh Gábor Út, li Debrecenê ye.
Olympiakos F.C. (bi yewnanî: ΠΑΕ Ολυμπιακός, "Olimpiakós" an jî Oλυμπιακός Σύνδεσμος Φιλάθλων Πειραιώς, "Olimpiakós Síndesmos Filáthon Piraiós") yaneyeke yewnanî ya futbolê ye û ligel Panathinaikos yaneyeke futbolê ya yewnanîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Olympiakos Karaiskakis Stadium ye.
Livok (movik) di navbera du hestiyan da cih digrin. Fonksiyona wana ew e ku, mirov bikare perca bedena xwe wek ling, dest, pil, qore bilivinin. Du cins livokdi bedena mirovan da hene; livoke gulover u livoke menteseyi.
Livoken gulover li pile jor u u li kulimeke hene. Mirov dikare bi alikariya wan livokan pil u qora xwe li herali bicerxine. Le livoken weki livoke jinu (livoken coke), livoken menteseyi ne u mirov dikare organe xwe tene bi du aliyan ra bicerxine.
Qehremaniya Kasa Cîhanê 2010 yan jî Mondiyala 2010 ya futbolê di sala 2010-an de li Afrîkaya Başûr dihê lidarxistin û ji roja 11.06.2010-an heta roja 11.07.2010-an diajo. Ev yarî her çar salan carekê ji aliyê Yeketiya Navneteweyî ya Futbolê (FIFA) ve tê sazkirin.
Piştî helbijartineke pêşîn, 32 yaneyên welatên cudayî di heşt grûban de tên dabeşkirin. Di her grûbê de çar tîm beranber hevûdu dilîzin û her tîma serkevtî ji van grûban dikeve gera çaryeka dûmahiyê. Ji vê jî yên serkevtî çar in û diçin gera berî dûmahiyê. Di dawiyê de du yane dimînin bo dûmahiyê (fînalê) di yarîgeha Soccer City a Johannesburgê di roja 11-ê tîrmeha 2010-an de. Yaneya serkevtî ya fînala vê qehremaniyê Kasa Cîhanê dibe.
Welatên beşdar ên Mondiyala 2010.
Di Mondiyala 2010an de 34 yaneyên ji dewletên cuda yên cîhanê beşdar in.
Yarîgehên Kasa Cîhanê 2010.
Deh yarîgeh bo vê mondiyala Afrîkaya Başûr hatin avakirin.
Tîmên beşdar û grûbên wan.
Welatên beşdar ên Mondiyala 2010 (bi rengê kesk)
2010
Çîyayê Bîngolê 3500 m bilinde û di navbera Kanîreşa Çewlîgê, Gimgima Mûşê Xinûsa Erziromê cih digre. Çîyayek bê dar daristane. Le zozane herêmê ên herî navdar li wirin. Di her derên wîda kaniyên sar diheriki. Ew avên sar ji Çemê Aras û Cemê Miradê ra dibin çavkanî.
Kox tûmê herî bilind ên çîye ra tê gotin. "Kox" gotinek farisî ye u wateya wi ji "çiya" ye. Li wir hilhatina rojê te temaşekirin. Van salên dawiyê hinik Şaredariya xwastine li wir festivalên Rojê çêbikin.le ev hin rûneniştîye.
Li gor efsana koroxlî li wir wargehek çêkirîye, û hîna li wir kevirên ku mina hêm dixûyên hene û hespê Lawêkor an jî koroxlî li ser kanîyen (kul i wir bi hezaran kanî hene navê Bîngol-hezargol ji piraniya wan kaniyan hatiye) wi deri ava jiyane (abi-heyat) vexwarîye bûye bemirin
Ahmed Arîf (jdb. 21ê nîsanê nîsan 1927ê li Amedê; m. 2ê hezîranê hezîran 1991ê li Enqereyê) helbestvanekê bi esilê xwe kurd e ko bi zimanê tirkî dinivîsî.
Navê wî yê rast Ahmed Önal e. Di 21ê nîsanê da li Amedê hatiye dinê. Navê bavê wî Arîf Hikmet, navê diya wî Sarê ye.
Zaroktiya wî li Amedê û Sêwrekê derbaz bû. Li Sêwrekê dibistana seretayî qedand. Li Rihayê dest bi dibistana navendî kir û li Afyonê qedand. Bi dû re, li Enqereyê li Zanîngeha Enqereyê li fakulteya Ziman, Dîrok û Erdnasiyê, beşa felsefeyê dest bi xwandinê kir, lê ji ber girtinan xwandina xwe neqedand.
Ji ber helbestên xwe gelek caran hat girtin û şkencekirin.
Helbestên wî di navbera salên 1944-1955an da di kovarên demê da dihatin weşandin.
Pirtûka wî ya navdar, bi navê Min ji hesreta te prange kevn kirin (Hasretinden Prangalar Eskittim) li sala 1968ê ji bo cara yekê hat weşandin, ew pirtûka heya niha nêzîkî çil caran hatiye çapkirin û çend kesan jî paçveyî zimanê kûrdi kiriye anko wergerandiye.
Ahmed Arîf li 2ê hezîrana 1991ê li Enqereyê ji çû ber dilovaniya Xudê.
Piştî mirina wî hinek helbestên wî ên ku berê di kovaran da hatibûn weşandin û hinekên nû ên ku qed nehatibûn weşandin bi keda Filinta Önal (lawê Ahmed Arîf) hatin berhevkirin û li sala 2003ê di bin navê Welatê Min Şahtamarê Min (Yurdum Benim Şahdamarım) da di nava Weşanên Everestê da hatin weşandin.
Ahmed Arîf her çiqas helbestên xwe bi tirkî nivisîbin jî, le ne şaş e ko bihêt gotin helbestên wî di hêla hûnandin û naverokê da jî tirkiyê zêdetir nêzîkî kurdiyê ne.
Beyro, gundekî Qereyaziyê ye. Gundê Beyro yek ji gundên mezin ên Qereyaziyê ye.
Avakirina gund di navbera salên 1700-1800an bi destê serokê eşira Banokiyan, Beyro Axa çêdibe. Banûkiyan ji bajarê Wan'ê koçber bûne û hatine vî gundê avakirine.
Gund bi dengbêj Hemko û Xênî tê naskirin.
Newala Seyrê, Şaxa Cunê û Mixara Sunnetê ciyên herî balkêş in. Mixara Cunê de hin tîpên prototirkî hatine dîtin li ser dîwaran. Du çemên ku têda masiyên Ale hene dikêşin. Jinên ku zarokên wan çênabin, ji gundên der û doran têne Beyro ji bo serê mesiyên Ale bixwin û zarokên wan çêbibin.
Mafên Mirovan mafên gerdûnî ên mirovan in, bê liberçavgirtina sîstema dadwerî an hokarên dî ên mîna qewmiyet, netewe, ol an bawerî.
Hizra mafên mirovan ji têgeha felsefî a mafên xweriskî hatiye. Hindek bawerin ko ji xwe mafên mirovan û mafên xweriskî her yek in û çi cidadî di navbera wan da nîne, lê hidek jî bi awayekê eşkira cidatiyê diêxin nav wan da. Her wekî di Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan da hatî, têgeha mafan li ser kerameta gewherîn a mirovan hatiye avakirin.
Hebûn, rewayî û naveroka mafên mirovan hêşta jî cihê gengeşeyên gerim ên siyasî, felsefî û civakî ye. Bi awayekê qanûnî, mafên mirovan di qanûna navneteweyî û di peymanan da û paştir jî di qanûnên navxweyî a hatine diyarkirin. Bi ser vê ra jî, carina mafên mirovan ji astê qanûnî derbaz dibit û awayê têgeheka exlaqî werdigirit û dibit binaxeyê hemî têkhiliyên mirovan bi hevdu ra.
Farqînî an farqînkî an jî silîvî devoka kurmancî ye ku li derûdorê Farqînê tê axavtin.
Kurmanciya Farqînê.
Silîvî: Awayê kurmanciya herêma Silîvanê ye, ku li nîvroyê rojhelat ji kurmanciya Botan-Hekarî-Behdînan û li nîvroj û rojava jî ji ya Beriya Mêrdînê û rojavayê Qerejdaxê bi hin awayan vediqete. Herêma Silîvan ji rojhelat û bakurê xeta avrêja çemê Dîcleyê ya herêma Amedê heta Sîpanê Xelatê û herêma Bazîdê vedigirt. Sîpanê Xelatê zozan û hêla Meyafarqînê germiyanê wan bûye. Di pey li hevnekirina bi Balûl (Behlûl) Beg mîrê Meyafarqînê re (piştî 1520î, dem ne diyar e) ya li ser bac dayînê, "Şahsiwar, xwe mîrlîwayê Kela Bazîdê yê girêdayê Êrîwanê ragihandin, nêzîkî hezar malan ji eşîreta Silêmanî (Silîvanî) û çend eşîrên din ên kurd li derûdora xwe berhev kirin û xwe dan erdê û gotin em baca dewletê nadin"(Şerefname, r.292, k. 1, 2).
Ehmedê Xanî di Mem û Zîna xwe de kurmanciyê li sê şaxan par vedike: Bohtî û Mehmedî û Silîvî. Mehmedî derdora Mîrektiya Mehmudî mebes dike. Ev mîrekitî li derdora kelha Hoşavê ku bi ser bajarê Wanê girêdaye, bi cîh bûye.
Bêguman Xanî nehatibû Meyafarqîna hingê yan jî Silîvana îroj, da bibinê gelên kurmanc ên li wê deverê bi çi awayê kurmanciyê daxifin. Wî ev agahdarî ji silîviyên herêma xwe ya bi cih bûyî (Bazîdê) nasîbû û stendibû. Di nav wan de dima û loma dikarî lêbikole û tesnîfa kurmanciyê ya wê demê bike. Ev parvekirin (tesnîf/classification) di rewşa îrojîn de çend di cih de ye û çend na, tiştekî dinê ye.
Her çi dibe, bi giştî kurmanciya Silîvan û bi taybetî jî ya nav Farqînê bi hin awayan ji yên deverên dinê bi hin hûrikiyan cihêtir e. Di vê nivîsê de dixwazim li ser wan cihêtiyan rawestim û wan pêşberî têkildaran bikim; dibe ku bikêrî wan bê.
Farqînkî (!?): Çend mal bin jî bêguman li Farqînê çendên tirkîaxêf an nîv tirkîaxêf hene ku di tewandin û di bikaranîna koma 1. û koma 2. yên pronavên kurmancî de ne şareza ne û wan tevlîhev dikin: "Ez gotim", "ez xwarim" û w.d. Ji derûcîranan hin kesên ku çav li wan dikin, wekî wan xeber didin. Ev ji ber bandora ziman û zaravayên bi yek kom pronavên kirdeyî tên, herwekî tirkî, farisî, soranî/mukriyanî, erebî. Lê li Farqînê ev bûyer ji ber bandora tirkî tê û bêguman "tirkî zimanê bajarvaniyê" ye.. Ev ne kurmancî ye û ev nabe numûne ji bona kurmanciya Silivan.
Taybetiya kurmanciya silîvî.
Silîvî: Taybetiya herî berbiçav a kurmanciya Silîvan awayê tewandina kirde (sujet/özne) û tişte (objet/nesne) di rewşa nav an navdêrên nêr de ye ku ji kurmanciya rojhelat (Botan-Badînan-Hekarî) û ya rojava (Beriya Mêrdînê û rojavayê Qerejdaxê) vediqete.
I. Di kurmancî de tewandin taybetiya bingehîn a ziman e, ku gava kirde dûz be tişte ditewe, kirde tewandîbe hingê tişte dûz e ango ne tewandî ye. Tevlîhevî an nelihevnihêrtina mezin di tewandina pronav, nav an navdêrên nêr de xuyan dike.
Pronavên dûz: Ez, tu, ew / em, hun, ew, kî (pirs)
Pronavên tewandî (ji bona demên bûrî yên lêkerên têper (transitif) û teşeyên tişteyî de): Min, te, wî, wê / me, we wan, kê (pirs)
Fermanî şivan dît = (Wî ew dît).
Ferman şivanî dibîne = (Ew wî dibîne).
Fermên şivan dît = (Wî ew dît).
Ferman şivên dibîne = (Ew wî dibîne).
Ferman şivan dît = (Wî ew dît).
Ferman şivan dibîne = (Ew wî dibîne).
Li gora awayê giştî yê tewandina kurmancî ev şaş e an şaş xuyan dike. Ji ber gazin, tinaz û kevir virvirandinên hin kurdîzanan li awayê silîviyan, min rûpelên HAWARê li ser hev qelabtin û rastî van numeyan hatim. (Bixweyne wek h: hejmar, r: rûpel, s: stûn, k: komek).
1. Behram ev gotin xistin serê xwe û... (CEGERXWÎN; h. 31, r. 6, s. 1, k. dawî). [Netewiyaye].
2. Paşa gelek tişt ji wan re wad kirin. Paşa di cihekî welê de dikarî bû bi qîma dilê xwe comerd û destvekirî be. (HEREKOL AZİZAN; h. 24, r. 2, s. 2. k. 6). [Netewiyane]
3. Siltan li kurê xwe vegerand û got.... Siltan şande pey keçikê. (Mehfûr, SILÊMANÊ FERHO; h. 47, r. 3, s. 1, k. 3 û 4). [Netewiyane].
4. Padîşah got.... Padişah ji tevdîra mêrikê çeknas re gelek kêfa xwe anî û got-ê. (Gulistan, FARISÎXANÎN; h. 57, r. 4, s. 1, k. 2 û 4). [Netewiyane]
5. Şivan silava wî venegerand. (k. 3)
Şivan got. (k. 5, 7 û 9).
Şivan çîroka baz û çûk ji xwe re kire behane û got. (Melik û Koçer, DILISTAN; h. 35, r. 6, k. 10). [Netewiyane]
6.... ji şivan re dibêje: (k. 3).
...jendermeyê din tifinga xwe hildike, dirêjî şivan dike, dibêje (Perîşanî, NÛREDÎN ÛSIF; h. 35, r. 7. k. 4). [Netewiyane]
7. Mijgan zad ji selikê derêxist û da min. (Stêrk, NÛREDÎN ÛSIF, h. 33, r. 5, s. 1, k. 7).
Mijgan xwestibû lê derbas be... (r. 5, s. 2, k. 2).
Mijgan sol û cilên xwe ziwa kirin. (r. 5, s. 2, k. 4).
Mijgan bi tirs pirsî. (r. 6, s. 1, k. 2)
Mijgan serê xwe danî bû ser destekî xwe û li stêran dinêrî. (r. 6, s. 1, k. 3)
Ev serê Mijgan bû. (r. 6, s. 1, k. 5)
Heta derketina rojê Mijgan ez sermest hiştim. (r. 6, s. 1, k. 6). [Tevî li vê derê nav mê ye çi bi kirdeyî û çi bi tişteyî nehatiye tewandin]
8. Dîlawer gotina xwe temam kir û beriya herkesî tifing teqand û dirêjî dijmin kir. (Dîlawerê Çardesalî, SIBHÎ RESÛL, h. 29, r.7. s.2, k. 7.) [Netewiyaye]
Ev numûne ji çend nivîsên û nivîskarên cihê yên di HAWARê ne, ku çi wek kirde û çi wek tişte nav an navdêr nehatine tewandin. Li ser vê Mîr Celadet Alî Bedirxan ew ha dibêje: “Ji raveka jorîn dixuye ko di navdêrên nêr de meyildariya zmên ber bi terikandina tewanga wan a yekejmar e; nemaze şiklê pêşîn. Ji lewre her sê şiklên jêrîn rast in.(h.32, r. 9, şaneka madeya 57).
Soro kevirî tavêje. Soro kêvir tavêje. Soro kevir tavêje.
Gurgîn çû aşî. Gurgîn çû êş. Gurgîn çû aş.
Balafir ber bi ezmanî firî. Balafir ber ezmên firî. Balafir ber ezman difirî.
Ez li hespî sûwar bûm. Ez li hêsp sûwar bûm. Ez li hesp sûwar bûm.
Ferzo ji bajarî têt. Ferzo ji bajêr têt. Ferzo ji bajar têt.
Kî li ser banî bû? Kî li ser bên bû? Kî liser ban bû?
Em ji xaniyî derketin. Em ji xênî derketin. Em ji xanî derketin.”
Kurmanciya Silîvî bi gelemperî bi awayê xeta sisiyan e, herwekî: “Soro kevir tavêje, Gurgîn çû aş, em ji xanî derketin”. Lê di hin ciyan de wek bajar “ez ji bajêr têm, tu diçî bajêr” tê bikaranîn, lê belê bi gelemperî navdêrên mê di dawiyê de têne tewandin wekî “ew diçe bazarê” an “ew ji bazarê tê”. Te Hezarê dît? Xezalê çi got?
Ji ber di bîr mayîna kevin a gelêrî ye an ji ber yek kîteyiya wan e, çi ye nizanim, tevî ku hin navdêr aşkera nêr in jî carina an kêm car wek yên mê tên tewandin. Herwekî: Gurgîn çû aş û ez li hesp siwar bûm, wek “Gurgîn çû aş(ê)” û “ez li hesp(ê) siwar bûm” têne tewandin.
Tewanga navdêr û rengdêran: Ji bona nêr dengdêra (ê) / (î) û ji bona ya mê dengdêra (a) ye. Di tewanga nêr de cihêtiyek di navbera kurmanciya Silîvan û yên navçeyên dinê tune ye. Di ya mê de ne (e) lê her (a) ye.
Kurê bavê qencê jîr. Kurê bavekî qenc û jîr.
Keça diya xweşika çavbelek. Keça diyeka (dêka) xweşika çavbelek.
Kirde û tişte wek pronav: Li gora rêçika bingehîn ku kirde yek ji koma ez, tu, ew / em, hun, ew, kî be; divê tişte ji pronavek koma dinê wek min, te, wî, wê / me, we, wan, kê be. Herwekî: Ez te dibînim (ez dibînim) / min tu dîtî (min dî), te ez dîtim (te dît, yê hat dîtin ez im). Li herêma Silîvan ev ne bi giştî be jî lê carina wek “te min dît / min te dît” tê bikaranîn. Min ev bikaranîna ha ji hin kurdên ji deverên zimanî yên dinê jî bihîstine.
II. Pêş û paş daçek: Di kurmanciya Silîvan de pêşdaçek û paşdaçek bi hev re wekî bi... ra, bi... da, bi... va, ji... ra, di... da, di... ra bêkêmasî, bêî avêtina pêşdaçekê têne bikaranîn. Paşdaçek wek da, ra, va bi dengdêra (a) têne gotin ku ev di zaravayê soranî/mukriyanî û di hin devokên kurmanciya Badînan de jî wisa ye. Ev li deverên dîtir wek de, re, ve bi dengdêra (e) têne bilêvkirin.
III. Laperandina lêkeran: Silîvî wek numûne lêkera hatinê “ez hatim, tu hatî, ew hat / em hatin, hun hatin, ew hatin” dilaperînin. Kesê dudiyan ê yekejmar “–î “ ye, ne wek deşta Mêrdînê “-e ” (tu hate) û ne wek rojavayê Qerejdaxê “-i “ (tu hati) ye. Kesê pêşî yê pirejimar “-in” e; (em hatin) e, ku ev li aliyê rojhelat wek “-în” (em hatîn) e. Kesê sisiyan ê yekejmar “bê”, “tê”, “bibin” ji “bêt”, “têt”, “bibitin” a aliyê rojhelat vediqete.
IV. Diftong: Di Silîvkî de dîftonga “xw” di bêjeyên herwekî Xweda, xwedî, xwestin, xwezil, xwe, xwarin û h.w.d. bêkêmasî tê bikaranîn. Teşeyên wek “Xwedê, xudî, xastin, xezil, xu, xwarin” ku li hin deveran têne dîtin ji aliyê silîviyan ve nayê bikaranîn. Hin reng dîftongên ku li herêma Botan tê dîtin wekî “kwîr, gwîz, bwîk” li herêma Silîvan tunene.
Guherîna bêjeyan bi ketina dengdara h: cî < cih, pa’tin < pehtin, do < duh, go < guh, don < duhn, kanî < kehnî.
Dengguherîn: kemnik/kevnik, selam/selav, bi rê kirin / verêkirin, bav / bab.
Pronav: E (ez), ti (tu), ew, em, win (hun), ew
Mi (min), te, wî, wê, me, we, wan
Di xeberdana rojane de wek numûne “E jî têm, mi jî dî / go” dikeve şûna “Ez jî têm, min jî dît / got”. Li aliyê Hezroyê “j” li ber dengdara “z” dikeve û dibe “Ezî têm”.
Dengdêra a ↔ e: Hin bêje an daçekên ku li herêmên dinê bi dengdêra “e” têne bilêvkirin, li Silîvan bi “a” tên bilêvkirin. Herwekî da (de), ra (re), gaz (gez), Ahmed (Ehmed).
Hin bêjê di kurmanciya Silîvan de hene ku li deverên kurmanciyê yên dinê tunene, lê di soranî an mukriyanî de hene.
Xeber dayîn: Hem di maneya “axaftin, peyivîn” û hem jî di ya “agahdar kirin” de tê bikaranîn ku bi maneya pêşîn wek sembola kurmanciya Silîvanî ye. “Axaftina” rojhelat û “peyivîn”a Beriya Mêrdînê di ya Silîvan de tunebû.
Kiryox: Yê dikire, mecbûrê kirînê ye.
Xwarin: Ji bona hem av, mey û w.d. û hem jî ji bona nan û xwarinan tê bikaranîn. Ev di edebiyata me ya klasîk de jî heye û wekî dinê em dibêjin meyxwir, araqxwir ne ku araqvexwir. Lê ji bona cixare, nêrgele, qelûn, epyûm (afyon), esrar lêkera kişandinê tê bikaranîn.
Belkî: Belkiya me bi maneya “heye ku, dibe ku” ye. Ya Kurdistana nîvro wisa jê têdigihêm ku bi maneya berevajî / bîleks de bi kar tînin.
Karîn: Şiyan (dişêm) a rojhelat û kanîn (dikanim) a rojava di kurmanciya Silivan de tuneye, bi tenê karîn heye.
Avis: Bi tenê ji bona heywanan tê bikaranîn. Ji bona jinan nefsnexweş, nesax an bizarû tê gotin. Ji bona jinek bikaranîna gotina “avis” wek heqaretek pir mezin tê dîtin.
Zayîn: Ji bona heywan û kanî tê bikaranîn. Jin radizê (razan), dikeve nav nivînê an zarûk tîne. Razan bi maneya sereke “xewkirin” e.
Taybetiya herî berbiçav a kurmanciya Silîvan tewanga kirde û tişte ya li ser rêçika sisiyan, dengdêra (a) di tewanga navdêr û rengdêrên mê, paşdaçek û di hin navan de ye ku li deverên dinê wek (e) tê bilêvkirin. Wekî dinê cihêtiyek pir mezin a gramatîk tuneye
Xola Fransî ya Futbolê sia ya be ceta Kasa Cîhanê 2006 Fînalè. Nadia Fransa sia 1 Kasa Cîhanê bebat.
Koma dawî.
Ava gruppa Fransa u de cena Kasa Cîhanê 2010.
Mîrê Botan mîrê kurd ê bi nav û deng ê Cizîra Botan bû.
Mîr, navê yê sereke ku nav kurdan de ye. Lê dema ku mirov bêje Mîrê Botan hingî jî mirov behsa mîrê ku li Cizîra Botan mîr e, dike. Mîr, bixwe, di nav kurdan de weke sereke xwediyê kevne şopîyeke pir mezin e. Di nav kurdan de, kevneşopîya mîrîtiyê ne 5 hezar salan rê ya. Kurdan di nav xwe de rêzeke pir mezine dide mîr weke serek. Dema ku mirov behsa mîr an ji mîrîtiyê bike, Mîrê Botan tê bîra mirov. Mîre Botan weke dagerê mîrîtiyê ya. Ji ber ku Cizîra Botan dîroke de di her demê de di nav kurdan bû weke navendekê, êdî Mîrê Botan ji weha mezin bi nav bû.
Mîrê Botan, weke dagerîye mîrîtiyê, tê dîtin û ew bi qasre xwe re xwediyê dîrokeke ku pir dirêje û kevneşopîyeke ku kevn û dîrokî ya.
Mîrîti, li Kurdistanê ku tê li ser ziman, weke ku nirxek werê li ser ziman dibêt. Dîroke mîrîtiyê, pir dîrêje. Hizrên ku hîmê mîrîtiyê diafirênin, di nav gelê de pir bi hest û rêz têne pêşwazî kirin. Her çend ku di van demên dawiyê de, navê mîrîtiyê newê bi karanîn ji, di demên berê de weke nirxeke ku hevgirtine kurdan di demên berê de li ser lingan dikir bû. Mîr, mîrîti weke dageriyê wê yekê ji bo ya di demên berê de.
Kes nikare roja me tarî bike şiyara kurdan bû ku piştî komploya 9'ê kewçerê agir dabûn benena xwe.
Di 9'ê kewçer a 1998 an de Serokê gelê Kurd Abdullah Öcalan ji Suriyeyê gava ku derket û komploya navnetewî çawa ku li dar ket, gelê kurd ji zar, cîwan û kalan bigirin tev bûn bend bi laşê canê xwe û agir bela giyanê xwe dan. Ji 9 Kewçera 1998 an ta 24 ê Berfanbarê ku kesên ev çalakî li dar xistine ji rêzê;
1-M. Halit Oral, 9 Kewçêr 1998, Zîndana Maraşê (Şehîd)
2-Murat KAYA, 18 Kewçêr 1998, Zîndana Bartinê
3-Mehmet GÜL, 19 Kewçêr 1998, Zîndana Amasyayê (Şehîd)
4-Ali AYDIN, 20 Kewçêr 1998, Zîndana Bartinê (Şehîd)
5-Meral KAŞOTURACAK, 20 Kewçêr 1998, Zîndana Çanakale
6-Bülent BAYRAM, 21 Kewçêr 1998, Zîndana Adiyamanê(Şehîd)
7-İsmet İNANÇ, 22 Kewçêr 1998, Zîndana Yozgatê
8-Hasan Îsa Hasan, 22 Kewçêr 1998, Qamişlo (Şehîd)
9-Fettah KARATAŞ, 22 Kewçêr 1998, Amed
10-Selamet MENTEŞ, 23 Kewçêr 1998, Zîndana Mîdyatê (Şehîd)
11-Aynur ARTAN, 23 Kewçêr 1998, Zîndana Mîdyatê (Şehîd)
12-Mehmet BAĞRIYANIK, 23 Kewçêr 1998, Zîndana Elbîstanê
13-Cennet GÜNEŞ, 24 Kewçêr 1998, Zîndana Dîlokê
14-Seyrî ÎPEK, 24 Kewçêr 1998, Zîndana Sakaryayê
15-Aysel CEYLAN, 24 Kewçêr 1998, Zîndana Sakaryayê
16-Samet OKTAY, 24 Kewçêr 1998, Zîndana Sakaryayê
17-Müslüm MUHAMMET, 26 Kewçêr 1998, Zîndana Dîlokê
18-Mîrza Sevîmlî, 26 Kewçêr 1998, Zîndana Erzurumê (Şehîd)
19-Kenan KARAHASANOĞLU,26 Kewçêr 1998, Zîndana Erzurumê
20-Berzan Öztürk, 1 Sermawez 1998, Almanya (4 Rebendanê Şehîd ket)
21-Mehmet AYDIN, 13 Sermawez 1998, Zîndana Çanakaleyê (Şehîd)
22-Erdal ÇEKEN, 13 Sermawez 1998, Zîndana Mêrdînê (Şehîd)
23-Abbas SERTKAYA, 14 Sermawez 1998, Zîndana Umraniyeyê
24-İsmet AKAY, 14 Sermawez 1998, Zîndana Adiyamanê
25-Muhyettin SEVİMLİ, 15 Sermawez 1998, Zîndana Amedê
26-Ömer ŞEN, 15 Sermawez 1998, Zîndana Umraniyeyê
27-Adnan ÖZCAN, 15 Sermawez 1998, Zîndana Bursayê
28-Sıracettin HASSAS, 16 Sermawez 1998, Zîndana Bursayê
29-Ramazan MALKOÇ, 16 Sermawez 1998, Zîndana Umraniyeyê
30-Azime İNAN, 16 Sermawez 1998, Zîndana Êlihê
31-Remziye ZENGİN, 16 Sermawez 1998, Zîndana Êlihê
32-İdris BAŞARAN, 16 Sermawez 1998, Zîndana Ceyhanê
33-Hanifi KUZU, 16 Sermawez 1998, Zîndana Sêrtê
34-Hamdullah DAŞÇI, 16 Sermawez 1998, Zîndana Mêrdînê
35-Ali ERBEK, 16 Sermawez 1998, Zîndana Mêrdînê
36-Mustafa ŞAHİN, 16 Sermawez 1998, Almanya
37-Kadri İLHAN, 16 Sermawez 1998, Zîndana Sêrtê (Şehîd)
38-Ahmet Yildirim, 17 Sermawez 1998, Moskova (Rusya) (Şehîd)
39-Remzi Akkuş, 17 Sermawez 1998, Moskova (Rusya) (Şehîd)
40-Mehmet TURGAY, 17 Sermawez 1998, Zîndana Konyayê
41-Zeynî ARAT, 17 Sermawez 1998, Zîndana Dîlokê
42-Ramazan ADIBELLİ, 17 Sermawez 1998, Zîndana Konyayê
43-Sûleyman GÜLTEKİN, 18 Sermawez 1998, Zîndana Trabzonê
44-Seyit BAYRAM, 18 Sermawez 1998, Dêrik (Başurê biçûk)
45-Zülkıf YILMAZ, 18 Sermawez 1998, Roma (İtalya)
46-Emrullah DAMLAYICI, 18 Sermawez 1998, Qamişlo (Şehîd)
47-Fetiye ABDULLAH, 18 Sermawez 1998, Zîndana Meletê
48-Osman TİNİT, 18 Sermawez 1998, Zîndana Meletê
49-Fazıl SÜLÜK, 19 Sermawez 1998, Zîndana Dîlokê
50-Halil AKINCI, 19 Sermawez 1998, Zîndana Bursayê
51-Cengiz KAYA, 19 Sermawez 1998, Zîndana Agirî
52-Zehra RIZGAR, 27 Sermawez 1998, Rojhilatê Kurdistan
53-Nuri ACAR, 27 Sermawez 1998, Zîndana Orduyê
54-Cemil ÖZALP, 27 Sermawez 1998, Amed (Şehîd)
55-Hasan TAŞKIN, 3 Berfanbar 1998, Almanya
56-Cihat ŞEXO, 10 Berfanbar 1998, Kibris
57-Takibe GÜLTEKİN, 12 Berfanbar 1998, Zîndana Sêwasê
58-Hatice FALAY, 13 Berfanbar 1998, Stenbol (Şehîd)
59-Gulistan TAŞ, 16 Berfanbar 1998, Êlih
60-Taylan Özgür KAHRAMAN, 23 Berfanbar 1998, Almanya (Şehîd)
61-Muhyettin IŞIK, 24 Berfanbar 1998, Dîlok
Nîşe: Heta ku ji dest hat nav û roj rast hat nivîsîn lê dibe şaşî hebe û a din jî dibe gelek nav nehatibe nivîsîn. Herkes di hêla xwe de alîkariyê bide evê rûpelê dê pir baş be.
Zêwa êlim, rojeka ku di nav kurdan de piroz tê dîtin. Li Nêzîkî Cizîra Botan li ber girê êlim tê piroz kirin. Bi zêdeyî, girê elim, ji Zewaêlim re weke cihekî navend têt dîtin.Her sal di 16 pûşperê de tê piroz kirin. Di wê rojê de her mal weke ku mewludekê bide xwarinê çêdike û li ser mewludê ji dixwenê û dide xwerin. Di wê rojê de xêrkirin pirr bixêr tê dîtin.
Ev roj, ji kengî ve têt pirozkirin, li ser pir vegotin hene li herêmê.Li gor hinek vegotinan dîroka wê diçê dema Nebî Nuh.Di hinek vegotin ne de jî, Bahsa Îbrahîm xelîl tê kirin û tê gotin ku ji dema wî bidest pirozkirine wê rojê têt kirin.Lê piştî mişahîxê ku bi nav jê re di gotin Êlîimê rim kesk, êdî pir bidest pirozkirinê hatiya kirin. Êlimê Rim Kesk, di dema Hz. Mihemed de jiya bûye.Ew ji di şerekî ku li herêmê dibe, di wî şerî de pekravan dikeve.Cihê ku ew lê pekravan dikeve jî Girê êlim e.
Êlîmê rim kesk, di dema xwe de li Mizgefta Nebî Nuh alimtî ji kiribû. Bi vê yekê re jî, navê wî hebû.Piştî ew pekravan dikeve, êdî li herêmê weke kevneşopiyekê, her sal, ji bo wî bibîr bînin, ji bo wî ji zew têne dayîn. Ew jî têt gotin ku di pûşperê de di wê dema zewa êlim de pekravan ketiye. Di zewaêlim de, têt gotin ku haçiyê zew dide Xizir ji tê mala wî û wan sardan dike.
Girê êlim, li Nêzîkî Cizîre bota ya.Li nêzîki wî girî, li aliyê çepê Gunde mezin û dîrokî Ayserê dikeve.Jê bi ber banî bi aliyê bakur ve ku mirov diçê, mirov digihê gundê Qaraxrabê. Li ber gir bixwe jî gunde Xirabê darik heye. Hinekî ji gir bi xwarê de ji bi aliyê başûr de gundê xirabê Sosina heya. Gir bixwe ji riye hevirişimê bi lingan weke seatekê dûr e.Ji gir bi xwarê de jî şetê Zergûza xwarê diherike. Di Zivistanan de ji Li aliyê Xirabê Sosina ji, şetê Bestê bilind dibe û diherike. Evi û zeviyê girê êlim, har sal bi şînhatina Nergizan re navdar e.
Mafê daneriyê, mafê telîfê, yan jî bi gotineke îngilîzî "copyright" ("mafê kopîkirinê [yê standî]") standina mafên bikaranîn û weşanê ya berhemên agahî û ramanî ye.
Di înternetê de hema hema li binê hemû malperan gotina "Copyright (c)... All Rights Reserved" tê nivîsandin ku tê wateya "Mafê Telîfê ji sala...'an û vir ve ji aliyê vê saziyê ve tê parastin."
Mafê daneriyê çi ye?
Standina mafên bikaranîn û weşanê ya berhemên agahî û ramanî ye. Bi taybetî dema orjînala tiştekî ji aliyê kes an jî saziyekê ve hatibe çêkirin, mafên bikaranîna wî tiştî bi qanûnê tê çespandin û ji vê re "mafê daneriyê" yan "mafê telîfê" tê gotin.
Mafê telîfê bi piranî ji bo demekê tê standin. Sembola wê jî di navbera çemberê de tîpa "C" ye. Tîpa © ku li ser tiştekî hebe, tê wateya ku mafê daneriyê tê parastin. Tîpa "C" tîpa pêşîn a gotina îngilîzî "Copyright" e.
Di kurdî de hevwate gelek in. Ji ber ku zimanê kurdî heta sedsala 20'an jî di warê nivîskî de ji ber qedexeyan pir lawaz bû, li her herêmekê zimanê kurdî bi derfetên xwe û bi awayekî girtî pêşve çûye. Ji ber vê yekê gotinek ku li herêma Mêrdînê bi awayekî hatibe bikaranîn, li herêma Şirnexê bi awayekî din hatiye bikaranîn. Li bajarên din jî bi awayên din.
Ferqa Hevwateyan û Devokan.
Gotinên ku koka wan yek be û dengê wan cuda be ne hevwate ne.
Rezik navê kurdî yê navçeya "Bağlar" a bi ser bajarê Amedê ve ye.
Çîroka navê "Baglar" a Amedê.
Bajarê Amedê heta destpêka sedsala 20'an jî tenê di nav sûran de bû. Heta wê demê jî ji dervê sûrên Amedê ji rez û bîstanan û zeviyên çandiniyê pêk dihat. Ji ber wê, ji herêma rezan re "rezik" dihate gotin. Piştî ku dewleta tirk navên tirkî li gund, navçe, çiya û bajarên Kurdistana Bakur kir, navê herêma "rezik" jî bû "baglar". Di sala 2008'an de statuya navçetiyê stand.
Henefî (bi erebî: an jî) di ola îslamê de yek ji mezhebên sûnî fiqihê ye.
Mezhebê henefiyan ê îtiqadê (bawerî) jî matûrîdiyê ye. Navê henefîtiyê ji navê sazûmankarê wê Ebû Henîfe (Numan bin Sabîd) (699-767) tê. Li welatên Tirkmenistan, Efxanistan, Tirkiye, Hindistan û Pakistanê berfireh e.
Di îslamê de ji çaran pirtir mezheb hene. Lê henefîtî û sê mezhebên din hem wekî her çar mezhebên herî mezin hatine pejirandin. Ji aliyê girseyê ve jî ji ber vî rengî her çar mezheb herî berfirehtir in. Her çar jî mezhebên sûnî ne. Di nav her çar mezhebên sunî de jî henefîtî ji aliyê girseyê ve herî mezin e. Girseya henefiyan di nav girseya giştî ya îslamê de 45% pêk tîne. Hersê mezhebên din şafiî, malikî û hembelî ne.
Embarê (,), bajarokekî Bismilê ye û li kêleka Çemê Dîcle, li ser rêya kevn ya Diyarbekirê ye.
Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya avî a garis û pembo ye.
Li derdora gund Hola, Mele Cebra, Seyid Hesen heye.
Reşwanî (bi şêxbizinkî: Reşoyî) devoka kurmancî li Anatolya Navîn e. Ev devok ji aliyê eşîrên kurdan (bi taybetî êla Reşwan) ên li Qonyeyê, Qîrşehirê, Enqerê, Yozgatê û Çorûmê tê axavtin. Ferhengoka wê nêzîkê Kurmanciya Rojava ye. Gelêk jêgirtî yên romîkî di ve devokê de hene.
Çanda devokî.
Dîroka kurdên mişext ên li Anatoliya Navîn bi devkî heya îro hatiya parastin. Bûyêrên giring, çîrokên ser mişextkirina wan û stran û kilamên ser jiyana wan a rojane û mêrxas û egîdên wan di kevneşopiya devkî de zindî mane. Wan salên dawîn de ev kelepor ligel kovaran, pirtûkan û muzîkê ve tê gihandina nifşa nihayî. Nivîskarên kurdên Anatoliya Navîn di kovar û pirtûkan kurdiya nûjen tercîh bikin jî, koma muzîkê ya bi navê Koma Xelikan, a ku bi devoka Reşoyî ve distirê di nava kurdan de xwediye populariteke giring e. Koma Xelikan stranên hozanên kurdên Anatoliya Navîn û yên dengbêj û hozanên kurdan ji Kurdistanê bi aksanê vê devokê bideng dike.
ARGK - Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan
Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan, ARGK navê artêşa bi awayê gerîllayî hatibû damezirandin a PKKê bû. Piştre xwe bi navê HPG ji nû ve birêxistin dike.
Biryara damezirandina ARGKê di Kongreya 3. a PKKê de ku di kewçêra sala 1986ê hatibû lidarxistin de tê dayîn. Beriya wê hêzên çekdarî yên PKKê bi navê HRK (Hêzên Rizgariya Kurdistanê dihatin binavkirin.
ARGKê xwe li seranserê Kurdistanê bicih kiribû. Şerê klasîk ê gerîllayî bi hin taybetiyên gelê kurd ve dewlemend dikir, li gorî stratejî û taktîkên nûjen ên leşkeriyê tevdigeriya. Bingehê taktîka tevgerê şerê gerîllayî bû.
Baregehên wê yên ku nediketin keysa êrîşa firokeyên şer ên ji koma F (F5, F 16 ûêd), MIG û Mirrageyan hebûn. Bo mînak berageha Cudî wisa bû.
Ji mêr û jinan pêk dihat. Ji her deverên Kurdistanê, ji her ol, bawerî û çînê şervanên wê hebûn. Gelek şervanên ji neteweyên din jî di nava xwe de dihewand. Bo mînak, ereb, rûs, fînlandî, alman, tirk, laz, terekeme, yewnan, spanî ûed.
Ûnîformên wan dişibiyan kincên folklorîk ên kurdî, bi taybetî yên herêma Botanê. Bi çekên biçûk ên bo şerê gerîllayî ne şer dikirin. Aboriya artêşê di destê PKKê de bû. Qismek çekên xwe ji di şer de ji leşkerên artêşên dijber (ên Tirkiye, Îran, Îraqê) bidestdixistin.
Bi gel û sîvîlan re bi awayê demokratîk têkilî dadianîn. Alîkariya gel dikirin. Pirsgirêkên gel ên wekî dadî, tenduristî jî didan ser xwe. Dîlên xwe bi normên nûjen xwedî dikirin.
Tevlîbûn bi biryara azad bû. Çend caran ARGKê kampanyayên tevlîbûna mecbûrî lidarxistibe jî, prînsîp nedihat guhertin. Kê bixwesta dîsa jî dikaribû "zagona eskeriya mecbûrî" nepejirîne.
ARGK sala 2000'î bi navê HPGê ji nû ve tê saz kirin, navê wê dibe Hêzên Parastina Gel.
Alif xwarina ji bo ajal û sewalan e.
Amûrên ku ajalên kedî yên guhandar tê de êm dixwun ew jê alif in. Hinek ji wan darîn in û mobîl in; hinek jî axî yan jî kevirî ne û bi ciyekî wek dîwar ve zeliqandî ne.
Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur, bi kurtî PDK-Bakur partiyeke bakurê Kurdistanê ye, ya ku li tîrmeha sala 1965'an de li Diyaribekir bi şêweyeke weşartî hat damezrandin. Serokê pêşîn ê rêxistinê Faîq Bucax bû.
Navê partiyê yê yekemîn Partiya Demokrat A Kurdistana Tirkiyeyê bû. Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê jî ji aliyê Sait Kırmızıtoprak hatibû ava kirin. Divê tevlîhev nebin.
Şêxbizin an Şêxbizênî eşîreke belavbûyî ya kurdan li Anatolyayê û Kurdistanê ye. Şêxbizinî li Anatolyayê û Bakûrê Kurdistanê zaravayeke kurdiya başûr ya ku wek Şêxbizinkî têye bi navkirin, di axivin.
Şêxbizinî li Haymanayê ji xwe re "kurd" an "kirmanc" (endonîm) an jî "lek" û zimanê xwe re jî "kurdî" dibêjin. Belê cîranên wan ên kurmanc navê eşîrî (tribonîm) bi referansa zimanî li civaka şêxbizinî kirine. Wuha ji bo kurmancan şêxbizin, şêxbizinkîaxiv in.
Li ser etîmolojiya navê "şêxbizin" gelekî teorî û etîmolojiyên cemawerî hene. Yek ji wanan a "Şêxê Bizinan" e: Digel eşîrên kurdan ên din Şêxbizinî bi kevneşopî bizinan xwedî dikin. Ji ber ve yekê gelek kes navê vê eşîrê li du hêmanan parçe dikin "şêx" û "bizin"; gorî vê pejirandinê navê şêxbizin tê wateya "Şêxê Bizinan". Belê ev teoriya hem bawerdêr hem jî ji bo navê eşîran di nava kurdan de asayî nîn e.
Nuh Ateş heye ku hemî teoriyên li ser navê şêxbizin munaqeşe dike û dibê "Mimkun e ku koka van navan gîştan yek be û ew jî Baz be û ji Baz jî Bazî> Bazyan> Bazîyan> Bezeyn> Bazeynî> Bezeynî> Bizeynî> Bizênî peyda bûye." Di çavkaniyên din de niqaşa li ser koka vî navê li du aliyan têya kişandin: Hinek kes li ser epînomekî disekinin hinek jî navê Şêxbizin ji bajarokê Bazyan ê li hêla Silêmaniyê dikeve diafirînin. Ên yekem, bi nav Mehmûd Lewendî û Dr. Mîkaîlî, dibên binyada vî navê epînomekî bi navê Şah Basnî (Lewendî) an jî Şêx Huseyn e. Ew teoriyan dibejin ku wan navan di çerxa demê de hatin e gûhêrin û bûne Şêxbizin. Gorî baweriyekî din jî navê vê eşîrê ji "Şahbazî", navê qebîleke binyadî ya êla kelhûr, hatiye peydakirin. Kelhûr bixwe wek şêxbiziniyan zaravayeke kurdî ya başurî diaxivin, belê digel şêxbiziniyan şiî ne û ne sûnî.
Hin çavkanî vê eşîrê li ser kurdên lek dijmerin. Her wiha di salnameyên Osmaniyan de ev eşîr hin caran bi navê Ekrad-i Lek (kurdên lek) hatiye binavkirin. Çawa têye xuyandin peywendiyan wanan bi eşîrên lek ve heye jî. Belê ev peywendiya bi ziman û olê, ji ber ku lekî û şêxbizinî îro gelekî jihev dûrketine û lek hemû şiî û yarsan in, nikare were îspatkirin. Peywendiya wan xwerista dîrokî ye. Dibe ku şexbizin li Kirmaşanê eşîreke lek bûye, a ku piştî bicîhbûna li devera Bazyanê navekî nû girtîbe. Taybetmendiyek eşîrên lek ên li başûr û rojhilatê Kurdistanê paşbendika -wend an -vend di navê wan de ye. Ev paşbendika qenebe di navê qebîleke şêxbizinî de, ya bi navê Xewend, heye.
Di Şerefnameyê de Şêxbizin li ser eşîrên Botan têne jimartin, belê zaravayê şêxbizinan eşkere dike ku ew ji êl û eşîrên kurdan ên başûrê welat in. Herhal gava ku Şerefname hatiye nivîsandin Şêxbizin li Botan jiyabûne. Ewan çi hebin di şerrên ji bo kurdan jandar ên navbera Osmaniyan û Sefewiyan ve ji Rojhilatê Kurdistanê reviyanê deverên Silêmanî ye.
Gorî lîsteya êl û eşîrên kurdan a kurdnas Izady Şêxbizinî li Başûrê Kurdistanê girêdayê êla Şîwan a ku li Germiyan û Silêmanî bicîh e, bûne. Li herêma Xaneqînê jî şaxeke şêxbizinan a ku wek Palanî binav dibe biwar e. Di nava cîranên wan de êla Hemewenî (Hemewend) jî, ya ku wek şêxbizinan kurdiya başûr diaxive û di destpêka sedsala 18'emîn de li vê herêmê bicîhbûye, heye. Sykes ê ku eşîra Şêxbizin li ser kurdên Bebeyî (Baban) dijimêre, serjimara vê eşîrê qasî 4.000 malbatan texmîn dike û gelekî pesnê jêhatî û baqiltiya wan dide.
Bakûrê Kurdistanê.
Şêxbizinî li Bakûrê Kurdistanê bi pirranî li Qersê, Îdîrê û Wanê dijîn, belê li parêzgehên din jî gelek komên şêxbiziniyan hene.
Erzîrom.
Bicîhkirina şêxbizinan li parêzgeha Erzîromê di dema osmaniyan de bûye, wanan di 1800an de li vira hatine bicîhkirin. Niha qasî 450-500 mal li navenda bajêr dijîn, hinek jî li navçeyên bakûrî dijîn. Berê çend salan li gundekî tirkan ê girêdayê Xinûsê jî hin malbatên şêxbiziniyan hebûn, belê koçberê Erzîromê bûn. Şêxbiziniyên Erzîromê ji bendê eşîrî yê Cel in, xwe Şêxbiziniyên Cel dizanin. Pêywendiya wan bi Haymanayê re heye, hinek ji wan di destpêka sedsala 20'emîn de koçê Haymanayê bûne. Hinek gundiyên şêxbizinî jî bawer dikin ku ji Haymanayê hatine Erzîromê.
Anatolya.
Kurdên Şêxbizin li Anatolyayê îro li dedora Haymanayê û bakûrê parêzgeha Qonyê dijîn. Di derheqê dîroka bicîhkirina wan a li van deveran de mirov nikare tiştekî vebirî bibêje, belê texmînî hatina wan di sedsala 17'emîn bûye.
Di hin çavkaniyan de têye gotin ku Şêxbizin secereya xwe digihînin Îmam Zeynel. Çi be jî Şêxbizin îro bipiranî misilmanên sûnî ne, kêmtir ji wan, ên li Çankiriyê û Boyabatê elewî ne.
Mele Taha zanistvan û alimekî mezin ê kurd e. Gelekî baha wî tê kirin. Li gor ku tê gotin, di deme Melayê Cizîrî de jîn bûya. Meleyê Cizîrî ji li ber destê wê seydatî wergirtiya. Li Amedê jîn bûya. Li gor ku tê gotin, di sala 1560 wan jîn bûya. Li gor ku tê gotin, li ser şifakirinê xwediyê hizreke ku mazin bû.
Pir xwanda bû. Ew li medrese li Amedê ya wê demê dima. Hizre mele taha biqasî ku tê gotin, pir li pêş bû. Wî li medrese ku lê dima, fêr didana pir faqayan. Gelek faqayên wî ji, piştre weke zanistan derdikevine pêş. Ew ji bi vê yekê re, weke ´seydeyê zanistan´ tê naskirin. Bi vê yekê re biqasî ku tê gotin navê wî heya. Mele Taha, di dema Meleyê cizirî de jîn bûya.
Hizre mele taha. xwedi diwan ji bû. Li gor hinek vegotinên ku li ser wî têne gotin, ew weke ´seydeyê amedî´ ji tê naskirin. Dema ku li devereke dûr bahsa wî bê kirin, jê re tê gotin seydeyê amedî.
Mele taha zanistnekî kurd ê mohra xwe li deme xwe daya. di nav zanistên demê de navê wî mazina. Weke ku tê zanîn, wî gelek pêşketin di wêjeya kurdî de ji di deme xwe de daya çêkirin. Li gor ku tê gotin, wî li ser ´hizir´ û li ser ´şifakirinê´ ji nivîsandiya. Dema ku kala nivîsanên wî tê kirin, kala pirtûk ku wî nivîsandine tê kirin. faqayên wî, biqasî ku tê zanîn, ku li cem wî dixwandin, hizre wî ji fêr dibûn. Nivîsên ku wî nivîsandine ji dixwênin. Pişt wî re, yên ku hatina dewsa wî ji, ew kevneşopiya wî şopandin. Herême ku navê wî li wêderê li ser ziman bû, bêhtir amed bû. Li gor hinek vegotinne ew ji amede demeke çûbû Botanê û li wir ji mabû.Lê di derbarê wê çûna wî d haya nahaka wilo zêde ti agahî bidest ne ketina. di dema xwed de Mele Taha, zanistekî ku pir mezin bû. Mîr û şah diçûne ber destê wî.Bi vê yekê re ji, pir bahsa wî dihata kirin. Wî, weke dayikaka ku ji singa xwe şîr bide zaroka xwe, wî ji, gelek zanist daya zanistên deme xwe yên ku xwe gahandine de û xwe ne gahandinê de. Em dibêjin yên ku xwe ne gahandinê de ji. Ji ber ku tê gotin ku ew ji zanistên dema xwe kêm ne maya û hizre xwe rijandiya ser rupel ji. Bi vê yekê re, behsa nivîsanên wî yên ku wî nivîsandine tê kirin. Biqasî ku behs tê kirin, wî pir nivîsandiya. Û bi nivîsandina xwe, nav ji daya dore xwe di dema xwe de. Bi vê yekê ji pir tê naskirin. Herêmên kurdistanê yên ku wî xwe ne gahandiyê de, wê hizre wî ya ku wî nivîsandî xwe gahandiyê de. Bi vê yekê re, ew pir mirovekî ku tê naskirina. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku mele Taha mirovekî zanist yê pir mazin yê deme xwe ya. Yek ji wan mirovên ku bi hizre xwe re di deme xwe de hatî naskirin û bi hizre û zanistitiye xwe re mohre xwe li deme xwe xistiya.
Weysel Qerenî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Uwais al-Qarani"), mutesewifê misilman ê ereb ê Yemenê bû.
Weysel Qereni, îroj ji tirbe wî li Kurdistanê li Sêrtê ye. Tirbê wî, li Hêwelê ye. Tê gotin ku piştî zayînê di neqabine 560 û 657an de jîn bûya. Di vê demê de ji, nûka vê misilmantî derdikeve û hê Muhemmed ji saxê, li jiyanê ye. Weysel Qerenî di jiyeneka di rewşa xwe de dijî.
Ev yek, ji gotinen li ser jiyana wî yên ku di nav gelê de têne vegotin têt fêhm kirin. Weysel Qerenî jiyaneka wî ye ku li Kurdistanê xwedî bandora, heya. Hizre misilmantiyê dema ku tê Kurdistanê û li Kurdistanê belav dibe, di deme wî de ya. Ew bi xwe ji, ji vê yekê rê dibe temenekî ku mezin. Muhemmed, hê ku saxe, li jiyane ye, Weysel Qerenî nas dike. Berî çûn li ser mafeya xwe ji, xirqe xwe ji wî re disêne û wî pîroz dike. Ev yek, Weysel Qerenî di nav civakê de dike xwedî wesf û rada. Li ser vê wesf û radayê re, Weysel Qerenî, di nav gelê de mezin dibê û dibe xwedi bandor. Bi vê bandoriya wî re li Kurdistanê ji, ola Misilmantiyê mezin bi cih dibe û belav dibe. Mirov êdî Misilmantiye ji deve Weysel Qerenî fêhr dibin. Ev yek ji, Misilmantiyê li Kurdistanê bi cîh dike. Tê gotin ku Weysel Qerenî misilmanetî di 640 wan de erê kiriye. Weysel Qerenî, gava ku werê şîrove kirin, divêt ku bi gelek xal û mijaran re werê li ser ziman û şîrove kirin. Yê ku di Kurdistanê de misilmanti pêşî erê kiriye û misilmanetî aniye Kurdistanê ye. Mirov kare vê yekê li ser wî dest nîşan bike. Gava ku li ser Weysel Qerenî şîrove têne kirin, tenê li ser welîtiye wî tê sekinandin. Ev yek, ne xalate lê li gor gelekî û gelekî kêm e û ji kêm şîrove kirine re ji dibe temenekî ku mezin. Mirovên weke Weysel Qerenî di navê gelê de gava ku werê şîrove kirin, divêt rastiyên ku tên zanin hemû bi hev re werine şîrove kirin. Weysel Qerenî, ji bo hizre wî mezin bê zanîn, ti çavkanî îroj di destê me de zêde nîn ên. Lê hinek gotinên wî ku di nav gelê de ku bizêdeyi ji bo mafê dayikê derdixine pêş û li ser navê wî têne gotin weha ne.
"Ku dê mafê xwe li me helel neke wê rihe me ne rihet bê û wê Xwedê me afu neke ". " Mirovê qanc, di nêzîkatiye xwe ye li hemberê dayikê dê kifşe ". "Têgihiştine mirov bi dayikê rê dest pê dike ". " Bila mirov çend bêje ez oldarim an ji başim, ku di nêzîkatiye xwe ye li hembere mirov û dayike de ne baş bê û safî bê, wê ti wate vê yekê neme ne ". " Wate rastitiye, xwe bi mirov re biwate dike û bi cism dike "... " mirov divê ku jiyanê xwe baş fêhm bike ". " Divê ku mirov di emelê xwe de baş bê û divê ku mirov qadr û qiymetê jiyenê zanî be, ji ber ku Xwedê çê kirîye û danîye pêşiye me, ji bo jiyandine ". " Mirov nikare berê xwe ji jiyanê bizîvirêne û ji jiyenê bixayidê, ji ber ku rastiyeke bi Xwedê rê têne li ser ziman ". " Divê ku mirov bala xwe û guhê xwe bide hevîrdore xwe, da ku mirov rihet bibe û di emelê xwe de baş bibe ". " Jiyan, ji bo alimendinê rêyeke ku Xwedê daya pêşiye me ye ".
Her weha gelek gotin û vebêjin li ser wî têne gotin. Weysel Qerenî mirovekî ku bandoraka wî ye mezin hebû bû, li ser gelê. Piştî ku Muhemmed dibihizê, êdî dike ku herê û wî bibîne. Bi vê yekê rê rêye Medinê digirê û diçê. Gava ku diçê ji, tê gotin ku di rê de demeke direj dimene û li Şamê û Yemenê ji dimêne. Lê weke van xatên jiyanê wî, li ser vê yekê ji zêde ti agahî di destê me de nîn ên. Piştî ku digihe Medinê, êdî dibihizê ku Muhemmed çûn li ser mafeya xwe. Li ser vê yekê, tê gotin gelekî dilê wî êşehe. Piştre ji, li wir ji weke demeke tê gotin demeke dirêj ne mene û piştre êdî divegerehê malê.
Piştî ku divegerehê malê, êdî weke welîyekî ku mezin û yê Îslamê, di nav mirovan diçe û tê. Misilmantiyê bi mirov re dide nas kirin, li Kurdistanê. Piştî ku deme ku dayike wî ji digihê rehmata xwe, êdî ew jiyeneke ku xwe dide fêhr kirine didomenê. Di derbarê ku zawac kirina wî an ji ne kirina de ti agahiye me nîn ên. Weke vê xalê, hêle di jiyene wî de, gelek xalên ku werine rohni kirin hene. Biqasî ku mirov ji gotinên ji navê gelê fêhm dike, bandoreke wî yê teybet li aliye Botanê wan deran heye. Mirine wî ji, tê gotin di deme şerê Sefere wî ye ku di naqabîne Xelifê Ebbasiyan Harûn Reşîd û waliye Sûrî, Muawiye bin Abu Sufyan de ya. Ev şer ji, di 675 an de li siffînê ku li keviye Firatê li raste wê dibe.
Di zanistên fîzîk û kîmyayê de, made an keriste binestir a hemî tiştên fîzîkî ye ko ne berdewamî a wize (enerjî) an hêzqadan (force-fields) bit. Ev herduyên dawiyê koma bariste yê tiştan pêkdiînin lê bi xwe madde nahên hesibandin. Bi gotineka dî, keriste wekî hemî gîhana berçav anko hebûna ko ji mirovan ra xweya ye dihêt pênasekirin, herçend e ko ruhnahî bi xwe ne keriste ye. Bi vî awayî, pênaseya zanistî ya keristeyî hindekê nezelal e.
Keriste pêkhata hemî tiştan e û ji binestirên kîmyayî pêk dihêt. Keriste ji atoman û atom jî ji notron, proton û elektronan pêk dihên. Bi vî awayî, madde an keriste ne enerjî ye û enerjî wekî xweyabûn anko nimiyana keristeyî dihêt pênasekirin.
Di fîzîkê da keriste an madde gelek bi zelalî nehatiye pênasekirin, lewma li herdera ko hûrbûn û ramaneka zanistiyanetir pêdivî bit zarav anko termên zelaltir, mîna bariste, enerjî û keriyan dihên bikaranîn. Lê hindek fîzîkzanistvan her nebit li ser vê pênase a keristeyî lihevhatine: her tiştê ko ji fermionên hîmanî pêkhatibit. Ev lepton (bi elektronan ve) û kuarkan (bi proton û notronan ve)vedigirit. Ji ber hindê ko proton û notron û elektron kom dibin da atomê pêkbiînin, atom û molekûl û hemî tiştên ko ji wan pêkdihên madde an keriste ne. Coreyên baryon û mesonan jî madde ne. Tiştên ko ne keriste ne ruhnahî (foton) û bosonên pîvikî yên dî ne.
Miroslav Holub helbestvanekî çekî ye.13'ê Rezbera 1923'an li Pîlsenê ji dayik bûye, di 14'ê Tîrmeha 1998 de jî miriye.
Hîndekariya bijîşkî dîtiye û li ser Zanyariya Nexweşiyê (Patolojî) û îmmunolojîyê lêkolînan kiriye.
Helbestên xwe bi zimanekî vekirî û nerm nivîsandiye,pirr bi hêsanî dihên wergerî zimanên din.
Heinz Piontek (jdb.15ê çiriya paşîn a 1925 li Kluczbork (bi almanî Kreuzburg), Silezyaya jorîn (Oberschlesien), m. 26ê çiriya pêşîn a 2003 li Rotthalmünster, Almanya) Helbestvanekî Elman e. Piştî Şerê II. yê Cîhanê ku ew jî têde bûye,di gelek karan de xebitiye û Felsefe,Zimannasîya Elman û Dîroka Hunerê xwendiye. Di helbesta xwe de bi granî cî daye tiştên wek xwezayê,evînê û hestên mirovahîyê.
Cerib,Çîrok,Roman,leystokên Radyoyê û leystokên Tiyatroyê jî nivisandiye.Bi romana xwe ya nav Le Sfee Frede (Stêrkên Sar) di sala 1970an de Xelata Strege wergirtiye.
Çend rist ji helbesta wî ya navdar Kulama Keça Dîn.
Dinexişîne etekê min yê belek ba
di lahşê min yê mehandî de
Li kêleka çemê Oderê ye Tîbet
xweş ez jî nizanim,lê dernaxim derve
Binêre va porên xwe-yên wek muyê firçê
dadikim di sepya qahwên sarbûyî de...
Çi dibêjî,li dîwêr wêneyekî çêkim ez?
çemê Oder yê ji vir diherike,va min zilamek jî çêkir lê vê de
simbêlê wî he ye,şewqa wî û tiştê wî ku zilaman dike zilam
Edgar Allan Poe (z. 19ê kanûna paşîn 1809 li Bostonê - m. 7ê çiriya pêşîn 1849 li Baltimoreyê) helbestvan, nivîskar, weşanger û rexnegirê wêjeyî ê amerîkan bû.
Di nava salên 1815 û 1825an de bi malbata xwe ya dêmarî re diçe Îngiltereyê û li Londonê hîndekarîya xwe didomîne. Di 1827an de dikeve artêşê; xwe li Dibistana Leşkerî ya West Pointê qeyd dike, lê ji ber bêdîsîplîniyê di sala 1931ê de jê dihê avêtin. Ji bo ku xeyalên xwe yên dewlemendiyê pêk bîne diçe New Yorkê. Li cem metika xwe ya xizan û jinbî bi cî dibe.
Di sala 1836an de bi xwarzaya (yan jî birazaya) xwe Virginia Clemm a ku hîn 14 salî bû ye re dizewice. Di 1837an de diçin li New Yorkê bicî dibin. Çîroka "The Narrative of Arthur Gordon Pym" wê salê, di sala 1840î de jî cîlda yekem ya Çîrokên Nebihîstî weşand.
Di sala 1845an de helbesta wî ya nav Qelareşk (") weşand.
Di sala 1847an de jina wî ya ciwan mir. Ew bi xwe jî nexweş û bêhêvî bû, tim taya delirium tremens derbas dikir. Dema li ber zewaca bi pîrekeke extiyar û dewlemend re bû, şeveqekê li Baltimoreyê li devê deriyê meyxaneyekê li ber sikratan dihê dîtin.
Helbesta wî ya ku navê wê "Annabel Lee" ye gelek navdar e
Ji Ansîklopediya Çanda Hemdem ya bi tirkî
Tebkê an Tepkê ("el-Tabqa") gundekî bi ser Dêrika Hemko Hesîçeyê, li hêla Koçeran e.
Ew hêl hatiye naskirin bi hêla Koçeran, ji ber ku piraniya gundên wê, yê Koçerane û ev gund bi xwe ne ji zûde hatine avakirin, ji ber ku Koçeran di dema berê de gund ava nedikirin ew koçerbûn, havînê diçûn zozana û zivistanê dihatin germiyanê, ew xwediyê sewêl bûn.
Dema ku çêra sewalê wa li beriyê nedima û diniya gerim dibû, konê xwe datanîn û berê xwe didan zozanê fereşîna. Sînor tunebûn, Kurdistan hemî dibin destê Osmaniyan dibû, û berya ku berfa potik li zozana dest pê bikê koçera berê xwe didane beriyê, beriya wa jî, ji çiyayê Qereçoxê dest pê dikir ta bi çiya yê Şingalê, ev berî hemî li pêşiya koçera fekirîbû, lê piştî ku sînor ketin nava Kurdistanê, ser xet û bi xet çêbûn, koçera jî dev ji koçiriya xwe berda û gund ji xwe re ava kirn.
Der dora gundê Tebkê di buharêde pir xweş dibê, ji ber ku hemî qelaç in, ew qelaç bi gul kulîlkê rengî têne xemilandin. Gundê Tebkê 278 mal in û 6200 mirov in. Mirov dikarê bêjê ji seda heft yan heşt ji wan xwedî nasname ne û yê dî tev bê nasname ne.
Gundê Tebkê hemî koçerên Mîran in.
Li derdorê Tebkê.
Li hêla bakûr, Gundê Mêrga Mîran e, tê gotin ku, ev gund kevn e ji ber nêzîkbûna wî ji bajarê Kurik re, ew bajar bi xwe îro nemaye lê dema ku mirov diçê ciyê bajêr mirov dizanê ku ev der barê bajar bû û hin dibêjin ku ev bajar beriya sed û pêncî salî avabû, û ew derev hemî li ser wî bajarîbûn, lê pirsek tê bîra mirov? Çima û çawe ew bajar xirabûye û xelkê wî kîbûn, gelo ew bajarê kurdan bû, kurdan avakir û biyaniya xirakir, yan biyaniya avakir û kurdan xirakir!? Mixabin kes tiştekî li ser vî bajarî nizanê, wekî dî di dar di ser şûnwarê bajêre hene yek jê re dibêjin Dara Keçikê û ya dî jê re dibêjin Dara Kurik, dibê ku çîroka keçikê û kurik girêdayî bê bi xirakirina bajêr ve.
Li hêla rojhilat, gundê Besta Sîs e, ew jî gundê koçera ye û herdû gund pir nêzîkê hev in; li hêla rojava gundê Girê Reş e, ev gund ne koçer in; li hêla başûr gundê Sêgiran ye, ew jî koçer in. Lê li başûr û rojhilatê gundê Girzîro ye, ev gund hin koçer in û hin ne koçer in, yê ne koçer bê koçer ji warê dibêjin Dê Manî.
Dora gund hemî hêrik û newal in, ciyê gund yê kevin ew newale lê îro gund ji hev bela bûye, bi serê wa hêra ketine wek bajarekî piçûk lê hatiye, ne xasim dema ku mirov ji hêla başûr ve lê binêrê.
Li başûrî gund Berîka Vale ye, lê li rojhilat û rojava û bakur hemî hêrik û newal in û bi seda bîrê petrolê li wa qelaça hatine kolan û petrol tê derxistin.
Di navbera gundê Tebkê û gundê Besta Sos de newalek heye, dema ku melayê Besta Sîs bang didê dengê wî digihê Tebkê û bi vî rengî jî gundê Girê Reş ew jî wesa nêzîkî Tebkê ye li hêla bakur Gundê Mêrga Mîran jî nêzîkî Tebkê ye.
Silopiya an Silopî navçeyeke ya Şirnexê ye. Bakurê Kurdistanê ye, ya ku dikeve nava sînorên Tirkîyeyê.
Bajarê Silopiyê.
Taxa Barbarus, taxa Basak, taxa Cûdî, taxa Cumhuriyet, taxa Karşiyaka (Bajêrê Pêşber), taxa Nûh, taxa Ofîs, taxa S. Harun, taxa Yenîşehîr (Şehrê nû), taxa Yeşîltepe (Girê Hêşîn).
Bajarê Silopîyê di Bakûrê Kurdistanê de cîh digire. Li gorî kêmzêdeya malpera şaredarîya Silopîyê ya 2019an 134.000 kesan zêdetir serjimara xwe niha heye, yên ku ji Silopîyê ne û yên di salên 1995an û dest pêk de gundên xwe hêlayîn û ew jî li Silopîyê jiyana xwe berdewam dikin. Lê bes tête gotin, serjimara Silopî îroj gihiştiye 140.000. Hikûmetên Tirkî bi zordarî gundeyên Kurd ji gundên wan derêxistin û mal û xaniyên wan jî xira kirin. Ji ber wê yekê jî gundên li derûdore çîyayê Cûdî rêwîyên çûn Silopîyê. Bajerê Silopî ji berî salên 1995an serjimara wê li derûdore 20.000an bû, bes ji salên 1995an dest pê de Silopî di 10 salên paşîn de gelekî mirov kişandin xwe, mirovên Kurd yên ji hemû derên Kurdistanê tên.
Di van 10 salên paşîn de li Silopîyê gelekî mal, avahî û bînayên heta 10 ketiyê zêdetir malî hatine avakirin. Her weha gelekî sûkên nih ketine di bajerê Silopîyê de. Pêşdeçûn li Silopîyê berdewam dike. Bajerê Silopî her li ber xwe daye li dijî hikûmetên Tirkên û îroj jî li ber xwe dide li dijî zordariyê. Li vira çîyayê Cûdî dikeve pişta Silopî û çend kîlometrekî ji Silopiyê dûr e. Li tenişta milê çepê jî Xabûr, çîyayê Bêxêr bajarê Zaxo Otonomîya Başur heye û nêzîkî 30 kîlometrên ji Silopiyê dûr e.
Bajarê Şirnexê jî dikeve piş çîyayê Cûdî an jî li bakurê Silopîyê ye.
Cizîra Botan jî dikeve rojavayê Silopîyê. Dêrika Hemko jî dikeve pêşberî an jî li Rojava yê Silopiyê.
Berê ji berî salên 1990î, bajerê Silopî li ser Mêrdînê bû, bes ji sala 1991ê û wir de li ser bajerê Şirnexê ye. Halbukî serjimara Şirnexê ne ew qas zêde ye. Şûna ku Cîzîra Botan bêxin parezgêh û serjimara wê jî diqetî ya Şirnex e, ji ber nav û dengê Cizîrê, dîroka Cizîrê, erdnîgar Cizîrê.
Seroka an jî Şaredarê Silopîyê bîrêz Suleyman Şavuk ye, ji (HDP) ye. Berî ku ew bikeve li ser text DYP ji aliyê mala Öktenan ve dihate îdare kirin.
Ji ber ku partiya HDP ("Demokratik Toplum Partisi") ji aliyê hikûmet û qanunên Tirkî ve dîsa wekî her partiyek ya Kurd hatê qedexekirin, Kurd ra bûn navê partiya DTP ê kirin BTP ("Barış Toplum Partisi"). Niha Şaredarîya Silopî di destê HDP ê deye û Şaredar jî Suleyman Şavluk e.
Gundên li rojhilatê Silopiyê.
Ev Gundên he hemû jî di navbera an jî navbeyna Silopî û Zaxoyê de ne.
Gundên li rojavayê Silopiyê.
Ava Bazamirê di wira dibûrî. Hin havînan ava Bazamirê çik dibû. Ava Bazamirê heta 100 m jêdetir kurbûna xwe hebû û ji gundê Girê Çoliya dihat. Dirêjbûna xwe zêde hebû. Di ava Bazamirê de bax û bîstan jî dihatin çandin û herweha gelekî fêkî jî peyda dibûn. Bes mirov dikarî masiyan jî bigire. Heywanên kOvî: gurî, kêvruşk, rîvî, kew, kevok, zerzîlik û gelekî heywanên din jî peyda dibûn. Di nava şevê de gelek caran qaçaxçî jî di wira re dibûrî. Gund û xwe ne feqîr bû, bes gundiyên feqîr jî hebûn.
Gundên li bakûrê Silopiyê.
Ev gund hemû jî di qontara çiyayê Cûdî de bûn, jiber vê yekê zû xira kirin, ku tirkî digot: arîkariyê didin Partiya Karkerên Kurdistan.
Gundên li başûrê Silopiyê.
Evqas gundên hatî xirabûn ti arîkarî jî ji hikûmetên Tirkî negirtin e, ku bikarin ji xwe re xaniyên xwe ava bikin.
Civat (ji erebî: "Cema`ât"), bêjeyeke ku di çand û kevneşopiya kurdan xwediyê cihekî ku pir girîng e. Civat, cihê li hev kombûnê ne. Civat, axlabe ji, di malan xwe de û axlabe ji, di malên mazinan yên weke mîr an ji serekeyan de li hevdû gahana hevdû û li hevdû rûniştin ne. Di civatan de, pirsgirêkên civakê li ser dihata axiftin. Civat, bêjeyeke ku pir girîng e. Di hîmê bêje civatê de çandeke mazin û dîrokî heya. Civat, xwediyê pir kevneşopiya ne. Bêje civatê, ku mirov li ser dihizrê pir hizir têne aqlê mirov ji bo gotinê.
Civat, deme ku mirov bahsa wê dike, divêt ku mirov hinekî li ser rastiye wê ji bêne ser ziman. Di demên berê de, li malakê hertimî mirov bi jin û zarokên xwe re li hev digahana hevdû û li hevdû dirûniştin û li ser hizir û pirsgirêkên ku di nav wan de hebûn diaxiftin. Herkesekî hizre xwe di deme axiftinê de dianî ser ziman. Lê di deme axiftinê de riye axiftina pêşî hertimî ya mirovên ku navserî xwe bû. Mirovên navserî xwe ji, yên ku pîr û ji aliyê zanebûne ve ji di asteke de bûn. Ew mirovên ji gotina wan re ti kesekî ne digot ne. Deme ku mirov li ser civatê di hizirê, mirov hinek rastiyan dibîne. Ew rasti ji ji aliyê çand û kevneşopiya kurdan ve pir giringin. Civatan de mirovên pîr hertimî li pêş bûn. Rêzeke ku mazin ji wan re hebû. Ew mirovên ku di pirsgirêkekê de an ji di rewşeke de girînge yên ku serî li wan dihata dihata dayîn bûn. Li wan dihata rûniştin. Ji wan re pirsgirêk an ji rewşên ku hebûn dihatina vegotin. Wan ji li ser wan pirsgirêk an ji rewşan hizre dihanî ser ziman. Dema ku wan hizre dianî ser ziman, êdî wan çi hizir anîbana ser ziman, weke riyeke çareserîye dihata dîtin. Pirsgirêkên di nav aşîran de û yên di nav xalkê de di civatan de bi wan mirovên navserî xwe dihata çareser kirin.Bi pêşavaniya wan rê dihata dîtin. Her aşîrek civatê wê hebû.Her malaka ku mazin bû, li wê malê, civat li dar diket. Civat, hem di nav aşîran de û hem ji di nav xalkê de ji cihên ku mirovên têde hizir û rastiyên ku zanibûn dianîne ser ziman bûn. Cihên ku di wan de pirsgirêk dihatina ser ziman û ji wan pirsgirên ku dihatina ser ziman re çareserî dihata dîtin bûn. Bi vê yekê re di nav çand û kevneşoiiya kurdan de civat, xwediyê cihekî ku pirr girîng bûn.
Dema ku mirov li ser civatan dihzirê û têne ser ziman, mirov dibîne ku di hebûn û rastiye xwe de pir bi weyn in. I ro, di roje me de, çawa ku parlamentoyên ku hene, çi weynê di leyizin, civat ji, bi hebûnên xwe re, di wê weynê de ne. Bi vê yekê re, divêt ku mirov pir baş û qanc li ser civatan bi hizirê û bêne ser ziman. Civat, di rastiyê de ku mirov di nav kurdan de şîrove dike, hîmê perlementoyên ku iro hene, di nav kurdan avêtiya. Di deme Medan de û berî wan ji di dema Naîriyan de civatan di pêşketin û li hewbûnê de weyneke pir girîng leyistine. Di deme Naîriyan de, civat, li hewbûn û bi hev re gavavêtinên ku dibûn, hîmê wan diafirand.Bi vê yekê re hîmê civakatiyê ji pir baş di nav kurdan de dike. Civat, di rastiyê de, divêt ku mirov bêne ser ziman ku hîmê civatiyê mazin afirandi ya. Bêjeyeke ku hîmê civakatiyê afirandi ya.Bi vê yekê re civat, deme ku tê şîrove kirin û rastiya wê tê ser ziman, mirov dibîne ku weyneke pir mazin di pêşketinê de di nav kurdan de leyistiya.Di serê kurdan de, civat, hertimî bi wate ya, û bi wateyeke ku pir mazina.Rêzeke mazin jê re heya. Di civatan de mirovên mazin yên sereke û pîr hertimî pêşang bûn. Ji wan re ji rêzeke mazin hebû.Bi vê yekê re, di nav xalkê de rêz û gireniya civatan mazin dibû û hebûne xwe berdewam dikir. Civat, deme ku werine ser ziman û şîrovekirin, mirov nikarê tenê weke hinek li hew civinên ku li dore mîr an ji yên ku hinek mirovan mazin li hevdû dirûniştin in bêne ser ziman.Civat, di nav civakê de, xwediyê weyneke pir mazinin.Hzire civakê di civatan de afiriya. Hizir, ku gaha her beşên civakê dibe ya civakê. Bi civatan re ev yek pêk dihat.
Di vir de divêt ku mirov ji bîr neke û bêne ser ziman. Di deme Medan de ´koma pîran´ hebû di nav kurdan de. Wan weyneke mazin di nav civakê de di leyistin. Wan pêşketine civatê kifş dikir. Wan rastî kifş dikir.Ew weke serkeyên xweza yên xalkê bûn. Berî wan ji, di deme naîriyan de ev yek wilo bû. Di deme naîriyan de kurd li dore ´mîr´ û ´pîran´ di rûniştin û li gor wan gavên xwe diavêtin. Wan ku riye mirinê ji şanî wan dabana, ew diçûnê de. Hebûne civakê, bi vê yekê re, bi civatan re li ser lingan bû. Di nav kurdan de, bi zêdeyî ji di demên piştre derdikeve hole. ´Civate mîrê bota´ pir bi nav û deng bû.Her weha li gelek herêman civatên wilo yên ku bi navê mîrê xwe re mazin dihata ser ziman hebûn.
Ku mirov rasti û hebûne iro û pêşketinên wê ji li ber çavan bigirê û şîroveyekê bike, divêt ku mirov bêje ku kurd bi civatan re herdemî xwediyê perlementoyekê bûn. Di vir de, civêt ku mirov gotinke din ji bêne ser ziman. Civat li gor rewşan dihatina li dar xistin. Rêze û hûrmete civatan bi mirovên ku têde bûn bû. Ji ber vê yekê ji, ji ber ku xalkê girîngî dide civatan, di civatan de mirovên mazin yên navserî xwe û mîr dirûniştin.Ew mirovên ku têde dirûniştin û bigotin bûn, yên ku di nav xalkê de ji yên ku xwedi biryar bûn. Yên ku xalkê pir mazin li gotina wan dihisand bûn.Di civatan de ji, ku wan çi gotibana, di cih de di nav xalkê de dihata bihîstin. Bi vê yekê re, gotina ku ji devê wan derdiket, dibû hîmê kevneşopîyne. Civat, li gor rastiya xwe ku iro ji werê şîrove kirin, wê bê dîtin ku hîmê civînên civakê ne.
Ereb (), gelekî li rojhilata navîn û bakurê Afrîkayê ye. Piraniya wan bi erebî diaxivin û misilman in.
Zamanê ereban bi alfabeya erebî tê nivîsandin
Sergeliya gundekî Çinarê ye. Di navbera Bismil, Çinar û Amedê de nêzî gundê Hicetiyê ye. Gundekî mezin e. Ji Efendiyan ma ye. Li ser rêya Bismil û Amedê ye.
César Moro (19ê tebaxa 1903an – 10ê kanûna paşîn a 1956an), helbestvan û wênesazê perûyî ye. Navê wî yê esil César Quíspez Asín e.
Demeke drêj li Parîsê dijî. Li vêder di kovara "Le Surrealisme au service de la Revolution" a ku ji aliyê Aragon, Breton û Eluard ve dihat derxistin de helbestên xwe diweşîne. Di nava serberravanîyên perûyî de yê wek herî grîng derdikeve pêş. Ew bixwe wênesaz e jî. Wêneyên xwe yên surrealîst di sala 1935an de li pêşangeheke Lîmayê da nîşandin.
Erich Maria Remarque (22ê hezîrana 1898an, Osnabruck - 25ê îlona 1970î, Swîsre) navê wî yê esil Erich Paul Remark e. Romannivîsê elman e. Nivîskarê romana navdar ya şer Li Eniya Rojava Tiştekî Nû Tune ye (bi elmanî: "Im Westen nichts Neues") ku têde ji aliyê Elmanya ve qala Şerê Cîhanê yê Yekê dike.
Remarque, piştî Hitler hatiye îktîdarê terka welatê xwe dike û diçe Emerîkayê û di 1947an de jî dibe hemwelatiyê vê dewletê.
Roberto Fernández Retamar (1930,Havana Helbestvanê Kubayî.Li Parîs û Londonê perwerdehîya huner û avasazîyê dibîne.Pirtûka xwe ya yekem ya helbestan di 20 saliya xwe de li bin navê Elegia Como Un Himno diweşîne.Bi pirtûka xwe ya duwem "Patrîas" xelata Dewletê distîne.
Di dema rejîma Batîsta de direve DYA'ê û li Zanîngeha Yaleyê mamostetiyê dike.Di sala 1959'an de vedigere Kubayê.
15 sibatê rojeke ku di dîrokê gelê kurde pir girînge. 15 sibata 1999an de serokê gelek kurd ji aliyê amerika ve radestî tirkiyê hata kirin.Ji ber vê yekê ji, gelek kurd ev roj weke rojeke ´raş´ denazand.Her sal di vê rojê de xwepêşandin û meş ji aliyê gelê kurd ji bo ku vê ´roja raş´ sermazar bikin têne kirin.serokê gelê kurd Abdullah Ocalan ji bo azadiya gelê kurd bidest têkoşînê kir û ji ber ku ev yek kir, her weha ev yek hata serê wî.Piştî ku serokê gelê kurd radestî tirkiyê hata kirin, piştre êdî di 30 gulanê de ceza lê hata birrîn û di roje ku şêx Sait û hevalên wî hatina bi darve kirin ve di 30 hezîranê de ev ceza hata erêkirin.Bi vê rojê ji, peyama ku ji kurdan re hata dayîn, ´me têkoşîne we careke dî bidar ve kir.Lê bêlê, wilo ne bû û kurdan têkoşîne xwe berdewam kir.I sal dikeve sala duzdahmîn de ku serokê gelê kurd Abdullah ocalan di girtigaha Imraliyê de ya.Ev girtîgah j aliyê Amerika, CPT û Ahim ê ve tê sêhetkirin(konrtol).Navê wê rojê yê dî ji, ´roja raş´a.
pirsgirêka kurd di dîrokê de.
Kurd xwediyê dîrokeke ku pir dirêjin. Dîroke wan ji deme Sumeriyan dest pê dike. Ji deme sumariyan ta deme babiliyan pêşketinaka mazin jîn dikin. Bi dewlet jîn dibin. Di deme asuriyan de bi navê Naîriyan, Gutîyan, Mîtanîyan û hwd, dewletên xwe ava dikin. Pêşketina wan ji herêmê re dibê manîfesto ji herêmê re. Di demên berî dayînê de biqasî ku em zanin dewleta wan ya dawiyê ya Mediya ya.
Di demên piştî zayînê de ji di welatên xwe de bi serê xwe jîn dibin. Hertimî bi serê xwe ne. Her çend demne ku serweriya wan ya rêzanî ne di destên wan de ji bê, rêveberiyan wan ya civakî ya çandî, felsefî û hwd di destên wan de ya. Di demên piştî zayîne de dewlwtên ku ew ava dikin hene. Ya di nav wan dewletan de ya herî mazin ya Merwanîye.PIşt re Salahedînê Eyûbî te û demeke mazin li kurdistanê û bigiştî ji li herême di demazirêne. Li kurdistanê deme wî weke "deme zêr" ji tê bi nav kirin di nav demên piştî zayînê de.
Lê bi derketin û mazinbûna osmaniyan de û serwerbûna wan ya li ser herêmê re êdî Kurdistan ji di pêşketina xwe de dikeve demeke nû de. Osmanî ji hinek kabilên ku herêmên asya têne wê herêmê di afirê. Hatina tirkan ya li rojhilata navîn di sadsala 8. û 9. pşîtî zayîn de dest pê dike. Demeke kin de gelek tên û li ser herêmê dibina hêz. PIştre li herêmê dewlete osmani ava dibe. Bi dest xistina Constantinspolosê de ku îro navê Îstembul e, demên wê yên serdest yên mazin dest pê dikin. Ji wan demên pêde pisgirêka kurd êdî bigingehê wê li gor roje me diafirê.
Piştre demên ku dibin ji, demên şer in. Şerekî mazin li hevberê kurdan tê meşandin. Xwestina jêbirina kurda ji dîrokê û herêmê êdî dikeve rojeve de.Xwestina ji dîrokê birina kurdan êdî şerê wê dest pê dike.Ev şerê ji dîrokê birinê, haya deme sadsala bi hin rêbazên komkujiyên komî tê kirin. Weke ya ermaniyan. Lê ji vê demê pêde, êdî hin rêbazên din ji têne bi kar anîn. Rêbazên perwerde, yên qadaxakirina zimanê kurdî, qadaxakirina xwe perwerdekirina bi zimanê dayikêê guharandina navên herêmên kurdî û nehiştina nivîsandina bi kurdi û pirtûkên bi kurdî yên ku hatina nivîsandin ji ji hatina rakirin û navê kurdî ji wan derxistin û yên ku bi kurdi nivîsandina ji weke Bedîuzzeman tirk nîşandin û hwd. Di komara tirk de ev yek weke rêbazakî ji dîrokê hata bi kar anîn di deme komarê de. Bi navê "herkese tirke", propaganda hatakirin û dîrok hata nivîsandin. Di dibistanên bingihin haya yên seretayê ev yek, bi perwerdê hata kirin. Îro ji, ev rêbaz bi rêbazên weke ku bi tirkî tê gotin bi " yatili okul" an tê berdewam kirin. Ev ji, zarokê kurd ji zaroktiya dibin û dikina vaderan de û dikin ku bibin tirk. Di deme osmaniyan de ku weke van dibistanên bi navê Yatili okul´an "ocak" hebûn.
pirsgirêka kurd.
Dema ku mirov 15 sibatê bêne ser ziman, divêt ku mirov armaca kirina wê ji bêne ser ziman.Divêt ku mirov hinekî li ser bisekinê.Bi teybetî pirgirêka kurd, bi sadsala na berdewam dike.Lê belê di sala 1923an de û piştre bi kofaransa lozane re kete pêvajoyaka nû de. Yên ku komara tirk damazirandin tirk û kurd bi hev re bûn. Yên ku Ser navê wan çûna wê konfaransê li ser navê kurd û tirkan çûn. Deme ku çûna wir ji wilo gotin û anîna ser ziman.
Piştî ku li ser nav her weha çûbûn bû û di konfaransê de biryar hata girtin piştre vegerîne welat çêdibe.Piştî vegerîne welat re êdî yên ku li ser rêvberê ne Di tabaxa 1924an de denazanakê di danzênin û kurdan dervî komarê dihêlin û hata wan weke xiyanatên welat di denazênin.Piştî wê yekê, êdî serhildan şêx Saîdê pîranî li kurdistanê rû dide. Di wê demê de fransî li ser rojhilat rojavayê kurdistanê ji bi hikmin. Deme ku serhildana kurdan ru dide, êdî kurd hemû ne bê ji bizêdeyî serî dihildin li ber komarê. Kurd wê kirinê li wê weke bêrêz û bêhûrmetekê li xwe dibînin.
Ingliz ji di wê demê de li ser başûrê kurdistanê bihêzin.Li ber wan mîr Mahmudê berzêncî serî hildaya û têkçûya. Mîr Mahmudê berzencî weke "keyê kurdistanê" ji ji aliyê wan ve tê dikin. PIştî ku Îngiliz bi şûn ve di vekişihin, êdî ku Başûrê Kurdistanê ji di nav welatekî bi navê "Îrakê" di damazirênin û divekişihin.Li ser serê wê keyekî arab bi navê "feysal" didênin.
Fransîzî ji di haya sala 1927an li sûrî ku rojhilat rojavayê kurditanê ji di nav de serwer in. Ku bi di vekişihin, êdî ew ji ku ev qata kurditanê di nav de û ku ardên libnanê ji di nav de sûrî ava dikin û divekişihin. Bakûre kurditanê ji bi giştî bi di nav sînorê komara tirk de dimenê. Konfaransa lozanê di aslê xwe de dibe fermîkirina vê yekê.Berî hingî, bi konfaransa Sevrê soze ku ji kurdan re hatibû dayîn û tişta ku di prensîbên wilson de dihatina ser ziman ji hatina ji bîr kirin.
Demên piştre ji li ser serê kurdan pir qatlîam û jênosîd hatina buhurandin. Kirinên ku hatina kirin ji ji bo ku ew fermîkirina ku di lozanê de hatina kirin bidina erêkirin. Li Dêrsimê jênosîdên mazin pêkatin. Berî hingî serhildana şêd Riza û ya şêx Saîd û hê gelek serhildanên din pêk hatin. Lê hemû hatina perçiqandin. Ku firansizan xata trenê ji tirkan ya ku di nav ardên di bin destên wê de diçû ne vekiribana wê têkçûn ji bo kurdan ne bana.Piştî wê têkçûnê re êdî gelek têkçûnên din bûn û pêvajoyên têkçûne ji bo kurdan berdewam kir. Dem ku hata 1940 û 1950 wan pêde êdî dewletê li gor xwe fermîkirina lozanê bi kurdan daya erêkirin û êdî ti tiştek ji navê kurditiyê nemaya.Her weha dihata hasibandin.Lê ew bayê çapê yê ku li rojava di dihat bandûra xwe êdî hêdî hêdî li kurdistanê ji kir. Êdî hêdî hêdî li kurditanê ji çapgir derketin. Lê ti dengê wan yê wilo mazin ne bû. Yên ku derketin ji di dadgahên dewletê yên bi navê "istiklal mahkemeleri" de hatina derazandin û piştre hatina ceza kirin.Bi vê ji dengê wan hata birîn. Piştî wan re haya deme 1960 û hinekî piştre ve bêdengiyê li kurdistanê berdewam kir. Piştre wê bayê çapê hêzekê dî di nav kurdan de derxist. Ew hêz ji ku piştre wê deman kifş bike û mazin pêşbikeve û pêşbixe PKK bû.
Derketina PKK ê.
PKK, derketina wê rastî sala 1970 wan têt. Di wê demê de pir hêzin çepgir hebûn. Hinek ciwanên kurd hatina cem hevdû û biryara dan ku bi bîrdoziya sosyalizmê tekoşîna kurdaistanê bidin û kurdan ji bindestiyê rizgar bikin. Kê li wan dimeyîzend di gotin ku ev wê bi sernekevin. Hinekan digotin 3 mihan ji xwe nagirin, Hinekan digotin, xiyalperest an ji macarapesetin. Ew wilo dianîna ser ziman.
Lê wan li ber xwe da. Ji 1970 haya 1978 wan tekosşînaka demazirandinê meşadin. Haya wê demê li ser kurditanê, vê komê gelek lêkolîin kirin û nivîs nivîsandin.Bi bê yekê armanca xwe anîn ser ziman. "rêya şoraşa kurdistanê" an ji bi navekî dî manifestoya tekoşîna kurdistanê di wê demê ji aliyê sorkê wê komê serok Abdullah Ocalan ve hata nivîsandin. Piştî ku ew hata nivîsandin û hata denazandin, êdî dewletê fahm kir ku ev tekoşîna kurda û êdî cidi hilda dest û çû ser wan de. Di serê deme ku çû ser wan de, gelek ji wan hatina kuştin. Nivî ji wan bêhtir hatina kuştin. Bi serok ve gelek rêveber filitîn û çûna qada libnanê û li wir xwe bi perwerde kirin û li wir biryara şer li kurdistanê bi metingeriye re dan. Piştre vegerihine kurdistanê û bidest şerê çekdarî yê Gerîla kirin. Destpêka şerê çekdarî 15 tebax 1984 e.
Piştî şer re êdî kurditan û pirsgirêka wê careke dî hata rojeve. Yê ku anî rojeve PKK bû. Tirkî hingî Andamê NATO bû. Deme ku tirkî li ber kurdan bidest şer kir, vê saziyê de piştgirî da tirkî û hatina ser kurdan de, ji bo ku pirgirêka kurdan ji rojeve derxin. Ji bo ku ne bêjin serhildana kurd e, gotin ev "terorîstin" û rêxistina kurd ji aliyê wê bi piştgiriya Amerîka "terorîst" hata denazandin. Bi vê yekê zan hata kirin ku kurd ku ji PKK re bêjin terorîst êdî wê jê dûr kevin û êdî wê tekoşîna wa tê herê û wê pirgirêka kurda ne keve rojê ve de. Lê ev hasabe ku hata kirin vala derket. Çend ku kurd terorîst ji hatina denazandin, kurd ji ya xwe ne vegerehen.
Çi hata kirin û ne kirin, mazinbûna tekoşîna kurdan pêşî lê ne hata girtin. Bi alikariya NATO welatên Ewropa li dijî kurdan şer hata meşandin. Welatên weke Îngiliztan, Almanya û fransa di şerê li dijî kurdan de piştgiriyaka mazin dana tirkiya. Welat kurdên ku ji şer bazdabûna welatên wan de kirina bin dare zore de. Ti tişta ku kirin, hemû ji bo kurdi dev ji tekoşîna xwe ya azadiyê berdin. Lê kurdan dev jê bernada. Piştre ji çaraya yên ku li dijî kurdan şerdikirin dîtin, kuştin an ji dil girtina serokê gelê kurd Abdullah Ocalan bû. Bi wê, wê kurd tekoşîna wa têkçûbana û piştre wê bahsa kurditiyê êdî ne hatibana kirin û êdî mesel kurd ji careser bûbana.
15 sibatê.
Deme ku mirov 15 sibatê bêne ser ziman û fahmbike, divêt ku mirov her weha pêre dîrokeke pir duvdirêj pêre bixwanê û têbigihê. JI ber ku ev hemû berdewamên hevdû ne. 15 sibatê, berdewam van demên jênosîd û ji dîrokê birina kurda ne. Di vê rojê de serokê gele kurd Abdullah Ocalan hata dil girtin. Lê berî ku were girtin, xwestin ku wî bikujin. Di 8. çiriya pêşîn ê de lê suîqastak hata kirin. Lê serokê gelê kurd jiwê suîqastê sax filiti. PIştre çûna ser wî. Piştî Suîqastê re, deme ku serokê gelê kurd di 12 çiriya paşîn de çû roma yê, êdî careke dî suîqastaka wilo pêşiya wî girt.Ji ber ku kete rojeve cihanê de. Bi vê yekê, li hevberê qatilên xwe pêndaavaka pir bi aqil kiribû.
Serokê gelê kurd, xwest ku pêndavaka dî bike. Xwest ku prgirêka kurd hilde rojeve cihanê û bike pêvajoya çareseriyê de. Bi vê yekê deme ku çû Ewropa xwest ku ji bo çareserkirina pirgirêka kurd aliyê bixweze. Di serî almanya, Fransa û Îngiliztan bi Amerika re li pêşiya vê yekê bûna astang bi hewldana tirkî re. Serokê gelê kurd dît ku wê rê ne dina vê yekê, xwest ku pirsgirêkê bi rêyên dadî bide çareserkirin û ew xwûdan ku tê rijandin bê sekinandin. Xwest ku herê lehey û pirsgirêkê hildê diwanan lehey. Lê welatên Ewropa bi piştîgiya Amerîka pêşiya vê ji girtin. Piştre serokê gelekî kurd ji bo ku li welatekî Ewropa newê girtin û navê welatekî ewropî bi dil girtina wî newê rojeve ew bi rêya Yewnanistanê şandina balyuzxane wê ya li Kenya li Naîrobî. Li wir, bi amerika, Îsraîl û yên Îngilîstan û Almanya ku alikarê welatên din ji bi alikariya Rusya re di nav de hata girtin û şandina tirkî û li tirkî li gireve Îmralî dil hata hiştin. Di 15 sibatê di 1999an de ew hata girtin û kirina gireve îmrelî de.
Çûna wî ya li îmreliyê û pêvajoya piştre.
Deme ku mirov pêvajoyên pişt sala 1999an 15 sibetê, bêne ser ziman, divêt ku mirov hinekî pir mazin bihizirê. Pêvajoyên piştre gelek pêvajoyan di hundurê de diafirênin. Piştî serokê gele kurd birina wir, êdî nbi dadgahaka weke tiyatroyekê ew hata darizandin û piştre cezayê muhabetê lê hata birrîn. Lê serokê gelê kurd dev hewldanên xwe yên ji bo aştiyê yên deme ku çûbû Ewropa dabûna dest pê kiribû ne berda. PIştre ji berdewam kir. Têne xewneke wê hebû ku aştiyekê bêne herêmê. Bi vê yekê li tirk û piştre wê li Îran û li sûrî ji bê meşandin "Pêvajoya careserî û aştiyê ê pirsgirêka kurd" da dest pê kirin.
Li wir li îmreliyê, hewldanên wî yên ji bo aştiyê berdewam kirin. Paraznameyên xwe yên ku ji dadgahên derve û yên hundur re nivîsandin ji ji bo çareseriya aştiyê nivîsandin. parazname wî ya pêşî di 31 gulanê de radestê dadgaha tirk kir û têde xwest ku şerê û oparasyon bêne sekinandin. Ya piştre bi navê "Ji dewlete rahiban e sumariyan e iro ya komara demoktatik" ji, ji dadgaha ewropa ya mazin re nivîsandin. Parazname wî ya pişt wî ji heman dadgahê hata nivîsandin bi navê "parastina gelekî" bû. Parasstina xwe ya sêyemîn ji bi 3 beşan nivîsand û navên wan ji kira " manifestoya demokrasî û aşîtiyê", "Şaristaniya demokratik", û ya dawiyê ji " Civaknasiya Azadiyê" bû. Piştî van paraznamên wî re wî hê gelek nivîs nivîsandin ji bo aştiyê. Nivîsana wî ya dawiyê "naxşa rê"bû.Ew ji radestî dewlete tirk kir ku li berçav bigirê û şer bide sekinandin li dijî kurdan û aşitî were. Lê dewlete çawa ku kete destê wê de, êdî dest danî ser û nada derve ku mirov bixwênin. Hê ji di destê wan de ya û nedana derve, veşartiya. Hemû hewldanên wî ji pêşketinekê di herêmê de çêke û aştîyekê bêne herêmê û şerên ku dibin bêne sekinandin. Ji ber ku ev vê yekê dixweze, hê ji li îmreliyê bi serê xwe di zindanekê de ya. Ew vicdanê gelê kurda. Çawa ku tê bawerkirin ku Hz Îsa ji mirovahiyê hemûkî li çarmixê hata xistin, ew ji ji aşîtiyê û gelê kurda li çarmixê hata xistin.
Li wir li îmrelyê ji, hinek ewldanên kuştina wî bûn. Jehr dana wî ku wî bikujin. Wî îro bi gelek pirsgirêkên nexweşiyê re ru bi ru dihêlin, da qana dev ji hewldanên xwe yên azadiya kurdan berdê.
Sumerî, dema ku mirov li ser wan bidest hizirandinê dike, mirov têgihiştineke pir kevn e dîrokî û dîrokeke ku pir dirêj û temenê wê ta bi 5 an ji 4 hezar salan diçê mirov dibîne. Sumeriyan, ´dîrok bi xwe re da dest pê kirin´. Her weha têt gotin. Li ser sumeriyan, lêkolin û nivîsên ku têne nivîsandin, ji sadsala 18. mîn dest pê dikin. Heya wê demê zêde wilo ti kesekî di derbarê wan de ti tiştek nizanîbû. Lê di wê demê de, dema ku bidest kolanên arkolojik hata kirin û kêvarbarên wan derketina hole, êdî li ser wan, pir lê kolin hatina kirin. Pir mirov li ser wan bidest lêkolinê kir.
Li ser dîrokê sumeriyan bidest nivîsandinê hata kirin. Lê divêt ku em bêjin, haya iro ji, hê nuqtên ku divêt ku werine rohnî kirin di derbarê wan de hene. Hê ji, dîrokê sumeriyan de baş û bi tememî ne hatiya zelalkirin. Gelek kêvarbarên wan ji bîn ardê derketin. Wan kêvarbaran, di derbarê wan de pir agahî dana me. Di derbarê dirokê wan de, di derbarê jiyan û rewşê wan de pir zanebûnên girîng dana me.Lê belê, hê ev yek têre nakê ku em wan bi tememî fahm bikin. Sumeriyan, dirokeke ku pir dîrêj jîn kirin. Di naqabîna Diclê û Firatê de jîn bûn û şaristaniyeke pir mazin û demdirêj avakirin. Bi hizir û nêzîkatiyên xwe û bi pêşketinên bi xwe re pêşangî ji demên pişt xwe re kirin. Bi hebûn û hizir û nêzîkatiyên xwe bûne hîmê gelek şaristaniyên ku pişt wan re hatin û bûn.
Sumerî, dema ku mirov bahsa wan bike, divêt ku mirov pir baş û qanc behsa wan bike.Divêt ku mirov li ser wan pir bi zanist biaxivê. Divêt ku mirov di derbarê wan de pir bi zanist biaxivê. Tenê bêja ´sumerî´ bi serê xwe, ku tê ser ziman û tê gotin, di wate xwe re hebûneke pir mazin têne ser ziman. Dema ku mirov behsa sumer dike û bêja sumer têne ser ziman, mirov divêt ku di wê têgihiştinê de be ku mirov bahsa dirokeke ku ne bin 4 hezar salan re mirov behsa wê dike. Bi zêdeyî li ber diclê dore Cizîra Botan û haya ku digihê ber firatê ku ber li dore reha yê û pêre ji, başûrê Kurdistanê di nav de, herême derketine wan ne.Ev herêm, herêmne pir bi dîrokin. Herêmne ku divêt ku pir li ser wan werê sekinandinin. Hîmê hersê olên mezin yên weke cihûtî, xiristiyaniyetî û misilmanetî ji li vanderan têt avêtin. Îbrehîm Xelîl li Riha yê ya. Ew, di hîmê hizre hersê olan de cih digirê. Ew bixwe ji, li ser wî û hizre wî xelkê wî yê ku hê li wê herêmê xwe jîn dibe, hê ji nîqaş têne kirin. Sumerî, divêt ku mirov bêje ku xwediyê dirokeke ku pir mazinin.
Li gor hinek lêkolinan ev diroke di derbarê wan de, ya ku dibêje di vê demê de ji jîn bûne, hê kevntir diçê. Li Kurdistanê, Li gundikê xiraraşkê, cihê bergkirin (diakirin)ê hata dîtin. Ev cih bi xwe, dide nîşandin ku diroke wan hê kevntire. Sumerî, demeke mazin û dirêj jîn bûn. Wan di deme xwe de hîmê şaristantiye mazin afirandin. Pergala şaristaniyê wan hîmê wê bi hizre olê re afirandin. Sumeriyan digote parastgahên xwe "Ziggurat". li Wan, hizir, pir baş û mazin bi kar anî. Ti keskî, biqasî wan, hizir baş û mazin bi zanetî bikar ne aniya. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bafê wan bide wan. Weke demên şaristaniyê yên pir mazin damazirandin. Di van deman de bajar-dewletên weke Urûk, Raşgal, Ur, Nîppur, Lagaş, Sîppar, Êrîdu, Larsa, Kiş, Bad-tibira, Umma, Ngirsu, Hamazî,Adab, Marî, Aksak, Aqqad, Isîn, Kuara, Zabala, Kîssura marad, Dilbat, Borsîppa, Kutha, Der, Eşnûna û nagar pir hatina denazandinin.Demên piştre ne. Mirov deme ku li wan deman dimeyîzenê, mirov pir pêşketineke mazin dibîne. Destana Gilgamiş, pêşketin û hizre wan deman pir mazin dide nişandin. Wan deman weke demeke serwextî dide nîşandin. Ji deme neolitikê buhurîne deme şaristaniyê, bi wan re mazina. Di deme neolitikê de, hizrên ku pêşketine, di dageriyan de hebûne xwe tênine ser ziman. Di deme şaristaniyê de, ew dagerî, dibîne hizir û bi pêşdikevin. Bi vê yekê ji totemizmê-anamizmê buhurîme mitojiyê bi derdikeve û bi pêşdikeve.
Ev dem, demeke ku pir mezin bi pêşketiya. Mîtolojî, di aslê xwe de derketin û pêşketine hizir û pergala şaristaniyê ya bi hizire. Vê demê têne ser ziman. Li ser vê yekê pêşketin derdikeve hole. Di hizir de kurbûn û pêşketin derdikeve hole. Bi vê yekê re, ol êdî derdikevin. Ol, di pêşketinê û pêşketine şaristiyê de, deme nû ya. Sûmerî, vê yekê pir baş bi pêş dixin û bi pêşve dibin. Pir baş ji bikar ji tênin. Bi vê yekê re mirov divêt ku pir mazin bahsa wan bike. Hizir, deme ku bi pêş dikeve, bi wan re pêşî, dibe hîm. Ev hîm, bi sazbûnê hebûne xwe bi pêş dixe.Bi vê yekê re, parastgahên pêşî, bi vê yekê re bi wan re bi pêş dikevin.Di vir de, divêt ku mirov pir baş û qanc bahsa aliyekî wan yê dî ji bike. Ew ji, her weha ziman û pêşxistina zimana. Zimanê xwe, pir baş bi kar tênin. Bi zimên, li ser mirovan bandûrkirin, ji aliyê wan ve tê kirin. Ziman, ji bo xaberdanê ya. Ol, ji bo sazbûne ya. Ew, vn herdûkan ji weke kifşekê kifşdikin û bikar tênin. Nivîsandinê kifşdikin. Bi vê yekê re, zimanê xwe bi teybet dikin. Bi xoslet dikin. Bi têgihiştin dikin. Bi olê ji, li ser mirovan farz dikin.Bi vê yekê re, hêdî hêdî dewlet û pergala wê, hîmê wê diavêjin. Pêşî key derdikevin, hîmê wan ji, bi hizre ´xwûdê´ re tê avêtin. Hizre xwûdê, ji aliyê wan ve, tê bi têgihiştin kirin û pê pêşketine xwe mazin dikin. Hizre xwûdê, ya pêşketi, ku wan bi pêşxistiî, demên pişt wan re ji, hebûn û bandûra xwe berdewam dike. Bi vê yekê re, gelek pêşketin derdikevinê hole. Bi hizre xwûdê re, û kifşkiirne wê re, demên şaristaniyê ji, dikevine demeke nû de. Di demên hizre xwûdê de bi sumeriyan de sê pêvajo hene. Pêvajoya pêşî ya afirandinê ya. Ev pêvajo, pêvajoyeke ku pir girînge. Hertişt bi hzire xwûdê tê şîrovekirin û bi mirovan tê erêkirin. Deme duyemîn ji her weha deme pêşketinê ya. Di wê demê de gelek hizir û xwûde derdikevin, di vê de, ya rasti ku mirov bêje her xwûdeyek demekê û pêşketine demekê têne ser ziman. Ev dem, demeke ku mirov pir li ser bi sekinê ya. Ev dem, ya rasti ku mirov bêje, rasti û hizrê wê û nêzîkariyê wê afirandiya û bi têgihiştin kiriya û bi mirovan daya erêkirin. Bi vê yekê re ev dem, girînge. Ev dem, deme pêşketin û kur bûne şariyaniyan ji ya. Hîmê pêşketine demên Asuriyan û Naîriyan vê wê demê tê avêtin. Ev dem, bi hizire xwe re mazina. Ev dem, ji aliyekî ve ji, deme bidest hizirkirinê ya ji. Bi vê yekê re, hizir, nêzîkati şîn dide. Hîmê pêşketina xalkan tirh dide. Bi vê yekê re êdî dewletên nû ava dibin. Her dewletek, bajaraka. Lê her yek ji mazina. Ji ber ku êdî hizir û bi pê ji, pergala wan ya xalkîtiyê heye.Pergalbûn, pêşketine herî mazina. Hîme. Ev dem, û pêşketine wan, deme sêyemîn ji derdixe hole. Deme sêyemîn, demeke dî ya. Di vê demê de êdî şer ji zêde dibin.
Nêzîkati, bitêgihiştin dibin û pergalbûn xurt dibe û bi hêzbûn mazin dibe. Hêz, ku bi têgihiştine xwe re dibe, dibe hîmê serwerîye. Hêz bi xwe re zore têne. Di vê demê de, tenê, yên ku bi hêze xwe karibin xwe li ser lingan bigirin, dimênin. Yên din, bi şaristaniya xwe re ji dîrokê têne jêbirin. Ev dem, her weha demeke wilo ya. Di vê demê de, bi vê yekê re şerê şaristaniyan yê bi hev re ji derdiekeve hole. Her hizir û şaristanî dixweze ku xwe bi pareze.Bi vê yekê re, yên bi hêz ji, dixwezin ku li ser serê yên bêhêz bi serwer bibin. Ev yek, şerê şaristaniyan têne. Ji deme sumeriyan ta deme babiliyan, her weha demeke mazin diafirê. Di deme babiliyan de, demeke nû diafirê. Ew dem ji, mirov karê bêje serê deme me ya iro ya. Hammurabî, di deme babiliyan de derdikeve û destûre bigihîn ya pêşî di nivîsêne. Bi vê yekê re êdî demeke nû diafirê. Demeke ku wê bi xwe re serdest û bindestîye bi hizir ji û bi hebûnê çêbike, erêbike û kur bike dibe.
Pîerre Reverdy (13 Rezber 1889 - 17 Pûşper 1960) Helbestvanekî Fransî Yek ji amadekarê Surrealîzmê ye.
Reverdy li Narbonne ji dayik dibe.Malbata wî peykerçêker bû û nivîsandin û xwendina xwe ji bavê xwe hîn bû ye.
Di Cotmeha 1910'an de dihê Parîsê û li wir gihêje Guillaume Apollinaire, Max Jacob,Louis Aragon, André Breton, Philippe Soupault û Tristan Tzara.Di sala 1917'an de kovara Nord-Sud ya ku parastina hunera nû dike derxist.Di sala 1924'an de Xelata Nouveau Monde Qezenc kir.
Ji noqtekê ji Surrealîstên ku heş bi giştî dervî helbestê dihêlin vediqete,li gor wî Helbestvan di neqeba berrahî û xewnan de diçe û dihê.Ji ber vê yekê jî helbesta wî hinekî girtîye.Lê ew dibêje:"Helbesta ku girtiye nayê wê wateyê ku tahrî ye.Divê mirov karibe di ciyê ku tîrêj didiyê re têkeve hundur"
Di dema xwe de ji aliyê Soupault,Aragon û Breton ve herî helbestvanê mezîn yê dijî hatiye pejirandin.
Ji dervî helbestan Cerib jî nivîsandiye.Di sala 1960'î de miriye.
Ansîklopediya Çanda Hemdem û Wikipediya Engilizî
Helbestek ji Reverdy.
di hêlîna ku hertişt razayî de
dlop bi lerzin li serikê guliyan
ewrek şevê quldike û derbas dibe
Alfonso Reyes Ochoa (jdb. 17ê gulana 1889, Meksîko - m. 27ê kanûna pêşîn a 1959, Mexico city) helbestvanê meksîkî. Kurê generalekî ye.
Di sala 1910an de bi hinek ciwanên rewşenbîr re "Ateneo de la Juventud" didamezirîne û li vir hînkarîya felsefeyê dike.Di dema Şoreşa Meksîkayê û piştî wê li Spanyayê li ser çanda Emerîka ya Latînî şuxl û lêkolînan dike.Dema vegeriya welatê xwe weke bîrewerekî bi bandor dihê pêşwazî kirin.
Li ser navê dewleta xwe demekê li Brezîlya û Arjantînê peywira Balyoziyê bi cî dihêne.Di dema dawiya temenê xwe vedigere Meksîka û dibe derhênerê "Colegio de Meksiko".
Gişên helbestên wî ji aliyê dewletê ve li bin navê "Obras Mompletas" hatiye weşandin.
Yannîs Rîtsos (bi yewnanî: Γιάννης Ρίτσος, "Giánnis Rítsos") yek ji helbestkarên nûjen ên herî mezin ên bi zimanê yewnanî bû. Rîtsos li Monemvasia di 1'ê gulana 1909an de hatiye dinê û li Atîna, Yewnanistanê di 11'ê sermaweza 1990î de miriye.
Ji helbestkariya Rîtsos.
Bawerî helbestê, evînê û mirinê dikim,dibêje,
bawerî namirinê jî dikim ji ber vê.
Ristekê dinivîsînim,cîhanê dinivîsînim; ez he me;
Çemek diherike ji serikê tilîka min ya qereqûçkê
Heft caran ev çem li hêşîniya ezman e.Ji nû ve
cara yekem pêk dihê ev ronahî,ev e daxwaza min ya dawî
Spanya - Swed kasa ewropa 2008
Xola Spanî ya Futbolê, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.Nadia spanya Kasa Ewropa des ve bir ya ye 2008.
Şêx Xalib (bi tirkî Şeyh Galip) bi navê rastî Mehmed Esed (bi tirkî Mehmed Esad) (jdb. 1757 li Stembolê; m. 3ê kanûna paşîn 1799 li Stembolê) zanist û helbestvanekî osmanî bû.
Şêx Xalib di sala 1757an de li Stembolê hatiye cîhanê. Navê wî yê rastî Mehmed Esed bû. Navê bavê wî Mistefa Seyîd û navê diya wî Emîne Xanim bû. Wî waneyên ziman û wêjeyê li cem Şêx Huseyn Dede û Xoce Neşet Efendî li mewlewîxaneya Galatayê wergirt û di temenekî ciwan de dest bi nivîsandina helbestên xwe kir. Di temenê 24 saliyê de wî gelek helbest nivîsandiye, ji wan helbestan wî dikarî dîwanek ava bikira. Ew di 9ê hezîrana 1791an de wek şêxê mewlewîxaneya Galatayê hat tayînkirin. Ew di sala 1798an de mir û di tirba hewşê de hate definkirin.
Şêwaza wêjeyî.
Ew helbestên xwe bi nivîsên Esed û Xalib re berhev kir û dema ku ew 24 salî bû (1780), Dîwana xwe çêkir. Her çend ew di wêjeya tirkî de pêşengekî şêwaza sembolîk bû, ew bi gelek dahêneriyên xwe ve lîst û afirîdên ku ewî afirand di pêşkeftina wêjeya dîwan de rolekî mezin lîst, lê wî dev ji kevneşopiyên helbesta dîwanê nekişand. Yek ji lênihêrînên herî girîng ê berhemên Şêx Xalib ev e ku bi bingehên mistîkî ne. Xalib, ku di berhemên xwe de sembolên hêzdar bikar tîne, timûtim hêmanên xeyalî jî dikir. Ew tiştê ku dixwest bi sîm û sembolên vebêjê diyar kir. Ew yek ji nûnerên herî girîng ê tevgera Sebk-i Hindî di wêjeya tirkî de ye. Ew helbestvanê herî dawî ya wêjeya klasîk a tirkî ye.
Şêx Esadê Erbîlî (1847, Hewlêr - 1931 İzmir, Tirkiye) helbestvanê kurd e. Yek ji wan mirovên ku Neqşîtî daya dest pê kirina. Malbata wî ji aliyê vê de û ji aliyê bav ve ji şêx bû. kalkê wî Şêx Hideyet mirovekî ku pir mezin bû. Demeke di dergeha xalifetiyê de ji rûniştiya. demekê li cizîre bota û li cem mala kalkên Şêx Ehmedê Xaznewî ji maya. Piştre careke dî vegerehe ya Erbilê. Ew bixwe ji kurdê Erbîlê bû. Dema ku mirov li dîrokê Şêx Esadê Erbîlî dimeyîzenê, mirov pêre bi mirovên xwe re bi welat parastiyekê pêre dibîne. Wî rasti di li hebûne xwe xwedi derketinê de di dît. Ji ber vê yekê pir tişt ji hatina serê wî. Şêx Esadê Erbîlî, rêzeke mezin jê re ji nav xelkê hebû. Ji ber ku li herêmê Sêrtê û wan deran tirba Weysel Qaranî hebû û hinek mişahîxên yên din ji hebûn, ew hertimî ku derfet didît dihata wir. Li wir, gelek caran maya. Bi xwe, bi bûya şahidê çûne Abdulhemid ya ser kurdan ji.
Li hember wê ji rabû ya. Ji ber vê yekê hatina wê herêmê weke Sêrtê yên din ku mişahîx lê hene, jê re bûbû qedexe. Lê ew li wan qedexeyan na hisêne û careke dî tê. Bi vê yekê re ji aliyê Abdulhemid ve(di 1900an de) tê girtin û tê surgun kirin. Lê ew li vê yekê, dise nahisêne û careke lî cihê ew ku ew di şênine ser jê tê Erbîlê û li wir jiyana berdewam dike. Li wir, çend ku Osmanî serdest ji bana, zêde wilo nikaribûn ku herine ser wî de. Ji ber ku şêx bû û xalkê pir bawerî pê dihanî. Lê bi Abdulhemid re rêveberiya Osmaniyan ew dabûbû ber xwe. Di çûne ser wî de. Lê wî li vê yekê ne hisand û li herêmên ku wê çûbane de diçûyê de. Ew bixwe, mirovakî ji wan mirovên ku hîmê Neqşîbendîtiyê avêtiya. Seîdê Kurdî ji pir bi pê bawer bû. Hizre wî, pir qadr didayê de.
Ya rasti ku mirov, li jiyana wî dimeyîzenê, mirov bandora wî pir mezin dibîne. Di deme ku ew jîn dike de ji, Osmanî her çend ku her weha li hemberê wî ne ji dixwezin ku jê îstîfede bikin. Her çend ku ne li cem wan ji bê, Osmanî ji bo wî, di nav xelkê dibêjin ku aliyê me ya. Bi vê yekê re ne tenê di nav xalkê de serekê hinek eşîran ji di deme şerê serkevtinê de bi kar tênin. Ew ku bi vê yekê di hisihê dixwaze ku careke dî werê Bakurê Kurdistanê û rastiyê bide fahmkirin. Lê Osmanî ji bo ku vê yeka xwe bibin serî, nahêlin ku ew werê hundûr. Hin mirovên ku ew dişêne, weke mîrîdên wî ji, têne girtin û têne bidar ve kirin. Di rewşa dawiyê de ew kurê xwe Şêx Ali Xalik dişêne. Ew tê girtin û li ser navê gotinê derdixin ku ´ew yek ji wan mirovên ku di Menemenê de pêşengti kirya´ û wî ji bi vê yekê re bidar ve dikin. Hê ku kurê wî tê girtin, ew fahmdike ku wê kurê wî girin û kujin. Ew ji dicih de tê Sêrtê. Lê hê ku ew nagihê Sêrtê, kurê wî derdixine dadgehê û biryara wî ji didin. Haya ku ew diçê Stembolê, kurê wî tê bidar ve kirin. Ew demekê li wir dimîne. Piştre dike ku di nav kurdên li wir de xwe bide nasîn û rastiyê bêje. Bi vê yekê re, ew ji tê girtin. Ew, dema ku tê girtin, yên ku pêre ne, di cih de li cihê xwe, têne kuştin.
Lê wî li wir na kujin. Wî dibin û weke ku wî şêx Elî Xalik di derizênin û piştre cezayê îdamê lê di birrin. Ji ber ku deme ku tê derizandin, xaber digihê mirovan û pir mirov bertekên xwe didina nîşandin. Bi vê yekê re ji xelkê tê gotin ku cezayê şêx bûya mihabbed û piştre wê bê berda´. Lê wilo nabê. Piştre wî ku hê li ser xwe ya, dibêjin ku nexweş ketiya û dibîne nexweşxane. Li wir, çend ku ew dibêje ez başim ji, ew wî ne berdin. Li wir, bidana jahrê re wî li wir dikujin. Ew ji li wir tê kustin. Piştre ku malbat û xelkê tê ku naşê wî dixweze, xelkê û nasên wî û sofî û miridên wî, rastî herîşan tên. Piştre tê gotin ku naşê wî birina Menemenê. Lê ji ber çi birina wir ji, ti bersiv nayê gotin ji ti kesekî re. Ji ber ku ew şêx bû û bandûra wî li ser xalkê pir bû, piştre gotina ku li ser navê wî û devê wî tê gotin ku wî piştgiriyeka ku pir mezin dayatêkoşîna ku bi M. Kemal Ataturk re dest pê kiriya. Lê di rastiyê de ev yek ti carî ne rastê...
Di deme ku kurê wî tê idam kirin, ji bo ku bingihê wê idamê çêkin, çapemenî ji pir diavêje ser wan. Pir hariyê li wan dixe. Pir navê wan dike ku bilewitênê. Gelekî li ser wan di nivîsênin. Kurê wî, dema ku her weha çapemenî bidest çûne ser wan dike, dike ku xaberê bişêne ji xelkê xwe re ku li ber wê rabin ku şerefe xwe xilas kin. Lê weke ku tê gotin ew wê derfete nabinê. Ew di rastiyê de xaberê di şênne derve. Lê rayaderên tirk pê dihisihin û yên ku agahî hildana ji, piştre ti agahî ji wan ji dernekeve. Ya rasti ku mirov dibîne, bûyara Menemene, weke dageriyeke destpêka "iltica"yê tê nişandin. Lê wilo xuyadike, ku hîmê tê kolandin, bûyareka çûna ser kurdan derdixe hole.
Biryara Şêx Esadê Erbîlî vê yekê nîşan dide. Şêx Esadê Erblîlî xwest ku li ber çûna wan ya li ser kurdan rabê. Ew leşkerê ku bi nav dibêjin Kubîlay, li Kurdistanê vatinî kiriya û gelek kurd wî bixwe bidestê xwe kuştina. Lê ev yek û dokumentên ku wî li Kurdistanê vatinî kiriya, ji ber dest hildan. Êdî têne weke bûyareka olî bi çepemeniye çûna ser de. Di wê demê de, di dema komarê de pêvajoya bişavtinê dihata kurkirin. Kurdan ji, ev yek hîs dikir. Lê ber vê yekê dirabûn. Şêx Esadê Erbîlî biqasî ku mirov jê fahmdike, wî ev yek dîtiya û li ber wê xwestiya ku rabê. Rayadarên komarê ji ev yek didît. Weke wî, ku mirov wê demê lêkolîn dike, mirov ji wê politikaya komarvanan nexweşiyeke dibîne. Li ber wê rabûn, weke li ber komerê tê vegotin. Lê di vir de, mirov pêvajoyeka ku ji deme Şêx Seîd û ta dama Zenosîde Dersimê, dibîne. Ji xwe, piştî wê demê, êdî hema bêja li Kurdistanê bêdengî çêdibe. Seîdê Kurdî ji vê yekê dibîne û dibêje kurdan rabin ser xwe li ber vê gotine wî.
Lê ew ji ji ber vê yekê biryara surgunkirina wî derdikeve. Li Kurdistanê bi şandina misilmanan ser êzîdî û ne misilmanên din de û piştre bi rewşên weha serweriya xwe serdixin. Şêx Esadê Erbîlî vê yekê dibîne. Li ber vê yekê di rabê. Bi qasî ku li gor hinek gotinan tê gotin ku Şêx Esadê Erbîlî, dema ku diçê Stembolê, ji ber ku ji navende Osmaniyan bixweze ku jiyaneka wekheviye damazirênin û rêze ji nirxên kurdan re bigirin. Li ser vê yekê bi qasî ku tê gotin niqaşên wî ji hene, bi wan re. Lê hiç bahsa van nayê kirin. Kurê wî, pêşî tê idamkirin. Ji ber ku ew weke serekeyekî dihata dîtin. Nêzîkî 5 hezar mirov li ber destê wî amede bûn ku ji bo wî herine mirinê. Ji xwe, pirtî idama wan ji, çûna ser wan çêdibe. Gelek ji wan têne kustin û gelek ji wan ji ta naheka aqîbata wan ne kifşa, ku çi ji wan hat. Windadibin.
Şêx Esadê Erbîlî, mirovekê ku pir zane bû. Xwedî diwan bû. Pir qasîdên wî yên di nav xalkê pir dihatina gotin hebûn. Ew li ser hizrê Elî Herîrî pirtûkek ji nivîsandibû. Lê ew pirtûka ku tê gotin ku wî nivîsandiya, hatiye windakirin û haya naheka ti kesekî ji ew li ti deran ne dîtiya. Li Erbîlê li dergaha xwe ji tê gotin ku gelek nivîs û pirtûkên ku wî nivîsandina hene. Her weha pir bahsa hizre wî tê kirin.
Li ser wêja û hizre kurd û Kurdistanê wî hinek pirtû ji nivîsandina. Şêx Esadê Erbîlî, her weha li bendî rast têgihiştin û anîne xwe ya li ser zimana.
Biwasî ku tê gotin, Şêx Esadê Erbîlî, Nêzîkî 29 pirtûk û 2 pirtûkên ku ji qasîdên wî ku di nav xalkê de yên ku weke miridin jê re bi berhev kirina hene. Wî wêje kurdî ji pêvajoyake anîbû pêvajoyakê, Hinek sedeme kuştina wî yek ji vê bû. Piştre ji xwe, aslê pirtûkên wî hemû ji hatina windakirin û li ser navê wî hinek pirtûk weke yên derketina hole. Wê bixwe, îlhameka mazin dabû Seîdê Nûrsî.
Sivorî, sivore, sincabê farîsî, simorek yan simor ("Sciurus anomalus"), cureyekî sihoran ("Sciuridae")e.
Sivorî li parzemînên Ewropa, Asya û Amerîkayê bakur. Sivorî li Kurdistanê tê dîtin. Sivorî li ser daran li daristanan dijî.
Rengên sivorî reş, mor, gewr û sor hene.
#BERALÎKIRIN Mele Xelîlê Sêrtî
Admin ev rupel ne rınde viyaka paqiş bikin li -> Mele Xelîlê Sêrtî binêre ev daha baş e. Çavkanîye wi hene.
Mele Xalîlê Sêrtî (1754-1843), bi aslê xwe zanistakî kurd ê pir mazina. Gelekî xwediyê kêf û kêfereteke ku mazin bû ku ji bo ku xwe bi pêş bixwe. Didawiyê berdêla wê kêfereta xwe dihilde ji.Dibe zanistakî ku pir mazina. Sêrtî wî bi navê kurê ´mele Hisêne xarzî´ nasdikin.Ew bi aslê xwe ji, ji aliyê bav ve ji Xizane bû. Ya rastî li wir mabû. Bi aslê xwe, dibêjin ku ji Qulpê ya.Piştre bavê wî ew li wir bicih dibin. Bavê wî ji znistekî ku mazin bû. Mele bû. Dema ku careke dîçê wir êdî li wir demeke dimene. Piştre li wir dimene. Piştre ku divegerihê êdî maliyên xwe ji bi xwe re dibe wir û li wir bicih dibe. Li wir seydetiyê ji dike.Kure mele xalîl li wir mazin dibe. Ku kurê tê deme xwandina xwe, êdî ew bidest fêrkirina wî dike. Haya demekê mele Xalîl ji bavê xwe, fêrne digirê. Lê ku hinekî mazin dibe û tê deme ciwaniya xwe û û ku hinekî ji fêrbûne zehnê wî ji divebe û ku bavê ji dibîne ku ew pir bifahma, êdî wî dişêene. Ber dest Şêx Mahmud ku li başûrê kurdistanê pir mazin û bi nav û deng bû. LI ber deriyê Şêx Mahumd bi hezaran mirov di sekinî û wilqasan ji dixwandin. Bavê mele Xalîl ji car bi car diçû cem wî. Piştre careke ku diçê cem wî, êdî kurê xwe ji bi xwe re dibe. Êdî ew ji diçê. Li wir dema ku şêx wî dibîne û fahmdike ku ew bifahma, êdî wî li wir dide sekinandin, li cem xwe.Bavê wî ji ji bo vê yekê pir kêfe wî tê. Ji ber ku şêx ew daya sekinandin. De ne, ev yek ji bo wî di bû bi tifratiyek ji di nav xalkê de.
Mele xalîl ku demekê dirêj li cem şêx dimene û perwerdeyeke pir baş dihildê, êdî piştre di vegirihê malê. Lê ew êdî me mirovekî u li malê bisekinê ya. Wê feqiyê teyran û meleyê cizîrî pir mazin qasideyên wan dixwandin.Bi vê yekê re ji navê wî derketibû. Li cem şêx ev hunere wî derketibû.Piştre ji malê hat û çû Xizanê li wir li cem mele Avdilrehmanê bêlkî hinekî xwand. demeke dirêj li cem wî dimene. Mele Avdilrehmenî bêlkî di wêjeyê pir xurta.Li cem wî hinekî her weha faqati kir.Piştre Bi naskirina bavê wî û wî seydeyê wî, ku seydeyekî ku pir mazina û navdara mele ramazanê Hazwînî ji nasdike û ji ilmê wî ji hinekî hildide.PItre ji ceme mele ramazanê hazwînî bi seydeyê xwe re tê Halenzê û li wir bi mele Muhamudê Hêlî re hevdîtinê dike û wî nasike û li cem wî ji weke demekê dixwene.Piştre ku li wir ji demeke dimene, êdî bavê li wir jê diqarihê û ew û seydyê wî bi hev re têne Lê hê ku li cem mele Muhmud bû, mele mahmud pirtûka xwe ya bi navê"Mesêbih" niviîsandina wî xilaskir û wî ew ji xwand û û xilas kir.Wî ew pirtûk jiber kir.Bi vê yekê re di dilê herkesekî li dore xwe de cih girt.Piştre ku ji wir bi seydeyê xwe re hata wanê mûqûsê, êdî li wir, çû cem şêx sexê mixnê(jê re mele Sex muxnî dibêjin), dimene. Li wir, li cem wî ji demeke dimênin. Li wir, hinekî ji zanebûne wî ji sud digirê.Şêx Mûxnê li ser vacê xurt bû û pir nivîsandibû. Pirtûkek li vacê(locik) nivîsandibû.Navê pirttûka wî ji, "Husamqotî" ya. Wê dixwêne û di serê xwe de digirê.Piştre bi seydeyê xwe re divegerihê û bi hev re tênê Bedlîsê. Li wir diçina Xizanê. Li xizanê diçina cem mele Avdilhadî û li cem wî ji hinekî dî vacê dixwêne. Li cem Mele Avdilhadî, bi seydeyê xwe weke demekê dimene. Mele Avdil hadî. seydeyekî pir mazin bû. Bi zane bû. Pir xwandibû. Weke Şêxekî lê dihata nerîn. Wî ji li ser vacê nivîsandibû. Wî pirtûkaka bi navê "Muqadîmat" nivîsandibû.Li ser dîrok û vacê û hizre vacê pir sekinî bû di pirtûka xwe de.Piştre demekê li cem wî ji man û piştre ji wir ji bi seydeyê xwe re j wir hatina xoşabê û li wir çûne cem mele hisênê xoşabî. Li cem Mele Hisênê xoşabî ji weke demeke dimenênin.Lê mele Xalîl wê deme xwe pir baş bikar têne li li wir dixwanê Mele Hisênê xoşabî zanistekî ku pir mazin bû. Diwana wî weke ya mele Avdilhadî hebû. Mele Avdil hadî J ixaynî pirtûka wî diwanê wî ji hebû. Mele Hisênî Xoşabî diwana wî hebû û wî pir ji dinivîsand. Wî sê pirtû nivîsandibûn. Lê navê yekê kete destê me de ku em li vir binivîsênin. Ew pirtûka wî ji li ser vecê bû û navê wê "ŞerxeŞemsîyê" bû.mele xalîl wê pirtûkê ji dixwenê û li ser mele Hisêne xoşabî pêre dikeve danû stadinê de. Deme ku dikeve danûstandinê de, di bîne ku wa ew pir bifahma û zû serê wî digirê. Piştre destê xwe li piştre wî dixe û wî piriz dike.
Ji wir ji, mele xalîl ku hinekî li cem wî dimene, êdîpiştre bi seydeyê xwe re divegerihê û piştre zêde ne mene û ji wir rê digire û diçê Cizîre bota. Li wir demeke dirêj dimene û li wir bi gelek zanistên din yên kurd re dmene û hizre wan j fêr dibê. Li wir weke 6 an ji tê gotin ku hê zêdetir ji weke 8 salan dimene.Li wir çû cem Şêx faruq û li cem wî ji weke demekê ma û hinekî ji wî ji xwand. Şêx faruq ji du pirtûk nivîsandibûn. Ew pirtûkên wî ji ta pêşî "Şerhûaqûd" bû û ya dî ji "Hişiya" bû.Wî ev herdû pirtûkên wî xwandin û jiber ji şêx re anîna ser ziman.Şêx ji vê yekê pir kêf xwaş bû û gelekî kêfe wî ji wî re hat.Piştre ji wir, careke dî vegerehe xoşabê.Vê carê ji, çû cem mele Avdilselîmê bizênî. Mele Avdilselîmê bizênî li ser wêje pir xort bû û xwediyê hinek pirtûkan ji bû. Wî pir kurdiyeke xweşik diaxift weke mele Hisêne Xoşabî.Wî ji pirtûkaka bi navê "Muhtasarûmana" nivîsandibû. Wî bi kurdiyeke pir xweşik dihata gotin ku nivîsandibû.Pir wasfê wê didan. Ji ber vê yekê, mele Avdilselîmê bizênî weke wêje vanekê kurd ê asîl dihata binavkirin.Piştre li wir mele xalîl xwe digihêne zanistekî kurd ê dî ji. Ew ji mele Ahmed bû. Jê re ´mele Ahmedê Qawl´ ji dihata gotin. Wî ji li ser k´hikim kirine û rêvebertiyê pirtûkak bi navê "Hişiyên qawlê Ahmed" nivîsandi bû bi kurdî.Piştre careke dî ji diçê cem şêx Muhmud li Amediyê. Li wir demeke dî ji dimene.piştre ji wir ji ber ku bavê pîr bûya û li çûna xwe ya, êdî ew xaberê jê re dişêne û ew ji divegerihê cem bavê xwe di wê heyeme de.Ku tê cem bavê xwe, li wir demeke dimene. Piştre ne bi gelekî re bavê wî diçê ser dilovaniya xwe. Piştre ew ku çilê bavê wî tişî dibe, careke dî di vegerihê cem Şêx Mahmud li Amediyê. Şêx ji, di wê heyeme de gotiya hinek mirîdên xwe ku li Xazoyê medreseye nû ava bikin. Piştre ne bi gelekî re ew medrese ji temen dibe û şêx dibêje mele Xalîl ku herê wir û li wir bimene û li wir fean bide faqa û zarokan. Ew ev vê yekê dike û dçê wir li wir dimene. Jiyan wî piştre li wir bi nivîsandina di buhurê. Wî haya wê kêlîkê sê pirtûk di nav wê çûn û hatina xwe de nivîsandibûn.Lê piştre li Zaxo hê gelek pirtûkêndin di nivîsêne. Di deme vê nivîsê de me hewl de ku em xwe bigihinine pirtûkên û navên wan yên kurdî yên orjînal.Lê me ev yek pêk ne anî. Mele Xalîl kurdi di jiyana xwede 24 pirtûk bi nivîsandin.Pirtûkên wî ji, hemû bi kurdîyeke pir xweş û xweşik hatibûbûna nivîsandin. Ji wan pirtûkên wî ji diwanên wî ji gelek hene.
1- Tefsir û Tabsirat -Il Kulubfi Kelemî- il-Guyab
2- Tefsirûn A har ila -il- kehf
4- Şerhun ala Manzûmet-iş- şatibi fit-Tecwid
5- Mahsul-ûl Mawehib-il- Ehadîyeti fil Hasaisi veş-Şemail-il- Ahmediye
6- Te´sisû kawaid-il-ala ma sahha mîn Ahl-iz Zahir vel-batin mîn.el Awaid
11- Muhtasar-û Şerh-iş-sudûr fi şerh-il-mewtî we Ahwal ûl kudûr
12- Minhac-ûs- sûnne fi Ahwal-is sûfîyye
13- Nebzetûn min-el mawehîb-il Medenîyet-fiş Şathîyyetî wel- wahdet-iz-zatîyetî
17- Ezhar-ûl Gusûn min fin me´Kûlatî erbab-il-funûm
18- El qamus-ûs.Sani fin-Nahwî ves-Sarfi vel-Me´anî
21- Risaletûn fi adab-il bahs vel.Mûnazara
23- El- mantûk-ûz-zûmrûdîyye Nazmû Telhîş-il Miftah
Serhed herêmeke Bakurê Kurdistanê ye. Bajarên Çewlîg, Erzirom, Mûş, Agirî û Qers (Serhed) li Bakûrê Kurdistanê û herêma sersînorî ya li parêzgeha Azerbaycana Rojava dikevin nav tixûbe vê herême. Navê xwe ji “serxet“ê digre.
Cîvak.
Gelê Serhedê di pirraniya xwe de Kurd in, belê hin komên ecem (azerî), terekeme (qerepapax), romî û ereb (li Mûşe) jî li herême dijîn. Zêdeya kurdên serhedî misilman in, gelek gundên kurdên qizilbaş jî li Wan, Erzîrom, Erdêxan, Mûş û Çewlîgê hene. Kurd bi devoka Serhedê ya kurmancî û kirmanckî diaxivin.
Mele Ebdulhadî, bîrewer û seydayekî kurd bû.
Pir zane bû weke zanistvanekî bû. Pir li ser hizir û mirov di sekinî. Diwana wî heye. Di snaqabîne 17 û 18 wan jî bû. li vacê pir di sekinî Pirtûkek ji bi navê Muqadîmet li ser vacê û hizire vacê nivîsand. Ji Xîzanê bû. Wî li wir fêr didana faqa û zarokan ji. Bi vê yekê re navê wî ji derketibû. Kurdiyeke pir xweşik û baş diaxift. Pirtûka xwe bi kurdî nivîsand. Wî, weke ku tê gotin, pirtûka xwe bi kurdiyeke wilo xweş û xweşik nivîsand, ku tenê di qada hizir de di qada wêje de ji wê derdixe pêş.
Xola Brasîlî ya Futbolê (1959)
Xola Brazîlî ya Futbolê galek ya zirake. De bo Kasen Cîhanê ket bo 2010. Nadia Brazîl Kasa Cîhanê des ve bir ya ye 2002 Ù galek kasen Kasa Cîhanê berna.
Çewlîg, Çolîg an Çebexçûr (bi tirkî, "Bingöl") bajarekî li parêzgeha Bîngolê ya Bakurê Kurdistanê ye.
Navê herî kevn yê bajar "Srmanc" e ku di çavkaniyên ermeniyan û ereban de ev nav derbas dibe. Nawek din yê bajêr jî Çebexçûr e, di Încîlê de maneya wî tê "ava paqij" yan jî ava cennet (bihuşt) ê. Nahrî jî navek din yê bajêr e. Çewlîg û Bîngol jî navê wî yê vê demê ye.
Bajar di nav parelelên 41° 20´ û 39° 54´ bakûr û merîdyenên 38° 27´ û 40° 27´ rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakur bi Erzirom û Erzînganê re, li rojava bi Dêrsim û Mezrayê re, li başûr bi Amedê re û li rojhilat jî bi Mûşê ve tê giradan.
Pîvana erda herêmê 8.319 km² ye, ji vê erdê ji % 83,3'yê wê ji çiyayan,ji % 2,3 ji deştan,ji % 2,7 ji zozanan û ji % 11, 7'ê wê jî ji platoyan pêk tê. Ji van erdan ji % 50,7'ê wê ji bo çandiniyê bikêrhatî ye. Tene û garis li herêmê tên çandin.
Herêm ji behrê pir bilindtir e, loma jî avhewayeke reşahî û sar li herêmê derbas dibe. Zivistanan sar, dirêj û bi berf, havînan jî hênik derbas dibe.
Karîr (2.373 m), Şeytan (2.906 m), Çavreş (2.246 m), Serçelîk (2.900 m), Cotela (2.940 m)
Ji ber ku herêm bi piranî çiya ye, deşt û zozan kêm in li herêmê. Bilindbûna zozanan digihîje heta 1.500 m yî, zozanên herî naskirî, wekî Bazirgan, Qandîl, Mirgemir û Masla ne. Deştên herî naskirî jî, deşta Darehênê (60 km²) û deşta Bîngolê (80 km²) ye.
Çemê herî mezin Çemê Miradê ye. Çemê Perî jî çemekî din ê herêmê ye. Li herêmê pir golên biçûk jî li ser çiyayan hene. Bajar navê "Bîngol (hezargol)" ê ji van golan digire. Hinek ji van ev in: Golbehrî, Zirlir, Gola Sar, Haren û hwd.
Tevayiya serjimarî herêmê (tevî gundan) 265.514 e.
Babetên meywanan.
Herêm ji alî nêçira heywanan ve pir dewlemend e. Heywanên wekî kuze, darbir (semasî), rovî, kîvroşk û kew û qaz ên herî pir in ku li herêmê peyde dibin. Herêm ji alî heywanên kedî ve jî dewlemend e. Piraniya gel bi xwedîkirina heywanan mijûl dibe.
Li Çewligê maden kêm in tenê li Gêncê hesin û li Kanî Reşê jî lînyît peyde dibe.
Herêm ji alî dîrok ve ne pir dewlemend e, li ji alî tebîatê ve çiyên gerê û turîstîk pir in. wek; Mendo, Soğuksu, li Kox, Temaşekirina Rojê tema. Li çiyayên herêmê îmkanên sporên zivistanê jî hene.
Ol û civak:.
Piraniya gel misilman e. Elewî û sunnî civaka misilmanan teşkîl dike. Piraniya nifusê ji zaza û kurmancan pêk tê.
Nan li herêmê ji genim, lê carinan jî ji garis çêdibe. Gel bi piranî "nanê sêlê" dixwe. Li gundan bi piranî dew, mast, şorbe, bilxur û toraq tê xwarin. "Avsîrk" û "keşkeh" xwarinên naskirî yên herêmê ne.
Li gundan jin, şalwarek gulgulî li xwe dikin û bi serde jî kefiyek sipî lê girêdidin. Bi ser şalwar de îşlik û êlek li xwe dikin. Kitanên bi gulan nexşkirî û sipî jî didin serê xwe. Li hinek deveran jî jin "kofî" (ku bi perên hesin xemilkirî ne)" didin serê xwe. Qondere û gorên ji hirî, yên rengîn li nigê xwe dikin.
Zilamên herêmê şalwarên reş li xwe dikin û bi serde jî kefiyên rengin girê didin. Îşlik û çakêt jî bi serde li xwe dikin. Şewqe, kum yan jî kefî didin serê xwe, gorên ji hirî û qondere dikin nigê xwe.
#BERALÎKIRIN Pêşketina hizra dadê li Kurdistanê
Di dîrokê de pêşketina hizre dadî.
Felsefeya dadê, hizre dadê têne ser ziman. Dîroka hizre dadê têne ser ziman. Weke bêje felsefe û felsefe hizir, felsefe dadê ji bêjeke ku mazina ku mirov li ser bisekinê ya. Axlabe ji li ser pêşketin û vaca dadê û dîroke wê disekinê. Bi vê yekê re, bêje felsefe dadê, bêjeyeke felsefîk e. Hîmê damazirandina vê felsefe, ku mirov li dîrokê meyîzenê, diçê ta deme sumeriyan. Sumeriyan bi teolojîyê hîmê wê afirand. Piştre, pêşketinên ku piştre derketin, wê ji têolojiyê dûrkirin û biserê xwe kirina hizrek. Pişt wan re, de deme Babîiiyan de Hammûrabî bi zagonên ku wî kifş kirina xwediyê cihekî ku teybete. Naîriyan, bi pêşxistina hizre civakî, di pêşketine hizre vê felfefê de weyneke mazin mirov karê bêje lêyistin.Piştre di deme Medan ew pêşketin berdewam dike. Di deme pêşketine Grekê de bi filozofên weke Arîstoteles re mazin bi pêşketikeve. Hatina naskirina hebûn û hizre tîrantiyê, weke pêvajoyekê di vê qadê de têne ser ziman. Bi naskirinê re hizre ´demokrasiyê derdikeve hole. Bi vê yekê re pêşketin dikeve pêvajoyaka nû de. Demokrasî, bi wate xwe re wate wê ´serweriya xalkê´ An ji ´ desthilatdariye xalkê´ ya.Bi vê yekê re, êdî di hizre dadê de ji, pêvajoyên nû derdikevina hole. Hizira dadê piştî pêşketina hizre demekrasiyê, êdî di xwe de hinek pêvajoyên pêşketinê jîn dike. Ewropa, piştî deme antikî e girekê, di vê qadê de di xwe de hinek pêşketinên bingeh çêdike. Pêşketina wê, hinekî ji bi vê yekê re girêdayî ya.
Bêja felsefe dadê, li ser hizira dadê tê ser ziman. Li serê pêşketine hizre wê tê ser ziman. Li ser dîroke wê ji tê ser ziman. Lê Dîrokê wê bi serê xwe ji, bi bêje ´dîroke dadê´ re dibe xwediyê qadakê.Avropa di dema xwe ya pişt deme antîke de ku ew hizir kifş dibe û di jiyanê û rêveberiyê de wate distêne, êdî dema demên navîn dest pê dike. Şerên dema demn navîn weke ancamên vê yekê ya.Di vê demê de ol kete ber lêpirsîne. Li ser hizre olê û hebûne civakê nîqaş derketin. Şerên ´sihsalan´ û şerên ´sadsalan´ yên ku di dema demên navîn de bûn ancamên vê yekê ne. Ol ji, di demên xwe yên pêketinê de paya xwe ji vê pêvajoyê digirê.Hizre olê di keve ber nîqaşan de. Di vê demên gelek kom derdikevin. Komên weke komên ku di hizreke nû ava kin derdikin. Bi vê yekê mirov ji derdikevin. Mirovên weke Luther dema xwenûkirin(´reformasyon´)didine dest pê kirin. Bi vê yekê re, dema demên navîn dibina qada şer û pevçûnan.Lê di dawiyê de, hizre xwenûkiirnê bi ser dikeve. Ol û rêveber, jev cude dibe. Bi vê yekê re, ku ol ji rêveberiyê dûr dikeve, êdî rêveber ji mecbûr dimene ku hizre xwe bi hîmê xwe re çêke. Bi vê yekê re, êdî demên lêgerîne dest pê dikin. Dema pêşketina hizre dadê bi têgihiştine mirov re dikeve demeke nû de. Ji vê yekê re ji, dema piştî dema demên navîn, demeke ku pir girînge. Piştre mirov ji nû ve tê şîrove kirin. Cihê wî yê di pergalê de tê şîrove kirin.Bi vê yekê re ji, cihê dewletê ji tê nîqaşkirin. Di nav van nîqaşan de demeke nû dest pê dike.Piştî dema demên navîn êdî hin bi hin hizre demokrasiyê de bi wate dibe di pergalan de. Pergalên demokratik, hîmê wan tê avêtin. Bi vê yekê re êdî li ser hizre dadê ji lêkolineke mazin û nîqaşaka mazin dest pê dike.Hizre destûrî êdî şîn dibe.Bi vê yekê re, xalaka sereke derdikeve pêş. Ew ji, mirov bixwe ya.Bi vê yekê re, hizre dadî, êdî bi vê yekê re dikeve deme xwe ya zanist de.Êdî dibe hizre deme zanist. Ku mirov bi sereke di vir de bêne ser ziman, mirov karê bêje ku hizre dadî hinek pêvajoyên sereke buhurandina. Ew pêvajo ji her weha na. Pêvajoya pêşî, di dema sumeriyan de ya. Ya piştre ya duya min bi hammûrabî re di deme babiêiyan de dest pê dike. Ya sêyemên ji deme Hûrî û mîtanîyan û ta deme Naîriyan bi pêşketina hizre civakî di demeke pêşketi de dibe. Piştre ya çaramin, mirov karê deme grekê ji weke demeke girêng bêne ser ziman. Ji deme wan piştre, mirov bi vê yekê re dema demên navîn dibine demeke girîng û berdewam vê deme bêne ser ziman û weke demeke dî ji bêne ser ziman. Dema demên navîn ji bi vê yekê re dibe dema pêncemin. dema şeşemîn ya pişt dema demên navîn re ya. Dema têgihiştin û zanînê ya. Ev dem, dema 18 û piştre digirê nav xwe. Dema iro ji, mirov karê weke demeke haftemên mirov şîrove bike û bêne ser ziman. Ev dem ji, deme me ya ku em iro jîn dikina.
Dîrok û hizre dadî.
Ji deme Sumeriyan pêşketina hizre dadî dest pê dikê. Şaristanî, deme ku mirov li ser dihizrê, mirov fahmdike ku di pêşketina xwe de xwediyê pergalakê ya. Bê pergal şaristanî pêş ne keve. Ji bo ku pergal ava bibe û bi rê ve herê ji dad û hizre wê lazima. Bi hizre wê di şaristaniyê de pêşketin çedibe. Di deme sumeriyan de ji ev yek heya. Di deme wan de hizre dadî mazin pêşketiya. Hizre ku weke zagonan bi kar tê û tê bi kar anîn pêşketiya. Di deme sumeriyan de hizre xwûde bi pêş dikeve. Ev pêşketin, hin bi hin di be bingihê rastkirin û pêşketinên hizre û hizre dadî ji. Bi vê yekê, divêt ku mirov bêje ku pêşî têgihiştin pêş dikeve. Bi têgihiştin re, wê çawa bê hewldan tê kifş kirin. Sumeriyan, teolojiya vê yekê mazin ava kiribûn. Sumeriyan hizre xwe, teolojiya wê avakiribûn. Deme ku mirov pêşketina wan pêşketina şaristaniya wan û pêre ji hizre pergala wan û hizre daditiya wan fahm bike, hingî, mirov vê yekê pir baş bibîne.
Deme sumeriyan, mirov karê weke deme kifşkirinan de di vê qadê de bibîne. Ya rasti di vê qadê de gelek kifşkirinên wan hene.Hizre wan mazin pêşdikeve. Hizre serdestiyê di pergalê de di deme wan de pêşdikeve. Ew bi zagonan vê ykê pêşdixin.Pêşketinên wan yên di qada hizre dadî de wan dike serdest. Di deme wan de hizrên xwûdayî yên wan, wan serdest dike. Demên pişt wan re ji di demên Babiliyan de ev serdestiya wan mazin berdewam dike di destê Babiliyan de.Di deme Hammurabbi de demeke nû pêş dikeve. Mirov karê deme wê weke demeke nû bêne ser ziman.Di deme wî de, hizre dadî û ya zagoni dibe ya bingih. Ew bidestêê xwe de zagonên wê demê di nivîsêne. Ji xwûdeyê xwe de têne ser ziman. Deme ku li gor ku ew tê ser ziman, ku zagonan dinîsêne û piştre derdikeve ber xwûdeyê xwe û raxe ber wî, hingî, ew mazin bûna xwe ya li wê demê bi hizre dadî denezan dike.
Hammurabbi demeke nû ya di demê de. Di pêşketina demê de. Ew demên berî xwe dixwêne û weke senteze wan deman zagonên xwe di nivîsêne. J ivê yekê, deme ku mirov gav bi avêje û bêne ser ziman, hingî, mirov karê bêje ku di deme berî wî de bi hizrî koladarî pêşketiya. Pêşketina ku di deme wî de derdikeve pir mazina. Koladarî êdî pêşdikeve. sisteme koladariyê pêş dikeve. sisteme koladariyê di deme wî de zagona xwe ya bingihin ya bingihin dide nivîsandin.Piştî wî re di demên pêşketinê de êdî hin bi hin hizrên din ji derdikevin. Hizrên ku di derdikevin bi olê derdikevin. Bi vê yekê bicih anîna wan ji weke hizreke pîroz diafirê. Hizrên olî yên din ji derdikevin. Êdî hin bi hin bi vê yekê, hizrên din ji derdikevin, Êdî hizre koladariyê hin bi hin li hevberê hizirne din ji pêşketina wan di binê. Vê yekê, mirov karê bi têgihiştinê re bêne ser ziman. Bi pêşketine têgihiştinê re bêne ser ziman.
Demên nû û hizre dadî û pêşketin.
PIştî demên Babiliyan re êdî hin bi hin hizrên nû derdikevin. Hizrên ku bi hizre ku Hammurabbi afirandiya pêre dikevine şer de, her weha hizrên nû diafirin.Bi vê afirandinê êdî hin bi hin, pêşketin di vê qadê de dikeve astaka di de. Di olê de çend ku têgihiştin pêşdikeve, bakirina vijdana mirov derdikeve pêş. Hin bi hin ev hizir derdikeve pêş. Çend ku derdikeve pêş, êdî di hizre dadî ji bandûr û hebûna xwe dide nişandin.
Dad, êdî hin bi hin bi hizre xwe re weke ku bake vijdanan bi pêş dikeve. Êdî ji vijdanan dûr pêşnekeve. Di deme Gutî, Mîtanî û naîriyan de ev pêşketin mazin bi pêşdikeve. Di deme Medan de Hizre vê nizêkatiyê diafirê û di hizre dadî de ji bi wate dibe.Hizre dadî di deme Medan û hinekî piştre mazin bi pêşdikeve. Êdî mirov ji dike nava xwe de. Bi vê kirina nava xwe de êdî koladarî tê bidest niqaşkirin û raxnakirin. Di deme Medan de ev yek bi hizir tê kirin. Di hizrê olî de tê rûniştandin ji. Ji wê demê pêde, hin bi hin ji xwe êdî binginhê hizre dadî ya hemdem diafirê. Di wê demê de ne tenê li Mediya, li Athane û Roma ji pêşketinên mazin derdikevin. Yên ku Medan û wan pêşketinên berî wan baş dixwênin Romî ne. Bi vê yekê re êdî mirov karê bêje ku di roma de hizreke mazin ya dadî bi pêşdikeve.
Bi deme Medan re deme Athane û Roma ji derdikeve û pêşdikeve. Li deme xwe serdest dibe. Pêşketinên deme xwe kifş dikin. PIştî ku Medi li ber Persan têk diçin, êdî hin bi hin demeke nû diafirê. Demên nû diafirin. Athane û Roma derdikevin pêş bi pêşketinên xwe re. Ew demên xwe bi serdesti di buhurênin. Haya deme Demên navîn her weha deme antikî serdest dubuhurê, Hizre Demokrasiyê ji hê di deme Antikê de bi hizre xwe dadî re şîn daya. Bidest pêşketinê ji kiriya. Hizre demokrasiyê di demên berê zayinê di 507 wan de bidest pêketina xwe dike.Êdî hizre dadê ji li gor wan pêşketinên hizrê yên ku wê bibin dibin. Hizir di bpêşketina xwe de wêje pêş xistiya û êdî hîtabî vijdanê mirov dike. Helenizm berî zayinê di 230 wan de pêşketi û hinek amcamên wê yên bingihin bûn.
Bi derketin û pêşketina Nebi Musa re demeke nû ji xwe di hizir olî de dest pê kiribû. Yel-yazdanî pêşketibû.Hin bi hin ji pêş ji dike. Ev pêşketin wê di demên piştre wê derketina nebî Îsa ji kifş bike.Ol, di hizire de bi wan pêşketinan ji hizre xwe, hizre koladariyê diavêje. Hizre "wekheviyê" derdixe pêş. Ji bo wê hewldide ku pêşketinne çêke. Kurdên naîri hizre weha ku pêşdikeve bi pergal dikin. Ew pergalkirin, piştre pêşdikeve. Haya ku dem tê deme Nebî Îsa êdî Bi timî di nêzîkatiyê de di vê yê de zelaliyek çêdibe. Nebî Îsa felsefe vê hizre bi vijdan diafirêne. Li gor vê ji wekheviyê têne ser ziman. Ev demeke niya di pêşketinê de û di hizr de. Wê ev pêşketin di hizre dadî de ancamên mazin derxe hole.
Dem haya ku tê demên navîn demên pişt Nebî Îsa re, êdî şerek di vê qadê ru dide. Ya rastî şerên demên navîn şerên di hizir de gahana astahkê tênine ser ziman. Nêzîkatiyên berê û yên nû pêşketina bihev re di wê demê de dikevine şer de. Hersê demên deme navîn li ser vê yekê diafirin. Roformasyonên di wê demê de di hizre olî de dibin, yên bingihin in û demên piştre ji pêşketinên wan kifş dikin. Ol êdî tenê dijdan de dimêne. Êdî hîme demên nû yên zanistê û demên zanistê bi xwe ji diafirin. Demên nû tên êdî.
Demên zanistê û hizre dadî ya hemdem.
PIştî demên deme navîn êdî demne nû dest pê dikin di demên pêşketine de. Demên zanistê diafirin. Di wan deman de li gor zanistê hizirkiirn û afirandin derdikeve hole. Di vê demê de hizre mirov derdikeve pêş. Hizre demokrasiyê dedikeve pêş. Li gor hizre mirov û demokrasiyê hizirkirin dem ji mirov dixweze. Mirov di serê xwe de li ya herî baş di gerihê. Ya qanc kijana û çawaya li wê do gerihê û dixweze. Mafê mirovan weke hizir pêşî ru didin. Mafê mirov çiya li gor wê hizirkirin tê kirin. Li wê pergalaka civak ji bo ku were avakrin û bi pêş ve herê çûn û hatin û hizirkirin dibe.
Mafê mirovan di demên zanistê de dibine nirxên herî mazin û li pêş. Demokrasi weke ku di civakê de rêz ji nirxên hevdû yên cude re di nav miorvan de pêş dikeve. Li ser vê yekê, pêşketin derdikeve hole. Mirovên weke risov derdikevin û peymana mafê mirovan di nivîsênin. Mirovên weke Thomas more derdikevin û "otopya" di nivîsênin. Ev di vê pêşketinê de pêşketinên mazin in. Ji deme ronasansê û vir de her weha pêşketin mazin derdikevine hole, li gor deme zanistê derdikevine hole. Êdî dada Hemdem hizre wê diafirê. Dada hemdem li gor mirov û pêşketinên wî di afirê. Li gor ku mirov bi pareze. Parastina mirov, di hizre dadî de weke nirxeke pîroz û li pêş derdikeve pêş.Herkesek mafê wî jiyanê heya û ti kesek mafê ti kesekî yê jiyanê mafê wî nîne ku binpê bike. Ev hizir, hizre dadî ya hemdem e û hin bi hin ji bi pêş dikeve. Di deme zanistê, sisteme herî baş û ku mirov jê re rêz digirin ya ku rêze wê ji mafê mirovan re heya. Bi vê yekê re weke hizre sistem paşarojê demokrasî derket û pêşket û di sisteman de bû xwedî wate. Weke nirxên mazin û yê sereke yê sistemeke demokratik mafê mirovan li ser dest girtina bû.
Ava Bazamir an jî robarê Bazamir çemek ji çemên Kurdistanê ye. Robarê Bazamir dikeve navbeyna robarên mezin Dîcle û Firatê û di axa Mezopotamya de ye.
Ava Bazamir ji qontara çiyayê Cûdî ji gundê Girê Çolya derdikeve anjî diherike û tê ser Ava Mezin. Di ber vê Ava Bazamir de gelek dehil, bexçe, bîstan, fêkî dihatin çandin. Yek ji van gundan, gundê Girê Çolya, gundigê Remo, Şemga, Germgê, Xirabreşik, Şerefxana, Kurtik û Hurisya bîn.
Bes weke em dizanin ev gund behra bêhtir ji aliyê hikûmeta Tirkî ve hatine xirakirin û pişre jî ne mixabin ev dehil, bexçe û bîstan jî şewitand in.
Felsefeya medan Li Kurdistanê, pêşketinê bi hizir devêt ku baş werina fahm kirin. Ku newina fahmkirin wê deme me ji zêde di pêşketina xwe birê ve neçê. Ji ber vê yekê, divêt ku em li ser demên berê pir bi hizirin û kifş bikin û bênin ser ziman.
Deme Medan û hizir û pêşketin.
Bêje felsefe medan, bêjeyeke ku di wê demê de hizrên ku hatina afirandin têne ser ziman. Medan di dema xwe de Hizreke mazin afirand. Pêşketineke mazin çêkir. herême Anatolya ji, ji felsefe wan sud girt. Thales, Heredot û Arîstoteles çûna Mediyan û ew û pêşketina wan dîtina û fahmkirina. Weke wan, pir zanistên demê yên din ji çûna wir û li wir mana û li wir xwe bi pêş xistina. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku felsefe medan di dema xwe de wêyneyeke pir mazin leyistiya. Medan, bingihê felsefe xwe mazin afirandibû. Yên ku ew felsefe bi nêzîkatiyaka sazî bi rê ve dibirin. "Magî" hebûn. "komên pîran" hebûn. Keşeyên ku li parastgahan diman hebûn. Hê weke van koman, gelek komên din ji hebûn. Wan koman, bi sazî hizre hizre bi pêş dixist û bi pêş ve di bir. Miorvên mazin ji yên ku derketibûn hebûn. Deyakos heyek bû. Lê mirovekî ku zanist ji bû. Zerdeşt, filozofekî ku pir mazin bû. Yên weke wan hê hebûn. Hizre wan, civak bi pêş dixist û bi rê ve di bir. Li dore parastgahan, li herêman kombûn dibû. Wan koman hizir û zikir dikir. Medan, di dema xwe de pir rêz û girîngî dide pîran. Pîr, di nav xalkê de weke filozofan bûn. Her pîrek weke filozofekî bû. Wê hizre wan û rêze li wan, civak li gor nirx û hebûne xwe bi rê ve di bir. Di felsefe medan de, bi vê yekê re pîr pir xwediyê cihekî ku pir mazin bûn. Civat, cihê kombûn û nîqaşkirinê bûn. Civat, hertimî li dar diketin. Di pêşketin û belavbûna felsefe wan de "Civat" ji pir girîng bû. Civat, bêjeyeke ku di nav kurdan de pir girîng û mazin û dîrokî ya. Pir bi rêze. Di felsefe medan de pêşketin pir mazin bû. Wan, di dema xwe de Pirtûkxaneyên pir mazin avakiribûn. Bi vê yekê re, di dema xwe de bingihê felsefe xwe û pêşketina wê çêdikin. Nêzîkatiyên medan li ser hizir bûn. Magiyên wan bi xwe re Astronomî û matematîk pir bi pêş xistibû bûn. Biqasî ku mirov ji wê demê, fahmdike, û ji hizre wan fahm dike, hizre metafîzîkê di wê demê de bi wan re pêşketibû. Têgihiştina wa li ser vê yekê hebû. Bi vê yekê re divêt ku mirov bêje ku li ser tenduristiyê ji, xwedi hizir û pêşketin bûn. Li ser başkirina sawal û heywanatan bi wan re pir li pêş bû. Di jiyanaka asayî de wan bi xwe re ev yek bi pêş xistibûbûn.
Wekî dî ji di hizre wan de hebûne lipît Îştar û Eşnuna hê bi wate bû. Zagonên wê di jiyanê de bi hebûne xwe re hebûn. Li herême Gerzûbaqartanê, li Kalden Ur ê û hwd, li gelek deverên weha hizre wan li jiyanê bû. Li gelek deverên din jî li jiyanê bû. Weke Lipît Îştar û Eşnuna, hê gelekên din jî hebûn. Ew ji, hizre wan, weke filozofên demê weyn di leyistin. Li ser xalkê û pêşketinê pir bi hebûn bûn. Hizre Medan, hîmê wê yê pêşketi, di deme naîriyan de pir mazin derdikeve hole. Naîriyan, ku em bêjin hîmê wê felsefe wan avêt li gor demê, wê ne xalat bê. Naîriyan, di hizre dema xwe û demên pişt xwe pir bi diyar kifş kirin. Pişt dema Sumeriyan, naîriyan demek da dest pê kirin. Bi pêşxistin û bi formûl kirin. Lê medan li gor wê deme xwe, nûjeniya wê pêşketinê, jînkirin. Bi vê yekê re ew pir pêşketi bûn. Ji medan ji, dema wan bi hêzên xwe re pir sud û hizir girt.
Berî deme Medan pêşketin di hizir de.
Deme ku mirov pêşketina Medan bêne ser ziman, divêt ku mirov zanibe ku divêt ku mirov pêşketineke mazin têne ser ziman. Hizre Medan pir mazin bû. Wan di xwe de pêşketineke mazin çêkir û da çêkirin. Deme ku mirov li wê pêşketina wan dimeyîzenê, mirov dibîne ku têde rûniştineke pir mazin heya. Bi vê yekê. divêt ku mirov bêje ku demên wê yê pêşketinê yên berê hene û divêt ku werine fahm kirin. Divêt ku mirov li ser rawastihe. divêt ku mirov fahmbike û çend pêşketineke mazin bi wan heya.
Di demên berî deme Medan de pêşketinên li kurdistanê pir mazinin. Şaristanî di deme Medan de dest pê dikê Bi pêşketina şaristaniyê re êdî hizre wê û saziyên wê ji bi taybet têne afirandin û dibine bingihê pêşketinên ku di bin. Hizir, deme ku mirov bêne ser ziman, hingî mirov divêt ku mazin bêje ser ziman. Hizir bingihê pêşketina şaristaniyê ya. Şaristanî li kurdistanê berî demên medan pêşdikevin.Berî demên Medan diafirin. Di deme Sumeriyan de şaristaniya mazin di afirê. Her çend ku iro di gelek qadanda em li ser pêşketinên deme sûmeriyan rawastihin û bênin ser ziman ji, mirov kêmesiyekî di binîne. Ew kêmesi ji her weha kêm zanebûna di derbarê wan de. Lê em zanin ku ew xwediyê pêşketineke pir mazin bûn. Hizreke wan ya mazin hebû. Bi wê hizre xwe wan pêşketinên xwe afirandin. Di deme sûmeriyan de ax û av pir pîroz bû. Li wir wê dihata kirin. Li gor baweriya wan her mirov ji axê hatiya afirandin. Av ji bi vê yekê re ya. Ev ne tenê baweriyak bû. JI xaynî wê ji divêt ku mirov bêne ser ziman ku hizreke ku divêt ku weke felsefeyekê were ser zimana ji.
Dii deme şaristaniya wan de wan her afirandinên xwe yên malî û avadanî bi axê çêdikin. Ax pir bi kar dianin. Ji ber vê yekê, avadaniyên wan zêde ne gahana deme me. Gelek ji wan di demê de û gelek ji wan ji di amcama êrîşên ku li wan dibûn de hatina xuruxandin. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku zêde ji demê wan na buhurun. Lê ew di avakirin û û afirandinê de pir xurtun. Awa didina ava. Malên xwe, weke ku iro hê li kurditsnê li rihayê heya ji hariyê çêdikirin. Cihê ku nanê xwe têde çêkin weke teniran ji çêdikirin. Tenur iro ji di nav kurdan de hê têne bi kar anîn. Tivifik çêdikirin ji ber ku li ser xwarina xwe çêkirin. Kuar çêdikirin ji bo tiştên yên weke zad û tiştên wio bixinê de. Ev yek ji dide nîşandin ku ew çênd pêşketi ne.
Piştî demên wan ji di demên mîtanî û Gutî û Hurî û Naîriyan de ev kevneşopiyên wan yên şaristanî berdewam dikin. Haya deme Medan ew kevneşoipiyên wan berdewam dikin.
Hizir û pêşketin û Şaristanî.
Hizir ku zêde pêşnekeve wê her weha ew pêketin ne bin. pêşketinên hizir di demên şaristaniyê de diafirênin. Di wê demê de ji diafirandin. Deme ku mirov li dîrokê dimeyîzenê, mirov vê yekê di binê. Ji deme Sumeriyan nidest nivîsandinê hatiya kirin. Bi vê yekê re Lêvalbarên ku dihatina nivîsandin, bi xwe re di bûne bingihê hizrên nû yên diaifirîn.
Nivîsandin, di nav kurdan de li ser kêvalbaran berê hebû. Ne di deme Medan de di deme berê de ku mirov bêje ji demên Gutiyan ve li ser ayaran nivîsandin dest pê kiriya. Bi vê yekê pêşketin derketiya hole di nav wan de. Kurdan, bi hzirên xwe yên pêşketin re bûna bingihê pêşketinê olî yên ku pişt wan re bûn ji. Mûsa pêxêmber bi xwe ji deme ku ji Frawun bazdide, tê û xwe li Kurdistan digirê û lê demeke dirêj digirê. Di vê demê de di nav kurdan agir pîroz bû. Ew ji piştre baweriya xwe bi wê têne û piştre hizre xwe ya olş diafirêne û diçê misre û qawmê xwe têne. Piştre ku ji misre derdikevin ji têne kurditanê û li Kurdistanê demên dirêj dimênin. Kurd wan diparêzin. Gelek ji wan li Kurdistanê ji dimênin. Bi kurdan re weke wan jîn dibin.
Li Kurdistanê li ber dicle xosisî ku mirov şîrove bike û bêne ser ziman, di vir de wê pir girng be. Divêt ku ev yek bê kirin. Ji ber ku di wê demê li ber diclê pêşketineke mazin hebû. Weke berdiclê berfiratê ji pêşketineke mazin hebû. Jiyanaka pêşketi hebû. Jiyanaka bi zane hebû. Hizre olî ji pêşketi bû. Di kevneşopiya kurdan jin di wan deman pir li pêş bû. Ew li pêşbûn, haya deme Medan ji berdewam dike. Mitra bi xwe di deme Medan deme ku hizre wî ya olî tê ser ziman, wekheviyekê têne ser ziman. Lê piştre ku Med têk diçin û rêveberiya wan têk diçê, êdî rêveberiya ku tê cihê wan ya persan, hin bi hin Mîtra lê xwedi derdikevin û têne weke mêr didina nîşandin. Di deme wan de wilo li mitra û hizre wî ya olî tê, ku ew êdî ne hêle ku jin bikeve parastgahên wî ji. ketina ji jinan di parastgahên wî de di deme persan de di deme ku ew lê xwedi derdikevin, tê "qadaxa" kirin.
Arzêl, herzêl yan jî çardax holika gilover a xemilandî ya li nav bexçeyan ku havînan tê de rûdinin.
Arzêl li ser banan jî tê çêkirin, ji bo li ser razanê. Di demên berê de ji geyê dihata çêkirin û cih li ser dihata danîn li ser dihata razandin. Lê di demên piştre text ji hatine bi kar anîn. Arzêl ku hata çêkirin, li çar keviyên wê ji darak tê çandin û ta li serê wan bi hev ve tê gitêdan û perde tê avêtin li ser. Arzêl bi sê awayan dibûn. Awayê ku kesek li ser dirazaha. Awayê ku mazin dihata çêkirin û li ser civat li hevdû di bin tava heyvê de li hev digaha hevdû û awayê ku ji bo malbatê bû.
Nezîr Silo (z. 1972, Dêrika Hemko) nivîskarekî kurd e.
Silo li Rojavaya Kurdistanê li gundekî girêdayî Dêrika Hemko, di sala 1972 an hatiye dine. di sala 1998an de bi komek rewşenbîr re kovara "Rojda" dan weşandin.
Di rojnama "Azadiya Welat" de u gelek kovaren di ên bi zimanê kurdî diweşin de dinivîse, her weha bi zimanê erebî jî di gelek malperan de gotaran dinivise.
Her weha di malpera PEN a Kurd de gelek nivisen wi hatine weshandin.
Xola Ingilîsî ya Futbolê, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.
Sezaî Karakoç (jdb. 22ê kanûna paşîn a 1933, Erxanî - 15 Mijdar 2021), helbestvan, nivîskar û siyasetmedarê tirk e.
Zarokahîya xwe li Erxanîyê, madenê û li Dîcleyê derbas bûye. Li Mereş û Intabê perwedehîya xwe domand.
Helbesta wî ya nav Mona Rosa gelek navdar e.
Şêx Muhemmedê Xazînî di 1816-1892'wan de jîn bûye. alim û fîlozofeke kurd bû.
Pir bi zane û bi qadr bûye. Di deme xwe de pir bandora wî hebû ya. Li ser hizir pir kur bû. Lê biqasî ku tê gotin ji aliyê wêje ve pir mazin bûya. Gelek qasîden wî yên ji demên bişavtinê xilas bûne gahana deme me. Gelek ji wan ji di destê nurciyan de hatina bişavtin. Ew bi xwe ji Sêrtê ji tilo bûya. Bavê wî Şêx Musa, perwerde wî ya bingihin dayê de. Lê ew piştî ku li cem bavê bi perwerde xwe digihe deme xwe ya ciwaniyê, êdî diçê Başûrê Kurdistanê Bahdînan. Li wir li cem Şêx Mahmudê Bahdînî demeke dimene û hinekî ji wî ji perwerde dibîne. Piştre tê gotin ji cem wî, bi destûre wî diçê cem Şêx Heyderê Soranî û li cem wî ji demekê dimene û perwerdeyeke pir mazin li cem wî ji dibînê. Berî ku herê Başûrê Kurdistanê diçê Cizîra Botan û piştre diçê Mêrdînê li wir ji li cem Şêx Qasimê Omerî hinekî dimenê û li wir ji hinekî perwerde dimene. Şêx Qasimê omerê mirovekî ku mezin bûya. Bi navê xwe tê gotin ku medreseyeke pir mezin ji çêkiriye û gelek faqayên wî hene. Hizre wî mezin û dîwanan wî ji heye. Deme ku bahsa wî tê kirin, pir mezin û bi zanistî behsa wî tê kirin. Behsa wî û hinek ku li ser dîrokê nivîsandinê ji tê kirin. Li Sêrtê ku weke wî şêxin û li wir dimênin bi Şêx Evdilhakim, Şêx Xatabê Mazin, Şêx Muhemmed, Şêx Camaledîn, Şêx Derwîş re maya. Ev hemû ji bi tasawufa kurdî re navdarin.
Li ser hizre wî ji ku mirov sê çar gotina bêje, mirov dikarê bêje. Ew li ser felsefe rasttqîniyê bi hizir bû. Li ser hertimî di rawastaha. Hizre wî ya perwerde kirinê pir mezin bû. Wî pir girîngî dide perwerde û perwerdekirinê. Ji ber vê yekê, piştî ku demekê li cem Heyderê Soranî dimenê, êdî piştre divegerihê Sêrtê û bi navê xwe bavê xwe medreseyeke diveke. Car bi car bi navê wî ji tê tê binavkirin. Bi vê yekê, ew weke qandacekî kurdan tê naskirin. Dengê wî ji, tê gotin ku pir xweş bûya. Hertimî di nav faqa û sofiyên li dore xwe de qasîde digotin. Seîdê Kurdî ji pir li ser wî di sekinî Pişt wî re Seidê Kurdî tê gotin ku xwestiya ku di deme xwe de zanistgaha kurdî veke. Tê gotin ku deme ku saidê kurdî li ser vê yekê bi mirovên li dore xwe re diaxift, hertimî ku bahsa zanistgaha ku xwest ku veke dikir û li ser diaxift, behsa wî Şêx Muhemmedê Xazînî ji dikir. Digot ´meyîzenên, wî ji bo ku mirovan perwer bike, bixwe medrese vekir. Îro em ji emê weke wî bikin û zanistgehakê vekirin. Bi vê yekê re, tê gotin ku Saidê Kurdî bidest nivîsandina pirtûkne ji bo zanistgehê ji dike. Tê gotin ku li ser matematîkê pirtûkeke mezin nivîsandiya. Li ser gelek beşên din ji nivîsandiya. Lê belê ew berhemên wî yên ku ji bo zanistgehê nivîsandina yan ji aliyê nurciyan ve hatina şawitandin û yan ji haya roje me, veşartî hatina hiştin.
Şêx Mûsê Ezûlî an jî Mûsê Ezûlî, (sedsala 11-12'an) alimê Îslamê û helbestvaneke kurd e.
Li derûdore Mêrdînê sedsala di 12'an de jiyaye. Tirba wî 20 km ji dûrî Mêrdinê, li sêr reya Amedê ye. Ew der wî di demen xwe de dergaha xwe ji li wir çê kiriye. Tê gotin ku di deme Ebdulqadirê Geylanî de jîn bûya. Di nav gelê de ku behsa wî tê kirin, pir bi rêz û baş tê kirin. Rêzeke mezin ji navê wî rê heye. Tê gotin ku di deme wî de careke li dereke Mêrdînê Agirekî mezin derdikeve. Gelê serî li wî didin ji ber ku bi mivirênin. Ew ji di rabê asayê xwe dide wan û dibêje ku "Herîn ku di nîvê êgir de di ardê biçikênin". Ew ji diçin wilo dikin û dibêjin ku agir dimivirê. Dibêjin ku hasin di destê wî de dibe weke hariyê nerm dibe. Wilqasî bi keremet bû. Hê li ser wî û navê wî her weha bi vê yekê re gelek tiştên in yên weke keremetên wê têne li sêr ziman. Tê gotin ku wî Ebdulqadirê Geylanî hevdû dîtine. Ji ber vê yekê tê zanîn ku ew di wê demê de jîn bûya. Dibêjin ku li cem hevdû ji mana. Dîwana wî ji heye. Gelek qasîdên wî yên ku bi zimanê kurdî pir xwêş û delal têne gotina hene. Gelek ji qasîdên wî yên Kurdî bi dewletê bidestê Nurciyan dana hevdû ji nav gelê û winda kirin. Yên ku ji ber di nav gelê de dihatina zanîn ji hinek ji wan mane.
München an Munîh (carina wek Munîx jî tê nivîsandin) yek ji bajarên herî mezin ê Almanyayê ye.
Munîh dikeve başûrê Almanyayê û paytexta eyaleta Bayernê ye.
Îbrahîm Heqiyê Erziromî an Îbrahîm Heqî (jdb. 1702 Erzirom − m. 1780 Tilo), stêrnas, civaknas, alim û fîlozofê Îslamê yê kurd ê Erziromê ye.
Ew ji ber ku ji bajarê Erzîromê ye wek "Îbrahîm Heqiyê Erziromî" tê naskirin.
Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.
Bavê wî Mele Osman ji eşîra "Hesenan" bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.
Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.
Li Tiloyê bi aliyê rojhilat tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî Şêx Îsmaîl tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê qadiriyan bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya Zemzema Hasa (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re "Şahê Şaha" jî tê gotin.
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser stêrnasiyê xwedî zanist bû. Di pirtûka wî de ku bi navê "Marîfetê" de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li Sêrtê dimênin.
Xola Arjentînî ya Futbolê 1964
Tîma netewî ya Arjentînî tîma futbolê ya Arjentînî ye. Tîma netewî ya Arjentîna yek ji tîmên herî biserketî yên futbolê li cîhanê ye
Teorî peyveke xwedî du wateya giştgir e: yek ji wan duyan di zanistên ezmûnî da tê bikaranîn (hem zanista xwezayî, hem jî zanista civakî), wê yeke din di felsefe, bîrkarî, lojîk û di nav parên dîtirên zanistên mirovî da tê bikaranîn. Ciyawazî û hetta mirov dikare bêje gengeşeyeke berçav heye navbera şaxên akademîk ên curbicur li dor çawahiya bikaranîna peyva "teorî".
Pênasa zanistî.
Teorî, di wateya xweya zanistî, pêkhateyeke tehlîlî ye ku bi mebesta ravekirina komek ji "çavdêrîyên ezmûnî" hatiye dariştin.
Teorî bi giştî.
Teorî amûrên tehlîlî ne ku bo têgihiştin, ronîkirin, û pêşbînîkirina mijaran tên bikaranîn. Li gelek û curbicur gorepanên vekolînê da, mîna zanist û huner, teorî hene.
Derbirîn û vegotina teoriyan, pir caran bi zimanê xwezayî ye (mîna: zimanê îngilizî) û herdem bi awayekî tên avakirin ku bi giştî form û şeklên van destnîşankerê teoriyekî çêkirî bi zimanê şêweyî be.
Vegotin û Derbirîna teoriyên bîrkarî bi zimanê şêweyî ye.
Dibe ku vegotina teoriyan bi her şewazek be: bi şewaza bîrkarî, bi şewaza dawerî (sembolîk), herwisa bi zimanê asayî; Lê bi giştî ji vana tê payîn ku li dû pransîpên bîrkirina hizrî an lojîkê biçin.
Her teorî pêkhatiye ji komek ji hevokan ku hinek agahdarîyên rast li xwe digrin sebaretî vê mijarê ku li jêr serincê da ye. Ligel vê yekê, herdem rastbûna her yek ji van agahdarîyan girêdayîyê hemû teoriyê ye.
Teoriyên felsefî.
Ji van teoriyan re ku mijara van pirtir bîrokan e, û ne zanyarîya ezmûnî "teoriya felsefî" tê gotin.
Dêra St Lorenz a bajarê Ybbs an der Donau
Ybbs an der Donau (wekî "Îps" bixwîne) yek ji bajarên Nemsayê ye.
Berfa Germ Çapa Weşanên Aram-2016
"Berfa Germ (Çîrok û Pexşan)", navê pirtûka Polat Can.
Pirtûk ji 140 rûpelî pêk tê.
Çapa Yekem: Dibistana Şîlan Baqî ya Wêjeyî- 2009
Çapa Duyem: Navenda Ragihandina HPG- 2009
Ji weşanxaneya dibistana Şîlan Baqî ya wêjeyî li çiyayên Kurdistanê pirtûka "Berfa Germ" derket. Berfa Germ, pirtûkek wêjeyî bi zimanê kurdî ye û ji çîrok, pexşan û hin hewldanên şervantiyê pêk tê ji aliyê Polat Can ve hatiye nivîsandin. Him ziman û him jî tevna çîrokan bi şêwaz û zimanekî xweser hatiye nivîsandin.
Di beşa pexşan û nameyan de jî, aliyê sembol û peyamên giyanî pir li pêş e. Bi giştî di nava pirtûkê de, aliyên şervantiya azadiyê yên giyanî, hestyarî, evîna xwezayê, hezkirin, westabûn, xewn û xeyalên azadiyê û bûyerên di nava şer û jiyana çiyan de derdikevin pêş. Pirtûka Berfa Germ ji sê beşên wêjeyî pêk tê. Beşê yekê çîrok û bîranînên şervantiyê ne, beşa duyem ji nameyan bi navê "Nameyên Payîzê" pêk tê û beşê sêyem ji çend nivîsarên hewldanên wêjeyî pêk tê. Di dawiya pirtûkê de jî, ferhengoka hin bêje û peyvên di nava pirtûkê de pêk tê.
Nameyên payîzê.
Nameya payîzê -2003, 2002 û 2001.
Li tengtirîn û bertesiktirîn wateya xwe, bîroke (bi Îngilîzî: "idea") tenê ji wê tişta re tê gotin ku pêş aqil di mejîyê de heye, dema ku kesek li ser tiştek difikre.
Dibe ku bîrokeyek cîhan biguherîne. Evro mirov dikare bîrokeyên xwe bifroşe.
Êla Dasnî (an Dasinî, Dasikî, Tasinî) yek ji êlên êzîdî li Behdînan, Kurdistan a Surî û Torê ye.
Navê we êle ji îraniya kevn *daêvaysna-, kurmancî "Dêwperestîyan" tê. Dêwa (Dîv an Dew) di mîtolojîyan îranî de nifsê ku çebûna xwe neqedandine ne.
Di Şerefnameyê de kemasî behsa mîrgeha dasniyan têye kirin. Tê zanîn ku mîrgeha dasniyan ya ku reqibê mîrgehan soran û behdînan buye, ji sedsala 11'emin heta ya 16'emin de li Behdînan û Soran roleke mezin lîstine. Gelê Behdînan ji Dihokê re "Dihoka Dasnî" jî dibêje.
Pîremêrd (jdb. 1867 Silêmanî − m. li Silêmaniyê) helbestvan, rojnamevan û rexnegirê kurd bû.
Navê wî yê eslî Tewfîq Mehmûd bû. Perwerdehiya olî dît. Piştre li Stenbolê fakulteya dadê xelas kir. Di sala 1907an de li Stenbolê di damezrandina Komeleya Kurdistan de cih girt. Di sala 1909an de li Colemêrgê, 1918 li Amasyayê bû qeymaqam. 1923 dîsa vegerand Silemaniyê.
Di nav salên 1926 û 1950î de seroke rojnameyên "Jiyanewe" û "Jin" bû. Ser folklor gelek lêkolîn kir. Pîremêrd wekî pêşevanê helbestvaniya kurdî ya nûjên jî tê hesibandin.
Navê Pîremêrd yê rasteqînî, Tewfîq bûye. Tewfîq Kurê Mehmûd Axayê kurê Hemze Axa bû. Ev zat li bajarê Silêmaniyeyê di sala 1867an de ji dayik bûye û çavên xwe li cîhana ronahî vekiriye. Ji aliyê malbata wî ve navê Tewfîq lê hatiye kirin. Piştî salan ji bo edakirina ferza Xweda çûye hecê. Ji ber vê yekê navê wî bûye "Hecî Tewfîq". Heçî navê "Pîremêr" û "Pîremêrd" nasnavê wî camêrî ye. Ev nasnav di jiyana wî de wisa cihê xwe girtiye ku bûye wekî navê hêmanî û her kes bi vî nasnavî wî camêrî dinase. Heya bi xwe jî, xwe bi heman nasnavî dide nasîn. Di giraniya
antolojiyên wejeya kurdî de dîrokên wêjeya kurdî û pirtûkên din de jî bi vî nasnavî hatiye nivîsandin.
Zaroktî û gihiştina wî.
Pîremêrd, zarokatiya xwe di bajarê Silêmaniyeyê de derbas dike. Çanda xwe ya zarokatî ji malbata xwe û zarokên Silêmaniyeyê digire. Di temenê 6-7 saliya xwe de dest bi xwendina Qur'ana pîroz dike û di demeke kin de diqedîne. Dû re derbazî medreseyên Kurdistanê dibe û dest bi jiyana medreseyê û xwendina wê dike. Him pirtûkên kurdî him erebî û him jî pirtûkên farisî dixwîne. Her du zimanên din jî hîn dibe. Ji bo qenctirîn hînbûna van her du zimanan, diçe cem Mele Mihemedê pêşrewê mizgefta Hemze Axa. Li wir domekeke dirêj radiweste û dixwîne. Him xwendina medreseyê diqedîne û him jî zimanê erebî û farisî qenc hîn dibe. Di ber xwendina xwe re gelek helbestên hozanên kurd, ereb û faris jî di ber çavan re derbas dike û gelek rind hînî wêjeya wan jî dibe. Hindik jî be bi zimanê erebî û farisî jî helbest nivîsandine.
Pîremêrd, di dema feqîtiya xwe de, li gelek bajar û medreseyên Kurdistanê geriyaye. Kesên curbecur dîtine. Ji wan gelek ramanên cîhanê hîn bûye û ji seydayên têvel sey standiye. Ev stêrka li esmanê wêjeya kurdî, dema dest bi xwendina medreseyê kiriye, di medrese û dîwanan de helbest jî dixwendin. Pêşî helbestên helbestkarên kurd yên bi nav û bang ên wekê Hacî Qadirê Koyî, Nalî, Mehwî, Şêx Rizayê Talebanî û Mewlewî dixwendin. Dû re hêdî hêdî bi aliyê sazandina helbestên kurdî ve diherike û di dema feqîtiya xwe de bi zaravayê soranî gelek helbest sazandine û nivîsandine. Dema di medrese û dîwanan de bi dengê xwe yê zelal helbestên xwe dixwendin, zewqekî guhertî dida guhdaran. Di ciwaniya xwe de nav û dengê wî belavî
Kurdistanê dibe û di giraniya deverên Kurdistanê de tê nasîn.
Pîremêrd, di navbera salên 1882 û 1898an de karmendiya hukumetê dike. Di sala 1882an de li bajarê Silêmaniyê dibe katibê nifûsê û di sala 1886an de dibe katibê sereke (başkatibê) mehkemê. Di sala 1895an de li bajarê Kerbeleyê dibe cîgirê dadgerê pirsyarî. Di sala 1898an de digel şêx Seîdê bavê şêx Mehmud diçe Tirkiyeyê û ji wir jî bi hev re çûne hecê. Piştî
edakirina ferza Xwedê car din difetile bajarê Silêmaniyê. Di sala 1891ê de digel şêx Ehmedê Xaniqînê û helbestkar Wefayî diçine Tirkiyeyê. Li bajarê Stebolê rûdine. Piştê domekekê karbidestên Meclîsa Osmanî pê dihesin ku Pîremêrd gelek rind bi zimanê farisî dizane. Wî dikin endamê meclisa alî û ritba begîtiyê didinê. Domekekê vî karî pêk tîne û dû re diçe zankoya Stenbolê. Di peymangeha hiqûqê de qeyda xwe çêdike û dest diavêje xwendina bilind. Bi rewşeke serketî peymangeha xwe dixwîne û diqedîne.Piştî domekekê radiweste û dest bi sitaja parêzeriyê dike û dibe parêzerek qenc. Li bajarê Stenbolê nivîsxaneyekê vedike û parêzeriyê bi rewşeke têkûz dimeşîne. Di navberê re bi keçikek tirk re dizewice û dibe xwedî malavayî.
Komela Alîkarî û Pêşketina Kurd.
Di sala 1908an de ji aliyê rewşenbîrên kurd ve di binê serekiya Seyîd Evdilqadir de cemiyeteke bi navê "Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti" (Komeleya Alîkarî û Pêşketina Kurd) li bajarê Stenbolê damezirandin û ji aliyê heman cemiyetê ve bi navê "Kürd Teavün ve Terakki Gazetesi"
(Rojnameya Alîkar û Pêşketina Kurd) rojnameyek jî weşandin. Pîremêrd bi navê xwe yê hêmanî "Tewfîqê Silêmanî" di nav de cih girt û bû xwedî berpirsyarê weşana rojnameyê. Di heman demê de helbestên xwe jî di rojnameyê de diweşandin. Di helbesta ku di rojnameya pêşî de hatiye
Pîremêrd, li ser werzan jî helbest li dar xistine. Çawan tê zanîn ku werz jî,
parçeyek ji xwezayê ne. Ji xwe xweza bi werzan tê holê. Helbestvanê me
Pîremêrd, bandora rojê û tavê li ser riwekan û pêşveçûna xwezayê hildide
destên xwe. Dihêjîne û pêşkêşî geln cîhanê dike. Mêhvanê me vê mijarê bi
peywendiya kesan û dilberan şîrove dike û bi pîşekarane, bi vê helwesta jêrîn
Pîremêrd, werza biharê hildide destên xwe bi barana meha avrêlê
dinimîne. Bi rewşa helbestên xwe dabaş ji barîna barana avrêlê dike. Bi wê
baranê gul û gulzar çawan diriwekin. Kelijandina dilê bengiyan, bi gewherê
nîşan dide û bi rewşeke zanistî vê yekê hildide ber çavan û helbesta xwe bi
Pîremêrd, di felsefeya xwe de, ew mafê ji law û mêran re hatiye nasîn,
divê haman maf ji keç û jinan re jî bê nasîn. Da ku em bi aliyê cîhaneke
wekhevî ve biherikîn û ji wan kevneperestiyên gemar rizgar bibin. Mêhvanê
me pêşî gazî keçan dike ku wekî lawan ew jî di dibistanan de bixwînin û ji
wê perda reş bifilitin da ku bi karibin mafên xwe bistînin û biparêzin. Ji bo
Pîremêrd, ji temenê biçûkatiya xwe heya dawiyê, ji gelê xwe re xizmeteke
gelek qenc pêk aniye. Di sala 1950yî de li bajarê Silêmaniyê di temenê
83yan de koç dawî kir û li goristana heman bajarî radestî gora pîroz kirin.
Dixwazin vî zatê gorbihuşt her dem bi bîra xwe bînin. Siyanet, rûmet û rêz ji
Giranî an kêş taybetîyeka tiştên ser Erdê ye. Erdê tiştan berve xwe dikşîne. Ev kişandin jê ra dibêjin "giranî" an "kêş". Giraniya tiştan li asta derya ciyawaze digel giraniya wan li ser çiyayê.
Pîvana giraniyê.
Yekîna giranî di zanist û endazyarîyê de "Newton" e ku bi xwe jî yekîna hêz e. Çunku bi rastî giranî jî hêzeke.
Bêwar Brahîm nivîskar û helbestvaneke kurd e, bi kurdî û erebî dinivîsêne.
Bêwar Brahîm di sala 1973 an de li gundê Girbawî, yê nêzîkî Qamişlo hatiye ser rûyê dinyayê. Berhemên wê di piraniya kovar û rojnameyên kurdistanî de hatine weşandi,ji piçûkanî ve meyla wê li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê Kurdî ve hebû, di destpêkê de dîwana Melayê Cizîrî, Mem û Zîna Ehmedê Xanî û piştre dîwanên Cegerxwîn xwendine û bandora wan di mêjiyê wê de hatiye çandin. Di her deh salên dawî de gelek caran bi Seydayê Tîrêj re giftûgo kirine û jê fêrî hûnandina helbestên klasîk bûye, lê helbestên xwe yên kilasîk çapnekirin û di van salên dawîn de bêhtir berê xwe da nivîsandina pexşan û gotaran.
Di hindurê dendika elementekî radyoaktîf de,
dema elektronekî ku ji notronekî xwe wergerandîye protonekî derbikeve, jê re "perçoka beta" an perçoka β tê gotin.
Rezoyê Osê, Ebdulrazaqê Eliyê Îsayê Osê (10'ê kewçêra 1950'yî li gundê Dekşûriyê, li herêma Hesîçeyê - 4'ê adara 2010'î li Qamişlokê) nivîskar û lêkolîner e. Wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de weke Armanc û Dugir û yên din de nivîsandiye û hêjî bi pênûsa xwe ya çalak û zimanê xweyî bilind û resen dinivîse û ew ji damezrênerên kovara Stêr û Pirs e.
Xwendina xwe li gundê Tenûrî kuta kiriye, a navendî û lîsa li bajarê Qamişlo bi dest xistine. Bi navê: Aro, Rezo, Stêr, Azad, Pirs, Ebdulrazaq Osê û Rezoyê Osê di gelek kovar û rojnaman de nivîsiye (wilo jî di malperan de) ji wan: Stêr, Armanc, Digir, Azadî û Zanîn. Sala 1970 dest bi nivîsandinê kiriye. Gelek gotar û lêkolîn belav kirine. Wilo jî helbesta (kevneşop û nûjen) nivîsiye û şano di kovaran de belav kirine, folklor daye hev û belav kiriy, kurteçîrok nivîsîne, çîrokên zaroka dane hev û pênc pirtûk nivîsandiye. Li deverên cuda kursên fêrbûna zimanê Kurdî vekiriye, Pênc pirtûkên ("Dîk-Dîko, Libhinarê, Bavê Hepûn, Şengê û Pengê, Finda Şemal") wî bi zimanê kurdî û erebî hatine çapkirin. Çîrokên gelêrî yên zarokan "Merganê", Pirtûka wî ya helbestan Kevoka min, Bîranînên wî yên bê kêş û bend Xilmaşî, Pirtûka wî rexneya wêjeya Kurdî, Rexne li Rexnê û pirtûka wî ya gotar û nivîsên Tûjik ji bo çapê têne amadekirin.
Ronakbîrê kurd Rezoyê Osê di 4'ê adara 2010'î de li Qamişlokê çû ber dilovaniya xwedê.
Devera Nihêlê wek gelek deverên din yên Kurdistanê xwedan sirûştekî gelek ciwan û seyr e.
Devera Nihêlê dikevîte rojhelatê Amêdiyê û ji çendîn gundan pêk dihêt, her çende piraniya van gundan îro kavil in û ta niha ji ber çendîn egeran nehatine avakirin, belê çendîn ji van gundan avedanin û xelkek tê de dijî.
Ev devere di keve navbera çend hûzeka, li rojhelatê deverê deşta Zê ye û li rojavayê ve dikeve aliyê bajêrê ciwan Amedî yê, û li bakur Nêrwe û li başûrê deverê dikeve devera Berêgarê.
Hijmara gundên devera Nihêlê bi 14 gundan pêk dihêt.
Êl an eşîr.
Nihêl anko Nihêlî êk ji êlên kurdan ne li Kurdistana başûr. Ev êle dikeve ve navî nahiya Dêrelûkê û dewiroberêt nahiya Dêrelûkê û ta digehe ser sinorên bajêrê Amêdîyê ve.
Reşava yan Roşava gundek e ku dikeve Başûrê Kurdistanê, ser bi nehiya Dêrelûkê ve ye, li parêzgeha Duhokê.
Gundê Reşava yek ji gundên devera Nihêlê ye.
Niha gundê Reşavayê kavilê û piraniya xelkê gundî nuke li nehiya Dêrelûkê û li bajêrê Amêdiyê û Duhok û deverên din yen kurdistanê akincî ne û jiyan dikin. Gelek ji wan jî niha li Europa jiyan dikin u akincîne.
Akinciyên Reşavayê.
Gundê Reşava gundekî avedan bû û pirî mirov bû. Ji ber nebaşîya jîyrara gundên dewir û ber, gelek ji wan gundan hatine kavil kirin û berev gundê reşava ve hatine ji bo berdewam kirina jîyana xwe. Em dikarin bêjin nêzîkî rojhelatê gundî bi qasî 3km gundek hebû bi navê Qaîda. Ne gûndekî baş bû belkû gelek zehmetî têde hebûn. Ji ber vê çendê jîyanê têde berdewam nekir, lewra xelkê gûndê Qaîdê berev gûndê Reşava ve dihên û akincî vî gûndî dibin û niha wek xelkê gundî dihên naskirin.
Ji bilî gunde Qaîdê, gundê "Giwîziyê" û gundê "Ziliyê" ji akincî gundî bûne û wek Reşavayî tên naskirin.
Ji bilî van gundan gelek xelkê din jî bo akincîbonê berev gundê Reşava ve hatîne.
Ev muhacirên ku hatine gundê Reşava û akincî bûne, wek xelkê gundî rêz lê hatine girtin û bûne xelkê vî gundî.
Egerê serekî ku ev xelke berev gundê Reşava ve hatin e ew boye kû xelkê gunde Reşava miletek gelek rêzdar bûne û rêzeka mezin ji xelkê muhacir re girtine û wek xelkê gundî danustandin pê re kirine.
Ji bilî vê çendê Reşava gundekê avedan û pir ciwan bû.
Navê gundî: Reşava yan Roşava.
Şirovekirna navê gundî bi du şêweyan dihêt gotin.
Ew jî ev in, hendek ji aliye dîrokî ve dibêjin: navê gundê "Roşava" bi "Reşê" hatiye nav kirin û naskirin, ku ew jî bi vî şêweiy ku dibejin kesek bi navê Reşê ev gunde ava kirî ye, û nevê gundî wek "Reşê-ava" dihêt gotin ji aliyê hendek ji xelkê vî gundî.
Belê piraniya kesên dîrok nasên vî gundî di bêjin nexêr çi rastî bo vê çendê nîne, û eger jî ewe ku ev gundê di keve bin çiyayeki, û zû roj lê ava di be lewira di bêjin "Roj-ava" yan "Roşava".
Belê ku mirov bêhtir dîvçonê ji bo navê gundî bike, mirov bi vî navî behtir jê bawere, û belê rastî ye ku navê gundî yê drust Roşava yê çûnke gundê Roj-ava an Roş-ava dikeve bin çiyaye Metîn û zû roj lê ava di be lewira navê gundî bi zû roj ava bûnê ve dihêt naskirin.
Binemalên Reşava.
Gundê Roşava bi heşt binemalan pêk dihêt.
Ev her heşt binemale yên serekîne di nav gundî de.
Zîn, Zînê, Zîn Xatûn, navê dota mîr Zêvdîn, xwişka mîr Sêvdîn û neviya mîr Etlesim ji Cizîra Botan e û dinavê wê di destana Mem û Zînê de tê ziman.
Navê Zînê bixwe jî ji kurdî ye. Wate wê "zîndîtiyê" re tê ser ziman. Navê Zînê, bûya weke sembol jî ji evîndariyê re. Ji ber ku dema ku Zînê, hêzî Mem û pişte ne gihiştina hevdû, êdî ew êşa wan bi wê re jîn kir di dilê xwe de, bû êş û keta dilê hemû kurdan de.
Etîmolojiya navê "Zîn".
Navê Zîn etîmolojiya (koka) xwe di zimanê kurdî de ye. Bi kurdî tê wateya "tevgera jiyanê". Vokatîva wî navê Zînê ye. Zîn, koka xwe ji kurdî ji "zî" digirê. Zî, di gelek wateyan de karê were bi kar hanîn. Minaq, Zî, koka gotina "zû" ku tê wate lezbûnê wê jî diafirêne. Zî, wekî din jî, "lixwebûnê" jî bi xwe re bi wate dike. Yanî zîndîbûneke tevgerî. wekî din jî wate wê ya sêyemin jî ku zî dibe koka "zabûnê" ya. Yanî ji binî destpêkêkirin û bi tevgerbûnê jî mirov karê ji vê gotinê ji wê bixwêne û fahm bike. Lê di demên piştre ku heta ku tê dema Ahmedî Xanî, wate "zabûn" û "Bijiyanbûn" ku mirov karê vê bi di temenê tevgerbûneka zîndî de bixwêne, bi xwe re dide afirandin. Di kurdî de wate wê ya din jî ku "z" piştre "ê" hildê dawîya xwe dibe koka "zîlbûnê" jî. Zîlbûn, heta roja me jî di ziman û devê botîyan de wate "tirhik dayin" û "şînbûn"ê de ya. Ew, jê re dibêjin "zîl-da".
Konê Reş (Selmanê Osmanê Evdo) (li Qamişloyê), nivîskar û helbestvanê kurd e.
Di sala 1953an de li li gundê Doda ya Qamişloyê ji dayik bû. Li Qamişlo û Hesekê bakaloriya standiye û gelek hewl dane xwe da xwendina bilind jî bidawî bîne, lê ew pê re neçûye serî, ta ko di Almanya ve derketiye.
Ji mêj ve bi dûv ziman, folklor û toreya gelê xwe de ye û gelek dostaniyên wî bi rewşenbîrên kurdistanî re hene û di tev kovar, rojname û belavokên kurdî de beşdariya wî heye. Hem jî xwediyê kovara Gurzek Gul e, ew kovara ko di nav salên 1989 û 1992'an de li nav kurdên başûrê Kurdistanê dihate belav kirin.
Konê Reş ji ber xebatên xwe yên li ser çand, ziman û wêjeya kurdî "Xelata Şerefnamê" ya 2020an, ya ku ji aliyê Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê ve tê dayîn, wergirtiye.
Reş, Konê
Du tenên esmanî her yek di xulgeha xwe li dora nuqteyekê dizivrin.
Xulgeh an rêgeh (bi îngilîzî: "orbit"; bi soranî: "xulge", "خولگە") ew rêye ku tenekî esmanî li ber digre dema ku di valagehê de li dora stêrkekê digere.
Gogana Jorîn yan jî Gogana Mezin () yek ji bajarokên Xelfêtiyê ye. Saredarê bajarokê Bazo Yilmaz e.
Gogana Jorîn a ku di navceya Xelfêtiyê radiweste û girêdayê parêzgeha Rihayê ye, ji Dîlokê re nêztir e. Dûrayiya xwe ji Xelfetiyê 30 km 30 km, ji Bêrecûgê 45 km, ji Rihayê 130 km û ji Dîlokê 100 km ye. Nifûsa Gogana Jorîn ji ya bajarê Xelfetiyê meztir e û lewmane xwediyê nifusa herî mezin a navcê ye. 32 gund û mezra lê girêdayê ne. Ji ber vê yekê aboriya bajarokê li herêmê xort ê.
Wekî din Rezên mezin ên bajarokê hene û bi giranî darên fisdiqê tê de candî ne.
Navên bajarokê yên berê.
Gundê berê yê bi navê Tecel Milk (ku tê maneya "erda berdar") îro di mehellê Tepê radiweste û weke bogireke/gireke hatiye avakirine, lê naye zanîn kîcax hatiye avakirin.
Nava Tac Miro bi Kurdî ye û tê maneya taca ketî/mirî. Tê gotin ku ev nav qasta erda ku bêber bûye dike. Weke destpêka dema hişkayî tê bibîranîn. Ewan agahî ji aliyê Gulê Sêxê sed salî di sala 1960an de hatine gotin.
Dema ku di Anatolyê de koçên mezin destpê dikin, esîrê Gogan di vê herêmê de xwe cih dike û navê herême vediguherîne Goganê.
Navê gund ji aliyê dewleta Tirk ve tê guhertin û dibe Göklü. Ji ber ku du gundên bi navê Gogan hene, yek ji wan dibe Yukari Göklü û yê din jî dibe Asagi Göklü.
Tirbespî (bi erebî navê wê kirine "al-Qahtaniya"), bajarekî ser Qamişloka Hesîçeyê li rojavaya Kurdistanê ye.
Tirbespî weke cihekî cografî heye, weke dîrok xwedî dîrokeke kevnar e, nimûneyên ji gundê Leylên xuya ne. Tirbespî bajarekî piçûk e û xelkên wê mirovine hêja û taybetî ne, lê mixabin ew hinekî bêdeng in û xelkên wê gelekî li ser xwe naaxivin.
Navê Tibespiyê ji kêlên goran yên rengspî hatiye.
Tirbespî û gundên dora wê wek Girşêran, Dîrecik û Girdahol biserkêşîya Malbata Ebês mazne eşîra Dorikan tê naskirin. Tirbespî gundê malbata Hisênê Eco bû u ew jî xwarziyê û pismamê Silêmanê Ebês in û ji Êla Cewdikan e.
Kesên rengekî xwe dane Tirbespiyê.
Berî sala 1957an Tirbespî navenda veşartina kurdên welatparê û yên pêşvwerû bû (li pirtûka Mihemd Teleb Hîlal meyzêne).
Brahîmê Ezem.
Girgirekekî êla Dorikan ê. Hestûyên şikestî dicebirandin, dermanên kurmancî çêdikirin û keresteyên dermanên xwe bi piranî ji dikana Şamoşo dikirîn.
Ebasê Fatê.
Dema ev camêr diaxivî derzî ketibana deng jê dihat, her kes bêdeng dibû û lê guhdar diman. Bi hostayî û hinerekî bilind diaxivî. Gotinên wî bi rengekî gelekî spehî li hev diguncîn. Wêneyên ciwan ji devê wî derdiketin û şiroveyên wî aqilqne bûn. Dema wî bûyek digot wilo xweşik dihate ber çavê guhdaran weke, ko mirov wê bûyerê di filmekî sînemê de bibîne.
Gewrîko.
Gewrîko bi gewd û gir bû û nîvdîn û behle bû û pir xwere bû. Ew li pey xwarinê diçû hemû meezîciyan. Carekê di meezîçiya Hesen de Cemîl birayê Hesen ji Gewrîko pirsî, got ko niha tu dixwazî her roj yek ji me bimire! Gewrîko got, ko erê bi xwedê xalo!
Himo.
Himo mirovekî her û her serxweş bû, wî eraq ji tenekan divexwar. Ew mirovekî bêzerar û zarxweş bû.
Hiseynkê Pîxir.
Navmalî bû. Carekê Hesen gotiyê, here meyzêne, ka ewr e, yan sayî ye! Ew çû derve û hat got: Bi xwedê xalê Hesen baranê nehiş ko ez serê xwe hildim û meyzênim.
Mecîdê Êzîdî.
Mirovekî gelekî xizan û perîşan bû, lê ji dinya xwe jî gelekî dilxweş û razî bû. Tevlî ko pariyek nan di mala wî de peyde nedibû, lê ko tu di ber mala wî re dibuhûtî, bi taybetî danê evaran, te didît gava ko wî û jin û zarokên xwe destên hev girtine, û dîlaneke geş û xweş li ber stranê, ko wan bi xwe digotin, digerênin. Vê malê ti caran ti kes ji xwe tore nekir û ti caran tikesî dengê wan bi xirabî nebihîstiye.
Mûro.
Mirovekî civakhez xizmetkar û xwe tevlî her tiştî dikir.
Mûsayê Altê.
Ew bi eslê xwe ermenî bû, ji herêma Xeran bû. Xwende û wêjevan bû. Wê demê xwendevan kêm bûn û bi ser de ew şeherezayê seqayê bû. Deftereke wî hebû û wî li gor wê zanîbû kengî debe ewr yan sayî û kengî baran dibare.
Mûsayê Cido (Mûsayê Kêrker).
Mirovekî gelekî henekoyî bû. Devera ko ew lê bana axaftin ya wî bû, bayekî xweş dikete nav civata wî û dibû ken û şahî. Carekê çûbû bajarê Dêrikê. Mûsikê Keçel jê pirsî, got ko apê Mûsa ma tu hatî? Wî lê vegeran, got ko ma ez bêjim na, tê ji min behwer bikî?
Wî kêr ji streh û pola çêdikirin û hema gişt ji kêrên wî pêve li herêmê nebûn. Û li gor meteloka kurdî: 'Ne mêrê bê kêr û ne jina bê derzî'kêrkên wî bi her kesî re hebûn, lê gelek caran ew bê kêrik bû.
Osmanê Anîşkê.
Mala wî li ber çêm li anîşka gund bû.
Rifeeto.
Rifeeto kor bû, bi şev bana yan bi roj bana wî bê şaşîtî dizanîbû ka seet çend e.
Sewmê Qehyanê (Girêkrîs).
Rîsvan bû û borîzevanê leşkerê Tibespiyê bû.
Şamoşo.
Şamoşo xwedî dikan bû. Wî dermanên kurmancî û reng difirotin. Wî derman ji bona alîkariya xelkê difirotin ne ji bona sûdên diravî û bazirganiyê. Şamoşo mirovekî gelekî bêhnteng bû. Wî ti caran sûnd nedixwarin. Heke pêwist kiriban wî bi tenê digot behwer bike. Carekê wî çakêtekî xwe kirî. Dema xwest li xwe bike du caran ceriband destê wî di zendikê re derbas nebû. Wî çakêt avêt û ew nema ti caran li xwe kir.
Şibê.
Şibê mirovekî behle bû. Çakêt û qapût û qirûqaf difirotin. Carekê jî wî sêv difirotin. Zenawer jê pirsî got ko Şibê tu van pîvazan bi çi difiroşî? Şibê di ber xwe de got, ko bi xwedê ko ev pîvaz bin em tê de xisirîn.
Ûsivê Hewarê.
Di heyama wî de ev alavên ragehandinê yên modern nebûn, lê wî şûna telefon û radyo û televizyonê jî digirt. Te çi pirsîbana xeber li cem wî bû.
Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî (bi fermî: "Molla Muhammed Şirin"), alimê tefsîr û fiqihê ye. Xweyiyê "Tefsîra Şîrîn" e. Ew di 1920 an de li gundê Nîvîlan ê Eruhê hatiye dinê. Navê bavê wî Mele Yahya ye.
Di 1980î de dest nivisa tefsîra xwe kiriye. Tefsîr bi tîpên erebî bi zimanê kurdî hatiye nivisandin.
Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.
Mele Seîdê Nîvilî yek ji nivîskar, helbestvan û zimannasê kurd e. Ew kurê Mele Yehyayê Nîvilî ye. Hem xweherzî û zavayê Şêx Evdirehmanê Şawirî ye. Di 1932an de li gundê Nîvila girêdayê navçeya Eruh (Dihê) hatiye dinê.
Di 1984an de dest nivîsa Ferhenga Kurdî-Kurdî kiriye, di sala 1987ê de pêk aniye. Mela Seîdê Nîvilî cara yekemîn Ferhenga Kurdî-Kurdî çêkiriye. Ferheng Kurdî-Kurdî bi tîpên erebî bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Werger û sererastkirina ferhengê bi tîpên Latînî hej dom dike.
Aliyê din de çend helbest û nesihetnameyên wî hene. Ji van yek helbesta "wesyeta bav û biraye" de xwe wiha dide nasîn.
Guh bidin wesyeta bav û bira
Leyla Îşxan eslê xwe ji malbatek Êzidî tê û eslê vê malbatê jî digihê Bazîd'a navçeya Agiriyê. Malbata wê piştî buyerên 1912'an tevî refên reyayên Osmaniyan koçberî Rusyayê dikin û li herêma Elegezê a Ermenistanê bi cîh dibin. Herêma Elegezê dikeve li pişt çiyayê Agiriyê, ji %95 gelheya vê herêmê kurd e û navenda beşa dengê Elegezê a Radyoya Êrîvanê ye. Leyla Îşxan li vê herêmê cavê xwe li dinyayê vedikê. Malbata wê niha li Gurcistan û Moskow'ê jîyana xwe didomînin.
Dengbêjiya ku di çanda kurdî de cihek gelek girîng digirê li vê herêmê û li herêma serhedê gelek xurt û bihêz e. Kurdên Êzidî yên li vê herêmê dijîyin çand û kevneşopên xwe baş parastine û xizmetên gelek hêja li çanda kurdî zêde kirin e. Leyla Îşxan li vê herêmê bi kilam û awazên dengbêjên wekê Şakiro, Karapetê Xaço, Meryem Xan, Şeroyê Biro mezin bûye...
Leyla Îşxan a xwediyê dengê zîz û zelal mûzîka kurd a otantîk bi şêweya muzîka klasîk a rojavayê rave kiriye. Demekî li gel xwîşke xwe nazê a pîyanojen tevlî hin bernameyên Roj TV'yê dibû. Bi rengê dengê xwe û teşeya xwe hunermendek tama dengbêjekî deye. Dengê wê dengê dengbêjên berê yên jin tînê bîra guhdarên xwe. Dengek şîfonî, hilû û hestîyar.
Tu albûmên orijînal ên Leyla Îşxanê tunînin lê kesên dixwezin dikarin li malperên mp3'an nêzîkî 5-6 sitranên ji bernameyên roj tv'yê hatîn tomar kirin peyda bikin. Nemaze strana bi navê were dotmam - Ayşe Şanê jî ev sitran xwendibû - û wey malîno li hemû kesên ji muzîkê fêhm dikin pend dibe. Dawiya dawî em dikarin bibêjin ku Leyla Îşxan çendî li pîyasê peyda nebe jî yek ji xwêştirîn sitranbêjên deng xwêş a kilam û sitranên kurdî ye...
Ev agahiyên derbarê Leyla Îşxanê de ji malperên înternetê hatine berhev kirin. Dibe ku hundurê xwe de şaşî û xeletiyan bihewîne...
a>ê yê bi navê Evdila, di sala 1852an de bi destê Kont Amadeo Preziosi hatiye çêkirin.
Amadeo Preziosi yan Amedeo Preziosi yan jî "Kont Amadeo Preziosi" (jdb. 2ê kanûna pêşîn 1816 - m. 27ê îlonê 1882) wênesazekî maltî bû. Ew di 2ê kanûna pêşîna 1816an de li bajarê Vallettayê (li girava Maltayê) hatiye dinê. Preziosi di atolyeya wênekarê maltî Giuseppe Hyzler de şagirt bûye û pişt re di "École des Beaux Arts" a Parîsê de xwendiye. Di sala 1842an de li Stembolê bi cih bû û heta mirina xwe li wir ma.
Ji xeynî wêneyên jiyana adetî ya gel û cih û peysajên rengareng ên Stembolê, Preziosi çend portreyên kurdan jî çêkirin. Wî nîgareyên xwe bi zirîç û hibir xêz dikirin û dû re bi rengên avî dikişandin. Du albûmên wî yên nîgareyên lîtografîk jî hene.
Preziosi wêneyên xwe li Parîs (1858, 1867), London (1863) û Stembolê (1880, 1881) pêşkêş kirin; di sala 1862an de çû Misirê, di 1868-69an de jî çû Romanyayê.
Amadeo Preziosi di encama rûdaneke nêçîrvaniyê a di 27ê îlona 1882an de li Yeşilkoyê miriye û li goristana katolîk a Santo Stefanoyê ya Yeşilkoyê (li Stembolê) hatiye veşartin.
Zimnako (Alî) xortekî Kurd e ji bajarê Helebça ye. Sêmehî ji himêza dayika xwe pekiya; piştî 21 salê dîsa dikeve wê himêza germ.
Di bobelata Helebça de ya ko bi destê rêjîma faşîst li Bexdayê, bi fermana Sedam û Alî Kîmawî pêk hat.
5000 Kurdên bêguneh jiyana xwe ji dest dan.
Fatima Heme Salih, yek ji wan dayikên ko ziyana mezin dît, çar zarok û mêrê wê li ber çavên wê pakrewan bûn.
Fatima navê Zimnako li kurê xwe ê piçûk kiribû.
Fatima dizanî bû, çiyayên Kurdistanê bi çi hêzê nahejin!
Kurê mezin hawar dikir: Dayê ez dişewitim! Fatima diçe wî rizgar bike, ji ser hişê xwe diçe û li nexweşxaneyeke Kirmanşahê çavên xwe vedike.
Nema tu tişt têne bîra wê, tenê dizane ko çar zarok û mêr û bajarekî wêran li pişt xwe bêxwedî hiştine.
Zimnako, çiyayekî gelekî bilind e, li başûrê rojhilatê Helebça, di ser gola Derbendîxanê re ye.
Dastanên têkoşeran bi xwîna buha nexişandine, di ferhenga dilê dayikan de darek bi navê azadiya keseran çandiye.
di bin berfa te de kurmikekî jiyanê me…
Tûtina sînga te bi xwîna zelal vejiyaye
û navê te keleha parastina dil e.
tovê gulê bi heyvanê azadiyê dimeyînim…
Hîwa Seîd an Hîva Seîd helbestvanekî kurd e ku bi zaravayê soranî dinivîse. Di sala 1983'an de hatiye dinyayê.
Niha jî li başûrê Kurdistanê li Hewlêrê dijî.
Ji Mamosteyên Zanîngehan re dibêjin Profesor. Ew zanyar li aliyeki dersan didin xwewendewanan, li aliyên din de jî lêkolinên zanyarî dikin.
Li Bakûrê Kurdistanê kurd ji profesoran re "Pispor" dibêjin.
Dengbêjî, stranên kevneşopiya çanda kurd e ku bûyerên evînî, lehengî û hwd bi stranên bê-enstrûman ji aliyê hûnermendên dengbêj ve hatine gotin û hatine tomarkirin. Di dîrokê taybetiyek girîng e ku bûyerên dîrokî bi nivîskî ne, bi gotinên stranên dengbêjî aliyê hûnermendên dengbêja ve hatine tomarkirin. Dengbejên Kurd li ser gelek bûyerên dîrokî de helbestên xwe nivîsîne û jiber sedemê gelek bûyerên ku di dîrokên dawiyê de qewimiye nehatiye windakirin.
Dengbêj.
Komek ji civata dengbêjan li Mala dengbêjan, li Amedê.
Dengbêj bi wan kesên ku nûçe,bûyer û hewalên qewimî bi şêwazeke lîrîk û meqam di nava gel de di civatande distiran re tê gotin. Di vir de deng bi wateya ``xeber,nûçe`` ye. Ne bi maneya hes û seda ye. Dengbêj mirovên gerok bûn. Pirr dereng nîne, dibe ku hîna çend salan pêşta, dengbêjên bi nav û deng gund bi gund, bajar bi bajar digeriyan û li kûçan, li ser bêderan, li koşkên axan û began, li konên reş yên koçber û bertiyan, hemû mirov li dor xwe kom dikirin, ji wan ra çîrokên û kilamên li ser dilan, şer û mêrtiyê digotin. Bi vî avayî li gundekî demekî kurt disekiniyan û hinek bibe jî jiyana reş yê mirovan şa dikirin.
Meriv kare dengbêjan bike du bes: "çirokbêj" bi giranî çirokan dibêjin û beytbêj jî helbestan dixwîne. Herwiha, li Kurdistana rojhilat ji dengbêjan re lavjebêj tê gotin û cend dengbêjênherî nas ji Qafqasyayê (Ermenistanê) ne. Carina dengbêj kilam û cîrokên xwe bi alîkariya dûdûk/qernetê, tembûr û enstrumanên din didin xwandin.
Li hêla din da çand û zimanê kurdî di hêla dengbêjiyê da, yanê di hêla gotin, kilam, stran û çîrokan da pirr dewlemend bûye. Zimanê kurdî bi gotinên dengbêjên hêja hettanî roja îro hatîye û wunda nebîye. Gava ku em îro hîna kurdî qise dikin, va kerrî pirrî ji saya dengbêjan e.
Kilamên li ser Filîtê Quto, Lawikê Metînî, Memê Alan, Evdalê Zeynikê, Derwêşê Evdî, Bavê Fexrîya, Bavê Bexçet, Xalê Cemîl, Geliyê Zîlan, Şerê Ûriz, Xezalê, Têlî nav kurdan gelek bi nav û deng in.
Mijarên sereke yên dengbêjiyê.
Kok û pêkhatina gelê kurd, serhildan û azadî hin mijarên herî girîng ên kilamên dengbêjiyê ne. Tê bawerkirin ku kurd xwe di demên berî zayinê de li çiyayên Zagrosê bi cih kirine û piştre rojhilata navîn ji xwe re kirine welat. Îro gelek texmîn û çîrokên populer di derbarê vê yekê hene ku kurd neviyên sumeran, mediyan yan jî ûrartiyan in. Li hemberî vê yekê efsaneyên dîrokî yên sedan salî hene ku wergeriyane kevneşopan û bûne beşeke çandî ya kurdan. Helbestvanê faris Fîrdewsî (940 - 1020) di berhema xwe ya bi navê Sahname de behsa çîroka hesînkar Kawa dike, yê ku li dijî Dehaqê zalim serî rakiriye. Heman çîrok ji aliyê dîroknasê kurd Şerefxan di sala 1597'an de hate nivîsandin û ev berhem wek çavkaniya herî bedew a dîroka gelê kurd tê hesibandin. Li gorî Şerefxan, gelê kurd neviyên keç û xortan in, ên ku ji Dehaqê zalim hatin xilaskirin. Pişre Kawayê hesînkar serhildaneke serkeftî li dijî Dehaq pêk anî û Dehaqê kuşt. Ev efsaneya Newrozê şera di nava hêlên baş/rind û xirab dike sermijar û bi vî havî serhildan kurdan û daxwaziya wan a azadiyê tîne ziman.
Di dema nujên de dengbêjî.
Dengbêjan li hemberî hemû astengî û hewldanên asîmîlasyonê di parastina çanda xwe de biserketine û beşeke girîng a muzîk û çanda kurdî gihandine dema me. Bi saya wan e kilamên dengbêjiyê- hê jî - wek dîrokek zindî - rastî ecibandina gihdarvanan tên. Ewqas ku kilamên dengbêjiyê ji hunermendên ciwan re dibin çavkanî û îlhameke girîng.
Oryana Fallaci (29'ê pûşpera 1929 - 15'ê rezbera 2006) rojnamevan û nivîskareka Îtaliyayî bû û bi taybetî digel siyasetvanan hevpeyvîn dikir. Di Şerê cîhanî yê duyemîn de, Fallaci partîzan bû. Çalakî yên rojnamevanî yên wê gelek dirêj û serkevtî bûne.
Piştî xanînişînbûnê, Falaçî destkir bi nivîsandina hinek gotar û pirtûkên rexnegirane sebaretî Îslam û Ereban.Oriana Fallaci (1979)
Şêx Mucîburrehman (bi bengalî: শেখ মুজিবুর রহমান), bi nasnavê Bangabandhu, jdb. 17ê adarê, 1920 – m. 15ê tebaxê, 1975) siyasetvanekî Bangladeşê û reber û damezrênerê welatê Bangladeşê bû.
Ew wekî "bavê neteweya Bangladeşê" ji aliyê xelkên wî welatê ve tê naskirin. Di sala 1975an de, Şêx Mucîburrehman bû serok komarê Bangladeşê, lê paşî 7 mehan di encama kudetayekê de hat kuştin.
Eyşe Şan (jdb. 1938 Amed − m. Îzmîr), stranbêjeke navdar a kurd e.
Di dîroka serhildana çand û hunera Kurdistanê de, yek ji wan hunermendên ku li diji siyaseta çewt û asimilasyona reş û bi hêza Kemalistan li bakurê Kurdistanê mina şêre jinekê li berxweda Eyşe Şan bû. Eyşe Şanê bi wi dengê xwe yê şilik û nazik, bi wan kilamên xwe yên resen, gotina bav û kalên me anko (şêr şêre çi jin çi mêr e) di çax û serdemekê de da ispatkirin ku komara stemkara Tirkiyê xewna ji holê rakirina gelê Kurd û hemû taybetmendiyen kulturi û çandiyên Kurdan deqideyekê ji serê xwe dernedixistin.
Eyşe Şan ku di nava civata Kurdan da bi navên mina Eyşana Kurd, Eyşe Şan, Eyşe Xan, Eyşana Osman, Eyşana Eli û Ayşa Şan tê nasîn di çiriya paşîn a sala 1938an li bajarê Diyarbekirê hat dinê. Ji aliyê bav û dê de xwedî malbatek mezin û navdare. Navê diya wê Heciye Xanim û ji êla Hacî Mistefa Begên Erziromê ye, navê bavê wê jî Osman e û ji eşîreta mezina Cibriyan e. Bavê Eyşe Şanê Osman bi xwe ji dengbêjeki navdar û herwiha miroveki gelek dindar û xwedêtirs bû.
Di nava Kurdan de hunera dengbêjiyê mîna kaniya avê bêdawî ye, hertim dizê û çiknabe. Dengbêjên Kurd di vê navê de tesîrek mezin li ser hesta huneriya Eyşe Şanê lîstin e, çimki herdem dîwanxana mala bavê wê ji dengbêjên herêmên cûr bi cûrên Kurdistanê tejî bû. Li mala wan dengbêjên dengxweş didan ber hev û tev heya roja din berê sibê bi hev re distrîn. Di vê navê de dengbêjê ku ji herkesî dengxweştir û hostatir derbiketa di dawiyê de ji aliyê xwediyê diwanê xelatek baş distand û herkesi ew piroz dikir. Ev e´detê qenc bi hezaran sale ku hê ji di nava Kurdan de didome û bi taybet ji giregirên Kurdan, Axa û Begên xwedi gund herdem deriyê kûşk û dîwanxaneyên xwe ji dengbêjên Kurd re vekiri hiştine û malên wan bûne xwindingehek ji bo bi hêzkirina wêjeya devkî ya Kurdan. Dema mirov jiyana dengbêjê mezin Evdalê Zeynikê dixwine baştir bi vê rastiyê dihese. Ji berku Evdal bi piştgiriya maddi û me’inewiya Sûrmeli Mihemed Paşa bêtir di karê xwe de bi serdikeve. Osmanê bavê Eyşe Şanê ji ev karê bav û kalên xwe li gor hêza xwe didomanidin. Dayika Eyşe Şanê Heciye Xanimê ji carna bi lorikên ku ji wê re dixwindin, riha wê ya teji hest û hissên hunera Kurdewari dixiste bizav û hereketê.
Dema ku dengbêjên Kurd di mala bavê Eyse Şanê de li dora hev diciviyan Eyşe Şanê jî ji wan çaxên bi qîmet mifa werdigirt û bi heval û destexuşkên xwe re li pişta deriyê dîwanxanê heya berê sibê rûdinişt û bi evînek kûr li dengê stranbêj û dengbêjên mêvan guhdarî dikir. Eyşe Şan carna bi bîhîstina dengê wan mest û mendehoş dibû û haya wê ji dinyayê nedima. Ew dibû Zîn û li Cizira Botan bi Memê Alan re dipeyvî, carna ji ew dibû Xecê û li serê çiyayên Sîpan û Xelatê bi Siyamend Silîvî re di geşt û gulzaran de digeriya. Dane berheva dengbêjê mezinê Kurdistanê Evdalê Zeynikê û Gulêya Ermenî weke careke din jêre zindî dibûn. Bi deng û naveroka stranên dengbêjên Kurd serbihuriya Derwêşê Evdî û Edûlê, mîna rêze filmekê li ber çavên wê zindî û derbas dibû. Di vê derbarê de Eyşe Şan dibêje:‘’ Xweziya der û diwarên mala bavê min bi ziman bûna ku ji were behsa wan roj û şevan bikirana, erê ez hertim bi hesret dibêjim xweziya zimanê dîwarê mala me ya li Diyarbakirê hebûya û ji me re qala wan sevbêrkên dengbêjan bikira. Min di quncikan de li dengbêjan guhdarî dikir. Min wisa guhdarî dikir ku yekî gazî min bikira, ezê veciniqiyama. Dengê bavê min yê zîz û xemgîn teisîrek mezin li min dikir. Sal diborîn lê dengê wî ji guhê min derneket ‘’
Sala 1958an keça Kurd Eyşana hunerdost û dengnazik bo yekemin car di nava civata jinan de stranên ku ji dengbêjên mina bavê xwe hîn dibe, carna distire. Herkes bi bîhîstina dengê wê bi hesret guhdar dimîne û bi vî rengî hunermenda nemir dest bi strîna kilamên cimaeta Kurdan dike.
Malbata Eyşe Şanê pir oldar bûn, herkes bi xwîndina Qûranê mijûl dibû û di nava dengxweşên xwindina Qûranê de, dîsa jî Eyşe Şan dikeve rêza yekemin. Lê ew evîndara strana kurdî ye û li her derê di nava kom û civatên xwebixwe de bi lorik û besteyên xwe xem û şahiyan di nava dilê mirovên derdora xwe diafirine.
Eyşe Şan ji despêka xûyakirina hunera xwe ji aliyê bav û birayên xwe ve rastî nerazîbûnan tê, bavê wê ji bo jin û keçan stranbêjiyê bi gunehek mezin dihesbîne û li gor şerieta islamê dengê jinê ji bo stranbêjiyê heram û guneh dizane. Dema ji bavê Eyşe Şanê tê xwestin ku çend stranên xwe li kompaniyekê tomar bike, ew bi xwe jî pêşnyara pilakçiyan ya ji bo amadekirina kasêtekê napejirîne, lê Eyşe Şan bi hemû zehmetî û çanda paşverotiyê ya li diji xebata huneriya jinan, li berxwe dide û dixwaze ew ji bi dengê xwe ji civata xwe re xizmetekê bide meşandin.
Bûyerek tal di jiyana Eyşe Şanê de ew ji ezîztirîn kesên wê dûr xist. Eyşe Şan hê 20 salî bû ku li ser daxwaza bavê xwe bi xurtekî yê bi navê Şewket Tûran re zewcî. Hercend ew xwediyê kecekê jî bûn, lê ew li hev nehatin û Eyşe Şan piştî vê bûyera nexweş hat bajarê Entabê. Wê dev ji keca xwe ya sê mehî û hemû kesûkarên xwe berdabû û ji bona wê hindê jî xerîbiyê di rewsek wha de teisîrek gelek xirab li ser jiyana wê cêdikir. Li Entabê wê bi hizar zemetiyan û bi karê pinîkirin û dirûtina kincên qetyayî debara jiyana xwe dikir. Eyşe Şanê bi hevkariya zilamekî yê bi navê Naîl Baysû du salan li radiyoya bajarê Entabê bi zimanê tirkî stran gotin. Lê ji ber ku di dilê Eysana Elî de evîna strana kurdî heye, wê ji karê di radyoya Entabê derdixin. Pişt re Eysana Kurd hat Îstembolê û bo cara yekê bi zimanê kurdî û tirkî stranên xwe tomarkirin. Lê xwediyên plakan mafê wê yê rastîn nedanê û bi firotina kasêtên wê bûn xwediyê her tiştî. Wê ji herçend bi dengê xwe yê xweş dikari bibe xwediyê hertişti û pir dewlemend bibe lê bêdadiya xwediyên kompaniyên kasêt tomarkirinê, mafê wê nedidanê û ew hertim feqîr û bêkes bû. Bi salan keda wê hat xwarin, ji bona wê ji Eyşe Şanê ji ber vê bêedaletiyê gelek xem dikişandin. Ji aliyekê din ew bi vê heqiqetê ji hesilyabû ku sistema komara Tirkiyê hebûna Kurd û Kurdistanê inkar diken û zimanê Kurdi ji qedexeye û dema ew li gor zagonên sistema Kemalîstan pêngavan hilnegire, mafê wê ji yê mina mafê 25 milyon Kurdên bakurê Kurdistanê bê xwarin û pêpestkirin.
Naveroka stranên Eyşe Şanê.
1_ Stranên kilasik û kilamên bav û kalan ku bi sedan sale sing bi sing ji aliyê dengbêjên Kurd ve hatine gotin û parastin û samanek netewi û diroki tên hesibandin. Eyşe Şanê ji riya wan şopandiye û gelek stranên kilasik ji mirinê rizgar kirine: Weke strana Cembeliyê mirê Hekariyê, Strana Mem û Zinê(1), Lê lê Bêmal(2), Zeriî heyran, Cemîle, Bêrîvanê, Kocerê, Lawikê Metînî, Meyro, Hesenîko û gelekên din.
2_ Stranên ku serûkaniya wan jiyan û ditinên Eyşe Şanê ne û wê di çaxê jiyana xwe de afirandine û xwindine. An ji mirov dikare bêje naveroka wan stranan xwedik û awêneya jiyana Eyşe Şanê ne.
Ji wan strana (Derdê Hewiyê an wela te nastînim) ku li ser paşverotiya adet û orfên civaka Kurdistanê û zordariya mêran û tehqirkirina şexsiyeta jinên Kurd hatiye gotin, bala mirovan pir dikişine ser xwe. Herwiha strana (Qederê Yar) ku li ser jiyan û bextreşiyên xwe yên di cihanê de kişandine, weke tabloyeki bedew neqişandiye.
Eyse Sanê strana (Xerîbim Dayê) li ser mirina dayika xwe gotiye ku beriya mirinê ji kurên xwe daxwaza dîtina Eyse Sanê kiribû, lê wan ew daxwaza dayika xwe nepejirandibûn.
3_ Pişti sala 1990an ku agirê şoreş û serhildanên netewi li bakurê Kurdistanê berfirawan bûn, êşiq û heza Eyşe Şanê ya ji bo Kurdistanê ku bi salan ji aliyê Kemalistan ve hatibû serkutkirin, ji nûve geş û gor bûn. Ji bona wê ji Eyşe Şanê bi dengê xwe yê hertin xweş bûyerên siyasi ji ku di civata wê de diqewmin anin ziman. Stranên siyasi ku Eyşe Şanê di salên dawiya jiyana xwe de xwindine bi pirani behsa wêrankirina gund û bajarên Kurdistanê û qetilamên ku dagirkerên Kurdistanê pêkanine dike û bi vi rengi Eyşe Şan helwesta xwe ya ji doza welatê xwe re dide diyar kirin.
Stranên Werin werin Pêşmergene, Newroz û Diyarbekir li ser bûyerên Kurdistanê hatine strin.
Giringiya xebat û hunera Eyşe Şanê di vir de ye ku wê di wan salên reş de ku siyaseta asimilasyona Tirkan her dera Kurdistanê girtibû bin bandora xwe û zimanê kurdî li bakûrê Kurdistanê heta di nava malbatên Kurd de jî qedexe bû, bi zimanê şirînê kurdî lorik û stranên kurdî gotin û awazên wê bûn melhemek ji bo tenahiya dilbirindar û Kurdistaniyên ku nedixwastin serê xwe ji ber dagirkeran bitewinin.
Dengê wê bû hêviya wan kesên ku baweriya xwe bi Kemalîsm û asîmîlasyona dijwar neanîbûn.
Di çaxê ku jin û mêrên Kurdan li her derê neçar bûn kincên kurdî ji ber xwe bavêjin, Eyşe Şan bi kiras û fîstanên kurdî li bajarên Kurdistan û Tirkiyê derket pêşberiya gel û bi dengê xwe yê şilik û nazik evîna ji bo welat, ziman û strana kurdî di dilê herkesî de diafirand. Ew ji dijminên axa bav û kalên xwe qet netirsya, ji ber ku heya dawiyê baweriya wê bi hebûna gelê Kurd hebû. Li hemberi vê heza wê dijminê nifşparêz jî li her derê jê re astengi derxistin û ew ji çalakiyên kar û xebata hunerî berbend kirin.
Berevaji xwestekên wan Eyşana Osman jî sond xwar ku qet teslîmî xwestekên Kemalistên nifşparêz û inkarkar nebe û bi rasti ji xanima Kurd Eyşe Şanê heya dawiyê ev soza xwe bi cîh anî û qet ji helwesta xwe ya Kurdayetiyê nehat xwarê. Wê dilê gelê xwe şakir û dilê neyaran jî bi deng û stranênê xwe yên bi zimanê qedexekiri, şewtand.
Eyşana Kurd li sala 1972an çû Elmaniya û li bajarê Munşên bi cihwar bû. Li wir keça wê Şehnaz ku ji bo dayika xwe ji her tiştê dinyayê bi qîmetir û eziztir bû jiyana xwe ji dest da. Piştî vê bûyera tal xemgîniyek mezin li ser jiyana Eyşe Şanê rûnişt û demeke dirêj dev ji xebatên hunerî berda. Piştre careke din ji Almaniya vegerî Kurdistanê.
Sala 1979an Eyşe Şan ku bi salan bi hesreta ditina başûrê Kurdistanê bû, çû seredana Kurdên vê perça Kurdistanê û bi germi ji aliyê Kurdên hemû deverên başûrê Kurdistanê hat pêşwazi kirin. Li Bexda, Dihuk, Kerkûk û Hewlêrê bi hunermendên mina M. Arifê Ciziri, İsa Berwari, Gulbihar, Tehsin Teha, Nesrîn Sêrwan û gelek kesên din re derket ser sehnê û bi hevre konsert pêşkêşi gel kirin. Herwiha wê bi gelek kesayeti û hunermendên Kurd re hevditin pêkanin. Segvan Ebddulhekim û Macida xanima wi, hunermend Nesrin Şêrwan, Ebdulrehman Mizori, Dr. Bedirxan Sindi, Resûl Gerdi û gelek kesên din ji wan kesatiyên Kurd bûn ku Eyşe Şan çû ditina wan. Dema Eyşe Şan vegerî Tirkiyê ji aliyê Mîta dewleta Tirkiyê ve pir hat tehdid û nerihet kirin. Di vê derbarê de Eyşe Şan dibêje: ’’Çaxê ez vegerim Tirkiyê, wan ez girtim û pir heqaret li min kirin. Min got xweziya ez neçûbama Kurdistanê û ez poşman bûm, wan ji min re digotin tu karê Kurdinyê dikî…’’.
Lê Eyse Sanê li basûrê Kurdistanê bi wan pêswaziyên bênimune ku ji aliye gelê Kurd ve li wê û hunera wê kiiribûn, bi vê heqîqetê hesiyabû ku keda wê ya wan salên dijwar û bi zehmet vala necûyê û wê di nava dilê gelê xwe de cihekî taybetî girtiye. Ji bôna wê jî hîviyên mezin di dilê wê de afirîn ku careke de vegere nava Kurdên Kurdistana di bin desthilatdariya Iraqê de.
Û Eyşe Şan bi gotina vê stranê gelê bakurê Kurdistanê vedixwine ku hevkariya birayên xwe yên derbider û aware biken.
Eyşe Şanê gelek stran tomar kirine ku bi rasti analizkirina berhemên wê kareki hêsan niye.
stranên Lê lê Bêmal, Lorkê lorkê, Daykê qorban, Qederê yar, Cemîle here were, Xezal. Xezal, lêlê dînê, Memir Memir, Xivşê.Kirasê te melese, Yar Meyro, Derdê Hewiyê, Hepsîyo, min tu dibû, Memê Alan, Nazliyê, Wey Saliho kurmam û gelek stranên din bi dengê wê yê xweş di nava gel da belav bûn.
Dayikê qorban ava çemê Diyarbekir iro diherike leme leme e e e
Daykê qorban pêl li pêlê dixe davê ser keleme
Wele iro dayika min nexweşe waya min tunine
Hêsirê çavê mi dêrana Xwedê weke baranê biharê diherike, nasekine
Heywax dayê xeribim dayê, hey wax dayê neminim dayê, Heywax dayê bêkesim dayê, bê te kesê min nemaye li vê dunyayê dayê ez bimirim dayê…
Mixabin di nava me de derdek giran heye: heya hunermend û nirxên me yên netewi ji nava me koç neken, em qedirê wan nizanin, dema Eyşe Şan li xerîbiyê mir, kêmtir ji deh kesan di merasima veşartina cenazê wê de beşdarî kirbûn û heta di rojên dawiya jiyana wê de jî, kesî ji rewş û halê wê nepirsî.
Ew hertim bi tenê bû û di nava xembari û xemginiyek bêdawi de ji nava me koçkir. Ev karê me bêqedriyek mezin bû ji bo xizmeta Eyşe Şasnê ya salên dûr û dirêj.
Dema em li jiyana hunermend û kesayetiyên e´reb, Tirk an jî Faris dinêrîn, dibînîn ku ew hinek zêdetir ji me qîmeta nirxên xwe yên netewî digirin. Mesela dema hunermenda E´reb Omkelsum ê wefat kir zêdetir ji yek milyon kesan di merasima vesartina wê de besdarî kirin. Pistre li ser jiyana wê rêze film hatin cêkirin û...
Qedir û bihayê Eyşe Şanê ji ber bindestiya gel û welat wê, biqasi ku pêwist bû, nehat zanin û girtin. Lê ger wê li hemberi peymana xwe ya teji evin ji bo huner û strana Kurdi bê soz û qirar bûya, an ji bi wi dengê xwe yê bênimune bi zimanê gelên serdest stran bixwindana, bêgoman ewê mina pirensisekê, mezin û bihagiran bûya. Lê di nava Kurdan de pirensisek bê tac û text bû. Wê bêgoman felsefeya Emedê Xani xwindibû û bi derdê gel û welatê xwe baş zanibû.
‘’ Derdê bindestiyê pir êş û eleman diafrîne û eger welatekî me yê azad hebûya yê gelê me jî bêtir qîmeta nirxên xwe bizanîba, emê bibin fidayê bindestiya gel û welatê xwe.‘’
Belê …Ger Eyşe Şanê ji mina hinek hunermendên bêhelwest ji bona pere û malê dinyayê huner û kesayetiya xwe ya netewi bifiroştana, bêgoman ewê di rewşek baştir de bijiya.
Rewşa jiyana Eyşe Şanê ya maddi baş bû lê wê tim xwe bêkes û xerib didît. Ew hem ji aliyê civaka paşverûya Kurdan û hem ji ji aliyê sistema Kemalismê ve hatibû tehqir kirin. Ji aliyekê bi derdê neditin û dûriya dayik, xwişk û birayên xwe dişewti û ji aliyê din ji dengê wê ji aliyê berpirsyarên komara Tirkiyê di qirika wê de dihat fetisandin û wan nedihêşt awazan bi zimanê xwe yê zikmaki bixwine. Eyşe Şan du caran zewcî û niha du kur û keçek wê hene.
Hunermenda navdar Eyşe Şan di 18ê Kanuna sala 1996an de piştî ku gelek salên dûr û dirêj ji hunera resena gelê xwe yê bindest re xizmetek bêwestan kir, bi nexweşiya şêrpenceyê li nexweşxaneya bajarê Îzmîrê çû ber dilovaniya Xwedê.
Eyşe Şan ji weke gelek hunermendên din ji nifşê pişti xwe re bû xwindingehek dewlemend û di roja iro de gelek hunermendên Kurd dane ser şopa wê û kilamên wê dixwinin
Ji wan mirov dikare navê hozan Zozan, Delal, Fatê û Gulistan Perwer û gelek kesên din bi nav bike.
Xizmet û keda Eyşe Şanê ya diroki qet nayê ji bîr kirin û her sal 18ê kanunê yê li her dera Kurdistanê ew bê bi bîranîn.
1. Ev stran Eyşe Şan û Cemil Hûro bi hevre xwindine, lê sala ku stran hatiye tomarkirin, min nezani kengiye.
2. Strana Lê lê Bêmal wek Eyşe Şan bixwe ji dide xûyakirin ji Osmanê bavê xwe hinbûye.
Qederê.
Qederê #er bikem mîna qederê xelkê tu ji min re nebûy yar
Te ez kirim peyakê rêdûrê westiyayî peyayê piyadar
Tu bûy siwarekî bi rim û bi mizreq
Li ser pista seêwîxelqê bûy siwar
Lê qederê... te gostê min helandî
Lê sitûyê lingê min li xelkê dikî xiwar
Lê qederê te ji xwe re ez kirime tucar
Tu ji min re bûyî bazar
Bi bazara xwe nizanim kirime zirar yar yar...
Te ez kirime sivanekî yaqe bi qulavê (qirêj) ling bigemar
Siba tu bircîye har yar yar yar
Lê qederê tu rûnustî li #iya kevir û dar li min tînî
Stûyê min li xelkê dikî xiwar yar yar yar
Yar yar yar qederê yar, yar yar...
Tu bûy siwarekî te ezê ji xwe re kirim
Te li dawiyê ez kirim heqsizekî heqvêrmezê bêbextê sextekar yar yar...
Heftxêrnedî bêbext û sextekar yar yar...
Lê qederê te pasî ez kirime qumarciyekî
Bi destê xwe nizane mala xwe sewitînandî, dilîze
Bi heft salan û dilîze bi qumar
Ay lê qederê ezê nifirekê li te li te bikim
Bila gunehê min bibe marekîresê tîremar
Bila li stûyê te biside qederê bigere mêrge bi mêrge
Yayle bi yayle ji te nemîne war bi war yar yar yar...
Lê qederê... maliksewitiyê wele tirsim tu tim yaxa min bernadî
Te darê cuqûrê daye ser piyê min sêwiya Xwedê
Li welêt derxistime malxerabê te ez gerandime war bi war yar, yar...
Ay lê qederê wele tirsa min ji wê tirsê
Tu yaxa min bernadî heya roka vê mirinê
Kefen û sabûn û xwendina xoce qorîna tirbê kundala sar yar yar
Derdê Hewiyê.
Wele te nagirim, bîlle te nastînim
Wele te nagirim lo bîlle te nastînim
Jinê wî diduye çavê wî birçîye
Welle te nastînim, bîlle te nastînim
Jinê wî care bi dost û yare
Cembelî kurê mîrê Hekarî.
Ay de lorî lorî lorî Cembeliyê min lorî
Dergûsa cembeliyê min ji darê mazî
Min hejandî bi zend û bendê xwe yî tazî
Tirsa min ji wê tirsê siba li dû min û Cembeliyê
kurê mîrê Hekariya dibe hawar û gazî
Ay de lorî lorî Cembeliyê min lorî
Dergûsa Cembeliyê min li ser dare dike
Dergûsa delalê dilê min li ser darê dikê
Ezê îsev dergûsa Cembeliyê xwe yê picûk bigirim
Bavêjim ser dêla avê me dikim
Ax Xwedêyo tu çiqas pakî tu berf û baranekî
Tu rêçê li van zaliman wendakî
Tu min û Cembeliyê kurê mîrê Hekariya
Li zozanê Serefdînê bi hev û dinê sakî
Indira Priyadarshini Gandhi (b. 19ê Çiriya Paşîn 1917 – m. 31ê Çiriya Pêşîn 1984), siyasetvan û yekemîn jina serokwezîr li Hindistanê bû ko du caran ew post bi dest anî, cara pêşîn ji Kanûna Paşîn ya sala 1966ê heta Adara 1977ê û cara duyê ji Kanûna Paşîn ya 1980ê heta dawiya jiyana xwe li Çiriya Pêşîn ya 1984ê. Heta niha jî çi jineka dî nebûye serokwezîra wî welatî û bil ji ya babê wê, heyama serokwezîriya çi kesekî jî ji ya wê dirêjtir nebûye. Ew keça Jawaharlal Nehru (Cewahir Lal Nehro) serokwezîrê herî pêşîn yê Hindistanê bû. Kurê wê, Rajiv Gandhi, jî paştir bû serokwezîzê Hindistanê.
Indîra di salên 1947ê heta 1964ê da, wekî alîkara babê xwe, ko wê demê serokwezîr bû, xebitî. Ew li sala 1959ê bû seroka Kongireya Neteweyî ya Hindistanê. Piştî mirina babê wê, ew wekî endameka Rajya Sabhayê anko Civata Jorîn hat hilbijartin û di kabîneya serokwezîr Lal Bahadur Shastri da bû wezîra zanyaran û weşanê. Pishti mirina Shastri li sala 1966ê, di hilbijartina seroktiya Partiya Kongiresê da, zora hevrrikê xwe Morarji Desai bir û bû seroka partîyê û bi wî rengî bû serokwezîra Hindistanê.
Wekî serokwezîr, ew bi sehişkiya di danûstandinan da û bi navendîkirina zêde ya desthilatê dihat niyasîn. Wê seba piştevaniya bizava serxwebûna Pakistana Rojhilatê şerr li dijî Pakistanê dest pê kir. Ew di şerrî da bi ser kevt û li encama wî şerrî welatê Bengiladişê hat avakirin. Hêza Hindistanê jî li herêmê zêde bû û bû hêza serdest anko hegemon ya Başûrê Asyayê. Bi mihaneya cidaxwaziyê û li dijî bangewazeka ji bo serhildanê, Indîrayê rewşa awarte ragehand, ko ji 1975ê heta 1977ê dewam kir. Di wan du salan da azadîyên medenî bertesk kirin û ragehandin jî hat sansorkirin. Zordarîyên berfireh hatin kirin. Li sala 1980ê, piştî hilbijartinên azad û bêlayenane, ew dîsa wekî serokwezîr hat hilbijartin. Ew bi destê pasevanekê xwe û neteweperwerên sîk hat kuştin.
Taybetiyên mîmarî.
Agahiyên dîrokî.
Kes nizane navê şkeftê cima bûye Bûk û Zava, lê li gorî gotinên hinek gundiyan di hundirê şkeftê de li dîwar rolyefa du merivan tên xuyane, û gundiyan ew merivan wek bûk û zava hesibandine.
Heta îro kes nizane şkeftê Bûk û Zava ji aliyê kê, ji bo ci û kînge hatiye cêkirin.
Memberé (), mezreke navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Memberê, gundêkî avî ye û nava deştê da ye. Gundî qedîm bi navê "Membere Xerab", piştî herba yekem ya cîhanê de bi zoriya ingilîziyan hatiye berdan. Sih sal piştî vê berdanê gund bi destê Şaglordiyan nûda hatiye avakirin. Kavlên gundê kevin (niha sê sed metran dûrî gundî dane) hêj manê.Niha qiyase 45 mal vıra hene.Mektebek ü mizgeftek heye.
Kosedax an jî Mîrê Çiyaya (Mîrê Çiyayan) çiyayekî Kurdistanê ye ku li navçeya Agirîyê, Zêdka ye. Bilindbûna Kosedaxê xwe digîhe 3.433 m yê.
Kosedax di nava gelê Zêdka da pir navdar e. Dengbêj Şeroyê Biro klama xwe ya bi navê Zeriyê da qala Çiyayê Kosedaxê dike. Berfa ser Kosedaxê heta havîna derengî nahele. Rojhilata wî gundê Seydoya (Qopiza Jor) û gundê Çaçana (Qopiza Jêr) hene. Rojavaya wê gundên Çatê, Gapira û Remedana hene. Her çar aliyê Kosedaxê çem û kanî dikişin. Kosedaxê de keriyên bizinkoviya hene.
Kovara Lêkolîn weşanê Înstîtûta Kurdî ye û li Berlîne di Adara sala 1995an dest bi weşanê kir. Di kovarê de lêkolînên li ser zanyariyên civakî weke ziman, felsefe, dîrok, civaknasî dihate weşandin.
Redaksîyona Kovarê.
Prof. Dr. Îsmet Şerîf Vanli, Selim Ferat, Îzedîn Nasso, Şükrü Alkan û Hüseyin Kartal
Qentirme () gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Li ser dîroka gund zêde agahî tunebin jî, tê gotin ku dîroka gund gelek kûr e.
Esera dîrokî: qentirme.
Gund navê Qentarme ji esereke dîrokî distîne, ev yek jî nêza camiyê disekine. Tê gotin ku ev eser gelek kevnar e. Li gorî lêkolînan Rêya Ebreşûm ji vê derê derbas bûye û ev eser weke cihê rênîsanderan hatiye bikaranîn.
Ev eser di herêmê nas be jî, di sala 1999an de cara yekemîn ji aliyê lêkolînerên ewrûpeyî hate kesfkirin. Li gorî lêkolîneran, dibe ku qentarme besa jêr a mîmareke Romayiyan e û berê li ser de xaneyeke (mezin a) depî sekiniyaye. Dibêjin bazirganên Rêya Ebreşûmê wextê ku ji Eyno cûne Edessayê ji vir ve derbas dibûne.
Xwendingeha bi şevborîn an jî dibistana bi şevborîn, ev dibistan in yên ku dewleta tirkî li Bakurê Kurdistanê vekirine û tê de hîmê programa dewletê ya asîmîlasyona wê ya tirkkirinê diafirêne.
Li Kurdistanê, li ser dibistanan divêt ku mirov xwedi zanebûn û fêrbûn bêt. Ji ber ku ev yek pir girînge. Ji ber ku ew dibistanin ku iro hîmê programa dewletê ya asîmlasyona wê diafirêne. Zimanê kurdî tê qadexa kirin, bi bi zimanê din bi mecburî kurdî, zarokên wan têne perwerde kirin. Ciwanên kurd ji divêt ku vê yekê pir baş fahm bikin, Îro ciwanên kurd yên ku di bistanên tirkan de xwandina ji sadî 80 ên wan zimanê xwe yê dayikê ji bîr kiriya. Gelek ji wan ji piştî dibistanê an ji di deme dibistanê de bidest fêrbûna zimanê dayika xwe weke zimanekî beyenî ddike. Piştre ku çend fêr ji dibin, êdî nikarîn zimanê dayika xwe weke ku bê bi kar anîn an ji weke zimanê jiyanê nikarê bi kar bêne. Ciwan ku li ser vê yekê, ne bi zanebûn bin û xwedi têgihiştin bin, wê ev rewşê berdewam bike. Divêt ku di vê xalê û astê de li ser bê sekinandin. Ciwan, divêt ku zanibin ku zimanê dayikê nasname û rûmete miorva. Ku mirov ji zimanê dayikê dûrket, mirov ji wê rûmet û ji nasmane xwe dûr dikeve. JI ber vê yekê divêt ku mirov pir mazin li ser zimanê dayikê û ew dibistanên ku têne gotin cihê xwandinê ne li ser bê sekinandin. Bi dîroke asîmlasyonê re divêt ku mirov li ser bisekinî û fahm bike û nas bike, wan dibistanan. Zimanê mirov qadaxa kirin, sucekî mirovahiyê ya. Gunahakî mirovahiyê ya.Ji ber ku ciwan karibin li ber wî gunahê mirovahê bisekinin, divêt ku xwedi zanebûn bin. Divêt ku rastiya xwe û dîroke xwe zanibin. Divêt ku xwe pêşî nas bikin. Emê bi serekê pêvajoyên bişavtinê bênine ser ziman.
Ji ber vê yekê divêt ku mirov pir li ser bisekine. Divêt ku mirov fahm bike. Bi tirkî re iro Sûrî û Îran ji dixwezin ku weke tirkî vê saziya dewletî bi kar bênin li hevberê kurdan. Îro asîmlasyonake (bişavtin) mazin li hevberê tê meşandin. Bi armanca ji hole rakirina wan û dawiya wan di dîrokê de anîn, hinek hewldan bi saziya perwerde têne kirin. Iro, di deme me de teknoloji ji pêşketiya. Teknoloji ji bi wê pêşketina xwe ji bişavtina li hevberê kurdan ya ku bi saziya perwerde tê meşandin, bingihekî mazin diafirêne.
Roje me, demên bişavtinê û pêvajoyên wê.
Weke sê pêvajoyên girîng ji roje me, mirov bi ber demên berê herê, wê çêtir rasti were fahmkirin. Ji ber ku rastî, di iro de tê ser ziman. Îro di dîrokê de dîrok ji di iro de veşartiya. Bi vê yekê, em nêzîkatiyê bênine ser ziman. Dem pêşî, girînge. Dibistanan de bicih kirina. Deme duyemin ji deme perwerdekirina. Deme sêyemin ji deme ku dîrok çawa jîn bûya û çawa pêvajoya bişavtinê pêşketiya. Deme sêyêmin dîrokê têne ser ziman. Bi hersê pêvajoyan, pêşî wê bê kişandin ser "Oto-asîmlasyonê". Oto asîmlasyon, mirov ku zimanê xwe bikar neyêne ya. An ji guh nediyê de ya. Mirovê ku guh nede zimanê dayika xwe bêrûmete. Ji ber ku pêşiya wê bêrûmetiyê bêgirtin, divêt ku mirov li ser vê yekê pir bi sekinê.
Dem 1.
Xwendingeha bi şevbirîn, dibistana ku têde dayîm tê mayîna. Mirov, ji deme ku bidest dibistanê dike ya ku mirov têde dimêne haya ku mirov bidawi dike ya.Li Kurdistanê, iro gelek ji wan hene. Lê ji ku asîmlasyona li ser serê kurdan bibina serî kar dibînin. Iro li kurdistanê zarokên kurd ji zaroktiya xwe ji malê têne hilandin û dibin û di wan dibistanan de bicih têne kirin. Di wan dibistanan de ji rastiya xwe û dîrokê xwe û civaka ûr têne mazin kirin. Kurdekî ku di wanderan de mazin bû, êdî dibê tirkek û derdikeve. Kurdî ku di wanderan de mazin bû, êdî mirov ni karê jê re bêje kurd, ew dibe kurdekî wilo ku karê êdî li hevberê gelê xwe ji şer bike û wan bikujê û komkujiyên mazin bêne serê wan.
Dem 2.
Li Kurdistanê iro ev dibistanên ku hene û ji wan re bi tirkî dibêjin " YATILI OKUL", weke cihê ku mirov di wanderan de ji rastiya wan tê dûr kirin in. Di wanderan de mirovên ku dimênin, ku her sibeh di rabin ji xweê, bi xwêndaya ku bi tirkî jê re dibêjin "and" her sibe bi wan tê gotin ku bêjin "Em tirkin".Ji wan re zaroriya ku rojê sê çar caran bêjin em tirk in. Bi vê yekê, ku mazin dibin, êdî têne tiştên di wan dibistanan de xwandina di seê wan de hene. Ji wan pêve ti tiştekî dî nayê hiştin. Pirtûkên ku di wanderan de têne xwandin ji, yên ku hertimî tirkitiyê bi aşq tênine ser ziman in. Ji xwe, ji wan pirtûkên wilo pêve ti pirtûkên din nayêne xwandin û dewlet nahêle ku bikevine hundur de ji. Li wir, rastiyên wan yên ku hene, ji wan têne standin û binardkirin. Hinek "rastiyên din" weke radtiyên wan ji wan re têne vegotin û dikina rastiyên wan.
Li Kurdistanê, pêşî bi vî awayî ji aliyê sistemê ve rasti tê kuştin. Piştî ku rasti hata kuştin, êdî pêre dîrok û hê gelek rastiyên din ji di mirin. Lê ya rasti divêt ku mirov bêje ku mirovê ku di wanderan de mazin bû, êdî bi tememî ji rastiyê xwe ya ku heya dûr dikeve. Ji zimanê dayika xwe dûr dikeve. Ev yek, ji aliyê sisteme tirk ve bi sistemî tê kirin. Bi sisteme perwerde ev yek tê kirin. Ji aliyekî dî ve ji di jiyanê de gelek kirinên ku vê timem dikin têne kirin. Axiftin bi kurd û nirxên kurdi anîn ser ziman bi navê kurdî, qadaxa ya. Nirxên kurdi ji bin, bi navê tirkî têne ser ziman. Ev yek, weke pêdiviyaka ku wê perwerde temem bike tê kirin. Bi vê yekê, tê xwestin ku mirovekî kurd, bi xwe û nirxên xwe ve xwe weke yekî tirk nasbike, çi pêdivî pê heya tê kirin û tê bicih anîn. Bi vê yekê, divêt ku mirov bêje ku ji aliyê sistemê ve ji pir mirovên ku têne ji bo vê yekê kar dikin û dibêjine xwe em mirovên znaistê ne, têne bi kar anîn.
Weke demê 3, dîrok û rastî.
Bi şavtin ji ji hole rakirin û windakirina rastiyan re dest pê dike. Li Kurdistanê, bi vê yekê ve girêdayî divêt ku mirov bêne ser ziman, sisteme zilamên xwe çêkirine yên ku vê yekê bi rê ve dibin. Dîrokê ku heya ji bo ku were ji bîr kirin hertişt tê kirin. Bi vê yekê dîrok û pêşketinên de û bi ber bi şavtinê ve çûna pêvajoyan, fahm kirina wan girînge. Bi sereke em divir li ser wan deman bisekinin. Ev yek ne tenê bi aliyekî tê kirin. BI gelek aliyan tê kirin. Minaq weke ku ji aliyê olî ve ji tê kirin. Ji aliyê olî ve gelek metne kurdî û nivîs yên orjînal hatina windakirin û vegerendina wa ya tirkî bi navê tirkî weke ya rast têne nîşandin. Weke nivîsên Bedîuzzeman. Weke wî hê gelek hene yên nivîsên wan yên rast hatina windakirin û li gor ku "ew kirina tirk tênine ser ziman".
Li Kurdistanê, ji bo ku kurd her weha bibine tirk iro ji ev yek tê kirin. Zimanê kurdi iro ji qadaxa ya. Iro ji ev yek tê kirin. Nirxên kurdî û dîrokê kurdi bi nêzîkatiya bi sistemî ji aliyê tirkan, Îraniyan û arabên Sûrî ve bi gelek piştgiriyan tê berdewam kirin. Kurd iro hinekî gihiştine têgihiştine vê yekê, JI ber vê yekê ji, li ber xwe didin.
Divêt ku mirov li dîrokê dimeyîzenê, mirov pir kirinên ku li hevberê kurdan pêk hatina mirov dibîne. Di dîrokê de li hevberê kurdan ji bo ku ew xwe ne ênine ser ziman, pir kirina hatina kirin. Axlaba ji deme ku mirov dîrokeke bişavtinê li kurdistanê bi nivîsêne, divêt ku mirov ji demên piştî deme Medan bidest pê bike û binîvîsêne. Piştî deme Medan hinekî bi vir de ku Kurd ji aliyê Rêzanî (siyesî) ve ji rêveberiyên herêmên xwe ketin, êdî li ser serê wan her weha pêvajojên bi şavtinê dest pê kirin. hemû kiirnên di vê xalê yên ku hatina kirin ji, ji ber ku yên ku li ser serê wan xwediyê serweriya rêzanî bûn, wê serweriya xwe mayinda bikin û demdirêj bikin.
Deme ku ku mirov li demên piştî Medan dimeyîzenê, mirov dibîne ku hinekî bi pişt wan re û bi vir ve serdestiya persan li ser kurdan dest pê dikê. Ew ji ku serdestiya xwe mayinda bikin, du tiştên girîng li hevberê kurdan dikin. Ya pêşî, bi nêzîkatiya ku aqil bikar bênin, li hizir û nirxên kurdan weke yên xwe xwedî lê derdikevin. Bi vê yekê re li herêman ji mafê serdestitiyê didin. Bi vê yekê deme ku mirov li herêman dimeyîzenê, mirov dibîne ku kurd weke ku serdesti xwe ne. Li herêman persan ev yek li pêştira ji herêmên kurdan yên ku tirk li ser serdestin. Lê ji aliyê rêzanî ve hemû tişt kirina bin destên xwe de. Deme ku li hevberê vê yekê rabûn, êdî li ber wan ketina şer de. Îran ku mirov bêje, xwediyê çand û nirxne wilo ya ku dayika wan gelekan ji çand û nirxa kurda ya. Ziman ji di nav vê yekê de ya.
Berî demên Îslamê, her weha bi xwedi derketina li nirxan serwer kirin. Vê yekê, di nav kurdan de ji cih girt. Kurdan bi wan re demeke dirêj bi hev re jîn kirin. Weke dewletekê û du gelan bi hev re têde jîn bibin jîn bûn. Kurd, lê piştî deme ku Îslam hat pêde, êdî guharandin çêbû. deme ku Îranê ola Îslamê erê kir, êdî mecbur ma ku dev ji nirx û pêşketinên berê berde û li gor wê olê ku nû derketin xwe ji nû ve ava bike û çêke. Lê ev yek, hesanî ne bû. Gelek şer ji bûn. şerên navxweyî bûn. Lê di dawiyê de bû. îran, bi ole Îslamê xwe ava kir. Kurd, deme ku îranê her weha kir, êdî bi nirxên xwe bi tenê man. Wan zû bi zû ole Îslamê erê ne kir. Ji ber ku ole wan ji xwe, di pêşktin û rêxistina xwe de ji ya Îslamê ne şûn ve mayî bû. Şer êdî di nav kurda û navendên Îslam de dest pê kir. Lê di wê navberê de hin bi hin misilmanti ji li Kurdistanê bicih dibû. Êdî mirovan erê dikir. Lê ew erê kirin, bi pevçûna bi rê ve diçû.
Aliyê di bin destê safeviyan de li kurdistanê.
Li aliyê îranê li kurdistanê di wê wan deman de û piştî wan deman ji pir serhildan ru didin. Li berxwadan pir mazin dibin. Kurd dizwezin ku nirxên xwe bi parazên. Ev dem, mirov karê karê bêje ku demeke nû ya, j ibo kurdan ji her weha demeke nû ya. Di sadsala
PIştî ku Îslam bû, piştre ne bi gelekî re êdî bi çend sadsalan piştre mirov karê bêje ku nîvê kurdan bûbû misilman. Lê vê yekê ji, şerên ku di nav kurdan û navendan de bi dawî ne kir. Şer berdewam kir. Ji ber ku piştre şerê serdestiya di nav navendên Îslamê de j dest pê kiribû. Kurdan di serî de Li gor çand û hizire xwe awayekî olî di misilmantiyê de ava kir. Têde bidest anîna ser ziman ya nirxên xwe ji kirin. Bi vê yekê êdî hin bi hin bi îslamê di nav kurdan pêşketin derketina hole. Lê vê yekê, şerê di nav kurdan û navendan de bidawî ne kir. Kurd, li ser axên xwe biazad û bidilê xwe jîn dibûn. PIştre xwe xwestin ku vê yekê bi xwe re berdewam bikin. Lê ne bû. Ji ber ku Di serî de ziman arabî weke yê Kur´an´ê û pêre ji weke yê îslamê hata dîtin, êdî hin bi hin li ser vê yekê pêşketinên nû derketin. Lê zimanê kurdan ji ber ku pir xurt bû û rûniştî bû, zêde vê yekê zimanli şûn ne hişt. Kurdan ole îslamê di zimanê xwe de pir baş û mazin anîn ser ziman. "Qasîde" tneê di kurdî heya. Pêşî wan pêxist. Bi vê yekê ziman di cih de ma. Bi vê yekê, ji aliyê civaknasî û hizrî ve kurdî pir bi pêşket.
dem, haya ku hata deme sadsala 15 û wan, êdî mirov karê bêjê ku kurdî mazin dise li gor demê pêşketibû. Di kurdî de kurdan, hê pergala deme Gutî û Mîtanî û Huriyan bi kar dianî. Hê pergala zimanê wan ya vê demê bû. Lê li gor demê û herêman devên nû ji hê ji dema Medan bidest pêşketinaka bi pergal kiribûn. Bi vê yekê, kurdî di parast û dewlemend dikir. Di sadsala 15 û piştre de, êdî hin bi hin li hevberê kurdan pêşketinên mazin derdiketin. Di wê demê de, weke demeke ku şiyarbûna ji mirov karê ji bo îraniyan bi navkê, weke ku bixwezin vegerihine hizir û nirxên wê demê di wan de hinek pêşketinan xwe dide berçavan. Şaxê îranê yê wê demê, dixweze ku çareke din niivsên zerdest bide hevdû. JI bo bê yekê pir zanistan ji bi pirsiyar dike. Ew ji li herêman li wan digerihin, Ev yek, ji bo kurdan ji dibe, demeke nû. Kurdên ku hata wê demê nirxên xwe parastina rastî êrîşan tên û bi komî têne kuştin.
Lê di wê demê de derketina osmaniyan û bi piştgiriya kurdan mazinbûn û bilind wan ji kurdan ji komkujiyên wan xilas neke. Hin bi hin têne bi ser kurdan de. Piştî ku ew têne serdestiyê, êdî bi olê, ew serdestiya xwe li herêman kurdan didina erêkirin. Kurd pir civakaka bi nirx û bawermenda. Osmani ku serdestiyên xwe çêdikin, piştre êdî dikin ku vê yekê, bi olê berdewam dikin, hata demeên berdewam dikin ji. Lê piştî demekê pêde ku kurd, li kevneşopî û nirxên wan û jiyana wa mudahala tê kirin, êdî di rabina ser xwe û serî li ber rêveberiya osmaniya di hildin. Di vê demê de li ber persan ji serî tê hildan. Dergahên ku haya wê demê nirx ku kevneşopiyên kurdan li ser lingan hiştina weke Dergahan ji dikevine bin denstê wan de û gelek ji wan ji li ber kurdan bi navê wan di sekînin. Ev yek, rêwşeke nû diafirêne. Dem ku haya ku tê deme sadsala 17 û 18 wan deman ev yek berdewam dike.Lê ligelek herêman ji li berxwadan ji dibin. Serî hildan ji dibin.
Aliyê di bin destê osmaniyan de li kurdistanê.
Li aliyê tirkan pir seri hildan dibin. Piştî sadsala 16 û wan pêde, dem hemû dibine demên serî hildanê li kurdistanê li hevberê osmaniyan. Osmani ji, di wê demê de(sadsala 16 û 17 de) dem ne weke demên berê ya. Êdî ew ji bi hêzin. Her cihê ku êrîş lê kirina û ketinê de li wan deran, navende "devşîrmê" ku ji wan re dibêjin "ocak" ava kirina. Di wan deran de têne lêskeran ji bo xwe diafirênin. Kurdistanî ji gelek ni wan her weha ji herêmên ku hatina êrîşkirin, ji wanderan zarok hatina hildan û di wanderan de hatina mazin kirin. Bi van navendan di demeke kin de artişaka mazin ya osmaniyan tê avakirin. Êdî her weha ji bo ji aliyê rêveberî ve hebûna bi domênin, êdî serweriya xwe dixwezin ku ji her alî ve bicih bikin, BI vê yekê, êdî li gelek herêman herêmên kurdan yên ku weke ku bi serê xwe ne û yên ku bi "şancaq"in û yên bi "hukumet" in, têne tesfiyakirin. Yên li ber xwe didin ji êdî diçina ser wan. Bi vê yekê, êdî li kurditanê demeke nû dest pê dikê.
Di sadsala 18, û piştre de, dem hemû ji bo kurdan, demên seri hildan û li berxwadanê ne. Di van deman de kurd êdî fahm dikin ku nêhte dewletê ewê ku kurdan ji hole rakê.Kurd vê yekê fahm dikin. Bi vê yekê re, êdî li ber xwe didin.Li berxwadanên wan de mazin dibin. Lê gelek li berxwadanên wan tên parçiqandin. Bi riya olê gelek gerêmên kurdan bi êlên xwe di hildina cem xw eli ber herêmn ku li ber xwe didin didina şerkirin. Bi vê yekê, êdî mirov karê bêje ku demeke nû li kurdistanê ji kurdan û xalkê din yên ku jîn dibûn yên xalkî û yên olî dest pê dike. Gelek ji wan xalk û koman di vê demên ji hole ji têne rakirin. Yên ku têne ber ji hole rakirina weke kurdan, li berxwe didin. Deme ku tê demên piştre êdî hertişt bi nav tirkitiyê tê kirin. Hertişt bi tirkî tê tarifkirin.Yên ku li ber wê ji dirabin êdî dijmin têne hasêbe û diçina ser ziman.
Deme sadsala 19 û piştre, ev yek, pir bi pêşdikeve. Di kurdistanê de li ser navê kurditiyê çi heya tê ji hoel rakirin. Zarokan di xwendingehên ku wan jê re digot "Islah okulu" têne tirk kirin. Di vanderan de rojê sê an çar caran mecburî bi didina gotin ku ew bêjin "em tirkin". Zimanê, nû tê afirandin. Armanc ewe ku wê herkesek bê tirk û wê bê tirkkirin. Di sala 1923an de deme ku komara tirk tê avakirin, bi nav kurd û tirkan tê avakirin. Lê piştre hemp tişt tê tirkkirin.
Li aliyê kurdistanê yê ku hatikriin nav sînorê komara tirk de kurd.
Kurd, di deme komarê de hemû mafê wan tê qadaxa kirin. Zimanê wan tê qadaxa kirin. Pirtûkên wan yên ku hatina nivîsandin, têne guharandin bi tirki û orjinalê wan yên kurdî têne windakirin. Di wan pirtûkan de bêjeyên "kurdî" ji bi bêjeye "tirkî" têne veguharandin. Bi navê kurditiyê û li ser navê kurditiyê ti tiştek naye hiştin. Hemû tişt ji hole tê rakirin. Zarok ji di cihên ku ji wan re dibêjin "Islah"ê de têne tirkkirin. Di deme komarê de, piştre ev cihên ku ji wan re têne gotin islah, bi dibistanên ku ji wan re dibêjin "imam hatip"ê têne pêşxistin. Ol ji di vanderan de tê bikar anîn. Di wan deran zimanak heya ku mirov fêr bibe û dîrokek heya ku mirov bixwanê. Ew ziman ji tirki ya û ew dîrok ji dîroka tirki ya ku hati nivîsandina.
Ev yek, her weha berdewam dikê. Weke demeke ji berdewam dike. Bi van kirinan, êdî li kurdistanê, li ser navê kurdî tê demeke ku mirov ni karê ti tiştekî bêne ser ziman. Hemû tişt weke ku winda bû ya. Ji kurdên ku ji ber nirxên xwe li ber xwe didin ji weke Şêd Riza, şêx saîd û hwd ser hildanên wan têne parçiqandin û mirovên ku bi wan re serî hildana têne kuştin û yên ku mana ji dibina cihê ku wan jê re digot cihê Islah´ê.Li wanderan wan bi navê tirkî perwerde dikin.
Lê her çend ku her weha tê kirin ji, hê ji bêje "kurd"î ji hole ne rabûya. Ew li gor xwe vê re ji çareseriyeke dibînin. Yên ku dibêjin "em kurdin", ew dibêjin "ne win ne kurdin, win tirkên serê çiyê ne". Li gor profesorekî tirk an ji nivîskarekî wan, bêje "kurdî", deme ku pêl berfê kirina û di bin lingên wan de gotiya "kart kurd", hingî wan ji xwe re gotiya em kurdin. Li gor wan kurd ew in. Bi vê yekê, komarê "Asimlasyon programe" meşand. Bingihê vê yekê ji di destûra xwe ya bingihin de bi çêkirin. Li gor destûra ya bingihin, yên ku li tirkî jîn dibin " hemû tirkin". Di nav vê yekê navbendî nîne. Ji xwe, de ku siyesetmedarên wan diaxivin ji dibêjin, li ber destûrê "herkes wekheve". Bi vê yekê ev program tê bi rê ve birin.
Li aliyê kurdistana ku katakirin di nav sînorê îranê de kurd.
Li îranê, ji deme ku mirov li kirinan dimeyîzenê, mirov dibîne ku heman rêbaz tê bi kar anîn. Li wir ji destûr û ol pir baş tê bikar anîn. Nirx û çanda kurda li wir ji qaxada ya. Her çend ku di destûra wan ya bingihin de Navê kurdan hebe ji û têde mafê perwerde hatibe bicihkirin, haya iro ev yek ne hatiya bicih anîn. Li wir ji heman rêbaz bi tirkan re weke wan tê bi rê ve birin. Li ser navê kurdî hemû tişt hatiya qadaxa kirin. YÊn ku ji hole ne rakirina ji dibêjin "çand û dîrok ya persana". Her weha tê nîşandin. Li ser navê kurdî qadaxaya ku yek tiştekî bike û bêje. Bahsa kurd kirin qadaxa ya.
Li îranê rastiya kurd û pêşketina wî nîne. Qadaxa ya. Deme ku mirov li wir dimeyîzenê, mirov di çend qadaxakriin heya. Kurd li wir ji, di medresan de têne perskirin. Mafê wan ya ji yê ku ji hebûna wan tê hemû qadaxa ya. Zimanê wan qadaxa ya. Di vê yê de îran olê pir baş bi kar têne. Li wir j di medresan de kurd têne perkirin.Mafê perwerde bi zimanê dayikê qadaxa ya ji bo kurdan.
Deme Îraka kevn de li qata kurdistanê ya ku hatikirin nav sînorê ve de kurd.
Li îraka kevn ji hemû tişt weke îran û tirk dimeşî. Zimanê kurd qadaxa bû. Li îrakê zimanê arabî serdest bû. Têne mafê araban hebû. Kurdî li wir ji qadaxe bû. Deme ku kurdan dixwest ku nirxên xwe bênine ser ziman dihatina kuştin, weke ku li tirkî û Îranê. Li wir ji zimanê kurdi qadaxa bû. Li îraka kevn, dijberiya kurdan û xwestina kurdan ji hole rakirin, derkete asta herî bilind. Kurdan li wir li ber xwe da, Li wir ji, zarokên kurdan ji wan dihatina standin û dihatina arabkirin. Gelek zarok, bi sedhezaran hata iro ji winda ne. Zarok ji wan dihatina standin, didana malên araban û bi arabî mazin dikirin. ravandina zarokan li wir pir li pêş bû.
LI îrakê, deme ku mirov bahsa wê bike divêt ku mirov ji bîrneke û bêne ser ziman ku çawa saddam huseyin li hevberê kurdan gaza kimyawî bi kar anî. Gaza ku li hevberê kurdan bi kar anî ji ji Hollanda kirî û bi kar anî li hevberê kurdan. Almanya ji ji aliyê çekên kîmyewî ve hinek piştgiriyên wê kiribû, hin çêkên kîmyewî almanya dabûbûna saddam.Tirkiyê vê demê piştgiriyeke mazin dabû Irakê, di deme Saddam de.Bi sadhezaran kurd hatina kuştin. Weke ku li tirkî û îranî bû, bi milyonan bazdan û li cihanê bûna pênaber. Li îraka kevn ku mirov bi sereke bêje weke tirkî dibistanên arakirinê hatina vekriin û bikar anîn. Weke wan, li wir zarok, hê di biçûkatiya xwe de ji dê û bavê xwe dihata standin û dihata arabkirin.Vê rewşê heya deme ku saddam huseyin li hevberê kurdan di 16 adarê 1988an de gaza kimyewî bikar nîn berdewam kir.
LI qata kurdistanê ya ku hati kirin nav sînorê Sûrî de kurd.
Li sûrî, ku mirov bahs bike, ji tirki, îrakê û îranê ne cudetir li kurda nêzîkati kir. Sûrî ji weke Iî îrakê, xwediyê rejîmeke ku jê re digotin "baas". Wê rejîme baas, li îrakê tij ji kurdan kir, wê ji heman tirş kir. Wê ji zarokên wan ji wan distandin û dikirina arab. Zimanê kurdi li wir ji qadaxa bû. Perwerde kirina bi zimanê dayik ye bi kurd hê j haya iro qadaxa ya. Ew ji zarokan di dibistanan de jibo ku bibina arab tişte ku tirkan arabên îrakê û îranan kir, wê ji kir.
Weke ku li wan herêmên din yên kurdan heya, li wir ji kurditi û li ser navê kurditiyê hertişt qadaxa ya. Mirovên ku dibêjin ez kurdin yan tê kuştin ya ji tê girtin û bi êşkence û zindanan re ru bi zu dimene. Ew rêbazên ku tirk îraniyan bi kar dianîn, lê piştre sûrî ji dest avête wan rêbazan li hevberê kurdan. Li wî herêmê kurdistanê, gelek dîrokeke kurdan ya weke ku pir pir kevne heya. Ev ji weke dîrokê sûrî tê nîşandin. Sûrî ji weke tirkî û îranê olê pir mazin li hevberê kurdan bi kar têne. Tirkanî, raniyan û araban, ol kriiya hizreke bîrdozî ji bo van kirinên xwe yên ku dikin. Olê weke bîrdozîyekê bikar tênin. Ji bo ku kurd li wir ji ne bêjin em kurdin, çi pêdovî pê heya tê kirin.Li wir ji weke tirkî û îranê, iro ji zimanê kurdi û perwerde bi zimanê kurdi qadaxa ya. Li wir ji divêt ku herkese bi arabi bi peyive û weke araban be. Ji wê pêve ti tiştek naye erê kirin, weke tirk û îraniyan.
Li sûrî, weke rêbazakê li dîjî kurdan ku tê bi karê anîn, mafêtiya hemwelatî ji wan re nîne. An ji ku hebe ji ji wan tê standin. Iro li Sûrî bi sadhezaran kurd bê mafê hemwelatî jîn dibin. Ti mafê wan yê mirovahî ji nîn e.
Îro li qata kurdistana li aliyê tirkî kurd.
haya iro tirkan ev qata kurditanê ya ku di nav sînorê wan de ya, maya.Lê haya îro ji li kurditanê mafê kurdan yê ji hebûna wan tê yê zimanê wan yê dayikê û perwerde bi zimanê dayikê nîn e. Hertişt li ser navê kurdî qadaxa ya. Ji bili vê yekê, iro kurd ji ber ku mafê xwe yê bingih weke mafê perwerde bi zimanê dayikê dixwezin têne kuştin û girtin. Têne dibêjine wan, "mafê yê ku win bibina tirk heya". j wê pêde ti mafê wan wê ne be. Ku mirov li kirinên wan dimeyîzenê, mirov dibîne ku vê yekê bicih ji tênin. Ti mafê insanî û mirovahî ji bo kurdan nîne. Li ser navê wan hertişt qadaxa ya. Dîroke wan xwandina wê qadaxa ya. Zarokên kurd, iro ji di dibistanan de têne bi tirk mafê wan heya. gelekan ji wan ji, dibin û dikina dibinstanên ku ji wan re dibêjin " yatili okul", di wan de bicih dikin û teêne mafê fêrbûna tirkitiyê j iwan re dihêlin. Dîroka wan ji wan re qadaxa ya ku fêr bibin.
Dî tirk de du saziyên girîng yên ji bo komarê ku herine ser kurdan de hene. Yek Artişa û ya din ji saziya perwerdê ya. Li gor xwe, weke ku ew dibêjin, bi artşê wan "ahl" dikin û bi perwerde ku zimanê wan yê dayik dide ji bîr kirin û dike tirk dike "mirov".Deme ku mirovek haywanakî digirê ji bo wî alimêne xwe ahl dike, piştre bi talîm kirina wê bi fêr dike. Her weha li kurdan ji nêzîkatî tê kirin.
Li qata kurditanê ya ku di nav sînorê tirkî de hatiya hiştin de nêzîkî 20 milyon kurd jîn dibin. Lê mafê yekî ji ji wan yê ti tiştekî nîne. Hemû ji mafê xwe yê perwerde yê bi zimanê xwe dixwezin û li ser ard û warê xwe bê hatina ser wan û şer jîn bibin. Ev tenê xwesteka wan heya. Lê heya nahaka ev xwestaka wan bicih ne hatiya. Kurd ji ji ber ku wê mafê xwe bistênin, iro i ber xwe didin, Ji ber ku li ber didin, êdî j wan re tê gotin "terorîst".Ji ber ku mafê xwe yê mirovahî dixwezin ew terorîst têne denazandin. Li kurdistanê, ji bo kurdan iro, di mafê ku j bo mirovan heya nîne. Ji bo wan ti maf nîne. Rêz û hûrmet ji hebûn û nirxên wan re nîne. Dîroka û zimanê û pêşketina wa ya bi kurdî qadaxa ya. Hemû, li gor dewletê divêt ku bibine tirk û jîn bibin. Wekî di ji ti mafê wan nîne. JI bo ku ev yek pêk were ji, saziya perwerde tirkî di tenê ji kurdan mafê tirkî û perwerde dide nîaşndin. Kurd bi her awayî hatiya qadaxa kirin.
Îro li qata kurdistana li îranê kurd.
Kurd li wir, li aliyê tirkî çawa ne li wir ji wilo ne., Wekî dî ti mafê wan yê xwe perwerdekirinê bi zimanê dayikê tine ya. Li wir ji hertişt tê xwestin ku bibe pers. Ji wê pêve ti mafê nîne ji kurdan re. Deme ku kurd bahsa mafê xwe yên mirovahî dikin yan têne kuştin û yan ji tê girtin û darizandin û piştre têne bi darve kirin. Sêdar her weha li pêşiya wan û xwestina mafê yên mirovahî ne.Li îranê ciwanên kurd ku bahsa mafê xwe yên mirovahi dikin û dixwezin, weke ciwanên kur Ihsan fattahiyan têne darizandin û bi dar ve kirin. Diçina sêdar ê.
Li îranê, ti mafê kurdan nîne. Her çend ku hinek saziyên mafên mirovan dibêjin ku li îranê mafê mirovan nîne ji, mirov karê bêje ku ji bo mirovên pers ku ne hemûyan be ne wilo ya. Ji persan heya. Mafê bingihin yên wan yen perwerde bi zimanê dayikê heya. Yê xwe bi pêxistin bi zimanê xwe yê dayikê heya. Pirsgirêkên wê yên ku iro hene, yên demokratize kriinê ne. Lê ji bo kurdan mirov nikarê têne bêje ku ew pirsgirêk hene. Ji bo wan pirsgirêkên bigihin hene. Yên ku xwe perwerde kirinê bi zimanê dayikê hene. Li wir, mirov karê bêje ku qirkirinaka bi çandî û felsefî û siyeseî weke ku li tirkî heya li wir ji heya. Kurd iro li îranê bêmaf in ji her mafê xwe yên mirovahî û insanî. Ew ji weke ku tirk dikin têne mafekî ji kurdan re didine nîşandin, ew ji her weha mafê ku weke ku tirk dikin ku kurdên li aliyê wan bibine tirk, yên li aliyê wan ji mafê yên ku bibine pers heya. Ji wê pêve ti mafê kurdan li wir ji nîne. Li wir ji weke tirkî ti mafê avakirina dibistanên kurdi bi zimanê kurdî nîne.
iro li qata kurdistana li aliyê sûrî kurd.
Li qata kurdistana li aliyê sûrî ji divêt ku mirov bêje ku weke aliyê tirkî û îranê ti maf nîne ji bo kurdan. Li sûrî ji weke ku li îranê û tirkî hene pirsgirêkên, pirşgirêkên demokratizekirina welat heya. Lê wir ji, ji bo kurdan ne tenê ew pirsgirê heya. Li wir ji weke tirk û îranê pirsgirêkên bigihin ji bo kurdan hene. Li wir, iro ji weke îranê û tirkî zimanê kurdî hê qadaxa ya. Hê perwerde bi zimanê dayikê mafê wê ji kurdan re nîne. Li wir ji hemû tişt bi navê arabî heya. Rejima baas, tişte ku berî vê demê di îraka kevn de saddam dixwest dibike ew ji dixweze ku wê li hevberê kurdan bike. Iran ji û tirkî ji di heman nêzîkatiyê de ne li hevberê kurdan.
Deme ku mirov li dîrokê sûrî dimeyîzenê, mirov dibîne ku di destpêka demazirandina xwe de bi kurdan re ava bû. HIngî fransî berî damazirandinê li serwer bûn. Di wê demê de dema ku ew bi şûn ve vekişiyan, hukumete kurdan ji li wir hata damazirandin. Her weha mirov karê bêje ku gelek mafên wan hebûn. Lê dimeên piştre wan ji, çawa ku tirkan weke ku di konfaransa lozanê de gotin em li ser naê kurd û tirkan li virin, û piştre komar tenê kirina komarak tirk, wan ji wilo kir bi heman rêbazî li hevberê kurdan. PIştre zimanê kurdî bitimî hata qadaxa kirin. Iro, ji kurdan re mafê xwe xwestin ji, tê qadaxa kirin. Weke ku tirk û îran dikin, ku mafê xwe dixwezin ku şaradar û perlamenter ji bin digirê û diavêje girtigahê, ew ji hemna rêbazê bi kar têne. Bi ti awayî mafê mirovahî yê perwerd bi zimanê dayikê naye dayîn. Li tirki ji û li îranê û li sûrî ji, iro, kurd ji mafê yê mirovahî û insanî bêparin. Saziyên perwerde yên van welatan têne ji bo ku kurdan bike tirk, pers û arab tevdigerihê. Bi hev re iro li hevberê kurdan di şerekî tinekirinê de ne. Bi hev re biryara qirkirina kurdan ya çandî siyesî û ziman û hê gelek aliyên din dana û iro bi rê ve dibin wê biryarê.
Oto-asîmlasyon.
Iro gelek kurd zimanê dayika xwe bikar nayênin. Deme ku mirov dibêje wan çima bi kar nayêne, dibêje ez nizanim. Oto-asîmlasyon, weke xwe bi xwe, xwe kuştina, Nirxên xwe kuştina. JI bo ku otoasîmlasyon pêk were pêşî yên ku dixwezin asîmle bikin, zimanê ku bi kar tênin pir popular dikin, zimanê ku wê bi kujin ji pir biçûk didina nîşandin. Dikin ku yên ku diaxifin, wî zimanê xwe biçûk bibinin. Hertimî li ser nekêrhatina wê diaxivin û tênine ser ziman. Nirxên wê ji û dîrokewê biçûk didina nişandin. Ev xosletên oto-asîmlasyonê ne.
Divêt ku mirov li ser asîmlasyona oto-asîmalsyonê bi sekinê.Iro li kurditanê ji ber gelek sedeeman ji bê ev yek heya. Gelek kurd zimanê xwe yê dayikê bi kar nayênin. Dibêjin em kurdin lê zimanê xwe bi kar nayênin.Dibêjin ku "em zanin, lê em karin xwe baş bi zimanê din bênine ser ziman". Ev ji ya rasti amcamaka metingeriyê ya.
Ziman kurdan bi dîroke xwe re xwediyê dîrokeke ku ne bin 12 hezar salan re ya. Lê kurd vê yekê nizanin. Bi zanebûn ev yek ji ber çavan tê ravandin. Nahêlin ku mirov li ser vê yekê bi sekinî. Kurd haya ku wê oto-asîmlasyona ku li ser xwe ne buhurênin wê ne gihine rûmete xwe. Rûmetî li nirxên xwe xwedi derketina. Li zimanê xwe xwedi derketina. Di jiyanê de divêt ku kurd zimanê xwe bi kar bênin. Kar û barê û axifinên xwe bi zimanê xwe bikin.Zimanekî zanin ne tiştekî xiraba. Lê belê ji zimanê xwe yê dayika dûrketin tiştekî pir xiraba. Di her qada jiyanê de divêt ku hewl bidin ku zimanê xwe bi kar bênin. Bi vê yekê wê karibin wê asîmlasyon û oto-asîmlasyonali ser xwe bişikênin. Miorvên ku zane be, wê li zimanê xwe xwedi derkeve. Lê yên ku nazan bin wê ji dêla zimanê xwe li zimanekî dî xwedi derkevin.
Divêt ku mirov baş zanibe, pêşketine her mirovî di zimanê dayikê wî de ya. Ziman, ne tenê ji hinek bêjeyan pêk têt. Ji aliyê genetikê ve ji ev yek bi wate ya. Deme ku zimanê dayikê bi ne hata nîn, hingî, saxsiyat dimire. Oto asîmlasyon xwe bi xwe, xwe qatilkirina. Xwe kuştina. Saxsiyata xwe kuştina. Ji miorvahiya xwe dûrketina.
bi asîmlasyon, oto-asîmlasyon re kuştina ziman.
Ziman bi asîmlasyonê re tê kuştin. Çand tê tinekirin. Dîrok tê windakirin. Li pêşketin û nivîsandin hizir û raman tê girtin. Yên ku di nivîsên ji bi gelek awayan çûna ser wan çêdibe. Kî wê rastiya ku tê xwestin ku ji hole were rakirin bêne ser ziman, weke dijmina. Li tirkî iro ya ku tê kirin ev e. Zimanê kurd qadaxa ya. Yên ku tênin ser ziman ji weke dîjmin têne ser ziman. deme ku kurd bahsa ziman xwe dikin, weke "parçakirina tirkî" têne gunahbarkirin. Bi vê yekê, dikin ku bi şûn ve gav biavêjin. Ev gotina "parçakirina tirkî" divîr de, karakî mazin ji bo sistemê dibîne. Kî serê xwe ji bo zimanê xwe rakê rastî wê tê.
Bi vê yekê, mirov karê bêje ku ziman tê kuştin, û li pêşiya bi kar anîna wî ji astang têne afirandin. Astanga pêşî li tirkî bi vê yekê, destûra wan ya bingihine. Ku kirin hatina kirin, bi sedeme ne li gor destûrê ya têne astang kirin. Lê weke xalaka destûrî têne mafê axiftin û bi karanîn tirkî ji mirovan re dihêlin. Bi vê yekê dixwezin bêjin têne mafê yê tirkitiyê heya. Ji wê pêve ti mafê wa nîn e.
KUştina zimanê kurdî bi tekoşîna sisteme tirk ya li hevberê zimanê kurdî pêk têt. Ji her alî ve bi hêze xwe ve diçê ser kurdî. Yên kurdî bi kar tênin ji bi kuştinê re ru bi run ne. Mafê yên jiyanê nayê hiştin. Sistemê iro "dij-kurditi" mazin bi pêş xistiya. Li ser vê yekê destûra xwe ya bingihin ji ava kiriya. Li gor destûra tirkî ya bingihin, ti carî bi zimanê kurdî perwerde nayê dayîn. Divêt ku hemû tirk bi tirkî were kirin. Divêt ku di jiyanê hertimî tirk bi kar bê anîn. Gelek kurd ji weke lanetliyên sadsala 21 ê vê yekê erê dikin. Zimanek deme ku di perwerde de nehata bi kar anîn wê mire. Kurd bi xwe ji bi xwandinên xwe yên di bistanên tirkî de zimanê xwe dikujin. Ev asîmlasyona otoasîmlasyona. Kurd kengî gotin,e ne me divêt ku bi zimanê xwe perwerde divêt ku bikin, hingî wê bi sazi û hemû tiştên xwe ve wê, wê asîmlasyona li ser xwe bişikênin.
Hêvîdar Zana di 29ê kanûna pêşîn a 1976an de li bakurê Kurdistanê li bajarê Nisêbînê hatiye dinyayê. Piştî kuştina birayê wê Zana di 14 saliya xwe de tevlî gerîla dibe û derdikeve çiya.
Di sala 1993an de di redaksiyona radyoya Dengê Kurdistana Serbixwe de cihê xwe digire û nûçe û bernameyan pêşkêş dike.
Di sala 1996an de di televîzyona MEDê de nûçeyên kurdî pêşkêş dikir û moderatoriya bernameyan dikir.
Demekê nûçgihaniya radyoya SBS kir, ku ji Awistralya bi zimanê kurdî weşana xwe dike.
Gelek çîrok, gotar û serpêhatiyên wê di gelek kovar û rojnameyên kurdî de hatine weşandin.
Niha di Kurdistan TV'yê de bernameya "Ji Ewropa" pêşkêş dike.
Zana, Hêvîdar
Têlan () gundekî nêzîkê Misircê ye. Tenê 4 km aliyê rojhelatê navçeyê dikeve. Tevahiyê gund 70-80 mal e û nizî 600 kez li Gund dijin. Gund ne tenê babikekin; 8-10 babik hene. Gundî gellek koçber buna, ewqas ku hinek dibêjin heger kes ji gund koc nekirî bûya kî dizane heta niha nifusa Têlanê bigihîsta 20 hezaran. Axlebê gund koçberê Misircê, Batmanê, Stenbolê û Aydinê bûne.
Tê gotin ku Têlan gundeki gelek kevn e. Gund, dema padişahê Osmaniyan, Yawuz Siltan Selim de diyarê Şêx Hesen hatîye kirin. Wê dema Têlanê di nav gelek gundê heremê de, tenê çend gundê misilmana, yek jî Têlanê bu. Heta demekê nêzik de jî Têlanî bi navê gundê Qadiriyan dihat biranin.
Debara gund li ser çandiyê ya. Minak; genim, ceh, nîsk, nok, û petîxin. Teybetî petixên Têlanî di nav heremê de nav û dengîn. Bela tama betîxên Têlanê cûde û cûdenin. Gelek navên van petîxan cudane.
Girûz, naylon, şeberix, şemamok, ûşî wek têne naskirin.
Bedenxurtkirin di sala 1894-an de.
a>, qehremanê leşciwaniyê ya sala 2008-an di yariya IFBB ("Yeketiya Navneteweyî ya Leşciwaniyê") ya Awistralyayê de.
Leşciwanî (leşxurtkirin, bedenxurtkirin), cureyekî pêşbaziya werzişê ye. Armanca vê werzişê ew e ku meriv bedena xwe xurt û ciwan bike, bejna xwe bi awayekî estetîk bike û pêşan bide. Di qehremaniya leşciwaniyê de pêşbir bi alîkariya masûlkeyên xwe çend poz dide wek rakişandina masûlkeyên duser û sêserên mil (bîzeps û trîzeps) û lemlateyên teniştê û pozdayîna masûlkeyên gişt û hwd.
Leşciwaniya li Kurdistanê.
Qehremaniya leşciwaniyê ya pêşîn a Îraqê û Kurdistanê di 18.04.2009-an de bi beşdariya 160 yarîkeran ji 31 yaneyan li Dihokê hate rêxistin. Di vê qehremaniyê de pênc yaneyan ji Kurdistanê beşdarî kiribû: “Sêmêl” ji Dihokê, “Hewlêr” ji Hewlêrê, û sê yane ji Kerkûkê.
Yeketiya Leşciwaniyê ya Kurdistanê heye û serokê wê Borhan Elî Cume ye.
Hesenê Alê (navê wî yê fermî "Hasan Akbal" e) nivîskar û lêkolînerekî kurd e.
Hesenê Alê kurdê Anatolyaya Navîn e. Di sala 1952'an de li gundekî Omeran ê Qonyeyê hatiye dunyayê. Ji sala 1980'yî û vir ve ye, ku li Stockholma Swêdê dijî. Şeş zaroyên wî hene.
Hesenê Alê bi xebatek antolojiya xwe ya berfireh a li ser muzîka kurdî, li ser hunermend û hunermendiya kurdan têt naskirinê. Berhema wî ya li ser mijara navbirî, ji ser hezar rûpelî ye.
Kurdên cihû yan jî Cihûyên Kurdistanê (bi îbranî יהדות כורדיסתאן; "Yehûdot Kurdistan") navê cihûyên ku ji berê ve li herêma Kurdistanê ne. Cil û çandeya wan wek ya kurdên misilman in. Berî ku di sala 1940an de koçberiyên mezin ên hêla Îsraîlê çêbûn cihûyên Kurdistanê di nav xwe de dijiyan. Kurdên cihû girêdayî Mizraxîmê ne.
Li gorî dukarên wan, piştî ku Dewleta Bakur a Îsraîlê di 8emîn sedsala berî Îsa ji aliyê Emperatoriya Asûriyan ve hate vegirtin cihûyên pêşîn di herêma ku îro wek Kurdistan tê nasîn xwe bi cih kirine. Di 1emîn sedsala piştî Îsa dewleta Adiabene, ku paytaxta wê Hewlêr bû, cihûtiyê wek ola fermî sepand. Li gorî raporên, ku di 12emîn sedsalê de ji aliyê rêwiyên cihû Bunyaminê Tûdela û Petaxyah ben Jakob ha-Laban hatine nivêsandin, di wê demê de nêzî 100 warên cihû hebûn. Bunyaminê Tudela behsa serokekî bi navê Dawûdê Alroyi dike û dinivêse ku wî serhildaneke li hemberî şahê farisî cêkiriye da ku Kurdên cihû vegerîne Qudsê. Herwiha, li gorî raporên her du rêwiyan navenda aborî û olî Mûsil bûye. Wekî din, piştî rêwîtiya Xirîstiyanan gelek cihû xwe li Kurdistanê û Babilê bi cih kirine. Di wê demê de cihûyên Mûsilê serbixwe bûne.
Di nav salên 1590an û 1670an de serhahamê jin Asenat Barzanî jiyaye û wê perwerdeya Tewratê, Telmûdê û die Qabbalayê kiriye. Jina yekemîn a ku rêberiya Yeşiwayê kir ew bû. Wê sîfeta Tanna'îtê jî stend. Asenat Barzanî wekî din ji boy nivês û helbestên xwe yên derheqê zimanê Îbranî gelek nas e. Jina yekemîn a ku helbestên bi zimanê Îbranî nivêsand ew bû.
Ev pirtûk piştî mirina helbestvan, di hêla lawê wî da hinik helbestên nû hinik ên ku berê di kovaran da hatîye weşandin di vê pirtûkê da hatîye berhevkirin.
Pirtûk di sala 2003 da di nav weşanên Everest da derketîye.
Li ser dilên pola ên çiya neqişand
Li ser gûzana çîl-hîşîn a birûska
Lo min di girtîgehan da ji te hezkirîye
Ku gava tavê le dida sor dibû
Û Eyloyên herî rind ên dinyaye
Tu li ser ser û ser çavê min e
Tu li ser bêdengî û ser qerîna min e……
Tu li revê da, li mişextiyê da
Sefardî (bi îbranî: ספרדים, "Sfaradim") ev cihûyên ku di salên 1492an û 1531an de ji welatên Spanya û Portûgalê (berê Andalusya) hatin qewitandin. Yên ku mecbûr man ji van welatan derkevin xwe li Împeratoriya Osmanî û li bakur-rojavayê Afrîkayê (Mexrib) bi cih kirin. Jimareke biçûk koçberiya Ewrûpaya bakur (bi taybetî Holand û Elmanyayê bakur), Amerîka, Hindistan û Afrîka kirin. Çanda sefardiyan (wek muzîk) hê jî nêzika ya îberî ye.
Navê "sefardî" ji navê herêma Sefarad (ספרד) ku di pirtûka Obadya de nivîsiye, tê. Tê gotin ku di wê dem û dewranê de deh esîrên Keyaniya Bakur li vê herêmê de jiyane. Di serdema navîn de ev nav gihîste girava Îberî û êdî ji boy cihûyên wê herêmê dihat bikaranîn.
Li ser Girava Îberî ji 1êmîn sedsala berî jidayikbûna Îsa cihû hebûn.
Di sala 1391 komkujiyek li ser navê Ferrand Martinez hemberî cihuyên Sevîlyayê hate mesandin. Pistî dema Reconquista yê Îspanyayê bi destûra keyê Ferdinand II û Isabella I (her du keyên katolîk) di roja 31ê adara 1492an de peyketina yekê li hemberî cihûyan hat mesandin. Cihû mecbûr man yan bicin xerîbiyê yanjî bibin xrîstiyan. Pistî ev qewitandinê gelek cihû xwe li Afrîkayê bakur (li Mexribê) xwe bi cih kirin, bi taybetî li bajarênMarokê Fès û Kazablanka. Herwiha, jimareke din jî kocberiya Yewnanistanê (Trakya û Makedonya) kir. Lewra heta sala 1944an jimara cihûyan li Tesalonîkî gelek bilind bû. Wekî din, bajarên Stembolê, Kudusê, Safedê, Qahîreyê, Anconayê, und Wênîsê wek navendên kocberên cihuyan dihatin nasîn.
Pistî avakirina engiziyonê li Portûgal û Spanyayê di sala 1531an de peyketina duyem a hemberî cihûdan hat destpêkirin. Gelek cihû mecbûr man koç bikin. Dîsa gelek cihû koçberiya bajarên Fès, Casablanca kirin. Ji van bajaran pêtir cihû xwe li Bayonne, Bordeaux, Livorno, Amsterdam, Hamburg û London xwe bi cih kirin. Lê ew cihuyan zimanê xwe yê ladîno ne, yên portûgalî û spanî diaxiviyan.
Koçberiya mezin a dawî bi komkujiya cihûyên ewropeyî (Holokost), ku ji aliyê naziyan ve dihat mesandin, dest pê kir. Gelek cihû mecbûr man di duyem Şerê Cihanê de kocberiya Maroko yan jî Ewropaya bakur bikin.
Li Marokê gelek merivên bi paşnavên wek Ben-Chekrûn yan jî Ben-Calûn dijîn. Ew misilman bin jî, torinên sefardiyan in.
Yasmin Levy (di 23ê berfanbara 1975an de li Orşelîmê ji diya xwe bûye) stranbêjeke sefardî ji Îsraîlê ye.
Keça Yitzhak Levy, lêkolînerekî li ser muzîka sefardî û cihûyên Portûgalê ye. Di stranên wê de enstrumanên wek gîtara îspanyolî, ud (enstrumaneke farsî), viyolîn, cello, perkusyon û piyano têne bikaranîn. Bi albuma xwe ya yekê a bi navê "„Romance & Yasmin“" (stranên ladîno) ku di sala 2000an de derket, Yasmîn Levy di sala 2005an de wek berendam ji boy xelata BBC World Music Awards 2005 hate bi nav kirin. Albuma wê ya duwem di sala 2005an de bi navê "„La Judería“" derket. Strana wê ya bi navê"„Mano Suave“" di sala 2008an de derket.
Gerzûbaqartan navê Cizîre Botan yê deme hûrî û mîtaniyan ye.
Di vê demê de Bi navê Gerzûbaqartan Cizîre Botan navenda wan bû. Di wê demê de Gerzûbaqartan xwediyê pêşketineke pir mezin bû. Ji demê, dîrokeke mezin heya. Ji bo deme Cizîre bota ya Gerzûbaqartan hin lêkolinên pir mazin divin. JI ber ku ew dem di pêşketina Kurdistanê de xwediyê weyneke pir mazina. Deme hûriyan ji û deme gutiyan de pir pêşketibû. kelehe hûriyan ya li Cizîre bota ku haya roje me maya wê yekê, pir baş û mazin dide nîşandin. Kelehe wan biqasî avayîyeke 7 an ji 8 qat bêhtir biinde. Ji 360 beşî pêktêt. Di deme xwe de pir b nav û deng bûya di herêmê de.
Qopiza Jorîn ango Seydoya () gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgirê) ye. Mezra Xanê li ser wî gundî ye. Ev gund berê nêzîkî 40 malê bûye, lêbelê aniha 5 mal tenê tê de mane. Gundiyan koçberî Fransa û Almanyayê kirine. Qopiza Jorîn 22 km dûrî Zêdka ye. Navê gundê Qopizê berê Golya bûye.
Babetên daran (baxan).
Qopizê da sêv u hirmî yên beyanî (çolê) zef hene. Xêncî wan; şîlan, dendereşk, qeremox, hullî, hêlikberan, tirşik, tirîsork, tirîreşk, zerguz,biyokê hurçê, şîlana reş, çuk, biya merhem, biya çeqçeq, biya reş, qeyaxa beyanî û hwd hene.
Qopizê da gur, hirç, kew û pezkovî, beraz, kurebeşk, kûsî, rûvî, jujî, hene.
Rêxa çêlek û gayan (ku zewa dibe meriv ji bo şewitandinê bikartîne û jê re dibêje sergîn
Rêx an jî rîx, navê gûyê çêlek û gayan e. Navê rêxa hişkkirî ku mirov ji bo şewitandinê bikartîne jî sergîn an sergo ye. Herwiha, li hinek herêmên Kurdistanê ji sergîn re tepik an jî kerme, tapîn, kemre tê gotin.
Rêx.
Çapa rêxeke tîpîk digihêje 30 santîman û giranbûna wê ya bi halê şilî nêzî 2 kîloyan e. Çêlekek rojê ji heştan heta dehan rêxan pê tîne. Dema ku hewa şil e rêx heta 10 mehan ji hev dikeve û dibe warê gelek behokan. Erdê ku rêx ser dikeve û li wir dimîne tê gurekirin, lewmane di derdora rêxê de axû gelek bi bereket dibe.
Ji hev ketina xwezayî.
Piştî rêx dikeve erdê gelek kêzik, kurmik û mêş têne ser da ku hekên xwe tê de bi cih bikin. Pirgên wan di sergînê de gelek zû mezin dibin. Hinek mêş tên neçirê û kurmên ku di sergînê de dijîn dixwin.
Sergîn.
a>yê li ser dîwara baxcê malekî sergîn tê hiskkirin (sal 2006)
Dema ku hewa zuwa be rêx jî hişk dibe û dibe sergîn. Meriv sergînê dikare di rojên zivistanê de, ji boy germkirina malan, di sobeyan bişewitîne.
Sergînvan, sergînvanî û sergo.
Ji kesên ku li der û doran ji çol û çepelan sergînan berhevdikin re "sergînvan", ji vî karî re jî "sergînvanî" dihê gotin.
"Sergo" jî, navê ciyê avêtina rêxê ye. Rêx li wir hişk, zuwa dibe û dibe sergîn. Çile çûkên biyan dihên xwe li ser sergoyan datînin, lewra gelekê mirovan faq û dabikan datînin ser sergoyan da ku van çûkan bigrin.
Sûd girtin.
Di cotemeniyê de sergîn ji boy gubrekirina erdê tê bikaranîn. Wekî din, dema ku sergîn tê tirş kirin ev gaza Metan ya ku jê derdikeve, wek Biogas ji boy şuxilandina gelek aletan dikare were bikaranîn. Herwiha, bi alikariya gazê meriv dikare ceyranê jî çêbike, ji ber ku di sergînê de gelek enerjiya fîzîk heye.
Di herêmên Alpan, Tîbet, Hindîstan, Tirkiye û Kurdistanê sergîn tê hişkkirin û di zivistanê de ji boy germkirina malan di sobeyan de tê şewitandin.
Herwiha, sergîn ji boy avakirina xane û malan jî rolekî mezin digire. Li Hindîstanê sergîna hişk wek erda malan dihat bikaranîn. Dema ku gubre serde dihat talkirin erd hişk, duz û bêbehn dibû. Li Efrîka jî bi sergînê dîwarê malan tê xortkirin.
Tar û Tepik.
Tar û tepik sergînê hişkkirî ne. Tepik bi destan dihê çekirin, biçûk in û li ser diwarê hewşan yan jî li bestan yên ku tavê dibîn dihê raxistin. Lê Tar mezin in û çêkirina wan jî ked dixwaze. Rêxa berhevkirî di tara bêjingan de dihê tije kirin û bi lingan dihê pêlêkirin ku bidewise. Paşî tar jê dihê derxistin û li ber tavê rêx dihê raxistin. Bi vî haweyî hilandin û kişandina rêxê hêsand dibe.
Adnan Dûrmaz (1957), helbestvanê tirk û mamosteyê wêjeyê.
Pirtûkên wî yên weşandî.
Helbest û şuxlên wî yên xêzikî di kovarên wek imece, güney, yeni olgu, nitelik, gerçek sanat, edebiyat 81 û evrensel kültürê de hatin weşandin.
Wereteka jêrê () gundekî Agiriyê ye.
Nave eşira vi gundi Recoi ye. Hemmu jiyanvan ji bavekine . Bist mal gund heye.
Şilikî navê şîraniyeke kurdan e û ji pêjgeha Rihayê ye.
Şîraniya kurdan "Şilikî" ji ber ku li Tirkiyeyê kete nava gotinên erotîk jê re patent nayê stendin.
Di tasekê de hêk û şîr tên lihevxistn. Arvan bi ser de tê dayîn û heta girik nemînin tê lihevxistin. Rûn di tawayê de têxistin piştre hevîrê ron bi kevçî yeko yeko têxistine tawayê.
Hevîr pêwîst e di tawayê de zirav be û hemû binê tawayê bigre. Nêzî 20 heb şilkiyên wisa tên çêkirin û di tawayê de her du aliyê wan tê bipijirandin.
Ji şekir û avê şerbet tê çêkirin. Şerbet ser şilikiyan tê berdan. Piştre bi fistiq an jî gûzan serwis tê kirin.
Îran an jî Komara Îslamî ya Îranê () welatekî Rojhilata Navîn e. Îran li bakur bi Ermenistanê, Azerbaycanê û Tirkmenistanê re, li rojava bi Tirkiye û Îraqê re, li rojhilat bi Efxanistan û Pakistanê re û li başûr bi Kendava Farisî û Kendava Omanê re û li aliyê din ê wan herduyan re bi Kuweyt, Erebistana Siûdî, Behreyn, Qeter, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî û Omanê re hevsî ye.
Bi 1.648.195 km2 mezinahiya xwe ve di dinyayê de dewleta 18em e.
Mezhebê fermî yê Îranê şîî û zimanê fermî jî farisî ye.
Bi dirêjahiya dîrokê rola jeostratejîka Îranê giring bûye. Sedema vê giringiyê jî cihê wê li navenda Ewrasyayê ye. Îran yek ji damezrêner û endamên Neteweyên Yekgirtî, Welatên Alînegir û Rêxistina Welatên hilberînerê Petrolê (OPEC) ye.
Rojhilata Kurdistanê niha ji aliyê siyasî ve parçeyek ji Îranê ye.
Peyva "Îran"ê bi koka xwe ji peyva Aryanê re nêzîk e û ramana wê "welatê Aryanan" e. Hêjayê gotinê ye ku peyva "Îraq" anko "Îrak" a cîranê Îranê ye jî, bi koka xwe ve bi heman peyvê re têkildar e.
Di dîrokê da navê Aryanan û Parsiyan bi giştî ji bo wan herêman li kar bû ku niha Banî a Îranê pêktînin. Lê bikaranîna peyvên mîna Arî, Arya û Aryanayê li Îranê ji bo demên berî pêxemberê îranî Zerdeşt tê gotin. Lê Zerdeşt bi eslê xwe kurde. Ev nav di Avestayê da (xeyîn ji parên ku dibêjinê Gat) hatine misogerkirin. Rengê ramana "Ayîrya"ê tiştekê nêzîkî "necîb", "paqij" an "bilind" e. "Ayîrya daînhava" bi ramana "welatê Ariyan" û "Ayîryan Vaç" bi raman "welatê kok ê Ariyan" ve girêdayî ye, ji wê hatiye.
Heta 1934ê jî Îran wek Persia dihate nas kirin. Reza Şah Pehlewî ev nav ji bo ku Qacarî û dîroka reş ya herêmê tîne hizra mirov, guherand û bi fermanekê navê nû wek "Îran" da pejirandin.
Pêşdîrok.
Devera dîrokî ya ku Îrana îroyîn pêk tîne ji serdemeke pir kevn ve bûye qada jîngeheke mirovan. Her çend di derheqê demên pêşdîrokî yên Îranê de agahî kêm bin jî, tê zanîn ku li Başûrê Îranê di Paleolîtîkê de mirov dijiyan.
Med û Pers.
Heyama Med, ku piştî bêdengiya şaristaniya Elam dest pê kir, bû sedem ku Iran di dîroka cîhanê de derkeve pêş. Med qebîleyek naskirî ya hind û ewropî ya Serdema hesinî ne. Ne diyar e ku ew îro ji ku hatine, û ew ne kesek xwedan xwendin bûn ji ber ku wan nivîs bikar neanî.
Medî, yên ku êlên li intoranê anîn yekbûnek siyasî ya xurt û kirin ku ew di jîyana sîyasî ya herêmê de rol bilîzin, dibe ku di dawîya sedsala 13-an ya Berî Zayînê de bi Qefqasya ketine erdnîgariya Iranê û li başûrê Deryaya Qezwînê. Mediyên ku piştre dest bi belavbûnê kirin, hebûna xwe li Rojavaya Başûr û bi piranî li navenda bajare Ektabat domandin.
Medan di serî de, ji başûrê welatê xwe ve, li başûrê rojhilatê Kurdistanê û paytexta wan, Hemedan (Ekbatana kevnar) welatê xwe berfireh kirin, pîşt re, ber çiyayên Zagros û deverên rojavayê zozanên Îran û rojhilatê Anatoliya'yê çûn.
Împeratoriya Hexamenişî Di dîroka kevin da ew emperatorî mezintirîn, xurttirîn û berfirehtirîn emperatorî bûye. Li deman demekê, desthilata wê li aliyê rojhilatê digehişt Efxanistan û Pakistana niha, li aliyê Bakurê rojhilatê digehişt Asyaya Navîn, li aliyê Bakurê Rojhilat digehişt peravên Deryaya Reş, li rojava digehişt tevaya Anatolî û parek ji nîvgizirta Balkanê, tevaya welatên rojhilata navîn mîna Îraq, Sûrî, Ordin, Libnan, Felestîn, Israîl, nîvgizirta Erebî, Misir û parek ji welatê Lîbyayê. Rûberê emperatorî ya Hexamenişiyan nêzî 7.5 - 8.5 milyon kîlometirên çargoşe bû.
Ev împeratorî wekî serhildanekê dijberî împeratorî ya Mîdiyan hat avakirin û bi qasekî xurt û bihêz bû ko du caran nêzîk bû tevaya Yewnanistana Kevn bigirt. Li dawiyê jî liser destê Îskenderê Mezin herifya. Leşkirê Îskender paytextê Hexamenişiyan, Persepolîs anko Parse şewitand.
Heyama Helenîstîk û Selevkîdî.
Împeratoriya Hexamenişî, ku serweriya xwe heya Hindistanê saz kir, dema ku Padîşahê Makedonyayê Îskenderê Mezin dewleta xwe li herêma ku heya Hindistanê dirêj dibe ava kir. Îskender, Pers dawîd di navdar de Empiremparatoriya Faris ji dîrokê wêran kir. Hingê Îskender ji herêmê vekişiya, rêveberiya axên Axa ji fermandarên xweyên mezin re hişt. Îskender jî çanda Helenîst anî broughtranê. Bi Împeratoriya Romê serweriya li ser Rojhilata Navîn bi hevra Anatolya di salên paş-Mesîhî de, hem çanda Helenîst û hem jî bandorên ji Farisan dê li van herêman biqedin.
Piştî Îskender, herêma Iran, yek ji fermandarên wî Seleukos I Nikator. Gava Seleukos paytexta xwe bar kirâ Sûrî, be Şam kir. Di encama imparatoriya seleukos de hemî hêza xwe li ser tixûbên rojava derbas kir û rojhilat paşguh kir, parêzgehên rojhilat dest bi tevgera serbixwe ji navendê kirin, û ji van parêzgehan, serokê Eşkanî eşîr li dewleta Eşkanîyan Asacres piştî ku li dijî Selevkiyan serî hilda û êlên din di bin serokatiya wî de kir yek, Împeratoriya Eşkanî ava kir.
Dewleta biweyhiyan (955-1062).
Gava ku sê Mîrîtiyên Buwayhid-ê yên yekbûyî bûn yek, dewlet xurttir bû. Gava Adudüddevle, yê ku dewlet yek kir, mir, di 983-an de dîsa tevlihevî çêbû. Wî di sala 1029 de Mehmûdê Gaznî yek ji Büveyhoğulları, ku bû du şax, veqetand. Di dema Adud al-Daula de, gelek mizgeft û nexweşxane li welêt hatin avakirin. Vana di encama Mongolî de hatin rûxandin. Fermandarên Tirk ên Buveyhiogullari li Bexda carinan li dijî Buveyhogullari serî hildan.
Ji ber vê sedemê, şaxê din ê Buveyhioğulları dest bi lawazbûnê kir. Xelîfeyê Abbasî Kaim Abassi, ku dixwest ji bin zordariya Buveyhiogullari xelas bibe, ji Siltanê Mezin ê Selçûqî Tuğrul Bey alîkarî xwest. Tuğrul Bey di dema gera xwe ya Bexda di 1055-an de şerê Buveyhiogullari kir û têkçûnek giran li wan kir. Tuğrul Bey, ku hukumdarê Büveyhioğulları dîl girt, dawî li vê dewletê anî. Di dema Büveyihoğulları de gelek xebatên mîmarî jî hatine çêkirin. Büveyhioğulları xanedaniyek e ku li beşek diyarkirî ya erdên Îran, Iraq, Azerbaycan û Tirkiye serdest bû.
Xanedana Anûştigîniyan (1077-1220/31).
Kurê Aladîn Celaleddîn Rumî li Mongol li Efxanistan şer kir û ber bi başûr ve vekişiya û bi derbasbûna ket Hindistan. Piştî ku Cengîz Xan vegeriya Mongolya, Celaledîn vegeriya Îran û ji Iraq kete Azerbaycan û Atabeylikên Îldenizî di 1225 de hilweşand. Wî bir Tebrîz.
Îlxanî.
Îlxanî xanedaneke mongolî bû, wekî sedsala 13an de bûne Misilman. Împeratoriya wan ji navbera salan 1256–1335, ku carinan tevahiya Îran, Mezopotamya û perçeyên mezin ên Asya Navîn û Anatolya ketine detê împeratoriyê. Îlxanî bi paytext xwe Tebrîz ji hêla generalên Hulegû, neviyek Cengîz Xan ve hate damezrandin.
Desthilata Sefewiyan(1501-1736).
Li 1473yê di navbera Osmanîyan û Aqqoyunîyan şerek li Erzîncanê rûda. Di encama wî şerî de Aqqoyunî ji rojhilatê Anatolyayê hatin derxistin. Her wisa ev yekem car jî bû ku kurd bûn du parçe ku yek parçe li nav Osmanîyan ma, yek parçe jî li nav Îranê ma. Bingeha parçebûna welatê kurdan li vî şerê bi navê Otluqbelî destpê dike.
Piştî Aqqoyunî ji Anatolyayê hatin derxistin hêza xwe gelek winda kir. Wî wextî jî li bajarê Erdebîlê terîqeta Sefewîyan mezintir dibû. Serokê vê terîqetê Şêx Sefîyudîn bû. Şêx Sefîyudîn nevîyê Fîruz Şahe ku Fîruz Şah bi eslê xwe kurdekê ji Yemenê ye, koçî Azerbaycanê kiribû û malbata wî entegre bibû çanda azerîyan.
Ev helwestên Şah Îsmaîl di nav du komên mezin ên rojhilata navîn de tovên dijminiyê çand. Di navbera dinyaya Sunnî û Şîe de, her wisa di navbera Kurd û Eceman(Tirkên Şîe-Azerî) de dijminiya bi sedsalan destpê kir. Zilm û zordariya Şah Îsmaîl li ser gelên sunî bi taybetî jî Kurdan bû sedema şer di navbera Osmaniyan û Sefewiyan de. Li deşta Çaldiranê hêzên Osmaniyan û Sefewiyan şer kir û di encamê de heta Tebrîzê welatê Kurdan ket bin destê Osmaniyan. Hêjayî gotinê ye ku her çend gelek eşîrên Kurd li gel Osmaniyan bin jî, hejmareke zêde ya eşîrên Kurdan jî li gel Sefewiyan bûn.
Şah Îsmaîl bo kurdan mirovekê durist nebû. 11 serokeşîrên kurd hatibûn cem wî ku dilsoziya xwe nîşanî wî bidin lê wî ev serokeşîr hemû zindanî kirin. Runiştecihên kurdan kir bin destê hikûmdarên azeriyan de. Bi vî şeklî dijminî hêdî hêdî di navbera kurd û eceman de berdewam kir
Li aliyê rojava Osmaniyan tehdît li desthilata Sefewiyan dikir, her wisa li rojhilatê Îranê jî Ozbekan ku bixwe sunî ne, tehdît li desthilata Sefewiyan dikir. Şah Îsmaîl ji bo ku rojhilatê welat biparêze, eşîra Kurd a bi navê Qeremanlo li Xorasanê bicîh kir. Her wisa Şah Tehmasbê kurê Şah Îsmaîl jî gelek hozên Kurd ê bi navên Zengene, Çegnî, Zeyg û Kelhurî veguhestin sinorên Ozbekan yanî li Xorasanê.
Di navbera salên 1533 û 1553ê de 20 salan Osmaniyan û Sefewiyan şer kir. Di van şeran de Osmaniyan bi alikariya Kurdan gelek herêmên Sefewiyan jê standin. Di dawiya vî şerî de Hevpeymana Amasyayê hate destnîşan kirin. Aliyên vê hevpeymanê Siltan Silêmanê Qanûnî û Şah Tehmasb bûn.
Piştî Şah Tehmasb gelek şah bi wextekê kin hatin guhertin. Di dawiyê de Şah Ebbas bû şahê nû. Di dema desthilata Şah Ebbas de gelek guherînên demografîk li Kurdistanê hatin kirin. Gelek zordarî li hoz û êlên Kurdan hatin. Ji bo mînak serhildana Emîrxan Lepzêrîn di dewra Şah Ebbas de rûda bû. Bi taybetî li herêma Urmiyê guherînên gelek girîng hatin kirin. Hoza mezin ya Eceman Efşar li Urmiyê hatin bicîh kirin. Êlên Efşarî yên li Urmiyê hatin bicîhkirin ev in; êla Kunduzlo li melbenda Dolê, Êla Qerqelo li melbenda Rewzeyê, êla Kuhkelo li melbenda Nazloyê, eşîra Îmanlo li derdora bajarê Urmiyê, êla Arşlo li Şino û Seldozê, eşîra Qasimlo li Sayînqelayê hatin bi cîh kirin.
Desthilata Efşaran(1736-1747).
Li sala 1736ê dewleta Sefewiyan hate rûxandin û binemala Efşariyan bi rêberiya Nadir Şah desthilata xwe daxuyand. Ev binemal bi eslê xwe tirk in û her wekî sefewiyan vê binemalê jî gelek zilm û zordarî li kurdan kir. Nadir Şah ji ber tirsa ozbekên sunî, gelek kurd şandin rojhilatê îranê ku îranê biparêzin
Desthilata Zendan(1747-1779).
Piştî mirina Nadir Şah li sala 1747ê li Îranê kaos peyda bû. Di nav vê kaosê de kurdekê bi navê Kerîm Xan Zend, desthilata xwe îlan kir. Ji sala 1750 heta 1779ê desthilata wî berdewam kir. Bi xiyanetekê desthilata wî jî hate rûxandin.
Desthilata Qacariyan(1779-1925).
Desthilata Qacariyan li sala 1780 heta sala 1921ê bi derbeya leşkerî dewam kir. Li sala 1921ê de ji aliyê Riza Şah ve darbeyek li Îranê çêbû û desthilata Îranê ket bin destê Riza Şah.Li sala 1925ê jî desthilata malbata Qacariyan bi dawî anî. Şahê dawiyê yê Qacariyan Ehmed Şahê Qacar çû Parîsê.
Axa Mihemed Xan(1779-1797).
Nesredîn Şah.
Piştî mirina Axa Mihemed Xan Dewleta Qacariyan ji aliyê Nesredîn Şah ve dihate rêve birin. Dewlet xwediyê 9 wezaretan bû. 5 wezaret li ser kaxezê hebûn û 4 wezaret jî her çend bi aktîf kar kiribin jî burokrasîya zêde mezin di dewleta Qacariyan da nebû. 4 wezaretên aktîf; Wezareta Şer, Wezareta Darayî, Wezareta Dadê û Wezareta Karên Derve bû.
Mîrektiyên kurd Erdelan û Mukrî di dema Nesredîn Şah de hatin rûxandin
Wezareta Karên Derve li çend dewletên derve berpirsiyar hebûn, di nav wan de Îstanbul, Parîs, Washington hebû
Wezareta Darayî dema destpêka dewleta Qacariyan welat wek 38 herêmên bacê parve kiribû lê li salên 1910an de ev herêmên bacê kiribûn 18. Ji bo bac komkirinê li her herêmê "mustavfi"yek dihate hilbijartin. Mustavfî bi alikariya serokeşîrên herêmê bacên herêmê kom dikir û dibir Tahranê.
Wezareta şer 8 hezar peyadeyan bû 5 hezar ji wan topavêj bûn û xwedî 4 topan bûn. 3 hezar jî ji Lîwaya Qazaxan bû. Fermandeyê Liwaya Qazaxan ji Rusî bû. Leşkerên Liwaya Qazaxan hindek ji eşîra Şahseven bûn, hindek jî penaberên Tirk bûn ku ji Rusî revîbûn û hatbûn Erîvanê. Lê bi dûçûna wezareta şer ew xwedî 200 hezar leşkeran bûn. Lê 200 hezar leşker, leşkerên eşîrî bûn û her yêk xwedî serokeşîrekî bûn. Ji bo ji biryarên Hikûmeta Qacariyan bêhtir biryarên serokeşîran girîngtir bûn.
Wezareta Dadê bêhtir li ser sûcên dijî dewletê kar dikir. Wek din gelek kar û barên têkiliyê edaletê li her herêmekê ji aliyê eşîran ve çareser dibû.
Ulemayên dewra Qaacariyan xweser bûn. Bacek bi navê Hums ji xwe re kom dikirin. Her wisa zekat jî kom dikirin.
Feth Elî Şah.
Avabûna dînê Bahaî di dewra Qacaryan de ye. Ticarekê Şîrazî li sala 1840an de xwe wek derekî dide nasîn ku di wî derî de Îmam Mehdî dê borît. Piştî vê ev ticar tê darve kirin. Mirîdên wî li sala 1852an de sûîkastekê li dijî Nesredîn Şah pêk tînin. Lê hemû tên girtin, wek zindiq tên binav kirin û ceza dikin. Gelek zanayên vî dînî direvin nav Osmaniyan.
Li sala 1880ê de li Şemzînanê Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî ber bi axa Qacariyan ve rû da. Qacariyan bi alikariya dewleta Osmaniyan Şêx Ubeydela bêdeng kir.
Xwepêşandana Tûtinê.
Li sala 1891ê, ji ber rêvebirina xerab ya Nesredîn Şah bû sedema serhildaneke mezin. Şahê Îranê gelek maf dabûn şirketên İngilîzan ku tûtina Îranê çê bikin û ticareta wê bikin. Li dijî vê xelkê Îranê rabûn ser xwe. Her wisa melayên Şîeyan jî bi fetwayan piştgiriya gelê xwe kirin. Li ser van bûyeran Şah naçar ma û li sala 1892yê ev mafê daye ingilîzan betal kir.
Mizeferedîn Şah.
Di 28ê gulana 1901ê de di navbera ticarekê ingilîz bi navê William Knox D'Arcy û Muzaffereddîn Şah de hevpeymaniyeke bi navê Hevpeymana Îmtiyazê ya D'Arcy îmze kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê;
Her wisa di dema lêgerîna petrolê de diz û çeteyên herêmê şîrketa petrolê gelek caran aciz dikir. Ji ber vê jî şîrketê li gel eşîrên herême bi taybetî Bextiyariyan pêkhatin. Ji bo ku ev eşîr ewlehiya herêmê biparêzin %3 pişka qezenca şîrket distandin. Lê ev pişk jî dema Şah Reza de bû malê dewletê. Hevpeymana D'Arcy heta şoreşa Îslamî di navbera Îran û Ingîlîzan de dibe sedema pirsgirêkan. Piştî lêgerînên şîrketê, petrol li sala 1908ê de li Mescîda Silêman hate peyda kirin. 14ê nîsana 1909ê de jî Anglo-Persian Oil Company hate damezrandin. Lê ji ber girîngiya petrolê ji bo artêşa Îngîlîzan, Îngîlîzan dest dana ser şîrketê û %55 pişk ji şîrketê kir malê dewleta Îngîlîzan. Li sala 1912ê de jî di gemiyan de şûna komirê, berhemekê petrolê fuel oil hate bikaranîn. Ev pêngav ji bo îngîlîzan, petrola Îranê binirxtir kir. Êdî Îran ji Îngîlîzan wek Hindistanê dibe welateke girîng.
Berî ku Şoreşa Makezagonî were îlam kirin sê aliyên Îranê hatibûn dagir kirin. Li aliyê Başûr Brîtanya, aliyê bakur Rûsî, aliyê rojava ve jî Osmaniyan Îran dagir kiribûn. Li zivistana 1905ê hêzên Osmaniyan fersend ji kaosa di nav Îranê de dît û ji Makû, Urmiye heta Seqizê xistin bin kontrola xwe de. Brîtanya û Rûsî ji van pêngavên Osmaniyan gelek aciz bûn û givaşeke mezin li ser Osmaniyan çêkirin ku Osmanî vekêşin. Li sala 1908ê de Osmaniyan bi alîkariya eşîrên kurd heta Mehabadê dagir kirin. Lê li sala 1911ê de bi givaşa rûsan, Osmanî ji ji herêmên kurdî yên Îranê derket.
Di hezîrana 1906ê de bi rêberiya Seyîd Evdilla Behbehanî û Seyîd Muhemmed Tabatabayî hezar xwendavanên medreseyan protestoyek lidarxistin. Dixwastin ku li Îranê maf û hiquqa bidad were bicîh kirin. Eger gotina wan neyê cîh, dê xizmetên dînî werin rawestandin. Her wisa ticar û esnafên Îranê jî grevek giştî dan destpê kirin. Ev her du rûdan hêdî hêdî ber bi şoreşekê ve diçû. Bi hêza ticar, dînzana û rewşenbîrên Îranî di tebaxa 1906an de ji aliyê Muzeffereddîn Şah li Îranê şoreşa makezagonî hate kirin. Dû vê jî çiriya pêşîn a 1906ê de meclîsa Îranê hate vekirin. Di meclîsê de ji 60an bêhtir ticar û esnaf, 25 dînzana û nêzî 50 kesan ji axa, rewşenbîr û karmend hebûn. Ev endam bi du fraksiyonan dihatin temsîl kirin; Mutedîlî û Lîberal. Bi vê şoreşê zimanê Îranê yê fermî bû Farisî û Şîîtî jî li Îranê bû dînê fermî. Di civata wezîran de wezaretî tenê ji bo şîîyan hate destnîşan kirin. Piştî Muzeffereddîn Şah, kurê wî Muhemmed Elî Şah bû serokê dewletê. Bi serokatiya xwe mecbûr ma û makezagon pejirand. Di heman salê de Îngîlîzan û Rûsan hevpeymanek destnîşan kir û bi dûçûna vê hevpeymanê Îranê kirin sê parçe.Bakurê Îranê ket bin desthilata Rûsan, başûrê Îranê ket bin destê Îngîlîzan de û navenda îranê jî wek herêmeke bêalî hat qebûl kirin. Bi vê hevpeymanê hebûna meclîsê hate binpê kirin, tenê Şah hate nasîn, ev jî bû sedema krîzê. Muhemmed Elî Şah bi vê rûdanê bi alikariya liwaya Qazakan derbeya leşkerî kir. Meclîs hate girtin, parlamenter hatin binçav kirin. Piştî van bûyeran şerekê navxweyî li Îranê derket. Şah bi alikariya liwaya Qazakan her der dixist bin destê xwe. Mixalîfan jî bi alikariya partiya taşnak ya ermeniyan, bextiyariyan û karsazên mazenderanê berevaniya xwe kir. Di encamê de mixalîfan dest dana ser îdareyê. Şûna Muhemmed Elî Şah, kurê wî yê 12 salî bû Ehmed Şahê Qacar bû şahê nû. Liwaya Qazakan her wekî xwe ma. Meclîsa duyem di mijdara 1910an de hate vekirin.
Lê her çend meclîsa duyem û piştî vê jî meclîsa sêyem vebe jî, rêvebirin di kaosekê de bû. Her kesekê bihêz li herêmekê hikûm dikir. Di vê kaosê de Dewleta Rusî notayek li dijî hikûmdariya Qacariyan weşand ku 3 daxwazên wan hebûn;derkirina nûnerên amerîkî, erêkirina Rûsan dema nûnerek ji dewletek din bê Îranê û xwestina mesrefên leşkerên Rusî ên li Îranê. Piştî vê meclîsa Îranê kom bû. Parlementerê Azerbaycanê Şêx Mihemed Xiyabanî li dijî vê notayê li meclîsê axiftineke kir. Bi tesîra vê axiftinê meclîsê notaya Rûsan nepejirand. 24ê mijdara 1914ê parlamena Îranê ji aliyê Şah ve hate girtin. Jixwe paşî şerê cîhanê yê ‎yekem destpê kir. Osmanî heta Tebrîzê hatin û ev der xistin bin hikûmê xwe de.Osmaniyan li Hekarîyê bi alikariya hindek eşîrên Kurdan Nasturî ji Hekariyê derxistin û çûn bo aliyê Urmiyê û Selmasê. Wan navberan Împeretoriya Rusî bi fermî Îranê dagir dike. Bi alikariya Rûsan Nasturiyên Cîloyê herêma Urmiyê heta Selmasê dagir dikin. Lê kuştina serokê Nasturiyan ji aliyê Simkoyê Şikak ve hêza Nasturiyan dişkê û cardîn dikeve bin destê Îranê. Bi dûçûna dîroknasê Ermenî Ervand Abrahamian Osmaniyan alikariya Simkoyê Şikak dikir da ku şer li dijî ermenî, siryanî û leşkerên Îranê bikin. Hêjayî gotinê ye ku di vî wextî de fraksiyonên meclîsê mutedîlî û demokratan li Kirmanşanê hikûmeteke netewî ava kiribûn. Her wisa Yeprem Xanê serokê partiya taşnakê ku ermenî ne, li vir hate kuştin. Lê hikûmeta netewî bi dagirkirina İngilîzan li sala 1916ê de ket.
Her çend li nava Îranê ev rûdan çêdibin li nav dewletên wek Rûs û Brîtanyayê de jî parvekirina Îranê bi hindek peymanan sînorên wan tên bellî kirin. Li 31ê tebaxa sala 1907ê de di navbera İngilîz û Rûsan de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê Îran wiha parve dikin; Îran bi dê bibe sê parçe parçeyek cihê rûsan, yek y3e ingilîzan ê di nava herduyan de jî wek bêteref dê bimîne. Rûsya dê li navçeyên hemî Azerbaycan, Xorasan, Gurgan, Mazenderan, Gîlan, Erak, Qûm, Sawe, Yezd, Naîn, Îsfehan, Birûcerd, Tehran, Qezwîn, Zencan, Hemedan, Kirmaşan, Kurdistan û Qesrê Şîrîn xwedî nifûz be. Brîtanya dê li navçeyên; Kirman, Bîrcend, Sîstan, Belûcistan, qeraxên Gewriya Hirmûz, Çahbehar û Benderê Ebbas xwedî nifûz be. Herêmên bêteref jî Qaynat, Xuzistan, Fars, Loristan, Çarmehalê Bextiyarî û Buşehr. Wekî tê dîtin li Îranê êdî nifûza Osmaniyan dişikê û nifûza İngilîz û Rûsan destpê dike. Jixwe heta salên 1950an jî ev welatên han li ser siyaseta Îranê de dibin xwediyê nifûzeke mezin. Her wisa tê dîtin ku li Rojhilata Kurdistanê de dagirkerî û nifûza Rûsyayê dibe xwedî tesîreke mezin. Jixwe Komara Kurdistanê di bin vê nifûzê de şîn dibe. Di temamê Îranê de hêzbûna Rûsyayê xuya ye. Her wisa Brîtanya jî hem ji bo ewlehiya Hindistanê hem jî ji ber cewherên binerd yên Îranê li başûrê Îranê dibe xwedî bandor. Ev peyman di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem hate pêkhate kirin û ev herêm ji aliyan van dewletan ve hatin dagir kirin. Lê li sala 1917ê de li Rûsyayê ji aliê Bolşevîkan ve Şoreşa Cotmehê pêkhat û Sovyetan dagirgirina xwe ya li Îranê û Rojhilata Navîn sekinandin. Di vê navberê de li Rojhilatê Kurdistanê Serhildana Simkoyê Şikak destpê kir. Simko Axa bajarên Urmiyê, Selmas û Mehabad rizgar kir û li vir hikûmraniya xwe da destpê kirin. Lê piştî berdewamiya 2-3 salên desthilatiyê Simko Axa ber bi axa Osmaniyan ve revî. Heta ku 1929ê vegerî welat û li Şinoyê tê kuştin.
Di vê kaosê de Îranê hewceyî bi hizûr û rêvebirineke nû heye, deng û nerazîbûn zêde dibin hem di nav gel de hem jî di nav bûrokratan de. 21ê sibata 1921ê de Liwaya Qazaxan bi serdariya Reza Xan ji Qazvîn çûn Tahranê. Tahran dagir kirin û dest danî ser rêvebiriya Îranê.Serkeftînên Reza Pehlewî popûlarîteya wî li Îranê zêde dikir. Di dawîyê de dawîya Serhildana Şêx Xezal anî. Heta sala 1925ê rêvebirina hikûmetê dikir. Desthilata malbata Qacariyan destpê dikir lê sala 1926ê de ev desthilata malbata Qacariyan bi dawî anî û xwe wek Şahê Îranê îlan kir.
Desthilata Reza Şah dawî li desthilata malbatên Tirk tîne û desthilata fars-netew destpê dike. Nivîskarê tirk ê Azerbaycanê Cemîl Hasanlu vê bûyerê bi vî awayî neqil dike; Desthilata Tirkan a hezar salî li Îranê bi awayeke xerab bi dawî dibe
Reza Şah Pehlewî.
Reza Şah dema hatiye ser rêvebirina dewletê, dewlet di halekê ne-navendî de bû. Hkûmeteke merkezî tune bû û li her derê kesekê bihêz ew der birêve dibir. Li Kurdistanê rêvebirin û nerazîbûna Simkoyê Şikak hebû li dijî desthilata Qacariyan, li Tebrîzê serhildanên Xiyabanî, li Gîlanê Xanê Biçûk û cengeliyan hwd. hebûn. Reza Şah ji ber van sedeman, artêşa xwe bihêz kir û ev rêvebirin û serhildanên herêmî jinav birin.
Reza Şah Pehlewî dewleta xwe ber bi modernîzasyonekê ve dibir. Navên Erebî hemû kirine Farisî, navê dewletê guherand, her wisa paşnavê xwe jî ku îrana kevn tîne bîra mirov, wek pehlewî binav kir. Leşkeriya mecbûr ragihand û bi vê hêza dewletê mezintir lêhat.
Di encama şoreşa cotmehê ya li rûsî, sala 1921ê Partiya Komûnîst a Îran hate avakirin. Vê partiyê heta sala 1931ê xebatên xwe dewam kirin û ji aliyê Reza Şah ve hate girtin
Di dema Qacariyan de ji bilî pişka hikûmeta Îranê, şîrketa petrolê ji ewlehiya herêmê %3 pişk jî da bû eşîrên Bextiyarî û hindek eşîrên Ereban. Şah Reza ev pişka petrolê jî kir malê dewletê. Her wisa li sala 1932an de pişka Îranê ya petrolê her çend %16 be jî, li vê salê li gor salên din kêm pare hate dayîn bo Îranê. Ev jî bû sedema pirsgirêkê di navbera Şah Reza û Îngîlîzan de. Ji ber vê 28ê gulana 1933ê de hevpeymaneke nû di navbera wan de hate destnîşan kirin. Bi vê hevpeymanê pişka Îranê bû %20 û her wisa hevpeyman ji 60 salên din jî hate dirêj kirin. Her wisa navê şîrketê jî wek "Anglo-Iranian Oil Company" hate guherandin. Piştî dahatên dewletê zêde bûn; Reza Şah rê çêkirin, artêşa hewayî bi firokeyan bihêztir kir. Reza Şah ewqas ber bi modernîzasyonê ve çû ku heta peçe û cilûbergên dînî hemî qedexe kirin û kulavê fotr mecbûr kir.
Di desthilata Reza Pehlewî de reformên neteweyî jî dihatin kirin. Bo mînak li sala 1935ê de Ferhengîstan, akademiyeke zimanê Farisî hate vekirin ku armanca wê ew bû ku zimanê farisî ji zimanê erebî û biyanî were paqij kirin ji layê peyvan ve. Lê ev siyaset her çend destpê kiribe jî dewam nekir.
Mihemed Reza Pehlewî.
Mihemed Reza Pehlewî û malbata wî
Li sala 1935ê li Meşhedê Mollayekê Şîî li dijî Şahê Îranê weezek da û rûdanên bixwîn li vir derketin ji sed kesan bêhtir mirov li vî bajêrî dînî ji aliyê leşkerên şahî ve hatin kuştin. Van kuştina li dijî desthilata Îranê pirsgirêkên mezin ava kiribûn. Paşî Şerê Cîhanî yê Duyem jî destpê kiribû. Her çend Îran di vî şerî da bêteref xwe îlan kiribe jî, ji ber erdnigariya îranê ya stratejîk ji welatên şerker, Îran jî bû cihê hêznîşandanê. Li sala 1941ê İngilîzan başûrê Îranê, Sovyetan jî bakurê Îranê dagir kir. Dagirkirina Sovyetan bi alikariya Azerbaycana Sovyet re hatiye kirin. Bûrayê Heyder Eliyevê serokkomarê kevn yê Azerbaycanê Ezîz Eliyev serokê mîsyona Sovyetan bû ku wê çawan Azerbaycanê Îranê dagir bikin. Jixwe ev bûyer ta niha jî tesîrê li têkiliyên Îran û Azerbaycanê dike. Wek dema Qacariyan, Îran dîsa bû sê parçe. Parçeyê navendî jî ji bo dewleta Îranê ma. Bi vê dagirkirinê Reza Şah ji kar hate dûrxistin.Hate sirgûnkirin li welatê Afrîkaya Başûr û li wir jî mir. Şûna wî, kurê wî Muhemmed Reza Pehlewî bû desthilatê nû yê Îranê. Lê di dema Muhemmed Reza da dewleta Îranê di bin tesîrên dewletên İngîlîzan û Sovyetan de bû. Tesîra Şah li ser hikûmetê kêm mabû. Rêvebirina dewletê ji bo hikûmet û meclîsê hêla bû.
Li sala 1941ê de meclîsa 14emîn hate ava kirin. Di vê meclîsê de çar fraksiyonên sereke hebûn; Fraksiyona Azadî,fraksiyona eşaîrî, fraksiyona îtîhadî millî û fraksiyona mîhan. Hêjayî gotinê ye ku serokê fraksiyona eşaîrî serokeşîrê kelhûran Ebbas Qubadiyan(Emîr Mexsûs) bû. Serkêşên îttîhadî millî jî Seyîd Muhemmed Tabatabayî û Seyîd Ehmed Behbehanî bûn. Hêjayî gotinê ye ku kesek jî hebû di meclîsê de girêdayi ti fraksiyonan nebû; Muhemmed Museddiq.. Her wisa bi rêberiya Îrec Îskenderî partiyeke komûnîst hate ava kirin; Hizba Tudeh. Di dewra Reza Şah de kesên komûnîst dihatin zîndankirin. Îrec Îskenderî jî yek ji wan bû. Gelek partî û rêxistinên din jî hatin vekirin. Destilata Muhemmed Reza Şah di bin van şert û mercan da destpê kir.
3yê gulana 1943ê DYAyê bi awayeke fermî yekitiya axa Îranê daxuyand. Evê pêngavê destê Îranê li dijî mixalîfan û Sovyetan bihêz kir.
Avakirina dewletên Kurdistan û Azerbaycanê.
Di şerê cîhanî yê duyem de di gulana 1945ê de Almanyayê xwe teslîmî kir û şerê li gel Almanyayê xelas. Tu hêceta İngilîzan, Amerîkiyan û Sovyetan nema ku li Îranê bimînin. Ji ber vê sedemê Sovyeta bi taybetî li Azerbaycanê û Kurdistanê xebatên siyasî kirin ku li van deran bimîne.Jixwe tîrmeha 1945ê de serokê Amerikayê Truman da xuya kirin ku ew hairin hêzên xwe ji Îranê vekêşe. Li sala 1945ê Sovyetan wek Îngîlîzan, li bakurê Îranê îmtiyaz ji hikûmeta Îranê xwast, her çend partiya Tudeh dijatiya xwe nîşanî Sovyetan da be jî, parastina wê yekê dikir ku dê Sovyet ji Îngîlîzan bêhtir pişkê bide Îranê. Her wisa bi piştgiriya Sovyetan li Azerbaycanê û Kurdistanê du herêmên xweser bi navên Komara Kurdistan û Hikûmeta Netewî ya Azerbaycanê hatin ava kirin. Tudehê piştgiriya van partiyan jî dikir ku herêmên xweser ava kirin.Li nîsana 1946ê Îranê û Sovyetan peymanek destnîşan kir ku di encamê de di gulana 1946an de Sovyet ji herêm vekişiyan û Îranê ev her du herêmên xweser serûbin kirin.
Dagirkirina Sovyetan bû sedema netewperestiya Îraniya û piştgiriya Tudehê bo Sovyetan jî bû sedema qedexekirina Tudehê di reşemeha 1949an de. Piştî qedexekirina Tudehê bayekê netewperestî li nav rêvebir û parlamenterên Îranê de derket.
Li sala 1947ê de hilbijartinên giştî hatin kirin; Ehmed Qavam bû serokwezîrê nû. Lê ji ber dijatiya parlamenteran ji bo hevpeymana wî û Sovyetan, îstîfa kir. Şûna wî Îbrahîm Hakîmî bû serokwezîr. Li sala 1949ê de hilbijartineke din ya giştî hate kirin. General Razmara bû serokwezîrê nû. Cepheya Millî jî di vê hilbijartinê bihêztir bû.
Her wisa hêza Fedaiyên Îslamê jî her roja diçû zêdetir dibû. Ayetulah Seyîd Ebdulqasim Qaşanî jî têkildarî vê rêxistinê bû. Vê rêxistinê navê xwe bi sûîkastan anî rojevê. Dîroknas Ehmed Kesrewî Tebrîzî bi kêran ji aliyê terefdarên wan hate kuştin. Gelek bûrokrat û zanayên din jî kuştin. Di dawiyê de serokwezîr Razmara jî bi hinceta piştgiriya imtiyazên Îngîlîzan bi sûîkastekê jiyana xwe ji dest da. Armanca Fedaiyên Îslamê dewleteke şerî bû. Her wisa dixwastin gelek burokrat ji wan bin. Bi vê mebestê gelek caran Museddiq jî tehdîd dikirin.
Reforma petrolê û operasyona Ajaxê.
Piştî van bûyeran Muhemmed Museddiq derket sehneya siyasî ya Îranê de. Museddiq dijî Îngîlîzan bû. Li sala 1952ê de petrola Îranê ya ku Îngîlîzan derdixist bi rêya meclîsê kir malê dewletê. Piştî vê pêngavê ji aliyê Şah ve wek serokwezîr hate tayîn kirin. Piştî vê hemleya wî derbeyeke leşkerî bi alikariya DYA û İngîlîzan çêbû û Museddiq ji kar hate dûr xistin. Ev buyer di dîrokê de wek Operasyon AJax tê binavkirin. Ev rûdane destpêka têkiliyên Îran û DYAyê ye jî. DYAyê îdîa dikir ku Museddiq piştgirê Sovyetan e û alikariya Tudehê dike. Lê ev tenê hêcet bû. Piştî vê derbeya leşkerî qedemên tevgerên netewperest û komûnist şikest. Hêdî hêdî tevgerên Îslamî zêde dibûn.
Piştî rêvebirinên meclîsê, bi vê derbeya leşkerî rêvebirin ket destê Şahê îranê. Şah Muhemmed Reza êdî bi dilê xwe reform kirin. Li sala 1957ê de bi alikariya Mossad û CIAyê Savak hate ava kirin. Şoreşa Sipî da destpê kirin. Reforma axê kir. Hindî reform hatibin kirin jî ji bo ferqa tebeqeyên civakê nebû çareserî. Di navbera feqîr û zengînan de gelek ferq hebûn.
Şoreşa sipî.
Li sala 1963yê Şahê Îranê paketeke reformê îlan kir. Bi dûçûna wê paketê ax û zevîyên di bin kontrola mollayên Şîî de xist nav malên dewletê.
Di navbera tevgerên Îslamî de jî hêdî hêdî cûdabîn zêde bûn. Piştî salên 1960an du fraksitonên serekê yên Îslamî navdar bûn. Fikrên Elî Şerîetî di navbera zana û rewşenbîrên ciwan de her roja diçû zêde dibû. Şerîetî wek îslamparêzên din ne dijê sosyalîzmê bû; bilakis fikrên wî têkeliya Îslama şîî û sosyalîzm bû. Yekemîn pirtuka wî li ser Ebû Zer bû. Di pirtukê de Ebû Zerî wek mislimanekê sosyalîst dide nasîn.Her wisa ulema û dîndarên Îranê her rexne dikir ku mislimanan pê dîn bêhiş dikin. Hetta dijberê bikaranîna peyvên Ayetulah û Huccetul Îslam jî bû. Hêjayî gotinê ye ku gelek terefdar û piştgirên wî bi navê Micahîdên Gel rêxistineke gerîla ava kirin. Berî şoreşa Îslamê li sala 1977ê li Brîtanya bi awayeke gumanbar mir. Li aliyê din di navbera ulema û dîndarên Îranê de fikrên Ayetula Xumênî dibişkivîn. Bi nêrîna Xumênî divêt heta Mehdî tê dewlet di destê muctehîdan de be. Ev fikrên xwe jî bi pirtuka bi navê Velâyeti Fakih yâ Hukûmeti İslamî weşand.
Li sala 1971ê de ji aligirên partiya Tudeh û Cepheya Millî rêxistineke bi navê Fedaiyên Gel hate ava kirin. Micahidên Gel û Fedaiyên Gel gelek caran bi hevra çalakî li dijî malbata Şah û burokratên Şah re lidardixist.
"Ev der dengê Îranê ye, dengê Îrana rasteqîn, dengê Şoreşa Îslamî"...
Desthilata Şoreşa Îslamî.
Piştî şoreşa îslamî desthilata şahê îranê hate rûxandin û desthilata îslamîyan hate destpê kirin. Di rêvebirina Komara Îslamî ya Îranê de li ser her tiştî Rêberê Dînî heye. Di bin kontrola rêberê dînî de jî serokkomarê Îranê, îdareya welat dike.
Bi dûçûna dîroknasê îranî Hamid Dabashi, piştî ruxandina seltenata Pehlewiyan sê pirsgirêkên mezin li ber Xûmênî man;
Vegera Xûmênî û giştpirsîya adara 1979ê.
Dema Îmam Xûmênî piştî şoreşê vedigere welat
Piştî nerazîbûn û xwepêşandanên miletê Îranê Şah ji welêt revî. Ayetula Xûmênî ji sirgûnê vegerî welat û li adara 1979ê giştpirsî hat lidar xistin. Di encama giştpirsiyê de Komara Îslamî ya Îranê hate damezrandin.
Piştî îlankirina şoreşê ji hemû aliyan hikûmeteke demkî hate ava kirin. Serokwezîrê hikûmetê endamê Cepheya Millî, Mehdî Bezirgan bû. Ji Tudehê, ji mollayan ji hemû aliyên dijî Şah Muhemmed Reza di hikûmetê de hebûn. Lê belê her çend hikumetek hebe jî bi rêberiya Xûmênî dewleteke paralel dihate ava kirin. Gelek tişt bi biryara Xûmênî dihate kirin. Hêjayê gotinê ye ku şoreşa Îslamî ji aliyê hemû fraksiyonan dihate pejirandin lê aliyên Tudeh, Cepheya Millî dixwast wek îslama demokratîk bê binav kirin. Ev jî ji aliyê Xumênî nehate pejirandin. Di vê van navberan de Xûmênî teşkîlatên xwe bihêztir dikir. Di warê leşkerî de projeyên xwe bicîh dianî. Di navbera aliyên şoreşger de niqaş derketin ku aliyê Xûmênî dixwaze rêjimeke axûnd(rûspî, molla) ava bike.
Mixalîfên Xûmênî ne tenê sosyalîst û netewperest bûn. Her wisa di nav Şîeyan de jî hebûn. Yek ji wan Hesen Şerîetmedarî bû. Şerîetmedarî dixwast ji hemû aliyan dewletek bê ava kirin û xwe dûr ji Velayetî Fiqh didît. Jixwe esasê fikrên Xûmênî Velayetî Fiqh e. Di nîsana 1979ê de Xûmênî Partiya Komara Îslamî ava kir. Şerîetmedarî jî li dijî vê Partiya Gel ya Cumhuriya Îslamî ava kir.
Di nav van gengeşî û kaosa siyasî de serokê DYAyê Jimmy Carter rê da Muhemmed Şah ku were li DYAyê tedawiya kanserê bibîne. Ev sedema pirgirêkeke mezin di navbera Îran û DYAyê de. 400 xwendevan ên bi navê "Xwendevanên Misliman ên di Rêya Îmam de" derûdorên balyozxaneya DYA ya Tehranê girtin û çûn hundir. Êdî piştî vê 444 rojan Qeyrana Rehîneyan destpê dike. Di encama vê qeyranê de serokwezîrê Îranê Bezirgan îstîfa kir. Di vê navberê de makezagona Xûmênî amade kirî çû giştpirsiyê. Micahîdên Gel, Fedaiyên Gel û Cepheya Millî ev giştpirsî boykot kirin. Her wisa di vê giştpirsiyê de li Kurdistanê, Belûçistanê û li memleketê Ayetulahê Mezin Şerîetmedarî Azerbaycanê boykoteke berbiçav hebû. Hêjayî gotinê ye ku li adara 1979ê de jî giştpirsiyek hatibû kirin û gel xwedî li vê giştpirsiyê derketi bû. Lê di vê giştpirsiya makezagonê de gelên sunî Kurd û Belûçan boykotek nîşan da ku ew naxwazin dewleteke axûnd, molla were ava kirin. Em dikarin bibêjin ku mixalîfên niha yên rêjima îslamî ev fraksiyon in. Jimmy Carter ji ber têkçûna wî ya di qeyrana rehîneyan de hilbijartinên DYAyê winda kirin. Hêj serokê nû yê DYAyê dest bi kar nekirî, Xûmênî rehîneyên balyozxaneya DYAyê berdan. Ev jî wisa tê şirove kirin ku Xûmênî nexwast ev qeyran ji serokê DYAyê yê nû Ronald Reagan nebe serkeftin.
Giştpirsiya kanûna pêşîn 1979ê.
Ji bo rêvebirina Komara Îslamî ya Îranê giştpirsiyeke din hate kirin û di encamê de Ayetula Xûmênî bû rêberê dînî.
Serokkomar Ebulhesen Benîsedr(25 çile 1980-20 xizîran 1981).
22yê îlona 1980ê de artêşa Îraqê ji hidûdê Îranê borî û bi fermî şer li dijî Îranê da destpê kirin. Ev şer di çi hesabên avakerên şoreşa Îslamî de nebû. Sedam Huseyn ji ber vê şoreşê ditirsî ku li welatê wî jî şoreşeke Şîîyan çêbe û her wisa li Şetelereb hêj jî pirsgirêkên hidûdî hebûn. Bi vî şerî gelên Îranê piştgiriya hikûmet û dewleta xwe kirin. Ji bo Xûmênî ev nîmetek bû ku cihê xwe saxlemtir bike. Bi vî şerî Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî hate ava kirin ku şoreş û dewleta Îranê biparêze. Her wisa ji bo ku rêber û rêbazên şoreşa Îslamî biparêze ji Supaya Pasdaran de 2-3 hezar kes hatin hilbijartin û ji wan jî Hêza Qudsê hate ava kirin. Her wisa ji bilî van hêzan, hêzek din jî hebû ku ew ji dilxwazên Îraniyan pêkhatibû. Kesên bi dilxwazî beşdarî şer bûn bi navê rêxistina Besîc ava kirin. Şerê Îran û Iraqê 8 salan berdewam kir û di xizîrana 1988ê de bi agirbestekê bidawî bû.
Serokkomar Ebulhesen Benisedr 20ê xizîrana 1981ê ji aliyê meclîsa Îranê ve ji kar hate dûrxistin. Xûmênî dixwast dewlet hemû bikeve bin destê wî. Di encamê de rê li ber gelek rêxistin û partiyan hate girtin. Van partî û rêxistinan jî dijî Xûmênî dest bi çalakiyan kir.
Serokkomar Mihemed Elî Recaî(2 tebax 1981-30 tebax 1981).
Hêj şerê Îran û Iraqê berdewam dike Micahîdên Gel li tebaxa 1981ê de li dijî hikûmeta ji aliyê Xûmênî ve hate avakirin re derbeyek pêk anî. Gelek wezîr, parlamenter, bûrokrat û rêvebirên pîlebilind yên aligirên Xûmênî di van çalakiyan de hatin kuştin. Hetta serokkomarê paşerojê were tayîn kirin Ekber Haşimî Refsencanî û rêberê paşerojê yê şoreşa îslamê Elî Xameney jî di van çalakiyan de brîndar bibûn. Lê ev derbeya Micahidên Gel ên Îranê negihişt armanca xwe û Xûmênî li dijî mixalîfan bihêztir lêhat.
Serokkomar Mihemed Elî Recaî jî di encama van suîkasten de jiyana xwe wenda kir.
Serokkomar Elî Xamaney (9 cotmeh 1981-4 xizîran 1989).
5ê gulana 1983yê hemû endam û parlamenterên Tudehê bi hêceta casûsiya Sovyetan hatin girtin û Tudeh hate qedexe kirin.
Xûmênî gelek endamên Micahidên Gel, Kurd, Behayî bidarve kirin. Her wisa fetwaya kuştina Selman Ruşdî jî da. Di dema rêberiya Xûmênî de serokkomarê dewletê jî Elî Xameney bû. Lê di vî dewrî de gelek biryarên têkildarî rêvebirina dewletê ji aliyê Xûmênî ve dihatin dan. Piştî dewrê Xûmênî di dewletê de duserî destpê dike. Rêvebirin dikeve destê serokkomar. Lê rêberê şoreşê bixwaze dikare hemû tiştan betal bike.
Hêj Xûmênî di sekeratê de konseyeke nû tayîn kir ku wezîfeya wan ew bû rêberê nû tayîn bikin û kontrol bikin.
Serokkomar Ekber Haşimî Refsencanî(16 tebax 1989-3 tebax 1997).
Di xizîrana 1989ê de Xûmênî mir û şûna wî Ayetula Elî Xaminêyî wek rêberê nû, Ekber Haşimî Refsencanî jî wek serokkomarê nû hate hilbijartin. Refsencanî ji tîrmeha 1989ê heta gulana 1997ê serokkomarê dewletê bû. Di rêvebirina Refsencanî de gelek kesayetên mixalîf û Kurd bi sûîkastan hatin. Serokên PDK-Î; Ebdulrehman Qasimlo û Mihemed Sadiq Şerefkendî, rêvebirên Micahîdên Gel Muhemmed Huseyîn Nexdî, Muhemmed Hesen Erbab û gelek mixalifên din li derveyî welat bi sûîkastan hatin kuştin.
Serokkomar Mihemed Xatemî(3 tebax 1997-3 tebax 2005).
Di hilbijartinên gulana 1997ê de namzetê lîberal lê ew jî ji pola dînzana de ye Mihemed Xatemî bû serokkomarê nû. Xatemî bi taybetî di polîtîkaya derve de pêngavên nû avêtin. Dixwast li gel dewletên rojava têkiliyên nû ava bike. Heta cihekî jî serkeft. Politîkayên lîberal sepandin, givaşa li ser gelê Îranê kêm kir. Ji ber Qeyrana Rehîneyan poşmaniya xwe anî ziman, her wisa rêvebirên DYAyê jî ji derbeya dijî Museddiq poşmaniyên xwe anîn ziman. Ji bo nekuştina Selman Ruşdî garantî da hikûmeta İngilîzan. Ji ber vê jî İngilîzan mîsyonên xwe yên di sala 1979ê de qut bûn, cardîn geş kirin. Dest bi têkiliyan kirin. Wek tê zanîn gelek mixalîf bi sûîkasta hatibûn kuştin di dewra Refsencanî de. dihate îdîa kirin ku klîkek heye di wezareta Îstîxbaratê de ew van karûbarên kuştina dikin. Ew klîkên kujer ji wezaretê hatin derxistin. Wek tê dîtin di dewra Xatemî de sistbûneke îdeolojîk jî tê dîtin, nermbûnek jî li dijî mixalifan tê dîtin.
Di îlona 2001ê de li dijî DYAyê Êrîşên 11 Îlonê pêk hatin. Di encama vê êrîşê de polîtîkaya derve ya DYAyê tûjtir lêhat. George W. Bush di axiftineke xwe de Îran, Koreya Bakur û Iraq wek "Xetên Xerabiyê" binav kirin. Piştî vê axiftinê dîngirên Îranê li dijî reformgirên Îranê bûn xwedî hêzeke psîkolojîk. Vê jî tesîra xwe li hilbijartinên tîrmeha 2005ê kir û di encamê de Mehmûd Ehmedînejadê namzetê dîngiran bû serokkomarê nû.
Makezagona Komara Îslamî.
Çavkaniya girîngtirîn ya makezagona Komara Îslamî ya Îranê fşkr û ramanên Ayetullah Xûmênî ne. Hindek madeyên girîng di makezagona Komara Îslamî ya Îranê de;
Her ji kîjan koma etnîk bin, hemû kesên girêdayî gelê Îranê wekhev in; reng, nijad, ziman an jî hêmanên wek van nabin sedema ferqûcudahiyê.
Zimanê Îranê yê fermî û zimanê hevpar yê gelê Îranê farisî ye. Dokûmentên fermî, hevnivîsîn, nivîsar û pirtûkên xwendingehan de bi vî zimanê tê nivîsîn. Lê zimanên herêmî û eşîrî di weşanan de û di medyayê de û di fêrkirina wêjeya xwe de dikarin li xwendingehan de li gel zimanê farisî were bikaranîn
Dînê fermî yê dewleta Îranê Şiîtiya Danzdeh Îmamane, ev made nayê guherandin
Maf û Jiyana Jinan li Îranê.
Dîroka tevger û lîvên jinên Îranê dûr û dirêje. Di dema Şoreşa Makezagonî ya di sala 1906ê de rûdayî jinên Îranê wekî her welatiyên Îranî li kolana bûn. Lê piştî îlankirina makezagonê de mafê jinan zêde nebûn. Jinan çi feydeya makezagonê nedît.
Piştî desthilat ketiye destê malbata Pehlewîyan hindek projeyên modernîzasyonê hatin kirin lê ne xwestina gel û jinên Îranê, bi zordarî ew modernîzasyon li ser gel hate sepandin. Jinan jî bahra xwe ya vê modernîzasyonê wergirt. Ji aliyê Şah Reza Pehlewî ve li dijî liberkirina dersokan givaş li ser jinan hate sepandin. Bi zorê dersoka serê jinan jêkirin. Modernîzasyona di dema Şah Reza Pehlewî de gelek dişibe modernîzasyona li Tirkiyeyê. Li sala 1935ê de ji bo jinên Îranê modern bikin cemiyeta Qanunî Banûvanî Îran hate ava kirin. Ev cemiyet bi rêberiya keçên Şah Reza Pehlewî rêve diçû.
Li îranê mafê bijêrîn û hilbijêrin di sala 1946ê de ji aliyê Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê hate pejirandin. Lê ev maf dema ev hikûmet piştî salek hatiye rûxandin, ji jinan hate standin.
Li sala 1963yê jinên Îranê mafên bijêrin û hilbijêrînê wergirt.
Li sala 1979ê de Şoreşa Îslamî pêkhat. Piştî vê şoreşê li sala 1983yê de dersok,serpoş bi qanûnekê bû zarûrî. Êdî jinên Îranê mecbûr man ku serê xwe bi dersokan bipêçin.
Makezagon-Doktrîna Velayetî Feqîh.
Komara Îslamî ya Îranê bi makezagonê ve tê birêve birin. Ev makezagon rehên xwe ji şoreşa makezagonî ya di sala 1906ê de di dema Qacariyan de hatiye kirin werdigire. Piştî makezagona 1906ê, di desthilata Pehlewiyan de jî hindek guherandin hatin kirin. Lê guherandinên esas piştî şoreşa Îslamî hate kirin. Makezagona şoreşa îslamî bi dûçûna rê û rêbazên Velayetî Feqih hatiye hûnandin. Ev doktrîna Îslamî ji aliyê Ayetula Xumênî li salên 1960an de dema li Necefê di sirgûnê de bû hate nivîsandin. Qanûnên Komara Îslamî hemî di makezagonê hene lê makezagon li ser bingehên Velayetî Feqîh hatiye amade kirin.
Rêberê dînî-Rêvebirê Velayetî Feqîh.
Rêberê dînî n jî rêvebirê Velayetî Feqîh serê dewletê ye. Di Komara Îslamî de kesê bilindtirîn xwedîhêz e. Gelek rojnameyên welat girêdayî wî ne wek Kayhan, Etleet, Cumhurî Îslamî. Melayên di mizgeftan de jî hemû girêdayî wî ne. Li Îranê weezên eyniyê xwedî hêzeke mezin e ji bo layê propagandayê, weezên eyniyan jî ji aliyê rêberê dînî tê amade kirin. Her wisa gelek weqif û rêxistin jî girêdayî rêberê dînî ne ku xwedî %40ê aboriya Îranê ne. Ev rêxistin ji aliyê erkên darazaiyê ve nayên kontrol kirin ev in; Weqfa Feqîr û Mustezefan(Bonyadî Canbazan ve Mostezefîn), Weqfa Şehîdan(Bonyadî Şehîd), Komiteya Harikariyê(Komiteyî Emdad), Weqfa 15ê Xordad(Bonyadî Panzdehî Xordad).
Rêxistin û dezgehên rasterast girêdayî rêberê dînî;
Serokkomar.
Bi dûçûna makezagona Komara Îslamî, piştî rêberê dînî kesê qedirbilindtir serokkomarê Komara Îslamî ye. Erkên Serokkomariya Komara Îslamî piştî sala 1989ê de hatin berfireh kirin û serokwezîrî hate betal kirin. Jixwe di navbera salên 1979ê heta 1989ê de gelek erk di bin destê serokwezîr de bû. Hêjayî gotinê ye ku serokwezîrê wî wextî Mîr Huseyn Musevî bû ku li sala 2009ê de ji ber nerazîbûna wî li dijî hilbijartinê hate zindanî kirin di mala xwe de.
Rêvebirina serokkomarî 4 sale, her çal sala carekê hilbijartin tên kirin û dihêt hilbijartin. Tenê du serdeman dikare bibe serokkomar. Serokkomarê Îranê desteya wezîran ava dike û rêvebirina dewletê bireve dibe. Pejirandina endamtiya kesê ku dibe serokkomar ji aliyê Konseya Parastina Makezagonê ve tê kontrol kirin. Pesendkirina dawî ji aliyê Rêberî dînî ve tê kirin û ew kes dibe serokkomar.
Meclîsa Şuraya Îslamî.
Erkên meclîsê qanûnçêkirin, pesendkirina desteya wezîran, kontrolkirin û ji kar dûrxistina serokkomar û desteya wezîran e. Her çend meclîs qanûna çêbike jî, divêt ev qanûn ji layê Konseya Parastina Makezagonê ve bên pejirandin. Her wisa ew kesên dibin parlamenter jî divêt ji aliyê Konseya Parastina Makezagonê ve bên pejirandin. Betalkirina qanûna ne tenê di destê konseyê de ye, her wisa rêberê dînî jî dikare qanûnan betal bike.
Di meclîsa Komara Îslamî de heta sala 1999ê 270 parlamenter hebûn, piştî wê salê ev hate zêdekirin. Niha hejmara parlamenteran 285 e û ji bilî van yek Zerdeştî, yek Kelimî, yek Fele û du jî Ermenî bi giştî 5 parlamenterên kêmaniyan jî hene. Bi giştî 290 in. Hilbijartina parlamenteran çar salan carekê tê kirin û sîstema herêma teng tê bikaranîn. Yanî li her herêmeke biçûk tu dikarî yek kes dibe parlamenter. Sîstema partiyan tune ye.
Li gor amarên 2011ê nifûs û jimarên parlamenterên parêzgehên Îranê
Konseya Parastina Makezagonê.
Ev konsey di makezagona 1906ê de ketiye nav sîstema Îranê de. Bi dûçûna makezagona 1906ê de ev konsey ji aliyê 5 mictehîdan(zanayên dînî) ve tê rêvebirin û erkê van kesan ew e ku kontrolkirina qanûnçêkirinê bikin ku ev qanûn bi dûçûna dînê Îslamê ve guncaw e an na. Piştî şoreşa 1979ê de erkên vê konseyê hatin berfirehtir kirin. Rêvebirina wê jî xistin destê 12 kesan de. 6 ji wan zanayên dînî ne, 6ên din jî dadnas in. Zanayên dînî ji aliyê Rêberê Dînî ve, dadnas jî bi teklîfa darêzgerî ve ji aliyê Meclîsa Şuraya Îslamî ve tên tayîn kirin.
Ev konsey tespîtkirina kesên dixwazin bibin hilbijêr dike. Parlamenter bêyî vê konseyê nikarin bibin namzet
Konseya Teşxîsa Meslehetên Pergalê.
Ev konsey li sala 1988ê de ji aliyê Ruhullah Xûmênî ve hatiye ava kirin. Piştî şoreşa Îslamî gelek pirsgirêk di navbera Meclîsa Şuraya Îslamî û Konseya Parastina Makezagonê de çêdibûn. Ev konsey ji ber çareserkirina van pirsgirêkan hate ava kirin. Her wisa erkê vê konseyê ew e ku têkiliyên rêxistinên dewletê çareser bike. Bi kurtî çareserkirina pirsgirêkên di navbera rêvebirina Komara Îslamî de yekem erka vê konseyê ye.Wek hakemekî di siyaseta Îranê de cihê xwe digire. Bi dûçûna raportên vê konseyê pirsgirêk t3en çareser kirin. Endamên vê konseyê ji aliyê Rêberê Dînî ve tên tayîn kirin û hejmara tê guherîn.
Meclîsa Pisporan.
Erkê Meclîsa Pisporan hilbijartina Rêberê Dînî ye. Her wisa dema kontrolkirina Rêberê Dînî, hewce hebe jikar dûrxistina Rêberî dînî jî erkê wan e. Li sala 1989ê de piştî mirina Ruhullah Xûmênî, Seyîd Elî Xameneyî ji aliyê Meclîsa Pisporan ve hate hilbijartin. Her wisa makezagona di sala 1979ê de jî ji aliyê vê meclîsê ve hatiye çêkirin. Endamên Meclîsa Pisporan ji aliyên dînzanayên Şîe ve ji bo 8 salan tên hilbijartin.
Konseya Bilind ya Ewlehiya Netewî.
Armanca avakirina vê koseyê ew e ku parastina Şoreşa Îslamî,destînana menfietên neteweyî, parastina yekbûna axa welat û parastina desthilata Komara Îslamî ye. Lê her çend ewqas erk hebin jî, nikare li ser biryara rêberê dînî biryarekê werbigire.
Darêzgerî.
Erkê Daraziyê ji aliyê serokê Daraziyê ve tê rêvebirin. Bi dûçûna doktrîna Velayetî Feqîh pêkhatiye. Serokê Daraziyê ji aliyê rêberê dînî ve tê tayîn kirin.
Di nav sîstema daraziyê de mehkemeyeka taybet heye ku tenê darizandina dînzanayan dike. Navê wê mehkemeyê Mehkemeya Taybet ya Ruhaniyet e. Lê ev mehkeme girêdayî erkê Darêzgerî nîne, rasterast girêdayî Rêberê Dînî ye. Dozger û hakimên wê ji aliyê rêberê dînî ve tên tayîn kirin. Li çar aliyê Îranê de 22 mehkemeyên wiha hene
Hêzên çekdarî yên Îranê.
Hêzên çekdarî yên Îranê çar pêkhateyan dihundirîne. Hêzên çekdarî yên Îranê di bin rêvebirina Serkanê Giştî ya Hêzên Komara Îslamî ya Îranê de ye. Hêzên çekdarî yên Îranê girêdayî serokkomariyê ye. Lê biryarên girîng an jî qanûnên giring yên bi têkildarî hêzên çekdarî ji aliyê Rêberê Dînî ve tên dayîn.
Artêşa Komara Îslamî ya Îranê.
Bi kurtî wek arteş jî tê nasîn. Artêş xwedî çar beşa ye;
Hêzên Întîzamî yên Komara Îslamî ya Îranê.
Wek hêza polîsa tê zanîn. Li sala 1992yê bi yekkirina Şehrban, Cenderme û Hêzên Şoreşî ve hate ava kirin. Ji çar beşan pêk tê;
Artêşa Pasdaran ên Şoreşa Îslamî.
Artêşa Pasdaran ên Şoreşa Îslamî bi kurtî sepahê pasdaran jî tê nasîn. 22 nîsana 1979ê de ji aliyê Ayetula Xûmênî ve hate damezirandin. Ji 5 beşan pêk tê.
Wezareta Parastin û Alîkarkirina Hêzên Çekdarî.
Wezareta Parastin û Alîkarkirina Hêzên Çekdarî di bin rêveberiya serokkomarê Îranê de ye. Lê hilbijartina wezîrê vê wezaretê di bin kontrola Rêberê Dînî de ye.
Têkiliyên derve yên Komara Îslamî.
Têkiliyên derve yên Komara Îslamî ya Îranê bi rêya Wezareta Têkiliyên Derve ya Komara Îslamî ya Îranê birêve diçe.
Tevgerên dijrêjimî û etnopolîtîk li Îranê.
Piştî şoreşa îslamî gelek ji van fraksiyonan ji holê rabûn. Terefdarên şahê ji text ketî, niha li dijî rêjima îslamî xebatan dikin. Her wisa Micahîdên Gel jî niha li dijî rêjima îslamî xebatan dike.
Tevgerên dijrejîmî piştî şoreşa Îslamî ya di sala 1979ê de li Îranê û hatin qedexe kirin û bi awayekî dijrêjimî li derveyî welat û bi veşartî li nav welat xebat dikin. Em dikarin tevgerên dijrêjimî wek sê baskan bidin nasîn. Baska yekemîn piştgirên monarşiyê ne ku dixwazin dîsa malbata Pehlewiyan bibin desthilatdar li Îranê. Baskê duyem çepgirên Îslamî ne, ev kom jî dixwaze li Îranê dewleteke demokratîk û îslamî bê ava kirin. Baska sêyemîn jî tevgerên etnopolîtîk in ku ji aliyê gelên azadîxwazên Îranê tê qebûl kirin. Tevgerên etnopolîtîk ji modernîzma Îranê heta niha berdewam dikin. Li Îranî di dawiya sedsala 19emîn ta niha di serî de netewê Kurd û di sedsala 20ê de jî tevgerên Azerî, Ereb, Belûcî derketin nav siyaseta Îranê de. Her du baskên pêşiyê çareseriyê di guhertina sîstema Îranê de dibînin lê tevgerên etnopolîtîk çend demokratîze kirina Îranê û federalîzmê bixwazin jî carna ber bi serxwebûnxwaziyê ve diçe. Wek tê zanîn li sala 1946ê de Komara Kurdistan û Hikûmeta Netewî ya Azerbaycanê ber bi serxwebûnê ve diçûn.
Monarşîxwaz.
Ev partî û rêxistinên monarşîxwaz bi giştî dixwazin malbata Pehlewî bibe desthilatdar û hemû li derveyî welat dijîn.
Çepgir.
Micahîdên Gel berî şoreşa îslamî hat damezrandin û piştî pêvçûna wan di gel îslamîstên Îranê de li dijî vê rêjimê têkoşîna çekdarî li sala 1980ê de da destpê kirin. Li sala 1984ê de jî ji Îranê hatin derxistin û li Iraqê binecih bûn. Ji ber şerê Îran û Iraqê yê li sala 1980ê heta 1988ê Micahîdên Gel gelek alîkarî ji Sedam Hiseyn wergirt.
Piştî dagirkirina Iraqê Îranê gelek hewl da ku Iraq baregehên Micahîdên gel bigire lê ji ber DYAyê nekarî bide girtin. Li sala 2016ê Micahîdên Gel bi awayek fermî ji Iraqê hate derxistin.
Tevgerên etnopolîtîk.
Piştî derbeya leşkerî ya Reza Pehlewî, Îran ber bi modernîzmekê ve diçû. Bi dûçûna fikrên netewe-dewlet jinûve li Îranê jiyan, civak, siyaset, dîrok hwd. hatin şirove kirin. Her çend zimanê farisî li Îranê pêşketî û serdest bibe jî, neteweperestiya fars li Îranê bi desthilata Reza Pehlewî destpê kir. Neteweyê fars li Îranê di navenda her siyasetê de ye. Piştî Şoreşa Îslamî her çend fikrên Îranîbûn hebin jî, van fikran rê li ber gelên dî negirt ku neteweperestiyê nekin.
Her çend li Îranê nifûsa bi milyonan nêzî 10 gelan nifûs hebe jî, bi giştî li Îranê li dijî Îranê 4 gel bi awayekî aktîf xebatan dikin. Tevgerên etnopolîtîk bi giştî di bin sîwana Kongreya Netewan ji bo Îrana Federal de kombûn e. Lê hindek jî serbixwe tevgera xwe dikin.
Tevgerên kurdan.
Serhildanên kurdan li Rojhilata Kurdistanê bi navûdeng in. Pêşiyê li sala 1880ê de li Şemzînanê ber bi Urmiyê û Mehabadê ve ji aliyê Şêx Ubeydelayê Nehrî ve serhildan hate destpêkirin. Gelek axa Rojhilata Kurdistanê ket bin destê Şêx Ubeydela de. Lê bi alikariya osmaniyan, qacariyan dawî li vê hereketê anî. Li sala 1919ê de jî ji aliyê Simkoyê Şikak ve rizgarkirina Rojhilata Kurdistanê hate destpêkirin. Simkoyê Şikak bajarên wek Selmas, Urmiye, Xoy, Mehabad, Şino kirin bin desthilata xwe. Lê ev herekete jî li sala 1929ê de bi kuştina Simkoyê Şikak a hovane hate vemirandin. Piştî vê bûyerê li Kurdên Rojhilata Kurdistanê, di nava rewşenbîr û serokeşîrên kurd de hestên neteweyî zêde bûn. Bi rêberiya Qazî Muhemmed sala 1946ê de bi alikariya Sovyetan Komara Kurdistanê hate avakirin. Lê ev komar 11 mehan jiya û hate rûxandin. Vê komarê ji bo Rojhilata Kurdistanê PDK-Î hêla bû û piştî rûxandina komarê ji aliyê PDKÎyê ve û paşî ji aliyên gelek partî û rêxistinên kurdî ve têkoşîna Rojhilata Kurdistanê heta niha dewam dike.
Kurdên Îranê ji ber cûdabûna mezhebê wan, têkiliyeke xurt nikarin dijî dewleta Îranê rêk bixin. Jixwe herdu tevgerên sereke Komala û PDKî ji herêma Mukriyan derketî ne ku herêma Mukriyan Sunî mezheb in. Li Kirmaşan, Îlam û Loristanê bi taybetî kurdên şîî, yaresan djîn. Ev kurdên şîî xwedî têkiliyên baş in li gel Komara Îslamî. Lêkolîner Robert Olson di vê mijarê de dibêje ku;
Tevgerên belûçan.
Gelê belûç li parêzgeha Sîstan û Belûçistanê dijîn. Her wisa hejmareke mezintir jî li Pakistanê dijîn. Ev gel di navbera Îran û Pakistanê û Efxanistanê de dijîn. Ji layê mezhebî ve sunî ne û nijadeke aryanî ye. Di navbera van her du welatan de welatê wan heye û li vir gelek caran ticaretê dikin, hatinçûnan dikin. Ev jî dibe sedema binpêkirina qanûnên Îranê û Pakistanê. Ji ber vê jî pirsgirêkên mezin li navbera van dewletan û gelê belûç de heye. Bi vî alî dişibin kurdan. Ji aliyê din ji mezhebê sunî ne, ev jî ji bo rêjîma şîe ya Îranê wek tehdît tê dîtin. Ji ber van sedeman ji aliyê gelê belûç têkoşîna rizgarkirina welatê wan heye.
Tevgerên ereban.
Erebên li Îranê dijîn bi giştî ji mezheba şîî ne, her çend nêzîkatiyek bi vî awayî li gel rêjima Îranê çêbike jî, ji aliyê netewe jî xwe nêzîkî welatên ereb dibînin û dixwazin di herêmên xwe de xweser bin. Bi giştî li Xûzistanê û li Parêzgeha Bûşêhrê dijîn. Li herêma Xûzistanê petrol derdikeve û ji bo aboriya Îranê ciheke girîng e.
Piştî derbeya leşkerî 1958ê li Îraqê, Evdilkerîm Qasim li ser Ervendrûd (Şetelereb) û Xorremşehr mafê dewleta xwe îlan kir ku ev der axa ereban e, ji ber vê jî Cepheya Azadî ya Ahwazê ava kir.
Piştî şerê Îran û Iraqê yê di sala 1980ê de qewimî, herêmên erebên Îranê di nava şer de man. Tê îdîakirin ku Sedam Huseyn gelek alîkarî dida ereban ku li Îranê krîzê derxînin.
Li sala 1999ê de ji aliyê neteweperestên ereban ve Tevgera Xebata Erebî ji bo Azadiya Ahwazê hate damezrandin. Piştî vê avakirina vê rêxistinê gelek çalakî bi navê vê tevgerê hatin kirin.
Di 22yê îlona 2018ê de li bajarê Ehwaza girêdayî parêzgeha Xûzistanê li dijî leşkeên Îranê êrîşek pêkhat. Di encama êrîşê de gelek leşkerên îranî hatin kuştin. Hereketûl Nidal an jî hereketa El Ehwazê li ser navê Artêşa Berxwedana Neteweyî ya Ehwazê ev êrîş girt ser xwe.
Tevgerên tirkên Azerbaycanê (azerî).
Tirkên Azerbaycanê bi sedsalan e li Îranê bi rêya binemalên sefewiyan, qacaran, efşeran hikûm li Îranê dikir. Piştî derbeya leşkerî ya Reza Şah Pehlewî tesîra tirkan li Îranê li kêmê da. Piştê vê rûdanê li hîsên neteweyî li nav tirkan de mezin bûn. Li sala 1908ê de Îran ber bi mirina desthilata qacariyan de diçû. Wê demê Settar Xan li dijî hikûmraniya Şah û Liwaya Qazaxan li Azerbaycanê serhildan da destpê kirin. Lê ev hereket zû hate vemirandin. 24ê hezîrana 1920an de li Tebrîzê ji aliyê Şêx Mihemed Xiyabanî ve dewleta tirkan a bi navê Azadîstan hate damezirandin. Lê 12ê îlona 1920an de ev desthilat ji aliyê hêzên Şah ve hate mirandin. 20 sal piştî van bûyeran li Tebrîzê bi alikariya Sovyetan Hikûmeta Netewî ya Azerbaycanê hate damezirandin. Lê ev jî 12 mehan jiya, paşî hate rûxandin.
Welatê Îran li navberî welatên Îraq li rojava, Tirkiye, Ermenistan û Azerbaycan li bakurê rojava, Pakistan û Efxanistan li rojhilatê, Tirkmenistan li bakurê rojhilatê ye. Herwisa li bakurê Îranê gola Kaspiyen an jî Derya Mazenderan heye. Li başûrê Îranê jî Kendava Farisî û deryaya Omanê hene.
Dabeşkirina Îranê.
Li Îranê di dewra Qacariyan de 8 parêzgeh hebûn, piştî Reza Şah dest dana ser desthilata Îranê hindek reform pêkanîn; parêzgehên Îranê ji 7 zêde kirin û bûn 15. Tehran, Azerbaycan, Fars, Gîlan, Mazenderan, Hemedan, Îsfahan, Kîrman, Kirmanşan, Xorasan, Erebîstan, Kurdistan, Loristan, Belucîstan û Benderên Kendavê
Bi dûçûna amarên dawî li Îranê 31 parêzgeh hene, 392 wilayet, 986 navçe hene û ji 1144 bajêr û ji 2513 gundan pêk tê. Hêjayî gotinê ye ku Parêzgeha Elburzê li sala 2010ê de unwana parêzgehê wergirt.
Bi dûçûna sîstema dabeşkirina Îranê de; Îran ji parêzgehan pêk tê, îranî jê re dibêjin "ostan". Ev parêzgeh jî wek "şaristan" dabeş dibin. Di wan şaristanan de jî herêmên cuda hene.
98% ji akinciyên îranî misilman in; 89% şiî û 9% sunî ne. 2% mesihî, êzîdî, bahaî, yahudî û zerdeştî ne..
Mezheba fermî ya dewleta Îranê baskê Caferî Şieya Danzdeh Îmamane. Ev mezheb nayê guherandin
Gelhe û ziman.
Bi dûçûna amarên sala 2017ê gelheya Îranê 79,926,270 kes in
Zimanê fermî yê Îranê farisî ye, lê kurdî, azerî, beluçî, erebî, turkmen û gelek zimanên din jî lê tên peyivîn.
Li Îranê şeş herêmên serbest yên ticaretê hene;
Cewherên binerd.
Li Kirman, Yezd û Xorasana Rezewî ji aliyê hesin ve zengîn e. Her wisa li Serçeşme û Çehar Gonbeda girêdayî Kirmanê ji aliyê mis,sifirê ve zengîn e. Risas û kalay li Yezd, Îsfahan û li herêmên Elburzê peyda dibe. Li Kirman û li Xorasana Başûr komira bisûd heye.
Dêra Keldaniyan an Dêra Marpetyun an jî Dêra Senantiwan ("Saint Antoine") dêreke li hundira Sûra Amedê ye.
Dîroka avabûna vê dêra ku li kuçeya Yenîkapiyê ye, bi teqezî nayê zanîn, lê wisa tê texmînkirin ku di sedsala 17'an de hatiye çêkirin. Di roja îroyîn de ev dêr ji hêla kildaniyên katolîk ve tê bikaranîn. Wekî gelek avahiyên li Amedê, ev dêr jî bi kevirên bazaltê hatiyê lêkirin. Dîwarên dêrê yên li kevirên bazalt ku bi kemberên çarnefî hatine dabeşkirin, bi raxera durengî yê bi şeklê çorekî ("baklava dilimi") re ahengê pêk tîne.
Dêra Saint George an jî Dêra Sencorc dêreke li hundirê Sûra Amedê ye.
Dîroka avakirina vê dêra li Kela Navîn nayê zanîn. Lê belê dêr di navbera sedsala 4-5'an de bi şêwaza Bîzansiyan ji kevirên reş hatiye çêkirin û berê wê li çemê Dîcle ye. Nayê zanîn ka dêra kîjan mezheba xiristiyaniyê ye û îthafî kîjan ezîzî hatiye kirin. Hinek kes dibêjin ku dêr aîdî civata pîrê katolîkiyê Batrî ye. Navê avahiyê wekî "Manastira Jinan" jî derbas dibe. Ji ber ku dêr demeke dirêj di nav Girtîgeha Saraykapi ya Fermandariya Cendirmeya a Bajêr de ma, wekî îbadetxane nehat bikaranîn.
Dêra Surp Sarkîs a Amedê, 2010.
Dêra Sarkîs Sûrp dêreke li hundira Sûra Amedê ye.
Ev dêra ku nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye, ya ermeniyên katolîk e. Wisa tê bawerkirin ku dêr di sedsala 16'an de hatiye çêkirin. Malzemeyê bingehîn ê vê dêrê kevirên reş ê bazalt e. Ev dêr bi stûnên xwe yên du tebeqeyî û çar rêz kemberên xwe, ji pênc nefan pêk hatiye.
Mor Gabrîel (bi suryanî ܕܝܪܐ ܕܡܪܝ ܓܒܪܐܝܠ) yek ji keşîşxaneyên herî kevn ên xristiyanetiyê ye û li nêza bajarê Midyatê di parêzgeha Mêrdînê de radiweste. Ji bo suryaniyên ortodoks cihekî pîroz e û lewra wek navenda olî ya suryaniyan tê nasîn.
Keşîşxaneya Mor Gabrîel li basûr-rojhilata Mîdyadê disekine û ji wê 20 km dûr e. Ew li Tûr Abdînê (li welatê suryaniyan) radiweste û îro li bajarê [Mîdyad]ê li navceya Mêrdînê di nav sînorên Tirkiye de ye.
Tê gotin ku di sedsala 7an de navê xwe yê îro stend. Gabrîel navê metranekî pîroz e, lewra navê Mor Gabrîel (Gabrîelê Pîroz) hatiye lêkirin. Gabrîelê Pîroz ji sala 634an heta 668an li wê derê jiyaye.
Navê keşîşxaneya bi tirkî Deyrulumur Manastiri wek "Keşîşxaneya Qartmîn" jî tê bi nav kirin, ji ber ku nêza gundê Qartmîn (bi tirkî Yayvantepe) e. Ew gund berê gundekî suryanî bû, lê îro misilman. Herwiha, navekî din (ê bi suryanî) jî "Dayro d-’umro" ye û ji bo hemî keşîşxaneyan tê bikaranîn.
Mor Gabrîel tê gotin ku di sala 397 ji aliyê Shmuel (Samuel) û ji sagirtê wî Samûn (Simon) ve hatiye damezrandin. Giringiya wê hertim meztir bûye û di sedsala 6an de nêzî 1000 keşîş ên herêmê û yên koptîk tê de dijiyane. Ji sala 615an heta 1049an ev der wek navenda metran hatiye bikaranîn. Yek ji wan metranan jî Mor Gabriel bûye (ji sala 634an heta 668an delamet xebitandiye). Di sedsala 7êmîn de navê wî bû yê keşîşxanê.
Nivîsên suryanî li ser dêriya Mor Gabrîel
"Yê ku heft caran bi namûs û rûmet ser li keşîşxaneyê ku ji aliyê melekan ve hatiye avakirin, wê xizmetekî mîna ku Orselîmê ziyaret kiribe pêk bîne."
Mor Gabrîel di sala 1919an de dîsa kete dest suryaniyan û heta wê demê ji destê wan hatibû stendin. Di sala 1950an de xebatên renovasyonê hatin destpêkirin. Di sala 1980an de semînerek ji bo gihandina rahîbên katolîk hate vekirin, lê ew di sala 1980an ve ji aliyê dewleta tirk ve dîsa hate qedexekirin û girtin. Pistrev sebekeyên ceyran û avê hatin damezrandin û rêyek ku digihêje Mor gabrîelê hate cêkirin. Herwiha, dîwarek jî li derdora baxcê hate avakirin.
Îro suryanî li Tûr Abdînê him ji aliyê etnîk him jî ji aliyê olî ekatiyeteke bicûk in. Lewra Mor Gabrîel navenda civakî û olî yên suryaniyan e û wek ziyaretgeh tê ziyaretkirin. Di sala 2007an de ji mitran pêtir sê keşîş, nêzî 15 rahîbe, 40 sagirt, sê malbatên mamosteyan û hinek karker di nav diwarên Mor Gabrîelê dijiyan.
Agahiyên din.
Di sala 2007an de serokê keşîşxaneya Mor Yakûbê Daniel Savci hate revandin û du roj bi sundê hat azad kirin.
Di sala 2008an de ji aliyê sê gundên Kurdan ve doz li hemberî keşîşxaneya Mor Gabrîel hat vekirin. Ew kurd dibêjin ku xwediyên keşîşxaneyê bê destûr xwe li wê derê bi cih kirine.
Heger gundên kurd di vê dozê de serbievin wê keşîşxane ji destê suryaniyan were stendin û betal kirin. Ewê bibe sedema tunebûna navenda suryaniyane. Partiya AKP alîkariyê gundên kurd yên ku li hemberî keşîşxaneyê doz vekirine dike û bi wî awayî li êrîsên hûqûqî li hemberî suryaniyan destek dike. Yekîtiya Ewropayê balyozan wek muşahîd sand da ku ewan dawê bişopînin.
Mor Gabriel, Gabrîelê Ezîz an jî Gabrîelê Pîroz (634 – 23'ê berfanbarê 668) metranê heftem ê Tûrabdîn û dêra Mor Gabrîel a li Mêrdînê bû.
Mor Gabriel li gundê Baqisyan ê Midyadê ji dayîk bûye. Perwerdehiya xwe ya dînî li dêra Mor Gabrîel kiriye. Ev dêra bi navê wî di sala 397'an de hatiye avakirin. Lê ji bo rûmetdana metran Gabriel, di sedsala heftan de navê wî lê kirine.
Komîteya Ewropeyî ya Pêşîgirtina li Îşkenceyê (bi inglîzî: "Committee for the prevention of torture and inhuman or degrading treatment or punishment") an jî CPT, saziya Konseya Ewropayê ya li hemberî îşkence di sekinî ye.
CPT û girtîgehên Tirkiyeyê.
Ev sazî dikare seredaniyên li hemû girtîgehên dewletên endam yên Konseya Ewropayê bike. Ji ber wê, ji bilî malbata û parêzerên Abdullah Ocalanê tenê ev saî dikare biçe girava Îmrali. Ji 1999 heta 2007 CPT çar car çû giravê û raporan amade kir.
Pêncşeme raş, rojeke ku di dîroke gelê kurd weke rojeke raş tê zanîna. Di roje pêncşemê 24 kanûnê e 2009an de dewlete tirk bi ser şaradar û mala sîyesetmedarên kurdan de girt û nêzîkî 1200 mirovên ku navdar yên ku ji kurdan re weke pêşengin hatin binçavkirin û piştre hatina girtin û şandina girtigahan. Yên ku hatina girtin, gelekên ji wan şaradar bûn. Şaradarê Êlihê Necdet Atalay û yê Cizîrê ji ji di nav wan de bû. Serokê koma DTP ê Hatip Dicle ji di nav wan de bû. Hê gelek mirov hebûn. Piştî van girtiyan re hê gelek mirovên din ji hatina girtin. Di rojên piştre de ji girtin û binçavkirin û şandina girtigahan berdewam kir. Kurdan ji li hemberê van êrîşên dewletê li her deverên Kurdistanê rabûn li ser lingan û bi rojan xwepêşandin li dar xistin. Dewletê ji ji bo ku van tepkiyên kurdan ji ber çavan bide dûrkirin di çapameniyê de rojevê weke "kozmîk oda" yên ku di odayên hin saziyên ku digotin yên "seferberlik tektik kurulu" ku di aslê xwe de bi MGK ve girêdayîna lêgerîn kir. Bi armanca ku li hevberê hevserokê Hukumete Bulent Arınç we suîqast bê kirin. Lê di rastiyê de ti tiştekî wilo ne bû. Ji ber ku roje di deme girtina siyesetemedar û rêveberên kurdan pêk hat rojev bê guharandin ev roje hatibû plankirin.
Kurdan ti car ev roj ti carî ji bîr ne kir. Weke ku li Îrlandaya ku di bin destê Îngilstanê de, ku roje "çerşembe raş", ev roj ji hic ne hata ji bîr kirin. Weke rojeke ku konsepteke nû li hevberê kurdan pêk hata anîn, ev roj bû.Bi armanca qirkirina kurdan ev êrîş bûn. Destpêka êrîşan de çûna serokwezikê Tirkî Tayip Ardogan ya li amerika ku bi Baraq obama re hevdîtin kir piştre pêk hat, êdî weke ku amerikan ji piştgirî daya qirkiirna kurdan hata şîrove kirin. Di rasiyê de ji wilo bû. Amerîka di her demê de, di şerê li dijî kurdan de amerîka hertimî bialî bû û piştgirî da tirkî ji bo qirkirina kurdan..
Berî ku ev girti pêk werin û siyeset medarên kurd werine girtin, partiya Kurd e bi navê DTP ê hatibû girtin. Bi wê ji ji nêzîkî 280 Siyesetmedarên kurd re qadaxakirina siyseteê hatibû bi biryarkirin. Bi wê re şert û mercên serokê gelê kurd Abdullah Ocalan ji hatibûn jidandin û Serokê gelê kurd got ji bo wan şert û mercên xwe "çala mirinê".Kurdan ji bo ku CPT heyetekê bi şene wir, bi rojan xwepêşandin kirin.
Mala çand û ciwanî a Mêrdînê di sala 2001ê de di çarçoveya "Ji bo Pêşketina Civakî û Aboriya Anatoliyaya Rojhilata Başûr" hatîye damezrandin. Projeya Anatoliyaya Rojhilata Başûr-Kargeriya Pêşvebirina Herêmê (GAP-BKI) û Parêzgera Mêrdînê arikariya vê mezrekê dike.
Vîzyona wê ev e ku platformekê ji bo xebatên ciwanan ava bike. Misyona wê jî ev e ku ji bo ciwanên Mêrdîna ji alî hemû xebat û pirsgirêkên wan çareserîyê bibine. 60 keç û 146 xort endamê vê malê ne.
Ji sala 2004an heta vê demê pirr projeyên kêrhatî bikaranî ne. Ev projê ên Proxrama Gûherandîna Ciwana ye.
Budapeşt paytexta Macaristanê ye. Navê wê ji yekbûna du bajaran (Buda û Peşt) pêk hatiye. Bajarê herî mezin ê Macaristanê ye. Herwiha navenda siyasî, çandî û bazirganî ya macaran e. Li gorî serjimara 2011an li Budapeştê 1.733.685 niştecih hene. Bajar li ser erda 525 çargoşe kîlometre hatiye avakirin. Budapeşt di 17ê çiriya paşîn a 1873an de, bi yekbûna sê bajarên li derdora çemê Dunayê, yên bi navên Buda, Peşt û Óbuda pêk tê.
Dîroka Budapeştê bi niştecihbûna keltan destpê dike. Cihê ku kelt pêşî lê bicehdibin piştre dibe paytexta herêma Panonyaya Jêr a Împeratoriya Roma. Gelê macar di sedsala 9an de digihne herêmê. Ev cihê pêşî di navbera salên 1241-1242an de ji aliyê mongolan ve tê talankirin. Di sedsala 15an de ji nû ve tê avakirin. Piştî şerê Mohaçê ku bajar dikeve destê Osmaniyan û 150 salî li vê herêmê serweriyê dikin. pêşketina Budapeştê heta sedsalên 18 û 19an didome. Piştî sala 1873an ku yekbûna wê pêk tê, Budapeşt dibe bajarekî girîng ê gerdûnî. Di sala 1918an de dibe paytexta duyem a Awistriya-Macaristanê.
Gelek cih û berhemên dîrokî li Budapeştê hene. Keleha Buda, Kolana Andrássy, Qada Lehengan hinek ji wan e. Metroya Budapeştê di cîhanê de rêhasina binerdê ya kevn a duyem e. Herwiha sînagoga duyem mezin a cîhanê û parlementoya sêyem mezin a cîhanê jî li Budapeştê ne. Lewma her sal 2,3 milyon turîst diçine bajar.
Cihê pêşî yê li herêma Budapeştê ji aliyê niştecihên kelt ve berî sedsala yekem a berî zayînê hatiye avakirin. Ew cih piştre ji aliyê Romayiyan ve hatiye dagirkirin. Ew cih ku bi navê Aquincum tê zanîn, di sala 106ê b.z. de dibe bajarê sereke yê herêma Panonyaya Jêr. Romayî li bajar, rê, hemam, amfîşano û avahiyên din ava dikin.
Di sala 829an de bi peymana aştiyê Panonya tevlî dewleta bulgar dibe, ji ber ku artêşa Omurtag reda serdarê Louis Pious ê Împeratoriya Pîroz a Romê dibe. Budapeşt ji di kelehên dewleta bulgar Buda û Peşt, ku li her du aliyên çemê Duna ne, derdikeve holê. Macar bi serweriya Árpád herêmê dikine bin destê xwe de. Piştî vê bi salekê Keyaniya Macar tê avakirin. Di sedsala 13an de dagirkirina Tataran pêk tê. Lewma keyê macarî biryar dide ku bajar bi bedenên qewîn biparêze û herwiha qesra xwe li ser kaşê li Budayê ava dike. Bi vê pêşketinê bajar dibe paytexta Keyaniya Macaran.
Rola bajarê Budayê di dema Matthias Corvinusê Macaristanê de pir berbiçav dibe. Pirtûkxaneya wî ku li Ewropa ya herî mezin bû, (bi navê Bibliotheca Corviniana), di sedsala 15an de li pêşiya Pirtûkxaneya Vatîkanê bû. Yekemîn zanîngeha macar li Pécsê "(Pêç)" di sala 1367an de tê avakirin. Ya duyem jî li Óbuda di sala 1395an de tê avakirin. Pirtûka bi zimanê macarî ya pêşîn li bajarê Budayê tê çapkirin.
Împeratoriya Osmanî herêm di sala 1541an de dagir kir. Osmaniyan hinek hemam li bajar avakirin lê di dema wan de piraniya xiristiyanan ji bajar çûn. Di 1547an de nêzîkê hezar xiristiyanî li bajêr hebûn lê heta sala 1647an tenê 70 xiristiyan mabûn. Lewma li bajar bêhtir misilman dihatin bicihkirin. Beşa rojava ya nehatî dagirkirin weke Macaristana Keyanî bûbû beşek ji Împeratoriya Habsburgê. Di sala 1686an de artêşeke ji gelek gelan (alman, kroat, macar, çek, îngilîz, spanî, îtalyan, fransî, swêdî) pêk tê li hemberî tirkan bi ser ketin û herêma Temaşwar "(Timişoara)" bi dest xistin. Piştî Peymana Karlowitz herêm di 1718an de tevlî Keyaniya Macar bû. Di dema şer de bajar hatiye xerakirin. Piştre herêma Macaristanê tevlî Împeratoriya Habsburgê bû.
Piştî têkoşîna serxwebûnê ya macaran, bajar ji destê Împeratoriya Habsburgê rizgar bû. Di sala 1867an de Awistriya û Macaristan yekbûna xwe pêk anîn lewma Budapeşt bû paytexta cêwî ya monarşiyê. Di 1873an de Buda û Peşt bi awayê fermî bûne yek bajar. Bi yekîtiya her du keyaniyan bandora zimanê almanî li Budapeştê xurt bû. Herwiha di salên 1880î de 23% gelheya bajar cihû bû, lewma jê re Mekeya cihûyan dihate gotin. Di şerê cîhanê yê yekem de Awistriya-Macaristan têk çû lewma rewşa xurt a li ser bajar bi dawî bû.
Di şerê cîhanê yê duyem de Budapeşt ji aliyê artêşên brîtanî û amerîkî ve hatiye xerakirin. Di Şerê Budapeştê de ku Yekîtiya Sovyetan êrîş bire ser hêzên alman û macaran, li bajar xerabûna mezin pêk hat. Hemû pir ji aliyê almanan ve hatin xerakirin û 38.000 sivîlan jiyana xwe ji dest dan. Di navbera salên 1944-1945an de 250.000 cihûyên Budapeştê ji aliyê artêşa nazî ve hatine kuştin.
Di 1949an de li Macaristanê rejîma komunîst hatiye avakirin. Bi vê re Keleha Buda weke sembola rejîmê hatiye bijartin û nava wê hatiye xerakirin. Di navbera salên 1960 û 1980î de Macaristan weke cihê xwediyê rewşa kêfxweş a Bloka Rojhilat dihate zanîn û gelek tiştên xerakirî hatin nûkirin. Pira Erzsébet 1965an de hatiye avakirin. Di destpêka 1970'yî de xeta M2 ya metroya Budapeştê hatiye çêkirin. Di sala 1987an de Keleha Buda û derdora çemê Duna keta lîsteya UNESCO'yê. Di salên 90î de peykerên ji diktatoriya komunîzmê mayîn ji qadên bajar birine Memento Parkê.
Bajarê Budapeştê li Macaristanê xwediyê 525 km² erd e. Çemê Duna ji bakur ve dikeve nava bajar. Piştre ev çem li derdora du giravên bi navên Girava Óbuda û Girava Margeret di zîvire. Giravê sêyem Csepe yê herî mezin e li Budapeştê. Cihê herî teng yê çem di nava bajarê Budapeştê de 230 m ye. Bajarê Peşt ji erdeke rast û bajarê Buda jî ji erdeke bi kaş pêk hatiye. Daristanên li Budayê bi awayê hawirdorî têne parastin.
Çand û Mirov.
Li bajarê Budapeştê ji gelek neteweyan mirov dijîn. Li gorî agahiyên sala 2001ê ji gelheyê bajar 1.631.043 kes (91,2%) macar, 18.097 kes (1%) alman, 14.019 kes (0,8%) roman (ango mitirb), 4.929 kes (0,3%) slovak û 16.762 mirovên ji neteweyên din hebûn. Herwiha 93.071 kes nedihatin zanîn ka ji kîjan neteweyî bûn, ji ber ku bersiv nedabûn.
Dîsa li gorî agahiyên sala 2001ê li bajar 808.460 (45,5%) Katolîkên Roman, 224.169 (12,6%) Kalvînîst, 46.449 (2,6%) Lutherî, 28.901 (1,6%) Katolîkên Yewnanî, 9.468 (0,5%) cihû, 20.523 xiristiyanên din û 374.209 (21%) ateîst dijîn.
Galeriya Budapeştê.
Di sala 2010an de panoramaya wêneyan ya herî mezin li Budapeştê tê çêkirin.
Nexşeya Tîbetê (bi rengê sor) û Çînê
Tîbet an Herêma Serbixwe ya Tîbetê erda pîroza Budîstan e li Asyaya Navînê de.
Gotina Tîbet him ji bo hemû erdnigarê tîbetî, him jî ji bo Herêma Serbixwe ya Tîbetê tê bikaranîn, ya ku piştî dagirkirina herêmê ji aliyê Komara Gel a Çînê ve di sala 1965an de wek îdariyeke siyasî hatibû avakirin. Herêma Serbixwe ya Tîbetê ji niviya herêma çandî ya tîbetan pêk tê û di nava başûrê Tîbetê disekine. Herêmên bakûr û rojhilata erdnigarê tîbetî di nava eyaletên Qinghai, Gansu, Sichuaan û Yunnan de hatine parvekirin. Wextê ku di zimanê çînî de behsa Tîbetê (bi çînî 西藏, "Xīzàng", bi tîbetî: བོད་ལྗོངས, "།bod ljongs") tê kirin, gotina 'Tîbet' hertim weke şûna Herêma Serbixwe ya Tîbetê tê bikaranîn. Di zimanê tîbetî de jî ev gotin tenê ji bo herêma serbixwe (bêyî herêmên rojhilat ên tîbetî Amdo û Kham) tê bikaranîn. Heger qala hemû erdnigariya tîbetî tê kirin, divê gotina "bod çen" (Tîbeta Mezin) bê bikaranîn. Derheqê dagirketî û serxwebûna Tîbetê gelek gengeşiyên mezin têne kirin. Lê heta neha ti dewlet tune ye ku bi awayeke dîplomatîk an jî siyasî guhertineke erênî pêk bîne.
Herêma serbixwe ya Tîbetê, çiyayên Hîmalaya, parêzgeh û welatên ber sînora wê
Beşeke mezin a şÇiyayên Hîmalayê dikevin nava başûrê Tîbetê. Navinciya bilindahiya wê ji asta deryayê nêzî 4900m e, lewra jê re 'Banê Cîhanê' jî tê gotin ji ber ku ev herêm weke bilindtirîn herêma cîhanê tê qebûlkirin. Platoya bilind a Tîbetê bi gelemperî ji deştan pêk tê: cihê herî hişk rojavayê herêmê ye û weke 'çangtang' ("deşta bakûr") tê bi nav kirin. Ev der ji deştên alpîn pêk tê. Sedema hişkayiya herêmê ji ber hebûna çiyayên Hîmalayayê pêk tê: Ewrên Monsûnê wextê ku ji Hîndistanê ve nêzik dibin, li başûrê çiyayên Hîmalayayê radiwestin. Bi vî rengî hemû baran li beşa başûr a çiyan dibare û bi tenê hewayên hişk derbasî bakûrê (Tîbetê) dibin, li cihê ku îqlima kontinental peyda ye.
Zincîre Çiyayên Hîmalayayê jî di Tîbetê de hilkevtiye. Paytexta wê bajarê Lhasa ye.
Li gorî agahiyên fermî yên sala 2000'an li herêma serbixwe ya Tîbetê 2.616.329 mirov dijîn. Lê gava merib hemû komên tîbetî yên Cînê hildijêre, ev jimar digihêje 5 mîlyonan (li gorî sala 2005'an). Li der û dorên Lhasayê nêzî 250.000 mirov dijîn, li Xingazê 120.000, li Qando 25.000 û li Nyingchi 16.000. Dîsa li gorî agahiyên fermî sedî 81% ên gelheya Tîbetê li gundan û 19% jî li bajarên Tîbetê dijîn. Pirraniya gelheya herêmê ji gelê tîbetî pêk tê. Ji bilî wan, gelên din ên etnîk jî li Tîbetê dijîn, weke ku li herêmên başûr-rojava û yên bakûr-rojava tîbetî dijîn.
Ola pirraniya gelê tîbetî bûdîzm e. Li gorî agahiyên fermî yên çînî li Tîbetê 1700 wargehên olî û nêzî 46.000 rahîbên bûdîst hene. Ji bilî vê yekê, li Tîbetê çar mizgeft ji bo 3000 misilmanên hui û dêreke katolîk ji bo 700 xirîstiyanên katolîk heye.
Bi saya peymana sala 2002'an, zimanê tîbetî bû dûyemîn zimanê fermî yê herêmê. Ev tê vê wateyê ku zimanê tîbetî di dibistanên fermî de bi axaftin û nivîsandina xwe tê hînîkirin. Li gorî qanûnê divê hemû konferans û civînên girîng ên li Tîbetê - dadgeh pê re - karin yan bi zimanê tîbetî yan jî bi zimanê çînî ya han pêk bên. Fermo, rûnistvanekî tîbetî yê xwendî him tîbetî him jî çîniya han dizane.
Statuya Tîbetê.
Hêjayî gotinê ye ku niha ev herêm ji aliyê dewletê Çînê ve hatiye dagîrkirin.
Cotkar bendavekê sererast dikin. Li piş wan rezên cehan xuya dikin
Bera herî pir li Tîbetê tê çandin cehê erdên bilind e. Li derên ku pirtir roj lê digihêjin genim, kartol, misir û famîleya baqilan jî têne çandin. Ji ber rojên dirêj ên havînê û lewra dirêjbûna dema gihînê, cotkarî û çandinî li vê bilindbûnê jî mimkun e, lê belê evya bi çend herêman bi sînor e: li dora Lhasa û Xigazê. Ber bi bakurê ve êdî tenê ajaxwedîkirin mimkun e û li rojavayê çol destpê dike. Cotkarî û bi taybetî çandinî di salên dawî de bi alîkariya makîneyên giran hate pêşxistin û berdariya wê gihîşte asteke meztir. Lê ajaldariya li ser çolên bilind ên bi berx û yakan hê jî girîngtir e.
Pişesazî.
Pişesazî hê jî pir pêşneketiye, lê rastî alîkariya hikûmeta navendî ya çînî tê û lewra her ku diçe meztir dibe. Ji bilî berbesvaniyê/madenvaniyê navendên ji bo derxistina hesîn, zêr, lîtyûm, paxir, xwêya kevirî û boraks. Hêjayî gotinê ye ku çavaniyên herî mezin ên cîhanê yên lîtyûm û boraksê li Tîbetê ne. Branşeke din a girîng a aborî pişesaziya malzemeyên avahiyê/înşeatê ye.
Hîmalaya () rêzeçiyayeke di Asyayê de ku bilindtirîn çiyayên cîhanê li xwe girtiye. Gelek çemên mezinên cîhanê jî çavkaniyên wan di wê rêzeçiyayê de ne.
Berî ku keresteyên firînê çêbibin, hejmareke pir kêm ji çiyavanan karîbûn bi ser çiyayên wê de bikevin.
Di Hîmalayayê de, 14 çiyayan hene ku bilindahiya wan zêdetir ji 8.000 m e. Everest bilindtirîn çiyayê cîhanê jî yek ji wan e.
Lhasa an Lasa paytexta Herêma Serbixwe ya Tîbetê ye li welatê Çînê de. Ev bajar di piyê çiyayê Gephel de bicîhbûye. Textê Dalai Lama li vî derê ye. Lhasa yek ji bilindtirîn paytextane di cîhanê de.
Peyva Lhasa tê wateya "cihê xwedayan", herçende ku belgeyên Tîbetî yên kevnar û nivîsînên ser keviran diselmînin ku nava vî "Rasa" bûye ku tê wateya "cihê bizinan".
Nexede an jî Neẍede (), bajarekî kurdnişîn ê rojhilata Kurdistanê ye. Kurd û azerî bi hev re di vî bajarî de dijîn. Li gor serjimariya sala 2006an, hejmara runiştvanên Nexedeyê 72.975 kes in.. Bilindahiya wê ji asta deryayê 1300 m ye.
Nexede di navbera Piranshahr û Urmia de ye
Emily Elizabeth Dickinson (jdb. 10ê kanûna pêşîn 1830 − m. 15ê gulanê 1886), helbestvana amerîkan e.
Emily Dickinson li navçeya Massachusettsê, bajara Amherstê ji dayik bû. Malbata Dickinson bi çalakiyên polîtîk û perwerdehî re gelek navdar bûn. Bavê wê parêzer û li kolejeke herêmî berisgerek bû û ji aliyek din li Kongre da kar dikir. Diya Dickinson, a ku navê wê jî Emily bû, jinek xwînsar, gelek dîndar bû û karê wê kevanîtî bû. Diya wê zehf ji nexweşiyê giyanî kişand û bi piranî di depresyonê de bû. Dibe ku ji bandora ew nexweşiyê be, têkîliya wê bi qîza xwe gelek sar bû. Ew jî Dickinson di nameyeke xwe de wisa aniye ziman û digot ‘’Xwedî dayîkek qet nebûm.’’
Dickinson li Akademiya Amherstê (1834-1847) û koleja "Mount Holyoke" (1847-1848) perwerdehiya xwe qedand. Dora 1850'yî, ew dest bi pêk anîna helbestan kir, helbesta wê ya yekemîn di rojnameya Springfield Daily Republican de di sala 1852an de hatiye weşandin.
Stîla hewl û xebatên wê ya pêşî bi rêkî vetûrî bû lê salên bi ceribandinê pêşketinek bi vî karî bû xuyakirin. Bi piranî, bi awa kî lawij helbest nivîsand û helbestên wê li ser mijarên bawerî, bêdawîtî, xweza û giringiya malbatê bûn.
"Ji îngilîzî wergêr: Baran Acis"
Xalîd Begê Cibirî () (z. 1882 Gimgim - m. 14'ê avrêlê 1925, Bidlîs) damezrêner û serokê Rêxistina Azadî bû.
Di sala 1882'an de li Gimgima Mûşê hatî cîhanê. Ji eşîra Mala Sur (Mala Sûwar) e.
Di dibistanên leşkerî yên Osmanîyên de dixwîne, dibe Mîralay. Ew û Şêx Seîd him lav xaltiyê hev in him jî ew bûrayê Şêx e.
Demekî li Filistînê dixebite. Şerê Cîhanê yê yekem de li Erzîromê û Agiriyê, dijî Rûsên şer dikê. Piştî Komkujiya Ermeniyan dikeve nav hewldana rêxistina Kurd. Di sala 1920'an de wek mîralay li Erzîromê dest bi xebat dikê.
Di sala 1921'ê de rêxistina Azadiyê dadimezirînin. Di vî rêxistinê de gelek şêx û mîrên Kurdên cîh digirin. Bi taybetî jî, mebûsê Bidlîsê Ûsiv Ziya di warê birêxistinkirina gel de ristek mezin dilîze. Ji xwe ber vê yekê jî di gelek çavkaniyan de Xalid Beg him wek serok him jî wek berpirsiyarê leşkerî, Ûsiv Ziya jî wek berpirsiyarê siyasî tê ravekirin. Lê mixabin hîn derfetên lêkolînên li ser vê rêxistinê nîne û hîn gelek tişt baş nayê zanîn.
Di 14'ê avrêla 1925'an de li Bidlîsê bi tevî û Ûsiv Ziya çar hevalên xwe yên din tên dardekirin.
Mihemmed HEWRAZ (1969 li Nexedeyê - 6'ê rezbera 2003, Îslamabad, Pakistan) çiyagerê kurd bû. Hewraz kesê yekem bû li Îranê ghîştîye ser lutkeya çîyayê Everest, ê
Sala 1969an di Nexedeyê de ji dayik bû. Sala 2000 perwerdeya xwe li Zanîngeha Wirmêyê temamkir. Sala 2003an ekdpedîsyona li çiyayê Gasherbrum I ket,piştî 20 rojan li nexweşxaneya Şefa li Îslamabadê Koça dawî kir
Sara Teasdale (jdb. 8ê tebaxê 1884 − m. 29ê kanûna paşîn a 1933) helbestvana lîrîk a amerîkî ye.Ew bi navê Sarah Trevor Teasdale li Sankt Louis, Missouri ji dayik bû, û navê Sara Teasdale Filsinger piştî zewaca xwe di sala 1914an de bikar anî.Di sala 1918an de wê Xelata Pulitzer ji bo berhevoka helbestên xwe yên sala 1917ê "Stanên Evînî" wergirt.
Wêneyê Sara Teasdale wekî keçek ciwan
Sara Teasdale di 8ê tebaxa 1884an de hat dinê. Tenduristiya wê di piraniya zaroktiya xwe de nebaş bû, ji ber vê yekê ew heta 9 saliya xwe li malê xwend. Wê di 1898an de li "Enstîtuya Mary" dest pê kir, lê di 1899an de çû "Hosmer Hall", di sala 1903an de mezûn bû. Malbata Teasdale li 3668 Lindell Boulevard dijiyan û paşê 38 Kingsbury Place li "Saint Louis, Missouri".Her du xanî jî ji aliyê diya Sara ve hatine çêkirin. Xaniyê li Kingsbury Place li qata duyemîn ji bo Sara suîtek taybet hebû. Mêvan bi deriyek cuda ketin hundir û bi randevûyê hatin pejirandin. Di vê suîtê de Sara dixebitî, radiza û gelek caran bi tena dixwar.
1904 heta 1907, Teasdale endamê "The Potters" bû, bi rêberiya Lillie Rose Ernst, komek hunermendên jin ên di dawiya xortaniya xwe de û destpêka bîstan de, ku ji 1904 heta 1907, li Saint Louisê kovarek hunerî û wêjeyî ya mehane ya "The Potter's Wheel" diweşandin.
Yekem helbesta Teasdale di sala 1907 de di William Reedy's Mirror a William Marion Reedy rojnameyek herêmî, hate weşandin. Yekem berhevoka wê ya helbestan, "Sonnets to Duse and Other Poems", di heman salê de hate weşandin.
Berhevoka duyemîn a Teasdale, "Helen of Troy and Other Poems", di sala 1911an de hate çapandin. Ji aliyê rexnegiran ve baş hat pêşwazîkirin, yên ku pesnê hostatiya wê ya lîrîk û mijara romantîk didin.
Ji 1911an heya 1914an, Teasdale ji hêla gelek zilaman ve hate bijartin, di nav de helbestvan Vachel Lindsay ku bi rastî evîndarê wê bû lê hîs nedikir ku ew dikare têra xwe drav an aramî pêşkêş bike da ku wê têr bike. Wê hilbijart ku di 19ê Kanûna Pêşîn, 1914an de bi Ernst Filsinger, heyranek dirêj a helbesta xwe re bizewice.
Berhevoka sêyem a helbestê ya Teasdale, "Rivers to the Sea", di sala 1915 de hate weşandin. Ew pirtûkek pir firotî bû û heye ku çend caran ji nû ve hatî çap kirin. Di sala 1916an de ew û Filsinger koçî New York City kirin, ku li wir di warxanek Upper West Side li Central Park West de dijiyan.
Di sala 1918an de wê "Xelata Pulitzer" ji bo berhevoka helbestên xwe yên 1917ê "Stranên E"vînî stend. Ew "bi bûrsek taybetî ya Civaka Helbestan ya Amerîkayê pêk hat"; Lêbelê, rêxistina sponsorger naha wê wekî Xelata Pulitzer a herî pêşîn ji bo helbestê navnîş dike (di sala 1922an de hate vekirin).
Rêwîtiya karsaziya domdar a Filsinger bû sedema Teasdale pir tenêtiyê. Di sala 1929an de, wê sê mehan çû navdewletê, bi vî rengî pîvanên ji bo bidestxistina jinberdanê têr kir. Wê nexwest ku Filsinger agahdar bike, tenê li ser israra parêzerên xwe ji ber ku hevberbûn derbas bû. Filsinger şaş bû. Piştî hevberdanê, ew tenê du blok ji mala xwe ya kevn a li Central Park West bar kir. Wê dostaniya xwe bi Vachel Lindsay re, ku niha bi zarokan re zewicî bû, ji nû ve zindî kir.
Di sala 1933 de, ew bi xwekuştinê mir, bi dermanên xewê ve zêde bû. Lindsay du sal berê bi xwekuştinê mir.Ew li Goristana Bellefontaine li Saint Louis tê veşartin.
Xwekuştina Teasdale û "I Shall Not Care".
WHEN I am dead and over me bright April
I shall have peace, as leafy trees are peaceful
Mîrate û bandor.
a>, Jinên navdar ên St. Louis, 1914
Margaret Eleanor Atwood, di 18'ê mijdara 1939'an de li Ottawa, Ontario hatiye dinê, helbestvan, ceribanvan, rexnekar û femînîsta kanadayî ye.
Atwoodê heta roja îro 15 pertûkên helbestan derxistine.
Louise Elisabeth Glück (jdb. 22 nîsan 1943), helbestvaneke amerîkî ye.
Glückê di 1993an de xelata Pultitzer wergirt û di sala 2020an de jî ji aliyê Akademiya Şahane ya Swêdê ve bi xelata Nobelê ya Wêjeyê hate bexşandin.
Mistefa Hîcrî (1945 li Nexedeyê) sekreterê giştiyê Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê (PDKI) ye. Wî di Nexedeê de ji dayik bûye, di rojhilatê Kurdistanê de. Wî di sala 1963an de ji fêrgeha çandinê li Zanîngeha Wirmêyê derçû û wekî mamoste li bajarê Seqizê dest bi karê xwe kir. Direngtir, li Zanîngeha Tehranê wêjeya Farisî xwend.
Di sala 1979an de tevlî "Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê" dibe.
Binavî gundekî li devera Berwarî Bala li Kurdistana jêrî ye. Dikevît dinav cîyanda li sivistanan gelek befrîne li havînan geleka hîne u xoşe.
Navê Binavî yê hatîye ji bin avê, weko diyar binê gundî gelek av heye. Jîyana xelkê vî gundî pitir liser cutyaryê ye.
Fêqiyê vî gundî, sêv, xox, mijmij, bih, guiz, holîk, hirmîk, tirî u bahîv gelek le di missene. Herwesa zerzewat ji gelek lê dihêt çandin wedi, pitat, bacan, xîyar, kolind, kelemî, pîvaz, silk şêlim u geleken dî.
Berwarî Bala yan ko Berwarî jurî, ji 75 gundan pêk hatî ye. Herwesa Berwarî Jêrî jî 5 gundan pêrhatî ye. Devera Berwarî Bala dikevîte ser tuxîbê parêzgeha Duhokê. Berwarî jurî, dikevît dinav cîyanda li zivistanan hindek gund gelek di befrînin u li havînan geleka hîn u xoşin.
Gundên jimara xelkî li zor evene: Bêduh, Hiror, Tirwanishî u Binavî.
Hozên dikevine ser tuxîbên Berwarî Bala eve ne: Hekarî li Kurdistana jurî, Gulî rojhelat, Doskî jêrî, Mizûrî rojavayê devera Berwarî Bala.
Îbn Teymiye an Teymiyê Herranî, teolog û felsefevanekî ereb bû. Li Rihayê li Herranê ji dayik bû, di sala 1240-1307an de jîn bû. Pir li ser vacê û felsefe xurt bû. Pir pirtûk ji nivîsandin.
Li ser jiyanê wî haya nahaka ti lekolînên wilo zêde mazin ne hatina kirin. Lê hinekî lêkolîn ji li ser wî û jiyana wî hatina kirin. Ew zanistekî wilo ku di deme xwe de, bi hzire xwe re di deme xwe de gelek kifşbûn dana kirin. Li locik, felsefe hinek pirtûkên wê yên taybet hene. Wî di deme xwe de yên ku locik bi xwe re di ola îslamê de da rûnandin yek ji wan bû. Wî di xwest ku di îslamê de locik were bi kar anîn. Wî di deme xwe de xwest ku di îslamê de hinek reforman bide kirin. Ji ber vê yekê ji pir hewlda.
Nivîsên wî hemû ji yên ku yên felsefe ne. Di hemûyan de aqil dinivîsêne. Li ser aqil û pêşketina wê û di jiyanê de weyne hebûne wê dirawastê. Bi vê yekê mirov divêt ku navê wî bêne ser ziman. Pirtûkên ne li cem hevin. Pirtûkeke wî li Hindistanê di weşandin. Yek li Misirê hata weşandin. Hinek pirtûkên wî ji di pirtûkaxane Emerika ya netewî de dimênin. Hewceyî pêde heya ku pirtûkên wî bêne ber hevdû û bi Zimanê kurdî ya rpke me werinê ser ziman.
Ji ber ku ew malbata wî şêx bû, bandûra wan pir mazin bû. Li herêmê, ne tenê li ser kurdan li ser araban ji pir bandûraka wî ya mazin hebû. Di warê zanine pir xurt bû. Li ser hizir û hebûna ola îslamê de pir xurtbû. Li gor ku tê gotin ku pêxamber gotiyê ku "pişt min re wê yek were û di olê gelek tiştan bêne ser ziman". Ew mirov ji dibêjin ku teymiyê haraniya. Ew weke reformerekî îslamê ji tê naskirin. Wî xwest ku ola îslamê ji xalatiyên rêveberan xilas bike. Li ber vê yekê hewlda. Deme ku mirov li pirtûkên wî dimeyîzenê, mirov vê yekê ji pir baş û qanc di bîne.
Jiyana Teymiyê haranî pir bi mijar dimeşê. Tê gotin ku di wê demê de êrîşên Tataran li ser Kurdistanê li wê herêmê hene. Êrîşî her herêmî dikin û mirovan dikujin û pirtûkan ji di şawitênin. Li herêmê di wê demê de bi Eyûbîyan de pirtûkxanyaka mazin tê gotin ku hebû. Zanistvan û alimakî mazin bû. Weke alimakî îslamî ji biştî tê naskirin.
a>ek li ser terra rossa ("erda sor")
Terra rossa (ji zimanê îtalî tê wateya "erda sor"), navê erdekê ye û li hemî welatên ku di derdora Behra Spî de tê dîtin. Herwiha, li Awistralyayê jî "terra rossa" heye.
Taybetiyên erdê.
Taybetiya vê erdê di rengê heriya xwe de ye ji ber ku rengê heriya vê erdê soreke xort e. Hûmûsa vê erdê kêm be jî, heriya xwe bi avdanê gelek berdar dibe. Di germa havînê de serê erdê hişk dibe lê jiber kûrayîya xwe ("terra rossa" ji metreyek kûrtir e!) avê di biniya xwe de diparêze.
Pêkhatin.
Pêkhatina "terra rossa" berî 15 mîlyon salan destpê dike: xweza bi aliyê avê karbonatê û mîneralên cuda ji erdê dişu. Kevirê kalker (ku bi jihevketina xwe "terra rossa" pêk tê) jiber xwezayê ji hev dikeve û mîneralên hesinê diafirîne. Hesîna heriyê ji ber ku naye şuştin di erdê de dimîne û konsantrasyona hesînê bi vî awayî zêdetir dibe. Bi reaksyoneke kîmyewi ku dinav atomên hesinê û yên oksîjenê pêk tê herî dengarî dibe û dem bi dem rengê xwe yê sor distîne.
Xiyos () carina bi navê tirkî "Saqîz" () jî tê nasîn girava pêncem a herî mezin a Deryaya Egeyî ye. Li Yewnanistanê ye û dikeve 7 km dûrî peravê Tirkiyeyê. Li bajarê herî mezin a giravê jî bi fermî Xiyos navkirin, lê rûniştvanên wê bi xwe dibêjinê Xora (bi yewnanî: Χώρα, "Khora").
Di sala 2001-ê de 51.936 kes li giravê dimînin.
Şixûl () gundekî Albistanê ye.
Gund ji 5 mezrayan hatiye sazkirin. Gund ji Albistanê 37 km dûr e. Eslên gund ji gundên Arga ne. Lê eslên esasî ji Kurdistana Başûr, ji navçeya Kifriyê, bajarê Kerkûkê ye.
Navên mezra hina: Armutsuyu, Hoplek, Korpinar, Sugul, Akkaya. Mixabin navên gundên kirina Tirkî û Kurd ji zêdetir van navan bi kar tînin.
Degaga, dekewet rojhelaty kurdistan we le parezgay Kurdistan daye ke serbe berwebary (fermandary) şary Merîwan.
Jadekey asfalte u telefun keşrawe bu naw malekanu aw u brqy heye qtabxaney nawendy heye ke derw bery 300 malew u lewaneye 1000 kes nfusy hebe. xelkî em deye pter sergerm jutyaryyn ke be hwy jegyry em gwnde le ser re Merîwan, Kamyaran u Kirmaşan ptr xelkî xeryky homardary ew ştumekany wek jay brenj u shakru. hytren ke le meriwanewe rewaney Kamyaran dekren.
Genovîzî an genovayî an jî cenovîzî (bi genovîzî: "Zeneize") zaravayekî zimanî lîgurî ye. Zaravayekî galo-îtalî ye û li serbajarê Genova (Cenova) yê herêma Lîguriyayê tê xeberdan.
Bi tevahî li dorî 1.920.000 lîgurîaxêv hene, zaravayên sereke ev in: genovîzî li derdora bajarê Genovayê, li Îtalyayê; korsîkayî li girava Korsîkayê, li Fransayê; monêgaskî li Monakoyê.
Akademiya zimanê lîgurî "Académia ligùstica do Brénno" di sala 2008-an de rêzimanê fermî saz kir.
Albistan an jî Olbistan navçe û bajarekî Mereşê (Gurgumê) a Bakurê Kurdistanê ye
Li Albistanê sê elên (eşirên) kurdan hene: Sinemillî, Alxasî û Atmî. Kurdên vê navçeyê hemû/gişt bi lehceye kurmancî qise/deng dikin. Kurdên vê herêmê piranî elewî ne. Bi devokê kurmancî yê herêmê wek "Olbiston" tê telafûzkirin û nivîsandin.
Li Albistanê kurdên sunî jî hene. Ev zêdetir li bakurê Albistanê dijîn û eslên wan ji Kifriyê hatina û eşireta wan ji Qurniyê ne. Qasî 20 gund in. Lê hinek ji wan jî li hela Afşîn û Edeneyê hatine.
Gundên Qurnî.
Gundên ku eslên wan Qurniya ne: Sugul, Hoplak, Karamagra, Kecemaxa, Akkaya, Korpinar, Evcihoyik, Elmalî, Saricicek, Fakoglu, Ferhatpinarî, Seliman, Erikan, Kalecik, Alkayolu, Alipinari, Palavar, Cevirma, Akarca, Tekepinarî.
Împeratoriya Eşkanî (bi zimanê pehlewanî: "Pahlav/Pahlavanigh", "erebî" بارثيون‎‎, "farisî" اشکانیان) an Keyekseriya eşkaniyan an jî Pehlewanistan an jî Împeratoriya partan — împeratoriyeke kevnar, ku derdora salên 250 berî zayînê li başûr û başûrê rojhilatê Derya Xezarê ava bûye. Di qirna 1 berî zayînê de êdî axeke mezin ji Mezopotamyayê heta Hindistanê hildigirte nava xwe. Di salên 220 piştî zayînê (P.Z.) dawî bi hebûna wê hat.
Di nivîsarên çînî Çjan Tsen Împeratoriya eşkaniyan û keyadana Arsî (Arşak) bi navê Ansî derbas dibe.
Li gor teoriyekê orijîna Eşkaniyan bi bingeha xwe Îskîtên bi navê Parnî ("Parni") ne, ku li başûr rojhilata Deryaya Mazenderan bicih bibûn. Kîngê wan koçî satrapa "Perthava" (bi zimanê înglîzî yan latînî "Parthia") kir wan navê "Perth" yan "Parth" (bi zimanê îro "Pehl" wergirt.
Avabûn.
Piştî mirina Îskenderê Makedonî (323 B.Z.) împeratoriya wî parî çend dewletan dibe. Destpêkê axa Ariyan dikeve destê Selewkîdan(312 B.Z.), axa Medya radestî Pîtonê yûnan dikin, beşeke Medyayê di destê rêberê wî yê kevn Adirpêt de dimîne û lewra wek Medya Atropatena an Medya Biçûk tê binavkirin, li bakurê-rojhilat dewleta Greko-Baktriya (Greko-Baxtrîş) (256 B.Z.) ava dibe, li dorhêla Xorasanê jî Keyatiya Pehlewana (Pehlewanistan) (250 B.Z.) ava dibe.
Dameziranêrê Împeratoriya eşkaniyan keya Arşak e, rêberê eşîra Parna, yê ku di sala 250 B.Z. li dijî împeratoriya Selewkîdan serî hildide. Di yek ji cengan de keya Arşak tê kuştin û rêbertiya serhildanê û eşîra Parna derbasî birayê wî Tîrîdat dibe. Hemû hewiladanên împerator Selewk II ên têkbirina serhildanê bêencam dimînin, lewma di navbera salên 230-227 da ew neçar dimîne serxwebûna Pehlewanistanê bipejirîne.
Tîrîdat bi fermî wek keyayê Împeratoriya eşkaniyan tê îlankirin û navê xwe yê rêbertiyê diguhere û dibe Arşak II. Di sala 209 B.Z. Pehlewanistan serxwebûna xwe winda dike, dikeve destê împeratorê Selewkîdan Antîoxos III ê Gewre, lê piştî demeke kurt serxwebûna xwe careke din vedigerîne.
Firehbûn.
Keyayê Împeratoriya eşkaniyan Mîtrîdat I (170—138 B.Z.) axa Persya û piraniya Mezopotamyayê ji dest împeratoriya Selewkîdan digire, herwiha beşeke dewleta Greko-Baxtrîş jî (axa heta çiyayê Hindûkuş (wergera ji zimanê pûştû kujerê Hindiya)) dikeve destê Pehlewanistanê. Mîtrîdat I tîtûla şahînşah li ser xwe dipejirîne û bi vî rengî dibe mîrasgirê Hexamenişiya (împeratoriya Medopersya (559 B.Z.–338 B.Z.)). Selewkîd çend caran hewl didin Pehlewanistan zeft bikin, lê sernakevin. Cara dawî artêşa împeratorê selewkîdî Antîox VII di sala 129 B.Z. windahiyên giran dide.
Împeratoriya eşkaniyan di dema desthilatdariya keya Mîtradat II (124 b.z.–88 b.z.) aramiyê dest dixîne. Heta wê demê bi dewletên cîran re tim di nav şer de ye.
Temasên bi Romê re.
Yekemîn temasên Împeratoriya eşkaniyan bi Romê re di destpêka sedsala I B.Z. çêdibin. Bi peymana sala 92 B.Z. çemê Firatê wek sînora di navbera Romê û Pehlewanistanê tê diyarkirin.
Di dema desthilatdariya keya Ard II (57—37/36 B.Z.) de leşkerên romî di bin rêbertiya serleşker Markûs Lîsînîûs Krassûs (Marcus Licinius Crassus) da çemê Firatê derbas dikin û dikevin Mezopotamyayê, di cenga ku di sala 53 b.z. de pêk tê, pehlewanî li Xarranê Împeratoriya Romê bin dixin. Di wê cengê de serleşkerê romî Krassûs ji aliyê pehlewaniyan ve tê kuştin.
Ber bi sala 40 B.Z. ve pehlewanî hema-hema tevahiya Asya Biçûk, Sûrî û Filîstîn hildigirin destê xwe. Bi serkeftinên Pehlewanistanê otorîte û desthilatdariya Romê dikevin xeteriyê, lewma di salên 39-37 B.Z. romî êrîş dibin ser pehlewanan û herêmên windakirî paşde vedigerînin. Lê bes binketina artêşa romî ya di bin rêbertiya serleşker Antonîûs de (36 B.Z.) li Medya Atropatenayê desthilatdariya Romê li ber çamê Firatê rawestand.
Di dema Augustus de di sala 20 b.z. de herdu dewletan çemê Firat bi bajarê Dura Europos ve wek sînora navbera hev de diyar kirin û pehlewanan ew xakên dagirkirî şunda ji Romê re vegerandin. Ji dema Augustus û pê ve împeratorên romî ji bo destxistina Pehlewanistanê hem diketin şerên navxweyî, hem jî di nav pehlewana de jî pevçûn gur dikirin. Di encama siyaseta romî de li Pehlewanistanê çend liv şerên navxweyî pêk hatin, lê di sala 43'an de serhildana dijpehlewana li Selewkiyayê hat têkbirin, bajarên yûnanî xweseriya xwe winda kirin û li Pehlewanistanê hewaya dijhelenî (dijyûnanî) û dijromayî belav bû.
Cengên dinên navbera pehlewanî û romayiyan di demê împeratorên Nero Nero (ji Ermenistan 54–63), Trajan (114–117), Marcus Aurelius (161–166), Septimius Severus (195 û 197/198) û Caracalla (216–218) de bûn.
Ruxîna keyatiyê.
Têkoşîna ji bo desthilatdariyê ya hundurîn û êrîşên alanan bûn sedem ku Pehlewanistan hêdî-hêdî ber bi têkçûnê ve biçe. Roma vê sistbûna Pehlewanistanê bi kar anî û êrîşên giran li hember rojavayê welêt pêk anî. Lêdana herî hestiyar serleşkerê romî Trayan pêk anî, yê ku axa ji bakurê Kurdistanê heta başûrê Mezopotamyayê zeft kir û bajarê Tîsfûn ji xwe re kir wargeh.
Herçiqas pehlewanî dem bi dem romiyan têk dibirin, lê pêvajoya hilweşîna siyasî ya keyatiyê destpê kiribû û rawestandina vê yekê ne gengaz bû. Êrîşên ji stepên Asyaya Navîn ji Saka û Împeratoriya Kûşan dihatinî jî bandor li ser Pehlewanistanê dikir. Şerên ji der û li hundur welat sist kirin. Li Farsê, welatê Kûrûş û Daryûş, tevgera ku dawî bi desthilatdariya pehlewanan anî, destpê kir. Erdeşîrê Babekan tevahiya Farsê dike yek û li dijî keyayê Pehlewanistanê Artaban dest bi şer dike. Di sala 226 P.Z. li qada cengê Artaban tê kuştin û texta şahînşah dikeve dest xanedana Sasaniyan.
Ziman û peywendî bi kurdiyê re.
Ji zimannasên ewropayî yên navdar weke Jost Gippert yan jî Gernot Windfuhr hat nivîsîn ku zimanê pehlewanî pêşrewê hemû zimanên îraniyên bakûr rojavayî ye wek gilekî, talişî, semnanî, mazenderanî û bi taybetî jî ji zimanên kurdî. Tê gotin ku piştî cihgirtina Pehlewaniyan (Eşkaniyan) li şûna Medan li navenda Medan a Ekbatana (Hemedana îro) ew ziman bandora xwe daye zimanên îraniyên bakûr rojavayî yên ku li nav wan de zimanên kurdî jî hene. Îro bi taybetî zimanê Zazakî li zimanê Pehlewaniya emperyala Eşkaniyan nêzîk e û pir wekheviyan nîşan dide.
Zimannas û zanyarê Mehrdad Izady îdîa dike ku pê re, zimanê pehlewanî û xwe navê Pehlewan, Pehle, Pahla û hwd. li Kurdistanê hîna dijîn. Jê nimûneyek navê zimanê Feyliyan e ku bi eslê xwe û berê Îslamê wek Pehlî hat nasîn. Ji ber ku di alefbayê erebiyê de tîpê "p" tine ye, ji vê demê ve bo vê zimanê kurdî, "Feylî" hat gotin. Her wiha hat zanîn ku li Kurdistana Rojhilatê devereke bi navê Pahla heye ku tê de hîna Kurdên feylî û lekî dijîn.
Silbûs û Tarî komeke mûzîkê ye. Kom ji malbateke li Swîsreyê dijî pêk tê. Navê komê Silbûs û Tarî nûnertiya du çiyayên reş û spî dike.
Agahî.
Endamên komê ji gundê karsînî a girêdayî navçeya Depê ya Xerpêt ne. Kom ji Musa Dogan û zorokên wî Gulden, Gulsefa, Anter û Sema pêk tê. Komê heta niha du albûm derxistine, li gelek cihên Ewropayê di çalakî û pîrozbahiyan de derdikeve ser dikê û ji aliyê Kurdistaniyan ve gelek tê ecibandin û hezkirin.
Musa Dogan diyar kir ku dema di dibistana amadehiyê de dixwend, eleqeyeke wî ya mezin ji muzîkê re hebû û wî li sazê dixist. Dogan destnîşan kir ku piştî wî dest bi muzîkê kiriye hevsera wî Gulsum û keça wî Gulden jî biryar dane ku hevaltiya wî bikin û wan jî dest bi muzîkê kiriye.
Navê Silbûs û Tarî.
Haya me ji çiyayên Silbis û Tarî tune bû. Mûsa, di ciwaniya xwe de wan çiyayan pir meraq dikir. Piştî ku Musa ji me re behsa herdû çiyayên bira kir, bi me re jî meraqekeke mezin çê bû. Ji ber vê jî me biryar da ku em navê koma xwe bikin Silbis û Tarî.
Silbûs (ermenîkî) ronahiyê û Tarî (kurdî) jî tarîtiyê sembol dike. Ev herdû çiya birayên hev ên gelek mezinin. Ev çiya di nav Çewlîg, Xarpêt û Dêrsimê de cih digirin. Di der barê Silbis û Tarî de gelek efsane û tiştanokên cûr bi cûr hene. Li ser herdû çiyayan jî 4 demsal berf heye. Hin kes diçin li ser çiya duayan dikin û hin kes jî li wê çiyayê qurbanan didin.
Endama komê Gulden derbirî ku nêrîna wan a li muzîkê gelek berfireh e û ji ber vê yekê jî tarzeke wan a ji komên din cûdatir heye. Endamên komê tenê bi muzîka kurd û tirk negihîştine bi hemû muzîkên li cîhanê re eleqedar bûne û xwe li gorî vê yekê gihîştandine. Wekî malbateke hunermend tevdigerin Endam û aferînerê komê Musa daxuyand ku ew malbateke ne, hemû kes hev pir baş dinase ji ber vê yekê jî her kes dizane ka kî ji çi hez dike û ji çi aciz dibe bi vê yekê jî di nav wan de xeyd û pirsgirêk dernayên.
Kurtejiyana endamên Silbûs û Tarî.
Musa: Ji ber zext û zordariyên ku li Kurdistanê pêk hatine û cûntaya leşkerî ya 12ê Îlonê neçar maye ku ji welat derkeve. Musa di dema xwe ya dibistana amadehiyê de muzîk nas kiriye. Her wiha lêxistina sazê jî bi xwe hîn bûye.
Gulden: Gulden zaroka mezin a malbatê ye. Di biçûkatiya xwe de bi alîkariya bavê xwe dest bi muzîkê kiriye. Di 12 saliya xwe de dest bi pianoyê kiriye. Gulden aranjoriya albuma wan a nû ya bi navê Diyalog jî kiriye û her wiha bi perwerdehiya endamên din ên komê re jî eleqedar dibe.
Gulsefa: Gulsefa wekî vokalîst beşdarî komê bûye lê piştî demeke kurt, dest bi gîtarê jî kiriye. Gulsefa jî weke xwîşka xwe Gulden di temeneke biçûk de dest bi muzîkê dike. Gulsefa di komê de wekî Keybanoya Deng tê bi nav kirin. Gulsefayê hewl daye xwe ku hin zimanên di jî hîn bibe û ji niha ve dikare bi kurdî, tirkî, almanî, fransizî û îngilizî biaxive.
Anter: Zarokê sêyemîn ê malbatê ye. Wî jî bi baterî û gîtara elektroyê dewlemendiyeke din daye komê. Anter ji xwendina pirtûkan gelek hez dike û eleqeyeke wî ya mezin ji astronomî û erdnîgariye re heye.
Sema: Endama herî biçûk a komê ye. Hêj 11 salî ye. Sema qursên kemanê û dansa nûjen girtiye. Semayê tenê dixwaze ku di pêşerojê de wekê xwîşkên xwe di gelek zimanan de muzîka pop bi lêv bike.
Xerabê Mişka an jî Xerabê Mişkan (), gundekî ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Xerabê Mişka li ber qampa ku nêzîkî Riya Hevrîşimê ye. Li rojhilata gund gundê Dalavêqasrê ku li aliyê çiyayê Rêwanê ye. Li pêşiya gund herême ku jê re dibêjin Dîyarêmûra heye. Hinekî ji vir wir de ji navkona heye.
Girê Biya, Girê Biyan (), gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.
Ji ber ku darên biyan li wir zêde hebûn, ev nav tê gotin ku heya. Lê gunekî dor ava û pir bi xweza ya.
Hinduîzm an dînê hindû yan jî hindûyîtî yek ji dînên serekî yên cîhanê ye. Dînekî pir berfireh ê Hindistanê ye. Bawermendên hinduîzmê hindû tên navlêkirin û ayîna hindû yek ji kevintirîn dînên roja îro ye.
Dînê hindû.
Prensîba hinduîzmê ya herî girîng Dharma ya. Dharman, ji aliyê olî û civaknasî ve, ku ku di her mijar û xalê de tevgerên xwe mirov bi guharanê, hebûna wê hemûkî dike nava xwe de. JI ya herî serî re ji rastitiyê(realite) re berg dike û bawer dike ku tim mirovahî wê rastitiyê farq bike. Li gor Hîndûyîzm li gor baweriya wê dojehê an ji lenetkirin ya ebedî nîn e. Tenê di ´Vaishnavvism Dvaita´ ye ku pêştî zayîn li sadsala 13. afirî de heya. Madhva giyan li sê beşan cudekiriya û aniya ser ziman.
1.Gîyanên ku wê gihina Mokşa, ji wan re Mukti-yogyas tê gotin.
2.haya mirinê giyanên ku wê di çapraza mirinê de jîn dibin, Nitya-samsarins.
3. haya dawiya jiyanê giyanên ku wê êş û elemê kişênin û hatina lenetkirin, Tamo-yogyas.
weke hîmê nêrîtan hemû tê tê dîtin nêzîkatiya perspektife monîst û dûalîtî weke olên mezopatayayî ji xwedeyekî weke ku di felsefe wê de tê ser ziman "deîzm" yek yazdantî, riyên pir-yaznditiyê hemûkan erê dike. Riya Hîndû, hêzdarî, ji zore dûr, tevgerên baş û rastiti zagona wê têne ser ziman. Hemû "karma" paqijbûn û ta ku xwûde kifş bike her hebûn wê careke din bi laş bibe. Ev wê wilo domê. Ew parastgahên pir xweşik û di malên hîndû de ew ola ku tişî rehetî û hûzûr, Metafîzîk û Yoga awayê zanistê ji di afirêne.
Hîndû, olaka Mîstik e. Di vê olê de hundurê şaxsiyetê û rastiyê bi şaxsi tecrûbe bike, wê di dawiyê de xwûde û mirov bike YEK baweiya wê ye ku mirov digihêne asta wê ye herîbilind. Hîndûyîzm, olaka dinyayê ye herî kevn e. Serê wê ne kifşe ku kengî bûya. Haya berî deme dîrokê ya ku tê nîvîsandin diçê. Hîndûyîzm, haya ku berî zayînê, ku "Vada"yên wê hatina nivîsandin, diçê berî wê. Berî zayîne di demên Pre-Harapa û harapa de Hîndûyîzm ola Şaristaniya Îndûsan bû. JI vê demê ku maya hin şûnpê ji "Şîva"hatina dîtin. Yekî wê avakiriya bi nav nîn e.
Hîndûyîzim, di demên berî zayînê de di 800 wan de li Brihadaranyaka Upanîşad hin şûnpêyên baş hatina dîtin, ku Karma û Rearkarnasyon bawariya wan hata dîtin.
Titên ku mirov jiyana xwe dike, hîs dike, û hizir dike, diyarde û lajwerdên wê, wê şaxsiyat û di paşarojê de tiştên ku bike û xosletên wî û baxtê wî wê kifş bike. Bi awayekî din ji li gor Hîndûyîzmê, ku mirov di farqê de ji be û ne di farqê de ji be, mirov baxtê xwe kifş dike. Xwûde, ji wê baxtî, ku bandûraka "xirab" bike, mudahala nake. Wekî dî ji, tiştên ku di jiyana mirov de xirab dibin, di pişt wan de "xwûde" nîn e. Lê ku ji xwûde re ji dil û di hundur de ber(dua) bê kirin, hingî wê xwûde bi awayekî baş bandûrakê ji lê bike.
Li "çakra"yên bilind ku "aqaşîk" bîr e, dî jiyana mirov de, "astal", di boyuta wê de awayên hebûne çêkirin, hizirkiirn, xosletên lajwerdî bi awayê bandûraka giyanî ku bike, bi awayekî "qeyd" ji dike.
Li gor Hîndûyîzmê, tişte ku tê serê mirov weke xirabî û tofanan tê eleqe wan bi xwûde re nîn e. Xwûde, bi ti awayî nabe sedeme xirabî û tofanan ji bo mirov. Xwûde, weke ku zagotinên fîzîk û xwezê afirandin, wilo ji ye karma afirand. Li gor wê ji mirov bi xwe bi xwe baxtê xwe di bînivîsêne. JI her ku xwûde "hêzkirina", ku mirov dil û di hundur de jê re berg bike, hingî wê ew bi awayekî baş wê bandûrakê li karma mirovan bike. Sê awayên karma hene. 1. Sanchita karma, 2. Prarabdha karma, 3. Kriyamana karma´ ya.
Prrabdha karma, awayê karma yê ku naye guharandina. Ji ber vê ji, "amcama" wê bê jîn kirin. wê divêt ku bê qat kirin. Di tijbêhe derketina tîr ji kavan. Ku tîr ji kavan derket, êdî "ew baxtê wê jîn bike". Tiştekî li ser tîr bike nîn e. Ya tenê bike ji, ewe ku "kriyamana karma" yanî ew rewşe ku heyî an ji wê piştre careke dî weke wê bê jîn kirin, li gor wê xwe amede bike. Ku tîrekî dî ji kavana wî derket, wê baş cihê ku wê heriyê de kifş bike. Li ser wê bi hizire. Mirov haya ku ji hemû karmayên xwe paqij bibe wê êdî hertimî bi mire û bibe. Ev ji "samsara" ya. Wê li samsara bimêne, haya hingî. Êdî ku tiştekî fêr bike û jîn bike nema, Cihê ku jê re dibêjin "Mokşa" yanî cihê ku wê lê xilas bibe, wê gihê wir. Êdî wê samsara mirin û bûnê wê jê re bidawi bibe.
Baweriyên wê.
Baweriyên ku Hîndûyîzm erêkirine mirov karê weha bêne ser ziman.
Metnên Pîroz.
Ola Hîndûyîzm, ji Budîzmê cudetir, olaka wahiyê ya. bi vê ji, gelek metnên pîroz ku hene, biqasî ku bi hebûnên ser-xweza re anîna wan ya ser ziman an ji bi hebûna xwûde re girdayîne, wilo bi ji têne tê bawer kirin. Di ola Hîndûyîzmê de pêxamberî bi bêja "Rîşî" tê ser ziman. Lê ev bêja bi wate xwe ya ku tê ser ziman, ji bêja pêxambertiya ye ku di rojhilata navîn tê ser ziman, pir cude ye. Di olên rojhilata navîn de pêxamber ji aliyê xwûde ve tê hilbijartin(naqandin). Di Hîndûyîzmê de pêxamberî dîyardeyaka ki tê qizinckirina. Mirovekî ku pir caran miribe û rabûbe(reankarnasyon) û her weha bi dîtin be, ew giyanên ku di asta bilind de ne, bi wan re karê bikeve têkiliyê de û wahiyan hildê bêne û zanistên veşarti û rastteqîniyên xwûde hildê.
Mtnên hîndû yên pîroz bi du beşan têne ser ziman. "Şrutî" û "Smrîtî". Şrutî ji di wate xwe de "hiskirin"ê têne ser ziman. Şrutî ti nivîskarê wê nîn in. Ew pîroziyên ku hatina ragihandin li Rîşiyan, ew in. Vedayan, di destana Upanîşadan û Mahabaratayan de, ku beşek ji ye Bhagavad Gita kategoriya Şrutî de ya. Di mezhebe Saîvîsm de "agama"yên "Şîva" karin tenê di kategoriya Şrutî de têne hasibandin. Li gor Şîvayan agamayan, weke Vedaya rastûrast ji xwûde dibin û wahî ne û herî kêm biqasî Vedayan kevn in. Bi hezar salan bi gotinê bi dev hatina hatina roje me. Di hersê mezhebên din ji "Agama"yana weke Smrîtî têne erêkirin. Smrîtî ji, wate wê, "ye hêjaya bi bîrkirine". Di olê de cihê wan pişt Şrutiyan re têt. Smrîtî kategoriyên wê yên bin ji weha ne. Dharma Şastra(zagon û xal), Mahakawyayan(têde; ku destan, Mahabarata û Ramayana cih digirin), Puranayan(çîrok û an ji nivîsan), Sutrayan(Gotinên bavûkalan û yên weha têne afirandin), Agamayan(Mantrayan, Tantrayan û Yantrayan ku felsefe du hundurê wan de ya), Dyasanan(Ku "Vedanta" ji di nav de felsefeyên ku têde hene) Bi vê re hê heya. Di Smrîtî de 18 navên ku pir girîng ji têne hasibandin hene. Ew ji weha ne; 1. Manu Smrîtî, 2. Yajnavalkya Smrîtî, 3. Parasara Smrîtî, 4. Wîşnû Smrîtî, 5. Dakşa Smrîtî, 6. Samvarta Smrîtî, 7. Vyasa Smrîtî, 8. Harîta Smrîtî, 9. Satatapa Smrîtî, 10. Wasîştha Smrîtî, 11. Yama Smrîtî, 12. Apastamba Smrîtî, 13. Gautama Smrîtî, 14. Devala Smrîtî, 15. Sankha-likhita Smrîtî, 16. Usana Smrîtî, 17. Atrî Smrîtî, 18. saunaka Smrîtî hene. Ev nav ji tê de pir girîng in.
Pêre ji divêt mirov bêne ser ziman, ku çar mezhep di hîndûyîzmê de hene, Ew navê weha ne; Şaiwîsm, Şaktîzm, Vişnaîzm û Smartîzm.
Murat Yazar nivîskar û wênekêşekî kurd e.
Di sala 1978an de li Rihayê jidayikbû. Li Zaningeha Herranê beşa turîzmê qedand lê di vê beşê de ne xebitî.
Wêneyên wî, bi pirranî derheqê jiyana gel û mirovan in. Lewra wêneyên wî bi gelemperî belgewar in. Hunermend Murat Yazar, li Romaê dijî û hîn jî weke wênekêşeke serbixwe berdewama hunera xwe dike.
Pêşangehên wî.
Wêneyên Murat Yazar, di gelek pêşangehên netewî û navnetewî cih girtine.
Mihelmî (Suryanî ܡܚܠܡܝ̈ܐ‎ Mḥallmāye/Mḥallmoye), êla mihelmiyan, êleke kurdî ye asasê xwe ji Heskîfê ne, û nevyên heskîfiyan in, pismamên vê eşîrê qertmînî û zînî û perîxanî û ramanlî.
Sedema fermanan ev êl koçber bûn, beşek kêm ji vê êlê piştî ku koçber bûn û sedema zilm û feqîrtî û berjewendiyên taybet bi dewletê re xwe kirin ereb.
Navê vê eşîrê ji navê dayika wan ya Persî hat Mihelme.
Seydayê Cegerxwîn li ser ev êl axivî û got: "Mihelmiyan kurd in ji mîrê kurdan in û neviyê heskîfiyan in û xwarzyê pers in".
Abdullah Papur stranbêjekî kurd ê elewî bû ku di 1945'an de li Dîvrîgiya Sêwasê hatiye dinye. Papur stranên xwe bi pirranî bi tirkî digotin û çend stran bi kurdî digotin (emsal Lê Lê Qurban, Sallana Sallana).
Abdullah Papur di sala 1989'an de ji ber rûdaneke hatûçûnê giyana xwe ji dest daye.
#Sindî - Zaxo,Duhok,Qileban, Silopî, Botan, Hekarî
Silêmanî.
Ev nivîsa jorîn ji kitêba Mehmûd Ezîz Hesen;"Kurteyek Le Mêjûy Hozî Caf û Basî Hendêk Le Tîrekanî",1985, Silêmanîye, r.7-10 ji nav kovara Birnêbûn´e hatiye girtin.
Neşe Yaşin (12ê sibata 1959 Nîkosya, Kîpros) nivîskareke tirk-kîprosî ye ku helbestên xwe him bi tirkî û him jî bi yewnanî dinivîsîne. Çar pirtûkên wê yên helbestan û romanek wê ya bi navê Dîroka Veşartî ya Keçên Xemgîn hatiye weşandin.
Neşe Yaşın li Nîkosyayê ji dayik bû û dêûbavên wê tirkên kîrprosî ne. Bavê wê helbestvan û nivîskarek Özker Yaşın e, birayê wê helbestvan Mehmet Yaşın e.
Neşe Yaşın li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqereyê perwendîşa dibistana bilind kir ye, li wir civaknasiyê dixwîne. Ew naha li Fakulteya Xwendinên Tirk û Rojhilata Navîn li Zanîngeha Kîprosê li Nîkosya waneyê dide. Ew ji navînê salên 1980an li başûrê Nîkosya dijî û dixebite. Ji destpêka ciwantiya xwe ve ew çalakvanek aştiyê ya û endamê Cyprus Conflict Resolution Trainers Group, ku di sala 1995an de panzdeh proje pêşkêşî telebkirina aşitiyê û dîsayekkirina girava kîprosê di Cyprus Peace Bazaar ê de pêşkêş kir.
Yaşın bi piranî bi tirkî dinivîse, lê hejmareke girîng a berhemên wê bi yewnanî û îngilîzî hatine wergerandin. Wê her wiha di civakên etnîkî yên Yewnan û Tirk de û li seranserê Girava Kîprosê gelek helbest û gotar di weşanên bi zimanê tirkî û yewnanî de weşandî bûn. Yaşın bi gelemperî peyvên li ser aştiyê û dîsayekkirina 'girava xwe ya hezkirî kîprosê' dinivîse û dişîne. Yek ji van gotaran, ku gelek bala xwe kişand, di Konferansa Cîhanê ya çand a 1998 de li Stockholmê hate pêşkêş kirin.
Ew di sala 2006an de dîrok nivîsand dema ku kampanyayek ji bo pozîsyonê li parlamena kîprosê pêk anî piştî ku xuhermenda kîprosê zagonek pejirand ku bihêle tirkên kîprosê ku li başûrê dijîn hil bijartînin. Ew yekem tirka kîprosî bû ku ji sala 1963 ve beşdarî hilbijartinên kîprosê bû.
Korporatîzm/korporasyonîzm sîstemeke aborî, siyasî yan jî civakî ye ku tê de komên korporat ên mîna cotkar, pîşesaz, etnîk, kedkar, eskerî, patron (karsaz), zanyar yan jî dînî tên cem hev û saziyeke yekpare ava dikin û di nava wê de komên cihê hene ku ji bo çêkirina siyasetên ji bo berjewnediya gelek koman hevdîtinan dikin.
Gotina Korporatîzm ji peyva latînî "corpus" ango beden, gewde tê. Ev mane û maneya neyênî ya îro di gotina korporatîzm de heye nepêwendîdarî hev in, lewra korporatîzm polîtîkayên korporasyonên pîsesaziyê serdestî ne tîne ziman. Korporatîzm civakê weke bedeneke organîk dibîne, di vê bedenê de her koma korporat ji bo civak rast û bas bixebite weke endamekî pêdivî pê heye tê dîtin. Korporatîzm têkiliya xwe bi konsepta civaknasî fonksiyonalîzmê heye. Li welatên ku sîstema wan a korporatîst heye, dewlet bi awayekî xurt dest werdide da ku ber bide polîtîkayên korporatîst û pêşiya pirsgirêkên di navbera koman de bigire.
Celikan "(bi tirkî: Yeşilyurt)" gundekî navçeya Qûlekiyê Kulu ya bajarê Qonyeyê ye.
Gundê "Yeşilyurt" di sala 1880'an de ji hêla eşîreta Celikan ve hatiye avakirin, ku bi xwe şaxek ji konfederasyona eşiretên Reşwan e. Malên ku pêşîn bi cih bûne, Malê Ranê, Malê Simê, Malê Nêyîb, Malê Tûmikî, Malê Selmên, Malê Avsef, Malê Çêwîş, Malê Gûllê, Malê Şihelî, Malê Newê û yên din.
Di gelek nivîsaran de behsa hoza Celikan tê kirin, bes bi tevahî heta niha kesekî wargeh û niştîgehên Celikiyan di nivîsarekê de bi rêkûpêkî berpêş ne kiriye.
Min xwest di vê gotara xwe de bi awirek werhewandî cihwarên eşîreta Celikî hilbijimêrim. Dîsa jî Kercews tê min bi bakûrê kurdistanê ve tixûbandi ma. Min nikanî û nikanim jî li cih war û gund û bajarên celikiyan ên li her sê parçeyên din ên li Îran, Îraq û Sûriye'yê hene pêşkêşî we bikim çimkî tu delîv û derfet di destê min de tune ne.
Weke hozên din ê kurdistanî, hoza celikî jî di çembera felekê re hilqiloziye. Lewma çinî çinî bûne û her yek ji wan bi hêlekê de pekiye. Bi Kercews tê ke rûxalî û gihar min ev wargehên jêrîn peyidandin. Bêguman gengaz e ku mirovekî şareza bi lêkolîneke kûr û fireh dikane hê bi dehan niştîgehên celikiyan bime bide nasandinê.
Hoza Celikan hozek kurd, kirmacîaxêv û şaxek ji konfederasyon ango hevsondiya êla Reşiyan e. Di nava Celikiyan de ji aliyê dîn ve fire-bawerîtî heye. Henêfî û Elewî di nava wan de hene. Bêguman Şiî û Fileh jî divêtin di nava wan de hebin. Lê mixabin ji sedema Elî Bêtikê em nikanin bi reya navtorê di wan rexên Kurdistan`ê bigihîjin.
Mîrê Xawênşikû Mîr Şerefxanê Bêdlîsî pirtûkek li sala 1597 nivîsandiye û ev pirtûka xwe gaziyê dîroka Kurdistan`ê kiriye. Cara ewil navê hoza Celikan di pirtûka wî a giranbiha de radibirie. Em pêwist in ji bîr nekin nekin ku ew pirtûka navbihûrî pirtûka yekemîn a dîroka Kurdistan`ê ye ku hatiye nivîsandinê. Gava di pirtûka yekemîn a dîroka welatekî nola Kurdistanê de navê hoza Celikan tê dabaş kirin, ew jî ji weç e ji gelê Celikiyan rê wek şanaziyeke mezin bê berisandin. Ew gava navê hozên kurdî hildijimêre di nava wan de hoza celikan jî heye. Di pirtûka xwe de xawênşikû wisa dabaş dike;
Aşitî, Mihelmî, Mihronî, Becnewî, Sîtakî, Îsterkî, Gurdilê Bic, Gurdilê Mez, Reşan, Kêjikî, Cêlikî, Xindegî, Sehonî.`
Weke em li jor dibînin, hoza Celikan hem hozek kevn ango ji berê de hebûye, hem jî li her deverên kurdistanê li ser mesela li Heskêfê dixuye.
Navê eşîreta Celikan bi fesalên biçewtî wisa jî wek `cellikanî`, `Celikanî`, `celikî`, `Celikan`, `çelikan` tê û hatiye nivîsandinê. Misoger e rast nivîsa wê nola `Celikan` û `Celikî` bê tomar kirinê. Eşîrata Celikan şaxek ji konfederasyona eşîreta `Reşiyan`e, weke me li jor jî dabaş kir. Lêbelê hem şaxên din ên êla Reşiyan hem jî eşîrata Celikan ne tenê li Anadola Navîn dijîn, hem vê re jî li seranserê Kurdistan`ê jî jiyana xwe didomînin.
Navên kurdî bi dûgela tirk zehf dijwar tên û ew nikane wan navan biherisîne,seba wê jî navên kurdî û navên eşîret û kesayetên kurdî bi hidamî çewt nivîsandine an teribandine,hê jî ew helwesta dûgela tirk li dar û li ser kar e. A herî sehm jî ev e ku ew hewna dûgela tirkî di vê hingama sedsala 21 an de jê hê ne hatiye guhartin. Ji vê bişaftin û qûraftina dûgela tirk navê xêla Celikan jî pelîseya xwe wergirtiye.
Min hinek ji koleksiyona sosretên dûgela tirk a ku tenê li ser navê hoza Celikan meşandî wek Çewt nivîsndina navên vê hozê weke nimûneyên li jêr berpêş kir.
Celkî, Celiko, Celika, Celkan, Cêleka, Cilkan, Çilkan, Çilkanî, Cilkanî, Çelikhan, Çelik, Çalkiran, Çîlkanî, Cola, Cilik...
Qewtek mirov ev qes bêxwedan û bêkes dibe? De werin binêrin li vê sosretê!,li vê zeharê !.
Navekî kurdî ye bi hezar şiklê çewt hatiye nivîsndinê. De wer bîza xwe ji dewleta tirk nîne! Kurd ew qes xizan, tirk jî ew hinde sitemkar nabe ! Di vê nixay û bênengiya dûgela tirk de bêgûşane para behletiya kurdan jî zehf e. Ji me kurdan jî tu kes derneketiye û gercust û lêkolandinên zanistî û wêjeyî amede ne kirine, hewl nedane ku wan bi dirûstî bidine tomar kirinê. Divê em kurd vê yekê di mêjiyê xwe de binitirînin ku bii girî, gilî, gazincan em di tu deveran nagihîjin, kes jî ji dêl me ve karên me narewîne, nadolivîne.
Ev navên jêrîn hemû cûreyên navên eşîreta Celikan in û divêtin wisa bihatana û bên nivîsandinê!
Celikan: Navê hoza Celikan e ku navdêrek nefsî ye. Binema ji navekî kevn û neolîtîkî ê kesayetek bi navê Celo divêt hatî be piraştin ku Celik naznav e û di raweya biç û andinê
Celikan: Navên gund û şehrên ji aliyê hoza Celikan de hatine ava kirin re tê gotin ku wargeh in e. Hûn dê li jêr jî bibînin bi dehan wargeh û niştîgehên ji aliyê hoza Celikan ve hatine ava kirin hene.
Celikanî: Kesên ji gund û bajar û ji wargehên ji aliyê celikiyan ve hatine damezirandin.
Celikî: Kesên girêdayî vê eşîretê,endamên hoza Celikan. Ne navê hozê bi xwe ye!
Celikiyan: Pirjimara peyrew û kesên girêdayî ên hoza ji Celikan rê têt gotin
Xalek din a bala min kişandî heye ku mirovên wek Van Brunissen û Nîşanyan ên şareza û pispor jî der barê civak nasiya kurdan de, bona civaka kurdan de li ser sazî û mezrên civakî ên kurdan de derheqê kurdan û zimanên wan de de çewtî û xeletiyên bingehîn kirine û dikin, ew tişt gelek watedar e.
Gel, Xelk, êl, xêl, hoz, qewte, mal, bavik, babistîn, ber, koz, kom, ezbet, tîre, eşîr, tayfe, qebîle, kom civak, civat, cemaet, komelge, hwd. Di nava sêl û bêliya van wîşeyan de ên dirûst ev in;
Gel: Xelk,gûrek mirovên nêzî hev,netewe,ji zehf û piraniyê tê, ne pîşadiye ku em dibêjin gelek,gelo,gelestêrk,xezûrgel,hemgel.
Xêl: Hoza mezin, êl, eşîreta mezin, hevsondiya hozan,konfederasyona eşîretan êl û xêl sînonîm ango hevwateyên hev in.
Hoz: Eşîret, ev peyva ji hêz û hiz ê tê. Quwet e, xurtî ye, zexmî ye. Zever e.
Tîre: tayfa yekyek binşaxa eşîretekê, menek ji gûrfên binê hozê ye. Ji tîrê tê. Tîr doxek zirav û dirêj û tûj e. Bi kevanê têt avêtin.
Ezbet. Qebîle ye. Ji ` ez`ê tê. Di kurdî de numa ye paşebendeke `bet` heye. Şîmane ye bi paşbenda `met`ê ve yek bin.
Babistîn: Bavik, Qlan, qilan xuya ye ji bavê tê, bab û bav hevwate ne. Qilan ji çend heb malbatên xizm û lêzim, xinamiyan vediceme.
Malbat: Mena herî biçûk a di nava civakê kurdî de Malbat in. Malbat, aîle ye û ji bavk dayikek û ji zaroyên wan vediceme. Malbat, ji malê t û bi paşbenda betê temamiya xwe dîtiye,lê bet ziviriye bat`ê. Hewceyê vepastinê ye. Mal bi xwe ji peyva mane tê ku di hinek peyvên hevdûdanî de hê jî jiyana xwe dikûdîne. Ew jî `Xanûman` e ango `xanî` û `mal`. `Man` jî ji `domanê` piraştiye. Doman zehvaniya dome ye `dom` peyvek arî bû.
Xelk: Gel lê ne `em` ên din, kesê biyan, kesê ne ji me. ev wîşe jî ji heman rehê tê, ji `gel`ê tê.
Gel > Xêl > Hoz > Tîre > Ezbet > Babistîn > Malbat
Gel ji xêlan, xêl ji hozan, hoz jî tîreyan, tîre ji babistînan û yê dawiyê jê ji malbatn çê dibe. Ya sosret ew e ku wîşeya `xelk` jî hê di kurdî de heye ku ew jî tê wateya gelên din, xêlên din, hozên din ango dijê xwenasandinê ye. Gav te go em gel, xêl û hoz tê bîra mirovan, gava te go hûn jî ên din ango xelk tê bîra mirovan. Ger te got `ez` xelk kesên din in. Ger te got malbata me, hîngah xelk malbatên din in. Gava te go gelê kurd wê demê jî `xelk` wateya biyaniyan an gelên din ên wek tirk û ereb û ên din tê siviyandinê. Min jî hê nû veşikaft ku peyva `xelk` di kurdî de weyneke kilîdîn dileyize. Wateya wê li dûv babetê tê guhartin. Ji aliyê semntîkê ve tu têkiliyên xwe bi `halk`a tirkî ve nîn e. Dewra ji aliyê rehnasiyê ve peyva tirkî weke min li jor gotî ji peyva `xêl` ê a kurdî tê. Xêl bi `êl`ê ve hevreh in, xelk bi wan ve dîsa ji heman rehê tên. `Halk` tirkî jî ji xelka kurdî tê. Ev hemû jî bi peyva gel ve dîsa ji heman rehî piraştine. Ew misoger e û herzal e.
Qewte, ber koz, kom, peyvinên din ew in ku di babeta me de cihê xwe tune ne. Hinek ji wan jî peyvên biyanî ne ku mirov dikane ji wan jî sûdê werbigire.
Martin van Bruinessen û Sosyologên din mixabin gelê kurd hê jî bi zelalî nas nekirine. Wan li ser civaknasiya kurdî gelek çewtî kirine. Têgehên kurdî şehitandine. Lêbelê gava mirov bi dilekî asa lê dinêre tavine re kifş dike ku kîjan peyv tê kîşan wateyê. Lewma jî min nika ji we re ev wîşeyan palaftin û zelandin.
Kurd di bin pest û pêkutiyeke mezin de jiyana xwe bi dijwarî didomînin. Heta niha mane nuwazeyeke ! Fer e mirvov vê rastiyê jî xêva xwe der nehîne. Ev gel û ev zimanên kurdî çawa dibin ku piştî ev erişên hov li pê mane. ? Ew bi xwe serkeftineke mezin e.
Vaca leşker û elîtên tirkan a hoveber û goneya guhartina navên gund û bajarên kurdan bixwe gosartmeyeke nedîtbar e. Ji bo nimûne ez li jêr rûdaneke berî hanhanika sed salî ji we re vebêjim.
Li vî gundî ango li li gundê Celikan ku nave wê bi tirkî ne bel e,gundekî li Erdîş`a bi ser Wan`ê ve ye hewaleke wek Gundê Celikan ku tirkiya wê Kirkpinar e bi ser Qulekiya Qonye`yê ve ye diqewime. Li sala 1928 an gava dûgela tirk nefergeliya dêrsa semyanên kurdî û guhartina navên gund û bajarên kurdan serfetihandibû,vî gundê bextreş ji pelîseya xwe ji vê heciiland.Navê wî gundî guhartin, qinyat anîn ku ew çilkanî bi kurdî ji çil kanî yê tê. Girtin navê wî gundî bi tirkî kirin `Kirkpinar`. Qaşo ji kurdî wergerandin tirkî.Lê nav guherandin tawaneke,wateya qels kirin tawaneke din e. Bi Rastî ne wisa bûye.Navê gund ji hoza Celikan dihat û bi endamên gund re digotin Celikanî ango ew kesên ji gundê Celikan. Rayedarên tirk helbet nexem in maneya wê çiye. Jibo wan tiştek tenê giring heye,ew jî bila ne bi kurdî be, bi kîjan zimanî dibe bila bibe. Lewma guhartin kirin Kirkpinar. Ew jî qîlek dide me ku navê gundê Kirkpinar a Kulu Konya yê ji ku hatiye û çawa hatiye dexilandin, şapînoz kirin.
2. Celikan jor/Kirkpinar –Qûlekî/ Kulu -Qonye/Konya
4. Kûtiga /Kûtûkusagi -Cihanbeg Cihanbeylî Qonye Konya
6. Celikan /Sûrendal köyü -Çinar/Çinar -Amed/Diyarbakir
8. Celikan/ tirkî ? - Navend /Merkez – Bêdlîs/ Bitlis
9. Celikan /Atlihan Köyü Şax/Catak Wan/Van
12. Celikan jêr û Celikan jor /Koçbaşı köyü – Mehmûdî/Saray – Wan/Van
13. Celikan/ Çelik köyü – Kerboran/Dargeçit – Mêrdîn/Mardin
14. Celikan,Çola /Çalkiran köyü- Navend/Merkez Mamekî/Tuncelî
Derbarê Celikiyên di nava tixûbên Îranê de dimînin de, di ên li Kurdsitan`a îraqê dimînin de herwiha derbarê celikiyên li sûriye`yê jî tu agahiyên bijûn di destê me de tune ne. Digel vê yekê haya me heye ku çend gundên celikiyên Êzdî bi navên celikî, calikî, cillikî li der dora çiyayê Şengalê hene.Her wiha li dûv agahiyên galagalî li tenişta bajarê Îsfehanê jî şaredêyek bi navê Celikan jî heye.
Mijareke din yeka hêjayê dabaşê heye ku weke em gişt pêdizanin êdî mirov dikane navên berê dîsa li gund û şehrê xwe bike. Derbarê vê de qanûnek derketiye û êdî ev nav dikanin ji nû ve vejin. Ez tênagihêm ku çima Partiya Demokratîka Gelan an Partiya Demokratika Herêman an jî bi tevahî peşar û pêşawayên kurdan çire vî karî nakin stûyê xwe, van navan yekbiyek venagerînin?
Anha ez li vê derê bangewaziya xwe digihînim kurdan û nemaze celikiyan, da ku bilez û bez navên gundê xwe ê mêjîn û dêrîn ji nûve bistînin û ji tunebûnê rizgar bikin!
Çat an jî Çata jêrê (tirkî: "Çatkösedağ") gundekî li ser navçe ya Zêtkayê ye.
Gund li rojavaya Kosedaxê dikeve. Çemê Çetelê yê navdar nav vî gûndî re xwe bi dor bi dor newal û korta digre kêleka rê ya gund diherike diçe.
Çaçana bi navê wî yê din Qopiza Jêrîn () gundeki li ser navçe ya Zêtka ye. Ew gund yek ji wan gundên dev dora Kosedaxê ye. Gund 18 km dûrî navçeya Zêtka ye.
Gundê Qopiza Jêrîn de her malbatê de çend kes koçberî welatê Ewropayê kirine. Hin gundî jî bi tevî malbata xwe çûne welatên Ewpropayê; wek Frensa û Elmanya.
Xelkê gund ji eşîra Berazan in û demekê li hember dewletê tevî têkoşînekî bûne (seba şepqe).
Stranbêj Burhan Çaçan ji vî gundî derketiye.
Seydayê Tîrêj (jdb. 1923 − m.) wêjevan û helbestvanekî Kurd bû.
Mamoste û helbestvanê helbesta resen nemir Tîrêj di sala 1923an de li parêzgeha Hesîçê gundê Nicîmê hatiye dinê. Navê wî yê rastî Nayif e. Ew kurê Heso ye. Gava ew dibe şeş salî, bavê wî mala xwe koç dike û li gundê Sêmitikê bi cîwar dibin. Tîrêj li wê derê û li cem Mele Îbrahîmê Golî, Quranê û çend pertûkên olî dixwîne. Wek gelek helbestvanên kurdan, ew jî di dibistana olî de dest bi xwendin û nivîsandinê dike.
Ew, di sala 1937an de hatiye bajarê Amûdê û li wê derê dest bi dibistanê kiriye. Pênc salan li wê dibistanê xwendiye. Lê ji ber mercên aborî xwendina xwe nedomandiye. Li wê derê, têkiliyên wî bi helbestvanên mezin Cegerxwîn, Qedrî Can, Hesen Hişyar û Nûredîn Zaza re xurt bûye. Bi akam û bandûra wan jî, evîna helbestnivîsandinê di dilê wî de şax daye. Bi wan re xebata niştimanperwerî kiriye û wek gelek welatperwer û ronakbîrên Kurda, seydayê Tîrêj jî, di nava civata xwebûn/xoybûnê de cihê xwe girtiye. Ligel nivîsandina helbest û çîrokên têkoşînek ramyarî jî meşandiye.
Di sala 1952an de bi destê parastinê tê girtin û dîwanek ji helbestên wî yên ne belavbûyî jî tê talan kirin.
Ew, ji neçarî demekê dirêj xwe li nav Erebên Cibûran diparêze. Di sala 1973an de berî dide bajarê Hesîçe û li wir bi cîwar dibe, ta ko ji nav me koç dike.
Seyda, di bîr û baweriyên xwe de Berzanî bû. Lê hevaltî bi tu rêxistin û partiyan rê nekir. Kurdekî serbixwe bû. Sed mehder li gora wî bibare.
Di roja şemiya 23ê adara 2002an de, demjimêr heştê hêvarî li nexwêşxaneya Dr. Îsam Bexdê li bajarê Hesîçe li Cizîrê, helbestvanê helbesta resen seydayê Tîrêj çû ber dilovaniya Xwedê.
Seyda sê caran hatiye xelat kirin
Seydayê Tîrêj û helbest.
Rêjîmên şovenîst digel talankirina dewlemen-diya serxak û binxakiya welatê me, bi dijwariyek mezin êrîşî ser ziman, tore û folklora kurdî jî dikin. Lê, herwekî xuya ye, ev armanc û daxwaza wan heta niha neçûye serî û di dilê wan de bûye kulek mezin. Ji bo em ji bin destê van rêjîmên şovenîst derkevin, bi sedan serhildan û berxwedanên bi rûmet me daye; bê hejmar law û keçên xwe di vê riyê de gorî kiriye. Ev şer, di warê parastina ziman, tore, û zargotina kurdî de jî, bi dijwarî dom dike û roj bi roj gûrtir dibe. Ronakbîr, nivîskar, helbestvan û hozanên Kurd yên bi rûmet di nava vî şerê ha de, cihekî taybetî digrin. Xebat û têkoşînek giranbiha didin. Pêwîst e, ko em vê xebat û têkoşîna hêja û giranbiha kêm nebînin û di vî beşê şerê tevgêra rizgarîxwaziya gelê kurd de, wan tenê nehêlin û ne zindîkuj û mirîperest bin, di saxiyê de xwedî li wan derkevin.
Yek ji wan helbestvanên bi nav û deng jî, seydayê Tîrêj e.
“Ez li helbestê bi nezim, awaz, qafiye(serwe), û naveroka wê dinêrim. Ev her çar şert wê dikin helbest”.
Ew, li gorî dîtina xwe van mercan ji bona helbestê dibîne, û ji xwe rê dike mîna per û baskên balayekî baz ku bi yek firê baskê xwe li ezmanê helbesta resen dide û xwe di kûrahiya dilê xwendevanê helbesta kurdî de cîwar dike. Germahiya tîrêja helbestê, pencên xwe di dil û hestê xwendevan de rewa dike, û xwendevanê xwe di nav tevna pursir û pursiriyê de dîl dike. Bi vê raza ne penî, tezînokên xwêşiyê û akama xwe li dil, hest û derûnan dihingêve.
Li pişt evî bazê serbilind, bazekî şêt û bêhempa di gasîna helbesta kurdî de heye. Ew baz jî seydayê nemir Cegerxwîn e.
Tîrêj, di bin baskê helbesta Cegerxwîn de berz û mezin dibe. Hînî perwaze û firê dibe. Di behra Cezîrî û Xanî de hevotî melevaniyê dibe.
Linik wî, bejna helbestê pir bilind, bi xeml û xêz û bi kêş û serwe ye, bi zimanekî rewan, pesin û halan, haldan û salixdanên rojeve, gazin û hêviyên rewşa gel di jîna jîweriyê de, di yek hest û hizrî de, li ber tîrêja ronîkirina reya hişyariyê têne meyandin.
Wek me gotî, bi awayekî klasîk helbetên xwe dihûne: (pesin, şînî, evînî, xweşxwan, perwerî û li ser zimanê bale û teban), kêşa helbestan li ser movik û bi bare ne.
Çewa seyda di bin baskê helbestvanên me yên klasîk de mezin bû, weharenge gelek helbetvanên me yên kilasîknivîs jî di bin bandora seydayê Tîrêj de mane, û akameke xurt li nifşê pey xwe re kiriye.
Ew, ji dibistana helbesta jîwerî bû, bi rewş û bûyerên gelê xwe ve pir girêdayî bû. Heger merov li rêzkirina naveroka helbestan hûr-hûr meyzeke, merov xelekên dîroka gelê xwe, û bûyer û serpêhatiyên wan gav bi gav, roj bi roj û dem bi dem lêdivarqile. Ji wan bûyerên herî balkêş ya ku bû sedemê xwêştir, ciwantir û şêrîntirîn helbest bi seydayê Tîrêj rê bête der. Ew kuştiyarî, talankirin û malwêrankirina ko bi serê gelê Kurd hati bû. Têkçûna peymana yazdehê adarê bû. Seyda, hêtûna derûna wî, kelandin û lihevketina hundirê wî, sergêjî û pizotên hest û hinav û cergê wî bi hev re ew dane ber pêlan û peqiyan, li ezmanê toreya kurdî helbesta (Ey bilbilê dilşadî) hate vejandin. Ev helbest nûzayeke nû bû di dîroka helbesta kurdî ya resen de. Em dikarin bibêjin seyda bi vê helbesta xwe derbasî gerdûna xwêştirîn helbestên kurdî dibe.
Ew, di helbestên xwe de, zor û gazinkariya li ser neteweyê Kurd, hoy û sedemên bindestiya gel, û ji bo rizgariya Kurdistanê pêwîstiya têkoşînek bi yekdest û canbêzariyek bê sînor didît, bi hunermendiyek mezin û bi zimanekî şêrîn û zelal ev rewş aniye ziman.
Bi rastî Seyda, heta bi roja dawîn ji jiyana xwe ji ya xwe nehat xwarê, û digel ko ew bixwe ji malbateke xizan û perîşan bû jî, lê ewê yekê tucarî nikarîbû çavkaniya helbestên wî ziwa û bimiçiqîne, yan berê pênûsa wî ji bîr û baweriyên wî biguhêrîne. Bi pênûseke bejinbilind û zimanekî rewan û zelal, her çavkaniyên wî diherikîn û dizan.
Dara evîna wî tim şîn e. Bi hezar berê rengereng xemilandî ye. Lê, heger berê darê tehl nebî şêrînî û sipehîbûnê jî nadin. Tenê şêrîniya gulê bi dîtin û şîravê xweş e. Lê ya xwêştir ew e, ko bilbilekî şeyda bi deh hawan bixwîne û pesnê xeml û xêza gulê bide. Wê gavê nuh gulê li naz û kubariya xwe hay dibe, li ber sura bayê sibê diserçime û bi qurnazî serî dihejîne. Durv girnijî, rûgeş û dilşa dibe. Gul! dezgîr e, bilbilê şêt dilketî ye. Heger tu axaftineke bê sûde, lavijeke bê awaz, sazike bê dûzan bî, tucarî tuwê nikaribî dilê gulê bidestxwekî; ji ber ku gulê dilkoçer e.
Seyda, li ser êmîşê welatê xwe mezin dibû, û pir ji xweristiya welatê xwe hezdikir. Girêdaneke xurt di navbera seyda û xweristiya welatê wî de hebû. Di helbestên xwe de pir li ser av û dar, gul û giya, deşt û çiya, mêrg û kanî, buhar û zivistan, dehl û zevî û bale û tebayên welatê xwe digot. Navên hersî dîwanên wî navên çiyayên Kurdistanê ne: (Xelat, Zozan, Cûdî). Binavkirina dîwanên wî pirtir ji me re diyar dibin bê seydayê Tîrêj çiqasî bi xweristiya welatê xwe ve girêdayî bû.
Ew, di temenê xwe de kalemêr bû. lê berê dara evîna wî naz e, ciwan e. xwêştir û ciwantirîn helbestên evîniyê hûnandiye, û li ser hezkirin û evîndariya keç û xortan û yar û dilberan lorandiye.
Seyda, gelek stranên folklorî bi kêş û serwe hûnandiye. Ew stran ji mirinê reha kiriye û sipehîbûn û qeşengî bera rewanê wê daye û bi hunerek pir mezin û bilind hûnandiye. Mîna: Siyamend û Xecê 335 cotmalik in, Sîpan û Perwîn 400 cotmalik in û Ciwan û Kejê jî 421 cotmalik in.
Bajêrvaniya Sollentunayê ku nêzîkî serbajarê Stokholmê ye.
Bajarvaniya Sollentunayê (bi swêdî: "Sollentuna kommun") bajarvaniyeke li parêzgeha Stockholmê di rojhilata navendiya Swêdê de.
Bahramji, anku Behramcî(jdb. 1952 li Kirmaşan,Rojhilata Kurdistanê), hunermendekî serbixwe yê kurd e.
Bahramji di sala 1952'an de li bajarê Kirmaşanê (li rojavayê Kurdistanê, Îran) hatiye dunyayê. Di zarokatiya xwe de melodiyên kevnar ên sufî guhdar dikir û ev yek bû îlham ji boy muzîka wî.
Bi umrê xwe yê 13 salî hînî sentûrê kir û li derên di bajarê xwe de leyst.
Di sala 1977'an de ew ji welatê xwe veqetiya û çû Hindistanê. Li wir geriya û xwend û pistrev li Ewropayê bi xwendina xwe berdewam kir.
Wi bi gelek gerokên ji çandên cûda nas kir û bi wan re li ser muzîkê xebitî û bi vî awayî stîla wî ya muzîkê her ku çû cûdatir bû. Îro bi taybetî ji boy nûkirina stranên kevnar binavûdeng e. Bi stranên xwe destmaleke medîtatîv ava dike ji boy hêzdarkirina ruh û canê meriv. Enstrumanê wî yê herî girîng sentûr e. Sentûr amûreke muzîkê ya bitêl e û li derheqê wî tê gotin ku dengê wê dengê valayiyê ye. Herwiha, Bahramji sitar û bilûrê jî lê dixe. Wî pistrev dest bi gotina stranên mîstîk ên Rûmî jî kir.
Navê albûma wî ya yekem “Sama” bû û di sala 1997'an de li Holendayê kete weşanê. Piştî ku wî li Hindistanê ji boy demeke dirêj jiyana xwe derbas kir wî di sala 2003'an de mala xwe bara girava Eivissa-Ibizayê (giravên Balear ên Spanyayê) kir. Bi nask
irinên hunermendên cûrbicûr wî stîla xwe ya muzîkê pêşxist.
Di sala 2004'an de albûma wî ya bi navê “Call of the Mystic” ku tê de stranên wî hene ku bi gelek hunermendên cûda re kişandiye.
Bahramji ji sala 2003'an pê ve havînan li Eivissa-Ibizayê, zivistanan jî li Hindistanê derbas dike û bi gelek hunermendên hindî kar kiriye.
Ekbatana (bi farisiya kevn: "Haŋgmatana", yewnanî: Ἀγβάτανα, "Agbatana" li gorî Eskîlos û Herodot; wek Ἐκβάτανα, "Ecbatana" jî tê naskirin; "Agámtanu" li gorî Nabonîdos, an jî "Agamatanu" li nivîsên Behistunê; îro bajarê Hemedanê ye) bajerekî dîrokî yê Kurdistanê ye.
Berî zayîn ev nav hata bikar anîn. Medan berî zayînê ji împeratoriya xwe re kiribû paytext. Ekbatana paytêxtê Medan bû di berî zayîne 612-550an wan de. Li rojhilatê Kurdistanê dimêne. Nêzîkî Kirmaşanê ye. Di nav bajerê rojhilatê Kurdistanê bi Kirmaşanê, Hekmetenê wan re mazin têt ser ziman.
Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî, li Cizîra Botan.
Melayê Cizîrî an Mela Ehmedê Cizîrî (jdb. 1570, Cizîr – m. 1640, Cizîr) yek ji helbestvan û nivîskarekî mezin yên kurd e.
Melayê Cizîrî zanyarekî kurd e ku di sala 1570 an de ji dayîk bûye. Wekî ku tê gotin, di sala 1640 an de çûye li ser dilovaniya xwe. Ku mirov behsa Melayê Cizîrî bike, divêt hinekî mezin behsa wî bikê. Zîra ew, mirovekî mezin bû. Bi hizra xwe re di dema xwe de gelek kifşkirinên mezin dana çêkirin.
Bi hizir û ramana ji xwe re jî mezin bû. Dema xwe baş û qenc fêhm kiribû û têgihiştî bû. Tê gotin ku wî pir nivîsandiye, lê ji wan pirtûkên ku wî nivîsandine zêde nehatin dema me. Gelek hê jî winda ne.
Hizra Melayê Cizirî pir mezin û pir bi kifş e. Ji ber vê yekê, pêşî em ji hizra wî dest pê bikin û behsa wî û jiyana wî bikin. Wî bi hizra xwe gelek kifşkirinên mezin dana çêkirin û ji xwe re demek da vekirin. Di sedsala 16an de, hizir bi nêzîkatiyeke bi pergal bidest pêşketinê dike. Ew jî di vê yekê de, li Kurdistanê pêşavaniyeke mezin ji gel re dike. Ji ber vê yekê, ew û hizra wî çiqas were fêhmkirin û têgihiştin, ewçend jî rastiya wî û pêşketinên ku wî bi hizra xwe pêşengitî ji wan re kiriye, wê bêne dîtin.
Meleyê Cizirî di dema xwe de bi hizra xwe temenê demekê diafirîne. Temenê hizra hemdem û nûjen bi wî re li Kurdistanê mezin tê afirandin. Ew bi hizra xwe pêşavaniya vê yekê dike. Piştî wî çend zanistvan werin, bandora wî li ser wan xuya dibe.
Di wê demê de, Li Anatoliya hinek pêşketin hene. Lê pêşketinên ku dibin jî, pêşavaniya wan herêmê Mezopotamya dike. Bi zêdeyî jî, naqabine Dijlê û Ferat, di vê pêşavaniyê mezin bidest kirinê dike. Di wê demê de, Wek Semerqendê, Bexdayê û Şamê, Cizîra Botan jî navendeke mezin e. Li hewbûneke mezin li wir dibe. Ne tenê mirovên Misilman, yên Fileh û Êzîdî jî li wir dicivin. Wê derê ji xwe re weke navendekê dibînin. Bi vê yekê re, divê mirov bêje ku Cizîre Botan, navendeke mezin e. Bi vê navenditiya xwe re di serê mirovan, di nav gel û di pêşketinan de cih û war digire. Bi vê yekê re, divê mirov navê wê bi rêz hilde û bîne ser ziman.
Melayê Cizîrî li Cizire Botan dimîn û mezin dibe. Malbata wî ji wir e. Ji derûdore wir e. Ne ji deştê lê ji torê ya. Ji ber vê yekê jî, ew zû bi pêşdikeve. Malbate wî bi ehlîtiya xwe ve jî digihe malbata mîr. Nêzîkî hevdû ne. Ya rastî ku mirov bêje, malbate wî jî bi navê heye û mezin e û mîrîtiyeke wan jî heye. Malbate wî ji ber rewş û waxtê wan xweş e, êdî ji bo xwandin û pêşketinê ji Melayê Cizirî re gelek derfet derdikevin holê. Ew wan derfetan baş bi kar tîne û xwe bi pêş dixe. Piştî ku zarokatiya xwe li malê li gunde Hasetê dibuhurîne, êdî bi pêşavaniya bavê xwe û xwedîderketina mîrê botan, tê Cizîra Botan û li wir dest bi xwebdina xwe dike. Di nav îlm (hizir) de kûr diçe û mezin dibe. Bi vê yekê re di demeke kin de bi hişmendiya xwe, derdikeve pêş di nav gelê de. Ji ber ku di xwendinê de jîr û bi fêhm e, êdî zû bi pêş dikeve.
Meleyê Cizirî, bi wê zû pêşketine xwe rê, di demeke kin de xwe digihinê asteke mezine, di zanebûnê de. Bi vê yekê re, ku ew jî digihê wê qinyatê ku di hizir de mezin bûye, êdî dike ku xwe bigihinê zanistên dema xwe û bi wan re bide û bistêne. Ji ber vê yekê ji, êdî ew bîryara xwe dide ku ji Cizîre Botan derkeve û herê herêmên din yên Kurdistanê. Di wê demê de, herêmên ku navê wan hen, Sêrt, Çemişgezeg, Amed, Xîzan, Îdir, Heskîf û hwd. Ev der, tenê derne ji wan derên ku navê wan hene. Ew jî dixweze ku xwe bigihinê wanderan.
Di mala xwe de, Meleyê Cizirî birayê mezin e. Ji ber vê yekê jî, piştî ku bavê wî diçê li ser dilovaniya xwe, êdî divêt ku ew werê dewsa wî. Lê ew vê yekê erê nakê û birayê xwe yê ku ji xwe biçûktir didêne dewsa xwe û ji wir diçê. Êdî ew tê wan herêmên Kurdistanê, yên ku navê wan hene û di wan de zanist jî hene. Piştî ku ji Cizirê Botan derdikeve, êdî tê û li gelek deverên Kurdistanê dimene û wanderên ku lê dimene, li wanderan, di nav civatên wan de dimene û diaxivê û xwe dide naskirin. Piştî ku diçê gelek deveran, êdî tê û xwe digihinê Heskîfê.
Li wir, li cem Şêx Hisên demeke dirêj li cem wî dimene. Li wir meleyê Cizirî xwe digihinê asteke mezin. Piştre ku demekê li wir dimene, êdî piştre tê Amede. Li Amedê, di wê demê de mele Taha heye. Mele Taha, bi zanebûn û alimtiye xwe mirovekî pir mezin û zane ya. Meleyê Cizirî tê cem wî û li cem wî jî weke demekê dimene. Li wir jî xwe bi pêş dixe. Pir dixwîne. Pir eşqî xwandina. Piştî ku demekê li wir dimenê, piştre, êdî ku ew di zanebûne xwe de û di îlmê xwe de hê ji mezin dibe, êdî Mele Taha qinyatê pê têne ku ew mirovekî ku alime, êdî wî dişene gundekî bi navê Sirba ku li wir seydetiyê bike û fêran bide feqiyan. Ew jî, ku Mele Taha jê re vê yekê dibêje û dixweze, êdî ew jî bi dilekî xwêş dibêje erê û piştre rê digirê û diçê wir û li wir demeke dirêj dimene û seydetiyê dikê.
Piştî ku demekê li wir dimene, êdî careke di tê Amedê û li wir hinekî di jî li civate mele Taha dimene û dirûnihê û piştre careke dî rêya xwe digirê û tê cem Şêx Hisên Heskîfê û li wir jî demekê dimene. Piştî ku demeke dimene, duvre rêya xwe digirê û tê Cizîre Botan. Piştre ku carek dî tê Cizîre Botan êdî li wir bidest seydetiyê dikê. Meleyê Cizîrî, li herême botana hema bêja hemûkî digerihê û wanderan dibînê. Bi mirovên herêmê yên zanist rê hemûnkan rê dirûnihê û li wan dihisenê û xwe li wan dide hisandin. Bi vê yekê qedr û qiymetê wî hê mezintir dibe.
Meleyê Cizîrî, piştî ku divegerihê, careke dî derdikeve geran û li herêman digerihê. Lê êdî ne weke berê derdikeve geran. Êdî ew demên xwe bêhtir li Cizîra Botan bi fêrdayina faqayên ji xwe re dibuhurêne. Di wê demê de jî dinivîsene. Biqasî ku em zanin, wî li ser gelek mijarên hizrî nivîsên mezin nivîsandina. Gelek ji wan nivîsên wî ne gihana roja ma. Lê gelek ji wan jî, yên ku gihana îro, bidev gihana. Haya dawiya umrê xwe li Cizîre Botan dimîne. Li wir, li Medresa Sor jî, demeke dirêj seydetiyê dikê. Gelek faqa jê fêran digirin. Gelek feqiyên wî jî, piştre dibine zanistvanên mezin. Piştî vêqasê, heya ku digihê dilovaniya xwe, li wir dimene. Piştî ku digihê dilovaniya xwe, wî ji wî cihê ku wî lê fêr didana feqiyan û şîret li mirovan dikirin, naveqetênin. Mezele wî li Medresa Sor tê çêkirin û ew li wir tê bicihkirin.
Hê jî, haya îroj mezele wî li wir e û haya îroj jî dimene.
"Pirtûk ji aliyê nivîskar Celaleddin Yöyler ve bi navê "Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî" hatiye neşrkirin"...[bi giştî çar cureyên helbesta kurdî hene: 1. helbesta QEHREMANÎ-NETEWÎ ku mînaka wê ya herî berceste di zimanê kurdî da Mem û Zîn e 2. helbesta AWAZÎ-STRANKÎ ku mînaka herî berçav, xezelên Cizîrî ne 3. Helbesta AMOJGARÎ-PERWERDEYÎ û 4. helbesta NIMAYIŞÎ...her yek ji van cureyên helbestan hêman û girovên xwe ne...her wiha di wêjeya kurdî da pênc rêbazên sereke hene: 1. rêbaza kevin ku pêşengê wê Ebdusemmed Babek e 2. rêbaza Êzidiyan 3. Rêbaza Botanê ku her yek ji kenkeneyên wekî Feqî, Cizîrî û Xanî bavê çiqeke vê rêbazê ne 4. rêbaza wêjeya kurdên Xorasanê ku pêşengên wê Ibni Xerîb û Ce'fer Qulî Zengî ne 4.rêbaza nû ku ji 1900 vêvetir bi destê Ebdurrehîm Rehmiyê Hekarî wek yekemîn nûxwazê kurd di qada wêjeyê da tê hisabê, dest pê bûye..înstagram: usibe_bemal]
Ehmedê Huseynî helbestvanekî navdar ê kurd e. Wî bandoreke mezin li helbestvanên ciwan kiriye. Di Roj TVê de bernameya wî heye.
Ehmed Huseynî di sala 1955’an de li Amûdê ji dayik bû. Amûdê bajarekî Kurdistana Başûrê Rojava ye. Huseynî dibistana seretayî, navendî û amadeyî li bajarê Amûdê qedand. Piştre li Zanîngeha Şamê ya Sûriyê beşa Felsefeyê qedandiye.
Hikûmeta Sûriyê nehişt ku Ehmed Huseynî bi dîplomeya xwe bixebite. Ew neçar ma ku karên ne li gorî xwe bike. Lewra Huseynî jî mîna gelek xortên kurd berê xwe da Ewropayê.
Huseynî di sala 1989an de çû Swêdê. Niha jî li Îngilistanê dijî. Gelek pirtûkên Ehmed Huseynî hatine çapkirin.
Di sala 2002’yan de berhemên wî yên giştî yên bi navê "Dîwan" ji aliyê Weşanxaneya Avestayê ve hatin çapkirin.
Nihad Sedulla hunermend û nivîskarekekî kurd e.
Sedulla li bajarê Duhok dijît. Ta nihe 2 pirtûkên kurdî drostkirîne, 1 liser zarokan û ya 2 li ser muzikê bi giştî.
Dumiliyan yan jî Dimilîyan gundek di parêzgeha Wanê de ye.
Gund li hemberî navê xwe (yê ku tê maneya zaza/zazakî) ne gundê zazayan e. Gund ecem bûye, lê ku şex Îdrisê Bêdlîsî û osmaniyan ku di şerê çaldiranê de qebiliyeteke baş nîşan didin û biserketinek nîşan didin, gundê eceman vala dibin û ew diherin Îrane. Pistrev li gundên wan ên berê kurdên sunî xwe bi cih dikin.
Gulnar Elî, Gulnar Elî Baleteyî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Gulnar Ali Balata"; z. 1974, Balete, Başûrê Kurdistanê - m. 18 xizîran 2017, DYA), mamoste, helbestvan û nivîskareke kurd bû ku di 1974an de li devera Balete ser bi bajarê Dihokê ve hatiye ser dinyayê. Gulnar yek ji dengên jin ên herî giring ên helbestnivîsîna taze ya bi zimanê kurdî bû.
Wê li sala 1992-1993an dîplom bi berhevkirina mamostayan (beşê înglîzî) bi dest xwe ve aniye. Di sala 2009an de bawernameya huner û edebiyata bi zimanê înglîzî ya zankoya Bunker Hill Community College li Boston, Massachusetts (DYA) bi dest xwe ve aniye.
Gulnar Elî endama Êketiya Nivîserên Kurd liqa Duhokê bû. Bi zimanê kurdî û erebî dinivisîne û werdigerîne zimanê înglîzî. Helbestên wê cihê xwe li gelek kovar û malperên kurdî û erebî dîtiye.
Gelek berhemên wê yên çapkirî hene û gelek berhem jî li ber çapê ne.
Ew yek ji helbestvanên jin ên herî bi nav û deng ser astê Kurdistanê bû. Helbestvana Kurdistanî bi vî navî hatiye navkirin ji ber bi zimanekê xweş û ferhengeka zengîn ku piraniya kurdan dikarin helbest û nivîsên wê bixwînin. Zimanê devera xwe negirtiye dûr ji zimanê herêmê ketiye. Nameya wê diyar dibe ku Kurdistan yek parçe ye.
Dema mirov nivîsên Gulnar Elî dixwîne û nizanî xelkê kijan deverê ye tenê dibêjî kurd e û kurdeke resen ji pakiya peyvên wê yên rind û bihêz.
Helbestvan Gulnar Elî di 18ê xizîrana 2017an de li DYAyê ji ber nexweşiya şêrpenceyê çû ber dilovaniya Xwedê.
Orhan Kotan (jdb. 1944 - m.) siyasetmedar û nivîskarê kurd bû. Kotan serokê DDKO bû.
Orhan Kotan, sala 1944î de li Milazgira a Mûşê hatiyê jiyanê. Perwerdeya xwe ya seretayî û navendî li Kurdistanê bidawî dike. Piştre diçe Enqerê û di Fakûlteya Ziman-Dîrok û Erdnîgariyê de dixwîne.
Bi bidawîkirina perwerdeyê re dikeve nav tevgera Dr. Şivan. Sala 1974î de tevlî nava refên DDKOyê, di heman demê de jî ew û hevalên xwe Weşanxaneya Komal dadimezirînin û dibe berpirsîyarê wê.
Sala 1976î de tev li lijneya nivîsarên Rizgarî (kovar) dibe û dibe teorîsyenek Rizgarî (tevger)ê. Her ew salê li Enqereyê tê girtin û heşt mehan di girtîgehê de dimîne.
Sala 1980î, beriya cûntaya leşkerî ya "12ê Îlonê" ji welat derdikeve û diçe Ewropayê.
Li Ewropayê weşanxaneya Dengê Komal û Yekîtî (kovar)ê organîze dike. Di damezirandina Partiya Rizgariya Kurdistanê de cihdigire û redaktoriya Kurdistan Pressê dike. Heman salê, bo cara yekemin bi navê xwe dest bi nivîsandinê dike.
1991î de ji partî û hevalên xwe vediqete. Di tîrmeha 1998î de hezkiriyên xwe li pey xwe dihêle û jiyana xwe jidestdide.
Henry Fonda (jdb. 16ê gulanê 1905 li Grand Island -12ê tebaxê 1982 li Los Angeles, Kalîforniya) lîstikvanekî amerîkî bû. Ew wekî lîstikvanekî herî watedar tê naskirin. American Film Institute di lîsteya 25 Lîstîkvanen herî gewre ê mêr de, wî di rêza 6an de bi cî dikê.
Fonda di ciwaniya xwe de dixwest bibe rojnamevan lê di salên 20an de ew tevlî grupêke shanoye, ku ji alîye Dorothy Brando (diya Marlon Brando)'ve di hatiye birêvebirin, bû. Dûvre wî dest bi zanîngeha Minnesota kir. Li wederê wî û James Stewart hevdû naskirin û hewaltiya wa heta dawîye emrê wan dewamkir.
Di salen 30an de ew çû Hollywoodê. Fîlmê yekem kû ew têde lîstî "The Farmer Takes a Wife" e. Di sala 1936an de bi Seymour Brokaw re zewicî ji ve zewacê di zarokên wî Jane û Peter çê bûn.
Fonda di Hollywoodê de zû navdar bû, ew bi derhênerin xwidî nav mîna William Wyler û Fritz Lang're xebitî. Di sala 1941'i de ew jibona rolê xwe di fîlmê "The Grapes of Wrath" de, wekî namzet di beşa Lîstikvane herî baş jibona Oscarê hatiye vexwandin, lê biser neket û hevalê wî James Stewart ev xelat wergirt.
Di salen 40î de ew di gelek fîlmên western de list. Di sala 1950î de jina wî xwe qûsht, ve yekê têsîreke giran li ser wî kir, 5 sala wî di ti fîlmî de cî negirt.
Di 1956an de di fîlmê Alfred Hitchcock yê bi navê "The Wrong Man" de cî girt. Wekî din bi derhêneren weke Sidney Lumet û Sergio Leone re jî xebitî.
Fonda tim di fîlmên xwe de rolê zilamê durist, girane ye kû hevalê heqiyê ye û li dijî neheqiyê sher dikê, di lîst. Lê ji bilî fîlme "C'era una volta il West" kû di bin derhêneriya Sergio Leone de hatiye çêkirin. Di vî filmî de ew mêrkujekî be ûjdan kû chavên wî ji kujtina jin û zarokan jî nashkiyê di lehîze.
Di 1981î de wî jibona karê xwe yê gishtî di sînemayê de xelata Oscarê sitand.
Henry Fonda di 12ê tebaxê 1982an de jiyana xwe ji destda.
Sêva mixekrêj, yek ji cejnên herî kevnar ên kurdan e.
Ev cejn bi sêv û qirnefîlan dihête çêkirin. Gava keçek yan jî kurek, sêveke wesa bide ewê/a beramberî xwe, ev tê maneya nîşaneya evîndariyê. Herwiha, ev sêva ku qirnefîl tê de hatiye çandin, dibe diyarî ji bo du mirovan da ku xeyd û şer di navbera wan de nemîne.
Sêva ku qirnefîl tê de hatiye çandin, çi caran pûç nabe û narize. Ev cejn bi taybetî li Başûrê Kurdistanê li hemû bajaran dihête pîrozkirin.
Xatar (ango, "Xeter") (jdb. li Qalue, Parêzgeha Kurdistanê, Rojhilatê Kurdistanê) bi navê "Jîwar Hacibî" ji dayîk bûye. Xatar rapvanekî elman ê ku bi eslê xwe kurd e. Xatar li Bonnê nêzî Brüser Berg dijî.
Xatar weke kurdekî penaber bi malbata xwe re hate Almanyayê.
Elissa navê hunerî yê Elîsar Zekeriya Xûrî () ku stranbêjeke libnanî ye.
Elissa li sala 1972’ê li Deir el-Ahmarê (Libnan) ji dayîk bûye. Wê albûma xwe ya yekê li sala 1998’ê derxist û di demek kurt de bû yekek ji navdartirîn stranbêja cîhana muzîka erebî. Xwedî çend xelatên mûzîkê ye.
Elissa yekemîn goranîbêja Libnanê bû ku WMA bibêtewe.
Gerdenmarî an şaqaviyê gerdenmar (bi latînî: "Ardea purpurea"), cureyekî şaqaviyan e.
Şaqaviyê gerdenmar 80 sentîmetreyan dirêj e. Ji rengê şaqavî biçûktir e. Pişt û çeng risasiyekî bi ser qehweyî ve ne. Kulovank û kofîk reş in. Sermil xemir, bi ser rengê mor ve ne. Sing qemer e û berzik reş e. Ser û gerden sorekî qemer in. Erzink û alek spî ve ne. Rav û gîxên reş û zirav li dirêjayiya gerdena wî ne. Pê keskekî bavzerî risasî ne û çav zer in û nikul risasiyekî bavzer e.
Şaqaviyê ku bi hewa ketiye
Di navbera Rezberê û Avrêlê de bi rêbarî li Kurdistanê dihê dîtin. Li nîvek û başûrê Ewropa, Afrîkayê navîn, başûr, Tirkmenistan, Qefqaz, bakurê Îran û li Îraqê (li nişîv) têjikan tîne derê. Li peravên erebî bi rêbarî dihê dîtin.
Hêlînkirin û Parêzî.
Bi granî li nava zilên avên şêrîn dijî û hêlîna xwe dîsa di nava van zilan de çêdike. Xwarina wî di serî de masî, beq, gumgumok, kêz, mişk, mar û hwd ne...
Şaqaviyê gewr, şaq an jî şihaq (bi soranî: şîneşaho yan bizinler,yan Qoxan; bi latînî: "Ardea cinerea"), cureyekî şaqaviyan e.
Stûyê şaqavî ji nîvekî çepeka wekî tîpa Sê lê ye.
Şaqaviyê gewr pêdirêj û stûdirêj û çengpan û kurîqut (kund) in. Hindekan jê bijî hene. Nêr û mê rengek in. Li ber lêvên gol û gerr û şorik û robaran dihên dîtin. Gelek cure jê hene.
Şaqaviyê gewr nêzîkî 90 cm dirêj e, nikul zer û dirêj û ser tîj e; stûyê wî ji nîvekî çepeka wekî tîpa S lê ye. Dema firînê xwe stûnavmil dike, stûyê xwe wekî yê leglegeyan dirêj nake, kurî qut û kund e.
Nêr û mê yek reng in. Rengê wî ji piştê ve xwe lewiyekî ser bi şînî ve ye û ser stû spî ne. Du gîxên reş bi ber stûyê wî de dihê xwar û li ber zikê wî dibe yek. Ser çeng qehwayiyekî tarî ye. Piniyeke reş li enîşka herdu çengan e, tenişt reş e, pê qehwayî ne, biharan sor ve dibin.
Li ber lêvên robar û şorik û golên avê dihê dîtin. Xwarina wî masî û kêz û mêz û beq û mişk in.
Komkome hêlînan li ser daran û di nav qeramî de û li ser lêvên robaran û ji darikan çêdike; ji 4-5 hêkan dike, rengê wan şînekî bi ser keskî ve ye. Balindeyeke mişext e: zivistan dihê, payîzan û biharan mişe ye li nav çiyayan.
Qirmiraviya reş an qirmeraviya reş an kersele an jî qîtik (bi latînî: "Phalacrocorax carbo"), cureyekî qirmiraviyan e.
Şayes, reftar û jîngeh.
Qirmiravî li ser daran jî hêlînên xwe çêdikin.
Hindek balindeyên avî yên mezin, nikul û kilikdirêj in. Per û çeng reş in. Pê bi perde ye. Serê nikulê wan xwar e. Ref ref difirin. Dema bêhnvedanê çengên xwe şor dikin û behra pitir li cihên bilind bo bêhnvedanê dilîsin. Nêr û mê rengek in.
Qirmiraviyên reş li ser daran yan li ser rizde û revezan hêlînan çêdikin.
Qirmiraviya reş 90-92 sentîmetreyan dirêj e. Balindeyeke avî yê mezin û reş e. Alek û gewrî spî ne. Bi çengşorî dadide. Dema firînê li pişt yek dibine kêş. Komkome dijîn.
Di derya û gol û geravan de ne û li ser tateber û gizîrteyên nav deryayê, herwisa li ser daran, hêlînan çêdikin.
Zivistanan mişe ye. Piniyeke spî li binhefik û alekan heye. Çav kesk in û nikul qehwayiyekî tarî ye. Pê reş e.
Zivistanan qesta Kurdistanê dike ji heyva heşt û nehê heta nîsanê li gol û geravên kûr û fireh dihê dîtin. Li nîveka Ewropayê û başûrê wê û Asyayê û li Tûnisê têjikan tîne derê. Zivistanan xwe dibe peravê bakurê rojava ya Afrîkayê û peravên erebî û Îraqê.
Xwarina wan masî û beq û lawirên avî yên ku çoç in. Li Kurdistanê cureyek bi tenê hatiye dîtin.
Garanîk an jî garranîk (bi soranî: "Şawerrîxne"; bi latînî: "Bubulcus ibis") cureyekî famîleya şaqaviyan e.
Garanîk nêzî 50 cm dirêj e. Ji dûr ve spî diyar dike (zivistanan bi xwe spî spî dibe). Pê sor in. Çend perekên bavzer ên dirêj li singê wî ne. Çav zer in bi ser sorî ve. Nikul zer e û pê qehwayiyekî bi ser reşî ve ne.
Hindek caran li ser pişta çêl û gamêşan dadide, wan mêş û mûran dixwe yên taloqî wan dibin. Wekî şaqaviyên din hind naçe di avê de xwarina wî xişoke û beqên biçûk in.
Hêka " Bubulcus ibis "
Komkome di nav qeramî û levenan û darûbarên berlêvên robaran hêlînan çêdikin; 4-5 hêkên rengesmanî dike.
Li Kurdistanê behra pitir payîzan û biharan dihê dîtin. Li bakurê û nîveka Afrîkayê û li Portûgalê û başûrê Spanyayê û li Sûriyê û başûrê Îraqê û li Erebistanê û devera Deryaya Qezwîn û bakurê Îranê û Deryaya Reş têjikan tîne derê.
-Îsmaîl Taha Şahîn (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
Legleg an leglege an hacîlegleg an jî hecîlegleg an jî leglega spî ("Ciconia ciconia"), cureyekî leglegan ("Ciconiidae") e.
Legleg 110-115 cm dirêj e. Rawestayî nêzîkî 85 cm bilind e. Teyrekî reşbelek û stûdirêj e û pê û nikul sor in. Serçeng û serbask û serbaskveşêr û perên milan yên dirêj reş in. Yê nêr mezintir e ji ya mê. Têjik wekî yê mezin e. Tenê reşatiya çengan û perên milan şûna reşî qehwayî ye. Reşika çavî risasiyekî bi ser şînî ve ye. Çermê rûsê di navbera binê nikulî û çavî û dormandorî çavan reş e.
Legleg hindek balindeyên mezin û pê û stû û nikuldirêj in. Nêr û mê yek reng in. Nikulên gihaştiyan sor,ên çêlikan reş e. Dema rêveçûnê hêdî gavên xwe diavêjin. Li ser daran û avahiyên bilind û minare û dartêlan hêlînan çêdikin. Xwarina wan behra pitir masî û beq û mar û mêş û mor vekolîne.
Li cihên bilind li ser qube û minare û qevlexanî û zincan û darên hişk û dartêlan hêlînên xwe çêdike.
Hêlînkirin û pirbûn.
Hêlîna xwe her sal ji nû ve dike. Di serê sibatê û adarê de ji 3-5 hêkên spî spî dike. Têjikan gulan û xizîranê tîne derê.
Legleg balindeyekî koçber e, ji nîvê meha Razberê karê barkirinê dike, xwe dike ref ref (refa wan hindek caran xwe li pênciyan jî dide eger nebore) û qesta başûrî dike (ji tebaxê heta çiriya pêşî li herêma Kurdistanê namîne qesta nişîv dike) heta bakurê rojava û başûrê Afrîkayê diçe.
Hêjayî gotinê ye di van pazdeh-bîst salên dûmahiyê de bi awayekî eşkere legleg li Kurdistanê ber bi vebiryanê diçe.
Li perê avan û di nav zevî û mêrg û golên avê de beq, mar, margîse, mêş û masiyên biçûk dixwe, lê gelek hez ji xwarina kuliyan jî dike.
Leglega spî li gelek herêmên li parzemînên Afrîka, Asya û Ewropayê tên dîtin.
Şaqaviyê spî yê mezin yan kerê roro (bi soranî: "şawespîlke"; bi latînî: "Egretta alba"), cureyekî şaqaviyan e.
Têjikên şaqaviyê spî yê mezin
Şaqaviyê spî yê mezin 95 cm dirêj e. Kelwaş spî ye. Gerdena wî gelek dirêj e. Nikul zivistanan zernarincî ye û havînan rengreşekî binzer e. Navbera çavî û nikulî kesk e. Spîlka çavan zer e. Pê reş in bavşîn in û ji serî ve rengzer in. Nêr û mê rengek in.
Li Kurdistanê bi qetlazî ji çiriya yekê heta dûmahiya nîsanê li kinar û perê robar û ger û golên kêm gil û giya dihê dîtin. Komkome di nav qeramî û levenan û darûbarên berlêvên robaran de hêlînan çêdikin.
Xwarina wî behra pitir masî û piq in.
Li başûrê rojhilata Ewropayê û li Asyayê ji Tirkiyeyê û Îranê heta başûrê Sîbîryayê û bakurê Çînê û Japonê têjikan tîne der. Zivistana xwe li bakurê Afrîkayê û başûrê rojava ya Asyayê derbas dike.
Fêrgîn Melîk Aykoç nivîskarê kurd e.
Aykoç di meha 12 a 1951'ê de li gundê navçeya Baskan Gimgim ê tê dinê. Ji ber ku kalikê wî bi destê leşkerên Tirk hatî bû kuştin, bavê wî sêwî dimîne, bi diya ji xwe rê ji Depê diçe Gimgimê. Li wir şivanî û xulamî dike. Jiwê zaroktiya Fêrgîn di nav belengazî de derbaz dibe. Fêrgîn Melîk Aykoç bi erdheja ji Gimgimê rê di dibîstanên internat de dixwêne. Sala 1972an de dest bi mamostetî dike. Di sala 1980'î de tê girtin û 17 roj di êşkencê de dimîne. Li pey tê berdan, mamostetî ji destê ji dest wî tê girtin. Neçar dimîne, derdikeve, tê Elmanyayê. Bi salan di warê polîtîkayê de bi çalakî dixebite. Di van salan de giraniya xwe dide ziman. Cara yekem di kovara " Rewşen " de gotarekî bi sernivîsa " Têgînên Zimanê Kurdî " dinivîse. Di gin konferensên ziman de gotarên li ser zaravayên Kurdî pêşkêş dike.
Di eluna sala 1996an de pirtûka wî ya bi navê " Kurdîzan (rûberîna zaravên Kurdî) " bi aliyê Instîtûta Kurdî ji bo lêkolîn û zanist ve tê çap kirin. Romana wî ya yekemîn " Mamostên Zinaran " (bi devoka Serhedê) jî weşanên Rewşen di sala 1999'an de çap dike. Romana wî ya duyemîn " Dîlên li ber pûkê " çila 2002'an de hat çap kirin. Ev bi giranî ji bîranînên kesên ji qetlîamê filitîne pêk tê. Romana wî ya sêyemîn û xebata wî ya li ser rêzmana Kurdî jî li ber çapê ne. Bi salan e, di kovara " Hîwa " de dinivîse. Niha di li ser çavkaniyên çandê dixebite.
Aykoç, Ferqîn
Almanyaya Nazî navekî nafermî ye bo Almanyaya navebra 1933 heta 1945.
Di wê serdemê de Adolf Hitler ji Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst desthilatdarî ya Almanyayê dikir. Hinek caran bi wê serdemê "Împeratoriya Sêyem" () tê gotin. Naziyan digotin ku wan li dû "Împeratoriya Yekem" (Împeratoriya Romê ya Pîroz) û "Împeratoriya Duyem" diçin.çep
Zimanê slovakî (bi slovakî: "slovenčina") zimanekî hindûewropî ye ku bi zimanên çekî û polonî re ji beşa zimanên slavî yên rojava ye.
Slovakî li Slovakya (ji aliyê 5 milyonan), DYA (500.000), Komara Çekî (320.000), Serbistan (60.000),
Îrlenda (30.000), Romanya (22.000), Macaristan (20.000), Polonya (20.000), Kanada (20.000), Kroatya (5.000), Awistralya, Awistirya, Ûkrayna, û Bulgaristanê tê axaftin.
(1) jeden (jedno (notr), jedna (mê)),
(10) desať, (11) jedenásť, (12) dvanásť, (13) trinásť, (14) štrnásť, (15) pätnásť, (16) šestnásť, (17) sedemnásť, (18) osemnásť, (19) devätnásť, (20) dvadsať, (21) dvadsaťjeden... (30) tridsať, (31) tridsaťjeden... (40) štyridsať... (50) päťdesiat... (60) šesťdesiat... (70) sedemdesiat... (80) osemdesiat... (90) deväťdesiat... (100) sto, (101) stojeden... (200) dvesto... (300) tristo... (900)deväťsto... (1,000) tisíc... (1,100) tisícsto... (2,000) dvetisíc... (100,000) stotisíc... (200,000) dvestotisíc... (1,000,000) milión... (1,000,000,000) miliarda...
Dewlet û herêmên Ewropaya Navendî
Ewropaya Navendî herêmek e di Ewropayê de cih girtî di navbera du navçeyên din yên ku bi xwe bi awayên ciyawaz dihên pênaskirin: Ewropaya Rojava û Ewropaya Rojhilat. Piştî dawîbûna Şerê Sar û Perdeya Asinî ku ji barê siyasî ve Ewropa du parçe (Rojava û Rojhilat) kirbû, peyva "Ewropaya Navendî" dîsan ket ser zimanan û hat bikaranîn.
Thames (tê xwendin: "teymz") navê çemekî ye di başûra Ingilîstanê ku dirêjahiya wî 364 kîlometreyan e. Navûdenga wî pitir ji ber derbasbûna wî ji bajarê Londonê ye. Çem ji bajarên Oxford, Reading, Maidenhead, Eton, û Windsor derbasdibe û serencam di Deryaya Bakur de tê rijandin.
Gapira () gundeki li ser navçeya Zêtka (Elajgir) ye. Gund dikeve aliyê rojavaya Kosedaxê. Gund zehf nêzîkî çiyayê Kosedaxê ye.
Navê gundî.
Ça ku dibêjin zilamek bi navê Gapir hebûye, navê Gapir li ser navê gund ketiye û navê gund ji bûye "Gapira". Li gor menqibekî Gapir goma zikê Kosedaxê de pezê xwe derdixe ku bibe zozana biçêrîne. Derê gomê vedike pêşiya pêz diçe. Lê êpêce gome dûr dikeve dinhêre ku pez helahê jî gomê derdikeve. Diçe mêze dike çi beranekî qerqaş ji erdê derdikeve metelmayi lê dinhêre dibêye "Mala xweyî şewitî tê za" pey wî hevokê beran nivî de dimîne. Wiya diçe gundiyan ra dibêje, ev mêrikê ku ev mesele serê wî derbas bûye navê xwe daye gund.
Warvîn ne hilgirê îdeolojiyeke taybete. Gihandina zanyariya bê alî bi erkê xwe kiriye.
Dezgeheke lêkolîniya pirsa jinan li Kurdistanê ye û li rêya kovar, malper û lêpirsînan dixwaze zanyarî bi mirovên Kurd li seranserê cîhanê da bigihîne. Şan bi şaniya wê yekê jî cext li ser duvdaçûna rûdaw û guhertinan dike, diyare li ber çav girtina nerîta rojnamevanî, bê alî û pîşeyî veguhestina nuçe û zanyariyan da. Her wiha alîkariya proseya çespandina sîstema demokratî, civaka medenî û peyrew kirina şefafiyet li birêvebirina damezrawên dewletî û taybetî da, dike.
1- Parêzgarî kirina li stratejiya netewiya Kurdistanê, parastina asayîşa netewî û berjewendiya bilinda xelkê Kurdistanê.
2- Belavkirina zanyariyên rast û dirust li ser wan rûdaw û guhertinên ku pêwistin bi jiyana hemwelatiyên Kurdistanê ve bi taybetî li ser mijara jinan.
3- Çavdêrîkirina damezrawiyên hikûmiyan li asta cih bi cih kirina wan erkên ku beramber bi hemwelatiyên Kurdistanê û taybet bi jinan li stûyê xwe girtiye.
4- Xistine rûya bihayên mirovayetî, demokrasî û kar ji bo çespandina wekheviya regezî li navbera jin û zilamên Kurdistanê.
5- Bi duvdaçûna pirsa jinên Kurd ku li her ciheke cîhanê da be.
6- Bergirî kirina li azadiya raderbirînê.
7- Hişyarkirina jinên Kurd li erk û mafê wan de, her wiha agahdarkirina wan li rêgir û astengên li ber pêşketin û bi destxistina wekheviya wan.
8- Girêdayîbûna bi soza şerefa, bingeh û nêrîta rojnamevaniyê.
Tilehferîk () gundekî Cizîrê ye. Navê din ê gund Şabanî ye û li gorî agahiyên sala 2010an li gund nêzika 40 mal hene.
Navên gund ên cîran Tilêbel, Xilanî û Zêrgûz in. Di nava hududê Suriye û gundê Şabaniye çemek darbas dibe û li kenara wê şînî û dar hene.
Ezirgan an Erzingan (bi tirki: "Erzincan") bajarekî Bakurê Kurdistanê ye.
Navê bajêr yê kevn di çavkanîyên Asûriyan de wek " Suhma " derbas dibe. Navê Erzinganê ji " Erîza " tê, ku bajarêk kevn bu li herêmê. Dema Selçûqiyan de navê bajar bûye Erzingan.
Bajar di nav parelelên 39° 02´ û 40° 05´ bakûr û merîdyenên 38° 16´ û 40° 45´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Giresûnê û Gumuşhane ve (Tirkiye), li rojava bi Sêwas ve, li başur bi Meletî û Dêrsimê ve û li rojhilat jî bi Erziromê ve tê girêden.
Pîvana erda bajêr 11.903 km² ye. Ji vî erdî % 59,6 wî ji çiyan, % 8,6 ji deştan, % 5,4 ji zozanan û % 26,4 jî ji platoyan pêk tên. Li herêmê fasûlye, çewdêr, tene, kixsên þekir û patatês tên çandin.
Av û hewa.
Îklimek reþayî û sar li herêmê heye. Zivistanan sar û þillî û þilopî, havînan jî hênik derbas dibe.
Çiyayê herî bilind yê herêmê, Çiyayê Keşîş (3537m) e. Katirtepe (3300 m), Mercan (3449), Çal (3300 m) û kismek ji çiyayê Mûnzûrê jî dikeve nav herêma Erzinganê.
Deşta Erzînganê; Bilindbûna wî ji behrê 1218 m û dirêjbûna wî jî 40 km ye. mezinbûna deþtê 500 km² ye. Deþt di navbera çiyayê Mûnzûr, Keþîþ, Spîkor û Sîpyam de ye.
Deşta Miyadîn; Li dora Çemêreş e, mezinbûna wî 180 km² ye.
Zozanên herêmê li ser çiyayên Mûnzûr û Koþan bela dibin. Li rojavayê Erzinganê li ser Çiyayê sipî, zozanên Takkuran û Tahsullu jî hene.
Çemê feradê çemê herî mezin e li herêmê. Piraniya çavkaniyên þaxên Feradê ji çiyayên dora Erzinganê dertên. Wek; Çemêreþ, Mîran, Mercan, Cîmîn, Pahnîh û Surperen hinek ji wanin. Li herêmê golên mezin tunene, lê li hinek deveran çend golên biçûk hene; wek Soganli, Aygir.
Herêm ji bo nêçira heywanan musaîd e. Bizinên ser çiyan, Semasî (darbir), kûze, xezal, berazên kovî û kewroþk yên pirin ku li herêmê peyde dibin.
Tevahî sermijar herêmê (tevlî gundan) 219.996 e.
Li herêmê pirtir krom ji bin erdê dertê. Hesin, mangenez, asbest, perlit û linyit ji madenên dinin, ku ji bin erdê dertên.
Şelala Girlevik 29 km li başûrê rojava yê bajar e. Avgermên; Poyuk, Otlukbelî, Horhor jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin. Li çiyayên Mûnzûrê îmkanên ji bo sporên zivistanê jî hene. Kela Kemahê, dêrên kevn û tirbên herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.
Sermijare herêmê ji Misilmanên Zerdeştîtî/Êzdîtî ango (Elewî) û Sûnnî pêk tê. Bandora seyîddî û pîrîtî pir xurt e di nav gel de. Kurd (Kurmanc û Zazakî) û Tirk civaka herêmê teşkîl dikin.
Li herêmê pirtirîn xwarinên ku ji genim çêdibin tên xwarin.
Kirdo; Dew, qavûrme û bulxur bi hevre heta bulxur bikele di beroþek de tê kelandin. Bi ser de rûnê sorkirî û baharat tê reþandin û tê xwarin.
Tirşika gah (sêwê zuhakirî) Fasûlye û goþt bi hevre tên kelandin. Gah, pîvaz û xwê bi ser dibe û tê kelandin.
Keleco, lepe dugurcuk û Aþtarxane xwarinên din yên herêmê ne.
Gunay Aslan rojnamevan û nivîskarekî kurd e.
Di sala 1960 da li bajarê Wan ê hat dinê.
Di 1981 da dest bi rojnamevaniyê kir. Di rojnamên mîna Cumhuriyet, Hurriyet, Gündem û Özgür Politika, kovarên 2000 e Doğru, Sokak, Halk Gerçeği,Yeni Halk Gerçeği û gelek kovar û rojnamên navnetewî da nûçe, nivîsar û lêkolîn nivisand.
Ji bo Pirtûka xwe a bi navê 33 Kurşun-Yas Tutan Tarih hat girtin, nêzîkî 2 sala di girtîgehê da ma. Ber cezayê lê hatibû danîn ji welat derket û niha li Almanya yê dijî.
Pirtûkek wî bi navê "33 Gule dîroka di şînê de" ji hêla Davut Özalp ve ji tirkî bo kurdî hate wergerandin, û ji hêla weşanxaneya Avestayê ve hate çapkirin.
Piştî hat Almanya yê di navbera salên 1995 û 1999 da di Med Tv da xebitî.
Eurovision, wekî Ewrovîsyon jî tê naskirin, navê saziya Yekbûyîna Rêxistinên Radyo û Televîzyonên Ewropayê (bi îngilîzî: "European Broadcasting Union" - EBU) ye. Di sala 1951an de li bajarê Cenevreyê ji bo danûstendinên bernameyên radyo û televîzyonê hatiye avakirin.
Berî weşanên Eurovisionê logoya Eurovisionê û beyta Eurovisionê (ya ku ji destpêka strana "Te Deum" ya Marc-Antoine Charpentier pêk tê) destpê dikin.
Di yekemîn weşana fermî ya Eurovisionê de Mîhrîcana Nergîzê ya Montreux di roja 6ê hezîrana 1954an de hatiye weşandin.
Li navenda EBU ("European Broadcasting Union") ya li Cenevreyê bi rêya kanaleke taybet danûstendina nûçe û weşanan pêk tê. Bi vî rengî hemû kanalên endamê EBU malzemeyên xwe bi hev re parvedikin.
Michel de Montaigne an jî Michel Eyquem de Montaigne (28.02.1533 - 13.09.1592) yek ji giringtirîn nivîskarê Ronesansa edebî ya fransî ye û damezrînerê ceribanê wekî forma wêjeyî ye.
Nivîskar di 28ê sibata 1533'an de li Château de Montaigneyê, Fransayê ji dayîk bûye. Di fakulteyên Hiquq û Felsefeyê de xwendiye. Di 1562'an de tevlî artêşa qralî dibe. Di 1572'an de dest bi nivisandina berhema xwe ya bi navê "Essais" (Ceriban) dike. Di 1576'an de li ser Raimond Sebond pirtûkek dinivisîne. Di 1580'an da cara yekê Ceribanên xwe wek du cilt diweşîne.
Michel de Montaigne li Bordeauxê di 13'ê rezbera 1592'an de dimire.
Pirtûka wî ya ceribanan îro li Ewropayê wek çavkaniyeke bingehîn tê pejirandin.
Çend şewkên ji bo girtina masiyan.
Şewk, çengela ku pê masî tên girtin.
Yekemîn pûlê cîhanê ev pûlê bi navê "Penny Black" bû, di sala 1840'î de li Îngilistanê derket.
a> di sala 1923'an de derket.
Pûlê postayê an pûl an pol an jî pîl, perçeyeke kaxizî ya çargoşe û biçûk e, li ser aliyekî wê wêne û nivîs neqişandî ne, wekî giroveyeke fermî li belgenameyan û zerfên nameyan didin.
Pûlê pêşîn ê cîhanê di sala 1840'î de li Brîtanya derketiye. Li Kurdistanê jî di sala 1923'an de hikûmeta Şêx Mehmûdê Berzencî pûlê xwe yê pêşîn derxist.
Pûlên postayê, bi taybetî yên kevn, dihên berhevkirin û ji berhevkirina pûlan re dibêjin Pûlhezî û ji berhevkarên pûlan re jî pûlhez.
Hasan Hüseyin Deveci an bi navê din Malmîme hunermendekî kurd e.
Deveci di sala 1972’an li Anatolya Navîn, li gundekî kurdên Qonyeyê ji dayîk bû.
Hunermend nave Malmime ji nave malbate xwe girtiye, nave malbate wi Malemime ye.
Sala 1994’an koçî Almanyayê kir. Xwendina xwe ya wênesaziyê li bajarê Kölnê qedand.
Malmime heta niha beşdarî çendîn peşen-gehan bûye û bi şêweyê xwe bal kişandiye. Deveci îsal tevî sêzdeh hunermendên ji herçar beşên Kurdistanê yekemcar beşdarî pêşangeha navnetewî ya Wenedîkê, Biennalê bû.
Malmime li Kölnê dijî û kar dikî.
Hunermend niha li Kölnê li ser Pädagojiye Huner li zaningêhe mezin dixwine.
Ew endamê çendîn rêxistinên wênesazan yên navnetewî mina iGBK, Association Internationale des Arts Plastiques û AIAP ye.
Revêbire Hunere Le Monde Diplomatique Kurdî ye.
Malbata Fermano an Mala Fermano jî dihê gotin, malbatek Dengiz(ay)î ye. Li Dengizaya Stewrê niştecih in, bi dehan salan keyatiya vî gundî kirine. Li derdora Stewrê xwe gelekî binavûdeng in. Nuha bi giranî li Eynûnê, Îzmîr, Mêrsîn, Kirşehîr, Qoserê û Bismilê dijîn.
Di demên kevn de ji ber mêranî û serhildêriya wan bi navê Mala Rûmê dihat bi nav kirin. Ev nav di van salên dawî de bûye sedemên paşgotinan ku ew tirk in û ji Denizli ya Enedolê hatine li vî gundî bi cî bûne û navê gund ji Denizliyê girtine û kirine Dengiza. Lê bingeha vê yekê tune ye. Lewra mala Fermano bi orf û adetên xwe jî, bi şikl û şemalên xwe jî kurd in.
Mezinê Mala Fermano û keyeyê gund yê dawî Evcebar, piştî valakirina gund tevî malbata xwe koçî Îzmirê kir û li wir çû rehmetê
Name an Mektûb peyameke nivîskî ku li ser kaxezê tê bicîkirin, ya ku ji yeke din re tê şandin. Bi giştî mirov nameyê dixe nav Malnameê û bi post ê dişîne; ji bo vê yekê divêt mirov Polan li serxê.
Piştî ku înternet hatiye bikaranîn, name kêm tên bikaranîn, ji dêvla wê E-Mail têne rêkirin.
Lajwerd, kanza an jî metal, bûjenên ku bi awayekî baş germî û elektrîkê radiguhezînin, biriqandineke wan a xwemalî heye, dibin têl û lewhe û bi vî awayê tên kêsimandin, di navbera xwe de yekbûn çênakin, dema bi elementên nelajwerd re yekbûnê çêdikin elektronan didin der, ji bilî cîvayê hemû kanza di mercên odê de di rewşa hişk de ne, xala helandin û kelandina wan bilind e, bi piranî di yekbûnên oksîjenî de oksîtên bazîk didin. Di nava elementan de koma herî mezin koma kanzayan e. 80% ji elementan kanzan.
Lîtyûm - Sodyûm - Qelye - Rubîdyûm - Sezyûm - Fransiyûm - Berîlyûm - Magnezyûm - Kalsiyûm - Stronsiyûm - Baryûm - Radyûm - Skandiyûm - Îtrîyûm - Lutesyûm - Lawrensiyûm - Tîtanyûm - Zîrkonyûm - Hafnîyûm - Rûtherfordiyûm - Vanadyûm- Niyobyûm- Tantal- Dubniyûm- Krom- Molîbden- Wolfram- Seaborgiyûm- Teknesyûm- Renyûm- Bohriyûm - Hesin - Rutenyûm- Osmiyûm- Hasiyûm- Kobalt- Rodyûm - Îrîdyûm- Meitneryûm- Nîkel- Paladyûm- Platîn- Sifir - Zîv - Zêr - Çînko - Kadmiyûm - Zîbeq - Bafûn - Galyûm - Îndiyûm - Talyûm - Germanyûm - Pîl - Sirb - Stîbyûm - Bîzmût- Polonyûm -Ûnunîlyûm - Ûnununyûm - Ûnunbiyûm - Ûnunquadyûm - Ûnunheksiyûm
Hiş an aqil, yek ji fonksiyonên kompleks û taybet ên mejî ye.
Şîrovekirina hişê pirr dijwar e, lewra yê şîrove dike hiş bi xwe ye. Ji ber wê gelek cureyên şîrovekirina hişê hene. Hin dibêjin, hiş jî wekî ruh fonksiyoneke ji organîzmaya mirov azad e. Heger mejî xêvjimêr (kompûter) be, hiş jî nivîsbariya bingehîn e. Hin fîlozof jî ruh û aqil yek dibîne.
Hiş yek ji mijarên felsefî ye. Di zimanê Kurdî de gelek fonksiyonên mejî bi hiş ve tên girêdan. Bo mînak, hişmendî, hişar, binhişar, hişyarî hwd. Bêjeya aqil û ruh piştî pejirandina ola Îslamê ketiye zimanê kurdî.
Mirov dikare bêje, di fîlozofiya kurdan de jî wekî gelek fîlozof îdîa dikin eqil ji organîzmayê azad tê nirxandin. Fonksiyonên mejî pirranî bi hiş û yên organîzmayê jî pirranî bi hest ve tên girêdan. Bo mînak hestmendî hwd. Helbet ve angaştek e û analîzkirina zimên bi serê xwe ne ti hertişt e.
Îrade, hêza ku lebatan li gorî daxwaz û mebestan dinirxîne û li ser kirin û nekirinê biryarê dide.Di ol û felsefeyê de ciyekî grîng digre.
îradevantî: Bîrdoziyên ku îradê sedemê hebûnê dibînin. Ji Stoavanan heyta îro ji aliyê gelek kesan ve bi gelek haweyan hatiye parastin. Li gora Stoavantîyê xweza îradeya gerdûnî ye û tiştê/a ku bi vê yekê re lihevhatî ye rast û baş e.
Ji aliyê Fîlozofên Elman Schopenhauer û Nîetzsche ve jî hatiye parastin.
Li gorî Schopenhauer, her bûyer berhema îradeyekê ye. Heger ez hebim, ev, ji ber xwestina min ya hebûnê ye. Dranên girs berhemên daxwaza perçekirinê; lingên çalak berhemên daxwaza revê; Nikulên drêj berhemên daxwaza xwarina xwêrkêşan e.
îradevantî li hemberî mekanîzmê ye. Di mekanîzmê de mirov li gorî divêtiyan dilebite, lê di îradevantiyê de azad tevdigere. Ango li gorî mekanîzmê merc çibin mirov ew e; li gorî îradevantiyê mirov çi bixwaze ew e.
Enkawa, anku 'Enkawa, yan jî Enkawe (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Ankawa") bajarokeke nêzîkî Hewlêr'ê ye. Bajarokeke bi eslê xwe asûrî ye. Tê de 30.000 kes akincî ne.
Gelek ji rûniştvanên asûrî koçî welatên wek Swêd û Kanadayê kirine.
Nivîskarê asûrî Pius Alibek yê ku li Katalonyayê dijî û pirtûkên xwe bi zimanê katalonî dinîvise, xelkê Enkawayê ye.
Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê li Enkawayê ye.
Kelê () gundeki li ser girêdahiya navçeya Zêtka ye.
Berî ku Zêtka (Elajgir) bibe navçe, Kelê navçe bû. Paşê, rêya transîtê ya Îranê ku li ser Zêtka re derbas bu Dewleta Tirk di sala 1926'an de Zêtka kire navçe. Diroka gund dighîje heta beriya zayinê (B.Z). Ev gûnd texmînan mîna Panosê bajarekî girîng ê li dema Urartû yan bu.
Diwana Surmelî Memed Paşa li wî gundî buye. "Dengbêjê Surmelî Memed Paşa" ango "Bavê Temo", Evdalê Zeynikê li vî gundî de demekî jîyaye û diwana Surmelî Memed Paşa de klamên xwe vegotiye.
Mizgefta gund de di sala 1963an ve heta naha tê de tê mêj kirin. Ew mizgeft li aliyê Ebdilakîfê kurê Mîrze ve hatiye ava kirin.
Rawestgeha Yaroslavskiyê li Moskowê; rêhesina transsibîrî li vir dest pê dike.
Rêhesina transsibîrî, rêhesina herî dirêj a cîhanê ye ku li serbajarê Rûsya Moskowê dest pê dike, ber bi rojhilatê ve diçe derbasî bajarên Novosibîrsk û Îrkutskê dibe diçe heta Vladîvostokê. Di navbera salên 1891 û 1915'an de hate avakirin. Dirêjbûna rêhesina transsibîrî 9.330 km ye û geşt ji Moskowê heta Vladîvostokê heft roj diajo.
Gulbişîr an jî şirpiyane (navê latînî: "Macroglossum stellatarum"), kêzikek difre ye. Dişibite perîdankan lê perîdank nîn e. Xortomek wê ku pê şîrikê nava kulîlkan dimije he ye û du bazikên wê ku di saniyeyekê de bi sedan caran diperpitîne he ye. Dema xortoma xwe bikarnayne wê dipêçe û di bin zikê de xwe de hiltîne. Ji ber drêjbûna xortoma xwe, bi hêsanî xwe digihîne wê şîrika ku mêş û kêzikên din nagihêjinê...
Li gorî baweriyê gulbişîr salixan (agahî) dihêne. Ji kêzika mizgînê cudatir ew here mala kî/ê yan jî li dora kî/kê bigere agahiyek pir baş yan jî pir xerab jê re aniye.
Bizar, karê bizir çandinê. Di demên kevn de bizar bi destan ji aliyê bizarvanan ve dihate kirin. Pêşmaleka ku li pişta xwe grêdidan bi bizir tije dikirin û bi her gavê re mistek jê radihiştin û li nava şûva ajotî direşandin. Gundî di karê bizarê de aliyê hev dikirin her rojê diçûn bizara yekî.
Karekî gelekî rîtmik e, ji ber vê kesên bizar dikirin bi granî di ber re kulam jî digotin.
Piştî ku teknîk pêş ve çû û amûrên nûjen hatin afirandin û bizar bir mîbzeran hate kirin weke gelek karên din yên çandinî ev kar jî ji holê rabû.
Wêneyê bi navê Keça Kurd ê Pervîn Xelîlî
Pervîn Xelîlî (bi tîpguherîna latînî ji alfabeya erebî: "Parvin Khalili") wênesazeke ji Îranê ye. Yek ji wêneyên wê yên herî navdar "Keça Kurd" e.
Dr. Bawer Rodî Qantoz (navê wî yê di qeydên Romê de Rodi Demirkapı ye) sala 1945 li parêzgeha Mezrayê, navçeya Palo, gundê Kirvan hatiye jiyanê. Di 9ê gulanê 2001ê de li Almanya, bajarê Kölnê (Kolonya) dawî li jiyana xwe tîne. Hin kes bawer nakin wî xwe kujtibe.
Ji malbateke koçeriyê dikir, ji êla Bêrtiyan e. Sala 1973ê dibistana bijîşkiyê bidawî dike. Li Kurdistanê doktoriyê dike û li devedora xwe bi kurdperwerî, zanebûn, wêrekî û basbûnê tê naskirin. Bavê wî Evdilah Qantoz siyasetmedarek bû, bi henek û metelokên xwe navdar bûbû.
Dr. Rodî tenê ji mirovên pereyên wan hene, heqê pişkînê distîne, bi her awayê xwe dide başkirina tenduristiya Kurdan. Sala 1991ê li navçeya Qowanciyan, şaxa HEPê dadimezirîne û wek serok tê hilbijartin.
"Em ê ûrtê te biqelînin".
5ê çiriya paşîn 1992î de ji aliyê hêzên îllegal ên Dewleta Romê ve bi tevî lawê xwe tê gulebarankirin. Dr. Rodî bi çar guleyan giran birîndar dibe û lawê wî Şûrzan Qantoz jî li ber çavên wî şehîd dikeve. Kujer piştî ku Dr. Rodî ji mirinê difilite jê re telefon dikin, dibêjin "Em ê ûrtê malbata te biqelînin. Tu îcar xilas bûyî lê soz li ser navê şerefa Dewleta Tirk em ê te bikujin"."
Jiyana nefiyê.
Ew jî wekî întellektûelên din ên Kurd mecbûr dimîne dikeve riya menfîtiyê. Xwe ji têkoşîna demokratîk a Kurd nade paş û bi hemî hêza xwe dixebite. Bala xwe dide zanistî û fîlozofiyê. Herwiha helbestên ciwan dinivîsîne.
Amelia Mary Earhart (- de weke mirî hate îlankirn) balafirvaneke amerîkî bû.
Amelia Earhart li Atchinson, Kansasê (DYA) hatiye dinê. Ew jina pêşîn bû ya ku di sala 1932an de bi tenê ser Atlantîkê navbera Newfoundlandê û Walesê firiya. Dû re di 1935an de ji Hawaiiyê heta Kalîforniyayê jî firiya. Di 1937an de bi firokeya xwe dest bi gerîna li dora dinyayê kir û di roja 2'ê tîrmeha 1937an de dema bi ser Okyanûsa Mezin de firiye balafira wê nêzîkî girava Howlandê winda bû û ji nû ve nehate dîtin. Mirina wê bi awayê fermî di 1939an de hate tomarkirin.
Amelîa Mary Earhart! Yekemîn balafirvana jin a ku li ser Atlantîkê navbera Newfoundlandê û Walesê firiya. Jiyaneke bi serpêhatiyan re dagirtî di 24'ê tîrmeha sala 1897an de li bajarê Amerîka Kansasê destpêkir. Amelîa hîn di zaroktiya xwe de xwedî dileke maceraperest bû. Ji ser daran ne dihat jêrê. Her tim dixwest hevraz biçe, bigîhe jiyana li ser ewran û baskên xwe azad bike... Piştî dibistana destpêk û ya navîn, dev ji zanîngehê berda û ji bo dermankirina birîndaran di dema yekemîn şerê cîhanê de li nexweşxaneya leşkerî ya li Kanada bû hemşîre. Piştî vegera Emerîka li Bostonê demekî jî xebatên civakî meşand. Di nava 6 heyvan de, bi pereyên ku di wê demê de top kir, di sala 1921an de dest bi perwerdeya firanê kir.
Di sala 1929an de Amelîa bû yekemîn serokê rêxistina balafirvanên jin a bi navê 99. Di sala 1928an de balafireke Avro-Avîan kirî û dest bi serpêhatiyên xwe kir. Bi balafira xwe ya nû tevlî gelek pêşbirk û festîvalan bû û hunerên xwe yên firanê pêşî hemû cîhanê kir. Amelîa piştî rêwîtiya xwe ya di sala 1932an a di navbera Atlantîk û Îrlandayê di cîhanê de deng veda. Piştî vê bûyerê Amelîa gelek caran tenê bi serê xwe rêwîtiyên dirêj pêk anî û di navbera Amerîka û Ewropayê firiya... Her rêwîtiya wê dibû nuçeya serete di çapemeniya cîhanê de. Lê belê Amelîa hîn ne gihiştî bû armanca xwe ya mezin. Bi piştgiriya Zanîngeha Purdue Amelîa dest bi amadekariyên xwe kir. Armanc: tenê bi serê xwe li derdora cîhanê bifire... Di wê demê de ev bûyer serpêhatiyeke gelek bi xeter bu, ji ber ku teknolojiya hewageriyê hîn ewqas pêş neketîbû. Lê tu tişt nikarî bû Amelîa rawestîne... “ Hewl bidin min fêm bikin...
"Pêwiste ez vê rêwîtiyê pêk bînim. Divê ez ji bo tehaviya jinan pêkbînim.. Ji ber ku divê jin jî bikarîbe wek zilaman her karê bike. Eger ez bi ser neketim, wê demê ev serpêhatiya min wê ji bo gelek jinan bibe sedema armancên mezin”
Di 17 Adara sala 1937an de Amelîa dest bi cerbandina yekemîn kir, lê belê ji ber pirsgirêkên teknîkî fira xwe di nîvî de qut kir... Di 1ê tîrmeha sala 1937an de careke din hewl da gera xwe li derdorê cîhanê pêk bîne... Vê carê her tişt amade bû û wisa xuya bû ku wê bi ser keta... Tevî rêhevalê xwe yê teknîkî dest bi fira xwe kir... Rêwîtî 2556 mîl bû, lê belê piştî 800 mîl têkiliya di navbera balafira Amelîa û qûleya kontrolê qût bû... Amelîa wê demê li ser okyanûsa Pasîfîkê difiriya... Careke din tu xeber jê nehate stendin...Piştî lêgerîneke berfireh ya 2 sal dewam kirî Amelîa Earhart û hevlê wê mîrî hatin îlankirin..Hîn jî kes nizane ka çî bi serê wê hat û çawa wûnda bû...Rêwîtiya Amelîa Earhart li ser deryayên kûr bi dawî bû.
Şûrzan Qantoz (navê wî yê di qeydên fermî yên Romiyan de "Şurzan Demirkapı" bû), ciwanekî Kurd bû ku di 5'ê sermawezê 1992an de li navçeya Qowanciyan a Mezrayê, ji aliyê hêzên çekdar û îllegal ên Dewleta Romê (Tirkiye) ve hatibû şehîdkirin.
Ew lawê bijîşkê Kurd ê navdar Bawer Rodî Qantoz e. Bavê wî jî bi wî re hatibû
Cemal Gürsel (jdb. 1895 li Erzîrom, bakurê Kurdistanê - m. 14ê îlonê 1966, li Enqere, Tirkiye), serokkomarê Tirkiyeyê yê çaremîn bû. Ji 27ê gulanê 1960 heya 28ê adarê 1966 serokkomarî kiriye.
Cûntaya leşkerî.
Di 27ê gulanê 1960ê de artêşa Romê dest dide ser desthilatê, ango cûntayeke leşkerî pêk tê. Parlamen, hikûmet tê betalkirin. Li seranser Tirkiye û bakurê Kurdistanê siyasetmedar tên girtin. Serokatiya vê cûntayê Cemal Gürsel dike. Yek ji giregirên vê cûntayê jî, giregirê nîjadperestiya tirk, Alparslan Türkeş e ku di cûntayê de berdevkiyê dike.
235 general, 3500 serbaz, 1402 dersdarê zanîngehê, 520 dozger û dadger ji peywirdariyên xwe tên dûrxistin an malnişînîkirin. Li bakurê Kurdistanê zilm û zordarî tê kirin, asta pişavtina kurdan tê zêdekirin. Berê tenê li navendên bajarên mezin tirkî dihat bikaranîn, lê di dema vê cûntayê de bo cara pêşîn, tirkî dikeve navendên bajarok an navçeyan jî. Di salên 2000î de, îcar tirkî dikeve gundên Kurdistanê jî.
"We kurdekê dît, tûfê rûyê wê bikin!".
Biryara komkujî, koçberkirin, pişavtina kurdan de rola wî jî gelek bû. Bangewaziya "We kurdek dît, tûfê (tûk) rûyê wê bikin!" a wî bû. Ev slogan heya salên 1965î di pîrozbahiyên fermî de li dîwarên bajaran dixemiland.
Şêx Ebdulezîzê Geylanî, Sedsala 12'an, kurrê Ebdulqadirê Geylanî ye. Zanayekî ola Îslamê bû,
Ew pişikdarê şerrên Xaçperêstan bû. Di sala 602'an li mişextî mir û gorra wî li bajarê Akrê ye.
Cuneydê Bexdayî anko "Cuneyd kurê Mehmedê Ebulqasimê Xezzazê Bexdayî" (830-910) yek ji pêşengên sofiyatiyê ye. Gelek ji zincîr û silsileyên sofiyan resen û koka xwe digehînin wî.
Bavê wî ji bajarê Nehawendê ye (rojavaya Îranê) çû bû Bexdayê, lê Cuneyd li Bexdayê hat dinyayê û her li wî bajarî jî mezin bû.
Giringiya sofiyatiya Cuneydî, di hevberdanana digel sofiyatiya kesên mîna Mensûrê Hellac ew e ko Cuneydî bangewazî jibo sofiyatiya liserxwe dikir
. Wî serxweşiya kesên mîna Hellac û Bayezîdê Bestamî nedipejirand.
Malbata Resûlkê, malbateke qunzêrîbî ye ku navê xwe ji serekê xwe Resûl digre. Resûl di derdora sedsala 17an de ji Herêma Menda ya Midyatê dihê û li vî gundî bi cî dibe. Çar jinên wî û kurrekî wî nav Remo hebûye.
Ji vê malbatê nuha hinek li gund niştecih in. Hinek li Bismil, hinek li Elmanya, hinek li Diyarbekir û hinek li Îzmîrê rûdinên.
Baskil (an jî "Bazkil", "Baskel") an Baskîlan qeza Elezîzê ye. Mezinahiya erdê xwe 1.195 km² ye. Ji Elezîzê 38, ji Melediyê jî 80 km dûr e.
Başur û rojavayê Baskilê bi ava bendava Karakaya, ku li ser Ferêt hatiye avakirin, hatiye pêçan. Sînorên Baskilê yên din, li rojhilat digihên Elezîz û qezaya Sîwrêcê, li bakûr bi qezaya Kebanê ve dibin cîran.
Her çar aliyên navenda qezê bi çiyan ve hatiya pêçan. Beşek ji van çiyan berdewama çiyayên Torosan in. Ji van çiyan yê herî bilind Çiyayê Hesen e, ku 2.110 m bilind e. Baskil di navbera çiyan de wek geliyekî ku bi cûre cûra darên meywe ve xemilî ye. Havînê, baxçeyên mişmişan wek kirasekî zer li deşta Baskilê bikin.
Têkiliyên Baskilê bi Elezîzê re bi riya paporê û hesinrê; bi Melediyê re bi hesinrê, papor û bendava Karakaya ve pêk tên.
Qezaya Baskilê, ji çar dihiyên (gund) ku wek tax tên hesibandin û navenda qezê ve pek tê. Navê taxan (mehele): Baskêlan, Kurmiyan, Şivqetan û Nederan. Navên van hemuyan jî îro bi navên tirkî ve hatine guhertin.
Nifûsa Baskilê di navberê 8.000 û 9.000 ye. Lê bi hinek sedemên siyasî di navberê partiyên dewletê de wek 5000 hatiye nîþandan. Gelê (xelk) Baskilê, bêyî polîs, cendirme û çend karmendên dewletê yên din, hemû kurd in. Sê gund elewî ne. Yên din sûnî ne.
Hesinrê wisa hatiya avakirin ku, dema trên di nav Baskilê re derbaz dibe weke tîpa S çivan dide xwe. Ev şiklê hesin rê, dibe xatirayek û bi mejiyê rêwiyên hesinrê ve dizeliqe.
Li nêzî dihiyê (gund) Melyan dibistanek hatiye avakirin ku ji 1-8 polan pêk tê. Şagirtên ku di vê dibistanê de dixwînin ji dihiyan hatine berhev kirin û şev û roj li wir dimînin. Armanca vê dibistanê eşkere ye.
Aboriya (ekonomiya) Baskilê li ser çandinî û bax û baxçeyan e. Di van salên dawî de mişmişan di aboriya Baskilê de cihekî girîng girt.
Heta ku Komara Tirkiyê hate damezrandin, Baskil navçeyeke (nahîye) giredayî Elezîzê bû. Piştî damezrandina Komarê, li taxa Baskêlan (Baskila Kevin) weke qeza hat avakirin. Di sala 1928an de merkeza qezê rakirin taxa Şivqetan. Lê piştî demekê dîsa navenda Baskile rakirin Baskêlan. Piştî, ku di sala 1933ê de hesinrê hat çêkirin, navenda (merkez) wê rakirin cihê ku îro lê ye.
Wek gelek deverên Kurdistanê yên din li Baskile jî xwarin li erdê li ser sifrê tê xwarin. Sifreyek mezin li erdê tê raxistin û tepsiyeke mezin li ser tê danîn. Xwarinên hazirkirî li ser tepsiyê tên rêzkirin.
Şîv û xwarinên Baskilê.
Kilora bin sêlê, kiftên Xarpêtê, kiftên top, dolme, mirîşkên sorkirî û dagirtî, tirşika fasîlên hişk û hêşin, tirşika balcan û frengan (şamik), dan, şorba mehîr, şorba keşkê, şorba nîskan, kundirê nîskan, pastixê bi hêkên sorkirî û helaw. Weke vexwarin, dew û xişav her li cem xwarinê hene.
Şevên zivistanê yên dirêj, di gel çirokên bav û kalan, bi xwarina orcix, pastixê tû û tirî, gûz û piyam (behîv), tûyên hişkkirî derbaz dibin.
Zanîngeha Harvardê zanîngeheke şexsî ye ku li Cambridge, Massachusetts, DYAyê ye. Harvard di 8ê rêzberê 1636an de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.
Zanîngeh xwedanê pirtûkxaneyekî ye ku tê de 16 mîlyon pirtûk hene.
Heft serokkomarên DYAyê ji Harvardê mezûn bûne.
Ozan Emekçî (1ê kanûna paşîn 1956 li Meraş), helbestvan, hozan û stranbêjekî kurd e. Navê wî e rastî Ali Haydar Levendiz'e, Ozan Emekci Qaşonavê (pseudonym) wî ye.
Ozan Emekçi sî salê li Almanyaye dijî. Heta niha 20 bandê wî û didu pirtûkê wî derketine. Stran û helbestên wî ji alî gelek stranbêj romî û kurd ve hatine gotin. Ev çikas bi piranî bi romikî bin jî bi motivên çand û dîroka gelê kurd ve hatine neqişandin.
Kiwex, an jî Kofex () gundekî navçêya Hezexa ser bi Şirnexa li bakurê Kurdistanê ye.
Erdnîgariya gund.
Li Rojhilatê gund du gundên Suryaniyen bi navê Sarê û Basibirin hene, li bakurê gund Soran û Kiferp (li Kiferpê berê Suryanî bi piranî bûn, niha kesî Suryanî li gund najî) û li başûrê jî Ziwenga Adirman, Kirse, Barahka, Derpû û Bahnimn hene. Ev Ziweng bi giştî berê gundê êzîdiyan bûn, demekê di destê misilmanan dabun, lê ji salên heşteyî û vir de êdî yek bi yek vala bûn. Li rojavayê jî gundê Derikê û Qartmin hene (Derik ji sala 1993'a ve xerabe ye). Derdorê Kîwexê çiya ne û bi giştî darê berû hebûn. Li Kîwexê di demsala havînê de weke li hemû herêmê germ digihişt + 45 °C û zivistanê jî pir sar bû û serma digihişt heya -25 °C.
Jiyana gund.
Kiwex, bi gistî ser bî ola êzîdîtiyê bûn û di salê heştêyî da nezîkê 60 malî lê dijîn. Xaniyên Kiwexê ji keviran hatibûn avakirin. Ava gund ji çala dihat peyde kirin û her malek ji hindikayî çaleke xwe hebû. Tenduristiya mirovan li gund bi piranî mirovên kal bi xwe dikirin (ji wan re "hekîm" digotin). Her çiqas milkê Kîwexê ji bo çandiniyê jî hebû, bi pirani aboriya gundiyan bi xwedîkirina pez bû. Rez li Kîwexê pir hindik bûn, çandiniya werza jî pir kêm bû, lê darê behîva, hejîr û hinar jî li Kîwexê hebûn û li sîsla wêjî pir dartahm û geyayên cude hebûn.
Bayezîdê Bestamî anko "Teyfûr Ebû Yezîdê Bestamî" (bi farsî: بايزيد بسطامى)(bûn 804- mirin 874 zayînî) yek ji sofiyên navdar yên Îranî bû.
Ew li bajarê Bestamê li Îranê hat dinyayê. Bapîrê wî li ser dînê êzidiyan bû. Bapîrî sê kurrê hebûn: Adem, Teyfûr û Elî.
Bapîrê wî êzidî bû û heya dawiyê ola xwe neguherî
Tiştekê wesa ji zarotiya Bayezîdî nehatiye zanîn. Ew pirraniya deman bi tenê li mal dima, Wî demekî dirêj jî digel sofiyan derbaz dikir.
Ew bû yek ji sofiyên ko gehiştine qonqxa fenayê. Ew yek ji sofiyên herî navdar yên rêbaz anko sofiyatiya sermestiyê ye. Ji şetheyên wî yên herî navdar ew e ko digot: "Subhan ji min ra, şanê min çend mezin e" (bi erebî: "Sunhanî, ma eizeme şeinî".)
Yek ji sofîgerên lalişa nûranî bû
Êk ji sofîgerên dînê êzidiyan bû
Mêş an jî buxikên bi du perîkan ("Diptera"), komek gelek mezin ji Kêzikên perîk wek betan zirav ku difrin û xwarinên xwe ji kêzikên frînde yên din cudatir (ji dervî kermêşê bi xortomê dimije) bi devan dixwin.
Du bazikên wan, du çav, du antên, şeş ling û di eniya wan de du gupikên wan he ne. Bi hêkan zêde dibin.
Gelek cûre mêş he ne. Hinek ji wan, mînak mêşa hunguv ji ber qalindbûna antênan dikevin koma mozan lê li nav gel ew jî weke mêş hatine bi nav kirin.
Li ciyê germ dihên dîtin û bi granî bi şîrikên kulîlkan û bi tiştên şêrîn û bi xwînê xwedî dibin.
Yekeya pîvanê mezinahiyeke diyarkirî ji çendîniyeke fizîkî ye ku weke standardek bo pîvandina heman çendîniya fizîkî tê bikaranîn. Yeke bi rêkeftin an ji layê qanûnê ve dihên diyarkirin.
Bo nimûne, dirêjahî di fizîkê de çendîniyek e. Metre yekeya dirêjahiyê ye ku bi xwe dirêjahiyeke li pêş ve diyarkirî ye. Dema ku em dibêjin 10 metreyan (an 10 m), mebesta me 10 caran ew dirêjahiya li pêş ve diyarkirî ye.
Çargoşeya çik an jî rastgoşe di geometriyê de çargoşeya ku goşeyên wê rast in, yanê 90 derece ne.
Di çargoşeyên çik de, goşeyên wê yên hundir tev yeksan in û 90° ne. Tevîna wan jî jixwe dike 360°. Dirêjahiya kêlekan wekhev be yan jî ne wekhev be goşe çik in. Ji ber ku goşe çik (90°) in divê kêlekên ku li hev dinihêrin yeksan bin. Bi gotineke din, kêlekên hevrast yeksan in.
Di matematîkê de, jimarxêz xêzeka raste ku li ser wê her xal hevta û beramberî hejmareka rastîn e û her hejmareka rastîn hevta û beramberî xalek e. Pirî car xala beramberî tamjimaran li ser xêzê bi awayekî taybet têne nîşandar kirin. Herçende ku ev wêne tenê tamjimaran ji -9 heta +9 nîşan dide, lê jimarxêz hemû hejmarên rastîn li xwe digre (hejmarên ku nehatine nîşandar kirin u dikevin navbera du tamjimaran) û ji her du aliyan bêdawî berdewame.
Destpêka xêz xala (an hejmara) sifire ku xêzê du let dike.
Komeka bidawî (sinordar) ji xalan (bi rengê şîn) di valageha Oklîdî ya 2-rehendî.
Di endazezanî û topolojî û liqên dîtir ên Bîrkariyê da, xal an nuqte tişteka destnîşankirî ye di nav valagehekî da ku ne xwedî qeware ye, ne xwedî qad e, ne jî xwedî dirêjahî ye. Bi vî awayî, xal tişteka 0-rehendî ye. Xal yek ji serekîtirîn û bingehîtirîn çemkên endazezanî, fîzîk û gelek gorepanên zanistî yên din e.
Hezex () navçeya Şirnexê ye.
Aboriya navçeyê li ser bingeha çandinî û xwedîkirina ajalan e. Hilberên sereke yên çandiniyê ku têne çandin, ceh, genim, şehrezayek, mêwek, nîsk, mirîşk û tirî ye. Navçe bi rez û rezên xwe navdar bû di heyamên ku Asûrî pir dijiyan. [Hewce dike çavkaniyê] Piştî salên 1970-yî, gundên misilman û malbatên koçer li navenda İdil, ku navçeyek pirraniya niştecihê suryanî ye, bicîh bûne, lê bi koçkirina welatiyên suryanî yên derveyî welat û bajarên mezin re avahiya wê ya demografîk guheriye. Pir hindik malbatên Suryanî hene ku hê jî li İdil dijîn. [Hewce dike] hewce ye ku bi xaniyên kevirî yên ku nû hatine nûvekirin, rengek dîrokî peyda kir. Ji Balafirgeha Şıirnexê ku di sala 2013an de temam bû 14 km ye. Li navçeyê wargeha Fakulteya Ziraetê ya Zanîngeha Şırnak û Lîseya Pîşeyî ya İdil hene. Di dema Kampanyaya Misirê ya Yavuz Siltan Selim de, ew bi Împeratoriya Osmanî re bi Navçeya Midyadê ve hate girêdan. Ew bi Qanûna Hejmar 3647 a di 16ê Gulana 1990î de di Rojnameya Fermî No.
Di matematîkê da, ji her yek ji tiştên ku pêkve komek kamil dikin ra endam tê gotin.
Kom.
Nivîsîna A =, tê wateya endamên koma "A" hejmarên 1, 2, 3 û 4 in.
Endamên komekê dikarin her tişt bin. Bo nimûne, C =.
"V" (ji peyva îngilîzî "V'"ictory") ji bo zarokên gelên stemdîtî bûye nîşana serkevtin û azadiyê.
Refekî qulingan ku wekî "V" difire.
V (bixwîne: "vê") tîpa bîst û heftem a alfabeya kurdî ye.
Wekî din, V (anku, vêya girdek) kurtebêja nîşandeka kîmyewî ya vanadyûmê û kurtebêja voltê û hejmara romayî pênc (5) jî ye.
Çend cureyên balindeyan jî, wekî nîmûne quling, dema firinê refê xwe wekî V çêdikin.
Endemîk anku cureyên endemîk, ev cureyên ajal, balinde, buhik, riwekan û hwd, yên ku bi tenê di herêmeke taybet de dijîn. Anku cureyên xwecihî û herêmî û bi cihekî taybet ve girêdayî ne. Li Kurdistanê, li Qerejdaxê riwekên endemîk hene, yanê bi tenê li Qerejdaxê tên dîtin.
Mêş û mûr jî hene, yên ku dibin sedema nexweşiyên mîna lerzeta û dengue û hwd. Dema ev nexweşî li cihên taybet bilav dibin mirov jê re dibêjin nexweşiyên endemîk.
Di matematîk û bi taybetî di bîrdoza komê da, koma vala ew kome ku ti endam têda nîne. Qewareya wê sifir e. Bo nimûne, koma tamjimarên navbeyna du û sê li ber çav bigrin. Kom vala ye. Ji ber ku ti tamjimar li wê derê (navbeyna du û sê da) nîne.
Nîşan.
Nîşaneyên baw ji bo koma vala yek ji van e: "," "formula_1", û"formula_1".
B (bixwîne: "bê") tîpa duyem a alfabeya kurdî ye. B dengekî konsonant e ku navê wê yê dengnasî ”girteka dulêvî ya bilerz e. Ev deng di alfabeya kurdî-latînî de – û di piraniya zimanên bi alfabeya latînî dinivîsin de – bi
awayê ”B” (gir) û ”b” (hûr) tê nivîsîn. Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî de jî ew wek [b] tê
nîşankirin. Di alfabeya kurdî-erebî de ew wek ب tê diyarkirin. Bi alfabeya kurdî-krîlî ew wek Б
(gir) û б (hûr) dihat nivîsîn.
Wek ku me got, di kurmancî de B niha li destpêka gelek peyvan peyda dibe: ”ba, bar, baran,
bend, ber, befr/berf, bilind, birin, biyolojî, bizin, (ji) bo, borî/borrî, boş, bum, burc, buxar, bûk,
Hin peyv ji van bi eslê xwe biyanî ne. Bo nimûne, ”bum, buxar” ji erebî, ”borrî” ji tirkî û
”biyolojî” bi rêya fransî ji yûnanî ye. Lê dîsa jî piraniya nimûneyên me peyvên xwemalî ne: ”ba,
bar, baran, ber, berf/befr, birin, bizin…”
Lê heke em li dîrok an etîmolojiya van peyvan binêrin, em ê bibînin ku gelek ji wan bi eslê xwe
ne bi B bûn. Bo nimûne, ”baran” bi kurmancî, soranî û farisî bi B ye. Lê heke em li hin ziman û
zaravayên din yên îranî yên nû û bi taybetî jî yên kevn binêrin, em ê bibînin ku ew peyv di wan
Bi heman awayî peyva berf/befr bi gelek zimanên îranî bi V yan W dest pê dike: kurdiya
başûrî ”wefr”, pehlewî ”wefr”, sogdî ”wefre”, mazenderanî ”vefr”, avestayî ”vefre”, zazakî
”vewre”, hewramî ”wewre / werwe”, sanskrîtî ”gebhre”…
Kurdên Anatolyayê (bi Romî:"İç Anadolu Kürtleri" û "Tuz Gölü Kürtleri" (Kurdên Deryaçeya Xwêyî)) ev kurd in ku li Anatolyayê (Anatolyaya Navîn) dijîn.
Îro li Anatoliyaya Navîn, li Enqere, - Haymana, Polatlı, Bala, Şereflikoçhisar, Qonye - Kulu, Cihanbeyli, Yunak, Kırşehir (Kaman, Çîçekdaxi, Nevşehir, Aksaray, Yozgat (Yerkoy), Çorum, Sivas û li Tokatê nezîkî milyonek kurd hene.
Li Anatolyaya Navîn li Enqerê 102, li Qonyê 75, li Kırşehirê 52, li Nevşehirê 50, li Aksarayê 70, li dorbera sinorên Yozgat - Tokat - Amasyê 41, li Kayseriyê 23 bi giştî nêzîkî 300 gundên kurdan hene.
Du kovarên kurdên Anatolyayê hene: Bîrnebûn û Veger.
Dîroka kurdên Anatolyayê pir kevn e. Ew 200 - 300 salî berê di dema Împaratoriya Osmanî de hatine Anatoliyaya Navîn. Sedeme hatina wan ji sedî sed nayê zanîn. Sedeme bingehî: hekokiyên eşîretî û koçberî bûne.
ji Welatê Rojê - Kurdîstanê bi dehan eşîr û ezbete koçber bûne û hatine Anatoliyaya Navîn. Navê çend eşîrên ewên: eşiri giştek eşiri Reşwanî, Xelîkanî, Canbegî, Şêxbizinî Şêxbizinî na Reşwan, Reşî, zimanê Şêxbizinî na Kurmancîye, Omerî, Sefkanî, Celkî, Nasîrî, Têrikanî, Mikaîlayî, Rûtanî, Zirkî, Sidunî, Qilorî, Doykan, Motikan, Şêxbilîyan, Bilkî, Hêcibî, Atmana, Bazikî, Milan, Bereketî, Mifkî, Oxçiyan, Pisî, Sêwidî, Cutkî. "Şêxbilian, Berakatî, Oxçî, Pisî û Mifkî Kurdên Kırşehire."
Kurdên Anatoliyaya Navîn li wan derûdoran: li Haymanayê, li Qonyeyê "75 gund"; li Cihanbeyli, Încow, li Yunakê, li Kuluyê, li Balayê, li Polatlîyê, li Enqereyê "102 gund", li Kırşehirê "52 gund", li Nevşehirê "50 gund", li Çîçekdaxi, li Aksarayê "39 gund" û li Koçhisarê bi cîh bûna.
Mêrhijmareyê sermijar Kurdên Anatoliyaya Navîn li gor texmînên nêzîkî 1,5 - 2 Mîlyoniyê.
Kurdên Anatoliyaya Navîn heta îro zimanên xwe dayikî yên Kurmancî, Şêxbizinkî û Dimilkî paristinê. li gund û malan xwe de bi zimanên xwe diaxavin. Zarokên wan heta dest bi dibistaneyê Tirkan nakin, zimanê Tirkî fêhmnekin.
Eşîrên Şêxbizinî bi piranî li derûdora Haymanayê û Yunakê dijîn, bi ziravê Şêxbizinkî, eşîrên li derûdora Aksaray bi ziravê Dimilkî û eşîrên din ji bi ziravê Kurmancî diaxavin. Kurdên Anatoliyaya Navîn beşek ji netewê Kurd in. ji bo wan ji çareserkirina pirsa Kurd gelek girînge. Wak her netewekî serbixwe ew ji dixwezin jiyanê xwe berdewam bikin. Rexistenên Kurden bi salan dijî zilm û zordariyên dewleten kedxêr tekoşînê xwe berdewam dikin.
Kurdên Anatoliyaya Navîn her çi qas ji welatê xwe Kurdistanê dûrketina ji, wan giredayîne xwe bi welat re naketandinê. bi sedan keç û xortên Kurdên Anatoliyaya Navîn di nav tekoşîna Kurden de cihê xwe girtinê û şehîd ketinê. Ew ji bo jiyanekê bi rûmet û serkeftin vegeriyan welatê xwe Kurdistanê. Ji bervê ku koçberî û sirgûna berê 300 salî edî bi dawî bûyê. Peyamên wan hevalen ku vegeriyan Welate Rojê ew bû: "Me xwe ji bîrnakir û ji bîrnakin"
Haymana.
Li Haymanayê 56 gundê kurdan hene. Hemi lîsta gundan di malpera kovara Bîrnebûnê da cî digre.
Axsere.
Gundaki li aksaray ê Ekecik
Ew gunda him zazaki him ji kurmanci diaxifin. Bajara navende aksaraya 45. km ye u navceye ekecik 15. km. dur e.
Gundaki ekecike ye. 1800 nifuse xwe heye. ji bajare navende 40km, ji navceye 20km ye. u wa gundaji kurmanci diaxifin.
Kurdan
Anatoliya
Hebe Camargo di sala 2009'an de
Hebe Maria Camargo (bixwîne: "Ebî Maria Kamargû", *8'ê adarê 1929’a li Taubaté, Sao Paolo, Brazîl) aktrîs û stranbêjeke brazîlî ye.
Mîrzayê dilşad, Prensê bextewar an jî Prensê dilşad çîrokeke ji pênc çîrokên pirtûka bi navê "The Happy Prince and Other Tales" ya nivîskarê îrlendî Oscar Wilde e.
Bi sernavê "Prensê dilşad" ji aliyê wergêr Evdilayê Dewrêş ve ji îngilîzî ji bo kurdî hatiye wergerandin. Di sala 2015an de jî çîrok bi sernavê "Prensê bextewar" ji aliyê Samî Hêzil ve hat bi kurdî wergerandin.
Heyranname an jî Fanzîn (bi îngilîzî ji "FAN" ("heyran") û "magaZINE" ("kovar") pêk hatiye) awayekî weşanê ye ku nêzîkî formata kovarê ye. Wekî kovarê ne giştî û profesyonel e. Ji bo derketina kovarekê destûra fermî divê, lê ji bo heyrannameyan ev ne pêwîst e. Ji ber vê yekê kovar, xwediyê buhayêkê ne lê heyranname bêbuha tên belavkirin.
Wekî ku tê zanîn heya niha du Heyrannameyên kurdî weşiyane. Heyrannameya pêşîn a bi kurdî Kulîlk, a duyem jî Çirûsk e.
Hesin an jî Asin metaleke kîmyewî ye ku hejmara wê ya atomî 26 e. Sembola wê Fe ye, ji. Hesin yek ji metalên koma lajwerdên derbasiyê ye. Hesin lajwerda herî pirr li cîhanê tê dîtin e. Herwiha di qafika erdê de lajwerda herî zêde ya çarem e. Ji ber ku di navenda erdê de wilqas gelek hesin heye, tê texmînkirin ku rola hesin li ser qada manyetîk a cîhanê gelek e.
Lajwerda hesin, ji cewherên hesin tê çêkirin û li xwezayê bi awayê elementî ne gelek e. Ji ber ku mirov hesinê lajwerdî bi dest bixe pêwîst e reaksiyonên lêvegerker (îng: "reducer") di nava cewherên hesin de pêk werin. Hesin bi pirranî ji bo çêkirina, amêjena (îng: "alloy") bi karbon ango polayê tê bikaranîn.
Hinga hesin bi karbonê re heta germahiya 1420–1470K tê kelandin di hundirê şileya helînek a ku pêk tê de, 96,5% hesin û 3,5% karbon heye ku av amêjen weke hesinê darêjtî tê binavkirin. Lê berî ku ev amêjen were bikaranîn divê reaksiyona dekarburasyonê pêk were, ji ber ku ev amêje hê jî gelekî qurfok e.
Dîroka hesinê.
Sembola Marsê ku ji bo hesin jî dihate bikaranîn
Bikaranîna hesin a pêşin ji bo serikê rim, kêr û tiştên xemlê re pêk hatiye. Dîroka bikaranîna pêşîn a hesin digihe serdema Misiriyên kevn ku di dema berî zayînê 3500'î de bû. Bikaranîna hesin li ser serdema bronzê bandoreke mezin kiriye ku alavên şer ên qewîn bi hesin hatine çêkirin. Lê dîsa jî ji ber ku hesin bi bandora korozyonê xera dibe gelek mînakên berê yên ji hesin çêkirine nîn in. Mînakên alavên ji hesin çêkirine hene ku li herêma Mezopotamya hatine dîtin û dîroka wan digihîje 2000'ê berî zayînê. Herwiha di dîrokê de ku ji ber dîtin û bikaranîna hesin bi navê Serdema hesin tê bilêvkirin, li cîhanê di navbera salên cur bi cur pêk hatiye. Mînak serdema hesin li Mezopotamya di navbera sedsalên 13 û 6'ên berî zayînê de pêk hatiye.
Berhemên helandî yên hesinî ku li Hindistanê hatine dîtin digihine salên 1800 û 1200'ên berî zayînê. Herwiha berhemên hesinî yên ji herêma Levante digihine salên 1500'ê berî zayînê. Bikaranîna hesina a li Ewropa hinekî dereng çêbûye. Li Ewropa hesinê darêjtî yê pêşî li Swêdê pêk hatiye. Di dema pêşketina sanayî ya Ewropa de rola hesin pir girîng bû. Piştî vê re li cîhanê heta roja me hertim bi awayekî payebilind hatiye bikaranîn.
Hesinê darêjtî cara pêşî li Çînê di sala 550'ê berî zayînê de hatiye bikaranîn.
Di serdema kevnare de sembola yezdanê şer Mars herwiha ji bo hesin jî dihate bikaranîn.
Hesin di nav hemû lajwerdan de ya herî pirr tê bikaranîn e. Metalên ku li cîhanê tên çêkirin 95% hesin in. Ji ber bihayê wê yê erzan û bikaranîna hêsan; di qadên mîna tirimbêlçêkirin, keştîçêkirin, avahî û hwd de gelekî tê bikaranîn.
Şerîf Omerî an jî Sherif Omeri hunermendekî bi nav û deng e û xwedî bi cureyên stranên Reggîton, Hip hop, Pop, Dance û Metalica ye. Ew di 1987an de li Qamişlo, Rojavaya Kurdistanê, hate dinyayê.
Şerîf Omerî weke yekemîn rapperê Rojavayê Kurdistanê tê qebûlkirin û kilamên xwe bi zaravayê kurmancî dixwîne. Ew bi rapên xwe yên balkêş mijarên rojane yên Rojavayê Kurdistanê tîne ziman, wek pêşketinên dawî yên şoreşa Sûriyê. Omerî yekemîn konsera xwe ya mezin di çarçoveya xwepêşandineke kurdan de pêk anî û gelek rastî ecibandinan hat. Meriv kare bibêje ku Omerî êdî bûye dengê ciwanên şoreşa rojavayê Kurdistanê, ji ber ku bi dengê xwe yê dilêş û gotinên xwe yên otantîk bandorekê bêhempa dide guhdarvanan û pirsgirêk, hêvî û daxwazên ciwanên rojavayî bi awayeke bêsansur tîne ziman.
300px
Hunermendê Hîp Hopê Şerîf Omerî di sala 1987'an de li bajarê Qamişlo hatiye dinê û xwendina xwe li Zanîngeha Helebê di beşa Civaknasiyê (Sosyolojiyê) dewam dike.
Di sala 2004'an de li Qamişlo dest bi hunerê kir. Tevlî pêşbirka mûzîkê ya li Efrînê "SuperStar" bû û cihê yekê girt.
Tevahiya stranên wî bi şêweya rojhilatî ne. Di sala 2006'an de berhema xweyî pêshîn a bi navê "Bavê Gemar" derxist. Gotin û mûzîka vê albûmê tev yên hunermend Şerîf Omerî ne û bi alîkariya hunermendê navdar Şiyar Agirî hatine amade kirin.
Di sala 2008'an de, Şerîf Omerî dibe endamê Koma Qamişlo.
Stîla wî.
Dengê Şerîf Omerî hinkî zirav be jî, mijarên gotinên wî giran û kûr in. Ji hêla xwendinê ve gelek jêhatî ye û lewra stranên xwe pir hişkî (lezgîn) dixwîne.
Hêjayî gotinê ye ku gelek klîbên wî yên weşandî li taxên bajarên Rojavayê Kurdistanê hatine kişandin.
Çatbehlûl an Çata Jorê gundekî li ser navçeya Zêtka (Elajgir) ye. Gund aliyê rojava Kosedaxê ye.
Gundekî piçûk e û ji çend malan pêk tê. Girêdayiyê belediyeya Daharê ye.
Têtî, an jî Çûkê zad ("Alauda arvensis"), cureyekî torxeyan "Alaudidae"e.
Dirêjahîya wî 16 ta 18 sentîmetre heye û baskên yê nêr ji yê mê mestire, bi gelemperî li navçeyên çandinîyê dijî, firîna wî ta 50 û 100 metire bilind e û ta 2-3 xulekan didome, lê di werzê zayîne de bêhtir didome. Rengê pişt û baskên wî bi ser qehwe ve (qehwoşkî), bin zikê wî xetxet û bi ser sipî (sipîloşkî) ve diçe. Xwedî nikilekî qalind û tûj e û hêkên wî deqdeqî ne.
Wêje.
Çend têtî ketine gevzekê, baskên xwe li hev didin û li derdora xwe çeng dibin.
Li her deverên Kurdistanê dihên dîtin.
Matematîknasê alman Georg Cantor, li dor sala 1900î
Georg Cantor (wekî "Georg Kantor" bixwîne) an jî Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor (3ê adarê / bi şêwaza kevn 19ê sibatê
, 1845 – 6ê kanûna paşîn, 1918) bîrkarekî alman bû. Ew bingehdanerê bîrdoza komê ye ku niha di bîrkariyê da bîrdozeka esasî ye.
Perîdankmîrê sor ("Vanessa atalanta"), cureyekî perîdankan ku temenê xwe dirêj e.
Firehiya bask an bazikên perîdankmîrê sor bi qasî 5-6 cm e. Li dever û li di her demsalê de dikare bijî. Çile bi dema xwe di xew de derbas dike. Binê bazikên wê ji aliyê hundur ve dişibite qaşikên dahlan ku ev jî ji bo parastinê ye.
Bêjeya atlanta ji navê kesayetiyekî navdar di mîsolojiya yewnanî hatiye, ku jinek e hêzdar e ku hember asteng û dijwaretiyan disekine.
Dalkurd FF, anku bi swedî "Dalkurd Fotbollförening" (Yekîtiya Futbolê ya Dalkurd), yaneyeke futbolê ya kurdî-swêdî ye. Di sala 2004'an de li Borlängeya Swêdê ji aliyê kurdên diyasporayê ve hatiye sazkirin. Di 2008'an de nêzîkî nîvê tîmê kurdên ku bi eslê xwe ji Mêrdînê ne.
Dalkurd FF tîmeke gelek serketî ye. Sala 2016'an di duyemîn lîga (Superettan) Swêdê de dilîze.
Navê "Dalkurd" hevxistina navê herêma Dalarna (ku tê de bajarê Borlänge tê dîtin) û peyva kurd e.
Lîstikvanên yaneyê sala 2017.
(BV = berevan (defans); ÊB = êrîşber (forward); QN = ortevan (orte); GK = golker (qalevan).
Doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil.
Di 31.12.2009'an de li Dadgeha Giran ya çarem a Diyarbekirê doza serokê Dalkurd FF Remezan Kizil hate vekirin. Remezan Kizil li gor Qanuna Tekoşîna li dijî Terorê û di çarçeweya sucê propagandeya rêxistina dervî qanunê hat darizandin.
Di sofiyatiyê da, yek ji qonaxên jêhilçûn anko berjorçûna sofiyan e. Sofî piştî rêvîngiyeka dirêj û xebateka berdewam di çavdêrî anko muraqibeyê digehe vê qonaxê.
Di vê qonaxê da, sofî ji kesînî ya xwe ya kitekesî, civakî û hizirî rizgar dibit. Ew xwe mîna dilopeka avê di deryaya hebûnê da niqom dibînit. Bi gotineka dî, ew xwe li beranberî mezinahiya hebûnê "hîç" û tunne dibînit.
Peyîsk anko wargehê duyê di qonaxa fenayê da, fena fî'llah, anko tunnebûna di Xudê da ye.
Mehabad yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mehabad e.
Li gor Serjimariya Mirovan û Malana Îranê, di sala 2006an de, hejmara rûniştivanên vê bajêristanê 201,049 kesane.
"Edduba, şoreşa wêje çand û hunerê" pirtûkeke Abdullah Öcalan e. Ji bo vê pirtûkê nivîsên Öcalanê ser çand û hunerê ji aliyê rojnamevan Polat Can hatin wergerandin. Edduba di Weşanên Azadî li Başûrê Kurdistanê de derket.
"Edduba" peyveke Sumeriye û tê wateya edeb, ango wêje.
“Perestgehên Sumer û akademiyên çandê yên bi navê Edduba, saziyên ramanê ne ku otorîteya qeralên rahîb pêşve bibin û bidin meşandin. Di çêkirina mîtolojiyê de, ji aliyekî ve ola di rewşa teolojiyê de, ji aliyê din ve jî, pêşnûmayên di rewşa destanên wêjeyê de, peywirên bingeh yên rahîban, wêjevanan û ramangêra ne.”
Ev hevok ji parêznameya Abdullah Ocalan ya bi navê ji Dewleta Rahîb a Sumeran ber bi Şaristaniya Demokratîk ve hatiye girtin û li ser berga paşîn ya pirtûka Edduba hatiye bi cih kirin.
Rojnamevan Polat Can ji gelek pirtûkên Abdullah Ocalan mijar berhevkirine û pişt re jî wergerandiye zimanê Kurdî.
"Dema Nû" rojnameyeke hefteyî ya çandî û siyasî ye, ku di 1'ê adara 2001ê de dest bi weşanê kirîye. Dema Nû bi zimanên tirkî û kurdî weşanê dikê. Di destpêkê de navenda rojnameya Dema Nû li Stembolê bû, lê paşê biryara veguhestina navenda rojname bo Kurdistanê hat dayîn û rojname niha li Amedê derdikevê. Ji bo demeke kurt Dema Nû li Ewropayê û bi taybetî li Almanyayê li rojnamefiroşan jî dihat belav kirin, lê jiber kêmbûna xwendevanan belavkirina bi riya rojnamefiroşan li Ewropayê hate rawestandin. Dema Nû bi riya sistema abonetiyê xwe digihînê xwendevanên li Başûrê Kurdistanê û Awustralyayê jî.
Dema Nû nêzîkî Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSKê) ye.
Facebook (lêvkirina wê bi kurdî: feysbûk) pêgehekê înternêtî yê torbendiya civakî ye ko kompaniyay kesokî ya Facebook Inc. xudana wê ye. Ji meha Îlona 2006ê ra kesên temenê wan ji 13 salan zêdetir be û e-posteyeka wan hebe, dikarin pişikdariye di vê tora civakî da bikin. Karberên fêsbûkê dikarin hevalan ji xwe ra peyda bikin û peyaman ji wan ra bihinêrin. Ew herweha dikarin profayla xwe nû bikin û hevalên xwe ji wan nûkirinan haydar bikin. Bi ser vê ra,karber dikarin pişikdariyê di wan torbendan da bikin ko ji aliyê cihê wan yê karî, an dibistanên wan ve dihên rêkêxistn.
Damezrînerê Facebookê Mark Zuckerberg e. Li destpêkê Facebook tenê jibo xwîndinkarên Zanîngeha Harvardê bû.
Damezrînerê facebookê hêj ciwane wê temenê de xwedî yê bîlyon dolara bûye
Mark Elliot Zuckerberg (jdb. li White Plains, New York) damezrînerê pêgehê înternêtî yê Facebookê ye.
Zuckerberg li Dobbs Ferry (Nû York) mezin bû, bavê wî Edward diransaz e, diya wî Karen psîkiyatrîst e. Sê xwişkên wî hene: Randi (jdb. 1982), Donna (jdb. 1987) û Arielle (jdb. 1989). Ew bav û kalên alman, awistiryayî û polonî ye û ji malbatek Cihûyî tê. Zuckerberg li Zanîngeha Harvard li zanistî ya xwevjîmêrê û derûnî xwend, di wê demê de ew bû endamê Alpha Epsilon Pi, komeleyek xwendekar ku li gelek welatan çalak e. Di sala 2004an de ew Facebook bi sê xwendekarên Harvardê re damezrand û di sala 2006an de bê xwendin dev ji xwendinê berda (sala 2017an ew doktoraya rûmetê wergirt).
Di de, ew bi Priscilla Chan zewicî. Zarokên wan di 2015 û 2017an de ji dayik bûn. Malbat li Palo Alto dijî.
Pere.
Li gorî navnîşa Forbes ya 2018, milka Zuckerberg nêzîkî 71 mîlyar dolar e. Ew di vê navnîşê de hejmara 8-ê di nav mirovên dewlemendtirîn yên cîhanê de ye.
Bexş û Investisyon.
Di îlona 2010an de hat ragihandin ku Zuckerberg dê 100 mîlyon dolar ji dibistanan re li bajarê Newark, New Jersey bide, û xwest ku bingehek perwerdehiyê bide avakirin. Di Kanûna 2010an de, Zuckerberg beşdariya xwe li The Giving Pledge ragihand, soz da ku dê piraniya dewlemendiya xwe ji xêrxwaziyê bide.
Di Kanûna 2012an de, Mark Zuckerberg 18 mîlyon parvekirinên Facebookê bi qasî 500 mîlyon dolar ji Silicon Valley Community Foundationre pêşkêş kir. Armanca pee ew e ku di warên perwerde û tenduristiyê de projeyên nû piştgirî bike.
Di de, bi bûyîna keça wî re, hat ragihandin ku Zuckerberg ji sedî 99ê wê Facebookê, ku di wê demê de bi nirxa 45 mîlyar dolarî tête hesibandin, ketin nav rêxistinek bi navê "annsiyatîfa Chan-Zuckerberg" bi forma qanûnî pargîdaniyek bi berpirsiyariya tixûbdar. Di nîsana 2016an de, Facebook ragihand "rêkeftinek nû ya danûstendinê".
Di 22ê îlona 2016an de, Zuckerberg û Chan ragihand ku ew ê di deh salên pêş de 3 milyar dolar bidin da ku li dijî nexweşî şer bikin. Pereyê ji bo fînansekirin û bi awayek çalak piştgirîkirina projeyek ji hêla zanyara tureyan û pispora genetîkî Cornelia Bargmann ve tête bikar anîn.
Facebook.
Di sala 2004an de, Mark Zuckerberg tora civakî Facebook wekî xwendekarek bi hev re Dustin Moskovitz, Chris Hughes û Eduardo Saverin ava kir. Berî wê, ew çend projeyên din ên înternetê ceriband.
Di 15ê kanûna pêşîn a 2010an de, Kovara Time ya New York Zuckerberg wek "Kesê Salê" kir. Di 25ê sibata 2016, ew yekem wergirtina Xelata Axel Springer, xelatek nûvekirinê ji Axel Springer SE bû. Di 2011an de wî Xelata Big Brother a Awistiryayê wergirt, xelata negatîf ya parastina xêvê. Di 2017 de, Zanîngeha Harvard ji wî re doktoraya rûmetê xelat kir.
Mehmet Bayrak lêkolîner û rojnamevanê kurd e. Bayrak gelek pirtûkên ser dîroka kurdan nivîsan. Bayrak xwediyê Weşanên Özge ye.
"Mehmet Bayrak di sala 1948an de gundê Dallikavakê (Sariz-Kayserî) hate dine. Zanîngehê li bajarê Ankarayê, beşa tirknasiyê xwend.
Firaz Baran: Tarîtiyê de Ronahiyek (Karanlığa Süzülen Işık) Mehmet Bayrak, Weşanên Öz-Ge, 2008/Ankara
Nefî (jdb. 1572 Erzirom − m. 1635 Stembol) helbestvanê bi eslê kurd ê mezin e, helbestên xwe bi zimanê tirkî û kurdî nivîsandiye, lê yên kurdî zêde negihiştî destan.
Navê wî yê rastî Omer e, ji Erziromê ye. Paşê çûye Stembolê û li wê derê di karên dewletê de wezîfe standiye. Lê ji ber rexne û gazinên xwe gelek caran têkiliyên wî û serwêran xirab bûne, û di dawiyê de ew xeniqandine. Digel zimanê kurdî û osmanî, wî zimanê farisî û erebî jî baş zanibûye. Ji bilî dîwanên wî yên osmanî û farisî, bi navê Sîham-i Kaza (Tîrên qedayê) berhevokek wî ya hîcîvan jî heye. Niha hay ji berhemên wî ya bi zimanê kurdî tune ne ka nivîsandiye yan na.
Qereçoliya gundekî Bismilê ye, di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundê Sorka, Maran, Ofê û Qerebadra he ye.
Gund li kêleka çemekî biçûk e û debara gund bir çandinîya avî,a bej û xwedîkirina heywanan e.
Rêya gund heyta Ofê asfalt e lê jê pêve xam e.
Li gund elektrîk û telefon he ye.
Pezmijoka çolê (bi latînî:"Varanus griseus"), cureyekî pezmijokan ("Varanus")e.
Sê binecureyên pezmijoka çolê hatine nasîn.
Dirêjiya pezmijoka çolê digihîje 1,5 metreyan e. Ev xijende yê taybet ji aliyê gel ve wekî cinawir dihatin binavkirin.
Destpêka belavbûna pezmijoka çolê ji Urdun, Tirkiye bi taybetî deştên Kurdistanê (ji Riha) [Eiselt (1970), Böhme (1973)],Mexrib, Cezayir, Tûnis, Lîbya, Misir, Filistîn, Îsraêl, Sûrî,
Libnan, Iraq, Erebistana Siyûdî, Oman, Tirkmenistan, Qazaxistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Qirgizistan, Çola Rojava, Morîtanya, Malî, Nîjer, Çad, Sûdan, Efxanistan, Îran, Pakistan ta Hindê diqedê.
Pirbûna.
Pezmijoka çolê hêlîna xwe di bin erdê de cêdike û di zivistanan de bi nivî pasîf e.
"Varanus griseus", pezmijokek e goştxwer e ku polek e berfireh ji movikdar û nemovikdaran weke mişk, mar, qirtîş, guhandarên biçûk, balinde, masî, kêzan û beqan dixwe.
Di rojên germ ên Rihayê de, ji cihê xwe derdikeve derve û bi hêkên cûkan û bi gumgumokên din ên biçûk xwe xwedî dike. Dîtina van ajalan gelek bi zehmet e. Dema ku ew xwe di tehlûkê de hîs dikin, karin hiskî birevin. Li gorî lêkolinên herî dawî ev ajal li derdorên sînora Riha û Suriyê dijî.
Pezmijoka çolê an varana deştan, ku ji cinsê xwe herî kêm e û rewşa wê parastinê ne baş e.
Ji ber mezinahiya wan mixabin ev ajalan heta neha ji aliyê gundiyan ve pir caran dihatin kuştin. Lê piştî perwerdeyeke bingehî,ev pezmijok ji aliyê heman gundiyan ve tê parastin.
Nabî (z. 1642 − m. 1712), yek ji helbestvanên kurd yên şiêra dîwanê de ye.
Nebî şairekî naskirî û bi eslê xwe kurd e. Navê wî yê rastî Yûsif e û ji Rihayê ye, di navbera salên 1642 û 1712an da jiyaye. Ew jî wek Nefî diçe Stembolê û di hinek karan da wezîfe digre, lê piştî demekê ji wir diçe li Helebê bi cî dibe û beşekî mezin ji jiyana xwe li wir derbas dike. Ji bilî Dîwana Osmanî, du mesneviyên bi navê Hayriyye û Sûrname û gernameyeke wî ya bi navê Tûhfetu’l-Harameyn hene. Ev berhema dawîn behsa çûyîna wî ya Hîcazê dike.
Hejmarên hîmî li "xwe" û li "yek" pêştir li tu hejmarî nayên dabeşkirin (parvekirin). Bi kurtasî, hejmareke ku li yek û xwe tenê tê dabeşkirin hejmareke hîmî ye.
Hejmarên hîmî heta 100.
2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97
"A" binkomeka "B" ye" an em dikarin bibêjin "B" serkomeka "A" ye".
Di matematîkê da, bi taybetî di bîrdoza komê da, koma "A" binkomeka koma "B" ye heger "A" di hundira "B" da cih bigre. Dibe ku "A" û "B" wekhev (yeksan) bin. Heger "A" û "B" yeksan bin (herdu xwedî heman endaman bin), heryek binkoma ya dine.
Serêgir gundekî di nakabuna Selekun û Kevşin ê de ye.
Di serêgir de gelek bavik di dijin.
Beri naha u nêzîka 45 salan, Serêgir weke taxaka Selekûn ê bu.
Ji ber wilo hê gelek erd û rezên Selekuniya li taxa sere vî girîne. Ji ber wilo miho karê bejê go
ji ber vê yekê navên vî gundî etimolojîk wilo çebuya.
Ev nezîka 30 saliya ku li vî gundî malê go bi dewleta Tirki re dişxwilin li vir dimênin.
Selekun gundek e sirnaxê ya, hata 1983'yan nêzîka 35 mal bûn. Dûv ra ji ber ku sîstema feodal û zilm û tahdadariya dewleta Tirkî xira bû. Ji ber wilo niha gundiyên Selekun û Serê Gir li dinyayê vala bûne (le stambole u almanya).
Berî niha li Selekunê de 6 bavik hebûn. Pişti xirabûna Selekunî ida gundiyê Xirabepin dimînin û wana Selekun zamt kiriye.
Fuzûlî-î Bexdadî yek ji helbestvanên Azerî yên mezin di şiêra dîwanê da ye.
Navê wî yê rastî Mihemed e, texmînen di navbera salên 1495-1556’a da jîyaye.
“Atlanip ol Türk-î bed-xu eyledî azm-î şîkar.“
Digel ku ew li Kurdistan, Îran, Azerbêcan û li Anatolyê di nav Alewîyan da gelekî belavbûyî û xwedî rûmet e û heta tê pejirandin ku yek ji heft helbestên mezin yên e`lewiyan e; dîsan jî dîrokzanên wêjeya tirkî heta van demên dawî jî qebûl ne dikirin ku ew e`lewî ye.
Her çend helbestvan Fuzûlî wek Bexdayî tê zanîn jî, lê esasen li ser erdê Mezopotamyayê li Hîlleyê hatiye dinê û beşekî mezin ê jîyana xwe li wir derbas kirîye, ev yek rastîyeke e bê şik û guman e. Çawa ku îro piraniya helbestvan û nivîskaran li bajarên çandê yên wek Stenbol û Enqerê dijîn; wê çaxê jî helbestvan û nivîskar li navendên îdarî û çandî kom dibûn. Çawa ku Nefî û Nabî ew axa ku lê bûne hîştine û çûne bajarên wek ‹stenbol û Helebê, Fuzûlî jî piştî Hîlleyê çûye li bajarên wek Bexda û Kerbelayê jîyaye, û dûra êdî wek Bexdadî hatiye naskirin.
Tezkêrevan Sadikî Sadik Bey Avşar, di tezkîreyeke xwe ya bi navê Mecma’l -Havas, ya bi dîroka 1598`a da dinivise ku helbestvanê me ji eşîra Bayat e. Hurşît Efendiyê ku ew herêm tetqîq kirîye, di berhema xwe ya bi navê Seyahatname-î Hudud da dinivîse ku li wê herêmê di nav kurdan da eşîrek heye bi navê Bayat. Bi rastî jî di nav belgeyên kurdzaniyê da tê diyarkirin ku di nav eşîrên Kurdistana navîn da bi navê Bayatî eşîrek heye. (Bnr. M. Îzady: The kurds, r.82). Li hember vê hizrê Köprülü îddîa dike ku “Bayat eşîreke Oxûzan ya kevn û pir mezin e“.
Fuzûlî bi zimanên osmanî, farisî û erebî gelek helbestvan nivîsîne, di hersê zimana da jî xwedî dîwan e, lê piraniya berhemên wî bi farisî ne. Beng û Bade, Haft Cam (Sakîname), Rind û Zahid, Husn û Aşk (Sihat û Marûz) Enîsu’l-Kalb, tenê çendek ji wan in. Ji qirnê XVÎ. şûnda, zimanê farisî wek zimanê wêjeyî li pêşiya zimanê kurdî bûye. Ev rastîyek e ku em hemû pê dizanin. Rastîyeke din jî heye, ku Köprülü jî destnîşan dike: “ Di sedsala XVÎ ´ a da, di nav kurdên tehsîl û terbîyegirtî da kesin derketine ku di bin tesîra xurt ya zimanê tirkî da mane û bi tirkî helbest nivîsandine, mesela ji Tezkîreya Aşik Çelebî û ﬁerefnameya Şerefxanê Bitlîsî em agahdar dibin.“ (Bnr. M. F. Köprülü: mad. Fuzûlî îslam ans)
Helbestvan Fuzûlî yê ku di bin tesîra mezin ya çandên Îran û Mezopotamyayê da maye û ji hukumdarê Safevî yê bi eslê xwe kurd Şah Îsmaîl Hatayî, û ji waliyê Bexdayê Îbrahîm Xan ra – ê ku ji eşîreke kurdên Mûsûlê ye, û ji gelek kurdên din ra pesinname nivîsîne, gelo çênabe ku ew jî bibe yek ji wan helbestên kategoriya jorîn? Piştî maqaleya Fuzûlî em dîna xwe bidin ser“Luxata Manzûm ya Tirkî-Farsî“ hingê wê baştir diyar bibe ku bi rastî jî pêwîst e mirov bi awayekî berfireh bifikire û ramanê baştir cî bi cî bike. (Bnr. Fuzûlî ve Leyla ve Mecnûn, UNESCO yayini, 1959).
Tiştekî xuya ye ku Fuzûlî li navçeyeke wek Mezopotamyayê ku lê gelek çandên cuda yê têkilhevbûyî da gihîştîye, şairekî tirk ê bi eslê xwe kurd e. Ji vî alî va Mewlana çiqas tirk e, Fuzûlî jî ewqas kurd e...
Sait Elçi, Seîd Elçî (z. 1925 - m. 5'ê pûşperê, 1971) sekreterê gistî yê T-KDPê bû. Di sala 1971ê de hat kuştin.
Seîd Elçî sala 1925an li bajarê Çewlikê li gundê Zeynebê ji dayîk bûye. Piştî xwendina navîn, di gelek karên cuda de xebitiye. Seîd gelek zû ketiye nav xebata siyasî û kurdeyatî bi serbilindî dikir.
Di sala 1959an de, Seîd jî li gel hinek welatparezên kurd hate girtin û 149 rojan di bin şertên xirab de ma girtî û wî qet di bin lêdanê de serê xwe netewand û ji bîr û baweriya xwe taviz nedan.
Di 1963an de, dîsa li gel 23 hevalên xwe hate girtin. Dewleta Tirk ew wek pêşkêşek tevgera kurd li Tirkiyeyê û ji bo piştgiriya Barzanî tawanbar kir. Lê Seîd Elçî di dadgehê de li doza kurd xwedî derket û parastinek serfiraz kir. Vê yekê Seîd di nav hevalên wî de da pêş.
Seîd li gel hevalên xwe karek berbiçav ji bo damezirandina partiyeke kurdî dikir. Piraniya kurdên rewşenbîr di wê demê de xwe nêzîkî fikra partiyek kurd nekirin û di Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TİP) de siyaset dikirin. Lê Seîd bi israr li gel hinek demokrat û welatparezên kurd ji bo pêkanina partiyeke kurdî kar dikir.
Di Temûza 1965an de li bajarê Amedê, Elçî li gek hinek welatparêzên kurd wek Emer Turhan û hinek kesayetên din (ji ber ku ew kesayet hîn dijîn, em navê wan li vir nabêjin) Partiya Demokrata Kurdistana Tirkiyeyê damezirandin û Seîd bû yekemîn serokê partiyê.
Di sala 1968an de, Seîd li gel 16 hevalên xwe yên partiyê hate girtin. Ew 16 kes ji bo damezirandin û virêvebirina PDK-T hatin dadgeh kirin. Dewleta Tirk dadgehek taybet ji bo wan li bajarê Antalya danî û wan pirsa kurd di dadgehê de bi zanyariyeke mezin û mêranî parastin. (Dema Seîd û hevalên wî li Antalya hatin girtin û dadgeh kirin, di wê demê de Seîd Kirmizitoprak hate ba wan û naskirin di nav wan de çêbû).
1971 hatina rêjîma eskerî li Tirkiyeyê bû.
Elçî ji bo çareseriya hin pirsgirêkên nav partiyê çû Başûrê Kurdistanê û li wir hate kuştin.
Wekî berpirsyarê ji bo kuştina wî Dr. Şivan hat nîşan dan, her wiha gelek kes dibêjin ku Elçî ji aliyê PDK-I hatiye kuştin.
Elçi, Said
Dr. Sait Kırmızıtoprak an jî Dr. Şivan 1935 − 26'ê sermawezê 1971 Civarik, Dêrsim), Şoreşgerekî Kurd bû. Li Îzmîrê û Stenbolê xwend. Yek ji kesên doza 49an e ku di salên 1959 - 1960an de girtî ma û hikûm xwar.
Di payîza 1969an de tevî çend hevalên xwe çû Kurdistana başûr û li wir Bijîşkî kir. li wir amadekarîya danîna partîyekê kir. bi danîna partîyê re, Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê, nakokîya di navbera partîya wî û PDKT ya Sait Elçi xurttir bû. Di dawîyê de, komployeke ku destê mîta dewleta tirk jî nav de ye, bi tawanbariya kuştina Sait Elçi ve tê tawanbarkirin. Ji ber vê yekê Dr. Şivan û hevalên wî Çeko Hikmet Buluttekin û Brûsk Hasan Yıkmış di 26'ê mijdara 1971ê de ji aliyê KDPÎê ve hat kuştin.
Girênanên Derve.
Kirmizitoprak, Sait
Destpêka sînemaya kurdî.
Bingehên Sînemaya Kurdî bi filmên Zerê û Kurd-Êzdî di salên 1920’î de (li gor agahdariya ku Rohat Alakom daye) li Ermenîstanê hatibû kişandin û filmên ku bi derhêneriya Emil Ludwing di salên 1930’î disa li Ermenîstanê kişandibû navê filman "Selahaddin", "Mem û Zîn", "Xanî Dimdim" û "Siyabendê Selîwan" destanên Kurdî re hatiye avêtin.
Pêşketina wê.
Ji ber nebûna bazarakê netewî-azad û ji ber astengiyên aborî û sîyasî Kurd di qada sînemayê de gelek paş de man. Di vê navbera dirêj de di qada sînemayê de hin xebat pêk hatibin jî bi awayekî ciddî û profesynel di sala 1992’an de bi filma Nizamettin Ariç bi navê "Kilamek Ji Bo Beko" Sînemaya Kurdî çavên xwe li Dinyayê vekir.
Bi filmên ku piştre hat kişandin jî sînemaya Kurdî dest bi çaplûkî çûnê kir. Di salên dawî de bi rastî ji pêşketinên erênî pêkhat. Bi taybetî azadiya li Başurê Kurdistanê û mercên ku hat guherandin, pêşketina Medyaya Kurdî, li dar xistina festivalên filmên Kurdî, derketina derhênerên Kurd ku xwedî perspektîf, serkeftina filmên Kurdî ku di festivalên navneteweyî de bidestxistin, bi hezaran çîrokên ku dîrok û coxrafyaya Kurdistan dihewîne ku bo sinemaya Kurdî pêşerojeke ronal pêşkeş dike û xalên din bo rabûna ser pêyan a Sinemaya Kurdî faktorên girîngin.
Li Kurdistana Rojhilat û Bakur hejmara filmên ku tê weşandin roj bi roj zêdetir dibe. Bi taybetî li Kurdistana Rojhilat her sal bi dehan filmên metraja kurt tên kişandin. Pêşketina sinemaya Kurdî li Rojhilatê Kurdistanê de bandora perspektîfa sinemayê ku di sinemaya Îranê de pêk hatiye heye. Li başurê Kurdistanê festival û xebatên ku bi pişgiriya ku Hikumeta Kurdistanê tên kirin hejmara filmên ku tên kişandin jî zêde kir. Piraniya wan filman ne di asta Cihanî de be jî ji nav van derhênerên wek Bahman Qubadî û Hinêr Salim ispat kirin ku sinemaya Kurdî dikare ciranên Kurdan ku dîroka sinemaya wan 70 saliye jî derbas bike.
Fîlmên kurdî.
Bi sedan filmên metraja dirêj û metraja kin (hejmara filmên metraja kin hin zêdetir e) dikarin mînak bên dayîn.
Gûftigoya sînemaya kurdî.
Gelek caran niqaşeke bêwate ku “Sinemaya Kurdî heye an na” tê kirin.Ger ewqas film hatine kişandin,ewqas derhêner xwe wekî derhÊnerÊ Kurd Û filmên xwe jî wek filmên Kurdî bi nav dikin û gele serkeftinên mezin jî bidest dixin bêwateyiya niqaşa sinemaya Kurdî heye an na jî derdikeve holê.Filmekê zimanê ku tê bikaranîn Kurdî be,derhênerê vê filmê Kurd be an j….î ev film filmekê Kurdî.
Her ji çi be nav Kurdan de kesên xwe pir jîr û "welatparêz" dibînin û her tiştî de xwe wekî navend û pispor nîşan didin heye û ger mirovek ji wan re bipirse;Gelo tu derbarê weşangeriya Kurdî de çi difikirî?Bersiva wan amadeye;Çi! Ma weşangeriya Kurdî tuneye divê em xwe nexepînin.
Yan jî di derbarê Weşangeriya Kurdî,Wêjeya Kurdî,Sinemaya Kurdî,Muzîka Kurdî,zimanê Kurdî de jî heman tişt dibêjin"Em xwe nexepînin rewşa me gelek xirabe, tiştên han hin ne pêk hatine"...Bi bersivên xwe kesayatiyên xwe yê eciz jî nişan didin ku her wiha ewqas korin ku pêşketina behît ku di van 13 salan de pêkhatiye nabînin. Şiroveyên wisa bêşit têvkariyek nade pêşketina ziman,weşangerî,sînema,medya û hwd. ên Kurdî.
Şêrko Bêkes (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Sherko Bekas"; z. 2 gulan 1940 – m. 4 tebax 2013) helbestvanekî kurd bû û yek ji mirovên herî dahêner û bilîmet ên wêje û helbestvaniya kurdî yên hevdem bû.
Di 2ê gulana 1940î de li taxa Goyjeya Silêmaniyê hatiye dinê. Lawê helbestvanê navdar Faiq (Fayeq) Ebdilla Bêkes û Şefîqe Seîdî Westa Hesen bûye. Wî xwendina xwe ya bingehîn û navîn li Silêmanî û Bexdayê temam kiriye.
Bêkes ji 17 saliya xwe ve dest bi nivîsandina helbestan kiriye û cara pêşîn helbestên xwe di kovara Jîn li Silêmaniyê belav kirine. Li Bexdayê zanîngeh jî qedandiye û pirtûka xwe ya yekem a bi navê "Tirîfey hellbest" jî dîsa li vî bajarî di sala 1968an de çap kiriye. Di sala 1969an de pirtûka wî ya duyem jî derxistiye.
Bêkes, di hevpeyvîneke ligel nivîskar Mehmed Uzun de got ku, ji helbesta kurdî ya nûjen bala wî dikişand, bi taybetî helbestên Goran û Herdî dixwendin.
Di navbera salên 1965-1987an de pêşmerge bû û di heman demê de jî li radyoya bi navê "Dengê Şoreşê" xebitî.
Di serê sala 1970î de di nava tevgera "Ruwange" de cîh digire. Ev tevger ji bo helbesta kurdî rêyeke nû vedike û helbesta nûjen derdikeve holê. Bi vê beyannameyê di her hêlê de bêhna jiyana kurdî ket helbesta kurdî. Bi tevî nivîskar û helbestvanên kurd Husên Arif, Celal Mîrza Kerîm û Kakemem Botanî kovareke bi navê "Rwanya" derxistin.
Piştî têkçûna şoreşa Îlona 1974an, hikûmeta Îraqê Bêkes şand sirgunê, bo başûrê Îraqê, bajarê Rumadî, hat dûrxistin. Di 1979an de Bêkes vedigere Silêmaniyê.
Şêrko Bêkes di sala 1984an de beşdarî serhildana li başûrê Kurdistanê bû, careke din li çiyayên Kurdistanê dikeve û dibe pêşmerge. Di 1986an de ber bi derveyî welêt wek penaber çû Îtalya û Swêdê. Li Swêdê bû endamê Komeleya Nivîskarên Swêdê û PENa Swêdî.
Di 1991/1992an de li yekem kabîneya hikûmeta Herêma Kurdistanê dibe wekîlê rewşenbîriyê, lê piştî wezîriya du salan, ji ber nedemokratîkbûna parlamenê wî îstifa kir û vegeriya Swêdê.
Di sala 1998an de li Silêmaniyê ligel komeke nivîskar û rewşenbîran Dezgehê çap û pexşê Serdem saz dike û Bêkes dibe serokê dezgeh.
Şêrko Bêkes piştî ku nêzîkî sê mehan û nîv hatibû dermankirin, di 4ê tebaxa 2013an de li nexweşxaneya Karolinska ya Stockholma paytexta Swêdê ji ber nexweşiya penceşêra pişikan çûye ber dilovaniya Xwedê. Şaîrê gewre yê kurd ku di 73 saliya temenê xwe de bû, li Parka Azadî ya Silêmaniyê veşartî ye.
Şêrko Bêkes helbestên xwe bi zaravayê soranî dinivîsandin. Ji ber vê yekê her çiqas ew bi kesaniyeta xwe were naskirin jî helbestên wî li bakur zêde nayê naskirin. Pir hindik helbestên vî helbestvanê navdar li hatine wergerandin bo kurmancî.
Heya niha 20 pirtûkên wî yên helbestan hatine çapkirin. Pirtûkên wî bi gellek zimanan wek yewnanî, tirkî, erebî, îngîlîzî, fransî, almanî û swêdî hatine wergerandin.
Helbestên bijartî yên Şêrko Bêkes (Mil, Pilûrey x Zayelle: "Çwar biray qurbanî leyek mallî Kerkûkda!", Adan û hwd) di salên 2010-2011an de li kovara Rexney Çawdêr jî derketin.
Ebas Mehmûd Eqad (bi erebî: عباس محمود العقاد, ‘"Abbās Maḥmūd al-‘Aqqād"; 28ê hezîrana 1889'an - 12ê adara 1964'an) nivîskar û helbestvanekî misrî yê bi zimanê erebî bû. Bi eslê xwe kurd bû.
Ebas li bajarê Eswanê li başurê Misrê hatiye dinyayê. Ji malbateka ko bi koka xwe kurd bûn.
Karên wî.
Wî zêdetir ji 100 pirtûkan di biyavên cidacida yên mîna felsefeyê û dînî û helbestvaniyê da nivîsîne.
Wî bi arîkariya helbestvanên mîna Evdirehman Şukrî dibistan anko şêwazekê nû yê helbestan di helbesta Erebî da afirand.
Ji karên wî yên herî navdar ev in: "Sara", "Ellah" û "Elebqeriyat".
Eswan (bi Erebî: اسوان) (24° 05´ N, 32° 56´ E) istaneka welatê Misrê ye. Eswan li Misra Jorî anko li başûrê Misrê ye. Navend anko paytexta vê istanê jî her bajarê Eswanê ye. Eswan dikeve perava rojhilatê rûbarê Nîlê û yek ji navendên cîhangerrî anko tûrîzma Misrê ye.
Hêşet anko hijmara akincî yên Eswanê nêzî 200,000 kesan e.
Eswan yek ji zuhatirîn û bênixtetirîn chiên cîhangerrê ye. Li devera Nûbiyanê xelk hema pêdivî nabînin ko jibo hemî odeyên malên xwe banan jî çêbikin.
Nivîskar û helbestvanê navdar yê Misrê, Ebas Mehmûd Eqad, yê bi koka xwe kurd jî, li Eswanê hatiye dinyayê.
Anatolya Navîn herêmeke di nav sînorên Tirkiyeyê ye. Serbajarê Tirkiyeyê Enqere li Anatoliya Navîn e.
Çemê mezintiyê de yekem ê Tirkiyeyê Kizilirmak ("Çemê Sor") di vê heremê de ye. Bajarên mezin ên vê herêmê Enqere, Qonye û Qeyserî ne. Qeyserî awayê karên ekonomîk gelek dewlemend e. Nifûsê Enqereyê nêzikî çar milyon e û nifûsê Qeyseriyê jî nêzikî 1,5 milyon e. Li bakur herêma Deryaya Reş, li rojhilat herêma Rojhilata Tirkiyeyê, li başûr herêma Deryaya Spî û li rojava jî herêma Egeyê re cînar e.
Çiyayê mezintiyê de duyem ê Tirkiyeyê Çiyayê Erciyesê di vê herêmê de li bajarê Qeyserî ye û bilindiya Çiyayê Erciyesê 3916 m ye. Hinek salan berfa Çiyayê Erciyesê havînan jî nahele.
Hejmara 3 ya kovara Veger
Kovara sîyasî, çandî, hunerî, dîrokî û lekolînî ya Kurdên Anatoliya Navîn. "Veger" kovareke ku di sala 2003'an de dest bi weşanê xwe kiriyê.
Nivîsên wê bi kurdî û tirkî ne.
Di hêjmaran ye heta iro derketin de nivîsên dîrokî, lekolînî û berhevkarî li ser Kurdên Anatoliya Navîn hatin nivîsandinê.
VEGER dixwaze bibê dengê Kurdên Anatoliya Navîn. Armancên kovara VEGERê bingeh ewên: Kar û xêbatên sîyasî, çandî, hunerî, dîrokî û lekolînî yê li ser Kurdên Anatoliya Navîn pekbîne û pêş de bibe.
Omikron (bi yewnanî:; bi herfê mezin Ο, bi herfê biçûk ο) herfê pêncdehem ê alfabeya yewnanî ye.
Navî "Omikron" ji peyvên "O" û "mikron" çêdibe. Wateyê xwe "O'yê biçûk" e.
Reşwan, Reşî, Reşwend, Rişvan an Reşan, êleke kurdan e. Êla Reşwan bi zedêyî li Meledî, Semsûr, bakurê Iranê, Xorasan û Anatoliya Navîn dimîne.
Di dema osmaniyan de kesên vê êla kurdan wek gelekî serbixwe dihatin dabilandin: di gelek salname û pirtûkên osmaniyan de ji reşwaniyan wek "Kara Ulus", bi wateya "Neteweyê Reş", tê behskirin. Hemû parêzgarên parezgeha Edene heta sedsala 19an ji vê êla kurdan bûn. Di sedsala 18an de osmaniyan bi zordarî vê êlê ji hev parve dikin: hin tîrên (qebîle) reşwanan li Reqqa, hin li Anatoliya Navîn û bakur, hin jî li rojavayê Sûriyê tên bicîkirin. Kesên reşwan li Anatoliyê (Qonye, Çorûm, Yozqad, Amasya, Enqere û Qirşehrê) belav bin jî, ziman û çanda xwe heta îroj parastine, bi taybetî ên li rojavayê Sûriyê hatin pişaftin û dest ji kurdî û çanda kalê xwe berdan e.
Di lîsteyên pirtûka Mehrdad Izady ya êl û eşîrên kurdan de çend eşîrê bi navê Reşwend tên ditin. Li Qesra Şirîn û Lekistanê êşîreke bi navê Reşwend dijî. Eşîr bi eslê xwe elewî ye.
Li Semsurê, bi taybetî jî li Kolikê êla herî mezin reşiyan e. Reşiyê, li herêmên Kolikên çiyayî bi temamî, li deştê jî 1/4an belav bûnê. Sinorên xwe ji gundê Narinceyê yî giredayî Kolikê dest pê dikê heta bakurê çemê Kolikê û navçeya Sincik bi temamî dike nava xwe û heta navçeya Tutê dirêj dibe. Bê guman, êlên mîna canbegî (îkîzce, adali, ekîncî, eceler, bostanli û hwd), mirdêsî (Narince), şadî, cêlikî û yen din jê hene ku parçêyek ji wanî li Anatoliya Navîn dijî.
Serjimara reşiyan nêzikî 250 hezar e. Kolikê serjimara xwe 100 hezare û ji % 80'ê xwe; Sincik 10 hezar in û gîştik, Çelîkhan 25 hezar e û ji % 60'î xwe; Pinarbaşi û Kûrû Dere jî 20 hezar in û tevahî Reşî ne.
1 Shō = 2401⁄1331 dm3 ≈ 1,8039 dm3
1 Koku = 10 To = 100 Shō = 1000 Gō
Sîvanok, sîwanok an jî kûşk ("Riparia riparia"), cureyekî hechecîkan ku herî biçûk e.
Rengê pişt û serê wê qehwe, nava wê û berqurika wê spî ye. Napenûçkên wê hişk û bi hêz in. Drêjahiya wê bi qasî 12-13 cm ne û hêlîna xwe axilbe li kendalên xîçikê yên nêzî avan çêdike.Kûrahiya hêlîna wê digihije heta 100 cm'an.
Li derdora çemên şêrîn bi colan dijîn û nêçîrvaniya xwe li van deran dikin.Bi mêş û kêzan xwe xwedî dikin.
Di mehên havînê de li herderê dihên xuyakirin.
Sîçwa anko Sîçwan, an jî Siçyan, (;; bi tirkî navê wê "Başağaç" e) gundekî ser navçeya Stewra Mêrdînê ye.
Ev gund bi temamî ji 33 mala pêk tê. Di navbera du çiyayan de hatiye avakirin lê derdorê wê yî din jî hemu çiya ne. Li derdorê vî gundî Dêrslavê, Memika, Zivinga Menda û gundê Cewzê hene. Li ser rêya Midyadê û Stewrê ye. Qereqola leşkeran di destpêka wî gundî de heye ji ber wê yekê rêya vî gundî berî gundên din hatin qirkirin. Kuçeyên gund hemû bi kevirê peyagerê hatine avakirin û li vî gundî pergala qanalîzasyonê jî hatiye raxistin.
Giyayê herema wê bi pirahî zerd e, lê bî kêmahî beyar û mêrg jî lê hene. Ev gund bi kaniyên xwe navdar e. Gelê Sîçwanê ciwan bi pirahî çûne Stembolê û wekî din jî li Ewrûpayê jî xelkê wî gundî hene. Di gund de bi pirahî extiyar dijîn.
Xwendekarên wî gundî dibistana serî li gund dixwînin lê ji bo dibistana navîn û dibistana amadehî diçin navçeya Stewrê.
Ev gund bi xwedîkirina ajala û bi cotkariyê jiyana xwe didomîne. Rezê vî gundî jî hene, ku dibe payîz gundî tirî dikin dims û difroşin.
Kazim Ozdemîr (bi tîpên tirkî: Kazım Özdemir (Epözdemir) (jdb. payîza sala 1940, li gundê Minar a girêdayî Hewêl a parêzgeha Sêrtê) nivîskar, perwedekar û mamosteyê zimanê Kurdî ye. Niha li Almanya dijî.
Di gelek malper û rojnameyan de nivîsên wî hatine weşandin. Herwiha niha jî dinivîsîne.
Kurdalya (; 1960: "Dikendere"; 1928: "Kürdaliyan") gundeki li ser girêdana navça Zêdikan (Elajgir) e.
Wek li her derên din navên gund û bajarên Kurdan hatin veguhartin, navê Kurdalya yê fermî jî ne Kurdalya ye, lê Turkeli. Balkêş e ku di vê mînakê de siyaseta asimilasyonê eşkere nîşan dibe.
Kurdalya li bakûrê rojavayê Zêtka li ser riya Parsînê ye. Piştî riya Aleqiç, Çerkez û Çatê, riya berê a Diharê ber bi bakûr, li milê rastê ji riya mezin vediqete. Ji vir şûnde rêke dijwar li kêleka çem ber bi bakûr diçe. Ji Zêtka 12 km, ji Agirî 45 km dûr e. Gundekî dinê ê Zêtka, Çerkez 3 km nêzîkê Kurdalya ye. Lê tenê peyatî. ji ber ku riya ereban tunne ev rê dibe deh qatî, 30 km.
Ahmet Kaya (z. 28ê çiriya pêşîn, 1957 li Meletiyê − m. 16ê çiriya paşîn 2000 li Parîsê), hunermendekî kurd e ku wekî gelek hunermendên nifşa wî stranên xwe bi tirkî digotin.
Eger mirov şert û mercên payîza 1956'an ku Ahmet Kaya ji dayîk bû bide ber çavên xwe, texmîna ku wê ew temenê xwe hemûyî bi payîzan derbas bike, ne zehmet bû. Ne bavê wî ye ku di karxaneya qumêş de karkerî dikir, nêtekê wî yî ku dinyayê biguherîne hebû, ne jî li bajarê ku lê ji dayîk bûbû, li Meletiyê pencereyeke xaniyê wan î mîna kozikekê ku tê re xweşikiyên dinyayê bibînin, hebû. Axa ku li serê hatibû dinê, belkî jî bi her cûre nîmetên xwezayê hatibû xelatkirin, lê wan salan li wê herêma dinyayê tu xweşiyên ku bên dîtin, tune bûn. Tirkiyeya ku bi Şerê Cîhanî yê Duyem xizantir bûbû, piştî bûyîna Ahmet bi sê salan wê bibûya şahidê derba leşkerî ya mezin a pêşîn ji komarê û vir ve û li sêdaran wê serokwezîr û nûnerên xwe bidîta. Komara ciwan a 34 salî li hêviya janên xedar bû. Bi hezaran sal e li ser dîn, li ser zêr û ta bi li ser jinan xwîna bi milyonan ji her qewmekî ku li ser erda Anatolyayê hatiye rijandin û êş daye van erdan, lê dîsa jî wê ev êş kî dizane heta çend salên din berdewam bikira bi vê derbê.
Ahmet zarokê pêncem û dawî bû. Bavê wî yekî kurd bû ku ji Semsûrê bo kar bar kiribû Meletiyê, dayîka wî jî yeke Kurd bû ku hewl dida zarokên xwe bi namûs û baş mezin bike. Yanî hinekî dişibiyan kurteya Tirkiyeya wan salan. Lihevnekirina Ahmet a bi otorîteyê re hîn gava 4-5 salî bû û kuçe nas kir, dest pê kir. Digel ku malbata wî bêdeng û di halê xwe de bû, ew yekî şerkirû çalak bû û nedihate disiplînekirin. Ji bo ku biçe sînemayê carna bîhokên bapîrê xwe difirotin fêkîfiroş, carna jî li kerê beredayî yê taxê siwar dibû û dibû Kara Muratê lehengê xêzeromana ku di rojnameya herî navdar a wê demê de dihat weşandin, yên nebaş dida ber şûran.
Destpêkên wî yên muzîkî.
Bavê wî yê ku yekem car ew bi eleqeya wî ya muzîka hesiya, hîn Ahmet 6 salî, hema bibêje baxlemeyeke bi qasî qama wî bo xelata rojbûna wî anî malê. Ev baxlemeya ku ji heqê nanê malbatê hatiye kuştin û pê hatiye kirîn, destpêka bahozekê bû ku wê neyê danîn, helbet malbat ev texmîn nedikir. Te digot qey, parçeyek ji laşê wî kêm bû gava hatibû dinê û piştî ku ew baxleme hat malê laşê wî temam bû.
Di nav çend heyvan de bi dengên ku ji baxlemeyê derdixist, malî ji ruhê xwe aciz kirin. Lê li gorî wî belkî jî êdî dema ku derkeve ser dikê hatibû, eger mirov lê guhdar nekin jî wî dê hineke ku lê guhdar bikin illeh bidîta, ev çende eksoyî bû. Konsera xwe ya yekem bo mirîşkên di kozika bêxçe de, da. Em nizanin gelo mirîşk jê kêfxweş dibûn an na, lê wî demeke dirêj ev konserên belaş domand. Ji bo sehneya xwe ya rastî ya ewil jî divabû heta 9 saliya xwe bipa.
Gava temenê wî bû neh, di şevşahiya cejna karkeran de ku karkerên karxaneya ku bavê wî jî lê kar dikir, li dar xistibûn, derket ser dikê. Wê şevê kêfa karkeran pir ji guhdarkirina lê hatibû, kêfa Ahmet jî pir ji karkeran hatibû... Sê sal mabûn ji derba leşkerî ya duwem ku wê dîsa jiyana bi sedhezaran mirovî û karkerî belawela bikira. Wê şevê ne karkerên li wir, ne jî Ahmet bîr nedibirin ku demeke nêzîk cejna karkeran li aliyekî, wê nikarîna peyva 'karker' bi xwe jî bi lêv bikirana.
Gava Tirkiyeyê bi deh hezaran şagirdên zanîngehê û karker xistin girtîgehan bo tê de birizin, bûyera ku mohra xwe li derba 1970'yî da ew bû ku sê xortên sosyalîst ên nestêle ku li dijî emperyalîzma Amerîkayê bûn, digel tu kes nekuştibûn û tu kes birîndar nekiribûn, piştî darizandineke bi lez û bez hatibûn îdamkirin. Ahmet 13 salî bû. Xaka Anatolyayê heqê nîmetên ku dabû, dîsa distand. Bi vê atmosfera civakî û siyasî re nifşekî din mezin dibû û hişê vî nifşî dirûv digirt. Wê ev ne neheqiya ewil bûya ku vî nifşî şahdebûnî lê dikir.
Ahmet diçû dibistanê û demên xwe yên vala jî ligel dostekî malbata xwe, di dikana kaset-plakfiroşekî de kar dikir. Wan demên ku li vê dikanê kar dikir, derfeta wî çêbû ku gelek cûreyên muzîkê nas bike. Bi taybetî jî yên bala wî dikişandin ew xort bûn ku dihatin dikanê kasetên Ruhi Su dikirîn û porên wan dirêj û devlingê pantorên wan fireh bûn. Piştî salan di belgefîlmekî de ku jiyana wî nîşan dida, wê bigota ku wê çaxê digote wan "Sucular".
Besteya xwe ya ewil.
Xortên ku Ahmet digote wan, "Sucular" li hemû dinyayê wekî nifşê 68'an dihate naskirin û nifşek bû ku bihîstiyariya wan acivakî hebû. Besteya ku digot, tê bîra min a yekem e jî ji bo xortekî ji van hatibû nivîsandin; yê li ser hatî nivîsandin Başar Abê bû ku bi mînîbûseke Volkswagen "dolmîşçîtî" dikir û Ahmet bi xwe jî demekê li balê kar kiribû. Ahmetê ku gelekî pê êşiya gava rojekê li nava kuçeyê polîs hatin ew birin, rabû besteya xwe ya ewil nivîsand ku wiha dest pê dikir "Ezê Volkswagenekê bikirim, navê wê bikim Başar". Helbet nizanîbû ku ev beste wê bibe destpêka repertuareke bi sedan stranî.
Malbat, piştî ku bavê Ahmet teqawît dibe û mehaneya ku digire têrî wan nake, bi hêviya ku karekî nû bibînin û ji bo zarokan dahatûyeke baştir ava bikin, biryarê digire ku Meletiyê terk bikin û barî Stenbolê bikin. Dem, li Tirkiyeyê hemûyî dema koçberiyê ye. Bi sedan otobûs û qemyon ji Rojhilat bo bajarên Rojavayê, bi taybetî jî bo Stenbolê hêviyan bar dike. Her roj bi hezaran zarokên biçûk, mîna ku Ahmet jî wan rojan pê dihesiya, bi tirs û xofa ku bajarê mezin xistibû dilê wan, dijiyan.
Hatina wî ya Stenbolê.
Ahmet deryaya ku cara pêşîn dibîne mîna çemekî mezin hesibandibû, ji ber ku li ser koliyên alavên wan "Meletî" hatibû nivîsandin hîn ji roja pêşîn ve fêm kiribû ku hatibûn bajarekî ku lê biçûk tên dîtin, hîn roja pêşîn digel ku bi eynî zimanî dipeyivîn, ji ber ku devoka wî cuda bû, ferq kiribû ku ew bi xwe "Yê din" e. Vê "cudahiyê", kesên ku ji bilî keda wan pê ve tiştekî wan tuneye ku winda bikin, her diçû tenê dihişt û ev yek jî ber bi hêrseke bêçare di dil de kom dibû.
Her ku rojavayê Tirkiyeyê wekî nifûs zêde dibû, cudahiya di navbera beşên civakê de jî zêdetir dibû, kombûnên siyasî bêhtir ji hev dûr diketin û welat roj bi roj ji rojhilat ta bi rojava hîn bêhtir tevlîhev dibû. Ji zanîngehan her roj xeberên mirinê dihatin û bêkarî û aboriya ku roj bi roj xerab dibû, şêniyên ku xwe diavêtin kuçeyan diafirand. Ahmet êdî divabû dev ji dibistanê berde û ji bo ku alîkariya malbatê bike, karekî bike.
Êdî derve li ber çavên wî tiştekî din bû. Jiyana derve bi awayekî din nas dikir edî. Pir dihesidî ciwanên Stenbolê ku keç û xort bi hev re digeriyan lê pê dihesiya ku ger mîna wan li xwe bike wê lê neyê û ji ber vê pir xemgîn dibû. Ne dikare çanda ku pê mezin bûye, bi temamî dev jê berde û ne jî dikare Stenbolê bike Meletî. Wan salan di gellek karan de kar dike û dev jê berdide. Li bazarê şportakariyê dike, li ber destê gellek kesan kar dike lê dîsa jî dev ji baxlemeya xwe bernade. Bi muzîkê radibe û bi muzîkê rûdine. Û helbet rewşa ku welat tê de çawa tesîrê li ruhiyeta wî dike, wiha tesîrê li muzîka whi jî dike.
Piştî ku Ahmet dev ji dibistanê berdide û dest bi kar dike, jiyana derve bêhtir nas dikir lê vê naskirinê hiştibû ku di dilê wî de birîneke din vebe. Xwestibû ku konservatuarê bixwîne lê êdî piştî vê yekê ev ne mumkin xuya dikir. Ji bo ku hêviya xwe winda neke, biryarê digire ku lîseyê ji derve biqedîne. Ev salên herî bi lerz ên Ahmet bûn ku bi erdlerza di dilê wî de hatibûn pê. Dijberiya civakî ya ku ber bi nîvê salên 1970'yî bi pêş ve diçû, demarekî ku tê de bigere nedidît û di nav vê kişwera nediyar de yek ji yên ku herî serma xwaribû jî Ahmetê ku haya wî ji van hemûyan hebû û bi wê heyecana xwe ya di wî temenî de li cîhanê dinihêrî, bû.
Digel ku nizanîbû wê çi biqewime, mîna ku piştî salan wî bi xwe jî dê bigota; beste çêdikirin, bi hewldana pereqezenckirinê bi awayekî bêhêvî li kuçeyan digeriya. Wan deman, rojeke ku pir nebextewar û hêvîşikestî bû, ketibû nav daweteke ku di ber re derbas bûbû û qet yên wir nas nedikirin, mîna dînan ketibû nava yên direqisin û çavên wî bi girî reqisîbû; bi salan wî dê ev bûyer ji bîr nekira û di gelek sohbetan de wê behs bikira.
Xortên ku bêçareyiyê, derbederiyê, biçûkdîtin û xizaniyê ew gihandibûn hev, bi hemû armancên xwe û hewldana ku jiyanê biguherînin, di her warî de bi rêxistin dibûn. Mîna hemû hevalên xwe yên şoreşger wî jî êdî dest bi çûna Komeleya Zanyariyên Gel (Halk Bilimleri Dernegi) dikir û tevî xebatên çandî yên wir dibû. Helbet li wir jî baxlemeya wî ji destê wî neket. Hîn di rojên ewil de ecêb hatibû dîtin baxlemelêdana Ahmet. Ji ber ku bi serê xwe fêr bûbû li gorî tu qayde yan jî rêbazê nediçû.
Hevdîtina wî ya digel Ruhi Su.
Wê demê diçe konsereke Ruhi Suyê ku bengiyê wî bû li Zanîngeha Bosforê û piştî konserê bi awayekî xwe digihîne cem Mamoste. Dixwaze nîşanî bide ku besteyên Ruhi Su ew bi xwe çawa şirove dike. Ji berhemên Mamoste Ruhi yên ku herî tê naskirin, strana "Mahsus Mahal" lêdide. Mamoste hîn di nîvê stranê de baxlemeyê ji destê Ahmet digire û bi hêrs dibêjiyê, "Wilo mîna ku tu şer bikî li baxlemeyê nayê xistin, mirov bi baxlemeyê bi hev naçe, bi baxlemeyê mirov meşkê dike." Ahmet serê xwe ditewîne û ji wir derdikeve. Helbet Ahmet wê li ser a xwe bûya. Gotinên Mamoste bêhtir wî tûj dikin, ew heta wê rojê li pey tiştên nehatî ceribandin e her. Ji ber ku besteyên wî jî ne di qalibekî ku tê zanîn de bû, ecêb dihat dîtin.
Tevî hevalên xwe yên Komeleya Zanyariyên Gel bo pêşkêşkirina konser û reqsê diçin gelek bajarên Tirkiyeyê. Ahmetê ku ji aliyekî ve di van "Şevşahiyên Şoreşgerî" de bi aşiq û hunermendên wê demê re derdiket ser sehneyê û bi hêrs li baxlemeya xwe dida û sirûdên şoreşgerî û stran digotin, ji aliyê din ve jî bi hemû hestiyariya xwe di nava gel de, bi armanca ku bibe bersiv ji daxwazên wan ên jiyaneweyî û rasteqînî re, piştgiriya wan dikir. Piştî erdlerza Wanê di nav xortên şoreşger ên ku bi qemyonan alav dabûn hev û çûbûn cem erdlerzedeyan de Ahmet jî hebû ku wî jî di piştgiriya pêkanîna taxeke şevnişînî de cî girtibû.
Di pîrozkirina cejna karkeran a 1ê gulana 1977'an a li meydana Taksimê, di gullebaranê de ku îro jî hîn diyar nebûye ka ji aliyê kê ve hatiye kirin, hevalên li cem Ahmet hatin kuştin. Her çend bi fereke sola xwe ji wê derê bi silametî rizgar bibûya jî êşa ewil a kuştina hevalên xwe jiya. Paşê gava afîşeke naveroka wê masûm didaleqand, dihat girtin û êdî hîsa li "hundir"bûnê jî dijiya.
Hevnasiya wî digel Emine.
Gava şêniyên dijber û bi hêrs, di nav xirecir û amadekariyê de bûn ku ji bo xwe "dahatû"yekê ava bikin, Ahmet ji derve lîse diqedand û diket Beşa Kemanê ya Enstîtûya Perwedehiyê. Vê pêleyê li Komeleya Zanyariyên Gel keçeke bi navê Emine nas dike, pir derbas nebûyî di ser naskirina wan re ev du ciwanên ku xwe nêzîkî hev dibînin, biryarê didin ku bizewicin. Bi destgîrî (dergistî) dibin. Lê wezîfeyeke her xortekî Tirk heye berî têkeve nav karûbarê dinyayê: Leşkerî.
Sala 1978'an ku Ahmet 21 salî bû, perwerdehiya kemanê nîvco û destgîriya xwe li pey xwe hişt û ji bo 18 mehan çû leşkeriyê.
Leşkeriya wî derdikeve Geliboluyê. Di demeke kurt de eleqe û qabiliyeta xwe ya li ser muzîkê nîşanî qumandanên xwe dide û dikeve orkestra Artêşxane de. Temamê leşkeriya xwe wekî endamê joker ê orkestrê derbas dike. Pêwendiya xwe bi gelek amûrên muzîkê re bi pêş dixe. Di serê xwe de motîfên roavayî ku bi kemanê tevî muzîka ku bi baxlemeyê çêkiriye, kiriye, bi çelloya ku li leşkeriyê ji mecbûrî lêdixist bêhtir bi pêş ve diçe.
Darbeya leşkerî ya 12ê îlonê.
Li vegera leşkeriyê hîn porê wî dirêj nebûbû derba sêyem û ya herî mezin a Tirkiyeyê û jiyana Ahmet ji nişka ve tê. Sibeha 12ê îlonê Tirkiye bi sirûdên leşkerî şiyar dibe. Temamê kabîneyê û serokkomar digirin û wan diavêjin girtîgehê. Li kuçeyan nêçîrek dest pê dike. Gelek hevalên Ahmet jî digirin û wan dibin cihên ku tu kes pê nizane, ji yên çûyî tu kes nikare saloxekê hilîne. Ji ber ku beriya leşkeriyê çend caran ji ber daleqandina afîşan ew girtibûn û ji ber pêwendiya wî ya bi Komeleya Zanyariyên Gel re, difikire ku eynî aqibet bê serê wî bi xwe jî û rojên tirsnak derbas dike. Paletên tangan di ser Tirkiyeyê re derbas dibin.
Li gorî texmînên îro ji ber sedemên cur be cur 600.000 kes tê girtin, bi hezaran kes di şikenceyê de jiyana xwe ji dest dide û bi hezaran kes jî bi riya qaçaxî direve derveyî welêt û penaber dibe. Ahmet nayê girtin lê tikîtenê dimîne, hemû hevalên wî, hema bibêje kê nas dike yan ketiye girtîgehê yan jî li cîne ku nayê zanîn e. Sala 1981ê janeke din a mezin bo Ahmet tîne. Meha nîsanê, bavê wî yê ku Ahmet di jiyanê de herî qedr û qîmetê wî digirt, bavê wî yê ku tenê wî bi rastî jî baweriya xwe bi muzîka Ahmet dianî, diçe rehmetê. Ahmet bêyî ku kes wî bibîne, radije baxlemeya ewil a ku bavê wî jê re kirîbû û bi rojan li kuçeyan digirî.
Ahmet û Emineya ku êdî hînî jiyana di nava derbê de dibûn, dizewicin. Ahmet dixwaze muzîkê bike û yên di dilê xwe de vebêje û dengê xwe bigihîne dostên xwe yên di girtîgehan de lê êdî maleke wî ya ku divabe debara wê jî bike, heye. Lewre piştî demekê di tebaxa 1982'an de keçeke wan tê dinê. Navê wê dikin Çiğdem. Ahmet radije baxlemeya xwe û straneke dinivîse, di strana xwe de ji Çiğdem re dibêje ku li xerabiya vê dinyaya ku lê çêbûye negirî û dibêjiyê ku hêvîdar be ji vê jiyanê: "Megrî dergûşa min, tu jî megrî, hêvî bi te re ye, dahatû bi te re... Pir li dûr ciyekî wiha heye, li wir şadî û jiyanek heye ku amade ye bo parvekirinê..."
Piştî demeke kurt ji ber ku Ahmet li pey derxistina kasethe bû û tu pere qezenc nedikir ji bo debara malê, Emine dikeve xema dahatûya xwe û rojeke bêxeber bi destê Çiğdem jî digire û malê diterkîne, paşê jî hev berdidin. Careke din Ahmet û baxlemeya xwe, li kuçeyan tikîtenê ne.
Amadekariyên yekemîn albûma xwe.
Sala 1984'an Ahmet stranên wî di berîka wî de bi israr diçe devhe deriyên şirketên muzîkê. Êdî stran jî Ahmet jî westiyane. Ji ber ku stranên wî naşibin tu cureyên din ên muzîkê û ji ber naveroka wan a civakî tu şirket newêre xwe bide ber çêkirina albuma wî. Lêbelê hin bi hin navê Ahmet û stranên wî li ser zimanan digerin êdî. Bi alîkariya çend hevalên xwe li kafeyeke li Beyoğluyê konserekê pêk tîne, navê konserê jî dike "Baxleme wiha jî tê lêxistin!", bi vî navî bersivê dide wan gotinên Ruhi Su ku jê re kiribûn.
Li ser ku vê konserê ji ya texmîn kiribûn zêdetir bal kişand, bi pereyên ku ji vê konserê hatî û bi piştgiriya dayîka wî û hevalên wî yekser diçe Beyoğluyê, Studyoya Değişim a Sezer Bağcan. Wê albuma xwe ew bi xwe çêbike. Sezer Bağcan pir ji vî xortê bi daxwaz û xwedî stranên cuda hez dike û dest bi albumê dikin. Stranên wî bo wê demê pir xeternak in. Dev ji belavkirina wê berdin, dibe ku guhdarkirina li wan jî bibûya sûc û girtîgeh bihata holê lê Ahmet wiha dibêje: "Kar tuneye, em li kuçeyan birçî digerin, ez hatim terkkirin, dergûşa min nîşanî min nadin, hevalhen min hemû jî jixwe di girtîgehê de ne, ezê stranên xwe bibêjim û biçim cem hevalên xwe"... Lêbelê mîna ku Ahmet jî wê paşê li xwe mikur bihata, dixwest ku têkeve girtîgehê lê nedixwest ku pir tê de bimîne. Digel ewqas stranên rexneyî, straneke anonîm jî dixe albumê ku ev stran behsa lehengiya artêşa Tirk a di Şerê Rizgariyê de dike... Wê serî tevlihev bibin!
Albûma "Ağlama bebeğim" (Negirî dergûşa min).
Albûm di demeke kurt û di nav şertên giran de diqede. Ji ber ku albûmeke qediyayî digel ku neyê firotin jî wê zêde zerareke ticarî neyîne, ne zehmet bû ji bo ku Ahmet şirketekê bibîne. Meha nîsana sala 1985'an bi navê "Ağlama Bebeğim" ku navê strana ku ji bo Çiğdem nivîsandibû, albûm tê belavkirin. Di pey vê re jî li Şanê ku yek ji navdartirîn salonên wê demê ye, bi tena serê xwe konserekê dide û salon bêyî ku ew çende texmîn bikin, bi serî ve tê dagirtin.
Albûma "Ağlama Bebeğim" nû tê belavkirin, berhev dibe û Ahmet dixin nezaretê. Dadgeha ewil, dadger li ser gotinên di strana wî ya "Ağlama Bebeğim" de radiweste ku wiha ye: "Pir li dûr ciyekî wiha heye, li wir şadî û bextewerî heye." Ji Ahmet dipirsin ku ew der ku der in! Darizandin zêde dirhej nakeabelkî jî ji ber wê strana lehengiyê ku serî tevlihev kiriye, albûm serbest dibe dîsa. Şirket û Ahmet îlaneke didin rojnameyê ku firotina albûmê serbest e. Îlana ku bi van gotinan belav dibe, "Albûma Ahmet Kaya ya bi navê 'Ağlama Bebeğim' ku hatibû qedexekirin, bi biryara dadgehê êdî serbest e", dihêle ku eleqeya bo albumê zêdetir bibe. Bi rengekî ecêb albûm pêşîn li girtîgehan, paşê jî li derve pir balhe dikşîne. Ahmet bi albûma xwe bûye dengê bi sedhezaran mehkûmî û malbatên wan êdî.
Hevnasîna digel Gülten.
Yên 1980'yî ketine girtîgehê êdî hêdî hêdî jê derdikevin. Bo albuma duwem Ahmet dîsa dikeve studyoya Değişim. Sezer Bağcanê xwediyê studyoya Değişimê, birayê mezin ê Selda Bağcan e ku ew bi xwe hunermendeke navdar e û Selda jî bi derbê re demekê li Girtîgeha Metrîsê girtî maye. Gava Selda di girtîgehê de ye, hevaltiyeke wê ya nêzîk bi keçekê ji yên wir re pêk tê. Ev keç, Gülten Hayaloğlu, piştî ku 4 salan girtî dimîne derdikeve û li ser daxwaza Selda tê li studyoya Değişimê kar dike. Dema tomarkirina albuma duwem, Ahmet û Gülten derfeta ku dûr û dirêj sohbet bikin, dikeve dest wan û pişthi van sohbetên dirêj hevaltiyeke wan a xurt pêk tê, lewre her du jî bi heman hestan li dinyayê dinihêrin.
Albuma duwem a bi navê 'Acilara tutunmak.
Ji xwe Gültenê li albuma ewil a Ahmet hîn di girtîgehê de guhdar kiriye û pir kêfa wê jê re hatiye, lê mîna gelek kesan wê jî nizaniye ka rûyê wî çawa ye, yekî çilo ye ta ku hev nas dikin. Zêde di ser re derbas nebû albuma duwem a bi navê "Acılara Tutunmak" belav dibe û vê pêleyê êdî hevaltiya di navbera wî û Gültenê de vediguhere evînê. Albuma duwem jî bê reklam li ser zimanan digere, firotineke ecêb dike. Ahmet wê vê bexteweriya xwe bi jina ku jê hez dike re bijî.
Album tên firotin lê pere nayên. Li gelek ciyan konseran dide. Bi tena serê xwe ligel baxlemeya xwe. Di gelek konseran de tê girtin, wî dixin nezaretê. Vê pêleyê ew û Gülten dizewicin.
Berbanga Sibehê ("Şafak Türküsü").
Wan rojan Gülten, şiîreke Nevzat Çelik ku mehkûmê îdamê bû û Gültenê ew ji girtîgehê nas kiribû ku bo dayîka xwe nivîsandibû, datîne ber Ahmet, "Şafak Türküsü"(Strana Berbangê). Sala 1987'an e û hîn jî derbarê sedhezarên girtîgehan de biryar nehatiye girtin, û bi salan e ev girtî li bendê ne ku dadgehên wan biqedin. Devê deriyê girtîgehan bi dê û bavên ku digirîn, tije ye. Albuma sêyem bi navê "Şafak Türküsü" ya ku Ahmet besteya wê çêkiriye, derdikeve. Ahmet careke din qala birîna civakê kiriye, careke din bûye zarokê netebite yê pergalê. Nezaret û lêpirsîn tu car naqedin, lê êdî Ahmet başe baş tê naskirin û tê nîqaşkirin. Digel ku sala 1987'an sala "Şafak Türküsü" ye jî lêbelê dibe sala bûyîna Melis jî ku ji Ahmet û Gülten dibe. Ahmet bi heyecana ku car din bûye bav, dest diavêje besteyên nikûnû.
Albuma 'An gelir' û populerbûna muzîka xweser (Ozgun).
1988'an li Tirkiyeye, di rojnameyan de lîsteyên "Yên pir tên firotin" jî êdî bûne mode. Albuma "An Gelir" a Ahmet ku whe salê derçûye, gava çû serê lîsteyê firotana rastî û bê çiqasî lê the guhdarkirin, bi awayekî fermî jî tê ispatkirin. Muzîka Ahmet a ku heta wê demê kesî nexistiye tu kategoriyê, belkî jî ji hewcedariya kku rojname navê cureyekî lê bikin, navê cureyekî nû tê afirandin ji aliyê van rojnameyan ve: "Muzîka Xweser"(Ozgûn). Êdî Ahmet kulvara xwe vekiriye û nav lê hatiye danîn.
Hevkariya digel Yusuf Hayaloğlu.
Birayekî mezin ê Gültenê heye; Yusuf Hayaloğlu. Yusuf wê demê di kargeha xwe ya biçûk de karên grafîk û dîzaynê dike. Ji şiîrê hez dike û şiîrê dixwîne. Gülten bawer dike ku wê ji şiîrên kekê wê û ji muzîka Ahmet encameke xweş derkeve. Hewl dide ku her duyan bi afirandineke hevpar bigihîne hev. Rojekê gava hemû bi hev re li milê Tarabya eraq vedixwarin, Yusuf ceribandina ewil a gotinên stranê datîne ber Ahmet; "Hani Benim Gençliğim." Ahmet nû van gotinan dixwîne dest bi girhi dike ku wê ev stran bi salan ji ser zimanan nekeve û wê li Tirkiyeyê bibe fenomenek ku tê de qala xortaniyeke ku hemû tiştên wê ji destê wê hatiye sitandin, dike. Bi şev nû digihe malê bi derbekê re besteya van gotinan temam dike.
'Yorgun Demokrat', 'Başkaldırıyorum',û 'Resitaller'.
Rojên li pêş çend gotinên stranan ên din ên Yusuf beste dike û tevî stranên xwe dike, piştî vê yekê Ahmet, sala 1987'an meha çiriya paşîn albuma xwe ya bi navê "Yorgun Demokrat" çêdike. Album dîsa gelek caran tê darizandin, dîsa ji serhe lîsteyan danakeve û tê ispatkirin ku serkeftina Ahmet, nelihevkirina wî ya bi pergalê re û muxalifiya wî ne derbaskî ye lê mayînde ye.
Ahmet di ber afirandina xwe re, bi tembûra xwe piştgiriyê dide karkeran, xwendekaran û mexdûrên li her aliyê Tirkiyeyê ku bo jiyaneke mafê wan e têdikoşin û di ber van konseran re jî dîsa albumên xwe berdewam dike. tebaxa 1988'an albuma "Başkaldırıyorum" û nîsana 1989'an jî albuma "Resitaller" ku bi baxlemeyekê tenê ji tomarkirinên konseran pêkhatî, derdixe piyaseyê. Her du albûm jî careke din dibin albumên ku herî pir tên firotin wê demê. Lê bi taybetî jî ya balkêş ew e ku "Resitaller" bi enstrumaneke tenê û bi du mîkrofonan hatiye tomarkirin û digel vê demeke dirêj ji serê lîsteyan daneketiye; ev jî wê wekî cara pêşîn li dîrokê bihata nivîsandin.
Yekemîn konsera wî ya mezin.
Ahmetê ku sala 1990'î cara yekem şansê wî çebû ku li Parka Gülhaneyê konser bide 70.000 bi bilêt, texmînî 100.000 kes tê konsera wî. Di konserê de bûyerên mezin pêk tên, polis guleyan berdide hewayê û gelek kes jî birîndar dibin. Ahmet vê carê jî ji bo ku temaşevan bi sergermî tevnegeriyane û bi paçê kesk, sor û zer ku weke sembola kurdî tê nasîn xwe ber sahnê ve avêtine tê darizandin. Rastiya girseyeke wisa mezin ku van salan xwe li dor Ahmet girtibû li Tirkiyeyê tunebûna televizyonên taybet û bi tenê hebûna televizyon û radyoya dewletê bû. Yanî Ahmet Kaya, ji ber ku qedexekirî bû di tu medyaya bihîzyarî û dîtbarî de ne dihate bihîstin, dîtin û stranên wî dernediketin. Ahmet di van deman de giraniyê dide konseran. Hezkarên wî yên ku tenê bi wêneyekî wî dinasin, her cihê ku lê konser dide salonan têrtije dikin.
Em Ahmet, di van salan de bi piranî an dema darizandinê, an bi bûyerên li konseran pêk hatine, an ji bo piştgiriya xwendekarên zanîngehan ku şermezarkirina kiryarên antîdemokratîk dikirin ketina wî ya grevên birçîbûnê, an cihgirtina li cem karkerên ketine grevê, an jî bi alîkariya wî ya ji nasên mehkûman re dike, dibînin.
Ahmet Kaya di televîzyonên taybet ên tirk de.
Her çiqas piştî salên 80'yan, parlemena Tirkiye'yê ku bi destûr û rênîşandina leşkerî hatibû sazûmankirin derbasî demokrasiya pir partî bûbe jî, girtîgeh bi kesên ku bi 12ê îlonê re ketine hepsan tije bû û ji demokrasiya rasteqînî hê jî gelekî dûr bûn. Televizyonên tirkî yên taybet, cara yekem van salan ji derveyî welat li Tirkiyeyê dest bi weşanê dikin. Ji niha û şûnde Ahmet Kaya, cara yekem derdikeve televizyonan û bi gel re hevnas dibe. Her çendî zimanê wî yê tuj, hevnasîna hezkarên wî ya tiştê ku dihate ber devê wî bê tirs gotina li hemberî bêdadiyê zêdetir ew pê ve girê didan, lê ev pêşveçûn pergal dixiste nav mitalan û astentengiyên pêşberî wî zêdetir dikirin. Li gelek bajaran albûm dihatin berhevkirin, konser qedexe dibûn, gelek dozên ku bi salan heps jê re dihate xwestin lê vedibûn.
Çawa ku televizyonên taybet zêde bûn, Ahmet Kaya jî derfet dît ji destê yekem qala xwe bike, meraqa xwe ya hêla dîtbarî derxe holê. Stranên wî yên kevn jî tê de ji gelek stranên xwe re bi derhêneriya xwe klîban dikişîne. Ahmet, êdî bûye yek ji hunermendên Tirkiyeyê ku pir li ser wan tê mijûlbûn, herî populer bûne û kasetên wan zêde difiroşin. Ahmet, mîna kesekî dijber hay ji pêdiviya nirxandina rastîn a vê rewşê heye.
Di her gava ku bi medyayê dihate şopandin, dema programên televizyonan ji bo berzbûna reytinga wî gazî dikirinê, di her firsendê de mesajên civakî didan. Nikare raweste heta tiştên ku rast dizane, bi şêwaza xwe ya xweser nebêje. Digel ku ji bo medyayê malzemeyekî baş e jî, ji ber rexneyên wî yên tûj û şêwaza wî ya tund dîsa ji aliyê medyayê ve pir tê rexnekirin û jê vedikişin.
Serkeftinên wî.
Van salan ligel konserên xwe yên nav welêt û derveyî welêt, li pey hev albuman derdixe ku rekorên firotinê dişkînin. Bi rêzê van albumên xwe derdixe piyaseyê: İyimser Bir Gül (1989 çiriya paşîn), Resitaller 2 (1990 gulan), Sevgi Duvarı (1990 çiriya pêşîn), Başım Belada (1991 tebax), Dokunma Yanarsın (1992 tîrmeh), Tedirgin (1993 nîsan). Gava her albumek li serê lîsteyan bi cî dibû, Ahmet Kaya ji sazî û rojnameyên cur be cur bi dehan xelatan werdigire. Di heman salan de ji her komeke siyasî texlîdên Ahmet Kaya derdikevin piyaseyê. Li ser bergên gelek albumên ku piyase dagirtine, fotografên hunermendên ku mîna Ahmet Kaya li xwe kirine, mîna wî rî berdane, hene û stranên ku dixwazin bişibînin ên Ahmet Kaya dibêjin. Heta bi bilêvkirina cuda ku li hin ciyan ji devoka Ahmet Kaya bi xwe pêkhatî jî mîna wî hatiye bilêvkirin.
Xebatên wî yên derveyî welat.
Ji welatên ku Ahmet herî pir meraq dikir yek jê Kuba ye. Sala 1993'yan tevî jina xwe Gülten, keça wan Melis û çend hevalên xwe diçin Kubayê bo pîrozbahiya 1ê gulanê. Ahmet li Kubayê gelek hunermend û wezîfedarên hikûmetê nas dike. Li vegerê beşek ji koma navdar a Kubayê, Tropicana vedixwîne Tirkiyeyê. Koma Tropicana ku ji 9 kesan pêkhatî li ser vexwendinê tê Tirkiyeyê û Ahmet wan li mala xwe dike mêvan û turneyeke bi 16 konseran pêk tînin ku hatina van konseran hemû bo zarokên Kubayî ye.
Vê demê Ahmet Kaya beşdarî konserên ku bo zarokên Bosnayî, bo karkerên Denmarkî saz bûne, dibe. Hema bibêje li her welatê Ewropayê konserên alîkariyê yên cur be cur dide.
Ahmet Kaya û mijara kurd.
Salên '90'î li Tirkiyeyê bi gurbûna şerekî nû ji şerên ku li ser axa Anatolyayê ranaweste, dest pê dike. Li bajarên rojhilat û başûrê rojhilatê Tirkiyeyê teqandina di navbera "artêşa tirk" û PKKê de di demeke kurt de vediguhere şerekî navxweyî ku tesîra xwe li hemû Tirkiyeyê dike. Li her çar aliyên Tirkiyeyê her roj cinazeyeke bi bûyer û hêleman radibe. Gava dayîk li ser lawikên xwe digrîn, ji herêmên ku kurd lê zêde ne jî hema bibêje ji her malbatekê çend kes derdikevin serê çiyê û dest bi şer dikin û şîn tu car naqede. Her ku tê gotin, "Tiştekî bi navê kurd tuneye, zimanekî bi navê kurdî tuneye", hemwelatiyên kurd hîn bêhtir tevî refên PKKê dibin û her ku êrîşên PKKê zêde dibin, dewlet tedbîrên xwe tundtir dike. Medya, di vê rewşa şerê giran de û di nava van tedbîran de, peyva "kurd" dike peyveke tirsnak. Êdî kurd û PKK hema bibêje yek in. Bi milyonan kurd û tirkên ku ev hezar sal e mîna dostan bi hev re jiyane li ser vê erdnîgariyê, êdî dijiminên hev in. Gelek mirovên ku dibêjin, hewce ye çanda kurd û zimanê kurdî bê pejirandin, digel ku qet neketine nav refên PKKê û pêwendiya wan pê re tuneye, wekî xayînên welatê xwe tên îlankirin. Yek ji van kesan jî Ahmet Kaya ye.
Ahmet Kaya di her mîkrofona ku medya dirêjî wî dike de, di her konserên xwe de, di her bernameyeke televizyonê de vê muşkileyê tîne zimên. Di her firsendê de dibêje ku ew naxwaze Komara Tirkiyeyê bê dabeşkirin herwiha hîn bêhtir bi hev ve bê girêdan û li Komara Tirkiyeyeke bi temamî demokratîk, bi her mirovê ji her qewmî re bi awayekî birayetî bijî. Lê balê dikşîne ser wê ku hewce ye dewlet bipejirîne ku kurd jî li vî welatî dijîn, zimanê kurdî bipejirîne û şert û mercên jiyaneweyî û perwerdehiyê li herêmên ku kurd lê dijîn baş bike. Illeh dibêje ku tu carî piştgiriya tu rêxisitinê nekiriye û huner di ser rêxistinan re ye û nabe ku huner bi rêxistinî bê kirin û dîsa dibêje ku wî tenê rastiyên xwe gotine û kirine stran û ji rojhilat ta bi rojava pir ji Tirkiyeyê hez dike û yekbûna vî welatî diparêze lêbelê gotina ku "Tiştekî bi navê kurd tuneye" muşkileyê çareser nake. Her ku Ahmet dibêje "Kurd" nûçeyên li ser Ahmet Kaya ku di çapemeniyê de belav dibin, tundtir dibin.
'Şarkılarım dağlara' (Stranên min ji çiyan re).
Nû ku albuma wî ya "Şarkılarım Dağlara" sala 1994'an tê belavkirin, dîsa hildikişe serê lîsteyan. Klîbên 3 stranên di vê albumê de dibin klîbên ku herî pir tên daxwazkirin: "Saza Niye Gelmedin, Kum Gibi, Ağladıkça". Stranek ji yên di vê albumê de ku hîn jî ji ser zimanan neketiye, "Ağladıkça" ye ku nivîskara wê jina wî Gülten Kaya ye.
Albuma "Şarkılarım Dağlara" bi firotina xwe ya 2 milyon 800 hezar libî li gorî hejmarên fermî, gihîştiye rekoreke ku zehmet bê şikandin. Eger em bînin ber çavê xwe ku li Tirkiyeyê çapên neqanûnî û bêbandrol ên kaset û CD'yan ji çapên bi bandrol zêdetir e, em dikarin bi rehetî bibêjin ku ev hejmar çend qat zêdetir e.
Bernameya 'Vapûra Ahmet Abê'.
Ahmet Kaya hema li pey albumê bi Kanal D re peymana bernameyekê pêk tîne. Navê bernameya ku ligel Gülten Kaya û Yusuf Hayaloğlu amade dike, "Ahmet Abi'nin Vapuru" (Vapûra Ahmet Abê)" ye. Di vê bernameyê de ligel hunermendên ku dike mêvan, stranan dibêje û li ser rojeva welêt dipeyive. Kursiyê xwe yê bernameyê jî piranî ji bo banga aştî, biratî û demokrasiyê bi kar tîne. Ligel hunermendên ku ji her çar aliyên Tirkiyeyê ew vexwendine, balê dikşîne ser dewlemendiya pirçandîtiya welêt. Ji bo her yek ji van bernameyên ku 13 hefteyan berdewam kir jî, klîbên şiîran ên ku wî bi xwe derhêneriya wan kiriye û bi xwe lîstiye, dikşîne.
Albûma wî ya ji bo dayikên şemiyê.
Sala 1995'an Tirkiye wan dayîkan nas dike ku her şemî li Beyoğluyê, li ber Lîseya Galatasarayê kom dibin û dibêjin ku ew li zarokên xwe yên winda digerin. Pir di ser ve neçûyî ev insiyatîfa sivîl ku navê "Dayîkên Şemiyê" lê hatiye kirin, bi astengkirina dayîkan û girtina wan dê bihata navenda rojevê. Dayîkên Şemiyê ji wan dayîkan pêk hatiye ku bi hincetên cur be cur ên siyasî polisan ew dane ber lêpirsînê û ji yên ku zarokên wan winda bûne û tu xeber ji wan wernegirtine. Ahmet Kaya ku jixwe di gelek stranên xwe de têgîna dayîkê pîroz girtiye, di cî de piştgiriya Dayîkên Şemiyê dike û strana ku navê xwe daye albuma ku wê salê, yanî sala 1995'an derxistî, ji bo "Dayîkên Şemiyê" dinivîse: "Beni Bul (Anne) -Min Bibîne (Dayê)."
Ahmet Kaya, tu caran di bin kesayetiya xwe ya serhildêrî de rûyekî madekirî xwe nîşan ne daye. Em dikarin bi hêsanî bibêjin ku kesê ew naskiriye wî weke kesekî bi kêf, henekçî, balkêş, hazircewab rave dikin. Ew bi aliyekî xwe, weke zarokekî li ser kerê berdayî yê taxê ketiye pey dijminê xwe maye di hiş de. Dema piştî konseran û karê mûzîkê firsend didît bi dost û hevalên xwe re xwarinên xweş xwarin, xwarin çêkirin, heya sibehê sohbetkirin, bi awayê henekî ji dost û hevalên xwe re xefkvedan ew gelekî kêfxweş dikir. Pir kêfa wî ji wextveqetana keça xwe Melis, alavên elektronîk bikire û nava wan tev bide, bi kameraya xwe sahneyên dixwaze bikişîne dihat. Fêhmê wî yê li pereyan kêm e. Ji bilî pêşeroja jin û keça xwe tu razandinên wî yên pereyan tunebû. Ji gelek turneyan bêyî pênc qirûşan vedigeriya. Organîzator pere nebûya jî derdiket konserê ango li gor wî tu sûcê mirovên li benda wî ne, nebû, hemû pereyên berîka xwe didan kesên pêdivî pê heye, hin caran hemû hatina pereyên konserê li muzîsyenên xwe belav dikir. Ev helwesta xwe jî bi gotinên, "Ez kengî bixwazim jixwe dikarim pereyan qezenc bikim" rave dikir.
Bûyerên 10ê sibatê 1999.
10ê sibatê 1999 ji bo Ahmet Kaya û hezkiriyên wî wê weke roja tarî bikeve dîrokê, ji ber ku bûyerên wê şevê wê bibin sedema êş, jan û surgunê: ji wê şevê bi şunde jiyana Ahmet Kaya bi tevahî wê bê guhertin.
"Min li her dere gotiye ku ez baweriya biratiya hezar salî ya gelên tirk û kurd dikim û bi bawer im ku pêwîstiya wan bi biratiya çend hezar salên din jî heye.Min vê jî gotiye ku em nahêlin ew welat bê perçekirin."
"Di vê dewrê de tu kes ne siltan e, ne jî padîşah e. Li ser rêya Misto Kemal e Tirkiye! Ev warê me ye, ne yê xelkê!"
Şenay Dudek, qehpikeke din a tirk ku bavê xwe bêsinnet e, li Ahmet Kaya bi gotina 'Sünnetsiz pezevenk' (Pezewenkê bêsinnet) heqeret kir. Herwiha, pîncê doxînsist Serdar Ortaç bi stranên nijadperest gaz da provokasyonan: êdî xwestin Ahmet Kaya lînç bikin û Ahmet Kaya û jina wî bi zorê ji lînçbûnê filitîn.
Çend roj bi şunde doz li dijî Ahmet Kaya hat vekirin û ji ber axaftinên wî 12 sal cezayê zîndanê jê re hat xwestin. Êdî gelek rojnamê li dijî wî kampanyayeke tûnd meşandin, û Ahmet Kaya mecbûr ma welêt di heman salê de veqetîne.
Jiyan û mirina wî ya li xerîbiyê.
Jiyana wî ya di xerîbiyê de di nava depresyon û tenetiyê de derbas bû, ji ber ku ew, di şeva wergirtirtina xelata baştirîn hunermendê welêt de bi carekê ve xaînê welêt hatibû îlankirin û bi awayeke nepayî ji warê xwe hatibû qewitandin. Lê dîsa jî li hemberî ew tecrubeyên tijî êş û birînê, hêviya xwe hebû ku rojekê vegere welatê xwe. Qey lewra ye guhdarvanên xwe re soza vegera digel albumeke nu ê dabûbû. Mixabin, him albûm him jî ew klîba kurdî ya ku qalê kiribû piştî wefaatkirina wî derketin.
Di jiyana xwe ya xerîbiyê de civata kurd bû rêhevalê wî. Herçiqas dewleta romî û çapemeniya wê ya faşîst wî qewitandibin jî, li xerîbiyê gelê kurd xwest li Ahmet Kaya xwedî derkeve. Kurdên Ewropayê wî bi himbêzên vekirî, bi germahiya welêt pêşwazî kirin. Êdî gelê kurd di çarçoveya mîhrîcanên xwe de rastî Ahmet Kaya dihatin û bi dilgermî guhdarî wî dikirin. Ahmet Kaya ji nişka ve bû sinbila trajediya gelê kurd.
Hevpeyvîna wî ya herî dawî li ser ekranê MEDYA TV hat weşandin. Ahmet Kaya êdî wergeriyabû ew demokratê westiyayî ku di strana xwe ya 'Yorgun Demokrat' de qalê kiribû.
Hê salek derbas nebû, di sala 2000an de Ahmet Kaya ji ber krîza dilê çavên xwe ji jiyanê re girt. Laşê wî li Goristana Père-Lachaise li nêzî gora Yilmaz Guney hat defn kirin.
Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: "Acquired Immune Deficiency Syndrome" (AIDS)) nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrûsa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: "Human Immunodeficiency Virus" (HIV)). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye.
Pêkhateya HIVê.
Nexweşiya AIDS (bixwîne: "eyds") di navbera mirovan de cara pêşîn, li sala 1981ê hat dîtin. Çavkaniya nexweşiyê rojhilatê Efrîqayê ye. Mirovahî ji zû da ji hokara vê nexweşiyê hayadar bû, lê ev nexweşî hetanê salên 1980ê tûşî mirovan nedibû, tenê hin meymûn bi nexweşiya AIDSê diketin. Lê paşê, ji ber rûdana bazdanê (mutasyon), zanyariyên bomaweyî yê vîrûsa HIVê guherî û coreyekê nû yê vîrûsa HIVê peyda bû. Ev vîrûsa nû êdî dikarîbû tûşê xaneyên mirovan jî bibe. Vîrûsa HIVê, virûseka ARNyî yê, ango zanyariyên bomaweyî yên vîrûsê li ser zincîra asîda rîbonukleyî (ARN) ye. Asîda rîbonukleyî (bi îngilîzî: "RNA (Ribonucleic acid") ji zincîreka nukleotîdan pêk tê, ev zincîra ARNyê bi hêsanî rastê bazdanê tê û diguhere, loma heta niha li dij virûsa HIVê kutan (vaksîn) an jî dermanek bi bandor bi dest neketiye. HIV hokara nexweşiyek bêderman e.
Rêbaza tûşbûnê bi xaneyên lîmfê ve.
HIV bi navbeynkariya wergiran, xwe li ser rûyê xaneyên lîmfê û hellûşenera gewre de girê dide.
Vîrûsa HIVê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIVê tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê. Li ser rûyê parzûna xaneyên T alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 heye. Vîrûsa HIVê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayê tûşê xaneyên lîmfê dibe. Xaneyên tûşê hokarên nexweşiyê bûne, wekî xaneyên mêvandar tê bi navkirin. Vîrûsa HIVê di nav xaneya mêvandar de ARNya xwe wekî bingeh(qalib) bi kar tîne û bi navbeynkariya xaneya mêvandar, ADN (Asîda deoksîrîbonukleyî) dide berhmkirin. ADNya vîrûsî ya nû çêbûyî zanyariyên bomaweyî yê vîrûsa HÎVê lixwe digire. Paşê ev ADN ya HIVê tevlê ADNya xaneya mêvandar dibe. Bi vê awayê xaneya mêvandar hemû derfetên xwe ji bo çêkirina vîrûsên nû bi kar tîne, hejmara vîrûsan di nav xaneyê de zêdetir dibe. Vîrûsên nû ji xaneya mêvandar derdikevin û tûşê hin xaneyên din dibin, bi vî awayê hokara nexweşiyê belavî hemû beşên laş dibe. 1-2 hefte piştê tûşbûna bi vîrûsa HIVê, hê jî di nav laşê mirov de nîşaneyên nexweşiya AIDSê peyda nabe. Lê mirov hin caran dibe ko ji ber hebûna HIVê, wekî bi nexweşiya arsimê ketiye hest bike.
Qonaxên nexweşiyê.
Piştê tûşbûna bi HÎVê, di laşê mirov de sê qonaxên taybet rû dide, di qonaxa sêyem de nîşaneyên nexweşiya AIDSê xuya dibe. Dirêjiya Ev hersê qonax 10 heta 12 sal ê, ango mirov ji bo demek dirêj pê ji nexweşiyê nahese.
Qonaxa yekem.
Ev qonax wekê qonaxa hilgirtinê bi nav dibe. Di vê qonaxê de hema tu nîşaneyî nexweşiyê peyda nabe. Lê hejmara vîrûsa HIVê di nav xaneyan de zêde dibe. Loma, koendama bergiriyê çalak dibe, xaneyên plazma dijeten berhem dike û der dide. Dijeten hêjmara vîrûsên nav xwîn û şileya laş de kêm dike. Mirovê tûşbûyî di qonaxa yekem de xwe ne wekî yekî nexweş, lê wekî kesek sax hest dike. Lê ji ber ko di laşê mirovê tûşbûyî de vîrûs heye, eger heye ko vîrûs ji wî tûşe hin kesên din jî bibe. Qonaxa yekêm hin caran ji 10 salan zêdetir didome. Di qonaxa yekem de di nav xwîna mirovê tûşbûyî de li dij HIVê dijeten tê berhemkirin, bi taqîkirina xwînê, mirov ji van dijetenan hayadar dibe, zêdebûna dijeten nîşaneya hebûna HIV ye, loma evan kesan wekî kesên HIV+ (HIV pozîtîv) tê bi navkirin.
Her ko hejmara HIVê zêde dibe, di laşê mirov de hejmara xaneyên T alîkar kêm dibe.
Qonaxa duyem.
Di qonaxa duyem de nîşaneyên nexweşiyê xuya dibin. Xaneyên B ji bo têkbirina vîrûsa HIVê hê pirtir dijeten berhem dike, lê ji ber çalakiya HÎVê, hê pirtir ji xaneyên B tûşî vîrûsê dibin. Ji ber zêdebûna HIVê hejmara lîmfexaneyan, bi taybetî hêjmara xaneyên T, kêm dibe, dawiya dawî koendama bergiriya mirov têk diçe. Loma di laşê mirov de lîmfegirê diwerimin, ta tê mirov, hêjarbûn (zeîfbûn) rû dide. Herwisa dibe ko zikçûn çê be û bo demek dirêj bidome. Hin caran hişê mirov jî ji ber nexweşiyê têk diçe.
Qonaxa sêyem.
Têkbirina xaneyên T alîkar ji aliyê HIVê ve didome, loma hejmara xaneyên T alîkar gellek kêm dibe, êdî xaneyên T alîkar nikare xaneyên B û xaneyên T jehravî han bike ji bo têkşikestina hokarên nexweşiyê. Ev rewş dibe sedema kêmbûna dijetenan. Li dij hokarên nexweşiyê bergirya laş lawaz dibe. Di nav xwîna mirovê tendûrist de ji bo mîlîlîtreyek xwînê 600-700 heb xaneya T alîkar heye. Di qonaxa sêyem de di laşê mirovê tûşbûyî de ji bo mîlîlîtreyek xwînê, hêjmara xaneyên T alîkar ji 200î kêmtir dibe. Di rewşek wisa da êdî ew kes wekî nexweşê AIDSê, ango nexweşê "nîşana kêmasiya bergiriya destketî" tê bi navkirin. Mirov raste rast ji ber AIDS namire, vîrûsa HIVê koendama bergiriya mirov lawaz dike û têk dişkîne. Gava bergiriya mirov lawaz be, îcar hokarên nexweşiyê bi hêsanî di laşê mirov de zêde dibin û mirov nexweş dikin. Wekî mînak ji ber kêmbûna bergiriya laş, dibe ko mirov ji ber şêrpenceyê an jî ji ber nexweşiya siyê (tuberkuloz) nexweş bikeve. Di laşê mirov de hin hokarên nexweşiyê hene bi navê hokarên helperest (oportunîst), di demên asayî de, ji ber hebûn û berevaniya koendama bergiriya mirov, hokarên helperest nikarin mirov nexweş bikin, lê gava bergiriya laş ji ber hebûna vîrûsa HIVê lawaz dibe, fersend dikeve destê wana ko di nav laş de zêde bibin û mirov bi nexweşiyê bixin.
Riyên veguhêztina HIVê.
Kesên bi nexweşiya AIDSê ketine, an jî tûşî vîrûsa HIVê bûne lê hê bi nexweşiya AIDSê neketine, dibin sedema belavbûna nexweşiya AIDSê. Di nav xwîn û şileya laşê van kesan de vîrûsa HIVê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrûsa HIVê jî ji kesê nexweş diguhêze kesê sax. Plazmaya xwînê û şileya koendama zawzê ya mê û nêrên bi HIV+, gellek virûsên HIVê lixwe digire. Berevajiyê piraniya corên vîrûsan, HIV li derveyî laş an jî li derveyî şileya laş de lawaz e û zû hildiweşe. Heke vîrûsa HIVê bi qasî 20 xulek bi oksîjen û atmosferê ve rû bi rû bimîne, pêkhateya vîrûsê xira dibe û metirsiya tûşbûna laşê mirov bi HIVê kêmtir dibe. Ango HIV tenê di nav şileya laş de tê guhêztin bo kesek din.
Burhan Karadeniz (jdb. 1973 li Amed - m. 2003 li Bochum, Almanya) rojnamevanê kurd bû.
Xortekî ji qirna 90î bû. Xorteke çalak, zana û serwext bû. Dema rojnamevaniya xwe de li Amedê bi dest çekdarên dewletê yên veşartî ve hate birindarkirin û ji ber vê êrişê heta dawiya emrê xwe jiyana xwe li ser kursiyê gerê derbas kir. Burhan piştî birindariya xwe derket derveyê welêt û li nexweşxaneyên Almanyayê li çareseriya felca xwe geriya. Mixabin hate zanîn ku Burhan dê êdi nikaribe piyên xwe bikar bine.
Burhan bi jiyana xwe ya li ser kursiya gerê dest ji bawerî û xebata xwe berneda û xebata xwe berdewam kir. Destpêkê de li rojnama kurdan ya li Almanya çap dibû xebat kir. Piştre bi destpêkirina weşana TVya kurdan MED TV, li wir karê rojnamegeriya xwe domand.
Televîzyonên kurdan hatin girtin û vekirin, nav guhartin lê Burhan her dem xebata xwe berdewam kir. Burhan li nav hemî tebeqeyen kurd de dihate naskirin û hezkirin. Ji karkeran, ji xwendevanan, ji şoreşgeran û ji rewşenbîran hevalên wî hebûn.
Wî li mala xwe tenê bi serê xwe mirin pêşwazî kir. Cenazê wî li Bochum bajarê Almanyayê piştî merasîmekê hate şandin bo Kurdistanê. Bedena wî li Amedê hate binaxkirin.
Rustem Agale di sala 1969’an de li bajarê Koy’e ji dayik bûye. Di sala 1989’an de li koleja hunerên ciwane beşa wênekêşiyê tewaw kiriye. Di navbera salên 1989 û 2000’an de li Koy, Silêmenanî û Hewlêr’ê 12 pîşengehên taybetî vekiriye. Di navbera salên 1993 û 1997’an de jî li welatên wek Swêd, Amerîka, Awûstûralya, Brîtanya, Awûstûrya, Îtalya, Fransa tevlî gelek pêşengehan bûye. Di sala 2002’an de wek nûnerê Kurdistan’ê tevlî festîvala Binenalle bûye.
Rustem Agale niha li bajarê Silemanî li Galeri ya Zemwa xebatên xwe didomîne.
Dûvsorik, dûsork, dûsor an dûbilind (navê zanistî yê latînî: "Cercotrichas galactotes"), cureyekî mêşgirtan ji bilbilan e ku dûvika (terî) wê wek bajenê mezin, fireh û sor e.
Çûkeke bejn zirav û nikul drêj e. Li ser çav û bin çavên wê du xetikên spehî he ne.
Bi kêzikan, kuliyan û kurmikan xwedî dibin.
Lûsên xwe di nav hejikan de çêdikin û axilbe 2-3 hêkan dikin.
Bi granî li ber çeman li ciyê xîzikok û di nav gezikan de dijîn
Çilferşik (navê zanistî yê latînî: "Oenanthe finschii"), cureyekî fîkarên mêşgirta Cîhanê kevn an mêşgiran e.
Li gorî dihê qalê ev çûk di 10'ê kanûnkizirê de dikeve qulekê û 40 heb ferşik dixe vê qulê. Tevê çileyê xwe di vê qula ku bi ferşikan tije kiriye de derbasdike. Her rojê yekî ji wan ji qulê diavêje derve: di 11'ê mehê de yek, di 12'ê mehê de du... werê werê heyta ku 40 heb ferşikên xwe diqedîne derdikeve, xwe didaweşîne û diguruwîne. Û destpêdike ku li nav van ferşikan hêlîna xwe çêbike. Vê rojê Çileyê Hişk diqede û Kanûn Texir dest pê dike. Navê xwe yê çilferşik jî ji vir girtiye.
Bi kêzikan, kurmikan û mûristanan xwedî dibe.
Li nav tahtan, nexasim li ser ferşan û li ciyê kevirokî dijî.
Şaram Nazirî (bi navê wî yê farisî "Shahram Nazeri" jî tê naskirin) hunermendekî kurd ê Rojhilata Kurdistanê ye, di sala 1949'an de li parêzgeha Kirmaşanê hatiye dinê. Hostayê setarê ye lê tembûrê jî lêdixe. Ji bilî lêxistina muzîka klasîk a fars û kurdî Şehram mesnewiya mewlanayî zehf baş dizane û hin helbestên Mewlana Celaledîn Rûmî ji beste kirine.
Nazirî, Şehram
Sûr (), navê navçeya ku di nav sûrên Amedê de ye.
Pirraniya civaka navçeyê ji kurdan pêk tê. Olên navçeyê jî îslam, elewîtî û mesîhîtî ne.
Cihên turîstîk.
Navçeya Sûrê dereke pir dîrokî ye. Dora navçeyê bi sûran hatine girêdan. Sûrên navçeyê pir navdar in.
Miraz Ronî, bi navê xwe yê fermî Mulazim Özcan e. Endamê Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye, endamê PEN'a Kurd a Navneteweyî, nivîskar, helbestvan û wergêr e.
Miraz Ronî di sala 1966'an de li gundekî Betlîsê yê bi navê Nîst hatiye dinê. Dibistana seretayî li Norşên û Tetwanê, ya navîn li Tetwanê û lîse li Tetwan û Betlîsê qedandiye. Li Zanîngeha Anadoliyê ji dûr ve (bi sîstema açikogretîmê) beşa Îktîsadê xwendiye û belgeya karê hesabdariyê girtiye.
Piştî sala 1992'yan di nav gelek karên çandî û siyasî de cih girtiye. Di avakirin û kargeriya rêxistina HEP'ê (Halkin Emek Partîsî) de li Norşêna Betlîsê cih girtiye. Her wiha di damezrandina DEHAP'ê (Demokratîk Halk Partîsî) de wekî damezrîner cih girtiye û demekê serokatiya rêxistina DEHAP'ê ya bajarê Mersînê kiriye. Di damezrandina NÇM'yê ya şaxa Mersînê de bi awayekî cih girtiye û li wir demekê dersa zimanê kurdî daye zarokan.
Di sala 1998'an de di desteya kargeriya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cih girtiye. Di vê maweyê de tevlî hemû kar û barên rojane yên enstîtuyê, bi awayekî aktîf tevlî xebata dersa kurdî, xebatên li ser ziman, karên redaksiyonê, karên weşanê, werger û her wiha wekî panelîst beşdarî gelek semîner, panel, konferans û sempozyuman bûye û li ser çand û edebiyata kurdî gelek axaftinan kiriye. Karên xwe yên Desteya Kargeriyê ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê heta sala 2003'yan domandiye. Hêj wekî endamekî Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê xebatên xwe didomîne.
Miraz Ronî, di sala 2000'î de tevlî qursa zimanê kurdî ya li Zanîngeha Uppsala ya Swedê bûye û sertîfîkaya mamostetiya kurdî girtiye. Di salên xwe yên li Enstîtuyê de çend caran wekî wergêrekî fermî li DGM'yê (Devlet Guvenlîk Mahkemesî) wergera kurdî-tirkî kiriye.
Di salên 2014-2015'an de Li Zanîngeha Yûzûncî Yilê ya Wanê li ser ziman û çanda Kurdî master xwendîye.
Tepecûk () gundekî ku bi navçeya Karaza Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Di salên notînda, ji aliyê hêzên çekdarên tirk ve hatîye şewtandin...
Lîtyûm () metalê alkalî ye. Hên jî lîtyûm elementek e.
Navê lîtyûm ji zimanê yewnanî λιθος, "lithos" yê ku bi kurdî tê wateya "kevir".
Dimdim navê keleheke dîrokî ye û yek ji destanên herî girîng ê kurdan ê şer û berxwedanê ye. Gelek varyasyonên vê destanê hene û ew varyanson ji aliyê dengbêjan ve têne gotin.
Dimdim keleheke li herêma Biradostê li ber Çiyayê Dimdimê li hundirê NARIMAN
Rojhilatê Kurdistanê de ye. Dimdim li terefê Emîr Xanê Yekdest ankû Emîrxan Lepzêrîn rêveberê bajarê Biradostê ve hatîye damezirandin. Ev yek dibe sedema şer nava mîrê Kurdan û Şah Ebbas. Emîr Xan Lepzêrîn di keleha Dimdim de serê xwe beramber bi Şah Ebas ve date birakirin. Di salên 1609 û 1610an de, di dema Şerê Dimdim pişta Emîr Xan Lepzêrîn girtin. Ew xanê Lep Zêrîn fermandarê Biradostan bû. Dema ew dijî Şah Ebbas binketin Şah Ebbas komkujiyeke mezin li ser gelê bajarê anî. Kurd nefî kirin û ew şandin Xorasanê. Heta dawiya sedsala 19'an kurd li bajar hukumkirin.
Bloka Rojhilatê navê yek ji hêlên hêzên ku di Şerê Sar de li hemberî hev ser dikirin, bû.
Serê bloka rojhilatê Yekîtiya Sovyet (îro Rûsya) bû ku îdeolojia sosyalîzm û komunîzmê diparast. Lewra jî, îdeolojiya kapîtalîzme wek dijmin dihesiband. Gelek dewletên rojhilata Ewropa (wek Yûgoslavya, Polonya, Macaristan, Çekoslovakya, Bulgaristan, Komara Demokratîk a Almanyayê û Albanya) tevli bloka rojhilatê bûn.
Şerê Korêyê navê şerê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Komara Gel a Çînê e, yên ku di Şerê Sar de li Korêyê şer kiribûn.
Di sala 1950'an de Şerê Korêyê diqewime. Pêwîst bû Korê ya ku ji 1910'an pê ve koloniyeke japon bû, êdî bibe welateke serbixwe. Lê di sala 1950'an de leşkerên Sovyetê bakûrê Korê îsgal kirin û xwestin Korê bixin bin destê xwe. Li hemberî vê yekê Amerîka naxwaze bêdeng bimîne, lê nikare bê destûra UNO yê bice Korê. Emerîka pistrev li ser navê UNO dikeve hundirê Korê û ji basûrê Korê ve êrîşî leşkerên sovyet dike. Ser heta sala 1953'an didome û bi mirina Stalîn bi dawî dibe, lê aşitiyeke mayinde pêk naye. Korêa jî wek Almanya di nav her du hêzên mezin tê parve kirin: Korêya Başûr dibe rejîmeke kapîtalîst (alîgirê Amerîka) û ya bakur dibe komunîst (alîgirê Sovyetan).
Panzerên sovyet (17 Pûşper 1953)
Serhildana Almanyaya Rojhilat di sala 1953'an de li Komara Demokratîk a Almanyayê pêk hat û di heman salê de ji aliyê Sovyetan ve hate sikandin.
Bi mirina Stalîn Yekbûna Sovyet bi mijarê xelefa Stalîne mijûl e. Lê endamên partya komunîst li hemberî rîskan di heman fikirê de ne ku pêwîst e sîstem were lîberalîze kirin. Ji ber vê yekê jî, terora dîkta ya dewletê diqede û guhertinên sîstemê ji aliyê gel ve tên qebûl kirin.
Bi vî yekî re, raperîn li Bulgaristan, Çekoslovakya û Almanyaya Rojhilat pêk tên.
Kocberî her ku dice xorttir dibe. Moskova bi van pêsketinan qet ne kêfxwes e û rejîma xeter a Elmanyaya rojhilatê berpirs dike. Lewra Moskova ji rejîm re emr dike ku bila "avakirina sosyalîzme" heman were bi dawî kirin. Ji ber vê yekê, rejîm daxuyaniyek belaw dike û dawî li avakirina sosalîzme tîne. Herwiha, di daxuyaniyê de behsa xeterên aborî û siyasî tê kirin û îndîrekmen lêborîn ji gel tê xwestin.
Gel bi vî pêsketinî saswaz e û daxuyaniyê wek zeîftî fehm dike û dikeve grevê. Bi deh hezaran kes rê li derên stratejîk digire û avayiyên fermî bi dest dixe. Avayiya rêxistina paralemtoyê jî tê wergirtin. Rejîm êdî ber bi daskestinê ve dice.
Bi vî awayî serhildan tê sikandin û ev yek alûdetiya Elmanyaya Rojhilat ji Yekbûna Sovyetan nîsan dide.
Melesilêman () gundeki li ser girêdana navçeya Zêdikan (Elajgir)ê ye.
Gund 4 km dûrî navçeya Elajgirê ye. Melesilêman li hundurê deşta Elajgirê de û li ser rêya gundê Xaçîl, Çaçana, Kelê, Qopiza Jorîn û hin gundê mayîn e. Heta wan salên dawî çend malên ermenî ya tê de hebûn. Li gund de 15-20 malên mihaciran (Tirkan) hene.
Berîlyûm () metalek û elementek e.
Berîlyûm ji zimanê yewnanî tê: βήρυλλος, anku "béryllos".
Teyrikê garanê yan jî Teyrikê beravan (bi Latînî:Bubulcus ibis):Wek ji navê xwe jî dihê fêhmkirin ev teyrik her çiqas nêzî avan û li çiravan dijî û bi masiyan xwedî dibe jî bi granî dema xwe di nava garana ga û çêlakan de bi xwarina kêzikan derbas dike.
Drêjahiya vî teyrikî bi qeysî 45-53 cm û graniya wî di navbera 200-600 graman de ye.
Nukilê wî yê zer qalind û kin e.Çîqên wî zer û drêj in.
Terîhejok,Beravîk,beravok ("Motacilla"), famîleyekî fîkarên bera ye.beravî ne Li gişê cîhanê dihêne dîtin.
Xwarina wan bi granî kêzik, kulî û ajalên nermok in. Gewdê wan zirav û drêj e. Nikulên wan zirav, drêj û tûj e. Teriya gişan ji gewdê wan drêjtir e. Nîşana wan ya bingehîn terî hejandin e.
Hêlîna xwe axilbe li ser axê û li kendalan çêdikin.
Pedro Cays navê koma giravên ku di nava Banka Pedro de disekinin e. Girav tevli komara Jamaika ne û ji vê 97 km dûr in.
Ji çar giravan pêk tê û navê wan jî "Northeast Cay", "Middle Cay", "Southwest Cay" û "South Cay" ne. Mezinahiya giravan bi giş digihêjin 15,2 hektaran û li ser wan gelek zinarên biçûk jî hene. Herwiha, li ser giravan dar û bîşe mezin dibin û ew yek ji aliyê req û çûkan ve wekî helîn têne bikaranîn. Ji boy parastina xwezayê li ser girava Middle Cay îstasyonek hatibû avakirin. Ji xeynî îstasyonê ti kes li ser van giravan najî. Wekî din, gihîna van giravan ji boy tûrîzm û masîgirî vekirî ye.
Derdora ew giravan koral û axûya dengizê hene.
Zinar navê kevirên bilind yan jî yê hevgirtinên ji kevir (formasyonên jeolojîk) e.
Ferqa di nava zinar û kevir de.
Ji kevirên re ku bi awayeke azad li erdê disekinin zinar naye gotin. Zinar pêtir navê kevirên ku ji erdê ve mezin û bilind bûne ye. Herwiha, zinar ji kevir pêk tê, lê bi xûyabûna xwe (bilindbûn hwd.) wek zinar tê binavkirin.
Maneya sembolîk.
Zinar sembola metanetê ye. Çiya jî xwediyê vê maneya sembolîk e, lê bi xwe ji zinaran meztir e. Lerwa gotina zinar, di gelek helbest, stran û çîrokan de derbas dibe.
Rengên ala Awistriyayê di gelek alayên eyaletên welêt xuya dibin.
Ev gotar lîsteya hemî ala û nîşanên eyaletên Awistriyayê nîşan dide.
Di hinek eyaletan de di nava alaya eyalet û xizmetê/erkê tê cihê kirin. Alayên xizmetê/erkê bi tenê ji aliyê sazkirinên eyaletê ve karin bên bikaranîn. Lê bikaranîna wan di ensîklopediyan de serbest e. Her eyalet xwediyê nîşaneke ye, û ewan hê berî fermîbûna armayan hatine bikaranîn.
Awistriya
İbrahim Bilgin, çalakdarê siyasî yê tirk bû ku di nav bi kurdan re têkoşîna azadiya Kurdistanê dimeşand. İbrahim Bilgin, di sala 1983an de li Çiyayên Qendîl li gel Mehmet Karasungur ji aliyê YNKê ve hat kuştin.
Bîlgîn, Îbrahîm
Xilxîlok ("Charadrius dubius"), cureyekî tirlîkan ("Charadriidae") e.
Xilxîlok çûkekî bejnzirav, drêj û nikulreş e. Li se çav û sênga wî kulorikên reş he ne. Kulorika derdora çavê wî zer e. Pişta wî qehwe û bin zikê wî spî ye.
Li beravên bi xîzik û bi şijik dihê dîtin. Hêlîna xwe li van ciyan bi şijikên nicimkirî çêdike û axilbe 4 hêkan dike.
Bi kêzik, maşot, mûristan, kurm û xwêrkişokên nerm û biçûk xwedî dibe.
Deng.
Dema difre bi dengekî "pî-pî" difîkîne.
Qazî gundekî girêdayî navenda Agiriyê ye. Hin kes jê re dibêjin Qaziyê Qere Bekir, Qaziyê Redka, an jî Qaziyê Zîla. Qazî 13 km durî bajêr e. Navê vî gundî yê tirkî Kazlı Köyü ye. Nistecîhên gund xeynî çend malên qerepapax an (qerepapax gelekî asyayî ye û piştî avabûna cumhuriyetê (komar) bi destê dewletê ve hatine serhedê) hemû jî kurd in qerepapax ên li gund in jî hemû nava kurdan de heliyane û bûne kurd. Vî gundî de gelek mirovên welatparêz hene ku ji wan du kes ev in: yek serokê Şaredariya Agiriyê yê berê (1999) Huseyin Yılmaz e. Yilmaz niha (2011) di Doza Kck ê de li Amed ê girtî ye, yê din jî nivîskarê rojnameya Azadiya Welat Yaşar Eroglu ye.
Berê gund re tîren jî çûye lê mixabim piştî hatina tirka tîrên hatiye rakirin. Lê hê jî şopa tîrênê heye û her malên vî gundî de hesinên rayên tîrenê hene.
Niştecîhên gund.
Niştecîhên kurd piranî êla (eşîr) redkî ne Redkî jî girêdayî konfederasyona Zîlan e.
Li gund de du malên sereke hene ku wan her du malan ra dibêjin Mala Tirşik û Mala Silo. Ev her du malmezin jî pismamên hev in.
Mala silo (siloler)silo û tirşik pismamên hev in. dema serhildanên Agirî de mala tirşik ji îdir ê gundê hesexan tên. mala tirşik tê li gundê rex qazî yê bi navê zîro cîh û war dibin (zîro jî pismamên wan in) paşê navbera malbata tirşik û hîn malbatên ji zîro de pirsgirêk derdikevin. tirşik diçin gundê bi navê qazî ava dikin. peşiyê ji mezinên tirşika Edê (edêyê bavê îbrahîm) tê li piş gund mêrgan de kon vedigre paşê tirşikên din jî tên ew jî, kon vedigrin. wusa bi qazî cîh û war dibin. piştî wê di gund de xanî yan ava dikin. piştî gund rind tê avakirin pismamên wan yê qersê ango mala silo jî tê qazî cîh û war dibe. hinekî di gund wê de nistecîhên fille (ermenî) jî hebûne û têkiliyên wan baş bûne.
çemê mûradê pêşiya gund re dikişe
gund cîhekî avîye berê gund de fille (ermenî) jî hebûne paşê tirka hemû fille qirkirine dewsa wan qerepapax û azerî hanîne gund paşê piranî ya wan gelên asyayî gund derketin...
Beytika zinarê ya zerik, çivîka zinarê ya zerik, çivîka boz an beytika boz (Navê latînî: "Carpospiza brachydactyla"; Navê Îngilizî: Pale rock sparrow), Cureyekî çivîkan e.
Bejna wan 11-12 cm û graniya wan di derdora 28 graman de ye.Firehbûna bazikên wan bi hawê vekirî digihêje 21-23 cm'an.Rengê wan boz e.Ji beytikan biçûktir in.
Bi bizir,fêkî û kêzikan xwe xwedî dikin.Her carê 4-5 hêkan dikin.
Di pir caran li ciyê bilind dijîn.
Ebûr, çivîka Spanyayê yan çûkê koçerî (navê latînî: "Passer hispaniolensis"; navê îngilîzî: "Spanish sparrow"), cureyekî çivîkên Cîhanê Kevn ("Passer") an beytikan e.
Li dervî avahiyan li nav zadan û li gezik û dirikên beravan dijî.
Bi bilindbûna qama xwe 12-14 cm, tevlî bazikên vekirî bi firehbûna xwe 20-22 cm û bi graniya xwe 20-25 gram e. Di navbera 4-8 hêkan dike û 12 rojan qurp dimîne.
Bi bizir an dendik û bi kêzikan xwedî dibe. Rengê serê nêrên wan qehwe, sênga wan reş û bin zikê wan spiyê deq deqî ye. Mêyên wan dişibitên mêya beytika navgundî. Lê ji wan girstir, nikulên wan kalindtir e û dibin zikên wan de deqên kahl he ne.
Beytika biçûk an çivîka Deryaya Mirî (Navê latînî: "Passer moabiticus"; Navê îngilizî: Dead Sea Sparrow), cureyekî çivîkên rast (Passer) an beytikan e.
Axilbe an bi piranî li dirrik û gezikên beravî û li nav darên fistiqan dijî.
Bi rengê xwe jî bi mezinahiya xwe jî ji beytika navgundî û yên din biçûktir e.Mezinahiya wê di navbera 12-13 cm'an de ye.
Hêlîna xwe di nava hijikan de çêdike û di derdora 4-7 hêkan dike.
Bi granî bi bizir an dendikên giyayan û bi kêzikên biçûk xwedî dibin.
Li gorî dihê qalê li gişê Kurdistanê bakur û Turkiyê tenê 500 cot ji van çûkan hene.
Tengava Fundy tengavek e di berava Atlantîk a Amerîkaya Bakur, di dawiya bakûrê rojhilatê Kendava Maine û di navbera parêzgehên Kanadayî yên New Brunswick û Nova Scotia û eyaleta Maine di Amerîkayê da. Hinek çavkanî li ser vê bawerî ne ku nava "Fundy" ji peyva "Fendu" a frensî hatiye ku tê wateya "derizandin", lê çavkaniyên dîter jî hene ku dibêjin ji peyva "Fondo" a portugalî hatiye ku tê wateya kov.
Tangava Fundy bona kêş û vekêşa xwe ya bilind gelek binavudeng e.Tengava Fundy
Zatşêx, Zaçêx (bi romî kirine: "Acarkent"), gundekî bi ser navçeya Gimgima Mûşê ve ye.
4 km ji Gimgim, 64 km jî ji Mûşê dûr dikeve. Hejmara niştecihan bi havînan hinekê zêde bibe jî niha daketiye heya 300-400 kesan. Şer û xizanî wekî tevahiya Bakurê Kurdistanê, li vir jî bandoreke neyînî hîştiye.
Aboriya gel li ser xwedîkirina ajalan e.
Oracle Corporation [ˈɔːɹəkl̩ ˌkɔːɹpəˈɹeɪʃn̩] ja dunedo Firmaka pir gira, vo Firma i software cetike.
Firma picha la Redwood Shores (Silicon Valley, Kalifornien).
Tistakik millad gi nostika ji Databankaka, novi chaji "Oracle Database" vo novi vi moliji millad gi niv "Oracle Database" tizona,
Jikik Sun Microsystems la 27.Ocake pa tist givo sondi pelvo gona cha pir girkir.
Firma Lawrence J. Ellison (Larry Ellison), vaker, i huro pelvo Firma picha kontroll tike.
Wolfram (/ˈwʊlfrəm/) an Tungsten (/tʌŋstən/) jî ye te zanîn elementeke kîmyewî bi sembola kîmyewî W û nimra atomîk 74.
Di 1871, asideke nu peydekir, tungstik asid.
Tungsten di yanî "kevire gîran" te, le belê ew ji di bejin wolfram.
Wolfram jî di gelek zimane awrupa da te gotin.
Teybetîya Fîzîkî.
Wolframe xam î hişk di renge gewra-pola û zu te şîkestin. Di nav elementade germa helandine ya heri zeda a wolframe ya.
Wolfram di elektronike de X-ray, ampul û gelek vedore elektronîkte te amelkirin.
Hergift () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Gundê Hêrgêt(bi tirkî Nadaslık) Gundekî navenda mûşê ve girêdeyîye. Hejmara gund 408 kesin Dûrbûna Gund ji navenda Mûşê re 23 km ye.
Kesên gundê Hêrgêt ê zêdetir aboriya wan û pîşeyê wan bi pez û rêncberiya ve ye. kesen gund tevahî nas û pismamê hevdûne.
Ji malên girîng hinek; Mala Hecî Miho,Mala Hecî Elî, Mala Feqî Emir,Mala Feqî Usiv,Mala Hecî Rizgo, Mala Hemze,Mala Omo,Mala Elo, Mala Sofî,Mala Şêx Xalit,Mala Xalê Hesen,Mala Kirîvê Welî...
Mixtarên Gundê kevin: Yusuf Çay, Hasan Atli, Hasan Kanşiray, Hanifi Yılmaz, Tahir Çay, Remzi Demir, Bayram Tutuk
Di vî gundî de welatparêzî heye Nijastperezî tuneye.Kes ji Kesî Ne Zêdetîre. Herkes mîna hevduye.
Demek Nû de Bi agahîyên Hêrgêt a rengîn emê we re parve bikin bimînin başî xweşî.
Dom () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Li bakur gundê Anzar (), li rojava Xeybiya (), li rojhelat jî gundê Palas () li başûr jî çemê Mûradê heye.
Li gund gireke dîrokî heye ku di 2018an de bi biryara dewletê ketî bin mafê parastinê. Gir 15 metro bilind e û bi firehiya sed metroyî de ye. Her çiqas hin cihên gir hatibe xirakirin jî hê li ser piya ye. Li gor neqilkirinên extiyaran berê li ser gir dereke hebû ye lê nihe bermayiyên dêrê ji holê hatî rakirin. Li gorê texmînan ev gir ji dema împaratoriya romayê maye ku bi niyeta xeberşandinê hatiye avakirin. Ev gir di nava deşta Mûşê de ji rojhilat ber bi rojava de rêz bûne. Her wiha li nêzê girê Domê gireke li Xeybiya gireke jî li Komsê ye.
Dersim () gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Di gundê Dêrsimê de Kurmanc Dimili û Tirk hene. Tirkê li gund ji Navçeya ispîrê girêdayê Erziromê hatine.
Eşirê Kurmanca: Badikî(Gevozî û Araşkî) Elmanî, Qulpî
Rûtenyûm () metalek û elementek e.
Ruthenium elementek kîmyewî ye ku bi sembola Ru û jimara atomî 44 e. Ew li herêma metalên veguhastinê ya pergala periodoidê pêk tê û girêdayî koma 8-ê ya serdema 5-ê ye. Ew metalek zîv, hişk û hişk e. Ruthenium di 1844-an de ji hêla kîmologê Alman Karl Ernst Claus di Platinum Siberian de hate vedîtin. Ruthenium pir kêm e û di piçûkên piçûk de tête bikar anîn. Di pîşesaziya elektro de û wekî katalîzator tête bikar anîn.
Balafirgeha Dong Hoiyê ("Sân bay Đồng Hới") (IATA:VDH, ICAO:VVDH) li 6 km rojhilata bajarê Đồng Hới (Quang Binh) a Viyetnamê ye. Di sala 1993an da hatiye vekirin. Li aliyê 11/29 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 2,400 metre ye. Rûyê pîstê beton e.
Hanoi, Ho Chi Minh bajar (Saigon)
Ho Chi Minh City ("Thành phố Hồ Chí Minh", yan berê "Sài Gòn") paytexta Viyetnamê ye, di heman demê de paytexta herêma Đông Nam Bộ e. Gorî hijmartina meha çileya sala 2009an 7,1 mîlyon kes lê dijî.
Ho Chi Minh City (dîmen)
Zimanê krowatî (bi krowatî: "hrvatski jezik") yek ji zimanên slavî yên başûr ên malbata zimanên hind û ewropî ye.
Krowatî zimanekî ku li başûr-rojhilata Ewropayê tê axaftin. Nêzîkî 7 milyon kes vî zimanî diaxivin.
450px
Hingirvan () gundekî ku bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Hingirvan 66 kes e
a>ê kurdî; li ser wî pûlî bi pîtên erebî "Hikumetî Kurdistan Cenûbî" hatiye nivîsîn ku tê wateya "Hikûmeta Kurdistana Başûr".
Yekemîn pûlê postayê yê kurdî berî 70 salan ji aliyê Hikûmeta Kurdistana Başûr (Hikûmeta Şêx Mehmûdê Berzencî) ve di meha çiriya pêşîn a sala 1923'an de hatiye derxistin û di warê muemeleyên nava dewletê de wek pûlê malî hatiye bikaranîn. Li gor agahiyên Tariq Cambaz ku di rojnameya el-Îttihad de belav kirî sê babet pûl li ser kaxizên rengîn derketine.
Buhayên pûlan.
Li ser pûl "Hikumetî Kurdistan Cenûbî" hatiye nivisandin û di ortê de wêneyê du xencerên çapraz heye û di binî de jî "ane" hatiye nivisandin.
Bafûn () metalek û elementek e.
alumin danek la bashterin felezatah bo sazkerdeni sazai sok bo
Nadim Zehawî sala 1967'an de li bajarê Başûrê Kurdistanê, Xaneqînê, ji dayikbûye. Di sala 1970'an de ji ber zulma Sedam Huseyn bi tevî malbata xwe koçberî Brîtanya, Stratford-upon-Avonê kirine.
Nadim li wî bajarî tev li politikayê dibe. Nadim sedî 51.5 dengên bajarê Stratford-upon-Avonê bidestve dîne û dibe nûnerê wî bajarî yê Partiya Parêzgaran (Conservative Party).
Beriya ew dest bi karê politikayê bike, Nadim Zehawî bazirganekî serkeftî bû. Ew di sala 2000'an de Rêveberê Giştî yê şîrketa "YouGov" bû, ew ajanseke online ya taybet bi lêkolînên warê aborî û siyasî ya Brîtanyayê û baştirin şîrketên ji bo encamdana rapirsiyên siyasî li Brîtanyayê.
Nadim kurdên yekemine yê ku dîroka Brîtanyayê de dibe endamê Parlemena Brîtanyayê. Ew li ser lîsta Partiya Parêzgaran (Conservative Party) a ku di bin serokatiya David Cameron de ye, bi ser dikeve û dibe parlementer.
Zakê çêlekan û toza zakê hişk
Zak an şîrê xîç an jî şîrê ter (bi latînî: "colostrum"), şîrê pêşîn ê heywanên guhandar ên nûzayî ye. Heta sê rojên pêşîn ên piştî çêbûna zarok û çêlîkan zak û şîrê xîç çêdibe û bi rengê qîçik e.
Zak di guhanên guhanadarên mê de çê dibe da ku bebikê bi awayekî bilindtirîn xwedî bike û bebikê di rojên xwe yên ewil de xort bike.
Herwiha, navên din ên zakê şîrê pêşîn û şîrê kolostral in û ji gelek proteîn, enzîm, vîtamîn û mîneralan pêk tê.
Firo û xelendor.
Li Kurdistanê ji şîrê xîç firo û xelendor çêdikin. Gava şîrê xîç tevî şirê normal dikin firo çêdibe, wekî mast e; xelendor jî têne ji şîrê xîç çêdikin.
Remezan Kizil sazger û serokê Dalkurd FF (Yekîtiya Futbolê ya Dalkurd), a ku yaneyeke futbolê ya kurdî-swêdî ye. Remezan Kizil yek ji wan kurdên Bakurê Kurdistanê ye ku di salên 1990'an de ji gundê Girêmira (') yê a ku li ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye koçberî Swêdê dike. Bi tevî çend kurdên diyaspora yê dewlemend, taybetî jî Remezan Kizil di sala 2004'an de li bajarê Swêdê Borlängeyê Kluba Dalkurdê ava dike.
Remezan Kizil ji despêka avakirinê serokê klubê ye û roleke mezin di serkeftinên Dalkurd FF de lîstiye. Disa Remezan biryar standiye ku nîvê bêtir lîstikvanên Dalkurd ê kurd bin.
Dr. Bedirxan Sindî (Rojbûn 1943 li Zaxo li Başûrê Kurdistanê) nivîskar, helbestvan û wêjevanekê kurd e.
Di sala 1943 an de, li bajarê Zaxoyê ji dayîk bûye. Di sala 1966 an de, li Îraqê zanîngeh bi dawî aniye û di sala 1979 an de, li Ingilîstanê doktora wergirtiye. Her ji sala 1960-ê, dest bi nivîsîna helbestan kiriye.
Mişe gotar, vekolîn û helbest bi kurdî û erebî jî, di kovar û rojnameyan de belav kirîne. Wî ji destpêkê helbest li ser qalibê klasîkî divehandin û gelekî tê de biserkeftî bû, paşê yên serbest jî nivîsîn. Gelek helbestên wî yên bû ne stran. Çend pirtûkên wî bi zimanê kurdî û erebî çap bûne.
Arinc () gundekî bi ser navçeya Hawêla Sêrtê ve ye.
Gundê Arinç girêdayê Xana Hawêl e Xana Hawêl jî girêdayê bajarê Sêrtê ye.Arinç ji navçeya Xana Hawêl 14 km, ji bajarê Sêrtê 62 km dûr e. Gund navbera çiyayên bilind de ava bûye.Bilindayiya wî 1.170 mêtro ye. Bakurê gund de Motka,rojavayê wî de Weysel Qeranî,başûrê rojhilata gund de Milo û Şikarim,başûrê rojavayê wî de Xana Hawêl Bakûrê rojhilata gund de Çiyayê Qelemsê heye. Bilindayiya Çiyayê Qelemsê 2.710 mêtro ye. Dora gundên Xana Hawêl de çiyayên herî bilind e. Demên berê de gundî vî çiyayê heybet wek zozan bi kar anîne. Bi hatina biharê re pez û dewarên xwe dibirin, dema payîz dihat dizivriyan malen xwe. Hêja jî bihar û havînan diçin zozanên vî çiyayê û soryask,loxîn,rimbêz, kîdark û pincarên jihev cüda cüda didine hev û xwarina xwe yê rojane jê çêdikin.Ku gelekî berhev kiribin dibin sûka Xana Hawêl difroşin.Xelkê navçeyê wisa bawer dike ku ev pincar ji bo tenduristiyê gelek baş in.
Gundê Arinç binê zinara de ne,dora wî hemû çiyayi ye. Ji bilindbûna gund zivistan gelek dijwar derbas dibin. Hewayên cemidî ji çiriya pêşîn dest pê dike heya nîsan û gûlanê berdewam dike.Bûyerê cemede gelekî diqewimin.Demsala havînê ne tê da demsalên dîn de li Çiyayê Qelemsê berf xilas nabe.Zivistana bakurê gund de her tim mij heye û pîranî berf dibare.Demsala biharê re baran xweş dibare û havîn ziwayî derbas dibe.Demsala zivistanê de gavê berf dibare, daristana gund dîmenekê pir xweş dide mirov.Bi hatina biharê re zevî,daristan û erd hêşin dibin û pîvok, qîqacok,beybûn û pirpêzêk dora gund wek bûkekê dixemlînin. Bihara gavê ku berf dihele li serê gund de şilavekê (şelale) zev delal dertê gavê berf xilas dibe ew jî diçike.Havîn çiqas ziwayî jî derbas bibin dîsa jî goriya derdora xwe gund honik e.
Gund de kaniyekî mezin û çend ciyan de jî kaniyên piçûk hene. Kaniya mezin li taxa jorî de ji nava şikeftekê de derdikeve. Gundî vî şikeftê wek sarinc diemlînin,tiştê wekî penîr û hwd. dixine nava vê şikeftê ku xira nebe.Ava vê kaniyê zelal e lê kirêca wê zêde ye. Demsala biharê de ava vê kaniyê gelek zev e lê havînê av kêm dibe. Ji bo vewxarin,paqijayî û zevî avdanê ava vê kaniyê tê emilandin. Ava vê kaniyê, havîn ne tê da, demsalên dîn de nawalê ve diheriqe ji Milo û Şikarim derbas dibe û digihije ava Çemê Bilîsê.
Gund aliyê avê û zeviya ve zêde dewlemend nebe jî dîsa fêkî û hêşinahî datînin û telebê zeviyên xwe dikin.Nava fêkiyên Arinç te ê herî navdar gûz e payde hinar û tirî tên. Gundî ji van fêkiyan henekî wan dibin sûka Xana Hawêl difroşin; henekê wan jî dibin gundê dora Mûşê bi genim diguhrînin. Sala ku mêwê wan baş tirî bide dims û mewij jî çêdikin.Cûre cûre hêşinahî û zerzewat têra xwe datînin. Pîvazter, bexdenûs, xiyar, biber, sorik, bacan, binerd, silq, dolmik û kundir ji vana henek in. Nava van de binerdê Arinç gelekî navdar e. Havîna xwarina xwe yê rojane ji van zerzewatan çêdikin ê ku zêde dimîne jî hişk dikin û zivistana diemlînin. Henekî gundî dexil datinin, nava dexlê wan de ê herî navdar gilgil e.Bi gilgilê, xwarina vî herêmê, gebolê çêdikin.
Gundî pez, dewar,mirîşk û mêşê hingivê xweyî dikin. Demên berê de gundiyan bi gelemperî pez şxweyî dikirin, lê idî ê ku pez xweyî dikin sê çar malbat in. Hemû gundî têra malen xwe dewar xweyî dikin. Ji bo pêdiviya xwe şîr û mast peyda dikin.Henê caran ku zêde dimine jî dibin sûka Xana Hawêl difroşin. Ji bo pêdiviya xwe yê hêkan jî mirişk û dîkan xweyî dikin.Çend hebek malbat van salên dawiyê de mêşê hingiv xweyi dikin,hingivekê ku tema wê delal û xweşik bi dest dixin. Gundê Arinc ji bo xweyikirina heywanan ciyekî pir delal e û têra heywanan çêregehê wî hene.
Gund de jiyan bi mêja şeveqê destpêdike. Ku li derve hewa xweş be heywanên xwe didoşin û derdixin çêregehê ku rewşa derve ne xweş be heywanên xwe axûra de alif dikin û bernadin derve. Ê ku nanê wê nemabe hevîr dike û tenûrê de nan çêdike.Behna nan ku here pozê mirovan êdî kî xewê de dimine hemû malbat şiyar dibin û taştê dixwin.Ku dibistan vekirî bin zarok diçine dibistanê, ku betlane be piştê taştêyê zarok diçin listikê. Bermalî hemû karûbarê malê didine hev.Demsala payîzê be ji bo zivistanê xwe amade dikin pejik û êzinga bi cih dikin û ji bo alifê heywanan xebat dikin,demsala zivistanê be henek mêr diçin nêçîrê,demsala biharê be mêr û jin diçin zevî û letkê xwe serûbin û derdora wan didine hev, demsala havînê be diçin nava zeviyên xwe hem bêhna xwe derdixin hem jî fêkî û zerzewat didine hev an jî zeviyên xwe av didin. Gavê banga nîvro bide firavin dixwin.Piştî banga êvarê jî şîv tê xwarin.
Mêrê gund cil û bergê rojavayî li xwe dikin.Ê ku ciwanin şale kot û tîşorta; ê ku nav sala ve çone şalê qûmaş an şalwar,li ser jî işlîk û çakêta li xwe dikin.Henek mêr şavqe, henek mer jî kûmik didine serê xwe. Jinên gund, ê pîr û ciwan etekê fireh li serde jî tişört,fanile û bilûza li xwe dikin.Ê ku fîstanê dirêj jî li xwe dikin hene.Li ser cil û bergê xwe de porê xwe jî bi yazme an jî tirhî dipêçin.Karê xwe yê nava gund de pêlavên lastik dixine piyên xwe,ku diçine navçê an bajêr qûndire an jî pêlavên werzişî diemlînin.
Mêr,roja înê naçine ciyekî ji bo ku xûtbe kêm nemine,Nava gund de çayxane tinne. Mêrê gund, henek rojên ku zêde berf dibare ne tê de, awê dînê kengê bixwazin dikarin biçine sûka Xana Hawêl. Jinên gund dewet, nexweşî,şîn an jî karekî wanê fermî hebe diçin navçê.
Cîh û warekî taybet ji bo dewetan tinne,dewetên xwe bi piranî li ber dibistanên kevin dikin. Gundî, dewet û şahiyên xwe de kilam û stranên heremî dibêjin,dewetan de jin û mêr jihev cuda dileyzin. Dema gund de yek biçe rihma Xwedê mêr bihevre diçin ber mizgeftê heya mirî tê şûştin,heman demê de ciwanê gund jî diçin menzel vedidin.Çend ciyekê de goristan hene lê îdî nayin bikaranîn.Goristana ku vêga tê bikaranîn:navbera Harran û Şamaşê de ye.Menzelê Şêx Bazidê Qorêyî jî li vê goristanê ye.Piştî ku mirî bi gor dikin, ciyê sersaxiyê amade dikin,mêr li mizgeftê jin jî li ba mala miriyê sersaxiya qebûl dikin.Sersaxiyên wan sê-çar roj berdewam dike,mêvanê xwe re çay an jî tiştekî cemidi tinin û fatîhe dixwinin.
Malên wanên kevin ji herî û kevira hatine çêkirin serê banê wan li ser kêrana de bi axê hatine tijî kirin û ji du oda ava bûne,ciyê destavê li derve çêkirine.Xaniyên wanên vê paşiyê çêbûne de pireket,çimento û hesin hatine emilandin destavê wan nav malê de ne:Lê belê dîsa jî plansaziya xaniyên wan kêm in.
Malbatên wan nava hev de ji malbatên mezin ava dibin:lê hêdî hêdî malbatên piçûk jî xwe didine nişan.Serê malê heft-heşt zarokên wan hene.Têkiliyên wan ên cînartiyê baş in,kar û barekî giran hebe alîkariya hev dikin.
Girêdayê Îslamîyetê ne,misilman in û sûnnî ne mezheba wan şafiî ye.Zarokên xwe yê piçûk ji bo fêrbûna Qûranê dişeynin mizgeftan.Piştî qedandina Qûranê,mewlûda Melayê Bateyî dixwinin.Rêzekê mezin didine melayên xwe gavê pirsgirikekê wan hebe bi melayên xwe dişêwêrin.Ji bo sersaxiyê gavê biçine ciyekî melayê wan dikeve pêşiya wan û bi hev re diçin.Gundî bi hev re kurmancî xeber didin.
Goriya hêjmara nifûsê ya 2012yan de ev agahî destê me de hene:Gund de 674 kes dijî ji van 318 jin û 356 jî mêr in.Navbera salên 1985-2012yan de nifûs her tim navbera 600 û 700a de bûye.
Aboriya gund bi piranî girêdayê çandinê û xwedi kirina heywanan ve ye. Van xebatên xwe de pêwistiyên xwe hildidin ê ku zêde jî dimine difroşin.Demsala payîzê de ji dora Serhedê kartol,kelem,goz,sêv û hwd. tiştan tinin wan difroşin. Ev xebatên wan têra wan nake ji ber vê sedemê berê xwe didine bajarê Anadolê û ji xwe re dixebitin.Stembol,Îzmîr,Edene,Manîsa û Mêrsîn ji van bajaran çend hebekê ne.Henek mirov ji bo xebatên demsale diçin dixebitin,henek jî bi malbatî diçin û bi cîh dibin.Gund de wek karekî nû milîsî jî dikin.
Gund de dikanekê piçûk, sê-çar dolmîş, pîqap û otomobîl hene. Ji ber ku ciyekî çiyayi ye,der û dora zeviyan de riya wesaîta nehatiye çêkirin ji vê sedemê karê xwe ye zeviyan de traxtorê bi kar naynin. Cota zeviyan ga an jî bi histiran dikin, vê dawiyê de patpatê jî bi kar tînin.Pêşerojê de pêwistî heye ku ji traxtorê îstîfade bikin.
Malên hemî gundiyan de herî kêm televzonek ê henekan jî du televzon hene. Televzonê wan bi pîranî dijital in û girêdayê çanaxa ne. Telefonên mala îdî kes naemlîne.Heft saliya bigire heya heftê saliya hemî telefonên desta diemlînin,ev telefonên wan dijital in û sîstema dawiyê ne. Sê aboneyên telefona jî gund de dikişine,çawa stasyana bazê li Şamaşê bi cîh kirine şebeka turksellê çêtir dikşine.Gund de înterneta telefona û ê çend hebekan jî modemê seyyar hene lê înterneta biqablo hêj nehatiye.Vê dawiyê de înterneta biqablo heya medresa Milo hatiye çend hebekî Arincî jî,ji bo ku înternet were gundê wan jî,serî li saziya dane.Dibistanê de înternetekê biûydî heye lê baş nakişine. Gund de elektrik hemî malan de û kolanan de heye,henê caran pirsgirek derkevin jî zêde nadomin.
Gund de sê heb dibistan hene li taxa jorî pêşdibistan tenê heye,zarokên Harran ku nû dest bi dibistanê dikin diçine vê dibistanê.Navbera Şamaş û Mezrê de jî du dibistan hene:dibistana kevin ku sê polê wê hene vêga weka şûna sersaxiyê tê bi kar anîn.Ba vê dibistanê de malekê ji bo mamosteyan hatiye çêkirin.Dibistana nû di sala 2011yan de vebûye ev dibistan sê qat e: qata yekem pêşdibistan,labaratuwar,pola teknolojiye;qata duyem dibistana pêşîn;qata seyem dibistana navîn e.Dibistan bi kalîroferê germ dibe û ava wê her dem tê.
Nêzikê 250 xwendekar vê dibistanê de dixwinin.Panzde mamoste li vê dibistanê dixebitin.Gundî qedrekî mezin didine mamosteyên xwe.Derdora dibistanê paqij e lê ji bo ku xwendekar bi hêsanî bileyzin,ciyê lestikê tine ne.Nava dibistanê xirab nîne lê dervê wê goriya usil û plansaziyekê baş nehatiye çêkirin.Dora dibistanê de nêzikê 20-25 heb darên çama hene.Xwendekarên Şamaş û Mezrê çonûhatina dibistanê peyati dikin;ê Harranê îsal bi dolmîşa tên û diçin.Mamosteyên dibistanê navçê de dimînin,her roj bi dolmîşê tên û diçin,tenê ez li gund dimînim.
Dibistana lîseyê li gund tine ne,jiber vê xwendekar Xana Hawêl,Weysel Qeranî û Sêrtê de dixwinin.Henek zarok rojane bi ereban diçin û tên,henek zarok jî serê heftiyê diçin û dawiya heftiyê dizivirin malen xwe.Heya vêga keçên xwe ji bo xwendinê nedişandin ciyekê dervê gund lê îdî çend hebek malbat ji bo pêşeroja zarokên xwe wan dişeynin. Çend hebekê ciwan jî zanîngehê de dixwinin lê hêjmara wan zehf kêm e. Henek malbat zarokên xwe dişeynin medreseyê: ev zarok ji derve ve dibistanê jî dixwinin.Van salên dawiyê de gundî ji bo ku zarokên wan bixwinin çî ji deste wan bê dikin.
Çar aliyê gund çiya,zinar û daristan in.Nava vê daristanê darê mazî,berû,gorîj,belalûk,kizwan û hirvêz hene. Gavê gorîj û belalûk çêdibin zarokên gund dora van dara de wekanê moza dizivrin. Gundî çiloyê darên mazî û berûyan dibirin, li serê çiyê lod dikin,gavê zivistan tê ji wan lodan rojane an heftiyane ji bo heywanên xwe tînin.Belgê wan çiloya didine heywanên xwe bi pejikê wan jî tenûra xwe germ dikin û tifikên xwe pê dixin. Ji van darên navdar ji bo germ bûna zivistanê têra xwe tinîn û ber mala xwe kom dikin henê caran difroşin jî.Ê ku komirê diemlînin zehf kêm in.
Daristana derdora gund bi her awayê kêrê gundiyan tê.Vê daristana hêşîn û delal de kew,kivroşk,sivorî,sixûr û rovî hene. Henê caran gundî diçine nêçîrê, bêhna xwe derdixin û xwarina xwe peyda dikin. Nava daristanê de heywanên wehşî jî hene.Gavê çiyayê Qelemsê zêde berf dibare beraz û gur heya nizîkê gund xwe diberdin. Daristanê de darmêş hene,ê ku rastê darmêşekê bê bi hostayî hingîvê ji darê derdixe.Ev hingîv wekanê derman pir biqîmet e û bihayê wê jî giran e.
Navên zarokên xwe bi gelemperî navên olî datînin lê, ê cûda jî hene.Navên kura Beytullah,Muhammed,Îsmaîl,Baran;navên keçan Eyşe,Zeynep,Fatma,Berfîn û hwd.
Gund de nexweşxane an jî ji bo tenduristiyê ciyekê tine. Gavê nexweşek hebe,nexweşiya wî/wê zêde giran nebe lê dibin nexweşxaneya Xana Hawêl,ku nexwaşiyekê giran be dibin nexweşxaneyên Sêrtê,Êlîhê an jî Fakûlteya Amedê.
Gund de qûrsekê ber û xalîçeyan heye,salekê hat vekirin lê vêga girtiye,ez vê qûrsê de bi cîh bûme û ez û malbata xwe tê de dimînin.Ev qûrs ji bo bêhn derxistina keçen gund û ji bo aboriya wan gelek baş bû.Qûrs navbera Şamaş û Mezrê de li ba mizgeftê ye,derdora wê xweş e.
Gund de hebekê aş heye,demên berê de gundî dexilên xwe li wir dihêrandin,lê çawan kargehê arvan vebûn, ev aş jî xebatên wan sekinin.Aş li Şamaşê ye û bi elektrikê dixebite,lê vêga girtiye.
Gundî sersala de xwarinê xweş çedikin û zarok malên cinaran digerin û ji xwe re şekir û tiştan didine hev.Yekê çileyê de tu pirozahî tineye 13yê çileyê de sersala xwe wekanê heremê pîroz dikin.Mîladî teqwîm tenê karê fermî de tê bikaranîn, hatina demsal û mehan goriya teqwîma Rûmî tê hesêb kirin.
Ji bo çûnehatinê riya ereba heye, rê biasfalt e,lê fitlanokê wê pir zêde ne. Nizîkê gund behr tinin, gola herî nêzîk gola Wanê ye,ew jî 75 km ji gund re dûr e.Navbera gund û Balafirgeha Sêrtê 52 km ye. Navbera gund û herî nêzîk Stasyona rêhesinî stasyona Misircê (Kurtalan) ye.Dûrahiya wê 52 km ye.
Gund de kesayetên mezin jî hebûn e,ê ku hêja jî behsa wan bihûrmetî dikin ev kes in.Şêx Aqil,Şêx Bazidê Qorêyî û Şêx Eliyê Arincî.Menzela Şêx Eliyê Arincî li Milo ye.
Navê gundê Arinc ji ku tê û wateya wî çiye gundî nizanin.Min ji çend hebekan pirs kir ka gelo navê gundê we ji ku tê? Bersiv hemî wekî hev bûn.Digotin: Em dizanin nizanin bavûkalê me ji vir re Arinc dibêjin. Bi Kurmancî wateya Arinç:kêm girtin yanî apse ye.Bi Farisi wateya Arinc: ênîşk e.Zimanê dîn de wateya Arinc heye an tine ez baş nizanim lê lêkolînekê pêwîst e.Serdema Osmaniyan de jî ev gund ava bûye û tê de rûniştî hebûn e,çî qewimiye kes nizane gund vala bûye.Henek dibêjin çend malbat ji aliyê Bedlîsê ve çend malbat jî, ji aliye Hezo (Kozluk) ve hatine û bicîh bûne.Gund de ciyekî dîrokî,berhem an jî saziyek tinne.Lê evê ku zêra digerin çend carekê rastê kûp û perê kevîn hatine.Ev kûp û perê kevin ji kîjan serdemê maye kes nizane. Derhekê dîroka gund de zêde agahî tinin.Agahiyê ku hene jî gotinên bavûkala ne û bêbelge ne.Ev nivîsên hanê bêlêkolîn goriya çavnêriyê û mijûlayiya hatine nivîsin,sedemê nivîsandina min ew e ku derheqê Arinc te henekê agahiyên nivîsandî hebin,dibe ku min kêmasî hiştibe an xeletiyekê kiribe,helbet Xwedê çêtir dizane.
Berken Bereh helbestvanekî kurd e. Di sala 1954an de li bajarê Şirnexê ji dayîk bûye. Di sala 1978an de dest bi nivîsandinê bi zimanê kurdî kiriye. Yekemîn car helbestên wî di kovara Tîrêj de (yekemîn kovara kurdî ye li Bakur) de hatiye belav kirin.
Heta niha helbest û nivîsarên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî mîna (Tîrêj, Nûdem, Jiyana Rewşen, Hîwa, Azadiya Welat, Tîroj û yên internetî û hwd.) de belav bûne. Di sala 1999an de bi navê "Kulîna Kulîlkan" kovareke internetî amade kir. Çar hejmar derket. Ev yekemîn kovara internetî li Bakur bû. Pirtûkek helbestan bi navê "Êş" Di sala 2001ê de, herweha yek bi navê "Şagirtên Evînê" di 2003yan de bi rêya Weşanên Sî li Stembolê û "Pandomîm" 2006 li Amedê Weşanen Belkî û "Şîna Helbestê" 2008 weşanên Doz çap bûn.
Li zanîngeha Bilgiyê ya Stembolê, ya Colemêrg û her wiha li gellek bajarên Kurdistanê wek Hewlêr, Dihok, Amed û Wanê tevlî festîval û konferansan bû û teblîx pêşkêş kir. Ji bilî navê xwe Berken Bereh bi mexlasên mîna Serwer Botî, Argeş Amedî û Mem Bêtîr jî gotar û nivîs lê kir û weşand. Niha jî di malpera Diyarnameyê de panzdeh rojn carekê gotarên xwe belav dike.
Werqanis () gundekî bi ser navçeya Hawêla Sêrtê ve ye. Navê gund ji navê axê, ji Qasim axa tê. Derdor ji ber ku berê wekî "warê Qasim" hatiye zanîn, îxtîmaleke mezin e ku navê gund jî ji vê pêk hatiye. Li gorî gotinan Feqiyê Teyran li vê herêmê ku di dema xwe de di bin desthilatiya "Mîrekiya Derzin (Zîrkan)" bû, di medreseya gundê Werqanisê de mêvan bûye.
Tirbeya (Merqeda) Sêx Mihemedê Xanîyê Reş li vî gûndêye. Sê taxên gûnd hene: taxa xarê, taxa jorê û taxa navîn. Niha exlebî, gelê pîr li gûnd manê û gelê ciwan li Stembolê cîh gîrtine. Herwiha, li sedema xapandina olî ku hevalîtî bi dewleta tirkre dike, xelkî Werqanis roj bi roj ji kurdîtîyê xa dur dikeve.
Casimê Celîl helbestvan, nivîskar û wêjevanêk kurd e.
Casimê Celîl di sala 1908an de li Ermenistanê ji dayîk bûye. Casimê Celîl di sala 1931an de dixebite. Ew li vira dibe redaktorê pirtukên nivîskarên Kurd, bo lê mêzekirinê, di ber destê wî ra derbas bûne.
Casimê Celîl di warê wêje, zargotin û Dîroka Kurdistanê da bê sekinandin û bê westan hettanî van rojên dawiyê jî gelek xebat pêkanîye. Wusa herdu kurên wî Ordîxanê Celîl, Celîlê Celîl û keça wî Cemîla Celîl ser folklor, dîrok û sazbendiya Kurdî xebatên hêja pêkanîne.
Di nav helbestên Casimê Celîl de welathizî û enternasyonalîzmê cîhikî fireh girtîye. Di sala 1954an de pirtuka Casimê Celîl ya pêşîn bi navên Elegez li Erîvanê hat çapkirinê. Pey vê pirtukê ra di sala 1960în de Casimê Celîl pirtukeke bi navê "Roja min" nivîsî. Di vê pirtukê de nivîskar nîşan dide ku, gelên Sovyet, wusa jî pareke Kurdên li Yekîtiya Sovyeta berên çawa paşî Şoreşa Çiriya Pêşîn hatine gîhîştine van rojên dilşa, bextewar û azad.
Arnold Alois Schwarzenegger, (30ê tîrmeha 1947, Graz, Awistriya) lîstikvan,werzîşkar û ramyarekî amerîkî ye. Ji 17ê çiriya paşîn a 2003 an vir da li navçeya Kalîforniyaya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê parêzgar e.
Arnold Schwarzenegger li bajarê Graza Awistriyayê hatiye dinê. Bi kurtî jê re "Arnie" jî tê gotin. Di sala 1979an da Zanîngeha Wisconsinê qedand. Di 22 saliya xwe da bû mîlyoner û ji vî temenî şunda dest bi lîstikvaniyê kir.
Arnold Schwarzenegger, di sala 1986an da bi Maria Shriver a ku keça Eunice Kennedy Shriver a xwîşka John F. Kennedy re zewicî û ji vî zewacê 4 zarokên wî bûn.
Graz (wekî "Grats" bixwîne; bi slovenî: "Gradec", bi macarî: "Grác") paytexta navçeya Steiermarka Awistriyayê ye û bajarê herî mezin ya Steiermarkê ye. Di sala 2013an de hejmara shêniyan 301.368 kes bû. Graz di sala 2003an de Bajarê Çanda Ewropayê bû.
Perwerdeyî.
Li Grazê şeş zanîngeh hene. 44.000 xwendekar hene.
Mehmet Boncuk di sala 1974'a li gundê Mişecerkê ku girêdayî Pîrsûsa Rihayê ye hatiye dinê. Di malbateke xwedî çar bira û çar xwîşk mezin bûye. Xwendina xwe ya pêşin û navîn li Pîrsûsê, ya bilind jî li Zanîngeha Anadoluyê di beşa Civaknasiyê kir. Dema xwendina xwe di hin rojnameyên herêmî de dest bi nivîsê kir. Di sala 1998'a bi derxistina rojnameya Fıratta Yaşamê "Jiyana li Feratê" li Dîlokê bi cîh bû. Xebata xwe ya di Fıratta Yaşamê de heta sala 2002'a berdewam kir. Niha di rojnameya Sabahê de xebeta xwe ya rojnamegeriyê berdewam dike.
Heta roja îro di hin rojname, kovar û malperên li ser înternetê de nivîs, nûçe û şiroveyên wî yên li ser pirsgirêkên civakî û netewî têne weşandin. Mehmet Boncuk zewîcî ye û bavê sê zarokên e.
Dambat () gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye. Gundê Dambatê 5 km dûrê Qerekilîseyê ye.
Navê Gund.
Dambat bi kurdî tê wateya germavê. Ew av ji bo nexweşiyên çerm û romatîzmayê wek derman tê bikaranîn. Gund navê xwe germavê hildaye.
Anna Maria Jopek (14ê kanûnê 1970 li Warşova) stranbêjeke polon e. Ew welatê xwe di Pêşbaziya Strana Eurovision 1997 de, bi strana "Ale jestem" temsîl kir û 11 ji 25 karên beşdariyê qedand; û di 2002 de, wê li ser albumek bi gîtarvanê jazzî Pat Metheny re hevkarî kir. Ew gelek xelatên muzîka xwe wergirtiye, di nav de Xelata Kesane ya Michel Legrand li Vitebsk di 1994 de, û her wiha hemî xelatên muzîkê yên li Polonya, bi sêlikên zêrîn û platîn.
Dêûbavên wê di koma polon Mazowsze de çalak bûn. Dayika Maria Stankiewicz dansker û bavê wê Stanisław Jopek stranbêjek navdar ê polon bû.
Di sala 1989-an de dest bi xwendina jazz li dibistana muzîkê ya Manhattan li New York kir. Di 1994 de wê xwendina xwe li piyanoya klasîk li Akademiya Muzîkê ya Fryderyk Chopin li Warsaw qedand. Ew sê sal şûnda peymana xwe ya tomarê ligel Polygram navîşand û albûma xwe ya yekem tomar kir: Ale Jestem ("Lê Ez Ez im"). Di eynî sal de ew di Pêşbaziya Strana Eurovision 1997 li Dublinê de ew temsîliya Polonya kir.Di sala 1998 de wê ji bo strana Ale Jestem Sêlikek zêrîn wergirt., Ji bo albuma xwe ya din Szeptem (bi kurdî " bi kurrepist") wê di heman salê de û di 2001an de du caran platîn wergirt. Di 31ê kanûna paşîn a 1998an de ew zewicî bi pêşkêşvanê radyoyê Marcin Kydryński.
Di nîsana heman salê de ew bi "Fryderyk" re yek ji xelatên muzîkê yên girîng ên Polonî re hat xelat kirin. Mehek şûnda, kurek wê he bû.Salek şûnda kurê wê yê duyemîn ji dayik bû. Di sala 2000an de, ew li Israel seredanek konserî kir; li Katowice / Polonya ew grûpa vekirina Sting bi koma xwe re pêk anî.
Pêşkeftina navneteweyî di 2002 de bi albûma Upojenie re hat, ku ew bi gîtarvanê jazzê yê amerîkî Pat Metheny re tomar kir, ku ew jî çend stran ji bo wê kom kir.
Werşeq an werşek (bi pehlewî: "varsnagân", bi erebî: "washaq", bi soranî: "weşek"; navê zanistî yê latînî: "Lynx lynx") ajaleke goştxwar a famîleya pisîkên mezin ("Felidae") e. Ji pilingê biçûktir e û ji pisîka kûvî mezintir e. Boçika werşeqê kurt e, 10 cm ye û guhên wê gufikeke mûyên dirêj ya bi serî ve.
Çend cureyên werşeqan ev in: karakal ("Lynx caracal"), werşeqa ewroasyayî ("Lynx lynx"), werşeqa îberî ("Lynx pardina"), werşeqa sor a Amerîkayê ("Lynx rufus").
Rewşa werşeqan li Kurdistanê baş nayê zanîn. Polîtîkayeke parastinê ya pisîkên mezin tune ye û zêde dihên nêçirkirin, ji ber vê yekê li gelek cihan nema dihên dîtin.
Zanîngeha Erciyesê, zanîngeheke dewletê ye û li Qeyseriyê hatiye damezrandin.
Di sala 1978an da li Kayseriyê bi navê "Zanîngeha Erciyesê" hatiye damezrandin. Fakûlteya wê ya seratayî, Fakûlteya Gevher Nesibe ya bijîjkî û Fakûlteya Karsazî ya Qeyseriyê. Di sala 1982an da Fakûlteya Endazyarî û Fakûlteya Olnasiyê jî hatiye vekirin.
Zanîngeh navê xwe ji Çiyayê Erciyesê ku ji bajar 15 km dûr e û bilindahiya wê 3916 m ye digrê. Xêncî Kayseriyê li Nevşehirê ji çalakiyan didomîne. Di kampûsa zanîngehê da nexweşxaneke bi 1350 nivîn heye.
Lady Gaga an jî Lady GaGa, (jdb. 28ê adara 1986 li New Yorkê, bi navê xwe yê fermî Stefani Joanne Angelina Germanotta), stranbêjeke amerîkî ya muzîka pop e. Berî ku dest bi strangotinê kir, ji bo komên wek Pussycat Dolls stran nivîsî.
Albûma wê ya yekemîn a bi navê "The Fame" di 19ê tebaxê ya 2008an kete piyasê. Albûm di welatên rojavayê de gelek hat ecibandin û stranên wê yên bi navê "Just Dance" û "Poker Face" li cîhanê gelek biserketin. Albûmê 6 caran ji bo xelata Grammy hate pêşniyarkirin û wek bastirîn albûma "Electronic-/Dance" ê hate hilbijartin. Di çiriya paşîn a sala 2009an de albûma wê ya duwemîn a bi navê "The Fame Monster" derket û ew jî gelek biserket.
Lady Gaga navê xwe ji strana Queens a bi navê "Radio Ga Ga" (ku ji aliyê Roger Taylor ve hatibû nivîsandin) ra girt.
Melayê Batê yan jî Mela Hesenê Bateyî (jdb. 1417, Colemêrg - m. 1491 Colemêrg) helbestvan, wêjevan û nivîskarekî klasîk ê kurd bû.
Navê Melayê Bateyî yê rastîn "Hesen/Husên" e. Lê belê di pirtûka Ensîklopediya Îslamê de hatiye nivîsandin ku navê wî "Ehmed" e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, Mihemed Emîn Zekî û Eladîn Secadî jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine.
Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê Zeynelabidin Zinar ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li Stembolê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê "Mele Ehmedê Batê" nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, "Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)" nivîsandî ye. Tê zanîn ku Bate navê gundê wî û Ertoş jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. Ebdulreqîb Yûsif di Dîwana Kurmancî de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: "Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e"
Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be.
Şahbaxî () gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye. Gelên wê deverê li vir wekî gund nahesibînin. Sedema wê jî ew e ku, gund gelek nêzî navenda Wanê ye. Dalîta dewletê de dibe ku gund neyê nasîn lê, li gor Şaredariya Wanê ew cih tax tê qebûl kirin. Herêmekê gelek xweş û dewlemend e. Girêdayê navenda Wanê ye.
Taxê de zêdetirîn "Ecem" dijîn. Berê Kurdan li vir "Ecem" bi cih bûne. Û gelek ji aliyê gelhê de tev li hev e. Nifûsa taxê pir zêde ye. Eşîrên ku taxê de bi cih bûne.
Ji bilî van eşîran gelek deverên din Kurd hatine li vir û nava aramî û xweşiyê de bi cih bûne. Heta niha nava van gelan de ti pirsgirêk û arîşe derneketiye. Jixwe Kurd û Ecem cihên cuda de dimînin. Piraniya Kurdên li vir bêhtir cihên bilind hilbijartine. Li vir Kurd li cihên bilind û tena ên wekî "Avarêk" û"Dûzyol"ê de dimînin.
Zimanê ku li vir zêdetirîn tê axaftin Kurdî ye. Heta Ecem jî li vir Kurdî dipeyivin.
Navê taxê ji berê bax û baxçeyan tê. Li vir barê gelek baxçeyên tîrî hebûne ji ber wê navê wê taxê bûye "(Şah-baxî)" tirkî jî dibêjin "(Bey-üzümü)" ango wateya kurdî "(Tiriyên-begê)". Berî kurdan li vir Ecem ji îranî hatine û li vir bi cih bûne.
Li vir Pîşesazî zêde pêş ketiye. Pîşexana mezin ya Wanê li wê taxê hatiye ava kirin. Kesên ku li vir dijîn karên xwe li bajêr dibînin. Du dibistan û du tenduristîxane ên mezin li wê derê heye.
Urfî an rihayî devoka kurmancî ya herêma Rihayê u Semsure ye. Ev devok nêzîkê kurmanciya li navçeya Kobanê ya ku dirêjiya deştê Sirûcê ye. Lê hejmarên kobaniyan wek yên kurmanciya navîn in.
Axaftin.
Gelek caran tîpa a wek tîpa o tê gotin. Car caran tîpa e jî wisa tê gotin.
Werezoz an jî Xorîsa gundekî ku bi ser navçeya Miksa Wanê ve ye û dor 8 km ji Miksê dûr e.
Helbestvanê klasîk ê kurd Feqiyê Teyran li Werezozê pirraniya jiyana xwe derbas kiriye û li gund mizgeft û gora wî jî dihên dîtin.
Naturalîzm di dawiya sedsala 19. de derketiye holê û wan qezencên ku Charles Darwîn li ser esasê zanîstiyê afirandibû di warê wêjeyê de sepandiye. Di vê bizavê de vegotin dûrê darezên ehlaqî û bergeha hilbijêr maye. Ji ber ku daneyên zanistî bingeh girtiye, bi vî aliyê xwe ve ji rasteqîniyê veqetiyaye. Nivîskarên vê bizavê mêla xwe danîne ser rêzikên ehlaqî û aqilî, zêdetir jî danîne ser aliyên wekî rasthatî û fîzyolojîk ên mirovan. Li gorî vê bizavê mirov berhemeke derdor û genetîkî ye. Lê belê di bin nîrên wekî zextên ku ji aliyê civak û aboriyê ve tên dinale. Takekes li hemberî vê rewşê bi ajoyên hundirî tevdigerin û ji diyarkirina çarenûsa xwe pêmen in. Ji ber vê yekê jî li hemberî kiryarên xwe, ne berpirsiyar in. Di vê bizavê de berhemên wekî dîroka wêjeya îngilîzî ku Hippolyte Taine nivîsandiye, romana Germenie Lacarteux ku Birayên Goncourt nivîsandiye û her wiha romana ezmûneyî ya Emile Zola hene.
Emile Zola, Huseyin Rahmi Gurpinar, Hoppolyte Taine, José Maria Eça de Queirós, Jack London, Alphonse Daudet
Berhîm Paşa, helbestvanekî kurd e. Di sala 1958an de li gundê Tiznûtê ku girêdayê bi Gextaya () qeza Semsûrê hatiye dinyayê.
Her wisa nivîs, serpêhatî û helbestên wî ji bilî Nûbiharê, di Jiyana Rewşen û Azadiya Welat de weşiyan.
Berhîm Paşa di sala 1958 (li gor nasnemeya Tirkî Fahri Erdinç 1955) de li gundê Tiznûtê yê girêdayê navceya Gextaya (Kâhta, Semsûr) jidayikbû.
Di panzdeh saliya xwe de dest bi nivîsandina helbestên bi tirkî kir. Demeke dirêj di partiya (RP) de serokatiya Gextê kir û di hilbijartina mebûsiya dewra 18an bû namzedê devera Semsûrê. Piştî ku fehm kir rêzdariya hemû partiyan li dijî Kurdan e, ew destê xwe ji rêzdariya partiyên tirk dikişîne. Wextê ku mala xwe koçî Stenbolê kir, rastî kovara Nûbiharê bû û bi nasîna Nûbiharê dest bi helbest û nivîsên Kurdî kir.
Wî gelek nivîs û helbestên xwe di kovara Nûbiharê de weşand û paşê jî di sala 1997an de pirtûkeke helbestan ya bi navê "Gaziya Min" di nava weşanên Nûbiharê de weşiya.
Her wisa nivîs, serpêhatî û helbestên wî ji bilî Nûbiharê, di "Jiyana Rewşen" Kovara Ronahî û Azadiya Welat de hatin weşandin.
Di pirtûka bi navê "Antolojiya Kurdî (Kürt Şiiri Antolojisi-Selim Temo, Antolojiya Helbestvanên Kurd ê Sedsala Dawî- A.Balî û Antolojiya Çîrokên Nûbiharê - Ayhan Geverî)" de Çîrok û Helbestên wî jî cih digirin.
Berhîm Paşa bavê 5 zarokan e û li Stenbolê dijî.
Zekî Kayar helbestvanekî kurd e.
Di sala 1973'yan de li navçeya Dihê ya Sêrtê ji dayîk bûye. Ji sala 93-yan ve ji ber sedemên siyasî di zindanê de ye.Heta niha berhemeke/dîwaneke wî a helbestan çap bûye bi alîkarî û piştgiriya Komela Nivîskarên Kurd a Amedê.Nivîs û helbestên wî di Azadiya Welat de, Westa, Kovara W'yê de têne weşandin.
Zekî Kayar, vêga di girtîgeha Sêrtê de ye.
Newaf Mîro helbestvan û romanivîsekî kurd e. Li Wêranşara Rihayê hatiye dinyê û ji sala 1987'an ve li Elmanyayê dijî.
Heta niha du berhem nivisandiye û di nava weşanên Pêrî de hatine çapkirin û belavkirin. Ya yekem helbest e û bi navê "Ji Te Hezkirin" e; ya duyem pexşan e. Lê ev ji bo wî ew têstromane û bi navê "Lehengê Tazî Keleşê Reş" e.
- BEND, roman,capa 2, 2014 Wêsanên Do, Stenbol.
- SÊWIYÊN BI DAYIK Û BAV, roman 2014 Wêsanên Do, Stenbol.
- Du Kes Yek Mirov, roman 2014 Wêsanên Do, Stenbol.
- Gava Mirî Biaxife,roman 2014 Wêshanê Do, Stenbol.
Şivan Ar (Şivan Zeren) helbestvanekî kurd e.
Di sala 1984'an li Stenbolê hatiye dinê. Bi eslê xwe ji bajarê Cizîra Botan e. Li Zanîngeha Anadolu, beşa Karsaziyê dixwîne û li weşanxanêya Avesta yê dixebite.
Xeynî helbesta çîrok, mîtolojî, fabil jî dinivîsîne. Nivîs û helbestên wî di hemû kovarên kurdî de derdikevin. Helbestên wî bêhtir li Stenbolê derbas dibin.
Ferzan Şêr (bi navê xwe yê fermî "Taylan Şahan Tarhan"), helbestvan û nivîskarekî kurd e ku di sala 1986an de li gundê Hezyatê yê Bişêriya Batmanê çêbû.
awakî çalak bi karê rexnegiriya wêjeya kurdî ve eleqedar e.
• Di sala 1986’an de li gundê Hezyatê yê Bişêriyê çêbû.
• 2004 Lîse (Batman Anadolu Lisesi) kuta kir.
• 2005 zaningeha Hacettepeyê beşa "Fizyoterapî Û Rehabîlîtasyonê" kar kir.
• Di sala 2008’an de çîroka wî ya bi navê “Min bi Perrên Kevokan Bifîrrinin”, di pêşbaziya çîrokan a ku ji aliyê kovarên “Tîroj” û “Evrensel Kültür”ê ve hatibû organîzekirin de xelata yekemîniyê wergirt.
• 2009 de berhema wî ya ewil Otopsiya Berbejnekê hat çapkirin.
• 2010 ji zaningeha Hacettepe ji Beşa "Fizyoterapî Û Rehabîlîtasyonê" lîsansa xwe wergirt.
• 2010an ji bo xwendina di beşa Comperative Litrature (Wêjeya Berawirdî) zaningeha Bilgi ya Stenbolê koçî stenbolê kir. Li Stenbolê li nexweşxaneyeke taybet dest bi karê xwe kir.
• 2011 li zaningeha Bilgi ya Stenbolê, di beşa Comperative Litrature (Wêjeya Berawirdî) dest bi xwendina lîsansa bilind kir.
• 2013 Mastera xwe ya li zaningeha Bilgi ya Stenbolê, bi teza bi navê “Helîm Yûsiv’in Edebi Dünyasında Beden ve iktidar (Di Cîhana Edebî Ya Helîm Yûsiv de Beden û Desthilatî)” di şêwirmendiya Jale Parla û di juriya Murat Belge, Nazan Aksoy û Jale Parla de kuta kir.
• 2014 de li gel hevalên xwe dest bi derxistina kovara Zaremayê kir.
• 2015 Pêşbaziya çîrokan ya Nureddîn Zazayî de endamê juriyê bû.
Karê wî yê edîtorîkirinê.
Di kovara Ajdayê ya ku ji aliyê hin xwendekarên Enqereyê ve dihat weşandin de edîtorî kir. Di sala 2008an de çîroka wî ya bi navê "Min bi perrên kevokan bifirrînin", di pêşbaziya çîrokan a ku ji aliyê kovarên Tîroj û Evrensel Kültürê ve hatibû organîzekirin de xelata yekê wergirt. Çîrok, gotar û helbestên wî di kovarên mîna Kovara W, Çirûsk, Ajda û Tîrojê de weşiyan.
Pirtûka wî ya çapkirî.
Pirtûka helbestan a Ferzan Şêr a bi navê "Otopsiya berbejnekê" di sala 2009an de ji hêla weşangeha Belkî ve hat weşandin. Ev pirtûka yekem a helbestvan e.
•Voltaçerx: Di Girtîgehê de LGBTÎbûnHezîrana 2015an, Werger,
Şengul Ogur helbestvanekî kurd e.
Ji Nisêbînê ye. Li wir dijî. Ev 5-6 sal in ku bi kurdî dinivisîne. Helbestên wî di Kovara W'yê, Çirûsk'ê, Tîrojê de û her wiha di rojnameya Azadiya Welat de weşiyane.
Keleha Gergerê, li Navçeya Aldûşê li rojavaya Çemê Firatê hatiye avakirin. Ev keleh wekî Arsamiya Firatê jî tê zanîn. Tê gotin ku ev keleh ji serdema Hîtîtan ve maye. Keleh Beriya Zayinê (B.Z.) di sedsala II'emîn de ji aliyê mezinê Komagênê Arsames ve hatiye avakirin. Ev Keleh li ser zinarê çiyayekî bilind hatiye avakirin. Keleh ji 2 beşan pêk tê. Keleha jorîn û keleha jêrin. Di keleha jorîn de sê derî hene. Deriyê 1'emîn bi piranî hilweşiya ye. Li pişt derî korîdor û gor hene. Li ser deriyê 3'yemîn 6 kîtabeyên ji aliyê Key û neviyê wî Antîoxos I Theos ve hatine nivîsandin hene. Li jora Kelehê hîmên avahiyan û sarincên avê hene. Li keleha jêrîn dîsa avahiyên ji serdema navîn mane hene.
Li ser dîwarê Kelehê fîgurê Key Samos ê ji 4 metre bilindahiyê hatiye avakirin heye. Li ser Key Samos cil û bergên şer heye û bi destê rastê îşareta 'Herin pêş' kiriye. Di hundirê kelehê de dêr, depo û sarincên avê hene. Keleh, di serdema Romê de carekê hatiye restorekirin. Dîsa di serdema Selçukî û Osmaniyan ve dîwar û sûrên kelehê her wiha deriyên wê hatine nûkirin. Deriyê kelehê bi tonos hatine pêçan. Keleh sînorê rojhilat ê Komagênê yê ye. Di serdema Keyaniya Komagênê de bi vê kelehê çûnûhatina ser Çemê Firatê dihat kontrolkirin. Di heman demê de yekem cihê îdarî yê Komagênêyê ye. Her wiha dîsa wekî warekî pîroz tê zanîn.
Niha piraniya kelehê li ser piyane û her sal ji aliyê bi sedan turîst ve tê ziyaretkirin.
Zîro () yek ji wan gundan ê ku ser Qerekilîseya parêzgeha Agiriyê ye.
Gund weke nehiye tê nasîn, û di gund de Qerekolek, dibîstane navendî (Orteokulek), maleke tendûrîstiyê (Saglik Ocaxik) jî heye. Gund dikeve ser rêya Agirî (Qerekilîs) û Avkevirê. 18 km dûrî Agirî yê ye. Asfalta rêya ku diçe Îranê (E-80) ber gund re derbas dibe.
Zîro gundeki bi avî ye, ber vê jî axa kewşenê Zîro rêçeke pir dide. Çemê Muradê jêra gund re dikişe. Piraniya Zîroyiyan ji eşîra Redkî berekên kumkî û torin in.
Medenî Duran nivîskarekî kurd e.
Medenî Duran di sala 1971an de li Nisêbînê hatiye dinyê. Perwerdeya xwe ya dibistanê li Nisêbînê û Stanbolê qedand. Ji sala
1988 ve mina bi milyonan kurd derketiye derveyî welat. Nêzî 13 salan li Stenbolê jî, di wê demêde jî li Navenda Çanda Mezopotamya MKM karê şanoye kiriye, Di sala 2001an de pirtûka xwe ya yekemîn bi rêya Weşana Perî bi navê
Pênûsa Min Azdiyê dinivîse weşand. Ji ber pisgirêken bi vî rengî di destpêka sala 2002an de derkete derveyî welat. Vêga jî li Elmanya li bajarê Meiningenê dijî.
Li Almanya jî karê xweyî nivîsê berdevam dikê û pirtûka xwe ya bi navê Welatêmin Qîra dide dîse bi rêya Weşana Perî weşand. Endamê PEN'a Kurd ya Navnetewiyêxabatkarê MHA Navenda Nûçeyan a mezopotanya ye Nivîskar karê xwe yê rojane di navbera Navenda Nûçeyên mezopotamya (MHA), de dike nivîsê û bi piranî di Özgür Politika,Roja Azadiya Welat, Yenîden Özgür Gündem,de weke nûçe û hevpeyvîn hatine veşandin
Oncelî (), gundekî bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.
Lî gundê Oncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya koçberîya Filleyan li gund Kurd û Fille dijîyan.
Gundê Oncelî çemê Murad û çemê Avakor heye.
Aborîya gund li ser cotkarî û xweyîkirina heywanaye.
Miradxan, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Ji sala 1912an vir ve gund bi heman navî bûye.
Gund 7 km dûrî navenda bajarê Agiriyê ye.
Dormeliya Jorîn (/ "Dürmeli"), gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekose ango Agirî yê ye.
Gundê me hêla dîrok û çandê de gundê herî bingehîne.
Dîroka wê heya beriya zayînê sedsala 18 e mîn diçe, ligor gotgota (rivayet) gundê dormeliya jorê li hêla axayê elbey hatîye avakirin.
Gundê ku gundê elbeg tê zanîn bereka elî têda dijî.
Piştî wê Dîrokê rehmetî bavê Hecî Ahmet kalkê rehmetî kosto jî kişîyaye dormeliya jorê.
Navê bereka KOSTO j îli wir tê, niha gund de berekên KOSTO Û ELÎ kêmanî ne (hindike) û piranî jî berekên BIRÛKÎ û PÎRÎ dijîn.
Gundê dormeliya jorê 25 km an nêzîkî navenda bajarê Agirî ye.
Berê rêya gund tune bû, jiber wê ragihandin ser pişta heywan an (ajal) dahat kirin û îro herroj mînîbûs diçe gundê me.
Ji teknolojiyê gundê dormeliya jorê jî kêmbejî peşka xwe ango para xwe hildide, gund de cêran têlefona bi kablo û her wuha li hêla trt êve ser tapê SÛRÎNDER ê dayendaya tv yan hatîye bicîh kirin û kanalên 7 emînde: TRT, a 42 emînde TRT 2 a 45 emînde TRT 3, 48 e mînde: TRT4 hene
Cîhên dîrokî û cîhên ger û seyranê de serîde: şehîd, kavak, şorik, kayna bend, sûnetî, berçem, melezada, çayîra axa, gelî kuze, û hwl tên
Brûkan, Eşîra Brûkan eşîrek ji Bakûrê Kurdistanê ye.
Şêx Ataçê Brûkî û xanima wî, 1890
Mîrzecan, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Nıfusa MÎRZÊCAN nezîkî 2.000'î ye. Ava vexwarinê berê tinêbû. Bi saya Cemal Kaya av hatê gund.
Heyderoxlî (), gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye.
Gund li deşta Zêtka de ye. Li fêza gund besteke mezin heye ku gundî jê re dibêjin Rastê. Ev der jî gereka pirr mezin e û bi zevî lê kêm in ango erdê beytûne. Kerîpez û naxirên gund li vê derê diçêrin. Li biniya gund jî bi temamî zevî ye ku di nav gel de wekî deşta Elajgirê tê zanîn. Zozana ku jê re dibêjin Gom li fêza gund e, ku li wir bi dehan çawur hene.
Çawur û gol.
Goma Elî Axa, Çawura Medet, Qiztepe, Avaşor, Dêmê Qelewê, Gola û Gola Warê Hamê. alê jora gundin çawurê ber gund u çawura simo çawura şehîn kêvrê suco jî alê gunde ezraîlin. pişt kelê girê şomo jî çawura heso heye gunda çawur pirin.
Gelek xwarinên gund hene ku gundî ji berê de çê dikin. Navê wav xwarinan em dikarin wiha rêz bikin; xaşîla çortanê, xaşîla den, avsîra toraqê, bişî, keledoş û hwd. Ev xwarinên navborî bûne perçek ji çanda gundê Heyderoxlî.
Paletokan (), gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Gelê gund bi tevahî ji kurdan pêk tê. Ev kurd ji êla Sipkî ne.
Meter, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agiriyê ve ye. Dengbêjê navdar Nûroyê Agirî ango Nûroyê Meter xelqê vî gundî ye.
Gora axa û mezinê êla Sipkî Abdulmecîd Begê Sipkî li vî gundî ye.
Qebaseqal, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye. Gund bindestî faqulteya zanîngeha dîjleyê, li ser riya Bismil-Amed ya kevn dimîne.
Gelemperî gund xwedî erd û mekîneya çinînê ne. Havînî mekîneyên xwe yê çinîninê dişînin gundên derdora xwe û debara xwe pê dikin.
Perîşan, gundê Perîşanê (,), gundekî Bismila Diyarbekirê ye. Li pişt Dewrêşiyê ye.
Mîrzebegan, an jî Mîrzebega (,), gundekî ser navçeya Bismila Diyarbekrê ye.
Aquba, Sinanê, Mezra Evdilqadir, Kalikiyê, Xincika, Kelpîço, Gundik û Indirîsa gundên cîranê wê ne. Yek ji wan gundên ku nêzîkê Êlihê ne.
Gundekî herî mezin e, 180 mal tê de heye. Sê bavikê mezin ku ji warê tê gotin: Mala Şêxa, Mala Mela, Mala Baraviya û çend bavikên din jî tê de dijîn weki Mala Bego, Mala Paşo, Mala Hecî Smail, Mala Sofiyê Kayê, Mala Hecî Brako; ji bilî van bavikan çend bavikên piçûk jî tê de hene.
Xwendevanên medresa û dibistana gellek in. Mele û mamosteyên herî hêja tê de hene ji bilî wan endazeyar, karsaz, parêzer, hosteyên avahiya, hosteyên baroyê avê ji tê de hene. Aboriya wan bi ajotina zeviyan e, çandiniyên bi pirahî: pembû, genim, ceh û nîsik in. Heywana ji xweyî dikin; mêşin, bizin û çêlekên wa hene. Mastê wan û nexasim penêrê wa bi navûdeng e. Lê mixabin van salên paşî xweyîkirina heywana kêm bûye. Li rojavayê gund çemê piçûk derbas dibe û li rojhilat jî çemê mezin (çemê Bişêriyê) derbas dibe.
Çun o hatına Batmané pır hesaye lewra rojén pénc cara serwisa Bedri dı çe o té. gündi hewceyiyén xwe lı Batmané bı ci tinın. Jı lazmatiyén jı nışkave dı heb dıkan ji hene dıkana Remezan o dıkana Hesen.
Çun o hatına navçeya Bısmılé tené jı bo karén fermi (resmi) karé Yeşilqerta, o perén zarokaye. jı bıli van tışta serdana mala xezura o jı bu serdana ziyareta Şéxé Erebkendé ji çunu hatın çé dıbe.
Şebeka avé heye Lé av tıneye, loxéré bıné erdé hatıne çékırın lé xıtmandine, sé heb trafo hene lé elatrik tıne, xeta doğalgazé dı günd de dıçe lé doğalgaz tınne, Qenala avé hatiye çékırın lé av nehatiye berdan, sağlık ocaği heye lé doktor tınne,darıstan heye lé lojman tınne, Lé belé hızur, yekiti, brati, o dıgelhevi heye. jıxwe ku ev tınebın é dın hebın ji qiymet jére tünneye.
Demén beré petêx o zebeşén pır xweş hebun, tırşi ji gava bı zebeşre dıhaté xwarın gellek xweşbu. Lé mıxabın vi zemani kes seréxwe pére na éşine.
Leystık ji hebun weki xar û pere, kap, darûqîtik, xezalê, zellê zellê, topaç, tefş û gok, kulîkan, kerkê reş û dirêj, leystika niftikê, sê gavê, kevrê qewetê û leystika bi elatrîkê (el feneri), tew, çı feyde yek jı van leystıka ji nema.
Bı şevé gohdariya çirokén Xalê Îsmet, Xalê Receb, o nérina şıbaké ka berf té an nay, jı her tışti xweştırbu... ne çirok man, ne berf té o ne ji Xalé Receb... xwedé rehma xwe léke. Xalê Îsmet ji extiyar buye lé héji dıbéje "eyniye" Hecî Nezir ji çirokén nuwaze dıgot, jı xwe, dı rojiya remezané de gohdari kırına azana Xalê Hecî Ehmed jı her tışti xweştır bu.
Xalê Evdirehmanê Hafiz dermané kurmanci dı ani günd ew ji édi nay, o dı servan tışta teva de kaçaxçi dı hatın günd çerma dı kırin o şekrê nanelî dıfrotın. Demma wan ji derbasbu...
Guharkê Yasino, Bestê, Kanikê, Mexerê, Zillek, Girê Hewarê, Newala Kuştiya, Mexera Dêrsim, Kanî Tatîk, Kaniya Ebo, Cêwikê, Girê Ahmo, Qulê Rovî, Rêya Aş, Kaniya Qaso, Çettê û Darê Têlê.
Mezra Ebdilqadir, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.Li derdora wê gundên weke Perîşanê,Qoyin û Qopizîyê he ne.Mezrayeke wê bi navê Kalikê,Bismil he ye.
Rêya gund aslfalt e.Aboriya gund pirr pêş ve neketiye.DEbara gund li ser çandinya weke nîsk,genim û ceh û xwedîkirina heywanên weke çêlek,mî,bizin û mirîşk û şamîkan e.
Koperî, gundekî bi ser navçeya Bismila Diyarbekrê ye. Li ser rêya Batmanê nêzî Sînanê ye.
Li peravê Çemê Dîcle ye. Li derdora wê Tirşama Jor û Tirşama Jêr, Encolîn, Serê Kaniyê û Seletê he ye.
Debara gund li ser çandiniya avî û xwedîkirina heywanan e.
Li gund xerabeyên pireyek dîrokî he ye.
Hogiran (bi tirkî Yamaç e) gundekî girêdayî Bismile, 26 km durî Bismile û 85 km durî Amedê ye. 44 km durî Êlihê ye û 24 km jî durî Farqînê ye. Alî ye Rojhilata wî gundê Salika û Şerefîka dikeve. Li aliye Rojava Dîda û Gundê Cengiz dikeve. Li alî ye Bakuran wê Kurêşa heye. Li alî ye Başur jî Caddê dikeve.
Çîyayê Farqînê li hemberî gundin. Ava gund ji şebekê Bazmarê tê. Di gund da 26 mal hene. Serjimara gund 160 e.
Aborî ya xwe bi çandinî û ajaldarî derbas dikin. Erdê gund şeş hezar beracot e. Gund evê du malbata ye.
Li gund dibistana serateyî heye û 26 xwendekare wê hene. Jibo dibistana navîn û dibistana amadehî ye jî bi servîsê diçîn navçeya Bismilê.
Gundê Ebdî (, 1928: "Gundi Abdi"), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.Li ber Çemê Dîcle û li ser rêya Batmanê ye.
Debara gund bi xwedîkirina heywanan û çandiniya avî ye..
Elîbûciyan,Elobociyan (1946: "Alibociyan";), gundekî ku bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ye.Li derdora wê gundên weke Mirzebegan,Xincika Çiyayiyan he ne.
Mezrayekê wê bi navê Îdrîsa he ye.
Dewrêşî yan Dewrêşiyê (1928: "Dîrîş", "Dîrêş", "Dêrêş"; 1946: "Dervişi", bi Tirkî navê "Hasanpınar" hatiye lêkirin) gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye. Li ser rêya Êlihê, li hemberî Seletê ye. Li derûdora wê Qonit, Tirbespiyê û Perîşanê hene.
Kela Zerzewan (), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Dîroka Kela Zerzewanê.
Keleha Zerzewanê, yek ji berhemên Împeratoriya Romayê ye.
Xwezaya Kurdistanê ji ber ku li nîveka dilê dinyayê cihê xwe vegirtiye, hemû deverên wê yên sererd û binerd ji bermayên dîrokî dagirtî ne. Yek ji wan berhemên mêjûyî Keleha Zerzewanê ye. Keleha Zerzewanê di navbera Amed û Mêrdînê de ye û li ser girekî zinar ku bilindiya wî 124 metre ye, avabûye.
Keleh dema Imperatoriya Romayê di sedsala sisyan de hatiye avakirin û wek leşkergeh hatiye bikaranîn. Ev keleha ku bi navê "Samachi" hatibû binavkirin, niha bi kurdî jê re "Kela Zerzewanê" dibêjin.
Qada kelehê bi mezinatiya 60 donimî ye. Bilindiya dîwarê wê li dor 15 mereyan e û dîwarê sûra li dora wê 1200 metre dirêj e, bilidiya dîwêr jî 20 metre ye. Li ser dîwêr cihê nobetdaran heye. Di nava kelehê de perestingeh, avahiyên malbatan, embarên çek, gorên kevirî, kunkên avê û 54 sarincên ava baranê hene. Di binê kelehê de cihê veşartina 1000 kesî jî heye.
Dema ku Împeratoriya Romayê hatiye Kurdistan vegirtiye, vê kelehê û gelek kelehên wisa yên dî ava kirine.
Di sala 639an de dema artêşa Îslamê hatiye û herêma Kurdistanê vegirtiye, vê kelehê ji Romayê stendiye.
Elwendî (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye. Du heb mezreyê gund heye. Mezreya Seydekê li başûrê gund, mezreya Şeytanokê li bakurê gund dikeve. Li dora gundê Elwendiyê, gundên wekî Qerqatkê, Bedûlyê, Girê Qazux(), Qancoxwazkê, Melkîş, Kanîsipiyê û Caferkê hene. Şêniyên gundê Elwendiyê gelemperî ji herêma Mêrdîn Qoserê hatine.
Dûraniya gundê Elwendiyê ji bajarê Amedê 25 km, ji navçeya Çinarê 13 km ye. Di gund de 2 çemên ji aliyê çiyayê Qerejdaxê tê hene. Ava her dû çem di demsala havînê de kêm dibe. Ev her dû çem xwe ji aliyê Pirareş () digêjîne Çemê Dîcleyê. Her wekî din çemekî ku bi navê Xurxurkê tê nasîn di jêra gund derbas dibe. Ev çem ji aliyê başûrê rojavayê gund tê. Ava Xurxurkê di demsala zivistan û di serê biharê de zêde dibe.
Di derbarê dîroka gund de heta niha tu çavkaniyek nehatiye dîtin.
Li gor hejmarên fermî ê sala 2018'an, gelheya gundê Elwendiyê 950 kes xuyanî dike. Di gund de gelheya ciwana zêdetir in.
Koteka, Kotkan (bi tirkî: "Yakacık"), gundekî bi ser navçeya Erxeniya Diyarbekirê ve ye.
Dengbêj Ekremê Evdila di 1954an de li gundê Koteka hatiye dinyayê.
Guherz, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.
Gundê guherzê êke ji gundên kurdistanê û êke ji gundên devera nihêlê dikevîte quntara çyayê metînî bi dîratya (20) kim bi rexê rojhelata bajêrê Amêdyê ve ye, jûrya gundî zincîra çyayê Metînî ye û jêrya gundî Sipneye, rojhelata gundî Zê ye û rojava gundê (Bellaveye) hev sinurî digel gundên Gêrgaş, Mehîdê, Reşave, Berçî, Bellave, Birkahînê, kumelgeha Dêrelukê. Dîruka vî gundî kelega kevne û bi sedan sale jyan lê peyda bûye li gurreyî jêderên bab û bapîran bume veguhastî dbêjn navê gundî ji wê çendê hatye ku herdu rexên gundê rojhelat û rojava rez bûyne û di gutnê (gu rezê) anku herdu guhên gundî rez bûyne û hindek jêder ibêjn Guhrezê anku (rex zê) ve hatye lewma kurtya wê bûye (guherzê). Jêderê ava gundî bîrên avê bûyne, avaçemê Guherzê jî li bin gelyê Sergelê dhêt weku cûyeka avê, dû kanyên bçîk ji vî gundî hene navên wana eve ne (kanya Mêrgê û kanya Xidrê). Ev gunde navdare bi rez û kezana û cihê cut û kêlî yê lê zore û bi xêr û berekete û hemî danê hişkatî genim, cee, nîsk. Lê şîn dibît digel hemî curên fêqî. Di salên şêstan û heftyan da xandina feqyatî li mizgefta gundî di hate gutin ji layê (mela Ehmed Guherzî) ve ku bi dehan feqî li gundên dîtir qesta xandinê kirye û fêrî xandin û nivîsînê buyne û mifa jê wergirtye. Bu cara êkê bi şêweyekê fermî li sala 1971 ê xandinge hatye vekrin û zarokên gundî çûyne xandingehê. Û li enfala reşa sala 1988 ê xelkê gundî bi şêweyekê giştî derbederî Turkya û Îranê bûyne û li sala 1991 ê taku 1997 ê vegeryaneve Kurdistanê ser jinwî gund li ser cadê avakir jiber ku jîn û jyara gundî li vî cihî bi sanahî tre ji cihê kevin yê li çyayî. Guherzê pêtir ji (1300) kes lê djîn û dabeşî ser (250) serok xêzanane û ji (11) binemala pêk hatîne û kevintrîn binemal bnemala (dadê) ye. Şînwarên vî gundî (berê kulîn) ku bi şêwê jûrekê hatye avakrin sê cihên nivistinê û dergehek û bencerek lê hene û dikevîte nav gundî bxuda, dîsan bi dehan şkeft lê hene jwana şkefta (şêxî) dkevîte nêzîkî serê çyayî li rasta gundî û şêx ehmed barzanî çendîn roja li ber sextya wextî jyana xu li wêrê burandîye.
Gundê guherzê hêlîna sitrana vilklurê kurdye dhemî bîrhatin û keyf û dawetan da bi dehan kes sitran û heyranuka dbêjên, û kesê here xizmeta zman û filklurê kurdî krî û navdar li gundî û deverê xudê jê razî mhimd gahir guherzî ye ku nvêser û pirtûk daner bû, û jberhemên wî pertuka rêzmana kurdî. Dîsan guherzî jlayê hizra neteweyî ve her ji hizba hîwa pişkdar bûyne û dgel hemî qunaxên şurreşê bişkdar û pêşmerge bûyne û bi dehan kesan pêşmergayetî kirye û btir ji (20) şehîdan pêşkêşî gel û wellatê xu krîne. Bu zanîn nukejî jîn û jyara pranya xelkê gundî li ser fermanberyê ye û zêdebarî çandinê û xudan kirna gyaneweran.‏
Zengezûr ("Zingezor", "Zingêzor"?; "Zengezur"; bi tirkî: "Sarıgül"; "Sarıdana"), gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Zengezûr di navbera Bazida kevn û Bazîda nû de ye. Herwiha Bexçê Keşîş ê navdar jî nêzîkî gund e.
Zargotinê de Zengezûr.
Navê gund çend kilaman de derbas dibe. Kilama Eliyê Xarziya yek ji wan e;
Şîn, hêşîn an jî avî rengekî di pêlên dîtbar de ye. Wekî sor û zer ji rengên bingehîn e. Meziniya pêla şîn 470 nanometre ye.
Şîn.
Şîn di mitolojiya Kurdî de sîmbola azadiyê û bêdawîbûnê ye. Şîn rengê esmanan e. Li hin deverên Kurdistanê peyva Şîn hin caran ji bo kesk tê bikaranîn. Bo mînak ji bo giya, "giyayê wê mêrgê ne şîn e, li wir giya şîn nabin, tenê zil hene". Ev şaşî ji ber lêkera "şînbûn" ê tê. Ango tiştên ku şîndibin divê şîn bin.
Şîn di gelek navên cografîk de derbasdibe.
Kûşxane girêdayiyê navçeya Bidlîsê ya Xelatê ye.
Gundê Kûşxaneyê ji Xelatê 8-10 km dûr e.
Navbera Xelat û Elcewazê de ye.
Rojava wî de gundê Cemaldîna heye.
Rojhilata wî de gundê Mirxûs.
Başûrê wî de gundê Panosê heye.
Gundê Kûşxaneyê cîhekî bilind da ye.
Ji ber riyê gund xirabin gihaniya gund de pirsgirêk çidibin.
Ji ber gundekî gelek bilind e, havîna wî hênik derbas dibe.
Li zivistana wî gelek dijwar derbas dibe.
Aboriya gundiya li ser ajaldarî û cotkariyê derbas dibe.
Di nav gund de 50-60 mal hene.
Nifûsa wî nêzikî 150-200 kes e.
Pantheon (ji peyva yewnanî Πάνθειον, "Pántheion") tê maneya "perestgeheke tevahiya yezdanan", tevahiya koma xweda û xwedawendên oleke polîteîstîk an jî mîtolojiyan e.
Di koma berhemên Max Weber yên sala 1922'an a bi navê "Economy and Society" (Aborî û Civak) de pêwendiya di navbera pateona xwedayan û pêşketina monoteîzmê nîqaş dike.
Panteon her weha dikare nîşana perestgeh yan jî avahiyeke pîroz be ku bi taybetî diyarî tevahiya xweda û xwedawendan hatiye kirin.
Mazlum Doğan (z. 1955 li Depê gundê Temanê − m. 21'ê adarê 1982 li Amedê) ji kadroyên sereke yê PKKê bû ku di 1982an de xwe şewitandiye.
Mazlum Dogan, di sala 1955an de li gundê Teman navçeya Depa Xarpêtê hate dinê. Piştî ku dibistana mamosteyan ya Balikesirê qedand, di sala 1974ê de li Zanîngeha Hacettepeyê xwe di Beşa Aboriyê de qeyd kir. Di dawiya salên 197an de dibistanê terikand û di nava endamên sereke yên yekemîn ên PKKê de cîh girt. Di 30yê îlona sala 1979an de piştî ku hate binçavkirin hate girtin.
Mazlum Dogan di sala 1982ê de di roja Newrozê de li zîndana Amedê bi 3 darikên şixatê Newroz pîroz kir û ji bo protestokirina kirinên dewletê xwe feda kir. Li girtîgeha leşkerî ya Amedê, di 21ê adara sala 1982an de bi armanca protestokirina zext û zoriyan xwe bidarde kir. Piştî vê çalakiyê ew ji aliyê PKKyiyan ve wek Kawayê Hemdem hat binavkirin.
Hacikan 1842 da Zor Temir Paşa dişine Yalaxê (Yaylak, Riha). Hacikan'nin ku hati Yalaxê pênç bira bune.
Navî vana Hac, Ham, Şer, David, Kam, bune. Bê van biraya dudi birayê van din hebune, yek venda buye demekê pir hevdu nabinin dura fehm dibe ku surguni Konyayê buye. Neviyê vi li Qonyayê jiyana xwe didominin.
Yek ji li Siwêrek'ê ye li gundê Karakoyunê bicih buye, paşnavê van Karakayunlu'ye. Şerif, Eshet Ali Karakoyunlu heye. Merivê van li Vêranşehirê mala Hemzê lavê Hemza Mehmut Kemal Çetiner hene.
Zor Temir Paşa mirê Millan 1842 da li Sultanê osmanian mora miritiyê distine. Zor Temir Paşa dema ku li Istambolê buye bi keştiyekê dare Romayê û Parisê li vir vedigere Misirê û vi vir tê Beyrudê. Li vir ji vedigere Vêranşehirê.
Zor Temir li Avrupayi hini felsefa netevi dibe. Gelek kitabê Avrupi bi xwere tine û dixine. Mejuyê vi geleki lihevdikeve.
Ji nuve xwe nasdike. Dile xwe de duxweze ku Welateki serbixwe avabike. Bivê armancê Temir Paşa'yi Keleşevdi.
Kuran, xidirekan, Hacikan, Kumnexşan, Berguhan, Seyidan, Çemkan, Eliyan, Şerkiyan, Reberu serokê van eşiran lihev komdike u li vêranşehirê mecliseki ava dike navê vê meclise Millan datine.
Temir Paşa edi mirê hemi eşirane. Bireheti felsefeke mezin eşirê Ruha'yi yek biyek tevi Millan dibin. Vê demi paşa duxaze ku Beskan tevi millan bike, bivê aramanci ji Hacikan hineka dişine yalaxê. Taximi millam edi Fereatê Bireciki bigre hetani Diyarbekir û Cizirê'ye. Paşa bi serokê hemi eşiran ra peyman nişan dike u navê Millan dike Konfederasyon Millan.
Bazift, Bajarokê ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.
Gêlhe: Bazift 2.251
Erebanê "(bi tirkî Karalar)" gundekî girêdayî navçeya Hezexê ye. Navê Erebanê li gorî gotinan ji zimanê suryanî tê. Ji ber ku berî misilmanan suryanî têde dijiyan.
Erebanê ji sala 1994an de bûye şaredarî. Ev sê care lê hilbijartina şaredariye çêdibe. Erebanê 24km ji navçeya Hezexê dûr e, nezikî 40km jî ji Midyadê dûr e. Navbera herdu navçeya dimîne. 20 km ye jî, ji riya ipekê dûr e. Li rojavayê wê du gundê suryaniyan hene yek jê basibrin(haberli) ya di ji sarê(sarıköy) ye. Li rojhilatê wê ji gundekî suryanî heye navê wê midihe(ögündük) ye. Gundekî êzîdiya ji nezikî Erebanê ye navê wê ji Kiwexê ye. Li başûrê wê ji gundê Delavekasirê heye. Gelhaye wê ji nezikî 5 hezaran e. Gundê me bi kerê xwe navdar e. Li derdora xwe gundê kera tê naskirin. Ji ber KU ker gelek in. Li gundê Erebanê korici hene. Navê eşîra Erebaniya domana ye. Sê mizgeft lê hene. Heta berî niha çend sala lê du dêr hebûn. Lê niha dêr xirabûne. Gundê derdora wê sare, basibrin, bezikir, midih, temerz, kiwex, delavekasire heye.
Li gund niha lîse çedibe. Dibistanake seretayî û yeke navîn heye. Nexweşxaneyek jî heye. Li çiyayê dora Erebanê şikeftên dirokî hene. Ew şikeft lı newala hılbız u doranê ne.
Jules Renard, rexnegir, hişmendekî Fransa yî bû, ku navê Jules Renard yê din jî: Pierre-Jules Renard anjî Jules Renard di 22 sibat 1864-22 gulan 1910 de jiyaye, ku wî gelek pirtûk nivîsandiye...
Kovar.
Gotinê wî yên balkêş jî hene ku yek jê eve: "Evîndarî mîna saeta qûmêye, ku dil tije dike mejî jî vala dike"
Xalyaz hin caran Dahar () bajarokekî ku bi navçeya Zêtkayê ve girêdayî ye.
Her du navên bajarokê jî têne bikaranîn.
Şaqavî an masîxwer ("Ardeidae"), famîleyek balindeyên beraviyên dirûvê keraviyan ("Pelecaniformes") e ku bi jîndarên avê yên wek masî, beq û kurmikan û hwd xwedî dibin.
Bi çîq û stû drêjahiya xwe dişibitin leglegan. Li nêzî çem, golan û çiravan bi colan dijîn. Hêlînen xwe hinek ji wan li ser daran, hinek ji wan jî di nava zilan de çêdikin. Piştî çêçikên xwe mezin dikin û bi firê dixin, payizê ji nû ve koçî welatên germ dikin.
Serteşî, serteşîk, lûrteşî, dûvteşî, qûnteşî an jî teşiyok (navê zanistî yê latînî: "Anisoptera"), jorefamîleyekî kêzikên firoke, bejndrêj, bazik tenik û goştxwer ji koma odonatan e.Serê wan dişibite teşîyê. Her çavekî wan ji 1000 çavên biçûk yên wek qulikên moxilê çêbûne û ji aliyê dîtinê ve gelek tûj in. Weke Helîkopteran demek drêj dikarin li hewayê rawestin.Jixwe ji ber vê yekê jî li gelek deveran jê re helîkopter dihê gotin.
Axilbe li derdora golan û çiravan dijîn. Hêkên xwe jî li van ciyên şilore datînin. Çêlikên wan heyta nêzîkî salekê temenê xwe di bin avê de derbasdikin.
Serteşiyek di navbêhna 6 meh û 7 salan de dijî.
Bi mêş, kermêş, mêşên hunguv, moz, kêzik û kêzikên din yên froke û biçûk xwedî dibin.
Bi sedan cureyên wan he ne û cure giş
Di têkiliyên cinsî de şiklê (hawe) dil (kulora evînê) çêdikin. Piştî têkiliya cinsî serteşiya mê a nêr dixwe.
Qonaxa patrîkê nestoriyan Mar Şemûn li Qoçanisê. Wêne di 1904an de ji aliyên mîsyonerên brîtanî ve hatiye girtin.
Qoçanis (bi suryanî: ܩܘܕܫܐܢܣ, "Qudshānes"; 1928: قوجانس / "Kotchanisse" (Qoçanis); bi tirkî: "Konak"), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye ku di sala 1996an de ji hêla dewleta tirkî ve hate valakirin. Gund li bakurê rojhilatê 16 km dûrî Colemêrgê ye.
Qoçanis heta sala 1915an warê patrîkên nestoriyên Hekariyê bû. Patrîk Mar Şemûn di 1887an de li vî gundî hatiye dinyayê.
Li gund bermahiyên Dêra Mar Şalîta jî hene.
Xorxol an Xolxol (), yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Di sala 1959an de navê kurdî hat qedexekirin û bi navê "Yayladere" di sala 1988an de wekî navçeyê bi Çewlîgê ve tê girêdan. 20 gund û 79 mezreyê wê hene.
Çiyayê Silbûsê di vê navçeyê de ye.
Zimanên samî an jî zimanên semîtî malbateke zimanan e ya ku tê de zimanên wek erebî, îbranî, suryanî, amharî û tîgrînya ne. Zimanên samî ji aliyê pitirî 467 mîlyon kesan ve tên xeberdan, bi taybetî li welatên Rojhilata Navîn û Afrîkaya bakur.
Zimanên semîtîk ji ber ku di nav zimanên yekem de ne ku di nivîsandinê de alfabeya ku ji hieroglifên Misrî [4] îlhama xwe girtiye, ku Semîtîk derbasî piraniya zimanên cîhanê bûye, têne cûda kirin. Nivîsarên Akkadî yên Semîtîk hatin dîtin ku vedigerin hezarsala sêyemîn a berî zayînê, bi qasî 5000 sal berê, ku ew di nav zimanên nivîskî yên herî kevn ên cîhanê de ye. Piraniya zimanên ne-semîtî yên Rojhilata Navîn winda bûne û tenê di nivîsên olî de mane.
Nebuloza mezin a bi navê Oriyon
Nebuloz (ji latînî "nebulosus" ku tê wateya "bimij, biewr") ewrên guhêrbar in ku ji pirtik û gazan pêk dihên û di fezaya navstêrkan de dihên dîtin. Pirraniya nebulozan bi alîkariya teleskopan hatine vedîtin. Tenê nebuloza Andromedayê bi çavan diyar e û dûrbûna wê du mîlyon salên tîrêjê ye.
Navnîşa Messier a Nebuloz û Komên Stêran an jî bi kurtî Kataloga Messier () navê berhema li ser komên stêran, nebuloz, galaksî û cîsmên din ên esmanî ya ku di sala 1771ê de ji aliyê stêrnasê fransî ve hate çapkirin.
Li gorî stêrnasiya roja îro ev berhem yek ji çavkaniyên herî hêja û giring e. Tê de 110 tiştên tomarkirî ne û her tiştî nimroya xwe heye, weke M1, M2, M3... heta M110 (bixwîne: "Messier Yek, Messier Du, Messier Sê... Messier Sed û deh").
a>, mêrikên transgender ên Pakistan û Hindistanê
Travestîtîzm (ji gotinên latînî "trans": derbasbûn; "vestire": kinc li xwe kirin) ji kesên ku kincên cinsiyeta din li xwe dikin re tê gotin. Bi vî awayî ew kes dixwaze nasnameya xwe ya cinsî dixwaze bide zanîn. Travestîtîzm ehleqeya xwe bi sînordarkirina pozîsyona seksuel re tine ye, lewra him travestiyên heteroseksuel him jî yên homoseksuel hene.
Gotina travestîtizmê di sala 1910an de cara ewil ji aliyê Magnus Hirschfeld hatiye bikaranîn. Ev gotin hemî jin û mêrên ku, ji kîjan sedeman dibe bila bibe, bi awayeke dilkirî kincên cinsiyeta hember li xwe dikin alaz dike.
Etmana an jî Atmana (), gundekî bajêrokê Reco yê ser Navçe û Kantona Efrînê, li Başûr - Rojavaya Kurdistanê ye.
Hejmara rûniştvanan 2100 kes e, hemû ji wan kurd in.. Gund, eslê xwe berî: Amed/Farqîn peşî ji: Meledî were bûn.
Salvador Dalî, bi simbêla xwe ya bi nav û deng "Dalí"
Simbêl ji ev pircên ku li ser leva jorîn mezin dibin re tê gotin.
Simbêla Împaratorê Kaiser / Simbêla Qeytan.
"wek Wilhelmê Împarator II. (1859–1941) tê bi nav kirin
Simbêla ku her du aliyên xwe hemberî derve hatine tirmix kirin, hêla xwe ya rast û cepê dirêj in û bi awayeke gilover ber bi jor hatine sekil kirin. Da ku simbêl bigihêje vî sekilî, pêwîst e ku meriv sevekê qeytanek bi simbêlê xe.
Simbêla Dalî.
"wek Salvador Dalí (1904–1989) hatiye bi nav kirin"
Simbêla zirav a ku her du aliyên xwe ber bi jor dinihêrin. Da ku simbêl ewqas zirav be gerez meriv der û dora simbêlê qut bike. Dalí simbêla xwe wekî "anten"ên pîroz bi nav dikir ji boy girtina mesajên xwedayî.
Kesên nas ên bi simbêla Dalî: Ingo Lenßen (jdb. 1961)
Simbêla Clark Gable.
"wek Clark Gable (1901–1960)" hatiye bi nav kirin.
Simbêleka gelek zirav e û di nava simbêl û lêva jorîn navberek heye.
Kesên nas ên bi simbêla Clark Gable: Errol Flynn (1909–1959), David Niven (1910–1983), John Waters (jdb. 1946), Clark Gable bi xwe pistrev xwediyê simbêla Menjou.
Simbêla Menjou.
"Wek Adolphe Menjou (1890–1963) hatiye bi nav kirin."
Simbêla ku her du aliyên wê hatine birîn, sê quncên xwe hene.
Simbêla Chaplin.
"Wek Charles Chaplin (1889–1977) hatiye bi nav kirin."
Simbêla ku her du aliyên xwe hatine birîn heta ku 2–3 cm bimîne. Wek Simbêla Hitlerê jî tê nasîn.
Kesên nas ê bi simbêla Chaplin: Ferdinand Sauerbruch (1875-1951, doktor), Hermann Obrecht (1882–1940), Oliver Hardy (1892–1957, komedyen), Adolf Hitler (1889–1945, dîktatorê almanî), Abdalá Bucaram (jdb. 1952), Otto Heinrich Frank (1889-1980, bavê Anne Frank), Yitzhak Shamir (jdb. 1915, serokwezîrê îsraîlî), Ludwigê Mises (1881-1973, aborînasê lîberal û felsefevanê yahûdî, Moshe Sharett û Friedrich Kellner (siyasetmedarê alman ê SPD), Robert Mugabe (jdb. 1924, serokê Zîmbabwe).
Simbêla Slavan.
Simbêleka zehf qalind e, her du aliyên wê li jêr dinihêrin û heta alûşkê digihêjin.
Kesên nas ên bi simbêla Slavan: Janosch (jdb. 1931), Lech Wałęsa (jdb. 1943), Wolf Biermann (jdb. 1936), Lemmy Kilmister (jdb. 1945), Luigi Colani (jdb. 1928)
Simbêla Mors.
Ji ber ku wek simbêla herî mezin û qalind tê nasîn wek ajala morsê hatiye bi nav kirin.
Kesên nas ên bi simbêla Mors: Friedrich Nietzsche (1844–1900), Heiner Brand (jdb. 1952)
Miskê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Gundê Miskê, gundeke ser bi bajaroka Cindirêsê li hemberî Çiyayê Lêlûn ya kanton a Efrînê (Çiyayê Kurmênc‎)li Rojavayê Kurdistanê ye. Miskê bi xwe 2 gund in, ya jorîn û ya jêrîn heye. Lê niha herdu gund gihîştine hevdu, ji ber berferehbûn û mezinbûn a hejmara xelkên wê gûndî.
Ew herdu gund ji van malbatên sereke pêk hatiye ku Malbat a Hisgulkê û Malbat a Mehmemedê Murşid (Hec Qedûr)û malbat a Euyûbê Zêbê û Birîm û Henanê Seydo û Hiskê û Reşkê û Elê Koçbelê.
Her weha hinek malbatên dî jî li wan herdu gundan nîştecîh bûne wek Mala Mistî û mala Abas û Mangawî û Ev sê malbat biçûkin û bi regez ereb in. Ew herdu gund, karên keştûkaliyê dikin û di serî de, zeytûn û henaran û her weha karên bazirganî jî dikin.
Her weha Zimanê ku zêde tê axiftin zimanê kurdî zaravayê kurmancî ye.
Meydan Ekbez gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Midan Akbes, Maydan Akbas Al Midan Akbes () gundekî Rajoyê ye. bi esteya xwe ya tirênê ve îroj li ser sinorê Sûriyê û Tirkiyê ve dikeve. Hejmara şêniya Maydan Akbesê dighîne dorî 1.100 kesan û bi devera Rajo (Raco) ve girêdayê ye. Maydan Akbes bê guman gundekî kurdî ye, li ser deşteke şînayî di navbera Kurdaxê û Amanosê de xwegirtiye, maydanekî girîng û kevin e û bûye cihê gelek bûyerên dîrokî, ji bo nimûne di navbera Hessiyan, Parsiyan, Madiyan, Agrîkan û Romaniyan û paşran Arab û Osmaniyan de.
Erdexan Gund ê Kora a Xoçvan’ê ji ser devera sînor e, bi vê sedemî li gelek çande re jî xwedanî kir. Uratur,Med û Pers, Bîzans, Gurcî û Osman’yan re jî, bi vê sedemê li ser axa wî de şopên cûdayê pirin. Rasti van çan de navberên xwe de dihewîne. Ser deverê de ev pêk hatin û destguherîn ser çande û aborî yê de
Bandorek mezin hîşt ye û aktîfek e aha lîstîye..
Ev herem’a bi salên dirêj bin bandor û dagirkirina Rus’an de pir ma, ji bo vî ye Gundê Kora’ ê vê rewşê pelîsa xwe heldaye, bêguman ser vê axê de pir rêç û şop henin û evanan rast hatinên bêdergfetin. Bi Kora’ê û heremê de ji Ermen de wêran û kavil pir hebin jî derheqê van jimayan û kavilan de besîtî agahî tenuneye.
Herema Kora’n bi hê nav deye devera wî çaxa serdem (dönem) a dêrînî (antik) ji wî vir de keyên Urartu, Med, Pers,Ermen û Gurcî’yan, ên din jî alîyên Bizans, Ereb, Kurd, Selçuk, Osman’liyan hatine kargerandin (İdare etmek) gelek caran dest guherîyandî ye.Ser hîmê bêjeya Kora’ê heta vê roj ê lêgerîn nehatîye çêkirin. Hîmê bêjeyî an girêdaîya Osmanlî ye an jî kurdî ye! Dibe ku ji van zimana ve hatîye afirîndin.Li giştîya cîhanê de peyîvê Kora ji nave gunde kî zêdetir bi cudatî wateya wî û pêşberîya wî heye.
Çandin û ajaldarî ji bo mirovên heremê pir girînge û çavkanîya debarê ye. Dûrahîya gund jî Erdexan’ê 42 km ye. Bi cînarên Gundê Kora ê Haskoy (Xas), Nebîoğlu, Binbaşar(Murka), Lehîmli, Tunçoluk(Panîk), Yaylakarakolu, Ömerağa (Ömeraxa), Gündê Haciali (Hecîelî) ye. Gundê Kora sala 1998 ê bi qasidîya Computer ê (İnternet) veser dinêde bu gundeki pir navdar û binavûdeng bi nimûne hat nas kirin salix û pesinê wî ket ser zimanan..
Ji herema Rojhilatê de hemû gund dişibîn hev.Ji hevdû zedetir navberê wan de cudatî û firqa wan tu tuneye. Bi Gundê Kora bi navdarîya xwe deh salane bi nv roejevê de ye navê wî tim navdarî didome wusa tê nas kirin. Giştî yê Cîhan ê de gelek cî û cem kesan. Bi hevdemî de Erdexan, Qers û ji Îdir ê bi nav hemû navçe û gundan de weşendina internetê de a yekem a hat naskirin MehmetAli Arslan bi salên dirêj de Gundê Kora ê domdarî nav rojevê de da girtin. B hewêr de, ji sedema rêba Gundê Kora xwedî yê rêba ke pir sar e.
Kibêşînê yek ji gundên parêzgeha Efrînê, navçeya Şêrewa ya Başûr Rojavaya Kurdistanê ye. Kevneşopên gund bi dema Roman û Bîzantînê ve girêdidin.
Gund biçûk e û piraniya xelkê gund "yên ji gund barnekirin" ji demek kevin de kar û barê şivantî û gavantiyê bi kar tînin û yên bare bajarê Helebê kirin bi xwandinê ketin. Tevahiya gund ji eşîr a Şêrewa ne.
Serjimartina xelkê gund.
Gelê Gund 953 kes e, jimar a gelê gund di sal a 2005an de hatiye jimartin.
Bilindayiya gund ser avê 545 mitre ye; ferehiya gund jî 258 hiktar e.
Kefer Zîtê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Malbata e tur bi nas li gundê Kefer Zîte Malbata Kalo ye.
Xelta, Gundeke kurdî ye ser bi bajaroka Cindirêsê ya girêdayî Efrînarojavayê Kurdistanê ye.
Ji xwe du gund tên jimartin ku Xalta rojava û Rohilat hene.
Cihê her du gundan bilinde, lê niha bi yek gund tê naskirin ji ber ku her du gund gihîştin hev du.
Danezana ji bo rakirina şideta li dijî jinan, di sala 1993an de di civîna Neteweyên Yekbûyî'yê ya giştî de qebûl bû.
Ji ber ku di Peymana Jinan de şideta li dijî jinan bi awayekî zelal cîh nagire, ev danezan weke reaksîyoneke li dijî wê derket ortê. Di 1991ê de di civîna komîsyona jinan de biryar hat dayin ku pirsa şideta li dijî jinan diviya bi awayekî baş bihataya minaqeşekirin. Armanca vê yekê amadekirina danezaneke YNyê ya li dijî şidetê bû. Ev danezan di 1993yan de di civîna YNyê ya giştî de qebûl bû.
Danezan, çi di nav malbatê de, çi di civakê de peyda bibe, çi ji malbatê dewletê ve bê kirin, an jî qebûlkirin, şideta li dijî jinan a fîzîkî, cinsî û psîkolojîk gunehbar dike. Ji dewletên endam dixwaze, da ku ew şideta li dijî jinan mehkûm bikin û ji bo ku xwe ji berpirsîyariya şidetê bidin alî, adet, tradîsyon û dînî mîna çavkaniyan nîşan nedin.
Bend 1.
Di vê danezanê de, mebest bi peyiva ”şideta li dijî jinan” her şidetbikaranîna ji ber zayendê ya ku ji bo jinan encama zerara fîzîkî, cinsî û psîkolojîk, an jî êşeke bi vî rengî ya bigef dide, an jî dibe ku bide, zoremilî, an azadîjêstendina bi kêfî ya çi şexsî be, çi jî resmî.
Bend 3.
Mafê jinan heye ku bi awayekî wekhev ji hemû mafên mirovan û azadiyên bingehî yên di warê sîyasî, aborî, civakî, çandî û hevwelatiyê de, an jî di warekî din de sûdê werbigirin û ji aliyê wan ve bêne paraztin.
Bend 4.
Divê dewlet şideta li dijî jinan mehkûm bikin û ji bo ku berpirsîyariyên xwe yên di warê rakirina wê de bi cîh naîne, adet, tradîsyon, an jî rêzgirtina dînî sedem nîşan nedin. Dewlet divê bi hemû navgînên misaîd û bêyî biderengîketinê, sîyaseteke ku armanca wê nehiştina şideta li dijî jinan be, bi rê ve bibin û ji bo vê armancê divê
http://www.elektra.nu/nordkurdiska/db/artiklar/dekl_%20om_kvinnovald.htm
Zanîngeha Mêrdînê an jî Zanîngeha "Artuklu" ya Mêrdînê (navê fermî bi tirkî: "Mardin Artuklu Üniversitesi", yê ku tê wateya "Zanîngeha Ertuqî ya Mêrdînê") zanîngeha dewletê ya bajarê Mêrdînê ye. Di sala 2007an de hat sazkirin û di heyama akademîk a 2007-2008an de 83 xwendekar hebûn.
Di sala 2009an de Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn () hate damezirandin. Armanca vê enstîtuyê hînkirina zimanên kurdî (kurmancî û zazakî), erebî û suryanî ye.
Rektorê Zanîngeha Mêrdînê Dr. Serdar Bedii Omay e (2010).
Zanîngeha Batmanê (navê fermî bi tirkî: "Batman Üniversitesi") zanîngeha dewletê ya Batmanê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.
Rektorê Zanîngeha Batmanê Prof. Dr. İdris DEMİR e (2021 - 20..).
Zanîngeha Bîngolê (navê fermî bi tirkî: "Bingöl Üniversitesi") zanîngeha dewletê ya Çewlîgê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.
Bingole
Zanîngeha Colemêrgê (navê fermî bi tirkî: "Hakkâri Üniversitesi") zanîngeha dewletê ya Colemêrgê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.
Colemerge
Mişko "(bi romî kirine: Çaltılı)," gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Dibe ku têkiliyek di nava navên Mûş, Mûskan û Mişko de hebin. Li herêmê bi hezaran salan berê jî cihwarbûn hebûye. Ji dema desthilatiyên bav-kalên kurdan Mediyan, gelek bermahî tên dîtin. Lêkolînek zanistî nehatiye kirin.
18 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve. Şer û xizaniyê bandoreke mezin li gund kiriye, pirraniya gundiyan bar kirine.
Aboriya gundiyan li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.
Siltanlî (,), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Li gund nêzika 100 male û nêzikê gunde Çaqmaqa ye.
Siwîk - Sêvîk, (Tirkî: Elmadalı) gundekî giredayê navçe Xinûs'a bi ser Erzîrom'ê ve ye.
Navê kevn ê gund di tomarên 1889-1899 de Kurmancî, Siwîk - Sêvîk ya bi eslê xwe Kurdî ye. Zimanê axaftinê Kurdî ye. Zaravayê Kurmancî tê bikar anîn. Hemû gundî bi eslê xwe Kurd in.
Yenîkoy, gundekî giredayî navçeya Xinûs a bi ser Erzîromê ve ye.
Bi gotina mezinan hate sala 1915-1920an li gund gelek file (ermenî) kurd tevî hev dijiyan. Dema şerê file û tirkan dest pe kir, file ji welatê Serhedê diçin.
Çûyîna fileyan heya sala 1920an dewam dike. Peyî çûyîna fileyan di nava wê gundê de malên ku mane kurd in. Ew malên mayî dîsa bi gotina mezinan "Malane ma Guzzo" (çiçek), "Malane ma Allahverdî" (Aladağ-Edis), "Malene ma Sersan" (Güler), "Malane ma Huznî" (Çetin) ne.
Gund li ser wan malan ava dibe. Zeman bi wê awayê derbas dibe. Dîsa bi gotina mezinan peyî çûyîna fileyan kurdên li Revanê (bi tirkî; Erivan) destê dewleta Ûris (Rus) bela dikin, kurmancên li dora çiyayê Elegezê têne nav welatê Serhedê. Di nava gundê Yenîkoyê de jî evên em dibên muhacir, kurmancên Elegezê û Rewanê n.
Sal ser salan da derbas dibe dewlata tirkan ji nava Ûris û ji nava lazan jî tirkan tîne gundê Yenîkoyê. Îro ji wan malan 2-3 mal mane. Yên din mala xwe bar kirine çûne.
Roja îro di gundê de nêzî 70 mal hene.
Sûgûdlî (,), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Qollhêsar (1928: "Koyulhisar";), taxeke navçeya Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye. Berê çend salan Qollhêsar gundekî giradayê Xinûsê bû, paşê bû tax. Qollhêsar navenda malbata Şêx Seîdê Palo ye li Xinûsê.
Berê cihbûna malbata şêxên Paloyê Qollhêsar gundekî aceman bû ye. Heta dest pêk a sedsala 19'em li vî gundê tenê acem (azerî) jiyanbûne, paşê gund ji aliye malbata şêxên Paloyî ve hatiye kirîn. Gelê taxa Qollhêsarê bi eslê xwe acem be jî bi îroyî kurdî, kurmancî, diaxîve.
Barmas, Parmeqsiz (,), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Mîrseîd yan ji Mîrseyîd () gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Gundî Kurdê zaza ne, û zazakî qise dikin.
Gundî bi piranî Elewîne hindik Sûnnî jî têde hene.
Ketancî (,,), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Gundî bi pirranî kurdê zaza ne û li ser mezheba elewî ne.
Axwêran, Aẍwêran (,,), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Gundî kurd in û kurmancî qise dikin.
Exelika Jor (), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Gund 16 km durî Xurisan e. Rê heta têketina gund asfalte. Ji erdhejya 1983 an şunda cihê gund hatîye guherandin.
Aboriya gund li ser ajalî û çandinî ye.
Li gund dibistana seretayî heye. Li gund şebekeya avê û kanalîzasyonê heye. Li gund elektrîk û telefon heye.
Xankê an Xanik, komelgeheke ser bi qeza Sêmêlê ve ye, û 20 kîlometre dikeve başûrê rojhelatî parêzgeha Dihokê ya girêdayî herêma Badînanê (Başûrê Kurdistanê). Ev komelgehe li sala 1988an hatiye dirûstkirin e.
Gundên Xankê.
Komelgeha Xankê, ji çendîn gundan pêk dihêt û ji wan gûndan jî ew ji gûndê Qesrêzidînê dest pê dike heta li gundê Çemberkat bi dawî di be.
William "Bill" Henry Gates III [] li 28'ê kewçêrê 1955an li bajêrê Seattle li wilayetê Washingtonê hatiye ser dinyayê. Ew tev-hîmdaner, serok, kevne mezin-endazyarê nermamrazan yê şîrketa Microsoftê e. Her wiha, ew damezrînerê şîrketa Corbis ya arşîvkirina wîneyên dîgîtalî e. Li goreyê lîsteya "Bilyonerên Cîhanê" ya Kovara Forbesê, Gates zilamê herî dewlemend ê cîhanê li van 12 salên bihurî ye. Li sala 1999ê, ji bo heyamekê dewlemendiya Gates ji 100 bilyon dolarên Emrîkî bihurî û bi vî awayî Gates bû sedbilyoniyê yekê di dîrokê da. Li goreyê Kovara Forbes 2006ê, Gatesî niha zêdetir ji 50 bilyon dolaran hene. Malbata Gates bi dû malbata Waltonî malbata herî zengîna cîhanê e.
Gates yek ji bernyastirîn sermayedarên şoreşa Komputera kesanî e. Ew bi berfirehî ji ber dûrbînî û meraqa karî cihê rêzê e. Hindek kes jî rexneyan lê dikin ko bi awayên nedadwerane û bêqanûnî şîrketa Microsoftê avakirîye. Piştî komkirina serweta xwe, di gelek karên mirovxwazane da Gêytsî gelek pare (nêzîkî 50 % ji malê xwe) bi rêya "Binyatê Bîl û Melînda Gates"î, ya ko li sala 2000ê hatiye damezrandin, daye rêxistinên xêrxwaz û lêkolînên zanistî.
Rojnamewan û nuştox Munzur Çem 1947 de dewa Kêxî (Cêxî) Qurze de ameyo dinya. Mektebo verên dewa Kêxî Seter de, mektebê mîyanên Qeza Dêrsimî Nazimiya de wend. 1969 de Kolejê Sihhetî yê Dîyarbekirî (Diyarbakır Sağlık Koleji), 1971 de kî Mektebê Îqdîsadî û Ticarî yo Berz yê Anqara qedêna.
Munzur Çem, 1970 ra bi nika yew het ra meqale, roman û hîkaye nusneno, heto bîn ra kî, sanikî û kilamê ke mîyanê şarî de vajîyênê, înan dano arê, ano pêser. Meqaleyê ey ekonomî, polîtîka û kulturî ser o yê. Heto bîn ra îmla û gramerê kirmanckî ser o kî xeylê xebetîyayo.
Tayê semedan ra mecbûr mendo ke nuşteyanê xo bi nameyanê cîya-cîyayan binuso. Tayê îmzayê ke hetanî nika pê nuşto nê yê: H. Toprak, A. Taş, M. Çem, B. Şilan, S. Dilan, Mirzali Çimen û ê bini.
Cîya-ciya tayê meseleyan ser o broşurê Munzur Çemî kî estê. Meqaleyî, lawikî, şanikê arêkerdeyî û hîkayeyî, hetanî ewro xeylê kovar û rojnameyan de vejîyayê û hema kî vejînê. Grûba ke çend serrî yo îmla û gramerê kirmanckî ser o gureyena (xebetêna) û Swêd de kovara Vate weşanena, Munzur Çem înan ra yew o. Nuştox naye de temsîlkarê na kovare yê Almanya yo, rojnameya hewteyî Roja Teze de, 15 rojan ra reyê kirmanckî meqaleyan nusneno.
Heto bîn ra M. Çem xebatkarêde heqanê merdîman (mordeman) o. Kurdistan û Tirkiya de rewşa (halê) heqanê merdîman ser o xeylê xebetîyayo.
Munzur Çem, sazkerdoxanê Kurd-PEN ra yew o (ju yo).
U tîpa bîst û pêncem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke kurt e.
Dengê wê.
Tîpa u dema piştê tîpên dengwi "g, k, q, x" bê bi dengê "wi" tê xwendin ji bilê wî bi dengê ö'ya tirkî ango " ُ " (ber)a erebî tê xwendin. Ev rêzik di zimanê erebî, farisî û kurdiya erebî de jî wiha ye, dema " ُ " (hereka ber) liser h, ḧ, g, k, ẍ, q (ح خ گ ك غ ق) bê bi dengê "wi" tê xwendin ji bilê wî bi dengê xwe yê resen (bi dengê ö'ya tirkî) tê xwendin.
Geliyê Zîlan geliyekî ku dikeve bakurê deşta Erdîşê ber bi çiyayên Eledaxê ve. Li derûdora 15-20 km dûrî bajarê Erdîşê, di navbera Erdîş û Giyadînê de ye. Li parêzgeha Wanê ye.
Di meha tîrmeha 1930î de leşkerê tirk ketiye ser gundên Zîlan û komkujiyeke mezin çêbûye. Ji vê bûyerê re dibêjin Komkujiya Geliyê Zîlan. Li gorî rojnameya tirkî ya "Cumhuriyet" a roja 16ê tîrmeha 1930î, li Geliyê Zîlan 15.000 kes hatin kuştin. Lê belê li gorî nivîskarê kurd Hesen Hişyar miriyên komkujiyê digihêje 47.000 kesan. Dibêje, ji nav eşîrên Ademan, Sipkî, Zîlan û Hesenan, ji 180 gundî, 47.000 jin, zarok, kal û pîr hatine berhevkirin, birin li çemê Zîlan, newala Dêrê, û tevde dane ber tiving û mîtralyozan bi ser hev kuştin û esker li nav laşan digeriyan ên birîndar jî singû dikirin.
Bendava Qoçkopriyê.
Li ser çemê Zîlan di navbera salên 1978 û 1992an de bendava Qoçkopriyê hat avakirin.
Gola Masiyan (), 60 kîlometre li aliyê bakurê rojavayê navçeya Bazîdê a ku li Agirîyê ve ye. Bilindahiya wê ya ji deryayê 2.245 metre ye, qada wê 34 kîlometrekare û yek ji cureyên golê ku ji benda lawê çêbûye ye.
Gola Masiyan yek ji cihên turîstîk û seyranê ye. mirov dikare du rêyan xwe bighîne golê. Riya herî kurt a diçe golê riya Avkevirê a 27 km ye. Ev riya 27 km ye bi rêya Bazîdê a 60 km temam dibe. Li dora Golê saziyên mêvanxaneyan ên ku di sala 1985'an de hatiye avakirin û xizmetê didin gel hene. Ava vexwarinê ya navçeya Bazîdê ji vê golê tê.
Murat Bozlak (jdb.30ê kanûna pêşîn a 1952 li Şereflikoçhisar; m. 4ê kanûna paşîn a 2015 siyasetmedarekî kurd bû.
Bozlak di sala 1952yê de li Şereflikoçhisara Enqereyê ji dayîka xwe bûye. Li Zanîngeha Enqereyê beşa Dadê qedand. Demeke dirêj parêzerî kir û di nava damezrandina Partiya Ked ya Gel (HEP) de cih girt. Piştî girtina HEPê di damezrandina Partiya Demokrasî (DEP) de cih girt. Piştî girtina DEPê bû serokê giştî yê Partiya Demokrasiya Gel (HADEP). Di sala 2002yê de HADEP hate girtin û wî pênc sal cezayê qedexebûna ji siyasetê girt. Ji wê demê ve navber da siyaseta çalak. Bozlak di sala 1994ê de rastî êrişeke çekdarî hat û birîndar bû. Sê salan di girtîxaneyê de ma. Bozlak di kevneşopiya HEP heta BDPê de herî zêde heşt salan serokatiya giştî ya partiyê kiriye.
Murad Bozlak di 4ê kanûna paşîn a 2015 de ji ber Şêrpence çû li ser mafeya xwe.
Jîla Huseynî (jdb. 21 îlon 1964 li bajarê Saqizê, Rojhilatê Kurdistanê - m. 27 îlon 1996) helbestvaneke kurd e û xwediya du dîwanan e. Her wisa helbestên wê bi zimanê farsî jî hene.
Ew keça dadvan û zana Mêhran Huseynî (Şêx Mêhran) e. Jîla di pazdeh saliya temenê xwe de, dest bi nivîsîna helbestan kiriye. Dîwana wê ya pêşîn a bi navê "Geşey Evîn" di 1995ê de hate çapkirin.
Jîla Huseynî xwediya kitêbxaneyeke zengîn bû û di handan û piştevaniya helbesta kurdî de roleke giring leyîst bû. Her wisa yek ji damezirînerên Encûmana Wêjeyî ya Mewlewî ya Kurdî li bajarê Sine bû.
Di 27ê îlona 1996ê de dema ber bi Tehranê ve diçin, da ku helbestvanê kurd Şêrko Bêkes bibînin, Jîla û keça xwe ya dehmehî Jîna di rûdaneke tirombêlan de canê xwe ji dest didin. Ew kurekî bi navê Ramîn û keçeke bi navê Bihar Zohre li pişt xwe bi cih dihêle.
Nahîd Huseynî, helbestvaneke kurd e ku di sala 1967an de li gundê Dozexdera ser bi şarê Seqiz li Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye.
Xwendina xwe ya seretayî a lîse li Seqiz bi dawî aniye. Hê 18 salî dest bi nivîsandina helbestê kiriye. Wê çend kurteçîrok nivîsine û weşandine. Bi navê “Beqê Nav Avê” şanoyeke zarokan li şarê Sine pêşkêş kiriye. Demekê mamostatiya zimanê kurdî kiriye.
Di desteya birêvebiriya rojnameya Aso de cih girtiye (li Rojhilatê Kurdistanê tê weşandin). Endama damezrêner e di Peymangeha Çandî ya Rojhilata Navîn li Sine. Pênc salan di TV Sine de di beşê dublaj de kar kiriye. Wê bernameyên çandî di radyoya Sine de pêşkêş kirine.
Vêga li şarê Silêmanî dijî. Birêvebira beşê dublajê ya PUK TV û sernûser û berpirsa beşê zimanê farisî ye di rojnameya Çavdêr de.
SSC Napoli kurteya Società Sportiva Calcio Napoli ye, yaneyeke îtalyanî ye futbolê ye. Di sala 1926'an de li bajarê Napoliyê (Îtalya) hat sazkirin.
Yarîgeha SS Napoliyê Stadio San Paolo ye. Di 2013-2014'an de li Serie A dileyîze.
Pozîsiyona yarîkerên SSC Napoliyê ya sala 2020/21'an.
Napoli
Dresden paytexta Sachsenê û yek ji herêmên Almanyayê ye. Tê de nêzî 50 malbatên Kurd dijîn, nifûsa wê derdorê 517.052 kes e.
Hêzên hevpeyman bi berfirehî di Şerê Cîhanê yê Duyem, bombe kirin. Di wê demê de ji kuştî û birîndarên ji hêzên Alman texmînkirin li 350,000 sivîl, û piştre di rapora fermî di sala 2010 de piştî pênc salan ji lêkolîn weşandin ku di encamê de gihaşt 25,000 kes di bombebaranê de, ji hêla hêzên hevpeyman ve hatine kuştin hene.
Humanîzm an jî mirovperestî, hizreke cîhanê ye û digihije heta felsefeya rojavayê ya dema Yewnana Kevnare. Li gorî humanîzmê, ji bo jiyaneke hevpar; xweşbînî, bêşiddetî û azadiya wijdanê pir bi qîmet in. Herwiha humanîzm, pirsên wiha dipirse: “Gelo mirov çi ye/kî ye? Tebîata mirov a rastî çi ye? Mirov ji mirovan re çawa dikare bibe mirovekî baş? û hwd.”. Lewra humanîzm tevgirtina hemû fikr û ramanên mirovahiyê ye û armanca wê baştirkirina hebûyîna mirov e. Peyva humanîzmê ji peyvên latînî yên “humanus(mirovî)” û “humanitas(mirovahî)” pêk tê.
Dante Alighieri (1265-1321), Francesco Petrarca (1304-1374), Giovanni Boccaccio(1313-1375), François Rabelais (1490-1553), Pierre de Ronsard (1524-1585), Michel de Montaigne (1533-1592), Miguel de Cervantes(1547-1616), William Shakespeare (1564-1616)
"Antolojiya helbestvanên kurd", di meha Adarê ya sala 2008 an de berhema Awê Balî ya ji çar bergan pêk hatiye di nav Weşanên Rê de li Çapxaneya Druck Day li Almanya yê çap bû. Di vê berhemê de 343 heb helbestvanên Kurd yên sedsala dawî de jiyayî û yên îro dijîn cih digirin. Di berhemê de bi Zaravayên Kurdî (Kirdkî, Hewremanî, Soranî, Kurmancî) jiyana helbestvanan, bi helbestên wan û bi wêneyan, her çar berg hatine amade kirin.
Ew karê ku 25 salan domandi da, arşîvek helbestvanên Kurd ji nameyên destnivîs û bi wêneyên helbestvanan yên orîjînal pêk hatiye. Ew arşîva ya heya îro li ser helbestvanên kurd tomar bûyî ya herî mezin e.
Ronahiya Qurana Pîroz, meala Quranê a Mele Muhemmedê Hekarî ye. Ji aliyê Weşanxaneya Nûbiharê hatiye çapkirin. Ronahiya Qur'ana Pîroz, ji mealên dîtir cuda bi devoka Hekarîyê ve hatiye amadekirin û Meal her çend bi vê devokê ve hatibe hazirkirin jî, her Kurdek dikare fêm bike.
Ji bo amedekirina mealê ji gellek çavkaniyan hatiye îstifade kirin û navê wan jî di pêşgotina mealê de hatiye diyar kirin.
Her wisa Mela Muhemmed mebesta xwe ya amadekirina mealê jî di pêşgotinê de wisa dibêjît: "Eve me jî bi ezmanê xwe anku bi zimanê kurdî ev meala Qur'ana pîroz bi navê (Ronahiya Qur'ana Pîroz) bi kurtî û bi ezmanekî fesîh nivîsî, da ku her kesê berê xwe didetê û dixûnît têbigehît û bizanît û da bo xwe mefayî jê wergirît. Ez hûvî dikem ku Xudê Teala vî karê me qebûl biket û roja qiyametê, me û hemî xûşk û birayêt misilman li hizûra xwe li bin alayê vê Qur'ana Pîroz rûspî û serfiraz biket..."
Seydayê Mela Muhemmed ji bo meala xwe pêşgotinek amade kirîye û her wisa li mealê ferhengek jî zêde kirîye ku di vê ferhengê de manaya hindek kelîmeyan hatiye dayîn...
Qurana kurdî
Karatay yek ji wan navçeyên navend ya bajarê Qonyeyê ye.
Gelheya navçeyê li gorî hêjmara sala 2018an 323 hezar 659 kes e. Navçe di derbarê gelheyê de cihekî kozmopolît û ji dervayê bajar gelek koçber bicîh bûne. Karatay, yek jiwan navçeyên ye ku zêde Kurd tê de dijîn ya navenda bajarê ye.
Navçeya Karatayê, yek ji wan navçeyên navenda bajarê ye. Navçe, li rojhilatê bajar û li deşta Qonyeyê cîh digire. Li rojavayê wê navçeya Meram û li bakûra-rojhilat navçe ya Selçuklu cîh digire. Qebra Mewlana Celaledînê Rûmî û Mûzexane ya Mewlane li vê navçeyê ye.
Axûlî (bi ermenî: Ագլլի, Aglli,, bi tirkî: Ağıllı), an ji Axweran gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Navê gund ji "axû" yê tê. Berê gund li ser tûm (tepe) a kêleka Çiyayê Şanz a Mezin bûye. Gundî ji êrîşên mara ciyê xwe guhertine û daketine jêr.
Erdê gund adanî nîne. Li gund piranî mêrg, ceh û genim tê ajotin. Li gund di malan da kanî hene. Li gund elektrîk heye.
Gund ji 70 malî pêk tê. Ji ber feqîriyê 300 malî koçî Stembol, Edene, Fransa, Almanyayê kiriye.
Gund 33 km durî Xurisan e. 30 km asfalt e û 3 km stabilîze ye. Li gund du mînîbûs heye.
Aboriya gund li ser ajalî ye. Hinek civanên gund li Stembolê demsalî dixebitin.
Li gund dibistana seretayî heye û xwedanê 133 xwendekar e. Di dibistanê da çar wanegeh, odeke mamosteya û odeke rêvebir (mudîr) heye. Di dibistanê da perwerdehî dubendî ye. Sê heb lojmanê mamoste heye.
Dîndar Koçer kurrê Ehmed Hemo Hacanî ye, Li 24 Nîsana 1980 li gundê Kanî Spiyê li parêzgeha Duhokê ji dayîk bûye. Li enfala behdînan ya 25-8-1988 di temenê 8 salî li gel malbata xwe koçberî Bakurê Kurdistanê dibe li kempa penaberan li Amedê bi cih dibin. Ji ber rewşa xerab ya li kempê malbata wî carek din koçber dibe û li Atîna yê paytextê Yewnanistanê bi cih dibin, Dîndar li wir xwendina xwe ya seretayî û navendî bi zimanê Yewnanî diqedîne.
Sala 1997 Dîndar li gel malbata xwe li welatê Holenda bi cih dibe.
Sala 2003 Dîndar bawernameya derhêneriya televîzyonê li ‘’Media Akademie’’ ya bajêrê Hilversumê bi dest xist.
Ew li studio ya Kurdistan TV ya Ewropa kar dike wek pêşkêşker û bernamên documenterî ji amadekirine.
Ew yek ji avakerên Yeketiya Qûtabiyên Kurdistanê- Liqa Europa ye ko sala 2002 li Holenda hate damezirandin ko niha ew serokatiyê dike.
SIL International, armanca wan a bingehîn, lekolîn dike li ser zimanên ku hindik tên zanîn, piştevanî dide van zimanan. Saziyeke evangelîsta ye. Encamên lekolîna di ethnologue.comê da diweşîne. Ramana SIL'ê "hemû ziman girîng in". Li 50 welatî nêzîkî 6000 endamên wê hene.
Navenda SIL'ê li parêzgeha Dallasa DYA'yê ye.
SIL'ê di sala 1934'an da dest bi xebatê xwe kiriye. Damezrînerê SIL'ê zimanzane William Cameron Townsend e.
The Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge an jî bi kurtî Royal Society, komeleya zanistî ye ku di sala 1660an de hate danîn û ji aliyê keyê Îngilterê Charles II ve hate vekirin. Hinek zanyarên mîna Newton û Faraday û Robert Hooke serokên komeleyê bûn.
Endamên komeleyê wek "Fellows of the Royal Society" (FRS) tên naskirin.
Şer têkoşînek e ku di navbera du welatan an jî di navbera komek û welatekî de diqewime. Pirranî bi çekan te kirin. Şer piranî ji bo armancên ol, netew, ramyarî û aborî diqewime. Hinek caran jî bê çekan bi avayê psîkolojîkî tê kirin.
Bi teybetî ku mirov li ser dîrok û koka gotina "şer" ya di kurdî de bisekinê û ji wê bêne ziman, mirov, karê bibêje ku ev gotin bi serê xwe pirr kevn a. Gotina şer ya di kurdî de, hê di dema Sumerîyan de dihat bikar hanîn. Di dema Sumerîyan de, Welatê Urûk, ku Îştar lê bi parastgah bû, kurê Îştar "Şara" weke xwûdayê şer hatîya dîtin. Gotina şer ji wê gotina navê kurê Îştar afirîya û heta roja me hatîya. Li ser gotina şara hizirkirin, wê hin bi hin têgihiştinekê di derbarê şer de jî bide çêkirin. Piştre, di demên piştre de, gotina "şara" weke gotina "şer" hatîya ziman û maya. Şer, di kurdî de, yekî ku bi çîrayan bê û an jî bi destdirêjiyê bê ku herê bi ser yekî din de û yê ku çûna bi ser wî de bû ku wî jî bersiv da, hingî, gotina şer wate xwe distêne.
Stretejî.
stretejî, ku bi kinasî û dirêjahî bê, armanc were kifşkirin a. Minaq, di şer de, ji bo ku î ro li Kurdistanê tirkiye bi ser bikeve û kurdan bin bixe, bi oparasyonên leşkerî re, di qada sîyasî de, oparasyonên sîyasî li dar dixe, siyesetmedaran dike dest de. Bi vê, dixwezê ku yên ku li dijî wî şerê wê gotinên bibêjin ji holê rakê û kurdên ku mafê xweyê azadiyê dixwezin, wê xwestina wan ya mafên xwe ji holê rakê. Ji bo ku kurdistanê û herêmên kurdan weke yên tirk bide nîşandin, zimanê kurdan qadaxa dike, temenê xwe bi rêxistinkirin û siyesete wan, hêrîşî wê dike. Çanda wan, herîşî temenê pêşketina wan ya ku heya hêrîşî wê dike û hertimî bi gotinên ku wê piçûk dixe, hêrîşî wê dike. Beremberî wê jî, çanda tirk û tirkitiyê pîroz dike û derdixe li pêş. Navê bajar, navçe û gundên kurdan, yên bi kurdî qadaxa dike û yên bitirkî wê dane wan, derdixe pêş. Bi vê re, wê stretejîya xwe tirkirina herêma kurdan bi rê ve dibe. Ji bo ku çanda kurdan, bi sembolî û navî pêşnekeve, hemû navên kurdan qadaxa dike. Kurdek, nikarê navê xwe li xwe bike û qadaxa bike. Minaq, navê "kurdistan"ê, qadaxa ya.
Tektîk.
Taktîk, di şer de, di serî de, weke kirinên giring ên pêvajoyî ên ku di xizmete armanca ku mirov dike û dixwezê ku xwe bigihêniyê de têna ziman. Minaq, di şerê li kurdistanê de, dewleta tirk, girtinên sîyesetmederên kurd û gotinên wê yên qaso ên bi navê "çareserkirina pirsgirêka kurd" têna ser ziman, taktîk in. Rastîyekê nayênina ser ziman. Bi wan gotina re dixwezê ku rehete hem di aqilê kurdan yê tekoşîna wan de bide çêkirin û hem jî dixwezê ku parçabûnaê bike navê kurdan de ku bi awayekî bi hev re li ber wê nesekin in. MInaq, têkiliyên wê yên başûrê kurdistanê re mirov karê di vê çerçovê de bêne ser ziman. Ji hêzên kurd ên başûrê kurdistanê dixwezê ku li dijî, tekoşîna kurdan ya li ber wê alî wê bikin. Heta ku dixwezê ku bi wê re bikevina şer de li dijî wê. Ku ew hêzên kurd, bi hêzên başûrê kurdistanê re nekevina şer de jî, bi vê polîtîkaya xwe dixwezê ku wan bêalî bike û bêne wê rewşê ku ew ji tekoşîna kurdan ya bi wan re ji wê dur bin û bi wan re şer nekin. Ev, ji bo tirkî û şerê wê yê bi kurdan re qazancaka taktikî jî ya li gorî wê ji wê re.
Taktîk, bi teybetî, armanca, kêmkirina hêzên ku li dijî wan şer dikin û an jî bi demê re bê û an jî bi nêzîkatîyên ku tên nîşandin bê rêya wan ya şer guharandinê bê. Bi vê yekê re, ku bike ku êdî yê ku li dijî wê şer dike serwerîya wan di şer de nemabê. Bi wê re, êdî aliyê ku serwerîya wan di şer de kêmbûna, wê li ber aliyê din yê ku serwerîya wan zêde heya, bin bikevin.
Locîstik.
Locîstîk, di dema şer de, di temenê amedekarîyên ku têna kirina de dibê. Minaq, xwarin, çek, cil û bi teybetî jî, hêzên ku werina taqwîyakirin, wan dike nava xwe de. Locîstîk, weke amedekarîya li şûna anîya şer tê kirin a jî. Lê mirov karê bi vê rengê û hê gelek rengên din şîrove bike û bêne ziman.
Plan û amedekirin.
Bi plan û amedeyî, di şer de, di deme ku wê hêrîşî cihekî bê kirin, wê pêşî, cihê ku lê hêrîş bê kirin, wê hewl bê dayin ku pirr baş were naskirin. Bi wê naskirina cih re, wê hewl bê dayin ku serwerî û serdestîya di şer de ya li qadê bê xistin li dest. Yê ku di şer de xwediyê naskirina cihê ku lê şer dibe bê, wê di şer de, weke ku nêvî bi nêvî serketîbê, wê bibe. Bi vê têgihiştinê, di vê xalê de tevgerîn dibe.
Xala duyemnin ya amedekirinê jî, plankirina awayê şerkirinê ya. Yanî rastkirina hêzên xwe ya. Wê hêz çawa werina şerkirin, plana wê bi awa tê kifşkirin. Wekî din jî, wê bi çî were şerkirin, wê ew were kifşkirin. Minaq, di demên berê de bi şûr dihat şerkirin. Di roja me de, amûrên ku bi wan tê şerkirin pirr cûra û zêde bûna.
Hirç an hurç ("Ursidae"), famîleyekî goştxweran ku gelek hov û kûvî ye.
Bi pirranî li bakurê Afrîkaya Bakur, Amerîka, Ewropa û Asyayê dijîn. Li cihên darî de dijîn. Hirç di demsalê zivistanê lena xwe de dikeve xewa zivistanê. Der biharê derdikeve derva û heta payiza dereng êmîşê çolê yên wek dendereşk, biyok, hurmiyê beyani dixwe. Hirç goşt û hêşinayiyê dixwe.
Meram yek ji wan navçeyên navend ya bajarê Qonya yê ye di Deşta Qonya yê cih digire.
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 342 hezar 315 kes e. Navçê di zêdebûna gelheyî ye yek ji wan navçeyên sereke ya bajarê Qonye yê ye.
Navçe dikevê rojavayê navenda a bajarê. Li rojhilat navçê ya Karatayê li bakûre-rojhilat navçê ya Selçuklu yê cih digre.
Belavbûna cihê şînê tarî li ser mezheba Şafiî neŞafiî, yek ji her çar mezhebên mezin ên Îslamê ye.
Ji aliyê Îmam Şafîî ve hatiye avakirin. Bêhtirê kurdan li gora vê mezhebê diçin. Wextê ku dewleta osmaniyan hate avakirin, mezheba mezin ya Şafiî bû lê wan ji xwe re ya Henefî neqand û belav kir.
Google TV ji ber Plan kirine bo Set-Top-Boxan û TV yên HDTV ser bingehê pergala Google Android.
Google Tv Kompesketine ê pêrabun bi Google, Intel, Sony u Logitech. Êw Projeya pardar kirine di 20ê gulana 2010an fermî berpesketin. Di 8ê îlona 2010an de Google askera bu, karibar ê di 2011an de li cihanê vebikin.
Di sala 2010, dem pesketina Google Tv, disinen hinek xeten Rüpelen Internet ê.
Salnameya julianî an salnameya juliyen, bi kurdî salnameya romî jî tê gotin, dema Julius Caesar de bi fermana wî hat perisandin û ew heta sedsala 20an li hin dernên cîhanê dihat bikaranîn. Ew di sedsala 16an de bi fermana papa Gregor XIII hat çerixa salnameya gregorî kirin. Di wê salnameyê de salên normal ji 365 rojan û 12 mehan pêk hatî bû. Li çar salan de salek jî wek sala bermayî dihat hejmartin û rojak dihat serve sibat kirin û ew sala 366 rojan de dawî dibû. Yanê salên Salnameya julianî wek 365,25 rojan dihat hesandin.
Li împeratoriya Romê berê pêş de salnameya heyvê ji yewnaniyan standî bûn dihat bikaranîn. Lê, wê demên dirêj de bi salnameya rojê ve gelek şaşî dide. Ji bo vê sedemê Julius Caesar ji astronomînasekî Misirî yê bi navê Sosigenes de ji bo salnameyeke nû xebat xwest. Di 46 b.z. de bi dawî hat û dest bi bikaranîna wê kirin. Ew salnameya ji 365 rojan, 12 mehên 30 an 31 rojan de pêk hatî bû. Navên mehan jî wiha bûn: "Ianuarius", "Februarius", "Martius", "Aprilis", "Maius", "Iunius", "Quintilis", "Sextilis", "September", "October", "November", û "December". Lê hin mehên ji pê re bi navên împeratoran wek "Julius" û "August" hat navendin.
Bi tenê sala 46 b.z. bi armanca salê roj û bi salnameya berê wekhev bikin, ji sala normal 355 rojan de hat dirêja 445 rojan kirin.
Sersala Salnameya Julianî li Împeratoriya Romê bi tûnî dihat bikaranîn jî sersala salname navçe bi navçe ji sedemên olî de ciyawazî he bû. Li Misir 29ê tebaxê, Konstantînopolîs ango Bîzansê û Rûsyayê 1ê îlonê, welatên rojavaya Deryaya Marmara 25ê kanûna pêşîn bû.
Salnameya Gregorî.
Ji bo sala Salnameya julianî 365,25 rojan dajot, lê bi rastî dinê dor roj re hindik kêm wextê de, nêzî 11 hûrdeman, çerx dibû di sedsala 14an de ciyawazî êdî gelek mezin bibû. Wê salname bi rastî re 128 salan de rojek şaşî dikir. Di sedsala 16an de ciyawazî wiqas mezin bû ku, biharê êdî şuna 21ê adarê di 11ê adarê de dest pê dikir. Di 1582an de papa Gregor XIII Salnameya pê re bi navê xwe hat navandînî salnameya gregorî perisand. Ji bo ciyawaziya salnameya julianî û rastî mezin bûyî were girtin jî wî 4ê îlonê 1582an wek 15ê îlonê 1582an guhert. Sala Bermayî jî êdî na li her çar salan carakê 400 salan de 93 salan dihat dîtîn. Lê ew Salnameya bitenê welatên katolîk hat bikaranîn. Li welatên protestan Salnameya julianî heta sedsala 18an hat bikaranîn. Hin dewletên xiristiyanên ortodoks wek Rûsya û Serbistan, hîn jî cejnên xwe gorî salnameya julianî pîroz dikin. Ji bo wê sedemê ewna cejna Noelê di 7ê kanûna paşîn de pîroz dikin.
Dest, bi qatek ji laş e, ku bi her jîndî re heye. Mirov, xwediyê du destan e. Mirov karê bêje ku her jînda jî xwediyê du destan de. Bi alikariya destê xwe kar û xabetên xwe dike û pêdiviyên xwe dibîne.
Destê mirov xwediyê pênc teliyan e. Ji navika destra kefadest tê gotin. Li ser dest û wan xat û qaytankên têde, li gor ku di demên berê de di nav kurdan dihate berdewam, ku bi "wan xat û qaytankan baxtê mirov karê were xwandin."
Shahrukh Khan (bi ûrdû: ‏شاه رخ خان‎) (bi kurdî bixwîne:Şahrux Xan) (Hîndî: "शाहरुख़ ख़ान, Shāhrukh Khān"; 2'ê sermawezê 1965, Delhiya Nû/Hindistan), Roja mê da hêlketiya Hunermêndê Bollywood ê. Dawiya 12 Sal'an yêk Perüye Fîlmê Rêzê qezênc kir.
Shahrukh Khan Mîsîlman ê Paştun Pakistan ê, Zarokê Duyêmîn a Malbata xwe. Bavê wê Mir Taj Muhammed Khan Tanolî Parêzêr bu u di sala 1981'de ji ber Kansêrê mir. Dayîka wê Fatîma (z.Begum) ji ber Şekir ê di sala 1991’de mir. Xuşkekî Shahrukh Khan heye, Şehnaz Khan hêma Navê wê dibejin Lalarukh. Jina Shahrukh Khan Gauri Khan, 2 Zarokê wê Aryan Khan u Suhana Khan berbend Xuşka wê Lalarukh mala ew rê disekine.
Shahrukh Khan bi Malbata xwe rê.
Du Fîrma ê Xêlêkê Shahrukh Khan heye. Filmê Dreamz Umlîmîted: Phir Bhi Dil Hai Hindustani, Asoka u Chalte Chalte digel Fîlmê Khan ê Serkevtin xweş bun. Bi Jina xwe rê di Fîlma Red Chillies Entertainment
Xêlêka Main Hoon Na, Paheli u Om Shanti Om ê bi Serkevtin qezênc kir. Hevale êw Karan Johar digel çêkiriya Fîlma Kaal Red Chillies Entertainment'de bi kar anîn. Li vê Fîrmêda Hevalen êw Juhi Chawla, Aziz Mirza, Karan Johar u Farah Khan digel şixulîndin.
Shahrukh Khan di sala 2008’de Hevale vê Nêz Fîlma Kismat Konnection Aziz Mirza rê bihev rê Dêngdan.
Serkevtina mezinê Sînemaye Rab Ne Bana Di Jodi'de girtin u di sala 12.12.2008'de Fîlm derdikeve. Dîsa Fîrmeya xwe rê Fîlma Bîllu Barberî girtin.
Shahrukh Khan di sala 2009'de Serkevtina mezin bu My Name is Khan ê bi Hevale xwe şixul Kajol ê Lîsten. Derhenan Karan Johar 4.Fîlm ê. Fîlmê dine Kuch Kuch Hota Hai, Kabhi Khushi Kabhie Gham u Kabhi Alvida Naa Kehna bihev rî bun.
Bollywood li Mumbaî (dêrîn Bombay) produktîona navenda Fîlma Hîndîstan ê bikaranîn, ji Hollywood û Bombay ê zêk hemwate çêkir. Li Dinyayê Dewleta Hindistan ê gellek pir Fîlman çaran heta yekemîn bertekişandin.
Mumbaî (bi zimanê marathi: मुंबई, "Mumbaī"; bi navê wê yê berê jî tê naskirin Bombay), bajarê Hindistanê û paytexta parêzgeha Maharaştra ye. Li dinyayê bajarê herî mezin ê sêyem e. Gelheya vî bajarî nêzîkê 13 milyonan e. Ev bajar li ser girava Salsete hatiye avakirin. Li cihê metropola Mumbaî 21 milyon mirov hene. Mumbaî bajarê Hindistanê yê fînansê û paytexta çandê ye. Li Mumbaiyê filmên hindî li Bollywoodê tên çêkirin.
Di sedsala 16'an de portûgalî hatine vir û navê Mumbaî weke "Bom Bahia" bi lêv kirin, û dûv re îngilîzan û brîtanî navê Mumbaî weke "Bombay" bi kar anîn.
Serhad B. Rênas weşangerê Medyaya Kurdî û nivîskarekî Kurd e. Damezrênerê HAWAR NET'ê ye.
Ji navçeya Erxenî a bajarê Amedê ya bakurê Kurdistanê. Perwerdehiya xwe ya akademîk di zaningeha Dîcleyê li beşa Endezyariya Makîna’yê de pêk anî. Yekem car di sala 2001'an de dest bi weşandina hin gotar û helbestên xwe yên Kurdî kir. Piştî sala 2003'an dest bi weşandina lêkolînên xwe kir û gelek rojname, kovar û malperên Kurdî û Tirkî de nivîs, lêkolîn û hûrnêrînên wî hatin weşandin. Bi taybetî li ser dîroka medya, muzîk, sînema û çanda Kurdî hûrnêrîn û nivîsên wî hatin weşandin. Di hin weşanên Kurdî de pêyamnêriyê kir. Di qada medyayê de jî di sala 2005'an de rojnameya dîjîtal HawarNet’ê damezirand. Her wiha di karên wekî vebûna beşên Kurdî û wergerandina ji bo zimanê Kurdî ya weşanên navneteweyî ên wekî Google, Facebook, Wikipedia û hwd. de jî cîh girtiye. Serhad B. RÊNAS bi giranî li ser dîrok û rewşa îroyîn a beşên medyaya Kurdî xebatên hûrnêrînê çekir û giraniya xwe da ser vê qadê.
Pirtûka wî ya bi navê "Medyaya Kurdî û Medyaya Nû" ku têde bi berfirehî girîngî û bandorên vê pergala nû ya medya û ragihandinê ya li ser civaka Kurd û têkoşîna rizgariya Kurdistanê dinirxîne di sala 2014´an de ji Weşanxaneya Ronahî ku navenda wê li Amedê ye derket. Hîn jî wek gerînendeyê berpirsyar a HawarNet’ê karên xwe didomîne û gotar, lêkolîn û hûrnêrînên wî tên weşandin.
Medyaya Kurdî û Medyaya Nû, Weşanxaneya Ronahî 2014 (ISBN: 978-605-5855-29-68)
Kajol (Hindî, काजोल, Kājol; * 5 Tebaxa 1974 liMumbai, Maharashtra, Hindistan) ji Bollywood ê pir tê Hêzkirin.
Kajol zudaye Fîlmê bizav Temaşedakirin ji Malbata xwe.Dayika mezina Kajol Rattan Bai u Dayika meyina Kajolê ya Duyêmîn Navê êw jî Shobhna Samarth ê êw jî mîna Kajolê Aktor ê.Ji Maratha Dayika Kajolê Tanuja,Xuşka Kajolê navdarî sala 60’an de gehîştin.Bavê Kajolê ji Bengalî Xelek u Dêrhêner ê.Xuşka Kajolê Tanisha di sala 2005 heta 2006 de Dêstpekir ser Fîlmên Bollywood ê.
Wexta Kajol xwe da ser Fîlmên Bollywood ê,bi Fîlma “Baazigar” ê Dêstpekir.Di sala 1995’de xwe
bi bext naskir Kajol,wê çaxe Dêrhêner ê Kajol ê pir bi Serkevtin bu Aditya Chopra di Fîlma Dilwale Dulhaniya Le Jayenge’de Kajol ê Aktora Delal dît,êw Fîlma bi Serkevtin çu ser Sînemaye,niha êw Fîlma 12 sal ê di Sînemaye de tê Temaşekirin.Shahrukh Khan u Kajol di 5 Fîlmande Baazigar (1993), Karan Arjun (1995), Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995), Kuch Kuch Hota Hai (1998) u di Kabhi Khushi Kabhie Gham (2001)’de bi cot pir xweş Lîstin.
Kajol bi Aktora Ajay Devgan ê Zêwicî.
Çûkên kêzxwer, kêzxur, kêzxwar an jî kîrkok ("Laniidae"), famîleyekî fîkarên bera an passarî di nava gezik û dirrikan de dihên dîtin.Çûkên kêzxwer an kîrkokan,fîkarên goştxwer in û bi granî bi kêzikan xwedî dibin û seyda xwe bi firînê dikin.
Hêlîna xwe axilbe li nav dirrikan bi hawê têfikan çêdikin. Cihêtiya wan ya ji çûkên din ji kêzikxweriyê pirtir hebûna mûyan a di bin nikulê wan de ye. Dîsa firnikên (qulikên poz) wan jî nenuxumandî ye. Nikulê wan bi serbejêr ve tewandî ye. Di nikulê jor de yek li çep yek li rast du diranên neynûkî he ne.
Îstgehên Radyoyên Kurdî.
Kurd di radyoyê de cihê xwe bi radyoyên Tehran û Êrîvan girtibûn ku hin jî weşanê wan berdewam dike. Niha Başûrê Kurdistanê li ser pêla FM gelek îstgehên radyoyên kurdî heye. Li bakûrê Kurdistanê hin radyoyên herêmî jî, wekî Gün Radyo, weşana kurdî dikin. Radyo hene ku li Ewropayê û ser înternetê jî weşan dikin. Her wiha radyoyê fermî ya DYA'a VOA (Dengê Emerîka) de beşa kurdî jî heye.
Seyidxanê Boyaxçî, anku Xalê Seyidxanê Boyaxcî (navê wî yê di nasnameyê de Seydo Şimşek e), dengbêjekî kurd bû ku di sala 1933/1938an de li qeza Erxeniyê, li gundê Lexerî yê Deşta Gewran hatiye dinê.
Dibistan nexwendiye; ji 15 saliya xwe ve ye kilam û stranan dibêje. Li Amedê 25 salan boyaxçîtiya pêlavan dike. Heta salên 1980î di şaredariya Amedê de karkerê berhevkirina çopê ye û pêlavan jî boyax dike, pişt re malnişîn dibe. Bavê heft zarokan e.
Di nava gel de gelek kasetên wî hene..
Dengbêj Seyidxanê Boyaxçî di 5ê tîrmeha 2020an de li Amedê çû ber dilovaniya Xwedê.
Wezîrê karên derveyî yê Almanyayê Guido Westerwelle (2009)
Guido Westerwelle (27.12.1961 li Bad Honnef, Almanyayê) parêzer û siyasetmedarekî alman e. Ew ji sala 2001'ê û vir de serokê partiya Freie Demokratische Partei (FDP) ye û di 28.10.2009'an de bû wezîrê karên derveyî yê Almanyayê.
Westerwelle yê ku bi azadî û vekirî digot ku ew homoseksuel e, bi hevjiyanê xwe yê menajerê sporê Michael Mronz re zewicî ye.
Rojnameyên tirk û kurdî li Bismilê, 2010
Rojname weşana rojane ya bûyeran e ku li ser kaxiz tê çapkirin û dû re tê firotin. Rojnameyên hefteyî û mehane jî hene. Rojnameya pêşîn a bi zimanê kurdî "Kurdistan" bû ku di sala 1898'an de li serbajarê misrî Qahîreyê derketiye. Roja îro jî gelek rojname li ser înternetê derdikevin.
Rojname.
Ragihandin bi destpêbûna mejûya mirovan destpêkiriye. Pêwîstiya ragihandinê bi amûr û şêwazên cûda berdewam kiriye. Lê di nava amurên ragihandinê de herî bibandor ku hîma wî dema romayiyan hatîye avetin û di sedsala 17'an de bi awayê rojnemegerîye derketiye holê û her berdewame. Ber çemê Nîlê tabletên 3500 sal berê hatiye dîtin ku ser wan de buyerên rojane hatiye nivîsandin û her wiha tabletên ku ji dema imperatoriya Roma hatiye çêkirin ku ser wan de jî wekî rojnameyek bûyerên rojane heye jî em nekin nava hesabê rojnameyên bi navê "The weekly News From Italy and German", "La Gazette", "Avisa", "Gedenck Wurdige Zeitung" û çend rojnameyên din rojnameyên pêşîn a cîhanê ne.
Destpêka Rojnamegeriya kurdî.
Rojnamevaniya kurdî bi rojnameya "Kurdistan" ku di 22'ê nîsana 1898'an de dest bi weşanê kiriye. 22'ê nîsanê lewma wekî salvegera rojnamegeriya kurdî tê pîroz kirin û li Kurdistana Başûr jî ev roj bi awayekî fermî wekî "Roja Rojnamegeriya Kurdî" tê qebûl kirin.
Rewşa niha ya rojnamegeriya kurdî.
Rojnameyên me piranî ne rojane ye û hinek wan jî ne vedorî derdikevin. Piraniya wan wekî rewşekê xwezayî li Başurê Kurdistanê derdikevin, wekî rojnameyên Evro û War (2012) li Duhokê. Rojnamegeriya kurdî her çi qas li bakur pêşketî be jî ji ber rewşa ziman a xirab rojnameyek rojane tûneye. Rojnameyên ku derdikevin jî ji ber polîtîkayên înkarê yên dewletê zêde nayên firotin. Ev rewş jî bi girêdayê rewşa sîyasî û perwerdehiya bakurê Kurdistanê ye.
Leglega reş (navê zanistî: "Ciconia nigra"), ji nêz ve meriva leglega spî ye.
Nikula wê zirav û drêj û sore ye. Stû, serî û sênga yên gihaştî reşê biriqandî, bin zikê wan spiyê vekiriye. Ji dervî hinek mezinbûna nêran, nêr û mêyên wan dişibitin hev. Gewda ciwanên qehweyê şînoşkî, nikul û lingên wan bi giştî şînoşkî ne.
Bi xwe goştxwer e û bi masiyan, kêzan û xwêrkişan xwedî dibe.
Ji Afrîkayê serê havînê dihê û dawiya havînê jî vedigere.
Li dunyê di derdora 500.000 heb he ye.
Deryaya Mirî ji kenarê Îsraelê ber bi Urdunê ve.
Deryaya Mirî ji esmanî (li vê nexşeyê bi îngilîzî weke "Dead Sea" tê nîşandan).
Gola Mirî, Behra Mirî yan Gola Lûtê yan jî Deryaya Xwiyê (bi yewnanî: Νεκρή Θάλασσα, "Nekrí Thálassa" "Behra Mirî"; bi latînî: "Mare Mortuum" "Behra Mirî"; bi erebî: البحر الميت, "al-Bahr al-Mayyit" "Behra Mirî"; bi îbrî: יָם הַ‏‏מֶּ‏‏לַ‏ח, "Yām Ha-Melaḥ" "Behra Xwiyê"), deryaçeyeke di navbera Urdun û Îsraelê de ye. Rûyê deryaçeyê û kenarên wê 422 metran li jêr asta deryayê de ne û ji ber wê yekê mîna nizmtirîn bejên cîhanê tên hejmarkirin. Gola Mirî 378 metran kûr e û bi swîrahiya xweya 33,7% swîrtirîn ava cîhanê ye.
Navên Gola Mirî.
Gola Mirî bi gelek navên cuda tê binavkirin, çend ji wan ev in: Behra Lûtê, Behra Rojhilatî, Gola Qîrê, Behra Xwiyê, Behra Sodom û Emorayê, Behra Arabah, Behra Şeytên, Behra Deştê, Behra Zoar, Gola Bêhna Genî.
Nexşeya Deryaya Çîna Başûr (rengê şîn) di başûra rojhilata Asyayê de
Deryaya Çîna Başûr deryayeke qeraxî ye ku bi xwe parçeyek ji Okyanûsa Mezin e. Ev derya rûberek birîtî ji tengavên Singapûr û Malakayê heta Tengava Taywanê ji xwe digre ku nêzî 3,500,000 km² dibe. Girêdayî bi pîvanê ve, Deryaya Çîna Başûr piştî pênc okyanûsan mezintirîn yan dûyem mezintirîn tenê avî ye di cîhanê de.
Zêdetir ji 200 giravan di vê deryayê de hene ku piraniya wan ne avadan in.
Deryaya Çîna Rojhilat ji esmên
Deryaya Çîna Rojhilat deryayeke qeraxî ye di rojhilata Çînê de. Ev derya bi xwe parçeyek ji Okyanûsa Mezin e û rûberek qasî 1.249.000 km² vedişêre. Di Çînê de, jê re "Deryaya Rojhilat" dibêjin. Di Korêyê de jî hindek caran jê re "Deryaya Başûr" tê gotin.
Çemê Yangtze mezintirîn çem e yê ku ber bi Deryaya Çîna Rojhilat diherrike.
Balafirgeha Da Nang ("Sân bay Đa Nang")(ICAO:DAD, ICAO:VVDN) Li 2 km rojhilata bajarê Da Nang (Nam Trung Bo) a Viyetnamye. Di sala 1993 da hatîye vekirin. Li aliyê 11/29 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 3,500 metreye. Rûyê pîstê bêtone.
Hanoi, Ho Chi Minh bajar (Saigon), Da Lat, Buon Ma Thuot, Pleiku, Nha Trang
Balafirgeha Ca Mau ("Sân bay Ca Mau")(ICAO:CAH, ICAO:VVCM) Li 2 km rojhilata bajarê Ca Mau (Tay Nam Bo) a Viyetnamye. Di sala 1993 da hatîye vekirin. Li aliyê 11/29 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 1,500 metreye. Rûyê pîstê bêtone.
Ji van bajaran çûn û hatina balafirgehê ev in: Ho Chi Minh bajar (Saigon).
Rojnamegeriya kurdî karê kovar û rojnameyên ku bi kurdî yan jî beşek jê bi kurdî derketine, anku yên ku cih dane nivîsarên kurdî jî.
Nêrînek giştî bo medya û medyaya kurdî.
Ragihandin bi destpêbûna mejûya mirovan destpêkirîye. Pêwîstiya ragihandinê bi amûr û şêwazên cûda berdewam kirîye. Lê di nava amurên ragihandinê de herî bibandor ku hîma wî dema romayiyan hatîye avetin û di sedsala 17an de bi awayê rojnemegerîye derketîye holê û her berdewame. Ber çemê Nîlê tabletên 3500 sal berê hatîye ditîn ku ser wan de buyerên rojane hatiye nivîsandin û her wiha tabletên ku ji dema imparatoriya Roma hatîye çêkirin ku ser wan de jî wekî rojnameyek bûyerên rojane heye jî em nekin nava hesabê rojnameyên bi navê "The weekly News From Italy and German", "La Gazette", "Avisa", Gedenck Wurdige Zeitung" û çend rojnameyên din rojnameyên pêşîn a cîhanê ne. Niha jî rojnamegerî bi giştî media bi amurên curbecur didome. Niha rojname, kovar, tv, radio, înternet û amûrên hwd. di rojnamegerî de tê bi kar anîn. Medya îro ro de wek “Hêza Çaremîn” tê bi nav kirin. Dibe ku dahatû de bibe hêza yekemîn. Rojnamegerî bi giştî medya hewcedarîyeke xwezayîye. Bandora mezin a medyayê ji ser modernîzim, postmodernîzm, ol, guherîna civakî, têgihiştina hêz û desthilatdarîye, pêşketinên idolojîk, pêşketina teknolojîk-zanistê heta beralî kirina civakê, pêkanîna guherînên bingehîn û gewre, veşartina karên qirêj a deshilatdariyê, pergala aborî û hwd. de heye. Em dikarin gelek xalên bipeyvendî zêde bikin. Her xal hejayê nirxandinêye, belam ev tişt encax di pirtûkekî lêkolînî de dikare pêk be. Lê ev rewş bo kurdan hinek diguhere. Çunke dewletekî navendî a Gelê kurd tuneye. Ji ber vê him şêweya rojnamegerî di nav gelê kurd de cewaze him jî sedema bikaranîna media cûdaye. Piştî peymana Lozanê welatê kurdan bû çar perçe. Her perçeye de dewleta ku vê perçeya xakê kurdan dagir kiriye, bi şewazên cuda hemberî hebûna kurdan derketiye. Ji ber vê yekê jî her perçeye de rewşa gelê kurd jî ji perçeyeke din cewaztir bûye. Hêmanên ku bo medyaya cihanê dabaşa gotinê ye, medyaya kurdî de hêmanên wekî standartize kirina û pêşxistina zimanê kurdî, hewla rizgarkirina xaka Kurdistan, dîplomasî, pêşxistina muzîk û bi giştî çanda kurdî, pêk anîna hişa neteweyî ya kurdî, modernîze kirina civaka kurdî, pêk anîna hişmendiya dîrokî ya kurdî jî zêde dibin. Her wiha partiyên Kurdistanê dezgehên xwe yên çapamenî bo propagandaya rexistinê xwe jî bi kar tînin. Ev yek li ber medyaya kurdî de astengiyek din e ku divê were bihartin. Rojnamegeriya kurdî jî ji dema zayîna xwe ve bi dijwarî, êş, asteng û qedexeyên bi curbecur re rûbirû maye. Rêwîtiya ku em niha derkevin ne tenê rêwîtiya çapemeniya kurdî an jî mediyaya kurdî ye her wiha rêwingiya bibiryarî, dijwarî û serkeftinêye jî.
Destpêka rojnamegeriya kurdî.
Wekî tê zanîn rojnamegeriya kurdî bi Rojnameya Kurdistanê ku di sala 1898an de derketîye, dest pê dike. Ev rojname di 22yê Nîsanê de dest bi weşanê kirîye. 22yê Nîsanê lewma wekî salvegera rojnamegeriya kurdî tê pîroz kirin û li Kurdistana Başûr jî ev roj bi awayekî fermî wekî roja “Rojnamegeriya Kurdî” tê qebûl kirin. Ev rojname di sirgunê de derket holê ango mejûya rojnamegeriya kurdî bi sirgunê derdikeve holê. Rojnameya Kurdistanê ji alîyê Mîqdad Mîdhet Bedirxan ve li Qahîreyê hatîye derxistin. Di dîroka me de gelek tiştên "cara pêşîn" ji alîye malbata Bedîxanan ve hatîye pêkanîn. Rojnamegeriya kurdî jî wisa bûye. Piştî Mîqdad Mîdhet Bedirxan birayê wî Ebdurrehman Bedirxan dest bi weşandina wê kir. Rojnameya Kurdistanê piştî Qahîreyê li Swîsre û Londonê jî hatîye derxistin. Hejmara dawîn ya Rojnameya Kurdistanê (no: 30-31) 14ê Nîsanê, di sala 1902yê da derket. Destpêbûna rojnamegeriya kurdî li gorî ciranên me pir dereng nîne. Ahmed KANÎ, Analîzek Li Ser Rojnameya Kurdistanê, APEC 2019. Lê ji ber astengiyan bi qasê cîranên me pêşveneçuye.
Rojnamegeriya kurdî di navbera salên 1900-1950an de.
Piştî Rojnameya Kurdistan di sala 1918 de ji alîye rewşenbîrên me ku ji pêşveçunên vê demê sudvergirtibûn bi navê "Jîn" kovarek derxistin û 21 hejmara wî kovarê derçu. Di heman demê de him li her perçeyê Kurdistanê de him ji di gelek welatên din de gelê kurd gelek rojname û kovar derxist. "Şark ve Kurdistan"-1908 li stenbolê hat derxistin. "Kürd Teavun Ve Terakki Gazetesi" 1908 ji aliyê Kürd Teavun Ve Terakki Cemîyetî li stenbolê hat drexistin. Di wê demê de ev rojname gelek deng da û bandorekî mezin li ser gelê kurd kir. Her wiha kovara "Kurdistan"1908-1909-Stenbol, "Amîda Reş" 1909, "Peyman"1909-Dîyarbekir, "Rojî Kurd-Hetawî Kurd" 1913 ji aliyê Komala Hêvî, "Yekbûn" 1913 û hin kovar û rojnameyên din jî hat weşandin. Di sala 1919 kovara KURDISTAN li Stenbolê hat derxistin. Di sala 1923an de li Siwêrg rojnama "Îrfan" derket. Di 1929 an de ji aliyê serokê serhildanê Agirî îhsan Nurî Paşa Rojnameya “Agirî” ji gelê kurd re hat pêşkeş kirin. Li Tirkîye ji ber zordestiya rejîma faşîst a Tirkan gelê kurd maweyekê dirêj bêdeng ma.
Lê perçeyên dinê Kurdistanê de bi taybetî Kurdistana Başur de gelek rojname û kovar wekî "Rojnama Umêdî istiqlal, Suleymanî, 1923", "Rojnama Bangî Heq, Suleymanî, 1923", "Rojnama Pêşkewtin, Suleymanî, 1920", "Kovara Peyje Bexdad" 1927, "Rojnama Rojî Kurdistan, Suleymanî, 1922", "Rojnama Rêya teze, Erîvan, 1930", "Kovara Rûnakî, Hewlêr, 1935", "Kovara, "Rojnama Rojanû, 1943", "Rojnama Rêga li rojhilatê Kurdistanê jî Mehabad, 1948", "Rojnama Rawêj, Mehabad" hatibûn derxistin. Salên çilan di dîroka başurê Kurdistanê de, bi xwe re geşbun û pêşketinê di jiyana siyasî û çandî ya wê perçeyê de tînin. Ew salên xurtbuna tevgera kurd ya netewî bun û salên damezirandina partiyên siyasî bi taybetî PDK ku programên wan yên pêşketî di warê guhertinkariyên civakî de hebûn. Di gel vê yekê bi heman rihê gelek kovar derdiketin. Gelawêj kovarekê wê demê bu ku roleke mezin belavkirina bîrûbaweriyên peşketinxwaz û çandî de lîyst Kovara Gêlawêj bi rastî jî stêra geşa rojnamegeriya kurdî bû. 1949ê de jî kovara serbixwe ya sîyasî bi navê "Nizar" derket.
Di sala 1932an de li şamê kovara bi navûdeng Hawar dest bi weşanê kir. Xwedîye wê kovarê Celadet Alî Bedirxan bû dîsa Bedîrxanek di dîroka Kurdan de guhertin û erxekek mezin pêk anî. Hawar bi tîpên latinî dest bi weşanê kiribû. Cara yekem bu ku elfebeya latinî bo kurdî dihat cêbecekirin. Bi Hawarê edî kurdî xwe ji elfebeya erebî ku zirar dida kurdî rizgar kiribû. Hawar despêkek nû bû. Bi Hawarê kurdî bi taybetî Kurmancî û dimilî derbasî tîpên latini bûbun ku niha jî piranî ev elfebeya ku Celadet Alî Bedirxan destnîşan kiribû tê bikaranîn. Hawar dibistanek bu, Hawar wê demê de morelekê mezin da gelê kurd. Vê kovarê şanenava xwe li dîroka Kurdan da ku ev şanenav êdî naye jêbirîn. Kovara Hawar hejmarê xwe ya dawîn (hejmara 57.) sala 1943an de derxist. Di sala 1998an de ji Weşanên Nûdemê hemû hejmarên kovara HAWAR bi 2 cild hat weşandin. Piştre Celadet Alî Bedirxan kovarekê biwêne bi navê Ronahî derxist. Ronahî de giranî dengûbas hebun. Ronahî jî bo çapameniya kurdî de gavekê girîng bû. Li Komara Kurdistanê ku li Mahabadê hatibu avakirin rojname û kovarên fermî wekî Bangî Kurdistan hat derxistin û di varê rojnamegeriya kurdî demekê kin de gelek tişt hat pêk anîn. Piştî rûxandina Komara Kurdistanê jî ev pêşveçun bi avayekî xwezayî qut bû.
Rojnamegeriya kurdî di navbera salên 1950-1980.
Piştî demekê dirêj rojnamegeriya kurdî bêdengiya xwe li Kurdistana Bakur şikand û bi rêberiya wek kesên Musa Anter, Edîp Karahan bi tirkî be jî hêdî hêdî ber bi dewlementir buyîne ve çû. 1949 an de ji aliyê Musa anter ve rojname "Dicle Kaynağı (Çavkaniya Dicle)", 1950 de jî "Şark Mecmuası(Kovara Rojhilatê) hatiye derxistin. Di wan rojnameyan de kêşaya kurd dihat nîqaş kirin û hin nivîs û helbestên kurdî jî dihat weşandin. "Şarkin Sesi (Dengê Rojhilatê)" jî rojnameyekê girîg ê wê demê bû. Piştre rojnameya "Îleri Yurd(Welatê Peşketî) di sala 1958 an de li Diyabekirê hat derxistin. Di vê rojnameyê de helbestekê kurdî bi navê "Qimil" di nav nivîsa Musa Anter de hatweşandin. Li ser vê helbestê gelek doz ser perpirsyarên rojnameyê hat vekirin û ev buyer gelek deng ve da. 17'ya Çileya pêşin a 1959an de digel hin xwendekarên zanîngehan 49 ronakbîrên kurd hatin girtin. Ev buyer bi navê buyera 49an tê nas kirin. Salên 60î de hejmara weşanên perîyodîk zêde bûbû. 1962an de li Ferqînê "Silvan Sesî (Dengê Ferqîn)", dîsa 1962 de ji aliyê Edîp Karahan û Yaşar Kaya ve rojnameyê "Dicle-Firat" het derxistin. Di sala 1963 de ji alîye Ergun Koyoncu û Yaşar Kaya ve kovareke bi navê "Deng" hate derxistin. Ev kovar jî di nav çapameniya kurdî roleke baş lîst. Her wiha li Kurdistana Bakur rojname û kovarên wekî -bi kurdî û tirkî- "Roja Nêwe" 1963, "Çira" 1965 ji aliyê Kemal Burkay ve, "Yenî Akiş(Herîkîna Nû)" 1966, "Dengî Teze" 1966, "Karakoçan" 1969, Mardin'in Sesi(Dengê Merdînê) 1969, "Doğu(Rojhilat)" 1969, "Dengê Siwêreg" 1969, "Bultena DDKO" 1970 hatibun derxistin. Sala 1975an de kovareke bi navê "Ozgurluk yolu(Riya azadî) dest bi weşanê kir û heta 1980an 44 hejmarê ev kovarê derket. Di kovara "Ozgurluk yolu(Riya azadî) de bi zaravaya dimilî jî nivîs hebûn. Li gor gotina xwediya kovarê Faruk Aras tîraja vê kovarê nêzî 10 000 bû. Ji ber zordestiya Dewleta tirk weşana "Ozgurluk yolu(Riya azadî) hate rawestandin. 1976an de ji aliyê PDK-Tirkîye kovara "Xebat" hat derxistin. Sala 1976an de kovareke mehane bi navê "Rizgarî" dest bi weşanê kir. Ev kovar 4 sal weşanê xwe domand. 1977an de "Pêşeng Bo Şoreş" cihê xwe di nava kovarên temenkin de girtibû. Kovara "Devrimci Demokrat Gençlik" di sibata 1978an de li Stenbolê dest bi weşana xwe kir. Piştî 3 hejmarên pêşîn îdarexaneya wê ji Stenbolê guhaztin Diyarbekirê. Kovar ji mehê carekê bi tirkî û kurdî(kurmancî-dimilî) derket. Kovar li ser hev 11 hejmar derket. Hejmara yekem 20 rûpel yên din jî her yek 16 rûpel bû û hejmarên 5-6 û yên 7-8 bi hev re çap bûn. (1) Tîraja wê di navbera 10.000 û 12.000 de bû. Dîsa 1977an bi navê "Roja welat" rojnameyekê giranbuha dest bi weşanê kir û heta sala 1986 a weşanê xwe domand. Her wiha "Xebat bo rizgariya Kurdistan" 1978-ji aliyê PDK-T, "Dengê Kawa" 1979, "Kawa" 1978, "Ala Rizgarî" 1979, li Wanê "Jîna Nû" 1979, li Entabê "Têkoşîn" 1979, û gelek kovar û rojnameyên din jî hatibun derxistin. 1979an de li Kurdistana Bakur yekem car xwerû bi kurdî kovarekê bi navê "Tîrêj" derket. Ev kovar jî bi hewlên cewsandinê re dûçar ma.
Li Kurdistana başur di navbera salên 1950-1980 bi girêdayê têkoşîna rizgariyê ve bi rêberiya Nemir Mistefa Barzanî çapameniya kurdî jî pêşve diçu. Di vê konaxê de, rojnameya "Xebat" ya ku 1955ê wekî organa Partî Demokratî Kurdistanê (PDK) derdiket. Berê navê vê rojnameyê "Rizgarî" bû li 1953ê kongireya PDK de navê wê kirin Xebat. Wê demê de rojnameyekê din jî li Kerkukê bi navê azadî dihate derxistin. Her wiha kovar û rojnameyên wekî "Dengî Das, Suleymanî "1950, "Peyam" 1952, "Kestin" 1958, "Kovara Çareserkirdinî Kiştukal" 1959, "Dengê qutabyan, Bexdad" 1960, "Afret"1960, "Rojnama Çiray Kurdistan, Suleymanî" 1962, "Tûtun" 1964...Piştî morkirina peymana otonomiya Kurdistan di rojnamegerîye kurdî peşkeftinek berbiçav çêbû. Di wê demêde rojnameya "Hewkarî" 1970, kovara "Beyan" 1970, kovara Rojî Kurdistan 1971, kovara Roşibbîrî Nwê 1973, rojnameya Xebatî Kurdistan derket. Wê konaxê de tenê rojnameye Birayetî ku organa PDK bû bi duristî rojane derdiket. "Asoy zankoy" 1977, "Estêre" 1974, "Bîrî nuwê" 1973, "Bilawkirawey Berew ronakî", "Çiya" hewlêr 1970, "Dengî mamosta" 1970, "Dengî Cotyar" 1971, "Estêre" 1971, Nûserî Nwê 1972, "Amanc"1973, "Huşyarî Kirêkaran" 1973, "Korî Zanyarî Kurd", 1973, "Baba Gurgur" 1973, "Bo Pêşewe" 1973, "Rêbazî nû" 1975, "Gizing, Kerkûk" 1973, "Hewalnamey Şoreş" 1978 jî hin kovar û rojnameyên wê demê bûn. Di salên 1976-1984an de şerê birakujiyê, yê di navbera hêzên kurdî de, di rojnamegeriya wan de jî cihê xwe girt û ew şerê gotinan di radyo û rojnameyên wan de bû egera dilsariya gelê kurd û şervanên wan û devberdana gelek kesan ji endamtiya xwe di wan partiyan de. Paşe ew hemu partî di Bereyê Kurdistanî de gihane hev û şerê birakujî rawestiya.
Rojnamegeriya kurdî di salên 1980an de.
Di destpêka salên 80an de li Kurdistana bakur û tirkîye cunteya leşkerî hat ser hukmê. Bi hezaran kurd hate girtin û kuştin. Zulm û zordariyên nedîtî li ser gel hat pêk anîn. Lê têkoşîna gelê kurd jî ber bi xurt bunê ve diçû. Edî gelê kurd li bakur hêdî hêdî hişyar di bû. Di wê konaxê de jî "hin partîyan" şaşiyên mezin dikirin. Lewma jî çapamenîyeke yekgirtî çênedibû. Salên 80an de li her perçeyê Kurdistanê de têkoşîna rizgariya netewî geştir bûbû. Bi wê yekê re girêdayî di her warê jiyanê de gelê kurd pêşdiket. Rojnamegeriya kurdî jî hin xurtir bû wê konaxê de. Li bakurê Kurdistanê tesîra şoreşa başur ku bi rêberiya Mistefa Barzanî pêk dihat gelek mezin bû. 1981an de kovareke bi navê "Xebat Ser Riya Barzanî" dest bi weşanê kir. Dewleta Tirk nedixwest şoreşa başur ser gelê Kurdistana bakur de bibandor be. Ev armanca xwe jî bi destê hin "partiyên kurd" dikir. Li bakurê Kurdistanê kovar û rojnameyên wekî "Pêşmerge" 1983, "Berhem", "Dengê Partîzan" 1986(Organa TKP/ML navçeya Kurdistan), "Toplumsal Diriliş(Vejîna Civakî) 1987, "Ozgur Gelecek(Dahatûya Azad) 1988, "Şewqa Berxwedan" Amed 1989 hatibûn derxistin. Kovarekê herî girîng a wê demê kovara Medya Guneşi(Roja Medya) bû. "Medya Guneşi kovara yekem bû ku piştî cuntaya 12ê îlonê derket û bi derketina xwe şîmaqeq mezin li rejima Îlonê xist. Bêhêvitiya ku di nav gel de peyde bûbû şikand, moralek mezin da gelê kurd. Berpiriyarên rojnameyê Osman Aytar, Cemal Ozçelik, Yakûp Karademir, Salih Bal, Mahmûd Metîn, Abdullah Kiran, Vedat Aydin, Nusrettin Yuksekkaya, Murat Kizilirmak, Nesih Çilgin û berpirsiyarên buraya Anqerê Abdullah Güler û yê Diyarbekirê Hamdullah Akyol hatin girtin, di hepsan de man, ceza girtin, teda û zilm dîtîn. Bêguman Medya Guneşî di dîroka rojnamegeriya kurdî de ciyekî taybetî digre ji ber ku di dema xwe de bersîva hevcedariyeke mezin da. (2) Kovara "Deng" ku hin jî weşanê xwe didome di sala 1989an dest bi weşanê kir. Weşanê ev kovarê nêzî sîyaseta PSK(Partîta sosyalîsya Kurdistan) ye.
Li başurê Kurdistanê bi xurtbuna şoreşê gelek rojname û kovarên kurdî jî bo belawkirina ramana neteweyî dihat çapkirin. "Riwangey azad" 1980, "Rêbazî pêşmerge" 1980, "Bilawkirawey Dengî lawan" 1981, "Kovara Alay surî kurdayetî" 1981, "Nûserî Kurdistan" 1981, "Estêre" 1982, "Raperîn" 1982, "Xebatî mamosta" 1982, "Kovara Kurdistan" 1982, "Kariwan" 1982, "Bilawkirawey Edebî bêgane" 1982, "Dengî Pêşmerge, Şoreşa başûr" 1983, " Rêya serkeftinê" 1983, "Rojnama Serbexoî" 1983, "Kurdayetî" 1983, "Rêbazî lawan" 1983 "Dengî xwêndekaranî Kurdistan" 1983, "Bilawkirawey Asos" 1984, "Bilawkirawey Edebî mindalan", "Rojnama Behdînan" 1982, "Kovara Pîrozî islam" 1982, "Bilawkirawey Hawdeng" 1983, "Peyamî şoreşî kurdistanî başur" 1984, "Bilawkirawey Nîrgiz" 1984, "Pala" 1984, "Roşinbîrî pêşmerge" 1984, "Rizgarî" 1985, "Dengê me" 1985, " Peyamî birayetî" 1986, "Peyamî kirêkaran" 1986, "Tendurustî û komel" 1987, "Qendîl" 1987, "Rojnama Berey kurdistanî(Organa Berey Kurdistanî)"(1988), "Helwêstî Edebî"(1988), "Terazû"(1989), û gelek kovar û rojnameyên din jî wê demê de li başurê Kurdistanê li bajarên wek Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk û Duhok dihatin derxistin. Derbarê rojname û kovarên han de agahiyên berfirehtir -wekî navên perpirsyarên wan û bi giştî serpehatiya wan bi çi rengîye- tuneye ku bidim.
Her wiha li Rojhilatê Kurdistanê jî kovarên wekî Sirwe 1984, Lawan 1983, Dengî Lawan 1984, Pêşrew 1984 û hwd. derketibûn. Li Kurdistana Surîye jî Xunav û 4-5 kovarên din hebû.
Rojnamegerî û medyaya kurdî di salên 90î de.
Salên 90î di mejûya Kurdistanê de werçerxanek girînge. Bizûtneweya rizgariya Kurdistan li her beşê Kurdistanê de geştir bû. Hemû bajarên Kurdistanê de serhildanên mezin pêkdihat. Li bakurê Kurdistanê hesta neteweyî bilind bû bû. Di serî de Amed, Şirnex, Merdîn, Wan û gelek bajarên bakurê Kurdistanê serhildanên mezin çêdibû. Li başurê Kurdistanê têk çûna şoreşê, qetlîamên ser xalkê Kurdistan ku ji aliyê rejîma Iraqê dihat kirin morela gel xirab kiribû. Karesatên wekî anfal, Helebce hêviya gel şikandibû. Lê sala 1992an de gelê kurd li başur delfetek baş bi dest xistin û cara yekem gelê kurd bi hêvîyen mezin hilbijartina Parlemana xwe çêkir. Edî beşekî Kurdistan ne bin destê dagirkeran bû. Edî gelê kurd li beşekê Kurdistanê de dikarî bû bêhn bigre. Bi zor û zahmetiyan be jî hêviya sedsalan pêk hat gelê kurd jî mafê
xwe ya xwezayî bikar anî. Wekî hemû netewan pêwist bû ku gelê kurd jî xwediyê dewletek be. Piştî avakirina Parlemen û Hikumeta Kurdistan DEWLETA FEDERE A KURDISTAN (DFK) jî hat îlan kirin. Ku hin jî ser pîyaye. Li bakurê Kurdistanê weşana bi tirkî di nav rojnamevaniya kurdî de wê konaxê de jî berdewam kir. Destpêka salên 90î de rojnameya "Halk Gerçeği (Rastiya Gel)" dest bi weşanê xwe kir û di nava salekê de ji aliyê dewleta Tirk hat girtin. Ev rojname îcar bi navê "Yenî halk gerçeğî (Rastiya Gel a Nû)" weşanê xwe berdewam kir, ev jî heman salê de hat girtin. 1990an de rojnameyeke din bi navê "Yenî Ulke (Welatê Nû) dest bi weşanê kir û ev rojnameye rekora Cîhanê şikand, di nav salekê de 55 doz hat vekirin, 30 caran hat girtin, 18 car jî hat civandin. Ev rojname jî 1993an de hat girtin. Her wiha wê demê de bi navên "Ozgur Halk(Gelê azad)" 1990, "Serhildana Gel" 1990 2 kovar derket. 1991an de kovarekê îllegal ku navê wî "Xebat Bo Serxwebûna Kurdistan" bû ji aliyê komîteya Navendiya PDK li bakurê Kurdistanê 6 hejmar hat derxistin. "Li Welat" jî ku organa weşaniya nav welat a KUK-SE(Rizgarîxwazên Netewî yên Kurdistanê) bû 1991an de derket. Dîsa 1991an de kovara "Newroz" hate derxistin. 1991 an de cara yekem di dîroka rojnamegeriya bakurê Kurdistanê de rojnameyekê xwerû bi kurdî bi navê "ROJNAME" hat derxistin. Çi mixabin ev rojname ji aliyê "hin derdoran" hat asteng kirin û tenê hejmareke vê rojnameyê derket. Her wiha 1991an de li Dîyarbakirê kovarekê bi
Kurdî-tirkî bi navê "Govend" derket. 1992an de ku ev sal tekoşîna gelê kurd jî û zilma dagirkeran jî gihîşt asta xwe ya herî bilind ji aliyê Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) kovareke bi kurdî (kurmancî û dimilî) hat weşandin û demekê dirêj weşanê xwe domand. Kovarên bi wî rengî tevkarîyek pir mezin dida wêje û çanda kurdî. Kovarên "Newroz ateşî (Agirê Newrozê)", "Ehmedê Xanî", "Serketin", "Yurtsever Gençlik (Ciwaniya Welatparez), "Komel" jî hin kovarên girîn ê wê demê bûn. Kovara "Nûdem" jî 92an de li Swêdê de dest bi weşanê kiribû lê dihat bakurê Kurdistanê jî. Ev kovar di pêşxistina wêjaya kurdî de rolekî ciwan lîst. 1992an de piştî rojnameya "ROJNAME" duyemîn rojnameye xwerû bi kurdî rojnameya "Welat" dest bi weşanê kir. Dîsa 1992an de yekemîn kovara pêkenînî li bakur kovara "Tewlo" derket. Her wiha rojnameya "Azadî" jî 1992an de dest bi weşanê xwe kir. Ev rojname bi kurdî û tirkî bû. 1992an rojnameyekî din "Ozgur Gundem(Rojeva azad)" jî dest bi weşanê kiri bû. Ev rojname jî ji aliyê Dewleta Tirk ve hat asteng kirin, rojnamevanên vê rojnameyê hat kuştin û eşkenece kirin, belavkerên wan jî dihatin kuştin. Rojnameya "Armanc" jî rojnameyeke hêja bû ku 1992an dest bi weşanê kir û di dîroka rojnamegeriya kurdî de cihê xwe girt. Rojnameyên kurdî wê demedê dihatin girtin û bi navêke din weşanên xwe
berdewam dikirin. Mînak "Welat" hat girtin bû "Welatê me" (1995), Azadî hat girtin bû "Dengê azadî" (1994), Dengê azadî bû Ronahî, Ronahî bu Hêvî, Hêvî bû Roja Teze, Roja teze jî niha "Dema Nû"ye. Piraniyên kovar û rojnameyên kurdî wek perperikan temen kin bûne. Lewma listeyeke pir dirêj derdikeve holê û em li vir de nikarin derbarê hemûyan de agahî bidin, ev encax bi pirtûkek lêkolînî de dikarê bêne kirin. Piştre bi girtin û zordariyên mezin "Ronahî"(1995), "Hêvî"(1996), "Jiyana Nû"(1995), "Roj"(1995), "Nû roj"(1996), "Yenî Polîtîka(Polîtîkaya Nû)" 1995, "Ozgur Yaşam(Jiyana Azad)"(1996), "Demokrasî"(1996), "Jiyana Rewşen"(1997) gelek kovar û rojname hat derxistin. Wê demêde zordarîyeke pir mezin ser rojnamegeriya kurdî hebu. Dewleta Tirk di hovîtî de sînor nasnedikir. Mînak 1994an de avahiya rojnameya Ozgur ulke hate bombekirin. Lê edî Komara Tirk fêm kiribu ku bi tu avayî nikaribe dengê gelê kurd qut bike. Weşanvaniya kurdî de heta destpêka salên 2000î bi kovar û rojnameyên wekî "Ulkede Gundem", "Stêrka Rizgarî", "PêşeROJ", "Yenîden Newroz", "Jujin", "2000'de yeni Gundem", "Roza", "Zend", "Demokrasiya Nû, "War", "Roja teze", "Gulîstan", "Pêlîn", "Yedîncî Gundem(Rojeva Heftemîn)", "Rojev", Kovara mîzahî Pîne serpêhatiya xwe domand. Her wiha salên 90î de gavek pir mezin vebûna Televîzyona yekemîn a kurdî ku li seranserî Kurdistanê û 80 welatên Cîhanê de weşan dikir MED TV bû. Her çikas wê demêde hin televîzonên kurdî li başurê Kurdistanê hebe jî ne satalytî û netewî bûn. MED TV sala 1994an de dest bi weşane kir û sînorên navbera perçeyên Kurdistanê hinek be jî rakir. Di serîda Tirkîye û dagirkerên din gelek caran bi cureyên curbecur êrîşî MED TV kirin. MED TV 1999an de hat girtin.
Başurê Kurdistanê de piştî îlan kirina DEWLETA FEDERAL A KURDISTAN(DFK) wê perçeya Kurdistanê de her çikas ne fermî be jî dewletek serbixwe hat avakirin. Parlemena Kurdistan, Hikumeta Kurdistan, Wezaretên Kurdistan hemû dezgeh, sazî, komale, sendîka, yekîtî, partî bi nasnameya xwe ya Kurdeyatî li gor rêzikên hikumeta Kurdistan li ser karê bûn. Ev azadî tesîra xwe ser çapameniya kurdî jî kir. Destpêka DFK de ji ber astengiyên polîtîk û aborî dezgehên media tunebu. 2-3 katjimêr televîzyonên PDK Û YNK weşan dikir. Organên fermiya Hikumeta Kurdistan tunebun tenê organa Hikumetê rojnameya "Herêm" hebû. Belam başurê Kurdistanê her roj berew pêşkewtin û dewlemend buyîne ve diçu. Ev pêvajo de şerê "birakujî" derbeyek mezin moral û baweriya gelê kurd û pêşketina Kurdistana azad xist. Ji ber ku li Kurdistan azad wekî Kurdistan Bakur "girtin" tune bu lewma jî rewşa rojnamegeriya Kurdistan başur wekî bakur bi girtin, kuştin û ji nû ve vebûnên re ne tijîye. Li Kurdistana başur weşanvanî de profesyonelî pêşket û kovar û rojnameyên curbecur hat derxistin. Kovarên tenduristî, siruştî, wêjeyî, musîkî, çandî, hunerî, wênekeşî, erdnîgarî, zanistî, nuçeyî, werzişî û hwd. Piştî azadiya beşekê Kurdistan başur rojname û kovarên wekî "Alay şoreş", "Baban", "Bûn", "Demokrasî", "Êsta", "Gazî", "Gelawejî Nwê", "Gulan", "Karwan, "Serab", "Serboxoî(oragana Partî Serboxoî Dîmukratî Kurdistan), "Wêran", "Raman", "Rûnakî" dest bi weşanê kiribun. Piştre roj bi roj kovar û rojnameyên nû dest bi weşanê kirin. Ji ber ku hejmarên wan gelekin ezê tenênav û salên wan bidim. Her yek bi serê xwe di pêşxistina çand, huner, muzîk, edebîyat, hestên neteweyî, modernîzasyona Kurdistan, dîplomasî û pêşxistina civaka kurdî de cihêkî girîng girtine.
Weşanên ku heta salên 2000î li Kurdistana Başur derketine.
û gelek kovar û rojnameyên din jî heye nivîsandina navên wan zehmete li Kurdistana azad hatîye derxistin.
Li Kurdistana rojhilat jî gelek kovar û rojname derketîye. Hinek wana ewin. Rojnama Auyer-Sine-(1997), Kovara Rewandiz-Rewandiz-(1996), Rojnama Şehade...
Hin kovar û rojnameyên ku di salên 90-2010 an de li Kurdistana Surîye derketine evin: Kovara Aso (1992), Rojnama Xwendevan(1997), Rojnama Deng(1995), Rojnameya Dêmoqratî, Rojnameya Yekîtî, Rojnameya Dilname - Sûriya: Kobanî - (1-12-2010) - www. dilname. wordpress. com.
Rojnamegeriya kurdî ya derveyî welat.
Gelek kovar û rojnameyên kurdî li derwey Kurdistanê jî derketîye lê çerçoveya ev nivîsê de nînin, çunke ên ku qet nakevin hundirê Kurdistanê zêde sûda wan tuneye. Ez dîsa jî navê hinek wan didim.
Rojnamegerî û mediyaya kurdî ya îroyîn.
Piştî destpêka salên 2000î wekî hemî Cîhan, Kurdistan jî xwe guhert. Belê Kurdistan hin jî ne serbixwe ye, hin jî ne yekbuyîye. Lê gelê kurd li gel hemu şaşitî û xete yên xwe, niha asta geşepêdan de ye. Tevgera netewiya kurd hêdî hêdî fêrî xwe helsengandine dibe. Teknolojî di leha xalkê kurd de pêşdikeve. kurd nêzî hev dibe. Buyerake li Hewlêr an Qamişlo, Amed an jî Mehabad dikare kurdên hemû perçeyê rake ser piyan. Di vê tiştî de bandora herî mezin bi pêşketina teknolojî û livdarbuna hişmendiya neteweyî gelê Kurde. Jixwe ji ber ne serbixwe buyîna welatê Kurdan bi %100 rêkûpek bûyîna mediyaya kurd ne gengaze. Kêşeya zaravayan jî mîna berê ne mijareke ku di nava gelê kurd de bibe egera sar bûyînê. Tenê hin pirsgirêkên teknîkî derdixe holê. Bi bikaranîna yek elfebe dibe ku ev problem jî ji holê rabe. Êsta bi dehan rojname, bi dehan tv û radyo, bi sedan kovar, bi hezaran jî malper hene. Û heta niha ji dûhezarî(2000) zêdetir kovar, belawok û rojnameyên kurdî derketîye. Li Kurdistana Azad wekî GULAN, XAK, SERDEM, RESEN, DUHOK grubên medya jî mewcûde.
Balafirgeha Mêrdînê an jî Firokexaneya Mêrdînê (; bi îngilîzî: "Mardin Airport") navê balafirgeha sivîl a Mêrdînê ye.
Firokexaneyê ya ku 15 km dûrî Mêrdînê ye, di 1999'an de dest bi ketina xizmetê kir. Pîsta sereke 2.500 m ye û rûyê pîstê ji beton çêkirî ye.
Têşberûn () yek ji navçeyên Îdirê ye.
Di sala 1972'î de bûye şaredarî û di 1992'î de jî bûye navçe. 14 gund, 11 mezreyên wê hene. Çend mezreyên wê ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin. Ji ber wê bawerî bi statîstîkên dewletê nîne. Gel ji kurd û azeriyan pêk tê. Xizmeta gundên kurdan nayê kirin û gel gilîdar e.
Elfabêya kurdî & Bingehên gramera kurdmancî
Bingehên rastnivîsandina kurdiyê http://www.nefel.com/epirtuk/arif_zerevan_bingehen_rastnivisandine_02.pdf
Balafirgeha Wanê an jî Balafirgeha Ferit Melen a Wanê (; bi îngilîzî: "Van Ferit Melen Airport") navê balafirgeha sivîl a Wanê ye.
Firokxaneyê ya ku 8 km dûrî Wanê ye, di 1943'an de dest bi ketina xizmetê kir. Pîsta sereke 2.750 m ye û rûyê pîstê ji asfalt çêkirî ye.
Balafirgeh 8 km dûrî bajarê Wanê ye.
Balafirgeha Qamişlokê (‎, "Matâr al-Qâmishlî"; bi îngilîzî: "Kamishly International Airport") navê balafirgeha bajarê Qamişlokê ye.
Dirêjbûyîna pîsta sereke 3.615 m ye û rûyê pîstê ji asfalt çêkirî ye.
Balafirgeh 3 km dûrî bajarê Qamişlokê ye.
Ceresûn, () gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ye.
Gund 22 km durî Xurisan û 22 km durî Erzîromê ye. Gorî hêjmara sala 2007 an gelhê wê 1064 kes e. Li gund dibistana seretayî heye. Li gund şebekeya avê û kanalîzasyonê heye.
Dibistana seretayî a Ceresûnê di sala 1956 an da dest bi perwerdeyê kirîye. Di dibistanê da şeş wanegeh, odeke mamosteya, odeke rêvebir (mudîr), odeke xedemeya, û pirtûkxanek heye.
Herîseya Îdir, Erdêxan, herwiha ya ermeniyan
Helîse, herîse yan keşkek navê xwarinekê ye, yê ku bi taybetî li herêma Wanê tê çêkirin. Ji dan, goştê bêhestî, bez, nok, merge, nane, rûn, xwê û avê tê amadekirin.
Nok, dan, goşt û bez di nav hev de, di firahqek devgirtî de tevî avê tê kelandin, ku ava xwe kişand, devang tê vekirin, biheskê malzeman tê bieçiqandin lepe. Di tawekê de rûn tê helandin, nane u merge tên tevlvê kirin û tê sor kirin. Bera ser lêpe tê dayîn û tê serwîs kirin.
Kendava Taylandê (bi taylandî: อ่าวไทย, "Ao Thai") an Kendava Siamê zendekî meyav a Deryaya Çîna Rojhelat e. Ev kendav rûberek qasî 320.000 km² vedişêre. Herwiha kendaveke ne pirr kûr e. Navinciya kûrahiya wê 45 metreyan e.
Cihê Kendava Taylandê di nexşeya cîhanê de
Radyoya KurdFM, yekemîn Appa Kurdî ye û ji radyoyeka 24 saetî pêk tê.
Radyoya KurdFM ê di roja 11 Şibat 2010 an da dest bi weşana xwe kir.
Mebesta Radyoya KurdFM ê; çanda Kurdî veguhezîne guhdarên xwe, bernameyên çand û hunerê yên berkeftî pêşkeş bike, bernameyên lêkolîn û vekolînê, belgenameyên giranbuha, hevpeyvîn û danasînên hêja amade bike û pêşkeş bike ye.
Muzîk û çanda cîhanê jî bi muzîk û lêkolînên Radyoya KurdFM ê wê bê pêşkeşkirin.
Li her devera ku înternet heye, hemû guhdar dikarin Radyoya KurdFM ê guhdar bikin. Bi telefonên ku dikare têkeve înternetê jî Radyoya KurdFM dikare bê guhdarkirin.
Rêvebiriya Radyoya KurdFM ê Agirî Soran û Xêro Mîrza e.
KurdFM di meha tebaxê de li Almanyayê wekî markeyekî xwe tomar kir û hewil dide ku di navnetewîda jî xwe wekî markeyekî tomar bike. KurdFM bu APP a yekemîn ya Kurdî di nava App store da. Meha hezîrana 2010an da KurdFM APP a xwe da çêkirin û bi bernameya xwe ya radyo kete nav App Store. Bi vî rengî bu App a yekemîn ya Kurdî di nava Iphone, Ipod, Ipad ê da.
Êlên mîlan.
Dı demek nêzik de emê vê rupelê avabıkın. Ev rûpel dı derheqa êlên-Eşirên Milan da bı lewneki nû u bı reh bê avakırın.
Dîroka Mîlan.
Jı teref Mamoste Salahaddin ceziri ev malumat hatıne standın.
[http://tr.wikitry.com/index.php/M%C4%B1lan#TAB.C4.B0.C4.B0_A.C5.9E.C4.B0RETLER_-GAVM.C4.B0RAN_A.C5.9E.C4.B0RETLER.C4.B0.28P.C3.A9GIRT.C4.B0.29 Salahaddin ceziri]
"Kürt Bilgeden Kürt İşçiye Mektuplar" (Nameyên ji Zanakî ji Karkerekî Kurd ra), pirtûkeke bi amedekariya A. Kadir Konuk ji nameyên Abdullah Baran ku di navbera salên 2006-2008 an da ji Çemşid Bender (Mehdi Halıcı) re nivisîne pêk tê. Ji aliyê Weşanxana Edebiyat ve Eleştiri, bi Zimanê Tirkî li Tirkiyê hat weşandin.
Addullah Baran li gundê Omera hatiye dinyayê û xwendina xwe ya seretayî li gundê xwe xwendiye, piştre ji bo debara malbatê çuye welatên Ewropayê û li Norvecê bi cîh bûye. Li wir karê restorang û pizeriyayê dike.
Pirtûk bi pêşgotina Îsmaîl Beşikçi û A. Kadir Konuk hatiye weşandin. Îsmaîl Beşîkçî hem bi kurtî li ser Kurdên Anatoliyê û bi berfirehî jî Dr. Çemîd Bender û ji xebatên wi yên ji salên 1990 û vir ve dide nasandin.
Pirtûk ji 144 rûpelan pêk tê û bi imanê Tirkî ye. Li dawiya Pirtûkê da weke albumeke biçûk, çend dîmenên bîranînan fotograf hene.
Îstanbul, 2009, 14 x 20 cm, 144 rûpel, Tirkî
"Ez Eyşe Şan im" pirtûkeke li ser jiyana Eyşe Şan ê, ji aliyê Zeyneb Yaş û Hîlmî Akyol hatiye amadekirin û weşaneke Dezgeha Enstîtuya Kelepûra Kurdî li Duhokê ye.
Ev pirtûk ji jiyana Eyşe Şan, hemû stranên wê (kurdî, tirkî), notayên stranan, albuma wêne û xatiratên Eyşe Şan ê pêk tê.
Amadekarên pirtûkê Zeyneb Yaş û Hîlmî Akyol in. Kawe Feqêzade rêzbendiya meqaman û deranîna notayan çêkirine.
Pirtûk zêdeyî 300 rûpelan e.
Pêgeh (bi ingilîzî: "web page" an "webpage"), komeka torrperan, wîneyan û wînoyan û keristeyên dî yîn tivilmankî ye ko navnîşanê wan ya URL anko çavkanî-vebîn a yekreng yek e, ko pirraniya caran tenê ji navê pawanekê ako domaiekê an jî ji navnîşanekê IP û kerxeka rihê ("/") di torekê da ko liser bingehê protokola înternetê hatiye avakirin pêk dihêt. Bi kêmanî torxizmetkarek a ko bi rêya întrnet an torreka xwecihî bikarî bigehiyê dibê mazovaniya pêgehê bikit.
Torrper belge anko dukomentek e ko bi awayekê çeşnanî anko tîpîkal wekî deqê sade dihê nivîsîn ko bi awayê HTML hatiye qalibandin anko formtkirin.
Vîdeyo (ji îngilîzî: "video") teknolojiya wergirtin, tomarkirin, hajotin (proseskirin), inbarkirin, veguhastin û jinûveçêkirina elektronîkî ya zincîreka wêneyê bêliv e ko dîmenan di herikîn û livînê da dinumînin.
Ev teknolojî cara pêşîn jibo pergalên anko sîstemên televizyona boriya tî ya katodî hat pêşdabirin, lê piştî wê, çend teknolojiyên dî jî jibo amûrên nîşadanê hatin îxtirakirin. Pîvik anko standardên dezgehê televizyonê û nîşandrê kompûterê (monîter) di pêşda bi awayekê cida ji hevdu werar dikir, lê niha ji ber pêşkevtinên ko di warê karkirina kompûteran û weşan û tomarkirina televizyona tivilmanî da peyda bûne, ev herd standard nêzî hev dibin.
Piştî bipêşveçûna teknolojiyên nû û pergalên dijîtal wekî DVD (1997) û Blu-ray Disc (2006), roja îro vîdeyo zêde nayên bikaranîn.
Zimanê urdû zimanê fermî a Pakistan û Hindistanê ye. Urdû û zimanê hindî mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxife. Di zimanê urdû de peyvên zimanê tirkî, moxolî, farsî, erebî, hindî û sanskrîtî hene. Gramera zimanê urdû gelek hêsan e. Berhemên zimanê urdû piranî olî û wêjeyî ye.
Bi alfabeya erebî tê nivîsandin. Di alfebêda 52 herf hene.
Ji Aliyê Çem Kaniya Ereban
Kaniya Ereban gundekî girêdayî navçeya Bismilê ye.Di navbera Bismil û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên wek Gundê Hecî Miheme, Gundê Hecî Ehmed û Qendîlo he ne.
Qazî gundekî girêdayî navenda Agiriyê ye. 13 km an nêzîkî bajêr e. navê vî gundî yê tirkî Kazlı ye, Nistecîhên gund hemû jî kurd in. Vî gundî de gelek mirovên welatparêz hene ji wan dudu jî serokê şaredariya Agiriyê yê berê Huseyin Yılmaz e, yê din jî nivîskarê rojnameya Azadiya Welat Yaşar Eroglu ye nehtecîhên kurd piranî êla (eşîr) redkî ne redkî jî girêdayî konfederasyona zîlî ne hin ciyan jî redka ra bekirî tê gotin. berê gundre tîren jî çûye li mixabim piştî hatina tirka tîren hatîye rakirin.
gund de serîde du (2) malên mezin hene mala tirşik mala silo (siloler)
çemê mûradê pêşiya gund re dikişe gund cîhekî avîye berê gund de fille (ermenî) jî hebûne paşê tirka hemû fille qirkirine dewsa wan qerepapax û azerî hanîne gund paşê piranî ya wan gelên asyayî gund derketin...
cîhên gund yê girîng newala cinna,çayîra çalê, bicix, lîça mezin, lîça piçûk, newala biziyê, kevrê spî, şorik, hindera bendê, pala xerayî.
Ji "http://ku.wikipedia.org/wiki/Qaz%C3%AE,_Qerekose" hatiye standin.
Serhiladanên Agirîyê, navê çend serhildanên rêxistin û eşîrên kurd e ku di salên 1926-1930'an de li derdorê Çiyayê Agirî û li axa Îranê pêk hatine. Ev dem û dema buhrana 1929'ê an tevî hev bûn û perê ku ji bo serhildanê bi dawî bike hate xerckirin, bû sedema krîzê li Komara Tirkiyeyê.
Xoybûn.
Xoybûn (Xwebûn) rêxistineke siyasî ya kurdan bû. Ji aliyê Celadet Elî Bedirxan û çend hevalên wî hatiye damezirandin.
Di sala 1924'an da, Îhsan Nûrî (paşê Îhsan Nûrî Paşa) ku li Stenbolê perwerdetiya leşkerî hildabu û di artêşa Komara Tirkiyeyê de kar dikir, li Elkê (Beytuşebab) yê fîrar kir. Di sala 1928'an de Îhsan Nûrî Paşa, Ardeşir Muradyan (Zîlan Beg) bi piştevaniya Rêxistina Xoybûn a ku li Sûriyê disekine dest bi planeke serhildaneke nû kirin. Vana grûbeke piçûk çêkir. Kesên ku di grûbê de ne bi çekên modern hatin teçhîzkirin. Taktîkên leşkerî dane vana. Ev grûb ber ve Çiyayê Agirî yê çûn û Serhildana Xoybûnê dan destpêkirin. Ev grûb dema ku ber bi Çiyayê Agirî yê çûn, Bidlîs, Wan û cî û warên dora Gola Wanê bi dest xistin. Îhsan Nûrî Paşa di navbera salen 1929-1930'an de Rojnama Agiriyê derxist.
Serhildana Agiriyê ya duyem.
13’ê îlona 1927'an de Komara Tirkiyeyê operasyoneke leşkerî pêk anî û heta sînorê Îranê çû.
Îhsan Nûrî Paşa û Zîlan Beg, bi serokê eşîra Hesik Îbrahîm Axa ra ser sînorê Îranê re derbas bûn û serhiladaneke nû dan destpêkirin. Serhildêran herêmeke ku di navda Bazîd jî heye bindest kirin. Li vê herêmê bi piştevanîna Rêxistina Xoybûn ê Komara Agiriyê damezirandin. Serok wezir Biroyê heskî generale leşkeri İhsan nuri paşa Paytext KURDAVA
Zıman kurdi Avakırın 1926 xırapkırın 1930
Serhildana Tendûrekê.
Artêşa Komara Tirkiyeyê di 14-27 îlona 1929'an de bi operasyona Tendûrekê, nehîşt ku Şêx Ebdulqadîr ê ku ji Îranê ye tevî serhildanê be. Piştî vê operasyonê Komara Tirkiyeyê ji bo serhildanê bi dawî bike, bi biryareke ku di 28’ê kanûna 1929'an de hildaye, di meha hezîrana 1930'an de artêşek şande Agiriyê. Vê artêşê bi seroktatiya Salih Omurtak di serî de serfirazîke xurt bi dest nexist. Di 26’ê gulan-9’ê hezîrana 1930'an de bi Operasyona Stewr ve hêz kir ku ewlehiya Stewr, Midyad, Cizîrê biparêze.
Di salên 1930'an de Artêşa Komara Tirkiyeyê dest bi serketinê kiribû. Di hezîrana 1930'an de bi 10.000 leşker va li derdorê Çiyayê Agirî yê civiya. Li her dû aliyan ji hejmara leşkeran zêde dibû. Hejmara serhildêran gîştibû 60.000'an.
Barzanî yan bi 1300 merivî ve ji Mûsilê u Simkoyê Şikak ji Îranê hate alîkariya Rêxistina Xoybûnê.
Komkujiya Geliyê Zîlan.
Di 20’ê hezîran-12’ê tîrmeha 1930'an de ji aliyê artêşa Komara Tirkiyeyê di navbera Wan û Qerekose (Agirî) operasyona Zîlan hat pêkanîn. Di dema vê operasyonêda di 12’ê an jî 13’ê tîrmeha 1930'an de Bûyerên Geliyê Zîlan çêbû. Gorî rojnamevanên rojnameya tirkî Cumhuriyetê “Li derdorê Çiyayê Agirî yê hemû gundên ku tevî serhildanê bûne hatin şewitandin. Niştecihên van deran hatine şandina Erdîşê. Di operasyona Zîlanê de qasî 15.000 serhildêr hate kuştin.”
Di 16’ê tîrmeha 1930'an de rojnameya Cumhuriyetê ev bûyer bi vî avayê agahdar kirin: “Li ser Çiyayê Agirî yê balafirên me li ser serhildêran de bombebaranên pir bi hêz dike. Çiyayê Agirî yê di nav agir û teqîn de dizare. Teyrên tirk ên hesin hesabê asiyan dibîne. Geliyê Zîlan heta devê xwe bi termên însanva tijî bûye. ”
Di rapora wezareta derve ya Keyaniya Yekbûyî de ev serketin li hemberî çendek kesên bi çek û pir kesên ku ne şervanin hat destketin..
Yaşar Kemal di salên 1950'an de di hevpeyvînekî de dibe ku wextê ez bi bûyerên Geliyê Zîlan hesyam van bûyeran pir li min tesîr kir. Paşê di romana xwe ya bi navê Deniz Küstüyê de qala van bûyeran kir..
Di 11’ê adara 2010'an de parlamenterê Diyarbekirê Selahattin Demirtaş û 19 hevalên wi pêşniyarnameyek da, da ku bûyerên Geliyê Zîlan bên lêkolînkirin.
Serhildana Agiriyê ya sêyem.
Komara Tirkiyeyê destûr hilda ku hêzên xwe heta piştê Çiyayê Agiriyê yê Piçûk ku wê demê di nav sînorên Îranê de bû bibe. Bi vî avayî rêya Îranê ji bo serhildêran hat tevxistin. Paşê di navbera Komara Tirkiyeyê û Îranê de li ser sînor rêkûpêkek hat çêkirin. Bajaroka Kotura Wanê hat dayîna Îranê û Çiyayê Agiriyê yê Piçûk ji aliyê Komara Tirkiyeyê hat hildan. Di 1’ê tîrmeha 1930'an de ji aliyê Komara Tirkiyeyê dorgirtina Çiyayê Agirî yê hat xilaskirin û di 7’ê îlona 1930'an de operasyona mezin hat destpêkirin. Vê operasyonê heta 25’ê Îlona 1930'an berdewam kir. Di 14’ê Îlona 1930'an de Îbrahîm Axa hat kuştin û Îhsan Nûrî Paşe jî çû Îranê.
Paşê di darizandina dadgeha Edene de 34 kes bi cezayê dardekirinê hat cezakirin. Di sala 1938'an de navê bajarê ku Qerekose bû, hate guhertin û bû "Ağrı".
Società Sportiva Lazio yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket. Navdara be nave [Lazio]. Nave Lazio Formello ye.
Pozîsiyon 2010/11.
Lazio
Koro zimanekî ku li Herema Kameng a Rojhelat, ku li rojava Arunaçal Pradeş e, tê axaftin. Ji aliyê 800-1,200 kesî ev ziman tê bikaranîn. Zimanekî Tîbet-Burma ye.
Axiferên ku temenên wan ji 20 sali kemtire gelek hindikin.
Reda wijdanî an jî redkariya wijdanî, ji ber sedemên olî, polîtîk an jî etîk redkirina leşkeriya mecbûrî ye.
Ev yeka, di roja me da ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û Parlamena Ewropayê ve wek mafekî bingehîn ya însanî tê pejirandin.
Li Komara Tirkiyeyê ev yek bi avayê maf nayê pejirandin. Di Komara Tirkiyeyê da heta 2008 an 86 redkarên wijdanî derketin. Ji van 16 kes jin in.
Reda wijdanî di hemû welatên Yekîtiya Ewropayê wek mafekî bingehîn ya mirovî tê pejirandin.
Sadiqê Biroy Axa yê Devera Gûlî ya Navbera Salên 1876-1880 Hatîye Ser Donyayê Li Sala 1967 Wexer Kirye. Di dîroka kurdîstana başûr da sadiqê biroy ne tinê wek axa hatî ye nas kirin belê wekî şoreşgêr kû serwerî ya eşîreta Gûlî ya di kir,
Sadiqê Biroy kesekî sozdar bi û xodanê gotina xew bi ji ber vê yêkê di gelek helbest an stiranên kurdî da nav û dengê gulî ya hatî ye dîyar kirin, minak Mehemmed Şexo di stiranên xew da behês di kê her wesa gelek hunermend û deng bêjên kurd devera Gûlî ya anîye ziman.
Sadiqê Biroy li hember engelîzê dagirker dest bi şerî kir li Çîyayê Şabanî ye û her wesa engelîz bi hemî hêza xew ve ne şiya çeperên sadiqê biroy û eşîreta Gûlî ya bi şikênit her wesa soz û peymanên Barzanî yê ne mir jik li paş xew ve ne hêlan ne wek mina gelek axa û began pêl soza xew kir ya day barzanî ji ber vê yêkê Sadiqê Biroy nav û dengê xew heye,
"Pêlava Birîndar" pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Han" e.
Pêlava Birîndar ji 49 kurteçîrokên biçûk pêk tê.
Nivîskar di kurteçîrokên xwe de bi sembolên cihê ve xwendevanî ber bi şopa şerê dawî yê Kurdistanê ve dibe.
Kurteçîrokên Evdile Koçer gelekî kurt in, carina ji pênc şeş hevokan, carina jî ji bîst hevakon pêk tê. Piraniya kurteçîrokan rewş û derûniya şerê dawî yê ku ser rihê însanan şopa xwe hiştiye vedibêje.
Nivîskar di çîrokên biçûk ên di Pêlava Birîndar de, bi "pêlav"ekê ve birînên şer, bi "gule"yekê ve şopa şer, bi "masî", "kusî", û "pêlîstok" ve çend dîmenên piştî şer yên ku li ser civakê hiştiye nivîsandiye..
Koçer, di "Pêlava Birîndar" de wekî her car dîsa bi zimanekî şêrîn û sade ve û bi vegotineke kurt ve behsa rastiyên mezin ên civakê dike, lê ser û binê çîrokan jî ji bala xwendevanî re dihêle û wan dixe nav rêwîtiyeke dûvedirêj.
Kurteçîroka bi navê 'Pêlava Birîndar.
Dema ku polîsan xalê min girtin, bi henekî wiha jê pirsîn, "Em pêlavên te yekoyek ji serê çiyê top dikin, tu çima xwedî li pêlavên xwe dernakevî, şev ji nigê te derdikevin û her yek dikeve nigê terorîstekî..."
Ji bo ku her kes bitirse, deh pêlavên wî yên ku ji serê çiyê top kiribûn li gundiyan belav kirin û cendekê wî avêtin ser sergoyê gund.
Ji tirsa kesî li cendekê wî jî nepirsî.
Xalê min bi pêlaveke xwe ya nû ve ji mal derketibû û bi pêlaveke peritî ve vegeriyabû.
Wê şevê jinxala min pê re şer kiribû, "Tu yê serê me bixî belayê heyran, heke sibe kesek vê qulelê di serê pêlavê de bibîne, wê sedîsed fêm bike ku guleyek lê ketiye..."
Xwedê zane ku yekî ew pêlava ku gulê lê ketibû dîtibû û paşê giliyê xalê min kiribû.
Wê zivistanê her kesî bi tirs behsa pêlavên xalê min kirin.
Pêlavên birîndar ên xalê min dû re ketin nav xewnên min jî.
Karlsruhe (bilêvkirina Almanî: [ˈkaɐ̯lsʁuːə]; pêştir Carlsruhe) bajarek di başûr-rojavaya Almanyayê de ye, di herêma Baden-Württemberg, nêzî sinora Fransa-Almanya. Hejmara rûniştvanên wî derdora 290,000 kesan e.
Karlsruhe sala 1715 hate damezrandin, dema ku Almanya tenê ji çend dewlet-bajar pêk dihat.
Giovanni Aldini (jdb. 10ê nîsana 1762 - 17ê kanûna paşîn 1834), bijîjk û ​​fîzîknasekî îtalyan ku li Bologna ji dayik bû. Ew birayê mirovê dewletê kont Antonio Aldini (1756–1826) bû. Ew li pey hev xalê xwe Luigi Galvani (1737–1798) li Bologna di 1798 de bû profesorê fizîkê. Xebata wî ya zanistî bi giranî bi galvanîzm, anatomî û sepandinên wê yên bijîjkî, bi çêkirin û ronîkirina tîrêjan û bi ceribandinên ji bo parastina jiyana mirovan û tiştên maddî ji hilweşîna bi agir re eleqedar bû. Wî ji xeynî îtalîya zimanê xwe ya dayikî, bi frensî, îngilîzî û latînî nivîsand, hîn jî di sedsala 18an de ji hêla civaka zanistî ve tê bikar anîn. Bi naskirina qedir û qîmeta wî, Împeratorê Awistirya ew kir şovîniyê Taca Hesinî û şîretvanê dewletê li Mîlano, ku ew mir. Wî mîrata gelek girîng wesiyet kir ku ji bo esnafan li Bologna dibistanek zanyariya xwezayî bibîne.
Aldini elektrîka ku bi serê ga çêbûye pêşan dide
Li ser serlêdana yekem a pêvajoyê ya li rû, çeneyên tawankarê mirî dest bi lerzê kirin, û masûlkeyên pê re bi tirsnakî şil bûn, û çavek bi rastî vebû. Di beşa paşê ya pêvajoyê de destê rastê hate rakirin û zexm kirin, û ling û çokan hatin tevger kirin.
Frankenstein.
Bi tîrêjiya ronahiya nîv-vemirî, min dît ku çavê zer û tarî yê afirîdê vekirî; ew bêhna xwe giran dida, û tevgerek konvulsîyon lebatên wê aciz dikir.
Nâzım Hikmet Ran, bi kurtî Nâzım Hikmet (z. 15ê kanûna paşîn a 1902, li Tesalonîkiyê, Împeratoriya Osmanî (Yewnanistana îro) - m. 3ê hezîrana 1963, li Moskowê, Sovyet (Rûsyaya îro)), nivîskar û helbestvanê tirk bû ku di 1902an de li bajarê Salonîkiyê (Tesalonîkî) hatiye dinê.
Nazım Hikmet di 15ê kanûna paşîn a 1902an de li Selanîkê ji dayik bûye. Helbesta xwe a bi navê "Feryad-i Vatan" di sala 1913an de nivîsandiye.
Nazım Hikmet wek helbestvanekî şoreşger hate naskirin û 15 salan wek penaber derveyî welatê xwe dijiya. Bêguman ev penabertî tesîreke mezin li ser helbestên wî daniye. Ew 13 salan jî di zindanên Tirkiyeyê de maye.
Nâzım Hikmet di 3ê hezîrana 1963an de li Moskowê koça xwe ya dawî kiriye.
Nîşana Herêma Kurdistanê ber bi jorê ser perê daraşê roj heye. Ev roj temsila alayên Kurdistanê ji rengên kesk, sor, û zer e. Li jêrê daraşê nivîsarek heye dibêje "Nîşana Hikûmeta Herêma Kurdistanê", bi zimanên kurdi, erebî û îngîlîzî ye. Ev daraşa Selahedînê Eyûbî hate darxistin û eynî deme ew daraş jî sembola nîşana Medan bû.
Nîşana Herêmê ji Eyloyeke basî rojeke bi rengî "sor,zêr û kesk"e dikî çêbûyê.
Roj ji alaya kurdistanê û welatê Kurdistanê nîşan didî, çar rengê kesk li Kurdistana çar parçeyê nîşan didî û çar rengê sor ji Kurdên ser çar parçeyê nîşan didî û merkeza rojê ji Yekbûyê nîşan didî.
Eylo ji sembola Dûgela Medan bû û
çar perrên baskê tên wateya çar parçe bûna Kurdistanê.
Kurdistan
Reqê Feratê yan jî reqê sêlane ("Rafetus euphraticus"), cureyekî reqan ji famîleya "Trionychidae" e.
Li gol û çemên şolî yên bin herî dijîn. Di serî de bi kurmik, masî, beq û her tiştê din yên ku di avê de dijîn xwedî dibe. Li Çemê Dîcleyê û yê Firatê li wan dihê rastin.
Rewşa reqê Sêlanê di bin xeterya nemabênê gor lêkolînên zanistî ku li şaristana Xuzistanê li Îranê ku hatine sererastkirin. Ji sedemên xeter û herreşeyên dijî reqê sêlanê wekî herimandina hawidor, hilweşandina jîngehan û ku ev reqa tê kuştin ji aliyê nêçîrvanên masiyan.
Herêm û gundên Licê.
Heft herêmên Licê hene. Lê çend gund û cî jî hene ku nakevin nav sînorê van her heft herêman. Wek aliyê rojhilat, rojava û başûrê navenda Licê. Ev gundên weha di nav herêman de, bi serê xwe hatin bi cî kirin.
Herêma Lîcê di dîroka kevn de.
Licê ji aliyê cî û şaristaniyê ve herêmeke gelek kevn e. Herêmeke stratejîk û çiyayî ye. Şopên mirovên dema şikeftan (neolîtîk) ku 10 hezar berî îro jiyan e li herêma Licê hene. Hîn îro jî mirov li herêmên Biryas, Biriqleyn, Fîs, Hûrê, Sadilkêf, Husênik, Cinezûr, Melê û li derdora gomên Panav û Goma Xicîkan rastî gelek nawis, şikeft û xerabeyan tê. Licî ji şikeftên ku ji kevir hatine kolandin re nawis dibêjin. Li van herêmên ku me navên wan got, kevir wek mal hatine kolandin. Hundirên wan çavî bi çavî ne. Hinek ji wan nawisan du tebeq in û hinek jî di nav hev de xwedî çend beş û ode ne. Xuya ye ku di dema kevir û nêçîrvaniyê de, ev nawis ji aliyê însanan ve hatine kolandin û wek mal bi kar anîne. Ji aliyê dîrokzanan ve hatiye tespîtkirin ku 3.000 berî Mîladê bi navê Sobarî xelkek li herêma jorê Dîclê bi cî bûye. Tê gotin ku Sobarî xelkê herî pêşi ye ku li herêmê bi cî bûye. Piştre navê Hûrî li Sobariyan hatiye kirin. Hûrî ji Zagrosan heta Serhed, Amed, Riha û Sûriyê hukim kirine. Zimanê wan Hînd-Ewropî bûye. Di derheqê Hûriyan de dokumenta nivîskî ev e ku cara pêşî Hûriyan kela (bedena) Amedê çêkirine. Îro jî li ser kevirên kelê yên herî binî bi zimanê Hûrî nivîsên bizmarî hene. Piştre bajêr her ku dest guhartiye, li ser dîwarê Hûriyan dîwarên nû hatine îlawe kirin. Hûrî di herêma Licê de xurt bûne. Navê gundê Hûrê hîn ji wê demê ve maye. Hûrî di nawis û şikeftan de jiyan. Bi zimanê Babîliyan, hûrî navê şikeftê ye.
Lê hezar mixabin ku heta niha li herêma Licê li ser van nawis û xerabeyan tu lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Ez weha bawer dikim ku ev nawis bi kêmasî 5.000 berî niha hatine kolandin. Dibe ku ew ji dema Sobarî-Hûriyan ve mabin. Dîsa nêzîkî van gundên bi nawis gelek xerabe hene ku di zemanê berê de ew gund û bajar bûne. Tu kes bi sedemên wêranbûn û cûmbûna wan şaristaniyan nizane. Îhtîmala herî mezin ew e ku bajar û gundên wê demê di erdhejekê de cûm bûne. Tofan û gîtên dijwar bi serê wan re hatine. Dîsa ne dûrî eqil e ku welatên wan di şerên giran û dijwar de hatibin wêran kirin.
Bajarekî weha xerabe û cûmbûyî li pişt Licêya kevn, li serê çiyayê Şîro jî heye. Licî ji vî bajarê xerabe re bajarê Şîro dibêjin. Tê gotin ku Şîro komûtan û serokê bajêr bûye. Dîsa li gor gotinên gotinbêjan Şîro komûtanê Merwaniyan bûye. Kes nizane çi bi serê Şîro û bajarê wî hatiye. Gelo ji wir hatine û Licê avakirine? Lê li ser hinek kevirên xerabeyên herêmên Licê wek Zarga Fîsê, Biriqleynê nivîsarên dema Asûrî, Roma û Îskenderê Zirqleynî hene. Nivîsarên li ser şikefta Biriqleynê ji aliyê kralên Asûr Tîglatpîleser-ll an û Salmazerê lll an ve hatine nivîsîn. Tîglatpîleser-ll berî Mîladê di navbera salên 930-950î û Salmazerê lll an jî berî Mîladê di navbera salên 840-860î de hukimdarî kirine. Asuriyan ne ji bajarê Licê re lê ji hemû herêma Licê re Şîrîşa gotine.
Piştre dagîrkerên wek Roma, Ecem, Bîzans, Ereb û Tirk hatine herêmê. Lê hezar mixabin wek dîroka Kurdan a giştî dîroka Licê ya nivîskî jî zêde ne diyar û zelal e. Lê tiştek heye ku dîroka Licê ya nivîskî bi ya Entaxê dest pê dike.
Entax.
Li herêma Licê wek bajar ciyê herî kevn û dîrokî yek jê jî Entax e. Di dîrokê de navê wê Atax, Ataq û Hetax derbas dibe. Entax îro gundekî Licê ye. Ew dikeve başûrê rojhilatê Licê û bi qasî 15-20 km yî ji Licê dûr e. Ne awayekî dîrokî û zanyarî lê li gor gotinên bav û kalên liciyan, licî ji Entaxê koçkirine û hatine li ciyê Licêya îroyîn bi cî bûne. Ji ber vê yekê jî tukes nizane kîjan sal û dem ji Entaxê hatine û Licê ya îroyîn avakirine. Lê bi awayekî dîrokî û zanyarî nayê zanîn ku dema Entax sancaxa (qezaya) Farqînê bûye, gelo wê demê rewşa Licê çi bûye. Dibe ku Licê wê demê gund be û bi Entaxê ve girêdayî be. Li ser Licê dokumenta herî kevn a nivîskî ya ku li ser camiya Mezin a Licê ye di sala 1540î hatiye nivîsin, e.
Kim Jong-il (z. 16'ê reşemiyê 1941 − m. 17'ê berfanbarê 2011) serokê Komara Gel a Demokratîk a Korêyê bû. Serfermandarê Artêşa Gel a Korêyê bû. Bavê wî Kim Il-sung damezrînerê Korêya Bakur bû.
Jong-il di 70 saliya xwe de li bajarê Pyongyangê mir.
Aníbal Cavaco Silva (bixwîne: "Anîbal Kavako Sîlva") serokdewletê Portûgalê ye.
Komara Xweserî ya Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê an jî Acaristan an jî Acarî (bi gurcî: აჭარის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, "Acharis Avtonomiuri Sagchota Sotsialisturi Respublika"; bi rûsî: Аджарская Автономная Советская Социалистическая Республика, "Adjarskaya Avtonomnaya Sovyetskaya Sotsialîstîçeskaya Respublîka") li Başûrê Rojavayê Gurcistana Sovyet a berê komareke xweserî bû. Navçeya rêveberê bajarê Batumê bû.
Îmkana Ekonomî ya Acarî bi çay, bindeq, narinc û bi tûtinê hat.
Acaristan an Komara Xweserî ya Acaristanê an jî Acarî (bi gurcî: აჭარა, "Acari"; nave gişt: აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, "Acaris Avtonomiuri Respublika") li Başûrê Rojavayê Gurcistanê Xweseriya Komarê ye. Navçeya rêveberê bajarê Batûmî ye. Acaristan nêzî Kurdistanê ye. Gellekî di nav osmanan de mane û di sala 1921'ê de binav lêkirin Komara Xweserî ya Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê.
Îmkana Ekonomiya Acarî bi çay, bindeq, narinc û bi tûtinê tê.
Ji Ser Çiya nav Daran Kar dikin. Di Azerbaycanê barkirinen rêhesin a petrola Hazarê heta Batumê diçe.
Gelhe Acaristanê.
Gelhe Acaristanê qasî 333.953 kesî ye (2014). Gelhe acarî nasdikina xwe bi navê acarî an acarelî an jî acarlebî dibêjin.
Di Xweseriya Komara Acaristanê mizgeft, sînagog û kilîse hene.
Li çendî bajaran gellek xiristiyan hene, hema di navçeya Khuloyê jî gellek misilman hene.
WLAN (Wireless Local Area Network) teknolojiyeke ji bo afirandina torên nav komputeran bê kablo e.
Di Kompîtûren Sermase û Serlingde WLAN.
Kompîturén Serling taybetîyén wireless kû li ser xwe amade dike bi saya wan li Tor a Cîhanî re Té girédan. Lé belé Kompîtûren Sermasede Gelek Caran Bi arîkarîya Qerteki Hundurde WLAN'é re té girédan.
Hamburg (elmaniya kevin: "Hamborg") bajarekî Almanyayê û di heman demê yek ji 16 Eyeletên federal yê Almanyayê ye. Hamburg li paş Berlînê duyem mezintirîn bajarê Almanyayê ye. Di sala 2008'a de 1,7 milyon mirov li Hamburgê dijiyan.
Fistiqên axê (navê zanistî yê latînî: "Arachis hypagaea") riwekeke ji famîleya baqilan e.
Tê bawerkirin ku fistiqên axê cara pêşîn li welatê Perûyê hatine çandin. Li gorî agahiyan fistiqên axê berî niha bi 7,600 salan hatine çandin. Bi rêya kaşifan ji Afrîkaya Başûr ber bi Ewropa, Asya û Afrîka ve hatiye, anîn. Îroj li gelek welatên cîhanê çandina fistiqên axê tê kirin.
Di Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê bi giştî berhemên ji zemanê Hîtît, Asûr, Roma, Bîzans, Ertuq, Aqoyun û Osmaniyan ku li Diyarbekir û hawirdora wê hatine dîtin têde têne nîşandan. Her wiha die vê muzeyê de berhemên heyamên neolîtik jî peyda dibin û ji 10.000î zêdetir berhemên arkeolojîk û etnografîk têde hene.
Di salên 2008-2009'an de Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê girtî ye.
Minareya Çarling minareyeke bi nav û deng li Amedê ye.
Minareya Mizgefta Şêx Matar (Şêx Muteher) ji abîdeyên balkêş e ku di 1500'î de ji aliyê Qasim Xanê Aqoyunî ve hatiye çêkirin ku ev minare li ser çar stûnên yekpare kevir hatiyê danîn.
Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst (), li parêzgeha Çîpas ya Meksîkê rêxistinekî bi çek e.
Navê xwe ji serokê Şoreşa Meksîkê (1910-1920) Emiliano Zapata hil dide. Xwe bi avayê xwedî mîrata Emiliano Zapata dibinin. Ew xwe li dijî emperyalîst didine naskirin.
Herêm ku têda dijîn bi avayê serbixwe û xweser ji hikûmatê dibînin. Ramanên wan “ax ya gel e.” û “gel ferman dike hukûmet tîne cîh.” e. Dirûşmên wan ê herî girîng “Ya Basta (Edî bese)” û “Dad! Serxwebûn! Demokrasî!” ye. Ji bo piştevaniyê ji xwe re bibînin, înternet û bihîstokên dûvelang dixebitînin.
Zapatistiyan li dijî kûreyî (globalîzm) û neoazadîxwazê ne. Ji ber ku, bi gorî ramanên wan, ev herdûyan, gundiyan bi avayekî xirab bandor dike û wana birçî dihêle.
Di sala 1982an de ji aliyê şerwanên Maoist ku di nav wanda Subcomandante Marcos jî heye hat avakirin. Piştî deh salên ji bo birêxistinbûn û amadeyîkirinê, di sala 1ê kanûna paşîn 1994an de dest bi şerê çekdarî kirin. Gelek şaredarîyên San Cristobal de Las Casas dagirkirin.
Endamên EZLN ê piranî ji niştecîhan pêk tê. Piştevaniyên ji bajarên din û navnetewî jî hene.
Subcomandante Marcos di vê rêxistinê de gelek çalak û fermandar e. Lê berevajî fermandarên din, bixwe niştecîhekî Maya nîne.
Kesên ku ramanên Mao Zedong ji xwera xistine rê ra tê gotin.
Mao Zedong
Subcomandante Insurgente Marcos (sala hatiye dinê nayê zanîn)(di dawiyêda navê xwe guherande Delegado Zero), şoreşgereke û xwe bi avayê peyvdarê Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst (EZLN) ê dide naskirin.
Ji berve ku pir tê nasîn, ji aliyê pir kesan serokê herê giring a EZLN ê tê dîtin. Ji ber ku ji Emiliano Zapata ra commandante tê gotin, ji hurmeta Emiliano Zapata pêşnava subcommandante bi kar tîne.
Bi gorî hikûmeta Meksîka yê; navê Marcos yê berê Sebastian Guillen Vicente ye. Guillen çuye dibistana navîn a Instituto Cultural Tampico ya ku li herêma Tamaulipas Tampico ye û tê tehmînkirin ku ramana serxwebûnê li wir naskirîye. Paşê koçî Mexico City bûye û ji Meropolitan Autonomous University (UAM) mezûn bûye. Di heman zanîngehêda mastera felsefê jî kirîye û bi avayê profesor li vir xebitîye. Paşê ji bo ku xebata şoreşiyê bide destpêkirin ji zanîngehê veqetîyaye. Marcos qet nepêjirandîye ku ew Sebastian Guillen Vicente ye û malbata Sebastian Guillen Vicente jî qet ramanên xwe ji bo vê mijarê negotîye û di rastîye jî kes nizane ku çi hatiye serê Sebastian Guillen Vicente. Di sala 2001an da di wexta rêveçûna Mexicoyê da, Marcos ê UAM zîyaret kirîye û di axaftina xwe ya virda, gotîye ku herê kêm carekî ew li vir peyda bûye.
Marcos tim bi maskekî xuya dike û digere. Ji ber vê yekê kes nizane ku ew di rastiyêda sedî sed kîye.
Tenîs cureyekî werziş e ku li korta tenîsê bi raketê ve tevî du kesan an jî du tîman ve tê lîstin. Lîstikvan dikin ku gogê ji ser netê bavêjin Hela reqîb. lîstik ji puan, game û setan pêk tê. Hejmara puanan 15, 30, 40 û 60 e. Kî 60 puan bistîne ew dibe xedî game ("geym")ek. Şeş game ji dibe setek. Gorî musabaqayan sê an ji pênc set têne lîstin.
Di sala 1800î de li Îngilistanê dest pê dike, pêşî li welatên bi kultur û zimanê îngiliz, dû re li hemî deverên cîhanê bela dibe. Anha lîstikeke olîmpîk e.
Tenîs li ser sê celeb erdê tê lîstin. Celebek eşk erd yek ax erd û ya din ji çêre erd e. Lîstıkeke gelek dewlemend e û ji her welatê dildarê werzişê heye.
binêre: Programa Partiya Karkerên Kurdistan
Sûra Amedê (ji birca Bizinê de).
Sûra Amedê yan jî Kelheya Diyarbekrê qelheyek dîrokî ye li navçeya Sûr a Amedê ye ku li cîhanê piştî Dîwarê Çînê bedena herî dirêjtirîn e. Sûra Amedê di roja îro de ji bo dîtinê li Amedê yek ji cihên herî sereke ye. Bi awayê avakirin û zexmiya xwe, bi nivîsên xwe, bi motîv û awayên ku lu rûyê keviran hatin e niqartin re niha kîtbeyên 12e şaristaniyan têne xwendin.
Dîroka avakirin sereta ya kelheyê nayê zanîn. Tê pêşbînîkirin ku di sala 349ê P.Z. de ji aliyê împeratorê Romayî Konstantînê I ve yekemîn car hatiyê firehkirin û hinek deverên wî hatine nukirin. Çar deriyên sereke yên kelehê hene û her deriyek bi hêleke bingehîn ve vedibe. Paşê, bi mezinbûna bajêr re di bedenê de hin deriyên din jî hatine vekirin. Beden, ji 5 km yan dirêjtir e û bi awayê masîmertalek de dor li bajarê kevin dipêçe. Bilindiya dîwarên kelehê 12e mêtre ye. Dîwarên Sûra Amedê ji 3 mêtreya heta 5 mêtre yê fireh dibe û 82 birc li Sûrê hatine avakirin.
Sûr yan jî Kelhe ya Amedê di serdema Romayiyan de hatiye avakirin. Bikaranîn û ji nû ve avakirin, di nav wan de sûrên bajarê Amedê hene ku dirêjiya wan digihêje 53 mêtreyan. Di dîwaran de bi qasî 63 nivîsên ji serdemên dîrokî yên cuda hene ku bermahiyên Hûrî, Med, Rûm, Sasanî, Bîzans, Merwanî û Eyûbî hene. Di 4ê tîrmeha sala 2015an de UNESCO'yê keleh û Baxçeyê Çandî ya Hevselê beşdarî Lîsteya Kelepora Cîhanê kir.
Kela Hundirîn.
Dîroka Kela Hundirîn a ku li aliyê bakurê rojhilan ê sûrên Amedê hatiye bicihkirin bi îhtimaleke mezin digihêje dema gelê Hûrî-Mîtanî (B.Z. 4-3 hezar) ku gelê pêşîn e ku li vê herêmê bi cih û war bûye. Kela Hundirîn piştî ku sûrên bajêr ji hêla Romayiyan ve hatin çêkirin, bû xwediyê cihekî taybet û her tim wekî navenda rêveberiyê hate bikaranîn. Sûrên pêşîn ên ku Kela Hundirîn dorpêç dikirin û di Kembera Artûqiyan a niha re derbas dibûn, paşê xera bûne.
Siltan Silêmanê Qanûnî 16 birc û du avahî lê zêde kirine û Ava Hamravat jî aniyê wir. Çar deriyên Kela Hundirîn ên bi navê Deriyê Serayê, Deriyê Kupelî, Deriyê Fetîh û Deriyê Orgûn hene. Di nav Kela Hundirîn de avahiyên giranbuha hene. Mizgefta Kelayê (Mizgefta Hz. Suleyman, Mizgefta Nasiriye), Kaniya Bişêr, Kembera Artûqiyan, Girê Wêran, Seraya Artûqiyan û Dêra Saint George çend heb van cihan in.
Bircên Kelayê.
Li ser sûran çargoşeyî, pirgoşeyî û bi şeklê gilover bi giştî 82 birc hene. Li aliyê ku li Geliyê Dîcleyê û Ben û Senê dinêre, ji ber ku parastina wê hêsantir e, birc kêm in û çargoşeyî ne. Li eniya Deriyê Çiyê û Deriyê Rihayê, ji ber ku ji êrîşên neyaran re vekirî ye, hejmara bircan zêdetir e û şeklê bircên li vê derê jî gilover e.
Bircên ku di dema Artûqiyan de hatine çêkirin bi mezinahî û nexşên li serê ji bircên din cudatir in. Birc bi giranî du tebeqeyî, hinek jî sê-çar tebeqeyî ne. Qatên jêrîn wekî depo û embar, tebeqeyên jorîn jî bi armancên leşkerî hatine bikaranîn.
Di nav van 82 bircan de ji ber mezinahî û nexşên xwe, bircên wekî Bedena Mezin (Ben û Sen), Birca Heft Birayan, Birca Bizinan, Nûr, Birca Findiqan, Merwanî, Qîza Qirêl û Dûpişk zêdetir tenê nasîn.
Birca Bedena Mezin.
Birca Bedena Mezin an jî Birca Ben û Sen (tr.:"Ulu Beden" an "Evli Beden Burcu") li aliyê başûr ên sûran e. Birc di sala 1208'an de li ser navê hikûmdarê Artûqiyan Melîk Salih ji hêla Îbrahimê Kurê Mîmar Cafer hatiye çêkirin. Bircên Bedena Mezin û Heft Birayan (ku wekî bircekê têne hesibandin) bi avahîsaziya xwe ya sîlindiriîk, bi kitabeya ku wan dorpêç dike, bi nîgarên eyloyê duserî, şêrê bibask gelekî bi heybet, bi plansazî û xemlên xwe gelekî dişibin hev.
Li gorî efsaneyê: Hikûmdarê wê demê pêşbaziyekê li dar dixe. Fermanê dide ku li şûna van her du bircan, du bircên pir bilind û qewîn ên ku plana wan bi destên wî hatiye xêzkirin, bên avakirin. Li bajêr bi tenê du kes dikarin vî karî bikin. Yek ji wan hosta ye, yek jî qelfeyê wî ye. Xewn û daxwaza hosta ev e ku hostatiya xwe careke din nîşan bide, xewn û daxwaza qelfe jî ew e ku di hostatiyê ji hostayê xwe bibore. Hosta Birca Heft Birayan, qelfe jî Birca Bilind lêdike. Di encama kar de hikûmdar birca qelfe hîn zêde diecibîne. Hosta bi vê yekê gelekî bi ber xwe dikeve û ji ser bircê xwe davêje xwarê.
Birca Heft Birayan.
Li gorî efsaneyekî din: Dijminan bajar dorpêç kiriye, piştî şerê ku bi rojan dewam kiriye, ji bilî birca ku heft birayan parastina wê dikir, bajar ketiye destê neyaran. Keyê neyaran ji bo lihevkirinê, qasidekî dişînin cem heft birayan. Heft bira ji qasid re mercên teslîmbûna xwe dibêjin. Li gorî van mercan di dema teslîmbûnê de dê key û fermandar werin, dema ku ew teslîm bûn dê wan efû bike. Qiran wan mercan dipejirîne û tevî fermandarên xwe diçe nav bircê. Çawa ku key û fermandar dikevin nav bircê, teqînek pêk tê. Ji ber ku heft birayan agir bi depoya barûdê daye, ew teqandiye. Bi teqînê re key, fermandarên wî û heft bira dimirin. Bajar rizgar dibe.
Birca Bizinan.
Birca Bizinan li rojhilatê Deriyê Mêrdînê, li ser zinarekî tiraştî ye mezin hatiye bicihkirin. Birca herî kevn û herî mezin a li ser sûran e. Dîroka çêkirina wê bi awayekî teqeez nayê zanîn, lê belê li ser wê nivîseke ku dibêje, di sala 1223'yan ji hêla Merwaniyan ve hatiye tamîrkirin heye. Wisa tê bawerkirin ku ev birca 11 kemberî demekê wekî perestgeh jî hatiye bikaranîn.
Ciwaniya Mîna Qazî (Ya çepê a bi ken)
Mîna Qazî, Mîna Xanim (z. 1908 − m. 17 sibat 1998, li Mehabadê, Rojhilata Kurdistanê), hevjîna pêşewa Qazî Mihemmed (serokê Komara Kurdistanê ya Mehabadê) bû.
Mîna Qazî di sala 1908an de li bajarê Mehabadê hatiye dinê. Navê bavê wê Ehmed û navê dayika wê jî Gulendam e. Ew ji malbata Hecî Hesen Xanî (Hecî Beg) e ku yek ji malbatên mezin li Herêma Mukiriyan e. Beriya ku Mîna bi Pêşewa Qazî Mihemed re bizewce, paşnavê wê Iskenderî bû. Di temenê 19 saliyê de dibe hevala jiyana pêşewa Qazî Mihemmed. Di sala 1945an de Yekîtiya Afretên Kurdistanê (YAK) ava kir û bû yekem seroka wê rêxistinê.
Mîna Qazî di 17ê sibata 1998an de li bajarê Mehabadê jiyana xwe ji dest da.
Televîzyoneke kurdî ye û li ser dûvelangê weşan dike. Di weşana xweda cîh dide; nûçe, belgefîlm, pêşbirk, show û hwd.
On 29 September 2016, the televison channel was banned and shut down in the course of the 2016 Turkish purges in the aftermath of the 2016 coup attempt in Turkey.
Pêdiviya hemû xaneyên me bi enerjiya ATPyê heye. ATP(Adenozîna sê fosfatî) di nav xaneyê de ji xurekên herisbûyî tê bi destxistin. Lê ji boy destxistina ATPyê, divê xurek bi gaza oksîjenê ve bikeve reaksiyonê. Loma li gel xurekan, divê hertim bi têra xwe oksîjen jî di xaneyê de hebe. Gava oksîjen xurekan têkdişkîne boy ATPyê, gaza karbona dîoksîd jî peyda dibe, lê ev gaz, gazek ziyanbexş e ji boy xane û şaneyên mirov, divê bi demildest ji laşê mirov bê dûrxistin. Bi xebata koendama henaseyê oksîjen û karbona dioksîd di navbera hewa û xaneyên laş de tê alûgorkirin. Ango bi henasegirtinê oksîjen ji hewayê dikeve nav laş, bi henasedayînê, karbona dîoksîd ji laş ber bi hewayê tê dûrxistin. Di laşê mirov de du cor henasedan rû dide, henasedana derve û henasedana navî. Di navbera hewa û xwînê de alûgora gazan wekî henasedana derve tê bi navkirin. Henasedana derve bi navbeynkariya coga henaseyê, di pişikan de rû dide. Di navbera xwîn û xaneyên laş de alûgora gazan jî wekî henasedana navî bi nav dibe. Henasedana navî bi navbeynkariya koendama dilelûleyê pêk tê.
Coga henaseyê.
Coga henaseyê beşek ji kondama henaseyê ye. Erka coga henaseyê, guhaztin û alûgorkirina gazan a li navbera hewa û koendama dilelûleyê ye. Coga henaseyê ji difin û devê mirov dest pê dike hetanî pişikan dirêj dibe, di kotahiya coga henaseyê de sikildanokên hewayê heye. Rûyê navî ya coga henaseyê bi rûkeşexaneyan ve dapoşî ye. Di nav rûkeşexaneyan de hin xaneyên derdanî hene, navê van rûkeşexaneyan “xaneyên goblet” e. Xaneyên goblet lîncemade(bi îngilîzî: "mucus") der dide. Rûkeşexaneyên difnekelên, borrîhewa û liqê borrihewa xaneyên kûlkdar(bi îngilîzî: "ciliated cell") lixwe digirin. Qirrik, borrîhewa û liqê borrîhewa pêkhateyên kirkiragî ne. Li gor cihên pêkhate û endaman, coga henaseyê dabeş dibe du beşan.
Jorê coga henaseyê.
Difinekelên, gewrî û qirrik wekî beşa jorê ya coga henaseyê tê bi navkirin.
Xwarê coga henaseyê.
Borrîhewa, liqê borrîhewa û pişik jî wekî beşa xwarê ya coga henaseyê tê bi navkirin. Pişik, borrîkehewa û sikildanokên hewayê lixwe digire.
Difin.
Difin endamê henaseyê û endamê hesta bêhngirtinê ye. Difin deriyê serekî ye ji boy henasegirtinê. Hewa ji herdu kunên pêşî yê difinê dikeve hundirê difin. Herdu kunên difinê bi dîwarek kirkiragî ya bi navê septum, ji hev cuda dibin. Septuma kirkiragî bi hestiyêkî difinê ya bi navê vomer ve yek dibe û difinekelênê dike du beş, beşa çepê û a rastê. Rûyê hundirî yê kunên difin, bi lîncemade û mû dapoşrav e. Hewa ji derve bi navbeynkariya kunên difinê derbasî difinekelênê dibe. Difinekelên ne pêkhteyek girtî ye. Ji aliyê pêşî ve bi kunen pêşî, ango bi kunên difinê, ji alîye paş ve bi kunenên hundir ve girêdayî ye. Kunên hundir hewaya nav difnekelênê arasteyê qirriq dikin. Li ser dîwarê difnekelênê de sê cot hestiyên tenik, ên ko dişibin qalika sedefê (mîdye)heye, navê van hestiyan wekî konka(bi îngilîzî: concha) tê bi navkirn. Konka rûyê difnekelênê firehtir dike. Herwiha hewayê ji derve tê, gava rastê konkayan tê, serûbin dibe û belavî nav difnekelênê dibe, bi vî awayê karê henasedanê hêsantir dibe. Rûyê difinekelênê û konkayan bi rûkeşexaneyên kûlkdar (bi îngilîzî:"ciliated epithelial cells") û lîncemade dapoşî ye. Rûkeşexaneyên kûlkdar, xaneyên derdanî lixwe digirin. Navê van xaneyan, xaneyên goblet e. Xaneyên goblet madeya lînc der dide. Hewayê henasegirtinê di nav difin û difinekelênê de tê parzûnkirin, paqijkirin, germkirin û şêdarkirin. Bi vî awayê egera tûşbûna borrîhewa û pişikan a bi hokarên nexweşiyê, kêm dibe, guhaztin û alûgora gazên nav hewayê hêsantir dibe. Gava hewa ji kunên difinê derbasê hundir dibe, rastê mûyên difinê tê. Ji ber gurrahiya mûyan û hebûna lîncemadeyê, hewa li vir tê parzûnkirin û paqijkirin. Di bin linceperdeya difnekelenê de jêrelinceperde heye, jêrelînceperde gellek zêde mûlûleyên xwînê lixwe digire. Gava hewa di nav difin de derbas dibe, ji ber cudahiya germahî ya navbera laş û hewayê, di navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina tînê dest pê dike. Heke hewa sar be, ji xwînê tîn diherike nav hewayê û hewa germ dibe, na heke hewa germ be, vê gavê ji hewayê tîn diherike nav xwînê û hewa hênik dibe. Hin caran dibe ko hewayê henasedangirtinê pîçek zuha be. Hewayê zuha gava li ser lînceperdeyê de ber bi qirrikê ve xiş dibe, ji lînceperdeyê molekûlên avê tevlê hewayê dibin û hewayê nav difin şêdar dikin. Gerdên (molekul) bêhndar bi hewayê henasegirtinê dikeve nav difin, di nav lînca difinê de dihele û ji aliyê hestewergiran wekî kartêker tên girtin û ber bi mejî ve tên şandin, boy peydabûna hesta bêhngirtinê. Loma dive difinekelên hertim şil be û bi lîncemadeyê dapoşî be ko bêhna molekûlan bên girtin.
Qirrik.
Qirrik an jî zengilok beşa serî ya borrîhewa ye, gewriyê bi borrîhewayê ve girê dide. Bi henasegirtinê hewa ji difin û dev de arasteyê gewrî dibe. Gewrî ji boy xurek û hewayê coga hevbeş e. Ango serê soriçik û borrîhewayê di gewriyê de digihîjin hev. Qirrik ji neh heb kirkiragên bi şêweya lûleyî rêzbûyî pêk tê. Riya qirrik û borrîhewayê ji ber desteka kirkiragan hertim vekirî ye. Li qirrikê de kirkiragê tîroîdê, yê herî gewre ye, niçikek ji beşa pêşî ya kirkiraga tîroîdê dirêj dibe. ew niçik wekî sevê Adem tê bi navkirin. Sevê Adem ê qirrika zilaman ji ya jinan gewretir e. Li ser devê qirrikê, bi kirkiragê tîroîde ve girêdayî, kirkiragek heye bi şeweyî kevçî, navê wî zimanê kirkiragî ye. Zimanê kirkiragî, ji xeynî dema daqurtîna xwarin û vewxarinê, ji serê qirrikê dûr e. Ango coga henaseyê ji bilî dema daqurtina xurekan, hertim vekiriye. Rûyê navî yê qirrikê bi rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet dapoşî ye. Dengê mirov di qirrikê de peyda dibe, loma navê qirrikê wekî sindoqa dengê (voice box) jî tê zanîn. Beşa qirrikê ya deng peyda dike wekî zengîlok(bi îngilîzî:glottis) bi nav dibe.
Borrîhewa.
Borrîhewa, trake, zengilor an jî kirkirog, borriyek kirkiragî ye, di navbera pişik û qirrikê de hewaye henaseyê diguhezîne. Hewa, ji qirrikê derbasî borrîhewayê dibe. Borrîhewa li pêş soriçikê, ji qirrikê dirêjê singekelênê dibe. Pêşî û kelekên borrîhewa kirkiragdar e, paşiya borrihewayê bê kirkirag e û bi soriçikê ve girêdayî ye. borrîhewa 16 heta 20 kirkiragên netemam, yên bi şêweya pîta C lixwe digire. Rûyê navî ya borrîhewayê bi lîncemade dapoşî ye. Di binê lîncemadeyê de çîna rûkeşaşane ya rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet heye. Xaneyên goblet lîncemade der dide. Xaneyên kûlkdar madeyên biyanî yên ko ligel hewayê henasegirtinê ketiye nav coga borrihewayê, ber bi qirrik û gewriyê pal dide. Di singekelênê de borrîhewa dabeşî du liqa dibe, van liqên ziravtir, wekî yekemîn liqê borrîhewayê bi nav dibe. Her yekê ji yekemîn liqê borrîhewayê dikeve nav pişikek. Paşê yekemîn liqên borrîhewa jî di nav pişikan de dabeşê liqan dibin, bi vî awayê, liqên borihewayên hê ziravtir peyda dibe. Ev liqên zirav jî wekî duyemîn liqê borrîhewayê tê bi navkirin. Liqê borrîhewa jî wekî mîna borrîhewayê, kirkirag lixwe digire û rûyê liqê borrîhewa bi rûkeşxneyên kûlkdar û lîncemade dapoşî ye. Di nav pişikan de dabeşbûna liqê borrîhewayê didome, heta ko cogên pir zirav peyda bibe, ev cogên herî ziravtir wekî borrîkêhewa tê bi navkirin. Kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê heye.
Pişik(Sî).
Pişik, sî, an jî sîh endama bingehin a koendama henasê ye. Alûgorkirina gazan di navbera xwînê û hewaya derve, di nav pişikan de rû dide. Cotek pişikên mirov heye, di nav singekelênê de. Dilê mirov di navbera herdu pişikan, nezikê pişika çepê de cih digire. Loma pişika çepê ji ya rastê piçûktir e. Pişka rastê sê pil, pişka çepê du pil e. Dora pişikan bi perasûyan û navpençikê dagirtî ye. Pişik pêkhateyek nerm e, dişibe îsfencê û hertim bi hewayê tijî ye. Pişik rasterast bi singekelênê ve giridayî nin in, derveyê pişikan bi perdeya pilûr ve dapoşî ye. Perdeya pilûr ji du çînan pêk tê. Çînek pilûrê bi pişikan ve, çîna din jî bi diwarê singekelên û navpençikê ve girêdayî ye. Valahiya navbera çînên pilûrê, wekî kelêna pilûr bi nav dibe. Xaneyên pilûrê şileyek der dide nav kelênê, ev şile di navbera pişik û derûdora pişikan de lêkxişandinê kêm dike. Di nav pişikê de liqê borrîhewayê borrîkehewayê û sikildanokên hewayê hene. Dîwarê liqê borrîhewa yên stûr, kirkiragî ye, lê yê borrîkehewayan bêkirkiragin. Ji ber hebûna borrîkehewa û sikildanokan rûyê navî yên pişikan bi qasî 70 m2 fireh dibe. Ev rûyê fireh alûgora gazan hêsantir dike. Guhaztin û alugorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê di navbera xwîn û hewayê de, karê sereke yê pişikan e. Xwîna kêmoksîjenî, bi navbeynkariya xwînber û xwînberokên pişikê, ji dil digihîje sikildanokan. Xwîna têroksîjenî jî ji pişikan bi rêya xwînhênerok û xwînhênerên pişikê ber bi dil ve tê guhaztin. Pişik ne bi tena serê xwe, lê bi alîkariya navpençik û masûlkeyên parsûyan, guhaztin û alûgorkirina gazan dike.
Navpençik.
Navpençik pêkhateyek masûlkî yê bi şeweya qubbe ye. Navpençik di nav singekelên û zikekelênê de cih digire. Rûyê qoqiz li aliyê singekelênêde, rûyê çal jî li aliyê zikekelênê de dimîne. Navpençik ji masûlkeyên peyker(peykeremasûlkê) pêk tê. Girjbûn û xavbûna navpençikê xwenewîst e. Li gel peykeremasûlkeyan, navpençik jêyek navendî lixwe digire. Dema masûlkeyên navpençikê xav in, jêyê navendî ber bi jor ve qoqiz e, û di asta birrbireyê singê yê 8emîn e. Gava masûlkeyên navpençikê girj dibin, îcar navpençik ber bi jêr ve dilive, masûlkeyên navpençikê jêya navendiyê heta asta birrbirreyê singê yê 9emîn dikişîne, bi vî awayê navpençik piçek pahn dibe û qoqiziya wê kêm dibe. Bi vî awayê singekelên fireh dibe. Zêdebûna qebareya singekelênê dibe sedema kêmbûna pestoya hewayê nav pişikan. Asta pestoya hewayê pişikan ji pestoya hewayê derve nizimtir dibe, loma hewa ji derve ber bi pişikan ve diherike. Ango henasegirtin rû dide. Bi xavbûna masûlkeyên navpençikê, jêyê navîn ê navpençikê ber bi jor ve hildikişe, Ji ber rûyê qoqiz a navpençikê, qebareya singekelenê kêm dibe, pestoya nav pişikan zêde dibe. Bi vî awayê hewa ji pişikan ber bi derve diherike, ango henasedayîn rû dide.
Sikildanokê hewayê.
Li kotahiya borrîkehewayê de kîsikên piçûk heye, ev pekhateyan wekî sikildanokên hewayê tê bi navkirin. Alûgora gazan a di navbera hewa û xwînê, di nav sikildanokên hewayê de rû dide. Bi şaxdayina borrîkênhewayê, cogên sikildanokan peyda dibe. Sikildanokên hewayê li devê cogê de wekî mîna gûşiya tirî girêdayî ne. Gûşiya sikildanokên hewayê wekî kîsikê sikildanokê tê bi navkirin. Kîsikê sikildanokê ji 20 heta 30 sikildanokên hewayê pêk tê. Di herdu pişikên mirov de bi qasî 300 mîlyon sikildanokê hewayê heye. Ji ber hebûna sikildanokên hewayê, pêkhateya pişikan dişibe îsfencê(lûfik).Sikildanokên hewayê bi tora mûlûleyên xwînê dorgirtî ne. Dîwarên mûlûleyên xwînê ji çînek xaneyên rûkeş(rûkeşexane) pêk tê, ango pir tenik e. Dîwarê sikildanok û lûleyên xwînê, rasterast temasê hev dikin. Ev herdu dîwar bi hev re wekî “perdeya henaseyê” tê bi navkirin. Tora mûlûleyên xwînê yên derdora sikildanokan, xwîna xwe ji xwînberok û xwînhênerokên pişik digirin. Xwîna nav xwînberokên pişikê kêmoksîjenî ye. Dema mirov henase digire, sikildanok dibin sikildanokên piroksîjenî. Ango xestiya oksîjena nav sikildanokên hewayê, ji ya xwînê zêdetir dibe, loma oksîjen ji kîsikê sikildanokan derbasî nav xwîna mûlûleyan dibe. Herwisa di nav mûlûleyên xwînê de xestiya karbona dîoksîde ji ya hewa ya nav kîsikê sikildanokan zêdetir e, loma karbona dîoksîd ji xwînê derbasî nav kîsikê sikildanokan dibe. Bi vê awayê asta rêjeya oksîjena nav mûlûleyên xwînê zêde dibe, karbona dîoksîda wê jî kêm dibe.
Mekanîzmaya henasedanê.
Peyva henasedan, ji boy karê alûgora gazan a navbera xaneyên laş û hawîrdorê tê bi karanîn. Henasedan ji du gavên sereke pêk tê. Gava yekem girtina hewayê boy pişikan an jî dûrxistina hewayê ji pişikan e. Gava duyem jî, alûgorkirina gazan e. Navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina gazan, di pişikê de, di nav sikildanokên hewayê de rû dide.Kiryara livîna hewayê bo nav pişik û derçûna wê ya ji pişik boy derve, wekî mekanîzmaya henasedanê tê bi navkirin. Mekanîzmaya henasedanê du cor e; henase wergirtin û henasedayîn. Ji derve bi navbeynkariya dev û difin, ber bi pişikan ve çûyina hewayê wekî henase wergirtin bi nav dibe. Herwisa ji pişikan derkirina hewayê jî wekî henasedayîn tê bi navkirin.
Henasewergirtin.
Masûlkeyên navbera parsû yên derve, girj dibin, qefesa singê ber bi jor û pêş ve bilind dibe û fireh dibe. Di heman demê de, navpençik jî girj dibe. Navpençika negirjbûyî ber bi singekelêne ve qoqiz e, bi girjbûna masûlkeyan, navpençika qoqiz ber bi zikekelênê ve tê paldan û pahn dibe. Bi vî awayê singekelên dirêj dibe û fireh dibe. Ji ber ko pişik bi dîwarê singekelenê ve zeliqi yê, pişik jî fireh dibin. Ji ber firehbûna singekelenê, pestoya nav singekelenê û pişikan ji pestoya atmosferê kêmtir dibe. Hewa ji hêla pestoya bilind (ji amosferê) ber bi cihê pestoya nizim ve diherrike û pişik bi hewayê tijî dibin. Ev rewş wekî henasewergirtin bi nav dibe.
Henasedayîn.
Xavbûna navpençik û masûlkeyên navbera parsû yên derve, qonaxa henasedayînê dide destpêkirin. Gava navpençik xav dibe, ber bi singekelêne ve bilind dibe, ji ber qoqiziya navpençikê, qebareya singekelenê kêm dibe. Herwisa di heman demê de masûlkeyên navbera parsû yên derve jî xav dibin. Bi xavbûna masûlkeyan qefesa singê ber bi jêr ve dilive û qebareya singekelênê kêm dibe, singekelên zorê dide ser pişikan loma qebareya pişikan jî kêm dike. Ji ber kêmbûna qebareyê, pestoya hewa ya nav pişikan ji atmosferê zêdetir dibe. Wek encam, henasedayîn rû dide.
Rêkxistina henasedanê.
Henasedan ji aliyê koendama demarê ve bi awayek demarî, herwisa ji aliyê kîmîkewergiran jî bi awayek kîmyayî tê kontrolkirin. Hejmara henasedanê ya di dirêjiya xulekek de, rêjeya henasedanê diyar dike. Rêjeya henasedana zarokan ji ya mirovên têgihîştî bilintir e. Ji xeynî dema mirov xebatên giran dike, rêjeya henasedanê ya asayî ya mirovê têgihîştî 12-15 henesadan/xulek e. Di heman rewşê de rêjeya henasedana zarokek 10 salî 18-30 henasedan/xulek e.
Rêkxistina demarî ya henasedanê.
Ahenga henasedanê ji aliyê navenda rêkxistina henasedanê ve tê kontrolkirin. Navenda rêkxistina henasedanê di lakêşemejî(mejiyê lakêşe)û pirikê de cih digire. Lakêşemejî (bi latînî:"medulla oblongata"), pirik(bi latînî:"pons") beşên qedê demax e (bi îngilîzî:"brain stem"). Ji navenda rêkxistina henasedanê bi awayek rêzikî, bi navbeynkariya demarên ragihandinê, sînyal tên şandin ji boy masûlkeyên parsû û navpençikê. Şandin û rawestandina sînyalan ji aliyê sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî ve tê kontrolkirin.
Rêkxistina kîmyayî ya henasedanê.
Rêkxistina kîmyayî ya henasedanê bi navbeynkariya kîmîkewergiran(bi îngilîzî:"chemoreceptors") pêk tê. Li ser diwarê kewanê şahxwînberê de, di nav şileya mejî û di nav şileya striyekelênê (bi îngilîzî: "spinal canal") de kîmîkewergir hene ji boy rêkxistina henasedanê. Hekê di laş de rêjeya karbona dioksîdê zêde bibe, kîmîkewergir pê dihesin û navenda rêkxistina henasedanê agahdar dikin. Bi hîşarkirina kîmîwergiran, rêje û kurahiya henasedanê tê zêdekirin. Dema xestiya karbona dioksîda nav laş û xwînê zêde dibe, di heman demê de pHa hawirdorê jî dadikeve. Daketina pHa xwînê jî kartêkirin e ji boy kîmîkewergiran.
Alûgorkirina gazan.
Armanca serekî ji boy henasedanê ew ko, oksîjena atmosferê bigihîjîne hemû xane û şaneyên laş û di heman demê de karbona dîoksîda nav xaneyan jî ji laş dûr bixe. Xwîna mirov di nav lûleyên xwînê de diherike û têkiliya wê ya rasterast bi atmosfer û xaneyan nîn e. Loma ji boy guhaztina gazan, divê pêşî, oksîjen an jî karbona dîoksîdê bikeve nav xwînê, paşê bi herikîna xwînê xwe bigihîne xaneyan an jî pişikan. Gazên henasedanê, ango oksîjen û karbona dîoksîda nav xwînê, li du cihan de tên alûgorkirin.(ango beramber cih diguherînin). Alûgorkirina yekem di navbera sikildanokên hewayê û xwînê de rû dide. A duyem jî di navbera xwînê û xaneyên laş de pêk tê. Atmosfer gîraweya gazî ye. Her gazek gîraweyê dibe sedema peydabûna pestoyê. Pestoya gazek a nav gîraweya gazî de wekî pestoya qismî tê bi navkirin. Pestoya atmosferê, ji tevahiya pestoya qismî ya gazên atmosferê peyda dibe.
Ango pestoya atmosferê(Patm) = PO2 +PCO2 +PN2 + PH2O = 760 mm Hg ye.
Ji ber ko xestiya gazên atmosferê ne wekhev e, pestoya ji aliyê wan gazan ve tê peydakirin jî ne yeksan e. Ango her gazek li gor xestiya xwe pestoya qismî peyda dike. Gaz ji hêla pestoya bilind ber bi hêla pestoya nizm ve belav dibin. Asta pestoya qismî ya gazên henasedanê li tevahiya şaneyên laş de ne yeksan e. Pestoya qismî ya oksîjenê li hinek deverên laş de bilind ê lê bi gelemperî di nav xaneyan de gellek nizm e. Cudahiya asta pestoya qismî rê li ber alûgorkirina gazan ve dike. Gazên henasedanê ji hêla pestoya qismî ya bilind, ber bi hêla pestoya qismî ya nizm ve belav dibin ev rewş wekî belavbûnî (bi îngilîzî: "diffusion") tê binavkirin.
Henasedana derve.
Kiryarê alûgorkirina hewayê ya navbera laş û atmosferê, di sikildanokên hewayê de rû dide. Di navbera sikildanokên hewayê û mûlûleyên xwînê de alûgorkirina gazan wekî henasedana derve bi nav dibe
. Dîwarê sikildanokên hewayê ji çînek xane pêk tê. Ev çîna tenik a sikildanokên hewayê, ji aliyê derve, bi mûlûleyên xwînê ve dorgirtî ye. Dîwarê mûlûleyên xwînê jî ji çînek xane pêk tê. Ango oksîjena di nav sikildanokên hewayê ji xwînê bi qasî stûriya du xaneyan dûr e. Pêkhate û rêjeya hewayê nav sikildanokan neguherbar e û ji ya atmosferê cuda ye. Ji ber hebûna hilma avê, di nav sikildanokên hewayê de pestoya qismî ya oksîjen û nîtrocenê dadikeve. Lê pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav sikildanokan ji ya nav atmosferê bilindtir e.
- PO2= 100 mm Hg ye û ji PO2 ya atmosferê kêmtir dibe.
- Herwisa pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav sikildanokan jî ji ya atmosferê bilindtir e. PCO2 = 40 mm Hg ye.
Derdorên sikildanokên hewayê bi mûlûleyên xwînê dorgirtî ye. Xwîna nav mûlûleya xwînê ya xwînberoka pişikê, kêmoksîjenî ye. Pestoya qismî ya oksîjenê ya beşa xwînber a mûlûleyê(PO2)40 mm Hg ye. Di heman mûlûleyan da pestoya qismî ya CO2 yê 44 mm Hg e. Cudahiya xestiya gazên nav xwînê ji yên nav sikildanokên hewayê, dibe sedema alûgorkirina gazên henaseyê. Hewayê henasegirtinê ya nav sikildanokên hewayê, têroksîjenî ye û xestiya karbona dîoksîdê jî gellek kêm e. Lê beravajiyê wê, di nav xwîna mûlûleyên xwînê yên derdora sikildanokan de xestiya oksîjenê kêm e û xestiya karbona dîoksîdê jî zêde ye. Wek encam, pestoya qismî ya oksîjena nav sikildanokan, ji oksîjena nav xwîna mûlûleyan bilindtir e. Herwisa pestoya kismî ya karbona dîoksîda sikildanokan jî ji ya xwînê nizimtir e. Rûyê navî ya sikildanokên hewayê bi çînek avê dapoşî ye, av belavbûniya (dîfuzyon) gazan hêsantir dike. Di sikoldanokan de pestoya oksîjenê 100 mm Hg ye, di nav xwînê de pestoya qismî ya oksîjenê 40 mm Hg ye. Ji ber cudahiya pestoya qismî ya oksîjena sikildanokê û ya xwînê, oksîjen ji sikildanokan ber bi xwînê ve belavbûnî dibe. Aresteya belavîbuniya karbona dîoksîdê beravajiyê ya oksîjenê ye. Xwîna mûlûleyan kêmoksîjenî ye lê pestoya qismî ya karbona dîoksîdê 44-45 mm Hg ye û ji ya nav sikildanokan bilindtir e. Loma karbona dîoksîda nav xwînê ji parzûna xaneya mûlûleya xwînê û parzûna xaneya sikildanokê derbas dibe dikeve nav hewayê sikildanokê. Belavbûniya karbona dîoksîdê didome, heta ko pestoya karbona dîoksîda xwînê dabikeve 40 mm Hg yê.
Henasedana navî.
Alûgorkirina gazan a di navbera xwîn û şaneyan de wekî henasedana navî bi nav dibe. Herwekî henasedana derve, henasedana navî jî ji ber cudahiya pestoya qismî ya gazên henasedanê rû dide. Xwîna têroksîjenî ji pişikan bi navbeynkariya xwînhênerên pişikê ji bo guhika çepê ya dil tên guhaztin. Dil xwîna têroksîjeniyê pompe dike ji boy xane û şaneyên laş. Pestoya qismî ya oksîjena xwîna têroksîjenî 100 mmHg ye, herwisa pestoya qismi ya karbona dîoksîda xwînê jî 40 mm Hg ye. Ji ber henasedana xaneyî, pestoya qismî ya oksîjena nav xaneyê ji oksîjena xwînê nizmtir e û 40 mm Hg ye. Herwisa pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav xanayê jî 45 mm Hg ye û ji ya nav xwînê bilindtir e. Ji ber cudahiya pestoya qismî ya oksîjena nav xwînê û ya nav xaneyên laş, oksîjen ji xwînê ber bi xaneyan belavbûnî dibe heta pestoya qismî ya oksîjena xwînê dabikeve 40 mm Hg yê. Di heman demê de karbona dîoksîda nav xaneyan jî ber cudahiya pestoya qismî, ji hêla pestoya bilind ango ji nav xaneyan, ber bi hêla pestoya nizim, ango ber bi xwînê belavbûnî dibe. Bi vî awayê pestoya qismî ya oksîjena nav xwîna mûlûleya xwînê dadikeve 40 mm Hg ye û pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav xwînê jî zêde dibe û dibe 45 mm Hg yê. Ev xwîna kêm oksîjenî bi navbeynkariya xwînhênerok û xwînhêneran ber bi dil ve tê guhaztin. Ji dil jî ber bi pişikan ve tê pompekirin ji boy henasedana derve.
Guhaztina gazên henasedanê di nav xwînê de.
Oksîjen û karbona dioksîd bi kiryara alûgorkirinê ji atmosfer û xaneyan belavbûniyê nav xwînê dibin. Oksîjen, di sikildanokên hewayê de, ango di pişikan de derbasî nav xwînê dibe û di nav xwînê de tê guhaztin ji boy hemû xaneyên laş. Herwisa karbona dîoksîd jî ji xaneyên laş belavbûniyê xwînê dibe û di nav xwînê de ber bi pişikan ve tê guhaztin. Beşek hindik ji gazên henasedanê di nav plazmaya xwînê de dihelê(ditiwene) û bi herikîna xwînê tê guhaztin. Lê piraniya gazên henasedanê bi hemoglobînê ve giredayî tê guhaztin.
Guhaztina oksîjenê di nav xwînê de.
Pirraniya oksîjenê tê guhaztin bi şeweyî oksîhemoglobînê, hinek jî bi şeweyî tiwawe li plazmayê de tê guhaztin. %1,5ê oksîjenê di nav plazmaya xwînê de dihele û bi navbeynkariya plazmayê tê guhaztin. %98,5ê oksîjnê xwe bi hemoglobînê ve girê dide û bi vî awayê di nav xwînê de tê guhaztin. Girêdana oksîjenê ya bi hemoglobînê wekî oksîhemoglobîn (HbO2) tê bi navkirin. Hemoglobîna kêmoksîjenî jî wekî deoksîhemoglobîn bi nav dibe. Di laşê mirovê tendurîst de ji boy her milîlîtreyek xwînê, 0.2 mîlîlître oksîjen di nav hemoglobînê de tê guhaztin. Hemoglobîna bi oksîjenê têrbûyî, rengê xwînê sor dike, xwîna kêmoksîjenî bi rengê şînokî-binefşî ye. Girêdana oksîjenê ya bi hemoglobînê, girêdanek sist û demkî ye. Girêdana oksîjenê ya bi hemoglobînê di pişikan de, di nav xwîna mûlûleyên derdora sikildanokên hewayê de rû dide. Herwisa di hêla henasedana navî de, di nav xwîna mûlûleyên xwînê yên di kotahiya xwînberokan de, oksîjen ji hemoglobînê diqete û ji xwînê derbasî nav xaneyên laş dibe. Hin faktor hene ko bandor li ser yekgirtin an jî têkşikestina oksîjenê û hemoglobînê (oksîhemoglobîn) dikin. Wekî mînak, pestoya qismî ya oksîjenê, rêjeya pHa xwînê, germahiya hawirdorê, asta rêjeya karbona dîoksîda hawîrdorê û hin nexweşî bandor li ser têrbûniya hemoglobînê dike. Nexweşiyek bomaweyî heye bi navê kêmxwîniya xaneya dasî (bi îngilîzî: "sickle cell anemia") şeweyî xirokên sor ên kesê bi wê nexweşiyê, glover nîn e lê bi şêweya dasê ye. Ji ber şêweya xaneyên xwînê, mêjera hemoglobîna xirokên sor ên dasî ji ya xirokên sor ên asayî kêmtir e. Loma di nav xwîna kesên bi nexweşiya kêmxwîniya dasî de bi têra xwe oksîjen nayê guhaztin.
Guhaztina karbona dîoksîdê di nav xwînê de.
Xurekên wekî glukoz, asîdên amînî û çewrî di nav xaneyên de tên hilweşandin ji boy bi destxistina gerda ATP yê. Ev karê xaneyê wekî henasedana xaneyî tê bi navkirin. Bi henasedana xaneyî li gel ATPyê hin madeyên din ên wekî av, karbona dîoksîd û amonyak jî peyda dibin. Karbona dîoksîd û ji boy xaneyê madeyek ziyanbexş e, divê ji xaneyê bê dûrxistin. Xane ji pişik û sikildanokên hewayê dûr in, loma divê CO2 a xaneyê bi navbeynkariya xwînê ber bi pişikan ve bê guhaztin.
Aresteya guhaztina CO2ê, ji xaneyên şaneyan ber bi pişikan ve ye. Xestiya CO2a xaneyan, ango pestoya qismî CO2a xaneyan ji ya nav xwînê bilintir e, loma CO2 bi hêsanî ji parzûna xaneyê belavbûniya nav xwînê dibe.
CO2 bi sê rêbazê cuda di nav xwînê de tê guhaztin.
1. Guhaztina di nav plazmaya xwînê de bi şêweyî gaza CO2
Bi qasî % 7ê CO2 ê di nav plazmaya xwînê de dihele(ditiwawe). Karbona dîoksîd bi şeweyî tiwawe ber bi pişikan ve tê guhaztin.
2.Guhaztina li gel hemoglobînê bi şeweyî karbamînohemoglobîn
Hinek ji CO2 bi hemoglobînê an jî bi proteînên plazmayê ve girêdan çê dikin bi van proteînan ve tên guhaztin. % 23ê gaza CO2 ê bi navbeynkariya xirokên sor, li ser hemoglobînê tê guhaztin. Bi hev re girêdana CO2 û hemoglobînê wekî karbamînohemoglobîn tê bi navkirin.
3. Guhaztina di nav plazmaya xwînê de bi şeweyî bîkarbonat
Pirraniya CO2 jî bi şêweyî HCO3 di nav plazmaya xwînê de û wekî (H+) bi hemoglobînê ve gîrêdayî tê gugaztin. Bi qasî % 70yê karbona dîoksîdê bi şêweyî îyonên bîkarbonat di nav plazmaya xwînê de tê guhaztin. Pêşî, CO2 dikeve nav xirokên sor, di nav xirokên sor de bi navê anhîdraza karbonî(bi îngilizî: "carbonic anhydrase") enzîmek heye. Enzîma anhîdraza karbonî, CO2 ê bi avê ve girê dide û asîda karbonî peyda dibe. Asîda karbonî asîdek lawaz e. Ji ber wê yekê, bi hêsanî hildiweşe boy îyonên bîkarbonat û hîdrojenê. Piraniya îyonên hîdrojenê bi hemoglobînê ve tên girêdan û ligel xirokên sor, di nav xwînê de ber bi pişikan ve tên guhaztin. Gava xwîn digihîje sikildanokên hewayê, di nav xwîna mûlûleyên pişikan de, îyonên bîkarbonatê bi îyonên hîdrojenê ve yek dibin û carek din asîda karbonî peyda dibe. Bi alîkariya anhîdraza karbonî, asîda karbonî tê hilweşandin ji boy av û karbona dîoksîdê. Di heman demê de Karbona dîoksîda bi hemoglobînê ve girêdayî jî serbest dimîne. Di xwînê de pestoya qismî ya CO2ê ji ya hewayê nav sikildanokan bilintir e, loma CO2 ji xwînê belavbûniya nav sikildanokên hewayê dibe.
Tara Mamedova stranbêjeke kurd e ku bi eslê xwe ji kurdên Qirgizistanê ye. Tara Mamedova niha li bajarê Stenbolê dijî.
Mamedova, di roja 22ê Nîsana 1983an de li bajarê Kok-Yangak ê (li Qirgizistanê) ji dayik bû. Li wê derê 8 salên xwe yên zarokatiyê derbas kir. Piştî ku Yekîtiya Sovyet ji hev ket û li herêmê nîjadperestî xurtir bû, malbata wê mecbûr ma koçî bajarê Saratov (Rûsya) bikin. Malbata Mamedova li wê derê 4 sal ma.
Dayika Mamedova wê şand dibistanên dans, şano û muzîkê. Piştre wê li Moskov perwerdeya muzîkê stend û, piştî ku malbata wê koçî Fransa kir, wê li Parîsî berdewam kir.
Tara Mamedova zewicandiye û zarokekî wê yê keçik heye. Memedova di bernameyekê TV'yê de aniye ziman ku keça wî li Tirkiyê asîmîle dibe jiber vî yekê dixwaze keça li Rûsyayê, di nava malbata xwe ya li wir mezin ke.
Dil yan jî Dilê mirovan'", endamek masûlkî ye, xwînê di nav lûleyên xwînê de pompe dike. Xwîna pompekirî oksîjen û xurekan digihîne laş û di heman demê de paşmayîyên metabolîk ên wekî karbona dîoksîd digihîne pişikan.
Ji bo berdewamiya jiyanê, divê xurek, hormon û oksîjen, bigihîje hemû şane û xaneyên laş. Madeyên paşmayî yên wekî karbona dîoksîd, ure, av, xwêy jî divê ji xaneyan bên dûrxistin. Ango ji bo bicihanina erka xwe divê xwîn li her aliyê laş de bigere. Xwîna mirov di nav lûleyên xwînê de diherike, lê xwîn bi tena serê xwe nikare biherike, pêdivî bi pompeyek heye. Pompeya laş dil e. Dil pesta xwînê berz dike bi vî awayê xwîn di nav lûleyên xwînê de bi lez diherike û belavê laş dibe. Ji bo gera xwînê, hêza sereke ji dil peyda dibe. Pêwendiya peyvên wekî, kardiyolojî, kardiyolog, eloktrokardiyografî, perîkardiyum, miyokardiyum, bi dil ve heye. Di zimanê Yewnanî de ji bo tiştên bi dil ve tekîldarin peyva “kardia” tê bikaranîn. Kardiyolojî: Beşek ji zanista bijîşkî ye, lêgerînên kardiyolojîyê li ser pêkhateya dil û nexweşiyên dil e.
Bijîşkên pisporiya wan li ser pêkhateya dil û nexweşiyên dil e, wekî kardiyolog bi nav dibin.
Pêkhateya dil.
Dil bi eslê xwe dişibe pompeyek, lê ev pompe ne ji hesin û plastîk, lê ji masûlkeyan pêk tê. Berevajiyê pompeyên mekanîk, dil pir dişixule û zûbizû xera nabe. Di rewşa asayî de dilê mirov di xulekek (deqe) de bi qasî 70 -75 car lê dide. Dilê mirov rojê 108000, salê ji 39 milyonê zêdetir lê dide. Di tevahiya jiyana 75 salî de dilê mirov 3.000.000.000 car lê dide. Bi her lêdanê, dil bi qasî 70mL xwîn pompe dike. Ango di xulekek de 5.25 lître, di rojek de 7 000 lître, di salê de 2500 000 lître xwîn pompeyê lûleyên xwînê dike.
Cihê dil di nav sîng de.
Ji destpêka ducaniyê 22-23 roj şûn de dillêdana dergûşê dest pê dike. Roj û şev havîn û zivistan, dema xewê û dema kar kirinê hejmara lêdanê carnan kêm dibe carnan zêde dibe, lê lêdana dil heta dawiya jiyana mirov didome. Ji ber karê wî yê demdirêj û bêrawestan, dil endamek (organ) bêhempa ye. Dilê mirov di sing de,navbera her du pişikan de piçek li aliyê çepê de cih digire. Pêşiya dil de perasûbend (hestiyê sing), li jêrê singê de navpençik (diyafram)heye. Qebareya dilê mirovê gihaştî bi qasî kulmekî mirov e. Giraniya dilê mirov bi qasî 250-350 gram e.
Dîwarê dil.
Dil ji dîwarek sê çînî (tebeqe) pêk tê. Çîna epîkardiyum li aliyê derveyî dil, çîna endokardiyum li aliyê hundirê dil e, çîna myokardiyum jî di navbera epîkardiyum û endokardiyumê ve cih digire.Tevahiya dil, bi perdeya dil (perîkardiyum) ve dorpêçî ye. Perdeya dil dişibe kîsikê. Perdeya dil ji du çînan pêk tê navbera her du çînan de şilemenî heye.
Çaviyên dil.
Dil ji çar çaviyan pêk tê. Du çavî (ode) li jor, du çavî jî li jêrê dil de cih digire. Çaviyên jor wekî guhike, çaviyên jêr jî wekî zikoke tên navkirin. Her wisa perdeyek masûlkeyî ya bi navê septum (navbirka zikokeyan) ji jorê dil hetanê jêrê dil dirêj dibe û dil dike du beş, beşa rastê û beşa çepê. Xwîna kêmoksîjenî li beşa rastê dil, xwîna têroksîjenî jî li aliyê çepê dil de diherike. Masûlkeyên derdora zikokeyan ji ya guhikeyan zêdetir e. Diwarên guhikeyan ji yên zikokeyan teniktir e. Dîwarê zikokeya çepê, li li gor beşên din ên dil hê pirtir stûr e. Rûyê zikoke û guhikeyan bi çînek xaneyên epîtel (endokard)ê dapoşrav e. Xwîn ji laş diherike guhikeyên dil, ji zikokeyên dil jî ji dil diherike laş.
Derîçeyên dil.
Derîçeyên dil arasteya herika xwînê kontrol dikin
Dil çar derîçe lixwe digire. Du derîçeyên dil di navbera guhike û zikokeyên dil de cih digire. Her yekê xwînbera pişik û xwînbera sereke jî derîçeyek lixwe digirin. Xwîn bi alîkariya derîçeyan di nav dil û lûleyên xwînê de bi yek alî diherike.Di navbera guhikeya rastê û zikokeya rastê de derîçeyê sêperrî (trîkuspît) heye. Derîçeyê sêperrî bi girjbûna guhikeyan, xwîna nav guhikeya rastê, aresteyê zikokeya rastê dike. Dema guhike xav dibe îcar zikoke girj dibin, lê derîçeyê sêperrî bi girjbûna zikokeya rastê tê girtin, bi vî awayê rê li ber vegera xwînê ya guhikeya rastê tên girtin. Herwisa di navbera guhikeya çepê û zikokeya çepê de derîçeyê duperrî (derîçeyê mîtral) heye, derîçeyê duperrî xwînê ji guhikeyê arasteyî zikokeya çepê dike, lê nahêle xwîna zikokeyê vegere guhikeya çepê. Bi girjbûna guhikeyan, derîçeyên navbera guhike û zikokeyan tên vekirin, bi girjbûna zikokeyan van herdu derîçe tên girtin.Xwîna zikokeyan bi navbeynkariya derîçeyan derbasê xwînberan dibe. Şiklê derîçeyên derê zikokeyan dişibe kevanê, an jî heyva nîvî, loma ev derîçeyên zikokeyê wekî derîçeyên kewaneyî tên binavkirin. Di navbera zikokeya rastê û xwînbera pişikê de derîçeyê pişikan heye. Bi girjbûna zikokeyê ev derîçe ve dibe û xwîna nav zikokeya rastê derbasî xwînbera pişikê dibe. Gava zikoke xav dibin, îcar derîçeyê pişikê tê girtin. Bi vî awayê xwîna nav xwînbera pişikê venagere zikokeyan. Derîçeyek kewaneyî jî di navbera zikokeya çepê û şaxwînber (aort) de cih digire. Ev derîçe jî xwînê ji zikokeya çepê ber bi şaxwînberê araste dike
Gera koronerî.
Lûleyên koroneri û krîza dil
Çîna navendî ya dîwarê dil myokardiyum (masûlkeya dil) ji masûlkeyan pêk tê, dil tu car ranaweste û lê dide. Ji bo lêdana dil divê masûlkeyên dil girj bibe û xav bibe. Ji bo girjbûn û xavbûna masûlkeyan pêdivî bi enerjiya ATP (Adenozîna sê fosfatî) heye. Xaneyên dilemasûlkeyê bi navbeynkariya oksîjenê, glukozê perçe dikin û ATP bi dest dixin. Ango ji bo peydakirina ATP, divê xwîna têrglukozî û têroksîjenî ji xaneyên myokardiyumê ve bên şandin. Di nav guhike û zikokeyan de her tim xwîn heye, lê çîna endokardiyumê rê nade xwînê ko xwe bigihîne xaneyên masûlkeyên dil. Lûleyên taybet xwînê digihîne dîwarê dil, ev lûleyên xwînê wekî lûleyên koronerî tê binavkirin. Di zimanê latînî de peyva “corona” ji bo tac (taca serê qiral û şahan) tê bikaranîn. Lûleyên koronerî wekî mîna tacek, dîwarê dil dorpêç dikin. Xwînberên koronerî li jorê derîçeyê xwînbera sereke ji şaxwînberê şax didin. Xwînbera koronerî ya çep aliyê çepê dil, xwînbera koronerî ya rast jî aliyê rastê dil dorpêç dike. Bi vî awayê xwîn digihîje xaneyên dilemasûleyê. Xwîna kêmoksîjenî û kêmglukozî bi xwînhênerên dilî vedigere guhikeya rastê. Gera xwînê ya navbera dil û myokardiyumê wekî gera koronerî tê binavkirin. Di hin cureyên dilnexweşiyê de hinek ji lûleyên koronerî teng dibin an jî dixitimin, di rewşek wisa de bi têra xwe xwîn nagihîje masûlkeyên dil. Heke beşa masûlkeya bêoksîjen û bêglukoz mayî, beşek piçûk be krîza dil pêk tê, lê heke beşek mezin ji masûlkeyên dil bêoksîjen û bêxurek bimîne, wê gavê dibe ko dilrawestan pêk were.
Çerxa dillêdanê.
Dilê mirov bi ahengî girj dibe û xav dibe. Dema girjbûnê, dil xwînê pompe dike, dema xavbûnê xwîn diherike çaviyên dil. Çerxa dillêdanê bi girjbûna guhikeyan destpê dike û bi xavbûna zikokeyan bi dawî dibe, wekî çerxa dillêdanê ("cardiac cycle") bi nav dibe. Çerxa dillêdanê de qonaxa girjbûnê wekî sîstol, qonaxa xavbûnê jî wekî dîastol tê binavkirin.
Dîastola dil.
Di destpêka çerxa dillêdanê de, guhike û zikokeyên dil sist in (xav in) ev rewş wekî dîastola dil bi nav dibe. Di vî qonaxê de xwîna kêmoksîjenî ji xwînhênera sereke ya jêrîn û ya jorîn ve diherike guhikeya rastê. Di heman qonaxê de çar xwînhênerên pişikê, guhikeya çepê bi xwîna têroksîjenî tijî dike. Di qonaxa dîastola dil de herdu derîçeyên dil ên navbera guhike û zikokeyan de vekirî ne, loma xwîna nav guhikeyan bi hêsanî diherike nav zikokeyan û %70- 75 ê her zikokeyêk bi xwînê tijî dibe. Di vî qonaxê de derîçeyên kewaneyî girtî ne, bi vî awayê rê li ber vegera xwîna hundirê xwînbera pişik û aortê tê girtin.
Sîstol û dîastola guhikeyan.
Bi girjbûna (sîstol) guhikeyan, qebareya guhikeyan kêm dibe, pestoya xwîna nav guhikeyan bilind dibe. Ji ber pestoya xwînê, xwîn ji guhikeyan ber bi zikokeyan ve tê pompekirin. Di vî katê de derîçeyê sêperrî û ya duperrî vekirî ne. Bi vî awayê zikoke bi xwînê tijî dibin. Sîstola guhikeyan hetanê destpêka dîastola zikokeyan didome.
Sîstola zikokeyan.
Bi girjbûna masûlkeyên zikokeyan, pestoya xwîna nav zikokeyan bilind dibe, lê ev pestoya pêşîn ji bo vekirina derîçeyên kewaneyî yên pişik û şaxwînberê têr nake. Loma xwîn ji dil dernakeve. Gava pestoya xwîna zikokeyan ji pestoya xwîna guhikeyan bilindtir dibe, xwîna zikokeyan ber bi guhikeyan ve diherike, lê derîçeyên sêperrî û duperrî tên girtin û rê li ber vegera xwînê digirin. Her ko diçe pestoya xwîna nav zikokeyan zêde dibe. Dema hêza pestoya xwîna nav zikokeyan, ji pestoya xwîna nav xwînbera pişikê û ya şaxwînberê zêdetir dibe, îcar derîçeyên kewaneyî vedibin. Xwîna nav zikokeya rastê, aresteyê pişikan dibe. Xwîna nav zikokeya çepê jî bi navbeynkariya xwînbera sereke belavê laş dibe.
Dîastola zikokeyan.
Di destpêka qonaxa dîastola zikokeyan de her ko masûlkeyên zikokeyan xav dibe, pestoya xwîna nav zikokeyan de mayî, nizim dibe. Gava pestoya xwîna nav zikokeyan ji pestoya xwîna nav xwînbera pişikê û aortê nizimtir dibe, xwîn ji xwînberan ber bi dil ve diherike. Di heman demê de derîçeyên kewaneyî tên girtin û rê li ber vegera xwînê tên girtin. Her ko xavbûna masûlkeyên zikokeyan didome, pestoya xwîna nav zikokeyan hê pirtir kêm dibe û ji pestoya xwîna guhikeyan nizimtir dibe. Gava pestoya xwîna zikokeyan bi têra xwe daket, derîçeya sêperrî (trîkuspît) û ya duperrî (mîtral) ji ber pestoya guhikeyan ve dibin, xwîn ji guhikeyan diherike nav zikokeyan. Bi vî awayê pestoya xwîna nav guhikeyan hê pirtir dadikeve. Ji xwînhêneran xwîn ber bi guhike û zikokeyên xavbûyî ve diherike. Di vî qonaxê de derîçeyên navbera guhike û zikokeyan de vekirî ne, derîçeyên kewaneyî girtî ne, guhike û zikoke di qonaxa diastolê de ne. Bi vî awayê çerxek dillêdanê bi dawî dibe.
Sîstema kontrola dillêdanê.
Dilê mirov bi ahengî lê dide, ango herî pêşî guhike girj dibin, paşê bi girjbûna zikokeyan guhike xav dibin, dawiya dawîn jî zikoke xav dibin. Bi xavbûna zikoke û guhikeyan çerxa dillêdanê diqede û ji nû ve girjbûna guhikeyan çerxek nû dide destpêkirin. Her çiqas çerxa dillêdanê biahengî be jî, leza dillêdanê ne sabît e. Di xulekek de hejmara kutana dil wekî leza dillêdanê tê binavkirin. Dilê mirovê gihîştî di demên asayî de di xulekek (deqe) de bi qasî 70 - 75 car lê dide. Lê li gor jiyana rojane dibe ko leza dillêdanê kêm bibe an jî zêde bibe. Wekî mînak di xewê de an jî dema bêhnvedanê de dilê mirov hêdî lê dide, lê dema mirov karekî giran dike an jî dema stresê de dilê mirov dibe ko di xulekek de 120-130 caran lê bide. Ahenga dillêdanê ji aliyê dil, leza dillêdanê jî ji aliyê Demarekoendama xweyî ve tên kontrolkirin.
Ahenga dillêdanê.
Dil sînyalên ji bo girjbûnê, tena serê xwe dirist dike
Dil endamek (organ) taybet e. Masûlkeyên dil bêhemdê mirov dixebitin. Ango girjbûn û xavbûna masûlkeyên dil di bin deshilatdariya mirov de nîn e. Ji ber vî taybetmendiya dil, masûlkeyên dil wekî masûlkeyên xwenewîst tê binavkirin. Ji bo çalakiya masûlkeyan, pêdivî bi sinyalên elektrîkê heye. Ji xeynî masûlkeyên dil hemû masûlkeyên laş sinyalên elektrîkê ji demarexaneyên koendama demar digirin. Masûlkeyên dil jî bi sînyalên elektrîkê çalak dibin, lê dil sînyalên ji bo girjbûnê tena serê xwe dirist dike. Li ser diwarê hundir a guhikeyê rastê de hin xaneyên taybet hene, komeleya van xaneyan wekî girê berika guhike (bi înglîzî: "sinoatrial node") tê navkirin. Kontrola ahenga lêdana dil ji aliyê girê berika guhikeyê ve tê rêvebirîn. Navê din a girê berika guhike "pêngave diristker " e (bi Înglizî: "pacemaker"). Girê sînoatrî (berika guh) sînyalên elektrîkê berhem dike û arasteyî masûlkeyên herdu guhikeyan dike. Bi vî awayê masûlkeyên guhikeyan girj dibin, xwîna nav guhikeyan aresteyê zikokeyan dibe. Sinyalên elektrîkê ji girê berika guhike, xwe digîjin girêka duyemîn, ev girêk di navbera guhikeya rastê û zikokeya rastê de cih digire. Navê vî girêkê girê guhike-zikoke ye (bi înglîzî: "atrioventricular node"). Girê guhike-zikoke herrika sinyalên elektrîkê bi qasî 0,1 çîrke dereng dixe, bi vî awayê ji bo guhikeyan firsend peyda dibe ko beriya zikokeyan çalak bibin. Sînyalên elektrîkê ji girê guhike-zikoke, derbasê gurzên His dibe. Gurzên His rîşalkên taybet ên masûlkeyên dil e, sînyalên elektrîkê ji girê atrîoventrîkî (guhike-zikoke) digire û dişîne navbirka dil. Kardîologê swîsî Wilhelm His, Jr., di sala 1893 de erka van xaneyan diyar kir, loma paşnavê vî zanyarê li gurza van xaneyan hat dayîn. Gurzên Hîs ji du gurzan pêk tê, gurzêk dirêjê ber bi zikokeya raste, a din jî dirêjê ber bi zikokeya çepê dibe. Gurzên His lê diwarên zikokeyanan şax didin û mina torek dîwarên zikokeyan dorpêç dikin. Ev pêkhate wekî rîşalkên Purkinje tê binavkirin. Van rîşalkên masûlkeyen dil di sala 1839î de ji aliyê zanyarên Çekî Jan Evangelista Purkinje (bi zimanê Çekî: "Jan Evangelista Purkynë") ve hat kifşkirin. Gava sînyalên elektrîkê digihîje rîşalkên Purkinje, tora rîşalkên purkinje girjbûna masûlkeyen zikokeyan dide destpêkirin. Bi girjbûna zikokeyan xwîn ji dil, derbasê xwînberan dibe.
Leza dillêdanê.
Demarekoendama xweyî leza dil kontrol dike.
Leza dillêdanê di bin kontrola koendama demrara xweyî de ye. Demarekoendama xweyî ji du beşan pêk tê; sîstema sîmpasawî û sîstema parasîmpasawî. Sîstema sîmpasawî li ser leza dillêdanê bandorek erenî dike û hejmara kutana dil zêde dike. Sîstema parasîmpasawî jî hêjmara dilkutanê kêm dike. Demarekoendama xweyî raste rast li ser girêka sînoatrî bandor dike, li gor vî bondorê ahenga dillêdanê diguhere. Du cureyên demar, di leza dillêdanê û di mêjera pestoya xwînê de çalak in. Yek ji van demaran bi navê demara vagus tê nasîn. Demara vagus ji mejî wekî du gurz derdikeve û di nav sîng û zik de belavê endamên wekî dil, gede, masûlke, kezeb, gurçik û pişikan dibe. Çalakiya demara vagus wekî beşek ji sîstema parasîmpasawî ye. Vagus bi derdena hormona asetîlkolîn ("acetylcholine") lêza dillêdanê û pestoya xwînê kêm dike.Demara duyemîn a demarekoendama xweyî, demara dilî ya sîmpasawî ye. Ev demar bi derdana hormonên nefrîn û epînfrîn, lêza lêdana dil zêde dike. Her wisa di nav xwînê de zêdebûna karbona dîoksîd, berzbûna pileya germahiya laş, hêrsdarî (stres) û werzîş hin ji sedemên çalakbûna sîstema sîmpasawî ne.
Testa Elektrokardiyogram ê.
Elektrokardiyograma mirovek sax (tendurist) wîsa dixuyê.
Ji bo girjbûna masûlkeyên dil, ji girêkên dil sînyalên elektrîkê tê diristkirin. Makîneya Elektrokardiyogramê (EKG an jî ECG) dikare bi navbeynkariya elektrodan van sînyalên elektrîkê bişopîne. Bikaranîna makîneya elektrokardiyogramê, wekî elektrokardiyografî tê binavkirin. Makîneya elektrokardiyogramê ji aliyê zanyarê Almanî, Willem Einthoven ve di sala 1903 de hat çêkirin. Navê makîneyê bi almanî ” "Elektrokardiogramm"” e. Bi alîkariya makîneya elektrokardiyogramê, mirov dikare rêça sînyalên ji girê sînoatrî derdikevin bişopîne. Bi şopandina rêça sînyalan, mirov dikare dema sîstol û dîastola guhike û zikokeyan diyar bike. Navê pelên sînyalên elektrîka dil bi tîpên P, Q, R, S, T tê nîşankirin. Sînyalên dibe sedema girjbûna guhikeyan, wekî pela P tê binavkirin. Pelên Q, R, S bi tevahî wekî kompleksa QRS tê bi navkirin. Girjbûna zikokeyan û xavbûna guhikeyan bi kompleksa QRS destpê dike. Her wisa pela T jî xavbûna zikokeyan dide destpêkirin. Elektrokardiyograma dilê mirovên tendurist, wekî EKG ya asayî tê navkirin. Ji bo EKGya asayî hin rêjeyên standard hene. Bi bikaranîna testa elektrokardiyogramê; ahenga dillêdanê, çalakiya çaviyên dil, qebareya çaviyên dil û masûlkeya dil, nexweşiyên perdeya dil, nexweşiyên ji ber derîçeyên dil, krîzên dil, pestoya xwîna dil, bi hêsanî eşkere dibe.
Haikû, cûreyekî helbesta japonan e, bi sê ristan dihê çêkirin ku ew jî ji 17 (5-7-5) kîteyan pêk dihên. Di sedsala 16'an de derketiye û di ya 17 û 18'an de bi pêşketî belav dibe.
Naveroka xwe bi granî ji xwezayê, ji demsalan û ji mirovan distîne. Rista yekem û ya dawî bi hev re têkildar in û her yek ji 5 kîteyan pêk dihê.
Hokku, hayku, haikai jî dihê gotin.
Haikûnivîsên navdar Matsio Basho, Taniguchi Buson, Kobayashi Issa û Masaoka Shiki ne.
Pişik endama sereke ya koendama henasê ye.
Pişik, sî an jî siy (bi îngilîzî:"lung") endama bingehin a koendama henasê ye.
Alûgorkirina gazan a di navbera xwînê û hewayê derve, di nav pişikan de rû dide.
Pekhateya pişikan ji aliyê derve.
Pişika rastê sê pil, pişika çepê du pil e.
Cotek pişikên mirov heye, di nav singekelênê de. Pişik bi şeweyê qoçekî ne. Aliyê jorê pişikê zirav û glover e, binê pişikê fireh û çal e û li ser qoqiza navpençikê de cih bû ye. Dilê mirov di navbera herdu pişikan, nezikê pişika çepê de cih digire. Loma pişika çepê ji ya rastê piçûktir e. Pişka rastê sê pil, pişka çepê du pil e. Her pilên(bi îngilîzî:"lobe") pişkê jî di nav pişikê de dabeş dibin boy pilên hê hûriktir ên bi navê pilok(bi îngilîzî: "lobule"). Dora pişikan bi perasûyan û navpençikê dagirtî ye. Pişik pêkhateyek nerm e, dişibe îsfencê û hertim bi hewayê tijî ye. Pişik rasterast bi singekelênê ve giridayî nin in, derveyê pişikan bi perdeya pilûr ve dapoşî ye. Perdeya pilûr ji du çînan pêk tê. Çînek pilûrê bi pişikan ve, çîna din jî bi diwarê singekelên û navpençikê ve girêdayî ye. Valahiya navbera çînên pilûrê, wekî kelêna pilûr bi nav dibe. Xaneyên pilûrê, şileyek der dide nav kelênê, ev şile di navbera pişik û derûdora pişikan de lêkxişandinê kêm dike. Liqê borîhewa, lûleyên lîmfê, xwînber û xwînhênerên pişikê di heman cih de dikevin nav pişikê an jî ji pişikê derdikevîn, ev cih wekî devê pişikê kar dike, navê vê beşê, hîlûm e (bi latînî: "hilum").
Pekhateya pişikan ji aliyê hûndir.
Di navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina gazan, di sikildanokan de rû dide.
Borrîhewa di singekelenê de şax dide boy du liqên borrîhewayê. Her yekê liqê borrîhewayê dikeve nav pişikek. Liqên borrîhewayê di nav pişikan de şax dide boy liqê borrîhewayên ziravtir û hê ziravtir. Ev şaxdayîn di nav pişikê de 9-12 car dubare dibe. Bi her şaxdayinek, liqê borrîhewayan hê zirvtir dibin. Liqê borrîewayên ko tîreya wan ji yek mîlîmetreyê ziravtir e, êdî wekî borîkehewayê tê bi navkirin. Dîwarê liqê borrîhewa yên stûr, kirkirkî ye, lê yên borrîkehewayan bêkirkirkin. Di kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê hene. Sikildanok pêkhateyên bi şeweya guşiya tirî ne. Bi lûleyên xwînê dorpêçî ne. Tîreya sikildonakan 0.25- 0.5 mîlîmetre ye. Herdu pişik bi qasî 300 milyon sikildanok li xwe digirin. Ji ber hebûna borrîkehewa û sikildanokan rûyê navî yên pişikan bi qasî 70 m2 fireh dibe. Ev rûyê fireh alûgora gazan hêsantir dike.
Erka pişikan.
Guhaztin û alugorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê di navbera xwîn û hewayê de, karê sereke yê pişikan e. Ango oksîjena hewayê di pişikanda derbasî xwînê dibe, herwiha karbona dîoksîd a nav xwînê jî ji pişikan derbasî hewayê dibe. Xwîna kêmoksîjenî, bi navbeynkariya xwînber û xwînberokên pişikê, ji dil digihîje sikildanokan. Xwîna têroksîjenî jî ji pişikan bi rêya xwînhênerok û xwînhênerên pişikê ber bi dil ve tê guhaztin. Pişik ne bi tena serê xwe, lê bi alîkariya navpençik û masûlkeyên parsûyan, guhaztin û alûgorkirina gazan dike. Henase girtin û henase dayîn di bin kontrola koendama demare de rû dide.
Firoşgeha Kurdî ya navnetewî ya ser torê (Înternetê) kurdewari.com di 03.Gulan 2006 ê de li Almanya bajarê Frankfurtê hate avakirin. Saziya Kurdewarî bi navê www.kurdewari.com xebatekî navnetewî ya firoşgehiya Kurdî dimeşîne.Di vî warî de jî di karê xwe de dezgehekî bispore û xwedan azmûnekî salane. Em dikarin bêjin ku malpera yekem ya professional ya Kurdî ya firoşgehî ye. Di nava van çar salên destpêkêde bi taybet berhemên Kurdî; Muzîk, Film û Pirtûk gihandine Kurdên çardorê Cîhanê û valatiya mezin ya di vî warî de dagirtiye.
Kurdewari.com her sal xebatên xwe li gorî pêdivî û pêwistiyên daxwazvana û pêşketina teknîkî pêşde dibe û bersiva van pêşketinan dide. Ji ber vê yekê jî xebatekî serkeftî ya firoşgehiya Kurdewarî ye.Kurdewari.com di nava dema xebata xwe de bi taybet peywendiyên bazirganî, çandî, wêjeyî û kurdewarî li gel, produktion, nivîskar, hunermend, malperên Kurdî, pesindêr û kesên navdar çêkiriye û di vî warî de gihiştiye astekî mezin ya bazara karê Kurdewarî. Hertim xebatekî ji bo xizmeta Kurdewarî bingeh hatiye girtin ji ber vê yekê jî di warê daringî û dirafî de Kurdewarî hertim ketiye nava zehmetiyekî mezin de.
Lê di encamde Kurdewarî buye xwedî berhevekî mezin ya berhemên Kurdî û di dema nû de bi sîstema nû ve êdî bersiva hemî pêdivî û daxwaziyên Kurdên Kurdistanê û Cîhanê dide. Bi pêşketina derfetan ve êdî berhemên Kurdîstanê bi asanî li Ewrûpa, Emerîka û hemî deverên cîhanê bi rêka Kurdewarî.com têne belavkirin. Di dema nû de, tevayî pirtûkên Kurdî, yên kevin û yên nû di Kurdewari.com de dê bêne pêşkeşkirin. Di heman demê de muzîkên nû, bi tevayî zaravayên Kurdî yekser di Kurdewari.com de hun dikarin bibînin. Wekî dîtir jî Filmên Kurdî, Kurtefilîm, belgefilîm dê li ber destê webin. Kurdewarî wekî berê bi van berheman ve kêm namîne. Hun dê cil û bergên Kurdî, cemedanî û kefî, remzên Kurdî yên cûrbecûr, alayên Kurdistanê, berpêsîrk, xalîçe, gerdank, peyker û gelik berhemên Kurdewarî di Kurdewari.com de bibînin.
Êdî Kurdewarî dê ne firoşgeha Kurdewarî tenê bê. Dê ji bo Kurdan berhemên dîtir yên pêwist jî pêşkeş bike û bighîne çardorên cîhanê. Di dema pêş de dê bibe firoşgehekî mezintir û berhemên curbecûr yên elektronîk, yên cûda jî dê bêne firoştin.
Xala herî giring û serekî ewe ku Kurdewari.com ji bo gihandina berheman sînoran nas nake. Em dikarin berhemên ku hun dixwazin ji were bighînine kolanekî nava Bexdayê, nava Enqerê, nava Şamê jî. Çawan ji bo Kurdan sînor nînin, ji bo Kurdewarî jî sînor nînin. Hun bixwazin em alayên Kurdistanê ji were birêkin nava Enqerê jî, nava Bexdayê jî û nava Şamê jî. Ji bo ku bo we arîşe dernekevin emê hemî rêkên hinartinê biceribînin û rêka herî ewle ji bo we hilbijêrin.
Wekî din jî di warê kirînê de me sîstema xwe pêşde bir û ji bo we hesantir kir. Hun dikarin gelekî hesanî berheman bikirin. Bi rêka Paypal ê hun dikarin ji her devera cîhanê bûhayê berheman bighînine me. Em jî piştî ku bûha gihişte me yekser berhemê we ji bo we dihinêrin. Li Ewrupa û bi taybet Elmanya hun dikarin hesabê banqê bikar bînin.
Ji welatên dîtir jî hun dikarin bi rêka paypalê bûha bighînine me.
Emê di derbarê paypalê de jî berfirehî zanyarî bidin we. Deverên ku paypal çênebê, hesabê banqê çênebê, hun dikarin bûhayê berhem bi rêka nasekî xwe ji mere birêkin, heman wekî ku bi salane Kurdên penaber dijîn em jî bi rêka nasên we berheman ji were birêkin an jî bi rêka postê. Ji bo Kurdan Kurdewarî bi Kurdî berheman dikare bişîne, wekî hemî xebatên penaber.
Kurdewarî ji bo we kar dike, ne ji bo girfanê xwe, ne jî ji bo dewlemendbûnê, ku heya we ji berhemên Kurdî hebe hun dê vêya bizanibin. Ji ber vê yekê ji Kurdewari.com bikirin da ku em jî bihêz bibin û karibin berhemên Kurdî bighînine çardorên cîhanê.Kurdewari.com ji bo tevayî pirsên di serê we de û keşêyên we yê kirînê çareyan dibîne. Hun bêyî bersîv namînin. Bi hêviya ku em bi hevre karekî Kurdewarî yê hêja bikin.
Almanyaya Rojava, pişti şerê cihanê ya duyem Almanya hate parçêkirin ji aliyê dewletên serfraz. Almanyaya rojava ya go di bin qontrola sowyeta de di sala 1949'a da hat damezrandin. Almanyaya rojhilat pişti 41 sali li ser piya ne sekini u di sala 1990 da bi Almanyaya federal re geha hev.
Almanyaya Rojava, Almanyaya Federal an jî bi fermî Komara Federal a Almanyayê (bi almanî: Bundesrepublik Deutschland), Warerê Cîhanê yê Duyemîn. Dewlet piştî Warerê Cîhanê yê Duyemîn li herêmê di bin kontrola Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Fransa de hate damezrandin. "Almanyaya Rojava" behsa welatê ku ji sedsala 15 -an vir ve jê re Almanya tê gotin dike. Ew di encama dabeşbûna siyasî û erdnîgarî ya piştî Warerê Cîhanê yê Duyemîn de hate damezrandin, û ev nav wekî navek ku di qada siyasî de ji hêla DY û Keyaniya Yekbûyî ve ji sala 1949 heya 1990 -an hate bikar anîn (heya yekbûna Almanya Rojava û Rojhilat) ma. Almanya)..
Ya ku nuha Almanya ye, Komara Federal a Almanya, welatek e ku ji 1949 -an heya îro heye, û navê "Almanyaya Rojava" têgehek e ku ji 1949-90 -an re tê bikar anîn; Komara Demokratîk a Almanya (bi almanî: Deutsche Demokratische Republik) di sala 1990 -an de piştî hilweşîna dîwarê Berlînê di 1989 -an de, bi Komara Federal a Almanyayê ve hate girêdan. Di navbera 1949 û 1990 de bajarê Bonn paytexta federal (Bundeshauptstadt) ya Almanyaya Rojava bû.
Çiyayê Cûdî (navê kevn: "Çiyayê Qardû" yan jî "Qardo, Kardû, Kardo") yek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye. Çiyayê Cûdî dikeve navbeyna Şirnex û Silopiyê de.
Çiyayê Cûdî û temenê wê yê jeolojîk.
Çiya Cûdî beşeke ji çiyayên başûrê rojhilat ên Torosê ye û bi gelemperî ji kevirên kilsê (kalker) û dolomî pêk tê û dema wî ya çêbûnê ji serdema triyasî ya navîn û heta di serdema kretasî ya navîn ve xwe dirêj dike.
Çiyayê Cûdî û Nûh Pêxember.
Li gorî baweriya olên birahîmî, Cûdî ji wextê Nûh Pêxember, ku gemiya wî heta îro jî meşhur e û niha çîyayek gelekî giring e. Tête bawerkirin, ku heta gemiya Nûh Pêxember di wextê Tofana Nûh de liser çiyayê Cûdî sekiniye. Ji hingê û heta niha, Cûdî wekî çiyayek bi xêr tête naskirin. Her sal ji gelek derên Kurdistanê û heta ji derveyê Welat jî mirov dihatin ku herin ser Sefîneya çiyayê Cûdî. Mehek an jî heyvek sax diman liser Sefîneya çiyayê Cûdî.
Çiyayê Cûdî û operasyonên leşkerî yên dewleta tirk.
Di navbera salên 1995an heta 2013an de çiyayê Cûdî hatiye qedexekirin, ji ber ku eve 10 sal bûye dewleta tirkî operasyonên xwe yên leşkerî di vê menteqê û heremê de bicih anîne.
Çiyayê Cûdî û daristanên wê di nav sala 2006an de gelek caran ji aliyê leşkerê tirk ve hatiye şewitandin. Wextê ku xelkê herêma Şirnex, Cizîr û Silopî nerazîbûna xwe li dijî agiberdana çiyayê Cûdî nîşan didan, leşkeran ne dihêlan ku agir werde vemirandin. Di sala 2006an de heta çar û pênc caran ji aliyê leşkeran ve agir berdane Cûdî.
Vladîmîr, an jî Oblasta Vladîmîrê (bi rûsî: Влади́мирская о́бласть, Vladîmîrskaya oblast), yek ji herêmên federal (oblast) ên Rûsyayê ye. Serbajarê oblastê bajarê Vladîmîr e.
Sînorên Oblasta Vladîmîrê, oblastên Oblasta Moscowê|Moscow, Yaroslavl, Ivanova, Ryazan û Nizhny Novgorod ên. Çemê herî giring a oblastê Klyazma û Oka ye. Nezî 300 gol hene. Oblast di nav daristananda ye.
Hêjmara gelhê 1.523.990 ye. Mezinihiya rûerdê 29.000 km² ye.
Vladîmîr (Rusî: Влади́мир) bajarekî Oblasta Vladîmîrê a Rûsyayê. Di heman demêda serbajarê Oblasta Vladîmîrê ye. Li ser çemê Klyazma ye. Li aliyê rojava Moscowê ye û ji Moscowê 200 km dure. Hêjmara gelhê 315,954 (2002) û 349,702 (1989) kes e. Yek ji paytextên Serdema Navîn a Rûsya ye.
Tîma wê ya futbolê, FC Torpedo Vladimir e.
Ayhan Evcî, li Elmanyayê li bajarê Hamburgê dijî. Bi nasname xweyî, Aranjorî, produktorî, û awazsaziyê tê naskirin. Di Muzika ku li ser dixebite de hertim nifşên nû bikartîne. Berhemên ku ji destên wî derdikevin bi teknîka soundê û teknêkê studyoyê hertim balkêşin.
Di muzîkê ku ava dike ji newayên her nifşî tam hene. Di muzikê de bi sînornenasiya xwe tê nasîn.
Ferhadê Içmo (jdb. 1960, Qamişlo - m. 8ê xizîrana 2017, Qamişlo) helbestvanekî kurd bû.
Ferhadê Içmo di sala 1960î de li bajarê Qamişlokê hatiye dinyayê. Li dibistanên bajarê Qamişlo xwendina xwe bi dûmahî aniye. Di sala 1984 an de bawernameya bakaloryos di endazyariya şaristaniyê de ji zaningeha Helebê wergirtiye. Berî helbestê dil ketiye muzîkê û di sala 1970î de dest bi lêdana tembûr û gîtar û cumbişê kiriye, lê di 29ê tîrmeha 1978an de helbesta xwe ya pêşî bi navê Ey Zeman daniye. Di piraniyên kovar û rojnameyên kurdî de helbestên xwe weşandine û nêzîka çil helbestên wî bi dengê Mihemed Şêxo, Beha Şêxo Adil Hiznî, Selahê Osê, Ismaîl Cuma, Gulistana Sobarî û Şeyda bûne sitiran.
Helbestvan di 8ê xizîrana 2017an de li Qamişlokê çû ber dilovaniya Xwedê.
Şevger Hovik (jdb. 5ê kanûna paşîn a 1957, gundê Kesîkê ya Bajarê Tirbespî) nivîskar, hunermend û stranbêjekî kurd e. Ew ji bavê xwe hînê stran û helbesta bûye. Bavê wî zaroktatiya xwe bi Saîd Axa Cezrawî rê li derbas kiriye û stranê ku ji wî hînbûye ji malbat û ji gundîyan rê gotiye.
Şevger Hovik di sala 1970î da bi Aramê Dîkran rê ku wê demê hatiye bajarê Tirbespî sitran gotiye û ev ji carên yekemînin ku ewî di nav gelde sitran gotiya.
Di sala 1974an da çûye Libnan û bi Mihemed Teyyîb Tahir rê stran gotiye û du staranên wî li Beyrûtê hatiye tomarkirin.
Ji sala 1973an vir de helbestên Kurdî dinivîse û heya niha nêzîkî 500 helbest nivîsîne û ev helbestana bi avayê fermî hê nehatine çapkirin. Pir hûnermenda awazên wî gotine.
Di navbera 1981 û 1988an da di Koma Narînda berpirsiyariya hunerî kiriye. Ev kom aliyê Partiya Demokratîk a Kurdî li Sûriyê.
Çend Beşdarî û Berhemên Şevger Hovik.
15 Vîdeo Klîbên wî hene (ev klîban ji aliyê kurê wî yê bi navê Şoreş hatiye çêkirin.)
Şevger Hovik zewiciye û xwedanê pênç zarokane.
Rektorê Zanîngeha Silêmaniyê û Endamê Mekteba Siyasî ya YNKê yê kevn Prof Dr. Kemal Xoşnav, 12.12 2004an de li Amerîkayê çû ser dilovaniya xwedê.
Xoşnav, di sala 1939an de li bajarê Şeqlawayê hatiye dinê. Ji mala begzadeyê Şeqlawayê ye. Xoşnav, dibîstana serate û ya navîn li Şeqlawayê xwendiye. Dibistana amadehiyê jî, li Hewlerê xwendiye.
Li Zanîngeha Bexdayê, Beşa Zanîngeha Çandinê xilas kiriye. Li Yugoslavya yê doktora xwe xilas kiriye. Paşê dîsa vegeriya ye zanîngeha Bexdayê li Kuliya çandiniyê mamostetî kiriye.
Xoşnav, di dest pê ka sala 1960 î de beşdarê Şoreşa Îlonê bûye.
Di sala 1975'an de di vê şoreşê de birîndar bûye û çûye Ewropayê ji bo dermankirinê.
Di sala 1968 a de Zanîngeha Sileymaniyê avakiriye (damezrandiye).
Di sala 1976 ê de li Sûriyeyê tevê hinek hevalên xwe (Mam Celal) YNKê avadikin.
Di van dema de li hinek li Lîbyayê jî, dimîne.
Xoşnav, ji sala 1976an heta sala 1985an wek endamê dibistanê ramyarî di nav YNKê de cîh girt.
Di sala 1982 a heta 1985 a wek berpirsê malbenda 4 emîn ya YNKê li herêma Hewlêr karkir.
Di sala 1988 a heta 1989 a berpirsê giştiyê YNKê yê Îranê bû.
Di sala 1989 a heta 1993 a berpirsê têkliyên giştiya YNKê ya Sûriyeyê bû.
Di sala 1993 a de vegeriya Başûrê Kurdistanê. Di van salan de mamostetiya Kolîca Koştokalê (Zanîngeha Çandinê) ya Zanîngeha Selahedinê kir.
Di sala 1996 a de heta ku çû li ser dilovaniya xwe Rektorê Zanîngeha Silêmanîyê dikir
Xoşnav, ji sala 1978 a heta ku çû ser dilovaniya xwe, di nav şoreşa Kurdistan de wek pêşmergeyekî cîh girtîye. Xoşnav, dema ku çû ser dilovaniya xwe, bi navê Zervan û Zinar du keçê wî hebûn.
integer:: a, b, c ! a, b û c tamjimar. integer:: tamjimar; real:: Hejmarên rastîn
Salnameyeke li Binxetê (Qamişlo, Sûrî), 1995
Salnameya Roj a Bakurê Kurdistanê, 2005
Salnameyeke kurdî li derveyî welêt, 2004
Rojên salê li gora sîstemen cur be cur tên hesîbandin. Ji van sîsteman re salname an teqwîm tê gotin.
Salnameya kurdî.
Sersala Kurdan her 21ê adarê ye. Salnameya Kurdan ji salan 612 berî zayîn tê, û ev gelek kevn. yanî 31ê adarê 2014'ê = 1emin newroza 2628'ê Newroz (li başûrê Kurdistan ji meha Adarê re Newroz dibêjin) rojeke kifşe û di salnama Kurdî de bi "Sersalî" hatiye edilandin. Kurdan bi vê rewşê bi cîranên xwe daye nasîn jî. Ji xwe navê wê her karî ronahî dike û bi Kurdî ye: new= nû, roz= roj, newroz= nû roj yanê roja nû, ne ku meha nû ye.
Gelek navên curbecur ji bo mehan tê bikaranîn. Navên mehên Kurdî yên ji alê Enstîtuya Kurdî (Stenbol) ve hatine pejirandindin û di salnama Enstîtuyê de hatine weşandin ev in: Adar, Avrêl, Gulan, Pûşper, Tîrmeh, Gelawêj, Rezber, Kewçêr, Sermawez, Berfanbar, Rêbendan û Reşemî.
Salnameya Julianî û navên mehan.
Piraniya mirovan heta dema Împaratorê împaratoriya Roma Gajus Julius Caesar b.z. 100-44, dem bi Salnameya hîvê dihejmartin. Gava hîv difitilî û dîsa dibû wek bilindbûna xwe ya cara çûyî, ew wext, wek “hîvekê” dihat dîtin û qebûlkirin. Ji ber wilo ye ko hîna jî di gelek zimanan de ”hîv”, meh e.
Hîvek, 29,5 rojên royê ye, salek 354 roj e. Li gora hin hesaban, hîvek 27,5 ya jî 27,2 rojên royê ye. Ji ber wilo, gava ko saleke wextê hîvê diçû, hîna sal nefitilîbû wextê destpêka salê û wext di hev dernediket.
Lê Misiriyan hîna berî wî çaxî bi gelekî, wext li gora ”gera” royê û gera stêrika bi navê Sîrîus dihejmartin. Sîrîus, gava sala xwe dikir, dîsa av û merdî dida Nîlê. Ew dem û cîh jî kifş û pîvayî bû. Ew bêtir nêzîkî rastiyê bû.
Misiriyan, zaniyariyên xwe yên stêrikzaniyê-astrolojiyê, ji astrolojiya mezopotamya girtibûn û li ser a wan ava kiribûn. Mezopotamiyan berî Misiriyan şiklên komên stêrikan dîtibûn û organize kiribûn.
Yûnaniyekî bi navê Ptolemaios ew zaniyarî baştir organîze kirin, li ser nexşeyan raxistin û ragihandin Yûnaniyan. Ptolemaios li Aleksandria dima û ji Misiriyan fêr bûbû. Ew fêrbûna Yûnaniyan, îro hîna bingehê astrolojiya dinyayê ye. Romî jî ji Yûnaniyan fêr bûbûn.
Her çi Gajus Julius Caesar bû mîrekî xwende bû, astronomiya Yûnaniyan zanîbû û wilo a Misiriyan zû ji hev derxist û sîstema nû ava kir.
Caesar, sala 46 b.z. hejmartina demê bi salnameya rojê, sal kir dozeh meh, 365 roj û her ji çar salan jî rojeke zêde wek sala bermayî ditîn. Ew tê digihije ko saleke rast, wilo ye. Û her wilo wî nav li mehan kir. Ji ber ko Caesar wî çaxî li Misirê bû, Kleopatra VII. ji xwe re anîbû û bi nîvê Misrê re hîna di şer de bû, sîstema xwe ya nû pêşî salekê li Misirê ceriband û piştî wê li Roma bikar anî.
Demjimara Julius Caesar ko jê re Salnameya Julianî tê gotin, dor 1550 salan rast hat qebûlkirin. Lê saleke royê, di rastiya xwe de ji demjimara wî dirêjtir e. Her ji çend salan dor saniyeyekê wenda dibû. Wî çaxî Pop û Vatikanê biryar da ko komîsyoneke nû bê avakirin û demjimareke nû bê hesabkirin. Tiştê ko wê komîsyonê derxist, wek a niha ye. Lê dîsa jî saet û demjimar, rastiya dirêjbûna sala royê dernaxin. Her ji sedsalekî çend saniye wenda dibin. Carê rêxistinên demjimariya dinyê li hev dikin û wext rast dikin.
Caesar, serokê dewleta Romî bû. Navê Caesar, navê payedariyê û mezinbûnê bû. Wek ko mirov bibêje şah, mîr, paşe, ya jî key. Ji xwe gotina qeyser, Kaiser, Kejsare û Tsar ji gotina Caesar tê. Caesar di nav salên b.z. 100-44 de jiya. b.z. 44-an hat kuştin.
Li gora sîstema mehan a ko wî ava kiribû, navê mehan wilo ye.
1. Januari, îngilizî. january: (Çileya Paşîn, Rêbendan) ji navê xweda Janus tê. Janus, xwedayê Romiyan ê mezin e û li Îtalya dimîne. Ew, xwedayê pêşî û destpêka jiyanê ye. Gotina pêşî, di maneya deriyê destpêka jiyanê yê pêşî de fam bikin. Mezinatiya Janus carê dema meha januarî tê pîrozkirin. Navê wî ji gotina ko navê derî ye tê. Bi latînî ji derî re janua tê gotin. Ji ber wilo heta niha jî li Emerîka ji nobedarê deriyan re janitor tê gotin. Janus bi piranî bi du rûyan tê sûretkirin. Her rûyekî wî li aliyekî dinere. Yek li pêşerojê, yek jî li paşerojê. Navê rûyê Janus ji wir tê. Tê mana duhêli.
2. Februari, ingl. february: (Sibat, Reşemî) ji gotina latînî februare tê. Februare tê mana pakkirinê, xwe pakkirinê. Li Roma kevn, ji bo rûmeta hatina sala nû, cejna pakkirinê dest pê dikir. Romî hemû diketin karê pîrozkirina wê cejnê; xwe, mala xwe, kuça xwe û bajarê xwe pak dikirin. Xweda Lupercus, xwedayê şînkayiyê, wî çaxî dest pê dikir û bihar diyarî mirovan dikir. Sala nû wilo dest pê dikir. Ji şahiyên pakkirinê yên ko ji bo spaskirin û rûmetgirtina xelatên xweda Lupercus ko dibûn sedema hatina sala nû re, Februus dihat gotin. Februus heta gava nav li mehan hat kirin, hêdî hêdî bûbû wek navê Lupercus ê din. Bi wî awayî gava navê meha salê a dawî kirin februari, him navê wî û him navê cejna biharê lê hat kirin.
3. Mars, ingl. march: (Adar) ji navê xwedayê Romiyan Mars tê. Mars, navê Ares ê bi latînî ye. Ares, bi esil xwedayekî Yûnanî ye, ew lawê Zeus û Hera ye, xwedayê şeran û şervanan e. Li ba Yûnaniyan ne xwedayekî gelekî birêz û qedirbilind e, pir jê nayê hezkirin. Lê li ba Romiyan mezin e, dihat bawerkirin ko ew parêzgerê bajarê Roma ye, sitara wî li ser bajêr heye. Ji ber wilo Ares ew rûmeta taybet girtiye û navê wî li meha pêşî ya salê hatiye kirin. Ji ber ko di demhejmariya Romiyan de Mars meha salê a yekem bû.
4. Aprîl, ingl. april: (Nîsan, Avrêl) ji gotina latînî aporos tê, tê mana bi dû re, a bi dû re. Yanî Aprîl meha bi dû a yekem de bû, aporos bû. Hinên din dibêjin ko ji gorina aperiere tê. Ew jî tê mana vekirinê.
5. Maj, ingl. may: (Gulan) ji navê xweda Maja tê. Maja, Yûnanî ye, ew xweda bereketê ye. Li ba Romiyan xweda şînkayiyê jî ye. Maja yek ji Pleîadan e, keça Atlas e, dotmama Zeus e. Zeus ji wê hez dike, wê ji xwe re tîne. Maja jê re xwedayê rêber, xweda Hermes tîne. Hermes yek ji xwedayên Olympos e.
6. Juni, ingl. june: (Hezîran, Pûşber), ji navê xweda Juno tê. Juno, navê xweda Hera yê bi Romî, latînî ye. Romî jê re Matrona jî dibêjin. Juno, keça Kronos û Rhea ye, yek ji xwedayên Olympos ên mezin e, banûya gerdûnê ye, xuşk û jina Zeus e.
7. Juli, ingl. july: (Tirmeh, Temmûz) ji navê Julius Caesar tê. Ji ber ko wî, ya jî pêşevaniya karîna dewleta Romî a di dema wî de nav li mehan kiriye, navê xwe li vê mehê kiriye.
Her wilo gotina Temmûz jî, navê xwedayekî mezopotamiyan e. Ew bi Yûnanî Adonîs e, xwedayekî xort ê nêçîrvan e, delalê Afrodîthe ye. Yûnanî, bi piranî jî pîrek rûmeteke mezin didin wî û wî bi gul û çîçekan bi bîr tînin.
8. Augusti, ingl. august: (Tebax, Gelawêj) ji navê qeyserê dewleta Romî ê pêşî Augustus tê. Ew xwarzêyê Caesar bû û mîratxurê wî bû. Augustus, wilo piştî Caesar hat ser text. Gotina qeyser a bi formên guherti ko îro di zimanên Ewropî de heye, ji Caesar tê. Ji xwe ew gotin li ba Romiyan jî nevê mezinbûnekê bû. Wek gotina mîr, siltan û şah. Ew gotin bi Augustus re bû navê serokê dewletê.
9. September-september- (Îlon.) Navê vê mehê, ji gotina latînî septem, yanî heft tê.
10. Oktober-october- (Cotmeh.) Ocktober wek navê mehê, ji gotina latînî octo, yanî heşt tê.
11. November-november- (Mijdar.) Ji gotina latînî novem, yanî neh tê.
12. December-december- (Çileya Pêşîn-Rezber.) Ji gotina latînî decem, yanî deh tê.
Çîqsor ("Tringa totanus"), çûkekî beravî ye û wek ji nav jî dihê fehmkirin çîqsor e.
Ser û pişta wî qehwoşkî, nawa wî spî, stû û sînga wî jî deq deqokî ne. Çîq û nikulê wî sor e. Bê brû ye û kloraka çavê wî spî ye.
Xwarina wî kurmik, mêş, kêzik û hwd e.
Li nav ripin û heriyên beravan dihê dîtin.
Kanî Kewang () gundekî ku li ser navçeya Têşberûna Îdirê ye.
Kanî Kewang, navê xwe berfa ser çiyayê Grîdaxa mezîn ji dem bisal Ava heliyê ku bin erdê derketî de hildide.
Runîştana gund digîje salên 1840'î. Ew deman gund ji hîmaya dewletî Osmanî bû jî Osmanî hate belav kirin, gund bîndestiya dewleta Rûsyayê jî ma. Ew dem şerên ermenî, kurd û tirkan de, gund gelek caran hate valakirin.
Xelkê gund ji terafa dewleta tirkan de hate belavkirin. Hinek çûn ji gundê Xelfelî, Xoşxeber û navbera Îdirê. Sala 1951 bi aliyê mixtar H. Musa Atalar xelkê gund hate gund.
Jî îdire va 21, navçeya Têşberûnê va 9 km bî dûr e.
Gund hundîrê Deşta Rewanê de cîh digire û xwedî 25200 dagar xak e, vê xakê de 6500 dagar cîhê cotemenî ye û xaka çêrgehê ye.
Ava berfa Grîdaxê dinav gunde gelek kaniyên pîçûk çêkîriye û gelek bedewî daye gund. Kesên gundê Cîran ê tên ava Kanî Kewangê vexwarînê, her sal ev av sar û cemîdî ye.
Golê de gelek heywan dijîn: masîpank, kosî, mirîşka avî, masîgir û gelek çêşîdên çîvîkan hene û cîhekî ekolojîk tê pêkanîn.
Xelkê gund îdara xwe jî cotemeniyê û ajaldariyê va dikin. Gelek kes, cîhê ku bo heywanên xwe biçêrên koçberiyê dikin ji zozana. Ev koçberî havînê ji dawiya payîzê de xelasî dibe. Hîne kesî jî derdorê Grîdaxê kon vedikin û ji wûra dimînin.
Ji avhewa (bi ingîlîzî: "Mediterranean climate") xerabû û avhewa mîkroklîma jî tê ditîn.
Li gorî agahiyên împeratoriya Rûsyayê yên sala 1886'an, hejmara rûniştvanên gund 279 kes bû û hemû gundî kurd bûn.
Gundê dibistan, şebeka kaniyên ava vexwarînê, elektrîk û xetên telefonê jî heye. Rêya asfaltkirî nav gundî derbas dibe. Cowên ji bo avdariya cotemeniyan çêbûye.
Olcay Gulşen an jî OJ Gulsen (jdb. 20ê tîrmeha 1980î li Waalwijk) ji Holandê ye. Olcay Gulşen dîzaynerê modayê û xwedî marka "SuperTrash" e.
Jîn u Kariyer.
Olcay Gulşen di sala 2002an de Însan Jêderkê Mezin bû. Wexta mezin bû şîrketekî mezin da vekirin û bar bu çu Amsterdamê. Yek IKY Ajansê ewe rê Duyemin Şîrketekî Nawnetewiya Moda da vekirin u Olcay Gulşen jî xwe da ser Şîrketê. Wexta ew jî 21 salî buye di SuperTrash'e de Marka kî hate qebul kirin lewma ew bu Nîşana SuperTrash'e.D i sala 2010'de SuperTrash li Ewropa û Amerîka'yê 24 Welatan tê Firoştin.
Hefte yan jî heftî heyamek ango demek/wextek e ku ji heft rojan pêk tê.
demsal, heyv, meh, roj, sal
Brader muzîkvan û wênesazekî kurd e. Brader ango Brader Mûsîkî 1958 li gundê Mûsîka, herêma Mêrdînê hatiye dinyayê. Bavê wî dengbêj bû. Zarotiya xwe li civata bavê xwe li ber stran û serpêhatiyên kurdî derbas kiriye.
Brader Dibistana seretayî û navîn li herêma Mêrdînê xwendiye. Lîseya tenduristiyê li bajarê Wanê xwendiye.Ji ber xebata xwe ya muzîkê dikeve zindana Wanê û 3 meh û nîvan ceza werdigire. Piştî ji dibistanê derdikeve mudurê dibistanê wî saleke ji dibistanê bi dûr dixe. Helbesta xwe ya yekemîn li zindanê dinivisîne.
Ji sala 1986an û vir ve li Holandayê jiyana xwe berdewam dike. Heta niha 10 albûm çêkiriye. Piraniya stranên xwe bi xwe çêdike. Xwe di nava dengbêjî û muzîka modern de mîna pirekê dibîne.
Di gelek film û rêzefilman de jî li gel produktionên Kurd û Holandî leyistiye. Weka li Medya TV de,Dengê Defê, Kolanên Xerîbiyê û De Jonge Die Niet Mer Praaten,Van Godlos niha jî di xebateka nû ya filmekî Holandî de ye. Herwiha di filmê Meşê de jî bi roleke çûçûk xuya bûye. Brader li gel xebatên muzîk û sinemayê xebatên wênekarîyê jî dike. Gelek caran li malper û rojnameyan de nivîsên wî hatine weşandin.
Piştî 18 salan cara yekem di sala 2004 de vegeriya welêt. Li seranserê welêt nêzîkî 30-40 konser dan. Albûma talî di 2005an de bi navê “Pepûlê” derxistiye.
Leyla Bedirxan (z. 1903/1908 Stembol, Tirkiye − m. 26 kanûna pêşîn 1986 Montauban, Fransa) yekemîn hunermenda baleyê ya kurd e û wekî prensesa kurd tê naskirin, Keça Ebdurrizaq Bedirxan û Henriette Bedirxan e.
Leyla Bedirxan a ku îro weke prensesa kurd tê nasîn di sala 1903an de li Stembolê jidayikbû. Dayika wê, Henriette Hornik, jineke cihû-awistriyayî, li Viyana jiyaye û li wir perwerdehiya xwe kiriye. Bavê Leyla, Ebdurrizaq jî ji malbata Bedirxaniyan e ku di nava kurdan de xwedî gotin bû. Ji ber koçkirina bi zorê malbata wê koçî Misirê kir. Li wir zarokatiya xwe derbas kir, lê piştî mirina bavê, keç û dayik bi malbarkirinê jiyana xwe li Viyanayê berdewam kirin.
Destpêka jiyana hunerî.
Leyla Bedirxan li Viyanayê perwerdeya xwe ya ewil a dansê dît û li Operaya Viyanayê cara yekem derkete ser dikê. Ji bo ku karibe li Fransayê xwe ji aliyê hunerî ve pêş bixe, Leyla Bedirxan bi Henri Touache re dizewice. Keçeke wan a bi navê Nevîn heye. Leyla, him ji aliyê karê xwe yê hunerî ve him jî ji aliyê jinbûyîna xwe ve, weke jineke serbilind dihate nasîn. Û wê tu car kurdbûna xwe înkar nekir. Gava wek ereb hatiye bi nav kirin wê evya sererast kiriye û xwe hertim wek kurd daye nasîn.
Dengdana hunera wê.
Di roja 30ê gulanê 1935an Leyla ji bo Centre Marcelin Berthelot a li Parîsê baleyek pêşkêş kir û baleya wê rastî gelek ecibandinan hat. Piştre, Leyla pênc piyesteyên cuda yên di bin derhêneriya muzisyenê navdar Maurice Naggiar de leyst.
Dîsa di 24ê hezîranê heman salê de li La Grande Salleê, yek ji salonên herî bi nav û deng ên Parîsê, Leyla digel orkestraya di bin derhêneriya Maurice Naggiar de û bi alîkariya pianoya Iren Aitoff derket ser dikê. Êdî Leyla Bedirxan dilê hezkiriyên hunerê yên Parîsê feth kiribû. Jina kurd di çavên hunerhezên Parîsê de jineke eksotîk û bêhempa bû, lewra wê bi hunera xwe pir bala wan kişand -  bala gelek rojnameyên mezin ên fransî jî pê re.
Nivîskarên gelek rojnameyan Leyla û hunera wê kirin sermijarên beşa hunerê: Le Figaro (bi nivîsa Georges Mussi), Echo de Paris (Carol Berardo), La Liberté (Pierre Wolf), La Semaine de Paris, Les Debats (Maurice Imberto), Guide Musical (J. Baurdy), Le Monde de Musical (L. Humbert) û çend nivîsên di rojnameyên din de.
Dengdana hunerî ya Leylayê ne tenê bi Fransayê bi sînor bû. Ew li Swîsreyê, Elmanyayê, Îtalyayê, Spanyayê, Beljîkê û DYA'yê çûye ser dikê, bi hunerhezan re bûye yek û rastî gelek ecibandina wan hatiye. Êdî afîş û panqartên çalakiyan wê wek "Şehzadeya kurd", "Prensesa kurd" û "Hunermenda baleyê ya kurd" didan nasîn. Bi vî havî Leyla, rastî înkarkirina hereketa kurd (a nê) hatibe jî, bi saya hunera xwe ji wan çêtir û firehtir peyva "Kurd" ji raya giştî ya cîhanê re da nasîn.
Her çiqas di hunera xwe de serkeftî be jî, Leyla hertim ji çand û hunerên cîhanê re jî vekirî bû û hewl dida wan jî nas bike. Ji ber vê yekê, xwediyê agahiyeke fireh a çanda hunerê bû. Zanyariya wê ne tenê bi çand û hunera Ewropayê bi sînor bû; ew hew dida çanda hunera Hindistan û Îranê jî zanibe. Bêguman, muzîka kurdî û govendên kurdî ji bo wê bingeheke girîng bûn, ji ber ku ew digel wan mezin bû û lewra hunera kurdî ji wê re weke zimanê dayikê bû. Ev zimanê dayikê bûbû çavkaniya çend baleyên wê yên wek "Dîlan", "Govenda kurdî", "Dansa durzî" û "Mar".
Hunera Leyla û tevgera kurd.
Leyla Bedirxan di dema jiyana xwe de bi hunera xwe re her çiqas serkeftî û bi nav û deng bûbe jî, mixabin nekarîbû ji civaka kurd a wê demê re xwe bide pejirandin. Sedemên vê rastebîniya neyînî jî avahiya feodal a gelê kurd û bêgûman jinbûna Leyla bû: hunera wê ji aliyê rewşenbîrên kurd - ên ku bi pirranî ji mêran pêk dihatin - tune hate hesibandin, ji ber ku di eqlê wan de "kurdbûn" û doza kurd û Kurdistanê ji karê ku Leyla Bedirxan dikir cudatir bû. Jina kurd Leyla piştî ku li Elmanya, Awistriya û Swîsreyê perwerdeya baleyê stend, ji sala 1925an pê ve weke hunermendeke profesyonel a baleyê derdiket dikê. Ne tenê ji bo civaka kurd - ji bo hemû rojhilata navîn jî bû mînakek ewil û bêhempa: Ew bi karê xwe yê hunerî û nûjên hemû hebûnên kevneşopî xiste şoqê. Ji bo der û dorên hunera cîhanî Leyla Bedirxan her çiqas "bûyereke balkêş" be jî, keda wê ji aliyê civata kurd ve (meriv kare bibêje) dihat înkarkirin û navê wê tune dihat hesibandin.
Mirina prensesa kurd.
Prensesa kurd Leyla Bedirxan di 26ê kanûna pêşîn a 1986an de li Montauban (Fransa) çavên xwe ji jiyanê re qurş kir.
Mîrasa wê.
Jiyana xwe ji dest da be jî, bi nav û hunera xwe re di cîhanê de dengda û wek yekemîn hunermenda baleyê ya kurd kete dîrokê. Wê ji gelê kurd re mîraseke giran û bedew a hunerî li pey xwe hîşt.
"Rojnamevan" romaneke Lokman Polat e.
Pirtûk behsa rojnemavan Karîn dike ku diçe Lûbnanê ji bo ku li ser Rojhilata Navîn binivîse. Piştre, ew bi tesadufî pêrgî kurdekî tê. Hevalê Karîn yê nû tewsîye lê dike ku ew biçe Kurdistanê jî. Rojnamevan ew vedigere Swêdê û piştre diçe Stanbolê, da ku ew xwe ji wir bighîne herema kurdan ya li Tirkiyê.
Destpêka salên 1990 î ye dema ku Karîn diçe Amadê. Gel hewl dide ku sersala nû, Newrozê, pîroz bike, tiştekî ku qedexe ye. Leşker hewl didin ku pîrozkirinê as oteng bikin û çend têne kuştin dema ku ew mudaxele dikin.
Ew rojnamevana bi meraq gelek tesîr lê tê kirin û biryar dide ku gera xwe bidomîne. Hema bibêje ew li nîvê welêt digere. Ew li her derî dibe şahidê çawsawandinê û belangaziyê û bêriya gelê kurd ya ji bo azadiyê. Di dawiya romanê de, sampatîyeke mezin ya gel bi Karîn re peyde / çê dibe û ew destpê dike ku bîr û baweriyên xwe li ser binivîsîne.
Pirtûk bi rêk û pêk hatîye nivîsandin û mirov dikare tewsiya bike yê ku dixwaze di derbarê bûyerên dehsalên dawî yên li Tirkiyê û Kurdistanê hinekî zêde agadar bibe.
Bahattin Karakütük (1966-10ê kanûna paşîn a 2005) rojnamevanekî tirk e ku di çapemeniya kurd de xebat kir.
Bi Rojnameya “Özgür Gündemê" gava xwe avêt nav medyaya kurd, û ji sala 1992’yan ve, wekî pisporê dîplomasiyê xebatên xwe bê navber domandin. Bi sedan hevalên wî yên rojnamevan ew bi navê “Baha” nas dikir. Baha bi eslê xwe ji Mêrsînê bû. Tevî ku li wir zêde nejiya jî, lê ji hevalên xwe re bahs dikir ku wî çiqas bêriya tama xwarina bi navê ‘Tantûnî’ kiriye. Baha herî zêde ji taxê Enqereyê “Kuçukesat” bahs dikir, ku ew di sala 1966’an de li wir hatibû dinê û ew der bûbû mekana zaroktî û ciwantiya wî.
Bi gotina wî, ew ji aliyê malbata xwe ya “burjuvaya biçûk”, weke “zarokên guldankan” tevî 2 xwişkên xwe tê mezinkirin. Baha di 11 saliya xwe de bavê xwe winda dike. Bîranîna xwe ya herî meşhûr a derbarê bavê xwe de wiha dianî ziman: gelek sal piştî mirina wî, min rojek nameyên evînî yên bavê xwe yên bi daktîloyê nivîsandî, dîtin. Baha, di sala 1984’an de, ku wê demê hê diçe lîseyê, li ser wefata diya xwe, tevî xwişkên xwe jiyana xwe li ba xaltîka xwe didomîne, û li wê derê salek xwe ji bo zanîngehê amade dike. Piştî saleke din, Baha di şertên Tirkiyeyê de serkeftineke mezin pêk tîne, û dikeve yek ji zanîngehên bijarte: Yanî Beşa Fîzîkê ya ODTÜ’yê. Di wê demê de, ku derbeya 12’ê Îlonê tesîra xwe hê bi awayekî pir dijwar didomîne, Baha fikrên çepîtiyê nas dike.
Di destpêka salên 90’î de, tevî têkoşîna neteweyî ya kurd, rojnamevaniya Kurdistanî ketibû pêvajoya pêşveçûnê. Ligel ku hin kovarên kurd derkevin jî, pêşveçûna sereke derketina rojnameya “Yeni Ülke”yê bû. Piştî demekê, di Gulana 1992’yan de, rojnameya rojane Özgür Gündem jî dest bi weşana xwe dike. Baha, di wê demê de ji ber çalakiyên xwe yên siyasî, mafê xwe yê perwerdeyê winda dike. Û piştî ku demek li Mêrsînê dijî, di sala 1991’an de, li gel komek rojnamevanên ku ji Enqerê nas dike, tevlî amadekariya rojnameya Özgür Gündemê dibe.
Sala 1992’yan Baha biryarê digire ku êdî bi rojnamevanên kurd re bixebite.Di wê demê de, Baha nûçevanê zanîngehan e û çalakiyên xwendekaran û li hemberî wan mudaxaleyên polêsan di asta xwe ya herî bilind de ye.
Nûçegihaniya dîplomasiyê.
Baha her tim bahs dikir ku ew herî zêde di wê demê de rojnamevantî hîn bûye. Li hemberî pirsa “çima” jî, wî ev bersiv dida: “Çimkî herî zêde di wê demê de min ji polêsan lêdan xwaribû.” Bahayê ku li wê derê rojnamevaniyê hîn dibe, pişt re bi gotina wî “tenê ji ber zanîna wî ya îngilîzî” derbasî nûçevaniya dîplomasiyê dibe. Baha, wekî nûçevanê rojnameya Özgür Gündemê, dîplomasiya Enqerê dişopîne û nûçeyên xwe bi navê Bahattin Karakütük diweşîne.
Baha hingê di rojnameyê de nûçevanê yekane yê dîplomasiyê ye. Ji ber ku ew ji her dîplomatî pirsgirêka kurd dipirse, ji aliyê nûçevanên rojnameyên din ên di nav dîplomasiya Enqerê de wekî “Kurdperest” tê gazîkirin.
Karakutuk ji hêla hêzên tarî ve tê revandin.
Tevî derketina rojnameya Özgür Gündemê, li hemberî rojnamevanên kurd polîtîkaya çavtirsandinê bi dijwariyeke ku heta hingê nehatibû dîtin, pêk dihat. Heta sala 1994’an, ji 30’î zêdetir rojnamevan û belavkarên kurd hatin qetilkirin. Di wê demê de Baha bi baweriyeke xurt rojnamevaniya kurd didomîne û ji ber vê yekê jî ev tewr dibe sedema revandina wî.
Piştî revandina wî, ji bo Baha çi ji Tirkiyê çi jî ji derve saziyên mafên mirovan û saziyên çapemeniyê dikevin dewreyê û dest bi kampanyayeke mezin dikin. Bi saya wê kampanyayê, Baha bi şertê ku careke din nexebite tê berdan. Lê belê Baha tevî hemû êrîş û binçavkirinan xebatên xwe didomîne. Baha bi dorê ji bo rojnameyên Özgür Ülke, Yeni Politika, Demokrasi, Ülkede Gündem, Özgür Bakiş, İkibinde Yeni Gündem, û ji bo Yedinci Gündemê xebitî û li ser dîplomasiyê qunciknivîs nivisandin.
Pêvajoya sirgûniyê.
Baha di sala 1995’an de tê Brukselê û demekê dixebite, û piştre careke din vedigere Enqerê. Lê ji ber ku li wir lê digeriyan, careke din neçar dimîne welatê xwe biterikîne. Di sala 1996’an de, Baha bi jineke bi navê Cud re dizewice û li Londonê bi cih dibe, û li wir wekî nûnerê Londonê yê rojnameya Demokrasiyê dest bi kar dike. Piştî rojnameya rojane, pêşveçûna herî mezin a di çapemeniya kurd de, destpêkirina weşana Televizyona MED-TV bû.
Ev, di rojnamevaniya kurd de, di heman demê de destpêkirina pêvajoyeke nû bû jî. Cara pêşîn neteweyekî bêdewlet, li gelek deverên dinyayê weşanê dikir. Û Baha, ji bo ku tê de cih bigire, ji Londrayê hat Brukselê. Di navenda nûçeyan a Televizyona MED de, bi salan edîtoriya nûçeyên derve û ya servîsa dîplomasiyê domand. Baha di 96’an de tê navenda nûçeyan û di 97’an de jî cara pêşî li gel hin pisporên din înternet hînî xebatkarên nû yên navenda nûçeyan dike.
Baha ji bo çêkirina nûçeyê, înternetê wekî çavkaniyeke îstixbaratê bi kar tîne û gelek hewl da ku kanala yekemîn a televîzyonê MED-TV bibe xwediyê malpereke înternetê. Bi girtina MED-TV, di kanala demî ya “C-TV” de, karê Baha koordînatoriya weşanê bû. Baha, bernameyên ku li Îngiltereyê bihatana weşandin koordîne dikirin. Piştî “C-TV”ya demkurt, televîzyona nû ya kurdan MEDYA-TV, di sala 1999’an de derket pêşiya temaşevanên xwe. Baha li wir jî bi qasî salekê di navenda nûçeyan de edîtoriya nûçeyên derve û ya servîsa dîplomasiyê meşand.
Li wê demê ku wî li navenda nûçeyan xebat dikir, wî wezîfeyeke aktîf jî di amadekirina bernameyên bi navê “Sabah Gündemi” û “Med-Boyut” de dimeşand. Baha hem nûçeyên derve yên van bernameyan amade dikirin hem jî heftiyê carek tevlî bernameya “Sabah Gündemi” yanî “Rojeva Sibê”, dibû. Û di ber re jî di hin bernameyên din de bûyerên heftiyê dinirxandin.
Herçiqas bêriya şopandina nûçeyên li Enqerê kiribe jî, wî hemû rojên xwe li navenda nûçeyan a televîzyonê bi xebatê derbas dikirin, gelek şevan jî bi gihandina rojnamevanên ciwan re eleqedar dibû.
Baha êdî bernameyê çêdike.
Baha, di sala 2000 de ji Navenda Nûçeyan vediqete, û weke ku dîsa wî digot, ew biryarê digire ku di avahiya televîzyona duqatî de hilkişe qata serî. Wê çaxê ew di Sêla Sor de ku wek hefteyî tê weşandin, dest bi xebatê dike, û pê re jî bername dibe rojane. Û êdî ew di wê bernameyê de edîtoriyê dike.
Di wê demê de, Baha êdî dikaribû derkeve derve û tiştê ku pir dixwest bike, yanî ji derve nûçeyan bişopîne. Bi taybetî hevpeyvînên wî yên bi dîplomatên biyan re û bi sedan dosye-nûçeyên ku wî ji bo Sêla Sor amade kiribûn, demeke dirêj di rojevê de mabûn.
Baha êdî bi tevlîbûna bernameya Sêla Sor tecrûbeya xwe ya nûçevaniya dîplomasiyê radigihand temaşevanan. Piştî bernameya Sêla Sor, Baha heman wezîfeya xwe tevî amadekariyê, di bernameya “Gune Bakış” yanî Nêrîna Rojê de domand. Di heman wextê de, wî di bernameya hefteyî “Pîvan” û di navenda nûçeyan de jî cih girt heta ku sala çûyî Medya TV hat girtin.
Dîsa sala çûyî meha Adarê, di amadekariya televîzyona me ROJ TV de Baha wezîfeyên aktîf hilgirtin ser milê xwe, û ji bo bernameyeke din jî milên xwe vemalandin. Wî notên xwe yên ku li ajandaya xwe ya binavûdeng nivîsîbûn, ji her xebatkarê televîzyonê re dixwend û behsa bernameya xwe ya nû dikir.
Projeya bernameya ROJNAME.
Wî bernameyeke rojane, bi du zimanan, û bernameyeke nûçe-aktuel dixwest. Diviyabû bername niha heftiyê 5 roj bihata weşandin, lê piştre jî wê bibûya 6 roj. Baha terza ku ji bo bernameyê amade kiribû, tevî spot û flaş û manşeta xwe, ev bername wekî rojnameya televîzyonê pêşkêş dikir, ji ber wî navê bername jî wê bibûya ROJNAME. Tevî ku “ROJNAME” berhemeke nivîskî be jî, Baha li vî navî maneyên din bar dikirin: Yanî ji ROJ TV name.
Her hêmana bernameyê wê xwerû bûya. Ji bo jenerîka bernameyê, Baha li Londonê bi pisporekî re lihevhatinekê pêk anî û ji bo şiklê wê jî tevî grafîkeran bi rojan xebitî. Bernameya Baha ROJNAME, li 2’yê Adarê hatibû dinyayê. Hem jî bi pêşkêşvaniya Baha ku bê dilê xwe rih û porê xwe qusandibû.
Bultenên nûçeyan jî tê de, Baha bi tu awayî pêşkêşvaniya bernameyên xwe nedikirin, lê bernameya ROJNAME’yê ji ber ku bi dilê wî bû, êdî dikaribû pêşkêş bikira. Baha heta ku dawî li jiyana xwe anî, her tim hevalên xwe teşwîqî baştir çêkirina bernameyan, baştir nivîsîna nûçeyan dikirin.
Wî her tim nalet dianî li wê rewşa ku ew mecbûrî jiyana xerîbiyê kiribû. Hempîşeyên Baha yên di medyaya kurd de pê re dixebitin, wê li bîranîna wî xwedî derkevin.
Hakan Ener hunermendek kurd ji bajarê Çewlîgê ye.
Ew di navberî salan 1996-2000 endama koma mûzîkê Koma Dengê Azadî bû. Ener bi Koma Dengê Azadî albûma "Hêvî" pêk anî û di vî albûmî de wek aranjor, berhevkar û stranbêj (Hat Karwanê Helebê, Şekir Axa) xebitî.
Îbrahîm Xelîl Yildiz hunermendekî kurd ê ji bajarê Amedê ye.
Ew di navberî salan 1994-2000'î de endamê koma muzîkê Koma Dengê Azadî bû. Xelîl Yildiz bi Koma Dengê Azadî albûmên "Welatê min/Roj wê bê" û "Hêvî" weşandin û di van albûman de wek sazbend, aranjor û stranbêj (Selîmo, Ez Xelef im, Esmerê) xebitî.
Mîtolojiya îranî an jî dastannasiya îranî tevaya efsaneyên gelên îranî dihewîne. Ji bilî çîrokên paşerojê, ev çîrokên kevneşopî yên ji rojên destpêkê û Serdema kevnare vedihewînin, ku tê de em ne tenê bi xwedayên îranî yên kevnar, Yazata, lê her weha bi kes û heyînên awarte û serxwezayî re rû bi rû dimînin. Ev gelek caran û bi awayekî taybet wêne û dîtinên li ser mijara rûbirûbûna qencî û bediyê, kirinên xwedawendan, lehengan û afrîdên din nîşan didin. Di dirêjahiya dîroka xwe ya çandî ya çend hezar salî de, fîgurên mîtolojiya îranî gelek caran û bi rengekî dûbare pêşdeçûneke têgihî û watedar nîşan didin, wek mînak di gihandina hin fîgur û têgehên mîtolojiya îranî ya pêşîn di mîstîsîzma farisî de..Wek nimûne, metamorfoza sûretê Teyrê Sîmir, ku berê di nivîsarên kevnar ên îranî de peyda bûye, ji fîgurekî bingehîn ê mîstîsîzma farisî ya sedsala 12mîn re di "Mentiqultêyr" a helbestvan Etarê Nîşabûrî de dikare bixebite.
Qada ku mîtolojiya Îranê lê derketiye û qada sereke ya çalakiya wê ya çandî bi taybetî Îran, Efxanistan, Tacîkistan, Mezopotamya her wiha Kurdistan, Qefqasya, Belûçistan û beşek ji Asyaya Navîn û parzemîna Hindistanê ye.Pirtûka Şahname, serberhema helbestvanê faris Firdewsî, ku bi girîngiya wê bi Îlyada a Homer re tê berhevkirin, ji bo kevneşopiya mîtolojiyê diyarker e.Dorpaşa berhema Homer ji ya farisî pir zêdetir e. Çavkaniyên din ên girîng ên mîtolojiya Farisî, beşên cûrbecûr yên Avestayê ne, wek Yaştan û nivîsarên Vendîdad, û her weha wêjeya Pehlevî.Efsaneya afirandinê ya îranî bi taybetî di pirtûka Bundahişn a farisiya navîn de cih digire.
Têgînên "efsaneya îranî" û "efsaneya farisî" bi gelemperî bi hev re têne bikar anîn, tevî ku pêkhateya etnîkî ya têgîna "îranî" bi rêkûpêk hemî gelên îranî ji xêza farisî ya îraniyan vedihewîne. Ji bilî binavkirina Persia wek Îran di zimanên îranî de, ev yek ji ber wê yekê ye ku beşên girîng ên mîtolojiya îranî di zimanê farisî de, bi taybetî di farisiya navîn û nûjen de, û zimanê farisî di zimanê farisî de hatine danîn û ji aliyê çandî ve, li Asyaya Navîn û Başûrêrojavayê, wek zimanekî ku gelek caran bi hev re û carna jî wek zimanê Lingua franca ê bikaranîn, cihekî taybet digire.
Kes û têgehên mîtolojiya îranî.
Di beşa jêrîn de nêrînek giştî peyda dike û ne navnîşek tevahî ye ji hemî têgeh û karakteran ku ji ber berfirehiya mîtolojiya îranî tê dayîn.
And, Çiyayên Andê, Rêzeçiyayê Andê (spanî: "Cordilleras de los Andes") navê rêzeçiyayên li seranser rojavayê parzemîna başûrê Amerîkayê dirêj in e. Dirêjtirîn rêzeçiyayê erdê ye. Dikevin tixûbê heft welatan.
Taybetiyên wê.
Ji bakur berî bi başûr dirêj in. Dirêjiya wê 7.000 km, berayiya wê 200-700 km ye. Kêmzêde bilindahiya wê 4.000 m ye. Lûtkeya wê ya herî bilind li Arjentînê ye, Aconcagua. 60 milyon sal berê ava bûne.
Volkanan.
Di bilindahiya 6.882 m de Monte Pissis (Arjentîn) û 6.887 m de Ojos del Salado (Şîle), hin ji volkanên wê yên sereke ne.
Hêşîta Jorîn () gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye. Bi navê ku tirkan lê kiriye Perwari ye. Li gorî binavkirineke din jê re Berwarî jî tê gotin.
Gundê Hêşîta Jorin, êvara 24ê îlona 2011'an ji aliyê gerîlayên Hêzên Parastina Gel ve hat dorpêçkirin û êrîş birin ser qereqolê artêşa tirk. Di encamê de şerekî giran derket û artêşa tirk bi tu awayî nekarî brîndarên xwe rake nexzeşxanan. Li gorî agahiyên ku heya niha ji aliyê artêşa tirk ve hatine pejirandin 6 leşker mirî û 11 heb jî brîndar in.
Roşan Lezgîn çîroknivîs, helbestvan û wergêrekî kurd e. Zêdetir bi kirmanckî (zazakî) û kurmancî dinivîse. Lê hinde gotarên wî bi tirkî jî weşiyane.
Jiyan û kar.
Roşan Lezgîn di sala 1964an de li gundê Dingilhewa ya bi ser Licêya Diyarbekirê hatiye jiyanê. Di tevayî jiyana xwe de tenê 4 sal çûye xwendegehê, lê paşê dibistana navîn, lîse û zanîngehê (beşa ziman û wêjeyê) ji derve xwendiye. Ji sala 1996an û vir de li gelek kovar û rojnameyan bi kurdî (kirmanckî û kurmancî) û tirkî nivîsên wî hatine weşandin. Roşan Lezgînî bi pirtûka xwe ya çîrokan (Binê Dara Valêre de) xelata wêjeyê ya Apec Förlag AB-2002 girtîye. Her wiha, bi çîrokekê jî (Serketina Kewan) di Pêşbaziya Çîrokên bona Zarokan a Yekem ku Şarevaniya Sûrê ya Diyarbekirê organîze kiribû de xelata duyemîniyê girtîye. Berhemên wî di pirraniya kovar û rojnameyên kurmancî û kirmanckî (zazakî) de derketine.
Yekemîn pirtûka wî ya çîrokan "Binê Dara Valêre de" (Weşanxaneya Apecê, Stockholm) bi kirmanckî û wergera wê "Li Bin Dara Biyê" (Weşanxaneya Elma, Stembol) bi kurmancî weşiyabû.
Roşan Lezgînî pirtûka Suzan Samanciyê "Siya Bêdengiyê" û pirtûka Malmîsanijî, Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperweriya Kurdî ji tirkî, pirtûka Sadiqê Hîdayetî "Sê Dilop Xwîn" jî ji farisî bo kurmancî wergerandine. Ew niha li Amedê dijî.
Roşan Lezgîn pirziman e. Ew ji bilî zaravaya xwe ya kurdiya zazakî, herwiha kurdiya kurmancî baş dizane û soranî jî fêm dike. Wî çendîn lêkolînên girîng ji soranî kirine kurmancî. Ew bi kêmî tirkî û farisî jî dizane. Wî hin çîrokên Sadiq Hîdayet ji farisî bo kurmancî wergerandine.
Edîtorî û redaktoriya yekemîn rojnameya kirdkî Newepel, kovara edebî û hunerî Şewçila, Weşanxaneya Roşnayê û malpera Zazaki.net-ê dike.
Peykerê Azadiyê (, bi navê xwe yê fermî (;) di sala 1886an ve li girava "Liberty" ya New Yorkê hatiye avakirin. Ev peyker ji aliyê Fransa ve bo 100em salvegera damezrandina Amerîkayê hatiye çêkirin.
Peyker ji sifir hatiye çêkirin. Dema hatibû çêkirin rengê wê zer bû. Lê ji ber zingarê niha rengê wê keskê vekirî ye. Di destekî peykerê de pêşal di yê din de jî pirtûkek heye. Di serê wê de tacek heye. 7 derziyên tacê 7 parzemîn û 7 deryayan sembol dikin. Bilindiya peykerê 46 metre ye. Di hundirê wê de pêlikek 168 qedeme heye. Destê bi pêşalê digire 13 m bilind e.
Peyker bo turîstan vekirî ye. Bi pêlikên di nava wê de heya bi pêşalê karin derkevin. Pêşal weke şaneşînekê hatiye avakirin. Carekî de 15 kes dikarin li şaneşîna wê de bisekinin. Ji bo gihandina giravê ferîbot dixebitin.
Michel Foucault (15.10.1926-25.04.1984) fîlozofekî fransî ye. Li Parîsê profesorê dîroka pergalên zanînê bû.Di felsefeya wî de têgeyên wekî hêz, serdestî, biyo-îktîdar û zanîn cîhekê girîn digrin.
Abdullah Ocalan di pirtûka Parastina Gelekî de çend tezên xwe li der barê hêzê ser bingeha teoriyên Foucault ava kir. Pirtûkên Foucault bi zimanê kurdî hîn derneketin e.
Mezra Filan, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismil û Batman û Midyatê de ye. Aliyekî gund gir aliyek jî newal e. Li derdora wê Mezra Ehmed û Mezra Çêlikan û Xanoserê û Hilanê he ye.
Debara gund bi çandîniya bej û a avdanî û bi xwedîkirina heywanan e.
Gundikê Hecî Bedriya, gundekî Bismilê ye. Li palek nêzî Çemê Caferî hatiye avakirin. Li derdora wê Seledûn, Meterê, Şêxûsivê, Erebkent û Mezra Çêlikan he ye.
Bersorik, sîngsor an jî bûkesor (bi latînî: "Erithacus rubecula"), cureyekî mêşgiran ("Muscicapidae")e ku dengxweş û fîkar e.
Dirêjiya bersorikê nêzî 14 cm. Serê wî û pişta wî rengê qehwe û hinekkî gewr, nava wî spiyê berzere, sîng û serçavê wî jî sor e. Çavên wî jî reşê tarî ye.
Bersorik li Ewropa û bo milê rojhilat heta rojavaya Sîbîrya û joriya Îranê, têjikan diînte der. zivistana xwe, li joriya rojavaya Îranê û jorîya Îraqê (Kurdistanê) diborînit.
Pênc hêkan di hêlînê de
Li daristanan û baxçeyan dijîn. li kurdistanê, ji nîva meha Çiriya pêşîn pê de heta dûmahiya meha Avdarê, xweş di nav bîstan û baxçe û terraş û daristanan de tê dîtin. Hêlîn ji aliyê mêyê ve, li ciyên wek qul, derz, heyta çaydan û solên avêtî, li her ciyî dihê çêkirin.
Di navbera 4-6 hêkan dikin. Salê 2 caran qurp dikevin, lê carinan ev derdikeve 3 û 4'an jî.
Bersorik kêzik, kurmik û nemovikdaran dixwe.
UEFA Champions League 2009/2010 Pêşbirka futbolê ya Ewropî bu hemî tîmên Ewropa. Ev pêşbirka ji layê Uefa dihêta damazirandin her sal di êta deynan. Tîma pitir UEFA Champions League birî Real Madride ku şîyaye 9 caran kasê bi desve bînit.
Yana.
League positions of the previous season shown in parentheses.(P-1st indicates end-of-season play-off winners)
dewrey 16.
Yarya êkê di navbera 15,16,22 û 23 sibat û yarya dwoê dinav bera 8,9,15 û 16 adarê heta kirin.
Çarîkfînal.
Yarya êkê di navbera 5 û 6 nîsanê û yarya dwoê dinav bera 12 û 13 nîsanê heta kirin.
Nîvfînal.
Yarya êkê di navbera 26 û 27 nîsanê û yarya dwoê dinav bera 3 û 4 gulanê heta kirin.
Fînal.
Yarya fînalê li navbera Manşêştir û Barselona 3–1 şiya Barselona des xwuve bînit. Ev yarya li yarîgahe Wembley Stadium li welatê Îngilistan li bajêrê London. Ev yarya 28 gulanê.
Pitirtirîn gol.
Ev beşa ku kê pirtit gol li Liga Sampioyênê kirna. Yê pila yekê bidasve înabit aw ji ku îsak Lionel Messi şiya bidesve bînit dê
êta xelat kirin bi pêlavake zêrî.
Gaxand, Gaxend, Gaxan an Gaxonî an jî Noel her sal ji aliyê xiristiyanan ve di 25ê kanûna pêşîn tê pîroz kirin. Pîrozbahî êvara 24ê kanûna pêşîn dest pê dike û li hin welatan heta şeva 26ê kanûna pêşîn didomê. Dêra ermeniyan û ortodoksan li gorî salnameya Julianî roja 7ê kanûna paşîn dest bi pîrozkirina gaxendê dikin. Sedema pîrozkirina cuda, keşeyê katolîk Papa Gregorê XIII di sedsala 16an de salnameya Julianî de guhertin çêkir û salnameya Gregorî pêk anî. Dêrên ortodoks ên ku di 7ê kanûna paşîn de dest bi pîrozbahiyan dikin wê di 2100î de ji 8ê kanûna paşîn dest bi pîrozbahiyan bikin.
Noel di xiristiyaniyê de mîna rojbûna Îsa tê pîrozkirin.
Dara Gaxendê navê dara çamêye ku di pîrozbahiyên gaxendê de bi gelek cure rahnik û xemlan tê xemilandin.
Kalgaxend kalê mîtolojîke ku tê bawerkirin di Noelê de bi erebeya xwe ya ku ji aliyê xezalan ve tê kişandin û ji mirovan re xelatan tîne.
Gaxand li Dêrsimê.
Li Dêrsimê her sal 13ê kanûna paşîn de şahiyên gaxandê tên lidarxistin. Gaxand weke sersala kurdên elewî tê dîtin (di gotina gelê "Sersal padîşahê nû"). Yek (an sê) roj rojiya gaxandê tê girtin. Di heman demê de kurdên êzdî jî sê rojan rojî digirin û qurbanan digurênin. Dişibe Noela xirîstiyanan. Di baweriya elewiyên Dêrsimê de ku gaxandê pîroz dikin, karakterekî folklorîk ê bi navê Kalo Gaxand heye.
Azad Ronakbar (9ê çiriya pêşîna 1975an - 24ê kanûna pêşîna 2010an) helbestvan û nivîskarekî kurd bû.
Navê wî yê rastî "Ozgur Çoban" e. 9 çiriya pêşîn 1975an de li Tetwanê hatiye dinê. Malbata wî ji gundê Tetwanê Şirînşazê ye. Bavê wî ji karmendiyê karkinar bûye. Diya wî jina malan e. 1988an de ji dibistana seretayî derçû bûye. Ji ber nexweşiya xwe nekarî perwerdehiya xwe dewam bike. Lê bi qasê çend dibistanan xwe bixwe perwerde kiribû.
Hetanî 15 saliya xwe cansaxiya wî di cih de bû. Piştî 15 saliya xwe yekcar nekarî lingên xwe bi kar bîne û kete li ser kursiya biteker. Ji ber ku astengdar jî bû dixebitiya û tije jiyan bû. Ji pirtûkan ji xwe re cîhaneke azad ava kiribû. Bi derfetên xwe yên kêm li malê zimanê îngilîzî bi asteke baş hîn bibû. Dîsa kurdiyeke akademîk bi derfetên xwe li malê hîn bibû. Ji xwe bawer bû û ji jiyanê hez dikir. Gelek jîr û jêhatî bû lê rewşa wî dest nedida ku têra dilê xwe bixebite. Di van salên dawî de tenê tiliyên xwe dikariya bi kar bîne.
Helbest û nivîsên wî di kovarên mîna Kovara W, Tîroj, Nûbihar û Evrensel Kultur de û di malpera Diyarnameyê de hatin weşandin. Xwedî û rêveberê malpera www.qesrapirtukan.com ê bû. Bi hêviyeke mezin vê malperê vekir û dixwest ku pirtûkên kurdî bigehijîne hemû cihana kurdî.
Ronakbar helbest û çîrok dinivîsandin. Du pirtûkên wî ji bo çapê amade bûn. Yek ji helbestên wî bi xwe pêk tê. Ya din jî ji helbestên Nazim Hikmet ku wî wergerandibû kurdî pêk tê. Lê sed mixabin Ronakbar van berhemên xwe çapkirî nedîtin û ji vê dinê bar kir û çû.
Xebateke wî ya din jî romanek bû. Di vê romanê de jiyana Mele Osmanê Xorosî yê ku tevlî serhildana Şêx Seîd bûye dixwest binivîse. Diviya ku jiyana Şêx Seîd û Mele Osman ya têkildarî hev bûne bîne zimên. Destpê romana xwe kiribû lê nexweşiya wî ya sala dawî nehişt ku bidomîne. Wisan bû ku ji bo nivîs û nameyên navbera Şêx Seîd û Mele Osman de bi awayê resen bide nîşan dixwest elfabeya kurdî ya erebî hîn bibe. Lê ev xiyala wî jî ma nîvco.
Ronakbar di hin demên cuda de tevlî pêşbirkan bibû û xelat girtibûn.
Ronakbar di sala dawî de di gel nexweşiya lemlateyî nexweşiya bêhnê jî dikêşiya. Hefteyek beriya mirina xwe nexweşiya wî gur bû û wî şandin Nexweşxana Lêkolînê ya Zanîngeha Dîcleyê - Amedê. Li wê jî derman nebû vegeriya Tetwanê. 24ê kanûna pêşîn a 2010an de li Tetwanê mir. Termê wî li goristana mizgefta Tetwana Kevn hatiye veşartin
Hebîbullah Letîfî (bi tîpguhêziya ji farisî: "Habibollah Latifi") li Zanîngeha Azad xwendekarê dadê ye û çalakvanekî kurd e ku ji aliyê Dadgeha Şoreşa Îslamî ve cezayê dardekirinê lê hatiye birrîn. Sedema tawanbarkirina wî qaşo "şerkirina li dijî Xwedê" ye. Tê îddakirin ku Hebîb endamê Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê ye û bi vê rêxistinê tevlî tundûtîjiyê bûye. Lê Hebîb van îddayan qebûl nake.
Hebîb di çiriya pêşîna 2007an de hatiye girtin û di 2008an de cezayê mirinê, di rûniştineke tenê çend deqîqeyan domkir de, hat birrîn. Piştî vê biryarê çar mehan îşkence lê hat kirin. û di 2009an de cezayê darvekirinê hat pejirandin Parêzerê Hebîb di 22ê kanûna pêşîn a 2010an de daxuyand ku Hebîb wê yekşemê‚ di 26ê kanûna pêşîn a 2010an de‚ li zîndana Sineyê were dardekirin. Parêzer ji dadger Sadiq Larîcanî ji bo bêhtir lêpirsînê bikin daxwazî kir. Sibeha yekşemê Hebîb bi malbata xwe re hevdîtin pêk anî.
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ji Îranê bo rawestandina cezaya darvekirinê daxwazî kir. Rêxistinê da zanîn ku dadgehkirina Hebîb di bin rewşên ne zagonî‚ li pişt deriyên girtî‚ pêk hatiye. Rêveberê şaxa Rojhilata Navîn û Afrîkaya Bakur a Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, Malcolm Smart weke ″Li ber çavan e ku Hebîbullah Letîfî ne li gorî standardên navneteweyî‚ bi awayê ne dadmendî‚ hatiye darizandin ku mîna biryara nefretbar tê xuyakirin″ daxuyanî da.
Parêzerê Hebîb di derbarên îddayan de ji bo dadgehê daxuyand ku‚ di dema bûyerên Hebîb pê tê tawanbarkirin de ew ne li Sineyê bû.
Xwîşka Hebîb dibêje: ″Ez ji hemû rêxistinên Mafên Mirovan ji bo alîkariyê daxwaziyê dikim. Lê hîn jî ez difikirim ku divê çareserî ji hundirê welat bê dîtin.″
Hebîb ″xwendekarekî ciwan e ku ji xwezayê û çiyayên welat hez dike″.
Koln (bi almanî: "Köln") yek ji bajarên Almanyayê ye. Ev bajar piştî Berlînê, Munîhê û Hambûrgê jibo mezinahiyê bajarê 4ê yê Almanyayê ye. Ew mezintrîn bajarê wîlayet ya federal ya Rayna Bakur-Vêstfaliya ya Almaniyayê ye. Hêşeta Kolnê ji 1 milyon kesan zêdetir e.
Koln yek ji kevnartirîn bajarên Ewropayê ye û li sala 38ê B.Z. bi destê Romanan hatiye avakirin. Zanîngeha Kolnê jî yek ji kevnartirîn zanîngehên Ewropayê ye.
Köln bi dêra xwe a mezin a katolîk (Kölner Dom) naskirî ye.
Koln mezitrîn navenda weşanên Elmanyayê ye. Bingehê serekî yê televizyonên mîna VOXê, Westdeutscher Rundfunk (WDR) û RTLê li vî bajarî ye.
Li Koln' e li 40000 zêdetir Kud dijin. Piranîyan Kurdên ji Kurdistana Bakur in.
Mirîşka zelkav, mirîşka avî an jî mirîşka zilek (bi latînî: "Gallinula chloropus") cureyekî mirîşkên avî ("Rallidae") ye.
Çûkekî gewdreş û nikulsor û zer e. Ciwanên wan rengvekirî ye, rengê gewdê ciwanan qehweyî, rengê nikulê wan reş e.
Jîngeh û reftar.
Li nav zilên golan, çeman yan jî li nav yên çiravan dijî. Bi giya, serik û bizirên zilan, bi kêzên nerm yên navavî, kurmik û çêçikên beqan xwedî dibin.
Di navbêhna gulan û tîrmehê de hêkan dikin û qurp dikevin. Di dema qurpketinê de di hêlînê de di navbera 7 û 10 hêk he ne. Qurpikî 17-22 roj didome û dîk û mirîşk bi dorê li ser hêkan rûdinên. Çêçik bi giştî reş in, tenê nikulên wan zer e.
Li peravên çemê Dîcle bi hezaran dijîn.
Homofobî, hestên neyînî ye mîna nefret, tirs, nerazîtî û cudaxwazî ku li hemberî kesên LGBT û hevzayendan an jî hevzayendîtî pêktên. Ango Homofobî; cudakerî, kêfnexweşî yan jî tirsa îrrasyonel a li dijî hevzayendan e. Homofobî bi riyên cuda tê nîşankirin û tê pejirandin ku gelek tîpên wê ya cuda hene. Wekî rengdêr bi şeklê homofobîk tê bikaranîn. Tê texmînkirin ku di her 48 demjimêrê de carekê kesek hevzayend ji ber tundiya homofobî tê kuştin. Li gorî Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, nêzîkî 70 welêt tundî li hevzayendan dipeyitin û hevzayend li 8 welêt tê îdamkirin.
Bêjeya homofobî cara ewil di 1969an de li gotareke kovara Timeê hat bikaranîn. Bi têkiliya homoseksuelê ji homos (mîna hev)a Yewnanî û bêjeya phobos (tirs) hatiye berhemandin. Caran peyva homo- (wek hev) ya Yewnanî û peyva Homo (mirov) ya Latînî tê tevdan.
Tevgerên homofobîk.
Homofobî têgihekî navneteweyî ye û di gelek zimanan de peyvên argo û heqaretên homofobîk hene. Li Kurdî ji bo biçûkxistin û pênaskirina mêrên hevzayend gelek peyvên homofobîk hene mîna qûnde, qûnder, qûnek, hîz, ulan, qûnfiroş û gelek caran li hin malperên kurdî tên bikaranîn. Ji bo jinên hevzayend jî wekî peyvên panik û panpanok tên bikaranîn
Li hin dewletan heqaretên homofobîk wekî ji tawanên nefrete tê hesibandin û ew kesên ku bikartînin tê darizandin.
Zorkeriya li dijî hevzayendan ev e ku bi riya devkî an jî fîzîkî tacizkirina mêrêhevzayend an jî jinê hevzayend ji aliyê kesê/a ku heteroseksuel an jî berpêbûniya wê/wî nayê zanîn. Li gorî vekolîneke li Amerîkayê di sala 1998an de hatiye lidarxistin, di 14 deqîqeyeke carekî ciwan tevger û peyvên anti-gay mîna “homo”, “qûnde” û “serjinik” dibihîzin.
Di gelek çandan de cudakerî û pêşbiryarî li hemberî hevzayendan tê dîtin. Li gorî vekolîneke di sala 2011an de li Holandayê hatiye lidarxistin, ji % 49ê ciwan û ji % 58ê ciwanên ku pêgirî nijadê din a li Holandayê ji hevzayendîtî ne razî ne.
Hevzayend mîna eqeliyetên din tên stereotipikirin. Ev ji ber homofobî û heteroseksîzmê ne. Heteroseksîzm; pejirandina heteroseksuelbûna herkesî ye loma jî têkiliya zayendên dij (jin-mêr) normal e û ji yên din bilindtir e.
Homofobî; cudakerî, kêfnexweşî yan jî tirsa irrasyonel a li dijî hevzayendan e. Homofobî bi riyên cuda tê nîşankirin û tê pejirandin ku gelek tîpên wê ya cuda hene. Li nav van tîpan de mîna homofobiya navxweyî, homofobiya civakî, homofobiya hestî, homofobiya ku hatiye rasyonelkirin û yên din hene.
Di heman demê de têgînên lezfobî û bîfobî jî hene. Cinayetên ku ji ber vê tevgeran tên kirin, bi gelemperî bi têgînên cinayeta nefretê û zorkeriya [li dijî] hevzayendan tê nav lê kirin.
Stereotipiyên ku li qala LGBT’yan bi gelmperî ev in: Ew nikarin pêwendiyên giran avabikin, ew bi her mirov re dikevin têkiliya zayendî, ew meyldarî tecawiza zarokan in û hwd. Lê daneyên zanyarî li ser van stereotipiyan tune ne.
Gay û lezbîyen dikarin pêwendiyên giran avabikin û ev pêwendî mîna pêwendiyên heteroseksuelan in. Berpêbûniya zayendî, bandorî li ser tecawiza zarokan nakin.
Terapiyên tevgerî û nêzikahiyên analîtîk a li ser ji hevzayendiyê bûna heteroseksuelî hene û serkeftiyên wan gelek gumandar in. Ev terapî, dixwazin ku arezûya hevzayendî ji yê heteroseksuelî hindiktir bikin. Lê belê hatiye peyitandin ku li nav komekî baş motîvebûyî bin jî berpêbûniya zayendî û hestî nayê guhertin.
Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji alîyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê,li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbîyen mezitirin e.
Îro xebateke zanyarî ya têrkirî kêrhatiya li ser selihandin û guhertina hevzayendan tune ne. Di sala 1998an de ji ber ku Matthew Shepard gey bû, ji aliyên Aaron McKinney û Russell Henderson ve hatibû bi sêncê girêdan û ji dawiya lêxistina bi armanca kuştinê ve canê xwe dabû. Piştî vê bûyerê, berpêbûniya zayendî ketibû li navbera tawanên nefretê.
Pêkan e ku bê dîtin ji bo biguhere heterosekselî, lezbîyenên hatiye tecawizkirin.
Aliyên din, hatiye peyitandin ku normên kevneşopî û arişî mîna li çandên Yewnana kevnare û Romayê ku ew bixwe civakên pederşahî bûn, her dem ne li hemberî hevzayendî nin.
Dewletên ku ji kesên hevzayend an jî ketine têkiliya hevzayendî re cezaya kuştinê didin, ev in: Erebistana Siyûdî, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Îran, Morîtanya, hin parêzgehên bakur a Nîjeryayê, Somalî, Sudan û Yemen.
Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji alîyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê, li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbiyen mezitirin e.
Menajerê Tîma Futbol a Neteweyî ya Albanyayê, Otto Barić, bi raya giştî re parvekriye ku ew qet nahêle hevzayendek têkeve tîma wî. Di 31ê Tîrmeha 2007an de, ji aliyê UEFA ve ji ber homofobiyê 3000 euro ceza hatiye dan wî.
Cinayetên homofobîk.
Li hin welatên ku hevzayendîtî ne qedexe ye lê li wir homofobî gelek berbelav e, hejmara LGBTên ku bi cinayetê hatiye kuştin, pir bilind e. Bi gelemperî van cinayetan wekî tawanên nefrete tên nirxandin. Wekî mînak di sala 2007an de li Brezîlyayê 122 cinayetê homofobîk pêk hatiye. Ev hejmar li dinyayê rêjeya herî bilind e. Qurbanên vê welatê piranî transseksuel in. Li gorî çalakvanên LGBT ev rêje bilindtir e, ji ber ku îstatîstîkên fermî tune ye. Piştî Brezîlyayê, Meksîka (salê 35) û DYA (salê 25) tên.
Li Kurdistana Tirkiyê di sala 2006an de Ahmet Yildiz ku di çapemenîyê de wekî cinayeta namûsê ya hevzayend a yekem tê pênaskirin û di sala 2014an de Roşîn Çîçek ji aliye malbatên xwe ve ji ber ku hevzayend in, hatin kuştin.
Berşînk, sîngşîn an sêngşîn (latîn: "Luscinia svecica"), cureyekî mêşgirtan ("Muscicapidae") û çûkekî fîkar e.
Ew jî wek çûkê bersorik terîrep e, lê sênga wî hêşîn e. Ev hêşînahî bi granî di ferdên nêr de he ye û havînê tîr dibe. Yên mêyan yan tune ye yan jî gelek hindik e. Bazikên gişan rengê qehwe û brûyên wan spî ye. Ciwanên wan deqdeqokî û qehweyê tarî ye.
Berşînk li kêlekên çirav û golan dihên dîtin. Bi maşot û kêzikan xwe xwedî dike. [http://audioblog.sonatura.com/?p=1057 Dengê strana berşînkê mîmîk e]. Banga berşînk bi şêweyekî axaftinek wekî qijînê “chack” têye.
Paytexta Çandî ya Ewropayê yek ji wan navan e ku hersal bi awayekî periyodîk ji aliyê Yekîtiya Ewropayê ji bajarên ku hatine hilbijartin re tê dayîn. Ji bo bajar firsendeke gelek girîng e ku jiyana xwe ya çandî û pêşveçûna xwe ya çandî pêşkeş bike. Ev bajar di navnetewî de taybetmendiyên xwe yên çandî dikarin bi awayekî berfireh pêşkeş bikin.
Ev raman ji aliyê Wezîrê Çandî yê Yewnanistanê Melîna Mercourî di 13ê Hezîrana 1985an da hatiye gotin û Atîna bû ye Bajarê Çandî ya Ewropayê. Atîna ji ber vê yekê di aliyê çandê da gelek pêşve çû ye.
Di sala 1999an da gotina Bajarê Çand a Ewropayê hate guhertin û bu Paytexta Çand a Ewropayê. Ji sala 2000an da şun ve hate fînanse kirin. Ji hilbijartina sala 2005an şûn ve ji yekî zêdetir bajara dest bi hildana vî navî kirin. Yek ji paytextên Çand a Ewropayê ya sala 2010an Stembol bû.
Karapêtê Xaço (), dengbêjê kurdî yê ku bi eslê xwe ermenî bû, ji gundê Kolhoza Êrîvanê bû û wî di 103 saliya xwe de sala 2005an jiyana xwe ji dest da. Xaço di dûmahika 90 salên jiyana xwe de bi kurdî stran çêkirin û gotin. Xaço ku 15 salan di artêşa Fransayê de leşkerî kir, 55 salan di Radyoya Êrîvanê de xebitî. Xaçoyê ku di tevahiya jiyana xwe de rastî gelek ta'dehiyan hat, bi dehan dengbêj gihandin.
Karapêtê Xaço bavê 5 zarokan bû û 15 neviyên wî jî hebûn.
Film û pirtûk.
Pirtûka Salihê Kevirbirî a bi navê "Bir Çığlığın Yüzyılı: Karapetê Xaço", "Sedsala Qêrînekê: Karapetê Xaço" heye. Ev pirtûk piştî çapê bi mehekê hate desteserkirin û qedexekirin.
Fîlmê Mehmet Aktaş ê bi navê "Dengekî zemanê berê: Karapêtê Xaço", "Voice from the Past" heye.
Sîtkom (bi îngilîzî: "Situation Comedy", ango "komediya reftarê", "komediya rewşê"), yek ji curên bernamên radyo û televizyonê ye. Ev curê bernameyan pêşîn di radyoyan de derketiye pêş û bi dû re di televizyonan de belav bûye. Sîtkom, pirranî li deverên têne zanîn, mînak li mal an jî kargehan derbas dibin. Piranî bi avayê rêzefîlma tên weşandin.
Sîtkomên kurdî.
Cîran Cîran
Associazione Calcio Milan,pêtir tê naskirin mina AC Milan, yek ji fotbolkubb yên herî baş li awrûpa yê u Îtaliya yê ye. Milan heya nûha karîye 17 caran tîtla yekê û 16 caran tîtila diwan û 13 caran tîtila siyan ya serie A ya Îtaliya bistîne.
Milan Cricket and Football Clubb hat damezrandin ji aliyê Herbert Kilpin yê înglîzî li 16 dîsêmbir 1899.
Robîn Şerna di sala 1979an de li Qoserê ji dayik bûye. Zanîngeha Yuzuncuyil'a Wanê, Fakulte ya perwerdehiyê, beşa hunerên bedew qedandiye. Li gel helbestan niha xebatên wî yên li ser wêne û peykeran jî berdewam dike. Niha li Kurdistana Bakur li bajaré Mêrdînê dijî.
Helbestên wî di kovarên kurdî de weke "Çirûsk", "Kovara W" de hate weşandin.
Pirtûka helbestvên, bi navê "Şev Bajar û Gulperî" ji weşanên ‘Do’, sala 2010an de derket.
Darfûr (erebî: دار فور‎, "dār fūr" ku tê wateya "Welatê Fûran") herêmeke li rojava Sudanê ye. Cînarên wê Lîbya, Çad û Komara Afrîkaya Navend in. Di nav xwe da sê parêzgeh in: "Gharb Darfur" (Darfûra Rojava), "Janub Darfur" (Darfûra Başûr) û "Shamal Darfur" (Darfûra Bakur).
Sultaniya Darfûrê.
Sultanîyeke û li herêma Darfûrê di navbera salên 1640 û 1916'an da bi girêdayî Împeratoriya Osmanî jîyaye. Di 22’ê Gulana 1916'an da di şerê navbera Sultaniya Darfûrê û Brîtanyaya Mezin da, Sultanî ya Darfûrê têk çû û hilweşiya.
Pirsgrêka Darfûrê
Dost Çiyayî (Mahmut Çaça, *1972 li Mêrdînê - 2003 Dersîm(?))
Di sala 1972an de li gundê Qelendera Mêrdînê hat dinê. Li gund, Mêrdîn û Qoserê xwend.
Di 1991an de kete Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Dîcleyê. Di sala 1992an de êşa gurçikan lê hasil bû. Du caran emeliyat bû. Bi enfeksiyona jehrbûna xwînê, kete komayê. Di demeke ku her kesî jê hêvî birî de, li jiyanê vegeriya. Ev bûyer, li ser fikar û jiyana wî rêçeke domdarî hişt. Di sala 1995an de ji beşa Mamostetiya Seretayî mezûn bû û dest bi kar kir. Di heman salê de jî zewicî. Bi navê Baz lawekî wî çêbû.
Di vê navberê de di kovarên wek Jiyana Rewşen, Nûdem, Nûbihar, Pelîn de helbest û çîrokên wî weşiyan. Ji Metin Kaygalak, Muzaffer İzgü û Murathan Mungan wergeran kir. Li ser riya Festîwala Dêrsimê, di havîna sala 2003 an de qezayek derbas kir û jiyana xwe ji dest da. Qetran pirtûka wî ya yekem e.
Meredanê (), gundekî Bismilê ye. Ji Şeqiltîzê zêde bûye. Nêzî rêya Bismil û Batmanê ye. Gund li kêleka çemekî biçûk, ji çar pênc malên merivan hatiye avakirin. Li derdora wê Çoltepe, Gultepe, Şeqiltîz û Qonit he ye.
Debara gund li ser çandiniya avî (genim, ce, nîsk, pembo, garis) û xwedîkirina heywanan e.
Çar golên gund he ne. Her du golên ku navê wan Gola Hespê û Gola Porê ye navdar in.
Beytika dahlan çivîka daran an jî beytika çiyê (navê latînî: "Passer montanus"), cureyekî çivikên rast an beytikan e.
Bi granî li ser dahl û li nav hejikên nêzî avahiyan dijîn.
Nêr û mêyên wan dişibitin hev. Ser û pişta wan rengê qehwe, stûyê wan spî, zenglorika wan reş e. Ji beytikên din cudahiya wan ya herî eşkere, bazinê spî yê qirqa wan û deqên reş yê li herdu aliyê ruyê wan e. Nava wan spiyê gewroşkî ye, nikulê wan reş, lingên wan qehwe ye.
Bi giya, bizir an dendik û kuliyan xwedî dibin.
Jan Arslan hunermendekî kurd e.
Jan Arslan, li navçeya Qosera Mêrdînê hatiye dinyê. Dibistana seretayî ya navîn û lîseyê li Qoserê xwendiye. Li Zanîngeha Dîcleyê beşa Endezyariya avahiyê qedandiye. Heta zaningehê guhdarvanê muzikê bû. Gava ku dest bi zanîngehê kir, dest bi muzîkê jî kiriye.
Bi gîtareke erzan û bê kurs xwe û bi xwe, bi amatorî gav avêtiye muzikê.
Di sala 2002'an de li bajarê Mêrdînê dest bi xebata endezyariyê kir. Li Mêrdîn û navçeyên Mêrdînê de di projeyên avahiyê de xebitî. Li ofîsa endezyariyê di demên xwe yî vala de dest bi ceribîna stranên xwe kir. Strana yekem ku awaza wê çêkiriye strana Keçaperî yê ye. Ji ber ku ev stran ji aliyê gelek însanan ve hate ecibandin, li ser hinek stranên din jî xebitî. Stranên di albûma Evînperwer de jî ew stranin.
Bi nasîna Ayhan Evcîyî re xebatên muzîkê bi profesyonelî dest pê dike, bi wî re xebatên albûma xweyî yekem Evînperwer qedand. Albûma yekem, Evînperwer bi şirîkatiya Pelrecordsê di sala 2010'an de derket.
Jan, xebatên xweyî li ser muzîkê û endezyariyê li Qoserê didomîne û li Qoserê dijî.
Rudolf Koelman û Jascha Heifetz (Los Angeles 1979)
Rudolf Koelman (1959, Amsterdam) kemanjenekî (violinist) Hollandî ye û niha Zürcher Hochschule der Künste (ZHdK) ya Swîsre professore.
Rudolf Koelman dest be kemane kir le sala 1972 le bajare amsterdam. Mamoste Herman Krebbers derse bidayi da. Sala 1978 - 1981 Koelman ders dexond le bin dest Doktor Jasha Heifetz le University of Southern California dewlete Amerika, Los Angeles.
Sala 1984 Koelman bu mamoste ya professor le "Landeskonservatorium für Vorarlberg" dewlete Nemsa. Sala 1987 Koelman bu mamoste le "Konservatorium und Musikhochschule Winterthur" dewlete Swissra. Nav 1996 u 1999 Koelman yekem kemanjeni orkestra Concertgebouworkestra bu le Amsterdam. Le sala 2000 bo 2005 Koelman ders dedda leu Robert-Schumann-Hochschule le Düsseldorf. Sala 2005 Koelman bu professor le Zürcher Hochschule der Künste (ZHdK) le klase wi u orkestra wi le wereya ZHdK Strings http://www.zhdkstrings.ch,
Kemane Rudolf Koelman Italiya, nave wi Johannes Franciscus Pressenda le sala 1829 cebo
Kare Solo.
Koelman gelek jar solo gel orkestra ledaya, konsert le hemu dunya daya.
Amsterdams Philharmonisch Orkest(NL), Berner Symphonieorchester(CH), Bruckner Orchester Linz(A), Concertgebouw Kamerorkest(NL), Combattimento Consort(NL), Fremantle Chamber Orchestra(AU), Haydn Synfonietta Wien(A), Innsbrucker Symphonieorchester(A), Kölnisches Rundfunkorchester WDR(D), Korean Broadcasting System Symphony Orchestra KBS(K), Orchestre de Chambre de Lausanne(CH), Orchestra Synfonico Siciliana OSS(I), Radio Kamer Orkest(NL), Radio Philharmonisch Orkest(NL), Royal Concertgebouw Orkest KCO(NL), Stuttgarter Philharmoniker(D), Südwestdeutsche Philharmonie(D), Tokio Philharmonic(J), Zürcher Kammerorchester(CH)
Muemer Qedafî, Muemer el-Qedafî, Muemer Qezafî an jî Muemer el-Qezafî (bi erebî:" معمر القذافي, Mu'ammar al-Qadhdhafi") (7’ê tirmeha 1942 li Sirt, Lîbyayê - 20'ê kewçêra 2011 li Sirtê) di navbera salên 1969 û 2011'an de serokê Lîbyayê bû.
Qedafî di sala 1963’an de Beşa Dîrokî ya Fakulteya Hiqûqê qedand. Pişt ra destbi Akedemiya Leşkerî kir. Dema ku ev beş qedand çû Îngîlîstanê û di warê leşkeriyê de perwerdehî dît.
Di sala 1956’an de kete bin tesîra Nijadperestiya Ereba û tevlî tevgerên antî-siyonîst bû. Digel hevalên xwe yên dibistanê rêxistinek bi navê Tevgera Efserên Azad damezrand.
Qedafî di sala 1969’an de bû serpel û digel Tevgera Efserên Azad li hemberê Key Îdrîsî re darbeyek çêkir û ji xwe re rûtbeya Mîralayê girt û bû serokê hêzên çekdarî. Di wan salan de pişta xwe da dewletên Ereba û daxwaza avakirina Sosyalîzma Kesk kir.
Ji bo yekîtiya Ereban û digel welatên serbixwe li dijî nijadperestî û mêtingeriyê soza xebatan daye. Qeddafî di 7’ê Îlona sala 1969’an de ji aliyê DYA’yê ve hate naskirin.
Di 16’ê Çileya 1970’an da Muemer Qedafî bû Serokwezîrê Lîbyayê.
Qedafî ji xwe re Cemal Abdulnasir wek rehberek hesiband û reformên ku li Misirê hatine kirin dixwest li Lîbyayê jî pêkbîne. Di 16’ê Çileya 1970’an de Makezagona nû hate amadekirin û erkên Wezareta Parastinê û Serokwezîriyê jî girt ser xwe.
Dema ku bû Serokwezîrê Lîbyayê Keyaniya Yekbûyî ji welatê xwe derxist û şîrketên niftê ji bo netewa xwe xebitand.
Dest avêt li ser mal û milkên Cihû û Îtalî û wan bi zorê ji welatê xwe derxist. Di dema dagirkirina Kîprosê de li dijî DYA’yê derket û alîgerê Tirkiyeyê bûbû.
Piştî mirina Cemal Abdulnasir xwest ku rola wî bigre ser xwe û li ser Ereban serokatî bike. Li hîn welatên Efrîqa û li welatên Ereban piştgiriya tevgerên çep kir û digel YKSS (Yekîtiya Komarên Sosyalîstên Sovyet) têkîliyên nêzîk saz kir.
Di salên 1982 û 1983’an de Serokatiya Rêxistina Yekîtiya Efrîqayê kir. Qedafî heta 2011'an Serokwezîrtiya Lîbyayê kir.
Muemer Qedafî di 20'ê kewçêra 2011 li Sirtê ji hêla muxalîfan ve hate kuştin.
Uryan Xidir - bi naveke din Sultan Xidir - yek ji ocaxên (esirên sirî/mistîk ên) herêma Dêrsimê ye. Endamên wê bi zaravayê kurmancî xeber didin.
Li gorî lêkolînên Dêrsimî (di pirtûka wî ya duwem de yê ku di sala 1997'an de hatibû wesandin, li rûpela 128an) serokê ocaxê Nebî Xidirî bû û ji aliyê gelê xwe wek keseke pîroz dihat pejirandin. Gora wî li gundê Zêwe ("Dorutay") di navceya Pêrtagê de peyda ye.
Gora wî îro ji aliyê gelê herêmê wek zaret/ciheke pîroz tê bikaranîn. Li gorî gotûbêjan gelek kesên ku cûne ber gora wî pistî zaretê ji nexweşiyên xwe xelas bûne. Ev bawerî hê ji di nav gel de heye.
Li gorî pirtûka Firat (rûpel 234) ev ocax êdî ne li Zewê bi cih kirî ye, li şûna wan sê eşîrên din ên kurd xwe li vî gundî bi cih kirine.
Dema ku mirov li ocaxên din ên Dêrsimê dinêre, jimara ocaxa Uryan Xidirî li gorî ocaxên din kêmtir e û ji sedsala derbasbûyî pê ve ocaxê bandora xwe ya berê wenda kiriye. Dêrsîmî tîne ziman ku ev ocax di demên kevn de pêtir wek dewrêş/sûfî hatine dîtin (û ne wek ocaxeke sirî/mistîk).
Talibên vê ocaxê hê jî li Xinûs, Qocgirî û Mereşê hene.
Gulbihar an jî bi nasnavê xwe yê fermî Fatima Mihemed Ehmed Elî, hunermendeke kurd e ku di sala 1929an de li gundê Mar Şem'on ê ku bi ser bajarê Colemêrgê ve ye hatiye dinyayê. Malbata wê bi xwe ji gundê Qolçnasê bû ku bi ser bajarkê Amêdiyê ye. Gulbiharê di salên 1960an de dest bi stranbêjiyê kir.
Jiyana wê ya hunerî.
Hunermendên beriya wê, ji Meryem Xan û Dayikî Cemal bigire heya Nesrîn Şêrwan, Fewziye Mihemed, Gulîzar, Elmas Xan, Nazdar û Esmer Ferhad, tevan folklor digotin û kêm kes ji jinên kurd hebûn ku strana nû bêjin. Gulbihar bi stîleke nû û muzîkek nûjentir ket ser vê riya dijwar. Riya ku ew her tim bi “jiyana xwelîserî û tijî êş û elem” bi nav dike.
Karê şanoyê.
Gulbiharê ji sala 1949’an bi mezintirîn hunermendên Ereb re bi karê şanoyê dest bi xebata xwe ya hunerî kir "jêder an nimonen navên wan hunermendên Ereb pêtiviye hebin". Li hemû Iraq û di nava civaka huneriya Ereban de ew navekî naskirî bû "jêder?". Hingî heta di nava Ereban de jî kêm keç hebûn ku xwedî cesareteke wiha mezin bin û bi azadî xebatên hunerî bimeşînin "jêder?".
Bi taybetî li herêma Behdînan Gulbiharê dest bi karekî wiha kiribû. Tiştê ku hingî civakê bi çi awayan tehemûl nedikir "jêder?".
Sînema.
Piştî karê şanoyê Gulbihar ket nava cîhana sînemayê û di sê filmên erebî de rolê yekê û yê duduyê lîst. Filmên Wirde (Gula Sor), Eros Elfirat (Bûka Firatê) û fîlmeke din a bi navê Lilşeib (Ji bo Gel) ku qet izna ekranê negirt û nehat weşandin. Li rex lîstikvaniyê Gulbiharê bi mezintirîn hunermendên ereb re jî endama koma kursê bû. Hingî jî Gulbihar di nava rewşenbîr û hunermendên kurd de dihat naskirin, çimkî wê qet kurdbûna xwe înkar nedikir.
Muzîk.
- Ji hozanên Dr Ebdulbaqî Mayî "Destê xwe bîne ey heval...da serkevîn bi çîn silal" sala 1970 kirye stran.
Xebata wê ya muzîkê.
Stranên Gulbiharê ku nêzî 300 in, xwedî mesajeke civakî ne ku tev şîret in, şîretên dayikan e ji zarokan re, şiyarbûna dê û bavan li ser torekirina zarokan, bedewiya sirûşta Kurdistanê û carinan jî berhemên folklorîk ku bi dengê wê û hunermendên mêr hatine tomarkirin: Zembîlfiroş bi Îsa Berwarî re, Ez keçim Keça Kurdanim bi Semîr Zaxoyî re, Xalxalukê bi Tehsîn Teha re û hwd.
Daxwaz û rexneya wê li stranbêjên îro.
Stîla Gulbiharê li gorî wan salan tiştekî nû bû û ji nifşên piştî wê re bû xwendingehek bêmirin. Heta roja îro jî gelek keçên kurd stranên wê dibêjin, lê mafê wê binpê dikin û stranên ku Gulbiharê û hunermendên din bo yekemîn car gotine mîna berhemên folklorîk binav dikin. Gulbihar hê saxe û dibêje: “Birastî me ew berhem bi zehmetiyên mezin çêkirin û tomarkirin, lê yên îro mafê me binpê dikin û dibêjin ew berhem folklorî ne an jî şaş dixwînin...”
Gulbihar xanim niha di temenê pîriyê de ye û li bajarê Dihokê dijî. Hêşta jî piştî zêdetir ji çil salan dengê wê xeml û rewşa jiyan û dilxweşiya civaka kurda ye. Hemû sibehan zarok, ciwan, jin, mêr û mezin bi qebqeba dengê wê ji xewa şirîn radibin: “Kewo spêdê bixwîne... hey bixwîne...hey bixwîne, tu awaza bixwîne hey bixwîne..., xelkê rake ji xewê... xewa spêdê şirîne, xewa spêdê şirîne...
Gulbihar piştî salên dûr û dirêj ji Bexdayê vegerî Dihokê û ji aliyê neteweya xwe ve rastî qedir û siyaneteke mezin hat. Jê re festîvalên qedirgirtinê pêkanîn û jiyaneke nû jê re amade kirin. Ew jî bi hezar hêviyan li benda wê rojê ye ku keçên kurd zêdetir bikevin ser riya wan û ger dengê wan xweş e, xwe veneşêrin. Her wiha her tim dibêje: “Ez niha dizanim ku kevir li cihê xwe giran e.”
Tallinn, paytexta welatê Estonya ye.
Di 1ê kanûna paşîn a 2011an de bajarên Tallinn ji bo salekê dibe Paytexta Çand a Ewropayê.
Logoya "Fédération internationale du sport universitaire", FISU
Universiade an jî Unîversiyad, organîzasyoneke werzîşê ye û ji aliyê FISUyê ve du salan carê tê saz kirin.
Universiade çi ye?
Peyva "Universiade" ji peyvên "university" (zanîngeh, unîversîte) û "olympiad" (olîmpiyad) pêk tê. Wateya vê peyvê “Olîmpiyada Xwendekarên Zanîngehan” e.
Universiade, ji ber ku festivala çand û werzîşê ye ku gelek cureyên werzîşê tîne ba hev, ji herî mezintir çalakiyên werzîşê ya dinê ye. Her sal Universiade di bajarên cuda da tê saz kirin. Universiade du cûre û cûrek lîstikên zivistanê, cûrek jî lîstikên havînê ye.
Cara yekê di sala 1959an da li bajarê Torînoya Îtalyayê dest pê kir. Lîstikên Zivistanê ya sala 2011an li bajarê Erziromê hate pêk anîn.
Keleha Gergerê li Navçeya Gergerê li rojavaya Çemê Firatê hatiye avakirin. Ev keleh wekî Arsamiya Firatê jî tê zanîn.
Tê gotin ku ev keleh ji serdema Hîtîtan ve maye. Keleh Beriya Zayinê (B.Z.) di sedsala II'emîn de ji aliyê mezinê Komagênê Arsames ve hatiye avakirin. Ev Keleh li ser zinarê çiyayekî bilind hatiye avakirin. Keleh ji 2 beşan pêk tê: Keleha jorîn û keleha jêrin. Di keleha jorîn de sê derî hene. Deriyê 1'emîn bi piranî hilweşiya ye. Li pişt derî korîdor û gor hene. Li ser deriyê 3'yemîn 6 kîtabeyên ji aliyê Key û neviyê wî 1'emîn Antîoxos I Theos ve hatine nivîsandin hene. Li jora Kelehê hîmên avahiyan û sarincên avê hene. Li keleha jêrîn dîsa avahiyên ji serdema navîn mane hene.
[http://welat.org/haber_detay.php?haber_id=74980 Azadiya Welat: Keleha Gergerê]
Wekî komploya navnetewî nav Kurdan komploya hemberê serokê PKK'ê Abdullah Ocalan tê nasin. Bi encamê vê komployê di 9 kewçera 1998'an de ji Sûriyê çû û di roja 15'ê reşemiya 1999 de li Naîrobî radesttê MÎT`a Tirk hate kirin.
Gelê Kurd jî ev roj wekî "Rojeke Reş" bi nav kir û her sal di salvegera komployê de, derdikevin qadan û bi çalakiyên cûr bî cûr komploya navnetewî şermezar dikin û bi dirûşmenên jî azadiya Ocalan dixwezin.
Komplo çawa dest pê kir û çawa pêş ket?
Girtina Ocalan di meha Îlona sala 1998`an de dest pê kir û bi li Tirkiyê dîlketina ji Ocalan rê bi encam bû.
Piştî vê daxuyaniyê Desteya Ewlekariya Mîllî di civîna xwe ya asayî ya meha Îlonê de bi rengekî hin leşkere gef li Suriye xwar. Piştî civînê daxuyanî hate dayîn û hat destnîşankirin ku eger Ocalan dertîxûb nekin, ewê bi awayekî leşkerî destlêwerdanî Suriye bikin. Piştî vê daxuyaniyê, li ser sînorên Tirkiye - Suriye tevgera leşkerî dest pê kir, di demeke kin de di dîplomasiya Îsraîl, Emerîka û alîgirên wan jî xwe dan der û leşkere bû ku wê operasyon dest pê bike.
Arteşa Tirkiye ji aliyekî leşker û cebilxane li ser sînorên bi cîh dikir û ji aliyê din ve jî hevalbendên NATOyê keştiyên şer şandin Derya Spî. Armanc Suriye û Serokê Gelê Kurd Abdullah Ocalan bû.
Di rewşeke wiha de Ocalan nexwest ku li herêmê şerek rû bide û weke pêşgirî bîryar da ku ji Suriye derbikeve. Bi vê yekê re pêvajoya zor û zexmet, di 9ê Cotmeha sala 1998an de dest pê kir.
Ocalan piştî ji Suriye derket, bi rêze li Yewnanîstan, Rusya û Îtalyayê ma. Lê belê welatên mijara gotinê, ji ber zexta Emerîka, Îngilîstan û Îsraîlê destûra mayinê nedan Ocalan. Lêgerîna Ocalan ya ji bo bi cîh bûna li welatekî di 15 Sibata sala 1999an de li Kenyayê bi dawî bû.
Piştî ji Suriye derketim, însiyatîf ket destê NATOyê û ya rast, çûna Yewnanîstanê jî di bin kontrola hêzên NATOyê de pêk hat.
Kesên leşkerî û nefermayên bervêderê vê bûyerê bûn, endamên NATOyê bûn."
Li gorî Ocalan, agahiya Tirkiyê ji vê pêvajoyê hebû.
Ocalan piştî hat revandin, xetereyên rewşa dijwarî ya mihtemel jî rave kir û bi vê yekê komploya ku bi armanca şerekî li herêmê hatibû meşandin, pûç kir.
Di nava sala derbasbuyî de, berdevkekî Wezareta karên derveyî yê Îsraîlê û rayedarên Yewnanîstanê rola xwe ya di komployê de mikûr hatin.
Di sala 2005'an de Bülent Ecevit ku di dema komploya navnetewî de Serokwezîrê Tirkiyê bû, bi daxuyaniyek diyar kir ku, Amerîka Ocalan radestê wan kiriye. Ecevît dazanîn ku, bê alîkariya Amerîkayê bi destxistina Ocalan ne gengaz bû.
Dengbêjine Mala Dengbêjan a Amedê, 2010.
Mala Dengbêjan a Amedê, projeyeke dengbêj û kevneşopiya dengbêjiyê ye ku di 30'ê gulana 2007'an de li Amedê dest pê kir. Armanca vê projeyê xwedîlêderketin û parastina dengbêjan û kevneşopiya dengbêjiyê ye û di çarçoveya projeyê de ji dengbêjên Diyarbekrê re Mala Dengbêjan hat avakirin.
Xaniyê ku tê de Mala Dengbêjan cih digire xaniyekî kevn û dîrokî yê Amedê ye.
Mizur, anko çemê Mizur, wekî "Muzir, Munzur, Munzor, Mûzir" jî tê nivîsandin, (), ji "çaviyên" Mizurî û 5 km li bakûrê rojavayê parêzgeha Dêrsimê Pulurê, jorî gundê Ziyaret ango Jiyarê ji herdê dikele.
Çihê ku dikele biqasê 500 metre çargoşe fireh e. Çavî, ji bin quntarê çiyayên Mircanê dikelin û vê ava ku ji wekî kef dikele resmê mîn şîr derdixîne. Û vê jî rê daye ku efsaneya ser vê çaviya bêhempa de şîr wekî amûreke pîroz bê karanîn.
Çîroka çemê Mizur mixabin ketiye destê "nivîskarên" asîmîlasyonker. Van hevkarên dewletê jî bi awayekî sîstematîk, fîgûrên kurdî û zerdeştî paqij ango xera kirine.
Ava çaviyên Ziyaretê, heya ku digêje 200 metroyan dibe çem û berbi deşta Pilûrê ve diherike. Kevî an jî qeraxên çêm di seranserê deştêde dar û hêşinayî ye; û ev hêşinayî, di demsala payîzê de tabloyên nîgarkêş ango şêwekarên herî kêrhatî li ber vê xweşikiya xwe tisî û feqîr dihêle.
Ev rengên bê hempa û pastoral, di demên berê êvaran de, ku ro/roj/roz, serê xwe ber bû asoyên rojava ve berdide xarê mirovên, ku di temaşe û seyrana wêde ne sermest û matmayî dike.
Ava çaviyên Mizurê, havînan dema ku ji erdê dikele bi qasê 6-7 pile ye; û hin caran ji vê jî kêmtir ango jêrtir e. Ev sarbûna wê rê nade ku mirov dest û pêyên xwe, demek dirêj di nava avê de bihêle.
Can û bedena mirov, di nava vê ava bêhempa de hêdî hêdî ditevize û bêhês dimîne. Zivistanan jî berovajiyê vê, mirovên ku bikevin taluka şewitîna berfê re mîna ava hemaman e û germa xwe li derû dora 24-25 dereceyan e.
Sormasî ku herî zêde di germa 14-15 pileyan de dijîn vê ava sar ji xwe re wekî bihişt dibînin û ji keyfa wan re tu gotin namîne.
Çemê Mizur, ji van çaviyên bê hejmar dest bi rêwîtiya xwe dike. Di vê rêwîtiyê de bi dorê ji gundê Ziyaretê, Zeranig, Kedeg, Camaliyê û ji Pilûrê derbaz dibe.
Ku bereketa xwe li ser deşta Pilûrê radixe, berê xwe dide Mamekî û di serî de gundê Pilûrê Xanû, Mistikan, Çaxpêrî, Arzimag û Dewa Sûrê li pêy xwe dihêle.
Li vê herêmê ava ku ji geliyê Mircanê bi heman navî dadikeve vê dolê jî digire bi hev re berê xwe didin başûr. Êdî rêwîtiya wan ya nava geliyê Mizurê destpê dike
geliyê Mizurê ya ku 55 km dirêj têra xwe kûr, şîn û xofdar e. Zinarên pir asê bi kûrayî û şênahiya bedew ve bi hezaran cûre têr tur û sewalên kovî re bûye jîngeheke sereke. Di rêwitiya geliyê Mizurê de çemê Mizur di nava zinaran de difitile, diqêre. Xurm û girma wi mirov ditirsîne. Ev dengê xofdar dengê wê yê hêrsbûnê ye.
Ji vir jî bi dorê ku ji ber gundê Zarîk, Ortînig, Gêwreg, Îksorê derbaz bû digêje Derê Laçê. Warê Qêrîn û Hawarê ya Berxwedêrên Kurd û yên Qetlîama Dêrsimê.
Li vê derê ku ava newala Demenij jî tevlê ava xwe dike digêje çaviyên Halvoriyê yên ku li biniya Gondê Silicê ne. ji vir jî wekî fitleke fireh xwe digêjîne Kevirê Halvoriyê ku komara tirk ya 1938'an de jin û zark li ser vî zinarê bilind dabû ber mîtralyozan û singûyan.
Çemê Mizurî, li vir ku şîna xwe ji bo van zarok û jinên qurbanên hovîtî kir, digêje fitla gundên wekî Havîkpax û Text ê. De demek kin de qiraxên Miskêşaxê ku ramûsa xwe, dide ber siya Kemerê Bel.
Li vir êdî dema behn vedanê ye li gola Xizir li bin Mamekiyê. Hingî dema gîhiştina bi Çemê Xarçikê ye. Li biniya Gundê Korkesê li gola Xizir digêjin hev û berê xwe didin gundê Sêxangê pişt re Turîşmeg, Şêxzo û Pira Mêzgirê diherike Bendava Kebanê ku di sala 1967'an de li navça bajarê Xarpitê Kebanê ji aliyê firmayên îtalyan ve hatibû avakirin.
Çemê Mizur, li biniya gundê Pêrtagê ya binavê Vasgirdê (Vasgir) bi Ava Pêrê re dibin yek. Piştîve jî disa li bin gundê Avdanê ya Pêrtagê bi Çemê Miradê re digêjin hev. Piştre jî, berê xwe dide navçeya Dêrsim Pêrtagê.
Mizur
Mala Eledîn malbateke bi eslê xwe Batoyî ye.
Bato navê eşîreke Gurdilî ye ku îro piraniya wan li aliyê Şirnexê dijîn. Mala Eledîn ji aliyê Şirnexê yê Çiyayê Gurdilan koçî gundê Siyan (Siya) ê aliyê Xerzan ê Çiyayê Gurdilan kiriye.
Mala Eledîn wekî Mala Mele maleke Evdal Axa ye.
Amed Çeko Jiyan kurê Hacî Hikmet (Mîthat) kurê Hesen kurê Elî kurê Silêman kurê Cindî kurê Qasim kurê Eledîn (?) kurê Evdal (?) ji mala Eledîn e.
Îslamsor () gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Niha di gundê Îslamsorê de nêzîkê 15 malbat dijîn.
"Rêwî" navê pirtûka Azad Zal a helbestan e.
Di sala 2010an de di nava Weşanên AVA de derketiye.
Helbestvan Azad Zal, piştî dîwana xwe ya Teşî, bi dîwana Rêwî derkete pêşberî xwendevanan.
Pirtûka ku ji weşanên Avayê derketiye, behsa hêvî, bendewarî û xeyalên “rêwiyek” dike.
Dîwana Rêwî ji Weşanên AVAyê derketiye û ji 7 helbestên bi navê "Çîroka Rêwî", "Rêwî û hêvî", "Zerî", "Rêwî û mirin", "Rêwî û kevok" û "Destana rêwî" pêk tê.
Federal Bureau of Investigation (bi kurdî: "Bûroya Lêpirsînên Federal") yanê navê wê bi kurtebêj FBI.
DYAyê de herî mezin lijneya lêpirsînê ye. Girêdayê hûkumeta federalê ye û lêpirsînên taybet yên ku bin fermana hûkumeta fedaralê pêktîne. Agahiyên lêpirsînê yên ku bidest xistî vediguhêzîne Wezareta Dadê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerikayê û Dadgeha Bilind re.
Buroya Lêpirsînên Federal ya DYA’yê FBI sal 1908an de ji aliyê Wezîrê Dadê ê DYA’yê Charles J. Bonaparte ve tê avakirin. Sal 1924an de ji hêla serokê giştî ya lijneya lêpirsînê J. Edgar Hooverê ve pergala lijnê ji nû ve tê sererast kirin.
FBI bin fermana Wezerata Dadê ya DYA’yê de ye.
Navenda burorê li Washington (District of Columbia)ê ye. Ji bilî wê cihê gelek deverên DYAê û Porto Rîko yê jî şaxekî mezin ê wê heye.
Gelek deverên cîhanê de ofîsên rêxistinê heye. Ji bilî sûcên federal ên hundirî, sûcên navneteweyî yan jî dinêre lê bin fermana Wezerata Dadê ê DYA’ê wan karan dike.
Nêzî 6000–8000 sîxur nava wê rêxistinê de peywiran dike. Ji xeynî sîxuran gelek personel nava wê rêxistinê de bi cih bûne.
Karên ku dike hemû jî li gor zagonên cezayê ye û bi ya wan zagonan tevdigere û lêpirsînên xwe dimeşîne. Cihên xwe nava lîjneyên saloxgeriya DYA’ê de jî girtiye.
Kurdnasê ketelan Jordi Tejel (2012)
Jordi Tejel Gorgas'", rojnamenivîs û doktorê civaknasî û dîrokê û kurdnasê ketelan e. Tejel di 1971ê de li Viladecans, Ketelonyayê, ji diya xwe bûye. Roja îro (2012) li Swîsreyê dijî û kar dike. Tejel çend pirtûk û gelek nivîsên hêja li ser Kurdistan û kurdan derxistin, bi taybetî derbarê kurdên Binxetê de.
Li aliyê rast du merivên bejnkin (kurtebala)
Kurtebala an bejnbihost an bejnkinik an jî qamkinik ev kesên ku bejnkin in û ji ber nexweşîn an arîşeyên hormonan zêdeyî 135-140 cm bilind nabin.
Astengên kurtebalayan.
Mezintirîn astenga kurtebalayan ew e ku civak kêm li wan dinihêre û nikarin jiyana xwe ya rojane bi awayekî asayî bi rê ve bibin. Nebûna amrazên veguhastinê jî arîşeyek e û ji bo vê yekê gelek kurtebala dernakevin kolanê.
Komeleya Kurtebalayên Kurdistanê.
Di sala 2002'an de Komeleya Kurtebalayên Kurdistanê tayê Dihokê hatiye sazkirin û di destpêkê de 60 kesên bejnkin bi tenê endamên vê komeleyê bûn, lê di sala 2009'an de bûye 195 endam. Balqîs Hisên seroka vê komeleya kesên bejnkin a Dihokê ye.
Bercan Tutar helbestvan pisporê siyaseta navnetewî û rojnamevan e.
Tutar Zanîngeha Bosforê, beşa Siyasetzanîn û Tekîliya Navnetewî qedand. Di rojnameya Sabahê da hem nivîskare û hem jî midurê nuçeyên siyaseta derva ye. Li gundê Esêba navçeya Zêtka ya bajarê Agiriyê, di sala 1970î da hat dinê. Niha li Stembolê dijî. Li Semsûrê dest bi perwerdê kir. Paşê çû Îmam Xetîbê. Salekê li Gebzeyê xwendina xwe domand. Sala dawî jî li Çanakkaleyê ma û li vir mezûn bû.
Pirtûka wî ya telîf a di derheqê siyaset, çand û stratejî ya derva ye bi navê "Kader Karanlık Değildir" di sala 2015an da hat weşandin. Sê pirtûkên wî yên werger bi tirkî hatin çapkirin {"Son Mohikan", "Polyanna" û "Beyaz Sessizlik"). Yek ji wan, pirtûka pênç çîrokên Jack London e û bi navê Beyaz Sessizlik (Bêdengiya Spî) hat weşandin {Weşanxaneya Şule, 1999). Di hinek kovar] û rojnameyan da jî helbest, gotar û nivîsên wî cîh girtin. Di rojnameyên Yeni Şafak û Yeni Yüzyılê da quncik nivîsand. Niha jî heftê du roja (çarşem û pazar) di rojnameya Sabahê da gotarên wî tê weşandin. Zewiciye û keçikeka wî heye.
Sarge Boyd Bandshell - Owen Park
Eau Claire navê bajarokekî li federaldewleta Wisconsin ya WYAyê ye.
Yemençayîr hin caran Emançayîr () gundekî Dîxorê ye. Berê Yemençayîr gundekî Kurdên Êzîdî bûye. Piştî ku Kurdên Êzîdî koçî Ermenîstanê dirin Kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin.
Nivîskarê navdar Heciyê Cindî di 18’ê adara 1908’an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler Emînê Evdal (1906-1964) û nivîskar Cerdoyê Gênco (1904-1946) bû.
Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje;
Eşîrên herêmê.
Niha li gund de eşîrên Seydoyî, Ezîzî, Dilxêranlî, Brukî û çend malên Celalîyan dimînin.
Bi navê Kürtçe-Türkçe Sözlük di sala 1978'an de wergera tirkî a El-hediyet el-hemîdiye a Yusuf Ziyaeddîn Paşa derket.
A... F V G H X I Î J Q K L M... Z
Rûbara Sor an jî Halîs (Tirkî:"Kızılırmak") rûbara herî mezin a Tirkiyeyê ye. Dirêjahî 1.355 km ye. Rûbar ji navçeya Macîran a Sêwasê diderkeve û ber bi Deryaya Reş ve diherike.
Rûbara Sor piştî Şerê Halîsê yê di 28'ê gulana 585'ên berî zayînê de bi dawî bûyî de, bû tixûbê navbera her du împeratoriyên Lîdya û Medî.
Sor
Rojgirtin an jî Girtina Rojê bûyereke xwezayî ye ku di dema tevgera heyvê de, heyv dikeve navbera Roj û Cîhanê de û lewma dîtina rojê parçeyek an jî bi tevahî tê girtin.
Ev dema Roj, Heyv û Cîhan dikeve rêzekê diqewime. Rêzek wisa wek (syzygy) tê zanîn dema Heyv herî nêzîka ecliptic plane ye. di temamiya eclipse de, Roj aliyê Heyv ve bi temamî tê veşartin. Di partial and annular eclipses de, Tenê beşek Rojê tê girtin.
Ger Heyv bi temamî di goveka çemberîda bûya, hinekî biçûk nêzî dinê bûye, û di eynî çembera govekê de bûye, wê her tim Roj tevahî veşarta. Lê, Ji ber kû goveka heyvê bi piranî bi 5 dereca ve Roj dorbeç kiriye, Gelek caran sî ya Heyvê naçe ser Dinê. Ji bixwe Girtina Rojê, sî ya Heyv ê tê ser Dinê û em nikare rojê bibîne, Dema Sî ya Heyvê nehatiye ser Dinê em Rojê dibînin û Girtina rojê naqewime. Girtna Rojê tenê di dema Heyv a nû da diqewime.
Keçelok, an Kure keçelok lehengekî kurd yê çîrokî ye.
Dî çîrokên ku bi wî re dihêne gotin, gih ew dibê lehengek, gih ew dibe mirovekî xizan ku ti tiştekî wî nîn a, gih ew dibe yekî ku bizilmdaran şer dike ya, gih weke yekî zadegan li sofra mîran dirûnişt û bi wan re diaxift. Bi vî awayî dirêj dibe û diçê bûna wî. Di her şevên reş û tarî de dayikên kurd, çîrokên wî yên ku pir dirêjbûn ji zaroyên xwe re digotin. Di nava kurdan de çîrokên wî bi navê "çîrokên Keçelok" têna nasîn û ser ziman. Li dûv hevdû ku bi hezaran çîrok dihatina gotin û çîrokên keçelok bûn hebûn. Di pirraniyên wan de ew hertimî biaqilî tevdigerihê. Li hemberê pîrabûkekê wî aqilê bikar bêne û biser bikeve. Li ber rewşên din jî, hertimî wî aqilê xwe bikar dihanî. Bi vê yekê, ew derdikeve pêş. Çendî ku di serê çîrok û vegotinên bi wî re wî weke ku di nav xalkê de dihate gotin ku wî "şapolatî" jî bikira, di dawiyê de biaqilê re aqilmendîyek dide nîşandin û bi ser diket. Di çîrokên keçelok de ev xoslet, xosletekî wan yên serekê ye.
Mehmet Masum Süer wênekêş û rojnamevanekî kurd e ku li Amedê dijî.
Mehmet Masum Süer di sala 1957’an de li gundê Ewîna (Avîna) hatiye dinyê. Ewîna, giredayî navçeya Stewrê ya Mêrdînê ye. Süer perwerdehiya xwe ya seretayî li navçeyên Mehsert û Qosera Mêrdînê diqedîne. Lîsê jî li navçeyên Qeyserî û Erziromê diqedîne. Ji Enstitûya Perwerdehiyê ya Amedê di sala 1980'î de mezûn dibe û paşê li Zaningeha Eskişehirê ew li beşa Wêjeyê lîsansê diqedîne.
Di sala 1974'an de, bi nivîsên xwe yên ku di kovara bi navê "Başkent" a ku li Enqereyê dihat weşandin ve dest bi qariyera xwe ya rojnamevaniyê dike. Di heman salan de di kovara bi navê "Sanat ve İnsan" (Huner û Mirov) de hindek nivîsên wî û wêneyên wî têne weşandin. Paşê di gelek ajans û rojnameyan de weke nûçegîhan, wênekêş, nivîskar, redaqtor û nûner dixebite.
Ew di sala 1982'an de li Amedê demekê rojnameyek bi navê "Olay" (Bûyer) hefteyî diweşîne. Hem ji ber rewşa siyasî a Tirkiyê û hem ji a wî a aborî mecbûr dimîne ku rojnameyê bigirê.
Piştî qonsepta nû ya ku li Tirkiyeyê di sala 1993'an de destpêkir, ew dev ji nûçegîhaniyê berdide. Lê piştî van salan, lêkolînên wî yên li ser dîrok, çand û ziman berdewam dikin. Hin lêkolîn û rêzê nivîsên wî di rojnameyên weke "Ülkede Gündem", "Demokrasi", "Yeni Yüzyıl" û "Siyah-Beyaz" ê de têne weşandin.
Di navbera salên 2005 û 2007'an de di rojnameya bi navê "Güneydoğu Ekspres" a ku li Amedê tê weşandin de weke edîtorê rûpelê yekem û yê çandê dixebite. Dervî edîtoriyê di vê rojnameyê de li ser dîrok, çand û hunerê nivîsên wî têne weşandin.
Di înternetê de di sala 1996'an de cara yekem li ser navê Heskîfê malperek didamezirîne û ji wê sale û vir de ev malper weşana xwe berdewam dike. Bajarê dîrokî yê Heskîfê dide nasîn.
Wêneyên cih û varên dîrokî, bajar, nirxên çandî bi taybetî yên ku li bajarên Heskîf, Amed, Wan û Mêrdînê û hewiha portreyên hunermend û siyasetmedarên kurd zêdetir bala wî dikişînin. Hin wêneyên wî di pirtûk û weşanên ku bajaran û herêmê didin nasîn hin rojname an kovaran de tên weşandin.
Süer, di salên dawî de li ser dîrok û çandê lêkolînan dike û wekî belge bi awayekî profesyonel wêneyên dikêşîne. Wêneyên wî di kovar û rojnameyan de tên weşandin û di weşanên wekî salname, qartpostal û rêberên turîzmê de jî cîh digrin. Süer ê ku di heman demê de nûnerê kovara "PhotoWorld"ê yê Amedê ye û bi awayekî serbest rojnamevaniyê jî dike.
Mehmet Masum Süer, di heman demê de xwediyê malpera "www.hasankeyf.itgo.com"ê ya ku malpera der barê Heskîfê de ya herî kevn û mezin e. Ev malper ev 15 sal in Heskêfê bi hemû cîhanê dide nasîn.
Süer ji kovara wêneyê ya navneteweyî ya bi navê "Light and Composition"ê sê xelat wergirtin. Sê wêneyên Süer, ji nav bi sedan berhemên wênêkêşên profesyonel yên cîhanê ve weke “Weneyên Rojê” hatin pejirandin. Wêneyêkî Süer cara yekem di 17'yê kewçêra 2010’an de hatibû helbijartin. Du wêneyên hunermend jî di 22 û 23’yê berfenbarê de du rojan li ser hev hatin xelatkirin.
Konên aşîtiyê an jî weke ku di nav xelkê de tê gotin "konên çareseriya demokratîk yên çareserkirina pirsgirêka kurd". Li Kurdistanê di Newroza 2011an de ji aliyê dayikên kurd yên aşîtiyê ve hatine avakirin. Dayikên kurd, ji bo ku pêşî li wî serê ku heya bigirin, hertimî di nav tevgerekê de bûn. Ew kirina wan ya dawiyê ya di 2011an de bû. Dewleta tirk, di wê newrozê de bidest operasyonan li ser gerîla kir û di roja komkujiya kurda roja Helebçê de roja 16 adarê 2011an de sê ciwanên kurd kuştin. Helîme Baş û Halît dag du ji wan ciwanên kurd bûn. Halît zewicî bû û bavê du keçan bû û ji Mahsertê bû. Kurdistaniyan ew weke ´pekrawanên newrozê´ himbêzkirin û wisa denezandin.
Li Kurdistanê, hê jî, zimanê kurdî li kurdan qedexe ye. Bernama komara tirk ya bişavtinê hê li ser serê kurdan di merîyetê de ya. Zarokên kurdan di dibistanan de bi zimanekî beyenî têne bi şavtin. Dayikên kurd, ji bo ku pêşî li vê bigirin û bi riyên dervî şer xwesteka xwe çareserkirina bênian rojevê, "konên çareseriya demokratîk" vedan. Lê di roja ku hatina vedan de, deme ku piştî pîrozkirina newrozê re, girseyên ku newroz pîrozkirin bê ku jev belav bibin bihev re ketine meşê de û ku bi ber konên çareseriyê ve pirsgirêka kurd ve çûn de, hêzên dewlete tirk bi leşker û polêsan re hêrîş birina bi ser wan de û bi dehan mirov birîndakirin.
Lê kurdan bi înad ew rewşa xwe da berdewam kirin. Konên xwe yên ku vekiribûn ji ku weke ´konên aşîtiyê´ têne binavkiirn, wan didina berdewamkirin.Ew kon, tenê armanca wan ew bû ku balê bikişînina ser wî şerê ku li kurdistanê heya û wî şerî bidawî bikin û çareserîyakê i pirsgirêka kurd re li herêmê bi riyên dervî şerê bê dîtîn. Di wan konan de dayikên kurd yên aşîtiyê ji destpêkê bidest rûniştinê kirin û hate ku ew kon hebûn jî, ew têde rûniştî man.
Armanca konan.
Armanca konan, ev bû ku balê bikişêne ser pirsgirêka kurd û çareserkirina wê. Mirovên ku di bin konan de di rûniştin, dayikê kurd ên pîr, jin, zaro û her weha ji hemû kom û beşên din yên ku di nav civakê de bûn. Armancaka konên aşîtîyê, ku kurdan, navê "konên çareserîya demokratik" li wan kiribû, ew bû ku şerê ku li Kurdistanê dihê meşandin, were teşîrkirin. Bi wê re, êdî şer bê bidawîkirin û pirsgirêka kurd, li herêmê bi riyê aşîtiyana û bi danûstandinan(dîyalogê) were çareserkirin. Lê Dewleta Tirk, bi awayekî pirr bi şitt û tuj çû bi ser konan de, ji ber ku wê jî dît ku Şerê ku ew li Kurdistanê ku ew dimeşêne ku hat teşîrkirin.
Di konan de kirinên ku dihatina kirin.
Di konan de, jin û mêr, ciwan û pîr, û her weha ji hemû komên din ên etnik û êb olî ên cuda lev dirûniştin û li ser mijarên politik, civaknasiyê, rêveberiyê, maf û azadiyê û hwd, danûstandin û nîqaş dikirin. Hema bêja her roj, di bin konan de, semîner û forumên bi kurdî dihatina kirin. Ji ber ku dewlet tirk, zimanê kurdî qadaxa kirîya, êdî bi teybetî, ji bo ew qadaxakirin were şîkandin, zimanê kurdî dihat bikarhanîn. Kesên ku ew seminer û forum didan jî, civaknas, rewşenbîr, prefesor, maomosteyên zimanê dayikê ên kurdî û hwd, bûn. Hertimî û dayimî, civatên gel ên di bin wan konan de li dar bûn.
Hêrîşên ku li konan bûn.
Her roj, li konan polişên dewletê li bajerekî kurdistanê hêrîş dibirina ser konan û bi dehan mirov birîndar dikirin û dikuştin. Rojna, bi carekê re di heman seatê de li 17 bajaran hemwaxt li konan hêrîş dibûn. Ji ber ku dewlet, nîyeta wê ya çareserîya pirsgirêka kurd nebû û şerkirina bi kurdan re di rojava wê de bû, êdî wilo hêrîşî gel û konan bi hev re dikir. Konên aşîtîyê, di pêvajoya hewldana çareserkirina pirsgirêka kurd de, nêzîkatîya kurdan ya aşîtîyana bû. Kon, di ancama wê nêzîkatîya wan ya aşîtîyana de pêk hat. Di nav kurdan de, ku di dîrokî de çendî ku şer bûna ku jin bi hawavîya li ser serê xwe ya sipî, ku diketa nava wan pevçûn û şeran de, êdî ew şer û pevçûn bi dawî dibûn. Ev kevneşopîya kurdan bû. Li gor vê kevneşopîyê, di nava kurdan de, bi teybetî, yê ku ew kon ew avakiribûn, dayikên kurd bûn. Jin û dayikên kurd, bi wan konan xwestin ku li pêşîya wî şerê ku dewleta tirk li kurdistanê dimeşêne bisekin in. Xwestin ku dawî lê were hanîn. Bi wan konan re di heman waxtê de, çalakîyên weke yên xwekirina mertal li ber qadên ku lê şer dibûn jî bû. Dayikê kurd, jî çalakîya xwe re gotin ku "em dibina "Mertalên Zindî" li pêşîya şer li qada şer" Bi wê re gotin ku "em naxwezin ku şer bibe". Bi wê re jî, hanîna ser ziman ku "divêt ku şer di çareserkirina pirsgirêkên civakê û civatê de newê dayin". "Dew ji şer were berdan."
Nimêjên ku kurdan êdî bidest kirina li qadan kirin.
Heta wê, pêvajo bi şit bû. Lê kurdan kirinaka din jî kir. Hewta rojê dewleta tirk, hertimî ol li dijî kurdan bi kar hanîya di bin navê "Biratî" û "misilmantiyê" de. Kurdan, ji bo pêşî li vê bigirin, êdî gotin em li mizgevtên dewêletê yên dîyenete tirk mêj nakin. JI ber ku di mizgevtan de, meleyên ku dewletê dişandina kurdistanê, hêrîşî nirxên civake kurd dikirin. Di mizgevtan de, şerê ku li kurdistanê dewletê dide li dijî kurdan, wan meleyan ew şer meşrû dide nîşandin. Kurdan jî, got, "mizgevt cihê ku têde îbededet were kirin û cihê têde rêz ji mirov were girtin û cihê ku aşîtîya civakê û aşîtîya di nava civatan de were parastina, êdî li dijî, wê kirina dewletê derketin û mêjên xwe li qadan li dervî mizgevten kirin. Wekî din jî, mijaraka din jî, bû sedema ku kurd êdî li Mizgeftên dewletê yên ku di wan de şer dihat meşrûkirin nekin. Ew jkî, qadaxaya li ser zimanê kurdî bû. Kurd, pirranîyên wan zimanê wan kurdû bû û ji tirkî fahm nedikirin. Di mizgevtan de jî, tenê Zimanê tirkî dihat bikarhanîn û Zimanê kurdî di wan mizgevtan de qadaxa bû.
Binere jî.
[http://ku.wikipedia.org/wiki/Mertal%C3%AAn_Zind%C3%AE Mertalên Zindî]
Kurrawong ("Strepera graculina"), cureyekî "fîkarên bera" ku li rojavayê Awistralya û girava Lord Howeyê tê dîtin. Yek ji sê cureyên kurrawongan dikeve di bin cinsê "Strepera".
Ji şeş bin cure hate nasîn ku rû demên wî rengê mûyê reş e, binê dûvikên spî ye, ser baskan dîsa sipî û navîna çav zer e û nikula wî girs e. Nêr û mê wek hev xûya ye di şêwe an formê de û bi dengên mûzîkî ev balinde tê nasîn û navê wî ji zimanên netewiya miletên awistralî yên orîjînalan hate diyar kirin.
Peymana Seedabadê an jî Pakta Seedabadê, pakta ku li rojhilat weke peymaneke ku piştî muhrkirina Peymana Lozanê de hatiye bestandin. Bi taybetî, di vê paktê de li ser pirsgirêka sînoran hate sekinin. Tirkiye, Îran, Îraq û Sûrî hatibû muhrkirin. Welatên din yên herêmê jî, tê gotin ku tevlê bûne. Lê bi teybetî van welatan qatkirina Kurdistanê di paktê de kiriye mijar û li ser sekinî ne. Berî paktê jî û piştî paktê jî serhildanên kurdan berdewam kirine.
Pakte Seedabadê, di 8 temuzê sala 1937'an de hate muhrkirin. Bi taybetî, di paktê de di çerçova pirsgirêka kurdan de bi hev re gav avêtin têkirin li bin muhrê de. Li gor paktê, wê welatan, li ber kurdan û serhildanên wan yên piştre ku bibin jî, wê bi hev re tevbigerihin. Bi vê yekê re, welatên endamê wê paktê, weke Tirkiye, Îran, Îraq û Sûrî li ser peymane Lozanê re rewşa ku ji wan re welatê ku afiriya bi "herêkirina serbixwebûna welatîtiya hevdû" re li hevdû herê dikin. Bi vê yekê re, weke pakte denezendina ji hevdû re serbixwebûna xwe ya jî. Ji ber "ku kurd, di serhildanê de hena, êdî di wê paktê de hatiye kifşkirin ku wê hertimî li ber kurdan û serhildanên wan, wê bi hev re gav biavêjin û tevbihgerihin".
Di peymanê de, pirsgirêka Şetelerebê jî têde di naqabîna Îran û Îraqê de hatiye axiftin. Bi taybetî, van welatan, wê li gor paktê, wê sînorê xwe ji hevdû re bi parastan. Kurdên Rojhilat, wê nekarîban herina Başûr, bakur û başûrrojava wê kurdên bakur ne karîban herina başûr û rojhilat û başûrrojava û wê kurdên başûrrojava wê nikariban herina bakur, başûr û rojhilat. Wê sînor hildaban awlatiyê û wê ti çûn û hatin destûr ji wan re ne hatiba dayîn. Ji roja ku ev pakt hatiye muhrkirin, hate roja ma di meriyetê de ye. Hê jî, î ro jî, ew pakt di meriyetê de ye. Çend ku deme berî Komara Îslamî ya Îranê ev pakt hate muhrkirin, di demê wê de û piştî wê re jî, komara nû ev pakt ji aliyê dadî, ramyarî û her aliyên wê yên din ve da berdewam kirin. Weke peymaneka sînor ya girîng ya di nav welatên ku li Kurdistanê serdestin a.
Di xale wê ya 7'an de ku ji bi kurdan dibêje û weha nivîsêne: "Yên (welatên ku girêdayî paxtê na) ku gîrêdayîna, di nav sînorê xwe de, ku aliyên din yê paktê (welatên din) daxistina saziyên wan, aramî û pergale wan ku xira bike, û an jî ku rejîma polîtîk ji bo ku xirabike û an jî ku li ber şerê çekdarî bide meşandin, bi wê armancê avakirina rêxistin û an jî koman, pêşî li wê girtinê dihildê ser xwe..". Armanca wê paktê, bi temamî ji holê rakirina kurdan û rewşa wan ya di dîrokê de û di demê de ya. Ev xalên wê hemû jî, hate roja me, di meriyetê de ne.
Peymana Seedabadê heta şoreşa îslamî li Îranê berdewam kir
Peymana Bexdayê, li Baxdayê ji tirkîye, Îran, Îraq û bi tevlîbûna keyitiya hevgirt ya arab re ava bû. Di salên 1955.1958 de ava bû. Bi teybetî, mijare wê li ser parastina herêmê li gor paxta Sadabadê û xalên wê yên ku hatina kifşkirin ku bike. Di wê demê de yekitiya sovyet jî hebû. Amarîka jî tevlî wê paxta baxdadê bû. Rewşa ku di Lozanê de hate kifşkirin û ku teybetkirina wê peymane Lozanê ya herêmê ya Paxta Sadabadê li gor gîyane wê, paxta Baxdadê paxtaka awlakarî û parastinê bû.
Bandûra Amarika û Ingiliztanê tê de pirr mazin bû. Ji bo ku nehêlin ku yekitiya Sivyet jî li herêmê bicih bibe û bandûra wê bibe jî, ew parastin hate pêşxistin. Lê tirkî û Îran û Sûrî, ji wê pirr mazin sûd girtin ji bo ku li dijê kurdan bisekin in û wan bêbandûr bikin. Paxta Sadabadê di paxta Baxdadê de weke xalekê hate herêkirin. Bi wê yekê re êdî bû weke paxtaka parastin û awlakariyê ya wê paxtê ji bo wan li herêmê û li dijî kurdan. Ji bo nexweşiyên kurdên Başûrê Kurdistanê lê di heman demê de Îraqê xwe jê vekişand. Ji bo ku ew paxta Baxdadê li ser lingan bimêne, piştî wê vekişînê re Amarika tevlî wê bû bi awayekî tevger. Êdî hate berdewam kirin. Piştî Şoraşa Îranê ya Îslamê re hate ragihandin ku "îranê xwe jê vekişandiya."Lê di rastiyê de, Îranê, bi wê re meşî di demên xwe yên piştre de jî. Piştî ku Îraqê xwe vekişandibû, êdî weke awayekî nûkirina wê ya wê paxtê, CENTO tê pêşxistin. CENTO, weke deme wê paxtê ya piştre ya.
Elizabeth "Liz" Rosemond Taylor an jî bi kurtî Elizabeth Taylor (z. 27'ê reşemiyê, 1932 – m. 23'ê adarê, 2011) aktrîseke îngilîzî-amerîkayî û yek ji stêrkên sînemaya Hollywoodê ya herî mezin bû.
Taylor li Londona Brîtaniya Mezin ji diya xwe bûye, lê daybabên wê amerîkayî bûn û di sala 1942'yan de dema Elizabeth 10 salî bû ew birine cîhana sînemaya Hollywooda Amerîkayê. Li wira wê dest bi lîstina li fîlman kir, gelek serketî bû û rolên mezin lîstin û li ber xelkî yek ji aktrîsên herî jîrhatî û spehî û hunerwer û bi rewîşta taybet bû. Taylor wekî yek ji aktrîsên herî mezin a salên me hat hesibandin.
Liz Taylor du caran bi Oscarên "Academy Award for Best Actress" hatiye xelatkirin.
Di warê jiyana wê ya şexsî de jî gelek li ser wê hatiye nivîsandin: heşt caran şûkiriye û heşt caran berdaye; yek ji mêrên wê aktorê walesî yê navdar Richard Burton bû û Liz Taylor ligel wî du caran zewiciye. Tê zanîn ku evîna wê ya mezin Richard Burton bû. Hevaltiyeke mezin di navbera Liz Taylor û Michael Jackson de jî hebû.
Aktrîsa hêja neberdkareke ji ber lêkolîn û lêdîtina dermaneke li dijî nexweşîna AIDS'ê bû û di sala 1985'an de Weqfa Amerîkayî ya ji bo Lêkolîna li ser AIDS'ê saz kir.
Aktrîsa efsanewî ya Hollywoodê Elizabeth Taylor di roja 23'ê adara 2011'an de li Los Angelesê (DYA) çû dilovaniya xwedê.
Yûsif Ziya, Yûsif Ziya Beg, (bi tirkî Yusuf Ziya Koçzade Bey (z.1882 Bedlîs - 1925 Bedlîs) siyasetmedar û newengerekî kurd bû.
Ji malbateke namîdar a Bidlîsê ye. Sultaniya Bidlîsê xelas dike. Serekatibiya Maarîfê, Mebûstiya Bidlîsê û endamtiya Dadgeha serxwebûnê ya Kastamonûyê dike. Têkiliya wî ya bi tevgera neteweyî ya kurd re bi xêra derdorên welatparêz çêdibe.
Di komelên kurd dixebite û kovarên kurdî de nivîsên wî derdikevin. Di Cemiyeta Tealiya Kurd (Komela Bilindkirina Kurdistanê) de digire. Dibe wesîle ku Cemiyeta Tealiya Kurdistanê û Komiyeya Îstiqlal a Kurdistanê (Komela Azadî a Kurdistanê)/Cemiyeta Îstiqlal a Kurd? bigihîjin hev, tevgera Azadî bi vê yekbûnê dest pê dike. Bi heman awayî di parlementoya tirk de mafên kurdan diparêze. Piştî ku li Lozanê tirk û îngilîz li hev dikin, Yûsif Ziya Beg li ser parçebûna Kurdistanê dikeve tirs û fikaran. Piştî Lozanê tevgera Azadî dest bi xebatên serhildanê dike. Yûsif Ziya di nav xebatên serhildanê de li Erzîromê tê girtin. Ew û çar hevalên wî yên serokên kurdan, ji aliyê dewleta dagirker û mêtinger roja 14ê nîsana 1925'an li sûka Bidlîsê tên dardekirin.
Basan (wekî "Basa" tê bilêvkirin; 1946: "Basan", bi tirkî: "Besson") mezreyekî girêdayî gundê Dêwikê ("Kılıçkaya") ye.
Êzîdiyên Basî, li der û dora Sêrt û Dêhe bûn. Dîsa: "Gundên Êzîdiyên Basî, dikevine nava wêlayeta Sêrtê li herêma Qeza Dihê (Erûhê) û çiyayên Keverê heta ava Mîrgeha Botanê. Pêşiyên Basa ji Xalta (ji Neqîba) hatine Bota û dema fermalû dibin dîsa hinek ji Basan xwe li Xaltan girtine, Minak. Sêlo ê Fariz, Ziya ê Talo,
Terîfkirina peyva "jenosîd" li gorî Raphael Lemin
Komkujî yan nîjadkujî yan jî jenosîd (ev peyv ji îngilîzî "genocide" tê, bi wateya "komkujî"), kuştina bi kom a mirovan e ku ji aliyê kesekî, çend kesan an jî dewletekê ve tê çêkirin.
Komkujî li dijî gelê kurd.
Di sedsala 20an de li dijî gelê kurd bi destê rejîma be'es a Sedam Huseyn a Îraqê û hikûmetên komara Tirkiyê ve bûyerên giran ên komkujiyê hatine pêkanîn, wekî enfalkirina kurdên Başûrê Kurdistanê û bombebaranên bi gas li ser Helebceyê (1988) û komkujiyên Zîlan (1930) û Dersîmê (1937).
Hîdrojen () elementa bi hejmara 1 e. Hîdrojen gazek e. Gerdûn bi piranî ji hîdrojen pêk te.
Germahiya 100 Milyon Dereceya Santîgrad, Jibo Pêkhatina Fusion’a Dendikî
Fusion’a Dendikî yan bihevzeliqandina dendikan di germahiya pir mezin da, tam berevajî qelişandin û jihevbelakirina dendikan e. Di prosesa Fusion’a Dendikî da, dendikên sivik yên wek Hydrogen, Deuterium û Tritium, dizeliqin hev û jê dendikên mezintir pêktên ku enerjiyeke mezin jî pê ra, berhem tê.
Jibo ku Fusion’a Dendikî pêkwere, divê enerjiya livokî yan kînîtîka dendikên nava redaksiyonê, têra xwe mezin be ku karibe lihember meydana Elektrostatîkiya derdora xwe, biserkeve. Loma jî germahiyên girêdayî van redaksiyonên dendikî yên Fusion’î, pir pir mezin in. Yekemîn teqîna germa*dendikî ku wek test, hate pêkanîn, di sala 1952’an da bû ku bû sedema azadbûna qaseke pir mezin ji enerjiya kontrolnebuyî. Ev test, nîşan da, eger germahiya gaza ku ji zerreyên bibar yên Plasmayên bi baristeya mezin pêkhatî, hilkişe ser 50 milyon dereceya Kelvînê, hingî di gaza yonbuyî da redaksiyona Fusion’a Dendikî pêktê. Piştî teqîna serkeftî ya Bomba Hydrogen’ê, lêkolîn jibo berhemanîna enerjiya kontrolbuyiya dendikiya Fusion’ê, destpêbû.
Fusion’a Dendikî, redaksiyoneke tam berevajî Qelişandina Dendikan e. Dewsa qelişandin û jihevbelavkirina etomên mezin bi yên biçûk, etomên biçûk bi hevodin ra tên zeliqandin ku etomên mezin çêbibin. Enerjiyek pir pir mezin ji redaksiyona han azad dibe çimku ligor teoriya Nisbiyeta Enîşteynê, beşek ji maddeya vê redaksiyonê vediguhere enerjiyê. Derveyî navendên ku Fusion pêktê, em di xwezayê da bandorên redaksiyona han hîs dikin û dibînin. Fusion’a Dendikî, tam ew buyera ye ku di merkeza Rojê(Tav) da diqewime. Roj yan Tav, reaktoreke zev mezin ya Fusion’a Dendikî ye. Tav, Hydrogen’ê vediguherîne unsurên girantir û bi vê redaksiyonê, ronahî û germahiya pêwîst jibo jiyana me, berhem tîne.
Sedema serekeya dijwarbûna pêkanîna Fusion’a Dendikî ew e ku dendikên etoman, tu carî hez nakin bizeliqine hev. Dendikê etoma Hydrogenê, xwediyê Proton’eke loma jî bara elektrîkiya wê Pozîtîv e. Gava ku em dixwazin dendikeke din ya Hydrogenê pê va bizeliqînin, jiber bara pozîtîva herduyan, li himber bihevzeliqînê, berxwedidin. Tenê riyek heye jibo pêkanîna vê yekê û ew jî ew e ku em bi zor vê prosesê pêkbînin û germahiya etoman ewqas hilkişînin jorê ku etom veguherin forma Plasmayê. Eger germahiya Plasmayê bigihîje asteke pir bilind, dê hingî hin ji dendikan bi hêzeke pir mezin lihevbikevin û dê bizeliqine hev. Jibo pêkanîna vê haletê, pêwîstiya me bi germahî û pestoyeke pir pir mezin heye. Dijwariya herî mezin jî ew e ku divê em liser erdê, şertên ku li beşa merkeziya Rojê(Tav) hene, pêkbînin.
Baristeya Tavê(cirm) 330 hezar carî ji ya erdê mezintir e û germahiya navenda wê jî digihîje 17 milyon dereceya Santîgradan. Pirsgrêka yekem ew e ku liser ruyê erdê, bi qasî Tavê, şewatok û arduya Hydrogenê, tune ne. Divê em germahiyê bigihînine 100 milyon dereceya Santîgradan. Pirsgrêka duda jî ew e ku madde di forma Plasmayê da, bertekên ecêb ji xwe nîşan didin. Plasma forma çaremîna maddeyê ye. Plasma ne Avîn e, Ne Camid e û Ne Gaz e. Dema ku em Plasmayê dixine nav şertên wiha ku têda germahî û pesto, gelek mezin in, ew pir pir nebergir(unstable) dibin û hez dikin û zû ji hev belav bibin. Jibo kontrolkirina şertên nebergir jî em nikarin ji alavên normal mifayê werbigirin. Bi gotineke din, dibe stêrkek liser erdê were çêkirin. Ev yek pir pir dijwar û zehmet e çimku pêwîstiya wê bi mezintirîn û komplekstirîn teknolojiyên tarîxa mirovahiyê heye.
Bi şêwazên cihê wek sînordarkirina Megnetîkî, Leyzerîk û Katalîzora Muon’î, Fusion’a Dendikî, dikare pêkwere. Di sînordarkirina Megnetîkî da, qad û meydanên pirbihêz jibo xweyîkirina Plasmayê tê bikaranîn. Di sînordarkirina Leyzirî jî, ji leyzerên pirbihêz jibo sînordarkirina saçmeyên biçûk ku tê da şewatok yan arduya dendikî ya ku hatiye givaştin, tê istifadekirin.
Di Tavê da, prosesa Fusion’a Dendikî ya ku pirî caran pêktê, heman zincîra Proton-Proton e, lê di stêrkên keltir û pir germtir ji Tavê da, prosesa han, piranî bi şêwaza sîkl û çerxeya Karbonê pêktê. Sedema guherîna prosesê jî ew e ku di germahî û lezên pir mezintir da, proton hêsantir dikare derkeve lewma jî redaksiyon di merheleya yekem ya çerxeya Karbonê da, bi awayeke bileztir pêktê. Germahiya pêwîst jibo destpêka prosesa Fusiona Dendikî ya navenda Tavê yanê derdora 15 milyon dereceya Kelvînê ye.
Tav reaktoreke terikî ya dendikî ye ku tê da dendikên Hydrogenê heyî, dizeliqine hev ku jê dendikên Helium’an pêkbên. Ev şewatok yan arduya germa-dendikî ya Hydrogenê, proseseke 3 merheleyî ye ku jê ra zincîra Proton-Proton tê gotin.
Merheleya yekem ji hevzeliqîna 2 protonan pêktê ku dibe sedema çêbûna Deuterium’ek û derveavêtina Pad Elektronek û Neutrinosek, di demekê da. Pad Elektron di heman demê da, bi yek ji hezaran hezar Elektronên heyî li Plasmayê, dikeve, bi wê lihevketinê, Elektron tune dibe û ev yek jî dibe sedema jêpekîna 2 tîrêjên Gama’yan.
1H + 1H → 2H + e + γ 1.19mev
Merheleya din jî hevkelîn û bihevzeliqîna Hydrogen û Deuterium û berhemanîna [https://ku.wikipedia.org/wiki/Hely%C3%BBm Helium]-3(3He) ye.
1H + 2H →3H + e + γ 1.19mev
Bihevzeliqîna du dendikên ku encama wê, berhemhatina Heliuma normal(4He) û derveavêtina 2 protonên bi enerjiya mezin di eynê wextê da ye. Çimku di merheleya dawî da, pêwîstî bi 2 deste 3He heye. Jibo ku merheleya dawî bikare carekê pêkwere, pêwîste ku merheleyên berê qe ne du caran pêkhatibin. Bi vî awayî, zincîra Proton-Proton, 4 protonan mesref dike ku dendikeke 4He pêkbîne.
Di merheleya yekem ya zincîra Proton-Protonê da Neuterinos, azad dibe. Divê bê gotin ku navenda Tavê, ne tenê jêdera germahiyê ye, belke çavkaniya gelek Neuterinos’an e jî. Jiber ku danûsandin û bandordayîna 2alî ya Neuterinosan bi maddeyê ra pir pir lawaz û zeyîf e, lewma maddeya heyî li Tavê(û li erdê jî) jibo Neuterinosan, eşkere ye û ev zerre bê pirsgrêk ji merkeza Tavê ber bi derve diherike û tê derve.
Şewitandina germa-dendikiya Hydrogen di nava Tavê da dibe ku bi riya proseseke 6 merheleyî ku jê ra çerxeya Karbon, tê gotin, pêkwere.
(1H + 12C → 13N + γ (1.95MeV
(13N → 13C + -e + r(2.22 MeV
(1H + 13C → 14N + γ (7.54 MeV
(1H + 14N → 15O + (7.35 MeV
(15O → 15N + -e + γ (2.71 MeV
(11H + 15N → 14C + 6He (4.96 MeV
Di merheleya dawî, dîsan Karbonek berhemtê ku di merheleya yekem da xera buye. Bi vî awayî, Karbon cardin vê merhelê derbas dike, Karbon, tenê wek katalîzor, tevdigere û mesref nabe. Enerjiya azadbuyî jibo her Protona mesrefbuyî kêmzêde bi qasî ya zincîra Protonê ye.
Jêder: https://en.wikipedia.org/wiki/Nuclear_fusion
Şêx Îzedîn Huseynî di sala 1921ê de li bajarê Baneyê Rojhilatê Kurdistanê, ji dayîk bûye, kurê Şêx Salih ê ji seyîdên Berzencî bû.
Tevî ku Mamoste Şêx Îzedîn kesayetiyekî olî bû jî, ji dest pêk ê ve hestên wî yên neteweyî xurt bûn.
Têkoşîna wî ya siyasî di sala 1942yê de li bajarê Bokan wekî endamê Komeleya Vejîna Kurd dest pê kir.
Piştî têkçûna rejîma paşayetî ya Îranê, rola Mamoste Şêx Îzedîn bêhtir derket pêş.
Ji aliyê partiyên wê demê yên Rojhilatê Kurdistanê ve, wekî nûnerê gelê kurd hat destnîşankirin..
Piştî komkujiya li bajarê Sine, di sala 1979ê de, Şêx Îzedîn bi nûnerên hikûmetê Rafsancanî, Benî Sedr, Bihiştî û Taleqanî re hevdîtin pêk anî.
Gotina Mamoste Şêx Îzedîn ku di vê hevdîtinê de got: Ferqa Tac û Kofiyê çi ye? Hikûmet nehatiye guherandin, taca paşayetiyê çûye lê li şûna wê şaşik hatiye" hê jî li bîra her kesî ye.
Piştî vê civîna fermî, Şêx Îzedîn ragihand ku naveroka Komara Îslamî nediyar e û lewra kurd wê tevlî referandûma ji bo Komara Îslamî ya Îranê nebin.
Mamoste piştî vê, meha gulanê, li ser vexwendina wezîrê karê hundir çû bajarê Qûmê û Tehranê.
Di vê serdanê de Mamoste Şêx Îzedîn bi Xumeynî, Serokwezîr Bazirgan, wezîrê hundir û hejmarek ji berpirsên Komara Îslamî re hevdîtin çêkirin.
Dema xatirxwestinê Xumeynî ji Şêx Îzedîn re dibêje, ez aramiya Kurdistanê ji te dixwazim.
Şêx Izedîn jî ji Xumeynî re dibêje, ez jî otonomiya Kurdistanê ji we dixwazim.
Piştî fermana cîhada Xumeynî ya li hember Kurdistanê ku 19ê tebaxa 1979a hat îlan kirin, êdî Mamoste Şêx Izedîn bi têkoşerên din re berê xwe da çiyayên Kurdistanê û di gelek şeran de rolek girîng leyîst.
Li ser banga Mamoste, bi sedhezaran kes li bajarên Rojhilatê Kurdistanê li dijî dewleta Komara Îslamî ya Îranê, ji bo bidestxistina mafên xwe yên neteweyî daketin meydanan.
Di dawiyê de Mamoste Şêx Îzedîn Huseynî, sala 1985a berê xwe dide sînorê Rojhelat û Başûrê Kurdistanê û têkoşîna xwe ya siyasî dewam dike.
Mamoste Şêx Îzedînê Huseynî ku ji sala 1990î ve li welatê Swêdê dijiya, di avakirina Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê KNKê de jî rolekî berbiçav leyîst.
Îzedîn Huseynî
Eşîra Şemsîkanê piraniya wan li dora Serhedê bi cih bûne, wekî Agirî, Bazîd, Qerqelî, Payizava, Wan, Xoşab û gelek deverên Kurdistanê bi cih bûne. Aliyê Botan û Ermenistanê jî gelek gundên şemsikanî hene.
Bingeha wê eşîrê li başûrê Kurdistanê Kerkûk û Şengalê tê. Li wir ji zextên neyaran koçê bakurê bûne.
Piştî serhildana Şêx Seîd di serhildana Şêx Zahîrî de şemsîkiyan rolek mezin lîstine. Fermanderên ku serhildanê rêve dibin jî şemsîkî bûn. Navê wan lehangan jî waye Temûrê Şemsîkî û Fetoyê Şemsikî ne. Niha piraniya şemsikiyan li derdora Agirî û Botanê de cih digirin.
Xirkanis () gundekî girêdayî navçeya Payizavayê ye. Gundekî gelek kevn û pêşeroja wê jî pir bi çîrokan tijî ye. Berî kurdan li wir ermenî di dijiya. Piştî komkujiya ermeniyan a tirk pêkanîn ermenî wê deverê bi temamî koç kirin. Ermeniyan gelek pey xwe çavkaniyên gencineyê hiştin. Lê gelê wê gundê nezanîn wê gencineyê baş binirxînin. Ango niha jî gund li ser zêran hatiye ava kirin. Gundekî aliyê aborî gelek dewlemend e.
Dûrahiya di navbera gund û Wanê 92, Payizavayê jî 70 km ye.
Li gundê dibistanekê seretayî, radarekî têlefonan û têlefonên malan ên westar jî hane.
Julian Paul Assange di 3'ê tîrmeha 1971'ê de li Awistralyayê ji dayik bûye. Serredaktor û peyvdarê malpera Wikileaksê ye. 2010'an de belgên DYA'yê ên nepenî malpera xwe de weşand û dinya rabû ser piyan. Piştî ku belgeyan weşand bû sedema skandalekî mezin û dengekî bilind veda. Navê Assange her deverê cîhanê hate bihîstin.
Der barê Assange de gelek lêpirsîn hate vekirin û Assange demekî kin de aliyê dewleta Brîtanî hate binçav kirin.
Piştî ku derhûdeyên (kefalet) hate dayin Assange serbest hate berdan niha negirtî tê darizandin.
Wikileaks NîşanWikileaks, damezraneke qazanc-nexwaz e ku ji bo weşandina belgeyên veşartî yên hikûmetan malperekê bikartîne. Herçiqas malpera wê di sala 2006'an de dest pê kiribe jî piştî salekî ji 1.2 milyonî zêdetir belge di bingeha daneyê Wikileaksê de cih girtiye. Bi giştî, Wikileaks nav û navnîşana kesên ku belge şiyandine, aşkera nake. Navenda malperê li Swêdê ye. Navê wê herçiqas bidirûve wîkîpediyayê jî tu têkilî di navbera wan de tûne ye. Ji ber ku navrûbarên Wikileaks û wîkîpediyayê wekî hev bûn, navê Wikileaks hate hilbijartin. Sedema din a destpêkirina navê Wikileaksê ya bi peyva wîkî jî, di destpêkê de li ser malperê guhirandin û bikeyskirin dihatin çêkirin, bû. Belam ji wê demê vir de malper guheriyaye û ew ji bo bikeyskirinê êdî vekirî nîne.
Wikileaks.org di 4'ê kewçêra sala 2006'an de li ser înternetê cihê xwe girt. Belgeya ewilî ya Wikileaksê di meha kanûna sala 2006'an de hate weşandin. Julian Assange wek rêveber, damezrîner û gotinbêjê Wikileaksê hate nîşandan. Ji bilî Julian Assange, rêveberên Wikileaksê "Sarah Harrison, Kristinn Hrafnsson û Joseph Farrell" in.
Wikileaks di tîrmeha sala 2010an de der barê şerê Efxanistanê de ji 76.900î pirtir belge weşandin. Di kewçêra heman salî de jî der barê şerê Îraqê de ji 400.000î pirtir belge ji aliyê Wikileaksê ve hate weşandin. Ev, pişkinandina herî mezin a der barê Artêşa DYA'yê de bû. Ev diyarkirin bi giştî li ser mirinên şarwerî, leşkerî û şarwerên çekdar bû.
Weşandina belgeyan.
28'ê Mijdara sala 2010'an de Wikileaks û 5 rojnameya mezin ya bi navên "El País" (Spanya), "Le Monde" (Fransa), "Der Spiegel" (Almanya), "The Guardian" (Brîtanya) û "The New York Times" (DYA) 291'ê belgeyên ji 251.287 birûskeyên dîplomatîk yên ku ji 274 balyozxaneyê hatiye bidestxistin, weşandin. Armanca Wikileaks ev bû ku biqedeme van belgeyan di nav çend mehan de biweşîne.
Di piraniya belgeyan de, gelek agahiyên ku tesîrên wan li ser welatên din yên ji bilî DYAyê çêbûbûn, hebûn. Ev jî firehiya pişkinandinê gelek mezin kiribû û ev pişkinandin li ser medyaya navneteweyî de bi berfirehî cih girtibûn. Piştî vê bûyerê "Sekreterê Giştî" yê Seraya Spî Robert Gibbs, gote ku 'Dizîkirin û ragihandina belgeyên veşartî tawan e.'
"Miami" an jî bilêvkirina kurdî (mayemî) başûr-rojhilatê DYAê li Parêzgeha Florîdayê de cih digire. Gelhê wê bajarê tê pêşbînî kirin ku nêzî 2.500.000 e. Bajarê duyemîn ya herî mezin yê parêzgehê ye. Piraniya gelan Spanyolin û zimanê ku tê axaftin ya herî zêde Spanî ye. %66 Spanî li wir bi cih bûne.
Zêdetirîn karê aboriya bajêr.
Bazirganî û tûrîzm e.
Dewlata Hesnewiyan (yan jî Hesenûyî, Heseneweyhî) yan jî Dewleta Berzîkan Bingeha vê dewletê, serekêlê êla Berzîkaniyan Mîr Husen di sala 941'an de li bajarên Dînewer û Şehrezorê avêtiye. Birayên wî yên bi navê Vendad û Ganîm jî serekêlên êla Îşaniyan bûn. Ji bo wê bajarên Dînewer, Hemedan, Nîhawend, Samxan û herêma Azerbaycanê de gelek bajarokan serwerî ya van herdu birayan qebul kiribûn û bi girêdayê wan dijîn. Lê dema ku sala 960'an de Vendad, 961'an de jî Ganîm jiyana xwe ji dest dan, serweriya hemû welatî derbasê Hesneweyhê kurê Mîr Husên bû.
Hesneweyh.
Hesneweyh, piştî mirina bavê xwe derbasê text bû. Tê gotin ku esil damêzrênerê vê dewletê ew e. Çimkî dema bavê wî de navenda dewletê hê xurt nebû, îstîkrar tunebû. Derbarê dewra Hesneweyh de zêde agahî tinin.
Tê gotin ku li Buweyhiyan de Mûîzzû'd-Dewle di fermandariya Yînal Kûş de artêşek li Mûsilê şandiye bajarê Şehrezorê. Lê hesneweyh, li rojavayê Hewlêrê de rêya vê artêşê digirê û wana têk dibe. Lê Mûîzzû'd-Dewle bes nake û artêşeke nû ve êrîşê Dînewerê dikê û talan dike. Li pey vê bûyerê re li Cûrcanê ku ji aliyê dijminan ve êrîş hat li ser birayê Mûîzzû'd-Dewle yê bi navê Rûknû'd Dewle, wî jî ji birayê xwê alîkarî xwest. Ji bo vê jî Mûîzzû'd-Dewle ji Mîr Hesneweyh aşîtî xwest û wî jî qebûl kir.
Lê sala 966'an de di navbera Mîr Hesneweyh û Îzû'd Dewle Baxtiyarê kurê Mûîzzû'd-Dewle de dîsa şer derket. Piştî vî şerî de Îzû'd Dewle Baxtiyar têk çû, Mîr Hesneweyh jî xurttir bû û bandora xwe zêde kir. Lê sala 967'an de li hev hatin û li dijî Hemdaniyan bûn yek. Piştî vê Îttîfaqê şer de Ebû Taxlib el-Hemdanî têk birin û Mîr Hesneweyh paşê vegeriya Dînewerê.
Di navbera Hesnewiyan û Deylemiyan jî vê dewrê de xirab bû. Hikumdarê Deylemiyan Sehlan bîn Musafir ji bo ku Dewleta Hesnewiyan ji holê rake artêşek amade kir û êrîş li ser Mîr Hesneweyh kir lê Mîr Hesneweyh dora artêşa wan girt û ji xeynê vê li dora wan agir dada. Deylemiyan jî berxwenedan û teslîm bûn.
Rûknû'd Dewle dema ku ev agahî bihîst di fermandariya Ebû'l Fadl bîn Amîd de artêşek şand lê Ebû'l Fadl dema ku hat bajarê Hemedanê mir. Kurê wî Ebû'l Fetih derbasê cihê wî bû paşê vegerîya bajarê Reyê û Mîr Hesneweyh re jî peymana aşîtiyê çêkir. Mîr Hesneweyh jî ji bo vê jesta wî gelek xelat û pêncî hezar (50.000) Dînar şandiye wî re.
Piştre di nawbera Buweyhiyan de şer derket. Mîr Hesneweyh pêşiyê destek da Bextiyar paşê jî li dijî Adûdû'd-Dewle destek da birayê wî Fahrû'd-Dewle.
Mîr Hesneweyh, di sala 979'an de li payîtexta dewletê li Sermaçê jiyana xwe ji dest da.
Şêx Evdirehîm, birayê Şêx Seîd
Şêx Ebdurehîm (z. 1897 - m. 1938) li gundê Qollhêsarê yê bi Xinûsa Erziromê ve girêdayî hatiye dinyayê. Lawê Şêx Mehmûd Fewzî û birayê Şêx Seîd ê biçûk e. Dema Şerê Cîhanê yê yekem dest pê kir bi malbatî koçî navçeya Amedê ya bi navê Pîranê kirin. Perwerdehiya xwe li Qollhêsarê dest pê kiriye û li medreseyên curbicur domandiye.
Di nav tevgera azadiyê de cih digire. Serhildana Kurdan ya 1925an li cihê ku ew lê îqamet dike Pîranê rûdide. Ji destpêka şer hetanî dawiya şer Şêx Ebdurehîm di navê de cih digire. Ji ber wêrekî û mêrxasiya wî leqeba wî wekî “Dudilî” tête zanîn. Piştî têkçûna serhildanê xwe davêje binxetê ku wê demê di bin mêtingeriya Fransiyan de bû. Hetanî sala 1937an ku komkujiyên li Dêrsimî rûdidin û dewlet bi ser Dêrsimiyan ve diçe Şêx Ebdurehîm xweranagire û berê xwe dide serhedê. Di vegerê de, ew û çend hevalên xwe rêya wan bi Bismilê dikeve. Hevalekî wan diçe nav xelkî ku xwarinê ji wan re bîne, lê xelkê herêmê giliyê wan dikin. Dewlet tê û her derê wan dorpêç dike. Dinêrin ku çare nîne xwe di nav simbilên geniman de vedişêrin, lê leşker agir berdidin zeviyê û li wir şehîd dikin.
Nînok ji şeş beşên serekîepêk tê; reg, besta nînokê, lewheya nînokê, eponîkum (kutîkil), perîonîkum û hîponîkûm.
Nînok, neynok an jî neynûk yek ji endamên poşerekoendama (bi îngilîzî: "integumentary system") mirov e.
Li cîhana ajalan de, serê tilî û pêçiyên mirov û meymûnan bi nînok in, li ajalên din li dewsa nînokan, penc an jî sim heye. Wekî mînak pencê şêran, sîmê hespan heye.
Erk û parastin.
Nînok, epîdermîs û mû ji heman cor xaneyan pêk tên, lê xaneyên nînokê, lewheyên zexm ên keratînî yên bi şeweyê qiloçî (şax) ava dikin. Bi vî awayê serê tilî û pêçiyan diparêzin. Li gel parastinê, hestkirin jî erkêk din a nînokê ye. Serê tilî û pêçiyên mirov gellek hestedemar lixwe digire. Gava mirov tiliyên xwe li ser tiştek digerîne an jî tiştek digire destê xwe, bi alîkariya van hestedemaran, mirov dikare ji qebare û şêweyê wê tiştê ve agahdar bibe. Nînok karê hestkirina serê tiliyan hêsantir dike. Herwisa ji boy xurandina çerm jî nînok tên bikaranîn.
Berevajiyê mûyan, nînok hertim dirêj dibin. Nînok rojê bi qasî 0.1 mîlîmetre dirêj dibin. Nînok zivistanê hedî, havînê zûtir dirêj dibe. Herwisa nînokên dergûş û kal û pîran ji yên ciwanan hedîtir dirêj dibe. Nînokên tiliyê ji yên pêçiyê hê zûtir dirêj dibin.
Pêkhateya nînokê.
Nînok ji şeş beşên serekî pêk tê; reg, besta nînokê, lewheya nînokê, eponîkum (kutîkil), perîonîkum û hîponîkûm.
Reg.
Rega nînokê wekî matrîksa binçîne jî tê navkirin. Reg li binê çerm, li paş nînokê de cih digire. Rega nînokê bi çîna kutîkilê rûpoşî ye. Piraniya qebareya lewheya nînokê û besta nînokê ji rega nînokê peyda dibin. Ango nînok ji regê peyda dibe. Li rega nînokê de xaneyên melanosîtî tune. Loma ev beş bêreng e. Qeraxa matrîksa binçîneyê bi rengê spî ye û bi şêweyê hivik e, loma ev beş wekî hîvik tê navkirin. Di beşa hivikê de, di binê nînokê de çînek stûr a rûkeşeşane heye, ango lûleyên xwînê ji nînokê dûr in, loma beşa hîvikê ne bi rengê pembeyî lê bi rengê spî xuya dibe. Her wisa hivîk, wekî spika ninokê jî tê navkirin. Ji xeynî tiliyên qilîçê, bi gelemperî hemû nînokên tilî û pêçiyan, hîvik lixwe digirin.
Besta nînokê.
Besta nînokê beşek ji matrîksa nînokê ye û wekî matrîksa stewr (sterîl) tê navkirin. Besta nînokê, ji hîvikê heta cemserê (hîponîkûm) dirêj dibe. Besta nînokê gellek hestedemar, lûleyên xwînê û xaneyên melaninê lixwe digire. Her ko nînok ji regê dirêj dibe, besta nînokê hin madeyan li ser rûyê jêr ê nînokê zêde dike. Bi vî awayê stûriya lewheya nînokê zêde dibe, lewhe zexm dibe. Ji boy derketin û dirêjbûna nînoka asayî, divê rûyê basta nînokê lûs (pehn) be, an na neynûk xiloxawarî derdikeve.
Lewheya nînokê (Tenê nînokê).
Tenê nînokê an jî lewheya nînokê, beşa bingehîn a nînokê ye. Ango di jiyana rojane de lewheya nînokê wekî nînok tê navkirin. Lewheya nînokê li ser besta nînokê ava dibe, serê tilî û pêçiyan ji zexta hawirdore diparêze. Her wisa ji boy hildana (pê girtin) tiştên piçûk jî serê serbest ên nînokê alîkariya tiliyan dike. Bi eslê xwe lewheya nînokê nîvçe zelal (ron) e. Lewheya nînokê ji xaneyên keratînî yên mirî pêk tê. Xaneyên lewheya nînokê di rega nînokê de, ji xaneyên taybet ên epîdermîsê peyda dibin. Besta nînokê bi lûleyên xwînê dewlemend e, loma ji xeynî beşa hîvikê, lewheya nînokan bi rengê pembeyî ne. Li ser rûyê binî ya lewheya nînokê de şovên dirêj û tenik hene, bi navbeynkariya van şovan nînok bi besta nînokê ve tê girêdan.
Hin caran gava tefşû an jî çakûç li tiliya mirov dikeve, li besta nînokê lûleyên xwînê diteqin, xwîn belavê navbera besta nînok û lewheya nînokê dibe. Xwîna ji lûleyan derketî bêoksîjen dimîne loma rengê wê ji sor diguhere ber bi reş û birîna binê lewheya nînokê reş dibe.
Eponîkum.
Kutîkila nînokê wekî eponîkum tê navkirin. Kutîkil di navbera çermê tilî û lewheya nînokê de cih digire, nînokê bi çerm ve girê dide. Eponîkum li dij avê berbestek sirûştî ava dike, nahêle av an jî hokarên nexweşiyê derbasî rega nînokê bibe. Loma divê ev beş ji nînokê neyê rakirin û jêkirin.
Perîonîkum (Perionychium).
Perîonîkum navê qatên çermên li herdu aliyên nînokê ye, herwisa wekî qatên kêlekî yên nînokê ("bi îngilîzî: lateral nail fold) jî tên navkirin." Qatên kêlekî yên nînokê li herdu aliyan ve nînokê dipêçin, bi vî awayê lewheya nînokê bi tilî û pêçiyan ve girêdayî dimîne. Hin caran nînok di qata kêlekî de diçe. Qata kêlekiya nînokê diwerme, kul dibe û birîn çê dibe. Bi taybetî nînokên pêçiyê wisa ne.
Hîponîkum.
Li binê beşa qeraxa serbest (cemser) a nînokê de hîponîkum ("hyponychium") heye. Hîponîkum di navbera lewheya nînokê û çermê serê tiliyê de cih digire. Hîponîkûm, çînek stûr e, ji qata hişk ("stratum corneum") a epîdermîsê pêk tê. Hîponîkum besta nînokê ji hawirdorê diparêze.
Pûtî an Pût (bi trikî: "Yedisalkım"), gundekî gelek mezin e, girêdayî wê gundê mezreyekî heye navê wê mezreyê jî Berkîş e. Gund him berfireh û him jî pir mezin e. Piraniya gelên wê herêmî gundê wekî Gundê Cerdevanan dinasin. Ji ber ku gundê de gelek cerdevanên dewletê hene.
Gelek kesên xewas ên herêmî bang li cerdevanan kirin ku bila dev jê cerdevanîtiyê berdin lê çi fêde nekir ku dîsa cerdevan ser karên xwe yên qirêjin.
Gund xwediyê dibistanekî seretayî û tendûrîstixeneyekî ye. Aboriya gundê li ser cerdevanîtî, çandyarî û ajaldariyê disekîne.
Eşîrên gundê de rûspî jî Miksî û Arabî nin
Akupunktur rêbazeke çakkirinê ya hezar salan e. Nemaze li Çînê tê sepandin. Ew rêbaze li bakurê Behra Çînî deverên ku ber peravê ji Deşta Çemazer an jî Deşta Huang Heyê hetanî îro hatiye.
Li wir herêmî belav bûye çar aliyê cîhanê. Nemaze li Kore û Japonê tê sepandin.
Akupunktur rêbazeke çakkirin û tîmarkirina mirovan e. Sepandina wê rêbazê jî bi derziyê çermê mirovan têre dikin. Têrekirina derziyê divê ji hêla pispor û zaneyan pêk bê.
Zagona kirina wê rêbazê jî hatiye çêkirin û ji mêj ve hetanî niha bi awayekî rewa tê sepandin.
Robert Wilhelm Bunsen di sala 31 Adar 1812an de li Almanyayê Holzmindenê ji dayik dibe û sala 18 Tebax 1899an de jî Heidelbergê dimire.
Xebatên wî zanyarê zêdetirîn li ser Minerolojî û Kîmyaya Dahûranî ye.
Ji ber azmûnên bêbaldarî kirî çavên xwe wenda dike.
Sûlava Kanîspiyê ew sûlav di nava sînorên Şaxê de ye û 75 km’yan ji Wanê û 5 km’an jî dûrî Şaxê ye. Ji zînarên ku bi qasî 100 m’an bilind diherike û heta rêya bejayî tê.
Ava sûlavê ji meha gulanê dertê heta îlonê diherike.
Sony Mobile Communications bi hevkariya Sony û Ericssonê ve şîrketekê mezin ya çêkerê Telefona gerok. 1 Cotmeh 2001an de hatiye avakirin. Ericsson yekemîn çêkerê têlefonên mobîlane û digel şîrketa Sony ya çêkerê Mp3 Playeran ji bo çêkirina têlefonên mobîl di bin banê hev de dibin yek.
Navenda şîrketê li Îngilîstanê Londonê ye.
Sony Corporation (bi Japonî "ソニー株式会社 Soni Kabushiki Gaisha") şîrketekî Elektronîksaz e. Girêdayê Holdînga Pirnetewe ya Japonî ye Îngilîzî "(Japanese Multinational Conglomerate)" ye. Amûr û navgînên elektronîk hildiberîne. Pêncemîn ya herî mezin şîrketa hilberê elektronîkan e.
Navenda wê li Tokyo, Japonyayê ye. Ji bilî navgînên elektronîk curbicur hilberînê navgîna dike. Hevkarê şîrketa Sony Ericssonê ye.
Puk-Media ajansa nûçeyan a bi Kurdî dike ye.
Ji bilî Kurdî Rûsî, Îngilîzî, Erebî û Soranî weşanê dike.
Navenda ajansê li başûrê Kurdistanê ye.
Sernav Buroya Ragihandina Yekitiya Niştîmanî ya Kurdistanê.
Li Iraqê ajans gelek tê kar anîn.
Detroit (bilêvkirina îngilîzî: [dɨˈtrɔɪt], bi kurdî bixwîne "Detroyt") gelhê wê bajarê nêzî mîlyonekî ye û ji ber wê 11. bajarê mezin ê DYAyê ye. Bajarê herî mezin ya parêzgeha Michiganê ye.
Dîroka bajarê gelek kevne ji hêla fransan bajar hatiye avakirin. Navê bajêr ji fransî tê.
Fransiyan bajarî re ' ji "()" ê nav peresend bûye. digotin. Piştî ku navbera Amerîka û fransiyan şer diqewime û bajar Brîtanî dimîne. Piştî ku şerê Detroitê 1812an de Amerîka bajêr bidest dixe.
Ülker Bisküvi Sanayi A.Ş, şirketeke tirkî ye ku şîrînahî û biskuwîtên cuda cuda çê dike. Ji 500 şirketên herî serketî yên Tirkiyeyê de rêza xwe 108em digire.
Hilberên Ülkerê 110 welatan tê derandin û bi tenê xurek hildiberîne.
Şirket ji aliyê Sabri Ülker ve 1944an de hatiye sazkirin.
Toyota Motor Coporation, bi kurtî TMC an jî Toyota (japonî: トヨタ自動車株式会社, "Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha") yek ji şirketên herî mezin ên hilberînerê otomotîvan e bi temamî çar aliyê cîhanê re wesayîtên xwe difiroşe.
Damezrînerê şirketê Kiichiro Toyoda li Japonyayê Aichi navçeya Toyota Cityê tê hilberîn. Navenda Toyatayê li wir cihê ye. 28 Tebax 1937an de şirket hatiye avakirin.
Karên ku dike: Otomotîv û Trimbêlan hildiberîne.
Wesayîtên ku hatine hilberandin.
4Runner • Allion • Alphard • Aurion • Auris • Avalon • Avanza • Avensis • Aygo • bB • Belta • Blade • Brevis • Caldina • Camry • Camry Hybrid • Camry Solara • Century • Coaster •Comfort • Corolla • Crown • Dyna • Estima • FJ Cruiser • Fortuner • Harrier • Harrier Hybrid • Hiace • Highlander • Highlander Hybrid • Hilux • Hilux Surf • Hilux SW4 • Innova • Ipsum • Isis • ist • Kijang • Kluger • Land Cruiser • Land Cruiser 70 Series • Land Cruiser Prado • Liteace • Matrix • Mark X • Mark X Zio (マークXジオ) • Noah • Passo • Porte • Premio • Previa • Prius • Probox • Qualis • QuickDelivery (クイックデリバリー) • Ractis • Raum • RAV4 • RegiusAce (レジアスエース) • Reiz • Revo • Rush • Sequoia • Sienna • Sienta • Succeed • Tacoma • Tarago • TownAce • ToyoAce (トヨエース) • Tundra • Urban Cruiser • Vanguard • Venza • Verso • Vios • Vitz • Voxy (ヴォクシー) • WISH • Yaris
2000GT • AA • Allex • Altezza • Aristo • Cami • Carina • Carina ED (カリーナED) • Celica • Celsior • Chaser • Classic • Corolla Levin (AE86) • Corona • Corona EXiV (コロナEXiV) • Cressida • Cresta (クレスタ) • Cynos • DA • DA115 • Duet (デュエット) • Echo • FJ40 • Fun Cargo • Granvia • Lexcen • Macho • Mark II • Mark II Blit (マークIIブリット) • Mega Cruiser • MR2 • MR-S • Opa (オーパ) • Origin • Paseo • Picnic • Platz • Progrés • Pronard • Publica • Regius (レジアス) • Scepter • Sports 800 • SA • Sera • Soarer • Space Cruiser • Sprinter Trueno (AE86) • Starlet • Stout • Supra • T100 • Tamaraw • Tercel • Tiara • Van • Verossa • Vista • Voltz • WiLL • Windom
Şeva Qedrê an jî Leyletul Qedr (erebî: لیلة القدر, "Laylat al-Qadr") li gor bawermendên misilman Qurana pîroz serê pêşî di vê şevê de hatiye şandin. Nazîlbûna Quranê bi vê şevê dest pê kiriye. Wezîfeya Pêxamberiyê di vê şevê de ji Muhemmed Pêxember re hatiye dayin. Ji ber wan sedemên mezin, navê vê şevê Şeva Qedrê ye.
“Me ew (Qûran), Şeva Qedrê nazil kir. Gelo tu dizanî Şeva Qedrê çi ye. Şeva Qedrê ji hezar mehî bi xêrtir e. Wê şewê, bi îzna Rebê xwe, melaîket û Rih (Cebraîl), ji bo karî tên nazilkirin. Wê şevê xweşî û aramî heye. Heta derketina fecrê.”
“Kî ku bi fezîleta wê bawer bike û mukafata wê jî, ji Xwedê Teala bixwaze û bi vî terhî Şeva qedrê, bi nimêj û te’etan derbas bike, gunehên wan ên berê tên efûkirin.”
Meşneqe an jî giyotîn (ji zimanê frensî "Guillotine"), alavekê ku wekî bi mebesta sêdarê û kesên ku cezaxwarî bi wê alavê serî vê tê jê kirin.
Sedsala 12an de li Îskoçya yê kar anîna wê dest pê kiriye. Sedsala 13an de jî li Îtalyayê hatiye kar anîn
Navê wê alavê jî kesê ku wê rêbazê pêşniyarê parlementoya Fransayê dike û piştî pêşniyarê parlemento lêkolînan dike û bikaranîna wê alava rewa dibîne û pêşnûmayê dipejirîne. Û navê pêşniyarê jî alav ji digre Joseph Ignace Guillotin.
Sala 1792an de bikaranîna alavê dest pê dike.
Sedsala 18an de jî kar anîna wê rêbazê her deverê belav dibe.
Giyotîn, şiklê wê ya herî xwerû du texteyên dirêj û tîk nava van her du texteyan de jî kêrekî tûr heye, kêr ber bi jor û jêr ve tevdigere. Paceyekî biçûk de jî serî kesên cezawxar tê bi cih kirin, piştre jî kêra tûj berdidin û ber bi jêrê ve bi awayekî bilez xij dibe û serî ji laşê tê jê kirin.
Piştî dagirîna Fransayê sedsala 19an de bikaranîna wê alavê kêm dibe û êdî bi awayekî zagonsazî tê qedexe kirin.
Niha jî ti dewletên cîhanê wê alav û rêbazê bi kar nayne.
Matsushita Electric Industrial Co., Ltd. (bi japonî: 松下電器産業株式会社, "Matsushita Denki Sangyō Kabushiki-gaisha") markayeke navneteweyî ya japonî ye. Sal 1918an de li Osakayê ji hêla 3 kesan ve hatiye avakirin. Îro jî xebatkarên kompanyayê gihîştiye 260.000 kesê. Herî mezin hilberê elektronîkê hûr ya cîhanê ye. Panasonic û Technichs merqeya wê kompanyayê ya tescîldar e. Damezrênerê pargîdaniyê Konosuke Matsushita ye.
Panasonic.
Panasonic (パナソニック, "Panasonikku", bilêvkirina kurdî: "Panasonîk") şirketeke gelek mezin û pir amûr û navgînên elektronîk hildiberîne.
Rastiya Şahmaran, gotinekê ku di nav xelkê de dihê ser ziman. Li herême botanê bi teybetî tê ser ziman û bi du awayan tê ser ziman. Awayê pêşî yê ku pê tê ser ziman, weke ku bahse bawerîyekî bi wê re di temenê "minaq" girtina wê de tê ser ziman. Awayê din jî, di temenê jîyane wê ya ku di serî de tê hizirkirin û bi wê hizirkirinê re tê bi wêne kirin re tê ser ziman. Ku di nav jinan de bahse Şahmaran ji vî aliyî tê kirin tê gotin ku "li çavên wê meyîzênin, winê rastiya wê bibîn in". Di deme çêkirina wêne wê ya naqş de, pirr bi baldarî li ser çavên wê tê sekinandin. Bi hewldanaka ku awayekî afsûnî bidînê de li ser tê sekin in.
Ku bahse gotina "rastiya Şahmaran" tê ser ziman, bi teybetî bahse rastiya dayiktiyê û rêzê li ber wê tê kirin. Ev nêzîkatî, weke nirxekê tê dîtin. Li Nisêbînê, ku weke "welatê Şahmaran" jî dihate bi navkirin di demên berê de, li wir ev rastî biçandî heya. Bi wê re, ku bahse keçikan jî tê kirin, gotina "hêzkirina Şahmaran" pirr bilêvdibe.
Xoşab (), gundekî girêdayê Payizava ya bajarê Wanê ye. Piştî guherandina zagonan bajarok gund tê nasîn. 52 km'yan ji dûrî Wanê û 30 km'yan jî Payizavayê ye.
Wateya navê gundê (Xoş-av: xweş av) Ava xweş wekî. Piştî polîtîkayên tirkkirinê navê gundê bizanebûn guherandine tirkî "(Güzel-su: xweş-av)". Lê ew polîtîka li herêmê û gelek deverên din ên kurd dijîn bi tekoşîna kurdan pûç û vala derket, gelê herêmî û cîhan wê derê bi Kurdî wekî (Xoşab) dinasin.
Aboriya bajarokê zêdetirîn li ser mazotfiroşiyê ye. Ji ber ku bajarok nêzî tixubên Îranê ye û li vir Benzîn, Mazot û Xurekan bi erzanî tînin û li vir difiroşin, aboriya xwe dimeşînin. Ji bilî wan karan Çandyarî û Ajaldarî jî li vir nava karan de cihê xwe digire.
Agahiyên bajarokê.
Li bajarokê dibistanekî seretayî, dibistanekî birazan û dibistanekî jî amadehiyê heye.
Tenduristîxane û PTT jî li vir derê xizmet dike.
Têlefonên westar û înternet heye û bajarok li ser rêya Wan û Colemêrgê bi cih bûye. Ji ber wê aboriya bajarokê ji Wanê re pir girînge.
Marmarok, marmaroka dîwaran, kelpezer, meqezer an jî maqîze ("Lacertidae"), famîleyek xijendeyî wek maran, ji canewerên pelikdar in ku pir cins û cureyên wan hene.
Du lingên wê yên ku bi "lep" hene. Çend ku lepên wê weke ku bi sê tilîyan jî bin, karê weke yê mirovekî bi kar bêne. Weke çavên wê ew lapên wê jî pir bi bal in. Çiqasî û çend sal bi ser ve herin jî, marmarok, wê sê çar na jî herî zêde ji pênc teliyan zêdetir maztir û dirêjtir nebe. Çermê wê, di dişibe yê Mar. Lê ku kete du saliya xwe de êdî çermê wê dibe weke Sûsmar. Axlebe jî xwediyê xamleka belek a. Weke margîse, karê rengê xwe bi erdê re bike yek û xwe bi wê ji berçav vedişêrê.
Ew kurmê kêzan dixwin. Piraniya marmarokan li herêmên germ dijîn.
Dabeşandina marmarokên dîwaran li binefamîle,êl,cins û cureyan hatiye belavkirin ji aliya Arnold "et al.", 2007,gor anlaysîza fîlocenetîkî.
Fanta markaya kompaniya Coca Colayê ye û di 1940î de dest bi çêkirinê re li Almanyayê hatiye nasandin û hilberandin.Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem ji aliyê DYAyê ve hatiye kirîn û 1960an de jî hêmaya Markaya Tescîldarê hilgirtiye. Zêdetirîn vexwarinên biporteqalan hildiberîne. 180 weletan tê firotin. Navê şirketê jî ji zimanê almanî "Fantasie" (Fantazî) yê tê.
Ji destpêka sala 2018an ve logoya nû
Nîgar, wênekirina bidest e. Nîgar, nîgarvanê wê mirovê ku xiyal û jîra xwe bi hev re dirijêne ser rûpel e. Nîgarvanên weke Michelangelo Buonarrotti yên ku di deme Ronesansê de jiyana yên navdar yên ku weke nîgarvanên ku binavê xwe re mohr li dîrokê dana têne zanîn.
Nîgar, ji mijareke evînê ku weke evîna kurd ya navdar ya Mem û Zînê û hwd û an jî weke lehengên weke yên Rûstemê Zal û an jî dîmenek ji xwezaya li berçav û hwd, wênekirina wê ya bi pênûsê, nîgarê dihêne li holê.
Di demên berê de kurdan binaqş hunereke nîgarî ya ku pirr giranbuha daye nîşandin. Li ser paç bi dirûtinê wênekirinê re kirina ku her derziya dirûnê bilêv bibe û bipeyivê. Minaq, neqşa wênekirina şahmaran, di nav kurdan bi kevneşopî heya û pirr bi pêşketina mazin ya bi wan re heyîna xwe daya berdewam kirin. Di wênekirinê de êş, xweşikatî, dilxweşî, jidilbûnî, evîndarî, legengî û mêrenî û hwd, xalên ku awa dana naqşên jinên kurd yên ku weke yên ku bi naqşên Şahmaran re ji dilê xwe re çêdikirin.
Li ser ADNyê ne yek lê gellek gen heye
Gen, an jî Cîn Yekeya bingehîna zanyariyên genetîkî ye. Gen ji koma nukleotîdên li ser ADNyê pêk tê. Cihê her genek li ser kromozomê taybet e. Ev cihên genan wekî lokus bi nav dibe. Hemû zîndewer xwediyê genan e. Xaneyên eukaryotî, genan li ser ADN ya nav dendika xwe da digirin
ADN û proteîna hîston, kromozoman çê dikin. Li ser kromozomek dibe ku bi hezaran gen hebin. Tevahiya genên zîndewerek an jî xaneyek wekî genom bi nav dibe. Hemû reaksiyonên li nav xaneyê, li gor zanyariyên li ser genan bi re ve diçin. Van salên dawî,zanyar li ser xebata projeya genoma mirov
de hewl didin ku tevahiya genen mirov binasin û li gor vî zanyariyê li pêş hin nexweşiyan bigirin. Li gor xebata li ser genoma mirov,her mirovek xwediyê 20000(bîsthezar)genan ne.Mirov genan ji de û bavê xwe, bi navbeynkariya hêk û spermê digire. Xirabûna gen dibe sedema mutasyonê. Mutasyon pir caran an mirov nexweş dike an jî dikuje.
Asîda ribonukleyî ya peyamber (Asîda rîbonukleyî ya mesajvan-ARNm).
Her sêmendê nukleotîdên li ser ADNyê, wekî KOD tê binavkirin. KOD ji boy asîda amînê şîfre dide ARN ya peyamber. Li ser ARN ya peyamber sêmendê nukleotîdan wekî KODON tê binavkirin. Her KODON ji boy asîdek amînî şîfre ye (ango her KODON navêkî asîda amînî ye). Proteîn ji asîdên amînî pêk tên. Proteîn li gor hejmar, cure û rêza asîdên amînan cure bi cure ne. Zanyariyên genetîkî yên li ser ADNyê, cureya proteînan diyar dike. Di xaneyên navik dirustî (xaneyên êkaryotî) de ARNm di nav dendikê de ji aliyê ADNyê tê çêkirin. Ji %5ê ARNyên xaneyê ARN ya peyamber e. ARNm ya nû çê bûyî wekî peş-ARNm bi nav dibe. Bi aliyê ARN ya piçûk a dendikî û hin enzîman ve tê sererastkirinê. Paşê wekî ARNm ji dendikê derdikeve û diçe nav sîtoplazmayê. Ji zîncîrek ADNyê çêkirina ARNm wekî nivîsandin (transkrîpsiyon) tê binavkirin. Enzîma bi navê ARN polîmeraz çêkirina ARN ya peyamberê hesan dike. ARN ya peyamber bi ribozom ve girê dibe. Xwendin (translasyon) KODONan li rîbozom pêk tê. Li gor KODONên li ser ARNm, ARNt ji sîtoplazmayê asîda amînî vediguhezîne rîbozomê. 64 cureyên ARNm heye. ARN ya peyamber ne ji boy carek, lê dibe ku gelek caran li pêş hev ji aliyê rîbozoman bên xwendin.
Asîda ribonukleyî ya rîbozomî (ARNr).
ARNr li dendikoka xaneyên navik dirustî, ji hêla ADNyê tê çêkirin. ARNr tevlê pêkhateya rîbozoman dibe. Giraniya rîbozom bi %40î ji proteîn û %60î ji ARN ya rîbozomî pêk tê. ARNr ya li binebeşa gir ya rîbozomê wekî enzîma rîbozîm tê bi nav kirin. Rîbozîm di navbera asîdên amînî de bendên peptîd ava dike û asîdên amînî bi hev re girê dide. Di nav xaneyê de ARNya herî zêde ARNr ye. Ji %80yê ARNya xaneyê, ARNr ye.
Asîda ribonukleyî ya hilgir (ARNt) (Asîda rîbonukleyî ya transfer).
Ji %15yê ARNya xaneyê, ARNt ye. Li hember KODON, li ser ARN ya hilgir ANTÎKODON heye. ADNt ji sîtoplazmayê asîdên amînî dikişine rîbozoman. Li gor hevdu naskirina KODON û ANTÎKODON, ARNt dora kîjan asîda amînî be, ewê li ser rîbozom cih dike. ARN ya hilgir ji ARNyên din piçûktir e. Dirêjiya ARNt bi qasî 75-80 nukleotîd e. Dema ARNt xwe bi asîda amîn ve girê dide wekî ARNt amînoasîl tê bi navkirin. Di xaneyên zîndeweran de herî kêm 20,herî zêde 61 cureyên ARNt heye.
Mirad Gundikî nivîskarekî kurd e ji Bakurê Kurdistanê.
Mirad Gundikî 18ê îlona 1987an de li Gundikê Melî ya bi ser Şirnexê ve hatiye dinyayê.
Mirad Gundikî, hê di zarokatiya xwe de bi tirkî dest bi nivîsariyê dike. Heta 17 saliya xwe bi tirkî dewam dike heta ku wan dema pênc caran hatiye xelatkirin. Ji destê serokkomarê Tirkiyeyê yê berê Ahmet Necdet Sezer jî ji bo helbesteke xwe xelatekî werdigre. Mirad di 17 saliya xwe de biryar dide ku bi zimanê miletê xwe binivîse û ev piştî vê biryara xwe bi rojane, heftane an jî mehane ji hev cuda cuda bi awayekî peryodîk nivîsariyê dike.
Piştî ku Mirad dest bi nivîsariya kurdî dike çendîn nivîsar, çîrok û helbestên wî di kovarên wek Nûpelda, Tîgrîs û Çirûskê de û di malperên wek Nefel, Kulturname û Netkurdê de belav bûne.
Di quncikeka rojnameya Evroyê de dinivîsîne. Evro weşana xwe li Başûrê Kurdistanê dike. Bi heman demê de Mirad edîtor û xwediyê malpera Kurdîgehê ye. Şêwirmendê zimanî yê bernameya kevanî ya televîzyona Kurd 1'ê ye.
Mirad xwendina xwe ya lisansê li Diyarbekirê di Zanîngeha Dicleyê de di beşa kîmyayê de didomîne. Xêncî vê Mirad du salan (2008-2009, 2009-2010) li mala Piştgiriya Perwerdehiyê de ji bo xwendekarên ku nikarin biçin dersxaneyên pereyî bi dildarî mamostetî jî kiriye.
Di sala 2010ê de ji aliyê "Kurdish American Education Society" (bi kurtî "KAES") ve li Zanîngeha Los Angelesê di pêşbirkeke di nêvbera kurdên ciwan yên nivîskar de, nivîsa wî layiqê xelata nivîsa herî afrîner û orijînal hat dîtin.
Koninklijke Philips Electronics N.V., bi inglîzî, "Royal Philips Electronics" an jî bi kurtasî Philips tê zanîn. Navenda wê kompanyayê li Holandê ye 60 welatên cîhanê de çalak û nava şirketên mezin ên elektronîkê de cihê xwe ya xort digire.
Demezirênerî şirketê Gearard Philipsê ve sala 1891an de li bajarê Holandê Eindhovenê hate avakirin.
Dirûşmeya şirketê "Hadê em jê çêtir çêbikin" e.
Şêxan () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Gundê de berî kurdan Ermenî dijiya.
Eşîr: Beg, Aqûwî, Circirî
Wanê re 75, Payizavayê re jî 53 km dûrahiya wê gundê heye.
Mixtarê gundê: 2008an "Tahîr yücel" hatiye hilbijartin.
Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye.
Repetîk () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Nifûsa gundê pir bû, lê gelek kesên gundê dijîn koç bûne Stenbolê.
Wanê re 100, Payizavayê re jî 80 km dûrahiya wê gundê heye.
Mixtar.
Mixtarê gundê: 2008an "Tahîr Dural" hatiye hilbijartin.
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Tenduristîxaneyekî heye lê hêj neketiye bin kar anînê.
Hacî () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Wanê re 49, Payizavayê re jî 30 km dûrahiya wê gundê heye.
Mixtarê gundê: 2008an "Celalettîn Dag" hatiye hilbijartin.
Bêhvil, qatek ji laşê me yê herî girîng a. Bêhvil jî, weke guh, Çav û hwd, qatek ji qatê laşê me yê herî bi pergal û xwediyê tevlîhevîyaka bi pergalî ya pirr mazin a. Du qulên bêhvilê hene. Ev qul jî di kurdî de ji wan Firnik têne gotin. Gotina firnik ji kurdiya berê buhurtiya ya roja me. Hundurê herdû firnikên bêhvilê jî, li gor ku karibin pêdiviyên laş yên ku dikevina ser wan de bicih bênin bûna xwediyê awa bi mirov re.
Weke ku çawa li ser zimanê mirov yê di devê mirov de hin pertekên weke yên gayeyê di bin avê de li ser hene, hin pertekên bi heman rengî yên ku karibin alikariyê bidina pergale bêhvilê aliyê wê yê bêhnkirin û hwd hena. Bêhnkirin, di çerçova pergalekê de bi pergaleka laşî ya ku afiriya dihêkirin. Her firnikek têde hin mû hene. Ew mû jî, karekî wan yê ji bo afirandina baldariyê û afirandinê heya. Karekî wan mûyan yê di firnikan de yê herî girîng ku weke ya wan antênên tv´yan ya ku sinyalan dildê heya.
Î ro, cih bi cih di kurdî ji bêhvilê re Poz jî tê gotin. Lê poz, ew serê bêhvilê yê weke ku hinekî girovere jî.
Noqavok, sonebinavik ("Podicipedidae"), famîleyekî balindeyên avî ne wek mîraviyan xuya dikin. Noqavok balindek e ku xwe noqî avê dikin ango xwe di binê avê dadikin.
Her çiqas li ser bahran werin dîtin jî bi granî li avên şêrîn yên çem û gol û çiravan dijîn û bi masiyan û bi nermokên avê xwedî dibin. Heyta 20 metro bi kûranî dikarin noqî avê bibin û heyta 1 deqqê dikarin dibin avê de bimînin. Pir çê dizanin avjaniyê bikin û noqî avê bibin.
Hêlîna xwe ya ku li ser avê ye bi giyayan dihê çêdikin û di navbera 3-8 hêkan dikin. Nêr û mê bi hevre qurp dikevin.
Hêmaya wesayîtên bi kîsikê hewayê
Kîsikê hewayê, balîfê hewayê an jî "airbag" jî tê gotin, lê jê re gotina "airbag" çêtir tê dîtin. Wesayîtên bi airbagê re jî SRS ew sazûmane ji bo tirombêl û wesayîtan hatiye çêkirin. Sedema çêkirina wê sazûmanê jî ev e ku qezayekî bêyî wendahî û bêyî birîndar.
Ew sazûmane bi alikariya hewaya bipalepesto pêk tê. Sazûmanekî tê çêkirin û sêwirandin têde daringên kîmyewî û gelek daringên din ên bifişar cih digire. Ebata wê cîhazê bigiştî 20x20 tê dîtin, li gor modelên wesayît û tirombêlan ew ebat diguhere.
Gava ku wesayît qeza bike "sansûrên" li pêş wesayîtê li gor hêza qezayê û qelibînê (lêxistinê) dipîve û heke teqîna airbagê pêdivî bibîne, bi awayekî otomatîk bi rêya elektrîkê sazûmanên airbagê bi wê terhî bihêz û hişk diteqe. Hewayekî guşar û fişar dipijiqîne balîfê û diwerime (perçifîne). Di heman çirkê de balîf diwerime û nahêle ku qeza zêdetir zirarê bide.
Niha li gor zagonên gerdûnî ji bo wesayîtan ên nû tê çêkirin, cihê ku ajotvan dirûne li ser dîreksiyonê (badokê) airbag danîn pêwiste ji bo her wesayîtan.
Gelek kes bi saya wê pergalê qezayê de zêdetir zirar nedîtiye û jiyana xwe domandiye. Di qezayê de bi birînên piçûk ji mirin û bobelatên din filitîne.
Yekemîn kîsikê hewayê di 1950yî de derxistine holê. Lê kesek wê pergalê re germ nedinêrî. 1980yî de Mercedes-Benz li ser modela W126-S-Classê re wê sazûmanê ceriband û wan wesayîten re jî "Supplemental Restraint Systems" (bi kurtasî "SRS") tê gotin ango bi kurdî Pergala parastina alîkar. Piştî Mercedes, Porsche ji bo modela Porsche 944an wê sazûmanê bi kar anî. Niha ew sazûman ji bo wesayîtan standart bûye.
Mercedes CLK DTM C209 2
Fîrmeya Mecedes-Benzê 1926an de li Almanya hatiye avakirin. Motor, trembêl, otobus, qamyon û warê otomotîvê de her tiştê hildiberîne. Bi giştî wesayîtên ku hildiberîne lûks tê qebûl kirin û wesayîtên cîhanê ên bizirx û meqamitî Mercedes hildiberîne.
Mercedes 23 Hezîran 1902 an de Mercedes, piştre jî merqe sala 1902an de tescîldar bû 1926 fîrmeyên Mercedes û Benz bûn yek navê xwe guherand Mercedes-Benz"ê.
Sazkarên Mercedesê Gottlieb Daimler - Karl Benz in.
Navê Mercedesê jî, ji navê kêça Hevparê Emil Jellinekê tê. Ew nav, di nava spaniyan de gelek tê bi kar anîn. Wergera wê jî camêrî û keremî tê.
Jiloan Hamad futbolvanekî kurde bi eslê xwe li payitexta Azerbaycanê Bakuyê ye û niha ji bo taxima Swêdê a bi navê Malmö FFê dileyize. Hamad ji 6 sarmaweza sala 1990 ji dayik bûye.
jiloan hamad la kurdstane bashur la bazhere ranya la dayk bwa nak la azerbayjan.
Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê an jî Zanîngeha Tibê ya Hewlêrê (bi soranî: "Zankoy Hewlêrî Pizîşkî") li paytexta Kurdistana Başûr Hewlêrê cih digire. Tîrmeh 2005an de hate avakirin û berê jî girêdayî Zanîngeha Selahedînê bû.
Wan salên dawî kurdan re pêşveçûn pir pêdiviye û sazkirina wê zanîngehê ji bo kurdan pêngavekê zor girînge. Tevî nû sazkirinê jî zanko çar beşên bilind di hundirîne. Û ji bo pêşerojekê biwesf û nûjen bo kurdan avakirina wê zanîngehê tamamker nebe jî zor girînge. Di zanîngehê de gelek zanistên pispor û bijîşkên zana ji bo wê herêmî gelek diviya û xebatkarên zanîngehê hewl didin ku Kurdistanê nûjentir bikin.
Zanîngeha Koyeyê an jî Zankoya Koyeyê (bi soranî: زانکۆی کۆیە, "Zankoy Koye"; bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Zankoy Koya") li paytexta Başûrê Kurdistanê Hewlêrê cih digire. Zanîngeh di sala 2003'an de hate avakirin. Beşên li zanîngehê çandyarî, endazyarî, zagonsazî, çand, huner û perwerdehî ne.
Piştî raperînê başûrê Kurdistanê ji dijminan veqetiya û bû xweser. Di warê aborî, perwerdehî, pêşxistin û hwd. de Kurdistan gelek pêşket. Lijneyên akademîk û peywirên navneteweyî de ew gavene gelek rolek mezin leyîstin. Zanîngeh ji hêla serokkomarê Iraqê Celal Telebanî ve, di 11'ê cotmeha 2003an de hate vekirin.
Destûryariya ewil piştî heyama xwendina 2003-2004'an, di 20'ê tîrmeha 2006'an de hate radest kirin.
Koyeye
Porsche Automobil Holding SE bi kurtasî Porche (bilêvkirina kurdî: "Porşe"). Sala 1947an de ji aliyê kurê Ferdinand Porche yê Ferry Porcheyê ve li bajarên Almanyayê Stuttgartê şirket hate avakirin.
Porche bi tenê trembêlên spor hildiberîne. Sala 1969an de xwe di gihijîne fîrmeya Volkswagenê û şirket %30.9 aîdê Volkwagenê ye. Piştî digel şirketa mezin Volkwagenê şrîk bû hê zêde wesayîtên bi qalîte çêkir. Û bin banê Audi, Seat, Škoda û Volkswagenê trembêlên herî bi qalîte û sportîv hildiberîne.
Tevî van şirketan digel şirketên Koreyî jî peymandar bûye wekî Subaru û Daewoo.
Animation showing movement of 2003 UB313-2-
Erîs (nîşan:) (gerstêrka qambost, bi îngilîzî "(dwarf planet)" tê gotin) sedema wê jî eve ku bibejnbihostî gerstêrka Plutonê mezintir e. Yekîtiya Ezmannasî ya Navneteweyî wê gerstêrkê nexist nava 9 gerstêrkan de. Bîryar dan ku ew gerstêrke bi mezinahiya xwe nikare bikeve nava Pergala rojê bibe gerstêrka 10mîn. Ji ber wê ew jî mîna gerstêrkên Plûton, Haumea, Makemake û Ceresê bû Gerstêrka Qambost
Serdar payeyek leşkerî ye. Di artêşên klasîk de ji sedvan jortir, ji serheng û cihgirê serhangan jêrtir e.
Wateya bêjeyê.
Serdar peyveke kurdî-îranî ye. Ne tenê di artêşê de tê bikaranîn. Navekî mêran e, tê maneya mêrxas, destxurt, fermandar, desthilatdar. Hêzên çekdar ên dewlet û mîrîtiyên kurd li gorî pîşe û erka eskeran hatibûne sazkirin. Kêm-zêde deh sedvan di bin fermandariya serdarekî de bûne. Di artêşên kurdan ên dîrokî de payeya herî bilind serdarî bû. Ya rastî berê di tevahiya artêşan de wisa bû. Payeyên din ên wekî general, bi mezinbûna artêşan derketin.
Heyv an jî hîv peyika cîhanê ya xwezaye. Nava Pergala rojê de jî pêncemîn peyika xweza ye. dûrahiya Erd û Heyvê nêzî 384.403 km ye, ango sî qat dûrahiya eşkêla cîhanê ye. Eşkêla heyvê jî 3.474 km ye.
Ew eşkêla Heyvê jî qasî çaryeka cîhanê ye. Loma qewereya Heyvê qasî qewereya Cîhanê %2 ye.
Gumlata Heyvê jî Cîhanê 81.3 qat kêmtir e. Erdkêşiya Heyvê jî li gor Cîhanê %17 ye.
Turekî Cîhanê a li ser rêgehê, Heyv tenê dikare 27.7 rojan wê torê temam bike û qasî dinyayê rêgehê de bizivire. Di nava gerstêrk û peyikên xwezayan de tenê mirov çûye li ser Heyvê. Yekemîn peyika ku li dora Heyvê derbaz bûyî jî Luna 1 peyika Yekitiya Sowyetan bû. Heyv li ser rêgeha cîhanê de ye û hevdem li dora Cîhanê dizivire. Heyv mîna Cîhanê li dora germiçanga xwe nazivire ji aliyê wê yekî westare û ji ber wê ji cîhanê aliyekî rûyê Heyvê tenê tê xuya. Ji Cîhanê herdu alî nayê xuya.
Librasyona firehî û dirêjî ya Heyvê di heyamê mehekê de.
NASA gelek caran Keştiya Fezayê şandiye Heyvê ji bo bawerbûna heyîna avê, lê encam her demê wek derket li vir ti demê av nehate dîtin. Niha jî Nasa robotên pispor dişîne gerstêrka Behramê ji lêgerîna avê.
Projeyên DYA'yê.
Girtina Heyvê 2007-03-03 23.52pm (RLH)
20 Tîrmh 1969an de cara ewil ji Heyvê re DYA Keştiya Fezayê şand ji bo lêgerîna jiyanê. Pisporên ewil ji Heyvê re pê pelandi jî Neîl Armstrong û Buzz Aldrin e.
Wêneyekî ji keştiya fezayê ya "Mercury"
Keştiya fezayê ji bo derketina ji deratmosfer û gerîna li fezayê ew wesayîte hatiye sêwirandin.
Keştiya fezayê yên bi mirov û bêyî mirov henin. Yên bêyî mirov bi qumandayê tê beralîkirin. Deratmosfer û fezayê mîna cîhanê li van deran hewa û oksîjen tune ye. Ji ber wê wesayîtên ên li cîhanê nikare li vir bifire, wekî balafir û firoke.
Şandina ji fezayê re.
Keştî heta deratmosferê bi roketên bihêz ve diçe, piştî ku gihîşt fezayê li vir ser rêgehekê birûne êdî hewce ji roketê re namîne. Li ser rêgehekî dirûne û li dora germiçanga gerdûnî dizivire.
Keştiya yekê ji fezayê re 4ê cotmeha 1957an de bi navê Sputnik jî aliyê DYAyê ve hate şandin. Ew keştî nêzî sê mehan ma ser rêgeha xwe.
Niha jî teknolojî gelek pêşketiye ji aliyê ezmannasî ve û hatiye rewşekî wisa ku êdî fezayê re rêwî tên veguhêztin.
Rayedarên NASAyê dibêjin ku demekê kin de êdî em bi lez û bez rêwî veguhêzin fezayê re.
Ford şirketa otomotîvan, ji aliyê Henry Ford ve li DYAyê parêzgeha Michiganê di 16ê hezîrana 1903an de hate avakirin.
Nava şirketên mezin ên cîhanê Ford Motor Company cihekî girîng digire.
Navenda wê Michiganê ye li ser 6 parzemînan ji 200 welatan re hildiberîne û difiroşe.
260.000 xebatkar û 110 bêşegehê wê kompanyayê heye.
Cîroya şirketê ya 2007an 172.455 milyar dolar e.
Cih û Der.
Bi tenê Bakurê Kurdistanê Ford 2005 an û heta 2010 merqeya otomotîvê de yekemîn bû. Niha jî Ford wê herêmê serdest e.
Modela Ford Transit û Ford Cargo li bakurê kete lîsteya yên herî zêde hatine firotin.
Galaksî "(bi Îngilîzî: Galaxy)", kombûna bi mîlyonan stêrk, gaz û ewrên bidûman re tê gotin. Gava ku şevekê tena û bê ewr mirov esmanê binêre bi rehetî tê xuya. Galaksiya cîhanê Kadize an jî navê din (Rêya Kayê) tê gotin.
Kadiz.
Nava galksiyan de tenê Kadiz ji cîhanê tê xuya. Ya herî nava zanistê de tê zanin jî sereke Kadiz e. Nêzî sed hezar salê tîrêj (salê tîrêjê rêya ku tîrêj salekê diçe ye) eşkêla wê 90x10x10 (caran) km kadiz kêmzêde dused mîlyon stêrkan pêk tê. Galaksî mîna dîskan girover e. Û bi çavên rût jî mirov dikare bibîne.
Heke mirov bi hîza ekvatorê çav bigerîne Kadizê bi hêsanî navbera stêrkan de daring û stêrkan bibîne.
Zêdetirîn du sed mîlyon stêrk nava dîskê de cih digire. Temenê Kadizê sî hezar salê tirêjê ye.
Celeb.
Galaksî %80yê van mîna dîskan giroverin. Stêrkên nava van galaksiyan bi giştî bi du awayan rêz dibin. Rêzbûna van yan awayekî sererast an jî bi awayekî spîral rêz dibin. Kadiz mîna awayekî spîral sererast rêz bûye. Lê gelek galaksî ti awayê nakevin bi şiklekê neserast û berbelav rêz dibin. Ji wan galaksiyan re jî galaksiyên sosret tê gotin. Hinek wekî şivik, kom, spîral û hwd. rêz dibin.
Bûyîn.
Galaksiyên Fezayê ti caran rasthatî û eletexmîn belawela nabin. Zanyarên pispor û wekî esmannasan li ser wê yekî gelek xebat kirine û dîtine ku Galaksî bi awayekî rasthatî kom nabin.
Ji xeynî Kadizê bi mîlyonan galaksî hene û nava qanûna xweza bi awayekî dirûst tevdigerin. Encama lêkolînan de hatiye dîtin ku Galaksî nava çirkekê de bi hezaran kîlometre lez û bez tevdigerin.
Tevgera van Galaksiyan nava Qûr'ana Pîroz de jî derbaz dibe. Sûreta Mulkê de tevger, bizav û hebûna van pêkeran tê vegotin. Hebûn û bizava van stêrk û gerstêrkan dîsa qudreta Xwedê Tealayê nîşan dide mirov.
Fukushima, an jî bi kurdî bilêvkirin "Fukuşîma" (japonî: 福島市, "Fukushoma-shi") bajarekê Japonê ye li herêma Nakadōriyê cih digire. Li gor jimartina gelheyê nifûsa Fukushimayê 350.000 hezar kes e li gor sala 2006'an.
Piştî tsunamiya 11'ê adara 2011'an saet 14:46:23, pêk hatî karesateke mezin li vir cihê qewimî. 12.554 kes mir û 15.073 birîndar û 2.869 kes jî hê ne ahtiye dîtin. Ew bobelata ku li Japonê qewimî gelek zirarekê mezin da wê welatî û aboriya dinyayê beravajî bû.
Hyundai hilberînerê trembêl, kamyon, kamyonet, otobus û wesaîtên bi panelvanan e. Girêdayê şirketa Kiayê ye. Navenda kompanyayê li Başûrê Koreyê bajarê Seulê cih digire. Wesaîtên xwe çar aliyê cîhanê re difroşe.
Ji hêla Chung Ju Yungê 1967an de hatiye avakirin. Wateya navê şirketê bi korêyî "nûjen", "nû", hevdem e.
Daewoo hilberînerê tirombêl, kamyon, kamyonet, otobus û wesaîtên bi panelvanan e. Girêdayê şirketa GMyê ye. Navenda kompanyayê li Koreya Başûr bajarê Sêûlê cih digire. Wesaîtên xwe çar aliyê cîhanê re difroşe.
Ji hêla Kim Woo Chungî di 22ê adara 1967an de hatiye avakirin. 1972an de jî dest bi hilberandina tirombêlan dike. 1999an de şirket todiavêje (îflas dike) bi neçarî hûkumeta Koreyê qerên (deynên) şirketê 76 milyar dolarê werdigire ser xwe. Xwedanê şirketê jî 10 sal û 21 milyar dolar ceza ji hikûmetê dixwe. Daewoo jî hilberînerê trêmbelan ya cîhanê herî mezin, ya li DYAyê General Mototorsê re tê firotin.
Şebeş, fêkîyekî ku li kurdistanê dibê ya. Li herêmên kurdistanê hemûyan hema bêja şebeş şîn dibe. Lê bi teybetî "Şebeşê Amedê navdar bûya. Bi mazinatiya xwe re û bi xweşîtiya xwe re navdar bûya.
Şebeş, ev cûreyên wê hene: Şebeşê Bêdendik, Şebeşê Sipî, şebeşê Sor û hwd hene.
Dîmenek ji hundirê reaktoreke dendikî de
Reaktora dendikî an jî reaktora nuklear cîhazekê bi hêza dendikên dewlemand reaksiyona enerjî di afirîne. Bi wê hêzê elektrîk û gelek tiştên warê jiyanê de bi kar tînin an, tê afirandin. Hêza dendikî bi awayekî bipesto nava reaktoran de vediguhêze hêzekî enerjî. Lê ew hêze pi zirarê wê jî heye, divê mirov negihîje radyasyona wê hêzê. Ji ber van reaktoran gelek deverên cîhanê teqîn pêk hatiye wekî, Fukushima, Çernobîl û hwd. Gelek dewletên cîhanê bi armanca hêza enerjiyê sentralên dendikî ava dike.
Di cîhanê de helberînerê dendikî ya herî mezin li DYA'yê derdikeve. 1100 reaktorên nuklear li cîhanê hene.
Kabok, cihê di nîvê lingê mirov bianîşkî dişîkihê ya. Kabok, tenê ji wê şikestoka di nîvê ling re tê gotin. Lê di nav kurdan de gotina kabokê bi awayekî dî tê gotin.
Ew jî, deme ku yek rûnştî bê û herdû lingên xwe berhevdû kiribin re û ku zaroyek karibê li ser wê berheviya wê ku afirî ku karibê rûnihê re jî tê gotin. Kabok, di ling de, xwediyê pergaleka ku bi tememî ji sînîran diafirê ya. Hestûyên kabokê bixwe jî, di wan re sînîr hene. Sînîrên di wan de ji yê hastûyên laş yên her derên din zêdetira. Hestûyê kabokê jî, ew hestûyê ku li ser wê hevgirtine ku weke komikekê heya ya. Hestûyên din yên ku bi hev ve girêdayî na, di hundurê hestûyê kabokê de diçê û tê. Hestûyê kabokê, Şaneyên wê hin teybetmendiyên wan yê bi teybet jî hene.
Nexşeya Dewletên Endam ên KENY'yê
Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî (KENY) bi îngilîzî: "United Nations Security Council (UNSC)" berpirsiyarê ewlehî û aramiya welatên endamê Neteweyên Yekbûyî ye. Gava ku aramî û ewlehiya welatên endamê NY'yê keve bin xetereyê de Konseya Ewlehiyê dicivin û bîryarên divê didin. Endamê wê konseyê 15 welat in. Nava van welatan de yên herî rûspî DYA, Çîn, Rûsya, Fransa û Brîtaniya Mezin in.
Kirêl (bi tirkî: Tutmaç) gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye. Gundekî herî mezin ya wê herêmê ye. Qewima eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 450 xane li vir gundê heye.
Wanê re 80, Payizavayê re jî 58 km dûrahiya wê gundê heye.
Mixtarê gundê: 2008an "Hamdullah Kahraman" hatiye hilbijartin.
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Tenduristixaneyekî piçûk hebû lê 2008an de Nexweşxanekê mezin ji aliyê dewletê li vir hate avakirin. Sedama wê jî gelê gundê %50 Cerdevan in. Gelek kes ji gundên tên li vir xwendina xwe didomînin. Didistana li vir pir mezine. Ango bi rastî dewlet ji ber berjewendiyên xwe gundê bê kêmasî hiştiye.
Las Vegas bajarekê li DYAyê Parêzgeha Nevadayê. Paytexta şahî û qumarê ya cîhanê ye.
Las Vegas gava ku DYA hê nû di hat ava kirin, wê demê wargeha çete û mafyayan bû. Ew rewş heta sala 1900an domiya. Piştî qumarxane li DYAyê statuyekê legal bidest êxist û bajar hate nûjen kirin. Û niha cîhan Las Vegasê wekî paytexta qumarê diwesfîne.
Las Vegas nifûsa wê qasî bajarên din pir zêde nîne. Kesên ku li vir dijîn jî hemû qumarbazî û otêlan rêve dibin. Kesê ku xuyanî livir nebe biyan nikare xwerabigre. Laşfiroşî û gelek karên dij-zagonî li wê bajarê zagonî ye..
Bajarê Las Vegasê di warê aboriyê de gelek pêş ketiye. Sedema wê jî navenda qumarxane û otelan ya cîhanê ye. Bi nifûsa xwe biçûk lê warê aboriyê de gelek bajarekê dewleman de.
Ahmed M. Mahmud Silanyo (Somalî: Axmed Maxamed Maxamuud "Siilaanyo", Erebî: احمد محمد محمود سيلانيو‎) Serokê dewleta somalîlandê ye. Hilbijartina 27 Tîrmeh 2010an de bû serokê dewletê. Bi Partiya Yekîtî û Werarê desthilatdariya Somalîlandê wergirt.
Li Somalîlandê bajarê Togdheerê navçeya Buraoyê sal 1936an de ji dayîk bûye.
Bekîr Kaya parêzerekî kurd û şaredarê Wanê ye.
Kaya di sala 1977an de li navçeya Agiriyê Avkevirê ji dayîk bû. Dibistana seretayî, dibistana navîn û lîse li Îdir û Agiriyê qedand. Di sala 1994an de li Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi zanîngehê kir. Di sala 1999an de ji Zanîngeha Dîcleyê mezûn bû.
Kaya, di sala 2001an de li bajarê Wanê bicih bû û girêdayî baroya Wanê parêzeriya serbest kir. Kaya, li baroya Wanê alîkarê serokê baroyê û endamtiya lijneya rêveberiya baroyê kir. Kaya zewiciye û zarokekî wî heye. Hilbijartina herêmî ya 2009an de şaredarê Wanê hate bijartin.
Mont Iboundji ango kurdî "Çiyayê Iboundji" lûkteya herî bilind ya Gabonê ye, nêzî 1.575 m ango (5.168 ft) yê ye. Li gor daneyên SRTMê wê angaştê piştrast dike. Hinek çavkaniyên din jî lûkteya herî bilind ya Gabonê Mont Bengouéyê nîşan dide.
Navê "Iboundji" jî li tevgera caza nûjen a Gabonê kirine.
SRTM (bi ingilîzî: "Shuttle Radar Topography M'"ission"), rêxistinekê ji aliyê NASAyê ve ji bo lêkolînkirina nexşeya rûerdê û çiyayên cîhanê hatiye peywirdarkirin. Agahî û dîmenên ku werdigre, belavî hemû cîhanan dike. Navenda wê rêxistinê li DYAyê ye. Li ser şikl û awaya cîhanê ya fîzîkî xebatan dike.
Alî Bango Ondimba navê wî ya zayînê (Alain Bernard Bongo), 9 sibat 1959an de li Brazzavilleyê ji dayîk bûye. Serokkomarê Gabonê ye. Siyasetmedar 2009an de hilbartina Gabonê de bû serokkomar. Ji berî wî, bavê wî 1967an û heta 2009an serokdewletê Gabonê bû. Li gor encamên fermî hilbijartina 2009an de ji dengan %42an ew rahişt.
Di Cotmeha 2021 -an de, Ali Bongo di "kaxezên Pandora" de tê vegotin, ev belgeyên li ser karanîna pargîdaniyên deryayî di bihiştên bacê de, Ali Bongo dê sûdmendê du pargîdaniyên ku niha hatine hilweşandin bûya.
Baltimore bajarekê DYAyê ye û Parêzgeha Maryland cih digire. Bajarê herî mezin ya parêzgehê ye.
Sal 1729an de bajar hatiye ava kirin.
Altan Tan (z. 1958 Êlih, Bakurê Kurdistanê), ramyar û nivîskarê kurd e ku pirtûkên xwe bi zimanê tirkî dinivîse.
Altan Tan ê bi eslê xwe ango ji alî bapîrê ji bajarê Midyadê ye, dû re ji Êlihê re koçberî kirin. Perwerdahiya xwe ya yekem û navîn li Amedê qedand. Di sala 1976an de ji Koleja Maarîf a Amedê, di sala 1981ê de jî ji Zanîngeha Avayî ya Akademiya Endezyariya Dewletê ya Enqereyê perwende bû.
Gelek hevpeyvîn û nivîsên Tan'ê serî da li kovarên û rojnameyên bi nav Girişim, Yeni Zemin, Sözleşme, Zaman, Yeni Şafak, Demokrasi û Tarafê û di kovar û rojnameyên din da hatîye weşandin. Niha jî li rojnameya Özgün Duruş'ê de nivîskarî dike. Ser mijarê pirsgirêka Kurd de xwedî dahûrîn û agahiyên girîng e.
Rewşa Bavê wî.
Bavê wî Bedî Tan li Girtîgeha Amedê di encama cizaretê de hat kuştin. Di encama hewldanên Tan, kuştina bavê wî ya encama cizaretê hat selmandin û dizdarê heyamê bi bernavk "Gestapo" bi 7 sal siza yê hat girtî kirin.
Nivîskaritî, jiyane ramyarî û partiya wî (HADEP, RP û BDP).
Tan, di navbera salên 1984-1985an de alîkarî şaredarî Keçiören Melih Gökçekê ku ji Partiya Anavatanê kir, lê belê pişt re, heft û çarik meh şunda dew ji wî karê berda. Di sala 1987an de beşdarê Partiya Refahê bû, di partiyê da erkê dagerî rojhelate başur hilda.Lê belê di demên xwe yên partî de piranî helwestek dijber nîşan da. Piştrê hevalbendî RP û MHP yê di hilbijartinên giştî ya 1991ê de ji wî partiyê jî qetiya. Piştrê bi Ali Bulaç, Yalçın Akdoğan û Mehmet Metinerê re kovarên bi nav Sözleşme û Yeni Zemin derxist. Di tevgera Aydin Menderesê de erka Alîkarîya Seroke Giştî hilda. Di navbera salên 2000-2002an jî di HADEPê de endama dîwana partî kir û xebatan meşand.
Herwiha, endama timîdom ya Komcivîne Civakê Demokratîk (KCD) e û di wî warê de erkekî girîng dilîze. Di heyaman dawîn de piranî bi weşankirina nivîsên wî yên ser pirsgirêka Kurd di rojname û kovaran de tê pêşberî me. Herî dawî, ji bo hilbijartinên 2011ê ya giştî ji bo namzetê di BDPê da, serlêda.
Tan, zewicî û bavê şeş zarokên e. Tan, zimanên Kurdî, Îngîlîzî, Erebî û Tirkî dizane.
Kela Xoşebê li ser rêya Wan û Colemêrgê li gundê Xoşeba giradayê navçeya Payizavayê ye. 60 km dûrî navenda Wanê ye. Kele li ser girekî tûj hatiye avakirin. Kele ji du beşan pêk tê.
Keleya hundirîn û keleya ji der ve dikeve aliyê bakûrê kela hundirîn. Paşeroja kelehê digihîje Ûrartûyan. Kele pîştre jî ji aliyê Mîrê Kurdan mîr Silêmanê zer yê mamîdî’ê zer Beg ve di sala 1643’ an de ku wê demê de girêdayî Osmaniyan bû hate çêkirin. Mirov dikare şopên paşerojê di serşoya kevn, mizgeft, medrese, kanî, sarica avê, zindan û jûrên hundirên keleyê de bibîne.
Tanaît Asenat Barzanî (1590 - 1670) keça malimê navdar Samuel Barzanî ye. Ji kurdên cihû ye û li Mûsilê jiyaye. Fêrî perwerdehiya Qabalayê bûye.
Jiyana Asenatê.
Asenat Barzanî jiyana xwe di rêya xwendin û jiber kirina gotinên Xwedê de feda kiribû. Asenat, ji aliyê Tirzah Firestone ve wisa dihat behs kirin: «Asenat zanabûna jinan avakir,rûpel 112» Û Asenat wisa digot: « Ez tu car ji mala xwe derneketim. Ez keça qirala Îsraîlê bûm.. Ez ji alîyê zanyaran ve hatim perwerde kirin. Ez ji alîyê bavê xwe ve hatim gewîkirin.Ew bu ku hertiştê li ser erd û esmanan fêrî min kir. »
Asenat di gel pismamê xwe Yakûb Îbrahîm re dizevice. Bavê wî xebatên wê yên olî bi rûmet peşwazî kir û nehişt ku Asenat di bin kar û barên malê de wê cehverê wûnda bike. Wê û Yakûb xwedî keçikek û kurek bûn.
Piştê mirina mera wê, Asenat bû berpirsiyar û rêwebirê Yeşîva li Musulê. Ew li Kurdistanê, heta ku kurê wê mezin bibe bibû serok û berpirsiyarê Yeşîva, Asenat qursa Tevratê û Torayê dida. Li Kurdistana başûr, Ew ji aliyê zanyaran ve yekem jineke xaxam(חכם) –rabbi (רַבִּי) di civata cihûyan de wek seroka Yeşîva hatîye qabûl kirinê.
Asenat di sala 1670 an de li Amedê dîrokî li Kurdistana başur jiyana xwe teva dike. Gora wê heta îro ji bo Cihû û Kurdan cihekî pîroz û zîyaretgah tê pejirandin.
Îro, Asenat Barzanî ne tenê wek jineke xaxam di nav civata Cihûyan de tê naskirinê, lê çîroka wê wek çavkaniyek e ji bo rola jinên kurd di dîrokê de, hem li Îsraîlê û hem jî li Kurdistanê de.
Wek nasnava Ûlûmdarên herî berz ya Cihûtîyê li Asenat Barzanîyê re Tanna’it lê kirine. Nasnavê bavê wê jî wisa bû. Wê demê de nasnavê û lûmdarên berzên ola cihûtîyê re Tannaim dihate gotin. Divê mirov bîra neke ku em behsa sedsala 16 mîn û 17mîn dikin û wê demê nasnavê Xaxamtî hê tûnebû, bo vê mercê di cihûtîyê de nasnavê Tannaim (Tanna’it ji bo mê ye) dihat bikaranîn.
Her çikas Regina Jonas (1902-1942) wek Xaxam hatibe nas kirin jî,Asenat Barzanî yekemîn jin di dîroka Cihûtîyê de bû ku gihştibû wê mercê bilind.
Garana Ferîştehan.
Asenat helbestvanek bû û di derbarê wêjeya cihûyan de jêhatî bû. Gelek çîrokên kurdî yên ku behsa behîtên Asenat dikin hene. Yek ji wan “Garana Ferîştehan” e. Piştî ku bavê wê mir, wê gelek cara di xewna xwe de bavê xwe dît. Bavê wê di xewnan de şîretên jiyanê lê dikirin û fêr dikir bê divê çawa li hemberî xetereyan bisekinê û gelek jiyanan bi parêzê. Her çiqas ku dijberên cihûyan hebûn jî, di xewnekê de Asenat şîret kiribû ku cihûyên Amêdiyê wêrek bikê de cejna Roş Hodeşê li derve pîroz bikin. Di dema şahiyê de cihûyan dît ku agir bi Kinîştê ket. Piştre mirovan dît ku Asenat navekî veşartî got û pê re garanake ferîştehan li ser banê kenîştê xuya kirin. Wan ferîştehan bi baskên xwe agir xemirandin. Piştre mîna garana kevokên spî ber bi bihuştê ve firîn. Piştî dûmana li dora kenîştê rabû mirovan dît ku kenîşt ne şewitiye. Hemû kes ji Asenat razî ma û piştî wê navê wê li kenîştê kirin ku hê jî heye.
Xaxam, malim, hêris an jî rabî di cihûtiyê de navê mamosteyên Tewratê ne, weke meleyên misilmanan û keşeyên filahan. Ew jî, weke meleyên misilmanan, kûmekî ku tenê qahfê serê wî bigirê dide serê xwe. Heta nahaka bi cilên reş û riha wan ya dirêj, dihêne berçav.
Wateya bêjeya "xaxam" jî tê gotin tê wateya "mirovê zane". Peyva "rabî" jî bi zimanê îbranî tê wateya "mîrê/efendiyê min". Xaxam, di nav xwe de, ji xwerê bi berjor ve diçin. Li jor jî ku jê re "serekxaxam" heye, hemû li gotina wî dihênin.
Salona bihîstina Yeşîva ji bo ciwanan
Yeşîva di Cihûtî yê de navê dibistana perwerdehiya li ser nivîsên kevnare yên ola cihûyan dixebitê ye. Ev sazî herwiha di serî de li ser perwerdehiya Talmud û Tewratê dixebitê.
Perwerdehî bi hevparekî/ê re tê qedandin. Ev hevpar di Zimanê Aramî de mîna Havrusa "wateya wê: heval" tê binavkirin.
Cejna Roş Xodeş li gorî pirtûkeke kevn a alman (1724)
Roş Xodeş (bi îbranî: ראש חודש‎, "Rosh Khodesh", wateya wê "Serê Mehê" an jî "Destpêka Mehê" ye) di salnameya îbranî de navê roja pêşî ya her mehê ye. Yek ji cejnên cihûyan e.
Rênas Serhed an jî Rênasê Qeremêşê (), (1980 li Qeremêşa Gimgimê, 21'ê pûşperê 2010 li axa Kelkita Gümüşhaneyê, Tirkiye) şervan û têkoşerek kurd bû. Bi salan bû (ji sala 2003'an ve aktîv) di nava refên HPG'ê de pêşmergetî dikir.
Bi tevî hevalê xwe Amed (Hamit Ulaş) li parêzgeha Tirkiyeyê Gümüşhane şehîd dikevin. Rênas ji gundê Qeremêşa Gimgimê bû. Lawê Mehmo kurê Mihemed kurê Hecî Evla (Evdila) bû. Hecî Evla bi piyatî çûbû Hecê. Mirovekî oldar, welatparêz bûye. Tevlî Serhildana Şêx Seîd bûye.
Malbata Mihemed ê bapîrê Rênas diçin mezreya Zorava, li ser axa xwe bicih dibin. Piştre bavê wî Mehmo bar dike diçe Edeneyê. Rênas mirovekî xwendî bû, zanîngeh xwendiye.
Amed Serdoz (), (1976 li Farqîna Amedê, 21ê hezîranê 2010, li Kelkita Gümüşhaneyê, Tirkiye) şervan û têkoşerekî kurd bû.
Sala 1992an li Amedê tevlî refên HPGê bûbû. Lawê Meqbûle û M. Tahir e. Di şer de bi tevî Rênas Serhed û Sîpan Aras şehîd dikeve.
Berhemeke psîkiyatrîstê nemsawî Viktor Emil Frankl
Viktor Emil Frankl (bilêvkirina kurdî: "Vîktor Emîl Frankil") (z. 26'ê adarê 1905 - m. 2'ê rezberê 1997, Viyana) demarzanistvan û revanpizişkê nemsayî û qurtalbûyekê Holokostê ye. Ew hîmdanerê ramandermaniyê anko logotherapyyê ye. Ramandermanî coreyekê bûnşirovekariyê anko "analîza eksîstensiyel", anko "rêbaza sêyê ya revandermaniya Viyanayê" ye. Pirtûka wî ya pirrfirotî ya bi navê Gerriyana Mirovî li dû Ramanê (bi zimanê orijînal: Man's Search for Meaning) ko demnîgar anko kronîkela serhatiyên wî di urdîgehekê Naziyan da ye. Pirtûka wî, jibo caran pêşîn, li sala 1946ê bi navê "Trotzdem Ja zum Leben sagen: Ein Psychologe erlebt das Konzentrationslager" û paştir li sala 1959ê bi navê "Ji Urdîgehê Mirinê heta Bûnbaweriyê (eksîstensiyalîzm)" belav bû.
Di wê pirtûkê da, ew behsa şêwazê xwe yê revandermankaranî yê vedîtina ramanê di hemî awayên hebûnê da, xo di kirêttirîn awayên wê da, dikit û dibêjit ko ew raman dibê sedema berdewamkirina jiyanê bit. Frankl yek ji kesên herî diyar di warê bûnşirovekariyê (analîza eksîstensiyal) da û yek ji wan kesan e ko bandoreka mezin liser revanzanistê mirovbawerane kiriye.
Mercedes-Benz Klasa E tirombêleke Mercedesê ye. Fîrma Mercedes-Benzê bi modela Klasa E navê xwe kir dîrokê. Di sala 1993'an de hate pêşkêşkirin. Berî wê, navê modelên "E" mîna 200 D, yan jî 200 E hebûn.
Klasa E bi taybetî li Almanyayê tên çêkirin; li Bremen, Stuttgart û Sindelfingenê. Ê ku li lîga Klasa E dilîzin modela "Audî A6" ye û modela "BMW a 5er" e. Mercedes-Benz Klasa E tirombêleke luks û biha ye.
Welatên ku Slavên Rojavayî lê niştecih in (keskê zelal)
Slavên Rojavayî navê gelên Zimanên Slavî yên Rojava dipeyivin e. Slavên Rojavayî mîna kalikên Çek, Polon, Sorb, Polab û Slovakan tên nasîn.
Bosniya û Herzegovîna, carina jî wekî Bosnî û Hersegovîn an Bosna û Herzegovîna tê nivîsandin (bi bosnî: Босна и Херцеговина "Bosna i Hercegovina"), welatekî Balkanan e û li başûr-rojavayê Ewropayê ye.
Di navbera Kroatya, Serbistan û Montenegroyê ye. Sînorêkî pir biçûk ê Bosniya û Herzegovînayê bi Deryaya Adriyatîk re heye. Bosniya û Herzegovîna welatekî Yûgoslavyaya kevn e.
Zimanê ûkraynî zimanek ji zimanên slavî yên rojhilat e. Zimanê fermî yê dewleta Ûkrayna ye. Bi alfabeya kîrîlî tê nivîsandin. Li seranserê cîhanê di navbera 42-47 milyon kes vî zimanî diaxivin.
А а Б б В в Г г Ґ ґ Д д Е е Є є Ж ж З з И и
І і Ї ї Й й К к Л л М м Н н О о П п Р р С с
Т т У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ь ь Ю ю Я я
Zimanê bosnî zimanê gelê boşnak e ku ji standartkirina zaravayê ştokavî pêk hatiye. Yek ji sê zimanên fermî yên Bosniya û Herzegovîna ye. Li cîhanê nêzîkê 3 milyon kes vî zimanî diaxivin.
bosnî
Zimanê makedonî (македонски јазик bixwîne "Makedonski yâzik") zimanekî ji koma rojhilatî ya Zimanên slavî yên başûr e û zimanê fermî yê komara Makedonya ye.
makedonî
Zimanê slovenî yek ji Zimanên slavî yên başûr e ku ji aliyê nêzîkî 2.5 milyon kesan ve tên axaftin û piraniya wan li Slovenya dijîn. Slovenî zimanê zikmakî yê 1.85 milyon kesa ye û yek ji 23 zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.
slovenî
Bamî yan jî bamye (bi latînî: "Abelmoschus esculentus"), nebateke ji malbata baqilan e. Bi giştî, ji bo xwarinê tê çandin. Gelek cureyên wê hene.
Ji bamiyê gelek xwarinên goşt û bê goşt tên çêkirin.
Beyt.
"Îlahî meke qismetê min tu car
Guhîj darek bi stirî ye ku bejna wê 5 - 15 metreyan jî bilind dibe. Tê bawerkirin ku li cîhanê kêm zêde 200 cureyên wê hene. Lê li Kurdistanê 7-10 cureyên wê çêdibin. Fêkiyên wê weke bi qasî nokekê (hinek jî qasê alûcan) mezin in. Rengên wan ji hev cuda ne, zerê vekirî, sor, sorê tarî û reşê vekirî. Di nava fêkiyên wan de sîsik hene. Tama fêkiyên wan miz e (tirşîn). Fêkiyên wan di payîzê de çêdibin, heta berf bikeve jî pêve dimînin. Kulîlkên darên wan spî û pembe ne û di meha nîsan û gulanê de vedibin.
Guhîj riwekeke aîdî nîvkada bakur e ku li welatên Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur hêşîn dibin. Guhîja derewîn bi piranî li dewletên bakurê Ewropayê yên mîna Îrlanda û Brîtanya şîn dibin.
Russel Alan Hulse (jdb. li New York) Yek ji fîzîknasên navdar ên DYAyê ye. Bi tevî Joseph Hooton Taylor Jr. sala 1993 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.
Wî li dibistana bilind a Bronx High School of Science û koleja taybet Cooper Union perwerde dîtiye. Piştî bidawîkirina perwerdeya amadeyî û bilind, li Amherstê di Zanîngeha Massachusetts de dixwîne.
Sala 1975 zanîngehê bidawî dike lê hêj xwendekar e, sala 1974 bi tevî Joseph Hooton Taylor li Arecibo-Observatorium gelek keşfan li ser kişandina girseyê û pûlsaran dikin. Ev xebat ji wan re sala 1993ê Xelata Nobelê tîne.
Piştî zanîngeh û xwendina doktorayê 2 salan li National Radio Astronomy Observatory a li bajarê Charlottesville a federedewleta Virginia ye dixebite. Piştre sala 1977 xwe ji bo laboratûara bi navê Plasma Physics Laboratory ya Zanîngeha Princeton dinivîsîne. Lewra ew pêderdixe ku di beşa astronomiyê de derfetên kariyerê ne zêde ye.
Ji sala 2003 ew herwiha li Dallasê di Zanîngeha Texas de wekî dersdarê mêvan dixebite.
Joseph Hooton Taylor Jr. (jdb. li Fîladelfiya) yek ji stêrfîzîknasên navdar ên DYAyê ye. Ew li Zanîngeha Princetonê dersdariyê dike.
Taylor sala 1993 bi tevî Russell Alan Hulse Xelata Nobelê ya Fizîkê ji ber xebatên li ser keşfa pûlsaran wergirtiye. Wan bi bi bikaranîna vê keşfa xwe pîvandina windakirina wizeya pêlên gravîtasyon gengaz kirine, sazûmaniya cotstêran, têkiliyên wan rohnî kirine, ji dûr ve angaşta relatîvîtiyê piştrast kirine.
Joseph H. Taylor hezkiriyê radyo û bêtêlan e. Ji bo meteorîdan û xetereyên wê bernameyek bi navêWSJT amade kiriye. Herwiha bernameya WSPR jî ya wî ye.çep
Tsung-Dao Lee (; * 24ê çiriya paşîn 1926 li Şanghay, Çîn) fîzîknasekî çînî-amerîkayî ye, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Herwiha hevwelatiyê DYA'yê ye jî.
Tsung-Dao Lee 24ê serwameza sala 1926an ji şeş zarokên bazirgan Tsing-Kong Lee (bi pinyin: "Li Junkang") û xanima wî Ming-Chang Chang, yê sêyan e.
Sala 1943, dibistana navendî li Ganshou bidawî dike. Xwe li bajarê Hangshoû li Zanîngeha Zheyiangê qeyd dike. Ji ber şerê Japon û Çîn ê duyem direve Kunmingê ku li wir Chen-Ning Yang nas dike. Ji ber ku xwendekarekî gelek zîrek û jêhatî ye dewlet wî dişîne Chicago, li Zanîngeha Chicagoyê dixwîne.
Piştî doktoriya xwe çendekê li li Lake Geneva di Yerkes Astronomical Observatory dixebite. Sala 1950 heya 1951 li Zanîngeha California dersdarî dike û li wir carnan bi Chen-Ning Yang re lêkolînan dike. Heya sala 1962 bi giranî endamê Institute for Advanced Study e. Sala 1953 li Zanîngeha Columbia dibe profesorê fîzîkê.
Lee sala 1950 bi Hui-Chung Jeannette Chin re marî dibe (dizewice) û du lawên wan dibin, James (profesorê dîroka Çîniyan li Caltech) û Stephen.
Lee bi giranî li ser mekanîka statîstîk, fîzîka parçeyên elemantan û angaştên bi têkildarê kûantan in re bilî bûye. Li ser astrofîzîkê jî xebitiye. Ew bi xebatên xwe yên mekanîka statîstîk ku bi Chen-Ning Yang re dikir, navdar bû, bi taybetî xebata Modela Ising.
J. Robert Oppenheimer we wekî angaştvanê fîzîkê yê bêhempa yê dema xwe binavkir. Sala 1957 di 31 saliya xwe de bi tevî Chen-Ning Yang guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hat dîtin.
Chen-Ning Yang (bi çîniya hêsankirî: 杨振宁; çîniya adetî: 楊振寧; pinyin: "Yáng Zhènníng") (jdb. li Hefei, Çîn) fîzîknasekî çînî - amerîkayî ye. Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Chen-Ning Yang, herwiha wekî "Frank" an "Franklin" jî dihate binavkirin, ji pênc zarokên profesorê matematîkê Ke Chuan Yang û xanima wî Meng Hwa Loh Yang ê mezin e.
Jiyana wî ya zaroktiyê li wargeha Zanîngeha Tsinghua ya nêzîkê Pekîngê ye derbas bûye û bi xwe jî li Kunmingê zanîngeh xwendiye. Sala 1942 bi xebata komangaşt û molekûlspektran li vê zanîngehê balê dikişîne ser xwe.
Piştî şerê Japon û Çîn ji dewletê alîkariya xwendinê werdigire diçe Chicagoyê. Sala 1946 li Zanîngeha Chicago dest bi xwendin û lêkolînan dike. Sala 1948 li cem Edward Teller, doktoraya xwe bi xebata li ser reaksiyonên dendikê dike. Dûv re diçe zanîngeha Institute for Advanced Study a Princeton (New Jersey) berdewam dike. Li wir sala 1955 dibe profesor. Sala 1965 diçe Stony Brook.
Yang sala 1950 bi Chih Li Tu re marî dibe (dizewice) û ji wê sê zarok dibin, "Franklin" (jdb. 1951), "Gilbert" (jdb. 1958) û "Eulee" (jdb. 1961).
Yang bi giranî li ser mekanîka statîstîk û fîzîka sîmetrî lêkolînan dike. Bi Tsung-Dao Lee, bi salan bi hev re xebitîn û xebatên xwe weşandin. Cîhana xebatên parçeyên elementan berfireh kirin.
Li fîzîkê Angaşta Yang-Mills zêde kirin ku viya bi Robert L. Mills re keşf kiribûn. Di salên 1950 debi Lee lêkolîn li ser Modela Ising kirin.
Yang sala 1957 bi tevî Tsung-Dao Lee guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hat dîtin.
Pavel Alekseyevîç Çerenkov (bi rûsî: Павел Алексеевич Черенков) (jdb. li Novaya Çîgla; m. li Moskow) fîzîknasekî navdar ê Rûs bû.
Li zanîngeha dewletê ya Voroneşê xwendiye û doktoraya xwe li Enstîtuya Lebedevê li cem Sergey Îvanovîç Vavîlov daye. Bi keça profesorek wêjeyê re marî bûye (zewiciye) û du zarokên wan bûne.
Sala 1934 li ser xwêyên (solên) ûranê lêkolîn kiriye û sazûmaniya wan a elektronan analîz kiriye. Ji bo standardkirina pîvanên wan bi navê Tîrêja Çerenkov pîvanek avakiriye. Carnan bo wê Tîrêja Vavîlov jî tê gotin lewra keda wî jî gelek hebûye.
Çerenkov sala 1958 bi tevî Îlya Mîxaîlovîç Frank û Îgor Yevgenyevîç Tamm Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Sala 1953 bûbû profesorê fîzîkê.
Sala 1970 dibe endamê Akademiya Zanistiyê ya Rûs. Sala 1983 ji aliyê YKSSê ve bi xelata lehengê xebata sosyalîst tê xelatkirin. Wî li ser foto-nûklear û foto-meson-reksiyonan jî lêkolîn kiriye.
Lev Davîdovîç Landau (; z. 22ê kanûna paşîn 1908 li Bakû; m. 1ê nîsanê 1968 li Moskow) fîzîknasekî navdar ê YKSSê bû. Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Landau lawê endezyarek ku li herêmên petrolê yên Azerbaycanê dixebitî bû. Ji hevwelatiyên bingeh cihû yên Sovyetê ne. Piştî xwendina amadeyî sala 1922 dest bi xwendina bilind dike, li Zanîngeha Bakûyê (ya dewletê). Sala 1924 diçe Zanîngeha Petersburgê (Lenîngrad) bo xwendina beşa fîzîkê, dibe asîstanê Abram Fyodorovîç Ioffe.
Bi George Gamov û Dmîtrî Dmîtrîyevîç Îvanenko re dixebite. Sala 1926 yekemîn berhema xwe dide. Sala 1929 ji dewletê alîkariyê werdigire derdikeve sefera Ewropayê. Diçe cem Max Born (Göttingen), Paul Ehrenfest (Leiden), Werner Heisenberg (Leipzig) û Wolfgang Pauli (Zürich), bi wan re lêkolînan dike. Herwiha ew serîlêdana Niels Bohr (li Kopenhagenê) û Ernest Rutherford (Cambridge) dike. Di vê navberê de têkiliyên xwe bi Rudolf Ernst Peierls re xurt dike.
Piştî vegera xwe ya Lenîngradê (1931) di Enstîtuya Fîzîk-Teknîk a Xarkov de, di beşa fîzîka angaştî de berpirsiyarî digire, li heman cihê sala 1933 dibe doktorê fîzîkê. Sala 1937 li ser daxwaza Pyotr Leonîdovîç Kapîza diçe Moskowê.
Bi îdîaya ku dijberiya sazûmaniya Stalînîst dike, bi tevî hevalê xwe Moisey Korets û Rumer ji aliyê saziya sîxuriyê ve tên girtin. Salek şûnde tê berdan, vedigere ser karê xwe.
Di nava salên 1940 - 1950 de di xebatên çêkirina bombeya hîdrogenê de dixebite. Hin dibêjin ew mecbûr maye viya bike lewra dewletê ji xwe qedexe daye ser, nikaribûye derkeve derve.
Landau ji ber xizmetên xwe du car Xelata Stalîn (1949, 1953) werdigire sala 1954 jî xelata Lehengê xebata sosyalîst digire.
Herwiha gelek xelatên biyanî jî werdigire. Dibe endamê gelek saziyên komên zanistî. Sala 1960 dibe endamê National Academy of Sciences a Amerîkiyayî jî. Endamê Institute of Physics (1959) e jî. Sala 1960 ew Xelata-Fritz-London û Pokala-Max-Planck werdigire.
Di 7ê kanûna paşîn a sala 1962 di qezaya otomobîlê de giran birîndar dibe. 6 sal di terapiyê de dimîne û 1ê nîsana sala 1968 jiyana xwe jidest dide.
Alfred Kastler (jdb. li Gebweiler, Elsas; m. li Bandol) ji bajarê wextekê di bin desthilatiya Împeratoriya Alman de bû, Elsasê ye, fîzîknasekî navdar ê fransî ye. Sala 1966 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.
Kastler dibistana amadeyî li Colmar bidawî dike. Sala 1921 dest bi dibistana bi navê École normale supérieure (ENS) li Parisê dike.
Piştî dibistanê, wekî mamosteyê fîzîkê li dibistana amadeyî ya Mülhausenê, dûv re jî li Colmar û Bordeauxyê. Ji 1931 heya 1936 ew asîstanê Pierre Daure ye li Fakûlteya Zanistiyê (Faculté de Science) li Bordeauxyê, a ew 1926 heya 1938 dersdariyê lê dike, Clermont-Ferrand). Herwiha ji 1938 heya 1941 profesoriyê li wir dike.
Dema li Bordeaux ye bo pisporan atomspektroskopiyê çêdike. Sala 1941 li ser daxwaza George Bruhat diçe Parîsê. Sala 1952 li Faculté de Science profesoriyê dike. 1953/54 ew profesorê mêvan li Löwen.
Kastler bi tevî Jean Brossel rêbaza spektroskopiyê ava dike ku di zanistiya atomfîzîkê de gelek girîng e. Ew ji 1951ê pê de gerînendeyê Laboratoire de Spectroscopie Hertzienne e. Îro ev laboratûar bi navê wî û Brossel tê binavkirin.
Payeya rûmetê li Pisa (1960), Oxford (1966) û Löwenê (1955) werdigire. Endamê civaka fîzîkhezên fransî û polandî ye. Herwiha yê Optical Society of America, ku sala 1962 pokala wê digire. Sala 1954 guncavê Xelata-Holweck a civakên fîzîkhezên brîtanî û fransî tê dîtin.
Ji sala 1964 ve endamê Akademiya Zanistiyê ya Fransî (Académie des sciences) e. Endamê heman akademî ya Belgiyayê ye jî. Sala 1965 xelata zêrîn a CNRSê digire.
Sala 1966 jî ji ber xebatên xwe yên avakirina atomspektroskopiyê Xelata Nobel a fîzîkê digire.
Sala 1924 bi mamosteya dîrokê Elise Cosset re marî dibe (dizewice), sê zarokên wan dibin ku yek ji wan jî fîzîknas e, Daniel Kastler.
Hans Jensen (jdb. 25ê hezîranê 1907 li Hamburg; m. 11ê sibatê 1973 li Heidelberg; navê dirêjî Johannes Hans Daniel Jensen) fîzîknasekî Alman bû ku guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatibû dîtin. Wî bi tevî Maria Goeppert-Mayer di cîhana atomdendikê de teoriya modela keriyê (qetît, feliq, kûzî, şêrt) ava kirin. Cihê herî lê maye û xebitiye Zanîngeha Heidelberg bûye.
Hans Jensen di 25ê hezîrana sala 1907 wekî sêyemîn zarokê baxçevan "Karl Friedrich Jensen" û hevjîna wî "Helene Auguste Adolphine" (keçiktiyê Ohm) hatiye jiyanê. Ji sala 1926 pê ve li Zanîngeha Hamburg Universität Hamburg û zanîngeha Albert-Ludwigs-Universität li Freiburg a Breisgau fîzîk, matematîk, kîmyaya fîzîkal û fîlozofî xwendiye. Piştî doktoriya xwe ya di warê fîzîkê de, wekî asîstan (li Hamburgê) dimîne. Sala 1937 dibe doçent û sala 1941 li zanîngeha bi navê Technischen Hochschule Hannover payeya profesoriyê werdigire.
Di navberê de wekî profesorê mêvan li DYA, bi taybetî li Institute for Advanced Study a li Princeton (1952) e, li University of Wisconsin (1951), li University of Minnesota (1956), li Indiana University (1953), li California Institute of Technology (1953) û Berkeley (1952), li University of California at La Jolla (1961) dersdariyê dike. Ew ji sala 1955 pê ve bi Otto Haxel bi navê Kovara Fîzîkê Zeitschrift für Physik kovarekê dertîne.
200pxEw ji destpêka 1930yê ve li ser atomdendikê radiweste. Ji be lêkolîn û xebatên xwe sala 1963 nîvê Xelata Nobelê werdigire, nîvê din ji Eugene Wigner re diçe.
Wilhelm Reich (jdb. li Dobzau, Galîçya, Awistriya-Macaristan; m. li Lewisburg, Pensîlvanya, DYA) psîkoanalîst, civaknas, lêkolînerê zayendiyê û psîkîyatrîstekî navdar bû.
Sala 1934ê bi navê vegetoterapî (vejetoterapî) deng vedide û herwiha yek ji avakarên orgonomîyê ye ku wî bi navê orgon binavdikir. Giregirekî psîkoterapiya laş e.
Bi nêrînên xwe yên radîkal û pirtûkên xwe yên (gorî hinekan) psîkopolîtîk navdar e. Pirtûka wî ya bi navê Psîkolojiya girseyê ya faşîzmê di nava ronakbîr û xwendekarên Kurd de tê naskirin. Di salên 1920ê de bi Sigmund Freud re hevaltiyê dike, dixebite. Angaştên Freud berî bi civakê fireh dike.
Belaya sazûmaniya nazî xwe digihîne wî jî. Pirtûkên wî di nava weşanên ziyandar de hejmartin. Sala 1939 xwe dispêre Amerîkayê li wir alava xwe ya terapiya alternatîv akûmûlatora enerjiyê-orgonê dide nasandin lê îcar jî serê wî bi dadgehan re dikeve belayê, lewra fîrmayên dermanan giliyê wî dikin. Dadgeh cezayê 2 salan (bi sedema ku wî qaşo berevaniya xwe nekiriye, heqaret kiriye) lê dibirrin û berhemên wî tên sansûrkirin. Li girtîgehê ji nexweşiyên dil-demar (NDD) dimire.
Anna Freud (jdb. li Viyana; m. li London), dota (keça) Sigmund Freud ê, psîkoanalîsteka navdar Awistriyayî-Brîtanyayî ye. Sala 1938 bi malbatî koçber dibin diçin Brîtanyayê û dibin hevwelatiyê wê. Ew bi giranî li ser analîzkirina zarokan, psîkolojiya zarokan sekiniye.
Di riya bavê xwe de meşiyaye, angaştên wî bipêşxistiye. Yek ji alîgirên navdar ên dibistana Sigmund Freud e.
Hin dibêjin jiyana wê ya malbatî, şerê cîhanî, nîjadperestî, hovîtiya Naziyan ûêd. bandora xwe li ser kesayetiya Anna Freudê hîştiye, lewra ew ateîst, lezbiyen, lîberal e. Piştî ji ber pêkutiyên Hitler direvin tên Brîtanyayê, li ser zarokên trawmatîze bûne radiweste, terapiya wan dike.
Sala 1936ê bi pirtûka xwe ya bi navê "Das Ich und die Abwehrmechanismen - Ez û sazûmaniya berevaniyê" navdar bûbû. Di nava psîkologan de wê kiribûn koma Ez-Derûnînasî, ango psîkolojiya "ez" ku bi xwe ji îd, ego, superego pêk dihat. Wê cîhana sazûmaniya berevaniyê (derûnînasî) gelek bipêşxistiye. Bi taybetî li ser babetên sazûmaniya reaksiyonan, regresyon, têkiliyên astên "ez"ê, zayendî, potansiyelên "ez"ê yên fêrbûyî, projeksiyon, întrojeksiyon, cîhana dijberetiyê, guherbariya armancan, îzolasyon, şîdet ûêd. rawestiyaye.
"Cuculus canorus canorus" + "Acrocephalus arundinaceus"
"Cuculus canorus bangsi" + "Phoenicurus moussieri"
Pepûk (navê zanistî yê latînî: "Cuculus canorus"), çûkekî li Kurdistanê bi çîroka xwe navdar e.
Li çolan, daristanan û li zilên nêzî çiravan dijî. Bi kêzik û maşotan xwe xwedî dike. Car carinan maran, mişkan û marmarok û gumgumokan jî dixwun.
Ew bixwe hêlînê çênake. Hêkên xwe bi granî datîne hêlînên fîkarên biçûk yên wek bilbil û çûkên zilek. Ev çûk, wek hêka xwe li hêka pepûkê dinerin û çêçika ji hêkê derdikeve jî wek çêçika xwe xwedî dikin. Karê pepûkê di vir de tenê car carinan xewlekirina hêlînê û hêkê ye.
Bernişt (), gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye. Li derdora wê Baqustan, Şivistan û Tizyan heye.
Debara gund bi çandiniya rezan û xwedîkirina heywanan e. Rêya gund ji her du aliyan ve jî asfalt e.
Çûng, pêmirîşk, adirge (navê zanistî yê latînî: "Ranunculus") kulîlkek e. Ji famîleya adirgeyan ("Ranunculaceae") ye ku ew jî di Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan ("Ranunculales") de cih digire.
Li cihên avî heşîn dibin. Bo ajalên malê ne baş in lewra heger pirr bixwin, devên wan birîn dibin heya bigire nexweş jî dikevin. Lê heger ev giya bê hişkkirin bêziyan e. Li hinekan nayê, çermê wan dixwirîne, dike birîn.
Bi qasî 15-20 cm bilind dibin. Hin cureyên wan di nava avê de aj didin, heşîn dibin. Ji 600'î zêdetir cureyên wê hene. Mirov dikare bêje li ji xeynî cihên pirr sar û pirr germ, li her derê aj dide. Li Kurdistanê çend ji cureyên wê hene nayê zanîn.
Granville Stanley Hall (jdb. 1ê sibatê 1844 li Ashfield, Massachusetts; m. 24ê nîsanê 1924 li Worcester, Massachusetts) psîkologekê navdar ê Amerîkayî bû.
Stanley Hall ji sala 1882yê ve wekî profesorê derûnînasî û pedagogiyê (pedagojiyê) li Zanîngeha Hopkins a Baltimore kar dikir. Wî di dirûvê labortaûara Wilhelm Wundt de yekemîn laboratûara psîkolojiyê ya Amerîkayê saz kiriye.
Sala 1887 dibe damezrênerê sereke yê Zanîngeha Clark li Worcester, Massachusetts. Dîsa sala 1892 jî damezrêneriya Komeleya Derûnînasiyê ya DYAyê American Psychological Association tê hilbijartin.
Hall pisporê lêkolînên li ser ciwanan bû. Mirov dikare bêje yekemîn kesê ku xebatên li ser ciwanan dikir bû.
Hin ji nivîsên wî yên bijarte.
Hall hez ji angaştên Sigmund Freud dikir, bala xwe dide cîhana zayendiyê jî. Di bin bandora Wundt de bû. Li ser psîkolojiya zarokan û pedagojiyê gelek nivîsarên wî hene.
Abraham Harold Maslow (jdb. 1ê nîsanê 1908 li Brooklyn, New York City; m. 8ê hezîranê 1970 li California psîkologekî navdar ê DYAyê bû. Di nava avakarên (bavên) psîkolojiya hûmanîst de tê hejmartin ku di lîteratûrê de jê re "hêza sêyemîn" tê gotin. Ji ber ku di dema wî de psîkanalîz û tevgernasî du dibistanên sereke bûn.
Di malbateke ji rêzê ya bingeh Cihû de mezin bûbû. Ew viya bi erênî dinirxîne. Ango dibêje "heger di nava hindikayiyan de mezin nebûma, ez ê jî wekî yên din bextewar bûme, pêdivî bi tenêmayînê, lixwevarqilînê, pirtûkxwendinê nedîta".
Li Zanîngeha Wisconsin perwerdeya derûnînasiyê dibîne. Sala 1928ê marî dibe (dizewice). Hevnasîna wî bi Alfred Adler re çêdibe, gelek di bin bandora wî de dimîne.
Maslow baweriya xwe bi xwezaya mirov tîne, hêza mirov bilind dinirxîne. Lê dibîne ku cîhana derûnî ya mirov jî di bin gelek bandoran de ye. Hin pêdiviyên wê hene. Maslow dûrûdirêj li van pêdiviyan dikole û wan kategorîze dike. Piştre vana di çarçoveyekê de rêz dike ku bi navê "Angaşta Maslow a hiyerarşiya pêdiviyan" binav dike.
Wêneyekê ji cilsêpanên çêkirî yê
Cilsêpahn an jî Lewheya Cilsê Lewheyên ku her du rexên wê bi kaxizan tê alandin û têde cilsekê bi şiklê lewheyê de pahn tê çêkirin. Jiyana îroyîn de Cilsêpahn cihê diwarên bi kerpîç, xişt (tuxle) û brîketan girtiye. Ji şewat ti bandor nagire. Alavekê sivik û bi hêsanî tê karanîn. Dema niha de avahîsazî bêyî Cilsêpahnê nabe.
Cara ewil 22 Gulan sala 1984an de, li DYAyê de hatiye sepandin.
Nîşangir, nîşanbaz (bi îngilîzî: "sniper"), navê giştî bo kesên nîşanbaz û hedefên xwe tev li gor nîşanê lê dixin tê gotin. Celebekê leşkerî nava hêzên ewlekarî an jî artêşê de peywirdarî dike.
Bi çekên nîşanbazan ew kesene di demekê dûvdirêj tên perwerde kirin.
Navnasî.
Peyvên "nîşanbaz" û "nîşangir" ji zimanê hind û ewropî tên. Zimanê me kurdî û gelek zimanên din ên ji malbata hind û ewropî wan peyvan bikar tîne.
Maria Goeppert-Mayer (jdb. li Kattowitz, Oberschlesien; m. li San Diego, California) fîzîknaseka navdar a alman-amerîkayî bû, guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatibû dîtin.
Goeppert-Mayer sala 1906 wekî yekemîn zaroka profesorê pedîatriyê Friedrich Göppert (1870–1927) û hevjîna wî, mamosteya ziman û mûzîkê Maria Göppert tê jiyanê. Bapirê wî profesorê dadê bû, Heinrich Robert Göppert (1838–1882), bavbapîrê wî profesorê botanîkê bûye, Heinrich Göppert û bavbavbapîrê wî jî profesorê dermannasiyê bûye.
Bi tevî dê-bavê xwe sala 1910 bar dikin Göttingenê. Piştî dibistana amadeyî sala 1924 dest bi perwerdeya fîzîkê dike. Sala 1930 doktoriya xwe li ser qûantan dide, li cem xelatwergirê Nobelê Max Born.
Bi Joseph Edward Mayer (1904–1983) re marî dibe (dizewice), ku ew paşê dibe serokê Civaka Fîzîkhezên Amerîkayê, diçe DYAyê. Du zarokên wan çêdibin. Sala 1940 bi tevî hevjînê xwe pîrtûka bi navê "Mekanîzma Statîstîkî" diweşîne.
Di salên 30yî de bi tevî Karl Herzfeld dixebite. Herwiha bi Herzfeld re li ser çêkirina çekên atomî jî dixebite. Sala 1946 dibe profesor li Zanîngeha Chicago.
Ew sala 1949 bi bandora Enrico Fermi dest bi fêhmkirin û tesbîtkirina hejmarên bisêhr ên fîzîkê dike ku zû de bû bi stabîlîteya dendikên atomî dihate zanîn. Bêî wê J. Hans D. Jensen jî dixwest tesbît bike. Ew bi hev re sala 1955 pirtûka bi navê „Elementary theory of nuclear shell structure“ dinivîsînin.
Goeppert-Mayer sala 1963 bi J. Hans D. Jensen re nîvê Xelata Nobel a fîzîkê parve dike ku ji bo rohnîkîrina wê ya dendikên atomî ji wan re hatibû dayîn. Nivê din ê xelatê jî didin Eugene Paul Wigner.
Petûnya (bi latînî: "Petunia"), hevnavê malbatekê kulîlkan e.
Navê wê ji zimanê Çermesoran e, di wateya titûnê de ye. Di dema mêtingeriyê de ev nav derbasê Ewropayê bûye. Heger baş li kulîlkê bê nêrîn, bi salan li cihê xwe aj dide. Lê pirranî bo salekê tê heşînkirin.
16 cureyên wê hene, ji başûrê parzemîna Amerîkayê belav bûye. 14 cureyên wê di zanistiyê de hatine tomarkirin, ji heya şaneyan hatine rohnîkirin.
Hin cureyên wê ji aliyê molekûlar ve hatine analîzkirin lê hêj li ser koma jor nehatine hesabkirin. Xebatên biyologan didomin.
Sala 1985 H. J. W. Wijsman û J. H. de Jong lêkolînek dikin li ser vê komê, petûnyayan di binê du binekomê de tomar dikin.
Yekemîn cureyê hatiye çandin bi texmînî "Petunia axillaris" e. Îro pirranî di baxçeyan de bo xweşikiyê tê çandin.
Elegez (bi ermenî: Ալագյազ, "Alagyaz"; bi kurdî: "Elegez", herweha bi tîpên romanî wek Alagëz; heta 1938, "Camuşvana Mezin") bajarokekî parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.
Li dorê 11 gund hene. Pirraniya niştîvanên Elegezê êzîdî ne. Li Elegez kurmancî tê axavtin. Straneke rockê a Koma Wetan li ser Elegezê navdar e.
Tûreşk (bi latînî: "Rubus sectio Rubus" e ji koma "Rubus caesus", jê re jî dibêjin tûdirik, trîreşk, dirîreşk,dirişk dirînermk, temeşk, dendûreşk û cinisrî), navê fêkiyeke hejikên deviyan e. Fêkiyên wê sor an reş in, bi xavî tên xwarin yan wekî marmelad (rîçal) tê bikaranîn. Ji aliyê mîneralên bikêr ve gelek dewlemend e.
Li her deverê Kurdistanê bi navekê tê binavkirin, lewra gelek cureyên wê hene. Li Ewropa, bakurê Afrîka, Asya û bakurê Amerîkayê gelek e. Kêm an zêde diriyên wan di bin. Kîjan fêkiyên wê berê heşîn bûne, ew berê reş di bin, heya payîzê jê tê sûdwergirtin.
Li Kurdistanê ji xeynî rîçalê, şirûba wê jî tê çêkirin, ji ber ku ji liyê vîtamînan ve dewlemend e, didin nexweşan jî. her wesa di şîrînahiyan jî de tê bi karînan.
Kelûya karê (Bi Îngilîzî:"Tropic of Capricorn") Hevêrkeya 23 derece 27 deqiqe li başûrê ekwatorê ye. Di 21ê kanûna pêşîn de tîrêjên rojê bi eşkêleke 90 derece tên ser vê hevêrkeyê. Cihên ku di nabêna her du tropîkan de dimîne, salê du caran tîrêjên rojê bi eşkêleke 90 derece dibînin. Cihên ku li bakur an başûrê tropîkan dimîne, tu caran tîrêjên rojê tîk nabînin. Bi gotineke din tropîk, sînorê tîkhatina tîrêjên rojê ne. Ji xwe grîngiya tropîkan jî ev e.
Pêcanik, çavreşok, hûfhûfik ("bi latînî: Tussilago farfara)" riwekek ji hejikan e, di bijîşkiya gelêrî ya kurd de tê bikaranîn.
Bi qasî 10-30 cm bilind dibe. Li berojên kevirî hene, herwiha çandiniya wê jî tê kirin. Di bihara teze de aj didin. Li Kurdistan, Ewropa û gelek welatên Asyayê tê dîtin. Riwekek bihêz e, riwekên devedorê xwe têk dibe. Li perên avê jî rast li wan tê.
Ji bo astma û kuxikê tê bikaranîn. Pelgên wê tên kutan, hişkkirin, zivistanan jî bikêr tên. Bi heşînî xavî jî tê xwarin. Bijîşkên rojavayî jî bi kêrbariyên wê dizanin. Divê pirr neyê bikaranîn, lewra ji ber hin madeyên pê re hene dikarin bandora xwe bi neyînî bikin. Bêî destûra doktoran pêwîst e mirov bikarneyne.
Roja Nû, rojnameyeke hefteyî bû, belê cihê daxê ye ku ev rojname ji ber rewşa aborî û ciyopolotîkî, hem hejmarên wê li ser hev nehatine çapkirin li gor programê xwediyê wê, û hem jî hatîye rawestandin.
Ev rojname ji hejmara (1- 12) her heftî bi dûv hev de roja duşembê dihat weşandin, hejmara 14 an piştî wan bi 15 hatîye weşandin. Ji hejmara (14 - 23) dîsa her heftî di roja duşembê de hatîye weşandin, hejmara 24 an piştî 15 rojan hatîye weşandin.
Û wiha carna 15 rojî û carna hefteyî hatîye weşandin, hem jî carna hejmarek bi Kurdî û carana yek bi Fransîzî û carna jî her dû ziman bi hev re hembêz dikirin û dihat weşandin.
Roja Nû bi zimanê Kurdî û Firansîzî dihat weşandin, ev rojname ji 4 rûpelan pêk dihat 3 ê rûpel bi Kurdî bûn û yek bi Firansîzî bû, ji hejmara 49 an û pêve hejmarek bi Kurdî û yek bi Firansîzî hatiye weşandin.
Tevî ku (Roja Nû) rojnameyeke siyasî bû, belê gelekî guh daye filoklor û çanda Kurdî, mirov dikare navê hin nîvîskarên wê yên beşê Kurdî diyar bike ji bilî navê xwediyê wê Dr. Kamîran Alî Bedir-Xan, ew jî ev in: Mîr Celadet Alî Bedir-Xan, Osman Sebrî, Cegerxwîn, Hesen Hişyar, Qedrî Can, Ehmed Namî, Mistefa Ehmed Botî …
a> ya alpî ("Rumex alpinus"), li Kurdistanê kêm kes dixwin, ew jî dixaşînin
a>, gorî riweknasiyê ev jî ji tirşoyan e
Tirşo ("Rumex acetosa") ji famîleya tirşoyan ("Polygonaceae")
navê cinsekê riwekan e. Pincarek e biharê ye. Bi qasî 130 cureyên wê hene. Pirranî li nîvkada bakur bicihbûyî ye.
Li Kurdistanê gelek tê dîtin û gelek cureyên wê hene. Pincareke tirş e. Li hin deverên Kurdistanê jê re kerika berxê, tirşikê zerecan, sêxaşik, tirşoya nalik jî dibêjin. Di rastiyê de evana hemî cureyên tirşoyê ne.
Li Kurdistanê binavkirinên cureyên wê.
Mixabin li ser giha û pincarên Kurdistanê kesê xebat nekiriye. Kîjan cure di zanistiyê de bi kîjan navê tê binavkirin, kêm tê zanîn.
Bihara Kurdistanê dixemilînin, zarok wê dikin nava nanên tenûrê, hinekê xwê (sol) pê werdikin dixwin. An bi sîrim an pincarekê din wekî simak/simaqê dixwin.
Di bijîşkiya gelêrî de bo saxkirina kunêran, pizikên mezin tê bikaranîn. Tirşoyê dikelînin didin ser birînê.
Sping "(Scorzonera hispanica)," spang, span(k), spilk, hisping, hişping navê pincarek biharê ye. Li Kurdistanê pirranî bi xavî û heşînî tê xwarin. Herwiha kokên wê di bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê de tê bikaranîn.
Hin zanistên rojavayî ji ber ku navê wê dişibe Spanyayê, dibêjin ji wir belav bûye. Navê wê yê kurdî jî ji heman bingehê ye. Lê ev îdîayek e.
Li Kurdistanê ji xwezayê tê berhevkirin lê li Ewropayê çandiniya wê dikin. Ji aliyê vîtamîn û mîneralan ve gelek dewlemend e û şîrê ji kok û pelgên wên derxistin di bijîşkiyê de tê bikaranîn, bo nexweşên şekir gelek bikêr e.
Çend cureyên wê hene, hin riwek dişibin wan divê mirov tevlîhev neke.
Sîrim "(Allium longicuspis) riwekek ji çîna Allium a famîleya sîr û pîvazan e. Pincarek biharê ye.
Li mêrgan, cihên avî û kêmavî lê hinekê ji rûyê avê bilind heşîn dibin. Bi xavî tê xwarin an hişk dikin, wekî biharbêhnê (biharat) bikartînin.
Sîr "(Allium sativum)" riwekek ji malbata famîleya sîr û pîvazan (Allioideae) ye ku ew jî binekomeke Alliaceae ye. Strîlokên wê çi xavî, çi wekî biharbêhn (biharat) jî tên xwarin. Hin cureyên wê dikevin koma hejikan, lewra dibin hejik.
Di kulîna, pêjgeha kurd de cihekê wê yê girîng heye. Di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Herwiha di bijîşkiya gelêrî û wêjeya kurd a devkî de navdar e. Ji sîra bejî re sîrim an sîrimok tê gotin. Bi şaşî li hin deveran jê re nanê çivîkan, nanê çûçikan tê gotin lê ew riwekek, herwiha pincarek din e.
Li dora 500-700 cureyên wê hene. Hin riwek hene gelek dişibin sîrimê, heger mirov wan jî bijmêre, cureyên wê ji hezarê derbastir dikin.
Melajo, meroje yan kilig bo xwarinê amade ye
Çavmark, meroje an jî melajo (navê zanistî yê latînî "Asparagus") navê komek riwekan ji famîleya çavmarkan ("Asparagaceae") ye. Pincareke biharê ye. Li Kurdistanê jî heşîn dibe.
Li dora 100 cureyên wê hene, lê li Ewropa û Asyayê nêzîk 15-20 cure tên dîtin. Pirranî li Afrîkayê heşîn dibe.
Gelo bo ganecaniyê (seks) bikêr e?
Di axa dewlemend de aj dide. Ji aliyê vîtamînên C, A û B1, B2 ve baş e. Li Serhedê û gelek deveran pirr tê zanîn, avsîra wê jî tê çêkirin.
Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de cihê wê girîng e, dibêjin performansa seksê zêdetir dike. Lê xebat û lêkolînên zanistiyê nînin, hebin jî em nizanin.
Melajoya strîlok, melajoya peldirî, melajoya pelzirav, melajoya pelstrî, çavmarka strîlok ("Asparagus acutifolius") cureyek melajoyan e, ji malbata Asparagaceae.
Bi qasî 1-2 metro bilind dibe. Navê xwe ji pelgên xwe yên kesk ên wekî diriyan (striyan) digire. Ji Asyayê, ji peravên Deryaya Naverast belav bûye. Heya 1525 metro bilindahiya ji rûyê avê jî tê dîtin.
Melajoya sûsê'", melajoya rindik, melajoya xemlxweş, çavmarka sûsê ("Asparagus densiflorus") cureyek melajoyê ye ji koma melajoyan, ji malbata (Asparagaceae).
Tê gotin ev cure ji başûrê Afrîkayê bi, bi taybetî ji Mozambîkê belav bûye.
Famîleya baqilan (navê botanîk "Fabaceae") famîleyeke fireh a riwekên kulîlkdar e. Di koma baqilan (Fabales) de cih digire. Piştî famîleya orkîdeyan û famîleya beybûnan sêyem famîleya fireh e.
Li gorî agahiyên fermî (binêre:Royal Botanical Gardens) 730 cins û bêhtirî 19,400 cureyên riwekan hene di vê komê de. Bi hejmara bêhtirî 2,000 cureyan cinsê herî mezin gonî, darcêwî zêdetirî 900 cure, Wesme nêzîkê 700 cure ye. Cinsekî din ê mezin heye ku "Crotalaria", xwediyê 600 cure ye û giyaşîrîn jî 500 cure.
Pel.
Pelê wan bi gelemperî alternatîf û bi hevdu ve ne. Gelek cure xwediyê pelên bi binyateke wisa ne ku moriyan dikişîne xwe û ev morî jî riwekan ji kêzikên giyaxur diparêzin.
Kulîlk.
Kulîlk bi gelemperî ji pênc pelên çeperê yên pevkelijî û pênc pelên tancikê yên serbest pêk tên. Bi giştî nêremo ne.
Fêkî.
Hêkel bi giştî di nava teneyêke de mezin dibe an jî geşedanî dibe. Tene ji fêkiyekî ziwa yê sade pêk tê.
Ra.
Li ser rayên gelek baqilan bakterî hene ku ev nîtrojena serbest a li hewayê digirin û didine nav axê. Bi saya van bakteriyan baqil nîtrojenê ji axê distînin.
Giyaşîrîn an jî Mîmoza cinsekî famîleya baqilan e ku ji 400 cureyên devî û giyayan pêk tê. Peyva botanîk "mîmoza" ji peyva μιμος (mimos) a yewnanî tê.
Du cureyên sereke yên cinsê giyaşîrînan hene. Yek jê "Mimosa pudica" ye ku li Amerîka bakur û navrast hêşîn dibe. Ya dî "Mimosa tenuiflora" ye ku di ayînên şamanî de tê bikaranîn.
Şerê navxweyî yê Sûriyê, serhildana Sûriyê, şoreşa Sûriyê an jî şoreşa azadiyê ya Sûriyê serhildana xelkê sûrî li dijî rejîma Beşar Esed e ku di sala 2011'an de li Sûriyê dest pê kir û di 2012'an de berdewam e û roja îro wekî şerê navxweyî yê Sûriyê tê zanîn. Di vî şerî de bi hezaran sivîl hatine kuştin û gelek sûrî bûne penaber li welatên cîran.
Destpêka serhildanê, 2011.
Bûyerên ku li gorî rejîma Esed komployeke ji derveyî ye, hem "ji aliyê dîndarên selefî ve hatiye çêkirin" û hem jî "bi destê Amerîka û Îsraelê hatiye rêxistin", di roja 15'ê adara 2011'an de li hemberî mizgefta Umerî ya bajarê Derayê, li başûrê Sûriyê dest pê kirin.
Xwepêşander li dijî xwarina bertîlan û ji bo reforman diqîriyan. Li ser dîwaran "Azadî" hatiye nivîsandin, li ser banga rûpela Facebookê wekî "The Syrian Revolution 2011" (Şoreşa Sûriyê ya sala 2011'an) bi awayekî ku tu carî berî nebûye li dijî rejîma Beşar Esed. Xwepêşandanên Sûriyê di bin bandora şoreşên li welatên ereban yên ku ji destpêka sala 2011'an de dest pêkirin ("Bihara Erebî"); bi taybetî, ev şoreşa gelên Tûnis û Misirê ya dijî serokê tûnisî Zaynil Elabidîn û yê misrî Husnî Mubarek.
Rojavayê Kurdistanê di Şerê navxweyî yê Sûriyê de.
Rojavayê kurdistanê, di dema şerê navxweyî ê Sûriyê de, bi serê xwe weke xateka sêyemin ya dervî şer ma. Bi rêyên demokratikî xwest ku mafên xwe bidest bixin. Tirkiye, ji ber pirsgirêka kurd ya navê wê, hertimî herwl da ku li wê herêmê rewşa nearamî bi afirêne. Kurd, li herêmên xwe sisteme xwe ava kirin. Kurdan, ne xwest ku ne li rex hêzên çekdar ên di bin navê artişa azad bikievina şer û ne jî xwest ku li cem artişa sûriyê ya beşar esad bikevina şer de. Lê li ser herdû alîyan re jî hewldanên tirkiyê bûn ku kurdan tevlî şer bikin. Kurdan pozisyona xwe bi serê xwe bijartin.
Tirkiye ji bo ku kurd statûya xwe nestênin û temenê statû standinê ji bo wan nafirê bi awayekî aktiv di nava şerê li dijî rejima sûriyê ya beşar esad de cih girt û piştgirî da hêza ku li dijî rejimê şer dike. Pirranîya mirovên ku diçûn sûrîyê ku şer bikin jî ji aliyê tirkiyê ve li herêmên weke Xateyê û hwd di hatina perwerde kirin û di hatina şandin li nava şerê li dijî rejimê.
Yekîniyên Parastina Gel.
Yekîneyên parastina gel, hêzên parastina gel ên li rojavayê kurdistanê na. Ji aliyê kurdên rojavayê kurdistanê ve hatiya damazrandin. Tenê ji kurdên rojavayê kurdistanê diafirê. Bi awayekî din ê gotinê em dikarin bêjin artişa kurd ya rojavayê kurdistanê di parazê ya. Armanca wê ew a ku bê şert û merc rojavayê kurdistanê û jîyaneê li vir ya kurdan û komên din ên civatî ên li wir bi parêzê. YPG, hêza artişî ku tenê ji rojavayîyên kurdistanî diafirê ji bo parastina wan a.
Rewşa navnetewî.
Di nav netewî de, li dijî rejima Sûrîya ya beşar esad, muxalifîyeka mazin afirî. Di serî de, ku Emerika û Firansa serê wan dikişêne, platforma muxalifên sûrîyê hat afirand in. Emerika, di destpêka mudahaleyê de xwest ku ji NY´ê biryarnayekê bide buhurandin û bi wê re êdî bi leşkerî mudahele lê bike. Lê di dema biryarnamê de Rusya û Çîn li dijî wê sekinî û ne buhurt. Rûsya û Çînê xwest ku pirsgirêk bi rêyê dîyalogê werê çareser kirin. Bi vê yekê, Kofî Annan, hat bi erkkirin ku di asta pêşî de hikimeteka buhurînê bide afirandin û bi wê re êdî rejima nû ya sûryê were afirandin. Lê hewldanên li ser Kofî Annan re bi ser ne ketin. Piştre wî dest ji kar berda. Li cihê wî ku yekî ku bi aslê xwe de jî arab bûya Agdar Îbrehim Hat bi erkkirin.
Komên Olî ên êli Sûrîyê.
Gotare bingihîn Komên Olî ên li Sûrîye
Li sûrîyê weke komên olî misilmanên sunnî, elewî, Dûrzî, Îsmaîlî, Xiristîyan, Êzîdî û hwd hena. Hebûna van koman, jî, bi hijmarî heya.
Bihara erebî.
Bi navê bihara ereb, di destpêka sale 2012´an de tevgerîya mazin bû. Ji Tunisê bi xwespêşandinên piştî ku yekî tunisî bedena xwe da êgir re êdî piştre li hemû welatên ereb belav bû. Rejim Husnu Mubarak Guharî. Bi piştgirîya rojava birayên misilman hatina desthilatdarîyê li wir. Mudahele li Libya bû. Piştre jî, temenê mudahaleyê li Sûriyê hat afirandin û mudahale lê hat kirin.
Rewşa kurdan û Statûya wan.
Kurd li herêmên xwe, piştî ku mudahele li Sûriyê dest pê kir, bidest avakirina xweserîya kirin. Ji bajarê Rojavayê Kurdistanê ê Kobanê destpêkirin û reveberîyên bajarên xwe yek bi yek kirina destê xwe de. Kurdan li herêmên xwe bi navê YPG, hêza xwe parastinî ya artişî ava kirin. Lê hin komên ku dewleta tirk hildane cem xwe û ku hine ji wan kurd jî na, weke partiya azad û hwd, li ser navê wê dewletê bidest şerê li dijî statûya kurdan kirin. Li taxên bajarê Helebê ên ku taxên kurdan na, weke taxên Eşrefiyê û Şêx Maqsûd jî bi destê van hêzan bi dehan kurdên sivîl hatina qatil kirin.
Şandina hêza aşîtiyê li Sûrîyê.
Di destpêka şerê navxweyî de NY´ê, komeka leşkerî bo çavderiyê şand sûrîyê. Lê ev kom, erka wê tenê du mehan doma. Piştre jî, ew hêz jî ji sûrîyê çû. Piştre, dîsan nîqaşên şandina hêza aşîtîyê li Sûrîyê doma.
Di şerê navxweyî de ol.
Şerê navêxweyî, di temenê şerekî mezhebî de hat pêşxistin. Ku tirkiye, Katar û Suudi arabiya pêşentîya wê dike, komên sunni bipiştgir kirin. Komên Şîî û elewî jî, Îran li cem wan bû. Bi wî rengî, di temenê şerê mezhebî de şer tê domandin.
Biçekdarkirina şervanên ku li Sûriyê şer dikin.
Li sûrîyê ji roja ku şer destpêkiriîya de, tirkiyê di biçekdarkirina muxalifan de bûya cih û xwediyê bandûraka mazin. Komên çekdar, li gorî ku tê gotin bi agahî, serleşkerên tirk, fermandartiyê di şerê navxweyî ê sûrîyê de jî dikin. Ji Xatayê, perwerdekirina çekdaran bi çekkirin û şandina wan ya qada şer dibêt.
Tirkiye, di wî şerê ku têde weke aliyekî ya, armanca wê tenê ew a ku kurd statûya xwe bidest nexin. Ji ber vê yekê, her rê û rêbazê bikardihêne li dijî kurdan.
Pişiqîna şerê li Sûriyê li welatên li dorê.
Piştî ku li sûrîyê şer dest pê kir, li Libnanê jî taqîn bûn. Li wir jî, komên tundrew û û hwd ketina nava tevgerîyê de. Tirkiyê li ser sînorê bakûrê û rojavayê kurdistanê artişa xwe bicih kir. Li ber sînor karaqol ava kirin û ji wan şerê navxcweyî hem xwest ku bide herikandin li rojavayê kurdistanê û hem jî bi rêvekirina şer îdare dike.
Ji Sûrîyê pênabarên ku bûna li derve.
Tirkiye berî ku mudahaleya li Sûrîyê destpê bike, wegahên pênabaran ava kirin. Bi wê yekê, li ser wan re xwestibû ku rewşa xwe di şerê di sûrîyê de xort bike. Ser deh hezaran ve mirov û malbate kirina wan wergahên ku ji Sûrîyê hatibûn bicih kirin. Ji rojavayê kurdistanê ser 20 hezaran re kurd, diçîna başûrê kurdistanê.
Di nava Sûriyê de pênabarî pirr dibêt. Bi teybetî, ji herêmên ereban pirranîya malbatênkurdan ku hebûn divegerihina rojavayê kurdistanê. Û bi wê re jî gelek malbatên ereb jî tên herêmên kurdan bi pênabarî.
Margîsk, Maregîsk an jî Marê mirdarok ("Vipera"), cinsek jehremarekî ji binefamîleya maregîska rast ("Viperinae") û ji famîleya margîskan("Viperidae") e.
Cinsê maregîsk, xwediyê du diranên vala yên dirêj in ku ev diranên jehrê ne û li paş van, diranên biçûk ên ji bo nêçîr girtinê hene. Maregîsk şevger e ango bi giştî êvaran nêçîrê dikin.
Famîleya margîskan ("Viperidae"), famîleyeke marên jehredar e. Ji xeynî Antarktîka, Awûstralya, Îrland, Zêlanda Nû, Madagaskar, Hawaii û hin giravên din ên girtî pê ve li hemû cîhanê hene.
Binefamîle.
Cinsê nimûne = Maregîsk ("Vipera")—Laurenti, 1768
Maregîska Kurdistanê ("Montivipera raddei kurdistanica"), binecureyekî maregîskan ("Vipera") e.
Maregîska Kurdistanê li bajarên Qers, Agirî, Wan, Îdir û Colemêrgê yên Kurdistanê tên dîtin. Herwiha li welatên Îran, Azerbaycan û Ermenistanê jî tên dîtin,lê belkî li Îraqê jî heye.
Maregîska Kurdistanê nêzîkî maregîska çîleçepê çiyayan ("Vipera albicornuta") û maregîska newala Îranê ("Vipera latifi") ji aliya taksonomî.
Dirêjiya maregîska Kurdistanê di navbera 70-80 cm de ye û herî zêde dibin 100 cm li ba maregîskên nêr, lê li ba maregîskên mê digihîje 79 cm. Rengê vî marî bijehr qehweyî tarî bi lekeyên zer li ser pelikên wî.
Navên nas.
Ji ber ku jîngehê sereke Kurdistanê ye, di zimanê latînî de mîna "Vipera raddei kurdistanica" hatiye binavkirin.
Tevî navê maregîska Kurdistanê, çend navên nas hene weke di zimanê tirkî:maregîska Agirî ("Ağrı engereği"),di zimanê îngilîzî:maregîska zinarê ("rock viper"), maregîska çiyayên Ermenistanê ("Armenian mountain viper") û maregîska Raddei("Raddei’s viper")..
Richard E. Taylor, (jdb. li Medicine Hat, Alberta) fîzîknasekî navdar ê Kanadayî ye, sala 1990 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.
Taylor perwerdeya xwe ya fîzîkê li Zanîngeha Alberta, li bajarê Edmonton dîtiye. Sala 1952 masteriyê dike û heman salê diçe Stanford bo perwerdeya bilind. Ji sala 1954 heya 1958 li wir di labora Fîzîka Energiyên Mezin de dixebite. Ji sala 1958 heya 1961 li Fransa di lêkolînên bilezkirina lînearan de dixebite li Orsay. Sala 1962 dîsa vedigere Stanford.
1961 Taylor wekî zanyarekî di Lawrence Berkeley National Laboratory li Berkeley kar dike, sala 1962 li Satnford berpirsiyariya avakirina laboratûara lînearanStanford Linear Accelerator Center digire. 1968 li fakûlteyê ye dîsa. 1971 heya 1972 li Genewa ya Swîsreyê di projekta CERNê de kar dike.
1981 diçe Hamburg. Heya sala 1989 ew li CERNê berdevkê LEP e.
Di nava salên 1982–87 de, gerînendeyê beşa lêkolînan a SLACê ye ku girêdayê Akademiya zanistan a DYA û Royal Society of Canada ye herwiha doktorê rûmetê yê zanîgehên Parîs, Edmonton, Calgary û Lethbridge e. 1990 Taylor bi tevî Jerome I. Friedman û Henry W. Kendall guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin ku ji ber xebatên wî yên li ser rohnîkirina protonan bû.
Taylor yek ji giregirên fîzîka dendikê û fîzîka parçeyab bû li SLAC. Ew berê li ser tîndana elektron û protonan rawestiya. Herwiha li ser elastîkî û neelastîkiya weşana wan. Piştre strûktûra elektron û protonan rohnî kir. Bandora wî li ser teoriyên li qûarkan gelek e.
Jerome Isaac Friedman (jdb. li Şîkago, Illinois) fîzîknasekî DYAyê ye. Sala 1990 bi tevî Richard E. Taylor û Henry W. Kendall guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin ku ji ber xebat û lêkolînên wî yên li ser elastîkiyeta kûr a têhna (tîn) elektron û protonan bû. Xebatên wî û Taylor bandorek mezin li ser fîzîka qûarkan kiriye. Herwiha li ser parçeya dendikî Hadronê. Friedman ji malbateke bingeh-Rûs e. Serî de xwestiye li ser hunerê perwerde bibîne. Heya bigire bo wê bûrs jî girtiye lê paşê biryara xwe dide, dest bi xwendina fîzîkê dike.
Li Zanîngeha Şîkagoyê li cem Enrico Fermi mastera xwe bidawî dike, sala 1953 û doktorayê jî 1956. Sala 1957 bi tevî Taylor û Kendall, dikeve koma Robert Hofstadter a li Stanford Linear Accelerator Center (SLAC) ku li wir xebatên xwe yên bipêşxistina bilezkirina partîsîpan dike. Ev lêkolînên wê jê re Xelata Nobelê tîne.
Ji sala 1960î ve ew li Înstîtuta Massachusettes a Teknologiyê Massachusetts Institute of Technology fîzîknas e, sala 1980 dibe gerînendeyê laboratûara fîzîka dendikî (xebatên nûklearê) û di nava salên 1983 heya 1988 jî birêveberê fakûlteya fîzîkê ye.
Sala 1989 bi tevî Kendall û Taylor Panofsky-Xelatê digire.
Henry Way Kendall (jdb. 9ê kanûna pêşîn 1926 li Boston; m. 15ê sibatê 1999 li Wakulla Springs State Park, Florida) fizîknasekî ji DYAyê bû ku guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.
Kendall li Deerfield Academy û Amherst College dixwîne û sala 1950 dîploma matematîkê digire. Dûv re ew perwerdeya fîzîkê dibîne li Massachusetts Institute of Technology. Li wir sala payeya doktoriyê werdigire.
Berê li ser pozîtronyum xebatan dike. Bi ketina koma Robert Hofstadter a li Stanford University û li wir li SLAC xebatê ve, ew jî bala xwe dide cîhana elektron û protonan. Ew di lêkolînên xwe yên li ser fîzîka energiyên mezin de, bi tevî hevalên xwe yên paşê bi hev re Xelata Nobel a fîzîkê werdigirin, Jerome I. Friedman û Richard E. Taylor re dixebite.
Xebatên vê komê bandorek mezin li ser teoriyên qûarkan dike ku ew jî riya naskirina cîhana Hadron, Nûkleon û bi giştî fîzîka dendikî hêsantir dikin.
Kendall sala 1990 bi tevî Jerome I. Friedman û Richard E. Taylor Xelata Nobelê parve dike.
Kendall hevdamezirenêrê û bi salan jî serokê "Union of Concerned Scientists." bû. Herwiha endamê JASON Defense Advisory Group jî. Kendall ji fotograf û sporta çiyageriyê hez dikir. Ew di ceribandinek noqbûna avê de bi giran birîndar dibe li Florida û jiyana xwe jidest dide.
Norman Foster Ramsey (jdb. li Washington D. C.) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî ye. Sala 1989 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin ku ev xelat ji bo wî pîvandin û şopandina atom, molekûl û fîzîka dendikî bo zanistiyê hêsantir kiriye hatiye dayîn.
Ramsey kurê leşkerek bû. Diya wî mamosteya matematîkê bû û bi eslê xwe jî Alman, li Zanîngeha Kansas) ders dida. Ji ber peywirdariya bavê, mecbûr diman carnan bi malbatî koçberê Parîsê bibin.
Ji sala 1931 ve dest bi perwerdeya endezyariyê dike li Zanîngeha Columbia, lê werdigerîne ser matematîkê. Piştî bidawîkirinê sala 1935 diçe Zanîngeha Cambridge li Brîtanya cem Maurice Goldhaber.
Dûv re dîsa li Columbia University di koma xebatê ya Isidor Isaac Rabi de lêkolînan dike, bi hev re Rêbaza Magnetresonanz a Têhndayîna Molekûlaran keşif dikin.
Bi tevî Rabi û hevalên wî Kellogg û Zacharias lêkolînan li ser rewşa dendikê (atom) dike û keşfa qûadropolmoment a elektrîkî ya deuteronê jî pê re.
Sala 1940 bi Rabi re diçe Carnegie Institution, Washington D. C., bo lêkolînên li ser têhna neutron, proton û têhna neutronan li ser dendikê helyûmê.
Di şerê cîhanê yê II. de lêkolînên radarê dike li MIT-Radyasyon-Lab. (çêkirina radarek 3 cm) û ji 1943 ve di Manhattan Project a bo çêkirina atombombeyê bû li Los Alamos dixebite.
Bi bidawîbûna şer re bi tevî Rabi wekî profesorek, ceribandinên têhnên molekûlar didomîne li Columbia University û ji bo hidrojenbombeyê lêkolînan li ser hîperstrûktura tenik/nazîk dike.
Xelat û paye.
Ramsey du caran marî bûye (hevjînî, zewac), cara pêşîn 1940 û ya din 1983.
Partiya Karkerên Kurdistanê, bi kurte PKK, partî û rêxistina siyasî ku di sala 27ê çiriya paşîn 1978an de li gundê Fîs, Lîce, Amedê bi beşdarbûna 23 kesî kongreya damezrandinê pêk anî.
PKK wekî partiyeke marksîst-lenînîst hat damezrandin. Navê PKKê ji aliyê Ferhat Kurtay ve hatibû pêşniyarkirin. Sekreterê giştî (piştre seroke giştî) yê PKKê Abdullah Öcalan bû. PKK hewl dide ku li rojhilat û başûrê Tirkiyeyê, bakurê Iraqê, bakurê Sûrîyê û li bakurê rojavayê Îranê bi armanca avakirina dewleteke li herêmên erdnîgariya kurdan de dike û ji bo vê armancê li welatê re got: li dijî armancên leşkerî ji bo mayina xwedî derketina xweseriyê jî di nava sînorên Tirkiyê, cerdevan û sivîl li dijî stratejîk û qanûna rêxistina çekdarên derveyî cudaxwaz ên ku çalakiya aliyekî sansasyoniyê ye.
Wek bi navên KADEK (Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê, û Kongra-Gel bikaranîne. PKKê, bawerî û hedefa fikrê serxwebûna Kurdistanê re hîn dan daxuyandin; “Rizgarkirina Bakurê Kurdistanê, rizgarkirina parçeyên Kurdistanê yên din e”. Piştî di sala 1974an de PKK ji aliyê Abdullah Ocalan ve hate damezrandin, ku heta sala 1990an ve îdeolojiya PKKê Marksîzm-Lenînîzm bûye, lê li ser avakirina îdeolojiyeke nû ji aliyê Abdullah Ocalan ve Konfederalîzma Demokratîk ew hate barkirin.
PKK; Ji aliyê welatên Yekîtiya Ewropayê, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, NATO, Tirkiye, Sûrî, Iraq, Îran û bi Saziyên Navnetewîyê re wek rêxistineke terorîst tê naskirin. PKK; Ji aliyê Neteweyên Yekbûyî, Rûsya, Çîn, Hindistan, Swîsre hin rêxistineke terorîstî ve ne hate qebûl kirin.
Berî ku PKK were avakirin PKK'yî mîna Apocî dihatin naskirin. Abdullah Ocalan û hevalên xwe li 1ê gulanê sala 1973an li Bendava Çûbûk a Enqerê civînek çêkirin û biryara komê dan. Piştî vê civînê li 1ê kanûna paşîn sala 1977an de li Dîkmen û Tûzlûçayir 2 civînên din hatin lidarxistin û biryara vegera welêt hat dayin.
Pratîka Curnê Reş û Sêwrekê.
PKK di navbera salên 1977 û 1979an de li Curnê Reş û Sêwrekê li dijî axa û hevkarên dewletê (mîna Bûcak û Sulêmaniyan) şerê çekdarî meşand. Di tekoşîna Curnê Reş û Sêwrekê de gellek kadroyên PKKê mîna Cûma Tak, Salîh Kandal, Halîl Çavgûn, Mehmet Sevgat jiyana xwe ji dest dan.
Kongreya yekem.
Di Kongreya Yekem de PKK li gundê Fîsê hat damezrandin. Roja damezrandinê 27ê çiriya paşîn a 1978an e. Wekî komîteya navendi (MK) heft kes hatin hilbijartin: Abdullah Öcalan, Cemil Bayık, Şahîn Dönmez, Mehmet Karasungur, Bakî Karer, Mazlum Dogan û Mehmet Xeyrî Durmuş.
Derketina Seha Rojhilata Navîn.
Berî Darbeya leşkerî ya 12ê îlonê PKKê biryara derketina ji welêt da û li Libnanê li Newala Beqayê bi cih bû. Li vir di kampeke leşkerî û siyasî de kadroyên xwe perwerde kir. Piştî ku Mahsum Korkmaz li 28 adara sala 1986an li çiyayê Gabarê jiyana xwe ji dest da navê vê kampê bû: Akademiya Mahsum Korkmaz.
Şerê çekdarî, avakirina enî û arteşê.
PKK di kongreya xwe ya 2em de (1982) biryara vegera welat û şerê çekdarî da.
Di 15ê tebaxa sala 1984ê de bi çalakiyên Dih û Şemzînanê PKKê dest bi têkoşîna çekdarî kir. Û bi van çalakiyan îlana rêxistina xwe ya çekdarî, Hêzên Rizgariya Kurdistan (HRK) kir. Fermandarê giştî ê HRKê Mahsum Korkmaz bû. Rêxistina PKKê a eniyê û siyasî Eniya Rizgariya Netewa Kurdistan, ERNK di Newroza sala 1985an de hat avakirin.
Di sala 1986an di 3emîn kongreya PKKê de li dewsa HRKê ARGK-Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan hat ava kirin. Armanca PKKê avakirina artêşek ji gerîlla bû.
Di sala 2001an de di konferansa 1emîn a HPGê de, dewsa ARGK de HPG hate ava kirin. Vêga fermandarê giştî yê HPGê Dr. Bahoz Erdal e.
Di navbera salên 1984 û 1994an de bi hezaran ciwanên kurd tevlî refên PKKê Û ARGKê bûn. Di destpêka salên 90î de êdî li her deverê bakurê Kurdistanê serhildanên gel dest pê kirin.
PKKê di kongreya xwe ya pêncem de (1995) ala xwe guhert.
PKKê di sala 1993an de cara yekem agirbesta yekalî îlan kir. Ji vê demê û pê de PKKê xwest pirsgirêka kurd bi awayekî siyasî û aşitiyê çareser bike. Bi vê armancê gellek caran agirbest îlan kirin. Serokê giştî yê PKKê Abdullah Ocalan di sala 1998an de ji Sûriyê derket. 12 çiriya paşîn 1998an de hate Romayê û 15 sibat 1999an de jî bi komployek navnetewî hate girtin û radestî Tirkiyê hate kirin. PKKê di kongreya xwe ya 8em de xwe fesih kir (4 nîsan 2002). Di vê kongreyê de KADEK Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê, hat ava kirin. KADEK li çiriya pêşîn a 2003an hate feshkirin û di dewsa wê de KONGRA-GEL hate damezirandin.
Piştre Koma Komalên Kurdistan an KKK di 20ê adara 2005an de wekî sîstemeke konferderalîst hate îlankirin. Li 4 nîsana sala 2004an de ji nû ve damezirandina PKKê hate îlankirin.
PKK ji aliyê DYA û YE wekî rêxistineke terorîst hatiye lîstekirin.
Berxwedana zindanan.
Partiya Karkerên Kurdistan bi qasî derve, li zindanan jî tekoşînek mezin meşandiye û li ber xwe daye. Di van berxwedanan de gellek kadroyên grîng û endamên komîteya navendî jiyana xwe ji dest dane.
Pêvajoya agirbestan.
Agirbesta yekem a PKKê a yekalî di sala 1993an de hate îlan kirin. Ji wê rojê û pêve hetanî sala 2007an 5 cara agirbest hate îlankirin.
Agirbesta yekem.
Di 19ê adara sala 1993an de serokê giştî ê PKKê li Bekaa civînek çapemeniyê li dar xist. Bi beşdarbûna Serokê YNKê Celal Talabanî, PKKê di dîroka xwe de ji bona cara yekemîn agirbestek yek alî îlan kir. Li ser daxwazên sergirtî ên rayedarên dewleta tirk PKKê biryarek wisa stend. Agirbest wê hetanî 15 nîsana 1993an dewam bikira. Piştre gorî hin daxuyanî û nûçeyên rojnameyan, li ser daxwaza kevneserokkomarê Tirkiyê Turgut Özal, Celal Talabanî ji bona vê agirbestê navbertiyê kiriye.
Roja 15 nîsana 2003an PKKê agirbestê ji bona meheke din drêj kir. Lê hê agirbest xilas nebûbû, Turgut Özal bi awakî nezelal jiyana xwe ji dest da. Ji aliyê PKKê jî êrîşek çêbû û di encamê de 33 leşker jiyana xwe ji dest dan. Piştî vê êrîşê agirbesta yekem a yekalî bidawî bû.
Agirbesta duyem.
Di sala 1995an de hate îlankirin. Lê belê ji ber operasyonên leşkerî û sûîkasta ku di dema Tansu Çiller, Dogan Gureş û Mehmet Agar li dijî serokê PKKê Abdullah Ocalan hate kirin, ev agirbest bi dawî bû.
Agirbesta sêyem.
Di sala 1998an de hate îlankirin. Ev agirbest jî mîna yên berê bê encam ma. Li gorî daxuyaniyên PKKê daxwaza vê agirbestê ji aliyê serokwezîrê wê demê ê Tirkiyê Necmettin Erbekan hatiye kirin. Lê belê piştî ku li 1ê îlona 1998an agirbest hat îlankirin Tirkiyê û DYA'yê gef li Sûriyê xwarin û mecbûr kirin ku serokê giştiyê PKKê ji Sûriyê derkeve. Piştî vê bûyerê jî agirbest demekê dewam kir. Bi radestkirina Serokê PKKê a Tirkiyê ev agirbest bidawî bû.
Agirbesta çarem.
Di sala 1999an de hate îlankirin. li 2 tebax 1999an de PKKê biryara derxistina hêzên xwe yên çekdarî a ji sînorên bakurê Kurdistanê (Tirkiye) da. Li 1ê meha îlonê jî cara çarem agirbesta yekalî îlan kir. Ev agirbest 5 sala ajot. Lê ji ber ku ji aliyê dewleta irk ve ti gavên erênî nehatin avêtin û operasyon hatin domandin, ev agirbest li 1 hezîran sala 2004an bi dawî bû.
Agirbesta pêncem.
Agirbesta 5em li ser daxwaza rewşenbîrên kurd û tirk ên Tirkiyê, DTP, DYE, YE, ji aliyê KKKê hate îlankirin. Agirbest li 1ê çiriya pêşîn a 2006an dest pê kir. Li gorî daxuyaniyên rêvebirên PKKê û KKKê heger ti gavên erênî neyên avêtin ev agirbest li gulana 2007an bidawî bû.
Nîşabûr bajarekî di parêzgeha Xorasana Rezewî de li Îranê ye.
Etarê Nîşabûrî ji vê bajarê ye û tirba wî jî li vir e.
Leon Max Lederman (jdb. li Buffalo, New York) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî ye.
Lederman li City College of New York (lîsans 1943) perwerde dibîne û Zanîngeha Columbia jî didomîne. Sala 1951 xwendina bilind bidawî dike û ji sala 1952 ve li heman zanîngehê dest bi kar dike. Sala 1958 dibe profesor.
Di nava salên 1961 - 1979 wekî gerînende li laboratûarên Nevis kar dike. Sala 1979ê ve îcar jî gerînendetiya laboratûarên Fermilab dike. Vê karê heya sala 1989 birêve dibe. Ji sala 1992 ve li Illinois Institute of Technology dersdariyê dike.
Lederman sala 1988 bi tevî Melvin Schwartz û Jack Steinberger guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin. Sedemê xelatê lêkolînên wî yên li ser neutronan bû. Wî da nîşandan ku gelek cureyên neutrînoyan hene. Herwiha wî sala 1977 li Laboratûara Fermi ja li Illinoisê jî keşfa Bottom-Qûarkan kiribû
1992 bû serokê American Association for the Advancement of Science. Ji sala 1965 ve endamê National Academy of Sciences ye. 1965 xelata National Medal of Science digire û 1982 jî Wolf-Xelat a fîzîkê. 1992 guncavê Enrico-Fermi-Xelatê tê dîtin.
Melvin Schwartz (jdb. li New York; m. li Twin Falls, Idaho) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî bû. Sala 1988 bi tevî Leon Max Lederman û Jack Steinberger guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin.
Ew di dema krîza mezin a aboriyê ya cîhanê de mezin bû li bajarê New York City û perwerdeya xwe li Bronx High School of Science kir.
Sala 1953 lîsansa xwe bidawî dike û sala 1958 dibe doktorê fîzîkê li Zanîngeha Columbia, ku paşê fîzîknasê mezin Isidor Isaac Rabi birêveberiya wê fakûlteyê dike.
Di heman demê de ji 1956 heya 1958 li Brookhaven National Laboratory jî dixebite. Schwartz sala 1958 dibe asîstan profesor li Zanîngeha Columbia. Sala 1963 ew êdî profesor e. Tsung-Dao Lee yek ji hevalên wî yên xebatê ye ku Nobelwergir e, di lêkolînan de piştgiriya wî dike.
1966, piştî 17 salên xwe yên li Columbia, diçe Zanîngeha Stanford, ku wê demê li wir teknîka bilezkirina parçeyên atomî hatibû çêkirin, ango SLAC. Ew li wir tevlî pirraniya lêkolînên girîng û mezin dibe.
Di salên 1970yî de Digital Pathways dadimezirîne û ji sala 1970 heya 1991 serokatiya wê dike. 1991 heya 1994 cihgirê gerîndeyê xebatên fîzîka energiyên mezin û fîzîka dendikî ye li Brookhaven National Laboratory. Di heman demê de li Columbia dersdariya fîzîkê jî dike.
Ji sala 1975 ve endamê National Academy of Sciences bû.
Jack Steinberger (jdb. 25ê gulanê 1921 bi navê "Hans Jakob Steinberger "li Bad Kissingen - m.) fizîknasekî navdar ê Amerîkayî bû. Sala 1988 Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bavê wî Ludwig Steinberger – yek ji 12 zarokên bazirganê dewaran bû ji Schonungen – ji sala 1896 ve wekî şefê koroyê û mamosteyê olê yê civaka Cihûyan kar dikir. Diya wî Berta Steinberger, ji malbateke şerbetfiroş a Nürnbergê bû, Malbata May.
Jack Steinberger di xortiya xwe de ji sala 1931 heya 1934 diçe dibistana amadeyî Dibistana Amadeyî ya Kissinger ku niha bi navê wî tê binavkirin, Jack-Steinberger-Gymnasium. Beriya ku terora Nazî dstpê bike malbat herdu lawên xwe, Jakob û Herbert bo xwendinê dişîne DYAyê Chicagoyê.
Li Chicago Jack Steinberger bo perwerdeya kîmyayê diçe New Trier High School, lê li wir fikra xwe diguherîne werdigerîne ser fîzîkê. 1948 doktoraya xwe li cem fîzîknasê mezin Enrico Fermide, sala 1954 jî dibe profesor liZanîngeha Columbia.
1962 li „Brookhaven National Laboratory“ bi tevî Leon Max Lederman û Melvin Schwartz dest bi xebat û lêkolînan li ser neutrînoyan dike ku ev xebat ji wî û hevalên wî re xelata Nobelê tîne.
Piştî şerê II. vedigere Europa ji sala 1968 ve li CERN dest bi lêkolînên fîzîka parçeyan dike
Di demên dawiyê de bala xwe dida ser kozmosnasiyê û ji bo wê bikaranîna teknîkên nûklear.
Johannes Georg Bednorz (jdb. li Neuenkirchen a parêzgeha Steinfurt) fîzîknasê Alman e. Sala 1987 Xelata Nobel a fîzîkê digire.
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî ya bi navê Martinum li Emsdettenê, sala 1968ê bo xwendina kîmyayê xwe li zanîngeha bi navê Westfälischen Wilhelms-Universität a li Münsterê ye qeyd dike. Serî de bisernakeve û xwe li beşa mîneralogiyê dinivîsîne. Doktoraya xwe li cem Prof. Wolfgang Hoffmann di warê krîstalografiyê de dide.
Havîna sala 1972 Bednorz bo cara yekemîn li IBM Zurich Research Laboratory a li Rüschlikon wekî xwendekarê havînê kar dike.
Sala 1982 li IBM dest bi kar dike û ji sala 1983 ve jî dest bi lêkolînan dike. Bi giranî li ser fîzîka energiyên mezin radiweste ku ev xebatên wî jê re Xelata Nobelê tîne.
Karl Alexander Müller (jdb. 20ê nîsanê 1927 li Basel) fîzîknasekî Swîsreyî ye.
Müller sala 1987 bi tevî Johannes Georg Bednorz guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin ku herdu bi hev re li ser fîzîka energiyên mezin lêkolîn kiribûn.
Ji xeynî karê xwe yê li IBM û nivîsarên li ser fîzîkê ji sala 1970 heya 1994 wekî profesor dersdarî kiriye li Zanîngeha Zürich.
Kurdên Xorasanê ew kurd in ku li Xorasanê (bakûr-rojhilatê Îranê, nêzî sînora Turkmenistanê) dijîn.
Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, Xorasana Rezewî û Gulistanê dijîn. Ew bi zaravaya kurmancî diaxivin û bi pirranî misilmanên şiî ne. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 1.5 milyonan.
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km2. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.
Dîroka bicihbûnê.
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Safewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du emperatoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Safawiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava emperatoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du emperatoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî emperaoriya safawî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'.
Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbek, tatar…) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.
Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora emperatoriya farisî ji êrîşên ûzbekî biparêzin, çimkî di sedsala 15emîn de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Safawî ji bo parastin û mijarên din ên emperatoriyê hatin bikaranîn.
Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî xeber didin.
Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê farisî ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên Yelda Ebasî û Mohsen Mirzazadeh de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji Kurdistanê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.
Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.
Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin kurdologan, rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê kovarên bi navê "Kurmanj" û "Dengê Kurmanc" dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi zaravayên kurdî yên başûr diaxivin, seranser kurmancîaxiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li Kurdistanê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî fonetîka we pir di bandora farsî û tirkomanî de maye. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên Palûkanlû, Pehlevanlû, Topkanlû, Qereçorlû, Qerebaşlû hwd. dev ji kurdî berdane û tenê tirkomanî, li çend gundên Qûçanê jî tenê bi farsiya rajî (farsiya gundiyan), diaxivin.
Çend mînak ji zaravayê êlên Amerlû û Zaferanlû û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.
Cil û berg.
Cil û berg kurdên Xorasanê êl oqaz bajar qoçan sal 2000
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.
Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. "Keras" xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.
Dawet û lîstik.
Dawetên kurdên Xorasanê bajar Qoçan sal 2014
Di dawetên kurdên Xorasanê de govend tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin semaha Elewiyan. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke şerîetê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.
Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji kevneşopî, cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg (Zaferanlû) û Şadlû ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên Çemişgezeg û Şadlû ye, li herêmê dijîn.
Li gor hin gotinan (wek ên siyasetmedar Qilijdaroxlû) kurdên Dersimê yên kurmancîaxêv bi eslê xwe tirokmanên Xorasanê ne. Bêguman, meriv nikare gelemperî kirineke wiha bike. Bi derbasbûyîna demê zewacên di nava etnîkên herêmê çêbûne, lewra hin eşîrên din ên Xorasanê hene bi eslê xwe kurd in, lê bi zimanê farisî an jî tirkomanî diaxivin.
Meydana Ban Jelačić a Zagrebê bi şev
Zagreb (navê wê yê berî yê almanî: "Agram"; bi macarî: "Zágráb"), serbajarê Kroatyayê ye. Di sala 2008'an de hejmara akinciyên bajêr 708.262 kes bû. Bernavkê Zagrebê "Bijeli Zagreb Grad" ("Bajarê Spî yê Zagrebê") ye.
Melajoya tilîper an jî çavmarka tilîper ("Asparagus filicinus") riwekek ji cureyên melajoyan, ji malbata Asparagaceae. Melajo pincareke biharê ye, li Kurdistanê bi taybetî li cihên bilind aj didin. Ev cure gelek kêm tê dîtin.
Melajo bo xwarinê tê berhevkirin. Li Ewropa û gelek deveran çandiniya wê tê kirin. Hin kes bawer dikin ku melajo bo pirsgirêkên împotansiyê (kêmbûn di potansiyela seksê de) bikêr e. Ev agahî bawerî ye, ya rast bijîşk dizanin.
Dibêjin ev cureyê melajoyê ji cihên bilindiya wê ji rûyê avê 1.200 - 3000 metro ne hez dike. Li Hîmalaya, Çîn, ew deran gelek e.
Melajoya xelekî'", melajoya pelxelek, çavmarka xelekî ("Asparagus verticillatus") cureyekê melajoyan e ("Asparagus") ji malbata Asparagaceae.
Melajoya xelekî li Kurdistanê gelek e. Herwiha li Qefqas, Îran, Rûsya, navenda Asya, Anatoliya û Balkan jî tê dîtin û herwiha li Ewropa û Rûsya çandiniya wê jî tê kirin. Ev melajo ji axa avî hez dike, li perên rûbaran hene.
Melajoya narîn an jî çavmarka narîn ("Asparagus tenuifolius") cureyek melajoyan e ("Asparagus") ji malbata Asparagaceae.
Vorkommen.
Li başûrê Ewropa, Anatoliya, Kurdistan, Balkan, Awistriya tê dîtin. Ji bilindahiya 1.300 metro hez dike. Di nava daristanan, cihên tavî de divê mirov lê bigere. Li Ewropa, Rûsya, bakurê Amerîka çandiniya wê jî tê kirin.
Melajoya pûrtik'", melajoya baweşînok, melajoya bajen, çavmarka pûrtik ("Asparagus setaceus") yek ji cureyên melajoyan e ("Asparagus"), ji malbata Asparagaceae.
Ev cure ji rojhilatê Afrîkayê, ji cihên tropîkal belav bûye. Li Ewropa, bakurê Amerîkayê çandiniya wê jî tê kirin. Ji daristan hez dike.
Melajoya çorsane ("Asparagus pseudoscaber") cureyek ji melajoyan e ("Asparagus"), ji malbata Asparagaceae.
Li başûrê Ewropa, Romanya, Serbistan, Rûsya gelek e. Ji cihên nermhewa û axa wê bi xîz hez dike.
Muhsin Yazıcıoğlu (jdb. 1954 li Şarqije; m. li Gurgum) parlementer, siyasetmedarekî tirk û serokê partiya neteweperest BBP'yê bû.
Muhsin Yazıcıoğlu di malbateke cotkar de hatiye jiyanê. Perwerdeya bingehîn li Şarqijeyê dibîne û ji sala 1972 ve li paytext Enqereyê dest bi perwerdeya veterîneriyê dike.
Hêj di ciwaniya xwe de tevlî Gurên Boz (Bozkurtlar) dibe û li dijî çepgir û Kurdan têdikoşe. Di demekê kurt de dibe yek ji kadroyên sereke yên MHPê û li cem serokê MHP û Bozkurtlaran Alparslan Türkeş cih digire. Di cûntaya 12ê îlonê (1980) de bo demekê tê girtin.
Ew xwe ji MHPê diqetîne, partiya xwe dadimezirîne, BBP. Gorî MHPê hinekê bêhtir meyla ol û Osmanîperweriyê die. 25ê adara sala 2009 di qezayek babirokê de jiyana xwe jidest dide. Hin dibêjin ev qeza nebûye kujerî bû, ew xistine dafikê (kendê).
Muhsin Yazıcıoğlu marî bûbû û bavê du zarokan bû.
Abdullah Çatlı (jdb. 1ê hezîranê 1956 in Nevşehir; m. 3ê çiriya paşîn 1996 li Balıkesir) yek ji rastdarîkalên (zêde-rastgirên) navdar ên dewleta veşarî ya Romê (Tirkiye) bû. Di nava giregirên Gurên Boz (Bozkurtlar) û mafyaya rastgir de cih digirt. Li Tirkiye û derveyê wê gelek doz li wî hatibûn vekirin ku wî organîzasyona narkotîkê jî dikiriye.
Çatlı li parêzgeha Nevşehir a li Kappadokya ye, mezin bûye.
Bi tevî Haluk Kırcı tevlî Komkujiya Bahçelievler dibin (9ê çiriya pêşîn 1978 ku heft alîgirên Partiya Karkerên Tirkiyeyê jiyana xwe jidest dabû, dibe.
Dibêjin di Şerê Sar de Tirkiyeyê bi pereyan carnan ji Bloka Sosyalîst re alîkarî kiriye ku bi tevî Mehmet Ali Ağca, wî jî li Ewropa xebat kiriye.
Çatlı sala 1996 di qezayek otomobîlê de jiyana xwe jidest da ku ev qeza bi navê Skandala Susurluk tê binavkirin. Di heman otomobîlê de giregirekî polîs Hüseyin Kocadağ, serokê cerdevanan Sedat Bucak jî hebû.
Kesire Yıldırım, (jdb. 21ê çiriya pêşîn a 1951, li Dep a Mezrayê), endameke berê ya PKKê û hevjîna berê ya serokê PKKê Abdullah Ocalan e. Di 1988an de ji ber nakokiyan ji PKKê vediqete, diçe Ewropayê.
Bi malbatî ji Dêrsimê ne. Di salên 1940î de malbata wê ji Mêzgirê bar dikin Depê. Ew ji kurdên kirmanckîaxêv in. Kesire ji şeş zarokan a mezintirîn e. Di sala 1973an de dibistana amadeyî li Xarpêtê bi dawî dike. Bo demekê li gundek Depê mamostetiyê dike.
Di 1974an de li dibistana bilind Gazi ya li Enqereyê, di beşa çapemenî-weşanê (bo rojnamegeran e) de dixwîne. Di sala 1978an de ji beşa radyo-televîzyonê dîplom digire. Sê meh şûn de bi Abdullah Öcalan re marî dibe.
Herçendî êdî ne di nava siyasetê û têkoşîne de be jî, ji ber ku wextekê hevjîna Ocalan bûye, rayagiştî jiyana wê mereq dike, navê wê gelek caran di medya û çapemeniyê de cih digire.
Orhan Miroğlu (li Midyad) ramyar û nivîskarekî ji Kurdistanê ye. Bi eslê xwe Mehelmî ye, bi kurdî jî dizane.
Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê de, wekî endamê serbixwe bo parêzgeha Mersinê cehd kir, lê nekaribû bikeve parlamenê.
Ciwaniya xwe li Êlih û Amedê borandiye, tevlî tevgerên ciwanan ên beriya 12'ê rezberê (1980) bûye. Di cûntayê de bi ser rêxistina TKSP (partî) hatiye girtin û bi 15 salan ceza girtiye. Sala 1998 tê berdan.
Birîndar dibe.
20'ê rezberê 1992 ji aliyê JİTEMê ve êrîş lê tê kirin, bi giranî birîndar dibe. Di heman êrîşê de Musa Anter (Apê Mûsa) dikeve nav refên pakrewanên Kurdistanê. Niha di rojnameya tirkî Taraf (rojname)ê de dinivîsîne.
Orhan Miroğlu marî bûye (hevjînî, zewac) û bavê du zarokan e.
Dabeşandina biyolojîk (bi înglîzî "biological classification") ango dabeşandina zanistî di biyolojiyê de, awayekî ku biyolojînsan organîzman bi riya nimûneyê biyolojîk kom û kategorî dikin wek celeb yan "cins" (genus) û "cureyan" (species).
Dabeşandina biyolojîk şaxek ji taksonomiya zanistî ("scientific taxonomy") ye.
Bingehîna dabeşandina biyolojîk a nûjen bi çalakiya zanyarê swêdî Carolus Linnaeus hate damezirandin, dema ku cureyên zîndeweran komkir gor rûdemên yan xuyayên fîzikî di sala 1735an de..
Ernst Mayr têgiha dabeşandin danaskir wek ″ew amedekariya heyîniyên di rêzek e heyayerikî ya çend polên yan sefên hêlînkirî, ku di kîjan polên wekhevî yan ji polên nêzîik di asteyek e heyayerikî têne yek kirin bi awayek gelemperî di polên hindirrandî pirtir li asteyê bilindtir ya piştî wê.
Zimanê talişî, zimanekî şaxa zimanên îranî yên bakûr rojavayê malbata zimanên hind û ewropî ye. Piraniya gelê li Talişistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya talişan ev ziman e.
Sê zaravayên talişî hene, talişiya bakûr (Azerbaycan, Îran), talişiya navîn (Îran) û ya başûr (Îran).
Zimanê talişî nezî zimanê kurdî ye, bi taybetî nezî zazakî ye û hinek zanistvan hene dibêjin ew jî yek ji zaravayên kurdî ye.
Hilsengandina talişî ligel kurdî.
Talişî
Heinrich Rohrer (jdb. 6ê hezîranê 1933 li Buchs SG) fîzîknasekî Swîsreyî ye. Bi tevî Ernst Ruska û Gerd Binnig sala 1986, ji ber bipêşxistin û çêkirina mîkroskopa ji tûnelên rîşeyî hatiye avakirin, Xelata Nobel a fîzîkê digire.
Payîza sala 1951 li Dibistana Bilind a Teknîkê ya Federal ETH li Zürich di beşa fîzîkê dest bi xwendinê dike. Ew perwerdeya xwe ya bingehîn ji Wolfgang Pauli û Paul Scherrer digire. Ji sala 1955 ve dersdarî û lêkolînan dike. 1963 derbasê IBMê dibe.
Sala 1982 dawî li xebata xwe ya çêkirina mîkroskopa nû dide û bi fermî dibe mûcîdê mîkroskopa ji tûnelên rîşeyî pêkhatiye.
Klaus-Olaf von Klitzing (jdb. li Schroda, Reichsgau Wartheland) fîzîknasekî navdar ê Alman e. Sala 1985 Xelata Nobel a fîzîkê girtiye ku ji ber lêkolînên wî yên li ser qûantan hatibû dayîn.
Ji malbateke esilzade ye, kurê Bogislaw von Klitzing (jdb. 1907) û Anny Ulbrich (jdb. 1913) e.
Bapîrê wî yek ji giregirên siyaseta Prûsyayiyan bû, Bogislaw von Klitzing (1861–1942).
Wekî koçber Klitzing, bi tevî malbata xwe sala 1945 tê Lutten (Vechta (parêzgeh)). Sala 1949 li Oldenburg dest bi dibistanê dike. Dibistana amadeyî sala 1962 li dibistaba amadeyî Artland-Gymnasium Quakenbrück (Osnabrück (parêzgeh)) bidawî dike.
Bo xwendina fîzîkê diçe Zanîngeha Teknîkê ya Braunschweigê, Technischen Universität Braunschweig. Perwerdeya xwe li wir adara 1969ê li bidawî dike.
Heya 1980 ew li cem Gottfried Landwehr li zanîngeha bi navêJulius-Maximilians-Universität Würzburg dimîne. Li wir sala 1972 doktoraya xwe li ser babeta "taybetiyên galvomagnetîk di bin magnetîka mezin de" dinivîsîne.
Bo lêkolînan 1975 heya 1976 di laboratûara Clarendon li Oxford û 1979 heya 1980 di laboratûara magnetîka mezin li Grenoble dimîne û kariyera xwe jî li wir bidest dixe. Lewra di van xebatan de effektên qûantan rohnî dike.
Sala 1980 wekî profesor li Zanîngeha Teknîkê ya Münchenê Technische Universität München li ser fîzîka materyalên kondensekirî dersdariyê dike. Sala 1985 ji wir diçe Înstîtuta Max Planck bo lêkolînên fîzîka yekbedenî / laşî Max-Planck-Institut für Festkörperforschung bajarê Stuttgart.
Ji sala 1990 pê ve hevpeymaniyeke navneteweyî bo realîzekirina pîvana elektrîkî heye Ohm û Klitzing ew standard kiriye.
Hin jî xelat û payeyên wî.
Herwiha gelem endamediyên akademiyan, xelatên rûmetê û doktoriyên rûmetê wergirtiye.
Talişistan yan Tolişistan navê welatê talişan e. Talişistan di nava Azerbaycan û Îranê de hatiye parçe kirin û li ser Zeryaya Xezerî ye. Paytexa herêmê Lenkeran e.
Di serdema navîn de Talişistan ket bin deste selçûqîyan de, tevdî ku bindest bûn gelê talişî di sedsala 17'de dewlet (Xanat) ava kirin. Piştî peymana Gulîstanê Talişistan di navbera Rûsya û Îran hate parçekirin. Di şoreşa bolşevîk de xelkê Talişistana bakûr demekî zor derbas kir, endamên KGB'ê dixwestin wan asîmile bikin û gelek talişî dişandin Sibîryayê. Di sala 1993'an de gelê talişî serhildanek çêkirin û dewleteke bi navê komara Taliş-Mûxan rakirin, lê serhildan têk çû û Talişistan dîsa ma parçeyeke Azerbaycanê.
Taliş (Toliş yan jî Talî'", bi talişî: "Tolışon", bi farisî:"مردم تالش‎"‎", bi azerî:"Talışlar") neteweyeke îranî li ser başûrê rojava yê Zerya Xezerî di navbera Azerbaycan û Îranê dijîn.
Pirraniya wan zimanê xwe zanin, lê gelek ji wan hene azerî û farisî jî zanin. Taliş misilmanin bi taybetî şî'î ne û li Azerbaycan dijîn, yê sunnî li îranê dijîn.
Kardûsî di nav Medya de
Gelê Taliş xwe wek neviyên Kardûsî dibînin. Ev gel li basûrê rojavayê zeryaya qezwînê dijiyan, herêma wan digihişt heta Erdebîl û Zengan. Dibe ku navê Deryaya Kaspiyan jî ji vî gelî hatibe.
Di talişî du zaravayên serekî hene, ya bakur li Azerbaycan û Îranê tê axaftin, ya başûr li Îranê tê axaftin. Lê zimanê wêjeyê hîn jî azerî û farisî ne.
"Xewnên sibe dûr", navê pirtûkek helbestan e ku ji aliyê Mamoste Şevdûr (Şevket Durmuş) ve hatiye nivîsandin.
Ji helbestên helbestvan ên bijartî hatiye amadekirin. Navê pirtûka Şevket Durmuş ku di nava gel de ji ber mamostetiya wî jê re Mamoste, Xoce jî dibêjin, "Xewnên Sibedûr, Helbestên Bijartî" ye. Pirtûk ji 155 rûpelan pêk tê û tê de 136 helbest hatine bicihkirin.
Pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Angela Hackbarth ve hatiye çapkirin.
Li ser bergê pirtûkê wêneyekê bermayiyên Nemrûdê heye. Pêşgotina pirtûkê ji aliyê psîkologê navdar ê Kurd Prof. Dr. Ilhan Kizilhan ve hatiye nivîsîn. Kizilhan di pêşgotina xwe de derbareyê dîroka helbesta Kurd de agahiyên bikêr dide.
Hecî Bektaşê Welî yan Hecî Begteşê Welî, derwêş, olzan, pêşawa, sofî, mîstîkkarek mezin ji Îranê ye.
Damezirînerê Terîqeta Bektaşiyan (begteşiyan) e. Bi Farsî jê re "Hacî Bakteş Walî", bi romî jî "Haci Bektaş-i Veli" dibêjin. Di nava salên 1209 - 1271ê de jiyaye. Li Nîşabûr a Xorasanê ji diya xwe bûye.
Navê wî yê rastîn Seyîd Muhemmed kurê Îbrahîm e. Pirraniya zanistan eslê wî bi Farisan ve girêdidin. Tenê romî (tirk) wî wekî mezinekî xwe didin pêş. Lê ev ji ber îdeolojî û dîroka fermî ya dewletê ye. Ango wextekê tişt û kesayetiyên baş dikirin esil-Tirk. Ev polîtîkaya dewletê bû.
Welî, li Xorasan, Îran, Kurdistan û Anatoliyayê digere. Diçe kû derê pirr jê tê hezkirin. Baweriya wî mezheba Şîa ye lê ew bi nermî li ol û mezhebên din jî dinêre.
Li Anatoliyayê fîlozofiya wî bi daxwazên rojane yên Tirkomanan ku Elewî bûn, li hev dihat. Lewra Tirkomanan ji ber Elewîbûna xwe ji Osmanîyan zordarî didîtin.
Terîqeta Welî di demekê kurt de li seranser Kurdistan û Anatoliyayê navdar dibe. Ne tenê Elewî, gelek Sunnî jî dikevin terîqeta wî. Ew li dijî şîdetê derdiket, nirxê hişmendî û zanistiyê bilind dikir.
Ji şagirtên wî re Begteşî dihat gotin. Şagirtên wî biçûna ku, pesnê zanînê, aşitîxwaziyê didan. Dema Osmaniyan de, bi taybeti di keytiya Yawiz Selîm (Yavuz Selîm) de, komkujiyên Elewiyan pêk hatin. Bi sedhezaran Tirk, Kurd an Balkanî ji ber Elewîbûna xwe hatin kujtin. Elewî mecbûr diman xwe bispêrin çiyayên bilind ku xwe bifilitînin. Îro jî pirraniya Elewiyan li cihên bilind dijîn.
Wext tê hejmara alîgirên wî pirr dibin, terîqeta wî berfireh dibe. Hin caran li dijî Osmaniyan dengên xwe bilind dikin. Osmanî têkiliya xwe bi wan re baş dikin. Xizan û ciwanên terîqetê birêxistin dike û wan bikar tîne. Hêza bi navê Yenîçerî bi rêbazên Welî tên perwerdekirin. Bi kurtî, Osmanî hêdî hêdî vê terîqetê dejenere dikin, dîl digirin.
Terîqeta Begteşiyan li Balkanê jî gelek bipêşdikeve, bi taybetî di nava Albanan de.
Bi avabûna Komara Romê (Tirkiye) ve, îcar ew xwedî li nêrînên Welî derdikevin, bo berjewendiyên xwe bikartînin. Îro Elewiyên Tirkiyeyê bûne du bend. Bereyekê bi navê alîgirên Welî tên binavkirin û ew piştgirî didin sazûmaniya dewletê. Bereya din jî xwe ji dewletê dûr digirin, ew bêhtir hezkirina xwe bi Pîr Siltan Evdal ve girêdidin.
Dewleta Tirk wekî her tiştê li ser Welî jî gelek derew û dejenerasyon kiriye. Pirraniya romiyan wî îro jî wekî "tirkek eslê xwe ji bereya tirkên Okuz (Oguz, Okhuz) e" dizanin.
Hin ji fîlozofiya Hecî Begteşê Welî.
Ev terîqet bûye kana pêkenokan jî. Li ser Begteşî û şagirtên wî gelek pêkenok, metelok hene.
Nivîskar: Êlxan Penaber
Çend ji pêkenokên Bektaşî.
Pîr Mêro vexwariye û serxweş e. Ew bi tevî şûşeya şerebê girtine. Pîr Mêro: Lo min berdin, hûn çima min dibin? Te vexwariye. Me te bi tevî alavê tewanbariyê (yan jî delîla sûcê) qefiland. Tu dê cezayê xwe bikişînî.
Li cem min alavê zînayê (yan delîla zînayê) jî heye.
-Heyran ev çito nimêj bû, te heşa Xwedê jî aciz kir lo..
-Min deynê hefteyekê da, ev hefteyek bû dimam qezayê.
-Heyran ev çito beytgotin e, heşa Xwedê niha guhên xwe girtiye, ji ber dengê te.
- Min pêşîniya hefteya bê da.
- Ma wisa jî dibe? Xwedê pêşîniyanan dipejirîne? - Çima Xwedê deynê te yê hefteyekê dipejirîne, pêşîneya min napejirîne! Ez hez ji deynan nakim.
Ker çi dizane şerab çi ye
Pîrê Elewî Pîr Mêro bi zorê birine mizgeftê û waeza înê pê didin guhdarîkirin. Mele behsa xirabiya şerabê dike.
- Hûn satilek şerabê û satilek avê bidin ber kerê, kêr dê kîjanê vexwe? Helbet dê avê? Çima?
Pîr Mêro birine duaya baranê. Xelkê dest vekirine, berê xwe berî bi jor kirine dua dikin. "Xwedê, tu li me werî rehmê, xêra xwe baranê bibarîne".
Xwedêyo heger te barand, zeviya min jî ya di ber zinar de ye. Te da herkesê min jî jibîr neke.
- Qebehetê min bû ku min zeviya xwe rava te da.
- Pîro hela bifikire, cihek wisa xweşik, mirov tê de hizûrê dibîne, tê ser riya rast, tê de ji derd û xemên xwe azade dibe, îmanê dibîne, şad û bextewar dibe kû der e?
Lê tu ji çi re dibî!?
Mele Mêro û Pîr Mêro li ser sifreya şerebê tên girtin. Wan dibin dîwana mîr dê gorî şerîetê bidarizînin. Ji mele dipirsin dibêje: -Heyran şaşiyek bû min kir, ez ê devê xwe bi heft avê teafîl bikim. Tobe dê êdî venexwim, min efû bikin.
-Ez ne ji mezhebên heq im, ne jî misilman im. Gorî şerîetê hûn nikarin min bidarizînin lewra bo kesên ne misilman in, şerab serbest e.
-Hêjano gelo ez kelîmeî şehadetê bêjim, bibim misilman hûn dê hevalê min azad bikin? Qazî difikire, heger mirovek bikin misilman xêra wê pirr mezin e û mele jî serbest berdide.
Dema ji dîwana mîr derdikevin mele dibêje: -Heyran ma min tiştek ji te fêhm nekir. Him dibî misilman, him jî nabî. Him dibî biîman, him jî bêîman. Ev çi ji te ve ye! Pîr Mêro dibêje: -Kuro ez bûm gawir min xwe xilas kir, bûm misilman jî te xilas kir, êdî çi dixwazî.. Lê tu ji çi re dibî rebeno!?
Pîr Mêro 5 Paûnd dide parsekvan. Dibêje "qet ji min re dua neke". Parsekvan diheyîre û dipirse "çima dua nekim, ma dua xirab e?"
- Heger duayên te qebûl ban dê xêra te ji te re biba, nebûya parsekvan.
Lê heger rehma Xwedê li masiyan were
-Lawo ez jî dizanin bi rehm e. Lê tirsa min ew e ku îcar rehma wî ne li me, li masiyan were.
Pîr Mêro rojekê di rê de rastî tolazek tê. Tolaz pêşiya Mêro dibirre dibêje: "Ez rê nadim kerên wekî te ku derbas bin". Pîr Mêro dibêje: "Ez rê didim", û vedikişe ji ber tolaz.
Mele Mêro çi dike nake, civata wî diçe camiya meleyê Dewleta Romê kû bes derewan dike. Rojekê di ber mizgefta Romiyan (Tirkan) de derbas dibe dibihîse ku mele pesnê Ataturk dide. Êdî bi xwe nikare û dikeve mizgeftê. Dibêje "Ey ummeta Mihemed, Ataturk decalek e, kê pesnê wî bide dice dojehê".
Meleyê Tirk diqîre: "Ey cemaet ev kes kafir e, lê bidin". Cemaet êrîş dibe ser Mele Mêro, pûrtpûrtî dikin. Ev yek di dilê wî de dimîne.
Rojekê dîsa di ber mizgefta Romiyan re derbas dibe û dibîne mele dîsa pesnê Ataturk dide. Dîsa dikeve hundir. Lê îcar wiha bang li cemaetê dike: "Ey cemaet ev mele pîrê fanî ye. Herdu cîhan li ba wî yek e. Kê tayê mûyek porê wî bike nav nivişta xwe veşêre, cihê wî li herdu erdxanan (dinya) amade ye, qeza û bela jê dûr in".
Cemaet êrîş dibe ser mele û tayek pûrta serê wî nahêlin.
Zilamê paşverû û nezan nimêje dike. Nimêja wî xilas bû silava xwe dide. Pîr Mêro li se milê wî yê rastê xwar bûye dibêje "Eleykûm selam".
Neyan dibêje "de her lo tu kî yî, dîn î çi yî!? Min silav neda te, da milyaketan".
Pîr Mêro dibêje: "Ez jî milyaket im"
- De her lo tu û milyaket!
- Ji misilmanên wekî te re milyaketên wekî min..
Kê şeraba xas dîtiye, ez winda bikim!
Pîr Mêro di remezanê de li ser sifreya şerabê girtine, derxistine pêşberî qazî.
- Ma ey bendê Xwedê, tu hatiyî vê salê han, kesê ji te re negotiye şerab heram e? Di van rojî û remezanan de bi çi eqilî te wisa kir?
- Birêz Qazî ew xeftanê te yê hevrîşimî yê bi zêran hatiye xemilandin jî ji bo misilmanek guneh e. Tu çima li xwe dikî?
- Pembo jî di navê de heye, ne tenê ji hevrîşimê ye.
- Şereba min jî saltgir (sade) nebû, nivê pirr ji avê bû.
Neh keçikên mêrik hebûne. Mêrik gotiye "Xwedêyo ya dehemîn bila lawik be. Viya bikî qismetê min soz dê ez ê wî bi kerê derînim heya şerefeya mînareyê.
Roj tê Xwedê lawek dide. Divê soza xwe bicih bîne. Lawik li pişta kerê dike tîne ber derê minareyê. Dike nake ker di derê minareyê de derbas nabe. Ji dûr ve Pîr Mêro wan dişopîne. Tê dipirse û mêrik hal û meseleyê xwe jê re vedibêje.
Pîr Mêro: "Guh nedê, bêhna xwe teng neke. Were em herin berê steganek (qedehek) şerabê vexwin, pereyê wê ez didim.
- Wê çaxê kerê bihêle, tu lawik bide pişta xwe hilkişe jor.
Ma te got qey dinya din kerxane ye
Mele waezê dide, behsa xirabiya şerabê dike. "Li wê dinê şerabxwir diçin heft qat binê dojehê. Ew sîseyên serabê, li ser pira siratê bi stûyê mirov ve darde dikin. Kî devê xwe nedaye alkolê diçe bihuştê, 70 horî didinê. 70 horî ne besê we ye ma..!?".
Pîr Mêro: "Melacan, şûşe vala ne yan dagirtî ne?
Mele: De her qeşmer, ma te qey got erdxana wê yalî (dinya din) meyxane ye!?".
Pîr Mêro: "Nezano lê te qey got ew der kerxane (berdêlxane) ye!?
- Pîrcan, ji te pirsek min heye, Xwedê niha çi dike û gavekê din şûnde dê çi bike? Tu mirovê Xwedê yî, divê bizanibî.
- Te ji min pirsek pirr mezin kir. Pêwîst e ez derbikevim ser cihekê bilind, bifikirim. Bo mînak li hespa te siwar bim.
- Xwedê niha bendeyek Mîrê Erdelan ji hespê piya kir û bendeyek xwe jî lê siwar kir. Paşê jî ji qûlê Mîrê Erdelan re got binêrê û ji yê xwe re jî got zû bike bajo!
Pîrê Elewî, Pîr Mêro ketiye meyxaneyekê. Ne kes silava wî digire, ne pê re qise dike, ne jî dengek ji wan derdikeve.
"Selamûaleykûm Kûp" û halê kûp dipirse.
- Binêrin ev kûpek şerabê ye. Hundirê wê tijî şerab e. Lê dîsa jî di halê xwe de sekiniye, xwe jibîr nake, kûptiya xwe dizane. Lê hûn steganeke (qedeheke) şerabê vedixwin di halê xwe de nasekinin, xwe jibîr dikin, mirovtiya xwe nizanin, silavan nagirin.
Dawudî, ziloçing an jî giyamêş (navê zanistî yê latînî: "Chrysanthemum") kulîlkek ji malbata "Asteraceae" ye. Bi qasî 40 cureyên wê hene.
Di çanda Japon û Çîniyan de cihekê taybet digire. Mora keyê Japonê jî ji dirûvê dawudiyê ye. Li Ewropa û Japonê ev kulîlk di şînan de, li gelek cihan jî di şahiyan de tê bikaranîn.
Pirranî li rojhilatê Asyayê cihwar e lê li Kurdistanê jî tê dîtin. Hin cureyên wê li Rûsya û rojhilatê Ewropayê jî aj didin.
Dabeşkirina cureyên wê gelek dijwar e.
Lewra hin riwek hene dişibin dawudiyê lê bi xwe kulîlkên din in. Li ser "Crossostephium chinense, Nipponanthemum nipponicum, Leucanthemella linearis, Tanacetum vulgare "yan" Tanacetum parthenium" hin gotûbêj hene ku bi rastî jî ew dawudî ne yan çêtir e mirov bixe bin komekê din.
Ferzende Beg, Bavê Elfesya, Siwarê Eznawir, Ferzendê Emer (jdb. 1889/1892 Qereçoban, Erzîrom - m. 1933, li zîndanên Îranê) yek ji leheng û pêşawayên Kurd e. Li zîndaneke Îranê hatiye jehrkirin û jiyana xwe jidest daye.
Lawê Silêmanê Ehmed e. Navê diya wî Asya Xanim e. Ji êla Hesenan e. Di dema Osmanîyan de qeymeqamiya Milazgir a Mûşê dikir. Bi damezrandina Komara Romê (Komara Tirkiyeyê) û dest pê kirina siyaseta qir kirina kurdan ve, dest ji qeymeqamiyê vedikişîne û tevlî serhildanên gelê xwe dibe. Ew yek ji pêşawayên Serhildana Agiriyê ye.
Li Dûtaxê, Panos, Çiyayê Kurtik, Kop, Milazgir û Çewlîgê bi hêza pêşmergeyên xwe ve derbeyên mezin li artêşa Tirkan dixe. Di Serhildana Şêx Seîdê Pîranê de bi tevî eşîra xwe cih digire.
Miroveke nûjen, ciwanmerd û zana bûye. Li yekîtiya eşîran geriyaye, xwestiye tevayiya êlên kurd li dijî zordariya Komara Romê bi rêxistin bike. Piştgiririya xizanan dike, piraniya erd û milkên malbata xwe di nava xizanan de parve dike. Diya wî Asya Xanim ji êla Sipkan, keça Hecî Yûsif Paşa ye.
Di serhildana Agiriyê de piştî Îhsan Nûrî Paşa û Biroyê Heskî Têlî (Brahîm Paşa), ew tê. Ew bi lehengên wekî Xalis Beg, Nadir Beg û Memo Beg (zarokên Kor Huseyîn Paşa), Keremê Qolaxasî, Reşoyê Silo, Seyîdxan, Elîcan û Zahir Axa re hevaltiyê dike, bi wan re li artêşên Romê (Tirk) û Farisan dixe.
Derbasî rojhilatê Kurdistanê dibin.
Pistî şikestina hêza Serhildana Şêx Seîd bi tevî pêşmergeyên xwe yên siwarî tevlî Serhildana Agiriyê dibe. Di bin fermandariya Îhsan Nûrî Paşa de, li Tirkan dixin. Heya Ezirganê seferan dikin û li baregehên didin. Şerê gerîlla dimeşînin.
Bi têkçûna Serhildana Agiriyê ve îcar jî derbasî Îranê dibin ku bi tevî Kurdên Îranê xwe ji nû ve birêxistin bikin. Lê, artêşa Îranê jî, li ser daxwaza Tirkan li benda wê ne. Wekî her carê, dewletên dagirker dîsa alîkariya hevûdu dikirin. Dewleta Îranê jê daxwaza teslîmbûnê dikin ku rûmeta wan bişkîne. Pêşmergeyên Kurd bi tundî viya red dikin.
Di nava hêzên Farisan û pêşmergeyên Kurd de, şerên dijwarî û têr xwînî pêk tên. Bi texmînî hêza artêşa Îranê 6-7 hezar leşker e. Fermandarê wan jî Kelb Elîxan Nexşîwan bûye.
Hejmara peşmergeyan ku Biroyê Heskî Têlî û Keremê Qolaxasî jî di nava wan de ne, li dora 800 kesî ye ku ji wan jî qismekê ne biçek in, sîvîl û birîndar in. Gorî hin çavkaniyan bes 150-200 şervan in, ên din jin-zarokên ji ber komkujiya Tirkan direvin in.
Ji pêşmergeyan bavê Ferzende Beg Silêmanê Ehmed, Kerem Begê Zirkanî, Ebdilbaqî, Şemsedînê Xalid û li dora 150 sîvîl û pêşmergeyên temenciwan şehîd dikevin. Ferzende Beg jî birîndar dibe.
Pêşmergeyên sax dimînin li dijî farisan taktîkên nûjen ên şer diceribînin û ziyanên mezin didin artêşa farisan. Xwe digihînin Simko Axayê Şikakî. Bi texmînî heya ku xwe dispêrin Simko, 700-800 eskerên farisan, gelek sîvîl û 50-60 jî pêşmerge jiyana xwe jidest didin.
"Ferzende tu li kû yî?!".
Ferzende Beg bi du yan sê guleyan birîndar e. Bi şikestina Simko jî tê dîlgirtin. Dewleta Îranê wî davêje zîndanê. Ew li zîndanê jî ji Kurdan re dibe pişt. Bi fermana Şah bi jehrê tê kujtin. Dixwazin bêjin "Ferzende Beg ji qelsiyan jehr xwariye, xwe kujtiye".
Hevjîna wî Besra Xanim çend caran tê dîtina Ferzende Beg lê wê jî qedexe dikin. Bi fermanekê nahêlin Besra Xanim vegere Kurdistana Bakur, nav xizmên xwe. Li Îranê bê pere û bê kes dimîne. Parsê dike û pere ji Ferzende Beg re dişîne zîndanê. Piştre hişê xwe winda dike û tenê gotina "Ferzende tu li kû yî?!" dide ser zimanê xwe.
Aqûbeta Besra Xanimê nayê zanîn. Derbareyê wê û sîvîlên ku xwe ji komkujiyên Tirkan difilitînin û dispêrin Kurdên Îranê de hemî agahî di arşîvên Dewleta Îranê de ne. Mixabin ew jî wekî Dewleta Tirk an wan îmha dikin, an jî dernaxin ronahiyê.
Agahiyên di destên me de hene ji gotin û şahîdiyan, ji nivîsên Îhsan Nûrî Paşa, ji Simko, ji helbestvan Osman Sebrî û stranên dengbêjan in.
"Nivîskar: Êlxan Penaber"
Dîw an silka biyanî ("Beta vulgaris" ji "vulgaris") sebzeyek e. Dişibe siyaleyê.
Pelgên wê heya 30 cm dirêj dibin. Gelek vîtamîn K,vîtamîn A û vîtamîn E, herwiha natriyûm, magnezyûm, kaliyûm û hesin dihewîne. Tê de gelek şekir jî heye ku ji bo nexweşên diyabetîk û yên bi wan re astengiya gurçikê hene, pirr jî baş nîne. Lê heger bikelînin, bandora wê kêm dibe.
Kahû, kaho, loçik, xas an xes (navê zanistî yê latînî: "Lactuca sativa") riwekeke xwarinê ye ji famîleya stêregulan "(Asteraceae)".
Bi havînê gupikên xwe vedike, heya 30 – 100 cm bilind dibe. Li Kurdistanê parêzgehên Dîlok, Riha, Îdir, Erzîrom, Wan, Mûşê bo firotinê çandiniya wê tê kirin. Xelk ji bo xwarina malbatê di bostanan de diacon. Ligel gelek vîtamîn û madeyên bikêr, tê de nîtrat jî heye ku ev ne baş e.
Başûrê Ewropa, Hindistan, Asya nêzîk, bakurê Afrîka ji berê de cihên lê xas dihatiye çandin e. Di demên antîk de herwiha dihatibûya xwarin. Ji ber etenê zû kartû dibe, divê mirov bi tezeyî bikarbîne.
Qalik vekirî dendikên wê dişibin gurçikê
Keşol, baqil, beqle, beqilk riwekek ji famîleya baqilan e û bo xwarinê tê bikaranîn.
Ji vir nêzîkê 9 hezar sal berê li Îsraêlê hatiye bikaranîn, bermahiyên wê li bajarê Nazaretê hatin vedîtin. Herwiha di gorîstanên li devedorê Deryaya Naverast de bermahî hatin vedîtin ku ji vir 3-4 hezar sal berê li van deveran dihatibûye bikaranîn.
Ligel riwekên din ên ji famîleya baqilan nîsk û nokê bo mirovan di xurdemeniyê de cihekê girîng digire, kana proteînan e. Bi hezaran salan in ji aliyê mirovan ve çandiniya wê tê kirin.
Herêmêm Kurdistanê Botan, Behdînan, Tolhildan, Kurdistana Sûrî û herêma Soran bo çandiniya famîleya baqilan baş e. Mixabin ji ber gelek sedeman kurd pirranî xurdemeniya xwe dikirrin, bi xwe çandiniya wê nakin.
Toksîkolojî.
"Vicia faba" dikare Favîzmê bitetikîne. Li hin deverên Deryaya Naverast mirov ji kulîlkên wê yan ji keşolê bi xwe alerjiyê digirin. Lê ev ne ji beqleyê bi xwe, pirranî ji ber hin taybetiyên organîzmaya wan mirovan e. Ji ber ku beqle di xwe de vîsîn û convîsîn dihewîne ev pêk tê.
Charles Hard Townes (jdb. li Greenville, South Carolina) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayê ye, guncavê Xelata Nobelê hatiye dîtin.
Charles Hard Townes di 28ê tîrmeha sala 1915 hatiye jiyanê. Bavê wî parêzer "Henry Keith Townes" û diya wî jî Xanim "Ellen (Hard) Townes" e.
Ew li dibistanên Greenville (South Carolina) dixwîne. Li heman bajarê zanîngehê jî dixwîne (li Zanîngeha Furman). Sala 1935 bidawî dike, bo masterê diçe Duke University (1936). Doktoraya xwe sala 1939 li California Institute of Technology li ser veqetandina îzotopan dide.
1933 heya 1947 ew li Laboratûarên Bell e ku li wir cureyên radaran bo şer bipêşxistibû. Di pêşxistina teknîka radaran de rola wî mezin e.
Sala 1950 ew profesorê fîzîkê ye li Zanînegha Columbia. 1950 heya 1952 ew gerînende ye li Columbia Radiation Laboratory û 1952 heya 1955 serokê fakulteya fîzîkê ye. Ji 1959 heya 1961 ew birêveber e di Institute for Defense Analyses li Washington D.C..
Sala 1961 bo profesoriya fîzîkê bike li Massachusetts Institute of Technology tê vexwendin lê napejirîne, bo lêkolînan xwe serbest dihêle. Sala 1967 profesore li zanîngeha California.
Townes sala 1941 bi "Frances H. Brown" re marî dibe (dizewice) û çar keçên wan dibin, "Linda Rosenwein", "Ellen Anderson", "Carla Kessler" û "Holly Townes". Ew bûrayê Arthur L. Schawlow e ku sala 1951 ciwantirîn xûşka wî "Aurelia" pê re marî bûbû.
Sala 1967 ew dibe serokê Civaka Fizîknasên DYAyê, American Physical Society.
Ew gelek cureyên radaran bo şer çêdike, teknîka mîkropêlan (pêlên mîkro) di lêkolînên radarê de diceribîne.
Herwiha ew li ser elektronîka qûantan, radyoastronomî, înfrarotastronomî jî gelek lêkolîn û ceribandinan dike, cîhana teroriya wan bipêşdixe, dewlemend dike.
Townes sala 1964 bi tevî Nîkolay Basov û Alexander Proxorov Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.çep
Nîkolay Gennadiyevîç Basov (bi rûsî: Николай Геннадиевич Басов); jdb. li Uzman; m. li Moskow) fîzîknasekî navdar ê Rûs bû. Sala 1964 Xelata Nobel a fîzîkê wergirt.
Basov di malbateke akademîker de mezin bûye. Bi derketina şerê cîhanê yê II. re diçe akademiya leşkeriyê, li wir sala 1943 dibe serbazê tenduristiyê. Dûv re wekî alîkarê bijîşkiyê tevlî şerê parastina Rûsyayê dibe.
Sala 1946ê dest bi perwerdeya fîzîkê dike li Moskow. Sala 1950 bidawî dike. Li înstîtûta Lebedev bi tevî Mîxaîl Leontovîç û Aleksander Proxorov dest bi lêkolînan dike.
1958 heya 1972 cihgirê serokê heman înstîtutê, ji 1973 heya 1988 jî gerînde ye.
Ew redaktoriya giştî ya kovara "Kvantovaya Elektronîka" („Elektronîka qûantan“) dike, herwiha ya "Soviet Journal of Laser Research"jî. Ew dixwaze zanist û hezkirina zanistiyê belav bibe, fêhmkirina wê hêsantir bibe û xelk jî tevlî bibe.
Ji sala 1967 ve gerindetiya weşana kovara "Prîroda" („Xweza“), ji sala 1978 ve serokatiya civaka Snaî dike
Sala 1950 marî dibe (dizewice) û du lawên wî dibin.
1964 bi tevî Charles Hard Townes û Aleksander Proxorov bi Xelata Nobel a fîzîkê tê xelatkirin. Lewra wî lêkolînên girîng di warê elektronîka qûantan de kiribû.
Aleksander Mîxaîlovîç Proxorov (bi rûsî:Александр Михайлович Прохоров); * 11ê tîrmehê 1916 li Atherton, Awistralya; m. 8ê kanûna paşîn 2002 li Moskow) fîzîknasekî navdar ê YKSSê bû.
Malbata wî sala 1923 vedigerin Sovyetê û ew ji sala 1934 ve diçe Akademiya dewletê ya Lenîngradê, cem Vladîmîr Fock. Sala 1939 bidawî dike û diçe Înstîtuta Lebedev li Moskow. Di şerê II. de eskeriyê dike, li vegerê dîsa vedigere înstîtutê.
Bi giranî li ser lazeran dixebite.
Bi Galîna Şelepîna re marî dibe (dizewice) û lawek wan çêdibe.
Rûviya zirav di navbera gede û rûviya stûr de bi awayek badayî dirêj dibe.
Rûviya zirav, (bi îngilîzî "small intestine").
Rûviya zirav di navbera gede û rûviya stûr de bi awayek badayî dirêj dibe. Rûviya zirav bi qasî 6 – 7 metre dirêj e. Firehiya coga rûvî 2.5 cm e. Rûvî xwe li ser hev tewandî ye, loma di nav zikekelênê de bi hêsanî cih dibe. Ji ber ko qalindiya (panî) wê, ne bi qasî ya rûviya stûr e, navê wê kirine rûviya zirav. Rûvî li gel karê herisê, cogek wekî mîna riya xurek (rêxurek) kar dike, li başûrê Kurdîstanê ji bo rûviya zirav peyva rêxola barîk (zirav) tê bikaranîn.
Anatomiya rûviya zirav.
Rûviya zirav ji sê beşan pêk tê. Rûviya donzdetilîk, rûviya vala, rûviya badayî.
Rûviya donzdetilîk an jî rûviya donzdegirêk (bi înglîzî: "duodenum") navê xwe ji dirêjîya xwe digire. Dirêjiya rûviya donzdetilîkê bi qasî donzde tilî an jî 25 cm e. Rûviya donzdetilîk dişibe pîta C yê, ji guşera pîlorî dest pê dike hetanê rûviya vala (rûviya birçî) dirêj dibe. Ji bo herisa mekanîk a çewrî, ji kezebê zerav tê derdan, zerav bi navbeynkariya cogê tevlê xurekên nav donzdetilîkê dibê. Herwisa ji bo herisa kîmyayî jî ji pankresê enzîmên herisê tevlê donzdetilîkê dibe.
Rûviya vala an jî rûviya birçî (bi Înglîzî: "jejenum"): Dirêjiya wê bi qasî 2.5 metre ye. Mijîna xurekan cara pêşîn di rûviya vala de dest pê dike.
Rûviya badayî (bi înglîzî: "ileum") beşa dawî ya rûviya zirav e. Dirêjiya wê bi qasî 3.6metre ye. Di kotahiya rûviya badayî de rûviya stûr dest pê dike.
Pêkhateya rûviya zirav.
Çîna lînceperde û çîna jêrelînceperde di nav coga rûvî de pêçanên bazinî ava dikin. Pêçanên bazini ji alîyekî rûyê rûviya zirav fireh dikin, ji aliyê din ve xurek ji ber hebûna pêçanên bazinî, hedî bi hedî di nav rûvîde derbas dibe. Herisa kîmyayî û ya mekanîk di rûviya zirav de bi dawî tê. Ji bo herisa kîmyayî û mijîna xurekan, xurek bi qasî 12 saet di nav rûviya zirav de dimîne. 90% ê xurek û av ji diwarê rûviya zirav tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Çîna lînceperde ji rûkeşeşane pêk te. Ango rûkeşeşane rûyê hûndirîn a rûviya zirav dadipoşe. Li ser rûyê hundirîn a rûviya zirav de hin pêkhateyên mîna tilî hene navê van pêkhateyan memîle (bi ingilîzî: yekjimar “"villus"”, pirjimar “"villi"”)ye. Memîle bi çînek xaneyên rûkeş ve dapoşî ye. Xaneyên rûkeş jî ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, parzûna xaneyê ber bi coga (lumen) herisê dirêj dike, li ser rûyê xaneyê pêkhateyên wekî mîna kulkan peyda dibe. Ev pêkhate wekî wirdememîle (bi ingilîzî: yekjimar “"microvillus"”, pirjimar “"microvilli"”) tê navkirin. Ango wirdememîle ji parzûna xaneya rûkeş pêk tê. Memîle û wirdememîle rûyê hûndirîn (navpoş) e rûvî firehtir dike, bi vî awayê xurek bi hêsanî tê mijandin. Di nav çîna lînceperde de hin xaneyen taybet hene, xaneyên goblet û xaneyên derdanî mînakin ji bo van xaneyan. Xaneyên derdanî enzîm û hormon der didin. Xaneyên goblet lîncemade der dide. Molekulên sakar (hûrik) ên wekî mîna glukoz, asîdên amînî û hwd ji coga herisê derbasê nav lûleyên xwînê yên memîleyê dibin. Çewrî dikeve nav lûleyên lîmfê. Xurek bi difuzyonê an jî bi guhestina çalak ji rûvî tên mijandin.
Nexweşiya kêmtoleransiya laktozê.
Şîr şekira laktozê lixwe digire. Loma laktoz wekî şekira şîrê tê navkirin. Ji bo heriskirina laktozê, di rûviya zirav a dergûş û zarokan de enzîma laktaz tê berhemkirin û derdan. Mîrovên gihîştî li gor dema zaroktiya xwe hê kêmtir şîr vedixwe, loma di laşê mirovên gihîştî de, derdana laktazê jî roj bi roj kêm dibe an jî bi tevayî radiweste. Mirovên ko di rûviya wan da bi têra xwe laktaz çê nabe, wekî nexweşên kêmtoleransiya laktozê tên navkirin (bi îngilîzî:lactose intolerance). Ev kesan gava şîr vedixwin, laktoz di rûviya wan da nayê heriskirin û dibe sedema vijik û gazên rûvî. Li hin herêman, mirovên gihîştî vexwarina şîrê, her wekî dema zaroktiya xwe didominin. Derdana laktaz jî di laşê van kesan da didome, loma nexweşiya kêmtolerensiya laktozê li nav van mirovan de gellek kêm e. Mirovên bi nexweşiya kêmtoleransiya laktozê ketine, laktozê naherisînin, laktoz ji bo demek dirêj di nav rûviyên wan da dimîne. Bakteriyên nav rûvî, laktozê dimeyinin (tirş dikin). Bi meyandina laktozê gazên wekî Karbona dîoksîd, hîdrojen û hin corên asîdan çê dibe. Ji ber ko laktoz di rûvî de dimîne pestoya osmosiya nav rûvî zêde dibe, av ji dorhêlê bi difuzyonê dikeve nav rûvî. Zêdebûna av, gaz û asîd, zik û rûviyên mirov diwerîmîne û diêşîne. Li gel van nerihetiyan, dibe ko mirov vijikî jî bibe.
Nexweşiya sîliyak.
Di nav genim, ceh û çewder de komek proteîn heye navê wî gluten e. Koendama bergiriyê ya hin mirovan glutenê wekî hokara nexeşiyê dehesibîne û li hember glutenê bergirî dabîn dike. Kêmtolerasnsiya glutenê wekî nexweşiya sîliyak tê navkirin (bi îngilîzî: "celiac disease"). Kesên bi nexweşiya sîliyakê heke di nav xwarina xwe de gluten bixwe, xaneyên bergiriya laş, êrîş dibin ser lînceperdeya rûviya zirav. Ji ber êrîşa xaneyên bergiriyê, ziyan digihîje memîleyên rûvi. Memîleyên ziyangirtî bi têra xwe xurek namijînin. Nexweşiya sîliyak, nexweşiyek bomaweyî (genetîkî) ye. Nîşaneyên nexweşiyê; Di coga herisê de peydabûna gaz, zikçûn, westayî, bêtaqetî, jarbûn, kêmxwînî. Nexweşên sîliakê dive teqez xurekên bêgluten bixwin.
Di nav zikekelênê de cîhê rûviya stûr
Rûviya stûr () beşa dawî ya coga herisê ye, ji kotahiya rûviya badayî ya beşa rûviya zirav dest pê dike, heta komê(pind) di nav zikekelênê de dirêj dibe. Firehiya coga rûviya sûtûr 6.5 cm e û ji ya rûviya zirav gelek firehtir e, loma navê wî kirinê rûviya stûr. Dirêjiya rûviya stûr bi qasî 1.5 metre ye. Ji dev heta dawiya rûviya zirav, xurek ji alîkî ve bi awayê mekanîkî û kîmyayî tê heriskirin, ji aliyê din ve jî piraniya xurekên herisî, ji aliyê memîleyên ser rûyê rûviya zirav ve tên mijandin.Lê xurek di rûviya zirav de bi tevhiyê nayên heriskirin û mijandin. Wekî mînak seluloz madeyek karbohîdradî ya aloz e, dîwarê xaneyên riwekan ji selulozê pêk tê, ango xurekên ji riwekan tê bi dest xistin seluloz lixwe digire. Di laşê mirov de ji boy heriskirina seluloze enzîm tu ne, loma seluloz bê ku bê heriskirin, ji rûviya zirav derbasî rûviya stûr dibe. Li gel xurekên neherisî, hin kanza(mîneral) û av jî derbasî rûviya stûr dibe.
Karê sereke ya rûviya stûr.
Pêkhateya pîsayî.
Pîsayî di tortorîkê(rektum) de tê berhevkirin û bi derketina destavê jî ji laş tê dûrxistin. Ji boy her 1000mL (mîlî lître) paşmayiyên xurek ên dikevin nav rûviya kor, 700 mL di nav rûviya stûr de tê mijandin, tenê 300 mL ji paşmayî dibe pîsayî.
Pêkhateya rûviya stûr.
Rûviya stûr jî wek mîna tevahiya coga herisê ji çîna lînceperde, jêrelînceperde, çîna masûlkeyen bazinî û dirêjkî û ji çîna seroza pêk tê. Rûyê hûndirîn a rûviya stûr ji linceperdeyê pêk tê û bi çînek rûkeşexane û xaneyên goblet dapoşî ye. Rûviya stûr memîle û pêçanên bazinî lixwe nagire. Xaneyên goblet lîncemade der dide, bi vî awayê paşmayiyên xurek hêsantir di nav rûvî de tê guhestin. Paşmayiyên xurek bi qasî 12-24 seat di nav rûviya stûr de dimîne, ji rûviya kor ber bi tortorîkê hedî bi hêdî bi culeya perîstaltî tevdigere. Di rûviya stûr de ji boy heriskirinê tu enzîm nayê derdan, loma li vir herisa kîmyayî pêk nayê. Navbera rûviya zirav û rûviya stûr de guşer heye bi vebûna vî guşerê, kîmos derbasî rûviya kor dibe û herisa mekanîkî ya rûviya stûr dest pê dike. Masûlkeyên rûviya stûr bi culeya perîstaltî paşmayiyên xurekan ber bi tortorîkê ve tehn dikin.
Rûviya stûr ji çar beşan pêk tê; rûviya kor, kolon, tortorîk û kom.
Beşa rûviya zirav û rûviya stûr digihîjin hevdu wekî bi şêweyê kîsî ye. Ev beş wekî rûviya kor bi nav dibe. Ji rûviya kor pêkhateyêk wekî mîna tiliya qilîçkê dirêj dibe navê vî pêkhateyê rûviya zêde ye(apandîs). Dirêjiya rûviya zêde bi qasî 7.6 cm e. Ji boy koendama herisê, tu erka rûviya zêde tune ye.
Kolon beşa herî dirêj a rûviya stûr e. Kolona rûviya stûr ji çar beşan pêk tê. Kolona hilkêşayî, ji hêla jêra zikekelênê ji aliyê rastê zikekelênê ve ber bi jor ve hildikişe, paşê kolona berwarîkî dest pê dike û ji aliyê rast ber bi aliyê çepê zikekelênê ve dirêj dibe. Li aliyê çepê zikekelênê ve kolona dakêşayî ber bi jêrê zikekelênê dirêj dibe. Beşa dawî ya kolonê, kolona S-şeweyî ye. Kolona S-şeweyî wekî mîna pîta S tewayî ye û bi tortorîkê ve girêdayî ye.
Tortorîk(rektum) beşa dawî ya rûviya stûr e. Erka serekî ya tortorîkê enbarkirina pîsayî ye. Tortorîk cogek masûlkî ye, loma ji boy enbarkirina paşmayiyên xurekan bi hêsanî fireh dibe. Dirêjiya tortrîkê bi qasî 20 cm e.
Kom(pind) deriyê kotayî ya coga herisê ye. Di navbera tortorîk û komê de coga komê heye. Dirêjiya cog kome bi qasî 3.8 cm e. Di nav coga komê de du guşerên komî heye, guşera hûndirîn û guşera derveyî. Ev herdu guşer, tenê di dema derketina destavê de vekirî ne, wekî din girtî ne. Guşera hundirîn xwenewîst e, ji aliyê koendama demarî ya xweser ve tê kontrolkirin. Guşera derveyî xwewîst e, di bin kontrola mirov de ye.
Kontrola çalakiya rûviya stûr.
Kolon pîsayiyê ber bi tortrîkê ve tehn dike, di nav tortorîkê de zêdebûna pîsayî dibe sedema firehbûna tortorîke. Firehbûn bandor li ser masûlkeyên dîwara tortorîkê dike, masûlke tên kişandin. Ev hêza kişandinê ya li ser masûlkeyan dibe sedema çêbûna xwesteka derketina destavê. Sîstema parasîmpasawî masûlkeyên kolana S-şêweyî û masûlkeyên tortorîkê girj dike, di heman demê de guşera komî ya hundirînê xav dike (ve dike), lê guşera derveyî dişidîne. Di nav coga komê de hebûna pîsayî, dibe sedema çêbûna ragîhandinê. Li ser diwarê tortorîkê û coga komê de xaneyên wergir ên koendama demar heye, bi navbeynkariya van wergiran, ji coga komê sinyal diçe mejî, bi vî awayê mirov heke bixwaze û rewş guncav be, ji mejî boy vekirina guşera derveyî sinyal tê şandin. Heke mirov nexwaze derkeve destavê, wê gavê guşera derveyî girtî dimîne, di heman demê de guşera hundirîn jî tê girtin, pîsayî di tortorîkê de dimîne. Ango mêjera pîsayî ya nav tortorîkê, dema derketina destavê diyar dike. Hejmara derketina destavê ji bo hemû kesan ne yek e. Dibe ku mirov di rojêk de 2-3 car derkeve destavê, lê dibe ku hin mirov jî di hefteyek de 3-4 car derkevin destavê. Hekê mirov derketina destavê paş ve bavêje, pîsayî di hundirê rûviya stûr de ji boy demek dirêj dimîne, hê pirtir av ji pîsayî tê mijandin. Ji ber kêmbûna ava pîsayî, dibe ku mirov zikgirî(qebizî) bibe. Lê heke paşmayî pir zû ji laş bê avitin, vê gavê ji ber ku ava nav pîsayî bi têra xwe nayê mijandin, egera nexweşiya zikçûne(vijik) çê dibe. Li gel nexeşiya zikçûn û zikgirî(qebiz), nexweşiyên wekî bawesîr(basûr), kulbûna rûviya zêde (apendîst) û şêrpenceya kolon, hin ji nexweşiyên bi rûviya stûr ve tekîldar in.
Tortorîk an jî rûviya dawîn "(bi îngilîzî: rectum)" navê beşa dawî ya rûviya stûr e. Di laşê mirovan de dirêjahiya wê nêzîkê 12 cm ye. Berî ku terxê mirovan ji laş werê avêtin di tortorîkê de dimîne. Çeperê tortorîkê ya ber bi dawiyê ve xwediyê masulkeyên mîna çerm e.
Di rewşên bijîşkî de, bijîşk dikare herwisa ji tortorîka mirovan li têhna laşê wan binêre, lê divê termometre ya ku wê were bikaranîn ji zotikê heta tortorîkê 25 mm yan derbas neke.
Rûviya zêde an jî apandîs di anatomiya mirovan de kîsikê girtî yê ku girêdayî rûviya kor e. Tê gotin ku rûviya zêde di laşê mirov de ne xwediyê ti fonksiyona ye. Jixwe di Kurdî de ji bo vê beşê peyva "zêde" hatiye bikaranîn. Lê dîsa jî ji hebûna gelek xwînberên zengîn û rewşa histolojîk a rûviya zêde tê payîn ku ew ji bo laşê mirovan ne bê fonksiyon e.
Anatomiya rûviya zêde.
Dirêjahiya apandîsê 11 cm ye, lê dibe ku heta 20 cm dirêj bibe. Apandîsa herî dirêj ku hatiye ameleyatkirin ji laşê nexweşekî li Zagrebê hatiye pîvan ku 26 cm bû.
Darebî (bi tirkî kirine: "Dutözü") gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Gundên cîran Hebîban, Goma Hus, Goma Gorgol, Qeremêş û Rindalyan in. Gundê Hemdîn dibêjin ku zarok û neviyên Hemdîn (paşnava wan kirine Ataç) lê dijîn jî nêzîkê Darebiyê ye.
Klîmaya Darebiyê jî wekî ya tevayiya Gimgimê, Serhedî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.
Aboriya gund berê baş bû. Xelkê pez-dewar xwedî dikir. Şer, qedexeya zozanan, şewitandina daristanan aboriya gund xirab kir.
Başkend, Banzera Kevn, "Bênzera Kevn", "Bengzera Kevn", "Benzera Kevn" (bi romî kirine: Başkent)," gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.
Ji ber şer û xizaniyê gelekan bar kirine, gelheya gund daketiye heya 300 - 400 kesan. Niştecihên gund ji êlên Xormekan, Qerbaşî û Şadiyan in.
12 km ji Gimgim, 68 km ji Mûşê dûr dikeve. Di nava Çemê Şemaliyan û Çemê Sîko de ye. Goma Zîlê, Mişko, Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Xamirpêtê li devedor in. Herwiha gundê Gurçikê jî nêzîk e.
Dirban, Dirba, Dirbo, Gundê Dirbo "(bi tirkî kirine: Çayönü)" gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
28 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve. Axa gund 1.772 m ji rûyê avê bilind e. Gund di erdheja sala 1966ê de ziyan dîtiye, cihê gund hatiye guhertin. Gundekî stratejîk e.
Pirraniya gundiyan mecbûr mane bar bikin, herin bajarên Kurdistan,Tirkiye û Ewropayê.
Dîroka Dirbanê.
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîn nehatine kirine. Li herêmê bi navê Dirbo mêrxasek hebûye. Dirbo bavê Cindî, Cindî bavê Sertîf e. Sertîf welatparêz, mêrxas û axayek bû li Gundê Anêrê. Xizmên Seîdê Nado (Bavê Dilşayê, serhildêrek navdar ê kurd) ne, ji bera Elî Axa ya êla Cibiriyan e.
Têkiliya Dirbo bavê Cindî bi vê gundê re heye yan nîne, ne kivşe ye.
Serhildanê Sarincê (Nevzat Aslan) (jdb. li gundê Sarincê, Gimgim - m., Pêrtag a Dêrsimê) gerîlla, şoreşgerekî kurd bû.
Navê diya wî "Delal Xanim", navê bavê wî jî "Mihemed" e. Li Almanyayê tevlî têkoşîna çekdarî dibe.
Ceriban, ceribok, hêçan an jî ezmûnî cureyeke pexşanê ye û nivîskarê wê dikare fikr û hestên xwe ên di derbarê zanist, felsefe, wêje û hunerê de binvîse û di neqandina mijar û şiklê nivîsê de jî xweseriya xwe biparêze. Di vê cureyê de rê û rêbazên zanistî hewce nake bê şopandin ango li gor planeke kifşkirî nivîskar xwe sînordar nake. Nivîskar fikr û ramanên xwe bi vegotineke nêzî ya rojane li gor dil û daxwazên xwe dinvîse. Armanca van nivîsan peyitandin an redkirina hin fikran nîne û nivîskar pey belavkirina ramanekê jî nakeve. Belam xwendevan ji vegotin, naverok û fikrê nivîskar sûd digre û dike ku xwendevan meyldarên fikr û hestên nû bin û nivîskar asoyek berfireh datîne pêşya wan. Nivîsên ceribanê hin caran bi naveroka xwe nêzî cureyên weke rexnekarî, meqale û sohbetê dibin. Ji ber vê yekê hin nivîsên ku destnîşankirina cureya wan zehmete dixin bin sîwana ceribanê.
Xwendevanên pirtûkên ceribanê meriv dikare bêje, entelektuel û taybet in. Li welatên rojava pirtûkên ceribanê gelek tên firotin û xwendin. Di van welatan de eleqeyeke mezin ji berhemên ceribanê re heye. Berhemên ceribanê asoya fireh a nivîskar û zanebûna wî/wê ya berfireh nîşanê me dide. Her çiqas di vê cureyê de peyitandin û armancên diyarkirî tune bin jî nivîskar dixwaze xwîner aresteyê qada zanebûnê bike û wan bi metodeke xweserî xwe perwerde bike. Di nav nivîskarên kurd de yên ku nivîsên ceribanê dinivîsin kêm in. Mehmed Uzun pirtûkeke ceribanê weşandiye lê ev pirtûk bi tirkî hatiye nivîsandin. Nivîskar Mustafa Aydogan jî pirtûkeke ceribanê a bi navê,”Berê Gotin Hebû” nivîsiye.
Di wêjeya Rojava de navê vê cureyê essay(ese)ye. Mijara wan pirî caran wêje, huner, zanist û felsefe bû ye.
Her çend bi awayekî misoger û vebirî ne be jî hin dîroknasên wêjeyê destpêk û derketina çeşna ceribanê berî wêjeya rojava dibin digehînin Japon, Çîn û Hindistanê. Lê weke çespandin û qebûlbûna cureya ceribandê bi awayekî serbixwe piştî sedsala 16'an e. Di peyitandina vê destpêkê de rol û rista Montaigne gelek e. Ev nivîskar bi pirtûka xwe ya bi navê Ceribanê bûye nûner û pêşewayê herî mezin a ve çeşnê. Nivîskarê îngilîz Francis Bacon bi pirtûka xwe a Ceribanê hem ji aliye vegotinê ve hem jî ji aliyê şêweyê ve geşedanek xurt di vê cureyê de daye çêkirin. Di wêjeya hemdem a îngîlîzî de helbestvan T.S.Eliot û romannûs Aldous Huxley bi ceribanên xwe navdar in. Di edebîyata Yewnana Kevn û edebiyata latîn de jî ev çeşnê edebiyatê hebû. Mîna “Sohbetên Epîketos”, ”Hin Diyalog”ên Platon, ”Hin Berhem”ên Çîçero. Cureya ceribanê di sedsala 18'an de geş û xurt bûye. Nemaze di sedsala 19'an de di edebiyata cîhanê ya hevdem de cihê bi awayekî xurt girtiye.
Di wêjeya kurdan de nivîskarên weke Musa Anter, Mem Mîrxan, Lal Laleş, Suleyman Çevîk, Lokman Polat hwd.. bi terza vê cureyê dinivîsin.
Lenkeran (hw Lenkoran yan jî Lenkon; bi azerî: Lənkəran) bajarekî li başûrê rojhelatê Azerbaycanê ye û li ser Zeryaya Xezerî ye. Lenkeran paytexta nefermî ya Talişistanê ye û 35,9% ji xelkê ku li bajar dijîn ji gelê talişiyan ne.
Li herêma Lenkeranê cotkarî pirr e û sewze tê çandin. Ji ber ku hewa wê germ e li bajar birinc, tirî û leymûn tên çandin.
Trafîk.
Trênek heye ku bi şevê diçe Astara û ji vir diçe Îranê. Li Rojavayê bajêr balafirrgehek heye
Zoro "(bi romî kirine: Esenler)," gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
48 km ji Gimgim, 96 km ji Mûşê dûr dikeve.
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û şandinên koçberbûyan e.
Kurçik, Qurçike, Qurçik, Qurçikê, "(bi romî kirine: Görgü)" gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye. 15 km ji Gimgimê dûr dikeve.
Bilêvkirinên wê gelek in, lê bi texmîni ya herî rast Kurçik e, lewra "kur" di wateya cihê jor, cihê bilind, cihê li aliyê serî ye. Hin devokên kurdî de îro jî kur di wateya jor û serî de tê bikaranîn. Bo mînak kurdên Tolhildanê, kurdên Erdêxanê.
Herwiha di wateya kurçik, qûçik, tûmik de ye. Ango cihê kevirî û wekî qûça keviran ku ew jî bi xwe dîsa cihê kur e, cihê bilind û jor e.
Li cem gundê Goma Zîlê ye. Tê gotin bingeha gund êla Heyderan avêtiye. Ev êl ji aliyê Ezirganê (ji Tercanê) hatiye, li vir bicih bûye. Lê ev teb gotin in, lêkolînên zanistî nehatine kirin.
Bi texmînî di salên 1500 - 1600î de bingeha gundê niha hatiye avêtin lê pirr berê jî herêm cihwar bûye.
Koordînat, hêlîpan: 39.25645°, hêlîlar: 41.58857°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.355 m ye. Di ber Çiyayê Bîngolê de ye. Nêzîkê Seferek, Banzerê ye.
Qum (bi farisî: قم, Qum) bajarekî Îranê ye û paytexta parêzgeha Qumê ye. Bajar 1400 salî ye û ji şî'îan re bajarekî pîroz e.
Erdgênî.
Qum li ser çemê Qumê ye û 132 km li başûrê Tehran li ser riya diçe Îsfehanê ye.
Li herêma Qumê petrol û gaz heye, her wiha çotkarî ji tê kirin û li bajar cam û cil tên çêkirin.
Weşanên J&J, weşanxaneyeke kurdî ye ku di 22ê avrêla 2011an de ji aliyê Azad Zal ve bi munasebeta weşandina J&J Ensîklopediya Kurdî hat damezrandin. Navenda Weşanên J&J li Amedê ye, gerînendetî û berpirsiyariya giştî ji aliyê Azad Zal ve tê kirin.
Di zimanê kurdî de peyvên ku bi Jyê dest pê dikin, ango peyvên ku J di wan de hebe wateya çavkanî, jêderk, zayîn, aferînî didin. Peyvên wekî jiyan, jin, jîr, jan, jentin, vejen, ji, jê û hwd. Ji ber wê jî J&J di kurdî de xwedî wateyeke girîng e.
J di nava dengên kurdî de yê herî kurdewar e. Di serdema ji hev veqetîna farisî û kurdî de yek ji dengên kurdî yê xweser J ye.
Berhemên J&Jyê.
1. Ferhenga Somerî – Kurdî & Kurdî – Somerî Suleyman Yildirim - Mamê Elî
2. Kurdistan’da Etnik ve Dini Haklar Tarık Cambaz
Pîvan [Boyut]: 13.5 x 21.0 cm
3. Çîrçîrokên gelêrî, Bêwar Diyadînî
4. Desteçîrok, Îdrîs Farqînî
5. Fablên Manzûm, Bazê Kal
6. Gotinên pêşiyan, Bêwar Diyadînî
7. Bi kurdî bikene, Yalçin Sarilmaz
8. Medya û bernamevanî, Dennis Dargul
9. AŞ, Arîn Zîn, roman
10- ÇEMÊ XERZAN [Roman] Arîn Zîn
Berg [Kapak]: 4 renk mat selefon
Kaxid [İç kâğıdı]: Enso 70 gr.
Buha [Fiyat]: 16,00 TL (Daşikandın 15,00 TL)
Têbinî: © Ev berhem ji aliyê AJANS J&J ve li ser navê nivîskêr ji bo weşanê hatiye amadekirin.
11- JANA EVÎNDAREKÎ XEMGÎN [Roman] Arîn Zîn
12- MÊRÊ BI SED MÊRAN [Roman] Arîn Zîn
13- DILÊ ÇIYA [Helbest] Arîn Zîn
Buha [Fiyat]: 8,50 TL (Daşikandın 8,00 TL)
14- MIZGÎNA MIN [Helbest] Arîn Zîn
15- XANA XEMAN [Çîrok] Arîn Zîn
Buha [Fiyat]: 12,50 TL (Daşikandın 10,00 TL)
16- ÇIYAYÊ SOSINAN [Çîrok] Arîn Zîn
17- J&J ENSÎKLOPEDIYA KURDÎ [Fasîkul-1] (A-ADEM) Weşanên J&J
Lîsteya weşanxaneyên ku bi kurdî diweşînin
Ercan Tekin (navê wî yê têkoşînê Akîf Kendal) (jdb. 1977, Hebîban a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m. 30ê tebaxê 2008, li Çêrme ya Çewlîgê), şoreşger, gerîlla û siyasetmedarekî kurd bû.
Navê bavê wî Ehmed, navê diya wî Pakîze Xanim e. Sala 1992 li Erzîromê tevlî pêşmergeyên ARGKê dibe. Beriya wê jî xebata siyasî dikiribûye.
Ubuntu reşaneyeke (dîstrîbusyoneke) Linuxê ye. Ubuntu bi sponsoriya şîrketa Canonical Ltd (Xwediyê wê Mark Shuttleworth e) ve tê birêxistin. Portala wergerandinê Rosetta jî girêdayî wê ye.
Ubuntu bi GNOME dimeşe, lê guhertoyên Ubuntu ji bo KDE (Kubuntu) û XFCE (Xubuntu) jî hene.
Ubuntu bi zimanê zûlû yê Afrîkaya Başûr tê wateya “ez, ji ber ku tu tu yî, ez im”. Sazkirina Ubuntuyê gelekî hêsan e. Ubuntu Debianê ji xwe re wekî bingeh distîne û xebatên wê ji aliyê Canonical Ltd. ve tên meşandin. Ubuntu, ji her 6 mehan carekê guhertoyeke nû derdixe û 18 mehan piştgiriyê dide guhertoyan.
Ubuntu, bi sazbûna xwe ya hêsan, ji SuSe Linux, Mandrake Linux û Fedora Coreyê çêtir tê hesibandin. (Sazkirina wê tenê tikandina “enter”ê ye.)
Piştî sazkirinê heke ji malpera http://www.ubuntuguide.org'ê bête şopandin; hemû bernameyên ku bi bingeha Javayê dixebitin, taybetiyên Mozilla Firefoxê yên wekî temaşekirina videoyên bi codec'ên Windows Media Player, bernameyên p2p yên wekî limewire û emule dê peyda bibin.
Guhertoya Ubuntuyê ya 6.06 (Dapper) bi Gnome 2.14 û OpenOfficeyê 2.0.2 tê. Taybetiyeke din a Ubuntuyê ew e ku Ubuntu ji bo kamerayên digital automount bi kar tîne û piraniya kamerayên digital dema ku bi komputerê ve bên girêdan, li ser masê dîska xwe didin nîşandan û ji bo xebatê amade ne.
Ji ber ku Ubuntu, hemû taybetiyên Microsoft Windowsê (yên baş) li dû sazkirineke ku 20-30 deqîqe dem digire, tîne ber destan, di demeke kin de kete nava Linux'ên herî navdar.
Ji ber ku Ubuntu wekî pergala pakêtan APT’eya (Advanced Package Tool) Debianê bi kar tîne, piştî firehkirina repertuarê ji bo bikaranîna nêzî 150 hezar bernameyan destûrê dide. Ji malpera Ubuntuyê ya fermî CD'yên sazkirinê (install) û CD'yên zindî (live) bê pere û bê sînor tên belavkirin û heta ber deriyê mirov ji mirov re tên şandin.
Kurdîkirina Ubuntuyê.
Ubuntu Linux/GNU ji aliyê Koma Pc Kurdê ve tê wergerandin.
Ji bo kurdan girîngiya Ubuntu.
Ji bo kurdan heta niha ji %100 Pergaleke Xebatê bi kurdî nîn e. Cara yekem Ubuntu 6.06 zimanê kurdî li xiste nav lîsteya xwe. Ji ber ku tê zanîn piraniya kurdan Windowsê bi kar tînin û taybetiyên baş ên Windowsê li ser Ubuntu jî hene, ev taybetî ji bo kurdan gelekî girîng e.
Saziyên kurdan ên ku kar û barê weşana kurdî dikin bi Ubuntuyê hêsaniya karê xwe gelekî pêşde dixin. Ji ber ku bi riya Ubuntu OpenOffice.Org jî tê. Bernameyên nivîsê, yên hesab, yên xêzkirinê û gelek ên din li ser Ubuntu hem bi kurdî ne, hem jî kontrola rastnivîsa kurdî dike.
Guherto.
Ubuntu ji her 6 mehan carekê guhertoyekê derdixe. Hejmara guhertoyê li gor sal û meha weşanê ye. Mînak Ubuntu 4.10 di sala 2004 meha 10an de hatiye pêşkêşkirin.
Binguherto.
Hinek binguhertoyên Ubuntu hene ku vê felsefeyê diparêzin lê li gor daxwazên bikarhêneran hatine amadekikirin. Hin ji van ninguhertoyan,
Her wisa hinek binguhertoyên ne fermî yên ubuntu jî hene...
Şoreşê Qerepûngalê (navê wî yê bi tirkî: "Ibrahim Kiliç") (jdb. ?, li Qerepûngala Gimgimê - m. li Gêxiya Çewlîgê) şoreşger û fermandarekî kurd bû.
Sala 1992 tevlî nava refên ARGKê bûye. Beriya wê li herêmê xebatên siyasî dikir. Navê diya wî "Dîlber Xanim", navê bavê wî jî "Necmedîn" e.
Haşim Oztunç (jdb. 1ê sibatê 1956 li Cîwarikan a Gimgimê - m. 6ê kanûna pêşîn a 1981 li rûbara Merîçê) şoreşgerê kurd.
Lawê "Besîra Xanim" û "Huseyîn" e. Di erdheja sala 1966ê de xwîşk û birayek wî jiyana xwe ji dest didin. Ji bo xwendinê wî dişînin dibistana starê ya Farqînê. Dibistana dest pêkê li wir, a navendî (3 sal) li Mersinê dixwîne. Dibistana amadeyî li Gimgimê diqedîne.
Di temenciwaniya xwe de tevlî refên şoreşgerên dibe, gelek caran tê girtin û êşkence dibîne. Bi rêxistina Halkin Kurtuluşu (Rizgariya Gel) re têkilî datîne.
Sala 1978 tê girtin û li Girtîgeha Mûşê dimîne. Herwiha sala 1980 jî bo demekê li zîmdanê dimîne. Bi hatina cûntayê ve bi qasî salekê xwe vedişêre.
Dixwaze derbasê Ewropayê bibe, li rûbara Merîçê jiyana xwe ji dest dide.
Zimanê Tatî (Tatî: "Tâti Zobun", تاتی زبون) zimanekî ji şaxa başûrê-rojavayê ya zimanên îranî ye. Bi taybetî li Îranê (400.000) tê axaftin, Azerbaycanê (24.000) her wiha li û li Rûsya (2.300), Îsraelê (70.000) jî bi zimanê tatî dizanin.
Tatî
Erdal Karadağ, Egît Varto, Egîtê Şîpê (jdb. 1979, li Stembol - m. 16ê hezîranê 2006, li parêzgeha Ezirganê) şoreşger û pêşmergeyekî HPGê bû.
Malbata wî ji gundê Şîpê ya Gimgima Mûşê ye. Egît li Stembolê tê jiyanê. Çendeyek xebatên polîtîkî dike, piştre sala 2000î li Ewropayê biryara xwe dide tevlî refên gerîllayên PKKê dibe.
Li parêzgeha Ezirganê di êrîşeke artêşa Romê de, jiyana xwe jidest dide.
Baba Kekil (jdb. 1927 li gundê Keçan a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m. 1982 li heman cihê) ji Ocaxa Qureyşiyan, neviyê Derwêş Silêman, oldar, rûspî û mezinek bawermendên Elewî li herêma Serhedê.
Sala 1943 ji Goşkarê marî dibe (dizewice), navê xanima wî Zerdî Xanim e. Bi navê Heyder, Hesen, Fatma 3 zarokên wan dibin. Êl ji aliyê parêzgeha Dêrsimê hatine li herêmê bicih bûne. Ocaxa Qureyşiyan di baweriya Raya Haq a Dêrsimê de xwedî cihekê taybet e.
Baweriya olî ya Dêrsimê re Riya Heq (Raya Heq) tê gotin. Mirov dikare bêje sentezek ji Elewî, zanistiya erênî, bermahiyên Zerdeştîtî, Îslam û çanda gelêrî ya kurd e.
Goşkar (, bi romî kirine: "Yarlısu") gundekî bi ser navçeya Gimgima Mûşê ve ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.
Gund navê xwe ji goristana Goşkarbaba (gotegot) digire. Gorî baweriyan ev kes şehîdek e, kesayetiyek pîroz e. Bi taybetî ji aliyê bawermendên Elewî ve wekî kesayetiyek pêşawa tê dîtin. Navê Goşkarbaba di Gotegota sê birayan de jî derbas dibe. Gundên nêzîk Tanzîg, Mûskan, Qerqerût in.
14 km ji Gimgim, 74 km ji Mûşê dûr dikeve. Hêlîpan: 39.263056°, Hêlîlar: 41.414167°. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 1.970 m ye.
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan sar û dirêj in.
Şer, qedexekirina zozanan aboriya gund xirab kiriye. Ajalvanî û çandinî tê kirin lê aborî bi giranî li ser alîkariyên koçberbûyan e.
Şeman (bi romî kirine: "Taşlıyayla") gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.
Li ser bingeh û wateya gund xebatekê nehatiye kirin. Bi texmînî wargehek nêçîrê yên mîrîtiyên kurd hebûye li vir. Bi biharan derdiketine nêçîrê. Gund ewçend xweş e, kê li wir biharek derbas bike dibêjin "çû Şema(nê), miradê xwe jê girt".
Nêzîkê Sofiyan e. 23 km ji Gimgim, 83 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahyia axa gund ji rûyê avê 2.041 m ye. Koord. hêlîpan: 39.28927°, hêlîlar: 41.31546°.
Aborî li ser ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.
Yusuf Sağlam (jdb. 1960 li gundê Şeman a Gimgima Mûşê), şanoger û nivîskarek tirk e.
Di malbatek xizan de hatiye jiyanê. Gundê wî bi dimilkî diaxivin û ji aliyê baweriyê ve Elewî ne. Dibistana bingehîn û amadeyî li Xarpêtê biawî dike. Li zanîngehek Enqereyê karmendiyê dike, di heman demê de dest bi şanoyê dike.
Bi alîkariyan li heman zanîngehê perwerdeya zimanê latînî dibîne. Piştre li Şanoya Dewletê ya Enqereyê malnişînî dibe. Li saziya fermî ya dewletê TRTê bo zarokan bernameyan amade dike.
Tep an Tepê "(bi romî kirine: Tepe)" gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.
Navê gund ne bi tirkî ye. Tirkan dema navên gund û bajarên Kurd kirine tirkî, seî de lê geriya ne ka navê kurdî dişibe bêjeyek tirkî yan na. Li vir wisa kirine, nav şibandine. Tep peyveke kurdî ye û gelek wateyên xwe hene. Li ser bingeha navê gund ehya niha lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.
Bi texmînî bingeha gund di serdema 17. de hatiye avêtin. Gundekî stratejîk e, li ser riya Mûş - Gimgimê ye. Nêzîkê Pira Evdirehmanpaşa ye. Di serhildanên kurd de vê gundê roleke mezin lîstiye. Bi taybetî gelek alîkarî daye pêşmergeyên Şêx Seîd. Di şerê Osmanî û Rûsan de tirkan çend malên Qefqazê jî anîn bicih kirin. Terekeme, Çeçenên li parêzgeha Mûşê hatibûn bicihkirin, bi kurdan re di nava biratiyê de dijîn.
14 km ji Gimgim, 46 km ji Mûşê dûr dikeve.
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan jî ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.
Ajalvanî û çandinî tê kirin. Di salên 1970yî de aboriya gund gelek baş bûbû, lê şer xirab kir.
Eynan (bi romî kirine: "Ulusırt"), gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye. Li Gimgimê bi navê Eynan du gund hene. Gundê din Eynana Lolan e.
Navê gund hinekan wekî Çerkez Eynan belav kirine, ev ne rast e. Li vê gundê Çeçen hene ku Osmanîyan anîne bicih kirine. Lê ew ne Çerkes in.
Li ser dîroka gund lêkolînek nehatiye kirin.
17 km ji Gimgim, 43 ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.400 m ye.
Mizûran "(bi romî kirine: Yayıklı)", gundekî girêdayî navçeya parêzgeha Mûşê Gimgimê ye. Niştecihên gund bi du zaraveyan diaxivin û Elewî-Sunnî bi biratî bi hev re dijîn.
Wateya navê gund û dîrok.
Mûziran, Mizûriyan, Minzûran jî tên bilêvkirin. Navê xwe ji êla Mizûriyan girtiye ku wextekê cihwar bûne. Bi texmînî êla Mizûriyan navê xwe dane Çemê Minzûrê ya li Dêrsimê jî. Di şerê 8Osmanî û Îranê de eşîrên kurd gelek cih guhertine. Êlên Elewî piştgiriya Farisan, ên Sunnî jî yên Osmanîyan dikirin. Kîjan alî biserbiketa bandora xwe li rewşa êlan jî dikir.
Temendirêjên gund îdîa dikin ku ji vir bi qasî 300 sal berê ji parêzgeha Dêrsimê hatine û mezinên wan navê Çemê Minzûrê dane gund.
10 km ji navenda Gimgimê dûr dikeve. Koordînatên gund, hêlîpan: 39.2425°, hêlîlar: 41.390833°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.715 m ye.
Aboriya gund berê gelek baş bû. Şer aborî xirab kir. Gundiyan mecbûr man herin bajarên Tirkiye û Ewropayê bixebitin. Axa gund ji bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e.
Dêrik "(bi romî kirine: Yedikavak)", gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Li Gimgimê bi navê "Dêrik" du gund hene, ya din Dêrika Anêrê ye.
Dêrika Gimgimê, Dêrika Moxiliyan an tenê Dêrik jî dibêjin. Lêkolînek bi zanistî nehatiye kirin.
5-9 km ji Gimgim, 57 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.131111°, hêlîlar: 41.484167°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.540 m ye.
Ajalvanî û çandiniyê re axa wê bikêr e. Alîkariyên koçberbûyan jî cihekî girîng digire.
Partiya Komunîst a Tirkiyeyê / Marksîst Lenînîst (PKT/ML – bi tirkî "Türkiye Komünist Partisi/Marksist-Leninist" - TKP/ML), partiya komunîstê ku di 24ê nîsana 1972an de ji aliyê İbrahim Kaypakkaya û rêhevalên wî ve hatiye damezrandin. Di bin rêveberiya siyasî ya Partiyê, Artêşa Rizgariya Karker û Cotkar a Tirkiyeyê (bi tirkî "Türkiye İşçi Köylü Kurtuluş Ordusu" – TİKKO) eniya leşkeriya Partiyê û Yekîtiya Ciwanî ya Marksîst Lenînîst a Tirkiyeyê (bi tirkî “"Türkiye Marksist Leninist Gençlik Birliği" – TMLGB”) jî beşa ciwanî ya Partiyê pêk tînin.
TKP/ML, li gor nêrin û analîzên Ibrahim Kaypakkaya, hewl dike ku bi rêya şera gel li Tirkiyeyê şoreşê çêke û bi rêya desthilatiya demokratîk a gel jî bigihêşe sosyalîzmê. Bingehîna îdeolojî ya TKP/ML Marksîzm – Lenînîzm – Maoîzm (MLM) e.
TKP/ML îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk, kemalîzmê, wekê faşîzma leşkerî dinirxîne û lewra diparêze ku reya şoreşê li Tirkiyeyê di têkoşina çekdar re derbas dibe.
TKP/ML diparêze ku nifûsa Tirkiyeyê ji neteweyên tirk û kurd û herwiha ji gelek kêmneteweyen ve pêk te û ku neteweyê Kurd xwediyê mafa diyarkirina çarenûsa xwe ye, ango xwediyê mafa avakirina welatekî serbixwe ye.
Julian Seymour Schwinger (jdb. li New York; m. li Los Angeles) yek ji giregirê angaştvanên fîzîknasiyê yê Amerîkayî ye. Bi tevî Richard P. Feynman û Sin-Itiro Tomonaga sala 1965 de guncavê Xelata Nobel a fîzîkê-Xelata Nobelê hatiye dîtin. Xelat „ji bo lêkolînên giranbiha li ser elektrodînamîka qûantan kiriye û cîhana fîzîka parçeyên elementaran bipêşxistiye“ lê hatiye dayîn.
Schwinger li kolêja bi navê City College û li Zanîngeha Columbia perwerde dîtiye. Sala 1939ê xwendina zanîngehê ya bingehîn li cem fîzîknasê navdar Rabi bidawîkiriye.
Paşê diçe cem Robert Oppenheimer, Berkeleyê û li Zanîngeha Purdue dersdariyê dike.
Sala 1950 teoriya efektîv-ranjê bipêş dixe, giraniyê dide Strûktûra Spin-Isospin. Di şerê 2. de di laboratûara radyasyonê yaMIT de, li ser projekta radaran dixebite. Li ser elektromanyetîk radyasyon, prînsîpên bandora qûantan (rêbazên varyasyonê), cîhana pêlan û kontrolkirina wan ûêd. gelek nivîsaran dinivîsîne.
Piştî şer îcar bala xwe dide elektrodînamîka qûantan. Di nava salên 1945-1972 li Zanîngeha Harvard dersdariyê dike.
Richard Phillips Feynman (jdb. li Queens, New York; m. li Los Angeles) fîzîknasekî mezin ê Amerîkayî bû. Sala 1965 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hat dîtin.
Hêj di zaroktiya xwe de ji fîzîk û matematîkê hez dikir. Li Zanîngeha Priceton perwerde dibîne. Bi destpêkirina Şerê II. ve bo xebatên atomê tê vexwendin. Ew jî tevlî Projekta Manhattanê (çêkirina çeka atomî) dibe.
Piştî şer diçe Zanîngeha Cornell. Cîhana elektrodînakê bipêş dixe.
Bi tevî Julian Schwinger û Sin-Itiro Tomonaga sala 1965 Xelata Nobelê ya fîzîkê werdigire.a>- Nasnameya wê ya kar a dema Şerê II.)
Gerard J. M. van den Aardweg (jdb. 1936 li Haarlem, pirranî "Gerard J. van den Aardweg") derûnînasekî holandî ye. Herwiha psîkoanalîst e. Bi giranî di warê hevzayendîtiyê de dixebite.
Aardweg ji sala 1955 heya 1961 li Zanîngeha Leiden perwerdeya psîkolojiyê dibîne û viya li Zanîngeha Amsterdamê bidawî dike. Sala 1967 doktoriya xwe li ser hevzayendîti û neurozê dide.
Ji sala 1963ê ve li Amsterdamê wekî psîkoterapîstek kar dike. Ji xebata wê re "psîkoanalîza nû" jî dibêjin. Li ser navê mînîsteriya dadê ji sala 1965 heya 1976 li girtîgehan jî dixebite.
Xebat û nivîsên wê gelek tên rexnekirin. Bi taybetî devedorên konservatîv û olperest wî pirr rexne dikin.
Karl Abraham (jdb. 3ê gulanê 1877 li Bremen; m. 25ê kanûna pêşîn 1925 li Berlin) neurolog, psîkiyatrîst û psîkoanalîstek navdar ê Alman bû.
Bo bîranîna Abraham li kolana Berlînê, Rankestraße
a>Abraham li Würzburg û Berlinê perwerdeya zanîngehê dibîne û doktoraya xwe li Freiburg im Breisgau bicih tîne. 1904 heya 1907 li cem Eugen Bleuler wekî asîstan, li zanîngeha Zürich Burghölzli dixebite.
Di heman demê de Carl Gustav Jung û Sigmund Freud jî navdar in û Abraham wan baş dişopîne.
Theodor Abt (jdb. 1947 li Zürich) ji sala 1977 ve wekî profesorê civaknasiya çandiniyê li ETH Zürichê kar dike.
Di nava salên 1973–79 berpirsiyariya konseptên pêşketinê yê du kantonên Swîsreyê kiriye. Ew ji dibistana Carl Gustav Jung e, analîstek e. Ji sala 1975ê ve bi serê xwe praksîsiyê dike. Ji sala 1983 heya 1988 ew endamê "Înstîtuta Jung" bû. Ji sala 1990ê ve ew profesorê cotyariyê ye. Ji sala 1995ê ve endamê Înstûtuya lêkolîn û perwerdeyê ya psîkolojiya kûraniyê ye. Ji sala 1988ê ve serokê civaka dostaniya goristanên keyên Egîptê (Misir) ye.
Nathan W. Ackerman (jdb. li Besarabiya; m. li New York) psîkoanalîst, mamosteyê zanîngehê, psîkiyatrîstekî navdar ê Amerîkayî bû.
Di 4 saliya xwe de hevwelatiya DYAyê werdigire (1920). Sala 1933 li Zanîngeha Columbia perwerdeya xwe ya bijîşkiyê bidawî dike. Dûv re li Menninger Foundation a li Topekayê ye kar dike. Sala 1937 li klînîka zarokan Child Guidance, dibe gerînende.
Vedigere New Yorkê û xwe dide xebata Jewish Board of Guardians. 1957 klînîka bi navê "Family Mental Health Clinic" dadimezirîne û li "Columbia Medical School" dest bi dersdariyê dike. Sala 1960 înstuta bi malbatê "Family Institute" vedike û sala 1962 - bi tevî Don D. Jackson - kovara ku îro êdî gelek pêş ketiye Family Process dertîne.
Lehengê terapiya malbatê.
Giraniya xebata wî li ser malbatê ye. Mirov endamê malbat û civatê ye. Malbat dendika herî girîng a civakê û jiyana mirov e. Pêwîst e psîkoterapî viya jibîr neke, malbatê bingeh bigire.
Demekê Ackerman bi xwe jî gelek astengî dîtiye, ji ber ku zimanê wî yê dayîkê ne îngîlîzî bû rastî gelek pirsgirêkan hatiye. Ev yeka han bandora xwe li ser jiyan û teoriya wî kiriye. Sala 1938 li ser himên bingehîn ên terapiya malbatê nivîsan diweşîne. Nêrînên wî gelek rexneyan digirin, gotûbêj tên lidarxistin.
Ackerman yek ji wan kesan e ku psîkoterapiya malbatê aniye rojevê, bingehên wê avêtiye.
Înstîtuta Ackerman bo malbatê.
Piştî mirina wî navê înstîtutê kirin Înstîtuta Ackerman.
Jürg Acklin (jdb 20'ê reşemiyê 1945 li Zürich) nivîskar û psîkoanalîstekî navdar ê Swîsreyî ye.
Jürg Acklin lawê endezyarekî elekronîkê ye. Li bajarê Küsnacht a li ber Gola Zürichê ye mezin bûye.
Sala 1974 li Zanîngeha Beremenê perwerdeya xwe bidawî dike. Ji xeynî xebata xwe ya demane li dibistana alternatîv, di TVa Swîsreyê Schweizer Fernsehenê de redaktoriyê dike. Ji sala 1983ê ve wekî psîkoanalîst jî kar dike. Li Zürichê dijî.
Acklin li ser nakokiyên nivşan, qeyranên têkiliyan ûêd gelek nivîsar weşandiye.
Ernst Aeppli (jdb. 1892 li Brittnau, Kanton Aargau; m. 1954 li Zürich) psîkoanalîstekî navdar ê Swîsreyî ji dibistana Carl Gustav Jung bû.
Li Hasliberg a Berner Oberland û dûv re jî li dibistana alman a li San Remoyê mamostetiyê dike. Di nava salên 1914 û 1918 li saziya tixûban de dixebite. Di heman demê li li Zanîngeha Zürichê li cem Jung dixwîne. Sala 1923 bidawî dike.
Carlo Rubbia (z. 31'ê adarê 1934 li Gorizia) fizîknasekî navdar ê Îtalî bû.
Rubbia sala 1984 bi tevî Simon van der Meer guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin. Xelat „ji bo lêkolînên wî yên li ser vedîtina partîkela W û Z, analîzkirina bandora qels a bozonan“ lê tê dayîn.
Di bin serokatiya wî de dedektora bi navê UA1-Detektor tê çêkirin. Ew gerînendeyê saziya Ewropayê ya bo lêkolînên nûklearê (CERN) û endamê Accademia Nazionale dei Lincei (Roma) bû.
August Aichhorn (jdb. li Viyana; m. li heman cihê) pedagog û psîkoanalîstekî ji Awistriyayê bû.
August Aichhorn berê mamosteyê dibistana gel (Volksschullehrer) bû li Viyanayê. Piştî Şerê cîhanê yê I. pedagogiyê dike li Ober-Hollabrunn û St. Andrä (1918-1922). Ew li wir pêderdixe ku perwerdeya yan jî hînbûna bi zorê, bikêrî tiştekê nayê. Herçendî derfetên hînbûnê gelek zêde bin jî.
Ew agresyona ciwanan bi kêmasiya hezkirinê ve girêdide. Wî xeyalê stargehekê zarokan dikir ku li wir zarok bi baldarî, hezkirin û zanînê tên perwerdekirin.
Bi psîkologa navdar Anna Freudê re diket gotûbêjan û gelek jî jê sûd werdigirt.
Di nava sala 1932 de August Aichhorn bi tevî Hans Zulliger kovarekê xwerû li ser pedagojiya psîkoanalîtîk dertîne.
Josef Christian Aigner (jdb. 1953 li Grieskirchen), psîkoterapîst û psîkoanalîstekî navdar ê awistrî ye.
Aigner li înstîtuta bi navê Institut für Psychosoziale Intervention und Kommunikationsforschung (PsyKo) ya Zanîngeha Innsbruck profesoriyê dike. Ew endamê yekîtiya parastina zarokên a Awistriyayê ye Österreichischen Kinderschutzbundes.
Girêcana Elektrayê an jî Kompleksa Elektrayê rêmanek, têgînek derûnînasiyê ye, ji aliyê Sigmund Freud ve hatiye derxistin. Forma mêyî ya kompleksa oîdîpûsê ye. Ango kompleksa oîdîpûsê li cem lawan, a elektra jî xwe li cem keçan dide der.
Di pêvajoya kompleksê de keçzarok wekî ku dil bikevê, hez ji bav dike, bala xwe bi giştî dide bavê. Di heman demê de bi hestên bîzî û kerixînî, nefret jê diya xwe dike. Bi diya xwe re dikeve hemberiyê, pozberiyê.
Navê Elektra ji efsaneyeke Yewnanî (Grekî) tê. Elektra bo heyfa bavê xwe Agamemnon bistîne, diya xwe Klîtemnestrayê (Κλυταιμνήστρα) dikuje.
Sigmund Freud dibêje li cem keçzarokan pêdiviya yan daxwaza penîsê heye û ev yek ne rasyonal lê di binhişara wan de cih digire. Tevgerên femînîstan vê nêrînê rexne dikin. Keçzarok bi giştî dixwaze penîsê ku bûye sedemê jidayîkbûna wê qedirbilind bike. Van hestên nerasyonal hêdî hêdî keçzarokê evîndarê bav û dijberê dê dike.
Wekî oîdîpûskompleksê di elektrakompleksê de jî divê dê-bav şaşiyan nekin, bi ser zarokan de neçin, bihêlin vê pêvajoyê bi kêfa xwe derbas bikin, bêî qeza û bela derbas bikin. Heger zarok bên cezakirin an bêrûmetkirin, bandora xwe bi neyînî li tevahiya jiyana wan dike. Herwiha dê-bav di riya zarokan de jî neçin, ev jî xetereya însestê bibîrtîne, zarok dikarin viya wekî însestê binirxînin,
Franz Gabriel Alexander (bi macarî "Ferenc Gábor Alexander", * 22ê kanûna paşîn 1891 li Budapeşt; m. 8ê adarê 1964 li Palm Springs) bijîşk û psîkoanalîstekî navdar bû.
Ew wekî bavê psîkosomatîkê dihate zanîn. Zanîna psîkosomatîkê gelek bipêş xistiye. Krîmînolojîyê sûd ji nêrînên wê girtiye.
Di nava salên 1919 - 1930 li Berlinê jiyaye. Sala 1950 bo navê Holy Seven heft nexweşiyên psîkosomatîk ên girîng rave dike.
Mala ku Günter Ammon tê de zaroktî û ciwantiya xwe derbaz kiriye
Günter Ammon (jdb. 9ê gulanê 1918 li Berlîn - m. 3ê îlonê 1995 li Berlîn) psîkoanalîstekî alman û damezrênerê Zanîngeha Berlînî ya Psîkiyatriya Dînamîk ("Berliner Schule der Dynamische Psychiatrie") û Akademiya Almanî ya Psîkoanalîzê ("Deutsche Akademie für Psychoanalyse") bû.
Günter Ammon perwerdeya psîkolojî, fîlozofî, antropolojî û arkeolojiyê dîtiye.
Sala 1967 wekî doçent li Zanîngeha Azad a Berlinê dixebite. Salek şûnde komek lêkolînê ava dike, bi hev re li ser psîkolojiya dînamîk dixebitin. Herwiha li ser psîkiyatriya dînamîk jî.
Lou Andreas-Salomé – jidayîkbûnê Louise von Salomé; hin caran bi bernavka „Henry Lou“ – (jdb. li St. Petersburg; m. li Göttingen) nivîskar, psîkoanalîsteka navdar bû.
Girîngiya wê.
Lou Andreas-Salomé hevnasî bi gelek navdarên serdema xwe re datîne. Bo mînak Sigmund Freud, Carl Gustav Jung, Friedrich Nietzsche, Paul Rée ûêd. Ev yeka han bandora xwe li jiyana wê jî dike. Xwe di her warê jiyanê de bipêş dixe.
Bi giranî xwe dide wêje û fîlozofiyê. Bi Richard Dehmel, Knut Hamsun, Gerhart Hauptmann, Erich Mühsam, Frank Wedekind, August Strindberg, Rainer Maria Rilke, Käthe Kollwitz û gelekan re dikeve gotûbêjên wêjeyê.
Ernst Angel (paşê "Ernest Angel"; * 11ê tebaxê 1894 li Viyana; m. 10ê kanûna paşîn 1986 li Balafirgeha Newarkê, Nû Jersey) helbestvan, nivîskar, rexnegirê şanoyê, rexnegirê fîlmê, senarîst, derhêner, weşanger û psîkoanalîstekî navdar ê awistriyayî-amerîkayî bû.
Familie.
Ernst Angel ji du zarokên malbata Cihû, fabrîksazê kaxezê yê Viyanayî Siegfried Angel (1858 Triesch/Mähren – 1941 Kielce) û xanima wî Helene (Ilona) Angel jidayîkbûniyê Traubê (1867 Szeged/Ungarn – di nava sala 1942 Kielce) yek bû.
Eta wî (xwîşka mezin) aktrîst bû, Dora Angel (1889 Viyana – 1984 Berlin) ku ew berê bi nivîskar Otto Soyka û paşê jî bi nivîskar Heinrich Eduard Jacob re zewicî bû.
Ernst Angel di nava malbateke lîberal û dewlemend de mezin bûye. Dibistana seretayî û amadeyî li Viyanayê bidawîkiriye. Bi destpêkirina Şerê Cîhanî yê Yekem ve xwe dinivîsîne bo şer. Piştî şer tevgerên sosyalîst bala wî dikişînin û xwe dide aliyê wan.
Ji aliyekê ve ji fîlman, pirtûkan, helbest, fîlozofî, şanoyê heya polîtîkaya rojane ya partiyan xwe di gelek warên jiyanê de bipêş dixe.
Li Viyanayê di kafêxaneya navdar Café Central bi Dussia Erfika ya Rûs ku li Baltikê bûye, nas dike û ji hev hez dikin (1920). Ji marîbûna wan Brigitte tê jiyanê. Sala 1925 mara xwe betal dikin.
1927 zewaca xwe ya duyemîn bi zanista wêjeyê û dîroknas Johanna (Hanne) Lehmann re dike.
Bi hatina Naziyan ser text re, êdî jiyana wî jî dikeve xetereyê. Heya sala 1938 li ber xwe dide, di riya Naziyan de diçe. Nazî wi digirin dişînin kampa tunekirinê ya bi navê Kampa komkirinê ya Sachsenhausen. Ji ber ku ew mirovekî zîrek û afirandêr bû, Nazî dixwazin wî bo berjewendiyên xwe bikarbînin. Bi taybetî dixwazin ew ji bo wan fîlmên bangeşeyê amade bike. Wî serbest berdidin.
Bi derketinê re direce Brîtanyayê. Ji wir jî diçe New Yorkê. Li DYA kariyereke mezin bidest dixe. Bo cara sêyemîn marî dibe.
William Cullen FRS FRSE FRCPE FPSG (jdb. li Hamilton, Lanarkshire; m. li Kirknewton, Midlothian) bijîşk û kîmyagerekî navdar ê skotlendî bû.
Sala 1751 Cullen dibe profesorê bijîşkiyê li Zanîngeha Glasgow, 1755 jî profesorê kîmya û bijîşkiyê li Zanîngeha Edinburghê. Di nava sala 1773 de dibe serokê "Royal College of Physicians in Edinburgh" û 1777 bo "Fellow of the Royal Society of London" tê hilbijartin. Cullen di riya Robert Whytt (1717–1766) de diçû. Wê demê Zanîngeha Edinburghê li seranser Ewropayê di warê bijîşkiyê de pêşeng bû.
Whytt riya bavê neurolojiyê Thomas Willis (1621–1675) û Thomas Sydenham (1624–1689) geş kiribû ku van kesan angaşta tûrenasiyê, norologiyê ava kiribûn. 1776 Cullen têgîna "neurozê" dertîne. Ev kesan tûrenasiyê ji bandora serdema navîn azad dikin. William Cullen.
Didier Anzieu (jdb. 8ê tîrmehê 1923 li Melun - m. 25ê çiriya paşîn 1999 li Paris) psîkoanalîstek navdar ê fransî bû.
Ew bi xebatên xwe yên li ser teoriyên Sigmund Freud û dînamîka komî tê naskirin. Bi navê "Çerm-Ez" angaştek wî heye. Ew raman û ceribandinan wekî çerm û goşt dibîne. Kesayetî yan formata ramanê ji ceribandinên têkiliyan tê.
1945 Anzieu dest bi École Normale Supérieure dike ku Jacques Lacan jî li wir e. Piştî fîlozofiyê dest bi perwerdeya psîkolojiyê dike li cem "Daniel Lagache" ku sala 1951 dibe asîstanê wî. Anzieu xwe dide warê Psîkolojiya klînîkêyê û bi taybetî psîkodrama û testên projektîv.
1954 Anzieu dibe profesorê klînîk pîkolojiyê li Strazburg. Sala 1963 wî vedixwînin Sorbonne.
Mihemed Brahîm Arcomandî an bi navê xwe yê li Ewropayê Mohammad Ebrahim Ardjomandi (jdb. li bajarê "Lar" ê Îranê) pisporê psîkiyatrî, psîkoanalîz û tûrenasîyê ye. Li bajarê Almanyayê Göttingenê ye.
Ardjomandi gerînendeyê beşa klînîk psîkoterapiyê ya nexweşxaneya Tiefenbrunnê bû. Pirranî bala xwe dida etnopsîkoanalîzê. Herwiha li ser têkiliyên Îslam û civakê, baweriya şîa jî radiwestiya. Nexweşên ji Îranê bûn diçûn cem wî.
Piera Aulagnier (jidayikbûnê "Spairani"; jdb. 1923 li Mailand; m. 1990) psîkoanalîst û psîkiyatrîsteka navdar a fransî bû. Xanim Aulagnier bêhtir li ser psîkozê û psîkotîkan radiwestiya.
Zaroktiya wê hinekê li Egîptê (Misir) derbasbûye û li Romayê bijîşkî xwendiye. Sala 1950 çûye Parîsê. Li cem Jacques Lacan perwerde dîtiye.
Bi navê peymana narsîstîk konseptekê bipêş dixe. Ew fantazî peyvên fêrbûyî yên zarokan bi ceribandinên wan ên laşî ve girêdide.
Michael Balint (jdb. li Budapeşt bi navê "Mihály Maurice Bergsmann"; m. li London) psîkoanalîstek navdar ê Macar bû.
Balint li Bûdapeştê bijîşkiyê dixwîne- Sala 1920 diçe Berlinê. Sala 1939 diçe Brîtanyayê. Li Klînîka Tavistockê dixebite. Sala 1968 dibe serokê civaka psîkoanalîstên Brîtanyayê.Depa bîranînê ji bo Michael Balint, Budapeşt 1986
Sándor Ferenczi (jdb. li Miskolc; m. li Bûdapeşt) tûrenas û psîkoanalîstekî navdar ê Macar bû.
Sándor Ferenczi ji heft lawên Baruch Fränkel û xanima wî Rosa (jidayîkbûnê Eibenschütz) ê pêncemîn bû û çar jî xûşkên wan hebû. Bavê wî ji eslê xwe Polandî bû, sala 1879 navê dike Bernát Ferenczi, bi macarî.
Ferenczi dibistana protestanî li Budapeştê bidawî dike û bo perwerdeya bijîşkiyê diçe Zanîngeha Viyanayê. Piştî bidawîkirina zankoyê sala 1894 li nexweşxaneya Bûdapeştê ya bi navê Hospital Szent Erzsébet wekî tûrenas (neurolog) kar dike. Beriya ku hevnasîna wî bi Sigmund Freud re çêbe bi wî re bi nameyan dikeve gotûbêjan.
Ferenczi bala xwe dide berhemdarî û afiranderiya derûnnasiyê. Gelek teoriyên wê hene. Bi giranî xwe dide ceribandinên têkiliyên parçeyên hişmendî û hişarê. Ango îd, ego, sûperegoyê. Li ser psîkotrawmayan lêkolînên girîng dike.
Hermann Klaus Hugo Weyl (jdb. 9ê çiriya paşîn a 1885 li Elmshorn; m. 8ê kanûna pêşîn a 1955 li Zürich) matematîknas, fîzîknas û fîlozofekî navdar ê alman bû.
Ji David Hilbert û Hermann Minkowski perwerde dîtiye. Li ser fîzîka angaştî û cîhana hejmaran gelek rawestiyaye û bandora teroriyên wî li gelekan bûye. Zagonên elektromanyetîzmê bi relatîvîtiya Einstein ve girêdida.a> re
Théodule Ribot (jdb. li Guingamp, Côtes-d’Armor; m. li Paris) fîlozof û psîkologekî navdar ê fransî bû.
Li dibistana navdar École normale supérieure a li Parîsê ye dixwîne. Sala 1872 li Parîsê xwe dide xebatên biyolojiyê û sala 1876 bi navê "Revue philosophique" tevgerekê lidardixe. Herwiha sala 1884 bingeha civaka psîkolojiya fîzyolojîk davêje.
1885 wekî profesorê psîkolojiyê li Zanîngeha Sarbonne û 1888 bo xebatên psîkolojiya ceribandinê li Collège de France dixebite.
CDA (Yakgirtuy Krîstyan Dêmokrat) partêky Hollendîye (Be Hollendî: Christen-Democratisch Appèl). Lêreda pertuky pîrozy Încîl wek destpêşxerêk bekar dêt.
Mêju.
2. ARP, Party Dij be Şorriş.
Pêştir le 1967'ewe em sê parte xerîky danustandin bun bo yekgirtin û yek lîstî.
1. Van Agt I 19/12/1977 - 11/9/1981
2. Van Agt II 11/9/1981 - 29/5/1982
3. Van Agt III 29/5/1982 - 4/11/1982
4. Lubbers I 4/11/1982 - 14/7/1986
5. Lubbers II 14/7/1986 - 7/11/1989
6. Lubbers III 7/11/1989 - 22/8/1994
Le 1994'da be tewawy şikistyan hêna û le 1998 dubare dengêky êcgar kemyan hêna, 29 le 150. Çune rîzy opozisyon.
7. Balkenende I 15/5/2002 - 22/7/2002
8. Balkenende II 22/7/2001 - 7/7/2006
9. Balkenende III 7/7/2006 - 22/2/2007
10. Balkenende IV 7/7/2006 - 14/10/2010
Endaman.
Le 1/1/2011'da parteke 65.905 endamy heye.
"Serpêhatiyên Derasayî yên Nils Holgersson" (navê orijînal ê swêdî: "Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige"), pirtûkekê çîrokê zarokan e. Ji aliyê nivîskara Swedî Selma Lagerlöf ve hatiye nivisîn. Pirtûk di destpêkê de di sala 1906 û 1907’an de bi du beşan hatîbû weşandin. Paşê ew her du beş di yek pirtûkekê de hatin komkirin û bi sernavê "Serpêhatiyên Derasayî yên Nils Holgerssons" ve weşandina wê berdewam kir.
Ligel ku pirtûk piştî swêdî li gelek zimanên din jî hatiye wergerandin, hê wergerekê wê ya bi kurdî (kurmancî) nîn e.
Derveyî Swêdê, çîrok bi taybetî bi xêzefilmê ku dû vê pirtûkê hatîbû çêkirin hate naskirin. Xêzefilmê herî popûler, berhemekê japonî, di sala 1980’an de der hat û li gelek welatên cîhanê bi navên cûrbecûr hat weşandin. Hinên ji wan navên bikaranî ew in: “Rêwîtiya Ecêb ya Nils Holgersson”, “Serpêhatiyên Nils”, “Nils û Qazên Kûvî”, “Qazên Firrketî” û hwd.
Vegotina çîrokên vê rêze ya xêzefilm a japonî bi piranî rasterast li gor pirtûka resen bû, ji xeynî hebûna mişkê sîsirk ê Nils û rolekê mezintir ji bo rûvî. Herwiha kumikê Nils di xêzefilmê de sorik ê, ligel ku di pirtûkê de kumikê wî spî ye.
Pirtûk wekê encamê projeyekê Komeleya Netewî ya Mamosteyan a Swêdê derketiye holê. Komele xwastiye ku ji bo xwendavanên dibistanên seretayî pirtûkekê alîkarî yê erdnîgariya Swêdê bê nivisîn. Ji bo nivisandina pirtûkê, Selma Lagerlöf sê sal bi naskirina xweza, erdnigar, dîrok, çirokên gelerî, û folklora Swêdê naskirinê ve derbas kirine.
Herwiha, pirtûka Selma Lagerlöf dikane wekê parçeyekê kampanyaya gelerîkirina awayê nûhû yê nivisîna swêdiyê bê pejirandin. Jixwe pirtûk di vê armancê de jî gelek serkeftî bûbû.
Pirtûk li derbarê lawikekî bi navê Nils Holgerssonê ye. Nils zarokekî şûm e, hem dê û bavê xwe û hem jî ajalên ku li cotgehê malbata wî dijîn her acîz dike, hetta ku hemû ajalên cotgehê ji destê wî êdî bêzar bûne. Rojekê Nils, kengî dê û bavê wî cûbûn dêrê, Nils pêrgî Tomteyekî (cûreyê cînekî Skandînavî) tê. Tomteyê bi pepûle-torekê ve dixe dafê û pêdigire. Tomte dibêje ku ger ew ê wî berde, ew ê jê re sîkkeyekê kevn, kevçiyekê zîv, û pereyê zêrîn bide. Lê Nils pêşniyarê tomte qebûl nake. Tomte jî hêrs dikeve û bi efsûnê ve Nils’ê hem cûce (bejnbost) dike hem jî wer dike ku Nils êdî dikane zimanê ajalan fahmbike û bi wan re bipeyîve. Bêgûman, niha ku Nils biqasî pêçiyekê pîçûk bûye, heywanên cotgehê pê dilşa dibin û dikin ku tola hemû eziyetê ku Nils hetta niha li wan kirine hilbînin. Serdem meha Adarê ye, destpêkê biharê. Komên qazkovî di ser cotgehê re difirin. Qazekî spiyê kediyê cotgehê jî dixwazê bi komê qaskûvî re bifire, ji cotgehê dûr bikeve û bikeve rêwitiyekê dûr û dirêj. Bi hatina komekê din a qazkoviyan ve, qazê kedî jî hewl dide, baskên xwe ba dike, û berbi qazkoviyan ve dikeve firê. Gava Nils dibîne ku qazê wan dê ji cotgehê dûr bikeve, bi bejna xwe ya kin baz dide ser stûya qazê da ku wî pêgire û bi fir ketina wî asteng bike. Lê ji ber ku ew biqasî pêçiyekê pîçûk bûye, qazê kedî Nils jî bi stûya wî ve difire, bilind dibe, û tevlê qazkoviyan dibe. Ji vê û pê ve rêwîtiya Nils a dûr û dirêj a li hêremên Swed’ê dest pê dike.
Bi rêwitî û serpêhatiyên Nilsî ve, nivîskar Selma Lagerlöf erdnîgarî, xweza, dîrok, folklor, çîrokên gelerî yên kevn, û bajar û bajarokên Swêdê jî ji xwendavan re dide nasîn.
Nils ji rewîtiya xwe pişti demekê dirêj û piştî bûyîna xortekê gehîştî, jêhatî, û baqqil vedigere cotgehê malbata xwe. Dikane bê gotin ku di çîrokê de ders ev e ku her zarok da ku bibe kesekî/ê gêhiştî û zana yê/ya swêdî dive welatê Swed’ê rind nasbike. Û bi vî awayî jî neteweyekî swêdî yê xurt, jêhatî, û ji xwe bawer derkeve hole.
Tomte (bi swêdî [ˈtɔ̀mːtɛ] tê xwendin) yan jî nisse (li Norwêc û Danîmarkayê [ˈnìsːɛ] dixwînin) yan tomtenisse yan jî bi fînî "tonttu" (li Finlandiyayê) di folklora skandînavî de afirandîyekî efsanewî (cûreyê cînekî skandînavî) ye. Di baweriya kevn de, tomte, bi taybetî bi şevan, parastvanê mal û malbata cotkaran e.
Piraniya caran, tomte / nisse wek kesekî khal û bejnbost e. Dirêjahiya bejna wî li gor hêrem yan jî çîrokê diguhere, gegan dibe tenê çênd santimetro û gegan jî dibe biqasî nîviyê bejna mirovêkî gêhîştî. Dîsan piraniya caran riyekî wî yê dirêj heye û wekê cotkarekî kinc li xwe kiriye. Lê belê, di hin çîrokan de, tomte bi awayekî efsûnî bejn û bala xwe li gor kêfa xwe diguhere û dikane ji mirovekî jî dirêjtir û mezintir bibe.
Ligel ku di piraniya çîrokan de tomte wekî kesekî bejnbost bê taswîrkirin, ew her xwediyê hêzên efsûnî ye ku mirov pê nikanin. Hin çîrok vedibên ku tomte / nisse dikane mirov dînik yan jî felc bike.Tomte zû hêrs dikeve û gelek tişt hene ku hêrsa wî hilbînin, wek nedirûstbûn, nedilovanbûn, yan jî zalîmbûna cotkarekî/ê. Bi taybetî jî bi cotkarên ku bi cotgeh û hewyanên xwe re dilovan û rind nin in, sebra wî nîn bû. Tomte ji hemû heywanan hez dike, kedî yan jî kov. Lê bi taybetî jî kêfa wî ji hespan pir tê.
Bi Xrîstiyanbûna gelê Skandînavya, rola tomte ya di çirokên gelerî de kêmtir bû û bi demên nûjen vir ve jî tenê bi Krîstmisê ve bi sînor bû.
Raymond Battegay (jdb. li Bern), psîkiyatrîst û psîkoanalîstekî navdar ê Swîsreyê ye.
Ji sala 1976 heya 1997 li Zanîngeha Baselê dersdariya psîkiyatrî û psîkoanalîzê dike. Di heman demê wekî birêveberê klînîka zanîngeha Baselê kar dike.
Ji sala 1977 heya 1980 bi komeleya ku ew jî di nava damezirênerên wê de bû, International Association of Group Psychotherapyyê re bilî dibe. Li Baselê bi serê xwe jî psîkoterapiyê dikir.
Leben.
Bav-diya Battegays karsazên bingeh-Cihû bûn, Karl (an jî Charles, 1885–1935) û Marguerite (1900–1984) Battegay-Goetschel. Bav ji Biel, dê jî ji Baselê bûn.
Heya sala 1935 diçe dibistana seretayî li Biel. Malbata wab bar dike û ew jî li cem dapîra xwe, Sara Goetschel-Schrameck dimîne li Baselê (1873–1960). Sala 1952 zanîgehê bidawî dike û dibe doktor.
1955 bi Shulamit Violet Ftaya ya ji Îsraelê ye (jidayîkbûn. li Bexda, Îraq) re marî dibe (dizewice). Ji marîbûna wan sê zarok dibin: Edouard (jidayîkbûn. 1956, marî dibe bi Dominique jidayîkbûn. Rothschild), Manuel (jidayîkbûn. 1960, marî dibe bi Muriel jidayîkbûn. Rothschild) û Oscar (jidayîkbûn. 1962, marî dibe bi Simone jidayîkbûn. Berger).
Battegay 709 xebatên zanistiyê amade dike, ji wan 36 monografî ne. Li ser gelek aliyên psîkoanalîzê nîvîsarên wî hene.
Thea Bauriedl (jdb. li Berlin wekî Thea Kraus) psîkolog û psîkoanalîsteke navdar a Alman e. Li bajarê Münchenê dijî.
Thea Kraus li dibistanên Tirol, Oberbayern û Münchenê dixwîne, sala 1956 dibistana amadeyî bidawî dike. Di serî de perwerdeya mûzîk û zimanan dibîne. Ji mêrê wê yê berê du zarok jê re dibin.
Sala 1966 dest bi perwerdeya psîkolojî, psîkopatolojî û fîlozofiyê dike. Ji sala 1981ê virde gerînendetiya înstîtutek dike.
Giringiya wê ew e ku ew zanîna psîkolojiyê dixwaze bo aşitiyê bikarbîne. Ji bo wê goraniya xwe dide nakokiyên civakê.
Miguel Benasayag (jdb. 1953 li Arjentîn) psîkoanalîst, fîlozof û weşangerekî Arjentînî ye.
Benasayag dibistanek nû ava nekiriye. Wî nakokiyên di navbera hîmên îndîvîdûalîzmê û civakê de hene kêm kiriye, li çareseriya wan geriyaye. Kesekî li dijî kapîtalîzmê ye, kapîtalîzmê bo xêrê nabîne, rexne dike. Hinekê pesîmîst e lê dema mirov li peyamên wî dinêre, hêza xwebaweriyê dide mirov.
Jessica Benjamin (jdb.) psîkoanalîst û femînîsteka ji DYAyê ye.
Jessica Benjamin li New York City psîkoanalîstiyê dike û li Zanîngeha New Yorkê kar dike.
Ew yek ji damezirênerên koma xebatê ya bi navê "Yekîtiya navneteweyî bo psîkoanalîz û psîkoterapiyê" û ya navenda "Stephen Mitchell Center for Relational Studies" a li New Yorkê ye.
Gulana sala 2008, bo weqfa Sigmund Freud a li Viyanayê ye tê vexwendin û li wir Sigmund-Freud-Nîşanê werdigire.
2008: Sigmund-Freud-Nîşan li Viyana
Andreas Benz (jdb. 1942 li Marburg – 5 tebax 2017) nivîskar, psîkoanalîst û psîkiyatrîstekî Swîsreyî ye.
Nivîskarê pirtûkên zanistî yên li ser etnopsîkoanalîz û psîkoterapiya kurteformî, bi tevî malbata xwe li Zürichê dijî.
Perwerdeya bijîşkiyê dibîne. Li ser trawma, şer, tundiyê lêkolîn kiriye. Bi xwe jî wekî zarok şerê duyemîn jiyaye.
Eric Berne, jidayîkbûnê Eric Lennard Bernstein, (jdb. 10ê gulanê 1910 li Montréal; (m. 15ê tîrmehê 1970) bijîşk û psîkiyatrîstekî navdar ê ji DYAyê ye. Kesê rêbaza transaksiyonanalîz bipêşxistiye ye. Ev rêbaz paşê di psîkoanalîzê de jî hatiye bikaranîn.
Berne kurê bijîşk David û rojnamevan Sara Gordon Bernsteinê ye. Sala 1921 bavê wî dimire, bi xûşka xwe Graceê ve mezin dibin. Berne li Zanîngeha McGill a li Montréalê ye dixwîne û sala 1935 dîploma doktoriyê digire. Li Zanîngeha Yale li cem Dr. Paul Federn perwerdeya bilind a psîkoanalîzê digire û wê jî sala 1938ê bidawî dike. Sala 1939 dibe hevwelatiyê DYAyê û sala 1943 navê xwe diguherîne dike "Eric Berne".
Berne sala 1942 heya 1945 bi Elinor McRae (du zarok), ji 1949 heya 1964 bi Dorothy DeMass Way (du zarok) û ji 1967 heya 1970 bi Torre Peterson re marî dimîne (zewicî).
Projekta pejnê, hîsê.
Berne bi qasî deh salan bi babeta pejnê re bilî dibe. Ji ber ku li artêşê wekî psîkiyatrîst dixebitî, dikaribû li ser hezaran kesan çavnêriyan bike, angaştên xwe bixeribîne. Li vir pêşnûmaya xwe ya pejnê ava dike.
Konsepta transaksiyonanalîzê.
Wekî doktor Berne di zanistiya psîkiyatriyê de herwiha gavên girîng avêtiye. Wî metodên naskirin û nasan, êşnasiyê nûjen kiriye. Di vir de rola ceribandinan helek mezin e. Bi rêbaza transaksiyonanalîzê nasana nexweşan hêsantir kiriye.
Vedîtina Ez-Rewşê.
Berne dibîne ku her mirovek xwedî "ego image"yek e û ji zaroktiyê tê. Ew navê viya dike "ez-rewş" ango rewşa ezê. Dîsa vê vedîtina xwe kûr analîz dike, têkiliyên zarok û dê-bavê rohnîtir dike.
Terapiya zayendetiya xapurbûyî, hatiye rûxan, hilweşan.
Di bin sernivîsa "cureyên lîstikê û rêzikên evînê" Berne têkiliyên mêr-jinê wekî têkiliyên zarok-zarokê raxistiye ber çavan, jê gelek sûdê werdigire û viya di terapîkirina nexweşiyên dijmirovane yên wekî zivir kirina zarokan de bikartîne.
Wolfgang Berner (jdb. 1944 li Viyana) psîkiyatrîst û psîkoanalîstekî awistrî ye.
Berner ji sala 1995 heya avrêla 2010 profesor û gerînendeyê înstîtuta bo lêkolînên zayendîtiyê Forensische Psychiatrie ye.
Bi taybetî û giranî li ser pedofîlîyê radiweste. Ji aliyê dadgehan ve bi fermî wekî pispor û zanayê nexweşiyên zayendîtiyê û cezakirina wan tê nasîn.
Ji sala 1984 heya 1993 Berben serokatiya komeleya psîkoanalîzê ya Viyanayê dike. Sala 1993 Sigmund-Freud-Nîşanê digire.
Wolfgang Berner birayê derhêner Dieter Berner e. Marî bûye (zewiciye), du keç û lawek wî heye.
Siegfried Bernfeld (jdb. li Lemberg a Galîsya, wê demê girêdayê dewleta Awistriya-Macaristanê bû û îro Ûkrayna; m. li San Francisco) psîkoanalîst, pedagogê resfirmîst û yek ji kesên bandora xwe li tevgerên ciwanan kiriye bû.
Bernfeld ji sê zarokên bazirganê Cihû Isidor Bernfeld û xanima wî Hermine Schwarzwald-Bernfeld ê yekemîn bû. Li Viyanayê mezin dibe û sala 1911 li wir dibistana amadeyî bidawî dike. Heya sala 1915 li zanîngehê perwerdeya biyolojî, ajalnasî, erdnasî, pedagojî, derûnnasî, civaknasî û fîlozofiyê dibîne.
1917-1921 gerînendetiya "navenda siyonîstî ya rojavayê Awistriyayê" dike: 1919 birêveberiya projekta pedagojîk a alîkariya ciwanên Cihû yên ji şerê cîhanê yê I. ziyan dîtine dike. Bo demekê di kovara "Der Jude (Cihû)" de dinivîsîne. Têkilî bi Sigmund Freud re datîne û xwe dide psîkoanalîzê. Sala 1923 "Înstîtuta komeleya psîkoanalîstên Viyanayê" dadimezirîne.
Bîrdarî li Berlînê, kolana Pariser Straße 18a
1925–1932 li "yekîtiya psîkoanalîstan" a Berlinê bi Kurt Lewin re dixebite. Yekemîn kes e ku behsa Freudomarksîzmê kiriye.
1934 bi tevî malbata mecbûr maye here DYAyê. Sê caran marî bûye (zewiciye): Heya sala 1926 bi Marksîst Anne Salomon, dûv re bi aktrîst Elisabeth Neumann û dawiyê jî heya mirina xwe bi psîkoanalîst Suzanne Cassirer.
Bernfeld ji qora yekemîn a psîkoanalîstan e. Psîkoanalîzm û Marksîzm bi hev re girêdaye. Bandora xwe li ser pedagojî, tevgerên ciwanan kiriye, bo mafên Cihûyan xebat kiriye.
Bruno Bettelheim (jdb. 28ê tebaxê 1903 li Viyana; m. 13ê adarê 1990 li Silver Spring, Maryland, DYA) psîkoanalîst û psîkologê zarok/ciwanan ê Amerîkayî bû.
Awistriya.
Bavê wî kerestevanek bû. Hêj di 14 saliya xwe de bala xwe dida psîkoanalîzê û dixwest bi Sigmund Freud re hevnasînê bike. Berê li Zanîngeha Viyanayê xwendina germanîstîkê didît. Paşê vegerand dîroka hunerê ya fîlozofiyê. Sala 1938ê xwendina xwe bi xebata li ser Immanuel Kant ("„Pirsgirêka rindiya xwezayî û estetîka nûjen“") bidawî dike.
Heman salê Bettelheim wekî Cihûyek dişînin kampa tunekirinê ya li Dachauyê bû. Ji wir jî dişînin kampa tunekirinê ya Buchenwaldê. Li kampê bi Ernst Federn – kurê psîkoanalîstê navdar ê Viyanayî Paul Federn – re hevnasînê dike.
Bi hevre bingeha "stratejiya lijiyanêmayînê" ya psîkolojiya terorê davêjin. Li kampê 11 mehan dimîne, bi daxwaza Eleanor Roosevelt a taybet sala 1939 serbest tê berdan û diçe DYAyê. Nazî payeyên wî yên hebûn betal dikin. Sala 2004, payeyên wî yên bidestxistibûn lê tê vegerandin.
DYA.
Sala 1943 pirtûka xwe ya li ser kampên tunekirinê ya bi navê "Individual and Mass Behavior in Extreme Situations" çap dike, paşê ev bi almanî jî tê çapkirin "Aufstand gegen die Masse - Berxwedan dijî zilmê (desthilata neyînî ya xurtan)".
Li DYAyê Bettelheim li University of Chicago asîstaniya lêkolînan dike. 1944 dibe gerînendeyê „Orthogenic School“ û asîstanprofesorê psîkolojiya zarok/ciwanan, psîkiyatrî, pedagojiyê. Xebatên girîng li ser otîstîzmê (otîzm) dike.
Ji 1952 heya sala 1973 wekî profesor kar dike.
Di pirtûka xwe ya bi navê "Pêdiviya zarokan bi çîrokan hene" ya 1976ê de çîrokên kevneşopî yên Birayên Grimm bi awayê psîkoanalîstê saz dike û bilind dinirxîne. Ew giringiyek mezin dide çîrokan û wan bo terapiya zarokan bikartîne.
Piştî mirina wî Newsweekê gotarek bi navê "Benno Brutalheim (Benoyê xwînî, xîz)" nivîsî û îdia kir wî li Orthogenic Schoolê li zarokan daye. Navê wî ji nişka ve bi neyînî belav bû. Hin kes derketin gotin Bruna li wan jî daye.
Holokost, şoah, nîjadkujiya Cihûyan, rehqelana cihûyan, genosîda/jenosîda cihûyan, rehkolana cihûyan ji nîjadkujiya ku ji aliyê sazûmaniya Nazîyan ve li Almanya û seranser Ewropayê hatiye kirin re tê gotin.
Bêjeya Holokostê.
Holokost bi grekî tê wateya (ὁλόκαυστον "holókauston" "bi giştî şewitandin, qelandin") an Şoah (herwiha "Shoah"; bi Hebrayî (îbranî) הַשׁוֹאָה "ha'Şoah" "nepîroz" an "katastrofa mezin").
Di zimanê kurdî de nîjadkujî, rehqelan, rehkolan, kuştarî, qelaço tê gotin. Ji komkujî cudatir e. Lewra di komkujiyê de komek an pirraniya gelek tê qirkirin lê di nîjadkujiyê de jiholêrakirina nîjadek, qewmek tê kirin.
Cudatiya nîjadkujî û komkujiyê.
Biserbikeve yan nekeve heger armanca qirkirinek jiholêrakirina gelek be, qelandina ûrtê wan bê xwestin, ev dibe nîjadkujî. Di nîjadkujiya Cihûyan de hatiye xwestin ku li rûyê erdê Cihû nemînin. Hin kes komkujiya Ermeniyan jî wekî nîjadkujî dinirxînin. Di komkujiya Helebceyê de armanc tunekirina bajarek bi giştî ye. Hin kes dibêjin Sedam Huseyn nîjadkujiya kurdan plan kiriye lê biserneketiye. Ya Sedam kiriye komkujî maye. Tevkujî di wateya komkujiyên biçûk de ye.
Hin kes siyaseta pişavtin û înkarkirina kurdan a Tirkiyeyê jî wekî "nîjadkujiyek plankirî ya demdirêjî" binav dikin. Tirkiyeyê li dijî kurdan gelek komkujî pêk anîne lê di nîjadkujiya kurdan de biserneketiye.
Bi hatine Naziyan ve.
Bi hatina ser desthilatê ya Naziyan ve, di nava salên 1933 - 1945ê de li seranser Ewropayê gelê Cihû hatine berhevkirin. Nazî wekî dijminê sereke ji xwe re Cihûyan dibînin. Ji ber ku gelê Cihû xwendî û dewlemend bû, ji ber ku Almanya di şerê cîhanê yê I. de têk çûbû û xizan ketibû, Naziyan bi zanebûn, ji bo gel bixapînin, bixin ser riya xwe, sedemê tevahiya xirabiyan gelê Cihû dan nîşandan.
Nasyonalsosyalîstan Cihû berhev kirin, li kampan cibandin, ew dane xebitandin, li ser wan ceribandinên dijmirovane kirin û di wargehên nîjadkujiyê de birêkûpêk ji holê rakirin. Di nîjadkujiya Cihûyan de kêmzêde 6 milyon Cihû hatine tunekirin.
Di nîjadkujiyê de herwiha çîgan, bawermendên Şahidên Yehowa, hevzayendbaz, nexweşên psîkolojîk, kesên astengiyên wan ên jîriyê hebûn ûêd jî di kampan de hatine kujtin. Hin kes hejmara qurbaniyan wekî 17 milyon jî didin diyarkirin.
Tê gotin 100 hezar astengdar, 20 hezar almanên komûnîst û demokrat, 7 hezar hevzayend, 1.200 alîgirên Şahîdên Yahowa hatine qirkirin.
Nîjadkujî gav bi gav.
Adolf Hitler û sazûmaniya Naziyan sala 1933 dest bi plana xwe ya tunekirina Cihûyan dikin. Berê peywirdarî, paye, xwedîtiyên Cihûyan tên betalkirin. Gava duyemîn destdana ser milkê wan e. Dest didin ser dewlemendiya wan û li seranser Ewropayê Cihûyan berhev dikin, wan di kampan de dicivînin.
Li kampan bi hovane tên xebitan û dawiyê de jî wan dikujin. Kujtin di odeyên gazê, firûnan de pêk tê. Yan jî wan bi rêbazên din dikujin. Ango gava dawî jiholêrakirina Cihûyan bû.
15ê îlonê 1935 hikûmeta Hitler (Zagonên Nürnbergê dertînin. Bi van zagonan "kesên ku ne ji gelên Arî (Aryan) ne, marîbûn (zewac) bi wan re tê qedexekirin". Qewmên din wekî "mirovên nizm, mirovên kêmnirx" tên binavkirin.
Partiya Naziyan NSDAP sala 1938 di şeva 9-10ê çiriya paşîn de bi navê Şeva krîstalî tevçalakiyek lidardixin, kinîşt, dikan û xaniyên Cihûyan dişewitînin. Gelê Cihû dikujin û mirandin. Bi van çalakiyan reaksiyonên almanan û cîhanê dihatin pîvandin, testkirin.
Stêrka Dawid.
Hikûmeta Almanyayê ya wê demê di 9ê çiriya pêşîn 1941ê de li Cihûyan dike ferz ku stêrka Dawid bi xwe ve bikin, daku ew li kolanan bi hêsanî bên naskirin ku Cihû ne. Deh roj şûnde bazirganî bi Cihûyan re tê qedexekirin. Li seranser Almanyayê nêçîra Cihûyan destpê dike.
Baregehên mirinê.
Deriyê pêşî yê kampa mirinê, "Arbeit macht frei" ango Xebat azad dike
Hin ji girtiyên hatine azadkirin Gulan 5, 1945
Yekemîn kampa mirinê sala 1933 li Dachauyê tê amadekirin. Li vir almanên demokrat hatin berhevkirin û kujtin.
Dîmenek ji Krematorîûma II. li Birkenau.
Dîmenek ji baregeha mirinê ya Auschwitzê
Di heman demê de li kampan li ser mirovan ceribandinên curbecur dihatin kirin. Josef Mengele yek ji wan kesan bû ku li ser girtiyan ceribandinên dijmirovane dikir.
Dîmenek ji Auschwitz II (Birkenau)
Josef Mengele (jdb. li Günzburg; m. li Bertioga, Brazîl) yek ji bijîşkên navdar ên kampên mirinê yên naziyan bû. Li ser girtiyan ceribandinên hovane dikir, ew wekî kobay bikardianî. Navê wî dibe "firîşteyê mirinê". Piştî şer wekî gelekên din diçe başûrê parzemîna Amerîkayê. Sala 1960 ji aliyê Mossadê ve tê selmandin lê dest nadinê.
Josef Mengele lawê mezin ê Karl û Walburga Mengele (jdb. Hupfauer) e. Malbata wî dewlemend e, li ser teknîka çandiniyê kargehek wan heye, Mengele Agrartechnik li Günzburgê.
Mengele perwerdeya antropolojî û bijîşkiyê dibîne li München, Bonn û Viyanayê. Di nava salên 1931-1934 dikeve nava refên SA'yê. Sala 1937an jî tevlî NSDAPê dibe.
Di 1939an de bi Irene Schönbein re marî dibe (dizewice). Sala 1940î tevlî artêşê û hêzên çekdar ên SSê dibe. Salên 1960î de tevahiya dîplom û payeyên wî tên betalkirin. Wî bi hêza sazûmaniyê ji xwe re kariyereke mezin çêkiribû.
Bijîşkê baregeha Auschwitzê.
"Blok 10", kampa mirinê ya Auschwitzê
Ew beriya here Auschwitzê jî li ser girtiyên kampan ceribandinan dike. Bi taybetî li ser cêwî û çîganan. Wî dixwest biselmîne ku nîjada aryanî li ser mirovên din e.
Ew girtiyan dikuje, laşê wan parçeyî dike, dermanan li ser zarokan diceribîne, tî-birçî dihêle hwd. Navê wî wekî "firîşteyê mirinê" belav dibe. Helbet ew ne tenê ye, bi sedan bijîşkên wekî wî hebûn û wan jî ceribandinên wiha dikirin. Lê bi qasî Mengele navdar nebûn.
Bi hatine Artêşa Sor a 17ê rêbenadana sala 1945an, direve, xwe vedişêre. Herçendî Mossad wî diselmîne jî, ji ber sedemên nayên zanîn, Mengele nayê girtin. Bi nasnameya Fritz Hollmann li parzemîna Amerîkayê dijî.
20ê hezîrana sala 1949an bi keştiya navê wê "North King" e direve Buenos Airesê. Li wir heya sala 1950î dijî. Wekî bijîşk dixebite.
Tê gotin bi navên sexte qet nebe carekê çûye Almanyayê jî. Li balyozxaneya Buenos Airesê bi du nasnameyan qeydên wî tên bidestxistin. Saziyên almanan bi dizî alîkariya wî kirine.
Mengele 7ê sibata sala 1979 di avjiberiyê de felcê derbas dike û dimire. Medyaya Alman dezînformasyonê dike, wî ji bala rayagiştî dide dûrxistin. Heya îro jî nayê zanîn ku çima daîreyên Almanyayê yên wê demê bi ser Mengele de neçûne, alîkarî dane wî.
Sala 2004an rojnivîsên wî yên li Brazîlê nivîsîne hatin weşandin. Di wan de Mengele berevaniya jiyan û karê xwe dike. Ango ti poşmanî nebûye.
Artêş, sipa ji hêzên çekdarî yên dewlet an gelekê re tê gotin. Di heman demê de ji bo hêza çekdarî ya herî mezin jî tê bikaranîn. Ji wê biçûktir, parartêş e.
Pirranî hêzên çekdarî yên dewletekê tîne bîra mirov. Armanca artêşê parastina welat e. Ji bo welat biparêze û serî bi artêşên dijmin an dagirker re derîne, xwe di gelek awayan de birêxistin dike.
Bingeha artêşan di dema antîk de hatiye avêtin. Berê mirovan xwe ji xwezayê û êlên din diparast. Bi derketina çînan ve, di nava civakê de nakokî û desthilatî li ser mirovan xwe didin der. Çînên serdest bo berjewendiyên xwe, hêzên xwerû bo parastin û şer avakirine. Artêş wiha derketine.
Sumerî, Împeratoriya Roma, Medî, Grekî û Egîptiyan bingeha artêşên niha hene, avêtine. Bi taybetî Romayiyan. Di serdema navîn de artêşên feodalan ji xeynî berjewendiyên xwe, bo ol û baweriyan jî artêş bikaranîne.
Heya sedsala 17. ji bo artêşan newêrekî, cengawerî, merdî û xurtî girîng bû. Di bijartina eskeran de bala xwe didan van pîvanan. Lê dûv re dîsîplîn, taktîk, bilezî û teknîk jî ket rojeva artêşan. Eniyên nû yên şer, yekîneyên nû diviyan.
Di serdema 19. de, fransî, rûs, japon û almanan hunera şer gelek bipêş xistin, di sazkirina artêşan de teknîk û perwerdeyên nû derxistin. Bi giştî artêş bipêş xistin.
Di serdema 20. de çekên kîmyayî, atomî û biyolojîk hatin îcad kirin. Giraniya şer ket ser teknîka çekan. Mirovahiyê du şerên cîhanî kirin. Bi dehmilyonan kes mirin. Tevkujî, komkujî û nîjadkujî bûn. Hejmara eskeran hatin kêmkirin, ji dêl wan ve teknîka çekan bû girîng.
Artêş ne tenê bi dijminan re şer dikin.
Li welatên parzemîna Amerîkayê, Tirkiye, rojhilata navîn û Afrîkayê artêşan dest danîn ser xwermendê jî. Li gelek welatan cûntayên leşkerî hatin ser desthilatiyê. Gelê xwe kirin bin desthilatiya xwe. Herwiha dest avêtin aborî, çand û hunerê jî. Bi sedhezaran hevwelatiyên xwe kuştin, êşkence kirin. Cûnta hêj jî bidawî nebûne.
Artêşên nûjen.
Artêş ji 4 heya 6 parartêşan pêk tê. Ji aliyê orgeneralan ve tê birêvebirin. Artêşên nûjen ji sê beşan pêk tê: Hêzên bejayî, hêzên esmanî û hêzên deryayî. Herwiha hêzên sîxurî, hêzên teknîkî, hêzên tenduristiyê, jandarmê ûêd jî hene û girêdayî serfermandariyê ne.
Li hin welatan artêş wekî "artêşa neteweyî, artêşa gel, artêşa sor, artêşa azadiyê hwd" jî tên binavkirin.
Artêşên gerîllayî.
Pirraniya welatan bi hêzên çekdarî yên neteweyî, hêzên gerîllayî azad bûbin jî, bêjeya artêşê pirranî ji bo artêşên dewletan tê bikaranîn. ARGK, HPG artêşên gerîllayî ne. Artêşa Sor ji awayê gerîllayî derbasê artêşa bipergal û fermî bûye.
Flamaya generalên fermandar ji parartêşeka Alman
Parartêş, wekî ji navê wê kivşe ye, parek ji artêşan e. Ji artêşê biçûktir e. Ji sê-çar firqeyan, qewtên eskeran pêk tê. Gelek parartêş digihên hev, artêşekê pêk tînin. Ji aliyê marşalan (korgeneral) ve tên birêvebirin.
Ji 40 heya 80 hezar eskeran pêk tê. Sedsala dawî de teknîkên çekan gelek bipêş ketine, di şerên niha de yekîneyên biçûk û operatîv tên bikaranîn. Parartêş kêm tê bikaranîn, bi taybetî di operasyonên leşkerî yên cengên biçûk de. Carnan NATO parartêşan ji welatên endam lidardixe.
Bingeha parartêşan Napoléon Bonaparte avêtiye. Fransayî û almanan ev sazûman dewlemend kirine. Beriya sala 1914 parartêş ji herî zêde du firqeyan pêk dihatin.
Firqe, dîvîzya yekîneyeke leşkerî ye. Ji artêş û parartêşê biçûktir, ji lîwayê (brîgadê) mezintir e. Dikare tevahiya çekên ji bo şerê plankirî ne, bikarbîne. Gorî pêdiviyan di tevahiya cureyên artêşê de, firqe tên sazkirin.
Ji 10 heya 30 hezar eskeran pêk tê. Fermandariya wê, generalê major (majorgeneral) dike. Generalê major ji aliyê rutbeyê ve di ser generalê lîwayê re ye.
Hin ji cureyên dîvîzyayan (firqeyan).
Flamaya fermandarên firqeyek almanan, 1933-1945
Pêçiyên Bûkê (bi latînî: "Sempervivum" sp.) navê cinsê kulîlkên ku biharan piştî ku berf dihele şîn dibe ye. Li cîhanê nêzîkê 40 cureyên wan hene. Bi gelemperî cih û warên bilind de derdikeve. Kûlîlk heta payîzê jî hêşîn dimîne û bi gelemperî havînan de kûlîlk vedide. Pelgên wê pir bi avin û têne xwarin. Ji ber ku pelgên wê avê hundirê xwe de dikare bihewîne demên ku baran nabare an jî demên zehf germ de jî pelgên wê naçilmisin. Bi xwe cihên bilind û bi kevir derdikevin.
Habîtat.
Pêçiyên Bûkê ji Marokoyê heta Îranê, li ser xeta çiyayên Îberiyayê, zincîreçiyayê Alpê, çiyayên Balkanan, Tirkiyeyê û çiyayên Ermenîstanê, li parçeyekî bakurê rojhelatê çola Seharayê, û Qefqazê hêşîn dibe. Ji ber ku dikarin hundirê pelgên xwe yên bigoşt de avê veşêrin, ew bi rihetî dikarin nav kevirên ber tavê de, cihên bikevir de, di nêv çiya û zozanên bilind de çeng vedidin.
Binavkirina kurdî.
Ji ber ku serê pelgên wê sor in kurdan ew şibandine pêçiyêbûkê, bûka ku serê pêçiyê wê hinekirî û bedew.
Navê kûlîlkê bi latînî.
Sernavê cinsê van kulîlkan ku wekî "Sempervivum" tête zanîn, xwe ji zimanê latînî digre. Ew nav sernavê famîleya Pêçiyêbûkê ye. Ji ber ku, bi zimanê zanistê de "Semper" (herdem) û "vivus" bi wateya (jîndar) e. Ji bo supervivuma, kulîlka ku ‘’herdem jînbar’’ tê gotin. Çimkî ev kulîlk, mînanî darê merxê dikarin hemû demsalan hêşîn bimînin û şert û mercên dijwar ên mezinbûnê de berxwe bidin. Lê hin dewerên ku berf zehf lê dibare de, ew piştî kûlîlkvedanê nikarin ji ber serma zivistanê talmîş bidin.
Riweka baxçe.
PêçiyêN Bûke bi awayekî belawbûyî ji bo xemilandina şaneşîn û baxçeya tê bikaranîn. Supervivum ji bo şaneşîn û bostana zehf popûler e. Çimkî ew zêde xwedikirineka taybet naxwaze, tenê ger zêde zehf meruzê tavê nebe an jî rastê sir û seqemeka hişt neyê. Ji vê yekê pê de, hema hema li dijî hemû şert û mercên zehmet dikare hêşîn bibe.
Zahidê Gîlanî an jî Şêx Îbrahîm Zahid Gîlanî (Jidayîkbûn 1216 Mirin 1301, Navê wî bi tevahî: Tajdîn Îbrahîmê kurê Rûşenê mîrê Kurdê Sencanî) damezrînerê terîqeta Zahidiye ye. Di sedsala 13'an de mirovekî dînî yê sereke bû ku niha gora wî li Lahîcana parêzgeha Gîlanê ye û mîna ziyaretgehê ji aliyê mirovan ve tê ziyaretkirin û rêzeke mezin jê re tê girtin.
Kalikên wî di sedsala 11'an de ji sedema dagirkeriya Selçûqiyan ji Sencana Xoresanê koçî Gîlanê kirine. Gîlanî ji sedemên dînî di serdema Îlxanîyan de xwedî hêzeke mezin bû.
Gîlanî mamostetiya gelek mirovan kir. Yek ji wan Safiyedînê Erdebîlî ye ku navê împaratoriya Sefewiyan ji navê wî tê. Gîlanî keça xwe Bîbî Fatime bi Erdebîlî re zewicandiye. Piştî Gîlanî terîqeta Zahidiye ji aliyê Safiyedînê Erdebîlî ve şîroveyên nû lê hatine zêdekirin û mîna Terîqeta Sefewiye hatiye binavkirin. Piştî Erdebîlî terîqeta Safewiye xurttir bû ye û bi şêxîtiya kurê wî Sedredîn Mûsa domkiriye. Bi rêzê Eledîn Elî, Şêx Îbrahîm, Şêx Cûneyd û bavê Şah Îsmaîl Şêx Heydar rêbertiya terîqeta Sefewiye kirine. Bi rêya şagirtên Şêx Gilanî, terîqeta Zahidiye bandora xwe li gelek civakên welatên misilman kiriye. Li Tirkî terîqetên Bayramî û Celvetî li ser bingeha ramanên Şêx Gîlanî hatine sazkirin.
Şêx Sefiyedîn Îsheqê Erdebîlî, (z. 1252 - m. 1334) kurdekî navdar e ku terîqeta Sefewiye ava kiriye û navê dewleta Sefewiyan ji navê wî tê. Şagirtê Şêx Zahid Gîlanî yê damezrînerê terîqeta Zahidiyeyê bû. Melayekî pir zana bû. Sefiyedîn Îsheq dibe kalikê Şah Îsmaîl. Şêx Erdebîlî bi zimanê azeriya kevn (pir nêzîkî kurdî ye) û farsî helbest nivîsandine. Tê gotin ku Erdebîlî bi kurdî jî helbest nivîsîne. Helbestên hatine parastin binavê "Dubeytî" tên bilêvkirin.
Li gorî Mînorskî, kalikê Şêx Erdebîlî mirovekî zengîn bû ku li Gilanê dijiya. Piştre jî qralên kurd herêma Erdebîlê dane wî. Li ser nivîsekê secera Erdebîlî halo hatiye nivîsandin: Şêx Sefiyedîn Ebû Fetah Îsheq kurê Şêx Emîn Cebraîl kurê Salih Qudbedîn Ebûbekir kurê Selahedîn Reşîd kurê Mihemed Hafizê Kelamellah kurê Cewad kurê Pîroz Şahê Kurdê Sencanî (Pîroz Şah Zêrînê Sencanî).
Pîroz Şah Zêrînkuleh an jî Pîrozê Kurd ê Sencarî ji pileya heftemîn dibe kalikê Safiyedînê Erdebîlî. Li gorî pirtûka "Silsilat-ol-nasab-i Safawiya" Pîroz Şah neviyê îmamên Şîayan e. Ew neviyê Mûsayê Kazim e ku ew ji nav 12 îmamên şîa yê heftem e.. Her wiha li gorî hin çavkaniyan Pîroz Şah di sedsala 11'an de ji Kurdistanê koçî Erdebîlê kiriye.
Secereya Pîroz Şah di Safvat Al-Safa de
"Wa chon Nisbat Birooz bâ Kurd raft" werger "Û ji hinga Pîroz Kurd nîjad bû"
Fistiqa kajû an jî fistixa kajû ("Anacardium occidentale"), riwekeke dara ya fêkiyan e ji famîleya kizwan/darbenîşt tê hesibandin. Hinek jê re dibêjin “gûz” hinek jî dibêjin “fistiq”. Fêkiyek di welatên tropîkal de hêşîn tê. Dara wê 10-12 m bilind dibe û bi qasî 30 salan temenê wê heye. Dara wê pelên xwe naweşîne. Hinekî dişibe dara pirteqalan. Pelên wê ji aliyê derve keskê biriqok, di hindûr de hinekî mat û kulîlkên wê zer in. Fêkiya wê wek sêvek sor û sernişîv e, di binê fêkiya wê de fistiqek heye. Ango darek du fêkî ye. Li welatên ku hêşîn dibe ji dara wê fêkiya wek sêvê, fistiqa binê wê bi gelek cûreyan tê xebitandin.
Welatê fistiqa kajû Brezîlya ye. Ji wir derbasî welatên din yên tropîkal bûye. Dîroka wê baş nayê zanîn, lê bi hezaran salane ji aliyê rûniştevanên xwecihî wek fêkî, derman û çerez dihat xebitandin. Tiştê tê zanîn Spanyol û Portekîzan di sedsala 16'an de bi xwe re birine Afrîka rojava û Hindistanê û li wan deveran jî derbasî welatên din bûye. Welatên ku herî zêde lê tên çandin Hindistan, Brezîlya, Angola, Mozambîk in.
Reşreşk an hebreş ("Nigella sativa"), cureyek e hêşînahî ye ku ji famîleya giyaziviran ("ranunculaceae") kulîlka dawetê) tê hesibandin.
Bejna wê 20 – 80 cm bilind dibe. Pelên wê li ber navtengê derdikevin, kesk an jî hinekî zerane bi awayek guherbar derdikevin û dişibin yên sibitê "(Lepidium sativum)". Kulîlkên wê spî, peyaziyane yan jî binevşî ne. Pelên kulîlkan dilane yan jî hêkane ne. Di derdorên nava kulîlkê de 30 -50 tozdankên dolkirinê hene. Fêkiya wê wek qapsûlek girover, ji 5-6 dûzî, di serê her dûzî de tîrikek wek antênên radyoyan heye û dişibe ya xaşxaşê. Di nava wê qapsûlê de bizrek hûr û reş heye. Ji wî bizrî re “reşreşk” (an jî kunciyên reş) tê gotin.
Gelek cûreyên reşreşkan hene. Lê yên herî navdar misrî, şamî, afrîkî û yên kûvî ne (çolî-bejî). Têdahiyên wan heme-heme wek hev in. Tiştên wan ên ji hev cuda, rengê kulîlkan û bilindahiya bejna wan in.
Bikaranînên bijîşkî.
Ji reşreşkê rûn tê derxistin û ji bo gelek cûreyên dermanên xweristî di sanayiya dermanan de tê bikaranîn.Rûn an zeyta reşreşkê ji aliyê kîmyayî ji elementên din peyda dibe: tirşiyê linoleyîk(18.2), thymoquinone, dithymoquinone, melansîn, nigelîn, damasenîn û tanînan. Melansîn dibe jehrî ku bi qasiyên pir were bikaranîn.
Herwiha wek biharbêhn (biharat) ji bo çêjin û tamxweşkirinê li ser hemû cûreyên xwarinên hevîrî tê reşandin.
Bîbera reş an jî filfilê reş "(Piper nigrum)" hêşînahiyek daran e û ji famîleya bîberên reş "(Piperaceae)" e.
Bejna wê 5- 10 m bilind dibe. Bi kêmanî 100 cûreyên wan hene û li dar û dîwarên derdora xwe diale. Pelên wê hêkane yan jî dilane ne. 8-16 cm dirêj 5- 10 cm fireh in. Aliyê derve keskê tarî, yên hûndir keskê vekirî ne û pelên xwe naweşîne. Kulîlkên wê spiyê hûrik 50-150 lib bi hev re li ser koçanekê ne. Fekiya wê ya hûrik berê kesk, sor û paşê jî zer dibe.
Ji bo biharbêhn (biharat), çayê, tentûr, dermanên xweristî, rûnê wê ji bo tedawiyên aroma tê bikaranîn.
Gijnîj an jî Şemujek (Coriandrum sativum) hêşînahiyek, riwekek ji famîleya bexdenûsan (Apiaceae yan Umbelliferae) e. Giha û yeksalane ye. Du cureyên wê hene. Çandinî (kedî) û kûvî (bejî). Hêşînahiyek bêhnnexweş e.
Bejna wê 20- 80 cm bilind dibe. Belgên wê keskê vekirî û 3 pirt wek bexdenûsan e. Kulîlkên wê di gupikên çîqan de dibişkivin, 10-20 lib bi hev re sîvankekê pêk tînin, hêkane û sernûxîn in. Rengê kulîlkan spî û peyazî ne. Fêkiya wê girover, rengê wan reş, esmer an jî qehweyî ne. Ji gijnîjê çay, dermanên xweristî, ji rûnê bizrê wê ji bo tedawiyan aroma, bizrê wê jî wek biharbêhn (biharat) tê xebitandin.
Gulberojk, gula berbiro, veraroj an jî gula berberoj riwekeke gulan e û ji famîleya beybûnan tê hesibandin.
Bejna wê 1- 3 mitroyan bi tîrane li ser navtengekê bilind dibe. Li serê gupikê gulek mezin bi qasî firaxekê ku firehiya wê di navbera 10- 40 cm diguhere çêdibe. Ew gul, roj bi kîjan alî ve bizîvire ew jî bi wî alî ve dizivire. Lewre jê re gulberoj tê gotin.
Belgên wê keskên tarî û rimane ne. Kulîlkên wê zer in, di nava kulîlkan de navikek heye ew navik ji dendikan dagirtî ye û rengê dendikan gewr û reş û spî ne. Di nava dendikê de kakilek heye. Ew kakil di fabrîqan de tê dewisandin, rûnek jê tê derxistin û jê re dibêjin rûnê gulberojê. Dendikên wê jî wek çerez tên xwarin. Ji gulberojê çay, tentûr, dermanên xweristî û ji bo xwarin, selete û masajan rûn tê çêkirin.
Kuncî "(sesamum indicum)," riwekeke dexla, ji famîleya kunciyan e. Bejna wê 50 – 150 cm bilind dibe û kêm caran çik jê diçin. Pelên wê 5-10 cm dirêj 3-5 cm fireh, şiklê wan rimane yan jî hêkane ne û rexên wan rast an jî xetxet in. Kulîlkên wê yên wek kovikan di binê dûxika (boçik-zîlik) wê de bi hevre ne.
Rengê kulîlkan spî yan jî peyazî ne, yên binevşî jî hene. Rengê fêkiyan esmer, sor, zer, an jî reş in û fêkiya wê wek qapsûlan e. Di nava wê qapsûlê de 70 -90 heb bizir hene. Ji wan biziran re “kuncî “ tê gotin. Ji 50 %ê wan rûn e. Ew rûn ji bo masajê û ji bo derman û xwarinan tê bikaranîn. Gelek cûreyên kunciyan yên çandinî û bejî hene.
Mûz hêşinahiyek giyayî yên mezin ji famîleya mûzan e. Li welatên germ hêşîn dibe.
Bejna wê 3- 25 m yan bilind dibe, qurmê wê wek girêkan di nav axê de ne. Pelên wê di navtenga wê de hêşîn dibin û gelek mezin in. Rengê wan kesk in û bi qasî 2 mitroyan dirêj in. Di nava pelê de rehek dirêj, ji wê rehê çep û rastane rehên rîşî jê diçin û di her du aliyan de ditewin, dişibin baskên eyloyan. Ji tayên çikên tewiyayî kulîlk dibişkivin. Rengên kulilkên wê bi gelemperî binevşî ne. Lê yên sor, zer jî hene. Ji wan kulîlkan fêkiyek gûşiyane wek teliyên destan çêdibe. Qaşilek ku berê kesk û paşê jî zer dibe heye. Kêm zêde 100 cûreyên mûzan ên kedî û kûvî hene. Yên herî maqûl û çandiniya wê tê kirin “Gross Michel“ in. Çîkîta jî cûreyek Gross Michel e. Yên çandinî ji ber ku ji bo fêkiya wê zêde berbide, xwediyên wan nahêlin zêde bilind bibin. Piranî di bilindahiya 2 mitroyan de dihêlin. Ji her binekê 200 mûz jê tên hilanîn.
Belavbûn û dîrok.
Welatê mûzê rojavayê Afrîkayê, başûrê Çînê, Hindistan û Awûstralya ye. Dîroka wê baş nayê zanîn, lê berhemên di derheqa mûzê de berî zayinê salên 500-600'an li Hindistanê hatine dîtin.
Xox an şiftelih ("Prunus persica"), riwekeke daran e ji famîleya gulan e.
Bejna wê 2-8 mitroyan bilind dibe û temenê wê 30 sal in. Kulîlkên wê yên peyazî berî pelên wê vedibin. Pelên wê kesk, dirêj û rimane ne. Fêkiyên wê yên biçûk û mezin hene. Yên mezin bi qasî pirteqalekê ne. Fêkiya wê sor, spî û sorespî ye û serê qaşûlê fêkî wek qedîfeyek hinekî bi pûrt û bêhnxweş e. Goştê fêkiya wê sor, spî û peyazî ye û pir bi avî ye. Di nava wî goştî de dendikek qaşûl girnijok û hişk heye û ew bi kakil e. Lê ew kakil tenê ji bo derman tê xebitandin. Wekî din (ji ber ku jehrîdar e) nayê xwarin. Ji fêkî û kakilê wê rûn tê derxistin. Di bingehê de du cûreyên xwe hene, yên çandinî û yên kûvî. Ji dervayî wan cûreyek din heye jê re dibêjin “teraqî “ (nektarîn). Lê teraqî ne xox e, bîjiyê alûçe û xox ê ye.
Welatê xoxê Îran e. Lê hinek dibêjin ne Îran e (ji ber ku kûviyên wê ne li Îranê lê li Çînê hatine dîtin) lê Çîn e”.
Dîroka nasîn û belavbûna xoxê.
Dîroka wê baş nayê zanîn, lê tiştên ku tên zanîn 2000 sal B.Z ê li Çîn û Îranê çandiniya wê dihat kirin. Xox li Çînê bûyê sembola nemirinê. Çîniyan serguldank û ferfûrî an porselen bi wêneyên xoxê dixemilandin û hê jî dixemilînin. Misriyan kesên ku biryara kuştina wan didan, dendikên xoxan bi wan didan xwarin û ew jehrî dikirin. Xox ji îranê hatiye Kurdistan, Anatolya, Yewnanistan û ji wir jî derbasî welatên din yên derdora Deryaya Navîn, Ewropa û ji Ewropa jî derbasî deverên din yên cîhanê bûye.
Lîwa, tîp, brîgad navê yekîneyeke leşkerî ye. Ji firqeyan (dîvîzya) biçûktir e. Ji hengan (alayan) pêk tê. Fermandarê wê generalên lîwayan e. Ji wan re brîgadgeneral jî tê gotin. Generalê lîwayan ji aliyê rutbeyan ve ji generalê major nizmtir e.
Ji 1.500 - 5.000 eskeran pêk tê. Di tevahiya cureyên artêşê de tên sazkirin. Ji bo bikaranîna cureyên çekan ti astengiya wan nîne. Ji aliyê generalekî payenizm ve tê îdarekirin, generalê lîvayan.
Alman, swêdî, fransî û brîtaniyan brîgad ava kirine, bipêş xistine. Pirranî girêdayî cureyên artêşê ne. Bo mînak girêdayî artêşa esmanî, artêşa bejayî, deryayî ne. Dikarin parçeyek ji firqeyên parartêşek bin an dikarin serbixwe jî bin. Ji ber ku şer bi taktîkan dibe, carnan artêşekê dikare gorî pêdiviyan awayê rêxistiniya xwe biguherîne.
Heng, alay ji yekîneyeke leşkerî re tê gotin. Ji lîwayê biçûktir, ji gurdanê mezintir e. Fermandariya wê ji aliyê serhengek (mîralay) ve tê kirin. 3-4 gurdan dibin hengek. Heng jî parçeyek ji lîwayan e.
Ji 1.300 - 3000 eskeran pêk tê. Di her cureyê artêşê de heng hene. Di serdema navîn de di nava pevçûnên keyaniyên Ewropayiyan de cure cure rêxistinîbûnên leşkerî derketiye holê. Yek ji wan jî heng e.
Di artêşên nûjen de yekîneyên herî biçûk jî dikarin gorî pêdiviyan hemî çekan bikarbînin. Di serdema me de wate û naveroka şer hatiye guhertin, bicihanîna armancan ji ser her tiştê re tê girtin. Ji bo serketinê îro pirranî şerên nûjen tên kirin.
Gurdan, batalyon, sedpola navê yekîneyeke leşkerî ye. Ji heng (artêş)ê biçûktir, ji liqê (kompanî) mezintir e.
Di tevahiya cureyên artêşê de gurdan tên sazkirin. Fermandarê gurdanan sedvan (sitwan) e. Jê re "serpelê gurdanê" jî tê gotin.
Berê gurdan ji sed eskeran pêk dihatin. Ji ber wê ji fermandarê wan re sedvan ango "serê sed kesan" hatiye gotin. Gurdanên artêşên nûjen ji 60 - 250 eskeran pêk tên.
Artêşên nûjen ji komên operatîv pêk tên. Yekîneya herî biçûk jî dikare tevahiya cureyên çekan bikarbîne. Herwiha rêxistinîbûna artêşek jî li gorî pêdiviyên şer dikarin bên guhertin.
Liq, ji yekîneyeke leşkerî re tê gotin. Ji gurdanê biçûktir, ji deste (artêş)ê (desteya poleyan) mezintir e. Ji 30-40 eskeran pêk tê. Di nava tevahiya cureyên artêşan de liq tên sazkirin.
Serbazek payebilind fermandariya liqê dike. Heger armanca şerê liqê tevlîhev û dijwar be, dikare serheng an generalê lîwayê jî fermandariyê bike. Di vir de mîsogeriyek nîne. Her artêş gorî stratejî û taktîkên xwe, xwe birêxistin dike.
Di artêşên klasîk de liqek ji 3-5 deste (artêş)an pêk tên. Heger teknîka çekên liqê bilind be, hejmara eskeran tê kêmkirin.
Deste, manga ji yekîneyeke leşkerî re tê gotin. Ji liqê biçûktir, ji tîm (artêş)ê mezintir e. Berê ji deh eskeran pêk dihat, lewra jî kurdan jê rê deste (ango ji deh kesan pêk tê) gotine.
Di wêjeya devkî de bi rengdêrên wekî, dehpola, dehmovik, şkodra jî bi texmînî behsa desteyên leşkerî tê kirin. Pola gelek caran bo mêr, piya û mêraniyê tê bikaranîn. Movik jî, cihê pêgirtina riman e. Şkodra jî dibe ku ji zimanên rojavayî heya belkî ji artêşên Romayiyan derbas bûbe.
Hêza herî biçûk a artêşê ye. Ji aliyê çawîş (dehbaz) an gorî pêdviyan serbazek ve tê îdarekirin.
Tîm, pel, komik, ekîba leşkerî yekîneya herî biçûk a artêşê ye. Ji wê mezintir, deste (artêş) e. Çawîş an gorî pêdiviyan serbazek fermandariya wê dike.
Di artêşên klasîk de tîmek ji sê eskeran pêk tê. Ji ber ku teknîka çekan gelek bipêşketiye, tîmên niha pirr operatîv in hejmara eskeran guherbar e.
361x361px
362x362px
Ev lîste hêza welatên serbixwe yan statûya wan ji aliyê peymanên navnetweyî hatiye naskirin, dide nîşandan. Helbet hejmar guherbar in.
Hêzên çekdar ên cîhanê
Nû Delhî, anko Delhiya Nû (bi hindî "naī dillī", ûrdû نئی دلّی}, "nayee dillī", panjabî "navī̃ dillī") navê paytexta Hindistanê ye. Ew mîna navenda hikûmeta Hindistanê û hikûmeta Herêma Paytexta Neteweyî ya Delhiyê an jî bi kurtasî Delhî ye.
Nû Delhî yek ji neh navçeyên herêma Delhiyê ye. Bi navê Aramgeha Humayun û Qutab du cihên kelepora cîhanê li vî bajarî ne. Yek ji bajarên herî zû mezin dibe ye. Gelheya wê gihaye nêzîkê sê sed hezar kesî.
Delhî (, pencabî: ਦਿੱਲੀ,), navê fermî Herêma Paytexta Neteweyî ya Delhiyê, bi gelheya xwe metropola duyemîn a herî boşayî(qelebalix) ya Hindistanê ye. Li cîhanê metropola heştemîn qelebalix e.
Li derdora rûbara Yamuna hatiye avakirin. Tê zanîn ku mirov li Delhî ji sedsala 6'an a berî zayînê ve niştecih in. Di sala 1639'an de ji aliyê împaratorê mongola mezin Cîhan Şah ve li Delhiyê navendeke nû hate avakirin û bû paytexta împaratoriyê. Li Delhiyê ji gelek neteweyan gelek mirov xwedî olên xwe yên cuda dijîn.
Leşker, serbaz, esker di artêşek klasîk de ji kesên herî payenizm re tê gotin. Lê artêşên nûjen cuda ne, bi pere ne û di wan de tevahiya rûtbeyan bi vaca (mentiqa) kolektîvîzmê hatine sazkirin. Bind û ser wekhev in.
Leşkerê kurd.
Di dewlet û mîrîtiyên kurd de, ristina artêşan hinekê cuda bûye. Bi qasî ku em ji tomarkirin û çanda devkî ya kurd têdigihên, yekîne li gorî pîşe û hunera xwe hatine avakirin.
Serdeste di artêşên klasîk de bo fermandarê leşkeran tê gotin. Di wateya "serê deh kesan" de ye. Artêşên nûjen teknîka çekan bingeh digire. Di yekîneyên leşkerî yên nû de, hejmara tîm (leşkerî), deste (leşkerî), gurdan an hengan li gorî pêdiviyan tên sazkirin.
Deste dikarin ji deh kesan zêdetir an kêmtir bin jî. Lê ji ber ku berê wisa bûye, wisa hatiye bikaranîn, peyv nayê guhertin. Payeya sercan (çawîş, serkar) ji ya serdeste jortir e. Di artêşên nûjen de dikarin payeyên wan bên yekkirin jî.
Wateya peyvê.
"Dest" bi kurdî herwiha "deh" e, ji deh pêçiyên destekê derketiye. Ev rengdêrek e, ne nav e. Lê ketiye hin devokên kurdî. Bo mînak kirmanckî de, ji deh re dest dibêjin. Deh nav û rengdêrek bo bêçî (pêçî, tilî) ye. Di kurdiya kevn de ji bêçiyên lingê re "dehê pê" hatiye gotin. Bêjeya "deh"+ifandin (bi tirkî itelemek) jî ji kurdiya kevn e, ji heman kokê ye. Mirov bi tiliyan tiştekê didehifîne, bo wê tilî pêwîst in. Bi almanî "zeh" jî ji wê kokê tê. Herwiha "ziehen" (sîhen) jî bi almanî tê wateya bi destan, tiliyan tiştekê kişandin, dehifandin hwd. Bêjeya "şeh, şe" (tirkî tarak) jî. Lewra şeh û bêçiyên dest-lingan dişibin hev.
Di artêşên klasîk de erka wan bi giştî fermankirina deh leşkeran e. Deh leşker ji wan tê pirsîn. Paye bo tevahiya cureyên artêşê ye.
Sercan, serkar, çawîş, serjant payeyek di leşkeriyê de ye. Di artêşên klasîk de payeya wan ji serdeste jortir, ji efser nizmtir e. Herwiha li gelek welatan saziyên polîsan jî vê rutbeyê bikartînin.
Kurdên Bakurê Kurdistanê pirranî bêjeya "çawîş" bikartînin lewra tirk jî wisa dibêjin. Dibe ku bi bandora artêşên rojavayiyan be ku gelek caran li Kurdistanê mane bêjeya "Sergent", "Sergeant" kurdan jî gotibin "sercan". Kurdên YKSSê, heger peyveka kurdî nebe yan hatibe jibîrkirin, ji dêl wê ve pirranî termînolojiya rûsî bikartînin.
Erka çawîşan.
Di sazûmaniya ferman kirinê de, sercan di navbera efser û serdeste, herwiha efser û leşker (leşkerî)an de karê ragihandin, têkilîdanîn û ferman kirinê bicih tîne. Gorî pêdiviyan hejmara sercanan kêm an zêdetir dibin.
Berbaz, binefser payeyek di leşkeriyê de ye. Di artêşên klasîk ên berê de ev rutbe nebû. Bi pêşketina teknîka çekan ve, artêşên nûjen derketin holê.
Berbaz wekî ji navê wê kivşe ye ber efseran, serbazan e. Berbaz jî wekî serbazan perwerdeyeke dirêj dibînin. Standardiyeka wê nîne. Her artêşek paye û erkan gorî xwe saz dike. Artêşên nûjen bi hejmarê biçûk, mobîl û xwedî çekên modern in. Xebata wan kolektîv e û paye jî ji bo hêsankirinê ne.
Lê li hin welatan (bo mînak Pakistan, Îran, Tirkiye) artêş xwediyê welat in û payebilind li ser payenizman xwedî gelek mafan in.
Asûdar,efser, serbaz di artêşekê de ji leşkerên bi paye ne rê tê gotin. Ango eskerên bi rutbe. Helbet serdeste û sercan jî xwedî paye ne lê pirranî ji eskerên ser wan re ne efser dibêjin. Di vir de standardiyekê nîne. Her artêşek li gorî xwe paye verast dike.
Efser di dibistanên leşkerî yan zanîngehên wan de perwerdeyê dibînin.
Sedvan, serpel, kaptan payeyek di artêşê, herwiha polîsiyê de tê bikaranîn e.
Artêşên nûjen bingeha ji ji dîroka Mediyan, Romayê digirin. Ewropayiyan artêş ji nû ve sazkirine û bipêş xistine. Bi hatine ereban ve li Kurdistanê jiyan hatiye guhertin. Kurdan hêdî hêdî bêje û têgînên erebî û romî (tirkî) bikaranîne.
Sedvan ango "serê sed kesan", ji bandora artêşên Romayiyan. Romayiyan "centurio" (serê sed kesan) gotine. Forma artêşên Romayê derbasê kurd, rom (tirk), ereb û farisan jî bûye. Wan jî ev paye girtine. Di hin devokên kurdî de "sitvan" jî dibêjin ku ev ji peyva sedvan e.
Sedvan li dibistan û akademiyên leşkerî perwerdeyê dibînin.
Serheng, mîralay, amîrhez payeyek leşkerî ye. Ji cihgirê serheng û serdar jortir, ji generalê herî payenizm jî jêrtir e.
Serheng fermandariya hengan dikin. Artêşên nûjen teknîka çekan û mobîliyê bingeh digirin. Gorî wê heng, gurdan, deste, tîm (leşkerî), parartêşan saz dikin.
Serheng cara pêşîn di artêşên Îtalyayê de hatiye bikaranîn. Di artêşên kurd de, payeya herî mezin serdarî bû. Serdar jî di bin fermana mîran de bû. Mîrheng (mîrê hengê) an mîralay dihat gotin ji wan re. Îtaliyan berê ew wekî colonello di serdema 16an de binavkirine. Spanya, Fransa û Brîtanyayê erka wê gorî xwe şîrove kirine.
Terîqeta Sefewiye, ji aliyê Şêx Sefiyedînê Erdebîlî li ser bingeha terîqeta Zahidiye hatiye avakirin. Ev terîqet li Îranê di navbera sedsalên çardeh û pazdehan de xwedî hêzeke bilind bû. Ji bo geşbûna dewleta Sefewî vê terîqetê roleke girîng leyist. Erdebîlî li Erdebîlê mezin bû ye. Piştî çûye Şîraz û Gîlanê. Li Gîlanê bûye mirîdê Zahid Gîlanî. Piştî mirina Gîlanî, Erdebîlî bû rêberê terîqeta Zahidiye û piştî vê bûyerê terîqet bi navê Sefewiye hat binavkirin. Piştî mirina Şêx Erdebîlî (1334), kurê wî Sedredîn Mûsa bûye rêberê terîqetê. Di vê demê de hêza terîqetê bilindtir bûye. Tê gotin ku her sal padîşahên Osmanî ji Şêx Mûsa re xelat dişandin.
Piştî mirina Şêx Mûsa (1392) Eledîn Elî dibe rêber û tê gotin ku di dema wî de bi alîkariya Tîmûrleng Êzîdiyên Şamê hatine qetilkirin û gelek bendeyên Tîmûrleng ji Anatolyayê anîn mîna mirîdan teslîmî Sefewiyan kiriye. Piştre Şêx Cûneyd bû ye rêber. Di dema wî de gelek misilman bûne şîa. Wan mirovan komên sor dikirine serê xwe. Lewma ji wan re kumsor dihat gotin. Di vê demê de terîqet bûye xwediyê hêza leşkerî. Di dema Şêx Heydar de li dijî filehên Gurcistanê cîhad tê îlankirin. Şah Îsmaîl neviyê Şêx Heydar e. Di dema Şah Îsmaîl de vê terîqetê rêberiya dewleta Sefewî kiriye.
Belweşîn, cuzam nexweşiyeke têger (bisaw, şewb) e ku bakteriya Mycobacterium leprae wê ditetikîne. Bakteriya belweşînê sala 1873 ji aliyê Gerhard Armauer Hansen ê Norwêcî ve hatiye vedîtin.
24-saliyek bi belweşînê ketiye (wêne ji sedsala 19'em)
Herçendî êdî ne bixeter be jî, li Kurdistanê dibe sedemê mirina gelekan. Lewra li Kurdistanê dewlet erka xwe bicih nayînin, patrome (taman, derzî, perpûn) û derman di wextê de nagihê nexweşan, bi taybetî canê xizanan digire.
Belweşîn tenê ji mirovan derbasê mirovan dibe û bakteriya wê xwe di xwezayê de tenê di laşê mirovan de bicih dike. Ji xeynî mirov û mişkan candareke din nexweş nahêle.
Amaje, sîmptomên belweşînê.
Bi serê xwe deformebûna çermê têra nasanê nake. Divê dahûranî bên kirin. Ji mukozaya pozê (bêvle) kirtikek tê girtin, bi hûrbînê (mîkroskopê) analîz dikin. Herwiha bi navê testa hîstamîn, ceribandinek tê kirin.
Herwiha du tabloyên wê yên guherbar jî hene, belweşîna guherbar û belweşîna îndetermîne.
Heger derman bên bikaranîn, di demezûyê de nasandin bê kirin, ne xeterdar e, terapî gengaz e. Terapî bi dij-bakteriyan tê kirin. Dermanên di koma rîfampîsîn, ethîonamîd, sûlfon, dapsone tên bikaranîn.
Bi giranî derbasê zarok û pitokan dibe. Di malê de yek pê ketibe divê miheqeq zarok û xelkê wê malê baldar bin, tedbîra xwe bigirin. Derzîkirina zarokan gelek girîng e.
Gorî zagonên welatên Ewropayê mirov mecbûr e îxbara vê nexweşiyê bike. Heger mirov bibîne yek bi nexweşiya belweşînê ketiye mirov mecbûr e giliyê wê bike.
Hereketa Îslamî ya Kurdistanê di sala 1993'an hat damezrandin.
Serokê HÎK'ê Seyda Mele Abdullah bu. Pîştî wî Mele Şafîî di meha Gulanê 1995 de ji bo Serokatiya Civaka Îslamiya Kurdistan hat helbijartin.
Kurêşa (), gundekî Farqînê ye. Di navbera Farqînê û Bismilê de li ser rêya Bismil û Farqînê ye…
Debara gund li ser çandiniya bejî û xwedîkirina heywanan e.
Ev font di monîtoran de baş tê xwendin. Ji bo soranî Tahoma girîng e, ji ber ku herfên taybet ên alfabeya kurdî baş nîşan dide. Ji ber vê Tahoma wekî Unikurd Web di malperên soranî gelek tê bi kar anîn.
Ji aliyê kurditgroup.org versiyoneke Tahoma ya taybet ji bo kurdî heye.
Besta Sos an Besta Sûs an jî Besta Sîs, gundekî navçeya Dêrika Hemkoyê ye Gundek ji gundên Rojavayê Kurdistanê ye, dikeve başûr rojhilatê Bajarê Dêrikê, ji derdora 100 malan pêk tê û hemî koçerin, li rojhilat Gundê Himzebegê ye û li rojava Gundê tepkê û li başûr Gundê siwêdiyê û bakurê wê jî Çiyayê Qereçox.
Di gund de dibistaneke seretayî û mizgevtek heye, û jiyana piraniya şêniyên gund li ser çandinî û xwedîkirina lawirane, li derdora gund gelek bîrên petrolê hene, û zeviyên gundiyan li pêşiya gundin, Gundê Besta sûs girêdayî rêveberiya xwesere, 21 Şehîdên tevgera azadiyê di gund de hene.
Alfabe koma sembolên standard (tîp) yên di zimanekî de ji bo nivîsandinê tên bikaranîn e. Peyva "alfabe" ji zimanê grekên berê tê. Alfabe ji navên herdu tîpên grekî yên pêşin, "Alfa" û "Beta", çêbûye. Paşê jî ereban alfabeya xwe çêkirin û navên wan tîpên siftê "Elif" û "Be" bûn. Wê lewma şûna "Alfabe", berê digotin "Elifba".
Di alfabeyê da, pir hindik, her dengek bi sembolekê tê nivîsandin. Di dîrokê re û heta niha hin systemên din, mina logografî û sîlabarî jî ji bo nivîsandinê hatin bi kar anîn. Alfabe ji wan sisteman yek e. Gorî bi kar anînê dengdêrên zimên alfabe di sê koman da topdibin.
Li cîhanê gelek cureyên alfabeyên mîna alfabeya latînî, alfabeya erebî, alfabeya kîrîl (sîrîlîk), û hwd hene.
Ji bo alfabeyên ku kurd bi kar tînin binihêre: alfabeyên kurdî
Tsunamiya hût a Taylandê di sala 2004'an de
a>, piştî rabûna tsunamiya roja 11.03.2011
Tsunamî peyveke japonî ye, ya ku tê wateya "pêla benderê" (lîmanê). Ji 15ê hezîrana 1896an û bi vir de ye ku ev peyv ketiye nav zimanên cîhanê. Wê demê li Japonê tsunamiya mezin ya Meiji pêk hat û 21.000 kes mirin.
Piştî vê karesatê, japonan hawar-hawara alîkariyê kirin. Bi vê hawarê re ev peyv li cîhanê belav bû û ket nav zimanên cîhanê.
Tsunamî li Asyayê (26.12.2004).
Piştî karesata tsunamiyê ya li Asyayê, peyva “tsunamî”yê bû peyva ku herî pirtir li cîhanê hat axaftin. Di vê karesata dawiyê de li derdora 157 300 (11.01.2005) mirovan jiyana xwe ji dest da. Di nav wan de mirovên ji gelek neteweyên têvel hebûn. Ji wan neteweyan yek jî swêdî bûn. Ji 20 hezarî pirtir swêdî wek turîst li wê herêmê bûn. Termên hin swêdiyan hatin dîtin. Lê li derdora 2000an hîn jî wenda ne.
Piştî ku vê duşemiyê xwendegeh vebûn, di hemû xwendegehan de ji bo karesata tsunamiyê û swêdiyên ku wenda ne, merasim hatin li darxistin. Di dersên kurdî yên vê hefteyê de mamoste û şagirdên dersa kurdî jî behsa vê karesatê kirin.
Em pê nehesiyane ku di nav yên mirî yan jî wendayî de kurd jî hene. Lê gelek hevalên zarokên kurd yên ku diçin heman xwendegehan yan wenda yan jî mirine.
Tsunamî çawa diqewime?
Tsunamî, di bin okyanûs yan jî behran de; di encama erdhej yan jî teqandina volkanan de erd dihedime yan jî dişemite. Bi van tevgerên erdê re enerjiyeke mezin peyda dibe. Ev enerjî di behrê de pêlên mezin yên peryodîk ava dike. Ji van pêlan re tsunamî tê gotin.
Ferqa pêlên ku piştî tsunamî pêk tên ji yên din ev e: dema ku pêlên tsunamî tev digerin, molakulên avê bi xwe re kaş dikin. Ev kaşkirin tevgereke zêdetir dide pêlan. Bandora van pêlan di ava kûr de diyar nabe. Dema ku digîjin ava bibinî; di peravên tîk û kendavên teng de bi qasî 30 metroyî bilind dibin.
Tsunamiya vê dawiyê di çend saetan de gihaşt ku û çend kes mirin?
Ku sîstemeke hişyariyê hebûna, evqas kes dê nemirana. Lewma niha ji aliyê Yekitiya Neteweyan (YN) hewldana avakirina sîstemeke hişyariyê dest pê kirîye. Tê ragihandin ku ev sîstem dê di sala 2007ê de têkeve faliyetê.
Mirov çawa dikare xwe ji tsunamiyê biparêze?
1. Dema ku mirov bixwaze li qeraxa behrê ji bo cîwarbûnê cihekî bikire, divê mirov ligel erdhej, ba û lehiyê; fikra tsunamiyê jî bike. Ev yeka ha di pirsa parastinê de xala herî girîng e.
2. Di erdhejeke biçûk de jî dikare tsunamî pêk bê. Tavilê ber bi cihên bilind baz din.
3. Ku li nêzî behrê kendalên bilind hebin, herin ser wan.
4. Piştî ku pêla tsunamiyê ya peşî derbas bû, nefikirin ku talûke derbas bûye. Carna pêla duyem dikare ji ya yekem mezintir be.
5. Ji radyoyê li nûçeyên tsunamiyê guhdar bikin.
6. Tsunamî, li gor mezinbûn û awayê pêkhatina erdhejê, di nav 10-15 deqan de xwe li qeraxa deryayê dide xuyakirin. Ango ava behrê yan bilind dibe yan jî kêm dibe (vedikişe). Ev pêla pêşî ya lawaz xebera 2-3 pêlên din yên bi hêz ku li rê ne dide. Di rewşeka weha da divê mirov tavilê ji qeraxa bahrê bi dûr bikeve. Kesên ku di nav behrê de seyehetê dikin jî divê ber bi ava kûr biçin ku xwe ji qeraxa behrê bi dûr bixin û xwe û wesayîta xwe ji tsunamiyê biparêzin. Kesên ku li qeraxa behrê ne, divê ji behrê bi dûr bikevin û herin cihên bilind.
Ji: Dibistana Kurdî
Francis Bacon (tê xwendin: "Fransis Beykin") (22ê kanûna paşîn, 1561 - 9ê nîsanê, 1626) fîlozof, mirovê dewletê û nivîskarê înglîz bû.
Bacon ceribandin û mantik diparast.
Sendrom bandora xwe li çavan dike
Sendroma Wolfram, bi navê din DIDMOAD ("D"iabetes "I"nsipidus, "D"iabetes "M"ellitus, "O"ptic "A"trophy, and "D"eafness), ji forma mîtokondriyal Diabetes mellitusê re tê gotin, ku bi taybetî xwe 10 saliyan de dide der. Sendromeke genetîkî ye.
Genetîk.
Wolfram-Syndrom nexweşeyeke otozomal resessîv e û ji mûtasyona di gena wolframîn de (WFS1) ku ji kurtiya milên kromozom 4 (4p16.1) berpirsiyar e, pêk tê.
Sendroma Didmoad
Operasyonên psîkolojîk, operasyonên derûnî, ji bo armanceke civakî yan polîtîk, bi giştî bikaranîna derûnnasiyê ye.
Mixabin zanistî ne tenê bi erênî, herwiha neyînî jî tê bikaranîn. Derûnnasî jî, pirranî ji aliyê dewletan ve, ji bo berjewendiyên sazûmaniyên wan tên bikaranîn. Operasyonên psîkolojîk, parçeyek ji şerê psîkolojîk in.
Ji bo berjewendiyên hundurîn an derveyî, operasyonên psîkolojîk tên lidarxistin. Dewlet statîstîkên xwe vedişêrin, agahiyên nerast belav dikin. Aliyên xwe yên xurt qels, ên qels jî xurt nîşan didin.
Ji bo welatekê dijmin wekî gef, provokasyon, navtêderî hwd, bo welatên hevalbend jî wekî çalakiyên sîmpatiya gelan bilindtir dikin hwd tên kirin. Bo mînak dewlet bixwaze li herêmekê xwe bicih bike, berê di qada navneteweyî de operasyona psîkolojîk lidardixe. Sedemê ketine xwe bi xelkê dide pejirandin.
Alavên operasyonên psîkolojîk.
Dewleta an hêza ku li dijî komekê xelkê operasyona psîkolojîk lidarbixe, li gorî giringî û meziniya armancê û tecrubeyên xwe rêbaz û alavên bikaranînê dibijêre.
Pirranî medya, ol, çapemenî, sîmbolên pîroz ên komê, kesên sexte û provokator, saziyên aboriyê û hêzên çekdar tên bikaranîn. Heger welatek bixwaze welatê cîran dagir bike, bo mînak hêzên xwe yên sîxuriyê yên biçek dişîne welatê cîran. Ew kom kincên eskerên dijmin li xwe dikin, xwe nîşanî gelekan didin û tên gule berdidin baregehekê welatê xwe.
Medya û çapemenî viya bi heyecanek mezin belav dikin. Gel tê provokekirin. Rayagiştî ya hundir û derve tê xapandin. Ziyan tê mezinkirin. Dewlet biryarê dide ku "bo parastina tîxûbên xwe yên rewa" eskerên xwe dişîne welatê cîran. Operasyon biserketiye.
Li Tirkiye û welatên ereb bi giranî medya-çapemenî û nirxên pîroz ên neteweyî tên bikaranîn. Li Îranê operasyonên psîkolojîk di sazûmaniya şerê psîkolojîk de tê kirin û gelek pêşketî ye.
Gorî berjewendiyên xwe DYA, Ewropa û welatên din jî him operasyonên psîkolojîk, him jîşerê psîkolojîk dimeşînin.
Ensîklopedî, ji zimanê yewnanî "enkyklios paideia", ango "daîreya perwerdehiyê", yan jî zanistname hewla berhevkirina hemû zanîna ser mijarekê an hemû zanîna cîhanê ye.
Di dîrokê de gelek zanistname hatin nivîsandin. Zanistnameyên bi nav û deng ji aliyê Arîstoteles, Ibn Sîna, Francis Bacon (Dara Zanîna), Jean Baptiste le Rond d’Alembert û Denîs Dîderot (Encylopédie) hatin weşandin.
Îro Zanistname ên Ensîklopedîa Britannica, Encarta, Brockhaus û Wîkîpediya ensîklopediyên girîng in.
Zanistnameyên kurdî.
Wîkîpediya kurdî zanistnameya yekem a bi zimanê kurdî ye, derve vê Ansîklopediya Zarokan jî heye.
Li Beyrûdê di sala 2009'an de zanistnameyeke kurdî bi 10 berg û 18 beş hate amadekirin. Serokê Komîsyona Bilind a Amadekirina Ansîklopediya Kurdî Ebdullah Elyawayî bû.
Aşgabat navê paytext û bajarê herî mezin ê Tirkmenistanê ye.
Di navbera beyabana Karakum û çiyayê Kopetê de hatiye avakirin. Di sala 1818'an de li cihê bajarê niha gundek tê avakirin lewma dîroka avakirin ev sal tê pejirandin. Lê herêma ev bajar lê xwedî dîrokeke kevn e.
Di dema împeratoriya Partan de bajarek li vir hatiye avakirin. Lewma dibêjin ku navê Aşgabatê ji navê keyê Partî Arsaces tê. Herwiha tê gotin ku nav ji Farsî, "Eşq + abad" (bajarê evînê) pêk tê.
Di sala 1919'an de cara yekemîn perestegeheke ola Bahaî li vî bajarî tê avakirin. Lê ev perestgeh piştî demekê kirine galerî û di sala 1963'an de hatiye xerakirin. Di sala 1919'an de dema Bolşevîk vî bajarî bi dest dixin navê bajar mîna "Poltoratsk" tê binavkirin û heta 1927'an ev nav tê bikaranîn.
Daka navê paytexta Bangladeşê ye. Daka yek ji metropolên başûrê Asya ye.
Di sala 1608'an de ji aliyê Mongola mezin ve ev der tê bidestxistin û dibe paytexta Bengalê. Herwiha di vî demî de binavê "Cîhangîr Nagar" jî tê binavkirin. Ev bajar xwediyê dîrokeke dirêj e. Di dîrokê de keyaniya Kamarupa, împeratoriya Pala, împeratoriya Sena û Mongola mezin herêma vî bajarî bidestxistine.
Entax an Entaq (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Li herêma Licê wek bajar ciyê herî kevn û dîrokî yek jê jî Entax e. Di dîrokê de navê wê Atax, Ataq û Hetax derbas dibe. Entax îro gundekî Licê ye. Ew dikeve başûrê rojhilatê Licê û bi qasî 15–20 km yî ji Licê dûr e. Ne awayekî dîrokî û zanyarî lê li gor gotinên bav û kalên liciyan, licî ji Entaxê koçkirine û hatine li ciyê Licêya îroyîn bi cî bûne. Ji ber vê yekê jî tukes nizane kîjan sal û dem ji Entaxê hatine û Licê ya îroyîn avakirine. Lê bi awayekî dîrokî û zanyarî nayê zanîn ku dema Entax sancaxa (qezaya) Farqînê bûye, gelo wê demê rewşa Licê çi bûye. Dibe ku Licê wê demê gund be û bi Entaxê ve girêdayî be. Li ser Licê dokumenta herî kevn a nivîskî ya ku li ser camiya Mezin a Licê ye di sala 1540î hatiye nivîsin, e.
Fîs, dikeve başûrê rojavayê Licê. Ji Celkê heta Fîs, Zerra û Hewrê dom dike. Di navê de deşta Fîsê heye ku gelek biçûk e. Di vê deştê de çandiniya genim tê kirin.
Gundê Fîsê, li başûrê rojavayê Licê li ser riya Amedê 20 km ji Licê dûr e. Gund li başûrê deşta Fîsê hatiye avakirin. Gundekî bejî ye. Fîs bi xerabeyên Daqnanos tê nas kirin. Li ser riya Licê û Amedê qehweya Deşta Fîsê heye. Ciyê sekna rêwiyan e. Xwarinxane û çayxane li wir hene. Partiya Karkerên Kurdistanê jî li gundê Fîsê hatiye damezrandin. Wek îdare Fîs bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Gundî bi kurmancî dipeyîvin. Ji salên 50 yî ve li gund dibistan heye. Dewletê navê Ziyaret lê kiriye.
Balicnê, li başûrê rojavayê Licê dikeve û 38 km ji Licê dûr e. Gundekî li sînorê Karazê û Hezroyê ye û bejî ye. Gundî pez û dewar xwedî dikin. Bi kurmancî dipeyîvin. Goma Goçxarê li ser Balicnê ye. Di dema tirkkirinê de navê Balicnê kirine Esenler.
Zerra, li başûrê rojavayê Licê dikeve û 28 km ji Licê dûr e. Gundê Zerê dikeve rojavayê deşta Fîsê. Gundekî bejî ye. Pez û dewar xwedî dikin. Li devera gund nêzîkî ser riya Licê û Amedê newaleke lat heye û axa wê derê şîn û şil e. Ji zemanê berê ve jinên herêmê heta yên navenda Licê vê heriya şîn wek sabûnê bi kar danîn. Bi wê heriya şîn porê xwe dişûştin. Tê gotin ku ev herî porê mirov nerm dike. Ev heriya Zerayê wek sabûna Helebê bi navûdeng e. Mirov dikare bêje ku heta çend sal berî niha jî wê heriya ha şampûana jin û keçan bû. Zera bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê "Gökçe" lê kiriye.
Hûrê, li rojavayê Licê ye, di sînorê Hênê de ye. Gundekî kevn e. Ji dema Hûriyan ve maye û navê xwe ji wir digire. Şopên Hûriyan hîn jî li herêmê hene. Di nawis û şikeftan de mirov rastî gelek wêne û xerabeyên wê demê tê. Gundê Hûrê yê îro gundekî biçûk û bejî ye. Du gomên wê hene. Pez û dewar xwedî dikin. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê "Gömeç" lê kiriye.
Gundên Sîsê, Dêrxust, Cinezûr, Pîrik, Huseynîk û Celkê dikevin başûr û başûrê rojavayê Licê û di navbera Licê û herêmên Pêşêkevir û Fîsê de dimînin.
Sîsê, li başûrê Licê, li qontara çiyê ye û 11 km ji Licê dûr e. Cîranê Dêrxustê ye. Gundekî mezin û avî ye. Gundî çandiniya titûn, firingî, îsot û balîcanan dikin. Dema berê sîsiyan komirên daran çêdikirin û difirotin. Gomên Hinyat, Eloxişo û Babikê li ser in. Sîsê wek birêvebirî bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Ji salên 50î ve dibistan li gund heye. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê "Yolçatı" lê kiriye.
Şefiqe Henyatî merivekî welatparêz ekî seyr bû. EW di xizmeta Fhmiyê Bîlal de bû û heta ku Xalê Fehmî wefat kir. Ked û xwêdana ku wi dabû Xale Fehmi, ewlad nadin bave xwe. Xale Sefiq gundi bû û Newxendibu. Keser u hesreta xwendine pe re mabû. Çerçîtî dikir. Pasiye çawa dibe Seid Elciye rehmeti nas dike u dikeve nav Partiya Demokrata Kurdistana Tirkiye. Demek ew tên girtin û li Antalyayê tên dadgeh kirin. Xeribe, kurê wî giliya wan kiribû.
Şefiqe Hinyatî hîn li heyate bû, tehta gora xwe bi destê xwe hazir kiribû û ji bo kurê xwe li ser weha nivîsî bû: ”Min nexwend, tu bixwin” Ci siretek giranbuha! Kevire ber sere mezele wi he ji sekinandi ye.
Dêrxust, li başûrê Licê gundê herî nêzîk e û 15 km ji navenda Licê dûr e. Li herêma Licê Dêrxustî bi şerûdî û çovên xwe yên xisûsî tên nas kirin. Gundekî mezin e. Bi navê Goma Binê Merya, Goma Sofî Elî û Goma Sarûxan sê gomê wê heye. Rez û zeviyên Dêrxustiyan gelek in. Xwedî rez û pez in. Gundekî nîv bejî ye. Dêrxust bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Ew jî wek gundê cîranê xwe Sîsê ji salên 50yî ve xwediyê dibistaneke sereta ye. Bi kurmancî diaxivin. Ziyareta Şêx Hesen li Dêrxustê ye. Dewletê navê Dibek lê kiriye.
Cinezûr, li başûrê Licê, cîranê Dêrxustê ye û 17 km ji Licê dûr e. Gundekî bejî ye. Di efsaneya Daknanos de Cinezûr Cehenema Deqnanos e. Di nav teht û zinarên pişt gund de bi dehan nawis hene. Yek ji wan nawisan du tebeqe ye. Dibe ku ew mala mezinê wê demê be.
Pîrik, li başûrê rojavayê Licê ye û 19 km ji Licê dûr e. Gundekî biçûk e. Rezên pîrikê gelek in û li ber çem çend aşên avê hene. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Serince lê kiriye.
Huseynîk, li başûrê rojavayê Licê ye û 18km ji Licê dûr e. Gundekî mezin û bejî ye. Pez û dewar xwedî dikin. Bi navê Goma Çelebî û Goma Hemê Tahar du gomê Huseynîk hene. Bi kurmancî diaxifin. Dewletê navê Arıklı lê kiriye.
Celik, li rojavayê Licê, li ser riya Amedê û 18 km ji Licê dûr e. Gund di bin Zarga Fîsê de ye. Bi navê Goma Hecî Qadê û Goma Gêdûgê Du gomên wê hene. Gundekî avî ye. Firingî û îsotên Celikê bi nav û deng in. Pez û dewar xwedî dikin. Bi kurmancî dipeyîvin. Ji salên 50yî ve dibistanek li gund heye. Tirkan navê Güçlü lê kiriye.
Fîs () li başûrê rojavayê Licê li ser riya Amedê 60 km ji Licê dûr e. Gund li başûrê deşta Fîsê hatiye avakirin. Gundekî bejî ye. Fîs bi xerabeyên Daqnanos tê nas kirin. Li ser riya Licê û Amedê qehweya Deşta Fîsê heye. Ciyê sekna rêwiyan e. Xwarinxane û çayxane li wir hene. Partiya Karkerên Kurdistanê jî li gundê Fîsê hatiye damezrandin. Wek îdare Fîs bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Gundî bi kurmancî dipeyîvin. Ji salên 50 yî ve li gund dibistan heye. Dewletê navê "Ziyaret" lê kiriye.
Li gundê Fîsê di roja 27ê çiriya paşîn a 1978an de PKK hat damezrandin.
Róbert Bak, herwiha: Robert C. Bak (jdb. li Bûdapeşt; m. li New York City) psîkoanalîstekî navdar ê macar-amerîkayî bû.
Róbert Bak sêyemîn lawê malbateke xweşhalî ya cihû bû. Heya sala 1993 li Zanîngeha Loránd-Eötvös perwerdeya bijîşkî û ji Imre Hermann (1899–1984) jî ya psîkoanalîzê digire.
Piştî perwerdeyê li saziya dewletê ya bi navê Lipótmező (Országos Pszichiátriai és Neurológiai Intézet) û li klînîka psîkiyatrî û tûrenasiyê ya Zanîngeha Bûdapeştê dixebite.
Li ser şokterapiya bi însûlînê lêkolînan dike û bi tevî Ladislas J. Meduna li Bûdapeştê terapiya Kardîazol-Krampê bipêş dixe.
Di dema Nazîyan de ji ber cîhûbûna xwe tê girtin, wî dişînin karkirina mecbûrî lê sala 1941 bi awayekê xwe dide berdan û direve DYAyê (7ê hezîrana sala 1941).
Li New Yorkê wekî psîkiyatrîst û psîkoanalîst kar dike. Di demekê kurt de navdar dibe, bala derûnnasên din dikişîne. Ji sala 1957 heya 1959 serokatiya civaka psîkoanalîstên New Yorkê (New York Psychoanalytical Society). Wekî prefesorê mêvan li Albert Einstein College of Medicine dersdariyê dike.
Hevalên wî Phyllis Greenacre, Edith Jacobson û Margaret Mahler bûn, herwiha Heinz Hartmann jî. Sala 1969 diçe serdana mamosteya xwe Imre Hermann, bo 80. rojbûyîna wê. Xebatên wî li gelek zimanan hatine wergerandin. Mixabin kurdiya wan nîne.
Şanghay (bi çînî: 上海; pinyin:; şanghayî: Zånhae), navê bajarê herî mezin ê Çînê ye û herwiha di cîhanê de bi mezinahiya xwe yê heştem e. Mîna şaredariyê tê birêvebirin. Li kêleka çemê Yangtzeyê hatiye avakirin. Di sala 2005an de Şanghay bûye bendera kargoyê ya herî mezin a cîhanê. Şanghay ji aliyê aborî ve zûka bi pêş de diçe. Di sala 1990an de reformên pêşvebirina aboriya bajêr ji aliyê Deng Xiaoping ve hatin danasîn û bi awayekî lezgîn bi ser ketin. Jixwe îroj Şanghay weke nîşana berbiçav a pêşveçûna aboriya Çînê tê dîtin. Ev bajar ji aliyê turîstan ve gelekî tê ziyaretkirin. Weke perestgeha Yezdanê Bajêr, muzeya Şanghayê û baxçeyê Yuyuanê gelek cihên turîstîk hene.
Etîmolojiya navê Şanghayê.
Şanghay bi tîpên çînî ji 上 (banî,ser) û 海 (derya) pêk tê ku ev tê wateya "Serê Deryayê" yan jî "Li Ser Deryayê". Dîroka vî navî digihîje sedsala 11an ku di bin serweriya Xanedana Song de bû. Her çiqasî gengeşî hebe jî di derbarê dîroka nêv de, bi gelemperî wisa tê pejirandin û li gorî dîrokzanên çînî, ji ber vî navî tê gotin ku xanedana Tang li ser deryayê hatibû avakirin. Herwiha di demên berê de navên din jî ji bo Şanghayê dihatin bikaranîn. Yek ji wan "Huatîng"(华亭) bû. Di serdema xanedana Tang de herêma Huatîng hatibû avakirin ku ew niha dikeve herêma Songjiangê.
Mirov ji sedsalên 5-7an ve li vê herêmê bi cih bûne. Bajar pêşî di sala 751ê de wekî gundekî hatiye avakirin. Di dema xanedana Song (960-1279) de mezintir bûye û weke navçeyeke bazarê lê hatiye. Di dema xanedana Yuan de jî bi pêş dikeve, lê di sala 1927an de bi fermî dibe bajar. Di dema xanedana Mîng de cara pêşî sûrên bajêr di sala 1554an de li hemberî êrîşên korsanên japon tên avakirin. Ew dîwar 10 metre bilind û nêzîkê 5 kîlometreyan dirêj bûn. Dîsa di dema xanedana Mîng de perestgeha Yezdanê Bajêr tê avakirin. Ev tê wê wateyê ku bajar êdî rûmeteke mezin e û weke bajar de tê dîtin. Di demên berê de li Çînê ev şanazî ji bo bajarên mîna paytextên sereke dihat dayîn.
Di serdema Xanedana Qing de bajar bûye bendereke girîng a deryayê. Lewma siyaseta xanedaniyên çînê tên guhertin û li gorî pêşveçûna bajêr hewldanên parastin û bidestxistin ên vê herêmê zêdetir dibin.
Ji sedema potansiyela aborî û bazirganiya çemê Yangtzeyê di sedsala 19an de çavên biyaniyan bêhtir kete ser vê herêmê. Di dema Şerê efyonê yê yekem de (1839–1842) hêzên brîtanî rêveberiya vê herêmê bi dest xistin. Şer di sala 1842an de bi peymana Nanjingê bi dawî bû. Li gorî vê peymanê bazirganiya benderan ji bo brîtaniyan hat serbestkirin. Bi peymana Bogue (1843) û Peymana Wanghiayê (1844) bazirganî û ziyaretkirina herêmê ji bo biyaniyan hate serbestkirin.
Di navbera salên 1860–1862an de herêm bi serhildanên Taipingê du caran rastî êrîşan hat. Piştre brîtanî û amerîkî li herêmê bi cih bûn. Di navbera salên 1920 û 1930an de 20.000 mirovên ji artêşa Spî û rûsên Cihû ji YKSS reviyane Şanghayê û bi cih bûne. Ev rûsên Şanghayê li bajêr civaka duyemîn mezin a biyaniyan pêktînin. Di sala 1932an de Şanghay dibe pêncemîn bajarê mezin ê cîhanê. Di salên 1930'an de nêzîkê 30.000 penaberên cihû ji Ewropa têne Şanghay û bicihdibin.
Piştî şerê Çîn û Japonan ê Yekem li gorî peymana Shimonoseki japon bûne hêzeke xurt li Şanghayê. Cara pêşî japonan kargeh ava kirin û biyaniyên din jî çav li wan kirin. Lewma Şanghay di aliyê aboriyê de bû bajarê sereke yê Rojhilata Dûr û weke "Atînaya Gewre ya Çînê" hate binavkirin.
Di bin rêveberiya Komara Çînê de (1911–1949), Şanghay bû xwediyê rewşeke siyasî ya bilind û di 14ê pûşpera 1927an de kete rewşa şaredariyê. Di wê demedê plana avakirina gelek avahiyên mîna pirtûkxane, stadyum, muzeyê hat çêkirin.
Di navbera 1932 û 1937an de şerê Şanghayê di navbera artêşên çîn û japonan de pêk tê. Di sala 1941ê de herêmeke Şanghayê ji aliyê japonan ve tê dagirkirin.
Di 27ê gulana 1949an de Artêşa Rizgariya Gelê Çînê herêma Şanghayê dixe bin destê xwe. Lewma piştî 1949an gelek fîrmayan karxaneyên xwe barkirine Hong Kongê.
Di navbera salên 1950 û 1960an de Şanghay dibe navenda sanayî û çepgirên radîkal. Çepgir Jiang Qing û koma wî li wir bi cih bûbûn. Li Şanghayê bi salan gelek guhertin pêk hatin. Herî dawî reformên aborî ji bo pêşketina Şanghayê di sala 1991ê de dest pê kirin.
Şanghay li ser deltaya Çemê Yangtzeyê dimîne ku ev dikeve ser keviya rojhilatê Çînê. Herêm di navbera Yangtze û Kendava Hangzhouyê] de weke nîvgiravekî ye. Giravê duyemîn mezin ê Çînê,Chongming, û gelek giravên din li herêma Şanghayê hene. Parêzgeha Jiangsu dikeve bakur û rojavayê Şanghayê. Li başûr parêzgeha Zhejiang û li rojhilêt jî Deryaya Çîna Rojhilat heye.
Bilindahiya herêmê 4 metre ye û cihê herî bilind serê girava Dajinshanê ye.
Av û Hewa.
Bajar zivistanan sar û hêwî ye. Ji Sîbîryayê bayên sar tên, ev dibe sedem ku bi şev tînahiya hewayê digihe bin sifirê û seqem dikeve. Lê bi giştî li Şanghayê salê yek an jî du rojan berf dibare. Havînan hewa germ e û bilindahiya termometreyê digihe 35 °C yan. Havîna û di destpêka payîzê de carnan tayfûn çêdibin. Lê di salên dawî de ti ziyanên mezin pêk nehatine
Tê gotin ku demsala herî xweş li Şanghayê bihar e. Rewşa hewayê gelek caran tê guhertin di vê demsalê de û bi giştî baran dibare. Payîzan hewa bi tavik û ziwa ye.
Navçeyên Şanghayê.
Şanghay ji 17 navçeyan pêk tê û her navçe xwediyê rêveberiya xwe ya herêmî ye. Navenda bajêr dikeve navbera Bund, kolana Nanjing, perestgeha kevn a bajar û kolana Huaihaiyê. Gelek zanîngeh li navçeyên Yangpu û Putuoyê hene.
Pudong herêmeke nû ya bajêr e
Li gorî serjimara 2010an gelheya bajêr gihaye 23.019.148 kesan ku ji wan 8.977.000 kes niştecihên dem-dirêj in. Ji sala 2000an ve mezinbûneke %37,53 a nifûsê pêk hatiye ku di sala 2000an de 16.737.734 kes hebûn.
Ji % 98,8 mirovên Şanghayê ji Gelê Hanê ye û yên din jî kêmneteweyên cuda ne. Li gorî hejmarên fermî yên 2009an li Şanghayê 152.050 biyanî hebûn. Ji wan komên zêde japon (31.490), amerîkî (21.284) û koreyî (20,700) ne.
Dîn û Bawerî.
Ji ber dîroka wê ya zengîn gelek baweriyên cuda li vî bajarî peyde bûne. Di serî de Taoîzm heye ku heft perestgehên sereke li vî bajarî ne û yek ji wan perestgeha Yezdanê Bajêr e. Di navenda bajêr de perestgeheke ji bo generalê Sê Keyaniyan heye. Perestgeha Wen Miao ji bo Konfîçyûs e. Budîzm jî ji demên kevnare ve li vî bajarî dijî. Herwiha baweriya Mahayanayê xwediyê bandoreke mezin e. Berî niha bi 700 salan îslam gihaye Şanghayê û di sala 1295an de li Songjiangê mizgeftek hatiye avakirin. Li bajêr hejmareke Katolîk û Ortodoks û Protestanan jî heye. Herwiha bi Şerê cîhanî yê duyem re gelek cihû têne vî bajarî.
Şanghay di derbarê perwerdehiyê de yek ji bajarên sereke yên Çînê ye. Li Şanghayê bêhtirî 930 "mala zarokan/hêlîn", 1200 dibistanên seretayî û 850 lîse hene. 760.000 xwendekarên lîseyê û 871.000 xwendakarên dibistana seretayî hene.
Li Şanghayê 30 zanîngeh û kolej hene.
Şanghay li gorî bajarên din ê Çînê cihê tiştên pêşîn e ku lê hatine bikaranîn. Mînak erebeya bi motor pêşî li vir hatiye ajotin. Herwiha trên pêşî hatiye vî bajarî. Kanalîzasyonên modern pêşî li vî bajarî hatine çêkirin. Bajar herwiha qada nîqaşên navbera ronakbîrên sosyalîst e. Mînak nivîskarên navdar Lu Xun (鲁迅), Mao Dun (茅盾), Nien Cheng li vî bajarî jiyan kirine.
Gelek niştecihên bajêr ji parêzgehên Jiangsu û Zhejiang e ku di dîrokên cuda de koçî vî bajarî kirine. Zimanê fermî mandarîn e. Lê li herêmê bi navê zimanê şanghayî zaravayek heye ku ji zimanê çîniya Wuyê ye.
Muze.
Li bajêr çendîn muzeyên neteweyî û navneteweyî hene. Muzeya Şanghayê xwediyê koleksiyoneke dewlemend a dîroka Çînê ye. Muzeya Hunerî ya Şanghayê xwediyê berhemên giranbuha yên hunerî ye. Herwiha muzeya Şanghayê ya Dîroka Xwezayî derbarê berhemên dîroka xwezayî de yek ji muzeyên girîng e.
Huner.
Dibistana Şanghayê (海上画派) yek ji dibistanên girîng a hunera kevneşopî ya Çînê ye. Ev dibistan ji serdema Xanedana Qingê maye. Dibistana Songjiangê (淞江派), dibistaneke biçûk a wênesazî ya ji serdema xanedana Mingê maye. Herwiha dibistana Huatingê (华亭派) dibistaneke dî ya girîng a serdema xanedana Ming e.
fullheight
Qeranix (), gundekî li ser navçeya Qulpa Îdirê ye. Gelê gund hemû kurdên ji eşîra celaliyanin.
Gundî hemû debara xwe çandinî û xwedikirina dewaran va dikin. Gund navbera du robarên paqij û zelal da ye. Di van robaran da masiyên belek (xwezayî) hene û pir navdar in. Li fêza gund çiyayen (ko) rezedor hene ev çiya siya xwe pir zu û lez dide ser gund. Ji bo ve yekê nave gund danine "Qeranlix" (Karanlık). Qeranlix di zimanê tirkî de tê wateya şev an ji tarî. Lê gelê gund navê gundê xwe wekî Qeranix telafuz dikin.
Farqîn an Silîvan (1928: فارقين / "Farqine" (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: "Silvan") bajêr û navçeya Amedê ye. Navê wê yê Tirkî "Silvan" e.
Farqîn Kurtkirina Meyafarqîn an Mafarqîn an jî Mayyafarqîn e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê Qulfayê, li nîvroyê Rojhilat Gundê Reşo an li Bakurê Rojava Şifqet ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in.
Silvan.
Di çaryeka dawîn a 1800î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê "Silvan" lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê Silîvan e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên Tirkî an fermî de bi kar tê.
Silîvan.
Di nav gel de bi piranî "n" ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî Botan, Xerzan û Şikakan. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: Xelîkan, Milan, Zîlan û Silîvan. Ji zozanên xwe yên li Sîpana Xelatê heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên Qerejdax-Mêrdîn-Torê wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna hengên Hemîdiyê de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan Brahîm Paşa, ji Zîlan Kor Huseyn Paşa, ji Silîvan jî Seyfedîn Paşa (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê Sêrdîn Paşa tê nasîn.
Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert.
Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. Tîgranê Mezin di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê. Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e.
Martîropolîs.
Di sala 410an a piştî zayînê de metranê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku "Bajarê Şehîdan". Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.
Yustîniyanpolîs.
Împeratorê Bîzansê Yustîniyan I di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. Kela Farqînê tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Justîniyanopolîs.
Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn.
Ewliya Çelebî ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: "Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê Êlihê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin."
Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelheya Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.
Meyafarqîn, li ser rêya Amedê û Sêrtê ye. Li qontara Çiyayê Elbatê de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin.
Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya Hezroyê, ji başûr navçeya Bismil, ji Bakûr navçeyên Licê û Pasûrê, ji rojhilat ve jî bajarê Êlihê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400 km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye.
Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 Taxan pêk tê.
Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema asûriyan de hatiye avakirin û mîna "Miferket" an "Mifirkert" hatiye bi navkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema urartuyan de ji aliyê Marusu Layuta ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta Tîgran ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema helenîstîkî bûye û navê bajêr Kerta bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor Moltke jî, bajarê bi navê Tîgranokerta ku ji aliyê Tîgranê Mezin ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî Lukulûs ("Lucullus") ve, paşê jî di dema kumandarê Neron, Korbulo ("Corbulo", 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas Ibn el-Ezreqê Farqînî jî, piştî şerê navbera Rromî û Sasaniyan (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê Mar Maruthan, bi destûra împeratorê Bîzansê û zoranê Îranê Yezdîgirt, şehîdên Xiristiyan li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê Martyropolis an ku, "Bajarê Şehîdan" lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî Justinianus bûye.
Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye "KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn).
Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên Xelîfe Omer iyaz bin Ganem ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin.
Paşê bajar ketiye destê Hemdanî, Biweyhî û Merwaniyan.
Serdema Merwaniyan 983-1085.
Dewleta Merwaniyan ji aliyê Bazê Dostikî ve tê damezirandin. Di pey mirina Edudedewle de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê Merwaniyan Mumehidedewle (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema Merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî Nesredewle (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên Îslamî zêdebin jî, dewleta Kurdan a herî temendirêj e. Lewra Kurd wê demê bi giranî Misilman bûne û ew dem serdema pêşketina Misilmaniyê bûye.
Serdema Selçûqiyan 512-1118.
Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê Selçûqiyan.
Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê Fexredewle Ibn Cehîr ve tê birêvebirin. Ibn Cehîr, yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan Melik Şah îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê.
Serdema Ertuqiyan 1118.
Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî, di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe.
Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122'yan de dimre, kurê wî Temurtaş dikeve dewsa wî û li ser bajarên Mêrdîn û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê Ertuqiyan de dimîne.
Serdema eyûbiyan 1185-1260.
Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve tê vegirtin.
Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe Seyfedîn û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya Mongolan.
Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê.
Serdema Mongolan 1259.
Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê Melik Kamil, bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal Mongolan Anatoliyayê dagîr kirine, artêşa siltan Izedîn Key Kawûsê Duyem di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê.
Melik Kamil, pismamê xwe wî Melik Musammir û ji pêgirtiyên xwe Necmedîn Mûxter dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil Sefyedîn bin Mucelî mîna "Subaşî" (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê.
Hulagûyê Mongol, ango Tirkê Îlxanî bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan Qiliç Arslanê Çarem û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser Bexdayê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe Yeşmût bi ser Meyafarqînê ve dişîne.
Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike.
Paşê, bajêr di dema sefera artêşên Tîmur Leng a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî şerê Çaldêranê jî bajar dikeve bin destê Osmaniyan.
Mîrên Meyafarqînê.
Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe Omer Beg bi hev re di bin xizmeta Îskender Paşayê Mîrêmîran ê Amedê de bûn.
Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî Emîr Xan Beg kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî Omer Begê kurê Behlûl Beg bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana sultan Mihemed Xan (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg.
Kela Farqînê.
Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.
Kela Farqînê li gor Ewliya Çelebî, bi kêmayî bi qasî kela Amedê kevn e.
Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a "Dîroka kurdên Merwanî" de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine.
Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re!
Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê kevirê Maltayê dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn.
Ewliya Çelebî ji bo avakirina kelê weha dibêje: "Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin."
Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: Dergehê Meyxanê, Dergehê Boşatê, Dergehê Qulfayê, Dergehê Taxa Jêrîn û Dergehê Amedê.
Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî Yustîniyan I ve hatiye restore û qewîkirin.
Şikeftên Hesûnê.
Şikeftên Hesûnê ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên hemamekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî dêrek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin.
Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn.
Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê.
Temtemburk.
Temtemburk navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya Boşatê ne û her yek ji wan odeyek e.
Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe.
Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin.
Kela Boşatê.
Kela Boşatê li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e.
Minareya Qot.
Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan (Melik Ewhed Eyûb, Melik Eşref Mûsa û Melik Muzefer Xazî) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin minareya qot, li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye.
Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e!
Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e.
Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye.
Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim.
Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye.
Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê.
Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye;
Keça mîr û axa û çiyan
Karê we çi ye li van ciyan
Ez dimirim, birîndar û bê zar
Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.”
Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê…
Mizgefta Selahedînê Eyûbî.
Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye.
Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de "Camiya Ecem" jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin.
Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye.
Kela Zembîlfiroş.
Kela Zembîlfroş, kela herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re Marûta (Marûsa) kela mezin avakiriye.
Kela Zembîlfiroş navê xwe ji destana Gulxatûn û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê Kurdistanê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye.
Kela Mala Mîran.
Kela Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye.
Ev kele, di dema Selîmê Duyem padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên sefewiyan bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye.
Ziyareta Bavodînê.
Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê Bahedîn e û mezinek ji mala merwaniyan e.
Mêreniyê.
Li gundê Mêreniyê ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e.
Şêx Xelîl.
Ev ziyaret li gundê Pîleka ye.
Ziyareta Erqenîsê.
Ev ziyaret li gundê Boşatê ye. Erqenîs bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin.
Şêx Zeydîn.
Ev ziyaret jî li Boşatê ye.
Ziyareta Zêvetirkê.
Li çiyayê Hafa Zerbiya, li kêleka Hesûnê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye.
Dara Hiznaxiyê.
Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê Hesnewî bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye.
Ziyareta Cimşa.
Di navbera Bêzwanê û Başqeyê de ye.
Girkûvî.
Di navbera Tîrkevankê û Dêrika Miqûrê de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin.
Şêx Meazê Cebelî.
Ev ziyaret li herêma Badika, di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe.
Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e.
Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin.
Şêx Emînê Bêzwanê.
Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye.
Qarça Palê.
Li gundê Herşenê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin.
Ziyareta Siniya.
Nêzî gundê Babina ye. Li hêla Licê gundek heye ku ji wan re dibêjin sinî. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji Sinê tên û tewaf dikin?
Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”.
Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.
Kaniya Mezin.
Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye.
Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li kaniya Mezin hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir.
Kaniya Navîn.
Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin.
Qolek.
Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye.
Moşrît.
Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in.
Kaniya Xanikê.
Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye.
Kaniya Zazo.
Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe.
Kaniya Tungê.
Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye.
Kaniya Nûrê.
Li taxa Kelê nêzîkî mizgefta Qere Behlûl Beg e.
Kaniya Dergeh.
Di binê sûrê de ye, li taxa Selahedîn e.
Kaniya Massê.
Li taxa Selahedîn, li kêleka Kaniya Dergeh ye.
Kaniya Hecîcarkê.
Li ser rêya Korît e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye.
Mala Ezîzan.
Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên Feqe Elî û Mele Feyat ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê Colemêrgê bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê Grûzê Şeblerî û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê Grûzê Şevlerî dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine Ferhendê û ê din jî dişînine Boşatê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne.
Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: Mala Elî Axa, Mala Yumnî Beg û Mala Huseyn Axa. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li Mîranga, Mala Mecîdkeyayê Herşenî, hinek ji wan li Tilmînê ne û hinek ji wan jî li Bilbilê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in.
Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye.
Kepolî.
Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera Şêx Seîd de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene.
Siyapoş.
Wisa tê texmînkirin ku Siyahpoş bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse.
Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê...
Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10 km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”.
Destana Siyamendê Silîvî.
Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. "Siyamendê Silîvî xwediyê tîr û kevanê zîv î". Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe Xecê, bi çiyayê Sîpana Xelatê ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî Siyabend tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna "Siyahmed", "Siyamet" û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de Tarik Akan rola Siyamend, Mine Çayiroglu jî ya Xecê dilîze.
Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase.
Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin.
Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye.
Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn.
Hatiniya ji ajelan.
Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin.
Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne.
Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin!
Gundên Farqînê.
1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A.
Heyber, wanek, serve, obje(kt), berker, berkirde, cemid, pêger, bireser nav, têgîn û konsepteke bingehîn e. Di zimanê axavtinê û kolanî de pirranî bo wê bêjeya "tişt" tê bikaranîn.
Di zimanê kurdî de gelek pêyvên wateya tiştê didin hene. Her yek ji wan di kurdiya kevn de bo cure, fonksiyon an astekê hatine bikaranîn. Bo heyberên candar, ên bêcan, bo fîlozofiyê, bo zanistiyên hejmarî ûêd cuda hatine bikaranîn. Mixabin ji ber ku dûr û dirêj e bi zimanê kurdî perwerde nehatiye kirin, qedexe bûye, niha her yek ji wan wekî peyveke nû hatine dîtin û tevlîhevî heye.
Bêjeya tişt ji bo hemiyan e, axavtinê hêsantir dike. Kîjan tişt ji bo kîjanê ye zimannasên kurd dizanin.
Vîna azad, têgînek e ku pirranî di dad û zanistiyên gotinî de tê bikaranîn.
Vîna ku hêza hilbijartina armancan dide ye. Mirov bo bigihê armancên xwe, dikare daxwaz, hest û rêbazên xwe kontrol bike, wan gorî pêdiviyan biguherîne, saz bike, ji nû ve bikarbîne. Mirovên ku ne xwedî vîna azad in, nikarin viya bikin. Ew alûde (pêgir) ne, bindestê vînên din e.
Mergeneke rojê ji Konark (Orissa)
Estetîk, ciwankarî, bedewkarî, gewzîn yek ji şaxên felsefeyê ye, li ser angaşta bayax û hêjatiyê radiweste. Di jiyanê de di gelek waran de tê bikaranîn. Wekî bêjeyek, ji bo heyberên giranbiha tê gotin.
Mirov dikare tiştên berbiçav jî yên razber jî binirxîne. Herwiha mirov dikare hest û hişmendiyê jî qedibilind bike. Fîlozofiya hunerê estetîkê hinek jî wekî armancê dibîne. Estetîkhez, di hest, hiş, kiryar, çalakî, huner, kar ûed de li qedirbilindiyê digere.
Estetîk ne teqez û ferzîne ye, guherbar e. Tiştekê îro dikare biestetîk be lê sibeyê nebe. Wekî tevahiyan nirx û darazdanan, estetîk jî ne ferzîne ye.
Wekî dîsîplînek estetîk.
Cara pêşîn sala 1735ê Alexander Gottlieb Baumgarten ê alman wekî dîsîplîneke fîlozofiyê nirxandiye, bingeha wê avêtiye. Ew ji bandora ol, îdealîzm, romantîzm û îdeolojiyan azade li ser babetê rawestiyaye.
Ji berê de mirovan xwestine jiyan û nêrîna wan ciwantir, biestetîktir bin. Greka antîk, îraniyan (kurd, faris ûed), çînî, fransî, îslam, xiristiyanî, misirî û gelekan estetîka jiyanê pêş de birine.
Jînenîgarî, biyografî (gr. βιογραφία, ji βίος "bíos" „jiyan“ û grafîk), ji bi rêkûpêk nîgarkirina jiyana (jîna) kesan re tê gotin.
Biyografî dikare bi nivîskî yan gotinî be. Cureyek wê jî xwejînenîgarî (otobiyografî) ye. Otobiyografiyê mirov bi xwe, li ser xwe çêdike. Yan jî qet nebe pirraniyê bi xwe dike.
Zû de ye jînenîgarî tên amadekirin. Di dema Greka antîk de biyografî dihatin nivîsandin.
Di biyografiyê de sîstematî, birêkûpêkî girîng e. Mirov nikare bêî sîstematîkên jînenîgariyekê binivîsîne. Di jînenîgariyê de bûyer û demên girîng tên tomarkirin. Mirov nikare tiştên ne girîng in û bêwate ne binivîsîne. Biyografiyeke baş ji ristinên rastegînî pêk tên. Tomarkirinên farazî û razber, nirxê jînenîgariyekê kêm dikin. Helbet ev prînsîp ne ji bo berhemên wêjeyî ye.
Di jînenîgariyan de bo mînak behsa jidayîkbûn, perwerde, pîşe, marîbûn (zewac), mirin, berhem, tecrûbeyên jiyanê, bûyerên girîng ûêd tên tomarkirin.
Prînsibeke din jî ew e ku biyografiyek divê tevahiya jiyana kesê rabixe ber çavan. Mirov nikare bo mînak tenê behsa zaroktî yan çend salên perwerdeya yekê bike.
Biyografî divê bi xwe neyê nivîsandin. Heger bê nivîsandin dibe xwejînenîgarî. Qîmeta jînenîgariyê ji ya xwejînenîgariyê bilindtir e.
Li Kurdistanê dengbêj bi hostayî jînenîgariyen vedibêjin. Ew viya bi gotin û stranê dikin. Di biyografiyên dengbêjan de sîstematîkek taybet heye. Bo mînak ne dem û katjimêrê, bûyerên girîng birêkûpêk dirêsin.
Deşta Dadim û Zerê, ji binê Licê dest pê dike heta binê Sîsê, Girê Dadimê, Helbeqin, Beşişt, Cofitin, Reşan, Dareqol û Bamitnê diçe. Deşteke gelek mezin e. Heta 15-20 berê bi tenê beşê Gir avî bû û bi ber û bereket bû. Li ber çemê Gir medreb hebû. Çandiniya birinc, pembû û titûnê dihat kirin. Piraniya axê di destê mîr û eşrafên Licê de bû. Lê niha bi alîkariya motorên avê pompe û bîrên artîziyên ev deşta mezin ji serî heta binî bûye avî. Çandiniya pembû, titûn, bamiye û zebeşan tê kirin. Mirov dikare bêje ku axa herêma Licê ya herî bi xêr û bereket li vir e. Herêm bûye wek bihuşt (cenet). Jê re dibêjin ”Çûkurova Licê.” Ji hêla Mêrdînê karker û xebatkar tên di çandiniya vê deştê de kar dikin.
Helbeqin li başûrê rojhilatê Licê dikeve û 18 km ji Licê dûr e. Berî çend salan gundekî bejî bû, cer û dêzikan çêdikin. Êer û dêzikên xwe li gundên herêmê, Licê, Pasûr û heta Hezro dibin û difrotin. Li deşta bin wê ku heta gundê Zerê berfireh e genim û ceh dihatin çandin. Lê di van çend salên dawiyê de li deşta wê bîrên artîjiyen hatine kolandin û ji çemê zerê bi motoran av dikşînin. îro li Helbeqnê çandiniya bamiye, pembû, titûn û zebeşan tê kirin. Gundî bi zaravayê kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê "Çıralı" lê kiriye.
Dareqol, li başûrê rojhilatê Licê dikeve. Di sînorê Pasûrê de ye û 21 km ji Licê dûr e. Sê gomên wê hene: Bamûs, Herag û Dêrik. Ji nîvî zêdetir zeviyên gund di destê eşrafên navenda Licê de ne. Gundekî avî ye û betir çandiniya titûnê lê tê kirin. Gundî çandiniyê bi awayên nîvekarî û îcarê dikin. Bi dimilî dipeyîvin. Dewletê navê "Kıyı" lê kiriye.
Bêşişt, li başûr û rojhilatê Licê ye û di sînorê Pasûr û Farqînê de ye û 29 km ji Licê dûr e. Gomên Metmûr, Zara û Dehla Zarê li ser in. Bi nifûsa xwe Zira ji ê mezintir e. Zira yê malê mîrên Licê ye û çend malbatên wan li wir bi cî bûne. Bi kurmancî diaxivin. Tirkan navê "Türeli" lê kiriye.
Banadêran, li başûrê rojhilatê Licê ye û 12 km ji Licê dûr e. Gundekî bejî ye. Sê gomên wê hene. Ya mezin navê wê Sema ye. Kevirên sêlê ji wir derdikevin. Ew tehtên tenik ku Licî jê re kevirên sêlê dibêjin, demekê Banadêriyan dibirin li gundên derdorê û navenda Licê difrotin. Nanê kunik û yê sêlê ku li ser sêlên kevir çêdibin ji yên li ser sac û hesin baştir û xweştir e. Gundî pez û dewar jî xwedî dikin. Bi dimilî diaxivin. Dewletê navê "Sığınak" lê kiriye.
Hezmaz, li başûrê rojhilatê Licê ye û 13 km ji Licê dûr e. Bi navê Tepe gomeke wê heye. Gundekî bejî ye. Bêtir pez û dewar xwedî dikin. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Budak lê kiriye.
Girê Dadimê, li başûrê Licê ye û 15 km ji Licê dûr e. Gundekî biçûk e. Di dema berê de di gund de kurd û ermenî bi hev re jîyane. Piştî qetlîma ermeniyan edî ermenî li gund nemane. Navrasteke mezin, berfireh û avî ye. Axa wê bi ber û bereket e. Medrebên birîncên lê hene. Mirov dikare bêje li herêma Licê gundê herî bi ber û berhemdar yek e. Ji dema mîrîtiya Licê ve gund di destê mîrên Licê de ye û bi îcare didin gundiyan. Li herêma Licê bi tenê li Girê Dadimê gamêş tên xwedî kirin. Di dema şerê Şêx Seîd de dewletê zerareke mezin daye Girê Dadimê. Gund şewitandine û 37 kesî di navbera Gir û Hinyatê de kuştine û kirine çalekê. Ji wê derê re Mezelê Kuştiyan dibêjin. Gundî bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê "Tepe" lê kiriye. Piştî sala 1990î dewletê qereqoleke mezin li gund çêkiriye.
Cofitnê, li başûr û rojhilatê Licê dikeve û 17 km ji Licê dûr e. Gomên, Reşan, Barsûm û Şikakan li ser in. Reşan gomeke mezin e. Piraniya deşta Zarê û Gir dikeve nav sînorên Reşan û Cofitnê. Niha di van salên dawî de bi alîkariya teknîkê deşt bûye avî. Bi çandiniya genim re titûn û pembû jî tê kirin. Cofitnî bi kurmancî dipeyîvin. Di dema nav guhartinê de bi tirkî navê "Dallıca" lê kirine.
Bamitinê, li başûrê Licê dikeve û 24 km ji Licê dûr e. Gundekî di sînorê gundên Hezro û Farqînê de ye. Gundekî mezin e. Wek gundên derdorê bi alîkariya teknîkê deşta Bamitnê bûye avî. Çandiniya titûn, pembû û bamiyan tê kirin.Bamitnî pez û dewar xwedî dikin. Li Bamitnê darên behîvan jî gelek in. Rezên Bamitniyan bi nav û deng in. Gundî bi kurmancî diaxivin. Du gomên wê hene. Gomên Hecî Sefer û Salîhe yên mezin in. Dewletê navê "Kutlu" lê kiriye.
Rojhilat û Sarim, gundên rojhilatên Licê ji Fûmê dest pê dike û Heta çemê Sarimê diçe. Di vê herêmê de ax zêde ne bi ber û berhemdar e. Bi tenê li aliyê başûr gundên li ber çemê Sarimê çandiniya genim, birinc, titûn û pembû dikin.
Ji salên 50yî ve, li Fûmê dibistana sereta hebû. Fûmî bi zaravayê kurmancî dipeyîviyan. Dewletê navê Fûmê kiribû Kumluca. Di erdheja 1975an de Fûm ji binî ve xerab bû. Fûma nû anîn li biniya bexçên Fûmê li ser riya Licê û Pasûrê çêkirin. Êdî Fûm û Licê bûn yek. Niha statuya Fûmê ne gund e, taxeke Licê ye. Di sala 1993 an de, dewletê pêşî bi çekên lav û topan taxa Fûmê şewitand û piştre taxên din ên Licê.
Goma Nêrgiziyê jî ku di navbera Fûm û Sernisê de ye,li ser Fûmê ye.
Sernis, li ser riya Pasûrê ye û 5 km ji Licê dûr. Sernis gundê Ermeniyan bû. Di zemanê berê de, li Sernisê dezgehên tevnan hebûn. Caw, meşref û oberî li wir dihatin çêkirin. Piştî fermana Ermeniyan hinek ji wan musilmaniyê qebûl kirin û hinek jî gund terk kirin û çûn. Di salên 1960î de, ew çend malên mayî jî koç kirin û çûn Amedê. Gund vala û xerabe bû. Di erdheja 1975an de, li bin Sernisê li ser riya Licê û Pasûrê ji bo Sernisiyan çend xaniyên prefabrike hatin çêkirin lê xanî vala man û çend Şêxanî çûn li wir bi cî bûn. Bi Tirkî navê Damar lê kirine.
Şêxan, li rojhilatê Licê 6 km ji Licê dûr e. Gundekî biçûk e, bi qasî 30-40 malî ye. Pêşî li qontara çiya bû, piştî erdheja 1975 an gund daxistin rasta bin riya Licê û Pasûrê. Gomeke wê heye. Bi kurmancî dipeyivin. Ji salên 65an ve dibistana sereta heye. Dewletê navê Gurbeylî lê kiriye.
Melê, li rojhilatê Licê li ser riya Pasûrê ye û 13 km ji Licê dûr e. Berî erdhejê gund li jor li qontara çiyê bû. Piştre anîn jêr li nêzîkî riya Licê û Pasûrê ava kirin. Di zemanê berê de Suryanî li gund zêde bûne. Ew ji aliyê Liciyan ve wek Ermenî hatine zanîn. Melê ciyekî tarîhiye û xerabeyên wê gelek in. Li Melê kanên cisê hene. Meliyan cis danî li Licê difrotin. Gundî bi kurmancî dipeyîvin. Du gomên Melê hene: Binê Aşan û Qurmik. Binê Aşan bi kurmancî û Qurmikî jî bi dimilî dipeyîvin. Ji salên 60 ve li Melê dibistana sereta heye. Dewletê navê Yünlüce li Melê kiriye.
Tûtê, li rojhilatê Licê, li ser riya Licê û Pasûrê ye û 11 km ji Licê dûr e. Berî erdhejê wek Şêxan û Melê, Tûtê jî li jor, li qontara çiyê bû. Piştî erdhejê Tûtêya nû li başûrê rê ji aliyê dewleta Lîbyayê ve hat avakirin. Lîbyayê gundê Tûtê bi kevir û çîmento çêkir. Di meydana gund de mizgefteke bi minare jî ava kir. Tûtê gundekî mezin e. Bi zaravayê kurmancî dipeyîvin. Li gund him nexweşxane û him jî dibistan heye. Dewletê navê Yaprak lê kiriye.
Li ser Tûtê zûgotiniyeke weha heye ku zarok di nav xwe de dibêjin ka kî dikare zû bêje û xwe şaş neke.
Bekiran, li rojhilatê Licê, nêzîkî çemê Sarimê di sînorê Pasûr de ye û 18km ji Licê dûr e. Bi kurmancî û dimilî dipeyîvin. Du gomên wê hene. Goma herî mezin Dengilhewa ye û bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Xelkê Bekiran û gomên wî aboriya xwe bi xwedîkirina pez û dewar dikin. Bi tirkî jê re Kıpçak dibêjin.
Di zemanê berê de, li rojhilatê gund li ser ”Gaz a Erdê Mora” ku bilintirîn cih e, li wir, dingek a ku bi bayê geriya hebûye û navê xwe ji wê girtiye.
Piştî cumhuriyetê heta salên 1950yan gund bûye.
Beriya 1975an Dingilhewa, Derederg(Newala Dirêj), Hesenan, Qolan, Zoxesalan, Mêrdîniyan (Zumrut), Qûçik, Pirpag û Xodîg tev yek muxtarî bûn. Ev hemû mezra jî li ser Zoxesalan (Kıpçak) dihate bi nav kirin. Lêbelê, di van salên dawiyê de van gundan kirin du muxtarî, lê dîsa Dingilhewa (di resmiyetê de Bekiran) li ser Zoxesalan (Kıpçak) e. Niha, hene bi qasî 15-20 mal tê de ne, lê berî erdhejê 33 mal hebûn.
Ji aliyê din ve, ev gund u mezrayên xwe ji alî çandîniyê ve dewlemend in. Zeviyên ku li ber Çemê Benê ne ku çem ji binya Tûtê dest pêdike û heta biniya Hezmazê xwe digihîne Çemê Sîran, avî ne. Niha ber û berê çem seranser baxçe ne û bi giştî jî darên hewr çandî ne. Dîsa baxçeyên fêkî hene. Çandiniya titûn û genim jî tê kirin.
Fêrikê Ûsiv helbestvan û wergêrê mezin ji Kurdên Ermenistanê bû. Di çiriya paşîn a 1934an de, li gundê Sîpanê yê Yêrêvanê di malbateke Êzîdî de ji dayik bû.
Pêşiyên Fêrikê Ûsiv ji bajarê Qersê, ji gundê Yemençayîrê, piştî Şerê Cihanê yê Yekemîn, tevî kurdên êzidî yên din û ermenîyên herêmê derbasî aliyê Ûris bûne, bi rê de malbata wî gelek kes mirine. Malbata wî ji êla sîpkan, bereka wutiyan bûye. Wî dibistana seretayî li gundê xwe Sîpanê, di sala 1951ê de kuta kir. Zarokatiya wî, di ber xwendinê re, din ava çiyayên kurdan ên li aliyê Ermenistanê derbas bû, vê yekê jî hiştiye ku ew bibe "tabietbêj"ekî yekta.
Xwendina û destpêka nivînsandina xwe.
Fêrik di gundê Pampê ku paşê navê wî wekî Sîpan hatiye guhestin de dibistana xwe ya seretayî xelas dike. Pey wê re, piştî ku çar sala dibîstana navînî diqedîne di sala 1955 an de, Enstîtuya Pedagojiyê ya Xaçatûr Abovyan dest bi xwendina xwe ya bilind a di Para Dirok û Fîlolojiyê de dike. Di heman sala ku Rojnameya Rêya Teze dest bi weşana xwe a duvdirêj dike da, Fêrik vê rojnameya navdar re helbest û bendê xwe dişîne û ew di rojnameyê de têne weşandin. Ew di sala 1960î de Enstîtuya Pedagojiyê ya Xaçatûr Abovyan kuta dike.
Xebat di Radyoya Êrîvanê de.
Fêrik piştî ku enstîtuyê xelas dike, di Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê wekî serokê Beşa Wêjeyê dest bi xebatê dike. Piştî vê yekê bi demeke kurt, ji ber ku Fêrik di jiyana xwe ya xebatê da rastgobû û tu carî qelbî û derewî nedipejiran, ew tûşî êrişan hat, rojekê ji ber vê yekê tîne hemû helbestên xwe yên çapbûyî û neçapbûyî li ber derê mala xwe dişewitîne û wiha dibêje; ‘‘Ji kê re dinivîsim’’. Fêrik pey durketina xebata xwe ya li Radyoya Êrîvanê hinekî ber xwe dikeve.
Xelatwergirtin bo wergera helbestê.
Bi hanedana xezûrê xwe zimannas û zargotinnasê gewre Heciyê Cindî, di sala 1963an de, beşdarî pêşbirka wergerê ya bo berhemên Sayat-Nova dibe û wergera xwe ya bo kurmancî xelata sêyemîniyê werdigre.
Pîrtûka wî ya pêşîn bî navê "Çavkanî" dî sala 1961î de tê çapkirin. Paşê sala 1964an de pirtûka wî ya bi navê "Gula Elegezê" çap dibe. Di sala 1967an de, berhevoka helbestkar a sisiyan bî ser navê "Lîrîka" çap dibe. Sê sal piştî ku ew li gundê xwe de dest bi mamostetiyê bike ango dî sala 1971an de dastana wî, "Xewna Mîrmih", lî Moskovayê, dî nava pirtûka "Hîkayet Der Heqê Bar Mûraz" de, bî rûsî hatiye weşandin. Di sala 1974an de, bû endamê Yekîtiya Nivîskaran. Destana wî ya bi navê "Ûsivê Neviya" di 1973yan de hatiye weşandin. Pirtûka wî ya bi navê "Narê" di sala 1977an de çap bû. Du destanên wî yên din, "Rihana Reso" û "Hesretdefter", di 1984an de, di berhevoka helbestkar û nivîskarên Kurdên Sovyetê, "Bahara Teze"yê de hatin weşandin.
Hinek helbestê Fêrîkê Ûsiv ji aliyê hunermendên kurd ve hatine bestekirin û weşandin. Wekî mînak helbesta wî ya bi navê "Gozel" ji aliyê Nizamettin Ariç û Erdewan Zaxoyî ve hatiye strandin., her wiha helbesta (dil ji min bir)ji aliyê Nizamettin Ariç ve hatiye strandin
Wergerên Fêrîk.
Fêrîk di navbera 1963 û de jî, Asedîk Îsahakyan, Lermontov, û Shakespeare behrem wergerandîn kurdî. Dîsa wî heta salên dawiya jiyana xwe her wiha ji Byron, Goethe, Pûşkîn, Yasenîn û Hovannes Tûmanyan behrem wergerandin kurdî.
Weşandina hemû berhemên Fêrîk.
Li Bakurê Kurdistanê, di sala 2011an de Weşanxaneya Lîsê di bin edîtoriya helbestvan û wergêr Kawa Nemir de hemû berhemên wî ji nû ve çap kirin. Li gor Kawa Nemir Fêrîk -li gel Şikoyê Hesen- baştirîn helbestkarê kurd e di qonaxa Yekîtiya Sovyetan de û herwiha yek ji baştirîn helbestkaran e, di dîroka me de, di nava hemû helbestkarên me de. Kawa Nemir derbareyê Fêrîk de wiha dibêje;
Li pey şopa Pûşkîn û Koça Dawî.
Di helbestê de, du helbestkarên mezin hebûn, ku Fêrîk ew wekî hoste qebûl dikirin: Pûşkîn û Yesenîn. Ji ber vê yekê, Fêrîkê Ûsiv di sala 1987an de derdikeve gereke demdirêj, ji bo ku bajarên Pûşkîn lê mayî bibîne, li danzdeh bajarên welatê Ûris digere.
Di payîza 1996an de, Fêrîkê Ûsiv diçe dîtina keça xwe, "Zerê" û neviyên xwe, "Narê" û "Alîk", ên ku wê demê li bajarê Nîjnî Tagîlê diman, lê êdî nexweş bûye ew çax. Digel pêdagiriya malbatê, diçe. Di 28ê nîsana 1997an de, vedigere Yêrêvanê, mala xwe a ku bi xwe çêkiribû. Lê nexweşiyê lê giran dikir, Fêrîk di 1ê gulanê de rakirin nexweşxaneyê. Tevî hewildanên pakkirinê, Fêrîkê Ûsivê helbestkar û wergêrê mezin, di 3yê gulana 1997an de, di 63 saliya xwe de, li Yêrêvana paytextê Hayastanê ango Ermenistanê, li wî aliyê din ê Erezê, li ser axa Serheda xwe kiras guhest û tevî karwanê nemirên kurd bû.
Li ser xwestina wî, Fêrîkê Ûsiv li gundê Sîpanê, li berpala Çiyayê Dibûrî bi xakê hat spartin.
Ji herêma rêza çiyayên başûrê Licê re ku ji Firdêsê heta gundên Hezan, Nenyas, Kerwes, Licok, Zengê, Entax û Sinê dom dike re Pêşêkevir dibêjin. Piraniya gundên Pêşêkevir avî ne. Li gundên Pêşêkevir bêtir çandiniya titûn, bamye û firingiyan tê kirin. Gundiyên Pêşêkevir di van salên dawî de zêde giraniyê dane ser çandiniya titûnê. Gundî pez û dewar jî xwedî dikin.
Firdês, li başûrê Licê ye, bi nehyeya hezanê ve girêdayî ye û 22 km ji Licê dûr e. Li rojavayê Pêşêkevir dikeve. Cîranê Fîsê ye. Li berpala çiyê ye û berê gund bi bakur ve, bi Licê ve ye. Gundekî avî ye, bi dar û ber û bexçe ye. Li herêma Licê bamiyên herî baş li Firdêsê tên çandin. Li ber ava Firdêsê aş hene. Di efsana Deqnanos de ceneta Deqnanos bûye. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Uçar1 lê kiriye.
Hezan, li başûrê Licê, li qonara çiyê Dêrê ye û 24 km ji Licê dûr e. Ji pozê çiyayê Dêrê re jî dibêjin Darmehîdê. Yanî navê tûmpikê hezanê Darmehîd e. Nehya Licê ye. Ji vê herêmê re dibêjin Pêşêkevir. 14 gund bi nehiya Hezanê ve girêdayî ne: Cinezûr, Dêrxust, Sîsê, Zera, Licok, Hûrê, Fîsê, Firdês, Nenyas, Mişirf, Entax, Sinê, Kerwes û Zengê. Qerekola askeriyê li Hezanê heye. Hezan gundê Meleyê Xasê ye. Li Hezanê mala Şêx hene. Di dema şerê Şêx Seîd de Şêx Selîmê Hezanî bi mirûdên xwe ve beşdarî şer nebûne. Loma jî Mistefa Kemal, gundê Şêx û yên mirûdên Şêx neşewitandiye. Rez û hingivê Hezanê gelek bi navûdeng in. Dibistan û nexweşxaneyek ku jê re bi tirkî salık ocaðı dibêjin li Hezanê hene. Dibistan di sala 1949an de hatiye çêkirin û di heman salê de dest perwerdê hatiye kirin. Piraniya xelkê nehiyê bi dimilî dipeyîvin lê bi kurmancî jî dizanin. Dewletê navê Kayacik (Savat) li Hezanê kiriye.
Nenyas, li başûrê Licê li herêma Pêşêkevir e û bi wesîtê 28 km ji Licê dûr e. Avî ye, çandiniya titûnê lê tê kirin. Gund berê bi nehya Hezanê ve girêdayî ye. Niha sîstema nehiyebûnê tune ye. Li Nenyasê kaniyeke dîrokî ye. kanî ji kevirên birî hatiye çêkirin. kaniyeke çar çirik e. Tê gotin ku kêm zêde 1500 dîroka vê kaniyê heye. Kanî ji aliyê keça Entax Begê ve hatiye çêkirin û navê keçikê NÛNAS bûye. Gund navê xwe ji wê keçikê girtiye. Mixabin ev kaniya dîrokî îrô xera bûye û di rewşeke perîşan de ye. Di zemanê berê de Nenyasî zêde bi çerçîtiyê re mijûl dibûn. gundî bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Ortaç lê kiriye.
Kerwes, li başûrê Licê li herêma Pêşêkevir e, li ser Hezanê ye û 35 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Bi bexçe ye û sê aş li ber ava Kerwesê digerin. Bi navê Mehlê gomeke wê heye. Mehelî bi zaravayê kurmancû û Kerwesî jî bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Kerwes bi navê malbata Mehmed Keya tê naskirin. Goma Qoqan ku li ser Kerwesê bû ev çend sal in ku xera bûye. Li Kerwesê çandiniya titûnê tê kirin. Dewletê navê Yalaza lê kiriye.
Licok, li başûrê Licê li Pêşêkevir di sînorê Hezro de ye û 48 km ji Licê dûr e. Ji rêzeçiyayê pişt Licok, Zengê û Helhelê re dibêjin Binê Zinar. Ji çiyayê ser Şimşimê re jî, dibêjin çiyayê Tûkê. Licok Gundekî avî ye. Li Licokê çandiniya titûnê tê kirin û Licok bi bîhokên xwe navûdeng e. Çandiniya bamiyan jî li Licokê tê kirin. Ava Licokê diçe ser zeviyên Kerwesê. Di dema xwe de sê aşên avê li Licokê hebûn. Mirov dikare bêje ku Licok gundê dengbêjan e. Gundî bi dimilî dipeyîvin. Zevî û bexçeyên mîrên Licê li Licokê hene. Dewletê navê Çavundur lê kiriye.
Zengê, li başûrê Licê, li herêma Pêşêkevir e û bi riya wesîteyê 50 km ji Licê dûr e. Di sînorê qeza Hezro de ye. Gundekî avî, paqij û xweş e. Çandiniya titûn û bamiyan lê tê kirin. Di zemanê berê de tevne, şalê hirî, metaf û necarî li gund zêde bûn. Sabûn li gund dihat çêkirin. Zengî bi bazirganî û nêçîrvaniyê bi navûdeng bûn. Di herêma Pêşêkevir de gundekî dewlemend dihatin hesibandin. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Dolunay lê kiriye.
Entax, gundekî 50- 60 malî ye û 33 km li başûrê rojhilatê Licê dikeve. Entaxa kevn xerab bûye. Entax di tarîxê de ciyê şaristaniyeke gelek kevn e. Şopên Xiristiyanan jî li wir hene. Hinek ciyên dîwarên Dêra Spî hîn îro jî li piyan mane. Ev jî dide xuyakirin ku Entax ji aliyê Merwaniyan ve nehatiye avakirin. Ew xwediyê dîrokeke dûr û dirêj e. Entax di dema Merwaniyan de sancaxa (qeza) Farqînê bûye. Padîşahên Merwanî Entaxê ji xwe re kirine havîngeh û evîngeh. Heta sala 1871ê jî Licêya îro bi hemû gundên xwe ve, bi sancaxa Entaxê ve girdayî bûne. Ji sala 1871ê şûn ve, vê carê Licê kirine qeza, Entax û hemû gundên herêmê bi Licê ve girêdane.
Havîngeha padîşahên Merwanî îro wêran bûye. Kele cî bi cî li ser piyan maye. Minareya Mizgefta Melîk Adil heta erdheja 1975 an jî hebû. Bi erdhejê re ew jî ket. Pireke gelek kevn li Entaxê heye. Navê wê pira Çilkevir e. Tê gotin ku ji 40 kevirî hatiye çêkirin. Niha hinek dîwarê wê li hewa mane û bi piranî ketiye. Bendava li ser çem hilweşiya ye û şopên wê mane.
Ava çemên Arisê, Mişirf û yê Kerwesê diçe ser çemê Entaxê. Çemê Entaxê di derbenda Entaxê re derbas dibe û piştre diçe ser çemê Sarimê. Li ber çemê Entaxê aş hene.
Li Entaxê hilberîna hingiv heye. Entaxiyan ji şiv û zelikên ber çemê Entaxê zembîl, selek, qetûf û tiştên qirşîn çêdikin. Li Entaxê darên behîvan pir in. Ji salên 50 yî ve dibistana sereta heye. Entax niha bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Kabakaya lê kiriye.
Cemar heta van salên dawî mezra Entaxê bû û piştre statûya wê guhartin û bû gundekî serbixwe û nehya Hezanê ve hat girêdan. Li Cemarê darên behîvan gelek in. Hingivên wê yê ji gulên behîvan gelek şêrîn û tamdar e. Bi kurmancî diaxivin.
Mişirf, li başûrê Licê li herêma Pêşêkevir dikeve. Li sînorê Hezro ye. Gundekî avî ye û ava Mişirfê ji Helhelê tê. Mişirfî bêtir çandiniya titûn, pembû û zebeşên avî dikin. Li binê Peytûlaqê bi jêr ve li ser çemê Arisê gola Xiraran heye. Gol tijî masîne. Gundî wek masiyên pîroz dizanin. Ciyekî turîstîk û seyrangeh e. Li Mişirfê Mehla Jorîn û goma Peytûloqê bi kurmancî, goma Şathê û taxên din yên Mişirfê jî bi dimilî diaxifin. Dewletê navê Baðlan lê kiriye.
Sinê, li başûrê rojhilatê Licê bi sînorê Hezro ve ye û 40 km ji Licê dûr e. Li herêma Licê bi tenê gundê Sinê gundekî taybetî ye. Bi zimanekî din dipeyîvin û ne musilman in. Tê gotin ku miriyên xwe bi cilan ve li ser qûnê dixin gorê. Heta niha li ser Sinêyan lêkolîneke nehatiye çêkirin ka ew çi milet in. Gundekî bi serê xwe ye. Danûstandinên wan bi gundên derdorê re tune. Hemû gundên derdorê bi çavekî ne baş li Siniyan dinêrin. Ji ber ku di herêmê de tecrît in, di dema avakirina sîstema korucitiyê de dewletê vê dijîtiya salan bi kar anî û gundiyên Sinê bi çek kir. Mêrên gund bi tevî bûn cerdevan (korucî). Sinê bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye û dewletê navê Oyuklu lê kiriye.
Rohat Alakom (z. 13'ê gulanê, 1955 Qebaqom, Kaxizman) nivîskarekî kurd e.
Di roja 13'ê gulana 1955'an de li gundê Qebekom ku bi Qaxizmanê re girêdayî ye (qezayeke bajarê Qersê) ji dayik bûye. Dibistana pêşîn, navîn û lîse li wir xelas kir. Paşê wi li Ankarê, li serbajarê Tirkiyê xwendina bilind qedand (1974-1978). Du salan 1979-1980î li Bulgarîstanê û di salên 1980-1982an de li Almanyayê ma, li bajarê Frankfurtê. Di sala 1983ê de koçberî Swêdê kir. Ji wê demê heta niha li Stockholmê dijî. Qasî 20 pirtûkên Rohat Alakom bi zimanê kurdî, tirkî û swêdî li ser dîrok û wêje hatine weşandin. Pirtûka wî ya yekem bi zimanê swêdî bi navê "Di Hezar Salan de Pêwendiyên Swêdiyan û Kurdan" derketiye. Hin lêkolînên wî bi zimanê din der çûne.
Alakom, Rohat
Dimilyan, ji herêma bakurê Licê re dibêjin. Ji ber ku hemû xelkê herêmê bi zaravayê dimilî dipeyîvin, vî navî lê kirine. Du Eşîrên mezin li Herêmê hene: Botiyan û Mistan. Herêmeke çiyayî û zozan e. Zivistan dirêj in û berf bi metreyan dibare. Di mehên zivistanê de çûyîn û hatin kêm e. Xelk ji bo ku ji ciyekî here ciyekî din lekan dikin lingên xwe ku di berfê re neçin xwarê. Xelkê herêmê çilo û ardûyên xwe li tawikan dikin û bi ser berfê re li peyê xwe dikşînin. Rûerd çiya ye û ji ber vî yekî li herêmê çandinî kêm e. Heta çandina genim jî nabe. Loma di zemanê berê de, xelkê li herêma Dimbilyan ji bo nan zêde garis û gilgil diçandine. Garis avî ye û zû tê çinîn. Dimbilî ji garis re korek dibêjin. Li ser korek gelek pêkenîn hene. Dimili an jî ji wan re tê gotin Kurdên asî yanê Kirdasi. "Pêwsite em li ser hev pêkonokan çê nekin."
Karincak, li bakurê li Licê li herêma Dimbiliyan ji gundên herî nêzîk yek e û 10 km ji Licê dûr e. Du gom li ser in: Merk û Medrese. Bi zaravayê dimbilî dipeyîvin. Dewletê di van salên dawî de li gund dibistanek çêkiriye û navê Bayirli lê kiriye.
Hêdîg, li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 32 km ji Licê dûr e. Herêm bi dar û ber e. Êzingên Licê piranî ji vê deverê tên. Li gund dibistan heye. Du gomên wê hene: Sayrek û Bilbilik zaravayê dimilî dipeyivin. Dewlet jê re Hedik dibêje.
Şaxûr, li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 21 km ji Licê dûr e. Neh gomên wê hene. Zozanê wê têrçêr e û gelek pez lê tên xwedî kirin. Heywan xwedî dikin û payîzan sebze û hêşinahiyên wê zêde ne û bi taybetî xiyarên herêmê li Amedê bi navûdeng in. Bi zaravayên dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Saydamlı lê kiriye. Şêxmîran, Mêrgê, Serdênî, Xiş û Kortê li ser Şaxûrê ne.
Şavêrdiyan, li bakur, li herêma Dimbiliyan e û 29 km ji Licê dûr e. Li zozanên wê pez tên xwedî kirin. Li sînorê Darahênê, nêzîkî riya Licê û Darahênê ye. Sê gomên wê hene: Xeraban, Rasta Sêvan û Şevê. Bi zaravayên dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Örtülü lê kiriye.
Barav, li bakurê rojhilatê Licê ye û 29 km ji Licê dûr e. Du gomên wê hene: Axtîkan û Hemze. Bi zaravayê dimilî diaxivin. Di dema nav guhartinê de Barava me bûye Baharlara xelkê.
Bawerd, li bakurê rojhilatê Licê dikeve û 21 km ji Licê dûr e. Nêzîkî çemê Sarimê û li sînorê Pasûrê ye. Goma Bamernê li ser e. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê "Üçdamlar" lê kiriye.
Hendîf, li bakurê Licê li herêma Dimbilyan e û 31 km ji Licê dûr e. Bi zaravê dimilî dipeyivin. Dewletê navê "Yorulmaz" lê kiriye
Mizag, Berê li ser hendîfê bû, niha statûya gund girtiye. Bi zaravayê dimilî dipeyivin. 20 ji Licê dûr e. Dewletê navê "Kiliçli" lê kiriye.
Heşedere, li bakurê Licê li herêma Dimbilyan e û 39 km ji Licê dûr e. Bi dimilkî Heşdere dibêjin. Di sînorê Darahênê li nav newaleke kûr e. Di zemanê berê de, li derdorê hirç gelek bûne. Ji xwe navê xwe jî ji newala hirçan digire. Goma Miho li ser e. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê "Ulucak" lê kiriye.
Pêçar, li bakurê rojhilatê Licê li herêma Dimiliyan e û 35 km ji Licê dûr e. Di dema dewleta Osmanî nehiya Licê bûye. Piştî şikestiya Şerê Şêx Seîd dewletê gund bi tevî şewitandiye û qetlîameke mezin kirine. Niha gund e û pênc gomên wê hene: Hesik, Gozerek, Meştax, Neban û Kabana. Mîr li Pêçarê hene û piraniya zeviyên gund di destê mîran de ye. Pêçarî him bi kurmancî û him jî bi dimilkî dipeyîvin. Dewletê navê Güldîken lê kiriye.
Xosor, li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 27 km ji Licê dûr e. Gund bi gomên xwe ve cîranê gundên Darahênê ne. Heşt gomên wê hene: Lêxosor, Keşkware, Dewaxê, Horsel, Mezra Eliyo, Baxşo, Xaso û Mezra. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Yalımlı lê kiriye. Hingivê Mezra Eliyo bi nav û deng e. Li serê çiyayê Koz zîyarete heye û jê re bi dimbilî dibêjin Ziyara Koz. Xelkê herêmê rojên înê diçin û ziyaretê tewaf dikin.
Zengesor, li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e. Li sînorê Darahênê ye û 35 km ji Licê dûr e. Heft gomên wê hene: Botiyan, Mehmedo, Selmono, Qaso, varmono, Helezîn û Dergî. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê "Akçabudak" lê kiriye.
Qora Berber, herêma rojavayê Licê ku ji Eqro, Tilê, Zirext, Xweylîn û heta Korxayê ye. Herêmeke dîrokî û stratejîk e. Li Biryas, Xana Kelê û Birqleynê xeraba û ciyên dîrokî hene. Herêmeke bilind û avî ye. Sebze û hişînayên wê gelek in. Di zemanê berê de, bi tenê dianîn li Licê difrotin. Piştî çêkirina rê bi kamyonan dibın bazara Amedê. Gûzên qaşil tenîk û baş li Qora Berber hene.
Tilê, li rojavayê Licê, li herêma Qora Berber e û 6 km ji Licê dûr e. Ji rojava ve gundê herî nêzîkî Licê ye. Ji bo ku gund nêzîkî girekî tûjik hatiye avakirin, jê re dibêjin Tilê. Tilê bi bayê xwe yê sar û dijwar bi navûdeng e. Bi navê Biryas û Kanîspî du gomên wê hene. Li gund dibistana sereta heye. Bi zaravayê kurmancî dipeyîvin. Dewlet jê re dibêje Dernek.
Dizdênî, li bakurê rojavayê Licê, li Qora Berber, li kontara çiyê ye û 18 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Bi firingiyê xwe bi navûdeng e. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Ji bo li qontara çiyê ye, dewletê navê Yamaçlı lê kiriye.
Zirext: Li Qora Berber gundekî biçûk e û 20 km ji Licê dûr e. Goma Qilêder li ser e. Li gund dibistan heye û dewletê navê Kiralan lê kiriye.
Xweylîn, li bakurê rojavayê navenda Licê, li herêma Qora Berber e û 23 km ji Licê dûr e. Navê xwe ji kanên xwê digire. Li nêzîkî gund kanên xwê hene. Di dema Osmanî de dewletê ji wir xwê derxistiye. Hîn îro jî kanalên xwê yên xerabe hene. Piştre ji ber sedema ku ev kanên xwê mesrefa xwe dernexistine, girtine. Dîsa kanên cisê jî li herêma Xweylînê hebûn. Xelkê ji wir kevirên cisê danîn, di kûreyan de dişewitand û cis çêdikir. Gundiyê Xweylînê cis danî li Licê difrotin. Xweylîn gundekî avî ye. Firing, xiyar û sebzeyên Xweylîne li bazara Amedê bi navûdeng in. Gûzên Xweylînê yên qaşil tenik û kakil spî ne. Ava Licê ji Xweylînê tê. Çend aşên xweylîne hene. Bi tenê Gomeke wê heye û navê wê Soxa ye. Li gund dibistana sereta heye. Xelkê gund bi zaravayê dimilî dipeyîve. Dewletê navê Tuzla lê kiriye.
Xana Kelê, li rojavayê Licê, li meydana derbenda (boxaza) Kelê ye û19 km ji Licê dûr e. Ji vî gundî re Kelê û Çeper jî dibêjin. Derbenda Kelê ji zemanê berê ve rê û warê karwan û bazirganên herêmê bûye. Bi taybetî karwanên Amed û Erzorumê di wir re derbas bûne. Ji wê demê ve xan û karwanseray li wir hatine çêkirin ku îro bi tenê dîwarên wan li piyan mane. Herweha îro jî riya Amed û herêma Serhedê bi tenê di wir re derbas dibe. Ji derî vê derbendê çiyayên bilind, dijwar û zencîre rênadin karwan û rêwiyan. Xana Kelê hîn îro jî gundekî stratejîk, dîrokî û mezin e. Li gund nexweşxanek û dibistanek hene. Du gomên wî hene: Pûneyn û Hasbegan li ser Xana Kelê heye. Ziyaretekê Xana Kelê bi nav û deng e. Bi kurmancî dipeyîvin. Bi tirkî jêre Çeper dibêjin.
Korxa, li bakurê rojavayê Licê li dawiya herêma Qora Berber e û 23 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Bêtir çandiniya firingî û îsotê dikin. Bi zaravayê dimilî diaxivin. Li gund dibistanek heye. Dewletê navê Abalı lê kiriye.
Sîwan, dikeve rojavayê Qora Berber û ji Xana Kelê şûn ve dest pê dike. Herêma Sîwanê gelek fireh ye, bi tenê beşeke biçûk li ser Licê ye. Zevî û axa Sîwanê ji çandiniyê re dest nade. Herêmeke feqîr û çiyayî ye. Sîwan bi tûwên xwe bi navûdeng e. Ji derî xwarina tûwên teze şîreya tûwên teze jî derdixin û pê bastêx çêdikin. Yên mayî jî hişk dikin û jê e qawindên tûwan dibêjin. Di zemanê berê de qawindên tûwan dibirin di herêmên din û Licê de, bi genim re diguhartin. Niha dibin bajêr difroşin.
Li herêma Licê ev cureyên tûwan hene: tûyên malote, mircik, paloyî, reş, romî, sor, sîpanî, spî, şekirik, xurme…
Elikan, li bakurê rojavayê Licê, li herêma Sîwanê ye û 23 km ji Licê dûr e. Sê gomên wê hene. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewlet jê re dibêje Birlik.
Herek, li bakurê rojavayê Licê li herêma Sîwanê dikeve û bi sînorê Hênê ve ye û 20 km ji Licê dûr e. Sê gomên li ser hene. Bi zaravayê dimilî dipeyivin. Dewletê navê Şenlik lê kiriye.
Markê, li bakurê rojavayê Licê li ser riya Licê û Darahênê ye û 20 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Firingî û xiyarên Markê di bazara Amedê de bi nav û deng in. Korxa li ser markê ye. Bi zaravayên dimilî û kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Ergin lê kiriye.
Mala mihê Biro, li Bakurê rojavayê û 40 km ji Licê dûr e. Di sînorê Çewlîgê de ye. Neh gomên wê hene: Xerabe, Elik, Bermal, Kanîspî, Birmak, Dereşel, Dersal, Reşeciya û Tût. Li gund dibistanek heye û demek Mala Mihê Biro ji bo mamostan ciyê sirgûnê bû. Gund dûr e û berf li çiya pir dibare. Bi qasî çend mehî çûyîn û hatin tune. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Ecemiş lê kiriye.
Rawîn Stêrk nivîskar, rojnamevan û şanogêrekî kurd e ku di sala 1981ê de li Bûwûka (tr: "Bağlıca") gundê bi ser Semsûrê ve ji dayik bû.
Dibistana seretayî li vir, lîse li Meletiyê xwend. Pişt re li Zanîngeha Süleyman Demirel, di bêşa şano de bi cî bû. Nêzî 5 sala di gelek saziyan de rojnamegerî jî kir. Di gelek lîstikên şano û kurtefîlman de cî girt. Di sala 2010an de li Stembolê komeke şanoyê a bi navê Teatra Demsal ava kir û lîstika Turgay Nar a bi navê Sergo, bi kurdî anî ser dikê. Di rojnameyên wek, Özgür Gündem, Özgür Politika, Azadiya Welat, Radikal, Cumhuriyet de û di kovarên wek, W, Esmer, Amîgra, Qijika reş û gelek malperên internetê de nivîsên wî hatin weşandin.
Stêrk, niha li Stembolê dijî û di warê sînema û nivîsîna senaryoyan de xebatên xwe dimeşîne. Çend pirtûkên ku ji tirkî wergerandî kurdî jî li ber çapkirinê ne. Stêrk di sala 2011an de kurtefîlmeke bi navê "İki artı iki eşittir iki" (bi kurdî:?) kişand û pê beşdarî mihrîcanan bû. Stêrk dîsa di heman salê de bi helbesta xwe ya bi navê "Neçûn hatî me" di Pêşbirka Xelatên Wêjeyê yên Huseyîn Çelebî de di beşa kurdî de bû yekem.
a> a vebînê ya li deryayên başûrê
Deranderî, vebînerî, şikaftmendî, keşf ji tişt, heyî yan têkiliyek rohnîkirin, derxistina hole, bi mirovan dane zanîn re tê gotin. Ji kesên deranderî pêk anîne re derander, vebîner, şikaftmend an kaşîf tê gotin.
Ji bo kîmya, fîzîk û zanistiyên din ên hejmarî, pirranî vebînerî tê bikaranîn û ji bo erdnîgarî, bastannasî ûêd jî deranderî.
Ji bo wêje, civaknasî, derûnnasî û zanistiyên din ên bi rastegîniyên razber re mijûl in carcaran vebînerî, keşf û carnan jî deranderî hatiye bikaranîn.
Zimanzanên kurd, mixabin bi me nedane aşkerakirin ka kîjan ji bo kîjanê divê bê bikaranîn, nakokî hene. Di axavtinê de ji peyvê cihekê keşfkirin, vedîtin tê fêhmkirin.
Dahênerî tê wateya hilberîna tişt, fonksiyon an têkiliyek nû. Behremeniyeke mirovî ye. Kesên dahênerî pêk anîne re "dahêner" tê gotin.
Dahêner heyber, têkilî yan fonksiyonekê nû ku berê nayê zanîn dertîne hole, bi mirovan dide zanîn. Di dahêneriyan de zanîn û teknîkên heyî tên bikaranîn. Dahêner, pêgirê dahênerên din e.
Dahênerî ji pêdiviyan e. Lê carnan bêî ku pêdiviya mirovahiyê pê hebe jî hin îcad tên kirin. Carnan xwerû bi pîşadî jî dahênerî dibin. Dahêner bi serê xwe ya bi komekê re dixebitin.
Carnan bi tesadûfî dahênerî di demên cuda de yan di heman demê de ji aliyê gelekan ve dibin ku xebera wan ji hevûdu nîne.
Williamê desthilatdar, Williamê destser, fransî Guillaume le Conquérant, îngilîzî: William the Conqueror, beriya dagirkirina, desthilatdariya Înglistanê Williamê bîj dihate binavkirin; jdb. 1027/28 li Falaise, Normandiya, Fransa; m. li mergena Saint-Gervais a li Rouen, Fransa) ji sala 1035ê ve wekî William II Dûkê Normandiyayê û ji sala 1066ê ve jî wekî William I keyê Înglistanê bû.
Kurê Robert û Herlevayê ye. Seranser Înglistanê dagir kiriye, serhildanên navxweyî têk biriye. Pirtûka ji wî maye (Doomsday Book) bandora xwe li ser himên bingehîn ên dadweriya Ewropayê kiriye.Katedrala Rouen
Dêrxeyd, navê deşta başûr û rojavayê Licê ye. Deşta herî bi ber û berhemdar e. Ji binê Licê heta binê Dêrqam û Serdê dom dike. Piranî zeviyên Liciyan bi xwe ne. Li deşta Dêrxeydê gomên, Panav, Xicigan, Qerengoz, Dabilo û Kaniya Feyzo hene ku bi mehelên Qerehesen û Kalê ve girêdayî ne. Çandiniya deşta Dêrxeydê zêde genim e. Li ciyên avî firingî, titûn, pembû û kuncî tên çandin.
Di vê herêmê de Dabilo ciyekî xwe yê girîng û mezin heye. Dabilo zemanekê bi nifûsa xwe ji gelek gundî mezintir bû. 35-40 mal bû. Bi peyatî saet û nîv ji navenda Licê dûr e. Hîn îro jî Dabilo ne gund e û mezreya navçê ye. Dabilo Ciyekî avî ye. Di kontara çiyê de aveke weha xurt û sar derdikeve ku him bexçe û him jî aş li ber digerin. Ciyê ku av jê derdikeve re çavî dibêjin. Çaviya Dabiloyê bi qasî 100 metre çargoşe û gilover e û ji du metreyî jî kûrtir e. Aveke weha sar û qerisî ku di kela-kela havînê de mirov nikare dest û lingê xwe bike navê. Me zarokan têde melevanî (aslamberî) dikir. Em ji aliyek heta diçûn aliyê din ji sermanan diqefilîn, diranên me li hev diket. Ji Çaviya Dabiloyê cûweke avê dikişe ku dide pişt çoka mirov. Ew cû ber û berî bexçan ji kîlometreyekî dirêjtir bexçeyên Dabilo av dide û diçe ser aşan. Darên ku di bexçeyên Dabilo de hene piranî sewl in. Licî ji darên spîndarên rast û dirêj re sewl dibêjin. Di nav wan de darên mişmiş, gûz, sêv, încas, bîhok ûhwd. jî gelek in. Her darekî gûzê bi hezaran gûz digirin. Li ciyên bêdar jî firingî, xiyar û îsot tên çandin. Licî ji îsotê re bacik jî dibêjin.
Gundê Serdê her çiqas niha ne li ser Licê be jî nîvê axa wê dikeve nav herêma Licê. Dabilo û Serdê li hember hev, ji hevdu xuya ne. Bi peyatî bi qasî saeteke dûrên hev in. Di navbera wan de Deşta Dêrxeyd û ya Serdê hene. Serdê jî gundekî avî ye. Wek Dabilo avekê wek gurz ji bin çiyayê Serdê derdikeve. Bexçê li ber tên avdan. Bi taybetî darên gûzan ên sed salî kesk û şîn dikin. Çend aş li ber ava Serdê digerin. Ava Serdê ji ya Dabilo jî zêdetir e. Li binê Serdê medreb hene. Li wir pembû, birinc, titûn, kuncî, gulên rojê (berberok) tên çandin. Qawindên Serdê li Kurdistanê bi navûdeng in. Bi kurtî û kurdî mirov dikare bêje ku Dabilo û Serdê her yek cineteke direwîn e.
Gundên Comelaş û Dêrqamê her çiqas nekevin herêma Dêrxeydê jî dikevin rojavayê Licê. Ji ber wê yekê min ew li wir bi cîkir.
Comelaş, li rojavayê Licê ye û 17 km ji Licê dûr e. Gund di bin kontara çiyayê Mîyakuwanê de ye. Miyakuwan çiyayekî gelek bilind û bi dar û ber e. Gundî havînan derdikevin serê çiya û li wir li zozanan war çêdikin. Heta payîzê li wir dimînin. Di zemanê berê de çiyayê Mîyakuwanê gelek pezkovî hebûne lê niha nemane. Taybetiya çiyayê Mîyakuwanê yek jê jî ew e ku piraniya darên wî asindar in. Asindar cureyek ji darê mazî ye û rast, zirav û dirêj in. Xelkê herêmê di çêkirina xanî û avahiyan de darên asindar bi kat tînin. Agirê darê asindar jî gelek gurr û geş e. Comelaş gundekî avî ye û pêşî çandiniya gemim û garis dikirin. Di van salên dawî de dest bi çandiniya firingiyan kirin û rojê bi çend kamyonî dibirin pazara Amedê. Li Comelaşê malbata Şêx heye. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Daralan lê kiriye.
Dêrqam, li rojavayê navçeya Licê dikeve û 18 km ji Licê dûr e. Gund bi xwe li kontara çiyayê Sadilkeyfê ye. Zîyareta Sadilkeyfê li bakurê gund, li qontara çiyê ye. Çar gomên Dêrqamê hene: Bekiran, Mala Elî Keya, goma Mala Evdal, goma Mûsabegê. Goma mala Evdal nêzîkî Dêrqamê ye lê hersêyên din ji Dêrqamê gelek dûr in. Binê Dêrqamê û goma Mala Elî Keya û Bekiran li başûrê Dêrqamê, li rojavayê deşta Dêrxeydê ne. Di navbera gundên Serdê, Dêrqamê, Comelaş gomên Engul û Dabilo de ne. Nêzîkî durêya Licê û Hênê ne. Zeviyên wan avî û berhemdar in. Goma Elî Keya û Binê Dêrqamê bi kurmancî û Dêrqam û Goma mala Evdal jî bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dibistan him li Dêrqamê û him jî li Binê Dêrqamê heye. Dewlet ji Dêrkamê re "Duru" û ji Binê Dêrqamê re jî "Aşağı Duru" dibêje.
Pez diçêrin, bo xwarina mirovan
Xurek, xurdemenî, zad ji bo jiyana candaran pêwîst e. Mirov bo bijîn, pêwîstî bi av, xwarinê heye. Di xwezayê de bi hezaran tiştên mirov bixwin hene. Pirraniya xwarina mirovan ji têkela av, rûn, karbonhîdrat û proteînê ne.
Hin binavkirinên xurekê.
Hin cureyên xwarinê bo tenduristiya mirovan bikêr û baş in, hin jî ne. Xwarin bo pedîviyê jî, bo kêfê jî ye. Gelek mirov dixwin ku pêwîstiya wan pê nîne jî.
Bi peresana mirovî ve, xurdemenî jî pêş ketiye. Berê mirovan nêçîrvanî, berhevkariya fêkî-sebzeyan dikirin. Niha bi makîneyên nûjen çandinî, masîgerî, konservekirin tên kirin, xurdemenî bûye nirxekê bazarê, tê kirrîn-firotin.
Xwarin bazareke mezin e. Xwarin êdî ne tenê xwarin e. Afirandêrî, têkelî tevlîbûye.
Okyanûsya () binavkirineke çandî, aborî ye. Bi vê nav an têgînê giravên pasîfîkê wekî parzemîneke taybet tê pêşandan. Bi vê binavkirinê Okyanûsya dibe parzemîna herî biçûk a erdê û ji aliyê gelheyê ve jî ya duyemîn.
Li Okyanûsyayê 7.500î zêdetir girav hene û rûerda wê digihê 1,3 milyon km²yê. Bi tevî aliyên xwe yê deryayî rûerd dibe 70 milyon km². Li 2.100 giravên deryayî cihwarbûn heye û 14,9 milyon mirov lê dijîn.
Kemal Çîftçî stranbêj û hunermendekî kurd e ku di 1970î de li gundê Colemêrgê hatiyê dinê.
Zarokatiya xwe di nav mûzîka kurdî de mezin bûye. Gelekî xebatê Kemal Çîftçî li ser mûzîka Colemêrg û xortên Colemêrgê kiriye. Nav bajarê Colemêrgê hin salan mamostetî kiriye. Sala 1987ê pêşbaziya stranbêja navçeya Colemêrgê de bû kesê yekê. Nav salên 1988-1992 li navçeya Amedê Radyoya TRT ya Diyarbekirê û Koroya şaredariya Amedê musîknasî û stranbêjî kiriye. Piştî komkûjiya Helebcê gelekî alîkarya wê li ser stranbêjî û mirovên Başûrê Kurdistanê bûye, li ber kurdên Başûrê Kurdistanê ji bo alîkariyê gelekî sazdêran dariye. Piştî îstîfaya Radyoya TRT ya Diyarbekirê, hate bajarê Colemêrgê li mamostetiya musîknasiyê dest pê kir. Niha jî li zanîngeha Colemêrgê mamostayê muzîkê ye.
Kilor navê komekê nanên ji şikeva (hevîr)ê tê çêkirin e. Li herêmên Kurdistanê bi gelek navan tên navandin lê di rastiyê de her yek ji wan cureyeke taybetî ne.
Pelhevîr tenik an stûr tê vekirin, pelên wê tên rûnkirin an ziwa, nava wan tê dagirtin. Li tendûr, sêlê didin an di nava rûnbirêşkê (tawe) de çêdikin.
Boreg tenê cureyekê kilorê ye.
Bêjeya "boreg" bi şaşî carnan bo tevahiya cureyên kilorê tê bikaranîn lê ne rast e. Boreg tenê kilorek e. Boreg bi doşaviyê yan şekirê pudra ye. Bi romîkî (tirkî) jê re "Kürt Böregi" dibêjin. Boreg şîraniyeke dîrokî ye. Peyva "boreg" ji aryaniya kevn tê. Li Zagrosê derketiye û bi zimanê sankrîtî "pureka" ye.
Pêçange, kilora bêçiyê yek ji cureyên kilorê ye. Li Kurdistanê û tevahiya herêmên gelên îranî bi heman navê tê naskirin. Bi forma "paçanga boregi" derbasê romî (tirkî) jî bûye. Ji bêjeya "pêçî (bêçî)" û "pêçandinê" ye, lewra şikevayê dipêçin dişibînin pêçiyê. Li tevahiya herêmên Kurdistanê pêçange hezkirî ye.
Ji şikevayê ye, ji yek pelek tê amadekirin. Ji bo dagirtinê penîr rûn, fireng, bexdenûs, îsot û cureyên goştên hêrayî tên bikaranîn. Bo çêjdanê cureyên biharatê (biharbêhn) jî dikarin bên zêdekirin.
Berkelîna (kelûmêl, melzeme) xwarinê hûrtenikî tê tîkekirin (cengekirin) û wê dixin nava pelhevîrkê. Pelhevîr bi dirûvê sîgarayê yan bêçiyê (tilî) tê pêçandin. Di nava rûn de tê biraştin û daberandin.
Fesalî yan di hin devokan de "feselî" navê cureyekê kilorê ye. Dişibe "Cinnamon roll" a îngilîzî. Li Kurdistanê pirranî li Erdêxan, Qers, Meledî û Ezirganê tê çêkirin.
Li Balkanê jê re "sîrnîka" yan "zelyanîka" dibêjin. "Rolanî bûrek" jî.
Li Ewropayê şekir jî dixin navê lê kurd tenê ji bo zarokan wisa dikin, ew jî dimisê bikartînin, ne şekir. Awayê kurdan hinekê serbestî ye. Carnan ne tenê yek pelekê pelhevîrê lê du-sêyan bikartînin. Bo berkelînê penîr, toraq, bexdenûs, biharat, îsot û êd amade dikin.
Şikevayê piştî dagirtinê pêçokî (spîralî) dipêçin û davêjin argûnê. Ji bi kilor hişk nebe, tîna wê tê kêmkirin û derî jî şidandin, daku hinekê di nava hilmê de nerm bimîne.
Patîle, patîle û pîza navê komekê nanan e, dikeve bin sernavê "patîle û pîzayê". Bi bandora romî (tirkî) kurd carnan "pîde" jî dibêjin. Patîle navê nanê pîdeyê bi xwe ye lê herwiha navê komekê nanan e. Lehmecûn, pîza ûêd hemî dikevin bin kategoriya patîle û pîzayê.
Wateya nav.
Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê bi texmînî patîle, pîde, pîza hersê jî ji kokekê tên. Bi grekî Pita πίτα < îtalî pitta < latînî picta, ji yewnaniya kevn pēktos πηκτός ‚tund, sext, patbûyî, şidyayî‘, li Îranê "Nanî Barbarî" ye.
Pîzaya kurd.
Nanên tenik ên ji pelhevîrên stûr tên çêkirin û wekî pîza û lehmecûnê ser wan tên lêzêdekirin bi giştî ji patîle ne. Di pêjgeha kurd de cihekê xwe yê girîng heye. Ji Yewnanistan heya Hindistanê patîle tê hezkirin.
Patîle li Ewropa û cîhanê bi destê îtalyaniyan belav bû. Li seranser cîhanê patîla îtalî, pîza navdar bûye. Patîla kurd jî wekî ya ereb û romiyan (tirkan) e. Li Serhed û hin deveran penîrê ristekirî ser werdikin û biharatê lêzêdedikin. Carnan bo zarokan sebzeyan jî tevlî dikin. Lê, giraniya patîleya kurd li ser îsota hûrî û goştê hêrayî ye.
Xingala pale, zarok û şivanan
Xingal navê xwarineke ji pelhevîrê (şikevayê) tê çêkirin e. Navê xwe ji lêkera kurdî "xingalkirin", "xingalîbûnê" digire.
Xwarineke xwerû kurdî ye lê di qada navneteweyî de wekî kilora kurdî, lehmecûna erebî, peqleweya grekî, gîros (döner) a yewnanî ûêd li ser navê pêjgeha tirk tê hejmartin. Lewra zû de dewleteke kurdan nîne, xwarin, çand, zargotina kurdî wekî dewlemendiya tirkî tê hesibandin.
Ermenî jî dibêjin xingal. Gurcî dibêjin ხინკალი. Li hin deverên Kurdistanê navên wekî xinkal, xînkal an jî xingel tê bikaranîn.
Amadekirin.
Şikeva sê-çar goşeyî tê birrîn, nava wê gorî daxwazê ji goştê hêrayî, nîsk, siyale ûêd tê tijekirin. Bo çêjdanê biharat bikartînin. Bi destan wan dipêçin. Dikelînin, dema hat xaşandin wan pêşkêş dikin. An jî îcar di tepsiyê de dixin argûnê, heya hinekê sorî pê ket. Tepsiyê dertînin îcar sîr-mast-rûnê qijilî yan gorî daxwazê soseke din pê tê werkirin. Li Kurdistanê pirranî sîr-mast dikin.
Rûs jê re "permenî" dibêjin. Sosên rûsan gelek in. Li YKSSya berê xwarineke navdar bû. Zivistanan li Kurdistanê goştê qeliyê dikirin nava xingalê.
Cureyên xingalê.
Xingal pirranî sîr-mastkirî tê xwarin
Pezkoviya Kanadayî li Zixura Mezin
Çemê Kolorado – kêmzêde 100 m biber e.
Parka Neteweyî ya Kanyona Mezin (bi îngilîzî: "Grand Canyon National Park") parkeke neteweyî ya federedewleta Arîzonayê (DYA) ye.
Dirêjiya kanyonê 466 km ye. Berayiya wê 400-2.400 m ye. Kûraniya zixurê digihê heya 1.600 metreyê. Cara pêşîn sala 1540 ji aliyê García López de Cárdenas ê spanî ve hatiye vedîtin.
Cara yekem sala 1869 li kanyonê lêkolînên zanistî hatine kirin. Helbet kanyon ji aliyê çermesoran ve dihate zanîn û li wir cihwar bûn.
Kanyon nuwazeyeke bêhempa ya erdxanê ye û salê nêzîkê 5 milyon tûrîst serdana wê dikin.
Kanyona Mezin an jî Zixura Mezin, navê zixura li federedewleta DYAyê, Arizona ye. Beşek ji Parka Neteweyî ya Kanyona Mezin e. Kanyona Mezin 446 km dirêj û 29 km fireh e. Berayiya wê 400-2.400 m ye. Kûrahiya zixurê digihê heta 1.600 metreyî. Tê payîn ku çemê Kolorado di nav Kanyona Mezin de 17 milyon sal berê rêya xwe pêk aniye.
Cara pêşîn di sala 1540an de ji aliyê García López de Cárdenas ê spanî ve hatiye vedîtin. Berî wê demê jixwe niştecihên Amerîka li wir jiyan dikirin û heya wan ji vê zixurê hebû. Herwiha ev cih ji wan re pîroz bû. Cara yekem di sala 1869'an de li kanyonê lêkolînên zanistî hatine kirin.
Kanyona Mezin şaxoreke mezin a di nav Platoya Kolorado de ye.
Empanada cureyekê kilora Arjentînî ye. Li Spanya, welatên Amerîkaya latînî gelek navdar e. Dişibe kilorên kurdî yên toraqê. Tê gotin ji bajarê Salta ya Arjentînê belav bûye ku li hin cihan navê wî jî "Salteña" ye. Wekî tevahiya kiloran, ji hevîrê şikevayê (pelhevîr) tê çêkirin.
Li Arjentînê di dirûvê devdasê (heyvê) de vedikin, goştê mirîşk an dewarê dixinê. Herwiha jambon, goştê hêrayî, ananas, pîvaz, penîr ûêd jî. Di argûnê de dipijînin.
Hin cureyên empanadayê (saltena).
Cureyên wan ne ji hev cuda ne, tenê berkelîna (melzeme) wan cuda ye. Hin bigoşt, hin jî bi sebze ne.
Li gelek welatên Amerîkaya latînî li ser navê Empanadayê rojên taybet tên pîrozkirin û festîval tên lidarxistin.
Kilora sêgoşe cureyekê kilorê ya pêjgeha kurd e. Dişibe empanadaya spanî. Ji ber ku di dirûvê sêgoşeyê de ev nav girtiye.
Pelhevîr ji goştê mirîşkê yê xaşandî tê dagirtin. Pelhevîr di dirûvê sêgoşeyan de tê tîke kirin, herwiha wisa jî tê pêçandin. Di tepsiyê de rêz dikin û parçeyên goşt jî dixin navê. Bi ser wan ve gûzê hêrayî werdikin û rûnê heliyayî yê nivîşkî bi ser de dikin.
Heya binê wê hinekê sor bibe di argûnê de dihêlin û paşê pêşkêş dikin. Gorî daxwazê beriya xwarinê bexdenûsa hêrayî yan mast jî tevlî dikin. Pirranî bi dew ve tê xwarin.
Sêmûçe, sêmûşe cureyek kilorê ya pêjgeha kurd û îraniyan e. Navê xwe ji "sê" û "mûç"ê digire, ango "tişta ku sê car hatiye mûçekirin", bi dest, mûçing an alavekê hatiye qurçimandin, kîpkirin. Şikevaya wê di dirûvê sêgoşeyê de tê pêçandin û goşeyên wê tên mûçekirin.
Ev kilor derbasê xelkê cîran jî bûne. Bi îngîlîzî jê re "samosa", bi romî (tirkî) "pers boregi" yan "samsa" dibêjin.
Hevîrê wê têkel e, tê de kemyon, xwê heye daku hevîr hinekê hişk be. Kartolên şelkirî wekî zaran tê tîkekirin, polik û îsotên ku dendikên wan hatine derxistin jî tevlî tê kirin. Bi hevre hinekê tên kelandin. Ava wan tê parzûnkirin (parzinandin).
Pelhevîr di dirûvê hevêrkê de bi devê steganê (badîn, piyale, qedeh) tê birrîn û berkelîn (melzeme) tê dagirtin. Di nava rûnê qijilandî de tê biraştin û pêşkêşkirin.
Heftbirrî, heftqat, heftpelik cureyekê kilorê ye. Li Kurdistanê pirranî di mehên payîz û zivistanê de tên xwarin, lewra bihar û havînê kar heye û hezma heftbirriyê dijwar e. Li tevahiya herêmên Kurdistanê, bi navên cuda bin jî tê xwarin.
Navê xwe ji hejmara pelikê şikevayê digire (pelhevîr). Heft mecbûrî nîne, dikare 10 qat jî be.
Herdu aliyên pelhevîrê tê rûnkirin û di tebsiyê de radixin. Berkelî (melzemeyê kelandinê) amade dikin. Her qatek ji tiştekê tê tijekirin. Heger yek riz be ya din goşt an mewij e. Bi kêrê wekî çargoşeyî tê kerîkirin.
Heya binê wê hinekê sor bibe di argûnê de tê pijandin.
Şahiya malê.
Moriyeke mezin (mirarî) di nava kilorê de tê veşartin ku pirranî dê yan eta (etika) malê cihê wê dizanin. Dema kilor hat ser destexaneyê (merezme, sifre) şêniyê malê dikevin etr û tatolê (mereq) ka dê para kê be.
Di nava êzîdîyan û herwiha gelek caran jî di rojên olî yên pîroz de bo şahî û galegalê ev tê kirin.
Carnan zarokan dixapînin dibêjin "di dilê xwe de bêjin morî morî ez gorî, were vî dorî ew ji axavtinê fêhm dike, tê"." Zarok jî çavên xwe digirin di dilê xwe de bi van gotinan lava dikin ku morî bibe para wan.
Dibe ku li deverên din ên Kurdistanê ev şahî bi awayekê din be.
Firoşgehek li bajarê Nasiriya ya Îraqê, 2007
Biharat, biharbêhn ji gihayên hêşîn ên hişkkirî, hêrayî yan têkelî re tê gotin. Li Kurdistanê bi biharan bi sedan cureyê riwekan tên berhevkirin û hin ji wan bo demekê dirêj bên bikaranîn tên hişkkirin an tirşiya wan tê çêkirin.
Biharbêhn, bo bêhna biharê, çêja xwezayê tevlî xwarinê bibe, bi tevî çêncê (sos) tê bikaranîn. Pêjgeha kurd pirr hez ji biharatê dike. Di gelek xwarinên kurdî de biharat heye.
Sosa Holandî li ser melajo û kartolê kirine
Çênc, gevola (gebola) biharatê, sos yek ji berkelîna (melzemeyê) xwarinê ye, bo çêjdanê tê bikaranîn. Di pêjgeha kurd de cihê wê bi qasî biharatê nebe jî, girîng e. Alîkareke xwarinê ye.
Sos bi tenê nayên xwarin, çêjdar e, bo tehma xwarinan xweşçeşnî yan rengê wan balkêş bikin, tê bikaranîn.
Angaştek li ser navê sosê.
Bi texmînî bêjeya "çêjn" û "çênc"ê ji heman kokê ye. Dibe ku bav-kalên kurdan ji ber ku çênc (sos) tehmê dide ji lezetê re gotine çêj. Bi bandora zimanên Ewropayê, kurd jî niha pirranî dibêjin sos. Sos peyveke fransî ye.
Sosên tîr û yên ron hene. Yên tîr bo meqarne (makaron), xingal û xwarinên wek wê, yên ron jî pirranî bo seleteyê ne. Aşpêj, xwarinpêj bi xwe jî sosan çêdikin, ji bazarê jî dikirin. Xelk bi giranî sosên nûjen ên tên firotin, dikirrin.
Destexaneyek (sifre) ji herêma Şingalê
a>, bi tevî îsot, rûnê nivîşkî û çêncê
a> li Kurdistanê jî hezkirî ye
Pêjgeha kurd, aşpêjxaneya kurdî, kulîna kurdî, kûxniya êzîdiyan, metbexî kurdî, xwarinên kurdî ji cure û dewlemendiya xwarinên kurdî re tê gotin.
Kurdistan mîratgirê şarezayiyên mezin e. Med, urartû, hurrî, sasanî, rom û gelekan bandora xwe hîştine. Mezopotamya ku parek axa Kurdistanê jî dikevê, wekî landika, dergûşiya mirovahiyê tê zanîn. Cara pêşîn li vir ajal hatine kedîkirin, mirovahî fêrî bikaranîna alavên jiyanê hêsantir dikin û cotyariyê bûne.
Di xwarinên kurdî de pincarên biharê, berhemên şîr, savar, sebze û goşt cihekê girîng digirin. Bi dehan cureyên kufteyê tên xwarin. Bi taybetî parêzgehên herêma Tolhildanê, Meledî, Gurgum, Dîlok ji aliyê çêkirina kufteyan ve gelek navdar in.
Li Kurdistanê herwiha suryanî, ereb, terekeme, tirkoman jî dijîn. Dewlemendiya çanda wan a xwarinê jî tevlî ya kurdan bûye. Cure cure xwarinên sebzeyê, bi cure cure nanan tê xwarin. Seleteyên kurdî pirranî ji arûf (xiyar), fringî (bacanê sor), pîvaza heşîn, bexdenûs, kahû û biharbêhnan (biharat) e.
Taştêyên kurdî jî gelek dewlemend in. Hingiv, toraq, cureyên penîran, hêk, zeytûn, fêkî xwarinên bingehîn ên taştêyê ne. Bo vexwarinê jî pirranî çaya reş tê ser destexaneya kurdî.
Trî bûye Trauben, xwînî bûye Wine, Wein, le Vin.
Kurdistan warê rezvaniyê ye. Pirr berê bav-kalên kurdan rezvanî bipêş xistine, ji tiriyê nîmetên cuda cuda hilberîne. Peyva tirî derbasî gelek zimanan, herwekî yên Ewropayê jî bûye. Bi almanî "tirî", "Trauben" e. Ji tiriyê şerab çêkirine, jê re "xwînî" gotine. Lewra dişibiya xwînê.
Peyva şerab rengdêrek e, di wateyê "ava şor a şêran". Xwînî bi hatine Îskenderê Mezin an pirr berê ve wekî "gwînî", "wîn", "vinum", "kvinum" derbasî yewnanî û latînî, ji wê jî derbasî zimanên nûjen ên îro yên li ewropa bûye. Bi latînî vinum, bi almanî Wein, bi îngîlîzî wine, fransî vin e ku hemî jî ji peyva kurdî "xwînî" (wekî xwînê) bingeha xwe digirin.
Bandora xwarinên kurdî gelek e.
Xwarinên kurd bandoreke mezin li xwarinên gelên cîran kirine, gelek cureyê xwarinê herçendî navên wan jî bi kurdî ne, di qada navneteweyî de li ser gelên din tên hejmartin. Sedem, nebûna dem û dezgehên kurdî ye.
Xwarinên kurd ji pêdivî, bandor û xwezaya jiyana wan in. Heger koçerî kiribîn bo mînak nanê sêlê bipêş xistine, lewra bi xwe re gerandina tendûrê dijwar e. Heger cotyar bûne, xwarinên sebze, heger rezvanî kiribin bo mînak pelên (pelgên) tirîyan bikaranîne. Li peravên Deryaya Navîn ku êlên kurdan li wir dijiyan û bi damezrandina komara Tirkiyeyê re ji wir birêkûpêk hatin derxistin, xwarinên deryayî, xwarinên ji goştê masiyan bipêşketibû.
Xwarinên kurd, ermenî, faris, mazenderanî, gilakî, efxan, azerî û qefqasiyan gelek dişibin hevûdu. Herwiha hin cureyên xwarinê ji kurdan derbasê romî (tirk), ereb, yewnanî, laz, terekeme, suryanî û gelên din ên herêmê jî bûne, yan xwarinên wan ketine nav xwarinên kurdî.
Mirov dikare bêje, giraniya xwarinên kurd li se sebze, berhemên şîr, pincarên xwezayî, berhemên hevîrî û goşt in.
Pêjgehên herêmên Kurdistanê.
Di navbera giraniya aboriyê û xwarek-vexwarekên kurdî de têkiliyeke rasterast heye. Heger li herêmê cotyarî serdest be, hêyavk, selete, xwarinên quşxaneyê rengareng bûne. Heger xwedîkirina ajalên malê pêşketî be, xwarinên ji berhemên şîr, zad, bigoşt zêde bûne. Bazara xurdemeniyan, avhewa, parastina xurdemeniyan, erdnîgarî ûêd bandora xwe li taybetiyên pêjgeha kurd kirine.
Heya bigire şer, komkujî, serhildanan jî rengê xwe dane xwarin-vexwarinên kurdî. Bo mînak di demên şer de xela, koçberî rûdida, mêr dihatin kujtin, jinan nedikarîn di demekê kurt de karên zilamên xwe bikin, heger cotyar bana, erd û zeviyên xwe dihîştin diçûn bajaran. Rewş û awayê aboriyê, alav û teknîkên debareya malê dihatin guhertin.
Pirr dijwar e ku mirov xwarin-vexwarinên kurdî li herêman parve bike. Lewra heya niha ti xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgînên pêjgeha kurd nehatine standardkirin.
Boreg "(bi tirkî: börek)," cureyek ji kilorê ye. Tirki tenê ji viya re Börek dibêjin. Bi şaşî û ji bandora tirkî hin caran bo tevahiya kiloran boreg dibêjin. Tirk jî ji vê re "kurd boregi - kilora kurd" dibêjin.
Hevîrê xwêkirî di nava avê de hinekê tê sekinandin. Derdixin, ji nû ve distirên, heya pelqikên hewayê tê de nemîne. Dîsa tê sekinandin ku kewa xwe bigire.
Heger ji bo pênc kesan be, hevî pêncparkirin û girikkirin. Girikan yeko yeko dixin nava rûnê gulberojê û distirên. 1-1,5 katjimêr tên sekinandin. Piştre girik tên vekirin û pelhevîr li tepsiyê tên raxistin. Pên pelhevîr (bo pênc kesan) hatin bicihkirin, îcar jî davêjin argûnê.
Li wir jî bi qasî katjimêrek tê sekinandin, dûv re di germiya 250 gradê de tê pijandin. Bi qasî nîv saetê pijandin têr dike. Hêj sar nebûye, şekirê pûdrayî pê werdikin. Êdî dikarin bixwin.
Lehmecûn xwarinekê ji koma patîle û pîzayê ye. Ango patîleyeke serbiçênc (bisos) e. Ji navê wê kivşe ye ku ji pêjgeha ereban e. Ne tenê li Kurdistanê, li gelek welatan jê re lehmecûn dibêjin.
Li rojavayê Ewropayê wekî "pîzaya tirk" jî tê binavkirin, lewra di salên 1960'î de welatên Ewropa ji Tirkiyeyê karker xwestin û bi çûyîna wan ve Ewropayiyan gelek xwarin wekî "xwarina tirkan" binav kirin.
Li Ewropa herwiha ji kafêya (qehwe) ereban re "qehweya tirkan", ji gîros a yewnaniyan re "doner" dibêjin.
Pelhevîr tê vekirin û têkela ji bexdenûs, goştê hêrayî, merge (ava frengan, tomatosan), pîvaz, sîr, îsota reş, îsota sor û biharatên din hatiye amadekirin ser tê hesikandin.
Huner ew e ku têkela çênca lehmecûnê baş bê amadekirin û hevîrê wê di kewa xwe de bê ecinandin. Di argûna kevirî de tê pijandin. Divê di amadekirina çenca lehmecûnê de av jî gorî pîvanê bê bikaranîn, ne kêm, ne jî zêde. Li hin herêman pîvazê pirr dixin navê.
Piştî hat ser destexaneyê (sifre), pirranî lîmonê pê werdikin û bi bexdenûsê dixwin. Li parêzgeha Dîlokê ne pîvaz lê sîrê pirr dikin navê.
Biryan, xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêma Botanê, bi taybetî li parêzgehên Sêrt, Bidlîsê navdar e.
Ji goştê berxê ye. Berxik bi saxî ye, lê hundirê wê hatiye valakirin. Hundirê berxê yan vala yan jî gorî daxwazê ji têkela biharat, riz, pîvaz ûêd tê dagirtin û dirûtin. Li hin deveran bêî dirûtinê dixin tendûra devgirtî.
Li gundan erdê dikolînin û cendegê berxê yê hundirvalakirî, bi saxî binerdî dikin, ser wê bi qasî 2-3 cmyê ji axê yan heriyê por dikin. Bi agirê daran tê pijandin. Huner ew e, biryan di nava hilma xwe de di keysa xwe de bê pijandin. Kêm zêde 2 katjimêr dipijînin.
Li hin deveran pêyên berxê jêdikin, ji xeynî hestiyê movikê yên din hemiyan dertînin.
Li bajaran teknîka pijandina biryanê hatiye guhertin. Niha tendûrên taybet bo pijandina biryanê hene. Niha risteyên goşt bi çengelan ve tê dardekirin û wan bi wê awayê dixin tendûrê û devanga tendûrê ji bo hilm derneke derve, kîp dikin.
Pirranî bi havînan tê xwarin lewra berê li Kurdistanê zivistanan kolandina erdê di bin berfê de dijwar bû.
Goştê biryanê yê bêhestî tê ristekirin û pirranî bi nanê patîleyê ve tê xwarin. Beriya bixwin tê xwêkirin û bi qasî 2-3 katjimêran didin sekinandin, dakû çêja xwe bigire. Lê ev ne mecbûrî ye.
Li aliyê rojava yê Başûrê Amerîkayê di navbera Şîle, Perû, Arjentîn û Bolîvyayê de beyabana Atacamayê ye.
Atacama an jî "Atakama", beyabana herî ziwa ya cîhanê ye. Di navbera welatên Şîle, Perû, Arjentîn û Bolîvyayê de belavbûyî ye. Piraniya beyabanê dikeve bi dirêjahiya peravê bakurê Şîleyê.
Helaw, helwa, Sayle an jî Sêllê xwarineke ji koma şîraniyan e, di pêjgeha kurd û gelên rojhilata navîn de navdar e.
Tê gotin ji ereban belav bûye û peyva helwa "(حلوى "Halwa")" bi erebî tê wateya "ya rindik, xweşik"." Îhtîmalek e ku helaw bêjeyeke îranî be ji îraniyan, bi pejirandina îslamê ve derbasê ereban û herêmê bûbe. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.
Helawên pêjgeha kurd û yên li Kurdistanê tên xwarin.
Ji ardik, xwê, darçîn, şekir û avê tê çêkirin. Helawên niha yên di fabrîkan de tên çêkirin ne sade ne, gelek tişt tevlî ne. Bi têkirina dims, lîmon, madeyên rengdêr ûêd helawên îro pirr bi tehm bin jî ne ewçend li tenduristiyê tên.
Helaw hinekê jî pîroz e?
Di rojên şahî û şînê de dibe ku bi bandora ola Îslamê be, hin kes helawê çêdikin û belav dikin.
Sîstema livînê an koendamê masûlkeyan, sîstemek biyolojîk e ku ji girdik an masûlkeyê kakûtî, masûlkeyê nerm û masûlkeyê dil çêdibe. Ew lebata laşê mirov û lawiran rêdan dike, rewşa laşê radigire an diparêze û xwînê seranserê laşê digerîne. Sîstema rehikan di laşên mirov û lawirên movikdaran kontrola masûlkeyan dike tevî ku hinek masûlkeyên laşê wekî masûlkeyê dil ku tev serbixwe ye.
Anatomiya masûlkeyên mirov.
Nêzî 639 masûlkeyên kakûtî di laşê mirov de hene
Zerzûl û Zerzûrk yan jî çîqê belek(navê zanistî yê latînî: "Sturnus roseus"), cureyekî ji çîqan e lê wek çîqan ew zivistanê na, bihar û havînan dihên dîtin.
Li bin zikê gihaştiyên wan zeroşkî ye.
Bi colan dijîn û hêlînên xwe bi piranî li ciyên bej li qelaçên kevirokî çêdikin.
Xwarina wan axilbe bêhestokên bej be jî ew pirr ji tûyan hez dikin. Ji vê yekê jî li gelek ciyan weke çûkê tuyan dihên zanîn.
Zerzûl wekî çîqan ew zivistanê na, bihar û havînan dihên dîtin.
Epîdermîs û dermîs du çînên serekî yên pestê ne.
Çerm, pêst an jî pîst'",endamê herî gewre yê mirov e.
Tevahiya laşê mirov ji aliyê derve bi çerm ve dapoşî ye.Çerm endamê herî gewre yê laş e. %15yê giraniya laşê mirov ji çerm pêk tê. Çerm ji bo hokarên nexweşiyê berbestek sirûştî ye. Rê li ber bakterî, vîrus û hemû hokarên nexweşiyê digire, nahêle bikevîn nav laşê mirov. Herwisa ji rijênên çerm xwêdan û çewrî jî tê derdan. Çewrî û xwedan liser rûyê çerm belav dibin, pHa rûyê çerm dadixînin 5 heta 3yê,ango rûyê çerm piçek asîdî ye. Asîd derfet nade hokarên nexweşiyê ko li ser çerm bijîn. Di nav şileya xwêdanê (araq) de enzîmek heye bi navê lîzozîm ("lysozyme"), lîzozîm dîwarê xaneyên bakterîyan diherisînê, bi vî awayê bakteriyên li ser rûyê çerm tên kuştin. Stûriya çerm li her aliyê laş de ne ne bi yekşêwe ye. Li gor asta stûriyê, du cor çerm heye, çermê stûr û çermê tenik. Çermê kefa dest, çermê binê pî mînak in ji bo çermê stûr. Radeya asayî (average) ya stûriya çerm 1 heta 2 mm ye. Stûriya çermê stûr, bi qasî 5 mm ye.
Pêkhatê.
Pêstê mirov ji du çînên serekî pêk tê.
1. Epîdermîs: Li aliyê derve yê çerm
2. Dermîs: Li aliyê navî yê çerm de cih digire. Dermîs bi navbeynkariya çîna hîpodermîs (binçerm) bi masûlke û hestiyan ve girêdayî ye
Epîdermîs.
Pîgmenta melanînê reng dide epîdermîsê.
Epîdermîs çîna li jorê çerm e. Gellek qatên xaneyên rûkeş li ser hev rêz dibin, bi vî awayê çîna epîdermîs peyda dibe. Di nav çîna epîdermîsê de lûleyên xwînê tune, xaneyên epîdermîsê xurek û madeyên pewîst ji mûlûleyên çîna dermîsê digirin.Stûriya epîdermîsê di çermê binê pî û çermê kefa dest ya herî zêde ye. Epîdermîs ji bo hokarên nexweşiyê berbestek sirûştî ye. Rê li ber bakterî, vîrus û hemû hokarên nexweşiyê digire, nahêle bikevîn nav laşê mirov. Herwisa epîdermîs ava laş jî diparêze, nahêle laşê mirov zuha bibe.
Çîna epîdermîs ji 5 qatan pêk tê.
1. Qata hişk ("Stratum corneum").
Qata herî jor a epîdermîsê ye. Ji xaneyên pehnkirî yên mirî pêk tê. Di nav sîtoplazmaya xaneyan de keratîn heye. Keratîn proteînek rîşalî(rîsî) ye. Proteînên keratînê req in û rê nadin avê. Qata hişk peş bi beş diweşe. Xaneyên ji qata zelal dewsa xaneyên weşiyayî digirin.
2. Qata zelal ("Stratum lucidum").
Ji rêzên rûkeşexaneyên pehn pêk tê. Navikên piraniya xaneyên vê çînê riziyayî ne, hinek xane jî bê navik in. Rêza xaneyên bênavik di bin mîkroskobê de wekî çînek zelal (ron) xuya dibin. Ev qat tenê di epîdermîsa çermê stûr de heye.
3. Qata danikî ("Stratum granulosum").
Çînek tenik a epîdermîsê ye. Ji 2 heta 5 rêzên xaneyên pehn pêk tê. Di nav sîtpolazmaya xaneyên qata danîkî de bi navê keretohaylîn ("keratohyalin") danikên proteîn heye. Keretohylîn pêşkerê keratîn e.
4. Qata striyokî ("Stratum spinosum").
Ji sîtoplazmaya xaneyên vê çînê, niçikên mîna dirriyên darê ji parzûna xaneyê ber bi derve dirêj dibin. Ev pêkhateyên striyokî xaneyên qata striyokê bi hev re girê dide.
5.Qata binçîne ("Stratum basale / Stratum germinativum").
Çînek stûr e. Rûyê vê çînê ji rêzên xaneyên firegoşeyî pêk tê. Li aliyê jêrê çînê rûkeşexaneyên şeşpaloyî(bi îngilîzî: "cuboidal") an jî yên stûnî (bi îngilîzî: "columnar") cih digirin. Ji xaneyên vê derê, bi dabeşbûna mîtozî, xaneyan nû tên çêkirin. Xaneyên nû ber bi qata hişk cih diguherin. Xaneyên ko bi dabeşbûnê xaneyên nû çê dikin, wekî xaneyên bineratî (bi îngilîzî: "stem cells") tên navkirin. Di qata binçîneyê de xaneyên keratînê ("keratinocytes"), xaneyên bineratî ne. Di nav xaneyên keratînê de hinek ji xaneyên melanînê ("melanocytes") heye. Xaneyên melanînê pîgmenta (boyax) melanînê berhem dikin. Rengê pêstê mirov li gor rêjeya melanîna nav xaneyên epîdermîsê diyar dibe. Hin beşên qata binçîneyê ber bi nav çîna dermîsê dirêj dibin, bi vî awayê çîna epîdermîsê bi çîna dermîsê ve girê didin. Herwisa ji çîna dermîsê xurek û madeyên pêwîst dabîn dikin ji bo xaneyên epîdermîsê.
Dermîs.
Dermîs li bin epîdermîsê de dirêj dibe, pêkhateyên wekî lûleyên xwînê, demarên hestê, çikildanokê mû, lûsemasûlke, lûleyên lîmfê, rijênên xwedanê û rijênên çewrî lixwe digire. Li gel van pêkhateyan xaneyên fîbroblast, xaneyên hellûşêner û xaneyên çewrî jî xaneyên sereki yên dermîsê ne. Dermîs ji bestereşaneyê pêk tê. Navbera pêkhateyên bestereşaneyê de rîşalên kolajen (bi îngilîzî:"collagen fibers") û rîşalên qaîşokî (bi îngilîzî:"elastic fibres")heye. Stûriya dermîsê 0.5 mm heta 3 mm ye. Dermîs li aliyê jêr ve bi hîpodermîsê ve girêdayî ye.
Dermîs ji du çînê sereke pêk tê; çîna goçkeyî (bi îngilîzî: "papillary layer") û çîna torî (bi îngilîzî: "reticular layer")
Çîna goçkeyî.
Çîna goçkeyi ji bestereşaneyê pêk tê, lê bestereşaneya vê çînê sist e, ango rîşalên kolojen û rîşalên qaîşokî torek lawaz ava dikin. Pêkhateyên mîna tilî ji çîna goçkeyî ber bi jorê, di nav qata binçîne ya dermîsê dirêj dibin, evan pêkhateyan wekî goçkeyên çermê tên navkirin. Di goçkeyên çermê de gellek mûlûleyên xwînê, mûlûlyen lîmfê, xaneyên hellûşêner, rîşalên demarê, hinek ji xaneyên çewrî, wergirên berkevtinê û xaneyên fîbrobalst heye. Xaneyên hellûşêner, xaneyên bergiriyê ne, heke ji hawirdorê, hokarên nexweşiyê bikevin nava çerm, xaneyên hellûşêner li hember wan bergirî dabîn dike. Herwisa goçkeyên çermê gellek hestewergir jî lixwe digirin.
Çîna torî.
Li bin çîna goçkeyî de çîna torî dirêj dibe. Bestreşaneya li vê çînê gellek gurr e. Ji ber gurahiya rîşalan, ev çîn bi şeweyê torî xuya dibe. Li vê çînê de rîşalên qaîşokî û rîşalên kolojên li nav hev dirêj dibin, lê piraniya rîşalên vê çînê ji rîşalên kolojen pêk tê. Rîşalên qaîşokî nermahî didin çermê, rîşalên kolajen jî girjiya (şidayî) çerm xurtir dike. Rîşalên vê çînê bi gelemperî li derûdora çikildanokê mûyan, rijênên xwêdanê û rijênên çewrî hê zêdetir in. Çîna torî li gel mûlûleyên xwînê, gellek hestewergir û demarên hestê, rijênên xwêdanê, rijênên çewrî, regên (kok) mû lixwe digire. Herwisa li vê çînê de xaneyên mast, xaneyên fîbroblast û lûleyên lîmfê jî cih digirin.
Hîpodermîs.
Hîpodermîs li bin çîna dermîsê de dirêj dibe, loma wekî çîna binçerm tê navkirin. Hîpodermîs beşek çerm nîn e. Çerm bi navbeynkariya hîpodermîsê bi masûlke û hestiyan ve tê girêdan. Herwisa mûlûleyên xwînê û hestedemarên çerm jî ji aliyê hîpodermîsê ve tê dabînkirin. Hîpodermîs ji çîna bestereşaneya sist û proteîna elastînê pêk tê. Xaneyên sereke yên hîpodermîse; xaneyên fîbroblast, xaneyên hellûşêner û xaneyên çewrî ne. % 50yê çewriyê laş di hîpodermîsê de cih digire. Çewriya hîpodermîsê laşê mirov ji sermayê diparêze, nahêle sermaya hewayê derbasî nav laş bibe.
Parastin.
Çerm ji bo hokarên nexweşiyê berbestek sirûştî ye. Rê li ber bakterî, vîrus û hemû hokarên nexweşiyê digire, nahêle bikevîn nav laşê mirov. Herwisa ji rijênên çerm, xwêdan û çewrî jî tê derdan. Çewrî û xwedan liser rûyê çerm belav dibin, pHa rûyê çerm dadixînin 5 heta 3yê,ango rûyê çerm piçek asîdî ye. Asîd derfet nade hokarên nexweşiyê ko li ser çerm bijîn. Di nav şileya xwêdanê (araq) de enzîmek heye bi navê lîzozîm ("lysozyme"), lîzozîm dîwarê xaneyên bakterîyan diherisînê, bi vî awayê bakteriyên li ser rûyê çerm tên kuştin. Çerm laşê mirov ji tîrojên serbinefşî diparêze. Tîrojên serbinefşî, tîrojên ziyanbexşên ji bo şane û xaneyên laş. Çerm, laşê ji tîrojên serbinefşî yên rojê diparêze. Gava tîrojên serbinefşî dikeve ser çermê mirov, ji xaneyên çerm melanîn tê derdan. Melanîn boyaxek (pîgment) bi rengê qehweyî ye û tîrojên serbinefşî dimijîne, nahêle tîroj bigihîje şaneyên binê çerm. Herwisa di bin tîrojên rojê de sitûriya qata hişk a çîna epîdermîsê jî zêde dibe. Li gel melanînê, qata hişk a epîdermîsê jî tîrojên serbinefşî dimijîne.
Derdan.
Li çerm çar cor rijên heye; rijênên çewrî, rijênên xwedanê, rijênên şima û rijênên şîr.
Rijênên çewriyê.
Çewriyerijên madeya çewrî der didin ser rûyê çerm. Li ser rûyê çerm de bakteriyên sûdbexş bi vê çevriyê tên xwedîkirin. Herwisa çîna çewrî, rê nade avê ko ji laş derbikeve an jî ji derva bikeve nav laş.
Rijênên xwedanê.
Rijênên xwedanê (araqerijên) şileya xwedanê der didin ser rûyê çerm. Gava şileya xwedanê dukel dibe û wekî madeyek gaz ji rûyê çerm dûr dikeve, di heman demê de rûyê laş jî sar dike. Ango rijênên xwedanê pileya germahiya laş rêk dixe. Di nav şileya xwêdanê de enzîmek heye bi navê lîzozîm (lysozyme), lîzozîm dîwarê xaneyên bakterîyan diherisînê, bi vî awayê bakteriyên li ser rûyê çerm tên kuştin. Li bin çerm de qata şaneya çewrî heye, çewriya binê çerm, laşê mirov ji sermayê diparêze.
Rijênên şimayê.
Rijênên şimayê li nav çermê coga guh (coga bihîstinê) de şimaya (mûm) guh der didin. Şimaya guh rûyê perdeya guh nerm dike, nahêle perdeya guh zuha bibê. Bi vî awayê perdeya guh qaîşokî dimîne û gava pêlên deng lê dixin, perdeya guh bi hêsanî dilerize.
Rijênên şîrê.
Rijênê şîrê, ji memikan şîr der dide. Ango şîrê ji bo dergûşê, ji aliyê van rijênên dayikê ve tê berhemkirin û derdan.
Hestkirin.
Di nav endamên hestê yên laş de, çerm mezintirîn endam e. Di nav xaneyên çerm de gellek hestewergir hene. Mîkanîkewergir, êşanewergir û germahiyewergir, wergirên nav çerm in. Hestewergirên çermê ji demarekotahiya demarexaneyên hestê pêk tê. Hestewergir ji aliyên kartêkirin wekî berkewtin (temas), pestan (pesto), êş, germahî û sermahî tên çalakkirin. Sinyalên ji kartêkiran bi bi navbeynkariya demarên hestê bi şêweyê sînyalên elektrîkî ber bi dirkepetikê tê guhêztin, ji vir jî ber bi mejî ve tên şandin. Têgihîştina hestan li mejî rû dide.
Rêkxistina germahiya laş.
Asta pileya germahiya asayî ya laş 36.8 santîgrat pile ye. Germahiya laş ji aliyê demarekoendama xweyî ve tê rêkxistin. Hin caran ji ber germahiya hawirdore an jî ji ber çalakiya masûlkeyan, germahiya laş ji asta asayî bilindtir dibe. Zêdebûna germahiya laş, beşa sîmpasawî ya demarekoendama xweyî çalak dike. Demarên sîmpesawî rijênên xwêdanê han dikin ji bo derdana xwêdanê. Şileya xwedanê ji bo dûkelbûnê germahiya laş bi kar tîne. Ango gava şileya xwêdanê ji rûyê çerm dûkel dibe, germahiya çerm digire bi vî awayê rûyê laş hênik dibe. Li gel rijênên xwedanê, lûleyên xwînê jî alîkarî dikin ji bo hênikkirina laş. Gava germahiya laşê mirov zêde dibe, lûleyên xwînê yên çerm fire dibin û ber bi rûyê çerm ve bilind dibin. Xwîna nav lûleyên firebûyî germahiya xwe dide hewayê, laş hênik dike. Heke germahiya laş ji asta pileya asayî nizimtir bibe, vê gavê rijênên xwêdanê, derdana xwedanê kêmtir dikin û lûleyên xwînê jî teng dibin, ji rûyê çerm dûr dikevin. Bi vî awayê germahiya xwînê di nav laş de tê parastin.
Çêkirina vîtamîna D.
Hinek ji vîtamîna D di laşê mirov de, bi alîkariya çerm tê berhemkirin. Bi eslê xwe ne rasterast vîtamîna D lê pêşenga vîtamîna D di çerm de tê berhemkirin. Li bin tîrojên rojê de pêşenga vîtamînê, diguhere bo vîtamîna D. Xaneyên çermê vîtamîna Dyê rasterast der didin nav xwînê.
Hestî hemû cor şaneyan li xwe digire.
Peykerakoendama mirovên pêgehiştî ji 206 hestiyan pêk tê. Hestî corek ji bestereşaneyê ye. Lê bi eslê xwe endamên hestî hemû cor şaneyan li xwe digirin. Şaneya xwînê, şaneya kirkirkê, şaneya masûlkeyê, şaneya demarê, şaneya rûkeşê di pêkhateya hestî de cih digirin. Wekî mînak, serê hestiyên dirêj bi kirkirk dapoşrav e. Xwîn xurek û oksîjen dabîn dike ji bo hestî. Xwîn bi navbeynkariya lûleyên xwînê digihîje hestî, rûyê navî yê lûleyên xwînê bi çînek xaneyên rûkêş ve dapoşrav e. Herwîsa li ser dîwarê lûleyên xwînê de masûlkeyên lûs cih digin. Ji bo hestkirina pesto û azarê şaneya demar li hestî de kar dike. Hesti bi gelemperî ji kirkirk çê dibin. Her wekî hemû corên bestereşaneyan, hestî jî ji xane û madeyên navbera xaneyan (matrîks) pêk tê. Reqbûna hestî ji ber mîneralên kalsîyûmê ye, lê zexmbûna hestiyan ji ber rîşalên kolojen û rîşalên eleastînê ye.
Hestî binkeyek req dabîn dike ji bo cihbûn û girêdana masûlkeyan. Endamên navî yên laş diparêze. Destek dide ji bo çêbûna bejnûbala mirov. Hestiyên qefesa sîngê dil û pişikan diparêze, hestiyên kiloxê demaxê dorpêç dike û diparêze, hestiyên birrbirreyê dirkepetikê diparêzê û hestiyên hewzê hêlînek awa dike ji bo endamên koendama herisê, endamên zawûzeyê û endamên koendama mîzê.
% 90ê ji mîneralên kalsiyum û fosfar ên laş di hestî de tên enbarkirin an jî ji hestî tê berdan. Kalsiyum mîneralek bingehîn e. Ji bo girjbûn û xavbûna masûlkeyan, meyîna xwînê û ji bo demareragihandinê pêdiviya laş bi kalsiyumê heye. Asta kalsiyuma laşê mirov ji aliyê hormonên kalsîtonîn û parathormonê ve tê rêkxistin. Ji boy dirustkirin û bikaranîna molekula ATP (Adenozîna sê fosfatî) û molekûlên asîdên navikî (nukleyî); ARN (Asîda rîbononukleyî) û ADN (Asîda deoksîrîbonukleyî) pêdivî bi fosforê heye. Gava di xwîna mirov de rêjeya kalsiyum an jî fosforê ji asata asayî nizimtir dibe, hinek ji bestereşaneyên hestî hildiweşin û mîneralan ji hesti der didin nav xwînê. Bi vî awayî rêjeya fosfor û kalsiyumê dîsa ber bi asta asayî ve bilind dibe. Li gel enbarkirina xwêyan, di doxê hestiyên dirêj de di nav moxê zer ê hestî de, çewrî jî tê enbarkirin. Gava pêdivî pê hebe, ev çewriya li moxê zer, ji bo bi destxistina enerjiyê tê bikaranîn.
Polenkirina hestiyan li gor şêweyê wan.
Li gor şêweyê xwe hestî pênc cor in; hestiyê dirêj, hestiyê kurt(kin), hestiyê pan, hestiyê bêserûber û hestiyê kunciyî
Di laşê mirov de herî zêde hestiyên dirêj hene.
Hestiyê dirêj.
Hestiyê pan.
Hestiyê kurt.
Hestiyê kunciyî.
Hestiyê kunciyî (bi îngilîzî: s"esamoid bones") hestiyên hûrik û piçek glover in. Ji ber ko dişibin tovê kunciyê vê navê girtine. Hestiyê kunciyî di nav jêyan de cih digire. Jê,masûlkeyan bi hestîyan ve girê didin. Li gehan pestoya li ser jêyan zêde ye, hestiyên kunciyê jêyan ji hêza pestoyê diparêze. Hestiyê kulavê çokê mînak e ji bo hestiyê kunciyî. Hin caran hestiyên kunciyî wek hestiyê kurt jî tê polenkirin.
Hestiyê bêserûber.
Hestiyên bêserûber xwediyê şêweyêk diyarî nîn in bi gelemperî teşeyê wan aloz e û naşibin hestiyên din. Hestiyê birrbirreyê, hestiyên rûyê mirov mînak in ji bo hestiyên bêserûber.
Xaneyên Hestî.
Çar cor xane di pêkhateya hestî de cih digire
Xaneyên çêkerê hestî (Osteoblast).
Hestî ji aliyê xaneyên negehiştî yên bi navê osteoblast ve tê çêkirin. Wateya osteoblast “çekerê hestî” ye. Ango xaneyên osteoblast hestî çê dikin. Xaneyên çêkerê hestî li beşa geşê ya hestî de, li bergê hestî û li ser rûyê navî ("endosteum") yê hestî de zêde ne. Xaneyên çêkerê hestî dabeş nabin. Çêbûna hestî wekî hestîbûn (bi îngilîzî: "ossification") tê navkirin. Di laşê mirov de hestîbûn bi gelemperî piştî qonaxa kirkirkê dest pê dike, lê hinek hestî jî bê ko qonaxa kirkirkî rû bide yekser wekî hestiyê req dirust dibin. Gava hestîbûn rû dide, xaneyên çêkerê hestî li gel derdana xwêyên kalsiyumê, rîşalên ji proteînên kolojen û elastîn jî berhem dike û der dide derdora xwe. Di heman demê de xwêyên kalsîyumê jî li nav rîşal û proteînande kom dibe. Bi vî awayî derdora xaneyên çêkerê hestî req dibe û xane di nav kelênek (lacune) de asê dimîne. Ji vê gavê şûn ve êdî ji boy xaneyên çêkerê hestî, erkê dirûstkirina hestî diqede û xaneyên çêkerê hestî jî diguherin û êdî wekî xaneyên hestî (ostecytes) tên navkirin.
Xaneyên hestî (osteosît).
Xaneyên hestî (osteosît) xaneyên serekî yên hestiyê têgihîştî ye. Xaneyên hestî jî mîna xaneyên çêkerê hestî, xaneyên nedabeşdar in. Her çiqas xaneyên hestî di nav kelênê de ji hev cuda cih bigirin jî, ji her xaneyê niçikên sîtoplazma û parzûna xaneyê ber bi xaneyên din ve dirêj dibe, di navbera xaneyên hestî de fersenda têkilî dayîn û alûgorkirina madeyan peyda dike. Ango navbera xaneyên hestî ji pêkhateyek req pêk tê, lê xaneyên hestî bi hev re di nav têkiliyê de ne.
Xaneyên bineratî yê hestî.
Xaneyên bineratî yê hestî (bi îngilîzî: "osteogenic cells") xaneyên cora sêyem in ko di pêkhateya hestî de cih digirin. Xaneyên bineratî xaneyên negihîştî û neguherbuyî ne. Di nav her çar cor xaneyên hestî de, tenê xaneyên bineratî dikarin dabeş bibin û hejmara xwe zêde bikin. Dema pêdivî pê hebe, xaneyên bineratî dabeş dibin û diguherin bo xaneyên çêkerê hestî (osteoblast). Xaneyên bineratî di çîna navî ya bergê hestî û di moxê hestî de cih digirin.
Xaneyên hilweşînerê hestî.
Heke şikestin an jî derizîn di hestiyê mirov de rû bide, ji bo saxkirina hestiyê, xane û şaneyên nû tên çêkirin. Herwisa beşa hestiyê ziyangirtî an jî xaneyên mirî û nekêrhatî jî ji hestî tên dûrxistin. Ji bo hêlweşîna beşa hestiyê ziyangirtî, xaneyên hilweşînerê hestî (bi îngilîzî: "osteoclasts") kar dikin. Xaneyên hilweşînerê hestî li ser rûyê hestî de cih digirin. Bi hilweşandina xaneyên hestî, kalsiyum jî serbest dimîne ji bo tevlêkirina nav xwînê. Ango ji alîkî ve xaneyên çêkerên hestî xaneyên nû çê dikin, ji aliyê din ve xaneyên hilweşînerê hestî xaneyên mirî û ziyangirtî hildiweşînin. Bi xebatên van herdû cor xaneyan, şêweyê hestî tê parastin.
Matrîksa hestiyê.
Beşa şaneya hestiyê ko di navbera xaneyên hestî de dimêne, wekî matrîks (bi îngilîz: "matrix") tê navkirin. Matrîks ji pêkhateyên endamî ("organic") û neendamî ("inorganic") pêk tê.
Yek ji sisêyê giraniya hestî, ji madeyên endamî pêk tê. Xaneyên hestî û rîşalên kolojen beşa serekî ya endamî ya hestî pêk tînin. Rîşalên kolojen zexmî dide hestî, li hember darbeyên hawirdorê bê ko hestî bitewe an jî kin û dirêj bibe qaîşokiya hestîyê dabîn dike. Rîşalên kolojen di nav madeyek nîvreq de cih digirin, ev made wekî madeya binyat (bi îngilîzî: "ground substance") tê navkirin. Madeya binyat jî madeyek endamî ye û hilawîstin û destekkirina rîşan dabîn dike.
Madeyên neendamî yên hestî, berpirsiyarin bo reqbûna hestî. Piraniya madeyên neendamî yên hestiyê ji xwêya kalsiyumê pêk tê. Bi taybetî kalsiyuma fosfat Ca 3 (PO 4) 2 û kalsiyuma hîdroksîd bi hevre li derdora rîşalên kolojen berhev dibin û navbera xaneyan de matrîksa req ava dikin. Herwisa li gel xwêyên kalsiyumê, dema hestîbûnê de kalsiyuma karbonat û îyonên wekî sodyum, magnezyum, flor û sulfat jî li hestî tên tevlêkirin.
Bergê Hestî.
Bergê hestî (bi îngilîzî: "periosteum"), perdeyek zexm a li ser rûyê hestiyan e.
Hestî bi perdeyek du çînî dapoşrav e. Navê vê perdeyê bergê hestî ye. Bergê hestî, perdeyek bi hêz e, di bergê hestî de lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar hene.Bergê hestî, hestiyê ji hawirdorê diparêze, lûleyên xwînê û demaran bi hestî ve girê dide, ji bo başkirina hestiyê şikestî û ji bo stûrkirina hestiyê, xaneyên nû dabîn dike.
Çîna derve ya bergê hestî wekî çîna rîşalî (bi îngilîzî: "fibrous layer") tê navkirin û ji bestereşeneya şidayî (bi îngilîzî: "dense connective tissue"), pêk tê. Çîna navî ya bergê hestî wekî çîna xaneyî (bi îngilîzî: "cellular layer") tê navkirin û ji xaneyên çêkerê hestî ("osteoblast") pêk tê.
Çîna navî ya bergê hestî ji xaneyên çêkerê hestî (bi îngilîzî: "osteoblasts") pêk tê. Xaneyên çêkerê hestî dabeş dibin û diguherin bo xaneyên hestî (bi îngilîzî: "osteocytes"). Li gel stûrbûna hestî, şikestin an jî derizên hestî jî ji aliyê van xaneyan ve tên başkirin.
Xaneyên bergê hestî dikarin dabeş bibin û çînên nû li hestî zêde bikin, loma bergê hestî, tîreya hestî zêde dike, hestî stûr dibe.Jê (bi îngilîzî: "tendon") û bester (bi îngilîzî: "ligament") bi navbeynkariya bergê hestî, bi hestiyan ve tên girêdan. Ji xeynî beşa hestiyê ya ko bi hestiyek din ve geh ava dike, hemû rûyê hestî bi bergê hestî dapoşrav e.
Pêkhateya Hestî.
Hestiyê Pitew.
Hestiyê pitew (bi îngilîzî: "compact bone") yek ji du corê şaneya hestî.
Hestî ji du şaneyên sereke pêk te, şaneya hestiyê pitew û şaneya hestiyê îsfencî.Rûyê derveyî hestiyan bi çînek req dapoşrav e, ev çîna hestî wekî hestiyê pitew tê navkirin. Hestiyê pitew şaneyek çirr, req û lûs e. Doxa hestiyên dirêj ji şaneya hestiyê pitew pêk tê. Kêlena nav doxa hestî, moxê hestî li xwe digire. Hestiyê pitew li bin bergê hestî de cih digire, hestiyê diparêze û zexmtiyê dide hestiyê. % 80yê giraniya hestiyê laş ji hestiyê pitew pêk tê.
Şaneya hestiyê pitew ji çînên bazinî yên tenik pêk tê. Çînên bazini wekî perik tên navkirin. Perik (bi îngilîzî: "lamellae") li derdora cogên navendî de bi awayekî yeknavendî rêz dibin. Coga navendî û koma perikên dora wê, bi hev re wekî lûle an jî sîstema havers (bi îngilîzî: "osteon, Haversian system") tê navkirin. Lûle di hestî de bi awayekî paralelê hev û paralelê doxa hestî dirêj dibin.
Lûle di hestiyê pitew de bi awayekî paralelê hev û paralelelê doxa hestî dirêj dibin.
Di navenda sîstema Havers de cogek lûleyî dirêj dibe, ev cog wekî coga Havers an jî coga navendî (bi îngilîzî: "Haversian canal or Central canal") tê navkirin. Di nav coga Havers de, lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar hene. Bi navbeynkariya lûleyên xwînê, xurek û oksîjen ji bo xaneyên hestî tê dabînkirin.
Perikên yeknavendî (bi îngilîzî: "concentric lamellae"), xelekên bestereşaneya hestiyê ne. Perik li derdora coga Havers de bi şêweyek yeknavendî cih digirin. Hejmara perikên yeknavendî li hemû lûleyan de ne yek e. Perik rîşalên kolojen li xwe digirin. Rîşalên kolojen ên perikên cînar, di heman alî de dirêj nabin. Wekî mînak, heke rîşalên kolojen ên perikek ber bi çepê jor ve dirêjî be, rîşalên perika cînar ber bi rastê jor ve dirêj dibe. Rêzbûn û dirêjbûna rîşalan a bi şeweyê dijalî, zexmtiya hestiyê zêdetir dike. Xaneyên hestî (bi îngilîzî: "osteocytes") di nav kelênan ("lacunae") de, di navbera perikên cînar de cih digirin. Perik li gel rîşalên kolojen, xweyên kalsiyum û fosfor jî li xwe digire, reqbûna hestî ji ber kombûna xwêyan a li navbera rîşalan e.
Li şaneya hestiyê pitew de her kelênek bi navbeynkariya cogên gelek biçûk bi kelênên din ve girêdan ava dike, ji van cogên hûrik re tê gotin cogik (bi îngilîzî: "canaliculi"). Xaneyên hestî yên di nav kelênan, niçikên sîtoplazmaya xwe di cogikan de dirêjê xaneyên din dikin, bi vî awayê di navbera xaneyan de ragihandin çê dibe. Herwisa di navbera coga Havers û xaneyên hestî de alûgorkirina xurek, gaz, mîneral û madeyên paşmayî jî bi rêya cogikan rû dide. Ango cogik him xaneyên hestî bi hev re girê didin, him jî xaneyên hestî bi coga Havers ve girê didin.
Hestiyê Îsfencî.
Hestiyê îsfencî (bi îngilîzî: spongy bone /cancellous bone/ trabecular bone). Hestî ji aliyê derve bi şaneya hestiyê pitew dapoşrav e, rûyê navî yê hestiyê bi şaneya hestiyê îsfencî rûpoş e. Cudahiya sereke ya hestiyê îsfencî ji hestiyê pitew ev e ko, hestiyê îsfencî lûle (sîstema havers) lixwe nagire. Li dewsa lûleyan, hestiyê îsfencî ji kêranan (bi latînî: "trabeculae") pêk tê. Hestiyê îsfencî bi çavê tazî wekî mîna şaneya hingiv çavçavî xuya dibe.
Her çiqas şaneya hestiyê îsfencî wekî pêkhateyek nerm û bêhêz xuya dibe jî, lê bi eslê xwe hestiyê îsfencî pêkhateyek zexm û mukim e.
Her wekî hestiyê pitew, hestiyê îsfencî jî di nav kelênan de xaneyên hestî li xwe digire, lê xaneyên hestiyê îsfencî bi awayekî xelekên yeknavendî rezbûyî nîn in. Xane di kelênên nav kêranan de cih digirin. Kêran perikên bi şêweyî pelikên paralelê hev in. Tora kêranan wekî mîna îsfenc xuya dibin. Bi vê pêkhateyê hestî xwe ji pestanên hawirdor û kêşa giraniya laş diparêze, herwîsa kêşa hestî jî kêm dike loma hestî zexm lê hinek sivik dimînin. Valahiyên di navbera kêranan bi moxê sor û lûleleyên xwînê tîjî ne. Her çiqas şaneya hestiyê îsfencî wekî pêkhateyek nerm û bêhêz xuya dibe jî, lê bi eslê xwe hestiyê îsfencî pêkhateyek zexm û mukim e. Di navbera kêranan de moxê sor ê hestî cih digire. Moxê sor xaneyên bineratî yê xaneyên xwînê li xwe digire. Hemû xaneyên xwînê ji aliyê moxê sor ve tên berhemkirin. %20ê hestiyên laşê mirov ji hestiyê îsfencî pêk tê.
Moxê hestî an jî mejiyê hestî (bi înglîzî "bone marrow") şaneyeke nerm e û dişibe jelatînê. Ev şane xaneyên xwînê û xaneyên lîmfê berhem dike, loma têkiliya wî bi sîstema lîmfê û sîstema gera xwînê ve heye. Hestiyên pahn ên wekî hestiyên kilox, hestiyên hewzê û hestiyê singê, moxê hestî li xwe digirin. Her wiha hestiyên birrbirre û hestiyên dirêj ên wekî hestiyên ran, hestiyên persû û hestiyên bazû (humerus) jî moxê hestî li xwe digirin.
Li nav hestiyên mirov de du cureyî moxê hestî heye, moxê sor û moxê zer. Di nav hestiyên zarok û yên mirovên têgihîştî de cihên moxê sor ê hestî ne yek e. Di laşê zarokan de moxê sor di nav hestiyê îsfencî û di kelêna moxê piraniya hestiyan de cih digire. Ji dayikbûnê heta temenê heft salî, li nav hestiyên zarokan de tenê moxê sor berhem dibe. Her ko zarok mezin dibe, moxê sor ê di kelêna moxê de hildiweşe û diguhere bo şaneya çewrî ya bi navê moxê zer. Ango piştî temenê heft salî, li hin beşên hestiyan de dewsa moxê sor, moxê zer cih dibe. Ji ber vê yeke, di laşê mirovê têgihîştî de moxê sor tenê li hin beşên tewerepeykere de heye. Wekî mînak, hestiyê kiloxê, hestiyên birrbirreyê, parsû, hestiyê sîngê û hestiyê qorikê moxê sor ê hestî li xwe digirin. Herwisa hestiyê ran û hestiyê bazû jî moxê sor li xwe digirin. Moxê zer ê hestiyan gelek xaneyên çewrî li xwe digire. Di demên asayî de moxê zer wekî enbara çewrî kar dike. Heke di laş de ji ber xwînçûna zêde, kêmxwînî peyda bibe, dibe ku moxê zer biguhere û bibe moxê sor û xaneyên xwînê çê bike. Hemû cureyên xaneyên xwînê ji aliyê moxê sor ê hestiyan ve tê berhemkirin. Di moxê sor de xaneyên bineratî (stem cells) heye, bi dabeşbûn û guherîna van xaneyan, xaneyên xwînê û yên lîmfê tên çêkirin.
Beyabana Sahara, çola Sahara, şorezara Sahara, herana Sahara yan çolistana Sahara mezintirîn beyabana erdê ye. Rûerda wê li dora 9 milyon km² ye. Meziniya wê nêzîkê DYAyê ye.
Di zimanê Egîpta kevn (Misira kevn) de jê re „ceret“ („beyaban“) digotibûne. Bi erebî sahra dibêjin û nav ji erebî belav bûye. Gelê Tûaregî „welatê yên li derve yan welatê derveyî“ dibêjin. Ereb herwiha al kubra „beyabana pirr mezin“ jî dibêjin. Romaya antîk "Terra Deserta" ango "bêcihwar/welatê hatiye terikandin" gotine.
Dewlemendiya binerdî.
Li Saharayê kanên mezin ên petrolê hatin vedîtin. Çola Alcerya û ya Lîbyayê ji aliyê petrol û erdgazê ve pirr dewlemen de. Hewriha xwê, komir, zêr, mangan, hesîn, ûran, tîtan (element), fosfat ûêd jî pirr in li van beyabanan.
Cihwarbûn.
Kêm kes li van beyabanan dijîn. Pirraniya niştecihan ereb, berberî, tûaregî ne. 40 % ji gelê wê koçber in. Beyabana Lîbyayê hema bigire xofxalî ye ji mirovan, ango kes li wê najî.
Reh beşa jêrîn ji riwekan ya ku di bin erdê(zevî) de ye.
her visa dibêjne lûleyên xwînê jî reh.(rehê xwînê)
Bernamegeh malpereke teknîkî, çandî, kulturî, hunerî û dîrokî ye xebatên xwe bi zimanên Kurmancî, Soranî, Zazakî, îngilîzî û Tirkî dide nasandin. Malperê de bernameyên ku ji zimanên din wergeriyane Kurdî cîh digire. Tevî weşandina bernameyên pir digel wergerên xwe bernamyên Windows ê ên girîng werdigerîne kurdî. Wateya navê xwe jî ji bernameyan distîne (bername-geh).
Malper bi dirûşmeya Dergehê Kurd û Kurdewariyê xebatên xwe bi salan e ji bo Kurdan didomîne.
Bernamegeh malpereke teknîkî, çandî, hunerî, edebî û dîrokî ye.
15'ê gulana 2011'an de malper hatiye avakirin.
Digel malperan bi sê zimanan jî Forum hene û tevî van ji bo Fîlmên kurdî malperekî taybet vekirin e.
Ji bo bernameyên telefonên mobîl jî mobîl malperekê saz kirin e, di malperê de bernameyên Java, Android û iPhone ê heye.
Favicon, icona biçûk a li ser hilpekîna gerokê derdikeve, gava malperekê vebû li ser hilpekînî xuya dike.
Glary Utilities bernameya herî baş a Utilitiesê ye. Wateya Utilitiesê jî ew e ku, ew bername zêdetir ji hêla lijneyên fermî tê bikaranîn.
Bernameyeke popûler e di dinyayê de ji hêla lijneyên gelemperî tê bikaranîn.
Bername bi zimanê Kurdî jî heye.
Taybetmendiyên Bernameyê.
Bernameya çakkirin û paqijkirina kompîturê ye.
Ji hêla dezgehên fermî û raya giştî ve gelekî tê bikaranîn. Hêza wê bernameyê ji hêla lijneyên fermî ên parastinê ve hatiye piştrast kirin. Veherînerê kompîtera ye.
Digel 20 faktorên xwe kompîturê çak dike. Ji bo Windowsê amûrekê jênegir e.
Bermayî û pelê nehewce paqij dike.
Ji bo çak bûna çalakiyên pergalê bingeha dalîta tomarê pak û paqij dike.
Kurterêyên ku xelet hatine menuya sermaseyê yan digere li gor bernamê sererast dike.
Bernameyên ku di Windowsê de jixeber despêdike yan rêve dibe û li gor dilê ve mîhengê dide.
Ji bo dosya û klasoran rêbazên têkevtina menuya girêdanî rêve dibe.
Bi “Yekkirna Dalîta Tomarê” ve kompîterê bi performanstir dike.
Paşeroja înternetê û dendikan, şop û hêmayên kesane paqij dike.
Pelan bêyî bermayî û şop tune dike.
Dosye û pelê ku bi nezanebûn hatin paqij kirin paşve vediguherîne.
12. Dosye şîfrekirin û şîfre dahûrandin.
Ji bo parastina dosye û pelan ûnîteya herî baş ya bernameyan e. Û şîfrên ku hatine dayîn jî radike.
Agahiyên hûrgilî yên dosye û klasoran dide nîşandanê bikarhênerê.
Pelê û kopiyên nehewce digere, dibîne û paqij dike.
Pergalê de dosye û klasorên vala yên nehewce li gor dilê bikarhênerê paqij dike.
Nava Klasoran de dosyên biçûk hûn dikarin danin û rêve bibin.
Bernamên ku piştî pergalê dixebite, rêve dibe.
Çalakiyên Internet Explorer ê kontrol û rêve dibe.
Arestekên Kompîterê û nivîsbariyê bi giştî dide nasîn.
20. Amûrên Windows ê yên standart.
Erk û pewirên Windowsê li gor dilê bikarhêrerê rêve dibe.
Komara Sûdana Başûr'", welatekî Afrîka ye û li baniya tejaneya çemê Nîlê dimîne. Li rojhilatê wê Etiyopya, li rojava Komara Afrîkaya Navend, li bakur Sûdan û li başûr jî Kongoya Demokratîk, Ûganda û Kenya heye. Paytext û bajarê wê yê herî mezin Cuba ye.
Ji ber sedemên pevçûnên etnîk û olî yên navxweyî biryar hate dayîn ku welatê Sûdanê bibe du beş. Lewma di sala 2005an de piştî şerê duyemîn ê naxweyî Başûrê Sûdanê bû herêmeke xweser. Piştî referanduma 11ê kanûna paşîn a 2011an biryara serxwebûnê hate dayîn. Herî dawî 9ê tîrmeha 2011an Sûdana Başûr bû welatê 193an ku endamê Neteweyên Yekbûyî ye. Ev serxwebûn ji aliyê rêveberiya Sûdanê ve jî tê pejirandin.
Heta dema destpêka rêveberiya Misirê ya salên 1820an ti belgeyên berfireh ên di derbarê dîroka Sûdanê de nîn in. Tê texmînkirin ku mirovên Nîlî, (Dînka, Şîluk, Nuer) di sedsala 10an de hatine vê herêmê.
Di navbera sedsalên 15 û 19an de koçên hozan ên mirovan ji herêma Behra Xezalê bû sedem ku gelên di roja îroyîn de bi awayê niha niştecih bibin. Mirovên ne-Nîlî, Azande di sedsala 16an de hatine Sûdanê û bajarê herî mezin ê herêmê avakirin. Mirovên Azande niha gelê sêyemîn qelebalix ê welat e. Mirovên Azande li Marîdî, Yambiyo, Tambura û rojavayê Behra Xezalê dijîn. Têkiliyên Azandeyan bi cîranên wan, (Moro, Mundu), re ne baş in.
Azande di sedsala 19an de bi Fransî û Belçikiyan re şer dikin. Cara pêşî Misirî li vir koloniyan ava dikin. Di bin rêveberiya Mihemed Elî Paşa de parêzgeha Ekvatorya tê avakirin.
Li Sûdanê ji rêveberiya Misirê (1869), ("Gordon Paşa") (1874) û (1878) serwertî kirine. Serhildana ya di salên 1880an de helişt ku geşbûna parêzgeha bisekine û agirbestek bi rayedarên Misirî re çêkir (1889). Navçeyên girîng ên Ekvatorya Lado, Gondokoro, Dufîle û Wadelaî ne.
Di sala 1947an de Brîtanya hêvîdikir û bi Bakur û Başûr Sûdanê bike yek. Di referanduma 2011an de 98,83% ê gel ji bo serxwebûnê dengê erê bikaranî. Hê jî gengeşiya herêma Abyeî didome. Mirovên vê herêmê jî wê biryara tevlîbûna bakur an başûr bidin.
Sûdana Başûr di navbera 3°, 12° firehiya bakur û 24°, 36° dirêjahiya rojhilat de cih digire. Welat bi daristanên tropîkal, zozan û mêrgên fireh wekî nebatê nixumandî ye. Çemê Nîl a Spî, ku beşeke ji Çemê Nîlê ye û yek ji du çemên sereke yên Nîlê ye, ji Sûdana Başûr derdikeve. Welat ji aliyê erdnîgarî ve, li rojava li Bahr-el Gazel, li başûr herêmên Ekvador û Bahr-el-Jebel, li bakur Nîl a Jorîn, li rojhilat Jonglei û li navendê bi herêma Golan ve hatiye dabeş kirin.
Sûdana Başûr xwedî qadên xwezayî yên mezin ên ku di bin parastinê de ne. Jîngeha 2yemîn a devera herî mezin a jîngeha çolê û ya cîhanê ye. Welat di warê jiyana xwezayî ya dewlemend e. Parka Neteweyî ya Boma, Qada şilek a Sudd û Parka Neteweyî ya Başûr ku li nêzî sînorê bi Komara Demokratîk a Kongoyê ye, xwedî jîngeheke xwezayî ye. Bi gelek cureyên çûkan ên li parka neteweyî û deverên mêrg-daristanê, nifûs û qada koçberiyê ya antlopên Afrîkî heye. Li van qadan ajalên wekî şêr, buffalo, fîl, meymûn, Hespkovî û giraf jiyan dikin.
Beyaban an çol an çolistan an şorezar an sehra an jî deşt herêmên ziwa û bêgiya ne ku li salekê zêdeyî 100-250 mm baran lê nayê. Li dora 22% ji rûberê Erdê beyaban e.
Mirov çend cureyên beyabanan ji hev cihê dike: beyabanên germ, beyabanên ku zivistanên wan sar in û beyabanên sar ên Arktîk û Antarktîkayê.
Beyabana germ a herî mezin a cîhanê Sahara ye. Li dora neh milyon km² ye.
Gede di binê navpençikê,li aliyê çepê,li jorê zikekelênê de cih digire.
Gede, made, aşik, meîde, mîde (bi îngilîzî "stomach"), endama herisê ye. Dişibe kîsekî (tûrek) masûlkî di navbera soriçik û rûviya zirav de. Gede di binê navpençikê (diyafram), li aliyê çêpê, li jorê zikekelênê (abdomen) de cih digire.
Pêkhateya gedeyê.
Valahiya gedeyê ji çar beşan pêk tê.
Mezinahiya gedeya vala bi qasî kulma mirov e. Gede ji bo enbarkiriana demkî ya xurekan, fireh dibe. Ji ber pêkhateya masûlkî, gede bi hêsanî fireh dibe, gedeya tijî bi qasî du lître xurek lixwe digire. Gedeya tijî dişibe pîta J yê. Rûyê hundirîn a gedeya vala qurmiçî ye. Di dîwarê gedeyê de sê cure lûsemasûlke rêz bûne.Masûlkeyên bi şêweya bazinî, masûlkeyên dirêjkî û masûlkeyên çeperast (dîagonal) li ser diwarê gedeyê de rêz dibin. Rûyê hundirîn ê dîwarê gedeyê bi çîna rûkeşeşaneyê sergirtî ye. Xaneyê rûkeşeşaneyê madeya lînc der didin. Perdeya lînc(lînceperde) şaneyên gedeyê ji asîd û enzîmên nav gedeyê diparêze.Girjbûn û xavbûna masûlkeyên gedeyê di bin kontrola sîstema demarî ya xweser de ye. Ango masûlkeyên gedeyê, masûlkeyên xwenewîst in. Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên gedeyê wekî perîstalsîs bi nav dibe. Ne tenê gede, lê masûlkeyên soriçikê û yen rûviya zirav û rûviya stûr jî bi awaya perîstaltî tevdigerin. Du guşerên (givêşk) gedeyê, hatin û derketina xurekan a nav gedeyê kontrol dikin. Guşera di navbera sorinçik û gedeyê wekî guşera kardiak tê bi navkirin. Guşera di navbera gede û rûviya zirav jî wekî guşera pîlorî bi nav dibe.
Dîwarê gedeyê ji çar çînan pêk tê; çîna li ser rûyê hûndirîn a gedeyê wekî lînceperde bi nav dibe. Binê lînceperdeyê de çîna jêrelînceperde heye. Çîna seyemîn çîna masûlkeyan e. Gede ji aliyê derve bi perdeya seroza dorpêçkirî ye. Valahiya gedeyê ji çar beşan pêk tê. Navê van beşan; kardîa, fundus, ten(laş) û pîlorus e. Pîlorus jî ji du beşan pêk te. Antruma pîlorî û coga pîlorî.Beşa kardîa cihê girêdana soriçik û gedeyê ye. Xurekên nav soriçikê, li vir dikeve nav gedeyê. Li jorê kardîa,li aliyê çepê beşa fundus cih digire. Fundus bi şeweya qube ye. Jêrê fundusê ten(laş) e. Beşa herî gir a gedeyê ten e. Beşa pîlorus bi şêweya kovikî ye. Gedeyê bi rûviya zirav ve girê dide. Beşa fireh a pîlorusê wekî antruma pîlorî bi nav dibe. Beşa teng a pîlorusê jî wekî coga pîlorî bi nav dibe.
Gede û heris.
Di gedeyê de herisa mekanîk û herisa kîmyayî rû dide. Xurek di nav gedeyê de ji ber tevgera perîstaltî bi awayek fîzîkî tê heriskirin. Di nav gedeyê de xurek bi bandora lîkê û derdanên gedeyê hê pirtir şil dibe. Xurekên nermbûyî dişibe şorbeyek tîr a nîvherik. Ev rewşa xurekan wekî kîmos(chyme) bi nav dibe. Xurek bi qasî du seatan di nav gedeyê dimîne, li gel herisa fîzîkî, herisa kîmyayî jî li gedeyê rû dide. Xurekên proteînî cara pêşîn li nav gedeyê rastê enzîmên herisê tên. Enzîma pepsîn xurekên proteînî perçe dike bo polîpepdîdên hûriktir. Li gel proteînan, herisa çewrî jî li gede dest pê dike. Enzîma lîpaz ji aliyê rijênên ziman ve tê derdan(lîpaza zimanî) lê ne di dev de, di gedeyê de çalak dibe. Lîpaz çewrî diguherîne bo asîdên çewrî û glîserolê. Parek biçûk ji çewriyê di gedeyê de tê heriskirin, herisa çewrî bi esasî di nav rûviya donzdetilik (donzdegirêk) de rû dide.
Kontrola çalakiya gedeyê.
Masûlkeyên gedeyê ji aliyê sistema demar a xweser (xweye koendama demar) ve tê kontrolkirin. Sîstema demarî ya xweser ji sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî pêk tê. Sîstema parasîmpasawî bi navbeynkariya demara vagus ji bo zêdekirina girjbûnê sînyal radigihîne masûlkeyên gedeyê. Sîstema sîmpasawî jî berevajiyê sîstema parasîmpasawî kar dike û lêza çalakiya gedeyê kêm dike.Li gel sîstema demar, hormon jî li ser çalakiya gedeyê de bibandor in. Hormona gastirin ji aliyê xaneyên lînceperdeya gedeyê ve tê berhemkirin. Gastirîn di nav xwînê de ber bi rijênên gedeyê ve tê guhastin. Gastirîn rijênan han dike ko hê pirtir ji şileya gedeyê berhem bikin û der bidin. Şileya gedeyê(gastric juice) ji asîda hîroklorî(HCl), sodyum klorîd(NaCl) û Potasyum klorîd(KCl) pêk tê.
Nexweşiya birîna gedeyê.
Birîna gedeyê (Peptic ulcer) bi birindarbûna rûyê hundirê gedeyê peyda dibe. Di navbera asîd û enzîmên nav gedeyê û xaneyên dîwarê gedeyê de lînceperde heyê, loma asîd û enzîm tu ziyan nade xane û şaneyên gedeyê. Hin caran dibe ku ji ber tenikketina lîncepereyê, enzîm û asîd bi rûyê gedeyê ve temas bike. Di rewşek wiha de enzîmên nav gedeyê(enzîma pepsîn) dest bi heriskirina şaneya gedeyê jî dike bi vî awayê li cihê ziyan girtî, birîn peyda dibe. Birîn ne tenê li ser diwarê gedeyê de, lê dibe ku li ser dîwarê rûviya zirav jî peyda bibe. Kesên tûşî bakteriya "Helicobacter pylori" bibin, egera peydabûna nexweşiya birîna gedeyê li wan zêde dibe.
Wêne binê avê nîşan dide, wergirtin ji babirokê
Besta Mezin a Mercanî yan Girebesta Mezin a Mercanî yan jî Resîfa Mezin (bi îngilîzî: "Great Barrier Reef") navê kome-besteke binavî ya peravên Awistraliyayê ye. Resîfa herî mezin a erdê ye. Sala 1981ê ji aliyê UNESCOyê ve wekî mîrasê xwezaya erdê hatiye binavkirin. Carnan wê wekî "yek ji heft nuwazeyên cîhanê" jî binavdikin. 11ê hezîranê 1770 deryavanê brîtanî James Cook vedîtina vê bestê dike.
Çiye best, resîf?
Bana binavî ye. Çawa li rûyê erdê bilindahî, newal, ban, zixur, gelî ûed hene, li binê avê jî wisa ye. Besta binavî dikare kûr an ji bendên biçûk dorgirtî be.
Ev der bi taybetiya xwe ya erdnîgarî tê naskirin. Bo mînak li vir kevz, midye, masî ûêd ji devedorê xwe cuda ne. Mirov çawa best, ban û geliyên ser erdê binav dike, yên binavî jî wisa.
Taybetiyên gir-bestê.
Ev besta mezin ji 2.900 best, 900 giravan pêk tê. Rûerda wê lo dora 344.400 km², dirêjiya wê 2.600 km ye. Li Deryaya Mercanê ku li bakurê rojhilatê Awistraliyayê dikeve ye.
Li vê kome-resîfê ekosîstemeke taybet heye. Gelek cureyên hûf (balîna), pişemasî (medûz), mircan (cure masiyek, pagrus pagrus), li dora milyonek cureyên masiyan ûêd dijîn. Ji aliyê tûrîzma deryayê ve balkêş e.
Narîn, norîn, serûpêya filehan, serûpêya koçerkî navê cureyekê xwarina ser û pêyan e. Ji ber ku goştê wê bêbaldarî û şelgirî hatiye birrîn, jê re bi îronîk gotine "narîn". Hin kes norîn jî dibêjin. Nor di zimanê ermeniyan da tê wateya "nû, ya nû". Navê vê xwarinê bi kurdî ye yan ermenî, ne diyar e.
Ser û pê baş tê pakijkirin, mûyên pêyan tên kizirandin. Heger daxwaz be pê tên çermkirin, wekî serûpêya klasîk. Serê ajalê (pez, dewar) bi taybetî tê amadekirin. Ser û pê di stîl an quşxaneyê de heya êdî goşt û hestî ji hev dikevin tê kelandin.
Gorî daxwazê bexdenûsa tîkekirî û biharbêhn tê tevlîkirin. Carnan rişte (erişte)yê jî dixinê.
Piştî kelînê li ser nanê sêlê, goştên serûpêyê tê raxistin. Pîvazê risteyî hûr dikin, tevlî dikin. Serê ajalê yê kelandî datînin navendê. Wisa ziwa, li nanê tenîk pêçandî yan bi tevî ava xwe di badiyan de dixwin.
Li Kurdistanê li Erdêxan, Qersê gelek tê kelandin. Hin deveran nabêjin "narîn", tenê dibêjin "serûpê". Lê cudatiya viya ji serûpêya klasîk ew e ku goştê viya mezin tê birrîn û pirranî bêî ava wê tê ser sifreyê.
Şorbehûr, germiya hûrê cureyek ji germiyan, şorbeyan e. Ji hûrê ajalê tê çêkirin. Di pêjgeha kurd de gelek hezkirî ye. Herwiha di pêjgehên gelek neteweyan de cih digire.
Ji xeynî kurdan, ermenî, alman, polandî, latîn amerîkayî, hindî, viyetnamî, çekî, tirk, gelên balkanî jî şorbehûrê dizanin û dixwin. Tirk viya di nava xwarinên xwe yên neteweyî de didin nasandin. Bi tirkî jê re "işkembe çorbasi" dibêjin ku ne bêjeya "işkembe" bi tirkî ye ne jî "çorba". Bi texmîni ev xwarin ji pêjgeha asyayê belav bûye û bi hezaran salan in tê zanîn û xwarin.
Li her welatê bi awayekê tê xemilandin. Li Amerîkaya Latînî jê re menûdo dibêjin û pîvaz, anix û îsota tûj tevlî dikin. Li Hindistanê ji hûrê bizinê çê dikin. Viyetnamî soyayê dixinê.
Li Kurdistan, Balkan, Tirkiye û Îranê heman e.
Hûr divê pirr pakij bên amadekirin û parçekirin. Di sîtil an quşxaneyê de (beroş) tê kelandin. Heya bikele gelek caran kefa wê ser re tê girtin. Çend serî sîr davêjin navê. Dema keliya, şelên hûrê ji avê dertînin, dema sar bû bi kêrê tê ristekirin û paşê dîsa davêjin nava ava xwe.
Didin ser agir, hinekê ard pê tê werkirin. Herwiha xwê jî. Agir tê vesandin. Îsota sor di nava rûnê de bi narînî tê qelandin. Germî bo bê ser destexaneyê dixin nava tasan û rûnê qelandî berdidin ser.
Gorî daxwazê sîra di nava hinekê xwê de hatiye kutandin dixin nava sirkeyê û berdidin ser xwarinê.
Dîsa bo çêjdanê li ser daxwazê zerika hêkê di nava ava lîmonê de tê kilandin û viya berdidin ser şorbehûrê.
Di vî çaxî de bêhtirên mirovan berî sê seetan razane û hemû fazên(nore, xul, dewre) xewê derbasbûne. Di vê seetê de xewa mirov sivikdibe û bi hesanî ji xew şiyardibe. Eger kesek nexweşbe, yan birîndar be di vê demê de gelekî bi êşê diheste(dihese), jiber vê yekê, yên hawîrdorî nexweş û birîndaran gerek e bêhna xwe ji kazkaz û nalînên wan re ferehbikin.
Bêhtirên organên(endamên) laşê mirov bi eborî kardikin, lê bitenê kezeba reş (cerg) sûdê ji vê dema hedinî dibîne û keresteyên(madeyên) ji organizm(laş) re gerek diafirêne û hemû jehran ji organizm davêje. Em dikarin bibêjin, ko laş ji hundur ve tê şiştin. Eger win hê di vê demê de şiyarbin, ew ji we re tiştekî nebaş e. Ji xwe vexwarina qehwê, çayê û nemaze meyê(alkohol) ji binî karekî nesewdanî(aqilmendî) ye. Eger win şiyarbin û dixwazin tiştekî vexwin ji piyalek av, yan şîr çêtir nîne.
Di vê demê de laş xwe serewtdike(rehetdike) û ji aliyê fîzîkî ve bi carekê kerixî ye. Eger pêwist be di vî çaxê dereng de win şîyarbin, dive win hemû haya xwe bidin karê, ko win dikin û çavê xwe belkin, ji ber ko şiyarbûna we ne li gor katjimêra biolojî ye, katjimêra laşê we. Di vê demê de pestoya(fişara) xwîna mirov gelekî nizimdibe û dilkutk û bêhnkişandin gelekî hêdîne.
Pestoya xwînê hê nizm e û xwîna digihe mêjî di nizimtirîn fazê de ye. Di vê seetê de goristan himbêza xwe divekin û piraniya mirovan dimirin. Mixabin mirov nikare xwe di ser vê seetê re çendke. Laş bi kêmtinîn enerjî(taqet) kardike, lê bihîstin(guh) tûjdibe. Ko mirov pêjneke çiqasî nizim be jî bike, şiyardibe.
Di vê demê de her dû gurçik rawestayî ne û titiştî(mîzê) naavêjin. Mirovên razayî ev çend care di hemû fazên xewê ve derbasbûne. Fazên xewê jî ev in:xewa sivik, xewa xewnan û xewa giranî bê xewn. Eger di vê demê de mirov şiyarbibe bi hesanî dikare ji nav livînan dekeve, ne bi mêkutan û mirov jêhatî ye.
Di vê demê de pestoya xwînê bilinddibe, dil xurt lêdixe û xwîn di sordamaran de bi hêz dijene. Eger em bixwazin hê jî razin, lê laşê me bi rastî şiyardibe.
Xweparastin, ya laş(îmunolojya) bi taybetî xurt e. Eger di vê demê de mirov bihingive vîrus û baktêriyan jî, dîse ferzenda, ko mirov nexweş nekeve gelekî bilind e.
Di vê demê de laş rehet bûye. Kezeba reş laş ji kêresteyên jehrî paqijkiriye. Di vê demêde vexwarina meyê tiştekî pir nesaxlem e û barekî pir ji kezeba reş re giran e.
Ji seet neh ve çalakiya psîkolojî bilinddibe û hisandina bi êşê nizimdibe. Dil bi hemû hêza xwe kardike.
Çalakiya laş hê bilindtirdibe. Mirov di baştirîn forma sportî(şinokirinî) de ye. Mirov di vê demê de dikare tiştên mezin bike û ev gengazî(imkaniyat) ta firavînê dimênin. Jiber vê yekê gerek e di vê demê de mirov çarê ji tiştên giran re û asê re bibîne. Yên ko li çayxanan dirûnin, bi pelikan dileyzin û yên bi hogirên xwe re li ser tiştên kelevajî dipeyvin hêzên xwe, yên giranbiha pûç û vala diberdin. Ev hêzên wê piştre ji wan re pêwist bin, lê hew bi dest wan dikevin.
Dil hê jî bi awakî rîtmî li gor çelengiya mirov, ya psîkologî kardike. Bi mezinkirin û çêtinkirina kar dil nahise.
Kêlîka civandina hemû hêzên mirov tê. Xebînet e niha mirov zikê xwe bide ber xwarinê. Baştir e mirov firavînê hê seeteke din derengbixe.
Kezeba reş xwe rehetdike û hinek glykogên(kerestek e kîmiyayî ye) dikeve nav xwînê. Dema çalakiya mirovî pêşî buhûrt. Mirov bi westabûnê dihese û eger hê kar li pêşiyê hebe jî, lê dîse rehetbûn jê re pêwist e.
Di vê demê de enerjiya laşê mirov gelekî nizimdibe. Di vê noreya(faza) bîstûçarseetî de ev nizimbûna diduya ye, ya enerjiya laş. Dijekirdara(reaksyon) mirov gelekî sist û hêdî ye.
Rewşa mirov hinekî baştirdibe. Her pênc hesteyên(hewas) mirov: dîtin, bihîstin, bêhnkirin, hingivtin û çeştin(tamkirin) tûjdibin. Kurtîlhez di vê demê de hez ji rûniştina ber masê dikin. Ji nû ve hêza mirov lê divegere.
Banê şekir di xwînê de bilinddibe. Hin doktor dibêjine vê demê dema diabetes(nexweşiya şekir), ya piştî nîvroyî. Pişta vegera hêza mirov dîse ew hinekî kêmdibe.
Gengaziyên karkirinê bilinddibin. Sportvan xwe li gor hêza xwe şinodikin (temrîndikin).
Hisandina bi êşa fîzîkî kêmdibe. Daxwaza mirov, ko li ser xwe bigere û xwe bilebitêne bîlinddibe. Zelaliya psîkologî nizimdibe.
Pestoya xwînê bilinddibe. Aramiya(stabîlîteya) psîkologî digihe sifir. Mirov nervoz e û dikare ji bona tiştekî pûç pevçûneke mezin çêke. Ev demek e ne xweş e jibo, yên hîstêriya bi wanr e heye. Êşa serî despêdike.
Di vê demê de giraniya laşê mirov digihe pikê(maksîmum), ne çax e, ko yên qelew xwe niha bipîvin. Dijekirdara me xurt û tûj dibe. Şofêr di forma herî baş de ne. Ziyanên li ser riyan çêdibin pir kêm in.
Rewşa mirovî psîkolojî normal e. Ev dem pir bikêrî xwendenkar û hunermendan tê, da xwendin û rola xwe serdilbikin. Mêjî dikare gelek tiştan di hiş de imbarbike, ew tiştên ko bi roj nikarîbû bike.
Hijmara şanikên spî di xwînê de gelekdibe, şûna pênc ta heşt hezar şanik di sentîmetreke kabikî(cm3) de hijmara wan digehe diwazdeh hezaran. Germbûna laş kêmdibe.
Laşê mirov xwe ji rehetiyê re amadike. Çaxê xewê tê, lê ji hundur ve laş xwe ji afirandinên nû re amadedike.
Seeta dawî ye. Bazinê şevûrojî bîstûçarseetî tewadibe. Eger mirov seet bîst û dido çûbe razabe, niha destpêdike xewnan dibîne. Ne bi tenê laş, lê mêjî jî ji bona jîna roja were çalakiyên xwe nûdike û tiştên bêkêr davêje.
Katedrala Senbasîl, Dêra Senbasîl (bi rûsî: Собор Василия Блаженного, Sogor Vasîliya Blajennovo), katedraleke li Qada Sor ya Moskoyê de ye. Bi gumbetên rengûrenk bala herkesî dikîşîne.
Di navbera 1555 - 1561an de Sowyetan şerekê dijwar li dijî Kazan û Xanîtiyên Astraxan serfiraziyekê bidestxist û nava coşa serfiraziyê de ew Kadetrale ji hêla Îvanê IV hate çêkirin. Piştî sala 1670an de gumbetên wê rengûreng hate boyaxkirin.
Qada Sor (rûsî: Красная площадь, "Krasnaya ploşçad") qadeke navdar a Moskoyê ye.
Hersal bi mîlyonan geştiyar wê Qadê seredanî dike. Katedrala Senbasîl (Saint Basil‎) jî li wê qadê ye.
Xoşav, xweşav şîraniyeke tê kelandin e. Ji fêkî, şekir û avê ye. Li Kurdistanê pirranî ji qeysî, tirî tê çêkirin. Li ser daxwazê gelek fêkî, çi heşînî çi hişkkirî tên bikaranîn.
Du cureyên sereke hene.
Xoşava bêav ne cuda ye, tenê piştî kelînê ava wê tê darivandin, fêkiyên kelandî yên di nava doşaviyê de çêja xwe girtine, tên veqetandin û xwarin.
Tendûreke Kurdistanê ya ku tê de nan tê pijandin
Tendûr an jî tenûr (Persian تنور, hindi तंदूर, urdu ‏تندور‎‎‎‎, herdu jî: Tandūr, îngilîzî Tandoor) navê alaveke nanpijandinê ye. Ji ber ku lêkolîneke zanistî ya kurdan nîne, li rojavayê tendûr wekî teknîka nanpijandinê ya pêjgeha hindî tê zanîn. Li Kurdistanê gelek tê bikaranîn.
Tendûr li Kurdistanê bi destan tê çêkirîn. Bo pijandinê dar tên şewitandin. Tendûrên mezin jî hene yên biçûk jî. Li tendûrê nanê loş, parxaç, kate, parxaça lazûtê (garis), bo xwarina ajalên malê kûtên xwarinê tên pijandin.
Tendûr di dirûvê sîlîndîrê de ye. Pirranî di erda kolandî de bicih dikin. Li jêrê re bi qulêkê ve hewayê digire. Li gundên Kurdistanê hema bigire her malek xwedî tendûrek e.
Beriya nan pijandinê tendûr tê sorkirin. Rengê dîwarê tendûrê dema spî bû, êdî amade ye.
Şorbeya kardiyê, avsîra kardiyê, şorbeya ku ji kardîyê tê çêkirin e. Kardî yek ji pincarên tên berhevkirin e. Kardî bi xavî nayê xwarin, heger bixwin dikarin sîmptomên bijehrêketinê bitetikîne. Gorî baweriyan kardî li her kesê nayê.
Kardiyê wekî guliyên porê jinê dirêsin. Radixin be tavê daku hişk bibe. Viya zivistanê dertînin. Pakij dişon û tîke dikin. Heya hat xwarinê dikelînin.
Kardiya kelandî ya darivandî dixin nav çênca ji rûnê bi îsota sor (an tûj) qijilandî ku di navê de pîvaz, sîr (ne mecbûrî ye) hene. Bi hev re dîsa dikelînin, wekî şorbenîskê.
Li hin deveran dan, nok an rizê jî tevlî dikin. Daxwaz hebe beriya bînin ser destexaneyê ava lîmonê jî dixinê. Tehma şorbeya kardiyê gelek xweş e.
Li herêma Serhedê, bi taybetî li parêzgehên Erzîrom, Çewlîg, Mûşê bi biharan gundî kardiyê berhev dikin û bo xwarina zivistanê hişk dikin.
Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de.
Kardî di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, wekî riwekeke hêza sîstema parastinê ya laşê mirov zêde dike, tê zanîn. Dibêjin li dijî şêrpenceyê jî kêrbar e lê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Kurd divê bêî bijîşkên xwe derbareyê tenduristiyê de bi gotina kesê nekin. Ji agahiyan sûdê werbigirin lê tenê bi gotina bijîşkan bikin. Wîkîpediya kurdî berpirsiyariyê wernagire, li kesî temiyan nake.
Zankoya Duhokê an Zanîngeha Dihokê ("Zankoy Duhok"), zanîngeheke nû ali Başûrê Kurdistanê, li bajarê Dihokê ye.
Di 14'ê rezberê 1992an de, Parlamena Kurdistanê biryara damezrandina Zaningeha Duhokê ya ji du kolejan stand: Koleja Textoriyê û Koleca Çandiniyê. Di despêka sala akademî ya 1992/1993 de xwendekaran dest bi xwendinê kir. Kursa pêşî di 31'ê kewçêrê 1992'a de vebû. Piştre gelek kolejên din jî vebûn. Bo hevtewawkirina struktûra zankoyê di van salên dawî de gelek navendên zanistî hatine avakirin.
Girêdanen derve.
Duhok
Bijîşkî, pizişkî, bijîşkarî, dextorî an jî nojdarî, zanist û kiryarkîkirina veniyasîn, çareserkirin û pêşgirtina ji nexweşiyan e. Ew hijmareka karên sexbêrîya saxlemîyê bi xwe ve digire ko armanca tevan hêlan û vegerrandina saxlemîyê bi rêya çareserkirin û pêşgirtina ji nexweşiyan e.
Pizişkî huner û zanist e. Ew bi hizaran salan e ko heye û di pirraniya vî demê dirêj da jî wekî huner bûye û bi rijdî bi dîn û felsefeyê ra dihat girêdan. Ji bo mînakê, kesê ko karê pizişkîyê dikir dibû ko giya ji bo merema çareserkirina nexweşiyan bi kar înaban û her di wê demê da jî ji bi nivêjan ji Xudê an xudêyan daxwaza çareserê kiriba. An feylesofekê pizişk bi xwînberdanê bizava çareserkirina nexweşiyan daba, ji ber ko bawerîyeka felsefî li cem wî hebû ko sedema nexweşîyan belxem in. Lê di van çend sed salên bihurî da pizişkî zêdetir wekî huner û zanist bi hev ra peyda bû. Hêşta jî dirûna birînekê wekî hunerekê destan e û pizişk dibê xwe li ser rabhînin, lê ka di astê şaneyan û gerdîleyan da çi diqewimin heta birînek sax ve dibit, hewcedara zanistî ye.
Pizişkîyên kevnar ên berê niha wekî pizişkîyên kevneşopî an pizişkîyên gelêrî dihên niyasîn. Her çend e ko ew êdî ne pizişkî bi xwe ne, lê gellek caran wekî tivavkerên karên pizişkîyê dihên dîtin û pizişkîyên berdêl anko tivavker ji wan ra dihêt gotin.
Zirfet, zerfet, serfit, babko cure xwarineke çorsanî û biçêj, ji koma xwarinên pêjgeha kurd, kateyan e. Herwiha xwarineke ji koma xwarinên sîr û mastê ye jî.
Heger zerfet bi giştî di binikan de bê hûrkirin û bi çênca xwe ve bê xwarin, jê re babko yan bavko dibêjin. Babko dikare bi şerbet û rûnê nivîşkî jî were xwarin.
Pirranî xwarineke malbatî û zivistanî ye. Li Kurdistanê zirfet li gelek herêman tê zanîn û hezkirin. Zirfeta herî xweş li Dêrsim, Serhedê tê çêkirin, lewra li van herêman cureyên biharbêhnan (biharat) jî tevlî dikin.
Hevîrê zirfetê tê strîn. Kewa xwe girt, di dirûvê giloverê de stûrî tê vekirin. Heger li ser kuçikê be, didin ser locinekê û bi wê awayê didin ser agir. Pirr berê ji bo tehma wê xweş be didan ser locinên ji axê hatine çêkirin.
Sêl an sacê didin ser. Li ser sacê jî pîzot û kozirên agirê darê radixin. Pijandin bidawî bû tînin serê wê fit dikin, devangek vedikin. Hundirê wê bi qasî 4 tiliyan tê vedan û dîwarên zirfetê bi dew didewisînin.
Nanê ku jê hatibû derxistin, hûrik hûrîk tê çêtîkirin û dîsa dixin nava zirfetê. Rûnê nivişkî yê qijilandî bi tevî çênca xwe berdidin ser nanê hûrkirî.
Zirfeta biqîmet a çenca wê dewlemend e ye.
N'Djamena (; Erebîنجامينا "Nijāmīnā") Navê wê ya berê (Fort-Lamy) peytaxta Çadê ye. Zimanê herî tê axaftin Erebîye ola serdest jî Îslam e.
Çîgê goşt, çîk, kutilka Rihayê, kufteya çîkê, Ecîn, cure xwarineke ji koma xwarinên riz û savarê ye. Bi bandora tirkî, niha kurd jî êdî jê re "çîg kofte" ("çîkufte") dibêjin.
bi piranî goştê xav tê çêkirin. Ew bi kevneşopî ji goştê sor hûrkirî, kêm-rûn têne çêkirin. Guhertoya vejeteryanê ji genim, paste tomato, îsotê yên hêrandî, û biharatên din pêk tê.
Li gorî rîwayetek, tê gotin ku diya pêxember Birahîm dema ku ji bilî Sawer û goştê gazelekê pê ve tiştek tune bû, hate dahênandin.
Li gorî kevneşopiyek din, Çiğ Köfte di dema Birahîm de li Rihayê (Urfa) hate dahênandin. Gava ku Nimrod ji bo kevirek sersaxî (qedaga bû) agir berhev dikir, jina nêçîrvan neçar bû ku goştê xav bi bulgûr, giha û biharatan tevlihev kir, û pê destar ê kevirî bikar anî da ku tevlihevê heya ku tamxweş bibe.
Berkelî.
Berkelî ji bo xwarina heşt kesan hatiye hesabkirin.
Bexdenûs û tayên pîvazê bo bikaranînê tên ristekirin, hûrkirin. Teşt tê danîn û îsota hişkkirî, xwê, îsota reş, merge, serîpîvaza tîkekirî, sîra kutayî û goştê dixinê. Bi hêza tiliyan baş tê strîn.
Paşê savar kulm bi kulm dikeve navê û bêî sekinandinê tê strîn. Av nakevê ku têkel bi ava xwe kewa xwe bigire lê hin kes avê jî didilopînînê. Heya savar wekî hevîrê nerm bû strandin didome.
Piştre têkela berê hatibû amadekirin a ji bexdenûs û pîvazê tevlî dibe û dîsa tê strîn. Kutîlk tên çêkirin û wan radixin ser destexaneyê. Dora destexaneyê şelên xiyarê, pirpar, kahû, pûjan û tevrik (tivir) û li ser daxwazê kûpikên biharbêhnê (biharat) tên danîn.
Pirranî bi dewê dixwin. Kutîlka Rihayê ne tenê li Rihayê navdar e, li Dîlok, herêma Tolhildanê û li Amedê jî pirr tê xwarin.
suryanî
Erdnas di dema kar de
Erdnasî yan jî jeolojî zanisteke li ser qemûşka erdê di lêkolîn û xebatan dike. Jeolojî gelek beşan di bin xwe de dihewîne. Stratîgrafî, paleontolojî, statîk û dînamîk, mînerolojî, hemet rakirin, jeolojiya bajaran, sedîmanter petrografî û hwd.
Babaxanûç, cure çênc û herwiha xwarineke ji pêjgeha kurd e. Ereb, rom (tirk), suryanî û gelên din ên cîran jî dixwin. Derbasî pêjgeha Ewropayê jî bûye.
Dîroka xwarinê, wateya navê wê.
Ji ber ku navê wê kurdî/îranî ye, bi texmîni ji kurdan an gelên din ên îranî belav bûye. Lêkolîn kêm in. Dibe ku eslê navê "babaxanij" be ku navê cihêkê be yan wextekê xwarina zadeganan bûye, ji ber wê gotine "babaxanij".
Çêkirin (babaxanûça Serhedê).
Bacanreşk li ser agir tê pijandin û şêlandin. Hûr hûr tê tîkekirin an kutandin (li ser daxwazê). Hêk di rûnbirêşkê de tên qelandin û tevlî bacanê dikin. Bi hevre tên biraştin. Paşê sîra kutayê dixinê û tînin ser destexaneyê.
Li ser daxwazê bi taybetî ji rûnê zeytê tê amadekirin. Herwiha bexdenûs, ava lîmonê û cureyên biharbêhnê (biharat) tevlî çênca wê tê kirin.
Matematîk, werze, bîrwarî yan jî bîrkarî, (ji yewnanî μάθημα, "máthēma" bi wateya "zanîn, hêmbûn"), zanîna li ser rewş û mercên çendatî kwantatîv û peywendiyan û li ser formên gewdên jiyana objektîf e. Bîrwarî di tevahî zanistên pozîtîv de tê bikaranîn. Li gora zanyaran bîrwarî 200 sal zêdetir li pêşiya fizîkê dimeşe.
Wateya peyva "matematîk".
Peyva "matematîk" ji μάθημα (máthēma) ya yewnanî tê. Wateya wê di yewnaniya kevn de mîna "zanîn" û "hêmbûnê" bû. Di zimanê wan ê anahîn de wek "ders" tê bikaranîn.
Dîroka bîrkariyê.
Matematîka pêşdîrokî ji ber ku delîlê nivîsî tune ye, mirov kane bibêje a bi devkî ye. Bê guman pêşve çûna pêşîn divê pêkanîna jimareyan û jimartinê be. Tête texmîn kirin ku vê pêşveçûnê ji pêwîstîyên jîyanê derketî. Îhtîyacên komeleyan herçî zêde bûn jê re matematîkek bilindtir jî lazim bû.
Li çar şaristanên cîhana kevn (Mezopotamya, dora çemên Nîlê, Hindûs û Ganjê, Hwang Ho û Yangtsê) mirovan aboriya xwe bi ajotina erdan dikir. Bo bikaranîna erdên xwe û debrên xwe kontrol bikin matematîk bikar dianîn.
Hewanasî an jî Meteorolojî (bi Yewnaniya kevn μετεωρολογίαmeteōrología "lêkolîna li ser tiştên nehezî" an "lêkolîna laşên esmanî " fêrbûna pêvajoyên fîzîkî û kîmyewî yên di atmosferê de ye û di heman demê de qadên wan ên herî navdar ên serîlêdanê jî dike - pêşbiniya hewayê û keşzanî.
Wekî din fîzîka atmosferê, lêkolîna avhewa û baştirkirina rêbazên pêşbînîkirina hewa, hewanasî her weha pêvajoyên kîmyewî (mînak avakirina ozonê, gazên serayê) di nav atmosferê de lêkolîn dike û qewimînên fenomenê diparêze. Ew di nav erdnîgariyê de tête hesibandin û li zanîngehan e (binihêrin xwendina hewanasiyê) ku pir caran bi saziyên fîzyaya zemînî an fakulteya fîzîkê ya têkildar ve girêdayî ye.
Derûnnasî yan jî psîkolojî, zanîna li ser qanûn, pêşveçûn û rûdan û çalakiyên derûnî yên mirov e. Derûnnasî zanîstiyeke nû ye li dinyayê. Heya destpêka serdema 20em wekî dîsîplîneke biyolojîk, felsefe, bîjîşkî hwd bû. Wilhelm Wundt, Sigmund Freud, Carl Gustav Jung û derûnnasên Emerîkayî ku rêbaza tevgerzaniyê bi kar anîn. Hêdî hêdî bi serê xwe bû zanîstiyek. Di demên dawî de bi navê derûnnasiya kognîtîv şaxekê din jî lê zêde bû.
Destewajey serekî saykolojî (alfûbêy).
lê ra xiştekêk le desrewajey serekî dete nîşandan, ke derwanête buarêkî Frewan le têoryekan û bernamey xwêndinekan. Desitnîşan bo babete têorîyekan, taybete bo têoriyek yan têoriyekan.
Sîstema hormonan, koendamê livikên endokrîn an destgehê toşpiyên kerr, ew endamê ku hormonan çêdikin e. Ji organên ku hormonên xwe didin xwîne re em "organên endokrîn" jî dibejin.
Tîpên hormonan.
Me dû tîpên Hormonan hene ew jî Pîptîdî û Stîroyid in. Yên Pîptîdî ji pirotînên guhorî pêk dehêt ku dişên gorînê di xanêda biken bi harîkariya wergiran yên li ser Perida xanê heyn. Hormonên Stîroyid ew hormonene yên ji esîdî çewrî guhorî pêk dehên ku ew dişên biçin dinav xanêda û bi wergirên dinav Saytosolêda heyn yan Navkêda heyn bimînin da guhorîne di xanêda biken.
Êgizampil bo Hormonên Piptîdî: Adrînalîn, Însulîn, Gilokagon...htd.
Êgizampil bo Hormonên Stîroyid: Tîstostîron, Projêstiron, Êstrojên...htd.
Rijênê zençelokê an rijênê tiroîd lebatek ji sîstema rijênên kor (endokrîn) yan sîstemê hormonan e.
Di wê organ an endamê de hormonên triyodtîronîn (T3) û tetrayodtîronîn (tîroksîn, T4) têne çêkirin. Ew hormonana ji bo telefkirina enerjî û ji livînê girîng in. Ger ew hormona tunebin, mirov her tim diweste, naxwaze xwe bileqîne û karbike. Gava pir ji wan hormonan hebin, dilê mirovan pir zû lêdixe, mirov nikanê di şûna xwe de bimîne û dixwaze hertim bilive.
Para avşarê ya li Kanadayê dikeve
Avşara Niagarayê (îngilîzî: "Niagara Falls" avşareke mezin li ser çemê Niagara ye. Di tîxûbê parêzgeha New York a DYA'yê û Ontario ya Kanadayê de ye. Navê wê ji zimanê çermesoran e, tê wateya „ava digurmîne, digurmije“.
Ji vê avşarê di hûrdemê de 336.000 m³ av diherike. Ji vir deh hezar sal berê, ji helandina bestelekên (qeşayî) serdema cemedî ava bûye.
Li devedorê wê çend bendavên hilberîna elektrîkê hene ku ji aliyê Nikola Tesla ve hatibûn ava kirin. Bi milyonan geştyar serdana wê dikin, ji bo aboriya herêmê gelek bikêr e. Ava wê xwe vedigerîne, ango li hin cihan şûnve vedigere.
Sala ku miçiqî.
29'ê adarê 1848'ê avşar dimiçiqe, ziwa dibe. Wê demê gelê herêmê xemgîn bûbûn, heya bigire çûbûn dêran bo dirozan (diayan). Hikûmetê jî di wê 30 katjimêrê yê miçiqandinê de bo pêşîlêgirtina pişirana axê hin tedbîr girt.
Masîvan li perê golê, axa Burundî
Zeryaçeya Tanganyîka yan gola/zêya Tanganyîka yek ji zeryaçeyên (golên) mezin ên parzemîna Afrîkayê ye. 6emîn zeryaçeya mezintirîn a erdê ye.
Li Afrîkayê duyemîn gola mezin û kûrtirîn gol e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyemîn gol e.
Dirêjiya wê 673 km, berayî kêmzêde 50 km ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 m, kûrtirîn cihê wê 1.470 m ye.
Çemê Rûzîzî, çemê Lûfûbû, çemê Malagarasî diherikin ser golê. Çemê Lûkûga jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên Kongo, Tanzanya, Zambiya, Burundî, Tanganîka.
Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure masî xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin.
Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.
Qeliya/qelandina deqsorê, deqsorqelîn cure xwarineke masiyan ji koma xwarinên masî û deryayî yê pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî çi deqsora ava vexwarinê ango çem û golan, çi jî ya deryayî be, deqsorê diqelînin.
Deqsor "(bi latînî salmo trutta)," masiyek e û li derya, çem û golan gelek e. Beriya avabûna Komara Tirkiyeyê heya nêzîkî sînorên parêzgeha Antalya ya li peravê Deryaya Navîn, gund û warên kurdan hebûn û xwarinên ji berhemên deryayê ji yê din bêhtir bûn (binêrin dîroka êla Sînemiliyan).
Pêjgeha kurd de masî û berhemên deryayî cihekê girîng digire. Li Kurdistanê di pirraniya çeman de deqsor heye û tê girtin.
Kelandina deqsorê, deqsorkelîn, keledoşiya deqsorê cure xwarineke masiyan a ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê û koma xwarinên quşxaneyê ya pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî vê xwarinê dizanin.
Li tevayî herêmên Kurdistanê deqsor tê qelandin, lê kelandina wê bêhtir li Tolhildanê tê kirin. Kurdên Anatoliyaya Navîn û kurdên cihû jî kêm-zêde deqsorê dikelînin, xwarinên wiha didin ser.
Rijênê paratiroîdê an toşbiya paratiroîdê endamek sîstema hormonan e.
Li dora rijênê tiroîdê çar rijênên piçûk bi navê paratiroîd hene. Ew jî ji bo rêkxistina kalsiyûma nav xwînê hormonan çêdikin. Kalsiyûm ji bo hestiyan gelek girîng e. Ger ew hormonana di xwînê de pir hebin, di laş de pir kalsiyûm tê komkirin. Ew kalsiyûmê ji lûleyên xwînê dide girtin. Gava hindik be, hestiyên mirovan dihelin.
Dîmenek ji golê, axa Bolîvyayê
Zeryaçeya Titicaca yan gola Titicaca (bilêvkirina kurdî "Tîtîkaka"; bi zimanê qîçwa: "Titiqaqa qucha", bi spanî: "Lago Titicaca") goleke mezin e di tixûbê Bolîvya û Perûyê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye.
Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava Çiyayên Andê de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye.
Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên Înkayan hene.
Navê xwe ji efsaneyeke Înkayan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene.
Hîpofîz ji du pişikan pêk tê
Hîpofîz an jî rijênê hîpofîz (bi ingilîzî: "pituitary gland").
Hîpofîz rijênek biçûk e, bi qasî habika nokê ye. Lê hîpofîz rijênêk gelek bibandor e, hormonên vî rijênê gelek rijên û şaneyên laş ji xwe re dike armanc. Çalakiya rijênê hîpofîzê bi hîpotalamusê ve girêdayî ye. Hîpofîz li gor hormonên hîpotalamusê, hin hormonan berhem dike û der dide nav xwînê. Ango hîpotalamus bi navbeynkariya hormonan, çalkiya hîpofîzê rêk dixe. Rijenê hîpofîzê ji du pişikên sereke pêk tê, loba pêş û loba paş. (Hin caran wekî hîpofîza pêş û hîpofîza paş jî tê navkirin). Hormonên hîpofîzê an rasterast bandor li ser endam û şaneyan dike an jî bi navbeynkariya hormonên hander (teşwîqer), bandor li ser rijênên din dike da ko ew rijên hormon berhem bikin. Wekî mînak; hormona geşê bandor li hemû xane û şaneyen hestî û masûlkeyan dike. Hormona handera rijênê tîroîdê, bandor li ser rijênê tîroîdê dike ko ev rijên hormona tîroksînê berhem bike.
WinRAR Bernameyekê ji bo arşîv kirin û şidandina pelan hatiye sêwirandin. Di nava bernameyên Rar'ê de herî popûler winRAR e.
Winrar formatên ACE, ARJ, BZ2, CAB, GZ, ISO, JAR, LZH, TAR, UUE, Z û 7Z destek dike.Ev bername heya niha nêzîkî pêncî zimanî hatiye wergerandin.
Bername ji aliyê Eugene Roshal ve hatiye pêşxistin.
Bername 2011'an de ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû Kurdîkirin, piştre jî bû fermî.
Qeliya masîkartûxkê, cure xwarineke rûnbirêşkê ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê yên pêjgeha kurd e. Herwiha gelên cîran jî gelek cureyên xwarinan ên masîkartûxkê dizanin.
Masîkartûxk "(bi latînî, scophtalmus maximus)" di kûraniya deryayan de dijî. Kirrîna wê biha ye, lewra jî li Kurdistanê tenê kesên dewlemend in, dixwin. Masiyek gloverikî û pan e. Rengê wê dişibe masî yan jî tiştekê din ê kartûbûyî. Ji wê ye, kurdan ew bi navê "masiya kartû, masîkartûxk" binavkirine.
Qeliya kalamarê cure xwarineke rûnbirêşkê yê ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê yên pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî ji masiya kalamarê xwarinan çêdikin.
Kalamar (bi latînî, "Loligo ommastrephes" an "Loligo vulgaris" ji koma "Teuthida") ajaleke deryayî ye. Lingên wê di serî de ne. 30-200 cm dirêjiya wê ne. Heger bitirsin êrîş dikin. Bi taybetî yên bejna wan li ser 1 m re ne xeterdar in. Tehma goştê wê gelek xweş e.
Seleteya bazirganan, seleteya savarê cure seleteyek ji pêjgeha kurd e.
Çima gotine seleteya bazirganan?
Tê gotin bazirganên kurd diçûne welatên biyan, xwaringehan, selete dixwestine. Dema selete dihatibûye ber wan ji garsonan daxwaz dikiribûne ku hinekê jî savarê bixin navê û ev selete wisa derketiye holê. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, ev tenê gotin û vegotînên ji wêjeya devkî ne. Pirranî jê re seleteya savarê dibêjin.
Seleteya cotyaran, cure seleteyek ji pêjgeha kurd e. Carnan jê re "seleteya penîrî" jî dibêjin. Standardeke wê nîne, lewra gelek tişt dikevinê. Cotyar çi biajotina wê dixistin seleteya xwe û ev nav jî wiha derketiye. Bi îngilîzî jê re "Greek salad" dibêjin.
Melzemeyên wê yên bingehîn xiyar, fringî, pîvaza serî, penîr in. Lê îsota dirêj, zeytûn, lîmon, kahû, hêkên xaşandî, sirke û parçeyên goşt jî tevlî dikin.
Seleteya herî baş bi rûnê zeytê tê çêkirin. Bêî biharbêhnê jî selete nabin. Bi taybetî seleteyên kurdan divê bi biharat bin.
Baçik, çixare (li Torê) yan jî cigare (li Behdînanê) berhemeke titûnê ye ku tê kişandin (pêçandin, raxwarin). Ji titûna ku bi kaxezê pêçandiye têk tê. Berê bi destan dihatin li pelên titûnê dipêçandin lê niha bi alavên nûjen an di fabrîkan de tên çêkirin.
Dîroka sîgarayê.
Li Kurdistanê ji ber ku di wextê Osmaniyan de bêje bi herfên latînî wekî cigare dihate nivîsîn, bi navê "cigare" hat binavkirin û hêj jî pirranî "cîgare", "cigare" yan "cixare" dibêjin. Lê rastiya peyvê û koka peyvê divê neyê xirabkirin.
Kişandina titûnê kengî destpê kiriye baş nayê zanîn. Lê ji parzemîna Amerîkayê, di sedsala 16emîn de ji çermesorên kevnexwediyê Amerîkayê ne, derbasê Ewropayê bûye. Ji wan jî hatiye Kurdistanê.
Heya salên 1960'î ziyanên sîgarayê baş nedihatin zanîn û li seranser cîhanê firotin û bikaranîna wê bipêş diket. Lê îro li gelek welatan bo ji aliyê dewletan ve astengî lê tê derxistin, lewra jiyan û tenduristiya mirovan dixe xetereyê. Sîgara sedemê gelek nexweşiyan e. Şêrpence, mirina masûlkeyên dil û gelek nexweşiyan ditetikîne.
DicOOo û ferhengên rastnivîsa kurdî
DicOOo (ji "Dictionary"=ferheng û "OOo"=OpenOffice.org) bernameyeke ji bo daxistina ferhengên OpenOffice.org'ê ye. DicOOo bi kurdî hat wergerandin.
Armanca DicOOo'ye, daxistin û sazkirina ferhenga rastnivîsa MySpell a kurdî ji bo OpenOffice.org'ê ye. Di versyonên 1.9 û 2.0 yên OOo'ye de mirov dikare kurdî wekî zimanê nivîsê hilbijêre û kontrola rastnivîsê wê bike.
DicOOo 1.4.1 bi xwe jî bi kurdî ye. Nivîskarê wê Laurent Godard e.
Vêkirina DicOOo.
DicOOo bi xwe belgeyeke OpenOffice.org'ê ye. Ji bo vekirina wê gel te OpenOffice.org hebe. Dema tê vekirin, divê destûr ji bo makroyan bê dan ("Enable macros").
Nurettin Demirtaş (jdb 1972, Amed) Demekî serokê giştî ya BDPê kiriye. Birayê Selahattin Demirtaş e.
Xwendina xwe ya sereke li Amedê kiriye. Piştre jî Xwendina bilind li bajarên Tirkiyeyê li Muğlayê kir. Sal 1993ê de ji ber çalakîyên wî yên siyasî ji hêla dewleta tirk hate girtin.
Zimanê wî yê zikmakî zazakî ye. Sal 2007an de serokê giştî yê BDPê hate hilbijartin.
Xweserî an jî otonomî rêbazekê rêvebirina civak û gelan e. Girêdayî dewletekêbûn û revebirinekê ne tev serbixwe ye. Wateyên wê cuda cuda ne, ne bi tenê sîstema dewletê de sîstemên din de jî Xweserîtî heye. Peyvên wek otonom û otonomî ji peyvên yewnanî yên "autos]" (xwe) û "nomos" (zagon) pêk tên. Wateya wê ya orîjînal "serbixwe, xweser, xweger" e. Lê di dema nûjen de wateya wê weke têgîneke dadmendî û siyaseta navneteweyî ji bo xweserî û xweseriyên sînorkirî re tê bikaranîn.
Herêmên otonom li welatekî herêmên wisa ne ku heta radeyekê xweser in, mafên xwe yên birêvebirinê hene, di hinek waran de ji birêvebirina desthilatiya derve azad in. Lê dîsa jî di qada naveneteweyî de desthilatiya wan tuneye û pêgirtiyên hikûmeta navendî ne.
Awayên wan ên tîpîk wisa ne ku yan ji aliyê erdnîgarî ve cuda ne, yan jî li wê herêmê bi piranî neteweyekî din dijî. Bi giştî weke mînaka duyem in. Li herêmeke taybetî ji bo hindikahiyeke neteweyî mafên birêvebirina mijarên navxweyî, çandî û hwd tên dayin. Lê ev maf û desthilatî ji aliyê hikûmeta navendî ve tên dayin û li gorî hiqûqa navxweyî û ya navneteweyî hikûmeta navendî dikare wan mafan biguherîne an jî betal bike.
Ji van cureyan ên xakî (teretoryal) ji aliyê dîrokî û civakî ve welatên cuda ne, ji ber ku xakên cuda ne. Yên jêr-deverî di nav welatekî de deverên piçûk ên di nav deverên mezin de ne û yên herêmî jî tenê ji beşên welatan ên wek bajar, parêzgeh û hwd pêk tên.
Bi giştî dewletên yekpare bi rêya devolusyonê herêmên otonom pêk tînin, weke Keyaniya Yekbûyî.
Dewletên "yekpar" heta radeyekê dikarin maf û desthilatiyên birêvebirinê bidin herêman, desthilatiyên xwe bi wan re parve bikin, li herêman parlamentoyan pêk bînin. Mînakên balkêş ên dewletên yekpare ku maf û desthilatiyan didin herêman Spanya û Keyaniya Yekbûyî ne. Wek mînak Keyaniya Yekbûyî dewleteke yekpare e. Di nav xwe de Skotland, Wales û Bakurê Îrlandê weke welatên pêkhêner nas dike û bi rêya devolusyonê hinek ji desthilatiyên hikûmeta navendî bi parlamenên van welat/herêman re hatine parvekirin, ku xwebirêveberiya herêmî pêk bînin, û bi vê re karûbarên xwe yên çandî, zimanî, kevneşopî, hiqûqî, îdarî û hwd ên herêmî bi xwe bikin.
Xwe-ser ango xwe bi xwe rêvebirrin. Bi xwe serê xwe rêvebirrin.
Kongreya Civaka Demokratî (tr.: "Demokratik Toplum Kongresi") ji bo ku tevgera kurd hêsantir tevbigere hate avakirin.
Wekî hevserokên KCD'yê Aysel Tuğluk û Ahmet Türk hatin hilbijartin.
KCD 14 Tîmeh 2011'an de Xweseriya Demokratîk îlan kir.
[http://www.kongreyacivakademokratik.com/ Malpera fermî ya Kongreya Civaka Demokratîk]
Rastnivîsa kurdî yan rastnivîsandina kurdî rêzikên nivîsandina bi zimanê kurdî ne. Ji ber ku saziyeke fermî tune, ji aliyên cuda rêzikên cuda tên esas girtin.
Bernameyên kontrola rastnivîsê ya kurdî hene. Ev MySpell, Ispell û Aspell in.
Pirtûkeke Samî Tan a bi navê Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî ser vê mijarê heye.
Mehmed Emîn Bozarslan (Amed, 1935-), mele û nivîskarekî kurd e. Li Ewropayê dijî. Bavê Hamît Bozarslan e.
Bozarslan, di sala 1935an de, li qeza Diyarbekirê (Amed) li Lîceyê ji dayîk bûye. Piştî xwendina xwe temam kiriye, dest bi meletiyê kiriye. Dura li wê heremê ku ji dayîk bûye, dest bi muftîtî kiriye. gelekan bernavê ‘Muftî’ yan ‘Muftiyê Komunîst’ lê dikir.
Çawa ku ‘telebe’ bi mana ‘şoreşger’ dihête karanîn, ‘qomunîst’ jî di nav Kurda de pirî caran ji dêvla welatparêzî, mafperestî ango ji bo kesên ku mafê Kurda û belengazan parastiye, hatiye karanîn. Bi gotinekî din, di raya giştî a Kurda de tu çiqas ji dewletê dûr bî, ewqas qomunîst î. Meleyên Kurda yên berê jî, hema bêje piraniya wan bi vî navî hatîne naskirin. Tiştên balkeş ya nivîskar û lêkolînvanên Kurda, di Mehmet Emîn Bozarslan de jî tê dîtin. Ew jî bingeha welatparêziya xwe û her weha bingeha nivîskariya xwe, ji rewşa axa xwe ya bindest digre. Gelek deweran digere, rewşa gelê xwe yê xizan û bindestan dibîne û sedema vê yekê pirtûka xwe ya yekemîn ya bi navê ‘Şeyhlîk ve Aðalik’ (Axatî û Şêxtî) de di sala 1964a de şirove dike, raya xwe radixe ber gel. Pirtûka duyemîn a Bozarslan jî, li ser pirsa Kurdî ye. Di sala 1966a de, pirtûka Bozarslan bi navê ‘Doðu’nun Sorunlari’ (Pirsên Rojhilat) dikeve destê xwendevanan. Bozarslan, girîngiya ziman û hînkariya bi zimanê zikmakî jî, her weha di vê pirtûka xwe de cara yekemîn eşkere dike. Her du pirtûkên ewil ya Bozarslan, bi Tirkî nin û her weha li ser pirsên gel û herêmê nin.
Yekem alfabeya kurdî li Tirkiyeyê.
Pirtûka ewil a Bozarslan ya bi Kurdî, ‘Alfabe’ ye. ‘Alfabe’, di sala 1968an de li Stenbolê hat çapkirin. Ev pirtûkê ha, her weha, yekemîn pirtûka alfabeyê ye ku bi tîpên Latînî li Komara Tirkiye hatiye çapkirin. Ji bilî ‘Alfabe’yê, Bozarslan, ‘Mem û Zîn’a Ehmedê Xanî jî wergêrandibû Tirkî û ev pirtûkê ha jî, di sala 1968an de ligel Kurdiya wê ya orîjînal, li Stenbolê li nav Weşanên Hasat de hatibû çapkirin. Her du xebatên Bozarslan, ji hêla dozgerên Amed û Stenbolê ve, tafilê hatin berhevkirin. Bozarslan jî hat girtin. Ew, bi îdiaya “xebata ji bo parçekirina Komara Tirkiyeyê û sazkirina dewleteke Kurdî ya xweser” dihat tawanbarkirin. Dozgerê Amedê, ‘Alfabe’ û ‘Mem û Zîn’a ku Bozarslan wergerandibû Tirkî, wekî “du dînamîtên ku Bozarslan xwestiye têxe binê siyaseta Komara Tirkiye” binav kir. Doza ‘Alfabe’yê heta sala 1974an berdewam kir. Di sala 1974an de, ji ber lêborîna giştî (amnesty) doza Bozarslan ket, lê ‘Alfabe’ wekî hacetekî sucê hat dîtin û qedexekirina li ser wî dom kir. Ango, ‘lêborîn’ ji şexsan re bû; ji pirtûkan re ‘lêborîn’ tûne bû. Bi vê biryara dadgehê ya Komara Tirkiyê, li tevayî cîhanê, ev cara ewil bû ku elîfbayekî dihate qedexekirin.
Çapa ‘Alfabe’yê ya li Swêd jî, li Tirkiyê bû egerekî nijadperestiyê: Piştî sala 1979an ku Bozarslan derket derveyî welêt, li Swêdê cîhwar bû û xebatên xwe li vî welatî domand. Çapa duyemîn ya ‘Alfabe’yê jî di sala 1980an de, li Swêd çêbû. Rojnama ‘Milliyet’, ev yek wekî nûçeyekî sansasyonel, li serrûpela xwe çap kir. Yê nizanibû, dê bigota qey “li Swêdê şer derketiye”.
Bozarslan wek siyasetvan.
Piştî ewqas eziyet û îşkence û zîndaniyê, Bozarslan neçar ma di sala 1979a de derket dervayî welat. Nefîkirin çiqas zor be jî, lê meriv dikare bêje ku, baş bû Bozarslan derket dervayî welat. Bê guman ew li Tirkiyê bimana, nedikarîbû ku ewqas berhemên hêja biafrîne; ewqas xizmeta zimanê Kurdî bike. Bozarslan, eger li Tirkiyê bijiya, ew hem berhemên xwe nedikarîbû ewqas bi azadî biafrîne, hem jî wê ji ber keda xwe ya hêja gelek salên xwe li zîndanê derbas bikira. Bozarslan, di nav xebata DDKOyê (Devrimci Doðu Kültür Ocaklarý) de jî cîhê xwe girtiye. Tê zanîn ku DDKO, ewil komela legal e ku piştî têkçûna Serhildana Seyît Riza li Komara Tirkiye di sala 1969a de hatiye damezrandin. Ji kesên ku bîranînên xwe ya li derhaq DDKOyê de nivîsandine em zanin ku, di nav komelê de du şax bi eşkereyî xuya dikin. Yek ji van şaxana, nêzîkî Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkiyê (TKDP) ye; ya din jî şexsiyetên çep in û pêywendiya wan bêtir bi FKF (Fikir Kulüpleri Federasyonu) û TÝP (Türkiye Ýşçi Partisi) re henin. Bozarslan di nav van şaxana de bi taybetî li cîhekî nîne. Lê tesîra Bozarslan, di nav komelê de bêtir li ser ew xortên welatparêz ku xwe nêzîkî TKDP dihesîbînîn de, heye.
Piştî ku leşkerên Komarê di sala 1971a de dest danîn ser hukim, wekî gelek rewşenbîr û siyasetmedarên Kurd û Tirk, Bozarslan jî hem ji ber pirtûkên xwe hem jî ji ber endametiya DDKOyê kete zîndana Diyarbekirê û di doza DDKOyê de jî hat dadgehkirin. Xebatên Bozarslan, ji ber sazumana leşkerî heta sala 1974a sekinî an jî bi nêhînî dom kir. Di van salan de çi pirtûkên wî nehatin çapkirin. Bi lêborîna giştî re gelek rewşenbîr û siyasetmedarên Kurd ji zîndanan derketin û dest pê kirin rêxistinên xwe damezrandin. Bozarslan jî, carekî din bi eşkereyî dest bi wergêrandin û nivîsîna pirtûkan kir. Ew, durî rêxistinên Kurda nema, lê di nav tu rêxistinên ku wê demê hatibûn damezrandin, cîh negirt.
Ev yekê han bi raya min di vî warî de balkêş e: Bozarslan, bê guman tena serê xwe wekî rêxistinekî bû. Lê ji ber ku ne endamê rêxistinekî bû, tu rêxistin jî bi xûrtî alîkariya wî nedikir. Her weha di nivîsandin û çapkirin, bi taybetî jî firotina pirtûkên Bozarslan de ji bilî astengiya dewletê, astengiya hin ‘siyasetmedaran’ jî hebûn.
Bawer nakim ku li derhaq vê yekê de, tu kesek heta niha ji Bozarslan gazinekî bîhîstibe. Ew ji çi kesî gazina nekir, lê karê xwe jî bê westan domand. Ýro meriv bi dilekî rehet dikare bêje ku, pirtukên ku Bozarslan nivîsandiye an jî wergêrandiye, ji weşanxanê heta ji pirtûkxaneyê hinek rêxistinan dewlemendtir e.
Xebata rastnivîsiya kurdî.
Bozarslan, piştî xebata evqas salan hê jî bê westan karê xwe didomîne û niha jî dest bi xebatekî din ya giranbiha kiriye. Ev xebata wî lý ser rastnivîsandina (imla) peyvên Kurdî û her weha etîmolojiya ziman e. Ev xebata giranbiha berî çend salan li rojnama hefteyî, li Ronahî beş bi beş dest bi weşanê kir û niha jî li rojnama panzdeh roji, li Dema Nû de didome. Qasî ku ez zanim, li ser vê yekê heta niha li nav Kurdên Tirkiyê tu xebatekî bi vî rengî nehatiye çêkirin.
Hêviyên Birîndar romana yekem a Omer Dilsoz e ku ji 164 rûpelan pêk tê. Weşanxaneya Berçem diweşîne.
Bûyera romanê li ser felsefeya "Heke tu pişta êşan neşkênî dê êş pişta te bişkênin" ava bûye. Salên lixwegerîn û aloz ên 1988-1994'an bi çavên hin zarokên ku bêyî dilê xwe bi nav pêlên jiyanê ketine, li jiyan, civak û têkoşînê dinêre. Roman bi zimanekî rewan î bi kurmanciya Hekarî hatiye hûnandin. Wekî gencîneyeke nedîtî ya peyvên resen û birîndar a Kurdî ye.
Her wiha roman bi du milan diherike. Her aliyekî wê pêlî birîneke civakî dike. Tê de gelek mijar bi aloziya demê, di dîtina zarokên ku zaroktiya xwe nikarîne bijîn, xwendevanan li nav civaka Kurdî digerîne. Bûyer pir aloz di nav hev de derbas dibin.
Mirov bêhemdê xwe dikeve nav xeleka aloz a bûyerên cuda cuda ku hemû jî berxwedana li dijî xeman in. Herçend hêvî tê birîndarkirin jî lehengên romanê hewl didin ku van birînên xwe bipêçin û dest bi destpêkeke nû bikin. Roman bi destpêkekê diqede; ango roman cihê lê dest pê dike, bi dawî tê. Dawîlêanîna romanê ji xwendevan re hatiye hiştin. Yanî ew naqete tam ji nû dest pê dike..
Isatou Njie-Saidy (her wiha Aisatu N'Jie-Saidy) (rojbûn 5 Adar 1952) Alîkara Srokdewletê Gambiyayê ye.
" Şêxê Sen'an " an jî "Şêxê Senaniyan" yek ji berhemên Feqiyê Teyran e. Berhem li ser şêxekiye ku wekî Şêxê Sen'an tê danasîn.
Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an.
Şêxê Sen'an yê herdem di zikr û taeta Xwedê de serdarê 500 sofiyan e. Kar û xebata Şêx tev ji bo axretê ye. Elaqê wî qet ji xweşî û lezetên vê cîhanê tine. Ew ewlîyakî Xwedê ye. Şêt tên ser ji bo ku baş bibin, kor tên cem ji bo ku bi çav bibin, dîn tên cem ji bo ku saxlem bibin. Feqiyê Teyran kesayetiya Şêxê Sen'an bi van rêzikan tîne ziman.
Dûr bû ji ev dinya fanî
Kul bû ji ber secdê enî
Dûr bû ji her ci sibhe tê
Temenê Şêx dibe 77. Sofî li hev dicivin û biryara çûna Hecê dikin. Şêxê Sen'an wekî rêberê karwanê 500 sofî tê hilbijartin û dikevine riya Hecê de.
Karwanê Heciyan li nêzîkê bajarê Tîflîsê, ji bo bêhndanê li baxekî rûdinin. Ev bax baxê qîza hukumdarê Gurcan e. Çavên Şêx di vî baxî de bi keça Gurcî dikeve. Piştî ku ew qîzê dibîne biryar dide ku li vira bimîne û xizmeta keça Gurcî bike. Sofî dikin nakin bisernakevin ku Şêx ji biryara wî vegerînin, ew mecbûr dev ji Şêxê xwe diberdin û bê rêber divegerin warê xwe.
Bê mezheb û bê dîn kirim
Ji yar û biran şermîn kirim
Şerm û edeb çû wê demê
Hem no kirim, hem bed kirim
Ev reng bela li ser min tê
Sofiyên mirîdê Şêx di dawiyê de ji warê xwe cardin tên û Şêx bi xwe re dibin. Keça Gurcî jî li dûv Şêx diçe, lê dema ku ew digihîjin hev Azraîl ruhê herduyan distîne û ew bi bihiştê tên xelatkirin.
Xorozliya Jêr (bi tirkî: ?), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Xorozliya Jor, Çeqelî he ye.
Debara gund li ser hewyanan û çandinî ye.
Abdelaziz Bouteflika (bi erebî: عبد العزيز بوتفليقة) (, Oujda, Maroko -, Zeralda, Cezayir), serokkomarê berê Cezyirê bû.
Piştî rewşa awarte ya bixwîn ya Cezayirê di navbera salên 1999 û 2019an de serokkomarê bû.
Agadîr (erebî: أغادير‎ û أڭادير, "Aghadir" û "Agadir", bi berberî (amazigh): ⴰⴳⴰⴷⵉⵔ), peytexta aborî ya Marokoyê ye.
Hejmara nîştecihên bajarê digehe 678.596 kesî (2004).
Agadîr peyveke berberî ye tê wateya "şûre" yan "qele" ye.
Fahd Anjra bajarekî Maroko ye. Li herêma Tangierê cih digire. Nifûsa bajêr li gorî hejmara 2010'an 108.966 kes e.[https://archive.is/20130630162807/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1248416866&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-6486&srt=npan&col=adhoq&msz=1500]
Bajareki nû yê Ch'rafate li vir tê ava kirin. [http://www.maroc.ma/PortailInst/An/Actualites/launches+construction+works.htm]
Marakeş bajarekî Maroko ye. Di navîna Marokoyê de cih digire. Li gor sala 2006an nifûsa bajar 1.070.500 bû.
Wateya navê wê bajarê "sor" e.
Gulemîra an Gulemîran (), gundekî Farqînê ye. Di navbera Bismil û Farqînê de dimîne.
Li derdora wê Omera û Kurêşa he ne.
Mele Cebra (bi tirkî:Devran), gundekî Bismilê ye. Li ber çemê Embarê hatiye avakirin. Gundekî Malbata Cemîl Paşayê Amedî yê kevn e.Berî 50-60 salî Malbata Kardeşoxlî ji aliyê Çêrmûkê hatine li vî gundî rêncbertî kirine.Bi demê re jî bûne xwediyê gund.Nuha li gund tenê Malbata Qardeşoxlî ku bi qeysî 20 malî ne dijîn.
Debara gund bi giranî li ser çandiniya avî û xwedîkirina heywanan e.
Êketiya Nivîserên Kurd tayê Duhokê, anku Yekîtiya Nivîskarên Kurd liqa Duhokê, saziye‌k wêjeyî re‌wşenbîrî ye‌ giringiyê bi re‌wşa wêje û re‌wşe‌nbîriya kurdî dide û bi awaye‌k be‌rde‌wam he‌wl dide bi rêka pilan û proje‌yên wêjeyî û re‌wşe‌nbîrî be‌rhe‌mdane‌k e‌pstmolojî pe‌yda bike, paşî e‌wê be‌rhe‌mdanê ve‌guhêze nav he‌mû te‌x û çînên civakê Kurdistanî li Kurdistanê bi giştî û li de‌ve‌rê bi taybe‌tî. He‌r wisa, giringiyê bi re‌wşa se‌rce‌m nivîskar û rewşenbîrên kurd li nav û de‌rve‌yî Kurdistanê dide, ji ber ku saziye‌k kurdistanî ye‌ û çav li we‌rar û pêşke‌vtine‌k be‌rde‌wam e‌ û bilindkirina astê pe‌yv û pe‌yama kurdî ji e‌rkên xwe‌ yên se‌re‌ke dizane.
Yeke‌tiya nivîska‌rên kurd bi rêka vê malpe‌rê dixwaze pirên pe‌ywe‌ndiyê di navbe‌ra hemû nivîskar û rewşenbîrên Kurdistanî de‌ se‌ranse‌r cîhanê ava bike û paşî e‌wan piran mukim bike. He‌rweha dixwaze me‌wdayan nîzîktir bike ji bo ve‌guhaztin û pêkguherîna e‌mpstmolojiyê de‌rbarê bizava wêjeyî û re‌wşe‌nbîrî li Kurdistanê.
Armanca Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Duhokê.
Parastina zimanê kurdî ji e‌rkên Yekîtiyê‌ yên se‌re‌ke ye‌ û bilindkirina astê hizr û hişme‌ndiya take‌ke‌sê kurd yê afrîner ye‌k e‌ ji karên ku Yekîtî pê radibe. Endamên Yekîtiyê pêkve‌, li he‌r derê û he‌r yek bi karînên xwe‌,dikare be‌şdariyê di e‌vê bizavê de‌ bike û rolê xwe‌ yê dîrokî di de‌rhe‌q pirsa ziman, çand û wêjeya kurdî de‌ bise‌lmîne.
Fînlenda an Komara Fînlendayê (bi fînî: "Suomi" an "Suomen tasavalta", bi swêdî: "Finland" an "Republiken Finland") welatek li bakûrê Ewropayê ye. Sînorê wê bi Swêd re li bakûr-rojava yê, bi Norwec re li bakûrê û bi Rûsya re li rojhilatê heye. Paytext û bajaroka herî mezin Hêlsînkî ye. Li ser milyonek kes li qada metropola Hêlsînkîye (tevî bajarên Êspoo û Vanta) dijîn. Bajarên din ên girîng Tampêrê, Turku, Oulu, Jyväskylä, Lahtî û Kuopîo ne.
Di meha adarê 2020an de hejmarê gelê fînlandî 5.53 milyon e, pirraniya wê li navendî welêt û li başûrê welêt dijîn û fînî diaxavin, ku beşek zimanên ûralî ye û bi zimanên Skandînavyayê re têkilî tune ye.
Koma etnikî ku piştî fînlendayan re û mezin a û li bakûrê wê dijî, ji wan re sámî tê naskirin. Fînlenda welat bi hindiktir berbelavî gelî ye. Ew komara parlemanî bi 310 şaredarî û bi 19 herêm e, tevî herêma xwesera Girav Ålend. Swêdî duyê zimana fermî ye, ku li hin qada deryayî û li Ålendê axaftin.
Hejmara kurdan li Fînlendayê nêzîkî 5 hezar in.
Nêzî 168,000 golan û 179,000 giravan li Fînlenda hene. Saimaa gol mezintirîn li Fînlenda ye û çarem mezintirîn li Ewropa ye. Pirraniya golê li herêm başûr-rojhilatê hene, ku jê re "Gol Fînlenda" (fînî: "Järvi-Suomi") tê gotîn. Pirraniya giravê li başûr-rojavayê û li Derya Behra giravan, di navbera Fînlendaya parzemînî û girava serekî ya Ålenda de hene.
Dihok an Duhok (bi tîpên erebî; bi suryanî: ܢܘܗܕܪܐ, "Nohadra"), bajarekê mezinê başûrê Kurdistanê ye, li devera Badînan, navê parêzgeh, qeza û bajarê herê mezin e. Nêzîkî 1.500.000 kesan tê da dijîn. Bi qasî 60 km ji sînorên Tirkiyeyê dûr e. Bajar di nav nihaleka berfireh da ye. Sê aliyên bajarî çiyayên bilind in. Li jor Çiyayê Spî, li jêr Çiyayê Dehkan (Şindoxa), li rojhelatî Çiyayê Mamsîn û li rojavaya wî, deşta Sêmêlê ye, ku ji bo çandina dexil, dan û dikakî, axeka zêrîn heye. û Parêzgarê niha yê Duhokê Elî Teter e.
Ji wan şûnwarên, ku li dorûberên bajarî hene, xuya ye ku Duhok pir kevn e. Di berê de û di demê dewleta Nozî de, mîrê bajarê ku digotinê "Axşindo", li Girêbasê, baca rê li ser karwaniyan dadina û ji her barî du mist digirtin. Navê bajarî jî, ji hindê peydabûye. "Du hok", anku du mist.
Li Dihokê digel navceyên wê Zaxo, Amedî, Sêmêl, Şêxan û gundên wê ji 1,5 milyon lê dijîn. Ji wan 90% misilman, 5% êzdî in û 5% fileh in.
Du çem di nav bajarî de diçin. Yê yekê çemê Duhokê ye, ji jora bajarî, ku serekaniya wî, li nêzîkî gundê Xazyava dizê û yê duyê jî, biçûktir e, navê wî, Hişkerû ye, ku serekaniya wî, ji rojhelata bajarî, li nêzîkî gundê Berêbuharê dizê. Li ser çemê Duhokê, berî bigehî gelî, sikrekê avê hatiye çêkirin. Dûra herdû çema, ku di nav bajarî de diçin, bi baxçe û dehlên fêkî: hinar, hilîk, mijmij, sêv, tireqî, tirî, hirmîka xemlandi ye.
Li bakurê Duhokê kelheya Firun e. Rojhelat kelheya Şedayê, li başurê Çiyaye Reş e.
Dîroka beriya zayinê.
Mezopotamya û Kurdistan ew welatin ku cara yekem mirovahiyê dest bi jiyanê kiriye. BZ 6 hezar sal şop hatine dîtin ku mirovan li ser vê xakê dest bi jiyanê kirine gund û bajar avakirine û çandinî pêşxistine. Di cîhanê de ewil qesir û xan, çandûhûner, stran û helbest, zanyarî û teknîk li ser vê xakê hatine çêkirin. Bingeha xwe ya zanyarî ji dewleta Sumeran digre. Dewleta Sumeran li başurê Iraqê dewleta xwe avakirbûn. Dema mirov diroka Sumeran lêkolîn dike, weke bingeha felsefeya jiyanê derdikeve pêşberî mirovan. Zanyarên Iro jî, ji xwe dewleta Sumeran û hewildanên wan yên afirandêriyê, wek Sumernasî yanî Zanyariya Sûmeran, bi nav dikin. Sîstema Bajarvanî, binesazî wek sistema kenalên avê, perestgeh û temsildarên perestgehan ji aliyê Sumeran ve hatine pêşxistin. Her wiha Hûnera nexş û nîgar ya destan ji aliyê heman dewletê ve ku di erdkolanan de peyda kirine, hatiye destpêkirin.
Işaretên zanyarî yek ji wan peydakirina xetên nivisa bizmarîne. Cara yêkem alfabe ji aliyê Sumeran ve hatiye peyda kirin. Bi hezaran tablet yên nivîsên li ser keviran hati bûn çêkirin ji aliyê argologan ve hatine bidestxistin. Her wiha di cîhanê de çîroka yêkem ya bi navê Gilgamêş li Mezopotamya serdema Sumeran BZ 2700 salan de hatiye nivîsandin. Bingeha Qanûna îro ya cîhanê ji aliyê Hamurabî ve hatiye amadekirin û pêk anin. Li gorî lêkolînên zanistî, Zimanê Samiyan bingeha xwe ji Zimanê Sumeran digre. Zimanê Erebî, İbrî yê Akadî û yê Asuriyan ji heman familiyêne. Li gorî pêşketina şaristaniyê jî, ev yek mirovan iqna dike. Yanî ev dewletene ber bi qontarên çiyayên Zagrosê ve sinorên xwe berfireh kirine.
Li Başurê Mezopotamya Qewmê Samî wek Summer, Akad, Babil, Assur, Li bakurê Mezopotamya jî, Qewmê Arî wek Gutî, Urartû-Naîrî, Hurrî, Kasît, Hîtitt, Mîtanî, Mîdya uhw...Wek şaristan serdemên xwe derbaz kirine. Van dewletan bi başî û xirabiyên xwe ve, bingeha medeniyêta îro ya cîhanê avakirine. Serdema herî dijwar, bi başî û xerabiyên xwe ve serdema Babil, Aşuran û Mîdiya dihê zanîn.
Asuran, li Mezopotamya BZ salên 1350-ê de dewleta xwe avakirin. Serdema sêyem ku jê re dihê gotin ya BZ 900 heta 612, hemû biêriş, şer û cengê derbaz kirî ye. Paytexta Dewleta Asur Nînova ye ku îro di nav sinûrên bajarê Mûsilê de ye. Asur di destpêkê de sinurên xwe li ser xaka Mezopotamya berfireh kirin.
Serdemê Aşûriyan Û Şikefta Hilametê.
Asuran, li Mezopotamya BZ salên 1350-an de dewleta xwe avakirin. Bi hêza xwe ya leşkerî welatê xwe berfireh kirin. Ev îşaretên serkeftina leşkeri berî ya mîladê 1350-ê de li ser kevirê Şikefta Helamata ya beramberî Duhokê nexşkirine. Nîzama leşkerî ya Asuran li gorî dema xwe Nîzama herî xûrt û xwediyê teknîka pêşketî bû. Di warê dîrokê de jî ew desthilatdariye ku xwedî fermandariyek herî dijwar û otorîter bû. Her wiha bi gişti hem artêş hem jî civak bi xwedayên xwe ve girêdayî bûn.
Her çi qas ev xeraba dîrokî Arkologan ti xebat li ser nemeşandibe jî, li derdorê îşaret û hin sembol hatine çêkirin ku van agahiyên dîrokî rast dike. Ev sembolene li ser kevirê Şikefta Helamata li çar deverên cuda Xwedayê mezin Asur û xwedayê rojê Mîtra-İŞTAR, Her wiha yê Esmanan, Xêr-Bereketê HEPA, xwedayê temen, heyvê OTTO, xwedayê heway, bruskan, canegayan û çiyan TEŞUP, xwedayên din Anilil, Seen, Sun, Adid, hatine nexşkirin. Her wiha ev sembolene serkeftina Aşuran ya leşkerî û dewletî destnişan dike. Li gorî ramanê wê demê mirovan bi baweriya bi van xwedayan, serkeftin bidestxistine.
Her devera ku desthilatdariya Asuran xwe gihandiyê, remzên ku xwedayên wan destnîşan dikin li ser keviran nexş kirine. Li gelek deverên Mezopotamya jorîn-Kurdistanê û Mezopotamya jêrîn li ser keviran Şems bi zimanê kurdî Roj hatine çêkirin. Taybet di şikefta Helmata ya Beramberî Duhokê de, li ser her Xodayekî Asuran Rojek hatiye çêkirin. Ev yek jî diyar dike ku di baweriya civaka wê demê de roj ji her tiştî pîroz tire.
Di gel her xwedayekê an şêrek an jî hespey ango canegayek heye. Remzên li ser cil bergên hespan hatine çêkirin, heşê mirovan radiwestîne. Bi hustayiyek gelek xûrt hatine çêkirin.
Asur li pêşiyê ye. Pey Asûr Iştar heye. Iştar li ser kursiyekê runiştiyê. Her wiha li ser Kursiyê jî hin sembolên zarîf û nazik hatine çêkirin ku xilam û xidamên İştar destnîşan dike. Di serî de em mêze bikîn.
Di bin tasfîran re ku çar deverên cuda hatine çêkirin Kanalek avê derbaz kirine ku iro hatiye xerakirin.
Di tasfîrên ku nîvekê hatine çêkirin de, şikeftek hatiye kulan ku 3 kursî tê de ne. Dema mirov kursiyê nîvekê de rudine û mêzeyî derve dike, tenê girê Malta yê di nava Duhokê de dibîne, dema kursiyê milê rastê de rudne Geliyê Duhokê dibîne. Malta delîveyek leşkerî ya Asuriyan bû. Bi zimanê Asurî jî Malyatê dihê manaya delîve.
Her wiha li ser kevirê şikeftê, gelek îşaretên din hene, ji ber ku kesên nezan xerakirine, mirov nikare şirove bika ka dihê çi maneyê.
Lê mixabîn ev dîroka pîroz ji aliyê dizên dîrokê ve hatinê dizîn û hin dever jî ji alî mirovên nezan û cahel ve, hatine xerakirin.
Deverek jî ji aliyê Fransiyan ve kevir hatiye kulan û ji xwe re birine. Di heman demê de li Muzexaneya Leuwra ya Parîsê de ye. Hin perçeyên din ku şkandine û dizîne dihê gotin di muzexaneya Înglistan ya bi navê "Muzexaneya Brîtanî" û hin ji wan jî di muzexaneya Almanya ya bajarê Berlîn Bergamayê de ye.
Girê Maltayê bi zimanê aşûrî ango: Malyatê
Girê Malta jî di Duhokê de deverek qedîme. Malyate jî, bi zimanê Aşûrî dihê maneya ‘Delive’ ango ‘Dergehê’ derbaz bûnê.
Malyate Girek mezin ya di nava Duhokê de ye ku Xîmên Qesrek esarî ya Leşkerên Aşurî dihê zanîn. Qesir ji ber bêxûdaniyê herifiye û di nav axê de winda bûye. Her wiha dihê gotin pişti ku Kildaniyan Dînê Mesîhiyan Qebûlkir li ser Girê Malta Dêrek avakiribûn. Derdorên Girê Malta ji bilî hin dîwaran, dewsa xirabeyekê jî diyarnake. Tiştê diyar dike di bin gir û derdorê wê de Goristanek e.
Mezopotamya Jorîn û rêzeçiyayên Zagrosê di bin desthilatdariya dewleta Hurrî û Mîtaniyan de bû. Piştî ku cara 3-yê. BZ salên 900-an de dewleta Asuran hat sazkirin, şerê di navbera Dewleta Mîtanî, Hurrî û Asuran de, bê navber berdewam kir. Devera herî pir nêzî paytexta Asuran bû û rastîêrişan dihat Kurdên qontarê çiyayê Zagrosê û derdorên devera Duhokê bûn. Asuran ber bi herêma Zagrosê ve çend dergehên leşkerî ji xwe re avakiri bûn. Yêk ji van dergerhan geliyê Zaxobû ku dikeve çiyayê bêxêrê din jî geliyê Duhokê bû.
Mîtaniyan Geliyê Duhokê ji bo xwe kiribûn noqteyek leşkeri ya çavdêriyê. Aşuriyan êrişek anîn ser Geliyê Duhokê ku di bin kontrola Leşkerên Mîtaniyan de bû. BZ salên 700 an de di navbera Çiyayê Spî û Çiyayê Bêxêr de jî şerek dijwar çêdibe. Aşurî di vî şerî de winda dikin. Geliyê Duhokê ku deverek stratejîk bû dîsa kete destê Mîtaniya. Di navbera Mîtaniyan û 3. Keyê Aşûriyan Tîglatpalazar de peymanek dihê sazkirin. Çiyayê Sipî wek sînorê herdu dewletan dihê qebûl kirin. Aşûrî Malyatê ku li Duhokê îro wek taxê Malta dihê zanîn, kirin baregeha xwe ya leşkerî.
Mîtaniyan jî geliyê Duhokê ji xwe e kirin baregeha leşkerî ku dihê maneya Du Mist. Yanî her karwanê ku derbaz dibû Du-Hokên dexl û danî wek bac bi zimanek din gumrik jê distendin.
Geliyê Duhokê, jibo Kurdên Mîtanî hem dergehek stratejîk bû, hem jî bibû waregeha karwanan ku bazirgan derbazî nav gundên Kurdên Mîtanî û Gundên Aşûriyan dibûn.
Sembolên ku di geliyê Duhokê derdora Çarsitûnê de hatine peyda kirin, gelek balkêşin. Ev îşaretene xwedayê Temen, Heyvê OTTO, yê rojê MÎTRA, IŞTAR Her wiha yê Esmanan, Xêr-Bereketê HEPA û Xwedayê Heway, Bruskan, Canegayan û Çiyan TEŞUP û gelek sembolên felsefeya Zerdeştî û Asuriyan li ser keviran hatine nexşkirin ku di heman demê de, nemane. Her wiha ji hin işaretan diyare ku geliyê Duhokê di navbera desthilatdariya Asuran û Mîtaniyan de dest gohartine. Şopên felsefeya zerdeştiyan û mecusiyan di çarsitûnê hatine diyarin. Li gorî baweriya zerdeştiyan, dema ku mirovek dimire ruhê wî diçe cem xwedêîteala, laşêwî jî ji bo ku gunehên wî werin efukirin û feyde ji laşêwî re were dîtin li ser kevirek bilind bi cîh dikin ku teyrûtewal, balinde bixwûn. Li gorî felsefeya Zerdeştişyan nabe ku laşê mirovan yê bê ruh bikeve nava erdî û erdê pîroz were qirêj kirin. Her wiha mirov perçeyek xwezayê ye û pêwîste wek xelat dîsa diyarî zindeyên siruştê bihê kirin. Ji bo vê yekê Çarsitûn wek perestgehekê jî di serdema Mitaniyan û Nairiyan de bikar anîne. Hin kevir hatine kulan ku hînê nayê fêm kirin ka sedemên çêkirina wan çi bû. Dibe ku li heman deverê qesrek hebûye. Dibe ku perestgehek be ango bicîhbûna leşkerên İmparatoran be. Hin noqte hene ku diyare cîhê heresiyê û nobedariyê ye. Di nav vê xerabeya dîrokî de zîndanek jî heye ku çar met re di bin erdê de ji kevirî çêkirine. Ev zîndan destnîşan dike ku geliyê Duhokê noqteyek leşkerî ya gumrukê bû. Her wiha Tunela ku hatiye çêkirin başûr û Bakur dixe bin kontrola xwe. Hem bakur hem jî başur rêya di gelî de diçe dibîne. Her wiha aliyek tunêlê ango Qenterê wek cihek leşkerî aliye bakur jî weke cih û warên desthilatiye dihê texmînkirin. Şikefta Çarsitûn deriyê biçûk bû. Lê hatiyê şkandin û fereh kirin. Dîmen û sembolên li ser kevîr hat bûn çêkirin di heman demê de xera bûne û mirov nikare bi giştî şîrove bike.
Şikefta Çarsitûn Mir û pîrên beriya hezaran salan wek meclis bikar anîne. Gelek İşaret hene ku ev şikeft meclisa desthilatdaran bû. Di nav Şikeftê de Çarsitûn hatine çêkirin. Li gorî çîrokên gelê Duhokê, Mîrên Kurdan di nava van çar stûnan de disekinî û bi nûnerên xwe re civîn çêdikirin. Nûnerên mîr jî li ser Kursiyên ku derdora şikeftê de hati bûn çêkirin rudiniştin. Di serdema Naîriyan de wek meclisa Xanedana Dasiniyan jî hatiye bikar anîn.
Eger li ser vê devera dîrokî lêkolîn werin kirin dibe ku hin îşaretên Olê mecusiyan jî werin peyda kirin. Mecusiyan jî ku baweriya Asuriyan bû miriyên xwe dişewitandin, xweliya laşê wan dikirin cerên mezin de û binax dikirin. Lê sembolên li ser keviran hatine çêkirin diyar dikin ku Çarsitûn hin caran ketiye destê Asuriyan û hin caran jî di destê Kurdan de maye. Ji ber ku hin işaret hene yên Asuriyanin hin îşaret jî yên Kurdanin.
Li Duhokê, heta sedsala dawiyê jî mûsewî hebûn
Desthilatdariya Aşuriyan, BZ salên 1260-ê de berfireh dibe û şer, êrişên xwe li ser dewletên derdorê zêde dike û sinûrên xwe heta welatê Kenan heta navîna Bakurê Kurdistanê berfireh dike. Cuhiyan jî, ji welatê Kenan koçberî herêma Kurdistanê dikin. Cuhuyên ji bo xwe xeter didîtin, hin ji wan devera Dohuk e bin Çiyayê Sipî û qontarê çiyayên Zagrosê cîh û war dike.
Di heman salan de Aşûriyan êrişên xwe li ser Mîtaniyan û Huriyan jî berdewam kirin. Herêma Zagrosê û Bakurê Kurdistanê bi giştî BZ 704-ê de xistin bin desthilatdariya xwe. Welatê Cuhuyan ku ji aliyê Aşuriyan ve hatibû dagirkirin, Cuhuyên dîl girti bûn menteqeya Hekar û Behdînan bi cîh kirin. Piştî ku Imp. Midya hat avakirin û dawî li desthilatdariya Nînova anî hin Cuhuyên derdora Duhokê vegeriyan ser gund û warên xwe.
Împeratoriya Med ku Paytexta wê Hemedan bû BZ di salên 612-ê de hat avakirin. Sazumankarê İmperatoriya Med Keyxosref, di heman salê de êriş bir ser paytext Nînewa û dawî li desthilatdariya Asuran anî. Di heman şeran de Cuhuyên menteqê jî alîkarî dan Medan. Şerê herî dijwar jî, li deşta bin çiyayê Spî ku Duhok a îro ye û Deşta Mûsilê pêk hat. Li gorî gotinan Girê Malteya Duhokê li ser Kuştina bi dehan hezaran Zerdeştiyan hatiye avakirin û li ser kuştina bi dehan hezaran Aşuriyan jî xera bû ye. Qeleya Malyate jî, di encama şerê di navbera Kexosref û Asuran de dawî lê hatî ye.
Hin cuhî vegeriyan welatê xwe û hinek jî heta sedsala 19 di Kurdistanê de man.
Geliyê Duhokê BZ nêzî sed salan di destê desthilatdariya Kurdên Mîdya de ma û zerdeştiyan ev dever wek deverek peresrgeh bi zimanek din Zîgorat bûxwe bikar anîn. Împaratoriya Med ku pişti sed salan têk çû, edî herêma Kurdistan bi gişti kete bin destê Desthilatiya hevpar ya Kurd û Sasaniyan pey vê desthilatdariyê, Helen-Grekan demekê desthilatdariya xwe li herêmê domandî ye. Peyra demek dirêj Kurdistan dikeve bindestê desthilatdariya Ebbasiyan, Eyyubiyan û Tirkên Osmanî. Serdema herî pir kurd rastî zordestiyê hatine û tevkujiyan re derbaz bûne serdema PZ 1516-ê de ye. Di vê serdemê de Paşayê Tirkan Biyikli Mehmet kete Mûsilê û derdora Duhokê û fermana gelê Kurd û Asuriyan anî. Bi hezaran Kurd di qetlîamê re derbaz kirin. Her wiha, hem Asurî hem jî Kurd vê serdema Tirkên Osmanî wek serdema Reş û Tarî bi nav dikin.
Serdema gehiştina îslamê.
Di sala 641'ê zayînî de, Ayînê misilmanan gehişte Duhokê. Di sala 1236 Z ê de, Duhok bingehê mîrgeha Dasiniya bû. Di sala 940 ê hicrî(1533 zayînî) de, Duhok kete jêr deselata mîrgeha Badînan, ku mîrê wê Hesen Begê kurê Seyfedînî bû. Di sala 1842 Z de, kete jêr desela bajarê Mûsilê. Sala 1873 Z, bo qaymeqamî û sala 1969 Z jî, bo parêzgeh.
Duhok li serdemê navîn.
Lê her çi qas deverên Kurdan ketibine bin destê biyaniyan jî ti caran ji ber şert û mercên wê yên cografîik nikarîne bixin bin kontrola xwe. Her tim Mîr û Pîrên Kurdan li ser xaka xwe xwediyê gotinê bûne.
Mîrê Duhokê yê bi navê Ax Şîndo, geliyê Duhokê ji bo Emîrata Kurdan ya Amêdiyê ku serokê wê Noîzî bû di salên PZ 600-ê de wek dergehê bac stendinê bikar anî.
Duhok û derdora wê jî girêdayî Emirata Behdinan bû ku navend Amêdiyê bû. PZ 940-ê de Emîrata Behdînan ji aliyê Hesen beg Kurê Emîr Seyfo ve hat rêve birin. Qubad beg Kurê Siltan Hisonn PZ 981-ê de Hesen begê dikuje û desthilatdariya Emîrata Behdînan rêve dibe. Geliyê Duhokê û gundên derdorê di sala 1290-ê PZ de, ji destê Emîratên Kurdan deredikeve û li ser Bajarê Mûsilê ve dihê girêdan.
Sedsala 19 -ê.
Ji sala 1290-ê heta 1822-ê ser Mûsilê ve, hat girêdan. Ji sala 1825-ê heta 1873-ê dîsa li ser Emîrata Kurdan ya Amêdiyê ve hat girêdan. İngiliz di sala 1873-ê de, Iraq dagirkirin û hatin Kurdistanê. Duhok jî wek gundekî li ser Mûsilê ve girêdan. Nûnerek xwe yê bi navê Kembelan ku eslê xwe Amerîkî bû li Duhokê bi cîh kirin. Li Duhoka kevin Qesrek du tebeq ji xwe re avakir. Pişti ku Kembelan hat kuştin, Qesra wî demek dirêj wek Nexweşxane hat bikaranîn û Pey nexweşxanê ev qesir wek postexane hat bikaranîn.
Qesra Kemberlan.
Di destpêka 1. Şerê cîhanê de, İngilizan Nunerek xwe yê bi navê Ehmed Azawî şandin Duhokê. Peyra Nûnerek Siyasî yê bi navê ‘‘ Sîr Lîne’’şand Duhokê. Ev Nûner heta Hikûmeta Iraqê hat avakirin li Duhokê ma. Pişti ku Hikûmet hat avakirin, di sala 1922ê de Fettahbegê Kurd wek berpirsyarê yekem yê Duhokê hat wezîfedar kirin. Piştî heman salan Duhok wek bajarokek biçuk mezin bû. Gundên derdorê jî Duhok ji bo xwe wek navendek bazirganiyê hilbijartin. Cihuyên Duhokê jî piştî ku Dewleta Îsraêlê hat sazkirin vegeriyan Îsraêlê û hin ji wan jî ji ber zordestiya desthilatdariya ereban koçî deverên din kirin.
Desthilatdariya Ereban jî wek hemû Kurdistanê bi dehan salan hewldaku Kurd û Asuriyên Duhokê jî bikin Ereb. Ev yek bu sedem ku Şoreşa İlonê bête destpêkirin. Şoreşa İlonê ku ji salên 1960-ê heta 1975-ê berdewam kir tesirek mezin ya Kurdewariyê li ser gelê Duhokê kir. Di sala 1969 an de, Duhok wek bajarek navendî yê Behdînan hat qebûl kirin. Piştî van salan Zordestiya Behsiyan zêde bû û xwestin ku Duhokê bikin Ereb. Hemû gund û bajarokên ku ji aliyê Desthilatdariya Dikdatoriyê ve hati bûn xerakirin û şewitandin, koçî bajarê Duhokê kirin. Pişti salên 1975-ê û vir de Bajarê Duhokê mezin bû û bû qesta her kurdek welat parêz ku rastî zordestiya desthilatiya rejîma Bexdayê hati bûn.
Dêrên Xiristiniyan.
Bajarê Duhokê yek ji wan bajara ne ku Sûryanî, Kurdên Ezdî, Kurdên Misilman û Cuhî, Ermen bi hevre bi hezaran salan wek bira jiyane. Dagirkeriyê her çi qas di navbera gelên me de xwestibine xerabiyê çebikin jî, lê dîsa zanîna ku pêkve di nav aştî û wekheviyê de bijîn.
Bi salan dewletên dagirker İngilizan Mesîhî, li hemberi Kurdan bikaranîn, Tirkan Kurd li hemberî Mesihiyan û Cuhiyan bikar anîn, Ereban jî nîjadperestiya xwe li ser hemû gelên me ferz dikirin.
Lê encam hemû Miletê me rastî malwêraniyê hat. Koçber bû derbeder bû. Pişti serhildana sala 1991-ê de gelê Duhokê edî wek hemû gelê Başurê Kurdistanê dawî zordestiya Behsiyên Nîjadperest înat.
Li Bajarê Duhokê edî Kurdên Misilman, Kurdên Ezdî, Mesihi dîn û mesebên cuda dikarîn xwe ifade bikin û xwedî nirxên xwe yên pîroz derkevîn.
Duhok bûye bajarek dewlemend ya çandên cuda... Dewlemendiya Bajarê Duhokê, dewlemendiya Kurdistane. Dewlemendiya Kurdistan Azadiya Asuri, Keldanî, Ezdî, Ermen û hemû gelên me ne.
Xelîl Duhokî an "Xelîl Dihokî" (jdb 1951 li bajêr dihokê) nivîskarekê kurd e.
Xelîl Duhokî, li sala 1951 li bajarê Duhokê hatîye jiyanê, li despêka salên 1970 yan wî destdaye vehandina helbesta. Piştî çend salên xebatê rû kirîye Swêdê û di çend rojnameyên Kurdî de karkirîye, weka Berebang, û bûye endamê Yekîtiya Nivîskarên Swêdê. Çend sale Xelîl Duhokî vegeryaye Kurdistanê û bûye rawêjkar li Wezareta Rewşenbîriya Hikumeta Herêma Kurdistanê.
Xelîl Duhokî ji Başûrê Kurdistanê ye lê ew demek dirêj li Swêdê maye. Wi ta niha li wir çend pirtûkê zarokan ji Swêdî bo Kurdî wergerandiye.
Piştî ku X. Duhokî vegeriya Kurdistanê ew li Dihokê kovara Nûbûn diweşîne.
Pirtûkên çapkirî.
1. Te çi viya û min neanî. Dîwana helbestan, Kurdistana başûr 1982. Bi tîpên erebî.
2. Leheng. Li ser nivîsîn û wergerandina çîrokên kurdên bakur, ji tîpên latînî bo yên
erebî. Kurdistana başûr, 1983. Bi tîpên erebî.
3. Osman Sebrî, helbestvan û şoreşger. Kurdistana başûr, 1983. Bi tîpên erebî.
4. Gaziyek ji cerigê asiya. Dîwana helbestan, swêd1989. Bi tîpên latînî.
5. Min digot û te vedigêra. Dîwana helbestan, swêd 1990. Bi tîpên latînî.
6. Ragirtin. Dîwana helbestan, bi swêdî û kurdî, swêd 1990.
7. Helbesta hevçerx ya kurdî. Bergê I, antolojî, swêd 1992. Bi tîpên latînî.
8. Helbesta hevçerx ya kurdî. Bergê II, antolojî, swêd 1994. Bi tîpên latînî.
9. Helbesta hevçerx ya kurdî. Bergê III, antolojî, swêd 1995. Bi tîpên latînî.
10. Antolojiya çîroka nû ya kurmancên başûr. Swêd 1995. Bi tîpên latînî.
11. Mirov û welat di helbestên Refîq Sabirî de. Swêd 1996. Bi tîpên latînî.
12. Peyv û tablo daxivin. Swêd 1997. Bi tîpên latînî.
13. Helbestvanê tepeser û hejaran, Letîf Helmet. Swêd 1998. Bi tîpên latînî.
14. Qertelê ji bilindahyê ditirsîya. Laş Kilîntîng. Çîrok ji bo zarokan. Werger ji zimanê swêdî, 1999. Bi tîpên latînî.
15. Lêopold. Laş Kilîntîng. Çîrok ji bo zarokan. Werger ji zimanê swêdî, 2000. Bi tîpên latînî.
16. Du patolên befrê. Çîrok ji bo zarokan. Hîwa Qadir. Ji kurmanciya jêrî bo kurmanciya jorî. Swêd 2001. Bi tîpên latînî.
17. Mereqa li ser Zirafê. Îngegird û Sven Zetterlund. Çîrok ji bo zarokan. Werger ji zimanê swêdî, 2001. Bi tîpên latînî.
18. Mereqa li ser Fîlî. Îngegird û Sven Zetterlund. Çîrok ji bo zarokan. Werger ji zimanê swêdî, 2001. Bi tîpên latînî.
19. Doktoren som vet allt. Matis Rehnman. Çîrok ji bo zarokan. Werger ji zimanê swêdî, 2001. Bi tîpên latînî.
20. Mereqa li ser Zirafê û Fîlî. Du pirtûk ji bo zarakan. Îngegird û Sven Zetterlund. Werger ji zimanê swêdî, 2007. Bi tîpên erebî.
21. Helbesta hevçerx ya kurdî. Çapa duyê. Weşanên Deng. Amed 2007. Bi tîpên latînî.
22. Mem û Zîn ya ku Mela Mehmûdê Bazîdî, wek cîrok, di sala 1856 ê de, nivîsî. Ji tîpên erebî veguhaztiye yên latînî. Weşanxaneya Lîs ê, 2007 Amed. Bi tîpên latînî.
23. Çend stêrên geş di esmana helbesta nû ya kurdî de. Duhok 2008. Bi tîpên erebî.
24. Qefteka gulan, ji baxçê peyv û dahînana kurdan. Hevlêr 2010. bi Bi tîpên erebî.
25. Hejarino. Hemû berhem. Helbest. Weşanxanya Lîsê, Diyarbekir 2011. Bi tîpên latînî.
26. Antolojiya çîrokên başûr (bi rengekê berfirehtir) Weşanxaneya Avestayê, Îstenbul 2011. Bi tîpên latînî.
27. Antolojiya Helbeta nû ya kurmancên başûr (bi rengekê berfirehtir) Weşanxaneya Berbangê, Îstenbul 2013. Bi tîpên latînî.
28. Dê roj hilê. Çîrok. Weşanxaneya Lîsê. 2014. Bi tîpên latînî.
29. Dîwana Şewçira. Hemû berhemên helbestvanê navdar Refîq Sabirî 1976 - 2017. Vekolîn, berhevkirin û veguhaztin ji tîpên erebî. Weşanxaneya Lîsê. Diyarbekir 2019. 607 rûpel e.
Çendîn pirtûkên din jî, li ber çapê hene.
Newepel rojnameyeke panzderojî ye, li Amedê dertê. Yekemîn rojnameya kirdî (zazakî, kirmanckî, dimilî) ye. Di 15'ê adarê 2011î de dest bi weşana xwe kiriye û gerînendeyê giştî yê weşanê Roşan Lezgîn e.
UNESCOyê kirdî (zazakî) xist lîsteya xwe ya bi navê zimanên di bin xetereya windabûnê de ne. Zû de ye li Bakurê Kurdistanê kurd ketine hewla pêşîlêgirtine pişavtin û windabûna zazakî. Newepel jî bi wê armancê dest bi karê xwe kiriye. Di avabûna vê rojnameyê de Ziwan-Kom û koma xebatê ya Vate xwedî kedê ne.
Konstantînopolîs di dema bîzansiyan de
Konstantînopolîs, (yewnanî: Κωνσταντινούπολις, "Konstantinoúpolis", osmanî: قسطنطینیه, "Kostantîniye", navê îro bi tirkî: "İstanbul", bi kurdî: Stembol) navê kevn ê Stembolê ye ku ji Împeratoriya Romayê û Bîzansî û Osmaniyan re paytextî kiriye. Bêjeya Stenbolê jî ji heman navê tê.
Navê wê tê guhertin.
Di sala 1453'yan de Konstantînopolîs dikeve destê osmaniyan. Di wêjeyê de ji ber ku bajareke gelek xweş e jê re "Dersaadet" ango "cihê xweşî û bextewariyê" jî gotine.
Heya sala 1930'î tirkan ji bajar re digotin Kostantîniye. Bi avabûna komara Tirkiyeyê re û bi derxistina yewnaniyan ji herêmên Ege, Trakya û Marmarayê re bi fermî gelek navan diguherînin û yan dikin tirkî, yan jî dişibînin tirkî. Navê Kostantîniyeyê jî bi qanûnî dikin "İstanbul".
Manîla (bi zimanê takalogî: Maynila) serbajarê Filîpîn e. Li ser girava herî mezin a welat, Luzonê ava ye.
Gelheya wê ji 1,78 milyonê zêdetir e (2015). Herwiha Manîla serbajarê herêmekê ye ku nêzîkê deh milyon kes lê dijîn. Ev herêm ji 17 bajar û bajarokan pêk tê. Di zimanê tagalogî de navê riwekekê ye Manîla. Heya sala 1946ê di bin desthilatdariya DYAyê de maye.
Velehrad (bi kurdî wateya wê: "keleha mezin") navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wî 1.316 kes e û 6 km dûrî Uherské Hradiště ye. Di serdema împeratoriya Moravyaya Mezin de Velehrad navenda bajarê sereke yê Velîgradê bû. Ji bo xiristiyanan cihê herî pîroz ê li Çekyayê ye. Xiristiyan bazîlîkaya Kîrîl û Metodiyos weke cihekî hecê bi kar tînin. Lewma her sal 5ê tîrmehê mirov diçine vî gundî.
Li gorî baweriya gel Velehrad navenda Moravyaya Mezin bû. Lê di nivîsên navbera sedsalên 9 û 13an de tiştekî bi vî awayî yê berbiçav nehatiye nivîsandin. Nivîsa herî kevn a derbarê Velehradê de di sala 1131ê de ji aliyê metranê Olomoucê, Jindřicha Zdíka, ve hatiye nivîsandin û ti agahiyên din ên berfireh tine.
Di sala 1985an de di bin rejîma komunîzmê de bi boneya ziyaretgeha neteweyî li Velehradê ji carên din bêhtir mirov gihane hev. Herwiha wê salê ji aliyê Papa ve xelata Gula Zêrîn ji bo bazîlîkaya Velehradê hate dayîn. Di sala 1990î de Papa Paulê II çû serdana Velehradê. Di sala 1993yan de bi serkêşiya civata neteweyî ya Velehradê 8000 mirov li cihê ziyaretgehê kombûn.
Kenîşteya Velehradê.
Kenîşteya Velehradê, kenîşteya herî kevnare ya baweriya sîstersiyanî ya li Moravyayê ye. Li kenîşteyê herwiha bazîlîkaya firîna bihiştê ya Meryem û Kîrîl û Metodiyos heye. Metranê Olomoucê dixwaze ku li cihê îroyîn kenîşteyek were avakirin lewma di salên 40î yên sedsala 13an de kenîşte tê avakirin. Kenîşte bi awayê hunera romanesk hatiye avakirin û bandora hunera gotîk jî li ser avahiyê tê dîtin.
Di sala 1421ê de kenîşte ji aliyê Hussîte yên Moravyayî ve tê şewitandin. Di dawiya sedsala 16an de avahî tê nûkirin, lê di dema şerê sih salan de ji aliyê hêzên Transîlvanyayê ve du caran rastî êrîşan tê. Piştî van êrîşan di navbera salên 1629-1635an de bi şêwazê barok tê nûkirin. Di sala 1681ê de agir bi avahiyê dikeve û dîsa tê nûkirin. Di sala 1890î de baweriya kenîşteyê ji sîstersiyanî bi ser baweriya civata îsewiyan ve tê guhertin. Di dema serweriya vê civatê te herêma kenîşteyê du caran tê kolandin. Mebesta kolanê dîtina avê ya di bin erdê de bû. Di sala 1950 de ji ber êrîşeke navbera polîs û civatê de kenîşte ji destê civata îsewiyan tê derxistin. Piştî sala 1990î civata îsewiyan vedigere kenîşteyê û di heman salê de ji aliyê papa ve tê ziyaretkirin.
Bazîlîkaya Kenîşteyê.
Di 27ê sermaweza 1228an de bi daxwaziya Metran Robert dêrek tê avakirin. Şêweyê dêrê yê roja me piştî şewata 1681î tê avakirin. 14 beşên îbadetê tên avakirin. Dêr bi şêwazê romanesk-gotîk hatiye avakirin. Dirêjiya wê di navbera 86-100 metreyî de ye. Di kewçêra 1735an de carekê tê nûkirin. Piştî sala 1927an dêr ji aliyê papa ve weke bazîlîka tê binavkirin û di sala 1985an de xelata Gula Zêrîn ji bo vê bazîlîkayê tê dayîn.
Gula Zêrîn xelata xwerû zêr a papayan e ku her sal ji bo pîrozkirinê tê amadekirin. Ev xelat ji bo rêzgirtin û qîmetdana dêr û cihên pîroz tê dayîn. Herwiha xelat ji bo hemû key, keybanû, prens, prenses, general, mirovên taybet ên katolîk û bajaran dihate dayîn. Ji ber ku ev xelat di roja yekşemê de hatiye pîrozkirin weke "Gula Yekşemê" jî tê zanîn.
Dîroka destpêka Gula Zêrîn baş nayê zanîn. Li gorî baweriyekê ji dema Charlemagne,(742-814), destpêkiriye û li gorî baweriyeke din di dawiya sedsala dozdehan de şêweyê îroyîn pêk hatiye. Lê herwiha Pope Leo IX,(1051), di dema xwe de qala vê gulê dike.
a> ve hatiye çêkirin. Di destê wan de alfabeya Kîrîlî heye.
Kîrîl û Metodiyos, (bi yewnanî: Κύριλλος καὶ Μεθόδιος, "Kírillos kai Methódios") du birayên yewnaniyên bîzansî bûn ku di sedsala 9an de li Selanikê hatibûne dinê. Bi mebesta xiristiyankirina gelên slav ên Bulgaristan, Moravyaya Gewre û Panonya hatibûne wezîfedarkirin. Weke "mîsyonerên slavan" tên nasîn. Tê bawerkirin ku va birayan alfabeya Glagolîtîk çêkiriye.
Li ser gelên slav bandora we gelek xurt bû lewma piştî mirina wan jî şagirtên wan misyona wan berdewam kirin. Her du bira jî ji aliyê Dêra Ortodoks ve bi ezîztiyê hatin pîrozkirin. Di 1880'yî de papa Leo XIII ji bo van birayan di salnameya Katolîkî de şahî da destpêkirin. Herwiha di 1980'yî de papa Yûhana Paulê II bi Benedîktê Nursiyayî re ev her du bira weke ezîzên sereke yên Ewropayê pejirand.
Koendama hestê, demarekoendama hestê (bi îngilîzî: "sensory nervous system") beşek ji koendama demarê ye.
Koendama hestê ji hestewergir, xaneyên hestê, demarên hestê û ji beşên mejî yên ko bi hestê re têkildar e, pêk tê. Hestewergir kartêkirê tespît dike. Demarexane zanyariyên (agahî) derbarê kartêkirê diguhêzînê demaxê. Li demaxê, di hin beşên tûkila mejî de agahiyên kartêkirê tê tekûzkirin, şîrovekin û cîbicîkirin.
Ji boy kartêkirên derveyî laş, koma hestewergiran di nav endamên hestê de cih digirin. Wekî mînak, ji boy wergirtina bêhnê, koma kîmîkewergirên behnê di difinê mirov de cih digire. Kartêkir bi eslê xwe corek enerjî lixwe digire. Ev enerjya kartêkiran, hestewergiran çalak dike. Enerjiya kartêkiran bi şêweyî erkê kar wekî peyamek, li ser rûyê parzûna demarexaneyan de, ber bi demaxê ve tê guhêztin.
Wergirtin.
Ji boy hestkirinê, gava yekem çalakbûna hestewergiran e. Çalakbûna hestewergiran jî piştê pêşwazîkirna kartêkiran rû dide. Gava hestewergir bi kartêkirên wekî yên mîkanîkî, kîmyayî, germahî hwd rûbirû dimîne, enerjiya kartêkirê bandor li ser parzûna xaneya hestewergirê dike, hestewergir ji qonaxa erkê bêhnvedanê, derbasî qonaxa erkê kar dibe.
Hestewergir nikare ji her dûrayî (mesafe) kartêkir werbigire. Mesafeya herî dûr a ko hestewegir hê jî dikare kartêkirê werbigire, ji boy hestewergirê wekî qada wergirtinê tê navkirin. Qada wergirtênê ya hestewergiran ne yek e. Hin hestewergir kartêkirên ji laş pir dûr in jî werdigire. Wekî mînak, roniyewergirên çavê mirov dikare ronahiya stêrkên pir dûr ji werbigire. Lê mîkanîkewergirên bin pêstê mirov, hema gava kartêkir rasterast temasê pêstê dike, wê gavê kartêkirê werdigirin.
Hesteveguherandin.
Kartêkir ne yek cor e, ji ber vê yekê enerjiya wan jî ne yek cor e. Dibe ko kartêkirek enerjiya ronahiyê lixwe bigire, a din enerjiya pestanê lixwe bigire. Di hestewergiran de enerjiya kartêkiran bo enerjiya elektrîkê ya destpêkirina erkê kar ve tê veguherîn. Li ser parzûna hestewergiran de veguherîna enerjiya kartêkiran, wekî hesteveguherandin (bi îngilîzî: "sensory transduction") tê navkirin. Hesteveguherandin bi du awayê rû dide.
Rêbaza yekem ji aliyê xaneyên taybet ve tê birêvebirin. Demarexaneya hestê û xaneya taybet bi hev re dixebitin. Xaneya taybet an jî kotahiya xaneya taybet a ji bo kartêkira diyarkirî, kartêkirê tespît dike. Ji ber ko xaneya taybet bi demarexaneya hestê ve bi navbeynakriya gehînkeyan ve di nav têkiliyêde ye, çalakbûna xaneya taybet rê li ber çalakbûna xaneya hestê jî ve dike, ango li ser parzûna xaneya hestê erkê kar dest pê dike. Demarexaneya hatî (demarexaneya hestê) kartêkirê bi şêweyî demareragihandinê, dişîne demarekoendama navendî. Wekî mînak; di çavê mirov de xaneyên taybet hene ji boy hesteveguherandinê. Ev xaneyên taybet wekî ronahiyewergir kar dikin. Enerjiya kartêkira ronahiyê vediguherînin erkê kar û dişînin demarexaneya hatî. Di rebaza duyemê de demarexaneya hestê rasterast enerjiya kartêkirê ji bo erkê kar bi kar tîne. Li van demarexaneyan de dendrît an jî serê xaneyê bi awayek serbest di nav şaneyan de dirêj dibe. Ango dendrîdên van demarexaneyan bi xaneyên din ve girêdayî nîn in, bi awayekî serbest bi kartêkiran ve rûbirû dimînin. Wekî mînak, li bin pêstê mirov de êşanewergir hene, êşanewergir ji dendrîdên serbest pêk tên, kartêkirên dibin sedema çêbûna êşê, ji aliyê serê serbest a demarexaneya hestê ve tên wergirtin.
Kodkirin û gihandina ragihandinên hestê.
Ji ber vê yekê erkê kar a li tewereyên hestewergiran de tê guhêztin, tenê corekî kartêkir kod dike. Bi vî awayê hestkirin hêsantir dibe. Wekî minak, hestewergirên bihîstinê bi beşa bihîstinê ya tûkilê mejî ve girêdayî ne, dema demareragihandinên hestewergirê bi navbeynkariya demarên hestê xwe digihîjînin mejiyê, mejî vê ragihandinê wekî deng şîrove dike.
Têgihîştin.
Di asta wergira kartêkiran de çalakbûna hestewergiran, wekî hestkirin tê navkirin. Her corekî hestewergir ji boy corekî hestê ye. Ango hestewergir taybet e ji boy hestê diyarkirî. Ji aliyê mirov ve şîrovekirina hestê, wekî têgihîştin (bi îngilîzî: "perception") tê navkirin. Bingeha tegihîştinê çalakbûna hestewergiran e, lê têgihîştin ne li asta hestewergiran lê li asta mejî de çê dibe. Mejî li gor rêya gihandina hestê, kartêkiran ji hev derdixe. Erkê kar ji hestewergirê bi navbeynkariya demarexaneyên taybet, tên şandin boy demarekoendama navendî. Ev demarexaneyan ji boy hestek diyarkirî taybet in û bi demarexaneyên diyarkirî yên dirkepetikê, an jî yên mejî ve gehînke ava dikin. Ji xeynî demareragihandinên ji hestewergirên behnê, hemû demareragihandinên ji boy mejî tên şandin, bê ko bigihîje mejî, pêşî ber bi talamusê ve tên arastekirin. Polenkirina hestewergiran li talamusê de rû dide. Demareragihandin ji aliyê talamusê ve tê şandin boy beşa guncav a tûkila mejî. Ji boy her corek hestê beşek taybet a tûkila mejî heye. Li tûkila mejî de şîrovekirina hestê, ango têgihîştin çê dibe.
Rûyê ziman û kêlekên ziman bi goçkêyan dapoşî ye.
Çêjtin, ango hestê nasîna çêja xurekan bi reya kîmîkewergirên taybet.
Di laşê mirov de du hest, hestê bêhnkirin û çêjtinê bi navbeynkariya kîmîkewergiran rû dide. Ango molekulên kîmyayî yên bêhndar an jî çêjdar kîmîkewergiran çalak dikin, bi vî awayê pêvajoya hestkirinê didin destpêkirin.
Ziman endamê sereke ye ji bo hestê çêjtinê. Rûyê ziman zivir e. Rûyê ziman û kêlekên ziman bi goçkêyan dapoşî ye. Goçke (bi latînî: yekjimar "papilla", pirrjimar "papillae") pêkhateyên mîna gupikên piçûk in. Li ser zimanê mirov de çar cor goçke heye. Goçkeyên kivarkî ("fungiform papillae") li ser rûyê ziman li aliyê pêş de cih digirin. Goçkeyên çeperkirî ("circumvallate papillae") li aliyê paşê rûyê ziman de cih digirin. Goçkeyên pelî ("foliate papillae") jî li herdu kêlekên rûyê ziman de cih digirin. Goçkeyên benikî ("filiform papilla") li serê ziman de cih digirin.
Gavên rûdana hestê çêjtinê.
Ji bo peydabûna hestê çêjtinê, divê van pênc gavên serekî bêne avitin.
1. Helîna molekûlên çêjdar di nav lîkê de.
2. Ji aliyê kîmîkewergirên xaneya çêjewergir ve wergirtina molekulên çêjdar. An jî girêdana xaneya çêjewergir û molekulên çêjdar.
3. Hesteveguherandin, ango guherandina sînyalên kîmyayî yên molekula çêjdar bo sînyalên elektrîkî.
4. Bi şeweyê demareragihandin, gihandina sînyalên çêjê bo talamus û navenda çêjtinê ya tûkila mejî
5. Şîrovekirin û têgihîştina çêjê di mejî de
Gavên duyemîn û sêyemîn di çêjegopkeyan de di nav xaneyên çêjewergir de rû dide.
Çêjegopkê.
a> pêkhateyên bi şeweyê hêlkeyî ne,ji bo nasîna çêja xurekan kar dikin.
Çêjegopke pêkhateyên bi şeweyê hêlkeyî ne, kar dikin ji bo nasîna çêja xurekan. Ji xeynî goçkeyên benikî, di nav hemû goçkeyan de çêjegopke (bi îngilîzî: "taste bud") heye. Kîmîkewergirin çêjtinê di nav çêjegopkeyan de cih digirin. Piraniya çêjegopkeyan li ser rûyê ziman, di nav goçkeyan de cih digire. Ji xeynî nav goçkeyan, li esmanê dev, li gewrî, li beşa jor a soriçikê jî çêjegopke hene. Laşê mirov bi qasî 10000 çêjegopkê lixwe digire. Çêjegopkeyek ji sê cor xaneyan pêk tê; xaneyên palpişt, xaneyên binçîne û xaneyên çêjewergir. Xaneyên çêjewergir, kîmîkewergir in, lê demarexane nîn in. Bi eslê xwe çêjewergir xaneyên rûkeş in, lê ji bo erkê çêjtinê şêweyên wan hatiye guhertin. Ji parzûna xaneya çêjewergiran wîrdememîleyên çêjtinê dirêj dibin. Kotahiya xaneya çêjewergir bi demarexaneya hestê re gehînke ava dike.Xaneyên binçîne, bi eslê xwe xaneyên bineretî ne. Temenê xaneyên çêjewergir bi qasî 10 roj e, xaneyên bînçîne li dewsa xaneyên çêjewergir ên mirî, çêjewergirên nû çê dikin.
Rêbaza wergirtina molekula çêjdar li çêjegopkê.
Çêjegopkê li her aliyê rûyê ziman de cih digirin, bi vî awayê her beşa rûyê ziman dikare hemû corên çêjan nas bike. Ango, bi eslê xwe li ser rûyê ziman de ji bo çêjek taybet, beşek taybet nîn e. Ji ber ko di nav çêjegopkeyek de gellek ji xaneyên çêjewergir heye, çêjegopkeyek jî ne tenê çêjek, lê pirtir cor çêjan dinase. Lê her xaneyek çêjewergir, taybet e ji bo corek çêjê. Wirdememîleyên xaneyên çêjewergir di nav lîkê de dirêj dibin, bi vî awayê molekûlên çêjdar bi hêsanî rastê xaneyên çêjewergiran tên. Pênc cor çêj ji aliyê çêjewergiran ve tên nasîn. Evana; şîrîn, tirş, şor, tal û umamî ye. Ji bo rûdana hestê çêjkirinê, divê molekulên çêjdar ên di nav xurekan, di nav lîkê de bi têra xwe bihele û di kunika çêjê de derbasî nav çêjegopkeyê bibe, li wir rastê wîrdememîleyên xaneya çêjewergiran were. Ji molekulên çêjdar, molekulên ji bo çêja tirş û şor bi navbeynkariya cogên îyonan, raste rast ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneya çêjewergir dibin. Çêja şor ji ber xestiya îyonên sodyumê, çêja tirş jî ji ber xestiya îyonên hîdrojenê peyda dibe. Ev herdu cor îyon jî dibin sedema berevajîbûna cemsergiriya xaneya çêjewergir. Molekulên ji bo çêja tal, şîrîn û umamî, peşî bi wergirên taybet ên li ser parzûna xaneya çêjewergir ve tên girêdan. Evan wergiran, wekî “wergira bi proteînên-G ve girêdayî “ tên navkirin. Bi wergiran ve girêdana molekulên çêjdar, di nav xaneya çêjewergiran de rêzereaksiyon dide dest pêkirin, bi vî awayê berevajîbûna cemsergiriya xaneya çêjewergir rû dide. Piştî berevajîbûna cemsergiriyê, xaneyên çêjewergir, demareguhêzer der didin û demarexaneya hestê çalak dikin. Bi çalakbûna demarexaneya hestê, ragihandinên ji molekulên çêjdar, bi şêweyê demareragihandin ber bi qedê demax, ji wer jî ber talamusû tûkila mejî ve tên şandin. Têgihîştina çêjê di navenda çêjtinê ya tûkila mejî de peyda dibe.
Çêj û tam.
Di jiyana rojane de peyven çêj (bi înglîzî: "taste") û tam (bi înglîzî: "flavour)" ji bo heman wateyê tên bikaranîn, lê bi eslê xwe ev herdu peyv ne peyvên hevwate ne. Wekî mînak heke mirov pir hindik şekir bavêje nav çayê, mirov hê jî dikare çêja şîrîniya şekirê çayê bigire, lê ji bo hin mirovan tama çaya kêmşekir xweş nîn e. An jî heke mirov çayek asayî çê bike û bi têra xwe şekir jî bavêje nav çaya germ, çêja çaya bi şekir li mirov xweş tê. Heke mirov heman çayê sar bike wisa vebixwe, mirov çêja şîrînî ya çayê hest dike lê ji tama çaya sar hez nake. Li vî mînakê de çêja şîrînî ya çayê naguhere lê ji ber kêmbûna germahiya çayê, tama çayê diguhere. Heke mirov bi têra xwe rûn, xwê û av bixe nav meqarneyê, lê meqarneyê bi têra xwe nekelîne, ango meqarne nerm nebe, mirov çêja şoriya meqarneyê digire lê tama meqarneyê li mirov xweş nayê. Îsot, sîr, pûng, darçîn, hinek ji corên biharatan in. Çêja van biharatan nîn e, ango mirov ji vana çêja tirş, şor, tal, şîrîn an jî umamî hêst nake, lê gava mirov vana li xwarin û vexwarinan zêde dike, tama xurekan hê xweştir dibe. Her wekî di mînakên li jor jî tên dîtin, peyva çêj ji bo yek ji hestê şirînî, şorî, talî, tirşî û umamî tê bikaranîn. Peyva tam li gel hebûna yek an jî zêdetir çêjan di nav xurekan, li gor germahî, bêhn, nermî an jî reqiya xurekan, hin caran jî hebûn an jî nebûna biharatên li nav xurekan peyda dibe.
Çêja şor.
Hestê çêja şor bi gelemperî ji ber Îyonên sodyumê (Na+) peyda dibe
Ji bo rûdana hestê çêjkirinê, divê molekulên çêjdar ên di nav xurekan, di nav lîkê de bi têra xwe bihele û di kunika çêjê de derbasî nav çêjegopkeyê bibe, li wir rastê wîrdememîleyên xaneya çêjewergiran were. Hestê çêja şor bi gelemperî ji ber Îyonên sodyumê (Na+) peyda dibe. Çavkaniya sereke ya sodyumê xwêya sifreyê ye. Xwê ji îyonên sodyum û klorê (NaCl) pêk tê. Xwêya nav xurekan, di nav lîkê de dihelê û bendên kîmyayî yên navbera îyonên xwêyê diqete, loma îyonên Na+ û Cl- bi awayekî serbest di nav lîkê de belav dibin. Xaneya çêjewergir a çêja şor di dema asayî de, ango gava mirov tiştek xwêyî naxwe, di asta cemsergiriyê de ye. Gava mirov xurekek bixwê (şor) dixwe, îyonên sodyumê di nav lîke de dikeve nav çêjegopkeyan, bi vî awayê xestiya îyonên sodyumê li derdora wirdememîleyên (kûlkên çêjtinê) xaneyên çêjewergir de zêde dibe. Loma Na+ ji derveyê xaneyê bi navbeynkariya cogên sodyumê, diherike nav xaneyê. Bi vî awayê di xaneya çêjewergir de berevajîbûna cemsergiriyê rû dide. Bi berevajîbûna cemsergiriyê, cogên kalsiyumê ve dibin, kalsiyum ber bi nav sîtoplazmayê diherrike. Di nav xaneyê de zêdebûna iyonên sodyum û kalsiyumê xaneya çêjewergirê han dike ko demareguhêzer der bide. Bi derdana demareguhêzer demarexaneyên hestê yên bi çêjewergiran ve girêdayî çalak dibin.
Çêja tirş.
Xurekên asîdî dibin sedema çêbûna hestê çêja tirş.
Çêja tirş an jî tama tirş, çêja xurekên asîdî ye. Ji bo nasîna çêja tirş, molekula çêjdar îyonên hîdrojenê ye. Ango îyonên hîdrojenê yên di nav xurekan de, xaneya çêjewergir a bo çêja tirş çalak dikin. Gava asîdên nav xurekan bi wergirên xaneya çêjê ve tên girêdan, dibin sedema guherîna cogên îyonan. Gava cogên îyonên ser parzûna xaneya çêjewergir ve dibin, îyonên hîdrojenê ji parzûna xaneya çêjewergir, derbasî nav sîtoplazmaya xaneyê dibin. Ji ber hatina protonan (îyonên hîdrojenê) bargeya (+) a nav xaneyê zêde dibe, xane dikeve rewşa berevajîbûna cemsergiriyê. Ji xaneyên çêjewergir demareguhêzer tê derdan, demareguhêzer jî demarexaneyên hestê han dike. Bi vî awayê di demarexaneya hestê de erkê kar dest pê dike. Sînyalên kîmyayî yên molekula çêjdar, bi şeweyî demareragihandin, ber bi talamus û mejî ve tên şandin.
Çêja tal.
Bi gelemperî heke çêja xurekek hinekî şor, şîrîn an jî tirş be, xurek hê tamxweş dibe. Lê ji bo çêja tal rewş ne heman e. Heke di nav xurekek de çêja tal hebe, ji taliya xurekê mehdê mirov tê girtin û mirov dev ji xwarina wê xurekê ber dide.Ne hertim, lê bi gelemperî xurekên jêhrdar tal in. Wergirên xaneyên ji bo çêja tal dikare heta 100 molekulên çêjdar ên ji hev cuda binase û ji hev derxe. Bi vî awayê jiyana mirov ji xurekên jêhrdar tê parastin. Bi taybetî du komên awêteyan endamî (bi îngilîzî: "organic compaunds") dibin sedema peydabûna çêja tal. A yekem, awêteyên endamî yên ji zincîrek dirêj pêk tên û azot (N) lixwe digirin, a duyem, koma alkaloîdan e. Alkaloîd ji riwekan tê bi destxistin. Wekî mînak, nîkotîna nav titûna cixarê, kafeîna nav qehwê an jî kînîn ("quinine") madeyên alkaloîd in. Her wisa taliya hin derman jî ji ber hebûna alkaloîdan e. Wekî mînak aspirîn alkaloîd lixwe digire loma çêja aspirînê tal e.Ji bo têgihîştina çêja tal, molekula çêjdar bi wergirên taybet ên çêjewergirê ve girêdan ava dike. Navê van wergiran “wergirên bi proteîna-G ve gêrêdayî” ye (bi îngilîzî: G-protein-coupled receptors).Gava molekulên çêja tal (peyambera seratayî) bi wergirên ser parzûna xaneya çêjewergir ve girê dibin, binebeşên protina-G ji wergirê diqetin û belavê nav sîtoplazmayê dibin. Binebeşên proteîna-G di nav xaneya çêjewergir de peyambera duyem dide destpêkirin, pêştê rêzereaksiyonan, cogên potasyumê tê girtin ko potasyumên nav sîtoplazmayê, dernekevên dervayê xaneya çêjewergir. Di heman demê de retîkûlûma endoplazmî jî kalsîyum (Ca+2) der dide nav xaneyê. Bi vî awayê di xaneya çêjewergir de berevajîbûna cemsergiriyê rû dide. Ji xaneya çêjewergir demareguhêzer tê derdan. Demareguhêzer jî demarexaneyên hestê çalak dike û erkê kar dide destpêkirin. Ango sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêja tal te veguherandin bo sinyalên elektrîkê. Sînyal bi şeweyê demareragihandin ber bi mejî ve tê şandin.
Çêja şîrîn.
Çêja şîrîn ji ber şekirên nav xurekan, yên wekî glukoz, fruktoz, sukroz peyda dibe.
Bi gelemperî awêteyên endamî (bi îngilîzî: "organic compounds") dibin sedema çêbûna hestê çêja şîrîn. Glukoz, fruktoz, sukroz, glîserol, alkol mînak in ji bo awêteyên kîmyayî ko ji aliyê çêjewergirên bo çêja şîrîn ve tên naskirin. Wergirên çêja şîrîn, corek ji “wergirên bi proteîna-G ve gêrêdayî” ne. Şekirên nav xurekan, yên wekî glukoz, fruktoz, sukroz di nav lîkê de dihelên. Bi vî awayê li derdora çêjegopkeyan de xestiya molekulên şekir zêde dibe. Molekula şekir gava rastê wergira guncav a li ser parzûna xaneyê te, bi wergirê ve girê dibe. Piştê girêdanê, proteîna-G ji wergirê diqete. Serbestmayina binebeşên proteîna-G, adenîl sîklazê çalak dike, bi vî awayê di nav xaneyê de rêzereaksiyonan dide destpêkirin. Adenîl sîklaz, adenozîna sêfosfatî(Adenosine triphosphate (ATP)) han dike ko biguhere û ji wê, molekula cAMP peyda bibe. Molekula adenozîna yekfosfatî ya sîklîk (bi îngilîzî: "cyclic adenosine monophosphate (cAMP")) di nav xaneyê de wekî peyambera duyem kar dike. cAMP cogên potasyumê digire û berevajîbûna cemsergiriya xaneya çêjewergirê dide destpêkirin. Li dawiya van gavan, ji xaneyê demareguhêzer tê derdan. Derdana demareguhêzer demarexaneya hestê çalak dike. Demarexaneya hestê sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêja şîrîn, bi şêweyê demareragihandin ber bi demax ve dişîne. Sînyalên çêjtinê pêşî digihîjin talamusê, ji wir jî tên guheztin bo navenda çêjtinê ya tûkila mejî.
Çêja umamî.
Çêja umamî di van salên dawî de wekî corek nû ya çêjê hat pêjîrandin. Umamî peyvek japonî ye ji bo xurekên çêja wan xweş, ango tamxweş tê bi karanîn. Ji ber ko çêjewergirên ji bo çêja umami ji aliyê asîdên amînî ve tên çalakkirin, di xurekên proteînî de hê pirtir çêja umamî peyda dibe. Her wekî mîna yên çêja şîrîn û tal, wergirên çêja umamî jî “wergirên bi proteîna-G ve girêdayî” ne. Asîdên amînî yên bi navê glutamet (asîda glutamî) û aspartat (asîda aspartî) molekulên çêja umamî ne ko dikarin bi wergirin xaneya çêjewergir ve girêdan ava bikin. Çêja goştav (ava goştê kelandî), goşt, firingiyê hişkkirî, çaya kesk, masî, karok hin ji xurekên mînak in ji bo çêja umamî. Gava mirov xurekên bi çêja umamî dixwe, asîda glutamî di nav lîkê de dihele û dikeve nav çêjegopkeyan. Ji bo peydabûna çêja umamî, peyambera seratayî asîda glutamî ye. Asîda glutamî bi wergira li ser parzûna xaneya çêjewergir ve girê dibe. Bi girêdana asîda glutamî, proteînên-G ji wergirê diqetîn û di nav sîtoplazmayê de rêzereaksiyonan didin destpêkirn. Bi vî awayê di xaneya çêjewergir de peyambera duyem ava dibe, di xaneyê de berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: depolarization) rû dide. Piştê berevajîbûna cemsergiriyê, ji xaneya çêjewergir demareguhêzer tê derdan. Demareguhêzer demarexaneyên hestê çalak dikin, di demarexaneya hestê de erkê kar didin destpêkirin. Sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêjdar bi navbeynkariya demaran, bi şêweyê sinyalên elektrîkî ber bi demax ve tê şandin. Ji hev derxistin, nasîn û têgihîştina çêja umamî di tûkila mejî de, di navenda çêjtinê de rû dide.
Mîkroprosesor, yanî yekîneya xebatê ya navendî (YXN an jî CPU, "central processing unit") parçeyê herî girîng ê komputerê ye. Çi fermanên di hundirê Pergala Xebatê de hebe, ji aliyê vî parçeyî ve tê xebitandin. Microprosesor jî CPU eke ku di hundirê tek yongayekê de ye. Di roja me de CPU bêhtir wekî Microprosesor e.
Yekîneya Xebatê ya Navendî xwedî bikêriyea arîtmetîk û mentiqî ye. Di navbera yekîneyên têketin û derketinê Û bernameya ku hatiye dayin de xebateke pêkan derdixe holê. YXN an jî CPU bi zimanê makîneyê, ango pergala kêmast a kodkirinê dixebite. Ev pergala kodkirinê ji kodên operasyonê pêk tên ku komputer dikare têbigihîje.
Yekîneya xebatê ya navendî karê arîtmetîk û mentiqî bi riya ALU pêk tîne. Her wiha FPU heye da ku bi hejmarên bibêhnok jî bikaribe hesaban bike. Her wiha parçeyekî wê jî BIU ye ku têkiliya YXN bi cîhana derve re çêdike. Di hundirê YXN de hinek derên hiş ango bîrê hene ku jê re register tê gotin.
Zimanên ku li Ewropayê tên xeberdan
Ewropa (wekî "Europa" an "Ewrûpa" jî tê nivîsandin;,) parzemînek e. Di mîtolojiya yewnan de "Ewropa" jî navê prenseseke fenîkî ye ku ji aliyê Zeus ve hat revandin Girîtê. Ewropa dayîka Mînosê ye.
Welatên din.
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.
Dirav (pere).
Wekîdin Euro li paş dolarên DYA duyemîn diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.
Hîvî Berwarî helbestvaneke kurd e.
Berwarî di sala 1963an de, li Başûrê Kurdistanê, ji dayîk bûye. Li Dihokê xwendiye û her li wêrê xwendegeha mamostetiyê bi dawî aniye. Helbestên xwe di rojname û kovarên kurdî de belav kirine. Di mîhrecanên edebî de helbest xwendîne.
Kampala, bajarê herî mezin û paytexta Ûgandayê ye. Kampala di herêma navend a Ûgandayê de cih digire.
Li gorî serjimara giştî ya sala 2002'an hejmara mirovên navçeya Kampalayê 1.189.100 kes bû. Bûroya Îstatîstîk ya Ûgandayê jî serjimara Kampalayê ya sala 2010'an 1.597.900 kes texmîn dikir.
Serjimara navçeyê ya 2011'ê jî 1659.600 kes tê texmîn kirin.
Hesen Silêvanî (jdb 1957'an li gundê Tirkija, devera Silêvaniya, nêzîkî bajarê Zaxoyê, Başûrê Kurdistanê, ji dayîk bûye). Niviskar û helbestvanê kurd û serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd ê Dihokê ye.karê wergêranê ji dike
Hikûmeta faşîst a berê ya rejîma Be's her zû gundên wan wêran kirin û ereb anîne deverê. Lewre çûne bajêrê Mûsilê. Di sala 1982'an de, dest bi nivîsînê kiriye. Çîrok û helbest jî nivîsêne. Berhemên xwe di rojname û kovarên kurdî, erebî de, belav kirîne. Serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Duhokê (Êketiya Nivîserên Kurd a Duhokê) ye li Başûrê Kurdistanê. Xudiyê kovara Peyv e, kovara nivîskarên kurd li Duhok. Endamê çivata parêzgeha Duhokê ye ji sala 2001'an were bi hilbijartinan.
Berhemên wî yên bi kurdî.
Dîwaneka helbestan bi navê "Hozanên sava" di sala 1993'an de, bi tîpên latini çap kiriye.
"Balûlka şekirê", kurteçîrok di sala 1994'an de li Stokholma Swêdê, bi tîpên latînî, li weşanxana APEC'ê derxistiye.
"Gulistan û şev", kurteromana wî, bi latînî çapa yekê di 1996'an de li Duhokê, çapa duyê di 2000'î de li Duhokê bi tîpên erebi û çapa siyê jî di 1997'an de li Amedê li weşanxana Lîs dîsan bi pîtên latînî derketiye.
"Dara û nisrîn", çîrokeke perwerdeyî bi hevkarî di gel niviser Arif Hîto, di sala 1997'an de bo UNICEF'ê hatiye çapkirin.
Pirtûka wî ya herî nû ya bi navê "Ew Xanima Henê" bi tîpên erebî di 2010'an de li Duhokê derketiye, dû re çapa yekê ya bi tîpên latînî jî di heman salê de di weşanên Lîs hatiye çapkirin.
Eger xwêvizangî gotiba min 2019 Hawar- Duhok. helbestên erebîne bo 26 helbestvanan wergerandîne ser zimanê kurdî
Bêje wan bila min nekujin.2020 çîrokên ji zimanê Erebî wrgêrayn kurdî
Patrick Amama Mbabazi ("jidayîkbûn" 16'ê çileya 1949'an) piştî 24'ê gulana 2011'an weke serokwezîrê Ugandayê hatiye hilbijartin. Karê wî yê sereke parêzerîtî ye.
Di 16'ê çileya 1949'an de li gundê Mparo ya navçeya Kabaleyê ya bajaroka Rukigayê ji dayîk bûye.
Li Zanîngeha Mekerereyê di sala 1975'an de destûra hiqûqê stendiye.
Jaro Duhokî helbestvanê kurd e. Navê wî yê rast Celal Mihemed e.
Di sala 1959-an de, li bajarê Duhokê ji dayik bûye. Her li Duhokê xwendîye û di sala 1985-an de, zanîngeh Mîsil bi dawî anîye. Helbestên xwe di rojname û kovarên kurdî da belav kirîne. Endamû Yeketiya Nivîskarên Kurd e li Kurdistana Îraqê. Sala 1985-an, ji ber terora faşiyên Bexda revîye û gehaye şoreşa kurdî. Heta niha jî pêşmerge ye. Niha jî li kurdistanêye.
NVU bernameyeke ji bo çêkirina rûpelên înternetê ye. Bi îngilîzî ji van bernameyan re "HTML Editor" jî tê gotin.
NVU ji malbata Mozilla ye û wekî Mozilla Firefox û Mozilla Thunderbird azad û belaş e.
Belçîka an jî Belcîka, Keyaniya Belçîkayê (wekî "Beljîka", "Beljîk" û "Beljîkistan" jî tê naskirin, bi holendî (flemenî): "Koninkrijk België",) welatek li rojavayê Ewropayê ye ku dikeve ser sinorên çar welatan: li rojhilatê welat Almanya, Lûksembûrg dikeve başur-rojhilat û Holenda jî dikeve bakurê vî welatî. Beşeke mezin ê Belçîkayê dikeve ser sinorê Fransayê. Herwisa beşeke biçûk a vî welatî dikeve ser Deryaya Bakur.
Desthilata vî welatî demokratî û federalî ye, lê şahîtî (melik) jî hêj heye. Belçîka ji deh parêzgehan pêk hatiye. Paytextê Belçîkayê Bruksel e ku dikeve navenda Belçîkayê. Bajarên dî yên giring ev in: Antwerpen, Gent, Charleroi, Luik û Brugge. Zimanên fermî yên Belçîkayê (holendî (60%), fransî (40%) û almanî (< 1%) ne.
Herêmên Belçîkayê.
Herêmên Belçîkayê deh in. Ji van pênc flemen (holendîaxêv) û pênc jî walon (fransîaxêv) in. Bruksel ne tevî van herêman e.
Berberiya herêman.
Belçîka ji dû gelên sereke pêk tê: ew jî flemen (60%) û walonî (40%) ne. Flemen bi zimanekî (anjî dîalektek) nezîkî holendî û walonî jî bi fransî diaxifin. Li Brukselê 80% ji rûniştvanên bajêr bi fransî û ên din jî bi flemenî diaxifin, eger biyaniyên ku li Brukselê kar dikin li ber çavan neyên girtin. Ji aliyê cografîk ve Bruksel li navenda Belçîkayê dikeve û bajar weke giravekê di nav herêma flemenan de ye. Lê çiqasî bajar dikevê nav herêma flemenan jî, dîsa piraniya niştecihên bajêr ne bi flemenî, lê bi fransî diaxifin. Sedemen vê yeke jî dîrokî ne û bî tesîra zimanê fransî di sedsalên borî de girêdayî ye.
Belçîka di nav wan sînorên kû em îro dibînin di sala 1831ê de hat damezrandin. Di navbera flemenan û waloniyan de hertim raqîbiyet û tengezarî hebûn, lê evyek tucara nebû sebeba şer û bihevçûnên çekdarî, ku hêjayî gotinê bin. Piştî pevajoyek dirêj ku Belçîka di nav de gelek caran bi parçebûne rûbirû ma û munaqeşeyên kûr li ser pirsa Brukselê di salên şêstî de, di sala 1970î de biryar hat girtin ku Belçîka bibê dewletek federal kû ji sê herêman pêk bê: herêma flemenan, herêma waloniyan û bajarê Bruksel. Bruksel ji ber wê yekê kirin herêmek otonom, ji ber ku herdû aliyan nekarîbûn li hev bikin, ka bajar bikêvê nav herêma kijan alî: ji bo flemenan Bruksel bajarekî ji aliyê dirokî ve bajarekî flemenî bû û herweha diket nav herêma flemenan, lê li gor waloniyan Bruksel bajarekî fransî bû û hejmara niştecihên bajêr jî evjek nîşan dida. Û ji aliyê din ve, sedemek herî giring jî ew bû, ku pêwistî bi baytextek ne di bin desthilatdariya yekî ji herdû aliyan de dihat dîtin. Ji bo van sedeman dawiya dawî -çiqasî biryar di sala 70`yî de hatibê stendin jî- di sala 1989 de Bruksel bû herêmek otonom. Ji xeynî herêmên otonom, kû xwedî dezgehen fermî ne, her komek civakê (flemen, walon û alman) jî xwedî statû û dezgehên fermî ne. Yanî li hêlekê parlamena herêma Walonya heye û li aliyê din parlamena gelê walonî jî heye. Wek nimûne parlamena herêma Walonya tenê li ser gelê di nava sînorên herêma xwe da hukumdare, lê parlamena gelê walonî ji bo hemû mirovên walonî berpirsyare, ew li kudera Belçîka bijîn bila bijîn.
Yekîtiya Ewropa, bi kurtasî YE (bi îngilîzî: "European Union" (EU), elmanî: "Europäische Union", frensî: "Union européenne"), rêxistina navneteweyî ya aborî û siyasî ye di navbera 28 welatên Ewropayê de. Di sala 1992an bi Peymana Maastrichtê ava bû ye navê YEyê pejirandiye. Bingeha zagonî ya yekîtiyê Peymana Nice ya ku di sala 2003an de xebitî an go bû meriyet. Alaya Yekîtiya Ewropayê ji 12 stêrkên zer yên li ser zemîna şîn hatine bicîhkirin pêk tê. Ev ala di 29ê gulana sala 1986an de li Brukselê ber bi ezmana hatiye bilindkirin. Sirûda Yekîtiyê, beşa 4em a "Pesna Şadiyê" ya senfoniyaya 9em a Beethoven e. Roja Yekîtiyê 9ê gulanê ye. Yekitiya Ewropayê xwedî pasaport û ajonameya hevbeş e.
Parzemîna Ewropayê bi sedan salan bû şahidê şerên gelek mezin û dijwar. Di navbera salên 1870 û 1945an Elmanya û Fransayê li hemberî hev sê caran şer kirin. Gelek mirov di van şeran de jiyana xwe ji dest dan. Hîn serokên welatên Ewropî ji bo ku di nav xwe de aştiyeke domdar damezrînin baweriya xwe pê anîn ku divê yekîtiyek aborî û siyasî ava bibe. Piştî Şerê cîhanî yê duyem, welatên ewropî ji bo birînên xwe yên şer derman bike û aştiyek pêk bîne ketin hewldana. Di sala 1950î de ji aliyê Wezîrê karûbarên derveyî yê Fransayê Robert Schuman ve ji bo yekkirina pîşesaziyên komir û hesinê ya welatên Ewropaya Rojava, planek hate danîn. Piştre Peymana Parîsê hate îmzekirin û di encamê de di sala 1951an Civata Komir û Pola ya Ewropayê (CKPE'") ("European Coal and Steel Community") bi şeş endamên ku ji Belgiya, Elmanyaya Rojava, Luksemburg, Fransa, Îtalya û Holendayê pêk dihat hate damezrandin. Di van welatan de biryarên ku derbarê komir û polayê hatine girtin li saziyeke bilind serbixwe û serwelatî ya bi navê Otoriteya Bilind ("High Authority") hate dewirkirin. Serokê yekemîn ya vê saziyê Jean Monnet bû. Di nava çend salan CKPE ew qas serkeftî bû ku şeş welatên endam, di derbarê pêşvebirina hevkariya di nav xwe û ji bo yekkirina beşên an go sektorên din yên aboriyên xwe biryar girtin.
Peyama Romayê, 1957.
Di sala 1957an Peymana Romayê îmze kirin. Di encamê de Civata Vejena Atomî ya Ewropayê ("European Atomic Energy Community") û Civata Aboriya Ewropayê ("European Economic Community") hate damezrandin. Welatên endam bi darxistina "Bazara Hevbeş" ya di nav xwe de, hemû astengiyên bazirganî ji holê rakirin.
Di sala 1967an, saziyên CKPE, CVAE û CAE yê hatin yekkirin. Ji wê demê pê ve, ji bilî Parlementa Ewropayê,tenê komisyonek û yek dîwana wezîran çêbû.
Di destpêkê de endamên Parlementa Ewropayê ji parlementên neteweyî dihatin hilbijartin. Di sala 1979an hilbijartin hatin lidarxistin. Bi vê riyê li hemwelatiyên welatên endam, derfeta hilbijartina li gor daxwaziyên xwe hate dayîn. Ji wê salê şûn de ji her 5 salan carekê hilbijartin hatin li darxistin.
Peyama Maastrichtê, 1992.
Peymana Maastrichtê (1992) ji bo destpêkirina hevkariya di navbera hikûmetên welatên endam bû firsendek nû. Bi tevlîkirina mekanizmeya hevkariya navbera hikûmetan de li sîstema civatê ve, Peymana Maastrichtê Yekîtiya Ewropayê derxist holê.
Di destpêkê de girîngi li ser polîtikayên hevbeş yên di derbarê komir û polayê û polîtikayek hevbeş derbarê cotemeniyê bû. Armancên polîtikayên din bi derbasbûna demê û bi pêwistiyan ve derket holê. Hinek armancên polîtikayên bingehîn bi guherîna şert û mercên demê, hate guherîn.
Bi derbasbûna wextê girîngiya têkiliyên YE bi welatên din re zêdetir bû. YE, bi welatêb din re li ser peymanên bingehîn ya bazirganî û alîkariyê peymanan çêdike û polîtikayên karûbarên hevbeş yên derveyî û ewlekariyê pêşvedixe.
Ji bo ku dewletên endam astengiyên bazirganî yên di navbera xwe de ji holê rakin û ji bona avakirina bazareke ku tê de gerîna kes, xizmet, mal, sermayeyan serbest be, gelek wext derbas bû. Di dawiya sala 1992an de "Bazara Hevbeş" bi şêweyekê fermî hatibû darxistin.
a> li 13 welatên Yekîtiya Ewropayê bûye diravek hevbeş
Di salên 90î de bi rakirina kontorolên gumruk û pasaporta di nav sînorên YE yê hindurîn, li Ewropayê hatin û çûyîn hêsantir bû. Bi vî awayî xwendina zaningehê ya li derveyî welêt jî hêsantir bû. Yekîtiya Ewropayê, di sala 1992an de ji bo derbasbûna li cûreyek diravê ku ev yek wê ji aliyê Banka Navendî ya Ewropayê ve bihate birêvebirin û ji bo Yekîtiya Aborî û Diravî pêşvebixe, biryaran girt. Di 1ê kanûna paşîn sala 2002an ji nav 15 endamên Yekîtiya Ewropa 12 welatên endam ji bo bikaranîna dirava hevbeş ya Euro yê dev ji diravên xwe yên neteweyî berdan. Ev 12 welat Belgiya, Almanya, Yewnanistan, Spanya, Fransa, Îrlenda, Îtalya, Luksemburg, Holenda, Austriya, Portûgal û Fînlenda ne. Piştre bi endambûn Slovenya yê hejmara van welatan gihîşt 13 yê.
Dewletên endamên Yekîtiya Ewropî rûberek 4.233.262 kîlomêtre çargoşe rûerd vedihewîne. Çiyayê herî bilind ê yekitiyê Çiyayê Blancê ye li Alperên Graianê bi qasî 4.810.45 mêtre ji asta deryayê bilind e. Xalên herî nizm ên yekîtiya ewropayê Lammefjorden, Danîmarka û Zuidplaspolder, Holanda ye ku 7 mêtre ji asta deryayê jêrdetir e. Erdnîgarî, avhewa û aboriya YE ji hêla peravê wê ve ku 65.993 kîlomêtre dirêj e, bandor dike. Tevê herêmên derveyî welat ên Fransayê ku li derveyî parzemîna Ewropayê ne, lê endamên yekîtiyê ne, YE ji Arktîkê (bakur-rojhilatê Ewropayê) heta tropîkal a (Guiana ya Fransayê) herî zêde cureyên avhewayê diceribîne û ji bo YE navîna meteorolojiyê bi temamî bêwate dike. Piraniya nifûsê li herêmên xwedan avhewaya deryayî ya nerm (Ewropa Bakur-Rojava û Ewropaya Navîn), avhewa Deryaya Navîn (Ewropa Başûr), an avhewa germ a havînê ya parzemînî an hemîboral (Bakûrên Balkan û Ewropa Navîn) dijîn.
Niştecihên yekitiyê bi piranî bajarvanî ne. Ji 2006an vir ve ji sedî 75 ê niştecihan li herêmên bajarî dijîn. Bajar bi giranî li seranserê Yekîtiya Ewropî bi komek mezin li Benelux û derdora wê belav bûne. Gelek herêmên li derveyî welêt û girêdayîbûna welatên cuda yên endam jî bi awayekî fermî di nava Yekîtiya Ewropayê de cih digirin.
Dewletên endam.
Yekîtiya Ewropayê, bi endambûna gelek welatan roj bi roj fireh û mezin bû. Almanya, Belgiya, Fransa, Holenda, Îtalya, Luksemburg di 1951ê wek damezrêner, Danîmarka, Îrlenda û Brîtaniya Mezin di 1973an, Yewnanistan di 1981ê, Spanya û Portûgal di 1986an, Austriya, Fînlenda û Swêd di 1995an, Komara Çek, Estonya, Kîpros, Letonya, Lîtvanya, Macaristan, Malta, Polonya, Slovakya û Slovenya di 1ê gulana 2004an, û Bulgaristan, Makedonya û Romanya di 2007an bûn endamê Yekîtiya Ewropayê. Di dawiyê de di 1ê tîrmeha 2013an de Kroatya bû 28êmîn endama Yekîtiyê. Ji bilî van Tirkiyê berendamekî Yekîtiya Ewropayê ye. Ji bo bi 28 endamên xwe re pergala ku Yekîtiya Ewropayê li ser ava bûye çalaktir bixebite, divê mekanizmeya biryargirtinê baştir bihata lidarxistin. Ji bo vê yekê Peymana Nice li ser xebat û meşandina YE yê zagon û fermanên nû xist xebitandinê. Ev peyman di 1ê sibatya sala 2003an xebitî.
Ji bo ku welatek bibe endam, divê krîterên Kopenhagê, ku di civîna 1993an ya Konseya Ewropî ya li Kopenhagê de hatine diyarkirin, bicîh bîne. Ji bo van demokrasiyek bi îstîqrar hewce dike ku rêzê li mafên mirovan û serweriya qanûnê bigire; aborîya bazarê ya bikêrhatî; û qebûlkirina erkên endamtiyê, di nav de qanûnên yekitiyê. Nirxandina cîbicîkirina pîvanan ji aliyê welatekî ve, berpirsiyariya Konseya Ewropayê ye. Benda 50emîn ya Peymana Lîzbonê destûra derketina endamekî ji YEyê dide. Du herêm ji yekîtiyê veqetiyan: Gronland (wîlayeteke xweser a Danîmarkayê) di sala 1985an de vekişiya. Di sala 2017an de Keyaniya Yekbûyî benda 50îemîn a Peymana Yekitîya Ewropayê bi awayekî fermî betal kir û di sala 2020an de bû yekem dewleta serwer ku ji YEyê vekişiya.
The Sharezoor navê ferhenga kurdî (Soranî)- İngilîzî ye ku ji aliyê Şefîq Qezzaz (Shafiq Qazzaz) ve hatiye nivîsandin. Navê ferhengê ji navê bajarê Kurd Şarezor hatiye wergirtin.
Mezintirîn ferhenga soranî-inglîzî.
Ferhengî Şarezor Kurdî-Îngilîzî (The Sharezoor Kurdish-English Dictionary) mezintirîn ferhenga kurdî-îngilîzî ye ku ta niha heye.
Ev ferheng ji alî wezîrê karûbarên mirovanî yê Başûrê Kurdistanê Dr. Şefîq Qezaz (Shafiq Qazzaz) ve hatiye danîn û sala 2000ê li Hewlêrê ji weşanxaneya Aras belav bûye.
Qezaz ji salên 1960î ta derketina wê li ser vê ferhenga 600-rûpelî xebitiye.
Pergala ferhengê.
Pergala ferhengê wa ye ku peyvên serekî li gor alfabeya kurdî-erebî hatine rêzkirin û di bin wan de hemû bêje û biwêjên têkildarî wan hatine dan. Her peyva serekî herwa bi alfabeya kurdî-latînî jî hatiye nivîsîn.
Gelek sedem hene bêt gotin ku ev baştirîn ferhenga zimanê kurdî ye ku li ber destê xwendevanan e. Lê kêmasiyên wê jî pirr in. Ferheng tenê zaravaya soranî ji xwe re bingeh girtiye. Tevî ku hin peyvên kurmancî hatine dan jî, ew pirr kêm in û li ser bikaranîna wan jî daner zêde ranewestiye. Herwa eger heman peyvê di soranî de wateyek û di zaravayek din yê kurdî de maneyek dî hebe, tenê wateya soranî hatiye dan.
Koendama mîzê (bi înglîzî: "urinary system") komek endam in bo parzûnkirin, embarkirin û avêtina mîzê ber bi derveyê laş. Gurçik, borrîmîz, mîzdank û borrîmîz endamên koendama mîzê ne.
Karê serekî yê koendama mîzê, dûrxistina paşmayiyên nîtrojenî û dabînkirina hevsengiya osmozî ya laş e. Paşmayiyên nîtrojenî dema çêkirin an jî têkşikestina proteîn û asîdên nûkleyî de peyda dibe. Proteîn ji asîdên amînî pêk tên. Asîdên amînê bo hanaseya xaneyê tê bikaranîn. An jî dibe ko asîdên amînî ji bo bidestxistina madeyên wekî glukoz were bikaranîn.
Gava asîdên amînî tên hilweşandin, koma amîn (-NH2) ji asîda amînî diqete lê ji bo berhemkirina madeyên kêrhatî nayê bikaranîn. Ji koma amîn, amonyak (NH3) peyda dibe. Amonyak di şileya navbera şaneyan de an jî di nav plazmaya xwînê de dihele û iyonên amonyum (NH4+) û iyonên (OH-) pêyda dibe. Amonyak madeyek jehrî ye û ji bo laşê mirov zîyanbexş e. Piraniya ajalan amonyakê diguherîn ure an jî asîda ureyê.
Amonyak di kezeba mirov de bi karbona dîoksîd ve yek dibe û diguhere bo ureyê. Her çiqas bi qasî amonyakê nebe jî, ure jî madeyek ziyanbexş e û divê bi koendama mîzê ji laş were dûrxistin.
Rêkxistina pestoya osmozê wekî hevsengiya osmozî (bi înglîzî: o"smoregulation") tê navkirin. Koendama mîzê kar dike bo dabînkirina hevsengiya xwê, av û pH ya xwînê. Ji bo vê erkê madeyên paşmayî an jî yên bêkêr ji laş tê dûrxistin.
Madeyên paşmayî ji zîndeçalakiyên asayî yên xane û şaneyan peyda dibe. Madeyên paşmayî yên xaneyên mirov, bi gelemperî ji paşmayîyên nîtrojenî yên wekî ure, kreatîn, amonyum, asîda ureyî û karbona dîoksîd pêk tê. Desîlîtreyek xwîna mirov 10 heta 20 mîlîgram (10 heta20 mg/dl) ure lixwe digire. Kreatîn paşmayiya ji têkşikestina fosfata kreatînî ye. Fosfata kreatînî, molekula fosfat a bi enerjiya bilind e, di masûlkeyan da cih digire. Dema pêdivî bi enerjiyê çê dibe ji bo demek kurt wekî embarek enerjiyê kar dike. Asîda ureyî bermayîyê nukleotîdan e.
Dabînkirina hevsengiya guncav a xwê û ava xwînê yek ji erkên serekî yê gurçikan e. Heke nav xwînê de rêjeya xwê zêde bibe, xestiya iyonên wek sodyum (Na +) û potasyum (K +) jî zêde dibe. Ev rewş dibe sedema bilindbûna pestoya osmozî ya xwînê. Heke pestoya osmozî ya xwînê bilind bibe, vê gavê hê pirtir av ji her beşên laş derbasî nav xwînê dibe, loma pestoya xwînê jî bilind dibe. Ji bo rêgirtina li ber bilindbûna pestoya xwînê, dive xwêyên zêde ji laş were dûrxistin. Iyonên xweyê bi navbeynkariya gurçikan ji laş tê deravêtin û xestiya iyonên xwînê dadikeve xala asayî.
Asta rêjeya iyonên wekî bîkarbonat (HCO3–) û klasiyum (Ca 2+) ên nav xwînê jî ji aliyê gurçikan ve tê rêkxistin.
Çevderîkirin û rêkxistina pH ya xwînê jî yek ji erkên serekî yê koendama mîzê ye. Di rewşa asayî de pH ya xwîna mirov 7.4 e. Lê ji ber cor û mêjera xawrin vexwarinê an jî ji ber paşmayiyên zîndeçalakiyên xaneyan, dibe ko pH ya xwînê biguhere. Guherîna pH ya xwînê rewşek metirsîdar e bo tendurîstiya mîrov, loma bi navbeynkariya koendama mîzê gurçik xala asayî ya pH ya xwînê dabîn dikin.
Gurçik.
Gurçik endamên serekî yên koendama deravêtinê ya mirov û ajalên birrbirredar e. Li gel erkê deravêtinê, gurçik hormon berhem dike, hevsengiya ava laş, hevsengiya ozmosa laş, hevsengiya iyonên xwînê û rêkxistina asta pH ya laş dabîn dike. Cotek gurçik li aliyê paşî yê zikekelênê de li jêrê navpencikê de li herdu aliyên birrbirreya piştê de cih digirin. Di laşê mirov de gurçika aliyê rastê ji ber şeweyê kezebê, ji gurçika aliyê çepê bi qasî 2 cm nizimtir e. Gurçik ji asta birrbirreya 12mîn a sîngê heta birrbirreya 3yemîn a kêlekê dirêj dibin. Gurçik bi qaşilê gurçikê dapoşrav e. Qaşilê gurçikê qaşilek zexm e û ji bestereşaneya rîşalî pêk tê. Qaşilê gurçikê bi çînek çewrî dapoşrav e. Çewrî mîna balîfek gurçikan dipêçin û wan ji darbeyên hawirdorê diparêzin. Birgeha dirêjkî ya gurçika mirov li aliyê derve ji tûkila gurçikê (bi înglîzî: "renal cortex"), li aliyê navî ji kiroka gurçikê (bi înglîzî: "renal medulla") pêk tê. Gurzên lûlek û mûlûeyên gurçikê di herdu beşên gurçikêde cih digirin. Tûkila gurçikê ji ber mûlûleyên xwînê, danikî ye û bi rengê sorê qehweyî xuya dibe. Kiroka gurçikê ji ber hebûna lûlek û mûlûleyan, xêzikî xuya dibe.
Erkên Gurçikan.
Karê serekî yên gurçikan rêkxistina şileya derveyê xaneyan (plazma û şileya navber) e. Hevsengiya şileya hawirdora navî bi çêkirina mîzê tê dabînkirin. Mîz ji pêkhateyên nav plazmaya xwînê, di nefronên gurçikan de çê dibe. Pêvajoya çêbûna mîzê bi sê qonaxan rû dide: parzûnkirin, dubaremijîn û derdan.
Gûrçik gava mîzê ji xwînê parzûn dike;
1. Qebareya plazmayê û pestoya xwînê,
3. Xestiya iyonên wekî sodyum, potasyum û bîkarbonata nav plazmayê,
Gurçik gellek hormon derdide. Her wîsa çikirina xaneyên xwînê yên xiroka sor û perikên xwînê jî ji aliyê gurçikan ve tê rêkxistin.
Nefron.
Di gurçika mirov de bi qasî mîlyonek nefron heye.
Nefron yekeyên bingehîn ên parzûnkirinê ne di gurçikan de. Her yek gurçikek mirov malavaniya bi qasî milyonek nefronan dike.Erkê serekî yê nefronan, bi parzûnkirina xwînê, rêkxistaina rêjeya av û madeyen tîwawe ye.Li gor dirêjbûna wan a li kurahiya gurçikê, du cor nefron heye.
Giloka mûlûleyan a hin nefronan li nezîkê beşa derve ya tûkilê de cih digire, nefronên wisa, wekî nefronên tûkilî (bi înglîzî: "cortical nephrons") tên navkirin.% 85 ê nefronên gurçikê ji nefronên tûkilî pêk tê. Badoka Henle ya nefronên tûkilî kurt e û dirêjiya wan a di nav kiroka gurçikê de hindik e. Badoka Henle ya % 15 yê nefronên gurçikan dirêj e. Ji van nefronan re tê gotin nefronên kêleka kirokê (bi înglîzî: "juxtamedullary nephrones"). Giloka mûlûleyan a nefrona kêleka kirokê li aliyê jêrê tûkilê, li nêzîkî kirokê de cih digire û badoka Henle di nav kirokê de hê pirtir dirêj dibe.
Nefron ji du beşên serekî pêk tê; tenolkeyê gurçikê û lûleka gurçikê.Tenolke pêkhateyên bo parzûnkirina plazmaya xwînê lixwe digire. Lûlek pekhateya taybet e ji bo dubaremijîn û derdanê.
Tenolke ji tora mûlleyên xwînê û qepsûla Bowman pêk tê. Tora mûlûleyên xwînê wekî giloka mûlûleyanan an jî glomerul (bi latînî: "glomerulus") tê navkirin. Qepsûla Bowman (bi înglîzî: "Bowman's capsule") pêkhateyek kovikî ye û giloka mûlûleyan dipêçe. Parzûnkirina plazmaya xwînê di tenolkeyan de rû dide.
Lûleka gûrçikê (bi înglîzî: "renal tubule") pêkhateyek dirêj û badayî ye di tenolkeyê gurçikê, ji qepsûla Bowman dest pê dike heta coga berhevkirinê dirêj dibe. Lûleka gurçikê ji sê beşan pêk tê. Beşa yekem ji ber ko nezîkê giloka mûlûleyan e, wekî lûleka badayî ya nêzikî tê navkirin û di tûkila gurçikê de cih digire. Beşa duyem a lûleka gurçikê wekî badoka Henle tê navkirin. Badoka Henlê ji milê dakêşayî û milê hilkêşayî pêk tê. Badoka Henlê heta kiroka gurçikê dirêj dibe. Beşa sêyem a lûleka gûrçikê wekî lûleka badayî ya dûrî tê navkirin. Ev beş, beşa dawî ya nefonê ye û di tûkilê de cih digire. Lûleka badayî ya dûrî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye.
Madeyên bikêr ji nefronan dubare tên mijandin û tevlê xwînê dibin, madeyên bêker an jî madeyên paşmayî jî wekî mîz tên deravêtin. Bi deravêtina paşmayiyan, nefron qebare û pestoya xwînê rêk dixe, asta xwê û iyonên xwînê û pH ya xwînê rêk dixe.
Borrîmîz.
Borrîmîz, an jî borriya mîzê (bi latînî: "ureter") cotek pêkhateyên lûleyî ne, mîzê ji hewza gurçikan, diguhazînên bo mîzdankê. Ji her gurçikek mirov, borrîmîzek ber bi mîzdankê ve dirêj dibe. Dirêjiya asayî ya borrîmîzên mîrovê temenê pêgihîştî bi qasî 25 heta 30 santîmetre ne. Borrîmîz di dîwarê mîzdankê de wisa derbas dibin ko dema mîzdank bi mîzê tijî dibe û pestoya nav mîzdankê zêde dibe, masûlkeyên detrusor ên li diwarê mîzdankê, serê borrîmîzan diguvêşên. Guvaştina masûlkeyan, rê li ber mîza nav mîzdankê digire ko paşve neherrike nav borrîmîzan.Ji gurçikê ber bi mîzdankê, girjbûn û xavbûna masûlkeyên borrîmîzan, beş bi beş rû dide. Ango hemû masûlke bi carek ve girj nabin. Dor bi dor û bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyan borrîmîzan wekî perîstalsî tê navkirin. Bi pêlên perîstalsiyê, mîz di nav borrîmîzan de ji gurçikan ber bi mîzdankê ve tê tehnkirin.Çalakiya masûlkeyên borrîmîzê ji aliyê herdu sisteman; sîstema sîmpasawî û ya parasîmpasawî ve tên kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî ya demarekoendama xweyî çalakiyên masûlkeyên borrîmîzan zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya masûlkeyan kêm dike.
Mîzdank.
mîz di mîzdankê de tê berhevkirin û paşê bi mîzkirinê tê deravêtin.zê
Mîzdank an jî kîsikê mîzê (bi înglîzî: "urinary bladder") yek ji endamê koendama mîzê ye ko ji borrîmîzan, mîz werdigre û ji bo demek kin embar dike. Mizdank endamek firehbar û masûlkî ya bi şêweyî tûrik e. Mîzdank di hewzekelênê de cih digire. Qebareya mîzdanka vala bi qasî gûzek e, lê mîzdank dikare fireh bibe û bi qasî 800 mL mîz embar bike. Mîzdanka mêyan ji ya nêran kêmtir mîz embar dike. Qebareya mîzdanka mirovek piştî temenê pêgihîştinê bi qasî 500 heta 600 mL (mîlîlître) ye. Valakirina mîzdanka tijî, wekî mîzkirin (bi înglîzî:"micturition-urination") tê navkirin.
Mîzkirin bi du gavên serekî rû dide. Gava yekem hêdî bi hêdî tijîbûna mîzdankê ye. Her ko mîzdank bi mîzê tijî dibe, diwerime û qebaraya wê zêde dibe. Werimiya mîzdankê dibe sedema vekêşina masûlkeyên li dîwarê mîzdankê. Heke hêza vekêşinê ji asta derazinkê (bi înglîzî: "threshold level") ya masûlkeyan bilindtir bibe, gava duyem a mîzkirinê dest pê dike. Gava duyem refleksa demarî ye û wekî refleksa mîzkirinê (bi înglîzî: "micturition reflex") tê navkirin.Heke mîzdanka tijî neyê valakirin, mîzdank pir diwerime, ji ber firehbûna mîzdankê li masûlkeyên dîwarê mîzdankê de vekêşin zêde dibe. Hêza vekêşinê ya li ser dîwarê mîzdankê, dibe ko bibe sedema qelîşbûna diwarê mîzdankê û xwînberbûn rû bide. Herwisa dibe ko bibe sedema çêbûna bîrînan (bi înglîzî: "ulcerations") li ser dîwarê mîzdankê.
Mîzerê.
Erk û pêkhateya mîzerê mê û nêran ne yek e.
Mîzerê (bi înglîzî: "urethra") cogek masûlkî ye ji bo deravêtina mîza mîzadankê ber bi derveyî laş.Bi mîzkirinê,mîz ji mîzdankê tê berdan û di mîzerêyê de ber bi derveyî laş diherrike.Erk û pêkhateya mîzerêya mê û nêran ne yek e. Dirêjiya mîzerêya mêyan kurt e, bi qasî 4 cm û tîreya wê 6 mm ye. Mîzerê ji stûyê mîzdankê dest pê dike, li jorê devê zêyê, li bin gilikê ("clitoris") de li devê mîzerê de bi dawî dibe. Di laşê nêran de du erkên mîzerê heyê, avêtina mîzê û avêtina tovavê.Ango mîzerê bi eslê xwe cogek hevpar e ji bo herrika mîz û tovavê. Lê tu car mîz û tovav di heman demê de di nav mîzerêyê de derbas nabin. Di nêran de mîzerê hê dirêjtir e û di nav çûk de dirêjê derveyî laş dibe. Dirêjiya mîzerêya nêran bi qasî 20 cm e. Mîzerê ji mîzdankê dirêjê nav rijênê prostat dibe, paşê di nav çûk de ber bi derve dirêj dibe.
Mîz.
Mîz (bi înglîzî: "urine") şilemenîyek laş e ji aliyê gurçikan ve ji plazmaya xwînê tê berhemkirin, di mîzdankê de tê embarkirin û bi mîzerê ji laş tê avêtin.Taybetmendî û pêkhateya mîzê guherbar e, li gor mêjara vexwarina avê, germahiya hawirdorê, cora xurekên hatine xwarin û çalakiya laş rêjeya pêkhateyên nav mîzê diguhere.Wekî minak; rojên ko mirov karên giran dike û gellek xwêdan dide, rengê mîza mirov ji rengê zer a vekirî diguhere bo zer a tarî û ji mîza mirov piçek zêdetir bêhn ra dibe. Lê bi gelemperî di rewşa asayî de % 96ê mîzê ji avê, % 2.5ê ji paşmayîyên nîtrojenî, % 1.5ê mîzê ji xwêyan pêk tê.Mirovek tendurist rojê 1 heta 2 lître mîz bi mîzkirinê ji laş davêje. Ji bo dûrxistina paşmayîyên ziyanbexş, divê gurçik rojê herî kêm nîv lître mîz berhem bike û ji laş dûr bixe.Di gurçikan de mîz ji plazmaya xwînê bi sê gavên serekî tê cihêkirin; parzûnkirin, dubaremijîn û derdan.
Rêkxistina hormonî ya koendama mîzê.
Koendama mîzê ji aliyê koendama demar û hormonan ve tê rêkxistin. 4 hormon bandor li ser çalakiya koendama mîzê dikin.
1. Hormona dijemîztin.
Hormona dijemîztin di hîpotalamusê de tê berhemkirin û bo hîpofîza paş tê guhaztin Hormona dijemîztin li ser lûleka badayî ya dûrî û coga berhevkirinê bandor dike, delînbariya wan a avê zêde dike loma dubaremijîna avê zêde dibe. Bi vî awayê xestiya osmozî ya mîzê zêde dibe, qebareya mîzê kêm dibe. Bi zêdebûna dubaremijînê, hê pirtir av ji mîzê cihê dibe û vedigere nav şileya laş. Herwisa ji ber hestê tîbûnê vexwarina avê jî zêde dibe. Dawiya dawî xestiya osmozî ya plazmaya xwînê dadikeve asta xwe ya asayî.Heke mirov bi têra xwe av venexwe,an jî xurekên pir şor an jî şîrîn bixwe pestoya osmozî ya xwînê zêde dibe.
Zêdebûna xestiya osmozî, osmozewergirên li hîpotalamusê han dike. Du encamên hankirina osmozewrgirên hîpotalamusê heye. A yekem hestê tîbûnê peyda dibe û zorê dide mirov bo vexwarina avê. A duyem jî ji rijêne hîpofîza paş, hormona dijemîztin tê derdan
2. Aldosteron.
Aldosteron hormonek steroîdî ye, di tûkila rijênên ser gurçik (rijênên adrenal) de tê berhemkirin û derdan. Li ser lûleka badayî ya dûrî û coga berhevkirinê bandor dike. Dubaremijîna sodyumê dabîn dike, ev jî dibe sedema bilindbûna pestoya xwînê. Hebûna anjiyotensîn II an jî kêmbûna pestoya xwînê, kartêkir ê bo derdana aldosteronê.
3. Anjiyotensîn II (angiotensin II).
Ev hormon hormon, hormonek peptîdî ye. Ji polîpeptîda anjiyotensîn I ê tê çêkirin. Li ser lûleyên xwînê û rijênên adrenal bandor dike. Lûleyên xwînê teng dike, bi vê awayê pestoya xwînê bilind dike. Rijênên adrenal han dike bo derdana aldosteronê. Çêbûna hestê tîbûnê dabîn dike. Gava pestoya xwînê dadikeve, gurçik enzîma renîn der didin. Renîn proteîna anjiyotensînojenê hildiweşîne bo anjiyotensîn I, paşê ji pişikan enzîma guhertina anjiyotensîn I tê derdan bi bandora vê enzîmê, ji anjiyotensîn I ê du asîdên amînî tên qetandin û anjiyotensîn II çê dibe.
4. Peptîda natrîuretî ya guhikeyî ("atrial natriuretic peptide (ANP)").
Peptîda natrîuretî ya guhikeyî (PNG) hormonek peptîdî ye. Di guhikeyên dil de tê berhemkirin. Ji bo deravêtina sodyumê û kêmkirina pestoya xwînê kar dike.Heke di laş de xestiya sodyumê zêde bibe, gellek zêde av di laş de tê girtin û qebareya xwînê zêde dibe. Ji ber zêdebûna qebareyê, pestoya xwînê jî bilind dibe û masûlkexaneyên guhikeyan tên vekêşin.Vekêşîna masûlkexaneyan dibe sedema derdana hormona PNGyê. PNG mûlûleyên hatî fire dike, ev rewş di glomerulê de parzûnkirinê zêde dike. Hormona PNG di cogên berhevkirinê û lûlekên badayî yên dûrî de dubaremijîna sodyumê asteng dike, derdana aldosteronê kêm dike. Bi çalakiya PNG deravêtina sodyumê û mîzê zêde dibe loma qebare û pestoya xwînê kêm dibe.
Gurçik (bi înglîzî: "kidney") endamên serekî yên koendama deravêtinê ya mirov û ajalên birrbirredar e.
Li gel erkê deravêtinê, gurçik hormon berhem dike, hevsengiya ava laş, hevsengiya ozmosa laş, hevsengiya iyonên xwînê û rêkxistina asta pH ya laş dabîn dike. Cotek gurçik li aliyê paşî yê zikekelênê de li jêrê navpencikê de li herdu aliyên birrbirreya piştê de cih digirin. Di laşê mirov de gurçika aliyê rastê ji ber şeweya kezebê, ji gurçika aliyê çepê bi qasî 2 cm nizimtir e. Gurçik ji asta birrbirreya 12mîn a sîngê heta birrbirreya 3yemîn a kêlekê dirêj dibin.
Şêwe û pêkhateya gurçikan.
Gurçik bi şêweyê fasûlî û bi rengê sor a qehweyî ne. Qebareya gurçikek mirov bi qasî kulma mirov e. Giraniya gurçikek mirov bi qasî 100 gram e. Dirêjiya gurçikê biqasî 12 cm, panî (firehî) ya wê bi qasî 6.5 cm û stûriya wê jî 2.5 cm e.
Beşên jor û jêr ên gurçikê wekî cemser tên navkirin. Li ser cemsera jorê ya her gurçikek de rijênek adrenal cih digire. Rijênê adrenal endamên koendama mîzê nîn in, lê bi berhemkirin û derdana hormona aldosteronê, gurçikan han dikin bo dubaremijîna sodyumê.
Beşa gurçikê ya li aliyê birrbirreyê rûçal (bi înglîzî: "concave") e û wekî hîlum (bi latînî: "hilum") tê navkirin. Beşa rûçal a herdu gurçikan rûbirûyê hev de cih digirin. Lûleyên xwînê, lûleyên lîmfe, demar û borrîmîz bi rêya hîlumê derbasê gurçikê dibin an jî ji gurçikê der dikevin.
Birgeha dirêjkî ya gurçika mirov.
Gurçik bi qaşilê gurçikê dapoşrav e. Qaşilê gurçikê qaşilek zexm e û ji bestereşaneya rîşalî pêk tê. Qaşilê gurçikê bi çînek çewrî dapoşrav e. Çewrî mîna balîfek gurçikan dipêçin û wan ji darbeyên hawirdorê diparêzin.
Birgeha dirêjkî ya gurçika mirov li aliyê derve ji tûkila gurçikê (bi înglîzî: "renal cortex"), li aliyê navî ji kiroka gurçikê (bi înglîzî: "renal medulla") pêk tê. Gurzên lûlek û mûlûleyên gurçikê di herdu beşên gurçikêde cih digirin. Tûkila gurçikê ji ber mûlûleyên xwînê, danikî ye û bi rengê sorê qehweyî xuya dibe. Kiroka gurçikê ji ber hebûna lûlek û mûlûleyan, xêzikî xuya dibe.
Nefron yekeya parzûnkirinê ya gurçikan e û pêkhateyek lûlekî (bi înglîzî:"tubule")ye. Nefron ji tûkilê dadikêşin nav kiroka gurçikê û ji kirokê jî dîsa hildikêşin nav tûkila gurçikê. Di her gurçikek mirov de bi qasî mîlyonek nefron û gellek cogên berhevkirinê hene. Dirêjiya lûlek û cogên nav gurçikê bi qasî 80 km ye.
Ji tûkilê ber bi kiroka gurçikê, stûnên gurçikê (bi înglîzî: "renal columns") dirêj dibin. Stûnên gurçikê ji bestereşaneyê pêk tê, di navbera qoçekên gurçikan de dirêj dibin û qoçekên gurçikê ji hev cihê dikin.Kirok ji 8 heta 15 qoçekên gurçikê(bi înglîzî: "renal pyramid)" pêk tê. Stûnên gurçikê, cihê girêdan û destekê ye ji bo lûleyên xwînê yên ji tûkilê derbas dibin. Gurçik ji aliyê stûnên gurçikan ve dabeşê 6 heta 8 pilan dibe.
Li serê qoçekên gurçikê de goçkeyên gurçikê "("bi latînî": renal papilla)" hene, mîza di nav gurçik de çê dibe, bi navbeynkariya cogên berhevkirinê, ji goçkeyên gurçikê derbasê hewza gurçikê (bi înglîzî: "renal pelvis") dibe. Hewza gurçikê pêkhateyek bi şeweyê kovik e û bi borrîmîzê ve girêdayî ye.
Gîhandina xwînê di gurçikan de.
Di her dillêdanekê de %25ê xwîna ji dil hatiye pompekirin, bo gurçikan tê şandin. Xwîn di nav gurçikan de di nav tora lûleyên xwînê de diherrike.
1. Xwîna nav xwînbera sereke (şaxwînber) bi nabeynkariya xwînbera gurçikê derbasî nav gurçikê dibe.
2. Xwînbera gurçikê şax dide bo xwînberên pila (lobe) gurçikê, bi vî awayê xwîn digihîje qoçekên gurçikê. Ji xwînberên pila gurçikê, xwînberên hê ziravtir ber bi navbera qoçekan dirêj dibin, ji vana re tê gotin xwînberên navbera pilan.
3. Xwînberên navbera pilan xwînê digihîjinin tûkilê gurçikê. Li tûkil, xwînber he pirtir şax didin û dibin xwînberoka hatî, xwînberoka derketî û mûlûleyên xwînê. Xwînberoka hatî xwînê digihîjinê giloka mûlûleyan (glomerul), xwînberoka derketî jî xwînê ji gloka mûlûleyan dûr dixe.
4.Xwîna parzûnbûyî bi navbeynkariya xwînberokên derketî ji giloka mûlûleyan ber bi xwînhênerên navbera pilan. ji wir jî derbas dibe nav xwînhênerên pila. Xwînhênerên pilan jî digihîjin hev û wekî xwînhênera gurçikê ji gurçikê derdikevin, bi vî awayê xwîna parzûnbûyê tevlê xwînhênera sereke ya jêrîn dibe.
Karê serekî yên gurçikan rêkxistina şileya derveyê xaneyan (plazma û şileya navber) e. Hevsengiya şileya hawirdora navî bi çêkirina mîzê tê dabînkirin.
4. Asta pH ya plazmayê
Koendam mîzê ji gurçik, borrrîmîz, mîzdank û mîzerê pêk tê.
1. Erkên bo hevsengiya navekî.
Dabînkirina hevsengiya navekî karê serekî yê gurçikan e. Hevsengiya navekî bi çêbûna mîzê rû dide. Bi çêbûna mîzê gurçik hin çalakiyan laş rêk dixe, bi vî awayê hevsengiya nevekî dabîn dike.
A. Deravêtina madeyên paşmayî.
Ji ber zîndeçalakiyan di laş de madeyên paşmayî an jî madeyên bêkêr peyda dibe evan madeyan ji aliyê gurçikan ve ji laş tê deravêtin.
a. Ure (paşmayiya metabolîzmaya asîdên amînî)
b. Asîda ureyî (paşmayîya metabolîzmaya asîdên nukleyî)
c. Kreatîn (paşmayîya metabolîzmaya masûlkeyan)
d. Bilîrûbîn (paşmayîya hilweşîna hemoglobînê)
e. Paşmayîyên ji metabolîzmaya madeyên din.
Gurçik li gel van madeyan madeyên kîmyayî yên zîyanbexş ên wekî jehr, derman, metalên giran û hvd jî derdavêje.
B. Dabînkirina hevsengiya avê..
Gava av di laş de zêde be, gurçik avê di nav mîzê de an jî bi xwêdanê ji laş dûr dixe. Lê heke di laş de av kêm bibe, rê li ber deravêtina avê digire, avê di laş de dihêle. Bi vî awayê hevsengiya navekî ya avê dabîn dike. Hevsengiya avê bi navbeynkariya hormona dijemîztin tê dabînkirin. Gava di laş de asta avê kêm be, ji hîpofîzê derdana hormona dijemîztin (bi înglîzî: "antidiuretic hormone") (ADH)) zêdetir dibe. ADH bi navbeynkariya xwînê digihîje gurçikan. ADH di gurçikan de dubaremijina avê dide zêdekirin. Ji lûlekên nefronan û ji cogên berhevkirinê, av ji mîzê cihê dibe, tevlê xwînê dibê. Bi vî awayê rê li ber kêmbûna ava laş tê girtin. Mîza kêmav a bi xestiyek bilind û bi rengê zerê tarî ji laş tê deravêtin. Lê heke di laş de asta avê bilind be, derdana ADH tê kêmkirin. Dubaremijîna avê tê kêmkirin, ava zêde di nav mîza ron a bi rengê zerê vekirî ji laş tê deravêtin.
C. Dabînkirina hevsengiya elektrolîdan.
Heke xestiya osmozî ya ava laş kêm bibe, gurçik sodyumê di laş de digire, lê heke xestiya osmozî ya ava laş zêde bibe vê gavê gurçik sodyumê ji laş davêje.
D. Dabînkirina hevsengiya pH yê.
pH ya xwînê dive li derdora 7.4 be û pir neguhere. Di laş de ji ber zîndeçalakiyan, asîdiya hawirdora navî zêde dibe. Gurçik û pişik rê li ber zêdebûna asîdiya laş digirin.
Îyonên bîkarbonat (HCO 3 −) û îyonên hîdrojenê(H+) kar dikin bo dabînkirina hevsengiya pH ya xwînê. Heke asîdiya xwînê bilind bibe, ango pH ya xwînê ji 7.4ê nizimtir bibe, ji lûlekên nefronan dubaremijîna îyonên bîkarbonatê zêde dibe, îyonên hîdrojenê bi derdanê ji xwînê ber bi lûlekên nefronan tê avêtin û di nav mîzê de ji laş tê dûrxistin bi vî awayê asîdiya xwînê kêm dibe, pH ya xwînê ber 7.4ê bilind dibe. Na heke pH ya xwînê ji 7.4ê bilintir bibe, vê gavê dubaremijîna iyonên bîkarbonatê tê kêmkirin, iyonên bîkarbonatê tevlê mîzê ji laş tê deravêtin. Herwisa derdana iyonên hîdrojenê jî tê kêmkirin. Ev rewş dibe sedema kêmbûna alkalîbûna xwînê û pH ya xwînê ber bi 7.4 ê dadikeve.
2. Erkê çêkirina xwînê.
Gurçik hormona eritropoietîn (bi latînî: "erythropoietin") der dide, ev hormon çêbûna xirokên sor han dide. Herwisa gurçik hormona trombopoietîn (bi latînî: "thrombopoietin") jî der dide bo berhemkirina perikên xwînê.
3. Erkê derdanê.
Gurçik gellek hormon der dide. Hormonên gurçikê;
Eritropoietîn ("erythropoietin"): Bo berhemkirina xirokên sor
Renîn ("renin"): Hormona renîn hin caran wekî enzîm jî tê navkirin. Renîn bo bilindkirina pestoya xwînê kar dike.
Kalsîtrîol ("calcitriol"): Bo zêdekirina rêjeya kalsiyuma xwînê.
Prostaglandîn ("prostaglandins"): bo zêdekirina deravêtina xwêyê. Bandor li çalakiya renîn û erîtropoîetînê dike.
Gavên çêbûna mîzê di gurçikan de.
Mîz ji pêkhateyên nav xwînê, di nefronên gurçikan de çê dibe. Pêvajoya çêbûna mîzê bi sê qonaxan rû dide: parzûnkirin, dubaremijîn û derdan.
Xwîn di nefronên gurçikan de tê parzûnkirin. Ji bilî xaneyên xwînê û proteînên plazmayê, pirraniya pêkhateyên plazmaya xwînê, ji mûlûleyên xwînê derbasî nav lûlekên nefronan dibe.
Dubaremijîn, tevgera bijartî ya madeyên bikêr ên nav lûlekên nefronan e. Glukoz, asîdên amînî, hin cor iyon û av bi dubaremijînê ji lûlekên nefronan derbasî nav şileya derveyî, ji wir jî dikeve nav mûlûleyên xwînê yên derdora lûlekên nefronan. Madeyên bêkêr an jî ziyanbexş di lûlekên nefronan de dimînin û ber bi cogên berhevkirinê diherrikin. Dubaremijîn bi guhaztina çalak an jî bi guhaztina neçalak rû dide.
Derdan, tevgera madeyan a ji xwînê ber bi şileya derveyî (bi înglîzî: "extracellular fluid")ye. Madeyên hatine derdan ji şileya derveyî derbasî lûlekên nefronan dibin. Bi gelemperî madeyên jehrî bi derdanê ji xwînê tên dûrxistin.
Nexweşiyên gurçikê.
Nexweşiya şekir, xwîna bi pestoya bilind, girêkên li gurçikê, hin derman, kulbûna nefronan an jî xwîna bi pestoya nizm û zanyariya bomaweyî ya mirov hin sedemên serekî ne bo nexweşiya gurçikan. Dibe ko hin caran gurçikek mirov ji kar bikeve, mirov dikare bi gurçikek sax jî bijî.
Kevirê gurçikan.
Ji ber hin cor xurek, kêm av vexwarin, qelewî û zanyariyên bomaweyî, li mirov de egera tûşbûna nexweşiya kevirên gurçikê rû dide. Îyonên nav mîzê yekdigirin, pêkhateyak bi şeweyê krîstalî peyda dibe, ji vê pakhateyê re tê gotin kevirê gurçikê(bi înglîzî: "kidney stone"). Bi gelemperî di hewza gurçikan de ji ber zêdebûna xestiyê, hin xwêyên nav mîzê telp dibin û wekî kevirên hurik di hewzê gurçikê de an jî di borrîmîzê de berhev dibin. Kevirên gurçikê bi gelemperî ji kalsiyum okzalat an jî asîda ureyî pêk tên. Qebareya kevirên gurçikê guharbar e.
Diyalîza gurçikan.
Hin caran li mirov de sistîya gurçikan an jî têkçûna gurçikan rû dide. Di rewşek wisa da gurçik têra xwe karê paqijkirina xwînê û dabînkirina hevsengiya navekî nake. Ji bo mîrovên bi vê nexweşiyê, li dewsa gurçikên mirov, gurçikek destkar tê bikaranîn. Ev rewş wekî diyalîz, hemodiyalîz an jî diyalîza gurçkê tê navkirin. Xwîna mirovê nexweş li derveyê laş di makîneya diyalîzê de tê parzûnkirin û paqijkirin.
Makîneya diyalîza gurçikê bi eslê xwe gurçikek destkarî e. Madeyên paşmayî û yên bêkêr di makîneya diyalîzê de ji xwînê tên cihê kirin. Herwisa heke di xwînê de kêmasiya hin madeyan hebe, madeyên pêwîst jî dîsa di makîneya dîyalîzê de tevlê xwînê dibin. Bi vî awayê xwîna paqij a bi pH ya guncav ji makîneya diyalîzê vedigere nav laşê nexweşê.
Mirovên nexweş bi gelemperî hefteyek de sê car bi diyalîza gurçikan xwîna xwe dide paqijkirin. Lê ji bo hin nexweşan, pêdiviya diyalîzê rojê carek e.
Çandiniya gurçik ji bexşerê tendurist.
Hin caran li herdu gurçikên mirov jî têkşikestin rû dide. Di rewşek wisa da çareseriya herî baş çandiniya gurçik e. Ji mirovek tendurist û guncav gurçikek tê girtin û wekî gurçika sêyem di laşê nexweşê gurçikê de tê çandin. Ji bo çandinek serkeftî, divê zanyariyên bomaweyî (genetîk) yê bexşînerê gurçik û yê gurçikwergir li hev werin, an na lihevnehatina şaneyan rû dide. Bi gelemperî gurçikên endamên heman malbatê li aliyê bomaweyî de hê pirtir dişîbin hev, loma şaneyên gurçika bexşîner û şaneyên gurçikwergir ên heman malbatê jî hê pirtir lihevhati ne.
Çav endamê hestê bînînê ye.
Çavên mirov cotek endamê hestê bînînî ne û li kiloxê, di hundirê kortikên çav de cih digirin.
Çavê mirov hema bi şeweyî gogî ye, tîreya çav bi qasî 2.5 cm e. Di kiloxê de valahiya derdora goga çav bi şaneya çewrî ve tijîkirî ye. Hestiyên kortikê û çewrî, çavan ji ziyanên hawirdorê diparêzin. Herwisa palikên çav, hêsrê çav, bijang û birû jî alîkariya parastina çav dikin. Herdu çavê mirov ji hev cihê ne, lê ji bo hestê bînînê şirîkê hev in. Mirov dikare bi çavek jî bibîne, lê dema dîmenên herdu çav werin ser hevdu bînîn hê baştir dibe. Goga çav, di kortika çav de bi 6 masûkeyan ve girêdayî ye, bi girjbûn û xavbûna van masûlkeyan, çav di nav kortikê de dilive.
Çavê mirov ji sê çînan pêk tê. Çîna derve reqe û korniye lixwe digire. Çîna naverast ji koroyîd, tenê kûlkdar û rengîneyê pêk tê. Çîna navî jî toreyê lixwe digire.
Çîna derve.
Çav ji sê çînan pêk tê.
Reqe.
Reqe an jî spîka çav, ji bestereşaneya rîşalî yên spî û rîşalên qaîşokî pêk tê. Çîna rîşalî çînek req (zexm) e, ev çîna zexm ji bo girêdana masûlkeyên çav tê bikaranîn. Reqê ji xeynî aliyê pêşîyê, goga çavê ji alîyê paşî, herdu kêlekê û ji aliyê jêr ve dipêçe. Reqê pêkhateyên nav çav diparêze, herwisa ji ber zexmiya reqeyê, şeweyê (şikil) gogî ya çavjî tê parastin. Masülkeyên bo lîvîna goga çaç di nav kortika çav de bi reqeyê ve girêdayî ne.
Korniye.
Li aliyê pêşiya goga çav de reqe diguhere, dibe wekî perdeyek ron (şefaf) ev beşa reqeyê wekî korniye tê navkirin. Pêkhateya di navbera reqe û korniye jî, wekî lîmbus (bi îngilîzî: "limbus") tê navkirin. Ango lîmbus, reqeyê bi korniyeyê ve girê dide. Du erkên serekî yê korniye heye, parastina çav û tîşkokirin (bi îngilîzî: "focusing") û derbaskirina tîrojên ronahiyê ber bi odeya pêşî ya çav. Korniye ber bi aliyê derveyî çav ve qoqiz e (bi îngilîzî: "convex"). Ronahî, pêşî di nav korniyeyê de derbasî çav dibe. Tîrojên ronahiyê gava di nav korniye de derbas dibin piçek ditewin ko tîroj ber bi toreyê ve were arastekirin.
Çîna naverast.
Çîna naverast a çav, ji koroyîd, rengîne û tenê kûlkdar (bi îngilîzî: "ciliary body") pêk tê.
Koroyîd.
Koroyîd beşa serekî ya çîna naverast a çavê mirov e. Koroyîd di navbera reqe û toreyê de cih digire. 5 ji 6 (5/6) beş ê çîna naverast a çav jî koroyîdê pêk tê. Koroyîd bi mûlûleyên xwînê dewlemend e. Her wisa koroyîd ji bo tarîkirina hundirê goga çav, pîgmenta melanînê lixwe digire.
Rengîne.
Rengîne (bi îngilîzî: "iris") xeleka rengîn a di aliyê pêşîya çavê mirov e. Rengîne firehiya bibikê rêk dixe. Bi vî awayê mêjera ronahiya dikeve nava çav kontrol dike. Her wisa çavên mirov jî rengên xwe ji rengê rengîneyê digire. Li pêşîya rengîneyê de korniye heye, li paşiya rengîneyê de hawêne heye. Rengîne beşa pêşî ya çavê, dabeşê du beşên biçûktir dike, odeya pêşî û odeya paşî. Herdu ode jî bi şileya avî tijî ne.
Bîbika çav.
Di naverasta rengîneyê de kunek, bi rengê reş heye, navê wê bîbika çav e. Bîbik ji bo tîrojên ronahiyê derîçe ye. Ronahî bi rêya bîbikê dikeve nav çav. Bîbik di ronahiya zêde de teng dibe, ronahiya kêm de fire dibe. Firebûn û tengbûna bîbikê bi alîkariya masûlkeyên lûs, bi awayekî xwenewîst rû dide. Du cor rîşalemasûlkeyên rengîneyê ji bo guhertina firehiya bîbikê kar dikin. Masûlkeyên bazneyî û masûlkeyên tîrojî (bi îngilîzî: "radial muscle"). Masûlkeyên bazneyî masûlkeyên gûşer in (bi îngilîzî: "sphincter muscle"), masûlkeyên tîrojî jî masûlkeyên veker in (bi îngilîzî: "dilator muscle"). Bîbika çav bi girjbûna masûlkeyen bazneyî teng dibe, bi girjbûna masûlkeyên tîrojî jî fire dibe.
Tenê kûlkdar.
Çîna koroyîd li aliyê pêşiyê çav de diguhere û tenê kûlkdar peyda dibe. Tenê kûlkdar masûlkeyên kûlkdar lixwe digire. Masûlkeyên kûlkdar, rîşalemasûlkeyên lûs in. Her wisa tenê kûlkdar rûkeşaxaneyên dardanî jî lixwe digire. Rûkeşaxaneyên derdanî, şileya avî der didin nav odeya pêşî û paşî ya kelêna pêşî. Masûlkeyên kûlkdar, masûlkeyên baznî ne. Şêweyî hawêneyê ji aliyê kûlkemasûlkeyan ve tê rêkxistin. Kûlkemasûlke qoqiziya haweneyê diguherînin.
Tore.
Çîna navî bi tora demarexaneyan ve dewlemend e, wekî tore tê navkirin. Tore çînek tenik a demareşaneyê ye, li hundirê goga çav, li aliyê paşî de cih digire. Ronehiyewergirên bi navê xaneyên qoçekî û xaneyên çîlkeyî di toreyê de cih digirin. Tore ronahiya hawirdorê werdigire û ji bo enerjiya kîmyayî vediguherîne. Enerjiya kîmyayî demarexaneyan han dike, sînyalên bînînê bi şeweyî demareragihandin ji çav tê şandin bo tûkila mejî. Tore ji du çînên serkî pêk tê, çîna derve ya pîgmentî û çîna navî ya demarî.
Çîna pîgmentî di binê çîna koroyidê de cih digire û bi çîna koroyidê ve girêdayî ye. Çîna pîgmentî ji qatek rûkeşexaneyên şeşgoşeyî pêk tê. Ji ber ko xaneyên rûkeş pîgmenta reş a bi navê melanîn lixwe digirin, navê van xaneyan, rûkeşexaneyên pîgmentî ye. Ronahiyewergir û demarexaneyên hevkarê ronahiyewergiran di çîna demarî de cih digirin. Vê çîna toreyê berpirse bo wergirtina tîrojên ronahiyê û veguherandina enerjiya ronahiyê bo demareragihandinê. Herwisa demareragihandin ji vê çînê tê şandin bo tûkila mejiyê.
Bînîna herî zelal û xurt di çalika navendî ya toreyê de rû dide.
Xala kor.
Li ser toreyê xalek heye ko demarên bînînê ji çav derdikevîn û ber bi mejî ve dirêj dibin. Di wê xalê de ne xaneyên qoçekî û ne jî xaneyên çîlkeyî heye, tenê tewereyên xaneyên girêk hene, loma li wir ronahî nayê mijîn û bînîn rû nade. Ev beşa toreyê wekî xala kor tê navkirin. Ji xeynî xala kor, hemû beşên toreyê çalak e ji bo hestê bînînê.
Lekeya zer.
Di navenda toreyê di beşek piçûk a wek mîna xalek zer xuya dibe, ji wê beşê re lekeya zer an jî makula (bi latînî: "macula lutea") tê gotên. Li ser lekeya zer jî çalikek bîçûk heye û wekî çalika navendî an jî fovea (bi latînî: "fovea centralis") tê navkirin. Di çalika navendî de hejmara xaneyên qoçekî zêde ye, loma di çavê mirov de bînîna herî zelal û xurt di çalika navendî ya toreyê de rû dide.
Hawêneya çav.
Hawêne, (bi îngilîzî: "lens") pêkhateyek şûşeyî, zelal (ruhnik), qaîşokî û bi herdu rûyê xwe qoqiz e. Hawêne li paş bîbikê de cih digire, bi awayekî dardekirî, bi kûlkemasûlkeyên bazneyî ve girêdayî ye. Di navbera hawêne û kûlkemasûlkeyên bazneyî de bendikên hilawîstiner heye, ango hawêne bi navbeynkariya wan bendikan, bi kûlkemasûlkeyan ve girêdayî ye. Mirov carna li tiştên nêzîk, carnan ji li yên dûr dinêre, durahiya navbera tiştan û çav guherbar e, lê ji bo bînînê, divê her car tîrojên derûdor rasterast bikeve ser çîna toreya çav. Karê serekî ya hawêneyê, arastekirina ronahiyê li ser çîna tore û çalika navendî ye. Ango bi rêkxistina hawêneyê, li gel guherbariya dûrahiya çavkaniya ronahiyê, tîrojên ronahiyê dîsa jî dikevin ser çîna toreyê. Hawêne ji bo vê erkê, qoqiziya xwe diguherîne û tîrojan ditewîne (dîşkîne).
Ronahiyewergirên çav.
Di mejî de têgihîştina bînîna reş û spî an jî gewr ji aliyê xaneyên çîlkeyî ve tên rêkxistin
Ronahiya hawirdor di korniye û hawêneyê de tê şikestin û tîroj li ser toreyê tên tîşkokirin. Çîna toreya çav, jo bo wergirtina ronahiyê, demarexaneyên taybet, ango ronahiyewergir lixwe digire. Ronahiyewergir hestewergirên ji bo hestê bînînê ne. Du cor ronahiyewergir di çîna toreyê de cih digirin. Yek ji wan xaneyên çîlkeyî ne (bi îngilîzî: "Rod cells") a din jî xaneyên qoçekî (bi îngilîzî: "cone cells") ne. Ev herdu cor hestewergir navên xwe ji şêweyên xwe digirin.
Xaneya çîlkeyî.
Xaneyên çîlkeyî dişibin şivê darê, loma vî navê lê kirine. Karê serekî yên xaneyên çîlkeyî mijandina ronahiyê ye. Beşa derve ya xaneya çîlkeyî de, parzûna xaneyê qatên bi şeweyê xeple (dîsk) pêk tîne. Bi vî awayê rûyê parzûnê hê firehtir dibe ji bo mijîna ronahiyê. Di nav xepleyan de pîgmenta rodopsîn cih digire. Rodopsîn corek ji proteînên heste ye ko boax (pîgment) lixwe digire û enerjiya ronahiyê vediguherine sinyalên elektrîkê. Hestiyariya xaneyên çîlkeyî ji bo ronahiyê gelek zêde ye, bi gelemperî xaneyên çîlkeyî ne li navend lê li derdora navenda toreyê de zêde ne. Xaneyên çîlkeyî ji bo bînîna çêweyî (herdu kêlekên çav) û binîna di ronahiya kiz (lawaz) de tên bikaranîn. Di mejî de têgihîştina bînîna reş û spî an jî gewr ji aliyê xaneyên çîlkeyî ve tên rêkxistin.
Bînîna rengîn a li mirov ji aliyê sê cor xaneyên qoçekî ve tê diristkirin.
Xaneya qoçekî.
Di çavê mirov de hejmara xaneyên qoçekî ji ya xaneyên çîlkeyî gellek kêmtir e, loma belavbûna van herdu cor xaneyan a li ser beşên toreyê ne wekhev e. Asta derazînkê ya xaneyên qoçekî bo kartêkirên ronahiyê gelek bilind e. Loma xaneyên qoçekî tenê di ronahiya geş de çalak in. Ji ber vê yekê xaneyên qoçekî wekî wergirên bînîna ronahiya geş tên navkirin. Herwisa xaneyên qoçekî berpirsiyar in ji bo bînîna zelal û rengîn. Li mirov de hestê bînînê, bi bînîna rengîn a sêrengî (trichromat) rû dide. Bînîna rengîn a li mirov ji aliyê sê cor xaneyên qoçekî ve tê diristkirin. Her yek ji van xaneyan corek ji ronahiya bînraw dimijîne. Pîgmenta corek ji xaneyên qoçekî herî zêde ronahiya şîn, pîgmenta cora din ronahiya kesk, pîgmenta cora dawî jî herî zêde ronahiya sor dimijîne. Xaneyên qoçekî tên polenkirin li gor cora dirêjiya pêla ronahiya ji aliyê wan ve tên mijandin. Xaneyên qoçekî yên ko herî zêde ronahiya şîn a dirêjiya pêla wê 420nm (nanometre) dimijînin, wekî qoçekên şîn an jî qoçekên kin (bi îngilîzî: "S cones") tên navkirin. Yên ko herî zêde ronahiya kesk a dirêjiya pêla wê 530 nm dimijînin, wekî qoçekên kesk an jî koçekên navîn (bi îngilîzî: "M cones") tê navkirin. Xeneyên qoçekî yên ko herî zêde ronahiya sor a dirêjiya pêla wê 562nm dimijînên, wekî qoçekên sor an jî qoçekên dirêj (bi îngilîzî: "L cones") tên navkirin. Hejmara xaneyên qoçekî di çalika navendî (bi latînî: f"ovea centralis") ya lekeya zer (bi latînî: "macula lutea") a beşa toreyêde hê pirtir in.
Ronahiya bînraw.
Çavê mirov hemû tîrojên karomiqnatîsiyê nabîne.
Tîrojên ronahiyê li ser kelûpelan dixe, ji wir şewq dide û tê ser çavê mirov, li gor dirêjiya pêla ronahiyê, çavê mirov ronahiyê bi awayekî rengîn dibîne. Tîrojên ronahiyê, corek ji tîrojên karomiqnatîsî ye. Tîrojên karomiqnatîsî jî mîna deng, bi şêwaza pêl belav dibin. Pêlên deng di nav madeyên şile, req û di nav hewayê de derbas dibin, cudahiya pelên karomiqnatîsî ji pêlên deng ev e ko pêlên ronahiyê dikare di nav valahiyê de jî derbas bibe. Çavê mirov hemû tîrojên karomiqnatîsiyê nabîne. Tîrojên ko dirêjiya pêlên wan ji 400 heta 700 nanometre ne, ji aliyê çav ve dikarin bên dîtin, çav enerjiya van tîrojan veduguherîne sînyalên elektrîkê. Ew ronahiya ko mirov tîrojên wan bi çav dibîne, wekî ronahiya bînraw tê navkirin.
Kêlênên Çav.
Hawêne û tenê kûlkdar, çavê dabeşê du kelênan dikin. Valahiya di navbera korniye û hawêne wekî kelêna pêşî tê navkirin. Valahiya pişt hawêneyê jî wekî kelêna paşî tê navkirin. Kelêna paşî li gor kelêna pêşî xwediyê qebareyek mezintir e û bi şileya şûşeyî(bi latînî: "vitreous humor") tijî ye. Şileya şûşeyî destek dide çîna toreyê û tîrojên ronahiyê ji hawêneyê diguhêzîne ser toreyê. Herwisa şeweyî gogî ya çav jî ji ber hebûna vê şileyê ye. Rengîne kêlena pêşî ya çavê, dabeşê du beşên biçûktir dike, odeya pêşî û odeya paşî. Odeya pêşî di navbera rengîne û korniye, oda paşî jî di navbera rengîne û hawêneyê de cih digire. Herdu ode jî bi şileya avî (bi latînî: "aqueous humor") tijî ne. Şileya avî ji aliyê rûkeşexaneyên tenê kûlkdar ve tê berhemkirin û derdan. Xaneyên hawêneyê xurek û oksîjenê ji şileya avî digirin.
Guncandin.
Bi zêdekirin û kêmkirina qoqiziya hawêneyê, tîrojên ronahiyê wisa tên şikestin ko bi bi qebareya piçûktir û bi awayek serûbin qulipî, rasterast dikevin ser çîna toreyê.
Di jiyana rojane de durahiya navbera tiştan û çav guherbar e, hin tişt nêzîk hinek tişt jî dûrê çavê mirov e, lê dîsa jî tîrojên derûdor rasterast dikeve ser çîna toreya çav. Hawêne ronahiyê ji derdorê digire, bi aweyekî guncav dişkîne û raste rast arasteyî ser çîna toreyê dike. Ev karê hawêneyê wekî guncandin (bi îngilîzî: "eye accommodation") tê navkirin. Guncandin bi kêmkirin û zêdekirina qoqiziya hawêneyê rû dide. Qoziya hawêneyê ji aliyê kûlkemasûlkeyan ve tê guhertin. Gava mirov li tiştek nezîkê xwe dinêre, wekî mînak, gava pirtûk dixwîne, külkemasülke yên dora hawêneyê girj dibin, bendên hilawîstiner sist dibin, hawêne hê pirtir qoqiz debe. Heke mirov li cihek, an jî tiştek li dûr binêre, kûlkemasûlke xav dibin, îcar bendikên hilawîstîner tên şidandin û hawêneyê ber bi xwe ve dikişînin, loma qoqiziya hawêneyê kêm dibe, hawêne tenik dibe.
Tîrojên ronahiya hawirdorê, cara pêşîn dikevin ser korniyeyê û di korniyeyê de tên şikestin, tîroj wekî gurzekî ronahiyê, ji korniyeyê derbasî bîbikê dibin, ji wir jî tên ser hawêneyê. Şêweyî hawêneyê ji aliyê kûlkemasûlkeyan ve tê rêkxistin. Kûlkemasûlke qoqiziya haweneyê diguherînin. Bi zêdekirin û kêmkirina qoqiziya hawêneyê, tîrojên ronahiyê wisa tên şikestin ko bi bi qebareya piçûktir û bi awayek serûbin qulipî, rasterast dikevin ser çîna toreyê.
Mijîna ronahiyê û çalkbûna ronahiyewergiran.
Gava tîrojên ronahiyê li ser rodopsînê dikevin, retînal enerjiya fotonan dimijîne û şeweyî xwe ya cis-retînal diguherîne retînala all- transê û ji rûyê rodopsînê dûr dikeve, loma şeweyê rodopsînê digugere.
Demarexane di rewşa asayî de, ango dema ji hawirdor kartêkir wernagirin, di qonaxa bêhnvedanê da ye. Ev rewşa xaneya demarê wekî cemsergirî (bi îngilîzî: "polarization")tê navkirin. Di qonaxa cemsergirî de, cogên sodyumê yên li ser parzûna xaneyê girtî ne. Di navbera herdu aliyên parzûna demarexaneyê de cudahiya bargeyê elektrîkê peyda dibe. Ev bargeyê elektrîkî ji ber hebûna iyonan çê dibe. Aliyê hundirê parzûnê bi bargeyê negativ, aliyê derveyî parzûnê jî bi bargeyê pozîtiv ve barkirî tê hiştin. Lê ev rewş ji bo ronahiyewergiran ne wisa ye. Demarexaneyên ronahiyewergiran, di qonaxa bêhnvedanê de ango gava tîrojên ronahiyê li ser wan nakeve, di rewşa berevajîbûna cemsergiriyê de (bi îngilîzî: "depolarization") dimînin. Di vê qonaxê de cogên sodyumê yên ronahiyewergirê vekirî ne û di heman demê de ji kotahiya gehînkeyî ya ronahiyawergirê demareguhêzer a bi navê glutamet tê derdan. Glutamet di gehînkeqelîşê de derbasî ser dendrîta demarexaneya ducemserî dibe. Ji ber derdana glutametê xaneya ducemserî di rewşa cemsergiriya hîper de dimîne. Loma ji xaneya ducemserî ber bi xaneyên girêk demareguhêzer an jî demareragihandin nayê şandin, ji ber vê rewşê, cemsergiriya xaneyên girêk hilnaweşe, ji xaneyên girêk sînyal naçe demarên bînînê. Tûkila mejî ji demarên bînîne ragihandin nagire, di mejî de têgihîştina bînînê peyda nabe, loma mirov di tariyê tiştan nabîne.
Di ronahiyê de rodopsîna xaneyên çîlkeyî û fotopsîna xaneyên qoçekî tîrojên ronahiyê dimijin. Ji vê gavê şûn ve berteka herdu cor ronahiyewergir, xaneyên çîlkeyî û yên qoçekî hema mîna hev in, lê ji ber ko xaneyên qoçekî sê cor in, çalakiya her yekî li gor rengê ronahiyêk taybet e. Ango li gor hebûn an jî nebûna rengên kesk, sor û şîn xaneyên koçekî çalak dibin an jî di rewşa berevajîbûna cemsergiriyê de dimînin.
Gava çav bi ronahiyê ve rûbirû dimîne, 11-cis-retînal a beşa rodopsînê ji aliyê fotonên ronahiyê ve tê guhertin bo all-trans-retînalê. Ev rewş mîheng û şeweyê rodopsînê diguherîne. Guherîna rodopsînê bandor li ser cogên sodyumê(Na+) yên li ser parzûna beşa derve ya xaneya çîlkeyî dike, cogên sodyumê tên girtin. Bi vî awayê bargeya elektrîkî ya nav xaneyê û derveyî xaneyê diguhere. Xaneya çîlkeyî dikeve rewşa cemsergiriye û derdana demareguhêzer (glutamet) tê sekinandin. Bi kêmbûna glutametê, cemsergeriya xaneya ducemserî hildiweşe. Îcar ji demarexaneya ducemserî demareguhêzer tê derdan. Xaneyên ducemserî bi xaneyên girêk ve girêdayî ne, loma demareguhêzer li ser xaneyên girêk bandor dike û erkê kar dide destpêkirin. Sînyalên bînînê tê şandin bo tûkila mejî. Herwisa bi guherîna rodopsînê opsîn ji retînalê diqete û bêreng dimîne ev rewş wekî rengbirin (bi înglîzî: "bleaching") tê navkirin. Xaneyên çîlkeyî di dema rengbirinê de bersîva ronahiyê nadin û çalak nabin. All-trans-retînal ên ji opsînê diqetin, an tên enbarkirin an jî tê guhertin bo 11-cis-retînal, paşê bo ji nû ve çêkirina rodopsînê, tê şandin bo xaneyên çîlkeyî. Xaneyên çîlkeyî di tariyê de cardin ji opsîn û 11-cis-retînalê rodopsîn çê dike. Demareguhêzer di xaneyên girêk de erkê kar dide destpêkirin, bi vî awayê demareragihandin ji xaneyên girêk, bi navbeynkariya demarên bînînê ber bi navenda bînînê ya tûkila mejiyê ve tên şandin. Di mejî de li gor ragihandinên ji xaneyên qoçekî, an jî ji xaneyên çîlkeyî têgihîştina bînîna rengîn an jî reş û spî rû dide.
Rêbaza rûdana bînînê.
Endamê hestê bînîne, ango çavê mirov piştî çar gavên serekî rê li ber çêbûna hestê bînînê ve dike. Ev çar gav ji beşên li jêr pêk tê.
2.Veguherandina enerjiya ronahiyê bo erkê kar,
Di qada çeperastê de hinek bînînedemarên çavê rastê derbasi aliyê çepê, hinek ji bînînedemarên çavê çepê jî derbasî aliyê rastê dibin
4.Şîrovekirin û têgihîştina wêneyê di mejî de
Ji bo peydabûna hestê bînînî gava yekem, hebûna ronahiyê ye. Ji bo bînîna wêneyek (tişt, obje) hebûna ronahiyê pêwîste. Divê tîrojên ronahiyê bikeve ser wêneyê û hinek ji tîrojan ji wêneyê şewq bide û bigihîje çavên mirov. Di çavê mirov de ronahiya wêneyê dikeve ser korniyeyê, korniye pêkhateyek ron e, loma tîrojên ronahiyê di korniyeyê de pîçek dişkê û derbasî nav odeya pêşî ya çav dibe. Odeya pêşî bi şileya avî tijî ye. Ronahî di nav şileya avî de derbasî bîbikê dibe. Bîbik di ronahiya zêde de teng dibe, ronahiya kêm de fire dibe. Firebûn û tengbûna bîbikê bi alîkariya masûlkeyên lûs ên rengîneyê, bi awayekî xwenewîst rû dide. Tîrojên ronahiyê ji bîbika çav derbas dibin û dikevin ser hawêneyê. Di hawêneyê de guncandin rû dide, ango li gor dûrbûn an jî nêzîkbûna wênêyê, qoqiziya hawêneyê tê guhertin ko tîşkoya hawêneyê bikeve ser toreyê. Tîrojên ronahiya wêneyê di hawêneyê de tên şikestin(tewîn), paşê di şileya şûşeyî de derbas dibin û dikevin ser toreyê. Bi zêdekirin û kêmkirina qoqizatiya hawêneyê, tîrojên ronahiyê wisa tên şikestin ko bi qebareya piçûktir û bi awayek serûbin qulipî, rasterast dikevin ser çîna toreyê. Di toreyê de hesteveguherandin rû dide, ango enerjiya tîrojên ronahiyê tê guhertin bo enerjiya elektrîkê. Ronahiyewergirên toreyê, ango xaneyên qoçekî û xaneyên çîlkeyî ji ber ronahiya wêneyê çalak dibin. Ronahiyewergirên çalakbûyî demarexaneyên dûcemserî han dikin, xaneyên dûcemserî jî xaneyên girêk han dikin, bi vî awayê di xaneyên girêk de erkê kar dest pê dike. Xaneyên girêk demareragihandinên wêneyê bi navbeynkariya tewereyên xwe arasteyê mejî dikin. Gurza tewereyên xaneyên girêk, demarên bînînê pêk tînin. Demarên bînîne di xala kor a çav de ji çav derdikevin. Bînînedemarên (demara bînînê) çavê rast û yên çavê çepê berê ko bigihîjin patikepila mejiyê, li nêzikê talamusê, tevlê hev dibin. Ev cihê ko bînînedemar rastê hev tên, wekî qada çeperast a bînînê (bi îngilîzî: "optic chiasm") tê navkirin. Di qada çeperastê de hinek bînînedemarên çavê rastê derbasi aliyê çepê, hinek ji bînînedemarên çavê çepê jî derbasî aliyê rastê dibin û bi vî awayê bînînedemar xwe digihînin talamusê, demareragihandinên bînînê li talamusê tên tekûzkirin. Ji talamusê, demareragihandinên bînînê tên şandin bo patikepilên tûkila mejiyê. Şîrovekirina wêneyê û têgihîştina bînînê di patikêpila mejî de çê dibe.
Kêmasiyên çav / Kêmasiyên bînînê.
Ji bo bînîna zelal a asayî, divê tîrojên ronahiyê ji wêneyê şewq bide paşê ji korniye, bîbik û hawêneyê derbas bibe û rasterast li ser toreya çav de were tîşkokirin. Lê hin caran dibe ko wêne ne li ser toreyê lê li pêşî an jî paşiya toreyê de were tîşkokirin. Ev rewş wekî kêmasîya (qisûr) bînînê an jî kêmasiya çav tê navkirin. Sê corê kêmasiya bînînî heye, nêzîkbînîn, dûrbînîn û astîgmatî. Ev hersê kêmasî jî ji ber ne asayîbûna giloveriya goga çav, an jî ne asayîbûna qoqiziya hawêne û korniyeyê rû dide.
Sê corê kêmasiya bînînî heye, nêzîkbînîn, dûrbînîn û astîgmatî
Çavê dûrbînî.
Goga çav ne gilover e, tîreya asoyî li gor tîreya stûnî ya çav, piçek kin e. Li hin mirovan jî qoqiziya korniyeyê an jî hawêneyê kêm e. Tîşkoya hawêneyê ne li ser toreyê, lê li paşiya toreyê çê dibe. Mirovên bi çavê dûrbînî, tiştên dûr dibînîn, lê yên nezîk baş nabînîn. Ji ber vê yekê vê kêmasiya çav, wekî dûrbînî (bi îngilîzî: "hypermetropia / farsightedness") tê navkirin. Dûrbînî bi alîkariya berçavkên bi hawêneya qoqiz tê saxkirin.
Çavê nêzîkbînî.
Goga çav ne gilover e, ber bi asoyî dirêj e. Ronahiya wêneyê dikeve ser hawêneyê, lê tîşkoya hawêneyê ne li ser toreyê, lê li pêşiya toreyê çê dibe. Ji ber vê kêmasiya çav, mirov tiştên nêzik dibîne lê yên li dûr nabîne. Loma vê kêmasiya (qisûr) çav wekî nêzîkbînî(bi îngilîzî:myopia / nearsightedness) tê navkirin. Nêzîkbînî bi alîkariya berçavkên bi hawêneya rûçal tê başkirin.
Çavê astîgmatî.
Ev kêmasiya çav ji ber neasayîbûna şeweyê hawêneyê an jî korniyeyê rû dide. Di çavên asayî de şeweyê korniyeyê dişibe porteqalê lê çavên bi astîgmatî de, korniyeyê ne gogî lê bi şêweyê hêkê ye, ango hêlkeyî ye. Loma tîrojên ronahiyê bi awayekî asayî nayên şikestin. Ne yek lê zêdetir tîşkoyên hawêneyê di nav çav de peyda dibin. Ev rewş bînîna zelal asteng dike, bînîn bi awayekî şêlîkirî çê dibe. Astigmatî bi hawêneyên guncav tê çareserkirin.
Şevkorî.
Heke di xaneyên çîlkeyî de bi têra xwe rodopsîn berhem nebe, çalakiya xaneyên çîlkeyî têk diçe. Têkçûna xaneyên çîlkeyî dibe sedema çêbûna nexweşiya şevkoriyê. Bi eslê xwe nexweşiya şevkorî, nexweşiyek bomaweyî (genetîk) ye. Lê kêmasiya vîtamîna A jî dibe sedama çêbûna nexweşiyê. Xaneyên çîlkeyî ji nav sîtoplazma û xepleyên pîgmentê de vîtamîna A digirin û rodopsîn berhem dikin. Ji ber ko retînal ji vîtamîna A berhem dibe, heke di laşê mirov de bi têra xwe vîtamîna A tune be xaneyên çîlkeyî nikarin rodopsîn berhem bikin loma nexweşiya şevkorî li mirov peyda dibe.
Rengkorî.
Hin caran yek an jî du cor ji xaneyên qoçekî têk diçin, loma li mirov de nexweşiya rengkorî peyda dibe. Nexweşiya rengkorî ne yek cor e, lê ji wê nexweşiyê, a herî pirtir li mirov peyda dibe, nexweşiya koriya rengên kesk û sor e. Kesên bi vê nexweşiyê, rengê kesk û rengê sor ji hev dernaxin. Nexweşiya rengkorî nexweşiyek bomaweyî(genetîkî) ye. Nexweşiya rengkoriya bi kesk û sor li ser kromozoma X, ji dê û bavan derbasî zarokan dibe, taybetiya vê nexweşiyê ev e ko, nexweşiya rengkoriya bi rengên kesk û sor di nav zilaman (nêr) de hê pirtir balavî ye. Egera ketina kurekî ya bi vê nexweşiyê, ji egera nexweşketina kêçekî deh car zêdetir e.
Piresbîtî.
Piştî temenê 45-50 saliyê, bi gelemperî qaîşokiya hawêneyê kêm dibe. Kûlkemasûlkeyên bazneyî girj dibin, bendên hilawîstîner jî sist dibin lê hawêne bi têra xwe qoqiz nabe. Ji ber wê rewşê, tîrojên ronahiyê yên ji derdora nezikê çav kêm ditewin, bi awayekî rast nakevin ser toreyê loma nexweşiya çav a bi navê piresbîtî li herdu çavên mirov peyda dibe. Ji bo kesên bi çavên piresbît, berçavkên rû qoqiz tên bikaranîn. Navê wan berçavkan di nav gel de wekî berçevka xwendinê jî tê navkirin.
Nexweşiya ava spî.
Hin caran hawêneya çav mat dibe, zelaliya hawêneyê winda dibe, hawêne bi rengê spî xuya dibe. Ev rewş wekî nexweşiya ava spî (katarak) tê navkirin. Bi gelemperî nexweşiya ava spî di çavek de peyda dibe, çavê din sax dimîne. Ji bo çareseriya nexweşiyê, hawêneya resen a çavê bi ava spî, bi hawêneyek destkar ve tê guhertin.
Nexweşiya glukom.
Hin caran di nav çav de pestoya şileya şûşeyî zêde dibe, ji ber pestoya berz ziyan digihîje toreyê û demarên bînînê, dibe ko ji ber pestoya berz korî jî li mirov peyda be.
Guhê mirov ji sê beşên serkî, guhê derve, guhê naverast û guhê navî pêk tê
Guh endamê bihîstin û parastina hevsengiyê ye. Guhê mirov ji sê beşên serkî pêk tê; guhê derve, guhê naverast û guhê navî. Guhê derve pêlên dengan berhev dike û ber bi guhê naverast dişîne. Ji vîr jî ber bi guhê navî tê şandin. Li guhê navî enerjiya pêlê dengan tên veguherandin bo demareragihandin û bi navbeynkariya demarên bihîstinê ber bi beşa bihîstinê ya tûkila mejî ve tê guhêztin.
Guhê derve.
Guhê derve ji perrê guh û coga bihîstinê (coga guh) pêk tê. Karê serekî yê guhe derve, wergirtina dengan e. Perrên guh pêkhateyên kirkiragî ne, rûyê wan biçal û mirtik e. Kevaneyên li ser perrên guh dişibe tîpa C yê, pêlên dengê yên ji hawirdorê, ber bi coga bihîstinê bi alîkariya van kevanan tê arastekirin. Coga bihîstinê ji perrê guh dirêjî perdeya guh dibe. Dirêjiya coga guhê (coga bihîstinê) bi qasî 2,5 cm e. Perdeya guh, guhê derve ji guhê naverast cuda dike. Perdeya guh bi şêweyî hêlkeyî ye û ber bi aliyê guhê naverast ve piçek qoqiz e. Deng û hewaya nav coga bihîstinê, li ser perdeya guh zext dikin û perdeya guh dilerizînin
Guhê naverast.
Guhê naverast bi eslê xwe kelên e di navbera perdeya guh û lûlpeçê de. Guhê naverast ji hestikên bihîstinê, masûlkeyên bihîstinê û coga ostakî pêk tê. Li guhê naverast sê hestiyên pir hûrik hene. Dirêjiya her hestiyek ji santîmek kintir e. Ji van hestiyan re hestîkên bihîstinê tê gotin. Hestîk ji perdeya guh, li pêy hev dirêjî kuna hêlkeyî dibin. Navê hestîkên bihîstinê çekûç, dezgeh û zengû ye. Hestîkên bihîstinê li gor şeweyî xwe hatinê navkirin. Hestîkên bihîstinê hêza pêlê dengan berztir dike û ber bi guhê navî dişîne. Guhê naverast bi nevbaynkariya cogek, bi gewrî ve girêdayî ye. Navê vê cogê, coga ostakî ye, dirêjiya wê bi qasî 4 cm ye. Bi navbeynkariya coga ostakî hewa ji gewrî diçe heta kelêna guhê naverast. Pelên dengê yên ji aliyê guhê derve, li ser perdeya guhê de dibin sedema çêbûna pestoyê. Coga ostakî ji aliyê hundir ve hewayê ji gewrî ber bi pişta perdeya guh dişîne û bandora pestoya ser perdeyê kêm dike. Bi eslê xwe pesto kêm nabe lê li herdu alî de pestoyên bi heman hêzê hevdu hevseng dikin.
Guhê navî.
Guhê navî endamên bihîstinê û hevsengiyê lixwe digire. Guhê navî, ji sê beşên serekî pêk tê,
2.cogên kevanî (bi îngilîzî: "semicircular canals")
Dalan beşa herî nezikê guhê naverast e. Li ser dîwarê aliyê guhê naverast a dalanê de, kuna hêlkeyî û kuna bazinî cih digire. Dalan du kîsikok lixwe digire, navê van kîsokan utrîkil û sekul e. Herdu kîsikok ji bo parastina hevsengiya laş kar dikin. Cogên kevanî ji sê lûleyên bi şeweyî kevan pêk tê. Devê cogan vedibe nav dalanê. Hersê cog wisa cih bûne ko, livîna kiloxê ya bo her alî hest dikin. Parastina hevsengî erkê cogên kevanî ye. Erkê lûlpêçê nasîna dengan e. Endamê hestê bihîstinê, endamê Corti (bilêvkirin: kortî) di lûlpêçê de cih digire. Şeweyî lûlpeçê dişibe qalikê şeytanokê. 307x307px
Bihîstin.
Bi navbeynkariya guh, veguherandina pêla dengê bo demareragihandinê wekî bihîstin tê navkirin.
Pêvajoya bihîstinê.
2. Veguherandina enerjiya pêlên dengê bo erkê kar
3. Gihandina pêlên dengê bo demax
4. Di tûkila mejî de şîrovekirina pêlên dengê û têgihîştina bihîstinê.
Perrê guh pêlên dengan ber bi coga bihîstinê araste dike. Li dawiya coga bihîstinê de perdeya guh heye. Pêlên deng gava rastê perdeya guh tên, dibin sedema lerizîna perdeyê. Hestîkên bihîstinê bi perdeya guh ve girêdayî ne, loma leriza perdeyê di heman demê de hestikên bihîstinê jî dilerizîne. Ji zengû leriza pêlên deng digihîjin ser kuna hêlkeyî. Lerizên hestîkên bihîstinê kuna hêlkeyî ber bi aliyê navî pal dide, kuna hêlkeyî jî şileya nav coga naverastê tehn dide, şile cih diguherîne. Bi vî awayê leriza pêlên dengê tên veguherandin bo pêlên pestoya şileyê. Pêlên pestoyê li guhê navî, di kuna hêlkeyî de dest pê dike û di nav şileya perîlîmfê ya coga serî (dalanî) de pêl bi pêl pêş ve diçe. Di vê gavê de perdeya dalanî jî ji ber pestoyê dilerize. Leriza perdeyê dibe sedama çêbûna pêlên pestoyê di nav şileya endolîmfê ya coga naverastê. Pêlên pestoyê perdeya binî ya coga naverastê dilivîne. Li ser perdeya binî de endamê Corti heye. Endamê Corti hestewergirên mîkanîkî yen ji bo wergirtina deng lixwe digire. Ji ber livîna perdeya binî, kûlkên mûxaneyên endamê Corti ditewin(diçemin). Bi tewîna kûlkan, mûxane demareguhêzer der dide, demareguhêzer di demearexaneyên bihîstinê de erke kar didin destpêkirin.Bi vî awayê pelên dengê tên veguherandin bo demareragihandinê. Demareragihandin bi demarên bihîstinê ber bi talamusê ve tê guhêztin. Piştî tekuzkirinê, demareragihandin tê şandin ji bo beşa bihîstinê ya tûkila mejî. Şîrovekirin û têgihîştina deng di pila cênikê (cênikepil) ya mejî de rû dide.
Diyarkirina hêla dengê.
Gava dengek tê guhê mirov, mirov dikare bi du rêbazê bingehîn hêla çavkaniya dengê diyar bike.
Heke çavkaniya deng rasterast li pêşî an jî li paşiya mirov be, durahiya çavkaniya deng ji bo herdu guh yeksan e. Loma deng di heman demê de digihîje guhan. Lê heke çavkaniya deng li aliyê çepê an jî rastê be, vê gavê guhek nezîkê çavkaniya deng dibe, guhê din piçek dûrê çavkaniyê dimîne. Wekî mînak, heke çavkaniya deng nezîkê guhê rastê be, deng berê digihîje guhê rastê, paşê digihîje guhê çepê. Derengketina wergirtina deng, ji aliyê mejî ve ji bo diyarkirina hêla dengê tê bikaranîn. Heke deng ji aliyê rastê an jî çepê were, tundiya dengê ji bo herdu guhan yeksan nabe. Wekî mînak, heke çavkaniya deng li aliyê rastê be û tundiya wî jî 80 desîbel be, deng berê digihîje guhê rastê. Di navbera guhê rastê û ê çepê de serê mirov heye, pêlên dengê gava rastê serî tên, serî wekî mîna berbestek, rê li ber pêlên dengê digire, loma tevahiya deng derbasî aliyê çepê nabe, tundiya deng kêm dibe.Cudahiya navbera tundiya deng ji bo diyarkirina çavkaniya deng tê bikaranîn.
Hevsengî.
Li gel erkê nasîna dengan, parastina hevsengiya laş jî bi alîkariya guhê navî pêk tê. Bi alîkariya hestê hevsengiyê, mirov dikare li ser lingê xwe bisekine û li erdê nekeve. Ango hestê hevsengiyê laşê mirov ji xeteriyê diparêze, karên rojenê yê mirov hêsantir dike. Hevsengiya laş bi hevkariya mejîk, guhê navî, çav û masûlkeyên peykerê tê parastin. Di guhê navî de pênc pêkhate berpirsiyar in ji bo dabînkirin û parastina hevsengiya laş, evana sê cogên kevanî û du kîsikok in. Di her guhekî mirov de sê cogên kevanî heye. Cogên kevanî pêkhateyên lûleyî ne, li ser dalanê de wisa cih bûne ko di navbera her yekê de goşeya 90 pile heye. Cogên kevanî li gor cihê (pozîsyon) xwe tên navkirin. Livîna serî ji aliyê cogên kevanî ve tê hestkirin.
284x284px
Her yek ji cogên kevanî ji kîsikê utrikilê dest pê dike û disa li utrikilê dawî dibe. Ji herdu seriyên lûleya her cogê, seriyek teng e, ya din li nezikê qulika utrikilê piçek fire û werimî ye. Ev beşa fire ya coga kevaniyê wekî ampul ("ampulla") tê navkirin. Li nav ampulê de hestewergirên hevsengî yê coga kevanî heye. Di nav ampulên hersê cogên kevanî de pêkhateyek bi navê kupul ("cupula") heye, kûlkên mûxaneyên hestê hevsengiyî di nav kupulê de cih digirin.Livîna goşeyî (bi îngilîzî: "angular motion") ya serî a ber bi jor û jêr, pêş û paş, çep û rast ji aliyê hersê cogên kevanî ve tê hestkirin.
Dalan du kîsikok lixwe digire navê van kîsikokan utrîkil û sekul. Di nav van kîsikokan de mûxane hene, cihê (pozîsyon) serî ji aliyê van herdu kisikokan ve tê hestkirin. Hestewergirên van herdu kîsokokan ji bo hestkirina tawdana hêllî (bi îngilîzî: "linear acceleration") ye. Di nav utrîkil û sekulê de pêkhateyek heye bi navê makul (macula). Makul li gel xaneyên din mûxaneyan ji lixwe digire. Makul bi perdeyek nermokî dapoşî ye. Navê vê perdeyê, perdeya otolîtî e.Serê kûlkên mûxaneyan di nav perdeya otolîtî de dirêjkî ye. Perdeya otolîtî belûrên kalsiyuma karbonat (CaCO3) lixwe digire. Hêza erdkêşê bandor li ser pirtikên kalsiyuma karbonatê (kevirên guh) dike.
Rêbaza rêkxistina hevsengiya laş.
Gava mîrov dilive di heman demê de serê mirov jî dilive an jî pozîsyona serî diguhere. Livîana serî dibe sedama livîna şileya endolîmfê ya cogên kevanî, utrîkil û sekulê. Endolîmf jî mûxaneyan ditewîne. Tewîna mûxaneyan hestewergirên mîkanîkî yên li ser parzûna mûxaneyan çalak dike û erkê kar dide destpêkirin. Bi erkê kar demareragihandin ji mûxaneyan tê guhêztin bo demarên hevsengiyê (demarên dalanî). Bi navbeynkariya demarên hevsengiyê demareragihandin digihîje lakêşemoxê, ji wir jî tê şandin bo mejîkê. Mejîk li gel guhê navî, ji çav, masûlke û gehan jî demareragihandin werdigire. Mejîk hemû ragihandinan rêk dixe, tekûz dike, paşê dişîne tûkila mejî, masûlke û gehan. Bi vî awayê heke pozisyona laş de guherîn hebe, bi alîkariya masûlke û gehan ji bo pozîsyona nû ya laş hevsengî tê avakarin.
Wêne:Flag of Somaliland.svg|thumb|right|Ala Somalîlandê
Samo ku waar sirûda neteweyî ya Somalîlandê ye. Sal 1991an de sirûd hatiye qebûl kirin. Li Somaliyayê jî ew sirûd tê gotin.
For The Gambia Our Homeland sirûda neteweyî ya Gambiyayê ye. Ji hêla Virginia Julia Howe ve hatiye nivîsandin û ji hêla Jeremy Frederic Howe ê jî sirûd hate çêkirin.
Piştî îlankirina serxwebûnê 1965ê çêkirina ala û sirûdê kete pêşbaziyê û paşê hatiye qebûl kirin.
Watenasî.
For The Gambia Our Homeland - Gambiyan welatê me ye.
Erdê Qizilcê mîna navê wê sor e û pirr berdan e. Gundî û cotkar li zeviyên mezin nîsk, genim, lazût, gulên berbîro, zebeş û qultixan (qawûnên piçûk) diçînin/dajon.
Li deşta gundê Qizilcê mermerekî delal û has derdikeve. Bi demekî dirêj hinek fîrmayên li vê derê bi kepçan û kamyonan mermer derdixistin û dibirin bajarên din difirotin. Lê derxistina vî mermera Qizilcê pirr bi zexmete û di nav de tîş derdikevin. Lomaye ku êdî di derxistina wî dest hatîye berdanê.
Qizilce bi ava xwe yê şor û bi germika xwe yê li gola şorê û gola kûpik meşhûre. Va ava ji bona mirovên ku kevir li gurçikên wan da hene baş e. Germik jî ji bona pirzik û xurê şîfayekî mezin e. Ji ber vî yekê her sal ji derdora Oxiyê bi sedan mirov tên erdê Qizilcê, ava şor vedixwin û dikevin germikê.
Zîyareta Qizilcê, Şengul Baba, jî li wî heremê bi nav û deng e. Zîyaret di navbera Qizilcê û Mêrga Mendê da li ser tepikekî ye. Mezela Şengul Baba di nav darên Qizbanan da bi kevirên sipî hatîye çê kirin. Hinek caran mirov tên li ser zîyaretê û dûa dikin, quranê dixînin, mûman vedixinin û xaliya zîyaretê dixwin, yan jî bi tev xwe dibin mal. Gava ku roj kurt dibin û hêdî hêdî payîz tê qizbanên zîyaretê mîna xwînê sor dibin û mirov bi xwerina wan têr nabe.
Li Qizilcê jî mîna gund û bajarên din yên Kurdistanê pirr mirov li tê da nemane. Gundîyan malên xwe li ber şerê devleta romê bar kirin, koçber bûn, çûn bajarên mezin mîna Mezreyê, Stenbolê, yan jî welatên Evrûpa yê mîna Elmanya yê û Hollanda yê. Tenê kal û zarok man bi serî xwe li gundê Qizilcê.
Asteroîda bi navê 243 Ida
Asteroîd an jî gerstêka biçûk a heyvê cîsmekî esmên e yê ku rûerdê gerstêrkê dişibe heyvê û ji ber vê yekê "heyva biçûk" jî tê gotin.
Li fezayê zêdeyî 200 asteroîd hene.
Bi grekî "Asteroeides", navê xwe ji grekî distîne ("aster" = stêrk) + ("eidos" = şêwe, şikl) piştre jî derbasî zimanê îngilîzî bûye "asteroid".
Ji meteoran yên herî mezin in û ji gerstêrkan jî biçûktir in, ji ber wê hinek cara navê planetoìd (gerstêrok) tê bikaranîn.
Pankreas endamek taybet e. Hem wekî endama koendama herisê, hem jî yek ji endamên koendama hormon tê hesibandin. Bi eslê xwe pankreas rijên e. Ji bo koendama herisê enzîm û şileya pankreasê, ji bo koendama hormon jî hormon berhem dike û dide der. Enzîmên herisê bi navbeynkariya cogan digihîne rûviya donzdetilîkê, bi vî karê xwe pankreas wekî rijênek cogedar tê hesibandin. Hormonên di pankreasê de hatine berhemkirin rasterast tevlî xwînê dibin, loma bi vî erka xwe pankreas wekî rijênê bêcogî, ango korerijên tê hesibandin. Heke rijênek hem derdanên xwe bi navbeynkariya cogan hem jî bê cog der bide, ev rijên wekî rijênê têkel bi nav dibe. Pankreas û kezeb rijênên têkel in.
Pêkhateya pankreasê.
Penkreas endamek nerm û pilokdar (bi îngilîzî: lobular) e. Rengê wê pembeyî – gewrîkî ye. Dirêjiya pankreasê bi qasî 12-15 cm ye, giraniya wê 60 gram e. Pankreas li beşa jor a zikekelênê de li aliyê çepê, li pişt gedeyê de cih digire. Rijênê pankreas ji sê beşên sereke pêk tê; serî, laş û dûvik. Rûviya donzdetilîk mîna pîta C badayî ye. Serê pankreasê di nav vê badokê de cih bûye. Laşê pankreasê li paş gedeyê dirêj dibe, dûvika vê heta sipilê dirêj dibe. Gurçika çepê li paş dûvikê dimîne.
Beşa cogedar a pankreasê.
Di zimanê latînî de wateya tirî “acinus” e, xaneyên pankreasê yên enzîm berhem dikin, wekî mîna hebên gûşiya tirî li dora cogên pankreasê kombûyî ne, loma navê van xaneyan jî xaneyên asînî (bi îngilîzî: acinar cells) hatiye dayîn. Xaneyên asînî di pilokên pankreasê de bi cogên zirav tevlê cogên pankreasê dibin. Du cogê sereke ji pankreasê ber bi rûviya donzdetilîkê dirêj dibe. Ji vana yek fireh e, a din jî biçûk e. Coga biçûk wekî coga alîkar tê navkirin. Coga mezin wekî coga pankreasê bi nav dibe, li nêzî rûviya donzdetilîkê bi coga hevbeş a zeravê ve yek dibe, paşê xwe digihîne rûviya donzdetilîkê. Şileya pankreasê di beşa cogedar a pankreasê de tê berhemkirin. Pankreas li gel enzîmên amîlaz, lîpaz û nukleazê, enzîmên neçalk jî der dide nav cogê. Enzîma trîpsînojen û kîmotrîpsînojen wekî enzîmên neçalak tên berhemkirin û derdan. Enzîmên neçalak di rûviya donzdetilîkê de tê çalakkirin. Ne tenê enzîm, lê di nav şileya pankreasê de xwê, îyon û av jî heye. Ji ber hebûna îyonên bîkarbonat(HCO3 -), pH a şileya pankreasê 8 e. Di nav gedeyê de pH 1-2 ye lê di rûviya donzdetilikê de pH 6-8 e. Şileye pankreas û zerav pH a rûviya donzdetilîkê rêk dixe. Enzîmên herisê yên li rûviya donzdetilîkê, herî baş di pH a 7- 8 tê de çalak dibin. Lîpaz ji bo herisa çewrî, amîlaza pankreasê ji bo herisa nîşayê tê bikaranîn. Trîpsînojen bi alikariya enterokînazê çalak dibe û wekî trîpsîn tê bi navkirin. Trîpsîn jî kîmotrîpsînojenê çalak dike kîmotrîpsînojena çalak wekî kîmotrîpsîn bi nav dibe. Trîpsîn û kîmotrîpsîn proteînan diherisînin. Enzîma nukleaz ADN(asîda deoksîrîbonukleî) û ARN (Asîda rîbonukleî) heris dike.
Beşa korerijên a pankreasê.
Di navbera xaneyên asînî de komên xaneyên taybet wekî mîna dûrgeh(girav) belavî ne. Ev komên xaneyan, wekî Dûrgeha Langerhans bi nav dibin. Xaneyên dûrgeha Langerhans hormon berhem dikin û rasterast ber didin nav xwînê. Dûrgeha Langerhans sê cure xane lixwe digire; xaneyên alfa, xaneyên beta û xaneyên delta.
Xaneyên alfa.
Xaneyên alfa hormona glukagon berhem dike û der dide. Gava mirov birçî dibe heke xwarin nexwe, asta rêjeya glukoza xwînê dadikeve. Bi nivizbûna rêjeya glukozê, xaneyên alfa han dibin û glukagon der didin nav xwînê. Glukagon li ser kezeb û masûlkeyên peyker bandor dike, glîkojena embarkirî tê perçekirin ji bo glukozê. Bi vî awayê rêjeya glukoza xwînê berz dibe ji bo asta asayî.
Xaneyên beta.
Xaneyên beta hormona însulînê berhem dike û der dide. Piştî xwarinê, rêjeya glukoza xwînê zêde dibe, ev rewş derdana însulînê han dike. Bi bandora însulînê, xaneyên masûlke û xaneyên kezebê glukozê diguherîne glîkojenê û embar dike. Herwiha însulîn ji glukozê çewrî jî dide çêkirin. Hormona însulîn û ya glukagon li dij hev kar dikin. Însulîn glukoza xwînê kêm dike, lê glukagon zêde dike. Heke xebata du hormonan dijberê hev be, ev hormonan wekî hormonên antagonîst tên bi navkirin.Însulîn û glukagon hormonên antagonîst in.
Xaneyên delta.
Xaneyên delta hormona somatostatîn berhem dike. Ev hormon li ser xaneyên alfa û betayê bandor dike û derdana van xaneyan radiwestîne, an jî kêm dike. Bi derdana hormonên pankreasê, mirov çi bixwe û çiqas bixwe jî asta rêjeya glukoza xwînê her tim di rêjeya asayî de dimîne.
Kontrola çalakiya Pankreasê.
Çalakiya pankreasê ji aliyê koendama demar û koendama hormon ve tê kontrolkirin. Hormona kolesîstokînîn û hormona sekretîn ji aliyê rijenên rûviya zirav ve tên berhemkirin û derdan. Kolesîstokînîn xaneyên asînî yên pankreasê han dike ji bo derdana şileya pankreasê. Hormona sekretîn jî derdana îyonên bîkarbonatê han dike. Herwiha derdana şileya pankreasê ji aliyê sîstema sîmpasawî û sîstema parasîmpasawî ve jî tê kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî bi navbeynkariya demara vagusê, derdana şileya pankreasê han dike. Sîstema sîmpasawî jî derdana şileya pankreasê radiwestîne.
Nexweşiyên pankresê.
hormonên pankreasê rêjeya glukoza xwînê rek dixin
Nexweşiya şekir.
Heke pankreas bi têra xwe însulîn berhem neke, nexweşiya şekir rû dide. Însulîn parzûna xaneyê ji bo glukozê delînbar dike. Kesên bi nexweşiya şekir in, parzûna xaneyên wan rê nadin glukozê ko bikevin nav xaneyê. Glukoz di nav xwînê de berhev dibe, loma xwîna wan tîr e.
Şêrpenceya pankreasê.
Xaneyên pankreasê bi awayekî bê kontrol dabeş dibin.Ev rewş dibe sedema çêbûna girêyan. Bi gelemperî beşa cogadar a rijenê pankreas bi nexweşiya şêrpence dikeve. Hin caran girêyên şêrpenceyî coga pankreasê an jî coga hevbeş a zeravê dixitimînê. Mixabîn şerpenceya pankrease di destpêka nexweşiyê de tu nîşneyek taybet rava nake, gava nîşaneyên nexweşiyê tê dîtin, êdî nexweşî gihîştiye qonaxa dawî.
Dep () girêdayî Mezrayê / Elezîzê ye. Dep bi rêbejahî 102 km dûrî bajarê Elezîzê ye. Navbera Depê û Çewlîgê (Bîngol) jî bi rêbejahî 50 km ye. Reya ku ji Elezîzê tê û aliyê Çewlîgê heya Wanê diçe, ber Depê rê derbaz dibe. Dema hîna bajêr biçûk bû va reya bajêr 4 km dûr bû. Lê niha bajer berî bi aliyê rê de jî çûye û xwe gihandiye rê.
Cî û tixûbên bajêr.
Sînorên Depê li bakur bi Gêxiyê ve, li rojava bi Mêzgirtê ve, li başûr bi Qowanciyan re û li rojhilat jî bi Bîngolê ve tê girêdan. Pîvana erdê Dep ê 1.085 km² ye û bajêr ji rûyê avê 1.090 m bilind e. Rewşa hewayê bi havînan pir germ û ziwa, zivistanên jî sar derbas dibe.
Herêma ku bajêr di tê de ye bi Kurdî Oxî tê binavkirin. Dep heya sala 1936'î gundekî Oxiyê bû û di sala 1936'î de bûye bajêrok "navçe". Berê bajêrokbûna Depê melbenda Çanê girêdayî Gêxiyê, melbenda Oxî û Lexanê jî girêdayî Paloyê bû. Van hersê melbend bi navê bî Tirkî "Karakoçanê" dibe bajêrokê Xarpêtê
Çiya û çem.
Çiyayên herî bilind ê Depê li rojhilatê çiyayê Qirûcê (2.372 m) û çiyayê Qizildağê (1.538 m) ne. Li rojavayê jî çiyayê Tor (1.615 m), çiyayê Celo (1.594 m) û Dîyarê Gazê (1.690 m) bilind dibin.
Çemê Pêrê: çavkaniya Pêrê li bajarê Gêxiyê ye. Çemê Pêrê wekî sînorê di navbera Depê û Nazmiye (Qisle) û Mêzgirtê di başûr de diherike gola Kebanê. Li ser çemê Pêrêyê sê pirê ji beton û sê pirê ji dar hene. Di bihar û payîzê de ne gengaz e ku, mirov derbazî hêla din bibe.
Çemê Oxîyê li gundê Sarican derdikeve, ji nav Depê re derbaz dibe û li nêzikê gundê Golanê dikeve nav çemê Pêrê.
Aborî û civak.
Aboriya Depê li ser çandinî û ajaldariyê ye. Pir kes ji welêt diçin dewletên Ewropa ji bo karkirinê. Ew ji lêzimên xwe re pereyan dişînin û di warê aborî de alîkarî dikin. Erdê ku ji çandiniyê re munasîb e 417.000 dekar e. Ew jî ji sedî 38 (38 %) erdé Depê ye. Tenê 10 %ê vê axê avî, yên din bej e.
Gabar Çiyan (Zarathustra Acat) parêzvanê mafê mirovan, polîtîker, rojnamevan û nivîskarekî kurd e. Di 1960î de li Tora Evdînê, li Estelê hatiye dinyê. Bi eslê xwe ji Darê ye. Ji 1978an ve rojnamevaniyê dike. Di rojnameyên rojane û lokal de kar kiriye û perwerdeya rojnamevaniyê girtiye.
Ji ber xebatên rojnamevaniyê, mecbûr ma, welat bi cî hişt û 1988an de derket derveyî welêt, li Stockholmê dijî.
Di qonaxa avakirina YRWK-Yekîtiya Rewşenbîrên Welatparêzên Kurdistanê de beşdarî kir. Di kongreya yekem ya YRK-Yekîtiya Rojnamevanên Kurdistanê de, di rêvebiriya wê de wezîfe girt. Di Enstîtuya Kurdî li Stockholmê de xebitî. Ji bo avakirina Enstîtuya Mezopotamya li Swêdê di gel rewşenbîrên asurî/suryaniyan kar kir.
Birêvebiriya kovarên "Şano û Sînema" û "Cîhana Weşanan" û niwêneriya rojnameya "Yeni Ülke" li bakurê Ewropayê kir. Di kovara Rewşenê de edîtorî kir. Nivîsên wî di gelek rojname û kovarên kurdî de belav bûne...
. 2018-2020 Rêvebiriya MP (partiya keskan li Swêdê) li Skärholmen ê,
. 2018-2020 MP Stockholm, endamê komîteya Rawêj.
. 2021-.. MP Huddinge, endamê komîteya karger.
Çiyan, Gabar
Hoser, bajarokê bi ser Cizîrê ve ye. Şêniyên wê ji êla Memanê ne.
Li rojhilatê bi Zêwikê ve, li bakurê bi Sinatiyê ve, li başûrê bi Batilê ve li rojavayê jî bi Herbakê ve cînar e. Gundên ku dikevin tenişta Hoser ji ev in: bi bakur-rojava ve Mizgeftok, bi başûr-rojava ve Kavlêbana û bi başûr-rojhilat ve jî Serdehle.
Nêzî 2.000 kes li Hoserê dijîn. 208 malî, dibistanek, nexweşxaneyek, çar dikan, goristaneke mezin û goristaneke biçûk jî û du mizgeft li Hoserê hene.
Herêma Hoserê.
Tiştên herî navdar yên Hoserê deşt û kaniyên wê ne. Hinek ji kaniyên Hoser ev in: Kaniya Keşe, Kaniya bi Şirik, Birka Mirêd, Kaniya Mêwê, Kaniya Sulavê, Eyngenav, Eyndêr (Kaniya Dêrê) û bi dihan kaniyên din. Li Hoserê gelek cihên seyrangeha jî hene.
Teybetmendîyeke Hoser a herî mezin jî ew e ku Hoser bixwe deşte lê dikevê pêşberî çiyayên bilind û bi nav û deng mîna çiyayê Cudî ku ne tenê di dîroka kurdan de, di dîroka mirovahiyê de jî cihekî zor girîng heye.
Mirov dikarê ji Hoser, çiyayê Cûdî, çiyayê Dêra û gelek çîyayên din ê biçûk jî bi bînê ku ew jî bi xwe re giringiya bergehê Hoser tênê ber çavan.
Cemawerên gundê Hoser, ji hêla çandinî û werzevanîyêve gelekî kêrhatî û jîrin û Hoser jî, ji vêre pir mûsaid e. Li cihên weke Bêlingir, Seqlan, Sulav, Çêlok, Heso Mîrza û Şehwikê, şiltûk û sewze tê çandin; li deştên weke deşta Bêlingirê û deşta Şekulê, rêya bajêr, kavlê bana û gelek cihên din ji genim, ce, nîsk, nok, garis, zebeş û gindor (petîx) jî têne çandin.
Derhêner Husên Hesen ku klîba wî wekî "klîba herî serketî" hate hilbijartin, bi fîlmê Û Nêrgiz Bişkivîn eleqeyeke mezin dît, niha jî ji bo ku fîlmekî li ser Enfalê bikişîne ji Hikûmeta Kurd li benda alîkariyê ye.
Derhênerê başûrî Husên Hesen bi kişandina klîban nav û dengê wî hat bihîstin. Bi klîba ku ji bo strana Hesen Şerîf "Beyta Laleş" kişandibû di Festîvala Klîban a Zaxoyê de xelata klîbê kerî serketî girt. Ji wê rojê ve derhêner Hesen klîban dikişîne û niha ji bo kişandina hin klîban hat Stenbolê.
Husên Hesen li Stenbolê ji bo strana "Lê bûkê" ya hunermend Rojda, ji bo strana "Mişko" ya Koma Agirê Jiyan û ji bo stranên "Kevokê" û "Asiyên Tebaxê" yên Koma Rewşen klîb kişand. Klîba "Lê bûkê" temam bûye lê yên din dê beşek jê li Başûr jî bê kişandin. Ew li ser klîbên kurdî dibêje, "Ez dixwazim karek baş bikim. Di nav klîbê de xeyal girîng e. Ger stran jî baş be klîbeke baş derdikeve holê" û dide zanîn ku gelek kes jê dixwazin klîban bikişîne lê ji bo stranên ku naecibîne klîban nakişîne.
Li gor wî rihê klîbên kurdî gihîştiye asta dinyayê lê ji aliyê teknîk û tiştên wisa de hê li paş e.
Husên Hesen tevî Mesûd Arif Salih yekem fîlmê metrajdirêj bi navê "Û Nêrgiz Bişkivîn" kişandibû. Fîlmê ku qala têkoşîna pêşmergeyên kurd ên di salên 1970'yî yên li hember zilma Sedam dikir di 30'emîn Festîvala Montrealê de hat nîşandayîn û gelek eleqe dît. Derhêner Hesen niha dixwaze fîlmekî li ser Enfalê bikişîne. Ji bo kişandina fîlm di sala 2006'an de serî li Wezareta Çandî ya Hikûmeta Kurdistanê daye lê jê gazinc e ku hê alîkarî negirtiye.
Navê fîlm "Her man" daniye û fîlm qala çîrokek keçek kurd a berî Enfalê dike. Fîlmê ku dê çîroka wê heta 1988'an bûyera Helebçeyê jî bê û heta bigihîje qampên ku kurdên Başûr li bajarên Bakur çêkirin, di heman demê de çîrokeke evînî ye.
Hesen ji bo projeyê hê li benda alîkariyê ye û wiha dibêje, "Ev salekê ye ez li benda alîkariyê me. Di nav salekê de piştgirî dan 4-5 projeyan lê hê bersiveke erênî nedane projeya min. Hin projeyên piştgirî girtin piştî min serî li wan dabû. Ger ez alîkarî negirim ez nikarim bikişînim. Ji min re gotin, 'Em 150 mîlyon dînar bidin te' lê ev ji bo fîlmê min têrê nake. Butçeya fîlmê min 519 mîlyon dînar e."
Pirsa wekî "Ma pereyên wan nîn in?" wiha dibersivîne Husên Hesen: "Pereyên wan hene nîn in ez nizanim. Dibêjin emê girîngî bidin sînemayê. Lê hin pirsgirêk derdikevin. Dibêjin ev pere pir e. Bi ya min di rewşeke wisa de gere gazî derhêneran bikin û bi wan re biaxivin. Wan nas bikin, ew kî ne, çi dikin, dixwazin çi bikin, li gor wê piştgirî bidin. Divê piştî dan û standineke wisa biryarê bidin."
Li gor gotina derhêner Hesen çawa piştgirî bigire di cih de dê dest bi kişandina fîlm bike.
Derhêner Husên Hesen ku di heman demê de kurtefîlman jî dikişîne kurtedemek berê kurtefîlmê wî yê bi navê "Demjimêrek berî niha" li Hewlerê xelata yekemîniyê girt.
Lagos (bi îngilîzî: "Lagos"; bi zimanê edo: "Èkó") paytextê berê û bajarê herî mezin ê Nîjeryayê ye. Xwedî keştîgeheke mezin e.
Portûgaliyan di sedsala 15em de li vir navendeke berhevkirina koleyan avakiriye. Di sedsala 19em de brîtaniyan li vir desthilatî kiriye. Aboriya bajêr li ser masîvanî, veherîna otomobîl û keştiyan, lastîk, sabûn û hilberîna bîrayê (pîvo) ye.
Li bajêr xizanî û bêkarî gelek e. Bingeha bajêr ne zexm hatiye danîn, binavayî têr nake. Hewaya wê pirr germ e. Sala 1991ê de serbajariya wê hate betalkirin. Serbajarê niha yê Nîjeryayê Abuja ye.
Bi texmînî heşt milyon kes lê dijîn. Rûerda parêzgehê 787 km² ye.
Lîma (bi spanî: "Lima") serbajarê Perûyê ye. Navenda sereke ya polîtîk, zanistî û çandê ya Perûyê ye.
Li bajêr 7.605.742 kes (sala 2007) dijîn. Bi tevî devedora xwe gelheya wê 8.482.619 ye (2007).
Bajarê keştîgehî Callao ku gelheya wê 876.877 e jî nêzîkê Lîmayê ye. Herdu bajar bi hev re herêmeke metropolî pêk tînin "Área Metropolitana de Lima".
Lîma bajareke girîng e bo aborî û çanda Perûyê. Gelek zanîngeh, dibistanên bilind, muze, bîrdarî lê hene. Bajarê kevn sala 1991ê ji aliyê UNESCOyê ve wekî pêmayiyek cîhanî hat payekirin.
Kînşasa paytext û bajarê herî mezin ê Kongoyê ye.
Gorî hejmartinên sala 2009ê gelheya bajêr li dora 10 milyonê ye. Navê berê yê bajar "Léopoldville" ye. Ev nav bo xatirê keyê Belgiyayê Leopold II. hatibû dayîn. Sala 1967 navê bajar kirine Kinshasa.
Rûnbirêşk, çerxetûn, exlewik, miqilk, tawe, padedank, panik alaveke pêjgehê ye.
Ji bo biraştin, qelandin û heger kûr be herwiha bo kelandinê ye. Helbet mirov dikare bo kar û armancekê din jî bikar bîne. Berê ji xweliyê dihatin çêkirin. Îro ji gelek lajwerdan, gelek cureyên wê hene.
Serpêhatiya rûnbirêşkê.
Tê gotin cara berê li Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. "Panna" gotine jê re, ango "pan" (pehn, alava pan). Ev nav derbasî gelek zimanên rojavayî bûye. Grekiyan "têganon" gotine. Bi texmînî ji Hindistan an îraniyan (fars, kurd, belûç ûêd.) derbasî komên xelkê Mezopotamyayê bûye, lewra koka bêjeyê bi zimanê îndo-aryanî ye.
Arxa, anku Arẍa, an jî Arga () navçeyeke Melediyê ye.
Arxa çavkaniya kurdên rojava Melediyê ye. Tê zanin ku kurdên elewî ji hêla Kûrecikê û kurdên sunî jî ji hêla Kurne (Qurnî) derketine û belavê hemû mintiqa Gurgum, Edene, Kayseri û wan derdoran bûne. Eger mirov li Elbistan, Bazarcix, Avşîn, Koksen, Kadirli, Kozan û hwd pirs bike, eslê we ji kû derê hatiye, mirov vê bersivê distîne ku eslê wan hemiyan ji Akçadag hatine. Lê mixabin lêkolîn li ser vê mijarê nehatine kirin.
Kolkata an jî Kalkûta (, "Kolkatā"; heya 2001 Calcutta) serbajarê federedewleta Bengala Rojava ya Hindistanê ye.
Navê bajar sala 2001ê ji aliyê dewleta Hindistanê ve wekî কলকাতা Kolkātā [ˈkolkat̪a] hatiye guhertin. Hindistanê navê gelek bajaran guhertiye yan wergerandiye ser karakterê zimanê hindî.
Bingeha navê wê.
Navê bajêr di zimanê herêmê bengalî de কলকাতা Kolkātā [ˈkolkat̪a] ye. Di dema mêtingeriyê de rojavayiyan Calcutta [kælˈkʌtə] gotin û her wisa ma. Hindistanê sala 2001ê navê bajar ê bi forma kolonyalîstan rakir, navê berê kir fermî.
Savara pak, wekî ya Bidlîsê.
Savar xurdemeniyeke girîng e di pêjgeha kurd de ku ji genim e. Di kurdiya kevn de pimav jî gotine. Pimav ji du bêjeyan pêk tê: Pimpişandin, pimandin û av. Ango xwarinaku bi avê tê pimandin, pimpişandin. Kurd bêhtir girar û savarê bikartînin.
Girar, savar, bulxur, pîlav, pimav.
Cureyekê girarê ye savar. Girar di rastiya xwe de hebên ku dikevin nava şorbeyê re tê gotin. Ji bêjeyên "gir û ar (ango ard, arvan)" pêk tê. Ard ne tenê ji genimê tê çêkirin. Bo mînak girara dew dikare ji savar, nok, nîsk dexlek (zadek) din jî bê çêkirin.
Ev bûye sedemê şaşiyan. Lewra jî li hin deverên Kurdistanê ji savarê re girar jî tê gotin. Bi bandora erebî bilxur, bulxur jî gelek tê bikaranîn. Ango li hin herêman xwarin heger ji nîsk an nokê jî be, jê re savar gotine. Pîlav jî xwarineke xwerû kurdî ye. Ji savara avî (ron) a bi avê tê pimandin, pimpişandin e. Di hin devokan de tîpa +v dikin +w. Bo mînak av, aw. Pilav an pîmav bûye pîlav/w.
Amadekirina savarê.
Genim tê kelandin, radixin ber tavê û di coniyan de dikutin, qalik tên derxistin. Di destarên savarê de tên hûrandin. Bo kufteyan cuda ye, hûr tê hêrandin, wekî pişrûkê ye.
Kurd bêî savarê nikarin lewra gelek xwarinên wan ji savarê ne. Bi taybetî li herêma Tolhildanê heger 200 cure xwarin bên xwarin, ji wan sedî sed nîvê wê ji savarê ye. Meledî, Gurgum, Dîlok mirov dikare bêje welatê kufteyan e ku ji savarê tên çêkirin. Ji aliyê rîçaliyê ve (lûf, rehik, lîf) dewlemend e ku bijîşk xwarina wê temî dikin. Vîtamîna B1 dihewîne ku bo mejî bikêr e.
Fatîhe an jî sûreya destpêkirinê (an "vekirinê") (, "al-Fātiḥah") sûreya yekê ya Quranê ye. Li bajarê Mekeyê de dahatiye û ji 7 ayetan pêda dibe. Hemû bingehên Quranê bi kurtayî li sûreya Fatihê da derbaz dibin. Wekî hebûna Xwedê ku yê tenê layiqê met bûnê ye, hêz û dilovaniya wî, xudiyê hemû tistan, perestin tenê ji wî ra dibe û alikarî tenê ji wî tê xwestin. Ji ber vî yêkê ayeta Fatihê li jiyana misilmanan da duaya herî pîroz e.
Fatihe bi kurmancî.
Li Mekkihê daketiye. Heft ayet e.
1 Sureya FATÎHE an Ferkera DESTPÊK
Bangalor an jî bi fermî ji sala 2006'an û pê ve Bengaluru, serbajarê federedewleta Hindistanê Karnatakayê ye. Bi tevî 5,4 milyon gelheya xwe pêncemîn bajarê mezin ê Hindistanê ye.
Bangalor navendeke girîng a pîşesaziya esmangerî û fezayê ye, çi sîvîl, çi leşkerî. Ji ber ku lê gelek park hene, wekî „bajarê baxçeyan“ binavdikin.
Bingehê Bangalorê sala 1537 ji aliyê Kempe Gowda I (1510 heya 1570) hatiye danîn. Kempe Gowda bo bajarê nû navê "Bengaluru" bijartiye ku ev paşnava xuşk û diya wî bûye. Niha ev bajarê kevn bi navê "Halebengaluru" (Bangalora kevn) li nêzîkî Bangalorê dimîne.
Gorî hejmartinên 2001ê, nifûsa bajêr 4.292.223 e. Nîvî zêdetir niştecihên wê koçber û biyanî ne. Zimanê fermî zimanê kannada ye. Herwiha ûrdû, îngîlîzî, tamîlî, telûgû û malayalam jî tê axavtin.
Pirraniya koçberan tamîlî ne (30 %). Pirraniya biyaniyan bûye sedemê nakokî û nîjadperestiyê jî ku gelek caran di nava komên gelan de pevçûn derdikevin.
Hindistanê navendên xwe yên esmangerî, çêkirina roketan û çekên nûjen li vir civandiye. Bo mînak "Hindustan Aeronautics Limited" (HAL), ku firokeyên sîvîl hildiberîne li vir e. Dîsa "National Aerospace Laboratories" (NAL), "Indian Space Research Organisation" (ISRO) jî li vir in ku li lêkolînên fezayê dikin û satelîtan çêdikin.
Geşt û guzar.
"Lal Bagh" yek ji mezintirîn seyrangehên bajêr e. Herwiha "Cubbon Park" jî. "Vidhana Soudha" (parlamen) û "High Court", dêrên ji dema mêtingeriyê jî cihên balkêş in.
Şîrbirinc, şîrizmok, şorbeşîrîn, şorbeşîr, gulol cure şîraniyek ji pêjgeha kurd û balkanî ye. Herwiha ereb, suryanî, romî (tirk) jî dixwin û li Ewropayê jî navdar e.
Gelek cureyên wê hene lê berkeliya wê ya sereke her şîr û riz (birinc) e.
Riza xwe bişon û bi lîtreyek ava xwe bidin ser agir. Heya ava xwe kişand bikelînin. Şîr bedin ser, carek ducaran tevdin, bikelînin. Di tasekê de ardê birincê bi stekanek avê tevdin. Ji şîrê dikele bi qasî heskek bigirin berdin tasê. Ango divê ardê we yê birincê hinekê germ bibe. Tasa xwe berdin quşxaneyê bi tevdanê 10 deqe bikelînin.
Şekira hêrayî berdin keliya xwe û heya du car kef pê hat bikelînin. Di vê navberê de bêrawestan tevdin. Gulol êdî amade ye, berdin tasan û bînin ser destexaneyê (sifreyê). Helbet beriya xwarinê, darçînê pê werbikin.
Zazika tîr, ev cacix wekî sosê tê bikaranîn
Cacix, caciq, zazik, çênca sîrimê, şorbeya xiyarê him şorbeyek, him jî çêncek e di pêjgeha kurd de. Heger bêav ango tîr be wekî çênc, heger ron be wekî şorbeyekê tê xwarin.
Tê gotin ev xwarin ji yewnaniyan û romayiyan belav bûye. Di gelek zimanan de navê wê dişibe "zazîkî" ya yewnanî. Dibe ku etîmolojiya kurdxê di zimanê kurdî de be.
Ji av, mast, sîr (an sîrim), biharbêhn (biharat), arûyê (arûfê, xiyarê) tê çêkirin. Li hin deveran zivistanê gizêr, hêliz (şêwit) ûêd jî tevê dikin.
Herîsorik ("Gallinago gallinago"), cureyekî çikçikeyan ("Scolopacidae") ji cinsê qarîkikan ("Gallinago")e.
Çûkekî koçbar e, payîz û zivistanê li her çirav û beravê Kurdistanê tên dîtin. Bi kêzikan, kurmikan, bi çelikê beqan û masiyan, bi bizir û giyayan xwedî dibin.
Di serê meha nîsanê carnan jî di adarê de qurp dikevin û di derdora 15-20 rojî qurpketî dimînin.
Tirşîn, tirşî awayekê parastina sebze û fêkiyan e. Di pêjgeha kurd de cihekê wê yê girîng heye. Li Asya û Ewropayê gelek cureyên wê tên xwarin. Ji kurdan derbasê tirkan jî bûye ku bi tirkî dibêjin "turşu".
Sebze û fêkî di nava şoriyê de tên sekinandin û ev rêbaza han mejûyê bikaranînê dirêj dike. Ji demên pirr berê ve ev teknîk hatiye bikaranîn ku mirov bikaribin zivistanê jî fêkî û sebzeyan bixwin.
Di dema nûjen de ji ber ku sarinc hene êdî ne ji bo dirêjkirina mejûyê bikaranînê, bo daxwazê tirşîn tên çêkirin.
Sebze û fêkiyên sereke yên tirşînê.
Tirşîna Îdirê navdar e. Herwiha li Amed û Rihayê jî tirşînên gelek bitehm tên xwarin.
Lêvenî, şorbeya serlêvî, navê şorbeyeke kurdî ye ku ji hebên biçûk ên kufteyan (kutilkan) tê çêkirin. Navê xwe ji hebên kufteyan ên wekî leblebiyan tên ser lêva mirov digire.
Ji melzemeyên kufteyê kufteyên biçûk çêbikin. Hemiyan li ser sêniyekê raxin û di sarincokê de bidin sekinandin.
Mast, riz, hêk û kevçiyekê ardê tevdin û bikelînin. Dema şorbeya we keliya nokan tevlî bikin. Heya birinca we nerm bû wisa bidomînin.
Dema şorbeya we dikele 2 kevçî runê gulberojkê berdin rûnbirêşkekê. Rûnê we qijilî kufteyên xwe berdin navê û biqijilînin. Carnan taweya xwe bihecînin ku baş biqijile.
Şorbeya we keliya û kufteyên we qijilî, bi qasî nîv katjimêrê (saetê) bidin rawestandin. Xwêya xwe bavêjinê. Beriya hûn bixwin runê nivîşkî û zeytê di rûnbirêşkê de biqijilînin, pûjana xwe bavêjinê û vê çênca xwe berdin ser xwarina xwe. Êdî amade ye bê ser destexaneyê.
Beroş cureyekê quşxaneyê ye. Ji quşxaneyên hinekê mezin re tê gotin ku pirranî di malbatan de (malbatên nifûsa wan pirr e) tê bikaranîn. Lewra hinekê mezin e.
Li Kurdistanê beroş di dîlan û şînê de, bi sîtil, qulpok û distan re tê bikaranîn. Beroş ji sîtil, qulpok û distê biçûktir, ji verok û quşxaneya normal mezintir e. Hinekê kûr e.
Di zimanê kurdî de gorî mezinî û kêrbariya xwe bi navên taybet tên binavkirin. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. Navê vê firaqê yê giştî quşxane ye. Quşxane herwiha bo quşxaneyên normal (ne mezin, ne jî biçûk) ên di jiyana rojane de tên bikaranîn re jî tê gotin.
Meryem û kurê wê Îsa, li gorî wêneyekî kevn î farisî
Meryem, (, îbranî: מרים, latînî: Maria, yewnanî: Μαρία) li gorî baweriya xiristiyan û misilmanan navê dayîka Îsa Mesîh e. Bi taybetî, di ayîna katolîk de rojên bibîranîna Meryemê gelek in.
Meryem, li gorî Încîlê.
Mîryam û Meryem: Di Tewratê de li ser xwişka Mûsa pêxember tê gotin, navê wê Mîryam e. Di Încîlê de li ser diya Îsa Mesîh tê gotin, navê wê Meryem e. Di gelek zimanên Ewropayî de ew herdu nav bi awayekî zelal ji hev cihê ne. Diya Îsa Mesîh Meryem kêm û zêde 1500 salan piştî xwişka Mûsa pêxember Mîryam hat dinê, loma divê ew neyên tevlihev kirin.
Li gor Încîlê Meryem li gundekî herêma Celîlê, li Nisretê mezin bû. Beriya ku bizewice ji hêza Ruhê Xwedê bi zaro ma, loma bavê Îsa Mesîh li ser vê dinyayê tune. Dergistiyê Meryemê Ûsiv bû, zilamekî rast bû. Milyaketekî Xwedê jê re xuya bûbû û ji wî re da fêmkirin ku Meryemê tiştekî xerab nekiribû û jê re got ku wê ji xwe re bîne. Ûsiv jî tam li gor gotina Xwedê kir û piştî demeke kin Îsa Mesîh li Bêtlehmê (gundekî nêzîkî Orşelîmê (Qudsê)) hat dinê (Lûqa 2; Metta 1:18-2:23). Piştî bûyîna Îsa Mesîh Meryemê çend zarok anîn mêrê xwe Ûsiv. Di nav wan de Aqûb, Cihûda û Şimûn û çend keç bûn (Marqos 6:3).
Strana Meryemê di Încîlê de nasdar e (Lûqa 1:46-55). Meryem tevî Îsa Mesîh û şagirtên wî li daweta Qenayê bû û li wir kerameta Îsa Mesîh a pêşî dît (Yûhenna 2). Wê her gav karbidestiya Îsa Mesîh fêm nekir (Lûqa 2:41-52), lê hin bi hîn baweriya wê zêde dibû (Yûhenna 2:5; Lûqa 1:38+45) û piştî rabûna Mesîh ew di nav bawermendan de dima (Karên Şandiyan 1:14).
Li gor Încîlê Meryemê bi çavê xwe dît ku Îsa Mesîh çawa tê xaçkirin (Yûhenna 19:25). Piştî rabûna Mesîh a ji nav miriyan ew tevî şagirtên Îsa Mesîh li Orşelîmê (Qudsê) ma û dema Xwedê di roja Pentîkostê de Ruhê xwe yê pîroz şand, bi çend jinên din re bi şagirtên Mesîh re ji bo duakirinê civiyabû (Karên Şandiyan 1:14). Piştî vê yekê Încîl êdî li ser jiyana wê tiştekî din nabêje.
Meryem, li gorî îslamê.
Di Qur'anê jî sûreyeke bi navê "Meryem" heye. Li Meryem (sûre) binihêre.
Soomaaliyeey toosoo Sirûda neteweyî ya Somaliyayê ye.
Wateya wê bi kurdî "Soomaaliyeey toosoo" ji Somalia, Wake up Hişyar bin gelê Somaliyayê.
Tê gotin ku Sirûd sal 1940an de sitranekî Somalîyî ye. Li gor hikûmeta Somaliyayê sirûd ji hêla li Ali Mire Awale ê sala 1947an de hatiye nivîsandin.
Lê li gorî hinek çavkaniyan jî sirûd ji hêla Ali Mire Awale û Yusuf Haji Adan ê sala 1940an de hatiye nivîsandin.
Piştî serxwebûna somaliyayê 1 Tîrmeh 1960an sirûd tê gotin û her sibehî di dibistanan de tê gotin. Sirûd sala 2000an de bi awayekî fermî hate qebûl kirin.
Sirûda Berê.
Giuseppe Blanc Berî Sirûda niha (Somaliya Îtalyan a Kevin) de di navbera sala 1969 - 1991an de ew sirûde dihate karanîn.
Qedayîf (yewnanî: κανταΐφι, "kadaífi"; bulgarî: кадаиф, "kadaif"; erebî: كنافة, "kanafa") cure şîraniyek e û di pêjgeha kurd, ereb, anatoliya û balkanî de cihekê girîng digire.
Li Yewnanistanê ji bindeq, pelhevîrka (şikeva) tenik û doşaviyê tê çêkirin. Qedayîfa kurdî jî heman e, gûz jî tevlî dikin. Suryanî û ereb penîr jî dixinê. Li hin deverên Kurdistanê jî wisa dikin. Ji ya bi penîr re kanafeh an kunefe dibêjin.
Meftune, meftûne cure xwarineke quşxaneyê ji pêjgeha kurd û gelên cîran e.
Ji ber ku bêjeya "meftûne" tê wateya dildayînê, ev xwarin bi qasî dildayînê hatiye hezkirin. Bi taybetî li Amedê gelek hez jê tê kirin.
Çilbir xwarineke ji pêjgeha kurd e.
Çilbir û çilîbir ne yek in.
Du cureyên wê hene. Çilbira navdar, a bi hêk û mastê tê çêkirin e. Çilbira bi goşt û şikevayê tê çêkirin, ne çilbir lê çilîbir an "çilekîbir" e. Mixabin bi şaşî tên tevlîhevkirin.
Badiyeke mezin bigirin û heya nîvî avê têxinê. Xwê bavêjin nava vê avê û bidin ser argûnê, bikelînin.
Gorî daxwazê hêkên xwe biçelpînîn û devanga quşxaneya xwe bigirin. Sîrê bikutin û tevlî mast bikin, tevdin. Sîr-masta xwe li binikên xwarinê (debax) parve bikin. Hêkên pijiyayî darivînîn wan jî li binikan belav bikin.
Rûnê xwe biqijilînin, îsotê berdinê û vê çênca xwe li binikan parve bikin, bînin ser destexaneyê.
Çilîbir xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Bi çilbirê re tê tevlîhevkirin.
Xwarineke hêsan, çorsane ye. Ji ber wê jî ev nav lê dane. Ango ev xwarin çiliyê, çilekiyê der dibe, bêhna çilekan tîne ber wan.
Pelhevîrkê (şikevayê) bi ava goşt hinekê nerm dikin, radixînin ser binikên xwarinê. Goştê kelandî yan pijandî didin ser û hinekê ava goşt ser werdikin.
Li Kurdistanê xwarinên wiha hêsan didin zarokan ku aş bibin, heya xwarin amade bû, bisekinin. Pirranî dema xwarineke ji şikevayê tê amadekirin, "çilîbirê" didin zarokan.
Helbet ne tenê ev xwarin çiliyê, çilekiyê derdibe. Li Kurdistanê ji cure xwarinên xurîniyê re jî viya dibêjin. Kurd çilekiyê wekî marê wan xwe negihînin kesekê rave û teswîr dikin.
Tirşik navê komekê xwarinên pêjgeha kurd e. Gelek cureyên wê hene û mirov dikare bêje, kurdan ji ber ku hinekê tirş e, gelek xwarin wekî tirşik binavkirine.
Cureyên tirşikê yên navdar.
Mixabin lêkolîneke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin. Kesên ku li ser vê babetê xebitîne jî pirranî li ser herêma xwe sekinîne. Ji ber wê ye gelek tevlîhevî û şaşi hene.
Li hin deveran ji tevahiya şorbeyan re tirşik dibêjin ku ev ne rast e.
Tirşika tirşoyê.
Li gelek cihan ji tirşoyê jî şorbeyê çêdikin û jê re tirşik dibêjin. Pelên tirşoyê tên ristekirin û wê dixin dîz an quşxaneyê. Mast an dew berdidin ser, herwiha ava germ, nok, dan û xwê jî.
Ser wê ard (arvan) belav dikin, devê wê digirin û bi pot û çatan pordikin ku germa xwe xwedî bike. Wisa şevekê tê rawestandin. Sibeyê didin ser agir û bo demekê dirêj tê kelandin. Bi sarî tînin ser destexaneyê. Ji aliyê vîtamîna K dewlemend e.
Tirşika Amedê.
Tîkegoşta xwe (ji goştê mihê û hinekê bi donê ve) bixin dîzê pîvaz, firengê tîke bikin, qatekê bila goşt, yek yek pîvaz û fireng be, wî awayî di dîzê de bicih bikin. Bexdenûsê bixin ser û bo qasî 2 katjimêrê bikelînin.
Tirşika Gurgumê.
Rojekê berê nok, keşk, mast û ard bixin quşxaneyê heya ser wan bê porkirin avê berdin ser. Devangê bidin ser, bi pot û çatan binixumînin ku germ xwedî be. Bila şevê heya berbangê wiha bimîne.
Roja din danê spî tevlî bikin, xwê bavêjinê û bikelînin. Di agirê nizm de bi qasî 30 deqe bikelînin û bo xwarinê bînin ser destexaneyê.
Tirşikê bixwin lê nebin "tirşikçî".
Di wêjeya devkî ya kurdî de cihekê tirşikê yê girîng heye. Dibêjin berê key, mîr û axayên kurd xêra xwe li xizanan tirşik belav dikirine. Xizan li derê palas û pêjgehên wan rêz dibûne. Hin kesên kone (qurnaz) û şelaf ji bo pirr bixwin xwe didane pêş an ji bo xwarinê, ji mîr û axayan re şelafî û pesindarî dikirine.
Têgîna tirşikxwar, tirşikçî derbasê siyasetê jî bûye. Kesên bo berjewendiyên xwe piştgirî û pesindariyê dikin re tê gotin.
Cureyek biraşka şîşê ya kurdî ‎
Biraşka şîşê, kebaba şîşê cure kebabek ji pêjgeha kurd û gelên cîran e. Li ser agirdankên (mantêz) nûjen ên lajwerdî tê pijandin. Goşt li ser şîşan tên pijandin, navê xwe ji wê digire.
Goştê xwe di dirûvê kûbikî de tîke bikin. Pîvaza xwe hûr bikin, ti teştekê de bi tevî rûnê zeytê, merge, xwê û îsota reş tevdin. Goştê xwe di nav de rojekê di sarincokê de bidin rawestandin.
Sebzeyên xwe bişon, firingî û îsotên hûr bikin. Şîşên xwe amade bikin. Bi awayê rêzkirina 3 çêtî goşt, 1 çêtî donê dawê li şîşan rêzbikin. Li ser agirê komirê bipijînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).
Pesar Ebdulkerîm Findî, bi kurtî Pesar Findî, rojnamevanekî kurd e.
Pesar Findî li sala 1987'an li Duhokê ji dayik bûye û xwendina xwe li wir bi dawî aniye. Ew derçûye Ekadîmiya Serbaziyê ya Zaxoyê û Kolîja Yasa û Ramiyarî ya Duhokê. Roja îro ew karê rojnamevanyê bi şêwazeke azad li Duhokê dike.
Berhem û nivîsên wî yên rojnamevanî di rojname û kovarên weke Dicle, Heng, Yasa, Peyama Zanko, War, Rastî û hinekên din de weşandine.
Pesar Findî endamê Sendîka Parêzerên Kurdistanê û Yekêtiya Mafperwerên Kurdistanê ye.
Bîco, biraşka Rewanê, biraşka Mêrdînikê, kebaba Oltiyê, caxkebab cure kebabek ji pêjgeha kurd e.
Li deşta Rewanê, parêzgehên Erzîrom, Erdêxan, Qers û Îdirê gelek tê xwarin.
Navên wan gelek tên tevlîhevkirin lewra li hin herêman hinekê cuda tê çêkirin û bi awayekê din tê binavkirin.
Bo pijandinê şivik tên bikaranîn. Li Erdêxan, Qers, Erzîrom û Îdirê û herwiha di nava kurdên Ermenistanê de ev cure kebab pirr hezkirî ye. Bi taybetî bîco yan caxkebaba Mêrdînikê gelek bitehm e.
Navê xwe ji bîcoyan ango şivikên pijandinê digire. Cax kebab jî dibêjin. Oltîkebab ji tê bikaranîn.
Ji goştê berxan tê çêkirin û li ser bîcoyan (şivik) tê pijandin, bi nanê loş tê xwarin.
Îsota reş, pîvaz, goşt û biharbêhn (biharat) tê tevdan. Li ser bîcoyan tê rêzkirin û li ser agirê darê tê pijandin. Lê hema nayê xwarin, goştê pijandî tê jêkirin û îcar jî wê li ser caxikan dipijînin.
Kirdo, şorbeya kirdo cure şorbeyek ji pêjgeha kurd e. Navê xwe ji lêkera "kirin"ê digire. Tirk viya wekî "kurdo" didin pêş lê ne wisa ye. Li Tirkiyeyê bi navê "Kırdo Çorbası" wekî xwarinekeke tirkan didin nasandin û patenta wê deranîne.
Pîvazên xwe hûrikî hûr bikin û di nava rûnê nivîşkî de heya zerayî pê ket biqijilînin. Pûjana xwe bavêjin navê. Di heman demê de savara xwe bikelînin, di nava badiyekê de mast û hêk biçelqînin. Vê çênca xwe berdin ser pîvazan. Bi hev re bi tevî savarê bikelînin. Li ser daxwazê hin biharat jî dikevin şorbeyê.
Rainer Maria Rilke (Prag 1875 - Val-Mont 1926) helbestvanê alman e.
Kurê karmendekî rêya hesinî ye.Piştî ceribîna neserkevtî ya Dibistana Leşkerî, Dîroka Huner û Wêjeyê xwend.
Çar helbest ji pirtûka wêneyan (kurmancîkirin: Ebdulrehman Efîf)
Mogadishu (Bilêvkirina bi kurdî "Mogadîşû" "/ˌmɒɡəˈdɪʃuː/;" Erebî "مقديشو‎ Maqadīshū" Îtalyanî "Mogadiscio") Paytexta Somaliyayê ye. Li başûrê Somaliyayê cîh digire.
Bi Ereb û Farisan gelên bajarê tevlî hev bûye 10mîn sedsalê de bajar hatiye avakirin.
Navê Mogadişû ji zimanê farisî tê مقعد شاه Maq'ad-i-Shah (Meqemî - Şah) "(The seat of the Shah)"
Kufteya Evdîgor xwarineka ku goştê dewaran yê bêbez ve tête çêkirin e. Li Bakurê Kurdistanê taybetî li serhedê tê çêkirin.
Goşte dewaran ê bêbez û bê reh lî ser kevirekî heta bibe wek benîşt tê kutandin. Wexta ku li ser kevir tê kutan din av de reh bê dîtin jê tên derxistin. Paşê pîvaz tên rendekirin. Tevlî goşt dibe û baş tê ecinandin. Goştê ku hatiye ecinandin dibin girêkên bi qasî 200 gr. Û bê run tê kelandin. Ava kufteyên keliyayî ji bo savar tê bi kar anîn. Kufte di teyfikan de li ser birinc tê pêşkêşkirin. Kufteyên Evdîgor li navçeya Bazîdê tête çêkirin. Li wir ew xwarin pirr navdar e. Ji ber yê yekê ye ku turîstên serdana Bazîdê dikin bi gelemperî vê xwarinê wek xwarineka herêmî tercîh dikin.
Kapela Sîkstînî, dîmeneke ji derve
Kapela Sîkstînî yan Kapela Sîstînî (bi latînî: "Sacellum Sixtinum"; bi îtalî: "Capella Sistina") kapeleke Vatîkanê ye ya ku di navbera 1473-1481'ê de ji aliyê papa Sîkstûsê çarem (Sixtus IV) ve hat avakirin.
Di kapelê de freskên hunermendê florensî Michelangelo yên bi navê "Roja Axretê" (1530-1541) tên dîtin.
Ji parêzgeha Melediyê, keşkê çêdikin
Çortan an li hin deveran jê re keşk jî dibêjin
Keşka bacanêreşkê, bi farsî kaşke bademyan
Keşk, çortan "(îngilîzî: kashk, farsî: کشک)" ji mastê hişkirî tê amadekirin. Di pêjgeha kurd, fars, romî (tirk), balkaniyan de cihekê girîng digire. Li Kurdistanê gelek cureyên wê hene. Çortan tenê cureyekê keşkê ye, lê li hin deveran (bo mînak li hin parêzgehên Serhedê) ji tevahiya cureyan re çortan dibêjin.
Ji dan, pûjan û mastê tê çêkirin. Li hin deveran îsot, biharbêhn (biharat) û pîvazê jî tevlî dikin. Di nav hev de tên strandin û wan gorî daxwazê wekî kufteyan radixin ber tavê bo ziwakirinê. Pîrranî li ser pûngê tê raxistin. Keşka herî bitehm a Gurgum, Sêwas û Melediyê ye.
Li Îranê sebzeyan jî dixinê. Bo mînak "keşkê bademyan", bacanêreşka kelandî yan pijandî tevlî dikin. Pirranî bo zivistanê tê çêkirin. Mixabin ji ber ku li hin deveran bi navên cuda tên navandin, tevlîheviyekê heye.
Li Serhed û gelek herêman bêjeya keşk kêm an nayê bikaranîn û danê spî jî naxin navê. Li herêma Tolhildanê (Meledî, Gurgum, Dîlok) ji danê spî ye û jê re jî dibêjin keşk.
Ajal zindewerên firexaneyî ne (bi înglîzî: "multicellular"). Hema hemû ajal bi sîstema gera xwînê oksijen û xurek digihîne şane û xaneyên xwe. Herwisa madeyên paşmayî an jî berhemên wekî proteîn û hormon jî bi navbeynkariya xwînê xwe digihînin endama armanc. Wekî mînak xwîn karbona dioksîdê diguhezîne pişikan. Xwê, ure, av jî bi navbeynkariya xwînê di gûrçikan de tê parzûnkirin. Du corên sîstema gera xwînê heye. Sîstema gera kirawe û sîstema gera daxiraw.
Sîstema gera kirawe.
Mêşhingiv bi sîstema kirawe, hemolîmfê di laşê xwe de digerîne
Ajalên bêbirredar ên wekî dûpişk, mêşhingiv, kulî û hvd sîstema gera xwînê ya kirawe (bi Ingîlîzî, “open circulatory system) li xwe digirin. Ev sîstema gerê ji dilek lûleyî an jî ji çendan dilan û xwînbera sereke pêk tê. Ango di vî sîstema gera xwînê de mûlûleyên xwînê û xwînhêner tune ye. Bi eslê xwe, xwîna vî sîstemê jî ne xwîna sor a asayî ye. Xwîna sîstema kirawê, bêreng e û wekî hemolîmf bi nav dibe. (bi îngîlîzî "hemolymph" = hemo + lymph) Wateya “hemo” xwîn, wateya “lymph” jî av e, ango ji hemolîmfê re xwînav jî tê gotin. Dil hemolîmfê pompe dike, hemolîmfê ji şahxwînberê dirijîne valahiyên laş. Hemolîmf rasterast xane û şaneyan dorpêç dike.Di navbera hemolîmf û xane û şaneyan de alûgorkirina madeyan rû dide. Hemolîmf ji ber livîna laş û girjbûna masûlkeyan, ji valahiyên laş dizîvire dilê lûlyî. Derîçeyên dil hemolîmfê aresteya dil dike. Hemolîmf, hemoglobîn li xwe nagire, loma bêreng e. Gera xwînê ya sîstema kirawe hêdî ye.
Sîstema gera daxiraw.
Di laşê mirov de xwîn bi Sîstema gera daxirav ve digere
Ajalên wekî masî, bejavî, xişok (xijde), balînde û şîrdardar wekî ajalên birrbirredar tên binavkirin. Hemû ajalên birrbirredar û hin ji ajalên bêbirrbirredar, sîstema gera xwînê ya daxiraw li xwe digirin. Sîstema gera daxiraw ji dil, xwînber, mûlûleyên xwînê, xwînhêner û xwîna sor pêk tê. Di sîstema gera daxiraw de xwîn ji lûleyên xwînê dernakeve. Dil xwînê ber bi şaneyên laş ve pompe dike, xwîn di nav xwînber, mûlûleya xwînê û xwînhêneran de diherike û disa vedigere nav dil. Sîstema gera daxiraw, xwînê bi pestoyek berz û bi herikek lez di laş de digerîne. Ji xeynî masiyan, sîstema gera xwînê ya daxiraw a hemû birrbirredaran ji du beşan pêk tê; gera xwînê ya pişikan û gera xwînê ya sîstemî.
Gera xwînê ya pişikan.
Bi gera xwînê ya pişikan, oksîjen û karbona dioksîda xwînê tê guhertin
Ev ger, gera xwînê ya navbera dil û pişikan e. Armanca gera xwînê ya pişikan guhertina oksîjen û karbona dîoksîda xwînê ye. Wekî mînak, dilê mirov xwîna kêmoksîjenî ji zikokeya rastê pompe dike, xwîn diherike nav xwînberên pişikê. Xwîna kêmoksîjenî di pişikan de, bi navbeynkariya mûlûleyên xwînê yên pişikê, bi dîfuzyonê, karbona dioksîdê dide derve û oksîjenê digire nav xwînê. Bi vî awayê xwîna pişikan bi oksîjenê têr dibe. Xwîna têroksîjenî bi rêya xwînhênerên pişikan ve vedigere guhikeya çepê ya dil. Ev gera xwînê, wekî gera pişikan tê navkirin.
Gera xwînê ya sîstemî.
Xwîn di navbera dil û hemû endam û koendamên laş de diherrike. Dil xwînê ji zikokeya çepê pompe dike, xwîn diherike nav şaxwînberê. Şaxwînber (aort) xwînê ji dil dûr dixe. Her ko ji dil dûr dikeve, şaxwînber şax dide û xwînber û xwînberokan çê dike. Xwinberok jî hê pirtir şax dide û mûlûleyên xwînê çê dibin. Navbera xwînê û şaneyan de guherîna madeyan li tora mûleya xwînê de rû dide. Xwîn ji tora mûlûleyan ber bi xwînhênerok û xwînhêneran ve diherike. Xwînhênerên jorê dil ên ji serî û mil û qirikê tên, digihîjin hev û tevî hev dibin, bi vî awayê xwînhênera sereke ya jorîn çê dibe. Herwisa xwînhênerên jêrê dil jî tevî hev dibin û xwînhênera sereke ya jêrîn çê dikin. Xwînhênera sereke ya jorîn û ya jêrîn, xwîna nav xwe dirijînin nav guhikeya rastê ya dil. Gera xwînê ya sîstemî ji zikokeya çepê dest pê dike, di guhikeya rastê de bi dawî dibe. Du ger; gera pişikan û gera sîstemî ya xwînê, ji xeynî masiyan, di laşê hemû movikdaran de rû dide.
Gera xwîna masiyan.
Masi tenê bi gera sîstemî, xwînê di laşên xwe de digerînin. Dilê masiyan du çavî ye, yek guhike û yek zikoke. Xwîna kêmoksîjenî ji zikokeyê ber bi avesihan (bi înglîzî: "gills") ve tê pompekirin. Avesihk endama henese ya masiyan e. Xwîn li tora mûlûleyên avesihkê de karbona dîoksîdê dide nav avê, ji avê oksîjenê digire. Xwîna têroksîjenî ji avesihkan belavê laşê masî dibe. Di navbera xwîn û şaneyên masî de guherîna madeyan pêk tê. Xwîna têroksîjenî, oksîjena xwe dide xane û şaneyan û ji wan karbona dioksîdê hildigre û di nav xwînhêneran de dizivire guhikeya dil. Ango di dilê masiyan de her tim xwîna kêmoksîjenî diherike.
Kufteya kundirê, kutilka kundirê cureyeke kufteyan e. Ji koma xwarinên parêzê ye, ango şîşman (qelew) nake.
Amedekirin.
Kundirê xwe li rêşkerê bidin û ava wê ya zêde jê derînin. Spîka hêkê, hêliz û pîvaza xwe amade bikin.
Ardê xwe bixin badiyekê, penîr, xwê û îsotê tevlî bikin, Hêliz, pîvaza teze û kundirê xwe berdin ser, li hev bidin.
Ji vê têkela xwe bi kevçiyê parçeyan bigirin berdin nava rûnê di rûnbirêşkê de diqijile û heya herdu aliyên wê baş sor bûn, biqijilînin.
Ji nava rûn derînin bidin ser binikekê û hinekê rûnê wê ji bidarivînin. Bi germî bixwin.
Helbet zêde xwarina wê mirov qelew dike.
Haydarî, cure mezeyek ji pêjgeha kurd û gelê cîran e. Ji ber ku tê de sîr, biharbêhn (biharat), îsota sor û ya dîrêj heye, dema mirov pirr bixwe dikare xurdangiya (madeyê) mirov biêşîne, devê mirov bişewitîne, ev nav girtiye. Ango "hay ji xwe hebe, haydarê xwe be"." Li tevahiya herêmên Kurdistanê ev meze tê zanîn.
Sîra xwe bikutin. Penîrê rêşkerkirî, mastê parzûnkirî, pûjan, rûnê zeytê, reşke û xwêyê tevlî bikin, tevdin.
Bi kêfa xwe îsotê dirêj ziravane tîke bikin û bixin ser. Îsota sor pê werbikin û bînin ser destexaneyê.
Basketbaza îtalî "Sara Giauro" di avêtina "avêtina-sê-poxanê" li „Europe-Cup“-Fînala jinan
"Ramon Sessions" (Cleveland Cavaliers) berevanî ji aliyê "Gilbert J. Arenas" (Orlando Magic) ve tê kirin
Basketbol cure werzişeke gogê ye ku pirranî li salonên dadayî û bi du tîman (yaneyan) tê lîstin. Werzîşkar hewl didin gogê di sepeta 3,05 m li jorê ye re derbas bikin.
Yaneyek ji pênc lîstikvanên holê û heya heft lîstikvanên cîhgir (rezerv) pêk tê. Pûan, li gorî dûrayiya ji sepetê du an sê tên hesabkirin. Avêtineke serbest a biserketî, yek pûan e. Pêşbazî li ser pûanan e û kîjan tîmê pûana zêde girt, biserdikeve.
Deranderê basketbolê bi navê James Naismith kesekî ye ku sala 1891'ê ev werziş saz kiriye. Naismith ji kevnexwediyên parzemîna Amerîkayê çermesoran îlham girtiye.
Keçika dê, keçika diya xwe navê cure kufteyek ji pêjgeha kurd e. Tirk jî fêrî vê xwarinê bûne û navê wê jî kirine "anali kizli - bi dê û bi keçê"." Bi taybetî li parêzgehên herêma Tolhildanê, Sêwas û Ezirganê tê xwarin.
Jinên kurd zarokên xwe di nava jiyanê de perwerde dikin, fêrî jiyanê dikin. Ji bo jîrek û behremend bin, van di zaroktiyê de dikişînin nava berpirsiyariyan. Ev xwarin jî wisa derketiye.
Dê (mader) dema kufteyê çêdikin, keçik jî tên ji xwe re bi dest-lepên xwe yên biçûk kufteyên biçûk çêdikin. Dê û keçik kufteyên xwe bi serbilindî pêşkêşî bav û malbatiyan dikin. Bav viya wekî "kufteya dê û keçikê" binavdike, dipesinîne.
Pesinandinên wiha li Kurdistanê gelek tên kirin, ne tenê ji bo vê xwarinê. Şorbeyek heye ku jê re "germiya qîza malê" dibêjin ku hin kes viya wekî binavkirineke erotîk fêhm dikin, lê ne rast e. Zarok bi biharan pincarê berhev dikin (bi taybetî tirşo) û wan di nava kevirên panok (pehnok) de dikutin. Viya berdidin nava verokekê û didin ser agir, dikelînin. Dê û bav jî bo dilê zarokan nemîne, ji viya tehm dikin. Germiya tirşoyê wisa dibe germiya keçika malê.
Bo dagirtina kufteyê berê goştê hêrayî û pîvazê biqelînin. Xwê, biharat, gûz û bexdenûsê bixinê û rawestînin bila sar be.
Bo hevîrê wê goştê hêrayî, savara pakijkirî, pîvaz û xwê bixin makîneya strînê û 10-15 deqe bistrînin. Dûv re di teştekê de cardin bistrînin, ji wan çêtiyên kufteyê amade bikin.
Ji bo zarokan, ango ji bo kufteyên keçikê jî herwiha çêtiyên biçûk ên bi qasî nokê amade bikin.
Rûn û mergeya xwe bixin verok, quşxane, beroş, qulpok kilince, sîtil an dista xwe û biqijilînin. 3-4 stekan ava xwe berdinê û bihêlin bila bikele.
Kufteyên xwe yeko yeko bavêjinê û kelek-dukel pê bînin. Kufteyên xwe ji nava avê derînin û bo destexaneyê (sifreyê) amade bikin.
Kufte (bi farisî: کوفته "kufteh", bi grekî: Κεφτές "keftes", bi erebî: كفته "kufta" navê komekê xwarinan e. Di pêjgeha kurd de xwedî cihekê mezin e. Bi taybetî li Meledî, Sêwas, Ezirgan, Gurgum, Riha û Dîlokê bi sedan cureyên kufteyê tên xwarin.
Ji Balkan heya Hindistan, ji cîhana ereban heya Spanyayê kufte bi heman navê tê binavkirin û xwarin.
Li hin deverên Kurdistanê bi navê kutilk tê binavkirin lê kutilk navê cureyekê kufteyê ye, ne navê hemiyan.
Ji bêjeya "kutin"ê tê. Di hin devokên kurdî de lêker bi tîpên +f, +v tên dirêjkirin. Bo mînak serketin-serke(f)tin, ketin-ke(f)tin an ke(v)tin.
Ji ber ku kufte ji kutana, kutandina dan û berkeliyên din tê çêkirin, jê re gotine: "kutin-kuftin-kute-kufte". Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê gelek aşkera ye ku ev xwarin ji gelên îranî (fars, kurd ûêd) belav bûye.
Di salên 1960-1970'yî de bi milyonan romî (tirk) bo xebatê li Ewropa bicih bûn. Ji ber wê tevahiya xwarinên kurd, fars, ereb û asyayê niha li Ewropa wekî "xwarinên tirkan" tên binavkirin.
Ji postavaniya Azerbaycanê cureyek pûlê (2005).
Kutilk, dolmeh, heşîn, xeşîn navê komekê xwarinan e. Carnan jê re bi tesîra farsî û romî (tirkî) dolme jî tê gotin. Dolmeh tê texmînkirin ji zimanê yewnanî "dolmadakî" (ντολμαδάκι) tê.
Dolmadakî yan dolmeh û kutilk.
Di rastiyê de dolmeh, dolme tenê navê cureyekê kutilkan e. Ji kufte û pêçanan (alol) cuda ye. Kutilk ji xwarinên ku tên dagirtin, tijekirin re tê gotin. Bêjeya dolmeh ji dolmadakî ya yewnanî yan ji zimanê gurcîyan tolma (ტოლმა) derbasî kurdî bûye. Osmanîyan ev nav heya balkan û bakurê Afrîkayê birine.
Çiye kutilk?
Di pêjgeha kurd û gelên cîran de bi dehan cureyên kutilkê hene. Kutilk pirranî ji sebzeyan, ji dagirtina, tijekirina sebzeyan tê çêkirin. Wekî kutilka dîlanê, ji tijekirina dan, nîsk, ardik, nokê, goştê jî dibe. Pirranî ji îsot, bacanreşk, pîvaz, kundir, firing, pelê rezê tê amadekirin.
Li Kurdistanê bi zivistanê ji sebzeyên hişkkirî gelek cureyên kutilkê tên xwarin. Herwiha gelek cureyên dolmeyê yên ji dan tên çêkirin jî hene.
Şîvedîz, di wateyê "şîva dîzê" de, xwarineke kurdî ye. Bi taybetî li parêzgehên Dîlok, Riha, Başûrê Kurdistanê û Mêrdînê tê hezkirin, xwarin. Di pêjgeha kurd û suryanîyan de navdar e. Navê wê yê kurdî derbasê romî (tirkî) jî bûye, ew jî dibêjin "şiveydiz".
Sîra teze û goştê berxê bi tîkegoştî tê hûrkirin. Şevekê berê bo tehma wê xweş be tê amadekirin.
Goştê xwe biqelînin û ava goştê bixin ser. Hinekê nermijî bû, sîra xwe û nokê nermijî berdin serê. Pîvaza teze ya ziravane hatiye hûrkirin, sîra seriyê ya kutayî û li ser daxwazê biharbêhna (biharat) xwe tevlî bikin.
Nokên we nerm bûn ji bo tehma xwe bigire mast û hêkê di badiyekê de biçelpînin (herwiha li ser xwestinê ava lîmonê) û bi ava xwarinê germijî bikin. Wekî nexên (qinap) ziravane berdin quşxaneyê. Kelekê pê bînin û bo anîna ser destexaneyê (sifreyê) amade bikin.
Li ser sifreyê li ser xwestinê biharatê xwe di nava rûnê nivîşkî de biqijilînin û berdin ser binikan.
Elînazik bi tevî riz, firing û îsotê.
Elînazîk an ala nazik xwarinek ji pêjgeha kurd, suryanî, romî (tirk) û ereb e. Bi taybetî li parêzgehên Dîlok, Riha, Mersîn, Edene û Amedê navdar e.
Navê xwarinê yê rastîn "ala nazîk" bûye, di çerxa demê de wiha hatiye guhertin.
Ji bacanreşka pijandî, mast, goştê golik an berxê (herwiha goştê kişandî) û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin.
Bacanreşka xwe ya pijandî bi germî sîr û mast bikin. Biharata xwe bavêjinê, tevdin.
Tîkegoşta xwe (yan goştê kişandî) di nava rûnê de biqelînin tevlî ew çênca we amade kiribû bikin.
Dema hat ser destexaneyê (sifreyê), îsota tûj (no) ya qijilandî berdin ser binikan.
Nûh li gorî ayîna cihûyan
Nûh ankû Nebî Nûh (îbranî: נֹחַ,‎ נוֹחַ, "Noaẖ"; tîberî: "Nōăḥ"; erebî: نُوح‎, "Nūḥ"; yewnanî: Νῶε, "Noe"), di her çar olên mazin ên yek-xwedayî (dînên îbrahîmî) de kesê sereke yê efsaneya tofanê ye.
Li cîhanê rojava, xiristiyanî ola ku herî zêde pê tê bawerkirin. Xiristiyanî, bi sereke, ku çend mezhebên wê hebin jî, mezhebên sereke ên katolîk, protestan, û her wusa, li welatên weke Rûsya û hwd jî ortodoksî pêşketiye û heye. Hemû mezhebên wê de jî navê Nûh pîroz e. Li gorî îslamê jî Nûh pêxember e.
Dibêjin Nûh ji dûndana kurê Adem Sêt bû, navê bavê wî Lamex e. Li gorî efsaneyê, Nûh bû bavê çar kuran: Sam, Ham, Yafet û Kenan (Yam). Li gorî Tewratê sê kurên Nûh hebûn û Kenan kurê Ham e (Destpêkirin 9:19). Li gor efsaneyê diya kurên Nûh Waliye bû. Li gor Tewratê di dema tofanê de Nûh 600 salî bû û di 950 saliya temenê xwe de miriye (Destpêkirin 7:11; 9:29). Li gor Muhemmed pêxember (Al-Ankabut, 14) Nûh pêxember di destpêka tûfanê de 950 salî bû û li gor Kitab al-muamarîn a ji Abû Hatîm al-Sicistanî, Muhemmed pêxember bi tevahî 1450 sal kir û mir
Etîmolojiya nav.
Mehneya peyva "Nûh" bi îbranî ev e: "rehet" an jî "teselî". Bi zimanê îbranî dibêjin "Noa'h".
Bı goreyî zimanê Kurdî 'Nû' yani "teze" yani "nûha" dema ku mirov têde
Çavkaniya Çîroka Nûh.
Çavkaniyên herî kevin ên li ser jiyana Nûh, pirtûkên Tewratê ne. Du pêxemberên din jî, Îşaya pêxember û Hezekiyêl pêxember behsa serhatiya wî kirin.
Nûh, paşayekî sumerî bû?
Li gorî hin arkeologan Nûh keyekî sumerî yê bi navê "Ziusudra" bû ku di periyoda mezopotamî Cemdet Nesr (Jemdet Nasr) a salên 3100-2900 ên berî zayînê de li bajarê Shuruppak (îro girekî nêzîkî Bexdayê ye û bi navê Girê Fere (Tell Fa'rah) tê naskirin) jiya.
Biraşka îskender, îskenderkebab, kebaba îskender, kebaba bimast navê biraştinek goştê, ango kebabekê ye.
Tê gotin ku li bajarê Bursa ya Tirkiyeyê ev xwarin derxistiye.
Ew jî wekî donerê di gergeroka qinc (emûdî, çikbejnî) de li şîşê tê xistin, di agirê komirê de tê pijandin. Her ku pijiya tê jêkirin û bo destexaneyê tê amadekirin.
Li ser nanê patîle tê raxistin, bi mastê çelqandî, rûnê nivîşkî û sosa firingiyê tê xwarin.
Siyehpûş an Siyahpoş yek ji nivîskarên klasîk yên kurd e.
Helbestvanê kurmancînivîs ê herî pêşî yê li navçeya Silîvan Siyehpûş e. Di nav gel de ji ber karakterê Kurmanciya Silîvkî jê re Siyapoş an Siyahpoş jî dibêjin ku bi Farisî bi maneya reşpêçayî, reşgirêdayî, reş li xwe kirî ye. Heye ku ew bi xwe jî ji bona lihevkirina beşavendan (qafiye) carina Siyehpûş û carina jî Siyahpoş bi kar anîbe.
Li gora agahdariyên ku muderis Mele Hadî efendî dide me, “Siyehpûş berî ku were Silîvan li gelek cîhan geriyaye; li ba aliman, li ba mîrekan û hwd. Pêşi tê Hekkariya, dû re dibihîze ku alim û mîrekên mezin li Farqînê hene, ew jî tê Farqînê. Li gor texmînan 20-25 saliya xwe da hatiye Silîvan. Demek dirêj li Kurbeytê dimîne û li wê derê meletiya gund dike. Di helbestên wî de, di wêjeya wî de, mirov dizane ku Siyehpûş alimekî mezin e.” Li gora ramana wî Siyehpûş 137 sal berê di 1868 de hatiye Silîvan.
Li Silîvan danûstandina wî bêtir bi Ferhoyê Izêr axa re çêdibe. Ferho (Ferhan) axa bi mêraniya xwe bi nav û deng bû. Qesra Ferho li Kevanê Kêrê (Qêre) ser pozê Kanîgulanê bû. Di şerê berxwedana xwe ya li dijî Osmaniyan a sefera ser Kurdistanê de têkçû, hate qefaltin û li qazox xistin. Ferho axa rojek ji Siyehpûş dipirse, dibêje “Siyapoş rast bêje ez yekî çawan im?” Siyehpûş di ber xwe de dibişire, bersîv nadê. Ferho axa cara dudiyan jê dipirse. Hingê Siyehpûş dibêjê “Axayê min xweş axa ye, lê qûna wî qûna qazoxa ye.” Mixabin ku paşiyê jî wek wî dertê. Ev gotina wî hê jî di nav zanyarên dînî yên Silîvan de digere. Di pey de Siyehpûş diçe Bexdayê.
Siyehpûş di nav mela û xwendayên medresê yên Silîvan de naskirî û hezkirî ye; xezel û perçe şi’rên wî ji ber tên zanîn û xwendin. Dastana wî ya bi navê Seyf ul-Mulûk di nav melayan de tê zanîn. Nusxeyek jê li ba meleyek ku dinasim hebû, lê ji bona dîtina wê mêrik doza zêran dikir.
Bi qasî ji zimanê wî yê di Seyf ul-mulûk û hin helbestên wî têdigihêm; zaravayê wî ji kurmanciya Botan-Badînan-Hekarê bêtir li ser ya xeta Silîvan û Îranê, li gelek ciyan jî bi terkîb û telafuzê ji Kurdî bêtir li ser Farisî diçe. Kurmanciya wî fereh e, felsefeya wî ya tesewiya îslamî û kûr e, zanîna wî ya gelemper bilind e, hunermendiya wî ya şi’r û edebiyatê bi hêz e.
Çîroka Seyf ul-mulûk wek Leyla û Mecnûn an Ûsiv û Zuleyxa çîrokek erebî ye, li ser serpêhatiya çûyîna Seyf ul-mulûk a Serendîbê (adaka ku Adem cara pêşî ji bihiştê hatiye û lê danîye). Siyehpûş ew çîrok bi kurmancî û bi nezim nivîsiye ku li gelek ciyan meriv xwe di serpêhatiyên di çîrokên hezar û yek şevê de hîs dike. Bi teşeyê mesnewî û di navberan de jî bi xezelan xemilandî ye. Xezelê wî yên serbixwe jî hene
M. Reşît IRGAT pirtûkek piçûk ji “çend xezel û helbest”ên wî pêkhatî di nav weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê di 1999 de, Celîlê CELÎL jî “SEYFUMULUK” a wî li Wien (Viyana) di 2000'î de weşandine.
“Sed heyf û mixabin ko di heqê vî şairê hêja de em tu tiştî nizanin, ji şihra jêrîn pê ve, ya ko vê paşiyê ketiye destên me.
Dibêjin leqeba Siyehpûş pê ve bûye ji ber ko hewranikî reş bi xwe ve dikir, li hespekî boz siwar dibû û kolosekî spî li serê wî bû; û ew di nav hesp û kolosê spî de reş dikir.
Ji şihra jorîn em dizanin ko Siyehpûş di pişt Xanî re ye. Jû pê ve Siyehpûş bi vê şihirê ji me re du şairên din dide nas kirin: »Mekî« û »Şêxê Babeşîrê«”
Navaho yan jî navajo (bi zimanê navaho: "Diné bizaad") zimanekî ji malbata zimanên atabaskî ye. Xelkê navaho li başûrê rojavayê DYA'yê dijî, bi taybetî li Arîzona û New Mexicoyê. Zimanên atabaskî jî bi eslê xwe zimanên Kanada û Alaskayê ne.
Rewşa zimanê navaho.
Zimanê navaho yê herî mezin ê di navbera gelên resen ên Bakurê Amerîkayê de ye. Di sala 2007'an de hejmara navahoyan 170.717 kes e. Piraniya navahoaxêvan li parêzgeha Navajo Nation dimînin, ji wan 2,9% ji xeynî zimanê xwe yê zikmakî tu zimanê din nizanin. Bajarên ku tê de hejmara herî mezin a akinciyên navaho ne ev in: Farmington (16,5%), Gallup (12%), Flagstaff (10,3%) û Albuquerque (5,4%).
Biraşka xaşxaşî, xaşxaş kebab, kebaba Rihayê navê biraşkek (kebab) ji pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Rihayê navdar bûye lê li gelek deverên Kurdistanê tê xwarin.
Goştê li makîneyê bixin û têxin badiyekê. Îsota xwe ya sor ziravane hûr bikin, bi tevî xwê û îsota reş tevlî goşt bikin.
Hindik tevdin. Li ser agirdankê (mantêz, manqal) li ser şîşan, bihêlin bipije.
Ji aliyekê ve piyaza xwe çêbikin. Kebaba ku pijiyaye ji şîşan derînin, têxin bindanka xwarinê. Piyaza pîvazê, firingî û îsota li ser agir hatiye pijandin jî têxin bindankê û bo xwarinê bînin ser destexaneyê.
Hûn dikarin kebaba xwe di rûnbirêşkê yan biraşteyê de (caxik, izxare) jî bipijînin.
Bo piyaza pîvazê ji we re 3-4 ta pîvaza teze, 5-6 ta bexdenûs, îsota sor û biharbêhna (biharat) simaqê pêwîst e.
Bêdirav, bêpere navê seleteyek e. Seleteya lowiyan (fasûlî) e. Li Serhedê jê re bêdirav, bêpere dibêjin. Ev nav çawa derketiye, kes nizane. Pirraniya seleteyên pêjgeha kurd wisa bi rengdêran navan digirin.
Lowiyan bikelînin (bixaşînin). Ji wê stekanek lowiyê veqetînin. Yên mayî li makîneyê bixin. Ew lowiyên we veqetandiye, bixin badiyekê. Tehîn, sîra kutayî û ava nîvê lîmonê tevlî bikin, tevdin, jê çencekê amade bikin.
1 stekan lowiya xwe bixin bindanka xwarinê. Pîvazê hûrê navê bikin û bexdenûsê bixinê. Sosa we çêkiribû berdin serê. Herwiha rûnê zeytê jî.
Îsota sor tîke bikin, bi tevî zeytûnan têxin bindankan. Sirkeya xwe jî pê werbikin û bînin ser destexaneyê.
Seleteya pirparê "(li hin deveran pimpar)" seleteyek ji pêjgeha kurd e. Kurd gelek hez ji pirparê dikin. Pirpar riwekeke bêar e, gelek tê dîtin. Biharên Kurdistanê bi sedan cureyên pincar û riwekên din ên xwarinê xweş dibin. Seleteya pirparê yek ji seleteyên biharê ye.
Mirov dikare hin tiştan lê zêde yan kêm bike, lê terîfeya wê ya standard de, divê sedî sed savar hebe, bêi savarê nabe.
Savara xwe amadebikin. 4 kevçî rûnê zeytê bixin quşxaneyê. Pîvazekê ziravane hûr bikin navê û bidin ser agir. Dema pîvaz hinekê zer bûn, 2 stekan av û xwê tevlî bikin, bikelînin.
Dema keliya 1 stekan savarê têxinê, agirê xwe hinekê nizm (kêm) bikin, heya savarê ava xwe der kir, bikelînin. Bihêlin bila sar be.
Pirpara xwe ziravane hûr bikin, berdinê. Pîvaza teze, hebikên xiyarê û îsota dirêj a sor hûr bikin, berdin navê. Sosa we berê amade kiribû tevlî bikin û tevdin. Bixin binikan û bînin ser destexaneyê (sifreyê).
1 fîncan zeytê bixin badiyekê. Sirke, sîra kutayî û hinekê xerdelê têxinê. Xwêya xwe pê werbikin û berdin ser seleteya xwe.
Adem (îbranî: אָדָם‎, erebî: آدم‎, suryanî: ܐܵܕ݂ܵܡ), angorî çîroka çêkirina cîhanê ya dînên îbrahîmî, wekî di Tewrat û Quranê de, navê mirovê yekê yê cîhanê ye. Jina wî Hewa ye, Qabîl û Habîl zarokên wan ên pêşîn in.
Îslam Adem wekî pêxember dipejirîne.
Camer: Navê mirovê yekem li ser rûyê erdê di çanda kurdî de `Camer` e. Li pey mîtolojiya arî `Kiyomerz` e û ev peyv hê jî wek `camer`ê kurdî hê jî wek navê mêran tê siviyandinê.Gava beşdarên vê ansîklobediyê bi kurdî dinivîsînin fer e dabaşa hevwateya wê a kurdî jî bikin.Xuya ye û nûma ye ku ev peyv ji dû kîteyan hatiya raçandinê. Yek ji wî `ca` ye û ê din jî `mer` `ca` wek cî,erd,zevî û zemîn`ê dixuye. `Mer` jî wek mêr û mirov dixuye. Ew tê wê wateyê ku `camer` mirovê serzemîn` mêrê li ser erdê,mirovê li ser cihekî,mêrê ku liser cihanê`. watenasiya wê jî fizûn dirikibe wîşesaziya wê.
Felemez:Jina herî ewil e,ango Hewa ye.Hevwateya Hewa` ya di dîn û ayînên samiyan de ye. Li pey dastannasiya arî jin herî pêşîn li ser gitiyê ji aliyê yezdanî ve di bihûşta Ednê de hatiye afirandin.Ger li peyvê dinêrin dîsa du kîte diteyisin roniya çavên me.`fel` û `mez` `Fel` didirûve fel a kurdî ku di maneya `ew heywanê ku jibo piraştin û perîn û zayînê hati hilbijartin` têt bikar anîn.Zehf caran bona heywanên nêr têt siviyandinê.Di heman demê de ev peyva `kel` têt wateya ajalên bi sitrû,ajalên biqiloç, ajalên biqoç. Weke ku em pê dizanin di sirûştê de fizûn caran qiloç tenê di seriyên nêriyan de hene. Yên mehe kol in ango bêqoç in. Hevmaneya wê wîşeyê di kurdî de dîsa `kel`. Beranê kelê,mêrê kelê,hespê felê hwd. Mez jî helbet ji `meh`ê tê ku diwate `mehîn`,mehe,kol`ê.
têbînî: Di tirkî de biwêjek wisa heye: Kelli felli adamlar !:Mirovên mest û mezin ! bel e ku ev herdû peyv jî ji kurdî rawirîne tirkî. Min heta nûha nedîtiye ku kesek binemal û ripina van peyvan amaje kirine. Xuya ye ku ji kel û fel a kurdî pirşatine.Ev her du peyv asayane jibo ajalan têt bi kar anîn.Lêbelê bi kêncane îcar ji mirovan re hatiye bikaranîn.Wateya wê dirikibe kenaweriya kurdî.
Leter, biraştina kundirê, mucver navê xwarinek ji kundirê ye. Berê tenê ji kundirê dihatiye çêkirin, lê niha bi heman awayê ji gizêr, darikên siyaleyê ûêd jî çêdikin.
Leter kufte ye?
Mirov dikare wekî kufte jî bibîne lê bêhtir biraşkek e, tê biraştin. Mirov îro dikare bêje "leter kufteya sebzeyên biraştî ye". Sebzeyên hatine kelandin an nekelî, di nava rûn de tên biraştin, dibin leter. Helbet berê ne wisa bûye, leter tenê ji kundirê bûye.
Leter di wêjeya devkî de.
Leter navê gundekî Kopê ye. Herwiha di erdnîgariya Kurdistanê de bi heman navê zevî, zixur, raste hene ku berê lê kundir hatine ajotin.
Bi texmînî leter navê cureyekê kundirê ye, heya bigire navê kundira tirşê ye. Ji vê kundirê ev xwarin dihatiye çêkirin û her navê wê jî wisa maye.
Çêkirina xwarinê.
Herdu seriyên kundirê jêbikin, bavêjin û pakij bişon, bişelînin. Çorsane li rêşkerê bidin. Bi destan biguvîjînin, ava wê derînin.
Pîvazên teze ziravane hûr bikin. Pelên hêlizê jî herwiha bişon û hûr bikin. Penîra şûştî bipişirînin an bidin rêşkerê. Ji xeynî xwê, tevayiya berkeliya (melzeme) xwe berdin nava kundirê û tevdin.
Di rûnbirêşkê de rûnê xwe biqijilînin, bi kevçiyê parçeyan gorî dilê xwe amade bikin, bavêjin nav rûnê. Zerayiyê bi herdu aliyan bixin.
Bi kefgîra qulqulkî (kevçîng, mevsik) rûnê wê bidarivînin, raxînin ser kaxeza xwarinê ya rûnê digire. Xwêya xwe pê werbikin, li binikan belav bikin, bînin ser destexaneyê (sifre).
Şorbe, germî yan avsîr navê komekê xwarinan e. Pêjgeha kurd ji aliyê şorbeyan ve dewlemend e.
Serpêhatiya şorbeyê.
Şor di wateya ava bi xwê de ye. Forma berê ya şorbeyan çorsane bûye, ji av, xwê û nanê pêk dihatiye. Ev bêjeyeke îranî (fars, kurd ûêd) ye. Derbasî romiyan (tirkan) jî bûye, ew dibêjin "çorba".
Ji vir 9.000 sal berê xwarinên avî dihatiye xwarin. 6.000 sal berê li Kurdistan û Mezopotamyayê şorbe (ji ava bi xwê, şor) pêşketiye.
Mirovan bi sedan cureyê şorbeyê afirandine. Di serdema nûjen de cureyên nûjen derketine. Bo mînak toza şorbeyê derketiye ku amadekirina wan gelek hêsan ê, pêwîst e mirov tenê avê berde ser wan an hinekê bikelîne.
Pelek ji pirtûka tevelok û xerîb
Nexşandinek ji rûpela 86v, birceke bi sengerên teng.
Destnivîsara Voynich (bi navê Wilfrid Michael Voynich hatiye navandin, ku sala 1912'yê vedîtiye) destnivîsareke nivîskî ye ku bi texmînî di nava salên 1404 û 1438'ê de li bakurê Îtalyayê hatiye nivîsîn.
Destnivîsar bi cure nivîsîneke nenas û zimaneke nenas hatiye sazkirin. Ji derve wisa dixûye ku di nivîsîn û sazkirina wê de qisûrekê nîne. Bi zîrekî, hostayî hatiye nexşandin.
Mirov dibîne ku agahiyên li ser botanîk, anatomî û stêrnasiyê tê de hene yan jî ji derve wisa dixûyên. Destnivîsar ji sala 1969'ê vir de di bin kataloga MS 408 a li pirtûkxaneya bi navê Beinecke Rare Book and Manuscript Library a Yaleyê de tê parastin.
Destnivîsar ji 240 rûpelan pêk tê. Alfabeya wê nenas e. Sedan salan in, pisporên pêderxistina şîfreyan, nikarin şîfreya wê bibînin. Dibêjin mîstîkkar bi zîrekî nivîsên xwe şîfre kiriye.
Bi zimanek û alfabeyek cuda hatiye nivîsîn ku hêj jî nayê zanîn kîjan e.
Goştekelem, çortiya Rûsan, kapûsta, kelemok, tûtû navê xwarineke ji keleman e. Tê gotin ev xwarin ji rûsan derbasê Kurdistanê bûye. Qada navneteweyî de bi navê "kapûsta" yan "kapûska" wekî xwarineke slavan nav daye.
Amadekirina kapûstayê.
Pîvaza ziravane hatiye hûrkirin di nava rûnê ron ê heliyayî de biqijilînin. Dema zerayî pê ket, goştê xwe berdinê (bi tevî mergeyê) û bi hev re biqelînin. Îsota reş û xwê jî jibîr nekin.
Nîvê stekanê ava xwe berdinê. Wisa bihêlin ku bikele. Di heman demê de kelema xwe amade bikin. Kelema xwe ziravane tîke bikin, berdin ser xwarina xwe û derxûna quşxaneyê bigirin. Li ser daxwazê îsota sor a tûj jî tîke bikin, berdinê.
Bi qasî nîv katjimêrî bikelînin. Heger ava wê ziwa bûye, hinekê avê têxinê. Xwarine we keliya têxin seniyeke firûnê û di firûnê de jî hinekê bikelînin. Bi germî bixwin.
Hêyavka çavmarkê cure xwarinek ji pêjgeha kurd e. Ji çavmarkê (meroje melajo, kilig) tê çêkirin. Du cureyên wê hene ya biav û bêav. Heger ava wê pê darivandin jê re ya "bajarkî", neyê darivandin jî jê re ya "gundîkî" tê gotin.
Li Kurdistanê biharan gelek pincar tên berhevkirin ku yek ji wan çavmark e. Li Serhedê melajo yan meroje dibêjin. Ji wê gelek xwarin tên çêkirin.
Amadekirina xwarina melajoyê ya bajarkî.
Çavmarkên xwe bişon, seriyên wan jêbikin û amade bikin. Aliyên wan ên divê li derve bimînin û wisa bên kelandin. Wan têxin quşxaneyê, xwê pê werbikin û bi qasî nîv katjimêrî bikelînin. Dûv re di nava ava sar de sar bikin.
Rûnê zeytê berdin quşxaneyê û germ bikin. Sîra ku hûr hûr hatiye hûrkirin biqijilînin. Bexdenûs û nanê kartû yê pişirandî tevlî bikin, biqelînin. Dema zerayî bi nan ket, sirkeyê berdin û kelekê pê bînin.
Vê çênca (sosa) ku niha we amade kiriye, bidarivînin û berdin rûnbirêşkê. Çavmarkên xwe yên kelandî berdin serê. Xwê, îsota reş û îsota kutilkê (dolmeh) ya sor a tîkekirî tevlî bikin. Bi qasî 4-5 deqe biqelînin. Sar bû, bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Letera katekî, letera firneyê, mucvera firûnê cure xwarineke kundirê ye ku wekî kateyan di firûnê de dipijînin. Ev jî awayekê leterê (mucver) ye.
Penîr û kundirê xwe li rêşkerê bidin. Ard, hêk, hêliz, xwê û îsota reş bixinê û tevdin. Vê çênca, têkela we amade kiriye, berdin amaneke ji camê ye.
Di germiya 230 pileyê de bavêjin firneyê (firûnê) û heya zerayî pê ket bipijînin. Hûn dikarin letera xwe bi mast jî bixwin.
Korê Zimanê Galîsyayî li A Coruña (Galîsya, Spanya).
Çalakiyên Lijneya Zimanê Walesî ji bo duzimanîtiya walesî-îngilîzî.
Logoya Korê Esperanto ("Akademio de Esperanto").
Lîsteya korên ziman ên cîhanê.
Ev lîsteya korên ziman ên cîhanê, akademî û enstîtuyên sazkerê zimanên standard ên cîhanê ye. Bi giştî, ev korên ziman rêziman û ferhengên normatîv ê ziman çêdikin. Enstîtuyên ku bi xebatê standarîzekirina zimanê kurdî yê bi tîpên latînî bijartebûyî ne bi taybetî Enstîtuyên kurdî yên Stenbol û Amedê ne.
Boranîk navê xwarineke kurdî ye. Di pêjgeha Îranê de jî navdar e. Farsî jê re dibêjin "boranî". Herwiha derbasê pêjgeha balkanî û romiyan (tirk) jî bûye. Ji mast û cureyên kidakê (zebze), biharbêhn (biharat) û sîrê ye.
Zanayê farsan dibêjin, ev xwarin navê xwe ji keyê Sasanîyan "Porandox (Pourandokht)" digire ku wî pirr hez jê dikiriye. "Poranî" ango wekî Porandox, dûv re bûye "boranî(k)".
Amadekerden.
Siyaleyên xwe pakij bişon, pelên wê jê derînin. Di quşxaneyekê de ava xwe bikelînin, xwêyê bavêjinê.
Pelên siyaleyê têxin ava dikele, 3-5 deqe bikelînin, ango nermijî bikin. Siyaleyê bidarivînin, di makêşê de (mevsik, parzûn, şirşirk) bihêlin bila ava wê biherike.
Rûnê ron (1 kevçî) berdin verok an quşxaneyê, avê tevlî bikin. Heya zerayî bi ardê we ket, tevdin. Av û şîr bikinê. Sosa xwe bidawî bû, siyaleya xwe berdin navê, hinekê biqelînin.
Ji agir daynin, sîr û mastê tevlî bikin. Mergeya xwe di nava rûn de biqijilînîn, berdin ser xwarina xwe. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).
Qabîl û Habîl, angorî nîgarokeke erebî ji "Çîrokên Pêxamberan"
Habîl bi destê Qayîn tê kuştin, li gorî tabloyeke wênesazê îtalyan Gaetano Gandolfi (1734-1802).
Qabîl û Habîl (bi îbranî: קין והבל), li gorî çavkaniyên ayînên îbrahîmî Tewrat û Quranê, du lawên pêşîn ên Adem û Hewa ne. Navê Qabîl yê eslî bi îbranî "Qayîn" e, lê dû re bi erebî kirine "Qabîl".
Qayîn û Habîl di Tewratê de.
Adem çû ba jina xwe Hawayê û ew bizaro bû, Qayîn anî û got: «Bi alîkariya Xudan min mirovek qezenc kir.» (Bi zimanê Tewratê, yanî bi Îbranî, dengê peyvên ‹Qayîn› û ‹qezenckirin› nêzîkî hev in.)
Hawa dîsa bizaro bû û kurekî din, Habîl anî. Habîl bû şivanê pêz û Qayîn bû cotkar. Piştî demekê Qayîn ji berê erdê anî û ji Xudan re pêşkêş kir. Habîl jî, ji nixuriyên pezê xwe, ji bezê wan, anî. Xudan bi Habîl û pêşkêşa wî şa bû, lê bi Qayîn û pêşkêşa wî şa nebû. Loma Qayîn pirr hêrs ket û rûyê xwe tirş kir.
Xudan ji Qayîn re got: «Tu çima hêrs bûyî û te çima rûyê xwe tirş kiriye? Eger tu ya qenc bikî, ma ew nayê bilindkirin? Eger tu ya qenc nekî, guneh li ber dêrî ketiye kemînê û daxwaza wî tu yî. Lê tu bibe serwerê wî. »
Qayîn bi birayê xwe Habîl re peyivî û çaxê ku li deştê bûn, Qayîn li hember birayê xwe Habîl rabû û ew kuşt.
Xudan ji Qayîn re got: «Birayê te Habîl li ku derê ye?»
Qayîn got: «Ez nizanim. Ma ez nobedarê birayê xwe me?»
Xwedê got: «Te çi kir? Dengê xwîna birayê te ji axê gazî min dike. Tu niha ketî bin nifirê. Êdî çaxê ku tu axê biçînî, ew hêza xwe, yanî berê xwe, nade te. Tê li ser erdê firar û gerok bî.»
Qayîn ji Xudan re got: «Cezayê min bi qasî ku neyê hilgirtin giran e. Tu îro min ji ser rûyê axê derdixî. Ezê ji rûyê te veþartî bimînim û li ser erdê bibim firar û gerok. Her kî min bibîne, wê min bikuje.»
Xudan jê re got: «Na, her kî ku ji ber vê yekê Qayîn bikuje, heft caran heyf wê ji wî bê standin.» Û Xudan nîşanek danî ser Qayîn, da ku her kî wî bibîne, lê nexe.
Hingê Qayîn ji ba Xudan çû û li rojhilata Êdenê li herêmeke beredayî digeriya.
Qayîn û Habîl di Încîlê de.
Bi baweriyê, Habîl goriyeke ji ya Qayîn çêtir pêşkêşî Xwedê kir. Bi wê baweriyê ew mirovekî rast hat erêkirin, çimkî Xwedê diyariyên wî erê kirin. Rast e, Habîl mirî ye, lê bi saya baweriya xwe hê jî dipeyive. (Îbranî 11:4)
Hûn nêzîkî navberkarê Peymana Nû Îsa bûn ku xwîna wî ya reşandî ji ya Habîl çêtir dibêje. (Îbranî 12:24)
Gotina ku we ji destpêkê ve bihîstiye ev e ku em ji hevdû hez bikin. Em ne wek Qayîn bin ê ku ji Yê Xerab bû û birayê xwe kuşt. Û çima wî ew kuşt? Ji ber ku kirinên wî bi xwe xerab bûn, lê yên birayê wî rast bûn. (Yûhenna I, 3:12)
Çîroka Qabîl û Habîl li gora Qur'anê.
Xwedê pêxember Adem û jina wî yî Hewa li cennetê havit der û şand serê erdê. Ewna serê erdê bûn cotkar. Ji cihîştina cennetê vir da, ewna qet carekî bi tevahî dilxweş nebûn. Pirr caran xwerina wan tune bû, ji ber ku herema ew tê da dijiyan, pirr berdan nebû; erdê zeviyan neberdanû û karê wan jî pirr çetin bû. Jiyîna wan gellekî dijwar bû. Gerek wan erdê zeviyên xwe bi xwe cot bikirana, genim bajotana û biçinyana. Ne tevir ne jî hewcarê wan hebû. Gerek wan hacetên xwe yên girîng bi xwe çê bikirana. Wî demê ser dinê pirr darê mezin, çiyayên bilind û zaxor û kaşên xeter hebûn. Ji her aliyê mirov dengê heywanên wexş ku li daristanê dijiyan dibihîst. Hz. Adem û Hewa hundirê şikeftekî da li ser çiyayekî bilind rûdiniştin. Lêbelê wana şikeftê da jî mîna cenneta Xwedê emîntî û dilxweşî nedît. Ji bo parîkî nan bi saetan kar dikirin. Pirr caran dema cennetê dahat bîra wan û ewna pir xemgîn dibûn.
Bi vî avayî pir sal hatin û çûn. Wana tim û tim Xwedê ra dûa dikirin ku bila Ew guneyê wan biborîne û jiyîna malbata wan hinekê hesan bike. Xwedê jî ser vîna tesellî û şênahî da wan. Rojekî lawikek ji Hewa yê ra bû û navê wî jî Qabîl lê kirin. Adem û Hewa her roj sibê hettanî êvarê ji bona xwe û zarokê xwe xwerinê digeriyan.
Salekî şûnda Hewa lawikekê din hanî dinê û navê wî jî Habîl lê kirin. Hz. Adem û Hewa ji bona herdû zarokên xwe pirr kêfxweş bûn û tengiya xwe bîra xwe kirin. Jiyîna wan niha gellekî hatî bû guhartinê. Wana bi dil û hêz kar dikir. Herdû law mezin bûn û bûn du xortên jêhatî. Wana jî gerek bi xebata xwe ji dê û bavê xwe ra alîkarî bikirana. Qabîl ji salan hinekî Habîl mezintir û, lêbelê dîsa jî Habîl wî hinekî xurtir bû. Qabîl pirr şerkarû û nedikaniya qar û xirabiyên xwe bindest bigire. Habîl jî mirovekî dilpak û. Wî heywan gellekî hez dikir; destê xwe wan ra dikir û tev wan lîstin pirr hez dikir.
Rojekî Hz. Adem du karên cûda, da herdûyan. Qabîl gerek bibûna cotkar û zevî cot bikirana, Habîl jî gerek karê xwe yî ku herî hez dikir bikirana û pez û dewar biçêrandana. Pêş roj derketinê herdû bira ji şikeftê derdiketin. Yekê ji daran mêwên cûrbecûr top dikir, yê din jî pez diçêrand, şivantî dikir. Hz. Adem jî diçû nêçîrê û avê. Êvar êvar Qabîl mêve, Habîl şîr, Hz. Adem jî heywanên ku nêçîr kiri bû dahanî mal. Xwedê hê bêtir rizq û bext dida wan.
Hz. Adem xwest ku herdû zarokên xwe biceribîne ku hela herdû jî ji nîmetên Xwedê ra giramiyê dikin yan na. Lewma herdû jî şandin ser çîyayekî û ferman da ku bila tiştekî nav malên xwe da ji bona heywanan ser tepikekê cîh bêlin.
Habîl ji bona vî fermana bavê xwe gellekî dilxweş bû, lêbelê Qabîl qahriya û bi gazîn got:“ Ez hettanî ku va hemû tiştana dest xwe dixinim pirr hewl didim xwe. Ez qey niha malên xwe ser çiyayekî bêkes dayînim, ji bona vana min tam rojekî bi zehmet kar kir!“ Lêbelê wî dîsa jî nekaniya dijî bavê xwe derbikevî.
Habîl dest da çû nav pezên xwe da yê herî rind û qelew derxist; dûra jî ew şerjê kir. Hz.Adem ji bona vî kirina lawê xwe gellekê dilgeş û dilşahî bû.
Qabîl bi mirûzekê tirş mêwen û sebzên yên herî helisî û puç top kir. Dilê vî aliyê karê viyê nebaş bû. Qet xweþiya wî nediçû ku fermana bavê xwe bîne cî.
Dûra herdû bira jî çûn ser tepika çiyê û xwestin mêze bikin ku qurbana wan hatîye qebûl kirinê ango na. Gava Habîl dîyariya xwe nedî desta fam kir ku qurbana wî hatîye qebûl kirinê. Lêbelê mêwên Qabîl yên helisî hîna mîna belê wer ciyê xwe da bûn û qet destik lê neketî bû. Yanê xelatên wî netibûn qebûl kirinê.
Habîl hema bi dilgeşî Xwedê ra şukir kir. Ser vî bûyêra qahr û çavtengiya Qabîl ji bona birê xwe hê zêdetir bû, wî mêze bavê xwe kir û got:“ Te Habîl ra dûa kir, lewma Xwedê dîyariya wî qebûl kir. Te ji bona min dûa nekir. Tu min hez nakî. »
Hz. Adem aha got:“ Kurê min, Xwedê qurbana Habîl qebûl kir, ji ber ku wî nav malên xwe da yên hemû rind, bi dilekî paqij da. Xwedê rindiyê hez dike. Te ji malên xwe da bi dilekî hesûd yên hemû xirab top kir. Lewma Xwedê qurbana te qebûl nekir.”
Dûra Habîl vegeriya û çû mal. Dilê Qabil pirr teng bû. Bi hêrsekî mezin dû birê xwe da baz da. Wî Habîl ji bona hemû tis-tan tawanbar dikir. Şeytan jî va kêmasiya wî bikar anî û guhê Qabîl da got:”Çi te ra manî dibe ku tu birê xwe nakujî ? Here û wî bikuje. Gava te xwe ji ber wî xilas kir, tu ji qara dilê xwe jî xilas dibî. Wê demê tu tenê dimînî û tu kesek carekî din te baştir nabe.” Qabîl dû Habîl da baz da. Şeytan jî berdewam kir û got:” Wî bikuje, Habîl bikuje!”
Qabîl hinekî din zû çû û paşda pê birê xwe girt û got:” Bisekine! Ez gerek te bikujim!”
Habîl sar bû û ma. Bi şaşî mêze kekê xwe kir û jê pirsîya:“ Tu qey dixwazî min bikujî?“ Bi qirçîna didanên xwe û bi lerzan Qabîl aha bersiv da:“ Bavê me, te min pirtir hez dike. Ji bona wî Xwedê qurbana te qebûl kir.“
Habîl bi dengekî nerm got:“ Tu min bikujî jî qet tiştek ji te nayê guhartin. Ser da tu bi vî avayî evîna bavê me jî wanda dikî. Xwedê vê sûcê te qet naborîne!“
Lêbelê Qabîl bi qiseyên birê xwe sukut ne bû. Dilê wî tujî hesûdî bû, ew bi peroşîyek mezin dilerziya. Dîsa pê qiriqa Habîl girt û qêriya ser:“ Gava ez te nekujim, ez gerê qe çêyiyê ji jiyîna xwe nebînim. Tu vîna fam nakî? » Habîl dîsa jê ra got: » Kekê min, tu bi kuştina min qe çêyiyê nabînî. Tu gerek vîna bizanî. Ez te xurttirim, lê dîsa jî gerek ez destê xwe ji dijî te ranekim û te nekujim. Ez ji Rebbê Alemê ditirsim. »
Habîl hêdî hêdî xwe ji dest kekê xwe da xelas kir û riya xwe da çû. Qabîl hinekî xwe fêdî kir, lêbelê dîsa jî înata wî pê girt: » Ez gerê te bikujim. » Bi vî avayî herdû jî vergeriyan şikeftê. Qabîl wî şevê hettanî serê sibê nekaniya birazê. Wî her dem dengê Şêytîn dibihîst:“ Hettanî ku tu birê xwe nekujî, tu gerek qet çêyiyê nebînî.“ Dema sibe bû, Qabîl qerera xwe yî dawiyê ji bona kuştina birê xwe da bû.
Habîl mîna timî dîsa bi fedakarîyek mezin ber pezên xwe bû. Qabîl çû cemê û gava birayê xwe wer dilxweş dît, hê bêtir qahriya. Xwe xar kir, kevirekî mezin girt û pê Habîl xist. Habîl hema şunê da mir. Bi vî avayî serê erdê cara yêkemîn qetl hat kirinê û cara yêkemîn xwîna mirovekî rijiya. Ser vîna heşê Qabîl dîsa hat sêrî. Hîna wer şuna xwe da teviziya bû. Careki-da pir tirsiya û ji bona karê xwe yî tirsehêz pirr poşman bû. Qabîl dizaniya ku wî tiştekî pirr xirab kirîye. Wî gerek niha çi bikirana? Qabîl pirr pozxwîn bû, pirr tirsiya û gellekî ber xwe ket. Aqlê wî nav hev da bû. Sayke hemû xweza bi dengekî bilind û bi devê wî ew wuha tawanbar dikir. Ji çar aliyan da aha diqêrîya:“ Tu mêrkuj î !“ Deng qe nedisekiniya, wî tim û tim aha dibhîst:“ Mêrkuj, mêrkuj...!“
Dûra Qabîl dest pê kir ku rabe ser xwe. Lêbelê qe hal wî da nema bû û cem birê xwe da ket. Bi vî avayî hembêzê mirî ra çû û gîrîya:“ Aaaxx.. Habîl, Habîl, çi dibe rabe!“ Lêbelê Habîl bi rastî jî miriya bû, hemû jiyan ji cesedê wî da derketî bû. Gerek wî çi bikirana? Gerek wî cesedê birayê xwe çi bikirana? Wî pir raman kir, lêbelê qet çare nedî. Carkîda hat bîra wî ku birê xwe bide ser milê xwe û wî bibe derekî dûr. Bi vî avayî cesed da ser milê xwe û ket rê. Qabîl hettanî kuwestiya û bêhiş bû rê ket çû. Dûra cesed danî ser erdê û bi xwe jî cemê rûnişt. Qabîl him ji bona birê xwe digîriya him jî aha digot:“ Gerê min ew nekuştana!”
Qabîl bê hêwî û bi şaşî diçû û dahat. Wî hê nedizaniya çi bike. Carkîda wî qangekî reş kû, navbera nîkilê xwe da qangekî din î mirî hebû, dît. Qabîl ew çavdêrî kir. Teyrê pê nigên xwe, hettanî ku çalikek çê kir, erdê his-k kola. Dûra jî Qangê hevalê xwe yî mirî havit hundir wî çalê û paşiyê xalî havit ser. Ser vîna Qabîl pir şaş bû û got:“ Va ji bona min şermahîyek pirr mezine: Qangek min pirtir tiştan dizane.“
Zû wî jî dest pê mezel kolandinê kir. Dûra jî birayê xwe yî mirî hanî kirî yê û pê xaliyê ser veşsart. Wê gavê wî hinekî din rehet kir.
Wê demê Hz. Adem jî zarokên xwe digeriya, ji ber ku ewna gerê zûva batana şikeftê. Lêbelê hîna nehatin bûn û tav jî hema hema çû avan. Hz. Adem ji bona wana pirr mereq dikir. Gava Qabîl bavê xwe dît bi tirs berê xwe vegerand. Pêşiyê Hz. Adem radana lawê xwe yî mezin hu nekir. Dilê wî dest pê kir bi xiroş hê bêtir hişkan lê xist. Wî şik bir ku Qabîl birayê xwe kuştîye. Ser rûyê erdê xwîna sor hebû. Hêsîrên çavan ser rûyê wî da dilop dilop hatin. Hz. Adem hema bi dû lawê xwe ket, lêbelê negîştiyê û dû qerîya:” Qabîl, Qabîl, te li birayê xwe çi kir ?”
“ Qabîl! Tu gerek qe bi çêyî yê nejî! Te bi xwe ra jîyanek bi tirs çê kir. Nahlel te here ey Qabîl. Qet rehetiyê nebînî û qe bîr meke ku tu ku da herî jî rûhê min tim û tim dû te ye û te digerî!”
Dûayên û nifirên Hz. Adem jîyîna Qabîl kirin mîna hundirê girtigehekî teng. Bi vî avayî Qabîl hettanî ku mir serî berda digeriya. Wî hê nedikaniya mêze devriyê yêkî din bike.
Dontunî, dontune xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêmên Tolhildan, peravên Deryaya Navîn ku di dema osmaniyan de gelek kurd lê hebûn (bi taybetî êla sînemiliyan) tê xwarin.
Dontuniyê jî para xwe ji qedexeyan girtiye.
Ev xwarin derbasê romiyan (tirkan) jî bûye, jê re "tontunî-tantunî" dibêjin. Berê tirkan digotine dontunî lê saziya ziman a tirkî ev bêje guhertiye, kiriye tantunî. Ji ber ku zimanê kurdî qedexe bû li Tirkiyeyê û saziya ziman a tirkî peyvên biyanî ji tirkî vediqetand, dontuniya kurdan jî para xwe girtiye. Li Edene, Mersin û bakurê Kîprosê wextekê kê di aşxaneyan de bêjeya dontunî bikaraniye, hişyarî lê dihatibûye kirin ku çima bêjeyeke kurdî bikartînin.
Dontuneyê de don heye.
Pirr berê donê dawa ajalan nedixistin vê xwarinê, yan jî di orjînala wê de bez nîne. Lê dîsa jî aşxaneyan de bez dikirin nava goşt. Îcar ji bo kiryaran, mişteriyan qanî bikin an wekî reklamê, digotine "don tune tê de"." Di çerxa demê de wekî îroniyekê ev nav wisa maye. Ev agahî gelek caran di rojnameyên tirkan de jî cih girtiye.
Goştê xwe berdin quşxaneyê, ava xwe jî bikinê. Heya ava xwe kişand bikelînin. 3 serî pîvaza hûrkirî û kevçiyek rûnê gulberojê tevlî bikin. Deqeyek-du biqelînin.
3 heb îsota xwe hûrik hûrik hûr bikin, berdin quşxaneyê. Quşxaneya xwe berdin nava rûnbirêşkekê. Çend deqe biqelînin û melzemeyên xwe disa rokin quşxaneyê. Hersê serî firingiyên xwe hûr bikin, berdin navê û derxûnê (devanga quşxaneyê) kîp bikin.
Ardê xwe berdin badiyekê, orteya wê wekî bîrekê qul bikin. Xwê, nanê kartû yê pişirandî û avê berdine, jê hevîrê çêkin. Hebên hûrik jê jêkin, bi darkilorê (darikê tîrê, tîrik) bi qasî rûnbirêşkê vekin. Wan di rûnbirêşkê de bipijînin.
Ji aliyekê ve seleteya xwe amade bikin. Pîvazan di dirûvê heyvê de ziravane hûr bikin. Wan bi xwê, bexdenûsa pelên wê hatine veqetandin, simaq û ava lîmonê tevdin.
Ew sosa we amadekiribû, têxin nava pelhevîrkên (şikeva) we pijandiye û seleteyê jî têxinê. Wekî loxê bipêçin û bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Kercos an jî Kercews (bi tirkî, "Gercüş") bajarok û navçeyeke Batmanê (Bakurê Kurdistanê) ye. Li başûrê wê Midyad, li başûrê rojhilat Kerboran, li rojava bi navçeyên Bismil û Stewrê li bakûr bi Heskîfê re cîran e. Kercos jî wekî piraniya qezayên cîran di nav mintiqaya torê de cih digire. 59 km'yî dûrî navenda wîlayetê ye.
Derbarê dîroka wê de agahiyên zelal tam nînin. Lê belê li gundê Selhê yê li ser Midyadê ve pirtûkeke ku ji avabûna Kercosê behs dike heye. Li gora vê pirtûkê ev bajarok ji wî gelê ku ji zordariya hikûmdarê bi navê Kefergevson reviyan ve hatiye ava kirin û ji ber wê yekê jî navê Kercos lê hatiye kirin. Ev bûyera navborî berî Îsa bi 400 salî qewimiye. Ango cihekî gelekî kevn e. Lê belê tevî vê kevinbûna xwe jî zêde eserên dîrokî lê nîn in. Encax li hin gundên wê li şikeftinan nivîsine kevin hene. Her çiqasî cihekî cihwarbûnê ê kevin jî be nifûsa wê pir kêm e. Sedema vê jî destnedana îmkanên madî û zilma li ser gel e. Dîsa li gorî melûmata ku gelê bajêr dide, navê wê ji "devera ku gûz lê hene" hatiye. Kercos di tarîxa 10ê gulanê 1926an ji Midyadê veqetiyaye û ketiye statûya navçetiyê. Di 18ê temûza 1987an de jî bi ser Elîhê ve hatiye girêdan. Li gundên Hesarê, Arica, Kirkat û Yamanlar cihên cihwariyê yên ku dîroka wan digihe beriya Mîladê jî hene. Lê belê li ser dîroka wê agahiyên berfereh nîn in.
Gelê wê bi giştî halekî mihafezekar şanî dide. Dibe ku ev mihafezekariya ha ji ber biçûkbûn û pêşveneçûna wê be.
Ji ber zilm û zordariya dewletê nifûsa wê piştî salên 90 î bi lezgînî kêm bûye.
Pêkutî tu carî ji vî bajarî kêm nebûye.Bi ser de feqîrî û tuneyî yekcar pişta gel şikandiye û mecbûr mane ku warê bavûkalên xwe terk bikin.îro ji navenda wilayetê (Batman) pê de li qezaya Misircê () ya li ser Sêrtê nifûseke baş a Kercosiyan heye. Jê pê de li Nisêbîna Mêrdînê jî Kercosiyên bicih bûyî hene. Gelê ku ji ber feqîrî û rewşa nebaş a ekonomiyê barkirin jî li herêma Akdenîz, mintiqaya Ege û ya marmarayê bi cih û war bûne. Aboriya bajêr bi giştî li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e. Pişesazî bi pêş ve neçûye.
Nifûsa bajarok bi gelemperî kurdên sunî ne. Ji xeynî vê kêm ereb jî lê dijîn. Di salên 90an de şerê qirêjî ê ku li Kurdistanê dihat meşandin Kercos jî xistiye bin tehsîra xwe û gelek gundên wê hatine şewitandin. Ev nifûsa ku hatî koçber kirin li navenda parêzgehê a Batmanê û li makeşarên (metropolên) Tirkiyeyê bi cih bûne. Niha nifûsa navenda qezayê ji 9 hezari zêdetir e. Nifûsa qezayê her sal teqrîben 16% kêm dibe. Nîsbeta xwendewariyê wek %90 xuya dike. Ev jî li gor Batman û herêma başûrê rojhilat nîsbeteke gelekî bilind e.
Tevî gundên wê teqrîben 28-30 hezar nifûs lê dijî. Di serê navdarên vê bajarokê de jî helbestvanê bi nav û deng Seydayê Cegerxwin cih digirê ku bi eslê xwe ji gundê Kercosê yê bi navê hesarê ye.Ji wê pê de gundê Bêcirman (Vergili) ku di nav sinorê vê navçeyê de cih digire tirbeya Seyîd Bilal lê heye û ziyaretgeh e. Her sal bi hezaran ziyaretkar têne serdana tirbê.
Google Translate (bi kurdî: "Google Werger") xizmeteke Googleê ye, ku nivîs, gotar, dosye an jî malperan werdigerîne zimanên din.
Xizmet di nîsanê de di 28 zimanan de, û di sala 2006an de bi zimanê erebî hate raberkirin. Herwiha di 20 sibata 2015an de, dest bi zêdekirina zimanan kiriye û kurdî jî bi zaravayên xwe yên kurmancî û soranî jî ket nav zimanên wergerandinê û di serî de kurmancî û soranî herdû di bin navê kurdî de bi hev re dihatin wergerandin lê ew dibû sedema tevliheviyê lewre google dûre soranî cuda û kurmancî cuda da wergerandin. Wergera zaravayê kurmancî di sibata 2016an de hate aktîvkirin.
Zimanên ku hê ji aliyê Google Trasnlate ve nayên piştgirîkirin.
Zimanên ku hê ji aliyê Google Translate ve nayên piştgirîkirin, pêjavo berdewam e.
Sine (carina jî Sinedij an jî Senendec) bajarekî li rojhilatê Kurdistanê ye.
Bajarê Sine herwiha serbajarê parezgeha Kurdistanê ye. Li bajar û herêma Sineyê bi zaravayê kurdî yê erdelanî tê axaftin. Di sala 2012an de hejmara rûniştvanên bajarê Sineyê 375.765 bû.
Seleteya kahoyê ya bigoşt, ji koma seleteyên bigoşt, seleteyek e. Li hin deveran ji kahoyê re kahû, xas an xes jî dibêjin.
Goştê xwe ziravane tîke bikin. Di badiyekê de gezo (hingiv), sosa soya, ava lîmon, xwê û îsota reş tevlîhev bikin. Ango jê sosa xwe çêbikin. Viya berdin ser goştê xwe û di sarincokê de bi qasî 20-25 deqe bidin sekinandin.
Dendikên gulberojê di rûnbirêşkekê de hinekê biqelînin (zêde be dişewite). Kaho, tomatos (bacanê sor) û xiyarê pakij bişon, kahoya xwe hûr bikin. Ava lazûtê bidarivînin, pîvaza teze zitavane hûr bikin.
Sirke, xwê, îsota reş û rûnê ron tevlîhev bikin û bihêlin bila hinekê bisekine. Margarînê di rûnbirêşkekê de bihelînin. Goşt bi qasî 3 deqeyan biqelînin, hinekê bihêlin sarbûnê.
Di binikeke mezin de kaho, tomatos, hiyar û lazûtê, bi tevî sosê tevdin. Pîvaza teze û dendikan tevlî bikin. Goştê xwe li ser seleteyê daynin û bo xwarinê bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Seleteya fringî û merzekewê seleteyek ji koma seleteyên fringiyê ye. Li hin deveran bo fringiyê, firingî, tomatos, pamîdor, bacanê sor jî dibêjin. Merzekew bi latînî "lycopersicon esculentum" e ku welatê wê Kurdistan û Îran e.
Siyaleya xwe amade bikin. Hûn dikarin siyaleya xwe biqelînin jî, li ser daxwaza we ye.
Tomatosan bişon, wekî derxûna quşxaneyê ji wan devangan jêbikin, ango qalpaxan jê jêbikin. Hundirê wan derînin (wekî ya kutilkan, dolmehan). Hundirê wan bi xwê û îsota reş mist bidin (firikandin).
Ava siyaleyê bidarivînin, hûr hûr hûrbikin. Sîrê bikutin. Merzekewa xwe bişon, ava wê bidarivînin. Penîrê bipişirînin. Pîvazê kûbîkî jêbikin. Nîvê merzekewê hûr bikin. Di badiyekê de, penîr, pîvaz, sîr, siyale û merzekewê tevlîhev bikin. Xwê, îsota reş û ava lîmonê jî berdinê. Viya di sarincokê de bi qasî 1 katjimêr rawestînin.
Vê sosa we amade kiriye, têkin nava fringiyan, dabigirin. Ser wan jî bi pelên merzekeyê bixemilînin. Seleteya we êdî amade ye.
Selete ji xwarinên teze yan konservekirî yên pirranî bi sarî tên xwarin re dibêjin. Dema mirov behsa seleteyê bike, bêhtir kidak (hêşînnahî, zebze) û fêkî tên bîra mirov.
Bêjeya "selete" ji zimanê fransî tê. Îtalyayî jê re "insalata" dibêjin ku ji zimanê latînî derbas bûye. Tê wateya "xurdemeniya xwêkirî". Bi hezaran salan in, mirovahî vê teknîkê bikartînin ku temenê xurdemeniyan dirêj dike.
Yekemîn pirtûka ku li ser seleteyan hatiye nivîsîn a John Evelyn e ku navê wê Acetaria (1699) ye.
Servîsa seleteyan.
Seleteyê mirov dikare bi tevî xwarinan jî pêşkêş bike, bi tenê jî. Li aşxaneyan pirranî bi xwarinan re bên dayîn jî, ji ber ku selete bo tenduritiya mirov bikêr û baş in, roj ji rojê xwarina wê zêde dibe, aşxaneyên xwerû bo xwarina seleteyan in vedibin. Seleteyên kurdî bêhtir xweş in, lewra kurd gelekê sûdê ji pincarên çolê werdigirin.
Bestenîfiroş li Romayê, sala 1820
Bestenî, glasê komekê şîraniyan e ku ji qeşa û şîrê tê çêkirin. Bi bandora zimanên Ewropayê, kurdên li Ewropa "îs", "îskrêm" jî dibêjin. Kurdên êdî baş bi zimanê xwe nizanin wê bi tirkî (dondurme) yan bi erebî û farsî jî binavdikin.
Norm û cureyên wê.
Li Ewropayê xwarin û hilberîna besteniyê bo norman ve hatiye girêdan. Dadweriya YEyê ne tenê bestenî, tevahiya xwarin û xurdemeniyê bi norman ve girêdaye. Mirov nikare her tiştê tevlî besteniyê bike, ji madeyên organîk pêk hatiye. Bestenî ne ewçend dirêj tê xwedîkirin, besteniya baş a teze ye.
Nikolay Îvanovîç Lobaçevskî (bi rûsî: Николай Иванович Лобачевский), li Kazanê) matematîkvanekî rûsî bû.
Lobaçevskî sala 1807 dest bi perwerdeya kîmya û dermannasiyê dike, li zanîngeha dewletê ya Kazanê. Dûv re diguherîne, perwerdeya fîzîk, stêrnasî û matematîkê dibîne.
Sala 1816'ê li heman zanîngehê dibe profesor. Di nava salên 1823 - 1824 dekaniya fakûlteya wê ya fîzîk-matematîkê, 1825 heya 1835 birêveberî, 1846' ê de rektoriyê dike.
Li ser geometriyê rawestiyaye. Zanîna geometriyê bipêşxistiye.
Hesîde, hesûde navê şîraniyek e. Dibe ku li hin deverên din, bi navekê din bê navandin. Li Serhed, deşta Rewanê jê re "hesîde" dibêjin. Li parêzgehên Bakurê Kurdistanê Mûş, Erzîrom, Qers, Mezra, Erdêxan, Îdir û Wanê hesîde gelek tê xwarin.
Şîraniyeke ku çêkirina wê hêsan e ye. Dişibe helawê. Ard (arvan) di nava rûn de tê qelandin, hin pincarên çiyayî tên tevkirin. Helawa ku bi pincarên biharê ye.
Bijîşkiya gelêrî û xwarina şervanan.
Hesîde di bijîşkiya gelêrî ya kurd de herwiha girîng e. Hesîdeyê didin jinên nû zarok anîne, nexweşên emeliyat bûne, xwîn windakirine. Ji ber ku pêdiviya laş di rewşên wiha de bi glîkozê zêde ye û pincarên hêşîn jî di restorekirina organan de bikêr in.
Hesîde herwiha xwarina şervanên kurd e. Di stranan de tê ziman ku pêşmergeyên Îhsan Nûrî Paşa heger di êrîşa xwe serketî bana, fermandar mertoxe dixwarine, hesîde jî didane şervanên xwe. Amadekirina mertoxeyê (mirtoxe) jî, ya hesîdeyê jî hêsan e. Ji ber wê jî xwarineke gerîllayan e.
Deverûn, nanê tewikî yê rûnkirî, tewtew, eşîrkî, qetmer, qatmer cure nan û kateyek kurdî ye. Gelên cîran jî çêdikin.
Kilor e yan kate ye?
Hin kes deverûnê wekî cureyekê kilorê jî didin nasandin. Kilor, xwarinên an nanên ji pelhevîrkê (şikevayê) tên çêkirine. Heger ew şîrîn bin, dikevin kategoriya şîraniyan.
Rast e mirov dikare ji pelhevîrkê jî deverûnê amade bike. Lê pelhevîrka deverûnê divê stûr be. Ji ber ku pelhevîrka wê stûr e, baştir e mirov wê bixe bin kategoriya kateyan. Wekî şîranî jî qetmer heye, bo mînak qetmera Dîlokê.
Ardê xwe têxin teştekê, xwê bavêjinê. Nava wê wekî hevîrê vebikin, hêdî hêdî bi av û rûnê ron bistrên. Bû hevîrê nermijî, 15-20 deqe rawestînin.
Girikên xwe amade bikin, bi darikê tîrê (darkilorê) wekî pelhevîrkê vebikin, lê divê pelhevîrka wê stûr be.
Tehîn û rûnê helandî di ser wan pelhevîrkan de bidin, wan bikin wekî rûloyê. Rûloyan badin. Hinekê di sarincokê de rawestînin.
Rûloyên xwe bi darkilorê bêî ku pirr tenik bikin, vebikin. Deverûnên xwe li ser sêlê yan di rûnbirêşka teflonî de bipijînin.
Keledoşiya masiyê, hilmijîna masiyê hilm-gulmê de pijandina goştê masiyan e. Navê komekê xwarinan e ku bi rêbaza keledoşiyê tên çêkirin. Li Kurdistanê ji deqsor, palamûd, masîmûsa, kîlkeyê tê amadekirin.
Masiya xwe amade bikin, bişon, di forma fîletê de jêbikin. Têxin quşxane yan li ser daxwazê beroşê. 1,5 stekan mergeyê (ava firingiyê) û stekanek avê berdinê. Herdu pelên defneyê tevlî bikin. 2 dendik sîrê bikutin.
Pîvaza xwe di awayê xwarina seleteyê de hûr bikin. Bi tevî rûnê ron, têxin quşxaneyê. Tîkeyek lîmon, sosa soyayê, îsota reş, îsota sora xwe, bi tevî xwêyê tevlî bikin.
Dema ava we keliya, kevçiyek ardê hêdî hêdî pê werbikin, ji bo nebe girik baş tevdin. Bi vî awayî 5-10 deqe bikelînin.
Kelandin bidawî bû xwarinê berdin binikeke xwarinê ya kûr. Hûn dikarin biharbêhn (biharat) û hêlizê jî bikarbînin. Êdî dikarin bixwin.
Kutilka bacanreşkê jî wekî cureyên din ên kutilkê (dolmeh), di pêjgeha kurd de cihekê girîng digire.
Bi taybetî li parêzgehên Amed, Mêrdîn û Rihayê pirr bitehm tê çêkirin. Li ser daxwazê dikare cureyên biharbêhnê (biharat) jî lê bê zêdekirin.
Kutilka îsotê, dolmeha îsotê ji cureyên kutilkan (dolmehan) e û di pêjgeha kurd de cihê wê girîng e. Ji îsotê hêşîn û glover ên kutilkan tên çêkirin.
Gelek cureyên wê hene. Helbet hemî jî ji îsotê ne lê li ser daxwazê, berkelî (melzeme) dikare bê guhertin. Li tevahiya herêmên Kurdistanê tê xwarin.
Bînin ser destexaneyê (sifreyê) û êdî dikare bê servîskirin.
Gabriel Aghion (30ê kanûna pêşîn 1955 li Aleksandriya Misir) senaryovan û derhênerekî fransî ye.
Gabrie Aghion di sala 1955an de li Misirê ji dayik bû. Ew dema ku 4 salî bû, bi malbata xwe re çû Parîsê. Di sala 1970an de wek alîkarê rejiyê ên fîlmçêkerên wek Claude Zidi, Jean-Jacques Beineix û Willard Huyck kar kir.
Di sala 1995an de wek rejîsor û senaryovanê a fîlmê Pédale douce serketineke mezin bi dest xist.
Seleteya heştpêyê, seleteya axtepotê seleteyeke bitehm e û ji goştê heştpêyê tê çêkirin.
Derbareyê heştpêyê de.
Heştpê an axtepot (ji grekî, Ὀκτάπους), ajaleke deryayî li filûma molûskan a heşt an jî deh piyan e. Axtepot hov e û bi piyên xwe nêçîra xwe digire. Kurka wê tijî aveke mîna hibrê ye. Li dijî êrîşekê, ji bo ku xwe veşêre, vê hibrê dipijiqîne. Heştpê ajaleke deryayî ya sîfalode yan pêserîyane ji cînûsa "Octopus" sp., ku der dorî 286 cureyan jê hene.
Di kurdî/îraniya kevn de ji lingê (nig) re pa, pad tê gotin. Ev bêje hêj jî di kurdî de zindî ye, "pê", "dest-pê" hwd. Di zimanên rojavayî de herwiha cih digire, koka wê yek. Koka bêjeya heştê jî di zimanê îndogermaniyan (hind û ewropayî) de yek e, "eight", "acht", "heşt". Ango "hêştpê" û "axtepot" yek in.
Zîperdasiya bi mayonez varyanteke ji xwarinên masiya zîperdasîyê (zîpermasî jî dibêjin) ye. Li aşxaneyên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê pirranî sosa ku jê re dibêjin "aîolî" bikartînin ku ew jî jixwe ji mayonezê ye.
Derbareyê zîperdasiyê de.
Zîperdasî (scomber scombrus) navê malbateke masiyan e. Di rengê zîvê de ye. Kêmzêde 10 sal dijîn. Dirêjiya wan 30-50 cm ye. Zîperdasiyên bo xwarinê tên bikaranîn 100-150 gr in. Li pirraniya deryayan dijî. Li Deryaya Navîn jî gelek in.
Biraşteya xwe (izxare) vêxin, bi rûnê zeytê amade bikin. Berê divê hûn sosa xwe çêbikin. Sîra kutayî û mayonezê di badiyekê de tevdin. Hûn dikarin zerika hêkê, sirke û gormizê (xerdel) jî bixinê. Bi ziravkî rûnê zeytê berdin serê.
Masiyên xwe pakij bikin, bihêlin bila ava wan biherike, bidarive. Masiyên xwe xwê bikin û ard pê werbikin. Masiyên ardkirî yeko yeko bidin ser biraşteyê. Carnan bi firçeyekê rûnê zeytê lêdin û 6-7 deqe bipijînin.
Rûnê tîr di verokekê de (quşxaneya biçûk) biqijilînin. Bi rinekek (firçe) vê rûnê li rûyê masiyan bidin. Zîperdasiyan bi sosa we amadekiribû, lîmon, bexdenûs ûêd bixemilînin û bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Biraşteya barbûnyayê, xwarineke bi çêj e, ji goştê barbûnyayê. Di caxikê (izxare) de tê pijandin lê hûn dikarin di rûnbirêşkê de jî bipijînin.
Barbûnya (mullus barbatus) cure masiyek e ku di pêjgeha kurd û gelekan de cihekê girîng digire.
Masiyên xwe pakij bikin, pûlên wê biterişînin, jêbibin. Bi qasî 10 deqe di caxikê de bipijînin û têxin binikên servîsê. Heger hûn sosa xwe 2-3 rojan di sarincokê de bidin rawestandin xweştir dibe.
Firingî û îsotên xwe jî di caxikê de bipijînin. Rûnê zeytê, ava lîmonê û xwê tevdin, viya wekî sosê berdin ser masiyan.
Hûn dikarin bi seleteyê yan gorî kêfa xwe bi cure sosekê din jî servîs bikin. Hûn dikarin masiyan ard (arvan) jî bikin, lê aşpêjên navdar dibêjin ev hinekê çêja (tehma) masiyan dikuje.
Kamkaran (bi Kurdiya Navendî: کامکاران, bi farisî: کامکارها, "Kamkarha", bi îngilîzî: "Kamkars"), malbateke Kurd ku ji heft birayan û xwîşkekê pêk tê, yek ji muzîkvan û muzîkarên Îranê û Kurdistanê ne. Repertuwara wan ji muzîka Kurd ya dewlemed û rengareng bi awazên tûj û ji rîtmên muzîka Iranê ya kalsîk pêk tê. Repertuwara muzîka Kurd gelek cur e û di dîroka xwe ya kevin de ra û şaxên xwe berdane nav laşên mirovan.
Yekemîn konsêrta wan vedigere bo sala 1965 an li bajara Sine yê kû nemir Hesen Kamkar (bavikê wan) jî di vê konsêrtê da beşdar bû û bi xo violon dijenî.
Kamkaran li sertaserê cîhanê konsêrt pêşkeş kirine; yek ji wan: sala 2003 an li merasim a pêşkeş kirina Xelata Nobel a aşitiyê bi Şîrîn Îbadî yê bû. Herwisa li piraniya festîvalên mezinên mûzîka dinyayê wekî WOMAD bi serperiştî ya Peter Gabriel û SummerStage a New York ê beşdar bûne û li gelek talarên Ewropa û Emrîka yê bi awayekî pir bi hêz bername îcra kirne û herdem rêz û aferîna sercem amadebûyan ji xwe re xelat kirnie.
Pirrlezîz, pirr lezîz navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Bi heman navê derbasê romiyan (tirkan) jî bûye ("pür lezzet", "pür leziz kuftesi").
Goştê kişandî têxin badiyekê mezin. Pîvaza rêşker kirî (rende), sîra kutayî, hêk, kemyon, xwê, îsota reş jî berdin badiyê û bistrên.
Girikên bi qasî gûzê çêkin û di rûnbirêşka teflonî de bi herdu aliyan bipijînin.
Bacanreşkan bişon, bi belekî qalikên wê bigirin. Xelekî tîke bikin, di rûnê ron de biqijilînin. Kartol û firingiyan pakij bikin, qalikên wan bigirin, gloverkî tîke bikin.
Sêniyeke glover a bo firneyê (firûnê) bînin, kufte, kartol, firingî û bacanreşkê xwe li pey hev rêz bikin. Ango pişta wan bidin hevûdu. Mergeya xwe di nava hinekê avê de bihelînin, pê werbikin.
Kevçiyek rûnê nivîşkî tevlî bikin, di germiya 200 pileyê de bavêjin firneyê. Bi germî servîs bikin.
Pirrezîz, pirr ezîz navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Ji goştê kişandî û rizê ye. Ji ber ku hundirê wê tê dagirtin, mirov dikare wekî kutilkê (dolmehê) jî binav bike.
Çima gotine pirr ezîz?
Em dizanin li Kurdistanê riz (birinc) kêm e û kurd pirranî savarê dixwin. Savar erzan, birinc biha ye. Gelek xwarinên ku riz tê de heye hatine pesinandin, bo mêvanan hatine pêşkêşkirin.
Lê, ezîziya vê kufteyê ne ji rizê ye. Ev kufte, kufteya palasan (koşkan) e, para mirovên "ezîz" e. Tê de him goşt heye, him riza biha, him hêşînî, hêk, kartol hene, him jî mîr û keyan ev xwarine. Ango gelek tişt dikevinê, biha ye, mîran xwariye, lewra jê re gotine pirr ezîz.
Lêkolîneke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin. Heya niha 1-2 pirtûk hatine weşandin ku ew jî tenê terîf in.
Birinca xwe bikelînin û pîlawa xwe çêbikin. Di heman demê de goştê kişandî, nanê kartû, rûnê ron, xwê û biharatê tevlîhev bikin, bistrên. Ji viya girikên bi qasî hêkê çêkin, nava wan bi tiliyan vebikin û birinca we hazir kiribû têxinê.
Ser kufteyan (yan jî kutilkan) bi penîr, mergeyê por bikin, bavêjin firneyê (firûnê).
Dema we anî ser destexaneyê (sifreyê) hûn dikarin li ser daxwazê binikên xwe yên xwarinê bi kartol, gizêr, baqilê xatûnî (polik) ûêd bixemilînin.
Darûziyafe navê cureyekê kufteyê ye. Ji ber ku bi pelhevîrkê tê pêçandin, hinek wê wekî kutilkê (dolmehê) didin nasandin. Ev jî rast e. Darûziyafe ji xwarinên ereban e, derbasê pêjgeha kurd jî bûye.
Ji xeynî pelhevîrkê tevahiya melzemeyên xwe tevlîhev bikin, li makîneya goşt bixin, bistrên. Vê têkela xwe bikin wekî loxê, rûloyê û bi pelhevîrkê bipêçin.
Bi vî awayî bi qasî 20 deqeyê di sarincokê de bidin sekinandin. Dûv re rûloyên xwe derînin wan di berayiya 2-3 cm de tîke bikin û li şîşan bixin.
Li ser agirê komirê bipijînin. Kufteyên we pijiyan, wan bi firingî û îsotên xwe yên pijandî bixin binikên xwarinê û servîs bikin.
Meknès-Tafilalet şanzdehmîn herêma Marokoyê ye, li dûmahîka bakurê navîn a Alceryayê cîh digire. Qada herêmê digihîşe 79,210 km² an nifûs jî li gor hejmara sala (2004an) 2,141,527 e. Paytexta herêmê Meknes e.
Herêm ji hêla Romayî û Fenîkeyan ve hatiye ava kirin.
Merge, avbacan, ava bacanan, ava fringiyan, avtirşk, motî balcana an motî balcanê, salça, tirş çênceke (sos) ku ji fringiyan (tomatos, şamik, bacanê sor) û îsotê tê çêkirin e. Berhemeke kidakan (zebze) e ku di pêjgeha kurd de jî gelek tê bikaranîn.
Qalikên fringiyan tên girtin, ji hundirê wan tê çêkirin. Li Kurdistanê gel pirranî bi xwe çêdikin, nakirrin. Ji mergeyê jî mirov dikare ketçapê çêbike.
Ava îsot an fringiyan tê derxistin, di bin tavê de tên ziwakirin. Mergeyên nûjen di fabrîkan de bi alîkariya firneyên tên amadekirin.
Ketchup, ketçûp, sosek e ji sosa biharatê, sirke, şekir û cure biharbêhnan (biharat) e.
Bo biçêjkirina xwarinan tê bikaranîn ku di pêjgeha kurd de jî cihê xwe girtiye. Pirranî bi fastfoodê tê xwarin. Niha bi gelek cureyên wê hene.
Ji xeynî wê di ber biraşkan (kebab), hamburger, spagetî, pommes frites û hot dogê de tê xwarin.
Peyvnasî û dîrok.
Li ser bingeha wê gelek angaşt hene. Pirranî bawer dikin ev peyv ji zimanê çînî belav bûye. Andrew F. Smith di pirtûka xwe ya bi navê "Pure Ketçap" de cih daye teoriyên li ser bingeha navê wê.
Ketçap berê wekî derman dihatibûye bikaranîn û di dermanxaneyan de dihate firotin. Di ketçapên serdema 19. de kuvark, goştê masiyan, biharatên cuda ûêd jî hebûn. Îro jî ketçapên wiha hene û tên xwarin.
Xwê, solin mîneraleke xwezayî ye, bo bitehmkirina xwarina mirovan e. Di pêjgehan de cihekê sereke digire. Ji natrîûmklorîdê pêk tê. Zêde xwarina wê dikare ziyanê bide organîzmaya mirov.
Xwêyê herwiha didin ajalên malê jî. Xwê di pîşesaziyê de jî tê bikaranîn. Ji xwêya hebên wê mezin û hinekê zer re "solin" an "sol" tê gotin. Di hin devokan de solin bûye navê tevahiya xwêyê.
Dîroka xwêyê jî bi qasî ya şarezabûna mirovahiyê kevn e. Di dema Sumer û Babîlê de xwê ji bo konservekirina xurdemeniyan dihatiye bikaranîn. Carnan di demên xelayê de bihayê wê ji zêrê jî derbastir kiriye.
Hilberîna wê gelek hêsan e. Ji binê erdê wekî zinarên solinê tê derxistin û di fabrîkan de li ser dixebitin. Rêbaza din jî sûdwergirtina ji xwêya ava deryayê ye. Bi dûkelbûna ava deryayê ya şor ve, av diçe xwê dimîne.
Mirov xwêyê ji xwarinan digire. Bo mînak xwê ya di kidak (zebze) û xurdemeniyên din de heye, têra organîzmaya mirovan dike. Lê dîsa jî mirov bêî xwêyê nikarin, wê ji destexaneyên (sifreyên) xwe kêm nakin. Xwê dikare lêdana xwînê bilind bike, demaran bixitimîne, riya NDDê (nexweşiyên dil-demarê) vebike.
Xwarina bilez an jî Fastfood (îngilîzî. "fast food" = zû xwarin, bilez xwarin) ji xwarinên di demekê kurt de amade dibin re tê gotin.
Dema mirov behsa xwarina bi lezê dike, pirranî hambûrger, kartolên sorkirî, sosîsên biraştî yan kelandî tên bîra kurdan. Ji ber ku xwarina bi lez bo tenduristiyê ne baş e, jê re di zimanê kolanî de wekî îroniyekê junkfood dibêjin.
a>, xwarineke tîpîk ê fastfoodê ye
Xwarina bilez û pêjgeha kurd.
Xwarina bilez di pêjgeha kurd de ne ewçend cihekê girîng digire. Kurd pirranî li malê, di atmosfera malbatî de, yan heger li xaringehan jî bin, bi hevaltî û civakî xwarinê dixwin. Kurd li ser destexaneyê gelek dimînin, suhbetê dikin. Ji xwe bijîşk jî viya temî dikin. Lewra bo hezmandina xwarinan dem pêwîst e, baş e ku mirov hêdî xwarinê bixwe.
Xwarina bi lez encameke jiyana nûjen e. Li bajaran jiyan divê birêkûpêk û bilez be. Wextê gelekan nîne ku bi hêviya amadebûna xwarinên giran bimîne. Sosîseke kelandî, ketçap, stekanekê kola carnan dibe xwarina danekê.
Fastfoodê sazûmaniya xwaringehan jî guhertiye. Berê garson li pey mişteriyan digeriyan, niha kiriyar bi xwe xwarina xwe digire. Herwiha pergala servîskirin û rûniştinê jî hatiye guhertin.
Pîşesaziya xwarina bilezê berfireh e.
a> bûye wekî semboleke xwarina bilezê
Zincîre-kargehên xwarina bilezê vebûne û gelek markayên wê derketine. Li bajarên Kurdistanê jî şaxên wan vebûne û vedibin. Di van dikanan de bi diravekê erzan xwarin tên dayîn. Pirranî adan û berkeliyên qerimandî ji sarincan tê derxistin, wan germ dikin û didin muşteriyan. Him ew kar dikin, him jî kiriyar xwarina xwe bilez dixwin.
Lê lêkolînên zanistî dane nîşandan ku xwarina bi lez ziyanê dide laşê mirov.
Di serdemên antîk de jî xwarina bilez hebûye lê pirranî bi jiyana nûjen re berfireh bûye. Li Kurdistanê kuftefiroş, lazûtfiroş, tablakar ûêd jî xwarinên wiha bilez tên amadekirin û xwarin didin. Lê li Kurdistanê jî hêdî hêdî fastfoodên qerimandî yên li cîhana rojava tên xwarin bipêşdikevin. Xwarina bilezên Kurdistan û Asyayê bi qasî yên rojavayiyan ziyanê nadin laşê mirov.
Soneberî xwarineke pêjgeha kurd e. Ji bacanreşkê ye. Sone navê cureyekê werdekê ye. Li hin deveran ji tevahiya werdekan (ordek) re sone dibêjin.
Ji ber ku bacanên zikdagirtî dişibin soneyên ku di avê de aşberî (ajnêberî, soberî, melevanî) dikin jê re "soneberî" gotine. Di ferhenga zimanê tirkî de wekî "söneberi" nivîsîne, derbasê romiyan (tirkan) jî bûye, navê wê her bi kurdî maye.
Qalikê bacanan bi belekî bigirin, nava wan seranser carekê biqelişînin. Di nava ava şor de bi qasî 1,5 katjimêrî bidin sekinandin. Dûv re bişon û ziwa bikin.
Pîvazên xwe hûrane hûr bikin û bi tevî goştê kişandî di nava rûn de biqijilînin. 2-3 deqe şûnde îsot û fringiyan jî tevlî bikin. Hinekê din jî biqijilînin. Dûv re nok, xwê û îsota reş tevlî bikin, 1-2 deqe biqijilînin û ji ser agir daynin.
Bacanên xwe di sêniya firneyê de rêz bikin, hinekê rûnê ron bi firçeyê li rûyê wan bidin. Bavêjin firneyê (firûnê) heya hinekê zerayî bi wan ket bipijînin.
We ji firneyê deranî, hûn dikarin hundirê wan dabigirin. Tijekirin bidawî bû, mergeya xwe bi avê ron bikin bi ser wan de bikin.
Li ser daxwazê hûn dikarin tîkeyên fringiyê li se bacanan daynin û dîsa bavêjin firneyê. Bi germî tê xwarin.
Kalangala navçeya 27em a Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.
Cuwan Batû, li gundê Şêxê Reş, Şirnexê, bakurê Kurdistanê hatiye dinê. Wî xwendina xwe ya tibbê (tendûrûstiyê) li Bulgaristanê tewa kiriye û piştre ew hatiye Swêd. Dr. Cuwan Batû li Swêdê pisportiya doktortiyê, beşê psîkiyatrî tewa kiriye. Niha wî, weke doktorê pispor, ciheke xwe yê doktoriyê li Stokholmê vekiriye û ew serbest kar dike.
Berhemek (lêkolînek zanistî) wî bi swêdî di derbarê nexweşiyên mejî, taybetî yên jibîrkirinê (demens) heye.
Dr. Cuwan Batû, salên 1996-98-an de kovara "Rojbaş" derxistiye. Niha wê kovarê weke Rojbash online derdixe. Gelek nivîsên wî di kovar û rojnameyên kurdî derketine.
Pirtûka wî ya ewil bi kurdî, bi navê "Şûjin" sala 2000-an de ji aliyê çapxaneya kurdî ya APEC li Swêd derketiye. 16 kurteçîrokên wek fabel di nava vê pirtûka wî Şûjin de hatine civandin. Pirtûka duwem, bi navê "Xeta Sor" sala 2007-an, ji aliyê çapxaneya Doz li Stenbolê derketiye.
Dr. Cuwan Batû endamê "America-Kurdistan Friendship League, AKFL"- ê ye
Rukiga bajarokekî Ûgandayê ye. Li navçeya Kabaleyê cîh digire.
Li başûr-rojavayî Kabaleê cîh digire. Ji paytext Kampalayê re 400 km dûr e. Rûerda bajarokê 216 km² ye bi deşt, daristan, girên bilind û avzêlkan pêk tê. Nifûsa bajarokê 43.266 e û jidayîkbûna Ûgandayê herî zêde wê bajarokê de ye. Bi giştî kesên wê herêmê de Xiristiyanin.
Mparo gundekî Ûgandayê ye. Li navçeya Kabaleyê bajarokê Rukigayê cîh digire.
Serokwezîrê Ûgandayê Amama Mbabazi di wî gundî de jidayîk bûye.
Kiboga Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.
Kiboga ji sê bajarokan pêk tê.
Bîstan an bîstpere navê seleteyeke kurdî ye. Ji ava hinarê tê çêkirin, bo nexweşan gelek baş e.
Çêkirina bîstanê.
Berê zebzeyên xwe pakij bişon, hûr bikin, bixin badiyekê. Herwiha pelên nexilê jî. Di badiyê de xwê û biharatê pê werbikin, tevdin. Gorî kêfa xwe hûn dikarin hin biharbêhnan (biharat) jî lê zêde bikin.
Ava dendikên hinarê berdin serê. Seleteya xwe bo servîsê bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Ava hinarê dostê masûlkeyên dil e. Bijîşk jî vexwarina wê yan jî xwarina hinarê temî dikin.
Sosa gizêrê cureyekê çêncê (sos) ye. Mirov divê bêje sosên gizêrê jî, lewra ji gizêrê gelek sos, selete hene. Herwiha mirov dikare vê sosa gizêrê wekî selete jî binav bike. Gelek sosên pêjgeha kurd, ne tenê ji bo bitehmkirina xwarinan, ji bo xwarinê ye jî. Ango mirov dikare wekî seleteyekê bixwe.
Zikêş ev e?
Di wêjeya devkî de behsa seleteyekê bi navê "zikêş" tê kirin. Di çîroka bi navê "Mîrza çemûçem" (ber çem re bimeşe, çemê bişopîne) de behsa seleteyekê tê kirin ku navê wê "zikêş" e. "Anî gizêrên xwe, sîr û mast pê werkir û xwar. Êşa zikê wê derbas bû. Got Xwedêyo şikir ji te re, te ji zikêşê re Zikêş daye"."
Gizêrên xwe pakij bişon, amade bikin. Têxin rûnbirêşkê hinekê biqelînin, nermijî bikin.
Di badî yan binikeke kûr de sîr û masta xwe çêbikin. Ango sîra kutayî têxin nav mastê. Wê bînin berdin ser gizêran.
Seleteya xwe li binikan parve bikin, bi pelên bexdenûsê û biharatê bixemilînin. Xwêya xwe pê werbikin (ne mecbûrî ye, lewra xwêya zêde ziyanê dide laşê mirov).
Serûpê yan bi zimanê ermenî û ewropayiyan xaş
Serûpê, komir, av û nanê loş
Serûpê cureyekî xwarineke bigoşt ê quşxaneyê ye. Di pêjgeha kurd, herwiha ya gelên cîran de cihê wê heye. Ji serî û pêyên pez an dewaran tê çêkirin. Ji ber ku amadekirina wê gelek dijwar e dem jê re pêwîst e, herwiha pez-dewar jî ne erzan in, îro wekî xwarineke biqîmet tê dîtin.
Kurd ji cureyekî wê re dibêjin narîn an "norîn" û vê xwarinê wekî "serûpêya filehan / ermeniyan" jî bi nav dikin.
Serûpê yan xaş.
Ermenî jê re "xaş" ("Խաշ") dibêjin ku ji lêkera xaşelê tê, ango xaşandin. Li Ewropayê ev xwarin piranî wekî xwarineke ermeniyan tê zanîn, jê re "khash (xaş)" dibêjin. Tirk û faris jî "kalla paçe, kelle paça" dibêjin. Li Efxanistan, Kurdistan, Pakistan, Hindistanê jê re serûpê (sîr û pa, sîrî pad ûww) tê gotin.
Dibêjin ev xwarin ji Hindistanê belav bûye, wextekê xwarina zadeganan bûye. Ji bo tenduristiyê baş e, bi taybetî bo kesên ku ba di jinûyên (çokên) wan de hene. Helbet divê mirov bi gotî û temiyên bijîşkan tevbigere, wan jî pejirandin, bixwin.
Serî û pêyên ajalê tên paqijkirin, pûrta wê jê dibin û bo demekê dirêj dikelînin. Gava êdî çerm û hestî ji hev qetiyan, êdî amade ye.
Gelek tişt dikevinê, li ser daxwazê herwiha gelek jî biharat tevlî dibin.
Îro gelek cureyên zarê hene
Nerd an textenerd an jî tewle kevintirîn lîstika cîhanê ye. Ji kurd û îranyan belav bûye. Di lîstika nerdê de him stratejî heye, him jî lîstik hinekê li ser şansê ye. Ango lîstik li ser herdu hîman ava ye. Kurdên YKSSê jê re "nardî" dibêjin.
Dîroka nerdê.
Ji kurd û gelên din ên îranî derketiye (fars, mazenderan, gilakî ûêd). Derbareyê bingeha wê de gelek angaşt hene. Dibêjin şahekî îraniyan ev lîstik daye çêkirin, lê di bermahiyên bajarê di bin pêta volkanê de ma Pompeî de jî wêneyên wê hene. Ango pirr berê jî hebûye. Li Kurdistan, Îranê ev lîstik pirr berê jî dihatibûye. Ji wan derbasê romayiyan bûye li cîhanê belav bûye.
Niha di forma qutiyekê de tên firotan. Li binê platformê xêzikên bo pûlan hene. Pûl ji du rengan e, 15 ji rengekê, 15 jî ji yê din.
Dibêjin xêzik û pûl gorî salnameyê hatine avakirin. Hejmara xêzikan 12 ne (6+6) û ev mehên salekê ne. Hejmara pûlan 30 ne (15+15) ew jî rojên mehê ne. Di nerdê de 4500 ajotinên lîstikê hene.
Zimanê nerdê bi kurdî/îranî ye.
Gorî dibetiyên zarê (belim, îhtimal), hatinên zarê hejmartinên îranî tên bikaranîn. Tirk jî wisa dikin.Bo mînak 2-2 hat dibêjin dubare. 1-3 hat dibêjin yek û sê.
Kyankwanzi navçeyeke Ûgandayê ye, li herêma navend a Ûgandayê cih digire.
Navê navçeyê li gor zimanê herêmî tê wateya (ser-bajar -Kyankwanzi)
Wêneyekî nûjen ê nivîskên Bêstûnê
Ev nivîskên li jêr ku wergerandina wan a kurmancî hatiye kirin, ji versiyona wergera L.W. King û R.C. Thompson sûd hatiye wergirtin.. Ev nivîsk li bajarê Bêstûnê yê li parêzgeha Kirmaşanê ne.
Pîrozkirin û Nifrîn.
a> bi serpoşa xwe ya tûj, destên wî ji paş ve girêdayî ne
Erak (bi farsî: اراک) bajarek li bakûrê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 438,338 kes lê dijin.
Erak, paytexta parêzgeha Merkeziyê ye.
Ehvaz (bi farsî: اهواز) bajarek li başûrê rojavaê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 969.843 kes lê dijin.
Ehvaz, paytexta parêzgeha Xûzistanê ye.
Bûşehr (bi farsî: بوشهر) bajarek li başûrê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 161.674 kes lê dijin.
Bûşêhr, paytexta parêzgeha Bûşehrê ye.
Bender Ebbas (bi farsî: بندر عباس) bajarek li başûrê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 462.692 kes lê dijin.
Bender Ebbas, paytexta parêzgeha Hurmizganê ye.
Bîrcend (bi farsî: بیرجند) bajarek li rojhilatê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 157.848 kes lê dijin.
Bîrcend, paytexta parêzgeha Xorasana Başûrê ye.
Zahidan (bi farsî: زاهدان) bajarek li rojhilatê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 552.706 kes lê dijin.
Zahidan, paytexta parêzgeha Sîstan û Belûçistanê ye.
Simnan (bi farsî: سمنان) bajarek li bakûrê rojhilata Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 126.780 kes lê dijin.
Simnan, paytexta parêzgeha Simnanê ye.
Qazwên (bi farsî: قزوین) bajarek li bakûrê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 1996 an 577.571 kes lê dijin.
Qazwên, paytexta parêzgeha Qazwênê ye.
Gurgan (bi farsî: گرگان) bajarek li bakûrê rojhilata Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 320.226 kes lê dijin.
Gurgan, paytexta parêzgeha Gulistanê ye.
Meşhed () bajarek li bakûrê rojhilata Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 2.410.800 kes lê dijin.li bajarê meşhedê nêzîkê 500 hezar kes kurdê kurmanc hene u ew ji bajarên Çinaranê u qûçanê u kelatê u deregezê u bajarên Xorasana bakûr hatine liwir.kurdên xorasanê berî ji 400 salan pêşîyê hatine koç kirin bi welat u parêzgeha xorasanê.
Meşhed, paytexta parêzgeha Xorasana Rezewîê u duyemîn bajarê mezinê îranê ye.
Yasûc an jî Yasîc, (bi farsî: "یاسوج") bajarek li başûrê rojawa Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 100.544 kes lê dijin.
Yasûc, navenda parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmedê ye.
Yezd (), bajarek li naverasta Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 432.193 kes lê dijin.
Yezd, navenda parêzgeha Yezdê ye.
Zencan (bi farsî: زنجان) bajarek li bakûrê rojava Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 349.801 kes lê dijin.
Zencan, navenda parêzgeha Zencanê ye.
Erdebîl () bajarek li bakûrê rojawa Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 412.699 kes lê dijin.
Erdebîl, navenda parêzgeha Erdebîlê ye.
Kolera, kulemar, zikêşa ji navê ya giran, navêşa reş nexweşiyeke mîkrobîk e. Pirranî ji mîkrobên di nava avê de ne û xwarinan derbas dibe. Bakterî dibin sedema vartoyiyeke (vîrik, îshel, emelî) giran û vereşanê. Heger di dema xwe de terapiya wê bê kirin pirranî derbas dibe. Lê heger bêî terapî bimîne, dikare bibe sedemê ji 20% heya 70% mirina kesên pê nexweş ketine.
Mixabin li Kurdistanê ev nexweşî ji ber xizanî û nebûna derfetên tarapiyê dibe sedemê mirina bi hezaran mirovan, bi taybetî mirina zarok û temendirêjan. Mirov dikare bêje ev nexweşî li xizanan dide.
Li Ewropayê îxbara saloxdana vê nexweşiyê mecbûrî ye. Ango heger mirov pê hesiya yek bi vê nexweşiyê ketiye, divê saziyên tenduristiyê yan polîs agahdar bike. Heger neke, dikare bê cezakirin.
Pêkhênerî (patojenî).
Bakteriya kolareyê, "Cholerabakterium O395" tîpa êrîşkar, bixetere
Kolera ji bakteriya bi navê "Vibrio cholerae" pêk tê. Dibe sedemê vartoyiyeke (îshel, emelî) biavî. Patojeniya wê cara pêşîn ji aliyê Filippo Pacini ve di sala 1854'ê de hatiye vedîtin, peytandin.
Robert Koch sala 1883'yê bi tevî Bernhard Fischer û Georg Gaffky li Misirê li ser nexweşên ji nexweşiyên rodiyan (rovî, rûvî) mirine lêkolînên berfireh dikin û patojeniyên kolerayê bi berfirehî rave dikin.
Pirranî li welatên aboriya wan ne baş e rû dide. Bi avê û xwarinan (bo mînak xwarina masiyan) di nava gel de belav dibe. Klorkirina avê bi giştî nebe jî, pirranî pêşî li kolerayê digire.
Mixabin ev vîrûs kirine çek jî û di şeran de gelek caran hatiye bikaranîn jî. Li dijî kurdan çendîn hatiye bikaranîn, nayê zanîn.
Sîmptom û nîşanên wê.
Dibêjin mirovên ku koma xwîna wan "0" in, bêhtir bi vê bakteriyê tên vedan.
Diyagnoz û terapî.
Ji rûniştina (pîsiya rodîkan, kot, gû) nexweşan nimûne tên girtin û bi wê peytandina bakteriyan dibe. Heger nexweş di demê de hatibe klînîkê cihê tirsê nîne. pH´a organîzmayê tê normalîzekirin.
Bi antîbakteriyan, normalîzekirina asta ava laşê, zêdekirina asta glukozê, natriyûmklorîd, kaliyûmklorîd û îzolekirinê têkoşîn tê dayîn.
Rên an jî Reyn (bi romanş: ",",, ","; peyveke ji hind û ewropiya kevin reie- bi wateya "herikîn" e), yek ji çemên herî dirêj ên Rojavayê Ewropayê ye.
Reyn li çiyayên Alpê yên Swîsreyê dizê; ji avên kaniya sereke Vorderrhein, li Tomasee/Lai da Tuma (Surselva, Grisons) û avên kaniya Hinderrhein a qeşayiya Paradies, li Grisonsê pêk tê. Avên her du kaniyan li Reichenau (Tamins) dikevin hev, dibin çemê Rên.
Di gola Bodenê ve diherike, dû re nêzîkî Schaffhausenê sûlavên Reynê çêdibin. Ev sûlav 23 m bilind in. Reyn di Swîsre, Fransa, Almanya û Holandê ve diherike, digihêje Deryaya Bakurî. Devê çemê Reynê jî li Hoek van Holland, Rotterdama Holandê ye.
Bajarên mezin mîna Basel, Strasbourg, Karlsruhe, Mannheim, Bonn, Köln û Rotterdamê ber çemê Rayn hatine avakirin. Rên ji bo çalakiyên bazirganî û danûstendinê jî gelek giring e.
Milên çemê Reynê yên herî mezin Neckar, Main, Mosel, Lahn, Sieg, Ruhr û Lippe ne.
Qopo kufteyek ji pêjgeha kurd e. Cureyeke kufteya ardikê (bindanê) ye, ango ji hûrikê dan tê çêkirin.
Qopo binavkirineke herêma Xerzanê ye, dibe ku li deverên din bi navên din bên navkirin. Çima jê re "qopo" gotine, nayê zanîn.
Çêkirina qopo.
Pîvazên xwe li rêşkerê bidin (rende). Goştê kişandî, ardik, pîvaz (hûrkirî), sîr (kutayî) û mastê bixin badiyeke mezin, heger biharabêhnên we hene, bi wan bistrên. Jibir nekin xwêya xwe jî bikinê.
Jiber ku xwêya zêde ziyanê dide laşê mirov, di terîfên xwarinan ên kurdî de, divê hîç behsa xwêyê neyê kirin. Lewra mirov xwêya xwe ji xwezayê digire, qet nexwe jî dibe. Vê têkela xwe bavêjin sarincokê, bi qasî katjimêrek bidin sekinandin.
Ji vê têkela xwe girikên kufteyê amade bikin. Girikên qopo hinekê mezin tên çêkirin.
Rûnê xwe berdin rûnbirêşkê, kufteyên xwe biqijilînin. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Li herêma Xerzanê tenê di rûnbirêşkê de tê çêkirin lê mirov dikare di firneyê de jî bipijîne.
Kufteya Sînemiliyan kufteyek ji pêjgeha kurd e. Ji ber ku di nava "êla Sînemiliyan" de nav daye, navê xwe girtiye. Xwarineke herêmî ya Gurgum, herêmên kurdan ên li ber perê Deryaya Navîn dijîn e. Bo mînak li Îskenderûnê navdar e.
Pelên bendikan bişon, ziwa bikin û hûrane hûrbikin. Gizêr û bendikan amade bikin û li makîneyê bixin. Qalikê fringiyan bigirin, ava wan bidarivînin, têxin badiyekê û hûrbikin.
Pîvazên xwe hûr bikin, nîvê wê jê veqetînin, 2 dendik sîra kutayî, gizêr, bendik û firingê di nava 4 kevçî rûnê zeytê de biqijilînin. Ava fringiyan tevlî bikin, îsota reş (an cureyekê din) bixinê, bi qasî nîv katjimêrî (30 deqe) di agirê nizm de bipijînin.
Gûzên xwe û fringiyên xwe hûrbikin. Pîvazên mayî, sîr û gûzê di nava 3 kevçî rûnê zeytê de tevdin. Nanê tostê bipişirînin û di makîneyê de bikişînin. Bexdenûs, merzekew û ançûeza xwe jî hûr bikinê.
Goştê kişandî, hêk, nanê tostê li makîneyê xistî, frîngiyê hişkkirî, têkela gûzê, bexdenûs, merzekew û ançûezê bistrên, xwê û îsota reşê pê werbikin.
Ji vê têkela goştê kişandî 16 girikan amade bikin. Di rûnê qijilandî de û di agirê normal de biqijilînin.
Kufteyên xwe bi germî daynîn ser sosa fringiyê, serê wan bi pelên bendikê bixemilînîn û bo xwarinê bînin ser dextexaneyê (sifreyê).
Girara şikevayê, girara bi şikevayê pêçandî, girarek (pîlaw, bulxur) ji pêjgeha kurd e. Ji pêçandina girarê ye. Mirov dikare wekî kutilkê (dolmeh) jî binavbike lewra tê pêçandin.
Gizêr û kartolên xwe kûbîkî tîke bikin. Zebze û polikên xwe bixaşînin û bidarivînin. Di quşxaneyekê de, bi rûnê nivîşkî biqelînin. Ji aliyekê ve riza (birinc) xwe amade bikin, ango bi ava germ nermijî bikin.
Riza we nerm bû, ava wê bidarivînin, berdin nava zebzeyên qelandî û bi hev re bi qasî 5 deqeyan biqelînin.
Îsot û xwêya xwe pê qerbikin, 5 stekan avê berdinê û bihêlin bila bikele. Girara we keliya, agirê wê nizm bikin, heya ava xwe kişand bikelînin.
Pelhevîrkên xwe bikin 8 parçe (her yek 4 parçe). Pelhevîrkên bidin ser devê binikeke kûr a bo şorbeyan, bi vî awayî hundirî wan dabigirin. Ango girara xwe bixin navê, bi firçeyekê şîr bi wan bidin, devê şikevayê xwe bigirin, wekî kutilkan an wekî xingalê amade bikin, tije bikin.
Van kutilkên xwe yên we hazir kirine, di sêniya firneyê (firûn) de rêz bikin.
Bi firçeyê zerika hêkê li serê van girikên savarê yên bi şikevayê hatine pêçandin bidin û di germiya 200 pileyî de bipijînîn. Zerayî bi wan ket, dikarin bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Pîvok, pirpizêk، Pîşok "("Crocus") ji famîleya sosinan "(Iridaceae)" kulîlkek e. Ango ji malbata ku berfî, leylank, sosin, pîvaz û lale dikevînê. Malbata zembeqan jî dibêjin. Li Kurdistan, rojhilata navîn, Ewropa û bakurê Afrîkayê gelek tê dîtin. 89 cureyên wê hene.
Wekî xurdemeniyek.
Dibêjin ev kulîlk ji Alpên Swîsreyê belav bûye, ango welatê wê yê herî kevn Çiyayên Alpan e. Kokên wê bi xavî an pijandî tên xwarin. Xwarina wê jî çêdikin. Li hin deveran ard (arvan) bi kokên wê werdikin, di nava rûn de diqelînin û dixwin. Li Gurcistanê girara wê (pîlaw) û herwiha şorbeya wê jî çêdikin.
Zeferan (crocus sativus) jî cureyeke pîvokê ye ku di pêjgeha kurd de cihê wê heye. Herwiha li Hindistan, Îran û welatên ereb jî zeferan gelek tê bikaranîn. Li Tirkiyeyê jî toza zeferanê bikartînin.
Divê mirov jibîr neke, hin riwekên dişibin pîvokê hene ku dikarin ziyanê bidin tenduristiya mirov. Bo mînak pîvoka bejî yan pîvoka bêyom heye ku bi latînî jê re "colhicum" dibêjin, bijehr e. Mixabin li Kurdistanê zarok bêî zanebûn vê cureyê bijehr dixwin, bi jehrê dikevin.
Taybetiyên pîvokê.
Riwekek herdemî ye, ango heger bê çandin di kîjan werzê de be, aj dide. Lê ji bo ew bijî axa çiyayî, sar û berfî pêwîst e.
Li Kurdistanê bi biharê û payîzê aj didin. Pelên wê rengên cuda de ne, lê pirranî mor, zer, spî û binefşiya vekirî ne. 88 cureyên wê hatine peyitandin û tomarkirin.
Kirman (bi farsî: کرمان) bajarek li naverastê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 515.114 kes lê dijin.
Kirman, paytexta parêzgeha Kirmanê ye.
SourceForge sîstemeke pêşxistina nivîsbariyê ye. Nivîsbariya SourceFourge ji aliyê VA Software tê firotin.
Malpera [http://www.sourceforge.net Sourceforge.net] cihê merkezî ji bo nivîsbariya azad e. Tê de 85.000 proje hene.
Projeyên kurdî di SourceForge de MySpell, Gnu û Gnome yên kurdî ne.
Êl Begê Caf "(Êl Begî Caf)" di sala 1492'an de li bajarê Şarezûrê di malbateka ji êla cafan de ji dayik dibe. Baweriya yarsaniyê wî wextî li herêma Şarezûrê belav bû. Wî li Şarezûrê dest bi xwendinê kir û herwiha çû Bexda û bajarên Îranê jî. Ew ji bo xweparastina ji dijminên yarsaniyan, ji Şarezûrê çû Hewramanê û li wê derê bi cih bûye. Êl Begê Caf di sala 1553'an diçe ser dilovaniya xwe.
Êl Begê Caf helbestên pênckî nivîsîne û zimanê helbestên wî tevliheviyeka soranî û goranî ye. Ji helbestên wî yên di nav gel de belavbûne, yek jê li jêr e.
Ew di vê pênckiya xwe ya li jêr de hinek pêşbîniyan dike, hê wî demî dibêje ku wê balafirên bi dûkel peyda bibin û wê bifirin û wê guhertin li Îranê çê bibin.
Şirdana bi nokê hatiye kelandin
Şirdan û serûpê, ji herêma Şingalê
Şirdan xwarineke bigoşt e. Ji hûr û rizê (herwiha savar) ye. Riz (birinc) wekî kutilkan (dolmeh) bi hûr tê pêçandin, dirûtin.
Xwarineke kurdî ye?
Li Kurdistanê gelek cureyên sosîsan dihatin çêkirin. Ev sosîs li şirîtan rêz dikirin, bo ava wan bidarive. Ji ber wê ji gelek xwarinên ji hûr û rodîkan (rûviyan) tên çêkirin re şirdan gotine. Ango "tişta ku li şirîtê hatiye danîn, li ser şirîtan hatiye parzûnkirin an ziwa kirin"." "Şirît+dan", di çerxa demê re bûye "şirdan".
Îngilîz şirdanê wekî xwarineke xwe ya neteweyî didin nasandin. Dibêjin ev xwarin ji Brîtanyayê belav bûye. Ev hemî jî angaşt in, xwarinekê dikare li welatekê pirr bê xwarin lê ev nayê wê wateyê ku ev xwarin li wir hatiye îcadkirin. Xwarin dewlemendiya tevahiya mirovahiyê ne.
Gelek cureyên şirdanê hene. Ev terîf a awayê parêzgeha Amedê ye.
Pakijkirina hûrê.
Hûrê xwe yê hundirê wê hatiye pakijkirin bînin, berê bi ava sar, paşê jî bi ava germ herî kêm 5 caran bişon. Hûn dikarin ber re, bi firçeyekê jî pakij bikin.
Bînin têxin teştekê, avê berdin ser. Xwê û ava lîmonê tevlî bikin, herî kêm 2 katjimêrî bidin rawestandin. Ji wir derînin, dîsa bişon. Dilê we pê xweş nebû, carekê jî di ava sîrê de bidin sekinandin. Ev rêbaza han a xwezayî û sade ye.
Pîvazên xwe hûrik hûrik hûr bikin. Goştê kişandî, riz û melzemeyên xwe yên din tevlî bikin, bistrên.
Parçeyên hûrê xwe bînin raxin û ji vê têkela we amade kiriye dabigirin, ango tije bikin (wekî kutilkan). Devê wan bidirûn, hinekê bidin sekinandin. Berê li Kurdistanê li şirîtan didan û ber tavê hinekê dihîştin.
Pêçanên xwe bînin têxin quşxaneyekê. 3-4 stekan (qedeh) avê bixin ser, xwêya xwe bavêjinê, bi qasî saetekê bikelînin. Reşkeyê (kemyon) pê wer bikin û li binikên xwarinê parve bikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).
Şorbeya dizan, şorbeya genimê ya bi goştê mirîşkê ye. Herwiha mirov dikare goştê qaz an cilûxê (elok, hulî) jî bikarbîne.
Çima gotine şorbeya dizan?
Ev nav, herêmî ye. Li hin deverên Serhedê, bi taybetî li gundên êla Bekiriyan lê cihwar in, behsa şorbeyekê tê kirin ku dişibe vê şorbeyê. Dibêjin "zirzeya derê pûnik û pûngala kê hatiye şikestin bila here pê stûyê mala ku şorbeya mirîşkî kelandine, bigire"." Ango dibe ku wan mirîşk dizîbin.
Helbet ev ji gotin, galegal û henekên civakê ne, mala ku lê mirîşk hatiye çêkirin, dibe ku mala mele, sofî, pîr û şêxekî be. Herwiha, ev xwarin a dewlemendan e, lewra gelek tişt dikevinê û ew jî ne erzan in.
Ev nav wisa maye. Avsîra dîzan jî dibêjin. Avsîr di hin devokan de di wateya şorbeyê de ye.
Genimê xwe pakij bikin, têxin badiyeke mezin. Bi tiliyekê ser re, avê bixinê û bi qasî 3 katjimêrî bidin sekinandin, bo nermijîkirinê.
Gizêr, pîvaza teze, bendikê kûbîkî tîke bikin, pelên bendikê hûrik hûrik hûr bikinê.
Mirîşka xwe amade bikin, bi saxî bikin quşxane yan beroşekê. Zebzeyên xwe berdin navê û ava we pîvabû berdin serê. Îsota reş û xwêyê jî tevlî bikin, bi qasî katjimêrek (saetek) bikelînin.
Dema keliya mirîşka xwe derînin. Ava wê di quşxaneyê de bila bimîne, bendik, fringî, genimê tevlî bikin, agirê xwe nizm bikin, bi qasî saetekê jî wisa bikelînin.
Goştê mirîşkê ji hestiyan veqetînin, wekî rişteyê ta bi ta bikin. Hêj kela xwarina we bidawî nebûye (ango saetekê di germiya nizm de), goştê xwe berdin navê.
Bexdenûsa hûrane hatiye hûrkirin, îsota reş, xwê û rûnê zeytê berdin ser xwarinê, carekê kelê pê bînin.
Bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Heger ev mirîşka we, ya diziyê bû, tehma wê jî xweştir dibe (!).
Meqarneya bi sosa avokadoyê cureyek xwarina ji meqarneyê ye. Ji avokadoyê re "hirmiya amerîkan" jî dibêjin.
Fringiyên xwe bikin du qet. Sêniyeke firneyê (firûnê) bînin, fringî, sîra hûrik hatiye hûrkirin û îsotên xwe bikinê. Rûnê zeytê pê bidin. Di germiya 200 pileyê de bi qasî 15-16 deqe bipijînin.
Bo sosa wê avokadoyê spî bikin (qalikên wê bigirin), dendikê derînin û hûr bikin. Ava lîmonê berdin serê, yan lîmonê biguvêşên. Avokado, pîvaz, sîr û fringiya hûrkirî li makîneyê bidin, ango bikişînin blenderê. Îsota tûj tevlî bikin.
Meqarneya xwe bixaşînin, bidarivînin û dîsa berdin quşxaneyê. 2 kevçî ji sosa we amade kiriye veqetînin, ên din tevlî meqarneyê bikin.
Meqarneyê li binikên xwarinê parve bikin. Bixemilînin (bi îsotê), ew sosa we veqetandibû, pê werbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).
Li laboratûarek pîvandina kalîteya pastayê
Meqarne, pasta, makaron, mekarne (îtalî pasta di wateya "hevîr" de ye) rişteyên hevîrî (hevîr-rişte, rişte, êrişte, evrişte) yên nûjen ku pirranî ji Îtalyayê belav bûne re tê gotin.
Îtalî jê re pasta dibêjin. Alman ji hemiyan re "Nudel", ji ya nûjen a îtaliyan navdar kirine re jî "pasta" dibêjin.
Kurd, bi bandora tirkî meqarne, mekarne, makaron dibêjin. Lê ev dibe sedemê tevlîheviyan. Lewra meqarne tenê ji rişteyên îtalî re tê gotin ku îtalî bi xwe jî jê re dibêjin "pasta".
Ji ardika genimê (bindan) û avê tê çêkirin. Meqarneyên nûjen di gelek forman de ne û herwiha gelek tişt dikevinê.
Dîroka meqarneyê.
Dîroka wê gelek kevn e. Cara berê li Çînê (206 b.z. heya 220 p.z.) dihatibûye xwarin. Li her parzemînê ji hevîrê di forma pastayê de xwarin dihatibûne çêkirin. Kurdan jî bi navê "hevîrrişte" (êrişte, evrişte, rişte) çêkirine ku ev peyv derbasê tirkî jî bûye.
Ji bo tevlîhevî ji holê rabe, mirov dikare bêjeya meqarneyê bike hevîrrişte û ji meqarneyên nûjen ên îtalî jî bike pasta.
Sala 1992 li paytextê Îtalyayê Romayê mûzexaneyeke pastayê hate vekirin ku mînakeke wê ya din nîne, Museo Nazionale delle Paste Alimentari.
Pastaya bireng.
Hêk, fringî û siyale rengê xwe didin pastayê, di hinekan de kêm, hinekan de zêde tên bikaranîn. Dîsa kakao, biharat û gelekên din jî bo çêj û rengê tên bikaranîn.
Cehek, şehîre, rişteya Bidlîsê, rişteya hûrik an porporî, şehriye, rişteya Îranê wekî meqarneyê ji ceh, riz an genimê tê çêkirin. Xwarin û berkeliyek (melzemeyê xwarinê) e ku di pêjgeha kurd de gelek tê bikaranîn. Mirov dikare bêje meqarneya hûrik e.
Li Kurdistanê pirranî ji ji cehê ye. Bi savar, rizê ve, di şorbeyan de tê bikaranîn. Herwiha ceheka çîçîlkî (şehîreya rişteyî, şehriyeya porporî) jî di xwarinên kurdî de cihê xwe digire. Ceheka cehê, wekî dendikên gulberojê ne, hûrik in.
Ceheka li Ewropayê tê xwarin a îtalî ye jê re "vermicelli" dibêjin. Mirov dikare bêje cureyeke spagetîyê ye. Li seranser cîhanê gelek cureyên wê tên xwarin.
Kurdpa, Ajansa Nûçegihaniya Kurdistan, ajanseke nuçe ya Kurdî ye. Ajans ji aliyê rojnamegerên Kurd yên rojhilata Kurdistanê hatîye avakirin. Ajans bi taybetî ji bo nûçe û raporên rojhilata Kurdistanê hatîye avakirin û nûçe û raporên parçên din jî têda tên weşandin.
Di malpera ajansê de beşên wekî Kurdistan, Îran, cîhan, çand û huner, mafên mirovan, rojev hene. Malpera ajansê da zimanê Îngilîzî, Farsî, Kurdî -her wusa Kurdî bi Tîpên latînî jî- cîh digre.
Herwiha, medya Kurdî dikarin nûçe û raporên bala van dikşîne ji beşa Kurdî, navê ajansê (wek çavkanî) destnîşan bikin û biweşînin.
Damaw Huseynê Mukriyanî yan Husên Hûznî Mukriyanî yan jî Damawî Mukriyanî (jdb. 12’ê îlona 1883'an, li seqizê - m. 20’ê îlona 1948'an, li Bexdadê) dîroknas û rojnamevanekî kurd e.
Navê temam yê Damaw Husênê Mukrîyanî, "Seyîd Husênê kurê Seyîd Ebdulletîf kurê Şêx Îsmaîl" e. Di 12 saliya xwe da çû Merax, Tewrêz û Yerewanê. Pişt ra, 12 sala bi kincên afxanî, ji bo komkirin û tomarkirina dîroka kurd, li hemû Kurdistan û welatên derva (Misir, Libnan, Hîcaz, Fransa, hwd) geriya.
Jiyana wî ya rewşenbîrî û rojnamevanî di sala 1917’an da di gel Mihemed Mihrî, bi belavkirina Rojnameya Kurdistanê dest pê kir. Wî nêzîkî salekî ev rojname li Stenbolê belav kir.
Wî berhemên wêjeyî û dîrokî nivîsî û bi xwe çap kir. Wî di navbera salên 1925 heta 1947'an da, 18 pirtûkên çap kirin ku piraniya wan li ser dîroka kurd û Kurdistanê bûn û xwedanê zanyariyên bi nirx in.
Ew di nav kurdan de yekemîn kes e ku, çapxane ji bo ziman, dîrok û Wêjeya kurdî damêzrand. Wî di sala 1915'an da li bajarê Helebê çapxanek damezrand. Li wê derê piştevanî da Serhildana Şêx Seîdê Pîranê. Di encamê da desthelatdarên wê çaxê, li Helebê ew aciz kirin. Damaw Husênê Mukriyanî ser van bûyeran, di sala 1925'an da çapxana xwe bir Kurdistana Başûr û li bajêrê Rewandizê damêzrand
Di 25’ê Gulana 1926'an da li Rewandizê yekemîn hejmara kovara "Zarî Kurmancî" derxist. Di navbera salên 1926 û 1932’an da kovara Zarî Kurmancî çap kir. Ji vê kovarê 24 hejmar belav kir.
Di sala 1934’an da li Silêmaniyê di gel Pîremêrd, Rojnameya Jiyan belav kir.
Di sala 1935-1936’an da li Hewlêrê di gel parêzer Şît Mistefa, Kovara Ronakî belav kir
Di navbera salên 1942-1946’an da rolê serekî di nivîskariya kovara Dengî Gêtî Tazeda girt.
Di roja 20’ê îlona 1948’an da li bajarê Bexdadê jiyana xwe ji dest da. Termê wî li bajarê Hewlêrê di Goristana Îmam Mihemed da hat veşartin.
Sovanî, sovkî, navê xwarineke pêjgeha kurd e.
Çima sovanî?
Sov di wateya xela, naştayî, xelag de ye. Ango dema tunebûn, birçîbûnê. Navê xwarinê hinekê îronîk e. Ango "di xelayê, sovaniyê de jî mirov dikare pîvazê bibîne, vê xwarinê çêbike"."
Di vê xwarinê de berkeliyên biha nîne. Xwarin ji pîvazê ye. Di orgînala xwe de goşt tê de tune. Lê niha goşt û rizê jî tevlî dikin. Berê pîvazan diavitibûne nava avê, dikelandine û ji ber ku di demên xelayê de melzeme kêm bûn, çi bidîtana dixistine nava qatên pîvazê yên kelandî. Bo mînak, nanê kartû, pincarên çolê ûêd.
Divê mirov bêje, pîvaz wekî xwarineke neteweyî ya kurd e.
Gelo çima miriye?
Gundî li serê rê meytekê dibinîn. Serî binî kontrol dikin ka kî ye, çima miriye. Tûrê wî vedikin ku tê de tenê nan û pîvaz heye. Ji xeynî wan ti tiştekê ji ser dernakeve.
Gundî dibêjin: "Heyran, nanê wî jî heye, pîvaza wî jî. Ma ev zilam çima miriye?"
Çêkirina sovkiyê.
Binê pîvazan jêbikin, qalikên wan bigirin. Bi giştî (bêî hûrkirinê) di nava ava kelî de bixaşînin û têxin makêşê (mevsik, parzûn, safok). Bi sivikî (ne şidyayî) biguvişînin, qatên wê ji hev derînin.
Rizê bişon, bidarivînin. Simaqa bi qasî 10-15 deqe di avê de bihêlin û bidarivînin. Rûnbirêşka xwe bînin, rûnê ron û nivîşkî biqijilînin. Merge, biharbêhn û xwêya ya bikinê, tevdin. Rûnbirêşkê ji ser agir bigirin.
Goştê kişandî û rizê têxin rûnbirêşkê tevbidin. Bi vê têkela we amade kiriye, pîvazên xwe dabigirin, ango wekî kutilkan (dolmeh) tije bikin.
Kutilkên we tije kirine di quşxane yan beroşeke fireh de rêz bikin, ava simaqê berdin ser. Gava ava wê keliya, derxûnê (devangê) bigirin û di agirê nizm de bi qasî 20-40 deqe bikelînin.
Xwarina xwe têxin binikên xwarinê û bi germî bixwin.
Xaşîla gûlikê xwarineke ji gûlikê ye. Cureyek xaşîlê ya pêjgeha kurd e. Pirranî biharê tê xwarin, lewra gûlik biharê hêşîn dibe, temenê wê gelek kurt e, paşê qert dibe, nayê xwarin.
Ji gûlikê gelek xwarin tên çêkirin. Bi belekiyên berfê re, gûlik jî gupik vedidin, di nava 15-20 rojan de gûlik tê berhevkirin.
"Temenê te bi temenê gûlikê be".
Di wêjeya devkî de, heger yek ji yekê re nifiran bike dibêje "temenê te bi temenê gûlikê be, emrê te bi emrê gûlikê be"." Lewra gûlik zû qert dibe, paşê nêrî dide, êdî nayê xwarin.
Ev xwarin pirranî li Serhed, Xerzan û li aliyê Sêwas û Dêrsimê tê xwarin.
Berkeliya xaşîleya gûlikê.
Ev terîfe li gundekî Kopê hatiye tomarkirin, dibe ku hin varyasyonên din jî hebin.
Gûlika xwe pakij bikin, baş bişon, hûr bikin. Bixin quşxaneyê heya hinekê hişkijî bû, terr bû bikelînin.
Savara xwe bikelînin û berdin quşxaneya gûlikê. Bi hev re bikelînin û bêî rawestan tevdin heya ava wê kişiya. Wekî xaşîlên din, nava wê kûr çal bikin (wekî bîrê), rûnê qijilandî berdinê. Êdî amade ye bo xwarinê.
Li hin deveran, goştê kelandî hûrik hûrik li ser binikên xwarinê datînin, xaşîla gûlikê dikin ser û dixwin. Ango goşt jî tevlî dikin. Lê xaşîla gûlikê bêî goşt xweştir e.
Pişorik, pişrik, pişûrik xwarineke bigoşt e. Di pêjgeha kurd de bi heman navê çend xwarin hene.
"Piş" di wateya xwarina ku pişa xwe girtiye, kewa xwe, çêja xwe girtiye ye. Ji ber wê kurdan hin xwarin bi navê pişorik, pişûrikê binavkirine.
Çortana xwe di nava avê de bihelînin, dewijî bikin. Nîska xwe bikelînin. Pîvaza xwe hûrane hûr bikin, di rûnbirêşkê de, di nava rûn de bi tevî mergeyê biqijilînin. Li ser daxwazê hûn dikarin hinekê îsota tûj jî pê werbidin.
Qelî yan goştê berê hatiye pijandin, hûr hûr hûr bikin, tevlî nava sosa xwe ya di rûnbirêşkê de ye bikin.
Dewê çortana xwe berdin quşxaneyekê, rişteyê berdin navê, nîska ku we berê xaşandibû jî tevlî bikin. Bi hev re bikelînin. Paşê sosa we hazir kiriye jî berdin navê û îcar bi hev re bikelînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).
Gûlik ("Asphodelus") navê riwek û pincarek e ji malbata riwekan a bi navê "Asphodeloideae". Gelek cureyên wê hene. Li Kurdistanê biharê tên berhevkirin û xwarin.
Riwekeke xwezayî ye. Nêriyên wê, ajên wê ji bejna mirov bilindtir dibin. Pelên wê dirêj in. Zarok wekî balonan pifî hundirê pelên wê dikin, pê dilîzin. Li çiya û zozanên bilind dijîn. Bo mînak li Çiyayê Şerevdînê, Kopîl, Çiyayê Bîngolê, zozanên bilind ên Gurgum, Sêwas, Ezirgan, Erzîromê û gelek cihan hêşîn dibe.
Ji Hindistanê heya peravên Deryaya Navîn, li cihên bilind tên dîtin. Cureyê vê riwekê yê li Kurdistanê heye, niha di bin xetereya tunebûnê de ye.
Ji koka wê melhem û zelîqokê çêdikin.
Ji ber ku ji kokên wê melhem û zelîqok tên çêkirin, hin fîrmayên romiyan (tirk) li Kurdistanê vî karî dikin, bêî kontrol kokan dertînin, ev jî dibe sedem ku niha li Kurdistanê gûlik ketiye koma riwekên hebûna wan di xetereyê de ne. Li herêma Serhedê saziyên dewletê jî wextekê ev kar dikirin. Xwezaya Bakurê Kurdistanê gelek hatiye guhertin û tehrîbkirin.
Ji koka gûlikê melhem bo girê (girgirtin, gurîbûn) û derman bo nexweşiya frengiyê tê çêkirin.
Cureyên wê.
16 cureyên gûlikê hatine tomarkirin. Ev 16 cure di bin 5 binekomê de tên rêzkirin. Cureyê li Kurdistanê kîjan e, nayê zanîn, lewra kurdan bi xwe xebatên zanistî li ser xwezaya welatê xwe nekirine. Dibe ku Asphodelus tenuifolius be.
Kuftesîr, kufteya sîrê, cureyek kufteyê ji pêjgeha kurd e. Ji koma xwarinên sîr û mastê ye ku di xwarinên kurdî de cihekê taybet digirin.
Savara xwe bixin sêniyekê, rûnê nivîşkî yê helandî berdin ser. Hêdî hêdî ard û avê pê werbikin, bistrên.
Ji wê kufteyên biçûk, bi qasî gelazekê yan bindeqê çêbikin. Bixin quşxaneyekê, bikelînin.
Bo sosa wê, qeliyê amade bikin, hûrane hûr bikin. Herwiha pîvaza xwe jî. Rûn berdin rûnbirêşkekê, bi rûnê ron û nivîşkî pîvazên xwe biqelînin. Merge, qelî û biharbêhnê tevlî bikin û tevbidin.
Kufteyên xwe li binikên xwarinên parve bikin. Sîr û mastê berdin ser. Sosa xwe ya ji qeliyê rokin ser binikan. Êdî bo xwarinê amade ye.
Biraşka narîn, narînkebab cureyek biraşkê (kebabê) ye. Pirranî li Botanê tê xwarin. "Kebaba Colemêrgê" jî dibêjin.
Goşt û kartola xwe bixaşînin, têxin badiyekê. Berkeliyên (melzemeyên) xwe yên din di awayê tîkegoştî de tîke bikin.
Quşxaneyê bînin, rûnê xwe berdinê. Berê pîvazê, dûv re îsot, goşt, merge, xwê, fringî û kartola xaşandî biqelînin. 1-2 stekan (qedeh) avê berdin navê û bi qasî 8-10 deqe bikelînin. Xwarina we amade ye.
Kesmaşî navê xwarineke quşxaneyê ya ji hevîrê ye. Ji gelê cîran azerîyan derbasê pêjgeha kurd bûye. Li parêzgehên Erdêxan, Qers, Îdir û Erzîromê tê zanîn û xwarin.
Girikên hevîrê tên gindirandin (nişivandin, gêr kirin, tilorkirin, gildîkirin), ji girikan wekî werîsê, şirîtên ku bi qasî bêçiyê stûr in, tên vekirin.
Van şirîtan bi qasî 1 cm dirêjiyê de bibirrin. Parçeyên hevîri têxin quşxaneyeke ku ava wê dikele, bikelînin. Paşê bidarivînin û di rûnbirêşkekê de yan di heman quşxaneyê de di nava rûn de biqelînin.
Li ser daxwazê hûn dikarin ava lîmonê, hin biharbêhnan (biharat) pê werbikin. Lê pirranî ev xwarin ji bo ku çêja xwezayî ya hevîrê neşikê, bêî sos an biharatê tê xwarin.
Ango we dema girhûrikên xwe di nava rûn de qeland, ava wê berdin ser û dîsa bikelînin. Hûn dikarin mast jî tevlî bikin. Xwêya wê kontrol bikin û bi germî bînin ser destexaneyê.
Hin kes beriya ku hinekê girhûrikên hevîrê bikelinin, berê di nava rûn de diqelînin. Ev li ser daxwazê ye.
Direfşa atomê kurteya Nn atomê ye.
Navên atoman li gorî zagonekê tên kurtkirin.
Bi piranî, tîpa yekem û ya duyem dibin direfşa atomê. Lê heke tîpa yekem û duyem ya du (an jî pirtir) atoman wekî hev û din bin, direfşa atoma ku hejmara wî ya atomê mezintir e, ji tîpa yekem û sêyem -carinan jî ji tîpa yekem û ji tîpeke din a ku di navê atomê de ye- pêk tê. Di direfşa atoman de, tîpa yekem a direfşê bi tîpa girdek, ya din bi tîpa hûrdek tê nivîsandin.
Omleta bi goştê mirîşkê û zebzeyan
Arxavk, omlet navê komekê xwarinan e ku ji hêkê tên çêkirin. Gelek cure û binavkirinên wê hene. Li Kurdistanê bi navên cuda tê binavkirin lê di rastiyê de her binavkirinek, cureyek arxavê ye. Amana sereke ya vê koma xwarinê rûnbirêşk e, ango pirranî di taweyê de tên çêkirin.
Berkeliyên sereke yên arxavkê hêk, rûn, ard (arvan) e. Bi cureyên zebzeyan, goşt, meqarne, sosîs û salaman tên xemilandin û her yek ji wan xwarinan naveke nû digire.
Ji arxavkê heya omletê.
Ji bandora zimanên rojavayî pirranî ji vê koma xwarinê re "omlet" tê gotin. Omlet bi xwe jî bêjeyeke ji zimanê fransî ye. Di wêjeya devkî ya kurd de, bo omletê "arxavk", "hêkerûn", "qeyxane" hatiye bikaranîn lê ev hemî ne yek in, cureyên omletê ne.
Arxavk, ji mentiqa amadekirina xwarinê tê. Lewra ev ne xwarinên giran, bizehmet in, di ber de tên çêkirin, zû tên amadekirin. Arê (agirê) nizm û xav jî têra wê dikin. Arxavkî, di wateya "xwarinên wekî mezeyê" yan "xwarinên xurînî", "xwarinên zû tên amadekirin" de, herwiha hatiye bikaranîn.
Omletên Ewropayê.
Omletên ewropayiyan jî wekî yên kurd in. Tenê berkeliyên wan hinekê cuda ne. Kurd ji xwarinên sîr-mast, pîvaz, penîr û pincarên xwezayî hez dikin û viya bêhtir bikartînin. Lê ewropayî pirr sosîs, goşt, salaman dixwin û viya tevlî arxavkên xwe jî dikin.
Omleta bikef dibêjin ji viya re
Omletên nûjen de herwiha kuvark, midye, goştê masiyan, krema jî hene. Li cîhana rojava arxavk wekî xwarinên fransî tên binavkirin.
Hêkerûn navê cureyeke arxavkê (omletê) ye. Li hin deveran ji tevayiya arxavkan re hêkerûn dibêjin lê ev ne rast e. Herwiha li hin deveran jî bo arxavkê "qeyxane" tê bikaranîn, ev bi xwe jî cureyeke arxavkê ye.
Hêkerûna bitehm li parêzgeha Colemêrgê tê çêkirin. Herwiha awayên herêmên din jî bitehm û xweşik in.
Hêkerûna Colemêrgê.
Berkeliyên (melzemeyên) sereke rûn, hêk in. Rûnê xwe berdin rûnbirêşkê, biqijilînin. Paşê hêkên xwe biçirpînin navê.
Divê hûn hêkan tevnedin, li hev nexin. Heya spîk bi hêkê ket wisa biqelînin, bo xwarinê bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Li hin deveran kulmekê ard (arvan) pê werdikin, bi taybetî ardê lazûtê ku tehma xwe dide xwarinan.
Hûn dikarin binikên xwarinê de dora hêkerûna xwe bi pelên bexdenûs, hêlizê bixemilînin. Herwiha hûn dikarin gorî daxwaza xwe hin biharbêhnan (pûjan, anix, îsota tûj ûêd) jî bikarbînin.
Qeyxaneya Wanê, cureyeke arxavkê (omletê) ye. Taybetiya qeyxaneya Wanê ji yên herêmên din, bikaranîna rûnê nivîşkî ye ku tehma xwarinê xweştir dike. Lê, demên dawiyê li aşxaneyên Wanê jî êdî bi rûnê ron (gulberoj ûêd) tên çêkirin, orjînaliya wê êdî nemaye.
Mirov dikare kêm-zêde terîfeya qeyxaneya Wanê, wekî standardekê bibîne. Yên herêmên din jî ne pirr cuda ne.
Hêkên xwe di badiyekê de biçirpînin. Şîrê xwe berdin ser û tevdin. Hêdî hêdî ard pê werbikin û tevbidin, xwêya xwe bavêjinê û dîsa tevbidin.
Rûnbirêşkek hinek fireh bînin, kevçiyek rûnê nivîşkî bikinê, germ bikin. Ji sê paran yekê têkela xwe bi tevî 1 stekan avê berdin rûnbirêşkê, devanga wê bigirin, zerayî pê ket, biqulipînin (bizivirînin) û aliyê din jî wisa bikin.
Têkela xwe ya mayî jî wisa bikin. Parçeyên xwe yên pijandî li binikan parve bikin, bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Arxavka rizê, omleta bi birincê cureyeke arxavkê (omlet) ye.
Riza xwe di ava xwêkirî (şor) de bikelînin. Bidarivînin û rûnê zeytê berdin ser. Firneya xwe (firûn) bînin ser germiya 180 pileyê.
Hêkên çirpandî, awîşen, bexdenûs, penîr û xwêya xwe di badiyekê de tevdin, birinca xwe jî têxin navê û berdin rûnbirêşkê. Di rûnbirêşk an qalibên pijandinê yên firneyê de bipijînin. Bila ji teflonê be.
Bi qasî 15 deqeyan bipijînin. Bila rûyê wê pirr zer nebe, zêdepijandin nabe. Xwarina xwe li binikên servîsê belav bikin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Seleteya girtiyan, seleteya mehkûman, seleteya girtîgeha Siwêrekê navê cureyeke seleteyê yê. Bi tirkî jê re "avrat salatasi" dibêjin. Berê li Kurdistanê ji jê re "seleteya biav" digotine, av jî dixistinê.
Dibêjin ev selete berê bi awayeke din bûye. Awayê niha tê zanîn ji girtigehe Siwêrekê belav bûye. Girtiyan di nava xwe de tehmeke nû dane vê seleteyê û dema azad bûne, vê awayê nû birine herêmên xwe. Di wêjeya devkî de bo vê seleteyê seleteya qancaran jî hatiye bikaranîn.
Niha jî gelek varyantên vê seleteyê hene. Hin kes ava hinarê tevlî dikin, hin jî nakin. Di seleteya ku mehkûman deranîne de hinar nebûye, paşê tevlî kirine.
Li hin aşxaneyan dimsê (mot) jî dixin navê.
Arxavka dîwê, omleta silka biyanî cureyekê arxavkê (omlet) ye. Li hin deveran ji omletan re "hêkerûn", "qeyxane" (bo mînak qeyxaneya Wanê) jî dibêjin, lê ev hemî jî, cureyên omletê ne.
Ji dîwê silka biyanî jî dibêjin. Bazû di gelek xwarinan de, çi xwarinên quşxaneyê, çi yên bi runbirêşkê tên amadekirin de, tê bikaranîn.
Dîwê pakij bişon, bidarivînin û hinekê mezin hûr bikin. Pîvazê hûrane hûr bikin, di rûnbirêşkeke teflonî de nermijî bikin. Dîwê berdin navê, xwêyê bavêjinê û agirê nizm de biqelînin. Bihêlin bila hinekê sar bibe.
Firneya xwe bo 80 pileyê saz bikin. Penîrê di badiyekê de di nava nîv stekan şîr de tevdin. Hêkên hatine çirpandin, xwê, îsota reş, bazû û xwêyê xwe tevlîhev bikin. Bi qasî katjimêrekê di firûnê de bipijînin.
Bi pijiandinê hûn dikarin rûnbirêşkê jî bikarbîn, qalibên taybet ên pijandinê jî (bo firûnan). Ji bîr nekin, kaxeza pijandinê raxin binê qalibên xwe.
Rişteya bi sosa merzekewê, êrişteya bi çênca rihanê navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Ji merzekewê re rihan jî tê gotin. Rişteyê re êrişte jî dibêjin ku ev ji peyva kurdî "hevîrrişteyê" tê. Ango hevîrê hatiye riştekirin.
Kurd ji rişteyê gelek xwarin, şîraniyan çêdikin. Niha pirranî rişteyên nûjen ên di fabrîkan de hatine hilberîn, tên bikaranîn. Rişteyên nûjen rengîn in, siyale, penîr, kuvark, zebze ûêd gelek tişt tevlî ne.
Rişteya xwe wekî meqarneyê bixaşînin, dema sar bû, melzemeyên xwe yên amadekirî tevlî bikin û sosa xwe pê werbikin, servîs bikin.
Lê heger sosa we nîne û divê hûn bi xwe amade bikin, divê hinekê bi aram bin û dest bi çêkirina sosa xwe bikin.
Ji sosê re di pêjgeha kurd de herwiha çênc jî tê gotin ku ev bêje jî koka xwe ji bêjeya "çêj" digire, ango tehm.
Sosa merzekewê, sosa rihanê, çênca rihanê ji sosên ku bi rihanê (merzekew) tên çêkirin re dibêjin. Gelek cureyên wê hene û li Kurdistanê bi navên cuda tên binavkirin.
Mixabin lêkolîn û xebatekê li ser sosên pêjgeha kurd nehatiye kirin. Kurd pirranî bêjeyên romî (tirkî), erebî û fransî bikartînin û ev jî dibe sedemê tevlîheviyan.
50 gr kakilê gûzê hêrayî, 50 gr kakilê bindeqê yê hêrayî, 2 dendik sîr a hûrik hatiye hûrkirin, fîncaneke rûnê ron (gulberoj an yên din), bi dilê xwe xwê (solin) (ne pirr zêde), bi dilê xwe îsota tûj a pûlpûlî (yan biharateke din ê îsotê, li baştirîn a îsota tûj e), 1 kevçî merzekewa (rihan) teze ya pişirandî (hûr hûr hûrkirî) bixin badiyekê. Baş li hev bidin.
Êdî sosa we amade ye. Bo mînak hûn dikarin rişteya bi sosa merzekewê bidin ser, bixwin.
Sîrmastok ji sosên ku ji sîr û mastê tên çêkirin re tê gotin. Helbet mirov dikare wekî xwarinên çorsane jî binav bike, ji ber ku sos wekî xwarinek jî dikare were ser destexaneyê.
Sîr û mast di pêjgeha kurd de cihekê taybet û giring digirin. Ji sîr û mastê gelek xwarin tên çêkirin, herwiha sîr-mast wekî sos di gelek xwarinan de tên bikaranîn.
Li hin deveran ji xwarinên sîr-mast tê de hene re, sîrmastok dibêjin. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan.
Sîrmastok di pêjgeha kurd de bo sosên (çênc) ji sîr û mastê tên amadekirin, tê bikaranin. Navê komekê sosên sîr-mastê ne.
Sirmastoka nanê kartû.
Nanê kartû bipişirînin badiyekê, şîr berdin ser, nermijî bikin. Sîra xwe hûrik hûrik hûr bikin (nekutin).
Xiyarê xwe spî bikin, hûrane hûr bikin, bixin nava badiyeke din. Xiyar, sîra hûrkirî, nanê kartû û mastê li hev bidin. Hêdî hêdî tevdin, ber re rûnê zeytê tevlî bikin.
Îsota reş û xwê pê werbikin. Êdî sosa we amade ye.
Rişte, êrişte berhemekê xwarinê, ji hevîrê ye. Cureyeke meqarneyê ye ku ji pelhevîrkê (hevîrê şikeva) tê çêkirin. Xwarineke kurdî ye, derbasê gelên cîran jî bûye. Li Asyaya Navîn jê re "kesme" dibêjin.
Hevîrê ristekirî û rişrişî.
Peyva rişteyê yan êrişteyê ji peyva "hevîrristeyê" tê. Tê wateya hevîrê ristekirî, hevîrê rişrişîkirî, hevîrê li rêşkerê hatiye xistin. Bi heman navê derbasê romî (tirkî) jî bûye, dibêjin erîşte.
Di hin devokên kurdî de tîpa "ş" wekî "s" tê bilêvkirin. Bo mînak di kirmanckiya (kirdkî, zazakî, dimilkî) Dêrsimê de. Jê re "êriste" jî dibêjin.
Çêkirina wê.
Li Kurdistanê jê gelek xwarin tên çêkirin, wekî zexîreyeke zivistanî temîn dikin. Ard (arvan), rûn, hêk, av û xwê ji têkela wê ne. Hevîr tê strîn, pelhevîrkan li ser daxwaze dibirrin. Ango ji hevîrê tê ristekirin.
Li parêzgehên Sêwas, Mûş, Meledî, Ezirgan, Erdêxan, Îdir, Qersê bo zivistanê çêdikin.
Şorbeya deqsorê ji goştê deqsorê tê çêkirin. Ji ber ku li çem û royên Kurdistanê deqsor gelek in, kurd gelek xwarinan jê çêdikin. Mixabin pirraniya van xwarinan niha wekî xwarinên pêjgehên biyanî tên binavkirin.
A rastî mirov dikare bêje şorbeyên deqsorê, lewra gelek tişt jî dikarin tevlî bên kirin.
Pîvazên xwe hûrik hûrik hûrbikin, kartolan jî kûbîkî. 4 stekan ava xwe berdin quşxaneyekê û wan jî pê re. Bixaşînin.
Bexdenûsa hûrkirî û xwê tevlî bikin. Dema kel pê ket, rizê têxin navê. Bi qasî 10-20 deqe bikelînin.
Deqsora xwe di rûnbirêşkekê de, di nava 1 stekan avê de bi qasî 5 deqe bikelînin. Ji agirin bigirin, çermê wê derînin, riste bikin, ango çêtiyên dirêjî û ziravane.
Goştê xwe tevlî şorbeyê bikin. Sirkeyê û hinekê jî avê bikin ser. Heya riza we nerm bû, bikelînin.
Di binikên xwarinê de bi bexdenûsê ûêd bixemilînin û servîs bikin.
Deqsor, trîtmasî ("Salmo trutta"), masiyek ji malbata masiyan Salmonidae ye, ku somon jî ji heman malbatê ye. Gelek cureyên deqsorê hene. Li Kurdistanê di çem û royan de deqsor gelek in û jê gelek xwarin tên çêkirin.
Di avên çeman de, herwiha yên deryayan de dijîn. Bi taybetî li royên ava wê sar in, golan dijîn. Hinek ji wan koçber in, bêî rawestan cih diguherin.
Deqsorên mê, di nava mehên çiriya pêşîn û adarê de bi qasî 10 hezar hêkan dikin.
Xware navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li hin deverên Serhedê jê re "xare", "xore" jî dibêjin ku ev ji devokan e. Bi taybetî li parêzgehên Îdir, Erzîrom û Qersê pirr tê xwarin. Kurdên Ermenistanê jî dizanin.
Ji ber ku xwarineke çorsane ye, jê re "xware", "tişta ku tê xwarinê" gotine. Di pêjgeha kurd de, xwarinên ku çêkirina wan dijwar e navên taybet digirin. Ên din, an bi rengdêran (bo mînak çilîbir), an jî bi serpêhatiyan (bo mînak seleteya girtiyan) tên binavkirin.
Rûnê (2 kevçî) xwe berdin quşxaneyekê, ardê xwe bikinê, biqelînin. Zerayî pê ket, hêdî hêdî avê tevlî bikin. Îsota reş û xwê jî pê werbikin û bêî rawestan tevdin.
Ji aliyekê ve du nava 1 kevçî rûnê nivîşkî de mergeya xwe biqelînin. Viya berdin ser şorbeya xwe. Ev xwarin bi germî tê xwarin.
Pitî navê xwarineke pêjgeha kurd e. Ji goşt û nokê ye, xwarineke quşxaneyê ye. Bi taybetî di nava kurdên Ermenistan û YKSSê de tê xwarin. Li Serhedê jî jê re "pitî", "pitê", "pêtî" dibêjin.
"Pitî" rengdêrek e. "Pitînî", "pitînî jê anîn". Ji kevaniya malê re jî di hin devokan de "pitê" dibêjin, lewra gorî zilamên wan ew dikin pitînî, serê mêrên xwe dibin. Lê jin jî heyfa xwe digirin, ew jî ji mêrên xwe re "pito" dibêjin.
Derbasî pêjgeha Azerbaycanê jî bûye, ew jî pitî dibêjin.
Nokên xwe ji êvar de bixin avê, nermijî bikin, bipişirînin. Goştê xwe hûr bikin, herduya bi hevre bişon û bikin quşxaneyê.
Pîvaz û kartolên xwe bikin 4 parçe, xwê û îsota xwe tevlî bikin, hinekê avê jî berdin ser û bidin ser agir, heger hûn xwarina xwe di quşxaneya hilmê de bikelînin.
Heger di quşxaneya normal de dikelînin, pîvaz û kartolê xwe paşê bavêjinê, ne bi hev re. Bila bi qasî saetekê bikele. Dûv re agirê xwe kêm bikin, bila bi qasî saetekê jî wiha bikele.
Fetîr, vetîr navê şîraniyeke kateyî ya pêjgeha kurd e. Herwiha ji pelhevîrkê (şikeva) re jî "fetîr/vetîr" dibêjin. Bingeha peyvê ji "hevîrê tîr, hevîrtîr" tê. Peyveke kurdî ye. Li hin deverên Serhedê, di nava kurdên YKSSê de navdar e.
Li parêzgehên Sêwas, Erdêxan, Îdir, Qers û Wanê jî bi vê navê tê navkirin.
Hevîrtirşê xwe di nava hinekê şîr de bihelînin. 6 stekan ardê xwe berdin badiyekê, hevîrtirş û xwê jî tevlî bikin, bistrên. Hevîrê xwe bidin sekinandin bila kewa xwe bigire.
Rûnê xwe bihelînin, ard berdinê, biqelînin. Zerayî bi ardê we ket, şekir tevlî bikin, hinek jî avê, bistrên. Bihêlin bila sar bibe, ev ji bo hundirê wê ye.
Hevîrê xwe bînin, girikên bi qasî kulmê çêbikin. Girikan bi destan hinekê vebikin, hundirê wan ji têkela we amade kiribû, dagirin (tije bikin).
Dîsa wan girikan bi destan vebikin. Bila stûriya wan bi qasî bêçiyê û çapa wan jî bi qasî 15-20 cm be. Hêk û mast biçelpînin di ser wan de bidin. Li tendûrê bidin, bipijînin.
Bîşî cureyekê nan û xwarinan e. Hevîrê ku di nava rûn de tê pijandin e. Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê tê xwarin lê bi navên cuda tên navkirin.
Kurdên Erdêxan, Îdir, Qers, Ezirgan, Erzîromê peyva bîşî bikartînin.
Bîşî ne tenê bi hevîr tê pijandin, wekî kateyên dagirtî, kateyên tijekirî jî dibe. Ango hundirê wê bi toraq, penîr, siyale yan tiştekê din jî dikare bê dagirtin.
Lê bîşiya tîpîk û navdar tenê ji hevîrê ye, tiştekê nayê tevlîkirin. Hevîr hinekê bi ard (arvan) tê ziwakirin û girik tên vekirin. Ne wekî pelhevîrkê (şikeva), stûr e, wekî kateyan tê vekirin.
Azerî jî bîşiyê dixwin, di pêjgeha Azerbaycanê de herwiha cih digire.
Zerde xwarin û şîraniyeke ji pêjgeha kurd, pêjgeha tirkiyeyê e. Lepeya birincê ye. Derbasê gelên cîran jî bûye ku ew jî vê xwarinê bi heman navê binavdikin. Zerde bêjeyeke kurdî/îranî ye, navê xwe ji zerbûna xwarinê digire.
Di zerdeya Ezirganê de nok jî tê bikaranîn. Herwiha ji xeynî zeferanê li deverên Kurdistanê biharbêhnên (biharat) cuda tên bikaranîn. Ango bo çêjdanê tiştinên din jî tên tevlîkirin.
Riza xwe bişon, nîv katjimêrî (saet) di nava ava şîregerm de bihêlin, bila nermijî bibe. Birinca xwe têxin quşxane yan beroşekê, 5 lître avê berdin serê û bidin ser agir. Bêî ku were tevdanê tê kelandin.
1,5 kg şekir, zeferana ku di ana 1-2 kevçî avê de hatiye amadekirin tevlî bikin. Hinekê bikelînin, armûşê tevlî bikin, çend kelê pê bînin.
Ji agir daynin, li binikên xwarinê belav bikin. Sar bû, bi fistiq, dendikên hinarê û tiriyan bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifre).
Remzî Kartal(jdb. 1948 li Wanê, Kurdistana bakur) siyasetmedarê kurd e.
Kartal di sala 1991an de ji Partiya Demokrasiyê DEPê wekî parlementer hate hilbijartin, ji ber ku li dijî wî û hevalên wî ji aliyê dewleta Tirk zext hate meşandin derket derveyî welat, li sîrgûnê bûroya hevgirtinê ya bi DEPê vekirin, di sala 1995 an de tevî hevalên xwe yên DEPî Parlementoya Kurdistan a li Sîrgûnê avakirin, di sala 1999 an de di xebatên Kongra Neteweya Kurdistan KNKê de cîh girt û paşê ji bo Alîkariya Serokê Giştiyê Kongra-Gel hate hilbijartin.
Di reşemiya 2005'an de ser xwestina Tirkiyê ji aliye polîsa alman hat girtin. Tirkiye iadeya Kartalê dixwaze.
Harşo, xar(a)şo, navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Bi taybetî li parêzgehên Erdêxan, Qersê tê xwarin.
Nanê xwe bipişirînin badiyekê. Rûnê nivîşkî di quşxaneyekê de biqijilînin, hêkan biçirpînin navê û tevbidin.
Dûv re penîr, pîvaza hûrkirî. îsota reş, xwêbû 2 stekan ava kelandî berdin serê. Vê têkela xwe hûrikî bikin, berdin ser nanê hûrkirî.
Sînor di wateya tixûb, hidûd de ye. Sînor herwiha navê xwarineke ji pêjgeha kurd e jî. Pirranî li parêzgehên Bakurê Kurdistanê Erdêxan, Qers, Agirîyê tê xwarin.
Xwarineke çorsane ye, ango kêm tişt dikevinê û hêsan e çêkirina wê. Ev xwarin navê xwe ji sînoran digire. Bazirgan û qaçaxçiyan ev nav dane vê xwarinê lêwra li ser sînoran dihate xwarin, çêkirina wê rehet bû.
Rûnê xwe berdin quşxaneyekê û bihelînin. Nanê xwe hûrbikin badiyekê, rûnê qijilandî berdin serê. Penîrê xwe bipişirîninê, mastê xwe tevlî bikin. Ji bo çêjdanê dikarin biharbêhnan (biharat) jî bikarbînin.
Pîlakiya Amedê cureyeke pîlakiyê ye. Di pêjgeha kurd de gelek xwarinên ji lowiyê tên çêkirin hene. Amadekirina wê ne dijwar e.
Pîlakî ne xwarineke standard e. Li herêmên Kurdistanê gelek cureyên wê tên çêkirin.
Barbûnyayên xwe pakij bişon û di 4 stekan avê de bi qasî 20 deqeyan bikelînin, bidarivînin. Ji vê ava wê 1,5 stekan avê bigirin, têxin tasekê û lîmona xwe jî biguvişîninê.
Di rûnê xwebiqijilînin, pîvaza xwe ya hûrkirî berdinê, biqelînin. Îsot, kartol û gizêra tîkekirî tevlî pîvazên qelandî bikin. Zebzeyan hindik biqelînin.
Barbûnyaya xaşandî, fringiya rêşkerê hatiye xistin (rende), lîmon, av, xwê tevlî bikin. 20 deqe biqelînin. Sar bû, bexdenûsa hûrkirî bi ser bikin. Bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Bêran, bêran bi gerden navê xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêma Amed, Botan, Tolhildanê pirr tê xwarin.
Di wêjeya devkî ya kurdî de wiha derbas dibe: "Ji gerdenê berdan, ji Mareşê merdan derdikeve".
Goştê bikin quşxaneyê bikelînin. Gelek caran kêfa wê bigirin. Paşê agirê wê kêm bikin, bila dîsa bikele. Di quşxaneyeke din de birinca xwe bikelînin û li binikên xwarinê parve bikin.
Goştê xwe yê kelandî jî parve bikin, bidin ser birincê. Ava goşt, sîr, îsota tûj, îsota reş (hûn bi kêfa xwe ne kêjan biharbêhnê bikarbînin, dikarin) û ava limonê bi ser de bikin.
Biraşka bi bacanreşkê, bacankebaba bi rûnê nivîşkî cureyeke biraşka (kebaba) pêjgeha kurd e. Berkeliya (melzemeya) wê ya standard rûnê nivîşkî, bacan û goşt e ku bêî wan nabe. Lê berkeliyên din dikarin hinekê bên guhertin.
Aşpêjên kurd jî bacanreşk wekî sos bikaranîne û tevlî gelek xwarinan kirine. Amadekirina vê xwarinê hinekê dijwar e. Heger rûnê nivîşkî neyê bikaranîn, çêja wê (tehm) xweşik nabe.
Li hin aşpêjxaneyên Bakurê Kurdistanê, vê xwarinê wekî kebaba Sêrtê jî binav dikin. Restorantên bajarên Bakur di kartên menûyan de zimanê romî (tirkî) bikartînin. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan.
Bacanên xwe bi kêrê 5-6 cihan qul bikin, bavêjin ser agir. Ango li ser agir bi saxî bibirijînin. Bi germî qalikên wan bigirin û ji bo ku reş nebe, têxin nava ava bi lîmonê.
2 kevçî runê xwe bihelînin, ardê xwe berdin navê. Bi tevdanê bi qasî 3-4 deqeyan biqelînin. Şîrê sar tevlî bikin, tevdin. 5-6 deqe keliya bacanên xwe hûrbikin, bipelixînin. Biguvişînin, ava wan derînin, tevlî vê sosê bikin.
Ji aliyekê ve bêî rawestan sosa xwe tevbidin, penîr û xweyê bavêjinê. Kevçiyeke rûnê nivîşkî bihelînin, berdin sosê û goşt jî tevlî bikin. Heya goşt ava xwe kişand bikelînin.
Pîvaza xwe tevlî bikin, biqelînin. Mergeyê bikinê, dûv re jî ard û frîngiyan berdin navê û tavbidin. Xwê û biharatê kontrol bikin, li ser daxwazê kêm an zêde bavêjinê û bihêlin bila dîsa bikele.
Kela wê bidawî bû, bi germî li binikên xwarinê belav bikin. Hûn dikarin li ser destexaneyê (sifre), gorî kêfa xwe binikên xwe bi îsotên dirêj ên li ser agir pijandine ûêd bixemilînin.
Hêyavka artîşokê, cureyeke xwarina pêjgeha kurd e. Ji artîşokê re "neynoka bûkê" jî dibêjin.
Ji hêyavkê re herwiha tirşik jî dibêjin lê ev ne rast e, tirşik tenê navê cureyekê hêyavkê ye. Hêyavk di wateya xwarinên quşxaneyê yên biav û pirranî ji zebzeyan in de ye.
Berkeliya vê xwarinê ya sereke artîşok e, bêî wê ev xwarin nabe. Terîfeya han ji aşpêjxaneyên Dîlokê ye, varyantên wê yên din jî hene.
Artîşokên xwe bişon, hinekê di nava ava bi lîmonê de bihêlin. Gizêra xwe pakij bikin, bişon, hinekê bixaşînin, tîke bikin (awayê kûbîkî). Wan tevlî şoqilan (baqilê xatûnî) bikin.
Kixseyên xwe hûr bikin, artîşokan ji nava ava lîmonê derînin, bikin quşxaneyeke fireh. Kixseyek, gizêr û şoqilan têkin nava wan. Herwiha bo her artîşokek hinekê şekir. Xwêya xwe jî pê werbikin.
Rûnê zeytê, ava lîmonekê bi ser artîşokên xwe de bikin, berdin quşxaneyê. Stekanek ava xwe jî bikin ser û bidin ser agir. Di germiyeke normal de bi qasî 20-30 deqeyan bikelînin.
Xwarina xwe sar bikin, li binikan parve bikin, bi hêlizan bixemilînin. Êdî dikarin bên ser destexaneyê.
Kumspî navê xwarineke kurdî ye. Ji bacanreşk û penîrê ye. Penîrê pişirandî li ser xwarinê tê werkirin, rengê wê spî dibe. Navê xwe ji wir digire. Ango dişibe "seriyên bi kumên an kolosên spî".
Kumspiyên îro ne êdî ewqas spî ne, lewra niha bi penîrên qaşar tên çêkirin ku rengê wê jî hinekê zer e.
Mîrên kurd zebzexwur û hevîrxwur bûne.
Ev xwarin derbasê gelên cîran jî bûye. Paşayên Osmanîyan ev xwarin pirr ecibandine û jê re "hunkar begendi - key eciband, jê hezkir" gotine.
Xwarina xizan û gundiyên Kurdistanê heya palasên Fars û Osmaniyan belav bûne. Mîr û keyên kurdan ji xwarinên bi zebze û hevîrê hezkirine, yên romiyan (tirkan) û rojavayiyan jî ji yên bigoşt.
Sedemekê viya ev bûye ku li Kurdistanê goşt, li cem wan jî sebze pirr bûye. Kurdistan welateke çiyayî ye. Ji cotyariyê bêhtir, ajalvanî rûdaye. Di pêjgeha kurd de xwarinên herî xweşik û bitehm, ên bi zebzeyan in. Rêza duyemîn de xwarinên ji hevîrê cih digire.
Bacanên xwe saxî li ser agir bibirijînin. Qalikên wan bigirin û têxin nava ava bi lîmonê. Ji wir derînin, biguvişînin, hûr bikin.
Ardê xwe di nava rûnê nivîşkî de biqelînin, bacanê xwe berdin navê, bi hev re hinekê biqelînin. Şîr rokin navê, agirê xwe kêm bikin bila bikele.
Penîrê qaşar (herwiha yê spî jî dibe, lê qaşar baştir e) li rêşkerê bidin (rende), gûzê hindê û xwê tevlî bikin û baş tevbidin. Êdî dikare were ser destexaneyê.
Çilav ji komekê giraran, pîlawan re tê gotin. Çilav navê cureyeke rizê (birinc) ye. Li Tirkiyeyê û rojavayê wekî "birinca Îranê", "riza eceman" tê binavkirin. Xwarinên ji vê birincê tên çêkirin re çilav dibêjin.
Di pêjgeha kurd û gelên îranî de bi heman navê cihê xwe digire. Herwiha di pêjgeha Azerbaycanê de cihê wê heye. Xwarinên ku bi çilavê tên çêkirin di nava komên giraran (pîlawan) de cihê xwe digirin.
Seleteya siyaleyê cureyeke seleteya pêjgeha kurd e. Ji siyaleyê re herwiha "spenax", "îspenax", "silqok" jî dibêjin. Standardeke vê seleteyê nîne, mirov dikare gelek tiştan tevê bike. Bo mînak cureyên biharbêhnê (biharat), zeytûn ûêd.
Ev terîfe ji aşxaneyên parêzgeha Kurdistanê Dîlokê hatiye wergirtin. Hinekê biharbêhna erxewanê (kulîlka hinarê) ku navê xwe daye navçeyeke Meledîyê, hat pêwerkirin, çêjdar dibe.
Îspenaxên xwe bişon, tenê pelên wê veqetînin, ên din bavêjin. Pelên siyaleyê hûrane hûrbikin, bi xwêyê tevdin. Savara xwe bi hinekê avê nermijî bikin, di nava avê de bi qasî 10 deqeyan bihêlin.
Pîvazên xwe hûrik hûrbikin. Tevahiya berkeliya xwe (melzeme) berdin badiyekê, tê de li hev bidin. Ava hinarê û rûnê zeytê bi ser de bikin. Dawiyê de penîrê xwe bipişirînin ser û servîs bikin.
Beriya were ser destexaneyê (sifre) hûn dikarin gorî kêfa xwe binikên xwarinê bi hêşînayî û biharbêhnan bixemilînin.
Kerîm Baytar yek ji şehîdên tekoşîna azadiya Kurdistanê ye.
Cih û dîroka ji dayikbûnê: Dêrik Ciyayê Mazî / 1956
Dîroka tevlêbûna partiyê: Dêrsim / 1977
Cih û dîroka şehîdbûnê: 22 Êlon 1984 Gundê Sipîwyan. Sêrt / Dihê (Eruh)
Dîroka Kurdistanê, dîrokeke xwîn, mirin, êş û berxwedanêye. Bi salane, ku gelên vê erdnigariyê li himber dagirkerên hov têdikoşin. Lê mixabin, bi piranî ji ber sedemên hundirîn û pir hindik jî yên derveyî, ev berxwedan û têkoşînan têk çûne. Ev qedera gelê Kurd di salên 70`yî de piçekî hate şkestin, lê ji ber tunebûna rêberekî herçiqas di nava civakê de raperînek û germbûnek çêkiribe jî bi 12`ê Êlonê re ew jî hate bin ax kirin. Di van rojên şoreşgerî gomlegekî ji agir bû, him li derveyî welêt, him li zindana û him jî di nava welêt de yek hereketê berxweda: Ev jî herketa PKK`ê bû. Heta bi roja ku PKK`ê li himber dewletê serîhilda û berxweda, li Kurdistanê ji ber bayê 12`ê Êlonê pelek jî nediliviya û tu kesên ku li Kurdistanê berxwebide jî tune bû. Yên heyî jî newêrîbûn.
Yek ji van berxwedêr ên wê demê yê tevgera berxwedanê PKK`ê jî Kerîm Baytar bû. Baytar yek ji wan kesên peyva xwe ya dawiyê, bi fidakirana canê xwe qedandiye ye. Baweriya xwe ya li himber gelên xwe bi kişandina gelek êş û eleman û fidakirina can ê xwe nîşandaye. Vî şehîdî wekî gelek hevalên xwe, tiştên ku dihate gotin di peyvê de nehiştiye û xistiye nava pratîkê û bi vî awayî jî di dilê gel de, xwedî cihekî taybet e.
Kerîm Baytar, di sala 1956`an de li Dêrikê ji dayîk dibe. Malbata wî, malbateke xizan û di halê xwe de ye. Kerîm dibistana seretayî û ya navîn li Dêrikê, Lîseyê jî bi rêz ê, Li Amed, Trabzon, Dêrsim û Mêrdînê diqedîne. Piştî qedandina dibistanê dizewice, lê tu zarokên wî tu ne. Kerîm hîn di temenekî ciwan de, di dalên 70`yî de, fikrên şoreşgerî nasdike û li himber van fikran hezkirina wî çêdibê. Di sala 1977`an de, gava li Lîseya mamostetiyê ya Dêrsimê dixwîne, li himber tevgera berxwedanê PKK`ê sempatiya wî çêdibe û bê teredût tevli vê hereketê dibe. Piştre vedigere Dêrikê û li wir têkiliyê xwe yî bi partiyê re hîn bêtir xurt dike û fikrên PKK`ê di nava gel û ciwan ên Dêrikê de belav dike. Mirov dikare bibêje, ji du an jî sê kesên, ku fikrê tevgera Apocî anî Dêrikê, yek jê Kerîm e. Li Dêrikê ew dem tevgerê wekî DDKD, KUK û hwd. xurte û di nava gel de xwedî cihekin. Kerîm û çend hevalên xwe jî, ji bo ku fikrên tevgera xwe di nava gel û bi taybetî jî di nava ciwanan de belav bikin dest bi xebatan dikin û di serî de komîteyeke amadekar ya herêma Dêrikê saz dikin. Piştî demeke pir kin, ev fikrên nû di nava gel û ciwanan de aj dide û hêdî hêdî di nava gel û ciwanan de sempatiyeke mezin li himber "telebeyan" çêdibê. Gel êdî sond û qesendan bi vê tevgerê dixwe û azadiya xwe tê de dibîne. Ji ber van xebatên xwe yê serkeftî Baytar ji aliyê Partiyê ve terfiyî endametiya komiteya herêma Mêrdînê dibe. Li wir jî xebateke pir baş dimeşîne.
Piştî ku dagirkeran bilindbûna vê hereketê dît, di meha Êlonê darbeyeke leşkerî çêkir û bi gelemperî Tirkiye lê bi taybetî jî Kurdistan da ber lingê xwe û kaf û kûm kirin. Bi darbeyê re wekî gelek kadroyên PKK`ê Kerîm Baytar jî tevî komek hevalên xwe di sala 1981`an de derbasî qada Lübnan-Filistîn dibe û li wir beşdarî perwerdehiya leşkerî û siyasî dibe. Piştî ku kongreya duyemîn li dar dikeve, ji bo ku biryara kongreyê ya "vegera welêt" di nava gel de belav bike, demekê li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê dimîne û xebatê xwe li wir dimeşîne. Di heman salê de tevî "komeke propagandaya bi çek" a di bin fermandariya wî de, derbasî Bakurê Kurdistanê dibe. Bi cesaret û baweriya xwe di nava gel de di demeke pir kinde xwe dide hezkirin û toximê fikrê partiyê di nava gelê Botanê de diçîne.
Di 22`ê Êlona 1984`an de, ji bo ku pirsgirêkeke di nava gundiyan de çareser bike, diçe gundê Spiwyan (Girêdayi Dihê -Eruh- ye) û li wir dikeve kemîneke xayînan û şer derdikeve. Di şer de, birîndar dibe, lê tevî vê birîndariya xwe şer didomîne û tevî wî halê xwe, xwe digihîne hevalên xwe û di himbêza hevalên xwe de ew jî wekî bi sedan xortên Kurdistan, tev li karwanê şehîdan dibe. Peyva wî ya dawiyê: Bijî Kurdistan û Bijî PKK`ye.
Turcel Mancel
Heftqelî, qelandina pincaran, qeliya biharê, qeliya heftreng cureyeke xwarina pêjgeha kurd, pêjgeha Tirkiyeyê e.
Çiye heftqelî?
Kurd bi biharan sûdê ji xwezayê û pincarên werdigirin. Sedsala dawiyê stêrka kurdan her çû çilmisî. Ziman, çand û aboriya Kurdistanê serobino bû. Viya qîra xwe li xwezaya Kurdistanê jî da. Daristan hatin tunekirin, ajalvanî, cotyarî, bi kurtî jiyana asayî ber bi mirinê çû.
Niha xwarinên kurdî jî bûne yên xelkê, wekî dewlemendiya wan tê zanîn. Em kurd xwarinên xwe bi navên biyanî dixwin. Heger yek rêçên dewlemendiya pêjgeha kurd di wêjeya devkî de nebîne û neşopîne, nezanî her zêde dibe.
Heftqelî, ji qelandina pincaran e. Hejmara pincaran çendî zêde bibe, ewqas baştir dibe. Heft ne mecbûrî ye. Heft rengdêrek e, nîşaneyeke pirrbûnê ye.
Ev xwarin li rojavayê Ewropayê wekî xwarineke farisan tê zanîn û jê re bi îngilîzî "gormeh sabzi (qelandina zebzeyan)" tê gotin. Ev jî dişibe heftqeliya kurdî.
Niha heftqeliya berê ya xwezayî nemaye. Kurd jî ji zebzeyên navdar dixwin. Berkeliyên (melzemeyên) wê yên serek niha bûne bexdenûs û goşt. Lê berê goşt nedihatiye bikaranîn.
Cure haliotisek ji pêjgeha Japonê (Haliotis japonica)
Soneya Çînê di cîhanê de navdar e
Bi gotina pêjgeha Asyayê behsa tevahiya xwarin, vexwarinên welatên Asyayê û taybetiya wan tê kirin. Helbet têgîneke gelek befireh e, mirov dikare kêm-zêde tevahiya xwarinên cîhanê bixe bin vê kategoriyê. Xwarinên welatên li rojhilata Asyayê dikevin, di nava xwe de gelek hevpariyan dihewîne, dişibin hevûdu.
Ji ber ku Asya parzemîneke fireh e, bi sedan komêm gelan lê dijîn, pêjgeha wê jî rengîn e. Gelek xwarinên Ewropa û Amerîkayê ji Asya ne, ji wir hatine. Herwiha berevajiya wê jî rast e.
Li Ewropayê dem mirov behsa pêjgeha Asyayê bike pirranî rojhilat û başûrê rojavayê Asyayê tê bîrê. Ji ber ku xwarinên rojavayê Asyayê gelek dişibin ên Ewropayê, ev nêrîn pêşketiye.
Pêjgeha Afrîkayê ji tevahiya xwarin-vexwarinên li vê parzemînê hene û ji taybetiyên wan re tê gotin. Afrîka duyemîn parzemîna mezin a erdê ye. Gelek gel, kom û ber lê cihwar in. Herwiha xwedî çand, huner û estetîkeke dewlemend e.
Di xwarinên afrîkayî de fêkî, zebze, berhemên şîr û goşt cihekê sereke digirin. Di nava herêmên wê de hevparî jî gelek in, cudatî jî.
Afrîkaya navendî.
a>" (rastê) li navenda Afrîkayê navdar e
Li navenda Afrîkayê pirranî xwarinên gelêrî û herêmî tên xwarin. Herwiha siyale, fringî, îsot jî gelek tên bikaranîn. Şîraniyên herêmî, mirîşk, goştên hin ajalên kovî jî tên xwarin.
Rojhilatê Afrîkayê.
Li vir gelek cudatî hene di navbera herêman de. Xwarinên tradîsyonal û nûjen tevlîhev bûne. Bandora xwarinên erebî û hindî jî mezin e li van herêman.
Fêkî dîsa cihekê girîng digirin. Bikaranîna biharbêhnan (biharat) gelek e. Ji bandora kolonyalîzmê, xwarinên portûgalî û ewropayî jî tên xwarin.
Qilonçê Afrîkayê.
a>", ji pêjgeha erîtreyê xwarinek e
Xwarinên ji Erîtreyê qora pêşîn tên. Berhemên şîrê, xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, xwarinên pêjgeha ereb, riz, şîraniyên wekî helawê, fêkî, biharbêhn (biharat) xalên girîng in.
Bakurê Afrîkayê.
Li vir bandora kûltûra Deryaya Navîn heye. Rewşa aborî jî baştirîn e. Pêjgeha ereb cihekê girîng digire. Herwiha xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, goşt, rûnê zeytê, kundir, fringî, kartol, zebzeyên hêşîn ên din, fêkî xalên girîng in.
Bandora xwarinên fastfood û yên ewropayî jî ne hindik e, bi taybetî li metropolan.
Başûrê Afrîkayê.
Ji pêjgeha başûr re, "pêjgeha keskesorî" jî dibêjin, rengareng e. Gelek dewlemend e. Xwarinên tradîsyonal navdar in. Di nava êl û beran de çendî cudatî hebin jî, pirraniya xwarinên herêmê hevpar in.
Fêkî, zebze, goşt, xwarinên ewropayî, masî xalên sereke ne.
Rojavayê Afrîkayê.
Goşt, zebze, biharbêhn (biharat) sereke ne. Dîsa riz (birinc), xwarinên erebî, xwarinên tradîsyonal, hêk û fêkî jî.
Şorbeya bazirganan ji şorbeyeke ku çêkirina wê hêsan e re tê gotin. A rastî heger ava wê kêm be, mirov dikare wekî sosekê jî binav bike. Bi taybetî li herêma Xerzanê pirr tê xwarin. Li hin herêman ji vê şorbeyê re, "şorbeya bacgiran" jî dibêjin.
Nan tê pişirandin, wê dixin badiyekê yan binikên xwarinê. Ava dikelînin, sîra kutayî û rûnê nivîşkî davêjin navê. Ango sosekê tê amadekirin. Ev sos li ser nanê hûrkirî tê rokirin.
Xwarineke gelek çorsane ye, lewra jî fîrar, bazirgan û rêwiyan ev xwarine, bi navê wan hatiye binavkirin.
Dibêjin gundiyan ev xwarin didabûne karmend û bacgirên mîran, lewra hez ji wan nedikirin, ji bo gundiyan bacgir mêvanên hêja nebûn. Zivistanan xwarinên wiha hêsan bo zarokan çêdikin.
Şekalok xwarineke ji pêjgeha kurd e. Pirranî li herêma Xerzanê tê xwarin. Xwarineke zivistanî ye. Li hin deveran bi navên cuda tê binavkirin. Şorbeya zivistanê jî hema bigire ev bi xwe ye.
Nok û nîskan di quşxaneyê de bikelînin. Qalikên xiyarê di verokekê de bixaşînin, hûrbikin.
Ji savar û goştê girikên hûrik ên kufteyê çêbikin, wan bi tevî qalikên xiyarê, berdin nava nok û nîskan. Hinekê avê pêwerbikin, hinekê şûnde îcar mastê xwe berdinê.
Hûn dikarin mast di binikên xwarinê de berdin ser. Beriya ku hûn bînin ser destexaneyê rûnê xwe di rûnbirêşkê de biqijilînin, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota pûlpûlî) jî di nav de, viya berdin ser xwarina xwe.
Tiyana masî û kundirê, ji gelek xwarinên masiyan ên bi kidakan (zebzeyan) tên çêkirin, yek e. Xwarineke parêzê ye, ango kesên diyetê digirin, dikarin bixwin. Tiyan, ji berkeşa (sênî, piyan, lemper) firneyê (firûnê) re tê gotin.
Wekî ji navê xwarinê kivşe ye, berkeliyên sereke masî û kundir in. Kîjan masiyê dixwazin, bi kêfa xwe ne.
Heger ev xwarin bi masiya ku navê wê bi kurdî dorzêrîn (bi latînî: Sparus aurata, bi îngilîzî: Gilt-head bream) be, dibêjin biçêjtir dibe. Helbet di xwarinê de herkes tehma devê xwe dizane.
Masiyên xwe pakij bikin, bişon. Kundirên xwe pakij bikin, di forma şivikan de tîke bikin. Sîr, pîvaz û fringiyên xwe di forma xelekî de hûrbikin. Beriya wê qalikên fringiyan bigirin, bila bêî qalik be.
Folyeyên (kaxezên pijandinê yan pêçandinê yên ji alumînyûmê ne) bafonî bînin 4 qat ji wan raxin. Masiyên xwe bikin navê. Herwiha fringî, kundir, lîmon, pîvaz û sîra xwe jî tevlî bikin.
Rûnê zeytê bi ser de bikin, bavêjin firneyê. Herwiha xwêyê jî. Di germiya 180 pileyê de bipijînin.
Etora hişk bi penîrê qaşarê'", cureyeke xwarina balolîkirî ye.
Çiye balol, çiye etor?
Ji balolîkirinê re, l"oq", "lûlik lûlik", "kulavkî kirin" jî dibêjin. Li Serhedê û hin cihan ji xwarinên li nan hatine pêçîn re "çop" dibêjin.
Etor jî nanê loş ê li xwarinan tên pêçîn, pê loq, çop tên çêkirin e. Bi bandora romî (tirkî) kurdên Bakurê Kurdistanê jî niha "durum ekmegi" dibêjin.
Ji etorê gelek çop tên çêkirin. Li Kurdistanê nanê loş gelek hezkirî ye û di pêjgeha kurd de jî cihê çopan gelek e. Mixabin ji ber pişavtin û windabûna kurdî, niha li Bakurê Kurdistanê êdî hêdî hêdî navên xwarinan bi tirkî tên bilêvkirin.
Penîrê xwe bikin keriyên qasî 2 cm. Bexdenûsê hûrbikin navê. Pîvazan hûrane hûrbikin. Di nava rûn de biqijilînin, zerayî pê ket daynin û bihêlin bila sar be.
Şîr, hêk, ardê lazûtê, penîrê rêşkerê xistî, bexdenûs, xwê û îsota reş di badiyekê de tevdin. Pîvazan berdin badiyê û dîsa tevdin.
Rûnbirêşka teflonî bînin, binê wê birûn bikin, bi kevçiyeke mezin an heskê parçeyan ji wê têkela we amadekiriye biqetînin, bikin rûnbirêşkê, bi herdu aliyan ve bipijînin. Heya melzemeya we bidawî bû viya bikin.
Ser her krepekê we pijandiye 3 kerî pênîr daynin, bipêçin û çopên xwe bi tayên pîvazên ta, darikên bexdenûsê yan tiştekê dinê girêbidin. Xwarina xwe bi sarî bînin ser destexaneyê (sifreyê). Hûn dikarin di binikên servîsê de bi kêfa xwe bixemilînin.
Şorbenîska bi genimê, şorbeyeke ji pêjgeha kurd e. Xwarineke parêzê ye û zivistankî ye.
Şorbenîsk şorbeyeke klasîk û sereke ye di nava xwarinên kurdî de. Nîsk ji aliyê proteînan ve dewlemend e. Ji bo nexweşên ku xwîna wan kêm e, tê pêşniyarkirin. Di 100 gr nîskê de 980 mg potasyûm, 347 mg fosfor û 127 mg kalsiyûm heye.
Bijîşkiya gelêrî ya kurd, xwarina şorbenîskê ji bo kesên di laşê wan de hesin kêm in jî pêşniyar dike.
Genimê xwe şevekê berê bikin nava avê bila nermijî bibe. Roja din bêî ku ava wê biguherînin, bidin ser agir û bixaşînin, bidarivînîn.
Ava goşt di verok an quşxaneyekê de bikelînin, zeferanê tevlî bikin. Nîska xwe bişon, pakij bikin, bidarivînin. Genim û nîskê berdin quşxaneyê, darxûna wê bigirin, di agirekê nizm de bikelînin.
Rûnê xwe berdinê, tevdin. Xwêya xwe kontrol bikin, ji agir daynin, bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Tîkegoşta golikê bi gizêrê, xwarinek ji pêjgeha kurd e. Bo kesên parêzê digirin jî baş e. Helbet ji goştê berxê jî dibe lê aşpêj pirranî bi goştê golikê çêdikin.
Di pêjgeha kurd de, gizêr cihekê taybet digire. Di gelek hêyavkan de, xwarinên quşxaneyê, selete û şorbeyan de gizêr tê bikaranîn. Gizêr di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, herwiha navdar e. Bi taybetî bo çavan bikêr e.
Goştê hatiye tîkekirin (tîkegoşt) heger têra xwe keliya be, diperite, rûn û bezên zêde jê diçe. Ev jî ji bo tenduristiyê baş e.
Gizêrên xwe bişon, pakij bikin, di forma şivikên zirav de hûrbikin. Pîvazê jî hûrbikin. Bexdenûsê bişon, pelên wê veqetînin. Tîkegoşta we ne amade ye, goştê xwe tîke bikin û paşê jî ard (arvan) pêwerbikin.
Rûnê xwe têkin quşxaneyê germijî bikin, pîvaz û goştê xwe berdinê, sote bikin. Av, ava lîmonê û pelê defneyê tevlî bikin, heya kel bi avê ket bikelînin. Agirê xwe nizm bikin, darxûnê bigirin, heya goşt nerm bûn bikelînin. Ango 10-15 deqe bikelînin.
Ji ser agir daynin, xwêya xwe kontrol bikin, li binikên xwarinê parve bikin. Beriya ku bînin ser destexaneyê (sifre), bi bexdenûsê bixemilînin. Bi germî tê xwarin.
Verok ji quşxaneyên herî biçûk re tê gotin. Di zimanê kurdan de bo her quşxaneyekê navekê taybet tê bikaranîn. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. Li hin deveran beroş, dist, kilince ûêd tên bikaranîn ku ev tevî jî cureyên quşxaneyê ne.
Navê vê amana pêjgehê, navê vê firaqê yê giştî "quşxane" ye. Quşxane herwiha ji quşxaneya normal (ne mezin, ne jî biçûk) a di jiyana rojane de tê bikaranîn re jî tê gotin.
Gorî mezinî û kêrbariya xwe navan digire. Verok ji fîncanê mezintir quşxaneyan re tê gotin. Bo amadekirina çêncan, rûnqelînê bikêr e. Destikê wê heye yan jî du çepilkên wê.
Kilince cureyeke quşxaneyê ye. Ji quşxaneya ku dardekirî re tê gotin. Niha li Kurdistanê êdî nayên bikaranîn, lewra agir û dûmana wê gelek e. Heger di nava pêxerî, kuçik, bapor, berwesêlek dagirtî de bê bikaranîn dibe, dûman di dûkêşê de dikişe, nakeve çavên mirov.
Kilince berê di seferberî, koçerî û şer de pirr dihatibûye bikaranîn. Bi zincîran dihatibûye dardekirin, agir didabûne binî. Dev û dora kilinceyê reş dibûye. Hin dibêjin xwarina di kilinceyê de bê kelandin, pirr bitehm dibe.
Agahiyeke nehatiye teyîtkirin.
Di wêjeya devkî ya kurd de, hin agahî hene derbareyê kilinceyê de. Dibêjin bi hatina artêşên ereban berî bi Kurdistanê ve (bo belavkirina ola nû, misilmaniyê), wan kilince qedexe kirine. Dibêjin Romayiyan serê fermandarên ereban jêkirine, di kilinceyan de kelandine, bi leşkeran dane xwarin. Fetwa derxistine ku êdî kilince heram be, neyê bikaranîn.
Qulpok, qulpik, çepilok, çepilk cureyeke quşxaneyê ye. Ji beroşê mezintir, ji sîtilê biçûktir e. Carnan bi beroşê re tê tevlîhevkirin. Ji beroşê mezintir û kûrtir e.
Di malbatên mezin de, şîn û dîlanan de, bi sîtil, distan ve tê bikaranîn. Di zimanê kurdî de gorî mezinî û kêrbariya xwe her quşxaneyek, navekê digire. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. Wisa bûye ku li her deverekê Kurdistanê quşxane bi navekê bê navkirin.
Navê vê firaxê yê giştî quşxane ye. Quşxane herwiha ji quşxaneyên normal (ne mezin ne jî biçûk) ên di jiyana rojane de tên bikaranîn re jî tê gotin.
Sîtil amaneke kelandinê, cureyeke quşxaneyê ye. Quşxane navê giştî ye. Sîtil jî quşxaneyeke gelek mezin e. Ji Qulpok, beroşê jî mezintir e. Lê ji distê biçûktir e.
Di pêjgeha kurd de pirr tê bikaranîn. Bi taybetî li gundan, bo kelandina danê, çêkirina xwarinên dîlanê ûêd navdar e. Du çepilkên wê hene lê yên bi 3 yan 4 çepilk jî hene.
Bi derketina quşxaneyên hilmê û yên nûjen ku ji lajwerdên cuda cuda ne, qîmeta sîtilê gelek ket. Di aşxaneyan da quşxaneyên nûjen ên bi gaz an elektrîkê dixebitin, tên bikaranîn. Sîtil niha tenê li gundan maye.
Kokot navê cureyeke quşxaneyê ye. Formeke wê ya standard nîne lê li Kurdistanê ji quşxaneyên lûleyên wan dirêj in, di forma çirayê de ne re, kokot gotine.
Kokot ji verokê biçûktir an mezintir e. Bo qelandina rûn bikardianîne. Yek çepilk jî dibin, du çepilk jî.
Navê amana kelînê, navê vê firaqê yê giştî quşxane ye. Di zimanê kurdî gorî mezinî û kêrbariya xwe her quşxaneyek naveke taybet girtiye. Ev jî bûye sedemê tevlîheviyan.
Kokot markayek e?
Dibe jî. Lewra carnan markayê tiştekê di çerxa demê re dibin navê wê tiştê. Yan jî ji zimanekê din derbasî kurdî bûye.
Bêjeya kokot li Serhed, hin herêmên Xerzan û parêzgeha Mêrdînê tê bikaranîn. Niha êdî nemane, yan jî kêm tên bikaranîn.
Dist ji cureyekê quşxaneyê re dibêjin. Navekê wê yê din jî "qazan" e. Ji sîtil, verok, beroş, qulpokê mezintir e. Ji wê mezintir nîne, tenê dikarin amanên kelandinê yên nûjen dikarin jê distê mezintir bin.
Navê amana kelandinê, navê vê firaqê yê giştî û hevpar "quşxane" ye. Di zimanê kurdî de gorî mezinî û kêrbariya xwe her yek ji wan navekê taybet girtiye. Ev jî bûye sedemê tevlîheviyan.
Cudatiya dist û qazanê.
Pirr nîne. Tenê heger çepilkên wê hebin û ne zêde mezin bin, ew dist in. Qazan jî dikarin bi çepilk bin lê qazan ne tenê ji bo amana kelandinê, ji yên ku bi armancên din tên bikaranîn re jî dibêjin.
Ango her qazan ne dist û her dist jî ne qazan e. Qazan hene 1 ton digirin, helbet ew bi çepilk bin jî, ne quşxane ne.
Eşûran, aşûran, eşûre şîraniyeke navdar e ku li cîhana Îslamê, Ermenistan, Yewnanistan û Îsraelê tê xwarin. Beriya ola Îslamê jî dihatibûye xwarin û navê wê ji zimanê hebrayî (îbranî) tê. Ji lowî, genim, riz, av, şekir û hin fêkiyan pêk tê. Li ser daxwazê têkela wê dikare bêhtir bê dewlemend kirin.
Gelê cîran Hayiyan (Hayastanî, Ermenî) di pîrozkirinên rojbûyîna pêxember Îsa de çêdikin. Herwiha di serê salê de jî. Eşûrana ermeniyan û ya kurdan yek e. Ango heman awayê ye.
Gorî baweriyên Îslamê, dibêjin piştî tofanê, Nuh pêxember ji berkeliyên ku di destên wî de mane ev xwarin çêkiriye û wisa jî ev xwarin pîroz e.
Lê sedemê çêkirina vê şîraniyê cuda cuda ye. Êzîdî, elewî, kurdên misilman, cihû, yewnanî, ermenî, ereb ûêd ne bi heman armancê vê xwarinê çêdikin.
Beniya bi destan hatiye çêkirin, li Anatoliyayê
Beniya bi makîneyan hatiye çêkirin, li Tirkiyeyê (Parmak-Sucuk)
Benî, cureyeke sosîsê ye ku bi biharbêhn (biharat), goştê dewar an pez tê çêkirin. Li seranser başûrê Ewropayê, Anatoliya, Tirkiye,Kurdistan, Ermenistan, cîhana ereban tê xwarin. Li rojavayê Ewropa jî tê zanîn û xwarin. Li hin welatan hin xurdemeniyên din jî tevlî dikin. Bi bandora romî (tirkî) kurd "sicûq" jî dibêjin jê re.
Sosîs (Kurdî: Zung;) komekê berhemên ji goşt tên çêkirin re dibêjin. Goşt, biharbêhn (biharat), bi xavî yan pijandî distrên û bi wan loqleyan (roviyan) tije dikin.
Li Kurdistanê jî gelek tên çêkirin û xwarin. Herwiha wekî şirdanê, kurd hûrê jî tihe dikin û ji wan xwarinên curbecur çêdikin. Angaşt hene ku cara berê li herêma ku Kurdistan jî lê ye, hatiye çêkirin. Hin jî dibêjin pêşiyê li Çînê hatiye xwarin.
Hot dog bi ketçap û gormizê
Hot dog navê awayeke xwarinê ye ku ji xurdemeniyên amadekirî, sosîs, biharbêhn (biharat), sosê babolekirîne (sandvîç, pêçandî), bi germî an sarî tên xwarin re dibêjin. Sala 1871 li Coney Island a DYAyê balolefiroşek bingeha hot dogê avêtiye.
Kûçikê germ.
Hot dog bi îngilîzî ye û di wateya "kûçikê germ" de ye. Ne ku wextekê sosîs ji goştê kûçikan çêdikirine û difirotine tê ev nav. Dibêjin bi êvaran karkerên Amerîkayê dema ji kar dihatine, li ser piyan di sermayê de li ber balolefiroşan xwarina xwe dixwarine. Ango wekî kûçikan (seg) dicirifîne ji sermayê lê dema xwarina xwe dixwarine, ji ber ku germ e, laşê wan jî hinekê germ dibûye. Ango wekî îronîk derketiye ev nav.
Derbareyê derketina vê navê de agahiyên mîsoger nînin. Di pêjgeha kurd de jî binavkirinên wiha hene. Bo mînak, keçika dê, bêdirav, karkuj, dontunî hwd.
Ji dikanên ku xwarina hot dog difiroşin re babolefiroş tê gotin. Niha li Kurdistanê jî fastfood û hot dog bipêş ketine.
Hot dog ji xwarina hazir û pirranî li ser lingan tê xwarin re dibêjin ku nêzîkê fastfoodê ye. Cudatiya wê ew e ku hot dog pirranî ji sosîsan e, xwarina sosîsan e.
Gelek cureyên sos, biharat, zebzeyan tên bikaranîn. Sosîsên wê pirranî ji goşt in. Sosîs tên pijandin an ji xwe pijandî ne, tên germkirin. Niha hot dog bo vejeteryanan jî hene.
Lîsteya Sor a Cureyên bi Metirsiya Nemabûnê yan jî Lîsteya Sor a IUCN li cîhanê ji bo zanyariya di derbarê ajal û riwekan de ya herî berfireh e. Di sala 1963'yan de hatiye damezrandin û IUCN kurtebira "International Union for Conservation of Nature" a bi îngilîzî ye ku bi kurdî "Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê" ye.
Lîsteya Sor a IUCN bi metirsiya nemabûna bi hezaran cure û binecureyan bi daneyên vebirî li hev kom dike û wan agahiyan diparêze. Daneyên van cureyan ji hemû aliyê cîhanê û herêman pêk tê. Mebesta Lîsteya Sor ew e ku cureyên li ber metirsiya windabûnê werin zanîn û bi raya giştî re ji bo parastinê werin parvekirin e. Lîsteya Sor alîkariya parastina cureyan dike. Lîsteya sor bi bingeheke hêzdar hatiye avakirin lewma di cîhanê de weke çavkaniya herî ewle tê zanîn.
Weşana 2006'an.
a> ku rewşa wan nêzîkê xetereyê ye
Kurteya Lîsteya Sor a 2006'an a ji bo cureyan.
Lîsteya Sor a 2006'an bi 40.168 cure û 2.160 bincure, cureyên binê avê, bingelheyan hate weşandin. Ji van hemû cureyan 16.118 weke cureyên di bin metirsiyê de hatine ragihandin. Ji wan 7.725 ajal, 8.390 riwek û sê ji wan kuv bûn. Di vê weşanê de li ser weşana 2004'an guhertin nehate kirin û 784 cureyên ji sala piştî zayînê (PZ) 1500'î ve ji bo nemabûnê lîste hatiye çêkirin. Ev ji lîsteya 2000'î 16 cure bêhtir in. Her sal cureyên nemabûyî tên dîtin an jî dibine fosîl û di nav kategoriya bê agahî de tên lîstekirin. Di sala 2002'an de cureyên nemabûyî weke 759 hatiye ragihandin lê ev hejmar her sal zêde dibe.
Weşana 2007'an.
Lîsteya Sor a 2007'an di 12'ê rezberê de hate weşandin. 16.306 cure weke di bin metirsiya nemabûnê de hatin eşkerekirin ku ev hejmar ji sala 2006'an 188 cure bêhtir bû.
Kurteya Lîsteya Sor a 1994'an a ji bo cureyan (versiyona 2.3)
Weşana 2008'an.
Lîsteya Sor a 2008'an di 6'ê kewçêrê de li Barcelonayê hate weşandin. Hate ragihandin ku "ji çar guhandaran yek di bin metirsiya nemabûnê de ye." Ev agahî jî dide zanîn ku li cîhanê 1.141 cureyên ji 5.487 guhandaran di bin metirsiya nemabûnê de ne.
Kategorîkirina 1994'an.
Di kategorîkirina 1994'an ″Xetereya Kêm″ ango "Lower Risk" bi sê binkategoriyan hatiye lîstekirin.
Tilzeter an Tel ez-Ze'eterê (bi erebî: تل الزعتر‎, "Tal al-Zaatar") navê wargeheke Filistiniyan a Bêrûtê ye ku tê de li roja 12'ê tebaxa 1976'an Komkujiya Tilzeterê pêk hatiye. Ev komkujî bi destê Îsraelê, çend dewletên ereban û dewletên mezin ên emperyal hatîye lidarxistin. Li Tilzeterê bi hezaran mirovên filistînî hatine kuştin.
Helbestvanê hêja Cigerxwîn li hemberî ve komkujîyê bêdeng nemaye, û di sala 1977 de helbestek bi navê "Birca Gernasan-Tilzater" nivîsandîye li ser bîranîna pakrevanên Tilzeterê. Ev helbesta di "Dîwana 6" a bi navê "Şefaq"ê de cih digire.
Pirtik navê çend xwarin û şîraniyan e. Pirtik bêjeyeke kurdî ye, ji "tiştinên lê zêde bûne" re dibêjin. Pirtik herwiha di gelek wateyên nêzîk de tê bikaranîn.
Di pêjgeha kurd de bi navê pirtikê şîranî, kilor, kate û xwarin hene. Mixabin li ser bingeha wan binavkirina lêkolînekê nehatiye kirin, ji ber wê jî carnan tevlîhevî derdikevin, kîjan kîjan e.
Simaqa xwe têxin nava stekaneke (qedeh) ava şîregerm, nermijî bikin. Pîvaza xwe hûr bikin, di nava rûn de heya zerayî pê ket biqijilînin. Mergeyê tevlî bikin, wî jî biqijilînin, baldar bin bila pîvaza we neşewite.
Siyaleya xwe (spenax) hûr bikin, tevlî pîvazan bikin. We spenax tevlî kir, agirê xwe nizm bikin, wê jî heya nermijî bû biqijilînin.
Biharbêhn, xwê û avê bikinê. Bila ava wê ne pirr zêde be, ne jî kêm. Kel pê ket, rizê tevlî bikin, agirê nizm de heya birinca we nermijî bû, bikelînin.
Ava simaqê tevlî xwarina xwe bikin, kelekê pê bînin, ji ser agir daynin. Beriya bînin ser destexaneyê, bi dilê xwe binikên xwarinê bixemilînin.
Pirtik navê çend xwarinan e di pêjgeha kurd de. Kilora wê jî heye. Wekî şîranî li Amedê tê xwarin. Dîsa li Botan û herêma tolhildanê jî ji hin şîraniyan re "pirtik" dibêjin. Herçendî hinekê cuda bin, jî têkela wan nêzîkê hevûdu ne.
Hevîrê xwe vekin, pelhevîrkan (şikeva) amade bikin û devê stekanekê (qedeh) gloverikan jê jêbikin. Hevîrê zêde yê ji ber wan gloverikan maye, bistrên wê hevîrê xwe li ser texteyekê risteyî bikin, ango wekî şirîtan bibirrin. Paşê wan jî wekî pîvazê hûr bikin.
Gloverikên xwe raxin, wan hûrikên we ji wê hevîrê zêde birrîbû li ser gloverokan parve bikin. Fistiqên Dîlokê jî bidin ser wan hûrikan.
Gloverokên xwe li tiyanê rêzbikin (sêniya frineyê, pijandinê). Rûnê nivîşkî yê helandî pêwerbikin, di germiya 170-170 pileyî de, heya rûyê wan sir bûn, bipijînin.
We ji firneyê deranî, doşaviya germ berdin ser û bînin ser dextexaneyê (sifre).
"perdeli pilav.", TDK Online Dictionary, 2009.
↑ Banu Atabay. Mutevazi Lezzetler English. Banu Atabay, 6 maig 2014, p. 245–. GGKEY:XDS3C1EESD1.
Perdeli pilav xwarineke tirkî ye, ku bi gelemperî ji birinc bi mirîşk, pîvaz û fistiqan pêk tê ku di tebeqeya tenik a hevîrê de hatiye pêçan û bi behîv ve hatiye pêçan. Pîlafê şeklê kekê dişibihe, paşê jî bi qertelan tê servîskirin.
Rizê di nava ava şiregerm de nermijî bikin. Mirîşkê bişon, xwê pêwerbikin, di nava 8 stekan avê de bixaşînin (bi qasî nîv katjimêrê).
Mirîşk keliya, bidarivînin, çermê wê derînin, hestiyên wê jê biqetînin û têxin badiyekê.
Behîvan di verokekê de, di nava avê de bixaşînin, bi qasî 10 deqeyan û bila ava wê jî tiliyekê ser re be. Qalikên wan bipişirînin, wan jî têxin badiyekê, dê hûn paşê bi wan mirîşka xwe bixemilînin.
Hevîrê xwe bi 2 kevşî rûnê nivîşkî bistrên, helbet xwêyê jî jibîr nekin. Hêkan biçirpînin nava hevîr. Hevîrê we amade bû, bi qasî 15-20 deqeyan bidin sekinandin.
Heger li malê heye quşxaneyeke sifirê bînin (bila fireh lê ne kûr be), rûnê nivîşkî li binê wê bidin. Quşxaneya xwe ya binrûnkirî bikin sarincokê, 15 deqe bihêlin, bila binê wê bicemide.
We quşxane deranî, behîvên xaşandî li binê wê rêzbikin. Hevîrê xwe gloverkî û sturî vebikin. Bila 10 cm ji quşxaneyê mezintir be, pelhevîrka we. Pelhevîrka xwe bi baldarî di quşxaneyê de bicih bikin.
Birinca we ya di nava avê de ye bidarivînin, bi avekê bişon û dîsa bidarivînin.
Pîvaza hûrkirî û behîvan bi rûnê nivîşkî da rûnbirêşk an verokeke din de biqelînin. Bila zerayî pê bikeve.
Rizê berdin navê û 10 deqeyan biqelînin. Goştê mirîşkê tevlî bikin û ava mirîşkê berdin ser. Binê agirê xwe nizm bikin, bikelînin.
Ava xwe kişand ji ser agir daynin, 15 deqe bidin sarkirin. Viya bînin berdin ser quşxaneya we şikeva lê raxistibû. Perên pelhêvîrka xwe yê zêde bi ser de qat bikin. Kevçiya dawî ya rûnê nivîşkî bihelînin, berdin ser û di firneyê de bi qasî 45 deqeyan bipijînin.
Bînin, deverû bikin, bi kêrê jêbikin, li binikên xwarinê belav bikin. Heger bi saxî bînin ser destexaneyê (sifre) baştir e.
Dewliser navê xwarineke kurdî ye. Li hin deveran jê re "kilora dewliserê" jî dibêjin. Ji ber ku tê de şikeva jî heye wisa gotine. Helbet mirov dikare wekî kilorekê jî binav bike. Çima gotine "dewliser" nayê zanîn. Dew nakeve vê xwarinê.
Dewliser cure girarek (pîlaw) e bigoşt e. Pîvaz, şikeva, fringî jî dikevê, amadekirina wê hinekê dem dixwaze.
Rûnbirêşka xwe bînin. berê pîvaza hûrkirî, paşê goşt, kuvark û firingiya hûrkirî berdinê. Di nava rûnê nivîşkî de wan biqijilînin û bihêlin bula sar be.
Riza xwe pakij bikin, bişon. di nava rûn de biqelînin û bi 3 stekan ava goşt bi qasî 10 deqeyan bikelînin. Ew têkela we amadekiribû tevlî bikin.
Hevîrê xwe bi hêk, ava lîmonê, xwê û margarînê bistrên. Bi destan ava wê zêdebikin (avê pêwerbikin, hevîrekê hinekê ron derînin). Nîvê hevîra xwe bi tîrikê vebikin, bikin tiyaneke (sêniya firneyê) ya binê wê rûnkirî.
Pîlawa xwe li ser pelhevîrka xwe raxin, perên wê bi ser de bigirin. Rûnê ron û şîr tevlîhev bikin, li rûyê hevîr bidin. Di firneyê de bi qasî 30 deqeyan bipijînin. Baldar bin bila hevîrê we neşewite.
Xaltîka pîvaz cure kutilkeke Serhedî ye. Navê xwe ji dîwanê digire û bi henekî (qerfî) ye. Kutilkeke (dolmeh) pîvazê ye. Navê xwarinê ya dirêjî, "kutilka pîvazê ya bigoşt" e. Helbet ev kutîlk ne tenê li Serhedê tê xwarin, li tevayiya herêmên Kurdistanê tê zanîn. Li hin herêman "kutilka/dolmeha seriyên pîvazê" jî dibêjin.
Herdu seriyên pîvazan jêbikin (ji binî û serê), qalikên wan derînin, bişon. Quşxaneya xwe bînin, 2 stekan (qedeh) av, 1 kevçî xwê bikinê û bikelînin. Pîvazan bavêjin nava ava kelî, bi qasî 15 deqeyan bixaşînin.
Bi baldarî zîlkên nava pîvazê (cûcik) bi tiliyan dehf bidin, derînin. Ango nava wan derînin. Riza xwe bişon, bidarivînin. Ji wê navên pîvazê hinekê bînin, hûrbikin. Bexdenûs û hêlizê jî hûrbikin.
Pîvaz, riz, bexdenûs, goştê kişandî, xwêya ji ber maye, îsota reş, çaryeke stekanê av û rûnê tevlîhev bikin. Bi vê têkelê pîvazan dabigirin, tije bikin. Dolmehên xwe di nava quşxaneyê de rêz bikin. Ava xaşandinê bikelînin û rokin ser dolmehan. Heya hebên birincê dirêj û nermijî bûn, nêzîkî saetekê bikelînin.
Hêkê di nava badiyekê de bi ava lîmonê biçirpînin. Dolmehên xwe ji nava avê bigirin, têkin binika servîsê. Ji ava xwarinê hinekê berdin nava hêk û ava lîmonê ya we amade kiribû, germijî bikin. Viya berdin ser kutilkan, ava xwarinê jî bi ser dolmehan de bikin, hêlizê pêwerbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Emil Adolf von Behring (jdb. 15'ê adarê 1854 li Hansdorf, (Parêzgeha Rosenberg i. Westpr. an parêzgeha Rosenberg) a li rojavayê herêma Prûsyayê dikeve, wekî Emil Adolf Behring; (m. 31'ê adarê 1917 li Marburg) bakteriyologekî navdar ê alman bû. Yekemîn xelatwergirê Xelata Nobel a bijîşkiyê ye ku sala 1901'ê hate dayîn.
Xelat danê, lewra di dema xwe de gelek xebat li ser nexweşiyên têger (buwar, bisaw) ên zarokan, herwiha li ser dîfterîyê kiribû. Wekî "felatkerê zarokan" jî dihate binavkirin.
Emil Adolf Behring (paşê Emil von Behring) kurê mamosteyekî dibistana seretayî bû. Bi alîkariya dewlet û dostekî malbatê perwerdeya xwe bicih tîne. 2'ê kewçêra 1874 xwe qeydê Akademiya keyaniyê ya bo bijîşkiya leşkeriyê "(Kaiser-Wilhelm-Akademie für das militärärztliche Bildungswesen)" a li Berlînê ye. 1878 li zanîngeha li Berlînê Universität Berlin angaştnameya "şopandinên nû yên li ser neurotomia opticociliaris" payeya doktoriyê werdigire û wekî doktorê yekîneyên leşkerî li parêzgeha Posen dest bi kar dike.
Sala 1890 bi tevî Shibasaburo Kitasato yê japonî, dest bi lêkolînên berfireh ên li ser dîfterî, berevaniya laş an sîstema parastînê, berevaniya sîstema parastinê ya bo tetanosê ûêd dike. Bi hev re li ser ajalan gelek ceribandinan dikin.
Dema şerê cîhanî yê I. destpê dike, terapiya eskeran dike, bi taybetî yên bi dîzanterî, tetanos, şewatên ji bombeyên gazî, kolerayê nexweş ketine. Di 63 saliya xwe de li Marburgê jiyana xwe jidest dide.çep
Taybetiya wî.
Carekê bi depresyoneke giran dikeve û li cem psîkologê navdar Sigmund Freud terapî dibîne.
Leyzok, pêlîstok ji tişta pê tê lîstin an ji bo lîstinê tê bikaranîn re dibêjin. Di zimanê zarokan de jê re "tîtik"," "kaykay" dibêjin.
Li Kurdistanê hin binavkirinên wê yên nêzîk jî hene: "Lîstik", "leyîstek", "lîztok". Ev tev jî yek in, ji tevlîheviya devokan tê. Bêjenasên kurd li ser nexebitîne ka koka bêjeyê "lîs, lîz, leyz, leys" e.
Li Kurdistanê bi sedan leyzokên bi destan dihatin çêkirin hebûn. Herwiha Kurdistan kana lîstikên zarokan bû. Bi sedan lîstikên zarokan hebûn. Bi bandora neyînî ya polîtîkaya pişavtinê ya dewletên li Kurdistanê desteser in û bi pêşketina teknîkê niha lîstikên zarokan ketine xetereya tunebûnê. Zarokên kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê êdî bi zimanên biyanî diaxivin û lîstikên serdema nûjen dilîzin.
Kes nizane, kengî destpê kiriye, serpêhatiya mirovan bi leyzokan re. Bi hezaran salan berê jî leyzok hebûne, dihatine lîstin û bikaranîn.
Dîroknasên rojavayî dibêjin cara barê li Misira kevnare leyzok hatine hilberîn. Berê jî dihatibûye bikaranîn lê peyzokên berê wekî kevir, dar, tiştinên xwezayî bûne. Li Misirê hatine çêkirin û firotin.
Duçerxe, piskilêt, bisiklêt, bisîklet, payskil an jî paysgil yek ji alavên bêmotor ên veguhastin, werzişê ye ku wekî navê wê li ser e ji du çerxan (pêçke, taye, totik, dolav) pêk tê. Navê vê alavê yê giştî çerxe ye, ango "çerxeyên siwarbûnê".
Wate û cudatî.
Di hin devokan de dudolav, baskîl, bîsîklet, dutotik, dupêçke, biskilêt ûêd jî tên bikaranîn, lê bêjeya herî lê tê çerxe ye. Mixabin ji ber ku tevahiya wan nêzîkê hev in, an jî ji bo heman armancê tên bikaranîn, carnan tevlîhevî derdikevin.
Çerxe herwiha di werzişê de tê bikaranîn. Çerxeyên pêşbaziyê, yên çiyageriyê, motorçerxe hwd gelek cureyên wê di werzişê de bikar tên.
Yekem car sala 1791'ê tê çêkirin ku badoka wê nebû. Sala 1818'yê yekemîn çerxeya bi badok tê çêkirin ji aliyê Karl Drais ve.
Nemabûna cureyekî, di biyolojî û ekolojiyê de tê wateya bi dawîbûna hebûna cureyê, lewma biyosfer biçûk dibe. Cureyek bi mirina endamê/a dawî, dibe nemabûyî. Kurtebira "EX" ku navneteweyî ye, ji peyva "extinct" tê.
Gelek ajal berî hebûna mirovan li ser rûyê erdê nema bûne (mînak: dînezor). Lê di lîsteya Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê de tenê cureyên di dema nêzîk de nemabûne hene (Dodo, Gurê Tazmanyayê, Rûviyê Falklandê hwd.).
Bi giştî hinga endamê/a dawî yê/ya cureyekê mir, ew dem weke dema nemabûna cureyê tê qebûlkirin, lê hin caran endamên ku dikarin berdewamiya cureyê pêk bînin berî dema nemabûnê xilas dibin. Mînak; bi tenê cureyê nêr ê kûsiyên Girava Pîntayê maye. Lewma ev kîso nikare bi tenê berdewamiya cureya xwe pêk bîne. Hin caran mirov nizanin ka cureyek nemabûye yan na. (Mînak; Yûnisên Çînê yên Robaran) Di rewşa wisa de ew cure weke bi bilindtirîn xetereya nemabûnê têne lîstekirin. Herwiha hin caran cureyên ku weke nemabûyî dihatin pejirandin, dibe ku were guhertin. Ji ber ku gengaz e, endamên wê cureyê werin dîtin. Mînak, takahe weke nemabûyî dihate pejirandin, lê piştre bi lêgerîneke berfireh hate dîtin ku ev ajal li Nû Zelendayê hê hene. Hinga rewşa wisa pêk hat, ew cure bi dabeşandina Lazarus tê lîstekirin.
Gelek sedemên nemabûna cureyan hene. Mînak; tê bawerkirin ku dînezor ji sedema meteorekî nema bûne. Herwiha cureyên di serdema qeşayê de nikarîbûn li hemberî guhertina germbûna hewayê bijîn, lewma ev bûyer dibe sedema tunebûna wan (Mînak: Mamut).
Dîsa jî, ji bo nemabûna cureyan sedema herî mezin mirov in. Bi destê mirovan, nêçîrvanî, lewitandin, guhertina cureyan pêk tê. Bajarvanî û pêşdeçûna endustriyê cihê ajalan teng dike û jiyana wan dike bin xetereyê. Li gorî Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê ji sala 1500î heta 2002yan 759 cure nema bûne.
Çerxeyên firxûnan, çerxeyên erebeyên hespan
Çerxe alava çemberî ya veguhastinê pêk tîne û di amûrên veguhastinê de tên bikaranîn e. Çerxe navê giştî ye, lê di zimanê kurdî de ji bo formên wê, binavkirinên cuda tên bikaranîn. Çerxeyên nûjen gorî armanca bikaranînê gelek formazad in.
Çerxe, ji wan çerxeyên ku nava wan bi giştî ne dagirtî ne, çembera dorê li şivikan birêkûpêk hatine danîn re dibêjin. Pirr berê ev form belav bûye, di kişandina topan, erebeyên hespan, erebeyên postageriyê ûêd de hatiye bikaranîn, ev navandin bûye navê giştî.
Serpêhatiya çerxeyê.
Welatê çerxeyê Mezopotamya ye ku parek axa Kurdistanê jî dikevê. Ji vir nêzîkî 5 hezar sal berê dihatiye bikaranîn. Bi texmînî mirovan berê ji daran, ji kotanan ava kirine.
Pêçkeyên bi rengên cuda xêzkirî
Pêçkeyên trembêlan ên jantên wan ji lajwerdên sivik in
Pêçkeyên otomobîlan an pêçkeyên tirimbêlan ji çerxeyên otomobîlan re tê gotin. Çerxeyên nûjen bi jant in. Pêçke ji çerxeyên nava wan bi giştî dagirtîne û dora wan bi metal, lastîk an formeke elementên din pêçandî re tê gotin. Erebeyên gayan ên çerxeyên wan ên darî bi hesinan hatine dorzexmkirin jî pêçke ne.
Lê ji ber ku êdî kêm tên bikaranîn, bêjeya pêçke ji bo yên otomobîl, firoke, erebokên destan ûêd tevan tê bikaranîn.
Formên din ên çerxeyan.
Pêçkeyên otomobîlan ji skeleta metalî, lastîk, jant, nepoxa nepixandî (pifkirî), sîbopa nepoxê, borxiyên wê pêk tên. Ev form standard e, pêçkeyên firokeyan jî di heman formê de ne. Helbet gorî giranî, leziya otomobîl û firokeyan tên guhertin.
Kurteserpêhatiya lastîkan, pêçkeyên otomobîlan.
Cara berê lastîkên ku nava wan ji kaûçukê tijekirî bûn, sala 1895'ê derdikeve firotinê. Ev lastîk nediteqîn, ajotina bilez gemgaz dikirin.
Sala 1903'an pêçkeyên di forma çerxeyên duçerxeyan de derketin. Sala 1906'an pêçkeyên nepoxkirî derketin ku bingeha lastîkên îro jî dihate avêtin. Her çû lastîk bipêşketin.
Sêçerxe, yek ji cureyên çerxeyê veguhastinê ye. Ji duçerxeyê cudatiya wê ji hejmara çerxeyên wê tê, ango sê çerxeyên wê hene.
Sêçerxeya zarokan.
Di sêçerxeyên zarokan de pirranî çerxeyek li pêş e û pêlik (pêlgeh) jî li ser wê ne. Bi vê awayê ajotin hinekê bo zarokan tê hêsankirin, lewra zarok ji bo ku pêlikan bigerînin, mecbûr in xwe bidin pêş, hinekê giraniya paşiyê hindik bikin.
Sêçerxeyên mezinan jî gelek in, pirranî bi zincîrê ne, bi pêlêkirina pêlikan ve, bi girêdana zincîrê, çerxeyên paşîn jî yên wekî duçerxeyên, tên gerandin û kontrolkirin.
Gelek cureyên sêçerxeyan ên bimotor jî hene.
Qerekose an Qerekilîs an Qerekîs an jî Qereysî () navê bajarekî Bakurê Kurdistanê ye. Navenda navçeya Agiriyê ye.
Sirişta Agîrî zehf sare û çikandin pir nîne.
(Qereks an jî Qerekose Tırkî bi navê berê Karaköse, Karakilis, Şorbulak, Ermenkî Vadnazor
bajerê Kurdistanê eyaleta Serhedê ye bajerê Kurdaye û Kurd maye her tim...
Bajêr di nav paralelên 39° - 05' û 40°- 07' bakûr û merîdyenên 42°-20' û 44°- 30' rojhilat de ye. Bajêr li bakûr bi Qersê, li rojava bi Erziromê, li bakûrê rojava bi Bedlîs û Wan û li rojhilat jî bi sînorê bajerê Mako ve tê girêdan.
Pîvana erdê bajar 11066 km2 ye. Şiklê erda bajêr % 46 wê ji mêrg û çergehên,% 3 ji golên, % 25 deşt û zozanên û %25 wê jî ji çiya û zinaran pêk tê. Li heremê genim, ceh, kixsên şekir û keten tên çandin.
Taxên Agiriyê.
Li jêrê navên Kurdî ango navên ku berê û niha nava gel de têne karanîn û navên devletê tirko dana taxan hene
navên di nava kevanê (parantez) da ne, navên nû ne. ew navan devleta tirk dana wan taxan
Li heremê avhewayek reşayî darizandin dikê. Bajarêk herî sar ji yên Kurdistanê ye. Salê şeş mehên berf li erdê ye. Dawîya meha nîsanê berf dest pê dike dihele. Havînên jî herêm hênik derbaz dibe.
Deşta "Zêdkan û Qerekose" yên herî mezin in li herêmê (341m2), Deştek din jî "Deşta Panos û Giyadînê" ye. Bilindtir bû zozanên herêmê digîhîjên heta 2000 m yî. Li wan zozanên "kanî" yên ku ava wan cemîdî û mêrgên şîn jî hene.
Çemê herî mezin ê herêmê, çemê Mûradê ye. Wekî din çemê biçûk jî li heremê peyde dibin. Hinek ji wan ev in; Şêriyên, Zêdkên, Gelûtên. Li herêmê du golên biçuk jî hene. Balik û Saz
Ji welatên cûda cûda her sal pir turîst tên herêmê ji bo ku hilkişin ser Çiyayê Agirî. Qesra Îsak Paşa jî ciyek e ku ji alî turîstan ve tê ziyaret kirin. Tirbê Ahmedê Xanî jî li navçê Bazîdê ye û ji alî Kurdên ve tê ziyaret kirin. Germavên Giyadîn û Dambat jî ciyên vehêsanê ne.
Li Giyadîn kukurt, li Bazîdê kewêrê ponz, li Dûtaxê xwê, li Avkevirê ava maden û li Zêdkanê jî lînyît ji bin erdê derdikeve.
Li Agirî nifûsek pir bilind bi xwedîkirina heywanên mijûl dibin. Ji bilî heywanên kedî li heremê li mêrg û golên werdekên kovî, qaz, kew û li alî çiya jî gur û rûvî peyde dibin.
Xwarêna herî bi nav û deng "qelî ser sêlê" ye. Ecîn "Abdigor" ji yek ji xwarinên mehelî ne ku li herêmê tên xwarin.
Kêfa zilam "pûşî" didin serê xwe. îşlig û êleg li xwe dikin, di binî de jî şelwar (qadi) li xwe dikin. Li ser şelwar kêfyek li pişta xwe girê didin. Pêlavek ku li heremê ji re dibêjin, "yemenî" û gorên bi desta çêkirî ku heta çongê dirêjin li nigê xwe dikin. Jinên Agirî fîstanek ku ji re dibêjin "entarî" li xwe dikin. Carna jî çarşefa reş li xwe dikin. Di nigan de gorên ji hirî çêkirî hene.
Bajar navê xwe ji Çiyayê Agirî digre. Navê bajar yê herî kevn bi Farisî "Kuhî Nur" yanî çiyayê Nûr bû. Ararat jî navek wî yê herî kevn e. Bi zimanê Ermenî "Masîs", bi zimanê Erebî jî jê re "Cebel el Haris (Agirî ya mezin) û Cebel el Havayrîs"(Agirî ya biçûk) dihat gotin. Nav ji alî TirkÊn ve wek "Ağrı" hatî gûhertin. Navê bajêr bi Kurdî Agirîye.
Sermijara bajêr tevahî Mislimanên, hejmara Xiristiyanên pir kêm in. Piranîya sermijarê ji Kurdên pêk tê, Azerî jî wek ciwaka dûyemîn li herêmê hene.
Çiyayê herî bilind ê Kurdistanê li Agirî yê ye. Çiyayê Hama (3243m), Çiyayê Kose (3430m), Tendûrek (3542m), Agiriya biçûk (3925m), Agiriya Mezin (5137m). Çiyayê Agiriya mezin, çiyayê herî bilind yê Kurdistanê ye.
Motorçerxeyên barkêş niha kêm in
Motorçerxe, motorsîklet ji çerxeyên bimotor re dibêjin. Pirranî di forma duçerxeyan de, bi du çerxeyan bin jî, gelek formên wê hene. Motorsîkletên di forma sêçerxe, çarçerxeyê de jî tên bikaranîn. Alaveke veguhastin û werzîşê ye.
Li siruştê nemabûyî ango "Extinct in the Wild"
a> ango "Zenaida graysoni" ji bexçeya ajalan a "(Burgers’ Zoo)" Arnhem a Holandê
Cureyên li sirûştê nemabûyî (EW), navê ji cure û bincureyên ku tenê li cihên parastî jiyan dikin re tê bikaranîn.(Mînak, li bexçeyên ajalan)
Cureyên ku li xwezayê nema ne û tenê li cihên parastî hene gelek hindik in. Hinek mînakên cureyên li xwezayê nemabûne li jêr in.
Cureyên li siruştê nema ne û li cihên parastî tên xwedî kirin an jî mezinkirin bi awayekî dibe ku werin zêdekirin û li xwezayê werin vegerandin. Lê ev pir zor e û gelek dem ji vê re hewce ye. Herwiha divê ji bo ajalan cot hebin ku zêdebûna wan pêk were.
Bilindtirîn xetereya nemabûnê ango "Critically Endangered"
Cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê (CR), weke ji nav jî tê famkirin li gorî Lîsteya Sor a IUCN'yê ev lîstekirin ji bo cureyên hov ên di bin rîska herî bilind de hatiye çêkirin. Bilindtirîn xetereya nemabûnê tê wê wateyê ku ew hejmara ji %80 yê sê nifşên wî cureyî kêm dibin an jî wê kêm bibin.
Fûara Leipzigê 1953, saricoka malê 200 l bi fonksiyona qerimandina zêde
Sarinc, sarincok, sarker, dolaba qeşayê alaveke elektronîk e, bi pergala bikaranîna gazên herikbar dixebite û bo parastina xurdemeniyan kêrbar e. Xurdemeniyan bi sarkirinê, qerimandinê diparêze. Lewra di sermayê, di nava qeşayê de, xurdemenî zû xirab nabin. Di malê û kargehê de gelek tê bikaranîn.
Dîroka sarincê.
Cara berê, ji bo pêdiviya malê sala 1913'yê li Chicagoyê hatiye çêkirin. Markaya wê Domelre bû û bi elektrîkê dihate xebitandin. Derî û skeleta wê ji darê bû. Motora wê li jorê bû û bi qasî nivê sarincê mezin bû.
Beriya sarincê jî mirovan bi riya sarkirinê, qerimandinê xurdemeniyên xwe diparastin, qet nebe temenê bikarana wan dirêj dikirin. Beriya 3 hezar salan jî mirovan bi vê rêbazê dizanibûne. Lê bi derketina sarincan ve, di warê qerimandinê de şoreşeke mezin rû da.
Sala 1806'ê ango pirr berê ji bo kargehan Frederic Tudor sarkerek çêkiribû. Ev ji bikaranîna cemedên heyî pêk dihat. Wî ji cemseran (polanan) bi keştiyê cemed dianî, heya biheliyan ji wan sûd werdigirt. Wî bazirganiya bûzê jî dikir, tenê sala 1850'yê 150 hezar ton cemed firotibû.
Derbareyê sarkirina mekanîk de mirovhiyê hin tişt dizanîn, Sala 1790'ê du brîtaniyan patenta sarkirina mekanîk jî girtibûn, Thomas Harris û John Long. Paşê gelekan serê xwe bi teknîkên sarkirinê re êşandin û John Gorrie (1803-1855) bo bazirganiyê alavekê ku cemedê çêdike ava dike (1844-Apalachicola, Florida, DYA).
Di hilberîn, bazirganî û bipêşxistina sarincê de alman pêşengiyê dikin. Gelek cureyên wê yên bi teknîkên cuda tên xebitandin, li Almanya tên çêkirin.
Firaxşok alaveke pêjgehê ye bo pakijkirina, şûştina firaxan tê bikaranîn. Di kargehan de herwiha bi heman armancê tê bikaranîn.
Kevala firaxşokê, bo şûştina firaxan
Bi pêşketina teknîkê ve niha li seranser cîhanê gelek tên bikaranîn. Him pakij dişo, him ji bo şûştina firaxan kêm demê divê. Mirov ji av û enerjiyê jî paşrojî dike. Mixabin herçendî li Kurdistanê gelek bendavên elektrîkê hebin û Kurdistan kana hilberîna enerjiyê ye jî, pirraniya kurdan ji firaxşokê mehrûm in.
Bi navê Josephine Cochrane xanimeke Amerîkayê sala 1893 patenta wê digire û ew dibe derhênera firaxşokê. Yekemîn firaxşoka Ewropayê ya elektrîkî, ji aliyê fîrmaya bi navê Miele ve, sala 1929'ê tê hilberîn.
Cilşok, ji makîneya cilan (ango kincên qirêj bûne) dişo re tê gotin. Herwiha makîneya cilan, kincşo, makîneya potan jî dibêjin. Li herêmên Kurdistanê bi navên cuda tên binavkirin, lewra ji ber ku saziyeke fermî yê zimanê kurdî kontrol dike nîne, di bikaranîna teknîkên nûjen de carnan tevlîhevî derdikevin.
Cil, kinc, pot, cilşok.
Cil, kincên ku qirêj bûne re dibêjin. Herwiha di wateya merş û tejan de ye (kîlîm) lewra berê kinc jî bi destan dihatin ristin, ew jî li ser kergên cilçêkirinê dihatin ristin. Xasma xwakirinên çorsane û stûr bûn (wekî sako, şapik), zû qilêr dibûn. Ji ber wê, ji kincên divê bên şûştin re, cil dibêjin.
Berg û kinc, ên wekî fanêle (fanorî), mîntan in. Ji yê di binî de tên xwakirin re, saye (wekî derpê, kirasqol ûêd) tên gotin. Çek, xwakirinên şervanan e, bo mînak palasqe ûêd.
Poşîde, wekî kum, kolos, şalgerdan ûêd ên di ser de tên xwakirinin, ango dipoşin.
Came, ji kincên zêde balkêş in re tê gotin. Bo mînak kincên manken di pêşangehên modayê de xwadikin.
Pot, di wateya yên çorsane (bo mînak, kulav), biyanî (dema kincên xelkên biyanî bên xwakirin) û kostûm in.
Lê ji ber ku êdî xelk pirranî bi xwe cilên xwe dişon û cil jî bi makîneyan tên şûştin, kurdan di wateya "cihê cilşûştinê" de, ji makîneya cilan dişo re jî cilşok gotine. Ango cilşok di du wateyan de ye, cilşok (kargeh), û cilşok (alav).
Serpêhatiya cilşokê.
Derander, kaşîfê cilşokê Alva John Fisher e ku sala 1908'ê ev alav îcad kiriye. Makîneya wî ziwa nedikir, motorê kutekek lajwerdî (metalî) di nava avê de digerand û bi wê cil dihatin kutan.
Sala 1924'ê de yekemîn makîneya ku him dişo, him jî ziwa dike hate çêkirin. Niha gelek cureyên wê hene.
Deqaq, ûtî, tivaker, kewîker alava kinc, berg pê tê tivakirin, kewîkirin, ûtîkirin, deqaqkirin e. Ji bo deqaqkirina tekstîlê, germî û hilm tê bikaranîn ku di qeqaqên nûjen de herdu fonksiyon jî hene.
Kewîkereka karkera malê kincan dikewîne, ditivîne, ûtî dike, 1908
Deqaq ku binê wê ji metala sorkirî ye, li ser tekstîlan tê gerandin, qumaş tê tivandin, kewandin, ûtîkirin. Deqaqkirin ne tenê ji bo estetîk û dirûvdanê ye, bi vê rêbazê herwiha qurçim û şopên li ser qumaşê jî tên rastkirin. Ango ne tenê ji bo başxuyandina kincan e.
Deqaqên nûhen curbecur in, gelek fonksiyonên wan hene, bi taybetî yên di kargehan de tên bikaranîn.
Dîroka deqaqê.
Di serdema 15. de derketiye holê. Ji qutiyeke metalî bû, hundirê wê ji koz û pîzota agir dihate dagirtin. Agir metal germ û sor dikir. Li hin deveran jî metaleke panî (pehn) di nava agir de dihate sorkirin û ew li ser qumaşan digerandin.
Piştre yên bi gazê, bi elektrîkê tên bikaranîn jî derketin. Yekemîn deqaqa elektrîkî sala 1880'yê de hatiye bikaranîn.
Gêziya ceryanê, gêziya elektrîkê alaveke paqijiyê ye ku bi rêbaza kişandinê dixebite. Makîne toz û gemariyê bi bayê dikişîne. Bi hêza bayê paqij dike.
Gêzik, melkes, sivnik, havlêk ûêd.
Li hin deverên Kurdistanê ji ber cure bi cure gêzî tên bikaranîn, di navê gêziyê de tevlîhevî derdikevin.
Havlêk û siqavêl ji gêziyên malê yên ne bi ceryanê dixebitin. Lê cudatiya wan ew e, yên herî mezin in, ji şivik û guliyên hin daran tên çêkirin û bo gom, tewle û paqijkirina qirşkolan tên bikaranîn.
Sivnik gêziyên wekî refa nanpijandinê pan (pehn) in û hatine dirûtin ku hêj jî li Kurdistanê gelek tên firotin. Ji yên di heman dirûvê de ne lê ne ji giyayê, ji naylon an elementekê din hatine çêkirin re melkes tê gotin. Demekê çerçiyan ev difirotin û biqîmet bûn.
Saqol, ji sivnikên wisa baqkî, qevçekî, badokkî re dibêjin. Heger ji darguliyan bin, jê re havlêk an siqavêl dibêjin.
Li hin deveran di wateya gêziyên biçûk de kinoşe tê bikaranîn.
Dîroka gêziya ceryanê.
Yekem car sala 1906ê li Fransayê ji aliyê Robert Bimm ve hatiye çêkirin û bikaranîn. Niha bi sedan cureyên wê di mal û kargehan de tên bikaranîn.
Gêziyên nûjen fîltreyên ku gemariyê vediqetînin, hewayê parzûn dikin, nahêlin ziyanê bide tenduristiya mirovan. Dîsa jî bi derketina hilma fîltrekirî ve hebikên tozan ên gelek hûrik tevlî hilma mirov dibin.
Gelek cureyên biçûk hene di paqijkirina otomobîlan de kêrbar in. Hin hene, hilmê nakişînin lê bayê dertînin.
Şorbenîsk, yek ji şorbeyên navdar e, di pêjgeha kurd de. Ji av, nîskê ye. Hin kes pîvazê nakinê. Herwiha bi biharbêhnan (biharat) tê çêjdarkirin.
Pîvazên xwe hûrane hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Nîska xwe pakij bişon (di pênc avê de). Nîska xwe bi tevî merge, ava mirîşkê berdin ser pîvazan. Ava kelî rokin navê û bi vê awayî 10 deqeyan bikelînin.
Bi sefînokek, parzûnkerek ku hûrikî parzûn dike, xwarina xwe parzûn bikin. Ev ji bo parçekirina nîskan e jî. We parzûn kir, viya dîsa berdin quşxaneyê, kelekê din jî pê bînin.
Pûjan, îsota sor, xwê bixinê, kelekê jî pê bînin. Heger nekeliya, nermijî nebûne nîsk, agirê xwe nizm bikin, heya nîsk nermijî bûn bikelînin.
Ev ne standard e. Li hin deverên Kurdistanê hestiyekê diavêjin nava xwarinê û bi saetan dikelînin. Dîsa hin kes mergeyê tevlî nakin.
Kêmtirîn metirsî ango "Least Concern"
a>ê di lîsteya kêmtirîn metirsiyê de ye
a>yê di lîsteya kêmtirîn metirsiyê de ye
Cureyên bi kêmtirîn metirsî (LC'"), di lîsteya sor a IUCN de ji bo cureyên ku nifşa wan ne di bin xetereyê de ye tê bikaranîn. Cureyên ku bi giştî pir hene di bin vê kategoriyê de tên lîstekirin.
Di lîsteya cureyên bi kêmtirîn metirsiyê de 14033 cureyên ajalan, 101 bincureyên ajalan, 1410 cureyên riwekan, 55 bincureyên riwekan û 35 varyete hene. Herwiha du bingelheyên ("populasyon") ajalan di vê kategoriyê de hatine lîstekirin. Di vê kategoriyê de ti kuv an jî protîsta nîn in, jixwe tenê çar cureyên kuvan di lîsteya IUCN de ne.
Mirov jî di vê kategoriyê de hatine lîstekirin û di sala 2008an de di lîsteya IUCN de hatiye pejirandin.
Komeleya Demokrasî û Çand û Hevgirtina Kurd ya Enqerê an KURD-DER () di sala 2004'an de hat damezrandin. Cihê komeleyê Enqere ye.
Serokê KÜRD-DER'ê İhsan Güler e.
Diyarbakır KÜRD-DER komeleyeke cuda ye.
Cureyên nêzîkê xetereyê (NT), di lîsteya sor a IUCN'yê de ji bo cureyên ku nifşên wan ne di bin xetereyê de ye, lê dibe ku di dahatûyê de nifşên wan bikevin xetereyê tê bikaranîn. Di versiyona 2.3 ya lîsteya sor de 402 cureyên bi kategoriya hewcebûna parastinê ango "Conservation Dependent" (cd) jî di versiyona nû de (3.1) weke cureyên kategoriya nêzîkê xetereyê tên lîstekirin.
Ajal.
Leopara di kategoriya nêzîkê xetereyê de
Riwek.
Koknara Spanya ku di kategoriya nêzîkê xetereyê de ye
Xetereya nemabûnê ango "Endangered species"
Cureyên bi xetereya nemabûnê (EN) di lîsteya sor a IUCN'yê de ji bo cureyên ku nifşên wan ne di bin xetereya nemabûnê de ne. Ji ber ku populasyona van cureyan kêm bûye an jî bi guhertina hawirdorê rewşa nêçîra wan dikeve xetereyê. Lîsteya Sor a IUCN di rapora xwe ya 2006'an de ji sedî çilê hemû cureyên hatine lîstekirin weke cureyên bi xetereya nemabûnê kategorî kirin.
Di dîroka têkoşîna gelê Kurdistanê de, wekî gelek deverên Kurdistanê, Dêrika Çiyayê Mazî jî, di roja ewil de cihê xwe stendiye û heta vê rojê jî vê helwesta xwe didomîne. Di van 30 salên dawî de, gelek xort û keçên vê navçeyê beşdarî nava refên têkoşînê bûn û ji wan gelekan jiyana xwe ji dest dan. Yek ji van lehengên, ku jiyana xwe di nava vê têkoşînê de ji dest daye jî, Mahmût Guden`ê (Mahmûdê Gula datlîcî) ku ji aliyê bi çûk û mezinên Dêrikê ve tê naskirine.
Mahmût Guden, bi eslê xwe ji gundê Dêrikê Balfisê ye, lê ji ber debara aborî û tunebûna derfetên xwendinê, tevî malbata xwe koçî nava Dêrikê dikin û li wir bi cih dibin. Beriya ku bikeve nava tevgera PKK ê, di Lîseya Dêrikê de xwendekar e. Dayika wî Gulê (Gula datlîcî) ji ber ku debara malbatê bike, datliya çêdike, Mahmût û birayê wî Ehmed (Di 4 Çilê sala 1990 de li gundekî Omerya tevî sê hevalên xwe tevlî karwanê şehîdan bû) jî alikarî dayika xwe dibin û datliyên diya wan çêdike difiroşin, da ku debara malbatê bikin. Herçiqas, di nava civakeke tevlihev de, têkiliyên tevlihev -Feodal û Modern- jî jiyaye, mirov dikare bibêje vê yekê zêde bandor li ser nekiriye û ji roja ku bi têkoşînê re dikeve nava têkiliyê,baweriyê pê tîne û bi awayekî profesyonel beşdar dibe.. Mahmût, hevalên wî Abdulkerim Baytar, Abdullah Kiran û M.B.. cara yekemîn hereketa apocîtiyê li Dêrikê û derdora wê ji bo bi cih bibe xebat meşandin. Li himber, kevneperest û dijmin, yek ji wan kesayetiyên ku bîrdoziya PKK parastiye. Di sala 1979`an de, ji aliyê partiyê ve, li hêla Hîlwan, Kolik (Kahta) û Sêwregê têye wezîfedarkirin û li wir di nava ciwanan û gel de xebatê birêxistinkirinê dimeşîne. Gava li Sêwregê xebatan dimeşîne şerê li himber mala Bucak an destpêdike û Mahmût jî di nava vî şerî de cihê xwe digire. Piştî demekê dikeve destê çeteyên Bucakan. Gava di nava destê Bucakan de ye, îşkence lê têkirin, herdû destê wî tê şkandin û piştre wî davêjin binê bîrekê, lê gava di binê bîrê de ye ji aliyê hin kesan ve tê dîtin û ew kesan wî ji wir xilasdikin. Pişt re vedigere Dêrikê û perpirsyariya vê herêmê dike. Li himber partiyê û gel, bîr û baweriyeke wî ya, mezin heye. Qet ji tiraliyê heznake û mirovekî tim bi hereket bûye. Tevî vê hereketbûna xwe mirovekî pir dilbinizme jî. Ji ber vê dilnizmiya xwe, ji aliyê rêxistinên din ve jî jê têye hezkirin û di nava gel de xwedî cihekî bi taybete. Ji nifşên wê demê, gelek kes di bin bandora wî de ma ne û bi karîzmatîkbûna xwe, pir kes li himber wî bi rêz e. Bi hevalên xwe pir girêdayîbû û dikarîbû ji bo hevalên xwe canê xwe jî bida û wenî jî kir. Di meha Qanûna sala 1980`yî de, li mintîqa Xabê, tevî çar hevalên xwe,bi dijmin re dikevin şerekî mezin û bi berxwedaneke mezin tevlî kerwanê şehîdên Kurdistanê dibin.
Operasyona ku 2 hezar Esker, 6 helîqopter û gelek panzer tevlêdibin, berxwedêrên Xab ê, di dawiya şerê rojekê didome de, bi bombeyên ji Helîqopteran ve tên avêtin şehîd dikevin. Di vî şerî de, fîşekên Mahmût diqedin û bi demançê şer didomîne. Mahmût piştî ku birîndar dibe, li ser kevîrekî mezin ê li kêleka xwe, bi xwîna xwe "Şervanên PKK bê mirinin û Bijî Kurdistan" dinivîsîne. Di vî Şerî de çend esker jî tên kuştin. Gava şer diqede û pê ve, cendekê Mahmût û Memo (Memê Siçanî) ji Xabê bi dû panzêrekê girêdidin û bi xwêr ve dikişînin û goştên canên wan bi tat û kevirên Kurdistanê ve dizeliqin.
Hêyavka goşt û kixseyê, hêyavka dêrê, yaxniya (êxniya) dêrê navê xwarineke kurdî ye. Dibêjin di rojên pîroz de, oldaran bi sîtilan vê xwarinê dikelandine, dibirine dêran. Di pêjgeha kurd, ermenî û suryanîyan de tê kelandin. Heger kixse nebin, pîvazên hûrik jî tên bikaranîn, lê heger kixse be çêjdar dibe.
Ev xwarin li Amedê, Îdir, Dîlok û gelek parêzgehan bi navê hêyavka (yaxniya) kixseyê ya bi sîrê jî tê binavkirin. Sîra kutayî jî dikeve xwarinê.
Rûnê xwe di rûnbirêşkekê de bihelînin. Rûn qijilî, goşt bikin navê, heya zerayî pê ket tevdin. Kixseya xwe bi saxî (ne hûrkirî, tenê qalikên wê hatine girtin) berdinê, sîra kutayî jî. Heya hinekê zerayî bi rûyê kixseyan bikeve, tevbidin.
Ava goşt, sirke, xwê û îsota reş tevlî bikin, bi qasî nîv saetê bikelînin daku kixse û goşt nermijî bibin.
Xwarina xwe bi germî li binikan parve bikin û bi germî bixwin. Bi kêfa xwe hin biharatan jî dikarin bikarbînin.
Ebdulrehman Efîf wergêr û helbestvanê kurd e.
Efîf di sala 1971ê de li bajarokê Amûdê, başûrrojavayê Kurdistanê jidê bû. Hezkirineke dijwar bû a ber bi nivîsandinê de kişand û vê xapandina spehî xapand. Ji sal 1989an ve li zanîngeha bajarê Helebê Wêjeya Erebî xwend. Sê helbestpirûkên wî bi erebî hene; bi kurdî "Bera Pir Nêzîk Lê Pir Dûr Bim" heye. Ji sala 1996an ve li Elmanyayê, bajarê Hannoverê dijî. Ebdulrehman Efîf pirtûka Lao Zî ya bi sernavê Tao Te Ching wergerandiye kurdî. Di pirtûkê de 81 helbest hene. Ew hemû di hejmara 42 ya Kovara Mehname de hatine weşandin.
Helbesteke Ebdulrehman Efîf.
Sozekî bi min de ey gula hîroyê
Û bera ez li ber roka bendemanê
Orta zengil û saet û dayikê…
Û bera bê xew û xwarin
Tenê di hindirê pişika te de
Şiyar bibim, bera ez ez bim
Û ez ne ez bim, bera şevreş
Û ronî bim, kanî û biyaban
Bera ez ez bim û mirin bim
Kêr, alaveke sereke ya birrînê ye. Bi aliyê wê yê tûj karê birrînê tê kirin. Di serdemên berê de wekî çek, lê îro pirranî bo birrînê tên bikaranîn. Bi sedan cureyên wê hene. Kêrên standard ên pêjgehan ji "destik" û "şûrikê" (cihê hesin ê birrînê) pêk tên.
Dîroka kêrê.
Pirr berê di jiyana komûnal de, mirovan kêrên xwe ji kevirê çêdikirin û bo nêçîrvanî, birrîn û şer bikardianîn. Dûv re ji dar, hestiyê û ji hin lajwerdan hatin pêşxistin.
Kêr ku mirov dikare wekî "kahûr" an "şûrê" jî binirxîne, hêj jî bo pevçûnê tên bikaranîn. Lê ji kêrên wiha re kahûr, kêrik, pîncik, kamir, cozan, qame hwd dibêjin.
Dema mirovan êdî zinarên lajwerdan helandin û metal bipêşket, êdî cureyên kêran jî pirr bûn. Bi texmînî di sedsala 15. de kêrên pê şer û nêçîrvanî tên kirin, ji yên birrînê veqetîne. Li Kurdistanê kahûr û xencer berê li ser her zilamê hebûn, lewra ev wekî nîşaneyeke mêranî û wêrekiyê dihatin dîtin.
Koma qûreyan ji sala 1961, çaydankeke sifirî û 6 stekanên çayê
Qûre, amana ku tê de çay tê dem kirin, kelandin û pêşkêşkirin e. Heger binê wê de bo ava kelandinê parçeyek din jî hebe, bi hev re navê wê dibe çaydank. Li Kurdistana Bakur pirranî ji bo hemiyan dibêjin "çaydank".
Cureyên qûreyan.
Çay ji Çînê belav bûye, bêjeyeke çînî ye û bûye navneteweyî. Li Kurdistanê heya sedsala 19. ji çayê bêhtir, kafê (qehwe) dihatibûye vexwarin, lê niha çaya reş gelek tê vexwarin.
Wok amaneke aşpêjiyê ye, ji bo xwarinên çînî û pêjgehên rojhilatê Asyayê tê bikaranîn. Mirov dikare wekî rûnbirêşkekê bibîne û bi rastî jî dişibe rûnbirêşka etaran (çerçî) a di pêjgeha kurd de tê bikaranîn.
Taybetiya wê ew e ku binê wê nagire, lewra forma gloveriyê û lajwerda tê bikaranîn rê nade ku tîn li cihekê xwe bişidîne, xwarinê bişewitîne.
Li Kurdistanê kêm tê bikaranîn. Mirov dikare bêje tenê di aşpêjxaneyên xwarinên çînî û asyayiyan çêdikin de navdar bûye. Li Ewropayê niha gelek belav bûye.
Argûn ji firneyên biçûk re tê gotin. Niha pirranî bi elektrîkê dixebitin û argûnên nûjen bi gelek cureyan in. Argûn navê giştî ye lê îro êdî ji bo argûnên bi elektrîk re dibêjin. Lewra êdî yên berê li gundan kêm mane.
Carnan di bikaranîna argûn, pêxerî, rojing, kuçik, bace, dûkêş, sobe ûêd de tevlîhevî dedikevin.
Safok, makêşa herî biçûk, bo çayê
Makêş alava darivandinê, fîltrekirin, parzûnkirinê ye. Di gelek warên jiyanê de tên bikaranîn û di zimanê kurdî de gelek binavkirinên wê hene.
Bista biraşteyê, caxik, izxare, bista ku pê biraşte tê çêkirin e. Bist ji saca goştqelînê re dibêjin. Mirov dikare hemwate bîkarbîne. "Caxik", "izxare" jî tên bikaranîn.
Ji ber ku êdî bistên berê yên qeliyan nemane, teknîka biraşteyan (goştbiraştin) gelek bipêşketine, bista biraşteyê bo tevayiyan dikare bê bikaranîn.
Li hin deverên Kurdistanê bist di wateya şîşan de tê bikaranîn û hin jî ji şîşan re bîco dibêjin ku navê xwe daye kebabeke kurdî.
Pirranî ji metalê ne lê yên ferfûrî û ji darê jî hene. Izxare ne tenê di pêjgehan de yan ne tenê ji bo amadekirina xwarinan tên bikaranîn. Lê bista biraşteyê bo xwarinan tê bikaranîn. Ên pêjgehan hesinî ne, di çend awayan de ne.
Maseyek ji sedsala 17. (Muzeya Wittstock)
Kombînasyona mase û sekûyan, pirranî li seyrangehan mirov rast lê tê
Mase, mêze, dişe, çarpa mobîlyayek e ku ji çar pêyan (lingan) pêk tê û li ser wan jî textekê dûz heye. Heger sê pêyên wê hebin jê re sêpa tê gotin ku pirranî textê sêpayan glover in.
Mase li malan, kargehan bi gelek armancan tên bikaranîn. Destexaneyên (sifre) kurdî pirranî sêpa û pêyên wan jî selîpî (wekî xaçê) ne û hinekê nizm in. Helbet kursîyên kurdan jî wekî maseyên wan nizm in. Li Kurdistanê gundî û koçber bo xwarinê textê xwarinê yên glover, bajarî jî, maseyan bikardianîn. Demên dawiyê de mase, sêpa û maseyên ling-xaçî kêm bûn.
Dîroka sêpa û çarpayan.
Zanistên rojavayî dibêjin berê li Misirê mase hatine bikaranîn. Maseyên wan ji kevir û lajwerdê bûne. Grekiyan sêpayên ku piştî bikaranînê tên hildan çêkirine. Bo mînak dixistine bin nivînên xwe.
Dibêjin maseyên kurdan û romayiyan wekhev bûne. Ji kurdan derbasê wan bûne, yan jî ji wan. Cara berê maseyên îro yên xwarinê di sedsala 15. de hatine bikaranîn. Beriya wê gelekan sandoqên (têbar) malê wekî textê xwarinê jî bikaranîne.
Kurdan pirr berê jî mase bikardianibûne lewra bêjeyên tên bikaranîn xwerû bi kurdî/îranî ne û dîroka wan gelek kevn e.
Niha gelek werzîşên maseyê hene. Ango di werzîşkariyê de, herwiha mase heye.
Hin cureyên maseyan ên sereke.
Di zimanê kurdî de tenê ji bo yên çar pêyên wan hene mase tê gotin. Heger sê pêyên wan hebin, di zimanên din de pirranî dîsa mase dibêjin lê di kurdî de nabe, jê re sêpa tê gotin.
Sêpa mobîlyayek e ku ji sê pêyan (lingan) pêk tê. Di malan an kargehan de bo gelek armancan tên bikaranîn.
Yekpê jî heye.
Sêpayên yekpê jî hene, pêyên wan stûr in, binê wan glover an selîpî (di dirûvê xaçê de) ne. Ji ber ku gelek kêm in, mirov dikare wan jî wekî sêpa binavbike. Zimanzanên kurdî ev ji hev cuda nekirine.
Dîroka sêpayê.
Dîroka sêpayê jî wekî ya maseyê gelek kevn e. Li rûyê cîhanê bêhtir mase hene, lewra çar pêyên maseyê zemînê zexm digirin, wernagerin. Sêpa heger textmezin bin û navbera pêyên wê fireh bin, dikarin werbigerin.
Sêpa herwiha alava ku di îdamê de tê bikaranîn e jî. Sê pêyên wê jî hene, di hin devokan de jê re sêdar, sêdara îdamê dibêjin.
Kursî, sendelî, sandalî mobîlyayek e ku bo niştinê (daniştin an rûniştin) tê bikaranîn. Di zimanê zarokan de li jê re "çûço" dibêjin ku zarok ji niştinê re dibêjin "çûçî". Çûço herwiha kursiyê pitokan e ku tê de nakevin.
Pirranî çar pêyên kursiyê hene. Kursiyên bêpalpişt (para wan nîne) jî hene ku li kafêxaneyên Kurdistanê gelek tên bikaranîn. Ev kursiyên bêpalpişt jî çarpêyî ne û cihê rûniştinê ji qayîşê yan cîlê hatine ristin. Kursiyên Amedê navdar in.
Berkêşk, kêşo, dexîl parçeyek ji mobîlyayê ye ku bo tiştan bixinê tê bikaranîn. Dolap, mase, nivîn, kincdank (an cildank), camedan ûêd gelek mobîlyayan de berkeşk hene.
Navê giştî kêşo ye (yan kêşok).
Navê vê fonksiyonê yê giştî, "kêşo" ye. Ango tişta ku tê kişandin. Lê ji ber ku pirranî ji berê ve tên kişandin, bo hemiyan jî "berkêşk" dibêjin. Heger kêşo di binê mobîlyayê de be, "binkêşk" tê gotin.
Nasiyonalîzim (be înglîzî: Nationalism) wate neteweyîbûn (ew wşeye le zimanî ferrenisîy nasionalisme û le wşeyi nation ke le binerretewe le wşeyi latînîy nascor wate ‌ (min hem), (ledayk bûm) yan (hatûme dunya) ـwe‌ hatuwe. ewaneyi ke ser bew bawerren be nasiyunalîst wate neteweyî nasirawn. Nasiyonalîzim cîhanbînîyeke ke leyekgrtuwîyi taybetmendîyekanî yek netewe‌ de cugrrafîyayiyekî diyarîkrawda serçawedegrê. Nasiyonalîzim ḧurmetî ferheng û mêjûî neteweyî degrê û xwaziyare bo damezirandinî dewlletêkî neteweyî be hemû taybetmendîyekanî xoyewe.
Nnasiyonalîzim le destpêkî sedekanî 17 yi zayînî le Ewrupa serî hellda û ta sedeyi hejde drêjeyi bû û dew maweyeda damezirandinî ew dewlletaneyi lêkewetewe ke ewrro ême deyanbînîn û deyaninasîn. Dwayi şerrî cîhanîyi duwem hawterîbîyi nasiyonalîzim û marksîzim bûne hoyi serhelldanî bzûtineweyi rizgarîxwazaneyi ew gelane ke le jêr destellatî kolloniyalîstekan (îstî'mar) da bûn.
Sererrayi ew rêz lêgirtineyi neteweyî û nîşitîmanî, nasiyonalîzim de ceẍzî gêrodeyîyekî ewîndarane da xodenwênê, dekrê nasiyonalîzim be lojîkêk bo gelanî azar çêşitû û pêrrêxiraw û pêşêlkraw dabinrê. Amancî‌ nasiyonalîzim be mebestî hawullatîyi wîstin û xellkî xoparastin daye, her boye nasiyunalîstekan dellên ewe debête hoyi yekgrtuwîye‌kî zortir û kemkrdineweyi çend berekî le‌ komellgayi yek neteweda ke serkewtuwîyi û rizgarî û bextewerî ew neteweyeyi lêdekewêtewe.
Bellam rrexinegranî nasiyonalîzim delên ke ew xoşewîstî û ewîndarî neteweyîye debête hoyi ser helldanî şowînîzim ke naseqamgîrî aşitewayî‌ herêmekeyi lêdekewêtewe.
Taqmêk nasiyunalîst ded‌rêne pall çemkî wek xellk û gel. Lew peywendîyeda nasiyonalîzim le‌gell wşeyi rregez perestîy be yek mana dên. Beyek wata hellsengandinî nasiyonalîzim û regezperestîyi beyekewe le‌gell lîbirralîzim û dewlletêkî neteweyî ke têyda yasa ḧakme be helle legell ew taqme ke benêwî xellkêk rêgayekî çewaşekarîyan be dûrle nerîtî wek erk û maf bo gelêk grtibête ber bo weyke xellkêk be gşitî pêyi tawanbar bikrê le qellem bidrên, lêredaye ke debê ew taqme ke hemû nerîtî mafxwazî rewayi gelêk be hoyi tund û tîjî çewaşe deken legell gelêk be gşitî ke dawayi rizgarî xoyi le jêr destî deka ciya bikrênewe.
Rahênan û pere pêdanî fulklor wek berhemî xoşewîstî û netewayeyî rewtêkî paş sedekanî 17 û 18 zayînî ye. Ew dunya xoşewîste‌ xeyallawîye le çawpêdaxşanêk be rabrdûyekî dûr wek binemayek bo selmandinî rasteqîne bûn û destkrd nebûnî ew mêjûye da debîndrêtewe. Le‌ zorbeyi ew wllataneda ke ew heste twanrawe awêteyi nasiyonalîzim bikrê, rahênan û nasandinî folklor bote lengerêk bo be hêzkrdinî komellgayi ew wllatane. Eweş degerrîtewe ser ew wllataneyi ke bûniyan wek wllatêkî serbexo le nêwan sallekanî sedeyi 18 da wek allman, fînlland, norrwêj nenasirabûn. Lew cêyane folklor wek kollekeyek bo bûjandineweyi ferhengî netewayetî be mebestî damezirandinî dewlletêkî neteweyî serbexo kesayetêkî berçawî bû. Le‌ maweyi sedeyi nozde da folklor her nexşî ew kesayetîyeyi gêrrawe û bote hoyi ewe ke berhemî edebî bikrête mîratêkî mêjuwîyi bo parawkrdinî ziman le komarî îrlend û herweha le zor wllatanî efrîqayî‌ da.
Bellam le swîd folklor le rewtî nasiyonalîzimda bew radeye kelkî lêwerinegîrawe. Ta ew cêgaye hêmayi wîkîngekan û gustaw wasa gustaw adollf û karllî dwazde ew xeyallaneyan wek hêmayekî netewayetî ta radeyek bo herrêm û mellbendî taybetî we‌dîhêna. Û ta ew cêgaye ke ew hêma herêmîyane twaniyan nwênerayetî ta pleyi netewayetî le e‌sto bigirin, bo wêne sazkrdinî rewalletêk le dîmenî‌ mellbendî dalarina wek şwênêkî ke zortir‌ swîd bûniyan pêwediyare.
Nasiyonalîzim lew ‌ullataneyi ke dûrrgen zortir le dewrî lawje wek folklor hatote gorrê, le ayslland be pêçewanewe, nasiyonalîzim le ser binemayi edebîyatî çîrokî serdemî sedeyi nawerrast wek folklor hatote gorrê, çunike folklorî bawî serizaran be hênd negîrabû û be pêçewanewe ew beyt û bawane krawne binemayekî nzimî pleyi ferhengîy.
Sêvaxîn bi rûnê zeytê, xwarineke pêjgeha kurd e, lewra kurd gelek hez ji sêvarxinê (sêvaxîn, sêva bin erdê) dikin û wê çi xavî di seleteyan de, çi jî di xwarinan de bikartînin.
Bo nexweşan tê pêşniyarkirin.
Helbet divê bêî temî û pêşniyarên bijîşkên xwe divê em bi serê xwe derbareyê tenduristiya xwe de biryarê nedin. Bijîşkiya gelêrî ya kurd gelek dewlemend û pêşketî ye. Heya salên 1980'î ku li pirraniya gundên Kurdistanê elektrîk nebûn, bijîşkiya gelêrî, nexweşan sax dikir.
Sêvaxîn "(bi latînî: Helianthus tuberosus)" di bijîşkiya gelêrî ya kurd de wekî madeyeke afrodîzyak (hêza zayendetiyê zêde dike) tê zanîn. Bo gurçikan baş e, mîzewaqiyê derdibe. Şîrê pêsîrên pitokmijan zêde dike, bo nexweşên şekirê (diyabet) bikêr e, çermê mirov xwedî dike ûêd.
Quşxane yan beroşekê bînin, rûn, pîvaza ku kûbîkî (wekî zarê) hatiye hûrkirin û mergeyê berdinê û biqijilînin.
Sêvarxînan pakij bişon, qalikên wan bigirin. Wan mezinî hûr bikin, bi tevî gizêrên mezinhûrkirî berdin quşxaneya xwe.
Şekir û xwê tevlî bikin. Hinekê şûnde avê berdinê (hûn dikarin ava oranjê jî tevlî avê bikin an beriya wê tevlî bikin). Heya ava xwe kişand, sêvarxîn û gizêr nermijî bûn bikelînin.
Beriya ku êdî hûn ji ser argûnê daynin, bexdenûs û hêlizê tevê bikin. Hûn dikarin dema we di nav rûn de berkeliyên xwe (melzemeyên xwarinê) diqeland jî biharbêhnê (biharat) tevlî bikin. Lê baldar bin bila neşewite.
Pitikek di çûçôyê de rûniştiye, ji sala 1950
Çûço navê rûnişteka pitik û zarokên biçûk lê tên rûniştandin e. Çûço binavkirineke ji zimanê zarokan e. Zarokên kurd ji rûniştinê re "çûçî" dibêjin. Mirov dikare bo vê kursiyê bêje "rûnişteka pitikan" jî.
Taybetiya wan ew e ku di van rûniştekan de pitik (pitok) nakevin û di bilindahiya maseya xwarinê de ne. Zarokên biçûk an pitik him dikarin werin ser destexaneya (sifre) malbatê, him jî cihê wan bi ewle ye, nakevin.
Berê li Kurdistanê destexaneya kurdî dihate bikaranîn ku nizm bûn, pêdivî bi çûçoyan di dirûvê kursiyê de, nedima. Çûçoyên wê demê ji palgeheke di dirûvê tîpa "U" û di binî de jî ji mînderokekê pêk dihatin.
Mobîlya "(ji latînî mobilis=livdar, bi liv, bi hereket)" ji alavên ku bi kêrî rûniştin, bicihkirin, xemlandin û gelek armancên din tên re dibêjin.
Berê li Kurdistanê dartaşan (darteraş, necar, xerat) di kargehên xwe de mobîlya çêdikirin û ew jî ji darê bûn. Mobîlyayên îro ne tenê ji darê, ji darên sentetîk, lajwerd, kevir, plastîk, bestir (kirar, caw, fason, qumaş) û camê ne.
Mobîlya dîsa jî pirranî ji darê tên çêkirin. Mobîlya gorî armanca bikaranînê tên çêkirin. Berê li Bakurê Kurdistanê bajarên Erzîrom, Amed, Dîlokê gelek kargehên dartaşan hebûn, ji darên cuda mobîlya çêdikirin.
Mobîlyayên demên berê yên sereke li Kurdistanê mase, kursî, destexaneya xwarinê, dolapên kincan, sandoq, qefesên bûkan (bo rihêl-cihêz), xemlên dîwanan, awêneyên (neynik) çarçoveyên wan bi dar bûn, vîtrînên biçûk ên bo fîncanan ûêd bûn.
Di dema neolîtîk de çêkirina mobîlyayan destpê kiriye. Grekî, romayî, egîptî (misir), mezopotamyayiyan bingeha kargehên dartaşan avêtine, mobîlyayên curbecur çêkirine.
Kursîpalek, kursiyên mezin, paldank, palgehên mezin mobîlyayeke sereke ya malan e. Him ji bo rûniştandinê, him jî paldan, ponijîn, raketin, veketin û vezelînê ne.
Bi bandora pişavtina kurdî niha li Bakurê Kurdistanê "qoltix" dibêjin ku ev ji romî (tirkî) derbas bûye.
Cureyên kursîpalekê.
Dîroka kursîpalekan ne pirr kevn e, lewra berê terişandina daran dijwan û biha bû. Tenê key, mîr û dewlemendan dîwanên xwe bi kursîpalekan dixemilandin. Bi pêşketina teknîkê ve niha di pirraniya malan de hene.
Ji Ewropayê bêhtir, asyayî bikartînin. Lewra ewropayî ji xemlê û rehetiyê bêhtir bala xwe didin praktîkî, hijyen û erzaniyê. Bi rastî jî pakijxwedîkirina kursîpalekan dijwar e, dem û kedê divê.
Darika tîrê ya balorî, ji ferfûriyê
Darkate, yên bi du destan tên girtin jî hene
Darikê tîrê, tîrik, kirdanek darika ku bi wê hevîr tê vekirin e. Pirranî di vekirina pelhevîrkan (şikeva) de kêrbar e.
Rêşker, rendeş, bikar, xuştire alaveke pêjgehê ye ku bi wê tê rêşkerkirin. Cudatiya rendeyê ji rêşkerê ew e ku, rêşker tenê di pêjgehan de tê bikaranîn. Mirov dikare navê "rendeya pêjgehê" jî bikarbîne, lewra bi heman armancê ne.
Rêşker bo amadekirina berkeliya (melzemeya) xwarinê ye. Bi wê ew tên pişirandin, hûrkirin. Bo mînak penîr, gizêr, xiyar bi wê tên rêşkerkirin.
Cureyeke ji camê û bi devanga lajwerdî
Xwêdank, solindank, kûpikê biharatê alaveke pêjgehê ku bi wê xwê bi xwarinan tê werkirin.
Devê wan bi makêş in, fîltre ne. Berê li Kurdistanê xwê dank dar û ferfûriyê bûn. Niha yên ji lajwerdê û plastîkê pirr in. Kurdan biharbêhn (biharat) di tasikên devgirtî de dianîn ser destexaneyê (sifreyê), niha ne wisa ye, biharbêhn jî êdî di xwêdankan de tê servîskirin. Mirov dikare bo yên biharatan jî xwêdank bikarbîne.
Di serdema 19. de xwêdankên ku devanga wan bi badanê vedibin derdikevin. Dibêjin deranderê wê bi navê John Mason mirovek bûye (sala 1858).
Qurix li başurê Kurdistan:Gelawêj an Sîriyos an α Canis Majoris ("Alpha Canis Majoris") ronaktirîn stêrka di ezmana şevê de ye. Bi qedra zahîrî ya −1,46 ve ew hemahema du caran ji stêrka Suheyl, duyemîn stêrka herî ronaktir û geştir e. Ew di komstêrka kûçikê mezin de ye. Herçiqas ew wek stêrkek xwiya dibe jî, esasen ew ji du stêrkan pêk tê. Ya ku wek qurix tê zanîn bi navê îngilîzî Sirius A ("Qurix-A"), yê pircaran bi çavan xwayîn nabe jî wek Sirius B ("Qurix-B") tê binavkirin.
Qurix herçiqas ne stêrka herî mezin e jî, ji ber nêzikiya wê ya îzafî ew dibe stêrka herî geşa di ezmên de. Ew ji erdê 2,6 parsekan (8,47 salên roniyê) dûr e. Bi vê dûriyê ve ew yek ji stêrkên herî nêzikî dinê ye. Sirius A du caran ji rojê mezintir e û qedra wê ya qedra mitleq jî 1,42 ye. Ew 25 caran ji rojê rewnaqtir e, lê qedra wê ya mitleq ji stêrkên dinên rewnaq wek Suheyl û Rigel hindiktir e.
Stêrka Qurix ji berê de di nav xelkên dinê de bi nav bûye û ew bûye navnîşaneka boyî hesabkirina demên salê. Ji ber ku ew di hin demên salê de li ezmên xwiya nabe, dema ew şûnde li ezmên xwiya dibe ew wek nîşana hin tiştan hatiye diyarkirin. Mînak dema misiriyên kevin tekrar xwiyabûna wê wek nîşana rabûna çemê Nîlê dîtine. Wekî din di nav yewnanên kevin de rojên ku stêrka Qurix li ber helhatina rojê xwiya dibe wek rojên germa kûçikan bi nav bûye ku ew rojan di meheya tîrmehê de ne.
Ew bi erebî wek "Eşîra" (al-Ashira) tê zanîn û di Quranê de navê wê di sûreya necm de wek ", "Xwedêyê Eşîra jî ew e" (49) derbas dibe.
Di nav kurdan de jî helhatina qurix wek şikeştina tîna germê tê dîtin. Kînga qurix heltê êdî germa havînê hêdî hêdî kêm dibe. Di nav kurdan de li ser qurix gelek tişt tên gotin. Wek dibêjin bi helhatina qurixê re tîna germê dişkê, û ji quriz şûnde dar zêdetir tî dibin.
Qurix di serê meheya gelawêjê de, bi rohelat re ji hêla başûr rohelat xwiya dibe û her şevekê re hebekî din bilind dibe. Ew gorî asoya bi çiya an ne bi çiya çend rojan zû an dereng 4-10'ê gelawêjê xwiya dibe.
Quşxaneya hilmê ji quşxaneyên nûjen ên hilmê (dûkel) kêm berdidin û di nava hilmê de xwarinê dikelînin re dibêjin.
Ev quşxane ji hêza hilmê sûd werdigire. Hilmê yan hîç bernade, yan jî kêm. Dema hilm di nava quşxaneyê de ma, pesto û germî zêde dibe. Xwarin di nava germiyeke mezin de zû dikele.
Hin binavkirinên vê quşxaneyê.
Di van quşxaneyan de subab hene, dema kelandin bidawî bû hişyariyê dide. Ev subab dişibe fîq an fîrfirkek, bi viya rê nade quşxane devanga xwe bavêje yan biteqe. Divê kesên ku vê quşxaneyê bikartînin, baldar bin, nedin destên zarokan.
Dîroka zûkelê.
Bingeha van quşxaneyan nêzîkî 300 sal berê hatiye avêtin. Fîzîknasê îrlandî Robert Boyle sala 1679'ê de bi rêbaza hewandina û bernedana hilmê ceribandin kiriye. Wî bo devang nefire giranî dadianî ser. Denis Papin jî devanga taybet a niha jî tê bikaranîn bipêşxist.
Berê ev quşxane ji hesin dihatin çêkirin. Niha sifir, alumînyûm, cam ûêd jî tên bikaranîn. Zûkelên nûjen bi subaba hişyariyê ne û bo gelek aramancan tên bikaranîn.
Berkêş, sênî, mersef, lapir, mejmexe ji firaqa ku devedorê wê ne ewçend stûr û giloverikî re dibêjin. Li ser xwarin tê xwarin, ango wekî destexaneyê (sifre) tê bikaranîn. Herwiha bo servîskirina kafê (qehwe), çay û cureyên vexwarinan jî kêrbar e.
Berê li Kurdistanê bazareke xwerû bo berkêşan hebû. Sêniyên ji sifirê hebûn ku gelek mezin bûn. En sêni nexşandî bûn. Berkêşa kê mezin û xemilxweş ba, bi viya pesnê xwe dida. Di malên dewlemendan de berkêşên zîvî hebûn. Li ser hinekan bi tîpên erebî nivîsên olî hebûn.
Berkêş ji bo gelek armancên din jî tên bikaranîn.
Nimêj, (limêj, mêj) an jî selat () di Îslamê de cûnek duayan e ku li gor qalibek diyarkirî tê kirin.
Nimêja di îslamê de.
Nimêj yek ji penc ruknên ola Îslam ê ye û divê kesên bawer rojê pênc nivêjan bikin. Nimêj di dirokê da ji misilmanan ra li şeva Mîrac ê ferz bûye.
Rekatên nimêjê.
Rekat nimêjê de yek rabûn, yek xwar bûn û du secdeyan ra tê gotin.
Ferzên nimêjê.
Ferzên nimêjê 12 in. Şeş ferz bi xwe di dervayê nimêj da ne û ji vana ra "şertên nimêjê" tên gotin. Şeşê din jî di nav nimêjê da ne û navê wan jî "ruknên nimêjê" ne. Ji bona ku nimêj were bi cîh, gerê hemû ferzên nimêjê werin şindê.
Sêvarxin bi sosê varyanteke xwarinên ji sêvarxinê tên çêkirin e. Kurd ji sêvarxinê gelek selete û xwarinan dizanin. Herwiha çêncên (sos) kurdan jî dewlemend in. Standardeke sosên ku dikevin nava vê xwarinê nîne. Mirov bi kêfa xwe çi bixe têkela sosê, dikare.
Ji sêvarxinê re herwiha sêvaxîn, "sêva bin erdê", "qanqic", "qonqiç" jî dibêjin.
Xwarinên ji sêvarxinê li Bakurê Kurdistanê niha kêm bûne, lewra nivşên nû ji xwarinên pincarên biharê, zebze û fêkiyan hez nakin. Ev li seranser cîhanê wiha ye. Roj bi roj fastfood, xwarinên hazirî bipêşdikevin. Hinek kes ji çêja sêva binê erdê hez nakin.
Qalikên sêvarxinê bigirin, bişon û di nava ava bixwê, ava şor de hinekê bixaşînin (bi qasî 8-10 deqeyan). Nivê rûnê xwe yê margarîn di quşxaneyekê de bihelînin, ardê xwe berdinê û heya zerayî bi ardê ket biqelînin.
Hêdî hêdî şîr tevê bikin, tevbidin. Baldar bin bila neşewite. Îsotan hûrik hûrik hûr bikin. Rûnê mabû berdin rûnbirêşkê, îsotên xwe biqijilînin. Qalikê fringiyan bigirin, hûrane tîke bikin, wan jî tevlî îsotan bikin. Heya kewa xwe girt, bêhna sosê pê ket, di agirê nizm de biqelînin.
Li vê sosa we amadekiriye, penîrê qaşar zêde bikin. Hûn dikarin gorî dilê xwe hin sosên hazir û biharbêhnê (biharat) jî bikinê. Xwê û îsota reş pêwerbikin.
Nanê xwe li binikên xwarinê hûr bikin, ango parve bikin. Sêxarxina xaşandî berdin binikan (tebaxan). Sosa we amadekiriye jî li ser wan raxînin. Bi bexdenûsa hûrkirî bixemilînin û bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).
Nivîn, mobîlyaya ji bo xewê, veketin, vezelîn, dirêjbûn, ramedanê ye. Ji bo rehetiya mirovan e. Mirov dikare li ser paldankek, kursîpalekek an li nivînên erdê jî binivise (rakeve, razê, bixewe), li dîwan, wurz, xewgeyên (karyola) hesinî, textî jî. Herwiha di nivînên li odeyên nivînê yên bi gelek mobîlyayan dagirtî jî.
Pirranî êdî odeyên raketinê tên bikaranîn. Mobîlyayên odeyên jin û mêran, parcotan ji yên, eywan, hol, buro, kargeh, zarok û mêvanan cudatir in. Nivînên wan jî cuda ne.
Dîroka nivînê.
Ji kengî ve mirovan nivîn bikaranîne baş nayê zanîn. Berê mirov di şikeftan de dijiyan, nivînên wê demê de ne tenê rehetî, herwiha ewletî jî girîng bû. Dema mirov radiket diviyabû jiyana wê neketa xetereyê, bo mînak ajalên dirinde ew nexwariban.
Mirovên şikeftan ji purt û mûya ajalan, pûş, qirş û giya ji xwe re nivînên çorsane çêdikirin. Li Mezopotamyayê ku parekê axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê, mirovan nivîn jî bipêşxistin. Êdî nivîn ne tenê ji bo razanê, herwiha bo veketinê, paldanê jî bûn.
Egîptiyan (misirî), grekan, romayî, medî, suryanî û farisan nivînên bilind, nivînên bi pê bikaranîne. Nivînên îro bingeha xwe ji wir digirin. Wan nivîn ji dar, kevir, metal çêdikirin. Dibêjin nivînên medî, faris û suryaniyan rengîn bûne, bi kulav û mafiran (xalî, xalîçe) dihatine xemlandin.
Di serdema navîn de, bi taybetî di nava çînên serdest de, nivînên bi perde, xêlî û dekorasyonan derdikeve. Niha jî ev mode heye, gelek bûk û zava nivînên xwe wisa dixemilînin, ango wekî dewlemend û arîstokratên serdema navîn.
Li Kurdistanê berê du cure nivîn hebûn, nivînên erdê û yên sekû, dîwan, xewgeyan. Ên erdê ji binrax (doşek, mitêl), balge (balîf), palge û lihêfên stûr pêk dihatin. Balîfên kurdî balorî, stûr, dirêj bûn ku îro viya bijîşk jî pêşniyar dikin, lewra li anatomiya hestiyên stûyê tê.
Nivînên kurdan ji hiriyê bûn, pembû kêm dihat bikaranîn. Malbatên aboriya wan baş bûn, ji pirtikên firendeyan bûn ku nerm bûn.
Odeya nivînê, mezela nivînê, nivîngeh, " 'xewgeh, odeya yan cihê ku lê tê nivisandin, xewtin (raketin, razan), pal dan e. Odeyên nivînê bo armancên din jî dikarin bên bikaranîn.
Di pirraniya malên îro de odeyên raketinê hene. Li Kurdistanê her malek diviyabû ji xeynî odeya parcotan (mêr û jin) û zarokan, diviyabû odeya mêvanan jî heba. Odeya mêvanan ji hemî odeyên din baştir dihat xemilandin.
Hin ji odeyên raketinê (razanê).
Di odeyên parcotan de pirranî nivînên parcotan, kincdank an camedan, komodîn, dexîloka kincan, lambe ûêd hene.
Dema mirov behsa odeyên nivînê dikin, berê li Kurdistanê odeyên mêvanan dihate bîra mirov. Lê îro pirranî odeyên parcotan, odeyên mêr û jinan tên bîrê.
Balgeh an jî balîf ji bo nivistin (raketin, razan, xewtin), pal dan, veketinê ye. Balîf wekî aksesuar jî tên bikaranîn. Li ser kursîpalek, paldankan jî tên bikaranîn.
Balge pirranî bo binê serî ye, bo xewê ye. Dema miriv behsa nivînêkê bike, binrax, lihêf û balgeh tên bîra mirov. Nivînekê dikare bêî karyolaya xwe be, ango dikare bêî pêyan be, lê bêî balgehê pirr nabe. Mirov dikare bêî wê jî razê, lê kêm kes ji wê hezdikin.
Balîf divê zû bên şûştin.
Ji ber ku hin cureyên bakteriyan dikarin xwe di nava balîfan de bicih bikin, çêtir e herî kêm mehê carekê bên şûştin, bi taybetî yên pitikan divê pakij bên xwedîkirin.
Doşekên nûjen dikarin bêî karyola jî bin
Binrax, doşek, mitêl, nalîk bo nivisandin (raketin, razan, xewtin), veketin û paldanê ye. Herwiha mirov dikare bo armanceke din jî bikarbîne.
Binrax navê wan ê giştî ye. Mitêl, doşek ji ya di odeya nivînê de, yan odeyên din raketinê de tên bikaranîn e. Lê ji ber ku pirranî tenê ji bi nivisandê (razan) tê bikaranîn mirov dikare di heman wateyê de bikarbîne. Ango hin doşek hene tenê ji bo veketin an paldanê ne, ne ji bo odeyên nivînan in.
Binraxên nûjen rengîn in. Gelek cureyên wê hene. Berê li Kurdistanê ji hiriyê dihatin çêkirin. Nivînên klasîk ên kurdî de herwiha lihêf, balgeh jî hebûn.
Dîroka binraxê.
Dîroka binraxê jî dişibe ya nivînan. Medî, romayî, faris û grekan nivînên bi pê bikaranîne û binraxên xwe li ser karyolayan danîne. Heger karyola neban jî, binraxên xwe stûr çêdikirin. Ji ber wê ye binraxên kurdan gelek stûr in.
Di sedsalên 12. û 13. de ji ereban derbasê ewropayiyan bûye. Li Ewropayê binrax gelek bipêş ketine. Mirov dikare bêje cureyên niha hene, pirranî li Ewropayê hatine pêşxistin.
Cureyeke lihêfê ji sala 1940'î
Lihêf parçeyek ji nivînê ye, bo nivisandinê ye. Nivînên klasîk ji binrax, balgeh û lihêfan pêk tên. Lê ev ne mecbûrî ye, niha hin paldank, nivînên kêşokî, nivînên piştê, nivînên avê, nivînên bi hewayê ûêd hene ku ew bi xwe wekî binraxê (doşekê) tên bikaranîn û bo porkirinê jî nivîno (betaniye) hene.
Lihêfên kurdî pirranî ji hiriyê ne, stûr an tenik in, neqşandî ne û ji qumaşên cuda ne.
Sobe'", (ji osmanî: soba < macarî: szóba, < almaniya navendî: Stuba (odekî germ)) alava germkirinê ye. Li ser sobeyê xwarin tên çêkirin. Hin sobe hene wekî argûn jî tên bikaranîn. Gelek cureyên sobeyê hene lê niha roj bi roj hejmara wan kêm dibin lewra germîker (kalorîfer) û radyatorên bi gaz û elektrîkê dixebitin pêşdikevin.
Li Kurdistanê pirr tên bikaranîn. Kurdistan bi giranî welateke çiyayî ye. Avhewaya wê sar û berfî ye. Zivistanên Kurdistanê sar in. Bi taybetî li herêmên Serhed, Dêrsim, Xerzan, rojhilatê Kurdistanê, deşta Rewanê bêî sobeyê nabe. Li Kurdistanê di sobeyan de dar, sergîn û komir ("rêjî") tên şewitandin.
Sobeyên klasîk ji borî, bindanka sobeyê, arkolk (maşe) pêk tên. Niha bi dehan cureyên wê hene. Li Kurdistanê pirranî sobeyên ku wekî argûn jî tên bikaranîn hene. Ango cihê pijandinê heye di van sobeyan de.
Av, vexwarineke zelal û bêtam a ku ji hemî lawir û şênkatiyan re pêdivî ye. Di nava oksîdan de an jî dibe ku di nava pêkhatiyan de, pêkhatiya herî girîng e ji bo xweza û jiyanê.
Av, xwediyê formula kîmyewî formula_1 ye û molekulekî ne rastexêzeyî ye. formula_1 de di navbera girêdebûna oksîjenê de goşe 104,50° ye. Herdu aliyên hîdrojenê, li gor aliyê oksijen ê pozîtîv e lewma jî molekul girêdebûnekî kovalenta polar pêk tîne. Ji bo vê sedemê jî moment dipol e.
Şîr vexwirakek spî ye ku ji guhanên lawiran tê. Şîr li destpêka jiyana têjikên lawiran hemî xwirak û vexwiraka wan e. Mirov şîrê lawiran sar yan germkirî vedixwin. Şîr herwiha dibe mast û gelek pêxwarinên din jî.
Şîrê dayîkê.
Şîrê dayîkê ku ji bo êşbirê dermanekî suriştî ye piştî aşîkirinê jî dê bandora xwe hebe. Ji ber ku di şîrê dayîkê de ”endorfin” heye digel bandorên xwe yên rawestînê yên êşkujiyê jî heye. Ji bo her pitikê xwarina herî baş şîrê dayîkê ye, divê ku mirov şeş mehên serî tenê şîrê dayîkê bide pitikê
Aşiya yekemîn ya pitikê jî di nava şîrê dayîkê yê ku cara yekemîn didê ku jê re ”kolostrum” tê gotin de ye. Her dayîkek ku bi rêyeke siruştî pitika/ê wê jê re çêdibe divê ku pitika wê hema piştî jidayîkbûnê bi tazîtî bête danîn ser sênga diya wê. Ev yeka hanê dema ku pitik dest bi mêtinê dike dibe sedem ku şîr zûtir û bêtir were.
Pêşveçûna sîstema hînbûnê û alerjî.
şîrê dayîkê dibe sedema zû pêşveçûn û pêşketina sîstema hînbûnê (ya li hember mîkroba diberxwedanê û hwd) jî.
Di ew xwarinên ku didin pitikan de tu tiştê ku têkiliya wê bi sîstema hînbûnê re heye nîne. Hinek xweziyênê-enzîm (girêzên ji bo herifandin û mehandinê û hwd.) di nava şîrê dayîkê de hene ku dibin sedema xweştir hezimkirin û herifandina xwarina pitikê.
Digel ku proteînên şîrê dayîkê ji yê çêlekê hindiktir in, hemû proteînên ku hene derbasî sirkulasyona bedena pitikê dibin.
”Egzama” di şîrê dayîkê de hindiktir tête dîtin. Bi şîrê dayîkê mehekê liserhev xwedîbûn hem ji bo alerjiyên xwarinan û hem jî ji bo yên ku di rêka hilmê de çêdibin bandûreke xwa ya parastina a baş heye.
Bandora li hember ”egzama” ya parastinê, di pitikên ku şeş mehan an jî bêtir bi şîrê diya xwe xwedî bûne qewîntir e.
Şîrê dayîkê ji bo pitikeke nexweş xwarineke herî îdeal e.
Bandora şîrê dayîkê ya li ser diristkirina meşa roviyên zaroka heye. Ji ber vê yekê bandoreke xwe ya erênî heye ji bo wan pitikên bi zikêşê û emel dikevin.
Dema derbarê rêyên hilmê de pirsgirêk derdikevin, bi wan pitikên ku bi xwarinên çêkirî tên xwedîkirin re belxem û girêzên mezeloqî zêde dibin. Lê şîrê dayîkê taybetmendiyên xwe yên saxkirina nexweşiyên enfeksiyonê hene û nabe sedema zêdebûna girêz û belxeman jî.
Pêsîr, çiçik, memik, paxil, paşil, ber, an bersîng (bi latînî: mamma)" ew pişkên / beşên laşê mêya mirov an jinan yên şîr jê tê. Herwekî pêsîr organa jinan a duyemîn girîng ê di têkiliya seksî de ye.
Ji bo pêsîrên lawiran guhan tê bikaranîn. Di zimanê zaroktiyê de navê pêsîrê çiçik e lê li gelek deverên Kurdistanê pirranî çiçik tê bikaranîn. Gelek peyvên wiha ji cîhanê zarokan û ji zimanê zaroktiyê derbasî zimanê jiyana rojane bûne hene. Çiçik di têkiliya cinsî de yek ji cihên bêhtir jinê stîmûlîze dike (hişyar dike) ye.
Nexweşiyên çiçikan.
Bo tenduristiyê û parastin ji şêrpenceya pêsîrê pêwîst e jin xwe birêkûpêk bidin kontrolkirin. Di zaroktiyê de pêsîrên keçikan jî wekî yê lawikan nepişkivî ne. Piştî balixbûnê pêsîr girdibin. Di dema ducanîmayînê de pêsîr şîr hildiberîne û pitokên nûbûyî bi wê mezindibin. Di pirraniya çandan de wekî cihê din ên cinsî, pêsîr jî di nava civakê de tê porkirin, veşartin.
Ji kulavê herwiha kum, kolos, şapka jî tê çêkirin
Kulav, ferenc ji çêkirina cîrax, binrax, kulavîn, cilûberg ûêd ku ji hiriyên (herwiha mû jî) tên çêkirin re dibêjin. Kulav navê tişta xam a vê karê ye, qumaşa ji dakutandina hiriyê (kêm be mû jî) tê amadekirin e. Pirranî hiriya pez, hêştirê tê çêkirin. Li derveyî Kurdistanê ji ya lama û kêrguhan jî amade dikin.
Hirî, mû bi alîkariya av, sabûn û germiyê (tînê) tevlîhev dibe. Dema hat kutandin jî, dişide, hevdu zexm digire, pê hev digire. Li Kurdistanê heya salên 2000'î kulavçêkerî yek ji karên gundiyan bû. Kulavînên şivanan, cîraxên sekûyan û odeyên mêvanan ji kulav dihatin çêkirin.
Kulav û kulavînên kurdî rengane û bixemil bûn. Xemil û nexşên kulavê li ser hiriyê dihatin danîn û bi kutana kulav re ew li ser kîp dibûn, dizeliqîn.
Zanist texmîn dikin, 8 hezar sal beriya zayînê mirovan fêrî kulavçêkeriyê bûne.
Cûmkerî, çilagî, korskerî, tevnkerî, tekstîl "(bi latînî textilis)" ji karê cilûbergan (kinc, pot, çek, came jî di nav de), hilberîna wan re tê gotin. Herwiha bo dekorasyonê jî cûmkarî xizmetê dike. Ji navê bazar, pîşeyê vê karê re cûmkerî dibêjin. Bo madeyê xam ê cûmkeriyê lûf, ta û biskên berhemên ji ajalan û riwekan tên bikaranîn. Di zimanê ewropayiyan de bêjeya herî nêzîk bo cûmkeriyê "tekstîl" e.
Dîroka cûmkeriyê.
Dîroka cûmkeriyê gelek kevn e û kes nizane kengî destpê kiriye. Bermahiyê 30 hezar salî bidest ketine ku 30 hezar salan berê lu herêma Qefqasê cûmkerî hebûye, mirovan bo pêdiviyên xwe tevnên tevnkariyê ava kirine.
Şaxên sereke yên cûmkeriyê.
Hilberîna bergan êdî bi makîneyan dibin. Bo wê fabrîk û kargehên mezin hene. Ji kiras û serpêyan heya perdeyên giranbiha yên hotelan di fabrîkên cûmkeriyê de tên hilberîn.
Destkarî (kardestî) li seranser cîhanê ketiye xetereya berdewamiyê, lewra roj bi roj kêm dibe. Xalî, kulav, cîrax, binrax ûêd çend pêdviyên malê hêj jî li gelek deverên Kurdistanê di malê de bi destan tên çêkirin.
Cûmkeriya malê jî xurt e. Çarşev, rûlihêv, pêjgîr, asîtan, destmal û gelêk cureyên dercawan û newresîman li seranser cîhanê bi serê xwe bazareke mezin ava dikin.
Perdeya pencereyê perdeya ku di malan an kargehan de tê bikaranîn e. Ji qumaş, têkelên kîmyayî, depîn (textî), lajwerdan tên çêkirin.
"Perde" bêjeyeke kurdî/îranî ye. Herwiha "pencere" jî. Kurd ji pencereyê re pace, berkaz (perkaz), taq(e), mered, pacerê, şibake, sivak jî dibêjin.
Perde bo kontrolkirina tavê û parastina jiyana taybet e. Ango perde jiyana mirov a malê vedişêre, tava zêde nahêle. Gelek cureyên perdeyan hene. Jin ji wan jî tenê bo dekorasyonê ne.
Li Kurdistanê perdeyan malan pirranî ji qumaşê ne. Perde bi kornîşan ve tên dardekirin. Perde bo armancê ne. Perdeyên stûr, perdeyên tûlê, perdeyên duparçe, perdeyên kurt, perdeyên şirikî ûêd hene. Her yek ji armancekê ne.
Xalîçe, mafir, mehfûr, xalî berhemeke tevnkeriyê (cûmkerî) ye. Li dezgehên taybet ên xalîkeriyê (mehfûrkerî) tên çêkirin. Girêbendikên hûrik gorî nexş û nîgarên xwestî, li bendên tevnê tên girêdan. Bi giştî dema girê bidawî dibin, xalî jî bidawî dibe. Karekê gelek dijwar e.
Tevnên cilan li Kurdistanê berwarî, yên xaliyan jî emûdî (qinc) ne. Tevnên cilan kêmber ên xaliyan pirranî çargoşeyî û biber in. Xaliyên nûjena di fabrîkan de tên çêkirin û ne tenê ji girêbendikan e.
Mafir ne tenê wekî cîrax an binraxekê tê bikaranîn, mafirên dîwaran jî hene. Li cîhanê xaliyên faris, îtalî, kurd û hayan (ermenî) deng vedane. Xalî bi giranî li Bakurê Kurdistanê, li parêzgehên Meledî, Gurgum, Xarpêt, Wan, Riha, Dîlok û Colemêrgê tê çêkirin. Xaliyên herî mezin û nîgarxweş li Melediyê tên çêkirin.
Dîroka mafirê (xalî).
Sala 1949'ê xaliyek hat vedîtin ku 500 salan b.z. hatiye çêkirin. Ev xalî niha li Rûsya, bajarê St. Petersburgê di muzeyê de tê xwedîkirin.
Çemê Dunayê, piştî çemê Volgayê li Ewropayê çemê mezin ê duyem e. Ew weke rêava navneteweyî ye. Duna ji başûrê Almanyayê, herêma Daristana Reş "(Schwarzwald)", bi yekbûna çemên Breg û Brigach ên li navçeya Donaueschingenê destpê dike. Piştî vê navçeyê weke Duna tê binavkirin. Bi dirêjbûna 2860 kîlometre, di nava Ewropayê re ("Almanya (7.5%), Awistriya (10.3%), Slovakya (5.8%), Macaristan (11.7%), Kroatya (4.5%), Serbistan (10.3%), Bulgaristan (5.2%), Moldova (1.6%), Ûkrayna (3.8%) û Romanya (28.9%)") ber bi Deryaya Reş ve diherike. Deltaya Dunayê ku berî Duna tevlî Deryaya Reş bibe, di navbera Romanya û Ûkraynayê de pêk tê.
Hewzeya çemê Dunayê 817.000 çargoşe kîlometre ye û heta ku ji jêderka xwe ber bi Deryaya Reş ve diherike 120 robarên bi dirêjbûnên cuda tevlî Dunayê dibin. Ji van çeman yên dirêj ev in: Drava (707 km), Tisa (965 km), Sava (947 km), Morava (354 km), Olt (615 km), Siret (706 km) û Prut (953 km).
Navê Dunayê di çavkaniyên latînî de weke Danubius, Danuvius, Ister û di dema Yewnanistana kevnare de weke Ἴστρος ("Istros") tê zanîn. Bi trakî peyva Donaris ji bo "Dunaya jor" û Istros ji bo "Dunaya jêr" dihate bikaranîn.
Tê gotin ku peyva "Dānuvius" ji zimanên keltî yan jî ji îranî tê. Di zimanên proto Hind û Ewropî de peyva "dānu" ji dêla robarê dihate bikaranîn. Mîna vê peyvê gelek peyvên ji hevdu (Don, Donets, Dnieper û Dniestr) ji bo robarê tên bikaranîn. Di zimanê gelê îranî, îskîtan, de *Dānu apara "rûbara paş" û *Dānu nazdya- "rûbara pêş" dihate bikaranîn.
Navên vê robarê bi hinek zimanan li jêr in.
Bajarên Duna tê re derbas dibe.
Pelîkan di nava Dunayê de li Romanyayê
a> li Slovakyayê bi Duna re dibe yek
Duna li Romanyayê di herike Deryaya Reş
Buda di sala 1493'an de
Buda (almanî: "Ofen", çekî: "Budín", latînî: "Aquincum") navê beşa rojava yê paytexta Macaristan, Budapeştê ye ku li kêleka çemê Duna ye. Tê gotin ku navê bajar ji navê serdarê hûnan, Bleda, tê ku ev nav jî bi macarî Buda ye.
Di dema sedsala 15'an de bi giştî niştecihên alman li wir dijîn û macar li bajarê Peştê bêhtir bûn. Keleha Budayê ji aliyê dîroka xwe ve bi nav û deng e.
Daddy Yankee, yan bi navê wî yê rastî Ramón Luis Ayala Rodríguez, reggaetonbêjekî portorîkoyî ye. Ew di 3'ê sibata 1976'an li Porto Rîkoyê jidayik bûye.
Daddy Yankee li Porto Rîkoyê navdar e û xelata Latin Grammy wergirtiye.
Hêkî, mûnişte yek ji karên destan (destkarî) yên herî kevn e. Mûniştin an ristina cilûbergan li Kurdistanê jîndar û navdar e. Mûniştina gore, destane (destgork, lepik), fanêle, stûpê, şalgerdan ûêd roj bi roj kêmtir be jî, hêj heye.
Dîroka mûnişteyan (hêkî) bi qasî ya mirovahiyê kevn e. Berê mirovan ji çermên ajalan, riwekan, cilûbergên xwe çêdikirin. Bi pêşketina kedîkirina ajalan û xwedîgikirina wan ve, destpê kirine ji mû, hiriyên wan bendan birêsin û ji wan jî kincan çêbikin.
Dîroka mûniştinê.
Zanist rêça mûniştinê heya Asya nêzîk, angi rojavayê Asyayê dişopînin. Gorî zanîna îro mûniştin, ji cihê ku Kurdistan jî lê ye, derketiye. Di dest de hin bermahiyên hêkiyan ên ji sedsala 2. heya 3. ku li herêmên Firatê hatibûn vedîtin hene. Dîsa hin bermahiyên ji Misirê hene ku di sedsala 4-6. de hatine çêkirin.
Herwiha li Ewropayê jî ji goristanan nimûneyên mûnişteyan hatine derxistin ku dîroka wan jî digihê sedsala sêyemîn. Tê texmînkirin, mûnişteyên berê bi du şîşan dihatine çêkirin.
Teknîka mûniştinê pêketiye.
Berê hin alav û tevnên mekanîk hatin pêşxistin. Ev alav di mal û kargehan de dihatin bikaranîn. Sala 1856'ê Mathew Townsend ê britanî derziya yek zimanî ku îro hêj jî di makîneyên destan ên dirûtinê de tê bikaranîn, çêkir. Sala 1881'ê jî derziya duzimanî hat çêkirin. Bi vedîtina elektrîkê ve makîneyên dirûtin, nexşandin û mûniştinê jî derketin û îro êdî pirranî fabrîkan de ev karana tên kirin,
Tîpên alfabeyê, ji salên 1800'î
Nimûş, nexş yek ji karên destan (destkarî) e ku wekî nîgar û kergê bi hin awayan tê kirin. Pirranî li ser bestiran (qumaş) ev xebat dibe.
Nimûşê de estetîk, sîmetrî û geometrî tê bingeh girtin. Ev hersê baldarî nebin, berhemên derkevin holê nikarin wekî karê nimûşkirinê, nimûşê bên dîtin. Alavên sereke yên nimûşkirinê derzî, ta, bestir (bo mînak etamîn) in.
Tarik (gergef, neqşe) tên rastkirin, bestir li ser wê tên raxistin û bin bendên rengane, li ser wan kerg tên nexşandin. Nimûşeke tîpîk ev e. Ji xeynî bestiran çerm an materyaleke din jî dikare bê bikaranîn.
Li Kurdistanê keçên azeb ji bo cihêzên xwe bidawî bikin, beriya dîlanê carnan bi şev û roj dixebitin. Pêjgîrên destan, serê balgehan (balîf), rûyê lihêfan, dorên temezî û laçikan, rûyê maseyan, dorikên nivînan hwd. bi dehan parçeyan cihêzên xwe amade dikin. Bi pêşketina teknîkê ve niha destkarî bi giştî li ber windabûnê ye.
Di salên 1970 û 1970'yî de makîneyên nimûşê jî derketin û ketin malan. Çînî, hindistanî, fîrîgyayî, romayî, kurd, grekî, suryanî û egîptiyan (misir) bi giştî cîhana nimûşkirinê (nexşandinê) berfireh kirine. Di serdema navîn de key û mîran cilûbergên xwe ji zêrê nexşandine.
Hirî pirça (pûrta) çermê hin ajalan re dibêjin. Kurd ji ya mihê re hirî, ya bizinê re mû dibêjin. Hirî di cûmkerîyê de tê bikaranîn. Kurd bi giranî ji guşên mihê bidestdixin.
Hiriya bi hevringê (cew) tê birrîn ji ya tê rûçikandin baştir e. Hevringên nûjen bi motorê yan elektrîkê dixebitin. Ji hiriyê cilûberg, bestirên tekstîlên dekorasyonê hwd tên hilberîn.
Gilokên hiriya li ser pişta mihê zirav, ên ranan (hêt) hinekê stûr in. Hiriya merînosê (bi latînî ovis aries hispanica) ziravtirîn hirî ye. Hiriya herî bêqîmet a dewaran û ya ji ajalên mirarbûyî hatiye rûçikandin e.
Li Kurdistanê berê zarokan ginciyên mihan dişûştin didan etaran (çerçî), pê leyzok dikirrîn. Ji ber qedexeya zozanan, li Bakurê Kurdistanê pişta ajalvaniyê hate şikandin. Niha bazirganiya hiriyê gelek kêm bûye.
Bişkoj ji bo qefaltin û qulpokgirtina cilûbergan an tekstîlên din ên kêrbar, tê bikaranîn. Wekî xemilandinê jî di modayê de tê bikaranîn. Berê ji hestî, lajwerdê dihatin çêkirin lê îro ji gelek materyalan in.
Dîroka bişkojê.
Dîroka bişkojê bi qasî 6 hezar salan kevn e. Beriya wê mirovan ji bo qefaltinê riwek, hestiyên ajalan bikardianîn. Di demên antîk de hat vedîtin û îro gelek cureyên wê hene.
Yekîtiya Xwendekarên Kurd ên Norwêcê (bi norwêcî: "Kurdisk studentforening i Norge; KSFN") di sala 2004ê de hate damezrandin. Komele temsîla xwendevanên kurd, ji her çar beşên Kurdistanê, bi hemî rengên xwe dike.
Fikra damezrandina komeleya xwendewanên Kurd demekî dirêj li nav xwendevanên kurd li Zanîngeha Osloyê hebû, lê belê heta meha sibatê a sala 2004an ti kesekî gavekî neavêtibû. Bi serkêşîya çend xwendevanên kurd ên li UIOyê (Zanîngeha Osloyê) civînekî hevbeş ji bo xwendevanên Zanîngehê Osloyê û dibistanên bilind ên li Osloyê hate lidarxistin, û komele jî herwiha li Osloyê hate damezrandin.
KSFN piştgirîya çi partîyen sîyasî û oldarî nake, xwe bêalî dibîne. Endamtiya Komeleyê, ji bo hemû xwendevanên kurd ku li zanîngehan û dibistanên bilind dixwînin vekirî ye.
Gore beşeke cîlûbergan (kinc, pot, çek, came, cil) e ku li lingan û çîpan (çîm, qor, şeq) tên xwakirin, bo porkirina wan e.
Ji bestirê (qumaş) ye ku di fabrîkên tekstîlê de tên hilberîn. Berê mirovan direfandin, diristin, heger biqetiyan yan qul biban, bi pîneyan vediçinîn. Niha bi dehan cureyên goreyan hene. Di zimanê farisî de "gorab" dibêjin ku ev bêje derbasê romî (tirkî) û hin zimanên balkanî jî bûye.
Li Kurdistanê bi dehan cureyên goreyan dihatin refandin, ristin, çêkirin. Goreyên bi kurdan ên bi destan hatine refandin. di cîhanê de navdar in. Li Bakurê Kurdistanê bi taybetî li herêmên Xerzan, Tolhildan, Dêrsim û Botanê goreyên bêhempa dihatin refandin. Niha ev destkarî kêm bûye, lewra goreyên fabrîkan him bo cure armancan e, him jî çêkirina goreyan dem û kedê dixwaze.
Dîroka goreyê.
Dîroknasên ewropayî derketina goreyan heya romayiyan dişopînin û di zimanên wan de bêjeya goranî herwija ji "soccus" a latînî tê. Soccus di wateya pêlavan de jî dihatibûye bikaranîn. Pirr berê jî mirovan gore çêdikiribûne.
Heya serdema 16. li Ewropayê gore pirranî yan di dirûvê pêlavan de bûne yan jî bi devlingên pantolan ve girêdayî bûne.
Fermûar, zirkaş ji teknîkeka bo qefaltina, girtina bestiran tê bikaranîn re, dibêjin. Pirranî di cilûbergan de tê bikaranîn. Bêje ji "fermoir" a fransî tê ku di wateya mifteyê de ye. Bi qefaltina sako, qapûtan, bo vekirina bindoxînan dema pêwîstî bi avdestxaneyê hat di pantolan de hwd tên bikaranîn.
Bi navê Whitcomb Judson deranderekî Amerîkayî ev derxistiye (sala 1891). Îro di gelek tekstîlên dekorasyonê û kincan de tê bikaranîn û gelek cureyên wê hene.
Bişkojên pêlêkirinê, çîkûte bo qefaltina, girtina du bestiran (qumaş) e. Pirranî di cilûbergan (kinc, pot, came) û tekstîlên dekorasyonê de tê bikaranîn. Ji lajwerdê yan plastîkê tên çêkirin.
Gelek cureyên wê hene. Sala 1885'ê Heribet Bauer, li Pforzheimê ev teknîk di erebokên artêşê de bikaraniye, deranderê wê ew e. Sala 1903 Hans Prym forma wê baştir kiriye. Di cilîbergan, tekstîlên xemlandinê, çemedan û gelekan de tên bikaranîn.
Stovank, kravat cureyeke ji stûmalan e. Ji bêjeya fransî "cravate" belav bûye. Tê wateya "kroatî", kesê ji Kroatiyayê. Lewra ev cure stûmal ji wan derketiye. Ji zimanê fransî, di dema Osmanîyan de derbasê zimanê kurdî bûye.
Ji gelek cureyên bestiran tên hilberîn. Wekî aksesûar tê dîtin, di rojên taybet de yan di mercên fermî de tê xwekirin. Li hin welatan karmend û xwendekarên temendirêj mecbûr in li xwe bikin.
Ne tenê mêr, jin jî li xwe dikin. Li hin welatan karmendên jin, stovankên zirav li xwe dikin.
Fanêle, kenze, vezele, fanêre "(di hin devokan de fanorî)" xwekirinek e. Tê refandin, ristin, heger biqelişe yan ziyan lê bikeve, bi tayê hemanrengî tê verişandin. Refandina wan dijwar e, dem û kedê divê. Ji ber wê, îro êdî pirranî di fabrîkan de tên çêkirin.
Fanêle ji navê berjor tê xwekirin, sing, pişt û milan pordike. Fanêle ji bo porkirin, germxwedîkirin tê bikaranîn lê herwiha aksesûarek e jî. Ji hirî, pembûyê tên refandin, di hilberîna wan de têkelên din jî tên bikaranîn. Li Kurdistanê ji ber sermayê fanêleyên biberstûk pirr dihatin ristin.
Ji Asyayê derbasê ewropayiyan bûye. Heya salên 1950'î fanêle wekî xwekirineke ji rêzê û bêqîmet dihate dîtin. Niha bi sedan cureyên wê di pêşbaziya bazara modayê de tên firotin.
Pêlav, sol li lingan tê xwekirin. Cot in, ji bo porkirin, parastina lingan û aksesûarê ne.
Berê li Kurdistanê li her derê goşkar hebûn, ango pêlavçêker. Çarox û "midas" didirûtin. Lê "sol" ango pêlavên nûjen derketin, îcar goşkaran ew çêkirin.
Şalgerdan cureyek ji stûmalan e. Bêjeya îranî (farisî, kurdî ûêd) şal derbasê zimanên ewropayî jî bûye. Rojavayî viya wekî xwekirineke xelkê Keşmîrê (li Hindistanê) didin nasandin, lewra cara pêşîn şalgerdanên Hindistanê anîne Ewropayê. Di sedsala 18. de li Ewropayê belav bûye.
Şalgerdanên wê demê çargoşeyî û mezin bûne. Ji hirî yan ebreşûmê (hevrîşim) bûne, xelkê bo germxwedîkirinê bikardianiye. Di sedsala 19. de wekî aksesûar jî hatiye bikaranîn.
Belîtang, papyon cureyek ji stûmalan e, pirranî wekî aksesûar tê bikaranîn. Girêdana wê dişibe pepûleyê (perperik, pelpilîng, îdîdok, baperik, minmînîk).
Sala 1870'yî di palasa keyaniya Brîtanyayê de hatiye li xwe kirin, ji wir belavbûye. Sala 1763'yê cara pêşîn hatiye bikaranîn.
Poşî, pûşî cureyek ji serpoş û stûmalan e. Yek ji xwekirinên sereke yên kurdan e.
Niha ji ber pişavtin û bandora çandên gelên cîran, kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê kêm cîlûbergên kurdî li xwe dikin. Herwiha poşiya kurdî jî, cihê xwe daye cemedana erebî, şewqeya fransî ûêd. Berê kurdan ji wekî serpoş pirranî kum û kolos, papax didane didane serê xwe. Bilindiya papax û kolosan pesindariya mêraniyê bû.
Angaştek li ser navê pûşiyê.
Îdiyayek heye ku bingeha bêjeyên "pûşî", "poşî", "serpoş", "poşîn", "pûşîn" ji "pûş"ê (qirş, pûş, rişikên giya yan riwekan) derketiye. Em dizanin ku pirr berê mirovan ji lûf û qirş-pûşan ji xwe re kum, kinc çêdikirin. Lê xebateke zanîstî nehatiye kirin, ev tenê îdiyayek e.
Poşiya erebî bûye poşîna neteweyî ya kurd.
Ji ber ku li Kurdistanê fabrîkên tekstîlê ne ewçend bipêşketin, kurd mecbûr bûn bestirên xwe ji bazarên ereb, fars û romiyan (tirk) bikirrin. Di çerxa demê re hin bestirên kurdî winda bûn, cûmkerî kêm bû.
Kurdan gelek cilûbergên xwe li cih hiştin, xwekirinên erzan ên bazarên biyaniyan li xwe kirin. Poşiya niha wekî sîmbola kurdan an wekî xwekirineke neteweyî ya kurdan tê pêşkêşkirin, di rastiyê de ya ereban e. Ev poşî li Libnan, Yemen, Filistîn, Urdunê pirr tê li xwe kirin. Heya bigire wekî sîmbola filistîniyan jî tê naskirin.
Sedemên viya nebûna fabrîkên tekstîlê, hilneberîna poşiya kurdî û serketina siyasetên asîmîlasyonîst bûn. Poşiya kurdî ya mêran ti carê rengê reş nedihewandibûye, ku reş jinan didan serê xwe û bo şîngirtinê bû. Poşiya kurdî rengîn bû, yan ji rengên sor, mat bû.
Kurdan poşî wekî kuman li serê xwe dipêçandin, boçik bernedidan. Niha li Başûrê Kurdistanê ev awayê girêdanê hêj jî dijî. Lê li Bakur winda bûye, kurd poşiyên xwe wekî yemeniyan, bi boçik berdidin,
Serpoş ji tevayiya xwekirinên, poşînên, cilûbergên serê mirov rê dibêjin. Gelek cureyên serpoşan hene. Dîroka serpoşan gelek kevn e. Hin stûmal hene (wekî şalgerdan, poşî ûêd), wekî serpoş jî tên bikaranîn. Serpoş navê komekê cilûbergan e.
Niha ji ber pişavtin û bandora çandên gelên cîran, kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê kêm cîlûbergên kurdî li xwe dikin. Herwiha serpoşên kurdî jî, cihê xwe daye cemedana erebî, şewqeya fransî ûêd. Berê kurdan wekî serpoş pirranî kum û kolos, papax didane didane serê xwe. Bilindiya papax û kolosan pesindariya mêraniyê bû.
Stûmal di zimanê kurdî de bo xwekirinên, cilûbergên li stûyê tên pêçandin tê bikaranîn. Ango stûyê dimalin, pordikin.
Stûmal bo germxwedîkirinê derketine lê wekî aksesûar jî tên bikaranîn. Hin serpûş hene ku di heman demê de wekî stûmalan jî tên bikaranîn, bo mînak poşî, şalgerdan ûêd).
Kurd wekî stûmal gelek poşînan, xwekirinan dizanin. Mêr pirranî cemedan, poşî, stûpê, jin jî şalgerdanan bikartînin.
Derpêqut, hepik, qolik an jî derpêkink cureyek ji bincilkan e. Rûv û navranê pordike. Bi pêşketina teknîkên cûmkerîyê ve îro bi hezaran cureyê derpêqutan hene.
Cudatiya di navbera derpê û derpêqutan de ew e ku derpêqut qut in (kurt, kin). Heger hinekê ji narvanê berjêr bin, ji wan re derpêqut nayê gotin, ew dibin derpê.
Derpê û derpêqut pirranî bi lastîkên li piştê tê şidandin, ango doxînên wan ji lastîkê ne û hewce nake mirov her carê girê bide û vebike. Lê doxînên kemerî, bendî jî tên bikaranîn.
Derpêqutên mêran roj bi roj dişibin ên jinan. Derpêqutên jinan pirranî bi dantêlê ne. Ji bo cîhana erotîzmê jinên îro gelek cureyên derpêqutan dizanin û bikartînin.
Gelo kîlot derpêqut e?
Bi bandora zimanên gelên cîran de dehsalên dawî de, li Bakurê Kurdistanê kurd ji derpêqutan re hin caran dibêjin "kîlot" jî. Ev ne rast e, kîlot navê pantolên kurt e. Ji zimanên rojavayiyan belavbûye. Bo mînak ji pantolên siwaran re dibêjin kîlot. Kîlot bo pantolên tenik ên kurt jî tê bikaranîn. Dibe ku sedemê tevlîheviyê ev be. Lewra derpê û derpêqut ji bestirên tenik tên çêkirin.
Konferansa Zanistî ya Zimanê Kurdî konferansa pêşîn a ku di 19-22’ê îlona 2011'an de li Hewlêrê ji hêla Wezareta Rewşenbîrî û Lawan a Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve pêk hat. Li Konferansê zimannas, pisporên zaravayên kurdî, hîndekar û rewşebîrên kurd ên ji her çar parçeyên Kurdistanê û diyasporayê beşdar bûn. Sê xalên herî girîng ên Konferansê alfabe, zarava û termînolojî bûn.
Konferans li Salona Şanoya Pirtûkxaneya Giştî ya Zeytûnê ya bajarê Hewlêrê domî.
Beşdarên Konferansê.
Konferansê bi sedan zimannas, pispor û rewşenbîrên kurd ên ji her parçeyan kom kirin. Zimannas Zana Farqînî, nivîskar Feratê Dengizî, mamostên KURDÎ-DER'ê Wesfiye Akgul, Sebahettin Gultekîn û Ayşe Navruz; Prof. Dr. Ebdula Hisên Resûl, Prof. Hogir Mehmûd Ferec, Prof. Dr. Wirya Omer Emîn, Husên Kartal, Prof. Dr. Qeyîs Kakil, Dr. Yûsif Şerîf, Dr. Bayiz Umer; Dr. Îbrahîm Seydo Aydogan, Dr. Abdulwehab Xalid Mûsa, zimannas Rojan Hazim, û Çeto Çarçelan û endamê Înstîtûta Kirmanckî Lerzan Jangir û gelek pisporên din beşdarî konferansê bûn.
Encamnameya 2011'an.
15 rasperdeyên ku di encama Konferansê de derketin holê bi piraniya dengan hatine erêkirin. Yek ji rasperdeyan ew bû ku Dihok bibe navenda “Civata Bilind a Zimanê Kurdî”, lê wezîrê rewşenbîrî û lawan Dr. Kawe Mehmûd ew biryar hilweşand û ji rojnameyekê re diyar kir ku ew wekî wezaret dê cihê civata navborî tesbît bike û ew “ji wî re xeteke sor e”. Senterbûna Dihokê ya Civatê bi erêkirina piraniya dengên beşdarên Konferansê (40 dengên erê û 27 dengên nerê) hatibû biryardan.
Konferansa Zanistî ya Zimanê Kurdî di roja 22'ê îlona 2011'an de bi dawî bû.
Encamnameya 2012'an.
Ji bo standardkirina zimanê kurdî gelek hewldan hene. Hewldana herî fireh û nûjên Konferansa Zimanê Kurdî ye.
Konferansa Neteweyî ya Kurdî di navbera 1-4’ê adarê 2012 de li Amedê hate lidarxistin. Ji bo beşdariya konferansê bi sedan delege, zimannas û kurdnas li Amedê kom bûn.
Derpêbend, tanga an jî g strîng derpêyê bendî, cureyek ji bincilkan e. Mêr an jin li xwe dikin. Derpêquteke kêmber e. Pêşî organên zayendî pordike, ji navranê heya doxîna piştê bendî ye, pirr zirav e.
Berê di cîhana erotîzmê de dihate li xwe kirin lê niha her kes bikartîne. Yên jinan ji yên mêran rengîntir in. Bi dantêl an bêî dantêlan e. Di cîhana erotîzmê de pirranî ji bo derpêbendan rengên sor û reş tên bikaranîn.
Derpê yan jî derpêk cureyek ji bincilkan e. Ji derpêbend, derpêqutan mezintire. Derpêyên kurdî yên berê heya jinûyê dirêj bûn û jinan li jinûyê ew girêdidan, ango bi doxînokan li jinûyan (çokan) dişidandin.
Bo germxwedîkirin, porkirinê ye. Di cîhana erotîzmê de bo aksesûarê jî tê bikaranîn. Derpê ji bestirên tenik, nerm tên çêkirin ku laşê mirov nexurînin.
Derpêyên nûjen pirranî bi doxînên hazir ên lastîkî ne. Derpêyên nûjen ne heya jinûyan, ji jinûyan berjortir in. Heger tenê cihên mehrem porbikin, ji wan re di kurdî de derpêqut tê gotin.
Burhan Çaçan (1960, li Zêtka, Agirî), stranbêjekî bi eslê xwe kurd e û stranên xwe bi tirkî dibêje. Di 1960'î de li gundê Çaçana ya navçeya Zêdikan, Agiriyê hatiye dinê.
Di sala 1978'an de di ezmûna stranbêjî ya Radyoya TRTê de bi serket. Piştre çû Enqereyê û piştre jî çû Stembolê. Di sala 1981ê de albûma xwe ya yekem bi navê “Sefa Geldin” derxist.
Di çar fîlmên bi navên “Ağlama”, “Her Yer Karanlık”, “Ayaz Geceler” û “Yağ Yağmur” de lîst.
Du albûmên lawij (ilahi) bi navên “İlahiler 99” û “Mevlüt Ve İlahiler” derxist.
Albûmeke bi kurdî bi navê “Burhan’o” derxist.
Kilama wî ya bi navê “Liseli” gelek bala temaşevanên MTV yê kişand û li gelek deran bi demeke dirêj hat guhdarkirin û weşandin.
Albûma xwe ya dawî bi navê “Burhan Çaçan'la Sabaha Kadar” di sala 2008'an de derxist.
Ew zewicî ye û du zarokên wî hene.
Bersing, sutyen "(bi zimanê kolanî, pêsîrdank, memikdank)" xwekirineke jinan e. Him bincilk e, him jî kinc. Gelek cureyên wê hene.
Dîroka bersingê.
Mirovan beriya hemiyan organên xwe yên zayendî û pêsîr porkirine. Pêsîr ne tenê organeke hesas e, bo xwedîkirina pitikan girîng e. Heya sedsala 16. standardeke bersingê nebû.
Li Ewropayê jinên dewlemendan di sedsala 16. de bo pêsîrên xwe rep bikin, bidin jor suxme derxistine. Heya sedsala 19. bersing di forma suxmeyan de bû. Sedsala 19. de forma îro derket. Ango bersing kêmber bû.
Di salên 1930'yî de hilberîna bersingan destpê kir.
Sako, çakêt yek ji xwekirinan, kincan, cilûbergan e. Jin jî li xwe dikin, mêr jî. Ji Ewropayê belav bûye.
Standardeke wê nîne. Pirranî bêmil, ser qorikê re ne. Sakoyên nûjen ji yên berê kurttir in. Tenê jî tên bikaranîn, bi kincên din re jî. Çakêtên klasîk pirranî bi pantolên deqaqkirî tê li xwe kirin.
Sakoyên berê niha, bi stovank, pantolên dewaqkirî, mîntan û carnan jî çekbendê ve tên xwekirin ku bûye kinceke fermîtiyê. Ango karmend li xwe dikin an di mercên fermî de tên li xwe kirin. Jin li ser dangan (dawên, serkap û carnan bi stovankê bikartînin.
Heya salên 1980'yî li Bakurê Kurdistanê sakoyên herî baş li Dîlok û Amedê dihatin dirûtin. Kurd sakoyan li ser şalwaran (tûman) jî li xwe dikin.
Qapût cureyek ji cilûbergan (kinc, por, çek, came) e. Ji sakoyê dirêjtir e. Di dirûvê sakoyê de ye lê ji wê dirêjtir e.
Di hewayên sar de tên li xwekirin. Hin cureyên wan hene jinûyan por dikin, hin jî li ser jinûyan (çok) re ne. Jin jî li xwe dikin, mêr jî.
Elam navê cihekî dîrokî yê li başûr rojavayê Îranê ye. Di roja me de parêzgehên Xuzistan û Îlamê, herwiha hinek erda Îraqa îroyîn jî dikeve nav vê herêma dîrokî. Di dîroka îraniyan de ev herêm girîng e. Di gelek deman de keyanî û serweriyên cuda li Elamê pêk hatine. Di dema keyaniya Elamê de paytexta wê Şuş bû, lewma piştî nivîsên diroknas Ptolemaîos ew bi giştî weke "Susiana" hatiye binav kirin.
Elamiyan ji welatê xwe re digotin "Haltamti" Sumeriyan digot "Elam" û Akkadiyan jî digot "Elamû". Herwiha di farsiya kevn de jê re "Hūjiya" dihate gotin ev nav bi pehlewî weke "Huź" hatiye bikaranîn û di roja me de bûye Xuz-istan.çep
Mîntan, camedî, kurtik, gomlek cure xwekirinek e. Di ser atlêtan de tê li xwe kirin. Bimil an bêmil in. Heriha biberstûk an bênerstûk in. Jin jî li xwe dikin, mêr jî. Pirranî di bin sakoyan de tên xwekirin û stovank lê tê malîn.
Îro pirranî karmend, xwendekar li xwe dikin, ên bimil wekî xwekirineke fermîtî tê dîtin. Ên bêmil bi havînan li ser pantolên kot gelek tên xwekirin.
Destane, lepik, destgork xwekirineke bo destan e. Ji bo parastin, aksesûar, germxwedîkirin û werzîşê tên bikaranîn. Tên refandin (ristin), an ji çerm, kaûçukê ûêd tên dirûtin.
Dîroka wê gelek kevn e. Ji vir 3 hezar salan berê wekî îro bo gelek armancan dihatibûye bikaranîn. Med, egîptî (misir), romayiyan gelek cureyên lepikan bipêşxistine.
Di warê lehceyên kurdî de kevintirîn çavkanî, Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî e. Seref Xan di vê esera xwe de wiha dinivîse.
Heger, em vê tesbîta Şeref Xan nehesibînin, lêkolînên li ser lehceyên kurdî heta nîvê pêşîn ê vê sedsala me, di esasî de ji alî biyaniyan ve hatine kirin. Di vê meselê de takeîstisna, ew broşura Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku di 1858`an de ji bo Aleksander Jaba; konsolosê Rûsya Qeyserî yê Erzurûmê amade kiribû û ji ferhenga Sêwa Hekarî û ya Rewendî ya hevberkirî pêk hatibû. Mele Mehmûdê Bazîdî, di destpêka vê broşurê de, berî ku ji alî rêzimanî ve li ser hin xalan raweste, dide diyarkirin ku zimanê Kurdî jî ji ber ferqîtiyên herêmî û eşîrî xwediyê lehceyên cuda ye. "mesela" dibêje,
Mele Mehmûdê Bazîdî di vê xebata xwe de, Kurdî bi navê Kurmancî bi nav dike, wek lehce jî behsa navê Botan, Hekarî û Rewendî dike û di ferhenga xwe ya hevberkirî de jî şêweyên Hekarî û Rewendî hevberî hev dike.
Di tehqîqa cara pêşîn a rapora xwe de Ziya Gökalp dibêje zimanê Bextiyarî dikare iltîhaqî Soranî û zimanê Kelhûrî jî iltîhaqî Gûranî bêkirin. Lê di tehqîqa cara dawîn de vê yekê tashîh
Ziya Gökalp di tehqîqa xwe ya cara pêşîn de dinivîse ku
Ziya Gökalpê ku lêkolînên wî li ser eşîrên Kurda ne li ser "lehceyên" Kurmancî jî radiweste: "Hê bi tetqîqeke ilmî nehatiye derxistin ku zimanê Kurmancî dabeşî bi ser oend lehceyan dibe. Lê gava Ehmedê Xanî di pirtûka xwe ya bi navê Mem û Zîn de behsa zaravayên ku bi kar tîne dike, di beyta jêrîn de navê sê zaravayan dijmêre. "Bohtî û Mehmedî û Silîvî Hin lal û hinik ji zêr û zîvî" (16)
Li gorî vê, Ziya Gökalp jî Kurmancî bi navê Bohtî, Mehmedî û Silîvî dike sê beş û eşîr û herêmên ku bi van "zaravayan" diaxivin dihejmêre.
Zanayê Kurd Tewfîq Wehbî, di mesela lehceyên Kurdî de wekî Ely Bannister Soane difikire (17).
Nivîskarê binavûdeng Alaeddîn Seccadî, di esera xwe ya bi navê Destûr û Ferhengî Zimanî Kurdî, Erebî û Farisî de, dibêje ku "di zimanê Kurdî de du zarava hene" û wiha didomîne: "Zaravaya 'Botan' a ku îro jê re 'Bahdînî' tê gotin. Kurdên Tirkiyê û Suriyê û yên qezayên Mûsilê bi vê lehceyê diaxivin. Ya duduyan jî lehceya 'Mukrî' ya ku îro jê re 'Soranî' tê gotin. Kurdên din, yanî Kurdên bakurê rojhilat û rojhilatê Iraqê û yên Erdelan û Mukriyan bi vê zaravayê diaxivin" (18)
Fûad Heme Xurşîdî, hem Lurriya Mezin hem jî ya Piçûk Kurdî qebûl kirine û ew di nav Kurmanciya
Kurmanciya Navîn (yan jî Silivî-Kîkî-Milî) Li bajarê Diyarbekirê ji bilî rojhilat, li hemû herêmên Mêrdînê, ji Ruhayê heta peravê rojhilatê Çemê Ferêt Kurmanc bi vê şêweyê diaxifin. Kurmancên herêmên Elezîzê yên rojhilat û başûrî jî bi vê şêweyê diaxifin.
2- Kuriya Navîn (yan jî Soranî). Hidûdên vê lehceyê ji başûrê wî hidûdê ku me ji bo lehceya Kurmancî kêşa destpê dike, ber bi başûrî de dom dike ta digihe, Çemê Sîrwanê û Xaneqînê. Li başûrî, ji başûrê Çiyayên Hemrîn ber bi rojhilatî ve vedigere ta Çiyayê Sehend, Mesînabad, Bicar û Esedawayê diçe. Firehiya herêma wê ya başûrî jî diçe ta digihîje, ser rêka esasî ya Melayir. Kirmaşan, Qesrî şêrîn-Xaneqînê. (30)
Şewqe, kep ji komekê serpoşên ewropayiyan re tê gotin. Ewropayî jî wekî kurdan serpoşên bêdor gelek hezdikin. Ji bandora ereban serpoşên kurdan jî gelek hatine guhertin.
Niha êdî kêm kum û kolos tên li xwe kirin. Dîsa, poşîyên klasîk ên kurdî, cihê xwe dane cemedanî û kefiyeyên yemenî. Niha poşiya wekî sîmbola kurdan tê zanîn, di rastiyê de ne ya kurdan e. Poşiyên kurdan cuda ne.
Ataturk şewqe kir mecbûrî.
Li Bakurê Kurdistanê şewqeyên ewropayî jî gelek tên li xwe kirin. Sedemê viya di serî de mecbûriyet bû, lewra komara nû ya Tirkiyeyê, xwekirina şewqeyê bi qanûnî mecbûr kiribû. Zagona şewqeyê di 25'ê sermawezê 1925'ê de derket. Mêran heger bê şewqe bidîtan digirtin, lêdidan an ceza didan wan.
Qedexeya serpoşan û mecbûriyeta şewqeyê bû sedemê gelek serhildanên bişûk jî. Li Gurgum, Sêwas, Erzîrom, Sêrt, Qers û Ezirganê bûyerên girîng rû dan. Keştiya leşkerî ya bi navê "Hemîdiye", bajarê Rize ya li ber peravê Deryaya Reş e, topbaran kir. Lewra gelê laz li ber xwe dida, şewqe nedidan serê xwe.
Mustafa Kemal Atatürk herwiha cilûbergên kurdî, zimanê kurdî û di fermîtiyê de hebûna kurdan jî qedexe kir. Gelek ji van qedexeyan ne bi qanûnî bûn lê bi darê zorê dihatin pêkanîn. Pişavtin bû sedemê mirina cilûbergên kurdî jî.
Çiftexas, patîske bestirek ji pembûyê ye. Bi bendên 60-80 numareyê tên ristin. 1 m² = 60, 100 gr e. Ev bestir dikare bê boyaxkirin jî.
Şûştin û dirûtina wê hêsan e. Navê patîske ji paşnava Cambraili Baptiste tê ku cara pêşîn wî hilberîna vê qumaşê kiriye. Hin jî dibêjin navê vê bestirê ji bêjeya "baftas" a hindî tê û ev qumaş ji Hindistanê belav bûye.
Çiftexas li Kurdistanê gelek hezkirî ye, di wêjeya kurdî de herwiha pirra hatiye bikaranîn.
Bo rûyê nivînan baş e.
Saten, satîn bestirek (qumaş) e. Gelek cureyên wê hene. Di cîlûbergan de wekî rûpişt (betan) jî tê bikaranîn. Ji bêjeya fransî "satin", navê xwe digire.
Ji vê qumaşê rûyên nivînan, kincên xewê hwd tên çêkirin. Di vê bestirê têkelek ji hirî, pembû, hevrîşim tê bikaranîn lê standardeke wê nîne. Carnan yek ji vana zêde yan kêm tê bikaranîn.
Jeans ji cawê amerkan e
Şal, pantol xwekirinek e. Pê, çîp û qoran pordike, li piştê tê şidandin. Bo porkirin, germxwedîkirin û aksesûarê ye. Ji bestir, kulav, lateks (şîrik) û gelekan tên çêkirin. Mêr jî jin jî li xwe dikin.
Berpişt, piştbend, suxme, korse xwekirineke ji koma bincilkan e. Di binê kincan de tê li xwe kirin, piştê dişidîne. Heger pişt zêde bên şidandin, dikarin ziyanê bidin tenduristiyê, bi taybetî organan xisare bikin.
Xwekirineke jinan e. Jin viya ji bo dîtina laşê wan jar be li xwe dikin. Di bijîşkiyê de bo armacên cuda tê bikaranîn.
Dîroka suxmeyê.
Jinên kurd berê wekî mêran di bin şûtik girêdidan. Bi viya him forma zikên xwe diparastin, him germxwedîdikirin, him jî dema bar bilindbikirana pişta wan bihêz dibû. Şûtikên jinan pirr dirêj nebûn û ji bestirên tenik bûn.
Ji kengî ve suxme dihatiye bikaranîn nayê zanîn. Rêça wê li Ewropa xwe digihîne heya sedsala 16. Ji lajwerdê, darikan jî hatine çêkirin lê yên wiha ji bo pîrozbahiyên zadeganan bûye. Forma xwe ya îro di nava salên 1840 - 1870'yî de girtiye.
Heseniko kilamek e. Di serîda Şivan Perwer û Eyşe Şan têda ji alîyê gelek stranbêj û dengbêja ev kilam hatiye gotinê. Şivan Perwer di albûma xwe ya bi navê "Dotmam"ê da ev kilam gotiye. Albûm di sala 1985’an de derketiye.
Di kilamêda qala evîn û negîhîştinê têkirin.
Çîroka kilamê.
Li alîyê serhedê keçikek û xortek hebûye. Navê wan Asê û Hesen. Herdû dotmam û kurmam bûne. Evindarê hev bune. Lê keçikê nadin Hesen. Asê bi lawê Silê ra dizewicînin. Asê ser vê yekî bi mêrê xwera bi ken, bi dil rehetî, xeber nade. Heft sal derbas dibe. Dibe diya çar zarokan. Rojekî xeber jêra tê û dibêjin ku diya te miriye. Ew jî gazî mêrê xwe dike dibê diya min miriye min bişîne ser şîna diya min heft sale jina wî bi wîra xeber nedaye. Li ser vê yekî dilşad dibe. Dibê Asê rabe hespê min dezgînke. Ezê te sowarkim bibim devê Çemê Miradê, te derbaskim û here şîna diya xwe. Diçine ber çêm û mêrê wê dibê, wa ezê walîda herim çi derdê te yê evînê heye bibêje. Di vî demîda Hesen jî tê li aliyê din yê çem disekine û her evîndar dest bi kilamê dikin.
Blue Jeans li Kurdistanê jî navdar e
Jean li ser bebikên vîtrînên firoşgehê
Jeans, şalê kot navê cure şalek e. Ji cawê amerkan tê dirûtin. Ji ber ku berê ji cawê amerkan, tenê ev pantolon hatiye Kurdistanê, kurd ji qumaşê wê re jî "jeans" an "kot" dibêjin. Bandora zimanê romî (tirkî) jî bûye. Ango him ji vê qumaşê re jeans tê gotin, him jî cilûbergên ji wê tên çêkirin. Cawê amerkan bestirek ji pembûyê ye, rengê wê şîn e. Qumaşeke çorsane (sade) ye.
Ji bajarê Genuayê (bilêvkirina fransî Gênes) navê xwe girtiye. Bajereke Îtalyayê ye, ji wir derbasê DYAyê bûye. Levi Strauss sala 1847'ê wekî koçber diçe San Fransiscoyê. Ew li wir bo karkeran kincekê xebatê didirû ku ev jî jeans e. Ji wir belav dibe.
Sala 1872 dirûtinên parçeyan bi perçînên hesinî tên perçînkirin. Sala 1920'ê bêjeya "Blue Jeans" belav dibe. Di salên 1930'yî de cureyên bêî kemerê tên bikaranîn derdikevin. Di demekê kurt de ev pantol wekî sîmboleke ciwanî û prorestokirinê tê dîtin.
Eskerên amerîkayê di Şerê cîhanê yê II. de dibin Ewropayê, li wir jî belav dibe. Aktorên fîlmê James Dean û Marlon Brando jî di belavbûna vê pantolê de bandora xwe dikin. Li DDRê li dibistan û mercên fermîtî de xwekirina wê tê qedexekirin. Yekemîn car sala 1948'ê li Ewropayê hilberîna wê tê kirin.
Ji aliyê golê ve Tirbespiyê
Gundekî Bismilê ye. Di navbera Êlih û Bismilê de ye,li kêleka Dewrêşiyê ye.
Gultepe (), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Çoltepe, Meredanê û Babaxakî he ye. Bi du golên xwe navdar e.
Debara gund li ser xwedîkirina heywanan,çandinî û masîvaniyê ye.
Komstêrka ga, ya ku bi çavên rût tê dîtin.
Ga komstêreke çerxa felekê ("zodyak") ye. Ew di astrolojiyê de bi sembola seriyê ga tê nîşan dan: 14px (). Ew yek ji komstêra nîvkada bakurî ya ezmana zivistanî, ya di navbera li roava Beran li rohelat Cêwî; li bakur Perseus û Erebevan, li başûr-rojhilat Oryon, li başûr Çem, û li başûr rojava Neheng ("Cetus") dimîne ye.
Taybetmendiyên wê yên balkêş.
Di meheya îlon û çiriya pêşîn de komstêrka ga êvarî li ser asoya rohelat xwiya dibe. Ew tewrî rind di şevên meheya kanûna pêşîn û kanûna paşîn de tê dîtin. Di meheya adar û nîsanê de ew berbangî li asoya roava tê dîtin. Stêrka Ga ya tewrî ronî Deberan e. Navê wê ji erebî "ad-Dabaran" () tê û wateya wê jî şopîner e. Ew wek çavê ga yê sorê ku li oryonê dinêhêre tê sembolîze kirin. Ew nava ji ber ku ew komika sêwiyan teqîb dike hatiye danîn. Komika sêwiyan li bakur rohilata vê komstêrkê dikeve û ew yek ji komikeke tewrî balkêş e. Ji ber ku heft stêrên wê bi çavên rût dîtbar in ew wek heftxwîşk jî tê bi nav kirin. Seriyê Ga stêrkên Hyadesên bi şiklî V pêk tînin. Stêrkên el Nath û Zeta Tauri jî qiloçên ga pêk tînin.
Devşîrme, berhevkirî, ji sazûmaniya Osmanîyan a bo berhevkirina zarokên tevkujî û komkujiyan û tirkkirin/îslamkirina wan re tê gotin.
Di zimanê kurdî de devşîrme.
Di zimanê kurdî de bo wan bêjeyên erênî jî hene lê pirranî neyînîne. Lewra rola devşîrmeyan her neyînî bûye, tirkan ew li dijî gelan wekî kujer bikaranîne. Hin ji wan "mêjokeyên sêwî", "kurên pînc", "bêbav", "mirovên bîjî" ûêd in. Osmaniyan ev sazûmanî ji sedsala 14. heya 18. pirr bipêşxistine.
Çiye devşîrme.
Osmaniyan bi taybetî li balkan, qefqasê êrîş dibir ser komên gelan, zilam dikujtin, mal û milkên wan talandikirin, jinên wan direvandin, zarokên wan berhevdikirin. Van zarokên ne misilman in, bi darê zorê dikirin misilman, zimanê wan didan jibîrkirin.
Ev zarok bo kujerî û şer perwerde dikirin. Ji ber ku van zarokan hezkirina dê û bavê nedîtine, ji mercên dijmirovane û awarte de mezin bûne, pirr bêînsaf û bêrehm dibûn. Osmaniyan komên şervanên devşîrme gelek bikaraniye. Niha li balkan, kîpros, qefqasê hêj jî behsa zordarî û kujeriya devşîrmeyan tê kirin.
Dewleta Romê (Tirkiye) jî didomîne.
Bi hilweşîna osmanîyan ve, ev kevneşopî bi awayeke hinekê nerm û nûjen, derbasê komara nû ya romiyan (tirk) bûye. Bi taybetî li dijî ermenî, yewnan, suryanîyan bikaranîne. Li seranser Kurdistanê dibistanên starbûnê vekirin û di wan de hêdî bi hêdî zarokên kurd asîmîlekirin. Pişavtin carnan gelek biserdiket û zarokên ji wir derbiketan dibin dijminê gelê xwe, bo dewletê çi kar ba dikirin. Bi awayeke nû, ev sazûmanî hêj jî didome.
Bêjeyeke îranî ye yan romî (tirkî)?
Bi osmanî دوشيرمه = devşirme, erebî ديوشرمك = devşirmek, bi grekî παιδομάζωμα (paidomázoma) = berhevkirina zarokan, bûlgarî кръвен данък (kraven danak), kroatî Данак у крви (krvnî dank) di wateya "xwînzêde", "kesê xwîna gelekan pê re heye" ye.
Perwerdekirina wan.
Zarokên dîl hatine girtin, berê li lênûsan dihatin tomarkirin. Pirranî zarokên di nava salên 8-18 de dihatine dîlgirtin, ên din dikujtine. Zarok teslîmê sîpahiyan dihatine kirin û karmendê sazûmaniya devşîrmeyê perwerdeya wan kontrol dikiribûne. Di bijartina wan de rindî, jîrekî bingeh dihatiye girtin.
Osmaniyan keçzarok bo hareman û marîbûnê (zewacê), lawzarok jî bo kujerî, şer û pêdiviyên dewletê amade dikirin. Osmaniyan ji devşîrmeyan artêşên taybet jî avakirine. Bostanci Ocagi, Yeniçeri Ocagi ji devşîrmayan hatibûn avakirin. Di dawiya împeratoriya Osmanî de, devşîrmeyan gelek caran serî li dewletê re jî radikirin.
Devşîrmeyên bi kujeriyên xwe navdar bûne pirranî albanî, bosnayî bûne.
Şûr çekeke klasîk a ji lajwerdê yan jî ji madeyeke din e. Ji bo werzîşê û wekî aksesûar jî tê bikaranîn. Cureyeke kêrên dirêj û mezin e. Bi hezaran salan çekeke sereke bû, lê niha nayên bikaranîn. Şûr li piştê di nava kalanan de tên girêdan. Li navpiştê jî dihatiye girêdan.
Beriya beriyê li Mezopotamyayê (parek axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê) hatiye bikaranîn. Di zimanên hind û ewropayî de navê şûrê ji heman kokê tê yan heke cuda bin jî, ev cudatî ji cureyên şûran e. Bo mînak kurdî "şûr", almanî "Schwert (şvert)", îngilîzî "Sword" hwd.
Şûrên kurdan gelek navdar bûne, bi qasî tê zanîn li Kurdistanê li bajarên Mûsil, Riha û Amedê şûrxane hebûn. Bav û kalên kurdan mediyan û mîtaniyan bi tîr û gurzên xwe navdar bûn. Şûrê mediyan dişibiyabûne nikulên qajan, pozçanqil bûn. Şûrên Merwaniyan mezin û pirr biqîmet bûn. Debanên wan li gorî dewlemendiya xwediyê xwe, carnan ji zêr û zîvê bûn.
Standardeke wê nîne. Pirranî dirêjiya wan 50-200 cm ye, lê siwaran şûrên heya 5 m dirêj jî bikardianîn.
Dîroka Şûr.
Derketin û pêşketina şûran li ser bingeha xenceran pêk hatiye. Çekên şer ên dişibine şûr cara pêşî li Kurdistanê bajarê Meletiyê hatine dîtin ku dîroka wan digihîje salên 3300 ên berî zayînê. Di serdema bronzê de bi pêşketina bikaranîna bronzê û lajwerdên mîna wê, pêvajoya çêkirina şûran pêk tê. Li Ewropa çêkirina şûrên ji bronzê li bermahiyên giravên Brîtanya û Îrlandê diderkevine holê. Di serdema bronzê de çêkirina şûrên Çînê ji bermahiyên Xanedana Şang mane. Lê pêşketina şûrên Çînê yên ji bronzê di dema Xanedana Qîn de pêk tê.
Bi destpêka Serdema hesinî (ku di sedsala 13'an de pêk hat), hesin bi awayekî pêşketî ji bo çêkirina şûran hate bikaranîn. Bermahiyên şûran didine zanîn ku li Rojhilata Navîn, Hîtîtiyan û Misiriyên kevnare ji bo çêkirina şûran hesin bikaranîne.
Di serdema kevnare de li Îranê, şaristaniyên Sasanî û Partî şûrên ji hesin pirr bikaranîne. Di vê demê de yewnaniyan şûrê xiphos û Romayiyan jî şûrê şimşûr ango "gladius" bikaranîne. Herwiha li hêrêma Împeratoriya Romê şûrê spatha hatiye bikaranîn.
Di serdema navîn de pêşketina çêkirina şûran digihîje asta herî bilind. Şûr di vê serdemê de gelekî hatiye bikaranîn. Cureyên şûran yên weke şûrê eceman, seyfe û qilîc di vê serdemê de derketine holê û bikaranîna wan belavbûye. Di artêşên Xaçperestan de şûr dibe parçeyek ji zirxa şervanan. Dema şervanekî nû dibû şovalye, merasîma wê bi şûran pêk dihat. Piştî serdema navîn bikaranîna şûran di dema nûjen de hêdî hêdî kêm dibe. Di roja me de şûr mîna aksesûaran tên bikaranîn.
Bikaranîna wê di şûrbaziyê de
Debanmertal, cureyeke şûrê ye ku ev şûr demekê di destên zadeganan de bû. Pirranî wekî aksesûar dihate girêdan. Niha di şûrbazîyê (eskrîm) de tê bikaranîn lê forma berê hatiye guhertin. Ango debanmertala di eskrîmê de tê bikaranîn, bo eskrîmê ji nû ve hatiye sazkirin.
Niha ketiye destê werzîşkaran.
Yek ji sê beşên şûrbaziyê ye, jê re dibêjin. Demekê dirêj di palasên key û mîran de bi debanmertalê lîstikên şûrbaziyê dihatin kirin. Di çerxa demê de ev lîstik bûn beşekê ji werzîşê û jê re şûrbazî, şûrî yan şûrhingêvî dibêjin.
Di Épéeyê de divê şûrbaz serî û lingên xwe jî ji êrîşan biparêze. Dirêjiya debanmertala eskrîmê 110 cm, giraniya wê jî 770 gr e. Mertala debanê ya mil û destan diparêze ji yên din mezintir e.
Şimşûr "(li cîhana rojava Gladius)" cureyek ji şûran e. Mediyan gelek bikaranîne. Dudevî ne û nava wan stûr e. Dişibe nikulên qajan. Formên berê hinekê din jî stûr bûne. Taybetiya vê şûrê ew e ku bi giranî û zexmbûna xwe, lêdana hedefê baştir dike.
Ji kurdan û mezopotamyayiyan derbasê romayiyan bûye, wan bipêşxistine. 50-80 cm dirêj e. Forma mediyan bikaranîne kurt bûye, 40-60 cm dirêj bûye. Gladyatoran gelek bikaranîne. Li Ewropayê jê re gladius dibêjin.
Şûrdas, cureyek şûran e, ji demên antîk ve hatiye bikaranîn. Ji mezopotamyayê derbasê yewnanan bûye. Li Ewropa jê re kopîs dibêjin.
Devên wê asîmetrîk in, ango naşibin hevûdu. Giran e, bo şikestina mertalan bikêr e. Siwariyan jî gelek bikaranîne. Di bihevçûnên pozpozî de, avantajên wê hene. Şûrên din dikarin ji dest bipekin, lê şûrdas zûbizû napeke.
Aliyê vê şûrê yê neyînî ew e ku giran e û li dijî dijminê di dest de şûrê dirêj heye, bêçare dihêle.
Dîroknasên rojavayî dibêjin ku ev şûr ji grekiyan belav bûye û Alexander Kopis navê xwe daye wê. Zanistên ewropayî her deranderî û pêşketinekê dixin para xwe, ev jî baweriyê kêm dike.
Cureyeke şûrbela hinekê dişibe şimitokê.
Şûrbela fransiyan di sedsala 19. de bikaranîne
Şûrbel, cureyek ji şûran e. Pirranî siwariyan bikardianiye. Niha di şûrbazîyê de û li hin artêşan jî wekî aksesûar tê bikaranîn. Cureyên nûjen bi kalan in.
Tenê devekê wê bira (tûj) ye. Lê aliyê ko jî carnan hatiye birakirin. Li Ewropa tê îdiakirin ku ev şûr ji macaran belav bûye. Di sedsala 17. di artêşan de bo siwariyan hatiye belavkirin. Li Kurdistanê jî navdar bûye.
Kevan amûra pê tîr tê weşîn, pekîn, avêtin e. Heya derketina barûdê, tîr û kevan di şer de, ji çekên sereke bûn. Niha tenê di werzîşê de tên bikaranîn.
Ji vir heya 64 hezar salan berê tîr û kevan hatine bikaranîn, bo wê bermahî hene. Bo şer, nêçîrvaniyê bûne. Kevan herî berê li Afrîkayê hatiye bikaranîn.
Serpêhatiya kevanê.
Gorî dîroknasên grekî nivîsîne mediyan tîr û kevanên gelek mezin bikardianîne. Ango tîr-kevanên mediyan ji yê ewropayiyan gelek mezintir bûne. Kurdan kevanên xwe ji darên kenêr, kevot, helhelokê (belalûk) çêkirine û ji hestiyan dox û girêdanên wê xemilandine. Bendên wê ji betanên dewaran bûn.
Xizanan ji xwe re tîr-kevanên çorsane çêdikirine. Li Kurdistanê bazaran de tîr û kevanên doxên wan bi zêr, zîv û lajwerdên din xemilandî jî dihatine firotin. Kevanên Soranan tîrên xwe heya 1 km jî dipekandine, di wêjeya devkî de wisa tê behskirin.
Bi qasî wêjeya devkî de hatiye bikaranîn em dizanin, mîrîtiya Soran tevayiya çekên serdemê bi xwe çêkirine. Dîsa li Kurdistanê gelek kargehên çekan hildiberînin hebûne. Li bajarê Semsûrê, herwiha li Erzîrom û Amedê, tîr û kevan dihatine çêkirin û li bazaran dihatine firotin.
Rimşikên jî dibêjin ji şûrbadokê re
Şûrbadok cureyek ji şûran e. Bo bihevçûn û êrîşên taybet dihatin bikaranîn. Ev şûr hinekê giran e, 3-4 kg. Hin formên wê yên ku bi herdu destan tên girtin jî hene. Ewropayî dibêjin ev şûr ji Swîsreyê belav bûye.
Hesinê wê badokî, buxrîkî ye. Bo bihevçûna bi rimbazan ve bikêr e. Li Kurdistanê kêm hatine bikaranîn, lewra di artêşên kurdan de rimbazan di mercên awarte de tîr jî bikardîanîn. Ango heger îhtîmala êrîşeke taybet û pisporî heba, rimbazan tîr jî amade dikirin.
Dijminên bi şûrbadokê ye, li dijî riman gelek caran biserdiketine, lê dijî tîran na. Şûrbadok herwiha "rimşikên" e. 170-180 cm dirêjî, 3-4 kg giraniya wan e.
Şûrê bacgiran "(bi îngilîzî Katzbalger dibêjin)", cureyek ji şûran e. Li Kurdistanê karmendên key û mîran, bi taybetî bacgiran, girêdane. Sedemê wê rindî û kêrbariya vê şûrê ye. Timtêla wê dûz, sîmetrîk e.
Di bihevçûnên pozpozî (ango gelek nêzîkê hevûdu) de gelek kêrhatî ye. Li Ewropayê wekî şûrê pêşbaziya şûrbazan jî hatiye bikaranîn. Di sedsala 16. de li Ewropayê nav daye.
Dirêjiya wê 50-55 cm ye, hinekê kurt e. Pozê şûr bira ye, ew jî kêrbar e. Debana wê ne standard bû. Bi qasî 1 kg giran bû. Li Ewropa wekî çekeke sereke di sedsalên 16. û 17. de hatine bikaranîn.
Şûrê romiyan, şûrbelê biçûk (bi tirkî: "yatağan") cureyek ji şûran e. Mirov dikare bêje ku şûrbelê biçûk e. Li Ewropa ji ber ku osmaniyan bikaranîne jê re şûrê osmanî, şûrê romiyan (tirkan) dibêjin.
Forma wê dişibe şûrdasê jî, kelkot e. Biber an kêmberî dihatin çêkirin. Ji osmaniyan derbasê Ewropayê bûye. Osmaniyan jî ev şûr ji ereban girtine. Bi texmînî ereban jî ji grekiyan. Dirûvê tîpa S, ango şûrên wiha li Afrîkayê jî navdar bûye. Ewropayiyan di sedsala 16. de ev ji osmaniyan dîtine.
Dirêjiya wê 96 cm, cihê bira 48-76 cm ye.
Pilkington di nava kompaniyên herî navdar yên ku camên wesayîtan hildiberîne cîh digire. Ji bo gelek wesayîtan camên resen hildiberîne.
Sal 1826'an de şîrket hate avakirin. Niha li Îngilistanê bajarê St Helensê cîh digire.
Amerîkî anjî Amerîkan, (bi îngilîzî: "Americans") civakek dîplomatîk e ku ji dayik bûne ve an jî paşnê bûne hevwelatiyên Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê ye. Niştecihên Amerîkayê bi piranî Ewropî, Rojhelatên Dûr, Afrîkî û ji Rojhilata Navîn pêk tê. Ev komên etnîkî di 500 salên dawî de koçberî parzemînê bûne. Niştecihên Dewletên Yekbûyî ne etnîsîteyek taybetî ye. Civak, bi demonîmek e di çarçoveyek qanûnî ya taybetî de dijîn.
Daxûyaniya giştî.
Niştecihên Dewletên Yekbûyî yên di sala 1550an de xeynî mirovên xwecihî, di nav wan de Ewropî jî hene. Ewropî bi vedîtina Amerîkayê ji hêla Christopher Columbus ve di sedsala 15an de berê xwe dane parzemînê. Bi tevlêbûna Afrîkayiyên ku di navbera sedsalên 16 û 17an de wekî kole anîn herêmê, cihêrengiya yekem a nifûsê destpê bû. Di sedsala 20an de, bi pêla koçberiya ji Asya, Amerîkaya Latîn û Rojhilata Navîn, niştecihên parzemînê zêdetir cûrbecûr bû.
Bi vê nifûsa xweya cûrbecûr, Dewletên Yekbûyî xwedan nifûsek e ku xwe gihandiye çandek hevparî. Ev bi gelemperî çand û kevneşopiyên Ewropî û Xiristiyanî ye ku ji hêla kolonyalîstên Brîtanî ve ku di destpêka sedsala 16an de di parzemîn de bicîh bûne.
Ji xeynî xaka Dewletên Yekbûyî, Amerîkî an mirovên ji nijada Amerîkî dikarin di navneteweyî de bigerin û li welatên din bicih bibin. Tê texmîn kirin ku bi qasî neh mîlyon dîaspora ya Amerîka yê li derveyî welat dijîn. Ev dîyasporaya herî zêde ji Amerîkîyên ku koçberî Kanada û Meksîko bûne pêk tê.
Komên nijadî û etnîkî.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji aliyê nijadî û etnîkî ve welatek pir bi cihêreng e. Seş cinsên bingehîn ji hêla Nivîsgeha Serjimêriya Dewletên Yekbûyî ve ji bo armancên statîstîkî bi fermî têne nas kirin. Ev in: Spî, Niştimanî Amerîkî an Alaskanî Niştimanî, Reş an Afrîkî, Niştimanî ya Hawayîdî an Girava Pasîfîk û Mirovên Du nîjad an jî bêtir nijad.
Bucaspor yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1928'a de hatiye damezrandin.
Di lîga 1emîn a Tirkiyê de cih digire û yek ji sê tîmên Izmîrê ye.
Steven Paul "Steve" Jobs (24'ê reşemiyê, 1955 – 5'ê sermawezê, 2011), damezrênerê hevpar ê Şirketê Appleyê e. Heta berê pênç hefte yê mirinê xwe, vatinî yê serkaratîyê tevayî çêkir. Di nav bazarê komputerê de navê wî pir tê zanîne. Zanînbûna Jobs, bi vîzyonê wî yê nûtîtî re tekildarê. Jê cuda, di şirketên Next Computer û Stûdyoyê Anîmasyon ê Pixar de serokê heyeta rêveberiyê bûye. Herî dawî, rêveberîtîyê Appleyê kir. Li sala 2007'an, Kovara Fortune nivîsand ku Jobs karsazekî herî bihêze.
Steve Jobs lewê dayikeke Emerikayî û bavekî ereb ê Sûrîyê bi navê Abdulfattah John Jandali'ye.
Navê dîya wi Joanne Carole Schieble'ye.
Tomas Gösta Tranströmer, di 15'ê avrêla 1931'ê de li Stokholma Swêdê ji dayik bûye, helbestvan, wergêr û derûnnasekî swêdî ye.
Tranströmer di sala 1958'an de tevî Monica Bladh zewiciye û du keçên wan hene.
Helbestkarê swêdî di meha sermaweza 1990'î de bi xwînrêjiya mêjiyî ket û li aliyê rastê felc bû.
Tomas Tranströmer, pertûkên wî yên ku bi gelek zimanan wergerandî ne, di sala 2011'an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt.
Oryon, an Termê Mêzîn an jî Termê Mezin komstêreke dikevê ser ekwatora ezmên û li tevahiya dinê xwiya dibe. Ew yek ji komstêrên herî zelal û balkêş a di ezmana şevê de ye. Navê wê ji navê nêçîrvanekî mîtolojiya yewnan, Orion, tê.
Dîtin.
Di komstêra Oryonê de Kemera Oryonê ya balkêş heye. Ew sê stêrên di rêzeke de, yên bi çar stêrkên li dor hemahema eynî dûrahiyê li dor rêz dibin û bi vî awayî bedena nêçîrvan pêktînin. Jêr kemerê re rêzeke sê stêrên biçûk ên şûrê nêçîrvan pêk tînin hene.
Oryon ji meha kewçêrê heta meha sibatê bi şevan li ezmên, him li nîvkureya bakur, him jî li nîvkureya başûr, bi hêsanî dikare bê dîtin. Di mehên gulan û hezîranê de Oryon bi roj li ezmên e û ne dîtbar e. Di vê demê de ew encax li cihên wek Antarktîka yên roj di nîverojê de jî xwiya nabe dîtbar e.
Rênîşana dîtînê.
Dîtîna stêrkên din bi alîkariya Oryonê
Ji ber ku dîtina Oryonê pirr hêsan e, ew dîtina stêrên din re jî meriv re dibe rêber û nîşan. Bi pêketina rêza kemera Oryonê bi hêla başûr rojava ve mirov dikare stêrka Qurix bibîne. Bi îstîqameta berevajî, ber bi bakur rojava ve mirov dikare stêrka Deberan bibîne. Bi pêketin gurmilkên nêçîrvan ber bi rojhelat ve mirov dikare stêrka Procyon bibîne. Bi xêzeka ji Ricelê ber bi Betelcewzeyê ve mirov bidomîne digêhije du stêrên komstêra Cêwî yên bi nav: Castor û Pollux.
Kemera Oryonê.
Kemera Oryonê, an Sêtilk (?) asterîzmeka di komstêrka Oryonê de ye. Sê stêrkên geş wê pêk tînin: Alnitaq, Alnilam û Minteqe. Alnitaq nêzî 800 sala ronî dûra dinê ye û radyasyona ûltraviyolê derdixe. Alnitaq 100.000 car ji rojê ronîtir e. Alnilam nêzî 1340 sala roniyê dûra dinê ye û ji rojê 375.000 car ronîtir e. Mîntaqa 915 sala roniyê dûra dinê ye û 90.000 carî ji rojê ronîtir e. Dîtina kemera Oryonê pirr hêsan e û ew dîtina hin komstêren din ên nîvkureya bakur re jî dibe rênîşan.
Kurd Maverick (yê rastî "Cihan Ötün") di 1978'an de li Dêrsimê ji dayîk bûye. Malbata Kurd, di sala 1971'an de koçber bûye û çûye Elmanyayê. Bavê wî li Elmanya karkerî kiriye.
Kurd li berê, li Dusseldorfê diçe qulûbekê û guh dide muzika elektronîkê. Ew dibe wek destpêk ji bo Kurd ku dixwaze ew jî bibe DJ an jî mûsika ewrupayî çêke. Paşê destpê dike DJ tî di qulûpên elmanyayê da.
Yê pêşîn navê wî te guhan bi remîksê "Pump Up the Jam" wa dibe di sala 2001 de. Remîksê stranên Robbie Williams û Pet Shop Boys û Bob Sinclar û Basement Jaxx ê çêkir. Niha, bi piştgiriyê DJ ên din wa navê Kurd Maverick hatiye naskirin û zanîn. Wekî din Kurd Maverick dibêje: "Ji bo min azadiya min pir girîng e û ez hîma(esil) xwe înkar nakim.".
Gurz, çekekê klasîk e û heya serdema navîn di artêşan de hatiye bikaranîn. Forma xwe ya tê zanîn, di sedsala 12. de girtiye. Beriya wê jî mirovan her gurz bikaranîne.
Gelek cureyên gurzê hene. Guleyên gurzê kadî, totî (kûreyî) yan di formên çovkî, geometrîkî (bo mînak dirûvê stêrê) de bûne.
Gurz di artêşên kurdan de herwiha gelek hatiye bikaranîn. Gurzên kurdan ji yên ewropayiyan biçûktir bûne. Zincîrên an bendên girêdana gurzan, ji yên ewropayiyan dirêjtir bûne.
Gurz ne tompiz e.
Carnan herdu hemwate hatine bikaranîn, lewra heman fonksiyonên wan hene. Gurz bi bendik (an zincîr) in, ango guleya lajwerdî bi bendikê bi doxa gurzê ve hatiye girêdan. Di êrîşan de tên pekandin, gule girêdayî ye, winda nabe.
Tompiz çekeke bêhtir kevn e lê ne bi qasî gurzê praktîk û kêrbar e. Di artêşan birêkûpêk ti carê nehatine bikaranîn. Di demên antîk de gelek bikêr bûne. Gurz ji dar an lajwerdê ne, darkotekên mezin in. Bo bandora wan zêdetir be, mix an bizmar jî pê ve hatine kirin.
Tompizên nûjen çovkotek, darkotek, şivkotekên nûjen ên wekî darkoteka beyzbolê ne.
Şervanê medî bi rima xwe
Rim yek ji çekên klasîk e. Bo parastin û êrîşê hatiye bikaranîn. Hin formên wê yên bo werzîşê hatine sazkirin hene û îro tenê di werzîşê de tên bikaranîn. Ji serê riman re (cihê bira) zerg, ji darikê wan re movik tê gotin.
Di artêşên kurdan de gelek cureyên riman hatine bikaranîn. Rim gorî movikên xwe dihatin kategorîkirin. Wekî "rimê çal movik", "rimê çir movik" ûêd. Herwiha dirêjiya movikan jî girîng bûn, lewra her rimek bo armancek dihate bikaranîn. Siwariyan "rimên çilmovik" bikaranîne. Bi texmînî rimên siwariyan heya çil bihostê dirêj bûne, yan ên herî dirêj çilbihostî bûne.
Di wêjeya devkî ya kurdî de gelek binavkirinên riman hene lê bi zanîstî li ser wan xebat nehatine kirin, kîjan kîjan e nayê zanîn.
Dîroka rimê.
Rima herî kevn an di destê me de heye, zerga wê ji darê ye, sala 1911'yê li Brîtanyayê hatiye vedîtin. Zanist dibêjin ev rim 360.000 heya 420.000 sal berê hatiye bikaranîn.
Ewropayî wekî her tiştê dîroka wê jî bi grekî, germanî û romayiyan ve girêdidin. Ango dibêjin ji gelên ewropayî belav bûye. Di şarezayiyên egîpt (misir), mezopotamya, afrîka û rojavayê asyayê de, herwiha rim gelek hatiye bikaranîn.
Nimûneya cureyek mobîl li Château des Baux, Fransa (rekonstrûksiyon)
Agiravêj, keviravêj, mancenîq çekeke klasîk e. Bi taybetî li dijî dîwarên palas û bircan dihatine bikaranîn. Him ji bo parastinê, him jî bo serdegirtinê bûye. Agir an kevir diweşîne, dipekîne.
Agiravêjên serdema 17. dikaribûne kevirên 10-20 kg heya 300-1000 m bipekînin. Giraniya keviravêjan li ser armanca bikaranîne, heya 25-30 tonê jî derdiketin.
Kevir, giyayên şewitî, guleyên hesinî ûêd bi agiravêjan bi ser dijmin de tên werkirin.
Dîroka agiravêjê.
Ji vir 2.500 sal berê li Çînê dihatibûye bikaranîn. Agiravêjên berê li cihekê dihatin çikandin, lê di serdema navîn de cureyên wan ên tên kişandin, ango mobîl jî derketin. Bi taybetî Bîzansiyan ji bo parastina bajaran pirr bikaranîne.
Bendikên wê berê ji qilonçan dihatine çêkirin. Dûvre dar hatin bikaranîn.
Di gravûreke Holbein de nîze
Siwarekî kurd î bi nîze
Nîze yek ji çekên klasîk e, dişibe riman. Darikên dirêj û bi zergê ne. Ango serê wan bira (tûj) ne. Bo armanca bikaranîne, gelek cureyên wê hatine çêkirin.
Cudatiya rim û nîzeyê.
Di gelek zimanan da navê rim û nîzeyê bi yek bêjeyekê tê gotin. A rastî ewçend cudatî jî nîne. Rim biha ne, ji dar an lajwerdên baştir in. Rim çekeke taybet e, pirranî ji nîzeyan kurttir e. Cure û awayên rimê ji yên nîzeyan pirrtir in. Nîze rimeke çorsane ye.
Li Kurdistanê çeka siwariyan bûye.
Di artêşên kurdan de bi rimbazan re nedihatine xebitandin. Kurdan nîze di yekîneyên taybet ên siwariyan de xebitandine. Van yekîneyan êrîş dibirin ser şûrbazên dijmin, rê ji şûrbazên dost re vedikirin. Beriya wan jî tîrbazan (tîravêj, tîrendaz) tîr diweşandin.
Di artêşên ewropayiyan de wekî çekekê peyadaran (piyade) hatiye bikaranîn. Heger hejmara nîzebazan zêde ban û yekrêzî bi nîzeyên gelek dirêj êrîş bibirana ser yekîneyên tîrevan-kevandaran (kemandar), gelek biserdiketin. Lê di bihevçûnên pozpozî de manewraya wan kêm bû. Heger kevanên wan jî neban, bihevçûna wan dijwar dibû.
Dirêjiya nîzeyan 3-6 m bûye. Movika wê giran bûye. Di bihevçûnên artêşên deryayî de heya sedsala 19'an hatiye bikaranîn.
Zerg ji serikên hin çekên klasîk re dibêjin. Zerg wekî bêje, navê giştî ye. Di zimanê kurdî bo her zergekê naveke taybet heye.
Cureyên zergê.
Berê zerg nebûne, serê movikan (darikên şer) dihatibûne birakirin (tûjkirin). Piştre zerg derketine. Zergên berê ji kevirên bira bûne, li serê movikan dihatibûne girêdan. Dûv re zergên lajwerdî derketine.
Kurdan bo nêçîra hin balindeyan, zerg ji hestiyê jî çêkirine. Zergên wiha di şer de nedihatine bikaranîn.
Zerg di gelek forman de hatine çêkirin. Forma sereke forma ku navê xwe daye tîrê bû, ango tîrkî.
ekwatora ezmên gorî eklîptîk 23.4° dereceyan xwar e.
Ekwatora Ezmên çembereka zahîrî ya di kureya ezmên de ya wek ekwatora dinê ye. Ji ber ku tewera dinê hebekî xwar e ew gorî eklîptîk, çembera ku roj li ser, 23.4° xwar e.
Kesekî/ê li ser ekwatora dinê disekine ekwatora ezmên zîq ser serê wî re, di zenîtê, re derbas dibe. Yek ji ekwator de ber bi bakur an başûr here, ekwatora ezmên jî berevajiya berî ku ew hereket dike, hereket dike. Li qutbên dinê ekwatora ezmên tam di aso re derbas dibe.
Cudeyên iPod an. Ji çepê li rast; shuffle 4G û nano 6G û classic 6G û touch 4G
iPod (an jî Apple iPod) amûreke teknolojîk û elektronîk e ku medyayê guhêzbar dileyîze. Markeya Apple e û bi vî nav tê hilberîn. Di sala 2001ê de hat derxistin. Niha li bazarê, van modelên iPod hene; modelê bi hard-dîsk iPod Classic û ekranê pelanbar iPod Touch û iPod Nano û iPod ê herî piçûk iPod Shuffle. Bi vî, modelên iPod Mini û iPod Photo niha nayên hilberandin. Ipod wekî xêva flaş tê bikaranîn ji bo birina daneyan. Hemû modelên iPod tenê bi bernameyê iTunes, tê barkirinê data û medya (wêne, muzîk, vîdyo).
Jean Auguste Dominique Ingres (jdb. 29ê tebaxê, 1780 li Montauban; m. 14ê kanûna paşîn a, 1867 li Parîsê) wênesazekî fransayî bû û yek ji nûnerên herî girîng ên hunera fermî di sedsala 19an de li Fransa bû.
Ingres li cem Jacques-Louis David û di Ecole des Beaux-Arts li Parîsê de xwend. Ew di sala 1801-an de bi wêneya Akîl daxwaznameya Agamemnon werdigere Prix de Rome werdigire, lê paşê nekar bû li serkeftina wê berdewam bike.
Bestir, qumaş ji berhemên tekstîlê yên ji bo cîlûbergan re dibêjin. Ji tayên curbecur tên ristin, jenandin, honandin. Pirranî ji ebreşûm (hevrîşim), hirî, pembû kerbas û madeyên sentetîk tên çêkirin. Bendikên qumaşê bi sedan awayan tên ristin.
Dîroka qumaşê.
Mirovan cara pêşîn kerbas pêşxistine. Beriya wê ji lûfên riwek, çerm û pirça ajalan ji xwe re kinc çêdikirin. Bikaranîna hirî û pembûyê paşê rû daye. Li Asyayê herwiha ebreşûm hatiye bikaranîn.
Pembû cara pêşî li parzemîna Amerîkayê hatiye bikaranîn. Di sedsala 17. de li Ewropayê hilberîna qumaşan rûdaye. Niha li fabrîkên nûjen bi hezaran cure qumaş tên çêkirin. Qumaş him li tevnan tên çêkirin, him jî li ser sîxan tên refandin.
Leonardo da Vinci sala 1490'ê bo hilberîna qumaşê tevneke teknîkî ava dike û ev rêbaza han jî riya pêşketinên mezin vedike.
Nexşeya oryonê, bi kemera oryonê ve
Kemera Oryonê, an Sêtilk(?) asterîzmeka di komstêrka Orionê de ye. Sê stêrkên geş wê pêk tînin: Elnîtaq, Elnîlam û Mîntaqa. Elnîtaq nêzî 800 sala ronî dûra dinê ye û radyasyona ûltravîolê derdixe.
Elnîtaq 100.000 car ji rojê ronîtir e. Elnîlam nêzî 1340 sala roniyê dûra dinê ye û ji rojê 375.000 car ronîtir e. Mîntaqa 915 sala roniyê dûra dinê ye û 90.000 carî ji rojê ronîtir e. Dîtina kemera oryonê pirr hêsan e û ew dîtina hin komstêren din ên nîvkureya bakur re jî dibe rênîşan.
Bivir, alaveke girîng e di jiyana mirovan de. Bo birrîn û nicirandina daran e. Bi hezaran salan di şer de herwiha çekeke girîng bûye. Niha di şeran de nayê bikaranîn lê bo birrîn û nicirandina daran hêj jî girîng e. Di dekorasyonê de herwiha tê bikaranîn.
Gelek awa û formên bivirê hene. Ji binê erdê bermahiyên bivirê yên ji vir 6 hezar salan berê hatine bikaranîn, hatine vedîtin.
Xencerên berê ji kevirê bûn
Xencer, cureyek ji kêran e. Herdu devên wê bira (tûj) ne. Bi hezeran salan wekî çekekê hatiye bikaranîn. Niha pirranî bo dekorasyonê yan wekî aksesûar tê bikaranîn. Xencerên herî kevn ji kevirê bûne. Kêreke sîmetrîk e, lê hin formên wê yên asîmetrîk jî hebûne.
Kurdan xencer gelek bikaranîne. Xencer berê li Kurdistanê wekî aksesûar navdar bû. Ango ne ji bo şer, bo xemilê bû. Di artêşên kurdan de ji berê de cureyên şûrên kurt (kin) dihatine bikaranîn ku hewceyî bi xenceran nedimaye.
Li hin êlên kurdan xencerên taybet dihatin bikardianîn ku evana sîmbola êlê bûn. Diviyabû mêrên êlê heman xencer bi xwe re bigerandan. Di wêjeya devkî de behsa gelek xenceran tê kirin.
Carnan kêr, xencer, şûrên kurt tên tevlîhevkirin. Lewra gelek dişibin hevûdu.
Tevir "(îngilîzî: Pickaxe)" cureyek ji kolingan e, pê erd tê kolan. Ji xwe ev bêje ji kolîn, kolandinê derketiye.
Mixabin gelek tevlîhevî hene û pirraniya ferhengan de koling, wekî kuling cihgirtiye.
Heger dualî, dudevî bin ew tevir in. Navê wan ê giştî koling e. Ji ber ku kolingên herî kevn yekalî, yekdevî bûn, niha ji yên wiha re kuling tê gotin. Ango kuling navê cureyeke kolingan e, dibe ku ev nav ji kolingê derketibe, koling bûbe kuling.
Tevirê bibivir, kulbeyê bibivir cureyek ji kolingan e. Him tevir e, him jî bivir. Tevir e, lewra dualî, dudevî ye. Bivir e, lewra aliyekê wê di dirûvê bivirê de ye, bira ye (tûj), pê tê birrîn.
Hin formên wê hene ku aliyekê dişibe kulbeyê, aliyê din jî bivir e. Kolingên wiha li Kurdistanê kêm bin jî, hene. Alaveke antîkî ye, ji berê de hatiye bikaranîn.
Kuling, cureyek ji kolingan e. Li Kurdistanê cotyaran bikardianîn, pê gurzên gihayê û barên din dihatin piştkirin. Herwiha hin cureyên wê hebûn ku wekî çek jî dihatin bikaranîn. Nêçîrvanan jî bikaranîne.
Kuling yekdev in. Lê hin formên wê hene dudev in jî lê devê yek kurt e. Heger herdu dev jî wekhev dirêj bin, mirov dikare ji wan re bêje tevrik (tevirê biçûk). Niha çiyager bikartînin.
1. Jimare 30 ango XXX. Binêre: Sî (hejmar)
2. Sih, sîber, dirûvê tarîkirî yê tiştekî hemberî ronahiyê
3. Sî (balinde), qazeke kûvî ye
4. Sî (weşanxane), weşanxaneya Sî li Stenbolê
Danaberheva mezinahiya Deberanê û bi rojê ve
Deberan an α Tauri ("Alpha Tauri") stêreka pirrmezin a 65 salên roniyê dûr di komstêra Ga (komstêr) de, ya di çembera bircan de, ye. Bi qedra zahirîya 0,87 stêra herî geş a komstêrê ye û yek ji geştirîn stêrên esmên e. Ew di komstêrê de çavê ga yê sor pêk tîne. Navê wê, "Deberan" yan "Aldeberan", ji zimanê erebî tê û ew tê mehneya "şopîner". Ji ber ku ew wek Komika Sêwiyan teqîb dike xwiya dibe, hana binav bûye. Ew di pirtûka Avesta de wek Sedwîs derbas dibe.
Dîtîna Deberana di esmanê şevê de pirr hêsan e. Ew him yek ji stêrên herì geş e, him jî bi rênîşandana kemera oryonê ya di komstêra oryonê ew ew bi hêsanî tê dîtin. Dema merîv stêrên kemera oryonê bi hêla çep de ber ve hêla rastê (li nîvqada bakur, li nîvqada başûr berevajî) dewam bike, stêrka gêşa siftê ya merîv rast lê tê, deberan e.
Çûvan eşîrek e li Weranşarê. Eşîreke mezin e. Ew ji Wêranşerê heta Qerejdaxê belav bûne. Mexsoya,Kaça, Sata û Pora berê wan in. Pirrên wan pez û dewaran xwedî dikin û hinek jî cotkariyê dikin. Bi mêrxasî û şervaniya xwe tên naskirin û ji wan rê tê gotin ku "çoyê wan tim li ser milên wan e".
Millayî wexta diçûn Qerejdaxê dibûn mêvanên Çûvaniyan. Ava kaniyên wan cemidî ye û ajalên wan pir in û ji bona yekbûn û serxwebûna Millayê dixebitin. Xwendekarên wan hene û gellek ji wan jî çûne Ewropayê.
Sê cure bêr. Çepê bêra nerm, navendê bêra hişk û rastê bêra mezin
a> (sedsala 1. heya 3. p.z.
Bêr alaveke sereke ye di jiyana mirovan de. Bo kolandin, avadaniyê ye. Gelek cureyên wê hene.
Bêra berfê cureyeke ji bêran e. Li Kurdistanê berê ji darê dihatin çêkirin û xwerû bo pakijkirina berfê dihatin bikaranîn. Bêrên berfê yên kurdan du cure bûn, yek dişibiya refika nanpêjê, mezin û sivik bû, ya jî dişibiya tîpa "T" û bi wê berf dihate dehfandin.
Bêrên berfê yên nûjen jî li ser heman bingehê ne, bes cureyên wan gelek in. Karkerên şaredariyan bi dehan cureyên bimotor an bêmotor, bo gelek armancan bikartînin.
Bêrên berfê yên nûjen ji yên berê kêrbartir û baştirin. Herwiha erzantir in jî.
Beton di avadaniyê de kereseyeke bingehîn e. Navê wê ji bêjeya fransî "le béton" tê.
Xîz û berhûrik bi av û çementê (çîmento) tên strîn û dema ziwa bibe ev têkel dibe beton. Di betonê de ji xeynî çementê, qîr, debûş û gelek têkelên din jî tên bikaranîn.
Beriya betonê çamûr (herî) navdar bû lê îro kereseya sereke ya avadaniyê bûye beton. Beton bo şewatê, xetereyên nûklear, laser (lehî) hwd bikêr e.
Dîroka betonê.
Ev 5 hezar sal in, mirovahî di avadaniyê zeliqokan bikartînin. 10 hezar sal berê li Kurdistan û Anatoliyayê kîl tê zanîn û bikaranîn. Egîptiyan (misir) li şûna çementê xweliya kîlê bikardianîne. Avadanî cara berê li Mezopotamyayê (parek axa Kurdistanê jî tê de ye) rûdaye. Heya salên 1980'yî jî li Kurdistanê kîl, çamûr gelek dihate bikaranîn. Ji ber ku Kurdistan li ser xeta erdhejê ye, niha avahiyên betonî pirr bûne.
Pozolan (ji navê Pozzuoli) sala 1796'ê ji aliyê James Perker brîtanî hatiye patentkirin ku beriya çementê dihate bikaranîn. Sala 1824'ê hostayê dîwarê yê brîtanî Joseph Aspdin kevirê kevirê kirêcê bi kîlê dişewitîne û çementê îcad dike. Navê çementa xwe jî dike "çementa Portlandê".
Cihê Beteljûzê di Oryonê de
Betelcewza yan α Orionis ("Alpha Orionis"), stêrkeke di komstêra Oryonê de ye. Ew girmilkê Oryon, Nêçîrvanê mîtolojiya yewnan, pêk tîne. Ew stêreke pirr mezin e. Çapî wê 662 caran ji ya Rojê mezintir e û eger ew li şûna rojê bûya, gerrstêrkên heta Berçîsê, Dinê û Behram jî têde, ê di nav cismê wê de bimana. Ew bi qedra xwe ya zahîrî ya ji dinê xuya dibe ve, stêrka dehem geştirîn a ezmana şev e.
Navê wê ji erebî tê ye, lê esas ew ji ("yed el-cewza") tê. Lê ji ber ku di erebî de herfê "Y" (di serê peyvê de bi du nixteyan, lê herfê "B" bi nixteyeke tê nivisîn, ew bi xeletî şûna Y wek B hatiye xwendine û di zimanên rojavayî de ew wiha bi cî bûye.
Dîtina Betelcewza, bi rêya Kemera Oryonê, pirr hêsan e. Ji ber ku rengê wê yî sor, wî balkêş dike jî dîtina wê hêsantir dibe. Li nîvkada bakur, di meheya kanûna paşîn de ji roava heme şûnde li asoya rohilat wek bilind dibe tê dîtin. Di nava adarê de ew li hemû dinê, ji xeynî hin derên Antarktîka, dîtbar e. Di meha gulanê de ji roava şûnde gaveke xwiya dibe û dûv re dihere ava.
Mezinahî.
a>(Sîriyos) geştirîn stêra a esmanê şevê ye, lê dema hemberî Beteljûzê ew pirr biçûk dimîne
Betelcewza yek ji stêrên mezintirîn û geştirîn e. Bi çapeka wekheva 1,180 carî çapa rojê ve, ew dikare ji 2 quadrîlyon(2.15 × 1015) dinê zêdetir, yan ji 1.6 bîlyon (1.65 × 109) rojê zêdetir îhtîwa bike. Eger stêra Betelcewza stadyûmeke wek Stadyuma Wembley bûya dinya wê morikeke çapa xwe mîlîmetrek, roj jî bi qasî mangoyekê bûya.
Zimanên asta nizm ê bernamesaziyê kategorîyêk zimanên bernamesazîya komputerê ye. Ji ber ku kodên wan ya bixwe yan jî li pey carekê vergerandinê ra ji alyê makînê tên fêmkirin û tên şixulandin, ji wan ra zimanê nizm tê gotin. Ziman ê nizmtirîn makîne-kod e. Ê duwem assembly ye. Ji ber ku makîne-kod ji alyê însan nayê fêmkirin, assembly hatîye çêkirin. Îro, hinkes c jî zimanê nizm hesab dikin. Feqet
çend cudahîyê c hene. Mesela bernameyên bi c hatine nivîsandin li (arkîtekçur)ên din jî dişuxulin.
Nizmbûna wan gelek raserîyan dide wan. Her kodek zimanên bilind (yên bernamesazya kompîterê), di hafizayêde pir cîh digirin, çimkî ew heryek werdigerin zêdetir kodên nizm. Feqet kodên nizm wernagerin yan jî carkê tenê werdigerin hinekî din. Ji ber vê yekê ew di hafizayêda hindik cih digirin. Avantaja wan a duwem jî tewsbûna wane. Ev jî ji ber pir cih negirtin û kinbûna kodên wan ê razberkirîye. Li derên lez lazim dike ji vana çêtir ziman tuneye. Hinek lîstik (yên kompîterê) yan jî hin perçên wan bi van zimanan tên çêkirin.
Zimanê nizm ê programsazyê saltgirin, belam herkes nekane wan bikarbîne û hin jî wan tercih nakin. Hinek dibêjin bi wan ihtîyac tuneye, çunkî îro kompîter jixu zû dişixulin, û belasibe em zehmetê nekişînin. Destê dîger jî bi delîlên xwe alîgirya nizm-zimanan dikin.
Mirov kane du zimanan têke vê tofê. Yek ji wan makîne-kod (Yekem Jenerasyon jî tê gotin) ku bê razberkirin makîne bikarbîne. Yê din assemblyye (Duwem Jenerasyon jî tê gotin) ku ew jî tê wergerinî makîne-kodê. Me li jêr du embaz, heryek jibo yekî da.
Nifşa yekem.
makîne-kode ("1GL"). Ji ber zorbûna wê pir nayê tercîhkirin.
Nifşa duyemîn.
Ev jî assemblyye ku wak neslê duwem jî tê zanîn ("2GL"). Vî navî ji bo rasterast ji alyê makînê nayê xwendin girtî. Bi rastî kodên assembly yekayek wergera makîne-kodane. Lewma ew di nav zimanên nizmda derbas dibe. Ji kodên assembly ra (mîna: mov,push...) mnemonîk te gotin.
Şêl, şêlavk, badena ji kar û têkelên şêlkerî, badenakerî, spîkirinê rê tê gotin. Li hin deveran ji ber ku bi şêlavkê avahî xweşik û rind dibin, ji badenakirinê re, şerbetkirin jî dibêjin.
Şêlkirin bi şêlavk û hin bûjenên din tê kirin. Bo mînak gîbs, çement, kaxez ûed. Şêlkirin karê xemilandinê, seyakirin (molekirin, sewaxkirin) jî karê dûzkirin û parastina tiştekê ye.
Berê li Kurdistanê avahî bi kîla spî dihate şêlkirin. Wê demê lêkera "spîkirin" dihate bikaranîn. Dûv re kirêc navdar bû, niha jî şêlavkên rengîn ên plastîkî belav bûne.
Şêlkirin bi bûjenên wekî kaxezê jî dibe. Hin kes malên xwe bi kaxezên dîwaran şêl dikin. Berê li dîwanan, dîwar carnan bi "poşperdeyan" dihatin xemilandin, niha nemane. Şêlkirin pirranî biharê û payîzê tê kirin.
Ferhengoka bêjeya şêlê.
Hin cureyên bikaranîna vê bêjeyê hene lê gava mirov baş bala xwe bideyê, dîbîne ku hemî jî mentiqa xwe ji badenayê digirin. Badena rûyê tiştan ên derveyî ye, xiraban baş nîşan dide.
Kirêc ji kilsê ye, têkeleke di avadaniyê de tê bikaranîn e. Bi kêrêcê xanî tên gonîkirin (boyaxkirin) û berê ji dêl betonê ve, wekî têkeleke zeliqoq jî hatiye bikaranîn.
Kils di germiyeke li dora 900 °Cyê de dihele û jê ces, kirêc û ziqil derdikeve. Rengê kirêce spî ye.
Akîneke, kinik (?), şûrik (?) navê cureyeke şûran e ku ji mediyan belav bûye.
Akîneke gelo kinik e?
Navê akîneke ji yewnanî ye, bi texmînî ji ber ku ev şûr "kin" e (kurt) mediyan "kinik(e)" gotibin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Em dizanin ku Medî pêşiyên kurdan in û bêjeya kin jî niha di zimanê kurdî de dijî.
Dîroka kinikê.
Berê ji mediyan belav bûye. Persiyan ji mediyan girtine û di artêşên xwe de bikaranîne. 300 sal beriya zayînê derbasê grekiyan bûye û grekiyan ew bi navê akineke binavkirine. 200 sal beriya zayînê jî dibêjin êdî nehatiye bikaranîn, an jî grekiyan bikarneanîne.
Dirêjiya wê 40-45 cm, destiyê wê dirêj heya 30 cm ye. Giran e, bo parçekirina mertalan an zirxan jî hatiye bikaranîn.
Şaşke, şûrê Ûris (bi rûsî: Шашка, "şaşka") cureyekî şûran e ku ji rûsan derbasê Kurdistanê jî bûye. Di wêjeya devkî de hatiye bikaranîn ku wextekê di nava kurdan de pirr hatiye xebitandin.
Bi eslê xwe dibêjin ev şûr ji Qefqaziyan belav bûye. tê gotin ku di zimanê adîgeyî de şaşke tê wateya "kêra dirêj". Siwariyan hez ji vê şûrê kirine.
Dirêjiya 80 cm, kêra wê ango cihê wê yê bira (tûj) 68 cm ye. Gelek cureyên wê hene.
Şûrê eceman, şûrşimşîr cureyeke ji şûran e. Herdu nav jî di kurdî hatine bikaranîn. Çima gotine "şûrê eceman" nayê zanîn. Dibe ku di demên dawiyê de ev şûr li Îranê hatibe çêkirin.
Şûreke xwar, serpan, daskî ye. Serê wê bira ye (tûj). Kêmber e. Li Îran, Kurdistan, Hindistan, Balkan, Rûsya, Anatoliya û Efxanistanê gelek hatiye bikaranîn.
Dirêjiya wê 90-98 cm, devê wê yê bira (tûj) 74-86 cm ye.
Zilfiqar, zulfîqar cureyeke ji şûran e. Bi erebî ‏ ذو الفقار‎ / Ḏū ʾl-faqār e. Dibêjin şûrê Hêja Muhemmed Pêxember bûye û di şerê Bedrê de wekî xenîmet bidestxistiye.
Piştî mirina pêxember Hêja Muhemmed ev şûr ji Hêja Elî re maye. Niha wekî sîmboleke pîroz jî tê bikaranîn. Bi taybetî Hêja Elî ev şûr navdar kiriye.
Di hatine artêşên ereb-îslamê bo Kurdistanê de zilfiqar hatiye bikaranîn. Seranser Kurdistanê li dijî ereban şerên dijwar û xwînî rûdane ku nêzîkî 100 salan şer berdewamkiriye, heya ku kurdan dest ji ola zerdeştîtîyê kişandine.
Mehmet Şarman, nivîskarê kurd ê galtevan. Di sala 1983an de hatiye dinê û mamostetiyê dike.
Di sala 2009an de pirtûka wî ya çîrokan a bi navê "Pirça Winda" ji weşanên Avestayê der çû. Nivîsên Şarman ên bi kurdî û tirkî di heman demê de, di kovar û rojnameyên wekî Qijika Reş û Radikal 2yê de derdikevin.
Şarman di çirokên xwe de zimanekî qerfî, ironik bi kar tîne. Di jenerasyona çîroknivîsên kurd ên xort herî çirokên balkeş û xurt dinivîse.
Ricel an Rîgel an Beta Orionis geştirîn stêra komstêra Oryonê ye û bi bi qedra zahîrî ya 0,18 ve şeşem geştirîn stêra ezmana şevê ye. Ligor binavkirina Bayer ew wek Beta Orionis tê binavkirin û ji Betelcewza geştir e.
Gorî hesaban dûrahiya wê navbera 700 û 900 salên ronahîyê ne. Giraniya wê wekheva 17 car giraniya rojê ye û roniya wê wekhev 85.000 car roniya rojê ye. Ew stêra tewrî roniya pergela Kadizê ye.
Navê stêrê ji cihê wê yê li nigê çepê yê Oryon, nêçîrvan, de tê. Di erebî de ew wek tê zanîn û ji wir de li zimanên din jî belav bûye.
Trên yek ji ambûrên veguhastinê ye. Ji lokomotîva kişîner (balrakêş) û vagonan pêk tê. Bi elektrîk, komir, mazotê tê xebitandin. Hin lokomitîvên taybet hene ku bi enerjiyên din jî dixebitin. Trên li ser riyên hesînî ango rêhesinê veguhastinê dike, diçe.
Dîroka trênê.
Di destpêka 1800'î de li Brîtanyayê yekem ceribandina vegihastinê ya li ser rêhesinê hatiye kirin. Endezyar Richard Trevithick di 6'ê reşemiyê 1804'î de, 10 ton bar 16 km li ser rêhesinê veguhastiye. Ji bo wê 5 katjimêr pêwîst bûye.
Stephenson, 27'ê rezberê 1825'î de li Skotlandê di nava Darlingthon û Stocktonê de bar û rêwî veguhastiye. Lokomotîva wî saetê de 24 km ajotiye.
Piştî van ceribandinan di nava 10 salan de rêhesina Brîtanyayê gihîştiye 2.000 kmyê. Sala 1831'î de li DYA, 1832 li Fransa, 1835 li Belgiya, 1837 li Rûsya û 1848'î de li Spanya rêhesin hatine bikaranîn.
Trenên yekrakêş, trenên lokomotîvên wan guhêzbar in, cureyek ji trenan e. Lokomotîv û vagon ne bi hevûdu re ne, cuda ne. Li ser daxwazê kêm an zêde vagon bi lokomotîvê ve tên girêdan û kişandin. Lokomotîv dikişîne yan tehm dide, bi pêşî yan paşiya vagonan ve tê girêdan.
Mirov dikare bêje ku trenên klasîk yekrakêş bûn. Hin tren hene bi du lokomotîvên seyar in ku ev jî dikevin beşa trenên yekrakêş lewre, di dema hereketê de tenê yek lokomotîvek dixebite.
Teleferîk, bendbana jor, ji ambûr û sazûmaniya ku li ser bendên ji rûyê erdê berjortir in, veguhastinê dike re tê gotin. Di nava du cihên kivşekirî de, li jor, ser bendan veguhastin e. Bo veguhastina rewî yan baran e. Li cihên ku rê pê nakevin an çêkirina riyan dijwar, ne gengaz an biha ne tên sazkirin.
Formên din ên bendbanan.
Gelek mînakên wê yên kompleks hene. Pirranî li ser çeman, di nava du giran de tên sazkirin. Li cihên kaşûnbazî tê kirin, kaşûnbaz bi wê hildikişin jorê. Cureyên wê yên bi bendê ve tên daleqandin jî hene, yên li ser bendê yan xeta lajwerdî kaşdibin jî.
Bi yek an çen bendan tên sazkirin. Pirranî ji bendên hesinî ne. Li berbesiyan (madenên binerdî) jî bendban tên bikaranîn. Ji wan re bendbanên jêr an bendbanên sererdê gotin ne şaş.
Teleferîka herî dirêj li Swêdê, li bajarê Norsjö ye, di nava Örträsk û Mensträskê de vaguhastinê dike. Sala 1942 hatiye çêkirin û 13.2 km dirêj e. Rêwîtiya wê 1.5 katjimêrî didome. Li Almanya, Swîsre, Çîn, Tirkiye, Norwêc û gelek welatan teleferîk hene.
Banên trênên lezgîn li Ewropayê.
Banên trênên lezgîn li Asyayê.
Trêna lezgîn ji trênên ku 200 km/katjimêr lezgîn an jî lezgîntir diajon re dibêjin. Pirranî bi elektrîkê dixebitin.
Dîroka trênên lezgîn.
Heya destpêka sedsala 20. ku hêj trembêlên bimotor nehatibûn dîtin, veguhastin ji xeynî bikaranîna hêza ajalan, li ser trênan bû û trênên lezgîn ên nûjen jî nebûn. Trên bi motorên hilmê dihatin xebitandin. Trêna herî bilez heya 160 km dikaribû biajo.
Sala 1957'ê li Tokyo Odakyu Electric Railway, trêna lezgîn a Japonê, 3000 SSEyê çêdike. Ev trên 145 km/katjimêr diajo. Ev trên riya pêşbaziya trênên lezgîn jî vedike.
Sala 1964 bana (xeta) Tōkaidō Shinkansen tê vekirin. Fîrmaya bi navê Kawasaki Heavy Industries di bana Tokyo–Nagoya–Kyoto–Osaka de trêna xwe Shinkansenê dixebitîne. Ev trên vala heya 256 km/katjimêr diajo.
Sala 1965 li Almanya di nava bajarên München û Augsburgê de DB Class 103 dest bi seferê dike ku heya 200 km/katjimêr diajo. Fransa jî di nava Parîs û Toulouseê de TEE "Le Capitole"ê dide xebitandin.
Kêranlix (), gundekî girêdayê Milazgira Mûş'ê ye.
Kêranlix gundekî dîrokî û şirîne. Di berpala çîyayê leledaxê daye.Li alîyê milê bakûr de, çemê qereqizê heye. Milê rojhilat de, çemê Doşo heye. Li enîya hemberê Kêranlixê deyşta imer axa û beyara necê heye. Girê koşkê koşka kew xanimê di binê wîda germik heye.
Efxanistan (wekî Afganistan, Efganistan jî tê naskirin, bi darî û paşto: افغانستان "Afghānistān") an jî Komara Îslamî ya Efxanistanê (bi Farsî: "Jomhuriye Eslâmiye Afqânestân", bi paşto: "De Afġānistān Islāmī Jomhoriyat") welatekî başûr-rojavayê Asyayê ye. Cîranên Efxanistanê Tirkmenistan, Îran, Çîn, Pakistan û Tacîkistan e. Efxanistan yek ji welatên herî xizan ên cîhanê ye.
Ol li Efxanistanê.
Ji gelê Efxanistanê 99% xwe misilmanên ne (80% suni û 19% şiî). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html]
iPhone anku Ayfon, telefoneke teknolojîk û multîmedî ye ku kompaniya amerîkî Apple Inc., ew hilberande. iPhone dikare dibestîne înternetê. Modela herî pêşî di sala 2007an de derket piyasê.
Lîsteya modelên iPhone.
Li ser iPhone 7, kameraya bi 12 megapîksel, 4K û 1080p qeydkirina vîdyo.
Kûçikê Mezin komstêreka li başûra ekwatora ezmên û li başûr roavaya komstêra Oryonê dikeve ye. Sê stêrên Kemera Oryonê yên li ser rêzeke rêz dibin stêra Qurix, stêra herî gêşa ezmana şev, nîşan didin. Ew komstêra yek ji 48 komstêrên ku ji hêla stêrnasê yewnan Batlamyûs diyar bûye û ew yek ji komstêr ên îroyîn e jî. Ew pirrcaran wek kûçikê Oryonê, nêçîrvanê di mîtolojiya yewnan de, tê nîşandan. Ji ber stêra Qurix jî têde ye ew ji berê de, ji demên kevnare virve, pirr bi mehne bûye. Wendabûna stêra qurixê ya di meheyên havînê de, germa havînê zêde dibe û tekrar xwiyabûna wî ya ezmana şevê re, di serê meheya gelawêjê de, tîna germê dişkê. Ew rojên li ezmana şev xwiya nedibû, Yewnan di demên berê de wek germa kûçikan bi nav dikirye.
Geştirîn stêrk.
Ji xeynî van stêrên herî geş ên komstêrê, VY Canis Majoris gorî çapê stêra herî mezina tê zanîn e.
Cismê Messierê tekaneyê di vê komstêrê de Messier 41(NGC 2287) e.
Kûçikê Biçûk komstêreka li bakura ekwatora ezmên dikeve ye. Ew li başûra komstêra Cêwî (komstêr) dikeve. Stêra wê ya geştirîn Şeara Şamî (Procyon) yek ji geştirîn stêrka ezmana şev e. Li roheleta komstêrê riya Kadizê dirêj dibe. Di zivistanê de ew ji xeynî Antarktîka li hemû dînê dîtbar e. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs diyar kiribû. Ew di mîtolojiya Yewnanî de bi komstêra Kûçikê Mezin ve wek kûçikê Oryonê, di mîtolojiyê de nêçîrvanek e, tê nîşan dan.
Gêştirîn stêrka komstêrê Şeara Şamî ye. Navê wê ji erebî, çima ku ew gorî Qurix li hêla Şamê dikeve ew hana bi nav bûye. Qedra wê ya zahîrî 0,40m ve ew şeşem geştirîn stêrka ezmana şev e. Ew 11,4 salên roniyê dûra dinê ye. Ew bi qedra xwe ya mitleq ve ew şeş carî ji rojê ronîtir e.
Stêra duyem gêştirîna komstêrê Xûmeysa, (erebî, "çavşil") ye. Ew 150 salên roniyê dûra dinê ye.
Otobus an bi kurtî bus (– ji) otoyeke mezin a veguhastinê ye. Li Kurdistanê otoya sereke ya veguhastina di navbera bajaran de ye. Li Ewropa û gelek cihan veguhastin li ser rêhesinê, bi trênan tên kirin, ango giranî li ser trênan e. Lê li welatên xizan, ji ber ku banên rêhesinê nînin an kêm in, giraniya veguhastinê dikeve ser otobusan.
Navê wê ji ku tê?
Bêjeya latînî "omnibus" di wateya "bo hemiyan" de ye. Beriya motor bên bikaranîn, veguhastin bi ambûrên mezin ên ajalên malê dikişînin dihatin kirin.
Bazirganeke fransî bi navê "Omnes" di reklamên xwe de "„Omnes omnibus – Omnes bo hemiyan“" bikaraniye. Ango xwestiye bêje "ez Omnes di xizmeta we hemiyan de me". Xwediyê fîrmaya karê veguhastinê dike "Baudry" sala 1825'ê ambûra xwe ya veguhastinê bi navê omnibus binavdike. Ev nav wisa dimîne.
Dema motorên bi petrolê dixebitin derdikevin, navê busan îcar dibe otobus (ambûra bi xwe diajo). Busên bi hespan dihatin kişandin cihê xwe ji otobusan re dihêlin.
Kamyon amyareke bimotor, ji bo barên giran e. Otomobîlek e, lewra bi xwe diajo. Amyareke sereke yê avadaniyê ye.
Serpêhatiya kamyonê.
1'ê kewçêrê 1896, Gottlieb Daimler, damezirênerê fîrmaya Daimler Motor li Cannstatt a nêzîkê Stuttgart, yekemîn kamyonê çêdike ki navê wê „Phönix“ bû.
Kamyonên Benzê yên sala 1912'yê 1,5 Ton bar dikişandin, xwedî motorên 2-sîlîndir-çaraktmotor bûn, kapasiteya wan 1,06 lître û hêza wan 4 PS bûn. Di saetê de 16 km/katjimêr diajotin.
Dîsa Heinrich Büssing, sala 1903 li Braunschweigê dest bi hilberîna kamyon û otobusan dike ku mirov dikare bêje dîroka kamyonê bi Daimler û Büssing destpê kiriye.
Mînîbus amyareke veguhastinê ye ji koma otomobîlan, busan. Standardeke wê nîne lê pirranî ji busên ku heya 9 rêwiyê digirin re dibêjin. Mînîbusên Kurdistanê herçendî bi navê mînîbus bên navandin jî di rastiyê de ne mînîbus lê mîdîbus in. Lewra ji 9 kesan zêdetir digirin. Ev şaşî jî ji bandora zimanê romî (tirkî) tê, lewra tirkan wisa binavkirine.
Almanya wekî welatê otomobîlan tê zanîn lewra ji berê ve her serokatiya hilberîna otomobîlan di destê wê de bûye. Yekem mînîbus li Almanyayê sala 1950, bi navê VW Typ 2 hatiye çêkirin.
Herwiha fîrmayên hilberîna otomobîlan dikin Ford, Opel û Mercedes jî di destpêka 1960'î de dest bi hilberîna mînîbusan. Ji salên 1980'yî vir de fîrmayên din jî vî karî dikin, bo mînak Renault Espace.
DiBus, busa dibistanê busa ku xwendekaran dibe dibistanê û tîne ye. DiBus kurtkirina "busa dibistanê" ye. Busên dibistanê, busên xwerû bo veguhastina xwendekaran in.
Yekem car li Brîtanyayê sala 1827'ê George Shillibeer busa dibistanê bikaraniye. Li DYAyê rengê van busan zer in.
Wekî busa dibistanê mînîbus, mîdîbus an otobus tên bikaranîn. Li Bakurê Kurdistanê pirranî mînîbus an mîdîbus in. Busa şaredariyê jî carnan bo xwendekaran tên terxankirin lê ev nakevin koma DiBusan.
Taksî an texsî, amyara veguhastinê ya bi destûra zagon û norman, bi bedêlî xizmeta mirovan dike ye. Taksî tên kirêkirin. Pirranî di nava bajaran de dixebitin. Li pirraniya welatan, ajokerên taksiyan, bi bawernameyên bazirganiyê yên xwerû bo taksîvanan tên dayîn dixebitin.
Li her welatê rengeke wan heye, reng hatine standardkirin. Li Bakurê Kurdistanê rengê wan zer in. Li Almanyayê divê otomobîlên bo taksiyan werin bikaranîn, ne kevn û ne erzan bin.
Amyara bo taksiyê tê bikaranîn dikare bêmotor jî be. Li Çîn, Hindistan û gelek welatan taksiyên di forma duçerxe, sêçerxeyan de ne gelek in. Hin taksî hene bi destan tên tehm dan an kişandin. Lê gava mirov behsa taksiyan bike, bi giranî yên bimotor tên bîra mirov.
Taksî pirranî di forma mînîbusan de bin jî, wekî taksî dikare mîdîbus an amyareke din bê bikaranîn. Berê li Kurdistanê taksiyên bi hespan dihatine kişandin navdar bûne. Bi taybetî li Wan, Amed, Mûsil, Xarpêt, Dîlok û Erzîromê taksiyên bi hespê dihatin kişandin gelek bûne. Niha nemane.
Rengdêr.
Li hin welatan, taksî bi gelemperî bi rengek diyar têne boyax kirin da ku ew li ser rê bisekinin.
VY Canis Majoris stêra tewrî mezina tê zanîn e. Gorî hesabên tên kirin çapa wê 1800- 2100 carî ya rojê ye. Eger ew li şûna rojê bûya, hînga wê yê cîhekî heta Keywanê bigirta. Çapa wê 200.000 carî ya dinê ye. Eger çapa dinê 1 mm bûya, hînga çapa VY Canis Majoris ê 200 metre, ya rojê jî ê 1,8-2,0 metre bûya.
Ew ji dinê 5000 salên roniyê dûr e. Ew di komstêra Kûçikê Mezin de ye.
Busveserek ji saziya busbanê ya Bremenê
Busveser, busa vagonkî, otobusa (yan busa) ji vagonên bi hev ve girêdayî pêk tên re dibêjin.
Busveser ji du yan sê vagonan in û ev vagon bi hev ve girêdayî ne. Pirranî wekî busa şaredariyê di nava bajaran de tên bikaranîn.
Motora busê dikare li pêşî yan vagona herî paşî be. Li Bakurê Kurdistanê jî ev bus tê bikaranîn lê pirranî busên yekvagonî hene. Busên dirêj in. Ji 11 heya 25 m dirêj busveser hene. Hin cureyên wê yên duqatî jî hene.
Di van busan de bo manewraya ajotinê hêsantir bibe, sazûmaniya 4WS tê xebitandin.
Albanya an jî Komara Albanyayê (bi albanî: "Republika e Shqipërisë") welatekî Balkanan ku li başûr-rojhilatê Ewropayê ye. Ji Albanyayê re "Albanistan", "Elbanya" û "Arnewidistan" jî tê gotin. Paytextê wê Tîrana ye.
Hemî kesên albanîziman alban in. Hin ji wan li derveyî Albanyayê dijîn, bi taybetî li Kosovo ya ku ta niha parçeyek ji Komara Yûgoslavyayê bû dijîn.
Sînorên Albanyayê, li bakur bi Montênegro re, li bakur-rojhilat bi Kosova re, li rojhilat bi Komara Makedonyayê re û li başûr jî bi Yewnanîstanê re heye. Ji aliyê din sînorê Albanyayê bi Deryaya Adriyatîk û Deryaya Lyonê re jî heye.
Albanya ji %70 yî çiya ye û çiyayê herî bilind Çiyayê Korab (2.753 m) e.
Albanya hetanî sala 1912 di bin destê Împeratoriya Osmaniyan de bû. Piştî şerên Balkanan di sala 1912'an de serxwebûniya xwe bi dest xist. Li di navbera salên 1916-1920 û 1939-1944'an de ji aliyê Îtalyayê ve hate dagirkirin.
Dewlemendiyên xwezayî.
Gellek dewlemendiyên xwezayî Albanyayê hene. Ji wan yên herî grîng; Petrol, gaza xwezayî, komir, krom, paqir, êzing û nîkel in.
Wilayetên Albanyayê.
Albanya ji 12 wîlayetan pêk tê. Paytextê Albanyayê Tîrana xwedî statûyek taybet e.
Metrobus, busa ser banê, BSB, busa ser bana (xeta) taybet veguhastina rêwiyan dike ye. Bêje ji zimanê romî (tirkî) derbasê kurdî bûye ku wan jî ev jê bêjeyên "metro" û "bus"ê çêkirine.
Metrobus him navê busa bi vê sazûmaniyê dixebite ye, him jî sazûmanî bi xwe ye. Bus li ser pêçkeyan diajo. Li Kurdistanê nînin. Dûrayiya di navbera îstgehan, ji yên din mezintir e. Ji otobus, busveseran pirrtir rêwiyan digirin.
Ji ber ku li ser bana (xeta) xwe ya taybet diajon, qezayê çûnehatê jî kêmtir dikin. Hin ji wan di forma otobusan, hin jî di ya busveseran de ne. Li hin welatan bêî ajoker diajon.
Cara berê li bajarê Runcorn a Brîtanyayê, di salên 1950'yê de metrobus hatine xebitandin. Di salên 1960'î de sîstema îro heye hatiye rûniştin. Bi îngilîzî jê re Bus-Rapid-Transit-System dibêjin. Îro li Adelaide, Brisbane, Bogotá, Ottawa, Jakarta û Stenbolê banên taybet ên metrobusê hene.
Troleybus (), otobusa hilawistî bus an otobusa bi xeta elekrîkê ve girêdayî dixebite ye.
Motorên wan bi elektrîkê dixebitin û ji jor ve bi du kabloyên elektrîkê, girêdayî ne. Ji ber ku ev bus bi pêçkeyan in, mecbûr e ji du kabloyan enerjiyê bigire, lewra pêçke vedora karebayê (elektrîkê) asteng dikin.
Yekem troleybus di 29'ê avrêlê sala 1882'yê li Berlinê hatiye bikaranîn. Ji vê sîstemê re Ernst Werner Siemen, "elektromote" gotiye. Li Kurdistanê nînin. Tê gotin, ji ber ku ev otobus mecbûr in li ser banekê biajon û derfeta wan a menawerayê kêm e, ne bikêr in.
B-Ban, bana binerdê, metro, ji bana (xeta) rêhesinî ya binerdê re dibêjin. Cure sazûmaniyeke veguhastina li ser rêhesinê ye.
Lezgîn e, û di bin erdê de ye. Rêwî li îstgehên ku bi nêrdewanan dadikevin binerdê siwar û peya dibin. Li Ewropa gelek pêşketiye lê li Kurdistanê nîne. Veguhastinê hêsantir dike.
Bingeha veguhastina binerdê di sedsala 19. de tê avêtin. Beriya wê jî li Fransayê hin ceribandinên wê hebûn. Lê, veguhastina binerdê ya di navbera du cihên dûr de, di nîvê duyemîn ê sedsala 19. de rûdide. Sala 1844 li Viyana, 1863 li Londonê banên binerdê dikevin xizmetê.
Lê gava mirov behsa banên binerdê bike, Fransa dikeve bîra mirov. Fransiyan di binê erdê heya 8-9 qatî banên veguhastinê çêkirine. Bana binerdê ya Parîsê di cîhanê de navdar e. Herwiha ya Moskowê jî. Welatê ku sazûmaniya veguhastina binerdê ya herî baş avakiriye jî Almanya ye.
Ji sala 1951'ê virde li Fransayê metroyên ku li ser pêçkeyên lastîkî diajon jî tên bikaranîn. Lê pirranî ew jî wekî trênan li bi çerxeyên hesinî diajon û li ser rêhesinê dixebitin.
S-Ban, bana sererdê, cureyek ji sazûmaniyên veguhastinê ye. S-Ban ji kurtkirina "bana sererdê" ye. Li Almanya "S-Bahn" jî di heman wateyê de ye, lê "S" li wir di wateya "kolan"ê de ye, "ango bana sererdê, bana ser kolanê" ye û êdî bûye markayek.
Li hin cihan riyên wan di bin erdê re jî derbas dibîn an îstgehên wan li bin erdê ne jî. Lê pirranî li ser erdê ne. S-Ban banên rêhesinî yên ser erdê ne. Trênên wan ên taybet hene, pirranî di navbera cihên nêzîk de yan di nava bajaran de dixebitin.
Li Kurdistanê vaguhastin li ser otomobîlan e, lewra dewletên li ser Kurdistanê xwedîtiyê dikin giraniya xwe dane otobanan, banên otoyê. Otomobîl him biha ne, him jî xwezayê qirêj dikin. Otomobîl hewceyî û girêdanê bi derve re dikin, mirov hewcekarê derve dihêle.
Li Almanya û hin welatan giraniya veguhastinê li ser rêhesinê ye, ku Almanya pêşengê hilberîna otomobîlan e.
Keştî an jî gemî amyareke deryadariyê (deryageriyê, deryavaniyê) ye ku bu prînsîpên Arşîmed li ser avê ajnê dike, diajo. Ji kelek, bot û gelek amyarên din mezintir e.
Keştî li barengan (tersane) tên çêkirin. Keştî bo veguhastina mal û rêwiyan, bo leşkeriyê û gelek armancan tên bikaranîn. Bi hêza mirovan an motorê dixebitin. Belem û keştiyên bi sekanan tên ajotin, ji vir 4-5 hezar sal berê jî dihatin zanîn û bikaranîn.
Egîptiyan (misir), fenîkiyan, îraniyan (faris, kurd ûêd), vîkîngan bi gelek awayan belem û keştî çêkirine, deryavanî bipêşxistine. Herwiha çînî, afrîkayî û grekiyan jî. Fenîkiyan li Deryaya navîn wargehên mezin û navdar ên deryavaniyê ava kirine û dema behsa deryavaniyê tê kirin, fenîkî tên bîra mirov.
Li Kurdistanê keştî û dîroka wê.
Keştî, weke amûrekî ku li ser avê re di ahengekê de dikarê bisekinê û herê ya. Bi Berbagan dikarê aliyê ku wê bi wê de herê bi vir ve berê xwe bidiyê de. Keştî, li ser axa Mezopotamya, berî zayînê heta çar hezar salan jî dîroka wê diçê ku hatiya çê kirin. Di destana Gilgamêş de, em rastî wê tên ku Gilgamêş bi wê dikeve rêwitiyekê de ku herê û xwe bigihêne Utnapîştim ku ew nepeniya jiyane nemiriyê bide wî. Di wan deman de, çemê Dîcleyê jî û yê Firatê jî mazin û bilind bûna û li herêmê xwediyê bandoraka mazin bûna. Li ser çemê Diclê û yên Firatê û heta ku ji çemên Zêrewar çemê Merîwanê, û heta ku tê gotin ku li ser gola Urmiyê bixwe jî bo ku ji aliyekî herina aliyê din keştî hebûna. Ev jî, didina nîşandin ku di demên berê de bandûr û mazinatiya van çem û golan mazin hebûya di demênberê de.
Li Misira kevnare, ji ber ku li ber çemê Nîlê ya, li wir jî, tê gotin ku keştî hatina çê kirin. Her wusa, piştî sadsalên piştre, ku li Anatolya pêşketinên bi şariştanî dibin êdî li wanderan jî li deverên li beravê hatina çê kirin. Piştre, di demên piştre de, wê keştî zêdetir bibin û bo barkirina leşkeran ji herêmekê li herêmeka din wê werina bikarhanîn. Bi vî rengî êdî ketina xizmeta şerên ku hin bi hin zêde dibin û tên dayin de jî. Piştre, wê gelek cudayên keştîyan biafirên. Keştîyên bo barkirin û veguhaztina tiştan, keştîyên bo rêwîtîyê. Weke ku di roja me de jî, keştîyên bo şer ku li ser wan qada balefiran jî hena, hatina çêkirin û li cihanê li ser avê diçin. Lê keştîyên ku bin dibin avê de jî diçin û û tên hena. Ev rengê keştîyan jî, tenê bo armanca leşkerî û hwd tên bikarhanîn. Weke din jî, zêde bo rêwîtîyî pêşketina wan ne hatina kirin.
Di sadsale me de, her welat, dema ku bahse artişa xwe ya bejehî û ya hewayî dike, gelek welat êdî bahse artişa xwe ya li ser avê jî dikin ku bi keştîyan afirandina û bi teknîkên pêşketî ew xemilandina.
Li Kurdistanê di demên berê de, biteybetî li ser çemên weke Dîclê û Firatê keştî hatina avakirin. Keştî, pirr başî hatina naskirin. Di destana Tûfana Nûh de jî bahse kiştê hatiya kirin. Minaq, hatiya gotin "Keştiya Nûh". Lê hertimî li ser rûbarên Kurdistanê ew hebûna.
Di demênberê zayînê û ankû di dema hûrî û mîtaniyan û heta ku berî wan di dema gutî û berî wan jî di dema qasîtan de dibêt ku bo veguhaztina leşkerên şer jî hatibibin bikarhanîn. Hin bi hin, dema ku dîrok tê kifşkirin, nîşanakê vê jî tên dîtin û kifşkirin. Rûbarên li kurdistanê û golên wê ên weke gola Wanê, gola Urmiyê û hwd, golna mezin ku pirr fireh bûn û weke bahrna bûn. Li ser wan jî, keştî hebûna.
Keştî li Misra kevn.
Li Misra kevn, tê gotin ku hebûya. Piştre, di demên dawiyê ên pêşketina şariştanîya misra kevn de tê gotin ku ew hatina çêkirin. Bi vê yekê, hinbi hin di vî warî de jî hizrên ku tên ser ziman hena.
Misrî, di demên xwe yên dawiyê de, wê artişaka xwe ya mazin ava bikin. Lê piştre, hin bi hin weke ku çawa Kurdistan rastî hêrîş, telan û hwd hat, wê ew jî bi heman rengî rastî hêrîş û pêvajoyên telankirinê werê. Bi wê re jî, êdî di wan telanan de hemû dewlemendî hatina ji holê rakirin û birin.
Di dema kevnare ya girekê de keştî.
Em ji destanên Homeros ên bi navê Îlyad û Odeseus fahm dikin û di wan de dibînin ku keştî hatina pêşxistin û êdî bo artiş û şer û hêrîşan jî hatina bikarhanîn. Di dema ku hêrîş li Troyayê dibin, wê hemû artişa girekiyan, weke ku di van destanan de jî tê gotin, bi keştîyan tên berê wê bajarên troya û bi wê re şer dikin.
Di serdemên navîn de keştî.
Di serdemên navîn de, wê bi teybetî, êdî keştî bi teknîkeka pirr pêşketî wê derkevina li pêş. Wê keştîyên leşkerî û ên mazin werina çê kirin. Bi wan re, wê bi rojan û heyvan wê rêwîtî werina kirin. Bi wê re jî, di serdema navîn de wê ji roja, keştî bi kevina rêyan de û wê bi ber şariştaniyên nû de herin. Ew dîroka ku rojava ku bi rengê "dîroka kifşan", hemû bi armanca hîrîşên li wan şaritaniyên kevn bûna. Li parzemîna Emerika, mayayî, çermsor û hwd dijîn. Ew jî, piştî dîtina wan, rastî hêrîşan tên û î ro weke ku ji dîrokê hatina birin mana.
Li welatên cîhanê, piştî serdemên navîn û serdemên piştî serdemên navîn ên nû re, wê wê keştîyên mazin ên hemdem hem bo rêwîtîyê û hem jî bo leşkerîtîyê tên çêkirin û bikarhanîn.
Têgînên deryavaniyê û zimanê kurdî.
Termên deryavanî û keştîvaniyê yên zimanê kurdî ji yên romî, (tirkî) û erebî gelek zêdetir in, lê roj bi roj winda dibin. Li ser wan xebateke zanistî nehatiye kirin.
Wêjeya devkî ya kurdî de gelek binavkirinên keştiyan hene: "Kelek, belem, keştî, babele, keştiya cotlenger, şeşrim, keştiya serdîk, qilonçxwar, keştiya cinan, keştiya dizan hwd." Evana nav in an rengdêr in lê xebatekê nehatiye kirin.
Almanya (;,), bi fermî Komara Federal a Almanyayê an KFA (,), dewleteke federal e û cihê xwe di navenda Ewropayê de girtiye. Tixûbên wê digihên Danîmarka, Polonya, Komara Çek, Awistriya, Swîsre, Fransa, Lûksembûrg, Belçîka û Holendayê. Li bakurê Almanyayê Deryaya Bakur û Deryaya Baltik digihine Almanyayê.
Paytext û cihê rûniştina hikûmetê Berlîn e, lê berê wezareta federal li Bonnê bû. Sîstema polîtîk federalî ye û ev sîstem bi şiklê demokratiya parlemanî hatiye organîzekirin. Li gorî benda 20emîn a destûra bingehîn, Almanya dewleteke federal, demokratîk û sosyal e. Ev dewleta federal ji 16 dewletên federe (dewletên herêmî, federedûgel) pêk tê. Dewleta Federal endamê Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê, NATO û G8ê ye.
Li Almanyayê derdora 80 bajarên mezin (hejmara rûniştvanan di ser 100.000) hene. Hejmara rûniştvanên 14 ji wan di ser 500.000 hezarî de ye.
Berlin bi 3,5 Milyon rûniştvan bajarê herî mezine yê Almanyayê ye.
Di gelên Almanyayê 60% xwe xiristiyanên ne (30.2% Katolîk û 29.2% Protestanî). 4% en xwe misilman û 34.1% ateîst û agnostîk in.
Helwesta Almanyayê ji Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê.
Berdevkê Hikûmeta Almanyayê Martin Schaefer li ser pirseke di civîna çapameniyê ya li Berlinê dihat lidarxistine da rexne li biryara referandûmê ya yekalî ya Herêma Kurdistanê girtin. Schaeferî diyar kir ku gavên zerarê dide yekîtiya Iraqê, ne li gorî berjewendiyên civaka navneteweyî ne jî Almanyayê ye û got: "Li herêmê keseke eger, sînorê xwe yekalî bixwaze biguherîne an jî bixwaze dewlet ava bike, bi agir dilîze.[https://krd.sputniknews.com/ewropa/201706096223929-Almanya-referandum-Kurdistan-daxuyani/ Almanya di derbarê referandûma Herêma Kurdistanê de daxuyanî da]
Herwiha Serokwezîra Almanyayê Angela Merkelê di bersiveke xwe de referandûma serxwebûna Kurdistanê ya 25ê Îlonê nirxand û got: "Di mijara têkoşîna dijterorê de divê piştgiriya Kurdistanê û Hêzên Pêşmerge were kirin. Di mijara referandûmê de jî em piştgiriya herêma kurdî di nav yekîtiya Iraqê da diparêzin."
Dirûvandineke galyoneke holandî; Hendrick Cornelisz Vroom, 1600
Galyon, babele, kalyon cure keştîyeke bibabirek, bixêlî ye. Herçendî gelek berê hatibe bikaranîn jî, ewropayî dîroka galyonê jî ji ewropayiyan didin destpêkirin. Tê gotin di sedsala 16. de hatiye çêkirin, îngilîzan bipêşxistine û wekî keştiyeke şer jî gelekan bikaranîne.
Kalyona tîpîk bi sê dîrekan e (stûn). Bi babirek (xêlî) e, babirekên wê bayê dibirrin, bi hêza bayê ajnê dike. Heger ba nebe yan kêm be, bi sekanan ajnêkirin didin. Bi derketina keştiyên bi motorên hilmê dixebitin, çi di veguhastinê, çi leşkeriyê de, qîmeta wan daket.
Taybetiyên sereke yên babeleyên leşkerî.
Sêstûnî bûn, topên şer lê hebûn û ji gelek parçeyan pêk dihatin. Pêhnikên wan (guverte) qatqatî bûn. Li binî sîntîne hebû. Embara topê ji bo ajarê (berûbarûd, cebilxane) bû. Lûmbarên wan bi devangê bûn.
Bot (ji boot an boat) bûye navê giştî yê keştîyên nûjen û carnan bo keştiyê jî tê bikaranîn. Di navandinên kurdî de hin tevlîhevî hene, lewra nehatine standardkirin.
Hin cureyên botê.
Bot; bi Kurdî di wateya dol u newala piçuka ku av tê re diherike, cihê av u tiştên avî ku têde biherike. Wateya peyva bot bi Tirkî = Oluk e.Nave hêrêma Botan jî ji vê peyvê tê. Li Bakûrê Kurdistanê navê gelek gund,cih û waaran bot e.Bota bi destik ku maden té de té helandin,Gava ku maden heliya wekî avé léhat di boté re té herikandin ji ax û madenén din té veqetandin.
Cemîl Bayik (navê têkoşînê "Cuma", bi tirkî Cemil Bayık) (z. 1951 li parêzgeha Mezrayê) yek ji payebilind û damezirînerên PKKê ye.
Li gundê ku dewlete tirk navê kirine "Aşağı Çakmak" "(hin çavkaniyan de Hazar)" hatiye jiyanê. Sê bira û xûşkeka wî hene. Sala 1976'î tevlî nava refê "Apoyiyan" (koma ku bingeha PKKê avêtine) dibe û bo Kurdistaneke serbixwe û demokratîk têdikoşe.
Tevlî damezirandina PKKê dibe, dibe endamê komîteya navendî ya yekemîn. Bi tevî hevalên xwe ARGKê ("Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan") ava dike. Niha jî yek ji birêveberên KCKê Koma Civakên Kurdistan ye.
Şahin Dönmez "(bilêvkirina kurdî: Şahîn Dîûnmez)" (jdb.?, m. li Stenbol) îtîrafkarekî PKKê bû. Beriya cûntaya ji aliyê dewleta tirk ve tê girtin û wî dikin Zîndana Amedêê.
Li zîndanê dibe îtîrafkar û alîkariya êşkencekaran dike. Ji aliyê hinekan ve tê kujtin. Hinek dibêjin alîgirên PKKê kujtine.
Duran Kalkan "(navê têkoşînê Ebbas, bilêvkirina kurdî, Dûran Kalkan)" (jdb. 1954 li Edene, Tufanbeyli) yek ji payebilindên PKKê ye.
Li dibistana mamostetiyê ya li Düziçi perwerdeyê dibîne, bidawî dike. Dûv re li Zanîngeha Enqereyê, fakûlteya fen û wêjeyê perwerdeyê dibîne, wê jî bidawî dike (sala 1978ê).
Tevlî kongreya damezrandinê ya PKKê dibe (27ê çiriya paşîn 1978) dibe. Sala 1987 bo demekê li Ewropayê dimîne. Li ser daxwaza Tirkiyeyê ji aliyê polîsên Almanyayê ve tê girtin û lê dozê vedikin. Bi qasî 5 salan li zîndanê dimîne.
Ermenistan ("Filestan", "Armenya" û "Ermenya" jî jê re dibêjin, bi ermenî: Հայաստան, "Hayastan") an jî Komara Ermenistanê (bi ermenî: Հայաստանի Հանրապետություն, "Hayastani Hanrapetutyun") welatek li başur-rojavaya Ewropayî-Asyayî, di navbera Deryaya Reş û ya Deryaya Qezwînê de ye. Zimanê fermî ermenî ye. Serbajarê Ermenistanê Rewan (Êrîvan) e. Ermenistan cîranê Tirkiye, Îran, Azerbaycan û Gurcistanê ye.
Li Ermenistanê li gor serjimêra sala 2001ê derdora 45.000 kurd dijîn, ji wan 43.500 êzidî ne û 1500 kurd in.
Koçk amyareke bi hespê tê ajotin e. Di hin devokan de koçke jî dibêjin. Berê li Kurdistanê pirr di hatne bi karînan. Ji ber ku niha nînin, mirov rêça wan tenê di wêjeya devkî de di bîne.
Navên amyarên hesp dikişînin.
Mixabin kîjan kîjan e tenê zimannas dizanin û hinekê tevlîhevî heye.
Li ser bingeha navê wê.
Li Ewropa jî navê vê amyarê heman e lê ew viya bi bêjeya macarî "kocsi" re girêdidin, dibêjin ev ji bajarê Macaristanê Kocsê belav bûye. Dibe ku koçkê navê xwe dabe bajêr lê bajar nikare navê xwe bidê. Lewra romayiyan, grekiyan, îranîyan (kurd, faris ûêd), egîptiyan (misir), slavan, germanan û gelekan jî ev pirr berê bikaranîne ku, wê demê bajarê kocsê jî nebû.
Di zimanê kurdî de bêjeyên nêzîk "koçik" e ku tê wateya "odeya, xurfeya biçûk"." "Koçkirin" jî bi heman amyaran dihatin kirin, ango di nava koçkirin, koçk û koçikê de têkiliyên mentiqî û rasterast hene.
Ji bermayiyên dîrokê (xêzkirinên li şikeftan ûêd) em baş pê dizanin ku bi hezaran salan berê kurdan jî ev bikaranîne.
Di 8'ê adarê 1886'ê de hilberînerê otomobîlan Gottlieb Daimler, koçkekê bi motorê diceribîne û biserdikeve. Hêdî hêdî koçk bi motorê tên ajotin û riya otomobîlên îro jî wisa vedibe.
Azerbaycan an jî Komara Azerbaycanê (bi azerî: "Azərbaycan" an jî "Azərbaycan Respublikası") welatekî li başûrê rojavayê Ewropayî-Asyayî, cîranî Ermenistan, Tirkiye, Gurcistan, Ûrisya û Îranê ye. Yek ji komarên kevn ên Sovyetîk e.
Welatî, ziman û tiştên Azerbaycanê azerbaycanî ango azerî ne. Rûbera wê nêzîkî 86.600 km² ye û li wir dora 10,2 milyon kesan hene (2021). Serbajarê Azerbaycanê Bakû (bi azerî: "Bakı").
Azerbaycan welatek bêhempa ye ku çend netew û çandan li hev tîne. Ev welatek e ku dizane bi nakokiyên xwe çawa surprîz bike. Lêbelê, damezrandina Azerbaycanê wekî welatek cûda di gelek sedsalan de pêk hat, ji ber vê yekê ew karibû çanda gelek nifşan bihebîne.
Dîroka Azerbaycanê ji demên kevnar heya îro
Welatek xwedî dîrokek dirêj û kevneşopên bêhempa li başûrê rojhilatê Kafkasyayê cîwar bûye. Navê wê Azerbaycan e. Di sedsalan de, hejmarek mezin bûyer li wir qewimîn ku bandora xwe dan ser pêvajoya dîroka vî welatî. Ka em hewl bidin ku dema Komara Azerbaycanê, ya ku ji dîroka derketina welat dest pê dike, û îro jî diqedînin, vegerînin dewrê.
Wekî ku berê jî hate gotin, Komara Azerbaycanê li rojhilatê Kafkasyayê ye. Ew xwediyê cihekî siyasî yê bi avantaj e, ji ber ku ew li bakûr bi Rûsyayê re, li bakurê-rojavayê wê bi Gurcistanê re, û li rojava jî bi Ermenistanê re dikeve. Beşa rojhilatê welêt bi Behra Xezerê tê şûştin.
Dîroka damezrandina Azerbaycan.
Nêzîkbûna behrê bi tixûbên welêt di pêşkeftina Azerbaycanê de roleke girîng lîst.
Li gorî daneyên dîrokî, mayîna kesek li ser xaka Azerbaycana nûjen ji zêdetirî yek û nîv sal berê vedigere. Ji ber vê yekê, em dikarin bêjin ku Azerbaycan di berbanga pêşkeftina şaristaniyê de dijiya. Deverên herî girîng ên Neanderthalî lê dijîn şikeftên Azykh û Taglar in.
Nifûsa prîmîtîf a ku li vê herêmê dijiya her gav behreyên xwe baştir dikir. Wan pir zû li pêvajoya seretayî ya sifir û hesin fêr bûn û fêrî çêkirina amûran bûn. Amûrên pêşkeftî hinekî paşê xuya bûn, lê wan hişt ku mirovê prîmîtîf hilberîna kedê zêde bike. Di demek nêz de, dorpêçkirina civakê ya gav bi gav bû sedema kêmbûna tebeqeya komîn a primitive û pêşkeftina civaka nûjen.
Dewleta Manna li navenda Komara Azerbaycana nûjen bû..
Piştî dagirkirina şaristaniya kevnar ji hêla Farisistanê, Atropatus hate ser text, û navê wî welatî kir Media Atropatena. Tê bawer kirin ku navê Azerbaycan li wî hatiye kirin.
Alban bûn nifûsa medenî ya yekem a Azerbaycanê. Dûv re ji hev veqetiyan û dewleta xwe ava kirin.
Piştra, welat ji hêla Ermenistanê ve hate dagirkirin û Tîgran II hat ser hukim. Bi wî re, xiristiyanî li welêt belav bû.
Serkeftin ji hêla welatên Erebî ve.
Di sedsala 7-an a berî zayînê de, bûyerek qewimî ku dîroka welêt bi tevahî zivirand. Ew li ser dagirkirina Ereban e. Di despêkê de, Ereban erdên Iranranê bi dest xwe xistin, û dûv re dest bi êrîşek li ser xaka Azerbaycan kirin. Ligel dagirkirina welat, Ereban dest bi danasîna Islamslamê di çanda wê de kirin. Gava ku gavên pêşîn hatin avêtin, Azerbaycan bi Xîlafetê hate girêdan û Islamslamkirina herêman dest pê kir. Zû zû gihîştin armanca xwe.
Lêbelê, li her deverê baş tunekirina Xiristiyantiyê qebûl nekir. Di 816-an de, li başûrê rojhilatê welêt, serhildanek gelî, ku li dijî Islamslam û Ereban bi gelemperî bû, derket. Serhildan hate tepisandin, lê serdestiya Islamslamê bi rengek berbiçav hate hejandin. Xîlafet her sal lawaz dibû û ev dibû sedem ku parêzgerên bakurê Azerbaycanê gav bi gav dest bi veqetandinê bikin.
Dewlet heya nîveka sedsala 16-an hebû, pişt re ew bi dewleta Farisî ya Sefewî ve hate girêdan.
Tirkkirina welêt.
Constantrişên domdar ên eşîrên koçer ên Tirk ên li nav xakê jî di pêşkeftina Azerbaycanê de roleke girîng lîst. Lê berevajî Islamslambûnê, ev pêvajo çend sedsalan dirêj kir.
Bi saya vê yekê ye ku piraniya nifûsa komara nûjen bi ziman diaxifin û rûmeta çanda, ku ji koka xwe Tirk e, digirin.
Firstrişa yekem di sedsala 11-an de pêk hat. Eşîrên Oguz ên ji Asyayê axên Azerbaycanê dagir kirin. Armanca dagirkirinê bi tevahî dagirkirina xakê bû, ji ber vê yekê dagirkeran her tiştê di rêça wan de hilweşand. Vê êrîşê bi windahiyên mezin ên nifûsê û tunekirina milkê çandî re bû.
Di dema dagirkirinê de, nifûsa herêmê gav bi gav bi dagirkeran re têkel bû, ziman û çanda xwe qebûl kirin. Ew ê ev koma etnîkî ya nû ye ku paşê dê navê Azerbaycan bête kirin.
Damezrandina dawîn a neteweyek wekî Azerbaycan piştî hilweşîna xanedana Hulaguid pêk tê. Demek Azerbaycan dibe beşek ji dewleta Tamerlane, paşê derbasî eşîrên Oguz dibe û dibe perçeyek axa dewleta Ak-Koyunlu.
Damezrandina Azerbaycanê wekî welatek cûda.
Di sedsala 15-an de, dewleta Ak-Koyunlu belav bû û li ser xaka Azerbaycanê dewletek nû ya Sefewî hate damezrandin. Bajarê Tebrîzê dibe paytexta dewleta nû. Piştra wê ew hate veguhastin bo bajarê Isfahansfehanê.
Di 1795 de, xanedaniyek nû ya Qacarî ya bi eslê xwe Turk hat Azerbaycanê. Di wê demê de, welat hate dabeş kirin li gelek xaniyên piçûk, ên ku di bin hukumeta Iranianranê de bûn.
Tevlêbûna Azerbaycan bi tomparatoriya Rûsî.
Di pêveka Azerbaycan a bi Empiremparatoriya Rûsî de gavên yekemin di dema Petrûs I. de jî hatin avêtin. Lêbelê, wê demê ne mumkun bû ku desthilatdariyê bi dest xwe bixe. Di du şerên Rûsî-Farisî de rewş tenê di sedsala 19-an de hate rast kirin. Azerbaycan kete nav Empiremparatoriya Rûsî. Ji wê gavê şûnda, dîroka van her du welatan bi hev ve girêdayî ne.
Di 1893 de wî dest bi pêşxistina avakirina rêhesin kir. Di heman salê de, yekem xeta hesinî hate çêkirin, ku Rûsya û Azerbaycan bi hev ve girêdide. Pêşkeftina pîşesazî û kûrbûna Azerbaycanê di aboriya Rûsyayê de pir zû encamek erênî da. Welat dest bi nîşandana serxwebûna aborî kir û fêr bû ku drav birêve bibe.
Azerbaycan û Sovyet.
Piştî Revolutionoreşa Çirî, meylên centrifugal li deverên cûrbecûr yên Empiremparatoriya Rûsî ya berê dest bi geşedanê kirin. Already jixwe di Gulana 1918 de, Komara Demokratîk a Azerbaycanê hate damezrandin. Lêbelê, dewlet demek dirêj nikaribû ji hev cihê hebe û jixwe di 1920-an de ew hat tasfiyekirin.
Di dîroka welêt de qonaxa din afirandina SSR a Azerbaycan bû. Paytexta vê eyaletê bajarê Bakûyê bû. Lê piştî hilweşîna Sovyetistanê, SSR ya Azerbaycanê dev ji hebûna xwe berda.
Azerbaycan îro.
Azerbaycan bi hebûna xwe ya gelek salan ji bo serxwebûnê hewl da û di dawiyê de ew bi dest xist. Dewleta nû naha navê Komara Azerbaycanê ye. Nuha, Serokê welêt Ilham Aliyev e. Di 2003-an de wezîfeya serokatiyê stend.
Vê gavê, çend pirsgirêkên Azerbaycan hene ku hikûmet hewl dide ku bi wan re mijûl bibe. Yek ji wan pevçûna Qerebaxê ye, ya ku ji hilweşîna Sovyetistanê vir ve didome. Azerbaycan hewl dide ku bigihîje vegirtina Komara Artsakh, ya ku ew ji xwe re demeke dirêj dibîne, lêbelê, nifûsa herêmî bi her awayî pêşî li vê digire. Hikûmet bi hemû hêza xwe hewl dide ku vê nakokiya demdirêj çareser bike.
Dîroka dewletê, ku tê de mirovên ji neteweyên cihêreng bi sedsalan bi hev re jiyane, niha nû destpê dike. Welat, di vê qonaxa dîrokê de, bi tevahî serbixwe ye û ji xwe re armancên mezin datîne. Hikûmeta Azerbaycanê plan dike ku pîşesaziya neft û gazê bêtir pêşve bibe.
Di seredana xwe ya vê dawîyê de bo Bakû, Serok behsê amadebûna Azerbaycan kir ku dest bi avakirina santralek nukleerî bike. Di vî warî de gelek pispor mantiqa vê ramanê dipirsin, lê serok ji serkeftina wê bawer e.
Zimanê fermî yê Azerbaycan a îro zimanê tirkî ye û %92ê nifûsa Azerbaycanê bi vî zimanê diaxive. Ziman, îro ji koma zimanê tirkî ye û ji nêz ve bi tirkî, kakeyî û tirkmenî re têkildar e.
Di dema YKSSê de ji bo zimên alfabeya kîrîlî hat bikaranîne, lê niha pirranî latînî bi kar tînin.
Fayton () cureyek ji koçkan e. Biçûk e, pirranî bo du kesan e û bêî ajovanê taybet, siwar bi xwe diajon.
Pirr berê îraniyan (kurd, faris, gilakî, mazenderanî, tat ûêd) koçkên dişibin faytonê di şerên li deştan pêk dihatin de, bikaranîne. Bi van faytonan êrîş dibirine ser siwariyan ew mecbûrî revê dikirine. Herwiha di werzîşê de key û mîran bikaranîne.
Forma faytonê di serdema 19. û 20. de hatiye guhertin, darikên nîrê ji ser stûyê yan pişta hespê daxistine, bi kêlêran ve bimanewra kirine. Bi gotineke din, barê hespê sivik kirine.
Di serdema navîn de cureyên destgereyan
Destgere, ereboka destan, taxurk ji bo barên berdestî yên wekî karên baxçeyan, barên avadaniyê ûêd. tê bikaranîn. Bi hezaran salan in destgere hene. Destgere navê destgereya nûjen a îro tê bikaranîn û herwiha navê giştî ye.
Destgereyên nûjen pirranî bi yek çerxe yan pêçkeyê ne, bi destik in. Pêçke yan çerxe li pêşî, destik li paşî ne. Barên ku mirov diêşînin (bo mînak heya 150 kg) bi wan tên barkirin.
a> 6490 li Kurdistanê jî navdar e
Traktor, motora cot (ji latînî "trahere" « kişandin »), amyarake pirralî ye, bi taybetî cotyar bikartînin.
Bêjeya traktorê ji romiyan (tirk) derbasê kurdî bûye, wan bi dehan cureyên ku bo armancên din hatine çêkirin, bi navê traktor bikaranîne. Ji ber wê gelek tevlîhevî derdikevin û standardiyekê vêgav nehatiye kirin.
Traktor bo cotkirinê, barkêşiyê, erdkolanê, bênderê, vekirina riyan ûêd tên bikaranîn. Li Bakurê Kurdistanê gelek cureyên traktoran tên bikaranîn lê traktorên pirr mezin, kêm hene.
Beriya traktoran lokomobîl hebûn. Traktora bimotor sala 1892 li DYAyê hatiye çêkirin û ceribandin. John Froehlich e deranderê traktorê. Pêçkeyên wê yên taybet û mezin hêz û manewraya wê zêdetir dikin. Pêçkeyên wê biber in, nahêlin zû bi zû bi axê de herin.
Li Ewropa û gelek herêmên din, bikaranîna traktoran bi zagonan hatine sazkirin. Bo mînak bi rojê nikarin bikevin nava bajêran an otobanan. Li Kurdistanê nîzamname hebin jî, di jiyana rojê de nayên bicihanîn. Ji ber wê gelek kes jiyana xwe jidest didin.
Advance-Rumely fîrmayeke amerîkayî ya hilberîna traktoran (herwiha amyarên din) dikir bû. Di sedsala 19. de ji aliyê Dr. Edward Rumely ve ev fîrma hatiye damezrandin. Sala 1910'ê traktoreke mezin a bimotor dertînin û di bazarê de cihê xwe digirin.
Ev traktora bi navê "OilPull" ji ber bihêzbûna xwe di bazarê de biserdikeve. Ji ber wê ji salên 1920'î ve traktorên mezin û bihêz navdar dibin.
Rumely Toro-Traktorê dikirre û ji sala 1928'ê ve navê markaya xwe dike "DoAll". Karê Rumely baş nameşe, Rumely sala 1931'ê fîrmaya xwe difiroşe Allis-Chalmers.
Gottlieb Wilhelm Daimler (paşnava wî ya rastî ya berê Däumler), jdb. li Schorndorf; m. li Cannstatt a nêzîkê Stuttgartê) endezyar, karsazakî alman bû.
Daimler yekem motora benzînê ya zû diajo çêkiriye û ew di amyareke çarçerxeyî dê bikaranîye. Bi kurtî yek ji giregiran e ku bingeha otomobîlên nûjen avêtine.
Daimler û hevkarê xwe Wilhelm Maybach sala 1885ê motoreke benzînê çêdikin û viya di duçerxeyekê de diceribînin. Ev yekemîn motorçerxe ye.
Sala 1890ê Daimler Motoren Gesellschaftê (DMG) dadimezirînin û yekemîn otomobîla xwe sala 1892ê de difiroşin. Sala 1924ê fîrmaya wan tevlî fîrmaya Karl Benz Benz & Cie. dibe û sala 1926ê de navê fîrmayê dibe Daimler-Benz AG ku ev îro girêdayî Daimler AGê ye.
Massey Ferguson fîrmayeke kanadayî ye ku sala 1847'ê ji aliyê Daniel Massey ve hatiye damezirandin. Di destpêkê de alav û amyarên cotyariyê yên hêsan çêdikirine.
Sala 1953'ê bi fîrmaya brîtanî ya Harry Ferguson damezirandiye re hevkariyê datîne.
Traktora vê fîrmayê ango traktorên Massey Ferguson di rengê sor de ne û li Kurdistanê jî navdar in. Bi taybetî li Bakurê Kurdistanê yek ji traktorên hezkirî ye.
Sala 1994'ê Massey Ferguson ji aliyê fîrmaya amerîkayî AGCO-Corporationê ve tê kirrîn.
Traktoreke John Deere ji qora 6030 Standard.
John Deere navê damezirînerê fîrmaya bi heman navê ya amerîkayî Deere & Company ye. Li Kurdistanê tratora vê fîrmayê navdar e ku dema behsa navê John Deere bê kirin, traktor dikeve bîra kurdan.
Fîrma herwiha makîneyê curbecur, motor, amyarên cotyariyê, alav û makîneyên fabrîkan ûêd hildiberîne.
John Deere fîrmaya xwe sala 1837'ê de dadimezirîne, bi xwe berê rêjkarî dikiriye.
Traktorek ji "Deutz F1L 612" (1953–1958).
Deutz AG, navê fîrmayeke alman e ku hilberîna motor û amyaran dike. Sala 1864'ê ji aliyê Nikolaus Otto ve bi navê "N. A. Otto & Cie." bingeha wê hatiye avêtin.
Navê fîrmayê di dema şerê cîhanê yê II. de wekî "Klöckner Humbolt Deutz AG" hatiye guhertin. Navenda wê li bajarê Kölnê ye. Deutz bi taybetî motorên ku bi av û hewayê tên sarkirin hildiberîne.
Candaş Tolga Işık (jdb. 1978, Stenbol) rojnamevanekî tirk e.
Di beşa biyolojî ya Zanîngeha Stebolê de perwerdeyê dibîne. Dûv re li Kanada, DYA û Îsraelê li ser molekûlar biyolojî û endezyariya genetîkê perwerdeyê dibîne.
Sala 2002 dest bi karê radyovaniyê dike, di Best FM û Radyotimeyê de pêşkêşkariyê dike. Di bernameyê xwe de bala xwe dide gotûbêjên polîtîk.
Işik di rojnameya Postayê de dinivîsîne. Nuçeyên xwe de dijberiya Başûrê Kurdistanê û bi giştî kurdan dike. Amerîkayê rexne dike ku alîkariyê dide kurdan. Hin kes îdîa dikin ku wî perwerdeya ewlekariyê dîtiye, di şerê psîkolojîk de xwedî erkek e.
27ê kanûna paşîn 2011yê de bi nîvîsara xwe ya kurdan reşdike, carekê din dijberiya xwe bo kurdan dubare kir.
Nivîsara wê di demekê kurt de dikeve rojevê, hin komên nîjadperest ên tirk piştgiriya wî dikin. Gotûbêjên mezin tên lidarxistin. Ji ber wê ew nivîsara wê di nava şerê psîkolojîk de tê hesabkirin.
Hilberîna amyaran piştî şerê cîhanê yê II.
Fiat S. p. A. fîrmayeke endustriyê û hilberîna otomobîlan a îtalî ye. Navenda wê li Turinê ye.
Navê wê yê dirêjî "Fabbrica Italiana Automobili Torino" (ku. Otomobîlfabrîka, fabrîka otomobîlê ya îtalî Turin). Divê bi fîrmaya heman komê ya bi navê Fiat Industrial û Markaya otomobîlê Fiat ve neyê tevlîhevkirin.
Di 11'ê tîrmehê 1899'ê ji aliyê 8 kesan ve tê damezirandin ku yek ji wan Giovanni Agnelli senior ê bapîrê Giovanni Agnelli ye.
Yekem model 3 1/2 HP bû ku ji sala 1899 heya 1900 li dora 20 heb hatibûn çêkirin. Sala 1900'î 6/8 HP dertê û ji sala 1901'î ve jî 8 HP. Sala 1903 12 HP dikeve bazarê û heman salê dervefiroşî destpê dike.
Fîrmaya Fiatê sala 1909'ê li DYA fabrîkek li ava dike li gel otomobîlan hilberîna traktor, trên, motorên keştîyan, firoke ûêd dike.
Di 14'ê reşemiyê 2005'î de Fiat ni fîrmaya amerîkanî General Motors ve dibe yek.
Rûsya an jî Ûrisêt (bi rusî: Россия "Rossija" an jî bi fermî: Российская Федерация "Rossijskaja Federatsija", anku bi kurdî "Federasyona Rûsyayê") dûgeleke li bakurê Ewrasyayê dikeve û gorî parzemîna xwe welatê herî mezin ê cîhanê ye.
Rûsya bi belavbûna YKKS hat saz kirin û yek ji endamên Encûmena Asayîşê ya Neteweyên Yekbûyî yên daîmî ye. Ew yek ji endamên G8 (Koma Heştan) bû; Rûsya ji komê hat derxistin.
Sînorên wêyê bi dewlet û deryayan re.
Sînorên Rûsyayê bi dewletên Norwêc (196 km) û Fînland (1.340km), Deryaya Sîbiryaya Rojhelat, welatên Baltîkên Estonya (294 km) û Letonya (217 km), li başûr Belarûs (959 km) û Ukraynayê (1.576 km) re hene.
Deryaya Reş sînorên Rûsyayê Asya û Ewropa ji hev vediqtîne. Li Qafqasyayê sînorên xwe bi Gurcistan (723 km) û Azerbaycan (284 km) re hene. Sînorê xwe bi Deryaya Mazenderan û Qazaxistanê re didom in. (6.846 km).
Li rojhelat sînorê wê bi (nêzî 40 km) Çîn û Mongolyaê (3.485km) re hene. Pê Mongolistanê re sînorê dorî (3.605 km) bi ÇÎnê re hene. Li Rojhelata Dûr jî sînorê xwe bi Koreya Başûr (19 km) re hene. Li wê wêde jî sînorê xwe bi beravên Deryaya Japon, Deryaya Oxotsk, Okyanûsa Pasîfîk û Tengava Berîng re hene. Ew bi tengiyekê dorê 85 km û kûrahîyekê dorê 30 m de heta 50 m bi Tengava Berîngê ji Alaskayê vediqete.
Ew li bakur bi beravên xweyên li ber Okyanûsa Arktîk tê sînor kirin. Li wir hin giravên Rûsyayê hene. Sînorên wêyê bi dewletên din ve dorê 20.017 km, beravên wê jî dorê 37.653 km.
Derve axên navendî, perçeyeka Rûsyayê dervayiyê ko pê ve girêdayî bi navê Oblast Kaliningrad di navbera Poland û Lîtvanyayê de dimê. Sînorên wê bi Lîtvanya (227 km) û Polandê (206 km) re hene.
Çemekî Rûsyayê girîngî ko li ser axên wêyê Ewropayê diherike Volga ye. Ew çemê herî dirêjê Ewropayêye û bi dirêjahiyê xweyê dorê 3.534 km pê herikîna xweyê ser Rûsyayê bi dawî tala Deryaya Mazenderan dibe. Çemekî dinî girîng jî Dnepr e. Ew ji nêzikên Moskowê dizê û pê herikînê ser Rûsyaya Spî Ûkraynayê re tala Deryaya Reş dibe. Ew li ser Kanala Dnepr-Bug re bi çemê Polonî Bug û Wisla û Memel ve tê girêdan.
Hin çemên girîngên ko tala Deryaya Mazenderan dibin wiha ne: Volga, Kama (1.805 km yek ji milên Volga), Wyatka (1.314 km), Oka (1.480 km, yek ji milên Volga), Ûral.
Hin çemên tala Okyanûsa Atlantîk dibin wiha ne: Newa, Volxov, Duna, Pregel, Memel, Don, Kuban
Hin çemên ko tala Okyanûsa Arktîk dibin: Petşora, Ob, Çulim, Irtiş, Tobol, Yenîsey, Angara, Selenga, Lena, Indîgîrka.
Hin çemên ko tala Okyanûsa Pasîfîk dibin: Amur, Usûrî, Seya.
Hin çiyayên Rûsyayê girîng wiha ne: Altay, Baykal, Şîbînen, Qefqas, Kolîma, Putorana, Sayan, Stanowoy, Tannu-ola, Çekerskî, Ural, Werxoyansker.
Çiyayê Rûsyayê yê herî bilind Elbrûs (5.642 m) li ser Qafqasan dimê.
Dem/Saet.
Demên/Saetên li Rûsyayê UTC+2 û UTC+3 û UTC+4 û UTC+5 û UTC+6 û UTC+7 û UTC+8 û UTC+9 û UTC+10 UTC+11 UTC+12 her kantonek bi demekiye.
Müge Anlı (jdb., Stembol) bêjer û rojnamevaneke tirk e. Ji cîhana magazînê derbasê televîzyonê dibe.
Di Kanal D'yê de bi navê "Dobra Dobra" (bi kurdî Deqerû, Gotinlirû) moderatoriya bernameyekê kiriye. Di Atv'yê de bêjeriyê dike. Herwiha li heman kanalê bi navê "Tatli Sert" (Şîrîn hijd) bernameyeke gotûbêjiyê birêve dibe.
Erdheja Wanê û Anli.
Müge Anlı di bernameyekê de li ser erdheja Wanê ya ku bi sedan kesan jiyana xwe jidest dabûn, helwesta xwe nîşand dide û şabûna xwe bo mirî û mexdûrên erdhejê tîne ziman. Anli herwiha dibêje: "Hûn keviran davêjin polîsan îcar jî hatine alîkariyê dixwazin. Divê hedê xwe bizanin"."
Herwiha li ser erdheja li Bakurê Kurdistanê gelek ronakbîr, rojnamegerên tirk şabûna xwe tînin ziman. Ev di dîroka mirovahiyê de wekî helwesteke nepayî cihê xwe girt û bû babeta etîkê.
Dîmenek ji kolaneke bajarê Wanê piştî zelzeleyê (28ê çiriya pêşîn)
Erdheja Wanê 2011 yek ji erdhejên mezin ên li Kurdistana Tirkiyeyê rûdaye ye. Di 23ê çiriya pêşîn 2011an de, di katjimêr 13:41ê de pêkhatiye û bi qasî 25 çirke berdewam kiriye.
Navenda erdhejê 17 km ji bajarê Wanê dûr e, nêzîkî gundê Sorsoratê. Derbareyê hêza erdhejê de nêrînên cuda hene. Pirranî dibêjin hêza erdhejê 7,2 richter bûye. Erdhejê ziyana mezin da parêzegaha Wanê.
Balafirgeha Wanê jî ziyan dît û bo demekê seferên balafiran hatin rawestandin. Bi sedan avahî hilweşiyan, dibistaneke sitarê ket xwarê. Bandora erdhejê li seranserê Bakurê Kurdistanê (Îdir, Colemêrg, Riha, Erzerom, Agirî, Mêrdîn, Amed, Mûş, Bedlîs, Qers, Êlih, Sêrt) rûda. Herwiha erdhej li bakurê Îsrael, Îran, Gurcistan, Azerbaycan û Ermenistanê jî hatiye hîskirin.
Bîlanço.
Hejmara mirovên jiyana xwe jidest dane 605 kes in û 4.152 kes jî birîndar bûne.
Li gorî agahiyan "(27 çiriya pêşîn 2011 - 10:00)" di erdhejê de hejmara avahiyên ku bi temamî xira bûne 3713 û hejmara avahiyên ku kêm xesar dîtine 2209 in. Bi tevahî avahiyên bixesar 5922 bûn.
Sosretiya hezar salê.
Dema erdhej pêk tê li Tirkiyeyê rojev ketina artêşa tirk bo Başûrê Kurdistanê ye. Di nava artêşên Tirkiye û PKKê de şerên dijwar derdikevin. Atmosfera şer riya lînçkirina kurdan vedike. Li bajarên lê romî (tirk) pirranî ne, kurd tên lînçkirin, mal ê wargehên wan tên rûxandin.
Dema erdhej rû dide, hin ronakbîr, rojnamevan û zanayên tirkan şabûna xwe bo erdhejê tînin ziman ku çima li Kurdistanê pêkhatiye û ziyan gihîştiye kurdan. Spîker Müge Anlı di bernameyeke TVê de heqaretê li miriyan û mexdûran dike.
Ev yeka han bala etîknasan dikişîne û wekî diyarokeke etîkê dikeve dîroka etîkê.
Di gelek qoliyên alîkariyê de yên bo Wanê çûne kevir, molotof û ala Tirk derket.
Alîkariyên ku ji bo erdhejzedeyan hatine komkirin.
Herwiha Google ji bo ku kesên nediyar û yên di bin kavilan de mane, beşeke bi navê Google Vebînêrê Kesan "(Person Finder by Google an jî bi Tirkî Google Kişi Bulucu)" çêkir.
Dewletên ku ji Wanê re kon şandine.
Elmanya: 500 kon, Awistriya: 32 kon, Belçîka: 400 kon, Îngilistan: 1144 kon, Danîmarka: 100 kon, Estonya: 329 kon, Tirkiye: 20.000 kon"(Heyva Sor a Tirk Türk Kizilayi)", Fransa: 490 kon, Îrlanda: 624 kon, Îspanya: 329 kon
Swîsre: 155 konên bi pergala germkirinê, Lûksembûrg: 360 kon, Romanya: 100 kon, Slovakya: 10 - 6x26 kesan û 4x10 kesan, Slovenya: bi tenê 2 kon bo Wanê şand in.
Sorsorat (navê gund bi tirkî "Tabanlı" lê kirine) gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.
Nêzîkî gund epîsentera erdheja Wanê ya sala 2011'an bû.
Stratejiya vekêşanê "(bi îng. Strategy of tension, têgîn ji îtalî strategia della tensione)" stratejiyek ji şerê psîkolojîk e ku armanca wê di nava koma di hedefê de ye, bêbawerî, bêaramiyê afirandin e.
Koma hedefê dikare dewletek, herêmek an komeke taybet a civakê be. Ev stratejî jî wekî tevayiya stratejiyên din ên şerê psîkolojîk, him ji aliyê dewletan ve, him jî rêxistinan ve dikare bê pêkhênan.
Ji vekêşanê re di kurdî rageşî, tansiyon, kel, hêrsoyî, libarbûn jî dibêjin.
Alav û rêbazên wê îlegal in, pirranî êrîşên çekdarî yên terorê, kujtin, dîlgirtin, operasyonên paramîlîtar, çalakiyên îndîrekt ên psîkolojîk, mecbûrhiştina konseptên aborî, xof, provokasyonên birêkûpêk, agahiyên nerast belavkirin ûêd in.
Bingeha têgînê.
Ev binavkirina sala 1990'î de ketiye lîteratura şerê psîkolojîk. Di nava salên 1969 û 1984'î de li Îtalyayê ji aliyê dewlet û komên dijber ên bavxweyî de bêî rawestan bihevçûnek hebû. Di sala 1977'ê de zanayek vê bihevçûnê wekî "stratejiya vekêşanê" binavdike û ev têgîn derbasê lîteraturê dibe.
Erdheja Gimgimê 1966 yek ji erdhejên mezin ên li Kurdistanê pêk hatine ye. Di 19ê tebaxê 1966ê de li navçeya parêzgeha Mûşê Gimgimê û gundên devedorê rûdide.
Wê demê teknîka pîvana erdhejê nebûye, lê çavkaniyên romiyan (tirk) hêza wê wekî 6,9 richter didin zanîn. Gorî tomarkirinên fermî 2.394 kesan jiyana xwe jidest dane, 1.489 jî birîndar bûne.
Erdheja 1966ê du caran dibe. Yekem erdhej di 7ê adarê 1966ê de di katjimêr 03:16yê de bi hêza 5,6 richter rûdide. 14 kes jiyana xwe jidest didin, 75 jî birîndar dibin.
Erdheja duyem û mezin jî di 19ê tebaxê de, di katjimêr 14:22yê de dibe. Lê dema behsa erdheja Gimgimê (Varto) bê kirin, a duyem, a mezin bibîrdikeve.
Alîkarî winda dibe.
DYA, Almanya, Îsrael, Îran, Pakistan û gelekên din bi bihayê 40.000 xaniyan dirav didin Tirkiyeyê. Lê ev alîkarî nayên dayîn. Piştî erdhejê di sala 1973, 1990 û 1999î de ji gel re bi giştî 5 hezar xanî yan baraqe tên çêkirin.
Erdheja Gimgimê 1946, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 31'ê gulanê 1946, di katjimêr 05:15'ê de rûdaye. Navenda erdhejê navçeya parêzgeha Mûşê Gimgim û gundên wê bûye. Hêza wê 6,0 richter bûye. Wê demê alavên pîvana hêza erdhejê li herêmê nebûne, ev agahî ji statîstîkên fermî yên Romê (Tirkiye) ne.
Bi qasî 17 çirke berdewamkiriye, 839 kesan jiyana xwe jidest dane, 343 jî birîndar bûne. 1986 avahî bi giştî, li dora 2.000 xanî jî qismen xirab bûne.
Gundên Sofiyan, Qerqerût, Leyleg, Stûkuran, Kovik, navenda Gimgimê ziyana herî mezin dîtine. Ji ber ku berbangê bûye, pirranî zarokên di xewê de ne jiyana xwe jidest dane.
Gelo erdhejê navê xwe daye Gimgimê?
Tê gotin li Gimgimê bîst salan carê erdhej dibin. Di sala 1986'ê de erdhejeke biçûk dibe, ti ziyanê nade. Îdîa hene ku serbajarê navçeya Vartoyê, Gimgimê navê xwe ji erdhejê girtiye. Ango dema erdhej dibe dengên "gim", "gum"
Erdheja Bazîdaxa - Bêgiriyê 1976, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 24ê çiriya paşîn 1976ê de li parêzgeha Wanê li Bazîdaxa, Bêgirî û devedorê wê rûdaye. Hêza erdhejê (gorî tomarkirinên Tirkiyeyê) 7,5 richter bûye.
Navenda erdhejê Bazîdaxa û Bêgirî be jî, Erdîş, Qerqelî, Bazîd û gelek deverên din jî ziyanê dibînin. Mirov dikare vê erdhejê wekî erdheja parêzgeha Wanê jî binav bike.
Di erdhejê de 3.840 kesan jiyana xwe jidest dane, bi hezaran kes jî birîndar bûne. 9.832 avahî ziyanê dibînin. Dema erdhej dibe li herêmê hewa sar, -17°C ye. Gelek kes jî ji sermayê dimirin, bi taybetî mirovên nexweş, pitik.
Dewleta Romê (Tirkiye) heya hefteyekê ti alîkarî nade herêmê. Gel bi hêza xwe û alîkariya kurdên li devedorê, bi erdhejê re têdikoşe. Erdhej di katjimêr 12:22yê de diqewime.
Di dîroka nêzîk de piştî Erdheja Ezirganê 1992, duyemîn erdheja mezin e. Bi hezaran gundî bi salan bê mal û bê xanî man. Tirkiyeyê alîkariyên welatên din dabûn, neda mexdûran. Kurdan bi hêza xwe birînên xwe kewandin, çareya serê xwe geriyan. Bi salan şûnde li hin gundan dewletê çend xanî çêkirin.
Erdheja Ezirganê 1992, yek ji erdhejên li Tirkiyeyê bûne ye. Di 13'ê adarê 1992, katjimêr 19:08'yê de rûdaye. Hêza wê 6,9 richter hat pîvandin.
Di vê erdhejê de 653 kes jiyana xwe jidest didin, bi hezaran kes jî birîndar dibin. 8.057 avahî ziyanê dibînin. Navenda vê erdhejê nêzîkê ya Erdheja Ezirganê 1939'ê ye. Di dîroka nêzîk de, bi qasî ku pê tê zanîn 6'emîn erdhej e li vê parêzgehê dibe.
Bakurê Kurdistanê li ser xeta erdhejê ya bixeter e. Ji ber ku axa zemînê ya parêzgeha Ezirganê nerm e, erdhej bêhtir ziyanê dide.
Erdheja Ezirganê 1939 yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 26-27ê kanûna pêşîn 1939ê de rûdide.
Hêza wê 7,2 richter bûye. Di dîroka nêzîk a Kurdistanê de erdheja herî mezin ev e. 32.962 kes jiyana xwe jidest didin, zêdetirî 100.000 kes jî birîndar dibin.
Gorî tomarkirinên fermî 116.720 avahî ziyan dîtine. Dewletê alîkariyekê nedaye gel. Piştî vê erdhejê aboriya herêmê xirab bûye, gelê herêmê koçber bûne. Bi dehhezaran kes ji bo jiyana xwe bidomînin diçin bajarên mezin ên Tirkiyeyê.
Xizanî û koçberî.
İsmet İnönü ji berê de dixwest sînorên Kurdistanê ji kurdan bên valakirin. Wî digot bila li Erdêxan, Erzîrom, Ezirgan, Meledî, Gurgum û Eskenderûnê nifûsa kurdan bê kêmkirin, heger nikarin jî kurdên van deveran bilez bên asîmîlekirin.
Erdheja Ezirganê rê dide ku bi hezaran romî (tirk) û misilmanên Qefqas, Azerbaycan, Gurcistan ûêd bînin li parêzgeha Ezirganê bicih bikin.
Bi salan şûnde Tirkiye ji bo koçberên tirk ên nû hatine, avahiyan, gundan çêdike, axa bikêr dide wan.
Li ser vê erdhejê gelek stran hatine çêkirin. Bandora wê bi dehsalan li ser gel maye. Kurdên xizan dema dixwazin ji koçberiyê vegerin, rastî astengiyan tên.
Erdheja Licêyê 1975 yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 6ê îlonê 1975ê, katjimêr 12:20ê de li Licê û gundên wê rûdaye. Bi qasî 23 çirke berdewamkiriye. Gorî çavkaniyên fermî yên Romê (Tirkiye), hêza erdhejê 6,6 richter bûye.
2.385 kesan jiyana xwe jidest dane, bi hezaran kes jî birîndar bûne. 8.149 avahiyan ziyan dîtine. Tirkiyeyê di demê de ti alîkarî neda mexdûran. Gel bi hêza xwe û alîkariya kurdan devedorê li çareya serê xwe digere.
Bandora erdhejê xwe li Erxenî, Farqîn, Hênê, Hezro, Pasûrê jî dide der. Li van deran jî li dora 20 hezar avahî ziyanê dibînin, gelek kes jiyana xwe jidest didin.
Ziyana erdhejê, kêm be jî, li Riha, Mêrdîn, Sêrt, Mûş û Mezrayê dikeve. Kurd dewletê protesto dikin ku çima alîkariyekê nade. Bi vê mebestê meşekê tê lidarxistin. Gel 3 rojan berî bi Enqereyê dimeşe.
Dîsa alîkariyê nadin kurdan.
YKSS, Îtalya, Almanya, Fransa, Îran, NY alîkariya diravê didin. Dibêjin bi wan alîkariyan dikaribûne 50 hezar avahî bên çêkirin.
Xaça sor a Japonê 10 hezar Dollar, saziya veguhastina hewayî ya Îranê 500 hezar Riyal, DYA 25 hezar Dollar, fîrmaya petrolê Shell 500 hezar Lira alîkariyê didin Tirkiyeyê daku bide mexdûran. Lê ev alîkarî nayên dayîn. Bi salan şûnde dewlet li hin gundan çend xanî û bareqeyan çêdike.
Erdheja Pilemorê 1967 yek ji erdhejên li Tırkıyeyê bûne ye. Di 26ê tîrmehê 1967ê, katjimêr 20:53ê de li parêzgeha Dêrsimê, navçeya Pilemorî û devedorên wê rûdaye. Hêza erdhejê 6,5 richter bûye.
Di erdhejê de 97 kesan jiyana xwe jidest dane, bi sedan kes birîndar bûne. 1282 avahiyan ziyan dîtine. Pilemorî jî wekî Ezirgan, Gimgim, Wanê li ser xeta bixeter a erdhejê ye.
Erdheja 2003.
Di 27ê kanûna paşîn 2003ê de li heman herêmê erdhejeke din jî dibe. Hêza wê 6,5 richter bûye.
Erdheja Çewlîgê 1971, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 22'ê gulanê 1971, katjimêr 16:43'ê de li parêzgeha Çewlîgê rûdaye. Hêza wê 6,8 richter hatiye pîvandin.
Di vê erdhejê de 878 kesan jiyana xwe jidest dane, 700 birîndar bûne, 9.111 avahiyan ziyan dîtine. Bandora xwe li parêzgeha Ezirganê jî dide. 10 roj beriya wê li bajarê Tirkiyeyê Burdurê erdhejek dibe.
Gelek alîkarî tên berhevkirin lê pirraniya wan bo mexdûran nayê terxankirin. Gelê herêmê bi alîkariya kurdên devedorê li çareya serê xwe digerin.
Erdheja Çewlîgê 2003, erdheja ku sala 2003 li parêzgeha Çewlîgê dibe ye. Çewlîg jî wekî Ezirgan, Gimgim, Wan li ser xeta bixeter a erdhejê ye.
Erdhej di 1'ê gulanê 2003, katjimêr 03:27'ê de rûdide. Hêza wê 6,4 richter bûye. Di erdhejê de gorî tomarkirinên fermî 176 kesan jiyana xwe jidest dane, gelek jî birîndar bûne. 625 avahî ziyan dîtine.
Dibistana asîmîlasyonê bû gora xwendekaran.
Li bajarên Bakurê Kurdistanê, dibistanên sitarê (tr. "yatili okul") hene ku armanca dewletê ew e, di van dibistanan de zarokên kurd asîmîle bike, têkiliyên wan bi civaka kurd û daxwazên kurdan re qut bike. Di erdheja Bîngolê ya sala 2003'yê de ji van dibistanan yek hildiweşe 84 xwendekar jiyana xwe jidest didin.
Erdheja Erzîromê 1983, di 30'ê kewçêrê 1983, katjimêr 04:12'yê de li parêzgeha Erzîromê rûdide. Hêta wê 6,9 richter bûye.
Di erdhejê de 1.155 kes jiyana xwe jidest didin, 537 kes birîndar dibin û li dora 10 hezar avahî (kêm an zêde) ziyanê dibînin. 30 hezar ajalên malê telef dibin.
Paytext an serbajar, ew bajar e ku piraniya rêveberiya dewletê lê ye, bi taybetî perleman, hikûmet, serokdewlet û hwd. Gelek caran paytexta welatekî bajarê herî mezin e û tê de herî gelek kes hene.
Paytexta Kurdistanê Amed e.
Erdheja Colemêrgê 1930, erdheja di 7'ê gulanê 1930, katjimêr 00:34'ê de li parêzgeha Colemêrgê û herêmên nêzîkê wê bûye ye.
Erdhejê bandora xwe gihandiye gundên rojhilata Kurdistanê jî. Gorî tomarkirinên fermî yên Romê (Tirkiye), hêza erdhejê 7,2 richter bûye. Lê ji ber ku wê demê alavên pîvandina erdhejê di destê dewletê de nebûye, bawerî pê nabe. Dibe ku hêza erdhejê kêm an zêde be.
Di erdhejê de 2.514 kes jiyana xwe jidest didin, bi hezaran kes jî birîndar dibin. Erdhej ziyanê dide 3.000 avahiyan.
Erdheja Bazîdê 2004, erdheja di 2'ê tîrmehê 2004, katjimêr 01:30'yê de li Bazîd a girêdayî parêzgeha Agirîyê rûdaye ye. Hêza wê 5,1 an 5,2 richter bûye. Navenda erdhejê axa gundê Dûmo û Arzabê bûye. Li gundê Çalqana Zetoyê û gelek gundan jî ziyan çêdibe.
Di erdhejê de 17 kesan jiyana xwe jidest dane, 32 jî birîndar bûne. 1000 avahiyan ziyan dîtine. Erdhej li parêzgehên Kurdistanê yên din jî hatiye pêhesîn. Erdhej 5 - 27 km di kûrahiyê de pêk hatiye.
Ji ber ku wê demê niştecihên herêmê pirranî li derve bûne, ziyan kêm bûye. Yewnanistan û Fransa alîkariyê didin.
Alîkariyê dîsa kurd dikin.
Alîkariya dewletê pirr dereng tê û têra mexdûran nake. Kurd dikevin seferberiya alîkariyê. Bi taybetî xelkê Erzîrom, Îdir, Qers û Wanê pirr alîkarî dikin. Di heman demê de yekîneyên leşkerî yên romê (tirk) bi armanca alîkariyê dora gundan digirin. Ev yeka han alîkariyê dijwartir dike.
Li ser daxwaz û nerazîbûnan, xaça sor a dewletê 43 çardark, parêzgariya Erzîrom jî 510 nivînoyan didin. Du pêjgehên rojgerk (seyar) tên avakirin. Îcar jî dewlet kevçî û çatelan nade xelkê û nahêle kurdên xêrxwaz jî bidinê. Xelk bi dest-lepan xwarinê dixwin.
Gel perîşan dikeve. Zivistanê di mercên awarte de, bi sedan kes nexweş dikevin. Alîkariyên diravî, dîsa bo mexdûran nayên terxankirin.
Erdheja Agirî-Dutaxê 2007, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Navenda erdhejê axa Dutaxê ye. Lê ji ber ku Dutax girêdayî Agirîyê ye, ev erdhej bi navê erdheja Agiriyê jî tê binavkirin. Di 21ê kanûna paşîn 2007, katjimêr 09:38ê de rûdaye. Hêza wê 5,0 richter bûye.
Bandora erdhejê li rojhilata Kurdistanê, Ermenistanê jî dide. Avahiyên kevn ziyanê dibînin. Di erdhejê de, gorî tomarkirinên fermî, kesê jiyana xwe jidest nedaye.
Erdheja Xarpêtê 2010 an erdheja Mezrayê, erdheja di 8'ê adarê 2010, katjimêr 04:32'yê de li parêzgeha Xarpêtê rûdaye ye. Hêza erdhejê 6,0 bûye.
Erdhejê bi giranî ziyan daye Dep, Qowanciyan û gundên wan. 41 kesan jiyana xwe jidest dane, 34 kes birîndar bûne.
Erdheja Qersê 1926, erdheja di 22'ê kewçêrê 1926, katjimêr 21:59'ê de li parêzgeha Qersê rûdaye ye. Gorî tomarkirinên navnetweyî, hêza erdhejê 5,7 an 6,0 richter bûye. Wê demê alavên pîvandinê di destê dewletê de nebûne.
Di erdhejê de 355 kesan jiyana xwe jidest dane. Hêjmara miriyan nayê zanîn lê gelek bûye. Erdhejê ziyan daye Ermenistanê jî û li parêzgehên nêzîk pê hatiye hesîn.
Erdheja Milazgirdê 1903 an erdheja Kelê, erdheja 29ê nîsanê 1903, katjimêr 01:46ê de li parêzgeha Mûşê, di axa Milazgirdê (Kelê) de rûdaye ye.
Hêza erdhejê gorê tomarkirinên navneteweyî, 6,7 richter bûye. Erdhejê de li navenda Milazgirdê 600 kesan jiyana xwe jidest dane. Hêjmara birîndaran jî gelek bûne. Bi giştî nêzîkê 3.000 kesan jiyana xwe jidest dane.
Kîjan rast e?
Hin çavkaniyan de roja erdhejê 24ê nîsanê 1903 hatiye nivîsîn. Bi texmînî ev rast e, lewra wê demê heya nûçe bigîhîşta rojnameyan 1-2 roj derbas dibû. Û tê gotin hejmara miriyan tenê li navenda Milazgirdê 600 kes bûye, bi giştî 2.626 bûye. Pirraniya wê ji gundên Milazgirdê û Kopê bûne.
Hêj jî li ser tê axavtin.
Erdhejê bandora xwe li gundên Kop û "herêma Xandilîsê" jî daye. Di nava gel de hêj jî behsa vê erdhejê tê kirin. Dibêjin ava Mûradê ji wê rojê ve hinekê miçiqiye, berê zêdetir bûye. Li ser erdhejê dengbêjên herêmê stran çêkirine. Minareya mizgefta Kelê ketiye xwarê (dibe ku di erdhejeke din de be).
Erdheja Erzîromê 1859, erdheja di 2ê hezîranê 1859, katjimêr 10:30yê de bûye ye. Gorî tomarkirinên navneteweyî hêza erdhejê 6,1 richter bûye. Di erdhejê de 15.000 kesan jiyana xwe jidest dane an winda yan birîndar bûne.
Gelo ev erdhej e?
Di suhbetên gel de behsa erdhejeke li Erzîromê tê kirin ku dibêjin bi havînê bûye û bêhna mirovên jiyana xwe jidest dane hawirdor girtiye. Pirr kes mirine û zivistanê re li hin deveran xela rabûye. Gel xizan ketiye, zîn û hespên xwe bi tûrekê ard (arvan) dane. Hin kes ji dêvla Erzîromê ve Hesenqela jî dibêjin.
Erdheja Hesenqelayê 1924, erdheja di 13ê îlonê 1924, katjimêr 16:34ê de li parêzgeha Erzîromê Hesenqelayê rûdaye ye. Gorî tomarkirinên navnetweyî hêza erdhejê 6,8 (an 6,9) richter bûye.
Di erdhejê de 310 kesan jiyana xwe jidest dane, ji wan 60 li navenda Hesenqelayê wefat kirine. Bandora erdhejê xwe gihandiye navçeyên din ên parêzgehê û hin gundên Erdêxanê jî. Li deşta Hesenqelayê pirraniya avahiyan ziyanê dibînin.
Erdheja Dîxorê 1935, erdheja di 1'ê gulanê 1935'ê de li parêzgeha Qersê, axa Dîxorê de bûye ye. Gorî tomarkirinên navneteweyî hêza erdhejê 6,2 richter bûye.
Di erdhejê de 200 kesan jiyana xwe jidest dane, bi sedan kes jî birîndar bûne. Erdhejê ziyan daye 1.3000 avahiyê.
Tirkan tînin li gundan bicih dikin.
Di erdhejê de gundê Zibînî (?), Ekreg (?), Celal (gund) û gelekên din ziyanê dibînin. Bi fermanekê dewletê jandarme tirk û qefqasiyan tîne li gundan bicih dike. Tenê ji Şavşat a Artvinê 90 malbatê tînin di axa Dîxorê de bich dikin.
Ev bicih kirin heya 1950'yî didome. Sala 1945'ê dîsa gelek malbatan tînin bi alîkariya artêşa tirk bicih dikin. Bi salan nakokî di navbera kurdan û tirkên koçber hatine de derdikevin. Qismek ji wan ji aliyê xwediyê gundan ve tên derxistin, îcar dewlet wan dibe li Kopa Mûşê bicih dike.
Di sala 1956'ê de li seranser Bakurê Kurdistanê reforma tapoyan dikin. Tapoyên kurdan betal dikin, didin koçberên tirk.
Erdheja Wan-Erdîşê 1941, erdheja di 10ê îlonê 1941, katjimêr 23:53yê de li parêzgeha Wanê û bi giranî di axa Erdîşê te rûdaye ye.
Hêza erdhejê 5,9 (tomarkirinên fermî yên Tirkiyeyê de carban 7,0 richter jî nivîsîne) richter bûye. 192 (hin cihan 194 qeyd kirine) kesan di vê erdhejê de jiyana xwe jidest dane, gelek jî birîndar bûne. Erdhejê bandora xwe li navçe û parêzgehên cîran jî daye.
Erdheja Kanîreşê 1949, erdheja di 17ê tebaxê 1949ê de li parêzgeha Bîngolê, di axa Kanîreşa girêdayî Çewlîgê ye bûye ye.
Hêza erdhejê 6,7 richter bûye. Di erdhejê de 320 kesan jiyana xwe jidest dane, gelek jî birîndar bûne.
Transîstor (înglîzî: "transistor") cihêzek nîvragihbarê ku tê karkirin li nav dewreyên elektronîk. Di elektronîk de, karkirina herî girîng ewe ku transîstor sînyalan hêztir dike. Bi vî awahî, voltaj û herîk tên bilindkirin. Yên karkirinê din jî, fonksiyona komutatorê. Wekî cihêzên nîvragihbar ên din, li transîstorê sê heb serî hene. Wana "Emetor(E)" û "Baz(B)" û "Kolektor(C)" in. Transîstorên modern, bi madeyan "N" û "P" tê çêkirin. Bi gorê hejmara vi madeyan, tîpê transîstor diguhere. Du tîp transîstor heye: yekî "NPN" û yê din jî "PNP" ye.
Transîstorê pêşî, di sala 1947 de bi cerba John Bardeen û Walter Brattain dê li DYA'yê hat çêkirin. Ev cerb bi germanyum û zêr hat çêkirin, nîşan da ku sînyalê ketin tê bilind kirin bihêz.
Berê transîstor, tûbên vakum hebu ji bo hêzkirina sînyalan. Lê belê tûbên vakum pir mezin bu û hilberandinê van bi zehmet û biha bu. Wekî din, tûban zehf hêdî kardikir.
Nîvek mîkroçîpe û yên rêş jî muhafazê çîpe.
Nîvragihbar (îngilîzî: "semiconductor") wek navê wê, madeyê navbera ragihbar û neragihbarê. Van madeyan, elektrîkê(birinê elektron) hinek diragihandin. Li Dinyayê, bûjenên tê zehf naskirin ev in: germanyûm û sîlîsyûm û selenyûm.
Dereceya ragihandinê bi zêdekirina germahiyê û nepakkirinê kane bê zêdekirin.
Ragihandina barên elektrîkî ji aliyê valahî ("en:hole") û elektonên serbest, ku wek barkêş ("en: charge carriers") tên zanîn, ve tê kirin. Madeyên nîvragihbar ên pak pêkhatiyên krîstal("en:crystal structure") ên bi bendên kovalent ("en:kovalent bond") girêdayî peyda dikin. Di sifrê mûtleq ("en:absolute zero"), 0 K, de elektronên serbest namînin. Ji ber ku elektonan gişta cih girtine valahî jî namîne. Ger barkêş di madekî de tunebin, elektrîk jî nayê ragihandin. Herçî germahî zêde bibe hinek elektron dê ji cihê xwe derkevin, yanî benda biqetînin û serbest bigerrin. Evan elektronan dema ji cihê xwe derdikevin valahiyek pozitîv jî li şûna wan peyda dibe. Evan elektronên negatîv û valahiyên pozitîv karê barkêşiyê bicih tînin. Mirov kane bi zêdekirina nepakîyê jî jimareya barkêşan zêde bike.
Di 14ê adara 1782an de Alessandro Volta di nameyek xwe de cara pêşîn navê nîvragihbar (bi îngl.: "semiconductor") bi kar anî.
Bandora nîvragihbariyê di sala 1833'an de ji aliyê Michael Faraday ve hat vedîtin. Ew lê hay bû ku resîstansa sulfîda zîv (Ag2S) kêm dibe bi zêdekirina germahiyê. Divê pêwendî bo metalan wiha neba. Lêbelê wî hîç agahiyên çendanî yên derbarê têkiliya germahî û resîstîvîtiyê nedaye.
Duygu Canbaş (jdb. 1972 li parêzgeha Enqereyê) yek ji moderator û bêjerên (spîker) tirk e.
Di radyoya Enqereyê yaneya (klûb) hevbêjiyê (koro) ya zarokan de perwerde bûye. Li Zanîngeha Enqereyê beşa rojnamegeriyê de dixwîne. Bi salan di kanala TV 8'ê de kar dike. Di kanala Habertürkê de bêjeriyê dike.
Erdhej û nîjadperestî.
Di erdheja Wanê 2011'yê de di nûçeya xwe de şabûna xwe tîne ziman ku qurbanî kurd bûne. Canbaş viya wisa bilêv dike: "Herçendî erdheh li rojhilatê, li Wanê bûbe jî, dîsa jî mirov xemgîn dibe"."
Canbaş jî wekî Müge Anlı, hin ronakbîr, oldar û û siyasetmedarên tirk bi şabûna ji ber mirina kurdan û peyamên xwe yên nefretî, dilê mêxdûrên erdhejê diêşînin, tên şermezarkirin.
Şabûn ji ber erdhejê û şabûn ji bo mirina kurdan, bala etîknas, psîkologan dikişîne. Canbaş û yên din bo rojan rojeva Tirkiyeyê dagir dikin.
Elîşêr Koçgirî "(navê fermî yê bi tirkî: Yücel Halis)" (m., li Xinêrê - Xakurkê) rojnamevan, fermandarekî kurd bû.
Bi salan di nava çapemeniya kurd de wekî rojnamevan, birêveber û peyamnêr dixebite. Sala 1988î tevlî nava refên PKKê dibe. Li Akademiya Mahsûm Korkmaz dimîne û bo xebatên çapemeniyê wekî berpirsiyar tê Kurdistan û Tirkiyeyê.
Li Enqereyê tê girtin û bi salan li zîndanê dimîne. Piştre tevlî nava ARGKê dibe. Li herêmên Dêrsim, Qoçgirî, Zagros, Garê, Xakurkê, Zap û gelekan pêşmergetî (gerîla) dike. Dibe fermandar û di meclîsa HPGê de cih digire.
Di êrîşeke artêşa Romê (Tirkiye) de bi tevî hevalên xwe jiyana xwe jidest dide.
Di Çanda Kurdî De Elîşêr Koçgirî.
Stranên Seyda Perinçek û Tekoşîn li ser şehîdên Kurdistanê ên Rustem Cudî, Elîşer Koçgirî û Çîçek Botan heye.
(Yê dirêjîya mezin 15 mm ye)
Tirûş (an jî rezîstans, înglîzî: "resistor") hêmana pasîf ê elektronîke. Kengê herîk nav tirûş derbas dibe, tirûş berxwe dide û di xwe de voltaj peyda dibe. Xebata vî bi qanûnê Ohm va dibe. Di nav pirtûkan da bi tîpê "R" an jî "r" va tên nîşandan.
Nirxên tirûşan bi rengên xêzan li ser da tên berisandin. Yên din jî agahîyên(nirx, hêz û hwd) tirûşan hemû tên nivîsandin li serên van.
Erdheja Izmîtê 1999, erdheja Marmarayê, erdheja Gölcükê yek ji erdhejên mezin û ziyandêr ên li Tirkiyeyê rûdane ye. Hêza erdhejê 7,6 richter bûye.
Erdhej di 17ê tebaxê 1999, katjimêr 03:02yê de li herêma Marmarayê pêk hatiye. Ziyana herî mezin li Kocaeli, Yalova, Gölcük û Adapazarıyê ketiye.
Di pîyasê da rengê kondansatorên elektrolîtîk reşin. Lê belê rengên din jî dikarin dîtin.
Kondansator (înglîzî: "capacitor") hêmana dewreyên elektronîke. Hundirê vî madeyên neragihbar‎ û du heb ragihbar(iletken) heye. Bi qutbandinê elektrîkê, enerjî tê barkirin. Qutbandin, bi qada elektrîkê tê çêkirin. Niha di nav her cîhazê elektronîk û cîhazê elektrîk da kondansator heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê "C" va tên nîşandan.
Agahiyên Teknîk.
Kondantasoran bi madeyên neragihbar tên çêkirin ku van madeyên li pîyasê zehf in. Her madeya neragihbar bilîmît dikarê berxwedide. Di tabloyê da agahîyên teknîk ê madeyên neragihbar heye. Bi wî, mirovan dikarin hisab bikin û çêkin kondansatoran.
kondansatör aliye teknikida pır aliyada te bı kar anın hunduren sistemada encamen pır grıng dıxe hole minak: kondansatoreki jı tıjibun u valabuna wi tu dıkarı bı karbini ve demeda tu kari dem çebıki yani her alida aliye devreyen elektroniki da weki parazita jı hole rakırıne jıu ayne demeda enerjıye ka dengeliji kari çebıki
Pergalên ku ji du plakayên kondîter pêk tê ku navgînek lihevanîn di navbera wan de û ji bo hilanîna barkirinê ya elektrîkê heye, tê gotin kanserê. Tapên kondensatorên kontiroltê wekî armatur têne gotin. Kapasîtan, armacên ku bi wan re di astên balafirê de ne, bi gihandina wan du polên jeneratorê têne wergirtin da ku wan li kêleka hev bidin anîn da ku dûrahiya di navbera her du armaturên bi deverên berbiçav A de d be. Qasî kapasîteya balafirê C = ε. A / d A: Qada rûyê ji panelan d: Dravê di navbera bordan de d: Mîdyona moşînê ya domandinê ya domînerîker (dilsat tung)
Tramway li Nürnbergê, Almanya 2007
Tramway, tramvay, tramwey, tramvaî û tramva an jî bi tenê tram, bana kolanê, amyareke ragihandinê ye, pirranî bi elektrîkê dixebite. Li ser rêhesinê diajon lê hin cureyên nû hene ku li ser çerxe yan pêçkeyan diajon.
Ji bêjeya îngilîzî tramwayê navê xwe digire ku tê wateya "bana kolanê" yan "kolanban". Mirov dikare di kurdî wekî "tram" û "K-Ban" kurt bike. K-Ban anho kolanban, bana kolanê.
Hin avantajên wê hene, bo mînak di yek carê de dikare gelek rêwiyan rabigihîne û ji ber ku bi elektrîkê dixebite dûmanê dernayîne hww. Lê ji ber ku mecbûr in di ser banekê de herin, manewraya wê kêm e, di trafîkê de carnan dibe sedemê astengiyan.
Yekem tramway di destpêka 1800î de li Gdansk a Polandê hatiye bikaranîn. Ew tramway bi werîsên hesinî dihatibûye kişandin. Li Almanya bajarê Dresdenê û li DYAyê bajarê San Franciscoyê bingeha tramwayan hatiye avêtin.
Yekem bana ragihandinê di sala 1832yê de li New Yorkê, li taxa Harlemê hatiye danîn. Wê demê bi hespan dihate kişandin. Bi derketina motoran ve ew jî sûdê ji motorê werdigirin.
Li Kurdistanê rêhesin kêm in. Herwiha li bajaran jî ragihandin pirranî li ser otobusan e. Ev him dibe sedem ku hewa qirêj be, him biha ye, him jî pirrbûna amyaran jiyana bajaran dijwartir dike.
Erdheja Valdiviayê 1960, yek ji erdhejên mezin e ku di 22'ê gulanê 1960, katjimêr 19:11'yê de, li Şîleyê pêk hatiye. Hêza erdhejê 9,5 richter bûye.
Navenda erdhejê bajarê Valdivia bû ku 700 km li başûrê paytext Santiago de Chileyê dikeve. Sedemê erdhejê tsûnamî bûye. Tsûnamiya li Okyanûsa mezin rûdide, ji xeynî Valdiviayê, ziyanê dide Hilo, Hawaii û Afrîkaya başûr jî. Di erdheja Valdiviayê de 3.000 kes jiyana xwe jidest didin.
Erdheja Haîtiyê 2010, yek ji erdhejên mezin e ku li Haîtî rûdaye. hêza erdhejê 7,0 richter bûye. Erdhej di 12ê kanûna paşîn a 2010, katjimêr 21:53:09ê de pêkhatiye.
Navenda erdhejê 25 km ji paytext Port-au-Princeyê dûr bûye. Nêzîkê 316.000 mirovan jiyana xwe jidest dane, 250 hezar kes birîndar bûne. Hin çavkaniyan de hejmar kêmtir cihdigire. Ziyaneke mezin li paytextê Haîtiyê dikeve. Parlamena welat, girtîgeh ûêd jî tên xwarê.
Ji ber ku Haîtî welateke xizan e, têkoşîna bi ziyana erdhejê re baş nayê meşandin, nexweşiyên bisaw rûdidin, bi hezaran kes jî ji ber nexweşiyan dimirin. Gelek welat alîkariyê didin Haîtiyê.
Asya () mezintirîn parzemîna cîhanê ye ku li rojhilat ji Okyanûsa Mezin dest pê dike ta digihe rêzeçîyayên Ûral li rojava û ji Okyanûsa Arktîk li bakur xwe digihe Okyanûsa Hindî li başûr. Kes, gel û tiştên li yan ji Asyayê asyayî ne.
Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163 km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490 km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire.
Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê Everest e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, Deryaya Qezwînê, gola herî kûr Gola Baykal, Gola Mirî a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. Behra Turfan -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye.
Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin.  Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e.
Bakurê Asya.
Di bakurê Asya de bes ye.
Rojhilata Asya.
Di rojhilata Asya da pênc dewlet hene.
Rojhilat-başûrê Asya.
Di rojhilat-başûrê Asya da yazdeh dewlet hene.
Asyayê pêşîn.
Di Asyayê pêşîn bîst dewlet hene. Li wir sê navçeyên otonom (, û) jî hene.
Ew sembol tê dîtin di pirtûkên zanîngehî
Înduktor (înglîzî: "inductor") hêmana dewreyên elektronîke. Ev hêman wek kondansator, hûndirê vî enerjî tê barkirin. Tenê, înduktor bi qada manyetîk, enerjî li hûndirê xwe hildide. Pir caran ew tê ziman ku înduktor têkilîyê bi herîk.
Di nav cîhazên elektronîk û cîhazê elektrîk da înduktoran heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê "L" va tên nîşandan.
Nûzakî, mindalokî, zarzimanî, zimanê zarokên biçûk ji axavtin, awayê ristina hevokan û bi giştî ziman û cîhana zarokên ji 3 salê biçûktir re tê gotin.
Hin zarok heya 5 salî jî dikarin baş bi zimanê mezinan nekarin, ev gelek normal e, divê mirov bingeha wê li cihekê din bigere, ne ku zarok kêmgihîştî ye.
Zimanê zarokan, zimanê ku zarokên biçûk bikartînin, bi viya daxwaz û helwestên xwe tînin ziman e. Viya ji mezinan fêr dibin, di cîhana têgihîna xwe de dinirxînin, biwate dikin û viya bi qasî ku gihana wan (werar) dest dide, bi hin sîmbol û bêjeyan didin der.
Mezin jî ji bo ku nûza baş ji wan têbigihên, hewl didin xwe ku bi wwê zimanê bi wan re biaxivin, daku fêhm bikin. Bêjeyên vê zimanê pirranî ji olandanên bêjeyên zimanê mezinan û ji onomatopoetîkayê ne.
Gelek zimannas dibêjin ku di nava derketina zimanan û bipêşketina zimanê zarokan de têkiliyeke rasterast heye. Herwiha zimannas dibêjin ku zimanên herî kevn, bingehxurt, ên pirr bêjeyên zimanê zarokan û bêjeyên xwezayê teqlîd dikin dihewînin.
Kurdî jî ji wan zimanan e ku hêj jî gelek bêjeyên xwezayê (bo mînak deng, fonksiyon ûêd) dihewîne. Bo mîkan "qijik", "qirik", "legleg", "xuşînî", "kelandin" (ji dengê kelekelê), "qijilandin", "vizik" (mixmixk) hww.
Nûza jî wisa zimanê mezinan teqlîd dikin, ji kûçîk re "ewtewt", ji ji kitikê (psîk) re "meûmeû" dibêjin. Hin bêje jî ji taybetiya fonksiyona tiştekê dertînin, bo mînak dema dayik wan dikin xewê loriyan dibêjin. Heger zarok bixwaze bixewe, daxwaza xwe "lala" tînin ziman. An jî "eee"."
Pitiktî, bebektî, şîrmijkî, zimanê berpêsîran ji bêje, ristina hevokan, axavtin, bi giştî ziman û cîhana pitikan, berşîran, dergûşan re tê gotin. Bi îngilîzî "Baby Talk" dibêjin.
Gava mirov baş bala xwe dideyê ku dergûş ne pasîv in, çalak in, fêrdibin, teqlîd dikin, tevlî jiyanê dibin, bi kurtî wekî mezinan in. Lê ji ber ku ji aliyê biyolojîk, fîzyolojîk û gihanê ve hêj ne gihîştî ne, viya bi derfetên xwe dikin.
Bi deng, peyam û zimanê laşên xwe bi derve re dikevin têkiliyê. Axavtina mezinan teqlîd dikin, bêjeyên wê zimanê di mejiyê xwe de dinirxînin, biwate dikin û bi qasî dikarin didin der.
Pirranî yek du kîte bin jî ev jî bêje ne, bi giştî dewlemendiya zimanekê ne. Hin ji wan bêjeyan derbasê zimanê mezinan jî dibin. Bo mînak, di kurdî de ji mînder û rûniştekên dergûşan re çûço dibêjin ku ev ji zimanê nûzakî ye. Herwiha di civatan de ji ber fediyê ji penîsê re "bilik" dibêjin.
Sismolojî, erdhejnasî "(ji bêjên yewnanî σεισμός (seismós) = erdhej û logos = bêjeye)" ji şaxeke zanistiya jeofîzîkê re dibêjin ku bi erdhejê re bilî dibe.
Avabûna pêlan, tevgerên zemîna erdê, prînsîbên erdhejê, lêgerînên li ser navenda erdxaneyê (planeta me erd), ji bo arkîtektiyê peydakirina zemînên baş, lêgerina dewlemendiyên binerdî ûêd bi giştî mijarên sîsmolojiyê ne, sîsmolojî di xizmeta wan de ye.
Bingeha sîsmolojiyê ji aliyê zanistê alman Emil Wiechert (damezîrênerê çavdêrxaneya Göttingenê) vê tê avêtin, ku wî yekemîn sîsmografa horîzontal çêkiribû (sala 1899'ê).
Niha alavên gelek pêşketî bu analîzkirina erdhejê tên bikaranîn. Tomografiyên sîsmîk, Receiver-Functions-Analyse û gelek rêbazên din hene, bi wan pêderxistina erdhejê tên kirin. Herwiha bi van alavan mezinî û ziyandêriya erdhejê jî tên analîzkirin.
Erdheja San Franciscoyê 1906, yek ji erdhejên mezin e ku di 18ê nîsanê 1906, demjimêr 05:12'yê de li DYAyê pêk hatiye. Hêza erdhejê 7,8 richter bûye. Hin tomarkirinan de hêza wê 8,25 jî hatiye gotin.
Navenda erdhejê 3 km ji bajêr dûr, di deryayê de, kendalên Mussel bûye. Erdhejê bi dirêjiya 477 km derz li zemînê xistiye. Bandora xwe li gelek deveran daye.
Erdhejê de şewatên mezin derketine. Zêdetirî 3.000 kesan jiyana xwe jidest dane. Ziyaneke mezin li aboriya herêmê daye.
Komstêr wêne an şiklên ku li rûyê ezmên ji hêla stêrka ve tên nexşandin in. Ji dewrên kevnare ve merîv ew şiklan şibandine termê merîv, termê heywanan an hin tiştên din. Batlamyûsê stêrnasê Yewnanê di sedsala 2'an de jiyayî di kîtaba xwe ya bi navê Macestî de 48 komstêran qeyd dike. Di sala 1922'a de Yekitiya Stêrnasiyê ya Navneteweyî 88 komstêr ên îroj binav dike.
Komstêr gorî cihî ku merîv lê dinêhêre wêneyekî nîşana merîv didin. Birastî navbera stêrkên di eynî komstêrê de tu eleqe tune û ew ji hev carcaran bi sedan salên roniyê dûr in. Lê ji ber ku ew bixwe pirr dûra ezmên in, di tariya şevê de wêneyeke yekgirtî nîşan didin.
Kurtedîrok.
Komstêrênn 12 bircên çembera felekan ji hêla Sûmeriyan ve hatibû nasandin. Lê li berî wan, di dewrên Misiriyên kevin. Çembera Felekê ya ku di astrolojîyê de jî tê bikar anîn, bi halê xwe yê îroj ve 2100 salan berî îroj pêk hat. Batlamyûs di kîtaba xwe ya Elmacestî de bi kataloga stêrkan ve qala 48 komstêran dike. Peyî ew kîtaba tê wergarandin Erebî ew komstêran di nav xelkên din de jî belav dibin. Peyî Elmacestî belav dibe re pirr komstêrên kevin ji bîr dibin û êdî ew komstêrên Batlamyûs qebûl dibin. Stêrnasên Erebên wek el Sûfi kîtabên xwe de stêrên di Elmacestî de bingeh digirin. Lê navên stêran bi pirranî bi navên Erebî di stêrnasiyê de qebûl dibe.
Ji xeynî komstêran, hin asterîzmên din ên di nav gelên dinê de tên nasîn jî hene. Wek rêya kadizan, komika sêwiyan, sêgoşeya havînî.
Heikki A. Alikoski (jdb. 1912 li Oulu, m. 28ê kanûna pêşîn 1997 li Turku) stêrnasekeî fînî bû.
Alîkoskî şagirtê stêrnasê fînî Yrjö Väisälä bû.Ew di navbera salên 1937 heta 1957an de wek asîstenê wî di çavdêrîxaneya li Turku de kar kir.Wî di vê demê de 17 asteroîd kefş kir.
Marco Cavagna (jdb. 1958, m. 9'ê gelawêjê 2005) stêrnaseke amator û kefşkereke îtalî ê asteorîdan bû. Ew endamê "Gruppo Astrofili Brianza" bû, a ku Osservatorio Astronomico Sormano damezrandibû. Ew li wir beşdarî kefşkirina 19 asteroîdan bûbû.
Cavagna di 9'ê gelawêjê 2005 jiyana xwe ji dest da.
Endezyarîya elektrîkê têkilî hilberandin, ragihandin û belavkirina enerjîya elektrîkê ye. hemû cîhaz û amûrên ku bi elektrîkê dixebitin, beşdarî endezyarîya elektrîkê dibin. Endezyarên elektrîkê, sêwirandin, hilberandin û testên cîhazên elektrîkê jî çêdikin.
Dîroka Elektrîkê Kurt.
Endezyarîya elektrîkê di sedsala 17'emîn de dest pê kir. Bi xebata Alessandro Volta pîlê xwe sewirand û navê xwe da li ser. Piştî sedsala 17'emîn, xebatên elektrîkê hat perisandin. Thomas Edison dest bi belavkirina elektrîkê kir. Bi xwe dîzayn kir û lambe hilberand. pergala HR"(Herîka Rast-direct current)" jî keşfa wî bû. Lê belê sîstema HR pir zehmetî û biha bu. Bi wî, ew rind tê zanin ku HR nayê vegûherîn. Ji bo vî dijwarî, Nikola Tesla sewirand RP("alternative current)". Ew wek şoreşa elektrîk bû; sîstema RP raserî bû.
São Tomé, peytexta Sao Tome û Prînsîpeê ye. Di nav behrê de ser giravekî cîh digire. Navê bajarê ji vedîtinerê Portekîz Saint Thomassê tê
São Tomé di salal 1485an de ji hêla Portekîzan ve hate avakirin.
Deniz Çakır (31ê kanûna pêşîn,1981) aktrîseke tirk e.
Rolê wê ya ewil di rêzefîlmê tirkî Kadın Isterse de bi navê "Alev" bû. Esil li rêzêfilma Yaprak Dökümü bi navê "Ferhunde" bêhtir hatiye naskirin.
Deniz Çakır di 31ê kanûna pêşîn a 1981an de li Enqereyê ji dayik bûye. Li Zanîngeha Hacettepe'yê li Konservatuara Dewletê ya Enqereyê ji beşa şanoyê mezûn bûye. Li dibistana bi navê Ayrancı Süper Lisesi xwendina dibistana amadehiyê qedandiye..
Wêneyekî kevin î Babegurgurê, petrol ji avahiya neftê dipijiqe.
Babegurgur, an jî Babegurrgurr, yek ji mezintirîn meydanên neftê yên Kurdistan û seranserî cîhanê ye, di sala 1927an de neft lê hat dîtin. Nêzîkî Kerkûkê ye.
Agirê sermedî.
Babagurgur 16 km dûrî Arrapha ye, di navbera qada neftê de agirekî navdar î bi navê Agirê Sermedî heye. Dibêjin Agirê Sermedî 4000 sal e ku dişewite.
Meydanên neftê.
Di meha kewçêra 1927an de bîra neftê ya Babegurgurê ji hêla Turkish Petroleum Company ve hate dîtin. Babegurgur yek ji sê bîrên Kerkûkê ye, yên din Xurmelle û Zurgezraw in. Mezinbûna bîra neftê 300 kîlometre çargoşe ye.
Çerxa Felekê an Çembera Bircan ango Zodyak çembereka bi parvekirina eklîptîka(rêgeha rojê ya di ezmên de ya saleke gerra xwe temam dike ye) 12 parên wekhev re dertê holê ye. Mîna rojê, rêgeha gerrstêrkên din û ya hîvê jî li nêzî rêgeha rojê, eklîptîk, li ser çerxa felekê dikeve. Dema dinê dor rojê re viz dibe, gorî nihêrîna merîv, roj di rêgeha xwe, eklîptîk, de hereket dike. Lê birastî ya hereket dike dinê ye. Gorî nihêrîna merîv, roj di çerxa felekê de her roj dereceyeke hereket dike û bi temamkirina di saleke de ye 360 dereceyan re, li dehûdu bircên çerxa feleke digere.
Di Astrolojiyê de.
Di astrolojîyê de çerxa felekê cîhê ku eklîptîk, rêgeha rojê, tê re derbas dibe ye. Gorî vê rêgehê bircên astrolojîyê derketine holê. Lê îroj birc û komstêrên ku bircan navên xwe jê helgirtinî hev nagirin. Ew jî ji ber liva tewereya dinê ye. Nêzî 2500 salî berî îroj, wexta Çerxa Felekê ji hêla Babîliyan hatibû kifş kirin, cîhê komstêrên roj lê û mihleta birca wê di eynî wextê de bûn. Wê çaxê rojvegera biharî(Îng. Vernal equinox) de roj dikete birca Berên. Îroj wexta roj dikeve birca Beranê, birastî rêgeha xwe di komstêra Masî re derbas dibe. Yanê rojvegera havînî, wexta roj di komstêra Masî pêk tê.
Cîhê Ekinoksa biharî(vernal equinox) ya li ser rêgeha rojê, eklîptîk, ya 6000 sal virve
Nêrevanê Bakur an Arktûros an jî α Boötis ("Alpha Boötis") stêra tewrî geşa komstêra gavên e. Ew stêra reng sor û tirincî ye û bi qedra zahîriya −0,04 ve, stêra geştirîna nîvkada bakur û ji Qurix (-1,46), Suheyl (–0,86) Alfaya Kanturîs (-0,27) şûn ve çaram geştirîn stêra ezmana şev e. Nêrevanê Bakur ji herdu kadên dinê de dîtbar e. Ew ji dinê 37 salên roniyê dûr e. Giraniya wê qandî 200 car ya rojê ye û eşkala wê qandî 22 caran ya rojê ye. Ew bi Qelbê Şêr "(Regulus)" û Simak el-A'zel "(Spica)" ve sêgoşeya biharî pêk tîne.
Ew ji rojê 110 carî zêdetir ronîtir e. Ew) tê navkirin.
Şahan pîlê aşîra Bextîyaran o û dewa xo Pakire ya. Pakire, girêdayîyê qeza Dêrsimî Xozatî ya.Eslê xo de bextîyarijî kirdaskî (kurmanckî) qesey kenê labelê înanra tayîne kirdaskî terk kerdo, ewro kirmanckî (zazakî) qesey kenê.
Keyeyê Şahanî nînan ra yew bîyo. Heto bîn ra no keye, keyeyêdewelatperwer bîyo. No sebeb ra kî demê Komara Tirkiya de çiqas kedest ra amo, dewlete ra durî vineto.
Şahan Axa, mordemêde zanayox, welatperwer û çêr bîyo. Ey Xarpêtde mekteb wendo. Goreyê vatişê tayê naskerdoxan mektebo mîyanên(ortaokul), ê tayîne ra gore kî lîse qedênaya. Şahanî polîtîkaya dewletatirkî rind nas kerda û o sebeb ra kî dêyme nêgino dama aye ro. Mîyanêxo û Sêy Rizay û welatperweranê bînan weş bîyo ke nînan ra yew kîAlîşer Efendî bîyo. Mabênê ey û Alîşêr Efendî hen zaf weş bîyo ke siroke debara xo rinde nêbiya û kewto tenge, Alîşêrî ci rê şîîre nuşta, yardimwasto.
Çiturî ke êno zanayene, hukmatê tirkî 1935 de Qanûnê Tuncelî(Tuncelî Kanunu) vet, îdareyo orfî îlan kerd. Aye ra dima kî generalAbdullah Alpdogan sey Muffetîşê Umûmî û qumandarê îdareyê orfîrusna Xarpêt. 1936 de dewlete ef îlan kerd û Dêrsim de çekî top kerdî.Çi esto ke sey tayê serekaşîran û pîlanê Dêrsimî, ahan Axayî kîbaweriya xo bi dewlete nêarde, teslîmkerdişê çeke qebûl nêkerd. Ey kîsey welatperweranê bînan vat ”Dewlete nika bi zono nerm qesey kena,çekan kena topî, o ra têpiya kuna ra werte, miletî qir kena.” Şahanî keniya kerd, Avdile Paşayî (Abdullah Alpdoganî) mordemî kerdî mabên,wesêna ey ser, berd Xarpêt ke tey qesey bikerone. Mordemê dewleteuca ci ra vanê ”Çiqasî erazîye, dukan û pere wazena dame to. Ekememûrênî wazena aye kî dame to, Dêrsim terk bike. Nê koyan ra vindena se kena?”
Labelê Şahan vatena înan qebul nêkeno. O şarê dormeyê xo ra vano“No plan, planê parçekerdişê Dêrsimî yo. Na damê ya, ma rê na ro.“Eke qebul nêkeno, orfî îdare nêverdano o peyser şêro Dêrsim, eymecbur keno ke Xarpêt de bimanone. Labelê demê ra têpiya ŞahanŞahan Axa remeno, peyser şono bi Dêrsim.
1937 de ke leşkerê tirkî est Dêrsimî ser, Şahan qet nêvinet dust devejiya û da pêro. Şahan Axa, hetê çeke ra zaf ciraamaye bî. Ey herbê1937î de kî zaf bi qaremanîye da pêro û no sebeb ra kî demêde kilmekde mintiqa Xozatî de bî sembolê xoverdayîşî.
Têpiya 1937 de siro ke Alîşêr Efendî bi Zerîfa Xanime ra ameykîştene, Sêy Rizayî cayê xo vurrna şî Derê Birdû. Seke şî uca kî wesênaŞahan Axayî ser ke şêrone lewe. Çend rojî ra dime Şahan şî, ey bi SêyRizayî ra rewşê Dêrsimî ser o derga-derg qisey kerd. O ra têpiya ŞahanîSêy Rizayî ra musade wast, vat ”Karê mi esto, ez son karê xo qedênenû heftê ra têpiya peyser ên.”Heto bîn ra dewlete Şahan Axa raya xo ser o sey bendêde (engel)gird dîyêne û kistîşê eyî xo rê kerdîbî hedef. Qumandarê Alaya MuhafizeAlbay Îsmaîl Hakki Tekçe raporêde xo de niya vano:“... Mintiqa ma de bi taybetî îmhakerdişê çeteya Şahanî, noxtamuhîma verên a. Seba îmhakerdişê nê xayînî tayê tedbîrê mayê keamêguretene kî estê...“Rastî kî o sire de dewlete hem bi ters hem kî bi pere şaro ke nêzdîyêŞahan Axayî yo ra di mordemî kerdîbî hetê xo. Nînan ra yew (ju), MemêPirçoyî (Pirçî) bî, yew kî Xidê Lilê Verojî. Nê her di mordeman qebulkerdîbî ke Şahan Axayî bikîşêne. Xidê Lilê Verojî, maye ra birayê ŞahanAxayî bî.Şahan o mabên de şî mintiqa aşîra Qocan (Qozan), înan de qeseykerd, wast ke herb kuyêne. Çike serrê o ra raver, tayê aşîran qirbanêXizirî ser o sond werdîbî, soz dabî Sêy Rizayî ke dest bidêne yewbînan,piya pêro dêne; înan ra yewe aşîra Qocan bîye.Şahanî ke înan de qesey kerd cêra ra (agêra), mintiqa xo de şî Mazra(Mazra Koyê Balkanî). Uca keyeyê (çêyê) Îvrayîmê Xidê Mistê Sate debî meyman. Xebera Xidî bîye ke tayê mordemî wazenê Şahanî bikîşêne,çi esto ke no plan ci ra eşkera nêvat. Hurendiya naye de tayê qeseyêsotraxkî estî ra ver hama Şahanî şik nêkerd.Çend rojî be ke Şahan Axa bêhewn bî. Naye ser o kî cêra ra hevalêxoyê raye Memê Hure ser, vat “Memed, hewnê mi êno, ez wazen tenêrakune.“Memê Hure îtîraz kerd, nêwast ke rakuyone hama Şahanî de halnêmendîbî; ust ra, bî teber, nêzdiyê banan de hênî ser o darêda qewaxebîye, şî binê aye de kewt ra (rakewt).Seke kewt ra kî Memê Pirçoyî bi Xidê Lilê Verojî ra piya hewn de napira kîşt. Tarîx 26ê tebaxe 1937 bî.Apê Şahanî Alîşanî o ra raver çend rey Şahan hesênabî pê, vatîbî“Memê Pirçoy bi Xidê Lilê Verojî ra xirabe dime r’ ê, bê ma nînanbikîşîme“ labelê Şahanî qebul nêkerdîbî. Ey apê xo ra vatîbî “Xidê LilêVerojî birayê min o, ez çiturî bikîşîne? şar mi rê xirave vano.“Kîştiflê Şahanî ra têpey, her di qatilan xebere dê Alîşan Axay ard,raye ra o kî kîşt. Eke o kî kîşt, qatilan na rey xebere dê qereqolêQerevlanî. Qumandaro tirk ame, sarê Şahanî û apê ey Alîşanî daybirnayene, kerdî çuwal, berdî.Şahan zewejîyaye bî hama ey ra domanî çînebî.Hata ewro, tarîxê mayaxorabîyayîşê Şahan Axayî ser o agahdarîyêdaraste ra mi dest nêkewta. Hama siro ke o amo kîştene, zaf ciwan bîyo.Qaremananê Dêrsimî ra Şahan Axayî ser o lawikê kî yena vatene.Varyantêde na lawike wina yo:SAHAN AXA (1)Wile (2) bîye leminê bîyeÎsanê na zemanî kêşî de nêmendo bextWax bîyeSahan Axayê min bezke (?) xaro leminSahan Axayê min vîyala tekeSahan vano:”Ez merdena xo ver nêkun leminTers gino ro mi keMi dima Koyê Dêrsimî deNêmano cênik û çêneke.”Sahan Axayê mi merdo nêmerdoşîkîyo tilsime KirmancîyeSahan Axayê mi qolê xo guretoşîyo geçê Koyê MûzirîSahan vano:”Qozanê (3) caro bêbextênî mekerêMa piya werdo qirvana Xizirî (4) lemin”Sahan vano:”Qozanê caro bêbextênî mekerêMa piya werdo qirvana Xizirî.”Xozatî persenaMi va Qerevlan (5) ra nat o wîy!Sahan vano:”La lawo Lazê Pirçoy mi de mizewirênî mekeMin û to cizikê Gulîzare piya lito”Heqo ti caro kêşî ra nêdê dîyayîneEwro biray sarê biray berdoXozat de wax rotoSahan Axayê mi ti caro merdena xo ver mekuyeHesen Axayî to ra ravêrî hêfê to gureto leminWile bîye leminê bîyeÎsanê na zemanî kêşî de nêmendo bextWax bîye1. Na kilame bandê Usên (Hüseyin) Doganay ra ama guretene.2. ”Wile” eve şêkilê ”wele”, ”ule” kî yêna vatene.3. Qozanan (Qozû): Aşîrê wa. Dewê na aşîre dormê Alî Boxazî der ê. Qozançiqaşî ke Sêy Rizay de sond werdo ke piya eskerî de pêro dê kî serra 1937inede tifang nêesto. Sahan nazay ser o vano ”Qozanê caro bêbextênî mekerê”.4. Qirvana Xizirî: Qirvano ke raya Xizirî de yêno kerdene.5. Qerevlan: Wertê Xozatî û Vacixe (Ovac›k) de mintiqê wa.
Arekerdox: Munzur Çem
"Kovara Hinarê", di bin banê Kurdî-Dera Izmîrê de, di 31ê tebaxa 2009an de dest bi weşanê kir.
Hinar kovareke çand, huner û wêjeyê ye ku du mehan carekê derdikeve. Heta vêga 9 hejmar derketine. Di destpêkê de Şikran Laloglu, Erdal Sagyîgît, Yusuf Taştan, Mustefa Borak û Berfo Barî cih girtine. Xwediyê kovarê yê ewilî Erdal Sagyîgît bû, dûvre edîtor û xwediyê kovarê bû Berfo Barî. Vêga H.Kovan Baqî, Mustefa Borak û Berfo Barî kovarê birêve dibin.
Artî, girava Artiyê an jî girava Arterê (; bi ermenkî: Արտեր, "Arter") di nav Gola Wanê de cih digire û di nav çar giravan de ya herî biçûk girava Artiyê ye.
4 kîlometre li başûrê Axtamarê cih digire. Li ser giravê dêrekê ku bi tenê bermayiyên wê mane heye. Tê payîn dêr di sala 1305'an de hatiye avakirin.
Li gor hinek angaştan navê Artî ji fransî tê (Artère - bi kurdî wateya wê "mexanî" ye).
Hina ciwan bû li cem bavê xwe
Nûredîn Ebdurehman Camî an jî bi kurtayî Camî (Farsî: نورالدین عبدالرحمن جامی; "Nur ad-Din Abd ar-Rahman Jami") (18ê tebaxê 1414 - 19ê çiriya paşîn 1492) yek ji girîngtirîn helbestvanê zimanê farsî yê sedsala 15an e. Helbestvanê şêwaza sufîzmê bû.
Nûredîn Evdirehman ji ber ku li parêzgeha Xorasanê li bajarê Cam'a ji dayik bûye weke Camî hatiye naskirin. Piştî çêbûna wî bi çend salan malbata wî bar dike Heratê. Li Zanîngeha Nîzamiya ya Heratê xwendina matematîk, wêjeya erebî, zanista xwezayê û felsefeya îslamê dike. Piştre li pey zanistên cîhanê çû li Semerkantê xwendinê bike. Evdirehman Camî mirovekî girêdayî terîqeta Neqşîbendiyê bû.
Camî di jiyana xwe de gelek berhem (pexşan, dîwan û name) nivîsandine.
Věra Pospíšilová-Cechlová (bi kurdî bixwîne "Vyêra Pospîşilova-Tsêxlova") (19'ê sermawezê 1978, Litoměřice) atlêteke çekî ye ku di beşên avêtina dîsk û avêtina guleyan de ditêkoşe.
Věra di 17'ê kewçêra 2003'an de bi pêlewanê çek Jakub Cechl re zewicî. Di avêtina dîskan de dereceya wê 67,71 m ye û di avêtina guleyan de jî 16,92 m ye. Di sala 2005'an de di şampiyoniya cîhanê de madalyaya bronz bi dest xistiye.
Şivan Zeren, nivîskar û helbestvanê kurdî ye.
Zeren di sala 1984'an de li Stenbolê hatiye dinê. Ew bi eslê xwe ji Cizîra Botanê ye. Kurê işqiyayê navdar Hekîmo ye. Li Zanîngeha Anadoluyê Beşa Karsazîyê xwendiye.
Gelek helbest û çîrokên wî di kovarên wek Nûbihar, Kovara W, Pêngav, Tîroj, Bîrnebûn, Hawara Botan de derketiye.
"Kurdistanbûl", helbest, 96 rûpel, Weşanên Berbang, Stenbol, 2013, ISBN: 9786058575325.
"Dilperest", helbest, 112 rûpel, Weşanên Berbang, Stenbol, 2015, ISBN: 9786058575363.
[http://www.idefix.com/kitap/sivan-zeren/urun_liste.asp?kid=364746 www.idefix.com]
iPod Shuffle ê nifşa 2emîn û mişkek
iPod Shuffle, iPod ê herî piçûk û sivik û erzan ê. Li ser vî ekran tuneye. Markaya Apple e û bi vî nav tê hilberîn. Di sala 2005'an de nifşa yekemîn hat derxistin. Tenê bi bernameyê iTunes, tenê data û muzîk tê barkirin.
Hîwa kovareke hefteyî ye. Li gel rojnameya Özgür Politika derdikeve.
Binihêre: Hejmarên kovara Hîwa
Încîla Barnabas (Mizgîniya Barnabas) yek ji Încîlên sexte ye.
Di beşên 20 û 21’ê de ew dibêje ku Îsa li gola Celîlê li keştiyekê siwar bû û dema ku ew gihîşt Nisretê, ew li qeraxê golê ji aliyê gundiyan ve hat vexwendin. Lê di navbera van herdu cihan de 25 kîlometre hene û ji bilî çiya û çol û çolistanê tu tiştê din tune. Wek ku tu bêjî: Ez bi keştiyê ji Entabê çûme Urfayê... Nivîskar li ser xwe dibêje ku ew şagirtê Îsa Mesîh e, lê ew qet bi welatê Îsrael nizane.
Di beşa 3'an de (3:217) nivîskar dibêje ku Pontiyos Pîlatos hem di dema bûyîna Îsa de (sala 4’an B.Z.) û hem jî di dema mirina wî de (sala 30’î P.Z.) li herêma Filîstîn û Cihûstanê waliyê Romayiyan bû; lê belê li gor çavkaniyên dîrokî û arkeolojîk, Pîlatos P.Z. di sala 26’an de ji aliyê împerator (qeyser) Tîberyos ve ji bo Filistîn û Cihûstanê walî hat kifşkirin.
Nakokiyeke din jî ew e ku Îsa (mesele di beşa 42:2'an de) qebûl nake ku ew bi xwe Mesîh e. Ev yek hem li gor Încîlê û hem jî li gor Quranê ne rast e.
Ev û gelek şaşiyên din bûne sedem ku îro dîroknas û pisporên ol û diyanetê Încîla Barnabas wek Încîleke rast qebûl nakin.
Erebî (bi erebî: اللغة العربية "al-luġatu al-ʿarabiyya") zimanê erebî ji Malbata zimanê Hamî−Samî ji baskê Samî ye.Qurana Pîroz bi zimanê erebî ye. Alfebeya erebî ji 28 tîpan pêk tê. Ew li welatên mîna Maroko, Cezayir, Tûnis, Misir, Surî, Îraq, Erebistana Siyûdî û din tê gotin. Di heman demê de, di van welatan de zimanê yekem fermî ye.
Xana Almastê (tirkî:"Hürriyet mahallesi") navê taxeke Agiriyê ye.
Ji ber ku berê di dewsa vê taxê de xan hebûne xana herî nav û deng jî xana almastê bûye, gel wê ji taxê re gotiye xana almastê.
Nexşeya rojhilata navîn bi Kurdistan
Rojhilata Navîn navê herêmeke erdnîgarî ye ku dikeve Asyaya rojava û Afrîkaya bakur. Kurdistan jî yek ji welatên Rojhilata Navîn e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Cihên mirovnîş yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo destpêkirina dîrokê Rojhilata Navîn muhim e. Dînên mesihî, cihûtî, zerdeştî, mislimanî jî li vî herêmê peyda derketine holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke xas hatiye afirandin. Piştî belavbûna Îslamê, nasnameya esasî ya Rojhilata Navîn dînê Îslamê ye. Îslam wek cilekî xwe li Rojhilata Navîn kiriye. Çand, dîrok, siyaset, zanistî û kullî tiştên Rojhilata Navîn guherandiye. Ji ber wê nasîna Îslamê ji bo fêmkirina dîroka ÎRojhilata Navîn cihekê esas digire.
Di dînê Îslamê de piştî mirina Pêxemberê Îslamê hinek guherîn çêbûn ku heta niha hem tesîra xwe li Îslamê jî, li Rojhilata Navîn jî, li dinyayê jî kiriye. Piştî wefata pêxemberê Îslamê, Îslam dibe du çiqên sereke; Sunîtî û Şiîtî. Jêkvebûna van herdu grûbên siyasî bingeha xwe ji hilbijartina xelifeyê Îslamê werdigire. Aligirên Şiîtiyê dibêjin ku mafê xelifetiyê yê îmam Elî ye û mafê hersê xelîfeyên din nasnakin. Di dewama fikrên xwe de dibêjin ku xelîfetî piştî îmamê Elî jî, mafê zurriyeta îmam Elî ye. Li hemberî van fikran, alîgirên Sunitiyê bi dûçûna nijadî hilbijartina xelîfeyê Îslamê qebûl nake. Civaka misliman kê hilbijêre, ew dibe xelîfeyê Îslamê. Ehlê Sunet, serokê civaka misliman wek "xelîfe" bi nav dike û hemî erkên Îslamê di destê xelîfe de ne. Lê alîgirên Şiîtiyê serokê civaka Îslamê wek "îmam" bi nav dikin. Her wiha alîgirên Şiîtiyê bawer dikin ku îmamê 12emîn berze ye û di axirê zeman de dê vegere dinyayê û wek Mehdî binav dikin. Di Şiîtiyê de jî bi navê "îsmaîlî" grûbek heye ku bawer dikin, îmamê 12emîn berze nebûye û îmamên dînê Îslamê heta niha berdewam in û hetta serokê wan yê niha Axa Xan e. Heta dîroka modern ya Rojhilata Navîn em tesîra van herdu mezheban dibînin. Xelîfeyên Îslamê bi dûçûna xwestina civakê û hêza grûbekê tê hilbijartin lê berevajî vê Îmamê Îslamê bi dûçûna sîlsîleya nijadî tê tesbît kirin.
Rojhilata Navîn li ber derûna Aûrasiya û Afrîkayê û deryaya navîn û okyanûsa Hîndê ye. Ew cih û navenda derketina olên wekî Xirîstiyanî, Îslam, Cihûtî, Manîçeyî, Êzîdîtî, Durzî, Yarsan û Mandeanîzm e. Olên wekî, Mîtrasî, Zerdeştî, Manîçeyanîzm û Baweriya Baháʼî li rojhilatê navîn derketiye holê. Di dirêjiya dîroka xwe de Rojhilata Navîn bûye navendeke sereke ya karûbarên cîhanê; qada stratejîk, aborî, siyasî, çandî û olî de hesas e. Herêm yek ji wan herêman e ku warê çandinî herêmeke serbixwe hate kifşkirin û Çanda, çandiniyê ji Rojhilata Navîn belav bû. Di dema neolîtîkê de ev çand li herêmên cuda yên cîhanê mîna Ewropa, Geliyê Indus ê û Afrîkaya Rojhilat belav bû.
Beriya avabûna şaristaniyan, çandên pêşketî di Serdema Kevir de li tevahiya Rojhilata Navîn ava bûn. Lêgerîna erdên çandiniyê ji hêla cotkaran, û erdên şivaniyê ve ji hêla gavanan ve dihat wateya koçberiyên cûda yên li herêmê.
Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi nav û deng wek dergûşa şaristaniyê tê naskirin. Şaristaniyên destpêkê yên cîhanê, li Mezopotamya (Sumer, Akad, Asûrî û Babîl), Misira antîk û Kîşê yên li Levanê, hemû li herêmên Hîva Fertile û Geliyê Nîlê yên rojhilata kevnar derketiye qadê. Li pey wan şaristaniyên Hîtît, Yewnanî, Hûrî û Urartûyan ên Asya Ya Biçûk û Şaristaniyên Elam, Fars û Mediyan li Îranê derketiye. Şaristaniyên Levant (wek Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Canaan, Aramea, Mitanni, Phoenicia û Îsraîl) û Nîvgirava Ereb (Magan, Şeba, Ubar). Rojhilata Nêzîk pêşî di bin Împeratoriya Asûrî ya Neo de yekbûn. Paşê împeratoriya Achaemenî û împeratoriya Makedonî li pey xwe hişt û piştî vê jî heta astekê ji aliyê împeratoriya Îranê (yanî Împeratoriya Partî û Sasanî), Împeratoriya Romê û Împeratoriya Bîzansê Herêm weke navenda rewşenbîrî û aborî ya Împaratoriya Romê kar kir û ji ber derûnîya xwe ya li ser Împaratoriya Sasaniyan roleke pir girîng lîst. Ji ber vê yekê, Romayî ji bo parastina tenê ji êrişên Sasanî û Bedewiyan heya pênc-şeş lehengên xwe li herêmê bicîh kirin.
Ji sedsala 4an a CE û pê ve Rojhilata Navîn bû navenda du hêzên bingehîn ên wê demê, ev hêz împaratoriya Bîzansê û Împaratoriya Sasanî bû. Lê belê, ew ê xelîfetiyên îslamî yên paşeroja serdema navîn, an jî Serdema Zêrîn a Îslamî ku di sedsala 7an a zayînê de bi dest ve kirina îslamî ya herêmê dest pê kir. Bi armanca ku pêşî tevahiya Rojhilata Navîn wek herêma cuda bike yek û nasnameya etnîkî ya îslamî ya serdest biafirîne. 4 xelîfetên ku zêdetirî 600 salan li Rojhilata Navîn serdest bûn, xelîfetiya Reşîdûn, xelîfetiya Emewiyan, xelîfetiya Ebasiyan û xelîfetiya Fatimiyan bûn.
Serdema Emewiyan.
Dayika xelîfeyê dawî yê Emewiyan Merwanê 2yê kurd bû
Proseya şerê cîhanî yê yekem.
Şerê cîhanî yê yekem li sala 1914ê destpê kir û heta sala 1918ê berdewam kir. Lê heta ev şer xelas bûyî Împeretoriya Osmaniyan perçe perçe bû û ji aliyê dewletên îtilafî hate dagir kirin.
Peymana Sykes Pycot(9-16 gulan 1916).
Di 9ê gulana 1916ê de Sir Edward Gray û balyozê Fransayê yê li Londonê di navbera xwe de hinek biryar wergirtin,li başûrê Anatolyayê 5 herêm dîzayn kirin. Bii dûçûna biryaran;
26 nîsana 1916ê Rûsan jî daxwaznên xwe ji van herdu dewletan gotibû ku Rûsî bi wergirtina herêmên başûrê Wanê û Bedlîsê vê planê qebûl dike.
Egerên giringiya Rojhilata Navîn.
Ji layê cografî û siroştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan.
Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê.
Herwesa di serdemên Sumeriyan da yasa hate afrandin. Hemorabî damezrênerê imbratoriya Someriyan bo. Hamorabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî. Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da.
Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên asmanî (Ayînê Îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê.
Şîlan (bi latînî: "Rosa canina"), cureyek e gulan e ku li Ewropayê, başurêrojavayê Afrîka, Asyaya û bi taybetî li Kurditanê hêşîn dibe ye.
Şîlan, di bijîşknasî û dermannasî de ji hêla hewandina vîtamîna C yê di dunyayê de riweka herî zengîn e.
Nav û etîmolojî.
Wateya Rosa canina bi latînî: gula kûçîkê ye.
Amerîka an Emerîka an jî Nûstan (wek "New World") parzemînek e.
Bakur, Navend (navîn) û Başûrê Amerîkayê ku ji bakurê Kanada dest pê dike ta digihe başûrê Arjantînê.
Heft stêrên geştîrîn ên Termê Merxê
Dîtîna stêra bakur bi hêlkariya Termê Merxê yên wek çoçikê
Heft stêrên Termê Merxê yên şiklekî mîna çoçikê pêk tînin
Termê Merxê an Termê Mexêl (Termê Mexîl, Termê Mixêl)‚ Dobê Ekber, Hirçê Mezin komstêreke li nîvkada bakura ezmên dikeve ye. Ji ber heft stêrên wê yên geş ên bi şiklê xwe, mîna çoçikê wek Heftbira jî tê bi nav kirin. Ew yek ji komstêrên navdartirîn û dîtina wê hêsantirîn e. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs ku di pirtûka xwe ya bi navê "El Macestî" de qala wê hatiye kirin e.
Navê "Arktîk" a bona herêma li dor cemsera bakur ji peyva yewnaniya ἄρκτος "(árktos)" tê ku ew ji bona ku li bin Termê Merxê dimîne wiha tê binavkirin.
Stêra Mîzar stêra cêwiya ewilîn e ku bi teleskopê ji hêla Giovanni Riccioli di sala 1650'an de hatiye kifşkirin e. Wêneyê stêra cêwiya ewilîn di sala 1857'an de ji hêla G. P. Bond ve hatiye kişandin.
Dîtina Stêra Bakur.
Bi hêlkariya stêrên Termê Merxê merîv dikara bihêsanî Stêra Bakur bibîne û bi vê ve qutba ezmên a bakur bibîne. Gava merîv xêza zahîrî ya navbera du stêrên paşinên Termê Merxê yên wek çoçikê, (Meraq (β UMa) û Dob (α UMa)ê pênc caran dirêj bike merîv ê bi stêra bakur gêhije. Stêra bakur, stêra gêşa ewilîna li ser vê xêzê ye.
Stêr.
Heft stêrên Termê Merxê yên bi şiklê xwe mîna çoçikê wiha ne;
Termê Nuhê ("Termê Nihê", "Termê Nehê") an Dobê Esqer, Hirçê Biçûk komstêreka li nîvkada bakura ezmên dimîne ye. Wek Termê Merxê (Hirçê Mezin) heft stêrên wê jî şiklekî mîna çoçikê pêk tînin. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs qalê kiribû ye û îroj jî yek ji 88 komstêrên îroyîn e. Çima ku stêra bakur jî di vê komstêrê de ye komstêreke muhîm e. Lê ew ê di pêşerojê de ji ber şewişîna tewereya dinê biguhere.
Ji ber heft stêrên wek çoçikê dîtina komstêrê hêsan e. Stêra di dawiya destêkê çoçikê de stêra bakur e. Stera Bakur bi dirêjkirina xêza zahîrî ya ji du stêrên li paşiya çoçika Termê Merxê re jî dikare bê dîtin. Stêra geştirîn ya komstêrê, bi qedra xwe ya zahîrî ya 2.02, stêra bakur e.
Erdheja duyem ya Wanê piştî erdheja wanê ya yekem di 9ê çiriya paşîn a 2011an de erdhejekî ku bi pîleya 5.6 Mw çêbû her çiqas pîle ew bibe jî hîskirina erdhejê ji pîleyê zêdetir bû ji ber ku erdhej ji nêz erdê pêk hat.
2 otel û 25 avahî bi temamî xera bû û 21 avahî valabû lê du otel jî tijî bû di encama erdheja duyemîn de 1 ji wan japon 37 kesan jiyana xwe dest da û 30 kes jî birîndar bûne.
Logoya KNQTê (Kampanyaya navneteweyî bo qedexekirina tepînkan)
Kampanyaya Navneteweyî bo Qedexekirina Tepînkan "(International Campaign to Ban Landmines, ICBL)", rêxistineke navneteweyî ye, bo qedexekirina tepînkan (mayîn) xebatê dike.
Li 90 welatan xwe birêxistinkiriye, di nava xwe de 1200 organîzasyonan dihewîne. Şaxa wê ya alman, Deutsche Initiativkreis für das Verbot von Landminen (German Initiative to Ban Landmines, GIBL) sala 1995ê hatiye damezirandin.
Sala 1991ê hin komele, rêxistin û kesayetiyan, qedexekirina mayînan gotûbêj kirin. Diviyabû bi lezgînî pêşî li bikaranîna tepînkan bihata girtin, lewra bi hilweşîna YKSSê ve kontrolkirina firotina çekan dijwar bûbû, tepînk dikaribû bikeve destê hêzên paramîlîtar û ew jî jiyana mirovan dixist xetereyê.
Sala 1992yê ICBL bi fermî ji aliyê rêxistinên Handicap International, Human Rights Watch, medico international, Mines Advisory Group, Physicians for Human Rights û Vietnam Veterans of America Foundation ve hat damezirandin. Van rêxistinan hêza xwe kirin yek, paşê jî gelekên din tevlî bûn.
Heşyardeya cihê lê tepînk tên derxistin û bêbandorkirin
Sala 1992yê rêxistin bang li welatan dike ku tepînkan qedexe bike. Di îlona sala 1997ê de bi navê "Mine Ban Treaty" danezanek li Ottawa tê pesendkirin ku daxwaza qedexekirina bikaranîna mayînên li dijî ferdan tên bikaranîn dike. Hin welatan bi fermî ev norm pejirandin.
Tirkiye û gelek welatên din, vê normê dipejirînin lê tepînkan di şerên navxweyî de bikartînin. Lewra hêzên navneteweyî nikarin tevlî karê navxweyî bibin.
Sala 1997ê kordînatora rêxistinê Jody Williams li ser navê ICBLê Xelata Nobelê ya Aştiyê werdigire.
Cureyên tepînkên li dijî sivîlan
Tepînk, mîn, mayin ji çek û mekanîzmaya bo ziyandayîna amyarên bejayî, ferd, keştî û amyarên esmanî tên bikaranîn re dibêjin. Gelek awa û cureyên wê hene. Tepînk him çekeke parastinê ye, him jî ya tunekirinê.
Tepînk bo armancên curbecur tên bikaranîn. Bi gelek teknîkên nûjen jî dikarin bên bikaranîn. Mirov dikare bêje tepînk jî bombeyek e, û wekî dafikekê tê danîn û kamûflajkirin, dema bê xwestin jî tê teqandin.
Tepînk hene dema hedefa xwe xist dafikê, bi pêlêkirinê diteqin. Tepînk jî hene ji dûrve tên kumandakirin. Tepînk dikarin bi mekanîzmayeke demê plan dike vê bê girêdan û dema wê hat bê teqandin.
Tepînka bejayiyê û cureyên wê.
Tepînkên li ser riya hedef tên binaxkirin in. Dema rast li hedefa xwe hat diteqin. Di nava wan de pilte (teqemenî), madeyên kîmyayî hene.
1- Tepînka antîpersonel a rûxîner
2- Tepînka pagê, tepînka araziyê
3- Tepînka çovî
4- Tepînka êrîşên rexkî
1- Tepînka belav dibe û bising
2- Tepînka bi parçeyên bandorker û aresteyî
3- Tepînka pestoyî, tepînka bifîşar
4- Tepînka napalmê
5- Tepînka vediceniqe
6- Tepînka kîmyayî
29'ê mijdarê destpêka rojiyên Şêşims e. 2'ê berfanbarê jî cejna Şêşims tê pîroz kirin.
Ji 6'ê berfanbarê heta 8'ê berfanbarê girtina rojiyên Xwedan e.
9'ê berfanbarê jî Cejna Xwedan e.
Ji 13'ê berfanbarê heta 15'ê berfanbarê jî dema rojiyên Êzî ne.
16'ê berfanbarê jî Cejna Êzîd tê pîroz kirin.
Her sal di meha berfanbarê de rojiyên êzdiyan tên girtin.
Soravk, rûj, lêvnûs berhemeke kozmetîkê ye ku bo nexşandina lêvan tê bikaranîn. Ji fransî derbasê kurdî jî bûye, li Bakurê Kurdistanê rûj jî dibêjin (ji bêjeya fransî "rouge" ango "sor").
Cure şilemeniyeke rengîn e. Ji senît, don, madeyên nermker, lanolîn, rûnê kastorî, alkol û hin têkelên kîmyayê tê çêkirin. Pirranî sor e, lewra jî di kurdî de "soravk" gotine. Formên tîr û ron de tên bikaranîn.
Reng dide lêvan, gelek cureyên wê hene. Jin gelek hez jê dikin û bikartînin.
Li Mezopotamyayê derhatiye ku parekê axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê. Berê kevirên giranbiha dihêrane û wekî pêşkêşkirina dewlemendiyê ya jinên dewlemend bikardianîne. Li Egîptê (Misir) têkelek ji rûnên riwekan, don, zirîç, qurşûna sor ûêd li lêvên xwe didan.
Li Spanyayê rûjên tîr hatine çêkirin. Bi hatina Îslamê û artêşên ereban ve li seranser Kurdistanê bikaranîna madeyên kozmetîk hatine qedexekirin. Di serdema 18. de li Ewropayê mêran jî soravk bikaranîne.
Spiyaw cureyek ji pudrayê ye, di kozmetîkê de bi spîkirina demûrûyê tê bikaranîn. Di zimanê kurdî de herwiha bo hemiyan jî pudra tê bikaranîn. Carnan tevlîhevî derdikevin.
Jê re "pudraya rûyê" jî dibêjin. Spiyaw bo xemla rûyê ye. Lê ji ber ku ew jî pudrayek e, bi navê giştî "pudra" "(ji fransî poudre, latînî pulvis") jî tê binavkirin.
Pirr berê ji ardikê dihatibûye çêkirin. Niha ji têkelên talk, kalsiyûm, devtî, karbonat, çînkoyê tên çêkirin.
Cîlaya neynokê, oje cîlaya ku li neynokê didin e ku di kozmetîkê de cihekê taybet digire. Ojeyê li neynokên bêçiyan û dehan (bêçiyên lingê) didin. Pirranî jin bikartînin.
Di manîkurê de gelek cureyên rengîn ên ojeyê tên bikaranîn. Ji nîtroselulozê tê çêkirin. Nîvron e, bi firçe yan darikên cîlakirinê li neynokan didin. Bi têkela xwe ya ronkirinê dikare bê ronkirin. Asetona pakijkirinê li hinekan nayê, dikare reaksiyonên alerjîk bitetikîne.
Oje di bijîşkiyê de.
Di bijîşkiyê de cureyek wê heye ku mirov bixwe jî ziyanê nade. Ev ji bo zarok an nexweşên neynokên xwe dixwin hatine çêkirin. Tehma wê ne baş e, lê zarok bixwin, pê bi jehrê nakevin.
Ojeya nûjen sala 1920'î hatiye çêkirin. Sala 1932 birayên Charles Revson, Joseph Revson û Charles Lachman dest bi hilberîna ojeyê dikin. Revlon dibe markayek, herwiha soravkê jî difiroşe.
Berê jî mirovan neynokên xwe dinexşandin. Lê bi derketina ojeyê ve ev hêsantir bû.
Danîmarka an Keyîtiya Danîmarkayê (wekî "Danêmark", "Danmark", "Denîmerke" û "Dênîmark" jî tê naskirin, bi danîmarkî, "Kongeriget Danmark") welatekî li başûrê Skandinavyayê, di navbera Swêd û Almanyayê de ye. Paytext Qobenheg e.
Danîmarka zimane Danî Danmark deyine. Dan anlamîya xe alê Danîmarka e, Dannebrog, Mark anlamîya xe derna terlêw e.
Herêld Şîndidanî.
Herêld Şîndidanî (Harald Blaatand) serokê Danîmark 958 hetak 987 u. Komarê Danîmarka çe gir, çûnkû bere da 3 komar îçî Danîmark he û. Yûllane, Şellanê, û Sikanê. Teknolojîya Bluetooth navên Şîndidanî qulanmîş gir.
Megiret 1.
Megiret 1 Serokê Danîmark û Norveç 1388 hetak 1412, û Qalmarkomara çe gir. 1412 Îsveç herb Qalmarkomarê gir, û tek Danîmarka û Norvêç ma.
Krîstîyan 4.
Krîstîyan 4 serokê Danîmark 1588 hetak 1648 u. Malna mina Rundetaarn, Rosenborg û Uraniborg çe gir. 1640 ji Herb Danîmark û Îsvêç bu, û Danîmarka Sikanê, Halland û Blekinge dan Îsvêç. 1648 Krîstîyan mir.
Grundloven.
1849 Anayasayî Danîmark çe girin. Folketinget çe bû, û Demokratî çe bu.
navê danîmarka yê dan navê gel û -mark (marka) da çê bûyê û tê maneya "sinorên danan". (Mark (herêm)
Algûne, sorava dêmê, berhemeke kozmetîkê ye, li dêman didin. Pirranî di rengê sor an tonên sorê de ne, bo sorkirina dêman bikartînin. Di hin zimanan de algûne jî bi navê rûjê tê binavkirin. A rastî herdu jî yek in, lê rûj ji bo lêvan, algûne jî bo dêman e.
Di formêm tîr û ron de, carnan bi hin têkelên din tên firotin. Gorî rengê çermê û li ser daxwazê cure rengên algûnê tên bikaranîn. Divê kêm li dêman bidin, heger pirr be û bi firçeyê neyê belavkirin, makyajeke baş dernayê.
Algûneyên wekî spiyawê hatine hilberîn, ne bi firçeyê lê bi ponponê tên bikaranîn.
Danî an denî (bi danî: "dansk") zimanekî ji zimanên germanî yên bakurî (ko herwesa dibijin wan zimanên skandînavyayî) ye, ko ew jî zimanek ji zimanên germanî yên malbata zimanên hind û ewropî ye. Nêzî 6 milyon kesan ko pirraniya wan li Danîmarkayê ne bi zimanê danî dipeyvin. Nêzî nîv milyon kesan ji li deverên bakurê herêma Schleswig-Holstein a Elmanyayê bi vî zimanî diaxivin û zimanê danîmarkî li wan deveran rewşa zimanekê kêmaniyan hene. Li Grînlenda û Gizirtên Faroe jî zimanê danî zimanekê fermî ye.
Polandin.
Zimanê danî û zimanê swêdî bihevra koma rojhilatî ya zimanên nors pêkdiînin û zimanê norwêcî û îslandî koma rojavayî. Lê danî û zimanê Bokmål li Norwêcê gelek ji hevdu nêzîk in.
Hersê zimanên swêdî, danî û norwêcî jibo axivtinkerên wan hersê zimanan dihên fehmîn.
Kila ron, rîmel, mesqere, berhemeke kozmetîkê ye, bo nexşandina bijang û kêlîçan e.
Bijangan rep dike, formê dide wê. Dema li bijangan bidin, bijang dirêjtirîn dixuyên, dîtbar dibin.
Di sedsala 19. de ji aliyê damezîrênerê fîrmaya Rimmelê Eugene Rimmel ve hatiye deranderîn. Di gelek zimanan de bi paşnava "Rimmel" tê binavkirin. Bêjeya mesqere jî ji îtalî ye, tê wateya rûpoşê. Mesqereyên îro tên bikaranîn ji aliyê T.L. Williams ve di sala 1913'yê de hatiye çêkirin.
Ji şemayê (şima) ye. Berê toza komirê û vazelîn tevlîhev dikirin, mesqereyên xwe wisa çêdikirin. Fîrmaya Williams a bi navê Maybelline, yekem car firotina mesqereyên îro jî tên bikaranîn kiriye.
Sala 1957'ê de di warê hilberîna rîmelê de şoreşek pêk tê. Helena Rubinstein şivik û tûpa rîmelê ya îro heye derdixe bazarê.
Dikare ziyanê bide.
Heger rîmel bi baldarî û gorî norman neyê bikaranîn dikare ziyanê bide çav, çerm û laşê mirov. Gelek kesan şivika rîmelê di çavên xwe re kirine. Di rewşeke wiha de divê çav bi lezgînî bê şûştin û mirov alîkariya bijîşk bixwaze.
Sîbera kêlîçê, di kozmetîkê de berhema pê kêlîç (palik, qalpaxa çav) tên sîberkirin, sîdarkirin e. Li Bakurê Kurdistanê jê re far jî dibêjin. Bi îngilîzî navê wê "eye shadow" e.
Herçendî berê bi hin rengên mat kêlîç dihatin sîdarkirin û navê xwe dabe vê berhemê jî, îro cuda ye, bi gelek rengan kêlîç ne tenê tên sîdarkirin, herwiha tên rengdarkirin jî.
Di formên toz, krem, pişrik, lîkît de tên çêkirin. Mirov dikare gelek rengan bi hevre jî bikarbîne, sînorekê wê nîne. Pirranî sîbera kêlîçê bi kil, kila ron ve tê bikaranîn.
Kil berhemeke kozmetîkê ye, pê binê bijangan ango dora kêlîçan (palik, qalpaxa çav) tên nexşandin. Îro kila nûjen, kila ron bêhtir tê bikaranîn.
Li Kurdistanê kil yek ji berhemên sereke yên xeml û nexşa jinan e. "Kila Sibhanê", kila herî navdar bûye ku ji riwekên Sibhanê dihatibûye çêkirin. Îro êdî nemaye. Bi qasî em ji wêjeya devkî têdigihên, li Kercews, Sêwas, Amed û Mûsilê hilberîna kilê dihatibûye kirin.
Di zimanê hindî de jê re, काजल, kājal dibêjin ku dişibe bêjeya kurdî kilê. Bikaranîna wê gelek kevn e. Ji Hindistanê belav bûye û li Misirê bipêşketiye. Rûnê nivîşkî dişewitandibûne û li dora kêlîçan an bijangan didane.
Zanist dibêjin cara berê ne ji bo xemlê, lê ji bo kêmkirina ziyana tîrêjên rojê derketiye. Li welatên germ derhatiye, wan xwestine bi reşkirina dora kêlîçan baştir bibînin, lewra siya diwe ser çavê, derfetê dide. Lê ev angaştek e.
Li Misirê bi sedema olî dihatibûye bikaranîn, lewra di wêneyên xwedayê rojê Ra de, kil hatiye bikaranîn.
Kozmetîk (ji grekî κοσμετικός kosmetikós, bêjeya κοσμέω kosméo di wateya „lêanîn, bicihkirin, nexşandin“) ji nexşandin, xemlandina laşê mirov, berhemên ji bo wê tên bikaranîn û pîşe û karên bi wê ve girêdayîne re tê gotin.
Pirr berê mirovan pîgmentên nivîsandin û xemlandinê dizanîn. Berê ji bo parastin, kamûflaj, kêmkirina ziyanên mêş û mûran, ayînan laş dihatin birengkirin, nexşandin. Pirranî qurşûna spî, komir, gêç, înkar, (girêt, tebeşîr), riwek ûêd dihatin bikaranîn.
Di ola hîndûîzmê de jin divê xwe bixemilînin, pakij bin. Li Kurdistanê kil, hine, deqandin ji jinan dihate payîn. Di şarezayiyên greka antîk, mezopotamya û Çînê de sûdwergirtina ji rojê, diyetetîk, pakijiya laşê girîng bûye ku viya jî rê daye nexşandin û xemlandina laşê.
Romayî û ewropayiyan kêm qîmet dane kozmetîkê, li Ewropayê kozmetîk pirr dereng rûdaye. Di sedsala 18. de li Fransa, Brîtanyayê di warê kozmetîkê de şoreşek pêk hatiye.
Madeyên xam ên kozmetîkê.
Di bin sê koman de tên rêzkirin;
Mirov êdî bêî parfûmê nikarin
Parfûm, bêhndarî "(ji fransî parfum, ji latînî per funum, ango bêhndarî, bi bêhnê re)" ji têkelên alkolî yên bêhnê didin, di bêhndariyê de tên bikaranîn re tê gotin. Ji bo bandora xwêdan û bêhnên nebaş kêm bibe tên bikaranîn.
Bikaranîna parfûmê.
Bikaranîna parfûmê pirr kevn e. Mezopotamyayê (pareke Kurdistanê jî dikeve vê herêmê) rûdaye, li Çîn, Eqîpt (misir), Îsrael, Hindistan, Anatoliya û li welatên ereban pêşketiye. Parfûmên nûjen li Ewropayê forma xwe girtine.
Mayumi Iizuka () (jdb. 3ê kanûna paşîn 1977 li Tokyo) stranbêj, komponîst û aktrîsteke japonî ye.
Iizuka, Mayumi
Erich Kästner (23'ê reşemiyê 1899, Dresden – 29'ê tîrmehê 1974, Munîh, Almanya) nivîskarekî alman bû.
Bi berhemên xwe yên mîzahî, bi romanên xwe yên ji bo zarokan û bi helbestên xwe yên rexneyî ve navdar e.
Kurtejînenigariya Erich Kästner.
Di 23’ê sibata 1899'an de li Dresdenê hatiye dinyayê. Dayîk wî Ida "(Îda)" kuafor bû û bavê wî Emil kurtançêker bû.
Di sala 1906'an de li Dresdenê li „4. Burgerschule“ dest bi dibistanê dike.
Di 1913'an de li dêra Dreikönigskirche tê tewafkirin.
Di 1913'an de dest bi xwendina pîşeya mamostetiyê dike.
Di 1917'an de ji ber êşa dil leşkeriyê nake.
Di 1919'an de lîseyê bi serkeftineke gelek baş ve, bi wergirtina bursa zêrîn ya bajarê Dresdenê ve diqedîne.
Di 1922'an de li Lepzigê di zanîngehê de beşên germanîstîk, dîrok û dîroka şanoyê dixwîne.
Di 1925'an de li Leipzigê doktoraya xwe dike. Li cem Neuen Leipziger Zeitung wekî redaktor kar dike.
Di 1926'an de koçî Berlînê dike û li wir wekî nivîskarekî serbest ji bo rojname û kovaran dinivîse.
Di 1933'an de ji hêla hikûmeta nazî ve qedexeya nivîsandinê werdigire; pirtûkên wî têne şewitandin û cara yekem tê girtin.
Di 1937'an de cara duyem tê girtin.
Di 1942'an de ji bo Almanya û welatên derveyî Almanya qedexeya nivîsandine werdigire.
Di 1944'an de xaniyê wî yê li Berlînê di êrişa bombeyekê de diherife.
Di 1946'an de piştî şerê cîhanê yê duyem, vedigere Dresdenê û dîsa dêbavê xwe dibîne.
Di 1951'an de li Munîhê ligel hevalên xwe kabareya „Die Kleine Freiheit“ ava dike.
Di 1957'an de kurê wî Thomas tê dinyayê û bavê wî li Dresdenê diçe ser dilovaniya xwe.
Di 29'ê tîrmeha 1974'an de Erich Kästner bi nexweşiya penceşêrê dimire.
Cihê Skandînavyayê di Ewropayê de
Skandînavya herêmek e li bakurê Ewropayê û ji van welatan pêk tê: Danîmarka, Norwêc û Swêd. Bi gelemperî, Fînland û Îsland jî wek welatên Skandînavyayê tên pejirandin.
Nîvgirava Skandînavyayê jî ji Norwêc û Swêd û perçayeke Fînlandê pêk tê.
Kerkûk (asûrî: ܐܪܦܗܐ, tirkî: "Kerkük", erebî: كركوك, "Karkuk") bajarekî Îraqê ye. Di navbera Hikûmeta Herêma Kurdistanê û Îraqê tê gengeşekirin. Li gorî destûra bingehîn a Hikûmeta Kurdistanê wek paytexta herêmê tê qebûlkirin.
Bajarê Kerkûkê serbajarê parêzgeha Kerkukê ye. Di çaxa deshilatdariya Sedam ew bajar ket ber Helmeta Te'rîb kirin (erebandin) û kurdên wê hatin derkirin u ereban ji bajarên din ve re hatin nîştecêkirin. Kerkûk mezintirîn bîrên petrola Kurdistanê li xo girtiye, mîna Babagurgur.
Madeya 140.
Piştî jinavbirin û rûxandina rejîma Sedam Huseyîn di sala 2003an de, kurd û ereban li hev kirin ku meseleya Kerkûkê û wan deverên din ku li derveyî desthilatdariya kurdî ne – weke Şingal, Xaneqîn, Mexmûr û hîn deverên din – lê ji aliyê tevgera kurdî weke beşek ji Kurdistanê tên hesibandin, bi riyeke qanûnî werin çareserkirin. Ji bo vê yekê hin made di destûra Îraqê hatin bicihkirin. Destpêkê madeya 58an ya destûra Îraqê çareserkirina pirsgirêka wan deveran destnîşan dikir, paşê ev made bû madeya 140ê ya destûra Îraqê. Li angora madeya 140 jî ew meseleya wan deverên arêşedar – û ji wan jî bajêrê Kerkûkê – bi sê qonaxan tê çareserkirin.
Di qonaxa yekem de divê kurdên awarebûyî vegerin cihên xwe yên berê û bihên qerebokirin û erebên ku ji cihên xwe hatine derxistin li cihên xwe yên berê vegerin û ew jî bihên qerebokirin. Di qonaxa duyem de divê serhejmarî bihê encamdan û di qonaxa sêyem jî de gerek referandum bihê sazkirin, da ku bihê naskirin ka dê çarenivîsa evan deveran çi be. Ev prosesa han li gor made divîyabû di dawiya sala 2007a de bi dawî bihata, lê ji ber hinek pirsgirêkan (bi fermî pirsgirêkên teknîkî, lê di rastiyê de pirsgirêkên siyasî, yanî lihevnekirina kurd û ereban) bo şeş mehan hate paşvexistin û pîştî şeş mehan dîsa nehat bicihkirin û dîsa hate paşvexistin.
Hugo Boss AG fîrmayeke navdar a alman e ku pirranî bi hilberîna cilûbergan tê naskirin. Navenda wê li bajarê Metzingen a federedewleta Baden-Württembergê ye. "Boss" an "Hugo Boss" herwiha markayeke navdar a modayê ye. Birêveberê giştî yê vê komê Claus-Dietrich Lahrs e.
Navê xwe ji damezîrenêrê xwe Hugo Ferdinand Boss digire. Di destpêka salên 2000'î de li 110 welatan şaxên wê hebûn û li 6.100 firoşgehan berhemên vê fîrmayê dihatin firotin. 330 navendên belavkirina cilûbergên Hugo Bossê hebûn. Ji sala 2008'î ve xwe daye veberhênana aksesuarên têlefonên gerok jî.
Ji aliyê Hugo Ferdinand Boss ve sala 1924'î li Metzingenê li wekî dikaneke firotina cilûbergan tê damezrandin. Sala 1931'î wêr diçe (îflas). Hugo Boss dibe endamê partiya Nazîyan, bo SA, SS, Ciwanên Hitler, NSKK û rêxistinên din ên Naziyan unîformayan didirû.
Di salên dawî yên şerê cîhanê yê II de, dîl û girtiyan bi darê zorê dide xebitandin. Bi mirina damezîrenêrê xwe ve (1948), fîrma bi gelek markayên navdar re dikeve têkilî û hevkariyan.
Ji parfûmerî, aksesûaran têlefonan heya modaya zarokan di gelek waran de kar dike.
Lêvgeşok, lêvsîmok "(bi îngilîzî Lip gloss)", ji bo xeml û nexşandina lêvan e. Lêvan geş, bisîm, nermijî dike. Pirranî di forma ron de tê çêkirin, ango herikbar e. Di nava wê de sîm, çirsok, birqoqên ziyanê nadin tenduristiyê hene.
Lip gloss pirranî ji bo xemilandinên taybet tê bikaranîn. Ango di makyaja rojane ya gelemperî de pirr cih nagire. Di roj û şahiyên taybet de bikartînin, lewra lêv zêde tên birqandin, diçirosin. Keçixên dixwazin dîtina xwe seksî, ciwantir bikin tercîh dikin.
Bi gelek aromayan hilberîna wan tên kirin, hinek jî hene bêbêhn in. Sîm an birqoqên wê dikarin bi ramûsanê derbasê lêvên partner bibin.
Mêşkok, stêrka teftikê, moriyên xemila dêmûrûyê navê cure makyajeke kevn a îraniyan e. Gelên îranî (kurd, belûcî, fars ûêd), bi taybetî jinên dewlemendan bikaranîne. Li Hindistanê, herwiha di nava suryanîyan de dihatibûye bikaranîn.
Çawa deq (tatoo) heye, ev jî wekî wê ye, lê li ser çerm nayê nexşandin, pê ve tê zeliqandin. Ango deqa seyar, kengî bê xwestin tê zeliqandin e.
Heya salên 1970'î yî jî li Kurdistanê çend ji wan dihate zanîn. Jinan hin ta û şirîtên rengîn dixistin nava por û biskên xwe. An bi toqe û benîştan, an jî bi "rêbaza şilkirin-ziwakirinê" dizeliqandin. Gelek xemilên asyayî derbasê ewropa bûne.
Formên wê yên sereke.
Di hin versiyonên destana "Zembîlfiroş" de herwiha behsa wê heye. Ji ber ku îslamê xemil û estetîka jinê bisînor û gelek jî qedexe kiriye, ev makyajên kurdî hêdî hêdî heliyane, winda bûne.
Moriyên nezerê bi benîştan ve bi enî, serî yan dêmên zarokan ve dihatin zeliqandin. Ev ne ji bo xemilê bû jî, bingeha xwe ji xemilandinên kevn ên îraniyan digirt.
Jinan ji bestiran, zêr, zîv û gelek materyalanan di dirûvê xalxalok, beybûn, roj, heyv, morî, dûpişk hww de, deqok bi hinarik, girik, stû, por, pêsîr, zikên xwe ve dikirine.
Gulav "(di hin devokan de gulavk, ava gulê)" ji ava gulê re tê gotin ku bi parizandina pelên gulê tê bidestxistin. Him di kozmetîkê de tê bikaranîn, him jî di xwarinan de.
Berê gulav bêhtir dihate bikaranîn lê bi derketina kolonya û parfûman ve qîmeta wê ket. Dîsa jî wekî berkeliyek di çêkirina xwarinan de (bi taybetî şîranî) tê bikaranîn. Lîtreyeke ava gulê ya arî (saf) ji 6-7 hezar gulan tê bidestxistin. Lê gulava arî ji ber ku pirr biha ye, bi serê xwe nayê bikaranîn.
Ji îraniyan (kurd, faris ûêd) derbasê Hindistan, cîhana ereban, Spanyayê û ji wan jî derbasê ewropayiyên din bûye. Li Îranê hêj dixin nava çay û di xwarinan de bikartînin. Li Bakurê Kurdistanê wextekê wekî "kolonyaya sofiyan" jî dihate binavkirin ku oldaran bikardianîn. Lewra tê e alkol nebû.
Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, wekî antîseptîkek dihate bikaranîn. Bo mînak bo werma qirikê, hemlik, kunêr, werma girikên pêsîran dihate bikaranîn.
Hilbijartin, bijartina rêveberan, bi taybetî rêveberên siyasî ye. Hilbijartin bi dengdanê tên kirin. Kesên deng didin hilbijêr ango dengdêr in. Yên tên bijartin yan dikarin bên bijartin berbijar ango namzed in.
Bi gelemperî hilbijartin bi du awayan tê kirin.
Boselê, gundeke ku dikeve devera Sindî ya bakurê bajarê Zaxoyê, li Başûrê Kurdistanê.
Wekî hatî xoyakirin navê Boselê ji peyva "Bûselat" hatîye anko bo nivêjan jiber ku diwî serdemî da ev gunde wekî peristgehekê bû û cihekê dîyanetê bo; ji bilî vê çendê jî gelek kes ji Boselê bi melatî çoyne deverên dî û heta noke nezivrîne û li wan cih û deveran boyne babik ûçax, bo nimone, Mela Ahmed çoye Colemergê li gundê Xenansê boye mela, ta noke nezivriye û li wî gundî buyne binemal; Mela Abo Zêd çoye Bexdayê û ta noke kurên wî li Bexda ser Radyoya Kurdî ya Bexdayê bernamek pêşkêş dikir; Mela Ebdulla çoye Akrêyê û ta noke kurê wî li Akrêyê maye; herwesa melayek din bi navê Mela Ebdulla çoye devera Qilaban li Kurdistana tirkî yê li gundê Becihê (Bojehê) heta noke nezivriye û boyne binemal li werê.
Erdnîgarî û dîroka gundê Boselê.
Gundê Boselê wekî hemo gundên din yên Sindîyan xodan helwîst boye ta îrojik navê wê di mêjûya şoreşa berxwedana başurê Kurdistanê da hatîye pênosdan.
Mêjû û Erdnîgarî.
Boselê Gundekî herê kevnare û navdare li ser astê Kurdistanê bigiştî û astê deverê bi taybetî û ev gunde dikevîte joriya rojhelata bajerê Zaxo. Li cihekê çiyayî û asê hatîye avakirin û ji alîyê av û hewayî ve cihekê befrîne û sar e.
Gundê Boselê ji layê pêkhatinê ve ji şeş babikan pêk hatîye ew jî: Şêxan, Nasran, Serkuran, Mala Alîxanê, Mala Haçiyê û Zewkê.
Gund ji layê cografîk ve dibîte 10 km2 û sinorên wê ji alîyê rojhelatî ve gundên Avgenî, Mela areb, Xîzava. Ji alîyê rojavayî ve gundê Sîndava, Gundkî, Gelî û Bêrsivê û ji aliyê bakurî ve gundên Şeraniş û Banikê û Evlihê û Pîrbila. Ji layê başûrî ve gundên Dasîkê, Sersîlavkê, Navkendala; navên wan deverên ku sinorê gundê Boselê bi xo ve digrît evene: ji alîyê rojhelatî ve Girê Siluwî, Melaşewatî, Tabutên Serêderî; bakurê rojhelatî Xwuarkê Xemare, Xanikê kurda, Serê Meşxoniyê; ji aliyê bakurî ve Doyvreş, Kun Hirç, Şaxol, Mela Nîzare Gevşê; bakurê rojava Dêrbota Gevşê, Kehnîka Şemsê, Berê Keliştî, Serdepê Hindav Gundikê Gelî; ji aliyê rojavayî ve Çala Zadoy, Zîyaretê Dasîkê; ji aliyê başûrî Astenga Şêle, Mela Têhit Stuyrê û Aşê Kendalî.
Gundê Boselê ji alîyê dîrok û niştecihbunê ve.
Gundê Boselê yek ji gundên herî kevnar li devera Sindîya ye, û dikevîte jorîya rojhelatê bajêrê Zaxo. Boselê dihête texmînkirin li salên 1500-1540 zayînî hatiye avakirin ji ber ku şerê Ebdulla Omar ewe ku dibêjnê Evdelê Omarî, di salên 1313 ta 1314 zayînî demê ku şer divê deverê û gelek deverên Kurdistanê hatîye kirin, devera Boselê ji êk ji wan deverên ku ev şerê bi xo ve girtîye û wekî têt zanîn di wî şerî da 10 şehîd li devera Boselê hatîne veşartin û mezarê wan li Boselê û dewroberên wêne, çar ji wan şehîdan navên wan hatine zanîn ew jik: Reşê Şehîd, Kurê Zîhêd, Dînik û Mela Xidir. Û demê mizgefta gundê Boselê hate avakirin mezarê şehîdan ji wan di mizgeftê da mayine û mizgeftê li ser mezarê wan hatîye avakirin û noke jik berçav in, ji ber vê yekê mirov dikarit bêjit gundê Boselê gelek kevnar e, piştî şerê Evdelê Omari hatiye avakirin.
Boselê ji berî şerê Xanê Lepzêrîn, ew şerê ku li sala 1608'ê di navbera Xanê Lepzêrîn û Şahê Acama da hate roydan, hatiye avakrîn.
Xirabkirina Boselê.
Gunde Boslelê çend cara hatîye xirabkirin. weki kesen navdar behskrîn heta salên Şêsta Gunde Boselê ne hatîye xirbkrin...
belê ji salên(1960)ê hirve bihara Gundê hatîye berdan ewjî ji egerên hêrşkrina dujmnî bi tub û frokan bu ser deverê û li sala(1963)ê bu cara êke frokên rijêma îraqe li devera zaxo Gundê Boselê Tub Barankir boyê egera Şehîd kirina (3)zarokên hawlatî(alî xwaçe sadîq) Êdî (xwaçe sadîq)i,
eve kerbokîna dujmnî dirêjahy pêda taku sala(1987)ê kû (Gundê Boselê)ê bi dirûstî hate Çolkrin(1987)ê xelikê Gundî derbedery Çîyayên evlihê û pîrbilan û Çend deverên din bîn û li çend çiha xanî avakrin û berdewam berevanî ji Gundê xowe dikir ji hêrşên rijêma behis, ew Çihên xelkê Gundî xanî lê avakrîn:(sermêrgê-rokêmasîyê-mêydanka-serêbestê-evlihê-pîrbla)heta sala(1988)ê demê (Anfala)reş dest pekrî ji ber herşeka ekcar zoor û.. bikar înaiy Çekê kêmiyaîy, xelkê Boselê weku hemî xelkê devere awarey (Tirkya) bun û hîndek Çone (îrane)û hîndek ketîn destê dujmnî û hatîn...
(Anfalkrin)û paşî rijêma behsa dirinde (Gundê Boselê) Xanî Bi Xanî (T.N.T)iî kirin û peqand û kavil kirin.
Hijmara xelkê Gundê boselê yêt awarey kempa (Dîyarbakr)bûiyn ji egera hêrşên (Anfala)(1988)ê ji (1030) hizar û sîh derbas bibun ji blî yêt Çûyn (îrane),
4.ekcarî hatî xirabkirin li sala (1988)ê hijmara ser xêzanêt Gundê Boselê (348) ser xêzan bun û li sala (1988)ê taku (2006)ê (334)ser xêzan lê zêde buyne û noke dibin(682)ser xêzan û hijmara nifosa gehştîye(4399)nifosa.(heta havîna 2007).
5.(Gundê Boselê ji layê Cengo Şerên Mezin ve),
ya xoyaye û aşkiraye ku ev Gundê divî warîda herê navdarê li ser astê kurdistanê bi gştî û astê deverê jî bi taybetî,Çonkî Gundê Boselê...Di Herduk Şoreşên (eylûl û Gûlanê)da hemî gava dirêzên peşîya xelkê dabon û rastî jî ji Şehîd û Qorbanîya dîyar ku ta noke nezîk(300)Şehîdan,dayne...di bzava rizgary xwaza gelê kurd da-herwesa Gundê Boselê di Şoreşa (Gulûlana) niştîmanîya pêşkeftin xwazda rolekê mezin û ber Çav hebu di nav Şoreşêda...Çonkî devereka sitratîcî û gring bo ji bo hêzên pêşmergey û deverên rizgarkrî Çi ji layê kriyarên leşkerî ve Çi ji layê bazriganî ve... Herwesa devereka asê bo, bu dujmnî bi asany ne dikarîn hêrşên uperasyona bo vê deverê biket lewira xelkekê hemî gava qesta vî Gundî Dikrin...Çi lê dihatin hewandin.
işaret bi ve Çendê ji lser demê Şoreşa (Gûlanê)da nas navê (tecnîda Boselê)lê hatbu krin ku ew xelkê nedvîya xizmeta rijêma behis biken... qesta (Gundê Boselê)di krin ji bo (îltîhaqkrin) di nav rêzên pêşmergey û (partî demokratî kurdistan)da,jiber vê yekê rijêma îraqê roxay kerb û kîneka
dijwar jivî Gundî Helgrtbo û hemî gava kirbo armanc derib û her ji xowe Çi bi rêka firoka yan ji tup barankrin bi tup u racima taku sala(1988)ê bi ekcarî Gund wêran kriy.
Navdarên Boselê.
mela xalid omer-musa omar boselî-mehemed qadir-isa isa abdullkerîm-salih hsen alî-ahmed mela salîh yusif mela xalîd alî halo-Şex mstefa mahmod-mihe keverî-mhemed slêman Şemsedîn-îsam mela abdullah-abdî omar-û gelekên dî}...
(Şex Çebar tlakurî)(mela tiha mela mhemed mela reşîd)(mela abuzêd mustefa)(mela mecîd mela mihsin)(mela ahmed mela hem)...(mela salîh Boselî)(Tiha Boselî)(Reşîd Boselî)...
Gundê Buselê weki hemo gunde din yet sindiya xodan Helwist boye ta irojik nave we d mejooya shoresho berxodana başure kurdistane da hatye penosdan Mejoo Çografiya Gunde Busele... (Gunde Busele) Gundeke here kevnare o navdare l ser aste kurdstane bgşti o aste devere btaibeti o av Gunde dkevite juriya rojhelata bajere Zaxo... lçheke Çiyai u sext hatiye avakrin u jlaye av u heway ve Çheke befrin u sare... (Gunde Bulsele) jlaye pekhatne ve j (6) babkan pekhatiye ewjik[serkura-nasra-Şexa-mala alixani-mala haçiye-zewki]. (Gunde Busele) jlaye Çografiyeve dbite(10)kilometir2 Çarki u snoren we j alye rojhelative Gunde... jlaye rojavay ve Gundeu jlaye bakurive Gunde... jlaye başuri ve Gunde naven wan deveren ku snore(Gunde Busele)b xove dgrit evene:jalerojhelativebakure rojhelati j ale bakurive bakure rojavaj ale rrojavaly... jale başuri. (Gunde Busele j laye diroko nişteçeboneve} 1Gunde Busele eke j Gunde here kevnar ldevera Sindiya,u dkeviyte jotiya rojhelate bajere zaxo...Busele dhete texminkrin lsalen(1540,1500}zaini hatiye avakrin,jber ku şere ewe ku dbejnezaini deme ku şeer dve devere u gelek deveren kurdistane hatiye krin,devera(Busele) ji eke jwan devera ku ev şeere b xove grtiye u weki tet zanin dwi şeeridaşehidl devera (Busele}hatine veşartn, u mezare wan l (Gunde Busele)u dewroberen we ne(4)jwan şehida naven wan hatine zanin ewjik(reshe şehid-kure zhed-dink-mele xîdr)u deme mîzgevta (Gunde Busele)hati avakrîn mezare(3)see şehidan j wan d mîzgevte dda maineu mîzgevt lser mezare wan hatiye avakîn u noke jik berçavn, jberveyeke mrof dkarît bejit (Gunde Busele)gelek kevnare pşti şeerehatiye avakrîn. (Gunde Busele)j beri şeere (xane lap zerin)ew şeere ku lsala(1608)e dnavbera (xane lap zerin)u şahe açamada hati roydan hatiye avakrîn, 2.nave (Gunde Busele)j çî hatiye? weki hati Xoiyakrn nave (Busele)j peiva(BUSELAT)hatiye anku bu nveja jber ku dwuy serdemidae ev Gunde weke persgeheke bu u çhekî diyanete bo...işaret bweçende dkim ku j bly ve çende ji gelek kes j(Busele)b melaty çoyne deveren di u heta noke ne zvrine u l wan çho deveran boyne babk uçax bu (nmone)(mela ahmed)çoye çole merge l Gunde xenanse buye mela ta noke ne zvriye u lwe Gundi buyne bnemal-(mela abo zed)çoye (Bexda) u ta noke kuren wi l(Bexda) ser radioya (kurî)ya (Bexda)bernamek peşkeş dkîr-(mela abdullah) Çoye(Akre) u tanoke kure wi l(Akre), maye,herwesa melayek di bnave (mela abdulla)Çoye devera (ulodere)l kurdistana turkiye l Gunde(beçhe)heta noke ne zvriye u boyne bnemal lwere, 3.(Gunde Busleî)Çend Çara hatiye xrabkrîn:. weki kesen navdar beehskrin heta salen Şesta Gunde Busele ne hatiye xerbkrîn... bele j salen(1960)hîrve bhara Gunde hatiye berdan ewji j egeren herşkrna dujmni b tub u frokan bu ser devere u l sala(1963)e bu çara eke froken rjema iraqe l devera zaxo Gunde Busele Tub Barankîr buye egera Şehid krna (3)zaroken hawlati(ali xwaçe sadiq)edi(xwaçe sadiq)i, 1-xelil ali xwaçey ye(4)sali. 2-remezan ali xwaçe ye(5)sali. 3-eide xwaçe sadiq ya(6)sali. eve kerbokina dujmni drejahya pe da taku sala(1987)e ku (Gunde Busele)e b drusty hate Çoolkrîn(1987)u xelike Gundi derbedery Çyayen evlahe u.. pirbilan u Çend deveren dy bin u l çend çha xani avakrin u berdewam berevenain j Gundi xowe dkir j herşen rjme beis.ew Çhen xelke Gunde xanin le avakrin:(sermerge-rokemasye-medanka-serebeste-evlhe-pirbla)heta sala(1988)e deme (Anfala)reşdest pekri j ber herşeka ekçar zoor u.. bîkar inay Çeke kemiyay, xelke Busele weku hemi xelke devere awarey (Turkya) bun u hîndek Çone (irane)u hîndek ketîn deste dujmni u hatin... (Anfalkrn)u paşiş rjema beisa drnde (Gunde Busele)e Xani B Xani(T.N.T)E krîn u peqand u kavil krîn. Hjmara xelke Gunde busele yet awerey kempa (Diyarbakr)buyn j egera herşen (Anfala)(1988)j (1030)hizaru sih derbas bbu j bly yet Çuyn (irane), 4.ekçary haty xrabkrn l salsa(1988)e hjmara ser xezanrt Gunde Busele (348)ser xezan bun u l sala(1988)e taku (2006)e (334)ser xezan le zede, buyne u noke dbîn(682)ser xezan u hjmara nfosa gehştiye(4399)nfosa.(heta havina 2007). 5.(Gunde Busele j laye Çengo Şeeren Mezn ve), ya xoyaye u aşkraye ku ev Gunde dvy warida here navdare l ser aste kurdistane b gşti u aste devere ji b taibeti,Çonke Gunde Busele... D Herduk Şoreşen (eylulu Gulane)da hemi gava drezen peşya xelke dabon u rasti ji j Şehid u Qorbanya dyar ku tanoke nezik(200)Şehidan,dayne... dbzava rzgary xwaza gele kurd da-herwesa Gunde Busele d Şoreşa(Gulana)niştimanya peşkeftn xwazda roleke mezn u ber Çav hebu dnav Şoreşeda... Çonke devereka stratiçi u grng bo j bo hezen peşmergey u deveren rzgarkri Çî j laye kryaren leşkeri ve Çî j laye bazrgani ve... Herwesa devereka ase bo bo dujmni b asani nedkarin herşen uperasyona bo ve devere bket lewra xelkeke hemi gava qesta vi Gundi Dkrin... Ç le dhatin hewandn. işaret b ve Çende ji lser deme Şoreşa (Gulane)da nas nave (teçnida Busele)le hatbu krn ku ew xelke nedviya xezmeta rjema beis bken... qesta (Gunde Busele)dkrin j bo (iltihaqkrn) dnav rezen peşmergey u(parti dimokrati kurdistan)da,jber ve yeke rjema iraqe roxay kerb u kineka dijwar jvi Gundi Helgrtbo u hemi gava krbo armang derb u hereş xowe Çî b reka froka yan ji tup barankrn b tup u raçima taku sala(1988)e b ekçari Gund weran kry. ≈ew kesen nviser u hozanvan u honermend u zanayen wi serdemi l(Gunde Busele):. A.Hozanvan lGunde Busele l wi ser demi weki hati Gutn"nasare b hesene umere hozan vedgeran u gelek Şarezabi, B.Hozanet hevçerx u vi serdemi (Gunde Busele)e Şehid ave boon. C.zanayen Gunde Busele yen ku HizrBu dhate krin:. mela xalid omer-mosa omar buseli-mehemed qadir-isa isa abdullkerim-salih hsen ali-ahmed mela salih yusif mela xalid ali halo-Şex mstefa mahmod -mihe keveri-mhemed sleman Şemsedin-isam mela abdullah-abdi omar-u geleken di}... (Şex Çebar tlakuri)(mela tha mela mhemed mela reşid)(mela abuzed mstefa)(mela meçid mela mihsen)(mela ahmed mela hem)... (mela salih Buseli)(Tiha Buseli)(Reşid Buseli)...
SERNVESER_SEMIAN SINDI
Pêşbaziya bedewîtiyê, pêşbirka rindîtiyê, berbaziya xweşiktiyê ji dam û dezgeha bi dengdayîn û nirxandina desteya hilbijêran, kivşkirina rindan, bedewan re dibêjin. Têkbir tên xelatkirin. Jin an mêr, gorî armanca pêşbirkê, herkes dikare tevlî bibe. Ango pêşbazî bo keçan be keç, lawan be law dibin berendam.
Gava mirov behsa pêşbaziya rindîtiyê dike, pirranî a keçan dikeve bîra mirov. Gorî pêvanên rîndîtiya jûriyan, pêşbazî tên lidarxistin, ji nava berendaman tên hilbijartin. Pêşbaziyên rindîtiyê yên zarok, ajal, kulîlk, duçerxe hwd gelekan jî hene.
Rindîtî heye?
Helbet rindîtî (bedewî, ciwanî) têgîneke dîmane (îzafî) ye. Rîndîtiya teqez nîne. Her kes rind e, her kes dikare yekê rind, yekê nerind bibîne. Jixwe armanca van pêşbaziyan jî bezm û şahî ye. Bi van organîzasyonan temaşekar kêfê dikin, pere tê qezenckirin û bo pêdiviyên cîhana bezm, moda û reklamê, elemanên nû tên kivşkirin.
Kengî ve mirovan pêşbaziyên wiha lidarxistine nayê zanîn. Gotegotên grekiyan behsa pêşbaziyeke mîtosî dike ku 2 hezar sal b.z. xwedayên wekî Afrodît, Hera, Erîs, Athena tevlî bûne.
Yekem pêşbazî sala di de, bi navê "Concours de Beaute" li Belgiyayê hatiye lidarxistin. Ji nava 350 berendaman keça 18 salî Bertha Soucaret hatiye hilbijartin.
Yekem pêşbaziya fermî û navneteweyî di de li Folkstone ya Brîtanyayê û yekem pêşbaziya cîhanê ya rindîtiyê jî di de hatiye lidarxistin.
Miss Universe, rinda gerdûnê yek ji pêşbaziyên bedewîtiyê ye ku ji sala 1952'yê ve tê lidarxistin. Ji aliyê fîrmaya tekstîlê ya amerîkayî "Pacific Mills" ve bo hemberiyê bi Miss Worldê ve bike, hatiye lidarxistin.
Lîsteya serketiyên vê pêşbaziyê.
Têbinî: (1) Oxana Fedorova (herwiha: Oksana Fyodorova) di 23'ê rezberê 2002'yê de dîskalîfiye bû û duyemîn berendama panamayî, Justine Lissette Pasek Patiño, kirin yekem serketa pêşbaziyê.
Ev pêşbaziya „gerdûnî“, derveyî DYAyê jî hatiye lidarxistin. Bo mînak: 1930 li Rio de Janeiro (Brazîl), 1932 Spa (Belgiya), 1935 li Bruksel.
Universe, Miss
Çîn, her wiha Çînistan, bi navê xwe yê fermî Komara Gel a Çînê (bi çînî: 中华人民共和国, lat. Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), dewletekî unîter û serwer e li Asyaya Rojhilat. Ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê partiya komunîst a Çînê ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de; bi nifûsa xwe ya dora 1,404 mîlyarî re, welatê ku xwediyê nifûsa herî pir e û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.596.960 km2 re duyemîn welatê herî mezin e û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyemîn an jî çaremîn welat e. 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet (Hong Kong û Makao) ên Çînê hene; jê pêve daxwaziya wê ya serweriya Taywanê heye.
Çîn; wekî yek ji şaristaniyên cîhanê li deşta bakurê Çînê di tejaneya çemê Zer a berhemdar de derket holê. Sîstema polîtîk a Çînê li ser xanedanan an jî monarşiyê ya ku bi xanedana Xia destpê kiriye ya ku bi navûdeng e û hezaran sal berdewan kirine. Ji xanedanên ewil de Çîn gelek caran fireh bûye, ji hev belav bûye û car din gihiştiye hev. Di 1912a de komara Çînê (KÇ), li şûna xanedana dawî ketiye ser rêveberiyê û heta 1949a li ser karê bûye û Çîna Parzemînê rê ve biriye ku di vê salê de di şerê Navxweyî yê Çînê de ji aliyê artêşa rizgariya gel ve hat têkbirin. Partiya Komunîst di 21ê Îlona 1949a de di Pekînê de, dewleta Komara Gel a Çînê (KGÇ) ava kir; hikûmeta KÇ jî xwe vekişiya Taywanê û wekî de facto bajarê Taipei ji xwe re kir paytext. Him KÇ û him jî KGÇ diparêzin ku yekane xwediyê hemû Çînê ya meşrû ew in. Lê belê KGÇ di tevahiya Cîhanê de ya herî naskirî ye û li ba KÇ, rêveberiya xwe li ser erdên mezin û nifûsa pirtir didomîne.
Ji peyitandina reformên aboriyê ya 1979a vir ve aboriya Çînê, aboriya herî bi lez a Cîhanê ye ku mezin dibe. Di 2016a de aboriya Çînê; ji aliyê têrbûna berhemên hundirî ve aboriya duyemîn a herî mezin a Cîhanê û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve aboriya herî mezin a Cîhanê ye. Bi ser de di hinardekariyê de ya herî mezin û di hawirdekariyê de ya duyemîn mezin e. Çekên nukleer ên Çînê hene û ji aliyê hejmara leşkerên çalak ve di cîhanê de yekemîn e û ji aliyê budceya parastinê ve duyemîn mezin ê cîhanê ye. KGÇ endama Neteweyên Yekbûyî ye û di sala 1971ê de li konseya ewlekariyê ya NY wekî endama timî ket şûna KÇyê. Her wiha Çîn endamê gelek rêxistinên fermî û nefermî ne yên mîna rêxistina bazirganiyê ya cîhanê (WTO), BRICS, APEC, rêxistina hevkariya Şanghayê, G20 û hwd. in. Çîn, bi taybetî li Asyayê hêzeke girîng a herêmî ye û di salên dawiyê de her diçe rolekî mezintir hildigre ku wekî hêze super tê binavkirin.
Bi 14 dewletan re sînorê wî heye: Viyetnam, Laos, Bîrmanya, Hîndistan, Bûtan, Nepal, Pakistan, Efxanistan, Tacikistan, Qirgizistan, Qazaxistan, Rûsya, Mongolya û Koreya Bakur.
Xanedana Tang li salan 700
Ji dema ku dema emperator Xuanzong ji 712 heta 755-ê de ku navê "Opera Çînê" ya yekem neteweyî neteweyî afirandiye - opera Çînî yek ji welatê herî populer ya şahî bûye, lê ev rastî dest pê kir nêzîkî millennium beriya li Çemê Deryaya Çînê di dema Qin Dynasty de.
Niha, ji hezar salî piştî mirinê Xuanzong, ew ji aliyê rêberên sîyasî û hevpeymanan re gelek kêfxweş û rêbazên sîyasî digirin, û hêla opera Çînê hîn hîn wekî "Pîrozên Pearê Pearr," berdewam dikin ku ji bo astengkirina 368 cuda formên operayê yên çînî.
Pêşveçûna destpêkê.
Gelek taybetmendiyên ku operasyona çînî yên modern ên taybetmendî nîşan dide Çîn li bakurê Çînê, bi taybetî di li parêzgehên Shanxi û Gansu de, bi karanîna hin pîvanên wekî mîna Şeng (Mêr), Dan (jin), Hua (rûyê rûkirî) û Chou (zeviyê). Di demjimêrên DYA-1279 heta 1368-de xebatkarên opera dest pê kir ku zimanek vernacular bikar bînin ji bilî mirovên gelemperî ji bilî Çînê klînîk.
Di dema Xweserî Mîngê de - ji 1368 heta 1644-û ji 1644 heta 1911-şoreşa kevneşopî û stenbolê ya Shanxî ya kevneşopî ji hêla başûrê Çînê ya ku navê "Kunqu." Ev form di hundur Wu Wu de, li ser Renga Yangtze hate afirandin. Kunqu Opera li derdora Kunshan melody derdikevin, li bajêr Qencê afirandiye.
Împaratoriya Qing Di salan 1820
Gelek operasyona herî navdar ên ku îro hîn têne çêkirin, ji "Ku Peony Pavilion," "Pach Blossom Fan," û adaptasyonên kevnar "Romance of Three Kingdoms" û "Rêwîtiya Rojavayê." " Lêbelê, çîrokên bi devokên cuda yên herêmî têne navîn, navendên mariner ji bo pêşniyarên li Pekînê û bajarokên bakur ên bakur.
Bi teknolojî û stranên stranan, herweha wekî celeb û celebên mûzîkan jî, pir ji bo kevneşopiya Qinqiang an kevneşopî ya olî ye.
Kampanyaya Hundred Flowers.
Ev mîrata operasyona dewlemend di dema sedsala sedsala sedsala Çînê de di hema Çîna Çînê de hema hema winda bû. Rêjeya Komunîst ya Komara Gel ya Çînê - ji ji sala 1949 heta pêşîn - destpêka hilberîn û hilberîna operasyona kevin û nû.
Di dema 1956 û '57 'de - ku di nav de desthilatdariya Mao, rewşenbîrî, arts û rexnegirî ya hikûmetê bihêz kir - Di operasyona Çînî de.
Lêbelê, Kampanyaya Hêzên Fîlmê dikare trapek bûye. Di destpêka Tîrmeha 1957 de destpêk, rewşenbîr û hunermendên ku di dema weşanên Hundredê de diçin xwe deyn kirin. Di çileya pêşîn de, heman salê 300,000 mirovên "rastdar" hatin binçav kirin û li dijî kampên karker an jî heta darizandin jî ji bin rexnegirên nermalayî re cezakirin.
Ev pêşveçûna şoreşên Çandî yên 1966-ê-1976-ê ​​1976-ê, ku dê hebûna hebûna hewaya opera Çînê û hunerê kevneşopî ye.
Şoreşa Çandî.
Şoreşa çandî ya rêjîmê bû ku hewldanên "rêbazên kevin" hilweşînin ji hêla kevneşopterên hûrgelan ve wekî xemgîniyê, kaxezan, cilên kevneşopî û xwendina edebî û hunerî ya klasîk. Êrîşek li ser operasyona Pekînê ya Pekînê û konserê wî destpêkirina Şoreşa çandî ya îmze kir.
Di sala 1960-de, hikûmetê Mao Maoê kir ku ji bo Hey Rui, wezîfeya Mîng-Mynasty yê ku rexne kir ku rexne kirina rexnegirê wî re rûxandina wî.
Bersivên lîstik wek lîstikvaniya şahîdkar dît - û vî awayî Mao - Ji bilî Hai Rui nûnerê Parastina Parastina Peng Dehuai. Di reaksiyonê de, Mao di 1965 de di bin rûyê xwe de, bi rexneyên hişk ên operayê û konserê Wu Han hate belav kirin, ku di dawiyê de hat kuştin. Ev salvanî ya Şoreşa çandî bû.
Ji deh salên çûyî, koma komên opera were hilweşandin, hinek muzîkvan û lîpîtor hatin şikandin û performans qedexe bûn. Heta ku hilweşîna "Gang of Four" di sala 1976 de, hema heşt "operasyona modela" hate qedexekirin. Ev modela operas bi taybetî ji aliyê Madame Jiang Qing ve hatibûn vebirin û tevahî tevlîheviya siyasî ne. Di esasê, opera Çînî mirî bû.
Opera Modern Chinese.
Piştî sala 1976, opera Pekînê û din formên din hate revandin, û careke din di hundurê repertoire de pêk tê.
Pêşniyarên kevir yên ku ji pevçûnan ve hatibû vebawer kirin ku ji zanistên xwe re bi xwendekarên nû re derbas bibin. Operasyonên kevneşopî ji sala 1976 ve hate azad kirin, tevî ku hin karên nû yên sansar kirin û komek nûçeyên rexnegiran re wekî rexnegirên siyasî yên ku di nav deh salan de derbas bûne.
Mîhengên operasyona çînê taybetî bi wateya dilsoz û dewlemendî ye. Nîşekek bi piranîya mûzîka sor an an sorkek sorî bi dilsoz û dilsoz e. Black celeb û bêparaliyê nîşan dide. Zelalek zehfî dike, dema ku gulî ji bo sophistication û şertê xwe ye. Peyvên bi reşên reş ên reş têne tengahî û dûr-dîtin, lê rûyên kesk re şîn û tundûtûjî nîşan dide. Kesên ku bi rûyên spî re neheq û nexil in. Di dawiyê de, lîstikvan bi tenê beşek piçûk di navenda rûyê, bi çav û nê ve girêdayî ye, kincek e. Ev tê gotin "xiaohualî", an " rûyê piçûkek piçûk."
Îro, zêdetirî sê formên operasyona Çîn ên ku li seranserî welêt berdewam dike berdewam dike. Hinek ji herî girîng ên ku opera Peking Beijing, Hûju Operayê ya Şango, Qinqiang ya Shanxi, û opera Cantonese.
Peking (Peking) Opera.
Forma hunerî ya dramatîkî wekî opera Beijing-an jî opera Peking-staple ji bo du sedsalan ji bo şaneya Çînê bû. Ew di sala 1790 de hate saz kirin, ku "Komên Four Anhui Mezin" diçin Bexdayê ji bo Dadgehê Imperial.
Hin 40 salan, navên opera-yê ji Hubei-ê lîstikvanên Anhui bûn, stenbolên xwe yên herêmî.
Hemî tîpên Hubei û Anhui Anhui du duşikên sereke yên ji kevneşopiya muzîkê ya Shanxi tê bikaranîn: "Xipi" û "Erhuang." Ji vê amalgamên şêweyên herêmî, nû ya Peking an Operasyona Pekînê pêşxist. Îro, Beijing Opera wekî forma hunerê hunerî ya Çînî tê nîşandan.
Pekînê Pekînê ji bo qonaxên kulolkirî, çêkirineke vivid, cilên cilên cilên û stenbolên navdar ên navdar ên bi karbidestan têne bikaranîn. Gelek 1000 qewlên - dibe ku şaş nemaze - li derdora siyasî û leşkerî, ji bila romance. Çîrokên bingehîn bi sedan an jî hezaran salan jî têne şîn û dîrokên wêrnasî jî hene.
Gelek favorsên Beijing Opera di derbarê çarçoveya vê hunerî de xemgîn in. Di lîstikên kevneşopî de gelek hejmarên pêşdibistana pêşîn û dîroka Çandî ya ku ji ciwanan re ne naskirî ne. Wekî din, tevgerên tevgerên stylized taybetiyên wateyê hene ku dikarin li ser temaşeyên nerazîbûnê winda bibin.
Pir tengahiyên hemî, operas divê bi fîlmên, fîlmên TV-ê, lîstikên komputer û înternetê ji bo baldarî bibin. Hikumeta Çîn bi karanîna karanîna karûbarê xwe dike û ji bo hunermendên ciwanên ku di beşa Beijing Opera de beşdarî beşdar bibin.
Shanghai (Huju) Opera.
Opera Şanga (Huju) li ser heman demê, wekî opera Beijingê, nêzîkî 200 sal berê. Lê belê, guhertoya şango ya opera li ser herêmên Huangpu li ser Anhui û Shanxi ji lêgerîna folk folk-on-based based on. Huju di dialecta Shanghainese de Wu Chinese de tête kirin, ku bi Mandarin-re nifş e.
Di heman demê de, kesek ji Pekînê dê stranê Huju perçe fam nakin.
Ji ber ku cewhera dawî ya çîrok û stranên ku Huju çêkir, cil û karsaziyê bihevberî hêsan û hêsan in. Şangolên operayê yên şanger cilên ku ji cilên kolonî yên ji demên pêş-komunîst ve têne wekhev dikin. Ji hêla lîstikvanên wan ne ji ber ku ji hêla stenbolê ya rojavayî ve digire, ne diqewiminin ku li hemberî hêla giran û giran-rengê di çarçoveyên Opera Çînê de têne bikaranîn.
Huju di 1920'yan û 1930'î de xwe şev bû. Gelek çîrokan û stranên şerê Şangî ji hêla bandora rojava ve nîşan dide. Ev ne ecêb e, da ku hêzên ewropî yên sereke di navenda Şerê Duyem a Duyemîn a Şaredariyê de, di navendên bargiraniyê de qezenc û konsulxaneyên konsulê bazirganî digire.
Wek gelek celebên operayê yên herêmî yên din, Huju di xetereya windayan de. Çalakvanên piçûk yên piçûk destnîşan dikin, ji ber ku ew di fîlm, TV, an jî heta ku Bexda Opera bûne gelek fame û dewlemend e. Bi Pekînê Beijing Opera, ku nuha forma hunerî hunerî tê wateya, Şanga Opera li di zimanek herêmî de pêk tê û ji ber vê yekê başûrên din.
Lêbelê, bajarê Şingî bi mîlyon niştecîh hene, bi deh mîlyonan zêdetir di nêzîkî cîhekî de. Heke hewldanek konsera kurtkirî ye ku ji bo forma hunerî ya vê fêrîzmê biçûk bikin, Huju dikare ji bo sedsala ku ji sedsala pêşîn re kêfxweş bimîne.
Shanxi Opera (Qinqiang).
Piraniya şêwazên operasyona çînê ji stranên xwe re stran û lîstikên xwe dikin, hin hûrên wan, û kelefên xwe bi muzîkê bi zexmî ya Shanxi re, bi mêjîrên gelî Qinqiang an jî Luantan re dan. Ev forma kevneşopî di destpêka Çemê Deryayê ya Çînê de 221 heta 206'an ji BZ-ê ya BC-6-ê di dema modern-day Xian di Tang Era de hate belav kirin, ku ji 618 heta 907'an ve hate belav kirin.
Tevgerên repertoire û tevgerên sembolîk berdewam li seranserê Shanxi, li Yun Era (1271-1368) û Ming Era (1368-1644). Di dema Xinganê Qingdanê (1644-1911), Shanxi Opera hate darizandin dadgeha Beijing. Xerîbên Imperial yên bi vî awayî hîvî Shanxi digerin ku form di Opera Beijing Opera de bû, ku niha stenbolê hunermendek netewî ye.
Di demekê de, repertoire ya Qinqiang ji zêdeyî 10,000 operas hene; Îro, tenê nêzîkî 4,700 ji wan têne bîra xwe. Arî li Qinqiang Opera di du celeb de parçe kirin: huan yin, an "kêfxweşiyê," û ku ku, an "xemgîniya xemgîn." Plots di Shanxi Opera de gelek caran bi zordestiya şer dikin, şerên li dijî bakurên bakur, û pirsgirêkên dilsoz. Hinek hilberên Shanxi Opera hene ku bandorên taybetî yên wekî şewitandina şewitandinê an ankrokek akrobîtîk hene, di bila xebatkar û stranbêjê standard.
Opera Cantonese.
Okyanûsa Cantonese, li Başûrê Çîn û li derveyî neteweyên çînî yên etnîkî ye, li forma operasyonek gelekî fermî ye ku bi armancên gymnastic û martialî re dide. Ev forma Çînê Opera di Guangdong, Hong Kong, Macau, Singapur, Mîrlandê û li welatên rojavayî yên rojavayî yên li rojhilata Çîn-li ser giran dibe.
Di destpêka 152-1567 de li ser bingeha kevneşopî ya Opera Çînê, li ser Operasyona Çînî ya Kontrolê destpê kir ku desthilatdariya folklûbê, û dawiya hêj jî dengên populer ên rojavayê Rojavayê destpê kir. Ji bila amûranên çînî yên kevneşopî yên wekî pipa, erhu, û perçûk, modernên
Okyanûsa Okyanûsa Kanada dikare dibe ku amûranên rojavayî yên wekî violin, cello, an jî saxophone.
Du celebên cûda yên du lîstikên nûvebirinê ya Opera Cantonese Opera - Mo, wateya "armanca martialî," û Mun, an "rewşenbîrî" - ku li kêfên mêjî bi tevahî stranên bi hev re ne. Mo performans lezgîn in, bi çîrokên şer, brajî û xemgîniyê hene. Çalakvanan caran bi çekên çekan digirin, û cilên navdar dikarin bibin wek kulkek rastîn. Mun, ji aliyekî din, bi awayekî piçûk dibe, forma hunerî ya bêtir polîtîk. Çalakvanên tone, axaftina rûyê xwe, û demên dirêj "dravên avê" dihêle ku hestiyên tevlihev dikin. Piraniya Munê roman, çîrokên mizgîniyê, çîrokên çandî yan jî çîrokên kevneşopî yên çînî yên çînî hene.
Ji bo çalakiya yekem a Cantonese Opera ye. Ew di nav hemû Çînê Operasyonê de, bi rengên cûda û rengên cûda yên bi rengê cûda, bi taybetî li ser axê, nîşan dide ku dewletê, ewlehiyê, û tendurustiya fîzîkî ya xemgîn. Ji bo nimûne, celebên tîpên tedawî hene ku di nav xiftanên sor de xistin, çiqas xemên hestîk an jî paqijker li ser pira pişkek mezin in. Hin Cantonese Operas jî lîstikvanên di "rûyê vekirî" ve, tevlihev û zehmet e ku ji rûyê rûyê jiyanê ve bêtir rengek mask wekhev e.
Hong Kong li hewldanên hewldanên ku li Opera Cantonese Opera dijîn û dewlemend dike. Akademiya Hîng Kongê ji bo Hunerê Performing Arts di performansa Opera Cantonese Opera pêşkêş dikin, û Encûmena Pêşveçûna Hunerî ya ji bo zarokên zarokên bajêr sponsor dike. Bi hewldanên vî rengî bi vî awayî, ev formek taybet û hêja ya Çînê Opera dikare bi deh salan re pêşwazîdar bibînin.
Nifûsa Çin gorî taxminan şe 1.4 Milyar zedetîrê. Li bê wî nifûs, Çin Nifûsa ter mezin ji dinyayê dayî.
Nexşeya bûna Mîlleten Çin
90% bê Zimanê çînî diaxifin, 10% e DIN be Zimanê Uygurî, Mongolî û hinek din ji diaxifin.
Hukûmeta Çine 5 Dîn serastî dike: Xrîstiyanî, Buddistî, Islamiyetî, Daosmitî û protestantî.
Parêzgeh û herêmên Çînistanê.
Çîn ji 22 (Heger mirov Taywanê jî hesab bike 23) parêzgehan pêktê. Ji xeynî van parêzgehan, 5 herêmên xweser, 4 Şaredariyên mezin û du herêmên îdarî yên taybet hene.
Wrestling an jî gemşa profesyonel (kurteya Pro Wrestling e, herwiha bi kurdî zoranbaziya azad) corekî hunera şanoyî ye ya ku bi pehlewaniyê dişibe, gelek corên lîstika yanjî maça tê da yîe. Pêk têt ji kompaniyên corawcor. Hereke gelek corên şampiyon hene, û her kompanîe yîen xwe yîen heyn. Şampiyon gelek giring e di "Wrestlingê" da. Di "Wrestlingê" de te got qey mirov hindek cara brîndar dibît wekî her werzişekê yanjî yariyekê, lê ne rast e, lîstik e.
Hereş Kurdi êkem Gemşevanê kurde di mêjuyê da.
Naîf Mûsa Boselî () di sala 1962'an de li gundê Kelha Şehîda yê Boselê hatiye ser dinyayê, şoreşger û pêşmergeyekî kurd bû.
Şehîdê fîdakar Naîf Boselî her li Gundê Boselê xandina xwe ya seretayî Dest pê kir u Qesta Gundê Bêrsvê kir û xandina xwe ya nawêndî dirêje pêda o di warê xandinê da Gelek Zîrek bo u ji ber Eşqa xandnê herroj rêka Demjmêrekê ji Gundê Boselê heta bêrsivê di birî o xandina xwe ya nawêndî bi serferazî temam kir o bo Dirêjepêdanê bi xandina xwe Qesta Bajêrê Zaxo kir o li Amadeya Pêşesaziya Zaxo xandina xwe bi Dumahy îna li sala 1981ê Sêrkeftîyê Êkê Derkeft li Sinorê Parêzgeha Dihokê.
Şehîdê Qehreman her ji Bcîkatîya xwe Hest bi Zulm o Zurdarîya liser Gelê wî Kurdîstanê û Milletê Kurd o jiber Wefadarîya wî Beramber Milletê wî.
Xwe Gêhande Dinav Rêkxistnêt Nihênîyên Partî Dîmukratî Kurdistan li Sala 1978ê Dibîte Kadrê Rêkxirawa Hîzil ya Nehênî, o Dibîte Berpirsê Rêkxirawa Êylul Şehîdê Qehreman Berdewam Bo liser Xebata Xoya Nehênî Dinav Rêkxstnêt Partîda,lisala 1981e u Daku bikarit Pitir Xizmeta Miletê Xwe Bikit Xwe Gêhande Dinav Rêzên Leşkerê Şoreşgêrê Kurdîstanê Li Sinorê Lijna Zaxo u Dibîtê Pêşmergekê Mêrxas o Qehreman, o jiber jêhatin o Çelengîya wî her livê Salê Hate Vegohastin bo Baregayê Liqa 1 o bu mawê 3 Heîyva Dibîtê Kadrekê Sêrkeftî li Baregayê Liqa 1.Paşî Dihête Vegohastn Bo Baregayê Mekteba Sîyasî ya Partî li Rajane Wek Kadrê Beşê Îdarê,Dinav bera Sala 1982-1983e Carekadî Hate Vegohastin Bo Liqa 1.
Sala 1984ê Boye Endamê L,Y,Q,L,D lî Kumîta Devera Zaxo li sala 1985 Dibîtê Berpirsê Gumrika Zawîte Paşî li Hevtenînê Pştî Maweyekê Dibîte Kadrê Rekxiraweka,Leşkerî u li sala 1986e Dihete Vegohastin Bo Rekxirawa Leşkerî Li Înzale Pîştî Enfalêt Reş Biser Miletê Kurda Hatî Digel Xêzana Xwe Wek Hemî Hevalêt Xwe u Hizaran Kes ji Miletê Me Qesta Kurdistana Tirky Diket u li Ûrdîgayê Diyarbekir Akincî Dibît,Pştî serhildana Pîroz Şehîdê Qehreman Dewrekê Pîroz Di Înît Heta Vê Dumahîyê Dibîte Fermandê Betaliyona 1 Ser Bi Sopayê 14 Ve,u ji Qotabîyêt Êkê Bo li Ekadmîya,Leşkerî li Zaxo,liser hemî Sopayêt Pşkdar,Her Wesa Di Hemî Bizav û Çalakîyêt Sopayê 14 Da Şehîdê nemir Dewrekê Mezin Di Înît Wek Fermandê û Serperişt u Serkeftîyane Erkê Pîroz Bistoyê Xwe Ve Dgrît u Serferazî û Qehremanî BrêveDibir Wek mîḧwerê Çîyayê Xamtîri Bo Ramalîna Tîrurîstan Li 20.5.1998e,
Taku 15.6.1998e Herwesa Mîḧwerê Çîyayê Gabnêrkê Li Devera Kanî Masê,heta Roja 15.6.1998 u Li şerekê Giran û Qehremananê û Fidakarîyeka Bê Wêne.
Bersîngê Tîrorîstan Dgrît u Divî Şerîda Gîyanê Xwe Dikete Qorban Bo Axa Pîroza Kurdistanê,u Digehitê Karwanê nemira,hejîyê Bêjin Ku Şehîdê Qehreman Pîtir ji 100 Şerada Digel Dujmnê Miletê Mê Pşkdarboyê u Dewrê Qîyadî Wergrtîyê,her Wesa Şehîdê Nemir Naîf Mûsa Boselî,Hozanvan Bo u..Dîwaneka Hozana Heyê bnavê ji Derdên Awarebonê Li sala 1998e Çap Boyê,Li Bajêrê Zaxo.
Mûsa Omar Boselî.
Babe Şehîdê Qêhreman Mûsa Omar Boselî Dibêjît tştê ji Hemîyê Pitir Serblind Ewe ku Hîç Carekê nehatîyê Gohêmn Ku Rehmetî Naîfî pşta xwe.Dabitê Dujmnî Her ji Roja helgirtna Çeke partî ta Roja Şehîd Bona Wî,u Pê Xoşḧalîm Ku Evroke Naîf Navê Xwe Dlîsta Egîdên Gundê Boselê Da.
Tomarkrî.u Sopasîya Serkrdatîya Sopayê 14 u Hemî Dam û Dezgehên Ḧizbî û Îdarî û Leşkerî Dikem liser Ewê Wefadarîya Bu Rehmetî Naîfî.Nîşandaî u Digel Meda Pşkdarî Di Xem û Kovana Da Krîn. Hemî Peşmergên Partî û Parêzerên Hukometa Kurdistanê Dest Keftîyêt Dîrokîyen Miletê Kurd Bo Min Naîf,u Ewa Min Dîtî Bo Tazîya.Rehmetî Naîfî,Hatîyê Krin Bo Min Mezintrîn Şerefe,Nîşana Hindêye Ku Rehmetî Şyayê Cihê Xwe Dinav Dilêt Hemî Heval û Hogrêt Xoda Pêîda Bkit,Her Wesa Dibejit(min Du Koret maîn û Ez Sozê Didême Serkrdatîya Parti û Cenabê Serokê Xoştvî Kak Masud BarzanîKu Temam Kerêt Rebaza Pîroza Naîf Bin Ewa ji Rehmetî Barzanîyê Mezin Ferbuîn.U Ev Parçe Hozana Şehîdê Nemir Dê keine Dîyarî Bo Xwandevanên Hêja.
Hozana Lawe Kurd.
Hozana nayf boselîy li 22.11.1988 li dyarbekir vehandîye
Zincîr, kotan, col, ketan ji cûre û teknîka gehên (girêçk, kap) ku xelekên wê bi hev ve hatine derbaskirin an bi hev ve hatine girêdan re tê gotin.
Li Bakurê Kurdistanê li gelek deveran ji zincîrên stûr ên berê re kotan an ketan tê gotin. Li hin cihan jî ji ber vê cureyê zincîrê, ji giştî re kotan dibêjin. Pirranî ji lajwerdê tên çêkirin.
Zincîrên çorsane û kevn (ketan, kotan) ji xelekan in ku hêj ev hene. Berê mirovan ji bo xemil û girêdanê ev têknîk bikardianîn. Îro di gelek warên jiyanê de zincîr tên bikaranîn.
Ewropayî wekî her tiştê bingeha zincîrê jî bi xwe ve girêdidin. Gorî tomarkirinên ewropayiyan yekem car zincîra lajwerdî, di sedsala I. de Marcus Vitruvius Pollio yê romayî çêkiriye.
Fîlozof û zanist Gottfried Wilhelm Leibniz sala 1686, bingeha zincîrên nûjen avêtiye. Niha gelek teknîkên nû hene. Zincirên di duçerxeyan te tên bikaranîn, ji loxikên bi hev ve hatine girêdan in. Hin hene ne loxik, lê di dirûvê totikên veserkirî de ne.
Zincîrên dekoratîv, wekî gerdane jî hene.
Şe yan şeh, kim(ik), hep ji alava ku pê por tê şekirin e. Dîroka wê gelek kevn e. Şe herwiha di kargehan de, bi taybetî di tekstîlê de gelek tê bikaranîn.
Mirovan berê ji hestî, qiloçên ajalan, daran çêdikirin. Li Kurdistanê heya salên 1970'yî gelek atolyeyên şeyan hebûn. Li Semsûr, Erzîrom, Sêwas, Amedê dihatibûne çêkirin. Etaran şeyên ji hestî, dar û metalê ne, li gund û zozanên Kurdistanê digerandin. Dibêjin şeyên herî biqîmet û baş li Îranê dihatine çêkirin.
Japon an Japonya an Japan an jî Yaban (bi japonî: 日本, "Nihon" an jî "Nippon", navê fermî 日本国, "Nihon-koku" an jî " Nippon-koku"), li başûr-rojavaya Asyayê welatekî girav e. Japon di Okyanûsa Mezin de ji Deryaya Japanê digihije heta Çîn, Korêya Bakur, Korêya Başûr û rojhilata Rusyayê, li bakur Deryaya Oxotskê, li başûr Deryaya Çîna Rojhilat û Taywanê. Karakterên kanji yên ku navê Japon pêk tînin, têne wateyên "tav/roj" û "nijad/reh". Ji ber vê jî Japon wekî "Welatê ku tav lê hiltê" tê zanîn.
Japon komgiravekî ye ku ji 6.852 giravan pêk tê. Giravên herî mezin Honshu, Hokkaido, Kyushu û Shikoku ne û ji % 97ê ya welêt dihewînin û giravên din erdên çiyayî ne û hin ji wan ji agirpij in ku çiyayê herî mezin ê Japon, Çiyayê Fuji agirpijekî ye. Japon ji ber nifûsa xwe ya mezin, dehemîn welatê herî şênî ye. Metropola Tokyo ya Mezin a ku li Honshuyê ye, bi tevahiya paytexta kiryariyê, Tokyoyê û prefektor û bajarên li dora wê ne, digihijin zêdetirî 30 mîlyon nifûsî û ev taybetî vê qadê dike metropolitena herî mezin a cîhanê.
Xebatên arkeolojiyê rê didin ku ji serdema Paleolitikê vir ve mirov li giravên Japonê dijîn. Di dîroka nivîskiyê de navê Japon cara yekemîn di metnên Çîniyan de derbas dibe ku ji sedsalê 1emîn mane. Bandora îzolebûnê li ser dîroka Japonê ber bi çav in. Çanda Japon a îroyîn ji hevbandoriya derve û rûdanên hindurîn pêk hatiye. Ji pejirandina makezagonê ya 1947ê vir ve Japon bi monarşiya destûrî tê bi rê ve birin. Serê dewletê împaratora Japon e, serê hikûmetê jî serokwezîr e. Parlemento bi hilbijartinê dikeve ser karê.
Li gorî têrbûna berhemên hundirî, Japon, piştî DYAyê li cîhanê duyemîn e. Endama NY, G8 û APEC e. Budçeya parastinê ya Japon li cîhanê rêza 5emîn e.
Hindistan an jî bi fermî Komara Hindistanê (;) welatek e li başûrê rojavayê Asyayê.
Hindistan piştî Çînê, ji aliyê gelheya xwe ango mirovên lê dijîn ve duyem mezintirîn welatê cîhanê ye. Ew herwiha duyemîn welatê mezin e bi berfirehiya xwe ya zemînî ango erdî ve. Li başûrê wê Okyanûsa Hindî, li başûr rojava Deryaya Erebî, li başûr rojhilat Kendava Bengalê, li bakur rojhilat Bûtan, Çîn û Nepal, li rojhilat jî Bangladeş û Myanmar hene, herwiha tixûbê wê li rojava bi Pakistan re heye. Bi tevahî dirêjahiya peravên Hindistanê 7.517 km ne.
Şaristaniya Geliyê Hindê herêmeke dîrokî ye ku di demên berê de navenda bazirganiyê û çandê bû. Gelek caran bûye navenda împeratoriyên dewlemend û bihêz ên cîhanê. Hindistan dergûşa çar dînên cîhanê (hinduîzm, budîzm, jainîzm û sîkhîzm) ye, herwiha zerdeştîtî li wir jiyan kiriye. Dînên mîna xiristiyanî û misilmantî heta sedsala dehan gihane axa Hindistanê.
Aboriya Hindistanê di cîhanê de ya nehem mezin e. Bi reformên aborî yên sala 1991ê rewşa aboriya Hindistanê gav bi gav bi pêş ket. Hindistan welatekî xwediyê çekên nûkleer e. Herwiha artêşa dewletê di cîhanê de artêşa mezin a çarem e.
Hindistan bi rêveberiya xwe ve komara federal e. Welat ji 28 parêzgeh û heft herêman pêk tê. Hindistan welatekî pirziman, pirçand û pirnetewe ye. Herwiha li Hindistanê herêmên habîtatên parastî yên jiyana hov hene.
Bêjenasiya navê Hindistanê.
Di zimanê farsiya kevn de navê robara Hindî weke "Hindu" derbas dibe ku ev nav bi sanskrîtî सिन्धु "Sindhu" ye. Peyva bi kurdî Hindistan ku weke Hindustan di farsî de derbas dibe tê wateya welatê hindiyan ango mirovên ku li derdora robara Hîndî dijîn. Di yewnanî de navê Hindu weke Indoi (Ινδοί) derbas dibe.
Zimanên li Hindistanê.
Welatê Hindistanê bi gelheya xwe ya mezin ku piştî Çînê ya duyem e, xwediyê gelek neteweyan, û lewma zimanan e. Hemû netewe di nav hevdu de zimanên xwe û çanda xwe dijîn. Li jêr zimanên ku li Hindistanê tên axaftin û hejmara axivêrên wan zimanan hatiye rêzkirin.
Li parêzgeha Madhya Pradeş a Hindistanê berhemên ji hunera zinarî ya ji serdema Mezolîtîk mane hene. Bajarê çandî yê pêşîn ê Asyaya başûr ku dîroka wê digihijê BZ 2500–1900 li Pakistan û rojavayê Hindistanê hatiye avakirin. Di navbera salên BZ 2000–500î de gelek herêmên çanda serdema sifir û serdema hesin pêk hatin. Vendayên Hinduîzmê di vê demê de hatine nivîsandin. Herwiha gelek dîroknas dibêjin ku ev dem, dema pêkhatina çend pêlên Hind û Ewropî yên ber bi bakur rojava ve ne. Di vê navberê de dînên Budîzm û Jainîzm pêk tên. Li gorî nivîsên dîrokî yên zimanê tamîlî di serdema BZ 200 – PZ 200an de li herêma başûr xanedana Kerayê û xanedana Pandyanê hikûmdarî dikir.
Li Hindistanê di navbera salên 600 - 1200 PZ de gelek keyaniyên herêmî û herêmên çandî hebûn. Di dema împeratoriya Harşa de (606-647) ku paytexta wê Kannuj bû şer bi Xanedaniya Şalukya ya li herêma Platoya Dekanê re qewimî û împeratoriya Harşa têk çû. Herwiha serwerekî wê yê din piştre şer bi împeratoriya Pala ya Bengalê re dike û dîsa têk diçin.
Piştî sedsala dehan êlên misilman koçî deverên Hindistanê dikin û di 1206an de Siltaniya Delhiyê ava dikin. Ev siltanî bi gelemperî li bakur xwediyê desthilatdariyê bû. Siltanî bi êrîşên xanedaniyên başûr qels bû û piştre bû beşek ji împeratoriya Vijayanagarayê.
Di sedsala 16an de li bakurê Hindistanê bi giştî desthilatiya misilmanan hebû. Împeratoriya Mongolî di navbera sedsalên 16 û 19an de li Hindistanê desthilatiyê dikin. Bi destpêka sedsala 18an, bazirganên Ewropî bi şîrketên hindî re li Hindistanê bazirganiyê dikin. Herwiha gelek şîrketên ewropî hewl didin ku li Hindistanê bazirganiyê bikin. Lewma ev dibe destpêka mêtingeriya Brîtanyayê ya li Hindistanê. Dewletên ewropî pêl bi pêl Hindistan jixwe re kirin kolonî. Dewleta Îngilistan di 1640an de li Madrasê, 1668an de li Bombayê û 1690an de li Kolkatayê navendên bazirganiyê damezrandin. Dewleta Fransayê jî di 1672an de li Pondicherry navenda bazirganiyê damezrand. Di sala 1803an de ji bilî herêma Pencabê hemû Hindistan di bin desthilatdariya Brîtanyayê de bû. Hindistan di dema Brîtanyayê de jî, ji aliyê prensên bi navê Maharaja an jî Newab ên ku tenê hêza wan a herêmî hebû ve dihat birêvebirin.
Di sala 1857an de tevgereke serhildana hindiyan li gelek deverên Hindistanê pêk hat. Di sala 1858an de piştî bûyerên serhildanê Brîtanyayê biryar da ku bêhtir dest biavêje rêveberiya Hindistanê û yekemîn hikûmeta brîtanî li Hindistanê hate avakirin. Lewma Hindistan bû koloniya Brîtanyayê. Di sala 1877an de keybanûya Brîtanyayê weke keybanûya Hindistanê hate ragihandin. Piştî şerê cîhanî yê yekem rêberê hindî yê efsaneyî Mahatma Gandî ji Afrîkaya başûr hatibû û li dijî hikûmeta Brîtanyayê têkoşîna sivîl da destpêkirin. Piştî têkoşîna 30 salî Brîtanya neçar ma ku serxwebûna Hindistanê bipejirîne. Di sala 1947an de azadiya Hindistanê hate pejirandin, lê ji ber pirsgirêka misilman û hinduyan, rêveberiya Brîtanî împeratoriya Hindistanê weke Pakistan û Hindistan kir du dewlet. Lê pirsgirêkên her du dewletan xelas nebûn. Ji ber ku nakokî li ser herêmên Pencab û Bengalê hebûn. Piştî hin hevdîtinan Amrîtsar bû ya Hindistanê û Lahore jî ma ji Pakistan re. Bandora pevçûnên dînî yên di navbera misilman û hinduyan de bû sedema êrîşa hinduyekî li hemberî Mahatma Gandî û ew di 30ê kanûna paşîn a 1948an de hate kuştin. Serokwezîrê yekem ê Hindistanê bû Jawaharlal Nehru û di sala 1962an de ji ber sedema Nepalê di navbera Hindistan û Çînê de şer qewimî. Piştre Jawaharlal Nehru û piştî wî re keça wî Indira Gandhi bûn serokwezîr. Di dema Îndra Gandî de alozî rû dan lewma ji aliyê Îndra Gandî ve rewşa awarte hate îlankirin. Di dema wê de Hindistanê ceribandina bombeya atomê kir. Piştî vê re Hindistan pêl bi pêl hate guhertin.Çiyayên Hîmalaya
Wek ku Dewletên Yekbûyî yên ku aboriya aborî, têkiliyên biyanî, perwerdehiyê an birêvebiriya acîl, hanê polîtîkayên ji bo danûstendinên Niştimanî yên Niştimanî heye. Ji 200 salan ve ev guherînek guherînek ji alîyê hêja berbiçav a fikrên siyasî yên siyasî û balyozê hêza siyasî û leşkerî di navbera neteweyên neteweyî û hikumeta Dewleta Dewleta Dewleta Yekbûyî de hate guhertin. Dewletên Yekbûyî wekî neteweperestiya kolonyal a li ser kapasîteya wê ya niştecîhên xwe yên bi rêveberî, pir caran ji bo astengiya xwe û kêm caran ji bo berjewendiya wan ve girêdayî ye.
Peymana.
Ji destpêka Dewletên Yekbûyî re peymana du neteweyên sereke yên ku bi peymana aştî û dostan û ji damezrandina erdên ku Hindistan ji dorpêçên mezin ên Amerîkayê ve ji bo ji bo pereyên din û sûdeyên din dabû peymana hevalbendan peyivandin. Peyman jî mafên mafên hinduranî yên erd û çavkaniyên xwe parastin, qet carî serxwebûna xwe nekir. Bi tevahî, Dewletên Yekbûyî 800 mîlyonan ketin; 430 ji wan nehatiye pejirandin û ji 370 kes hatin binçav kirin. Peymana wan demên dawî nebûn, û hîn jî qanûna erdê tête teknolojî ye. Polîtîkaya peymana peymana yekane bi çalakiyek Kongreya 1871ê ve dawî bû.
Tevî peymanê misoger dike ku erd û çavkaniyên wan dê bibe "ji ber ku çem davêjin, çir di rojhilat de derbas dibe" hejmarên mezin ên Ewropayê yên zordestî li ser hikûmetê bigirin ku hejmareke din bêtir bigihîjin hejmareke xwezayî ya zûtir. Di vê yekê de, bi baweriya baweriya ku Hindistan hindik bûne, hilda ku wan li ser polîtîkaya Dîretaliyê veguherandin, ji hêla Serokkomar Andrew Jackson re veguherandin û di 1830'an de di destpêka destpêkê de hêsirên hêsir ên tehlîl ên tehlûk dixebitin.
Assimilation.
Bi alîyê Dewletên Yekbûyî yên 1880 re leşkerî yê bilind yê desthilatdar kir û qanûnên ku bi zêdebûna mafên Hindistanan vekişandine. Bê wateya (eger neheqkirî ye) hemwelat û nûnerên saziyên wekî "Dostên Hindistanê" ji bo polîtîkaya nû ya piştgirî dikin ku yek carî û hemî ji bo hemî hemwelatiyên Hindistanê bi civaka amerîkî re diparêzin. Wan ji bo qanûna nû ya navê Dawes Dawî 1887, ku dê bandorên li ser civakên eşîran dakêşin ku navê wî. Şerîeta zarokan zarokên ku bêne şandin dibistanê dibînin, ku ew rêgezên civaka spî vedigirin û dema ku ji wan çandên xwe yên hindikî derxînin hîn dikin. Qanûna ku Dawes salan di dema dansehê spî de hema hema ji bo gemiyek mezin a zevî û hema du-sêyem ên erdê peymana hemî winda kir.
Reorganization.
Plana pêdivî ye ku Indians ji bo Amerîka Spî didin wan encama encamên xwe nebûn, lê di encama bêhêziyê de, bi alkolê ve beşdar kir û ji bo nîşanên civakî yên neyînî yên din. Di vê salên 1920'î de gelek lêkolînan hate derxistin û nêzîkbûna polîtîk a nû ya ku polîtîkaya hindikî ya federal ya ku ji neteweyên neteweyên xwe veguhestin, zevî û çavkaniyên bi rêya Rûsyaya Reşîzasyona Navîn ya 1934ê ve bigire. Yek ji desthilatdariya IRA, Lêbelê, lêpirsîna amerîkî-şêweyê bû, hikûmetên şîştêfê yên ku bi gelemperî pir bi awayek bi kevneşopên amerîkî yên kevneşopî yên kevneşopî bûn. Di heman demê de, ew di karûbarên karûbarên hundur ên hundur ên hundur ên navxweyî de karûbarên pirzimanî pirrjimar kiribû, tiştek ku qanûna teorîk bi tedawî ye.
Xelasî.
Li nav qanûnên sedsala 20-ê berdewam kir ku "bi pirsgirêka hindikî." Li hawirdora siyasî ya kevneşopî ya 1950-a-1-ê hewldaniyek din hewl da ku dawiya hûrgelan di nav civaka amerîkî de bi polîtîkaya amerîkî re ji hêla polîtîkaya ku berpirsiyariya peymana Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên Amerîkayê ve ji hêla rezervan veşartin vekin. Beşê polîtîkaya dawîkirinê tevlîhevkirina bernameya Têkilî ya ku tevli hezaran hindistanan veguhestin bajarên ji bo karên kêm nizanin û ji bo bi awayekî tutal re pêşkêş kirin. Ev yek bi rêjorîk a azadiyê ji çavdêriya çavdêriya federal ve tête kirin. Zeviyên eşîra neteweyî ji xwediyê xwedane taybet ve winda kir û çend qebûrek mafên xwe yên garantî kirin.
Serxwêbun.
Di heyama Mafên Sîvîl de polîtîkaya hindistanî ya Hindistanê ya girîng a guherînek xuya kir. Tevgera Tevgera Mafên Hindustanê yên di salên 1960î de, nerazîbûna neteweyî ya nerazîbûna paşîn ên bi karûbarên berê yên Alcatraz ve, bi şerê giran, masîgirên li Bakurê rojavayî û yên din ên neteweyî derxistin. Serok Nixon dê şoreşkirina siyaseta înstîtuya û înstîtuya ji bo polîtîkayên xweseriya xwe bi destûra xwe ya ku hukumdariya neteweperestî bi desthilatdariya neteweyî re çavkaniyên kontrola li ser çavkaniyên federalî biparêze, şirove dike. Lêbelê, di nav deh salên dawî de Dadgeha Bilind û Dadgeha Dadgeha Bilind di rêbazan de berdewam kiriye ku bi tehlûkeya xweseriya xwe ya tehdîtî tehdîd dike ku di hin tiştan de zanistên polîtîkaya nû ya "federalîzmê bêdeng kirin." Çepên federalîzmê di hukumeta neteweyê de ji hêla neteweyên dagirker binçavkirin û hiqûqên herêmî li dijî mûzgehên destûr ên ku ji ber veguhertina dewletên neteweyî re dikevin dewletan dikevin.
Li bakurê welatê Hindistanê li rêzeçiyayên Hîmalayayê çiyayê herî bilind ê cîhanê yê bi navê Everest heye. Derdora başûrê Hindistanê av e. Lewma 7.517 km peravên Hindistanê hene. Çemê Ganjê ku bi 2.525 km mîna tixûbekî di navbera Bangladeş û Hindistanê de ye. Ev rûbar ji bakurê Hîmalayayan derdikeve û ber bi başûr ve heta Kendava Bengalê diherike.
Hindistan ji aliyê çand û dînan ve gelek dewlemend e. Gelek ayînên xweser ên Hindistanê hene. Li ser axa Hindistanê dînên mîna Hinduîzmê, Budîzmê, Jainizmê û Sîhîzmê derketine. Herwiha ji ber êrîşan û rewşa wan a nebaş bawermendên zerdeştî jî koçî Hindistanê dikin ku niha civateke wan a berbiçav li Hindistanê heye. Piştî sedsala dehan ayîna îslamê jî digihe welatê Hindistanê. Herwiha ayîna Xiristiyanê jî li Hindistanê peyde dibe. Di sedsalên bûrî de bi saya êrîşên êlên misilmanan baweriya îslamê pêl bi pêl li Hindistanê belav dibe. Lê ev gelekbûna civata misilmanan li Hindistanê her tim bûye sedema pevçûnên di navbera hîndu û misilaman de. Herwiha împeratoriya Hindistanê ku axa Pakistana niha jî di nav de bû ji sedema nakokiyên di navbera misilman û hinduyan de kiribû du parçe. Bi salan gelek pevçûn di navbera misilman û hinduyan de pêk hatin û gelek mirov ji her du aliyan jiyana xwe ji dest dan. Hindistan yek ji dewletên sereke ye ku gelheya wê ya misilman gelek e. Lê dîsa jî li gorî hejmaran baweriya hinduîzmê dînê sereke yê Hindistanê ye.
Herêmên Rêveberiyê yên Hindistanê.
Li Hindistanê 28 parêzgeh û heft herêmên yekbûyî hene. Her parêzgeh, herwiha Puduçerî û Delhî xwediyê hikûmetên xwe yên xweser in. Her pênc herêmên din ji aliyê karmendên serokkomar ve tên rêvebirin. Li gorî rêbaza "States Reorganisation Act" a 1956an her rêveberiya cihan li gorî zimanan hatine avakirin. Parêzgeh û herêmên Hindistanê ji 610 navçeyan pêk tên.
Alfaya Kentaurî, α Centauri ("Alpha Centauri") an Toliman stêreke dorî 4,34 sala roniyê dûrî dinyayê, ya bi sîstema stêrcêwî, ya di komstêra Kentaur de ku di nîvkada başûrî ya ezmanê de dimîne ye. Ew ji stêra zer a Alfaya Kentaurî A û ya tirinciya Alfaya Kentaurî B pêk tê. Navê wê "Ricel Kentaur".
Ew sîstema stêran a tewrî nêzikê rojê ye. Wek stêrcêwî bi qedra zahîrî ya teva −0,27 ve ew geştirîn cîsmê di komstêrê de ye û sêyem geştirîn ê di ezmana şev de ye. ‘’Alfaya Kentaur A’’ ya geştir e ku stêrcêwiyê bitenê xwedî qedra zahîrî ya −0,01 e û bi vê ve ew dibe çarem geştirîn stêra ezmana şev.
Stêra nêziktirîn a dinê Proksîmaya Kentaurî ya bi dûriya 4,22 di vê sîstemê de ye an na biniqaş e.
Ew bi stêra Betaya Kentaurî ve Xaça Başûrî îşaret dike û bi hêlkariya wan meriv dikare bihêsanî Xaça Başûrî bibîne.
Sîstema stêrcêwî herdu tev xwedî qedreka zahîriya 4,1 in. Bi çavên rût meriv ji erdê nikare tekên stêrcêwiyê A û B ji hev veqetîne.
Alfaya Kentaurî A.
Alfaya Kentaurî A, bi qedra zahîrî ya 0,00 ve ew ji Qurix (−1,46), Suheyl (−0,72) û Nêrevanê Bakur (−0,05) şûnde û li pêşiya Veqî (0,03) çarem geştirîn stêra ezmên e.
Alfaya Kentaurî B.
Daneberheva mezinahiya Alfaya Kentaurî A û B, û ya Proksîmaya Kentaurî û ya Rojê
Alfaya Kentaurî B bi qedra zahîrî ya 1,33 ve ew 21’em geştirîn stêra ezmana şev e. Giraniya wê bi qasî 0,93 carî ya rojê ye û çapa wê jî 0,86 carî ya rojê ye.
Tevlêbûna Proksîmaya Kentaurî ya sîstemê.
Aîdbûna Proksîmaya Kentaurî (bi dûriya 4,24 salên roniyê, stêra nêziktirîna dinê ye) ya vê sîsteme heta îroj zelal nebûye. Pirranî stêrnas bawer dikine ku Aîdbûna Proksîmaya Kentaurî di bin bandora kişandina Alfaya Kentaurî A û B de ye.
Mesefaya Proksîmaya Kenturî ya Alfaya Kentaurî A û B nêzî 15.000±700 YA "(YA, 1 YA=149,6 milyon kîlometre, wekheva mesefeya navbera dinê û rojê)" an 0,21 sala roniyê ye. Ew mesefeyake bi qasî 1000-caran ya navbera Alfaya Kentaurî A û Alfaya Kentaurî B de an jî 500-caran ya navbera Rojê û Neptûnê ye. Ew li ezmên 2,2 dereceyan dûrî Alfaya Kentaurî A û B dimîne (qandî çarcaran mezinahiya heyvatijî).
Hereket.
Alfaya Kentaurî berve rojê nêzik dibe û ew dûriya di navbera xwe û rojê de bi lezeka 22 km/s ve kêm dike.
Di hezar salî de Alfa Kentaur li ezmên dereceyeke (qandî mezinahiya du heyvên tijî) hereket dike û 4000 hezar salî şûnde ew ê bi Hedar ve stêrcêwiyeke pêk bîne.
Ezman wê li ser Alfaya Kentaurî çawa xwiya bûbûya.
Roj, wek ji Alfaya Kentaurî xwiya dibe
Ezmana di sîstema Alfa Kentaur de xwiya bibe hemahema mîna ya ku ji dinê xwiya dibe ye. Gelek komstêrê eynî mîna halê xwe yê li dinê bimînin, lê di komstêra Kentaur de stêra geştirîn, Alfaya Kentaurî bixwe, nabe. Rojê di komstêra Zat el Kursî (komstêr)(Cassiphoea) de wek stêra geştirîna di komstêrê de xwiya bibe. Stêrên nêzikên wek Qurix, Teyr û Prokyon ê li cihên xwe yên li dinê xwiya dibin cihêtir xwiya bibin. Qurixê di komstêra Oryon de xwiya bibe û mîna ku li dinê geş xwiya dibe xwiya nabe.
Zimanê inglîzî yan zimanê îngilîzî () zimanê serekî yê welatên Brîtanya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Keneda, Awistralya, Zelandaya Nû û hin welatên din e. Inglîzî zimanekî ji binemala zimanên hindo-ewropî ye. Li gelek welatên din jî wek zimanê fermî û herwisa li piraniya welatên dinyayê wek zimanê duyem tê bikaranîn. Ew niha bûye zimanê serekî yên têkiliyên navneteweyî.
Inglîzî zimanekî germanî ya rojavayî ye ku yekem car li Înglistanê destpêka Serdema Navîn hate axaftin. Ew di sedsala 21ê de bûye zimanê sereke yê nîqaşa navneteweyî. Navê zimên ji () e, yek ji gelên kevnar ên germanî ye ku koçî Înglistanê () dike, beşa Brîtanya Mezin a ku pişt re li ser navê wan hate kirin. Navê vî gelî bi eslê xwe ji "Anglia", nîvgiravek li Deryaya Baltîk e. (Di hin zimanan de, "Anglia" niha navekî ê Înglistanê ye.)
Zimanê inglîzî xizmekî nêzîkî û e. Bandora zimanên din ên germanî, bi taybetî zimanê vîkîngan (, zimanekî germanî yê bakur) û latînî û fransî li ser vokabulera inglîzî jî bi awayekî berbiçav diyar e.
Inglîziya kevn û navîn.
Inglîzî di bêhtirî 1400 salan de pêşve diçû. Forma herî pêşîn a inglîzî komeke zaravayên germanî ya rojava bû ku di sedsala 5an de ji hêla koçberên ve hat anîn Brîtanya Mezin. Ji vê forma destpêkê re (; an jî ') dibêjin.
Çêbûna inglîziya navîn di dawiya sedsala 11an de dest bi dike (1066). Ziman di bin bandora (,), nemaze devoka wî ya () de dimîne.
Inglîziya nûjen a paşîn.
a paşîn () di dawiya sedsala 15an de çêdibe. Dema guherîna mezin a dengdêran e. Di destpêka Dema Nûjen, li çapxaneyên Londonê ' () çap dikin. Ev ziman zimanê William Shakespeare bû.
Inglîziya nûjen a îro.
() ji sedsala 17an ve bi saya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li hemû cîhanê belav dibe û mezin dibe. Bi saya hemû cureyên medyaya nivîskî û elektronîk yên van welatan, inglîzî bûye zimanê sereke yê navneteweyî. Inglîzî li gelek herêman û warên pîşeyî yên wekî zanist, navîgasyon, û dadwerî "lingua franca" ye. Inglîzî yek ji zimanên fermî di Neteweyên Yekbûyî de û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.
Berfirehbûna zimanê inglîzî.
Zimanê inglîzî îro li seranderê cihanê ji aliyê 340 milyon kesî weke [zimanê zikmakî] tê axaftin, ango 340 milyon kes inglîzîaxêv in. Eger kesên ku inglîzî weke zimanê duyemîn diaxivin jî werin jimartin, wê demê hejmara inglîzîaxêvan digihijê 510 milyon kesan.
Li Yekîtiya Ewropayê inglîzî zimanekî fermî ye. (Tiqandina ser herêman derbasî gotarên li ser wan herêman dikê)400x400px
Wekî din zimanê inglîzî yek ji 23 zimanê fermî yê Yekîtiya Ewropayê, zimanê fermî yê Yekîtiya Afrîkayê, yê Rêxistina Dewletên Amerîkayê û yek ji şeş zimanên fermî yê Neteweyên Yekbûyî ye.
Li welatên yên Yekîtiya Ewropayê rêjaya axaftina zimanê inglîzî
WWE kurteya World Wrestling Entertainment, Inc. e, kompaniyeke Amerîkayî ye, ya ku bi karê Pro Wrestlingê radibe. Li sala 1952'an hate damezirandin.
Beşên WWE'yê.
WWE sê beşên serekî hene: RAW, SmackDown û ECW, vêga li şûna ECW, NXT heye. Li NXT hindek yarîzanên nû yên FCW tên bo WWE, li destpêke her yarîzanê nû dibejinê Rookie anku hêşta ne profesyonel û her yek profêşnelekê digel bo fêrbinê. Her beşekê yarîzan û yariyên xwe cuda hene, belê hindek caran beşên dî jî gelêk dikin.
Her beşekê kanalên xwe cuda hene, û kanalên pereyên wan hene heyvê carekê PPV "(Pere bo her Yariyê)", ew divêt mirov bi pere bikirin ji ber yariyên herî giring li ser wan têt xarê, bo nimune: WrestleMania, Royal Rumble, SummerSlam û Survivor Series.
Yarîzanên WWE'yê.
Vêga WWE 70% ya yarîzane bi nav û deng Triple H û jina wî Stephanie McMahon ye, kontora wê ya serekî li Stamford, Connecticut (DYA) ye.
Zimanê fransî zimanekî ji malbata zimanên hind û ewropî ji şitlê zimanên romanî ye. Ew wek zimanê zikmakî ji aliyê 77 milyon kes, bi yên wek zimanê duyem û bi tevahî 130 milyon kesan ve tê axaftin.
Dîroka zimanê fransî.
Di dema Împeratoriya Romayî de zimanê kesên hejar û biyaniyên bi taybetî yê galiyên keltan bû. Di dema Julius Caesar de li xakên îroj Fransa li ser kelt hebûn. Kengê Julius Caesar Galya dagir kir ew zimanên wê derê ketine bin bandora latînî. Paş Koça Qoman re frank, gelekî german Fransa nav ji girtî bû, li şûna xwe ya îroj bicih bûn û fransî êdî li Fransayê belav bû.
Bi zaravên zimanê fransî re "Lang d'oil" tê gotin. Belgên pêşîn ên zimanê fransî yên ku hatine nivîsandin "Sondên Strasburgê" ne. Ev di sala 842'an de hem bi fransiya kevn û hem jî bi almaniya kevn hatine nivîsandin.
Ji sala 1000'î de Parîs bû navenda siyasî û çandî. Dema William I (Williamê Yekê) bû keyê înglîzan zimanê înglîzî 200 salan di bin bandûra fransiya normanî de ma. Di wê demê de fransî bû zimanê qesra înglîzan.
Di sala 1634'an de Kardinal Richelieu "Académie Française" (anku, "Akademiya Fransî") ava kir. Armancên wê hêsankirin û paqijkirina zimanê fransî bû. Ji sedsala 17'an wê de "lingua franca" zimanê fransî bû zimanê qesrên Ewropayê, berê li navenda Ewropayê, ji sedsalên 18-19'an şûnde jî li rojhelata Ewropayê jî.
Li koloniyên Fransayê jî fransî hîn zimanê fermî maye.
Jimara kesên ku fransî zimanê wan ê zikmakî ye.
Fransî zimanê fermî yê Yekîtiya Ewropayê, Yekîtiya Afrîkayê, Saziya Komarên Amerîkî û Neteweyên Yekbûyî ye.
Fransî li van welatan jî girîng e.
Awêne, mirê(k), ji alav û rûbarên şemareng, ên pirraniya tîrêjan şûnve didin re tê gotin. Awêne şewqvedêrek e. Ji berberî, bijîşkiyê heya fezagerî û pîşesaziyê di gelek warên jiyana mirovan de tê bikaranîn. Di devokên kurdî de "xwedîk (xodîk)," "qodî", "hêlî" jî tên bikaranîn.
Ferhengoka awêneyê (mirêyê).
Awêneyên berê ji biriqandina hin lajwerdan bû. Mirovan pirr berê pêderxistibûn ku vedêriya tîrêjê gengaz e, lewra xwe di avê de didîtin.
Mirêkên niha ji pelikên zîrav ên şewqvedêr tên çêkirin. Pelikên zîv, bafûn, platîn, hin têkelên kromê û lajwerdên din ên tîrêjvedêr in, li rûyê caman tên zeliqandin.
Zimanê tirkî, zimanê tirkan e û roja îro zimanê fermî yê Tirkiye û Komara Tirk a Bakurê Kîprosê ye. Tirkî zimanekî ji malbata zimanên altayî ye.
Zimanê tirkî ji balkanan heta Deryaya Qezwînêyê de tê axiftin. 90.000.000 kes bi tirkî diaxivin.
Sîwan, alava li dijî tîrêjên rojê tê bikaranîn. Ji ya mirov li dijî baranê bikartîne re berbarank jî tê gotin, heger ne di forma kincan de be jî. Carnan navên wan tên tevlîhevkirin.
Ji vir 4 hezar sal berê li Mezopotamyayê (parek axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê) hatiye bikaranîn. Li Egîptê (misir) hin cureyên wê yên li dijî qûmê pêşketine. Herwiha li Egîptê wekî sîmboleke pîroz jî hatiyae hewandin.
Berbaran ango sîwanên li dijî şiliyê, cara berê li Çînê rûdaye, wan bikaranîne. Di sedsala 16. de li Ewropayê bipêşketiye, gelek form û cureyên wê derketine. Wekî aksesuwarekê di cîhana şovê de jî hatiye bikaranîn.
Sala 1830'yê li Londonê fîrmaya bi navê "James Smith and Sons" dest bi hilberîn û firotina wê kirine. Sala 1852'yê şirîtên lajwerdî di sîwanan de hatiye bicihkiriye ku ev elastîkiya wê zêdetir dike.
Jeff Hardy (8ê sibatê 2009)
Jeffrey Nero 'Jeff' Hardy (31ê tebaxê, 1977) pro wrestlerekî amerîkî ye. Vêga ew li TNA yariyê dike, Hardy 2 caran TNA World Heavyweight Championship bi dest xistiye. Ew herweha gelek bi nav û denge bo karkirina wî li Entertainment(WWE), Hardy 2 caran World Heavyweight Championship bi dest hînayiye û 1 carê jî WWE Championship bi dest hînayiye.
Jeff Hardy û birayê wî Matt Hardy kompaniyek bi navê Organization of Modern Extreme Grappling Arts (OMEGA) damezirand, li peşhayikê Jeff û birayê xwe Matt bikardihatin bo yariyên sivik. Herdu bira digel yek Tag Team bîn, û li destpêkê ewan yariya TLC dikirin, Navê Tag Team'a wan Team Xtreme digel yarîzana keç Lita. Tîma wan gelek bi nav û deng ket, û di tîma xwede Hardy 6 caran World Tag Team Championship bi dest hînayiye û 1 carê WCW Tag Team Championship bi dest hîna.
Jiyana berê.
Hardy kurê Gilbert û Ruby Moore Hardy ye, ji birayê xwe Matt biçûktir e. Dayîka wan bi êşa şêrpence çû ber dilovaniya xwedê mezin li sala 1986an, dema Jeff Hardy 9 salî bû. Hardy gelek hez ji motorçerxeyê dikir, yekem motorê xwe li jiyê 12 salî de wergirt. Yamaha YZ-80 yekem motorê wî bû. Yekem car ku Hardy dest bi ajotinê kirî Hardy 13-15 salî bû. Hardy yariya beyzbolê dikir dema ew zarok, bes diviya êdî yariyê nekit ji ber wî destê xwe brîndar kir di dema motor ajotinê de.
Seyîd Fehîmê Arwasî (jdb. 1825 li gundê Arwas a Miksê, parêzgeha Wanê, li gundê xwe Arwasê) yek ji zanyarê îslamê û fîlozofê kurd e.
Kurê Mele Evdilhemîdê Arwasî ye. Bavê xwe di biçûktiyê de winda dike. Li medreseya ku bav û kalên wî ava kiribûn, medreseya Mîr Hesen kurê Welî de perwerdeya Quran û zanîna bingehîn a Îslamê dibîne. Diçe Cizîrê, li cem Şêx Xalidê Cizîrî dersên fîlozofiya olî digire. Li navçeya Mûşê (Rojka) Kopê, ji Mele Resûlê Sipkî (Subkî ?) îcazeta zanistiya olî werdigire.
Di warê tasawufê de ji zanyarê nexşebendî yê navdar, Seyîd Tahayê Hekarî, li Nehrîyê dersên taybet digire. Demekê dirêj bi birayê xwe Seyîd Salihê Arwasî re li medreseyan dersdariyê dike. Piştî wefata birayên xwe sala 1865ê tê gundê xwe Arwasê, medreseya gund bipêşdixe. Di nav de muftiyê Wanê Mihemed Emîn Efendî, Evdilhekîmê Arwasî jî, 60 şagirtan perwerde dike.
Di heman demê de salê du carê li medreseya Wanê Şabaniyeyê ders dida. Bi derketina şerê Osmanî û Rûsan de bo parastina Kurdistanê tevlî şer dibe. Keyê osmaniyan Siltan Evdilhemîdê II. wî vedixwîne Stembolê. Li Misirê digere, li Erebistana Siyûdî payeya xelîfetiyê didin wî.
Ew welatparêzekî bûye.
Tevlî serhildana Şêx Ubeydulahê Nehrî dibe, ji ber wê navbera wî û osmaniyan demekê sar dibe. Di çavkaniyên tirkan de behsa vê demê nayê kirin û ew wekî ku li dijî serhildanên kurd derketiye didin nîşandan ku ev ne rast e. Wî dixwest Osmanî tevlî desthilatdariya Kuridstanê nebe, xweseriya Kurdistanê hebe lê kurd jî li dijî dijminên osmaniyan, li cem wan têbikoşin.
Li gundê xwe jiyana xwe dide dest û gora wî li wir e. 9 lawên wî hebûn, Mihemed Emînê Arwasî, Reşîdê, Mazhar, Sidîq, Masûm, Hesen, Huseyîn, Salih û Nîzamedînê Arwasî. Medreseya gund gelek dewlemend bû, bi hezaran pirtûkên wê hebûn.
Ebdilhekîmê Arwasî (jdb. 1865 li gundê Arwas a Miksê, parêzgeha Wanê, Kurdistan; m. 1943 li Enqere, Tirkiye) zanayekî olî yê kurd e.
Şagirtê Seyîd Fehîmê Arwasîye û zêdetirî 30 salan li medreseyên Kurdistanê, bi taybetî yên li parêzgeha Wanê mamostetî kiriye. Bi hatina artêşa Rûs ve, bo demekê diçe Stembolê. Li wir di nava kurdan de dersdariyê dike, têkilî bi sazî û komeleyên wê demê yên kurdan re datîne. Hüseyin Hilmi Işık jî şagirtê wî bûye.
Ali Atalan (jdb. 1968 Mîdyat, Bakurê Kurdistanê) parlamenterekî alman e. Di parlamena federdewleta Nord Rhein Westfalenê de, di bin navê fraksiyona Linkenê de kar dike..
Ali Atalan di malbateke êzîdî de mezin dibe. Malbata wî sala 1985ê de diçe Almanyayê. Piştî dibistana amadeyî li zanîngeha Bochumê Ruhr-Universität Bochumê de di beşên polîtolojî û civaknasiyê de perwerdeyê dibîne.
Di nava salên 1990 heya 1994, li bajarê Dülmenê di komîteya sosyal a bajêr de xebatê dike. Ji sala 2004î ve di desteya birêveber a bajarê Münsterê de kar dikir. Sala 2009ê tevlî refên fraksiyona Die Linkeyê dibe.
Di de li ser navê fraksiyonê tevlî hilbijartinê dibe û bo parlamena NRWê tê hilbijartin.
Seyran Ateş (jdb. li Stembol, Tirkiye) femînîst, nivîskar û parêzerek e. Endama Konferansa Îslamê ya dewleta alman e. Tevlî xebatên întegrasyonê yên hikûmetê dibe. Sala 1984ê ji aliyê hêzên rastradîkal ên tirkan ve rastî êrîşê tê û bi giranî birîndar dibe. Kesên êrîşê dikin, endamên Gurên Boz bûne.
Ateş li ser navê zanîngehan li Berlînê, taxên ku koçberên romî (tirk) û kurd lê dijîn, dixebite. Alîkariyê dide jin û koçberan. Bi tundî li dijî şîdeta navmalê ya pirranî jin rastî tên, têdikoşe.
Endamê SPDê ye, di nava rayagiştî ya alman de bi xebatên xwe yên li dijî "kujeriyên namûsê", şîdeta dijî jinê tê naskirin. Gelek xelat wergirtiye.
Carnan ji aliyê kurd û tirkan ve tê rexnekirin ku wekî karmendeke dewletê li pirsgirêkan dinêre, dewlet û hikûmetê na lê xelkê rexne dike. Tê gotin ku bavê wê kurd bûye.
Balafirgeha Cam Ranhê ("Sân bay Cam Ranh") (IATA: NHA, ICAO:VVCR) li 30 km rojhilata bajarê Nha Trang (Khanh Hoa) a Viyetnamê ye. Di sala 2004an da hatiye vekirin. Li aliyê 02/20 ê pîsteke wê heye. Dirêjahiya pîstê 3.048 metre ye. Rûyê pîstê beton e.
Hanoi, Ho Chi Minh bajar (Saigon, Da Nang)
Proteîn di nav rîbozomê de tê berhem kirin
Rîbozom yek ji du endamokên bêparzûnî ye. Ji xeynî xiroka sor (xaneyên sor yên xwînê), hemû xaneyên zîndeweran xwediyê rîbozom in. Dibe ku nav xaneyek de hejmara rîbozom bi qasî 15-20 milyonan be. Di xaneyên navikrasteqîn (eukaryotî) de cihê çêkirina rîbozomê, navik e. Lê hebikên rîbozomê di nav sîtoplazmayê, li ser parzûna navikê û li ser retîkûlûma endoplazmî ya zivir jî belav dibe. Mîtokondrî û plastîd jî rîbozom lixwe digirin, lê ev rîbozom ji rîbozomên sîtoplazmayê cuda ne (piçûktir in). Rîbozomê mîtokondrî û plastîdan jî dişibe wek rîbozomên prokaryotiyan.
Erka rîbozom, çêkirina proteîn e. Rîbozom li gor zanyariyên ku ADN bi navbeynkariya mARN dişîne, ji asîdên amînî proteîn çê dike. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê. Binebeşa gewre û binebeşa piçûk, dema çêkirina proteînê ev binebeşan tên ba hev û mARNyê digirin nav xwe. Ku çêkirina proteînê qediya, herdu binebeş ji hevdu diqetin. Rîbozom ji proteîn û ARN ya rîbozomî (rARN) çê dibin. Ji boy reaksiyonên biyokîmyayî pêdivî bi enzîman heye. Hemû enzîm jî proteîn lixwe digirin, loma divê xane hertim proteîn çê bike. Ji bo çêkirina proteînan pêwistî bi rîbozoman heye. Hejmara rîbozoman di xaneyê de li gor çalakbûna xaneyê, kêm an jî zêde dibe. Her çiqas di hemû xaneyan de rîbozom hebe jî, rîbozomên di xaneyên navikdestpêkî (prokaryotî) û ên eukaryotî ne jihev in. Rîbozomên prokaryotiyan wek 70S (50S û 30S), ên eukaryotiyan wek 80S (60S û 40S) tê bi nav kirin. Wateya S, rêjeya telpbûna molekul e. Telpbûna molekul di bin hêza navendrevî (santrîfûj) de yê. Ji du molekulan, a gir zûtir telp dibe, lê rêjeya telpbûnê rasterast bi giraniya molekul ve girêdayî nîn e. (1884–1971) kîmyagerekê swêdî bû, ji bo xebata xwe ya li ser santrîfûj û rêjeya telpbûna partîkûlan, di sala 1926an da Xelata Nobelê a beşa kîmyayê stend. Yekeya Svedberg bi tîpa S tê nîşandan. Gava em dibêjin rêjeya telpbûna rîbozomên bakteriyan 70S e, divê bên zanîn ku ev rîbozom dema di santrîfûjê de ye di çirkek (sanîyekî) de 70x10 -13 mîkrometre rê diçe.
Plastîd kîsikên bi cotparzûn dorpêçkirî ne. Ji proplastîdan çê dibin. Proplastîd, plastîdên ku hîn neguherîn in. Riwekan rengên xwe, ya ji antosîyanîn ên nav vakuolan digirin, an jî ji plastîdan digirin. Kevzên avê, protîstên wek euglena, kevz û riwek di xaneyên xwe de plastîd dihundirînin. Wekî mîna mîtokondrî, plastîd jî xwediyê ADN, ARN, enzîm û rîbozomên bi xwe ne.Li gor teoriya endosîmbiosîsê plastîd bi eslê xwe xaneyek prokaryotî ya bi klorofîl bû, xaneyek prokaryotî ya heterotrof(hazirxwur) wî digire nav xwe û bi wî re jiyana hevpar ava dike bi vî awayê lebatoka kloroplast çê dibe.
Cureyên plastîdan.
Sê cureyên plastîd hene. Leukolpsat, Kromoplast û Kloroplast. Kloroplast kesk e, kromoplast sor, zer an jî tirincî yê, leukoplast bê reng e. Ku pêwistî pê hebe, dibe ku leukoplast veguhere kloroplast an jî kromoplastan. Her wisa kloroplast jî dikare veguhere kromoplast û leukoplastan. Ango li gor pêdiviya xaneyê,navbera plastîdan de veguherîn çê dibe.
Leukoplast.
Leukolpsat plastîdên bêreng in. Leukoplast, bi gelemperî, di nav xaneyên tov, reh û qurm(gewde)ê riwekan da cih digire. Ku leukoplast di bin tavê bimîne xwe vediguherîne kloroplast. Leukoplast lebatokên ji bo enbarkirinê ne. Li gor nifşê molekulên enbarkirî, sê cureyên leukoplast heye.
Amîloplast.
Nîşa embar dike. Wekî mînak; di nav xaneyên kartol, genim û tevir de gelek zêde amîloplast hene.
Elaioplasts.
Elaioplast (Lipidoplasts, oleoplasts), Rûn(lîpîd) embar dike. Bi gelemperî di tov, kakil û fêkiyên riwekan de zêde hene.
Proteînoplast.
Proteînoplast(proteoplasts,aleuroplasts): Enbara proteînên belûrî dike. Her wisa navenda hin enzîman e. Di nav xaneyên nîsk,nok, fasûlî, gûz û bindeqan da gelek proteînoplast heye.
Kromoplast.
Kromoplast plastîdên rengîn in. Bi gelemperî di kulîlk,fêkî(mêwe), pel û rehên riwekan de derdikeve holê. Kromoplast ji veguherîna proplastîd, leukoplast an jî kloroplastan çê dibe. Riwek bi riya kromoplastan hin mesajan dişîne derdora xwe. Kulîlk bi pelên tancikê(petal) xwe yên rengîn bala kezik, çûk û ajalên din dikişine ser xwe. Dema kezikek xwe li ser riwekê datîne, dibe ku hin tov û tozkulîlk(polen) bi bask û perê wî ve bizeliqe û ku ev kêzik bifire ser kulîlkek din bi van tozkulîlkan kulîlk dol bigre. Piştê bergirtina kulîlkê tovê riwekê çê dibe, lê divê ev tov li derdorê cîhanê belav be. Ji ber ku piraniya tov giran in û bi hêza bayê cih naguherin, riwek ji bo belavkirina tovên xwe, hêza ajalan bi kar tîne. Piştî bergirtinê, tov di nav fêkiyê de hêdî bi hêdî dicivire. Heta ku tovên di nav fêkiyê bi têra xwe necivire, rengê fêkiyê wekî pelên riwekê kesk e. Dema gihaştina tovê qediya, îcar bi alîkariya hormonan, kloroplastên di xaneyên fêkiya xang vediguhere kromoplastan. Di heman demê de fêkî êdî nerm û şîrîn dibe û bêhna fêkiya stewihî li der dor belav dibe. Ev reng û bêhn ên xweş bala ajalan dikişine ser xwe. Sê rengên kromoplastan; sor, tirincî û zer e.
Lîkopîn.
pîgmenta sor a di nav kromoplastên îsot, firingî, zebeş û hin fêkîyên din ên sor wekî lîkopen te bi nav kirin.
Karoten.
Gizêr, kundir, arûng di kromoplastên xwe de pîgmenta tirincî ya bi navê karoten dihundirînin.
Zentofîl.
Di nav kromoplastên lemomê de pîgmenta zer a bi navê zentofîl(xanthophyll) heye
Pîgmentên reng didin kromoplastan wekî karotenoîd tên bi nav kirin. Karotenîd fotosentezê nake, lê tîrojên roniyê dikişîne hundirê xwe(dimije) û ji bo fotosentezê dişîne kloroplastan. Her wîsa kromoplast, kloroplastan ji zîyanên tîrojên tavê jî diparêzin.
Kloroplast.
Reaksiyona Fotosentezê di nav kloroplastên eukaryotan de pêk tê
Ji bo riwekan rengê bingehin kesk e. Di nav plastîda kloroplastê de pîgmenta bi navê klorofîl heye, klorofîl kesk e. Ev riwekên kesk rengên xwe ji klorofîlê digirin. Pel û guliyên giha û riwekên yeksalî gelek kloroplast dihundirîn in, loma van beşên riwek xwerû kesk in. Riwekên pirsalî tenê bi pel û çiqilên xwe yên yeksalî kesk in. Di xaneyên qurmê darên pirsalî de kloroplast tune ye. Hemû xaneyên riwek bikloroplast nîn in. Di xaneyên ku fotosentezê dikin, hejmara kloroplastan bi qasî 50-100 heb in. Kloroplastên riwekan sê parzûnî ye; parzûna derve, parzûna hundir û parzûna tîlakoîdê. Kloroplast an raste rast ji proplastîd çê dibe an jî ji etîoplast çê dibe. Etîoplast jî kloroplast e, lê ew di tariye de maye û hê derneketiye roniyê. Di bin ronahiya tavê de etîoplast bi bandora hormona bi navê sîtokînîn, vediguhere û dibe kloroplast. Her wisa leukoplast û kromoplast jî vediguherin kloroplasta.
Di nav tîlakoîde de pîgmenta klorofîl heye. Ev pîgment kesk e. Stroma fena sîtoplazma ya xaneyan e ye. ADN,rîbozom,ARN û hin enzîmên ji bo fotosentezê di nav stromayê de belav bû ye. Kloroplast dikare bi serê xwe dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Enerjiya roniyê li nav garanûmê tê mijandin(absorb,kişandina hundir). Klorofîlên di nav tîlakoîdê, enerjiya roniyê vediguherîne enerjiya kîmyayî. Beşek reaksiyonên fotosentezê ên ku bi roniyê girêdan e, di nav granûmê de çê dibin, reaksiyonên bi roniyê ve ne girêdayî ye, di stromayê de çê dibin. Kloroplast bi fotosentezê hem molekulên organîk çê dike hem jî oksîjena ji parçebûna avê derdikeve holê, belavê atmosferê dike.
Payîzê kloroplasta di nav pel xira dibe tenê kromoplast dimîne
Dema payîzê pelên daran ku hîn neweşiyane reng diguherînin. Rengên pelan ji kesk diguhere sor an jî zerê. Pelên darê hem kloroplast hem jî kromoplast dihewîne, lê hejmara kloroplastan gelek pir e, loma kromoplast havînê nayên dîtin. Payîzê kloroplast xera dibin tenê kromoplast dimîne, loma rengê pelê jî diguhere.
Kloroplast (ji yewnaniya kevn χλωρός chlōrós "kesk" û πλαστός plastós "dirûvkirin") plastîdek e ku di hindirê xaneyên riweka de hene. Di kloroplastan de fotosentez ji av, duanoksîda karbon û ronahiyê dike şekir û oksîjen. Kloroplastan dikarin bibin plastîdê din jî, gava dibe payiz ew dibim gerentoplast.
Dirûvê Kloroplastan.
Membranê wê pirr hene û li ser wan membrana klorofîl girêdayî ye.
Şêx Ehmedê Barzanî an jî Xudan (z. 1896 – m. 11 kanûna paşîn 1969 li Bexdayê), yek ji giregirên têkoşeriya kurd, mezinê êla barzaniyan, şoreşgerekî navdar bû. Bi taybetî di nava salên 1920 heya 1930yî de li dijî dagirkeriya Îraqê têkoşineke mezin daye.
Kurê Şêx Mihemedê Barzanî bû û yek ji pênc kurên bavê xwe bû. Van her pênc birayan jî bo kurdan û azadkirina Kurdistanê têkoşîn dane. Di pêngava sala 1914an de, birayê wî yê mezin Ebdulselamê Barzanî ji aliyê rejîma Îraqê ve tê dardekirin. Barê şoreşê bi giranî dikeve stûyê wî. Hêjayî gotinê ye ku Şêx Ehmedê Barzanî alîkarî dida Şêx Mehmûdê Berzencî
Serhildan.
Herçendî mercên kurd tê de bûn gelek xirab bûn jî, Ehmedê Barzanî xweseriyeke di binê siya îngilîzan de napejirîne. Êla barzaniyan bi giştî wê demê hin li dijî berjewendperestiya îngilîzan û ereban têdikoşin, him jî di nava kurdan de li yekîtiyekê digerin.
Ehmedê Barzanî sala 1931ê de li dijî Brîtanyayê jî dikeve nava şer. Artêşa esmanî ya îngilîzan baregehên barzaniyan bombebaran dikin. Ehmedê Barzanî bi dizî derbasê Bakurê Kurdistanê dibe. Li wir ji aliyê romiyan (tirkan) ve tê girtin. Sala 1935an ji destê tirkan xilas dibe, vedigere Başûrê Kurdistanê.
Ji aliyê îngilîzan ve wî û malbata wî sirgûnê başûrê Îraqê dikin. Ehmedê Barzanî li sirgûnê têkilî bi kurdan re datîne, wan ji nû ve birêxistin dike û sala 1937ê li dijî artêşa ereban şerekê dijwar lidardixe. Ewçend bi merdî û wêrekî şer dike, fermandarê ereban hurmetê jê re nîşan dide. Fermandar Abdul Cabar al-Barjnî pirr şûnde dibe hevalê Ehmedê Barzanî.
Ehmedê Barzanî di heman demê de bi Xoybûnê re têkildar e û bi hemî hêza xwe alîkariyê dide serhildana Agiriyê ya Îhsan Nûrî Paşa serokatiya wê dike. Piştî têkçûna Agiriyê, xwedî li penaberan derdikeve. İsmet İnönü giliyê Ehmedê Barzanî bi serokwezîrê Îraqê Nûrî as-Sadî dike. Inonu dibêje "heger hûn li dijî Ehmedê Barzanî tevbigerin, dê Tirkiye jî alîkariyê bide artêşa Îraqê"."
Tevlî xebatê Komara Mehabadê dibe. Tê girtin (1947) û wî teslîmê ereban dikin. Cezayê îdamê didin wî lê paşê cezayê werdigerînîn ser dirêjiya temenê. Dema key Abd al-Karîm Qasim ji text tê daxistin, sala 1958ê ji zîndanê azad dibe. Ji ber ku bi giranî nexweş ketibû, paşê jiyana xwe jidest dide.
Miroveke oldar, laîk û xwezaparêz bûye.
Çavkaniyên rojavayî dibêjin ew gelek dijî bikaranîna olê bo siyasetê bûye. Ango laîk bûye. Hin çavkanî viya gelek bipêş de dibin, dibêjin Ehmedê Barzanî bûye ateîst heya xiristiyan.
Di tevahiya jiyana xwe de bi karê xwezaparêziyê ve mijûl bûye. Ji bo parastiya daristanan gelek qedexe derxsitiye.
Li dijî jiyana eşîrtiyê, ya zêde bûye. Gotiye "serokên êlan, malbatan heger hebin jî, bila kesên bikêr in viya bikin, ne ku wekî berê be"."
Ubeydelah Barzanî, an Ubeydulah Barzanî (jdb. 1927 an 1933 li herêma Barzan, Başûrê Kurdistanê; m. 1980 li Bexda, Îraq) siyasetmedarekî kurd bû.
Ubeydelah kurê mezin ê Mele Mistefa Barzanî, birayê Îdrîs Barzanî û Mesûd Barzanî bû. Di nava salên 1947 heya 1955, 1955 heya 1958 li Basra û Bexdayê di sirgûnê de dimîne. Bi taybetî sirgûna wî ya Bexdayê (1955-1958) wekî rehîne derbas dibe. Ango wî li dijî Barzaniyan wekî destbiserekî dibînin.
Bi têkçûna Ebdulkerîm Qasim (Abd al-Kawrim Qasim) ve, tê serbestberdan û tevlî nava refên PDKê dibe. Sala 1971ê li ser pejirandina xweseriya kurdan di nava PDKê de nakokî derdikevin. Hin ji wan peymana bi Sedam Huseyn re bêbawer dibînin, hin jî, ji ber ku otonomî pirraniya axa Kurdistanê li derve dihêle, nerazîbûnên xwe didin der. Ubeydelah Barzanî jî yek ji wan e lê ew hinekê bi Sadam baweriyê tîne, sazûmaniya nû ya Îraqê bo paşeroja doza kurdan baş dibîne.
Bo demekê li Algeryayê dimîne. Sala 1973 tevlî partiya Haşîm Aqrawî, PDK-Nûyê dibe ku ev partî endamê eniya neteweyî ya Îraqê ye. Ev enî, mafê kurdan înkar nake, lê dibêje ku bila kurd sebir bikin, berê desthilatdariya Sedam bê avakirin.
Ubeydulah Barzanî di nava salên nîsan 1974 heya 1977 û 1978 heya 1980 wekî wezîrê dewletê, di hikûmeta navendî ya Îraqê de peywirdar dibe. Ubeydulah Brazanî hêdî hêdî armanc û niyeta Sadam Huseyn nas dike. Dibîne ku Baasî ne samîmî ne. Dixwaze xwe ji nava wan bikişîne. Sala 1980ê tê kujtin. Derbareyê kujtina wî de gelek îdîa hene.
Nesrîn Mistefa Berwarî (di sala 1967'an de li Bexdayê hatiye dinê) siyasetmedareke kurd e. Piştî hilweşîna rejîma Sedam Huseyn, li ser navê koalîsyona kurdî ya di hikûmeta Îraqê de bûye wezîra avadaniyê.
Li zanîngeha Bexdayê polîtîka xwendiye. Dîsa li DYA'yê, di Zanîngeha Harvardê de li ser gerînendetiyê perwerde dîtiye. Di adara sala 2004'an de rastî êrîşeke terorî hatiye, jê filitiye.
Di nava salên 1997 heya 1998'an de, li Duhokê, birêvebertiya "Field Office for Human Settlement" a girêdayî NY'ê kiriye. Sala 1999'an di hîkûmeta herêmî ya Başûrê Kurdistanê de bûye wezîra avadaniyê.
Marîbûna (zewaca) wê.
Berwarî bi siyasetmadarê ereb Gazi al-Yawer re marî dibe. Ev marîbûn gelek tê rexnekirin lewra du jinên al-Yawer hene, Berwarî dibû hewiya sêyem. Heya hin rojnameyan nivîsîn ku sê jinên al-Yawer hebûne, Berwarî bûye ya çarem.
Ev yeka han ji aliyê gelekan ve wekî sosretiyekê hat dîtin, lewra Berwarî miroveke xwendî, femînîst bû. Bi salan bo mafê jinan xebitibû û li dijî pirrmariyê (pirrzewac, polîgamî) têdikoşiya.
Selahedîn Çelik an Selahattin Çelik (jdb. 1957 li Bakurê Kurdistanê) nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Yek ji kadroyên PKKê yên beriya salên 1980'yî bû. Niha wekî penaber li Almanyayê dijî.
Di dema ku PKK nîne û alîgirên wê bi navê "Apocu-Apoyî" tên binavkirin, Çelik jî di nava wan de ye. Di PKKê de di karê rojnamevanî û medyayê de pirr dixebite. Di rojnameya Özgür Gündem, Özgür Politika, Med TVyê de kar dike.
Ji ber tercîhên xwe ji PKKê vediqete, li Almanyayê bicih dibe. Demekê bi navê "Însiyatîva neteweyî ya demokrat" xebatekê lidardixe lê paşê xwe dide nivîsandina pirtûkan û rojnamevaniyê.
Sala 1999î ji aliyê komekê ve êrîş lê tê kirin. Gelekan gotin sîmpatîzanên PKKê kirine lê wî daxuyanî da medyayê, got "ew kesên êrîş anîn ser min ji aliyê axavtin, dirûv û helwestê ve dişibiyan rastgirên tirkan"." ERNK û saziyên din ên PKKê jî êrîş şermezarkirin.
Evdila Cewdetê Daskûzayî, Evdila Cewdet (navê fermî yê bi tirkî "Abdullah Cevdet Karlıdağ") (z. 9ê îlonê 1869 li Arabkîr, Meledî, Bakurê Kurdistanê − m. 29ê çiriya paşîn 1932 li Stembol, Tirkiye), bijîşk, rewşenbîr, helbestvan û siyasetmedarekî kurd bû. Demekê tevlî nava refên contirkan bûye, di tevahiya jiyana xwe de poşmaniya xwe aniye ziman.
Di 9ê îlonê ya 1869an de li Arabkîrê hatiye dinyayê. Piştî ku xwendina xwe ya seretayî li Xozat û Arabkîrê temam dike, tevî malbata xwe diçe Xarpêtê. Di 1885an de ji "Ruşdiyeya Eskerî ya Mamuretulezîz (Ma‘mûretülazîz Askerî Rüşdiyesi)" mezûn dibe.
Di 15 saliya xwe de diçe Stembolê û dikeve Amadehiya Eskerî ya Kuleliyê. Piştî sê salan mezûn dibe û perwerfehiya xwe li Tibbiyeya Eskerî didomîne.
Endamê gelek komele, weqif û komîteyên kurdan ên wê demê ye. Ji xebatkarên sereke yên Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurd, Cemiyeta Tealiya Kurd, Cemiyeta xwendekarên kurd, Hêvî û gelekên din bûye.
Mirovekî zana bûye, bi fîlozofiyê re mijûl bûye. Li dijî bikaranîna dîn a ji bo berjewendiyan derketiye, xwestiye di hin warên têkiliyên Îslam û civakê de reform bên kirin. Ji ber wê ji aliyê rastgir û tirkperweran ve bi tundî hatiye rexnekirin û reşkirin. Bo wî "bêdîn", "dijminê Xwedê" gotine, di nava civakê de xwestine bêrûmet bikin.
Di kovara Îctîhadê de gelek nivîsên wî hatine weşandin. Ji ber kurdpwerwerî, nêrînên xwe yên taybet gelek caran hatiye girtin û sirgûnkirin. Ew li dijî ketina Osmaniyan bo Şerê cîhanî yê yekem bû, ji ber wê û nivîsên li ser Bahayîzmê jî dihate girtin. Hin dibêjin Mustafa Kemal Atatürk di bin bandora wî de maye, bingeha reformên xwe ji wî girtiye.
Serhildana Şêx Seîd dipesînîne, dixwaze kurdên din jî tevlî bibin û eniyeke neteweyî ava bibe. Ev yeka han, dibe belaya serî wî jî. Li dijî wî kampanyayên reşkirinê tên lidarxistin. Mustafa Kemal jî hişyariyê dide wî gefan lê dixwe.
Bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidest dide. Ataturk û dewlet nahêlin nimêja cenazeyê bo wî bê kirin. Meytê wî ji Mizgefta Ayasofyayê (wê demê mizgeft bû) tê derxistin, mizgeft bi mizgeft digerînin, nahêlin nimêja wî bê kirin. Lewra ew kurdperwer bû û behsa reformên olî kiribû. Herçendî demekê Contirkîtî kiribû jî, ji aliyê dewletê ve êdî wekî xayînek dihate dîtin.
Li ser tikakirina Peyami Safa, destûrê didin ku meleyekî nimêja wî bike. Meytê wî li Goristana Merkezefendî (Merkezefendi Mezarligi) tê veşartin.
Di nav sîtozolê de gelek cureyên vezîkulê heye.
Erk û Pêkhateya Vezîkulê.
Vezîkul navê gelemperi yê kîsikokên nav sîtoplazmayê ye. Piraniya vezîkul bi şilemenî tijî ne û bi parzûna fosfolîpîdê dorpêçî ne. Lê dibe ku hin vezîkul bi hewa tijî be. Vezîkul di nav xaneyê de karê veguhestina madeyan û, herisîna madeyan pêk tîne. Dema xane ekzosîtoz an jî endosîtoz dike, vezîkul çê dike. Ji bilî vê, karekî din a vezîkulê jî di nav xaneyê de enbarkirina xurek û enzîman e.
Curyên Vezîkulê.
Vezîkul li gor erka xwe ya nav xaneyê de bi nav dibe.
Vakuol.
Bi gelemperî xaneyên riwek û ên protîstan vakuolê ji boy enbarkirina avê û xurek bi kar tîne.
Vezîkulên hilgir.
Di nav xaneyê de veguhastina enzîm,hormon an jî proteîn bi van kîsikan pêk tê. Wekî minak, ji boy çêkirina enzîman, proteîn ji retîkûlûma endoplazmî heta heybera Golgî, di nav kîsikên hilgir dê tê veguhastin. Ji xeynî vê endosîtoz û egzosîtoz jî bi navbeynkariya vezîkulên hilgir pêk tê.
Vezîkulên avzê.
Hormon di nav xaneyê de çê dibe, lê bi vezîkulên derdanî ji xaneyê tên derxistin(egzosîtoz). Bermayiyên xaneyê jî bi van vezîkulan ji xaneyê tên avitin.
Lîzozom.
Lîzozom kîsika ji boy dehandina nav xaneyê yê.
Vakuol (ji peyva latînî "Vacuus" bi wateya "valahî") kîsikên biparzûn dorpêçkirî ne û hundirê vakoulê bi molekulên organîk û înorganîk tijî ye.
Vakuolên yekxaneyan.
Vakuol ji zimanê latînî ji peyva "vacuus" çê bûye. Her çiqasî wateya vacuus ‘valayî’ be jî, vakoul tu car vala nîn e. Vakuol, kîsikên biparzûin dorpêçkirî ne û hundirê vakoulê bi molekulên organîk û înorganîk tijî ye. Bi gelemperî di xaneyên riwekan û ên karokan de vakoul heye. Di xaneyên ajalan de vakuol ya qet tuneye an jî pir piçûk in. Parzûna vakuolê jî mîna parzûna plazmayê û lebatokên xaneyê nîvdelînbar e. Karê vakuol di hemû xaneyên zîndeweran de ne yek e. xaneyên ku adan bi fagosîtozê digre û li nav xaneyê didehîne, xwediyê vakuola adan in. Wekî mînak Paremesyum zîndewerek yekxaneyî û di nav teravê (ava teze) de dijî. Terava derdora paramesyûmê gîraweya hîpotonî ye, loma av ber bi xaneyê va diçe û paramesyûm diwerime. Paremesyûm bi vakuola girjdar ava nav xaneyê davêje derve. Ji bo qerastina vakuol pêdivî bi ATP yê heye, loma av bi veguhastina çalak ji xaneyê tê avêtin. Bi vî awayî, xane bi derdora xwe va hevsengiya pesta osmozî (osmoregulasyon) ava dike. Bi vî karê xwe, vakuola girjdar dişibe gurçikên mirov.
Vakuolên riwekan.
Vakuola navendi ya xaneya riwekan
vakuolên herî gir di xaneyên riwekan de ye. Riwekên bi xaneyên nû xwediyên vakuolên piçûk in, lê her ku xane gihaştî û gir dibe vakuolên nav plazmayê jî bi hev dizeliqin û dibin vakuolekî gir. Ev vakuola gir wekî vakuola navendî tê binavkirin.
Hin karên vakuolan.
Embarkirina molekulên wekî proteîn, rûn û karbohîdratan. Ji bo derkirinê embarkirina molekulên bermayî di nav vakuolê de dibe, dema riwek pel diweşîne van bermayiyan jî ji riwek dûr dikeve. Ava nav vakuolê dibe sedema çêbûna pesta hîdrostatî. Xane gava nav vakuola xwe da av embar dike,diwerime û hişk dibe, ev rewş wekî turgor tê bi nav kirin. Ku di nav vakuolê de av kêm be,riwek diçilmise. Ango riwek ji pesta turgorê destek digire û mîna ku pergala kakûtê bi kar tîne. Asîdîtîya vakuolê ji ya sîtoplazmayê pirtir e. Vakuolên riwekan bi gelemperî xwediyê 5 pH in. pH a sîtoplazma derdora 7,2 ye. Vakuolên riwekan, mîna lîzozomên ajalan kar dike. Riwek hin rengên xwe ji kloroplast û kromoplatan digire. Lê rengên wek şîn, sor, mor û pembe di nav şileya vakuolê çê dibe. Li gor pH a şilêyê, pîgmentên bi navê antosîyanîn reng dide kulîlk û fekiyên (mêweyên) riwekan. Ku şileya vakuol asîdî be, li gor asta xwedîtiyê rengê sor an jî pembe çê dibe. Na, eger vakuol nutral an jî bazîk be vê gavê rengê mor an jî şîn çê dibe.
Seyid Riza (ya kî Sey Riza) pîlê eşîra Abasan bî. Serra 1863îne de Dêrsim de dewa Pilûr Derê Arey de ameyo dinya. Pîyê Seyid Rizay Seyid Îbraîmo.
Zafîna Dêsimican rê pîlê Dêrsimyo, Kurdan rê tîmsalê xoverdayişîo.
Keyê Seyid Rizay çar biray biy. Tewr qicê xo Seyid Riza biyo. Eşîra Şêxamedan ra biyo. Labelê, eke bar kerdo, şîyo Xozat, hetê Abasan ûca o kerdo pîlê eşîre. Hîrê lacê xo biy: Seyid Hûsên, Şêx Hesen û Baba.
15ê Paîza Peyêne (Tîşrîno Peyên) 1937 de hîkumetê Tirkiya raver serrê ci mehkemê de ard war, tepeya o eşt dare. Be Seyid Rizay ra piya 6 xoverdaoxî eştî dare.
Zuhdî Dawûdî, Zuhdi Al-Dahoodi (jdb. li Tûz Xûrmatû) dîroknas û nivîskarekî kurd e.
Mamosteyê dibistana seretayî bûye. Bala xwe berdaye ser nivîsandinê û di nava mihalefeta çepgir de cih girtiye. Li Îraqê hatiye girtin. Li zanîngeha Leipzigê perwerdeya xwe sala 1976ê bidawî kiriye.
Di nava salên 1976 heya 1979 li zanîngeha Mûsilê xebitiye. Ji sazûmaniya Sedam Huseyn reviyayê, li Lîbyayê maye. Bi têkçûyîna Saddam ve vedigere Kurdistanê, Kerkûkê. Niha li Almanya, Leipzigê dijî. Karê nivîskarî, wergervaniyê dike.
Îsmet Elçî "(nav bi tîpên tirkî: İsmet Elçi)" (jdb. li parêzgeha Mûş) nivîskar û derhênerekî bi eslê xwe kurd e.
Elçî sala 1979ê bi tevî malbata xwe diçe Almanyayê. Karkeriyê dike. Piştre bala xwe beride şano û kînoyê (sînema). Sala 1986ê yekemîn kurtefîlma dertîne, "Qismet".
Belçîm Bîlgîn Erdogan "(navê fermî bi tîpên tirkî: Belçim Bilgin Erdoğan)" (jdb. 31ê kanûna paşîn a 1983an li Enqere) aktrîsteke kurd e. Bi şanoger û aktorê tirk ê bi eslê xwe kurd e, Yılmaz Erdoğan re marî bûye (zewiciye).
Dibistana seretayî li "Salih Alptekin İlkokulu", ya amadeyî jî li "Mehmet Emin Resulzade Anadolu Lisesi" bidawî kiriye. Sala 2001ê ji dibistana amadeyî dîploma wergirtiye.
Sala 2002 li Zanîngeha Hacettepeyê di beşa gerînendertiya zanîn-dokumanê de perwerde dîtiye. Dema bi Erdogan re hevnasînê dike, perwerdeyê dihêle, diçe Parîsê, demekê li wir dimîne.
Kentaur komstêreka di nîvqada ezmana başûr de ye. Kentaur komstêreka fereya li başûra Marê Avî (komstêr) dikişê ye. Wek mîtolojiyê ew şiklekî mîna Qentûrîs, nîvmerîvî, nîvhespî pêk tîne.
Stêra herî gêştirîna komstêrê Alfaya Kentaurî bi stêrcêwî yên Alfaya Kentaurî A û Alfaya Kentaurî B ve û stêra nêziktirîna rojê Proksîmaya Kentaurî ve sîstemeka pirrstêrî pêk tîne ye.
Ew yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalê kiribû. Ew di demên berê de li Kurdistanê jî bitemamî dîtbar bû. Lê îroj ji ber liva tewereya dinê êdî bitemamî ne dîtbar e û ew herku dihere bi başûr ve hereket dike.
Stêrê geştirînê vê komstêrê Alfaya Kentaurî ye. Ew bi erebî tê mehneya “Pêyê Kentaur” e. Bi dûriya xwe ya 4,34 salên roniyê ve yek ji stêrên nêziktirîn e. Esasen ew ne stêreka tenê, lêbelê sês têrên li dor navendeke hereket dikin in. Bi teleskopeka biçûk du stêrên wan dîtbar in. Stêra geştirê sêtikê α Qentûrîs A bi mezinahî qasî rojê ye. α Qentûrîs B bi qedra zahîrî ya 1,33 ve hinekî ji wê zeîftir. Ew herdu stêr 80 salî de dor hev re 80 salî de viz dibin. Teka sêyêma sêtikê α Kentaur C yan Proksîmaya Kentaurî stêreka bi qedra zahîrî ya 11,05m ye. Bi dûrî ya 4,22 salên roniyê stêra nêziktirîna rojê ye.
Stêra duyem geştirîna vê komstêrê Hedar (Betaya Kentaurî) e. Navê wê yê erebî tê mehneya zemînê. Bi dûriya 525 salên roniyê ve stêreka gelek dûr e.
Îhsan Fetahiyan (* 1981 li Kirmaşan; m. li Sine) parêzvanê mafên mirovan, têkoşerekî kurd bû. Ji aliyê dewleta Îranê ve hate dardekirin.
Di de ji aliyê hêzên Îranê ve tê girtin. Wî bi endametiya rêxistina Komala (rêxistin) ya li rojhilatê Îranê bo mafên kurdan têdikoşe tewanbar dikin. Di gelek çavkaniyan de behsa endametiya wî ya PJAKê tê kirin.
Dadgeha şoreşê wî herwiha bi dijminiya Xwedê jî sûcdar dike û cezayê 10 salan lê dibirre. Dadgeha bilind jî cezayê îdamê dide. Dadgeh herwiha mafê berevaniyê jî nade wî.
Nameya Îhsan Fetahiyan.
"...Dema roj diçe ava tîrêjên wê yên dawî, riyek nîşanî min dane ku ez vê nameyê binivîsim. Dengê pelên daran ên payîzê ku di bin lingên mirov de dikin qirçînî, bang li min dikin û dibêjin, dev jê berde bila biweşin. Ev dema ku ez niha tê de me, nîşana riya azadiyê ye. Ez tu carî ji mirinê ne tirsiya me. Ez germahiya mirinê his dikim û nas dikim. Ji ber ku mirin hevalê min ê herî kevn e.
Ez yek ji dergûşên mirovahiyê Kirmanşanê hatim dinê û min li wir dest bi jiyanê kir. Min li vir zilm û sîtem his kir. Ji ber vê çendê li ez li gelek riyan geriyam da ku ji vê rewşê derkevim. Lê mixabin hemû li pêşiyan min hatibûn girtin. Ez ji hebûn û nasnameya xwe bê par mabûm. Ji ber vê çendê ez neçar mam ku derkevim derveyî sînor. Ez bûm peşmêrgeye/gerîlayê Kurdistanê.
Ez tu caran ji şûna lê ji dayik bûme qut nebûm. Carekê ji bo serdanê çûm cih û warê xwe, lê ez hatim girtin. Ji ber îşkenceya hovane ya li min hat kirin û helwesta li hemberî min hat nîşan dan, min fêm kir ku dawiya vê yekê mirinê. Piştî vê îşkenceya giran û rewşa tecrîdê ya ez tê de mam, 10 sal cezayê girtîgehê li min hat birîn.
Lê belê dozgeriya bajarê Sine ev ceza veguherand dardekirina min. Di hevdîtina min a dawî bi dozgerê Sine re, wê demê li xwe mukir hat ku ceza ne qanunî, lê belê siyasî ye û got, ew ê vî cezayê bicih bînin. Wê demê min jî fêm kir ku ceza siyasî ye.
Eger stemkar û desthilatdar difikirin ku bi kuştina min wê pirsgirêka kurd û Kurdistanê ji holê were rakirin, ev xeyaleke pûç e. Ew ê tu carî bi mirina min û ya hezaran ciwanên weke min nikaribin bigihêjin armancên xwe. Her mirinek jiyaneke nû bi xwere tîne..."
Los Angeles Times rojnameya pirr-firoş a amerîkî ya li Los Angeles, Kalîforniya û rojavayê DYA'yê tê firotin e. Rojname her roj diderkeve û hejmara pêşîn di 4'ê berfanbara 1881'ê de derket. Li DYA'yê di rêza rojnameyên herî tên belavkirin de ya çarem e.
Di destpêkê de rêveberên wê Nathan Cole Jr. û Thomas Gardiner bûn. Di sala 1882'an de Harrison Gray Otis bû edîtorê rojnameyê. Bi vê re pêşketineke aborî di rojnameya Times'ê de çêbû.
Wêneyekî konserê ji beşeke rêzefîlmê
Victorious navê rêzefîlmekî sîtkomî yê amerîkî ye ku ji aliyê Dan Schneider ve ji bo televizyona Nickelodeon hatiye çêkirin. Derhênerê wê Steve Hoefer e. Çîroka sîtkomê di derbarê stranbêja bi navê "Tori Vega" ya ciwan de ye ku ew tevlî pêşbirkeke "Lîseya Hollywood Arts" dibe. Ev lîse ji bo xwendekarên pirr jêhatî ye. Rêzefîlmê sîtkomî di 27'ê adara 2010'an de destpê kir.
Pootle nivîsbariyeke ji bo portalên wergerandinê di înternetê de ye. Bi Pootle yek dikare dosyayên zimên ên .po ên nivîsbariyê, bi taybet nivîsbariya azad biwergerîne. Pootle bi xwe jî nivîsbariya azad bin lîsansa GPL e.
Navê “Pootle” ji "PO-based Online Translation / Localization E'"ngine" tê.
Eger yek bixwaze bê înternetê biwergerîne, dikare bernameya poEdit ji bo wergerandina dosyayên.po bi kar bîne.
Leonardo Wilhelm DiCaprio (di 11'ê sermawezê 1974'an li bajarê Los Angeles, California ji dayîk bûye) aktorekî amerîkan e. Gelek xelatên mezin bi destve anîne, wek: Baştirîn Aktorê Xelata Gerdûna Zêrîn li filmê The Aviator ya sala 2004'an û beşdarî di van hemiyan de kiriye: Xelata Oscarê, Screen Actors Guild, British Academy Of Film And Television Arts.
Ewî li sala 1989'an dest bi kar kir û hê jî berdewam dike.
DiCaprio zaroke êkane li Los Angeles, Kalîforniya dest bi jiyanê kir. Dayika wî ya li Almanya xwedê dayî Irmelin (neé Indenbirken), sekretera parêzeran bî, û bavê wî George DiCaprio çêkerê kovarên komêdî bî. Dayika wî ew bi navê Leonardo Da Vinci rakir, bes Leonardo 1 sal bo dema dayîka wî û babê wî ji hev veqetiyan, bes ew pitir digel dayika xwe bû.
Dengîr Mîr Mehmed Fêrat, an bi navê fermî yê romî Dengir Mir Mehmet Fırat (z. 8ê tebaxa 1943an li Kolîk, Semsûrê, Bakurê Kurdistanê - m. 11ê tîrmeha 2019an, li Enqereyê, Tirkiye), siyasetmedarekî kurd bû ê ku di parlamentera Tirkiyeyê de kar kiriye. Cara dawiyê, cihgiriya serokwezîrê tirk, Recep Tayyip Erdoğan kiriye.
Di zanîngeha Enqereyê de perwerdehi dadê dîtiye. Parêzerî, cotkarî, bazirganî kiriye. Yek ji damezîrênerên AKP. Di hilbijartinan de 3 caran wekî parlamenterê parêzgeha Adiyemanê bo meclîsa tirkan hatiye hilbijartin. Marî Zozan bûye (zewiciye), du zarokên wî hene.
Paşnava wan jî kirin Fêrat.
Dewleta Romê piştî zagona paşnavan, paşnave ku daye malbata Şêx Seîd, dide malbata Dengir Mîr Mihemed jî. Di rastiyê de eqrebatiya wan nîne û carnan şaşî derdikevin.
Bapîrê wî Hecî Bedir Axa Parlamentera Meledî û Qersê kiriye. Apê wî Hüseyin Fehmi Fırat û xalê wî M. Sırrı Turanlı jî parlamenterî û senatorî kirine. Sala 2000î li ser navê Fazilet Partisi dibe berendamê serokkomariyê.
Rexne li AKPê dike tê safkirin.
Di hilbijartinên giştî yên 2011ê de Erdogan gelek siyasetmedarên bi eslê xwe kurd in ên AKPyê, taswiye dike, ku yek ji wan jî Dengir Mîr Mihemed e. AKP xwe ji sozên dabû vedikişîne, xwe dide statûkoparêzî, neteweperweriyê. Dengir Mîr Mihemed jî viya rexne dike û tîne ziman. Erdogan wî ji cihgiriya serokwezîriyê digire.
Dengir Mîr Mihemed Fêrat di 11ê tîrmeha 2019an de li Enqereyê ji ber nexweşiya penceşêra kezebê çû ber dilovaniya Xwedê.
PoEdit nivîsbariyeke ji bo wergerandinê dosyayên zimên ên .po ên nivîsbariyê, bi taybet nivîsbariya azad biwergerîne. PoEdit bi xwe jî nivîsbariya azad bin lîsansa GPL e.
Eger yek bixwaze dosyayên .po di înternetê de biwergerîne, dikare yek ji portalên Pootle an Rosetta bi kar bîne.
Emîr Hesenpûr (li cîhana rojavayî Amir Hassanpour) (jdb. 10ê tebaxa 1943an, Mehabad - m. 24ê hezîrana 2017an, Toronto, Kanada) rewşenbîr û zimannasê kurd ê rojhilata Kurdistanê bû. Sala 1964an ji zanîngeha Tehranê dîplomaya pisporiya zimanê îngilîzî wergirtiye. Bi xwe jî di nava salên 1965-1966an de dersdarî kiriye.Sala 1968 dest bi pewerdeya lîguîstîkê dike û mastera xwe sala 1970yî bi dawî dike. Perwerdeya doktorayê jî sala 1972an diqedîne. Diçe zanîgeha Illinois a DYAyê, li ser komunîkasyonê ders digire. Sala 1989ê de payeya profesoriyê bi xebata xwe ya li ser zimanê kurdî digire: ("The language factor in national development: The standardization of the Kurdish language, 1918-1985").
Ji sala 1986an ve li Kanadayê dijî û di zanîgehên cuda de dersan dide. Bi taybetî li ser mediyan, nakokî û demokrasiya neteweperweriyê, nîjadkujî û tevgerên civakî, nakokiyên etnîkî lêkolîn kiriye.
Ew bi Şehrazad Mocab, (Shahrzad Mojab) re marî bû (zewiciye).
Profesor Emîr Hesenpûr di 24ê xizîrana 2017an de li Torontoyê (Kanada) çû ber dilovaniya Xwedê.
Biroyê Heskî Têlî, Brahîm Paşayê pêşawa, Pilingê Celaliyan, Kirrê Celaliyan, Heskîzade Brahîm, Biro, Biroyê Çargurçik (jdb. ? - m. li Kaniya Reş a Çaldiranê, rojhilatê Kurdistanê) yek ji siyasetmedar, şervan û fermandarên doza azadiyê ya kurdan bû. Ji êla Celaliyan e. Di dîroka nêzîk a kurdan de wekî lehengekî cihê xwe girtiye.
Kurê "Hesk" û "Têliyê" ye. Di Şerê cîhanê yê I de li dijî dagirkirina rûsan têdikoşe. Dema şer bidawî dibe li Bazîdê dijî û bo debara malbata xwe bazirganiyê dike. Heya dawiya jiyana xwe bi rizgarkirina Kurdistanê û azadiya kurdan ve mijûl dibe.
Dema Şêx Seîd serî hildide, Biro jî tevlî dibe (1925). Bi têkçûna serhildanê re xwe dispêre Çiyayê Agiriyê. Êlên Hesenan û Celaliyan ji bo serhildana nû birêxistin dike. Yekemîn serhildana Agiriyê lidardixe (16ê gulanê heya). Li dijî henga 28. a Romê (Tirkiye) şereke mezin lidardixe. Şer û fermandariya wê di nava kurdan de gelek deng vedide, li ser navê wî gelek stran tên çêkirin.
Bi alikariya Îran, YKSS, Brîtanyayê serhildana Agiriyê têk diçe. Bi hezaran pêşmergeyên kurd ji bo ji nû ve xwe amade bikin, derbasê rojhilatê Kurdistanê dibin. Li rojhilatê jî şer gurr dibe.
Di de kurd ji nû ve serhildanekê dikin ku Xoybûnê jî alîkarî dida. Xoybûn Îhsan Nûrî Paşa dişîne cem Biro bo alîkarî û serokatiyê. Pêşmergeyên Kurd Komara Agiriyê dadimezirînin. Brahîm Paşa dibe serokwezîr.
Lawên Biro Heskî Têlî, Emer, Dawûd, Êlhamî û birayên wî Ehmed û Eyûb jî di nava pêşmergeyan de ne. Şerên giran rûdidin. Carelê din Îran, YKSS û Brîtanya li cem Tirkiyeyê cih digirin. Diya Biro, Têlî Xanima Agiriyê, birayên wî, zarokên wî şehîd dikevin. Serhildan têk diçe. Biro xwe dispêre nav kurdên rojhilatê.
Li wir bi alîkariya kurdên rojhilatê li devedora Makoyê, sala 1931ê de li dijî artêşa Îranê şerên gerîlayî û carnan jî sengerî lidardixin. Pêşmergeyên kurd fermandarê artêşa Îranê Kelb Elîxan Nexşîwan dikujin. Ji kurdan pirranî sîvîl, jin û zarokên xwe ji komkujiyên Tirkiyeyê filitandibûn û dixwestin xwe bispêrin kurdên rojhilatê, gelek kes jiyana xwe jidest didin. Li gel Ferzende Beg, Biro jî şehîd dikeve.
Ferhad Brahîm Seyder, Ferhad İbrahim; * Di sala 1950 de li Amûdê jî dayik bû ye, siyasetmedarekî alman ê bi eslê xwe Kurd e.
Li zanîngeha Freien Universität Berlin xwendiye û sala 1983 bidawî kiriye.
Di nava salên 1987 heya 2000 de li heman zanîngehê wekî asîstan profesor kar kiriye. Li zanîngeha Universität Erfurt di sala 2000 heya 2002 de wekî doçent xebitiye. Di sala 2004 heya 2010 de li Urdun Ammanê dersdarî kiriye.
Ebdurehman Şerefkendî an jî Mamoste Hejar (jdb. 1920 li Mehabad, Rojhilata Kurdistanê - m. 22ê sibatê 1990 li Kerec, Îran), nivîskar û helbestvan û wergerekî kurd bû. Hejar Mem û Zîn û Şerefname û Quranê jî wergerandine zimanê kurdî.
Di zaroktiyê de wî dişînin perwerdeya olî. Di 17 saliya xwe de dawî dide vê perwerdeyê lewra bavê wî dimire. Sala 1940ê dest bi nivîsandina helbestên kurdî dike.
Tevlî şoreşa Mahabadê û xebatên komarê dibe. Piştî hilweşîna Komara Mehabadê dibe penaber. 30 salan li welatên cuda dijî. Tevlî refên Mele Mistefa Barzanî jî dibe. Sala 1975ê vedigere Rojhilatê Kurdistanê.
Mahsun Kırmızıgül (z. 26 adar 1968, li Amedê, bi navê Abdullah Bazencir), stranbêj, aktor û derhênerekî bi eslê xwe kurdê zaza ye.
Diya Kirmizigul di 18 saliya xwe de, bi tevî sê lawan bî dimîne. Mehsun ji marîbûna (zewiciye) wê ya duyem e. Bavê Masun ji parêzgeha Çewlîgê ye. Hêj Mehsun ne bûye, dê û bavên wî hev û du berdidin. Mehsun di zikê diya xwe de tê Amedê. Mehsun cara yekem di 6 saliya xwe de bavê xwe dibîne. Birayê wî Mehmûd di 21 saliya xwe de bi pêgirtina elektrîkê jiyana xwe ji dest dide.
Di Sala 1983 an de li Amedê tevlî pêşbaziyeke muzîkê dibe û bi ser dikeve û jiyana wî ya muzîkê jî wiha dest pê dike. Di kampanyaya lincê ya li dijî Ahmet Kaya de, tê gotin wî jî cihgirtiye. Hin kes îdîa dikin ku ew jî di dizî û bişavtin kir. Di muzîka kurdî de peywirdar e.
Di fîlmên xwe de, kurdan biçûk nîşandide, bayê arabeskê gurr dike. Albuma wî ya serek bi navê "Yıkılmadım" derket.
Mely Kiyak (jdb. 1976 li Sulingen) nivîskar, rojnamevana serbixwe û moderatora televîzyonê ya alman e. Bi eslê xwe kurd e.
Malbata wê ji Kurdistanê çûye. Li Leipzigê di înstîtuta wêjeyê de perwerde dîtiye. Wekî rojnamevan ji bo Mitteldeutschen Rundfunk û Leipziger Volkszeitungê xebitiye.
Ji sala 2005ê ve wekî nivîskar û rojnamevana serbixwe li Berlînê dixebite. Bi medya û înstîtusyonên wekî Frankfurter Rundschau, Berliner Zeitung, DIE ZEIT, Das Magazin, Dummy, Bundeszentrale für politische Bildung, Weqfa Friedrich Ebert û Înstîtuta Goethe re têkildar e.
Formata.po (portable object) standardek ji bo dosyayên zimanê yên nivîsbariyê ye. Formata.po di destpêkê de ji aliyê bernameya GNU gettext hat bi kar anîn, lê niha yek ji formaten herî girîng e.
Bernameyên ku formata po bi kar tînin poEdit, Pootle û Rosetta ne.
Elî Latîf (herwiha Ali Latif jdb. li Silêmanî/Başûrê Kurdistanê; m. li Darmstadt, Almanya) wênesaz û werzîşkarekî navdar ê kurd bû.
Di pênc saliya xwe de dest bi wênesaziyê dike. Gelek pêşangehên wê li muzeya Bexda, Silêmanî hatine lidarxistin. Herwiha li Japon, Fransa, Almanya, Tirkiye, Romanya. Îtalya, Poland, Holand, Kanadayê jî pêşangeh lidarxistiye.
Li Îraqê radîkalên îslamîstan gef lê dixwarine. Herwiha ji aliyê sazûmaniya Beasiyan ve pêkutî lêdihatine kirin. Ew mecbûr maye, derkeve Ewropayê û sala 1994ê li Almanyayê dibe penaber.
Mîr Lepzêrîn, Mîrxan Lepzêrîn, Emîrxan Lepzêrîn, yek jî mîrên kurd ên sedsala 17. bû. Navê tê wateya "mîrê dest û lepên wî bizêr in"."
Li rojhilatê Kurdistanê, li devedora Gola Urmiyêyê desthilatdarî dikir. Mezinê êla Biradost bû. Kela Dimdimê bidest dixe, ji bo şahên Îranê dibe xetereyeke mezin. Şah Ebbasê I. êrîş dibe ser mîr û şerên mezin derdikevin (1606 heya 1610). Gelek kurd tên kujtin, gelek jî sirgûnê Xoresanê dikin.
Şahê Îranê bi têkçûna Mîr Lepzêrîn re, hin berên tirkan tîne li rojhilatê Kurdistanê bicih dike. Gelek gund, bajarên Kurdistanê yên îro bi azerî diaxivin, wê demê hatine bicihkirin. Êla Mukriyan jî ji Mahabadê tê sirgûnkirin, li şûna wan jî tirk tên bicihkirin.
Kelb Elîxan Nexşîwan (z. 1891 - m. 1931, li rojhilatê Kurdistanê), serfermandarê duyemîn artêşa Îranê ya li di serhildana Agiriyê de li dijî pêşmergeyên kurd têkoşiyaye bû. Fermandarê yekê jî "Mihemed Elîxan" bûye. Kelb Elîxan Nexşîwan ji aliyê pêşmergeyên kurd ve hatiye kujtin.
Di nava hêzên kurd ên di bin fermandariya Ferzende Beg, Biroyê Heskî Têlî, Îhsan Nûrî Paşa ûêd de şer dikirin û artêşa Îranê de li rojhilatê Kurdistanê sala 1931'ê bihevçûnên mezin lidardikevin.
Total Nonstop Action Wrestling (TNA) kompaniyeke Gemşa profesyonel'e, di 2002'an de bi destê Jeff Jarrett û Jerry Jarrettî hate damezirandin. TNA li ser televîzyonê û înternetê hate pexiş kirin, vêga şovek bi navê Impact Wrestling tê nîşandan li ser kanala Spike, vêga Dixie Carter serokê kompaniyê ye.
Bajarê herî serekî yê vê kompaniyê Naşvîl, Tênêsî ye. Di pêşî de navê kompaniyê NWA Total Nonstop Action bû, ji ber ku li wî serdemî TNA beşek bî ji National Wrestling Alliance (NWA). Li sala 2004'an TNA bû yekem kompaniya Gemşa profesyonel bo derxistina baştirîn "ring" anku gorepanê. Gorepana normal a gemşa profesyonel 4 qolaç hene, bes li wê salê TNA kirin 6 û vêga carek din guhartiye bo 4. TNA pitir li 120 welatan tê pexişkirin û temaşekirin.
Zoro Mettînî, li cîhana rojava Zoro Mettini, (jdb. 1ê îlona 1949an li Amûdê) wênesaz û peykertraşekî kurd e.
Zoro Mettini sala 1949an li başûrê biçûkê Kurdistanê tê jiyanê. Malbata wî ji ber sedemên polîtîk sala 1964î diçe Libnanê, li wir bicih dibin.
Sala 1969ê li Bêrûtê di akademiya hunerê rindiyê de dest bi perwerdeyê dike. Ji wir bawernameyê digire. Sala 1972'yê di pêşbaziyekê de ji nava 100 hunermendên berendaman xelata duyem a akademiya hunerê ya amerîkayî werdigire.
Ji sala 1976ê ve li Berlînê dijî. Di perwerdekirina wênesazan da bi Prof. Waldemar Grzimek, Prof. Erich Fritz Reuter, Henry Moore û Hans-Jürgen Kiebach re dixebite.
Wêneyên Mettînî li Bêrût, London, Parîs, Malmö, Helmstadt, Rotenburg, Hamburg, Berlîn û Münchenê hatine pêşandan.
Elî Ekber Muradî (z. 1957 li Kirmaşan, rojhilatê Kurdistanê) stranbêjeke navdar ê kurd e. Muzîka kurdî û farsî îcra dike.
Muradî di zaroktiya xwe de dest bi muzîkê dike. Ji muzîkarên wekî Welî Huseyînî, Mîrza Kafaşyan, Mehmûd Elewî, Allahmûradî Hamedî perwerdeyê digire. Sala 1971ê li bajarê xwe, yekemîn konsera soloyê pêk tîne.
Di 30ê îlonê 2006ê de konserek bi navê "Voices of Kurdistan" li "San Francisco World Music Festival'ê de lidardixe. Heya niha 5 albûmên wî derketine.
Muzaffer Ayata (jdb. 1ê kanûna paşîn 1956 li gundê Têzxerab a Siwêrekê, Bakurê Kurdistanê) yek ji kadroyên pêşeng ên PKKê ye.
Dibistana bingehîn (berê 5 sal bû) li gundê xwe, dibistana amadeyî jî li Enqereyê bidawî dike. Li Enqereyê hevnasîna wî bi damezîrênerê PKKê Abdullah Öcalan re çêdibe û dikeve nava xebatên siyasî.
Di 17ê adarê 1980yî de Ayata ji aliyê hêzên romiyan (tirk) ve tê girtin. Lê êşkenceyên mezin tên kirin û wî davêjin Zîndana Amedê ku li cîhanê bi barbarî û êşkenceyan nav daye. Cezeyê îdamê didin wî. Zêdetirî 20 salan li zîndanên tirkan dimîne.
Derketinê tevlî partiya legal a kurd HADEPê dibe. Sala 2002 mecbûr dimîne diçe Almanyayê. Almanya li mafê penaberiyê nade wî. Li ser daxwaza Tirkiyeyê Almanya jî wî didarizîne û di nîsana sala 2008î de bi cezayê sê sal û nîvê tê cezakirin. Di çiriya pêşîn a 2009î de ji zîndanên alman derdikeve.
Xalis Begê Sipkî (bi fermî Halis Öztürk), * 1889 li Dutax, bakurê Kurdistanê; m.) yek ji pêşmergeyên sereke yên serhildana Agiriyê bû.
Dewleta Romê (Tirkiye) ji bo heqaretkirinê paşnava "Öztürk (tirkê xas)" dide malbata wî. Piştî şikestina serhildanê û komkujiya Geliyê Zîlanê, dikeve siyasetê.
Bavê wî ("Abdulmecîd Begê Sipkî") fermandarekî Hemîdiye (Hamidiye Alaylari) yên ku osmaniyan li dijî Îranê avakiribûn bû. Yek ji giregirên serhildana Agiriyê û Komara Agiriyê bû. Li ser navê komara kurd, bi dewleta Tirkiyeyê re ketiye hevdîtinan.
Bi alîkariya Îran, YKSS û Brîtanyayê serhildana Agiriyê têk diçe. Xalis Beg dîl tê girtin lê ji destê tirkan difilite diçe rojhilatê Kurdistanê.
Dewleta Romê efûyê dertîne û vedixwîne.
Wê demê siyaseta dewletê ew bû ku hinekê bi nermî têkiliyan bi beg û axayên Kurdistanê re dayne, wan li Kurdistanê bike desteser û bi destê wan jî kurdan kontrol bike. Gelek axayên kurdan ketin vê têkiliyê.
Demokrat Parti (DP) ya ku hinekê li dijî partiya Mustafa Kemal Atatürk CHP bû, bi zanîn an nezanîn bûbû navenda demokratan. Kê ji sazûmaniya kemalîst ne memnûn bû, xwe dispart Demokrat Partiyê. Xalis Beg jî sê caran wekî parlamenterê DPyê di meclîsa tirkan de cih digire.
Bi tirkî nizane.
Xalis Beg baş bi tirkî nedizanî û nedixwest jî. Ji ber wê pirr tevlî siyaseta navxweyî tirkan nedibû. Li derfetên biçûk digeriya ku bi wan alîkariya kurdan bike, birînên wan bikewîne.
Di de leşker tên ser text. Wekî tevayiya giregirên DPyê, Xalis Beg jî digirin, didarizînin. Di darizandinan de ji ber ku ew nikare bi tirkî derdê xwe bêje, herçendî zimanê kurdî qedexe bû jî, dadger îfadeyên wî bi alîkariya wergerekî digire. Dadgeh 10 salan lê ceza dibirre.
Mirovekî pirr zîrek û henekhez bûye. Hestên wî yên welatparêziyê gelek mezin bûye, dixwestiye di nava sîstema heyî de doza kurdan biparêze.
Sê caran marî bûye (zewiciye), 13 keç, 7 kurên wî bûne.
Komkujiya Zîlanê, komkujiya Geliyê Zîlanê, terteleya Zîlanê komkujiyeke pirr mezin e ku ji aliyê Tirkiyeyê ve li dijî kurdan hatiye kirin.
Navê xwe ji qirrkirinên komî yên li Geliyê Zîlanê hatine kirin digire, lê komkujî ne tenê li vê geliyê, li seranser parêzgeha Agirî û parêzgehên devedorê hatiye kirin. Bi giştî Bakurê Kurdistanê ji vê komkujiyê ziyan dîtiye.
Gorî çavkaniyên rojavayî di navbera 15-55 hezar kurd di vê komkujiyê de hatine qirrkirin. Çavkaniyên tirkan 20 hezar dinivîsînin. Geliyê Zîlanê li axa parêzgeha Wanê dikeve û nêzîkê Erdîşê ye.
Çavkaniyên tirkan dibêjin komkujî di 12 û 13'ê tîrmehê 1930'yê de bûye. Lê di rastiyê de komkujî ji pûşpera sala 1930 destpê dike heya kewçêra 1930'yê didome. Qirrkirinên herî mezin û hovanê di 13'ê tîrmehê 1930'yê de li Geliyê Zîlanê pêk tên. Lewra dema behsa vê terteleyê tê kirin, Geliyê Zîlanê û 13'ê tîrmehê tê bîra mirov. Bi kurtî ev roj û ev cih bûye sîmbola vê komkujiyê.
Agahiya berfireh.
Li gorî belgeyên Serfermandariya Giştî van agahiyan dide; di 25’ê tîrmeha 1930an de koma ku serî li ber dewletê hilda ji hêla mufrezeya Dervîş Beg ve ser wan girtiye û yên reviyane jî îmha kirine. Nêzî 200 sewalên ku girtine jî dane komisyona li Erdîşê. 29’ê tîrmehê de mufrezeya Dervîş Beg ku bi karê paqijkirina mirovan a li herêma Zîlanê ve mijûl dibe, bi meleyê gundê Pabuşkînê ku serekê serhildana Zîlanê bû, 4 kesê din piştî girtin ew kuştine. Her wiha 9 tiving û 700 sewal jî kom kirine. Di 2’ê tebaxê de mufrezeya Dervîş Beg li herêmên Pira Beranê, Gurgur Baba, Çiyayê Partaç ê kesên ku di taht û zinaran de xwe veşartibûn Heso û kesên ku nasnameya wan nediyar kuştî bi dest xistine. Jinên wan jî civandine û berdane wan gundan. 17 Kurd girtine û gundê Karamelîk ku alîkariya wan kiriye mirov kuştine û gund jî şewitandine.
Dawiya paqijkirina herêma Zîlan nehatiye. Mufrezeya Dervîş Beg di 10ê tebaxê de Hiseynê Kor, Tahir, Kasim, Hemze, Yusuf, Sultan a li Zozana Paniyê bûne girtine, gundên Şereflî û Maral ku ew veşartine şewitandiye û 30 çek bi dest xistine.
Geliyê Zîlan ji du milan pêk tê; Geliyê Zîlan û Geliyê Hacîderê. Gundên Geliyê Zîlan ev in; Komir, Zorava, Kaşesor, Eqis, Bazengê, Xarxus, Îlanî, Hacikaş, Çakirbey, Hesenabdal, Qerekîlîs e. Gundiyên van gundan kom bi kom girtine, ew bi werîsan girêdane û bi çekên giran gulebaran kirine û kuştine. Yên li vir hatine kuştin piranî ji eşîrên Bekirî û Hemoyî ne. Geliyê Haciderê jî ji gundên wekî Bonizlî, Konduk, Sicalî, Ardoxan, Mixarê, Soqitlî, Kerx pêk tên. Piraniya wan jî ji eşîra Haciderê bûn. Zarok, ciwan, pîr, jin cudayî nexistiye navbera wan ew qir kirine. Hemû gund şewitandin. Yên di Geliyê Zîlan de hatine qetilkirin, li gorî çapemeniya wê demê 15 hezar bûn, lê li gorî hin çavkaniyan 47 hezar kes in. Li gorî Mela Heyder Varli hejmara kesên hatine qetilkirin 15 hezar û 170’ê ye. Di rojnameya Cumhuriyetê ya di roja 16’ê tîrmehê 1930an de bi sernavê ‘Yên hatine îmhakirin’ dabû wiha gotiye: “Gund û gundiyên ku alîkariya eşqiyayan kirine bi temamî hatine şewitandin û gundî jî hinek hatine îmhakirin û hinek jî sewqî Erdîşê kirine. Di Tevgera Zîlan de hejmara eşqiyayên(mebesta wan ji Kurdên Kurdeperw in) hatine îmhakirin ji 15 hezarî zêdetir e.”
Emerê Le'lê, di sala 1935an de ji dayik bûye, helbestvanekî kurdperwer bû. Sê dîwanên wî hatin çapkirin.
Emerê Le'lê di 6ê çiriya paşîn a 2011an de li Girkê Legê nêzîkî Dêrika Hemko koça dawî kir.
Seyfî Qazî yan bi navê xwe yê dirêj Mihemed Huseyîn Seyfî Qazî (z. ? - m. 30'ê adara 1947'an li Mehabad) siyasetmedar, têkoşerekî kurd bû. Di Komara Mehabadê de wezîrê parastinê bû.
Xizmê serokkomar Qazî Mihemed bû. Di warê dîplomasiyê de jêhatî û behremend bû. Bi xwe beriya şoreşê li Rojhilatê Kurdistanê bazirganî dikir. Demekê dirêj di artêşa Îranê de wekî serbaz xebitîbû. Wî û gelek serbazên bi eslê xwe kurd bûn, di nava artêşa Îranê de komekê avakiribûn, dixwestin bo doza azadiya kurdan bixebitin.
Komara Mehabadê bi alîkariya YKSS, Brîtanya û Tirkiyeyê dida Îranê, têk diçe. Di 30'yê adara sala 1947'an de Seyfî Qazî jî bi tevî serokkomar Qazî Mihemed û rayedarên din, tê dardekirin.
Yona Sabar (jdb. 1938 li Zaxo, başûrê Kurdistanê) zana, zimannas, lêkolînerekî kurd e.
Di malbateke cihû de hatiye jiyanê. Dema Îsrael ava dibe, malbata wî ji Kurdistanê bar dike, li Îsraelê bicih dibe (1951). Li Zanîngeha Orşelîmê li ser Zimanê îbranî û erebî perwerdeyê dibîne û bawernameyê werdigire. Sala 1970'yî li Zanîngeha Yaleê doktoraya xwe, li ser zimanên rojhilata navîn bidawî dike. Sala 2010ê li Zanîngeha Kalîforniyayê li Los Angelesê profesor e.
Sabar li ser hebrayî û kurdî gelek nivîsar nivîsiye. Bi taybetî li ser kurdên cihû û folklora wan gelek xebat kiriye. Lawê wî Ariel Sabar bîranîn wî wekî pirtûk weşandiyee: "My Father's Paradise: A Son's Search for his Jewish Past in Kurdish Iraq". Pirtûkê sala 2008ê xelata "National Book Critics Circle Award" a jînenîgariyê wergirtiye.
Pidgin (navê kevin:Gaim) bernameyeke ji bo chat (çet)ê ye. Pidgin gelek protokolên wekî AIM, ICQ (Oscar protocol), MSN Messenger, Yahoo!, IRC, Jabber, Gadu-Gadu, SILC, GroupWise Messenger û Zephyr networks nas dike. Pidgin ji bo Linux, BSD, MacOS X û Microsoft Windowsê heye.
Ji ber ku AOL xwediyê mafên navê AIM e, tekoşîneke huqûqî li hemberê GAIM hatiye meşandin. Di nîsana 2007'an de pêşdebirên GAIMê nav guherand û kir Pidgin.
Pidgin nivîsbariyeke azad e. Gaim projeyek ji projeyên atktîftirîn ê SourceForge bû.
Pidgin ji hêla Koma PCKurd ve li kurdî hatiye wergerandin.
Daxistin û Sazkirina Pidginê ji bo Windowsê.
Sazkirin bi kurdî bû, lê niha Gaim bi zimanekî din dixebite
Ji ber ku di Windowsê de koda "kurdî" tune, divê tu bi destê xwe zimanê Gaimê mîheng bikî. Ji bo vê Taybetmendiyên pergalê (sistem özellikleri, system properties, Systemeigenschaften) veke. Li vê derê "pêşkeftî" (gelismis, advanced, erweitert) hilbijêre. Li jêr (degişkenler, environment variables, Umgebungsvarialben) heye. Li vê derê
zêde bike, nirxa GAIMLANG jî bila
be. Niha Gaim bi kurdî xeber dide.
Mehmet Şükrü Sekban "(Kurdî: Muhemmed Şukrî" (z. 1881 li Erxenî, bakurê Kurdistanê; m. 1960 li Stenbol, Tirkiye) zana û siyasetmedarekî kurd bû. Di avakirina gelek komele û rêxistinên kurd de keda wî hebû.
Kurê serbaz "Muhemmed Axa" bû. Dibistana seretayî li Amed û Xozatê, ya amadeyî jî li Amed û Stenbolê bidawî dike. Li akademiya bijîşkiyê ya leşkerî GATA´yê perwerdeya bijîşkiyê dibîne, sala 1903'yê bidawî dike.
1905-1907 li Adrianopolisê (Edirne) bijîşkiyê dike. Vedigere Stenbolê û ji 2'ê kewçêrê 1908'ê ve dibe endamê Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurdê. Sala 1909'ê ev komele tê qedexekirin. Sekban alîkariyê dide komeleya xwendekarên kurd Hêvîyê.
Bi têkçûna dewleta Osmanî di şerê cîhanê yê I. de dikeve xebata dewletekê bo kurdan. Dibe Cemiyeta Tealiya Kurd (1918). Bi navê "Kürt Teşkilat-i İçtimaîye" (ku: "komeleya kurd a civakî") partiyekê dadimezirînin. Ev partî sekûlar bû.
Sala 1919'yê ji ber pêkutiyên contirkan diçe Bexdayê. Bi avabûna komara Tirkiyeyê re dibe fîrar. Li Bêrûtê ji gelek serokwezîrên welatan re nameyan dinivîsîne, mafê kurdan dixe bîra wan. Bi tundî li dijî politîkayên asîmîlasyona kurdan derdikeve.
1927 tevlî damezirandina rêxistina Xoybûnê dibe, alîkariyê dide serhildana Agiriyê. Sala 1932 ji Îraqê diçe Ewropayê. Li Almanya bi giranî nexweş dikeve. Heya 1938'î li Parîsê dimîne. Vedigere Kurdistan û Tirkiyeyê, wekî doktor dixebite.
Sala 1940'î ew û hinekan "Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi" (ku: "Partiya karker û cotyarên Tirkiyeyê") dadimezirînin. Bi xanimeke çerkez re marî dibe (dizewice) û sala 1960'î li Stenbolê jiyana xwe jidest dide.
Botan Rojhilat an bi navê fermî yê tirkan Nizamettin Taş (jdb. 1961 li Gimgim a Mûşê, Bakurê Kurdistanê), yek ji kadroyên sereke yên PKKê bû. Di destpêka salên 2000î ji PKKê vediqete, li başûrê Kurdistanê bicih dibe.
Sala 1986ê tevlî nava refên PKKê dibe. Sala 1995ê di nava ARGKê de dibe fermandar. Di desteya birêveber a ARGKê de peywirdar dibe, bo demekê endametiya konseya serokatiyê dike. Piştî dîl girtina serokê PKKê Evdila Ocalan, di nava wî û endamên din ên konseyê de hin nakokî derdikevin. Taş, ji partiyê vediqete.
Rojhilat, bi tevî Kanî Yilmaz, Osman Öcalan û hinekan bi navê Partiya Welatparêzên Demokrat (PWD), partiyekê dadimezirînin. Tenduristiya wî hêj di nava PKKê de bû berî bi xirab çûye, çavên xwe winda dike.
Mihemed Şerîf Paşayê Babanî, Şerîf Paşa (jdb. 1865, Üsküdar, Stembol; m. in Catanzaro/Îtalya) siyasetmedarekî kurd, serbaz û paşayeke osmanîyan bû. Ji Malbata Babaniyan bû.
Bavê wî Seîd Paşayê Babanî (an wekî osmaniyan bilêvkirine Seîd Paşa) du caran bûye wezîrê derve yê osmaniyan. Mihemed Şerîf di dibistana keyaniyê ("Mekteb-î Sultanî", îro kirine Dibistana amadeyî ya Galatasarayê) de perwerde dibe. Di dibistana leşkerî ya fransî Dibistana leşkerî Saint Cyr de perwerdeya leşkerî dibîne.
Ew jî dibe wezîrê derve yê osmaniyan. Li Berlîn û Parîsê ataşetiya leşkerî dike. 1898 û 1908 balyozê Swêdê ye. Demekê dirêj di meclîsa desteya birêveber a osmaniyan ("Şûrayî Devlet") de cih digire. Gelek madalyayên navdewletî wergirtiye.
Demekê tevlî nava refên "Ittihat ve Terakki Cemiyeti" dibe. Lê dibîne ku ew reforman û azadiyê tenê ji bo tirkan dixwazin, ji wan vediqete. Dîsa jî ji xezeba wezîrê merin Mehmud Şewket Paşa nafilite. di de bi cezayê îdamê tê cezakirin. Di de li Parîsê rastî êrîşekê tê. Cezayê wî sala 1918an de tê rakirin.
Xwe dide xebatên kurdewariyê.
Dibe endamê Cemiyeta Tealiya Kurd ku birayê wî Fûad Paşayê Babanî (Fûad Paşa) jî endam bû. Li Ewropayê doza kurdan dide nasandin, bi malbata Bedirxaniyan re têkiliyê datîne. Ji ber ku li Kurdistanê pirr nemaye û malbata wî di palasên osmaniyan de navdar bû, bi kurdî baş nedizanî, heya dibêjin hîç nedizanî.
Peymana Sevrê.
Şerîf Paşa li ser navê kurdan tevlî morkirina vê peymanê dibe. Di vê peymanê de dewletek ji bo kurdan dihate plankirin. Di heman peymanê de dewletek jî ji bo ermeniyan dihate xwestin ku parekê wê diket ser axa Kurdistanê.
Şandeya kurd û ermeniyan bihev dikin û di de peyman tê morkirin. Lê êlên kurdan ên dê bikevin bin hukmê dewleta ermenî nerazîbûnên xwe nîşan didin. Şerîf Paşa mecbûr dimîne xwe ji hevdîtinan bikişîne.
Bi avabûna Komara Tirkiyeyê rem li Kahîreyê bicih dibe. Gora wî hêj jî li wir e. Du caran marî dibe (dizewice). Xanima wî "Emîne Xanim" ji malbateke misirî bû. Xûşka wezîrê osmaniyan Sait Halim Paşa bû. Wê jî berevaniya kurdewariyê dikir.
Mehmet Şimşek (bilêvkirina bi kurdî: Mihemed Şîmşek) (jdb. 1967 li gundê Kercewsê Kafro, Mêrdîn. bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî romî (tirk) yê bi eslê xwe kurd e. Ji 1ê gulanê 2009ê ve wezîrê darayî yê hikûmeta AKPê bû.
Sala 1988ê li zanîngeha Enqereyê dest bi xwendina aboriya neteweyî dike. Sala 1990î bi bûrsê diçe Brîtanyayê, li wir, sala 1993yê li University of Exeter perwerdeya xwe bidawî dike. Di UBS, Deutsche Bank, Merrill Lynchê de dixebite. Sala 2007ê li ser navê AKPê wekî parlamenterê Dîlokê tê hilbijartin û dikeve meclîsa tirkan. Di hikûmetê de wezîrtiya dewletê dike.
Di 8ê kanûna paşîn 2010ê de bo cara duyemîn, marî dibe (dizewice). Hevjîna wî ya yekemîn amerîkayiyek bû. Xanima wî ya duyemîn "Esra Kara", endezyareke tirk e. Mehmet Şimşek him hevwelatiyê Tirkiyeyê ye, him jî yê Brîtanyayê.
Siltan Sahak (jdb. di dawiya sedsala 14. li herêma "Barzancih" kû îro dikeve parêzgeha Silêmanîyê; m. di nivê sedsala 15.) olzan û mezinekî Yarsanî ye. Ji ola Yarsan re "Ehlê Heq" jî dibêjin.
Navê "Sahak" ji bilêvkirina "Îshak" e û ev nav di Mizgînê de herwiha derbas dibe. Ji aliyê oldarên Yarsanî ve Sahak wekî pêşawayekî pîroz jî tê dîtin. Tîmûrleng di bin bandora wî de dimîne û ji kehanetên wî sûdê werdigire.
Bavê wî "Şêx Îzê (an Îzî)" jî olzanekî pêşawa bûye. Diya wî Xatûna Rêzbar jî wekî Meryem a xrîstiyanîyê tê tê dîtin û rêzgirtin. Gorî baweriya Yarsan, wî gotina Xwedê ya herî dawî aniye ji mirovan re û herdu cîhan li ba wî yek bûne (bayabaşî pirdîwarî).
Nêrînên wî bi goranî, bi navê Kelama serencam hatine belavkirin. Ew piştî mirinê di ruhê kesayetiyeke pîroz de dîsa tê jiyanê.
Nivîsa bîrdariyê ya Hatun Sürücü li Berlînê
Hatun Aynur Sürücü (bilêvkirina bi kurdî: "Xatûn Aynûr Surucu") (z. 17ê kanûna paşîn 1982 li Berlîn, Almanya - m. 7ê sibatê 2005 li heman cihê) jineke alman a bi eslê xwe kurd bû. Li îstgeheke otobusan hatiye kujtin.
Zewaca bi zorê, şaşik, namûs û medya.
Li Ewropayê cinayetên namûsê birêkûpêk bo reşkirina kurdan, xirabkirina îmaja wan tê û hatiye bikaranîn. Sedemê kuştinê "namûs" hate nîşandan û li Almanyayê, bi tevlîbûna balyoz û komeleyên tirkan, ev bûyer li dijî kurdan hat bikaranîn, xwestin bi viya kurdên Almanyayê terorîze bikin, navê wan xirab bikin.
Malbata Sürücü bi eslê xwe kurd e. Li taxa Kreuzberga Berlînê ku carnan wekî Harlema New Yorkê jî tê binavkirin, dijiyabûn. Tê gotin malbata wê, xwestine wê bi zorê bidin ciwanekî li Tirkiyeyê dijî, bi riya zewacê zava bibin Almanyayê. Nakokî û pirsgirêk ji wê derketine, Sürücüyê nepejirandiye, xwestiye bi dilê xwe bizewice. Hevjînê xwe yê bi zorê terikandiye, bicanî maye. Herwiha dibêjin malbata wê bi zorê turban (cemedan, şaşik) dane serê wê, bo navê olê jiyana wê asteng kirine.
Sürücü bi sê guleyan hatiye kuştin. Polîs wekî kujer birayên wê digirin. Berê jî gelek caran Sürücüyê giliyê malbata xwe bi polîs ve kiriye.
Qubad Talebanî (jdb. li Şamê) berpirsiyarê hikûmeta Herêma Federal a Kurdistanê yê DYAyê ye. Lawê serokkomarê Îraqê Celal Talebanî ye.
Qubad li Surrey/Brîtanyayê li cem bapîrê xwe (yê aliyê dê) Îbrahîm Ehmed mezin dibe. Li ser endezyariya makîneyê li University of Surrey perwerdeyê dibîne. Di salên 90ê de wekî endezyar di fîrmayên otomobîlan Lancia, Suzuki û Maserati de dixebite, zanîna xwe bipêşdixe.
Ji sala 2004an ve li DYAyê, nûnertiya YNK û hikûmetê dike. Bi xanim "Sherri Kraham" re marî bûye (zewiciye). Ji yaneya werzîşê Manchester Unitedê hez dike.
Düzen Tekkal rojnamevaneke alman, bi eslê xwe kurda êzdî ye. Li bajarê Hannoverê hatiye jiyanê.
Li zanîngeha Hannoverê perwerdeya germanîstîk, zanînên polîtîk û wêjeyê dîtiye. Wekî şîrovekara bernameya "Extra" di kanala almanî RTLê de dixebite.
Girê Mêhrav li gundê Zivinga Şikaka ye. Ev gund girêdayî Findka Bohta ya Şirnexê ye. Girekî bilind e. Nav serê gir hemû şkêr e. Şûnwarê kelehekî kevnare ye. Dîsa serê gir bûye daristanek ji dar berû, dar ben, gihûj û bilalûkan. Li ser serê gir goristaneke kevnare heye. Hawîrdora vê goristanê bi keviran hatiye diwar kirin. Di nav vê goristanê de kê/kî heye ez nizanim. Tişta ku dizanim ev der li cem gundê Zivinga Şkaka û hemû gundên dewrober Pîroz e. Demê ku mirov li ser serê vî girî raweste li derdur temaşe bike kîjan dever dixwiyên em bibînin: Gir raserî deşta Harûna ye. Heyanî binxetê mirov dikare bibîne. Binê gir zinar e, asê ye, teht e. Ev teht jî çep û rast bi hev ve girêdayîne. Aliyê rastê de Deriyê Ga, Girê Pirt û heyanî Geliyê Pavan. Ji aliyê çepê de jî Keleha Findikê heye. Ji wê pê de jî kendal û kendal e.
Mirovên nêzîkî Girê Mêhrav demê ku dikevin tengasiyê hawarê ji girê mêhrav dixwazin: ’’ya girê mêhrav’’. Di wê baweriyê de ne ku ev girê pîroz wana ji bela û teşqelan biparêze. Li gor baweriya gel; dibêjin şêx û meşayîx li wir hatine cem hev û bi hev şêwirîne. Bi hev re xarine û vewxarin e. Li vê derê ‘mehrav girêdane’ anku civata şêwrê danîne. Li ser vê baweriyê gundiyên Zivinga Şikaka jî her payîzê serê malê giskekê dikin qurban. Ji şêwazê vê qurbaniyê re jî dibêjin "zêw". Roja zêwê ji bo xatirê Qencên li Girê Mêhrav her malek giskê ku serjêkirî dikelîne û digel çend sînî xarinên din û kevçik jî pê re amadekirî, dibe hewşa mizgeftê. Gundiyên hazir bi hev re di heman hewşê de û li ser heman sifrê xarina xwe dixwin. Zelam li milekê, zarok jî li milekê kevçikên xwe li ser sîniya savar û birincê dihejanin!
Peyva mehrav dikare bi çend şêwaza were nasandin. Dibe ku ereb û fars jî li gor xwe wate jê re bibînin. Lê ev rastiya wê ya kurdî naguhere. Ger mirov lêhûr bibe bi asanî dikare pirwateyiya vê peyvê bibîne: Mehr tê wateya navê mehekê ji dazdeh mehên salê. Her wiha peyman û sonda hevrebûnê ya di navbera jin û mêr de ye.Di kurdiya kevin de hem navê heyvê ye hem jî mihebbetê ye. Li gor van wateyan; civatgirêdana li bin siha heyvê de û bi avê hatî jiyandin. Mehr û av, meh û av.
a> tê de di 2005'an de diçînin
Greyfûrt yan leymûna bihiştê yan jî pistan bûk, navê fêkiyekê ji çîna narincan e. Narinc çînek ji famîleya narincan e. Tehma wê tehlemiz e. Qaşilê wê zirave û tehl e.
Dar.
Dara wê 6-15 metro bilind dibe. Pelê darê keskê tarî, biriqok, kevilane û heta 15 cm ne.
Abdülkadir Aygan, (jdb. adara 1958, Uzunhidir, Pîrsûs, Riha, bakurê Kurdistanê) endamê berê yê JİTEMê, îtîrafkarê PKKê ye. Li Swêd wekî penaber dijî. Bi îtirafên wî gorên gelek qurbaniyan hatin dîtin.
Sala 1975ê tevlî nava refên PKKê dibe. Nêzîkî 10 salan bi PKKê re dixebite. Ji PKKê vediqete, teslîmê hêzên Tirkiyeyê dibe. Demekê di gitîgehê de, di nava îtîraflkaran de dimîne. Dewlet wî perwerde dike û li dijî PKKê dide xebitandin.
Giregirê JİTEMê Cem Ersever bi wî re têkilî datîne û wî digire JITEMê. Bi nasnameya sexte ya bi navê "Aziz Turan" ji 1990 heya 2000î deh salan kar dike. Tevlî gelek operasyon, kujerî û êşkenceyan dibe.
Ji kiryarên xwe poşman dibe, ji Tirkiyeyê direve. Swêd mafê penaberiyê dide wî û malbata wî. Derbareyê JİTEMê de gelek agahiyan dide. Bi îtirafên wî kujtina Cem Ersever, Musa Anter, Gaffar Okkan tê rohnîkirin.
Marî bûye (zewiciye) û pênc zarokên wî hene.
Lîvaya Tolhildanê ya Tirk, Brîgada Tolhildanê ya Tirk, "(bi romî: Türk İntikam Tugayı (TİT'")," rêxistineke veşarî (dizî), nîjadperest, çekdar a romiyan (tirk) e. Hin îdîa hene ku ev rêxistin kodnavek e, dema dewleta veşarî (dizî, kûr) a Romê (Tirkiye) pêdivî bi kujeriyan dibîne, navê vê rêxistinê jî bikartîne.
Tê gotin ev rêxistin di salên 1970'yê de li Kîprosê ji aliyê hin serbaz û kesên paramîlîter ên di şerê Kîprosê de li dijî rûman kar kirine ve hatiye damezirandin. Berê ronakbîr û kesayetiyên çepgir kujtine.
Bi destpêkirina serhildana PKKê ve, vê rêxistinê îcar jî xwe ji bo kujtina kurdan organîze kiriye. Gorî rojnameyên tirkan nivîsîne li bakurê Kurdistanê 17.500 kurdên bijarte, ronakbîr û têkoşer ji aliyê hêzên dewletê ve hatine revandin û kujtin. Hin ji van cinayetan jî TITê kiriye.
Tarkan Tevetoğlu (17'ê kewçêrê 1972, Alzey, Rhineland-Palatinate, Almanya) stranbêjekî tirk e.
Di sala 1972'an hatiye ser dinê. Ji ber ku stranên wî li çar dora cîhanê hatine naskirin û albûm û plak ên wî li dora 20 milyona hatine firoştin, li welatê xwe bi navê "megastar" jî tê naskirin.
Daristan komeke daran e, ya ku bi hev re li derekê şên dibe.
Daristan yekeyên cografî (biyom) in û mîna daristanên darên bigûzik, daristanên baranê yên tropîkal, daristanên darên pelweşandî tên cudakirin.
Çiya cihên bilind (û bi gelemperî bi kevir) in. Çiya bi berbîhevhatina du girseyên erdê çêdibe. Navê vê tevgera berbîhevhatinê tevgera orojenez e.
Ebdulla Xefur (1997). Amarî Kurdistan. Stockholm.
Roya Tûloyî, (Roya Tuloui), (jdb. 1966 li Bane, rojhilatê Kurdistanê) rojnamevan, çalakvana mafê mirovan û femînîsteke kurd e.
Piştî bidawîkîrina dibistanê li Baneyê, perwerdeya patolijiyê dîtiye. Demekê berpirsiyariya kovareke jinan kiriye ku navê wê "Razan" bûye. Ev kovar sê hejmaran dertîne li bajarê Sineyê. Ji aliyê dadgehên Îranê ve tê qedexekirin, girtin. Tûloyî bi navê "Komeleya jinên kurd bo alîkariya aşitiyê li Kurdistanê" komeleyekê dadimezirîne. Ew endama PEN a kurd e.
Sala 2005ê dewleta Îranê wê dide dadgeha ewlekariya dewletê. Tê darizandin û di de tê girtin. Di çiriya pêşîn a heman salê de ji ber kampanyayan tê serbestberdan.
Tûloyî xwe ji Îranê difilitîne, diçe DYAyê.
Ferhat Tunç Yoslun (jdb. 14ê adarê 1964 li bajerê Pilûrê, parêzgeha Dêrsimê, Bakurê Kurdistanê) stranbêj û muzîkarekî bi eslê xwe kurd e. Piranî bi tirkî distrê. Ew hevwelatiyê Almanyayê ye jî.
Sala 1979an dibistana amadehî bidawî dike, diçe Almanyayê. Li Zanîngeheke Mainzê perwerdeya muzîkê dibîne. Yekemîn albûma wî bi navê Kizilirmak (Rûbara Sor) dertê. Di mûzîka xwe de tahde û êşkenceyan bi forma muzîka tirkî ya nû "Özgün Müzik", ango "Muzîka Taybet", distrê.
Sala 1985an vedigere Tirkiyeyê. Di nava komên çepgiran de gelek hez ji stranên wî tê kirin. Konsertên mezin lidarxistiye. Sala 2011yê bû endamê parlamenteriya BDPê ya Dêrsimê lê biserneket. Ew herwiha tevlî xebatên demokratîk, mafên mirov jî dibe. Zimanê jiyan û muzîka wî bi giranî tirkî ye.
Hüseyin Velioğlu, Hüseyin Durmaz (jdb. 1952 li Kercews; m. li navçeya Beykoz a Stembolê) kontrgerîla, yek ji serokên rêxistina Hizbullah (Tirkiye)yê bû. Di nava kurdan de ev rêxistin herwiha bi navê "hizbulkontra", "hizbulşeytan" jî dihate binavkirin.
Navê xwe diguherîne.
Navê wî yê berê û yê rastîn Hüseyin Durmaz e. Îdîa hene ku ew bi eslê xwe ne Kurd e, ku dewletê ew wekî kurdekî daye nasandin. Sala 1978ê navê xwe diguherîne. Heman sal PKK tê damezirandin û îhtîmala şoreşeke Îslamî li Îranê heye. Hin kes di wê baweriyê de ne, Velioglu di sala 1978ê de dest bi xebatên xwe yên kontrgerîlayî kiriye, lewra jî nav guhertiye.
Di sala 1980yê de diçe Amedê. Heman salê li Tirkiye û Kurdistanê artêşa romiyan (tirk) tê li ser text. Seranser bakurê Kurdistanê ciwan û ronakbîr tên kujtin, girtin û êşkencekirin. Velioglu di heman demê de li Amedê dijî.
Di sala 1987ê de bi hin kesan ve Hizbullahê dadimezirînin. Armanca vê rêxistinê ya sereke têkbîrina PKKê, têkoşîn bi PKKê û alîgirên wê re ye. Lê ji aliyê hinek endamên vê rêxsitinê re rexne tên kirin. Dibin du kom. Velioglu jî dibe serokê koma bi navê "Îlîm'ê. Koma din jî koma "Menzîl" e.
Di sala 1999î de serokê PKKê dîl dikeve destê tirkan û PKK stratejiya xwe diguherîne. Êdî pêwîstî bi Hizbullahê namîne û dewleta Romê dest bi paqijkirina vê rêxistinê dike. Endam û giregirên vê rêxistinê ji aliyê dewletê ve tên kujtin ku yek ji wan Velioglu ye. Gelek jî direvin, li Ewropa, Îran, başûrê Kurdistanê û Kîprosê bicih dibin.
Hizbullaha Tirkiyeyê (bi gotina gel: Sofîk) rêxistineke kontrgerîlayî ye ku ji aliyê hêzên sîxuriyê yên Tirkiyeyê û Îranê ve bingeha wê hatiye avêtin, daku li dijî PKKê û tevgerên kurd şer bike. Navê vê rêxistinê bi kurdî tê wateya "artêşa Xwedê". Di nav gel de ji endamên wan re sofîk tê gotin.
Serokatiya wê Hüseyin Velioğlu dikir. Sala 2000'î, ji ber ku PKKê stratejiya xwe guhert, dewletê jî dawî li vê rêxistinê anî. Bi giranî li bajarên bakurê Kurdistanê Êlih, Xarpêt, Sêrt û Amedê êrîş dibir ser hedefên xwe.
Serhengê artêşa tirkî yê bi navê Arif Doğan, di heman demê de tê îdiakirin ku damezrînerê JİTEM'ê ye, di sala 2011'an de li dadgehê îdia dike ku wî Hizbullah wek "Hizbul-Kontr" li dijî PKKê ava kiriye.
Sator.
Ev rêxistin li seranser bakurê Kurdistanê bi sedan kurdên sîvîl, alîgirên PKKê, ronakbîr û rojnamevanan dikuje. Pirraniya cinayetên xwe bi rojê, di nava bajaran de û bi satoran dikin. Ji paş ve pêrgî qurban dibûne û bi satorê li paş stûyê qurban didane. Sator di nava kurdan de dibe sîmbola vê rêxistinê.
Gorî tomarkirinên fermî yên dewleta tirk, vê rêxistinê 800 kurd kujtiye. Lê bi texmînî hejmara kujtiyan du qat zêde ye. Dewletê xwestiye laîk û olperwerên kurdan berde hevudu, li dijî PKKê mihalefeteke îslamî derîne, di nava kurdan şerê birakujiyê gurr bike.
Tê gotin dewleta tirk piştî 2000'î jî, siyaseta veqetandina zarave û komên kurdan dimeşîne, bo wê hin rêxistin avakiriye.
Ali Çetinkaya, Kel Ali (jdb. 1878, li Afyonkarahisar - m. 1949, li Stenbol, Tirkiye) Leşker, siyasetmedar û giregirekî tirk e.
Di şerê cîhanê yê I de wekî serbazek şer kiriye. Bi damezirandina komara Tirkiyeyê ve wezîrtiya avadanî û carekê jî ya raguhastinê dike. Parlamenterê berê yê meclîsa osmanî û heft caran jî parlamenteriya meclîsa komara Tirkiyeyê ye kiriye.
Dadgeha serxwebûnê.
Herçendî perwerdeya dadê neditiye jî, Mustafa Kemal Atatürk wî dike serokê "Dadgeha serxwebûnê". Di gelek darizandinan de peywirdarî dike. Li gel gelekan, cezayê dardekirina İskilipli Mehmed Âtıf Hoca jî dide.
Sala 1878ê li Afyonkarahisarê tê jiyanê. Bavê wî hesinker "Ahmet Efendi", dê jî "Fatma Hanım" e. Bavê xwe zaroktiyê winda dike. Dibistana amadeyî ya Prûsayê (Bursa) bidawî dike. 1898, dest bi perwerdeya leşkerî li dibistana şer (Harp Okulu) dike. Tevlî rêxistina neteweperwer "Komeleya yekîtî û pêşketinê (İttihat ve Terakki Cemiyeti)" dibe.
Bi Atatürk re dibe heval. Payeya serdariyê, paşê jî serhengiyê werdigire, li gelek eniyan bo osmaniyan şer dike. Sala 1919 dibe parlamenterê meclîsa osmaniyan. Bi têkçûna dewleta Osmanî ve, li cem Atatürk tevlî derkirina yewnanên herêma Egeyê, valakirina gundên wan dibe. Atatürk û hevalên xwe dixwazin di axa di dest de maye, di Anatoliyayê de dewleteke tirk ava bikin. Navê wî dane gelek cihan.
Sê Elî.
Piştî serhildana Şêx Seîd, di serokatiya Dadgeha serxwebûnê ya ya Enqereyê de cih digire. Sê endamê vê dadgehê hebûn û navê hersêya jî Elî bû. Ji ber wê jê re "Sê Elî" digotin. Eliyên din Kılıç Ali û Necip Ali ne.
Nûkurd malpereke bi zimanê kurdî "(kurmancî)" ye.
Xwedî û edîtorê giştî yê malpera Nûkurdê nivîskarê kurd Evdile Koçer e.
Malpera Nûkurd ji Kanûna sala 2010'an ve wek malpereke serbixwe dest bi weşana xwe kiriye û weke rojnameyeke li ser înternetê her roj balkêştirîn nûçeyên bi kurdî yên rojane, çandî, hunerî, wêjeyî diweşîne.
Nûçe.
Nûkurd her roj balkêştirîn nûçeyên nû yên siyasî, çandî, hunerî, wêjeyî û civakî yên ji Kurdistan û dinyayê diweşîne.
Malper girîngî dide dîtbariya nûçeyan, loma bi nûçeyan re her dem vîdyo û wêneyên balkêş jî têne weşandin.
Nûkurd ligel peyamnêrên xwe û ajansên kurdî, her wiha ji zimanên erebî, farisî, tirkî, almanî, îngilîzî jî nûçeyan werdigerîne ser zimanê kurdî û di malperê de diweşîne.
Di Nûkurdê de gelek nivîskarên kurd yên navdar yên wekî Bayram Ayaz, Evdile Koçer, Brader Musikî, Omer Dilsoz, Newaf Mîro, Marîna Siyabend, Mîr Qasimlo, Ciwan Tengezar, Rukiye Ozmen, Rêzan Demîr, Azad Zal, Feratê Dengizî, Nesrîn Rojkan, Bedel Boselî û Hozan Robar bi berdewamî dinivîsin.
Her wiha nivîskarên kurd yên wekî Lokman Polat, Fêrgîn Melîk Aykoç, Zinarê Xamo, Memo Şahîn, Abdulkadir Ulumaskan, Tariq Hemo, Şengul Ogur, Azîz Aliş, Baran Berfîn, Gabar Çiyan û Mistefa Dewlemend jî car caran ji Nûkurdê re dinivîsin.
Her wiha gelek nivîsên nivîskarên kurd û tirk yên bi kurdî jî wekî mêvan di malperê de cihê xwe digirin.
Xwendevan û Şîrove.
Xwendevanên Nûkurdê bi hêsanî dikarin li binê nivîs, nûçe, vîdyo û wêneyan şîrove û fikrên xwe binivîsin.
Xwendevan bi vî rengî bi fikir û nêrînên xwe yên cûda ve bi kurdî bi hev re dikevin nîqaşê û dikin ku rexneya bi kurdî ya nivîskî jî pêş bikeve.
Karîkatûr.
Karîkatûrîstên kurd Yahya Salo, Seyda Muhamed, Mîr Malalayko bi karîkatûrên xwe yên balkêş û mîzahî ve malperê dixemlînin.
Her wiha ji medyaya dinyayê jî gelek caran karîkatûr di Nûkurdê de têne weşandin.
Meçhûlî hozanek ji êla Elbistanê ye, yanî ji vîlayeta Mereşê ye. Bi kilam û hozantî ya xwe bi zêdeyî li derdora Elbistanê hatiye naskirin. Meçhûlî kurmancekî elewî bû, û bi eslê xwe ji gundê Kaşane hatibû.
Hem kilam digot, û hem tembûr lêdixist.
Enqere an jî Ankuwaş (bi tirkî, "Ankara") serbajarê ango paytextê Tirkiyeyê ye.
Navê wê yê berê Ancyra bû. Herwekî Angora jî dihate gotin. Enqere di dema Osmaniyan de bajarokek piçûk û bêqîmet bû. Paytextê Osmaniyan Stenbol bû dema Osmanî têk diçin û Stenbol ji aliyê Brîtaniyan ve tê dagirkirin, tevgera Kurd û Tirkan wekî navendek vê bajarê hildibijêrin.
Enqere piştî damezrandina Komara Tirkiyê bajarokê Enqereyê mezin û şên dibe. Niha hejmara niştecihan 4.466.756 (2007) e û duyemîn bajarê mezin ê Komara Tirkiyê ye. Li navçeyên wê gelek Kurd dijîn, wekî li navçeya Haymana hwd. Ji wan kurdan re Kurdên Anatoliya Navîn tê gotin. Dîsa li navenda bajêr bi sed hezaran Kurd dijî.
Klîmaya Enqereyê reşayî ye û bi zivistanan sar e. Bilindahî ji rûyê avê 900 m - 1.050 m ye. Li Enqereyê gelek zanîngeh hene, navdartirîn zanîngeha li Enqereyê Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn e. Aboriya niştecihan pirranî li ser karmendiyê ye. Girtîgeha navdar a Mamak Cezaevi li ser kola Samsûnê ye. Li taxên wekî Samanpazarî, Çîncîn gelê xizan di gecekondû´yan (avahiyên bi şevê hatina avakirin) de dijî. Di salên 2000´î de bi hezaran malbat bi darê zorê ji gecekondû´yan hate derêxistin û bêzar man.
İskilipli Mehmed Atıf Hoca, Atif Xoceyê Îskîlîpê (jdb. 1875 li gundê Tophane (gund), İskilip; m. 4ê sibatê 1926 li Enqere) olzan, nivîskar û ronakbîrekî romî (tirk) ye. Bi tundî li dijî siyasete Mustafa Kemal Atatürk, bi taybetî dijî zagonên cilûbergan, zagona şapkayê derdiket. Ji aliyê Dadgehên serxwebûnê ve cezayê îdamê girt û hat dardekirin.
Ji sala 1891ê ve du salan li cem mamosteyê gund dixwîne. Sala 1902 jî xwendina medreseyê bidawî dike. Diçe Stenbolê di mizgefta Fatîhê de dersdariyê dike. Dikeve "Fakulteya Îlahiyatê" ya "Dar-ûl Funûnê", ji wir sala 1905ê bawernameyê digire. Bi vê bawernameyê li Dibistana amadeyî ya Kabataşê mamostetiya erebî dike.
Bi hatina kemalistan û damezirandina komara Romê (Tirkiye) ve ew jî nêrînên xwe tîne ziman û ji gelek aliyan ve siyaseta kemalîstan rexne dike. Zagonên şapka û yên wekî wê bi tundî rexne dike, wan wekî heqaretek li miletekê dibîne.
Kemalîst wî reş dikin, ew jî heya derfet dîtiye xwe di rojnameyan de diparêze, berevaniya xwe dike. Di 26ê kanûna pêşîn 1925ê de tê girtin. Wî didin Dadgeha serxwebûnê (tirk), tê darizandin. Di 26ê kanûna paşîn 1926ê de darizandin pêk tê. Dozger sê salan lê dixwaze. Roja din serokê dadgehê Kel Alî (Ali Çetinkaya) cezayê îdamê dide wî. Hefteyek şûnde li meydana Samanpazarı tê dardekirin.
Dadgehên serxwebûnê (bi romî: "İstiklal Mahkemeleri"), dadgehên awarte yên dewleta Romê (Tirkiye) in ku di sala 11ê îlona 1920an de hatine avakirin. Li dijî kurdan û mihalefetê hatine xebitandin. Gelek aliyên tarî yên van dadgehan hene, lewra herçendî nav dadgeh bin jî ev dadgehan bi fermanan dixebitîn.
Mustafa Kemal Atatürk û komara nû, kê bixwastan didan van dadgehan, darde dikirin. Gorî Uğur Mumcu evana ne dadgeh bûn, saziyên li dijî mihalefetê dixebitîn bûn. Meclîsa tirkan di 29ê nîsana 1920an de bi navê "Hıyanet-i Vataniye Kanunu" (Zagona Îxaneta Welat) dertîne. Kê li dijî Atatürk û kirinên sazûmaniyê derbikeve, bi vê qentûrê dihat girtin û darizandina wan jî Dadgehên serxwebûnê dikir.
Pêvajoya yekem.
Ji xebatên van dadgehan ên di navbera 18ê îlona 1920an heya 17ê sibata 1921ê re pêvajoya yekem dibêjin. İsmet İnönü fermana 14 dadgehan dide lê heft tên damezirandin. Bi damezirandina ya Amedê re hejmar dibe heşt. Cihên dadgeh ku lê tên danîn: Enqere, Eskişehir, Qonye, Isparta, Sêwas, Kastamonu, Pozantı û Amed.
Pêvajoya duyem.
Ji xebatên dadgehan ên di navbera 30ê tîrmeha 1921ê heya çiriya pêşîn a 1923'yan re pêvajoya duyem dibêjin. Di vê pêvajoyê de gelek zanayên kurdan jî hatine darizandin. Bi taybetî zanayên kurd ên li bajarên tirkan dijîn.
Pêvajoya sêyem.
Ji xebatên 1923 heya 1927an re dibêjin. Di 6ê nîsana 1925an de ji bo darizandina serhildêrên kurd, bi lez li Amedê Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilatê ("Şark İstiklal Mahkemesi") tê damezirandin. Biryara îdama Şêx Seîd û pêşawayên din ên kurd, ev dadgeh dide.
Bi biryara van dadgehan bi fermî û gorî agahiyên dewletê, 2.000 kes hatine dardekirin. 3.919 kes bi cezayê îdamê hatine cezakirin. 40.000-60.000 kesan cezayên din girtine. Tê texmînkirin ku hejmara dardekiriyan û yên din gelek zêde ne, lewra heya niha destûra vekirina arşîvên van dadgehan nehatiye dayîn.
Wefayî (1844 li Mahabad - 1902, Sûrî) Navê xwe yê malbatî Ebdirehîm e, yek ji helbestvanên navdar ên kurd e.
Di ciwaniya xwe de perwerdeya olî dibîne û wekî sofîyekî deng dide. Sê caran diçe Mekeyê heca xwe dike. Di dawiya temenê xwe de li Silêmanîyê bicih dibe. Di heca xwe ya dawî de nexweş dikeve, li ser tixûbê Sûrî û başûrê Kurdistanê, jiyana xwe jidest dide.
Yek ji helbestvanên dîwana kurd a klasîk e, bi forma klasîk dinivîsîne. Pirranî bêjelawkî (xezel, lawik, kilam, kewş) û beytkî (dûlge) helbest ristiye. Li ser evîn û xwezayê rawestiyaye. Di hin helbestên wî de mîstîk û sofîzma Îslamê jî xwe dide der. Bi soranî nivîsiye, li ser kurdên başûr û rojhilatê bandoreke mezin hîştiye.
Bandora xwe li ser helbestvan Hejar jî hîştiye.
Şorbeya gundiyan, şorbeya pîvazê ya xelikiyan cure şorbeyeke kurdên Anatoliyaya navîn e. Li Dîlokê jî tê zanîn.
Bixwazin şerab û sirke jî.
Niha li bajaran şeraba spî jî tevlî dikin ku çêjdar dike. Di vê terîfeyê de şerab nîne. Di terîfeya gundiyan de sirke jî nîne lê li vir di terîfeyê de sirke heye, lewra bi rastî jî, sirke gelek tehmê xweş dike.
Terîfe ji xanimeke êla Xelîkan hatiye wergirtin ku li Ewropayê dijî.
Runê nivîşkî berdin quşxaneya xwe. Pîvazê hûrkirî di nav de biqijilînin. Bi qasî 10 deqeyan sor bikin, neşewitînin. Bi qasî 2 KX ard berdin navê. Heger bixwazin şerab û sirkeyê jî berdinê, sor bikin.
Heskek ava goştê mirîşkê berdin quşxaneya xwe, hinekê tevdin. Sê stekan (qedeh) ava goştê mirîşkê dîsa tevlî bikin. Xwê, îsota reş pê werbikin, bihêlin bila di germiya nizm de bikele. Bi qasî nîvê saetê bikelînin.
Ji ser agir daynin, li binikên servîsê parve bikin. Penîrê xwe li ser nan bihelînin, bi tevî nan bipişirînin, berdin nava şorbeyê. Êdî dikare were ser destexaneyê.
Çima gotine şorbeya gundiyan.
Dibe ku ji ber berkeliya vê xwarinê be, ev nav lê kirine. Nanpişirandina nava xwarinê, awayek ji xwarinên hêsan e û gundî gelek dixwin.
Afîşeke banga xwepêşandana piştgiriyê li dû kujtina Nîhat Yusufoglu bi destê neonazîstan
Nîhat Yusufoglu yan bi navê fermî yê bi tîpên tirkî Nihat Yusufoğlu, (jdb. 1974 - m. 28'ê berfanbarê 1990 li Hachenburg, Rheinland-Pfalz, Almanya) penaberekî kurd bû ji aliyê rastradîkalên nazîst-"skinhead" ên alman ve hat kujtin.
Malbata Nîhat ji ber pêkutiyên dewleta Romê (Tirkiye) reviyabûn, xwe spartibûn Almanyayê. Serî li mafê penaberiyê dabûn. Apekî Nîhat û bapîrê wî ji aliyê dewleta tirk ve hatine kujtin. Ji ber zilmê reviyabûn.
Beriya cinayetê malbata Nîhad ji aliyê naziyan ve hatine geflêxwarin. Malbatê gilî kirine lê ne saziyên almanan, ne jî balyozên tirkan xwedî li wan derketine.
Di 28'ê sermawezê 1990'î de 6 rastradîkal û "skinhead" li ber deriyê wan Nîhat diqefilînin. Heya birayê Nîhad tê hawarê bi kêran Nîhad dikujin. Tişta xerîb ew e ku komên nazîstan vê kujeriyê bi agahiya "me tirkekî barbar kujt" didin belavkirin. Kesê kêr bikaraniye dibêjin Alexander T. bûye.
Pakistan (bi ûrdû: پاکستان "Pākistān") an jî Komara Îslamî ya Pakistanê (bi ûrdû: اسلامی جمہوریہ پاکستان " Islāmī Jomhuri-ye Pākistān") welatek e li başûrê Asyayê, li bakur-rojavayê Hindistanê ye.
Ol li Pakistanê.
Li geli Pakistanê 95% xwe misilmanên ne (75% sunî, ehmedîye û 20% Şiî). 5% en xwe xiristiyan û hindû. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html]
Ivan Dragutin Stjepan Zajc an jî bi kurtî Ivan Zajc (bilêvkirina bi kurdî:"Îvan Zayts") (3ê tebaxê, 1832 – 16ê kanûna pêşîn, 1914) bestekar, derhêner û mamosteyekî kroatî bû ku bêhtirî 40 çalî xebata çanda muzîka kroatî kiribû.
Zajc li bajarê Rijeka ya Kroatya ji dayîk bûye. Ew di temenekî biçûk de dest bi perwerdehiya muzîkê dike. Di pênc salî ya xwe de perwerdehiya piyano û kemanê dibîne. Şeş salî bi xebatên xwe diderkeve hemberî gel. Dozdeh salî besteyên xwe yên pêşîn tomar dike. Zajc ji bo perwerdehiyê diçe bajarên Mîlano û Viyana. Lê di dawiyê de divegere welatê xwe. Li Zagrebê bicih dibe û li wir diçe ser dilovaniya xwe.
Kulîçeya dapîrê, kulîçeya biselete, kulîçeya bi gizêr û gûzê cure kulîçeyeke pêjgeha kurd e. Herwiha di pêjgeha gurcî û ermenîyan de jî cih digire.
Angaştek li ser navê wê.
Standardiyeke têkela vê kulîçeyî nîne. Di pêjgehan de jinepîran ji xwe re ji berkelî û berteviyên bermayî, bo mînak selete, biharat, çerez, hevîr, pelhevîrk ûêd hin xwarin, kulîçe, kilor, kate çêdikirin. Ji ber ku gelek tişt dikeve nava vê pasteyê, bi texmîni ji ber wê gotine kulîçeya dapîran. Gurcî û ermenî (hay) jî dizanin.
Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê).
Mirov dikare gelekan lê zêde yan kêm bike. Ev terîfe ji kulîçefiroşekî kurd ê li Ewropayê dijî hatiye wergirtin.
Berê hêk û şekir biçelpînin.Şekir heliya mast, rûnê ron, gizêra li rêşkerê xistî û kakilê gûzê tevlî bikinê û tevbidin.
Ard, toza hevîr dipoxîne, vanîlya û darçînê berdinê, dîsa tevbidin berdin qaliba pasteyê. Germiya firneya xwe bikin 175-180 û bi qasî 35-45 deqeyan bipijînin.
Êdî dikare were ser destexaneyê, bê servîskirin.
Kulîçe, (ji bandora romî carnan paste) ji komekê şîraniyên ji hevîrê tên çêkirin re dibêjin. Ji bo hevîrê wê bê poxandin (belkirin) hevîrtirş na, lê karbonat tê bikaranîn.
Hin ji cureyên kulîçeyên Kurdistanê.
Kulîçeyên nûjen gelek krema, fêkî, çîkolate, vanîlya hwd bikartînin. Kulîçeyên kurdî mirov dikare di beşan de kom bike: Kulîçeyên zivistanê û yên havînê.
Genimkî, girgirkî, çirgildî cureyek ji xingalên kurdî ye. Pirranî êla Sînemiliyan, kurdên Deryaya Navîn, kurdên Gurgum û herêmên din ên Tolhildanê dizanin. Li rojhilatê Kurdistanê jî genimkî heye. Li herêmên Kurdistanê bi navên cuda tê binavkirin.
Genimkî herwiha xwarineke quşxaneyî ye jî. Ango mirov çawa bixwaze wisa dixwe. Genimkiyê gelên cîran jî dizanin. Li Kafkasyayê jî tê xwarin. Tirk pirr nizanin, lê qefqasiyên Tirkiyeyê vê xwarinê çêdikin. Di pêjgeha gurcî de herwiha cihê xwe digire.
Taybetiya vê xingalê.
Xingal tên girgirandin lê devê wan nayên kîpkirin. Wisa çêdikin ku dişibe hebên genimê. Bi texmîni navê xwe ji wir digire.
Terîfeyeke genimkiyê.
Mantî yan xingalên xwe ku ji pelhevîrkê tên çêkirin, di dirûvê genimê de amade bikin. Ango dirûvên wan bişibînin genim an kelekê. Ev ji bo têkelên din ên xwarinê baş tehma xwe bidin nava xingalan e.
Di quşxaneyekê de mirîşkê bixaşînin. Mirîşka we keliya jê derînin, bila ava wê bimîne. Xingalên xwe berdin nava ava mirîşkê bikelînin. Kelîn bidawî bû, bidarivînin an wekî şorbeyê bihêlin.
Sîra kutayî, sirke, îsota tûj (îsota pûlpelî) tevlî bikin. Dikarin goştê mirîşkê jî li binikên xwarinê belav bikin an cuda bixwin.
Rojî yan jî rocî nexwarin û venexwarina ti tiştî ya ji bo demekê ye.
Rojî di olên xiristiyan, cihû û bi taybetî jî di ola îslamê de tê girtin.
Rojî li gorî ola Îslamê.
Misilman rojiya xwe di meha Remezanê de digirin. Rojîgirtin, yek ji 5 şertên Îslamê ye. Her sal heyvek rojî tê girtin. Rojî, di Misilmantiyê de, ku di şevê de berî ku roj derkeve, pêş berbangê paşîv, yanî xwarina dawî tê xwarin û heta ku piştre roj derket û çû ava, êdî wê rojî were girtin. Ji wextê ku yek rojiyê xilas dike û xwarinê dixwe re fitar tê gotin.
Di wextê ku rojî tê girtin de, tiştên ku li gorî Îslamê heram in nayin kirin. Li gorî vê yekê, gotinên ne baş jî qedexe ne. Û yek çênabe çixarê bikişîne û yek çênabe bikeve têkiliyên cinsî.
Ku di nav du hêzan de perçûn û şer hebe, di wê rojê de disekinê û an jî lev dikin û bi hev re aşîtiyê dikin.
Ji malpera www.serhed.net [http://www.serhed.net] hatiye girtinê
Pûsuke (bi japonî: プースケ) kûçikek bû, di 1'ê nîsana 1985'an de li Japonê zaye û li gorî Guinness World Records (Rekorên Cîhanê yên Guinness), ji çileya pêşîn a 2010'an û heta roja mirina wî ya 5'ê çileya pêşîn a 2011'an de, kûçikê herî kal ê cîhanê bû.
Li gorî hin çavkaniyan ew melez bû, lê li gorî hin çavkaniyên din cureyê Shiba-inu bû. Pûsuke kînge giyana xwe da zêdeyî 26 salî bû, anku di jiyê kûçikan de kêm zêde 125 salî bû.
Pûsuke li bajarê Sakura-shiya devera Tochigi, Japonê, jiyana xwe derbas kir. Di sal 2008'an de, kêm mabû ku ew li rûdaneke trafîkê bimre, lê piştî emeliyateke dirêj ji mirinê filitiya. Di dawiyê de jiyê wî 26 sal û 8 meh û 5 roj bû.
Tevî kalbûna wî jî, Pûsuke ne kaltirîn segê di dema me de ye. Di navbera 1910'an û 1939'an de li Awistralyayê kûçikekî şivanekî gayan hebû, navê wî Bluey bû. Dema mirinê jiyê wî 29 sal bû.
Acarûlî xaçapûrî, ji spîka hêk û penîr tê dagirtin.
Xingal derbasê pêjgeha gurciyan jî bûye
Pêjgeha gurcî, xwarinên gurciyan, pêjgeha Gurcistanê ji tevahiya cureyên dewlemendiya xwarinên gelê gurcî re tê gotin.
Li Gurcistanê ne tenê gurcî dijîn, abxaz, azerî, ermenî, kurd, asûrî, cihû jî dijîn. Xwarinên van gelan jî tevlî dewlemendiya pêjgeha gurcî bûne. Gurcî di şîn û şahiyan de destexaneyên mezin radixin, bi hev re dixwin. Pêjgeha gurcî xwedî dîrokeke gelek kevn e û dewlemend e. Bandora xwarinên YKSS'ê jî gelek e. Pirraniya xwarinên gurciyan, xwarinên qefqazî ne.
Masî û çêjên deryayê cihekê mezin digirin. Goştê beraz, berx, pez û golikê, herwiha yê kerguh, bizina kovî, pezkovî tê bikaranîn. Bo taştêyê bacanreşkê diqelînin, goştê dewaran ên hişkkirî dixwin, jê re bastûrma dibêjin.
Meşlûr, bi zimanê gurcî "çûrçxela (ჩურჩხელა"), bi rûsî: "чурчхела" cure şîraniyek e ku dişibe benî û sosîsê.
Kakilên gûzê wekî moriyê li bend tên rêzkirin. Ango li bendê tê xistin. Bi wê awayê di nava têkela ku ji şîreya tiriyê, ardik û devtî ûêd hatiye çêkirin de, tê kirin. Ev bendik îcar tên dardekirin û bi qasî hefteyekê dihêlin bila ziwa û hişk bibin.
Ji tiriyê sor, tiriyê reş tê çêkirin. Carnan bindeqê jî tevlî dikin. Li Kurdistanê bi navê "meşlûr", "sedrezamê kinik" û gelek navan tê zanîn û xwarin. Bi taybetî di salên 60'î û 70'yî de etaran (çerçî) li gundan difirotin.
Pêjgeha Tirkiyeyê, xwarinê romiyan (tirk) (bi romî: "Türk mutfağı"), ji tevahiya cureyên dewlemendiya aşpêjxaneya Tirkiyeyê re tê gotin.
Dîroka tirkan û xwarinên wan heman in.
Tirkiye dewleteke nû ye. Tirkiye li ser mîratê împeratoriya Osmanî ava bûye. Di destpêka sedsala 20 de romî destpê dikin ji xwe re neteweyekê ava dikin û jê re "tirk" dibêjin. Di rastiyê de tirk navê gelekê ye, ji navenda Asyayê hatine, li axa Anatoliyayê bicih bûne. Bi sedsalan pêşengiya îslamê di destê xwe de girtine, bi viya belav bûne. Ji ber wê kîjan gel bûye misilman, di heman demê de bûye tirk jî, li ser navê tirkan hatiye hesabkirin. Serpêhatiya pêjgeha Tirkiyeyê jî heman e.
Li Tirkiyeyê ji xeynî tirkan, laz, çeçen, adigeyî, bosniyayî, ereb, yewnan, ermenî, suryanî, gurcî jî dijîn. Kurd jî hene li Tirkiyeyê. Dema Osmanî têkdiçin, gelên misilman tên li Anatoliyayê dicivin. Bi xwe re pêjgeha xwe jî tînin. Pêjgeha tirk gelek dewlemend e, lewra ji dewlemendiya gelek gelan e.
Kebab, doner, lehmecûn û kafê.
Tirk bi van tehman di qada navneteweyî de tên naskirin. Ji lehmecûna erebî re li Ewropa "pîzzaya tirkan"," ji qehweya erebî re, "qehweya tirkan" dibêjin. Lewra tirkan van xwarinan bi xwe re birine Ewropayê.
Gelek xwarinên kurdî jî li ser navê xwarinên tirkî tên hejmartin. Li Ewropayê restorantên kurdan jî xwarinên xwe yên kurdî bi navê "xwarinên tirkî" didin nasandin.
Túpac Amaru II ("José Gabriel Túpac Amaru" z. 19'ê adarê 1742 - Cuzco, Perû – m. 18'ê gulanê 1781 Cuzco) serokê serhildana 1780yî ya li Perûyê ye, ku ew serhildan ji aliyê niştecihên perûyî ve li dijî spaniyan derketibû. Ew şoreşgerekî ji malbata hikûmdarê dawî yê înkayan Túpac Amaru bû. Navê wî yê rastî "José Gabriel Condorcanqui" bû. Wî rêbertiya tevgera gundiyên perûyî kir. Lewma navê Túpac Amaru lê hate kirin.
Túpac Amaru li herêma Tungasucayê ya parêzgeha Cuzcoyê ji dayîk bû. Herçiqas ku li dibistana civata Îsewiyan perwerde dîtibe jî, eslê xwe winda nekiriye. Di sala 1780yî de ji ber ku dadrêsê bajêr yê bi navê Antonio de Arriaga li dijî gel zordarî dikir, ji aliyê Túpac Amaru ve hate girtin û kuştin.
Serhildana Amaru li Amerîkaya başûr belav bû. Herçiqas ku têkoşîna wî li Bolîvya, Arjentîn û Perûyê belav bûbê jî, di dawiyê de têk çû û ji aliyê spaniyan ve dîl hate girtin. Tê texmînkirin ku di serhildana wî de nêzîkê 80.000 niştecihî jiyana xwe ji dest da. Piştî ku Tupac Amaru bi malbata xwe re hate girtin, li ber çavên wî jina wî Micaela Bastidas Puyucahua û her sê zarokên wî ("Hipólito", "Mariano" û "Fernando") hatin kuştin. Piştre îşkence li wî kirin û ser û lingên wî jî hatin jê kirin.
Herçiqasî ku serhildana wî têk çû jî ew ji bo perûyiyan weke lehengekî efsaneyî tê naskirin. Di sala 1980yî de li Perûyê tevgera Şoreşger a Túpac Amaru hate damezrandin.
Pırtımpırt "(bilêvkirina bi kurdî: Pirtimpirt)" xwarineke jê pêjgeha Tirkiyeyê ye. Bi taybetî li parêzgeha Kayseri li navçeya Develi tê xwarin. Jê re herwiha "kirtimburt" jî dibêjin.
Pelên mêwê tên pişirandin an tîkekirin, di quşxaneyê de tê kelandin. Tehmeke gelek xweş dide û ji siyale yan bazûyê (dîw) biçêjtir e.
Bi germî bînin ser destexaneyê û servîs bikin.
Hana Soukupová (z. 18ê kanûna pêşîn, 1985) modeleke çekî ye. Ew gelek caran tevlî nûmayîşên kompanyaya hîlberîner a cilên pîrekan a bi navê Victoria's Secret bûye. Hana di 18ê kanûna pêşîn a 1985an de li Karlovy Vary ya Çekoslovakyayê "(îro li Komara Çekî ye)" ji dayîk bûye. Ji sedema dirêjbûna xwe di yaneyeke herêmî ya basketbolê de leyîstiye.
Hana li bajarê Pragê di sala 1998an de dest bi modeltiyê kiriye. Di temenê xwe yê 15 salî de bi şirketa parfûmê ya bi navê "Carolina Herrera’s Chic" ve kontratek îmze kiriye.
Di îlona 2004an de weke yek ji neh modelên sereke yên pêşerojê yên kovara navdar a modayê ya bi navê Vogue hatiye hilbijartin.Hinek modelên din ên bi wê re hatine hilbijartin, Daria Werbowy, Gemma Ward, Gisele Bündchen û Karolína Kurková bûn.
Hana Soukupová weke modeleke bijarte di serrûpelên 80 kovaran de derket ku di nav van kovaran de Harper's Bazaar, Vogue, W, Elle û Allure hebûn. Soukupová bi fotografkêşên mîna Steven Meisel, Nick Knight, Mikael Jansson, Craig McDean, Mario Sorrenti, Steven Klein, Mario Testino, David LaChapelle, Inez Van Lamsweerde, Patrick Demarchelier xebitî.
Di sala 2011an de ji bo roleke taybet di rêzefîlmê bi navê "Gossip Girl" de leyist.
Soukupová ji bo fîrmayên navdar ên weke Gucci, BVLGARI, Escada, Balenciaga, Max Mara, Tse, Dior, Carolina Herrera, H&M, Victoria's Secret û Versace modeltî kir. Herwiha di gelek fîrmayên din ên navdar de modeltî kiriye.
Soukupová niha bi CEOyê "The Aaron Group of Companies" yê bi navê Drew Aaron re zewicî ye. Bi giştî li New Yorkê dijî lê herwiha diçe Parîsê jî, ku ew der cihê destpêka jiyana wê ya modeltiyê bû.
Stembol an jî Stenbol () mezintirîn bajarê Tirkiyeyê ye û li ser sinorê Ewropayê û Asyayê ye. Sinorên bajêr li bakûr bi Deryaya Reş, li rojava çiyayê Tekirdağ, li başûr bi Deryaya Marmara û li rojhilat jî bi Adapazarı û Kocaeliyê ve tê girêdan.
Ew di sedsala 7an berî zayînê bi navê "Byzantion" hat saz kirin. Di 513 b.z. de Darius wir dagir dike. Di 330î de împeratorê Romayê Konstantîn wê darê bi navê "Nova Roma" ("Romaya Nû") dike paytexta împeratoriyê ye. Lê pê re ew bi navê Konstantinopolis, ango "bajarê Konstantîn", tê zanîn. Ew demekê paytexta Bîzansê bû û Justinian I dor salên 530î de Hagia Sophia (Aya Sofya) çê dike. Ew di 1204an de di Rêwîtiyên Xaçayê Çaram de dest leşkerên xaçperestan dikeve. Ji bo talanan wê demê de nifusa bajêr gelek kêm bû. Di 1261ê de împeratorê Bîzansê Mixayîl VIII Konstantinopolis şûn da hundura Bîzansê kir.
Di 29ê gulana 1453an de siltanê osmanî Mehmed II bajar dagir kir û kire paytexta împeratoriyê. Ew heta Osmanan hilwaşiyan paytexta împeratoriya Osmanî bû.
Di 29ê adara 1930î de navê bajêr bi fermî hat kirin "İstanbul" (Stembol).
Kulîçeya belalûkê, kulîçeya Sîpanê navê cureyeke kulîçeyê ye. Belalûk li Kurdistanê di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Tehma wê pirr tirş e. Belalûk û alûya tirş gelek tê tevlîhevîkirin, di hin devokan de bi heman navê tên binavkirin. Li vir behsa alûyê nîne, belalûk fêkiyek e û bi latînî navê wê "Cosmus mas" e.
Bi qasî em ji stranên gelêrî dizanin wextekê li Sîpanê Xelatê gelek belalûk hebûne. Xelkên devedorê belalûk herwiha di kulîçeyan de bikardianîne. Pirraniya dar û daristanên bakurê Kurdistanê ji aliyê artêşa Romê ve hatin şewitandin, biha gelek kêm in.
Ferhengoka belalûkê.
Belalûk di hin devokan de bo çilûr, bizmilûg (pîjik bo mînak ên cemedê) jî tên bikaranî. Dibe ku ev ji nêzîkbûna bêjeyên belalûk û bizmilûkê bê.
Terîfeyeke pasteya (kulîçeya) belalûkê.
Terîfeyên nûjen de gelek tişt hene, standardeke vê pasteyê nîne.
Berê divê hûn helîlika wê (muhelebî) amade bikin. Ji bo wê hêk, ard, şîr û şekir tê tevkirin û wê didin ser agir. Dema helîlikê kewa xwe girt wê ji ser agir datînin.
Îcar dor tê kulîçeyê. Hêk şekir, ard û margarîn tê tevkirin. Toza poxana hevîrê û vanîlya tevlî dikin û davêjin firmeyê. Germiya firneyê li dora 200 pileyê ye. Di vê germiyê de bi qasî nîv katjimêrê tê pijandin.
Belalûkên xwe bikin badiyekê, bi qasî 1 stekan şekir berdin serê û bikelînin. Pasteya we pijiya helîlikê berdin ser. Dawiyê, belalûkên xwe li ser pasteyan rêz bikin, ava wê jî berdin ser wan.
Nexoşiya Bechterew yan Morbus Bechterew nexweşiyeka romatîzmî ye, navên wê yên din ev in: pelvospondîlît, Pelvospondylitis ossificans, bi îngilîzî Ankylosing spondylitis ("spondîlîta ankîlozker"), anku "ankylosing" yanî "reqker", "spondyl" yanî pişt û "itis" yanî înflamasyon e.
Ev nexweşiye li hindek binemala zor ya ye. Bi zorî yêt cihêl duçar dibin. Li her nexoşekê jin sê nexoş mêr in. Li testêt xwîna van nexoşane bi zorbey proteîna HLA B27 ya hey.
Pêjgeha ermenî, xwarinên ermeniyan, kûxniya filehan, aşpêjxaneya Hayastanê "(bi ermenî: Հայկական խոհանոց)" ji cureyên dewlemendiya xwarin û vexwarinên Ermenistanê, yê gelê ermenî (hay) re tê gotin. Li diyazporaya hayan jî bi giranî heman xwarin tên xwarin.
Xwarinên ermeniyan gelek zêde ne, pêjgeha wan gelek dewlemend e. Xwarinên ermeniyan û kurdan pirranî hevpar in, yek in. Lewra wekî cîran jiyane. Beriya komkujiya ermeniyan, hejmareke mezin ermenî li Kurdistanê dijiyan.
Bandora xwarinên qefqazî, faris, ereb, romî (tirk), kurdan jî lê ser pêjgeha ermeniyan heye. Ermenî jî tendûrê "(ermenî tonûr, tonîr dibêjin)" dizanin û bikartînin.
Pêjgeha Îranê, xwarinên îraniyan, ji cureyên dewlemendiya aşpêjxaneya faris û îraniyên din re tê gotin. Hin caran "pêjgeha farisî" jî dibêjin, lê li Îranê ne tenê faris gelek netewe jî dijîn.
Li Îranê ji xeynî farisan, azerî, kurd, belûcî, mazenderanî, gîlekî, ermenî ûêd gelek gel dijîn. Ziman, xwarin, çanda gelên îranî hevpar in, dişibin hevûdu.
Bandora xwarinên Hindistan, ereban jî heye. Xwarinên gelên herêmê pirranî yek in. Xwarinên farisî gelek dewlemend û rengîn in. Ji Ewropa û Amerîkayê hin kes tenê ji bo xwarinên îranî diçin Îranê. Hin buroyên geşt û guzariyê tûrîstan bo xwarinê dibin Îranê.
Xwarinên azeriyan pirr çêjdar in.
Li bakurê Îranê, bandora xwarinên Afxanî û turkmenî jî gelek e. Gelê azerî him xwarinên ji hevîrê, him jî yên bigoşt gelek xweş çêdikin. Li rojavayê welat, pêjgeha kurdan serdest e.
Xwarinên azeriyan di nava tevahiya xwarinên Îranê de cihekê girîng digirin. Azerî biharatê bi qasî kurd, farisan pirr bikarnaynin lê bi teknîkên cuda yên kelandinê, bi çêncan ji kurd û farisan zêdetir tehmê didin xwarinan.
Çelokebab bi rizê, wekî xwarina neteweyî ya Îranê jî tê binavkirin
Çelokebab, (bi farisî:چلوکباب) kebabeke navdar a farisî ye.
Ji goştê berxê, riz (birinc) e. Pirranî bi dewê dixwin. Çelo navê cureyê vê birincê ye. Beriya kelandinê çend katjimêran di nava avê de dihêlin. Piştî kelînê birincê li bêjingê yan makêşê dixin. Bo baş bikele hinekê runê tevlî birincê dikin. Kelandina vê birincê her kes nizane, dijwar e.
Tîkegoşta berxê amade dikin, ava lîmonê, sîr, biharatê tevlî dikin di nava rûn de datînin biraştinê. Kebabî kubîde jî ji goştê kişandî tê çêkirin ku pîvaz û cureyên biharbêhnan tevlî dikin.
Bi birincê re tînin ser destexaneyê, li binikan parve dikin. Simaq, îsota reş a biharatî yan li ser daxwazê biharatên din tehmê didin vê kebabê.
Gani Rüzgar Şavata (jdb. 1ê îlonê 1960 li parêzgeha Meledî, Bakurê Kurdistanê) derhêner û aktorekî kurd ê sînemayê ye.
18 salan di şanogerî kiriye, di şanoya bajarê Melediyê de xebitiye. Sala 1993 wekî aktor dikeve cîhana sînemayê. Di fîlmên xwe de gelek caran jiyana kurdan jî tîne ziman.
Kamran İnan (jdb. 1929, Xîzan, Bidlîs, bakurê Kurdistanê) yek ji siyasetmedar, burokrat, balyozên navdar ên tirk e. Bi eslê xwe kurd e lê di tevahiya jiyana xwe de li dijî mafên kurdan têkoşiyaye. Gorî gelekan ew yek ji birêveberên pişavtina kurdan e.
Diya wî zarokeke ermenî bû ku ji komkujiya ermeniyan hatibû dîlgirtin. Li zanîngeha Enqereyê perwerdeya dadê girtiye. Doktoraya xwe bi derfetên dewletê li Swîsreyê kiriye. Di 'yê de li ser navê Adalet Partisi, wekî senator hatiye hilbijartin. Heya sala 1979ê senatorî kiriye. Ji wê salê vir de heya sala 1983ê wekî berpirsiyarê Tirkiyeyê yê NY xebitiye. Li ser navê partiya rastgir û turkperwer Milliyetçi Demokrasi Partisi ketiye hilbijartinê û bûye parlamenterê Bidlîsê.
1987 derbasê Anavatan Partisi dibe û di nava salên 1987 - 1991ê de wekî wezîr kar kir. Bi tundî li dijî naskirina komkujiya ermeniyan derket.
Komarî pergalek siyasî ango sîstemek siyasî ye ku tê de rêveberiya dewletê bi hilbijartinan tên bijartin. Bo nimûne, serokdewlet ne karê xwe ji bavê xwe digire lê yan ji alî gel ve yan jî ji alî nûnerên gel (perlemanteran) ve tê bijartin. Herwiha serokê hikûmetê, ji aliyê gelê û ji bo dema ji dem e ku formeke taybet ya hikûmeta bi otorîteyê re tê hilbijartin. Hukumdariya mafê kesekî an ji hin antî-monarşîyê û olîgarşiya têgeha malbatê ye.
Komara peyvekî di sedsala 18'emîn de, di bin navê Împaratoriya Osmanî ya ji koka erebî ye. Koka navê Cumhur a bi erebî tê wateya "bi hev re kombûn, avakirina civakê" û ji ber vê cumhū kok wek "cemaet, civakî, dewlet" tê wateya navdêr. Di sedsala 18'emîn de monarşiya Ewropayê bi nerêvebiriya Holenda, Swîsre (û Fransa piştî şoreşa 1789) wekî welatên danasîna wergera bi tirkî ji peyva latînî "respublica" ji aliyê "république" ya bi fransî hate qebûl kirin.
Ji kurdî "Kom" û -"ar"
Ji latînî "res publica" = "tiştekê gelemperî"
Alma mater (bi kurdî:"Dayika xwedîker" an jî "Dayika têrker") gotineke latînî ye ku di serdema Romaya kevnare de weke navekî ji bo xwedawendên dayik dihate bikaranîn. Bi giştî ji bo Ceres û Kîbele dihate bikaranîn, herwiha di xirîstiyaniyê de ji bo Meryem dihate bikaranîn.
Di dema nûjen de gotina "alma mater" ji bo dibistan, kolej an jî zanîngehên mirov têde xwendî re tê bikaranîn. Herwiha ji bo sirûd an strana dibistanê jî tê bikaranîn.
Jaroslav Heyrovský (bilêvkirina bi kurdî: "Yaroslav Heyrovskî") (20ê kanûna pêşîn 1890 - 27ê adarê 1967) kîmyager û dahênerekî çek bû. Ew weke bavê metodên elektroanalîtîk tê zanîn ku ev şêwaz di kîmyaya analîtik de tê bikaranîn. Jaroslav ji bo xebata xwe ya polarografiyê di sala 1959an de Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirtiye.
Jaroslav Heyrovský di sala 1890î de li Pragê ji dayîk bûye. Kurê Leopold Heyrovský yê pêncem e. Bavê wî li zanîngeha Charles profesorê beşa Dadnasiya Romayê bû û bi Clara re zewicî bû. Jaroslav li zanîngeha li Pragê ya Charlesê xwendina kîmya, fîzîk û matematîkê kiriye. Di navbera salên 1910 û 1914an de li Akademiya Zanîngeha Londonê "(University College London)" xwendina xwe kiriye.
Di dema şerê cîhanê yê yekem de di nexweşxaneya leşkerî de xebitiye. Vî karî derfet dida wî ku di heman demê de xwendina xwe jî bidomîne. Lewma wî di sala 1918an de mastera xwe li Pragê û di 1921ê de jî doktoraya xwe li Londonê domand. Wî di sala 1922an de xebata xwe ya polarografiyê dahênand û piştî vê re li ser elektrokîmyayê hûr bû. Di sala 1926an de li zanîngeha Charlesê bû profesor.
Di sala 1952an de bû birêveberê "Enstîtuya Polarografiyê" ya li Akademiya Zanistan a Çekoslovakyayê ku îro navê wê Akademiya Zanistan a Komara Çekî ye.
Jaroslav di sala 1926an de bi Marie Koranová re zewicî û keçek "(Judith)" û kurekî "(Michael)" wan çêbû. Jaroslav di 1967an de çû ser dilovaniya xwe û gora wî li goristana Vyšehradê ya li Pragê ye.
Rûmetî û xelatên jiyana wî.
Gelek zanîngehan rûmetî da Jaroslav Heyrovský. Ew di 1927an de bû akademisyenê Akademiya Zanîngeha Londonê. Di sala 1955an de ji Zanîngeha Teknîkî ya Dresdenê, di 1956an de ji Zanîngeha Warşovayê, di 1959an de ji Zanîngeha Aix-Marseille, di 1960î de ji Zanîngeha Parîsê rûmetdariya doktorayê wergirt. Jaroslav di sala 1933an de li Akademiya Amerîkan a Huner û Zanistan, di 1955an de li Akademiya Zanistan a Macarî û li Akademiya Zanistan a Hindî, di 1962an de li Akademiya Zanistan a Polonî weke endamê rûmetdar hate hilbijartin. Jaroslav bi dehan caran bû akademisyenê rûmetiyê yê gelek zanîngehan. Ew bû endamê rûmetdariyê yê civaka kîmyayê yên li Çekoslovakya, Awistriya, Polonya, Îngilistan û Hindistanê.
Jaroslav Heyrovský li Çekoslovakyayê xelata pileya yekemîn a dewletê wergirt û di 1955an de bû xwediyê nîşana neteweyî ya komara Çekoslovakyayê.
Wî dersên polarografiyê li welatên DYA'yê, Rûsya'yê Îngilistanê, Swêd û Komara Gel a Çînê dane xwendin.
Li ser Heyvê ji bo rûmetdarkirina wî navê kraterekê kirine Heyrovský.
Vîştaspa (bi yewnaniya kevn:"Ὑστάσπης =Hystaspes", bi farsiya kevn:15px15px15px15px15px15px15px) satrapekî persî yê satrapiyên Persiya û Baxtriya bû. Herwiha ew bavê Daryûsê Mezin e. Navê bavê wî Arşama ye. Vîştaspa endamekî xanedana Hexamenîşiyan bû. Di dema Kambîz de satrapiya Persiya kiriye. Herwiha di şerê navbera Kûruşê Mezin û Masagetan de tê alîkariya Kûruş lê dîsa jî wî dişînin Persiyayê.
Li gorî agahiyan ji bilî Daryûs, du kurên wî yên bi navên Artabanus û Artanes hebûn. Navê Vîştaspa di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.
Asya di sala 323 b.z. de, nîşandana Masagetiyan û cîranên wan
Masagetî (yewnanî: Μασσαγέται, Massagetai; latînî: Massagetae) navê konfederasyoneke gelên koçer ên îranî ye ku bi giştî ji nivîsên Heredot tên zanîn.
Li gorî çavkaniyan tê gotin ku masagetî hozeke ji gelê skîtî ye û wateya navên wan "Geta hêzdar" e.
Li gorî hin çavkaniyan Kûruşê Mezin di encama şerê di navbera masagetî û persiyan de miriye.
Arşama (farsiya kevn:Aršāma, yewnanî: Ἀρσάμης) kurê Ariyaramna û neviyê Hexameniş e. Tê gotin ku di dema Hexamenişiyan de ew keyê Persiya bû lê dev ji text û taca xwe diberde û keyîtiya Kûruşê Mezin dipejirîne. Lê di derbarê vê mijarê de çavkaniyên xurt nîn in.
Lê tê zanîn ku ew di bavê Vîştaspa û satrapê Partiya bû. Wî di dema hikûmdariya Daryûsê Mezin de jiyana xwe ji dest daye. Navê Arşama di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.
Ariyaramna (farsiya kevn:"Ariyāramna", yewnanî:"Ἀριαράμνης") kurê Çîspîş û kalikê Daryûsê Mezin e. Di serdema împeratoriya Medî de weke satrapekî girêdayî medan bû. Wî satrapiya Persiya birêve dibir.
Navê wî tê wateya; "aramî anî aryanan" e.
Navê Ariyaramna di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.
Firawer, firaweher, firaweştî, firavartî navê nîşaneya, sîmbola ola Zerdeştîtiyê ye. Zerdeştîtî ola gelên îranî bû, bi belavbûna Îslamê re hêdî hêdî ji holê rabû. Niha gelek kêm bawermendên vê olê hene.
Firawer sîmbola ruhê bêdawî ye. Heger bawermend bixwaze û têbikoşe, dikare di cîhana xwe ya hundirî û ya derveyî de rindî û başiyê biserbixe. Heger viya bike, başiyê bifikire, başiyê biaxive û başiyê bike ruhê wê tê bixelatkirin, xwe digihîne pardêzê (bihuşt).
Ev ne sîmbol an nîşaneya xweda Ahûra Mazda ye. Di ola zerdeştiyê de Ahûra Mazda bi tîrêj an agir hatiye dirûvandin. Wêneyê Ahûra Mazda nîne. Ahûra Mazda di Zerdeştîtiyê de Xweda ye. Xweda û mirov ji heman koka tîrêjî ne. Jiyan dualî ye. Her tişt dualî ne. Jiyan hebe, mirin jî heye. Dar bigihên, dirizin jî. Başî hebe, xirabî jî heye. Mirov divê têbikoşe û başî û qenciyê biserbixe.
Wateya firawer.
Fira îro jî di kurdî de tê wateya firînê. Kesê difirre. Wer, weher, wehar (di formeke din de wertî, wehertî, wehartî) jî, di wateya "ya baş, tercîha baş, tercîhkirina ruhê, tişta baş". Bi giştî di kurdiya îro de tê wateya "ruhê baş ê tercîhkirî yê li jor, bi safî û pakijiya xwe berî bi bêdawîtiyê difirre"."
Sîmbola Firawerê.
Firawer, nîşaneya ruhê mirov, ji bûyînê heya piştî mirinê
Philip Warren Anderson (-) fîzîknasekî amerîkan e ku di sala 1977an de Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirtiye.
Anderson li Indianapolisê ji dayik bûye. Wî li Zanîngeha Harvardê xwendina xwe kiriye. Piştî vê xwendinê li Laboratuara Lêgerînê ya Behriyeyê ya Dewletên Yekbûyî xwendina masterê li bin mamostetiya John Hasbrouck Van Vleck kiriye. Anderson di navbera salên 1949 û 1984an de li Laboratuarên Bell xebitiye. Di vê demê de xebata xwe ya bi navê wî Lokalîzasyona Anderson keşf kiriye. Herwiha tê gotin ku wî mekanîzmaya Higgs jî keşf kiriye.
Wî di navbera salên 1967 û 1975an de profesoriya Zanîngeha Cambridge kiriye.
Di sala 1977an de wî bi Nevill Francis Mott û John van Vleck re xelata Nobela Fîzîkê wergirtiye. Di 1982an de li DYA'yê Madalyona Neteweyî ya Zanistê wergirtiye.
Li gorî analîza lêgerîneke ku di 2006an de ji aliyê José Soler ve pêk hatiye, Philip Warren Anderson fîzîknasê herî afirîner ê cîhanê ye.
Şayesandinek vê dêvê di çanda cihûyan de.
Êşma, ahişma, xişma (avestayî: „gerûşe, xezeb, xişm“) navê dêvek e ku di mîtolojiya kurdî de jî cih digire. Di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê Avestayê de derbas dibe. Bi îraniya kevin (zimanê gelên îranî berê diaxivîn, bingeha kurdî, farisî ûêd) jê re "eşm" digotin. Îro di kurdî de ev peyv wekî "xişm" cih digire.
Karakterê vê dêvê di çanda Cihû de heye. Jê re "aşmedayî (bi latînî Asmodaeus)" dibêjin. Derbasê xrîstiyaniyê jî bûye. Tê zanîn ku ola Zerdeştîtiyê bandoreke mezin li olan rojhilata navîn, cihûtî, xrîstiyanî û îslamê kiriye. Têgînên bihuşt, dojeh, yek-xwedayî, pira siratê ûêd jî ji Zerdeştiyê derbasbûne.
Bipirç e. Ji mirovan re çavbirçîtî, hovîtî, xezebê tîne. Tenduristiya baş ji holê radike. Dijminê dewaran e. Mirovan serxweş û gêj dike. Ev dêv here kû, mirovên wê derê dibin kujer, hov. Yek ji heft dêvên sereke yên çanda kurd-îraniyan e. Di ola Zerdeştiyê de ji bo perwerdekirina mirovan, di kesayetiya van dêvan de peyamên girîng hatine dayîn. Bo mînak, ji bo ku behsa atmosfer û kesayetiya xezeba kujeriyê baş bê fêhmkirin, navê dêva êşma dihate bikaranîn.
Dêv û cinên di tomarkirinên ola Zerdeştiyê de behsa wan tên kirin, xwedî dîrokeke kevintirîn in. Beriya Zerdeştiyê jî hene, ji çandê ye.
Ageş, agaş, agij yek ji dêvên mîtolojiya kurdî û Îranê de cih digire ye. Dêveke mê ye û navê wê di îraniya kevn de, ango di zimanê avestayî de tê wateya "nezerî, awir, çavîniyê".
Ola zerdeştîtiyê de bo temî û perwerdekirina bawermendan, ruh û kesayetî, bi hin sîmbolan hatine ravekirin ku yek ji wan jî dêv in. Heger olzan behsa karekterekê bigire ji kesayetiya cin, perî, dêvan sûdwerdigirt daku şagirt fêhm bikin.
Ageşê bi awirên xwe yên tûj, mirov nezerî dikir. Kesên çavînî bûn, bi nexweşiyên curbecur diketin, qeza û bela dihatin serên wan, heya bigire dimirin jî. Zerdeşt pêxember bi van peyaman dixwest bêje, "heger tu bi xwe bawer nebî, zana nebî, tenduristiya xwe baş xwedî nekî, bi gotin û eqilên nezanan tevbigerî, yek awirek jî dikare ziyanê bide te. Lewra te xwe bêhêz kiriye"."
Ageş jî ji heft dêvên sereke yên Zerdeştiyan bo temî û perwerdekirinê bikardianîn bû.
Nîşaneyên ku bilindiya (ziravî-stûrî) dengan û dema dengan nîşan didin.
Ji bo fêrbûna alfabeya muzîkê, ango fêrbûna notayan, divê xebatên cur bi cur bêne kirin.
Reqsa Walsê li gorî rîtimê birêve diçe
Rîtm bi wateya herî berfireh; di nava demê de herikîna muzîkê ye.
Bi xebatên solfejê em dengên notayan fêr dibin û bi xebatên bonayê jî nirxên rîtmîk ên notayan fêr dibin.
Di gelek kevneşopiyên muzîkal de, em gelek dengan di heman demê de dibihîzin. Bi taybetî di muzîka klasîk a rojavayî de çêbûna akorên ku herî hindik ji sê dengan pêk tên û meşandina (progression) van akoran armonîyê pêk tîne. Di vê rêbazê de em ê zanyariyên giştî yên armoniyê heta asteke diyarkirî bibînin.
Niha ji bo fêrbûna alfabeya muzîkê, em ji zanyariyên herî bingehîn dest pê bikin
Hemû ton, Lîdyan û gamên major
Gam (îngilîzî:"Scale", fransî:"Gamme") rêzeya dengan e ku ji dengekî dest pê dike û li oktava wî dengî bi dawî tê. Gama ku ji dengê stûr dest pê dike û zirav dibe “gama berbijor” e; gama ku ji dengê zirav dest pê dike û stûr dibe jî “gama berbijêr” e. Peyva “gam”ê di wateya “rêze”yê de jî tê bikaranîn. Em ê di vê rêbazê de peyva “gam”ê hilbijêrin û em ê gamên ku pêkan e di pergala tamperamana yeksan de tên lêdan/gotin binirxînin (ango em ê rêzeyê meqamî nenirxînin).
Beriya ku em qala gamên bingehîn ên muzîka rojavayî (major, mînor) bikin, divê em modên wan ên di Şaristaniya Yewanî ya Antîk û Ewropaya Serdema Navîn de vekolin (ku ev gam di wan serdeman de çêbûne û ji gamên wan serdeman re mod tê gotin).
Di Şaristaniya Yewnanî ya Antîk de, mod bi berhevbûna 'tetrakord'ên 4 dengî pêk dihatin. Di wê serdemê de modên bi navên mîksolîdyan, lîdyan, frîgyen, doryan, hîpolîdyan, hîpofrîgyen û hîpodoryan hatine bikaranîn û ev mod ji modên di serdema navîn de hatine bikaranîn cudatir in.
Ji ber ku di nav de gamên major û mînora xwezayî heye, em ê 7 modên dêrê ku di Serdema Navîn de hatine bikaranîn bi hûrgilî vekolin. Modên dêrê ew gam in ku ji 7 dengan pêk tên.
Di muzîka rojavayî de nirxên pileyên gamê;
Moda Doryan a yewnanî li ser M'yê
Moda Doryan ew mod e ku ji navberên 1 tam, 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe, 1 tam pêk tê. Ji bo çêkirina vê modê pêwîst nake ku ev navber bêne jiberkirin. Dema ku em ji notaya 2yemîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û bigihîjin oktava wê notayê, gamek derdikeve; ew gama derketî moda doryan e.
Dema ku em ji notaya Reyê heta oktava wê bêyî derketina rasthatiniyê tên, em moda doryan bi dest dixin.
Dema ku em dengên 3yemîn û 7emîn ên gameke major nîv pes bikin, em gama doryan bi dest dixin. Li jêrê gama doryan a Doyê ku dengên 3yemîn û 7emîn ên gama major a Doyê bêyî peskirinê hatiye bidestxistin, tê nîşandan.
Em dikarin bibêjin ku navberên rêzeya bingehîn a moda doryanê dişibe navberên rêzeya meqamê Huseynî.
Moda Frîgyen ew mod e ku ji navberên 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe, 2 tam pêk tê. Dema ku em ji notaya 3yemîn a modeye iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin heta oktava wê, em gamekê bi dest dixin; ev gam moda frîgyen e.
Dema ku em ji notaya Mîyê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda frîgyen bi dest dixin.
Dema ku em dengên 2yemîn, 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîvûdeng pes bikin, em ê gama frîgyen bi dest bixin. Li jêrê gama frîgyen a Doyê ku me di ser gama major a Doyê ya hîç rasthatinî negirtiye re dengên 2yemîn, 3yemîn, 6emîn û 7emîn nîv-deng pes kiriye, bi dest xistiye, tê nîşandan.
Em dikarin bibêjin ku navberên di rêzeya bingehîn a moda frîgyen de dişibin navberên rêzeya meqamê Kurdî.
Moda Lîdyan ew mod e ku ji navberên 3 tam, 1 nîvçe, 2 tam û 1 nîvçe pêk tê. Dema ku em ji notaya 4emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew moda lîdyan e.
Dema ku em ji notaya Fayê heta oktava wê bêyî rasthatiniyê (diyez, bemol) werin, em moda lîdyan bi dest dixin.
Dema ku em dengê 4emîn ê gameke majorê nîv-deng tîz bikin, em moda lîdyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do lîdyanê ku dengê 4emîn ê di ser gama Do majora rasthatinî nestandiye re hatiye tîzkirin hatiye bidestxistin, tê nîşandan.
Moda Mîksolîdyan ew mod e ku ji navberên 2 tam, 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 1 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 5emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew moda mîksolîdyan e.
Dema ku em ji notaya Solê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda mîksolîdyan bi dest dixin.
Dema ku em dengê 7emîn ê gameke majorê nîv deng pes bikin, em gama mîksolîdyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do mîksolîdyan ku bi rêbaza; dengê 7emîn ê gama Do majorê ya nîv deng hatiye peskirin, hatiye bidestxistin tê nîşandan.
Moda Aeoliyan a nûjen li ser La'yê
Moda Aeoliyan ew mod e ku ji navberên 1 tam, 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 2 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 6emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew gam moda aeoliyan e. Ev mod di Serdema Barok de wekî gama mînor a xwezayî hatiye bikaranîn û bûye yek ji gamên bingehîn ên muzîka klasîk a rojavayî.
Dema ku em ji notaya Layê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda aeoliyan bi dest dixin.
Dema ku em dengên 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîv deng pes bikin, em gama aeoliyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do aeoliyan ku bi nîv deng peskirina dengên 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên di ser gama Do majorê re bêyî rasthatinî hatiye bidestxistin, tê nîşandan.
Em dikarin bibêjin ku navberên di rêzeya bingehîn a moda aeoliyan de dişibin navberên di meqama rêzeya Nîhavendê.
Moda Lokriyan ew mod e ku ji navberên 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 3 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 7emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin heta oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew gam moda lokriyan e.
Dema ku em ji notaya Sîyê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda lokriyan bi dest dixin.
Dema ku em dengên 2yemîn, 3yemîn, 5emîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîv deng pes bikin, em moda lokriyan bi dest dixin. Li jêrê moda Do lokriyan ku me bêyî rasthatinî bi peskirina dengên 2yemîn, 3yemîn, 5emîn, 6emîn û 7emîn ên di ser gama Do majorê re hatiye bidestxistin, tê nîşandan.
a> ku bi şêweyê gama pentatonîk hatiye çêkirin.
Gama Pentatonîk peyva “penta”yê di latînî de tê wateya pêncê. Ev gam ji 5 dengan pêk tê. Li gelek deverên cîhanê di muzîkên herêmî de gamên pentatonîk hene.
Di muzîka Bluesê de gama pentatonîk a mînor gelek tê bikaranîn.
Yehya Elewî Ferd (1973, Bocnûrd Xorasana Bakur) yek ji helbestvan, rojnameger û nivîskarên kurdên kurmanc ê li Îranê ye.
Di sala 1973'ê de, li gundê Baxçiq a ku li ser Bocnûrd li parêzgeha Xorasana Bakurê li Îranê ji dayîk bûye.
Ew heta klasa pêncemîn li dibistana gund dixwîne, dû re xwendina xwe li dibistana bajarê Bocnûrd ê didomîne, ku bajarê Îraniyan bû.
Di sala 2009'an de fakûlteya wêje û zimanê farsî ya Înstîtûta Qomê ya pêdagogiyê temam dike. Ev 20 sal in helbestên zarokan bi zimanê farisî û kurmancî dinivîsîne. Wî bêhtirî 10 xelatên helbestan li Îranê hilgirtiye. wî li ser modirnkirina sêxiştiyên kurdên xorasanê hinek nivîsar nivîsîne û gelek Sêxiştiyên Modern jî çê kirine. îro sêxiştiyên modern bi navî wî tên naskirinê.
Ew niha li bajarê Qomê jiyan dike. Heta nika bêhtirî deh pirtûkên wî li Îranê, Îngilistanê, Iraqê û Tacîkistanê hatine çapkirin.
Aîryanem Vaeceh, airyanem vaejah, Êranvej "(di kurdiya îro de: Welatê Firehê(dûrê) Ariyan)" di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê de navê welatê îraniyan ango ariyan e.
Aryana, gorî Avesta ji 16 herêman pêk tê. Axa wê bikêr û dewlemend e. Li wê welatê pirranî zivistan heye, havîn kurt e, tenê du mehan didome. Bi biharê re çem û kaniyên vê welatê dicoşin, gurr diherikin.
Bêjeya Vaejah an Vaeceh di wateya firecih de ye. Hin zanistên rojavayî bingeha bêjeyê di zimanê vedî de digerin. Di zimanê vedî de "vij" tê wateya "tov", "candarên biçûk". Aîrya yan Ariya di wateya îraniyan de ye. Şahê farisan ji bo tevahiya dîrok û dewlemendiya Zerdeştîtî û îraniyan bikin para farisan, ji ber ku xwedî dewlet in, navê welatê xwe dikin Îran, ango welatê Îraniyan. Lê ne tenê faris îranî ne, kurd, belûçî, mazenderanî, efxanî ûêd jî îranî ne.
Erdnîgariya Ariyayê.
Hêj jî baş nayê zanîn ku sînorên Ariyaya di Avestayê de behsa wê tê kirin, li kû ne. Avesta behsa 16 herêm an welatan dike. Gelek zanistên rojavayî bakurê Îranê nîşan didin. Hin kes Efxanistanê, hin bakurê rojhilatê Kurdistanê nîşan didin.
Daxme li Mumbaî, Hindistanê, 1886
Barûya bêdengiyê, daxme, cebana ewrî ji cebanên, goristanên Zerdeştîtiyê re dibêjin. Goristan navê giştî ye. Bi hatina ola îslamê re, kurdan jî wekî ereban miriyên xwe defin kirine.
Di ola berê ya kurd û gelên din ên îraniyên Zerdeştiyê de, mirî li ser bircan, cihên bilind dihatin danîn ku balinde û firindeyên din jê sûdê werbigirin, pê xwe xwedî bikin. Li her gund, bajarekê cebanek, goristanek ango daxmeyek hebû. Ev goristan ji barûyeke mezin pêk dihat. Kê bimira dertînin serê bircê, li wir dihîştin daku balinde, çivîk pê xwe xwedî bikin, jê sûdê werbigirin.
Heger goristan li serê çiyayekî bilind ba, ji bo mirî ji derve nexûyên, zarok an xelk jê aciz nebin, dora wê bi dîwarên bilind dihat dorpêçkirin. Diviyabû rêzgirtina miriyan binpê neba, mirî nehata pîs û bêqîmetkirin. Heger mirî yên dijmin ba jî diviyabû heman rêzgirtin bihata nîşandan. Diviyabû mirî ji aliyê ajalên xijinde, mar ûêd ve nehata pîskirin, xwarin. Bi gotineke din, mirî para teyr û balindeyan bû.
Daxme pirranî ji bircên bilind ên li serê çiyan bû. Dîwarên wê nedihîşt ba, laser hestî û bermahiyên meytan derxîne hole. Daxme pirranî gilover bûn. Ji derve nedihatin xemlandin, bircên sade bûn. Di navenda van bircan de çal hebûn, hestî tê de diciviyan. Hin goristan li ser qulên binerdî dihatin avakirin. Hurmeteke mezin ji goristanan re dihatin nîşandan.
Gelek kêm be jî daxme niha li Hindistan û Îranê tên dîtin.
Mirî û elementên pîroz.
Daxme, nêzîkê bajarê Yezdê, Îran
Li cem kurd û gelên din ên îranî di dema Zerdeştiyê de av, ax, agir, hewa pîroz bûn. Candar tevayî ji xwezayê hatibûn, xweza jî ji wan pêk dihat. Diviyabû rêzdarî heba. Mirov mir, meytê wê diriziya, heger balideyan nexwarana bêhn dida. Ziyan dida devedorê. Diviyabû meytên miriyan ji av, zevî, bax û bostanan dûr bihatana girtin. Lewra mirovan sûd ji wan werdigirtin.
Dema îslam tê Kurdistanê daxme tên qedexekirin. Zerdeştiyan jî mecbûr bûn miriyên xwe wekî ereban defin bikiran. Ji bo meyt ziyanê nedin axê, darbestên (tabût) xwe zexm dinixumandin. Zerdeştiyên îro tabûtên xwe ji betonê çêdikin. Li Îranê daxme qedexe ne.
Dirav ji Erdeşîrê Yekê, perestgeha agirî
Tesvîr ji Nexşê Ristem, Îran
Perestgeha agirî yan jî agirgeh perestgeh e ku lê rêza yek ji çar elementên pîroz, agirê, tê girtin. Mabedeke zerdeştîtîyê ye, di wateya "mala agirê" de ye.
Ev mabed pirranî ji salonek û gelek odeyên biçûk pêk tên. Di zerdeştiyê de agir, ax, av û hewa elementên pîroz in lewra bêî wan jiyan nabe. Li agirgehan rahîb wekî sîmbolekê, agir xwedî dikin, li wir stran û diayên olî bilêv dikin.
Agir hêza paqijker e. Agir sîmbola restegîniyê, realîteyê ye ("aşa": rast(î), sazî). Agir ruhê ameşa spenta (amşaspend) "Aşa Vahîşta" ye. Pileyên wê hene: "Agirdadgeh (agirê edaletê)," "agiradaran (agirê agiran)," û "agirbehram (agirê Behram)." Herwiha ji dêl agir ve "atêş" jî tê bikaranîn.
Bi hatina ola îslamê re perestgehên zerdeştiya, pirtûkxane, mabedên wê tên rûxandin, xirabkirin.
Fraşokeretî, frehîtî, firehketî, di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê Avestayê de, ji encama herî dawî ya dîn û jiyanê re tê gotin. Di kurdî de ev bêje hêj jî heye: "Frehîtî", "firehiyê ketin".
"Fraşokeretî" yan "fraşo ketî", di îraniya kevn de dihatiye bikaranîn. Piştdawî, axretî, felatî, bicihanîna peywirdariyan e. Her dîn hedefeke wê heye. Di îslamê de bawermend gorê emelên xwe tên bixelatkirin an cezakirin. Heger gunehên wan pirr bin, diçin dojeh, xêr pirr bin, diçin pardêzê (bihuşt).
Zerdeştî beriya cihûtî, xrîstiyanî û îslamê ye û bandoreke mezin li van dînan kiriye. Bo mînak têgînên "dojeh", "pira siratê", "bihuşt", "yekxwedayîtî" hwd beriya van dînan, di Zerdeştiyê de hebûn.
"Xwedê gerdûn têkûz afirandibû lê nebaşî û xirabî har bû".
Gorî baweriya Zerdeştîtiyê, Xwedê gerdûn têkûz û baş afirandibû. Ti xirabî, pisrgirêk nebû. Ji bo qîmeta xêr û başiyê bê fêhmkirin, Xwedê nebaşî û xirabî jî afirand, daku mirov bikaribin bidin berhev, ji başiyê fêhm bikin, cudatiya xêr-bedê bizanibin. Xwedê vîna, îradeya mirovan azad kir. Mirov jî, milyaket jî gorî emelê xwe muameleyê dibînin.
Dawî firehî ye, başî biserdikeve.
Mirov bi îradeya xwe, îradeya mirovan jî bi gerdûnê ve girêdayî ye. Ango zagonên biçûk, girêdayî zagonên mezin in. Sînorên wan hene. Zagonên jiyan û gerdûnê hene. Di dawiyê de başî biserdikexe, xirabî ji holê radibe. Kê tevlî vê karwana têkoşîna biserxistina başiyê bû, ruhê wê tê bixelatkirin, ebedî dijî.
Babeta qiyametê di Zerdeştiyê de.
Şerê başî û nebaşiyê de, ango di şerê nava hêz û ruhên Hurmuz û Ehrîman de, asteke bilind û dijwar tê. Di dawiya "dema sêyemîn" de qiyamet pêk tê. Lajwerd û çiya dihelin. Agirên binê erdê diteqin. Rûbarên têr bi agir, pêt û metalan diherikin. Mirovên baş dîsa jî dikarin xwe xilas bikin, bo wan ev rûbar wekî ku şîr biherike ye.
Ev rûbar paşê berî bi binê erdê diherikin. Bi agir û germiya xwe binê erdê dişewitîninm pakij dikin. Ruhê xirabiyê jî, Ehrîman jî ji holê radikin. Baş û başî biserdikeve. Zaoşan (Zajiyan, Saoshyant) tê jiyanê. Zaoşan felatker e. Ahûra Mazda herkesê vedixwîne îbadeta dawî. Bo vexwarinê Homa (vexurk) tê belavkirin.
Jiyana bêdawî destpê dike.
Her kes digihê ebediyetê (abadinî, demandeyî, cawîdanî). Êdî pêwîstiya wan bi xwarin, vexwarinê namîne. Ew êdî dikarin bêî her tiştê, bêî nexweşî û qezayan, heya heyayê di nava bextewariyê de bijîn. Dê laşê wan wisa sivik û bextewar be ku siya wan jî nexûyê.
Her kes bi yek zimanekê diaxive. Tevahiya cudatiyên berê radibin. Ji laşê wan re ti sînor namînin. Armanca wan dibe yek. Ti tişt wekî berê namîne. Ango, mirov jiyana berê êdî nabîne. Berê jiyan ji cureyek ajalê, cure giyayek, cure mirovek bi navê Keymir "(Keyomerd, Kaya Mereta, bi îngilîzî Gayomarth, ango keyê-mîrê bi mirinê)" destpê kiribû. Jiyan dîsa venagere wê formê. Heya bigire xwedayî û milyaketên Xwedê afirandibû jî, nayên ser form û wezîfeyên xwe yên berê, lê ebedî dijîn.
Daneberheva mezinahiya Vega û Rojê
Vega yan Nesrelwaqî (yan tenê Waqî) yan jî Alfaya Lîrê ("α Lyrae"), geştirîn stêra komstêra Kemançeyê ye. Navê wê ji erebî ji gotina) tê.
Ew bi stêrên Teyr a di komstêra Eylo û Deneb a di komstêra Qû ve Sêgoşeya Havînî pêk tîne. Ew pêncemîn stêra herî geş a di ezmana şevê de û ji nêrevanê Bakur şûnde jî duyemîn stêra herî geş a li nîvqada bakura ezmên e. Ew 25,3 sala roniyê dûra rojê ye û ligor dûrahiya stêran, stêreka nêzik e.
14.000 sal berî niha stêra bakur, ya ku qutba ezmana bakur nîşandidayî, stêra Wega bû. Lê ji ber liva tewereya dinê ew pêdepêde nêzika ekwatora ezmên bû. 12.000 sal şûnde ew ê dîsa nêzika qutba bakura ezmên xwiya bibe.
Mezinahiya Vegayê qasî ducar ya rojê ye û giraniya wê jî 37 carî ya dinê ye.
Ditîn.
Nesrelwaqî di havînan de, bi roçûnan re, li serserê merîv ("zenith"), xwiya dibe. Ber ve payîzê ew li ser asoya bakur re dertê. Ew ji paralel 51° jêrtir ne dîtbar e. Loma li Antarktîka û Amerîkaya Başûr xwiya nabe.
Ew bi stêrên Teyr a di komstêra Eylo û Deneb a di komstêra Qû ve Sêgoşeya Havînî pêk tîne û Vega jî goşeyê jorê vê sêgoşeyê ye.
Zaoşan, zaoşyant, zayoşand, suşyant "(ango saoshyant)" di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê, Avestayê de, leheng û felatkerekî ye û di dema fraşokeretîyê de tê. Wekî baweriya "mesîh" a olên rojhilata navîn (cihûtî, xrîstiyanî, îslam) e. Tê zanîn ku olên Mazdayî (Zerdeştîtî jî ji wan e) beriya olên samîyan (cihû, ereb, suryanî ûêd) hebûye û bandoreke mezin li van olan kiriye. Navê Zaoşyant tê wateya "kesê jiyanê, ziyatiriya bereketê tîne"."
Di gatayên (gotin) Avestayê behsa Zaoşyant tê kirin. Temsîla meqamê pêxembertî, felatkeriyê dike (bo mînak "Yasna" 46.3). Di gelek gatayan de pesnê wê wekî, "kesê nuwazevan, kesê mirovan nûjidayîkbûnî dike" jî tê dayîn. Navê wî wekî "Astvat-ereta" jî derbas dibe.
Di Yaşt 19.88-96'ê de dinivîsîne ku ew xwe digihîne fraşokeretiyê, erdê (erdxan, dunya) ji nû ve birêxistin, têkûz dike. Drûj dike der, dawî li giro (bîz, nefret) û xişmê tîne.
Li kîjan zeryaçeyê tê jiyanê?
Ew herwiha wekî kurê "Vîspa Torwayîrî" (vispa.taurwairi) tê binavkirin. Ji "gola Kansaoya" "(zeryaçeya Kansava)" tê. Çeka xwedayiyê ni navê Verethragna dide destê xwe. Haurvatat, Ameretat û rêberên din dê alîkariya wê bikin. Dê bi hevre xirabiyê, ruhê Ehrîman têk bibin.
Hinek olzan dibêjin gola Kansava yan Kansaoya ne nav, lê rengdêrek e. Tê wateya "gola ku ava xwe ji kaniyan digire û ava wê sar e.". Heya gotine Deryaya Hazerê, gola Wanê jî.
Zaoşyant di hedîsan û wêjeya devkî de.
Gelên îranî (kurd, faris ûêd) tiştinên herî baş xistine para Zaoşyant. Mêranî, merdî, xwedayîtî ûêd. Bi gelek nav û bernavan jî pesinandine.
Hinek dibêjin di gola Kansavayê de "horiyeke avê" (serperî, keçbehrî) dijî. Navê wê "Eredat Fedhrî" (alîkara serfiraz) e. Jê re "laşçêker" jî dibêjin. Keçikeke dûşîze (bakire) ye. Bi "zanîna serfiraz" bicanî dimîne. Jê re lawekî dibe.
Ev pitok pêwîstî bi xwarinê nabîne. Laşê wî rojzêrîn e, dibiriqe. Xwarena (Khwarenah) pê re ye. Di jiyana xwe ya 57 salî de 17 salan zebze û hêşînahiyên çiyê dixwe. 30 salan tenê bi avê, 10 salan jî bi xureka zanînê dijî. Divê bawermend jî zebze û fêkiyan pirr bixwin, pirr avê vexwin û gelek zana bin, hez ji zanînê bikin. Goşt, xwarinên ziyandêr û xwarinên rûnî mirov divê kêm bikarbîne.
Karder Xangirpê, Kartîr Xangîrpe, Kartîr, Kerdir yek ji mobedanên (mobed, mobad, mabedan ?) navdar ê dema Sasanîyan bû, ango mezinê rahîban ê ola Zerdeştîtîyê.
Di sedsala 3 de (p.z.) jiyaye. Ji gelek împeratorên sasaniyan re mobedanî kiriye. Li dijî mezhebên din ên Zerdeştiyê derdiketiye, bo mînak ji baweriya zervaniyê hez nedikir. Cara berê ji Şapûr I re mobedanî kiriye.
Dixwest olê ji berjwendiyan, rîtûalên bingeha xwe ji rastî û olê nagirin, biparêze. Nedixwestiye oldar, key bi navê olê bacê bigirin. Lê di baweriya xwe de gihîştiye asteke gelek radîkal jî. Dem hatiye, li dijî estetîka di îbadetxaneyan de jî derketiye. Gelek peyker û xemilên olî xirab kiriye. Ew wekî ortodoksekî Zerdeştiyê tê zanîn.
Mobed, mobedan, mobad di ola Zerdeştîtîyê de ji rahîbên herî mezin, rahîbê rahîban, hosta û pêşawayên ervadan re tê gotin.
Mobed di ser ervadan re ne. Xizmetkarên olê bi ked, pakijî û perwerdeya xwe dihatin peywirdarkirin. Niha li Hindistanê hindik be jî Zerdeştî hene. Lê di gelek waran de dejenerasyon çêbûne. Herwiha paye û meqam jî gelek hatine guhertin. Bandora olên Hindistanê li zerdeştiyên Hindistanê bûye.
Mobedan xwedî wê mafê ne ku ayînên giran ên şîroveya Yasna û Gatayan dikin birêve bibin. Ew dikarin bersiva nakokiyan, bersiva pirsên zanistî, gorî Zerdeştiyê bidin. Bersivên wiha ervad nikarin. Mafê wan heye ew teknîk û rêbazên nû yên perwerdeyê biceribînin. Ervad viya nikarin. Ervad tenê dikarin zanînên bingehîn û jiberkirina wan hîn bibin û raveyê bawermendan bidin.
Mobed dikarin, daxwaza guhertina hin qanûnan ji keyan, mîran bikin. Key û keybanû ji mobedan re rêzdar in. Heger key an keybanû bawermendên baş bin, gelek bi gotina mobedan dikin, piştgiriya wan dikin. Gelek key û keybanûyan, xwe di zanîna olî de bipêşxistibûn, carnan di pirsgirêkên olî de xwe berpirsiyartir didîtin.
Angaştek li ser bêjeyê.
Dibêjin peyva "mobed", "mobad" an "mobedan" ji zimanê pirr berê yê îraniyan (kurd, faris ûêd) tê. Hin jî dibêjin ji wê jî kevintir e, ji zimanê proto-hind û îranî tê. Wateya wê "hostayê zanînên ziravane, bavê sihêran, hostayê majîkê" ye. Ango "magû patî".
Di zimanê bav-kalên kurdan mediyan de "magû" di wateya "sihêr", "majîkê" de ye. "Patî" jî formeke berê ya "padî", "pader", "pederê" ye. Heger mirov koka wê di zimanê mediyan de bigere ji "magû padî" ye, ew jî "bavê, mezinê, hostayê sihêrê ango zanînên kûr" e.
Magûpadan, mabedan, mobedan, mobad an mebadê herî navdar ê gelek tê zanîn, Karder e.
Ervad, herbad, di ola Zerdeştîtîyê de ji rahîban re tê gotin. Ji ser wan re mobed hene. Mobed serekên ervadan in.
Ervad, herbad, perwerdeya bingehîn a olî dîtine. Dikarin xizmeta olî bikin, zanînên bingehîn ên olî raveyê bawermendan bidin. Ew herwiha Yasna û Gatayan jiber dikin, îlahiyan dixwînin, ayînan saz dikin. Mafê wan nîne zanînên kûr û nakokiyên olî, wateya sereke ya Avestayê şîrove bikin. Lewra bo viya zanîn û tecrubaya wan kêm e. Tenê mobed dikarin bikevin gotûbêjên giran û kûr.
Ew ravekerên vatinîyê ne. Ew ravekerên gatayan, ew rêravedanên ayînan in. Ev nav, bingeha ji van peywirdariyan digire. Bi texmînî ev peyv pir kevn e, beriya Zerdeştiyê, di olên din ên Mazdayî de jî hatiye bikaranîn.
Xêrbad, herbad, rêvat an ervat diviyabûn, li gel zanînên olî, hin rîtûalên werzîşî yên wekî medîtasyonan jî bikirana. Jêre îro Baraşnûm dibêjin li Hindistanê. Bi viya ruh û bedena xwe baş xwedî dikin, pakij dikin.
Di zerdeştiya îro de gelek guhertin hene. Li Hindistanê zarokên 9-13 salî bo perwerdekirinê tê pejirandin, dibin herbad. Di heman demê de zarok dikarin perwerdeya xwe ya normal jî bidomînin.
Mafê wan hene perwerdeya zanîna Yasnayan bibînin, zanistiyê û olê fêr bibin, bibin mobed.
Şorbeya lazûta kutayî ji lazûtê "(li hin deveran garis, zalût dibêjin)" tê çêkirin. Ji danê lazûtê ne tenê cureyek, gelek cureyên şorbeyê tên çêkirin. Bi taybetî li herêma Serhedê tê zanîn.
Ferhengoka lazûtê.
Gelek binavkirinên lazûtê hene di kurdî de, zimanzanan standard nekirine.
Ji vê şorbeyê re, şorbeya gurcikî (gurciyan) jî dibêjin.
"Jîna Nû" kovareke siyasî bû. Ji aliyê tevgera Şoreşgerên Demokrat ve dihat derxistin û dîtinên siyasî yê vê tevgerê ji xwe re kiribû bingeh.
Di Çiriya Pêşîna 1979an de li bajarê Wanê dest bi weşana xwe kir.
Li ser hev 6 hejmarên wê derketin.
Hejmara 6an di Gulana 1984an de li Swêdê çap bû û li ser bergeya wê organa teorîk a Komîteya Merkezî ya PPKK (Partiya Pêşeng a Karkerê Kurdistanê) dihat nivîsandin.
Bi navê "Weşanên Jîna Nû" gelek pirtûk jî hatin weşandin.
Kemançe komstêreka di nîvkada bakura ezmên de ye. Ew komstêreka biçûk e, lê ji ber ku stêra Vega têde ye dîtina wê di şevên havînê û payîzê hêsan e. Stêra Vega ji nêrevana bakur şûnde duyem geştirîn stêra di nîvkada bakur de û pêncem geştirîn stêra di ezmana şev de ye.
Di navbera stêra şîlyaq (Beta Kemançe) û Sûlefat (γ Kemançe) de yek ji cismên Messier Nebûloza Xelekê(M57) heye.
Stêra Vega, geştirîn stêra komstêrê, Deneb, ya di komstêra Qû de û Teyr, ya di komstêra Qertel de ve Sêgoşeya havînê pêk tîne.
Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs qalê kirî ye. Ew di demên kevin de wek çûkan, bi pirranî wek Qertelî cilê, dihat neqş kirin. Ew Qû û Qertelê ve di mîtolojiya Yewnanî de wek çûkên Stymphalian dihatin nav kirin.
Di stêrnasiya Erebî de wek Qertela li nêçîra xwe dipiçike (el-nesr el-waqî) dihat bi nav kirin. Stêra Vega jî navê xwe ji vê navkirinê helgirtiye.
Lobiyo, mjave lobio "(bi gurcî: ლობიო)" xwarineke neteweyî ya gruciyan e, ji loviyê (lowî, fasûlî) tê çêkirin. Di rojiyê de pirr tê xwarin.
Loviyên sor di nava avê de tên nermijîkirin. Di nava şoravkê (ava bi xwêyê) de tê kelandin. Kelandina wê divê di keysê de bê kelandin. Du caran ava wê were guhertin jî dibe, gelek wisa dikin. Pirr zêde jî nekelînin.
Lovî keliyan, pîvaza hûrkirî, gijnîj (şemujek, latînî coriandrum sativum), bexdenûs, îsota dirêj a tûj (çarlîston), xwê, filfilê (îsota reş a biharatî) û sîra kutayî (hin kes nakutin, hûrdikin) tevlî dikin, dikelînin. Helbet bêî kakilê gûzê jî nabe, gûza mehitandî (an pişirandî) jê dikeve navê.
Dawiyê de penîrê Dîxorê (bi gurcî: Suluguni), helîse (pure), sosa mîrabel a gurciyan tkemalî tê tevkirin. Divê berkeliya (melzeme) xwarinê, gorî kelpêhatina xwe û li binikên servîsê de gorî dora xwe bê tevkirin. Aşpêjên hosta baş dizanin.
Di dîz (dîz, dîzik) de bê kelandin û di binikên xwarinê yên dîzil de bê serviskirin tehma wê tê parastin. Gurcî jî di pîrozbahiyên xwe de wisa dikin. Dema kelînê darxûn (devanga quşxaneyê) bên girtin baş e. Berê xwarin li ser agirê daran dikelandin.
Hin kes loviyên kesk bikartînîn, hêk û hêlizê (pîjinda) jî tevlî dikin.
Pêjgeha alman "(bi almanî: deutsche Küche)" ji cureyên dewlemendiya xwarin, vexwarinên almanan, ji teknîk û rêbazên amadekirina wan re tê gotin.
Wekî pêjgehên gelên din, pêjgeja alman jî dewlemend e û xwarin-vexwarinên mirovan pirranî hevpar in. Li Almanyayê hin herêmên dîrokî hene ku ji gelek aliyan ve xweser in. Xwarinên van herêman jî cuda ne. Ev herêm, Bayern, Thüringen, Berlîn, rojava û bakurrojavayê Almanyayê, herêmên berê yên DDR'ê (wekî Mecklenburg Vorpommern) in. Helbet mirov nikare sînoran dayne, lewra xwarin jî wekî modayê ne, tên guhertin.
Giraniya xwarinan.
Giraniya xwarinên alman li ser xwarinên quşxaneyê, xwarinên bigoşt, kulîçe, sosîs, masî, salam, zebzeyan e. Li Thüringenê xwarinên quşxaneyî yên ji zebzeyan, wekî hêyavkan pirr tên xwarin. Thüringen bi sosîs û salamên xwe jî navdar e. Thüringer mettwurst, Feldkieker, Thüringer leberwurst, Thüringer rotwurst ji wan in.
Li bakurrojava bandora xwarinên danîmarka û skandînavyayê heye. Masî jî gelek tê xwarin. Li herêmên berê yên DDRê sosîs, salam, cureyên şorbeyan, xwarina bilez, kulîçe, heyavkên kartol û zebzeyên din xwe didin pêş. Bandora xwarinên rojhilatê Ewropayê jî gelek e.
Mirov dikare bêje Bavyera, Baden Württemberg federedewletên Almanyayê yên lê herî pirr cureyên xwarinan tên zanîn in. Li başûrê Almanyayê bandora pêjgeha fransî, pêjgeha îtalî jî gelek e ku ew jî bingeha xwe ji împeratoriya romayê û hewzeya Deryaya Navîn digire.
Li Almanyayê nan rengîn in. Bi dehan cureyên nanê tên pijandin. Wekî vexurekê jî bîra (pîvo, cevo), kafê (qehwe), şerab pirra tên vexwarin. Gelek hevpariyên bi pêjgeha kurd re jî hene. Bo mînak, gulaş, hêyavkên cuda yên çavmark, xingal ûêd.
Alman pirraniya xwarinên biyaniyan dikin para tirkan.
Bi hatina tirk, yewnan, îtalî, ereb, kurd, rûs û koçberên din ve xwarinên almanan hinekê hatine guhertin. Îtaliyan pîza, meqarne, yewnanan, gîros, çîniyan şorbeya Pekînê, tirkan doner (gergerok, gîrosa emûdî tê pijandin), rûsan permenî, şaşlîk, ereban qûsqûs hwd li xwarinên almanan zêde kirine.
Ji ber ku tirk gelek pirr in li vê welatê, pirraniya xwarinan wekî "tehma tirkan, speziyalîteya tirkan" binav dikin. Ji lehmecûna ereban re "pîzaya tirk"," ji kafêya ereban re "qehweya tirk" dibêjin. Ev carnan dibe sedemê tevlîheviyan.
Li her welatê navê xwarinan an bi navê xwe yê orjînal tên binavkirin, an jî nav ji têkela wan tên deranîn û ji kû hatiye jî tê gotin. Lê li Almanyayê ne wisa ye. Alman xwarinan dikin para civaka mezin. Heger çînî pirr bin, ji Anatoliya heya Japonê tevahiya xwarinan dikin para çîniyan.
Kovara "Armanc" di Gulana 1979'an de li Swêdê dest bi weşana xwe kir. Di şertên biyaniyê de di nav weşanên Kurdan de jiyanekê dirêj ajot. 178 hejmarê wê derket. Hejmara wê ya dawî Tîrmeh 1997an de derket.
Armanc, heta hejmara xwe ya 62'an wek kovar (A4) û bi zimanê tirkî û kurdî ji mehê carekê derket. Wê gavê naveroka wê bêtir li ser pirs û pirsgirêkên siyasî bûn.
Armanc ji hejmara 62'an û vir de seranser bi zimanê Kurdî û bi şiklê rojnameyê (A3) weşana xwe dom kir
Armanc qasî salekê li Stenbolê derket. Lê ji ber sebebên teknîkî û astengên dewletê ew mecbûr ma ku dîsa weşana xwe li Swêdê berdewam bike.
Redaksiyona Armancê ji van kesan pêk dihat: Mûrad Ciwan, Amed Tîgrîs, Faris Can, Mumtaz Aydin, Zinarê Xamo, Hesen Mizgin, Mahmûd Lewendî, Remzî Kerîm, Nihat Elî, Yakûp Karademîr, Ehmed Huseynî û Emîn Narozî.
Medya Güneşi di nîsana 1988an de dest bi weşana xwe kir. Medya Güneşi kovara yekem bi kurdî bû ku piştî cuntaya 12'ê îlonê derket.
Medya Guneşî bi tirkî û kurdî dest bi weşanê kir; di destpêkê de bi formata kovarê ji mehê carekê û ji hejmara 16an û vir de jî wek formata rojnameyê (A3) ji panzde rojê carekê weşana xwe dom kir û 63 hejmarên wê derketin.
Berpiriyarên rojnameyê Osman Aytar, Cemal Ozçelik, Yakûp Karademir, Salih Bal, Mahmûd Metîn, Abdullah Kiran, Vedat Aydin, Nusrettin Yuksekkaya, Murat Kizilirmak, Nesih Çilgin û berpirsiyarên buraya Enqerê Abdullah Güler û yê Diyarbekirê Hamdullah Akyol.
Daneberheva stêrên di sîstema Kapela de û bi rojê ve
Kapela (ji latînî "Capella", "karika nêr a biçûk" ya ku ji peyva "Capra", "bizin", tê) yan Alfaya Erebevanê yan jî α Aurigae ("Alpha Aurigae") geştirîn stêra komstêra Erebevanê ye. Bi qedra zahirî 0,1 ve ew şeşem geştirîn stêra ezmana şevê ye. Ew ji dûv Vega û Nêrevanê Bakur re jî sêyemîn stêra herî geş a nîvkada bakura ezmên e.
Herçiqas ew bi çavên rût wek stêreka tenê xwiya dibe jî esasen ew sîstemeka çar stêran a di nav xwe de wek du cotan parve dibin pêk tê. Stêrcoteka wan Aa û Ab, ya di jî ji Ha û Hb pêk tê. Kapela Aa û Ab, bi dûriyeka 0,71 YA (100 milyon kîlometre) ji hev 104 rojan de di dor hev re viz dibin. Stêrcotên A û H (L) 11.000 YA ji hev dûr in.
Bi dûriyeke 42 salên roniyê ve ew sîstemeke stêran a nîsbeten nêzikî dinê ye. Navê wê yê latînî "Capella" tê mehneya "karika nêr a biçûk". Navê wê yê e.
Gulaş xwarineke quşxaneyê ye. Mirov dikare wekî hêyavk an şorbeyekê jî binavbike, lewra gelek cureyên wê hene.
Gulaş di pêjgeja gelek gelan de heye. Kurd jî dizanin û ji xwe paşpirtika "+aş" bi kurdî wateya xwarinê pê dixe. Peyv ji xaşandinê tê lewra bi kelînê goşt dixaşe. Di zimanê macarî de navê wê "gulyás" e û ew jî tê wateya gavan. Rojavayî bingeha vê xwarinê bi Macaristanê ve girêdidin, dibêjin ji wir belavbûye.
Standardeke wê nîne. Ji goştê pez an dewarê tê çêkirin. Goşt tê tîkekirin, pîvaza hûrkirî jî di nav de, tê biraştin. Sîra kutayî, reşke (kîmyon), îsota dirêj, kartol û fringî (bacanê sor, tomatos) jî dikeve navê. Li Macaristanê bi navê "székely gulyás" cureyekê wê yê din jî heye ku bi kremaya tirş tê çêkirin. Mirov dikare wê wekî xwarineke cuda jî binirxîne, lewra kelem, goştê berazê û biharat tê de heye.
Gulyás.
Gulyás cure şorbeyeke macarî ye.
Gulaşa dîzê (dîzil).
Bi macarî jê re "Bográcsgulyás" dibêjin. Di pîrozvahiyan te gelek tê xwarin. Xwê, biharat, sîr, kîmyon, îsota tûj (a pûlpelî) tehma xwe dide xwarinê.
Gulaşa loviyê.
Xwarineke macarî ye, quşxaneyî ye. Lovî lê tê zêdekirin. Wekî terîfeya ya bi sêvaxînê ye, bes ji dêl wê lovî tê tevlîkirin.
Esterházygulaş.
Silka zer, gizêr, kartolê xwêkirî lê tê zêdekirin, ji goştê dewarê, pirranî ji yê berazê tê çêkirin.
Gulaşên goştê dewarê.
"Fiakergulasch", bi sosîs, hêk û kufteyê tê servîskirin
Gelek cureyên wê hene. Bi taybetî li Almanya û rojhilatê Ewropayê bi dehan cureyên ji goştê dewarê tên xwarin.
Szegediner Gulasch.
Gulaşa Szegedinerî ya bi gilûlikan
Jê re herwiha gulaşa biharatî jî dibêjin. Wekî cureyên klasîk tê amadekirin.
Gulaşa Debreczinerî.
Ji sosîsa Debrecziner-Wurstê tê amadekirin.
Gulaşa golikê.
Pîvaz û tîkegoşt heya zerayî pê ket tên biraştin. Beriya wê divê goşt bê biharatkirin û xwêkirin. Ard (arvan) pê tê werkirin. Piştre tê kelandin.
Gulaşa çîganan.
Ji goştê dewarê yan berazê ye. Fringî (tomatos, bacanê sor) dikevê, herwiha kartol jî. Çima jê re ya çîganan gotine, nayê zanîn. Dibe ku bingeha vê xwarinê heya Hindistanê dûr be.
Paprikás.
Versiyoneke "Pörkölt" a macarî ye. Bi biharatên tûj (no) tê çêjdarkirin, lewra jî jê re paprîkayî-îsotî gotine.
Gulaşa sosîs an beniyê.
Li Almanyayê jê re Wurstgulasch dibêjin ku pirranî li herêmên berê yên DDRê tê xwarin. Merge, ketçap jî tê tevlîkirin. Pirranî bi meqarneyê tê servîskirin.
Jägerschnitzel ji Jagdwurst bi meqarne û sosa fringiyê
Jägerschnitzel (bilêvkirina kurdî: "Yegaşnîtzil";), cureyek Schnitzelê ji pêjgeha alman û fransî ye. Ji goştê golik an berazê ye. Kuvark û fringî (tomatos, bacanê sor) an kuvark û kremsos tê tevlîkirin.
Di kurdî tê bo xwarinên wiha parî tê bikaranîn. Jixwe Schnitzel jî tê wateya pariyê. Di mîtolojiya kurdî de behsa xwarineke bi navê pariya nêçîrvan tê kirin.
Pariya nêçîrvan.
Pariya nêçîrvan, navê xwarineke mîtosî ya kurd e. Di çîrokan de behsa wê tê kirin. Pirranî ji goştê ser dilê karxezalê ye. Carnan ji bo tolhildanê dilê şêr e. Pariya herî binirx a ajalê ye. "Jägerschnitzel" jî tê wateya "pariya nêçîrvanan".
Terîfeya Jägerschnitzelê.
Tîkegoşt di nava runê nivîşkî (yan margarîn) de tê biraştin. A dijwar sosa wê ye. Bo sosê, kixse, şeraba spî pewîst in. Hin kes bi sosa fringiyê jê tevlî dikin, bi kuvarka spî û reş a hûrkirî dikelînin. Hin kes jî pariyên goştê berazê dikin nava kremaya tûj (no), pîvaza hûrkirî, îsot û kuvarka zer tevlî dikin û dikelînin.
Sosîs tê tîkekirin, di nava rûn de tê biraştin. Fringî yan mergeyê tevlî dikin, pîvaz, mertoxeyê jî û di nava avê de dikelînin. Bi pomfrît, meqarne, seleteya kartolê ûêd tê servîskirin.
Kovara "Roj" di hezirana 1995an de li Istenbolê dest bi weşana xwe kir.
Roj berdewama Medya Guneşî, Jiyana Nû, Serkeftin û Vatan Guneşî bû. Roj 1995an de 13 hejmar ser hev derket û piştre ji hin sebebên teknîkî nêzîkî heşt mehan navber da weşana xwe. Piştî heşt meha dîsa dest bi weşana xwe kir û bi tevahî 26 hejmar derket ji van 26 hejmara 24 hejmara Rojê hat berhev kirin û derheqê wê de bi dehan dadgeh hat vekirin û ji bo berpirsiyarê wê nêzîkî 23 salan cezayê hepsê û milyona cezayê pere hat dayîn.
Xwediyê wê "Adiguzel İncesu" û Berpirsiyarê wê jî Ö. Erdal Kurt bû.
Di Tebaxa 1996an de hat girtin û navê wê bû Nuroj.
Pariya berazê (bi almanî Schweineschnitzel), ard û biharatkirî ye
Schnitzel, Pariya goşt, wekî peyv di wateya parî de ye. Mirov dikare bo goşt jî, nan an xwarineke din jî bikarbîne. Schniztel wekî peyv bi almanî jî di wateya pariyê de ye lê îro bûye navê xwarinekê. Dema ev bêje bê bikaranîn xwarina Schnitzel tê bîra mirov.
Di sedsala 19 de li Awistriyayê derketiye ev xwarin. Gelek cureyên Schnitzelê hene.
Ikram Balekani, li gorî bilêvkirina kurdî Îkram Balekanî, nivîskar û rojnamegerekî kurd e. Bi eslê xwe ji gundê Balekanê ji Rojhilata Kurdistanê ye. Balekan ku wekî Baleka jî tê zanîn dikeve ser herêma Şipîranê ku bi bajarê Dîlemanê ve girêdayî ye.
Balekanî li bajarê Zahidanê endazyariya komputerê xwend lê ji ber sedemên siyasî ji zanîngehê hate avêtin. Piştre li Stenbolê di rojnameya Azadiya Welat de dest bi karê rojnamegeriyê kir.
Tevî edîtoriya Pîne di gelek warên cuda yên çapemeniyê de xebitî.
Xwediyê malpera qijik.com û edîtorê wê ye.
Niha nivîskarê rojnameya Azadiya Welat e. Navê quncikê wî "Şop" e.
Balekanî di karê wergêriyê de jî gelek xebat kirine. Ferhenga Balindeyan û Notayên Defa Kurdî ji zimanê farsî wergerandine ser zimanê kurdî. Lê belê hêj çap nebûne. Tenê pirtûkek bi navê Jiyanên Nîvco ya Sırrı Ayhan ji aliyê Weşanxaneya Periyê ve hatiye çapkirin.
Îkram Balekanî ji zimanê parsî ji orijînala çarînên Omerê Xeyam 240 çarîn wergerandin ser zimanê kurdî û ji aliyê weşanên Evrenselê ve hatin tomarkirin.
Qijik navê malpereke komedî ya kurdî ye. Demeke dirêj weşana xwe kir. Lê ji ber êrişan hate şikandin. Wê çaxê nivîseke bi vî renî ji aliyê edîtorê Qijikê ve hatibû weşandin ku niha di malpera Roja Ciwan de cih digire.
Çavên dostan ronî çavên dijminan kor!
Heta niha bi caran malpera me rastî êrîşên tirkan hatiye. Gelek caran êrîş pêk tên lê tu carî bi ser neketine. Lê vê carê ne tenê tirk her wisa hin kurd jî êrîşê tînin ser malpera me. Çend roj berî niha malpera me hatibû hack-kirin û şikandibûn. Lê di nava çend saetan de me careke din rizgar kir û jinûve dest bi weşanê kir. Vê yekê jî êrîşkar hêrs kirin û careke din êrîş pêk hatin. Mixabin vê carê çend roja dema me girt ku heta careke din em malperê aktîv bikin.
Qurnewêlk, selemendir, salamandir, semender'", cureyekî bejavokan ("Amphibia") ji famîleya beqên bidûvik in û li hemû deverên çiyayên Kurdistanê dijîn.
Qurnewêlk an gumgumok?
Qurnewêlk bejavok ("Amphibia") ye, di avê de dizê û mezin dibe û bi beqan dişibe; gumgumok jî ajalekî xijende ("Reptilia") yê bejî ye û dişibe margîseyê.
Roj yekîneyeke wextê ye ku di bikaranîna rojane de bi bîst û çar saetan re têkildar e.
Roja teqwîmî ji demjimêr 24:00 ê bi şev (ji 12:00 an 00:00 jî tê gotin) heya 24:00 şevê din e.
Di hefteyekê de heft roj hene. Ev roj wek Duşem, Sêşem, Çarşem, Pêncşem, Înî, Şemî û Yekşem tê binavkirin. Rojên hefteyê nîvê şevê saet di 24.00 de dest pê dikin û şeva din di heman saetê de diqedin.
Di salekê de 365 roj hene. Di mehekê de 28, 29, 30 an 31 roj hene.
Mehên bi 30 rojan: Nîsan, Hezîran, Îlon, Çiriya paşîn.
Mehên bi 31 rojan: Kanûna paşîn Adar, Gulan, Tîrmeh, Tebax, Çiriya Pêşîn, Kanûna pêşîn.
Têbînî: Sibat 28 roj in. Ji 4 salan carekê, meha Sibatê 29 roj in.
Di rojekê de derketina rojê û rojavabûnê di heman çarçoveyê de.
Şiwan Osman Mistefa Ji başûrê Kurdistanê ye.
Pirtûka wî ya bi navê "Kurdistan û Prosesa Îslamkirina Kurdan" Li Amedê Ji aliyê Weşanxaneya Lîsê hatiye weşandin (2011). Pirtûk bixwe Soranî bûye û Kurmanciya wê ji aliyê Ziya Avci ve hatiye amadekirin
Mux (muẍ), magû, magî, zanyar, ayinzan û rahîbên zerdeştiyan e. Bi taybetî ji rahîbên mediyan re digotine. Magû herwiha navê tebeqeyeke oldar û serdest a mediyan bû. Rahibên din ên Zerdeştiyê jî hene, wekî mobed, karder. Bawermend bi zanîn, ked û başiya xwe di nava Zerdeştiyê de bipêş ve diçû.
Bêjeya "magû", "magî" ango sêhr, zanîna zirav û kûr, ji formeke gelek kevn a îndoîranî tê, ku di wateya "karîn-kanîn, milk, alîkarî" de ye. Gorî zanistên rojavayî magû "çîna serdest, xwedîmilk" bû û peyv jî li statûya wan dihat.
Avesta, ango pirtûka pîroz a Zerdeştiyan bi îraniya kevn a serdemê hatibû nivîsîn. Di Avestayê de bêje tenê yek car derbas dibe ew jî wekî "moẍû tibîş" (moghu.tbish) e û bi wateya "bi Mogû (magû) re dijminîkirin" e.
Oldarên Zerdeştiyan dijminiya Magûyan ango çîne serdest a olî qedexe kirine, wekî karekê nebaş nirxandine. Lewra ew kesên xwendî, zana ne, di riya başiyê de ne. Zerdeştiyan "magevan, magûvan, magavan" jî gotine ku tê wateya "hezkir û piştgirên magû, ango zanîna kûr"."
Di nivîsên Bêstûnê de, wekî magûş hatiye bikaranîn. Qeydên grekîya kevnd de μάγος - "mágos", pirhejmar μάγοι - "magoî" ye. Grekiyan him pesnê Magûyan dane, him jî ew wekî mirovên bêdîn ên rîtûalên dikin dane nasandin. Herwiha tomarkirinên grekiyan de magoyî wekî navê êleke Mediyan jî derbas dibe.
Magû, magî, derbasê ewropayiyan jî bûye. Bêjeya "magos, magus", ango "sêhr, majîk" ji vir tê. "Magic, magisch" ûêd. Bêjeya mobed jî dibêjin ji magu-padê tê. Tê wateya bavê, hostayê rahîban, paşçûyê Magûyan. Magû, qekî "macûsî, mecûsî" derbasê ereban bûye. Eraban bo Zerdeştiyan Macûsî, Mecûsî digotin û hêj jî bikartînin. Tê zanîn dengê "g" di erebî de dibe "c".
Fermana Zerdeştiyan, birêkûpêkî jiholêrakirina bawermendên Zerdeştîtîyê, tunekirina îbadetxaneyên wan, helandin û biçûkxistina vê olê ye. Ferman carnan bi birêveberiya desthilatdariyan, carnan jî bi civakî bûne.
Beriya Îslam li Kurdistan û welatên din ên îraniyan (fars, belûcî ûêd) belav bibe, li van deran ola Zerdeştiyê serdest bû. Zerdeştî bi ol û çanda bav-kalên xwe li ber xwe didin. Şerên têr xwînî derdikevin. Şerê kurdan an herêma Kurdistanê bi ereban re nêzîkî 100 salan dideme. Kurd ola nû bi dilê xwe napejirînin.
Gava Îslam biserdikeve jî şer ranawestin. Împeratorên ereban ku wê demê xurt û desteser bûn, fermana Zerdeştiyan dertînin. Bi sedhezaran Zerdeştî tên kujtin an koçberkirin. Pirtûkxane, agirgeh, dibistanên olî û zanistî, wêne, peyker, înstrumentên muzîkê, rezên cotyarên şerabê çêdikin ûêd tên rûxandin.
Serdarên ereban, bi navê Îslamê baca hejmarê, baca seriyê li Zerdeştiyan zêde dikin. Bi viya dixwazim aboriya wan bikujin, wan hewcedar bikin.
Michael Stausberg di pirtûka ya bi navê: Die Religion Zarathushtras.- Ola Zerdeştîtî Bend 1. Stuttgart, 2002, r. 267'yê de behsa bûyerekê li Xoresanê dike. Komekî Zerdeştî bi darê zorê tên ser ola Îslamê. Lê dîsa jî ji fermanê nafilitin. Tên girtin û kujtin. Xizmên wan diçin serdana meqamê rayedar ku giliyan bikin. Li wir hemî dibin misilman, lewara rayedar ji wan doza baca seriyê dike û ev bac ji bo misilmanan nîne.
Li ber sûrên Amedê di berxwedanan de bi dehhezaran kurd hatine kujtin. Tenê di nava hefteyekê de zimanên 25.000 kurdan jêkirine ku kelîme-î şehadet nedianîne. Gelek ji van komkujiyan ji aliyê dîroknasên Îslamê yên wê demê hatine nivîsîn.
Împeratoriyên misilmanan di çerxa demê de desteser dibin, Zerdeştî wekî oleke paganî tê dîtin. Zerdeştî xwe vedişêrin, li çiyayan dicivin. Hêdî hêdî dihelin. Komên li ber xwe didan jî rastî pêkutî, biçûkxistin, xizanî û kujeriyan dihatin. Marîbûna (zewac) misilman û Zerdeştiyekê qedexe bû.
Hin Zerdeştî ji bo canê xwe û êla xwe azad bikin, cihûtî, xrîstiyanî qebulkirin. Lewra Quranê hebûn û ola wan nas dikir, a Zerdeştiyan nasnedikir. Ev jî dibû sedem ku Zerdeştî dejenere bîbe. Hinekan pîroziyên Zerdeştiyê û Îslamê nêzîkê hev kirin, herdu ol şibandin hevûdu. Gelek mezheb, baweriyên nû derketin holê.
Zerdeştiyên ji ber fermana reviyan çûn Hindistan, Pakistanê jî nekarîn li wir bi giştî ola xwe biparêzin. Niha kêm Zerdeştî mane û Zerdeştiya niha jî ne orjînal e, gelek tiştên din tevlî bûne. Di despêka sedsala 20 de carnan bûyerên mezin diqewimîn li dijî Zerdeştiyan. Komara îslamî ya Îranê rewşa jiyan wan d serî de baştir kir. Lê di salên 2000'î de ku êdî hejmara Zerdeştiyan gelek kêm mabû, pêkutî zêde bûn.
Tiyana kîlkeyê, cure xwarineke ji koma xwarinên masî û çêjên deryayê ye. Di pêjgeha kurd, romî (tirk) û lazan de herwiha cihê xwe girtiye.
Ji kîlkeyên biçûk re li Tirkiyeyê "hamsî" dibêjin. Pirraniya kurdên bakurê Kurdistanê jî bi bandora zimanê romiyan (tirkî) êdî hamsî bikartînin.
Navê kîlkeyê yê zanistî "Engraulis encrasicholus" e. Kîlkeyên mezin jî hene. Li Tirkiyeyê li Deryaya Reş, bi taybetî li Rize, Samsun û cihên din ên gelê laz lê cihwar e, tê xwarin. Li bakurê Kurdistanê jî kîlke hezkirî ye.
Li Amed, Dîlok, Erzîrom û Xarpêtê gelek cureyên tiyanê (taveya davêjin firneyê) yên kîlkeyan tên zanîn.
Astara (bi talişî "Ostoro") bajarekî li başûrê Azerbaycanê ye û paytexta navçeya (Rayona) Astara ye. Astara li ser sînorê Îranê ye û li aliyê dinî sînorê bajarek navê Astara heye, herdû bajar berê yek bûn.
Barû yê televîsîonê.
Li bajêr barûyek heye ku 243,9 metro bilind e û li sala 1981 hatiye avakirin.
Ji ber ku Astara li ser sînorê Îranê ye, gelek xelk ji başûr têne bajêr û li vir bazirganiyê dikin.
Azarû navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Azarû bi gundê Asxanakeran girêdayî ye.
Azarû
Avyarûd navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Avyarûd bi gundê Şewqo girêdayî ye.
Seyid Feysel Moctevî (1961) nivîskar û helbestvanek e.
Seyid Feysel li yekê kanûna paşîn a sala 1961ê li gundê Kurana Seyida li navça Soma û Biradosta ser bi bajarê Urmiyê li Rojhilata Kurdistanê li dayîk bûye.
Dersa xwe ya seretayî her li vî gundî tewav kiriye û bu lîsê çoye Urmiyê û livê dîploma xwe girtiye yanî tesdîqa dazdê girtiye.
Piştî sê salan li bajarê Bukanê dibîte mamoste û livê dersê dibêje. livê jî piştî sê salan diçe bajarê senendec. li zanîngeya azade vî bajarî de medreka karşinasiya (lîsans) ziman û edebiyata farsî verdigire. Debîristanê vî bajarî de dersa wêjeya farisî dibêje.
Li axirê sala 2003ê de tev hindik hewalên xwe kanûna sênfiye mamosteyên vî bajarî dêxine rê. Li gelek rojname û kovaran gotar û helbestên xwe bi kurmancî û farsî dayîne çap kirin.
Serwa ji Zerdeştiyan wekî bîranî maye. Li Abarkuh a parêzgeha Yezdê.
Serwa Abarkuhê, serwêya/serwiya Yezdê (farisî:|سرو ابرکوه "Sarv-e Abarquh") dareke serwê ya temenê wê 4000 heya 4500 sal e. Olzan û rahîbên Zerdeştîyan çandine. Li Abarkuh a parêzgeha Yezdê, li Îranê ye.
Bilindiya darê 25 m, devedora wê 11,5 m ye. Hin kes dibêjin Zerdeş pêxember bi xwe ajotiye, hin jî dibêjin rahîb an bawermendan. Gelek tûrîst serdana darê dikin.
Di dab û nêrîtên kurdan û îraniyan de, dara serwê temsîliyeta jidilî (canêcanêtî), dirustî û berdewamiya ciwanîbûnê dike. Dibêjin dareke wiha li Kaşmarê jî hebûye.
Astara yek ji 59 navçeyên (rayonên) dewleta Azerbaycanê ye. Ev navçe li ser sînorê Îranê ye û paytexta wê bajarê Astara ye.
Rûerda vê navçeyê 616 km² e û 370 km² ji wê daristanin. Rojava yê navçê dighê çiyayên Taliş. Di navçê du çem hene ku diherikin zeryaya Xezerî.
Di sala 2009an de 95.900 mirov di navçeyê dijîn, pirraniya wan ji gelê taliş û şî'î bûn, lê di navçeyê de azerî û rûs jî dijîn.
Di navçe yê de çayê, zad, leymûn û sewze tê çandin.
Hêgmetane nameyê keheno şaristanê Hemedan o ku paytextê Împeretoriyê Medan bî. Hêgmetane yeno maneyê "cayo kombiyayişê şari". Hêgmetane şaristanê tewri kehenê Îran ra yewo. Xelkê Hemedani nika fars, azerî, kurdê. Hemedan pir reyi hetê fars û împeretoryetê mengol û Teymûr ra ameyê wêran kerdiş. Kurroj (Kurûş) kurrî Mendana yê şehzadeyê Medya wextê Dewletê Madî kerdo dagir, serwet û dewlemendî û kilturê Şaristanê Hemedanê berdo şaristanê Parsa (Parsepolîs).
Rûmet Riha Ronakbîr
Tirşika loviya spî, lololovî, hêyavka fasûliya spî cure hêyavkek ji koma xwarinên quşxaneyê ye. Di pêjgeha kurd, ermenî, romî (tirk), Îran, gurcî û ereban de gelek cureyên wê tên zanîn û xwarin.
Ji loviyê re "lobî", "lowî", "fasûlî" jî dibêjin. Lovî him bi hêşînî tê bikaranîn, him jî loviya spî ji dan û dûyê ye.
Lololovî.
Ev ne nav e lê mirov dikare bo navê vê xwarinê jî bikarbîne. Melayê Meşûr tematî kiriye, ji garson û berkarên aşxaneyê re gotiye "bila erzan be bila qet jî goşt tê de nebe, ji min re tirşika loviya spî bîne"."
Garson badiyeke mezin tijî loviya dan û dûkî kiriye, aniye daniye ber. Mele mecbûrî xwariye. Ji Bidlîsê tê diçe Sêrtê. Di rê de zikêşê ketiye, har gavekê carê ba li ber dikeve. Dibêje "lo lo lovî, tu li min q..ê biqetînî jî, pa wele, ez ê te dîsa bixwin."
Ango mele pirr jê hezdikiriye. Goşt di nav de nebe jî ev xwarin bitehm e. Carnan di civatan de gava behsa loviyê tê kirin, Mela Meşûr jî tê bibîranîn. Lovî dikare di mîdeyê de gazê çêbike.
Loviyên xwe şevekê berê têxin avê, nermijî bikin. Nivenîv bikelînin. Ango ne kêm, ne jî pirr. Pîvaza ziravhûrkirî, tîkegoşt di nava rûn de tê biraştin. Merge dikeve navê, tê tevdan, 2 stekan av tê ser û dihêlin bikele.
Loviyên xaşandî yan nîvenîv hatiye kelandin bersin ser goşt, tiliyek ser re avê berdinê bikelînin. Heger ava wê têr nekir, dikarin lê zêde bikin.
Îsot, sîr, firingiya tîkekirî jî tevlî dikin û bi hev re bi qasî 10-15 deqeyan dikelînin. Xwêya xwe kontrol bikin. Êdî dikare were ser destexaneye (sifre).
Tia Carrere (an jî bi navê zayînê: "Althea Rae Janairo"; 2ê kanûna paşîn, 1967) lîstikvan, model û stranbêjeke amerîkan e.
Carrere li Honolulu ya Hawaiiyê ji dayîk bûye. Dayika wê Audrey Duhinio Janairo, û bavê wê Alexander Janairo ye. Wê hertim dixwest ku bibe stranbêjek, dîsa jî wê di destpêkê de aktrîsî kiriye. Dema ew li firoşgehekê digere ji aliyê produktorê Aloha Summer ve tê dîtin û di vî fîlmî de dileyize.
Carrere di jiyana xwe de di gelek fîlm û rêzefîlman de leyîstiye. Di jiyana xwe de du caran zewiciye. Lê her du caran jî cê bûye. Ji mêrê wê yê duyem Simon Wakelin zarokeke wê ya bi navê Bianca çêbûye.
Tia Carrere di sala 1993an albûma xwe ya solo ya bi navê "Dream (Xewn)" derxist. Ew di sala 2009an de bi albûma xwe ya sêyem a bi navê "Ikena" xelata Grammyê werdigire. Herwiha di sala 2011an de jî xelata Grammyê ya beşa "Baştirîn Albûma Hawaiyî" werdigire.
Emre Uslu "(bixwîne wekî Emre Ûslû, navê rastî Emrullah Uslu)" fermandarekî saziya ewlekariyê ya Romê (Tirkiye), pisporê teknîkên belavkirina agahiyan, nivîskar û rojnamevanekî tirkan e. Bi salan di daîreya emniyetê ya terorê de li dijî kurd û mihalîfan têkoşiyaye.
Ji ber ku bi xwe sîxur û polîs e, derbareyê jiyana wî de agahiyên mîsoger nînin. Tê gotin sala 1997'ê ji akademiya polîsê destûrdar bûye. Wekî cihgirê komîser di gelek şaxên emniyetê de xebitiye. Wekî komîser di daîreya terorê de li dijî kurd û mihalîfan xebitiye.
Bi destûra dewletê diçe DYAyê, li zanîngeha Utahê du salan perwerde dibîne. Di heman demê li wir jî îstîxbaratê dike, li ser terîqeta tirk-îslamî û neteweperwer a Fethullah Gülen agahiyan berhev dike.
Sala 2001'ê dîsa diçe DYAyê. Di dema xwe de venagere, tê gotin bo demekê rêça xwe winda dike. Lê ew viya napejirîne, dibêje ku birîndar bûye, terapî didîtiye.
Piştî rojnameya The New Anatolianê, di rojnameya lîberal Tarafê de dinivîsîne.
Uslu bi giranî li ser kurdan, rêbazên têkoşîna bi PKKê re, projeya pêşîvekirina AKPê ya ji bo pirgirêkên kurdan hatiye amadekirin dinivîsîne.
Ayşe Hür "(bixwîne wekî Ayşe Hîûr") (jdb. 1956, li Artvîn, Tirkiye), nivîskareke lêkolîner, dîroknas û rojnamevaneke tirk e. Niha di rojnameya Tarafê de dinivîsîne.
Mader û pederê wê mamoste bûne. Zaroktiya wê li gelek bajaran derbas bûye. Sala 1992yê ji beşa têkiliyên navneteweyî, polîtîka û dîrokê ya Zanîngeha Bosforê destûrdar dibe. Li enstûtuya heman zanîngehê ya bi navê "Boğaziçi Üniversitesi Atatürk Enstitüsü"yê de, angaşta xwe ya doktorayê dide (2005).
Di gelek rojnameyan de dinivîsîne ku Radikal û Agos jî di nav de. Ji 15ê çiriya paşîn 2007ê ve di rojnameya Tarafê de dinivîsîne.
Jacopo Carucci (z. 24ê gulanê, 1494 – m. 2ê kanûna paşîn, 1557), bi pirranî weke "Jacopo da Pontormo" an jî "Pontormo" tê nasîn. Pontormo wênesazekî îtalyan ê şêweyê manerîzmê ye ku di dibistana Florensê de perwerde bûye.
Jacopo Carucci li Pontorme ya nêzîkê bajarê Empolî ji dayîk bûye. Bavê wî Bartolomeo di Jacopo di Martino Carrucci û diya wî Alessandra di Pasquale di Zanobi bûn. Ew li cem kesên navdar ên weke Leonardo da Vinci, Mariotto Albertinelli û Piero di Cosimo maye.
Li bajarê Florensê malbata navdar a îtalyan Medici hertim piştgirî daye wî. Dema diçe Romayê û berhemên Michelangelo dibîne, bandoreke mezin li wî dibe û ev bandor di berhemên wî yên dawî de xuya dike. Wî di jiyana xwe de gelek berhemên "(wêne)" hêja çêkirin e.
Pontormo di sala 1557an de li bajarê Florensê diçe ser dilovaniya xwe.
Galeriya wêneyên wî.
Pontormo bi xêzkirina Giorgio Vasari, 1568
Ali Bulaç, (jdb. 1951, Mêrdîn, bakurê Kurdistanê) cîvaknas, rojnamevan, nivîskar û teologekî mehelmî ye.
Dibistana seretayî û amadeyî li Mêrdînê bidawî dike. Sala 1975î ji "İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü (înstîtuta bilind a îslamê ya Stembolê)," 1980'yê jî beşa civaknasiyê ya zanîngeha Stembolê bidawî dike.
Di kovara bi navê "Hareket" (tevger) (1976), "Düşünce" (raman)ê de demekê dinivîsîne. Sala 1984ê weşanxaneya bi navê "İnsan Yayınları" dadimezirîne. Di nava salên 1985-1992'yê de kovara Kitap Dergisi dertîne. Di heman demê kovara werzane Bilgi ve Hikmet jî bi keda wî derdikeve.
Yek ji damezîrênerên rojnameya Zamanê ye. Hin caran navber dabe jî, niha dîsa di Zamanê de dinivîsîne.
Sala 1988ê bi berhema xwe ya "İnsanın Özgürlük Arayışı - Lêgerîna azadiyê ya mirov", xelata "Yekîtiya nivîskarên Tirkiyeyê" wergirtiye. Di rojnameya Today's Zaman û Özgün Duruşê de quncika wî heye, di kanalên TVê Mehtap TV û Hilal TVê de bernameyên hefteyê amade dike.
Xwedî nêrînên îslamî ye. Bala xwe daye çareserkirina nakokiyên civakên îslamî, pirsgirêkên cîhana nûjen jî.
Piştî serhildana ku bi ser neket, ew li 27.07.2016 tevî gelek rojnamevanên din jî hat girtin.
Alois Hitler (navê zayînê "Alois Schicklgruber"; z. 7ê hezîranê, 1837 – m. 3ê kanûna paşîn, 1903) karmendekî awistriyayî bû ku bavê Adolf Hitler e.
Alois Hitler li gundê Döllersheim a li Waldviertelê, ku dikeve bakurê Viyanayê, ji dayîk bûye. Ew sê caran zewiciye û heşt zarokên wî ji du hevjînên wî çêbûne. Kurê wî Adolf Hitler ji hevjîna wî ya dawî Klara Pölzl çêbûye.
Alois di sala 1903an de li bajarê Linz a li Awistriyayê dimire.
Etyen Mahçupyan (jdb. 1950 li Stembol) rojnamevanekî romî (tirk) yê bi eslê xwe ermenî (hay) ye. Ji sala 2007ê ve weşana Agosê dike. Ew di heman demê de di Zamanê de jî dinivîsîne. Heya niha Taraf jî di nav de, di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye.
Sala 1968ê destûrnameya Robert Collegeê, 1972'yê jî ya Zanîngeha Bosforê digire, dibe endezyar.
Ji sala 1977ê li zanîngeha Enqereyê de li ser zanînên polîtîk perwerdeyê dibîne. Li heman zanîngehê heya sala 1980'yê dersdariyê dike. Ji 1980 heya 1996ê karsaziyê dike. Ji 1996 heya 2001ê qunciknivîskariyê dike di rojnameya Radikalê de.
2001 derbasê Yeni Binyil (hezarsala nû) dibe. Ji sala 2007ê be jî di Zamanê de (herwiha Agos) dinivîsîne.
Ekrem Dumanlı (jdb. 1964 li Yozgatê) rojnamevan, gerînendeyê giştî yê rojnameya Zamanê ye. Zaman xwedî nêrînên "tirk-îslamî" ye.
Dumanli beriya cûntaya 12ê îlonê (1980), xwedî nêrînên neteweperwer û rastradîkal e. Di nava rêxistinên rastgir de, li dijî kurd, çepgir û komûnîstan têdikoşe. Generalên ku dest danîbûn ser textê dewletê, ne zêde li dijî rastgiran bûn. Lewra rastgir û çepgir ketibûn dafika wan, bi hev re şer dikirin, mercên cûntayê kamil dikirin. Niha êdî pêdivî bi rastgiran nemabû. Bi qasî çepgir û kurdan nebe jî, gelek kesên rastgir jî girtin ku yek ji wan jî Dumanli bû.
Salekê di zîndanê de dimîne, başê tê serbestberdan. Sala 1987ê di zanîngeha Stembolê de perwerdeya ziman û wêjeya tirkî dibîne. Sala 1993 di Zamanê de dest bi xebatê dike. Sala 1997ê wekî gelek burokrat, rojnamevan, ronakbîrên tirkan, diçe DYAyê, li Bostonê di Emerson Collegeê de perwerdeya bilind dibîne. Ji sala 2001ê ve edîtorê Zamanê ye.
Marî bûye (zewiciye), du zarokên wî hene. Bi îngilîzî dizane. Nêrînên wî dişibin ên teriqeta Fethullah Güven. Derbareyê mafê kurdan de ramanên wî neyînî ne, bi tundî li dijî daxwazên kurdan ên wekî xweseriyê derdikeve. Herwiha di zanîngeha Fatihê de dersdariyê jî dike.
Anatolya an jî Anatol (;) an Asya Biçûk () navê piraniya herêmên Tirkiyeya îro (bêyî Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Traxyayê) ye û warê gurcî, laz û ermenan.
Anatolya, herêmeke mezin e. Berî ta dema neolîtîk ê dîroka wê diçe. Pir pêşketinên mezin jîn kiriya. Dîroke wê ya xwe afirandinê ji berî zayînê ji 15 wan dest pê dike. Ji vê demê pêşketine ku tê demê Atînayê û ji wê ji tê demê demên navîn û ji demên navîn ji tê demê me didomê.
Bêja Anatolya bixwe, bêjeyeke ku herême Anatolya dike nava xwe de ya. Ta sînorê Kurdistanê dike nava xwe de. Bêja Anatolya bixwe, ji bêjeye yewnanî ya ku di wate rojhilhat de ya ji "Anatole" hatiye afirandin. Weke Asyaya biçûk an ji ya rojava ji tê binavkirin.
Serdema neolîtîk.
Serdema neolîtîk, li Anatoliya pir şûnpê wê hene. Li gelek deveran hatiye dîtin ku li wan deran bicihbûn heye. Gelek lêkolîn ji ta iro hatine kirin. Lê îro ji gelek cihên ku lê lêkolîn werine kirin hatina xirakirin. An ji li ser wanderan weke ku li kurdistanê li Baqîsê hate çêkirin, bendav hatine çêkirin û bin av mane. Tenê hinek derên navdar ku ji ber çav nayêne windakirin mane. Weke Efesê û hwd.
Di deme neolîtikê de jiyan li wan deran pêşketiye. Ji ber Dîcle û Firatê, di demên dawiyê yên neolîtîkê de mirovan bidest çûne wan herêman kirine û li wan deran bicihbûne û ji ew der ji jiyanê re vekirine. Navenda bicihbûnê di wê demê ber Firatê herêma Riha wan deran û ber Dîcle dora Cizîra Botan wan deran bû. Lê di demên dawiyê yên neolitikê de mirovan riya wanderan girtiya û çûna û li wanderan bicihbûna. Ev yek ta deme Bronz berdewam dike. Êdî ku dem tê deme şaristaniyan êdî hin bi hin bi pêşdikeve. Beravbûna wê ji ji vê yekê hem ji aliyê derya raş û ya sipî hîm diafirê.
Serdemên şaristaniyan.
Ku mirov li gor kronolijîyekê bêne ser ziman, Mirov wê her weha bêne ser ziman.
Xalkên Qariyan, ber derya egê.
Piştî van hêzan re hê gelek hêz û rêveber tên. Hemû ji dikin ku herine ser anatoliyê de. Gelek ji wan bi ser ser ji dikevin. Piştre demên anatoliya bi şer berdewam dibin. Tenê ji deme Osmaniyan û virde gelek xalk li wir tinebûn.
Zimanê ku li anatoloiya têne bi kar anîn, zimanê koma hind-awropî ne. Hîmê wan di berî zayîne tan 2000 hezar salan û wirde ji. Ji demên kevn zêde dokument ne mana.Lê ji deme fenîke û Hîtîtan û ji demên wan pêde ji demên din ji hinek dokument mana roje me. Zimanên wan, weke zimanê anatolokî ji tê binav kirin.
Dema Osmaniyan li Anatololiyayê ji sedsala 10'emîn piştî zayînê û virde dest pê dike. Osmanî bi eslê xwe turkmen in. Ji Asiya bi koçkirinê têne Anatoliyayê. Li wir bicih dibin. Li herême, di demeke kin de bi rêya guhertin olê dibin xwedî hêz. Piştî hin bi hin dibina hêzeke anatoliyaytî.Împaratoriya Osmaniyan weke navanda xwe Bursa diyar dike. Piştre Edirne wek paytext tê hilbijartin. Bi bindestxistina Konstantînopolîsê, ku navê wê îro Stenbol e, Împaratoriya Osmanî dibe berfireh û xurt dibe.
Mizgeft cihê nimêj kirin, peristin/taetkirina ola Îslamê ye.
Gotina mizgeftê di Quranê de wekî cihê îbadetê nehatiye gotin, lê peyva mescîd ku tê wateya "cihê ku lê secde tê kirin" hatiye bikaranîn. Mîmariya olî ya Îslamê ku li ser hedîsên ku pesnê nimêj û sedeqeya bi cemaetê didin, ji perestgeha yekem, Kabe û mizgefta ewil Mescîda Quba dest pê kir, bi Mescîda Nebawî û yên wekî wan berdewam kir.
Di rojên destpêkê yên Îslamê de, avahîyên sade ji bo perestina Xwedê, ku mala Muhemmed li Medîneyê tîne bîra mirovan, dihatin çêkirin. Di wan rojan de mizgeft tune bûn, ji ber vê yekê îbadet û nimêjkirina ji Xwedê re li qadên vekirî û bi xetên xêzkirî dihatin kirin. Pêxember Mihemed di dema koçkirina Medîneyê de çend rojan li cihekî bi navê Quba li nêzî Medîneyê ma. Pêxember dema ku li Qubayê bû mizgeftek çêkiribû ku heta îro wek Mescîda Quba tê zanîn. Di destpêka hîcretê de qibleya misilmanan Quds bû. Paşê hat ragihandin ku qible Kabe ye. Mizgefta ku tê de ayeta guhertina qibleyê ji Pêxember re hatiye nazilkirin, niha mizgefta bi du qibleyan li nêzî Medîneyê ye.
Di Qur'anê de di derbarê mizgeftê de wiha hatiye gotin: "Bêguman mala pêşîn a ku (ji bo îbadetê) ji mirovan re hatiye avakirin a li Mekkê (Ke‘be) ye, cihekî pîroz e û ji bo xelkê cihê hîdayetê ye.". Pêxember Muhammed gotiye ku qibleya duyemîn Mescîda Eqsa ye.
Mizgeftên welatên îslamî tenê ji bo îbadet û merasîmên olî nehatine çêkirin. Mizgeft wekî avahiyek xêrxwaziyê ya pir fonksiyonel tê hesibandin û karên baş ên ku tê de têne kirin têkilî û yekitiya di navbera misilmanan de xurt dike.
Mizgeftên Pêşîn.
Dîroka mizgeftê di Îslamê de dema ku Pêxemberê Îslamê dest pê kir ku dînê Îslamê ji mirovan re ragihîne, dest pê kir. Di wê demê de rêveberiya Mekê nehişt ku Pêxemberê Îslamê li Kabeyê îbadetê bike. Misilmanên din jî ji bo ku ji zilmê dûr bikevin nimêja xwe li mal û zeviyên cuda dikirin. Dema ku Pêxemberê Îslamê di sala 622an de koçî Medîneyê kir, erdê mizgefta ku li wir bê çêkirin destnîşan kir. Bi vê yekê re hîmê îbadetxaneya bi navê Mescida Pêxember hat avêtin û di demeke kin de hat avakirin. Li pişt mizgeftê, cîhek ji bo Suffa (odeyên li dora Mescida Nebewî li Medîneyê) hatibû veqetandin, ku em dikarin jê re bibêjin yekem zanîngeha Îslamê. Ji ber ku li Medîneyê hejmara misilmanan zêde bû, hejmara mizgeftên ku nimêja rojane lê dihat kirin zêde bû.
Nimêja înê li Mescîda Nebewî hat kirin. Piştî Mescîda Nebewî gelek mizgeft hatin çêkirin û nimêja înê dest pê kir. Ev hemû nîşan didin ku Pêxemberê Îslamê di dema jiyana xwe de ji bo îbadetê Mislimanên ku li herêmên curbecur dijîn, mizgeft hebûn. Hin eşîrên misilman jî (li Taifê) li şûna perestgehên berê mizgeft çêkirin. Piştî wefata Pêxemberê Îslamê, qebûlkirina Îslamê gelek zêde bu û avakirina mizgeftan jî zêde bu.
Termên Mizgeftê.
"Qible" - arasteya mizgeftê ber bi Kabeyê ve.
"Mihrab" - Têgehek e ku tê wateya cîhek qul û qulkirî di nîvê dîwarê aliyê qibleyê de, ku melayê mizgeftê dema nimêjê dike, li ber cemaetê radiweste.
"Mînber" - Avahiya ku li ser xutbe tê xwendin.
"Kursiya Weazê" - Li milê çepê yê mihrabê ye, cihê ku mînber lê nîne, ew cihê ku berî nimêjê tê dayîn, ji bilî bikaranîna minberê.
"Beşa muezin" - Beşa ku ji bo muezinan veqetandî ye û bi têlekî darîn an kevirî hatiye dorpêç kirin.
"Rehle" - Maseyek taybete ku Ji bo xwendina Qur'anê tê bikaranîn
"Qube" - Hêmanek mîmarî ya nîvsferîkî ku ji bo nixumandina mizgeftan tê bikar anîn.
"Minare" - Ev avahiyên ku ji avahiya sereke bilindtir hatine çêkirin û ji bo ragihandina banga nimêjê û xwendina sala li mizgeftan tên bikaranîne.
Zaman (tê wateya demê) rojnameyeke tirkî ye. Sala 1986'ê dest bi weşanê kiriye. Nêzîkî tevgera Fethullah Gülen e. Piştî 2013an navbera wê û AK Partîyê xera bû. Niha bi helwesteke azadîxwaz û demokrat weşanên xwe didomîne.
Li Tirkiyê rojnameya ku herî zêde tê firotin e. Demek tîraja wê gihîşte milyonek û 250 hezar.
Zaman li Ewropa, Azerbaycan, Bulgaristan û gelek welatên din jî tê belavkirin.
Zaman, di 8ê Kanûna 2015an de dest bi weşana zimanê Kurdî jî kir. Malpera zamankurdi.com bi naverokeke dewlemend weşana xwe didomîne.
Tatos (), navçeyeke Erzîromê ye. Erdfirehiya wê 2.200 km² ye. Tekman, bi erdnigariyê vediqete sê beşan: Tekmana Jêr, Tekmana Jor û Şusar. Li bakûre wê Erzirom; li rojhilata bakurê wê Parsîn; li rojhilata wê Qereyazî; li başûrê wê Xinûs û Gimgim; li rojavaya wê jî Çet û Kanîreş hene.
Ji behrê kêmzêde 1800 m bilindtir e, lewma ji seran serên navçê zozan û kanî ne. Zozanên wê gelek tê nasin û ji Xarrpêt, Dêrsim û Amedê havînan koçber tên.
Çemê Erezê ji herêma Şusarê çiyayê Çewlîgê dize û diçe heya Azerbeycanê dirîje Deryaya Qezwînê.
Kilîma Tekman, kilîma bejayiyê û navçeya heri sar erda Kurdistanè ye. Di salê de heft mehên berf li erdê "li çiya 8-9 û çiyayê Çewlîgê hertim" ye. Navenda Tekmanê piştî komara tirkan bû navend, berê wî gundê biçûk, bi navê Tatos bû.
Li erdnigariya Tekmane de şaristaniye kevn jiyane u niha binaxbûne.
li Şusare di navbera Qeleyci, Qirikan, Klise û Bacarde xirabeyen kevn bin axê derten u meriv dizane ku şaristaniya Urartuyan li vede re hikûm kiriye. Paşe pe re Medan, Persan, Roman û Bizansan ji vedere kirine bin hikme xwe. Tekman di navberan Persan u Bizansande bûye cîheki tampon u gelek şer li vede re qewimine.
Tekman pişte vegirî Ereban, 1517 de ketiye bin hikme Osmaniyan u heya niha di bin dagirkeriya Tirkan de ye.
Di 1946an de bûye navçe û bi tevahî 35.000 mirov lê dijîn. Ji Erziromê 151 km dûr e, nêzîkî 120 gund ê mezrayên wî hene.
Bergê pêşîn ê pirtûka Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî
Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî pirtûka berhemên Melayê Cizîrî ye ku ji aliyê Celaledîn Yoyler ve hatiye şerhkirin. Ev berhem di sala 2006'an de ji weşanxaneya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê derketiye.
Ev berhem di wêjeya kurdî de xwedî cihek bi rûmet e ku him wêjeya kurdî dide vekirin him jî dewlemendiya helbestên Melayê Cizîrî dide pêşberî me.
Chris Kutschera (bi navê xwe yê rastî Paul Maubec) (z. 13 gulan 1938, Fransa – m. 31 tîrmeh 2017, Fransa), lêkolîner, nivîskar û rojnamevanê fransî bû ku bi taybetî li ser Rojhilata Navîn û kurdan xebat kir.
Di de xwendina xwe kiriye û di sala 1960'î de li Guatemalayê dest bi rojnamevaniyê kiriye. Kutschera bi gelek gotar û nivîsan di rojnameyên weke ', ', ' û ' derketiye pêşberî mirovan. Wî û hevjîna xwe Edith gelek pirtûkên li ser jiyan û serhildana kurd û Kurdistanê nivîsandine.
Chris Kutschera di 31ê tîrmeha 2017an de li Guéret (Fransa) çû ber dilovaniyê Xwedê.
Fatih Altaylı "(bixwîne: Fatîh Altayli)" (jdb. 1963 li parêzgeha Wanê) rojnamevan, moderator û nivîskarekî tirk e. Di Habertürkê de birêveberî û pêşkêşvaniya bernameya "Teke Tek"ê dike. Xwedî nêrînên neteweperwer e.
Dibistana amadeyî ya Galatasarayê bidawî kiriye. Di rojnameya Cumhuriyetê de wekî nûçegihanê werzîşê dest bi rojnamevaniyê kiriye. Sala 1993yê bingeha radyoya Best FMê avêtiye. Sala 1995ê derbasê Show TV û Show Radyoyê bûye, li wir bi qasî salekê xebitiye. Di heman salê de bêjeriya nûçeyan û bernameya "Teke Tek"ê jî daye destpêkirin. Sala 1996ê derbasê koma medyayê ya Doğanê bûye, di "Hürriyet, Radyo Dyê de gerînendetiya giştî ya weşanê kiriye.
Altayli di meseleya kurd de, dijberekî tund e. Ev jî bûye sedem ku di warê medya û çapemeniyê de bipêşbikeve, meqamên bilind de kar bike. Di salên 1990î de li bakurê Kurdistanê şerekî dijwar hebû û bi hezaran kurdên sîvîl dihatin kujtin û windakirin. Wê demê Altayli giraniya xebata xwe dabû şerê psîkolojîk ê li dijî kurdan dihat meşandin. Wî herwiha di lijneya birêveberiya yaneya werzîşê Galatasarayê jî kiriye. Marî bûye (zewiciye) û xwedî 2 zarokan e.
Yağmur Atsız, (jdb. 4 çiriya paşîn 1939 li Stembolê, Tirkiye) nivîskar, helbestvan û rojnamevanekî tirk e. Kurê giregirê nîjadperestiya tirkan Nihal Atsız e. Berevajî bavê xwe, xwedî nêrînên demokratîk e. Der barê meseleya kurdan de, helwesta wî erênî ye. Birayê tirknas Buğra Atsız e.
Dibistana amadeyî ya Haydarpaşayê bi dawî kiriye. Di zanîngeha Stembolê beşa dadê de perwerdeyê dibîne. Diçe Almanyayê li zanîngeha Bonnê jî dixwîne. Sala 1967ê ji vê zanîngehê destûrname distîne. Bo demekê li Tirkiyeyê gerînendetiya çapemenî û weşanê ya dewletê dike.
Li Almanyayê di radyo û televîzyonan de dixebite. Sala 1977ê li balyozxaneya Tirkiyeyê ya Bonnê bo du salan kar dike. Di rojname û kovarên wekî Nokta, Pazar Postası, Yeni Yüzyıl, Milliyet, Tercüman, Maya, Türk Edebiyatıê de dinivîsîne. Ji sala 2009ê vir de di rojnameya Starê de quncika wî ya nivîsandinê heye.
Komkujiya Qilabanê, an jî Komkujiya Robozkê di 28ê kanûna 2011an de li gundê Robozkê yê Qilabanê pêk hat. Piştî ku di heman demê de civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî (LEN) ya Tirkiyeyê ku jê re bi tirkî dibêjin "MGK" lev dicivê û piştre ev komkujî dibe. Hat gotin ku plansaziya wê komkujiyê di wê civênê de hat kirin. Di wê civinê de, ku armanca ku çavtirsandinê bidina kurdan, firokeyên dewleta tirk diavêje ser gundên ku li wê herêmê û ser 35 mirovê kurd dikuje. Mirovên ku hatine qetilkirin, hemû sivîl bûn. Gelek ji wan temenê bin 18 saliyê re bûn. Li gor ku agahiyên ku dihatin û ketina ajansan de di nav wan de zaroyên 12 salî jî hebûn. Çapameniya tirkî, cih neda bûyerê. Li hin ajansên cîhanê yên weke yên Fransa û Îngilistan û hwd re jî wê komkujiya ku dewleta tirk li ser serê kurdan da kirin, cih girt.
Komkujî, weke ku hemû kurd jî jê bawer dikin ku bi piştgiriya Amerîka û Îngilistanê pêk hatiye. Ji ber ku hertimî di şerê li dijî kurdan de, Amerîka istihbaretê dide tirkî û di çarçoveya wê istihbaretê de komkujiyên kurdan pêk tên.
Balafirên şer ên artêşa tirk ên F16 li gundê Robozikê di navbera Qilaban û navçeya Zaxo ya Başûrê Kurdistanê de gundî bombebaran kirin. Hate zanîn ku heta niha 35 kesan jiyana xwe ji dest dane. Lê çapemenî û rayedarên tirk tu agahî an jî daxuyanî nedan. Tenê bêdeng man.
Xata dîrokê ya di temenê komkujiyê de.
Kurdistanê, di sale 1923´an de, di konferansa Lozanê de di nava Îran, Sûrî, Tirkî û Îraqê de hat qatkirin. Di wê demê de, li cihê rêveberiya îraqê, Ingilistan li Îraqê hebû û rêveberî û desthilatdariya wê di destê wê de bû. Kurd, di wê demê de, li başûrê kurdistanê, di bin serkêşiya Şêx Mahmudê berzencî de di tekoşînê de bûn û doza maf, azadî û serbixwebûna xwe dikirin. Rêveberiya Îngilizî, pêşî ji kurdistanîyan re got herê û desthilatdariya "keyaniya Kurdistanê", di bin serokatiya Şêx Mahmudê berzencî de hat ava kirin. Lê ev rêveberî, wilo zêde ne doma. Ji ber ku Kurdan, di wê demê de dixwestin ku biserbixwebûna xwe tevbigerihin. Bi vê yekê, êdî artişa Ingilizî ya ku axa îraqê ku başûrê kurdistanê de di nav dihasinad, li dijî wê xwesteka kurdan rabû û ji bêjahî û hewayî ve bidest hêrîşî kurdistanîyan kir û keyaniya kurdistanê ji holê kir.
Di wê demê de, li ser axa Sûrî jî, ku herêma kurdistanê "başûr rojavayê kurdistanê di nav de bû, Hêzên firansizî li ser bûn. Wan jî, bi Ingilizîyan re bi yekîtî tevdigeriyan ji bo ku li herêmê karibin xwe li ser axên ku li ser wan bûn xwe bigirin. Di sale 1923´an de, bi vê rewşê diçina konfaresan Lozanê. Di wê demê de, Tirkî jî, biryara avakirina wê dihê dayin. Li gorî, berjewnediyên Îran, Ingilistan, Firansa û tirkiya ku ji nû ve ava dibê ku kurdistan, newê naskirin û di nava wan de were qatkirin. Ku di wê demê de kurdistan hatiba naskirin, wê başûr rojavayê kurdistanê ê ku di bin destê rêveberiya ingilizî de bû, başûrrojavayê kurdistanê ku di bin destê Firansizîyan de bû, rojhilatê kurdistanê ku di bin destê Irane ku bi Ingiliz û Emarikalîyan re pirr baş bi îtîfaqî tevdigeriya hatibû hiştin, wê nema ba. Konfaranse Lozanê li ser wî temenî digihijê biryara qatkirina kurdistanê. Piştre, sînor di nava kurdan de tê xîzkirin û nayê hiştin ku ti kesek karibê ji sînor derbas bibe û herê aliyekî din ê sînor û hevdû bibînin. Weke ku li tirki bû, Ku mirovekî ji sînorê bakûrê kurdistanê derbaskiriba û çûba rojhilatê kurdistanê ku di bin destê Îranê de ya û yanî jî ku çûba başûrrojavayê kurdistanê ku di nav sînorê sûrî de dimêne, weke "qaçaxçî" tên bi navkirin. Bi vî rengî û gotinên bi vî rengî dihê xwestin ku pêşiya çûna cem hevdû ya kurdan were girtin. Piştî ku Paxta Sadabadê jî hat li Darxistin, wê di wê paxtê de, bi teybetî biryarên ku li ser sînor û jidandina sînoran wê werina girtin. Bi vê yekê, wê çûna bi sder kurdan de bibe. Lê kurdên bakûrê kurdistanê li beşa kurdistanê ya di nav sînorê Îranê de jî, di ya di nav sînorê sûrî de jî û di na ya di nav sînorê Îraqê de jî, li wan xizmên wan hena. Bi heman rengê, ji wan qatên kurdistanê jî, li bakûrê kurdistanê xizmên wan hene.
Ew sînorên ku di nava kurdan de hatina xîzkirin, hertimî bûna sedeme kuştina kurdan. Kurd, hertimî, ji wan buhurtina ku herina cem hevdû û xizmêên xwe bibînin. Ew çûn û hatina wan ya li ser sînor bûya. Tenê ku mirov ji deme konfaranse Lozanê û heta vê demê hilde li dest ku tenê li ser sînor hatina kuştun, ku bi rastî, kronolojiya wan, were derxistin, wê bê dîtin ku heta roja me, bi sadan û hezaran kurd hatina kuştin li ser wan sînoran. Weke xaleka dawiyê ya wan komkujiyan jî, komkujiya Qilabanê û yan jî ku di çapamaniyê de tê bi navkirin komkujiya Robozkê bûye.
Armanca siyasî ya di bin komkujiya Qilabanê de.
Komkujiya Qilabanê, weke komkujiyaka ku dewletê bi plankiriya ya. Armanca sereka, ew bûya ku ku çavê kurdan were tirsandin a. Di serî de, weke armanca duyemin jî, ew a ku têkiliya kurdan ya çûna cem hevdû were birrîn a. Armanca sêyemin jî, ew a ku kurd, doza maf û azadiya xwe ne kin a. Bi vê armanca dewletê ya sêyemin ve girêdayî, mirov divê ku weke xalna binî rojavê û pêşketinên ku di wê demê de bûna jî bênê rojavê. di wê demê de, dewletê, komkuji kir ku weke ku kurdan, gavekê bi şûn de bide bi şûn de. Kurdên, başûrê kurdistanê, bi nîvdewletî dijîn. Kurdeên başûr rojavayê kurdistanê, di asteka nîv dewletî de dijîn. Kurdên bakûrê kurdistanê jî, xweseriya xwe denezandin. Bi komkujiya Qilabanê re, hat xwest ku xatekê di nava van pêşketinên di nava kurdan de ji aliyê civaknasî, sîyasî û dîplomatikî ve were danîn. Bi vê yekê, komkuji, pirr bi planî hatiye kirin. Di roj û saete ku komkuji pêkhat de, lijneya bilind a ewlakariyê ya millî ya tirkiyê li hevdû dicîvî bû. Piştî, bidawîbûna civînê bi saatekê û an jî du saetan re ev komkujî pêk tê. 'Dewletê, wilo fikir ku weke ku berî wê komkujiyê bi salakê li Gundekî xizane Amedekê bi destê çend cerdewanan 44 kurd hatina qatilkirin û ew komkujî, di çapameniyê de weke komkujiyaka ku di ancama berjewnedîyan û an jî dozaxwûnê de pêkhatiya û bi wê rengê daya nîşandin, wê fikir kir ku wê ew komkujiya Robozkê jî, wilobi wê rengê bida nîşandin.' Di wê komkujiya ku têde 44 kurd hatina qatilkirin, hingî, serokkomarê tirk Abdullah Gül bixwe derket ber çapameniyê û got ku "di kevneşopa wan de temenê vê heya û ev dozaka xwûnê ya."
Koordîna, plan û istihbarate komkujiyê.
Di deme ku komkujiya Robozkê bû jî, kurdan û gotin ku "emarîka û Îsrail, istihbarate wê komkujiyê dane". Piştre, ne bi gelekî re derketa li holê ku Ji navenda Emarika istihbarat hatiye. Bi firokên bêmirov ku ji wan tê gotin "Heron", bi wan, îstihbarat bi dîmenî hatiye girtin û hatiye kifşkirin ku ew kî na. Lê tevî wê jî, piştî ku îstihbarat, hatiye dayin li destê rêveberiya tirkî, êdî ji aliyê Sorokwezir û û serokfermandar ve ferman hatiye dayin û komkuji pêk hatiye. Kurdan, ev komkuji, di nava xwe de weke Komkujiya Qerqeliyê ku li navçeya Wanê pêk hatiye û nav wê weke " sihûsêgûla" bûya malê dîrokê, tijbandina wê. Di wê demê de jî, Komkujiya Qerqeliyê, ji aliyê generalê tirk Mustefa Muglali ve hatibû kirin.
Piştî komkujiyê re hewldanên dewleta tirk yên bi arnamca ser komkujiyê bigirê.
Piştî ku komkujiya Robozkê, pêkhat, dewletê, hertimî hewlda ku rojevê biguharinê û ser buyarê bigrê. Piştî komkujiyê re "doza 12 êlûnê" hat dest pê kirin li berçav. Ji bo ku rojev were guharandin bi wan, çend generalên tirk jî hatina girtin. Piştre, ji bo ku dîsa komkujiyê ji rojavê derxê, bi navê "komisyona lêkolînê" li meclisa tirkî, komisyojek hat avakirin. ev hewldan hemû jî, ji bo ku serê komkujiyê bide girtin û an jî, wê ji rastiyê dûr bide nîşandin. Lê tevî ku heta, îro(28. Mai 2012) bi ser 5 meh jî buhurtin jî, hê jî, ti kesek ne hata derizandin. Vajî wê, siyesetmederên kurd, yên ku komkuji dikirina rojavê de, ji wan re doz li ser dozê hatina vekirin. Yên ku komkuji sermazar kirin, rastî hêrîşa hêzên dewletê hatin. Ji bo ku bertekên gelê kurd, bênina xwerê, li berçav dozek vekirin. Lê doz li kê hat vekirin û kî têde hata darizandin, ew veşartî ma. Qatilên ku komkuji pêkhanîn, veşartî man. Lê kurdan, tevî hemû hêrîşan jî, dev jî biçûna bi ser komkujiyê de ku ji bo ku wê derxistina li holê û qatilên wê teşîr bikin ne berdan.
Di şerê li dijî kurdan de, tirkî, heta vê rojê jî, piştîgirî ji welatên andamê NATO û Emarika girtiya. Emarika, li dijî, tevgera kurd ya azadiyê, hertimî, bi sîyasî, dîplomatikî û gelek aliyên din ve piştgirî dayê de. Ku ne bi wê piştgiriyê ba, wê heta roja me, ew şer ne hatiba domandin. Rêxistinên kurd, hem li kurdistanê û hem jî dervî kurdistanê li ewropa, hertimî hatina kirimînalîzekirin. Televizyonên kurd, ên weke roj tv, ji bo ku bi kurdî weşan dikirin û maf û azadiya kurdan dihanîn ser ziman, hatina girtin. Ev hemû, di wê deme ku ev komkuji bû de, bêhtirî, hatina berçav û bandûra wan hat dîtin. Bi van re, mirov karê bibêje ku dewletê, li hemberê xwestina statûya xwe ya kurdan, bi komkuji û înkara xwe re bi van rengan bersiva daya kurdan. Komkujiya Robozkê jî, bi armanca çavtirsandinê ji bo ku kurd maf û azadiya xwe doz nekin û nexwezin, hatiye kirin. Kurdan, ji bo ku ev fahm kir, êdî bêhtirî doza mafê xwe yê azadiyê kirin. Bi wê re, divê ku mirov bibîr bixe ku di vê demê de ser 15 hezar sîyesetmederên kurd jî ji bo ku doza azadiya kurdan kirin û mafê kurdan bi lêvkirina, hatina girtin û nûhan di zindanê de na.
Xwepêşandinên ku li gelemperîya Kurdistanê ji bo Komkujîya Qilabanê bûn.
Li Kurdistanê, piştî ku komkujiya Qilabanê bû, li her bajar, navçe û gundên kurdistanê, xwepêşandin ji bo komkujiya Qilaban û Şermazarkirina wê bûn. Di hemû xwepêşandinan de, xwestekek bi dirişim û gotinên kurdan re derketina li pêş. ew jî, ew bû ku "berpirsîyarîyên komkujiyê derkevina li Holê. rayadarên dewleta tirk, di despêka komkujiyê de bêdeng man. Roja ku komkuji bû, heta ku di çapamaniya kurdistanê û ya navnetewî de bi awayekî mazin cih negirt, dewlete tirk, rayadarên wê û çapameniya wê, komkuji ne hilda rojava xwe. Piştî ku hilda rojava xwe jî, bi gotinên ku hêrîşî kurdan bikin, hildana roja xwe. Minaq, di gotin ku "ew mirovên ku li wir hatina kuştin, çi karê wan li wir hebû?". Bi vî rengî, xwestin ku yên ku di komkujiyê de hatina qatilkirin, bi berpirsîyar bidina nîşandin. Li Meclîsa tirk, komîsyonaka ku Lêkolîna komkujiyê bike hat ava kirin. Komîsyonê, tenê tenê bi armancekê derketa li pêş. Ew jî, ew bû ku bertekên ku ji nava kurdan ji bo komkujiyê bilind dibin kêm bin.
Komkuji, ji roja ku pêk hat û hata ku demên pitre hemûyan jî, kurdan xwestin ku rayadarên derwletê ên ku fermana komkujiyê dane werina derxistin li holê. Lê ti carî, ew mirovên ku ferman dabûn, ne hatina eşkera kirin.
Piştî komkujiyê bi 5 mehan di rojnemaya Emarikî ya bi navê "The wall Street journal", nivîsand û hanî ser ziman ku Pantagonê îstîhbarate komkujiya Robozkê daya tirkî û rayadarên tirk, ferman dane." Ev hanîna li ser ziman ya rojnemê, bi rojan hat nîqaşkirin. Lê rayadarên dewleta tirk, hewldan ku pêşîyê li wan nîqaşên ku piştî nivîsa wê rojnema Emarikî bûn jî bigirê. Bi vê yekê, dewletê, xwest ku berpirsîyarîya xwe ji berçav bide dûrkirin. Serokwezirê tirk Recep Tayyip Erdoğan, di axiftina xwe ya li ser komkujiya Robozkê de, got ku "me tazmînate wê jî daya, êdî çima li ser tê axiftin û di rojevê de tê hiştin." Serokwezirê tirk T. Ardogan, herdemî, komkuji parast û yên ku komkuji kirina, veşartin. Kurdan, ew bixwe, weke yê ku "ferman daye" hanî ser ziman û di xwepêşandinên xwe de bi dirişmî û dengê badikirin ku "qatil Ardogan." Bi van gotinan, ji rojnemavana xwest ku êdî ti kesek komkujiyê ne hildê rojava xwe.
Kurd, li Kurdistanê, her roj derketina qadan û ew komkuji şermazar kirin û xwestin ku berpirsîyarên wê werina derxistin li holê. Di her xwepêşandinên xwe de kurdan, xwestin ku "kê ferman daya, were eşkera kirin." Bi vê yekê û armancê, hertimî pirsîn ku "kê, ferman daya?" Ev pirs, weke pirseka ku hertimî kurdan dipirsîbû. Lê ew pirs jî, ti carî, ne hat bersivandin. Ew pirs, hertimî, bêbersiv hat hiştin. Heta roja me jî, ev pirsa "kê, ferman daya", bêbersiv a.
Birina komkujiya Robozkê li dadgeha navnetewî.
Partiya kurd BDP, piştî ku fahm kir ku wê êdî li hundurû ti ancam ji dewletê û lêgerînên wê yên li berçav dernekevin, êdî bi serlêdanê serî Dadgeha sûcên şer ya navnetewî lê da. Tirki jî, ji bo pêşî li wê dozê bigirê, doza li dadgeha xwe dayî vekirin bêî ku ti çareserîyan û bîryaran têde bide girtin, di "kudandinê(sûrûncemê)" de dihêle.
Giringiya birina vê doza komkujiya kurdan li dadgeha navnetewî, ew a ku wê pêşiya komkujiyên din yên bi vî rengî bêgirtin. Lê ku ti ancam, ji dadgeha navnetewî, bi herênî newina girtin, wê êdî pêşiya komkujiyên nû ku bibin newê girtin. Ji ber vê yekê, giringa û wate wê heya.
Siyasetmedaran çi got?
Herwiha di rojnameya amerîkî WSJ'ê de nûçeyek derket ku, dihate gotin; "Amerîkayê, îstîhbarata Robozikê bi balafirên xwe yên bêmirov "(ji wan re predator tê gotin)" daye Tirkiyeyê."
Qilaban
Kortek, herêmeke ku li Başûrê Kurdistanê li herêma Qendîlê dimênê ye. Balafirên artêşa tirk di 21'ê tebaxê de devera Kortek a di navbera Qendîl û Ranyayê de bombebaran kir, di encamê de 4 jê zarok, jinek ducanî û bi giştî 7 kesên sivîl jiyana xwe ji dest dan. Pişte cenaze di 22'ê tebaxê de ji nexweşxaneya navçeya Ranya ya Silêmanî hate girtin û ji aliyê bi hezaran kes ve li gundê Golê hatin definkirin
Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî, rayedarên partiyên Kurd ên Başûrê Kurdistanê û hemû sazî û rêxistin Kurd ev êriş şermezar kirin. Her wiha rayedarên Herêma Kurdistanê mijar birin rojeva Ewrûpayê.
Piştî ev nûçe di hinek saziyên çapemeniyê de cih girt û bû rojev, Serfermandarî û Wezareta Derve ya Tirk daxuyaniyek da û îdîa kir ku balafirên şer ên artêşa Tirk sivîlan bombebaran nekirine. Serfermandariya Tirk wêneyên ji peykê hatine kişandin ên cihên hatine bombebarankirin li çapemeniyê belav kir û îdîa kir ku ev wesayîta sivîlan ji aliyê balafiran ve nehatiye bombebarankirin. Lê Serfermandariyê derbarê ‘Ev 7 kesên sivîl çawa hatin kuştin’ de jî tu agahî neda.
Kortek
Perihan Mağden (jdb. 1960, Stenbol, Tirkiye) nivîskareke tirk ye. Di gelek rojnameyan de nivîsiye. Bi eslê xwe gurcî ye lê xwe wekî tirkekê dibîne.
Li Koleja Robertê a di Stenbolê ye û di Zanîngeha Bosforê beşa derûnînasiyê de xwendiye. Li gelek welatan geriyaye û li derveyî welat di karên cuda de xebitiye. Di nava salên 1997-2005ê de di rojnameya Radikalê de xebitiye. Payîza sala 2006ê de xwe daye nivîskariya kovaran. Di kovara REDê de nivîsarên wê hatine weşandin. Ji sibata 2007ê ve dîsa vegeriyaye Radikalê.
Ji ve dest bi qunciknivîskariya rojnameya Tarafê kiriye. Hin romanên wê bûne fîlm jî.
Sal heyamek ango demek 12-mehî ye. Li gor salnameya rojî her salek 365 yan 366 roj e. Rojê 1'ê rêbendanê navî xwe "Sersal" e.
Salname û navê heyv / mehan.
Salname, Calendar an jî bi gotineke din Teqwîm,
Her sê têgeh jî “dema diyarkiri” ya ji hêla însan ve hatiye destnîşan kirbe jî; di bingeha xwe de dem; ango zeman, bi aqilê biyolojîk an jî bi gotineke din yê hormonîk destpê kiriye.
Bi milyonan sale ku vî “mejiyê biyolojîk”, laş amadeyê rewş û hêman(faktor)ên xwezayî kiriye. Dema zêdebûnê, dema koçkirin û vegerê bi bedenê daye ezber kirin.
Zindîwer - ji bilî însan – ên bêziman, bêhacet û bi vê ezbera genetîk, li ser jiyanê mane; xwe parastine, nifş ango nesla xwe zêde kirine.
Cudahiya salnama biyolojîk û ya mêjiî qeyd e. Mêjî qeyd dike, ya bedenî diguhere ku guhertineke hêdî, bi qasê sedan sal diajo.
Yek hatiye nivîsandin; ya din bê nivîs e; û girêdayê seata tina tavê û pêlên manyetîk ya galaksiya me ye. Ev hêzên bingehîn, li ser mantiqê herketê ya hundurîn de bi danîna peryoda afirîna hormonan xwe dide nîşan û tevdigere. Eva jî wekî kodên hîmî di bedena zindî de hatine veşartin. Xwe nu dikin û diguherin. Ev koda bêhempa parçeyek ji aqilê mezin ya xwezayê ye.
Civaka Kurd jî, yek ji civakên sereke yên xwedî salnameya kevn in. Kal û pîrên me jî, bi awayekî biaqilane sal, heyv, roj û demên pîvandî re eleqedar bune û navên taybet ku di zimanê me de xwedî wate ne lê kirine.
Lê, ji hêla nivîskî ve mixabin pelgên ku gîhîştine îro wekî ku tunin. Eva jî me di lêkolîna vê şopê de tengav dike.
Tespîta “wext” ê, di heman demê de saloxeke gelekî girîng yê pêşketina mirov e. Texsim ango sinorkirina “DEM” ê destpêka “Însanê bi plan” bi xwe ye.
3500 sal berê ku zanayên Misrî sal wekî 365 roj hesab kirin, wan wê rojê pêdiviya salnamê, ji me zêdetir didîtin; ev ji bo me sedemeke şermê ye. Lewra -pîvaneke pir radîkal be jî - asta paşdemayîna me jî radixe berçavan.
Belkî jî mirov bêje ku me ji ziyana dijminan re negotiye “na ! ”. ji hêlekê din ve jî, hin hewldanên borî û hin jî yên nû jî hêjayê rêzê ne. Bi saya wan e kû îro em, digel hemû qelsiyan de li ser gencîneyeke mutevazî ne.
Îro em, li ku dera “dem”ê ne ? Pirsa herî grîng ev e. Lewra kesên ku "demê" nasnekin çima nav lê bikin, an jî navên lêkirî biparêzin ?
Pirsa duyemîn ya girîng ew e ku gava win /hun, nivîsê bikar neyînin, wê çawa çanda xwe biparêzin ?
Ji hejmara wan jî diyar dibe ku, navên mehan yên kurdî, ji navên salnama Julian (Juliyen) kevntir in. Lewra Salên hejmara wan di salnameyên Rojavayiyan de cih digirin vê teoriya me îsbat dikin.
Li gorî vê, salname piştî 325ên zayînî bi civata NÎKA (NÎKEA) ango ÎZNÎK kete fermiyetê. Lewra wê demê sal, wekî 365 û 10 meh hate danîn.
Deh, di reqemên Latînî /Grekî de ye e û tê wateya dehemîn meh ê.
KANÛN: (DECEMBRE) - DEKA / DECA (10)
COTMEH: (Octobre) - Octob yanê (8) Heyşt
ÎLON: (Septembre) - Septem yanê (7) Heft
TEBAX: (Augustus) - Sexa / Hexa yanê (6) Şeş
Augustus, heyva şeşemîn ya salnama Romayiyan ya kevn e. augustus, nîşaneya midaxalê Romiyan ne ya yêkemîn li ya li hemberî salnamê ye. Lewra beriya wê, bi “July”ê jî lîstine. Bi vê destwerdnê pêvajoya navên şexsan destpê kiriye.
Lewra em dibînin ku navê Gaius Julius Caesar Octavianus Augustus, li heyva şeşan hatiye kirin. Îhtîmaleke mezin ji ber reşgirêdanê ango şîngirtina ji bo Cesar împaratoriya ROMAyê ye. Yan jî jer serkeftina mezin ew bi vî awayî hatiye anore kirin. Lê rastiyeke berbiçav heye ku Cesar Augustus, di 19 vê mehê de jiyana xwe ji dest daye.
Pênc: Temmuz /Tammûz:Tîrmeh: Jûly: quinqu / Quintilis: Ji bo anor (honor)e kirina Julius Caesar Octavianus Augustus e. Navê wî yê duyem Julî hatiye lêkirin. Lewra nave vê heyvê beriya ku bi vî awayî were guhertin di mana heyva pêncemîn ya zimanê Latînî “ Quintilis” e.
Çar: Hezîran: JUNE/ Tetra: Li gorî çavkaniyan ji navê jina xwedayê romî JÛPÎTER Juno hatiye girtin. Wê jî koka xwe ji Canik = ciwan + Jinek / Jineke Ciwan wergirtiye.
Sê: Gulan: May / Tre: Navê xwe ji xwedawenda Grekî digire. Wekî heyva sêyemîn ya salê hatiye bi lêv kirin.
Du: Nîsan / Avrêl (Aprîl) duo: Li jêr di salnama Cihû û bi rêya wê jî di salnama Babîliyan de jî tê dîtin ku NÎSAN navekî gelekî kevn û navêkî Mezopotamyayê ye.
Lê li gorî îddiayeke din jî navê wê, ji xwedawenda Greekî Afrodît hatiye. Wisa be jî, dîsa tê zanîn ku peyva “Afret” di wateya “JIN” ê de hê ji li Kurdistan û Êranê tam di vê wate û cîh de tê bikaranîn. Ji ber vê çendê, koka vê peyvê ji Greekî zêdetir Ariyenî nîşan dide.
Wekî ku tê zanîn 1ê heyva Nîsanê (Nîsanû) di jiyan Babîliyan de wekî roja sersalê tê qebûl kirin. Û li ser vê mîsyonê tê pîroz kirin. Ji bo çi ‘Meha Nîsanê” kez nizan e. Yan jî ez nizanim hêjî. Tenê mirov dikane bexsa qencî û xezeba xweda û xwedavendan bike. Lewra demsalên ku bexteyarî dixin jiyana mirov û yên ku diêşînin jî navê xwe didin gelek diştan. Eva ji bo ji bîrnekirin ê ye.
Une /Uno: Adar /Mart (March) Semî: Heyva Adarê wekî salnama Zerdeşti, di salnama Romaiyan de ji wekî yêkem û heya pejirîna Salnama Gregorian, hatiye bikaranîn. Yanê bi pejirîna rojbûna Êsa ew, wekî “destpêk” a demê pejirandine.
Û bi vêguherîna demê re, gelek xal û nirx jî hatine guhertin. “March”, Mars ango “Adar”, bi salnama Gergorien dikeve statuya yêkemîn heyv ya salê. Lê, li gorî sala ku ji deh mehan pêk tê yêkemîn e. Ji hêla din ve di baweriya zerdeştiyan de sal 12 heyv û ew jî nêzîkî 365 rojan e dîsa “Adar”meha yêkemîn e. Ferq, hejmara heyvan e.
Lê têbiniyeke heye ku divê em, bi we re parve bikin ku: Çima em dibêjin “21ê Adarê” roja Newrozê ye ? Û ji hêla din ve jî em heyvên xwe 13 roj dereng li gorî salanama Mîladî didin destpê kirin ? Eger ferqeke wekî 13 roj hebe wê çaxê Newroz divê 13ê adara mîladî de were pîroz kirin. Lewre Serê Salê û serê meha Adarê ye. Na, eger em dibêjin “21ê adarê” wê demê mecbûrin sedema ferqa heft rojan rawe bikin; an jî bêjin hesabê Zerdeştî 21 roj derengtir ji ya Mîladî ye.
Di vira de tiştê ku gelek balê dikişîne, di demên borî de li welatên Latîn navê heyvan wekî hejmar hatiye dayîn, lê pişt re hin faktor, navên xwedawend û împaratoran re hatine guhertin.
Rêbendan / Çile: January / ev meh di destpêkê de di nava salnama Romayiyan cih nagire û loma bi deh heyv hatiye hesab kirin.
Piştre tê pejirandin û nav tê lê kirin. January ji navê xwewdayekî kevn ÎANUA / JÎANUA / JYANUA hatiye wergirtin.
Sibat: February: Peyva February ji dînê kevn yê Roamiyan ji navê Xwedayê binê herdê FEBRUUS hatiye hilbirîn. Û di nava demê û 28 /29 roj kişandina wê buye sedem ku hin wateyên din lê werin barkirin.
Ji ber vê, di nava mehan de mehek pîroz û pakbûnê ji guneh û xirabiyan. Dema ku Romayî sala bi 12 heyv dipejirînin February / Sibat dibe heyva dawî ya salê.
Hêjayê gotinê ye ku li rojhilata navîn, û Misirê pergala 12 heyvan bi hezar salan bû ku dihate karanîn. Ji ber vê îxtimalêye ku Romaiyan bi hatina herêmê ew ji wir wergirtin e.
Di vira de salnama Greekî jî bi ya Romaiyan re heman salname ye lê du heyvên din jî lê hatiye zêde kirin. Yanê 12 meh e. Lê aliyê navan ve heman nav hatine karanîn.
Digel vê li Rojhilata navîn Salname qeyda herî kevn Tewrat e. Tewratê de sala nû di meha NÎSAN an jî AVÎVê destpê dikin. Ku “Aprîl” û “Avîv!” gelekî dişibin hev.
1- Nisan (Avîv), 2- Iyyar, 3- Siwan, 4- Tammûz, 5-Av/ Ab, 6- Êlûl, 7- Tîşrî, 8- Marheşwan, 9- Kîslew, 10- Tebeth, 11- Şevat(Adar 1), 12- Adar (Adar 2)
Heyvên ku - 1.Nisan, 2.Iyyar, 4.Tammuz, 5.Ab, 6.Elûl, 7.Tişri, 12. Adar;
nave wan mehan ji salnama Mezopotamyayê hatin e ku li ser navê Babîliyan hatine kişandin in. Ji ku ev navên heyvan ketine hundirê salnama Hebrew ango cihûyan ?
Li gorî pelgên dîrokî ev, digêje dema macîriya mezin ya sala 586 BÊ ya li Babîlê ku bi destê Nabokadnezarê duyem ve hatiye pêkanîn. Lewra civaka cihu nêzîkî 1500 sal li vê derê jiya. Û piştî destura Xelife Omer jî ku vegeriyan jî Cihûtî li Kurdistanê heya salên 80 jî man. Û hê jî şêniyeke pîçûk li Kurdistanê dijîn.
1. Nisanû, 2. Ayarû, 3.Simaû, 4. Dû’ûzû, 5. Abû, 6.Ûlûlû, 7. Taşrîtû, 8.Arakşamna, 9.Kîslîmû, 10.Tebetû, 11.Şabatû, 12. Adarû
Digel vê ji hêlacografik ve gelek nêzîk be jî, di salnama Îranê de bi navê xwe ve gelekî cuda ne. Li gorî Salnamê Sersal di 21ê adarê de destpê dike bi navê
1. FARVARDÎN - 21 ê Adar - 21 ê Nîsan (Nuvebûna Jiyanê)
2. ORDÎBEHÊŞT - 21 ê Nîsan - 21 ê Gulan
3. XORDAD - 21 ê Gulan - 21 ê Hezîran
4. TÎR - 21 ê Heziran - 21 ê Temmûz / Tîrmeh
5. MORDAD - 21 ê Temmûz /Tîrmeh – 21 ê Tebaxê (Germ)
6. ŞAHRÎSWAR - 21 ê Tebax - 21 ê Îlonê
7. MEHR - 21 ê Îlon - 21 ê Cotmehê (Dilovanî, Başî, Qencî)
8. ABAN - 21 ê Cotmeh - 21 êMijdarê (Avadanî, Îmar)
9. AZAR - 21 ê Mijdarê – 21ê Kanûnê (Ar, Agir)
10. DEÎ - 21 ê Kanûn / Berfanbar – 21 ê Rêbendanê
11. BAHMAN - 21 ê Rêbenda - 21ê Sibat ê
12. ESFAND - 21 ê Sibatê - 21 ê Adarê (Bêhna Xweş)
Ji van mînakan de derdikeve holê ku du ekolên sereke yê salname xuya bibin jî, wekî sê mînak tên kifşkirin
Yêkemîn: Ya herî kevn a Arî ye ku 21ê Adarê, salê dide destpê kirin. Ku heman demê de vê bandora xwe li ser salnama kevn ya Romayiyan kiriye. Di vira de niqaşeke din û hêja destpê dike. Lewra roja 21ê Adarê ne roja eslî ya li gorî salanama Kawayê hesinkar e ev yek. Ya duyemîn 21ê adarê madem roja sersalê ya gelê kurd e divê ew roj ne wekî “roja 21”, divê wekî roja pêşî yanê 1ê Adarê were binavkirin.
Wekî tê zanîn wê demê “Saleke Romayi” yan, ji 10 heyvan pêk dihat jî wan jî sersal bi heyva Adarê didan destpê kirin. Kengê sal wekî 364+1 pejirandin wê demê sersal hate dawiya heyva 10min ya berê (Decembre) şeva roja 31 bu serê salê. Ev eşkereye ku me ev bi navên hejmarî ya Latînî de bi firehî nîşan da.
Ya duyemîn jî ekola Sumeriyan yan jî ya ku destpêkêde ji aliyê Sumeriyan ve hatiye qeyd kirin e. Divê pêşî em bizanibin ku nivîs ji ne ji nişkan ve derketiye û ne jî yêkemîncar Sumeriyan nivîsine ku her tişt yê wan in. Na! Ev ji bo ku pelgên dîrokî yên ku herî kevin di destên me de, yên wan in loma. Yanî tekane nivîsên destê mirovahî ew in..
Di encamê de ekola duyem ya rojhilata navîn e. Ku ev ekol jî pişt re bi awayê sê çavî (kanî) şax ango gulî ji hevbûne ku yek jî ji van Eşax / ekola Aryenî ye.
Duyemîn Hebrewîk an jî Cihûyî. Sêyem jî Misrî an jî Kiptî ye.
Li gorî şopên dîrokî nav lê kirina heyv / mehan de sê prensîbên serêke wekî esas hatine giritin. Yekem: Awayê salnama arianiye: Di vê salnamêde jî xuya dibe ku navên buyer û rudanên xwezayî hatine lê kirin; Dûyem ya Sumeriyan e ku navên Xweda û xwedawend. Ya Romî / latînî xweda, xwedawend û împarator ango melîkan hatine niqandin. Navê yên ku hatine hilbijartin de pîvan hez kirin û tirs in. Yanê li gorî ram û xezeba wan hatine binav kirin û hilbijartin.
Yan jî îhtîmale ku di bin mantiqê lêkirina van navan de “kudan” (dewam kirin) a pêvajoyê jî buye sedem.
Mirovahî, dakû van demên drêj yên tirsdar, an jî bextewarker ji bîr neke û tim di bîra xwe de bihêle ev pêvajo/period bi van navan hildan e.
Hewce nake ku kudana buyerê heyvek dirêj be. Di virda ya esil çend rojên ku mirov nekariye jibîr û aqilê xwe derîne. Yan jî kok û bandora xwe ewqasî kur çuye ku dest nedaye mirov zû ji bîr bike.
Ji hêla din ve jî diyarî kirin di mijara bi navkirina Augustus / tebaxê de jî der dikeve.
Lewra di vê de jî çar faktor cih digirin. 1- Rojbûna melîk ango împaratoran, 2- Serkeftinên mezin 3- Heyva mirinê 4- wergirtina TAC û TEXT in.
Ango karesatê ye ji wan re diyarî hatiye kirin. Îi dibe bila bibe di encamê de navên xweda û xwedavendan gelekî bibandorin li ser navên heyvan de.
Duyemîn: Buyer û çelakiyên xwezayêne ku mirov her tim tirsandiye ye. Serma, germ, nexweşî, bahoz, brusk, lehî /lesar, herdhej, hezaz, Berf, hişkayî û birçitî û bi sedan sedemên din yên xwezayê bune faktorên sereke yê binavkirina heyvan de.
Ya sêyemîn: jî encama pejirîna Qral / xwedaye. Li gorî vê peywira qral ango melîk bi ya xweda re tê wekhev kirin. Yanê ew wekî nuner yan jî temsîlkarê xweda / xwedawend tên pejirandin û navê wan jî bi vî awayî li hin tiştan tên kirin.
Hasan Cemal (z. 1944 li Stenbolê, Tirkiye), rojnamevan û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Neviyê paşayê osmanî yê endamê rêxistina tirkperwer, "Komîteya bo yekîtî û pêşdeçûnê (İttihat ve Terakki)"yê, Cemal Paşa ye. Wekî rojnamevanekî kemalîst dihat nasîn lê demên dawiyê de rexneyan li kemalîzmê dike.
Sala 1965'ê beşa zanînên polîtîk a zanîngeha Enqereyê bidawî dike. Sala 1969'ê dest bi rojnamevaniyê dike. Yekem cihê lê dinivîsîne kovara bi navê Devrim "(bi kurdî şoreş)" e. Di kovara "Yeni Ortam", ajansa bi navê Anka Ajansı û rojnameya "Günaydın"ê de dixebite. Sala 1973'yê derbasê rojnameya xwedî nêrînên kemalîst e "Cumhuriyetê dibe.
Di nava salên 1981-1992'yê de gerînendetiya giştî ya weşana "Cumhuriyet"ê dike. Di nava salên 1992-1998'ê de di rojnameya "Sabah"ê de dinivîsîne.
Ertuğrul Özkök "(bixwîne Ertûẍrûl Îozkîok)" (jdb. 4ê tebaxê 1947 li Izmir) rojnamevan, nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye.
Bi eslê xwe ne tirk, ji malbateke balkanî ye. Çend sal beriya ku Özkök ji diya xwe bibe, malbata wî ji parêzgeha Bulgaristanê Кърджали (Karcalî) tê li Tirkiyeyê bicih dibe.
"Li cem eskeran bi pênûsê êrîş dibir ser kurdan".
Bi xwe di bernameyeke TVê de digot, "min jî bi pênûsa xwe li dijî hewldana nû ya cudaxwaziya kurdan şer kir, heger hêza çaremîn medya, tevlî şer nebûba, niha Xwedê dizane, navê Diyarbakirê kiribûn Amed" Özkök xwedî nêrînên kemalîst, mîlîtarîst e. Di salên 1990î de ku gerînendeyê giştî yê rojnameya kemalîst û neteweperwer Hürriyetê bû, giraniya xwe dabû şerê psîkolojîk ê li dijî kurdan dihat meşandin. Gorî gelekan têkiliya wê bi rêxistinên veşarî yên dewleta tirk re hene, wî perwerdeya endezyariya civakî, sîxurî, şerê psîkolojîk, teknîkên lidarxistina provokayonan ûêd dîtiye.
Di nava salên 1990 - 2009ê de gerînedetiya giştî ya Hürriyetê kiriye ku slogana vê rojnameyê "Tirkiye ya tirkan e!" ye.
Özkök sala 1947 li bajarê Îzmîr (navê berî Smîrna) hatiye jiyanê. Koçberên balkanî ne. Malbata wî karê çapkirinê dikir. Dibistana amadeyî ya Izmirê bidawî dike, li Parîsê perwerdeyê dibîn.
Komara Tirkiyeyê destûr hilda ku hêzên xwe heta piştê Çiyayê Agiriyê ye Piçuk ku wê demê di nav sînorên Îranê de bû, bibe. Bi vî avayî rêya Îran ê ji bo serhildêran hat tevxistin. Paşe di navbera Komara Tirkiyeyê û Îran ê da li ser sînor rêkûpêkek hat çêkirin. Bajaroka Kotur a Wanê hat dayîna Îran ê û iyayê Agiriyê ye Piçuk ji aliyê Komara Tirkiyeyê hat hildan.[7] Di 1’ê tîrmeh a 1930 an da ji aliyê Komara Tirkiyeyê dorgirtina Çiyayê Agirî yê hat xilas kirin û di 7’ê Îlon a 1930 an da operasyona mezin hat dest pê kirin. Vê operasyonê heta 25’ê Îlon a 1930 an berdewam kir. Di 14’ê Îlon a 1930 an da Îbrahîm Axa hat kuştin û Îhsan Nûrî Paşa jî çu Îran ê.
Paşê di darizandina dadgeha Edene da 34 kes bi cezayê dardekirinê hat ceza kirin. Di sala 1938 an da navê bajarê ku Qerekose bû, hate guhertin û bû Agirî.
Mustafa Emin Çölaşan (jdb. li Enqereyê), rojnamevan û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye.
Bi çavên Naziyan li kurdan dinêrî.
Hez ji kurdan nake, tevlî şerê psîkolojîk ê li dijî kurdan tê meşandin bûye. Di salên 1990î de bi babirokên artêşa romê li Kurdistanê digeriya, meytên pêşmergeyan nîşan dida, nûçeyên nerast belav dikir. Tê îdîakirin ku têkiliyên wî bi devedorên dewleta veşarî ya Romê re heye, alîkarî didaye Ergenekonê. Xwedî nêrînên kemalîst, mîlîtarîst, netewperwer e. Di meseleya kurd de, nêrîna wî nîjadperest e. Gelek caran dijûn, tajang li mezinên kurdan dikir.
Bi eslê xwe ne tirk e. Bav-kalên wî ji aliyê osmanîyan ve hatine devşîrmekirin. Eslê bavê wî ji erebên ku osmaniyan anîne li giravên Yewnanistanê bicihkirine ye. eslê diya wî jî ji yewnanan e. Carekê keyê osmanî Evdilhemîd II bavê bapîrê wî sirgûnê çolterên Lîbyayê. Dibêjin paşnava wî jî ji wir tê "(çölaşan tê wateya kesê ji çolteran hatiye, vegeriya, ji ser çolan re hatiye)." Bapîrê wî wezîrtiya komarê kiriye.
Li Enqereyê dibistana amadeyî bidawî kiriye, li zenîngeha teknîkê ya bi navê Ortadoguyê (ODTÜ) de perwerdeya zanînên gerînendetiyê dîtiye. Di gelek wezaretiyan û saziyên dewletê de xebitiye. Sala 1977ê ketiye rojnameya Milliyetê, heya 1985ê li vir xebitiye. 1985 heya 2007ê di rojnameya Hürriyetê de nivîsiye.
Ji sala 2009ê ve di rojnameya Sözcü de sernivîskariyê dike.
Milli Gazete ("rojnameya neteweyî") rojnameyeke tirkî ye. Navenda wê li Stenbolê ye. Wekî rojnameya fermî ya tevgera Nêrîna Neteweyî (Millî Görüş) tê dîtin. Ev tevger îslam û berjewendiyên neteweyî yên tirkan li hev dicivîne, di bin siya bîrdoziya tirk-îslamê de siyasetê dike.
Bo daxwaz û derdên kurdan ti pêşniyarek wan nîne, di meseleya kurdan de xwe didin aliyê îdeolojiya fermî ya dewletê û mafên kurdan wekî cudaxwaziyê dibînin, bi tundî li dijî têkoşîna azadiyê ya kurdan derdikevin.
Tevgera Milli Görüş û ev rojname bi pêşengiya serokwezîrê demekê, Necmettin Erbakan hatiye damezirandin.
Siyaseta vê rojnameyê.
Pesnê tevgera Milli Görüşê dide. Pesindariya osmanîyan dike. Li dijî daxwazên kurdan e. Kurdan wekî parçeyekê ji neteweya tirk dibînin. Dijminiya cihû, ermenî, yewnanan dike. Li dijî cîhana rojavayî nûçeyan belav dike lê bo berjewendiyan carnan prînsîbên xwe diguherînin. Mirov dikare bêje nêzîkê mîrnişîniyên erebên kendavê ne. Him sûdê ji berhemên rojavayiyan werdigirin, dan û standinan dikin, him jî dînê Îslamê bi hin elementên dirûvî û tevgerî yên bisînorkirî, dijîn.
Ji ber ku demekê komkujiya cihûyan înkar kiribû, ji aliyê saziyên ewlekariyê yê Almanyayê ve ev rojname tê şopandin. Li dijî dînê xrîstiyaniyê, DYA û Îsraelê gelek radiweste. Dijberiya rêxistin û saziyên kurdan dike.
Seleteya Mîr Mihemed, gorî gotinan seleteya ku mîrê Soran, Mîr Mihemedê Rewandizî pirr dixwaribûye ye. Ji seleteyên Soranan e. Mîr hezkiriyê kuzel, kaho, singê mirîşkê û biharbêhnê bûye.
Li Tirkiyeyê jê re "seleteya bi singê mirîşkê" dibêjin ku standardekê vê seleteyê nîne. Hin jî wekî "seleteya meksîkayî, seleteya Romayê, seleteya Îranê, seleteya Sezar ûêd" binav dikin.
Mîr Mihemed gelek hez ji kuzelê "(roka, bi latînî Eruca sativa)" dikiribûye. Di seleteyê de herwiha singê mirîşkê, rûnê zeytê û gelek biharbêhn (biharat) jî hene ku bo tenduristiyê baş in. Ango ne giran û rûnî ye. Mîr carnan parêz jî digirtibûye ku bi xwe, demekê dirêj nexweş bûye.
Cihê hişk ê nan jê veqetînin, ew nayên bikaranîn. Cihê din bipişirînin an kûbîkî hûr bikin. Di rûnbirêşkê, di nava rûnê û awîşen û îsota pûlpelî de biqijilînin. Di rûnbirêşkeke din de, goştê xwe yê rişteyî û dirêjî hûrkirî hindikek biqelînin, bila zerayî pê bikeve.
Kaho, kuzelê bişon di badiyekê de hûr bikin. Penîrê li rêşkerê bidin, berdin navê. Lîmonan biguvêşin serê. Nanê qijilandî, goştê mirîşkê li ser seleteyê rêz bikin.
Di badiyekê de rûnê zeytê, mayonez, gormiz, hinekê ava lîmonê, sîra kutayî, xwê û îsota reş tevlîhev bikin ku ev jî sosa seleteyê ye. Vê çêncê (sos) berdin ser seleteyê. Dikarin bi penîr, fringî (tomatos, bacanê sor), gilyaz û fêkî yan zebezyeke din bixemilînin.
Kilora baçik, kilora tilîtizê, kilora pêçiyê, kilora sîgarayê cureyek ji kiloran e. Bi tesîra romî (tirkî) niha li hin deveran ji tevahiya kiloran re boreg tê gotin. Di rastiyê de "boreg" an "borek" tenê cureyeke kilorê ye û bi romî jê re "kürt böregi - kilora kurdî" dibêjin. Li tevahiya herêmên Kurdistanê kilorên wiha tên xwarin.
Kilora baçikê ji Hindistanê heya balkanê tê zanîn û xwarin. Tirk viya wekî xwarineke tirkî didin nasandin, lê di rastiyê de beriya ku tirk werin Anatoliya û herêmê jî pelhevîrk (şikeva) dihatibûye pêçandin. Di pêjgeha Tirkiyeyê, pêjgeha ermenî, pêjgeha ereb, pêjgeha Îranê, pêjgeha balkanî û gelekan de cihê xwe digire.
Li Kurdistanê pirranî li deşta Rewanê, Qers, Erdêxan, Îdir, Erzîrom, Meledî û Rihayê tê xwarin. Pirranî penîrê dadigirin lê li ser daxwazê siyale, kartol an navikeke din jî dikare bê bikaranîn.
Di badiyekê de penîr, zerika hêkê, nîv stekan (qedeh) av, bexdenûsa hûrkirî û 1 kevçî îsota tûjê tevlîhev bikin. Pelhevîrkên xwe par bikin, ji her şikevayê 12 be baştir e.
Ji têkela we di badiyê de amade kiribû dabigirin. Bipêçînin, wekî tiliyê (pêçiyê) amade bikin. Van rûloyên xwe di nava rûn de biqijilînin.
Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Cıvıklı "(bixwîne civikli)," ji koma pîza û patîleyan a pêjgeha Tirkiyeyê, cure xwarinek e. Ji parêzgeha Kayseriyê Develiyê belav bûye, kurdên Anatoliya Navîn jî dizanin û dixwin. Kurd wan bi navê cuda binav dikin; "Lehmecûna stûr", "patîleya Remezanê ya bi goştê kişandî" ûêd.
Di firneya kevirî de tê pijandin. Goştê kişandî bi têkela xwe ya taybet li ser pelhevîrê (şikeva) tê raxistin û davêjin argûnê. Navik an têkela dikevê, dişibe ya lehmecûnê û carnan jî gelek biharbêhnê lê zêde dikin.
Kilorîka navdar a kurd jî dixwin
Kilorîk, kilora bi kuncî, simît, tevrek, pirranî wekî kilorekê tê pijandin.
Kilor, kulîçe yan nan e?
Di binavkirinên kurdî de mentiqeke taybet heye. Mirov dikare wekî nan, kilor an kulîçe jî bînav bike. Heger şikeva bê pêçandin û ji wan jî xelekên simîtê bên çêkirin dikeve bin kategoriya kilorê. Heger pê xwarin bê xwarin dibe nan. Ji ber ku kuncî, dimis tevlî dibe, ango navika wê heye, herwiha kulîçe ye. Bi şîr û şekir be şîranî, ji hevîrê stûr (ji patîleyê stûrtir) û çorsane û bi rûn / bê rûn be, dibe kate.
Tirk, balkanî, qefqazî, faris, kurd, yewnan, suryanî û qismen ereb baş dizanin û dixwin. Kilorîka yan simîta herî çêjdar û navdar li Tirkiyeyê tê çêkirin. Herwisa jî wekî xwarineke romiyan (tirk) tê zanîn, lewra ya herî bitehm li bajarên tirkan tê çêkirin.
Di hin devokan de ji kilorê re "kulor" dibêjin. Tirk "simit (sîmît)," "yewnan κουλούρι (kulûrî)" dibêjin. Hin îdia hene kû ev kilor ji balkanê, bi taybetî ji serbistanê belav bûye.
Hevîrtirş di avê te helandin, bo biwerime 2-3 katjimêr tê rawestandin. 1 stekan (qedeh) ava şîregermê de 2 kevçî dimis (mot) tê helandin. Ard /arvan di teştê yan kodikê de bo strînê tê amadekirin. Nava, orteya ardê tê vekirin û hevîrtirş bi tevî xwê (solin) tê berdan.
Ava bi dimis hindik hindik tevlî tê kirin. Hevîrekê ne pirr ronm ne jî tîr tê çêkirin. Hevîr amade bû, ji girikan di dirûvê xelekê de simît tên çêkirin. Di badiyekê kuncî, di yekê de ava bi dimis heye. Xelekên hatine amadekirin carekê dikin nava ava bi dimis, carekê ji dikin nava badiya bi kuncî.
Di germiya 200 pileyê de bi qasî nîv katjimêrê tên pijandin û paşê jî servîskirin.
Zarok an Gûrik bi awayekê gelek giştî ji dûnde anko têşikê mirov an ra dihêt gotin. Lê reng e bi ramaneka dî ji her mirovekî ra ko hêşta negehiştbit jiyê (temenê) gehiştinê anko balixbûnê bihêt gotin.
Zaro di zimanê Kurdî da bi ramaneka dî jî dihêt bikaranîn: li beranberî peyva daybaban. Bi vê ramanê mirovên balix û gehiştî jî her "zaroyên" daybabên xwe dimînin.
Pênaseya Qanûnî ya Zaroyan.
Rêkkevtina Mafên Zaroyan wiha pênaseya zaroyî dikit: “her mirovekê/a jiyê wî/ê ji 18 salan kêmtir bit, meger li goreyê qanûnê zelamînî berî hingî dest pêbikit, zaro ye”.
Werar.
"Werara Zaroyî" xwîndin an sehkirina pêşdaçûn û mêkanîzmên eleqedar bi wê pêvajoyê ne ko zaroyek pêda diçit heta dibit zelamek. Zaropizişkî anko "pediatrics" tayekê pizişkiyê ye ko xemê ji saxlemî ya zaroan dixwerit. Kesên ko zaropizişkî sexbêriya wan dikit ew in yên ko hêşta di malzarî ya dayka xwe da ne heta jiyê piştî sinêleyiyê (jiyên 0-20 salîyê).
"Zaravên" anko "termên" ko jibo qonaxên werara zaroyan dihên bikaranîn li xwarê hatine rêzkirin. Jiyên ko hatine diyarkirin tenê jiyên bi teqrîb in û sînorên dinavbera qonaxên cidacida da li goreyê kultur û deman dihêt guhartin.
Gustáv Husák (jdb. 10ê kanûna paşîn, 1913 – m. 18ê çiriya paşîn, 1991) siyasetmedarekî slovak e ku serokdewletiya Çekoslovakyayê kiriye û demekî dirêj (1969–1987) weke serokê Partiya Komunîst a Çekoslovakyayê xebitiye.
Gustav li Dúbravka ji dayîk bûye ku ew navçe wê demê di bin serweriya keyaniya Awistriya-Macaristanê de bû. Di temenê biçûk de tevlî xebatên komunîstan dibe. Di dema şerê cîhanê yê duyem de ji sedema tevlîbûna nav tevgera komunîstan, ew tê zîndanîkirin. Piştî şer, ew di partiyên komunîst ên çek û slovak de xebatan dike. Lê di sala 1956an de, ji aliyê alîgirên Stalîn ve bi hînceta ew "neteweperestê burjuvayê" ye, tê dadgehkirin û wî dikine girtîgehê de. Piştî şeş salan ji hepsê diderkeve.
Di sala 1968an de dibe alîkarê serokwezîrê hikûmeta Alexander Dubček. Di dema wan de bi piştgiriya hikûmeta wî YKSS, Çekoslovakyayê dagir dike.
Di 29ê gulana 1975an de dibe serokdewlet û heta îstifa ya xwe (10ê kanûna pêşîn, 1989) li ser vî postî dimîne.
Husák di 75 saliya xwe de li Bratislavayê diçe ser dilovaniya xwe.
Thomas Jefferson (jdb. 13ê nîsana 1743 li Shadwell a nêzîkê Charlottesville, Virginia; m. 4ê tîrmeha 1826 li Monticello ku ew jî nêzîkê Charlottesville, Virginia) sêyem serokdewletê DYA ye (1801–1809). Giringiya xebata xwe daye çêkirina makezagonê û sazkirina organên dewletê. Keda wê di nivîsandina danezana serxwebûnê de heye.
Di dema wî de DYA ji Fransayê axa Luizianayê dikirre. Ji partiya Demokrat bû.
Thomas Jefferson
James Monroe (jdb. 28ê nîsanê 1758 li Westmoreland County, Virginia, (wê demê koloniya Brîtanyayê bû); m. 4ê tîrmehê 1831 li New York City, DYA), pêncem serokdewletê DYAyê bû (1817–1825).
Monroe ji ber şerê azadiyê dawî li xwendina xwe ya dadê dide. Tevlî şoreşê dibe. Du sal şûnde dîsa dest bi xwendinê dike. Sala 1782 dibe endamê komîsyona dadê ya civîna Virginiayê. 1790 heya 1794, ew senator e. 1794 heya 1796 dibe balyozê Parîsê.
1799 heya 1802, parêzgarê Virginiayê ye. Sala 1803 dîsa dişînin balyoziya Fransayê, tevlî bazariyên Dewrkirina Luisianayê (1803) dibe. 1810 dîsa dibe parêzgarê Virginiayê û sala 1811'yê jî di hikûmata James Madison de dibe wezîrê karê derve. 1816 jî dibe serokdewlet. "Amerîka ya amerîkayiyan e", bangewaziya wî ye ku îro jî tê bilêvkirin. Bi tundî li dijî hebûna koleyan derdikeve.
Monroe sala 1776an bi guleyekê tê birîndarkirin. Birîna wî ziyanê dide laşê wî, bi malaryayê dikeve. Bi felcekê jiyana xwe dide der.
James Monroe
Andrew Jackson (jdb. 15ê adarê 1767 li Waxhaws; m. 8ê hezîranê 1845 nêzîkê Naşvîl, Tênêsî) ji sala 1829 heya 1837, serokdewletê DYA'yê, yê heftem bû.
Yek ji damezîrênerên Partiya Demokrat (DYA) e. Bi bernavkê „Old Hickory“ (gûzê kokim, gûzê berê) dihat bangkirin. Ji ber ku dema dîl dikeve destê brîtanî ji aliyê serbazekî brîtanî ve bi şûrê, ji ser-çavê xwe tê birîndar kirin û cîhê birînê her dimîne. Serokdewletekî bibandor bûye. Yekem serokdewlet, ê ji malbateke bijarte nehatiye ye. Roleke mezin di damezirandina saziyên dewletê û danîna normên wê de lîstiye.
Di dema wê de kevnexwediyên Amerîkayê (îndiyanî, çermesor) gelek hatine kujtin. Ji ber wê, ji Jackson re gotine "neyarê îndiyaniyan"." Perwerdeyeke kêm dîtiye. Di 18 saliya xwe de dest bi xebatê (li cem parêzerek) kiriye. 1788, dibe sozger. Tevlî meclîsa ku mekezagona federedewleta Tênêsiyê nivîsandiye dibe. 1798, di dadgeha bilind Tênêsiyêde dibe dadger.
Ji ber nakokiyên siyaset demekê ji siyasetê vedikişe, ji 1805 heya 1812 xanûmanê xwe birêvedibe, cotyariyê dike. Sala 1806ê di dueloyekê de giran birîndar dibe. Carekê din jî du duşerkiyê de birîndar dibe ku ev gule ziyanê dide mîdeya wî.çep
Martin Van Buren (jdb. li Kinderhook, Columbia County, federdewleta New York; m. li heman cihê), heştem serokdewletê DYAyê bû ku ji heya postnîşînî kiribû, ango li ser hukim mabû. Bi dotmam (keçap), bilxaltî yan dotxaleke xwe re marî bûye (zewiciye) ku navê wê Hannah e. Di hikûmeta Andrew Jackson de cihgirê serokdewlet bû.
Malbata wî ji xelkê holandayî bû. Piştî ku makezagona DYAyê hebû, serokdewletê yekem Van Buren bû. Di malbatê de bi holandî diaxivîn (flamanî). Malbata wî ji bijarteyên New Yorkê bû.
Dibe parêzer, têkiliyên wî bi Aaron Burr re çêdibe. Parêzeriyê bêdirav dike ku di warê dadê de xwe bipêşbixe. Dema di Partiya Federalperwer (DYA) de dabeşbûn pêk tê, xwe dide refê fraksiyona DeWitt Clinton. Sala 1812yê dibe senatorê New Yorkê û endamê "Court for the Correction of Errors", ku di wextê xwe de dadxaneya herî bilind a dewletê bû. Ji 17yê sibatê 1815 heya, dozgeriya giştî ya New Yorkê dike.
Serokdewletekî kêmbandor, di halê xwe de bû.
Çetin Altan (jdb. li Stembol), nivîskar, rojnamevanekî navdar ê romî (tirk) ye.
Ji sala 1965 heya 1969 nûnertiya Partiya Karker (Tirkiye)yê (Türkiye İşçi Partisi) kiriye. Demekê bûye parlamenterê meclîsa tirkan jî. Altan pirranî bi nivîskarî û rojnamevaniya xwe tê naskirin, mirov dikare bêje êdî siyasetê nake.
Axirnehr bi zivirîna di dor xwe re ya bi lez ve pehn bûye
Axirnehr, an Alfaya Çemî (α Eridani), geştirîn stêra di komstêra Çêm de ye û nehem geştirîn stêra di ezmana şevê de ye. Ew stêreka hêşîn e û giraniya wê şeş-heştcar ya rojê ye û ew 139 salên roniyê dûra dinê ye.
Navê stêrê ji tê û ew tê mehneya "dawiya Çêm" e. Ji ber ku di dema Batlamyûs re ew li Ewropayê ne dîtbar bû, dawiya Çêm Acamar (θ Erdani) bû. Lê ji ber liva tewereya dinê, ew j ipê re li Ewropayê jî dîtbar bû. Ew di demên kevnare de, gava keştîvanan li ser Afrîkayê dikirin ew wek sînor heldigirtin. Ew di sedsalên bêyî de jî ê hîn bi bakur ve hereket bike
Çiyayên Taliş (bi "farsî": کوههای تالش‎, bi "azerî": Talış dağları) parçek ji Çiyayên Elborzê ye. Li bakur digihê kendê Lenkeranê û li başûr digihê çemê Sefîd Rûd.
Ew herêm bi barana xwe ya pir tê naskirin.
William Henry Harrison (jdb. li Charles City County, Virginia; m.  li Washington D.C.) generalekî amerîkayî bû ku sala 1841ê, bû nehem serokdewletê DYAyê.
William Henry Harrison, li "Colony of Virginia"yê di malbateke cotyar û siyasetmedar de çavên xwe vekiriye. Bavê wî Benjamin Harrison îmze avêtibû danezana serxwebûnê ya sala 1776ê û di nava salên 1781-1784ê de parêzgarê Virginiayê bûye. Bo demekê kurt bijîşkî xwendiye, tevlî artêşa DYAyê US Armyyê bûye (1791). Li dijî kevnexwediyên Amerîkayê, Îndiyaniyan şer kiriye. Li bajarokan parêzgarî yan burokratî kiriye.
Sala 1800ê ji aliyê serokwezîr John Adams ve dibe parêzgarê herêma kevnexwedî Îndiyaniyan.
Parêzgarê Çermesoran (Îndiyanî).
Bajarê Vincennes dike paytextê herêmê. Berê Îndiyaniyan re dijmin, lê diviyabû îcar jî dostiyê bike. Lewra dewletê jê dixwest ku wan qanî bike daku çermespî werin li herêmê bicih bibin. Geh aramî, geh pevçûn dibû. Harrison di riya xapandinê de bisernakeve, dîsa şer û qirkirina Îndiyaniyan destpê dike. Di de Têkçûna yan Şerê "Tippecanoe"yê pêk tê. Di bin fermandariya Shawnee, Tecumseh û birayên wî Tenskwatawa de hêzên çermespîyan dişkên, vedikişin. Ji rûbara Ohio River û golên mezin herêm ji çermespiyan tê pakijkirin.
Parlamena Kurdistanê (wekî "Parlamentoya Kurdistanê", "Parlemanî Kurdistan" jî tê naskirin) li Başûrê Kurdistanê, di sale 1991'ê de bi awayekî fermî avabû. Bi wê re, rêveberîya başûrê kurdistanê, ava bû. Di serdemên nû de, kurd, ew cara pêşî bû ku parlamena xwe ava kiribûn. Berî wê, li Rojhilatê Kurdistanê di dema ku Komara Kurd a Mehabadê ava bû de jî parlamena kurd ava bû. Lê ew zêde li ser lingan nema. Parlamana Komara Kurd a Mehabadê, bi wê re wilo zêde nasînak di nava kurdan de nebû. Lê bi sazîyên xwe re bi awayekî pêşketî ya komarî hebû.
Di dîroka kurdan de û bi taybetî, di nav civate kurdan de, temenê parlameniyê hertimî hebûya. Bi civatan re hebûya. Civat, karûbarekî parlamenî ku di nava aşîrê de ba û bi gelemperî di nav gel de weyn leyistiya. Medî, di dema xwe de, bi zaneyên li dora key re xwediyê parlamenekê bûn. Berî wan, di dema Gûtîyan û Mîtanîyan re hebû. Her weha di dema Urî, Kassît û Lorîyan de jî wilo bû. Lê yê wan bi awayê ku heta roja me jî û di nav kurdan de bi navê "civat"ê tê ser ziman, hebû. Lê Medîyalîyan. Bi hiyarerşîyeka mazin avakiribûn. Di nava wan de, ên weke Remildar, ku hertimî mijar nîqaş dikirin û ew rê û nêzîkatîya lê kifşdikirin hebûn. Piştre, ku dihat asta biryariyê, wê zaneyê li pêş ku ew kalên kurdan yên herî kalbûn, wê bikina biryar û wê bibine ber key û wê herêkirin û pejirandina key hildin û wê bikine fermiyetê de.
Agatha Christie (z. 15ê îlonê 1890 - m. 12ê kanûna paşîn 1976) nivîskara roman, çîrokên kurt û lîstikên sûcê ye. Herwiha bi navê Mary Westmacott romanên evîndariyê jî nivîsandine. Christie di sala 1890î de li bajarokê Torquayê ji dayîk bûye. Ew xwediyê 66 romanên dedektîfiyê û 14 çîrokên kurt e.
Li gorî Rekorên Cîhanê yên Guinnessê ew romannivîsa pirtûkên wê herî zêde hatine firotin e û pirtûkên wê herî kêm wergerandine 103 zimanan. Pirtûkên wê ji çar milyaran bêhtir hatine firotin. Tê gotin ku pirtûkên wê piştî încîl û William Shakespeare di rêza sêyem de ye ku herî zêde li cîhanê belav bûne. Gelek berhemên wê bûne fîlm.
Christie di jiyana xwe de du caran di zewice û bi zilamê xwe re diderkeve gera cîhanê û li welatên Afrîkaya Başûr, Awistralya, Zêlanda Nû û Hawaiiyê digere.
Christie di sala 1976an de li Wallingfordê diçe ser dilovaniya xwe.
John Tyler (jdb. li Charles City County, Virginia; m. li Richmond, Virginia) siyasetmedar, serokdewletê 10. ê DYAyê bû. Ji heya serokatî kiriye.
Tyler ji malbatake cotyar û parêzer a dewlemend bû. Ji 1811 heya 1816 û 1821 heya 1825ê parlamenteriya federedewleta Virginiayê kiriye. 1817 heya 1821 di navendê de temsîlkarê Virginiayê ye.
Di nava salên 1825 heya 1827 parêzgarê Virginiyayê, ji 1825 heya 1835 jî cihgirê serokê senatoyê ye. Wekî cihgirê William Henry Harrison tevlî hilbijartinên 1840î bûbû, lê ji ber mirina newext a Harrison, ew dibe serokdewlet.
Serokdewletekî gelek durist û jîrek bûye. Di xebata xwe de heya jê hatiye bi burokrasiyê re têkoşiyaye.
Mahmud Celâl (ji sala ku zagona paşnavan derket, ango 1934, paşnava wî kirin Bayar) (jdb. 16ê gulanê 1883 li Umurbey, Bursa; m. 22ê gelawejê 1986 li Stembol) siyasetmedar û sêyem serokkomarê Tirkiyeyê bû.
Bi eslê xwe ne tirk, ji malbateke bulgaristanî bû. Yek ji peyayên "Contirkan", "Komîteya bo yekîtî û pêşdeçûnê (Ittihat ve Terakki)" û dostên demekê yê Mustafa Kemal Atatürk bû. Tevlî birêvebirina Nîjadkujiya Ermeniyan bûye, bo wê wekî sîmbolîk demekê hatiye darizandin jî. Dewleta Romê (Tirkiye) navê Bayar daye gelek wargeh, kolanên Kurdistan û Tirkiyeyê.
Ji sala 1924 heya 1946ê bi qeydê pîşandinî (tayînkirî) geh dibû wezîr, geh burokrat, geh jî parlamenter.
Galip Hoca ev bi xwe ye.
Di bin kod navê Galip Hoca de li dijî gund û bajarên yewnanên Anatoliyayê komkujî, talan organîze dikir. Wê demê yewnan pirranî li herêma Ege û Trakyayê cihwar bûn. Gelek zanayên rojavayî navê Şerê serxwebûna Tirkiyê qebul nakin, dêl wê ve Şerên tirk û yewnanan bikartînin.
Sala 1945î bi fermî sazûmaniya yekpartîtî ya Tirkiyeyê tê tê rakirin. Partiya Demokrat (Tirkiye) (DP) tê damezirandin. Bayar jî xwe dide cem Adnan Menderes. Hin dibêjin viya bi zanebûn kiriye, xwestiya mihalefetê bike bin kontrola kemalîstan. ji ber wê ketiye nava DPyê. Sala 1950yê DP di hilbartinê de biserdikeve. Bayar di 22ê gulanê 1950yê de dibe serokkomar.
Talana xrîstiyanan.
Di bin serokkomariya Bayar de, bi sîstematîkî asîmîlasyona kurdan tê birêvebirin. Herwiha yewnan, ermenî, suryanî, pontûs ûêd jî para xwe ji polîtîkayên kemalîst digire. Di 6 - 7ê îlonê sala 1955î de li Stembolê talana "ne-misilmanan" pêk tê. Bi dehhezaran tirkên rastradîkal û êrîş dibin ser mal, kargehên xrîstiyanan. Dikan û malan dişewitînin, dest didin ser pere û dewlemendiyên wan.
Di cûntaya sala 1960î de ji aliyê eskeran ve tê girtin. Menderes û du wezîr tên dardekirin lê Bayar serbest tê berdan û efûkirin.çep
Arif Şirin an bi binavkê Ozan Arif, (jdb. 10ê xizîrana 1949, Alucra - m. 13ê şiwata 2019, Giresun, Tirkiye) mamoste, stranbêj, helbestvan, awazkarekî navdar ê romî (tirk) ye.
Di nava salên 1970-1979'ê de mamostetî kiriye. Ji 1980 heya 1991 li Almanyayê jiyaye. Wekî "hozanê neteweperwer" tê binavkirin. Di stranên xwe de hezkirina Tirkiyeyê, dijberiya ermenî, yewnan û cihûyan, dijberiya daxwazên azadiyê yên kurdan tîne ziman.
Helbesta wî ya bi navê "Plan Yapmayın Plan - planan (dek û dolavan) lidarnexin", gelek rexne girt. Lewra di vir de pesnê kujtina ronakbîr û rojnamevanê ermenî yê hat kujtin Hrant Dink tê kirin ku Ogün Samast kujeri pêk anîbû.
Necip Fazıl Kısakürek (z. 26'ê gulanê 1904 li Stembol - m. 25'ê gulanê 1983 li heman cihê) nivîskar, helbestvan û ronakbîrekî tirk bû. Berevaniya împeratoriya osmanî, tirk-îslam û neteweperweriya tirk dikir. Li dijî nîjadperestiyê derdiket, neteweya tirk wekî sentezek didî.
Malbata wî ji bakurê Kurdistanê, parêzgeha Meledîyê bûye. Li Stembolê di dibistanên amerîkayî û fransî de dixwîne. Li Parîsê, di Sorbonneê de perwerdeya fîlozofiyê dibîne. Li vegerê bi qasî pênc salan karmendiya bankayekê dike. Di zanîngeha Mimar Sinan, dibistana dewletê ya muzîkê û zanîngeha Enqereyê de, li ser ziman, dîrok û erdnîgariyê perwerde dibe.
Bülent Arınç "(bixwîne wekî Bîûlent Arinç)" (jdb. Bursa, Tirkiye), parêzer, siyasetmedarekî tirk, parlamenterê parêzgeha Bursayê, serokê berê yê meclîsa tirk û AKPê, cihgirê serokwezîr ê niha ye.
Dibistana amadeyî Manisayê bidawî dike, sala 1970yê ji beşa dadê ya zanîgeha Enqereyê, destûrnameyê digire. Demekê dirêj parêzeriyê dike. 24ê kanûna pêşîn a 1995ê de li ser navê Refah Partisi dikeve meclîsa tirk. Di 3ê çiriya paşîn a 2002 di lîsteya AKPê de bo cara sêyem dibe parlamenter. de li ser navê heman partiye çaremîn car dibe parlamenter.
Di nava AKPê de wekî siyasetmedarekî reformîst tê dîtin. Gelek caran behsa mafên kurdan kiriye.
Numan Kurtulmuş (jdb. 1959 li parêzgeha Ordu, Tirkiye) siyasetmedarekî tirk ji tevgera Milli Görüşê ye.
Sala 2010, ji partiya Necmettin Erbakan Saadet Partisiyê vediqete, partiyeka Has Partiyê dadimezirîne. Nêzîkê AKPê siyasetê dike lê di meseleya çareserkirina pirsgirêkên kurdan, naskirina mafên wan de, vê partiyê hinekê rexne dike ku çima gavên pêwîst navêje.
Abdülkadir Aksu, siyasetmedarekî navdar ê romî (tirk) ye ku di 12ê çiriya pêşîn a 1944an de li Amedê hatiye dinê. Serokatiya meclîsa tirkan û gelek caran jî di hikûmetên cuda de wezîrtî kiriye. Bi eslê xwe alban e. Piştî avabûna komara Tirkiyeyê, dewletê ji balkan û qefqazê gelek koçberên misilman anîbû li Kurdistanê bicih kiribû, malbata wî jî yek ji wan malbatan e.
Di tevahiya jiyana xwe ya siyasetê te bi tundî li dijî daxwaz û mafên kurdan derketiye. Di medya û çapemeniyê de gelek caran nûçeyên behsa têkiliyên wî bi hêzên veşarî, nîjadperest û krîmînal re hatiye kirin. Navê wî herwiha di dosyayên "kujeriyên kujernediyar" ên kurdan de jî derbas dibe. Yek ji damezîrênerên AKPê ye. Di hikûmetên Turgut Özal de, wezîrtî, burokratî kiriye, gelek caran bûye parlamenter. Du caran di hikûmetên AKPê de bûye wezîrê karê hundirîn.
Wikileaks: Heroînfiroş, mafya, xurifiyê keçzarokan e.
Di 29ê çiriya paşîn 2010ê de WikiLeaksê bi sernivîsa "05ANKARA3199", behsa dokûmenta fermî ya amerîkayiyan a 6ê tebaxê 2005ê de hatiye îmzekirin de, bo Aksu wiha agahî dide: "Heroînfiro e, li pey keçikên temenciwan digere. Lawê wî serokekî mafyayê ye". Tê zanîn ku rastiya van tomarkirinên WikiLeaksê, ji aliyê dewleta DYAyê ve bi fermî hatine pejirandin.
Aksu marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene.
Zara, Neşe Zara Yılmaz (jdb. 15ê kanûna paşîn 1976, Stenbol) stranbêjeke tirk e.
Li zanîngeha teknîkî ya Stenbolê perwerde dîtiye. Sala 1996ê dikeve TRTyê. Sala 1997ê di muzîkala bi navê "Yunus Emre Müzikali" de cih digire. Yekem albûma xwe sala 1998ê dertîne (Avuntu). Sala 2003 dikeve cîhana TVê. Di rêzefîlm û bernameyên dewletê de dilîze.
Ew jî dikeve nava refên asîmîlatoran.
Gelek stran û awazên kurdî, dab û nêrît, çîrok, lîstikên zarokan, metelok ûêd ên kurdî birêkûpêk hatine tirkîzekirin. Dewleta Romê ev wekî politîkayeke sereke ya komarê meşandiye. Muzaffer Sarısözen, İbrahim Tatlıses, Mahsun Kırmızıgül, Selda Bağcan, Yavuz Bingöl, Edip Akbayram, Belkıs Akkale, İzzet Altınmeşe, Sabahat Akkiraz, Uğur Işılak, Alişan, Emrah İpek, Özcan Deniz, Burhan Çaçan, Muzaffer Akgün û bi dehan stranbêjên din, muzîka kurdî didizin, bi peyvên tirkî ji nû ve pêşkêş dikin. Zara jî yek ji wan e.
Di rêzefîlma "Ipsiz Recep", a ku dijminiya yewnan, laz û rojavayiyan dike de, wê jî lîstiye. Medyaya tirkan wê wekî kurd didin pêşkêşkirin. Zarayê heya niha xwe ji kurdan û hunermendên kurdan dûr girtiye. Jiyana xwe de kurdî bikarneaniye.
Charles Spencer Chaplin (z. 16ê nîsana, 1889 – m. 25ê kanûna pêşîn, 1977) aktorê komediyê, derhêner û bestekarê navdar ê li Înglistanê hatiye dinyayê ye.
Karakterê sînemayê yê bi navê "Şarlo", kir ku li seranserê cîhanê navê wî belav bibe, ev karakter ji aliyê wî ve li Hollywoodê hate afirand. Di fîlmên xwe de tundî û neheqiyên li ser mirovên ji rêzê bi zimanekî qerfî û dem bi dem jî bi xemgînî raberî mirovan kir. Di fîlmên wî de hezkirina mirovan li pêş bû. Her wisa di fîlmên wî de têgihîştineke bêmînak a rexnekirinê jî hebû.
Jiyana Chaplin bi peyvên wî.
Hevjîna Chaplîn a 16 salî, Mildred Harris
Jiyana Charlie Chaplin ji devê wî halo tê gotin; “Kurê Chaplînê lîstikvan, ez Charles Spencer Chaplin di 16'ê nîsana 1889an de li Londonê hatime dinê. Bavê min lîstikvanekî mîzahî yê hoste bû, diya min stranbêja operetê bû, piştre li şanoyên Vareyteyê xebitî. Min salên xwe yên zaroktiyê li Londonê li taxa xizanan (East Side) derbas kir. Piştî ku bavê min bû muptelayê alkolê, êdî li malê xwarin çênebû. Ji bo qafikeke şorbeya germ, birayê min Sidney gelek caran mecbûr ma ku li deriyê saziyên xêrxwaziyê bide. Min nekarî pê re herim; me her duyan heman solî bi dorveger li pê dikir. Bavê min em di nava xizaniyeke mezin de hiştin û mir. Şeş salan ti der nema ku min li deriyê wê neda. Min erebevanî kir, şevan li ciyên cur bi cur xew kir. Di dawiyê de diya min karek dît, lê piştre dîsa em bêpere man. Birayê min Sidney, heta jê dihat alî me dikir. Lê êdî jê re jî giran dihat, ji bo garsoniyê bike çû Afrîkaya Başûr. Piştre ez ketim kûmpanyayeke şanoyê. Ez 14 salî bûm û tiştê ji min dihat min dikir, lewre ev kar êdî ji bo man û nemanê bû. Ez dizanibûm eger çavê wan min negire, dîsa em her du (ez û diya min) dê birçî bimînin. Lê eger çavê wan min bigire, her roj dê taseke şorbeya germ hebûya bo me. Ez û şano ji hev ne dûr bûn, berê bi koma The Eight Lancashire Ladsê re derketibûm ser dikê. Lê vê carê wan rolek dabû min, diaxivîm, temaşevanan jî guhdariya min dikir. Êdî ez ketibûm nava kadroyê (wekî ji bo hemû lîstikvanan) êdî ji bo min serdema gerokiya li şanoyên jevketî yên li çar aliyên Îngilistanê destpê kiribû. Lê êdî ez û diya min ne bêşîv bûn. Dema ketim nozdehsaliya xwe, Fred Karnoyê ku di cîhana şanoyê de navdar e, ez xistim nava koma xwe. Ez di revuya bi navê A Night in a London Clupê (Şeveke li Klûbeke Londonê) de di rolê serxweşekî de dilîstim. Lîstik gelekî hate hezkirin, bi sedan caran hate nîşandan, em li seranserê Ewropayê geriyan. Piştre Fred Karno biryar girt ku here Amerîkayê. Di sala 1911an de em çûne Amerîkayê û li bi sedan bajaran em lîstin. Êdî heftane sed dolar dikeve destê min. Hosteyê qerfê yê dahatiyê Mack Sennet ku ez li ser dikê dîtim, bi heftane 125 dolarî li Keystone Film Companyê kar da min. Ez di gelek kurtefîlmên qerfî ku bala kesî nekişandin de lîstim. Piştre min li New Yorkê kurtefîlm kişandin. Ji ber ku gel ji van hez kir, min yek ji wan bi 2000 dolarî firoşt. Piştî yazdeh salan, min ê ji firotina 11 kurtefîlman milyonek dolar qezenc bikira. Ez bi ser ketibûm. Fîlmên min li hemû deverên cîhanê dihatin nîşandan. Ez bûm lîstikvanê yekemîn ku mala fîlmçêkeriyê ji bo xwe ava kir. Min li Hollywoodê studyoyek da çêkirin û êdî li ser navê xwe dixebitîm. Piştî salekê min li gel Mary Pickford, Douglas Fairbanks û derhêner Griffithi United Artist Corporation ava kir. Di sala 1920an de min cara pêşî fîlmekî metrajdirêj çêkir (The Kid / Lawik, Jackie Coogan jî tê de lîstibû). Piştî vî fîlmî, fîlmên "The Pilgrim" (Hacî, 1922), "A Woman of Paris" (Jineke Parîsê, 1923), "The Gold Rush" (Êrîşa bo Zêran, 1925), "The Sircus" (Sîrk, 1928) hatin. Ez ji bo van fîlman sê salan xebitîm. Cara pêşî zewicîm: jina min a pêşî Mildred Harris, ya duyemîn Lita Grey bû. Hemû ev e.”
Ji bilî vê diya Chaplin li nexweşxaneya nexweşiyên derûnî hatiye razandin, Chaplinî piştre du zewacên din kirine. (Paulette Goddrad û Oona O'Neil) Heriwha ji "City Lightsê" (Ronahiyên Bajêr, 1931) heta "Limelightê" (Ronahiyên Dikê, 1952) gelek berhemên sereke çêkirine.
Piştî temenek feqîrî û belengazî, ez dewlemend û binavûdeng bûm û min têderxist ku(ez pêhesyam ku),
Erzîşa merivan, bi malhebûna wan nîne,
Jiyana Sînemayê.
Charlie Chaplin (1914), ji fîlmê yekemîn "Making a Living"
Charlie Chaplin (1914), ji fîlmê "Kid Auto Races at Venice"
Razên pîşeya Chaplîn ew bûn ku gavên xwe ji hev vedikirin û dimeşiya, dikaribû hestên xwe bi rûyê xwe nîşan bide û laşê xwe bi hosteyî bi kar bîne. Dema ku Chaplîn bi Fred Karno re dixebitî, ev fêr bûn.
Piştî fîlmê xwe yê pêşî yê bi navê Making A Livingê (Daborandin, 1914) ku Henry Lehrmanî derhênerî kiribû û bi Nobel Normandî re lîstibû, di fîlmê bi navê "Kid Auto Races at Venice" (Li Venedîkê Pêşbaziya Otomobîlan, 1914) de ew cilên ku ew navdar kir li ber xwe kirin. Tê gotin ku Chaplîn berê ev cil nesêwirandine; li Keystonê cilên lîstikvanên din li ber xwe kirine. Şalê fireh yê Fatthy Arbuckleyî ye, çakêtê teng yê Charles Avery ye, şewqeya melon yê xezûrê Arbuckleyî ye, solên riziyayî yên Ford Sterlingî ne. Simbêl jî li gorî simbêlên Mack Swain hatiye çêkirin. Tîpê “Şarlo” çêbûye lê fîlmên pêşî yên Chaplînî tenê fîlmên qerfî yên ji rêzê ku dişibin fîlmên lîstikvanên din ên Mack Sennetî ne. Ji bo Mack Sennetî, di fîlman de tenê çîrokeke ku bi lezgînî tê vegotin û qerf hene; nabe ku cîhana hundirîn ya mirovan bê vegotin. Lê nêrîna Chaplînî ya mirovhez, dê xwe bispêre cîhana hundirîn a kesên ku jiyana wan vedibêje.
35 fîlmên ku li Keystonê kişandine, ji bo Chaplînî bûne wekî pêvajoya şagirtiyê ye. Piştî fîlmê 12emîn, alîkariya derhêneriyê jî kir. Piştî fîlmê xwe yê bîstemîn "Laughing Gasê" (Gaza Tîqetîqê, 1914), êdî wî derhêneriya fîlmên xwe kir. Di van fîlman de evînên qedexe, mêrên hesûd, diransazên ecemî, otomobîlên li hev diqelibin, mirovên serxweş bûn hêmanên qerfî.
Derbasbûna Essanayê.
Di sala 1915an de dema derbasî Essanayê bû, ev yek ji bo wî bû lûtkeyek. Beriya her tiştî, êdî hejmara fîlmên ku dikişandin hindiktir bû lê bêhtir li ser fîlmên xwe hûr dibû. Di sala 1915an de tenê 12 fîlm çêkirin. Li studyoyên Essanayê yên li Chicagoyê fîlmekî serketî yê bi navê "His New Job" (Karê Wî yê Nû, 1915) kişand, lê dîsa jî, ji vê derdora xwe ya nû hez nekir. Bi derhênerê dîtbarî Roland Todherohê ku dê bi salan pê re bixebite re derbasî studyonên Essanayê yên li Kalîforniyayê bû. Chaplin ji şertên li wir aciz bû, û piştî çêkirina yek fîlimê (Karê wî yê nû, 1 sibat 1915 hate berdan), çû stadyoya piçûk a pargîdaniyê li Niles, Kalîforniyayê. Li vê derê Edna Purviance ya ku dê heşt salan di fîlmên wî de di rollên jin ên sereke de bilîze, keşf kir.
Piştî "The Tramp" (Serserî, 1915) û "The Bankê "(Banka, 1915) fîlmê Police (Polîs, 1916) kişand û pê re cara pêşî cî da rexneya civakî û bi fîlmên wekî The Kîd (Zarok, 1921), "The Pilgrim" (Hecî, 1923) dewam kir. Di fîlmên wê serdemê de êdî tîpa Şarlo digihîje. Qerf, ji rewşa ku Şarlo tê de ye diqewime, aliyê mirovî zêde dibe û tenêtiya Şarloyî beloq dibe. Şarlo, astengiyên ku ji ber mercên civakî yên xedar derdikevine pêşiya wî, bêyî alîkariya kesên din, bi pêkariya xwe û hinekî jî bi şensê xwe derbas dike. Li gel qerfê, êdî xemgîniya ku ji ber aliyên nerênî yên civakê jî di fîlman de cîcigirin.
Pêvajoya Mutualê.
Chaplîn bi heftane 10 hezar dolarî derbasî Mutualê bû û ev yek ji bo jiyana wî ya pîşeyî bû gaveke pêştir. Chaplînî li Mutualê di şeş mehan de 12 fîlm kişandin. Yek ji van fîlmên ku tê de lîstikvaniyeke hosteyî û mijarên rojane jî hebûn, "One a.m." (Yekê Şevê, 1916) e. Di vî fîlmî de Chaplîn serxweş vedigere malê û ew û kilîla derî, xalîçe û alavên din ên navmalê dikevine qiriqa hev.
Di "The Pawn Shopê" (Dikana Qepaliyê, 1916) de demjimêrka muşteriyekî parçe dike. "Easy Street" (Taxa Hêsan, 1917) li gorî çavdêriyên zîrekane yên li taxeke xizan hatiye kişandin û xizanî û tirsa li taxê serdest e dibine mijarên fîlmî. Di "The Immigrant" (Koçber, 1917) de mijar rêwîtiya bi keştiyê ya kesên ku ji bo şadiyê koçî Amerîkayê dikin e, û di fîlmî de tê diyarkirin ku şadiya tê xeyalkirin dîsa dê betalî, xizanî û tenêtî be. Bi vî awayî pileya rexneya civakî bilind dike. DI fîlmê ku sî xulek e de, Chaplîn vê maweyê bi zîrekî bi kar tîne. Her çiqas keştî tije xuya bike jî, Chaplîn tenê 16 fîguran bi kar anîne. Hejiyana guverteyê şêweyeke nûtir dide rêveçûna Chaplînî û Chaplîn heman hostetiyê di sahneya pokerê de bi hîleyên kaxizan nîşan dide. Çawan ku "Abîdeya Azadiyê" xuya dike, koçberên ku berev paş werîsan têne dafdan, di nava bêxemiya bajarekî hût, wekî keriyê ajalan ji keştiyê têne derxistin. Şarlo nizane ku divê li lokantayê şewqeya xwe derxe, nikare lîsteya xwarinan bixwîne; ev sahneyên watedar in ku xerîbiya wî ya li jiyana bajarî nîşan didin.
"The Adventurer" (Maceraperest, 1917) ku çîroka mehkûmekî bêrê yê kevn vedibêje pergala civakeke çewsîner jî radixe ber çavan. Û di fîlmên "A Dog's Life" (Jiyana Kûçikekî, 1918) û "Shoulder Arms" (Tiving li Ser Milan, 1918) ku li ser navê First Nationê kişandin de tevgeriyana takekesan a li derdoreke civakî ya diyar kûrtir vedikole. Şibiyana jiyana Şarlo û kûçikê wî ya di fîlmê Jiyana Kûçikekî de, rewşên qerfî ji çavdêriya rastiyên rojane pêk tên.
Têgihîna dibistana Sennett êdî tune bûye; keçika ciwan a tadayîdîtî û xortê baş ê ku li hemberî çewisandina civakê bêçare ye, derdikevine pêş. "Shoulder Arms" jî şerê cîhanê yê yekem ji çavên leşkerekî di kozikan de şerî dike, raberî me dike. Li gel ku hin beşên wê hatine qutkirin, dîsa jî tiştên di kozikan de têne serî wî me dikenînin û peyameke dijberî şer û aştiyane dide. Piştî ku Chaplîn êdî nakokiyên pergala kapîtalîst a Amerîkayê nîşan dide, hin derdor bi çavên din berê xwe didinê. Hestyariya ku di fîlmên berê de jî xwe dida der, piştî "The Kidê" zêdetir derdikeve pêş. Di The Kidê de êdî tenêtiya Şarlo ne li navendê ye; tiştê li navendê têkiliya hezî ya di navbera wî û zarokê (Jackie Coogan) ku li derve dîtiye û xwedî dike de ye. Dema ku li ser geşbûna vê têkiliyê kar tê kirin, cî dide rexneya mercên civakî û rexneya sazî û dezgeyan.
Fîlmçêkerê xweser.
Di fîlmê "Hacî" ku çîroka sûcdarekî piştî poşmaniyê digihîje kêfxweşiyê vedibêje de, aliyê wî yê xweşbîn derdikeve pêş. Piştî ku bi armanca di roleke dramatîk de ceribandina Edna Purvianceyê, ji bo United Artista li gel Douglas Fairbanks, Mary Pickford û D.W.Griffithî damezirandiye fîlmê bi navê Jina ji Parîsê kişand û ev fîlm ji hêla aborî ve têk çû, Chaplîn, Êrîşa bo Zêran û Sîrk kişand (Di fîlmê Jina ji Parîsê de serlehengê mêr Adolphe Menjou ye, Chaplîn di roleke biçûk de dilîze).
Dîmenek ji fîlmê "Êrîşa bo Zêran"
Fîlmê "Êrîşa bo Zêran" ku wekî yek ji fîlmên herî serkeftî yên Chaplîn tê qebûlkirin û li gel ku dawiya wê miradşadî ye jî wekî “trajediyeke hemdem” tê qebûlkirin. Di fîlmî de, Şarloyê zêrger ku dibêje qey ew ê negihîje hezkiriya xwe, madeneke zêran dibîne û digihîje hezkiriya xwe. Di seranserê fîlmî de kesên ku lehengên romanên Jack Londonî tînin bîra mirovan li dijî xwezayê têdikoşin û di wê navberê de başî û kêmasiyên tiştên ji destên mirovan derdiketine diyar dibin. Li hemberî dijminên mirovan ên herî kevn ên wekî birçîtî, serma û ajalên dirinde, hevaltî û hevgirtin tê rojevê. Êdî hêmanên qerfî tenê mijarê temam dikin û Chaplînê ku pişta wî li kamerayê ye û bi sermilên xwe peyama xwe dide, vê yekê ji lîstikvanên herî baş ku dikin peyama xwe bi rûyê xwe bidin çêtir dike.
Chaplîn, cîhana xweser ku di navê de tevgereke ji rêzê an jî bûyereke rasthatî dikare bibe sedema zincîrebertekan, bi fîlmê Êrîşa bo Zêran berdide. Ji wê cîhanê derdikeve û tev li civaka xwe dibe. Ji niha pê ve ew ne serlehengê drameke ku wî çêkiriye ye, kesekî ji rêzê ye di trajediyayeke ku êdî qeweta wî bi tenê nagihîjê de. Êdî Chaplîn ji tîpê derbasî mîtosê bûye. Ji niha pê ve qerf wekî qalikekî rûberî ye, û dema qalikî radikî drama di binê wê de xuya dike.
Mijara fîlmê Sîrkê ku palyaço dil dikeve keçeke delal, mijare tê zanîn e. Polîs dibêjin qey Şarlo diz e û ji ber vê bi dû wî dikevin; Şarlo, dema ji wan direve, dikeve konê sîrkekê û xwe li ser dikê dibîne. Ji ber ku temaşevan gelekî pê dikenin, li sîrkê dest bi kar dike û dil berdide keça delal a xwediyê sîrkê. Ev mijar mijareke tê zanîn e, lê bi awayekî ji awayan ku sînemaya wê demê nizane; evîneke bêhêvî, qenciyeke bêbergîdan, fedakarî û tenêtiyê vedihone. Qerf, digihîje encameke wisa ku tenê Chaplîn dikare bigihînê. Şarloyê li ciyê konê sîrkê yê hatî rakirin, wekî ku fedakariya kiriye dinirxîne (dema ku keçika wî dil dayê dil dide canbazî, ew vê yekê bi xweşbînî pêşwazî dike), li ser rûyê wî xemgîniyeke bêmînak heye. Lê ev pir naajo. Hêviya Şarlo ya ji bo cîhaneke çêtir xwe bêtir dide hîskirin. Piştî ku nîşaneya xeyalên xwe ango stêrka kaxizîn diqurmiçîne û davêje ciyekî dûr, dest bi meşa li ser riya ku dê hêviyên nû bidê, dike. Rawestgeha wî ya piştre dê City Lights (Ronahiyên Bajêr, 1931) be.
Chaplîn di fîlmê "City Lightsê" de ku piştî hêmana deng ketiye sînemayê kişandiye, cî nedaye axaftinan; tenê pişteke muzîkê dayê. Li gel vê jî ev fîlm êdî klasîkeke sînemayê ye. Têkiliyên di navbera kulîlkfiroşeke kor, mîlyonerekî ku dema serxweş dibe ji xirabiyan paqij dibe û Şarloyê ku ji bo çavên keçikê vebin li gel xetereya ketina girtîgehê pereyê wî zilamî xerc dike de tîqetîq û xemgîniyê bi hostetî digihîne hev û nîşan dide ka civak çawan dikare takekesan biçewisîne. Li hemberî qerfa ku dema zilamê mîlyoner serxweş e Şarloyî hembêz dike, lê dema tê ser hişê xwe wî diqewirîne, fîlm bi xemgîniya xwe dibe klasîkek. Dema keçkike kulîlkfiroş Şarloyê hê nû ji girtîgehê derketiye, bê gopal maye û zarokên taxê henekê xwe pê dikin nas dike, dibehite, û di wê kêliyê de Şarlo bi awirên xwe yên ku xemgînî û şadî bi hev re tê de hene bersivê dide keçikê, Chaplîn yek ji dîmenên nemir ên sînemayê zeft dike.
Dema ku di merasîma vekirina "Bîrdariya Aştî û Aramiyê" de xêliya li ser bîrdariyê tê rakirin, Şarloyê ku di binê de xew dike xuya dibe; bêguman ev hinartinek e ji bo qeyrana 1930î. Şarloyê ku çavên keçika jê hez dike vedike û wê dilşad dike, dilşadiya xwe kuştiye. Dilşadiya Şarloyî tenê di nava mejiyê wî de ye. Rûbirûbûna bi rastiyan re vê dilşadiyê ji navê dibe. Di fîlmên beriya vê de, dem aku Şarlo dihate terkkirn, bi hêviyekê dikete ser riyeke din. Lê di vî fîlmî de, xemgînî digihîje pileyeke wisa ku dilşadiyê jî ji navê dibe. Lê berteka Şarloyî ya li hemberî têkçûnê wê xurt be.
Şarlo di fîlmê piştre "Modern Timesê" (Demên Hemdem, 1936) de pêşî pergala civakî ya salên 1930î bi xurtî rexne dike, û tîpê Şarlo bi dawî dike, û fîlmê tana siyasî ya di dîroka sînemayê de bê mînak e, ango "The Great Dictator" (Dîktatorê Mezin, 1940) dikişîne.
Bingeha hostetiya qerfî ya Chaplînî ew e ku, Chaplîn mirovan baş nas dike. Chaplîn dizane ku mirovekî ketiye rewşeke qerfî û tengezarî dê bala mirovan bikişîne. Wekî mînak, rewşa ku ba şewqeya li serê jinekê difirîne ne qerfî ye. Tiştê qerfî ew e ku ew jinik bi porê xwe yê gijokî û eteka xwe ya ji ber bayê bi hewa dikeve, bide dû wê şewqeyê. Û eger ya dikeve wê rewşa zehmet ne miroveke ji rêzê be, bandora qerfê hê zêdetir dibe. Di fîlmên qerfî yên Şarloyî de polîs gelek caran dikevine çalikên avê, li qutîkên boyaxê diqelibin, ji otomobîlan dikevin. Kesên bi otorîteyê xwe dipesinîn bikevine rewşên zehmet, ji mirovên ji rêzê yên ketine heman rewşên zehmet bêtir dibine qerfî. Yên ku dikevine rewşên qerfî lê haya wan ji vê tune ye, hêmaneke din a qerfî ye di fîlmên Şarloyî de. Mînaka vê ya herî baş, serxweş in. Li gel ku pir vexwarine û serxweş in, dibêjin ku wan hîç venexwariye. Dikin ku sergevez bin. Sergevezî yek ji rêgezên bingehîn ên Şarloyî ye. Bikevine kîjan rewşa qerfî jî, bi serdevkî bikeve ser erfdê jî, xema wî ew e ku gopalê xwe ji erdê rake, şewqeya xwe ya melon li ser xwe bike û berstûka xwe rast bike. Gopal, parçeyeke bingehîn a tîpê Şarloyî ye. Şarlo gopal wekî hêmaneke qerfê bi kar tîne. Gopal timî li piyê hinekan diqelibe, hinekan ji sermilê wan ve digire. Dema ku şarlo bang li yekî bike, di ciyê ku dest bide sermilê wî, bi gopalê xwe wî ji milê wî dikişîne.
Şarloyê ku bi gopalê xwe, xwe dihejîne lê bi awirên cidî dimeşe, wekî camêrekî sergever xuya dike. Ev tevgeriyana “seretahez” ya ku bi xuyakirina xwe nelihev, bi serê xwe hêmaneke qerfî ye. Dijberî û nakokî di bingeha qerfa Chaplînî de hene. Bîner hem ji nakokiya di navbera baş û xirab, zengîn û xizan, bişens û bêşens de hez dike, hem jî hez dike ku di nava çend xulekan de hem bikene hem jî xemgîn bibe. Dizê ku dide dû Şarloyî her tim xurt e û pêknehatî ye. Şarlo jî hin canbaziyan dike, ji navbera lingên polîsî re derbas jî dibe. Kesên ku neheqî û tadayiyê li Şarloyî dikin jî her tim xurt û qelew in. Şarloyê ku dizane bîner alîgirên lawazan in, di rewşên wisa de sermilên xwe difisîne, rûyê xwe diqermiçîne û xwe dixe rewşeke li ber giriyanê. Ji ber ku helwesta nebende bîneran dikenîne, Şarlo pêşî wekî ku bîner li bendê ne tevdigere, û piştre berevajiyê vê dike û bîneran dikenîne. Dema ku bîner dibêje qey ew ê li ser riyekê bimeşe, Şarlo dikeve otomobîlekê. Chaplîn hosteyê kenandinê ye lê naxwaza pir bikenîne. Ji dêvla ku bîneran bi xulekan bikenîne, ew çêtir dibîne ku bîner dem bi dem ji dil bi tîqetîq bikenin.
Dozînerê sînemayê yê fransiz Louis Delluc, Chaplînî dişibîne Molîerî û nivîskarê sînemayê Elîeyî jî dişibîne Shakespeare. Di her du şibandinan de jî mafdar e. Lewre Chaplîn tekane hoste ye ku di sînemayê de qerf û xemgînî gihandine hev.
Özcan Deniz (jdb. li Enqere) stranbêj, aktorekî Kurd e. Giraniya muzîka wî li ser arabeskê ye. Niha bi "Fahriye Evcen" re hevjîniyê dike.
Özcan Deniz li parêzgeha Agirîyê hatiye jiyanê. Malbata wî koçberê bajarê Aydın a Tirkiyeyê dibe û li wir diçe dibistanê. Zaroktiya xwe de kilorîkfroşiyê dike. Sala 1988ê diçe Stembolê daku xwe di cîhana muzîkê de biserbixe. Salekê şûnde li Almanyayê di muzîkholekê de, du salan dixebite.
Albûma wî ya yekem "Yine Ağlattın Beni (Kurdî: "Dîsa giriyê min anî")" pirr nehat firotin. Albûma duyem "Meleğim (Ku.: "Firîşteya min")" jî herwiha bal nekişand. Di heman demê de ew li ser fîlmekî sînemayê jî dixebitî, "Ona Sevdiğimi Söyle (Ku.: "Bêje jê re, ez jê hezdikim")."
Wî jî awazên Kurdî tirkîze dikir.
Wekî gelekan Deniz jî awazên kurdî bi tirkî derdixist bazarê û difirot. Hin ji van awazan ne gelêrî, yên hunermendên Kurd bûn ku Deniz bêî destûra wan ew bikardianî. Bo mînak strana "Leyla" ya Şivan Perwer bi navê "Çavuş kizi Leyla" derxistibû bazarê.
Di gelek rêzefîlman de lîstiye. Di fîlm û rêzefîlmên xwe de xizanî û dewlemendî, mêrkujî û karesatên namûsê, pirsgirêkên civakê yên sosyal ûêd dianî ziman.
Özgür Doğan, (jdb. 1978 li Gimgim, Mûş, bakurê Kurdistanê) derhênerekî kurd e. Di xebata xwe de tirkî û kurdî bikartîne.
Li gundekî Gimgimê tê jiyanê. Beriya zanîngehê perwerdeya xwe li Trabzon û Konyayê bidawî dike. Sala 2001'ê ji beşa ragihandinê ya zanîngeha Enqereyê destûrnameyê digire. Heman salê wekî lêkolîner di zanîngeha teknîkê ya Ortadogu (ÖDTÜ) dest bi kar dike. Sala 2004'ê ji şaxa medya û xebatên çandî ya heman zanîngehê destûrnameya perwerdeya bilind digire.
James Knox Polk (jdb. li Pineville, Mecklenburg County, Karolînaya Bakur; m. li Naşvîl, Tênêsî) ji heya, serokdewletiya DYAyê kiriye. Ew serokdewletê yanzdem bû. Beriya wê jî parêzgartiya federedewleta Tênêsî (1839 heya 1841) û berdevkiya meclîsa temsîlkar a dewletê kiriye. Polk ji Partiya Demokrat (DYA) bû.
Di şerê Amerîka û Meksîkê de welatê xwe biserxistiye. Di sazûmaniya bacgirtin, gumrikê de reformên mezin kiriye. Tenê yek werçerxek (heyam) li ser postê serokatiyê maye, nexwestiye cara duyem bê hilbijartin. Wî jî siyaseta "berfirehkirina axa Amerîkayê" meşandiye. Di dema wê rûbera DYAyê 3,1 milyon km² zêde bû. Yekem car di dema wê de li DYAyê pûlên postageriyê hatine bikaranîn.çep
Zachary Taylor (jdb. li Barboursville, Virginia; m. li Washington D.C.) 12. serokdewletê DYAyê bû. Ew herwiha generalek bû. Ji heya yê, li ser postê serokdewletiyê bûye.
Li çewlîkeke Virginiayê, di malbateke xwedî neh zarok in de hatiye jiyane. Malbata wî xwedî milk û axê bû. 26 kolayên bavê wî "Richard Taylor (1744-1829)" hebûn. Taylor kêm perwerde dîtibû. Lewra jî di tevahiya jiyana xwe de astengiyên rastnivîsê kişandiye.
Tevlî artêşê dibe. Sala 1810ê bi "Margaret Mackall Smith" re marî dibe (dizewice), 6 zarokên wan dibin (5 ji wan zû dimirin). Di şerê amerîkî-brîtanî de serketinên wî gelek in. Di werçerxa (heyam) duyem a serokatiya xwe de jiyana xwe jidest dide. Li ser mirina wî gumana jehrkirinê tê tê kirin lê encamekê jê dernakeve. Li dijî koletiye têdikoşe.
Seleteya bêdiranan, seleteya dirantuneyaneyan, seleteya duqatî ya gizêr û kartolê, navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Navê xwe ji henekên civatê digire, lewra cûtina vê seleteyê gelek hêsan e, "bêdiran jî dikarin bixwin"."
Kartolan bixaşînin, qalikên wan bigirin. Bistrên, helîseyî bikin. Ango bikin pure. Rûnê zeytê, ava lîmonê, xwêyê tevlî bikin, tevdin û bikin tiyanekê (sîniya firneyê, tebsiya firûnê).
Gizêran li rêşkerê bidin, bila baş û hûrik bin. Bi qasî 1 stekana avê rûnê zeytê berdin ser gizêran, hindikek xwê pê werbikin, biqelînin.
Têkela gizêrê berdin ser pureya kartolê. Sîr û mastê amade bikin, berdin ser seleteyê. Hûn dikarin bi bêharbêhn an hêşînayiyan bixemilînîn, lê orjînal ev e.
Kelerim û xemla xwe, kelerim û keçikên xwe, seleteya gulkelemê ya bi sebze navê seleteyekê ye. Navê kelerimê yê bi zanistî "brassica oleracea botrytis e", romî (tirkî) jê re "karnabahar" dibêjin.
Di demsalên (werz) bihar û havînê de tê xwarin. Di orjînalê de ava oranjê (portakal, narinc) nîne, lê, lê bê zêdekirin baştir dibe.
Mewlûd Oguz "blogger", rojnamevan û helbestvanekî kurd e.
Di sala 1987an de li Batmanê jidayîk bûye. Ji Zanîngeha Firatê ya Elezîzê beşa dîrokê di sala 2011an de, mezûn bûye.
Helbestên wî di Kovara Pêngav, Çirûsk, Hawara Botan, Asîva, Wenda, Kovara W û Nûbiharê de hatine weşandin. Li Stembolê dijî. Endamê PENa Kurd e û IFJyê ye
Millard Fillmore (jdb. 7ê kanûna paşîn 1800 li Cayuga County, New York; m. 8ê adarê 1874 li Buffalo, N.Y.), 13. serokdewletê DYAyê bû, ji 10ê tîrmehê 1850 heya 4ê adarê 1853yê li ser kar maye.
9 xûşk û bira bûne. Bavê wî Nathaniel Fillmore, cotyar bû. Fillmore li cem derzîxaneyek fêrî cildirûnê dibe. Sala 1819yê li Buffalo dest bi xwendina dadnasiyê dike û sala 1823 jî bidawî dike. Sala 1834, li New Yorkê xaneke parêzeriyê vedike.
Jiyana wî ya siyasetmedariyê sala 1828ê destpê dike, bo New York State Assembly tê hilbijartin, heya 1831ê li wir kar dike. Gelek caran bo kongreyê tê hilbijartin. Dema Zachary Taylor nişka ve jiyana xwe jidest dide, ew dibe serokdewlet.
Xavît, xaşîla lazûtê, helîseya Îdirê ya lazûtê cureyeke helîseyê (lape, xaşîl) ye. Kurd, gurcî, laz, yewnan û gelên din ên cîran dizanin û dixwin.
Helîseya Îdirê herwiha xwarineke azeriyan e, li Azerbaycanê jê re "quymak" dibêjin. Ermenî jî ji lazûtê gelek helîseyan çêdikin. Romî (tirk) jê re "kuymak" dibêjin û li parêzgehên Samsun, Trabzon, Giresun, Rize, Ordu û Artvinê pirr tê xwarin. Li Gurcistanê navdar e.
Xavît ji ardê (arvan) lazûtê, rûnê nivîşkî, toraqê (an penîrê şor) tê çêkirin. Gelek awayên wê hene. Xavîta kurdî jî gelek çêjdar e.
Xavîta Îdir û Qersê.
Zerdeçalê tevlî dikin. Rûnê dikin rûnbirêşkê, dihelînin, zerdeçalê berdidin navê. Di badiyekê de ard, av û xwê tevlîhev dikin û viya berdidin nava rûnbirêşkê, tevdidin.
Dema keliya, ji agir digirin, çênca taybet a ji darçîn, îsota reş, biharbêhna gizêra spî, qend ûêd tê amadekirin, berdidin ser. Ji vê sosê re xavîtê, sosa Îranê dibêjin. Tirkan navê wê kirine "kepleme sosu".
Franklin Pierce (jdb. li Hillsborough, Hillsborough County, Nû Hampshire; m. li Concord, Nû Hampshire), 14em serokdewletê DYA'yê bû.
Franklin Pierce lawê (kurê) Benjamin Pierce, ê ku sala 1827 û 1830yê du caranz bûbû parêzgarê Nû Hampshireyê. Franklin perwerdeya dadê dibîne, ji sala 1827ê ve, wekî parêzer li Hillsborough dixebite. Ji sala 1829 heya 1833 endamê meclîsa temsîlkar e. Ji 1883 heya 1837ê endamê meclîsa temsîlkar ê Partiya Demokrat e. 1837-1840, senatorê Nû Hampshire ye. Tevlî şerê amerîkî-meksîkayî (1846/48) dibe. 1850, serokê dadxaneya makezagonê yê Nû Hampshireyê ye.
Di dema serokatiya xwe de têkiliyên welatê xwe yên derveyî bipêşdixe. Giraniyê dide ewlekariya Amerîkayê.
Ev ne hûrêj e lê gelek dişibe wê
Hûrêj, şûrê giran ê siwariyan, cureyekî ji şûrên serdema navîn e. Di sedsala 14em de derhatiye, serdama 17em de hêdî hêdî ji holê rabûye. Bi du destan dihatiye bikaranîn, lewra him manewraya bazîna vê şûrê dijwar e, him jî hinekê giran e. Niha di werzîşkariyê de tê bikaranîn.
Dirêjiya wê 100–140 cm, berayî 5–6 cm, giraniya wê 800-1800 gr bûye. Li Asyayê derhatiye, li Ewropayê navdar bûye. Gelek cureyên wê hebûne. Debana wê bê mertalok e. Mirov dikare bêje şûrekî çorsane û sade ye.
Bi qasî ji wêjeya devkî ya kurdî tê fêhmkirin, di artêşên kurdan de, siwariyan hûrêj bikaranîne. Lêkolînek li ser şûr û şûrbaziya kurdan nehatiye kirin. Agahî ji çanda gelêrî û şîrovekirina wan e.
Şûrbanokî, şûrekî dişibe banokiyên gurzgirtinê yên cotyaran. Banokî yan kêr û şûrên wiha, di bihevçûnên pozpozî de her hatine bikaranîn, lê di artêşên bipergal de kêm.
Bingeha vê şûrê pirr kevn e. Egîptiyan (misir) jê re "kepeş" gotine. Li Mezopotamyayê derhatiye. Hin cureyên wê li ser milan dihatine girêdan. Îro jî banokî li milê tê daleqîn. Di artêşên birêkûpêk ên împeratoriyan de kêm hatine bikaranîn. Li Ewropayê di bedqestiyan de (suîqest) bo pekîna kiloxa dijber, gelek hatine bikaranîn.
Estoka ewropayiyan jî şûrsingoyek e
Şûrsingo, mertalşikên (herwiha zirx jî) şûrekî navdar ê artêşên bipergal bû. Ji serdama 14em heya 18em li Ewropayê pirr hatiye bikaranîn.
Li Kurdistanê şûrsingoyên hinekê kurt (kin) hatine bikaranîn. Di êrîşa ser barîkatên parastinê yên mertalgêran, peyadar an siwariyên zirxlêkirî de kêrbar bûye. Di bihevçûnên peyadar, siwariyan de, di yên pozpozî de, herwiha hatine bikaranîn. Zanayên ewropayî vê şûrê dikin para xwe, lê li seranser cîhanê, pirr berê jî hatine bikaranîn.
Xwerû bo kunkirin, şikênandina mertalan bûne. Formeke wê ya standard nîne, pozê şûr divê bizmarkî ango tûjikokî bin.
Ulysses Simpson Grant (jdb. 27ê nîsanê 1822 li Point Pleasant, Ohio; m. 23ê tîrmehê 1885 li Mount McGregor, New York; jidayîkbûnê "Hiram Ulysses Grant"), 18em serokdewletê DYAyê bû.
Ulysses Simpson Grant (navê rastî Hiram Ulysses Grant) generalek bû û tevlî şerê navxweyî bûbû. Piştî serokatiyê rewşa wî ya aborî xirab dikeve. Bi nexweşiya şêrpenceyê jiyana xwe jidest dide.
"Grant, Ulysses Simpson", The Columbia Encyclopedia, çap 6em
Azadiya derbirinê, mirov dikare bêje azadiya xweîfadekirinê jî. Mirovek, ku kî be û çi be û çawa be bila bibe, bê gotin û sînor karibe hizrên xwe bîne ser ziman, ji wê re tê gotin. Hin pîl û astên ku di bin gotina azadiya derbirinê de hene ku weke parastina mafê mirovan, parastina anîna li ser ziman bê şert û merc ya ramanê û hwd di nav xwe de dihewîne. Li welatên skandînav yên weke Norwêc, Danîmarka û Swêdê bi navê "ytringsfrihed, yttrandefrihet" tê ser ziman.
Di nava kurdan de, temenê wê bi dîroka wê re heye. Li Kurdistanê, ji olên weke Êzîdî, Cihû, Fileh, Misilman û hwd, ku hê gelek komên din ên etnîkî û olî hene, bi hev re rêz û hurmetek didine hevdu û bi hev re dijîn. Rêzek, di dana hebûn, bawerî û hizrên hevdu yên ku dianîn li ser ziman. Rêz, weke xelaka pirr giring a di temenê azadîya derbirinê de ye. Bi wê re, ji wê re, weke ast û pîlekê jî ya. Mînak, ku oldar û zanistekî êzîdî li civata kurdên misilman û fileh û cihû rûnihê bi wan re bide û bistîne, mirov kare di çerçova wê azadiya derbirinê de bîne ser ziman. Her wisa, mirov kare ji bo komên din ên etnîkî û olî jî bîne ser ziman. Di roja me de, gotinên weke "demokrasî" û "azadiya ramanê" bi hev re pirr behsa wan tê kirin. Bi vê yekê re "azadiya derbirinê û demokrasî" bi hev re weke xelaka azadiya mirov têê ser ziman.
Ji aliyê din ve jî, îro li cîhanê ser 200 dewletî re dijîn. Di nav wan dewletan de, bi dehan xelk û gelên cuda dijîn. Her dewlet, li gorî têgihiştina etnîkî bi nêzîkatiyeka netewperest nêzî be û maf û azadiya xelk û gelên din ên ku di nav sînorê wê yên ku hatina kifşkirin de dijîn, ji destê wan digire an jî, wê mafê kare di xwe de bibîne ku mafê wan ji wan bigire. Ji ber vê yekê, Neteweyên Yekbûyî, hin binatêr (metîn) nivîsandin û denezendin li ser mafê mirovan, ziman û parastina hebûna xelkan ya civakî. Welatên ku di neteweyên yekbûyî de cih girtine, çend ku pirraniyên wan, mohra xwe li bin wan xal û binataran xistine jî, li gor giyane wê tevnegerihin. Mînak, weke tirkî, çend ku tê gotin, li binê hemûyan jî be ku gelek ji wan mohrkirina jî, çend ku di konfaranse Lozanê de beşeka mazin ya axa kurdan hate xistin li nava axa wê dewleta tirk de jî, û ku ser 25 milyonan re kurd li wê beşa Kurdistanê ku kurd jê re "Bakûrê Kurdistanê" dibêjin dijîn jî, zimanê wan qedexe ye. Dibistaneke wan nîn e ku tê de zarokên xwe perwerde jî bikin.
Yekîtiya Ewropayê.
Li Ewropayê Pîvanên Kopenhagê hene ku weke temenê wê çêdike. Bi wê re mirov karê Pîvanên Ottawayê, Pîvanên Dûblînê û hwd...
Rojhilat.
Li rojhilat, dewletên ku hene, heta îro ti binaterên ku mafê mirovan li berçav bigirin û derxine pêşîya hebûna dewletê hê nenivîsandine. Hin gotin û xalên ku dînê Îslamê aniye ser ziman jî, dewlet, wan li gorî xwe sîrove dikin û dikin temenê parastina dewletê de. Bi vê yekê re, ji temenê parastina mirov derxistine.
Mafê mirovan.
Îro, li her herêmên cêhanê, komeleyên ku dibêjin em mafê mirovan diparezên ava bûne. Weke AI û hwd... Komeleyên ku mafê ragihandina ramanê jî, ku dibêjin em diparezên ava bûne. Ên weke Komela Rojnamevanên Sînornenas û hwd...
Gelek komeleyên nivîskar û rewşenbîran jî ava bûne; ên weke PEN hwd...
Çapamenî û mafê ragihandinê.
Çapemenî, ji bo ragihandinê ye. Di derbarê civakê de bûyer û qawîmînên ku di nav civakê de dibin, bi awayekî bêalî dike ku bîne ser ziman. Bi vê yekê re, hizir tê kirin û xwestin ku divê çapemenî azad be. Lê heta îro jî, li ti welatî, çapamenî derneketiye derveyî têgihiştina dewletê. Ji dêla ku mirov ji kirinên dewletê ên ku wê bîne şerê wî biparezê, çapamenî ye, dewlet li ser mirov girtiye û dewlet li ber mirov û azadiya parastiye. Bi vê yekê re, gotina "çapemeniya welêt" derketiye û hatiye ser ziman.
Binatarên mafê mirovan û ragihandinê.
Neteweyên Yekbûyî, li ser parastina maf, binatarên ku nivîsandine hene. Li ser mafê mirovan û parastina wê, perwerdehiya bi zimanê dayikê, têkiliyên mirov û dewletê, komên civatî ên etnîkî, û hwd, ku hê gelek aliyên din jî di nav de mirov kare bîne ser ziman, li ser gelek xalan binatarên maf û azadî û ramanê û parastinê nivîsandine. Bi wê yekê azadiya ramanê jî hatiye ser ziman.
a> hemwelatiyek eşkere dike (1930). Di dema serokatiya wî de, ew gelek caran di welatê de çû.
Kemalîzm, ataturkperestî, alîgiriya Ataturk ji nêrîn, rêgez, nêzîktêdayîn, hezkirin, pesindayînên Mustafa Kemal Atatürk re dibêjin, ku ew wekî hîmên komara Tirkiyeyê jî tên nirxandin. Kemalîzm di destûra bingehîn a Tirkiyeyê de wekî xaleke sereke cihê xwe girtiye û bi makezagonê tê parastin. Herwiha zagonek taybet bo parastina kemalîzmê jî heye.
Rojavayî û pirraniya zana û zanistên cîhanê kemalîzmê wekî bîrdoziyekê nabînin, dişibînin nêrîna "Baasî" ya welatên ereban.
Formûlasyona dewletê ya fermî ya kemalîzmê.
Gorî bîrdoziya fermî ya dewleta Romê (Tirkiye) kemalîzm îdeolojiyek e û ne tenê tirk, gelên cîhanê yên bindest jî dikarin jê sûdê werbigirin. Atatürk "bavê tirkan" e, wî komar, dewlet û neteweya tirk afirandiye, ruh û mêjî daye gel, dijmin û dagirker kiriye der, tirk ji tarîtiya paşverûtiya Asya û Rojhilata Navîn filitandiye, riya şarezabûnê, ango riya ewropayîbûnê daye ber gel. Li Tirkiyeyê di serî de artêş, dewlet, kemalîzmê diparêze, wekî ala welat qîmeta wê bilind dike.
Nêrîna ronakbîrên demokrat û lîberal bo kemalîzmê.
Ew kemalîzmê wekî hîmên bingehîn ên dewleta tirk dibînin û di çarçoveya jiyan, kirin û temiyên Mustafa Kemal Atatürk de bisînor dikin. Gorî gelekan kemalîzm, dîktatoriyeke xas e. Kemalîzmê ne fêde lê ziyan daye civakê, gel ji koka xwe qetandiye, ne ji esasê lê ji dirûvê berê wê daye Ewropayê, bo sazûmaniya xwe ava bike û biparêze komkujiyên mezin kiriye. Ronakbîrên li dijî kemalîzmê ne, herwiha kemalîzmê wekî astengiya pêşiya demokrasiyê jî dibînin.
Kemalîzm û kurd.
Bi şikestina împeratoriya Osmanî ve, bo cara yekem bi navê "tirk", ango "Tirkiye" welatekê tê avakirin. Welatên serdest pirraniya Anatoliya û parekê Kurdistanê dagir dikin. Dixwestin welatê ku bê avakirin, bi daxwaza wan be. Rola Mustafa Kemal Atatürk girîng dibînin û komara nû di berjewediyên xwe de dibînin û dipejirînin.
Kurd û tirk peyman datînin ku dewlet a hemiyan be, mafê gelan bê naskirin. Lê dema komar tê damezirandin û ji aliyê cîhana rojavayî ve tê pejirandin, Atatürk siyaseta xwe ya bo kurdan diguherîne, sozên daye betal dike. Kurd serî hildidin û serhildanên wan bi komkujiyan tên bersivandin. Ji ber ku Atatürk rêberê dewletê ye, kurd jî wî ji tevahiya neyîniyan berpirsiyar digirin. Ji bo kurdan kemalîzm, zordestî, komkujî, pesinandina zilmê ye, ev nêrîn wiha pêş ketiye.
Cozan kêra traşê ye. Ev şûr, ango şûrcozan jî navê xwe ji cozanê digire, lewra dişibe wê. Şûrekî giran e, pirranî bo birrîn, şîkênandin, pekînê ye. Mirov dikare bêje wezîfeya das, bivirê dibîne. Lê di şeran de, şûrên wiha jî pirr hatine bikaranîn. Yekdevî ye, ango denê aliyekê wê bira ye, dibirre.
Bi îngilîzî jê re "Falchion", almanî "Malchus" dibêjin. Di serdema navîn de li Ewropayê hatiye bikaranîn, lê pirr berê jî hebûye. Şûrekî biber e. Gelek cureyên wê hene. Dibêjin ji romayiyan belav bûye, lê ev îdiaya ewropayiyan e. 80-95 cm dirêj, 900 gr giran e.
Azadiya ramanê, bi azad û bêî ku ti sînorana li pêşiya xwe nas bike hizirkirin a. Li ser azadiya ramanê, di vê sadsale me de, pirr nîqaş û danûstandin jî dihên kirin. Lê divêt ku mirov bibêje ku pirr mirov jî, ji ber ku cuda hizirî na, an hatina qatilkirin û an jî, hatina girtin û bi salan di zindanan de mana. Minaq, Musa Anter, ji ber ku kurd bû û li ser mafê civate nivîsand û hanî ser ziman, di sal 20ê îlonê de di sale 1992 î de hat kuştin ji aliyê rayadarên Dewleta Tirkî ve. Nivîskar û rewşenbîrekî kurd bû. Sînorkirina ramanê, di dema ku ne li gor pergealekê hatkirin û ser ziman, dihê kirin.
Rejimên ku totalîter in, li dijî hizrên cuda in. Minaq, Gramski li Îtalyayê, ji ber ku li ber rejime faşîst cuda hizirî, hat girtin û hat avêtin li zindanê. Li tirkî, îro, minaq, bi sadan, rojnamevan, parlamenter, rewşenbîr, bi hezaran kurdan re ji ber ku kurd in û mafê xwe yê azadiyê dixwezin di zindanê de na.
Di beşa azadiya ramanê de, hizir û bi serbestî hanîna ser ziman bi hev re di nav azadiya derbirinê de cih û war digirin.
Minaq, Bi zimanê xwe yê dayikê perwerde dîtin jî, ji pirr aliyan ve dibê beşek ji vê mijarê. Îro, ti zaroyên kurd nikarin bi zimanê xwe yê dayikê perwerde bibîn in. Minaq, çend ku li Bakûrê Kurdistanê, çend ku ser 25 milyonan re kurd dijîn û tirkî li ser wan metinger a, tenê dibistanek jî ji wan re nîn a. Nikar in behse mafê xwe bikin û bênina ser ziman. Ev jî, temenê wan, tê gotin ku "ne li gor destûrê ya" û hwd. Lê Ku destûr, li gor têgihiştina etnîsîteyekê hatibê nivîsandin û ku tenê li gor mafê wê parastina etnîsîteyê bê, wê hingî, bê temenê qedexekirinan û sensûran. Minaq, destûra tirkî, li gor têgihiştina etnisîteya tirkitiyê hatiya nîvîsandin. Ku kurd, bahse mafê xwe dikin û mafê xwe dixwezin, wê destûrê derdixina pêşiya wan û red dikin.
Sensûr (ji peyva latînî "censura" ya ku tê wateya "sergirtin, pêşîlêgirtin, sehêt(kontrol) kirin"), peşkînan û qedexekirina ku ji hêla dewlet, desthilat û hikûmetekê ve li ser raman, ziman, çapemenî, weşan, şano, fîlm û hwd tê kirin. Kesekî ku sensûr dike dibêjinê sensor yan sensûrker.
Sensûr di dema ku pêşî li hatina hizireke li ser ziman were kirin û newê hiştin ku were ser ziman, hingî, dibe. Sensûr, ji aliyê dadgehan ve pirr dihê bikaranîn bi biryarna ku didin. Bo mînak, di girtina siyasetmedar û rewşenbîrên kurd de, dadgeha tirk, biryar daye ku wê ti kesek, dosyayên wan nebînê. Sensûrkirin jî, xoslet û taybetmendiyek ji xoslet û taybetmendiyê rejîmên totalîter e. Mînak, pirtûk û filmên bi kurdî, yên ku çand û kultura kurdan bi rengê kurdan tênina ser ziman, di çapemeniya tirk de tên sensûrkirin. Gotina "Kurdistanê", hê qedexe ye, tê sensûrkirin li Tirkiyeyê. Ji beşa Kurdistanê ya ku di nav sînorê Îraqê de hatiye hiştin û ku navê wê Başûrê Kurdistanê ye, li tirkî di çapemeniya wê de navê wê qedexe ye û bi navê "Kuzey Irak"ê binav dikin û tênina ser ziman. Gotin û navê Başûrê Kurdistanê, qedexe ye û di çapemeniyê de di deme hanîna li ser ziman de bi vî rengî sensûrkirin tê kirin.
Wekî din jî, sensûr, di çapemeniyê de, li ser weşan û fîlm, û pirtûkên ku ne li gor ahlaqê civatê ne. Di nav civatan de bi demê re, kevneşopiyên wan diafirin. Ev kevneşopî jî, bi demê re karin bibin, temenê sensûrên ku werine kirin.
Bi taybetî, di sensûrkirinê de hertimî destûr tên bikaranîn, hin xalên wê weke ji bo wê tên bikaranîn û an jî, dikine temenê çêkirina hin "zagonan" de û tên kirin.
Sensûrên li ser çand û musikê.
Li tirkî, çanda kurdan qedexe ya. musika wan jî, qedexe ya. Ti carî di televizyonên wan de bi kurdî li Helbestan hisandin jî nabê. Yan wê helbestan, bi gotin û awazên wan re vergerênina bi tirkî û bi tikî derxina TV û bi wêşênin, yanî wê newşênin. Salên 1980 û hwd de, dewleta tirk, komên lêkolînê dabûn avakirin ku herrînê herêmên kurdan, dengên musika wan bi Awaz û Gotinên wan re kifş bikin û werina ankarê û wan bi qulubênina bi tirkî û bêjin bi tirkîya û bi tirkî bi weşênin.
Sensûr û qedexeya destûrî.
Weke xelaka din jî, ku divir de divêt ku mirov bêne ser ziman û pirr girînge, di dadgahên tirkî, bi deh hazaran kurd ji ber ku kurd in tên darizandin, lê zimanê kurdî ji bo wan qedexe ya û nikarin bizimanê xwe yê dayikê parastina xwe bikin, tevî ku pirranîyên wan girtîyên siyasî ji kurdî pêve ti zimanê nizanên û kurdî zimanê wan yê dayikê ya. zimanê kurdî, bi navê "zimanekî ku nayê zanîn" binav dikin û tênin ser ziman. Ji bo ku navê Kurdî, nekeve belge û dukumetên dadgahê de ev yek tê kirin. Ji ber ku kurdî hê qedexeya, ev yek tê kirin.
Sensûra Medîya.
MED TV û Medya TV, du ji wan televizjonên kurdî bûn û ji ber ku bi kurdî weşandin dikirin, li ser xwestek û hewldanên Dewleta Tirkî hatina girtin. Piştî MED TV û Medya TV re televîsyon kurd ya din ya bi navê Roj TV jî ji ber ku bi kurdî weşan dikir, li ser xwesteka dewleta tirk, hin hêncet jêre hatina derxistin û ew jî hat girtin.
Aliyê din jî yê sensûra weşanê, li ser nûçeyên ku tên weşandin in. Minaq, weke ku di Çapamenîya Tirk gotinên kurdî û yên ku mafê wan tênin ser ziman, sensûr dike. Ev jî, bi Bîryarnema û Giştînemayên ku Hikumeta tirk yên ku ew der dirxê ya dibin. Car bi car, nûçayên ku diweşênin jî, navaroka wan, sensûr dikin û diweşênin. An jî, ku nûçeyne di derbarî kurdî û mafê wan de bin, ku bidina weşanê jî, wê di seatên pirr dereng de bidina weşanê ku êdî zêde ti kesek nikaribê wan bihîzê.
Sensûra di pirtûkên perwerdehîyê de ku tê kirin.
Li tirkî, nav, dîrok û çanda kurdan ji hemû aliyên xwe ve ji pirtûkên perwerde hatîna derxistin. Bawerîyên weke Êzîdîtîyê û Elewîtî û hwd, jî bi ti awayê têde cih nagirin. Bi wê rejî, bi sînormayîn nabê, û di pirtûkên perwerdê de Nijadparêzîya Tirkîtiyê tê derxistin li pêş. Bi vê yekê re, dijminatî, tê pêşxistin di nava civatê de li hemberê komên din yên di nav sînorê tirkî ku ne tirk in û nexwezin ku ji çand, nav û dîroka xwe dûr bikevin ên weke kurdan û komên olî ên weke elewîyan û hwd.
Sensûr û mafên mirovan.
Sensûr, li ser temenê qedexekirina mafên mirovan yên çandî, kulturî, zimanî, hizrî, bawerî, û hwd, bi rê ve diçêt. Sîstem an jî hikûmeta wê sistemê, hertimî dike ku li gor têgihiştina xwe bi rê ve bibe. Lê ku pêşketina ku dervî, têgihiştin û destûra wê ya ku ew li gor wê avaya ku bû jî, wê bi qedexekirinê bê û sensûrê bê ji holê dirakê. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku sensûr, temenê wê, têgihiştina desthilatdariyê serdest diafirêne. Li tirkî, qedexeyên li ser kurdî û baweriyên cuda ên weke elewîtiyê û hwd. Kurd, ser 25 milyonan re li Bakurê Kurdistanê yê ku di bin mêtinkariya tirkî de ya lê dijîn, lê tenê dibistaneka wan jî, nîna ku têde zaroyên xwe bi zimanê wan yê dayikê perwerde bikin. Dewlet û hukûmet, destûrê jê re nadê. Qedexe, asta sensûrê ya li ser wê re ye, asta wê ya bilind e û wê qedexe dike.
"Oparasyonên Qirkirina Sîyasî", Gotinaka ku kurdan, ji girtinênên wan yên ku dewleta Tirk, ji 14´ê Nîsane 2011´an û pê ve, ku girtin, ji wan re got. Operasyonên Qirkirina sîyasî, lingê jenosîde li ser serê kurdan, ku dewleta tirk bi vê re ve dibe, yê sîyasî dihêne ser ziman. Dewlet, ji bo rêxistinîya kurdan xira bike, û temenê rêxistbûna civate kurdan li kurdistanê ji holê rakê, ev oparasyon kirin. Armanca, wê temenê civaka kurd bû. Bi sedan, ramyar, rêveber, şaredar, rewşenbîr,rojnamevan, parêzer, kî mirovê ku karibû li ser navê kurdan gotinekê bibêje hatina girtin. Çend ku, parlamenter, rewşnbîr û şaradar, rêveberên ku ji aliyê gel ve bi hilbijartinê hatina hilbijartin, hatina girtin jî, deng ji ti saziyên Ewropî yên ku digotin "Em mafê mirovan diparên jî, derneket. Emarika, ji aliyê Sîyasî, Leşkerî û Îstihabarî ve piştgirîyaka wê ya ji tirkî re hebû di wê pêvajoyê de.
Operasyonên Qirkirina Siyasî.
Dewleta Tirk, ji bo ku rêxistinîya civata kurd jev belav bike, ev oparasyon hatina kirin. di wan oparasyonên sîyasî de, Parlamander, Rewşenbîr, Rêveber, Rojnemavan, Şaradar, Advokat û hwd, ji civate kurd, kî mirovê ku karibû ku gotinekê li ser navê wan bibêje hatina girtin. Bi hazaran mirov hatina girtin. Parlamenên weke Hatip Dicle ku kurdan bi dengekî bilind hilbijhartibûn, di wan oparasyonan de hatina girtin.
Dewletê, bi wan girtinan, armanc kir ku kurdan jevbelav bike. Ji bo ku êdî doza mafê xwe nekin. Bi wê armancê ew oparasyon hatina kirin.
Dewlet, bi awayekî pirr bişitt çû bi ser kurdan de. Hemû girtin û kuştinên ku bûn, bi armanca ku kurdan ji xwestina mafê xwe yê azadiyê dûr bikin. Zimanê wan qedexebû, ku doza mafê zimanê xwe nekin. Rêxistina xwe li kurdistanê li herêmên xwe ava nekin. Rêveberîya xwe ava nekin. Çapamniya kurd, bi hemû aliyên wê ve ket ber oparasyonên ku bi dehan rojnemavan di wan de dihatina girtin. Roj tv, televizyona kurd, çend ku li Ewropa jî, weşana xwe dike, ji ber ku bi kurdî weşanê dike, bi hedefa dewletê ji bo ku were girtin. Doza wê ya bi armanca girtinê ku li ser xwesteka tirkî vebû, di 10 Çileyê 2012´an de bi dawî bû. Lê piştre jî, çend ku dadgaha danimarka biryara ne girtina wê da jî, dewleta tirk, dew ji hewldanên ji bo girtina wê ne berdan. Ev jî, şaqak ji wan şaqên ku bi bi wê dixwestin ku rêxistinîya kurdan, were qatkirin bû.
Hemû girtinên ku di çerçova Oparasyonên Qirkirina Sîyasî de hatina girtin, di dadgahên tirkî de, hertimî xwestin ku bi zimanê xwe yê dayikê bi kurdî parastina xwe bikin. Lê dewleta tirk, ji ber ku zimanê kurdî qedexe kiribû, destûr nedida kurdan ku bi zimanê xwe êdî xwe bi parezên. Kurdên ku di Dadgahên dewleta tirk de, bi kurdê diaxiftin jî, serokê dadgahê di got ku "bi zimanekî ku nayê zanîn diaxivin." Ji bo ku navê kurdî, bebêje û navê zimanê kurdî nekeve belge û dokumentên fermî de, dewletê, ev gotin digot.
Heta î ro, bi hezaran kurd, hatina girtin û hatina xistin li Girtîgahê. Tenê, mirovên ku di çeçrova oparasyonên Qirkirina Sîyasî ya kurd de, hatina girtin, bi deh hezaran tên ser ziman. Oparasyonên Qirkirina sîyasî, di bin navê "KCK" de tên kirin. dewlet, ji ber ku pêşîyê li nîqaşên ku wê bi van dozan re wê li ser mafê kurdan werina kirin bigirê, hemû dosyayên van dadgahan jî Sensûr danîna ser ziman. Ne dihiştin ku Parastvanên ku wan diparezên bigihina wan. Lê Saziyên Dewletê ên weke Ên Polisan û hwd jî, Di çerçova programakê de, ji bo ku di deme ku ew kurd dihatina de, ji bo ku temenê wan girtina çêkê û meşrû bike jî, li gor xwe zaneyên ji qarakolên Polisan dişandina Rojnemayan û didan weşandin.
Sazîyên kurdan ên ku li wan Oparasyon dibûn.
Di serî de, sazîyên rojenamaya Azadîya Welat, Ozgur politika, Komela zimanê kurdî Kurdî-der Û sazîya Perwerdehîya kurdî TZP-Kurdî. Enstutiya kurd ya çandê Enstutîya kurd a Mesopotamya ya Çand û hunerê. Partiya kurd BDP li hemû rêveberîyên wê bajar û navçeyan hemûyan. Hemû Saziyên ku bi kurdî diaxiftin û zimanê kurdî bikar dihanîn û diparastin, hemû bûna armanc. Sazîyên çandî, hemû bûna Armanc. Sazîyên Sîyasî hemû bûna Armanc.
Di dozên van girtinan.
Di wan dozan de zimanê kurdî qedexe bû. Zimanê kurdî, weke "zimanekî ku nayê zanîn'" dihat ser ziman û di dokument û belgeyên dadgahê de dihat qeydkirin. Ji ber çi ev tê kirin? Ji ber ku navê kurdan bi zimanê wan re qedexe ya. Dihê xwestin ku ew qedexekirin were domandin. Bi navê wan re ti tiştek, ne keve fermiyetê de.
Di Oparasyonan qirkirina Sîyasî de Armanc.
Di oparasyonên qirkirina Sîyasî de, armanc, ne tenê hanîna ser ziman, ya rastîyan ya bi riya çapameniyê de bû. Bi wê re, armanca, sereka li bikarhanîna zimanê kurdî bû. Bi wê re jî, armanca herî sereka ew bû ku Kurdan bê rêxistin bikin û pergala nava wan ya civatî ji holê rakirin. Ji bo ku pêşî li kurdistanîyan bigirin ku êdî mafê xwe yê weke ên perwerdehîya bi zimanê dayikê nexwezin. Gotina serok wezirê tirk ya ku di destpêka van oparasyonan de gotibû ku "bila, ti kes mafê perwerdehîya bizimanê dayikê ji me nexwezê", weke manîfestoya van oparasyonan hat dîtin. Armanc, ew bû ku pêşî li xwestina kurdan ya mafê xwe yê kollektif bigirin. Dewleta Tirk, dibêje, "ez mafê kollektif nadim", "ez kurdan weke civak nasnekim".. Bi vê gotinê û li gor pêdivîya wê, hêrîşên mazin li kurdan û saziyên wan kirin ku wan jev belav bikin. dewlet, Armancaka wê jî, ev bû ku di wê dema ku digot ku "ezê destûreka nû binivîsênim", di wê demê de, kurd ne bi rêxistin bin, ku mafê xwe di wê dema ku destûr ji nû ve tê nivîsandin, nikaribin bixwezin.
Qarakterê van Oparasyonên Qirkirina sîyasî ê herêmî di qada rojhilat de.
Li rojhilat, pirr pêşketin bi hev re dibin. Gelên herêmê, ji nû ve di rabin ser xwe û bahse azadiya xwe dikin. Di wê bahskirina azadiyê de, êdî rêveberên herêmî yek bi yek tên guharandin. Bi wê re, Kurd, hê ji wê demê berê ve, di nav tekoşînaka ji bo azadiya xwe de na. Li herêmê, Li Sûrî jî, kurd, doza mafê xwe dikin. Li Îranê jî, kurd doza mafê xwe dikin, weke ku li tirkî wê dozê dikin. Armanca wan oparasyonan ew a ku kurd, ne digihina hêzeka xort ku karibin tekoşîna wan mafê xwe bi hev re bi yek dengî bikin. Oparasyon, di asta bilin de, bi armanca tafisandina kurdan tên li darxistin. Kurd, dema ku bahse mafê xwe dikin û dixwezin ku di destûrên van welatan de nav û mafê wan jî, cih bigirê û bê ewlakirin, bi wê re, di asta bilinde, ku ev pêk hat, wê li herêmê bibina xwediyê statûya xwe ya herêmî. Êdî li ser herêmên xwe wê bi navê xwe wê cih bigirin û wê pêş bikevin. Ya ku ev dewlet dixwezin ku bi van oparasyonên bi van rengan re dixwezin pêşî lê bigirin jî, ev yek a. Naxwezin ku kurd bigihijina statûya xwe. Ji ber vê yekê, Weke ku tirkî di nava sînorê xwe de, li herêmên kurdan van oparasyonan li dar dixe, Îran jî li herêmên xwe bi heman nêzîkatîyê di seknekê û hewldanaka tafisandinê de ya. ev oparasyon hemû, bi oparasyonên leşkerî ên ku li dijî kurdan tên meşandin, bi hev re di ahangekê de bi rê ve diçin. Armanc, temenê afirîna statûya kurdan ji holê were rakirin. Bi vê yekê, diçina bi ser kurdan de.
Azadiya ragihandinê, gotineka ku li ser temenê parvakirina zanyariyê ava ya. Bi teybetî jî, di sadsale 20´an de, pirr derket li pêş bi çapameni û hwd re. Î ro, di temenê ragihandinê de, pirr tişt tên ser ziman. Teknolojî, weke lingekî di binê wê de ya. Ku tê ser ziman, ev gotin jî bi wê re tên ser ziman. Ku te ser ziman, bi wê re Mafê ragihandinê jî tê ser ziman. Di sadsale me de, gotinaka ku wê, bi hin felsefeyên ku li ser wê re dihên afirandin re, dihê ser ziman.
Gelek awayên ragihandinê hene. Ji Dev bigira, heya ku digihijê hemû amûrên wê yên ku bi tekonolijiyê re dihên afirandin. Rojnema, di ragihandinê re, weke amûrekî pêşî di sadsale pêşiya me ya 20´an de derket li pêş. Piştre Televizyon derketin û bûn. Bi azadiya ragihandinê re, hem mafê yên ku diragihênin û hem jî yên ku ew ragihandin li wan tê ragihandin jî, cuda bi cuda tê ser ziman. Di sadsale me de, hemû ragihandin, di çeçrova pergalên ku serdest in de dibêt. Bi vê yekê re, êdî divêt ku mirov têkiliya ragihandinê û azadiya wê û rêveberî û têgihiştina wê, bi hev re û cuda bide lê bikolê.
#BERALÎKIRIN Xwendingeha bi şevborîn
dem 1.
dem 2.
Li kurdistanê iro ev dibistanên ku hene û ji wan re bi tirkî dibêjin " YATILI OKUL", weke cihê ku mirov di wanderan de ji rastiya wan tê dûr kirin in. Di wanderan de mirovên ku dimênin, ku her sibeh di rabin ji xweê, bi xwêndaya ku bi tirkî jê re dibêjin "and" her sibe bi wan tê gotin ku bêjin "em tirkin".Ji wan re zaroriya ku rojê sê çar caran bêjin em tirk in.Bi vê yekê, ku mazin dibin, êdî têne tiştên di wan dibistanan de xwandina di seê wan de hene. Ji wan pêve ti tiştekî dî nayê hiştin. Pirtûkên ku di wanderan de têne xwandin ji, yên ku hertimî tirkitiyê bi aşq tênine ser ziman in. Ji xwe, ji wan pirtûkên wilo pêve ti pirtûkên din nayêne xwandin û dewlet nahêle ku bikevine hundur de ji. Li wir, rastiyên wan yên ku hene, ji wan têne standin û binardkirin. Hinek "rastiyên din" weke radtiyên wan ji wan re têne vegotin û dikina rastiyên wan.
Li kurdistanê, pêşî bi vî awayî ji aliyê sistemê ve rasti tê kuştin. Piştî ku rasti hata kuştin, êdî pêre dîrok û hê gelek rastiyên din ji di mirin. Lê ya rasti divêt ku mirov bêje ku mirovê ku di wanderan de mazin bû, êdî bi tememî ji rastiyê xwe ya ku heya dûr dikeve. JI zimanê dayika xwe dûr dikeve. Ev yek, ji aliyê sisteme tirk ve bi sistemî tê kirin. Bi sisteme perwerde ev yek tê kirin. Ji aliyekî dî ve ji di jiyanê de gelek kirinên ku vê timem dikin têne kirin. Axiftin bi kurd û nirxên kurdi anîn ser ziman bi navê kurdî, qedexe ya. Nirxên kurdi ji bin, bi navê tirkî têne ser ziman. Ev yek, weke pêdivîyaka ku wê perwerde temem bike tê kirin. Bi vê yekê, tê xwestin ku mirovekî kurd, bi xwe û nirxên xwe ve xwe weke yekî tirk nasbike, çi pêdivî pê heya tê kirin û tê bicih anîn. Bi vê yekê, divêt ku mirov bêje ku ji aliyê sistemê ve ji pir mirovên ku têne ji bo vê yekê kar dikin û dibêjine xwe em mirovên znaistê ne, têne bi kar anîn.
demê 3.
dîrok û rastiBi şavtin ji ji hole rakirin û windakirina rastiyan re dest pê dike. Li kurdistanê, bi vê yekê ve girêdayî divêt ku mirov bêne ser ziman, sisteme zilamên xwe çêkirine yên ku vê yekê bi rê ve dibin. Dîrokê ku heya ji bo ku were ji bîr kirin hertişt tê kirin. BI vê yekê dîrok û pêşketinên de û bi ber bi şavtinê ve çûna pêvajoyan, fahm kirina wan girînge.Bi sereke em divir li ser wan deman bisekinin. Ev yek ne tenê bi aliyekî tê kirin. BI gelek aliyan tê kirin. Minaq weke ku ji aliyê olî ve ji tê kirin. Ji aliyê olî ve gelek metne kurdî û nivîs yên orjînal hatina windakirin û vegerendina wa ya tirkî bi navê tirkî weke ya rast têne nîşandin. Weke nivîsên Bedîuzzeman. Weke wî hê gelek hene yên nivîsên wan yên rast hatina windakirin û li gor ku "ew kirina tirk tênine ser ziman".
Li kurditanê, ji bo ku kurd her weha bibine tirk iro ji ev yek tê kirin. Zimanê kurdi iro ji qedexe ya. Iro ji ev yek tê kirin. Nirxên kurdî û dîrokê kurdi bi nêzîkatiya bi sistemî ji aliyê tirkan, Îraniyan û arabên Sûrî ve bi gelek piştgiriyan tê berdewam kirin. Kurd iro hinekî gihiştine têgihiştine vê yekê, JI ber vê yekê ji, li ber xwe didin.
Divêt ku mirov li dîrokê dimeyîzenê, mirov pir kirinên ku li hevberê kurdan pêk hatina mirov dibîne. di dîrokê de li hevberê kurdan ji bo ku ew xwe ne ênine ser ziman, pir kirina hatina kirin. Axlaba ji deme ku mirov dîrokeke bişavtinê li kurdistanê bi nivîsêne, divêt ku mirov ji demên piştî deme Medan bidest pê bike û binîvîsêne. Piştî deme Medan hinekî bi vir de ku Kurd ji aliyê Rêzanî(siyesî) ve ji rêveberiyên herêmên xwe ketin, êdî li ser serê wan her weha pêvajojên bi şavtinê dest pê kirin. hemû kiirnên di vê xalê yên ku hatina kirin ji, ji ber ku yên ku li ser serê wan xwediyê serweriya rêzanî bûn, wê serweriya xwe mayinda bikin û demdirêj bikin.
Berî demên Îslamê, her weha bi xwedi derketina li nirxan serwer kirin. Vê yekê, di nav kurdan de ji cih girt. Kurdan bi wan re demeke dirêj bi hev re jîn kirin. Weke dewletekê û du gelan bi hev re têde jîn bibin jîn bûn. Kurd, lê piştî deme ku Îslam hat pêde, êdî guharandin çêbû. deme ku Îranê ola Îslamê erê kir, êdî mecbur ma ku dev ji nirx û pêşketinên berê berde û li gor wê olê ku nû derketin xwe ji nû ve ava bike û çêke. Lê ev yek, hesanî ne bû. Gelek şer ji bûn. şerên navxweyî bûn. Lê di dawiyê de bû. îran, bi ole Îslamê xwe ava kir. Kurd, deme ku îranê her weha kir, êdî bi nirxên xwe bi tenê man. Wan zû bi zû ole Îslamê erê ne kir. Ji ber ku ole wan ji xwe, di pêşktin û rêxistina xwe de ji ya Îslamê ne şûn ve mayî bû. Şer êdî di nav kurda û navendên Îslam de dest pê kir. Lê di wê navberê de hin bi hin misilmanti ji li Kurdistanê bicih dibû.Êdî mirovan erê dikir. Lê ew erê kirin, bi pevçûna bi rê ve diçû.
Li aliyê îranê li kurdistanê di wê wan deman de û piştî wan deman ji pir serhildan ru didin. Li berxwadan pir mazin dibin. Kurd dizwezin ku nirxên xwe bi parazên. Ev dem, mirov karê karê bêje ku demeke nû ya, j ibo kurdan ji her weha demeke nû ya. Di sadsala PIştî ku Îslam bû, piştre ne bi gelekî re êdî bi çend sadsalan piştre mirov karê bêje ku nîvê kurdan bûbû misilman. Lê vê yekê ji, şerên ku di nav kurdan û navendan de bi dawî ne kir. Şer berdewam kir. Ji ber ku piştre şerê serdestiya di nav navendên Îslamê de j dest pê kiribû. Kurdan di serî de Li gor çand û hizire xwe awayekî olî di misilmantiyê de ava kir. Têde bidest anîna ser ziman ya nirxên xwe ji kirin. Bi vê yekê êdî hin bi hin bi îslamê di nav kurdan pêşketin derketina hole. Lê vê yekê, şerê di nav kurdan û navendan de bidawî ne kir. Kurd, li ser axên xwe biazad û bidilê xwe jîn dibûn. PIştre xwe xwestin ku vê yekê bi xwe re berdewam bikin. Lê ne bû. Ji ber ku Di serî de ziman arabî weke yê Kur´an´ê û pêre ji weke yê îslamê hata dîtin, êdî hin bi hin li ser vê yekê pêşketinên nû derketin. Lê zimanê kurdan ji ber ku pir xurt bû û rûniştî bû, zêde vê yekê zimanli şûn ne hişt. Kurdan ole îslamê di zimanê xwe de pir baş û mazin anîn ser ziman. "Qasîde" tneê di kurdî heya. Pêşî wan pêxist. Bi vê yekê ziman di cih de ma. Bi vê yekê, ji aliyê civaknasî û hizrî ve kurdî pir bi pêşket.
Kurd, di deme komarê de hemû mafê wan tê qedexe kirin. Zimanê wan tê qedexe kirin. Pirtûkên wan yên ku hatina nivîsandin, têne guharandin bi tirki û orjinalê wan yên kurdî têne windakirin. Di wan pirtûkan de bêjeyên "kurdî" ji bi bêjeye "tirkî" têne veguharandin. Bi navê kurditiyê û li ser navê kurditiyê ti tiştek naye hiştin. Hemû tişt ji hole tê rakirin. Zarok ji di cihên ku ji wan re dibêjin "Islah"ê de têne tirkkirin. Di deme komarê de, piştre ev cihên ku ji wan re têne gotin islah, bi dibistanên ku ji wan re dibêjin "imam hatip"ê têne pêşxistin. Ol ji di vanderan de tê bikar anîn. Di wan deran zimanak heya ku mirov fêr bibe û dîrokek heya ku mirov bixwanê. Ew ziman ji tirki ya û ew dîrok ji dîroka tirki ya ku hati nivîsandina.
Li îranê, ji deme ku mirov li kirinan dimeyîzenê, mirov dibîne ku heman rêbaz tê bi kar anîn. Li wir ji destûr û ol pir baş tê bikar anîn. Nirx û çanda kurda li wir ji qaxada ya. Her çend ku di destûra wan ya bingihin de Navê kurdan hebe ji û têde mafê perwerde hatibe bicihkirin, haya iro ev yek ne hatiya bicih anîn. Li wir ji heman rêbaz bi tirkan re weke wan tê bi rê ve birin. Li ser navê kurdî hemû tişt hatiya qedexe kirin. YÊn ku ji hole ne rakirina ji dibêjin "çand û dîrok ya persana". Her weha tê nîşandin. Li ser navê kurdî qedexeya ku yek tiştekî bike û bêje. Bahsa kurd kirin qedexe ya.
Li îranê rastiya kurd û pêşketina wî nîne. qedexe ya. Deme ku mirov li wir dimeyîzenê, mirov di çend qedexekriin heya. Kurd li wir ji, di medresan de têne perskirin. Mafê wan ya ji yê ku ji hebûna wan tê hemû qedexe ya. Zimanê wan qedexe ya. Di vê yê de îran olê pir baş bi kar têne. Li wir j di medresan de kurd têne perkirin.Mafê perwerde bi zimanê dayikê qedexe ya ji bo kurdan.
Li îraka kevn ji hemû tişt weke îran û tirk dimeşî. Zimanê kurd qedexe bû. Li îrakê zimanê arabî serdest bû. Têne mafê araban hebû. Kurdî li wir ji qadaxe bû. Deme ku kurdan dixwest ku nirxên xwe bênine ser ziman dihatina kuştin, weke ku li tirkî û Îranê. Li wir ji zimanê kurdi qedexe bû. Li îraka kevn, dijberiya kurdan û xwestina kurdan ji hole rakirin, derkete asta herî bilind. Kurdan li wir li ber xwe da, Li wir ji, zarokên kurdan ji wan dihatina standin û dihatina arabkirin. Gelek zarok, bi sedhezaran hata iro ji winda ne. Zarok ji wan dihatina standin, didana malên araban û bi arabî mazin dikirin. ravandina zarokan li wir pir li pêş bû.
Li sûrî, ku mirov bahs bike, ji tirki, îrakê û îranê ne cudetir li kurda nêzîkati kir. Sûrî ji weke Iî îrakê, xwediyê rejîmeke ku jê re digotin "baas". Wê rejîme baas, li îrakê tij ji kurdan kir, wê ji heman tirş kir. Wê ji zarokên wan ji wan distandin û dikirina arab. Zimanê kurdi li wir ji qedexe bû. Perwerde kirina bi zimanê dayik ye bi kurd hê j haya iro qedexe ya. Ew ji zarokan di dibistanan de jibo ku bibina arab tişte ku tirkan arabên îrakê û îranan kir, wê ji kir.
Weke ku li wan herêmên din yên kurdan heya, li wir ji kurditi û li ser navê kurditiyê hertişt qedexe ya. Mirovên ku dibêjin ez kurdin yan tê kuştin ya ji tê girtin û bi êşkence û zindanan re ru bi zu dimene. Ew rêbazên ku tirk îraniyan bi kar dianîn, lê piştre sûrî ji dest avête wan rêbazan li hevberê kurdan. Li wî herêmê kurdistanê, gelek dîrokeke kurdan ya weke ku pir pir kevne heya. Ev ji weke dîrokê sûrî tê nîşandin. Sûrî ji weke tirkî û îranê olê pir mazin li hevberê kurdan bi kar têne. Tirkanî, raniyan û araban, ol kriiya hizreke bîrdozî ji bo van kirinên xwe yên ku dikin. Olê weke bîrdozîyekê bikar tênin. Ji bo ku kurd li wir ji ne bêjin em kurdin, çi pêdovî pê heya tê kirin.Li wir ji weke tirkî û îranê, iro ji zimanê kurdi û perwerde bi zimanê kurdi qedexe ya. Li wir ji divêt ku herkese bi arabi bi peyive û weke araban be. Ji wê pêve ti tiştek naye erê kirin, weke tirk û îraniyan.
haya iro tirkan ev qata kurditanê ya ku di nav sînorê wan de ya, maya.Lê haya îro ji li kurditanê mafê kurdan yê ji hebûna wan tê yê zimanê wan yê dayikê û perwerde bi zimanê dayikê nîn e. Hertişt li ser navê kurdî qedexe ya. Ji bili vê yekê, iro kurd ji ber ku mafê xwe yê bingih weke mafê perwerde bi zimanê dayikê dixwezin têne kuştin û girtin. Têne dibêjine wan, "mafê yê ku win bibina tirk heya". j wê pêde ti mafê wan wê ne be. Ku mirov li kirinên wan dimeyîzenê, mirov dibîne ku vê yekê bicih ji tênin. Ti mafê insanî û mirovahî ji bo kurdan nîne. Li ser navê wan hertişt qedexe ya. Dîroke wan xwandina wê qedexe ya. Zarokên kurd, iro ji di dibistanan de têne bi tirk mafê wan heya. gelekan ji wan ji, dibin û dikina dibinstanên ku ji wan re dibêjin " yatili okul", di wan de bicih dikin û teêne mafê fêrbûna tirkitiyê j iwan re dihêlin. Dîroka wan ji wan re qedexe ya ku fêr bibin.
Li qata kurditanê ya ku di nav sînorê tirkî de hatiya hiştin de nêzîkî 20 milyon kurd jîn dibin. Lê mafê yekî ji ji wan yê ti tiştekî nîne. Hemû ji mafê xwe yê perwerde yê bi zimanê xwe dixwezin û li ser ard û warê xwe bê hatina ser wan û şer jîn bibin. Ev tenê xwesteka wan heya. Lê heya nahaka ev xwestaka wan bicih ne hatiya. Kurd ji ji ber ku wê mafê xwe bistênin, iro i ber xwe didin, Ji ber ku li ber didin, êdî j wan re tê gotin "terorîst".Ji ber ku mafê xwe yê mirovahî dixwezin ew terorîst têne denazandin. Li kurdistanê, ji bo kurdan iro, di mafê ku j bo mirovan heya nîne. Ji bo wan ti maf nîne. Rêz û hûrmet ji hebûn û nirxên wan re nîne. Dîroka û zimanê û pêşketina wa ya bi kurdî qedexe ya. Hemû, li gor dewletê divêt ku bibine tirk û jîn bibin. Wekî di ji ti mafê wan nîne. JI bo ku ev yek pêk were ji, saziya perwerde tirkî di tenê ji kurdan mafê tirkî û perwerde dide nîaşndin. Kurd bi her awayî hatiya qedexe kirin.
Li qata kurdistana li aliyê sûrî ji divêt ku mirov bêje ku weke aliyê tirkî û îranê ti maf nîne ji bo kurdan. Li sûrî ji weke ku li îranê û tirkî hene pirsgirêkên, pirşgirêkên demokratizekirina welat heya. Lê wir ji, ji bo kurdan ne tenê ew pirsgirê heya. Li wir ji weke tirk û îranê pirsgirêkên bigihin ji bo kurdan hene. Li wir, iro ji weke îranê û tirkî zimanê kurdî hê qedexe ya. Hê perwerde bi zimanê dayikê mafê wê ji kurdan re nîne. Li wir ji hemû tişt bi navê arabî heya. Rejima baas, tişte ku berî vê demê di îraka kevn de saddam dixwest dibike ew ji dixweze ku wê li hevberê kurdan bike. Iran ji û tirkî ji di heman nêzîkatiyê de ne li hevberê kurdan.
Deme ku mirov li dîrokê sûrî dimeyîzenê, mirov dibîne ku di destpêka demazirandina xwe de bi kurdan re ava bû. HIngî fransî berî damazirandinê li serwer bûn. Di wê demê de dema ku ew bi şûn ve vekişiyan, hukumete kurdan ji li wir hata damazirandin. Her weha mirov karê bêje ku gelek mafên wan hebûn. Lê dimeên piştre wan ji, çawa ku tirkan weke ku di konfaransa lozanê de gotin em li ser naê kurd û tirkan li virin, û piştre komar tenê kirina komarak tirk, wan ji wilo kir bi heman rêbazî li hevberê kurdan. PIştre zimanê kurdî bitimî hata qedexe kirin. Iro, ji kurdan re mafê xwe xwestin ji, tê qedexe kirin. Weke ku tirk û îran dikin, ku mafê xwe dixwezin ku şaradar û perlamenter ji bin digirê û diavêje girtigahê, ew ji hemna rêbazê bi kar têne. Bi ti awayî mafê mirovahî yê perwerd bi zimanê dayikê naye dayîn. Li tirki ji û li îranê û li sûrî ji, iro, kurd ji mafê yê mirovahî û insanî bêparin. Saziyên perwerde yên van welatan têne ji bo ku kurdan bike tirk, pers û arab tevdigerihê. Bi hev re iro li hevberê kurdan di şerekî tinekirinê de ne. Bi hev re biryara qirkirina kurdan ya çandî siyesî û ziman û hê gelek aliyên din dana û iro bi rê ve dibin wê biryarê.
Ziman bi asîmlasyonê re tê kuştin. Çand tê tinekirin. Dîrok tê windakirin. Li pêşketin û nivîsandin hizir û raman tê girtin. Yên ku di nivîsên ji bi gelek awayan çûna ser wan çêdibe. Kî wê rastiya ku tê xwestin ku ji hole were rakirin bêne ser ziman, weke dijmina. Li tirkî iro ya ku tê kirin ev e. Zimanê kurd qedexe ya. Yên ku tênin ser ziman ji weke dîjmin têne ser ziman. deme ku kurd bahsa ziman xwe dikin, weke "parçakirina tirkî" têne gunahbarkirin. Bi vê yekê, dikin ku bi şûn ve gav biavêjin. Ev gotina "parçakirina tirkî" divîr de, karakî mazin ji bo sistemê dibîne. Kî serê xwe ji bo zimanê xwe rakê rastî wê tê.
Nivîsa Abdusamet Yigit a. ji pirtûkên wî yên bi navên "Di sedsale 21'ê de şoreşa kurd: rojava" û ya "Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´min de ku hê didomê" hatîya girtin.
Çemê Nha Trang, Nha Trang
Dong Hoi (bi viyetnamî: Nha Trang), serbajarê herema Khanh Hoa ya Viyetnam e. Bajar 1300 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 330.000 (2009) ye.
Ahmet Hakan Coşkun (1967, Yozgat, Tirkiye) moderator, rojnamevanekî romî (tirk) ye
Bavê wî ayînzan (miftî) bûye. Ji ber wê, zarokatî û perwerdeya wî li gelek bajarên Anatoliyayê derbas dibe. Di İmam hatipê, fakûlteya teolojiyê (îlahiyat) ya zanîngeha Bursayê de dixwîne.
Di kanala TV ya neteweperwer, adetperest (muhafizekar) TGRTyê de dixebite (1993-1994). Di nava salên 1995-2003'yê de wekî moderator, spîker û gerîndeyê giştî yê karê nûçeyan dike. Di rojnameya adetperest Yeni Şafak û ya kemalîst-lîberal Sabahê de dinivîsîne.
Vêgav di kanala CNN Türkê de moderatoriyê dike û rojnameya radîkal-kemalîst û neteweperwer Hürriyetê de quncika wê heye.
Hüseyin Gülerce, (jdb. 1950, Keşan, Edirne, Tirkiye), yek ji nivîskarên rojnameya tirk-îslamîst Zamanê ye. Nivîskar, mamoste ye.
Dibistana seretayî Enezê ya amadeyî li Keşanê xwendiye. Di dibistana mamostetiyê ya Edirne, beşa matematîkê ya zanîngeha Stembolê de perwerde dîtiye. Di nava salên 1969-1977ê de di kovara "Yeniden Milli Mücadele (Ji nû ve têkoşîna neteweyî)" û rojnameya Bayrakê de nivîsiye.
Di dibistana amadeyî ya Yalovayê de mamostetiyê fîzîkê û gerînendetî, cihgiriya gerîndetiya perwerdeyê ya Bursayê kiriye. Di nava refên partiya Turgut Özal de, bo demekê siyasetê dike.
Fehmi Koru, (jdb. 1950 İzmir) rojnamevan û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Di rojnameya tirk-îslamîst Zamanê de dest bi nivîsandinê dike. Demekê di Turkish Daily Newsê de dinivîsîne. Niha di rojnameya neteweperwer-adetperest Starê de quncika wî heye.
Li DYA, di zanîngeha Harvardê de perwerdeyê dibîne. Bi bernavka "Taha Kıvanç" jî di rojnameyan de nivîsên wê derdikevin. Wî demekê di rojnameya neteweperwer-adetperest û îslamîst Yeni Şafakê de jî nivîsibû. Bi erebî û îngilîzî dizane.
Nîjadperestî yan jî nîjadparêzî, gotineke ku di sedsala 20an de bi jenosîda cihûyan ku ji aliyê naziyan ve pêk hat hanîn re ket rojeva mirovatiyê de.
Temenê xwe, ji "nijad/nîjadê" digirê. Di têgihiştina nijadê de, di civakê de, tenê komên ku bi benê xwûnê û xizmtiyê digihina hevdû dibina yên hevdû. Li gor têgihiştina nijadiyê, ya ku dide kifşkirin, aliyê girêdana bi hev ve ya biyolojikî ya. Bi wê re li ser wê re aliyên din ên weke çandî û ûrfî tên ser ziman.
Lê di sadsale 20an de, bi têgihiştineka dîn jî ev gotin derketa li pêş. Ew jî, ev bû. Nijadek ku xwe li ser ya din re bibîne, xwe jê mazintir û maztir û li sertir bibînê, xwe li ser re bibîne, ev têgihiştin derket li pêş. Di temenê serdestiyê de, ev têgihiştin hat bi lêvkirin. Minaq, Ewropa, hema bêja nîêv Afrîka ji xwe kir kola. Ew reşîk di dîtin. Gotina reşîkitiyê jî, di wateyaka biçûkxistinê de bikarhanî. Ev jî, aliyekî din yê jî têgihiştina nîjadiparêstiyê bû.
Li tirkî jî, îro, kurd, weke yên "bêqiymet" tên dîtin. Mafê wan hemû ji destê wan hatiye girtin. "Kurd, zimanê wan jî, qedexa ye". Çi hebe, bi navê tirkitiyê tênin ser ziman û tirkitiyê li ser hemû nav, xalk û komên din ên etnîkî re digirin. Ji xaynî tirkan, komên hemûyan, ku kurd jî di nav de, biçûk dibînin û nêzîkatiya kola li wan dikin.
Sistem, çawa dibe nîjadperest? Di dema ku bi wan nêzîkatiyan li ber komên din ên civakê ên Xalk tevgeriya, hingî, dibe nîjadperarêst. Minaq, Î ro, li tirkî di destûra wê de tê gotin, '"tenê zimanê perwerde, Zimanê Tirkî ya û ji wê zimanê pêde, ti zimanên din nayên bikarhanîn".' Bi vê jî, êdî weke zimanê kurdî, zimanên din jî, tên qede kirinû Hemû kes, tên tirkkrin. Destûra sistemekê, ku tenê li gor navekî nijad tevgeriya, hingî dibe nijadparêst. Ji aliyê olî ve jî, ku hemû hizrên din yên cuda yên olî ku hatina redkirin û biçûk hatina dîtin, hingî jî, bi olê re ew nêzîkatî ji aliyê ku mirov bê û rêveberî bê, ji aliyê wan ve tê nîşandin.
Nîjadperestî û gotina wê.
Nîjadperestî, li reng, ziman, çand û koka mirov, dihê kirin. Rengê çi ye, Tu ji kuderê yî, ji kuderê hatî û hwd, di bina sedema nîjadparêziyê di nêzîkatiyê de. Mirovên sipî, an jî mirovê reşik, an jî mirov misilman, anî jî, mirovên fileh û hwd, di nîjadparêziyê de nêzîkatîyên biçûk dîtin û xirab û hwd, di van temenan de li hevdû kirin, wê dihêne ser ziman. Di sadsale 18´ an de, bi awayekî ku vekirî rengê wê bi awa û ferqa ku dinaqabîna dewlemend û fakîran de xwe dide li der. Li ser wê re, têgihiştinaka serdestiyê diafirê. Mirovên ku farîr in, tenê mafê bindestbûnê ji wanre tê dîtin.
Cih bi cih ew nayê kirin li cihê mirov de jî. Lê piştî ku bi kiştiyan ji Ewropa, çûna deverên weke Afrîka dibê û dewlemendîyên wanderan tên kifşkirin, êdî mirovên wan, pêşî ji rengê xwe weke ku gunahbar in tên dîtin û piştre tên kolekirin. Piştre, ew têgihiştine serdestiyê serwer dibe. Dibe, têgihiştina sistemên ku ava dibin. Piştre ol jî tê xistin dinava wan nêzîkatiyan de. Ol, weke parastvanekî efendiyan dihê ser ziman. Dem ku tê sadsalê 19´an, êdî wê ew têgihiştina nijadî, wê were kifşkirin û hin bin êdî bi wê re jî, wê were rexnekirin. Pêşî, ku weke ferqa di nav dewlemend û feqîran de bû, wê piştre hin bi hin, rengê xwe bi têgihiştin bike, û wê bisistemenên weke ya Zaniyan re wê, rengê xwe bide der. di serî de, di sistemê de, ew têgihiştina wê tê rûnandin. Minaq, jin, weke jîndiyaka herî li bin tê dîtin. Mafê wê yê dinav malbatê jî, ku ew xwe pê bêne ser ziman jî nîn a.
Hin bi hin, di nêzîkatî û hizirên partiyên weke ya Naziyan re wê xwe bicih bike. Li Almanya, partiya Hitler, Li Italya, partiya Franco, li Ispanya partiya Mussolini, Li tirkî, di wan deman de Mustafa Kemal, di van demên dawiyê de jî Erdoğan û hwd, vê nêzîkatiyê xwe di têgihiştina partiyan de di temenê serdestî û desthilatdariyê de rengê xwe bide li berçav. Bi wê re, wê Nîjadparêzî, rengê xwe, bi awaye têgihiştineka ku 'ya ku serdest ji xwe re dixwezê ji yê din yê li hemberê xwe re nexwezê' di wê têgihiştinê de xwe dide der. Bindestkirin jî, wê bi vê yekê re xwe bide der. Ku mirov, bi gotinekê jî, ji wê demê heta vê demê, li ser wê gotinekê di vê temenê de bibêje, mirov wê vê bibêje. Ji wê demê heta vê demê, sadsale 21´ê jî, di sistemen de nîjadparêzî, ji holê ne rabûya.
Minaq, li Tirkiyê, zimanê kurdan qedexe ye û kurd nikarin bi zimanê xwe perwerde bibînin. Lê ji tirkan re hemû derket sistem dide nîşandin. Yek kurd û yekî tirk, ti carî bi nav û zimanê xwe re ne xwediyê heman û aynî derfetan in.
Nîjadperestiya li dijî komên etnîkî.
Komên etnîkî, di gotinê netewyên yekbûyî, ji bo mafê wanhilde ewlakarîyê, hin peyman çêkirin û dana mohrkirin bi dewletan. Ti carî, ew yekbûn û wekhevî di nav wan de ne afirî û nebû. di nav civakê de, weke koma xwedî sistemê ya serdest û ya bindest ku mafên wê bê dayin, komên etnîkî, rastî hin kirina hatina û ew kirin di roja me de jî didomin. Di eslê wê de, kumirov lê binerê, mirov wê bibîne ku bi awayekî hemdemî, ku wê çawa nîjadparêzî were kirin, rê û rêbazên wê ji aliyê sisteman ve hatiye kifşkirin û dîtin. Minaqa, kume ji vê yekê bidin jî "Anti-semitisim" û hwd in, ku mirov karê bide. Yanî bi gotinaka di jî, êdî "Nijadparêziya hemdem" tê kirin. Minaqa, vê jî, bi sisteman re, serdestbûn û bûna desthilatdar ya hin xalkna, lê ne hiştina wê derfetê ji yê din re û hwd.
Nîjadperestî li dijî kurdan.
Ev nijadperestiyan tirkan a li dijî kurdan pir dijwar e û hîmê wî bi taybetî ji aliyê Misto Kemal ve bi Kemalîzmê ve hatiye avêtin. Li gorî wan tenê kurd ji tirkan re dikarin bibin xulam. Nîjadperestên Tirkan ewqas tûjin ku ji peyva "Kurd" û "Kurdistan"ê re tehamul nakin.
Faşizim û nasyonalsosyalisim.
Nasyonal sosyalisim, ji partiya Naziyan mirete meyali roja me. Faşizm jî, ku di temenê wê nêzîkatiya nîjadparêzî de, yê ku sistem bin xwe re dibîne û "bêqiymet" dibêne, êdî dihê li holê rakê. Faşizim, asta nîjadparêzîyê li ser re ya. Çand û kultûrên dijî xwe, ji bo ku ne jê na, ji holê radike. Weke ku Naziyan, xwest ku Cihuyan ji holê rakê. Weke Tirkî, ku dike û şer dike ku kurda ji holê rake. Naziyan, yên ku bin xwe re dîtin, ew ji holê rakirin. Minaq Cihû û hwd. Minaq, LI tirkî ji holê rakirina kurdan û hwd. Minaq, Li Îraqê, ji ber ku ne ereb bûn Sedam li dijî kurdan çekên kimyewî bikarhanî. Minaq, ku kurd û axa wan dinav Îran, Sûrî, tirkî Û Îraqê de hat parve kirin û zimanê wan jî, ji wê rojê heta vê rojê hê qedexe ye.
Nîjadperestî li Ewropayê.
Li Ewropa û Emerîka, heta roja me jî, bi ferqa di nav xelkan de bê, ji ber ziman û rengê wan, nîjadparêzî bûya. Minaq, ev nîjadparêzî, êdî hin bi hin hatiya barkirin li qada olê jî. Di çerçova wê nijadparêziya hemdem ya Ewropa de, nijadparêziyek, li ber komên di yên olê ku ne fileh jî afiriya. Minaq, li dijî Misilmanetiyê û hwd. Minaq, li dijî, komên pênebar û hwd. Minaq, li dijî komên Rojhilatî û Efriqî û hwd.
Bi çapameniyê re û li ser wê re nîjadperestî û dewlet.
Çapameni, dema ku di civakê de çend ko hebin, mafê wan hebe ku weke mirovan bijîn, lê ku çapameni, komekê li ser hemû komên di yên civakî re bgirê û wê dayimî derxe li pêş, hingî, wê nîjadparêzîyê dike. Li tirkî, çapameni, tenê, mafê tirkan diparêzê. Wekî di jî, mafê kurdan, Elewiyan, û hemû komên din, li dijî wan li ser navê dewletê û têgihiştina wê ya serdest, bi wan re şer dike. Bi gotina ku rayadarên dewletê wê bi nav dikin, ew çapamenî ya tirk, "çapameniya dewletê" ya û wê diparêzê. dewletê li ber mirov diparêzê. Minaq, şerê ku Î ro li Kurdistanê tê dayin, ew çapamenî, hertimî, temenê wê çêdike. Ku ew bingih çêkirina çapameniya tirk bene, wê dewlet, dikaribe, wî şerê li kurdistanê bi kurdan re bide domandin. Di sedsale me de, çapamenî, weke xelaka sereke derketiya li pêş. Pêşketin û politikayên dewletê yên li ser civakê ew dide kifşkirin. Dewletê, li ser gel û civak, weke desthilatdar, ew wê pêş dixe û pêşve dibe. Bi vê yekê re, alieyelî di yê nîjadparêzîyê yê ku bi sedestiya dewletê re li dijî gel, bi awayekî ku zanebûn jî di wê de dihê bikar hanîn, tê bikar hanîn. Giraniya dewletê, bi çapameniyê re li ser civakê û gel dihê hîskirin.
Ku mirov di wê çeçova wê nijadparêziya hemdem de bêne ser ziman, mirov karê bibêje, di roja me de, rêveber nijadiyê dikin û weke ku nekirina tevdigerihin.
Minaq, weke tirkî, zimanê kurdan qedexa dike, lê ku diçê pêşiya çapamniyê jê serokwezîrirê wê, dibêje ku "kurd jî, li tirkî, xwediyê hemû mafî na". "Minaq, mafê kurdan, perwerde dîtin ê bi zimanê xwe yê dayikê nîn a. Lê di bin navê mafê mirovan de, bêje ku "divêt ku herkes herê dibistanê û ev yek meçbûrî". Di destûra wê de jî, di nivîsêne ku "meçbûrî divêt ku herkesek herê dibistana bingihîn". Lê ti carî, ku yekî kurd, çû jî bi wê meçbûrîyê, wê bi zimanê xwe yê dayikê perwerde ne hildê. Wê zimanê wî yê dayikê bi wî bidina jibîrkirin û bi tirkî wê û an jî wî bidina perwerde kirin.' Minaq, kurdên kumafê xwe dixwezin, ji wan re dibêje ku "ew terorîst in". Wan digrê û diavêje zindanê. Minaq, di van rojên dawiyê (10.01.2012) de di çapameniya tirk de tiştek tê nîqaşkirin. ew jî ev a.
Rayadarên dewletê ji helbest û çand kurd re jî dibêji "terorîst". Wezirê dadmendiyê yê tirkî, got ku " terorîsim, di helbest û wêneyan de jî ya". Piştre wezirê karê hundur jî tevlî wan gotinan bû. Bi vê gotinê hêrîşî çand û kultura kurd dike û dixwezê ku biçûk bide nîşandin û bixê. Li gor wê gotina wî jî, ku ew bigihijina armanca xwe, wê êdî bêhtir çanda tirkî were bikarhanîn û ya kurdan, bi wê gotina terorîsmê tê xirab nîşandin. helbûkî, çanda kurdan, çandaka ku ser deh hezaran re dîroka wê heya. Li ser çapameniyê re, bi vî rengî, hêrîşî çanda kurdan jî dikin. Ku mirov, herê demên berê, mirov wê bibîne ku bi sadana caran bi vî rengî hêrîşên wan yên li çanda kurdan bûna. Ev jî, bi plan dewlet dike û dewlet wê bi rayadarên xwe dide kirin.
Mirov divêt ku di vir de, tiştekî dijî bêne ser ziman. ew jî, li ser parlamanteran re ya. Li tirkî, parlamenên tirk jî, û yên kurd jî hati na hilbijartin di hilbiartinên 12 hezirena 2011´an de. Yên tirk, çûna meclişê, Lê yên kurd weke Hetip Dicle û hê gelek parlamanên din ên ku dengê gel hatina hilbijartin çûna zindanê û naheka di zindanê de na. Ev nijadparêziya dewlet bixwe jî dike ya.
Mehmet Ali Birand (jdb. 9ê kanûna pêşîn a 1941, Stenbol − m. 17ê kanûna paşîn a 2013, Stenbol), yek ji nivîskar, rojnamevan, spîker, moderatorê TVê yên romî (tirk) ye. Bi eslê xwe Kurd e.
Lawê (kurê) Mürvet û İzzet Birand e. Di dibistana amadeyî ya Galatasarayê de xwendiye. Sala 1964ê di rojnameya "Milliyetê" de dest bi rojnamegeriyê kiriye. Piştî mirina Abdi İpekçi demekê gerînendetiya giştî ya karê weşanê dike.
Di rojnameya "Sabah", TRTyê de xebitiye. Di kanala Show TVyê de bernameya bi navê "32. Gün" (roja 32yem) birêve dibe ku bi vê bernameyê jî gelek navdar dibe. Ev bername niha di CNN Türkê de tê weşandin. Marî bûye û lawekî wî heye. Bi fransî, îngilîzî dizane. Li gel a Tirkiyeyê, hevwelatiya wî ya Belgiyayê jî heye.
Mehmet Baransu (jdb. 1977), vekolîner û rojnamevanekî kurd e. Vêgav di rojnameya lîberal-demokrat Tarafê de dinivîsîne.
Malbata wî ji parêzgeha Îdir a bakurê Kurdistanê ye. Dibistana amadeyî li Erzeromê bidawî dike. Dare Stembolê di zanîngeha danûstanê ya zanîngeha Stembolê de perwerdeyê dibîne. Perwerdeya bilind jî li Zanîngeha Marmarayê dibîne. Di rojnameya Akşamê de dest bi rojnamevaniyê dike. Diçe DYAyê 3-4 salan li wir dimîne. Li vegerê demekê di rojnameya kemalîst-neteweperwer Hürriyetê de dixebite.
Niha di Tarafê de dinivîsîne. Nûçeyên wî li Tirkiyeyê gelek deng vedidin. Bi taybetî li ser kujerî, krîmînaliya di nava artêşa Romê (tirk) de nûçeyên balkêş çêkiriye. Lê gelek doz hatine vekirin.
Mustafa Ali Balbay (jdb., Burdur), qunciknîvîskar û burokratê rojnameya radîkal-kemalîst Cumhuriyetê, serokê weqfa vê rojnameyê bû. Ji ber endametî û birêveberiya rêxistina girêdayî dewleta veşarî ya Romê (Tirkiye) Ergenekonê, di de hat girtin û tê darizandin.
Li ser navê partiya bi navê CHPê dikeve hilbijartinan û dibe parlamenterê İzmirê. Lê wî serbest bernadin. Balbay di xebatê xwe berevaniya bîrdoziya fermî ya tirk û kemalîzmê dikir. Bi tundî li dijî daxwaziyên kurdan derdiket.
Mümtaz'er Türköne (z. 1956 Stenbol), akademîsyen, nivîskarekî romî (tirk) ye.
Sala 1978'ê perwerdeya zanînên polîtîk bidawî dike. Master (1986), doktorayê (1990) dike. Sala 1993'yê payeya doçentiyê digire. Ni li zanînegha Gazi û zanîngeha Fatihê dersdariyê dike.
Beriya cûntaya sala 1980'yê xwedî nêrînên rastgir, neteweperwer bû. Di cûntayê de bo demekê tê zîndanîkirin. Sala 2007'ê di kanala fermî ya dewletê TRT 1'ê de bi tevî rojnamevan Emre Aköz û spîker Tülay Tüzün, bi navê "Gündeme Dair (derbareyê rojevê de)" bernameyêke gotûbêjê çêdike.
Bi qasî 1.5 sal bi tevî rojnamevan Faruk Mercan, moderatoriya bernameya bi navê "Endaze (geometrî)yê" dike. Ji aliyê serokkomarê Romê (Tirkiye) Abdullah Gül ve bo serokatoya saziya ziman (TDK)yê tê tayinkirin (21'ê berfanbarê 2011) lê ji peywirdariya xwe îstîfa dike.
Derbareyê bicihanîna daxwazên rewa û zagonî yên kurdan, nêrîna wî erênî ye. Bi tundî li dijî PKKê derdikeve, çareseriya kêşeya kurd di nava yekîtî û tixûbên Tirkiyeyê de dibîne.
Oral Çalışlar (jdb., Tarsus) rojnamevan, nivîskar, siyasetmedarekî romî (tirk) ye. Beriya li rojnameya Radikalê bixebite, di rojnameya kemalîst "Cumhuriyet"ê de dinivîsî.
Dibistana amadeyî di koleja amerîkî ya Tarsusê û dibistana amadeyî ya Tarsusê de bidawî dike. Salekê di beşa avadaniyê ya zanîngeha teknîkî (ODTÜ)yê de dixwîne, 1966ê de derbasê akademiya aborî û zanînên nazirganiyê ya Stembolê dibe.
Bi pêşengên ciwanan ên wê demê yên wekî Deniz Gezmiş re hevaltiyê dike. Di nava komêm çepgiriya tirk de têdikoşe. Wê demê çepa tirk, ji sosyalîzmê bêhtir, pesnê kemalîzmê didan.
Sala 1968ê xwe qeydê zanîngeha Enqereyê, fakulteya zanînên polîtîk dike. Di rêxistinêm xwendevanan de pêşengiyê dike. Di heman demê de di kovarên sosyalîst, çepgir de dinivîsîne.
Di cûntaya sala 1971ê de tê girtin, heya sala 1974ê di zîndanê de dimîne. Sala 1978ê gerîndetiya giştî ya kovara Aydınlıkê dike, di komîteya navendî ya Partiya Karker û Gundiyên Tirkiyeyê (TIKP) de cih digire.
Di derbeya (cûnta) de dîsa tê girtin, sala 1988ê serbest dimîne. 1990-1992 li Hamburg a Almanyayê ye. Ji 1992 heya 2008ê di rojnameya kemalîst Cumhuriyetê de dixebite. Ji 2008ê virde di Radikalê de dinivîse.
Bi rojnamevan İpek Çalışlar re marî bûye (zewiciye).
Şahin Alpay (jdb. 1944 li Ayvalik, Balikesir) nivîskarekî romî (tirk) ye. Niha di di CNNê de moderatoriyê dike û di rojnameya Zamanê de quncika wî heye.
Di zanîngeha Stockholmê de perwerde dîtiye. Yek ji damezrînerên "Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi - Partiya karker û gundiyên şoreşger a Tirkiyeyê" bû. Bi Doğu Perinçek re hevaltî kiriye.
Sala 1982yê tevlî rojnameya kemalîst Cumhuriyetê bûye û bi salan jî di rojnameya Milliyetê de nivîsiye. Bo demekê di Sabahê qunciknivîskarî kiriye. Ew bi îngilîzî, swêdî dizane. Marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene.
Di heman demê de, li zanîngeha Bahçeşehir a Stembolê de, di beşa zanistiya polîtîk û têkiliyên navneteweyî de dersdariyê dike. Nêrîna Alpay jo bo bicihanîna mafên rewa û zagonî yên kurdan, erênî ye.
Pir Sultan Abdal (kurdên elewî: Pîr Siltan Evdal, navekî din Pîr Heydar) hozan û helbestvanekî navdar ê romî ye. Ji terîqeta Hecî Bektaşê Welî ya elewiyan e, bîrdozî û stranên wî, ji aliyê kurdên elewî ve jî tên hezkirin.
"Pîr" peyveke kurdî/îranî ye bo mirovên temendirêj tê bikaranîn ku rêzdariyê nîşan dide. "Siltan" bi erebî ye, di wateya desthilatdar, serdest de ye. Ew jî bo rêzdariyê tê bikaranîn. Ango mirov dikare ji yekê rê bêje siltan. "Abdal ango evdal", di wateya nefisbiçûk, derwêş de ye. Pirranî ev binavkirin bo hozanan tên bikaranîn. Di kurdî de mînaka wê Evdalê Zeynikê ye, ango nefisbiçûkê, bêcih û bêmalê, derbederê Zeynikê (diya Evdal).
Ji ber wê gelak lêkolîner dibêjin ku Pîr Siltan Evdal binavkirineke bo hozan ê pêşawayên elewiyan e, nêrîna fermî ya dewleta tirk, wekî Melayê Meşhûr Nesredîn Xoce nerast e. Tê zanîn ku îdeolojiya fermî ya dewletê pirranî ji agahiyên nerast hatine ristin, îro tirk bi xwe jî viya dipejirînin.
Pirranî ji Pîr Siltan Evdal, vê profîlê fêhm dikin. Lêkolîneke bêalî û zanîstî nehatiye kirin û ev îdiaya han jî bi zanistî nehatiye pûçkirin. Lê zimanê niha di stran û helbestên Evdal de tê bikaranîn, ne yê sedsala 16em, ê sedsala 18-19em e.
Pir Siltan gorî nêrîna fermî ya dewleta tirk.
Li parêzgeha Sêwasê gundê Banazê hatiye jiyane. Di sedsala 16em de jiyaye. Li dijî împeratoriya Osmanî gelek serî hildaye. Ji aliyê parêzgarê Sêwasê "Xizir Paşa" ve hatiye dardekirin.
Pîr Siltan ji Çorumê ye?
Di dawiya sedsala 18em de, hozan û helbestvanekî ji Çorumê tê, li Enqereyê di "dergeha Hasan Dede" de dimîne. Di demekê kurt de hezkiriyên wê pirr dibin û ne tenê elewî, sunnî jî gelek hez jê dikin. Ev stranên îro wekî yên Pîr Siltan Evdal tên zanîn, distrê. Navê wî jî Heyder bûye. Hin zana dibêjin ev Pîr Siltan Evdalê rastîn e.
Ji Tevrêgehê (Dîvrîgî) ye?
Li Tevrêgeha (navê îro Dîvrîgî), di sedsala 18em de bi navê Pîr Sultan Abdal hozanekî deng dide, navdar dibe. Stranên îro tên zanîn distrê. Navê wî jî "Haydar Xelîl Brahîm (Haydar Halil Ibrahim)" bûye. Ev jî tê dardekirin lê di dema wî de "Xizir Paşa" parêzgar nebûye.
Karacaoğlan (), hozanekî navdar ê romî (tirk) ye. Gorî nêrîna fermî ya dewletê di sedsala 17em de jiyaye (1606 – 1674). Ji parêzgeha Edene, ji navçeya Kozan an Fekeyê ye.
Jiyan û jînenîgariya wî nayê zanîn.
Derbareyê jiyana wî de bi dehan angaşt hene. Hin dibêjin li parêzgeha Gurgumê, hin Kinikan, Dîlok, Mersînê hatiye jiyane. Dîsa serdema jiyanê jî gelek tê gotûbêjkirin. Hinekan heya gotine ew ji Belgradê hatiye li Anatoliyayê bicih bûye.
Dewleta tirk dixwaze serdema hozanan berî bi paşê bibe, bi viya dîroka zimanê yekbûyî yê niha, kevintirîn nîşan bide. Asîmîlasyon, tirkîzekirin, nivîsîna dîrokeke fermî ûêd, heya 1960'î siyaseta dewletê ya herî sereke bû. Bi awayeke din ew heya 2002'yê jî berdewam kir. Gelek zana û lêkolîner dibêjin ku zimanê Karacaoglan bikaraniye, yê serdema 18em e.
Hozanê xweza û evînê.
Wî li ser xweza, evîn, êşên civakê, rindî û qenciyê helbestên bêhempa nivîsiye. Zimanekê gelek pakij û zîrek bikaraniye. Xwe ji wêjeya dîwanê ya Osmanîyan dûr girtiye, hez ji çanda gel kiriye. Zimanê wî nêzîkê azerî ye, sentezeke turkmanî û tirkiya Anatoliyayê ye.
Îzotopên elementekî, rengên elementekî ne ku li gora hejmara atomê wekhev in lê li gora giranî cuda ne. Yanî, hejmara protonan wekhev e, lê hejmara newtronan cuda ye.
Gotina "îzotop" ji zimanê yewnanî tê. Wateya "Izo" "wekhev" e, "topos" "cîh" e. Yanî, îzotopên di cetwela elementan de di ayni cîhê wekî elemena bingehî de ne.
Ji îzotopên radîyoaktîf re radyoîzotop tê gotin.
Aşık Veysel Şatıroğlu, an pirranî Aşık Veysel bi navê fermî "Veysel Şatıroğlu" (z. 25'ê kewçêrê 1894 li gundê Sivrialan a Şarqijeya parêzgeha Sêwasê − m. 21'ê adarê 1973 li heman cihê) yek ji hozan, helbestvan, hostayê sazê yên navdar ên romî (tirk) ye. Bi taybetî li ser elewiyan bandora xwe hîştiye.
Bavê cotyarekî bû û navê wî Ahmet Şatıroğlu bû. Di heft saliya xwe de çavê xwe yê rastê winda dike ku ji ber têgerekê bû. Di heman têgerê de (saw, buwar) etên wî dimirin. Çavê xwe yê din jî di felcekê de dide der. Deh saliya xwe de dest bi sazjeniyê dik.
Bi lêzîmeke wî re marî dikin (dizewicînin), navê wê jî Esma bûye. Law û keçek ji wan re dibin. Law najî, dimire. Demekê kurt şûnda de bavê wî jî dimirin. Birayê wê ji şer tê demekê alîkarî dike. Hevjîna wî Veysel diterikîne, birayê wî jî diçe xebatê. Veysel bi keçika xwe ya 6 mehî re, bi tnê dimîne lê pitik jî dimire.
Sala 1965'ê ji ber xizmeta wî ya bo ziman, huner û çanda tirkî mehaniyê girê didin. Demekê di Malên Gel ("Halkevleri") de dersdariyê dike.
Sırrı Süreyya Önder (jdb. 1962, li Semsûrê) derhêner, aktor, rojnamevan û siyasetmedarekî tirk e. Vêgav parlamenterê HDPê yê Enqere ye.
Jiyan a wî.
Bave wî Önder, yek ji damezîrênerên " Partiya Karker a Tirkiyeyê " TİP bû. Di zaroktiyê de gelek zehmetiyan dikişîne. Dema bavê wî dimire hêj zarok e, pêwist dibîne ku çi karî bibîne, bixebite.
Ji bo Zanîngeha Enqereyê, beşa bi navê " Samanî "yê xwe tomar dike lê hatina cûntaya leşkerî ya sala 1980'yê sala 1981'ê tê girtin, zîndanî kirin. Heft salan di girtîgehên cuda de dimîne.
Di sala wî 2006'ê de yekem fîlmê xwe çê dike, " Beynelmilel - Navneteweyî ". Ev fîlm gelek deng vedide û xelatan werdigire. Önder di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye, ji bo mînak " BirGün", " Radikal". Di hilbijartinên giştî yê 2015'yê de, wekî parlamenterekî tê hilbijartin û paşê jî derbasê HDPê dibe, dikeve koma vê partiyê ya parlamenê.
Olnasî an jî teolojî, li ser ol, baweriyê, pêşketin û dîroka wê disekinê. Bi taybetî, pergala olî ya felsefî li ser wê disekinê. Di roja me de, her dewlet û pergal, di nava xwe de xwediyê sazîyaka ku navê olzaniyê lê dikin. Ev sazî jî, lêkolînan dike. Bi taybetî jî, di Zanîngehan de beşa wê hatiye çêkirin. Mirovên ku jê şagirtin jî, dibina weke Zanistên olî. Olnasî, gotinaka ku hemû ol, bawerî û dîrokên wan dike nava xwe de ya. Lê navê de jî, her got ku bawerî û hizra xwe dihêne ser ziman, karê wê olnasiya xwe bi afirêne û jê re bêje Olnasî.
Gotina olnasiyê ji sedsala 19 û 20 min ve, ketiya rojevê. Bi wê gotinê re, êdî ol, bawerî û hizir û têgihiştin û pêşketinên wê û dîroka wê bi dîroka wê re bûna mijarên lêkolînê. Bi olnasiyê, di eslê xwe de, Pisporiya wê ya ku mirov êdî bi zanebûnê û zanistê dike, dihê ser ziman.
Nursel Aydoğan (jdb., Yenişehir, Bursa) siyasetmedareke tirk, yek ji damezîrenêrên BDPê (Barış ve Demokrasi Partisi) ye. Di hilbijartinên hezîrana 2011yê de, wekî endameke serbixwe bo meclîsa tirk hat hilbijartin. Paşê di parlamenê de tevlî BDPê dibe.
Di nava salên 1982-83yê de li zanîngeha Hacettepeyê, perwerdeya endezyariya xurdemeniyê (xurek) dibîne. Bi salan di sazî û komeleyên mihalîf-demokrat de tevlî çalakiyan dibe. Hin si van sazî û komeleyan ev in: SES, Tüm Sağlık Sen, Tutuklu ve Hükümlü Aileleri ile Dayanışma Derneği (komeleya piştgiriyê bo girtiyan û malbatên wan).
Hikmet Fidan (z. 1955, m. 6'ê tîrmehê 2005, li Amed) siyasetmedarekî kurd, yek ji damezîrênerên HADEPê bû. Li Amedê di êrîşeke çekdarî de jiyana xwe jidest da. Gorî gelekan ew ji aliyê hêzên PKKê ve hatiye kujtin. Heya niha ev kujerî nehatiye rohnîkirin û bersûc jî nehatine girtin.
Angaşt li ser kujtina wî, PKK an hêzên dewletê?
Tê gotin ku wî xwestiye li bakurê Kurdistanê partiyeke nû ya alternatîv wekî Partiya Welatparêzên Demokratên Kurdistanê (PWD) ava bike; yan jî vê partiyê di nava gel de birêxistin bike. Lê demekê şûn de di nava vê partiyê de nakokî derdikevin, Osman Öcalan jê diqete.
Fîdan xwestiye bi riyên demokratîk û bêî bikaranîna çekê, têkoşîn bê kirin. Xwestiye rojnameyekê derîne, li parêzgehên Kurdistanê vê alternatîva nû birêxistin bike. Gorî îdiayan PKK ji viya aciz bûye û êrîş biriye der Fîdan.
PKKê ev kujerî nepejirand, bi fermî ragihandin ku wan ev êrîş pêk neaniye. Hinek jî gumanê dibin ser hêzên tarî yên Tirkiyeyê. Tê zanîn di salên 1990'î de ji aliyê hêzên dewletê ve bi hezeran kurdên bijarte ji aliyê dewletê ve dihatin kujtin û dewletê ev kujerî dixist para PKKê.
Leyla Güven bi kurdî Leyla Guven (jdb. 6ê gulanê 1964an li gundê Yapalı) siyesetmedareke kurd e ku li navçeya Cihanbeyliyê ya parêzgeha Konyayê ji dayik bûye. Ji Kurdên Anatoliya Navîn e. Hevseroka Kongreya Civaka Demokratîk e.
Dibistana seretayî li Yapaliyê bi dawî kiriye. Ji heft zarokan a dawîn e. Di nava salên 1980-85ê de li Almanyayê dijî. Bi almanî dizane û du zarokên wê hene.
Sala 1994ê di lijneya birêveberiyê ya HADEPÊ ya parêzgeha Konyayê de cih girtiye. Li heman bajarê serokatiya şaxa jinan a HADEPê kiriye. Sala 2002an di meclîsa partiya DEHAPê de peywirdar bûye. Li Edene û hin navçeyên wê di nava sazî û komeleyên jinan da xebat pêk anîne.
Di sala 2004an de dibe şaredara Küçük Dikili ya Seyhanê. Di 29ê adara 2009ê de bûye şaredara Wêranşarê.
Di de Dadgeha Cezaya Giran ya 9an li Amedê ji ber îdiaya "rêveberiya rêxistana terorî" 22 Sal û 3 Meh cezayê zindanê daye wê.
Haci Karay "(fermî: Hacı Karay)" (jdb. 1950 li Gewer a Colemêrgê) siyasetmedar û karsazekî kurd bû. Ji aliyê hêzên dewleta tirk vê tê revandin û kujtin.
Navê bavê wî "Fehîm" e. Li ser destpêkirina girevên birçibûnê yên li girtîgehan, kurd çalakiyan lidardixin. Karay jî, bo şermezarkirinê dikana xwe vedigire. Dewletê ji berê ve lîsteya welatparêz, karsaz û kesên civakhez û pêşeng çêdikir, van kesan bi sedema "alîkariya PKKê dikin" an "bêhişkerê difiroşin" dikujt. Navê Karay jî ketibû lîsteyan.
Di adara 1995ê de du xûşkên wî "Gulcan" û "Gulsen Karay" tevlî nava refên ARGKê dibin. Bi fermana girêgirên dewleta tirk, di 2ê hezîranê 1994ê de li Hotêla Yeşilyurt-Çınar a Stembolê, bi tevî Savaş Buldan û Adnan Yıldırım tê dîlgirtin.
Cenazeyên wan di 4ê hezîranê 1994ê, li nêzîkê gundê Yukarıkaraş a Boluyê (ne li Kurdistanê ye, li Tirkiyeyê ye) tên dîtin.
Medet Serhat (z. 1943, Îdir - m. 12ê çiriya paşîn a 1994ê, Stembol) parêzer, siyasetmedarekî kurd bû. Ji aliyê hêzên dewletê ve li ber derê mala wî, hat kuştin.
Ji parêzgeha Îdirê ye. Li zanîngeha Stembolê perwerdeya dadê dîtiye. Sala 959ê bi sedemê kurdperweriyê tê girtin û 13 mehan di zîndanê de dimîne. Sala 1963yê, ji ber ku di kovara Dengê de pesnê kurdewariyê daye, tê darizandin. Sala 1965ê jî bi bahaneya komeleyeke kurdperwer vekiriye 1 sal û 4 meh ceza lê tê birrîn.
Sala 1997ê li welatên pakta Warşawê, li piştgiriya bo kurdan digere, lê tiştekê bidest naxe. Sala 1978ê dibe nûnerê komeleya bi navê "Îttîhadî Watanî Kurdistan" ê Stembolê. Demekê di nava CHPê, demekê jî di TKPê de dixebite.
27ê kanûna paşîn a 1981ê tê binçavkirin lê wî dîsa berdidin. Do darizandinên endamên PKKê de parêzeriyê dike. Li ser navê komeleya aşitiyê tê girtin heya 1983'yê di zîndanê de dimîne. Sala 1990'ê weqfekê bo daxwazên kurdan ava dike.
12ê çiriya paşîn a 1994ê ji aliyê hêzên çekdar ên dewletê ve, li ber deriyê mala xwê tê gulebarankirin, jiyana xwe jidest dide.
Xelîlê Çaçan Mûradov (11'ê çileya paşîn 1924 - 13'ê çiriya paşîn 1981) rojnamevan û nivîskarekî kurd e.
Xelîlê Çaçan berpirsyarê radyoya kurdî ya Rewanê bû. Ji 58 salên jiyana xwe wî 24 salan serokatiya radyoya kurdî kiribû. Bi saya welatparêzî û xerîbdostiya serokê radyoyê, gelek kurdên ji welatên derve û Kurdistanê li redaksyona xeberdanên kurdî diqesidîn û pê radyoyê dipeyivîn. Xelîlê Çaçan merd-merdane stranên kurdî dida kurdên Kurdistanê û bi wê yekê karekî mezin dida şuxulê propagandakirina hunermendiya kurdî ya dengbêjîyê.
Xebatên malbata Xelîlê Çaçan.
Bermaliya wî Eznîva Reşîd ji sala 1955an ji destpêkê hetanî sala 1982'an peyvkara (spîkêr) radyoya kurdî bûye. Kurê wî Têmûr rojnamevan e. Bêtirî 20 sala di rojnamên Riya Teze û Dengê kurd ("Golos kurda") û radyoya kurdî ya Yêrîvanê da kar kiriye, endamê Yekîtiya Rojnamevanên Moskowê e. Keça Têmûr Mîdiya, keça kurda ya yekem e, ku fakûlteya rojnamegeriyê ya Ûnîvêrsîteya Moskowê ya dewletê xilas kiriye. Gotarên wê di rojnamên Dengê Azadî, Armanc, Riya Teze, Sûdarûşka (bi rûsî, li Moskowê) û ciyên mayîn da çap bûne. Bi tevayî çar kesên vê malbeta rojnamevanên profesyonel 80 sala xizmetî çand û edebiyata kurdî kirine, gelek nimûneyên folklora me ji windabûnê parastine.
Gotinên mirovên navdar di derbarê Xelîlê Çaçan de.
Cegerxwîn - Hozanê kurda yê mezin
"Ez bi we ra ji bo mirina heval Xelîlê Çaçan - wî peyayê payebilind - xemgîn û dil tijî kul û ah û kovan dibim. Heval Xelîl stêrkeke geş û ronî bû û di şevreşa rewşa miletê me da ji esmanê torevanî qurijî û bi carekê va unda bû. Hêvîdar im, ku bîrewarên kurdên Sovyetistanê bi gernasî şûna wî bigrin. Heval Xelîl serê xwe danî, lê navekî mezin û malbeteke hêja û payedar şûna xwe hîşt. Hêvîdar im tarîxa jîndariya heval Xelîl dûr û dirêj bê nivîsar û ji me ra bihêlin, ku tarîxa Kurdistanê di rojekê fire û bilind bibe.
De, xwedê wî di buhuştê da, di qata jorîn da dilşad û rûgeş xwedî bike."
Mistefa Barzanî - Rêberê kurdan
"Rola radyoya kurdî ya Yêrêvanê û serokê wê Xelîlê Çaçan di karê hişyarkirina gelê Kurdistanê da pir e."
Qanatê Kurdo - Profesor, kurdzanê navdar
"Xelîlê Çaçan hiş û mejûyê radyoya kurdî ya Yêrêvanê bû."
Heciyê Cindî - Profesor, folklorîst
"Xelîlê Çaçan pey xwe ra ji bo gel 1800 sitiran, 40 pîês-şano, 5 pirtûk, bi deha gotarên delal hîştin. Sed heyf, ku ew serhevdu 57 sal jiya... Û ewqas kar. Lê eger 75-80 sal bijîta? Vî alî da jî felekê ji me ra xayîntî kir."
Wezîrê Eşo - Nivîskar
"Navê Xelîlê Çaçan ser rûpelê tarîxa çand û edebîyata kurdî bi herfên zêrîn hatîye morkirinê."
Mehmed Emîn Bozarslan - Lêkolîner û nivîskar
"Mirin ya hemû mirovane. Lê xwezî bi wan kesan, ku jîna xwe di xizmeta gelê xwe da derbaz dikin, bi serfirazî dijîn û bi serbilindî jî dimirin. Xelîlê Çaçan navekî paqij li pey xwe hîşt û herwaha ji malbeta xwe xebatkarên bona gel yên hêja gîhand. Ji ber wê em dikarin bêjin, ku ew nemirîye. Navê wî di nava kurdên nemir da hatîye nivîsîn û cîgirtin."
Emerîkê Serdar- Berpirsyarê rojnama "Rya teze"
"Ji wan 1400 sitiran û miqamên kurdî, ku bi saya Xelîlê Çaçan hatine berevkirinê û bi radiyoyê têne elamkirinê, her yek heykeleke ji bo bîranîna wî."
Fêrîkê Ûsiv - Helbestvanê navdar
"Xelîlê Çaçan mînanî sîyasetmedarên çavtirsîyayî bend û asteng ne didane ber kilamên kurdî û meselên gel. Ewî him ew kilam dane dengnivîsandinê, him jî pareke wan bi pirtûkeke cihê da çapkirinê.
Baxçoyê Îsko - Serokê Komela Nivîskarên Kurd li Gurcistanê.
"Ew yek, ku îro kurdên Gurcistanê di warê çanda kurdî da pêş ketine, wî karî da keda Xelîlê bira pir e. Ew her dem li me dibû mêvan, li malên kurda yek bi yek digeriya, gotin û sitiranên wan hildida û bi radyoya kurdî dida. Mirina Xelîlê Çaçan derbeke giran bû, ku li me û gelê me ket."
Medoyê Elî - Nivîskarê kurd ji Qazaxistanê
"Ez ji navê kurdên Qazaxistanê û Asiya Navîn dibêjim, ku em minetdar û deyndarê Xelîlê Çaçan in. Ez xemgîniya xwe dixwezim bi helbestekê bînime zimên:"
De xatirê te, lawê kurdayî qenc û delal,
Te sefera xwe xilaznekirî gihîştî li mal,
Zû-dereng emê bi tera bibin heval,
Bira kevirê gorê ji tera bibe belgiyê berpal."
Çerkezê Reş - nivîskar û helbestvan
Dû mirina Xelîlê Çaçan ra helbestvanê bi nav û deng Çerkezê Reş ji bo bîranîna wî helbesta "Zar-zimanê min nagere" nivîsî ji bo stranê û sazbend Xelîlê Evdile jî mûzîka wê çê kir.
Wey bavo, wey bavo, wey bavo, wey bavo...
Hey wayê, hey wayê, hey wayê, lê xweyo...
Wey bavo, wey bavo, wey bavo, wa nabe,
Tu qarî dijmin ra mêrkîmî cî rabe...
Wax cînarno, zarê min nagere-ez vê sibê heydadê,
Dost-pismama, xêrxaza, kinêza daxim, di riya xwedê,
Ezê çawa elamkim-bavê min ji dinê xeyîdî, xeyîdî...
Dil lê mayî-pişta xwe wê da-çû îdî, çû îdî...
Ezê pirskim ji teyra: çerxa me çima çep dizivire,
Qoçfelekê çima ji hev qetandîye destê bav û kure,
Xêra mala xwedê ra, bira cab bela bûya hewatê, hewatê...
Heta mêrê olimê bihesiya cegera şewatê, şewatê...
Çiyakî mîna Girîdax ça hat xwarê,-ewir giryan,
Tilî-pêçiyên ser kaxez-devtera, gidîno, min biryan,
Ezê rabim cabekê bişînim wan kewên gozel ra, gozel ra...
Bira lez bên, beyta dil bixûnin mêraniya enzel ra, enzel ra...
Recadarim qulingno, hûn zanin riya geliyê Lalişê,
Kaniya Sipî peya bin, çilke av ca bînine vê hewşê,
Rêva çaxê ber perê esmana hûn sekin kurmancî, kurmancî...
Ax, bawerkin, wekî hê ew Xelîle ser kaniyê duaçî, duaçî...
Hmayak Manûkyan
Hevalê Xelîl yê ermenî Hmayak Manûkyan, ku helbestvanekî navdar e, ev helbesta xwe bi zimanê ermenî li goristanê xwend. Paşê Fêrîkê Ûsiv ew wergerande kurdî.
Ji siya ser te mabûne miqûf.
Xweliya yêr-misken te ra bû bêşîk,
Mirina te bû kul, derd û dilêşî,
Tu çûyî gorê bi rêke kese,
Dilê te ne bir derd û kulê behr,
Li dû xwe hîştî zuret û devter.
Qisa min tev te ret nabe tu car,
Dilê min da bûye dimîm û delîl,
Geş û genc bûyî, bi dil û dîndar,
Lema em ser te dinaliyan, Xelîl..."
Sing û birinc bavê sarinc, seleteya singê mirîşkê û birincê, navê cureyeke seleteya singê mirîşkê, birinc (riz) û zebzeyê ye. Kurd jî di seleteyên xwe de singê mirîşkê û birincê bikartînin. Seleteya vexwendinan, şîvên taybet e.
Sar bi sarê, germ bi germê.
Heger hinekê di sarincê (sarincok, dolaba cemedê) de bê hîştin çêjdar dibe. Navê xwe ji wir girtiye. Heger we di sarincokê de da sekinandin, jiber ku sar dibe, baştir e û hûn bi vexurbareke sar bixwin. Çay ûêd dikare bi qasî nîv katjimêr pêşî yan paşiya xwarina seleteyê bê vexwarin. Ev pêşniyarek e, dîsa jî hûn bi kêfa xwe ne.
Divê neyê jibîrkirin, ji sing an ranê mirîşkê û birincê gelek awayên seleteyê hene. Standardeke wan nîne. Mirov dikare hin zebze, sos, biharbêhnan lê zêde yan kêm bike.
Berê goştê mirîşkê biqelînin (li ser daxwazê bikelînin), hûrik hûrik çêtî bikin. Bi ava wê birincê bidin ser, bikelînin. Pîlawê kewa xwe girt, hinekê bidin rawestandin. Di wê demê de hûn dikarin amadekariyên xwe bikin, berkeliyên din amade bikin.
Zevahiya hêşînahiyan hûrbikin. Garnîtur û lazûtê bidarivînîn (parzûn bikin), tirşînê jî hûr bikin. Gava pîlaw nermijî bû, ne pir germ, ne jî sar e, tevahiya berkeliyan (melzeme) tevlî bikin, tevdin. Rûnê zeytê û ava lîmonê berdin serê, xwê û biharatê kontrol bikin.
Tê pêşniyarkirin ku hûn bikinên servîsê bo demekê bikin sarincê. Lê bi kêfa xwe ne, êdî selete dikare were ser destexaneyê.
Alia Martine Shawkat, anku Eliya Şewket (jdb. 18ê nîsanê, 1989 li Riverside, Kalîforniya) aktrîseke amerîkayî ye. Bavê wê Tony Shawkat kurdê Başûrê Kurdistanê ye. Diya wê jî bavekî îrlendî û dayikeke norwêcî ye.
Sala 1999ê di rêzefîlmekê de rol digire û jiyana wê ya aktrîstiyê jî wisa destpê dike. Heman salê di fîlmê "Three Kings" ê David O. Russells de rolekê digire. Di nava salên 2001 - 2002an de di rêzefîlma "State of Grace" de dilîze.
Sala 2005ê xelata Young Artist Awardê digire.
Bapîrê wê (ji dayikê) jî aktor bû, Paul Burke.
Begum Nusrat Bhutto (bi kurdî: "Begum Nusret Bhutto", sindhî: بیگم نصرت ڀھٽو, ûrdû: بیگم نصرت بھٹو)
(z. 21'ê adarê, 1929 li Îsfexan, Îranê - m. 23'ê kewçêrê, 2011, li Dubaiyê) siyasetmedareke pakistanî bû. Hevjîna serokwezîrê berê Zulfikar Elî Bhutto û diya Benazir Bhutto bû. Ji êla kurd a malbata "Bhutto" ye.
Zuhal Demir (z. 2'ê adara 1980 li Genk, Belçîkayê) parêzer, siyasetmedar û parlamentereke belçîkayî yê bi eslê xwe Kurd e. Niha parlamentera Hevgirtina nû ya Flamanî (N-VA) ye.
Malbata wê ji Kurdistanê çûye, ji Kurdên elewî ye. Di 6'ê tîrmeha 2010'an de bûye parlamenter.
Aslan Ûsoyan (rûsî: Аслан Усоян) herwiha weke Bapîr Hesen tê binavkirin (jdb. 27ê sibatê 1937 - m. 2013) ku yek ji karsaz û çetegerên navdar ê li seranser YKKSê nav daye bû, û êzîdî ye.
Dema Sovyet hilwedişe, gelên Sovyetê dikevin hewla serxwebûnê. Ji ber ku kurd li komarên Sovyetê hindikayî bûn, rastî zordariyan dihatin. Li Ermenistanê, Azerbaycan û Kazakistanê kurdên navdar dihatin kujtin, dest didan ser milkên wan, ji welat dikirin der. Di şerê azerî-ermeniyan de ziyana herî mezin kurdên Kurdistana Sor dîtin. Lê ji ber ku di qada navneteweyî de dewleteke kurdan nîne, cîhan bêdenga ma. Aslan Ûsoyan û gelekên din wiha derketin holê.
Aslan Ûsoyan berê li Gurcistanê navdar dibe. Dûv re li gelek welatên YKSSê, Rûsya ûêd. Di nîsana sala 2010an li Ukraynayê tê girtin. Bi bahaneya ku bi rêxistineke mafyayî ya hayan (ermenî) re hevkarî kiriye tê darizandin. 16ê îlonê de li navenda Moskowê tê gulebarankirin û birîndar dibe.
Gulan Avci (jdb., Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke swêdî ye ku bi eslê xwe kurda ji parêzgeha Wanê ye. Giraniya siyaseta xwe daye ser bi fermî nasandina nîjadkujiya ermeniyan.
Di nava "Partiya Lîberal" de polîtîkayê dike. Di nava salên 1998-2000î de serokatiya komeleyeke ciwanên kurd kiriye. Bi bahaneya ku nîjadkujiya ermeniyan kir para kurdan, gelek rexne lê hatin kirin. Wê bi fermî gelek caran di axavtin û daxuyaniyên xwe de rola kurdan a di nîjadkujiya ermeniyan de, aniye ziman.
Necmettin Büyükkaya (1943-1984) şehîdekî tekoşîna kurdan e.
Necmettin Büyükkaya di sala 1943'an li Siwêreg hatiyê dine. Dibistana seretayî li Siwêreg û navendî li Siwêreg, Amed û li Edenê xwend. Di navbera salên 1965-70 çû Stenbolê fakulteya Dad ê xwend, Piştî Cûntaya Leşkerî a 12 Adara 1971'an xwendina li cîh hîşt.
Di sala 1969an de di avakirina DDKO yê de cih girt û bû serokê wê.
Di dema xwandekariya xwe da di nav TIP, T-KDP da xebat kiribû.
Di navbera salên 1972 – 74 an li Swêd bi penaberî jiya. Bi efûyan 1974 an cardin vegeriya. Di sala 1977'an da ew û hinik hevalên xwe T-KDP qetiyan.
Di 15 Nîsana 1982 da hate girtin
Di sala 22.01.1984 di zindana Amedê da bi lêdanê şehîd ket.
Keştiya geştyarî bi vî awayî li ber perav wergeriyayî maye.
Keştiya geştyarî ya mezin a îtalî ya bi navê Costa Concordia (bixwîne: "Kosta Konkordiya") di 13ê kanûna paşîn a 2012an de li ber peravê Îtalyayê gelek nêzîkî kenarê girava Giglo (bixwîne: "Cîlyo") kir û binê gemiyê gehişte erdê. Ev cihê peravî hemû kevir û ber e. Li ber peravî rawestî û dest bi noqî avê bûnê kir. Di dawiyê de li ser zinaran wergeryayî ma. Di encamê de keştiya geştyarî ji 4.197 rêwiyên xwe hate valakirin.
Bi sedema rûdanê 11 kes mirî bûn, 64 jî birîndar bûn û hêjta 24 rêwî winda ne.
Rêwî û personelên keştiyê.
Li gorî welatîbûna rêwiyan 989 îtalyan, 569 alman, 462 fransî, 177 spanyol, 130 hindistanî, 126–129 welatiyên DYAyê, 127 kroat, 108 rûs, 74 awistriyayî, 69 swîsreyî, 47 brazîlî, 45 ûkraynî, û 34 holandî; 26 çîn, 25 brîtanî, 21 awistralî, 17–18 arjentînî, 13 taywanî, 12 kanadayî, 12 cîniyên Komara Çînê, 12 polandî, 11 macar, 11 portugalî, 10 romanî, 10 kolombyayî, 10 şîleyî, 9 tirk, 8 bulgar, 8 perûyî, 4 îsraelî, 4 danîmarkî, 3 makedonî 2 welatiyên Afrikaya Başûr, 2 paraguayî, 2 fînlandî, û 1 nûzelandî ne. Hejmareke nenas a welatiyên Korêya Başûr, Meksîk, û Îrlandê jî hebûn.
Welatîbûna personelên keştiyê ne diyar bûye, lê li gorî çavkaniyan ji welatiyên 20-24 welatên cuda pêk tê. Îtalyan (ji wan kaptan û piranya ofîserên gemiyê ne), li dor nîvê personelan 202 hindistanî û 296 fîlîpînî ne. Welatiyên din jî hene wekî 170 îndonesî, 12 brîtanî, 6 brazîlî, 3 rûs û welatiyên kolombyayî, perûyî, spanyol, hondûrasî û çînî.
Mertalê mirovî yan mertalê zindî, di nava kurdan de navê çalakiyeka aştiyane ya ku jin û dayikên kurd bi komên civakên ên cuda û cûr bi cûr re li dardixistin bû.
Di dema ku şerê li Kurdistanê didoma, di pêşengiya dayikên kurd de, gelê kurd, kom bi kom bi awayekî çalakî di herikîna qadên şer, bi armanca ku pêşîyê li wî şerê ku Dewleta Tirk li Kurdistanê dide were girtin. Gotina "mertal", ji parastinê tê. Di dema ku yekî herîş kir, hingî yê ku lê herîş lê hat û bû, li ber wê hêrîşê, bi tişte ku kirî destê xwe de û an jî, destê xwe bixwe bide berxwe û xwe ji hêrîşê biparêzê. Vêca, dema ku mirovan, laş û bedenên xwe yên rût û ti tiştek di destê wan de nîn a ku xwe pê li ber çekê dewletê bi parêz ku destê wan de nebe, hingî, ew rewş, kurdan jê re got,"mertalên zindî". Ji ber ku wan bedene xwe ya bêparastin kirina mertal ji wî şerî re, êdî ew bûna mertalên zindî.
Gelê kurd, qadên ku lê şer dibû, bi wan ve diharikîn. Bi ber çiyayê Cudî, Ararat, Gabar û hwd, bi ber hemû Çiyayên Kurdistanê ve diçûn. Mirovên ku duçûn jî, hemû jî, mirovên ku sivîl bûn. di destê wan de ti tiştekî ku hêrîş bikin û xwe bi parezên jî nebû.
Bi vê çalakiya kurdan re ku li dardixisrtin, mirov karê, konên aşîtîyê jî bêne ser ziman. Ji ber ku di armanca xwe de lev dikirin. hemû armanc û hedef, ew bû ku ew şer bêsekinandin. Pirsgirêk civakê, weke pirsgira kurd û hwd, bi riyên aşîtiyana û diyalogê werina çareserkirin.
Tekoşîna ji bo mafê azadiyê bi riyên bêşer.
Di serî de gotina aşîtîiyê bi têgihiştina wê re bi gotina azadiyê û têgihiştina wê re di temenê tevgeriya mirov de cih digirê.
Mirov, ji bo maf û azadiya têdikoşê. Mafê xwe yê ku jê hatiye girtin û yan jî ku hebûna wî tê û asteng hatiye danîn li pêşiya wê, ji bo wê tê dikoşê. Riyên şer û kuştinê di vê çalakiyê de ne rêyên ku derkevina li pêş in.
Têgihiştina azadiyê û mirov.
Di serî de mirov, xwe kifş dike û bi têgihiştin dike. Bi wê re fahm dike ku ew jî mirov a û mafê wî hena. Wan mafê xwe dixwezê û ji bo bikarhanînê.
Girêvên birçîbûnê.
Girêvên birçîbûnê
Li kurdistanê, ji sale 2011´an heta ku digihê sale 2012´an dewlete tirk, di bin navê "KCK" de bi hezar rêveberên kurd ji kurdistanê girtin û kirina zindanan de. Li Zindanan jî, girtiyên kurd girêvên birçibûnê kirin. Li derve jî, li hemû bajar, navçê û cihên ku lê bicihbûn heya, kurdan bi komî ku dem bi dem devûdayim bikin, girêvên birçîbûnê ji bo ku politikayên dewletê yên li dijî kurdan ên inkarê û oparasyonên sîyasî û leşkerî ku dewlet li dar dixe şermazar bikin, girêvên birçîbûnê kirin.
Çalakiya Mertalên Zindî.
Bi van çalakiyan, di pêşengiya dayikên kurd û yên pîr û kal de, bi hezaran kurdên sivil, bi ber qadên ku li wan şer dibû de diketina meşînê de, da ku li pêşiya şerê ku dihat dayin û ku têde mirov dihatina qatilkirin were sekinandin. Dayikên kurd, pêşengiya vê dikin.
Vedana konên aşîtîyê li Kurdistanê.
Vedana konên aşîtîyê ên ji bo ku bal were kişandina li ser pirsgirêka kurd û bi riyên aşîtiyana û diyalogê were çareserkirin.
Tevgera dayikên aşitîyê li Kurdisatanê.
Dayikan, bi dirişma, ku "ne şer aşîtî û ne kuştin jiyandin", diketina çalakîyê de. weke sembola wan jî, ew "çarik" û "hamawî"yên li serê wan yên sîpî bûn. Hamawî, di di nav kevneşopiya kurdan de, weke ku Ahmedê xanî jî dihanî ser ziman, ku deme ku dayikekê hamawiya serê xwe ya sîpî ji serê xwe avêta nava hêz û an jî mirovên ku şer dikin, ew şer û pevçûnên ku dikin, didina sekinandin. Hingî jî, li gor wê kevneşopîyê, ku hamawî, ji aliyê dayikaka kurd ve hata avêtin li nava wan û ku wan jî, şer nede sekinandin, hingî, ew şerê ku dihê domandin, nayê pejirandin, reş tê dîtin. Ev jî, kurd jê re dibêjin "Kevneşopiya Hamawîyê"
Xwepêşandinên civatî ku rojek nemenê ku li Kurdistanê dibin.
Di hemû xwepêşandinan de, şerê ku dewleta tirk li Kurdistanê didê meşandin dihat şermazar kirin. Di hat xwestin ku pirsgirêka kurd bi riyên diyalogê were çareserkirin.
[http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=5384:konen-careseriya-demokratik&catid=83:a-samet-yigit-&Itemid=65 Konên aşîtîiyê li Kurdistanê]
Mervan Çelik (z. 26'ê gulana 1990) futbolvanekî (gogbazekî) swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Ji kurdên Omeroya Kuluyê (Anatoliya Navîn) e û malbata wî ji vira koçberî kirine.
Di tîma GAISê de dilîze. Piranî di qada navîn a vê yaneyê de dilîze. Bejna wî 1,78 m ye. Cara pêşîn di IF Wartayê de bêşe kiriye. Heya 2007an di BK Häckenê de dilîst. Ji 2007ê û vir de di GAISê de peywirdariyê dike.
Lîstika wî bala yaneyên mezin ên wekî Middlesbrough FC û Fenerbahçe, Gençlerbirliğiyê kişandiye, ji aliyê van yaneyan ve hatiye pesinandin.
Dilşa Demirbağ Sten bi fermî Dilsa Demirbağ Sten, nivîskar û rojnamevaneke swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Ew xwe wekî lîberal û xwedênenas bi nav dike.
Dilşa li 10'ê kewçêrê 1969 li gundê Kîrwan, Qowanciyan, Xarpêt (Bakurê Kurdistanê), malbateke koçber a kurd ji dayîk bûye. Bêtir pişt re, digel malbatê li sala 1976an di 6 saliya xwe de çûye Swêdê. Li bajerên Karlstad û Uppsalayê mezin bû. Xêzana wê xwest xama li temen bi kotekî bizewicîne[?]. Lê belê wê nexwest û koçberî kir Stockholmê.
Çar birayê wî yên bi navê Dilba, Dilnarîn, Dilber û Hesen hene.
Nîjadkujiya ermeniyan, kujeriya çîçiyê li cem kurdan.
Mirov dikare bêje Stenê giraniya jiyana xwe daye bi fermî nas kirina Nîjadkujiya Ermeniyan û kujeriyên çîçiyê di nava kurdan de. Xwe ji civaka kurd dûr digire, li ser jiyan û pirsgirêkên kurdan nanivîsîne. Ji bo kesekê li diyasporayê ev mînakeke gelek xerîb tê dîtin.
Bernameyî televîzyon, xebatên û jiyana wê ya ramyarî.
Ji Expressen, Östgöta Correspondenten, Göteborgs-Posten, Dagens Nyheter, Fokus û Axessê re dinivîsîne. Her wiha di kanala TV8'a Swêdê de jî xebatên wê hene. Têkiliyên wê bi gelek sazî û dezgehên humanîst ên swêdî rê hene. Di nava kurdên Swêdî de kêm tê nas kirin lewra piranî wê ne kurd lê tirk dizanin. Ew hûmanîsteke laîk û endamê Mezrandî Kargerî Komele yê Hûmanîstê Swêdê ye.
Perwerdehiye wî.
Li Zanîngeha Stockholmê zanînên peşarîk xwendiye.
Marî bûye Dilşa Demirbag Sten zewiciye û dû zarokên wê hene.
Dilba "(navê fermî Dilbahar Demirbag)" (jdb. 24ê çiriya paşîn 1971) popbêjeke swêdî ye ku bi eslê xwe ji kurdên bakurê Kurdistanê ye. Xûşka Dilnarîn Demirbag û rojnamevan Dilşa Demirbag Sten e.
Bi tevî malbata xwe çûye Swêdê. Hêj di baxçeyê zarokan (dibistana dê-bavtiyê, hewşa zarokan) de piyano û gîtarê lêdide. Di zaroktiya xwe de hez jî muzîkê dike. Kariyera xwe ya yekem li cem popbêja swêdî Jennifer Brown û popbêj Eric Gadd dike.
Dibistanên kurdî, dibistanên ku zaroyên kurdan di wan de bi zimanê xwe yên dayikê perwerde dibînin in. Dîroka dibistanên kurdî ya hemdem, bi Medresaya Sor re dest pê dike. Lê ku mirov li ser gotinan Dibistanê re dîroka wê bêne ser ziman, divêt ku mirov bibêje ku dîroka wê diçêt heta deme Hûrî û Mîtanîya û Gûtî, Qasîtt Lorî, Medîya û hwd. Di demên piştre de jî, Dema Şadadîyan û Dema Merwanîyan û hwd jî, ji vî aliyê ve, hin pêşketinên mazin ên ku mirov wan bêne ser ziman hene. Bi taybetî, di Dema Eyûbîyan de, weke Medresa heskîfê û Medreseya Sor û hwd, demne nû tên dest pê kirin. Dema Medreseya Sor, demeka taybet û pêşketîya di nav demên perwerdekirinê ên li Kurdistanê de.
Dibistaniya kurdî, li ser Medreseyan û dergahên şêx û alimên bi vî rengî re, demne xwe yên pirr mezin û dirêj di buhurêne. Lê dem, ku dihê demên sadsale 18 û 19 min û hwd, êdî demne nû dest pê kin. Bi taybetî, rêveberiya siyasî ya kurdan ku êdî ji holê dirabbê û ew bê hêz tên kirin, êdî dibistanên wan yên ku wan jê alim û zaneyên xwe derdixistin û zaneyên xwe mazin dikirin û zaroyên di wan de perwerde kirin, ji holê dirabin. Ji sadsale 20´an û heta ku dihê sadsale 21´ê û hwd, piştî ku ew winkirin dibin di vî aliyê de, êdî wê kurd bi hemû hêza xwe re bikevina nava tekoşîneka zimanî de. Ji ber ku zimanê wan qedexe bû. Çend ku li Rojhilat li Kurdistanê ser 50 milyonî re kurd dijîn jî, tenê dbistaneka wan ya ku ew karibin têde zaroyên wan têde perwerde bikin nîn a. Kurdistanê, piştî ku di Konfaranse Lozanê de hat qatkirin, êdî piştre li ser wê re li Kurdistanê, çar hêzên ku bi piştgirîya rojava bûn li Kurdistanê serwer bûn. Ew jî hêz jî, Tirkiye, Îran, Îraq û Sûrî bûn. Her beşa ku hêzek ji wan hgêzan lê şerdest bû, li wir zimanê xwe serdest kir û xwest ku tenê ew zimanê we hebe. Minaq, li Bakûrê Kurdistanê ku Tirkiye serdest bû û ew qat û beşa kurdistanê kiribû bin destê xwe de, zimanê kurdî lê qedexe bû û kurdan lê nikaribû ku zimanê xwe bikarbênin. Dibistanên ku kurdan bi derfet û imkanên xwe re vekirin jî, bi şîdet û zorê, wê dewletê ew girtin.
Li Rojhilatê Kurdistanê jî, Îran serdest bû, wê jî, weke tirkî, deme ku kurdan dibistanên xwe zimanê xweyê dayikê vedikirin, bi şîdet û zorê ew jî dihat bi ser wan de û ew dibistan, wê ji holê dirakirin. Li Başûrê Rojavayê Kurdistanê jî, Sûrî Serdest bû û wê jî, heman tişt weke Îran û Tirkiye dikir. Wê jî, dibistanên ku kurdan ji xwe re vedikirin, xira dikirin. Heman rewş li Başûrê Kurdistanêa ku lê Îraq serdest bû de jî dibû. Lê kurdan, ew ji xwe re kirina hênceta tekoşîna azadiyê û ramanê û bi wê re ketina tekoşînê de. Îro, em ketina 2012´an de, lê hê jî kurd, wê têkoşîna xwe didin. Ji ber ku hê wan ew mafê xwe yê ku ji hebûna xwe tê, bidest nexistîya. Hê li her çar qatên Kurdistanê, pêvajoyên bişavtinê (asîmlesyonê li ser serê kurdan tê meşandin ji aliyê van dewletên ku me navê wan anî ser ziman ên ku li ser beşên Kurdistanê piştî ku hat qatkirin ku serdest bûna.
Merziye Ferîqî (herwiha "Marziya Fariqi") (jdb. 1958 li Merîwan, Rojhilatê Kurdistanê - m. 2005 li Swêdê) stranbêjeke navdar a kurd bû. Hevjîna stranbêjê navdar Nasir Rezazî ye.
Malbata wê ji xelkê Sineyê bû. Di temenciwaniya xwe de bala xwe berdide muzîkê û gelek hezdike. Guhdariya Radyoya Bexdayê ya wê demê dike ku ji wir gelek stran û awazên Meryem Xan, Nesrîn Şêrwan, Eyşe Şan û Gulbiharê fêr dibe.
Dibe mamoste û li gundekî nêzîk mamostetiyê dike. Sala 1977ê dikeve komeke muzîkê ya herêmê. Salek dûv re marî dibe (dizewice). Sala 1980yê tevlî refên pêşmergeyên Komelayê dibe li wir koma muzîkê ya bi navê Korî Bangewaz dadimezrîne. Ev kom gelek stranan hildiberîne, wekî "Silaw bo Pêşmerge", "Giyanekam bo asmanî şîn", "Maçî Xudayî" û "Payîz".
Sala 1984ê ew û hevjînê xwe diçin Swêdê, dibin penaber. Di Med TVê de bi navê "Jîlemo" bernameyekê çêdike. Bi Gulistan Perwer û Beser Şahînê û gelekan re dixebite.
Amineh Kakabaveh, anku bi kurdî Emîne Kakebave (jdb. 6ê kanûna pêşîn a 1970, li seqiza rojhilatê Kurdistanê) siyasetmedareke çepgir a swêdî ye ya ku bi eslê xwe kurd e. Ji sala 2008an ve li parlamena Swêdê de parlamenter e.
Bovar Karim, Bovar Mohammed Karim (jdb. li Parîs) futbolvanekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Di yaneya IF Limhamn Bunkefloyê de gogbaz e.
Bavê wî jî gogbaz bû, di tîma futbolê ya Silêmanîyê de dilîst. Malbata wî ji başûrê Kurdistanê çûye. Bejna wî 1.75 m ye.
Fadime Şahindal (z. 2ê nîsanê 1975, Albistan, Tirkiye - m. 21ê kanûna paşîn 2002, li Uppsala, Swêdê) keçeke kurd bû, ji aliyê bavê xwe ve hate kujtin.
Şahindal li dijî marîbûna (zewaca) bi zorê bû, destgirtiyê xwe bi xwe bijartibû. Bavê wê û xizmên wê dixwazin ew wekî demên berê bi gotina wan bike, kê xwestine bi wî re marî bibe. Nakokî û pirsgirêk zêde dibin.
Gelek caran lêdan û gefan dixwe. Destgirtiyê wê ciwanekî swêdî ye û malbat viya wekî "namûsa me jidest çû" dinirxîne. Di bingehê de kesên din hene yan nayê zanîn.
Malbat dibe lîstika rojname û saziyan.
Medya û çapemeniya tirk û swêdiyan bi mehan behsa vê malbatê kirin, gelek tişt gotin, gorî berjewendiyên xwe şîrovekirin. Fadîmeyê gelek baweriya xwe bi swêdiyan dianî, xwe dispart bextê sazî û komeleyên jinan.
Fadime Şahin (jdb. 1972 li Narmikan a Erxewanê, Meletî) keça kurd a di operasyoneke şerê psîkolojîk a dûrxistina hikûmeta Necmettin Erbakan (serokwezîrê berê yê tirkperwer-îslamîst) de hatiye bikaranîn e.
Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Bavê wî (Hesen), karker bû û carnan jî xalîçe difirot. Fadîme jî di karên cuda de dixebite, alîkariya bavê xwe dike. Sekreteriyê dike, di fabrikê de dixebite. Fadîme ji zaroktiyê ve bala xwe berdide olê. Baweriya wê bo oldar, îmam, meleyan gelek mezin e. Sedemekê jî ev e ku, Fadîme bikeve vê dafikê.
Niha marî bûye (zewiciye), zarokên wê hene û bi nasnameya xwe ya nû li bajareke herêma Marmarayê dijî.
Ergenekonê çima Şahin bijart?
Malbata Şahînê jî wekî bi hezaran gundiyên Narmikanê koçber bûbû, li Stembolê dijiya. Niştecihên Narmikanê gelek mêvanperwer, merd in. Li xerîbiyê hevûdu digirin, xwedî li xizanên xwe derdikevin, welatparêz in. Herwiha di meseleya şîrovekirina namûsê de wekî tevahiya kurdan gelek serhişk in, ne bi çavên xirabiyê li xelkê dinêrin, ne jî dihêlin yek viya bike.
Medya û çapemeniyê de amadekariyên cûntayeke leşkerî dihatin kirin. Li ser text Refah Partisi ya Necmettin Erbakan hebû û ew bi nasnameya xwe ya îslamîst, dijberê laîktiyê dihate pêşkêşkirin. Di rastiyê de Erbakan tirkperwer, hezkiriyê artêşê bû. Di siyasetê de newêrek bû. Artêşê bixwestiba dikaribû bi hêsanî hikûmeta wî betal bikin. Lê diviyabû gel amade, gel bihata amadekirin.
Medyayê hin kesayetiyên wekî Müslüm Gündüz, Ali Kalkancı, Seyhan Soylu (bernavk: Sîsî), Ümit Bavbek, Ümit Oğuztan, Prof. Zekeriya Beyaz (Beyaz Hoca) ûêd derxistên pêş, hêd hêdî gel bi bahaneya "laîktî ji dest diçe, şerîet tê" sor dikirin. Fadîme digirî ku destdirêjiya namûsa wê hatiye kirin. Girî û hêstirên wê bo rojan, hefteyan di TVan de tên weşandin. Gel li îslamîstan tê sor kirin, riya cûntayê tê vekirin.
Wekî çawa Rayber, Qaso, Sedat Bucak, Yeşil bikaranibûn, ango di karên xwe yên nebaş de kurd bikaranibûn, îcar jî kurdek pêwîst bû. Ew jî dîtin Fadime Şahin. Fadime Şahin miroveke baş, nefisbiçûk, dilbirehm bûye. Xebatkarên hêzên veşarî yên dewletê, bi gef, xapandin û tirsandinê, ango bi darê zorê wî mecbûrê sîxurî û provokasyonan dikin.
Şahin di çalakiya binçavkirina serokê terîqeta Aczmendî Müslüm Gündüz de tê bikaranîn (kanûna pêşîn a 1996ê). Kamerayên kanalên TVê bi alîkariya polîsan dikevin mala Gündüz û ew di ganecaniyê de (sex) tên qefilandin. Kanalên TVê herduyan di kincên xewê de û nîvtazî pêşkêş dikin.
Artêş biserdikeve, cûntaya, derbeya 28ê sibatê 1997ê bi serketin dawî dibe. Erbakan ji serokwezîrê tê dûrxistin. Tirkiye dikeve bin desthilatdariya Ergenekon, kemalîstên radîkal, artêş, JİTEMê.
Bi nasnameyeke nû, li ber xwe dide.
Piştî ku karê dewletê pê xilas dibe, bo Fadîmeyê rojên reş jî destpê dike. Bavê wî sala 2007ê di nava xizanî û derdan de jiyana xwe jidest dide. Malbat perîşan dibe. Fadîme nasnameya xwe diguherîne. Ango bi navekî nû dest bi jiyanê dike.
Bilind Salih "(li Ewropayê Blend Saleh)" (jdb. 21ê îlonê 1978, başûrê Kurdistanê) stranbêjekî kurd e. Popbêj (popvan) e.
Di 6 saliya xwe de dest bi xebata muzîkê dike. Li Hewlêrê diçe dibistanê. Bi zaraveyê kurmanciya Behdînanî distrê. Di TV ya herêmî ya Kerkûkê de distrê, bi enstrûmana xwe ji Tehsîn Taha re sazbendiyê dike. Sala 1991ê bi tevî malbata xwe diçe Swêdê, li wir dibin penaber. Di zanîngeha Uppsalayê de perwerdeya dermanzaniyê dibîne. Di orkestrayên kurd û swêdiyan de cih digire.
15ê adara 2002an de yekemîn albûma xwe ya bi navê "Bêrîvan" dertîne. Di sala 2005an de duyem albûma bi navê "Lê Canê" diderxe. Di albûma duyem de bi zaraveyê soranî jî distrê.
Derbeya 28ê sibatê, bîrnameya leşkerî ya 1997ê, pêvajoya 28ê sibatê, derbeya postmodern ji pêvajoya ku artêşa Romê (Tirkiye) û hêzên veşarî yên dewletê bi guhertina hikûmetê biencam dane, dewlet ji nû ve û gorî berjewendiyên leşkeran û sazkirine re dibêjin.
Artêşê heya wê demê di derbeyan de dest dida ser dewletê, partî, parlamen digirt, bi xwe dibû hikûmet. Lê di vê derbeyê de leşker, di palnkirina pêvajoyekê de, hêdî hêdî gel ji derbeyê re amade dike, bi memorandûmekê jî digihê armancên xwe, hikûmetê betal mecbûrê îstîfayê dike.
Refah Partisi ya Necmettin Erbakan di hilbijartinên sala 1995ê de wekî partiya yekem tê ser desthilatdariyê. Refah Partisi bi DYPê re koalîsyonê çêdike. Erbakan hinekê zêde guh dide daxwaziyên karsazên Anatoliyayê ku hêdî hêdî ew jî dewlemend bûbûn. Lê ev li dijî siyaseta klasîk a Tirkiyeyê bû. Li Tirkiyeyê sermayeya peravan hebû û ew hevkarê sazûmaniya kemalîst, elîte û serwêrisî (weyasethez, wesayetparêz) bû.
Artêşê biryar da ku pêşî li guhertinan bigire, rê nede sazûmaniya statukoparêz bikeve xetereyê. Ji ber ku Erbakan û partiya xwe xwe wekî îslamîst didan nasandin û bi vê îmajê deng digirtin, artêş jî viya li dijî Erbakan bikartîne. Şerê psîkolojîk destpê dike. Tank derdikevin kolanan, medya û çapemenî dikevin propagandaya reşkirinê.
Fadime Şahin jî di nav de aktorên medyatîk, propagandaya "laîktî ji dest diçe, şerîet tê" tê kirin. Gel li îslamîstan tê sorkirin. Di rastiyê de Erbakan û partiya wê ne şerîetperwer bûn, bi vê îmajê dixwestin werin ser hukim û riya sermayaya Anatoliyayê vekin.
MGK fermanan dide.
Di 28ê sibatê 1997ê de leşker gava dawî jî davêjin û pêvajoyê bi ser dixin. Lijneya Ewlekariya Neteweyî ("MGK") memorandumekê îlan dike. Bal dikişîne ser prînsîbên Mustafa Kemal Atatürk. Di belavokê de çarçove jî tê kivşekirin. Divê statukoya heyî were parastin, kes ji riya Atatürk dernekeve.
Erbakan di 13ê adarê 1997ê de vê memorandûmê îmze dike, ango dipejirîne. Di 18ê hezîranê de Erbakan ji serokwezôrtiyê îstîfa dike. Hikûmetê Mesut Yılmaz ava dike (30ê hezîranê 1997), wî dikin serokwezîr ku ew ji statukoparêz bû. Yekem derbeya post modern a ku leşkeran bi memorandûman û şerê psîkolojîk pêk anîne wiha bi ser dikeve.
Nasir Sîna yan Nasser Sina (jdb. 1962 li Mahabad, rojhilatê Kurdistanê) rojnamevanekî kurd-swêdî ye.
Di, Sveriges Radioyê de kar dike. Bi bernameyên xwe yên di Radio Zayeleyê de bêhtir nav daye. Li Stockholmê dijî. Bo radyo û TVên bi zimanê kurdî û farisî xebatan dike. Herwiha di fîlmên dokûmantar de cih digire, carnan ji kovar û rojnameyên li Kurdistanê tên weşandin re dinivîsîne.
"Kuzey Irak" (bixwînin: "Kûzey Irak" tê wateya "Bakurê Îraqê"), navê ku dewleta tirk (Tirkiye) li Herêma Kurdistanê (başûrê Kurdistanê) kiriye ye.
Ji ber ku navê "kurd" û "Kurdistan"ê di çapemaniya romiyan (tirk) de demekê dirêj qedexe bû û niha jî bi dilxwazî nayê bikaranîn, binavkirina "Kuzey Irak" bû serdest. Tirk ji Herêma Federal a Kurdistanê re jî "birêveberiya bakurê Îraqê" dibêjin. Gelek caran wekî heqaretê, ji rayedarên birêveberên başûrê Kurdistanê re "serokên pêşmergeyan" an "serokên eşîretê" dibêjin. Herçendî piştî 2009'ê ev hinekê kêm bûbe jî, didome.
Dîsa di dadgehên tirk de, ji dêvla zimanê kurdî, "zimanî nayê zanîn" dihate bikaranîn. Ji ber ku navê zimanê kurdî neyê bikaranîn û nebe fermî, di tomarkirinên dewletê de cih negire, wisa tevdigeriyan. Hin dadgehan binavkirina "zimanê kurdî" bikaranîbe jî, ev qedexe jî hêj didome. Carnan dadgeh bo kurdî "zimanê jê nehat têgihîştin" jî bikartînin.
Pişavtin û înkarkirina kurdan di dema hikûmetên AKPê de kêm bûbe jî, didome û siyaseta klasîk a dewletê ya bo kurdan, neguheriye.
Nîstî Stêrk an Nisti Stêrk (jdb.) aktrîst û komedyeneke kurd-swêdî ye.
Stêrk di Şanoya dewletê ya Stockholmê û li Maximteaternê bi karaktera "Zeyno" navdar bûye. Herwiha di "Elektras systrar" (Xwişkên Elekrayê) bi destê dîrektor Michael Cocke û di Kabareta Suzanne Östen de cih girtiye. Sala 2006ê bi navê "Ramazan från Diyarbakir i Turkiet" (Remezan ji Diyarbekir a Tirkiyeyê) pirtûkek bo zarokan nivîsiye.
Sala 2009an Stêrk di kanala TVê ya dewleta tirk, TRT 6ê de, bi navê Gulfiroş Talk Showekê amade dike (bi tevî Berdan Mêrdînî).
Risaleyê Nûr, tevahiya pirtûkên ku ji aliyê Bedîuzeman Seîd Nûrsî ve hatine nivîsandin.
Kuliyata risaleyên Nûr ji 14 berhemên Seîdê Nûrsî û jiyana wî pêk tê.
Zimêg ("Zımek",), gundekî bi ser navçeya Macîrana Sêwasê ve ye. Gund di sala 1700an de ji hêla eşîra zerikan ve hatiye avakirin û elewî ye.
"Zimag" an jî "zimêg" li Serhedê ji daristanên biçûk re dibêjin. Wekî din, dibe ku eslê navê vî gundî "zimang" be ku bi wateya "sî+man+geh" e, anku "şûna ku li siyê dimîne"
Otonomiya federal a netewî ya çandî ya kurdên Federasyona Rûsyayê - OFNÇ kurdên FR (bi rûsî: Федеральная национально-культурная автономия курдов Российской Федерации, "Federalnaya natsîonalno-kulturnaya avtonomiya kurdov Rossiyskoy federatsî") saziya civakî ya tevrûsyayî ye û kurdên li Rûsyayê hildigire nav xwe.
Kongreya avaker a "OFNÇ kurdên FR'ê" di 28'ê nîsana sala 2000’î de li Moskowê pêk hat.
Serokê îroyîn Ferhat Patiyev e.
Xebata li herêmên Rûsyayê.
"OFNÇ kurdên FR" xebatên xwe li herêmên Yaroslavil, Moskowa, Îvanovo, Nîjniy Novgorod, Tambov, Saratov, Krasnodar, Stavropol û bajarê Moskowê, herwiha li Komara Adige dimeşîne. "OFNÇ kurdên FR" xwedî dibistanên yekşemîn e, perwerdeyên çand, huner û ziman ji bo zarok û ciwanên kurd dide. Rojên dîrokî û cejnên netewî pîroz dike. Rojname diweşîne û xwedî malpera web e.
Serokên "OFNÇ kurdên FR'ê".
Otonomiya federal a netewî çandî ya kurdên Federasyona Rûsyayê ji hêla Serokê Konseyê ve tê rêvebirin. Serokê Konseyê di Kongreya "OFNÇ kurdên FR'ê" ji bo 2 salan tê hilbijartin.
Şandek.
[http://www.kurdishcenter.ru Malpera Navenda kurdî ya li Moskowê]
Xweseriya Demokratîk a Kurdan, di 14 tirmeha 2011´an de hat damezrandin. Kongreya civata kurdistanê, di 14 tirmehê de li ser xweste û pêşnîyarên sazî û civata kurd lev civî û di wê civînê de bîryara denezandina xweserîya demokratik a kurdan da. Ya ku bîryar bi raya giştî re parve kir, hevserokê Kongreya Civata Kurdistanê Aysel Tuğluk kir.
Gelê kurd, piştî denezanedîna xweserîyê li her deverên Kurdistanê û li her bajarên wê bi girseyî bidest pîrozbahîyan kirin. Pîrozbahyên wê denezandina xweserîya kurdan di nava Kurdan ser 40 rojî re doma. Lê Dewleta Tirk, li ber wê ket hêrîşê de. Dewletê, bi ravakirin û gotinên xwe re yên ku ji devê rayadarên xwe da gotin, rave kir ku ew xweserîya kurdan qabûl nakê û vîna wan nasnekê. Ji xwe, piştî wê denezanedinê, êdî dewletê, bidest hêrîşê li hemû saziyên kurdan kir. Partîya kurd ya andamê kongereya civata kurdistanê bû û li pişta wê Denezandina xweserîya kurdistanê disekinî, Piştî wê denezandinê re di nava çend heyvan de ser 10(deh) hzaran re rêveberên wê hatina girtin. Sazîyên kurdan yên çapameniyê, rêvebirinê yên zimanî û çand ên weke kurdî-der û TZP-kurdî, enstutîya çanda mesopatamya û hwd, hatina girtin û bi dehan rêveberiyên wan hatina girtin.
Osman Kader Ehmed (Osman Kader Ahmad) (z. 1962 li Silêmanî) wênesazekî kurd-Brîtanyayî ye.
Di nava salên 1980 - 1985'ê li Silêmaniyê li ser hunera rind xwendiye. Li Londonê, di kolêja hunera rind a bi navê Camberwell College of Artê de herwiha perwerde dîtiye.
Li Fransa, Îtalya, Îran, Îraq, Almanya, Sûrî û Brîtanyayê pêşangeh vekiriye. Wî herwiha li Brîtanya, Îran û başûrê Kurdistanê dersdariya hunerê jî kiriye.
Bero Bass (jdb. 11ê nîsanê 1980 li Amed; navê berê yê fermî/tirkî "Bernas Avşar") rapbêjekî (rapvan) kurd-alman e.
Bernas Avşar sala 1980yê li Amedê tê jiyanê. Malbata wî di dawiya salên 80'yî tê diçe Almanyayê. Bass li Kölnê mezin dibe.
2007ê Bero Bass bi tevî OJ Kingpin fîrmayeke ewlekariyê dadimezrîne "La Honda". Tebaxa sala 2007ê yekemîn duo-albûma xwe dertîne, "Gorillas im Nebel". Albûm ji aliyê "German Dream Entertainment" ve tê derxistin û tê de keda Baba Saad, Ceza, Eko Fresh, Farid Bang, Killa Hakan û Summer Cem jî heye. 2008ê duyem albûm derdikeve, "La Honda Nostra", di viya de herwiha Azad, Jonesmann, Manuellsen û Valezka cihdigirin. Di hevpeyvîneke xwe de Bero Bass dibêje "La Honda" „dengê gelê kurd e“.
Di îlona sala 2009ê Bero Bass yekem soloalbûma xwe, "Basstime'ê dertine. Ev albûm ji aliyê "Carioca Musicê ve tê derxistin.
Bêî dilê xwe tevlî pevçûnekê dibe û tê darizandin. Lê 2 sal cezayê zîndanê û 7000 Euro yê diravî tê birrîn. 21ê nîsana 2011, soloalbûma duyem dertîn "Gangstafilm". Di viya de, Şivan Perwer jî cih digire.
Namoş, Namosh an Namosh E. Arslan (z. 8 gulan 1981 li Bietigheim-Bissingen, Baden-Württemberg, Almanya) stranbêj û muzîkvanekî alman ê bi eslê xwe kurd e. Ew herwiha hunera performansê jî dike.
Bi tevî heşt xwişk-birayên xwe li Mundelsheimê mezin dibe û ji sala 1999'an ve li Berlînê dijî. Namosh muzîka xwe wekî "organîk-elektronîk bi "Singsang", rapa evînê, "Jazzgrunge", "Hardcore-a-cappella" binav dike. Ew hilberîma albûmên xwe jî bi xwe dike. Di nava salekê de li dora 100 konsert daye.
Namosh bi hunermend û muzîkkarên wekî Wolfgang Müller, Angie Reed, Peter Thomas û Le Hammond Inferno xebitiye yan dixebite.
Savaş Buldan (jdb. 1964 li parêzegha Colemêrgê - m. li axa parêzgeha Boluyê) karsaz, ronakbîrekî kurd bû. Ji aliyê hêzên veşarî yên dewleta Romê (Tirkiye) dîl tê girtin, bi êşkenceyê tê kujtin. Buldan bi tevî Adnan Yıldırım û Hacı Karay, ji ber hotêla bi navê "Çınar Hotel" a li Yeşilyurtê (li Stenbolê), di de tên revandin. Du roj şûnde meytên wan li nêzîkê gundê Yukarıkaraş a Boluyê tên dîtin. Paşê dewletê jî îtîraf kir wan dane kujtin.
Beriya derbeya 12ê îlonê (1980) li Colemêrg û seranser Botanê xebata şoreşgeriyê dikiriye. Piştre xwe dide karsaziyê, dibe yek ji karsazên navdar ên kurdan. Wê demê dewleta romiyan (tirk) lîsteyên karsazên kurd belav dike, wan dike hedefa hêzên veşarî. Serokwezîra wê demê Tansu Çiller dibêje "di destê me de lîsteya karsazên kurd ên alîkariyê didin PKKê heye"." Bi fermana dewletê karsazên kurd yeko yeko tên kujtin.
Berê di "Kapali Çarşi" ya Stenbolê de ku wekî navenda zêrfiroşiyê tê zanîn, pirraniya dikanan ên kurd û suryaniyan bûn. Herwiha îhaleyên herî mezin ên şaredariya Stenbolê kurdan digirtin. Kapîtalîstên kurd du gelek waran de sermayeya xwe di wada navneteweyî de jî didan xebitandin. Ev yeka han dewleta tirk ditirsand ku kurd di aliyê aboriyê de bibin hêzekê. Biryar hat stendin ku samana, sermayeya kurd bê wêrankirin, karsazên kurd bên jiholêrakirin.
Nanê tîr, nanê tîrî ango nanê sêlê cureyek ji nanên kurdî ye. Ev nan zirav û gilower e û li Rojhilata navîn ji aliyê gelê kurd, suryanî, faris, ereb û cihû ve tê çêkirin. Ev nan gava ku tê çêkirin hişk e. Dema pêdivî bû, av pê tê werkirin, tê nermijî kirin. Gava nanê sêlê tê xwarin, mirov bi destên şil dilopên avê li serê diweşîne. Bi vî havî nan piştî 3-4 deqqeyan nermik dibe û (ji bo amadekiina'etûran) kare bê xwarin.
Xwê di anava ava şîregermî de tê helandin, hêdî hêdî ard tê tevlîkirin. Girik tên çêkirin (îdeal 60-80 gr) û ew di cihekê ku tavê nagire de bi qasî 10-12 deqe tên rawestandin.
Girik tên vekirin, pelhevîrkên wê (şikeva) li ser kaxezên zirav tên raxistin û di argûnê de (firne, firûn) tên pjandin.
Yan jî.
Bi taybetî berî destpêka zivistanê mirov sibehê ji xew şiyar dibe û derbasî ser agir û sêlê dibe. Hevîr tê stirîn û li ser text girêkên hevîr yên ku hatine amadekirin, tên vekirin heya ku hevîr zirav bibe. Taybetiyeke nanê sêlê ev e ku ziravbûna hevîrê xwe yê vekirî digihêje 1-2 mîlîmetran. Jin ew hevîrê vekirî bi rêya textê diavêjin ser sêlê. Sêla ku di bin de agirê bi ardû hatiye geşkirin û sor bûyî nanê dipijîne. Dema nanê sêlê tê pijandin, zarokên malbatê li kêleka dayîkên xwe yên ku nanê sêlê amade dikin disekinin, ji aliyekî ve xwe germ dikin, ji aliyê din ve jî nanê germ dixwin.
Kutilka Kerkûkê, dolmeha Kerkûkê, apraxî Kerkûk navê kutilkeke kurdî ye.
Tevlîheviya kutilk, dolmeh, kufte.
Kutîlk ji xwarinên ku nava wên tên dagirtin (kutandin), tijekirin re tê gotin. Carnan di bikaranîna kufte, kutilk, pêçandinan de tevlîhevî derdikeve. Lewra di demên dawiyê de mirovan xwarinên xwe rengîn kirine, gelek awa di nava havûdu de ceribandine. Bo mînak kufte heye nava wê ji dolmehên hûrik hatiye dagirtin. Hinan ji viya re gotine kufte, hinan jî dolmeh.
Hêşînahiyan di ava şîregermî de bişon, bidarivînin. Goşt di nava rûnê zeytê de biqelînin. Rizê ava şîregermî de bişon, hêşînahiyan tevlî bikin, tevdin. Goştê kişandî, xwê, mergeyê jî berdin navê.
Hundirê zebzeyan tê vedan û têkela hatiye amadekirin tê dagirtin. Herwiha pelên rezê û parçeyên tenik ên goştê jî tên dagirtin. We dagirtin xilas kir, rûnbirêşkekê bînin, binê wî bi rûn bikin, bidin ser agir.
Rûnê we qijilî, goştê berxê berdinê. Dûv re berê pelên dagirtî û parsûyan berdin navê. Paşê pîvaza hûrkirî, bacanreşk, îsot, kundir û fringiyan tevlî bikin.
1/2 lître avê berdin ser, ava lîmonê pê werbikin. Di germiya zêde de bi qasî 10 deqe bipijînin. Paşê agir nizm bikin, wiha jî 20 deqe bikelînin.
Êdî amade ye, dikare were ser destexaneyê (sifre).
Şêx Meşhî navê xwarineke ji başûrê Kurdistanê ye. Xwarineke quşxaneyê ye. Mirov dikare him bixe bin koma kutilkan, lewra hundirê zebzeyan tê dagirtin, him jî bin koma hêyavkan.
Navê xwarinê.
Navê xwe ji henek û galegalên civakî girtiye. Ango hinekan zebzeyên dagirtî yê devê wan bi devanga ji firingiyê hatine dagirtin, şibandine cil-bergên şêx û meleyan. Lêkolîneke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin.
Nava zebzeyan bikolin, vedin. Ji bo têkela xwe ya dolmehê pîvaz, goştê kişandî, bexdenûs, îsota reş, xwê, kîorî, sosa firingiyê û mewijan tevlîhev bikin di nava rûn de biqelînin.
Zebzeyên xwe ji vê têkelê dagirin. Devê wan bi çêtiyên tenik ên fringiyê bigirin. Ango bila devanga wan ji kumikên bacanê sor bin. Dolmehên xwe bikin quşxane yan bi dilê xwe beroşekê, avê têxinê. Sosa fringiyê bersin nava avê û di germiyeke nizm de bi qasî 30 deqe bikelînin.
Çiyayên Kurdistanê, ev çiya ne ku li Kurdistanê tên dîtin. Çendîn ji wan bi nav û deng in, di serî de Agirî(Ararat), Cûdî û Gabar in. Lê ji xeynî van çiyayan jî gelekên din jî hene, weke Çiyayê Sîpanê ku jê re çiyayê Axlatê jî tê gotin; Çiyayê Spî û hwd jî hene. Wekî din jî, Çiyayê Reş jî heye.
Kurdistan, welatekî çiyayîn e, li ser her çiyayekî pirr vegotin û çîrok û çîvanok jî tên gotin û vegotin. Weke Çiyayê Araratê ku li ser "Efsaneya çiyayê Araratê" ku ji aliyê nivîskar Yaşar Kemal ve jî hatiye nivîsandin.
Çiyayê Cûdî, bi vegotina Nebî Nûh re jî ketiye pirtûkên pîroz de. Her weha rengî û awayê divê ku mirov behsa çiyayê Araratê jî bike.
Çemên Kurdistanê ev çem û robar in ku li Kurdistanê dizên. Piraniya wan, çemên tejaneya Kendava Farsê ne, wekî Dîcle û Firat ku robarên herî mezin ên Kurdistanê ne. Lê ji xeynî wan çemên serekî jî, çemên Avaşîn, Çemê Mizûr, Çemê Ava Spî hene ku di naqabîna Cizirê û Hazaxê de diherikin û li wê herêmê bi çîrokên ku ew di nav wan de cih digirê jî bi nav û deng in.
Çemên ku bi zivistanan de dibin û bi havînan re tên berçikînê hêî hene. Minaq, Çemê Bestê ku di naqabîna gundê Xirabê Sosina û Nisêbînê de diherikê hene. Di ber Çiyayên Kurdistanê de çemên weke ên Dîcle û Firatê de ên bi vî rengî ku di zivistana de di rabin û di havînan de kêm dibin jî hene. Bo minak, li Çemê Muradê ku li Herêma Serhadê li Kurdistanê hinekî bi nav û deng e jî, mirov karê hinekî di vir de bi vî rengî bêne ser ziman.
Şifte biraşk, şiftekebab, kebabî Qaneqîn navê biraşkeke (kebab) başûrê Kurdistanê ye. Yek ji kebabên herêmên Soranan e.
Taybetiyên xwarinên Soranan.
Him çêjdar in, him jî bo tenduristiyê baş in. Mirov dikare bi hêsanî bêje ku Soranan goştê sor an xwarinên giran û bo tenduristiyê ne baş in, bi zebzeyan sivik kirine, him çêjdar kirine, him jî ziyanên wan kêm kirine.
Tirî, dendikên tiriyê, biharbêhn, singê mirîşkê, kakilê gûzê, spîka hêkê, hinar, hingiv ûêd di pêjgeha soranan de gelek cih digirin û hemî jî bo tenduristiyê bikêr û baş in. Bo mînak henar bo dil-demar baş e. Dendikê tiriyê masûlkeyên dil xwedî dikin, kakilê gûzê rêjeya kolesterînê dadixe hwd
Tevahiya berkeliya xwe tevlîhevbikin, bistrên, bikin wekî hevîrê û bi qasî 20 deqe di sarincê de bihêlin. Ji têkelê girikên kufteyî çêbikin. Di nava runê hinekê zêde de biqijilînin (biraştin).
Bi kêfa xwe binikên servîsê bixemilînin.
Biraşka Kerkûkê, Kerkûkkebab, çelokebaba Kerkûkî, biraşka şîşê ya Soranan cure biraşkeke (kebab) kurdî ye. Bi taybetî li bajarên Kerkûk, Silêmanîyê tê xwarin. Dişibe çelokebaba farisî, biraşka şîşê ya bakurê Kurdistanê. Herwiha dişibe "Edenekebab" a Edeneyê jî.
Tevahiya berkeliya xwe tevlîhev bikin, bistrên. Bi qasî 20 deqe di sarincê de bidin rawestandin. Li ser komirê bê pijandin baştir e. Gorî kêfa li şîşê rêz bikin û di agirekê nizm de bipijînin.
Cudatiya wê ji biraşka şîşê ûêd ew e, Kerkûkî zebzeyan tevlî nakin, wan jî dipijînin li binikên servîsê rêz dikin. Ango bi zebzeyên pijandî kebaba xwe dixemilînin.
Yanka Kupala (jdb. li Wyazînka, nêzîkê Mînsk; m. li Moskow, navê berê "Îvan Damînîkavîç Lusevîç") dramatîker, weşanger, wergervan û helbestvanê neteweyî yê Belarûsê ye. Bi tevî Yakub Kolas û Maksîm Bahdanovîç di hişyarbûna neteweyî ya belarûsiyan de roleke sereke lîstiye. Bi belarûsî ji vê pêvajoyê re "Ji nû ve bûyîn" (Адраджэнне) dibêjin.
Zaroktî û ciwanî.
Di malbateke xizan de tê jiyanê. Dema dibistana amadeyî ya gel bidawî dike, di karên cuda de dixebite. Salên 1903/04ê de yekem car bi polonî helbestan diweşîne. Yekem helbesta wî ya bi zimanê belarûsî di kovara Naşa Nîva de tê weşandin.
Êdî helbestvanekî navdar e.
Sala 1908ê diçe Vîlnayê di redaksiyona Naşa Nîvayê de dixebite. Helbestên wî di kovarên cuda de tên weşandin. Bi hatine şoreşa Bolşevîkan re demên dijwar jî destpê dikin û ew jî para xwe ji viya digire.
Di şerê cîhanê yê I de wî digirin eskeriyê û di avakirina rê û kolanan de dixebite. Sala 1919ê diçe Mînskê, dikeve xebata avakirina şanoya neteweyî ya belarûsî, zanîngeha dewletê û akademiya zanistiyê. Heman salê yekem hejmara rojnameya Звон (ku.: Cangoçk)ê dertînin ku gerînendeyê giştî yê weşanê Kupala bû. Heya sala 1926ê di gelek kovar, rojnameyan de dixebite yan wan dertîne. Ew herwiha berhemên navdar ên cîhanê jî werdigerîne zimanê belarûsî.
"Ji nû ve bûyîn".
Sala 1930yê êdî ew û hevalên xwe bala xwe berdidin serxwebûn û azadiya Belarûsyayê. Di berhemên xwe de pêvajoya "ji nû ve bûyîn"ê tînin ziman. Rêxistineke polîtîk jî dadimezirînin lê biser nakevin. Kupala carekê dixwaze xwe bikuje lê namire.
Dawiya temenê xwe de li Kazan a nêzîkê Moskowê dijî. Di hotêlekê de ji pêpelûkan dikeve, jiyana xwe jidest dide.
Yakub Kolas'", navê berê: Kanstantîn Mîxaîlawîç Mîskevîç (jdb. li Akînsî ya Rayon Ştoubzî, Oblast Mînsk; m. li Mînsk) helbestvan û nivîskarekî navdar ê belarûsî bû.
Wekî klasîkvanekî belarûsî tê zanîn. Bi tevî Yanka Kupala pêşengiya tevgera ji nû ve bûyînê ("Адраджэнне") dikin. Di wêjeyê de neteweperweriya belarûsî destpê dike.a>ê
Salên 1946 û 1949ê Xelata Stalîn werdigire. Pênc caran jî bi Nîşaneya Lenîn tê xelatkirin. Herwiha gelek xelatên YKSSê yên din jî didinê.
Berkuteyê mezin an jî tehtseyok ("Sitta tephronota") çûkekî li ciyê bilind û bi teht dijî.
Tehtseyok dişibite berkuteyê biçûk, lê bi qewdê xwe, nikul û serê xwe jê mezintir e û bi brûyê xwe yê reş ku qalind û drêj e jê cudatir e. Drêjahiya wî bi qeysî 16-18 cm'an e.
Li derdora Stewrê ji ber ku dengê wî yê pirr xweş jê re bilbil dihê gotin.
Bi kêz, kurm û meyweyên daran yên hişk xwe xwedî dikin.
Di navbera 5-7 heft hêkan dikin û qurpmayina wan di navbêhna 12-18 rojan de ye.
Hêlîna xwe bi heriyê li ser daran yan jî li ser tehtan çêdikin.
Tehtseyok li welatên wekî Ermenistan, Tirkiye, Kurdistan, Îraq, Îran, Sûrî, Azerbeycan, Pakistan, Hindistan, Gorcistan, Qazexistan, Tirkmenistan û Rûsyayê tê dîtin.
Kulîçeya Hewlêrê, kulîçeya Kerkûkê, kulîçeya Soranan navê kulîçeyeke kurdî ye. Pirranî li başûrê Kurdistanê tê xwarin. Cudatiya wê û kulîçeya Şingalê nîne, tenê kulîçeya Şingalê şîrîntir e ya Hewlêrê jî bo tenduristiyê û nexweşên diyabetîkê baştir e.
Hevîrê xwe bi şîr, hevîrtirş, xwê, rûnê nivîşkî bistrên. Di cihekê hênik (ne germ) de bidin rawestandin. Heya hevîrê dibe, hûn dikarin têkela bo dagirtina hundirê kulîçeyan amade bikin.
Gûza hindê ya li rêşkerê hatiye xistin, darçîn. şekir, kajîleyê tevdin. Pêçandina kulîçeyan divê di dirûvê boxçeyan de be. Têkelê bixin navê û wekî xingalê amade bikin. Rûn û hêkê bi firçeyekê li rûyê kulîçeyan bidin. Di pileyeke normal de, di firneyê de bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin.
Baldar bin, hin firne hilmê didin der, zî dipijînin û dikarin bişewitînin.
Gulava Çemçemalê, gulava sereke ya başûrê Kurdistanê ye. Li hin devaran biharbêhnan lê zêde yan kêm dikin, lê standarda gulava herêmên Soranan ev e.
Dema av keliya, pelan berdin navê. Heger quşxaneya we ji misê (paxir, sifir) be baştir dibe. Bi qasî 9-10 katjimêrî bikelînin. Kel bidawî bû, pelên we jê derînin, ango bidarivînîn.
Ava lîmonê û şekir tevlî ava gulê bikin. 10 deqe bikelînin. Êdî amade ye.
Lê dema bê servîskirin divê av tevlî bê kirin. Ango heger di stekanê (qedeh) de tê îkramkirin, divê nîvê stekanê ji ava gulê, nivê din jî ji avê be. Helbet mirov dikare bêî avê jî vexwe.
Di sarincê de bê hîştin û bi sarî bê servîskirin tê pêşniyarkirin.
Mastav, (zaraveyê soranî: Mastaw) vexwarineke navdar e. Bi taybetî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê xwarin. Li rojhilatê Kurdistanê pûjanê jî tevlî dikin.
Mastav ji çeqilmastê ne pirr cuda ye, bes heger pûjan an biharbêhneke din, lîmon ûêd tevlî bibe, cuda dibe. Mastav, "mastaw" pirranî li herêmên soranîaxêvan tê bikaranîn.
Mast û xwê berdin nava avê. Gelek baş li hev bidin. Bi sarî servîs bikin.
Tirşîna şêlimê di nava tirşînên sereke yên pêjgeha kurd de cihê xwe digire. Ji şêlimê re herwiha "binerd", "şelxam" jî dibêjin. Li herêmên Kurdistanê heman cureyên tirşînê tên xwarin.
Şêliman baş bişon, pakij bikin, bikin du qet. Avê û xwê berdin serê û di germiya 7-8 pileyê de bidin rawestandin. Çend rojan bê rawestandin, li ser daxwazê ye. Tirşîn zû werin vekirin, tehmê nadin.
Divê xwêya wê ne kêm ne jî zêde be. Hostatiya tirşînçêkeriyê di xwê de ye. Bo 1 lt avê 80 gr xwê (solin) îdeal e. Heger xwê kêm be rê dide ku hin bakterî tê de bijîn. Heger zêde be jî şor dibe.
Tirşîna arûyê di pêjgeha kurd de di nava tirşînên sereke de cih digire. Bi taybetî li rojhilatê Kurdistanê tirşînên herî çêjdar tên çêkirin. Kurd gelek hez ji tirşînê dikin.
Încareyên xwe (xiyarên biçûk) baş bişon têxin kûpekê. Xwê pê werbikin. Dendikên sîrê û sirkeyê tevlî bikin. Avê berdin serê, bila av xwe bigihîne tevahiya xiyaran.
Bexdenûsan bidin ser devê kûpê û devanga wê bigirin. Bi qasî 2 rojan bidin rawestandin, devanga wê venekin. Piştî 2 rojan devangê vebikin, hinekê din avê berdinê, lewra ava wê kêm dibe. Dîsa devangê bigirin.
4-5 hefte bidin rawestandin. Êdî dikarin servîs bikin.
Davîd Alroy, David Alroy (herwiha David Alrui), navê jidayikbûnê "Menaxem ben Suleyman Al-Ruhî", (jdb. sedsala 12 li Amêdî, Kurdistan) zana û pêşawayekî olî yê cihûyên Kurdistanê bû.
David Alroy li Bexdayê, li/li cem "Yeşîva Gaon Yaqov (Jeshiva Ga'on Ja'aqov)" perwerdeyê dibîne. Di warê zanistiya hemdemê de herwiha xwe gelek bipêş dixe. Li Amêdiyê dibe otorîteyeke siyasî jî. Li dijî şahê Îranê derdikeve, dixwaze cihûyan li hev bicivîne, Orşelîmê azad bike û cihûyan ji bindestiyê bifilitîne.
Ji aliyê farisan ve dîl tê girtin. Rayedarên zîndanê û burokratên farisan heyranê zanîn û kesayetiya wi dimînin, wî serbest berdidin. Vedigere Amêdiyê. Wê demê gelekan ew wekî mesîh (felatker) didîtin. Niha jî hin cihû bi mesîhiya wê bawer dikin. Mirovekî gelek baş, nefisbiçûk, aşitîxwaz û zana bûye. Ji ber wê jî ew wekî mesîh dîtine.
Di xew de ji aliyê xezîrê wî ve tê kujtin.
Îzhak Mordexay (bi îvrît: יצחק מרדכי, "Yitzhak Mordechai") di 22'ê sermaweza 1944'an de li bajarê Zaxoyê ji dayika xwe bûye, general, siyasetmedarekî Îsraelê ye.
Malbata Mordexay sala 1949'ê diçin Îsraelê. Sala 1962'yê tevlî artêşê dibe û di hêzên çetirbaziyê (sîwanebazî, paraşûtbazî) de cih digire. Li zanîngeha Orşelîmê perwerdeya dîroknasî û zanîna siyasetê dibîne.
Di şerê şeşrojî de fermandariya batalyona çetirbaziyê dike û biser dikeve. Bi vê fermandariya xwe di artêşê de navdar dibe, xelatê werdigire. Sala 1986'ê dibe general. Sala 1995'ê xatir ji artêşê dixwaze.
Sala 1996'ê li ser navê partiya Likudê bo meclîsa Îsraelê Knessetê tê hilbijartin. Dûv re dibe wezîrê parastinê. Di adara 2001'ê de li dijî wî doza destdirêjiya namûsê tê vekirin, bi cezayê 18 mehê tê cezakirin.
Kesên ne aşkenazî bin dibin serokwezîr?
Wî dixwestiye bibe serokwezîr. Lê ew ne ji bera aşkenazî bûye, ango ne ji cihûyên ji bakurê Ewropayê bûye ku heya wê demê tenê ew dibûne serokwezîr, îdîa hebûn ku ji ber ku wî di serokwezîriyê de israr kiriye, îftira kirine stûyê wî, wî bi destdirêjiya namûsê dane navreşî kirine.
Hejmara pêşîn a kovara Gurzek gul (1989)
"Gurzek gul" kovareke folklorî û çandî bû. Hejmara pêşîn di meha adara 1989an de li Qamişloka Başûrê Rojavayê Kurdistanê ji hêla Ebdulbaqî Huseynî û Konê Reş ve derket.
Li gorî endamên "Gurzek gul" armanca kovarê vejiyana çanda kurdî û pêşketina zimanê bav û kalan û nivîsandina folklora kurdî bû ya ku heta wê demê nehatibû çapkirin.
12 hejmar derketin û di sala 1992an de rawestiya.
Havîv Şîmonî, Haviv Shimoni (jdb. 13ê kanûna paşîn a 1933 li Dihokê - m. 13ê tîrmeha 1994) siyasetmedarekî Îsraelê bû. Ji kurdên cihû ye.
Demekê sekreteriya giştî ya komeleya neteweyî ya kurdên Îsraelê kiriye. Li zanîngeha Orşelîmê perwerdeya zanîna polîtîk dîtiye. Sala 1951ê tevlî partiya Mapaiyê dibe. 1965 heya 1969 endamê konseya karkeran a Orşelîmê ye. 1964 heya 1973, di komîteya karkeran a wezareta karê endustrî û bazirganiyê de peywirdar e. Heya 1979ê jî di navenda dîzaynkirina berheman a Îsraelê de dixebite.
Herwiha demekê di Knessetê de (parlamena Îsraelê) cihdigire (ketin 1973). Xwedî nêrînên çepgir, sosyalîst bû.
Yehezkel Zakayî, Yehezkel Zakai (jdb. li başûrê Kurdistanê) siyasetmedarekî Îsraelê ye. Ji kurdên cihû ye. Di nava salên 1977 - 1984ê de, di parlamena Îsraelê Knessetê de cihgirtiye.
Zakayî sala 1950yê çûye Îsraelê. Di nava "Partiya Karker a Îsraelê" de siyaset kiriye. Di tevgerên sazkirina komûnan de peywirdarî kiriye.
Sînagoga Ûrfalîm (ji Rihayê), li Orşelîmê
Cihûyên Rihayê, Ûrfalîm (), cihûyên Ûrfanê navê civaka kurdên cihû yên ji Rihayê (Ûrfa) çûne Îsraelê ye. Endamên vê civakê hevûdu digirin, cihên ku jê hatine nadin jibîrkirin. Pirraniya wan di sala 1896'ê de, barkirine ku wê salê herwiha romiyan (tirk) ermenî qirrdikirine. Komekê jî sala 1947'ê barkirine.
Ji ber ku hinek ji wan ji Pîrsûs (Sirûc), hinek jî ji gundê Çêrmikê barkirine ji xwe re "Sirûcalîm", "Çermikalîm" jî dibêjin. Tê zanîn berê li parêzgehên Riha, Mêrdîn, Dîlok û Amedê hejmareke mezin kurdên cihû jî hebûn. Ji ber pêkutî û komkujiyên Osmanî û komara nû ya Romê, wan jî wekî kurdên êzîdî, hay (ermenî) û suryanîyan barkirin.
Pêjgeha asûrî gelek dewlemend e. Asûrî, Suryanî, Keldanî xwedî dîrokeke gelek kevn, çandeke dewlemend in. Li Mezopotamyayê cihwar in û Mezopotamya jî wekî yekem şarezayiya mirovahiyê lê rûdaye tê zanîn. Bi pêşketina Mediyan, belavbûna Îslamê, hatine berên romiyan (tirk) ve, li ser wan pêkutî gelek zêde dibe û bi dehan komkujiyan re rûbirû dimînin. Gelek ji wan bo canê xwe bifilitînin, bûne misilman. Gelekan jî barkirine.
Asûrî jî parek ji Kurdistaniyan in û kûltûra herdu gelan gelek dişibîn hevûdu, lewra bi hezaran salan bi hev re jiyane. Hin caran asûrî bûne serdest, hin caran kurd, lê di nava herdu gelan de her danûstandin û biratî hebûye.
Pêjgeha asûriyan pirr dewlemend û rengîn e. Hin xwarinên kurdî ji asûriyan hatine, xwarinên kurdan jî tevlî pêjgeha wan bûne. Zad(dexl), tirî û zebze di xwarinên asûriyan de gelek cih digirin. Gelek xwarinên wan bi yên kurd, ereb, faris û tirkan re hevpar in.
Pêjgeha rûs ji xwarin, vexwarin, teknîk û taybetiyên çanda xwarin-vexwarina rûsan re tê gotin. Şorbe, xwarinên ji hevîrê, benî, kebab, masî û çêjên deryayê, xwarinên quşxaneyî yên riwekan (zebze) di pêjgeha kurd de sereke ne. Hin xwarinên masiyan hene ku masî di nava avê de tên kelandin.
Dîsa pêjgeha rûs ji aliyê kulîçe (paste), tirşîn, goşt, fêkî û riwekên hişkkirî ve herwiha dewlemend e. Di dema YKSSê de xwarinên gelek gelekan jî tevlî pêjgeha rûs bûne. Li Rûsyayê di nava herêman de ji aliyê xwarinan ve hin cudatî hene. Li Sîbîryayê bandora xwarinên Yakûtî, li başûr a xwarinên qefqazî heye. Kurdên Rûsyayê gelek xwarinên xwe parastine lê nivşên nû fastfood û xwarinên rûsî dixwin. Rûs herwiha bi semawer û çayê jî tên naskirin.
Lebzîne, lêvzîne, lewzîne navê vexwarineke, şîranîyeke kurdî ye. Ji gûza hindê (nargîl) û gulavê (ava gulê) tê çêkirin. Li başûrê Kurdistanê, parêzgehên Amed, Dîlok, Wan, Mahabadê pirr tê vexwarin.
Zarok heger gûza hindê pirr be, jê re dibêjin xwarin, heger gulav pirr be jî dibêjin vexwarin.
Berkeliya lêv-tevzînokê (lebzîne).
Ev terîfe li Ewropayê hatiye tomarkirin. Dibe ku ji orjînaliya xwe hinekê cuda be.
Pelan bişon bikin badiyeke mezin. Ava kelandî berdin serê. Devê badiyê yan kûpê zexm bigirin (devangê bigirin) û bi qasî 24 katjimêrî bihêlin.
Bidarivînin, şerbetê berdin nava ava wê ya we darivand (parzûn kir). Viya li şûşeyan an kûpikên devê wan tên girtin parvebikin. Herî kêm divê 1 hefte neyên bikaranîn. Bi sarî tê servîskirin.
Şorbeguh, şorbeya guh(ê) navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li parêzgehên Dîlok, Amed û Rihayê bi heman navê tên binavkirin. Carnan ji ber asîmîlasyonê navê vê xwarinê bi zimanê romî (tirkî) jî dibêjin. Li herêmên din carnan bi navên din tê binavkirin.
Goştê kişandî bi biharbêhnê bistrên. Hûn dikarin pîvazê jî tevlî goştê kişandi bikin, li ser daxwazê ye. Di tasekê de hêk, xwê û avê biçelpînin, hevîrekê tîr bistrên. Bila ji memika guhê hişktir be. Vê hevîrê bi qasî 10-12 deqeyan bidin rawestandin.
Pelhevîrkan vekin (şikeva), bila ne pirr tenik, ne jî stûr be. Ji pelhevîrkê (pelhevîrkan) çargoşeyên aliyekê wan 3 cm e bibirrin. Ji têkela we ji bo hundir çêkiribû, van çargoşeyan dabigirin. 10 deqeyan bidin sekinandin. Di nava rûn de biqijilînin.
Rûn, ardê berdin quşxaneyê heya zerayî pê ket biqelînin. Ava goşt (bila sarî be) berdin ser, tevdin û bikelînin. Xwê bavêjinê. 5 deqe şûnde bi wan kufteyên re servîs bikin.
Şorbemaş, şorbemas "(di hin devoka de tîpa "ş" dikin "s")" navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Semsûrê navdar e. Herwiha li herêma Tolhildanê, bi taybetî li parêzgeha Meledîyê jî gelek didin ser.
Danê xwe pakij bişon, ji êvar ve têxin nava avê. Danê berdin nava ava goşt heya nermijî bû bikelînin. Pîvazê xelekî hûrbikin, berdin navê. Pîvaz jî nermijî bûn, keliyan, îcar jî maşê tevlî bikin. Bila ew jî nermijî bibe.
Du rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, îsota tûj têxin navê. Baldar bin îsota tûj zû dişewite.
Şorbeya we êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Şorbeya koçeran, li Amedê şorbeya zozanî, şorbeya dimiliyan, şorbeya mastê mihên sor, şorbeyeke pêjgeha kurd e. Derbasê pêjgeha Tirkiyeyê jî bûye û bi tirkî jê re "Yayla Çorbasi" dibêjin. Bo vê şorbeyê gelek binavkirin hene.
Di badiyekê de hêk, ard û mastê biçelpînin. Hindik hindik ava goşt pê bidin xwarin û bidin ser agir. Dema dikele bêrawestan tevbidin (li hev bixin). Dema bêhna ardê çû û hinekê tîr bû, xwê bavêjinê û kelekî pê bînin.
Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, pûjanê kêmtirî 1 deqeyê biqelînin, baldar bin bila neşewite. Ev ji bo ser şorbeyê ye.
Çemê Kexteyê an jî çemê Gendereyê li ber çiyayê Nemrûdê, li parêzgeha Adiyemanê (Bakurê Kurdistanê) ye.
Kexte
Moşe Barazanî yan Barzanî "(Moshe Barazani)" (jdb. li Bexda - m. li Orşelîm) kurdekî cihû bû, tevlî têkoşîna azadiya Îsraelê bûbû.
Barzan navê herêmek e bo gelek malbatan bûye paşnav.
Malbata wî ji herêma Barzan a başûrê Kurdistanê ye, lewra jî paşnava wan "Barzanî" ye. Herêmên Kurdistanê herwiha bûne paşnavên malbatan jî. Barzan him bûye paşnavê kurdên misilman, him jî yên cihû û xrîstiyan. Di vir de divê mirov jibîr neke, Barzan navê herêmek e. Di nava malbata Mele Mistefa Barzanî û Moşe Barazanî de ti xizmatî (lêzîmtî, eqrebatî) nîne. Ji ber ku tev jî li Barzanê jiyane, ev paşnav girtine.
Moşe Barazanî li Bexdayê jidayîk bûye. Di temenê xwe yê ciwanî de tevlî nava refên partîzanên bo rizgarkirina Îsraelê têdikoşin, dibe. Ji aliyê hêzên leşkerî yên Brîtanyayê ve tê girtin. Ew û hevalê wî Meir Feinstein di baregeheke rûs a li herêmê de tên zîndanîkirin. Cezayê dardekirinê li wan tê birrîn. Wê demê îngilîz li herêmê bûn û nedixwestin ti kes bêî wan tevbigere. Ew bi kujtina serbazekî îngilîz tê tewanbarkirin.
Beriya ku bên dardekirin, ew û hevalê wî li zîndanê dawî li jiyana xwe tînin, ango xwe dikujin. Ji aliyê gelê Îsraelê ve wekî lehengekî tê zanîn.
Irgûn, Irgûn Tzsva’î Le’ûmî (ארגון צבאי לאומי)‚ rêxistineke çekdarî ya cihûyan bû. Bi kurtî wekî Etzel an IZLê jî tê binavkirin. Navê wê tê wateya "rêxistina çekdarî ya welatê Îsraelê"." Peyva "irgûn" jî bi îvrît (hebrayî, îbranî) di wateya "rêxistin"ê de ye.
Sala 1931'ê de ji aliyê partiya revîzyonîst ve tê damezirandin. Avraham Tehomî yek ji fermandar û damezrînerên vê rêxistinê bû. Di derketina rêxistinê de hin aliyên ku îro jî nayên zanîn hene.
Beriya damezirandina Îsraelê, di nava salên 1931 - 1948'ê de li herêmê têdikoşiya. Gorî hinekan wekî rêxistineke terorîst jî tê dîtin. Vê rêxistinê li dijî mêtîngeriya Brîtanyayê têkoşîn dida, lewra wê demê li herêmê brîtanî hebûn. Herwiha li dijî hêzên ereban jî.
Fermandarî.
Di bin fermandariya Yabotînskî de rêxistin êrîşên bombeyî yên mezin pêk tîne. Gelek baregehên eskerî yên brîtanî dide ber bombeyan. Sala 1940'ê Yabotînskî dimire, hêza rêxistinê jî bidawî dibe. Davîd Razîel bi polîsên brîtanî ve lihev dike. Dûv re ev rêxistin bi brîtanî re hevalbendiyê dike. Rêxistin dala 1948'ê 3 eskerên Îsraelê jî dikuje.
Ji vê rêxistinê gelek komikên nû derdikevin. Sala 1952'yê nameyeke bombeyî dişînên bo serokê Almanyayê Konrad Adenauer, lê nameyê polîs vedikin û di teqînê de polîsekî alman jiyana xwe jidest dide.
Biraşka tîkegoştê, tîkekebab, kebaba tîkê biraşkeke pêjgeha kurd e. Kurd ji biraşkê re kebab jî dibêjin. Li parêzgeha Dîlokê ji vê kebabê re "kebaba tîkê" yan "kebaba tîkegoştê" dibêjin.
Navê xwe ji tîkeyên goşt, goştê tîkekirî digire.
Betanê goşt derînin, pakij bikin. Goşt û dawê tîke bikin. Di badiyekê de bi tevî terbiyeya kebabê li hev bidin. 11-13 katjimêrî bidin rawestandin.
Sê tîke goşt, yek tîke daw, wisa li ser şîşê rêzbikin. Şîşên xwe 10 cm ji ser agir re bigirin. Agirê komirê be. Baş pijiya dikarin bînin ser destexaneyê (sifre).
Biraşka sêvaxînê, sêvaxînkebab, kebaba tîkeyê domeyanî, kebaba sêva binerdê navê biraşkeke pêjgeha kurde. Bi taybetî li parêzgeha Semsûrê navdar e. Bi latînî jê re "Helianthus tuberosus" dibêjin.
Devokên kurdî de sêvaxîn.
Hin ji vanan cureyên sêvaxînê ne. Xebateke zanistî ji aliyê florîst û zimanzanên kurd ve nehatiye kirin.
Hûn dikarin bi kêfa xwe terbiyeya wê amade bikin. Herwiha hûn dikarin tîkeyên goşt an zebzeyeke din jî li ser şîşê rêz bikin lê di orjînalê de goşt nîne.
Sêvaxînên xwe pakij bişon, qalikên wan bigirin. Di nava terbiyeyê de li hev bidin. Li ser şîşê rêz bikin.
Pêşniyar.
Tîkeyên dawa pez tehmê dide vê kebabê. Ango tîkeyek dawê û ek jî sêvaxînê li şîşê bidin.
Peyik an jî satelît, alavek e ku ji esmên weşanê dike.
Di sadsale me de, ji bo têkilî û danûstandinê Tekonolojî tê bikarhanîn. Peyik, lingekî ku di temenê wê têkilî û pêşketina bi tekonolijiyê re cih digirê ya. Peyik, sandina wan ya li asîmanan jî, bûya weke sektorekê. Ji wê re tê gotin Binasazîya Teknolojiyê. Lê mixabin, hê heta vê roja me, çend ku kurd, ser 50 milyonî re li cihanê dijîn, hê Peyikeka xwe jî ne şandina asîmanan. Çend ku herî zêde pêdivîya wan bi wê heya. Rêveberîya Başûrê Kurdistanê, bi rêveberî karê wê bişênê. Lê hê ne şandina.
Peyik, temenê binasazîya pergala Telefonê, ya Televîzyonê û hwd, ku hê gelek aliyên din mirov karê di nav de bêne ser ziman. Bi teybetî, di zanistê de jî dihên bikarhanîn. Minaq, Peyikên zanistê jî hena. Bi saya serê wan, erdhej, di roja me de, bûna wan û şideta wan tê kifşkirin. Bi wê re, mirov karê bêje ku î ro bi dehan peyikên zanistê ku bi wan zanist tê kirin hena.
ROJ TV, ji ber ku hê peyika kurdan nîn a û li ser peyikên din weşanê dike, minaqeka ku herî zêde li berçav a ku rastî astangîyan tê. Kurd, pêdîvîya wan bi peyikaka mazin ya ku bi wê re temen û binasazîya pêşketina xwe ya li ser teknolojiyê re çêkin, pêdivîya wan pê heya.
Plazmaya xwînê şileyek zerokî ye
Plazmaya xwînê an jî plazma şileyek bi rengê zer e. Xirokên sor, xirokên spî û perikên xwînê di nav vî şileya zerokî de tên veguhaztin. %55ê xwînê ji plazmayê pêk tê. Ji bilî xaneyên xwînê, plazma gelek madeyên din jî lixwe digire. Proteîn, dijeten, asîdên amînî, glukoz, asîdên çewrî, xwê, îyon, hormon, vîtamîn, av û madeyên paşmayî, yên wekî karbona dîoksîd, amonyak û ure, madeyên serekê yên nav plazmayê ne. %90ê plazmayê av e. Ava plazmayê li dîwarê rûviyan ji nav xurekan tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Hinek ava plazmayê jî di nav xaneyan de piştê reaksiyonên kîmyayî, wekî madeya paşmayî çê dibe û tevlê xwînê dibe. Ji bilî avê %7ê plazmayê ji proteînan pêk tê. Hinek ji van proteînan her tim di nav plazmayê de digerin û wekî proteînên plazmayê tê bi navkirin. Rêjeya pH a xwînê bi proteînên plazmayê ve tê rêkxistin. Albumîn, globulîn û fîbrînojen proteînên sereke yên plazmayê ne. Di nava plazmayê de proteîna herî zêde albumîn e. Albumîn di kezebê de tê çêkirin. Albumîn pestoya navbera xwînê û şaneyan rêk dixe. Herwisa di nav xwînê de veguhaztina asîdên çewrî, vîtamîna D, hormona tîroksînê jî bi navbeynkariya albumîn pêk tê. Îyonên metalên wekî sodyum, potasyum û kalsiyumê jî di nav xwînê de bi navbeynkariya albumîn tê veguhaztin. Di nav plazmayê de sê cureyên proteîna globulîn heye. Globulîna Alfa û ya Beta di kezebê de tê çêkirin. Karê serekê yê van proteînan rêkxistina pestoya osmozî ya xwînê ye. Herwisa globulîna Alfa û Beta jî mîna proteîna albumîn, di nav xwînê de veguhaztina hesin, çewrî (lîpîd) û vîtamînên A, D, E û K pêk tîne. Navê globulîna sêyem Gama globulîn, an jî îmunoglobulîn e. Ev proteîn di xaneyên lîmfosîta B de wekî dijaten tên çêkirin. Karê sereke ya globulîna gama rêkxistina bergiriya laş e. Dijaten proteînên taybet in, ji boy bergiriya laş, ne yek lê gelek cureyên dîjatenan heye. Heke laş tûşê hokarên nexweşîyê bibe, rêjeya dijatenan jî zêde dibe. Ji proteînên plazmayê a herî hindik proteîna fîbrînojen e. Fîbrînojen beşdariya kirdarî ya xwînmeyînê dike. Ev proteîn bi eslê xwe enzîmek neçalak e, dema xwînmeyîn rû dide, fîbrînojen çalak dibe û wekî fîbrîn bi nav dibe. Piştê herisînê, xurek ji rûvî derbasê nav xwînê dibe, xurekên herisî di nav plazmayê de bi gera xwînê belavê hemû şane û xaneyên laş dibin. Heke ji nav plazmayê fîbrînojen were durxistin, serum tê destxistin. Ango plazmaya bêfîbrînojen wekî serum tê binavkirin.
Avraham Tehomî (jdb. 1903 li Odessa; m. 1990 li DYA) fermandar û damezrînerekî Irgûnê, yek ji kasayetiyên navdar ên têkoşîna siyonîzmê bû.
Koçberî, ji Rûsyayê tê Filistînê.
Bi navê "Silberg" sala 1903yê li Odessa, Rûsyayê tê jiyanê. Sala 1923yê bar dike Filistînê û navê Avraham Tehomî li xwe dike. Li Filistînê tevlî têkoşîna azadiya gelê cihû û bicihanîna armancên bîrdoziya siyonîzmê dibe. Dibe endamê partiya siyonîst-sosyalîst Hîstadrût û Haganayê.
Kujtina Jacob Israël de Haan.
Wekî eskerekî di bin fermandariya Îzhak Ben Svî dibe ku ew sala 1952yê dibe serokwezîr.
Di 30ê hezîranê 1924ê de Tehomî, nivîskarê cihû Jacob Israël de Haan, li Orşelîmê dikuje, ji ber ku ew wê demê wekî rojnamevan dixebite û bala cîhanê dikişîne ser hatina kadroyên siyonîst bo herêmê û xetereyên bi xwe re tînin. Ev kujerî li Ewropayê bi tundî tê şermezarkirin.
Hagana û fermandariya Irgûnê.
Sala 1925ê Tehomî dibe alîkarê fermandarê Haganayê yê herêma Orşelîmê, di nava salên 1929 - 1931ê jî fermandar. Bi legal û îllegal li dijî dagirkeriya Brîtanyayê ya li herêmê têdikoşe. Herwiha li dijî hêzên ereban jî. Ew ji ber nakokiyan Haganayê diterikîne, û dibe fermandarê Irgûnê. Ewropa û DYA ji Irgûnê ne kêfxweş bûn, lewra li dijî wan jî têdikoşiya. Sala 1937ê vedigere Haganayê, bi xwe re tenê 1500 endaman tîne, yên din wekî komikan bi rêbazên gorî gelekan terorî li dijî îngilîz û ereban şer dikin.
Tehomî piştî serxwebûna Îsraelê li DYAyê dijî û li wir sala 1990ê jiyana xwe jidest dide.
Têmûrê Xelîl.تیمور خلیل.sala 1949a li paytexta Ermenistanê, li bajarê Rewanê ji diya xwe bûye. Piştî temamkirina fakûlta fîzîk-matematîk, sê salan (1974-1977) li gundê kurda – Sîpanê dersên matêmatîkayê daye zarokên kurda. Ji sala 1977-1981 û 1984-1992 di rêdaksyona rojnama kurdî ya “Rya teze” da xebitîye: pêşî wek nûçegihan, paşê jî wek serokê beşa çandê. Di salên 1981-1984an da rêdaktorê radyoya kurdî ya Êrîvanê bûye. Di salên 1992-1997an da cîgirê rojnama kurdî ya “Golos kurda” bûye, ku li Moskvayê bi zimanê rûsî çap dibû. Bi seda gotarên wî di kovar û rojnameyên ermenî û rûsî da û herwiha hema bêje hemû kovar û rojnamên kurdî yên bi nav û deng, ku li Ewrûpayê û Kurdistanê derdiketin û derdikevin da çap bûne. Di nav wan da hevpeyvînên bi Cegerxwîn, Qanatê Kurdo û Ebdulrehman Qasimlo jî hene.
Têmûrê Xelîl çend sala endamê komîtêya Komela Xwendkarên Kurd bûye li Ermenîstanê, paşê jî bûye sêkrêtarê komîtêya Şêwra Rewşenbîrên Kurd li Ermenîstanê. Ew endamê Yekîtiya rojnamevanên bajarê Moskvayê ye. Ew yek ji endamên Komika “Kurmancî” ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye, endamê redaksyona kovara “Roja Nû” bû.
Çend sitranên wî di radyoya kurdî ya Yêrêvanê da hene, wek “Mêrê mêrxas” (li ser Mele Mistefa Barzanî), “Milkê kurdî” û yên din.
Pirtûkeke Têmûrê Xelîl ya serpêhatiya ya bi sernavê “Dengê xûnê” ber çapê ye. Wî herweha pêşgotina dîwana Cegerxwîn ya 8a – “Aştî” nivîsîye, (em wê jî bêjin, ku ra tevayî ferhenga “Rûsî-kurdî” ya Î. Farîzov kirine “Tirkî-kurdî”.
Bavê wî – Xelîlê Çaçan 24 salan (1957-1981) serokatiya radyoya kurdî li Yêrêvanê kirîye, dayka wî – Eznîva Reşîd 27 salan (ji destpêkê: 1955'an heta 1982'an) spîkêra pêşin ya radyoya kurdî bûye. Du keçên Têmûrê Xelîl hene. Mîdîyayê beşa rojnamegeriyê ya Zanîngeha Moskvayê ya ser navê Lomonosov temam kirîye, lê Dîdare Zanîngeha Stokholmê, beşa sosîonomiyê xilaz kirîye û niha di belediya Stockholmê da wek sosîonom kar dike. Çend miqalên herdu keçên wî yên ser kurda di kovar û rojnameyên ermenî, rûsî û kurdî da çap bûne. Ango, ji malbeta Xelîlê Çaçan 3 kes rojnamevanên profêsyonal in, yek spîkêr (peyvkar) bûye û bi tevayî weke 80 salan bi karê xwe va xizmetî gelê xwe kirine.
Têmûrê Xelîl niha li Swêd dimîne, lê ji meha adarê sala 2008an derbazî Moskvayê bûye û di radyoya kurdî ya DENGÊ RÛSÎYAYÊ da kar dike.
Heta niha Têmûrê Xelîl heşt pirtûk ji zimanê rûsî wergerandine kurdî.
Niha jî pirtûka O.Vîlçêvskî ya bi navê "Kurd" ji rûsî werdigerîne, ku sala 1961ê li Lênîngradê çap bûye.
Kesên din li ser Têmûrê Xelîl.
Di hejmara kovara ”Roja Nû” ya 100î da leca kurteçîrokan hatibû derbazkirinê. Yek ji wan kurteçîrokan ya Têmûrê Xelîl bû. Di hejmara dû wê ra endamekî jyûriya qîmetkirina kurteçîrokan Mazhar Kara, ku ciyê pêşin dabû kurteçîroka Têmûrê Xelîl ya bi sernavê ”Dilê germ, serê sar…”, awa nivîsî: ”Dilê germ, serê sar…” ji aliyê pêkanîna zimanê kurmancî da çîroka here biserketî ye. Ji alî ziman da mirov dikare bibêje çîrokeke bêqusûr e. Taswîrên wî pir biserketî, hevokên wî lihevhatî, kurdiya wî zelal û xweş e. Babeta çîroka wî gelek zor e. Lewra ew taswîrî deşt û çiya, çem û kaniya, ken û girî nake. Wî dest avêtîye psîkolojiyê. Ew bi wê çîrokê evîna şikestî, ruhciwantiyê vedike, ruh û hîs û pejnên xortekî evîndar dike. Di wî karî da Têmûrê Xelîl nivîskarekî gelek pêşketî ye. Em ji wî berhemên nû hêvî dikin”.
Şorbeya gilorikê ya Dîlokê, ji gelek şorbeyên gilorikê yên pêjgeha kurd, yek e. Bi taybetî li parêzgeha Dîlokê navdar e. Li herêmên din him bi heman navê, him jî bi navên cuda tê binavkirin.
Kurteagahî.
"Gilorik" "(gilolik, gilûlik") ji kufteyên hûrik rê dibêjin. Cureyên şorbeya gilorikê hene û carnan bi navên cuda jî tên binavkirin. Bo mînak li Meledîyê "şorbê zivistankî", li Erdêxanê "gilûlik", cureyên vê şorbeyê ne.
Savar pirranî li bakur û rojhilatê Kurdistanê tê bikaranîn û gelek kufte jî ji savarê tên çêkirin. Li başûr û herêmên hewaya wê germ e, bêhtir rizê (birincê) dixwin. Di viya de bandora gelê cîran ereban jî heye, lewra birincê pirr dixwin. Bi rastî xwarinên ereban gelek rengîn in û pêjgeha ereb gelek dewlemend e.
Beriya hûn destpê bikin, nokê bi qasî 8 katjimêrî di nava avê de bihêlin. Bila ji 8 saetê zêdetir jî nemîne. Nokê bi tevî tîkegoştê bidin ser agir. Keliya kefa wê bigirin, darxûnê (devanga, qalpaxa quşxaneyê) bigirin, heya nermijî bûn, bikelînin. Beriya hûn ji ser agir daynin, xwê bavêjinê.
Rizê xwe pakij bişon, bi çatekê hinekê ziwa bikin, lewra şil bin gilorik hevûdu nagirin. Di hawanê de bikutin. Bi goştê kişandî, xwê, îsota reş baş bistrên. Gilorikan çêbikin. Van gilorikan di nava ava kelî ya şor de bikelînin, bixaşînin (bi qasî 4-6 deqeyan). Bi kefgîrê wan bigirin û berdin nava goşt û nokê, bi hevre heya kufte baş keliyan, bikelînin.
Hêk û mast biçelpînin, ji ava gilorikan (we nerijand înşallah) hindik hindik hinekê tevlî bikin, ron bikin. Viya bersin nava xwarina xwe. Xwê bavêjinê yan kontrol bikin. Çend kelan pê bînin, lê her tevbidin, bila binê wê negire.
Kelandin bidawî bû, li binikên servîsê belav bikin. Di nava rûn de pûjanê biqijilînin û berdin ser binikan. Êdî dikare were ser destexaneyê.
Pêjgeha ereb ji cure, awa û dewlemendiya xwarin, vexwarinên nîvgirava ereban û welatên din ên ereb lê dijîn re tê gitin. Bo gotineke din ji xwarin-vexwarinên ereban re dibêjin.
Oryantalîzm û tevlîhevî.
Li rojavayê Ewropa û bakurê Amerîkayê, ji ber gelek sedeman, çanda rojhilata navîn, bakurê Afrîkayê, Anatoliya, Kurdistan û heya qefqazê dikin para ereban an jî di demên dawiyê de para romiyan (tirk). Ev ji oryantalîzmê tê. Bo rojavayiyan rojhilatî her rojhilatî ne, çi kurd, çi ereb, faris, tirk ferq nake. Ev jî dibe sedemê gelek tevlîheviyan.
Bi çûyîna romiyan (tirk) bo Ewropayê ve (salên 1960-70) çi xwarin-vexwarinên mezopotamya, Kurdistan û cîhana ereban hene îcar jî wekî yên tirkan hatine naskirin. Bo mînak li ewropa ji lehmecûn a erebî re, "pîzaya tirk" dibêjin. Ji kafêya ereban re jî, "qehweya tirk". Bi dehan heya sedan wiha binavkirin hene.
Xwarinên ereban gelek rengîn in.
Çand û hunera ereban pirr dewlemend e. Bi belavbûna Îslamê re kûltûra gelên îslam pejirandine jî tevlî ya ereban bûye. Xwarinên ereban bandoreke mezin li yên cîranan kirine, herwiha berevajî jî. Riz, nîsk, lovî (lobiye), berhemên şîr, goştê sor bingeh in di pêjgeha ereb de. Bi qasî kurd û farisan nebe jî, biharbêhnê bikartînin.
Li bakurê Afrîkayê ku lê ereb dijîn, bandora xwarinên herêma Deryaya Navîn û afrîkayî jî gelek e. Mirov dikare bêje, li peravên Deryaya Navîn, çandeke hevpar heye. Ji pêjgeja kurdî jî gelek xwarin derbasê ya ereban bûye. Kufte, hin cureyên şorbeyê û kilor ji kurd û farisan derbasê ereban bûye.
Ereb bi kafê (qehwe), şîranîyên bêhempa, goşt û riz, dehan cureyên nanê deng dane. Di cîhanê de cihê pêjgeha ereb gelek mezin e, bilind tê nirxandin.
Bedewî.
Bedewî koçber in, li bakurê Afrîkayê dijîn. Gelek taybetmendiyên wan hene. Herwiha pêjgeha wan jî ji ya ereban gelek cuda ye. Hêştir di jiyana wan de cihekê sereke digire, dîsa berhemên wê jî. Bizin û mihan jî xwedî dikin, berhemên şîr dixwin. Ji gelek aliyan ve xwarinên wan dişibin ên herêma Deryaya Navîn.
Eutelsat, Şerkteta têkilbûnê ya ewropa ya. Navenda wê li Parîsê ya. Di salên 1977´an de temenê wê hat avêtin ji aliyê Dewletê ve. Lê di 2001´ê de hat taybetkirin. 529 karmendê wê hene. peykên Eutelsatê, li ser 150 welatî re diweşêne. Li parzemîna Amerîka, Efrîqa, Ewropa, Asya û hwd dibe. Weke saziyeka têkilbûnê ya ji wan saziyên herî mazin tê zanîn. Heta naha 24 peykên wê li esman diweşênin.
Televizyonên kurd, ên weke ROJ TV li ser peyka wê weşan dikir, lê li ser xwesteka tirkî Eutelsat´ê, di 22´ê çileya 2012´an de yek alî weşanên wê da sekinandin. Balyozê giştî yên DYA'yê li Enqereyê Francis Ricciardone, Got ku "Me ji dostên xwe yên ewropî rica kir ku weşanên Roj tv werine sekinandin."
Cîgerkebaba Amedê, biraşka cîgerê, kebaba kezebê ya Amedê navê cîgerkebabeke kurdî ye. Di pêjgeha kurdî de gelek "cîgerkebab" hene. Ji cîgerê re herwiha "kezeb" jî tê gotin. Li parêzeghên Riha û Dîlokê vê biraşkê di taştêyê de dixwin. Li herêmên din jî ev kebab tê pijandin lê li Amedê deng daye, wekî xwarineke Amedê tê zanîn.
Kezeb û dûmê tîke bikin. Li ser şîşê sê tîke goşt yek tîke dûmê rêz bikin. Bi zarê zikê bipêçin û li ser agirê komirê bipijînin.
Windows (bi inglîzî "pencere" an "pace" an "teqa"), sîstemeke xebitandinê ya komputer e. Ji ber ku qutuyên wekî şibake bi kar tîne, navê wê 'Windows' bû. Numuneya sîstemeke bê şibakeyê DOS e.
Wîndows berhemek şirketê Microsoft e.
Reqebetkarek ji bo Windows sîstema Linux e.
Wîndowsa kurdî.
Microsoft Windows hîn bi zimanê kurdî tune, lê projeyek bi navê « Wîndowsa Kurdî » heye. Lê di Windowsa nû ya Microsoftê Windows 8de bi navê "[http://blogs.msdn.com/b/b8/archive/2012/02/21/using-the-language-you-want.aspx Centeral Kurdish (Iraq)]" heye.
Bekîr Kaya (fermî Bekir Kaya) parêzerekî kurd û şaredarê Wanê ye.
Kaya di sala 1977an de li navçeya Agiriyê Avkevirê jidayîk bû. Dibistana seretayî, dibistana navîn û amadeyî li Îdir û Agiriyê qedand. Di sala 1994an de li Fakulteya Dadê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi zanîngehê kir. Di sala 1999an de ji Zanîngeha Dîcleyê mezûn bû.
Kaya, di sala 2001an de li bajarê Wanê bicih bû û girêdayî baroya Wanê parêzeriya serbest kir.
Kaya, li baroya Wanê alîkarê serokê baroyê û endamtiya lijneya rêveberiya baroyê kir. Kaya zewiciye û zarokekî wî heye. Hilbijartina herêmî ya 2009an de şaredarê Wanê hate bijartin.
Yaşar Eroglu (jdb. 1960, Qerekilîs, Agirî) nivîskar û rojnamevanekî kurd e.
Ji ber tevgerên xwe yên siyasî di sala 1981an de hatiye girtin û 21 salan girtîgehê de ma. Piştî derketinê tevlî xebatên çand û wêjeyî bûye. Wek rêveberê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û edîtorê Kovara Zend xebitiye. Di sala 2007an de wek qunciknivîs û edîtorê Azadiya Welat xebatên xwe berdewam kirine. Nivîsên wî di kovara Çirûsk, malperen Amîda Kurd, Diyarname, TZP Kurdî, Arya Haber de hatine weşandin.
Keremê Kor (1922 - 1997, Navê Tirka pêve kirine Kerem Kılıç)
dengbêjekî kurd e. Ew xelkê Bazîda Agiriyê ye.
Dengbêj Nîhat Agirî di sala 1974'an de li gundê Ûlikendê ser Giyadîna Agiriyê ji dayîk bûye, dengebêjekî kurd e. Vêga ew li Îzmîrê dijî. Zewicî ye û bavê 3 zarokan e. Li Agiriyê du Nîhat hene ku hin caran mirov wan tevî hev dike ango nizane ku kîjan Nîhat kîjan e?. Ji ber ku, di navbera navên wan de tenê cûdatiyek heye. Yê ku dengbêje, navê wî Dengbêj Nîhat Agirî ye yê nivîskar û lêkolîner jî Nîhatê Agirî ye.
Niha (2012) di NÇM'a Îzmîrê de karê xwe yê çandî û hunerî dike.
Grîşayê Memê (28'ê adarê, 1948 Elegez), nivîskarekî kurd e.
28'ê adarê sala 1948'an li gundê kurdan – Kervanserayê, navçeya Elegezê, komara Ermenistanê ji diya xwe bû. Zanîngeha Yêrêvanê ya dewletê, fakûltêta rohilatzanyê, para tirknasyê xilaz kir û eva devedevî 35 sal e rojnemê da xebiti. Berê wek werger, paşê serokê parê, cigirê berpirsyar, 2006 da berpirsyarê sereke.
Grîşayê Memê weke 35 salan di redaksyona rojnameyê da kar kir, ji wergervaniyê gihîşte heta berpirsyarê rojnameyê.Berpirsyarê rojnameya kurdî ya here jiyandirêj ”Rya teze” - Grîşayê Memê 11-ê çiriya paşin sala 2010-an di 62-saliya xwe da wefat kir.
Helawa qereçiyan, helawa romanî, awara mitirban ji helawa bi gezoyê tê çêkirin re dibêjin. Bi texmînî ji çîganan derbasê gelên herêmê bûye û di pêjgeha kurd de herwiha cihê xwe girtiye. Li ser vê xwarinê xebateke zanistî nehatiye kirin.
Ji romanan re herwiha çîgan, qereçî, mitirb, mirtiv, aşiq, çîngene, tirkên sinetê dikin jî dibêjin. Mixabin bi zimanê kurdî pirtûkeke derbareyê pêjgeha romanî nehatiye weşandin. Ji ber ku gelê roman bi sed salan in koçber in, bandora xwe li gelan dane û ji wan jî gelek tişt girtine.
Di nava rûn de ardê biqijilînin, bila zerayî pê bikeve lê baldar bin neşewitînin. Hingivê di nava ava germ de ron bikin û berdin ser ardê qijilandî û tevdin. Bila binê rûnbirêşk an quşxaneyê negire. Pirr zêde li ser agir nehêlin, lewra hingiv tehl dibe.
Li binikan parve bikin û bînin ser destexaneyê (sifre).
Anthony Quinn (li dor 1970î)
Anthony Quinn şanogerekî meksîkî yê bi nav û deng e. (21ê nîsanê, 1915 - 3ê hezîranê, 2001)
Ew bi di 21ê nîsana sala 1915an li bajarê Chihuahua li Meksîkê hatiye cîhanê. 4 xwişk û 8 birayên wî hebûn. Diya wî Meksîkî û bavê wî jî Irlandî bû.
Anthony Quinn bi malbata xwe re pêşiyê li Amerîka li bajarê El Paso ku girêdayî eyaleta Texasê ye bi cih bû, piştre çûne Los Angelesê, li wê derê derbasî dibistaneke dramayê bû û ji wir dest bi meşa hunerî kir. Ji ber ku ew ji malbateke xizan bû, pereyên dibistanê ji paqijkirina camên erebe û malan derdixist.
Sala 1952 ji ber rola xwe ya di fîlma Viva Zapata, ku şoreşa Meksîkê tîne ziman û di wê fîlmê de rola birayê rêberê meksîkî Emiliano Zapata dilîst, xelata Oskarê qezenc kir.
Sala 1956 jî dîsa ji ber rola xwe ya di fîlma Lust for Life (Însanên Nemir) ku tê de rola resamê fransî Paul Gauguin dilîze, xelata Oskarê bi dest xwe ve tîne.
Her wiha rola wî ya di fîlma Zorba de tu caran ji bîr nabe.
Anthony Quinn di 60 salên xwe yên aktoriyê de di zêdetirî 100 fîlmên sînemayê rolên sereke lîstin.
Jiyana Anthony Quinn ji macerayên aşqê dagirtîne.
Ew bi 6 jinan re zewicî bû û bavê 13 zarokan bû.
Ew roja 3ê hezîrana '2001an de saet li 9:30 (li gor dema herêmî) li nexweşxaneya Brigham and Women's ya Amerîkî çû ser dilovaniya xwe.
Biraşka goştê kişandî ya Mêrdînê, kebaba goştê kişandî ya Mêrdînê ji biraşka Mêrdînê ya ji goştê kişandî tê çêkirin e. Mirov dikare wekî MK-GK kurt bike, ango "Mêrdîn Kebaba bi Goştê Kişandî."
Di pêjgeha kurd de gelek cureyên biraşkên (kebab) goştê kişandî hene ku hin ji van bi zebze û çêncan tên servîskirin. Di kebabên Mêrdîn, Riha û Dîlokê de gelek hevparî hene.
Goşt û donê li makîneyê bidin, bikişînin. Xwê bavêjinê û bistrên. Li şîşan rêz bikin. Di agirê komirê de bi qasî 5-9 deqe herdu aliyan bipijînin. Bi kêfa xwe dikarin binikên servîsê bi zebzeyan bixemilînin.
Hûn dikarin li malê di caxika elektrîkê de bipijînin lê tehma agirê komirê nade.
Goştê kişandî ji goştê dewarê
Goştê kişandî yê serdema endustriyê
Goştê kişandî, goştê hûrkirî, goştê cengekirî wekî ji navê wê jî kivşe ye, berheme goştê ye. Him goştê sor, him jî yê spî tê kişandin. Ji ber ku êdî makîne hene mirov dikare ji yên din bêhtir navê goştê kişandî bikarbîne.
Ferhengok.
Di pêjgeha kurd de bo gelek armancan tê bikaranîn. Ji biraşkan (kebab) heya kiloran, ji şorbeyan heya, kate, hêyavk, kutilk, kufte û pîzayan di gelek xwarinan de goştê kişandî cihekê girîng digire.
Li Kurdistanê hêj zagon û normên veşartin û bikaranîna goştê kişandî nînin, lê li Ewropayê hene. Ji ber ku di goştê kişandî de bakterî zû digihên, divê gorî normên parastin û bikaranîna xwarekan bên bikaranîn.
Biraşka goştê kişandî ya bi savarê, kebaba Dîlokê ya bi simitê biraşka (kebab) ji goştê kişandî û savara hûrîk (simit) tê çêkirin e. Li gelek parêzgehên Kurdistanê tê xwarin lê ya Dîlokê deng vedaye. Di pêjgeha kurd de cihê savarê gelek mezin e, di kebaban de herwiha tê bikaranîn.
Goşt û dûmê li makîneyê bidin, bikişînin. Îsota sor û sîrê hûrik hûrik hûrbikin. Savara kufteyê bi avê şil bikin. Melzemeyên (berkelî) xwe bikin badî yan teşteke mezin, îsota sor, îsota reş û pûjanê tevlî bikin, bistrên.
Li ser şîşan bi dirêjkî rêzbikin. Ango dirêjkî bi şîşê ve bizeliqînin, li ser şîşê bipelixînin. Di agirê komirê de (yan dar û elektrîk) bipijînin.
Adolf Hitler (jdb. 20 nîsan 1889 li Braunau am Inn, Imperatoriya Awistirya-Macaristan - m. 30 nîsan 1945 li Berlînê (Almanyaya Nazî), serokê partiya nazî û raberê Almanyayê li serdema desthelata Partiya Nazî ji sala 1933an heta 1945an.
Hitler di şerê cîhanî yê yekem de serbaz bû û paş di sala 1920an de bû endamê partiya nazî û paş di sala 1921ê de bû serokê partiya nazî Hitler bi serkidayetiya dû hizar serbazan kûdetayekê diket li herêma bavarya ya almanî û di vê kûdetayêda di hête zindan kirn giringîdan bi hizra niştîman peristî û dijayetya komonîzim û cûhûyan herwesan dana gûtarên pir hest û netewayetî bo milet û alî girên partiyê li sertasera Almaniya yê piştevanî bi dest xist hitler di sala 1933 bo serok wezîrê almaniya her zû hitlerî dest bi dijayetiyan her kesekî kir kû dijî wî birawestin û bivê jî hitler karî sûpayekî bi hêz dirust biket û di biwarê abûrî jî da pêşkeftineka mezin bidest ve anî karî wel almaniya biket di biwarê pêşesazîda biçe rêza dewletên zilhêzên wî demî gelek pêve ne çû almaniya l sala 1939 hêriş kire ser çîk û silûvakiya û polanda dagîr kir her jiber vê çendê Brîtanya û Fransa ceng li dijî almaniya bi fermi ragehand ji ber vê jî cengê cîhaniyê dû yê dirûst bû kû ceng bû dû bere bereya mihwer kû Almaniya û Îtaliya û japan hinên din jî beram ber jî da bereya havpeymanan Brîtanya û Fransa û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst hinên din jî.
Hitler li bîstê nîsana sala 1889 li gundê bronoy kû ser bi nemsaveye ji dayik bû ye bavê wî fermanber bo li gumirkê û dayka wî jî kesek bû dil û derûnekê pak hebû û ya ji xûdê tirs bû û xuştivî tirin kes bû li dev hitlerî.
Hecî Zembûr, kufteya bi zembûrê ya Semsûrê navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Pirranî li parêzgeha Semsûrê tê xwarin.
Li rojhilatê Kurdistanê, parêzgehên Amed, Ezirgan, Qers, Sêrt û gelek deverên başûrê Kurdistanê biharbêhna zembûr di kufteyan de tê bikaranîn. Ji zembûrê re herwiha cehter, catirî, awîşen jî dibêjin.
Ji êvar de nokên xwe bikin avê, bi qasî 8 katjimêrî bila di avê de bimînin. Bi tevî goşt nokan bidin ser agir. Kefa wê bigirin, heya nermijî bûn, bixaşînin. Xwêyê pê werbikin.
Ji têkela kufteyê kufteyên bi qasî bindeqê çêbikin. Di nava ava şor de van kufteyan bi qasî 4-6 deqeyan biqaşînin. Kufteyan berdin nava goştê li ser agir dikele.
Awîşenê tevlî xwarinê bikin, heya awîşen nermijî bûn, bikelînin û ji ser agir daynin. Sîrê bikutin. Ji ava xwarinê hinekê bigirin, bi wê mast ron bikin. Sîr û masta xwe berdin ser xwarinê û li binikên servîsê belav bikin.
Di nava rûn de îsota sor biqijilînin wê jî berdin ser binikan. Êdî dikare bê servîskirin, xwarina we amade ye.
Kolostîko mastîko, kolostîko bi mast navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Pirranî li parêzgeha Semsûrê tê xwarin û ji wir belav bûye. Ev nav derbasê romî (tirkî) jî bûye, kirine "Kolotiko Yogurtlu Turk Koftesi" lê di zimanê romî de ti wateya xwe nîne û ev jî ne xwarineke romiyan e.
Wateya navê kufteyê.
Kolostîk ango kolosê tîk, kolosê xilçkî, ji şibandinê ye. Bo mînak kufteya kolostîk navê xwe ji bacanreşkên ku wekî kolosê mêran ê tîk sekiniye, digire. Kurd gelek xwarinan bi şibandin, rengdêr û henekên civakê binavdikin. "Mastîko" jî li dengê "kolostîko" hatiye anîn, tê wateya "bi mast".
Savara hûrik û dan bi qasî 1/2 SA avê şil bikin, xwê pê werbikin. Devê wê bigirin, heya hinekê nepixî (gij bû), bihêlin. Ard tevlî bikin, bistrên.
Kufteyên hûrik çêbikin, di nava ava dikele de bixaşînin. Mastê di nava ava kufteyan de ron bikin. Sîrê bi xwê bikutin, tevlî mast bikin. Kufteyan li binikên servîsê parve bikin, sîrmastoka xwe berdin ser binikan.
Di nava rûn de pûjanê biqijilînin û berdin ser xwarinê. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Nêrgîzyanî navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Ji parêzgeha Amedê belav bûye, wekî seleteyeke Amedê tê zanîn.
Hêkan hinekê pirr bixaşînin, qalikên wan bigirin û sar bikin. Tîke bikin, û têxin badiyeke mezin. Pîvaz û bexdenûsa hûrkirî tevlî bikin, xwê û îsotê pê werbikin û bêî ku hêkan bipişirînin, hindik tevdin.
Li ser daxwazê hûn dikarin rûnê zeytê, ava lîmonê yan biharbêhneke din lê zêdebikin.
Rutherford B. Hayes (jdb. 4ê çiriya pêşîn 1822 li Delaware, Ohio; m. 17ê kanûna paşîn 1893 li Fremont, Ohio) general, siyasetmedarekî amerîkanê ji Partiya Komarger, 19em serokdewletê DYAyê bû. Di nava 3ê adarê 1877 - 3ê adarê 1881ê de li ser postê serokdewletiyê maye. Du caran jî parezgariya Ohioyê kiriye.
Di hilbijartinên sala 1876ê de berê namzedê Partiya Demokrat bi zêdetirî 250 dengan biserdikeve. Hilbijartin tên rexnekirin ku hîle tevê bûye û li çend federedewletan deng ji nû ve tên hejmartin. Dawiyê de Partiya Komager biser dikeve.
Di dema wî de, sala 1877ê yekem car telefon hatiye bikaranîn. Alexander Bell, ji 21 km yê, telefonê Hayes kiriye. Ew yekem serokdewlet bû ku bi telefonê axiviye.
Piyaza zeytûnê navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Herwiha di pêjgeha ermenî, pêjgeha îtalî û pêjgeha balkanî de cihê wê heye.
Zeytûn seleteyan çêjdar dike. Seleteyên herî bitehm ên Kurdistanê, yên herêma Soranê ne. Dîsa seleteyên rojhilatê Kurdistanê jî ji aliyê dewlemendiya biharbêhn û melzemeyên xwe ve gelek navdar in. Li bakurê Kurdistanê jî seleteyên gelek bitehm tên xwarin.
Zeytûn, bexdenûs, pîvazê yeko yeko hûr bikin, sîrê bikutin. Hemiyan tevlîhev bikin. Li binikên xwarinê belav bikin. Ava hinarê biser de bikin û bi hebikên (dendikên) hinarê binikan bixemilînin.
Pêjgeha balkanî pirranî ji bo xwarin, vexwarin, cure û dewlemendiya herêma Balkanê tê bikaranîn. Pêjgeha Tirkiyeyê, pêjgeha albanî, pêjgeha Romanyayê, pêjgeha yewnanî jî bi giştî ya qismen dikevin vê komê.
Pêjgeha balkanî jî di çerxa dîrokê de derketiye holê. Gelek di bin bandora xwarin-vexwarinên rojhilata navîn û peravên Deryaya Navîn de maye. Herwiha xwarin-vexwarinên slav, romî (tirk) û fransîyan jî muhra xwe li pêjgeha balkanî dane.
Beriya ku Osmanî werin herêmê pêjgeha balkanî homojen bû lê di nava sedsalên 14 û 19em de, homojeniya xwe winda dike û bêhtir dewlemend dibe. Lazût, riz, kuncî, kelem, bacanreşk, îsot, sîr, genim, goştê spî (elok, mirîşk ûêd), masî, mast, fringî, sirke, sos gelek tên bikaranîn.
Pêjgeha albanî yan pêjgeha Albanyayê ji xwarin, vexwarinên gelê alban, ji cure û awayên amadekirin, hilberîna xwarin, vexwarinên wan re tê gotin. Pêjgeha albanî şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di xwarinên-vexwarinên albanan de nan, fringî, masî, kartol, kelem, lovî (lobiye) û şîranî cihekê sereke digirin.
Dema Osmanî tên herêmê, bandoreke mezin lê jiyana wan dikin. Xwarin, vexwarinên wan dikevin bin bandora yên erebî, farsî û romî (tirkî). Xwarinên Anatoliyayê li Albanyayê jî serdest dibin.
Bo albanan dana herî girîng navroj e. Navrojên wan rengîn in. Miheqeq divê selete hebe li ser destexaneyê (sifre). Arû, fringî, zeytûn, sirke, xwê û rûnê gulberojê ji seleteyên wan kêm nabin. Dîsa bo xwarinê jî xwarinên quşxaneyê, riz, kartol, masî û mezeyê pirr dixwin. Kafêya tehl û çayê jî gelek vedixwin.
Li ser destexaneyê.
Beriya xwarin destpê bike "Ju bëftë mirë!" (alb. bo "Noşîcan be!", heger mirov peyv bi peyv wergerîne: "Divê baş bi devê we be!") dibêjin, û bi hev re wiha bersivê didin "Faleminderit, edhe ju gjithashtu!" (wergera peyv bi peyv: "Sipas, ji we re jî wisa be!"). Gorî dab û nêrîtan divê xwediyê malê (mêr) gelek caran bipirse ka mêvan dixwaze hêj jî bixwe, yan dixwaze tiştekê din bixwe. Dema xwarin bidawî bû xwediyê malê dîsa dipirse: "A je ngopur?" (werger: "Têr bûyî/Te têr xwar?").
Şîranî.
Peqlewe li tevahiya welatên misilman tê xwarin
Pêjgeha Bosniya Herzegovînayê ji xwarin, vexwarinên vî welatî, cure û awayên van xwarin-vexwarinan re tê gotin. Pêjgeha Bosniya û Herzegovînayê şaxek ji pêjgeha balkanî ye, gelek di bin bandora xwarinên Anatoliyayê de maye.
Pirr dijwar e ki mirov behsa taybetiyên xwarinên vî welatî bike lewra ti cudatî ji yên herêmê nîne. Bosniyayî çi ji aliyê etnîkî, çi ziman û kûltûrê ve parek ji slavan in, bi taybetî slavên başûrê ne (yûgoslavya). Tenê di dema Osmanîyan de bûne misilman, bandora romî (tirk), ereban çêbûye li ser wan.
"* Tim Clancy, "Bosnia & Herzegovina", The Bradt Travel Guide, 2004, pp. 93–97, ISBN 1-84162-094-7"
Pêjgeha bulgarî (българска кухня / "Bălgarska kuhnya") şaxek ji pêhgeha balkanî ye. Ji ber ku bulgar bi xwe ji gelên slav in, di xwarinên wan de rêçên slavî jî hene. Dîsa dema Osmanî tên herêmê, bandora xwarinên Anatoliyayê jî dibe.
Herçendî axa Bulgaristanê digihê deryayê, di peravê Deryaya Reş de ye, di pêjgeha wan de kêm masî û çêjên deryayê cih digirin. Mastê bulgaran gelek navdar e. "Pitka" ji nanên bulgarî ye û bi biharbêhnê ye. Bulgar şerab, rakiyayê gelek vedixwin. Yahniya navê hêyavkeke wan e. Penîrê spî çi wekî meze çi jî di taştêyê de gelek tê bikaranîn.
Kartol, Pîvaz, siyale, berhemên şîrê, kilor, goştê spî, xingal, şorbeyên û şîranîyên curbecur, sosên welatên li peravên Deryaya Navîn in, seleteyên slavî, seleteyên Anatoliyayê ûêd ji cîhana pêjgeha bulgarî ne.
Pêjgeha kroatî ji xwarin-vexwarin, cure û awayên van xwarin-vexwarinên kroatî re tê gotin. Pêjgeha Kroatiyayê şaxek ji pêjgeha balkanî be jî tê de rêçên slavî, fransî, anatoliyayî û awistriyayî hene.
Pirr dijwar e ku mirov cudatî di navbera gelên slavî yên din de bîbîne, bi taybetî slavên başûr (yûgoslavî). Tê zanîn serb, kroat û bosnayî ji heman gelê ne, herwiha xwarin-vexwarinên wan jî gelek hevpar in. Bandora pêjgeha îtalî û pêjgeha macarî jî heye.
Masî û xwarinên giran.
Wêne:Homar 3.jpg|thumb|Tehmeke ji Dalmaçyayê
Kafê (qehwe).
Kroatiya welatê kafêvexwiran e, gelek vedixwin. Kafêyê wan û kafêxaneyên wan dişibin ên Awistriyayê. Kafêyên xwe wekî ereb û romiyan (tirk) dikelînin di cezweyê de û li fîncanênên biçûk belav dikin.
Pêjgeha Kosovoyê ji xwarin-vexwarinên Kosovoyê re tê gotin. Pêjgeha Kosovoyê ji yên gelên cîran ne cudatir e. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di bin bandora xwarin-vexwarinên albanî, yewnanî, romî (tirkî), slavî, îtalî û gelên cîran serb, kroatî û bosnayî de rengê xwe girtiye.
Kosovo dewleteke serbixwe ya nû ye. Berê parek ji Yûgoslavyayê bû. Niştecihên vî welatî pirranî alban in.
Tava e Prizrenit.
Ji xwarinên Osmanî ye. Ji goştê berxê, bacanreşk, fringî, pîvazê ye, bi germî tê xwarin. Cureyek ji tiyanên Anatoliyayê ye û gelek tiyanên (taweya firneyê) wiha yên kurdî jî hene.
Hêyavk di zimanê kurdî de ji bo koma xwarinên quşxaneyê yên avî, ron ên zebzeyan tê bikaranîn.
Cudatiya navbera hêyavk û şorbeyê ew e ku, pirranî di şorbeyên kurdî de zad, zebze hatine hûrkirin, helandin an pişirandin. Ango teneyên, hebên zad û zebzeyê ne dîtbar in, an jî gelek hûrik in. Lê yên hêyavkê dîtbar in, mirov dibîne, dikare bi kêr-çatelê bixwe, pê bigire.
Tirşik tenê navê komekê hêyavkê ye.
Di hin devokan de peyva tirşik, di wateya hêyavkê, xwarinên quşxaneyê yên avî de tê bikaranîn, lê ev ne rast e, ji ber taybetiyên, hêyavkên herêmê ev binavkirin serdest bûye. Bi taybetî li parêzgehên Mêrdîn, Amed, Rihayê tirşik bo tevahiya hêyavkan tê bikaranîn. Heya bigire hin caran bo şorbeyê jî bêjeya tirşikê bikartînin.
Türlü ya tirkî dişibe hêyavka kurdî.
Bi îngilîzî peyva herî nêzîk "Hodge-Podge (soup)" ye. Îngilîzan ew kirine binê koma şorbeyan. Lê di îngilîzî de bo xwarinên zebzeyan ên hebikên wan saxî ne yan mezin hatine hûrkirin, binavkirinek nîne. Almanî "Eintopf" dibêjin lê ev ji bo tevahiya xwarinên quşxaneyê (çi avî-ron çi ne) ye. Bi romî (tirkî) "Türlü" dibêjin. Türlüya tirkî û hêyavka kurdî ji aliyê mentiqê ve gelek hevpar e.
Mînak bo hêyavkên kurdî.
Gelek caran şorbe, hêyavk tên tevlîhevkirin. Mixabin li ser pêjgeha kurd ti xebateke zanistî nehatiye kirin. Zimanzanan jî gorî mentiq û fîlozofiya pêjgeha kurdî, xwarin-vexwarin bikategorî nekirine.
Çêtîk bo biraştinê tên amadekirin
Bîftek, çêtîk, steak, pariya goşt a pelî, ziman ji çêtiyên goştê golikê yan dewarê yên pirranî pan in (pehn) re dibêjin. Bîftek bêjeyeke fransî ye, derbasê romiyan (tirk), ji wan jî derbasê kurdan bûye. Ji bo biraştinê ye, goştê biraşte ye. Herwiha tê qelandin, davêjin firneyê jî.
Bîftek ti marketan de pakêtkirî jî tê firotin. Li Ewropa, Rûsya, Çîn û bakurê Amerîkayê bêhtir tê xwarin, lewra jiyana nûjen mirov mecbûrê fastfood û biraşteyan dike. Li Kurdistanê jî fastfood roj bi roj bipêşdikeve, pariyên kurdî cihê xwe ji bîftekên pakêtkirî yên marketan re dihêle.
Çima gotine ziman?
Li Ewropa û DYAyê aşxaneyên xwerû bîftekan difiroşin hene û bazara bîftekan mezin e. Bîftekên kurdî pelîn û tenik in. Berê bêjeya çêtîk û ji ber ku dişibe zimanê jî, ziman dihate bikaranîn. Bo mînak; "Ka zimanekê sor bike!".
Loqim an lokim navê şîranîyekê ye. Ji doşaviyên curbecur û şekirê tê çêkirin. Çorsane yan rengîn in.
Dibêjin ji ereban belav bûye û navê wê jî. Doşaviya wê bi saetan dikele. Gulav û gelek aromatîk tên bikaranîn. Kakil, ava lîmonê, ava gupikên dara oranjê (portakal), hin biharbêhn, qeysî ûêd gelek jî di hilberînê de tên bikaranîn. Li cîhana Îslamê pirr tê xwarin. Yewnan jê re "λουκούμι (loukoumi)" dibêjin.
Li Ewropa dikin para tirkan.
Wekî pirraniya xwarin-vexwarinên rojhilata navîn, welatên ereban, îran, qefqazê, li Ewropa viya jî wekî şîraniyeke romiyan (tirk) binavdikin. Lewra tirkan bi xwe re birine Ewropayê. Bi îngilîzî jê re "Turkish Delight" dibêjin. Alman jî carnan wekî „Türkischer Honig - Hingiva tirk“ binavdikin.
Ji pêjgeha yewnanî yan pêjgeha grekî mirov xwarin-vexwarinên Yewnanistanê fêhm dike. Tê zanîn grekiyan bandoreke mezin li çanda Ewropa, herwiha ya cîhanê kirine. Çanda yewnaniyan berdewama çanda romayî, bîzansî ye. Herwiha xwarin-vexwarinên yewnanî jî gelek dewlemend in.
Pêjgeha yewnanî ji gelek aliyan ve dişibe pêjgeha kurd û pêjgeha Tirkiyeyê. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di xwarinên yewnanî de bandora xwarinên peravên Deryaya Navîn, ereb, fransî, slavî jî heye.
Taybetiyên berbiçav.
Wekî tevahiya pêjgehên welatên peravê Deryaya Navîn, di xwarin-vexwarinên yewnaniyan de herwiha zebze, biharbêhn, îsot, darçîn, cureyên çêncê, hêşînahiyên biharê, masî, rûnê zeytê, tiyanên goştê yên bi zebzeyê, hêyavk, şorbe, nanê spî ûêd hene.
Dab û nêrîtên xwarin-vexwarinê.
Yewnan yekî vexwînin xwarinê, wekî kurdan heya bikarin destexaneyê dixemilînin, dilê mêvanê xwe xweş dikin. Beriya xwarinên giran yên sivik dixwin. Li aşxaneyan jî wisa ye. Vîtrînên xwaringehên wan hene, mirov dikare bibijêre.
Li xwaringehên yewnanan kalîte gelek girîng e. Mirov dikare beriya xwarin-vexwarinê bêje hinekê test bike, biceribîne ka çêjdar e yan na. Ne şerm e. Du kes dikarin ji yek binikekê bixwin, ev jî normal tê dîtin ku li Kurdistanê jî wisa ye. Yewnan destexaneyên (sifre) xwe dixemilînin, li ser xwarinê suhbet dikin, kêfê didin xwarinê.
Vexwarin.
!Pêjgeha yewnanî
a>, xwarineke neteweyî ya makedonî ye
Pêjgeha makedonî ji xwarin-vexwarinên Makedonyayê re tê gotin. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye û bi pêjgeha yewnanî re gelek hevpariyên wê hene. Herwiha gelek di bin xwarinên Anatoliya, slav, îtalî de maye.
Pêjgeha Montenegroyê ji ya gelên cîran ne cudatir e, şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Ji taybetiyên xwarin vexwarinên Montenegroyê re tê gotin.
Gelek di bin xwarinên Anatoliya, slav û îtalî de maye. Xwarinên bosnayî, serb, kroatan pirranî hevpar in. Xwarinên masî û çêjên deryayê, hêyavk, xwarinên ji hevîrê û şîranî, xwarinên bigoşt ên quşxaneyê, kilor ûêd bi giştî wekî yên Balkanê ne.
Girara bi xêlî navê cure girareke (pîlaw) parêzgeha Amedê ye. Li herêmên din jî tê zanîn û xwarin, lê bi vî navî li Amedê navdar bûye.
Birincê bixin nava badî yan teştekê, kevçiyek xwê pê werbikin, tiliyek ser re ava germ berdin ser. Heya sar bû bidin sekinandin. Heya ava pakij û zelal jê kişiya bişon, bidarivînin.
Ava goşt berdin quşxaneyê, 2 KX xwêyê tê werbikin, bikelînin. Keliya birincê carekê tevdin û darxûnê bigirin. Keliya, agirê binî kêm bikin.
Di rûnbirêşkê de rûnê biqijilînin û berdin serê. Darxûnê bigirin, di agirê nim de bi qasî 15-20 deqeyan bikelînin. Xêliya wê bidin ser û servîs bikin.
Goştê kişandî di rûnbirêşkê de biqelînin, xwê û biharbêhnê tevlî bikin. Behîvê bila hindik biqele, zerayî pê bikeve. Bexdenûsê hûr bikin û tevlî goştê kişandî bikin.
Pêjgeha slovenî şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Xwarin û vexwarinên slovenyayê bi gelên din ên ji slavên başûrî ne (bosnayî, serb, kroat ûêd) re hevpar in. Bandora kûxniyaya (kulîn, pêjgeh) macar, awistriyayî û îtalî jî heye.
Xwarin vexwarinên slovenî ji yên gelên cîran bêhtir denv vedane li rojavayê Ewropayê. Kekên rengîn, arxavk, benî, sosîs, xwarinên quşxaneyî, hêyavk, şobe, xwarinên ji hevîrê hwd jî cîhana pêhgeha slovenî ne.
Pêjgeha polon, ji xwarin-vexwarinên Polandê re tê gotin. Xwarinên polon, herçendî bi yên skandînavyayî, slavî re gelek hevpar bin jî, xwedî gelek taybetiyan e. Di xwarinên polon de wekî yê kurdan rêça cotyariyê heye. Ango xwarinên ku cotyar ji keda xwe dixwin, hêyavk, xwarinên din ên bi zebzeyan tên çêkirin. dîsa kurd jî polon jî hez ji benî, şirdanê dikin.
Dab û nêrîtên destexaneya polon.
Polon jî wekî kurdan carnan du caran taştê dixwin ku kurd jê re xurînî dibêjin. Di taştêyê de nan, sosîs, penîrê spî, arû, fringî, pîvaz (teze yan serî), çay tên ser destexaneyê (sifre). Piştê navrojê çaya kelî (germ) vedixwin. Di navrojê de xwarinên giran, bi germî dixwin. Şîvê wekî ewropayiyên rojavayî, hindik dixwin. Şîv an parçeyeke nan e, yan sosîs, salamî yan jî kartolê xaşandî yan kulîçeyek e. Herwiha xiyarê tirşînê, yan kuvarkê jî.
Polon gelek qîmetê didin rojên neteweyî û olî û di wan rojan de destexaneyên xwe rengîn dikin, dixemilînin. Şeva Pîroz (rojbûyîna Hêja Îsa) de, 12 xwarinan amade dikin lê divê goşt tê de nebe. Bo mînak fasûlî, kuvark, riz, fêkiyên pijandî ûêd. Mêvan divê ji hemiyan tehm bike, heger neke li edeba sifreyê nayê. Lê polon di rojên neteweyî de bi dilê xwe xwarinan çêdikin û alkolê jî vedixwin.
Xwarinên navdar.
Herwiha kilorên polon jî rengîn in. Hêyavk, arxavk, masî, xwarinên ji hevîrê jî. Seleteyên Polandê berê yên slavî bûne, lê di çerxa demê re bandora seleteyên skandînavî û almanî jî zêde bûye. Şîraniyên polon dişibin ên rûs û almanan.
Kufteya bi cacix a Dîlokê, zazkufte, kufteya Wanê ya bi cacixê navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Dîlokê hatiye dayîn lê ev kufte ne tenê li Dîlokê, li gelek deverên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Li Sêrt, Mûş û Dêrsimê jî awayên wê hene lê ji ber ku biharbêhnên cuda bikartînin, carnan cureyekî din jî tê dîtin.
Savarê bedin sêniyekê, xwê, îsota sor û îsota reş, mergeyê tevlî bikin. Destên xwe bi ava şîregerm şil bikin, hêdî hêdî bistrên. Savar nermijî bû, goştê kişandî jî berdinê, heya bi hev ve zeliqîn, bistrên.
Kufteyên hûrik (gilolik) çêbikin, di ava şor a dikele de bixaşînin û bidarivînin.
Pincarê bişon, hûrbikin, bê avê bixaşînin. Di nava kevçiyek rûnê de hindik biqelînin.
Hêk û mastê tevlîhev bikin, biçelpînin, bi ava kufteyê ron bikin. Bidin ser agir, keliya pincarê jî berdin navê. Sîrê bikutin, tevlî bikin û berdin binika servîsê.
Kufteyên xaşandî di nava rûn de biqelînin, bila bi ser mastê bikevin. Di rûnê jibermayî de, îsota sor biqelînin, berdin ser kufteyan.
Kuftetirş navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Li gelek herêman tê zanîn û xwarin lê ya Mêrdîn û Meledîyê navdar e. Li vir terîfeya variyanta Mêrdînê tê dayîn, jixwe kêm-zêde terîfeyên wan yek in, hib biharbêhn lê tên kêm-zêdekirin.
Hindik xwê bi birincê werbikin, bi avê bişon, bidin sekinandin. Ava wê bidarivînin. Îsota reş tê werbikin.
Di sêniyekê de goşt, rizê bistrên, kufteyên biçûk çêbikin. Di quşxaneyê de rûn bihelînin, pîvaza xwe dirêjkî wekî rişteyê hûr bikin, berdin nava rûn û biqijilînin. Zerayî pê ket mergeyê tevlî bikin biqelînin. Avê berdin ser, xwê bavêjinê.
Pîvaz keliya kufteyan berdin navê, ava lîmonê jî. Heya kufte keliyan bikelînin. Êdî dikare were ser destexaneyê.
Liklikî, liklikkufte navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Liklikiya Rihayê jî dibêjin, lewra li Rihayê navdar bûye. Li hin herêmên din ên Kurdistanê jî tê zanîn û xwarin. Tê gotin ji wir 100 sal berê li bajarê Bidlîsê deng vedaye, wê demê wekî xwarineke bidlîsî hatiye binavkirin.
Dûmê hûrik hûrik hûrbikin an li makîneyê bidin. Kakilê gûzê bi kêrê hûrbikin, bi tevî biharbêhn, xwê û dûmê mihê de bistrên. Ji vê têkelê kufteyên hûrik (gilolik) çêbikin û bavêjin sarincê bila sar bibin.
Ji têkela kufteyê ya Rihayê bigirin, di nava destê xwe wekî qalikê hêkê dirûvê bidinê û gilolikên xwe têxin navê. Ango kufteyê ji kufteyê dabigirin.
Vana di nava ava şor de bikelînin, bixaşînin. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifre) û servîs bikin.
Pêjgeha laz ji xwarin û vexwarinên lazan re tê gotin. Li Tirkiyeyê ji ber siyaseta pişavtinê, demekê dirêj hebûna lazan jî dihate înkarkirin, ji wan re "Karadenizli - ji xelkê Deryaya Reş" digotin. Niha jî bêjeya "Karadenizli" pirranî bo lazan tê bikaranîn û ji xwarin-vexwarinên lazan re jî herwiha "Karadeniz Yemekleri - xwarinên Deryaya Reş" dibêjin.
Welatê lazan Lazistan di peravê Deryaya Reş de ye û gelê laz ji aliyê etnîkî, ziman û çandî ve parek ji qefqazê ne. Xwarin vexwarinên wan jî bi qefqazê re hevpar in. Bandora xwarinên romiyan (tirk), ango bandora pêjgeha Tirkiyeyê jî li xwarinên lazan bûye.
Masî, bi taybetî kîlke cihekê giring digire, di xwarinên lazan de. Xwarinên ji hevîrê, berhemên şîr, tirşîn, hêyavk, şorbe, kilor, tiyanên curbecur ûêd pêjgeha laz dixemilînin. Kelem, lazût, lovî (fasûlî, lobiye), îsot gelek tên bikaranîn.
Pêjgeha efxanî ji xwarinên vexwarinên gelên li Efxanistanê dijîn re tê gotin. Ji ber ku Efxanistan li ser "riya ebreşûmê" ye, rêç û şopa gelek çandan jî dihewîne. Xwarin-vexwarinên afxanî gelek dewlemend û rengîn in.
Bandora pêjgeha hindî, pêjgeha Îranê, xwarin vexwarinên qefqazê û gelên tirk ên asyayî jî gelek e. Efxan bi nanên xwe yên curbecur tên nasîn. Herwiha şorbe, savar, kebab, masî, mast, berhemên şîrê, kilor, hêyavk, kulîçeyên wan jî navdar in.
Pêjgeha afxanî
Borşç bi tevî kremaya tirş
Borşç (bi ûkraynayî û rûsî: борщ, polonî: barszcz) şorbeyek ji şêlimê (binerd, şelxam) ye ku li seranser rojhilatê Ewropayê tê zanîn û xwarin. Xwarineke slavî ye. Bi texmînî navê xwe ji bêjeya slavî ya tê wateya „"dardaroka mendoyê, pelên ku dişibin ên mendo yan kerengê"“ girtiye. Kurd jî mendoyê dixwin û di serdema navîn de li Rûsyayê tevlî xwarinan dikirine. Kurd mendoyê bi xavî dixwin lê tevlî xwarinan dikin an na nayê zanîn. Xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e.
Di dema YKSSê de li seranser welatên Sovyetê belav bûye. Herwiha kurdên Sovyetê jî vê xwarinê nas dikin û dixwin. Bo navroj û şîvê ye. Beriya ku bê ser destexaneyê (sifre) bi krema, biharbêhnên teze (pirranî hêliz-pîjinda-şiwît), herwiha sîrim, bexdenûsê tê çêjdarkirin. Ûkraynayî rûnê sîrê yê bi xwêyê bikartînin û bi nanê teze dixwin. Li hin heremên Almanyayê jî bi navê "Beetenbartsch" tê xwarin.
Rûs û ûkraynayî ji kartol, pîvaz, kelema spî, gizêr, fringî û goştê dewarê çêdikin. Polonî bi çend awayên din jî dixwin.
Borşça sarî.
Bi rûsî: "холодник"; polonî: "chłodnik"; lîtvanyayî: "šaltibarščiai"; letonî: "aukstā zupa" dibêjin ku ev bi sarî tê xwarin û şorbeyeke havînê ye. Ne goşt ne jî kelemê dixinê, ji kefîr û kremayê amade dikin. Nakelînin, berê şêlimê dixaşînin, bi sarî tevlî xwarinê dikin.
Ji pêjgeha cihû mirov xwarin û vexwarinên hevpar ên cihûyan fêhm dike. Ji ber ku cihû tenê li Îsraelê najîn, binavkirina pêjgeha Îsraelê wateyê teng dike, baştir e mirov pêjgeha cihû bikarbîne.
Kurdên cihû.
Kurdên Îsraelê, hêj pirranî xwarinên pêjgeha kurd dixwin. Gelek xwarin vexwarinên cihûyan ne havpar in, lewra cihû bi sedsalan li diyazporayê, bedewlet û di bin bindestiyê de jiyane, ji çanda gelekan girtine û dane wan. Tê zanîn cihû ji aliyê çandê ve di bin çend koman de tên kategorîkirin. Wekî aşkenazîm, sefardîm ûêd. Xwarin-vexwarinên wan jî gortî van koman diguhere. Lê dîsa jî renge û tehmeke hevpar a xwarin-vexwarinên cihûyan heye. Kurdên cihû herwiha gelek xwarinên ji masî û çêjên deryayê dixwin.
Di pirtûka pîroz Tewratê de, bi hev re xwarina şîr û goşt hatiye qedexekirin. Masî dikarin tevlî şîr, pincar û hêşîniyê bibin, lê nikarin tevlî goştê sor bibin. Gava mirov bala xwe dideyê, bi rastî jî bo tehma devê û tenduristiyê ev qedexeyan gelek li cih in.
Pêjgeha cihûyan gelek kevn û dîrokî ye. Bandora xwe li pêjgehên gelên cîran kiriye û herwiha ji wan jî gelek girtiye. Rêç û şopên şarezayiya Egîptê (misir), bîzansî, romayî jî dihewîne. Zebze, biharbêhn, sîr gelek tên bikaranîn.
Genim di qora pêşîn de ye. Him bo ard (arvan) him jî xwarinên ji hevîrê ye. Nan bi yan bê hevîrtirş tê amadekirin.
Nîsk („'adaşîm“), fasûlî (lobiye, lovî) („pol“), arû, pîvaz, sîr û sîrim, zebeş cihekê sereke digirin.
Hejîra teze („bîkkurah“) û ya qert („te'enîm“), tên hişkkirin û parastin. Kurd jî wisa dikin. Tirî teze yan wekî mewijan tên bikaranîn. Herwiha zeytûn, jî. Ji fêkiyan wekî kakil û ava fêkiyan jî sûd tê wergirtin.
Reşke (kemyon), pûjan, gormiz, sîr û sîrim, evana sereke ne.
'Qedexe', pêşîlêgirtin û an jî nehîştin, bi gotinê re wateya astengkirinê tîne ser ziman.
Qedexekirin yek ji têgînên bingeh ên sansûrkirinê ye. Dewlet an dîktator, hez ji mihalefetê nakin, nêrîn û helwestên dijbereyê asteng dikin. Qedexekirin rêbazeke sereke ya sansûrê û têgîneke dadî ye. Di şerê psîkolojîk de herwiha tê bikaranîn.
Qedexekirinê de îgnorekirin, nebihîstin, nedanbihîstin, nedîtin, nedandîtin heye. Qedexeker dixwaze rastî û rastegîniyekê bide jibîrkirin, jiholê rake. Pirranî bi derketina dewletên neteweyî ve hatibe bikaranîn jî, dîroka wê gelek kevn e. Ji Îskenderê Mezin heya Sezar, gelekan sansûr û qedexe bikaranîne. Di pêvajoya Şerê Sar de herdu blokên dijber ên cîhanê, nêrîn û helwestên bera dijber sansûr dikirin. Bo mînak weşanên TVê yên mihalîf qedexe dikirin.
Tirkiye jî di warê sansûr û qedexekirinan de gelek navdar e. Ji avabûna komara Tirkiyeyê ve, her ziman û çanda kurd qedexe bûye. Heya sala 2002yê li kolanan bi kurdîaxavtin jî qedexe bû. Îro jî perwerdeya bi kurdî, bikaranîna navên erdnîgariya Kurdistanê ûêd qedexe ne.
Qedexeyên siyasî.
Di çarçoveya qedexeyên siyasî de, astengiyên li ser cudahiya nêrîn û helwestan tê ser ziman. Hebûn û mafên gelan, hindikayiyan hêj jî li gelek welatan tên qedexekirin. Mînak, zimanê kurdî, di meclisa tirk de qedexe ye.
Qedexeyên leşkerî.
Derveyê kirinên leşkerî, nehîştina kirinên din.
Qedexeyên li ser çapemeniyê.
Medya û çapemenî wekî hêza çarem tên dîtin û di jiyana gelan, sazûmaniya dewletan de cihekê sereke digirin. Di serdema nûjen de hêza medya û çapemeniyê carnan ji ya artêş û dîplomasiyê pirrtir e, ji wan bêhtir tê bikaranîn.
Rayedar, desthilatdar her dixwazin dijbere nebin serdest. Sansûr û qedexe dikin. Ev siyaset li ser medya û çapemeniyê jî berdewam e. Mînak, li Tirkiyeyê gorî daneyên kanûna paşîn a sala 2012yê, ser 110ê re rojnemavan girtîne û di girtîgehan de ne.
Qedexeyên destûrî.
Kirin û kiryarên ku li dijî destûrê û hwd. dike nava xwe de. Wekî din jî, xalên destûrê yên ku hatina kifşkirin, derketina dervî wan, guneh dibînê. Mînaq, li gor destûra bingehîn a Tirkiyeyê, bikaranîna bêjeyên "kurd" û "Kurdistan"ê ne rewa ne û bi taybetî ya Kurdistanê tê cezakirin.
Gorî sê xalên sereke yên Makezagona Tirkiyeyê, hebûn û mafên kurdan tên înakarkirin. Ziman, kûltûra wan tê qedexekirin û astengkirin. Herwiha hindikayiyên Tirkiyeyê jî tên înkarkirin.
Ji pêjgeha macar mirov xwarin û vexwarinên Macaristanê fêhmdike.Kurdên YKSSê ji pêjgehê re "kûxniya" dibêjin. Bi gotina wan "kûxniyaya macar" bandoreke mezin li yên gelên devedorê kiriye. Gava behsa pêjgeha macar bê kirin gulaş, kulîçeya bi navê Esterházy, benî û salamên rengîn ên macar tê bîra mirov.
Xwarin-vexwarinên navdar.
Salamên macar, di cîhanê de deng vedane
Mêrekî ku li girtîgehê maye
Girtîgeh an jî zindan, cihê ku yekî gunehek kir têxistin lê de ye. Bi xistina wirde, têkiliya wî û an jî wê, ji derve tê birîn. Mafê mirov yê azadiyê jê tê girtin. Ev maf girtin, bi destûr û zagonê tê girtin. Girtîgeh, bi taybetî, di roja me de her rejîma ku heye, weke saziyeke wê ya sereke ye. Bi taybetî, roja îro, rejîm, mirovên ku li dijî xwe dibînin digirin û dikine girtîgehê de. Ev girtîn jî hê re girtiyên siyasî tê gotin.
Girtîgehên siyasî.
Mirovên ku mûxalîfên rejîmê ne û li dijî wê derdikevin û ku tên girtin, ew in girtiyên siyasî.
Girtîgehên jinan.
Girtîgehên ku jin di wan de dimênin in. Ev girtîgeh, tê ji jinan tên tijîkirin.
Girtîgehên nîvvekirî.
Girtîgehên nîvvekirî, girtîgehên ku ne weke girtgehên tem girtî ne. Yên ku dikevine van girtîgehan de, wilo zêde xetere nayên dîtin. Dem bi dem ku karin demne xwe li malên xwe jî bibuhêrênin. Mirovên ku demeke kin werina girtin, di wan girtîgehan de tên girtin.
Dia yan jî dua (ji erebî "du'â"), pêdiviyeke olî ye. Bi kurdî "diroz", "dirozge" yan "parîn" jî dibêjin. Baweriyekî oliye ku kes daxwazên xwe bi axaftin ji Xwedê dixwaze.
Diaya sunîtî.
Nimêj, limêj, mêj, bi taybetî, di misilmantiyê de awayekî bergî ê duakirinê ê taybet e. Lê di kurdî de, di wate "dia"kirinê de jî dihê bikarhanîn. Mêj, beremberê di zimanê erebî de "sala" ye. Dia, mînak, weke "fatîha", "tahiyatû" û hwd, in. Di mêjkirinê de tê xwandin.
Her misilman, her roj, ku sibê, Nîvro, Asr, Mexreb, Aşa bê, rojê pênc caran mêj dikin û dua dikin. Mêj, her ku tê kirin, berî wê Destnimêj tê girtin. Destnimêj jî, ku Dest, Rû, Ling û beşên din yên laşê mirov ku tên şîştin in. Rojên Înan jî, Mêja Înê tê kirin. Mêj, li her her misilmanî ferza ku bike. Bi wê re Rojîgirtin, ku derfet hebin çûna hacê û hwd jî, çend ji wan pêdivîyên yên ku tên bicih in.
Di misilmantiyê de, pêşengê olê Mele ye. Di kurdî de, bitaybetî jê re "Seyda" tê gotin. Cihê ku misilman lê mêj dikin û dua dikin, Mizgeft a Diayên sereka "fatîha" û "Tahiyatû" ne. Her dema ku wê mêj bê kirin, di demê de bang(azan) tê xwandin(kirin). Ezan ji wê re tê gotin. Bang, li Minare tê kirin. Her mizgeft, ku biçûk û mezin bê, xwediyê minareyekê ye. Ew jî, weke sembolekê ya ji mizgeftê re.
Dia, qewl û beytên êzîdiyan.
Êzîdî, weke oleka yekxwûdayî ya herî kevn e. Ola êzîdiyê berî cihûtiyê û filehtiyê û misilmantiyê derketiye. Pêxemberê wê Laleşê Nûranî ye. Pirtûka wê ya herî kevn ya olê, Cilwe ye. Di êzîdiyê de, Şingal weke navendeka wê ya herî pîroz e, li wir bûna hac jî dibêt. Rojîgirtin, bergkirin û xwandina pirtûk û kilamên (beytên) olî yên wê yên pîroz duakirina wê dihêne li holê. Êzîdîti, xwediyê kevneşopiya olî ya cihanê ya yekxwûdayî ya herî kevnare ye. Êzîdîtî, bi "qewlgirtinê" re, baweriya xwe têne ser ziman. Cihên ku berê lê lev dirûniştin û li bi hev re dua dikirin û bi hev re diaxiftin, ji wan re digotin, cihên "civata laleş" jî.
Diaya filehan.
"Bavê me yê li azmana, navê pîroz bê girtin. Serweriya tê were. Weke ku li azmana ya weke te bû, li ser rûyê ardê jî weke ya te bibe. Î ro, nanê me yê rojana bide. Yên ku li ber me gunah kirina weke ku me ew afûkirin, tu jî, me afû bike. Destûrê nede ji rê derxistina me. Me ji ya xirab xilas ke. Ji ber ku serwerî, hêz û pîrozî ya te ya heta dawiyê. Amîn."
Piştre, her zaroya ku bû, li gorî baweriya mesîhiyê tê noqkirin. Cihê diakirinê yê mesîhiyê, dêr e. Pêşenge baweriyê olî ku dua dide kirin jî, keşe ye. Di dema levcivînê ya di derê de, zing lê dixe. Piştî ku diakirin bi dawî bû, di dawiyê de jî, wê 9 caran lê bixê.
Diaya bûdîstan.
Budîzm, heta roja me jî, jî li ser pirr nîqaş hene. ev jî, li ser olîtiya wê ye. Budîzm, oleka û yan jî ne oleke. di vê çerçovê de nîqaş tên kirin. Bi awayê wê yê pêşî. bi bawerî yên ku dibêjin ku ew pergelaka felsefê ya exlaqê jî ya hene. Hin dîroknas jî bawer dikin ku pêşî ew felsefeyek exlaqê bû, piştre bi ber olîtîye ve çû û bû ol. Budîzm, bi vê yekê, heta roje me jî, bi nîîqaşên ´ku li ser re tên kirin re di rojevê de ye. budism, ji aliyê "Buda ku bi navê "Gotema"jî ya, di demên berî zaninê de li bakûrê hindistanê li Lumbini hatiye dinyê. Buda, bi bêjeyî tê wateya, bizanînbûn e.
Bawermendên wê, bi hizirkirinê di kevina Nîrwana de. Her ku lev dicivin yên ku tên bi xwe re xwarina ku çêkirina tênin û di dênina ber cihê ku hatiye kifşkirin. Di tapinakan de berg dikin. Nîrwana, nedeme ku ji hêzbûnê ketin bû çûna wê dibêt. Tê bawerkirin ku Buda, dema ku ji hêz ket, çû Nirwan e.
Şeklê ibedete wê, bi awayê xwelêgirtinê ye. Bi gotina Buda ya ku wî gotî, Ev xwe diavêjima "dhamma", ez xwe diavêjima "Sangha" ye. Cihên pîroz yên budismê Lumbin cihê ku buda lê bûya, Sarnath cihê ku cara pêşî buda lê waaz daya, Bodhi Gaya cihê rohnibûnê, bajarê Uttar Prades cihê ku lê buda çûya ber dilovaniya xwe û Çemê Ganj e.
Pirtûka pîroz ya Budismê Tripitaka ye. Lê bi taybetî, tê bawer kirin, ku piştî buda re bi 400 salî bi devkî gotina û piştre di pirtûkaka bi navê Palî-kanon, hizrên levhatina dayin li hevdû. Metoda vegotinê ya wan biawayê waazê ye. Pirtûka wan ya pîroz di sê beşan de lev hatiya dayin li hevdû û ew beş jî Vinaya Pitaka, Sutta Pitaka û Abhidhamma in. Ji wan her sê beşan pêk têt. Bi rahib û rahibeyan dikin. felsefeya budusmê, ji hemû aliyên xwe ve ji temen hatiya ser ziman. Budîzm, bi sereke xwediyê du mezhebean e. Ev jî ev in. Hinayana û Mahayana in.
Diaya cihûyan.
Cihû, bi kurdî: "Cihû"; bi erebî: yahûdî navê xelkekî ku li Rojhilat dijî. Navê cihûtiyê dibê navê baweriyê jî. Li Îsraêl dijîn. Cihûtî digihijê nebî Mûsa. Serpêhatiye nebî Mûsa, ji Misira kevnare dest pê dike. Ew ji, wir di ravê û tê welatê Medya ku li ber Diclê ava ye. Hingî, êzîdîtî weke ola yekyazdanî serdest bû. Kurd hemû êzîdîtî bûn. Nebî Musa, 40 salî li wir dijî û baweriya xwe pêş dixe. Bandora êzîdîtiyê, li cihûtîyê bûye. Heta dem were derketina cihûtiyê, wê êzîdîtî, bi hezar salan demne dirêj bi bihurêne. Ew demên ku cihûtî wê derkevê jî, berî wan deman, bi têgihiştina yekyazdanî, ku Laleşê Nûranî pêxemberê wê ye êzîdîtî pêşketiye û bûye pergaleka civakî li herêmê li ber Dîcle û Firat ê. Piştî ku nebî Mûsa, xelkê der derdixe ji Misra kevn, têne vê herêmê û demne dirêj ew jî li wê herêmê dijîn. Baweriya vê herêmê nas dikin û di nav xwe de bicih dikin. Li gor wê demne pêşketinê di buhurênin. Ew demên pêşketinê, wê bine temenê demên pêşketinê ên cihûtiyê.
Cihê ku cihû lê baweriya xwe dikin jê re kinîşt an sînagog tê gotin. Pêşengên olî ên weke meleyên misilman û keşeyên filahan ku hene xaxam in. Pirtûka pîroz ya cihûtiyê jî Tewrat e.
Laleşê Nûranî, pêxemberê ola êzîdî ye. Ew, li gorî bawermendên êzîdî, pêxemberê ku xwûdê şandiya ser rûyê erdê ye. Êzîdîti, olekê ku herî kevnara ye. Dîroka wê ya olî ji hemû olên din yên ku hatine û çûne re bûye Ilham. Ji ber ku ola êzîdîtiyê berî hemûyan derketiya û hebûya, ji wan re pêşengîtî kiriya ji pêşketina wan re û bi temen bûna wan re.
Bi kurtasî dîroka wî.
Li gorî hemû olên dinmirovahî ji Adem û Hewa zêde bûye; li gorî baweriya êzîdiyan mirovahî ji Adem û Hewa ye lê Êzîdî ji Adem û Hewa nîn in. Ji ber ku temsîla mukemeliyetê ne ji Şehîd binî Car in. Êzîdî ji aliyê Xwedê ve wekî qewmê bijarte hatinedestnîşankirin.
Pêxemberê êzîdiyan Şêx Adî ye. Ji bo ku ev ol bê îlankirin Laleşê Nûranî ku bi navê Melekê Tawus navkirin hatiye peywirdarkirin. Ew nivîskarê Kitêba Cilwe ye. Mishefa Reş jî ji aliyê Şêx Hesen ve hatiye nivisandin.
Kitêba Cilwe (Kîtaba Wahiyê) fermanên Melekê Tawus yanî laleşê Nûranî vedibêje. Mishefa Reş jî rêzik û rêgezênvê olê û avabûna dinyayê, bingeha mirovahiyê, çîroka Adem û Hewayê vedibêje.
Cilwe, carina wekî "Cilve, Cilvê" jî tê nivîsandin (bi erebî: "el-Cilwe") pirtûkeke pîroz a êzîdiyan e. Pirtûk bi tîpên erebî destnivîsî ye û tê de gelek dua, tablo û şema hene. Cilwe piranî ji bo vegotin û pêşdîtina bext û siûdan tê bikaranîn.
Ji kitêba Cilwe.
Melekê Tawus beriya her heyberê hat afirandin. Ji bo gelê xwe hişyar bike û ji şaşiyan dûr bigire,alîkarên xwe şand vê dinyayê; evdên xwe berê bi devkî hişyar kir, cara duduyanbi vê pirtûkê ku; hat qedexekirin ku biyanî lê binêrin an jî bixwînin.
Beşa yekem.
Ez ê ku hebûm, heme, heta dawiyê ez ê hebim; hikmê min li ser tevahiya tiştên ku hatineafirandin heye. Her bûyer û her tiştê girêdayî hebûnan bi fermana min pêk tên.Kî ji vê yekê bawer bike û dema ku pêdivî hebe gazî min bike, ez ê derhalbigihîjim wan, tu tişt bêyî min nayê fikirîn. Kesên ku min qebûl bikin, ji boku li gor daxwaza wan nîn e hemû bûyerên ku dibêjin xirab in, bi daxwaza minpêk tên. Wekîlekî rêveber ê her demê heye, wî ez hildibijêrim. Bi her nifşê re,serokê vê cîhanê jî diguhere; serok bi dorê tên, peywirên têkildarî dema xwe bicih tînin. Ez sûcan li gor nirxên ku ji taybetmendiyên xulqiyetê tên, dibexşînim.Kî ku li hemberî vê derkeve, dê tengasî û êş jê kêm nebin. Wekî din tu Xwedayek, nikare têkilî karê min û tiştên ku ez dikim bibe. Ez çi biryarê bidimdê ew pêk bê.
Pirtûkên pîroz êndi destê biyaniyan de, ger ji aliyê pêxember û hewariyan ve hatibin nivîsîn jî,êdî ne derbasdar in. Ew ketine rewşeke serhildêr, xera bûne, vana hevdiderewînin û himê hev pûç dikin. Cudahiya navbera rastî û şaşiyê, dê li gormercên dema tê jiyîn bê destnîşankirin. Sozên ku min daye mirovan ez ê bînimcih. Di demên diyarkirî de li gor daraza wekîlên min ên bi aqil û hişyar ku minselahiyeta xwe dewrî wan kiriye, ez ê li gor peymana di navbera xwe û evdên xwede tevbigerim an jî tevne-gerim. Ez li hemberî pêşveçûna bûyeran baldar im;dema ku em tê de, ne çi tişta bi fêde hebeez pêk tînim. Kesên ku hîndekariya min dipejirînin, ez wan perwerde dikim ûberê wan didim rastiyê. Ew bi guh-darîkirina min kêf û zewqên mezin ên giyanîdijîn.
Beşa duyem.
Ez bi tevahiyarêbazên ku baş dizanim, xelat û ceza didim mirovan. Li rûyê erdê û binî erdê çihebe, di kontrola min de ye. Ez alîkariya ji bo netewên din nagirim ser xwe, jibaşiya ji bo wan jî dûr namînim. Ez alîkariyê ji civata xwe ya hilbijartî re ûyên ku bi ya min kirine qet kêm nakim. Ez kontrola selahiyeteke çalak didim mirovênku min ew ceribandine. Ev mirov li gor îradeya min, di rewşên diyarkirî de,alîkarî dane kesên ku ji min bawer kirine. Yê ku dide jî ez im, yê distîne jî.Yê dewlemend jî dike ez im yê xizan jî dike ez. Yê bêhêvî dike jî ez im. Ev tevli gor derdorê û li gor demê pêk tên. Tu hêzek nikare têkilî karê min bibe ûmirovekî/ê ji kontrola min derîne. Yên ku dixwazin ji min re astengiyê derîninez êş û nexweşiyan bi ser wan de dibarînim. Kî li fermana min guhdar bike, wekkesên din namire. Ez tehemul nakim ku tu kes di vê dinyaya ketî de zêdetirîdema ku min jê re diyar kiriye bimîne; lê ku ez bixwazim wî/ê li vê dinyayê ducar, sê car yan jî zêdetir paşve vegerînim, giyanê wî/ê têxim bedeneke din; evzagoneke gerdûnî ye.
Beşa sêyem.
Ez, bê pirtûk jîdikarim dostên xwe û kesên ku di riya min de ne ramanên min dihesibînin, riyarast bi amûrên veşartî nîşanî wan didim; rêçikên ku ez dixwazim werin bicihanînne tengavker in, li gor demê û mercan hatine diyarkirin. Yên ku li hemberîzagonên min derên li dinyaya din didim cezakirin. Benî adem, tiştên ku divê bênkirin nizanin, ji ber vê yekê timî dikevin nav şaşîtiyan. Ajalên li rûyê erdê ûli asîman, masiyên di nav deryayan de, tev di bin rêveberî û venêrîna min dene. Xezîneyên veşartî yên li dinyayê û tiştên din, bi agahiya min in. Ez derfetdidim ku ew xezîne yeko yeko werin dîtin û stendin. Kesên ku bibin xwediyê vanaû kesên ku di demê de ji min daxwaz kirine, nîşaneyên xwe yên veşartî,mûcîzeyên xwe nîşan didim. Dijminahî û berxwedana ku biyanî li hember min û yênku di şopa min de ne nîşan didin; encax zirarê bide xwediyê xwe; lewre nizaninku hêz û dewlemendî di destê min de ne û ez vana didim benî ademên ku heqkirine. Rêveberiyên dinyayê, derbasbûna serdeman a li dû hev, guherîna wekîlênmin a di her serdemê de, heta dawiyê di bin kontrola min de ye. Kî ku; biduristî ber bi wir ve nemeşe, ez, di demeke ku bi xwe diyar bikim de wê/î cezadikim û wan dişînim cihê ku jê hatine.
Beşa çarem.
Çar demsal hene,hêman jî çar in; min ev, ji bo tiştên ku min afirandine pêdiviyên xwe pêkbînin, bexş kiriye. Pirtûkên pîroz ên biyaniyan, encax bi qasî ku li gor zagonên min bin, li dijî mindernekevin; ji aliyê min ve tên pejirandin. Dîsa vana, bi piranî ji rêderketine. Sê ji wan li dijî min in û ez ji sê navan nefret dikim. Ji bo yên kurazên min aşkera nekin, ez ê soza xwe ya der barê xelatan de bicih bînim. Yênku di riya min de êşê dikişînin, bila guman tune be, ez ê wan di dinyayekê dexelat bikim. Yên di riya min de dimeşin bila li hemberî neyar û biyaniyan wekcemaetê bijîn. Hûn, ên ku li gor zagonên min tevdigerin, fikrên ku ji aliyê minve nehatine ragihandin nekin hişê xwe. Wek ku biyanî dikin nebe nebe navê minan jî navên ku li min hatine danîn bi lêv nekin, an na hûn ê gunehkar bibin;lewre ev mijar ji derveyî têgihîştina we ne.
Beşa pêncem.
Hurmeta xwe ji tiştû wêneyên ku min temsîl dikin re pêşkêş bikin; lewre dê ew, helwestên we yên neli gor zagonên min in bînin bîra we. Li gor fermana alîkarên min tevbigerin,guh bidin gotinên wan. Da ku agahiyên dinyayadin ên ku ji min girtine ragihînin we.
Mishefa Reş, pirtûkek ji wan herdû pirtûkên ku temenê ola êzdî diafirênin. Pirtûka pêşî Cilwe ye.
Naveroka wî bi sereka weha ye.
Xwedê di dest pêkê de ji cewherê xwe dûrê spî afirand; û çivîkek afirand ku navê wê Anfar bû. Û dur da li ser pişta wê. Û li wir çil hezar salî ma. Roja dest pêkê yanî roja yekşemê, melayîketê bi navê Azazîl afirand. Ew Tawusê Melek e yê ku serokê tevan e. Xwedê, roja duşemê, melayîketêbi navê Dardaîl afirand ku; ew Şêx Hesen e. Roja sêşemê, Îsrafîl afirand ku ew Şêx Şems e. Roja çarşemê, yê bi navê Cibrayîl afirand; ew jî Ebûbekir e. Roja pêncşemê, Azraîl afirand ku ew Sacadîn e. Roja înê, yê bi navê Şemnail afirand ku ew Nasirudîn e. Roja şemiyê, yê bi navê Nûrail afirand ku ew(…) Tawusê Melek kir serokê wan. Piştî wê Xwedê, heft tebeq esman, erd, roj û heyv afirand(…) Mirov, çivîk û tevahiya ajalan afirand û ew di valahiya pelerînê de bi cîh kirin û ew jî ji li ser dûrê hat xwarê, melayîket jî li balêbûn. Dûre bi dengekî bilind li durêqîriya, ew jî ji cihê xwe ket û bû çar perçe, ji nava wê av peşikî û bû derya. Dinya gilover bû, derz lê tune bû. Dûre Xwedê, Cibrayîl di şeklê çivîkekê deafirand û rêveberiya çar kenaran siparteyi wî kir. Dûre keştiyek afirand û sîhezar sal di nav gemiyê de ma, dûre hat Laleşê Nûranî û li wir bi cîh bû. Ji nav dinyayê qîriya û bi giraniyê derya afirîn û dinya bû rûyê erdê û lerizîna wanberdewam kir. Dûre ferman da Cibrayîl ku her du perçeyên Dura Spî bîne, perçeyek xist binê erdê, yê din jî wek derî danî ber asîman. Dûre roj û heyv di navberawan de bi cîh kir, ji hûrikên wan jî stêrk afirandin û ew wek xemlê bi asîmanve daliqandin. Her wiha ji bo xemilandina rûyê erdê; darên fêkiyan, giya û çiyaafirandin. Li ser xaliyê Text afirand. Dûre, got ku Xwedayê mezin got: "Ey melayîketan, ez ê Adem û Hewayê biafirînim, wan bikim mirov û ji her duyan, ji pişta Adem dê Şehîd bîn Çar were dinyayê û ji wî dê li rûyê erdê gelek tenê zêde bibe. Ev gel, gelê Azazîl ango Tawusê Melek, gelê Êzîdî ye. Dûre ez ê Şêx Adî kurê Misafîr ji Sûriyeyê bişînim û ew ê were li Lalişê bimîne."
Xwedê dûre, hat welatê pîroz û ferman da Cebrayîl ku ji çar aliyên cîhanê axê bîne: Ax, hewa, agir û av. Bi wan mirovek çêkir; û ji ruhê xwe, ruhek jê re bexişand. Dûre ji Cebrayîl re got Adem di bihûştê de bi cîh bike, li wira jê re hat gotin ku dikarefêkî û tevahiya giyayên hêşîn bixwe; lê xwarina genim jê re qedexe ye. Piştî sedsalan Tawusê Melek ji Xwedê re got " Adem dê li ku bijî û çawa zêde bibe ? " Xwedê jê rê got: " Ez di vê mijarê de selahiyet û rêveberiyê dewrî te dikim ". Wê demê Tawusê Melekê, çû ji Adem pirsî got: "Te qet genim xwariye ? " Wî jî got: "Na, lewre Xwedê ev yek li min qedexe kir, got divê tu ji wî nexwî." Melekê Tawus jê re her wiha got: "Ku tu bixwîdê ji bo te pir baş be". Lê piştî ku Adem genim xwar, zikê wî werimî û Tawusê Melek ew ji bihûştê derxist û danî rûyê erdê û derket esman. Wê demê Adem ji ber werma zikê xwe êş kişand û nikari bû di cihê xwe de bisekîne, lewre di canêwî de dereke vekirî tune bû. Lê Xwedê çivîkek şand, çivîkê di bedena Adem dequlek vekir, bi vî awayî Adem rihet bû. Û Cebrayîl sed salan xwe nîşanî wî neda û ew bêhêvî bû, giriya. Wê demê Xwedê ferman da Cebrayîl û Cebrayîl hat, ji bin milê çepê yê Adem Hewa afirand. Dûre Melekê Tawus -ez dixwezim bibêjim ku; ji bo alîkariya Êzîdiyên ku êşê dikişînin hat rûyê erdê û li ba Asûrên kevn, keyek ji me re destnîşan kir. Keyên Asûr Nesrukh (ku ew, Nasirudîn e) û Kamûş (ew jî Siltan Faxrudîn e) û Artîmûs (ku; Siltan Şemsudîn e). Piştî vê ji aliyê du keyan ve em hatin birêvebirin. Rêveberiya keyên bi navê Şahpûrê yekemîn û duyemîn sed û pêncî sal berdewam kir û Emîrên me yên ku ji nîjada wan dihatin, heta îroj em bi rê ve birîne û em bû neçar qebîle. Ji me rê xwarina xasê hatiye qedexe kirin, lewre xas navêjinê (pêxember) bi bîr dixe; fasûliyeyên hişk jî heram in; bikar anîna rengê şînêgirtî jî qedexe ye. Ji bo em ji Pêxember Yûnis re bêrêziyê nekin, xwarin amasiyan ji bo me heram e; xezalan jî nexwin, lewre ew bûne keriyê pêxemberekî me. Her wiha şêx û mirîdên wî, ji bo hûn ji çûka Tawus re bêhurmetiyê nekin goştê dîk jî nexwin. Lewre çûka Tawusyek ji heft Xwedeyên ku berê navê wan hatiye gotin e û dirûvê dîk pê dikeve. Dîsa şêx û murîdên wî, ji xwarina kundir dûr bisekînin, ango nexwin. Ji derveyî vana, li piya mîztin an jî rûniştî li xwe kirina cilan an jî wek ku Misilman dikin li tuwaletê taretgirtin an jî li ser şoyên wan xuslgirtin, ji me re hatiye qedexe kirin. Her wiha, bilêv kirina navê…... ku Xwedayê me ye an jî gotinên wek Kitan, Şar, Şat û peyvên wek Melûn(…) Nal ên ku wî tînin hişê mirovan qedexe ye. Pêşiyê (…) ji dînê me rê gotin pûtperestî û Cihû, Xirîstiyan, Misilman û Îranî ji dînê me dûr sekinîn. Key Ahab û Arman ji me bûn; wisa bû ku Ahab Belzebûb ê ku me wek Pîr bûb bi navdikir ji Xwedayê xwe alîkarî dixwest. Li Babîlê bi navê Buktî Nosser(Nabûkad nezar) kralekî me hebû. Li Îranê Ahesuerus, li Stenbolê Agrîkalûs jî jime bû. Beriya ku erd û esman çê bibin Xwedê, li ser avê di keştiyekê de bû. Dûre ji dura ku afirandi bû xeyîdî, ew ji xwe dûr xist. Ji şikîna durê çiya, ji çingîniya wê girên qûmê, ji dûmana wê jî asîman çêbûn. Dû re Xwedê derket esman û esman zêde bû û bêyî ku tiştekî deyne binî wan ew li hewa bi cîh kirin, lîsteya navê tevahiya tiştên ku afirandine nivîsî. Ji cewher û nûra xwe Şeş Xweda afirandin ku; afirandina wan wek bi lambeyekê pêxistina lambeyeke dîn bû. Dûre Xwedayê pêşîn, ji Xwedayê duyemîn re got: "Min esman afirandin; tu here wira û tiştina biafirîne." Û ew, dema derket esmanan, roj çêbû. Ji Xwedayê piştî xwe re got "derkeve" û hîv hat afirandin. Û Xwedayê dû wî, esman bi ger xist; Xwedeyê dû wî, stêrk afirandin; Yê kudi dû wî rê hat, el-Kuragh an go Stêrka Sibehê afirand û her tişt her wiha hat afirandin.
Rêberên êzdîtiyê, bi awayê pêşketina wê re mirov karê weha li gor bi rê ve çûna wê bêne ser ziman. Hiyerşiya wê di jiyane de bi vî rengî mirov karê wê bêne ser ziman.
Mîrê Şêxan.
Nûneriya saziyamîrîtiyê ji aliyê kesên ku ji malbata Şêx Adî ne ve tê kirin. Ji hoza Kataniyan in. Ji malbata Ebûbekir in. Rayeya wî ya hilbijartina Babê Şêx heye. Gera Tawus bê destûr û biryara Mîr pêk nayê. Bi kurtasî Mîr berpirsiyariya tevahiya karan digire ser milên xwe. Mirov dikare bibêje ku Mîr serokê tevahiya Êzîdiyan e.
Ji tevahiya êzdiyên cîhanê re serokatiyê dike û nûneriya wan dike.
Ciyên pîroz ava û nû dike, bexşên ku ji bo Laliş û Tawus tên kirin, li hev datîne û ji bo ciyên pîroz bi kar tîne.
Bi kesên xizan û hewcedar re dibe alîkar.
Babê Şêx.
Ev kes serokê ruhanî ye. Alîkarê Mîr e. Divê ku ji malbata Êzdînemirê lawê Şêx Fexredîn be.
Divê salê du caranli gundên êzîdiyan bigere û pirsgirêkên wan çareser bike, ji guhdarkirin,şiyarkirin û hwd. berpirsiyar e.
Girtina Rojiya ÇilêHavînê û Çilê Zivistanê.
Ji lidarxistinacejn û serlêdanên Perestgeha Lalişê, peytandin û birêvebirina merasîmanberpirsiyar e.
Babê Şêx cilên spîli xwe dike û ristê girêdide… (…) guneh e ku Babê Şêx şerabê vexwe. Divê kuberî bibe Babê Şêx bizewice. Ku here ser dilovaniya xwe mezinên êzîdiyan ûcivata ruhaniyan li hev dicivin û Babê Şêx ji nû ve hildibijêrin. Di rojêntaybet û cejnan de di civata Şêx Fexredîn de li ser secadeyeke pîroz rûdinê.
Şêxê Wezîr.
Ji hoza Şemsaniyan e. Ji malbata Şêx Şemsan e. Loma jî di civata ruhanî ya Şêx Adî de semajenek e.
Pêşîmam.
Ji êla Adaniyan e. Ji malbata Şêx Hesen e.
Şêx.
Peywîra wan birêvebirina merasîmên cenazeyan e û êzîdiyan di derheqê pêşketinan de agahdar dikin. Ligel vê yekê şêx ji berhevkirina zikatê jî berpirsiyar e. Ew ji bo zikata ku dane hev li saziyan belav bikin rêxistinê pêk tînin. Cilên spî li xwe dikin, kumê reş didin serê xwe şaşikeke sor didin dora kum. Şêx ji êla Adanî, Şemsanî û Kataniyan tên hilbijartin. Şêxên ku ji Adaniyan in: Melik Şêxsin, Şêxmûsê Sor, Şêx Şerefedîn, Şêx İbrahîm, Şêx Zendîn, Şêxmûsê Enzel… Ji malbata Şêx Adî ne. “ Şêxê Çil Şêxa” pileya herî bilind a şêxan e.
Şêxên ku ji Şemsaniyan in: Şemşelah, Şêx Fexredîn, Şêx Nasirdîn, Şêx Sicadîn, Melîk Amadîn…Ji malbata Şêx Şems in. Bavikê şêxan ê herî mezin e.
Şêxên ku ji hoza Kataniyan in: Şêx Abdulkadîr, Şêx Îsmaîl… Ji malbata Şêx Ebûbekir in.
Babê Gavan.
Ji binemilê Amadîne. Di cejnan de li civata Melîk Fexredîn rûdinên. Li gundan digerin, rêzikên olî vedibêjin, şîretan dikin.
Cihê wî her tim perestgeha Lalişê ye. Bi karê perestgeha Lalişê re mijûl dibe. Cilên spî li xwedike. Qet nazewice. Xwe dide xizmeta Şêx Adî û Lalişê.
Pîr.
Di merasîmên olî de alîkarê şêxan in. Rê û rêzanê bi ber êzîdiyan dixin. Ev peywîra wan e. Ji aliyê hurmetê ve piştî şêxan tên. Di şûştina cenazeyan de avê li destê şêxan dikin.
Qewal.
Bêjeya Qewal Sumerî ye. Awayê resen Kalo ye. Wateya wê mirovê oldar e ango “Zilamê oldar ê rûspî” hîna jî di nav êzîdiyan de tê gotin.
Peywira qewalan; di cejnan de li Lalişa Nûranî ligel amûrên muzîkê gotina beyt û qewlan, gund bi gund gerandina tawus û berhevkirina zikatê. Qewal biçin ku derê bi hurmet tên pêşwazîkirin. Her sal li qadên ku diçinê bi kesên ku nikaribûne bên Lalişa Nûranî re sohbet dikin. Armanca wan ew e ku bi rêya vê sohbetê baweriya wan nû û hêzdar bikin. Bi karê defnkirina miriyan re mijûl dibin û şînê digerînin.Qewal ji çîna murîdan in. Serekê qewalan ji cimaeta ruhaniyan e. Qewal li gundê Başika û Bahzanê dijîn.
Feqîr.
Xirqeya reş li xwe dikin. Şaşika reş li serê xwe girêdidin. Wextê xwe bi piranî ji dua, îbadet û weazan re vediqetînin. Her tim di nava civakê de digerin û pirsgirêkên civakîyên ku derdikevin çareser dikin. Feqîrî ji bavan derbasî lawan dibe û her feqîr xirqeya pîroz ku li xwe dike heta mirinê dernaxe.
Feqra.
Jina oldar a ku zewac li xwe heram kiribe ye. Li Lalişê dijî. Li perestgehê qendîl û tiştên wek fitîlên qendîlê çêdikin. Jê re Dayê Kebanî, Dadê tê gotin.
Koçek.
Derwêşekî oldar e. Ev nav ji peyvên “Guh” û “çak” pêk hatiye. Kesekî ku razên olî bi dest xistiyeye. Şîretan li gel dike weazan dide û wan perwerde dike. Ji nav kesên ku ji gelek aliyên Kurdistanê hatine û li Lalişê niştecih bûne tên hilbijartin. Koçek ji kesên ku tirba Şêx Adî diparêzin re serokatiyê dikin. Bi qewalan re sembola Melekê Tawus a çarmil a tûncîn û bi meşaleyên ku ji çirayan hatine çêkirin li gundan, li nav gel digerînin. Û bi vî awayî gel li dora baweriya êzîdîtiyê dicivînin. Ji bilî vê temamkirina her cure pêdiviyên Lalişa Nûranî jî di nav peywîra koçekan de ye.
Xilmetkar.
Tê wateya xizmetkar. Xizmetên perestgehê pêk tîne. Bi paqijî, spîkirina qubeyê û hwd. re mijûl dibe. Bi amadekirina donê olî û pîroz re mijûl dibe. Xilmetkar bêtirîn ji gundên Başîk û Bahzan tên vê xizmetê dikin.
Mîr Hac.
Ji milên Mîran êjêr e. Bi merasîm û peywîrên olî yên têkildarî cejna qurbanê re mijûl dibin.
Micêwir.
Ji tirbên li gundên êzîdiyan û Lalişê berpirsiyar in.
Biryarên têkildarîcivata êzîdiyan meclîsa ji 6 kesên ruhanî Mîr, Babê Şêx, Şêx Wezîr, Peşîmam, Babê Gavan û Qewal pêk tê, didin.
Di kurmancî de du peyv bi alîkariya hinek qertafan bi hev ve têne girêdan ango têne îzafekirin, ji wan qertafan re veqetandek(zêder) tê gotin.Bi riya veqetandekê tiştek ji yên din ji aliyê zayend û mêjerê ve tê veqetandin, ji ber vê sedemê ji wan qertafan re veqetandek hatiye gotin.Ango di dema ravekê(îzafe) de mirov zayend û mêjera bêjeyan jî nas dike.
Îro her çi qas veqetandek bi gelemperî wekî qertaf derdikevin pêşberî mirov jî, ew wekî morfemên serbixwe têne pejirandin.Dema mirov baş lê dikole, mirov rasterast têkiliya wan bi cînavkên kurdî re dibîne.Dema ku ew tena serê xwe tên bikaranîn, cihê navdêrê digirin.Bo mînak/nimûne, di vê gotûbêjê de;
Di bersivê de veqetandeka "a" yekser cihê pirtûkê digire.
"Gramêra frensizî dibêje ko zmanê frensizî veqentandekên xwe ji pronaveke latînî girtine.Gelo me yên xwe, ev bêjeyên hut, jı kû girtine? Li gora tedqîqatên ko heta niho min çêkirine, me jî veqetandekên xwe ji hin pronavan girtine, lê ne ji pronavine biyanî, ji pronavine xwe.Belê, veqetandekên me yên binavkirî ji pronavine me ên işarkî bi der hatine.Herwekî pêşdetir dê bête gotin, "yê, ya, yên" pronavine îşarkî ne û veqetandekên me ên binavkirî ji wan hatine pê.Di esl û bingehî de gava ev pronav diketin pêşiya navdêrekê û dibûn rengdêrine işarkî "di" yek dikete navbera wan û navdêrê.Mesela gotina "Hespê Soro" di eslê xwe de "Hespê di Soro" ye."(Elfebêya Kurdî û Bingehên gramera kurdmancî, r.68)
Gundê me li ber behrê ye.
Deriyê me ji te re her tim vekirî ye.
Apê min duh ji bajêr hat.
Dayika wî jê gelek hez dike.
Meta min li vê taxê ye.
Celadet Alî Bedirxan qertafên -ek û -in ku wateya nenasiyê didin, bêjeyan wekî veqetandekên nebinavkirî bi nav kirine.Lê her wekî wî bi xwe jî destnîşan kiriye, di kurmanciyê de navdêr dema ku bi tena serê xwe bin, bin binavkirî ango nas in.Ew bi alîkariya qertafên -ek û -in dibin nebinavkirî.Her wiha ew qertaf paşê veqetandekên binavkirî digirin û dibin veqetandekên nebinavkirî.Her wekî diyar e, ev qertafa -ek bingeha xwe ji cînavka nebinavkirî "yek"ê werdigire.Her wiha bingeha qertafa -in ê jî cînavka nebinavkirî "hin" e.Lewma jî qertafên -ek û -in bi xwe ne veqetandek in, qertafên nenasiyê ne.
Bi kurtasî em dikarin bibêjin ku veqetandekên nebinavkirî her yek di bingeha xwe de ji du hêmanên cuda pêk hatiye.Wate;qertafên -ek û -in qertafên nebinavkirinê ne, dema ku ew veqetandekên binavkirî a, ê û ên digirin, dibin -eka, -ekê, -inên, bi vê awayê jî ravekê pêk tînin ango dibin veqetandekên nebinavkirî.Lê belê ev diruvê wan ê resen îro her çi qas di hinek devokan de mabe jî, di zimanê nivîskî de bi rengê -eke, -ekî û -ine tê bikaranîn.Her wiha heman qertafên nebinavkirî -ek û -in qertafên tewangê -î, -ê û -an werdigirin û dibin -ekî, -ekê û -inan.
hevalek, gûzek, darek, mirovek, tiştek, keçikek...
hevalin, gûzin, darin, mirovin, tiştin, keçin, stranin...
Her wekî tê zanîn mirov li şûna hevalin dikare bibêje, hin heval jî.
Ji aliyê wateyê ve tu cudatî di navbera her du gotinan de tune ye.
Ev her du qertaf dema ku veqetandekên binavkirî -ê, -a û -ên digirin, dibin veqetandekên nebinavkirî.
James Abram Garfield (jdb. 19ê çiriya paşîn 1831 li Orange, Cuyahoga County, Ohio; m. 19ê îlonê 1881 li Elberon, Nû Jersey) siyasetmedarekî amerîkanê ji Partiya Komarger 20em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1881 heya mirina xwe, 19ê îlonê 1881ê li ser postê serokdewletiyê maye.
Bi navê birayê wî yê miribû James Ballou Garfield, tê binavkirine. Dema bavê wî jiyana xwe jidest dide 18 mehî ye. Ji aliyê dê û apê ve tê mezinkirin. Zarokatiya wî di nava xizaniyê de dibore.
Bi Lucretia Rudolph re dizewice û heft zarokên wan dibin. Kurê wan ê sala 1865ê tê jiyanê James Rudolph Garfield ji sala 1907 heya 1909ê postê wezîrê karê hundirîn werdigire.
Ji 1851 heya 1854 diçe înstîtuta bi navê "Western Reserve Eclectic Institute" a li Hiram (Ohio)yê. Sala 1856ê ji Williams College a li Williamstown (Massachusettsê bawernameyê digire. Beriya ku bikeve siyasetê mamostetiya matematîkê dike. Sala 1859ê dibe senatorê Ohioyê.
Li Pennsylvania-Station a Washington D.C.yê, di 2ê tîrmeha 1881ê de ji aliyê mirovekî nexweşê derûniyê Charles J. Guiteau ve tê gulebarankirin. Nexweş dixwastubûye bibe balyozê Parîsê lê ji ber ku nexweş ketiye, daxwaza wê bicih nehatiye. Ji piştê ve guleyê digire, giran birîndar dibe. Ji wê birînê xilas nabe û jiyana xwe jidest dide.
Mirina wî gelek deng vedide, xelkê xemgîn dike. Navê didin bajarekî, Garfield County.
Benjamin Harrison (jdb. 20ê tebaxê 1833 li North Bend, Ohio; m. 13ê adarê 1901 li Indianapolis, Indiana) siyasetmedarekî amerîkan û 23em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1889 heya 4ê adarê 1893yê li ser postê serokdewletiyê maye.
Benjamin Harrison lawê (kurê) parlamenterê Kongreyê John Scott Harrison û neviyê 9em serokdewlet William Henry Harrison e. Babapîrê (bavê bapîr) wî Benjamin Harrison V yek ji kesên danezana serxwebûnê îmze kiribû ku ew jî kurê Thomas Harrison bû.
Harrison di dibistana Cincinnati de dixwîne, li Miami University a li Oxford (Ohio)yê perwerdeya dadê dibîne û sala 1854ê li Indianapolis wekî parêzer dest bi kar dike. Sala 1853'yê bi Carrie Scott re marî dibe (dizewice), 2 zarokên wan dibin. Dema şerê yekîtiyê de tevlî artêşê dibe, wekî general şer dike.
Dema şer bidawî dibe, li dadgehxaneya bilind a Ohioyê peywirdar dibe. 1881ê dibe senatorê Indiana yê senatoya DYAyê. Piştî serokdewletiyê vedigere Indianapolisê û bo cara duyemîn bi Mary Dimmick re marî dibe.
Poxînka sîrî, poxîna bi sîrê navê poxîneke pêjgeha kurd e. Di kurdî de ji helawên ardê (arvan) re, li hin deveran jî bo xwarinên ji danê tê bikaranîn. Ji kufteyên hûrik re herwiha poxînk (di hin devikan de poxnîk) dibêjin.
Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Semsûrê hatiye dayîn.
Têkele kufteya kolostîkê bistrên. Kufteyên xwe yên hûrik (bi qasî bindeqê) amade bikin. Van kufteyan di nava ava şor de bixaşînin. Pîvazan hûr bikin (xelekî yan wekî ya seleteyê), di nava rûnê de biqijilînin (zerayî pê ket bes e). Kufteyan berdin nava pîvazên qijilandî.
Îsotan bavêjinê. Yek-du kel pê ket, pûjanê hûr bikin, wan jî bavêjinê. Sîrê bikutin û tevlî bikin. Dawiyê de ava lîmonê jê pê werbikin û bi qasî 4-6 deqeyan bikelînin.
Sênîkufte, kufteya sêniyê navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Herwiha gelê cîran suryanî jî dizanin û dixwin. Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Dîlokê tê dayîn.
Sênî û hevwateyên xwe.
Ji sêniyê re berkêş, mersef, mejmexe, macme, lapir, cifnî, sifrî dî dibêjin. Ji ber ku zimanzanên kurd li ser xebat nekirine, ji van binavkirina kîjan navê hevwate, kîjan cure ne, ne kivşe ye.
Têkela kufteyê amade bikin. Sêniyekê bi rûn bikin. Nivê têkela kufteyê ya bo derveyê kufteyê bigirin, li ser sêniya rûnkirî raxînin. Têkela hundir jî li ser raxin. Derê kufteyê bi ser hundir de bînin, wekî xingalê, bidewisînin.
Berê mergeyê paşê jî rûnê zeytê bi ser de werbikin, bidin xwarin. Bavêjin firneyê (firûn) bipijînin. Hûn dikarin destexaneyê (sifre) gorî kêfa xwe bi hêşînahiyê bixemilînin.
Tepetep navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Ji parêzgeha Bidlîsê belav bûye lê îro bêhtir li Sêrt, Amed, Wan û Dîlokê tê xwarin.
Girara kufteyê û girara hûrik (an ardika hûrik) bi 1 SA avê şil bikin, ser wê por bikin, heger di badiyê de devanga wê, heger di quşxaneyê de ye derxûnê bigirin. We dît poxpoxî bûye (werimiye, bel bûye) melzemeyên xwe (berkelî) tevlî bikin. Heya bi hev ve zeliqî bistrên.
Gilolikên (kufteyên hûrik) bi qasî gûzekê amade bikin. Di nava ava şor de bixaşînin, li binikên servîsê parve bikin. Rûnê xwe biqijilînin, îsota sor (pûlpelî, tûj) biqelînin (baldar bin bila neşewite) û berdin ser kufteyan.
Kufteya Norxanê, kufteya hêkê, kufteyeke pêjgeha kurd e. Norxan navê navçeyeke Sêwasê ye ku navê wê bi romî (tirkî) kirine "Yildizeli". Kufteyê navê xwe ji vê navçeyê girtiye. Li Rihayê pirr tê xwarin. Rihayî jê re "kufteya hêkê" yan "kufteya bi hêk" dibêjin.
Aşpêjekî Norxanî ev navdar kiriye?
Li pirraniya herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Lê li aşpêjxaneyeke Norxanê aşpêjekî ev navdar kiriye. Vî zilamî gelek biharbêhnên teze (biharat) bikardianiye, kufteyên wî deng vedane. Ev agahî ji gotin û suhbetên civakê ye, çendîn rast û bingeha xwe heye, nayê zanîn.
Îsota tûj bi kevçiyekê avê şil bikin, bi qasî 5 deqeyan bila di nava avê de bimîne. Pîvaz û bexdenûsê hûrbikin, sîrê bikutin. Li ser sêniyekê girar, pîvaz, sîr, xwê, îsota reş û sor, mergeya fringî û îsotê bistrên.
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, hêkan li rûn bixin. Hêk qeliyan, jê bigirin, rûnê wê jî berdin ser kufteyan, hinekê bi wê rûnê jî bistrên. Bexdenûsê (li ser daxwazê hinekê pîvaza hêşîn jî) tevlî bikin, pirr hindik bistrên. Hêkên qelandî jî bersin navê.
Kufteyên mezin ên bi qasî oranjê (portajal) çêbikin, li binikan belav bikin. Rûnê wê çiqas pirr be, ewqas baş e. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Mirov hestên xwe yên germ û gur bi alîkariya baneşanan dide der.Ew hest dibe ku gir û kîn an jî kêxweşiyekeke jidil be.Hin baneşan di binyata xwe de baneşan in.Mîna:ax!, wax!, hey!, lo!, hey lo!, lê!, erik!, ey!, ox!, oxweş!, hey wax!, de! û hwd.
Hindek peyvên ferman, hişyarî û hestên tund dema ku bi dengekî bilind û bi awayekî tund hate gotin, dibin baneşan.
Her wiha hinek peyvên ji dengên siruştî û teqlîdî jî wekî baneşan têne pejirandin.
Rewşa banglêkirinê.
Di kurdî de ligel rewşa xwerû û tewandî ya navdêran, rewşa banglêkirinê ya navdêran jî heye.Di rewşa banglêkirinê de navdêrên ku qertafên banglêkirinê digirin, dibin baneşan.Qertafên ku ew digirin li gorî zayend û mêjerê ji hev vediqetin.Navdêrên nêr qertafa "-o" digirin, navdêrên mê "-ê" û navdêrên pirjimar jî "-ino" digirin.
Dema ku em dibêjin; Hevalê!, em qala hevaleke keç, dema dibêjin, Hevalo!, em çêlî hevalekî xort û dema em dibêjin, Hevalino!" jî em çêlî çend hevalan dikin.Bi şêweyekî din afirandina baneşanên pirjimar bi alîkariya peyva gelî û bi qertafa tewangê ya pirjimariyê -anê çê dibe.Mîna:"Gelî hevalan!"
Her wekî ji navê wê jî diyar e, gihanek bi serê xwe ne xwediyê tu wateyê ne, lê bêjeyan, komek û hevokan bi hev ve girê didin, an jî peyvekê, komekê bi hevokekê ve girê didin.Bo nimûne, dema em dibêjin; "Hogir û Evîn xwîşk û birayê hev in.", û li vê derê gihanek e û her du navan digihîne hev.Dîsa gava ku em bibêjin; "Piling çû malê, lê Zarîfe li bal xaltika xwe ma." îcar peyva lê dibe gihanek û her du hevokan (Piling çû malê-Zarîfe li bal xaltîka xwe ma) digihîne hev, wan bi hev ve dibestîne.
Dema ku em baş bala xwe bidinê em ê bibînin ku di warê wateyî de di navbera gihaneka û û gihaneka lê de cudahiyek heye.Gihaneka û ji aliyê wateyî ve tu bandorê li hevokê nake, lê belê gihaneka lê balê dikişîne ser nakokiyekê.Bi piranî gihanek bi tenê peyv û hevokan bi hev girê nadin, pê re ji aliyê wateyî ve jî wan tekûztir dikin.Çend heb gihanekên sereke yên di kurmancî de ev in:bes, çawa... wisa, jî, her çend... ew çend, çi qas... ew qas, lewre, dibe ku, heke na, nexwe, dema ku, heta ku, hew, mixabin, di ser de jî, ji ber ku, lê, lê belê, û, qet nebe, an... an jî, ango, çi... çi, hem... hem jî û hwd.
Bi hêviya hin sûd wergitina we, serwextbûna we.
Yasemin Çongar (jdb. 22'ê berfanbarê 1966) nivîskar û rojnamevaneke tirk e. Bi nêrîn û helwesta xwe ya lîberal tê naskirin.
Diya wê piyanîst "Gülay Uğurata", bavê wê endezyarê jeolojiyê "Behiç Çongar" e. Li DYAyê dibistana amadeyî bi dawî dike. Sala 1984'ê di ajansa nûçeyan ANKAyê de dest bi rojnamevaniyê dike. Di heman demê de li zanîngehê, perwerdeya aboriyê dibîne.
Di zanîngeha Georgetownê (DYA) li ser etûdên amerîkan perwerdeya bilind dibîne. Demekê di weşanên Partiya Karker a Tirkiyeyê de peywirdar dibe. Ji ber van xebatên xwe tê darizandin lê beraet dike. Paşê derbasê rojnameya radîkal kemalîst Cumhuriyetê dibe.
Di destpêka 1990'î de diçe Brîtanyayê, li Londonê di BBCyê de kar dike. Vegerê, li Stenbolê di fîrmayake lêpirsînê de (Strateji-Mori) birêveberiyê dike. Di rojnameyên Yeni Yüzyıl, Milliyetê de dinivîsîne. Dibe nûçegihana Milliyetê ya Washingtonê. Ji sala 1995'ê ve li Washingtonê rojnamevaniyê dike.
Bi kesên navdar ên wekî Orhan Pamuk, Paul Auster, Salman Ruşdî re hevpeyvînan dike. Li Washingtonê nûnertiya kanala CNN Türkê dike. Niha di rojnameya lîberal-demokrat Tarafê de dinivîsîne.
Marî bûye (zewiciye) diya keçekê ye.
Mehmet Murat Kadri Belge (jdb., Enqere) nivîskar, werger, siyasetmedar, akademîker û rojnamevanekî tirk e. Bi nêrînên xwe yên çepgir û lîberal tê naskirin.
Kurê karsaz û parlamenterê Partiya Demokrat Burhan Belge, xwarziyê nivîskar Yakup Kadri Karaosmanoğlu ye. Li taxa Nişantaşı ya Stembolê di "High School"ê dixwîne, bi bursê diçe DYAyê li federedewleta Massachusettsê xwendina xwe didomîne. Sala 1966ê ji beşa ziman û wêjeya îngilîz a zanîngeha Stembolê destûrdar dibe. Li heman zanîngehê master û doktorayê jî dike, wergera pirtûkan dike.
Di cûntaya leşkerî ya 12ê adarê (1971) de du salan di girtîgehê de dimîne. Sala 1974ê vedugere zanîngehê. Bingeha hin kovarên sosyalîst, çepgir davêje. 1981ê ji zanîngehê vediqete. Sala 1983yê gerînendetiya giştî ya kovara Yeni Gündem û weşanxaneya İletişim Yayınlarıyê dike.
Ji sala 1996ê ve dersên wêjeyê dida, di rojnameya Radikalê de dinivîsî. Sala 2008ê dawî dide Radikalê, derbasê Tarafê dibe. Di heman demê de di radyo û TVan de bernameyan jî amade dike.
Uğur Dündar (jdb. 1ê kanûna paşîn 1943 li Silivri, Stembol) rojnamevan û moderatorekî romî (tirk) ye. Dündar xwedî nêrînên kemalîst e.
Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di zanîngeha Stembolê, beşa rojnamegeriyê de perwerdeyê dibîne. Sala 1970yê tevlî TRTê dibe. Di nava salên 1990-2008an de li Kanal Dyê ya bi navê "Arena" bernameyekê çêdike.
Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên kurdan înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya kemalîzm û statukoparêziyê dike.
Metin Göktepe (jdb. 10ê nîsana 1968 - m. 8ê kanûna paşîn a 1996, li Stembolê) rojnamevanekî tirk bû. Di binçavkirinekê de, bi destê polîsan hate kujtin. Xwedî nêrînên çepgir bû.
Metin Göktepe li Girîna parêzgeha Sêwasê ya bakurê Kurdistanê tê jiyanê. Dibistana amadeyî li Stenbolê bidawî dike. Sala 1989ê xwe qeydê beşa aboriyê ya zanîngeha Stembolê dike. Di kovara bi navê Gerçek (Rastî) de dest bi karê rojnamevaniyê dike û sala 1995ê tevlî rojnameya Evrenselê dibe.
Di 8ê kanûna paşîn a sala 1996ê bi tevî 1000 kesî ji aliyê polîsan ve tê binçavkirin. Polîs bi lêdanê wî giranbirîndar dikin, di destên wan de jiyana xwe jidest dide. Polîs serî de înkar dikin, lê paşê dipejirînin. Sala 1999ê 6 polîs bi cezayê 7 sal û 6 mehan tên cezakirin lê 1 sal û 8 meh di girtîgehê de dimînin, bi efûya giştî tên serbestberdan.
Xelata Rojnamevaniyê ya Metin Göktepe.
Bûyera nûçegihanê wê Metin Göktepe, ku piştî ragirtina wî ji aliyê yanzdeh polîs ve hate qetil kirin di girtinek girseyî de di 8 Çile 1996 de, bala navneteweyî kişand. Di encamê de mirin û yên din hatin beraet kirin protestoyên navneteweyî derket. Pênc efserên polîs yekem kes bûn ku bi kuştina rojnamevanek li Tirkiyê hate darizandin. Lêbelê, piştî salek û heşt mehan di binçavkirinê de, ew li ser bingeha efûyê hatin berdan.
Ertuğrul Kürkçü (jdb. 5ê gulanê 1948 li Bursa) siyasetemdar, rojnamevan, nivîskarekî romî (tirk) ye. Bi piranî mêla wî li ser kemalista ye, pir Bi nêrîn û helwesta xwe ya sosyalîst tê naskirin. Parlamenterê BDPê ye.
Di salên 1960'î de tevlî tevger û rêxistinên ciwanan dibe. Bo demekê serokatiya DEV – GENÇê dike. Di êrîşa çekdarî ya Mahir Çayan û hevalên xwe tên kujtin de, bi saxî tê girtin. Bi cezayê îdamê tê cezakirin lê cezayê wê sala 1974ê (efûya giştî) dikin 30 sal. 14 salan di zîndanê de dimîne, sala 1986ê tê berdan.
Di hilbijartinên giştî yên 12ê hezîranê 2011'yê de, tê hilbijartin û dibe parlamenter.
Uğur Mumcu (jdb. 22ê tebaxê 1942 li Kırşehir − m. 24ê kanûna paşîn 1993 li Ankara) weşanger, nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) bû. Di êrîşeke bombeyî de jiyana xwe jidest da.
Xwedî ramana kemalîst bû. Ji sala 1975ê ve di rojnameya Cumhuriyetê de dinivîsî. Sala 1977ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin. Kujtina wî gelek dend vedide, kemalîst, çepgir û sosyalîst tevlî şîna wî dibin.
Li ser kujtina wî gelek spekulasyon tên kirin. Gorî hinekan rêxistina dewleta veşarî ÖHD û Ergenekonê ji bo rewşa welat xirab bibe û esker derbeyê bikin ew kujtine. Lêpirsîn û darizandinan de kujer nehat peydakirin.
Sînagog, Bi Kurdî: Kinîşt weke Mizgefta Misilmanan cihê duakirin û pêdivîyê olî bicih hanînê a Cihûtiyê ya. "Gog", di kurdî de di wateya civîna ku levcivîtî jî hatîya bikarhanîn di demên berê de. Lê bi teybetî, cihê ku pêşî û hêtên tihêlan vekirî, ji cihê wilo re dihat gotin. Lê di kurdî de ku bi awayekî vekirî bahse sînagogê dike, jê re tê gotin "Kenîşt".
Di Cihûtiyê de Sînagog, cihê ku lê dicivin û lê pêdivîyên xwe yên vbawerî û olî bicih cihênin a. Weke Ku di mizgeftan de Mele û di dêran de Keşe heya û sekinîya, di Sînangogan de jî Haham hena û sekinîna û rêya olî şanî mirovên cihû didin. di Sînagoê de şeklê duakirinê bi teybetî di tijbehê yê Filahan. Hundurê Sînagogê, weke hundurê Dêrê, bi rêzên rûniştinê rêzkirîya û li pêşîya wan, cihê ku lê haham di sekinê heya.
Soner Yalçın (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1966 li Çorum, Tirkiye) nivîskar, rojnamevanekî romî (tirk) ye. Bi îdîaya endametiya rêxistina rastradîkal û tirkperest Ergenekonê hatiye girtin û tê darizandin.
Di rojnameya Aydınlıkê de dest bi rojnamevaniyê kiriye. Di rojnameyên Siyah Beyaz, Sabah, kanalên televîzyonê Show TV, Star TV û CNN Türkê de xebitiye.
Birêveberiya malpera Oda TVyê dikir. Di darizandinên Ergenekonê de navê wî jî derbas bû û hat girtin. Soner Yalçın bi kemalîstiya xwe tê nasîn.
Aydınlık navê du rojnameyên bi romî (tirk) hatine weşandin e. Ji wan rojnameya ku Doğu Perinçek weşandiye bêhtir tê naskirin. Herdu rojname jî kemalîst in û dijberiya kurdan çi bi taktîkên şerê psîkolojîk, çi jî bi dijberiya aşkera kirine.
Ergenekon û şerê psîkolojîk.
Di 19ê tebaxê 2011yê de hêzên ewlekariyê digirin ser avahiyê vê rojnameyê. Gelek ji berpirsiyar, nivîskarên wê tên girtin û di doza rêxistina veşarî ya dewletê Ergenekonê de tên darizandin.
Xwediyê rojnameyê "Güney Reklamcılık Yayıncılık Matbaacılık Organizasyon Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi" ye. Edîtorê niha Hikmet Çiçek e. Tîraja wê li dora 60.000ê ye.
Oda TV navê portaleke nûçeyan a romiyan (tirk) e. Sala 2007'ê ji aliyê Cüneyt Özdemir û Soner Yalçın ve bingeha wê hatiye danîn.
Kemalîzm û şerê psîkolojîk.
Gorî gelekan ev portalê girêdayî Ergenekonê, şerê psîkolojîk dimeşîne. Portaleke radîkal-kemalîst e. Di gelek nûçeyên xwe de dijberiya kurdan dike, li dijî kurdan provokasyonan lidardixe û agahiyên nerast belav dike. Herwiha pesnê artêşa tirk dide, lîberal, îslamîstan reş dike, dijberiya partiya Recep Tayyip Erdoğan AKPê dike.
Gorî hinekan jî lê vê portalê neheqî tê kirin, ji ber ku li dijî AKPê û terîqeta Fethullah Gülen e, bi ser de çûne. Ango gorî vê îdîayê di nava dewleta kûr de nakokî û şer heye, Oda TVê jî berevaniya aliyê statûkoparêzan dike.
"Şahmaran", pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e. Naveroka wê, vegotina Şahmaran e. Pirtûk, bixwe, roman e. Lê bi taybetî bi awayekî weke lêkolîneka dîrokî jî ye.
Awirek li ser re li pirtûka Şahmaran.
Pirtûk, li ser Şahmaran a. Şahmaran di Çand, Dîrok û Kevneşopîya kurdan de, weke xelaka bingeh a. Pirtûk, bi teybetî, bi Zimanê Kurdî bi zaravayê wî bi Kurmancî hatiye nivîsandin. Bi teybetî, di pirtûkê de, mirov rastî, gotin û bêjeyên kurdî yên kevn û bi teybetî li herême Cizîrê tên bikarhanîn.
Ji aliyê fikrî û têgihiştinî ve pirtûk, xwediyê xeteka felsefî ya. Di romanê de, biteybetî aqil û gotinên aqil derdikevina li pêş. Di berdewama hunandina pirtûkê de, nivîskar, jîyane Şahmaran li ser temenê aqilîyê hanîya ser ziman û vanarok bi aqil hanîya ser ziman. Bi vê yekê re, mirov ji pirtûkê, çand û kevneşopîya kurdî ya demên wê yên berê jî dibîne. Nivîskar, Awirek li dîroka kurdan ya wê demê jî daya di pirtûkê de. Di awayekîê xweza, bêî ku Zanîn û awayê nivîsandinê yê roja ku heya tevlî were kirin, nivîskar awayeê vegotinê yê ku heta vê rojê bi vegotina Şahmaran re di civatên kurdan de dihata vegotin naqandîya û bi wê hanîya ser ziman. Ji ber vê yekê, mirov karê bêje ku roman, di awayê romanaka kavnar ya berê de ya. "Li welatê kurdan, pêşketineka mazin ya ku ji gelek demên berê ve hebû." bi gotinekê nêzîkatîyaka fikrî li wê dema ku Şahmaran têde jîya jî hatiye kirin.
Navaroka pirtûkê, her kurdekî ku biçekî jî di derbarê dîrok û tarîxa xwe de xwediyê zanebûnê bê jê agahdar a. Lê dîroka Şahmaran, Ji destpêkê, bi wê xeta ku bi Aqil re hatiye meşîn, bi awayekî hêstîyarî dest bi vegotina vegotinê hatiye kirin û bi awayekî dil êş bidawî bûya. Nivîskar, ji destpêkê dema ku bidest hanîna Şahmaran ya ser ziman kirîya, awir daya dilê Şahmaran. Xwestîya ku biçavê jinekê binerê û bêne ser ziman.
Bi kurtasî naverok.
Di romanê de, bi awayekî vegotinî yê destanî Şahmaran weha tê ser ziman. Ciwanekî bi navê cemsîd heya. Karmendeka. Kare wî heya û karê xwe dike. Li Welatê kurdan, rojekê Şah bi nexweşîyeka pirr giran dikeve. Heta wê demê gelek hekiman xwe caribandîya ku wê baş bikin û rakina ser pîyan. Lê yekî ji ji wan, ev yek pê ne hanîya. Herê ku xwe caribandîya jî, piştî ku pêk ne hanîya serê wan hatiye lêxistin. Lê rojekê hekimek tê û dibêje ku "ezê keyê me rehet bikim". ew jî, xwe di caribêne. Lê pêk nayênê. Piştre ji ber ku serê xwe ji lêxistinê xilas bike, dibêje "min derdê Şah fahm kirîya, heta ku ew newê wê Şah baş nebe, ew derd jî di destê Şahmaran de ya". Şahmaran jî, heta wî demê, tenê di devan de ya. Ti kesekî ku ew dîtî nîn a. Piştre ji saraya Şah, bidest lêgerina li Şahmaran li şûpa wê tê kirin. Axir zaman, piştre şop, tê û digihijê ciwanê bi navê cemsîd.
Cemsid, berê Şahmaran dîtîya û pêre maya. Ji ber vê jî, Laşê wî, weke yê Maran, bi pirpirk bûya. Ji wê yekê, êdî fikir dikin ku ew zane ku Şahmaran li kuderê ya. Leşkerên weizrê Şah Şahmûr, wî digirin û Êşkenceyeka pirr pîs lê dikin. Lê çi dikin û nakin, nikarin ku gotinekê ji devê ciwan bigirn. Piştre wezir, dike ku Lîyistikeke bi wî bike. Wî dide berdan û wî dide şopandin. Bi wê yekê, êdî wê karibin ku xwe bigihênina Şahmaran. Wezir jî dixwezê ku xwe bigihêne Şahmaran lê ne ji bo Şah baş bide başkirin. Ji bo ku wî bihîstiya ku "hecîyê xwe bigihêne Şahmaran, wê bigihê, "jîyaneka bêdawî". Li ser wê jî, di dawîya wê lêgerinê de Şahmaran tê dîtin û tê girtin. Piştre ew tê kuştin û tê beşkirin li dûqatan. Qatê serê wê, di qazanakê de tê kelandin û qata dûvê wê di qazana din de tê kelandin. Yê ku ji ya serê wê vexewe wê bê nemir. Lê wezir, çend ku dixwest bigihê wê nemiriyê, ji ya lingê wê ji ava wê divaxwê û dimirê. Lê ciwanê ku ew dîtibû Cemsid, ji ya serê wê divaxwe û digihê nemiriyê. PIştre ew li nav mirovan digerihê weke hekimekî ku ji derdê xalkê re şîfayê dibîne.
Cihê ku Şahmaran lê dijî.
Cihê ku Şahmaran lê dijî Nisêbîn Û dora Cizirê ya. Nivîskar bi awayekî pirr vekirî radixe li berçav ku heta roja me jî, hê şûnpêyên çand û kevneşopîya Şahmaran li vê herêmê dijîn. Di pirtûkê gotinak tê ser ziman û deme ku mirov diçêt herêmê mirov his dike. Ji bo Nisêbîn tê gotin ku "welatê Şahmaran". Ev gotin, weke ku ku di nava xalkê de herêmê de jî tê ser ziman.
Ji aliyê Çandî ve.
Ji aliyê çandî ve pirtûk hêjatîya xwe radixe li berçav. Nivîskar, derneketiya dervî awir û nêzîkatîya çandî ya kurdistanî ya berê ya kevn. Bi wê yekê, raxistiya berçav ku ji aliyê çandî ve çawa dihat jîyîn di demên berê de li wê herême Kurdistanê. Ji vê alyê wê yê çandî ve pirr ancam û têgihiştinên ku mirov ji wê vegotinê bigirê û bêne ser ziman, hê hene.
Ji aliyê Kevneşopî ve.
Ji aliyê kevneşopî ve, civak çawa dijî û çawa bi rê ve diçê, nivîskar bi xal, zagon û destûryên civatî û civakî tên ku bi wan dihatina jiyin hanîya ser ziman. Bi vê yekê, mirov awayê civakê bi sisteme wê ya demê re fahm dike. Cihê mirov di nav civatê de çawa ya, ew jî nivîskar awir dayê de û hanîya ser ziman. Lê Nivîskar, dibêje ku "Şahmaran bi çanda wê re weke Oleka yek-xwûdayî, di deme xwe de li herêmî jîya û bandûra wê li pêşketina herêmê û xalkên herêmê bigiştî bû." Ev aliyê wê yê ku weke oleka yek-xwûdayî çawa hatiye jîyîn, wê jî bi gotinan nivîskar radixe berçav di çerçova wê vegotina xwe ya ku bi çand û kevneşopîya civatî re ku dihêne ser ziman.
Di romanê de jin û mêr.
Di romanê de jin û mêr, bi cihê xwe yê di nav civatê û civakê de têne ser ziman. Lê mêr, bi mêrtîya xwe ya ku êdî gihiştîya wê astê ku zorê li cinsê berê xwe yê li jinê bike. Nivîskar vê dide berçav. Minaq, ji devê Şahmaran vê ji ciwan re nivîskar dide gotin, "ne, ti jî mêr î, tê sûnd nexwe tê bêbaxtiyê li min bike". Piştre di vegotina romanê de bi awayekê xweza tê wê cihê û nûqtê ku ciwan dibe sebep ku cihê Şahmaran were dîtin û ew were girtin. Mirov hildekê ji romanê digirê ku Nivîskar jî difikrê ku mêr zêde nikarê dilê jinê fahm bike. Weke ku dixwezê bi tahbaka bi teybet dike ku vê raxe berçav. Nivîskar di dawiyê de dibêje ku "Şahmaran, sembola jin û çand û dîroka wê ya bi rûmet û biêş a."
Felsefe Şahmaran.
Felsefe Şahmaran, li ser aqil pêş dikeve û serdestî jîyanê mirov dibe. Wijdan û ahlaq, pirr mazin bi awayekî vekirî derdikeve pêş.
Kevneşopî û bi wê re ahlaqkê wê derdikeve pêş. Safîtîya aqil û serdestbûna wê, derdikeve pêş. Bi teybetî, nêzîkatîyek li gotina JÎYANÊ tê kirin. Hewldana bi aqil û rast, wê çawa were jiyin, di romanê de hatiye nîşandin. Nivîskar, dibêje ku "ev hewldan, hewldana Şahmaran a ji mirov re û ji jîyane mirov re." Jîyaneka bi aqil, biahlaq û kevneşopî û pêşketî çawa ya, di wê demê de wêneyekî wê heya. Nivîskar dibêje ku "Şahmaran, deh hezar sal jîya". Ev temen, temenê mirov ku ji destpêka jîyane Neolitikê ku heta roja me bûya ya. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku roman, nêzîkatîyeka biaqil ya felsefîk biqasî bi xwe re dide ber mirov, wisan jî, ji mirov dixwezê ku mirov li wê di lêgerinekê de bê di jîyanê Şahmaran de.
Çevik Bir (jdb. 1939, Buca, İzmir, Tirkiye), generalekî romî (tirk) ye. Yek ji giregirên artêşê yê di salên 1980-2000î de li dijî PKKê têkoşiyaye ye. Di doza rêxistina îllegal Ergenekonê de navê wî jî derbas dibe. Tê îdîakirin ev navê bikartîne ne navê wî yê berê ye, kodnav e û ji kurtkirina "çevik birimler (yekîneyên çeleng)" e. Herwiha bi kujtin, êşkencekirin û windakirina kurdan jî tê tewanbarkirin.
Jiyan (jînenîgariya fermî).
Sala 1958ê ji dibistana serbaziyê destûrdar dibe. Di nava salên 1973-1976ê wekî serbazek di baregehekê NATOyê de dixebite. Sala 1995ê dibe orgeneral. Ji 1995 heya 1998ê cihgirê serkanê artêşê yê giştî ye. 1998-1999, serfermandarê artêşa I. e.
Marî bûye (zewiciye) û lawekî (kur) wî heye.
Lehengê tirkan.
Di nava komên rastgir û tirkperweran de Bir wekî lehengekî tê pêşwazîkirin. Di derbareyê jiyana wî de kêm agahî hene yan jî agahiyên hene ne bibawer in. Îdîa hene ku ew di şerê Kîprosê (tirk-yewnan) de tevlî kujtin û windakirina sîvîlan bûye. Di cûntaya sala 1980yê de yek ji payebilindên li dijî rêxistinên kurd têkoşiyaye ye.
"Feqiyê Teyran", navê pirtûka Abdusamet Yigit e. Pirtûka Feqiyê Teyran ku Abdusamet Yigit nivîsandiye ji pênc bergan pêk tê û bi kurdiya kurmancî ye.
Heya niha berga pêşî hatiye weşandin. Jîyan, serpêhatî, jîyangerî û felsefe Feqiyê Teyran, bi pêşketin û pêşveçûnên dema wî re tê de bi hev re hunandî dihên ser ziman: "Romana bi navê Feqiyê Teyran" ya nivîskarê kurd Abdusamet Yigit derket. Yigit di vê xebata xwe de jiyan û xebatên şair û feylesofê nemir yê Kurd Feqiyê Teyran kiriye mijar û her wisa ev berhem ji pênc cildê ava dibe. Romana Feqiyê Teyran, weke romanaka ku bi awa û zimanekî aqadamikî hatiye nivîsandin e. Di derbarê jîyana Feqiyê Teyran de ye. Bi jiyana wî re, dema wî, hizir û ramana wî, awayê têgihiştin û hizirkirina wî jî, mirov jê tê digihe. Dem bi dem jiyana wî tê de cih digire û tê ser ziman. Hizira wî, tê de bi felsefeya wî re tê ser ziman.
Hizra Feqiyê Teyran, bi awayê ku hatiye ser ziman, îro, em bi hemû pêşketina xwe ya dema îro jî nikarin bêjin ku em gihiştina wê ast û radeyê. Jixwe nivîskar bixwe jî, wê dibêje. Lê ji wê zêdetir, "bi çav û awireka ku Feqiyê Teyran ji Cizîra Botan dinêre, fikir û ramana wî xwe tê de dide der. Bi taybetî, di hizirkirina wî de, awayekî çawa yê têgihiştinê hebû, mirov wê dibîne. Ji hilm û bêhna romanê, mirov fahm dike ku Feqiyê Teyran, di dema xwe de pirr jî nivîsandiye. Her gotinên wî ku hatine ser ziman, bi zanebûna wî hatine ser ziman.
Bi vê yekê, mirov kare bêje ku Feqiyê Teyran, di hizirkirina xwe de, riyekê dide pêşiya mirov. Nivîskar, bi awayekî pirr eşkere naxwaze ku bidil bibêje ku ew helbestvanek bû. Bi vê yekê re, van gotinan ji bo wî di pirtûkê de têne ser ziman. "...Ew fîlozofekî mezin yê dema xwe bû. Lê di civatên kurdan de, ji ber ku pirr bi awayekî vekirî, ku lev dirûniştin, bi gotinî û zimanekî helbestgerî ji hev re digotin, êdî ew gotinên wan yên helbestgerî, di aqilan de diman. Ew jî, dibe temenê helbestvaniyekê bi wî re û yên weke wî re." Bi vê gotinê re, nivîskar dibêje ku divê mirov bi têgihiştina wî hizra wî re wê bîne ser ziman. di pirtûkê de behsa wî ya ku ew çawa navê "Feqiyê Teyran" hildide jî tê kirin. Ev jî, bi zanebûna wî ve girêdayî tê ser ziman. Bi taybetî, bi dema xwendina wî ya feqitiyê ve girêdayî, bi zanebûna wî ve girêdayî, têne ser ziman. Bi vê yekê re, ji dema jiyana wî ya biçûkatiyê heta ku tê û digihijê dema "balixbûna"a wî, dem bi dem tê ser ziman.
Bi kurtasî jiyana Feqiyê Teyran.
Jiyana Feqiyê Teyran, li Herême Colemêrgê li medresa û gundê Werezezê dest pê dike. Biqasî ku mirov ji pêdeçûna romanê fahm dike ku Feqiyê Teyran û Meleyê Cizîrî hevdu dîtine. Di demên piştre wê ew rastî hevdu werin. Lê berî wê, di wê dema wî ya biçûkatiyê de, bi qasî ku mirov fahm dike, ew rastî Seyda Hisenê Bateyî jî hatiye. Lê zêde çend cih ji vê re ne hatibe veqatandin jî, mirov bi hin gotina jî be, rastî wê tê ku behsa wê rasthatina wan tê kirin. Mînak, Seydayê Feqiyê Teyran, ku ew jî, weke zaneyekî dema xwe ye, û seydayî wî yê dema wî ya biçûkatiyê ye, Seyde Ehmedê Zivingî, piştî Seydayê Cizîrî diçe ber dilovaniya Xwedê, êdî ew demekê li dewsa wî cih digire û ji dewsa wî dide domandin.
Di wê demê de, Feqiyê Teyran weke feqiyekî ku balix bûye. Êdî ew mezin bûye. Ew dema wî, bi çûna wî ya bi seydayê re li cem sêxê Îdîrê wê bidawî bibe. Piştre ku ew têne malê, êdî ji malê êdî Feqiyê Teyran, wê bidestketina rê de bike û wê êdî kê ku here warê zanist û zanyarîyê Cizîra Botan.
Serpêhatiyên ku tên serê Feqiyê Teyran.
Di rêwîtîya Feqiyê Teyran ya çûna bi Cizîra Botan de, wê du serpêhatîyên ku ser jîyana wî pirr kifşkar bin û mirov kare bêje ku riya wî ya çûnê ya di jîyanê de jî bidina kifşkirin, wê di dema çûna xwe de werin serê wî. Ev her du serpêhatî jî, di qasîde û helbestên wî yên ku heta roja me mane de jî cih girtine.
Serpêhatiya pêşî ya ku ew rastî wî tê.
Serpêhatîya pêşî ya ku tê serê wî, ew di rê de diçe û rastî keçikeke bi navê Dilberê tê. Ev keçik, dema ku ew di riya xwe de tê dahma çiyayê Reş, li wir rastî wê tê. Hingî, Feqiyê Teyran, rastî wî tê, êdî piştre wê bernade û bi wê re xwe dide naskirin û derdê wê his dike û piştre alî wê dike. Keçik, ku keça mîrekî ye û dilketîya kurmamê xwe ye û navê wî Dilşad e, û bi hev re direvin û tên û xwe li begekê ku bi navê Reşit digirin. Lê Ew Reşit Beg, çav berdide wê û dike ku Dilşad bikuje. Piştre ew Dilşadê ku wê hez kiriye dikuje û dike ku bibe xwediyê keçikê, Dilberê. Lê keçik xwe ji destê wî rizgar dike û direve, diçê û xwe li çiyayê reş digire. Lê destê wê ji wir jî nabe ku ew ji wir here. Ji ber ku kurmamê wê yê ku wê hez dikir li wir e. Êdî keçik, derdê xwe ji Feqiyê Teyran re dibêje ku ew here malê wan û derdê wê û serpêhatiya wê bigihêne bira û bavê wê ku werin bi wê ve. Feqiyê Teyran jî, vê dike. Alî wê dike. Ev serpêhatî, weke ku di wê demê de bi qasî salên ku Feqiyê Teyran bihurandina bi ser wî salên wî ve dike. Piştre ew bandor û tesîra wê keçikê ya li ser wî bû ku bi wî, qasîde û helbesta "Ey Dilberê" dide afirandin û gotin.
Serpêhatiya duyem ya ku tê serê wî.
Ev serpêhatî, piştî ku ew serpêhatîya wî xilas dibe, êdî ew rastî wê tê û ew tê serê wî. Ew rastî keşeyekî bi navê Tuma tê. Êdî wê bi hev re rêwîtiya xwe bidomînin heta ku ew werin Cizîra Botan. Di rêya xwe de, ku herdu bi hev re têne pirr deveran û di wan re dibihurin. Feqiyê Teyran, weke yekî ku kare bi teyrikan re bipeyive jî tê nasîn. Di wê demê de, keşayê ku ew hinekî bi hev re dimînin êdî wî kifş dike. Lê Feqiyê Teyran, weke ku naxwaze ku bide der û di nava xwe de dihêle. Heta ku bi hev re tên Cizîra Botan. Li Cizîra Botan, êdî hin serpêhatîyên din, bi vê ve girêdayî, têne serê hevduyan bi hev re.
Feqiyê Teyran û Felsefe wî.
Ji romanê, mirov fahm dike ku Feqiyê Teyran, xwediyê têgihiştinaka pirr kûr e. Di felsefeya xwe de Feqiyê Teyran, di lêgerinekê de ye. Ev yek, bi gotinî jî, di romanê de bi lêv dibe. Di lêgerîneka haqîqetê de ye. Şiklê felsefeya wî, bi awayekî ku mirov biaqil re bîne ser ziman, li ser temenê bi aqil nerîn û dîtinê awa ye. "Feqiyê Teyran, bawer dike ku mirov kare bi aqilê, xwe bigihîne rastiyên dervî me ku hene". Ev gotin di derbarê têgihiştina wî de di romanê de tê ser ziman. Bi nêzîkatîyeka felsefîk, li xweşik axiftinê dinere. Di wê xalê de, weke ku Êlî Herîrî, bi wî, bi bîra mirov dikeve. Êlî Herîrî, xweşikpeyivîn, bi têgihiştin, derxistibû asta felsefeyekê.
Ol û bawerî bi Feqiyê Teyran re.
Feqiyê Teyran, di nav civata xwe de, ew weke mirovekî ku bi aqilê xwe êdî ji xwe bihurandî tê nasîn. Navê wî, bi vê yekê, bi rêz û hurmet tê ser ziman. Nêzîkatîya li şêxekî li wê tê kirin. Ji ber ku wî ji hemû aliyan ve xwe gihandîye wê astê. Ew di derbarê têgihiştin, fikir û dîroka olê de, xwediyê zanebûn û têgihiştinaka pirr kûr e. Ew dixwaze ku çi aqil di serê wî de heya bide mirovên li dora xwe ku wan ji nezaniyê xilas bike. Ew, bi vê yekê, weke ku şer û têkoşînekê bi nezaniya mirov re di dema xwe de dide destpêkirin. Ew biaqil û bawerî, ol û baweriya xwe kûr dijî. Li gor wî, "rastî, ji cewherê olê tê." Ew vê yekê jî tîne ser ziman. Ji ramanên wî, niviskar, ev aliyê wî derxistiye pêş û xwestiye ku bi mirov bide fahm kirin. Vê jî, bi vê gotinê tîne ser ziman. "Feqiyê Teyran, bi aqil ol û bawerî dijî, û dikir ku wê bi wê rengê bi mirov bide fahmkirin". Têkiliya di nava aqil û bawerî û olê de, bi taybetî li ser wê sekinînek heya di wê vê xalê de di romanê de.
Feqiyê Teyran bi nirxên xwe re tê berçav.
Di romanê de divê ku aliyê herî zêde em li ser bisekinin û fahm bikin jî ev alî ye. Feqiyê Teyran, bi aqil re di nav kevneşopî û çanda xwe de bi têgihiştina wê dijî. Qedr û qiymetê ku ew dide mirov, ew weke pêdivîyeke olê, bawerî, mirovatî û çandî û kevneşopî jî ji xwe re dibîne. Li ser qedrê ku dide mirov pirr disekine. Di nava civata kurd de, qedr û qîmetê mezin û mîran pirr heye. Ew jî, wê qedr û qiymetê, ji danê kêm nake. Ew jî, wê dide. Bi vê re, em vê bibêjin. Di her der û devera ku ew diçe de, ew li wir, pêşî, dike ku hewirdorê nas bike. Pêşî, hewl dide ku mirovên dora xwe nas bike û bi wê re û piştre êdî li gor wê fahmkirin û naskirina di serê xwe de êdî tevlî axaftin û danûstandinan dibe. Di derbarê lêgerînîya Feqiyê Teyran de, heta roja em gotinên têne gotin hene. Di romanê jî, ev tê ser ziman. Tê gotin ku "ku dihat bawer kirin ku "Teyrê Sîmûrg" ku çiyayê Cûdî dijî, di lêgerîneka di pey wê de bû. Bi vê yekê, Feqiyê Teyran, gelek rê qad kirine. Ji aliyê jîyanê û têgihiştinî ve mirov kare bi vê rengê bidome û hê bîne ser ziman. Lê di derbarê felsefeya wî de, bi taybetî, mirov kare li ser bisekine û bîne ser ziman.
Taybetmendiya zimanê Feqiyê Teyran.
Feqiyê Teyran, yek ji wan zane û aqilmendê civata kurd bû. Wî, zimanê xwe yê taybetî yê biaqil afirandiye. Ew zimanê wî, bi rêzanîya xwe re bi gotin û peyvên xwe yên taybet re tê ber mirov. Mirov, kare bêje ku, mirov bi zimanê wî, gramereke wî ya taybet jî, bi zimanê wî re kifş dike. Bi vê yekê re, divê mirov bibîne û fahm bike ku Feqiyê Teyran, xwediyê sistema xwe ya aqil û ziman e jî.
Aczmendî "(nivîsandina romî (tirkî): Aczmendi)" ji holdariya (terîqeta) ji Mezrayê belav bûye û serokatiya wê Müslüm Gündüz dike ye. Navê vê komê cara pêşîn di pêvajoya 28ê sibatê ya artêşa tirk dixwast dest bide ser desthilatdariyê û bo wê provokasyon lidardixist de, hat bihîstin.
Cil û bergên Aczmendiyan.
Kom bi cil û bergên xwe yên taybet tê naskirin ku dibêjin ji kevneşopiya sineta îslamê ye. Porên xwe dirêj dikin, herwiha dirêsin jî. Di salên 1990î de tê damezirandin. Propagandaya olî dikin, modela kemalîstan rexne dikin ku şerîet rakiriye. Lê ti carî rasterast Mustafa Kemal Atatürk û kemalîzm rexne nekirine.
Ji bo provokasyonê bûn?
Hat îdiakirin ku ev kom jî tevlî xebatên anîna cûntayeke nû bûye. Ango hêzên cûntaxwaz ev kom jî bikaranîne. Müslüm Gündüz, 12ê hezîranê 1996ê de di kanala televîzyonê HBBê de wiha diaxive: "Kemalîzm olek e. Xwedayê wê Mustafa Kemal, pêxemberê wê İnönü ye. Demokrasî bêolî (bêdînî) ye. Laîktî jî wisa ye. Em ê werin Tirkiyeyê bidestxin. Qet mereq nekin"."
Dema mercên cûntayê bicih tên û riya daxistina hikûmeta Necmettin Erbakan vedibe, hêzên dewletê Gündüz bi Fadime Şahinê ve di rewşeke malî, nîvtazî de tê qefilandin û reşkirin.
Gündüz gelek caran girtina xwe şermezar kiriye, gotiye "mara me hebû, mafê her kesê heye bi mariya xwe re bijî, razê"." Hin ji ronakbîrên tirkan jî di wê baweriyê de ne ku li Gündüz neheqî hatiye kirin, Ergenekoniyan ew ji bo berjewendiyên xwe bikaranîne, rê ji wî re vekirine û dema pêwîstî nemaye jî deşîfre kirine.
Veli Küçük (jdb., li gundê Türkmen köyü ya, Gölpazarı, Bilecik) mîrlîwayê malnişînîbûyî, girêgirê kontrgerîlla û hêzên operasyonên taybet ê artêşa tirk e. Di têkoşîna bi PKKê, şewitandina gundên kurdan de xwedî erk bû. Niha girtî ye, bi endametiya Ergenekonê, skandala Susurlukê, kujtin û windakirina hin karsazên kurd tê darizandin.
Wekî fermandarê hengê li Kurdistanê li parêzgehên Agirî, Wanê xebitiye, tevlî operasyonên artêşê yên başûrê Kurdistanê bûye. Bi giregirên kontrgelîlla yên wekî Abdullah Çatlı, Yeşil re xêbitiye. Navê wî di derbeyên leşkerî yên Azerbaycanê de derbas dibe. Ji gelek kujtin, windakirin, êşkence û operasyonên dijî mafê mirovan û zagonên şer in de derbas dibe.
Gosartmetiya Susurlukê yan skandala Susurlukê ji qezaya hatûçûyê ya li ser riya Balıkesir-Bursayê di 3ê çiriya paşîn a 1996ê de pêk hatibû û bi xwe re gelek skandal (gosartmetî, hetiketî, sosretî) derxistibû holê re dibêjin. Di qezayê de têkiliyên mafya, cerdevan, polîs û kujerên dewleta veşarî (dewleta kûr, dendikê dewletê) derketibûn holê. Yek ji skandalên herî mezin û sosret ên Tirkiyeyê ye.
Qezaya trafîkê.
Parlamenterê partiya Süleyman Demirel DYPê yê Rihayê sercerdevan Sedat Edip Bucak, giregirê gerîndetiya ewlekariyê û gerîndeyê dibistaneke polîsan Hüseyin Kocadağ, bi nasnameyeke sexte "(Mehmet Özbay)" kujerê dewletê û pisporê şerê taybet Abdullah Çatlı, xanimeke ji cîhana bezmê ya bi navê Gonca Us, di otomobîlekê de (kodplaka wê 06 AC 600) qeza derbas dikin, dikevin binê kamyonekê.
Di qezayê de Hüseyin Kocadağ, Abdullah Çatlı û, Gonca Us jiyana xwe jidest didin, Sedat Bucak birindar difilite.
Qeza bû yan operasyon.
Li ser qezayê gelek angaşt hatin gotûbêjkirin. Dozgeran doz vekirin, meclîsê lêpirsîn da destpêkirin. Lê ti encamekê bidest nexistin, lewra rêç diçûn ser saziyên dewletê. Kesên di otomobîlê de bûn ne mirovên ham û tam bûn. Hemî jî dijî PKKê têkoşiyabûn. Van kesan li Kurdistanê bi hezaran mirov dabûn kujtin, windakirin. Bi hezaran gundên kurdan valakiribûn, şewitandibûn.
Evan kesan bi JİTEM û rêxistinên din ên konntrgerîllayê re dixebitîn, li Ewropa li wan doza eroînfiroşiyê hatibû vekirin. Metmet Catli fîrar bû û dewlet lê digeriya. Gorî gelekan ev bûyer ne qezayek bû. Dewleta kûr ev kesana bo berjewendî û karên xwe yên kirêt bikaranibû û ji ber ku wan gelek bi sirên dewletê dizanîn, niha jî ew ji holê radikir.
Skandala Susurlukê
İbrahim Şahin (jdb. 1956, Tokat) gerînendeyê malnişînî, giregirekî kontrgerîlla û hêzên taybet ên Tirkiyeyê ye. Di gosartmetiya Susurlukê de ceza xwar li sala 2001ê ji aliyê serokkomar Ahmet Necdet Sezer ve hat efûkirin.
Di darizandinên rêxistina girêdayî dewleta kûr Ergenekonê de navê wî jî derbas dibe. Hêj darizandin bidawî nebûbûn, ji girtîgehê serbest hat berdan. Ji ber berdana wî hikûmeta Recep Tayyip Erdogan AKP, ji aliyê ronakbîran ve hat rexnekirin.
Sala 1976ê ji akademiya polîs destûrdar dibe û li Sinopê dixebite. Sala 1980yê (dema derbeya 12yê îlonê) li Nevşehirê kar dike. Heman salê hêzên taybet tên avakirin "(Özel Harp Dairesi - saziya şerê taybet)" û wî jî tevlî dikin. Sala 1994ê li Almanyayê perwerdeya salariyê (GSG-9) dibe. 1987ê jî kûrsa antîterorê bidawî dike.
1988ê li Sêrtê dest bi kar dike. 1990ê li Stenbolê peywirdar dibe. Di dema wî de bi sedan mîlîtan û kadroyên rêxistinên çepgir ên tirk tên kujtin (bo mînak ên DEV SOLê). Dema Mehmet Ağar dibe gerînendeyê giştî yê ewlekariyê ew jî li Kurdistanê dijî PKKê têdikoşe û li dibistana perwerdekirina tîmên taybet a li Balıkesirê bo şerê li Kurdistanê tîmên taybet perwerde dike.
Kariyera xwe li Kurdistanê kiriye.
Ew bi kirinên xwe yên li Kurdistanê navdar bûbû. Birêveberiya hêzên polîs ên pisporên şerê taybet in dikir. Bi JİTEMê re hevkarî dikirin. Di dema wî de laşên meytên pêşmergeyên PKKê dihatin parçekirin, daristanên Kurdistanê dihatin şewitandin. Têkiliyên wî bi Tansu Çiller, Mehmet Ağar, Sedat Edip Bucak, Abdullah Çatlı, Korkut Eken, Veli Küçük, Çevik Bir û gelekên din ên li Kurdistanê bi kirinên xwe yên îllegal û nerewa dihatin naskirin re hebûn.
Korkut Eken, (jdb. 1945 li Enqereyê) serheng, giregirekî kontrgerîlla, sîxurî û şerê taybet ê Tirkiyeyê ye. Yek ji birêveberên MİTê ye. Li dijî PKK'ê têkoşiyaye. Di avakirina sazûmaniya cerdevaniyê de xwedî roleke sereke bû. Hate îdiakirin ku ev ne navê wî yê rastîn e, wî jî wekî kadroyên din ên îstîxbaratê kodnavek girtiye û ev jî ji "korku eken - kesê tirsê dide, tirsçandin" tê.
Meytên pêşmergeyên PKKê dihatin parçekirin.
Di dema ew peywirdar bû li Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatin valakirin û şewitandin. Gorî gotinan 17 hezar sîvîl hatin revandin, êşkencekirin û windakirin. Zevî, zad, ajalên malê, daristan hatin şewitandin. Meytên pêşmergeyên PKKê hatin parçekirin û li ser tank an panzeran hatin teşhîrkirin. Bi gotineke din li Kurdistanê şerekî qirêj hat meşandin. Eken jî ji van kirinan berpirsiyar bû. Demekê hat darizandin lê ti encam bidestneket û ew serbest berdan.
Sala 1978ê di saziya şerê taybet a dewletê (Özel Harp Dairesi) de kar dike. Ji 1981 heya 1986 di navenda ewlekariya giştî de tîmên taybet û sîxuran perwerde dike. Tevlî gelek operasyonên dizî yên dewletê dibe, perwerdeya sîxurî û şerê taybet dibe.
Navê wî tevlî gosartmetiya Susurlukê dibe, lê doz tê vekirin ku karên nerewa û derqanûnî kiriye, lê doz tê guhertin, serbest dimîne.
Komkujiya Gurgumê, terteleya Mareşê, qirkirina Mareşê ji komkujiya di 19'ê berfanbarê 1978 heya 26'ê berfanbarê 1978'ê li perêzgeha bakurê Kurdistanê, Gurgumê li dijî kurdên elewî pêk hat e. Qetlîam ji aliyê hêzên rastradîkal, Gurên Boz, tirk-îslamîst û hin komên polîs û leşkeran ve tê kirin.
Mixabin zimanzanên me têgînên krîmînolojiyê standard nekirine. Gelek tevlîhevî derdikevin. Pêşniyar ev e;
Ziyan zêde bûye.
Di terteleyê de 289 dikanên kurdan tên rûxandin û talankirin, agir berdidin 552 malên kurdan. Gorî daxuyaniyên fermî di nava 7 rojan de tenê 150 kes hatine kujtin lê tê texmînkirin ku zêdetirî 2500 kes jiyana xwe jidest dane yan windabûne. Elewî ji bajêr direvin, malên xwe bardikin û tirk dest didin ser xaniyên wan. Pirraniya elewiyan êdî venagerin. Tê zanîn siyaseta cihgirê Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ew bû ku parêzgehên di sînorê Kurdistan û Tirkiyeyê de ji kurdan bide valakirin, qet nebe li van parêzgehan nifûsa kurdan bide kêmkirin. Bi vê komkujiyê xeyalekê Inönü jî bicih dihat.
Darizandinên dewletê.
Wekî gelek caran di vê bûyerê de herwiha dewleta tirk nahêle dadmendî pêk were. Darizan 23 salan didomin, hin kes tên cezakirin (paşê jî efûkirin), lê 68 berpirsiyar û kujer rêça xwe winda dikin, hêj jî nehatine girtin û darizandin.
Kezebtirşa Sêrtê, kezebê tirşî navê xwarineke Sêrtê ye. Xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e. Ji parêzgeha Sêrtê belav bûye, yan jî wisa tê zanîn.
Jî têkela kufteyê gilolikan (kufteyên biçûk) amade bikin. Kezeb, ceger û dil tîke bikin (tîkegoşt), bişon, heya ava xwe kişand di quşxaneyê de biqelînin.
Rûn berdin navê, pîvaza hûrkirî jî û biqelînin. Hinek jî bi mergeyê biqelînin. Nok û avê tevlî bikin, heya goşt keliya bikelînin. Bi xwêyê kelekî pê bînin, kufteyan bavêjinê. Hêj kufte baş nekelîne ava bisimaqê tevlî bikin û kufte keliyan jî ji ser agir daynin.
F-16 "fighting falcon" (bi kurdî: bazê şerker), balafira şer ya yek motor û mûltîfonksiyon e. Ji aliyê kompaniya general dynamics ve ji bo hêzên asmanî yên dya hatiye çêkirin.
Her çiqas weke balafirek sivik-neçîrvan hatibe niqirandin (dîzaynkirin) jî, bo gelek armanca tê bikar anîn. Ji ber kabîliyeta manewra û bikaranîna berfireh ji gelek dewleta hatiye îhraçkirin. Li gelek dewletan çalak tê emilandin. Piştî şerê cîhanê yê duyemîn, li pey MIG-21 û F-4 an 3. Balafira herî zêde hatiye hilberandin e. Ji tîrmeha 2016an vir de 4.573 heb hatiye hilberandin.
Tê hizirkirin ku ev balafir heya 2025an dê di xizmeta artêşa dya de bimîne. Niha hêzên asmanî ya dya, hêzên asmanî ya tirk, hêzên asmanî ya îsraîl û hêzên asmanî ya misirê vê balafirê çalak bikartînin.
Lîstik, du û an jî sê û an jî hê zêdetir mirovên ku bi hev re ji bo ku xwe û dilê xwe xweş bikin û an jî deme xwe vala ne buhurênin a. Lîstik, mirov karê bi dû awayen bêne ser ziman. Awaye pêşî, bi awayê lîstikan ên weke lîyistina Sedrencê û hwd heya. Ya din jî, bi awayê Kordestlêdanêê(jê re gê togin jê jî "korebe") ya. Ev jî, zarok di nav xwe de dileyizin, Yek çavê xwe digirê û yên din jî yên di listikê de xwe di veşêrên û ku wan hevdû dît, bêî ku hê yekî an destê xwe li yê din xistî berî wê, herdû mirovên ku hevdû dîtin yê çavgirtî û yê ku xwe veşartî, ku hevdû dîtin, dibazin ku destê xwe li kevirê ku li ser çavgirtin bûya. Kî pêşî lê xist, ku bêî ku dest lê ket, ew yê ku qizinc kirîya ya.
Her lîstik, xwediyê vac a xwe ya. Yi çerçova wê vaca wê lîstik tê liyistin. Lîstik, bi gotina wê re, di çerçova aqil û jîra wê de jî dihê ser ziman. Filozof û rewşenbîrên ku serê xwe bi aqil û jîra wê diwastênin, her lîstikek ji bo wan, bi pergalaka aqil heya.
Komkujiya Çorumê di 4'ê tîrmehê 1980'yê de li parêzgeha Tirkiyeyê Çorumê pêk tê. Li dijî elewîyan e û ji aliyê hêzên rastgir, îslamîst, Gurên Boz, hêzên paramîlîter ên romiyan (tirk) ve hatiye kirin.
Gav bi gav berî bi komkujiyê.
Di 27'ê gulanê 1980'yê li bajarê Eskişehirê siyasetmedarê tirkperwer Gün Sazak tê kujtin. Li seranser Tirkiyeyê Gurên Boz, tirk-îslamîst û rastradîkalên din meş û mîtîngan lidardixin. Gün Sazak yek ji giregirên tirkperweran û partiya wan a legal MHPê bû.
Li bajarê Çorumê jî mîtîng tê lidarxistin, hawirdor bi pankartên ku elewî û çepgiran wekî hedef nîşandidin, tên arastin. Di 30'ê gulanê 1980'yê, êrîş dibin ser taxên elewiyan. Rayagiştî wekî şerê sunnî û elewiyan binavdike lê di rastiyê de ji bo mercên derbeya leşkerî bicih bên aramiya welat dihate xirabkirin û dixwestin herwiha wekî Komkujiya Gurgumê, li vê parêzgehê jî li elewiyan bidin, wan ji parêzgehê bikin der.
Tê zanîn li parêzgeha Çorumê kurdên elewî yên ji Dêrsimê hatibûn derkirin jî dijîn. Di komkujiyê de çendîn ji qurbaniyan kurd bûn, nayê zanîn, lewra di komkujiyê de hedef ne tenê elewiyên kurd bûye.
Di 4'ê tîrmehê 1980'yê de Gurên Boz û tirk-îslamîst, bi alîkariya hin komên polîsan di nava bajar de agahiyekê didin belavkirin ku elewiyan "mizgefta Aladîn" şewitandine. Ev agahî di kanala televîzyonê ya dewletê TRT'ê de herwiha tê weşandin. Ev provokasyon sunniyan û xelkê bajêr radike ser piyan. Ji wê rojê heya berbanga 4'ê tîrmehê, agir li serê taxên elewiyan tê barandin. Mal û dikanên wan dişewitînin, êrîş dibin ser gundên elewiyan, jin û zarokan didin, gelekan dikujin û birindar dikin.
Gorî agahiyên fermî yên dewletê 57 kes hatine kujtin û bi sedan kes jî birîndar bûne. Hin kes hejmara miriyan zêde û ya birîndaran jî 400 didin. 300 mal û dikan tên şewitandin û talankirin.
Ala serê gur ji aliyê gurên boz û komên din ên panturkîst ve tê bikaranîn.
Gurên Boz "(bi romî: Bozkurtlar, ji aligiran re Bozkurtçular)" endamên partiya rastradîkal MHPê û ji komeleya bi heman navê re dibêjin. MHP („Milliyetçi Hareket Partisi - Partiya bizava neteweperwer“), sala 1961'ê ji aliyê Alparslan Türkeş ve tê damezirandin.
Endamên vê bizavê xwe wekî "Ülkücüler - Mengîweran/Îdealîstan" binav dikin. Rêxistina vê tevgerê ya ciwanan "Ülkücü Gençlik" („ciwanên îdealîst“) e.
Bingeha Gurên Boz.
Gorî efsaneya Romayiyan bi navê "Romulus, Paulus" du şervanan bingeha Romayê avêtine û romayî ji wan herdu zilaman in. Van herdu zilam sêwî mane, bê dê û bav jiyane. Guran ew xwedîkirine. Şîrê dêleguran xwarine, wisa li jiyanê mane.
Efsaneyeke Çeçenan gurê dişibîne gelê Çeçen. Li ser ala Çeçenistanê ya neteweyî jî gur heye. Heger gur rûniştî be, gelê çeçen di aramî û aşitiyê de ye. Heger gur li ser piyan be û bizûre roja şer e, divê gelê çeçen cîhanê bihecînin. Hin îdia hene ku Alparslan Türkeş ev sîmbola gurê ji çeçenan girtiye, lewra malbata wî de bingeheke qefqazî heye. Ango dibêjin Türkeş di malbatê ev efsane bihîstiye, dema MHPê dadimezirîne jî vê sîmbolê werdigire.
"Kök böri".
MHPyî bi xwe van îdîayan napejirînin, bingeha gurên boz li Asyaya Navîn di zimanên altayî de digerin. Dibêjin di zimanê altayî de "Kök Böri" heye, di wateya „gurên şînboz an esmanî“ de ye. Di dîroka tirkên asyayî de cihê gur heye lê ya îro tê bikaranîn ji aliyê Türkeş ve hatiye vedîtin.
Bîrdozî.
Armanca vê bizavê yekîtiya gelên tirk, avakirina dewleta yekgirtî ye. Ji deryaya Adriyatîk, Balkan heya Çînê welatê tirkan binav dikin ku ev herwiha bi navê pantirkîzm tê zanîn. Divê tirkên Anatoliyayê pêşengiyê bikin, Tirkiye piştgiriyê bide tirkên navenda Asyayê.
Gurên boz wekî dijmin an dijber cihû, xiristiyan, PKK, kurd, ermenî, yewnan, komûnîzm, siyonîzm, Vatîkanê dibînin.
Li Tirkiye, Azerbaycan, Îraq, Kîpros, Bulgaristan, Bosna û Herzegovîna û welatên rojavayê Ewropayê komele, weqf, rojname, kovarên wan hene.
Silava Gurên Boz.
"Silava Gur"a Gurên Boz. Lê ev nîşana destan gelek wateyên din jî hene.
Destên xwe yên rastê didin jor û bêçiya gustîlê û ya navîn didin ser a serî. Ango bi destên xwe serê gurê çêdikin. Ev silava han giregirê MHPê Necdet Sevinç derxistiye.
Yekîneyên çekdarî û paramîlîtar.
Bi texmînî heya niha zêdetirî 100.000 salar (komando) perwerde kirine. Ev yekîne ji sala 1968'ê ve li dijî kurd, elewî û çepgiran hatine bikaranîn. Bi îdiaya Faruk Şen a di pirtûka bi navê "Türkei. Land und Leute." (München 1986, r. 110) de, komandoyên Gurên Boz kujeriyên profesyonel kirine, siyasetmedar, ronakbîr kujtine.
Sonda Ülkücüyan.
„Son bi Xwedê, Quran, welat, alê be. Şehîd û xaziyê min bawer bin. Wekî ciwanên tirkê Ülkücü (îdealîst), dê têkoşîna me ya dijî kapîtalîzm, faşîzm û bi her awayê emperyalîzmê bidome. Têkoşîna me heya neferê, bêhna, dilopa xwînê ya dawî be. Têkoşîna me heya Tirkiyeya neteweperwer, Tûranê ye. Wekî ciwanên tirkên Ülkücü, bêzar nabin, nakevin (nahedimin, têk naçin), dê biserkevin, biserkevin, biserkevin. Xwedê tirk biparêzê, berz bike. Amîn.“
Devrimci Karargâh "(ku. biryargeha/baregeha şoreşger)" navê rêxitineke îllegal a romiyan (tirk) e. Derbarê vê rêxistinê de kêm agahî hene lewra sala 2005ê navê wê hat bihîstin û bi salan jî ti çalakiyeke wê nehat bihîstin. Navê rêxistinê di darizandinên Ergenekonê de herwiha derbas dibe.
Marksîst - Lenînîst e yan kemalîst?
Medya û çapemeniya tirk vê rêxistinê wekî marksîst-lenînîst didin nasandin û îdia dikin têkiliyên wê bi PKKê re hene. Wêneyên mîlîtanekî vê komê hatin belavkirin ku di nava refên HPGê de wergirtiye. Ev mîlîtan di êrîşeke polîsan de jiyana xwe jidest da. Gorî gelekan ev rêxistineke xeyalî ye, girêdayî eniya kemalîst û dewleta kûr e û heger ew pêwîstî pê bibinîn bikartînin an komekê din dertînin.
Kamer Genç (jdb. 23 sibat 1940 li gundê Remedana Dêrsimê - m. 2016 Stembol) ramyarekî navdar ê tirk e. Di partiyên cuda de polîtîka kiriye, bi salan e parlamenterê Dêrsimê yê meclîsa tirk e. Niha jî parlamenterê CHPê ye.
Sala 1966an zanîngehê bidawî dike, li Çewlîgê karmendiyê dike. Heman salê wî digirin şuraya dewletê ("Danıştay"). 1974-1976 li Parîsê ye. Sala 1980î dawî didin karê wê yê di şurya dewletê de. Sala 1981ê wî digirin meclîsa şêwirmendiyê ya cûntayê (derbeya 12ê îlona 1980î). Di bin siya eskeran de xebatê dike. 1983-1987 amojgarê darayiyê ye.
Heya îro jî parlamenterê Dersimê ye. Sala 1967an marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene. Genç bi polemîkên xwe yên siyasî, berevaniya kemalîzmê, dijberiya daxwazên kurdan tê nasîn.
Parxana Mêrdînê, xwarina parsûyê ya Mêrdînê, ji koma xwarinên quşxaneyê yên bigoşt e. Di pêjgeha kurd de parsû cihekê taybet digire. Li parêzgehên Amed, Mêrdîn, Mûş, Semsûr, Riha, Sêrtê wekî xwarineke dîlanê tê çêkirin. Li deşta Rewanê, rojhilatê Kurdistanê jî navdar e.
Parxanan pakij bişon, bidarivînin, mergeyê lê bidin xwarin. Di quşxaneyê de rûn bihelînin. Heya parxan baş sor bûn biqelînin. Ava wê bikelînin, berdin quşxaneyê (bila ava sar nebe ya kelî be). Xwê bavêjinê. Berê aliyê hestî bînin binî, paşê jî yê bigoşt, wisa bikelînin.
Heya baş keliya, goşt çirr bû, bikelînin (3-6 saet, gorî agirê).
Ponponkiya parxanê ya Amedê, kutilka parsûyê ya Amedê navê xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e. Di pêjgeha kurd de xwarinên ji ponponîkirina, tijekirina goştê bi hestî hene.
Bi bandora romî (tirkî) kurdên bakurê Kurdistanê ji kutilkan re dibêjin "dolmeh" jî. Di bikaranîna kutilk, kufteyan de tevlîhevî jî ji vir derdikevin. Ji ber ku li ser xwarinên kurdî xebateke zanistî nehatiye kirin û zimanzanên kurd têgînîn pêjgeha kurd standard nekirine, carnan şaşîtî dibin.
Birincê (riz) bixin nava ava şor, heya av sar bû bihêlin. Goştê pîlê tîke bikin (tîkegoşt), bi tevî 1 stekan avê têxin quşxaneyê, heya ava wê miçiqî bikelînin. Îsota reş û xwêyê bavêjinê. Avê lê zêde bikin, bikelînin.
Di quşxaneyeke din de rûn biqijilînin (2 KX). Birincê bişon, di nava rûn de biqelînin, berdin nava quşxaneya goştê, savareke (pîlaw) nîvcû çêbikin.
Behîvê di avê de bixaşînin, qalikên wan bigirin, bişon, bidarivînin, di nava rûn de biqelînin. Savar, rihana hûrkirî, bexdenûsê û biharata Pimenta racemosayê tevlî bikin, tevdin.
Nava hestiyê parsûyan û goştê wê vebikin, bi vê savara yan têkela we amadekiriye, tije bikin. Ango ponponkî bikin. Ne zêde ne jî kêm tije bikin. Mergeyê bi ser parsûyan de bikin, di nava 1 KX rûnê de biqelînin. 3 SA avê lê zêdebikin, xwêya wê kontrol bikin, derxûnê bigirin. Berê aliyê hestî yê parsûyan bidin jêr, paşê jî yê goşt. Bi qasî 3-6 saetan (gorî agirê we) bikelînin.
"Destana Kawayê Hesinger" romana niviskarê kurd Abdusamet Yigit e. Di sale 2009´an de hat weşandin li Swedê ji aliyê weşananxe Sara ve. Pirtûk, bixwe, li ser destana kurdan ya netewî a destana kawa ya. Roman a. Lê di temenê hin lêkolînna dem dirêj de hatiye nivîsandin. Şekl û awayê vebêjinê ê ku li herêma botanê dihê gotin, di wê de esas hatiye girtin. Ji deme xwe ya ku têde destan di buhurê, weke belge û dûkumenteka dîrokî ya.
Li ser destana Kawayê Hesinker, mirov dikarê vê yekê bibêje. Di pirtûkê de, bi teybetî, bi şert û mercên demê û pêşketina wê re levhunandin bûya. Bi vê yekê re, mirov karê bibêje ku vebêjina Kawayê hesinger, bi teybetî, weke destanaka serkevtina xalkê ya di pêşengîya bawermend, aqilmend û têgihiştina xwe ya demê de ya.
Bi serekeyî vebêjina Kawayê Hesinger.
Kawayê hesinger, mirovekî ku biaqil a. Aqilmendîya wî ya ku heya, keyê demê bixwe jî, bi Şêwiratiya bi wî re, jê fêde û sûd digirê. Kawa, bixwe jî, ew karmendekî ku kar dike ya. Ji hadadiyê bê, û şekl dana kevir û daran bê, karekî wî yê ku ew têde bûya hosta heya. Di wê demê de kawa, têkiliya wî bi key re û bi aqilmendên key û yên qasrê re heya. Di nav xalkê de jî, ew weke keyekî tê nasin û lê tê nerîn. Kawa jî, di vê yekê de di farqê de ya. Di wê demê de gelek bûyarên ku dibin hena. Împaratoriya Asûr, li herêmê bûya hêzeka mazin. Babîl û Medîya, bi hev re li ber wê na. Keyên Asûrî, dixwezin ku li ser wan herêman jî bibina xwedîyê serdestî û desthilatdariyê. Keyê demê Dahaq, di pêşengîya wî de hêzeka mazin ya artişî tê bi ser Medîya de. Pêşî, bi serekî dijwarî, serdestîya dikin. Yên ku li berxwedana jî, gelek ji wan, yan hatina girtin û bûna dil û yan jî hatina kuştin. Bi vê yekê Medî navand û paytaxta wan Aqbatanê, dikeve. Lê Medî, Bindestiyê qabul nakin û dikin ku li berxwe bidin. Ji ber vê yekê, êdî dikin ku xwe carek din hêza xwe lev bidina hevdû bikevina şerê mayin û nemanê yê azadiya xwe de. Di şerê pêşî de, Medîyan, keyê xwe di şer de winda kirîya. Ji ber vê yekê, di wê demê de, tenê li devê aqilmend û şewîrmendan tê nerîn. Kawa bixwe jî, tornekî ku ji koka xwe de digihişt Mîr û Keyan bû. Lê ew di riya zanîn û aqil de meşî bû.
Piştre, bi çûn û hatina mazin re, wê hêzên Medî, di pêşengîya zanîn û bîrewerî û aqilmendîya kawa de levbicivin. Lê ji herêmên din yên Medîyalîyan, wê xaber bê şandin ku ji wan re wê bê şandin. Di demê de, naveneka keyê Mazin yê ku bi navê Qîyakser, hê ne li wir bû. Xaber ji wî re tê şandin. Ew jî, ku xaher digihihjiyê de, bi hêzeka mazin dikeve rê de û dikeve rê de ku were bi ser aqbatanê de. Lê berî ku ew werin, şerê Aqbatanîyan bi asûrîyan û hêzêa wan re dest pê kirîya.
Kawa bixwe, zarokên xwe jî di şer de winda dana. Ji ber vê yekê, ew jî, pirr bihêrs bûya. Lê di wê dema ku ew şer bikin de, Kawa, hingî, xewnekê dibîne ku Dahaq, di çi rewşê de ya. Dibîne ku wa li ser herdû milên wî, wê du mar hene û piştre leşkerên ku zaroyên wî tênina ber wî û marên li ser milên wî, tên ber wan û xwe li wan dipêçin û wan didina ardê. Kawa, bi wê xewne ku dirabê jê, êdî bawer dike ku heta ku Dahaq newê xistin wê hêza wan li ber wî û hêza wan bi ser nekeve. Ji ber vê yekê, êdî di dema ku dikevina şer de, Kawa berê rast û rast dide hundurê qasrê ku herê û Dahaq bi kujê. Yên din jî, ku li aliyê wî na, li derve û li qada şer di şer de na. Piştre Kawa xwe digihêne Dahaq û wî dide ardê û dikujê. Piştre ew hat kuştin, êdî piştre agahî digihê hemû leşkerên wî û êdî ew ti hal û rewşa şer kirinê bi wan re namêne. Berî hingî, bi hev re kawa û leşker û hevalên wî di nava xwe de bi peyman kiribûn ku dema ku Dahaq hat xistin û kuştin, wê çûna ser serê qasrê bibe û wê agirê pîroz wê li ser serê qasrê weke nîşanaka serkevtinê wê bê pêxistin. Piştî ku aligirên kawa û leşkerên wî êgir êdî li ser qasrê di bînin êdî fahm dikin ku Dahaq hatîya kuştin. Lê wekî din jî, gotin ku "deme ku dîtin ku wê bi sernekevin li ber hêzên Dahaq, hemû serhildêr, bila xwe bisipêrina çiyayan û li cîyayan lev bigihijina hevdû xwe bi hêz bikin ku da qana carek din herna bi ser bajêr de ku bidest bixin û xalkê xwe xilas bikin." Lê bi ser dikevin. Êdî piştre ji bo Medîya, demeka nû ya serkevtinê ya zêr dest pê dike. Ew roja serkevtinê, weke roja nû ya pîroz tê bi nav kirin û jê re tê gotin "roja nû" yanî weke ku î ro hê kurd di nava xwe de dibêjin "Newroz" dibe. Ev roj, ji xwe, rojaka wan ya pîroz jî bû.
Pêşketina Medîya û ya demê.
Di pirtûkê de bi teybetî, cihek ji vê re hatîya vatandin. Bi teybetî awayê jîyane demê yta mirovan çawa û çawa dijîn, mirov bi awayekî teybetî wê dibîne. Medî, bi awadana xwe ya ku avakirina re, bi qasr û malên xwe yên mazin ku çêkirina re, xwediyê pêşketinaka mazin tê xûyakirin.
Bawerî û şeklê wî di demê de.
"Gava li perestgehê diketine nava lavakirinê de, hemû li hevdû diciviyan. Gava ku lev diciviyan û dua dikirin û duayên xwe ku hew dikirin, êdî pişt re li derûdorê agirgehê weke heyamekê ji xwe re û bi hev re rûdiniştin û pişt re dîsa bi hevre lava dikirin. Gava ku dirûniştin jî keşe li aliyê ku nêzîkî agirê pîroz bû, dirûnişt. Mirovên dîn jî li derûdorê wî dirûniştin. Gava ku dirûniştin jî, êdî bi hev re li ser rewşen xwe dipeyivîn. Wan bawer dikir ku wê Mîtra û bi wî re Ahûra Mazda yê ku kurê Zervan bû, her wiha ku ew dipeyîvîn, wan his dikir û li wan dihisand. Agir peyamnêrê di navbera wan de bû. Her weha divî bû ku rêz û hûrmet ji agir re bihata nîşandan. Gava ku rêz ji agir re ne yêt nîşandan, êdî wê karê wan rast ne çûba. Her weha bawerî hebû, bi agir re jiyan nû dibû. Bi agir re jiyana xwe nû dikirin. Agir gelekî xurt bû. Agir gelekî dijwar bû. Tiştek weke agir ne xurt bû û ne jî dijwar bû. Agir, Ahûra Mazda li dinyayê vêxisti bû. Agir, reya ku mirov xwe gahandi bana wî bû. Ji ber vê yekê ji agir bi rêz bû. Di her malê de agir hebû. Ev dihate wê wateyê ku riya çûna nig Ahûra Mazda, li her male hebû. Bi wê agirê ku li malan bû re, Ahûra Mazda li malan bû û li malan dimeyizand. Agir didit. Mirovan divî bû ku li vê yekê bi bawerî bûna. Wî çaxî wê Ahûra Mazda li nig wan bana. Ahûra Mazda ku mirov lê bi bawer bin, wê wî çaxî çi carî mirov bi tenê ne helê. Ew li nig mirovên xwe cîh digirt. Li mirov dimeyizand û rê şanî wan dida. Ji bo Ahûra Mazda gelek reyên wî hebûn ku şanî mirovên bidana. Ew çend xwediyê dilê sebiyekî bû her weha jî xwediyê dilê mezinekî jî bû."
Ji aliyê aborî ve Medîya.
Ji aliyê aborî ve mirov karê bi teybetî bahse wê bike. Nivîskar, di pirtûkê de bi teybetî, cihk daya vê. Bahse şeklê jîyane wan û ew çawa karin bijîn û çawa dijîn hê di gotina xwe ya pêş de, ew bi lêv kirîya. Di pirtûkê de rewş weha bi sereke tê ser ziman: "Ro ber bi êvarî ve diçû. Mirovên ku sewalên wan li çolê bûn, hêdî hêdî sewalên xwe dihanîne malê. Ber bi êvarî re mirovên ku ji ber germê di hundurû de bûn, êdî ew jî derdiketine dervê. Bi derketina dervê re êdî lebatî li dervê jî çê dibû. Bi lebatiyê re êdî jiyan geş dibû. Mirovên ku sewalên xwe ji çolê dihanîne malê, dibirin û dikirine koxan de. Lê berî ku dikirine koxan de, pêşî sewal dihatine dohtin ji aliyê jinan ve. Ber bi êvarî re êdî jin bi kar û barên xwe ve dibezîn û diçûn û dihatin. Her weha ber bi êvarî re geşbûn û çûn û hatin pirr dibû. Bi pirrbûna çûn û hatinê re êdî jiyaneke gelekî geş dest pê dikir."
"Ro ku dikete ber çûna roavê de, êdî nîgar û dîmeneke gelekî xweşik li ber çavan çê dikir. Dunya bi wê roçûna ber ava re, bi rastî jî gelekî spehî dibû. Ro li ber azmana ber bi sorahiyekê ve diçû. Her weha ku sorahî li azmana bi roçûna ber ava re çê dibû, hêdî hêdî ew sorahî ber bi reşbûnê ve diçû. Lê ku ro diçû ava jî, di wê demê de zêde reş ne dibû. Hinekî rohnî dima. Ew rohnî jî dibû rohniyeke şevê. Ew rohnî, rohniya tavaheyvê bû. Mirov di bin rohniya tavaheyvê de diçûn û dihatin. Rohniya tavaheyvê, ji wan re dibû weke sedema çûna nêçîrê jî. Gelek Nêçîr di wê demê de dibûn. Weke nêçîrên kewan û sûskan û hê gelek ajelên din. Lê ku dibû êvar, êdî şîv dihate xwarin û pişt re yên ku çûbana nêçîre diçûn. Di nêçîre de Pezkûvî, Hespên Beyer, Sûsk û Kewên Qaqba, beraz û gelek ajelên çolê dihatine nêçîrkirin. Mirovên herî xurt ew bûn ku yê ku herî pirr di nêçîrê de xurt bûn. Ji aliyekî dî ve jî ew mirovên ku di nêçîrê de xurt bûn, mirovên şivan bûn. Gava ku diçûne ber sewalên xwe bi wê yekê re çol û ajelên çolê jî nas dikirin. Bi naskirina wan re gava ku diçûne nêçîre êdî bextên wan hê behtir bû. Mirovên Şivan mirovên xwedî taybetmendî bûn. Mirovên ku şivan bûn hê mazin dihatine ditin. Hawîrdor naskirin û ajelên çolê naskirin bi şivanan re baş û qenc bi cih dihat. Yên ku şivantî kiribana, dihatine naskirin, ew weke şivanekî ku baş be dihata naskirin. Şivan bi çendî ku şivan bû, ew çend jî xwediyê kesayetiyeke xurt bû."
Îbrahîm Yûnisî wergêr û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1917/1925/1926'an de li Baneyê (Rojhilatê Kurdistanê) ji dayika xwe bûye.
Wî doktoraya aboriyê di Zanîngeha Sorbona ya Parîsê de xwendiye. Ji ber çalakiyên siyasî di sala 1954an de tê girtin û 8 sal ceza lê tê birrîn. Ew di zindanê de hînî zimanên Îngilîsî û Fransî dibe.
Nivîskarê navdar bi dehan berhem nivîsandine û xwedî 60 berhemên wergerê ye, bi taybetî, ji îngilîzî û fransî bo farsî.
Îbrahîm Yûnisî yê ku 86 salî bû, di 8'ê reşemiya 2012an de li Tehranê koça dawî kir û di roja 10'ê reşemiyê de jî termê wî li goristana Silêman Begê ya Baneyê spartin axê.
Galdîrîk navê xwarineke lazan e. Bi pincara ji çiyan tê berhevkirin galdîrîkê tê çêkirin. Ev pincar ji koma Borago officinalis a ji malbata boraginaceaeyê ye. Li Kurdistanê li cihên germ, parêzgehên başûr tê dîtin. Li herêma Deryaya Reş a Tirkiyeyê tirk jî ji lazan fêrî vê xwarinê bûne û navê galdîrîkê guhertine, kirine "kaldirik", ango tirkîze kirine.
Galdîrîkê bişon, ava wê bidarivînin û hûrik hûrik hûrbikin. Pîvazan jî hûr bikin di quşxane yan verokekê de biqelînin. Mergeyê berdin navê û tevdin. Hêkan biçelpînin navê, dîsa tevdin. Galdrîrîka hûrkirî tevlî bikin, xwê û îsota reş pê werbikin. Şîr bedin serê, bi qasî çend deqeyan tevbidin, derxûnê bigirin, hinekê bidin sekinandin. Êdî dikare were ser destexaneyê.
Keçelan (), navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Navê eslê xwe gund di ketina Gund û beriyê gîyayê Keçelê Bilind tê nas kirin. Keçelê Bilind yanî ji " Kura Keçel " vî Navê girtîye Keçelan, vî Gundî Dewlet nas dike ku bi Tirkî tê politikayê û Nav lê " Karlıca " kir.
Navçeya Erzîrom re 198 km, navçeya Tatos'ê re 47 km Dure.
Li Gund da Heywan tê xudî kirin u ji wan rûn, Torax u Pênir pê çê dibe.
Muxtar.
Hasan Yıldız û Hüseyin İlbeyi demê kevn de mixtarî kirine.
Salih Begê Hênî (jdb. 1868/1869 - li Amedê) zana, olnas, helbestvan, siyasetmedar û pêşawayekî kurdan bû. Bi tevî Şêx Seîd, 47 kes ji aliyê kemalîstan ve tên dardekirin.
Navê bavê wî "Seîd Beg" e. Hêj 6-7 salî ye bavê wî jiyana xwe jidest dide. Bapîrê wî (bavê diya wî) "Şêx Ehmed" wî xwedî lê derdikeve, dişîne medereseyan. Salih Beg dema li ser cinazê bavê xwe digirî, kalikê wî Şêx Ehmed wiha dibêje jê re: "Megrî Salih megrî, heger Xwedê bixwaze, çawa ku di nava şûran de, yê misirî navdar e, dê Salihê min roja mehşerê di nava mîran de wisa navdar be"."
Salih Beg perwerdeya olî ya medreseyê li cem xalê xwe "Şêx Merûf" digire, di demekê kurt de dibe olzanekî hezkirî. Sê kurên (law) wî dibin; "Hesen", "Seîd" û "Emer". Di dema Osmanîyan de bi salan qazîtî û miftîtiya Erxenî, Madenê dike. Bi damezrandina komara Tirkiyeyê ve îstîfa dike. Sedemê îstîfaya xwe wiha bilêvdike: "Ez ji vê desthilatê re miftîtiyê nakim. Heger bikim, dibim gunehkar, li nik Xwedê dibim mesûl"."
Sala 1909ê tevlî rêxistina Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurdê dibe. Di weşanên vê rêxistinê de bi zaraveyê kirdkî (kirmanckî, zazakî, dimilkî), helbest û gotaran dinivîsîne. Bi Ziya Gökalp re dibe heval ku wê demê Gökalp xwe bi giştî ji kurdan dûr negirtiye.
Di serhildanê de.
Salih Beg di serhildana Şêx Seîd de xebatên birêxistinkirinê dike, girîngiyê dide lojîstîk û propagandayê. Salih Beg jî wekî Şêx Seîd bo destpêkirina serhildanê, giringiyê dide amadekarî û perwerdeyê. Herdu jî dixwazin beriya serhildan destpê bike, amadekarî bidawî bibin lê serhildan zû destpê dike. Bi gotineke din kurd provoke dibin, zû dikevin şer.
Bi têkçûna serhildanê ve Salih Beg bi tevî hin kesên ji malbata xwe ve bi birîndarî dîl tê girtin. Guleyê ji lingan ve dixwe. Kesên ji malbata wî hatine girtin, Hesen Beg (14 salî), birayê Salih Beg Hecî Elî, kurê wî Mistefa Beg (53 salî) û lawê wî Mehmûd Beg (19 salî). Hevjîna Mistefa Beg Qedriye Xanim, keça wî Hemîde Xatûn, xebatkara mala wî Xetîce Xatûn û kurê wî Hesen (13 salî).
Beriya Salih Beg îdam bikin li ber çavên wî kurê wî Mehmûd Beg ku hêj zarok e, îdam dikin. Kurê wî yê din Hesen Beg bi cezayê 15 salan cezadikin.
Şêx Ebdullahê Melekan, Şêx Evdilayê Melekan, (z. 1886/1887 - m. 29'ê pûşperê 1925 li Amedê) siyasetmedar, olzan, fermandar û pêşawayek kurd e ku di serhildana Şêx Seîd de têkoşiyaye û bi tevî 47 kesan hatiye dardekirin. Di serhildanê de fermandarê xeta Mûş û Gimgimê ye.
Bingeha şêxên Malekanê digihê Melê Kal (Mele Mistefayê Cizîrî) ku ji Botanê ne. Navê gund jî ji wir tê, Melekan, "Malekan" an "Melon" dibêjin. Dibêjin 10 zarokên Melê Kal hebûne. Melekan gundekî gelek girîng e, di warê olî de wekî navendek e. Olzanên wî terîqeta Neqşebendiyê dihewînin.
Şêx Ebdulla Efendî di destpêka 1900'î de li Mûşê li cem miderîs Îlyas Samî Beg dest bi perwerdeya medreseyê dike. Îlyas Samî, wê demê yek ji giregirên rêxistina "Îtihat ve Terrakî" ye. Mebûstiya Bidlîs û Mûşê kiriye. Ji ber tewanbariya tevkariya nîjadkujiya ermenî li girava Maltayê sirgûn dimîne. Li kolanên Amedê di nava xizanî û birçîbûnê de dimire. Mamosteyê Şêx Evdila yê yekem Mele Hesenê Kûk e. Dewleta tirk paşnava "Söylemez" li malbata "Mele Hesen" dike.
Du xanimên Şêx Ebdullah hebûne. keça Îzedîn Begê Mûşî "Nafiye Xanim" û keça Şêx Seîd "Xeyriye Xanim". Piştê serhildanê ji Melekan bi dehan kurd tên kujtin, koçberkirin. Bi hezaran kesên herêmê bi salan li çiyan xwe vedişêrin, fîrar dimînin an rêça xwe li biyaniiyê winda dikin. Tekane keça şêx a li jiyanê dimîne "Amîne Xatûn" e.
Şêx Ebdullah di şerê osmanî û rûs parastina Kurdistanê dike. Di serhildanê de karên birêxistinkirinê de dixebite. Bi tevî Şêx Seîd li ser Pira Evdirehmanpaşa dîl tê girtin. Fermandarê tirkan ê Gimgimê wê demê Osman Nurî Paşa ye. Ji êla Xormekan hin axa û cerdevanên çerkezan jî tevlî operasyona dîlgirtina wan dibin.
Dîtina kela Wanê ji rexê bakur rojava.
Kela Wanê, ji kelehên ûrartûyan ya herî mirês e.
Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro. Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Kela Wanê ye. Kela Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Kele ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840- 825’an a berî zayînê de hatiye çêkirin.
Kele ji du beşan pêk tê. Ji van yek kela hundirîn a din jî kela ji der ve ye. Di keleya hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştî Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê “Nivîskên Horhor” yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire.
Dêra Sencorc a girava Lîmê, di destpêka sedsala 20'em de.
Dêra Lîmê yan Dêra Sencorc li girava Lîmê (navê wê bi tirkî "Adır" lê kirine) ye û li nêzikî gundê Adirê () ye û li qeraxê Gola Wanê cih digire. Keşîşxane di sala 1305'an de hatiye avakirin. Paşê jî di sala 1621'ê de Dêra Sencorc û di sala 1766'an de jî gavît (jametûn) û şapel (kapel) lê hatine zêdekirin.
Dêrika Çixatanê an jî Dêrika Ktuts (bi ermenî: Կտուց, "Ktuts", bi wateya "nikil") yek ji dêr û keşîşxaneyên herêma Wanê ye. Girava ku dêrik li ser e nêzîkî gundê Anavanik () ye û ev gund jî girêdayî Wanê ye.
Dêrika Ktuts bi ser navê "Surp Karapet" ji aliyê bakurê giravê hatiye çêkirin. Ev dêr ji gavîta ku aliyê rojava û şapela (kapel) li aliyê rojhilatê bakûr pêk tê. Dîroka keşîşxaneyê heta sedsala 9’an diçe.
"Dêr" an jî "Dêra Bartolomeyo" di sala 1910'an de.
Dêra Bartolomeyo (bi ermenî: "Surb Bartoghomeos") yek ji dêrên ermenî yên parêzgeha Wanê ye.
Xirbeyên dêr û manastira kevn îro nêzîkî gundê Dêra Elbakê ne. Dibêjin girê ku dêr ser hatiye avakirin cihê şehîdketina şandî Bartolomeyo bû. Ev bûyer di sala 71'ê de çêbûye û pişt re şandî li wir veşartine. Paşê jêmayên Bartolomeyo birine Romayê.
Tê texmînkirin ku ev dêr di navbera salên 17’an û 19’an ji aliyê ermenên gregorî ve hat avakirin. Dibêjin jî ku adetekî manastirê xwedîbûna gamêşekî spî û çavşîn bû.
Kela Aspeşînê () yek ji kelheyên Wanê ye.
Kela Aspeşînê li Aspeşînê ye. Aspeşîn gundekî Payizavaya li ser Wanê ye. Di nav gel de navê vê kelê Aspeşîn e. Aspeşîn bi Êrmenkî “Haîka Şen” e. Ev peyva Haîka-Şen di nav Kurdan de hatiye tewandin û bûye Aspeşîn. Bi Êrmenkî tê wateya “Bajarê Yezdan” an jî “Bajarê ku Yezdan tê de hatine Afirandin”e. Di cîhanê de sê kesên ku Ûrartûyî dizanin hene û yek ji wan jî nobedarê vê kelê ye. Kela Aspeşînê ji Wanê 25 km’yan ji Payîzavayê jî 10 km’ yan dûr e. Li ser rêya Wan û Colemêrgê ye. Ji aliyê Keyê Ûaratûyan Sardûrê duyemîn ve B.Z di navbera salên 764 û 735’ an de hatiye çêkirin. Ev kele ji jêr û jor du beşan pêk tê. Ji ber çêkerê xwe bi navê Sardûhîhnî tê binavkirin. Kele ji berên mezin û berên bixur hatiye çêkirin. Kela jor 30 mêtroyan ji ya jêr bilindtir e. Di navê de jî perestgeha Xaldî, Perestgeha li derve, bîr, kîler, gov, qesrên avahiyan, sarinc, nîvîserên bizmarî hene. Her wiha qesra kelê jî di nav kela jêr de ye. Dirêjahiya bircên kelê dorpêç dikin 800 mêtro ye. Sûrên dîwarî bi blokên kevirên kilsînî hatine çêkirin. Ev blok jî rasterast li ser zemîn hatiye rûniştandin.
Kela Ayanîsê yek ji kelheyên Wanê ye.
Kela Ayanisê 35 km’yan dûrî Wanê û li gundê Ayanisê ye. Ji aliyê Rûsayê kurê Argîştî ve B.Z di navbera salên 645 û 643’ an de hatiye çêkirin. Ji bo dema Ûrartûyan a dawî bê zelalkirin ev kele zehf girîng e. Li nêzikî Gola Wanê hatiye avakirin. Li gor nivîsteka nivîsa bizmarî Kela Ayanisê ji aliyê kurê Argîştî Rûsa ve B.Z. di salên 645-643’an de hatiye çêkirin. Deriye têketina vê kelê li aliyê başûr di navbera du dîwarên kelê de ye. Li vê derê dîwarên kelê bi kevirên andezît û beşên din jî bi kevirên kilsînî hatine honandin. Di beşên jor de salona payedar û perestgeh cihekî girîng digire. Nivîsteka Ûrartûya li pêşiya perestgehê ku li ser kevirên andezît hatiye nivîsîn, piştî nivîsteka bi gor Horhor û nivîsteka Analikiz di dîroka Ûrartûyan de nivîsteka herî dirêj tê zanîn. Dirêjahiya nivîstekê bi tevahî 16 metre ye. Kela Ayanisê, li gel avahîsaziya xwe, ji ber ronîkirina merheleyên dawî yên dîroka Ûrartûyan girîngiya xwe diparêze.
Kel-ax yek ji kelheyên Wanê ye.
Li rojhilatê navenda Wanê li ser girekî ku girêdayî rêzeçiyayê Zimzimê hatiye avakirin. Kele ji aliyê Keyê Ûrartûyî Rûsayê Duyemîn ve B.Z di navbera salên 685 û 645’ an de hatiye çêkirin. Duyemîn serbajariya Ûrartûyan kiriye. Di kelehê de perestgeha li derve, sarinc, û pêpelûkên wê yên bi hostetiya kevirbiriyê hatine çêkirin hene. Li bakurê rojhilata deşta Wanê ku berdewama sîlsîleya zinarên Zimzimê, ji aliyê bakûr-başûr ve 400 m.’yan dirêjahî, 60–70 m. firehî û 200 m’yan jî bilindahiya vê kelê heye. Ev kele serdestî seranserî Wanê ye. Kele ji aliyê Keyê Ûrartûyî Rûsayê Duyemîn ve B.Z di salên 685-645’an de hatiye çêkirin. Ji ber ku ji aliyê Rûsayê Duyemîn ve hatiye çêkirin. Navê Rûsahîniyî jî lê hatiye danîn. Piştî Tûşpayê cihê rêvebirinê ev der e. Piştî Keyê Asûrî Tîglat Pleserê Siyemîn B.Z 735 kela Wanê dagir kir. ji ber şert û mercên ewlehî û parastinê wê ku baştir e Kele-Ax (Toprakkale) duyemîn paytext hate hilbijartin. Derdora kelê bi blokên kilsînî pêk hatiye û derdora wê bi bircan hatiye rapêçan. Du têketinên kelê hene. Ji van yek li goşeyê başûrê rojava, bi kûleyan hatiye destek kirin. Têketina perestgeh û qesrê ji vê derê re çêdibe. Têketina din jî, li aliyê bakûr e û ev têketin deriyê atolye, embarên şerab û deriyên cihên din vedike. Tê de sarinceke avahîsaziya wê ji kevirî hatiye kolan, ji aliyê bakûrê rojava perestgehek ku ji bo Yezdan Xaldî hatiye çêkirin û şûnwarên dîwarên kerpîç peyda dibin. Perestgeha Xaldî, sarinc, embarên şerab û deriyê Meherê B.Z di sedsala 4’an de, di dema Keyaniya hevpar a Îspûînî û kurê wî Menûa ve hatiye çêkirin, qadên pîroz derxistine holê. Kele, bi avahîsaziya xwe, bi berhemên biçûk ên madenî û diranfîl ên ku mûzeyên derveyê welat de peyda dibin bala mirov dikişîne.
Kela Zernekê yek ji kelheyên Wanê ye.
Tê gotin ku kele, ji aliyê Mîrên Zernekê, Îbrahîm Beyoglû ve hatiye çêkirin. Ji ber ku nivîsteka wî nebûye, mêjûya çêkirina wê jî nayê zanîn. Kela Zernekê li rojavayê gund, li ser zinarekî asê hatiye çêkirin. Ji ber ku kele keleyek hundirîn e, tenê rêveber û giregir tê de dikarin rûnin. Keleha ji koşk, harem, xwaringeh û hemaman pêk tê. Ji aliyê rojhilat-rojava ve dirêj dibe. Koşka, bi aliyê rojhilatê kelê ve ye ji bo Mîrê Zernekê hatiye veqetandin. Koşk çar qat e û tevahiya koşkê bi kevirên xurdek hatiye çêkirin. Lê mixabin beşek wê ya giring hatiye xirakirin. Di aliyê bakûrê koşkê de, ji bo her qatê sê şibak û qata jor jî du şibakên mezin hene. Têketina koşkê ji aliyê bakûr ve çêdibe. Derî, ji der ve lakêşe ye û di hundir jî bi kember e. Piştî derî, ji bo çûyîna qatan pêlekanên darîn peyda dibin. Jêrzemîn jî çar odeyan pêk tên. Taybetiyên qata yekem û jêrzemîn weke hev în. Têketina jêrzemînê jî bi pêlekanên darîn pêk tê. Qatên koşkê yên duyemîn û sêyemîn li gor qatên din pirtir xerabûne. Harem li rojavayê kelê, li pişt xwaringehê cih digirie. Di hemama bakurê koşkê de, di roja îroyin de bi tenê derîyekî bi kember ma ye. Beşeke mezin ya avahiyê hatiye xirakirin.
Kelehên Anzafa Jor û Jêr du kelheyên dîrokî yên Wanê ne.
10 km’yan li aliyê rojhilatê bakûr li nêzikî rêya Wanê û Qerqeliyê ye. Ji keleha jor û jêr du beşan pêk tê. Ji aliyê Keyê Ûrartî Îşpûnî ve B.Z di navbera salên 830 û 810’an de hatiye çêkirin. Îşpûnî ji bo ku rêya leşkerî û bazirganiyê ya herêma Ûrnîyeyê bigire bin kontrola xwe ev kele daye çêkirin. Kela jor 600- 700 mêtroyan li başûrê kela jêr hatiye çêkirin. Ev der di dema Menaû de B.Z di navbera salên 810 û 786’an de hatiye çêkirin. Di her du kelehan de jî sûr, birc, atolye, kîler û kîtabe hene. Deriyê Pagan’ê Ev derî li Yeşîlaliç (Pagan) a ku girêdayî navçeya Serayê ji aliyê Ûrartûyan ve hatiye çêkirin û deriyekî kevirîn e. Li ser nivîskeke ji bo Îşpûniyê kurê Sardûriyê Yekem hatiye nivîsîn heye. Kevir li ser girekî bilind hatiye çêkirin.
Deriyê Meher Ev deriyê kevirîn Deriyê Meher, ku ji bo Keyê Ûrartûyî Îşpûnî hatiye çêkirin 5 km’yan li aliyê rojhilatê Wanê cih digire. Çavkaniya herî girîng a vê nivîskê ew e ku di derbarê Dewleta Ûrartûyan de agahiyên olî tên dayîn. Navê hemû Yezdanên di nav dewletê de pîroz in û hemû qurbanên ji bo van Yezdanan hatine dayîn li ser vê nivîskê hatiye rêzkirin.
Deriyê Pîrî Hazîneyê 300 m’yan di aliyê başûrê Kela Zivistana Jor de cih digire û ev jî 12 km’ yan bi aliyê başûrê paytexta Tûşbayê ve ye. Ji aliyê xelkê ve tê bawerkirin ku di pişt vî derî de gencine heye û ku dê rojekê bê vekirin. Ji ber vê yekê ev nav lê kirine. Ji aliyê rojavayê vî kevirî hatiye sererastkirin û wekî deriyekî hatiye birîn. Ev derî 6 m’yan fireh û 28 m’yan jî bilindahî nîşek jê çêbûye. Ji ber ku ev deriyê kevirîn ê dema pêşîn a Ûrartûyan e bi qasî yên din berhemeke baş lê derneketiye. Çiqas xwestine ku derî bi yek çarçoveyî çarçove bikin jî lê ev pêknehatiye. Bi nivîsa bizmarî li ser derî “ Ev bax û baxçeyan ji aliyê Îşpûniyê kure Sardûr ve saz bûne”hatiye nivîsîn. “Ji bo ezbenî ev nivîsk da çêkirin” nivîsiye.
Çerkez Hemîd kurê Ûsiv, Çerkez cendirme Hemid kurê Yûsif, Çerko (jdb. ? - m. li Amedê) yek ji têkoşerên serhildana Şêx Seîd bû ku di nava 47 pêşawayên serhildanê de hat darvekirin.
Bi xwe ji baweriya elewî bûye. Di darizandinan de berê bi cezayê 15 salan tê cezakirin. Lê ew viya layîqê xwe nabîne û ji dadgehê tika dike ku cezayê îdamê bidin wî jî.
"Şeyh Sâîd`in olmadığı, İslâmsız bir dünyada, benim için hayat haramdır. Zîllet altında yaşamaktansa, izzetlice idâm sehbâsında ölmek daha evlâdır."
(ku. Di cîhana Şêx Seîd ne lê ye, di erdxaneke bêî Îslamê de jiyan, bo min heram e. Ji jiyana di bin zîletê de be, mirina li sêpaya mirinê ya bi îzetê çêtir e.)"
Manastira ermenî Varagavank (Heftdêr), di destpêka sedsala 20'î de, berî komkujiya ermeniyan a sala 1915'an
Varagavank an jî Heftdêr keşîşxaneya ermeniyan a Varagavankê ye.
Ev dêr li gundê Varagê () nêzîkî navenda Wanê ye. Ji van heft dêran re bi giştî "Varagavank" tê gotin. Li quntara Çiyayê Reş û di sedsala 8’an de hatiye avakirin.
Varagavank wek "Heftdêr" an "Heft Kilîs" ji tê nasîn, ji ber ku ji heft dêran pêk hatiye: Surp Sopi (981), Surp Hovhannes, Surp Astvatsatsin (dêra sereke ye), Surp Nshan, Surp Khash (1817), Surp Sion (1849) û Surp Gevork.
Manastir cihê serokmetranê Wanê û keşîşxaneya herî navdar û dewlemend a Vaspurakanê bûye. Keşîşxane 10 km’yan ji rojhilatê bakurê bajarê Wanê û nêzikî quntara başûr a çiyayê Erekê bûye. Navê kevn ê çiyayê Erekê "Varag" bûye. Rivayet dikin ku ev keşîşxane ji aliyê keyê Vaspurakan Senekerîm Hovhanes ve di dema hukumdariya wî de (1003-1022’an) hatiye avakirin. Lê beriya vê dîroke ji vir ve hin avahiyên din hebûne.
Muhamere muhemere ji xurinî û fitûran (taştê) e. Pirranî li parêgehên Dîlok, Rihayê tê zanîn û xwarin. Ji pêjgeha asûrî derbasê pêjgeha kurd bûye.
Kakilê gûzê bipişirînin an bihêrin. Nanan di avê de şil bikin, bidin kêlekê. Îsota pûlpelî, reşke, îsota reş, ava lîmonê tevlîhev bikin, wê jî bidin kêlekê.
Nanên nermijî bûne bikin badiyekê yan binikekeke mezin. Kakilê gûzê, şekir, îsot, rûne zeytê, xwê, mergeyan tevlî nan bikin, bistrên. Bi qasî 1,5 - 2 katjimêrî bidin sekinandin.
Tirşîna kelema sor ji tirşînên sereke yên pêjgeha kurd e. Kurd pirranî kelema spî bikartînin lê heger di malê de kelema sor hebe, ji ya spî tercîh dikin.
Dagirtina wê.
Kelemê hûrik hûrik hûr bikin, bi 2 SA avê nîvco bixaşînin. Kelema nîvcoxaşiyaye bikin badiyeke kûr an teşteke biçûk, bihêlin bila sar bibe. Ava wê nerijînin.
Sîr, îsota dirêj (dikarin dedindikên wê derînin, bi kêfa xwe ne) û fringiyan li makîneyê bidin. Sirke û ava lîmonê berdin serê û tevlî kelemê bikin.
Baldarî: Baştir e hîn vê tirşînê di nava hefteyekê bixwin. Ev ne terîfeya standard e. Hûn dikarin hin bihabêhnan tevlî bikin an lê kêm-zêde bikin.
Şorbeya fringiyê ya Botanê ji şorbeyên pêjgeha kurd ên herêma Botanê ye.
Standardeke wê nîne, mirov dikare lê kêm-zêde bike. Taybetiya şorbeyên Botanê ew e ku, botanî pirr qîmetê didin şorbeyan, ne tenê wekî xwarineke sivik an bo taştêyê dibînin, gelek zad û zebzeyan bikartînin.
Qalikên firingiyan bigirin, dendikên wan derînin, kûbîkê (wekî zarê) hûr bikin. Pîvaz û sîran bikin 4 parçe berdin quşxaneyê. Ava goşt berdin nava quşxaneyê bidin ser agir. Baldar bin bila ardê we girikî nebe, bihele.
Xwê, îsota sor, rihan û ardê tevlîhev bikin hinekê avê berdin ser, tevdin. Berdin nava quşxaneya bi ava goşt dikele. Firingî nermîjî bûn, bi kefgîrê derînin, bipelçiqînin yan li makîneyê bidin, dîsa berdin quşxaneyê kelekî din jî pê bînin.
Dema we servîs kir, hûn dikarin nanê hatiye biraştin an penîrê qaşar jî bipişirînîn navê. Êdî amade ye ku were ser destexaneyê (sifre).
Tirbeya Helîme Xatûnê, tirbeyeke dîrokî ya Wanê ye.
Tirbeya Halîme Xatûnê a li Westanê ji aliyê Melîkê Selçûqiyên Anatoliyê Îzetîn ve di sala 1335anan de, ji bo keça wî Halîme Xatûn hatiye çêkirin. Tirbe, bi mînakên hostetiya kevirîn ve girîng e, û li cihê tirbeyê gorên Akoyûnî û Karakoyûnî jî balê dikişîne.
Di sedsala 14’an de li ser navê Xatûn Helîmeya keça Îzedîn Şîr ve hatiye avakirin. Şopa mîmariya kumbeta Selçûqiyan hildigire. Di nava goristana dîrokî ya navçeya Westanê de û 40 km’an dûri Wanê ye.
Tirbeya Hesen Beg a Xoşebê, yek ji tirbeyên dîrokî yên Wanê ye.
Di sala 1585’an de, odeyeke medreseyê rakirine û tirbe li tenişta mizgeftokê ve goşeya başûrava ya medreseya Hesen Begî ve çêkirine ji ber şehîd ketina Hesen Begî ya Tebrîzê de gora wî anîne Xoşebê û ew di vê tirbeyê de veşartine. Tirbeya ku deriyê wê hewşa medreseyê re vedibe, planekî çargoşeyek yekqatî û serê wê bi qubeyê ve pêçayî ye. Rûbera serê wê bi temamî herifi ye. Tirbe bi kevirên qutkirî ve çêkirine û paceyên wê vedibin eniyên başûr û rojaveyê. Her wiha di qeraxên wan de xemilandnên geometrîkî cih digirin.
Tirbeyên Pîzanê, du tirbeyên dîrokî yên Wanê (Elbakê) ne.
Du tirbeyên nêzikî hev ve pêk hatine û quntara bakûrê Pîzanê ne. Wek tirbeya jorîn û tirbeya jêrîn tên binavkirin. Tirbe nîvê sedsala 17’an de hatine avakirin. Tirbe bi plana goşeya yekqadî ye û serê wan bi qûbeyan ve pêçayî ne. Her du tirbe bi kevirên qutkirî ve çêkirine û di hundirê wan de gor hene. Kêlikên goran kesan jî didin diyarkirin. Nemaze di tirbeyên jêrîn de gorên begên Pîzanê hene.
Kumbeta Anonîm (Zortûl) a Ercîşê, bermahiyeke dîrokî ya Wanê ye.
Di nava zeviyên nezikî gundê Zortûla Ercişê de cih digire. Ji ber nebûna nivîsteka wê ne diyar e ku ev kumbete kî çêkiriye û ji aliyê kê ve hatiye avakirin. Lê tê texmînkirin ku di serê sedsala 15’an de ji şexsîyetekî girîng a Qaraqoyiniyan re hatiye avakirin. Bi qaîdeyekî çargoşe ya kumbetê heye û di ser de jî qewdeyekî donzdehgoşeyî heye. Rûyê wê ji kulehek bi piramîdî ve hatiye pêçandin. Deriyekî dikeve aliyê bakûra gewdeya wê û hin pace jî vedibin aliyên din. Rûbarên ku mayîne di navberê de jî bi qewartiyên sêgoşeyî ve hatine tevgerandin. Nimûşên çûkan, şer û teyrê duser wek nimûşên xemlandi di kumbetê de cih digire û balê dikişîne li gel van xemlên nebatî û rêzek nivîsê ji bin kulehê heye.
Kumbeta Xatûn Paşayê Qadem a Erdîşê, avahiyeke dîrokî ya Wanê ye.
Kumbet qeraxa rêya Ercîşê ye. 1458’an di dema Cîhan Şahê ji Qaraqoyiniyan e de ji aliyê Rûstem Begê Emîrê Mezin re, ji bo Eliye Emîr Yar, Mistefa Şah, Sevik Şah, Elî Şah û diya wan Xatûn Paşaya Qadem hatiye çêkirin. Kumbet piramidi ye, du qatî û qewdeyek donzdehgoşeyî ye û bi kevirên qutkirî ve hatiye avakirin. Deriyekî wê bi awayê kemereke tûj çêkirine û ev deriyê ku eniya bakûr dinêre xistine nava çarçoveya Qewartiyên sêgoşe navbera rûyan re vedibin, pace jî vedibin aliyên din û hê jî li ser piyan in.
Kumbeta Silêman Beg a Xoşebê, avahiyeke dîrokî ya Wanê ye.
Di Xoşebê rojhilatbakûra goristana Gevirxan de ye. Tê texmînkirin ku ev tirbe ji aliyê Silêman Begê, ku ev kele jî çêkiribû, nîvê sedsala 17’an de hatiye çêkirin. Ev avahî li ser erdekî xar hatiye avakirin û bi qaîdeyekî goşeyî ve ji aliyê wê yên bakûrê hatiye bilindkirin. Rûbera serê kulehê devre ye û temamiya wê û nêzikî nîvê qubeya di hundir de ji herifî ye. Deriyê eniya bakûr ji derve û ji hundir de xistine nava çarçoveyek geometrîkî de, ji her sê aliyan jî bi awayekî cuda pace hatine vekirin.
Kumbetên gundê Qubikê yê Bazîdaxayê avahiyeke dîrokî ya Wanê ye. Kumbet 5 km dûrî gundê Qubikê () yê Bazîdaxayê ne.
Tê texmînkirin ku avahî ji ber ku bê nivîstek in di nîvê sedsala 17’an de hatine çêkirin. Li bakur û başûr du kumbeten yekqatî û nêzikî hev hatine çêkirin. Kumbeta bakur ji gewdeyeke heştgoşeyî, ya başûr jî ji gewdeyeke nehgoşeyî ye. Rûyên kumbetan yên ji derve bişkivîne.
Qisir ji xwarinên asûriyan e
Qisir mezeyek ji girarê (savarê) ye. Mirov dikare bixe bin koma xwarinên şîvê jî. Qisir ji gelê cîran asûrî-suryaniyan derbasê kurd, romî (tirk), azerî û ermenîyan (Hay) bûye.
Qisir ji savar, fringî (bacanê sor), merge û sîrê tê çêkirin. Lê mirov dikare dendikên hinarê jî lê zêde bike. Qisira kurd dixwin, xwerû dişibe ya asûriyan. Li parêzgehên bakurê Kurdistanê Meledî, Dîlok, Sêwas û Mêrdînê bêhtir tê zanîn û xwarin. Standardeke vê mezeyê nîne, mirov dikare lê kêm-zêde bike.
Savarê bikin badiyekê, 2-3 stekan avê verdin serê, devê badiyê por bikin bila bisekine, nermijî bibe. Zebzeyan hûrik hûrik hûr bike, merge û xwêyê tevlî bike. Biharatê pê werbike, ava lîmonê jî û baş bistrê.
Li ser pelên kahoyê tê servîskirin. Ango pelên kahoyê daynin ser binikan û qisirê jî berdin serê.
Şorbeya kartolê kêm be jî di pêjgeha kurd de tên kelandin. Kurd kartolê bêhtir di hêyavk, tiyanan de bikartînin. Li herêmên soranîaxêvan, Botan, Tolhildanê bêhtir tên zanîn û kelandin. Dîsa kurdên Cihû jî dixwin.
Standardeke vê şorbeyê nîne. Mirov dikare lê kêm-zêde bike.
Hêkê bixaşînin dê zerika wê ji we re lazim be. Pîvazê li rêşkerê bidin, di rûnbirêşkê de biqijilînin. Ardê berdin navê, tevdin. Kartolan li rêşkerê bide, di nava ava goşt de bikelîne. Bi kefgîrê kartolan bigire bidarivîne, xwê pê werbike.
Zerika hêkê derîne, di nava şîr de biçelpîne û wê jî berde nava xwarinê. Îsot an biharatên ku hûn bixwazim pê werbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Kilora şilavkî, kilora şîravkî navê kiloreke gelên îranî ye ku kurd, faris, romî (tirk), ermenî, asûrî tevahiya gelên herêmê dizanin û dixwin. Bêhtir li Mêrdîn û Behdînanê tê xwarin.
Xaşandina pelhevîrkê (şikeva) û cureyên xwarinên wiha di nava gelên îranî (faris, kurd, belûcî, gilakî ûêd) de bipêşketiye. Tirkan navê "Su böreği" lê kirine, ev ji wergera "şilavkî" ye. Bi bandora asîmîlasyonê lu bakurê Kurdistanê carcaran kurd navên xwarinan bi tirkî bilêvdikin.
Hevîrtirş berdin nava şîr, xwê pê werbikin, biçelpînin, hinekê avê lê zêde bikin û di nava wê de hevîr bistrên. Hevîrê xwe bi qasî 40-50 deqeyan bidin sekinandin.
Quşxaneyê bînin, rûn bikinê. Goştê kişandî, bexdenûsa hûrkirî berdin navê û biqijilînin. Ji hevîrê pelhevîrkên (şikeva) gelek tenik vebikin, li sêniyekê yan tiyanê rabixin. Pelhevîrkên xwe bi kêrê bikin 4 parçe, di nava ava dikele de bixaşînin.
Ji parçeyên pelhevîrkê wekî heftbirrî yan kilorên din, li ser sêniyê kilorê rabixin, qatên wê ji têkela goştê kişandî û bexdenûsê dabigirin.
Hêkê li rûyê qata ser bidin, bavêjin argûnê (firne, firûn).
Penîrê mihê, zeytûn û nan
Meze () (yewnanî:μεζές}, pirrjimar: μεζέδες "mezedes"), bulgarî: mese (bixwîne meze), serbî/makedonî meza (Мезa), romî (tirkî) meze, erebî: mezze (مزة) ji xwarin-vexwarinên sivik ên beriya xwarinên giran tên xwarin re dibêjin. Meze herwiha bi vexwarinên alkolî re tê xwarin. Ji Yewnanistana kevn belav bûye û di gelek zimanan de jê re meze tê gotin. Meze ji bo bitehmkirinê ye jî.
Meftuneya kerengê, dilikiya kerengê, qeliya kereng û goştê berxê navê xwarineke bigoşt a pêjgeha kurd e. Meftune tê wateya "dildayîn", "dilikî", "dildarbûnê". Li Botan, Xerzan û Serhedê kereng pirr in, bi biharê ve kereng tên berhevkirin û ji wan gelek xwarin tên çêkirin.
Standardeke vê xwarinê nîne, lê goşt û kereng divê hebîn, bêî wan nabe.
Kerengan amade bikin (bişon, hurbikin). Goşt tîke bikin. Têxin quşxaneyê yan rûnbirêşkeke kûr, bikelînin. Kerengan jî paşê tevlî bikin, xwê pê werbikin.
Kereng û goşt peritîn, ava simaqê, sîra kutayî, merge û avê tevlî bikin. Bila ava wê ne pirr be, 1-2 tilî (bêçî) ji ser re be. Kereng nermijî bûn, ango keliyan, êdî xwarina we jî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Qelî an jî sêleqelî xwarin û berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) goşt e. Ji lêkera "qelandinê" tê. Ji bêjeya qeliyê, bêhtir qeliya goştê sor (pez-dewar) tê fêhmkirin, lewra li Kurdistanê gelek navdar e. Bo zivistanê qeliyê amade dikin, vedişêrin, dema pêwîstî bû, germ dikin dixwin an di xwarinekê de bikartînin. Teknîkeke gelek kevn a dirêjxwedîkirina goşt e.
Romî (tirkî) "kavurma" dibêjin lê ev ne bi tirkî ye, ji bêjeya "korma" ya farisî ye, tirkan hinekê tirkîze kirine. Li Hindistan, Pakistan, Efxanistan, Kurdistan, Îran, Tacikistan, Tirkiye, Ermenistan, Bulgaristan, Azerbaycanê tê zanîn û xwarin.
Ji qelandina goştê masiyan re jî qelî dibêjin (bo mînak qelandina deqsorê re herwiha "qelî" dibêjin) lê ew nayên veşartin masiyan bo zivistanê hişk dikin.
Amadekirina qeliyê.
Goşt hûr an mezin hûrbikin, gorî pêdiviyê bikin verok, kilince, quşxane, beroş, sîtil an dîzekê. Heya hestiyan berdan dirêj bikelînin.
Hestiyan derînin, goştê bêhestî xwê bikin û di nava rûn de biqelînin. Edî ji xwarinê re amade ye. Pirranî hema naxwin, bo zivistanê vedişêrin.
Hûr û rodî "(rovî, loqle)" di gelek xwarinên kurdî de tên bikaranîn. Têkirina (tijekirina) wan, benî, sosîs, şirdan ûêd. Li rojhilatê Kurdistanê, Mûş, Sêrt, Qers, Çewlîg, Bidlîs û Wanê pirranî rodiyan tijedikin. Serhedî ji wan xwarinên cudareng çêdikin. Lê dîsa jî gorî gelekan têkirinên herî çêjdar ên Botanê ne. Helbet ev nêrînek e, tehma devê her kesê ji xwe re ye. Hûr û rovî berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) girîng e di pêjgeha kurd de û li tevahiya herêman tê xwarin.
Badî yan teştekê de merge, riz, pûjan, xwê û biharatê (biharbêhn) tevlîhev bikin û tevdin, têkela dagirtinê amade bikin. Verok an quşxaneyeke din de, di nava şoravka kelî de roviyan pakij bişon, bila bakterî bêziyan bibin.
Rodiyan bi wê têkela we amadekiribû tijebikin, dabigirin. Roviyên tijekirî di nava şoravkê de bişon. Berkeliya bo terbiyekirinê (tîrkirinê) di quşxaneyekê de tevlîhev bikin, paşê roviyan jî têkin navê. Bi qasî 50-70 deqeyê (li ser agir e) bikelînin. Ev xwarin bi germî tê ser destexaneyê (sifre).
Hêyavka bamyeyê yek ji xwarinên bamyeyê ye. Hêyavk ji xwarinên quşxaneyê yên zebzeyan re tê gotin. Di hin devokan de bo hêyavkê tirşik jî dibêjin lê tirşik bi xwe jî hêyavkek e, bi taybetî li Botan, Amed û Xerzanê tê xwarin. Navê bamyeyê bi latînî: "Hibiscus esculentus" e.
Rûnê zeytê berdin quşxaneyê, sîra kutayî, firingî (gir hûrkirî), goşt, bamye, xwê, îsota tûj tevlî bikin, bidin ser agir. Bila dirêj bikele, goşt biperite, kewa xwarinê bigire.
Beriya ku ji agir bigirin, bi ava lîmonê re herwiha hinekê bikelînin. Xwarina we amade ye, dikare bê servîskirin.
Qaso (navê fermî: Kasım Ataç) (jdb. li gundê Qulan a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m.) serdarekî osmanîyan bû. Hevçengê (hevzava, hevling, hevbûk) pêşawayê kurd Şêx Seîd bû. Sîxuriya komara romiyan (tirk) a nû hatibû avakirin dikir.
Sala 1918yê wekî serdar ji artêşa osmaniyan malnişînî (teqaût) dibe. Li Gimgimê bicih dibe, sîxuriya dewletê dike. Jê re "Qasoyê dirêj" jî dibêjin, lewra bejna wê gelek dirêj bûye. Piştî sirgûnê, sala 1950yê vedigere Kurdistanê, bo demekê li Xarpêtê jî dimîne. Hevjîna wî "Gulê", bi kerb û qehiran dimire lewra Qaso birayê wî jî daye kujtin.
Şêx Seîd û serokatiya serhildanê nedixwestin beriya ku amadekariyan bidawî bikin, li dijî tirkan serî hildin. Lê sîxur û zilamên dewletê provokasyonan lidardixin, kurdan zû radikin serhildanê. Serhildan bisernakeve. Şêx Seîd dixwaze xwe û serokatiyê bifilitîne, herin rojhilatê Kurdistanê (yan jî binxetê-Sûrî) li wir bo serhildaneke nû amadekariyan bikin. Lê sîxurê dewletê Qaso cihê wan gilî dike û serokê kurd û hevalên wî li ser pira Evdirehmanpaşa dide girtin.
Wê demê fermandarê Gimgimê yê romiyan (tirk) Osman Nûrî Paşa ye. Qaso bi nameyekê ji tirkan efûkirina xwe û malbata xwe dixwaze û xeta ku serokê kurd li ser e rave dike, giliyê wan dike. Jixwe ji berê ve jî wî birêkûpêk raport didabûye dewletê.
Tirk Qaso sirgûn dikin.
Piştî têkçûnê, tirk canê Qaso efû dikin lê wî sirgûnê nava tirkan, navçeya Aydınê Sökeyê dikin. Qaso û malbata wî li Kurdistanê bêrûmet dibin, nikarin bijîn. Navê wî dikin "Qasoyê kor", "Dêlo Qaso" û di gelek stranan de cihê xwe digire.
Ji qeymeqamê Sökeyê re îtîrafan dike, paşê ev îtîraf hemî wekî pirtûk tên weşandin.
"Kurmê darê".
Kurmê darê ne ji darê be, dar narize. Ev gotineke pêşiyên kurdan e. Dema di civatekê de behsa vê gotinê bê bikirin, navê "Qaso" jî derbas dibe. Wê demê yek ji endamên dadgeha serxwebûnê ya rojhilatê jî Elî Salîbê kurê Emînê Rewanî jî kurdekî ji Kerkûkê bû. Elî Salib dibe parlamenterê tirkan ê Rihayê.
Kevneşopiya kurdan.
Kurd dema yek ji neteweya xwe re îxanetê bike navê wî di nava xwe de qedexe dikin, nadin zarokan. Bo mînak Rayber, Bekoyê Ewan jî ji ber ku îxanet kiribûn, kes navên wan li zarokên xwe nake.
Heşîna bêrîvanan, sifreya bêrîvanan, dolmeha bêrîvaniyê, kutilkek (dolmeh) e kurdî ye. Di pêjgeha kurd de "dolmeh" ne tenê bi îsot û pelên rezê tên çêkirin, kundir, bacanreşk, fringî, pîvaz ûêd gelek zebze tên bikaranîn. Li tevahiya herêmên Kurdistanê dolmehên wiha tên xwarin.
Çima gotine ya bêrîvanan?
Heger di yek xwarineke dolmehê de, çend zebze bi hev re bên bikaranîn di wêjeya devkî de jê re "heşîna, dolmeha bêrîvanan", "sifreya bêrîvanan" dibêjin. Ev nav çawa derketiye nayê zanîn.
Bi texmînî di riyên dûr ên bêrîvaniyê de bêrîvanan xwarinên xwe, herwiha dolmehên xwe bi hevre dixwarine, li ser sifreye radixistine, ev nav jî wisa derketiye. Ango yekê ji malê kutilka îsotê, yekê ya pîvazê yan a pelên rezê aniye, li ser sifreyê cureyên wê pirr bûne. Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin.
Ev ne xwarineke standard e. Mirov dikare bi dilê xwe sebze, biharbêhnan bibijêre.
Berê berkeliya (melzemeyê) hundir amade bikin. Ango goşt, pîvaz, îsot, fringî hûrbikin, berkeliya hatiye dayîn bi giştî tevlîhev bikin, ava simaqê pê bidin xwarin. Hûn dikarin di nava ava simaqê de hinekê bikelînin jî.
Zebzeyên xwe (li gor kêfa xwe bacanreşk, kundir, îsot, fringî, kelem ûêd) bînin, hundirê wan bo dolmehê derînin. Ji têkela hundir, hundirê zebzeyan dagirin (tije bikin). Ava simaqê berdin ser. Giraniyeke pan bidin ser dolmehên di quşxane yan beroşê de hatine bicihkirin û bihêlin bila bikele.
Kel bidawî bû, ji agir bigirin, bi qasî 10-15 deqeyan derxûnê (qalpaxa, devanga quşxaneyê) venekin, bila di hilmê de bimîne. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Bazara Ûrûsî, yek ji bajarên nas ên Wanê ye.
Hûn dikarin sûkên bi navê bazara ûrisî û bazara ewrupayê bigerin û tiştên ji bo diyarî û li tiştên curbicur lê binêrin. Di van sûkan de peydakirina rûnê hêkên moriyan jî pêkan e. Ev rûnê ku kêri hin nexweşiyan tê, çêkirineke Îranî ye. Ziynetên zîv, bi teknîkeke kevn a bi navê “savat” tên nexşandin û ji bo diyariyan alternetîfeke xweş pêşkêş dike. Her wiha xalîçe û berikên Wanê jî hêjayî dîtinê ne.
Li vê derê tişta herî baş ew e ku heke hûn ji wênekêşiyê hez bikin hûnê wenêkêşekê bi destê xwe bigrin, sûk û kolanên Wanê bigerin. Pêkan e ku mirov li vê derê rastî gelek avahî û berhemên kevin bê.
Coka Menua, Coka Semîramîs-Şamranê an jî Cihoka Menua, ciheke dîrokî yê Wanê ye.
50 km ji başurê deşta Payizava ku ava zelal tîne deşta Wanê, Paytexta Ûrartûyî jî ku li wê derê ye û xakên ku têre derbas dibe jî zîndewar dike. Li derdora chokê baxçeyên hilawîstî ku Key Menûa (B.Z. 810-786) ji bo hevsera xwe Tariria, di hêla Kadembastiya îro, bi awayekî banoke çêkiriye, hêmanî baxçeyên hilawîstî yên Keybanûya Asur Semîramîs ku ji heft bedewiyên cîhanê yek jî ew tê hesibandin dîtiye û bi awayekî efsanevî hatiye jîyandin.
Wanadokya an jî Perîkulek, cihekî xwezayî yê Wanê ye.
Ev herêma perîkulekan lê li navçeya Elbakê li gundê Taxikê () ye. Çêbûna wan dişibe perîkulekên herêma Kapadokyayê û navê Vanadokyayê lê hatiye kirin. Ji ber ku ev cih bi taybetiyên xwe ve dişibe kulekên perî yên Kapadokyayê û xuyaye ku herêm bibe navenda geştiyariyê jî.
nava pawan (di îngilîzî de: domain name) yan jî navê qada înternetê, qada navê înternetê ye. Nav û navnîşana malperekê dide. Ew navnîşane tune be bikarîner bitenê dikare bi navnîşana IP bigehe malperê.Lê belê navnîşana IP ye bîr anîn u bikaranîn pir zehmetê ji ber vê yekê navandına sazumanê hatîye damezrandin.
Mînak bikarîner wikipedia.org bigere gerok peşiye ev navî verdigerîne navnîşana IP'ê, piştî wê ev berî bikarîner den xwediyê komputera navnîşana IP'ê ye.Kompûter li ser întenetê di siya IP de rastî hev tên.
Yadgeha qurbanên bombeyên kîmyawî li Helebceyê
Komkujiya Helebceyê bûyerekî di 16ê adara 1988an de çêbû, dema ku balafirên şerên artêşa Iraqê bombeyên kîmyewî li ser bajarê Helebçeyê barandine. Di nava çend saetan de li Helebçe û derdora wê qasî 3200-5000 şêniyên Kurd şehîd bûne pakrewan bûne û bi 10 hezaran jî birîndar bûn. Wek Kurdan û rayagiştî bi navê "enfal" jî tê bi navandin. Enfal navê komkujiyekî li Başûrê Kurdistanê ji aliyê sazûmaniya Baas ve hatiye pêk anîn e. Navê xwe ji ayeta Quranê ya "Enfalê" digire.
Raya giştî ya cîhanê, ji komkujiyê piştî çend rojan agahdar bû. Rojnemevan Remezan Ozturk piştî komkujiyê çû Helebceyê û wêneyên ku li Helebceyê kişandibûn, bi weşandina wan cîhan agahdar kir. Di wêneyekê de kesekî bi navê Elî Hawar zarokekî xwe yê yek mehî ku hê nav jî lê nehatibû kirin, bi awayekî hembêzkirî û dev vekirî, jiyana xwe ji dest dabûn. Wêneyê mijara gotinê, piştî ku di rojnameyan de hate weşandin, bû sembola komkujiya Helebceyê. Îro jî dema ku qala komkujiya Helebceyê tê kirin, Elî Hawar û zarokê wî yê yek mehî tê ber çavên mirov.
Bandora bombeyên kîmyewî tenê bi mirina pênc hezar kurdan û seqet mayîna bi deh hezaran ve bi sînor nema, bandora bombeyên kîmyawî hê jî li bajêr didome.
Li gorî daneyên Neteweyên Yekbûyî, ji bo bombeyên kîmyawî li Helebce û derdora wê di navbera salên 1991 û 1994an de nexweşiya penceşêrê ji sedî 800 zêde dibû. Herwiha ji ber bombeyên kîmyawî nexweşiyên jinan çar qat zêde bûn û bi hezaran kes jî bi nexweşiyên qiriq, kezeb, poz û çavan ve rû bi rû man. Bi hezaran kesan jî çavên xwe wenda kirin. Li gorî agahiyan, hê jî bandora bombeyên kîmyawî, zarokên nû tên cîhanê tehdîd dike.
Ji berpirsyarên sereke yên komkujiya herî bi xwîn a dîroka nêz Sedam Huseyn û Elî Hesen Ebdulmecîd ê bi navê kodê "Eliyê Kîmyawî" bûn. Herdu hatine girtin û hikûmeta Îraqê siza darvekirinê li ser wan sepand. Sedam Huseyn di 30'ê kanûna biçûk a 2006an de hat bidarvekirin û Eliyê Kîmyawî jî di 25'ê kanûna mezin a 2010an de hat daleqandin.
Deme ku mirov li dîroka kurdan dimeyîzenê, mirov pir êşeke mazin dibîne. Emê di vir de wê êşe hemûkî neyênine ser ziman. Em bi sere kirinên ku li hevberê kurd ji sedsala 20an pê de bênine ser ziman ji wir pê de çawa hata dema Helebceyê emê bênin ser ziman. Ji ber ku Helebce, qirkirinaka etnîkî ya sedsala 20an weke ya ermenî û cihuyan, yeke herî mazin e. Helebce, ji ber ku bû, sembola komkujiyên li ser wî gelê ku li Helebceyê hate kuştin. Bûye sembola ser serê kurdan.
Dema 1'ê.
Yên ku ew komkujî jînkirina kurd in. Deme ku mirov li dîrokê dimeyîzenê, dîrokeke pir bi êş mirov dibîne. Eme bi wê dîrokê re bêne ser ziman.
Di sedsala 20an di destpêka wê de, pêşketinên ku derketina hole, ku mirov dokumeke wê derdixie, mirov hinek sedemên bûna helepçê ji dibîne. Di serê sadsala 20 de li hêla cihanê li ser derî mirov karê bêje ku serekî dest hilhatdariyê û cînî hebû. Ji sedsala 19an weke mîrete, sedsala 20an gelek pirsgirêkên civakî û sîstemî hildan. Ew pirgirêk, deme ku hewldanên şerên cînî re dibîne yek, êdî sadsala 20 dibe bitimî demeke tevlihevbûnan.
Kurd, di vê demê de di welatê de di nav xwe bi pir pirgirêkan jîn dibûn. Hingî Kurdistan dibin destê ne hêzeke de di bin destê pir hêzan de bû. Haya sedsala 20an, destpêka wê, Kurdistan di bindest Osmaniyan de bû. Lê di destpêka sedsala 20an de, ew ji hin bi hin ji aliyê hêze ve bidest helandinê dike.
Ev helandin ji du sedeman pêk têt. Sedema pêş, ewê ku di wê demê de dem hinekî guharî ya û wê ew guharandin bitimî fahm nekirya û nikarê xwe li gor demê birêxistin bike. Sedema din ji her weha ewê ku li rojava pêşketineke mazin bi hêze [http://ku.wikipedia.org/wiki/Bir%C3%AEtaniya Birîtanî],[http://ku.wikipedia.org/wiki/Fransa Fransizi], û hin bi hin bi [http://ku.wikipedia.org/wiki/R%C3%BBsya Rûs] û [http://ku.wikipedia.org/wiki/Almanya Almanya] re ji dibe. Almanya ji deme [http://ku.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%BBsya Prusya] buhurtina dema Almanya, pir bi êş di buhurêne. Hinek di wê demê de yên bi Fransa û hinekî hêzên din yên [http://ku.wikipedia.org/wiki/Ewropa Ewropa] re wê dibe rewşeke nû de. Lê hê ji li ser xwe ya. Ew dixweze ku were rojhilat û li wir bihêzên weke osmani re serwerbûna xwe li herême çêke. Bi vê yekê ev herdû hêz bi hev re êdî dikin gavên xwe bi avêjên. Fransa ji, ji dema Napoléon ve bûye hêzeke mazin. Li herêmê de bi hêz e. Li herêmê ji ku Rojava Rojhilatê Kurdistanê ji di nav de ji hinekî herêmên ber [http://ku.wikipedia.org/wiki/Misir Misrê] haya ku digihê [http://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%BBr%C3%AE Sûrî] di bin destê wê de ya. Bi wê herêma Sûrî re ya dibin destê wê de ev qata kurdistanê ji di nav de ya. [http://ku.wikipedia.org/wiki/Libnan Libnan] ji di nav de ya. Li ser herêmê bi hêzê.
Hêzên Brîtanî ji, ku [http://ku.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F%C3%BBr%C3%AA_Kurdistan%C3%AA Başûrê Kurdistanê] ji di nav de li ser ew herême ku wê di wê de bi nav kir "Îraq" û iro ji weke welatekî ku navê wê [http://ku.wikipedia.org/wiki/Iraq Îrak] e, serdest bû. Di wê demê de, li Kurdistanê, axlabe ji li wê herêmê [http://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Mehm%C3%BBd%C3%AA_Berzenc%C3%AE Şêx Mehmûdê Berzencî] hebû. Weke Keyê Kurdistanê ji dihata bi navkirin û naskirin. Li wê herêmê ew serdest bû. Bi dehhezaran ji hêze wî hebû. Di serî de Brîtanî, yanî hêzên Brîtanî, pêre levhatinakê dikin ku wê ew li wir ser bin, "lê ew herêm Kurdistanê, û wê, Kurdistanê nasbikin. Brîtanî li wê herêmê, zanibûn ku pir dewlemendî hene. Li Başûre Kurdistanê petrol hê hingîhatibû zanin ku heya. Brîtanî ji xwestibû ku li ser wê serwer bin.
Bi vê yekê, di serî de bi şêx Mehmûd Berzencî re levhatinak çêkirin ku wê "rêveberîyeke kurdistanî hebe. Li ser vê yekê li hev kirin. Bi wê levkirinê, ew li wir ji man. Lê Brîtanî de dixwestin ku haya ku herêm digihê herême Şat-ul arabê serweriya xwe mayinda bikin. Bi vê yekê re bahra Hurmuz ji di bin awlakariyan de dima.Lê ku welatî ku weke ku iro haya, Îraq û weke ku iro sînorê wê di kuderê ve diçin ku hatibana ava kirin. Ev yeke Hizreke wan bû. Brîtanî ew Îraqa ku di dixwestin, xwestin ku sinorê wilo deynin, ku wan herênên din ji yên ku wan kifş kiribûn ji wir, bi rê ve bibin.
Li gor wan, ku her weha Îraqak hatibana ava kirin, wê di paşarojê de ji "wê ew li wir hiştibana".Wan ji ev îraqa iro ku sinorê wê hatiya kifşkirin, avakirin. Di wê demê de Ji araban melikek bi navê Feysal anîn û xwestin ku dênin ser serê wê, ku Kurdistanê, ew qata wê ji di nav de. Kurd, hişt li dijî vê yekê rabûn. Ji ber ku ev yek ne li for jiyana wan û kevneşopiya wan bû. Deme ku wilo hata ser serê wan, êdî Di bin serektiya Şêx Mehmûdê Berzencî de Kurdan li ber Brîtanî serî rakir û li berxwedan û şerekî mazin di nav wan de bû. Kurd, deme ku li hevberê wan rabûn, êdî şer di nav wan de qawimi. Brîtanî ji gotin ku madam ku ew ew li ber me rabûn, "emê di bin rêveberiya araban de wan bicih bikin" û kirin ji. Lê kurdan ev yek erê ne kir. Li ber vê yekê rabûn. Li ber vê, pir serhildan ji bûn, yên kurdan. Hemû serhildanên kurdan ji bi komkujiyên mazin hatina tafisandin. Hep dixwestin ku kurd, rêveberiya wan erê bikin. Lê kurdan erê ne dikir.
Dema 2'yan.
Di wê demê û piştre de, Sovyet ji ava bûbû û hin bi hin ji mazin û bilind dibû. Ji bo ku li ber vê ji bê sekinandina rojava, ji ber ku di nav wê de welatê sosyalist dernekevin tetbir dihilda û li derve ji, herêmên weke herêmên rojihilat ji bi vê ve girêdayî hin tetbirên xwe dihildan. Bi vê yekê ku Ew Îraqa ku avakiribûn ji di nav ve de Kembera Şîn ku ji Welatên Îslam pêk dihat çêkirin. Ve yekê ji bandûra xwe hin bi hin li kurdan kir. Kurd, di wê demê de di rewşeke pir zor de bûn. Li [http://ku.wikipedia.org/wiki/Bakurê_Kurdistanê Bakûrê Kurdistanê] ji, ew herêma kurdistanê yan ku di deme osmaniyan de di bin destê wan de bû û piştre deme ku osmani têk çû û li cihê [http://ku.wikipedia.org/wiki/Komara_Tirkiy%C3%AA Komara Tirk] hata demazirandin ji, ser hildanên kurdan hebûn. Di wê demê de li ber çavên Dinyê hemûkî Tirkan milyon û nîv bêhtir [http://ku.wikipedia.org/wiki/Ermen%C3%AE Ermenî] qirkirin. Bi wan re ji bi sed hezaran kurd kuştin. Lê ti bertek ji ti hêze ne hat. Hêzn mazin yên di wê demê de ketibûbûna ber hevdû de yên weke [http://ku.wikipedia.org/wiki/Yek%C3%AEtiya_Komar%C3%AAn_Sovyet_%C3%AAn_Sosyal%C3%AEst Yekîtiya Sovyet] û [http://ku.wikipedia.org/wiki/Amerîka Amerîka] ji ti bertek ne dan. Vajî wê, herdû hêzan ji bo ku wî welatî li cem xwe bibiin, ev komkuji ne anîn rojava xwe ji.
Piştî ku ev hata serê ermaniyan piştre li kurdan vegerahndin bû. Komara tirk di sala 1023an de hata ava kirin. Di serî de weke ku wan di Konfaransa Lozanê de ji anîbû ser ziman, wê bûbana komara kurd û tirk. Lê piştî paxt hata mohrkirin êdî ev gotinên ku gotibûn, hemû ji hatina ji bîr kirin.PIştî serpêatiya ermenî û kurdan, kurdên ku sax mabûn ji serî hildan û raparîn kirin. serhildana [http://ku.wikipedia.org/wiki/Sey%C3%AEd_Riza Şêd Riza] û ya [http://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Se%C3%AEd Şêx Saîd] yên herî ku deng vedan bûn.Lê ew ji bi alikariya hêzên firansî yên ku li ser herême sûrî û wê qatê kurdistanê serdest bûn tekbirin.Piştî wan têkçûnan rewşeke nû ji bo kurdan dest pê kir.
Piştre çûna li ser kurdan berdewam kir ji aliyê komara tirk ve. Gelek kurd hatina kuştin. Ji 1923an de haya 1938an de bi sehezaran kurd ji aliyê komara tirk ve hatina kştin. Di sala 1938an de Komkujiya Dersimê hata kirin. PIştre weke demekî bêdengbûn bû. Haya sala 1960an de û piştre de.
LÊ başûre kurdistanê de heman rewş hebû. Çend ser hildan bûbûn hatibûbûna tefisandin. Kuştin gelek bûbûn. Serdestiya araban piştî Brîtanî ser serê kurdan ava bûbû. Qatan kurdstan ji di nav sînore [http://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Eran Îran] de ji hatibş hiştin. Bi vê yeê hatibû zan kiirn ku wê kurd, bi vê qatbûnê êdî wî hêze wan nemêne û wê êdî nikaribin li ber wan serî hildin û wê mesele bi vê halî çareser bibe.Lê wilo ne bû. Kurdên ku di nav sinorê Îranê de hatina hiştin ji di wî qatê kurdistnaê de serî di hildan.Li wir ji haya sala 10943 wan gelek serî hildan bûn. Lê ew ji hatina tafisandin.
Dema 3'yan.
Di wê demê de sovyet ji bo ku wê kembera Şîn bi şikêne, kete nav axa kurdistanê ya di nav sînorê Îranê de hatî hiştin. Li wir ji, wî xwest ku welatî kurd ava kê û ew welat ji nêzîkî wê bê û li herêmê wê politikaya kembera şîn bi şikênin.
Yekîtiya Sovyet kete wê qata Kurdistanê de û di sala 1943an de komaraka kurd wê li wê qataka kurdistanê bi navê komara Mehabad demazirand. Vê komara kurd weke 13 Mihan li ser lingan ma. Piştre bi hinek pataxên ku sovyetê bi rojva re û Îran û Tirkî re kirin, ji herême hêzên xwe vekişandin û piştre Îranê de hêzên xwe şandina ser Komara kurd û ew da ardê û bi serokê wê [http://ku.wikipedia.org/wiki/Qaz%C3%AE_Mihemed Qazî Mihammed] re bi dehan rêveber û bi hezaran mirov girtin û bi darve kirin.Komara Mehabad. hinekî girîng bû. Ew sinorê wê yên ku di serî de ji aliyê rûsan ve hatibû kifşkirin. Herêma başûre kurdistanê ji di nav de bû. Bi vê yekê, Rûsya Îraq ji di de ardê. Bi vê plana Rûsya Kembera Şîn diket. Lê bi levhatinan de rûsya paş ve vekişiya. Kurd li vir derbayaka mazin dixun. Piştre wê derbaya mazin di deme sala 197 wan de ku serî hildidin û amerika dibêje wan "li pişt we me" û piştre bi paxta Cezeyîrê jin dikin. Piştre sovyetê pêndavaka din kir, ji bo ku wê kemberê bide ardê. Hêzên xwe şandin û kira Afxanistanî de. Lê wê carê, hasabên wê lev derneketin. Pêndava ku pêşî kiribû û ketibû herême kurdistanê de rastbû. Lê ne bira serî. Di nêvî de hişt.
Ew di nêvî de hiştin, piştre dibe bingihê xuruxandina wê ya dîrokî. Ji ber ku wê kembera şîn cewherê wê ya rast wî baş kifş kiribû. Ew politikaya Brîtanî bû. Lê wê ev yek, li ber hinek paxta berda û hişt ku Brîtanî bi ser bikevin.
Wê hiştinê, hişt ku ew rewşa li ser serê kurdan ji berdewam bike. Hişt ku kurd ji ew rewşe bi wan re heyî ya serî hildan û perçiqandin berdewam bike. PIştre li Îranê de ji Amerika bi hewldanakê rejîma Musaddaq da ardê û Ayatullah Humeynî Anî ser rêveberiyê. Lê wir, hababên wê lev derneketin. Îran, piştî ku rêveberiya wê guharî êdî weke wê ne kir.
Kurd. di wê demê de li başûre kurdistanê di bin serekatiya [http://ku.wikipedia.org/wiki/Mela_Mistefay%C3%AA_Barzan%C3%AE Mela Mistefa Berzanî] serhildanaka nû dabû dest pê kirin. Wî bi wê serhildanê bi ser ketiban. Mistafa Berzanî ji sovyetê ji piştgiriyê di xweze, lê ew piştgiriyê nadiyê de. Piştre Amerika dide. Lê tenê wî ji wir dibe. Amerika. Lê rewşe kurdan li herême weke xwe dimêne.
Haya deme sala 1985an ev rwş berdewam dike. Di wê demê de kurd bi hêzeke mazin dikin ku rabina ser xwe û xwe bigihênin azadiya xwe. Bi vê yekê serî hildidin.
Gav bi gav çûna ber bi Helebceyê ve.
Gav bi gav çûna bi ber bûna Helepçê ve, ya rastî ku mirov gavê wê ya pêşî vekişîna hêzên sovyetê yên ji rojhilatê kurdistanê bêne ser ziman. Divêt ku mirov gava duyemîn ji paxta Cezeyîre ya di naqabina Amerika û îran û Tirkiye û Îrakê de ya. Di wê paxtê de ev hêzên herêmî dixwezin ku piştre kurdan bişikênin û wan bi dest bi hêlin. Vê yekê pêktênin ji. Amarika deste xwe ji ser wan di kişêne. Bi wê tirkî û Îran di xwestin ku ew xwasariya ku Di îrakê de wê bidest xistiban li pêşiya wê bibin astang. JI bo ku di qatên kurdistanê yên di bin destên wan de ji rewşeke wilo ne afirê.
Sedam ji Huseyên ji di wê demê de serokê nû bû li Îrakê. Hingî di kongre Partiya Baasê de hatibû Hilbijartin. Partiya baas aliyê wê li Îrakê ji weke yê li Sûrî li ser dengên herêmê yên politika di leyist. Xwe nêzîkî Sovyetê didan nîşandin, lê piştgiriya rojava ji digirtin. Piştî paxta Cezeyirê, berpirsiyara ku hêzên herêmê yên weke tirkî û Îranê dabû saddam dabû hîmê wê xwasariyê ji holê rake. Her çend ji sala 1980 pêde di naqabina Îran û Îrakê şer dest pê kiribû û bi hev re şer dikirin ji, di mesele kurdan ya vê xalê de di hizrekê de bûn.
Hê ku şerê naqabina Îran û Îrakê bi dawi bû nebû. di cih de saddam berê xwe de Kurdan. Ne hişt ku navbar bikeve naqabina şerkirina wî de. Di serî de wê qirkiirn, weke kuştinên di şer de yên di naqabina Îran û Îrakê de daban nîşandin. Tirkî ji li ser vê yekê bi wan re bû. Ew têkiliyaka wê ya mazin bi wan re hebû.
Di serî de ev yek di naqabina Tirkiye, Îran û Îrakê de hatibû plankirin. Wê çawa bikin û çawa hewl bidin hatibû axiftin li ser. Deme ku dem hata 16 adara 1988an de êdî hêzên Îrakê bi dest paqijkirina kurdan kir. Di wê demê de çêkên ku haya wê demê, ew 10 sal bû bi Îranê re di şer de bû bi kar ne anîbû çekên kîmyewî ji aliyê hêzên îrakê hatina bi kar anîn. Ev çêkên ku bi kar anîn ji, ji Hollanda hatibûbûn ji îrakê ve. Almanya ji haya wî kêlîkê hinek çekên wilo tiransferî Îrakê kiribûn.
Berî Helebceyê, di şer de ji xwe, haya wê demê, nêzîkî milyonak kurd weke ku di şer de hatibin kuştin, hatina kuştin. YÊn ku mabûn, êdî hewl didan ku wan paqij bikin. Bi vê yekê, wê hîmê xwasariya jibo kurdan wêj ji holê rabûbûna.Bi wê rabûnê re ji wê ji bo Îran û tirkî ji wê êdî pirgirkên wilo yên xwasartiyê wî rû nedaban. Her weha dihata hasab kirin. Hêzên Îrakê bi fermana Saddam Huseyn û ku di nav kurdan weke "Alî Kîmyewî" ji piştre hata Alî Hasan El-Mecîd yên j malbata saddam huseyn, bidest qirkirina kurdan kir.
Roja Helebce û ku du bi azmana ket.
Di wê reojê de rojê bi xweşî dest pê kir. Herkesek diçû kar û barê xwe. Herkesek bi kar û barê xwe ve diçû. Lê roj ku hinekî dî têve çû, êdî ji hewa weke Teyrên kalaşan ji azmana firfirok hin bi hin hatin û weke ku hevirdore ji haşarata derman kin, bidest berdana gazê ku rengê sipî lê ku hinekî mirov nêzîk dibû weke ku hinekî tarîbûn di xwe de diveşart bi ser mirovan de berdan.
Deme ku hata berdan hinek di ser xwarinê de hatina girtin. ew li ser xwarinê rûniştî bûn. Wilo di cihê xwe de rûniştî man. Tenê weke naylonaka ku bi halihê. hinekan ji laşên wan bidest ayar avêtin hin bi hin dikir. Deme ku têve çû, êdî qîr û qêjîn di nav hev de bilind bûn û li arşê xwede sekinîn. Dengê mirovan di nav hev de bûn. Hinekan xwe ji bajêr derxist û bi ber sînorê Îran ve çûn. Hinekan ji xwe xilas ji herêmên dore bê ku tiştekî xwe hildin, pî xwas ketina rê de û hatina ber sînorê tirkî. Tirkî hingî Sinore xwe girtibû. Ne vekir ji mirovan re.
Li gor ku di nav merkezan de hatibû kifşkirin, wê ti kesek sînoran ji wan re ne vekê. Wê deng ne din. Û wê ne hêlin ku dinye ji pê bi hiseihe. Her weha hatibû kifş kirn. Piştre hin bi hin ku dem têve çû, êdî ji dinyê hinkan his kir û deng dan. Bi deng dayînê re êdî hinek deng hatin. Hinek rêveber yên weke yekîtiye Sovyetê ji deme ku hiskirin, gotin " ev proparagandaya ku rojava ya" û ne hiştin ku bahs ji bê kirin.
Piştî ku hata bihîstin, êdî li ser betekên ku hatina dayîn tirkî ji mecbû ma ku derî veke. Lê deme ku vekir ji ne hişt ku kese ji kilo metreyekê ji were hundur. Di wir de di nav hinek çadiran de hatina hiştin. Piştre ku hata bihîstin, êdî kurdên bakûre kurdistanê di nav xwe de bi araban cih û xwarin dana hevdû û kirin ku bibine ji wan re. Tirkî ti alikarî ne da wan di wê heyemê de.Di heman demê de ji Ayetula Xumênî ji fermana serê kurdan dabû. Lê ew fermana wî ya ku dabû, piştre bi salaka hata kifşkirin. Wî ji ferman dabû. Kurd dervî ol denazandibûn. Bi vê yekê, ev ji wê di aliyê xwe de wê çûbana ser kurdan. Tirkî ji xwe di wê demê de bi kurdan re di şer de bû.
Li ber qirkirinê Helepçê de tirkî, Îran û Sûrî.
Tirk, Îran û Sûrî, li cem sadam bûn. Heya wan ji komKujiya helepçe hebû. JI piştî ku şerê duyemîn yê li îrakê bû, hingî, wezîrê karê derve yê tirkî ku Îro Serokkomara, Abdullah Gul Gotibû ku "xaber dana me û gotine me, bi me re bi kurdan bikin me erê ne kir". Lê kirnên wan yê piştre didina nîşandin ku ew ji bi wan re bûn.
heya tirkî ji hebû. Roje ku komkujiya Helepçê bû, piştî wê rojê bi du rojan piştre konfaransfa "Konfransa welatên Îslam" ku navê wê yê kin IKO ya bû, û hingî, tirkî bi serokkomar tevlî bûbû. Hingî ti welatekî Misilman ev komkujiya li hevberê kurdan ne hilda rojava xwe. Sûrî haya wê rojê di hin qadan de alikariyên ku kurdên di bin desthilatdariya wê de ne ji xwestin ku bikin, lê wê hewldanên astagbûnê derxistin.
Bi teybetî welatê misilman, tevrên wan li ber komkujiyê.
Welatên misilman tevrên wan li ber komkujiyê bêdeng bûn bû. Çi bû, wan deng dernexist. JI ber ku statukoya ku li ser kurdan hatibû afirandin, wan ji bi nêzîkatiya di parast. Bêdengbûna welatên misilman di di "konfaransa welatên Misilman" IKO de ji berdewam kir. Ti tevir ne dana nîşandin.
Yekitiya Sovyet.
Hingî deme ku komkujiya Helepçe bû li Rûsya Yekitiya Sovyet li ser lingan bû. Deme ku komkuji bû, hingî rojnamavanak ji wezire kar derve yê sovyetê di pir ku tevire wan çiya, ev dibêje " ti komkuji wilo nîn e, ev propagandaka li dij me tê kirin.".Bi vê yekê ti tevir ne dabûn nîşandin.
Lê ya rastî, ne wilo bû. Wan ji zanibû ku ew komkuji bû. Li wir li başûre kurdistanê û bûbû. Ji ber ku li wir pir sîxurên wan hebûn û herêm di binçav de digirtin. Her di dakika û saniyê de agahî didana nevenda xwe. Tekiliya wan bi partiya baas re xurt ji bû. JI ber ku tevire ji bo kurdan bidan wê tevir tirkan û yê Îraniyan ji li ber wan çêbûbana. Ji br vê yekê wan tevir ne bû Nîşandin. Berî ku komkujiya helepçe bibe, di naqabina Îran, Tirkiye û Îrakê de hevdîtin bûbû û di vir de ji bûna wî komkujiyê hatibû rojeve û heya sovyetê ji wê civîne û nêqaşên wê hebûn.
Saziyên navnetewî.
Saziyên navnetewî, bi raxnakirinê re man. Zêde wilo ti bertek ne hata nîşandin. Haya berî şerê Îrakê yê yekemîn ji naqabina Hêzên navnetewî û îrakê pir xweş bû. Çûn û hatin ji bû. Zêde wiloti bertek ne hata nîşandin.
Haya salakê wilo vê yekê berdewam kir. JI xwe, şerê yekemîn û ku yê duyemîn ji li duv bû, ji bo ketina hêzên saddam Huseyn li Kuweytê bû. Sedeme şerê yekemîn ji û duyemîn ji ew bû.
Saziyên netewêyên yekbûyî û BM ji, ji xwe komkuji ne hildana rojeve xwe ji. Kurdên dervî welatên xwe jîn bûn. pir xwepêşandin kirin. Gelek dosya amedekirin û dana saziyên navnetewiyê yan. Bi vê hinek peyam hatina dan. Ji wê pêve ti ti tiştek ne bû.
Piştî komkujiyê.
PIştî komkujiyê bi du salan piştre hêzên Amrika ketina Îrakê de. Deme ku ketinê de HIngî di şerê yekemên de Saddam Ne dana Ardê. Di şerê duyemîn de dana ardê. Di wê demê de ji ji ber ku komkujiya li ser serê kurdn pir li ber çavan bû, pararela 36an afirandin û di hundurê wê de herêmên kurdan hiştin û ne hiştin ku hêzn saddam bikevine wê herêmê de. Lê herême kurdistanê hemû ne kete nav wê pararela 36an de. Herême kurdistanê ya Kerkukê ne kirina nav de.
Piştre hin bi hin kurdan li wir rêveberiya xwe ji nû ve afirand. Lê tirkî û Îran hertimî bala wan li ser wir bû û hewldanên wan li ser wir bûn. JI ber ku her yekê ji wan welatan di nav sinorê wan de qatak kurdistan hebû. bakûre kurdistanî di navb sinorê Tirkiye bû. Rojhilatê Kurdistanê di nav sinorê îranê de bû. Ew van di hizirîn. Sûrî bi wan bû û ew qatek kurdistanê yê ku di nav sinorê wê de bû, rojava rojhilatê Kurdistanê dihizirî.
PIştî komkujiyê re, ti carî herêm weke berê xwe ne bû. Êşên nû ru bi ru dan. PIştî êrîşê re mirovêên ku piştre dihatina dinyê ji bi wan re ji ber wê kîmyasala ku li hevberê wan hatibû bi kar anîn saqat dihatina dinyê. PIştre bi çend salan ji ji bo ku baş bibin tedevî didin. Ji xwe ji aliyê deronî ve ti carî ti tedevî li wan ne hata kirin. Herêm û mirovên herêmê bi xwe û rewşe xwe ve hata hiştin.
Bi ser komkujiyê re iro, 22 sal buhurtina. Lê hê ji bi tememî rehet bûn ne bûya. Hê ji mirovên wê derê ji gelek aliyan ve mihtacê tedeviyê ne. Rêveberiya herêmê ji ji ber ku li gor xwe diçê, zêde wilo haya iro bi kul û êşên wan ve mijul ne bûya.
Komkujiya Helepçê û piştî şerê Îraqê yê duyemîn dadgehkirin.
Piştî şerê Îraqê yê duyemîn, rêveberiya Îraka berê ku di serî de Saddam Huseyn û xizmê û ber destê wî û ku di rêveberêya berê ya Îrakê de xwediyê weyneke pir girîng bû Elî Hesen Ebdulmecîd di serî de gelek rêveber hatina girtin û hatina daggah kirin. Sadam Huseyn ji komkuji û qirkirinê hata derizandin û cezayê dervekirinê lê hata birrîn û hata bi darve kirin. Piştre di serê Alî Hasan El-Mecid ji bi heman awayê bû. Weke wan geleke dîn ji bû. JI ber ku Tirkiye, Îran û Sûrî li ber di sekinîn, hê ji qirkirina weke qirkirinaka navnewteweyî ne hatiya naskirin.
Tirkiye, Îran û Sûrî li ber vê yekê di sekinîn. JI ber ku ew ji iro li ber kurdan bi heman Nêzîkatiyê ne. Li tirkî tenê Ji sala 1986 pêde haya 1999an, ser 60 hezar kurd hatiya kuştin û ser 40 hezar kurdî re ji hatiya windakirin û nêzkîkî 20 hezar nivîskar û rojnemavan û mirovên ku navdar yên kurd ji aliyê tirkî ve hatina kuştin. Ku ev komkujî naskirin bê kirin, êdî ne Tirkiye, ne ji Îran û ne ji Sûrî wê nikaribin rehet û weke berê kurdan bikujin. Ji ber vê yekê, ji bo kuştina kurdan bê sekinandin li ser vê yekê pir divêt ku bê sekinandin û tê sekinandin ji.
Piştî komkujiyê, şerê Îraqê yê duyemîn.
Piştî ku komkujiyê şerê Îrakê yê duyem dest pê kir û bidawi bû. Di wê demê de ji pir mirovê kurd ji ber ku li kurditya xwe xwedi derketin hatina kuştin. Gelek ji wan, bi sedeme ku alikarî dana hêzên Amerika hatina kuştin. Ji xwe ji ber vê yekê, kurd li herêmê bûna armanc.
Kurdan. li hêzn herêmê baweriya wan nîne. Ji ber vê yekê, pir baweriya xwe bi hêzên Amerika Anîn. Ji ber ku piştî ew hatina Îrakê, li wir wan rêveberiya xwe avakirin.JI vê avakriinê Tirkiye, Îran û Sûrî ji pir ne rehet bûn. PIştî şerê Îrakê yê duyemîn, di bin navê "li berxwadanan" de hêzne Îrakî yên ku Hêzên Amerîkî ji dikujin û bomba ji di paqênin ji aliy Tirkiye, Îran û Sûrî ve hatina demazirandin. Wan li başûre kurdistanê ji pir bomba dana paqandin. Amerika ku heya wê ji van hêzên ku tirkiye, Îran û Sûrî avakiribe ji, weke ku heya wê ne be tevgereha.
Di qada navneteweyî de naskirin û erêkirina jenossîde helepçê.
Di qada navneteweyî de naskirin û erêkirina wê pir girînge. Ku bû, komkujî û jenosîdên nû yên ku wê li ser serê kurdan bibin wê bigirê. Wê li Tirkiye, Îran û li Sûrî ji pêşiya komkujiyên nû bigirê. Li tirkî, îran û sûrî hê ji pirgirêka kurd ne hatiya çareserkirin, ev ji, heya ku deriyê komkujiyên nû veke.Ku newê çareserkirin, bêguman wê veke ji. Ji bo pêşya wan komkujiyên ku di paşarojê de bibine bê girtin, di qada neneteweyî de û di BM de de û di neteweyên yekbûyî de bê naskirin, ji bo vê yekê pir girînge.
LI tirkî îran û sûrî dîrokeke komkujiyan ya li hemberê kurdan heya.Ev yek, hê ne hatiya ji bîr kirin û ne didemeke dûr bû. Di demên nêzîk de bû.Ev yek ji li ber çava.
Welatên komkujiya Helebçê bi fermî di bi biryara li parlamanên xwe girtina naskirina.
Komkujiya helebçê weke tevkujiya li dijî kurdan ku hatîya nasîn. Piştî ku rejima baasê ya Saddam bi mudahaleya Emerika hat xuraxandin, rejim nû ya ku li cihê hat ava kirin, tevkujiya li dijî kurdan qabûl kir. Piştî re di 5´ê mijdara 2012´an de parlamane Swêd, bi biryara ku parlamanê de girtî, tevkujîya Helepçê nas kir weke şucekî mazin li dijî mirovatiyê.
Helebce
Benîştê kerengê ji qurmê kerengê tê çêkirin. Bi taybetî li Serhed, Xerzan. Dêrsim, rojhilatê Kurdistanê û Amedê tê zanîn. Dema kereng qert dibin, pelên wê zer dibin, qurmên wê tên berhevkirin û ji wê jî benîştê çêdikin.
Qurm bi kêrê tê qulkirin (qun) ango hinekê jêdikin. Jê şîrê kerengê dikişe, diniqute. Ev şîr hişk dibe. Zarok vê şîrê hişkkirî berhevdikin, pakij dişon, dikin nava ava pakij. Li Kurdistanê malbat jî heger derfetê bibînin benîştê kerengê çêdikin, li sûkê difiroşin. Bi taybetî li bakurê Kurdistanê viya dikin, lewra ji ber qedexeya zozanan, şewitandina gund û daristanan, bi milyonan kurd mecbûr mane li navendên bajaran di nava xizaniyê de bijîn û bo wê jî divê pere qezenc bikin.
Benîştê kerengê diranan pakij dike, goştê diranan qahîm dike. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê di bijîşkiya gelêrî de bo hezimkirina xwarinê tê pêşniyarkirin.
Du çem bi navê Xabur (carna jî Xabûr) hene. Yek dikeve Dîcleyê, yê din dikeve Firatê. Binêre: Çemê Xabûr, yê ku li bajarê Hesekê ve diherike, dirêjbûna wî 320 km ji Bakûrê Kurdistanê diherike ta ku dighêji Rojava
çemê xabûr li bajarê zaxo
Şorbeya gundiyan a Botanê ji ya kurdên Anatoliya Navîn (bnr. şorbeya gundiyan) cudatir e. Ji ava goşt, savar, ard (arvan) awîşen (cehter) û hin zebzeyan tê çêkirin. Li herêma Amedê û çend deverên herêma Tolhildanê jî tê zanîn û xwarin. Mirov nikare bêje ku standardeke vê şorbeyê heye, lewra heger hin zebze û biharbêhn (biharat) kêm yan zêde bin, dibe. Li Amedê gizêr û bexdenûs neguher e.
Quşxaneyê bînin, savarê (girar) berdinê. Bi qasî 2-3 SA avê berdin ser girarê hinekê bikelînin. Gizêr û kartola hûrkirî di quşxaneyeke din de hinekê bikelînin.
Savarê berdin nava zebzeyan, ava goşt jî. Di badî yan binikeke kûr de mast û hêkê biçelqînin, hêdî hêdî berdin nava quşxaneyê. Frîngî û bexdenûsa hûrkirî jî tevlî bikin.
Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin û biharbêhnan berdin navê. Rûn berdin ser şorbeyê û bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).
Şorbeya mirîşkê, avsîra tûtikê, şorbeya kergeyê, germiya mirîşkê yek ji şorbeyên navdar e ku di pêjgeha kurd de herwiha cihê xwe girtiye.
Quşxaneyê bînin, mast û ard berdinê. Hêkê biçelpînin nava mast, 3-4 SA avê berdin ser. Goştê mirîşkê yê hûrkirî û sîra kutayî tevlî bikin, bikelînin.
Kel bidawî bû rûnê nivîşk û sirkeyê tevlî bikin. Îsota tûj û xwêyê jî pê werbikin, bînin ser destexaneyê (sifre).
Xirabreşkê an jî Xirabreşik () li ser navçeya Silopî ya ye û nêzîkî 3 km ji çîyayê Cûdî dûr e. Ava Bazamir di ber Gundê Xirabreşkê re dibûre û hinek havînan jî Ava Bazamir çik dibe û ev Gund dema bê av dima, diçûn ji Germgê, Kortikê û Şererfxana ava xwe bi Keran û bi mekînan tanîn. Ava Bazamir jî ji qûntara çiyayê Cûdî ji Gireçulya diherikî. Di van Gundên dorbarên Xirabreşkê de Kaniyên avê hebûn, bes li Gundê Xirabreşkê tune bû. Bes zivistanan jî ava Bazamir heta 5 m Lehî radibû. Li Xirabreşkê jî halê wan ê Aborî Dexil, Genim, Ceh, Nîsk, Nok, Zebeş û Gindûrên wir jî hebûn. Gundê Xirabreşkê wekî; Hesp, Hêstir,Ker, Çêlek, Mih, Bizin, Eluk û Mirîşkên wan jî hebûn. Gundiyan xwe bi vî awayî îdare dikirin.Ev Gund bes di destên du malan de bûn. Ji vê malê re digotin Mala Ehmedê Melê û Mala Xalidê Reşo. Nîvê Gund ê Mala Ehmedê Melê û birayên wî bûn, çarîkeka Gund jî di destê Mala Xalidê Reşo û çarîka din jî di destê Maleke Silopî de bû, bes ev mal li Gundê Eywanê dima. Mala Ehmedê Mele Ûsiv bi eslê xwe ve Şirnexî û Bilmatî ne, Mala Xalidê Reşo û Mala din jî bi eslê xwe ve Silopî bûn.
Gundiyên din Milkên wan tûne bûn, bes ên Milk heyîn alîkariya yên bêmilk dikirin.
Piştî ku hikmeta Tirk anjî Leşkerên Tirk ev Gund jî wekî gelek Gundên li Kurdistanê di sala 1995 an de valekirin, gelek ji wan koçberî navçeya Silopî bûn û hinek ji wan jî koçberî Otonomiya Kurdistan bûn û niha jî li Qempa Maxmur jîyana xwe berdewam dikin.
Têtê bawerkirin, ku yek malbat ji Gundê Xirabreşkê niha li Qempa Maxmur dijî û ew malbata Seîdê Evdil-Kerîmê Melê ye.
Gundiyên din jî niha jîyana xwe li Silopî ya berdewam dikin.
Gundê Xirabreşkê di dîroka Kurdistan û herêmê de cihê xwe girtîye û Gundekî gelekî kevne.
Tête gotin, ku ve Gund berê gelekî mezin bû, bes ev Gund tête xirakirin û ji nuve tête avakirin.sebeba xirabûne yekemîn ne dîyare.
Li robarê Bazamir ji Gundê Germgê bigre heta Gundê Şerefxana û Kurtkê di Bazamir de gelek Aş, Xanî, Pir û Şkeft hene û weke dîrokî tête ecibandin. Nêzîkî Xirabreşkê Gundê Kevxwêlegê jî hebû di navbeyna Xirabreşkê û Şerefxana de.Heta niha jî mirov sitmên xaniyên Kevxwêlegiyan di şûnwarên wan de dibine.
Li deravê Ava Bazamir li Gundê Xirabreşkê jî Pirek hebû kû di wî wextî de Rêwingiyên di Hasankeyf re derbazdibûn û biçûna Silopî, Zaxo û derên din yên Êraqê jî di vê Pira Xirabreşkê re dibûrîn û derbaz dibûn. Mesele wekî Qaçaxçîyan; ev ji derên gelekî dûr dihatin.
Bes niha mirov tinê kûpê vê Pirê dibîne...û di vê Ava Bazamir de gelek Mixare û Şkeft hene, bes bê xweyî ne û belkî gelek kes û Dîroknas nizanin ev agahiyên Dîrokî li vî Gundê Xirabreşkê hene...
Meftuneya bacanê ji meftuneyên pêjgeha kurd e. Meftune yan meftûneyê ne tenê kurd dixwin, asûrî, ereb, romî (tirk) jî dizanin û dixwin.
Peyva "meftune/meftûne" di wateya "dildayînê, dilikî, bengîbûn"ê de ye. Ji bacanê re, "bacanreşk", "bacanê reş (solanum melongena)", "badincan", "balîcan" jî dibêjin.
Bacanan hûr bikin di teştekê de bixin nava şoravkê. Goşt û îsotên dirêj ên tûj di nava rûn de biqelînin. Bacanreşkê pakij bişon berdin nava goşt. Bi qasî 15-25 deqe (li ser agirê we ye) şûnde fringiyên hûrkirî jî tevlî bikin.
15 deqe keliya, îcar sîra kûtayî û ava simaqê berdin ser. Hûn dikarin sîrê nekutin, hûrik hûrik hûr bikin. Li ser daxwaza we ye. Xwê û biharbêhnê (biharat) kontrol bikin. Xwarina we êdî amade ye.
Firat an Ferat rûbarekî mezin yê Kurdistanê ye û ligel rûbarê Dîcle yek ji rûbarên mezin ên Mezopotamya ye. Ev herdu rûbar avên mezin û girîng in.
Ferat ji çemên Mûrad û Avareş pêk tê. Avareş, ji çiyayên bakurê bajarê Erzeromê dertê. Mûrad jî, ji çiyayên bakur ên Gola Wanê dize. Her du nêzîkî Kebanê tên ser hevdu û ji wir şûn ve navên wan dibe Ferat. Ferat, di gelî û navrastên Elezîz û Meletî de ber jêr dadikeve. Di navbera Amed, Semsûr û Riha de wekî marekî vetil dide û dikeve deşta Dîlokê. Di navbera deşta Tilbişar û berîye Harranê de dikeve Rojavayê Kurdistanê. Firat, çemê Kurdistanê yê herî dirêj û bi av e. Ew 2.800 km dirêj e. 1.100 km di nav axa Kurdistanê de derbaz dibe û li Îraqê ew û Dîjle dibin yek. Navê wî dibe Yekava Ereb.
Şorbeya savarê, şorbeya girarê, germiya savarê, avsîra girarê wekî ji navê wê kivşe ye, ji girarê (savar) tê kelandin.
Savar di pêjgeha kurd de cihekê sereke digire re. Bi taybetî li herêma Tolhildanê, deşta Rewanê, Serhed, rojhilatê Kurdistanê, Dêrsimê savar ji rizê (birinc) bêhtir tê xwarin. Ji bo kurdên Meledîyê wiha dibêjin: "Heger 366 xwarinên wan hene, 365 ji savarê ye, ya mayî jî kufteya nîskê ye û para kewaniya malê ye", Helbet ev ji henek û suhbetan e, ne tenê ji bo Melediyan dibêjin.
Meledî ji aliyê xwarinan ve pirr dewlemend e, bi sedan cureyên xwarinên wan hene.
Nîsk divê şevekê di avê de bê hîştin, nermijîkirin. Beriya hûn dest bi amadekirina xwarinê bikin, 9-10 SA avê berdin ser û bi qasî 30 deqeyê (mînûte) bikelînin. Li makêşê (safik) bixin.
Îsot û pîvazê di nava rûn de biqijilînin, goştê kişandî tevlî bikin û hinekê bi hev re biqijilînin. Nîska makêşê de ye berdin nava rûnbirêşkê, ango nav goştê kişandî. Hinekê (5-10 deqe) bi hev re biqelînin.
Şorbeyê li binikên servîsê parve bikin, îsota tûj a di nava rûn de qijiliye, berdin ser binikan.
Pêjgeha portûgalî, pêjgeha portekîzî ji cure û dewlemendiya xwarin-vexwarinê Portûgalê re tê gotin. Masî, fasûlî (lobiye, lovî), goşt, zebzeyên heşîn, riz, kartol gelek tên bikaranîn. Xwarinên quşxaneyê, şorbe pirr tên kelandin. Ji rûnan ê zeytê hezdikin. Pareke dewlemendiya xwarinên portûgalî jî ji mêtingehan e. Tê zanîn bi sedan salan portûgaliyan kolonyalîstî dikirin. Ji çand û hunera koloniyan gelek tevlî ya portûgaliyan bûye.
Şorbe û xwarinên quşxaneyê.
Di aşxaneyan de beriya xwarinê ew jî wekî kurdan xwarinên sivik, bo mînak şorbeyê dixwin. Herwiha nan jî. Caldo verde" („ava kesk/heşînî ya goşt“), goştekelem, sosîsa berazê ("Chouriço"), Gazpacho, cureyên şorbeyê yên masiyan çend mînak in. Divê mirov xwarina fasûliyan "Feijoada" jî jibîr neke.
Masî û çêjên deryayê.
Xwarinên cuda ji masiya Bacalhau, serşûrmasî (an masîşûr) (Xiphias gladius), orkînosê di qorên pêşîn de cihê xwe digirin. Ji van masiyan, biraşte, tiyan, şorbe ûêd gelek awayên xwarinan tên xwarin.
Çiyayê bilindê Dalanper dikeve herêma Mirgewer di navbera sê welatên Îran û Îraq û Turkiyayê. Ev çiya nêzî 3300 metrowan bilinde û tuxîbê sê walatan li serê vê derbaz dibe. Ava xweşa Bênarê li vî çiyayî serekanî werdigire. Di bara koka navê vî çiyayî dikarim bêjim ku Ermeniye. Du rayên min hene ya yekê eve ku dalar (wate kesk) û pel (raz û kevir) ku sercem dibe raza kesk. Raya duyem eve ku dalanpr di Ermenî bi serê xwe wate şûra mezin û pan ya şêr dide, ku dibe ku ji ber pergala tûj ya serê vî çîyayî hati be nav kirin.
"Peymana Sêsînor" li ser çiyayê Dalanper'î hatibû îmzakirin
Zêwe navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Ev gund wekî “Mêvan bajarok”ek "مهمان شهر زیوه" ji bo penaberên Barzanî ji aliyê “Rêxistina Bilinda Navneteweyî ya Penaperan” "کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل" hat çêkirin. Gundê zêwe di salên şerê Îraqê di dehsala 1980’an de bi destê Seddam hat bombebaran kirin. Idrîs barzanî kurê Mela Mistefa Barzanî jî di Ordîgeha Zêwe di sala 1982’an de dinya hêla bo zindiyan.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Zêwe 987 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 188 e.
Serhildana Seyidan û Berazan an jî Serhildana mala Bişar û mala Ûso (bi tirkî, "Tutaklı Alican İsyanı" an jî "Şapka isyanı") yek ji serhildanên kurdan ên herêmî ye. Ev Serhildan a ku ji bo destekkirina serhilderên Agiriyê çêbûye, di 7e tîrmeha 1930 de dest pê dike û heta 7e çiriya pêşîn dikşîne.
Serê bûhara 1930 de Ferzendê Emer diçe Geliyê Berazan, herêmeke li Qereyaziya Ezirmê (Erzîrom) û Dûtaxa Agiriyê, ba Elîcanê Bişar axayê eşîra Berazan û jê dixwaze ku bila ji bo welatê xwe bixebete. Piştî du mehan Elîcan bi sî suwarên xwe ve serî hildide. Li nahiya Parsînê Qereyaziye de li Qirxûnderê erişê mifreza romî dike. Di vî şerê de çar hesp, du tifing dest dixe û çar eskeran jî hêsîr digre. Piştî çend ardebê di navbera peşmergên Elîcan û mifreza romî de, Elîcan derbasê Kela Kopê cem Seyîdxanê Kerr, yek ji giregirên êla Hesenan ji koma Seyidan (Seydo) dibe. Gava kû Seyîdxan û biraye wî tevlibûnê serhildanê dibin hêjmara peşmergên kurd digîje 400 merî. Elîcan û Seyîdxan bi lehengî di navbera Bedlîs û Ezirmê de li hember romê û yek caran jî hember eşîrên kurdên elewî (Çarekan), ên ku li aliye dewleta romî kirine, qasê du mehan şer dikin. Dema ku di şerekî de Elîcanê Bişar û bi wî re gelek şervanên kurd tên kuştin, dawî li serhildanê tê. Di vî demê de eskerên romê êriş dibin li ser gundên koma Seyidan li Kela Kopê, Seyîdxan mecbûr dimîne ku mafûye Sûrî bike. Li ser rêya Sûrî li herêma Mêrdînê leşkerê romê jê re kemînên datînin. Seyîdxan di vê kemînê de şehîd dikeve.
Ferheng.org malpereke ku gelek ferhengan pêşkêş dike ye. Îdiyaya malpere ev e ku dixwaze bibe "Malpera navendî ya ferhengên kurdî".
Ferheng.org ferhengên projeya ferhengên azad û ferhengên din bi kar tîne. Ferhengên ferheng.org ji bo daxistinê SDA bi kar tînin.
Keremê Qolaxasî an jî Kerem Begê Zîrkanî (an jî "Kolağası Kerem Bey") yek ji şervanên kurd ên di serhildanên Şêx Seîdê Paloyê û serhildanên Agiriyê ye.
Kerem di 1880dan de li gundê Qiskaniye, li Qereyaziya Erziromê ji dayîk bûye. Navê bavê wî "Ehmed Begê Zirkî" ye, ji giregirên eşîran Zirkî. Dayîka wî "Cewê Xanim" ji toriniyê Hesenan, ji "Mala Emer" e. Birayê wî Evdal jî weke Kerem şervan bûye. Kerem bi keça "Mirad Axayê Dimilî" ji gundê Kosa bi navê Hediye re zewicîbûye. Sê keçên wan bi navên Mihtesîme, Xêyriye û Xanim çêdibin.
"Alayê Hemîdiyê".
Dema avakirana hengên (alayên) Hemîdiye de Kerem dibe Qolaxasî yê alayeke eşîra Zirkî li Qereyaziyê. Di şerê cîhanê yê yekemîn de ew hêla gogsiye li dijî rûsan (ûris) diparêze. Kerem him li hember çeteyên ermeniyan him jî li hember Ûrisan şerên dijwarî dike.
Serhildanên Şêx Seîd û Agiriyê.
Piştî rakirina hengên Hemîdiyeyê, dewlet dixwaze Kerem û birayê wî Evdal tewqîf bike, ji ber ku wî çekên xwe teslîm nekiriye. Ew û birayê wî Evdal demeke dirêj fîrar in, heta ku serhildana Şêx Seîdê Paloyî dest pê dike. Di wê serhildanê de Kerem roleke mezin dilîze ew û siwarên xwe bi Xalid Begê Hesenî ve li herema Kela Xinûsê û Kela Milazgirê şerekî mezin li hember romê dikin. Çawa ku tê zanîn êv serhildan serfiraz nabe, belê Kerem jê saxî difilite. Du salan şûnda bi Ferzendê Emer ve tevli serhildanên Agiriyê dibe. Kerem yek ji şervanên herî giring, ê serhildanen Agiriyê ye. Gorî hin çavkanîyan şervanên kurd dixwazin di 1931'î de derbasê Îranê bibin, li ser sînor îxtîlaf di navbera wan û leşkerên Îranê ve çêdibe û şer dikin. Di vî şerî de Kerem şehîd dikeve.
Noqkirina li dêra ortodoks a yewnanî
Noqkirin an baptîzm (ev gotin, tê gotin bi koka xwe ve ji grekê û tê wate ya "noqkirina li avê" ye), di hin dînan de, weke xaleke bingeh e.
Noqkirina di dînê mesîhî de.
Deme ku Nebî Îsa, tê gotin ku dema ku ji aliyê Yaqûb ve hat noqkirin, giyana Xwedê ket şeklê kevokekê û hat û li ser milê wî danî. Bi wê Xwedê got ku baptîzma wî qebûl bûye. Di filahiyê de piştî ku zaro derket ser cil roja xwe re êdî bi rojaka ku têde dua tê kirin ku tê kifşkirin, zaro ku dê û bavê wê li ber keşe sekinî na, tê noqkirin.
Noqkirina di nav mesîhiyên protestan.
Noqkirin, di mezheba dînî ya filahiyê ya protestanan de, ku keşe sê caran destê xwe di nav avê dike û di dêne ser serê zaro û pişt re ku mûma ku pêxistî dide dayika wî û an jî wê ku weke sembola rohniya xwûdê tê zanîn ev dayin û bi wê re tê wê watê jî ku ew zaro êdî li mesîhiyê hatiye qabûlkirin û êdî filehek e.
Noqkirina di nav mesîhiyên ortodoks de.
Di mezheba ortadoks de jî ku ew ev mezheb di nava xwe de bûya çend mezhebe, di beşeke wê de, zaro noqî avê dikin. Baptîzm, çawa ku mêjkirin di misilmantiyê de şertekê sereke yê bingeh tê tên, wisan di filahiyê de jî baptîzm weke şeretekê sereke tê zanîn û hijmartin.
Gebola kundirê mîranî û savarê, gebola pîrê, çavzerka kundir û savarê ya bimast xwarineke ji kundirê ye. Gebolek (gevol, çavzerk) ji pêjgeha kurd e.
Kundiran di dirûvê zarê de (kûbîkî) tîke bikin. Nîvê wê berdin beroş an quşxaneyekê. Nîvê savarê berdin navê. Viya dubare bikin. Ango nîvê din ê kundirê û paşê jî savarê berdin quşxaneyê. Xwê û şekirê pê werbikin, avê berdin ser û derxûnê bigirin. Berê di agirê gurr, paşê jî di yê nizm de her carê bi qasî 15-20 deqeyan bikelînin. Kel bidawî bû, hema derxûnê venekin, 5-6 deqe bidin sekinandin. Xwarina xwê tevbidin, berdin badî ya binikeke mezin.
Îcar dora sosê ye. Sîr û xwê bikutin. Av û mastê jî tevbikin, biçelpînin. Rûn biqijilînin, orteya xwarinê qul (kun) bikin, rûnê qijilandî û paşê jî dewsîrê (dew û sîr) berdin ser. Li ser daxwazê hûn dikarin îsota sor (îsota tûj, îsota pûlpelî) jî pê werbikin.
Lobiya qelandî, lobîşte, lovîşte, qelandina fasûliya teze bi hêkê tê çêkirin. Fasûliyê re lobiye, lovî, lowî jî dibêjin. Bêjeya "lobîşte" dibe ku ji "lobî+biraştinê (an biraşte)" derketibe.
Standardeke lobîşteyê nîne. Mirov dikare bi kêfa xwe amade bike. Lê pirranî bi hêkê diqelînin. Bikaranîna biharbêhnê (biharat) jî li ser daxwazê ye.
Lobiyan biqeşirînin, di nava ava germ de pakij bişon, hûr bikin (bikin 3-4 qet). Berdin nava rûnbirêşk, beroş an quşxaneyekê, avê têkin ser (bila ava ji ser re derbas be lê ne pirr be). Bikelînin. Kel bidawî bû, ava wê bidarivînin. Hinek ji wê avê têxin tasekê.
Sîrê bi xwê bikutin, bi wê ava we veqetandibî, biçelpînin. Rûn berdin quşxaneyê, hindik biqijilînin, lobiyê berdin navê, paşê jî sîra bi ava lobiyê. Lobiyê biqelînin.
Hêkan li navê bikin, bi hevre hinekê biqelînin. Xwarina amade ye, dikare were ser destexaneyê (sifre).
Helîmeya ard û qeliyê, helîseya Bidlîsê, helîmeya Bîngolê, helîseya ard û qeliyê li gelek herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Ev helîse pirranî bo mêvanan tê çêkirin.
Nîvê avê berdin beroş an quşxaneyê, ardê berdin navê, tevbidin. Divê ard baş bihele. Ava mayî jî berdin navê û xwê pê werbikin. Kelekî pê bînin û li ser agirê nizm jî bi qasî 10-12 deqe bikelînin. Divê jibîr nekin, her tevbidin.
Di rûnbirêşkê de, di nava rûn de pîvaza hûrkirî biqijilînin. Qeliyê wekî zarê (kûbîkî) tîke bikin, berdin nava pîvazê, hinekê biqelînin. Rûnbirêşkê (ango qeliyê) berdin quşxaneyê. Îsota sôr pê werbikin, bi tevdanê bi qasî 5-6 deqeyên din jî bikelînin.
Seleteya Mûsilê, Seleteya pîleweran, seleteya serafan, seleteyeke çorsane ye. Heman selete li Ewropayê jî heye.
Li bakurê Kurdistanê jî tê xwarin lê di binavkirinan de standardiyekê nîne, her herêm bi navekê cuda binav dike. Pêjgeha kurd de selete pirranî bi rengdêran tên binavkirin. Li bakurê Kurdistanê ji ber asîmîlasyonê, kurd navên hin xwarinan bi romî (tirkî) jî bikartînin. Bi romî jê re "türk çoban salatasi" dibêjin.
Zebzeyên xwe hûr bikin, xwê, penîr, ava lîmonê û rûnê zeytê tevlî bikin.
Qelandina goştê berxê û kartolê bi taybetî li Serhedê ji bo mêvanan tê çêkirin. Li Çewlîgê bêhtir deng vedaye, wekîn xwarineke Bîngolê jî tê zanîn. Qelandinên wiha li başûrê Kurdistanê û Botanê bi tevî hin biharbêhnên (biharat) teze tên bitehmkirin. Her herêm a xwe çêjdartir dibîne.
Tîkegoştê bidin ser agirê nizm, heya ava xwe kişand bihêlin. Rûn berdin navê, goşt bi tevî pîvaza hurkirî biqelînin. Fringî û îsota hûrkirî tevlî bikin, heya fringiyan ava xwe kişand biqelînin. Xwê, îsota tûj, merge û kartolê berdin navê, çend kelan pê bînin.
Savarê tevlî bikin, heya savar bû, bikelînin. Beriya servîskirinê hinekê bidin sekinandin.
Daniel François Esprit Auber (jdb. 29ê sibatê, 1782 - m. 13ê gulanê, 1871) bestekarekî fransî bû.
Her çiqas ku bavê Daniel bazirganek jî bû, wî ji hezkirina muzîkê xwe gihande Londonê. Piştî perwerdehiya muzîkê ya li Londonê, ew di sala 1804an de vegeriya Parîsê û bi tevahî xwe tevlî hunerê kir. Di sala 1811an de operaya xwe ya yekemîn a bi navê "Julie" qedand. Piştî vê re bi bestekarê navdar ê îtalî, Luigi Cherubini re xebitî.
Jiyana wî bi amadekirina operayan di didome. Ew di sala 1871ê de li Parîsê, di dema Komûnên Parîsê de dimire.
Elpidio Rivera Quirino (z. 16ê çiriya paşîn 1890 - m. 29ê sibatê 1956) siyasetmedar û serokdewletê şeşem ê Fîlîpînê ye.
Li bajarê Vigan a parêzgeha Ilocos Sur a Filîpînê ji dayik bûye. Bi Alicia Syquia re zewiciye û ji wê 4 zarokên wî çêbûne. Ev ji bilî siyasetê bi karê parêzeriyê ve mijûl bûye ku wî li ser vê beşê xwendina xwe qedandiye.
Piştî şerê cîhanê yê duyem ew di hilbijartinan de weke alîkarê serokdewlet hatiye hilbijartin. Piştî ku serokwezîr Manuel Roxas dimire ew di sala 1948an de postê serokdewletiyê bi dest dixe. Her çiqas ku cara duyem di sala 1953an de dîsa bibe namzetê serokdewletiyê jî, ew bi ser neket. Bi vê bûyerê re ew li Quezon City bi cih dibe û heta mirina xwe li wir dimîne.
Hans Albrecht Bethe (jdb. li Straßburg; m. li Ithaca, federedewleta New Yorkê) fizîknasekî alman-Emerîkî (DYA) bû û sala 1967ê Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirt.
Sala 1928ê li zanîngeha Münchenê pewerdeya bilind bidawî dike. Di salên 1930yî de, dema Nazî bihêz dibin, ji Ewropayê bar dike, li DYA'yê bicih dibe. Sala 1935ê li zanîngeha Cornellê wekî profesorê fîzîkê dersdariyê dike. Di heman demê de li ser enerjiya rojê û ya fuzyonê lêkolînan dike.
Dibe birêveberê xebata vedîtina bombeya atomê ya li Los Alasmosê. Piştî şerê cîhanê yê II. Bethe bi tevî Edward Teller li ser bombeya hîdrojenê dixebite.
Ji sala 1956 heya 1964ê wekî şêwirmendê serokdewlet di komîteya şêwirmendiyê de kar dike. 1958ê tevlî çalakiyên xwebêçekkirinê dibe, li dijî bikaranîna bombeyên nukleerî derdikeve. Sala 1975ê ji zanîngeha Cornellê malnişînî dibe.
Beyazit Taş "(bi navê fermî: Beyazıt Taş)" (jdb. 1959 li parêzgeha Meledî, bakurê Kurdistanê) fîlozof û nivîskarekî kurd e. Taş li Swîsreyê dijî. Demekê dirêj di malpera Nasname (malper)yê de bi romî (tirkî) li ser felsefeyê dinivîsî, niha nake.
Sala 1981ê li İzmirê dibistana amadeyî "Hava Özişbakanê" bidawî dike. Ji sala 1989ê ve li Swîsreyê dijî. 2003'yê ji zanîngeha Freiburgê, fakûlteya wêjeyê, beşa etîk û fîlozofiyê destûrdar dibe. Sala 2007ê li heman zanîngehê angaşta wî ya doktorayê tê pejirandin. Babeta angaştê, "Di Platon, Nietzsche û Mill de, takekesê wekî heybereke aqilbend û pozberiyan çareser dike" bû.
Sala 2007ê li Swîsreyê di weşanxaneya "Academic Press / Fribourg" de pirtûka ya bi navê “Vom Wächter zum Übermenschen. Das Individuum als vernünftiges und konfliktlösendes Wesen bei Platon, Mill und Nietzsche“ (Ji nator (panêr) heya mirovê raser: Di Platon, Nietzsche û Mill de, takekesê wekî heybereke aqilbend û pozberiyan çareser dike) hat weşandin.
Êlxan Penaber (jdb. li herêma Serhed a bakurê Kurdistanê), rojnamevan û nivîskarekî kurd-alman e. Li Almanyayê dijî. Endamê sendîkayên rojnamevanan ên alman e.
Di malpera Nasname (malper)ê de dinivîse û birêveberiya beşa kurdî ya vê malperê dike. Herwiha di gelek malperan de nivîsên wî hatine weşandin. Wekî penaber çûye Almanyayê, li wir bicih bûye. Bûye hevwelatiyê vî welatî.
Xwe di malperê de wiha dide nasîn: "..Êlxan Penaber bi rastî jî penaberek e. Li Kurdistana Ewropayê dijî. Ne siyasetmedar e, ne jî dixwaze rojekê siyasetê bike. Li yekîtî û pêşketina kurdan, bi taybetî yên Bakur digere. Dixwaze qet nebe bi çend bêjeyan kurdiya xwe, di Nasnameyê de ji gelê xwe re xizmetkariyê bike. Bi karê rojnamevaniyê re bilî bûye. Kovargerî kiriye. Li hin rojnameyên herêmî yên almanî de, şagirtiya redaktoriyê kiriye. Ne ji aboriyê û 'kebab firotinê' fêhm dike, ne jî mirovekî pispor e. Du xwestokên wî yên ferdî hene: carekê din diya xwe bibîne û başûrê Kurdistanê ziyaret bike.."
Şorbeya keşkê, şorbeya çortanê, germiya keşkê/çortanê, terhane ji şorbeya ku ji keşk an çortanê tê kelandin e.
Keşk û çortan ne yek in, herdu du cure ne lê li hin deveran çortan û keşk, wekî hevwate tên bikaranîn. Kurd, ermenî, faris, balkanî, romî (tirk) ji keşkê gelek xwarinan didin ser. Şorbeya wê pirranî zivistanê tê xwarin. Keşk û çortan ji havîn an payîzê ve tên hişkkirin. Li Dilok, Meledî, Sêwas, Ezirgan, di nava kurdên Anatoliya Navîn de keşk navdar e.
Kurd navê "terhane" bikarnayînin, lê ji ber bandora tirkî, navên xwarinên kurdî jî, roj bi roj tên jibîrkirin.
Ji êvar de keşkê bikin nava avê bila nermijî bibe. Lê bila pirr dirêj jî di nava avê de nemîne, 4-5 katjimêr bes e. Bidarivînin, avê berdin quşxane yan beroşê, xwê pê werbikin, bi qasî 30-45 deqe bikelînin.
Ji ser agir daynin keşkê li tevdêrê (mîkser) bidin (berê dipişirandin) û bi qasî 3-4 deqeyan dîsa bikelînin. Heger dixwazin tîr nemîne, bi avê ron bikin, li ser daxwazê ye. Di badiyekê de sîrê bikutin, tevlî şorbeyê bikin.
Îcar dora rûnê ser e. Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, îsot û pûjanê berdin navê. Sosa wê li ser binikên servîsê tê belavkirin, nakeve quşxaneyê.
Goşt û savar, savara bigoşt, goştar ji xwarinên quşxaneyê yên bigoşt ên koma riz û savarê, xwarinek e. Li tevahiya herêmên Kurdistanê didin ser.
Savar, girar.
Ji savarê re "girar" jî tê gotin. Girar bêhtir bo savara hebên wî gir in, savar jî yên hebên wê sivik û hûr in re dibêjin. Li gelek deveran savar di wateya girara hatiye kelandin re dibêjin, heger savar ne keliya be, dibêjin girar. Mixabin zimanzanên kurd ti xebatekê li ser pêjgeha kurd nekirine, têgînên wê hêj standard nebûne.
Dibe ku ji "girê ar(d)ê (arvan)", "girar" derketibe. Em dizanin berê genim di aşên prîmîtîv de dihate hêrandin û girikên genimê tê de dima.
Angaştek li ser bikaranîna savar û rizê li Kurdistanê.
Li herêmên bakur ên Kurdistanê savar, li yên başûr jî riz (birinc) bêhtir tê xwarin. Sedemekê wê avhewa ye, başûr deştî û germ e, bo çandiniya birincê destdide. Sedemek din jî bandora xwarinên suryanî û ereb in.
Hûn dikarin ji dêl tîkegoştê ve qeliyê jî bikarbînin. Qelî nayê kelandin, lewra ji xwe keliyaye. Pîvazê wekî zarê (kûbîkî) hûrbikin. Îsotê jî herwiha hûrbikin, dendikên wan derînin. Fringiya di ava germ de bişon bila hûn bi hêsanî bikaribin, qalikên wê bigirin, ango divê qalikên pamîdoran bên girtin û wan jî kûbîkî hûrbikin. Bexdenûsê pakij bişon, ziwa bikin, hûrbikin.
Goştê tîkekirî bişon, bi 3-4 SA avê bidin ser agir, heya ava xwe kişand bikelînin. Pîvaz, îsotê di nava rûn de biqelînin, goşt û fringiya hûrkirî berdin navê, biqelînin. Tevdin bila binî û serî yek biqelin. Fringî nermijî bûn, merge, îsota reş, xwê û 8-10 SA avê tevlî bikin, bila bikele.
Savarê berdin quşxaneya dikele, agir nizm bikin, heya savarê avê kişand xwe, hebikên savarê ponponî bûn (werimîn) bikelînin. Bexdenûsa hûrkirî tevlî bikin, bihêlin bila hinekê bisekine.
Pirranî bi mastê parzûnkirî dixwin. Xwarina we dikare were ser destexaneyê (sifre).
Çîrqelî, zerdeqelî, mişmişqelî, qelandina qeysiyê li Serhed, rojhilatê Kurdistanê, herêma Tolhildanê gelek tê xwarin. Xerzanî, botanî jî dixwin. Serhedî bo mêvanan didin ser, lewra qeysî li Serhedê kêm e.
Qeysiyê di nava avê de nermijî bikin, berdin quşxaneyê. Di nava rûn de hinekê biqelînin. Doşavê (av û şekir) tevlî bikin, heya ava xwe kişand bikelînin. Kel bidawî bû li binikên servîsê parve bikin.
Kakilê fistiqa Dîlokê ser de werbikin, bi kevçiyê to bidin ser binikan û bînin ser destexaneyê (sifre).
Tîkegoşt ji goştê tîkekirî re dibêjin. Têgîneke pêjgeha kurd e. Di terîfeyên xwarinan de tê bikaranîn. Tîke herwiha kevirê hûrîk ê pîvanê ye ku hostayên dîwarê bikartînin. Bi zimanê gelê cîran romiyan (tirk) jê re "kuş başi (serê çûkê)" tê gotin.
Tîke, kevirê hûrîk ê hostayê dîwaran bikartîne ye. Ji bo meyla dîwar rast be kevirekê bi serê bend ve tê girêdan û ji jor ve tê daxistin, bi viya meylê kontrol dikin. Herwiha ji kevirên hûrik ên di nava xerca du keviran de bo keysgirtinê re jî tîke tê bikaranîn.
Hostayên dîwaran jî ev nav ji batiyên zarokên lawîn (gun) girtine, lewra ji batiyên lawikan re tîke tê gotin. Ev nav wekî têgînekê derbasê pêjgeha kurd jî bûye, pirranî bo pîvana goşt tê bikaranîn. Ango divê goşt ne mezin, ne jî biçûk, bi qasî tîkeya hostayên dîwarê, yan batiyên zarokê be.
Anastacia (jdb. li Şîkago, DYA) stranbêj, stîlîst, guftekareke amerîkî e.
Sala 2005ê zêdetirî 20 milyon albûm firotiye. Ji ber ku dengê wê gelek xweş û bilind e ew wekî "The Little Lady with The Big Voice" ango "xatûna biçûk a hêjadeng" binavkirine. Sala 2003 ji pêsîrê ve bi nexweşiya şêrpenceyê ketiye. Sala 2007ê bi parêzvanê xwe Wayne Newton re marî bûye (zewiciye) lê mara wan sala 2010ê bidawî bûye.
Luis Walter Alvarez (jdb. li San Francisco, California; m. li Berkeley, California) fîzîknas, deranderekî amerîkan bû. Sala 1968ê Xelata Nobelê ya Fîzîkê werdigire.
Malbata Alvarez ji latînamerîkayiyan bû. Bavê wî Walter C. Alvarez bijîşk bû. Bapîrê wî jî bijîşk bû û li ser belweşînê pispor bû. Kurê wî Walter Alvarez li Berkeleyê, di zanîngeha Kalîforniyayê de profesorê jeolojiyê bû.
Di dema şerê cîhanê yê duyem de, tevlî xebatên bipêşxistina çekan dibe. Ew jî yek ji endamên Projeya Manhattanê ye ku bombeya atomê çêkiribûn. Komên xebatê yên Alvarez tevlî ye, gelek teknîkên nû yên alavên şer çêdikin. Sala 1945ê xelata Collier a dewletê werdigire ku sîstemeke nû bo dahatinên firokeyan ava kiribû.
Guncavê xelata Nobelê tê dîtin ku bi pelqokên hîdrojenê rewşên rezonansan analîz dikir, riya analîzên rezonansan hêsantir dikir. Li ser qelîna ûrtê dînozoran jî, yekem car wî angaşta lêketina meteoran derxistibû û bi ceribandinan hat çespandin ku teoriya wî rast e.çep
Atombombeya yekem car li dijî miravan hatiye bikaranîn, "Little Boy", di kamyonê de, di riya Hîroşîma de ye
Little Boy (ku. "lawik, kurik") kodnavê atombombeya DYAyê di 6'ê gelawêjê 1945'ê de avêtibû Hîroşîmaya (Japon e. Yekem car bû ku çekeke nukleer di şer de dihat bikaranîn. Hêza bombeyê 13 kîloton TNT bû û di encamê de 20 heya 90 hezar mirovan jiyana xwe jidest dan. Heya îro jî ji ber bandora vê bombeyê mîrov dimirin, seqet tên jiyanê. Sê roj şûnde jî amerîkayiyan Fat Man avêtin Nagazakîyê.
Seleteya kundirê, seleteya leterê ji kundir û mastê tê çêkirin. Ji kundirê re kulind, kulindir, dolmik jî dibêjin.
Dolmik kundira dirêj a bo heşînê ye (dolmeh). "Leter" cureyeke kundirê ye, di wêjeya devkî de bo kundira herî bitehm jî tê bikaranîn, lê zimanzanên kurd rave nekirine ka kîjan e. Vê seleteyê asûrî, kurdên cihû yên Îsraelê jî dixwin. Li parêzgehên Colemêrg, Riha, Dîlok, Mêrdîn û Meledîyê tê zanîn û xwarin.
Kakilên gûzê dikarin bidin makîneyê jî, hêsantir e. Kundirê li rêşkerê bidin, ava wê bidarivînin. Herwiha gizêrê jî. Sîrê bikutin. Kundirê di nava hindikek rûnê de hinekê biqijilînîn, gizêrê berdin navê, ava xwe kişand ji ser agir daynîn, bila sar bibe.
Sîr, mayonez, mast û xwêyê tevlîhev bikin, berdin ser kundir û gizêrê, nîvê kakilê gûzê bavêjin navê, tevdin.
Bi nîvê din ê kakilan ser xwarinê bixemilînin bavêjin sarincê bila bi qasî 45 deqe - 1 saetê bimîne. Paşê hîn dikarin bînin ser destexaneyê (sifre).
Taweşeht, taweya şehtê xwarineke rûnbirêşkê ye. Di orjînalê de ji goştê bihestî yê erzan dihatiye çêkirin, lê niha ji pîrzolayê ye.
Navê xwarinê û wergera romî (tirkî).
Tirkan navê wê bi şaşî tirkîze kirine, kirine "tarakli turk tavasi". Dibe ku gotine qey koka bêjeyê "şeh (tr. tarak)" e. Lê ti eleqeya xwe bi şehê nîne. "Şeht" di wateya "felcbûyî, seqet, kelkût" de ye. Xwarin li Mûsilê navê xwe yê niha girtiye. Berê ji goştê erzan ên kulekan dihatibûye çêkirin û erzan bûye. Di wateya "exlewika/rûnbirêşka/meqelka ji goştê erzan ê ji ajalên şehtbûyî" de ye.
Xwarin li bakurê Kurdistanê ji ber bandora asîmîlasyonê carnan bi romî (tirkî) tê binavkirin. Li Mêrdîn, Amed, Dîlokê ji goştê biqîmet, ji pîrzolayê tê çêkirin.
Goşt pakij bişon, bi dilê xwe hûrbikin, bêî rûn bikin rûnbirêşkê. Heya ava xwe ya dayî kişand, biqelînin. Rûn û pîvaza hûrkirî berdin navê, biqijilînin. Zerayî bi pîvazê ket mergeyê (herduyan) tevlî bikin, tevbidin.
Avê berdin ser, xwê bavêjinê. Heya goşt peritî, hat kewa xwarinê, bikelînin. Hûn dikarin pîvazê na lê sîrê bikin xwarinê. Herwiha heger bixwazin dikarin ava limonê yan hinarê jî tevlî bikin.
Pilor navê komekê şîranîyên ji hevîr tên çêkirin e. Mirov dikare bêje ku di standarda wê de darçîn heye, bêî wê nabe. Ji ber ku zimanzanên kurd li ser pêjgeha kurd, standardkirina nav û têgînan nexebitîne û lêkolîn nekirine, carnan tevlîhevî derdikevin.
Li hin deveran pilor û helîlikê tevlîhev dikin. Li bakurê Kurdistanê roj bi roj navên bi kurdî yên xwarinan winda dibin, ji ber ku aşxane (restoran) navan bi tirkî didin, kurd jî wan bi tirkî bikartînin.
Rûnê helandî bikin rûnbirêşkê, ard berdinê û biqelînin. Zerayî pê ket, avê berdin navê, tevbidin. Tîr bû li binikên servîsê parve bikin. Parçeyên rûnê malê daynin ser binikan, darçîn û şekirê pê werbikin.
Serhildana Bûbanan an jî Serhildana duyem a Motkiyê (1934-35) yek ji serhildanên kurdan ên li Bakurê Kurdistanê ye.
Binyada destpêka vê serhildanê çewtiyeke mezin e: Di sala 1934 de eşîra kurdên dimilî ya Bûban li Motkiya Bedlîsê li hember romê serî hildide. Baweriya serekên bûbanan bi xeletî ew e ku serhildaneke mezin a kurdan nêzdibe. Ji ber vê yekê serî hildidin. Sûwarên bûbanî dajone navenda navçeya Motkî û wê gamore dikin. Belê di nava Motkiye de leşkerê romê re bin dikevin û xwe diparêzin çiyayan. Qasî salekî li çiye wek peşmêrgan li hember romê berxwedidin û pasê rom bi êrişeke mezin ve diçe ser wan û serhildanê dewîsandin dike.
Piştê dawiyandina serhildanê zilma romê wek hemû carên xwînxar e. Gelek gund û geliyên li Motkiyê tên şewitandin, axa, şêx û pisporên heremê hemû têne îdam kirin. Dewleta romê malbatên serhildêran ên ku ji vê komkûjê difilitin, sirgûnê Tirakiye û Balikesîrê dike.
Simon van der Meer (jdb. li Den Haag; m. li Genf) fîzîknasekî holandî bû. Sala 1984ê, bi tevî Carlo Rubbia Xelata Nobelê ya Fîzîkê werdigire.
Heya sala 1956ê di Philipsê de dixebite. Piştre heya malnişîniya xwe (1990) di CERNê de kar dike. Ji bo kopişîna (tûşîhevbûn) elektron û protonan, li wir bi fîzîknasên din re kana antîprotonê bipêşdixin. Ev sîstem sala 1981ê de tê bikaranîn.
Van der Meer, xeleka CERNê ya di hêta 400 GeVê de ye, him ji bo depokirinê, him jî kopişînê bikartîne. Angaşta Carlo Rubbia, vedîtina parçikên lawaz ên nukleer W+, W- û Z0 biserdixîne ku ji ber wê jî herdu bi hev re guncavê xelata Nobelê tên dîtin. Herwiha gelek xelatên din jî digire.
Sala 1966ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin.
Carlo Rubbia: "Simon van der Meer (1925–2011)." Di: "Nature", Hejmar 472, 2011, rûpel. 170
Welatên tevkar ên berê û yên nû
CERN (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire - Navenda Lêkolînên Nukleer a Ewropayê), laboratoriya herî mezin a ku li ser fîzîka parçikan lêkolînan dike, ceribandinên kopişînê (tûşîhevbûn) lidardixe.
Di sînorê Fransa û Swîsreyê de ye. Sala 1954'ê bi alîkariya 12 welatan hatiye avakirin. Niha 20 welat bûne endamê xebatên wê û 8 çavdêriyê dikin.
Li CERNê 2500 fîzîknas, 3000 alîkar dixebitin. Ji zêdetirî 80 welatan 8000 fîzîknas jî bi CERNê re têkildar dixebitin. Cihê CERNê yê herî girîng, tunela ku LHC (Large Hadron Collider - Kopişkara Mezin a Hadronê) lê ye, ye. Ev tunel di binê erdê de ye. Heya niha li vê laboratoriyê gelek lêkolîn hatine kirin.
Welatên berendam in.
YE, DYA, Hindistan, Japon, Rûsya, Tirkiye û UNESCO jî wekî çavdêr tevkariya xebatên CERNê dikin.
CERN, Mezintirîn Navenda Lêkolîna Fîzîka Dendikiya Cîhanê
[https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Edo_Makuy%C3%AE#CERN.2C_Mezintir.C3.AEn_Navenda_L.C3.AAkol.C3.AEna_F.C3.AEz.C3.AEka_Dendikiya_C.C3.AEhan.C3.AA CERN], mezintirîn labaratuwara dinyayê di warê Fîzîka zerreyên bingehîn û Fîzîka dendikî da ye. Ev navenda mezin û bêmînak di derdora bajarê Geneva û di sînora navbera Fransa û Suwîsrayê da hatiye avakirin. CERN, di 29ê Septembera sala 1954an da, ji aliyê Rêxistina Ewrûpiya Lêkolînên Dendikî va hatiye damezrandin û zêdetirî 61 salan e ku têda mezintirîn û bibandortirîn keşfiyatên dinyayê tên kirin. Gelek zaniyar û lêkolînerên cîhanê jiber xebatên xwe yên di wê navendê da, xelatên navendên herî binavûdeng yên dinyayê wek xelata Nobelê yên di warê zanistê da, bidestxistine û ev yeka han, nîşana girîngiya CERNê ye.
CERN, bi dirêjahiya 27 kîlometreyan, bi forma bazinê, di kûrahiya 100 metreyan di binê erda 2 welatên Firansa û Suwîsrayê da, hatiye avakirin.
WWW yan heman World Wide Web ku dibe Tora Cîhaniya Web’ê, yekem car ji aliyê Tim Berners- Lee di sala 1989 û Robert Cailliau di sala 1990 an da, li CERN, li ser navê ENQUIRE’ê, jibo danîna pêwendî di navbera zaniyar û lêkolînerên wir, hate avakirin. Internet, li CERNê keşf bû, di sala 1991an da yekem malper destbi xebatê kir û bikaranîna wê di 30ê Aprila sala 1993an da jibo her kesî azad bû.
Peymana damezrandina CERNê di 29ê Septembera sala 1954an da ji aliyê 11 dewletên Ewrûpaya Rojava va hate îmzakirin. Helbet ev yek bi avakirina Encumenke demkî, jibo çêkirina labaratuwaran di sala 1952an da, destpêbû.
Aniha zêdetirî 20 dewletên ewrûpî, endamê vê rêxistinê ne. 2600 karmend, 7931 zaniyar û endaziyarên wê hene ku numayendeyên 580 zanîngeh û navendên lêkolînê yên 80 welatên cîhanê ne.
Xebat û armanca serekeya CERNê, çêkirina alavên bilezkerên zerreyan(Tiny Particle Accelerator) û dezgehên din jibo lêkolînên fîzîkî di enerjiyên mezin da ye. Her 4 Xuyakerên mezin yên CERNê(Large Detectors: LHCb, ALICE, ATLAS and CMS), encama hevkariyên navnetewî ne. Navenda serekeya vê rêxistinê, li Meyrina ser bi bajarê Genevayê ye ku ji navendeke computeran pêkhatiye. Tenê di sala 2008an da, milyardek Dolar ji aliyê dewletên endam va, alîkarî ji CERN’ê ra hatiye veqetandin. Dewletên endam, her sal, 5 milyon Euro’yan didin rêxistina CERN’ê. Almaniya û Îngîltere, tenê jibo projeya LHC’iyê, heya niha zêdetirî 300 milyon Euro’yan xerc kirine.
Armanca avakirina LHC yanê Lihevlêxînera Mezina Hadron’ê(Large Hadron Collider), peydakirina zerreyên pir pir biçûk yên etomên nû û peydakirina bersiva zaniyaran ya liser çawaniya avabûn û çêbûna dinyayê ye.
Lihevlêxînera Hadroniya Mezin yan LHC, bilezkereke zereyan û lihevlêxînera, jibo nasîna baristeya maddeyên(mass) bi qasî ‎ cm, Ezmûna(ceribandina) modela standarda zerreyan, keşfkirina pêkhateyên peyda-nebuyî yên modela standard, Ceribandina Teoriya Makrowekhev û Teoriya Yekgirtina Mezin (Grand Unified Theories and Supersymmetry) e.
Armanceke din ya girîn ji vê projeyê, keşfkirina zerreya bingehîna Higgs Boson’ê ye ku fîzîkzanan, zerreyên bingehîna wê, berê va pêşbînî kiribûn. Zerreya Boson Higgs, dibe sedema pêkhatina baristeya zerreyên bingehîn.
Di vê labaratuwarê da, Proton di nava tûneleke 27 kîlometreyî da, bi lezeke pir mezin, lihev diqelibin, bi qasî 14 tirilyon Elektron Voltan, enerjiyê werdigrin û jiber vê lihevketina pir bihêz û mezin, îza Boson Higgs, tê xuyanê(qeyd dibe). Bilezdera han di 10’ê Septembera sala 2008’an da hate vekirin lê 9 rojan şûnda, jiber pirsgrêkên teknîkî û hilkişîna germahiya megnetên sûperderbasbar(super conductor) ku divê di germahiyên jêr da bixebitin, hate sekinandin. Lê cardin piştî 14 mehan di 21’ê Novembera sala 2009’an da, jinûva hate xebitandinê.
Xuyakerên din(ALICE, ATLAS and CMS), jibo lihevqelibandin û lihevxistina Yonan û berhemanîna Plasmaya Quark-Gluon jî, tên bikaranîn û heya niha ew karîne di germahiya zêdetir ji 10 tirilyon dereceyan da, pilasmaya Quark-Gluon’ê, çêbikin.
Gihîştin bi leza, mezintir ji ya Ronahiyê
Di 22’ê Septembera sala 2011’an da, encumena OPERA’yê ya li navenda CERN’a nêzîkê bajarê Geneva Sûwîsrayê, di labaratuwara netewiya Gran Sasso ya Îtaliyayê, dane zanîn ku ew karîne muon neutrinos’an bi enerjiya ji 17 heya 28 Gev(Gîga Elektron Volt) di mesafeya 730 kîlometreyan da, bi leza mezintir ji ya Ronahiyê(by a factor of 2.48×10−5 (approximately 1 in 40,000)), bilezînin û wê bi alava xuyaker, detekt û qeyd bikin.
https://en.wikipedia.org/wiki/Faster-than-light_neutrino_anomaly
https://en.wikipedia.org/wiki/Large_Hadron_Collider
Wergêr (ji Ingilîziyê): Edo Makuyî, Muhendisê Şîmî, sala 2000 ji zanîngeha dewletê
Kopişkara Mezin a Hadronê, tûşîkara mezin a Hadronê "(LHC'", bi Îngilîzî: "Large Hadron Collider")" navê projeyeke fîzîkî ya CERN e ye ku ji sala 2008'ê destpêkiriye.
Di sînorê Fransa û Swîsreyê de, 100 m li binê erdê tunela LEP heye ku 27 km dirêj e. Li vir LHC proton û îyonan dertîne nêzîkî hêza tîrêjê û paşê jî wan dikopişîne (tûşîhevtîne, li hev dixe).LHC, protonên bi enerjiya 450 GeV a ji SPSê digire, dertîne 7000 GeV (an jî 7 TeV). Ji bo qevdên protonan berevajî bibin, kehrebarên (kişanek, manyet, miknetîs) raguhêzbar tên bikaranîn. Ji bo manyet gihîner bibin, heya -271 pileyê tên cemidandin. Qevdên protonan bi lezgîniya 40 MHzê de tên kopişandin, ji kopişînê enerjiya 14 TeV rûdide.
Qeyxaneya Mêrdînê jî wekî qeyxaneya Wanê cureyek ji arxavkê ye. Ji arxavkê re bi tesîra fransî li Kurdistanê jî carnan "omlet" dibêjin. Taybetiya qeyxaneya Mêrdînê, şîr tevlî nabe. Ango bê şîr e.
Berê ji bo jinên ducanî ne (hemîle) dihat çêkirin, lewra dims ji aliyê şekirê tiriyê ve (glukoz), zerika hêkê jî kolesterîna baş ve, dewlemend e.
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin. Hêk û ardê biçelpînin, berdin nava rûnbirêşkê. Herdu aliyan wekî hev sor bikin. Bi kevçiyê yan kêrê bibirrin û dimsê berdin ser.
Xurabî ji koma nanikan e. Qurabî, qurabiye jî dibêjin. Bi azerî: قورابیه Qurabiyə, erebî: غرّيبة‎, romî (tirkî): kurabiye, yewnanî: κουραμπιές ye. Lebzîne jî cureyek ji xurabiyên pêjgeha kurd e.
Serpêhatiya xurabiyê.
Bi texmînî ev binavkirin ji herêmên soranîaxêvan belav bûye. Ji ber ku di nava gelên îranî de, faris xwedî dewlet in, rojavayî tevahiya dîrok, çand û hunera gelên îranî (kurd, faris, belûcî, gilakî, mazenderanî ûêd) dikin para farisan.
Ewropayî xwarinên rojhilata navîn pirranî dikin para ereban an jî îdia dikin ku ji ewropayiyan belav bûne. Ev ji oriyentalîzmê tê. Ji bo xurabiyê îdîa hene ku ji farisan derbasê yewnanan, ji wan jî ereban bûye.
Bi tesîra asîmîlasyonê li bakurê Kurdistanê ji xwarinên xuriniyê yên ji koma nanikan re kurabiye jî dibêjin. Eslê peyvê "xurabî" ye, di wateya "xurinî/xwariniyên ji nanikan ên çorsane" ye. Paşpirtika erebî +iye, wateyê plûral (pirane, pirejimar) dide û hinekê jî bêhna bajarîbûnê pê dixe.
Şêx Ebdurehmanê Garisî, ji devera Garisan xelkê gundê Xerxûrê ye. Di sala 1926-27'an de, digel hereketa Yaqûb Axa yê Erohî wekû serkêşekî wê hereketê li herêma Botanê şerê dewleta tirk kiriye.
Hevalên ku bi Şêx Ebdurehmanê Garisî re beşdarî di wî şerî de kirine, ji serî ve Yaqûb Axayê Erohî ye, Pîrezîn Axayê Garisî û Gurgîn Axayê Berwarî bûye. Di vî şerê azadiyê da piraniya Herêma Botanê ji dest Hikûmetê derêxistine û kontrol kirine. Ew şer çend heyv domandiye, lê belê Hikûmetê ew dorpêç kirine û di herêmê de asê mane.
Şêx Ebdurehmanê Garisî harîkarî ji Mala Şekir Axayê Giravî xwestiye. Ew eşîrên herêmê heta eşîra Ertûşiyan jî, bi harîkariya wan rabûne. Li geliyê Jîrkan derbeyên mezin li eskerên tirkan dane, li wêrê du tabûrên wan ibade kirine û rê vekirine, bi rêka gundê Kêsteyê derbasê Kurdistana Îraqê bûne. Ew xelkê ku hatine, li Zaxo, deşta Silîvanê, li Şingal, Mûsil û Duhokê berbelav bûne.
Di wê navê re leşkerên tirkan, Pîrezîn Axa û kurê wî, Yaqûb Axa û kurê wî (her wekî Seyîd Riza û kurê wî), Gurgîn Axa û gelek şervanên dî girtine, birine li ber çemê Ava Kezerê ew tev gulebaran kirine.
Şêx Ebdurehmanê Garisî, endamê hereketa Xoybûnê bûye jî û nêzînkiya wî pir bi Malbata Bedirxaniyan re jî hebûye, têkilî bi Şêx Ehmedê Berzanî re daniye û ji xwe berê têkiliya wî bi Mele Mistefa Barzanî re hebûye.
Lê belê piştî ku Şoreşa Şêx Ebdurehmanê Garisî berbelav bûye, Şêx Evdirehmên her têkiliyên xwe yên siyasî berdewam kirine û her di wê demê de têkilî bi Îhsan Nûrî Paşa re jî daniye.
”Ez jî bi Şêx Ebdurehmanê Garisî re bûm. Em çûn Kurdistana Îraqê. Pêşî em çûn ba Şêx Ehmedê Berzanî. Şêx Evdirehmanê Garisî harîkarî jê xwest, da em Şoreşa Agirî xurt bikin û herêma Botanê jî ji destên dewletê derxînin. Şêx Ehmed belê da Şêx Ebdureman ku dê harîkarî bike. Piştre em derbasî herêma Soranê bûn û em çûn ba Malbata Şêx Mehmûdê Berzencî, me harîkarî ji wan jî xwest.”
”Di vegerê da em hatin Hewlêrê, li wirê Reşît Axayê Turkman, Şêx Evdirehman bi destê îngilîzan da girtin. Îngilîzan Şêx birin Mûsil û 40 roj girtî hêlan. Wê demê mezinekî ermenî li Mûsilê hebûye, têkiliyên wî bi Ingilîzan re xweş bûne, wî Şêx Evdirehmanî da berdan.”
Li Zaxoyê ermeniyekî ji herdu çavan kor hebû, ez xelet nebim, navê wî Vartan bû, rojekê gote min: ”Du katibên Şêx Evdirehman ên ermen hebûne, hertim pê re digeriyan.”
Hevalekî min Pêşmerge jî hebû, babê wî çekdarekî Şêx Evdirehman bûye. Wî ji devê babê xwe weha seh kiribû û gote min: ”Şêx Ebdurehman piştî ji Mûsilê hatiye, derbas bûye çûye Sûrî.”
”Dema ku Şêx Ebdurehman hatiye Sûrî, têkelî bi Haco Axa û Nayîfê Paşê re daniye. Konsolosê Fransayê dîtiye. Li wêrê teybûra xwe kirine ku harîkarî bikin û bên şerê azadiyê bikin. Piştre Şêx çûye Bêrûtê û Mîr Celadet Bedirxan dîtiye. Dema Şêx ziviriye, Mîr Celadet kopalek û xencerekê dane Şêx Evdirehmanî.”
”Wextê Şêx Ebdurehman hat mala me, diya min pir xizmeta wî dikir. Rojekê ha me dît zelamek hat ba Şêx û tifekekî qut di destan de bû, du rext fîşek jî li pişta wî bûn, navê wî Necmoyê Sêrtî bû. Şêx Evdirehman jî zelam kom dikirin da derbasî Bakûr bibit û dest bi şerê azadiyê biket.”
”Necmoyê Sêrtî heroj derdiket ser banan, amacane (nîşan) datanî û tifek bera didanê. Me giliyê wî li ba Şêx Ebdurehman kir ku gundî gazind jê dikin. Şêx xwe li me aciz kir û got: Ev ne şuxlê hewe ye, Necmo xwe li min girtiye û hatiye.
”Wextê ku Şêx Ebdurehman hazirî dikir ku derbasî Bakûr bibe, nexweşiyeke xwîndarî di nêv Eşîra Garisan da peyda bûbû û hatibûn pey wî da here selaheta wan biket.”
Herwiha Mele Ehmedê Êrsî dibêje: ”Nameyek ji Îhsan Nûrî Paşa bi riya Mîr Celadet Bedirxan ji Şêx Evdirehman re hatibû û gotibû: ´Divê hûn li herêma Botanê dest bi hereketekê bikin da şer li ser herêma Agirî sivik bibit.”
Şêx Ebdurehman heman hereket dikit û diçit nêv Garisan, pêşî silaheta mirovên xwe kiriye û ew li hev anîne. Piştre tevî quweta pê re (Necmoyê Sêrtî jî pêre bûye) ji aliyê Herekolê ve çûne ketine nav tixûbê Wanê.
Şêx Ebdurehman Garisî cewab hinartiye ba axayê gundekî, da bêjinê ku Şêx ew şev mêvanê wî ye.
Çend zelam li dora Şêx hebûne û parastina wî dikirin. Lê belê pirî ku Necmoyê Sêrtî dirustiya xwe bi Şêx daye nîşandan, baweriya Şêx pir pê hatiye. Şêx jî gotiye zilaman: ”Bila tenê Necmo li ba min bimîne bes e, hûn tev herin karê xwe bikin.”
Zilamên Şêx Ebdurehmanê Garisî li herêmê belav bûne û çend kes jî çûne gund, Şêx û Necmoyê Sêrtî jî li devereke eyan mane. Nîvsaetekê şûnde îşaret dane Şêx da ew û Necmo jî herin wî gundî.
Şêx û Necmo dane rê û çûne ku herin gund. Şêx li pêşîya Necmo çûye, Necmo jî li pey Şêx bûye. Necmo gotiye Şêx: "Şêxê min, tu extiyar î, tifinga xwe jî bide min, da em zû herim."
Şêxê ku baweriya wî bi Necmoyê Sêrtî pir hebû tifeka xwe daye Necmo, destevala daye pêşiyê û ber bi gundê Axê ve çûne. Necmo jî hema yekê nekiriye didu û ji paş va tifek bera Şêx Evdirehmanî daye. Bi hingavtina berikê re Şêx li Necmo ziviriye û destê xwe avêtiye wê xencera ku Mîr Celadet dîyarî dabûyê da li Necmo bixe. Lê belê Necmo tifeka duwê berdaye û li destê Şêx daye.
Necmo piştî ku Şêx Ebdurehman kuştiye, serê wî jê kiriye û xistiye çeltikê xwe û çûye.
Gava zelamên Şêx Ebdurehman dengê du tifekan seh dikin, pêre pêre dizivirin û diçin ba Şêx Evdirehmanî, lê belê Şêx nabînin. Di wê şevê de gopalê Şêx dîtine û li hawîdor geriyane, geriyane û kelaxê Şêx ê bêserî li keviya rê dîtine. Kêra Necmo jî li wêrê dîtine. Êdî fêm kirine ku Necmo Şêx Evdirehman kuştiye, serê wî jê kiriye û bi xwe re biriye.
Piştî lêkolînan, zanîne ku Necmoyê Sêrtî serê Şêx Ebdurehman biriye qezake Wanê û teslîmê qeymeqam kiriye. Necmoyê Sêrtî ku mehkûmê dewletê bû, bi wê çalakiyê xwe daye efûkirin.
Mele Ehmed Yûsif xelkê Zivinga Botan e, wê herêmê rind dinase û cihê ku Şêx Evdirehman Garisî lê şehîd bûye jî, dizane.
Mele Osmanê Goyê gotiye; ”Şêx Evdirehmanê Garisî helbestvanekî bi navûdeng bûye.”
Mele Ebdurehmanê Xendekî gotiye: ”Şêx Evdirehmanê Garisî hatiye gundê me, bûye mêvanê babê min û gundiyan bi rêxistin kiriye.”
Şêx Ebdurehmanê Garisî bi xwe, xwediyê medreseyekê jî bûye. Ji wê medreseyê re digotin Medreseya Garisan û gelek kes li wirê xwendine.
Li herêma Garisan niha jî, piraniya mirovên Şêx Ebdurehman mela û xwende ne.
Lê mixabin heta niha jî kesî li ser Şêx Ebdurehman nenivîsiye û wî lehengê nijadî nedaye nasîn. Tenê kovara Hawarê hin nivîs bi tîpên erebî li serê nivîsîne û ew jî pir kurt bûne.
Dibêjin ku li qontara çiyayê Arnosê, raserî gola Wanê kaniyek heye, li ber kaniyê abîdeyek û li teniştê jî mizgeftek, bi navê Şêx Ebdurehmanê Garisî ye.
Ji goştê berxê tîkekebaba azeriyan û lülə kabab
Kebaba ask û bizina kûvî
Pêjgeha Azerbaycanê "(bi azerî: Azərbaycan milli mətbəxi)" yek ji pêjgehên dewlemend ên cîhanê ye. Gava mirov behsa pêjgeha welatekê bike, herwiha teknîkên çêkirina xwarinan, dîrok, dab û nêrîtên destexaneyê (sifre) jî dike. Xwarin-vexwarinên azeriyan bi yên gelên devedorên xwe re hevpar in, lê hin ji wan xwerû li Azerbaycanê deng vedane.
Pirraniya xwarinên azeriyan di qada navneteweyî de wekî yên romiyan (tirkan) tên zanîn. Di viya de rola Împeratoriya Osmanî û çûyîna romiyan bo Ewropayê mezin e. Dema tirk li Ewropayê bicih dibin, tevahiya xwarinên gelên herêmê jî li ser wan tên hejmartin. Bo minak lehmecûn xwarineke ereban e, lê li Ewropayê wekî "pîzaya tirk" tê binavkirin.
Xwarinên ji hevîrê, kufte, kilor, kebab, hêyavk, xwarinên sîr û mastê, selete û kulîçeyên rengîn pêjgeha azerî dixemilînin. Ji ber ku ferhengeke têkûz a kurdî-azerî nehatiye weşandin, dijwar e mirov bizanibe kîjan xwarinê re azerî yan kurd çi dibêjin. Lê gelek xwarin hevpar in.
Barankî (rûsî: баранки), an "zûşkî" ji koma nanikên pêjgeha rûs e. Mirov dikare bike wekî şîranî, kate, çerez jî binav bike. Lewra rûs him bi çayê re, him di şahî û mêvaniyê de dixwin.
Çapa wê (eşkêl) 4-12 cm e. Pirranî kuncî yan xaşxaşikê tevlî dikin. Cureyên wê yên bi bindeq, vanîlyayê jî hene. Heger bi zencefîlê be jê re pryanîkî dibêjin. Çêkirina wan dişibe ya xurabîyan.
Pêwîst in.
Ji van berkeliyan hevîr bistrên, di germiya 210 pileyê de bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin.
Hannes Olof Gösta Alfvén (jdb. 30ê gulanê 1908 li Norrköping; m. 2ê nîsanê 1995 li Djursholm) fizîknasekî swêdî bû. Ji ber xebat û îcadên wî yên di warê magnetohîdrodînamîk û fîzîka plazmayê, sala 1970yê guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin.
Dê-bavên wî Johannes Alfvén û Anna-Clara Romanus, herdu jî bijîşk bûn. Apê wî Hugo Alfvén komponîstekî navdar bû.
Ji sala 1926ê ve Alfvén perwerdeya fîzîk û felsefeyê dibîne, 1934ê payeya doktoriyê digire. Sala 1937ê li înstîtuta Nobelê ya bo teknolojiyê wekî profesor dest bi kar dike.
Sala 1935ê marî dibe (dizewice), pênc zarokên wan dibin.
Pêjgeha hindî yan xwarin û vexwarinên Hindistanê, xwedî gelek taybetiyan e û ji gelek aliyan ve pêjgeha hindî bandora xwe li yên gelên cîran kiriye.
Gava mirov behsa xwarinên Hindistanê bike biharbêhn (biharat) divê neyê jibîrkirin. Heya bigire hin şîranîyên wan jî bi biharbêhnê ne. Goştê mirîşkê ji yê sor bêhtir tê bikaranîn, ev jî ji baweriya hinduîzmê ye. Bi dehan cureyên nanê tên pijandin. Bi hindî ji nanê re "nan" dibêjin. Herwiha ew jî tendûrê dizanin.
Di nava herêmên Hindistanê de ji gelek aliyan ve cudatî hene. Li Hindistanê gelek baweriyên olî û hindikayî hene. Li bakurê welêt bandora xwarinên mongolî tê dîtin. Xwarinên ji berhemên şîr, goştê bizinê û berxê, kakil pirr tên bikaranîn.
Li rojhilatê şîranî pirr tên xwarin. Gelek xwarin li wir bi bendaliyan re hevpar in. Riz, li rojhilatê herwiha navdar e. Li başûr riz, xwarinên ji hevîrê, hêyavk, masî, fêkî navdar in û pêjgeha başûr dişibe ya tamîliyan.
Vîndalû (bi îngilîzî: "Vindaloo"; herwiha Vindalu) xwarineke gelek tûj (no), ji pêjgeha hindî ye.
Xwarin ji bajarê Goa belav bûye ku 450 sal peytextî ji mêtîngehiya Portûgalê re kiriye. Portûgaliyan him gelek xwarin ji hindiyan girtine, him jî bandora xwe li xwarinên wan kirine. Ev jî ji wan yek e. Navê "vinha de alhos" niha bûye"vindalho", "vîndalû".
Li biyanistanê jî hindistanî vê xwarinê dixwin û dane hezkirin.
Pêjgeha îrlendî, bi pêjgehên gelên cîran re gelek hevpar e. Goştê berxê, mirîşk, hêk, rûnê nivîşkî, berhemên şîr,mîdye, hêyavk pirr tên xwarin.
Di nava salên 1846 - 1851'ê de li Îrlendayê xelayeke mezin rû dide. Zêdetirî milyonek kes jiyana xwe ji dest didin. Salên xelayê tevahiya jiyana îrlendiyan diguherîne. Çandinî tê guhertin, 1,5 milyon kes koçber dibin, diçin Kanada, Brîtanya û DYAyê.
Heya sedsala 20em goşt kêm dihat bikaranîn. Masî cihekê girîng digire. Masî herwiha tên kelandin, biharatkirin jî. Kartol sedsala 16em tê Îrlendayê
Taştê.
Îrlendî taştêyê goştê mirîşkê yê qelandî, pudîng, kartolê biraştî, kuvark, frîngî û fasûliya qelandî, hêk, hingivê pirr dixwin. Bi goştê nivîşkî tostên rengîn tînin ser destexaneyê. Çay, ava porteqalê, şîr jî divê neyê jibîrkirin.
Navroj.
Masî, kartol, xwarinên giran ên goşt, gulaş, şorbe, hêyavk, cureyên kiloran tên ser destexaneyê. Niha bandora fastfoodê jî gelek zêde bûye. Îrlendî jî wekî kurdan pirranî di hev re tên ser destexaneyê (sifre). Ango di malbatê de, mêvandariyê de bi hev re dixwin. Gizêr, nan, kelem, bamye, lovî cihekê taybet digirin.
Beşek ji berhemê ku gihiştîya roja me.
"Sînem", berhemeke Feqiyê Teyran ya pirr ku wî ji dil gotiya ya. Ew berheme wî li ser jinake bi navê sînem a.
Beşek ji berhemê ev a. Tê gotin ku hê dirêjtir bûya...
Komara Plato, ji sala 1713'an
"Komar" an jî "dewlet" (;) navê pirtûka ku li şûn Platon maya ya. Ev pirtûk, hemû ji danûstandinên ku Sokrates bi mirovên din re dike ya. Lê ew di wan danûstandinên de, li ser hemû mijarên di jîyanê de ku tên aqilê wî, li ser wan disekinê. Ji ber vê yekê ji wan re tê gotin "danûstandinê sokratikî" û an jî "dîyalogên sokratik" jî. Mijarên têde, bi teybetî, felsefe ahlaq, jîyan, ol, xweza, mirov, cihê mirov di jîyanê û hwd, ku hê gelek mijarên din jî di nav de mijarên bi vî rengî ên felsefî di hildê rojava xwe. Sokrates, heta î ro, ti pirtûk ji wî nemana li roja me. Lê ji wan dîyalogan, tê bawerkirin û fikirîn ku ew di serê xwe de xwediyî çi bûya.
Rojkî (Rozegî) yek ji êlên kurdan ên dîrokî ye. Navenda êla Rojkî herêma Bedlîsê bû ye. Demeke dirêj li Bêdlîsê serwerî kiriye. Mîrneşîneka Rojikiyan (Şerefxaniyan) ji sala 1182 heta 1847 wek nîvotonom (yek caran jî serbixwe) li herêma Bedlîsê hikm kiriye.
Qebileyên/Komên Rojkiyan.
Li gorî Şerefxanê Bedlîsî êla Rojkî ji 25 qebîlan û du koman (eşîran) pêk dahat.
Her wiha 5 eşîr jî ên bînkî li Bedlîsê birê vê êlê bûn
Şehing, qaqlîbaz, peleçemk, kakilê bazan ("Laridae"), famîleyeke balindeyên beravî û masîxwer e li gelek beravên cîhanê dijîn û li hinek çeman jî têne dîtin.
Bi giranî bi masiyên seravî xwedî dibin. Bi "qaj-qaja" dengê xwe yê bilind navdar in.
Ev lîsteya cins û cureyên qalqlîbazan di rêzek e taksonomî.
Destûr, li welatekî weke xalên rêveberbirinê ên desthilatdariyê ne. Her welatek li gor şert û merc û pêşketina xwe xwediyê destûreka ku jê re tê gotin destûra bingehîn e. Destûrên Hamurabî û mana heta roja me jî, weke destûra pêşî ya mirovatiyê tê zanîn. Hundurê wê bi koladarî bû. Tê zanîn ku destûra pêşî li Mesopotamya ji aliyê keyê Babilî Hamurabî ve hatiye nivîsandin. Destûr, ji temen ve ji sê aliyan pêk tê. Aliyê pêşî aliyê erkî ê îdarî ya yê ku bi vê re dibê ye; aliyê duyem aliyê zagonî ye; aliyê sêyem, aliyê destûrî ya îdarî ya paya bilind e.
Li Kurdistanê, dihê zanîn ku di dema mîtanî, hûrî, gûtî, Medya, şadadî, merwanî û hwd de destûrî bi awayna cuda hatiye nivîsandin. Herî Dawiyê, ku weke destûra wê tê zanîn Komara Kurdistanê ya Mehabadê dema avabûnê, metneke xwe ya destûrî amedekiribû û bi wê re bi rê re li gor wê bi vê re birin dibû. Di deme dawiyê Başûrê Kurdistanê, çend ku hê destûreka wê ya bi serê xwe nîn a jî, nîqaşên çêkirina û temen afirandina Destûra bingehîn a kurd dihên kirin. Saziyên wê yên destûrî, weke dadgeh, rêveberîya erkî ya destûrî, wezerete dadî û hwd jî ava na û hene.
Korta dîroka pêşketina destûrê.
Dîroka destûran, ji dema sumeriyan, dest pê dike. Di dema sumeriyan de, her "bajarwelatek" xwediyê destûrek û an jî xalna qanûnî ku ji cihê tên bi karhanîn e. Bi vê re, pergala xwe ava kirina. Piştî wan re, her şaristanên ku hatina, destûr li gor awayê pêşketina xwe çêkirina. Di deme Girekê de ku weke deme felsefê û hizir tê zanîn, di wê demê de destûr bi awayekî weke yên roja me hatina nivşsandin. Tê gotin, ku destpêka destûrên demokratik li wir dest pê kirîya. di destûra hatî nivîsand ên wê demê de, mafê "demos" ku tê wate xalkê û "kirîtos" ku tê wate rêveberîyê, têde bi hev re hatiya rastkirin. Rêveberî, wê çawa bi xalkê re bijî û li xalkê guhdar bike, ew hatiya ser ziman. Di salên piştre de wê ev şeklên pêşketinê bi dom in. Heta ku serdem tê sedsale 18'an, êdî serdemeke ku tê gotin hemdem û zanîn û ragihandin tê de pirr li pêş a derdikeve û pêş dikeve.
Di destûr û pêşketina wê de serdemên hemdem.
Gelek cûyerên destûran hene. Ji cûreyê monarşît, heta ku digihijê yê demokratîk, hene. Ya ku wê şeklîbûna wan dide kifşkirin jî, şeklê nivîsandina wê û nêzîkatiya wê ya ji xalkê û li mafê xalkê ya.
Destûrên monarşît.
Destûrên Monarşît, destûrên ku li ser temenê rêveberî û desthilatdariya key û keytiyê ava na.
Destûrên demokratîk.
Destûrên demokratik, di roja me de, bûna. Destpêka pêşketina sadsale 18. û 19. bûya. Di roja me de, êdî bi wê re pêşdikevin. Têde mafê mirovan berî her tiştî pêşî li berçav digirê. Mafê, perwerdeê, pêşketin û xwe hanîna li ser ziman, ragihandin û hildanê, rêwîtî û hwd, têde bi mafê hemwelatiyê re tên misogerkirin.
Destûrên nîjadperest.
Destûrên nîjadparast, destûrên ku mafê komaka etnikî li ser mafê hemû kesên din re digirê û wê derdixe li pêş û diparezê ya. Minaq, li tirkî li gor destûra wê, tenê mafê bi zimanê tirkî perwerde heya. Mafê ti kesekî din bi nav û keseyet û koka xwe ya etnikî nîn a. Ev, destûra vê di parezê û bi bingeh dike jî, destûraka nîjadprarast a. Di her sê xalên wî yê pêşî de, dibêje ku " di nav sînorê tirkî de herkes tirk a" û ku ne tirk jî bê, wê bê tirk. Ev nêzîkatiya destûrî, di salên 1933´an de li almanya di deme Nazîyan de hebû û bi wê têgihiştinê bi milyonan ji xalkên din kuştin û ji dîrokê birin.
Destûrên etnikî.
Destûrên ku li ser nav û mafê komaka civatî ava na û wê diparezên in. Ji bilî wê, ti mafî û azadiya ti komên din ên civatî, nakê nava xwe de. Li dijî wan derdikeve. Weke ku li tirkî, nahaka isrer dike ku dibêje wê mafê ti kesekî bi navê wan di destûrê de cih negirê. Çend ku bahse çeêkirina destûreke nû jî dikin, û çend ku wê destûreke nû were çêkirin jî, wê newê hiştin ku jii bilî tirkî û navê tirkî pêde, ti navên xalkên ên û mafê wan têde cih bigirê. Bi vê yekê re, çendî ku guharîna çêdike jî, li dora têgihiştinaka estnikî çêdike. Jê nabuhurê.
Destûrên olî.
Destûrên olî ku î ro jê re li gor olî "şerîet" jî tê gotin heya. Pergala destûrî ya olî, bi wê tê zanîn û ser ziman. Lê her bawerî û felsefe, mirov karê bêje ku têde têgihiştineka destûrî heya. Çawa nêzîkatiyê li mirov û jîyane mirov û pêşketinê dike û çendî bi destûr e û bi sînor e, bi wê re dide der li berçav.
Destûrên felsefik û hizrî.
Minaq, weke ku di hizir û felesfe Zerdest de heya, ku bi kurdî "dualî" û an jî "dûalîtî" ya. Ev dualîtî, bûya herîkînaka felsefik ku î ro di bingihên pirraniya felsefeyan cih girtiya û ji ber vê tê gotin jê re êdî "Dûalîsm". Dualîsm, bi minaqa du heyîn û rengên dijî hevdû bi wan re tê ser ziman. Minaq, şev û roj, jîyan mirin. Jin û mêr û hwd.
Di sadsale me de destûr û mafê mirovan.
Di sadsale me de, destûr û maf bi hev re tên ser ziman. Lê têgihiştina netewî ya ku heya, car bi car bi vê yekê re dikeve nakokîyê de. Lê di roja me de, çend ku ewqas pêşketin bûna jî, hê jî, hemû gel ne xwediyê û azadiyê na. Ji ber nêzîkatiyên dewletên serdest ên serdest, nikarin azad bibin û mafê xwe yê destûrî bi kar bênin. Bi vê yekê re, êdî ji ber ku xwe nav afirênin ji dîrokê diçin. Di sadsale me de, li gor lêkolînên Unesco, "bi dehan ziman ji ber ku nebûna zimanê perwerde ji dîrokê çûna û hê jî, bi dehan ziman li ber çûna ji dîrokê na" di ancama wê nêzîkatiyê de.
Heyderî yan jî Heyderan navê êleke Kurdên ku li Serhed (Wan, Qers, Agirî, Erzirom), Dêrsim û Semsûrê dijîn e.
Piraniya endamên Dêrsimî bi zaravayê Kirmanckî diaxavin û li bakurê Dêrsimê (Pilemor) belav bûne.
Endamên Serhedî bi devoka Kurmanciya Serhedê diaxavin.
Gola Çildarê yan jî Gola Gurciyan (), goleke parêzgeha Erdêxanê ye.
Ev zeryaçe dikeve herêmeke nêzîkî sînorê Gurcistan, Ermenistan û Tirkiyeyê û 40 km ji Erdêxanê dûr e. Bilindiya wê ya li ser rûyê deryayê 1900 m ye û kûrahiya nîvekî 42 m ye. Rûberê golê 123 km² ye.
Biljana "Bilja" Krstić (bi sirbî: Биљана "Биља" Крстић) hunermendeke sirb e.
Di 9ê çiriya paşîn a 1955an de li bajarê Niš ji dayik bû. Bi taybetî giranî dide muzîka folklorî ya Serbistana Navîn.
Di destpêka kariyera xwe de Biljana li dibistana muzîkê ya "Dr. Vojislav Vučković" perwerdehiya muzîkê distîne û piştre mala xwe barî Belgradê dike bo ku li wir di Zanîngeha Hunerê ya Belgradê bixwîne.
Pistî qedandina zanîngehê Biljana dest bi kariyera xwe ya muzîkî dike û gelek bi ser dikeve.
Wê heta niha heft albûm derxistiye peyaseyê û xwediyê muzîkê ya fîlmên wek "Savior" û "Zona Zamfirova" ye.
Beljana dayika du keçikan e û bi wan re li Belgradê, payxeta Serbistanê, dijî.
Biljana demeke dirêj di muzîka Pop ya Yugoslav cih girtiye.
Tecrûbeya wê digihêje heta zarokatiyê, dema ku wê weke emdama Koroya Ciwanan xwe bi muzîkê mijûl dikir.
Di salên 70iyan de ew bû endama komên bi nav û deng ên bi navên "Suncokret" (solîst:Bora Đorđević û "Rani Mraz" (solîst: Đorđe Balašević).
Pistî belawbûna koma Roni Mraz, Biljana biryar dide ku êdî weke solîst bi hunera xwe berdewam bike, û di sala 1983an de albûma xwe ya ewil derdixe peyasê.
Herwiha, wê ji bo hin albûmên Balašević bû vokalîst.
Nûbar kovareke hunerî, civakî û sîyasîye ku li Almata ya Qazakîstanê tê weşandin. Bi zimanê Kurdî,Rûsî û Zimanê Qazaxî derdikeve.Alfabeya latînî û Alfabeya Kîrîlî tê bikaranîn. Kovar salê du caran tê weşandin û behsa jiyana Kurdên li çar parçeyên welat, Rûsya û Qafqasya dike.
Tevahiya nivîsaran bi zaravayê kurmancî têne weşandin. Sedema vê yekê jî ew e ku tevahiya Kurdên Asya Navîn ango Kurdên li Qazakîstan, Ûzbêkistan, Qirgizîstan û Rûsyayê kurmancîaxêv in.
Kovar di sala 1992an de bi navê "Kurd" derdikeve. Salek paşê ango di sala 1993yan de redaksiyon li hev dicive û navê kovarê dike Nûbar. Sedema vê yekê ne siyasî ye, lê çandî ye. Ji ber ku kovar çandî, edebî û hunerî ye, navê Nûbar baştir tê dîtin. Ji 1992yan heta niha Berpirsiyarê Sereke yê kovarê Kinyazê Brahîm e. Ew ji bilî vî karî, li zanîngeheke Almata’yê profesor e û Serokatiya Kurdên Qazakistanê jî dike.
Kunya kovarê eve.
Redaktorê Sereke: Kinyazê Brahîm, Koma Redaksiyonê: Oljas Sulemenov, Murad Auezov, Safar Abdullo, Kuznetsov E.A., Eskerê Boyik, Hesene Evdoye Eli, Hejmedîne Ehmed, Sewqi Dursunov, Ezîze Ziyo Bedirxan, Bariye Bala. Edîtor: Hejarê Şamil. Redaksiyon û Rêzkirina Nivîsan: Hesenê Hecîsilêman, Marîna Stukalîna.
Tiraja kovarê 1000'e, ji 96 rûpelê pêk tê û bahayê kovarê 200 Tengeye ku dike 12 Dolara.
Dewleta Qazakîstanê destura weşana Kurdî dide lê alîkarîya aborî nake. Kovar bi alîkarîya karsazên Kurd tê derxistin û belavkirin.
Çend navên ku heta niha wek nivîskar-helbestvan-lêkolîner di kovarêda nivîsîne ev in: Nadir Nadirov, Kinyazê Îbrahîm, Eskerê Boyik, Mihemedê Misto, Hesenê Hecîsilêman, Salihê Seyadî, Gulnaz Qasimova, Bariyê Bala, Hejarê Şamil, Huseyinê Hemîd, Rustem Biroyî, Ferîdûnê Lele, Hesenê Evdo, Mihemedê Silêman, Mecîdê Silêman, Dûrsûnê Têmir, Ûsivê Feqî Evdile.
Nûbar herêmên wekî Alma Ata, Astana, Taldikorxan, Çimkent, Taras, Qarataw, Qeşqebûlax, Îssîk, Kaskilên û Cambûlê jî di nav de, hema li tevahiya komara Qazakistan û Qirqizîstanê cihê ku kurd lê hene tê belavkirin. Beşek jî diçe nav Kurdên Moskova û Krasnadarê.
Pêjgeha Kîprosê yan xwarin-vexwarinên girava Kîprosê, şaxek ji pêjgeha Deryaya Navîn, parçeyek ji pêjgeha yewnanî e. Herwiha di bin bandora gelek xwarin û vexwarinên gelên herêmê de maye.
Îro li girava Kîprosê 80 % ji gelheyê, yewnan, 20 % jî romî (tirk) in. Girav di çerxa dîrokê de di bin deshilatdariya romayî, bîzansî, asûrî, îranî (faris, kurd, gilakî ûêd), ereb û gelekan de maye. Sala 1571'ê osmanî giravê dagir dikin, sala 1878'î jî brîtanî. 1960'ê girav serbixwe dibe.
Kîpros çendîn di bin dagirkeriyê de maye jî, hin tehmên taybet hene ku mirov tenê dikare li vir bibîne. Kîprosiyan biharbêhnên (biharat) tirkan, hêyavkên îraniyan, xwarinên hevîrê yên îtalîyan, sos û xwarinên quşxaneyê yên yewnaniyan bi dilê xwe guhertine, tehma devê xwe dîtine. Ji ber ku gelek çandiniya zebze û fêkiyan tê kirin, hêyavk, xwarinên quşxaneyê pirr tên xwarin. Ji goşt ê berx, beraz, kedanî (permalî, mamir, ango mirîşk ûêd) û mihê tê bikaranîn. Berhemên şîrê, masiyan jî divê mirov jibîr neke.
a> semboleke dualîzmê ye ku tê wateya "qencî û xerabiyê".
Dualîzm, (bi kurdî; "duî", "duîtî", "dualî", "dualîtî") xateka bi pergal e felsefî e tîgihiştînî ku bandûra wê li felsefe û fîlosofên ku piştre derketiya bûya ya. Koka gotinê "du" û yan jî "do" ya. Du, di kurdî de wateya didu tiştan a. Di temenê pirranîya hizrên ku li mesobotamîk de heya. Zerdeşt, ew bi felsefe kir û di deme xwe de hanî ser ziman. Bi têgihiştina afirandina "Ahûra Mazda" û "Ehrîman" hanî ser ziman. Ahrîmen xirabiyê û ne başîyê nimînêr dike. Ahûra mazda qancî û başîyê nimînêr dike. Qancî û xirabî timî li ber hevdû di şer de bûna. Bi vê yekê re, aliyekî têgihiştina dûalîsmê tê ser ziman. Piştî Zerdeşt re, çend Felsefe û Filosof hatin û çûn bandûra wê têgihiştinê bi têgihiştin û felsefeye ku wî afirand re lê bû. Bi teybetî di ola Êzîdîtîyê de, divêt ku mirov bahse wê bike. Li temenê qancbûnê bi li dijî xirabiyê re felsefe êdîtiyê, ev têgihiştin di demên wê yên berê de rûniştîya. Piştî êdîtiyê re olên yek-xwûdayî ên weke Cihûtiyê, Filehiyê û Misilmantiyê bixwe jî, di wan de bicihbûya. Minaq, têgihiştina "Bihûşt û Dojeh"ê ku mirov hildê li dest, mirov wê di hemû olan de bibînê. Ev têgihiştin, bi xwe re, wê di olan de bicih dike. Dîroka wê xata felsefik, dem bi dem bûya xwediyê pêşketinê bi demê re. Di têgihiştina Manî de jî heya û Manî hinekî felsefe wê hanîya ser ziman.
Gîyan û laş.
Gîyan û laş, du bêjeyên ku mirov wan bi teybet hilde li dest in. Di dûalîsmê de gîyan û laş, bi teybetî bi felsefe wê re tê ser ziman. Gîyan, ya ku di afirêne ya. Laş, qalibê wê ya, darêjka wê ya. Di demê re ew diguharê lê gîyan dimêne. Gîyane serdemî heta ku neçê cem xwûdê wê bijî
Feze û dem.
Dem û feze, di dûalîsmê de du gotinên teybet ên bingihîn in. feze, di bawerîya wê de, "bêbînitî"ya. "Hemû tişt tê de dalaqandî ya."
Jîyan û mirov.
Jîyan li dunyê bûya ku weke azmûneka ku mirov ya ku mirov wê têre herê ya. Ji ber ku mirov wê baş bi buhurêne jî, destûr û xal, zagonên ku xwûdê çêkirina hene û divêt ku mirov li wan binerê û bi wan riya xwe bibîne.
Di Êzîdîtiyê de dualîzm.
Êzîdîti, weke ola pêşî ya yek-xwûdayî, temenê vê hizrê afirand û bi demê re dem bi dem pêşketina bi pergal afirand. Di têgihiştina wê de, bihşst û dojeh, weke nimînêrê qancî û neqanciyê bûya. Bi vê yekê re xwediyê dîroka xwe ya demdirêj ya bi felsefe ya. Pergale hizrî ya êzîdîtiyê, dîroka wê, bi xwe re, wê demên wê hizrê pêşxistina.
Di felsefeyên ku hatina de bandora dûalîsm.
Bandora dûalîsm, li ber felsefeyên ku piştre hatina pirr bûya. Bi taybetî, li rojava, filouofên weke Kant, Huûmê û Destcartes û hwd, bandora wê hizrê li ser wan bûya. Kant, bi taybetî, ku wî jî ji Hûmê girtîya, li ser wê disekinê. Di wê temenê wê de, hizreke ku xwe diafirêne. Di roja me de, bi Dûalîsmê re, têgihiştinaka mezin bûya. Bi teybetî, piştî ku felsefe û çanda Asya ku bandora xwe hem li rojava da nîşandin, êdî bi wê re ew jî ket rojevê de. Lê Ev hizir û xat, xataka mezobotamik a. Mirov karê bêje ku di hemû hizrên ku koka ji mezobotamya ya, di wan de mirov karê şop û an jî bandûra vê hizra dûalîsmê bibînin. Bi vê re êdî hin bêşên din ku ji vê hizrê hatina afirandin û derxistin hene.
Dualîzma mirovî.
Dualîzma mirovî ku mirov ji aliyê keseyetê hilde li dest, bi wê weha tê ser ziman. "laş û gîyan" ku jev weke dualîyan tê zanîn in.
Dualîzma Mengiwer.
Ku ji aliyê ahlaq ve bi hebûna ahlaq û dijî ahlaq tê ser ziman. BI gotina din jî mirov karê gotina etikk bêne ser ziman. "qancî û xirabî" bi hev re di vir de tê ser ziman. Manî li ser vê pirr sekinî bû. Bandûra wan hizrên Manî yên li vir mazin dibin li felsefeyên piştre jî.
Dualîzma Rewîst(Ahlaq).
Dualîzma ahlaq, Li ser temenê baweriyê, ku baweriya xwe bi çi têne ya. Bawerîya mirov ya ku heya, yek, û an jî hirse mirov, û an jî û hwd, ku dikê ku xira bik û ji rê derve. Minaq, di ola Misilmantiyê de Bahse "iblis tê kirin û tê gotin ku "ew hertimî dike ku mirov ji bawerî û olîya wî ji rê bibe" û hwd.
Dualîzma Politikî.
Deme ku di rêveberîyê de di têgihiştin jev cuda hebin û bi hev re ne jev bin û car bi car jî, weke deme deme Şoraşa firansa ku bi hev re li ber hevdû bin dihê jiyin. Di aslê xwe de, ev hemû têgihiştina di welatan ya muhalafetê ku partiyak tê ser kar û yek dikeve muhalafetê de, ji vê têgihiştinê afirîya û ketiya fermiyetê de. Bi vê yekê re, Dualîzma politk, ji aliyê ahlaq, felsefe, û hwd, bi serê xwe di roja me de xata xwe ya pêşketinê daya ava kirin.
Dualîzma Maf û azadiyê.
Di roja me de, êdî ev jî weke şaqakekî wê, afirîya û bûya. Mafê, mirov mafê netewî û hwd, di wan de jî di temenê wan de dihê ser ziman.
Helîme, penîrê jajiyê, yan xalûmî (yewnanî "Χαλλούμι") penîreke nerm ê ji şîrê dewar an bizinê ye. Li girava Kîprosê deng vedaye. Ji vir 2000 sal berê jî li vê giravê dihatibûye xwarin. Wekî penîreke kîprosî tê binavkirin lê wan jî ji gelê bedewî girtine.
Bedewî ji şîrê mihê çêdikin. Dişibe Mozzarellaya îtalî. Penîrê jajiyê di arxavkê de, tenê yan bi zebzeyekê tê qelandin jî li mozzarelllaya îtalî pirranî bo taştê yê tê bikaranîn û naqelînin.
Tirkiye û doza helîmeyê.
Dewleta Romê (Tirkiye) sala 2007'ê, bi daxwaza fermî ya wezerata çandiniyê ya bakurê Kîprosê serî li YE'yê dide ku vê penîrê li ser navê tirkan tescîl bike. Daxwazî di tîrmeha 2010'ê te tê redkirin. Tirkiye îcar jî li hundir têdikoşe û di 7'ê tîrmehê 2010ê de, Înstîtuta Patentê ya Tirk jî viya li ser navê "tirkên bakurê Kîprosê" tomar dike û wekî markayek tirk viya bi fermî tescîl dike.
Ji sala 2008'ê ve ji aliyê şaredariya Lefkonîkoyê (Λευκόνοικο, bi tirkî kirine Geçitkale) ve, li ser navê vê penîrê festîval tê lidarxistin. Ev penîr ji bedewiyan belav bûbe jî, her sal di vê festîvalê de wekî penîrekî tirk tê pîrozkirin.
Şîrê teze û to di germiya laşê mirov de tê germkirin, av û xwê (solin) tên tevlîkirin û bi hevre dîsa tên germkirin. Ava wê tê darivandin, hinekê tê rawestandin.
Bi qasê bêçiyê divê stûr be û wekî çargoşeyî tê parîkirin. Parîyên penîrê di nava jajiyê de bi qasî 10 deqeyan dikelînin. Ji nava jajiyê dertînin, xwê û pûjanê pê werdikin. Li bakurê Kurdistanê, li hin deveran bi tesîra zimanên cîranan jê re "penîrê teleme" jî dibêjin.
Pêjgeha fransî () pêjgeha neteweyî ya Fransayê ye. Taybetiyên pêjgeha fransî, sala 2010'ê ji aliyê UNESCO'yê wekî dewlemendiyeke cîhanê hat îlankirin û ket bin parastinê.
Xwarin-vexwarinên fransî di cîhanê de navdar in. Fransî bi dewlemendiya xwarinên xwe, dab û nêrîtên servîskirinê, kalîte û kibariyê tên naskirin. Bo fransiyan xwarin karekî girîng e û di jiyana mirov de cihekê wê yê girîng heye. Fransî bo têrxwarinê naxwin, hewl didin ku destexaneyê (sifre) bixemilînin, xwarinên çêjdar bixwin û xwarinê şên bikin.
Hîmên pêjgeha fransî bi giranî di serdema navîn de hatine danîn. Fransiyan bi sedsalan kolonyalîstî kirine. Ji seranser cîhanê xwarinên koloniyan anîne, di pêjgeha xwe de ceribandine. Di sedsala 16em de xwarin, aşpêjî û aşpêjan, di nava çînên serdest de qîmeteke mezin dîtine. Dewlemendan dixwestin xwarinên herî xweş bixwin, aşpêjên herî baş ên wan bin. Hêj di sedsala 16em de pêşbaziyeke wiha rûdaye.
Fransiyan tevahiya dewlemendiya pêjgeha Deryaya Navîn di xwe de hewandine, xwarinên wê bikategorî kirine, norm ê terîfeyên wê standard kirine. Bandora pêjgeha fransî gelek li ser pêjgeha Ewropayê heye. Di nava herêmên dîrokî yên Fransayê de ji aliyê xwarin-vexwarinan ve cudahî hene.
Taybetiyên pêjgeha fransî.
Penîr, jambon, midye, kevjala deryayê (îstakoz), canberî, masî û çêjên deryayê yên din, arxavk, goştê mihê, parî (schnitzel), kuvark, xwarinên ji hevîrê, hêyavkên rengîn gelek tên xwarin. Aşpêjxaneyên herî bikalîte li navenda Parîsê ne. Şeraba herî bitehm û navdar jî, ya fransiyan e. Gava mirov behsa Fransayê dike, penîr, nan û şerab bibîr tê. Li dora 1000 cureyê penîr tên çêkirin. Li Fransayê dewlet girîngiyeke mezin dide pakijî û hîjyena aşpêjxaneyan (restorant), birêkûpêk kontrolan dike.
Kulîçe, kate (bo mînak croissant), rûnê nivîşkê, kafê (qehwe), kremayên çîkolateyê, herwiha fêkî yan wekî kurdan heşîniyê dixwin.
Fransî heya ji wan tê dirêj dimînin li ser destexaneyê (sifre). Him xwarinê dixwin, him suhbetê dikin. Kurd jî bi zivistanê û demên fireh de, hez ji suhbeta li ser destexaneyê dikin. Bi havînê û demên xebatê de ev derfet bidest nakeve. Li Fransayê jî fastfood roj bi roj bipêş dikeve lê fransî di aliyê fastfoodê de ji welatên din ên Ewropayê cudatir e, kêm bala xwe didin fastfoodê.
Şîv.
Şîv ji sê qoran pêk tê, hors d'oeuvre (ordoêvr) ango xawarina sivik, xwarina sereke yan giran û dawiyê şîranî, nan, selete, penîr an şerab. Kurd şîva germ dixwin. Berê di palasên mîr û dewlemendan de selete, qehwe pirr dihatine bikaranîn.
Qereş şîraniyek ji pêjgeha kurd e. Heger ji qeresîyê hatibe çêkirin navê wê dibe "qeres", heger ji mewij an qeysiyê be jî "qereş". Li ser navê vê şîranîyê lêkonîkekê nîne lê îhtîmal e ku berê tenê ji qeresê dihatibûye çêkirin. Li herêma Amedê bêhtir tê zanîn.
Mewij û çîrê ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibin. Sibeyê tiriyan pakij bişon, bi avê bidin ser agir. Keliya, bipelixînin, li makêşê bixin, avê lê zêde bikin (bila dîsa bibe 1 lt), dîsa bidin ser agir.
Qeysiyan herwiha bişon, tevlî bikin. Qeysî nermijî bûn, şekir berdin navê û du caran kelê pê bînin.
Devtiyê tevlî bikin, bipelixînin, bi wê jî du caran kelê pê bînin û li binikên servîsê yên xwarinê parve bikin.
Jambonên nûjen di sarincan de bi mehan xirab nabin
Pelikên jambonê di nava nan de
Jambon, kenge, pîltan berhemekê goştê ye. Bêjeya "jambon" ji fransî derbasê romiyan (tirk), ji wan jî kurdan bûye. Di zimanê kurdî ji bo her berhemekê goşt binavkirineke taybet heye. Ji ber ku zimanzanên kurd li ser pêjgeha kurd ti xebatekê nekirine, "pîltan", "kenge", "parî" ji van kîjanê mirov dikare bo jambonê bikarbîne ne kivşe ye.
Li Amerîka û Ewropayê pirranî ji goştê berazê tê çêkirin. Goştê pîlê bi xwê (solin), şekir, biharbêhn, nîtrat ûêd tên çêjdarkirin û tenê yan di xwarinan de tên bikaranîn. Jambonên xavî tên xwarin, ên ji goştê kedanî û golikê jî hene.
Li welatên misilman ji ber ku goştê berazê tabû ye, jambonên kedanî û goştê sor gelek in. Li Kurdistanê jî niha di marketan de jambon tên firotin, pirranî li bajaran dikeve pêjgehên malan.
Pot-au-feu (gotin: [pɔt‿o fø]; bi fransî tê wateya « quşxaneya li ser agir »), hêyavkeke klasîk a fransî ye. Bi taybetî li bakurê Fransayê tê xwarin. Xwarineke quşxaneyê ya pêjgeha fransî ye. Ji zebze, goştê dewarê ye. Ji ber ku ava wê û goşt-zebzeyê wê cuda tên xwarin, gorî pîvan û normên pêjgeha kurd, ev xwarin him şorbe ye, him jî hêyavk.
Gelek variyatên vê hêyavkê hene, lê ya klasîk de divê gizêr, pîvaz, şêlim (binerd, şelxam), pirasa (qurad), bendik (kerefz, kerewîz) hebin. Wekî biharbêhn (biharat) jî îsota reş û garnîturên cuda tên bikaranîn. Ji ziman, parsû, pîlê dewarê goşt tê tîkekirin, pakijkirin. Wekî hêyavkên din berê goştê hindik diqelînin, dikelînin û zebzeyan li quşxaneyê zêde dikin.
Pirranî berê ava goşt, ava vê xwarinê tê servîskirin, paşê jî goşt û zebze. Fransî goşt û zebzeya bêav, bi gormiz (xerdel) û tirşînê dixwin.
Ferhenga tirkî-kurdî ya Mehmet Tanrıkulu
Mehmet Tanrikulu, Mem Ronga (1 sibat 1952ê li Farqînê)
Nivîskar–helbestvan Mehmet Tanrıkulu di sala 1952an de li Farqînê hatiye dinê. Wî, lîse û înstîtuya perwerdehiyê li Amedê kuta kir. Ji sala 1986an şûn ve derkete derveyî welêt û li Germanistanê dijî. Wî di kovara Tîrêj de edîtorî kiriye û di sala 1995an da li Swêdê pirtûkeke helbestan a bi navê "Destê min li destê te digere!" çap kiriye.
Tanrikulu, Mehmet
William McKinley, Jr. (jdb. 29ê kanûna paşîn 1843 li Niles, Ohio; m. 14ê îlonê 1901 li Buffalo, New Yorkê) siyasetmedarekî ji Partiya Komarger û 25em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1897 heya mirina xwe, 14ê îlonê 1901ê serokdewletî kiriye.
Sala 1861ê tevlî şerê navxweyî yê Amerîkayê dibe. Ji 1877 heya 1890 di kongreya DYAyê de peywirdar e. 1891 heya 1896 parêzgarê Ohioyê ye.
Di dema serokatiya wî de ji bo koloniyan şer di navbera DYA û Spanyayê de derdikeve. Dawiyê de Kûba serbixwe dibe.Filîpînan, Porto Rîko û Hawaii dikevin bin desthilatiya Amerîkayê.
Ji aliyê kujerekî polonî Leon Czolgosz ve tê gulekirin û jiyana xwe jidest dide.
Dudestik, şûrê mezin, şûrê Beraziyan, Berazkî, qirro "(li Ewropa pirranî: Zweihänder ango dudestik)" yek ji şûrên sereke ye ku kurdan jî bikaranîne. Şûrekî kurdî ye. Di wêjeya devkî de navê wê pirr derbas dibe. Ji ber ku lêkolîneke zanistî li ser lîteratûra şûrbazî û dîroka şer a kurdan nehatiye kirin, pirr dijwar e ku mirov pê derbixe ka çend cureyên vê şûrê li Kurdistanê hatine bikaranîn.
Agahiyên de destan de hene, yên ewropayiyan in. Gorî tomarkirinên Ewropayê ev şûr beriya beriyê li herêma ku Kurdistan jî di nav de ye, Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Egîptiyan (misir), keltî û yewnanan ji wan girtine û derbasê germanan jî bûye. Li Kurdistanê çima jê re "şûrê Beraziyan" an "qirro" gotine ne diyar e, nayê zanîn.
Li Ewropayê cara pêşîn di sedsala 15em de navdar bûye. Şûrê şervanan bûye, giran e. 2-4 kg giran, heya 5 cm biber, heya 180 cm dirêj e.
Xîlok navê şîraniyeke pêjgeha kurd e. Li Amedê nav daye lê li gelek herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Romiyan (tirk) bi navê "deve tabani türk tatlisi", kirine markayeke tirkî û girtine bin parastina înstîtuta patentê ya tirk.
Melzemeyan di nava ardê de bistrên. Hevîr 30 deqeyan bidin rawestandin. Pirr tenik vebikin, gûzê pê werbikin. Wekî bexçikê çar goşeyan bi ser de bipêçin.
Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, bi kefgîrê hevîrê bikin nava rûn, biqijilînin. Paşê berdin nava doşaviya sar. 5 deqeyan nav de bihêlin. Dikarin li binikên servîsê parve bikin.
Qetmera Dîlokê, gelek dişibe ya Sêwas, Xarpêt û Rihayê. Deverûn, nanê tewikî yê rûnkirî, tewtew, eşîrkî, qatmer hevwate ne. Gorî pîvan û normên pêjgeha kurd, qetmer him şîranî ye (heger şekir an doşavî bikevê), him jî nîne. Heger bi şikevayê be û ne şîrîn be kilor, heger ji hevîrê çorsane be û pelhevîrkên wê gelek zêde stûr bin, dibe kate. Tenê ji girikên dagirtî be, dive parxaç.
Pîvanek doşaviya qedayîfa rêsî di ya Dîlokê de carcaran tê bikaranîn lê berê di standardê de nebûye. Li Meledîyê pirranî ne deverûn lê navê "qetmer" tê bikaranîn.
Ardê xwe têxin teşt an badiyekê, nava wê vebikin. Vi av û xwê bistrên, hevîrekî hişk amade bikin. Bi qasî hêkê, 10 girikan çêbikin, nîv saetê bidin rawestandin.
Fistiqê Dîlokê bipişirînin, bipelixînin, şekirê tevlî bikin, tevbidin. Ev ji bo hundirê wê ye.
Pelhevîrkan vebikin, ango girikê xwe vebikin, bikin pelhevîrk (şikeva). Wê têkela we ji bo hundirê wê çêkiribû têkin nava pelhevîrkan û bigirnijînin, bipêçin. Ango pelhevîrkan wekî xingalê girêbidin.
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, bi kefgîrê qetmeran bikin nava rûn, biqijilînin. Paşê jî di nava doşaviya sar de binoqînin, derînin li binikên servîsê daynin.
Raperîna Babek, di nave salên 816 û 838'an dibêt. Ew Serhildan, Kurdên Hûrrem û Horasane, dikin. Di deme ku Xalifê abbesî Mitasîm, raparîna Babek li ber wî dibêt. Di Serhildanê de, xalîf Abbasî diçê biser babekîyan de. Lê çendî ku diçêt bi wan de. dike û nakê ku wan têk nabê. Piştre gotinên qirêj di derbarê wan de dide derxistin û dide gotin ku "Kur bi dayika xwe re û keç bi bawê xwe re dirazihê". Bi vê gotinên ku ji devê hin alimên oplî re ku dide gotin re dixwezê ku bertekekê li dijî babkiyan bide çêkirin. Lê çê dike û nakê, dikarê wê berteke ku dixwest li dijî wan bide çêkirin. Piştre, bi awayekî xayintî, tê gotin ku serokê raperînê û keyê wan Babekê Xûrremî bixwe digir in. Piştî ku ew hat girtin, êdî pirr êşkenceyên mazin lê dikin. Lê çê dikin û nakin, ew radestî wan nabê. Li ber xwe dide heta dawiya kêlîka xwe. Piştre heredû ling û destê wî bi saxîtî jê dikin. Piştre dikin ku wî li ser hasp bi wî rengî di nava xalkê de bidina gerandin. Lê ew jî, di wê rewşê de jî ku dest û lingên wî jê dikin jî, ew li ber xwe dide. Berî ku wî bi dest û ling jêkirî, tê gotin babek, ji mirovên ku dest û lingên wî jêkirina, di xwezê ku hinek xwûna wî li rûyê wî bêxistin. Piştî ku ew wilo dibêje, edî yên ku dest û lingên wî jêkirina jê dipirsin ku ka çima ew vê yekê ji wan dixwezê, ew jê vê bersivê dide wan;
"We, dest û lingê min ji laşê min kir, xwûna laşê min hertimî jê dikişihê. Ku xwûn ji laş hat kişandin, wê rûyê min sipî bibe, ji wê jî heya ku xalk bibêjin ku ji tirsa rûyê wî sipî bûya, ji bo ku rûyê min sipî newê xwûyakiirn, hinek xwûna li rûyê min xin,"
deme ku babek dibîne ku ew mirovên dora wê xwesteka wî bicih neyênin, êdî ew xwe diavêje ardê û rûyê xwe dike nava xwûnê de û bi xwûn dike. Piştre di wê heyemê de Xalîfê wê rewşê dibîne û jê diprsê, babek jî, hinegî ev gotinên xwe yên ku berê wê kêlkîkê gotibûn, di wê heyemê de carek din bi heman rengî ji xalîfe re jî dibêje. Xalifê ku wan gotinan dubara ji wî his dike, êdî pirr di dilê xwe de bi tirs dibe ji wî....
Dema raperînê.
Dema raparînê di nava salên 816 û 838 e. piştre jî, çendî ku xalifê bi girtin û kuştina babek xwest ku ancama ku bidest bixe jî ew ancam bidest nexist.
Qedayîfa rêsî, cureyeke qedayîfê ye, li Amed, Xerzan û Botanê tê çêkirin. Hewceyê gotinê ye mirov bêje, qedayîf di pêjgeha ereb û pêjgeha asûrî de herwiha cih digire.
Şekir û avê tevlîhev bikin, bo doşaviyê bidin ser agir, kel pê ket, bi qasî 2 deqeyan jî bihêlin û ji ser agir bigirin.
Fistiqan bixaşînin, qalikên wan bigirin, bidarivînin, ziwa bikin. Qedayîfên rêsî li ser maseya pêjgehê raxînin, fistiqan tevlî bikin. Pê seriyên qedayîfa rêsî bigirin, badin.
Qedayîfa wekî werîsê bûye, bînin ji nava sêniya firneyê ve berî bi dorê bialînin (fetilandin, giloverkî gerandin, spîral). Ango wekî fesalî (kilor)ê bikin.
Rûnê bihelînin, hinekê germ bû, berdin ser qedayîfê, li ser agirdankê (manqel, mantêz) binê qedayîfê bipijînin. Rûnê wê bidarivînîn, qedayîfê wergerînin, alngo aliyê pijiyayî bidin jor, rûnê wê dîsa berdin serê, aliyê din jî bipijînin. Rûnê zêde bidarivînin.
Doşaviyê bi germî berdin ser qedayîfê (ango qedayîf sar nebûye, berdinê). Dîsa bidin ser agir, hinekê din jî bipijînin. Bila ne pirr be, bi qasî 5-10 deqe.
Ji ser agirdankê daynin, bihêlin bila sar be û bînin ser destexaneyê (sifre), servîs bikin.
Rayoşû meketîp (? navê rastîn) deverûnek ji parêzgeha Sêrtê ye. Li ser navê wê lêkolînek nehatiye kirin lê bi texmînî nav ji zimanê gelê cîran mihelemîyan e û di wateya "di dirûvê nameyê-mektûbê de" ye. Mihelemî jî li Kurdistanê dijîn, êleke neteweya ereb in û xwarin-vexwarinên wan pirr dewlemend û rengîn in.
Hêkan biçelpînin nava ardê, bi 1 KÇ rûnê zeytê û 1 KÇ mastê bistrên, ji wê hevîrê pelhevîrkê (şikeva) vebikin. Pelhevîrkê raxînin, kakilê gûzê li ser belav bikin. Heger pelhevîrka we mezin e, hûn dikarin ji hevîrê we straye, du pelhevîrkan derînin.
Pelhevîrkê qat bikin, di dirûvê pêçekê de (zerfa nameyê) amade bikin. Di nava rûnê qijilandî de van pêçekan biqelînin. Paşê di nava doşaviya ku ji dimsê (heger dims nîne şekir) hatiye çêkirin bikin û derînin, servîs bikin.
Doşaviya dimsê ji xwe hêsan e, dimsê berdin nava avê, li hev bidin.
Louis Eugène Felix Néel (jdb. li Lyon; m. li Brive-la-Gaillarde) fîzîknasekî fransî bû, sala 1970yê gundavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê hat dîtin.
Xêbat û lêkolînên berfireh li ser fîzîka parçikan û antîferromanyetîzmê dike û xelata Nobelê jî ji ber wê didinê. Di zanîna fîzîkê de hin têgîn bi navên wî hatine binavkirin. Bo mînak Néel-Temperatur û Dîwarê Néel.
Di zimanê teknîk ê kurdî de ji amûra ku weşana torê tê de tê kirin, pêşkêşker tê gotin. Di îngilîzî de "server" û di tirkî de jî "sunucu" ye.
Pêşkêşker bixwe jî wekî komputerekê ye û bi Pergaleke Xebatê dixebite. An Linux, an Windows Server an jî Pergaleke Xebatê ya din li ser hatiye sazkirin û digel hinek bernameyên anti-hacker dixebite.
Xwarineke pert, binikeke tîpîk ji pêjgeha estonî
Pêjgeha estonî gelek di bin bandora pêjgeha rûs, pêjgeha alman û ya skandînavî de maye. Xwarin-vexwarinên Estonyayê gelek dişibin ên gelên cîran.
Heger mirov behsa taybetiya pêjgeha estonî bike, tirşînên ne pirr şor in, goştê berazê, kartol, kuvark û berhemên şîr xwe didin pêş. Estonî jî wekî almanan tirşînên tehma wan ne şor in, heya hinekê jî şîrîn in hez dikin. Alman tirşînê wekî xwarineke neteweyî ya alman didin nasandin, bi taybetî tirşîna kelemê. Dîsa, kremayên tirş, sosîs, şorbe û hêyavk jî tên xwarin.
Estonî ji almanan bêhtir cih didin biharbêhnê (biharat). Biharbêhnê tevlî sosîsan jî dikin. Masî û çêjên deryayê pirr tên bikaranîn. Masiyên xwêkirî, bi kartol xaşandî, kremaya tirş, pîvaza wekî xelekê hatiye hûrkirîn, xwarineke navdar a estoniyan e.
Estonî
Pêjgeha spanî ji xwarinên-vexwarinên Spanyayê re tê gotin. Di nava herêmên Spanyayê de ji aliyê xwarin-vexwarinan ve gelek cudatî hene. Masî û çêjên deryayê cihekê sereke digirin. Ji zebzeyan kartol û berê beqleyan navdar in.
Pêjgehên herêmî û yên gelên Li Spanyayê dijîn.
Li Spanyayê jî wekî Tirkiye, Îraq û Îranê ne tenê neteweyek dijî. Li Spanyayê ji xeynî spaniyan baskî, katalanî gelên din jî hene.
Kama ji bo xwarinê tê amadekirin
Kama têkelek ji tarîgan (çewder), şoqil (baqilê xatûnî, polik), ceh û xamkêsanê (baçîk, xirpûk) ye. Li herêmên Estonyayê, amadekirina vê xwarinê de hin cudatî hene.
Kama, berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) sereke ye di pêjgeha estonî de. Li Estonayayê di taştêyê di bi şîr, rûnê nivîşkî yan kefîrê tê amadekirin û xwarin. Şekir, hingiv bo şîrînkirinê, îsota reş jî bi tûjkirinê (no) tê pêwerkirin.
Siyamend Birahîm nivîskarekî kurd e yê ku di sala 1925'an de li parêzgeha Hesekê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî, navîn, lîse û fakulteya îngilîzî (salek) li Şamê xwend. Bi zimanê erebî û kurdî helbest û gotaran dinivîse.
Di sala 2000'an de 3 mehan di girtîgeha Şamê de ji bo çapkirina Kovara Aso girtî ma.
Pêjgeha baskî ji xwarin-vexwarinên Baskistanê (Welatê Baskî) re tê gotin. Gelek hevparî bi pêjgeha fransî re hene. Bandora xwe li pêjgeha spanî kiriye û gelek jî ji wê girtiye.
Dab û nêrîtên destexaneya baskî.
Baskî jî wekî kurdan mêvanhez in, hez ji bihevrexwarinê dikin. Bi hev re him dixwin, him jî xwarina dixwin amade dikin. Ango mêvan çû mêvaniyê ne tenê dixwe, dikeve pêjgehê, alîkariyê jî dike. Pirranî di nava mêran de wiha ye, mêr bi mêran re, ji bi jinan re. Lê heger jin çû civata mêran mêvaniyê, nakeve pêjgehê, mêr jê re xwarinê amade dikin.
Li Baskistanê gelek komeleyên xwarina kollektîv hene. Kê bixwaze, gorî kêfa xwe û tehma devê xwe tevlî komikekê dibe, dibe endam. Wekî endam diçe komeleya xwe, tevlî çêkirin û xwarina xwarekan dibe. Ev him erzan e, him jî mirov dikare bi mirovên tehma devê wan hevpar in re, demên xweş derbas bike.
Greva birçîbûnê, mangirtina birsîbûnê, mangirtina birçîtiyê, awayeke berxwedana pasîv e. Kesên ku tevlê dibin bi zanebûna ziyan û mirinê xwarinê red dikin.
Greva birçîbûnê ji berê ve li hemû cîhanê weke berxwedana siyasî tê bikaranîn. Wek di hemû grevan de, mangirtina birçîbûnê ya siyasî jî rêpîvaneke elenî ye û xwediyê armancekê berbiçav e. Ferqa di nava greva birçîbûnê û rojiyê ev e.
Encamên wê yên fîzîkî.
Heger redkirina xwarinê ji sê hefteyan dirêjtir bidome, ziyanên cidî yên fîzîkî wê karibin pêk werin. Dibe ku ev ziyanên fîzîkî mayinde bin - an jî karin bibin sedema mirinê.
Mirov hene greva wan a birçîbûnê 50-70 roj ajotiye. Bobby Sands, endameke IRAyê, di sala 1986an de pistî 66 rojên birçîbûnê jiyana xwe ji dest daye. Holger Meins, endamê Rote Armee Fraktion, di sala 1974an pistî 57 rojên birçîbûnê miriye.
Carinan mirov bi darê zorê xwarinê dide kesên ku greva birçîbûnê dikin.
Mangirtinên birçîbûnê yên kurdan.
Grevên birçîbûnê, ên ku berê bi Kemal Pir, Mehmet Hayri Durmuş û Ali Çiçek re dest pê kiribû ji bo maf û rûmetê bû. Îro jî di vê demê û salê de, mangirtinên birçîbûnê, ji bo maf, rûmet û statûya gelê kurd a. Ji bo ku jenosîde li ser serê wan were sekinandin û mafê wan bi statûya wan re were radest kirin li wan, ev girêvên birçîbûnên ên civatî û sîvîl bûn. Mirovên ku dikevina birçîbûnê de, bi zanebûn û vîna xwe xwarinê naxwûn. Dibêjin "heta ku mafê me newê radestkirin, emê girêva xwe bidomênin".
Di vê demê û salê de, li Kurdistan, Ewropa û Tirkiyeyê, li gelek deverên cihanê bi kurdan ev çalakîya neîtaetiya sivîl doma. Herî dawî kurd, li bajerê ku weke paytexta Ewropa tê nasîn li Strasbourg çalakiya mangirtina birçîbûnê dest pê kir.
Grevên birçîbûnê li cîhanê.
Girêvên birçîbûnê, weke çalakiyaka ku mirov laşê xwe ji ber hin kirinên ku ne li gor rûmeta mirov in, ku di destê wî de ti çare nemênin êdî weke şeklekî berxwedanê hatîya bi karhanîn. Li Hindistanê, di deme Gandi de, Gandi bixwe ji ji bo kirinên Îngilistanê ên wê deme ên li Hindistanê ku hatina kirin şermazar bike û li ber wan berxwebide, girêva birçîbûnê kiriîya. Piştî wî re, li girava Îrlandê jî, ji aliyên girtiyên ÎRAyê ve hatiya kirin û di wê demê mirin jî bûya. Li Afrîkayê, di deme ku girtîbû de, Nelson Mandela bixwe jî kiriye. Bi vê yekê, hatiye nîşandin ku bi vîna xwe re mirov karê li berxwe bide. Mirov ku di girtîgehê de ye, ti destê wî de ti tiştekî ku ew xwe bi wê biparezê nîn e. Vêca, deme ku radayaderên dewletê li ser wî mirovê ku girtî ku bidest kirina êşkence û şîdetê kirin, êdî ew jî, li ber wê li berxwe dide. Heta îro, bi vî rengî bûye. Bi taybetî, mangirtinên birçîbûnê, ji bo ku mirov bi wê vîna xwe ya mirovî bide nîşandin û li ber wê êşkencê û şîdetê mirovatiya xwe bi rûmetiya xwe re bi parêzê li berxwe daya. Di sala 1982an de, li girtîgeha Amedê girtiyên kurd, ji bo rûmete xwe bi parêzên li ber êşkenceyên ku li wan dihatine kirin, ketine greva birçîbûnê de.
Mangirtinên birçîbûnê, di aslê xwe de, di deme ku gelek bi serê xwe û bi hemû dînamikên xwe wê bike, bi wê re ji wê re dibe weke nîşandinaka vinaka civatî jî, bi vê yekê re ew civat, bi wê re dibêje ku ew li ber kirinên xirab serî nadeyne. Civata kurd, hemû riyên parastina, ji wê hatina hildan. Riyek jê re nemaya, ku ew xwe bi wê biparêzê. Bi vê yekê re, êdî weke riyeka ku mirovên andamên wê civatê mirinê didina berçavên xwe û wê dikin. Li Hindistanê Gandî kiribû. Li Kurdistanê, di sale 1982an de, weke ku li Zindana Amedê bû, ji bo ku rûmeta xwe li ber êşkence ku têkirin bi parêzê serî lê dide. Mirovê ku hata girtin, hemû riyên wî yên xwe parastinê ji destê wî hatina girtin. Weke mirovekî rût a. Tenê, di destê wî de vîna wê ya ku ew bi girêvên weke kn Birçîbûnê bide nîşandin re pêre maya.
Birçîbûna oldaran ya terbiyakirina nefsa xwe.
Ku mirov bahse birçîbûnê bike, çendî ku mirov nikarê navê girêva birçîbûnê lê bike jî, bi awayekî xwe birçî hiştina oldarên olî re jî bûya. Wan, ji bo ku nefsa xwe terbiya bikin, weke rêbazaka ku nefsa xwe terbiya bikin, serî li birçîbûnê dana. Bi vê yekê re, bi nefsa xwe re tekoşîyana. Ev jî, bi wan re bûya sedeme ku ew bi wê re vîna xwe kifş bikin. Bi wê re kifşkirina ku xwediyê vînaka çawa na. Li Cihanê ev rêbaz ji aliyên pirr oldaran ve di demên berê ên kevn de hatiya bi karhanîn. Bi vê yekê re, xwestina ku bi azweriya mirov ya di dil de bi wê re tebikoşîn û wê têk bibin û li wê serwer bin. Bi wê, bawer dikirin ku, mirovê ku serwerî vîna xwe ya, ew wê karibê hemû tiştî bike. Wê dilşahiya herî baş wê ew xwe bigihêniyê de.
Marmitako, Marmitaco, bi baskî Sorropotún, Marmita yan li herêma Kantabriya Marmite xwarineke quşxaneyê ya masiya orkînos, kartol, pîvaz, îsot û firingiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos) ye. Hêyavkeke baskî ye. Li Welatê Baskî, Spanya û Fransayê tê xwarin.
Navê xwarinê ji zimanê baskî tê. "Marmita" navê quşxaneyeke bi derxûn a masîvanên baskî ye. Xwarin ji masîgirên baskî belav bûye, ev nav jî wisa maye. Di orjînalê de xwarin ji masiya orkînosê tê çêkirin lê îro bo masiya somon "(latînî: Salmo salar)" jî didin ser.
Dîroka şerên li Kurdistanê, ku mirov lê dihizirê. Bi dîroka hemdem re ji deme medîya dest pê dike. Di deme Medîya, Piştî ku Medîya têkdiçê û dixuruhê, rahibên medî serhildana wan heya ku ji bo ku rêveberîya Medîya çare din bênin. Piştre, şerên bi kurdan re, wê di di deme Sasanîyan de, ku hene. Lê bi teybetî, piştî hatina misilmantiyê, li Kurdistanê, şerê ku dibin hene. Serhildanên weke ên Mazdek û babaekiyan û hwd. mirov karê wê bêne ser ziman. Ji Asya, hatina mogologan ya li kurdistanê heya., Hêrîşên Şahînşah û piştre yên kure wî yên Siltan Şancar li kurdistanê hene. Piştre hatina Osmanoyan re û dema wan dibêt. "Şerên Osmaniyan ên bi kurdan re, mirov divêt ku bi teybetî bêne ser ziman. Li dûv hevdû, dem bi dem ev şerên osmaniyan ên li Kurdistanê bi kurdan re dibin.
Li Kurdistanê şerên ku bûna şerên weke Şerê malazgirê û piştre Şarê Çardiranê ê di nav Osmaniyan û Dewlete sefewîyan de, wê li Kurdistanê bibin. Piştî şerê çardiranê jî, şerên dewleta îranê ên bi kurdan re hene. Şerên dewleta Osmaniyan ên bi kurdan re hene. Li ber wan şeran, Serhildanên berdirxanîyan, Serhildan Şêx Ubeydullah û hwd wê weke van serhildana bi dehan serhildanên kurdan bibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawanduzî ku çiyayê Zagros ji xwe re dike navend û bakûr, başûr û rojhilatê kurdistan hin herêmên wan dike nava xwe dibêt di sadsale 18'an de. Dem hata ku tê deme Avabûna Komare Tirk ya ku piştî xurîxîna osmaniyan re ku avabûya, ji destpêka xwe bi kurdan re ket nava şer de heta vê deme 2012´an.
Pêjgeha swêdî sade ye û çêkirina xwarinên wê jî ne dijwar e. Penîr, nan, sosîsên malê, xwarinên masiyan, goştê kişandî, goştê şivira kedî, şîranî û tiyan (taweyên firneyê) sereke ne. Her diçe ku bandora pêjgeha fransî, xwarinên amerîkayî û asyayiyan zêde dibe.
Xurdemeniyên herêmî yên ji kuvark, biharbêhn (biharat), heşînî, zebze, şîr û fêkiyan, bi hazirî tên kirîn û bikaranîn. Ji ber ku li Swêdê havîn kurt û zivistan jî dirêj in, pêjgeha swêdî jî gelek cih daye xurdemeniyên demekê dirêj xirab nabin. Li hin deverên Swêdê cuda bin jî, swêdî jî sê danên rojê dixwin. Taştêyeke sivik ("frukost"), navroj ("lunch") û şîv ("middag" an "kvällsmat").
Dab û nêrîtên destexaneya (sifre) swêdî.
Li Swêdê pirranî nan, rîçal û berkeliyên din (melzemeyên xwarinê) di malê de tên çêkirin. Nan, penîr ûêd bêî ku kerî bikin tînin ser destexaneyê, dihêlin ku her kes gorî xwe kerî bike. Swêdî jî wekî kurdan heya ji wan tê binikên xwe xilas dikin. Ango xwarinê îsraf nakin û hev yek bêrêzî tê dîtin.
Di vexwarinan de mêvan li hêviyê dimînin ku xwediyê malê "Skål (noş, noşîcan be)" bêje.
Herêma Mirgewer ketiye başûra bajarê Urmiyê. Dema mirov li geliyê Bendê derbaz dibe li sêrêya Rajanê ber bi aliyê başûr ve diçî.
Mirgewer ketiye ser tixûbên sê dewletên Iraq, Tirkiye u Îranê. Peymana Sêsînor li ser çiyayê Dalanper'î hatibû îmzakirin. Dema avabûna Komara Kurdistanê li Mehabadê ev peyman bi insiyativa nemir Qazî Mihemmed li navbera kurdên parçeyên Kurdistanê hate imzakirin.
Mirgewer xwedî erdeke pirr bereket e. Zeviyên bir biberhem hene li vir. Genim, nok u gele cure giya u dahnên din li vir tên çandin. Berê pezdariyek berçav li vir hebû lê di wan salên dawiyê pirr kêm bûye.
Mirgewer roleke berçav di hemû serhildan u berxwedanên neteweyî li Kurdistana rojhilat hebûye. Lê netenê ev, herwisa beşdariya serhildanên bakur u başur jî kiriye. Gelek şedîd dayine.
Şadrewan Mistefa Barzanî li ser rêya xwe bo Yekitiya Soviyetê li Mirgewerê jî mabû. Ev şikefta ku ev têde mabûn bi navê vî hatiye binav kirin.tiştê balkêş ew e ku di berhema Ehmedê Xanî, Mem û Zîn de koka Beko ewan ku yekî nebaş bû ji Mergewerê ye!!
Koka Mirgewer.
Li ser vî navî gelek niqaş hatine kirin ku çi yek ji wan durust nînin. Hin dibêjin marg âvar (: Farsî) hin jî gelek dixebitin Kurdî derbînin. Lê eger kesek ermenî bizane dikare bi hêsanî bêje ku gewer di ermenî wateya bajarok yan jî navçeyê heye. Di Turkiyeyê de jî navê Gever ser navçeyekê heye û di Ermenistanê de jî.
Eger em bipejirînin ku gewer bêjeyek cidaye em dikarin koka Tirgewer û Gewerê jî derxin. Niha me zanî ku gewer wateya navçeyê heye lê Mir yan Mar çiye?
Mêhr yan Mîthra bi wateya Roj ku navê xudayek pir kevne ku ayîna mêhrperestiyê li vî navî hatiye. Di serdema hatina Ariyayîan bi parzemîna Îranê ayîna Mehrperestiyê di Îran û dewr û berê wê rewac hebûye. Bi hatina Zerdeşt pêxemberê Îranî ayînên kevin di Îranê kêmkême li nav çûn. Di serdema Eşkaniyan de carek din wegerek bo layê ayînên kevin çêbû. Yekem padişahê Eşkanî navê xwe li xudayê Tîr girt padişahên dû wî li Mêhr girtin. Îran dikoşî da ku Ermenistanê Îranî ragire û fermandarên Îranî ser de dadinan. Her di vê serdemê de bû ku gelek bêjeyên Farsî û em bêjin Kurdî çû nav zimanê ermenî. Navên kevin û Îranî didan bi waran û bi vî awayî Îranî bûna wan radigihandin Navê Ermenistanê jî Îranê ser vî neteweyî dana bû.ermenî bi xwe dibêjine xwe Hayak û dibêjine welatê xwe Hayastan. dibe ku Navên Mirgewer û Tirgewer di wî zemanî de dana bin ser van navçeyan. Wate Tîr + gewer û Mêhr + gewer (her wekî Tîr+ data û Mithra + data) ku dibe parzemîna Tîr û parzemîna Mêhr. Bi şiv dana navê Tirgewer ev wateye çêtir rohn dibe.
b. Her wekî hun dizanin Mirgewer berê hemû rêl û arok bûye. Rêlên Bawa û Novî niha jî mane. Di zimanê ermenî de “mayrî” dibêjine daristana merxan yan darên kovî. Mayr jî him wateya Merxê heye him jî ya dayîkê. di ermenî de mayr, di Almaniya kevin de muor, di Farsi de murd, di Latinî de myrtus, di Yewnanî de myrtos, di Kurmancî de jî merx wateya dar yan jî heja kovî heye. Eger em vê bipejirînin, Margewer yanî navçeya merxan. Ya duyem dibe navçeya dayîkê. Divê em bêjin ku di Mirgewer û Tirgewer du girikên destçêkirî hene ku di serdema Urartuyan de hatine çêkirin.
Kufteyên swêdî (bi swêdî: "köttbullar" (wekî "çwêtbuler" bi lev bike) kufteyeke ji pêjgeha swêdî ye. Pirranî bi goşt kartol, rîçala belalûkê (şindî, helhelok) tê servîskirin.
Têkela kufteyê ji goştê kişandî, nanê kartû, pîvaz, hêk, şîr û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin. Ji dêl şîr ve krema, ji dê nan jî heliseya (purê) kartolê jî tê bikaranîn. A tehma xwe dide kufteyê sosa wê ye ku aşpêjên baş vê sosê di pîvanên wê de çêdikin, her kes nikare.
Hin variyantên vê kufteyê hene. Ev kufte wekî xwarineke neteweyî ya swêdî jî tê dîtin.
Çopa lolasê, etora maşê yan balola lolasê çopeke kurdî ye. Çop, etor yan balol (balole, balîloçk) ji pariya xwarinê ya dikeve nava nan re tê gotin. Li parêzgeha Rihayê deng vedaye, wekî xwarineke Rihayê tê zanîn. Di nava etor an patîleyê de tê servîskirin. Li Rihayê pirranî bi patîleyê (pîde) servîs dikin.
Têgîneke pêjgeha kurd e. Li Serhedê pirranî "çop", li gelek deverên bakurê Kurdistanê jî "etor", "balol" tên bikaranîn. Bi romî (tirkî) jê re "dürüm" dibêjin. Lolas an maş jî riwekek ji koma fasûliyan (lobiye, lovî) e, bi latînî jê re "vigna sinensis" dibêjin.
Lolasê pakij bişon, ji êvar ve têxin nava avê. Sibeyê dîsa bişon, berdin quşxaneyê. Avê bikin ser, bixaşînin. Xwê bavêjinê û bi tevî xwêyê jî bi qasî 4-5 deqeyan bikelînin. Ji agir daynin, bidarivînin, bişon.
Qorek lolas, ser de pîvaz û bexdenûsê bikin nava nanê patîle, bikin çop û servîs bikin.
Badilî yek ji eşîrên kurdan ên mezin e. Xelqên vê eșîrê bi piraniya xwe li Riha, Erzîroê, Agirî û Qersê dijîn. Nîjadperestên romî îdia dikin ku êv eșîr bi eslê xwe eșîra tirkomanan a Bagdilû ye, belê li gorî Îzadî navê Badilî bi kurdî ye. Badilî tê wateya yekê xwedî dilekî wek "ba". Li sala 1521an hatiye nivisandin ku navê gundekî li ser Sancaka Îzmîtê Bedil e.
Li gor rapora ji alî serokwezîrê Tirkan Celal Bayar ve li ser bindestkirina Kurdan hatîye amadekirin tê gotin kû Kemal Badilî yê kurê serokê Badilîyan Seîd Aga Kurdperwerekî îdealîste
Kevneşopî, di jiyanê de, ku jiyanê li gor xalna zagonî dide bi rê ve birin a. Di jiyanê de kevneşopî, bi demê re diafirê û dibe. Jiyane mirov ya demên berê di roja me ya î ro de, dibê kevneşopî. Mirov karê wê weke kevneşopîyê bi navkê. kevneşoûî, di temenê wê de Hizir, aqil, (Ahlaq rewîst) û hwd heya. Bi taybetî, mirov karê bêje ku xal, zagon û destûrên civatiyê bi xwe re diafirêne. Wê mirov, çawa bijî, wê civak, xwediyê nêzîkatiyên çawa bê, wê cihê mirov di civatê de çawa bê, berpirsiyariyên mirov çîna di nav civate ku mirov di nav de ya û an jî jê ya û hwd, hemû xal bi xal di kevneşopîyê de tên kifşkirin.
Kevneşopî, hertimî bûya xalaka taybet di demê de. Di roja me de jî, bahse "Modernîte"yê tê kirin. Modernîte bixwe jî, ji gelek aliyan ve kevneşopîyê bi nerîna xwe ya ku bi awayê wê re lê dinerê re dike temenê xwe de. Ahlaq, destûr û nêzîkatiyên civatê bi kevneşopîyê re diafir in û li ser lingan in.
Dîroka kevneşopîyê bi pêşketina civakê re.
Kevneşopî, dîroka wê, ji aliyekî ve dibe dîroka civatiyê û pêşketina wê jî.
Di kevneşopîyê de Ahlaq.
Kevneşopî, di temenê wê de, tê kifşkirin ku mirov wê çawa li hevdû bi nerê û nêzîkatiyê bike. Ahlaq, aliyekî wê yê giring ê ji binî ya.
Ûrf û adetên keseyetî û civatî.
Di jiyana civatî de, çand û nêzîkatiyên çandî hene. Bi devkî bê û bi nivîskî bê, li gorî ku jiyangerî û an jî serpêhatî hatina jînkirin tên ser ziman.
Çand û kevneşopî.
Çand, bi devkî bê û bi nivîskî bê, hanina li ser ziman ya wê kevneşopîyê ya.
Kevneşopî û ol.
Ol, bi qasî ku xwediyê kevneşopiya xwe bi demê re diafirê ya, ewçendî jî, ji kevneşopiyên civatî ên xalkê jî hizir û nêzkatiyên ku dike nava xwe de hene.
Kevneşopiyên jev cuda ku bûna Û jînbûna.
Herêm bi herêm, kevneşopiyên jev cuda diafir in. Bi wê re bi heman rengî mirov karê bêje, gelek xalk hatina û çûna bi demê re di dîrokê de. Her xalkê ku hatiya û çûya ziman û kevneşopî û çandaka wan ya li gorî jiyan û jiyandina wan bûya.
Dem bi dem kevneşopiyên ku hatina û buhurtina.
Bi demê re, car bi car li gor demê hin kevneşopî tên jîn kirin. Lê ji wê demê buhurin bû, êdî hin kevneşopiyên din diafir in û dijîn. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku her dem li gorî xwe kevneşopiyên wê ku ew wan çêdike bi jiyana civatî û ya mirovî re hene û wan dijî û li gor wan jiyandin dibêt.
Kevneşopiya kurdan ên demên berê.
Kurd, dîroka wan ya demdirêj ku bûya, bi wê re, kevneşopiyên wan yên ku wan weke destûrên ku li gor wan jînbûna afirandina. Dem bi dem, guharin jî di wan de kirina. Lê bi awayekî destûrî bi kevneşopiyên xwe re bi hezar salan jiyina.
kevneşopiyên xalkên cihanê ên din ên cuda.
Her xalkek, bi dîroka xwe ya ku jînkiriya û bi jiyana xwe ya ku buhurandiya re, xwediyê kevneşopîyna ku li gor wan dijî û li gor wan di rêya xwe de di jiyanê de dimeşê ya.
Pêjgeha Moldovayê parçeyek ji pêjgeha Romanyayê ye. Gelên li peravên Deryaya Reş cihwar in, pirranî xwarinên hevpar dixwin.
Bandora xwarin-vexwarinên slavî, yewnanî, romî (tirkî) li yên moldovî bûye. Di nava herêmên Moldovayê de kêm cudatî hene. Penîrê mihê û lazût pirr tên bikaranîn. Herçendî lazût di sedsala 17em de li herêmê belav bûye jî, moldovî lazûtê wekî xwarineke neteweyî binavdikin. Lazûtê di helîse (pure), şorbe û şîranîyê de bikartînin. Lê moldovî ji nanê lazûtê na, yê genimê hez dikin.
Li Moldovayê gelek zad û zebze tên çandin. Nîsk, îsot, frîngî (bacanê sor, tomatos, pamîdor), fasûlî (lobiye, lovî) hema li her herêmê tên çandin, hêyavk û şorbeyên wan tên kelandin. Xwarinên bigoşt ên moldovî bêî şeraba sor û mergeya fringiyê nabin, ango bêî wê naxwin. Ji goştê yê dewar, kedanî (mamir, permalî) û berazê bêhtir dikevin malên moldoviyan. Bandora pêjgeha Tirkiyeyê xurt e.
Vexwarina şeraba spî, sor, lîkorên "Nistriju" û "Doina" divê mirov jibîr neke.
Wekî xurînî û xwarinên sivik, şorbeyên hinekê bi biharbêhnên (biharat) tûj, şorbeya "Potroace" ya ji nav-dile goştê kedaniyê, şorbeya ji jajiyê, "drop" (girikên hevîrê hi nav-dilê pezê dagirtî), benî û sosîsên klasîk, tiyanên (tawe) goşt û kartolê, kilor û xingalên herêmî ûêd ji tehm û rengên pêjgeha moldovî ne.
Mămăligă (ûkraynayî "Мамалига", yan "Кулеша"; rûsî "Мамалыга" (кукурузная каша "xaşîla lazûtê"); polonî "Mamałyga"; macarî "Puliszka", "xaşîla lazûtê") xaşîleke (helîse, lape) lazûtê yê. Dişibe polentaya îtalî, li Romanya, Moldova û gelek deverên balkanê tê xwarin. Romanyayî wekî xwarineke neteweyî dibînin.
Li Kurdistanê jî xaşîl (lape, helîse) û gevolên (gebol) lazûtê tên çêkirin. Ardê (arvan) lazûtê berê xwarina xizanan bûye, lê niha bûye ya dewlemendan. Ev xaşîl jî ji ardikê lazûtê (bi romanî: "mălai") tê çêkirin. Ardikê dikin quşxane yan beroşê nava şoravkê, dikelînin. Divê bêrawestan were li hev dan.
Mămăligă bi xwarinên masiyan û hêyavkan pirr tê xwarin. Bo mînak bi gulaşê (romanî: "tocană"). Wekî henekpêkirinê li Romanyayê gotina "mămăliga din mălai" (mămăliga ji lazûtê) tê bikaranîn.
Nûriye, şîraniyek ji herêma Amedê ye. Di pêjgeha ereb de herwiha cih digire.
Înstîtuta patentê ya romiyan (tirk) ev şîranî jî wekî tevahiya xwarin-vexwarinên Kurdistan û Anatoliyayê bi navê "xwarinên tirkî" patent kiriye, girtiye bin parastina zagonî. Ango heger yek bo mînak, bi vê navê dikanekê li ser xwarinên kurdî vebike, dikarin dozê lê vebikin. Navê wê bi romî (tirkî) kirine "sütlü nuriye türk tatlisi"." Xwarin-vexwarin nabin mal û milkê neteweyan lê Tirkiye tevahiya xwarekê kurdî kiriye milkê dewletê. Nûriye bêjeyeke erebî ye, di wateya "roniya îlahî" de ye.
Spîka 10 hêkan û 1/4 zerika hêkekê di badiyekê de biçelpînin, bi 500 gr ardê bistrên, hevîrekê hişkî çêbikin. 12 girikên hevîrê jê derînin, girikan vebikin. Ango bikin pelhevîrk (şikeva).
Pelhevîrkan li sêniyê raxînin, ser wan rûn bikin, qatekê behîv bikin. Viya bo dubare bikin. Ango nava pelhevîrkan bi rûn û behîvê bikin. Rûnê nivîşkî biqijilînin, bi ser qata jor de bikin, bavêjin argûnê (firneyê).
1 kg şîrê xwe bikelînin, bi ser sêniya pijiyayî de bikin, dîsa bavêjin firneyê. Hevîr baş pijiya û şîr kişand xwe, doşaviya (şerbet) we bi 750 gr şekir, 400 gr avê, bi kelî berdin ser sêniya sar nebûye û servîs bikin.
Xavier Kurt Naidoo (jdb. 2ê çiriya pêşîn a 1971an li Mannheimê, Almanya) hunermendeke alman ê Soul û R&B yê ye.
Ji bilî kariyera xwe ya soloyê, di nava koma alman a bi navê Söhne Mannheimsê cih digire û yek ji damezrênerên komê ye. Herwiha, ji bo avakirina Akademiya Pop ya Württemberg ê jî xebat kir û tê de weke mamoste xebitî. Di heman demê de xwediyê şîrketên muzîkê yên bi navên "Beats Around the Bush" û "naidoo records"
Baweriya Naidoo bi Xrîstiyantiyê heye, lewra stranên Naidoo bi gelemperî derheqê olperweriya Xrîstiyantiyê, qiyametê, xêrxwazyê û dijberiya nijadperestiyê hatine nivîsandin.
Naidoo, bi nivîsên stranên xwe, daxuyaniyên siyasî, belavkirina teoriyên komployê û hêmanên îdeolojîk ên Tevgera Hemwelatiyên Reich û hem jî homofobî, dijcihûyî û populîstê rastgir heta pêşniyarên nîjadperest û her weha daxuyaniyên dij-zanist, bû sedema gelek nîqaşan. Mînakî, wî gelek caran bi eşkere pandemiya COVID-19 înkar kir.
Naidoo ji ber gotinên stranên xwe çend caran xelat stendiye, herî dawî di sala 2003an de xelata Fred-Day-Preis ê hatiye hatiye wergirtiye.
Herwiha, Naidoo di gelek projeyên hunerî û civakî jî cih girtiye (weke di projeyên 'Brothers Keepers', 'Rock gegen Rechts', '4 Your Soul', 'Rilke Projekt' û 'Fourtress' de).
Albuma ewil ya Naidoo ya bi navê "Nicht von dieser Welt" (Ne ji vê cîhanê) di sala 1998an de derket piyasê û ji mîlyonek car zêdetir hate firotin.
Naidoo albuma xwe ya dûwemîn ("Alles für den Herrn/Her tişt bo Rab") di sala 2002an de, û ya sêyemîn ("Telegramm für X/Telegram ji X re") di sala 2005an de derxist piyasê. Wî bi her du albumên xwe yên nû heman serkeftinê bidestxist û di sala 2009an de albûma xwe ya çaremîn ("Alles kann besser werden/Har tişt kare baştir be") weşand.
Modernîzm, peyva “modern” cara ewil bi şeklê “modernus” di dema sedsala 5an de derdikeve pêşiya me. Ev peyv jî ji bo veqetana heyama Mesîhî û heyama Pagan an jî Romayî hatiye bikaranîn. Peyva modern piranî hatiye bi wateya "nû". An jî tiştê ku nû yan niha dest pê kiriye. Wek mînak di wêjeya tirk de peyva “cedîde” ango nû ji bo wêjeya nûjen hatiye bikaranîn: "Edebîyat-ı Cedîde". Modernîzm, wek mêjûyî di sedsala 18an de digel geşedanên zanîstîû ramanî derketiye holê.
Modernîzm ji bo wêjeyê têgeheke estetîst e. Armanc bi tenê “huner” e.
Modernîte, serdestiya “mêjî” ye, “hiş” e. Mejiyê, digêjîne têgiha “geşedan” û “azadiyê".
Modernîte peyva “liberation”ê ango rizgariyê pir tîne ziman. Em dibinîn ku sê bîrdozî(îdeolojî) derdikeve holê: kapîtalîzm, komûnîzm û faşîzm.
Desthilatî, ji berê zêdetir dikeve jiyana mirov. Michel Foucault ji bo vê, têgiha bîyo-desthilat bi kar tîne. Ji desthilatê tu kes nikare xelas be.
Gava ku em dibêjin modernîzm, bêjeya “rojava” tê bîra me, ji ber ku li wir dest pê kirîye.
Modernîte ne bitenê balafir, avahî, navenda dan û standinê ye, modernîte berî her tiştê, guhertineke paradîgmayê ye, jiyaneke sekuler e.
Di Wêjeya Modernîst de (an jî Nûjen) “Mirov”.
Di Yewnana Kevnare de li nîvenda gerdûnê, dinya heye(Arîsto). Her tişt bi awayeke rêkûpêk (sîmetrîk) li dor dinyayê dizîvire. Di estetîka wêjeyê de jî teraz û sîmetrî heye. Di "Îlyada" û "Odysseia" ya Homeros de pîvana Heksametron heye. Di hemû peykerên Yewnanî de laş wekî hev e, bisîmetrî ye.
Serdema navîn a Rojavayê jî mîna Arîsto ye. Cudabûna wan bitenê ev e ku di herî dervêyî gilor de, bihuşt û dojeh heye. Dîsa sîmetrî û aheng heye. Mînak: Dante Alighieri-"Komedyaya Xwedayî". Wekî wêjeya klasîka Rojhilatê. (Pîvana aruz)
Di serdema Ronesans û Ronîbûnê de, rastiya dînî, cihe xwe diterikîne hiş û zanîstê. Êdî ezmûn û çavdêrî hene. Êdî gerdûneke binîvdera dinê tune. Agahiyên pirtûkên pîroz tên beravajî kirin. Daringperestiya aqlî, dibe serdestiya xwezayê. Pêbaweriyeke mezin li zanîst re çêdibe. (Isaac Newton, Nicolaus Copernicus, Johannes Kepler, Galileo Galilei) Wek mînak helbesta binav Lavijên Konfusyus a Friedrich Schiller dikarin nişan bidin. Metnên serdama 19em de sêbareya duh-îro-sibê heye. Li Pirsên Li kû? Kêngê? Çawa? Çima? re bersivên misoger hene. Li wan berheman de dinyayeke nas, dinyayeke ku li xwendevanan re beyanî nîne, heye. Dozîneya Mîmetîk derbasdar e. Stendhal: “Roman, neynikeke ku di domahîya rê de tê gerandin.”Romana realîst a sedsala 18-19em de honaka hîmî, vegotina çîrokê ye.
Ramana skolastîk, bîrdoziya olî, feodal tên rexne kirin û dinyayeke sekuler tên afirandin. Piştî sedsala 16em pêvajoya takekesîbûn dest pê dike. Piştî Şoreşa Senayiya yekem, li berheman, mirov heta dawiya sedsala 19. de leheng e. Dogma tune, hiş, demokrasi, vîna azad heye. Wek mînak di Bihuşta Windaya a John Milton de, şeytan fikren xwe vedibije. Di "Fausta" Johann Wolfgang von Goethe de Şeytan û Xwedê li mercên wekhev de ne.
Serdema 19an.
Di serdema 19an de serdestiya daringê dest pê dike. Felsefeya materyalîzm (Daringperestî) derbasdar e. Karl Marx dibêje ku: “Binesazî seresaziyê çê dike. Binê her tiştî de aborî heye. Darwîn bi angaşta tekamûl dikeve qada zanîstê. Comte, bi pozîtîvîzmê derdikeve pêşberê me û bizava naturalîzm li bin bandora wan ramanan derdikeve holê. Rastiya fotografê derbasdar e. Êdî mirov ne leheng e, tebatî ye.
Serdema 20an.
Di sedsala 20an de rewş diguhere. Êdî li fîzîka Isaac Newton biguman e. Ligel xebatên Max Planck, Albert Einstein, Werner Heisenberg tê dîtin ku dem îzafî ye û madde an jî daring di rewşeke nediyarîyê de ye. Li cihê têgihên misogerîya zanîstê, determînizmê (Têkiliya sedem û encam)û neguhertina zanîstê; têgihên nediyarbûna zanîstê, dibetî, izafiyet tên bikaranîn. Sigmund Freud û Carl Gustav Jung behsa binehişîya mirov û civatê dikin. Friedrich Wilhelm Nietzsche dibêje Xwedê mirîye. Navdarê vî serdemê Kafka ye. Franz Kafka û James Joyce atmaosfereke beyanî diafirînin. Bertolt Brecht, li dinyaya derveyê ditewişîne.
Em dikarin James Joyce, Marcel Proust, Franz Kafka, Marc Chagall, Alberto Giacometti, Hasan Alî Toptaş, William Butler Yeats, Thomas Stearns Eliot, Ezra Pound mînak bidin.
Dema di modernîzmê de.
Sînorên navbera dinyaya mirov û dinyaya derve namîne. Dem, di hişê me de ser xetekî naherike. Li hiş û binehiş de dem hildipeke. Teknîka herikana hişê û teknîka paşdeveger(flash back) tên bikar anîn. (Wolf- Fanosa Deryayê)
Honaka di modernîzmê de.
Her du honak, serpêhatiya honakê ye ne ya bûyerê ye.
Armanc, ne nivîsana romanê ye, armanc honandina romanê ye.
Di romanên kevneşopî de dema ku em wate, çîrok an jî lehengekê derxînin, berhem xera dibe. Lê di modernîzmê de ev teraz wekhev e. Wekî helbestê ye. Şêwe an jî teşe hin girîng e.
Hêma û nîgaşa di modernîzmê de.
Di metnên modernîst de wate dikeve tengîyê, ev jî teknîkeke honakê ye.
Teknîka optîk a piralî tê bikar anîn, ango bûyer yek e lê vebêjer pir in.
Ji aliye wateyê ve, wate tê parçe kirin, giravokên metnê çêdikin û vê berevajî dikin.
Li gorî wan, wêje bi awayekî wekî din vegotin e. Em dikarin bibêjin afsuna gotinê.
Alegorî, nişane, bibîrxistan, nîgaş taybetiyên berhemên modern in.
Kêzikbûna Gregor Samsa hêmayek e.
Hêma bi pey hev nê. Li ser hev lod dibe, dinije, divirvire.
Wêjeya avangardîst de teknîka honakê hem pir wateyî ye hem jî pir bitebeke ye.
Di metna de teknîkên sêwiriya teşeguhirîn û intertextual tên bikaranîn.
Elîtîzm(Bijarteparêz)a Modernîzmê.
Ji bo nivîskareke modernîst, tu tişt ji hunerê girîngtir nîn e. Nietzsche: “Jiyan bi tenê ji zaviyê estetîkê lê bête nihêrîn, watedar dibe.”
Xwendevan, xwe di nav lîstikên şêwe de winda dike. Ji ev netnên ku fêm nake, dûr dibe. Ji nav xwendevanan de hêjmareke kêm vê wêjeyê dixwîne. Modernîzm gazî xwendevanên elît dike.
Tundraw an jî radîkal, gotineke ku ji kokê hişkbûnê dihêne ser ziman e. Di roja me de, di temenê hişkbûna diherikên hizrî de jî hatîya ser ziman. Bo mînak, "tundrawiya olî, tundrawiya ramyarî (tundrawiya polîtîkî)" û hwd tê ser ziman. Bi vê yekê, weke gotinaka Bîrdozî jî gotina tundrawiyê hatiya ser ziman. Di roja me de, bi navê tundrawizitiyê herikên jî afirîne û hatina ser ziman. Bi înglîzî, ji wan re hatiye gotin "radikalîzm".
Tundrawîtî, weke ku di kurdî de tê gotin, mirovê ku ji gotina xwe ya ku got ku ji wê newê xwerê re jî tê gotin. Ku gotina xwe got, êdî piştre kî çi bêjiyê de ew ji ya xwe nayê xwerê.
erdnigarî, erdnigariya gelemperî, erdnigariya fîzîkî, jeomorfolojî-,
qlîmatolojî, erdnigariya avê-hîdrografya, jînerdnigarî-bîyoerdnigarî, erdnigariya hêşînahiyê / gîha û dar û beran, erdnigariya rawiran, erdnigariya mirovîn, erdnigariya aborî, erdnigariya civakî, erdnigariya polîtîk, erdnigariya dîrokî, erdnigariya bikaranînî /tetbîqî, erdnigariya herêmî / welatan
Gerdûn.
gerdûn, tewereya asûmanê, cismê asûmanî, stêrk, Stêra Karwankuj, Qurix, komstêr, Hirçê Mezin, Hirçê Biçûk, Stêra Cemserê, Kadiz, nebûla, dûvstêr, stêra rijyar, stêrerij, xuricîn, rojbend, Roj, rojgêran, Merkur, Wenus, Mars, Jupîter, Saturn, Ûranus, Neptun, Pluton, Cîhan, peyk, Heyv-Hîv-Hêv-Meh, demên heyvê, saletîrêj, gerîngeh-rêgah, xelek, hevêrke, tevgera li ser gerîngehê, tevgera li dor tewereyê, girtina rojê, girtina heyvê, hilatina cismekî asûmanî, avabûna cismekî asûmanî, kulmînasyona cismekî asûmanî
Xewn, di deme ku mirov razahîya de, ku mirov xewn dike û dibîne. Ji wê re xewn tê gotin. Xewn, hem bi bihişarî û hem jî bêhişarî ya. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku pirr rewşên wê yên ku hatina bi navkirin hene. Lê heta roja me jî, sedem û ji ber bûna xewnan hê bi tememî ne hatiye zelal kirin. Ji aliyê zanistên ku li ser lêkolîn kirin, hizirên wan yên jev cuda hene. Lê xewn, bi taybetî, her mirov ku di razihê, di wê deme ku di xewê de ya êdî dibînê.
Li ser xewnê, hin hizrên ku hatine ser ziman weha ne, hin zanist dibêjin ku di deme ku mirov westahî bê, hingî, mejiyê mirov pirrtir û bêhtirî bi tevger û aktîv ê û hingî, êdî ji xêva mirov dîmen û dîtinên ku têde hatina qaydkirin tên berçavên mirov. Lê mirov nikarê bi tememî, hingî wan kontrol bike, ji ber ku mirov ji hêz ketiye. Hizreke din jî, ya ku tê ser ziman weha ye, tê gotin ku xewn, hin aqil û an jî jîrîn ku xêve mirov çê dike ne.
Di demên berê ên kevn de, xewn, weke hin peyemên ku ji xwûdê ji mirov re bûn dihatine şîrovekirin û ser ziman. Di deme Medya de di nav kurdan de remildar hebûn û wan xewn teswîr dikirin. Ji mirovran digotin ku xewna wan tê çê watê û manê.
Dilbixwîn Dara rojnamevan û nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1967 li Kurdistana rojava li bajarê Kobanê ji dayîk bû ye.
- Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- Almanya)
- Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994)
- Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê).
- Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû.
- Wî di televîzyonên Medya TV û Tishk TV, Kurdistan Tv, amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine.
- Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike.
- Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net
- Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com
- Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û wêjeyî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine.
- Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Bernameya heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike
- Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî.
Helawa ardikê li Dîlok, Erdêxan, gelek deverên herêma Serhedê pirr tê çêkirin. Pirranî penîr tê tevlîkirin. Hezkiriyên helawa ardê (arvan) ya bi penîr jî gelek in. Helaw ji şîraniyên sereke yên pêjgeha kurd e. Li vir terîfeya variyanta helawa Dîlokê hatiye dayîn.
Penîrê qetît bikin (bifeliqînin, şêrt bikin, zûl bikin, çênî bikin, tozî bikin), bikin nava avê bila demekê bimîne. Paşê derînin, bidarivînin.
Rûn di rûnbirêşkê de bihelînin, ardikê berdin navê, heya zerayî pê ket biqelînin, berdin badiyekê.
Îcar dora doşaviya wê ye. Şekir, şîr û avê bikelînin, ardika qelandî û penîrê berdin navê. Derxûna verok an quşxaneyê bigirin. Kel pê ket, agirê wê nizm bikin. Paşê ji ser agir daynin, hinekê bidin rawestandin. Beriya li binikên servîsê parve bikin, tevbidin.
Çêkeçêk, Çêke çêke, yan çêk çêk navê piloreke kurdî ye, li Rihayê navdar bûye. Navê wê tirkîze kirine, bi navê "çek çek türk bulamaci" ji aliyê saziya patentê ya romiyan (tirk) ve wekî şîraniyeke tirkan hatiye patentkirin.
Av û dimsê bidin ser agir. Di tas an badiyekê de ard û devtiyê baş tevbidin. Gava dims keliya viya berdin navê. Heger tîr bû, daynin. Heger hûn hinekê rontir dixwazin avê tevlî bikin, heger tîrtir dixwazin devtiyê.
Pilora qûşî, pilora Wanê ji pilorên pêjgeha kurd e, li parêzgeha Rihayê deng vedaye.
Heman pilor li Botanê jî hezkirî ye, lê botanî jê re "pilora dims û savarê" yan jî "pilora Wanê" dibêjin. A rastî ji ber ku lêkolîneke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin û zimanzanên kurd jî nav û têgînên xwarin-vexwarinên kurdî standard nekirine, carnan tevlîhevî derdikevin, kîjan kîjan e nayê jihevderxistin.
Av û dimsê bi qasî 10-12 deqeyan bikelînin. Darçîn. savar, defneya hindî û karyofîlê (qernefîl, mêxek) tevlî bikin, bikelînin.
Gava savar nermijî bû, devtî û ardê di tas an badiyekê de bi avê tevlîhevbikin, viya berdin ser savarê. Dîsa kakilê pişirandî, kunviya qelandî jî.
Tîr bû, li binikên servîsê parve bikin. Viya bo zivistanê jî çêdikin. Heger hinekê din jî tîr (bi ard û devtîyê) bê çêkirin, mirov dikare di sêniyê de bavêje zorsarincê (kûrsarinc, sarincên zêde diqerimînin) û pêwîstî bû, bikarbîne.
William Howard Taft (jdb. 15ê îlonê 1857 li Cincinnati, Ohio; m. 8ê adarê 1930 li Washington D.C.) dadnas û siyasetmedarekî amerîkayî yê ji partiya Komarger bû. 27em serokdewletê DYAyê bû, ji 4ê adarê 1909 heya 4ê adarê 1913yê li ser textê serokdewletiyê maye.
Di malbateke bijarte de hatiye jiyanê. Bavê wî Alphonso Taft dîplomat û burokratek bû, di serokdewletiya Chester A. Arthur de, wekî balyozê Awistriya-Macaristanê kar kiriye.
Di zanîngeha Yale University û dibistana dadê "Cincinnati Law School'ê de xwendiye. Demekê kurt parêzerî kiriye. Ji 1890 heya 1892 di saziya bilind a dadê de (United States Solicitor General) peywirdarî kiriye. 1886ê bi mamosteya muzîkê Helen Herronê re marî bûye (zewiciye) û 3 zarokên wan bûne. Dema hevjîna wî tê Palasa Spî (koşka spî), hêj 17 salî ye.
John Bardeen (jdb. li Madison, Wisconsin; m. li Boston) fîzîknasekî amerîkî bû. Du caran guncavê Xelata Nobelê hatiye dîtin.
Kurê (lawê) profesorê anatomiyê Charles R. Bardeen û mamoste Althea Harmer e. Diya wî sala 1920ê dimire ku wê demê ew 12 salî ye. Bavê wî bi Ruth Hames a ji Milwaukee, Wisconsinê ye re marî dibe (dizewice). Di dibistanan de zîrekiya wê tê dîtin û gelek caran bêî ku polekê bixwîne, derbasê ya jor dibe. Li zanîngeha Wisconsinê li ser fîzîk, matematîk û elektroteknîkê perwerde dibîne.
Bardeen lîsana xwe sala 1928 û masterê jî sala 1929ê bidawî dike. 1933yê li Harvardê, herwiha li "Institute for Advanced Study" a li Princeton Universityyê dixwîne. Bi giranî xwe dide xebatên mekanîka quantê. Sala 1936ê li cem Eugene Paul Wigner doktoraya xwe bidawî dike.
Ji 1938 heya 1941 Bardeen "wekî profesorê asîstan" li University of Minnesota ya Minneapolisê kar dike. Di pêvajoya şerê cîhanê yê duyem de, li laboratoriya "U.S. Naval Ordnance Laboratory" a li Washington, D.Cyê ye, dixebite.
Laboratoriyên Bell û transîstor.
Wekî fîzîknasekî di Bell Telephone Laboratories a Murray Hill de dixebite (New Jersey, 1945–1951).
Bi tevî William B. Shockley û Walter Brattain komekê xebatê ava dikin û li ser metalên kêmbuwar (kêmgihîner) dixebitin, bi alîkariya krîstala germaniyûm di de transîtorefektê vedibînin û yekem bîpolartransîstorê ava dikin.
Hersê heval bi vê xebatê sala 1956ê Xelata Nobelê ya Fîzîkê digirin. Sala 1972yê jî Bardeen, bi têvî Leon N. Cooper û John R. Schrieffer, bo cara duyem heman xelatê digire. Yekem mirovê ku heya niha du caran Nobel girtiye ye.çep
Destavêtina zarokên kurd, di mihe sibatê a 2012'an de ji Girtîgaha Bozantiyê ket Rojevê de. Li Kurdistanê di çerçova şerê ku tê meşandin de, zarokên kurd, carna deme ku panzer û an jî wesayîtên polisan dibînin Keviran diavêjina wan. Di ancama wê kevir avêtinê de, bi hezaran zaroyên kurd ji aliyê Dewleta Tirk ve hatina girtin û hatin şandin li Girtîgehan. di girtîgehan de, destavêtina wan ya cinsî ji aliyê hem rayadarên dewletê ve û hem jî ji aliyê hin girtiyên ku rayadarên girtîgehê wan zaroyan teslimî wan dike ve dibin. Bi vê yekê re, piştî ku bûyar hat rojavê û di ajansa kurd a DIHA de cih girt, piştre derket li holê ku li sadan zaroyan ev kirên qirêt ji aliyê rayadarên dewletê ve hatina kirin. Piştî ku bûyar hat bihîst û ket Çapamenîyê de, êdî rayadarên dewlet û hukumete tirk revakirinên ku bûyarê ji rêzê bidine nîşandin ketina rojevê de. Piştre ku di raya giştî a kurd, bertek zêde bûn, êdî ji bo ku berteken kêm bikin û bêbandûr bikin, gotin "emê zaroyan ji girtigeha Bozaniyê buhurênina li Girtîgeha Sîncanê." Lê piştre derket li holê ku li gelek girtêgahên din jî heman buyar bûna. Piştre derket li holê ku li "Girtîgaha bayrampaşa" jî heman kirin hatina kirin.
Ev kirin ku hatibûbûn kirin, ji bo ku hem çavtirsandinê bidina kirin di nav raya giştî ya kurd de. Û hem jî, weke hêrîşeka ku li keseyetiya civata kurd bû. Bi teybetî û bi plan ev kirin hatibûbûna kirin. Piştre zimanê ku di çapemeniyê de hatibûbûna bikarhanîn, ji wê hat fahm kirin ku kirinaka bi plan a.
Sîyesetmederan çi got.
"Ne ji ber îdîayan, lê ji ber şert û mercên fîzkî wê were girtin(Girtîhega Bizanti)", Berdevkê hukumet û alikarê serokwezir Bilant Arinc.
Seleteya kuzelê ji seleteyên klasîk e. Kuzel "(bi latînî: Eruca sativa)" an bi bandora zimanên din roka;, him wekî heşînayî, him jî di seleteyan de tê xwarin. Kuzel riwekek ji malbatae "Eruca vesicaria" ye ku ew ji koma "Brassicaceae" ye. Jê re "rûkola" jî dibêjin. Di pêjgeha kurd de cihê vê heşîniyê heye.
Standardeke vê seleteyê nîne, yan jî ji ber ku li ser pêjgeha kurd lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, nayê zanîn.
Kokên kuzelê jêbikin, pelên wê bikin nava ava bi sirkeyê carekê bi vê avê bişon. Paşê yek-du avê bişon, bidarivînin. Xiyarê bi tevî qalikên wan (an bêî qalik) wekî zarê (kûbîkî) hûrbikin.
Badiyekê de rûnê zeytê, xwê û ava hinarê biçelpînin. Kuzelê pencemorkî (ango 2-3 cm) hûrbikin, xiyar û sosa seleteyê (li ser daxwaza we ye) jî tevlî bikin, tevbidin. Ser wê bi kakilê gûzê û hebikên hinarê bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifre).
'Li Kurdistanê', destpêka ketina 2012´an de, girêvên birçîbûnê li kurdistanê dest pê kiribûn. Berî wê, li Kurdistanê û Tirkiye girêvên birçîbûnê dest pê kirin. Piştre bi ketina sale 2011´an de li ewropa jî kurdan bi girseyî bidest girêvên birçîbûnê kirin. Biteybetî li ewropa li gelek bajer û paytaxtên wê girêvên birçîbûnê dest pê kirin. Lê bi teybetî Srasbourgê li dêra Sanmorê ya, weke girêva navendî derket li pêş. Kurdan, di wan girêvên birçîbûnê sê xwestekên xwe sereke hanîn ser ziman, 1, şerê ku kurdistanê bê bidawî kirin, 2. statûya kurdistanê were naskirin, 3. qaxadaya li ser zimanê kurdî were rakiirn û perwerdehiya bi zimanê dayikê bê kirin û serokê gelê kurd birez Abdullah ocalan tecrida li ser were rakirin û azadiya wê were kirin, bû. Ev her çar xwestek di temenê girêvên birçîbûnê de bû.
Dem bi dem, parlamanterên partiya kurd ên BPD jî, ji bo ku balê b8ikişêne ser wan girêvan û ji bo zîyan û windahîya jîyanan nebê, ket girêvên birçîbûnê ên demkin de.
Xwestekeka girêvvanan ew bû ku balê bikişênina şerê li kurdistanê û piştgirîya jê re ku ji welatên ewropa ên weke Firansa, Almanya, Inglistan û Emarika ji wan heya. Lê bi teybetî, du xal sê xal bi teybetî derketina li pêş, qadaxa li ser zimanê kurdî bê rakirin û perwerdehiya bi zimanê dayikê bibe. şerê li kurdistanê bi dawî bibe û statûya kurdan were naskirin.
Pêjgeha Ewropayê, yan bi gotineke din pêjgeha rojavayî, binavkirineke giştî bo xwarin-vexwarin, çand, teknîk, dab û nêrîtên pêjgeha parzemîna Ewropayê ye.
Sînorên Ewropayê û pêjgeha Ewropayê hevûdu nagirin, lewra ev binavkirin ji bo hêsankirinê ye, mirov nikare pêjgehan bi sînorên welatan ên fermî re bisînor bike. Bo mînak bakurê Amerîkayê jî bi giranî ji pêjgeha Ewropayê dixwe lê herçendî parçeyeke axa Tirkiyeyê di Ewropayê de ye, pêjgeha Tirkiyeyê gelek cuda ye. Herwiha ya Rûsyayê jî.
Bingeha xwarin vexwarinên ewropayî jî Asya ye. Pêjgeha Asyayê kevintirîn û dewlemendtirîn e. Gelek hevparî hene. Bi pêşketina teknîkên aşpêjiyê ve, fastfood, bikaranîna xurdemeniyên di fabrîkan de hatine hilberîn û hêsan, xwe didin pêş. Bi taybetî li Ewropa û bakurê Amerîkayê wisa ye.
Pizza got Îtalya tê bîra mirov
Pêjgeha îtalî "(îtalî: Cucina italiana)" gelek dewlemend e lewra bingeha wê gelek kevn e. Bi hezaran salan romayiyan li sê parzemînan desthilatî kirine, danûstendin bi gelan re kirine, xwarin-vexwarinên wan wergirtine. Di pêjgeha îtalî de rêçên pêjgeha Îranê, pêjgeha kurd, pêjgeha cihû, pêjgeha Anatoliyayê, pêjgeha ereb, pêjgeha hindî, pêjgeha yewnan, pêjgeha Afrîkayê hene û îro jî bi hêsanî tên dîtin.
Bi vedîtina parzemîna Amerîkayê, hatina kartolê ve, wekî tevahiya Ewropayê li Îtalyayê jî jiyan gelek guherî. Bo cara pêşîn çandiniya kartolê pêşket, xwarin-vexwarin hatin guhertin. Îtalî ji gelek aliyan ve dişibin kurdan. Hez ji bi hevrexwarinê dikin, li ser destexaneyê (sifre) suhbetê dikin.
Di nava herêman de hin cudatî hene. Herêmên Îtalyayê yên başûr hinekê xizan in lê dîsa jî ji bakur bêhtir xwedî li xwarinên neteweyî derdikevin. Li bakur fastfood zêde ye. Penîr û şerab cihekê girîng digirin. Dîsa kafê (qehwe), espresso jî ji rengên destexaneya (sifre) îtalî ne.
Sedsala 4em b.z. Arkestratusê ji girava Sîcîlyayê, li Siracusayê li ser xwarin-vexwarinan nivîsiye. Di vê berhema xwe de behsa parastina xurdemeniyan, dab û nêrîtên masîgeran û xwarina masiyan, bikaranîna biharbêhnan (biharat) dike. Dîsa sedsala 1em b.z. De re coquinaria tê weşandin. Agahî li ser 470 biharbêhn û gelek teknîkên amadekirina berkeliyan (melzemeyên xwarinê) tê dayîn.
Danên rojê.
Danên rojê 3 ne. Lê heger derfet û dem hebin, îtalî jî wekî kurdan, xurînî, tehmkirin, û xemkujiyê (vexwarina alkolî) lê zêde dikin, şîranî, selete û kafêyên (qehwe) xwe cuda dixwin.
Mozzarella, penîrê navdar ê îtalî ye. Ji şîrê bi rûn ê mih an dewarê tê çêkirin. Di zimanê îtalî de "Mozzare" tê wateya "birrîn"ê. Penîr heger teze be rengê wê spî, kartû be hêdî hêdî zer dibe û dihele.
Ji ber ku birûn e, penîrekî nerm e. Divê di rojê de were bikaranîn an kartû dibe. Lê teknîkên ambalajê vê derfetê dide, hin variyantên kêmrûnî, di ambalajên bivakûm de, heya 6 mehan jî xirab nabin. Mozarela di taştê, di nava selete û pîzayan de, di meqarne û hin xwarinan de tê bikaranîn.
Kerebîça baxçeyan, li Ewropayê ev bêhtir tê zanîn
Kerebîç ("Gypsophila") riwekek ji malbata mêxekê (Caryophyllaceae) ye. Him riwekeke salî ye, him jî salanî.
Nêriyên wê bi hev re digihên. Di bijîşkiya gelêrî ya kurdî de kokên wê tên bikaranîn. Herwiha ji kokên vê riwekê biharbêhnê (biharat) jî çêdikin. Gelek cureyên wê hene. Pelên wê şîn-kesk, nêriyên wê spî ne. Tê gotin li cîhanê 100 cureyên vê kulîlkê hene, pirranî li rojhilatê Deryaya Reş tên dîtin. Li Kurdistanê çend cureyên wê hene, ne diyar e, lewra lêkolîneke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin û navên riwekan nehatine standardkirin. Dibe ku li hin deveran bi navên din bê binavkirin. Li bakurê Amerîka, Awistraliyayê jî hêşîn dibe.
Li cîhana rojavayî du cureyên wê di baxçeyan de pirr tên çandin ("G. paniculatum" û "G. elegans").
Ji vê riwekê demekê bo şuştinê sûd dihat wergirtin, sabûnê de dihat bikaranîn.
Tavče gravče di dîzê de
Tavče Gravče "(makedonî: Тавче гравче, yewnanî: Φασουλοταβάς)" xwarineke neteweyî ya Makedonyayê ye. Tiyana (taweya) fasûliyan (lobiye, lovî) e. Ne tenê makedonî, yewnan jî hez ji vê xwarinê dikin. Tiyanên wiha di pêjgeha kurd e jî hene.
Fasûlî û lovî tên pakijkirin, şuştin, di nava ava sar de bi qasî 3 katjimêrî tên nermijîkirin. Di quşxaneyê de tên kelandin. Kel bi avê ketm ava wê tê guhertin. Ango ava yekem tê rijandin.
Di rûnbirêşkekê de pîvazeke hûrkirî û îsota reş di nava rûn de tên qelandin, dema lovî têra xwe keliyan, quşxaneyê vala dikin nava dîzekê û taweyê jî vala dikin dîzê. Dîzê dikin argûnê (firne, firûn), di germiya 220 ° Cyê de tê pijandin. Berkeliyên xwarinê tehma xwe dan hev, ji argûnê tê derxistin û servîskirin.
Leon N Cooper 28ê sibatê 1930 li New Yorke hatiye dînye. Fîzîknasekî amerîkan bû. Sala 1972yê gunavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê hat dîtin. Cooper zanîngeha Columbia University (lîsans 1951, master 1953), sala 1954ê bidawî dike. Teza wî "atomên mu-mezonîk û elektromanyetîk radyûsa dendikî (Mu-Mesonic atoms and the electromagnetic radius of the nucleus) bû. 1954/1955ê ew li Institute for Advanced Study û heya bis 1957 jî li University of Illinois at Urbana-Champaign e. 1957 dibe asîstan-profesorê zanîngeha Ohio State University û 1958 Associate Professor, ji 1962yê jî profesorê zanîngeha Brown University ya li Providence (Rhode Islandê).
Ji sala 1966ê ve li Henry Ledyard Goddard University profesor û ji sala 1974ê Thomas J. Watson Senior Professorê zanistiyê û ji sala 1992yê ve gerînendeyê Înstîtuta zanistiyên nû (Institute of Brain and Neural Systems) ye.
Giraniya xwe daye angaşta-BCSyê. BCS-Teorî di nava salên 1955 û 1957ê de ji aliyê John Bardeen û John Robert Schrieffer ve hatibû avakirin. Paşê xwe dide lêkolînên ser mejî, neuron û biyologiya fêrbûnê.
Barûya Çarwîk a li Münchenê, herwiha muze ye.
BMW "(Bayerische Motoren Werke AG - Fabrîkên Motorê yên Bayernê PH/Pardarîya Hevpişk)" fîrmayeke alman e ku hilberîna otomobîl, motor, motorçerxe û duçerxeyan dike.
BMW herwiha xwediyê fîrmayên Mini û Rolls-Royceê ye. Zêdetirî 100 hezar kes di van fîrmayan de dixebitin. Ciroya sala 2007'ê 56,018 milyar € ye. BI markaya BMWê heman salê hilberîna 1.302.774 otomobîlê, bi giştî jî 1.541.503 otomobîlê hatiye kirin. Dîsa heman salê hilberîna 103.396 motorçerxeyê hatiye kirin. Zimanê fermî yê fîrmayê îngilîzî û bengewazî jî 'sheer driving pleasure' (kêfa ajotinê ya rastîn) e.
Fîrma sala 1913'yê ji aliyê Karl Friedrich Rapp li Münchenê hatiye damezirandin. Dalên pêşîn tenê hilberîna motorên balafiran hatiye kirin, sala 1928'ê bi kirrîna Fahrzeugtechnik Eisenach A.G.yê ve dest bi çêkirina otomobîlan jî kirine. Sala 1929'ê bi otomobîla 3/15 PSyê derketine bazarê.
Di şerê cîhanê yê duyem de fabrîkên wê hatine rûxandin, heya sala 1948'ê ku motorçerxeyên erzan çêbikin, li ser karê hilberîna alavên pêjgeh û baxçevaniyê rawestiyane. Di salên 1960'î de di bazarê de ji xwe re cih çêkirine.
Ji ber ku berê hilberîna motorên firokeyan dikirin, amblema fîrmayê de şîn rengê esmanê, spî jî baskên firokeyê temsîl dikin. Herwiha ev reng ên Bayernê ne jî. Ango di ala federedewleta Bayernê de spî û şîn hebe.
Seleteya Bazîdê seleteya artîşok, hêliz û kundirê ye. Ji artîşokê "(latînî: cynara scolymus)" re "neynoka bûkê" jî dibêjin. Li hin deverên Kurdistanê ji hêlizê re "pîjinda (latînî: anethum)" yan re "şiwît (şiwêt, şewid)" jî dibêjin.
Berkeliya (melzemeyê) vê seleteyê.
Li ser daxwazê ye. Salam, tirşîna lazûtê hwd.
Rûnê ron, av, ard û ava lîmonê di badiyekê de tevlîhev bikin. Artîşokan bikin 4-5 qetî berdin navê, bikelînin. Artîşok nermijî bûn, kundirên hûrkirî tevlî bikin, bila bikele. Baldar bin bila kundir pirr zêde nekelin, neperitin.
Kelîn bidawî bû, zebzeyên xwe ji nava avê derînin, avê sar bikin. Mayonezê tevlî ava sarbûyî bikin, biçelpînin.
Tirşîn û hêlizê tevlî kundir û artîşoka bikin, ava we mayonez tevlîkiribû, wekî sosê berdin ser ser. Ser seleteyê jî bi salam, tirşîna lazûtê ûêd bixemilînin û servîs bikin.
Cehzêr seleteyeke pêjgeha kurd e. Navê wê di wêjeya devkî de derbas dibe ku ji ceh, sîr û mastê bûye. Terîfeya li vir hatiye dayîn ne ya orjînal e. Li vir bo tehmê, ne ceh lê şehriyeya dirûvê cehê de hatiye tercîhkirin, gizêr û tirşîn jî lê hatine zêdekirin.
Xela û şeran de ceh dibû zêr.
Li Kurdistanê ceh û sîr erzan bûne, lê di demên xela, şer de ceh bûye wekî zêr. Bi texmînî navê xwe ji vir girtiye. Mixabin xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgîn nehatine sererastkirin.
Şehriyeyê (şekîre, cehek) bixaşînin. Gizêran li rêşkerê (rende) bidin. Xiyaran bêî ku qalikên wê bigirin, li rêşkerê bidin, ava wê bidarivînin.
Xiyarên tirşînê dirêvê zarê de (kûbîkî) hûrbikin, sîrê bikutin, mayonez û mastê jî bînin, giştî tevlîhevbikin, bînin ser destexaneyê (sifre).
Kartol û mast an patata bi mast navê xwarineke bigoşt a Dîlokê ye. Li Amedê jî demekê navdar bûye. Ji ber ku Amedê gelek caran para xwe ji şer û serhildanan girtiye, aboriya wê xirab bûye, gelek xwarinên Amedê jî li cihên din deng vedane. Ev ji bo Dîlok û herêmên din jî wiha ye. Cemşîd Bender ev xwarin bi navê "petata bi mast" li ser navê Dîlokê tomarkiriye.
Nokê 8 katjimêr berê bikin nava avê. Goşt bişon, bi tevî nokê di nava 3 SA avê de bixaşînin. Hêj nekeliyaye tîkegoşt û kartolên hûrkirî tevlî bikin. Heya kartol nermijî bûn bikelînin. Xwê bavêjinê, bi wê jî 5 deqe bikelînin.
Ji ava xwarinê hinekê bigirin, bikin tas an badiyekê, mastê berdin nav û hêkê biçelpîninê, tevbidin û berdin nava xwarinê. Kelekî pê bînin, li binikên servîsê belav bikin.
Di nava rûn de pûjanê biqelînin, berdin ser binikan. Baldar bin bila pûjan neşewite.
a>) tê dîtin. "Guernica" Gernikara" bi baskî ye, tê wateya "Guernica" (yanê, tablo) ji bo Gernikayê". Ew daxwaza baskan e, ku tabloya Picasso bo Gernikayê bînin û bila tablo li wir bimîne.
Guernica (bixwîne "Gernîka"), navê yek ji tabloyên herî nasyar ên Pablo Picasso ye. Tablo di çarçoveya "Zervos IX 065 Picasso-Project 37-155 4" di hezîranê 1937an de bi rengên rûnî li ser tualê hatiye boyaxkirin. Mezinahiya tabloyê 349 cm × 777 cm e.
Wênekar Picasso vê tabloyê weke reaksiyon li dijî bombekirin û hilweşandina bajarê bask Gernika, ya ku di roja 26ê nîsana 1937an de çêbûbû, boyax kir. Balafirên elman û îtalyayî bi alîkariya hêzên nasyonalîst ên spanî ve bajar di Şerê navxwe yê Spanyayê de bombebaran kiriye, rûniştvanên sivîl kuştine û tunekirine. Herwiha, ev êrîş weke Legion Condor yê elmanan jî kete dîrokê.
Îro ev tablo digel koleksyona gelek pêşnumayan li Madridê di muzexaneya Reina Sofia de bidarxistî ye.
Hecbanî, Hecebanî, Hacvanî an Hezbanî (belkî ji "Hacevend) (906-1080)," xanedana kurdan a dîrokî ye. Hukumdariya Hadhabaniyan li herêma Hewlêr, Mûsil, Ûrmiye, Rewandiz, Pîranşar û Sine.
Koka vê êlê ji aliyê Mûsilê, ji herêma Bahdînan bû ye, û gorê Ensîklopediya Îslamê ev êl di sedsala 11'mîn de li herêma Şino, li Rojhilata Kurdistan a îro jî dima. Sedema vê ciguhirînê dubendiyek bi hikûmdarê Hemdaniyan Evdilê bîn Hemdan rê di sedsala 10'mîn de bûye. Şaxekeke Hecbaniyan ji Şîno koçberiyê Qefkasiyayê bû ye. Sê dewletê Kurdan a Rewendî (Şikakî?), Şedadî û paşê jî Eyûbî, çimkî Eyûbî digijiyan Şedadiyan, bi eslê xwe Hecbanî bûn e. Tê zanîn ku Rewendî ên pêşiyên Şedadiyan, çi qas navê wan Erebî be jî, ezbeteke Hecbaniyan bûn. Her wiha malbata Eyûbiyan xwedî du nisbeyên (pêşnav) " El-Hecbanî " an jî " Er-Reve(n)dî " bû ye.
Navê Hecbanî îroj.
Li Kurdistanê û diyaspora Kurdan de çend eşîrên piçûk an jî ezbetên eşîran bi navên Hecbanî hene. Li parêzgehên Tirkiyên Yozqatê û Qeyseriyê eşîreke (beşî asîmîle bûne) piçûk bi vî navê heye. Genzgaze kû ev di bingeha xwe de ezbeteke êla Reşvend be. Li Xoresanê jî ezbeteke êla Zaferanlû bi navê Hecbanî (an jî Hezbanlû) heye.
Amerlû (ameranlû, amerî anku emerî) êleke mezin a kurdan e. Ev êl li Gîlanê, Tehranê, Dilêman, Mazendaran û Xoresanê belav bûye. Ameranlû ji aliyê Şah Ebasê Sefewî ve di sedsala 17'em de ji Kurdistanê hatine koçberkirinê bakurê Îranê.
Di dema Qecaran de amerlû yek ji êlên herî bihêz bûn û xinamiye malbata Qecar bûn. Ameranlû îro bi taybetî li paytexta Mazendaran, li Sariyê, di dema Qecaran de navê taxeke Sariyê "Kord Mahalle" (taxa kurdan) girtiye, û li navçeya Amerlû li Gîlanê dimînin. Amerlûyên Tehranê û Mazendaran bi beşî asîmîle bûne, herwiha li hin herêman erebî (li vê herêmê eşîrên ereb hene û amerlû di nav wanan de heliyane), li hinekan jî farsî an tirkomanî diaxivin. Li Xoresanê ameranlû yek ji heft êlên kurdan ên mezin in (zaferanlû, şadlû, topkan, kawanlû, qereçorlû û lek).
Girara pimparê xwarineke quşxaneyê ya Dîlok, Rihayê ye. Li Xerzanê jî didin ser lê dims û rizê (birinc) tevlî nakin. A rastî pirr dijwar e ku mirov ji vê xwarinê re bêje girar, lê Cemşîd Bender ji ber ku nok û girar (savar) tevlî ye, kiriye bin koma giraran. Di vir de şaşî nîne lê di versiyona Dîlok û Rihayê de riz û dimsa simaqê heye, nakokî ji wir tê.
Nok, nîsk û lolasê şevekê berê bikin nava avê, roja din yeko yeko bixaşînin. Di nava rûn de pîvaza hûrkirî biqijilînin, goştê kişandî tevlî bikin, bi hev re biqelînin. Herwiha mergeyê jî tevlî bikin, tevbidin. Xwê û îsotê pê werbikin.
Pirparê pakij bişon, hûrbikin, tevlî quşxaneyê bikin. Lolas, nok û nîska xaşandî berdin navê. Ava simaqê tevlî bikin, derxûnê bigirin, bi qasî 20 deqeyan bikelînin.
Rizê amade bikin, bi tevî savarê tevlî bikin. Heya tehma xwe girt bikelînin. 5 deqe beriya ku hûn ji ser agir daynin, sîra kutayî berdin navê.
Xwarinê li binikên servîsê parve bikin. Bo ser wê, rûn di rûnbirêşkê de bihelînin, pûjan û îsota tûj hinekê biqijilînin (neşewitînin), berdin ser binikan.
Boranîka siyaleyê li Mêrdînê navdar e lê kurdên rojhilatê Kurdistanê û gelek deveran jî dizanin û didin ser. Li vir terîfeya variyanta Mêrdînê hatiye dayîn. Ji siyaleyê re "spenax", "espenax" jî dibêjin.
Siyaleyê pakij bişon, berdin quşxaneyê, bi hinekê xwê bikelînin. Di nava rûn de goştê kişandî biqelînin, îsota reş û xwê bavêjinê.
Siyaleyên xaşandî berdin nava goştê kişandî, bi hev re biqelînin. Mast di nava avê de biçelqînin, sîrê kutayê tevlî bikin, tevbidin. Viya berdin ser siyaleyê. Xwarin amade ye, dikare were ser destexaneyê (sifre).
John Robert Schrieffer (jdb. li Oak Park, Illinois) fîzîknasekî amerîkî ye. Schrieffer sala 1972'yê bi tevî Leon N. Cooper û John Bardeen guncavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê tê dîtin. Li ser superbuwariyê, gihîneriya super rawestiyaye û mil daye angaşta-BCSyê (BCS-Teorî)yê (Bardeen-Cooper-Schrieffer-Teorî).
Ji sala 1949ê ve perwerdeya elektroteknîk û fîzîkê dibîne, sala 1953'yê li înstîtûta MITê lîsansa xwe li cem John C. Slater biser dixîne. Paşê li cem John Bardeen li zanîngeha University of Illinois at Urbana-Champaign perwerdeyê dibîne.
1958ê wekî asîstan profesor li zanîngeha University of Chicago û ji sala 1959ê jî li University of Illinois dixebite. 1962'yê derbasê zanîngeha University of Pennsylvania dibe. 1980'yê dibe profesorê zanîngeha University of California, Santa Barbarayê. 1992'yê profesor e li Florida State University û gerînendetiya laboratoriya National High Magnetic Field Laboratory ye.
Sala 2005ê qezayeke otomobîlê derbas dike, dibe sedemê mirina kesekî û birîndariya heft kesan, bi cezayê du salan tê cezakirin. Di dadgehê de dibêje ku ew di rê xewtiye, li ser dîreksiyonê di xew de çûye.
Warren Gamaliel Harding (jdb. 2ê çiriya paşîn 1865 li nêzîkê Corsica, Morrow County, Ohio; m. 2ê tebaxê 1923 li San Francisco, Kalifornien) siyasetmedarekî amerîkan û 29em serokdewletê DYAyê bû. Li ser postê serokatiyê jiyana xwe jidest dide.
Ji partiya Komarger bû, ji rojnamegerî û weşangeriyê hatibû. Jiyana wê ya polîtîk sala 1899ê destpê dike, dibe senatorê Ohioyê. Di 24 saliya xwe de tûşî nexweşiyeke derûniyê dibe, bi tirsê dikeve. Sala 1891ê marî dibe (dizewice). Di dema serokatiya xwe de carcaran xwe rastê skandalên mezin tê. Ji aliyê zagonî ve rewşa jinan baştir dike.
Di gera xwe ya Alaskayê de bi felc û mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidest dide. Sedem jî jehrbûn bûye, xwarina jengarî qeyrana dil û mejiyê tetikandiye.
Ji xwarekên neteweyî yên îslendî - "Þorramatur"
Pêjgeha îslendî'", pêjgeha neteweyî ya Îslandê ye. Îsland giravek e û gelê îslendî jî parek ji germanan e. Lê xwarin-vexwarinên wan ji yên germanên din gelek cuda ne. Lewra avhewaya giravê sar û volkanîk e, pirr rê nade çandiniyê. Xwarekên tên kelandin pirr, ên din kêm bipêşketine.
Biharbêhn (biharat) kêm tê bikaranîn. Hîmê pêjgeha îslendî xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê ye. Li îslandê pez, dewar jî tên xwedîkirin. Goştê hespê, kaklîbaz (qaqlîbaz), balînayê jî tên xwarin.
Penîrê îslendî Skyr bi gelek xwarinan re tê xwarin. Konserve mecbûrî ye lewra havîn jixwe kurt e û Îslanda ji Ewropa û Amerîkayê dûr e. Ango parastina xwarekan girîng e. Dîsa bi xwêyê yan bayê hişkkirîn jî di pêjgeha îslendî de cihekê girîng digire. Li Îslandê fastfood jî navdar e. Vexwareka herî navdar kafê (qehwe) ye ("Kvöldkaffi") û tevahiya danan tê vexwarin.
Hevêrkeya ekwatorê bi 360 dereceya tê xet kirin. Di her dereceyekê re xêzikeke ku ji cemserekê digihêje cemsera din tê kişandin. Ji van xêzikên ku her du cemseran pev girêdidin re merîdyen an hêlîlar tê gotin. Hemû merîdyen li cemseran digihêjin ser hev, hevdu dibirin. Paralel hevêrke, lê merîdyen nîvhevêrke ye. Ji ber vê yekê hejmara merîdyenan du qatî paralelan, 360 in.
Merîdyena destpêkê (sifir-0), di ser dîdegaha Greenwich'ê (London) re derbas dibe. Ev, ne hilbijartineke xwezayî ye. Berî vê hilbajirtinê, her welatekî merîdyena ku di payîtextê wê re derbas dibe wek merîdyena destpêkê dipejirand. Ev rewş, jibo seeta navnetewî dibû sedemê tevliheviyê. Jibo vê tevliheviyê ji holê rakin, komcivîneke navnetewî hate sazkirin. Di vê komcivînê de sazûmana paralel û merîdyenan ya ku pisporên îngîlîz amade kiribûn hate hilbijartin. Di sazûmana ku wan amade kiribûn merîdyena destpêkê di Londonê re derbas dibû. Ji merîdyena destpêkê ber bi rojava 180 û ber bi rojhilat 180 merîdyen hene. Ji yên li rojava re merîdyenên rojava û ji yên li rojhilat re merîdyenên rojhilat tê gotin. Merîdyena 180 dereceyî li hemberî merîdyena sifirê ye, her du nîvhevêrke bi hev re hevêrkeyekê çêdikin û ev hevêrke dinyayê wek nîvkada rojava û rojhilat bir dike.
Bûgon anku Bûgan eşîr e Kurdên pir kevn e. Li ber we di 2600 salan da, li Herran e da (encame Ruha ye) hatina bajare Navend e. Berê li sêr çîyayen Engîzeke hatina cîh girtine. Li ber vê di 150 salan da, hatina cîhe îrojke; dîyare Memîş e. Baweratîye gund Êzdîtî ya. Li mîrîstane gunde zêdeterîyan lê Ewropa de na. Karkirina gund e cotkarîye fistik e u cotkarîye bax u bostanen turî ye.
Nêzîk bûne we gunde li Bazarcixe 3 km ne. Dûrî bûne li Gurgum e ye 49 km ne.
"Kîmyager" (navê pirtûkê), pirtûka destpêkê ya ku Paulo Coelho kiriye nivîskarekî gelek mezin û naskirî, li pêşiyê wî bi tenê 900 dane çapkirin, di piştre bi milyonan daneyên vê pirtûkê hatine firotin, hejmara firotina vê pirtûkê gehişt 65 milyon hebî weke pirtûka herî zêde hatî firotin di dîrokê de, pirtûk bi hûnerekê jêhatî û xepşanek wêjeyî pir delal hatiye nivîsandin.
bi kurdî.
Pirtûk di nîva salên 1990î de, ji bo zimanê kurdî jî hatiye wergerandin, nivîskar Zenulabdîn Han ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê Berlîn.
li sala 2009an jî nivîskar Lezgîn Çalî ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê dihokê.
Herbert Clark Hoover (jdb. 10ê tebaxê 1874 li West Branch, Cedar County, Iowa; m. 20ê çiriya pêşîn 1964 li New York City) 31em serokdewletê DYAyê bû, di nava salên 1929 - 1933'yê de peywirdar bû.
Bav û kalên Hoover, ji Almanyayê (Pfautz, Wehmeyer) hatibûn, êla wan ji almanên Swîsreyê bû. Piştî mirina dê-bavê xwe, li Newberg, Oregonê dijî. Perwerdeya endezyariya erdnasiyê dibîne.
Bi hevjîna xwe "Lou Henry" re diçe împeratoriya Çînê li wir wekî endezyar kar dike. Sala 1900ê meha hezîranê xwe di nava serhildaneke çîniyan û şerê bi brîtanî de dibîne. Xanima wî jiyana wî difilîtîne. Derbasê Londonê, ji wir jî DYA'yê dibe.
Di hikûmeta Woodrow Wilson de gerînendetiya karê xêratê ya dewletê dike. Di dema Calvin Coolidge de wezîrtiya karê çandiniyê dike. Di siyasetê de wekî teknokratekê bi gelek qeyranan re têdikoşe. Viya di dema serokatiya xwe de jî didomîne. Tûşî depresyonê dibe. Giringiyê dide parastina nirxên neteweyî û etîkê.
Sala 1938ê li Almanyayê di trênekê de bi Adolf Hitler re hevdîtinê pêk tîne. Di vê hevpeyvînê de bi aşkereyî dijberiya welatê xwe bo nîjadperestiyê û bîrdoziya Nazîyan tîne. Bi Hermann Göring re pirsgirêkên aboriyê diaxive.
Sala 1948ê serokatoya Komîteya Amerîkan bo Yekîtiya Ewropayê American Committee for a United Europe dike. 90 saliya xwe de ji ber şêrpenceyê jiyana xwe jidestdide.
Leo Esaki (jdb. li Ōsaka) fîzîknasekî japon bû. Bi vedîtina Esaki-Diode navdar e..
Li zanîngeha Tokyoyê perwerdeya fîzîkê dibîne û 1947ê lîsans, 1959 doktoriyê bidawî dike. Ji sala 1956ê ve di Sonyyê de dixebite. 1960 heya 1992 li IBM di beşa wê ya Thomas J. Watson Research Centerê de kar dine. 1992 heya 1998 birêveberê zanîngeha Tsukuba, 2000 heya 2005 êwar e Shibaura Institute of Technology û ji 2006ê vir de jî yê Yokohama College of Pharmacy ye.
Leo Esaki sala 1973yê bi tevî Ivar Giaever guncavê Xelata Nobelyê ya Fîzîkê tê dîtin. Xelatê bo xebatên wî yên li ser fenomena efekta tunelê didin wî.
Ew jî sala 1976ê vir de endamê National Academy of Sciencesê ye.
Rúgbrauð "(bixwîne: "Rukprøiθ")" nanekî navdar ê pêjgeha îslendî ye, nanê tarîganê ye. Reş û pirranî şîrîn e. Mezin tê çêkirin. Heger nan mezin bê çêkirin, hundirê wî dereng xirab dibe. Ev teknîk di nava kurdan de tê zanîn. Di demên xelayê de bo dirêjdemî bê parastin nan wisa mezin dihatin çêkirin. Ji ardê tarîganê ye (şilêl, çewder).
Ji Danîmarkayê derbasê Îslendayê bûye. Sala 1603yê yekem car bi fermî bazirganî di navbera îslendî û danîmarkayiyan de pêk tê. Bi agirê darê dipijînin. Ji ber ku li Îslendayê volkan û ava kanên avê yên dikelin pirr in, îslendî wekî parêva kurd, nanê xwe herwiha di tendûrên bi tîna volkanan dixebitin de dipijînin.
Pirranî Rúgbrauðê bi rûnê nivîşkî, masî û goştê berxê dixwin. Bi dew jî dixwin. Nanê kartû bi ava lîmon, mestekî (benîştê daran çêjdar dikin, wekî şîranî jî tînin ser destexaneyê (sifre).
Berkeliya (melzemeyê) vê nanê.
Hevîrê wê bi ardê tarîgan, hevîrtirş, şîr, xwê (solin) û şekir tê strîn. Kêm be jî, carnan hinekê ardê genimê jî tevlî dikin, lê di orjînalê de genim nîne.
Nanê tarîganê herî kêm 90 % ji ardê (arvan) tarîganê tê çêkirin. Li Kurdistanê jî berê gelek dihat xwarin. Kurdan bo çêjdarkirinê hinekê ardê genimê û kakil jî tevlî dikirin.
Nanên reş bo tenduristiyê baş in, qelew nakin, barê dil û demarê giran nakin. Hevîrê wî ji ardê tarîganê, ardika tarîganê, av, hevîrtirş, xwê (solin) û li ser daxwazê biharbêhn (biharat), kakilê tê strîn. Hevîrstrandina wî ji ya hevîrê genimê dijwartir e. Pîvanên berpijiyê (melzemeyê pijandina nan) divê neyên bihartin.
Bûş, navê xwarineke bigoşt ê pêjgeha kurd e. Navê xwe ji devbikenî, rûkeniyê (bûşişin) digire. Li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Dîlokê bi navê "bûş" nav daye. Peyva "bûş" ji kurtkirina "bûşişin"ê ye.
Înstîtuya patentê ya Romê (Tirkiye) wekî tevahiya xwarekên kurdî ev jî bi navê "orman turk aşi" patent kiriye. Heger kurd xwarinên xwe bi kurdî bikarbînin, dikarin qedexe bikin, dozê vebikin. Lewra patent di bin parastina zagonan de ne.
Nokê ji êvar de bikin nava avê. Sibeyê, goşt pakij bişon, bi tevî nokê bidin ser agir. Keliya, kefa wê bigirin, derxûnê bigirin, heya nok nermijî bû bikelînin. Kelandina goştê jî bidawî bû, 5 deqe beriya ji ser agir bigirin, xwê pê werbikin.
Hêkê biçelpînin nava mast, hinek ji ava xwarinê berdin nav û tevbidin. Viya berdin nava xwarinê. Kelekî pê bînin û bo servîsê li binikan belavbikin.
Di nava rûn de biharbêhnê (biharat) sor bikin, berdin ser binikên xwarinê.
Şadlû anku Şadilû yek ji êlên kurdên Xoresanî ye. Şadlû yek ji du êlên herî mezin ên Xoresan e, û hejmara mensûbên vê êlê di 1960an de zêdetirê 200.000î bûye.
Ev êl ji aliyê Sefewiyan ve ji Kurdistanê hatiye koçberkirin.
Babeta beşê jeomorfolojî yê erdnîgariyê, bûyerên li kada kevirîn (lîtosfer) e. Bûyerên hundir û derve ev in: Zelzele, volqan, bûyerên tektonîk, çem, cemed, ba, maşîna pêlan û hwd.
Kawanlû (Keyvanlû, Kowanlû anku Kawî) êleke Kurdên Xorasanê.
Gorî dîroka devkî (oral history) a herêmî Kawanlû ji Zaferanlûyan qetiyan e. Navenda Kawanlûyan devera Redkan e, belê li Çenaran, Qûçan, Şîrvan, Daregaz, Kalat û Laînê jî dijîn. Hin şaxê wan koçerin û zozanê wan li Hezarmescidê û Esfecirê ne. Qişlaxên wan li Hecî, Maraveh-Tepe û Dashte-Taqar nin.
Qereçorlû êleke Kurdên Xorasanê ye. Ev êl li Rojavayê parêzgeha Îranê ya Xorasana Bakur û li Gulistanê dimînin. Navenda wan navçeya Moneh û Samalqan e.
Di dema Safewiyan de Şah Ebas çend êlên Kurdan ji Kurdistan û Azerbeycanê (Yirmîdortler) koçberî an dinê Tehranê û ji vira jî ê Xorasanê kir. Sedema vê koçberî an dinê êrişê eşîrên Uzbekan ên serhediyên Îranê bûn. Yek ji van êla Qereçorlû (bbn. Şadlû) bû a ji Yirmîdortler, bîst û çar eşîrên Kurdên Qefqasyayê. Çawa ku tê xûyandin Qereçorlû bi Şadlûyan ve li Xorasanê hatin bi cîh kirin û hetanî demeke nêzîkî jî yek ji eşîrên Şadlû bû ne. Piştê veqetandina wan ji êla Şadlû gihiştinê êlên Tirkmenan, her wiha Torinên wan her tim ji ezbetên eslê xwe Tirkmen bû ne. Belqî ji vî sedemê ye jî Qereçorlû gorê êl û eşîrên Kurdan ên din li Xorasanê zêdeyî bişavtine bû û Tirkmenî diaxivin. Qereçorlûyî niha Kurmancî û Tirkî diaxivin.
Ferhenga Erdnigariyê, ji hêla Konseya Ewropa di sala 1967'an de hatiye weşandin. Ev çapa yekem, ji 3 hezar bêje û biwêjan pêk hatibû û bi şeş zimanên ewropî hatibû weşandin. Di vê çapê de bêje wek listê bê wateyên wan hatibûn weşandin. Çapa Tirkî ji hêla Sami Öngör bi wateyên bêjeyan hatiye nivîsîn û di sala 1975'an de Wezareta Perwerdeyê ya Netewî weşandiye. Sami Öngör, zimanê holendî bi kar naniye.
Di wergera kurdî de, wergêr ev çapa tirkî wek çavkanî bi kar anî, lê zimanên îtalî û spanî nenivîsandin, tenê tirkî, fransî, almanî û îngilîzî nivîsandin.
Bêjeyên ferhengê li gor elfabê ne hatine listkirin. Lê li gor beşên erdnigariyê hatine listkirin. Listeya bêjeyan ewê di dawiya ferhengê de cih bistîne da ku xwendevan kanibe bi hêsanî jê îstifade bike, lê hîn ne amade ye.
Denganî an fonetîk (ji Yewnanî: φωνή, "phōnē", 'deng, sewt') beşeke zimannasî ye ku li dengên mirovî yên axivînê vedikole yan jî aspektên hevber yên nîşanê. têkilîdarî taybetmendiyên fîzîkî yên dengên axivîn yan jî nîşeyên(fon)wê ve têkilîdar e: hilberandina wan ya fîzyolojî, saloxetên wan yên veguhestinî û têgihiştina wan ya bihîstinê û herwiha bi rewşa norofîzyolojî jî ve jî.  Ji aliyekî din ve dengnasî bêtir bi pergala deng û nîşeyan ya razber, rêzimanî û soloxandina wan ve pêwendîdar e.
Ev beş bi hev ve girêdayî ne ji ber mekanîzma hevpar ya dengan wek pêldirêjahî (ton),firehî û hemahengî.
Lêkolîn li ser denganiyê ji sedsala sisiyan berî mîladê ve li jêr-parzemîna Hindî de ji aliyê Pāṇini ve li ser cih û awayê bilêvkirina dengdarên zimanê sanskrîtî hatibûn kirin. elifbêya îndîkî heta roja îroj jî dengdarên xwe li gorî senifandina Pāṇini pêk dihîne.
Çapanlû eşîreke kurdên Xorasanê ye.
Ev eşîr bi rastî yek ji qebîlên êla Şadlû ye. Çapanlûyî niha li şaristana Bocnûrdê li beşên Garivan, Nistanah, Firuzeh, Mahestan û li şaristana Maneh va Samalqan diminîn.
Şêxbizinî an şêxbizinkî ji zaravayê eşîra Şêxbizinî ya ku li Anatolyayê û Bakurê Kurdistanê belavbûye re tê gotin. Şêxbizinî di nava xwe de gelekî heterojen e, ji ber ku herêmî gelekî di bin bandora zaravayên kurdî yên din de maye. Dîsa mirov dikare bibêje, di ferhengok û rêzimanê xwe de, ev zaravayeke kurdiya başûr a ku li Kirmaşan û feylî ve tê axaftin.
Ev zaravayê ji kurmancî û soranî bêhtir nêzîkî kelhûrî û lekî ye. Şêxbiziniya modern her çiqas di bin bandora kurmancî de mabe jî, him etîmolojiya ferhengoka wê him jî tewanga wê bernîşaniya kokeke di kurdiya başûr de ne. Di aliyê ferhengokê de hin karakterîstîkên kurdiya başûr di vê zaravayê de têne naskirin.
Lewendî lîsteyeke 60 peyvên basît ji zaravayê Şêxbizinî ligel serzaravayên kurdî yên din ve çêkiriye. Di vê lîsteyê de 60 peyvên Şêxbizinî bi beranberên xwe yên ji Kurmancî, Soranî, Feylî, Dimilî û Hewramî têne berhevdan. Frekansa wanan ya "wekhevî" û "dirûvtiya mezin" bi peyvên Şêxbizinî re ev e.
Bi taybetî li hin herêmên Bakurê Kurdistanê kûrayiya tesîra kurmancî tê xuyandin. Herwuha di şêxbizinî ya ku li hin navçeyên Amed (Licê û Rezik) û Îdirê tê axavtin cînavkên şexsî ji kurmancî hatine girtin.
Alfabeya şêxbizinî.
Mehmûd Lewendî di sala 1997'an de di kovara "Bîrnebûn" ji bo zaravayê şêxbizinî alfabeyeke kurdî ya taybet ji bo nivisandina vê zaravayê liberxist. Gorî Lewendî di zaravayê Şêxbizinî de 34 deng hene, ji wanan 24 bêdeng 10 heb jî dengdar in.
Tewanga navdêran.
Di Şêxbizinî de navdêr di du kategoriyên jimarî de têne tewandin: pêşbendikên jimarî -î û -gel in. Di pirrjimarê de yek caran -yel an jî -el tê bikaranîn heke ku k û g werin ba hev dibin -el: Mînak verk (berx) di pirrjimarê de dibin verkel, ji ber ku k û gel bihevre dihelin û dibin verk + gel = verkel.
Di tewanga navdêran de şêxbizinî çar paşbendikên cûda nas dike. Belê paşbendkirina navdêran ne gorî zeyandiyên wan e, mîna di kurmancî û dimilî de. Paşbendikên tewanga navdêran (ezafe) ev in: -î, -ê, -a û -y.
Lêker.
Lekêrên halê înfînîtifê di zaravayê şêxbizinî de wekî hemî zaravayên kurdî yên koma kurmancî bi paşbendikên -in, -an an -în têne qedandin.
Neyînî.
Negasyona lêkeran di Şêxbizinî de xeynî dema niha (nê-), di hemî deman de bi pêşdanka ne-'yê têye realîzekirin. Pêşdanka negasyonî me- ya ku zêde naye bikaranîn (tenê di forma fermanî de), wekî hemî serzaravayên kurdî di Şêxbizinî de jî heye.
Gerdîle an jî atom (ji zimanê yewnanî: ἄτομος, "átomos", tê wateya "yê ku nayê parçekirin"), parçeya elementê ya herî biçûk e û hemû taybetmendiyên kîmyayî yên elementê tê de dixuyînin.
Her gerdîle ji dendik û elektronan pêk tê. Hundirê dendikê da jî notron û proton hene. Notron ne xwedî bar in. Hemî proton xwediyê barê pozîtîv in.
Gerdîle, li goreyî qaydeyên fîzîka quantûm tên kolandin.
Mirella Galletti (, nêzîkî Bolonya, Îtalya - m. 4ê îlona 2012an, Roma, îtalya), siyasetnas, kurdnas û rojnamevaneke îtalî bû.
Di zanîngeha Napolî, li ser dîroka îslamê dersdariyê dike. Li ser kurdan gelek xebatên wê hene. Pirranî bi başûrê Kurdistanê dizane, têkiliyên wê bi parçeyên din ên Kurdistanê re nînin. Li Îtalya wê wekî "kurdologeke îtalî" jî dizanin.
Rîçala îsotê ne tenê li başûrê rojhilata Asyayê tê bikaranîn. Mirov dikare wekî mergeyê jî binavbike. Di pêjgeha kurd de, bi taybetî di pêjgeha Tolhildanê de tê bikaranîn. Bîber (îsot) û şekir berkeliyên (melzemeyên) sereke ne. Lê li Rihayê şekir tevlî nakin.
Li ser daxwazê mirov dikare aromayên merzekewê jî tevlî bike. Bi îngilîzî jê re "chilli jam" dibêjin. Amadekirina wê ne dijwar e, lê divê pîvanên berkeliyan neyên bihartin. Xwarina helîseyan (xaşîl, lepe) çêjdartir dike.
Kakilê gûzê bipişirînin an bidin makîneyê. Sîrê bikutin. Di badiyekê de tevahiya berkeliyan tevlîhev bikin, ewqas.
Biharbêhna kufteyê yan biharata kufteyê ne standard e. Li gorî têkela kufteyê û herêman hinekê tê guhertin. Bo bitehmkirinê, çêjdarkirinê ye.
Cureyên biharbêhnan tên tevlîhevkirin ku mirov dikare ji xeynî kufteyan wê di hin kutilk (dolmeh) û xwarinên rûnbirêşkê yên ji goştê kişandî ne, herwiha bikarbîne. Di marketên nûjen de gelek cureyên wê hene, lê ne wekî yên malê sade ne, hin madeyên konservekirinê jî lê zêde dikin.
Li vir terîfeya herêma Xerzanê hatiye dayîn. Pîvan bo 750-800 gr goştê kişandî ye.
Piyazmaş, piyaza maşê li herêmên Soran û Tolhildanê bêhtir tê xwarin. Mezeyeke ji pêjgeha kurd e, gelên herêmê jî di meze û seleteyên xwe de maşê bikartînin. Navê maşê bi latînî vigna sinensis e.
Carnan meze û selete tên tevlîhevkirin, lewra birastî jî mirov nikare cudatiyên wan kivşe bike. Bi mînak hin kes piyazmaşê wekî selete jî binavdikin. Cemşîd Bender jî ev kiriye bin kategoriya seleteyê.
Li vir terîfeya variyanta Dîlokê hatiye dayîn.
Maşê pakij bişon, bi ava sar bidin ser agir, bixaşînin. Dihevde (gur û şên) kefa wê bigirin. Nermijî bû û keliya bi ava sar sarbikin, bidarivînin.
Bexdenûs û pîvaza teze hûrane hûrbikin, tevlî maşê bikin. Îsota sor û û xwê jî tevlî bikin, tevbidin. Li binikên servîsê parve bikin.
Ava lîmonê berdin ser binikan, bi dendikên hinarê bixemilînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Pêjgeha mongolî bi xwarekên xwe yên ji masî û berhemên şîrê navdar e. Pirraniya gel hêj jî di jiyana koçerî yan nîv-koçeriyê de dijî. Hespan, dewaran malê, hêştir, pez û gayê tîbetê (yag) xwedî dikin. Goşt an dikelînin û di xwarinên quşxaneyê de bikartînin, an bo zivistanê hişk dikin. Ji to û şîrê gelek xwarin-vexwarinên cuda çêdikin. Di dema sosyalîzmê de, ji ber têkiliyên bi YKSSê re, xwarin-vexwarinên Sovyetê jî ji xwe re cih çêkirin lê bandora wan tenê li navenda bajaran jîndar e.
Pirraniya xwarinên mongolî ji goşt in. Herçendî goştê sor bixetere ye û bo tenduristiyê ne baş e jî, li Mongolyayê dîsa jî asta nexweşiyên dil-demarê (bo mînak mirina masûlkeyên dil) ne bilind e. Lewra hewa sar e, zivistanê serma heya -40 °Cyê dadikeve û jiyan dijwar e, livînê divê.
Wekî kurdan, mongol jî hez ji xwedîkirina ajalên malê dikin, bêî alîkariya dewletê jiyana xwe didomînin. Mongol di jiyana gundewariyê de, di otaxan de dimînin. Otax herwiha pêjgehên wan in jî. Di otaxan de, li ser sobeyên bi sergînê vêketî, xwarinên xwe didin ser.
Xwarekên navdar.
Xwareka herî zêde tê xwarin goştê xaşandî yê mihê ye. Li bajaran bûûz jî xûşûr gelek tê xwarin ku wekî xingalên mezin in. Ji tevlîkirina masî, riz (birinc), cure rişteyên nehatine hişkkirin gelek xwarinan didin ser.
Dîsa, goştê marmotayê wekî zirfetê dadigirin, dipijînin, jê re bûûdog dibêjin. Ji şîrê, orom "(mongolî өрөм, bixwîne wekî îorîom)", xoormog, dew, arxî ûêd gelek vexwarinan çêdikin. Divê mirov çaya şîrê ya bi xwêyê, zûûtayî tzayî jî jibîr neke.
Dab û nêrîtên destexaneya mongolî.
Mongol jî wekî kurdan mêvanên xwe bêî xwarin-vexwarinê venagerînin. Mirov nikare îkramê nepejirîne, vegerîne, bêrêzî ye. Lê divê mirov binika xwarinê vala jî neke. Ango mêvanê biqedir, hinekê di bin binika xwe de dihêle, çavbirçîtiyê nake. Ev edet di kurdan de herwiha heye.
Fîncana vala bû, ji aliyê xwediyê malê ve bilez tê dagirtin. Heger dilê mêvan xwarin-vexwarinê naxwaze jî, baştir e, pariyek tehm bike, qulmekê vexwe. Mongol bi destên rastê xwarinê dirêj dikin, ev edetê wan e.
Beşbarmak bi tevî serê mihê, bo kesên tehma devê xwe dizanin
Pêjgeha Qazaxistanê jî wekî pêjgeha mongolî bi giranî ji goşt û şîrê sûdê werdigire. Ango goşt û berhemên şîrê cihekê sereke digirin. Qazaxî jî wekî kurdan hin xwarinên xwe di nava malbatê de bi destan dixwin. Bo mînak beşbarmakê (бешбармак, tê wateya pêncbêçî, pênctilî) ew, narîn (xwarin)ê jî kurd bi destan dixwin.
Benî, pîlaw, hêyavk, şorbe, xingalên asyayî ji rengên destexaneya (sifre) kazaxî ne. Kazax goştê hespê û mihê pirr dixwin. Sosîsa goştê hespê казы (kazî), xwarinên ji hevîrê, biharbêhnên (biharat) asyayî, xwarinên quşxaneyê yên pirranî goşt tevlî ne, плов (plov, ango pîlawên riz/birinc û goştê hêştirê ye), vexwarina ji şîrê birûn кумыс (kûmiz), ji şîrê hêştirê шуват (şûvat) ji pêjgeha kazaxî ne.
Bandora xwarinên rûsî jî gelek e. Li Kazaxistanê nêzîkê nivê gelheyê rûs in. Herwiha li Kazaxistanê alman jî dijîn.
Pêjgeha Qazaxistanê
!Pêjgeha Qzaxistanê
Xûşûr "(bi mongolî: хуушуур)" xwarineke navdar ji pêjgeha mongolî ye. Ji biraştina girikên hevîrê yên ji goşt dagirtî ye. Pirranî goştê hêştirê tê bikaranîn.
Goşt bi pîvaz, sîr, xwê, kuncî û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin, viya dikin nava girikên hevîrê û wan wekî xingalê, girnijandin. Di nava rûn de tên biraştin. Bi destan tê xwarin.
Xûşûr di bijîşkiya gelêrî ya mongolî de herwiha tê bikaranîn. Xûşûra kelî didin ser organê laşê mirov ên ba tê de heye, dijî nexweşiya neurozê jî kêrbar e. Dîsa germkirina şaneyên tûreyê, tê gotin sîstema parastina laş hişyartir dike. Helbet ev gorî baweriyan e.
Pêjgeha çînî ruh û karakterê çanda çînî dide der. Li Çînê çend herêmên dîrokî hene ku pêjgeha wan jî cuda ne. Gastronom ji ber ku 23 parêzgehên mezin ên Çînê hene, behsa 23 pêjgehan jî dikin. Lê mirov dikare dîsa jî xwarek-vexwarekan di bin 4 sernivîsan de kom bike; Pêjgeha bakur, başûr, rojhilat an Beijing û rojavayê Çînê. Zebze di tevahiyan de havpar e, pirr tê bikaranîn.
Binekomên pêjgeha çînî.
Soya "(bi latînî soia hispida)" him di xwarinan de, him sosan de cihekê sereke digire. Xingalên çînî, savar, riz, meqarneya ji ardê rizê, kilor, şeraba birincê di qora pêşîn de cih digirin.
Dab û nêrîtên destexaneya çînî.
Li cem çîniyan xwarin girîng e, li ser xwarinê têkilî tên danîn, suhbet dibin. Li ser xwarinê mirçîn, bi dengê bilind axavtin, qirtik, bawîşkîn ûêd gelek normal tên dîtin. Lê poz (bêvil) tevdan bêhurmetî ye. Xwediyê malê wekî kurdan dixwaze ku mêvan pirr bixwe.
Ew jî wekî japonan bi darikan xwarinê dixwin. Darikên wan ji yên japonî dirêjtir in. Îro gelek çînî bi kevçî û çatelê (çartilî) jî dixwin. Çar danên rojê jî şorbe tê xwarin. Heger xwarin şorbe û savar an birinc be, berê şorbe tê xwarin. Gelek qîmetê didin, xemlandina dextexaneyê lê ev baldarî ne ji bo seleteyan e. Selete di binikên hûrik de tê servîskirin.
Pêjgeha çînî
Girara frîgê, savara frîgê li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Dîlok û Semsûrê navdar e.
Frîg çiye?
Frîg cureyeke genimê ye. Hinekê kesk e û bêhna teniyê jê tê. Qurfên (simbil) genimê hêj teze ne tên jêkirin, wan dikin nava zilan. Zilan hinekê dişewitînin, ev bêhna teniyê jî ji wir digire. Frîg piştî şewitandinê nayê şûştin. Di devokan de, "frîk", "firîk" jî tê bikaranîn.
Nokê ji êvar de bikin nava avê. Sibeyê bi tevî goşt bidin ser agir, heya nermijî bûn, bikelînin.
Pîvazê hûrane hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Bila zerayî pê bikeve. Merge û xwêyê tevlîbikin, tevdin. Berdin nava quşxaneya nok û goştê. Ava goştê lê zêde bikin.
Bi hev re bi qasî 10 deqeyan (mînute) bikelînin. Ava wê kêm bû, lê zêde bikin. Bila ava wê her 6 SA be.
Îcar frîg û bulxurê (girar, savar) berdin navê, bikelînin. Ava xwe kişand, rûnê qijilandî berdin ser. Ser pîlawa xwe, bi kaxezê sîs ê di bo xwarinan tê bikaranîn, por bikin, derxûnê (devanga, qalpaxa quşxaneyê) bigirin, bila bi qasî 20-25 deqeyan bîmîne. Paşê dikarin servîs bikin.
Girara meyxaneyê yan savara meyxaneyê bi tîkegoşta pîlê tê kelîn. Divê goştê mihê be. Li Semsûrê deng vedaye. Ji meyxaneyê re badexane, araqgeh, kabare jî dibêjin. Berê li meyxaneyan (dibe ku wekî meze) dihatibûye servîskirin.
Goşt bi nîv SA avê bidin ser agir. Goşt ava xwe kişand, pîvaza hûrkirî, îsota sor û rûn tevlî bikin, heya zerayî bi pîvazê ket biqelînin. Qalikên fringiyan bigirin, hûrbikin, berdin navê, tevbidin.
2 SA avê tevlî bikin, heya goşt nermijî bû bila bikele. Ava xwe kişand, du car qasî savarê avê berdin navê û du kelan pê bînin.
Îcar girarê (savar, bulxur) berdin navê, derxûnê bigirin. 3-4 deqe di agirê gurr, 3-4 deqe nîvco û paşê jî di agirê nizm (kêm) de bikelînin.
Kel bidawî bû, ser pîlawê bi kaxezê sîs ê di kelandina xwarinan de tê bikaranîn porbikin, derxûnê bigirin, bêhêlin bila bi qasî 20-25 deqeyan sar be.
Beriya servîskirinê îsota reş pê werbikin.
Perçikilî pîlaw, girara perçikilî, pirrçikilîpîlaw navê pîlaweke kurdî ye. Li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Rihayê nav daye. Navê wê di wateya "pîlava perên wê pirr hatiye dirûtin/çikilandin"." Lewra mirîşka xaşandî û hestiyê wê hatiye girtin tevlî vê pîlavê dikin û perê mirîşkê diçikilînin, didirûn.
Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin. Bi texmînî navê wê yê orjînal ne "pirçikilî" lê "perçikilî" ye. Cemşîd Bender ev xwarin bi navê "Girara Pirçikî" tomar kiriye.
Îstîtuta patentê ya tirk ev jî bipatent kiriye.
Bi romî (tirkî) navê wê neguhertine, bi navê "pirçikli türk pilavi" dewletê ev xwarin bipatent kiriye. Dewleta Romê (Tirkiye) hemî xwarin-vexwarinên kurdî bipatent kiriye ku bi hêsanî bikaribe bikaranîna navên kurdî qedexe bike. Lewra xwarekek bû marka, patenta wê hat derxistin, bêî destûrê kes nikare navê wê bikarbîne, dikarin dozê vebikin. Ji navê xwarinê û herêma lê tê xwarin jî kivşeye ku ev xwarineke kurdî ye.
Mirîşkê amade bikin, pakij bişon, bixaşînin, hestiyan derînin, perên wê bidirûn, biçikilînin. Birincê bikin nava ava kelî û şor, heya av sar bû bihêlin. Heya ava zelal jê derket bişon, bidarivînin.
Pîvaz û gizêran bi dirêjkî hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Berdin nava quşxaneyê. Mirîşkê bidin ser, birincê jî ser de û xwê pê werbikin. Hêdî hêdî ava goşt berdin nava xwarinê û bihêlin bila bikele.
Çend deqe şûnde agir nizm bikin. Binikeke mezin bînin û quşxaneyê deverûkî robikinê (vala bikin). Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Barometre amûrek zanistî ye ku ji bo pîvandina zexta atmosferê tê bikar anîn, ku jê re zexta barometr jî tê gotin. Atmosfer ew qatên hewayê yên ku li dora Dinyayê pêçayî ne. Ew hewa xwedan giraniyek e û li hember her tiştê ku dest pê dike, ji ber ku gravît wê dikişîne ser rûyê erdê. Barometre vê zextê dipîve.
Barometre zexta atmosferê bi yekîneyên pîvanê yên ku jê re atmosfer an bars tê gotin dipîve.
Girara subha, subhapîlaw, savara bi mewij cure pîlaweke gelê mehelmî ye, derbasê pêjgeha kurd jî bûye.
Tirpana asîmîlasyonê li viya jî ketiye.
Vê xwarinê jî para xwe ji asîmîlasyonê Tirkiyeyê girtiye, navê wê jî hatiye tirkîzekirin. Heya salên 1970'yê li Rihayê her kesê bi navê "subha" binavdikir. Piştî qedexekirinê saziya zimanê tirkî (TDK) navê wê kir "üzümlü pilav (pîlawa bi tirî)". Lê rihayiyan nedikarîn vê navê bilêvbikin "üzümlü" kirin "üzlemeli".
Înstîtuta patentê ya tirk ev xwarin bi navê "üzlemeli türk pilavi" bipatent kiriye. Di rastiyê de ne xwarineke kurdî ye, ne jî tirkî, xwarina gelê cîran mehelmiyan e. Mirov nikare xwarina bipatent bike, bike milkê dewlet û neteweyan. Xwarin milkê tevahiya mirovahiyê ye.
Nokê ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibe. Birincê di bikin nava ava kelî, heya sar bû tê de bihêlin. Bi çend avan bişon, bidarivînin. Rûn bidin ser agir, birincê tevlî bikin, biqelînin. Ava goşt berdin navê, 3 deqe di agirê gurr, 3 deqe di agirê normal û paşê jî di agirê nizm (kêm) de bikelînin.
Nokê bixaşînin, bipişirînin, ango qalikên wê bigirin. Bişon, bidarivînin. Mewijan bişon.
Goşt bi tevî hinekê avê bidin ser agir, heya ava xwe kişand bihêlin. 3 SA avê û 1 KÇ ava lîmonê berdin ser, heya nermijî bû bikelînin.
Nok, mewijê tevlî bikin. Paşê jî dimsê û heya tehma xwe girt bikelînin. Beriya ku ji agir daynin, îsota reş û darçînê pê werbikin.
Pîlawê li binikên servîsê belav bikin, quşxaneya goşt, nok, mewij û dimsê jî li ser pîlawê parve bikin.
Jens Stoltenberg di sala 2010'an de
Jens Stoltenberg (z. 16'ê adarê 1959 li Oslo), serokwezirê Norwêcê ye. Li heman demê, serokê Partiya Karkeran a Norwêcê jî ye. Partiya wî, di 2000'î de bi desthilat li Norwêcê weke serokwezirê herî ciwan ê di dîroka Norwêcê de. Weke serokekî îdeal li Norwêcê derket li pêş.
Taştêya japonî bi şorbeya mîzo, tofû, masî, natto, zebze û birinca bi hêka xav
Hîmê pêjgeha japon riz (birinc) e ku her danê dixwin. Ji xwarek û xurdemeniyên pê re tên ser destexaneyê (sifre), ango yên xwarinê dibetînin (teqwiye), xurîniyan de tên xwarin û yêdek re okazu tê gotin.
Kurd bo okazu xurinî dibêjin. Xurînî ne tenê berbangê beriya taştêyê tê xwarin, di nava danên rojê de heger çopek hatibe xwarin, ew jî xurinî ye. Peyv him dişibe "xwariniyê" "(ango ji dêl xwarinê ve)," him jî dema mirov birçî dibe, made dikeve xura (xurandina) birçîtiyê, bi zimanê kolanî "dixwirê", ku xwirinî jî di hin devokan de jixwe xurînî ye.
Japon ji birinca kelandî re "han", "îî" yan "meşî" dibêjin ku ev di heman demê de tê wateya danê (danê xwarinê, danê rojê). Di zimanê dîwanî de "gohan", zimanê zarokan de jî "mama" dibêjin.
Ji ber ku Japonya welateke deryayî ye, girav e, masî û çêjên deryayê di pêjgeha japon de cihekê girîng digirin. Di şerê cîhanê yê II. de nan jî ket malên japonan, beriya wê pirr kêm dihat xwarin. Cudatiya pêjgeha japon ji yên welatên dervedorê, kêmbikaranîna rûn û biharbêhnê (biharat) ye. Japon, bû rûn û biharbêhn, destgirandibin, timatiya wê dikin.
Mîzo, çorsane hatiye amadekirin, mînak ji bo taştêyê
Miso (bi japonî: 味噌汁 "mîsoşîrû") şorbeyeke japonî ya neteweyî ye. Yên ku tehma xwe didin vê xwarinê dashi (stoka masiyê) û miso (mergeya soyayê) ye. Berkeliya (melzemeyê) bingehîn jî tofu, wakame (kefzera, kevza deryayî ya tenik û kesk) û pîvaza biharê ye. Gorî demên salê (werz) kuvark (bo mînak Shiitake) jî tê tevlîkirin.
Ev şorbe wekî xurînî, pêşxwarinî û xwarina sivik di danên rojê de tê servîskirin. Pirranî taştêyê de dixwin. Serê salê bo nermijîkirina kulîçeya bi navê mochi jî bikartînin. Japon xwarinên xwe pirranî bi darikan dixwin, vê şorbeyê jî. Bi darikan ji nav berkeliya tîr digirin, ava wê jî firr dikin (vedixwin).
Henrik Ibsen (di sala 1870an de)
Henrik Ibsen an jî Henrik Johan Ibsen (z. 20'ê adarê 1828 li Skien − m. 23'ê gulanê 1906 li Kristiania, Oslo), rewşenbîr û nivîskarekî norwecî ye.
Henrik Ibsen li sla 1828 ji dayik bûye, wî bi teybetî vegotinên ji nava xelkê anî hev û nivîsand. Herî zêde bi lîstika wî ya bi navê "Pitikek malê" (bi norwecî: "Et dukke hjem") tê nasîn. Îbsen romantikekî dema xwe bû. Herwiha, ew li hin welatên ewropa ên weke Îtalya jî gerîya û pêşketina li wan deran nas kir. Weke helbestvan û nivîskarê lîstikan jî tê nasîn. Di wê demê de Norwec hê bi Danimarka ve girêdayî bû. Dema ku Danimarka li ber ingilistan û Swedê dikeve şer, Norwec jî dixwaze bi wê re têkeve şer. Lê dema ku di şer de Danimarka winda dike, êdî Norwec ji Danîmarkayê tê veqetandin û bi Swêdê ve tê girêdan.
Ibsen jî, di wê demê de dinivîsîne û listikên ku wî nivîsandine ji bo tiyatro û hwd, têgihiştinekê li ser Norwec û xelkê norwecî çêdike. Piştre, Ibsen wek helbestvan û romantikekî dema xwe di gelemperiya Ewropa de jî tê nasîn.
Yelda Ebasî hunermendeke kurd a Xorasanê ye.
Yelda Ebasî di sala 1987 li bajarê Şîrvan Xorasana Bakur ji dayik bû. Wê di sala 1978an de perwerdehiya dotarê stend û di sala 1989an de cara ewil di koma muzîkê ya dayika xwe cih girt.
Wê digel hunermend Mohsen Mîrzade albumek kişand û dengê xwe yê taybet ji cîhanê re da nasîn.
Yelda piştgiriya herî mezin û bedew ji aliyê dayika xwe dîtiye. Armanca Yelda danasîna çand û hunera kurdên Xorasanê ji cîhanê re ye.
a>" yan "bokmål" bi awayekî fermî tê xeberdan; navçeyên "bêalî" jî hene ku tê de herdu şêwezarên norwêcî fermî ne
Bokmål (bixwîne "bûkmol"), zaravayekî zimanê norwêcî ye. Zaravayê din jî ê mazin Nynorsk a. Zaravayê zimanê Norwêcê yê ku nêzî sedî 85'an diaxivin. Ev devok, bi taybetî ji sedsalên 17 û 18'an û pê de, bidest pêketina xwe dike. Devoka ku herî zêde tê axaftin û weke zimanê nivîsandinê jî ye. Bokmål, di deme wê ya wê ya pêşî, destpêka wêji riksmålê ye. Yê bi riksmålê re pêşketina wê da kirin. Di despêkê de, weke zimanê dêrê bû. Hingî salên 1850'î de jê re dihat gotin "bogmaal". Hanîna du "a"´ya li dem hevdû dengê "å" derdixe. Riksmål, di eslê xwe de, weke zaravayê ku bi zimanê danmarkî ve girêdayê bû jê re di demên pêşîyê de ji dêla riksmål hatiya gotin "dansknorsk" jî. Rewşênbîrên norwêcî yên weke Knut Hamsun ku xelata Nobelê jî di qada wêjeyê de hildana bi vî zaravayê dinivîsînin. Di sedsale 18'an de, bidest lêkolinên li ser zimanê tên kirin. Navdarên norwêcî yên weke Henrik Wergeland, derpêş dikin ku bi taybetî zimanê xelkê bê kifşkirin û were bikaranîn. Ew li ser norwêciyeke saf disekinê û dihizirê. Norwêcî, di wê demê de di bin bandûra zimanê danîmarkî de bû.
Xiyasvend eşîreke kurdên lekîaxiv li parêzgeha Qazwênê ye.
Eşîra Xiyasvend di dema Xanedana Qeceran de (1780) ji Kurdistanê hatiye koçberkirin. Qebîlên Xiyasvendî evîn: Komasî, Dervîşvend, Salxurî û Muhammed Begî. Heta îro jî eşîreke kurd bi navê komasî li herêma Merîwanê, li sînorên Îraqê heye. Pirraniya eşîra Xiyasvend niha gawêstî ne û li kenarê çemê Qizil Usen dijîn. Ên ku koçer mane, zozanê wan li serdestê çemê Yuzbaşî Çay ne. Serjimara Xiyasvendiyan di 1920an û 1930î de 1200 malbat bûye, di 1970yî de tenê 850-900 mabûne.
Mîralay Seîdê Simbêlreş, bi tirkî "Miralay Sait Karabıyık", şoreşger û serfermandarekî kurd bû.
Di sala 1863an de li Payîzavaya Wanê hatiye cîhanê. Ji eşîra ertoşî mamedpîran bû. Di dibistana eşîrî ya osmaniyan de dixwîne. Ew demekî li Şamê erka leşkerî de dixebite. Dema ku Şerê Cîhanî yê Yekem diqevime vedigere Wanê, fermandariya artêşa siwariyên ertoşî dike.
Li dijî rûsan şer dike û paye (rûtbe) wî dibe mîralay. Dikeve nav hewldana rêxistina kurdan, piştgirtina serhildanên kurd dike. Mîralay Seîd ji bo neteweya kurd dest bi xebatê dike.
Di sala 1922an de tevlî rêxistina Azadî dibe, di warê birêxistinê de ristek mezin dilîze. Lê mixabin hîn derfetên lêkolînên li ser vê rêxistinê nîne û hîn gelek tişt baş nayê zanîn.
Pişt ve de diçe Şamê û salên dirêj lêrê xebata neteweyî dike. Vedigere Kurdistanê piştgirtına serhildana Şêx Seid dike, rêbertiya eşîra ertoşî dike, ji bo dozek e axê mêrekê dikuje deme ke kurt dikeve zindanê û azad dibe di sala 1940î de li Wanê jiyan xwe dide. Gora wî li gundê Zaxosk a Payîzavayê ye.
Celîlavend eşîreke kurdên lekîaxiv e.
Gorî Ensîklopediya Iranica ev eşîr di dema Xanedana Zendiyan ji Farsê koçberê Kurdistanê bûye. Niha li Kirmaşanê eşîreke bi navê Celîlavend heye. Gelek kesên ji vê eşîrên ji destê zilma olî di sedsala 19'mîn de koçberê parêzgeha Qazwênê bûne. Gava ku çûne vê herêmê ji 800 malbatê pêk hatine, belê serjimara wan bere bere kêm bûye û herwuha di 1930yan de ji 300 malbatê û 1960î de ji 150-200 malbat mabûne. Niha li Qazwênê li navçeya Qazqazanê li gundên wek Akçakend, Başgol, Qarabax û Yangija Pa dijîn. Celîlavend Yarsan in.
Kurdên Dilêmanê
(Mamedan) Mamedpîran milekî eşira Ertoşî e.
Başurê Kurdistan bi navê Mamedan navdare. Ev eşira li başurê Kurdistanê û bajarê Wan li Nordizê dijî.Bi girsehi milé Ertoşi a heri mezine.
Kurdên Pontosê ev kurdên ku li herêma Pontosê bi warin, bi piraniya xwe di sedsala 17 û 18an de, di çarçoveya polîtîkaya îskanê ya dewleta Osmaniyan de li bakurê Anatolyayê û herêma Deryaya Reş hatine bicîhkirin.
Muhemmed Emîn Zekî dibêje ku dîroka kurdên van herêman gelek kevn e û digîje sedsala 16'mîn. Di we demê de gelek êl û eşîrên kurdan ên rojavayê Kurdistanê bibûne mebesta polîtîkaya Osmaniyan a îskanê. Êl û eşîrên kurdan ji welatê xwe hatine herivtin û li Anatoliyayê hatine belavkirin. Herêmê ku lê hatine bicîhkirin de êlên tirkmenan zêde bûne û piraniya kurdan bere bere di nav tirkmenan de ve asîmîle bûye. Tenê çend komên piçuk li deverên çîyawî çanda xwe ya kurdî parastine.
Çorim.
lacin,camlipinar köyü.karasoku köyü.isitma köyü.kürtce lacin karapinar köyü.karasogi köyü.elehaciye.
Sakarya.
Li parêzgeha Sakaryayê kurdên Şêxbizinî li gundên navçeya Golyazî dijîn.
Baybûrd.
Li Baybûrdê li navenda navçeya Kisanteyê (Demirözü) û gundên Nîv (Arpalı), Êrgî (Taşocağı) û Pilûrek (Yelpınar) kurdên ji eşîra redkî dijîn. Piraniya wan bi kurdî dizanin û têkiliya wan bi xizmên wan ên li Serhedê re heye.
Girêdayinê derve.
Pontos
Eyn yan jî 'eyn (ع) herfa hejdehem a alfabeya erebî ye.
Di alfabeya kurdî ya latînî de bi piranî nayê nivîsandin. Hin caran, wextê go bilêvkirin muhîm e, bi apostrof ('), yan jî işaret (`) tê nivîsandin.
Nivîsandin.
ع
'
Keremê Cewo, dînekî navdar ê Gogsiye bû. Li gundê Alûcarê yê navçeya Qereyaziyê ji dayîk bibû, lêbelê mirov dikare bibêje jiyana xwe hema hemî li herêma Gogsiye derbaskir, ji ber ku kesê wî li Alûcarê de nemabû, çimkî yek xwengeke wî hebûye ew jî ji destê Kerem barê Stenbolê kiribû. Îcar Kerem mîna koçeran sal duwanzdeh meh di navbera gundên herêmê de digeriya. Li her gundê mêvanxaneke û dilketiyek wî hebû. 10-15 nav jiberkiribû û van navana li her kesî dikir (zêdeyî Litfî û Emîn), navê tu kesî durist nedigot. Hinek angaşt jî derbarê merivatiya wî bi Evdalê Zeynikê re hebûn, Kerem her hal pê hatibû bawerkirin xwe wek dengbêj dizanibû. Lê dengbêjtiya Kerem di nav an jî destpêkan kilaman de qût dibû. Kilamên Kerem ji navên kilaman ve pêk dihat in. Kilamên xwe de destpêkên kilaman û navên keçên gundiyan li hevdixist. Gelê herêmê jê gelek hez dikir.
Kerem di 2010'an de çû dilovaniya xwe.
Lyndon Baines Johnson (jdb. 27ê tebaxê 1908 li Stonewall, Texas; m. 22ê kanûna paşîn 1973 li heman cihê), gelek caran navê wê wekî LBJ dihat kurtkirin, ji sala 1963 heya 1969ê serokdewletê DYAyê bû. Johnson 36em serokdewlet û siyasetemdarekî ji Partiya Demokrat bû. Di hikûmeta John F. Kennedy de cihgir bû. Piştî kujtina Kennedy, di hilbijartinên sala 1964ê de bi dengên pirraniya amerîkanan bo serokdewletiyê tê hilbijartin.
Sala 1934ê bo meclîsa federedewleta Texasê tê hilbijartin. Sala 1948ê ji Texasê tevlî senatoyê dibe. 1960 dibe cihgirê Kennedy. Di êrîşa kujerî ya 22ê çiriya paşîn 1963, Kennedy jiyana xwe jidestdide û riya Johnson a serokdewletiyê jî vedibe.
Wî nedixwest Amerîka tevlî şerê bakur û başûrê Viyetnamê bibe lê bi têkçûna başûrê Viyetnamê re tirs hebû ku YKSS bêhtir xurt bibe. Di dema wî de DYA dikeve şerê Viyetnamê. Lyndon B. Johnson bi navê (Great Society - Civaka mezin) projeyek bo baştirkirina jiya hevwelatiyan dabû destpêkirin lê şer rê nade xeyalên wî bicih bên.
Herwiha li dijî xizanî û nîjadperestiyê têdikoşiya. Di baştirkirina mafên çermereşan de rola wî mezin e.
Sembîsek, kilorek ji pêjgeha kurd e. Du awayê wê qijilandinê hene, sembîseka di rûnbirêşka derxûnvekirî (qalpaxvekirî) de tê çêkirin û ya derxûngirtî de. Cemşîd Bender wekî "sembîseka vekirî", "sembîseka girtî", binavkiriye.
Bi bandora asîmîlasyonê li bakurê Kurdistanê jê re "şam boregi" jî dibêjin. Boreg di kurdî de navê cureyekê kilorê ye ku jê re bi romî (tirkî) "kürt böregi (kilora kurd)" dibêjin. Gelek tevlîhevî derdikevin. lewra zimanzanên kurd nav û têgînên pêjgeha kurd standard nekirine.
Di badî yan teştekê de, goştê kişandî, pîvaza ziravkî hatiye hûrkirin û melzemeyên din ên bo têkela hundir in, tevlîhevbikin. Ard li bêjingê bidin, bila ardik, girar, gilorik tê de nebin.
Nava ardê vebikin, xwê, hêk û berdinê. Ji devedorê ard bikin li ava navê zêdebikin, bi vî awayî bistrên. 20 girikan amade bikin. Potek (çat, caw) şil bavêjin ser girikan, bila girikên hevîrê 20 deqe di bin de bimînin.
Girikan vebikin, bikin pelhevîrk (şikeva). Ji pelhevîrkan gloverikên bi qasî binika stekana (qedeh) çayê çêbikin. Nava van gloverika bi têkelê dabigirin. Perê wan bi ser de bigirnijînin (qat bikin. Di rûnbirêşkê de bi rûnê zeytê biqijilînin.
Sembîseka girtî.
Derxûn ango devanga quşxane yan rûnbirêşkê tê girtin, bi vî awayî tê sorkirin.
Ha yan jî hê (ح) herfa şeşem a alfabeya erebî ye.
Di alfabeya kurdî ya latînî da bi piranî bi tîpa h tê nivîsandin. Celadet Alî Bedirxan di Hawarê de, bona vî dengî nîşana Ḧ - ḧ pêşkêş dike û bi kar tîne, lê nexiste alfabê.
ح
Ḧ
Ẍ (bixwîne: "ẍê") nîşankeke ku ji bo dengê x yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê de cih nagirê. Sebeba vê ew e bê bêhtir di peyvên ji zimanên din de heye.
Celadet Alî Bedirxan di Hawarê da vê nîşankê pêşniyar dike û bi kar tîne. Ev herf bo dengê /ɣ/ ku di alfabeya erebî da bi herfa غ (ẍeyn) tê nivîsandin, tê bikaranîn.
rr ("rêya xurt, rêya tûj") ji bo nivîsandina dengdara diranî ya herikiya lerzok a xurt [r] tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê da cih nagire.
Ev karakter boyê vî dengê [r] ku di alfabeya kurdî ya erebî da bi herfa ڕ dinivîsin, tê bikaranîn.
Di alfabeya kurdî ya latînî da ev wek tîpekî tune, lê boyê nivîsandina wê niqaş heye. Gellek caran bi rr tê nivîsandin, lê di destpêka peyvekê de bi vê awayî nayê nivîsandin ji ber ku rêya destpêkê herdem xurt e.
Hinek zimannas wê mîna dengên din ên enfatîk (ḉ, ḱ, ṕ, t́) bi karaktereke cuda wek Ŕ - ŕ nivîsandinê pêşniyaz dikin. Bo mînak binihêre: alfabeyên kurdî
ll ji bo nivîsandina dengê l yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê da cê nagrê.
Ev karakter boyê vî dengê /lˁ/ ku di alfabeya kurdî ya erebî da bi herfa ڵ tê nivîsandin, tê bikaranîn.
Di alfabeya kurdî ya latînî da ev wek tîpekî tune, lê boyê nivîsandina wê niqaş heye. Gellek caran bi ll tê nivîsandin. Bo mînak binihêrre: alfabeyên kurdî
Adalet Ağaoğlu, jidayikbûnê Sümer (jdb. 1929 li Nallıhan a parêzgeha Enqereyê - m. 14ê tîrmehê a 2020 li Stembol) nivîskareke romî (tirk) ye. Nêrîn û helwesta wê ya bo bicihanîna daxwazên kurdan, neyînî ye. Wekî oryentalîstan kurdan dinirxîne. Di hevpeyvînên xwe yên navneteweyî de tevahiya paşdemayînên Tirkiyeyê dike para kurdan.
Fatma Inayet („Adalet“) Sümer li Nallıhanê dibistana seretayî, li navenda Enqereyê ya amadeyî bidawî dike. Di ciwaniya xwe de pirr di bin bandora Reşat Nuri Güntekin de maye. Di zanîngeha Enqereyê de, perwerdeya ziman û wêjeya fransî dibîne.
Di saziya radyo-televîzyonê TRTê de dest bi kar dike (1951). Sala 1955 bi endezyar Halim Ağaoğlu re marî dibe (dizewice). Li DYAyê dimîne (1957–1959). Bi nasên xwe ve bi navê „Meydan Sahnesi - Dika meydanê“ şanoyekê vedikin. Heya sala 1970yê di TRTê de dimîne.
Piştre xwe dide romanê. Yekem romana wê sala 1973yê tê weşandin. Tevlî gelek konferansên navneteweyî dibe. Li wan deran pesnê kemalîzm-modernîzmê dide. Zanîngeha Ohio State University, ji bo xatirê wê konferansekê bi navê „Modernism and Social Change: In Honor of Adalet Ağaoğlu“ lidardixe. Di heman konferansê de kurd û daxwazên kurdan tên rexnekirin, gotûbêjkirin.
Mehmet Aktaş di sala 1967'an de li parêzgeha Îdira Bakurê Kurdistanê hatiye ser dinyayê, derhênerê belgefîlman, nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Li Almanyayê dijî, xwediyê "Mîtosfilm"ê ye.
Li Stenbolê di fakulteya hiqûqê de dixwîne, di sala 1990'î de koçî Germanistanê dike. Sala 2002'yê li Almanyayê yekem festîvala fîlmên kurdî li dar dixe. Mehmet Aktaş ji xeynî belgefîlman fîlmên dirêj jî çêdike.
Duygu Asena (jdb. 19ê nîsanê 1946 li Stembol; m. 30ê tîrmehê 2006 li heman cihê) rojnamevan û nivîskareke tirk bû. Di tevgerên femînîst de cih digirt, bo mafên jinan têdikoşiya.
Wekî gelek çalakvanên tirk ên mafên mirovan û tevgerên jinan, xwe ji kurdan dûr digirt. Di salên 1990î de li bakurê Kurdistanê kurd dihatin kujtin, windakirin û koçberkirin. Bi taybetî jin û zarok dibûn mexdûrê şer. Lê Asena û femîstên tirk guhên xwe ji jinên kurd re digirtin, îgnore dikirin.
Sala 1978ê di derxistina yekem kovara jinan "Kadinca - Jinkî"yê de cih digire. Bi hevalên xwe ve di salên 1980yî de kovarên "Onyedi-Hivde" û "Kim - Kê" dertînin. Sala 1987ê yekem romana wê tê weşandin: "Kadının adı yok - navê jinê nîne".
Sala 2006ê ji ber tûmora mejiyê jiyana xwe jidest dide.
Ahmet Şık (jdb. 1970 li parêzgeha Edeneyê), rojnamevanekî romî (tirk) ye. Di darizandinên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê de tê darizandin. Di 3ê adarê 2011yê hat girtin, 12ê adarê 2012yê de berdan. Ji doza endametiya rêxistina Ergenekonê nehatiye beraetkirin. Di beşa rojnamegerî ya zanîngeha Stenbolê de dixwîne. Yekem car di rojnameya Milliyetê de dest bi rojnamevaniyê dike. Di nava salên 1991 - 2007 di rojnameya kemalîst Cumhuriyetê de dixebite.
Di rojnameyên Evrensel, Radikal, Yeni Yüzyıl û kovara Noktayê de dixebite. Deemekê bo ajansa Reutersê wênekêşiyê dike.
Mehmet Rıfat Ilgaz (jdb. 1911 li Kastamonu - m. li Stenbol), helbestvan, nivîskarekî navdar ê tirk bû. Bi romana xwe ya Hababam Sınıfı (Pola Hababam) hat naskirin ku ji vê romanê rêzefîlmek hat kişandin.
Xwedî nêrînên demokrat û çepgir bû. Helwesta wî ya bo bicihanîna maf û daxwazên kurdan nêzîkî ya çepa tirk bû. Nedixwest kurd çarenûsa xwe bi xwe terxan bikin, dixwest di bin desthildariya Tirkiyeyê de hin mafên wan ên çandî bên naskirin.
Sami Frashëri bi hevjîna xwe Emîne re
Sami Frashëri (jdb. li Frashër, Albanya; m. li Stenbol) wêjevan û çalakvanekî tevgera azadiya albanî bû. Li Tirkiyê Samî Frashëri ye bi navê xwe yê kevneşop Şemseddîn Samî tê naskirin. Hêdî hêdî împeratoriya Osmanî belav dibû, gel azad bûn. Sala 1899'ê bi nivîsara xwe ya "Shqipëria – ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet" (ku.: "Albanya – çi bûbû, çi ye û dê çi bibe") balê dikişîne ser azadiya gelê albanî, avakirina neteweyeke nûjen.
Ew bi xwe yek ji zana û pisporê zimanê romî (tirkî) bû. Yekem ensîklopediya tirkî wî nivîsîbû. Herwiha bi xwe gelek ferhengên tirkî jî amade kiriye. Ji bi ziman û wêjeya tirkî, ew kesekî gelekî girîng e.
Ji ber ku gelek xizmet ji tirkî re kiriye, di avabûna nêrîna neteweperwer a tirkî de keda wî mezin e, neteweperwerên tirk albanbûna wî û helwesta wî ya bo azadiya albanan ji çavan dûr digirin. Di hin çavkaniyên tirkan de bêî ku behsa albanbûna wî bê kirin, wî wekî neteweperwer û osmanîperwerekî didin nîşandan.
Elif (ا) herfa yekem a alfabeya erebî ye.
Di destpêka peyvê da boyê dengdêran (a, e, i, î, u, û) tê bikaranîn, di nav peyvê da boyê dengê a tê bikaranîn.
Hemze.
Hemze (ء) di alfabeya erebî da herfeke xweser nîne, herfa Elif ya bi hereke ye.
Hemze bi tenê yan jî bi herfên Elif, Waw, Ye va tê nivîsandin.
ا
Be (ب) herfa duwem a alfabeya erebî ye.
ب
Te (ت) herfa sêyem a alfabeya erebî ye.
Ev herf mîna dengê t yê kurdî tê bilêvkirin.
ت
Se (ث) herfa çarem a alfabeya erebî ye.
ث
Cîm (ج) herfa pêncem a alfabeya erebî ye.
ج
Xe (خ) herfa heftem a alfabeya erebî ye.
Di alfabeya kurdî ya latînî da ev deng bi tîpa x tê nivîsandin.
خ
Ẍeyn (غ) herfa nozdehem a alfabeya erebî ye.
Bi kurdî jî, ev deng tê bilêvkirin. Di alfabeya kurdî ya latînî da bi pirranî bi tîpa x tê nivîsandin.
Celadet Alî Bedirxan di Hawarê da, bona vî dengî nîşanka Ẍ - ẍ pêşkêş dike û bikartîne.
غ
Dal (د) herfa heştem a alfabeya erebî ye.
Ev herf mîna dengê d yê kurdî tê bilêvkirin.
د
Zal (ذ) herfa nehem a alfabeya erebî ye.
ذ
Re (ر) herfa dehem a alfabeya erebî ye.
ر
Ze (ز) herfa yanzdehem a alfabeya erebî ye.
Ev herf mîna dengê z yê kurdî tê bilêvkirin.
ز
Sîn (س) herfa donzdehem a alfabeya erebî ye.
Ev herf mîna dengê s yê kurdî tê bilêvkirin.
س
Şîn (ش) herfa sêzdehem a alfabeya erebî ye.
Ev herf mîna dengê ş yê kurdî tê bilêvkirin.
ش
Sad (ص) herfa çardehem a alfabeya erebî ye.
ص
Dad (ض) herfa panzdehem a alfabeya erebî ye.
ض
Ta yan jî tê (ط) herfa şanzdehem a alfabeya erebî ye.
ط
Za yan jî zê (ظ) herfa hevdehem a alfabeya erebî ye.
ظ
Fe (ف) herfa bîstem a alfabeya erebî ye.
ف
Qaf (ق) herfa bîst û yekem a alfabeya erebî ye.
ق
Kaf yan jî kef (ك) herfa bîst û duwem a alfabeya erebî ye.
ك
Lam (ل) herfa bîst û sêyem a alfabeya erebî ye.
ل
Mîm (م) herfa bîst û çarem a alfabeya erebî ye.
م
Nûn (ن) herfa bîst û pêncem a alfabeya erebî ye.
ن
He (ھ,ه‎‎) herfa bîst û şeşem a alfabeya erebî ye.
ه
Waw (و) herfa bîst û heftem a alfabeya erebî ye.
و
Ye (ي) herfa bîst û heştem û dawîn a alfabeya erebî ye.
ي
Dewlet Xatûn ji 1316'an heta 1320'an melîka (keybanûya) dewleta xurşîdiyan.
Ev pîreka melîkê xurşîdiyan ê 12'em Îzedîn Mihemed bûye. Gava ku merê wê dimire, kurên wan ê şehzadeyê berbijarê text, zarokek 8 salî bûye. Ji ber wê dayika wî Dewlet Xatûn 4 salan di şûna kurê xwe de serweriye li dewleta xurşîdiyan (Lûrên Kûçik) dike. Piştê 4 salan textê ve dewletê derbasê ezbeteke din, ya mala bavê Dewlet Xatûn dibe. Birayê we Îzedîn Mihemed II dibe melîkê Lûristana piçûk.
Mehmet Hasan Altan (jdb. 1953, li Enqere), rojnamevan, akademîker û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Kurê (lawê) Çetin Altan, birayê Ahmet Altan e.
Dibistana seteratayî, amadeyî û bilind li Stembolê bidawî dike. Sala 1979ê bo perwerdeya doktorayê diçe Fransayê. Sala 1980'yê ji zanîngeha Paris I. Pantheon Sorbonne destûrnameya pisporiyê digire. Angaşta wî têkiliyên Tirkiye û IMFê bû. Bi angaşta li ser têkiliyên bi YKSS û DYAyê re jî, destûrnameya doktoriyê digire. Li Parîsê bo rojnameya kemalîst Cumhuriyetê dixebite. Sala 1984ê vedigere Tirkiyeyê.
Yek ji giregirên nêrîna "komara duyem" e. Gorî wan komara yekem a di sala 1923yê de ji aliyê Mustafa Kemal Atatürk ve hatibû damezirandin, divê ji nû ve bê sazkirin. Heger Tirkiye viya neke, bi vî awayî ev komar bi xwe dibe belaya serê hevwelatiyan û jixwe bûye jî. Divê komareke demokratîk hebe ku bikêrî hemî gel, kom û berên Tirkiyeyê bê.
Altan niha di zanîngeha Stembolê de, wekî profesorê aboriyê kar dike.
Roni Margulies, (jdb. li Stembol) nivîskar, wergêr, weşanger û rojnamevanekî navdar ê Tirkiyeyê ye. Yek ji demokrat û sosyalîstan e.
Piştî dibistana amadeyî li "Robert Kolejiyê (Koleja Robert)," diçe Brîtanyayê. Li wir li ser aborînasiyê perwerde dibe. Margulies ji aboriyê bêhtir xwe dide polîtîka û wêjeyê, bi taybetî helbestê.
Çepa tirk û Margulies.
Margulies çepa tirk rexne dike ku xwe ji kemalîzmê dûr nagirin, di babeta kurd de statukoparêz û di qada navneteweyî de neteweperwer in. Bi pêşketina tevgera kurd re, çepgir û sosyalîstên tirk pirranî xwe dan aliyê dewletê û bûn dijberên kurdan. Margulies viya wekî "çepa tirk nebûye, tirkê çep hebûye" şîrove dike.
li Stembolê ji aliyê alîgirên partiya çepgir ÖDPê, êrîş lê hate kirin. Margulies endamê partiya DSİPê ye û di rojnameya Tarafê de dinivîse. Margulies bi eslê xwe ji gelê cihû ye.
Attila İlhan (jdb. 15ê hezîranê 1925 li Menemen; m. 10ê çiriya pêşîn 2005 li Stembol) helbestvan, nivîskar û rojnamevanekî tirk e. Birayê aktrîst Çolpan İlhan e. Xwedî nêrînên tirkperwer-çepgir bû, gelek aliyên kemalîzmê dipesinand. Di babeta bicihanîna daxwazên kurdan de, helwesta wî neyînî bû. Xwe ji kurdan dûr digirt.
Carnan pesnê derbeyên leşkerî dida, li dijî tevlîbûna Tirkiyeyê bo YEyê derdiket, berevaniya planên girtiyên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê dikir. Dema ew jiyana xwe jidest dide, ergenekonî nehatibûn girtin lê planên xwe dimeşandin ku esker dest bidin ser hikûmetê, modela dewleta kemalîst xurt bikin.
Lê gava jê bihata pirsîn xwe wekî sosyalîst, marksîst, komunîst binavdikir. Di salên 1990î de ku kurd dihatin qirrkirin wekî pirraniya ronakbîrên tirk, wî jî dengê xwe dernedixist, kirinên dewletê normal didît.
Bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidest dide.
Namık Kemal, Namiq Kamal, navê rastî Mehmed Kemal (jdb., Tekirdağ (Combos); m. li girava Xîos), helbestvan, nivîskarekî osmanî bû. Bandora wî li Genc Tirkan, neteweperweriya romiyan (tirk) dibe.
Kemal, di malbateke zadegan de tê jiyanê. Di zaroktiyê de fêrî zimanên erebî, farisî, fransî dibe. Bo hikûmeta osmanî karê wergeriyê dike.
Helbestên wî yên pêşîn di stîla klasîk a dîwanê de ye. Paşê İbrahim Şinasi dixwîne, dikeve bin bandora nêrîn û çanda rojavayî. Sala 1865 dibe xwediyê rojnameya Tasvir-i Efkâr. Berhemên Victor Hugo, Jean-Jacques Rousseau û Charles-Louis Montesquieu werdigerîne romî (tirkî), wan bi osmaniyan dide nasandin. Demekê rojnameya Hurriyetê (ne ya niha) jî dertîne.
Demekê li sirgûnê dimîne, li vegerê, rojnameya „Îbret“ê dertîne. Di heman demê de çîrokên şanoyê û komediyê jî dinivîsîne. Hêdî hêdî dibe mîzahnûseke navdar. Piştgiriyê dide komeleyên Masontiyê.
Hikmet Ali Kıvılcımlı (jdb. 1902 li Prîştîna / Приштина - m. 1971 li Belgrad), yek ji pêşengên komunîst, teorisyen, nivîskar, weşanger, wergerên Tirkiyeyê bû.
Malbata wî ji Kosovoya îro bû. Di 17 saliya xwe de tevlî şerê balkanî dibe. Ango dijî gelên Anatoliya û Balkanê têdikoşe. Tirk vê şerê wekî "şerê azadiya tirk" binavdikin. Dibistana amadeyî li "Vefa Lisesi" dixwîne. Di ciwaniya xwe de balê berdide xwendinê. Hêdî hêdî fikrên komunîzmê pê re xurt dibin. Sala 1920ê dibe endamê "TKPê (Partiya Komunîst a Tirkiyeyê)."
Sala 1925ê di kongreya duyem de bo komîteya navendî tê vexwendin. 22,5 sal ji ber komunîstiya xwe di zîndanê de dimîne û heya dawiya temenê xwe jî ji êrîş û darizandinên Romê (Tirkiye) nafilite. Gelek caran lê êşkence hatiye kirin.
Hevalên wî yên partiyê Vedat Nedim Tör, İsmail Bilen û Şevket Süreyya Aydemir dibin peyayê dewletê û tevahiya dokumentên partiyê teslîmê polîsan dikin. Gelek caran bi Nazim Hikmet re di zindanê de dimîne.
Sala 1954ê bi navê "Vatan Partisi" (Partiya Welat) partiyekê dadimezirîne. Sala 1965 weşanxaneyek bi navê "Tarihsel Maddecilik Yayınları" vedike û berhemên marksîst-lenînîst çap dike. Sala 1967ê komeleyek bo xizanan vedike (İPSD). Sala 1971ê giran nexweş dikeve, bi dizî derdikeve derveyî welat. Li Belgradê jiyana xwe jidest dide.
Ew jî wekî pirraniya sosyalîst, komunîst, çepgir û demokratên tirk, xwe ji kurdan dûr digire. Di dema wî de Komkujiya Dêrsimê, Komkujiya Ermeniyan, komkujiyên Geliyê Zîlan, Şêx Seîd, komkujiya Pontûsan ûêd pêk tên. Ne ew, ne jî Nazim Hikmet vana nabihîsin, guh nadinê yan jî bi çend dilxweşkirinan derbas dikin. Kevneşopiya TKP'ê li Tirkiyeyê cih digire, çepa tirk her xwe ji meseleya kurdan dûr digire yan jî kurdan bo berjewendiyên xwe feda dikin.
Mihri Belli (jdb. 1916 li Silivri nêzîkî Stenbol; m. li Stenbol) yek ji siyasetmedarên komunîst, çepgirên tirk bû. Li dijî serxwebûna kurdan bû, dixwest kurd bi tirkan re di bin desthilatdariya Tirkiyeyê de bijîn. Herwiha bo kurdan federalî û xweserî jî zêde didît. Çareseriya "pirsgirêka kurd" di demokratîzekirina zagonan de didît. Ji ber wê ji aliyê gelek kurdan ve ew dihate rexnekirin.
Kemalîst bû yan sosyalîst?
Malbata wî ji parêzgeha Rihayê çûye Stenbolê. Di koleja zarokên dewlemendan lê dixwînin, "Robert Koleji" de dixwîne. Li zanîngeha Stenbolê perwerdeya aborînasiyê dibîne.
Sala 1936ê diçe DYAyê li zanîngeha Mississippi perwerdeyê bidawî dike (sala 1939). Li Amerîkayê li ser marksîzm, tevgerên ciwanan û birêvebirina wan, îdarekirina komên karkeran, kontrol û birêvebirina çalakiyên sîvîl hwd perwerdeyên taybet dibîne. Ji bo çi van kûrsan dibîne û ji aliyê kê ve tên dayîn, îro jî ne diyar e.
Sala 1940ê vedigere Tirkiyeyê û tevlî partiya komunista tirk TKPê dibe. Di nava du salan de ji endametiyê dikişe komîteya navendî, 1942yê dibe endamê komîteya navendî. Gorî rêznameya partiyê ev ne gengaz e lê dîsa jî dibe.
1943–1944 wekî asîstent li Stenbolê cem profesor Fritz Neumark dixebite. Sala 1944ê li ser daxwaza Almanyayê li dijî TKPê û sosyalîstên tirk operasyon tên lidarxistin û Belli jî digirin. Herçendî endamê komîteya navendî û serokê rêxistina ciwanan Ileri Genclikê ye jî, tenê lê 2 sal ceza tê birîn û bo demekê di zîndanê de dimîne. Gorî hin îdiayan çend hefteyan di zîndanê de maye. Demekê derdikeve derveyî welat, têkilî bo rêxistinên yewnan re datîne. Heya sala 1960ê ne aktîv e.
Ji salên 1960ê ku li seranser cîhanê tevgerên ciwanan dadikevin lolanan, Belli jî bi kovara "Aydınlık" a Doğu Perinçek derdikeve meydanê. Bi Perincek û koma wê re li dijî Mahir Çayan û Deniz Gezmiş têdikoşe.
Di derbeya/cûntaya pirraniya çepgir û komunîstan tên girtin lê Belli nayê girtin, derbasê Filistînê dibe. Wê demê hin komên çepgirên kurd û tirk li Filistînê ne. Cunta bidawî bû vedigere Tirkiyeyê, lê namîne, derbasê Ewropayê dibe.
Sala 1979ê di êrîşekê de auf Mihri Belli giran birîndar dibe. 1981ê disa derdikeve Ewropayê.Têkilî bi devedorên PKKê re datîne. 1996ê partiya ÖDP û 2002yê jî ya SDP dadimezirîne, tevlî damezrandinê dibe.
Mend an Mîrgeha Kilîsê (1260-1847) mîrgeheke Kurd li herêma Kilîsê, Dilok, Efrîn û Heleb bû ye.
Gôrê Şerefname ya Şerefxan ev mîrgeh ji Menteşe, ê ku di sedsala 11'mîn de ji devera Colemêrg hatî bû ye Kilîsê ve hatî bû damezirandin. Du birayên Meteşe hebûne. ji vanan yek Şemsedîn, damezrînerê mîrgeha Şemsoyan " Colemêrg ", û yek jî Badînan damezrîner mîrgeha Behdînan, bû ye. Mîrê vê mîrgehê inwana Mend girtî bû ne. Bi danûstandinên rind yên ligel xanedana Eyûbiyan vê mîrên vê mîrgehê karibûne erdnîgara fermandariya xwe berebere ji Kilîs û Cûmê li alîye Helebê û Elbistanê fireh bikin. Paşê Eyûbiyan Mirên Kilîsê dikin Mîrên Mîran ên Heleb û Şamê. Piştê hilveşandina dewlata Eyûbiyan mîrên mendî serweriya Memlûkan dabiland nekin û di şerê Împeratoriya Osmanî ê hember Memlûkan de li hember Memlûkan şer dikin. Wê demê li Kilîsê mîr Şêx Îzedîn mîritiye kirî bû ye. Piştê dîlovanîya wî ev mîrgeh derbasê destê sulala Canbolatan dibe, ji ber ku kurên Şêx Îzedîn tunebûne.
Alotrop heman atomên ku cînsîn, taybetmendiyê wan yên kîmyawî û krîstalîzasyona wan a di rêzgirtina fezayêde ji hev cuda bin, ji wan re tê gotin.
Elmas u grafît alotropê hevin û herdu jî cuda rêzgirtina atoma C karbon'ê çêbûne.
Ali Bayramoğlu (bixwîne "Alî Bayramoẍlu"), (jdb. 1956 li Gelibolu, Çanakkale, Tirkiye) nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) ye. Di rojnameya tirkperwer-îslamperwer Yeni Şafakê (berbanga nû) de dinivîsîne.
Sala 1973'yê dibistana amadeyî "Iskenderun Lisesi" bidawî kiriye. 1979ê ji înstîtuta zanînên polîtîk Grenobleyê destûryar dibe. Perwerdeya bilind li zanîngeha Stembolê fakulteya aboriyê û doktorayê jî li înstîtuta zanînên civakî ya heman zanîngehê, bidawî dike.
1981 - 1999, di zanîngeha Marmarayê, beşa birêvebirina gelemperiyê de dersdariyê dike. Di rojnameyên Yeni Yüzyıl û Starê de nivîsiye.
Xwedî nêrînên lîberal e jî. Di nava tixûbên fermî yên Tirkiyeyê de, bêî statuyeke polîtîk, çareserkirina bicihanîna daxwazên kurdan, an bi gotina siyasetmedarên romî "pirsgirêka kurd", gengaz dibîne. Bo naskirina komkujiya Ermeniyan jî gelek caran nivîsiye û daxwaz kiriye ku Tirkiye lêborînê bixwaze.
Yeni Şafak (tê wateya "Berbanga Nû") rojnameyeke Tirkiyeyê ye. Navenda wê li Stembolê ye. Rojnameyeke rastgir, tirkperwer-îslamperwer e. Li dijî bicihanîna daxwazên kurdan ên polîtîk e. Di babeta kurd de, statukoparêz e, daxwazên kurdan ên siyasî, bi cudaxwaziyê tewanbar dike. Hin nivîskarên wê vê siyasetê nepejirînin jî, nêrîn û helwesta rojnameyê ev e.
Rojname dema hikûmetên AKPê de ji bo kurdan gotinên xwe hinekê nerm kir, lê bi guhertina siyaseta hikûmetê re, niha bûye parçeyek ji şerê psîkolojîk. Wekî Star û Zamanê, pesindariya AKPê dike.
"Evrensel" (kurdî « gerdûnî ») rojnameyeke Tirkiyeyê ye, rojane dertê. Sala 1995ê dest bi weşanê dike. Nêrîn û helwesta rojnameyê sosyalîzmeke neteweyî ye. Ji ber wê jî ji cîhanê bêhtir pirsgirêkên karkerên û çînên kedkarên ên romî (tirk) tîne ziman. Di babeta kurd de, nêrîna rojnameyê erênî ye, problemên kurdan dibînin û tînin ziman. Lê çareserkirinê jî di nava statuko û forma unîter a Tirkiyeyê de digerin. Ango baştirkirina rewşa aborî ya kurdan, rakirina qedexeyên li ser çanda kurdî ûêd bo "pirsgirêka kurd" kafî dibînin.
Rojnamevan Metin Göktepe di vê rojnameyê de dixebitî ku li ser kar, ji aliyê polîsan ve hatibû lînckirin, jiyana xwe jidest dabû. Tîraja rojnameyê li dora 5-7 hezarê ye. Evrensel bo ciwan, pirtûkan birêkûpêk pêvekan dertîne.
Can Dündar (jdb. 16 hezîran 1961, Enqere) lêgerîner, rojnamevan, derhênerê dokumanteran ê tirk e.
Dibistana amadeyî li Lîseya Enqereyê ya Ataturk bi dawî kiriye. 1982yê ji Fakulteya Zanistên Siyasî yaa zanîngeha Enqereyê destûrdar bûye. Wî di çapemeniya tirkî mîna Yankı, Hürriyet, Nokta, Haftaya Bakış, Söz û Tempo de nivîsiye. Sala 1986ê li Brîtanyayê di dibistana London School of Journalism de dixwîne.
Di Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn‎ (ODTÜ) beşên zanînên aborî - gerînendeyî û birêvebirina gelemperiyê de, perwerdeyê dibîne.
Sala 1988ê dikeve medyayê, ti saziya fermî ya dewletê TRTê de dest bi kar dike. Herwiha di kovarên Aktüel û Yeni Yüzyıl û rojnameyên tirkî Sabah û Milliyet de nivîsiye. Niha jî di rojnameya Milliyet de kar dike.
Armanca xwe.
Gorî hinekan ve ew kemalîstek e. Gelek jî wî wekî demokratek bibîrdixin. Dixwaze astengiyên pêşiya çand û zimanê kurd rabin. Lê bo tayînkirina çarenusa kurdan, wekî kemalîst û çepa tirkî difikire. Ango qedera kurdan bi berjewendiyên tirkan ve girê dide.
Ragıp Duran (bixwîne "Ragip Duran") (jdb. 1954 li Stembol) nivîskar û rojnamevanekî tirk e. Bi giranî di kovar û rojnameyên kurdan de dixebite, birêveberiyê dike.
Di kovara Doğu Perinçek, Aydınlıkê de dest bi rojnamevaniyê kiriye. Vê kovarê ji ber ku îxbara çepgir, kurd û sosyalîstên tirk dikir, ji aliyê gelekan ve wekî "kovara deşîfrekirin û hedefnîşandanê" dihate binavkirin. Doğu Perinçek ji ber darizandinên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê, di girtîgehê de ye.
Duran dibistana amadeyî Galatasaray Lisesi (lîseya Galatasarayê) bidawî dike, li Fransayê perwerdeya dadê dibîne. Di rojnameya Hürriyet, Cumhuriyet, Gündemê de xebitiye. Ji bo AFP, Libération û BBCyê nûçegihanî kiriye.
Heşîna çîrê, dolmeha çîrê, kutilka qeysiya hişkkirî xwarineke herêma Tolhildanê ye, bi taybetî li Semsûrê pirr tê xwarin.
Çiye çîr û çima kutilk e?
Gorî norm û pîvanên pêjgeha kurd ev ne kutilk (dolmeh), xwarineke sêniyê (tiyan) ye. Lewra devên/perên qeysiya hişkkirî, wekî heşînên din an pelhevîrkê (şikeva) nayê girtin, gelek dijwar e.
Lê Cemşîd Bender ew kiriye bin kategoriya kutilkê. Dibe ku wextekê ne ji çîrê (qeysiya hişkkirî) lê ji qeysiya teze (zerdele, şelane, mişmiş, arûnga Melediyê, qeysî, bi latînî: Prunus armeniaca) dihatibûye çêkirin û têkel wekî dolmehê dixistibûne nava qeysiyê ku wê gavê pêçîn jî hêsan dibe. Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgînên wê nehatine standardkirin.
Wekî pêşniyarek, navê vê xwarinê bibe "çîrqeliya Semsûrê" baştir dibe.
Çîrê di nava avê de nermijî bikin. Rûn li binê sêniyê (tepsî, mersef) bidin. Kakilê gûzê bipişirînin an bidin makîneyê. 1 KX şekir tevlî kakikê bikin, tevbidin û berdin nava çîrê.
Wekî dolmehê devê qeysiyan bigirin, li sêniyê rêz bikin. Av û şekirê bi ser de bikin, bavêjin firneyê.
Hebenîska Amedê bi danê spî û goştê pîlê yê bihestî (yê mihê) didin ser. Hebenîsk xwarineke kurdistanî ye, li tevahiya herêman kêm-zêde terîfeya wê yek e. Li vir terîfeya ya herêma Amedê tê dayîn.
Ji bo vê xwarinê darkumikên, qemçikên bacanê reş ên hişkkirî pêwîst e. Li gelek deverên Kurdistanê viya bo zivistanê hişk dikin, di xwarinan de bikartînin. Bi taybetî li herêma Tolhildanê.
Goştê hûrkirî berdin quşxaneyê, dan û nîska şûştî jî û bidin ser agir. Du caran kel pê bînin û kefa wê bigirin. Qemçikên bacareşkê hûr bikin, berdin navê.
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pîvaza hûrkirî biqijilînin, mergeyê jî. Piştî qemçikên bacanê, viya (ango rûnbirêşkê) berdin nava goşt.
Gijnîj, xwê, îsota pûlpelî û îsota reş tevlî bikin, bihêlin bila bikele heya tehma xwe girt.
Higtaba Semsûrê jî wekî higtabên din patîle yan bi gotina ewropayî, pîza ye.
Ji mehelmiyan an asûriyan hatiye?
Xebateke zanistî nehatiye kirin lê bi texmîni ji gelê cîran mehelmî yan asûrîyan, ku herdu gel jî samî ne, xwedî heman rehên çandê ne, derbasê pêjgeha kurd bûye. Ji higtaba bi hêkê re, hêktev tê gotin.
Amadekirina patîleya wê.
Ard (arvan) berdin teştekê, nava wê vebikin. Hevîrtirşê bi şîrê bişekir bihelînin, ron bikin. Viya berdin nava vekirî ya ardê. Rûn, du hêk û xwê jî tevlî bikin û hêdî hêdî hevîr bistrên.
Hûn bi dilê xwe ne lê girik bi qasî hêkê bin baştir e. Bi destan vebikin.
Tîkegoşt an qeliyê hûrbikin, pîvazê jî ziravkî. Biharbêhnê (biharat) tevlî bikin, tavbidin. Li ser pîdeyê (yan pîdeyan) rabixînin û navêjin firneyê, bila bipije.
Loqmeya bexdenûsê, li herêma Amedê deng vedaye lê li rojhilatê Kurdistanê bêhtir tê xwarin.
Hêkê biçelpînin badiyekê, xwê, mast, bexdenûs û ardê tevlî bikin, tevbidin. Karbonatê jî bavêjinê.
Di rûnbirêşkê de rûnê zeytê bihelînin, ji têkela we amadekiriye bi kevçiyê pariyan bigirin, berdin nava rûn, biqijilînin.
Occo Mahabad (jdb. 1977, li Wanê) helbestvan, bernamenûs, wergêr û nivîskarekî kurd e.
Occo Mahabad di sala 1977an de li Wanê hatiye dinê. Zanîngeha Stembolê qedandiye. Di kovarên wekî "Çirûsk", "Asiva", "Pengav" de nivîs û helbestên wî hatine weşandin, dîsa di çend malperan de nivîskariyê dike. Pirtûka wî ya yekem "Helbestên Dînik" e. Pirtûk ji Weşanxaneya AVAyê derketiye. Ji xêynî helbestan ji bo fîlmên biyanî binnivîsan amede dike. Albûmên xwe yên helbestan bê mafên telîfan di înternetê de parve kiriye. Mîna WinRAR û Defragglerê gelek bernameyên kombersan kurdî kiriye. Ji bo standardkirina têgihên kurdî yên ser teknîkî bi navê "Nivîsên Teknîkî" û "Ferhenga Termên Kompîtûrê" ceribandinek amade kiriye.
Alkol, pêkhatiyên (Hevgirtang) organîk ên gruba hîdroksî (OH) barkirî re tê gotin.
Gruba Hîdroksî girêdanekî Kovalent e. Alkolên alîfatîk, dawiya peyva Hîdrokarbonen têr eka -ol tê nivîsandin u bi vî awayê tê navkirin. Mînak: metanol.
Zerza (ji kurdî: Zarzerî, zar- û zerî, zarên zerî) eşîreke kurdên kurmancîaxev e.
Zerzayî eşîreke mezin a herêma başurê Gola Wirmiyê ye. Bi eşîrên wek Dimilî, Herkan, Biradostan û Dirî ve gelheyê kurdî yê vê herêmê pêk tînin.
Di Şerefname de behsa mîrgeheke bi vî navê tê kirin, belê dîroka we naye şayesandin. Her wuha ev eşîr yek ji pevratiyên dewlata Eyûbiyan di nav êl û eşîrên kurdan de bû ye. Gelek pispor û alimên di dema Eyûbiyan li Misirê peşnavê wan Zerza ye. Mumkun e ku ji vê eşîrê bin.
Hozan Comerd hunermendeke Kurd e. Bi eslê xwe Kurmancê Dêrsimê Dêp ê ye û Kurdên Zerdeşt - Elewî ye. Bi dehan sal in di koma nasyar a bi navê Koma Berxwedan cîh digire.
Di sala 2007an de Hozan Comerd albûma xwe ya ewil ya bi navê "Car Caran" derxist û bi strana "Car Caran" serkeftineke mezin bidestxist.
Kurekî Hozan Comerd tevlî Gerîla bûbû û Şehîd ket. Tê gotin ku wî strana bi navê "Ez şehîd im" li ser kurê xwe nivîsî ye.
Ji tiştên sifrê heya berhemên hunerê, ji amurên ronahîkirine heya malzemêyên îndîstriyê u gelek tiştê din maddeye wana sereke cam e.
Di dîroka jiyana mirov de gelek cîhekî girîng girtiye. Di mena serekede Camên tîcari, sîlîs, soda, kirêc u hîn maddeyen îlawe di germahiyek bilindde tê helandin u hin krîstalize nebiye tê cemidandin. Encama vî prosesede malzemeyekî hişk, şefaf u sûnî tê destxistin u bi navê cam tê navkirin. Sedemê girîngbûna camê a di jiyana mirov de, zelalbûna wî, bi hêsanî şikilgirtîbûna wî, biriqandîbûna wî ye xwezayî û hebûna nehevbandoriyekî di hawîrdorêde...(hwd.) ye.
Fatê (Hozan Fatê) (jdb. 1973, Ermanes (Wan) hunermendeke kurd e.
Hozan Fatê xwe di hevpeyvînekê de wiha dide nasîn: "Ez biraza Kato, keça Kemalê Xanî, ji malbata Ehmedê Xanî me."
Ew di sala 1973an de li gundê Ermanas a Wanê jidayikbû. Di zarokatiya xwe de dest bi xwendina stranan kiriye. Bandora apê wê Kazo gelek li ser wê bûye. Ji ber ku stran xwendina jinan di civatê de biyanî hatiye dîtin, wê di destpêka kariyera xwe de bi tenê di komên biçûk ên jinan de destpêkir. Wê bi gelemperî stranên apê wê Kazo û kilamên nas ên herêmê dixwend.
Di sala 1986an de ew digel ap û pismamê xwe Koma Şîrvan dadimezirîne. Kom bi taybetî li herêma Wanê aktîf bû û hunera xwe di def û mîhrîbanên kurd de dianîn ziman. Bi ji holê rakirina qedexeya li ser zimanê kurdî kom di sala 1991an de dest bi kişandina yekemîn albuma xwe dike.
Navê yekemîn albuma komê Zimanê kurdî bû û di sala 1992an de hat weşandin. Strana komê ya bi navê Zimanê kurdî zimanê me ye rastî gelek ecibandine tê û dibe straneke klasîk a komê.
Fatê di sala 1994an de ji koma Şîrvan vediqete û navberek dide muzîkê. Di sala 1994an de koçî Elmanya dike.
Jillian Faye Fletcher (jdb. 6ê îlonê, 1980 Kentucky) ku çêtir bi bernavka xwe ya gemşê Jillian an jî Jillian Hall tê nasîn, gemşvaneke gemşa profesyonel a amerîkan e. Ji sala 2003an heta 2010an, ew bi berdewamî di pêşandanên WWEyê de xuya bû. Serkeftina herî mezin a karîyera wê wergirtina WWE Divas Championship ye. Berê, Fletcher ji sala 1998an ve wekî Macaela Mercedes-ê ji sala 1998ê ve di qada lîgeyên cuda yên serbixwe de çalak bû.
Agahîhên kesane.
Fletcher ji 1995 û 1998 ve beşdarî Dibistana Bilind a Greenup County li Greenup, Kentucky, li ku ew wekî keça ponponê û di werzişa jimnastîkê de çalak bû. Li dû dibistana navîn, ew ji bo demek kurt beşdarî zanîngehê bû, lê ji ber kariyera xwe ya gemşê ji zanîngehê derket. Di 2009an de, Fletcher bi gemşvan John Toland ("Tank Toland") dergistî bû.
Gaz, maddeyên ku di nava molekulan de hêzekêşa wan en herî biçukin in. Molekulên gazan serbixwe tevdigerin. Hêzekêşa wan tene bi London hêzekêşe tê pîvandin. Di pestoyekî mezin u germayîyekî kêmde dikarin şîlêavbibin (an jî Ron). Molekulên gazan cîhe ku têdane her aliyê wî homojen belavdibin u tijîdikin. Rêjeyekî bêserûbin dikarin firehbibin.Di bin pestoyede bi rêjeyekî bilind meriv dikare bitepisîne.ji pestoya bilind ber bi pestoya kêm zu diherikin. Germayî u pesto bihevre rasterêjene. Kêmtîrbûniya wan heye.
Tevgera fîzîkî ên gazande çar taybetmendî hene. Vana; pesto (P), germayî (T) u qas (V) dikarin rewşa gazan bidin guhertinê. Bi gelemperî gaz bêreng u bêbîhnen. Bîhn, reng u jehrîbuna hinek gazan, taybetmendiyê wane serekene. Br2 rengê qehweyî ye sore, I2 rengekî mor e, NO2 u N2O3 rengê qehweyîye, F2 u C-12 zerekî keskewarîye, NH3 bîhntuje, ji xeyne oksîjen, azot u gazên asal bijehrîne.
Ûsiv Siltan an jî Yûsuf Soltan damezranêrê Mîrgeha Bocnûrdê û bavikê ezbeta îlxanên êla Şadlû.
Dema akincîkirina kurdan li Xorasanê Şah Ebas Sefewî, Şah Elî Xan ji êla Çemişgezegê dike serdarê (êlxan) êlên kurdên akincî û waliyê Qûçanê. Piştê çend salan dubendî dikeve navbera Şah Ebas û peyrewê wî Şah Elî Xan û ev ji serdariya êlê tê girtin. Şûna wî de di sala 1627'an de Şah Ebasê Sefewî, Ûsiv Siltan, ê ku bi eslê xwe gurcî bû ye û di qesra şah de mezin bibû ye, tayine serdariya êla Çemişgezegê û walîtiya Qûçanê dike. Ûsiv Siltan her çiqas di fermî de serdarê êlê ve jî, kurd vî wek serdar qebûl nakin û malbata Zaferanlûyan, a Şah Elî Xan wek serdarê xwe dihesibînin. Di vê deme de bi kirarî du serdarê êlê hene. Ûsiv Siltan paşê bi pîrekeke ji eşîra Şadî re dizewice û Neynikxanê dike navenda malbata xwe. Parçebûna êla Kurdên Xorasanê di vê sedema kargêriyî de ye. Parçeke Çemişgezegan li pêyê Ûsiv Siltan diçin Neynikxaneyê, ên din li Qûçan dimînîn. Ên Qûçanê yên ku xwe li malbata Şah Elî Xan dikîşînin ji vir şûnda de êla Zaferanlû, ên ku koçberê herêma Neynikxanê dibin û bajarê Neynikxanê avadikin jî êla Şadî (an jî bi paşgira tirkomanî -lû, Şadlû), pêk tînin. Ezbeta Ûsiv Siltan, a Mîrgeha Bocnûrdê, qasî 200 salan li Neynikxaneyê serdarî kirin.
Cezayê mirinê li seranserê cîhanê (2005-2006).
Cezayê mirinê yan sizayê mirinê yan mehkûmkirina kuştinê yan jî îdam, cezayê herî giran ê li mirovekê bê birrîn e û bi pirranî vê biryarê dewlet didin. Bi gotineke din, peyva îdamê ji bo îdamên dewletan tê bikaranîn, ji bo îdamên kes an kom dikin, bêhtir "kujtin" dibêjin. Di zimanê kurdî de cezayê mirinê, berdarî yan dardekirinê bibîrdixîne, lewra bi sedan salan in, ev awayê îdamê hebûye.
Cezayê îdamê divê gorî zagonan bê bicihanîn. Îdam her dem ji bo jiholêrakirina mihalîf an dijberan hatiye bikaranîn. Di bingeha cezayê îdamê de dijminî û jiholêrakirin heye. Li Kurdistanê bi hezaran kurd, ji ber ku doza mafên kurdan kirine, ji aliyê dewletên Kurdistan parve kirine ve hatine îdamkirin. Pirranî bicihanîna van îdaman bêî zagonan wan jî bûne. Bo mînak diviyabû serokê kurd Seyîd Riza nehatiba îdamkirin, lewra qanûnên romiyan (tirk) jî dest nedida mirov temendirêjek îdam bike. Lê li ser kaxezê salên Seyîd Riza biçûk dikin û wê darde dikin.
Ji aliyê dewletên nûjen ve heya nêzîkan li kesên sîxurî (cesûsî), îxanet bi welat re kirine û li dijî dîsîplîna leşkeriyê û di demên şer de guh nedane fermanan, cezayê îdamê hatiye birrîn. Niha li gelek welatan cezayê mirinê heye. Li welatên ku Kurdistan parve kirine Îraq, Îran û Sûrî îdam heye û bi qanûnî ye. Tirkiyeyê di salên 2000'î de cezayê mirinê rakir. Lê tê zanîn ku li Tirkiyeyê dewletê heya niha bi 17.500 kes (pirranî yan tevayî kurd) daye windakirin, kujtin. Gorî gelekan, Tirkiye ji xwe hewceyê îdamê nîne, îro jî kê bixwaze bi dizî dide kujtin, windakirin.
Cezayê mirinê bi sedan salan in tê gotûbêjkirin. Lewra di vê cezayê de telafîkirin nîne. Heger yek bi şaşî were cezakirin, ji ber ku êdî najî, cezayê wê nikare bê telafîkirin. Gelek caran yek cezayê zîndanê dixwe lê paşê tewanbar û kirarên rastî tên destnîşankirin, bêsûc tên serbest berdan. Lê di îdamê de xetayê yekem dibe xetayê dawîn, telafiya wê nabe.
Di nava cezayê mirinê û pêşketina civakê de têkiliyeke rasterast heye. Ango heger civak, xwendî, pêşketî, nûjen û şareza be, sûc jî ji xwe kêm dibin û cezayê îdamê nayê dayîn an jî di wê civakê de mihalefeteke mezin bo cezayê mirinê rûdide. Lê heger civak paşketî, fundamentalîst, paşverû û nîjadperest be, kes jî cezayê îdamê rexne nake, civak berevaniya îdamê dike.
Li Tirkiyeyê ji ber ku rakirina îdamê ji bo endametiya YE'yê bû û li ser daxwaza ewropayiyan bû, niha jî gelek kes anîna îdamê dixwazin. Di van salên dawî de, pirraniya tirkan bo siyasetmedar û çalakvanên kurd cezayê mirinê normal dibînin û dixwazin.
Guhar, goşare, guşîwar an gar ji zêr û ziberan e ku bi guhan ve (guş, goş) ve dikin. Heger ji kevirên biqîmet bin, dibin gewher. Pirranî bo xemlê dikin guhan. Hin cureyên guharan jî ji nîşaneyên ol û baweriyan in. Li Kurdistanê beriya ola Îslamê him xemla mêran bû, him jî ya jinan. Kurd guhên keçzarokan qul dikin lê van salên dawiyê guharên tên şidandin, kîpkirin jî derketine. Pispor bal dikişînin xetereyên bikaranîne. Werzişkar dema werzişê de pirranî guharan dertînin.
Demên antîk de.
Guharên herî kevn ên hatine vedîtin 7500 heya 8200 salî ne û li Mongolyayê hatine dîtin. Li Mezopotamya cara pêşîn hatiye bikaranîn. Li Egîptê (misir) di dirûvê heyvê de hatine bikaranîn. Jinên grekîyan guharên rengîn bikaranîne. Jinên kurd guharên lajwerdî, çermî û ji hestiyên ajalan hatine çêkirin bikaranîne.
Guharên jinên kurd ne pirr mezin bûn û forma xwe de azad bûn. Îro yên mezin jî bikartînin. Glover, di dirûvê hermî, heyv, çerxe, pelika beybûnê, duxelekî, masî, guşiya tiriyê ûêd de ne. 20 salên dawiyê de guharên polîtîk jî derketin. Bo mînak rengên neteweyî yên kurdî, nişane û logoyên partî û rêxistinên kurd hwd.
Balola bi nok, çopa bi nok, etora bi nok xwarineke Dîlokê ye. Berê xwarina xizanan bû, lewra li herêma Tolhildanê nok erzan bû. Lê niha xizan jî, dewlemend jî dixwin. Serhedî pirranî bêjeya çopê bikartînin.
Bi bandora asîmîlasyonê (pişavtin) niha li bakurê Kurdistanê peyva romî (tirkî) "dürüm" "(bixwîne dîûrîûm)" jî carnan tê bikaranîn. Nav û têgînên pêjgeha kurd roj bi roj winda dibin.
Nokan ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibin. Sibeyê bi avê ve bidin ser agir. Heya nok nerm bûn bikelînin, xwê bavêjinê. 5-6 deqe şûnde ji ser agirin daynin. Bişon û bidarivînin.
Pîvaz û bexdenûsê hûrbikin, li ser patîle (pîde) yan patîleyan rabixînin. Qorekê jî nokên xaşandî raxînin. Patîleyê balol bikin (balor, etor), ango bikin çop û bînin ser destexaneyê (sifre).
Xaşîla çortanê, helîse/lepeya çortanê yan gorî Cemşîd Bender pelûla çortanê xwarineke herêma Amedê ye lê li gelek deveran tê xwarin.
"Pelûl" di wateya "lepeya bi dimsê (mot) hatiye çêkirin" e. Cemşîd Bender çima ev xwarin wekî "pelûl" binavkiriye ne diyar e. Lewra dims nakeve viya. Dibe ku demekê dims kî dihatibûye tevlîkirin.
Dan pakij bişon, bixaşînin. Xwê pê werbikin û 5 deqe şûnde ji ser agir daynin. Heger ava wê pirr e, bidarivînin, derxûnê bigirin û bi germî wisa demekê bihêlin.
Çortanê bi ava şîregermî nerm bikin, tevbidin bila çortan bibe wekî mastê ron.
Danê li binikên servîsê parve bikin, nava wan vebikin û çortanê berdinê.
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pûjanê biqijilînin, berdin ser binikên xwarinê.
Girara kardiyê re mirov dikare şorbeya kardiyê jî bêje lê ji ber ku kurd ji xwarinên quşxaneyê yên bi dan, savarê tên çêkirin re "girar" dibêjin, li vir jî wekî girar hatiye binavkirin. Cemşîd Bender jî wisa bikaraniye.
Ji kardiyê, girara kardiyê ya bi bi danê, girara kardiyê ya bi rizê (birinc), girara kardiyê bi tîkegoştê, girara kardiye ya bi nokê û gelek cureyên didin tên kelandin. Bi taybetî li Serhed, Dêrsim, Xerzanê kardî gelek e û bi hatina biharê re jê sûdê werdigirin.
Kariyê di nava ava bi simaqê de bikelînin, bixaşînin bila tûjiya (no) wê here. Hûrbikin û biguvêşînin. Ava wê nerijînin. Di rûnbirêşkê de, di nava rûn de biqelînin (ne kêm, ne zêde).
Kardiya qelandî bi tevî rizê berdin nava ava bi simaqê û bi hev re bikelînin. Îsota tûj û xwê yê bavêjinê. Bi germî yan sarî bînin ser destexaneyê (sifre).
Qîr di çêkirina riyan de tê bikaranîn
Asfalt, qîr an jî hele xweyî çebuyî çimentoya asfaltê di xwezayêda an jî beşa mezin ji prosesa rafîneya petrolê wek berhemekî kêlekî tê destxistin. Avabuna kîmyevî a asfaltê, têkelangkî kompleks ya hîdrokarbonan e. Di hindurê wîde kêmzede ev element hene;
Rêje ya C/H, bandorekî mezin li ser tevger u taybetmendiya asfaltê dike. Dema ev rêje kêmbu, giraniya molekullî u viskozita wî jî kêm dibe. Avabuna asfaltê avabunekî kolloîdal e u ji van endama pêk tê.
Asfalta Xwezayî.
Asfalten Gola- Asfaltên vî tîpê piranî li Venezuela (Bermudez), Trînîdad (Tobago) tê rastandin. Kanîyanda ji xîzê biçuk u bitumê kêmzede 39 % bitum heye.Bi vî awayê meriv dikare wî di rêyande bikarbîne.
Asfalten Xîz-Asfalten vî tîpe di nava xîzande tevlihev tê ditin.Kanîyen heri girîng u mezin li Kanada (Alberta), Amerîka (Gîlsonîte) tê dîtîn.
Asfalten Zinaran-Asfaltên vî tîpê di nava qelişê zinaranda wek cuhe tên dîtîn.ji van zinaran re Asfaltît tê gotin u asfaltît li erdnîgariya me de gelek tê ditin.Li cihanêde a herî mezin u girîng Amerîka Kentuck’e ye. Meriv dikare vana perçebike u bike melzemê rêya.
Asfaltîtan, bi metamorfîzma petrolê hatîye çêkirin u maddeyên xwezayî ên wekasfaltîye. Li Kurdistanê nêzikî 200 mîlyon rezervê wî hene. Ev rezerve niha ji alîye kolonîstan tê derxistin u ji welatê me durdikeve. Alîyeki din de ji bo dadandinê jî te bikaranîn.
Fes an Fês serpoşeke gloverkî, pirranî sor, bigulik (rîşik) e ku bi destê osmanîyan heya Balkanê belav bûye. Niha kêm tê bikaranîn. Wekî serpûşa neteweyî ya romiyan (tirk) tê dîtin.
Ji bakurê Afrîkayê belav bûye. Di destpêka sedsala 19em dibe moda, li seranser împeratoriya osmanî belav dibe. Kesên bajarî ji ber ku dişibiya şapkayên rojavayiyan didan serê xwe. Ji 1832 heya 1925ê tevahiya karmendên osmanî diviyabû fes bidana serê xwe.
Atatürk qedexe dike.
Meclîsa romiyan (tirk), bi fermana Mustafa Kemal Atatürk, di 25ê çiriya paşîn 1925ê de ji ber ku ne ji cil û bergên ewropayiyan e, bi qanûnî bikaranîna fesê qedexe dike. Atatürk di heman demê de cil û bergên kurdî jî qedexe dike. Bi hezaran kurd ji ber ku kincên kurdî li xwe kirine tên êşkencekirin, darizandin, heya bigire kujtin.
Kolosa ewropayî, melon, bombet, kapok, kolosa Bowler sala 1860'ê li Londonê ji aliyê Thomas William Bowler ve tê dirûtin û ji wê rojê ve ev serpoş dibe moda. Li Brîtanyayê bi navê Bowler tê navandin. Jê re "Coke" jî dibêjin lewra yekem car ji zadeganan Thomas William Coke daye serê xwe. Li DYAyê jê re "Derby" dibêjin.
Melona orjînal reş e. Niha kêm tê bikaranîn. Siwarên hespê di pêşbaziyên werzîşê de didin serê xwe. Herwiha di festîvala bajarê Köln a Almanyayê û li Bolîvyayê jinên çermesoran (Îndiyanan) melonên rengîn didin serê xwe.
Di sedsala 19em û 20em de serpûşeke tîpîkî ya brîtanî bû. Winston Churchill, Charlie Chaplin, Laurel û Hardy, Billy Bevan, Pan Tau, John Steed, Pete Doherty û gelek navdaran melon dane serê xwe.
Berazî yek ji êlên kurdên ên herî mezin e. Ew li parêzgeha Rihayê û li Kobaniyê dijîn, navenda wan a kevneşopî Pîrsûs e. Li Qereyaziyê û Dutaxê jî, li devereke ku wek Geliyê Berazan tê binavkirin, komeke Beraziyan dijî. Vana ji Rihayê çûne Qereyaziyê û Dutaxê. Li Kurdistana Rojhilat, li Hamedanê qebîleke Comûrî bi navê Berazan heye, belê mirov nikare derheqe peywenderiya wan bi êla Berazîyen ve tiştekî vebir bibêje.
Li bajerê Sûrî yê Hame malbateke gelekî bibandor a bi navê Elberazî heye. Endamên vê malbatê îro erebî diaxivin, belê pêşiyên wan kurdên berazî bû ne, ew malbatana ji aliyê dewleta Osmanî ve ji Kobanê hatin derxistin ji ber ku wan Baç nedan û li hêla bakûr rojavayê Sûriyê hatin bi cih kirin ji bo ku rawestandina dayîna baç ya ji aliyê gel ve têk bibin.
a> de keyê îskîtan "Sakā tigraxaudā" û kulax
Kulax serpoşeke kov e, di dirûvê kovikê de. Niha tenê li rojhilat û başûrê rojhilata Asyayê didin serê xwe û ne tenê mêr bikartînin. Berê ji kulavê dihate dirûtin. Li Kurdistanê di demên berê de hatiye bikaranîn ku navê wê di kurdî de heye. Lê bi texmînî gelek kêm hatiye bikaranîn.
Awayê ku li rojhilat û başûrê rojhilata asyayê didin serê xwe (bo mînak, viyetnamî) jî kulax e lê ev ji ya îskîtî-qefqazî cudatir e, ne binî lê serê li eniyê dişide. Diya îskîtî-qefazî de binê kulavê li eniyê, kiloxa serî dişide.
Serpoşeke asyayî ye, îskîtî, qefqaziyan pirr dane serê xwe. Bi texmîni ji wan derbasê îraniyan bûye.
Kolos serpoşeke kurdî ye. Dişibe papaxê. Papaxê bêhtir faris, qefqaziyan bikaranîne. Papax bi rîçik, gulik e yan bimû, pirçonek e.
Ferhengên kurdî de tevlîhevî hene.
Di hin ferhengên kurdî de ji ber ku xizanan ji kulavê didirûtin û kulax jî ji kulavê bû tê hatiye tevlîhevkirin. Kulax kov e, dişibe kovikê. Kurdan qet nebe sedsalên dawiyê hîç kulax nedane serê xwe. Lê kolos ji cil û bergên kurdî yên folklorîk e.
Xizanan ji kulav an postên erzan çêdikirin. Dewlemendan ji postên biha, kulavên çermkirî, ebreşûmê didan serê xwe.
Îslamê qedexe kiriye?
Beriya hatina îslamê kurdan gelek didabûne serê xwe. Kolosên kurt, pêşî yan paşî bi sîber, ên di şiklê kelekê de û naviya wan çal hwd hebûne. Ji ber ku Zerdeşt pêxember jî daye serê xwe û di firawerê de kolos heye û ji ber ku bi kolosan nimêjkirin zehmet e, îslamê wekî peyker, wêne, şerab, înstrumanên muzîkê ûêd ew jî qedexe kiriye.
Zargotinnas, zimannas û modevanên kurd xebatên zanistî li ser cil û bergên kurdî nekirine.
Kolos û karakterê mêran.
Di civakê de mêr bi serpoşên xwe diharin naskirin. Serpoşên mêran diviyabû bi reng, girêdan û bestîra xwe maqûl ban. Mêran rengên pirr vekirî bikarnedianîn.
Di nava serpoşan de cihê kolosan cuda bû. Kolos xwekirina mêrên jêhatî yan jî dixwestin wisa bên naskirin bû. Kolos diviyabû li serî baş bihata rûniştin.
Eşarpa li Kurdistanê jin didin serê xwe, ev e
Hêratî, şarpe ji serpoş û stûmalên jinan e. Bêjeya "şarpe" ji fransî "écharpe" derbasê kurdî bûye. Standardeke wê nîne. Yên li Kurdistanê jin didin serê xwe ji fîbera sentetîk, ebreşûm an pembûyê ye. Jinên kurd ne bi armanceke taybet didin serê xwe. Ango ne serpoşeke herêmî yan olî ye.
Li Ewropayê di salên 1960-1980'yî de bûbû moda. Gelên slavî jî gelek bikartînîn. Di hersê olên samî (cihûtî, xrîstiyanî û îslam) de bi awayekê porkirina porên jinan heye. Lê hêratiyên ew didin serê xwe û yên kurdî ne yek in. Şarpeyên kurdan rengîn in.
Soryaz, gihasoryaz, suryaz xwarineke herêmî ya parêzgeha Şirnexê ye. Dibe ku gihasoryaz li herêmên din bi navên din bên binavkirin.
Cemşîd Bender, ev xwarin bi navê "suryaz" tomar kiriye û di wergerên zimanê romî (tirkî) de herwiha "suryaz" tê bikaranîn.
Çiye gihasoryaz, soryaz an suryaz?
Soryaz wekî peyv di wateya melezî, durehî, gibrîdî, zirbûniyê de ye. Bo mînak heger bavê yekê ne kivşe be jê re "zirbav" dibêjin. Dibe ku ev giya jî dişibe gihayekê din, lewra jî wekî soryaz/gihasoryaz/suryaz hatiye binavkirin. Ango giyayê melez.
Soryazê bikelînin, bixaşînin. Bidarivînin û biguvêşînin. Di rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê de rûn bihelînin, soryaz û savarê hinekê biqelînin. Avê berdin ser, xwê pê werbikin û bidin ser. Kel bidawî bû, demekê derxûnê (devanga, kalpaxa quşxaneyê) venekin, bila tehma xwe bigire.
Kangrû yan jî cirdîxezal giyanewereke humbanî (marsupiyal) e ji famîleya "Macropodidae" ye. "Macropod" bi grekî tê maneya "piye fireh, linge fireh". Kangrû cureyekî endemîk î Awistralyayê ye.
Kangrû xweyî lingepaşne fireh û xurt, lingna fireh adapteyi hilpekînena, dûvekî direj bimasulkê (bihencav) jibo balansê, û serekî biçûk.
Kangrû semboleke neteweyî ya Awistralyayê ye. Kangrû giring e jibo kultura Awistralya û wêneye neteweyî.
Ferda "(bi latînî: Efedra)" riwekek ji malbata ephedraceae ye. Koma vê riwekê coniferopsida ya ji spermatophytina ya cîhana riwekên tracheophyta. Navê wê bi almanî "Meerträubel" e. 35 heya 60 cureyên vê riwekê hene. Kîjan li Kurdistanê digihên, nayê zanîn, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin.
Navê wê ji îraniyan (kurd, faris ûêd) derbasê grekiyan bûye lê hinekê hatiye guhertin. Li rojavayê Asyayê, Ewropa, bakurê Amerîka û bakurê Afrîkayê tê dîtin. Di fêkiya wê de vîtamîna S û alkaloîdên wekî efedrîn û pesevdoefedrîn hene. Tehma wê talşîrîn e.
Dermanê kuxînê.
Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de fêkiyên vê riwekê li dijî kuxîn û ragirtinên pişê (ceger) tê bikaranîn. Divê ji zarokan dûr bê girtin lewra dikare ziyanên toksîkî bide. Li gelek welatên Ewropayê bêî dermannameyê (reçete) li dermanxaneyan nikarin bên firotin.
Tûşêmî "(Rubus idaeus)" riwekek ji malbata rosaceae ye. Bi kurtî jê re şêmî jî dibêjin. Li perên daristanan, di axa ne pirr avî, ne jî hişk de digihê. Moza yan mêşa hingivê hez ji kulîlkên wê dike. Heger neyê birrîn, her sal li ser rehê xwe aj dide. Gelek kes viya û tûreşkê tevlîhev dikin. Bi rastî jî dijwar e mirov ji hev veqetîne.
Pêlên wê wekî çayê tê bikaranîn. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de sûd ji tûşêmiyê tê girtin. Tûşêmî li Kurdistanê tê berhevkirin. Ji ber şer, qedexe, şewitandina gundan û xizaniyê, kurdan derfetê çandina tûşêmiyê nedîtine.
Di fêkiya wê de glukoz, fruktoz, pentoz, salîsîl, pektîn heye. Vîtamîna C, B û karotînê dihewîne. Fêkiyên wê bi teze werin xwarin baştir e. Çaya fêkiya wê wekî derman bo hin cureyên sermagirtinê tê bikaranîn. Herwiha didin jinên duxeskan (distan).
Çandina wê.
Ajên wê bi zivistanê tên ajotin. Divê di nava ajan de bi qasî 1 m navber hebe û axa wê bikêr be. Zibil bê bikaranîn baş dibe. Sala pêşîn kulîlkên wê tên berhevkirin, rûçikandin ku ajên wê hinekê mezin bibin. Bihar û havînê pirr tê avdan lê payîzê divê kêm bê avdan. Zivistanê şitilên wê di tanga axê de tên birrîn. Şitilên hûr û bêkêr ji rehê ve tên derxistin ku yên din baş bigihên. Pirraniya şitilan bi singan ve tên girêdan. Fêkiyên wên tên qerisandin jî. Ji fêkiyên zêde rîçalê çêdikin.
Sorkirina tolika tirş, qelandina/qijilandina tolikê li seranser Kurdistanê hezkirî ye. Standardeke qelandina tolikê nîne. Mirov dikare tenê di nava rûn de biqelîne yan bo mînak savarê jî tevlî bike.
Baş neşon nexweşiyê tîne.
Tolik hinekê hez ji cihê germ dike. Axa zêde avî ye, ne baş e bo tolikê. Li Kurdistanê tolik tê berhevkirin, çandiniya wê nayê kirin. Beriya ku bo xwarinê bê amadekirin divê baş bê şûştin, lewra vîrûsa bi navê Potyvirus (‚Malva vein clearing virus‘, MVCV) bi mêşa Aphis umbrella (Aphis malvae Koch) û Myzus persicae, herdu cureyên Aphididae belav dibin.
Tolikê pakij bişon, hûr bikin, bixaşînin û biguvêşin. Savarê hinekê bikelînin û bi tevî tolixa xaşandî bidin ser agir. Tehma xwe girt, rûn berdin serê û bo servîsê ji ser agir daynîn.
Jajiya kerengê pêxwarineke pêjgeha kurd e. Helbet mirov dikare tenê jî bîne ser destexaneyê (sifre). Kereng bi taybetî li rojhilatê Kurdistanê, Serhed û Xerzanê pirr e. Kereng bi gelek xwarekên xwe pêjgeha kurd dixemilîne.
Kerengê hûr bikin, bixaşînin, bidarivînin û biguvêşînin. Xwê pê werbikin û têxin eyarê (çalemeşk). Heger eyar nîne bikin kûpekê. Mast berdin navê û devê eyar an kûpê bigirin. Bila bi qasî 10 rojan tê de bimîne. Paşê hûn dikarin wekî pêxwarinekê bikarbînin.
Rûpoşa zivistanê, rûpoşa lekeran, balaklava ji rûpoş û serpoşan e. Heger tenê bo sermayê be navê wê "rûpoşa zivistanê" ye. Ji ber ku tîmên taybet ên artêşa Romê (Tirkiye) li bakurê Kurdistanê di operasyonên dijî kurdan de bikaranîne, jê re "kumê tîman" jî dibêjin.
Pirranî vê serpoşê kaşbaz (kaşûnbaz, skîbaz), polîs, tîmên operasyonên taybet ên leşkerî bikartînin. Leşker û polîs wekî rûpoşa kamûflajê (veşartinê) bikartînin. Ên wekî maske, ji xeynî dev û çavan tevahiya seriyê pordikin ku ev ya polîs-eskeran e. Li Ewropayê balaklava dibêjin ku ev peyv ji navê bajare Ûkraynayê Балаклава Balaklavayê tê. Hin cureyên wê yên bayê derbas nakin jî hene.
Bazên motorçerxeyan jî didin serê xwe lê yên wan hinekê cuda ne, dora stûyê stûrtir e. Pîlotên berebez (pêşbaz) rûpoşên nayên şewitandin bikartînin.
Kulik "(hin devokan de kullik)" ji serpoşa kulaxê ye. Kulaxa biçûk e. Ji kulaxên erzan ên pirranî ji kulavê dihatin çêkirin re digotin. Berê xizanan kum, poşî, kulik, papax ûêd ên erzan didan serê xwe.
Di "destana Kerr û Kulik" de navê wê derbas dibe. Forma kulikan jî wekî ya kulaxan kov bû, ango dişibiyan kovikê. Dora wan bi şaşikan (lihêfe, kitanok, mêzere, serpêç) girêdidan an jî hema wisa didan serê xwe. Kulikên bi rîçik, gulik jî hebûne.
Kum serpoşeke navdar e. Ne wekî kulax û kulikê kov (kovikî) e û ne jî wekî kolos an papaxê mezin û dirêj in. Di kevneşopiya îslamê de "takke" heye ku ew jî kum e. Ango kum serpoşên forma takkeyê de ne. Herwiha kolos û papaxên ne dirêj, kurt in, kum. Mixabin ji ber ku zimanzanên kurd navên wan standard nekirine, carnan di tevlîhevî derdikevin.
Kum hene tenê serê kiloxa serî digirin. Bo mînak ên oldar didin serê xwe yên spî. Kum hene dirûvê kolosan de ne bi gupik an bêgupik in. Bo mînak kumê bitîftik. Ji van kuman li Amed, Erzîrom, Bîngol û Mûşê gelek didin serê xwe.
Paqijkirina zimanî, xwerûkirina zimanî an jî pûrizma zimanî (ji latînî "purus" bi wateya "saf, xwerû, paqij"), ji jibartina regezên (peyv, îdiyom û hwd) biyanî li zimanan re tê gotin. Pêvajoyên purîstî li gelek welatan niha jî tên domandin.
Paqijkirina zimanî li Kurdistanê.
Kurdnas Emîr Hesenpûr di konteksta pêşveçûyîna zimanê kurdî de li ser du-sê dilxwaz û tevgerên dîrokî li Kurdistanê disekine. Gorî wî yek ji wanan Elî Teremaxî ye. Ji ber ku Elî Teremaxî di Serfa Kurmancî de peyvên erebî yên termînolojiya rêzimanî bi yên kurmancî ve guherandiye (erebî: "ism" kiriye kurdî "nav"; erebî: "nida" kiriye kurdî "gazkirin" û hwd.). Di sedsala 19 û 20em de hinek helbestvan û zanyarên kurd (Celadet Bedirxan, Hecî Qadirê Koyî û hwd) dixwastin zimanê kurdî ji jêgirtên erebî, farsî û tirkî paqij bikin, belê mirov nikare van hewlan rasterast bi "pûrîzm"ê bi nav bike, ji ber ku parastina ziman û sentezkirina zimanê wêjeyî ji zarav û binzaravayên kurdî, ji bo van kesan giringtir bû.
Paqijkirina zimanî li Tirkiyeyê.
Li Tirkiyeyê, damezrekek bi navê Saziya Zimanê Tirkî heye, ya ku zimanê tirkî ji jêgirtinan paqij dike û jêgirtiyên di zimanê tirkî de bi neologîzman (nûbêjan) ve, yên ku ji ferhengoka zimanên tirkî tên çêkirin, diguherîne.
Di warê zimanê kurdî de ji xeynî Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê tu saziya fermî tune ye, ya ku bala xwe dide ziman û pêşveçûyîna wî.
Rizyane, cehcehik "(foeniculum vulgare)" riwekek ji malbata apiaceae ye. Di hin devokan de jê re "rizyang", "rizyanik" jî dibêjin. Bêjeya kurdî/îranî derbasê romî jî bûye û tirkan bi hinekê guhertinê navê wê kirine "rezene (di ferhengên berê de rezyane bû)." Bejna vê riwekê heya 2 m dirêj dibe. Riwekek dusalane ye. Welatê wê rojavayê Asya û peravên Deryaya Navîn e.
Pelên wê bêpirtik û bizax in (qemçik, şimêl). Darikên wê gundorkî, nava wan vala, tîkane (çikane) ne. Fêkiyên wê kesketarî ne û ji cihên ziwayî, sixre û kevirî hez dikin. Bizirên wê ji aliyê proteînê ve dewlemend in. Ji bizirên wê biharbêhn tên çêkirin, di selete, şîranî û gelek xwarekan de tên bikaranîn.
Bijîşkiya gelêrî ya kurd de.
Li Kurdistanê berê didan zarokên zeîf mane ku madê wan vebe. Dîsa tê gotin şîrê dê zêde dike, serêşa tûreyî der dibe, kilmûçê (belxem) pakij dike. Lê dikare xewê bibe, hin kes dema pirr biharatên wê bikarbînin, nikarin bixewin.
Kokên wê di çêkirina boyaxê de kêrbar e
Hinenîs an henîs "(bi latînî: Alkanna)" navê malbateke riwekan e ji binemala boraginaceae. Li Kurdistan, Îran, qefqaz, Anatoliya, başûrê Ewropa û bakurê Afrîkayê cihwar e. 30 heya 50 cureyên we hene. Bi almanî jê re "alkanna" dibêjin.
Li Kurdistanê berê jê boyax çêdikirin, di bijîşkiya gelêrî de sud jê digirtin. Boyax ji koka riwekê dihate çêkirin. Bi boyaxa xwê hirî dihate boyaxkirin. Herwiha ji koka wê ya hişkkirî û pişirandî tozekê çêdikirin û wê tozê tevlî hin dermanên gelêrî dikirin. Kulîlka ya ku jê boyax çêdikirin mor, ya tevlî dermanan dikirin jî zer bû.
Hingivîn, gezika derewîn, riwekek ji famîleya gezika derewîn lamiumalbumê ye. Riwekek salane yan dusalane ye. Pelên wê dişibin gezikê (gezgezok, gezgezk), perên pelan dirûvê birrekê de ne. Di axa bikêr de digihê û di sermayê de wekî gelek riwekan naqerise.
Li Kurdistanê tê berhevkirin, çandiniya wê hêj jî nîne. Berê di bijîşkiya gelêrî de sûd jê dihate wergirtin.
Maşik xwarineke herêma Tolhildanê ye. Berê ji maşê didabûne ser, lewra jî navê wê "maşik" e, lê niha bi rizê (birincê) dikelînin. Li Edene, Mêrsînê îsota kutilkê (îsota gloverik a dolmehê), li Meletî û hin deveran bi îsota dirêj didin ser. Divê îsot (bîber) ne tûj (no) be. Çêkirina wê gelek hêsan e.
Îsotan di quşxaneyê de bikelînin. Ava wê vala bikin, bidarivînîn û îsotan berdin quşxaneyê. Rûn tevlî bikin û biqelînin lê bila neşewitin.
Ava pakij a germ berdin navê û rizê tevlî bikin, bikelînin. Birinc keliyan, xwê, îsota tûj, ava lîmon û pûjanê tevlî bikin û bi tevbidin bila di nava hev de bihele. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).
nirxên pH yên hin madeyan
PH an jî pH (bi îngilîzî: "potentional of Hydrogen"), konsantrasyona îyonên hîdrojenê ye. Nirxa pH pîvaneke ji bo asîd û bazan ji hev biqetîne û ji bo hêza wan bipîvin tê bikaranîn. Hertistên ku av tê de ne nirxekî wî yê pHê heye û meriv dikare vê nirxê bi amûrên elektronîk an jî îndîkatoran bipîve. Skalaya pH'ê, ji 0'ê heya 14'an dirêj dibe û nirxa navîn 7, yanî notr e. Ava zelal xwediyê nirxa notr 7 pH e, xwîn 7,4 pH û ava deryayê 8,0 pH û sodaya kostîk jî 14,0 pH e.
Sileavên tevlihev ên sabûnên alkalî, bazîk in û nirxa pH'a wan jorê 7'an e. Paşpêya wî, wek sileavên tevlihev ên asîdîk yanî sîrke, asîda laktîk an jî asîda karbonîk, di vê skalayê de di navbera 0-7'an de cih digrin.
Jajiyê hêlizê li gelek deverên Kurdistanê tê zanîn. Mirov dikare tenê jî bixwe lê ev pêxwarineke pêjgeha kurd e. Ango pirranî bi xwarinên din re tê ser destexaneyê (sifre).
Ji hêlizê re pîjinda, "şiwît (şiwêt, şewid)" jî dibêjin ku di zanistiyê de navê wê "anethum" e.
Hêliza bejî û bêxwedîtiya pincarên Kurdistanê.
Hêliza bejî jî heye ku ew pincareke gelek biqîmet e, ji çiyayan berhev dikin. Mixabin ji ber ku li Kurdistanê çandiniya van pincarên giranbiha nayê kirin û kurd tenê berhev dikin, gelek pincar winda dibin, hêliza bejî "(kinkora bûkê, hevliz jî dibêjin)" jî li ber windabûnê ye.
Hêlizê bixaşînin û 2-3 rojan di nava avê de bihêlin, bila taliya wê here. Paşê derînin, biguvêşînin û bidin ber tavê yan bi awayekê din hişk bikin.
Hêliza hişkkirî bikin nava ava germ bila nermijî bibe. Bidarivînin, biguvêşînin, xwê pê werbikin û bikin nava eyarê. Heger eyar nîne, bikin kûpekê. Mast berdin navê û devanga wê bigirin. Bila 10 rojan bimîne.
Gava we pêdivî dît, derînin û wekî pêxwarinekê bînin ser destexaneyê.
Diwarê Berlîn, ku bi almanî jê re "Berliner Mauer" tê gotin, di 13 tebaxa 1961´ê de dest bi çêkirina wê hatiye kirin, bi wê dîwarî Almanya bû du parçe. Aliyê Almanya ku jê re Almanyaya Rojhilat tê gotin wê bi yekîtiya Sovyetê (Sovyeta bi hizra komînizmê pêşdikeft) ve girêdayî bimêne û Almanyaya Rojava, wê ji derveyî wê bimêne. Bi wî dîwarî re, wê Almanya bibe du Parçe. Ew ji hev cuda bûn, heta ku Şerê Sar ku di navbera rojhilat û rojava de qewimî, wê bimêne. Di sala 1991´ê de, yekîtiya sovyetê hilweşiya û niştecihan berê xwe dan dîwar û wî anîn xwarê. Dîwarê Berlînê, weke sembola dema Şerê Sar ê di navbera rojava û yekîtiya sovyet jî were dîtin. Ew qetbûn, wê di salên piştre de jî bandora wê hebe.
https://de.wikipedia.org/wiki/Berliner_Mauer
Festîvala tuleyan li Woodburn, Oregon. 2007
Tule, lale (latînî: "Tulipa") navê komekê kulîlkên ji malbata liliaceae ye. Carekê bê ajotin, her sal bi xwe digihê. 2-8 pelên wê hene. Li ser darikekê yek an du gupik hêşîn dibin. Tuleyên Kurdistanê bêhtir sor in, lê yên zer û bi rengên vekirî jî hene.
Welatê bav-kalê yê vê kulîlkê rojavayê Asyayê, Efxanistan, Azerbaycan, Qazaxistan, Îran e, ji wan deran belav bûye. Li Kurdistanê bi taybetî li cihên deştî digihên. Li Mûş, Îdir, Bidlîs û Wanê kêm be jî çandiniya wê tê kirin.
Li seranser erdxanê (dinya) tule tê diyarîkirin. Li Ewropa, bi taybetî Holendayê bazara wê mezin e. Li wir bi teknîkên nûjen 1200 cureyên tuleyê tên ajotin û firotin. Cureyên Ewropayê "Tulipa gesneriana", "Tulipa kaufmanniana", "Tulipa greigii" û "Tulipa fosteriana" ne.
Birinc bi silkê xwarineke hêsan e. Riz (birinc), silk û xwê pêwîst e. Ji silkê re bi bandora dengên erebî "silq" jî dibêjin ku navê yê latînî "beta vulgaris" e. Ji serikên vê riwekê şekir çêdikin. Cemşîd Bender ev xwarek bi navê "birinca bi silq" tomar kiriye û di terîfeya wê de pûjan an biharbêhenkê din nîne.
Pincarê (silk) pakij bişon, qalikan bigirin û hûr bikin. Gorî pîvanê verok, quşxane, rûnbirêşk, beroş, kilince, dîz an sîtilekê bînin, avê berdinê, bikelînin.
Riz û silkê tevlî ava dikele bikin, xwê pê werbikin, bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû li ser agir an di binikên xwarinê de rûnê qijilandî berdin ser û servîs bikin. Heger bi pûjan an biharbêhneke din dixwazin, di nava rûn de kêmtirî 1 deqe biqelînin, baldar bin bila neşewite.
Qehweya kurdî,Qehweya kezwanan, kafêya kezwanan di dîwanên kurdî de nedihate vexwarin lê dîwan belav bibûya didan ser. Lewra sedsalên dawiyê qehweya erebî bûye mode. Ji kezwanê re "şengêl", "şînok" jî dibêjin lê di rastiyê her yek ji wan cureyekê kezwanê ye. Navê zanistî yê vê darê "Pistacia terebinthus" e.
Ji darên kezwanê hebikên wê tên berhevkirin. Dara kezwanê payîzê ber dide. Hebik di nava sac an rûnbirêşkê de tên qelandin. Paşê hebik tên hêrandin. Çêkirina wê ji kafêyên din ne cuda ye. Heger mirov vê kafêyê berde nava ava dikele, kelê pê bîne, baştir e ku bi ava sar bidin ser agir.
Ev vexurik zêdeyî sed sal e ku li deverên wekî Amed, Semsûr, Mêrdîn û Elih tê çêkirin. Fêkiyên biraştkirî û hêrankirî ji destpêka sedsala 20an û vir ve ji bo Ewropa û cîhanê têne hinartin. Li Fransa wekî "Chicorée au Kurde " an cîgirê qehwê dihat firotan. Her weha wekî taybetmendiyek kevneşopî ya Dîlokê tête hesibandin. Di van salên paşîn de, berberên pêvajoyê yên di forma pasteyek zeytî de wekî hilberek marqebûyî di nav tenekavan de an deveran de xuya dikin.
Savar bi tûzîkê, savara tûzikê xwarekeke botanî ye. Tûzik li Serhed, Dêrsim û Xerzanê jî hezkirî ye. Mixabin li Kurdistanê çandiniya tûzikê jî nayê kirin, kurd berhev dikin û roj bi roj pincarên Kurdistanê tune dibin.
Ji bo vê xwarinê tûzik, savar, rûnê malê û xwê (solin) pêwîst in. Amadekirin ne dijwar e. Li ser daxwazê dikarin qevdek biharbêhnê (kîjanê bixwazin) lê zêde bikin.
Tûzikê pakij bişon. Dikarin bêî hûrkirinê jî bikarbînin. Avê berdin firaqê (gorî pîvanê, quşxane, verok, beroş ûêd), xwê pê werbikin û bidin ser agir. Savarê (bulxur, girar) tevlî bikin.
Hinekê keliya tûzikê jî berdinê û tevbidin. Bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû, rûn bikin rûnbirêşkê, li ser daxwazê biharatê jî, rûnê qijilandî berdin ser savarê û servîs bikin.
Gûran an Guran an Goran êleke kurde ku di parêzgeha Kirmaşanê ye. Navenda vê êlê bajarokê Gehwera ye. Bajar û bajarokên din ên ku gelheyê Gûranî lê heye evin: Kehdûl, Serpêlzahaw û Qesrî Şirîn.
Zimanê êla gûran bi kevneşopî Gûranî ye. Zaravayê êla gûranî gelekî ji zaravaye Gûranî ên dîn (Hewramanî, Bacelanî hwd.) cûda ye. Belê van salên dawîn piraniya Gûranî bi Soranî an jî Kirmaşanî diaxivin. Zimanê Gûranî ji aliye kêm kesan ve tê axavtin.
Êla Gûran li aliyê olê de jî taybetmend e. Ev êl seranser Yarsan e û heta navê xwe daye civata yarsanî. Li hinek herêmên Kurdistanê, Gûran û Yarsan hevwate ne. Bajarên gûranan ên Gehwera û Kendûl cîhên pîrozî (hec) yên ola yarsanî ne.
Moxilî eşîreke li herêma Serhedê ye.
Dîroka eşîra moxilî waha tê zanîn. Di nava eşîra moxilî de gelek malbat hene. Dibêjin mezinên moxilî yên herî pêşîn Basto û Kovo ne. Ew herdû birayên hev in. Moxilî ji van herdû birayan çê dibe.
Kesên moxilî li Gimgim û Kanîreşê jiyan dikin. Bi gaziya Xalid Begê Cibirî van eşîranan: Bilikî, Mala Sûwar, Memikî, Moxilî, Torinî û Şivilî di bin navên Cibirî de dibin yekgirtî li hemberî hikûmata romiyan rol digirê eşîra Xalid Beg Mala Sûwar e.
Talîjarî "(aloe vera)" navê komekê riwekê ji famîleya asphodelaceae ye ji vê kome re aloe tê gotin. Li Kurdistanê bi taybetî li herêmên hewaya wê germ e cihwar e, lê ji ber ku çandiniya wê nayê kirin, gelek kêm tê dîtin. Nêzîkî 300 cureyê vê riwekê hene. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, ji çend cureyên wê sûd tê wergirtin. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin lê li Kurdistanê tenê tê berhevkirin. Salê 2-3 car gupik vedide.
Jinan şîreya vê riwekê li porên xwe didan ku porên wan dirêj bibin. 1 KX (kevçiyê xwarinê) ji vê şîreyê, tevlî 4 KX hingiv û 1 KX rûnê kerçikê (gêne) tevlîhev dikirin. Viya li porê xwe didan, bi qasî 30-40 deqe wisa diman, paşê pakij dişûştin. Kê viya hefteyê 2 caran û mehekê bêrawestan bikira, porên wan gelek xweşik dibû, diteyîsî, dirêj dibû û êdî nediweşiya.
Dîsa ji têkela vê şîreyê, hingiv û hin biharbêhnan dermanên ji bo êşa mîdeyê, gîrêtî (qebzîtî) ûêd jî dihatin çêkirin. Mixabin pirraniya van dermanên gelêrî winda dibin, ti saziyeke li wan xwedî derbikeve nîne.
Loke "(linum usitatissimum)" navê komekê riwekan ji famîleya zegerekan (Lamiaceae) e. Çend cureyên vê komê li Kurdistanê digihên. 15–60 cm bilind dinin. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin. Di bizirên wê de 40-45 % rûn heye. Ev rûn di hilberîna boyaxan de tê bikaranîn. Bizirên ku rûnê wan hatine girtin, didin ajalên malê.
Heger çandiniya wê bê kirin, li seranser Kurdistanê digihê. Di mehên adar-nîsan û îlon-çiriya pêşîn de tê ajotin. Axa wê bi zibil be baştir e. Bi hezaran salan in çandiniya tê kirin. Rûsya û Poland welatên herî zêde çandiniya lokeyê dikin in. Ji bizirên wê re kirkirk, bizirkitan an bizrê zegerekê dibêjin.
Îşkok "(polygonum)" komekê riwekan ji famîleya polygonaceae ye. Di hin devokan de îşkik, îşkîşk jî dibêjin. Li Kurdistanê di warê bijîşkiya gelêrî de tê bikaranîn. Carekê bê ajotin, çend salan li ser koka xwe digihê. Li ser qemçikekê yek an gelek gupik vedidin.
Vê riwekê li ber tavê hişk dikin, dipişirînin. Li dijî ragirtinên riya mîzê, kanalên gurçikê bikartînin. Di nava xwarinê de didan zarokan jî. Lê têkela wê çawa bû niha kêm kes dizanin.
Hirçkî, hirçikî, hirçokî yan xiyar paşa navê xwarineke herêma Tolhildanê ye. Ji qalikê xiyarê tê çêkirin. Navê xwarinê derbasê romî (tirkî) jî bûye, dibêjin "hirçikli".
Cemşîd Bender ev xwarin bi navê "Qaşlixsiya Rêhişkirî" tomar kiriye. Dibe ku di çapkirina pirtûka wî de şaşîtiyek bûye, yan jî ev binavkirineke herêmî ye. Li Meledîyê "hirçkî" yan bi bandora asîmîlasyonê paşpirtika tirkî "+li" pêve dikin, "hirçikli" tê bikaranîn.
Gotina xiyar paşa ji henekan derketiye û ev nav demekê li gundên Erxewanê hatiye bikaranîn. Terîfeya xiyar paşayê de carnan goştê kişandî nebû, xizanan ev dixwarin.
Qalikan bikelînin, bidarivînin û biguvêşînin. Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pîvaza hurkirî (ne ya teze, ya serî) berdin navê sor bikin. Goştê kişandî tevlî bikin (xavî yan xaşandî li ser daxwazê ye), bi hevre biqelînin.
Qalikên xiyarê yên guvaştî tevlî bikin, merge, îsota tûj, îsota sor, xwê jî û tevbidin, biqelîni. Bi qasî 30 deqe bikelînin, bînin ser destexaneyê (sifre).
Mêlak bi savarê, savara mêlakê yan wekî Cemşîd Bender tomar kiriye mêlaka savarê xwarineke hêsan e. Mêlak navê kezeb û pişikê ye. Lî Mêrdînê bêhtir tê xwarin. Terîfeya wê de mêlak û savar bingehîn in, lê berkeliyên din ne standard in. Li vir terîfeya herêma Mêrdînê tê dayîn.
Piş(ik) û kezebê bi hev re hûr bikin, bikelînin û sor bikin. Savarê bikelînin, xwê, îsota reş û sor, gijnîjê tevlî bikin. Kel bidawî bû, rûn bihelînin, berdin ser savarê.
Savar û mêlakê tevlîhev bikin, li binikên servîsê belav bikin.
Şêxhesenan yek ji êl û eşîrên Dêrsimê ye. Şêxhesenanî li rojhilata Dêrsimê, li Pulurê, Melkişê û Xozatê dimînin.
Eşîrên/Qebîlên Şêxhesenan li Dêrsimê ev in: Ebasan (eşîra Seyîd Riza), Ferhadan, Qerebelan û Qirxan. Li Sêwas û Gumuşxaneyê eşîreke akincî bi vî navê heye.
Hozan Serdar (1955 li Dêrsimê) stranbêjekî kurd e.
Hozan serdar dibistana dest pê kê, ya navîn û dibistana amadehiyê li Dêrsimê dixwîne û paşê jî li zanîngeha Ezirmê dest pê dike ku mamosteyî ya zimanê Almanî bixwîne. Belê wan salan de ji sedemên ramyarî pênaberê Almanyayê dibe. Ji wê demê vir de (1978) li Almanyayê dimîne.
Hozan Serdar di huner jiyana Dêrsimê de xwedî cîhekî girîng e. Di berhema wî de kelepora folklorî ya Dêrsimê bi şîn û şahiya xwe ve hatiye şixulîn, ji ber wî mirov dikare bibêje ku yek ji hunermendên Dêrsimê yê efsanewî ye. Hozan Serdar bi zêdeyî bi Kirmanckî distirê. Xeynî vî H. Serdar endamê Koma Berxwedan ê bingehî ye.
Okalîptûs dareke ji malbata myrtaceae ye ku li Kurdistanê jî digihê. Zêdetirî 700 cureyên vê darê hene ku pirraniya wan li Awistraliyayê tên dîtin. Çend cureyên wê li Kurdistanê hêşîn dibin, ne diyar e. Herwiha şewitandina daristanên bakurê Kurdistanê ji aliyê artêşa Romê (Tirkiye) ve bandoreke çawa li okalîptûsan kiriye jî. Lewra li ser floraya Kurdistanê lêkolînên zanistî kêm in, ên hene jî ne aktuel in.
Okalîptûs darên herî dirêj in, bilindiya wan ji 100 m derbastir dibin. Dareke gihîştî ya okalîptûsê 200 heya 1000 lt avê dihewîne. Okalîptûs ji avê hez dikin. Li cihên avevek (hezek, avzêl) diajon ku axê ziwa bike. Li cihê ku dara okalîptûsê hatiye ajotin, demekê dirêj darên din hêşîn nabin, lewra madeyeke kîmyayî berdide axê. Divê demekê derbas bibe, heya axê xwe pakij kir.
Charantiaya Momordica ya tevahî ku bi du nîv û du beş hene.
Gulxenderan "(mormordica charantia)" riwekek ji malbata kundiran cucurbitaceae ye ku li cihên tropîkal digihê. Lê Kurdistanê kêm be jî tê dîtin. Li hin deveran bi taybetî zarok jê re "xiyara gezende" (gezokî), "kundirê keran" dibêjin.
Havînê gupîk vedide. Gupîkên mê û nêr li ser heman qemçikê ne. Kulîlka wê zer e. Fêkiya wê berê kesk e, giha rengê wê tirincî-sor dibe. Herikbara rehê wê tal e. Rûyê fêkiyên wê pirtîkî, pizronekî ye. Dema digihê qalikên wê berepaş dikişin, fêkiyan ên sor, spî, çakar (qehqeyî, kafêyî) xwe didin der. Pelên wê ji aliyê mîneral, vîtamînan ve gelek dewlemend in. Kalsiyûm, hesin, fosfor, vîtamîna B dihewînin.
Ji reh û dendikên wê melhemekê tê çêkirin ku ev bo hemorhoîdê bikêr e, derdibe. Heman melhem dijî ragirtin, kunêran jî dihate bikaranîn. Ji vê riwekê bo jinên nezayok jî derman dihate çêkirin. Têkala ku rûnê zeytê jî tê tevlîkirin, bo derbirina egzamayê kêrbar e.
Bi rûnê zeytê û hingivê re bê tevlîhevkirin, ev têkel bo kesên nexweşiya şekir bi wan re hene baş e. Ev têkel bi qasî 5-6 mehan tê hîştin, paşê tê bikaranîn. Bi xurînî rojê kevçiyekê xwarin him pêdiviya şekir bicih tîne, him jî şekirê wê bo diyabetîkan ne ziyandar e, lewra rûnê zeytê pirraniya şekirê ziyandar dikişîne xwe, bêziyan dike.
Cureyê pûjanê nane (mentha spicata)
Pûjan, tihtavik, mîntavik, nane "(latînî: mentha)" komeke riwekan ji malbata lamiaceae ye. 20-30 cureyên pûjanê hene ku gelek ji wan li Kurdistanê jî digihên. Pûjan yek ji biharbêhnên sereke yên pêjgeha kurd e.
Ji têkelên pûjanê gelek derman dihatin amadekirin. Bo serêş, hezmê gelek bikêr e. Kurman diweşîne. Şewata mîdeyê derdibe, gaza wê vala dike. Di sermagirtinê de kêrbar e, kuxînê kêm dike. Şîrê dê zêde dike, bêhna devê xweş dike.
Tihtavik "(mentha aquatica)" wekî nane, mîntavik ûêd cureyek ji pûjanê ye. Pûjan navê koma vê riwekê ye ku ji famîleya gezika derewîn e. Bi almanî ji vê cureyê re "Wasserminze" dibêjin.
Ji vê pûjanê re "pûjana aviyan" jî dibêjin lê ji xwe navê wê di wateya "tixên tayî yên li axa avî hêşîn dibin" e. Tix herwiha ji darikên hevrêsîn, honandinê re jî dibêjin. Dibe ku eslê vê peyvê "tixtavî" be. Li Kurdistanê jî gelek e, lê bêhtir li Ewropayê tê dîtin.
Nane "(Mentha spicata)," wekî tihtavik, pûng ûêd cureyek ji pûjanê ye. Li Kurdistanê ji xeynî naneyê, cureyên pûjanê yên navdar tihtavik "(Mentha aquatica)," pûjana ajgulî "(Mentha longifolia)," mîntavik "(Mentha x piperita)," pûng "(Mentha pulegium") û pûjana çîmenê "(Mentha arvensis)" ne. Navê famîleya wan famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, "Lamiaceae") e.
Cureyê herî naskirî yê pûjanê ev e. Di macûna diranê, benîşt de bikartînin. Tevlî şîraniyan dikin. Nêrî û pelên wê tên hişkkirin û hêrandin ku wekî biharbêhn an di dermanan de bikartînin. Wekî çay vedixwin, tevlî sosan dikin.
Darçîn, "(cinnamomum)" navê darekê ji famîleya qaran e ku li Kurdistanê jî ji aromaya wê sûd tê wergirtin. Bi hezaran salan in, wekî biharbêhn (biharat) tê zanîn û bikaranîn. Ji sedsala 16em heya 18em biharata herî biha bû li Ewropayê. 300-350 cureyên vê darê hene.
Qalikên darê tên bikaranîn. Qalikan hişk dikin. Biharbêjn ji nava qalikan tê çêkirin. Bêhna wê xweş, tehma wê talşîrîn e. Fêkiyên wê jî heman in. Fêkî di çêkirina şîranîyan de kêrbar e. Darçîn di hin vexwarinan de herwiha tê bikaranîn.
Fotêr, fedor(a), borsalîno serpoşeke ewropayî ye. Di nava salên 1910-1920'ê de derketiye û wê demê bûye moda. Versiyonekê serpoşan ê dişibe viya, di sedsala 18em de hatiye bikaranîn. Orjînala wê ji kulavê ye.
Navê xwe ji ji lîstika Victorien Sardou ya sala 1882'yê digire ku di wê lîstikê de karaktera bi navê "keybanî Fédora"yê serpoşeke heman dida serê xwe. Di fîlman de karakterên ganster, sîxur viya didin serê xwe. Di salên 1950-1960'î de qîmeta fotêran kêm bû. Di salên 1980'yî de Michael Jackson hinekê da hezkirin.
Kurhesinî navê eşîreke li bakurê Gola Ûrmiyeyê ye. Kuresûnî bi esle xwe acem in û hetanî sedsala 19an de tenê bi zimanê azerî axivine. Paşê xwe li eşîrên kurdan dikişînin, ji ber ku ev eşîr sûnî ye, eşîrên acem ên din hemû şiî ne. Di despêka sedsala 20an de kurhesinî hemû kurdize dibin û heta beşdarê serhildana Simko jî dibin. Kurhesinî niha bi kurmancî diaxivin û xwe kurd dizanin.
Berbelavbûn.
Hinek kurhesinî koçberê parêzgeha Wanê bûne. Ew jî niha li bajarê Wanê û Xoşavê dimînin. Ev şax bi kurdî û azerî diaxive. Li rojavayê Xoyê, ji Razî, Qetûrê heta li ser sînorê di navbera Tirkiye û Îranê jî hene.
Fêkiyên darcêwiya zîvzêrkî ("Acacia dealbata")
Darcêwî, akasya "(latînî: Acacia)" komekê riwekan ji binekoma mimosoideae ya malbata famîleya baqilan e. Tenê li Awistraliyayê 900 heya 1000 cureyên vê komê digihên. Li seranser erdxanê (dinya) 1350-1450 cureyên wê digihên. Ji cihên germ hez dikin.
Pirranî gupikên wan zer, carnan jî sor vedidin. Hin cureyên wê bo xemla baxçeyan tên çandin. Li Bîrmanya û Çînê dara cureyê "A.catechu" tê kelandin, ji wê bo boyaxkirina bestiran sûd tê wergirtin. Ji "A.arabica" û "A.senegal" jî, şîrêz tê çêkirin. Qalikên darcêwiyê di çermvaniyê de tên bikaranîn.
Hîçhar, îsota heşînê, bîbera dolmehê, bîbera spanî (capsicum annuum), bîberek ji koma capsicum a famîleya balîcanan (solanaceae) ye. Li Kurdistanê gelek cureyên bîberê digihên, îsot, bîbera reş jî bi tevî hîçharê di pêjgeha kurd deç cihekê taybet digirin. Hîçhar biharbêhneke pêjgeha kurd e.
Li Kurdistanê çandiniya wê tê kirin. Rengê wê berê kesk e, paşê sor dibe lê hin cureyên wê hene ku dema digihên rengên wan mor, zer an çakar dibin. Ji hewaya germ, axa ne zêde avî hez dike. Tehma wan gorî cureyê şîrîn, tûj (no) an nîvtûjî ye.
Welatê vê bîberê parzemîna Amerîkayê ye ku piştî vedîtina Amerîkayê belav bûye.
Biber, îsot ("Capsicum"), navê komekê riwekan ji famîleya balîcanan (Solanaceae) e. Ji ber ku li herêmên Kurdistanê cureyên wê yên cuda tên çandin, carnan di bikaranîna navan de tevlîhevî derdikevin. Îsot, bîbera reş, hîçhar ûêd tên tevlîhevkirin, navên cureyan wekî navê komê tên bikaranîn. Bîbera kesk ji aliyê vîtamîna Cyê ve dewlemend e. Bîbera sor jî vîtamîna A. Di bîberê de herwiha vîtamînên B6, E, potasyum, manganez jî hene.
IBPGR. 1985 [http://www.bioversityinternational.org/publications/Web_version/52/ch52.htm "Solanacaea."] Romae: International Board for Plant Genetic Resources.
Dar ji riwekên qemçik darikî re dibêjin. Di zimanê kurdî de zayenda darê mê ye, lê heger bê birandin dibe nêr. Dar şaxeke mezin ji cîhana riwekan e.
Ji biziran şitil, ji wan jî dar digihê. Her sal dar aj dide ku temenê darê jî ji wir kivşe dibe. Heger sal baş û bi şiliyê derbas bûbe, xeleka wê salê biber, hişkayî bûbe jî bêber dibe. Darvan baş ji viya dizanin. Di darekê de cihê jîndar kambiyum e ku di bin qalikê de ye ji wir aj didin. Heger bizmarek (mix) lidarê bi kutan, bilindahiya wê her wekî xwe dimîne. Dar jî wekî hemî jîndaran bi avê dijîn. Dar hene kêm, dar jî hene rojê 400-500 lt avê xerc dikin. Darên wiha li hezekan diajon ku axê ziwa bike.
Av bi demarên darê vedikişin. Bi sîstema adhezyon u kohezyonê, av heya 100 m bilidahiyê vedikişe ki bi rastî jî hêz û enerjiyeke mezin divê. Dar bi fotosentezê xurdemeniya xwe çêdike. Ango bi av, karbondîoksît û tîrêjên rojê.
Dar di jiyana mirov de roleke girîng dilîze. Ji darê kaxez, mobîlya û bi hezaran pêdiviyên mirovan tên çêkirin. Dar şewat e, dar kana xurdemeniyan e bo mirovan. Gelek fêkî ji daran in. Daristanên welatekê kûltûr û dewlemendiya wê welatê nîşan didin. Li civakên nûjen û pêşketî xwedî li daristanan tên derketin, lewra riwek oksîjenê hildiberînin. Dar tenduristî, dar aborîye herwiha.
Pirraniya daristanên Kurdistanê ji aliyê dewletên Kurdistan parve kirine ve (Tirkiye, Îran, Îraq, Sûrî) hatine şewitandin. Ji ber wê floraya Kurdistanê ziyaneke mezin dîtiye û gelek cureyên riwek û ajalan ketine xetereya tunebûnê. Mirov dijminê heri mezin ê darê ne.
Cehperî li Kurdistanê kêm tê xwarin
Gêjnak, bexdenûs, bexdenoz"(petroselinum crispum)," navê komekê riwekan ji famîleya bexdenûsan e. Rengê wê kesk e, di seleteyan de, yan xwarinan de çi bi xabî, çi jî wekî biharbêhn (biharat) tê bikaranîn. Divê mirov bi gêjnaka biaxû (aethusa cynapium) re tevlîhev neke. Gêjnaka biaxû gelek jehrîn e. Li Kurdistanê ji vê gêjnakê re "giyayê tûj/teyîsî", "mendika maran" jî dibêjin.
Riwekeke dusalane ye. Bilindiya wê 30-100 cm, kulîlkên wê spî de. Axa avî dixwaze. Hundirê qemçika wê vala ye. Bizirên wê hurik, çakarî (qehweyî) ne. Pelên wê jî tên xwarin, kok û fêkiyên wê jî. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, bo derbirina kinêr û perçan tê pêşniyarkirin.
Di Greka antîkî de gêjnak di tenduristiyê de dihate bikaranîn. Bijîşkên wê demê xwarina wê pêşniyar dikirin.
Xavlêcan "(alpinia officinarum)", ji famîleya zencefîlan (zingiberaceae) ye. Welatê wê Hindistan, başûrê rojhilata Asyayê ye. Bi qasî 30 cm bilind dibe, kulîlka wê spî an helesor e. Di xwarin û tenduristiyê de tê bikaranîn. Yek ji biharbêhnên pêjgeha kurd e.
Dişibe zencefîlê (zingiber officinale) lê tehma wan ne yek e. Xavlêcan tehl e.
Awîşen, ezbûwe, zembûr, catirî, anux li nav kurdên xurasanê "(Thymus vulgaris)" navê komekê riwekan ji famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, "Lamiaceae") ye. Navê giştî yê "catirî (cehter)" û "zembûr"ê ye. Navê van cureyan ê zanistî ne diyar e, lewra zimanzanên kurd li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nekirine, nav û têgînên wê standard nekirine. Li Kurdistanê pirranî tê berhevkirin.
Ji vê riwekê rûnekê tê çêkirin. Dîsa wekî çay û biharbêhn jî tê bikaranîn. Ji germê hez dike. Bêhna wê gelek xweş e. Di Greka antîkî de bo xatirê xwedaya bedewiyê Afrodîtê dihat vêxistin, bixura wê dihate bêhnkirin. Ji aliyê vîtamîna C ve dewlemend e.
Bi tevî hingivê tê tevlîhevkirin, ev ji bo derbirîna birînên mîdeyê bikêr e. Bo nexweşên ku çermên wan dixurên, diweşin jî tê pêşniyarkirin.
Mêxek, qernefîl (dianthus caryophylllus) navê darekê ye ku darik û gulîkên wê tên bikaranîn. Bejna darê 10-15 m bilind dibe. Di pêjgeha kurd de, di gelek xwarin-vexwarinan de tê bikaranîn.
Hezmê hêsantir dike. Bêhna devê derdibe. Bi şîr tevlîhev bikin û bixwin daxwaza seksê zêde dike. Dijî sermagirtinê kêrbar e. Bo lêdana dil, astma, depresyonê jî tê pêşniyar kirin. Belxamê dibe, madeyê vedike. Ji ber ku di laş de avê kêm dike, divê ji pêdiviyê zêdetir neyê bikaranîn.
Eva ku divê bê gotin (bi almanî "Was gesagt werden muss") navê helbesteke siyasî ya nivîskar û helbestvanê alman ê xwedî Xelata Nobelê ya Wêjeyê Günter Grass e.
Ev helbest di 4ê nîsana 2012ê di rojnameyên Süddeutsche Zeitung, New York Times, La Repubblica û El País de hatiye weşandin. Günter Grass di vê helbestê de Îsraêl ji bo krîza atomî li hember Îranê bi zimanekî tund rexne dike û dibêje ku Îsraêl aşitiya cîhanî hereşe dike. Berpeyiyên çapemenî gelekî xurt bûn. Hinekan gotin ku gotinên wî dirust in, ên din jî gotin ku nedirust in û Günter Grass antîsemîtîzmê (dijminiya cihûyan) dike.
Sabûn, berhema ji bandora alkalîyê a li ser maddeya rûn çêdibe, ji bo cilşûştinê û ji bo karên paqijiyê tê bikaranîn.
Cara yekem, sabûn berê mîladê salên 3000 li Mezopotamyayê hatîye bikaranîn û belgeyên Sumeran de terîfa wî sabûnê jî tê nivisandin. Di van terîfande; xweliya darê dikeve nava avê û tê kelandin, dema kelandinêde rûn dikeve nav û hedî hedî tê helandin û sabun çêdibe. Paşê pê re Rom´an ev teknîk pêştexistine û îmalatxanêya sabûnê çêkirine.
Çavkaniyên maddeya rûn, rûnen nebatî u rûnen heywananîne.
Sabûna mitfaxan, berê %62 asîda rûnan îhtiva dikir u ji bo karên paqijiya malan u tûalêtê dihat bikaranin. Pişt re bi reqabeta deterjanên sûnî rast hat u hilberîna wî hat başkirin.Di sîtilên ku bi hilmê tê tînandin, rûnên kêmtîrbuyî (Zeytun,Kolza,Zirfistiq) u şileava bi sodyûmklorur tevlihevdibe u sabûn tê amadekirin.
ji, ji bo ku hevîrekî homojen ku hema hema qet av tê de tune be, ji rûnên herî qalîte têt amadekirin.Pişt re maddeyên boyaxê, bîhndaran, deodorant (ji bo kuştîna bakterîyan) u maddeyên ku çermê nerm dike(runêzeytunê, şîr, lanolîn,hwd) dikeve nav.
Sabûnên ku hatine dewisandin u tepisandinêne.
Ev sabûn bi navê sabûna kesk tê navdan u şixulê malan u îndustrîyêde tê bikaranîn. Rûnên ku di hilberînêde tê bikaranîn, rûnên ron, ketan, Kinf, qurnefêl u rûnê masîyê. Şileava bazîk, şileavekî Potas´e.Pê re rûnê ron ku paşê dibe sabûn dikeve nav u heya gumlat ber bi xala kelandinê dibe tê kelandin u lihevxistine. Dawîyêde şileava kostîk îlawe dibe.Heya li ser rûyê wî kef nemine pijandin berdewamdike.
Hilberîna Sabûnê.
Sabûn ji reaksîyona asîdê rûnan (rûnê zirfistiqê, rûnê palmiyê, rûnê gûza hîndîstanî, rûnê zeytûnê hwd hatîye derxistin) u xwêya sodyûmê çêdibe. Tevliheviya maddeya rûn li gor rewşa ekonomîk ya heremê tê hilbijartin. Çêkirina sabûnê ji çar merhelan pêktê.
Li Kurdistanê, hilberîna sabûnê pîrani li Dîlok u Îskenderûn ê dibe u pêşkêşî û daxwazî ne dîyare.
Ekolojî yan jî hawirnasî, hevêrzanist (bi înglîzî: "Ecology"), zanistê lêkolîna li ser berbelavî û mişeyî ya endamwerên jînwer û ka çawa karlihevkirina endawerî digel derdor anko "jîngeha" xwe tesîrê li berbelavî û mişeyî ya wan dikit. Derdora endamwerekî ji keristeyên fizîkî û yên jînewer pêkdihêt. Derdora fizîkî, mirov dikarit navê tevane yê nejînewer lê bikit, hokarên mîna tîrêja rojê, avûhewa anko seqayê û cihniyasiyê vedigirit.
Peyva "ekolojî" cara pêşîn li sala 1866ê ji aliyê biyologên Elmanî Ernst Haeckel ve hat bikaranîn. Peyv ji "οικος" (oikos anko "navmalî") û "λόγος" (logos anko "znîn") pêkhatîye. Bi vî awayî, ekolojî lêkolîna navmalî ya xwerist anko siruştî ye. Di zimanê Kurdî da jî peyva "hevêrzanist" ji "hevêr" bi ramana "cihê jîn û jîyarê" û "zanist"î pêkhatîye.
Ev peyv hindek caran bi ramana "derdora xweriskî" an jî derdorparêzîyê dihêt bikaranîn. Ji ber hindê, hindek caran rengdêra "ekolojîk" anko "hevêrzanistiyane" bi ramana dostê derdorê dihêt xebitandin.
Biyava hevêrzanistî.
Hindek caran hevêrzanist wekî tayekê jînwerzanistî dihêt hesibandin. Mumkîn e ko endamwer bi gelek awayan û li gelek astan bihêt ber lêkolînan.
Assembly (bixwîne "esêmblî"), zimanekî bernamesaziyê ye. Ew zimanekî asta nizm e. Jibo kodên bernameyan ji aliyê mirovan de kanibin bên xwendin hatiye peydakirin. Prosesên CPU bi bêjeyên mirov fêm dike tên nîşandan, û ji van bêjeyan ra mnemonîk tê gotin.
Dîroka "Assembly".
Bernameyên pêşîn bi destan li komputeran dihatin barkirin. Bi vî awayî lazimbû ku bernamesaz hemû instrakşin-set (en: instruction set)ên CPU
bizane. Serê dorê pirr xeta çêdibûn û gere hertişt ji nû ve destpêkira. Dûre bi pêşve çûna teknolojîyê bername bi rêya monîtorekê dihatin barkirin.
Ji bo asankirina bernamesaziyê fikrê ku mere bernameyek ku kane kodên bernameyê bi awayê dosyekê bigire û bizivirrîne zimanê makîneyê binivîse derket.
Vê bernameyê assembler bû ku bernameyên bi zimanê assembly hatine nivîsandin wek dosyekê digirt û mnemonîkan jixweberê vedigerrand instrakşin setên makîneyê.
Kakao "(theobroma cacao)," riwekek ji famileya tolikê "(malvaceae)" ye. Bejna darê 4-8 m bilind dibe. Bizirên wê di hilberîna şîranîyê de tên bikaranîn. Ji vê riwekê rûn jî tê çêkirin. Kakao wekî vexwarinek jî tê bikaranîn.
Welatê wê başûrê Amerîka, rojavayê Afrîka û herêmêm tropîkal e. Ji kevnexwediyên parzemîna Amerîkayê (îndiyanayî, çermesor) derbasê ewropayiyan bûye. Li Kurdistanê çandiniya wê gengaz e yan na, ne diyar e.
Kubêba, îsota Seylanê, çaya Çînê ya bîberî "(piper cubeba)," riwekek ji famîleya îsota reş "(piperaceae)" ye. Welatê wê Îndonêzya û Çîn e.
Li Kurdistanê demekê di bijîşkiya gelêrî de gelek dihatibûye bikaranîn, bi taybetî wekî çayê. Biharbêhna (biharat) wê ji dendikên wê tê çêkirin. Riwekeke pirrsalane ye. Qaçaxçî û etaran, ji Îranê dianîn, difirotin. Xelkê pirr kêm bikardianî, wekî çayeke dermanî dihate dîtin. Jê re pirranî "îsota/çaya Seylanê" gotinê.
Belxamê pakij dike, êşa serî derdibe. Mîkroban dikuje, bo ragirtinên bronşan (bronşît) baş e. Li dijî ragirtinên riya mîzê û vagînayê, dijî prostatê bikêr e. Bêhna devê derdibe. Bizirên wê di nava avê de tên kelandin, tehma xwe didin avê. Ev av rojê 2-4 caran tê vexwarin. Êşa qirikê kêm dike, bo ketina dengê kêrbar e.
Reşke, zîre, kemyon "(cuminum cyminum)," riwekek ji famîleya bexdenûsan "(apiaceae)" e. Bejna wê 40-60 cm bilind dibe. Riwekeke salane ye, Rojhilata Navîn belav bûye. Di pêjgeha kurd de kêm be jî tê bikaranîn.
Biharbêhna (biharat) wê ji dendikên hişkkirî tê çêkirin. Dendikan dihêrînin. Vê biharbêhnê di xwarinên bigoşt û hevîrê, kebab, vexwarinan de bikartînin. Li Kurdistanê, ji ber ku şer aborî û çandinî serobino kiriye, çandiniya wê pirr kêm e. Li Hindistan, Meksîk, Şîle, Misir, Îran, Tirkiye û gelek welatan tê çandin.
Tarxûn "(artemisia dracunculus)" riwekek ji famîleya beybûnan (asteraceae) e. Riwekeke pirrsalane ye. Li cihê ku hatiye ajotin, 8-10 salan beî problem ber dide. Ji Sîbîryayê belav bûye.
Bejna wê 120-150 cm bilind dibe. Wekî biharbêhn (biharat) di pêjgeha kurd de tê bikaranîn. Bi taybetî tevlî hin hêyavk, şorbe û seleteyan dikin. Di pêjgeha fransî de cihekê girîng digire.
Tehma wê gelek xweşe e, teze yan hişkkirî tê xwarin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de li dijî kêma mîdeyê (gastrît) dihate bikaranîn. Gazê dertîne, kurman dixîne, mîzewaqiyê kêm dike.
Zerdeçal, zerdeçav "(curcuma longa)," ji famîleya zencefîlan "(zingiberaceae)" riwekek kulîlkzer, pelmezin û pirrsalane ye. Ji başûrê Asyayê belav bûye.
Di boyaxkirina çermên tenik, bestirên ebreşûmî tê bikaranîn. Wekî biharbêhn (biharat) jî tê bikaranîn lê divê beriya wê di avê de bê kelandin. Yek ji kulîlkên malê ye jî. Kokên kelandî ziwa dikin, dihêrin. Ev biharbêhn di pîlaw, hin hêyavk û şorbeyan de tê bikaranîn. Tevlî sosan jî dikin.
Bijîşkiya gelêrî ya kurd.
Di kevçiyekê toza ê de nêzîkî 30-90 gr kurkumîn heye ku ev bûjen dijî şêrpenceyê ye. Herwiha li Kurdistanê behs tê kirin, zerdeçav hestiyan bihêz dike, sîstema parastina laş xwedî dike. Kêm û ragirtinên sîstema hilmijê (tenefûs) derdibe, bênhngirtinê hêsan dike.
Zencefîl navê famîleyekê ye, gelek cureyên wê hene
Zencefîl "(zingiber officinale)," riwekek ji famîleya zencefîlan "(zingiberaceae)" e. Ango zencefîl navê famîleyeke riwekan e lê cureyê wê yê bi navê zingiber officinale bêhtir tê naskirin û bikaranîn. Bejna wê heya 1 m bilind dibe. Pelên wê zirav û dirêj in, kulîkên zer-sor vedidin. Ji avhewaya tropîk an nîvtropîk hez dike. Li Çîn, Hindistan, Viyetnam, Îndonêzya, Japonê gelek digihê.
Wekî biharat, pirranî di kilor, kateyan de tê bikaranîn. Tevlî tirşînan jî dikin. Tê gotin ji nexweşiyên madeyê re bikêr e. Vîtamînên C û B dihewîne. 80 %ê vê riwekê ji avê, 2 % proteîn, 1 % rûn, 12 % devtî, kalsiyum, hesin, fosfor ûêd e.
Madeyê vedike, gazê dertîne, hilmijê hêsantir dike. Barê demaran sivik dike, laş germ dike. Di xwarinan de gelek tê bikaranîn. Tevlî şorbe, kutilk, hêyavk, selete, kulîçe, xurabî, sosîs, biraşteyên kartol û goştê ûêd dikin. Kesên madeyên wan li hev dikevin, zencefilê davêjin devê xwe, derdibe.
Pûjana çîmenê yan pûjana mêrgan
Pûjana çîmenê, pûjana mêrgan "(mentha arvensis)" jî wekî nane, tihtavik, pûng ûêd cureyek ji pûjanê (mentha) ye. Pûjan navê vê komê ye ku ji famîleya gezika derewîn (lamiaceae) ye.
Dendikên gûzika darûkê (dara çamê) ji Îtalyayê
Fistiqên çaman, fisdeqa qajê, gangnûz (pinus pinea) ji gûzikên (gangnûz) darûkê (dara çamê) re dibêjin ku ji viya biharbêhn (biharat) jî heye. Gangnûzên (gûzik) hişk tên şikênandin, hundirê wê tê bikaranîn. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin.
Li Kurdistanê bi taybetî li Erdêxan, Qers, Erzîrom, Îdirê daristanên çaman hene. Lê pirraniya wan di bin kontrola dewletê de ne. Ji dema osmanîyan ve heya niha darên xetên telefon û elektrîkê ji daristanên Kurdistanê tên birrîn. Li aliyê romiyan (tirkan) daristan tên parastin û daristanvan hene. Lê li Kurdistanê ev nîne û Tirkiyeyê pirraniya daristanên bakurê Kurdistanê di salên 1990'î de şewitand. Ji ber wê çandiniya gûzikan (gangnûz) nîne.
Biharata gûzika darûkê (dara çamê) di gelek xwarinan de tê bikaranîn, di pêjgeha kurd de cihê wê heye. Bikaranîna vê biharatê ya zêde ne baş e, dikare ziyanê jî bide.
Thun (), navê şaredarî û serbajarê îdareya Thun a li herêma Bernê (Swîsre) ye. Bajar li ber behra Thunê hatiye avakirin, li cihê ku çemê Aare ji behrê diherike hêla bakur-rojhilatê. Ji xeynî turîzmê, bajar ji ber makîne- û cîhazfiroşî, weşankarî û leşkeriyê xwediyê aboryeke taybet e.
Herwiha, Thun leşgergeha herî mezin a Leşkeriya Swîsrî ye.
Navenda dîrokî ya bajêr ji perava behra Thunê nêzî kîlometrek dûr e û li ber çemê Aare hatiye damezirandin.
Navenda bajêr ji Schlossberg (çiyayê bi seray), Untere Stadt (bajarê jêr), ziqaq bazarê û girava bi navê Bälliz pêk tê. Li Schlossbergê kel û dêra bajêr peyda ne. Girava Bällîz di nava çemê Aare de disekine, ya ku ji behrê diherike ber bi Bernê. Ev girav ji sedsala 14emîn pê ve perçeyeke bajêr e. Ji sala 1988'an pê ve Bälliz herêmeke peyatiyê ye. Girav îro him ziqaqê herî giring yê danûstendinê ye, him jî weke navenda çandî ya bajêr tê qebûlkirin.
Mehelleyên nû yên bajêr li ser meydana hatine damezirandin, ya ku li bakur-rojavayê behra Thunê disekine. Ev meydan ji herriya çemê Kanderê hatibû avakirin, beriya ku çem di sala 1714'an de ber bi behrê hate beralîkirin. Sînora bajêr li bakur digihêje sînorên şaredariyên cîranî Steffisburg û Schwäbis. Gundên berê yên bi navê Dürrenast û Gwatt, yên ku - wek başûr-rojavayê Thunê - li ber kenarê behrê disekinin û bi sînorên xwe digihêjin başûrê bajêr. Ew jî êdî bûne perçeyeke bajêr. Li rojavayê mehelleyên Lerchenfeld, Allmendingen Allmend, ya ku ji aliyê leşkeriya Swîsrî weke meydana leşkeriyê tê bikaranîn, hene. Rojhilata bajêr dikeve nava warê qotan û gundê Goldiwil dixe nava sînorên xwe. Şaredariya Hünibach bi rojhilata bajêr yek bûbe jî, ne perçeyeke Thunê ye. Ew dikeve nav sînorên Hilterfingen.
Şûna ku bajarê neha hatiye damezirandin bi hezar salan e weke derê xwe bicihkirinê hatiye bikaranîn (ji 2500 B.Z. pê ve). Navê 'Thun' peyveke keltî ye, ji gotina "dunum" (ango dun) hatiye beralîkirin û tê wateya 'cihê bizmar kirî'. Navê bajêr di çavkaniyên Fredgar de derbas dibin: ew rahîbeke frankî bû û di 7emîn sedsalê de jiya. Kela bajêr di salên 1200'an de ji aliyê dukên Zähringen ve hate lêkirin. Di sala 1264'an de Thun bi awayeke fermî werdigere bajarekî, ji aliyê kantona Bernê ve tê kirîn û bi vî havî dibe perçeyeke Bernê. Di dema Helvetîk de, ji sala 1798'an heta 1802'an Thun paytexta kanton Oberland ('Welatê Jorîn') bû, lê ew kanton piştrev belaw dibe û tevlî kantona Bernê dibe. Bajrokê Goldiwil di sala 1913'an de, Strättligen jî di sala 1920'an de tevlî bajêr dibin û werdigerin mehelleyên wê.
Derên turîstîk.
Bazara şemiyê, li ser qada Rathausplatz
Gormiz ji famîleya selketûran e
Gormiz, xerdel navê komekê riwekê ji famîleya selketûran an famîleya teviran "(brassicaceae)" e. Di pêjgeha kurd de wekî biharbêhn (biharat) tê bikaranîn. Dendikên gormizê tên hişkkirin, hêrandin. Tevlî sosan jî dikin.
Kurd vê biharatê dikirrin, çandiniya wê nakin. Lewra ji ber ku floraya Kurdistanê gelek dewlemend e kurd viya jî berhev dikin, an dikirrin. Tevlî tirşînê dikin, bi gormizê masî û xwarinên din ên ji çêjên deryayê ne, tên amadekirin.
Dendik bêî hêrandinê jî tên bikaranîn. Hêrayiya wê ne zêde tehl e. Di amadekirina xerdelê de baştir e ava sar bê bikaranîn. Avê tevlî dendikên gormiza hêrayî dikin. Ji bo bêhn û taliya wê biçe, sirkeyê jî tevlî dikin.
Cureyên sosa gormizê yên sereke.
Famîleya teviran
Gormiza Dijonê, ji bajarê Dijon a Fransayê belav bûye. Ev sos sala 1856'ê ji aliyê Jean Neigeon ve hatiye çêkirin. Neigeon ne sirke lê qurî tevlî kiriye. Axa Dijonê ji bo gormizê gelek bikêr e.
Gormiza Dijonê berê sade bû, têkelekê tevlî nedikirin. Îro jî sade ye, tenê ji dêl quriyê ve şerab, sirke yan ava fêkiyan tevlî dikin. Hin cureyên wê yên aromayî jî hene.
Sendroma Gabar, navê nexweşiyeke/travmayeke psîkolojîk e. Ji pêşmergeyên ku bi salan li ser çiyan mane û piştî vegerandina malê êdî nikarin di hundirê derên girtî de razin re tê gotin.
Çiyayê Gabar, yek ji çiyayên herî bi heybet ên Kurdistanê ye.
Vanîlya "(vanilla planifolia)" riwekek ji famîleya salepan "(orchidaceae)" ye. Welatê wê girava Madagaskar, Meksîk e. Ji herêmên tropîkal hez dike. Dirêjiya fêkiyên wê 15-20 cm ye. Fêkiyên wê bibêhn û tehl in.
Nêzîkî 150 cureyên vanîlyayê hene. Çandiniya wê gelek dijwar e. Neh mehan li benda fêkiyên wê dimînin. Divê bê hişkkirin jî. Çandiniya wê bi destan tê kirin. Piştî zeferan (riwek)ê, bihatirîn biharbêhn e.
Kevnexwediyên Amerîkayê "(îndiyanayî, çermesor)" vanîlyayê bo dûrxistina rewanên bed (ruhên nebaş), bêhnxweşkirina axê diajotin. Meksîkaniyan vanîlya xistin nava vexwarinên xwe. Piştî vedîtina Amerîkayê derbasê Ewropayê jî bû.
Boyax, ji melzemeyekî ku dema meriv li ser ruxarekî da u li ser ruxare fîlmekî dekoratîf u parzebî peyde bibe re tê gotîn. Ev melzeme têkelangekî kîmyevi ye, li gor hîn prensîban formule dibe u di hindurê xwede bi çar hêmanene.
Girêdar.
Lîkîten ku ji ber firdana solventê u reaksîyonan, ji xala ronê derbase xala hişkê dibinin.
Têkariya wî ji boyaxê re, hişkaniyê, zexmiyê, biriqandinê, zeliqandinê, berxwedaniyê li hemberê kîmyasalan u şertên hewayê dide.Girêdar,histuna sereke a boyaxêye u li gor tîpa xwe nav dide boyaxê.
Pîgment.
Pîgment,ji xwezaye bi rêyên sentetîk tên safîkirin. Di hindurê girêdarande nayên pişirandin.Têkara wî ji boyaxan, rengdayîn, ruxar dorpêçkirin,biriqandin u zexmîye
Bayram an bay ram ("pimenta racemosa, herwiha pimenta acris an di tomarkirinên kevn de caryophyllus racemosus)," ji famîleya myrtaceae riwekek e ku ji Amerîkayê belav bûye. Peyva bayram ji îngilîzî yan jî zimanekê din ê ewropayî ye. Bi îngilîzî jê re "West Indian bay tree" dibêjin. Bi almanî "Bay" e.
Di dema osmanîyan de derbasê Kurdistanê jî bûye, wekî biharbêhnek bikartînin, lê di pêjgeha kurd de kêm cih digire. Bizirên vê riwekê hişk dikin. Biharateke bibêhn û hinekê jî tûj (no) ye. Tevlî kufte û tirşînê dikin ku çêjdar bike.
Wasabi "(bixwîne wasabî)" ("eutrema japonica yan wasabia japonica") riwekek ji famîleya selketûran (brassicaceae) e ku wekî biharat jî tê bikaranîn. Di demên dawiyê de derbasê pêjgeha kurd jî bûye, di aşxaneyên lûks de li gel suşî û hin xwarinên masiyan tê xwarin.
Tehma wê dişibe gormizê. Tê gotin ku kurmên rodîkan (lople, rovî) dikuje. Di pêjgeha Ewropayê de herwiha cih digire.
Rûl, jale, ziqûm (nerium oleander) riwekek ji famîleya apocynaceae ye ku axûdar e (bijehr). Di nava mehên gulan û rezberê de kulîlk vedidin. Kulîlkên wê spî, sor, zer, helesor an ji rengê kremê ne. Bejna wê 2-5 m bilind dibe. Devên çeman, axa avî dijî. Zû bi zû hişk nabe, bi zivistanê pelan naweşîne. Di baxçeyan de bo dekorasyonê jî diajon.
Herçendî axûdar e jî, di bijîşkiyê de tê bikaranîn. Tevlî dermanên mîzewaqiyê sax dikin, dikin. Di kardiyolojîyê de herwiha sûd jê tê wergirtin. Tevlî kremên girê (gurî) derdibin jî dikin. Goştê ajalên ku bi rûlê mirine jî, bijehr e.
Giyajehrk bi şaşî bi zirgêjnokê ve tê tevlîhevkirin
Ji 2 m'yê bilindtir jî hene
Giyajehrk, zirgêjnok "(conium maculatum)" ji famîleya bexdenûsan "(Apiaceae)" riwekek e. Gelek cureyên vê riwekê hene. Di zimanê kurdî ji zirgejnok ji giyajehrka aviyan re "(cicuta virosa)" tê gotin. Lê ji ber ku li herêmên Kurdistanê cureyên cuda digihên, bi giyajehrkê re tê tevlîhevkirin. Di ferhengên kurdî de wekî hevwate hatine tomarkirin lê ev ne rast e. Heya niha zimanzanên kurd xebatekê birêkûpêk û zanistî li ser floraya Kurdistanê nekirine.
Di bijîşkiyê de, dijî êşa siyatîk, epîlepsî (adir, fê, adiroyî), tregemînal nevraljî, tetanos û spazman tê bikaranîn. Lu Ewropa, bakurê Afrîkayê û gelek deverên Asyayê digihê. Li Kurdistanê bi taybetî li herêma Xerzanê tê dîtin. Bejna wê 80-200 cm bilind dibe. Hin cureyên wê hene bilindtir jî dibin.
Kerr û lal dike.
Di wêjeya devkî ya kurd de bo giyajehrkê dibêjin "kerr û lal dike". Bi rastî jî wisa ye, jehra wê beriya beriyê bandora xwe li sîstema tûreyê dike, ziyanê dide fonksiyona axavtin, bihîstinê. Herwiha kê xwar nikare tiştekê daqultîne, ziyanê dide vê fonksiyonê jî.
Pestoya atmosferê, sepandina hewa vekirî a ku ji ber giraniya hewa atmosferê çêdibe.
Pestoya atmosferê, di histuna cîvayêde bi bilindahîyek 76 cm/Hg dide nîşandan.Amûra ku mirov pê pestoya hewayê dipîvîne pestopîv e.
Kulîlk an çîçek formeke riwekê ye. Kulîlk organên nûvejîna, hilberîna riwekan dihewînin. Ango di kûlîlkekê de organên ji bo gihan û hilberînê hene. Kulîlk bi pel (belg), histrî (dirî), qalik ûêd organên hilberînê diparêze, nahêle ziyan li wan bikeve daku riwek bê hilberîn, ûrtê, eslê wê kor nebe, ji holê ranebe.
Çawa ku mirov an ajal dizên (tên jiyanê), mezin dibin û ji bo eslê xwe berdewam bikin bi riya organên zayendî cot dibin, riwek jî wisa ne. Dê û bav pitik û zarokan diparêzin, xwedî dikin, nahêlin ziyan bigihê wan. Ev behremendiya xwezayî bi riwekan re jî heye.
Cotbûna kulîlkê.
Di kulîlkê de erka gupikê (ango serê kulîlkê) cotbûn e ku viya bi xwe, bi alîkariya bayê û ajalên firende, bi taybetî mêş û mozan dike. Hin kulîlk vî karî bi xwe dikin. Polenên ji organê nêrtiyê diqetin, xwe digihînên organên mêtiyê yên kulîlkên din. Heger ba têr bike bi bayê dibe, heger têr neke mêş û moz vê karî dikin. Li cihên ku kêm ba hebe û mêş-moz nikarin jiyana xwe bidomînin, jiyana kûlîlkan dikeve xetereyê. Jixwe, kulîlk forma xwe gorî avhewayê digirin, her kulîlk li her derê najî.
Sosin navê komekê kulîkan e
Berfî, zembeq navê komekê riwekên kulîlkdar e ji famîleya lîliyan (Liliaceae) ku pîvaz, tule jî dikevinê.
Ji binekoma "Lilium". Riwekeke werzane (demsalane) ye. Nêzîkê 110 cureyên vê riwekê hene. Berfî pirranî bo baxçeyan tê çandin. Li hin welatan kokên wê dixwin. Li hin deveran bi şaşî jê re leylank jî dibêjin lê leylank ne ji vê komê ye, ne ji berfiyan e.
Cureyên berfiyên yên li Kurdistanê navdar in.
Mixabin ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nehatiye kirin, navê van cureyan ên latînî çine ne diyar e.
Zembeq, sosina spî "(lilium candidum)," navê sosineke navdar e ku li Kurdistanê jî gelek e. Ji malbata famîleya tuleyan an famîleya pîvaz, pîvok û sosinan (liliaceae) e. Bejna wê heya 1 m bilind dibe, riwekeke pirrsalane ye.
Di mehên gulan-pûşperê de gupik vedidin. Pirr ji aviyan hez neke. Li bejiyan, axa kevirî digihê. Kulîlkên wê spî ne lê yên rengê kremê de ne, herwiha tên dîtin. Li ser gûşiyekê 3-6 kulîlk mezin dibin. Bêhna wê hezkirî ye.
Edenekebab, biraşka Edeneyê gelek dişibe Biraşka Kerkûkê, heya bigire mirov dikare bêje ew e jî. Jixwe em dizanin kebab li Rojhilata Navîn, Kurdistan û Îranê derketine û belav bûne. Xwarinên ereb û asûriyan gelek dewlemend in, gelek ji wan derbasê pêjgeha kurd jî bûne.
Bûye marka bêî destûrê hilberîna wê qedexe ye.
Edenekebab ji aliyê "Odeya bazirganiyê ya Edeneyê" û "saziya patentê ya Tirkiyeyê" ve wekî marka hatiye naskirin û girtine bin parastinê. Bêî destûra "Odeya Bazirganiyê ya Edeneyê" kes nikare hilberîna wê bike, qedexe ye.
Ji goştê nêrî û berxan tê çêkirin. Goşt bi kêreke mezin an satorê tê çêtîkirin. Mergeya îsotê, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor) û dûmê (dûvê mihê) tê amadekirin. Xwê (solin) jî dikeve têkela wê. Ti biharbêhneke (biharat) din nakevê. Ev biraşk (kebab) bi seleteya pîvaza bi simaqê û xiyarê re tê servîskirin.
Divê betan bên girtin, goşt baş bê hûrkirin. Têkel tê strandin, di stûrî 0,5 cm, berayî 3 cm, dirêjî 90-120 cm de li şîşan tên xistin. Tevî şîşan bi qasî 1 katjimêr tên hîştin ku kewa xwe bigire. Bi agirê darberûyê tê pijandin.
Cûcikkekab, bi fringiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos)
Cûcikkebab, cûcekebab, biraşkek (kebab) ji goştê ferîk û zîxankan, ango bêçeyan (çêt, ferûc, şelûvk, varik) e. Di orjînalê de bi goştê cûcikê bûye, navê xwe ji wir girtiye. Faris "jūje-kabāb" (farsî: جوجه‌کباب‎) dibêjin. Bi heman navê derbasê romiyan (tirk) jî bûye, li Tirkiyeyê jê re "cüce kebap" dibêjin. Di pêjgeha Azerbaycanê de bi navê "Cücə kabab" derbas dibe. Li Îranê kebabeke navdar e.
Varika xwe amade bikin, pakij bişon û bikin du qet. Xwê, biharatê pê werbikin, li şîşan bixin. Toyê li rûyê goşt bidin, bidin ser mantêzê (manqel).
Binikên xwarinê bînin, goştê pijiyayî parve bikin. Lîmonê ziravkî kerî bikin û pîvazê xelekî hûr bikin, bi vana binikan bixemilînin. Bo servîsê amade ye.
Wêneyek le nûsraweyek be elfubêy erebîy zimanî kurdî
Elfubêy erebîy zimanî kurdî ke zortir be nawî elfubêy soranî nasrawe sîstemêkî nûsîne ke bo nûsînî zimanî kurdî kellkî lêwerdegîrê u le elfubêy erebî kewtotewe.
Elfubê.
Her wekû elfubêy erebî em elfobêyeş le rastewe bo çep denûsrê. Kêsimî pîtekan besrawe be şwênekey le naw wişe da: tenya (eger be pîtekanî pêş u paşî xoy nelikabê), sereta (eger be pîtî paş xoy likabê), nawîn (eger be pîtekanî pêş u paşî xoy likabê) u kota (eger be pîtî pêş xoy likabê), hendêk pît hen be wişey paş xoyan nalikên boye natwanin kêsimî sereta u nawînyan hebê. Bo em pîtane le sereta da le kêsimî tenya u le nawîn da le kêsimî kota kellk werdegîrê. Em pîtane birîtîn le: ا، د، ر، ڕ، ز، ژ، و، ۆ، وو، ە.
Pîtekanî tir.
Cige lem pîtane ke leserê amajeyan pêkrawe, hendêk pîtî tirîş hen ke kellkyan lêwerdegîrê bo nûsînî zimanî kurdî be elfubêy erebî.
Bizwênekan.
Le elfubêy kurdî da be pêçewaney elfubêy erebî ke bizwênekan nîşan nadrên yan zor be natewawî nîşan dedrên, bo bizwênekanîş pîtî taybet dabîn krawn u eme gewretirîn hevyazîy elfubêy kurdiye beser em elfubêyaney ke le elfubêyî erebî kewtûnetewe.
Rêzbendî pîtekan.
Rêzbendî pîtekan u şwênî taybetiyan le elfubêy kurdî da ta êsta be cwanî rûn nebotewe u her kes be corêkî pîtekanî rêz kirduwe. Le xwarewe pêristêk le rêzbendî elfubêy kurdî le naw nûseranî wişename kurdiyekanewe hatuwe.
Jimarekan.
Le elfubêy erebî zimanî kurdî da bo nûsînî jimarekan le jimarekanî erebî rojhellatî kellk werdegîrê. le jêrewe pêristî jimarekan u nawekanyan le naw şêwezarekanî zimanî kurdî da hatuwe.
Çekuç u das nîşanêke u begiştî pêwendî be komonîzmewe heye. Çekuç şanderî kare le pîşe da u dasîş nwênerî kare le werzêrî da. Le hendêk lew willataney ke hîzbî komonîst nayasayîn, em nîşaneye pawan krawe. Em willatane birîtîn le: Mecaristan, Latvya u Polend.
Yûnîkod.
Kodî U+262D le Yûnîkod da nîşanî çekuç u dase ().
Bendawî Mehabad bendawêke le nizîkî şarî Mehabad. Bendawî Mehabad le dway şorrişî îslamîy Êran u be dest endazyaranî Yûgoslavya drust krawe. Em bendawe yekêke le 10 bendawe pirrawekanî willatî Êran.
[http://mahabad.irib.ir/index.php?option=com_content&task=view&id=643&Itemid=328 دریاچه سد مهاباد]
Mehabad
Zimanî Pallewî (Herweha: "Pehlewî") zimanêke ke le serdemî eşkaniyekan u sasaniyekan da baw bû. Zimanî pallewîy eşkanî ke hendêk car «pallewîy bakûrî» ya «partî» pêdellên le sallî 250y ber le zayîn u dway hatine ser karî Eşkî yekem dest pêdeka u heta sallî 224î dway zayîn u ruxanî destellatî eşkaniyekan zimanî fermî buwe. Le dway em zimane, zimanî pallewîy sasanî ke hendêk car «pallewîy başûrî»şî pêdelên zimanî fermî buwe. Em zimane le sallî 651î dway zayîn be kujranî dwayîn padşay sasanî, Yezdgurd kotayî pêdê.
Serçawekan.
pallewî
Kellhurrî nawî yekêk le binşêwezarekanî şêwezarî kurdîy başûriye. Zor caran be helle be şêwezarî kurdî başûrî dellên Kellhurrî, ke çî Kellhurrî xoy likêke le likekanî kurdîy başûrî. Kellhurrî le rojhellatî kurdistan da le şarekanî wek kirmaşan, bîcar, qurwe, geylan, şabad, qesr, eywan, serpêl zehaw, kirên, îlam, bedre, u le başûrî kurdistan da le şarekanî wek xaneqîn, kelar, mendelî u nawçey germiyan be giştî heye.
Naw.
Kurdanî Kellhurr be şêwezarî xoyan goranî dellên, belam zimaninasanî nûjen em şêwezare be Kellhurrî u wekû likêkî kurdîy başûrî naw deben. Şerefxanî bedlîsîîş le kitêbî şerefname da kurdanî Kellhurr be goranekan naw debat.
Modela "Perestgeha duyem" li muzeyê
Muzeya Îsraîlê (îbranî: ‏מוזיאון ישראל‎ „Muze'on Yisrael“) di sala 1965'an de li Îsraêl weke muzexaneya neteweyî hatiye avakirin. Muzexane li Orşelîmê hatiye avakirin.
Mohsen Namjoo (bilevkirin: "Mohsin Nemcû";; jdb. 1976 li Turbeta Cem), stranbêj, muzîsyenê setarê û nivîskarekî îranî ye.
Mohsen Namjoo di sala 1976an de li Turbeta Cem, li bajarekî biçûk ê li bakûrê rojhilatê Îranê, hate dinyayê û di hundirê malbateke gerdîşî de mezin bû. Namjoo ji zarokatiya xwe pê ve dildariya muzîk û wêjeyê ye. Lewra kêfa wî bi xwendina Quranê gelek dihat û ew wek kilambêjekî ciwan tevlî hinek çalakiyên hunerî dibe.
Perwerdehiya muzîkê.
Wextê ku bavê wî jiyana xwe ji dest dide, Mohsen hê 12 salî ye. Dayik û birayê wî yê mezin biryar didin ku wî bişînin dibistaneke muzîkê. Mohsen li wir ji aliyê Nasrollah Massehpoor perwerdehiya muzîkê distîne. Malbata wî naxwaze ew bibe stranbêj, lê ew mala xwe barî Tehranê dike, da ku li zanîngeha Tehranê beşa muzîkê bixwîne. Bo ku serlêdana wî ji aliyê zanîngehê bê pejirandin, divê wî karîbane li enstrumanekê bixe. Ji ber rewşa xwe ya qels a aborî ew biryar dide ku hînî lêxistina setarê bibe.
Serlêdana wî ya bo zanîngeha Tehranê di sala 1994an de tê pejirandin. Bi vî havî Mohsen dest bi xwendina xwe ya muzîk û şanoyê dike. Ew di çarçoveya xwendinê de, xwe di derheqê zanista şanoyê û dramaya klasîk de agahdar dike û van tiştan ji bo kilam û xebatên xwe yên hunerî bikartîne. Ew bi awayê perwerdehiya klasîk a li zanîngehê ne dilxweş be jî, ew bi xwendina muzîkê berdewam dike. Piştî xebatên li ser muzîka îranî ya klasîk-kevneşopî ew dixwaze êdî xebatên ceribandinê/eksperîmantel bike. Lewra hewl dide ku muzîka îranî bi stîlên nûjên tevî hev bike. Lê mixabin fikir û ramanên wî yên nûjên ji aliyê gelek hêlan ve nayên pejirandin û dibin sedema pirsgirêkên bi meqamên fermî re.
Ji ber fikir û xebatên xwe yên mûjên û mustesna, ji ber şekla wî ya kilam gotinê û ji ber bikaranîna wî ya muzîka îranî ew di sêyemîn sala xwendinê de ji zanîngehê tê avêtin. Piştî vê yekê sê konserên wî yên li Tehranê hatin lidarxistin.
Ji sala 2000'an pê ve ew giranî dide muzîka rock û jazzê - û ew hewl dide her du stîlên muzîkê bi muzîka kevneşopî ya îranî bike yek. Encamên van ceribandinan ji etudên ku bi teknîka xirab hatine kişandine pêk tên. Hinek ji van qeydan li hemû welatê belaw dibin û digihêjin gelek guhdarvanên faris.
Di sala 2006an de Mohsen ji nû ve konserên mezin dide û ew ji bo "Mîhrîcana Navneteweyî ya Fîlman li Rotterdamê" ji bo mijara "Hotspot Teheran" wek hunermendê hilbijartî tê dawetkirin. Ev cara ewil e ku Mohsen hunera xwe pêşkêşî guhdarvanên xerîb dike. Konsera wî ya li Rotterdamê serdikeve û rastî gelek ecibandinan tê: Ew dibe mêvanê medyaya ewropayî û hevpeyvînekê dide radyoya holandî.
Mohsen Namjoo bi taybetî bi rêya belgefîlma bi navê "Sounds of Silence" (Dengên Bêdengiyê) xwe ji raya giştî ya navneteweyî re dide nasîn. Fîlmê ku ji derhênerên Amir Hamz û Mark Lazarz hatiye amadekirin, bi taybetî muzîka 'binax'/underground a Tehranê dide nasîn. Di vê fîlmê de muzîsyenên îranî yên wek O-Hum, Hich-Kas û Bonakdar jî tên pêşkêşkirin.
Cezayê zindanê.
Mohsen Namjoo di sala 2009'an de ji ber kêmxistina Quranê mehkûm bû û 5 sal cezayê zîndanê lê hate dayîn.
Namjoo stranek li ser Quranê kişandibû, di nava stranê de hinek hevokên ji pirtûka Quranê yek bi yek derbas dibin. Pisporê Quranê yê bi navê Salîmî Namîn bi îdiaya ku Namjoo 'namûsa Quranê xerab kiriye' doz lê vekiribû. Ji ber vê yekê dadgeha îranî di sala 2009'an de hunermend mehkûm kir. Dadgehê eşkere kir ku wî hin qit'eyên Quranê bi 'awayeke ne kevneşopî' kişandiye û bi vî rengî pirtûka pîroz a misilmanan (Quranê) biçûk xistiye.
Namjoo bi xwe ji ber strana xwe lêborîn xwestibû.
Baterî, jêderka hêza kîmyesal e. Di bateriyêde çaviya sereke, çaviya elektrokîmyasalêye. Dema meriv bateriyan birêzeyî girêdide dikare voltajên bilind bidestbixe.Şema 1. beşekî ji çaviyê ye u Şema 2. bateriya ku bi berxwedaniya rêzeyî herikê peyda dike dixuye.
Di çavîyekî elektrokîmyasalde du plaqeyên ku bi navê elektroda pozîtîf u elektroda negatîf tê binavkirin heye u şileavekî u nivşileavekî ku bi navê elektrolît tê navkirin heye. Dema vêdorekî di navbera termînalen elektrodan were girêdan, di navbera elektroda pozîtîf u elektrolîdê de reaksiyonekî kîmyasal çêdibe u elektron, ji vêdore ber bi termînala pozitif diherikin. Di elektroda negatîfde ji, reaksiynekî paşpê çêdibe u elektron ji elektroda negatîf ber bi vêdore têne tendandin. ji bo reaksîyonekî bitewş elektron u îyonên pozîtîf ber bi elektrolîte diherikin.
Di şemayêde herik, bi du aliyan hatiyê nişandan. Yek ji wan herika elektronane ya din jî herika kevneşopîyêye. Elektron bi bare negatîf barkirîne u ji cîheki voltaja negatîf berbi pozîtîfê diherikin. Ên ku cara yekem elektrîk kişfkirine, herike tevgerekî barên pozîtîf difikirînin u rêya elektronan paşbê difikirînin.
Reaksîyona kîmyasal di navbera termînalên pozîtîf u negatîfde, voltaj yanî ferqpotansiyel avadike.Yekîneka voltajê Volt´ê. Pestoya ku voltaj çêdike jê re hêza elektromotîv tê gotin.Herik hêjmara elektronên ku di raguhêzbarde saniyekîde derbasdibine u yekîneka wi ampere.
Dîroka Pîlê.
Pîla pêşîn di sala 1800'ê de ji aliyê Alesandro Volta ve hatiye nûvedan. Paşê John Frederick Daniell û hin zanyarêrn din, pîla Volta pêşxistin.
Bateriyên yekser û duser.
Baterî ji bo bikaranînên cuda gelek tîpan u bi voltajan tê hilberîn.Hinek ji wan şarj dibin(çaviyên duser) u hinek jî şarj nabin (çaviyên yekser). Ji bo bateriyên yekser mînak:fener, kamêra, radyoyên berikê, hwd... ev baterî alkalîne. Bateriyên duser ji, bateriyê nîkel-kadmîyum (Nî-Cd)ê ne u telefonên bêtêl u aku meriv dikare mînak bide.
Elfubêy turkî elfubêyekî latînîye ke bo nûsînî zimanî turkî kellkî lê‌werdegîrê. Em elfubêye le 29 pît pêkhatuwe.
Pîtekan.
Lem 29 pîte, 8î bizwênin (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) u 21î tirîşî bê‌dengin.
Tuleya îranî, nav tule ye, lê bi xwe ne tule ye.
Tuleya ecem (Eschscholzia), tuleya/laleya îranî kulîlek ji famîleya bûkaniyan (Papaveraceae) e. Herçendî navê wê tule (lale) ye jî, ev kulîlk ne ji koma tuleyê ye. Çima li hin deveran wekî tule binavkirine ne diyar e. Dibe ku şibandina tuleya bejî.
Ji dehê zêdetir cureyên vê kulîlkê hene. Hin ji wan kulîlkên salane, hin jî pirrsalane ne. Di zanistiyê de bi navê vebînerê wê Johann Friedrich von Eschscholtz (1793-1831) hatiye navandin. Kulîlkên wê zer an tirincî ne.
Famîleya bûkaniyan (famîleya papaverasiyan, "Papaveraceae"), ji desteya riwekan "Papaverales" famîleyeke riwekê ye. Li cemsera bakur û li cihên avhewaya wê subtropîkal in digihê. 26 cins û 250 cureyên vê famîleyê hene. Li Kurdistanê çend cureyên wê hene ne diyar e, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin. Bi texmînî 30-40 cureyên wê tên dîtin.
Hin cinsên wê salane, hin jî pirrsalane digihên. Hin cureyên wê li deviyan dijîn. Pirraniya wan avzêyek (xwizî, îfraz) zer an sor didin der. Pelgên wê lobikî ne. Ji vê desteyê Androkeum 16 – 60 stamenan dihewînin, anterên wê bazîfîkî ne. Ji "Papaver somniferum" efyon tê bidestxistin û çandiniya wê tê kirin. Gulebûk ("Papaver rhoeas") riwekek salane ye, mêrg û deviyên Kurdistanê dixemilîne. Xaşxaşik ("Papaver somniferum") jî salane ye, ji viya heşîş tê çêkirin.
("Lonicera tatarica") ji vê famîleyê ye
Famîleya gulehingivînan "(caprifoliaceae)," navê famîleyekê riwekê ji koma gulehingivîn û adoksasiyan dipsacales e. Bi giranî li cemsera bakur cihwar e. 18 cins, nêzîkî 400 cureyê wê hene. Çend cins û cureyên wê li Kurdistanê digihên, ne diyar e.
Elfubêy Azerbaycanî elfubêyekî Latînîye ke bo nûsînî zimanî Azerbaycanî kellkî lê‌werdegîrêt. Em elfubêye le 32 pît pêkhatuwe.
Lem 32 pîte, 8î bizwênin (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) u 24î tirîşî bê‌dengin.
Famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, "Lamiaceae") famîleyeke riwekan e. Pirraniya celeb û cureyên vê malbatê bibêhn in. Salane yan pirrsalane ne, hin ji wan li deviyan digihên. 36 celeb, nêzîkî 190 cureyên vê malbatê hene.
Pelên wan rûbirû, kulîlkên wan duperikî, qemçikên wan pirranî çargoşekî ne. Di pelên wan de avzê hene, runekê bêhndar dide der. Pûjan (herwiha nane, tihtavik, pûng jî), berzeling "(Lavandula angustifolia)" ûêd ji vê famîleyê ne.
Ji ber ku pelên wan rûnê aromatîk dide der, di dermanfiroşî, endustriya parfumeriyê de gelek sûd jê tê wergirtin. Wekî biharbêhn tên bikaranîn, hin cureyên wê baxçeyan dixemilînin.
"Achariaceae" (famîleya "axariyasiyan"), famîleyeke riwekan ji desteya Malpîgiyalan "(Malpighiales)" e. Nêzîkî 30 celeb û 145 cureyên vê famîleyê hene. Hinek zanist bi awayekê din bikategorî dikin û ji xeynî 3 celeb û 40 cureyê, yên dixin bin kategeriyên famîleyên din. Lê hejmara wan gelek hindik e.
Li başûrê Afrîkayê cihwar e. Gelek hevparî bi famîleya kundiran "(Cucurbitaceae)" û famîleya selketûran / famîleya tevran "(Brassicaceae)" re hene.
Qamişlo, bajarekî Başûrê Rojavaya Kurdistanê ye.
Bajarê Qamişlo bajarekî nû ye ku li ser zemîneke dîrokî ye ku, berî sînordanîna navbera Sûrî û Tirkiyê, ya bajarê Nisêbînê bû. Li gorî Samiyê Mele Ehmedê Namî, li ser zimanê bavê xwe, dibêje ku: "Frensî di 20 tebaxa sala 1926an de bajarê Qamişlo bi endezyariyeke pir rast û dirûst û bi destê endezyarekî frensî hat danîn û avakirin". Zemîna ku Qamişlo li ser wê hatiye avakirin pan û fireh e.
Niha nêzîkî 500.000 mirov tê de hene; 70% ji wan kurd in. Qamişlo qezaya parêzgeha Hesîçeyê ye. Li Qamişlokê balafirgeh heye, 6 km dûrî bajêr e.
Qamişlo dikeve navbera bajarê Serê Kaniyê (120 km li Rojava), bajarê Dêrikê (100 km li Rojhilatê) û Hesîçe (85 km li Başûrê Rojava). 30 km dûrî Amûdê ye, ji Dirbêsiyê jî 60 km (li rojava), ji Tirbespî 30 km û Rimêlan 60 km (li Rojhilatê) dûr e.
Qamişlo bi nav û darê "Qamişloka Evînê" ye.
Li nêzîkî Qamişlo, bi taybetî li devera Qereşokê, petrol heye.
Rewşa Hewayê.
Semiarid keş û Deryaya Spî, havînê germ û zuha û di zivistanê de sar û baran e, û di bihara nerm û qûtkirin de baran e. Ji ber ku li herêma Qamişlo di havînê de dibe ku agirê ku di meha tîrmehê de dibe 41 °C, û di zivistanê de dibe 2 °C pileya germayê di meha kanûna paşîn de û carna kêmtir ji 0 °C dibe. Sedema damezrandina dibarîne, di saetên serê sibehê de. Sarbûna herî bilind di roja 11ê sibata a 2020an bû, sarbûn geha -6 °C. Germahiya herî bilind di roja 13ê tebaxa 2019 bû, germahî geha 47 °C.
Veguhastin û Gehandinê.
Kêşandina gel a li bajarê Qamişlo ye. Gelek caran bi rêya xetên workflow predefined, ku ew ne bi mezinbûna taxi an jî bi wesaîtên biçûk û dihewîne 6 xetên li bajarê Qamişlo ku, xeta Kornîş, xeta Anteriye, xeta Hileliye, xeta Qanat Swês, xeta taxa tey û xeta Nexweşxaneya Wetenî û herweha ji ber ku xizmeta çend di navbera bajar û gundan xwe ji bajar, bajarok û gundan û di navbera navenda bajêr û parastina xetên tu bajarê Hesîçe li wir. Otombêlên Bajar caran kar di nav ofîsên taybet bi ser telefonê, ku tu metre taxi, lê pereyên texmînkirin ku ji aliyê dûr emir kir.
Otobûsên bi giranî kar ji bo veguhastina di navbera bajarê Qamişlo û li bajarên din û dest bi hemû ji Pullman Garage û piraniya xwediyên kompaniyên transport li parêzgeha nişteciyên parêzgeha Hesîçe bi xwe ne. Rê di girêdana li bajarê din wîlayetan xetên tirênê yê Qamişlo - Heleb û Qamişlo - Şam li ser bajarê Hesîçe, Deir al-Zor û Tedmur diçe, û li ser rê ya bajêr li ser sînorê Iraqê hene.
Helebê, û beşekî ji Qamişlo - Şamê, û beşekî ji Qamişlo - Elierbah an di bin navê trênê ji banliyoya Ev ji sê tewereyan ji qereqola Qamişlo trênê. Li navenda Qamişlo gumanan çêdike. Di dîrokê de, li bajarê Qamişlo li ser Railway Helebê - ". Iron Taurus line" Nisêbînê an di bin navê [2]
Li bajarê Qamişlo nîşana firokexaneya navnetewî KAC gor IATA, balafirgeha Qamişlo distîne geştên rojane navxweyî ji Şam, Beirut û Kuwait. Derve yê geştên demsalî yên ji Swêd û Almanya.
Şerê li nav beyna Ebasî û Emewî li cihe bajarê çêbû.
Li navberî sala 1914-1922 piştî qirkirina pitir ji 250.000 asûriyan li Tirkiyê û hatina asûriyan û herwesa kurdan, bi damezrandina îstgeheke trênê vî bajêr li sala 1925-1926an hat sazkirin.
Di meha avdara 2004an de leşkerên Sûriyê piştî raperîna gelê kurd li wê bajarî pêtir ji 30 kesan kuştin û bi sedan birîndar bûn û bi hezaran girtin.
Yaneyên werzişê yên Qamişlokê.
Yaneya fûtbolê ya "Jihad" gelek xurt dileyize.
Ajê nêr (jor) û yê mê (jêr), zebeş
Famîleya kundiran, famîleya dolmikan ("Cucurbitaceae"), ji koma kundirawayan (Cucurbitales) famîleyekê riwekan e. Ji cihên germ hez dike. 100 cins, 850 cureyên riwekên vê famîleyê hene. Li Kurdistanê çend ji vana digihên, çandiniya kîjanan tê kirin, ne diyar e, lewra statîstîkên Kurdistanê ne di destên kurdan de ne û sazî, dezgehên kurdan jî xwe ji xebatên wiha dûr digirin.
Hin cureyên wê salane, hin jî pirrsalane ne. Giyayên leflefok, lemlemok (ango lem davêje, xijende ye) in, hin ji wan li deviyan digihên.
Kerboran (;), navçeyeke Mêrdînê ye. Navê wê bi Kurdî Kerboranê ji asûrî (Kher-Boran, Kfar-Boran, Kerbûran) tê. Gorî pirtûkeke dîrokî yan asuriyan, ku di sala 1400 de hatiye nivîskirin, navê bajêr Kfar Boran e. Destpêka sedsala 20an de nezîkî 300 malbatên mesîhî û 12 malbatên misliman li nava navçê de dijîn. Mesîhiyên Kerboran bi piranî asûrî bûn. Tenê bavikeke ermenî hebûn. Ji wan re Mala Kose digotin û ji aliyê Bedlîsê ji pêşiya ûris reviyabûn. Piştî serpêhatiyen girîng hejmara mesîhiyan kêm bûyê. Îro tenê Kurdê ola misliman li vê navçê manê. Gorî hijmartinên sala 2014an serjimara wê 28.601 e.
Li Kerboranê gelek dêr hene: dêra Arbaye Mor Sabo, dêra Arbaye Mor Gevargis, dêra Mor Kuruyakos, dêra Bethil. Rûerdê Kerboranê 550 km² ye. Di sala 1987'an de ji Midyadê qetyaye û bûye navçe.
Gundên Kerboranê.
Gundên derûdora Kerboran gelek in, derûdora 40 gundên Kerboran hene. Hindek ji van bi zilma dewletê hatine valakirin (niha di van salên dawî de veger ji bona gundan heye, lê dewlet tiştê girîng weke arîkariya aborî ji bo gundiyan nake, heta astengiyan ji wan re derdixe.
Gelek ji nav van gundan wek eşirî dihatin naskirin, berê wek; erebiyan, basqiliya, omerî, elîkî, gundê Şehîdan hwd dihatin naskirin.
Gelek gundên li derûdorê havînan bi fêkî û şînahiyên xwe reng didan xopana Kerboranê. Gundên berav wek Derêca, Germero û Şikeftika bi bexçeyên xwe û fêkiyên xweş dihatin û tên naskirin. Her weha birincê Gûlbîs bi nav û deng bû li heremê. Tirihê hemû gundan bi gelek cûreyên xwe hebûn, wek; tirihê bilbizêkî, hesenî, libgolik, mezrone, tayifî, kerkus û gelek cureyên din. Petîxên Îwan, şebeşên Behwarê, incorên Xelîla, hejîrên Bêrkevan, dimsa Tîruwa, Welatparez û Seyide Gundikê-Eliyo û herweha bihişta Kerboran ava germavê.
Famîleya adoksasiyan "(Adoxaceae)" ji pevjilan ("Dipsacales") famîleyekê riwekan e. Gelek cinsên vê famîleyê hene. Nêzîkî 220 cureyên riwekan dihewîne û li cemsera bakur cihwar e. Hin cureyên wê, darî ne, li deviyan dijîn.
Sala 1839'ê Ernst Heinrich Friedrich Meyer vê famîleyê rave dike û 198 cureyan dixe bin kategoriyekê. Celebên wê yên sereke "Adoxa, Sinadoxa, Sambucus, Viburnum" in. Guloka berfê ji bazgeyê re dibêjin, ji cinsê "Vibirnum", devî ye. Jê re murwer an jî mûrîwer/morîwer "(Sambucus)" jî tê gotin û li Kurdistanê jî digihê.
Famîleya beqewaran "(Alismataceae)" famîleyeke riwekan e. Di desteya beqewaraniyan (Alismatales de cih digire. 11 cins, nêzîkî 95 cureyên wê hene.
Li cihên germ û hênik ên cemsera bakur digihên. Bi almanî jê re "famîleya kevçiyên beqan" dibêjin. Ji ber ku hin cureyên wê wekî baqê "(qevçe, pirnag)" digihên, mirov dikare wekî binekom, bi navê "koma baqeweran" (wekî baqê) binav bike. Ji ber ku xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin, carnan tevlîhevî derdikevin.
Nesret Hadî sala 1968ê hatiye dinê. Wî xwendina xwe ya destpêkî, navîn û amedeyî li Duhokê, kolîja zanistên olî li Bexdayê qedandiye.
Di sala 1983ê de, her ji despêka Tîpa Şoreşvan ya şanoyê li Duhokê wek leystikvan kar kiriye û heta niha jî endamê heman tîpê ye.
Di sala 1984ê de, ew yek ji avakarên Tîpa Şêxo ya mûzîkê bûye û heta sala 1986ê serokatiya heman tîpê kiriye. Di dawiya sala 1986ê de, ew ji aliyê rêjîma Iraqê ve tê girtin û ji her karekî hunerî û wêjeyî tê qedexekirin.
Piştî Serhildana 1991ê, ew bû yekem bêjer û nivîskarê Radyoya Dengê Duhokê û di Radyoya Dengê Kurdistana Iraqê ya navendî de heman kar kiriye. Piştre ew di Televizyona Xebat a li Duhokê de xebitiye.
Nesret Hadî niha pêşkêşvaniya nûçeyên KTV, (Kurdistan TV) yê dike.
Kurdên Azerbaycanê navê yek ji komên diyasporayên kurdên li Qefqasyayê ye.
Dîroknas dibêjin ku hebûna kurdên li Azerbaycanê digihêje heta 9emîn sedsalê. Li gorî vê yekê eşîrên kurd ên koçer di sedsala 9em de xwe li herêma di nava Qerebax û Zengezur de bi cih kirine. Di wê demê de 600 malbatên kurd di bin pêşgirtina Mihemmed Sefî Siltan de ji împeratoriya îranî koçî xanişîna Qerebaxê dikin. Herwiha, komeke din a kurd di sala 1885'an de ji Împeratoriya Osmanî koçî heman herêmê kirine. Îhtîmal e ku ev kom bi awayeke fireh li herêmê belaw bûne (bi taybetî li Laçîn, Kelbajar û Qûbadlî) û bi vî havî pirraniya kurdên ku îro li Azerbaycanê dijîn ji wan pêk tê.
Wek kurdên Xorasanê, kurdên Azerbaycanê jî misilmanên şiî ne. Ji ber ola hevpar a di nava gelê azerî û kurdên Azerbaycanê de û ji ber hin perçeyên wekhev ên hunerê gelheya kurd a li Azerbaycanê zû rastî asîmîlasyonê bûn. Lewra pirraniya wan di dawiya sedsala 19. de asîmîle bûn. Îstatîkên ji sala 1886'an nîşan didin ku gelek kurdên li Cebrayil, Araş û Ciwanşêr (Javanshir) zimanê azeriyê weke zimanê yekemîn/zikmakî bikaranîne. Piştî yekemîn jimariya gelheyê ya sovyeta sala 1926'an, ji 37.200 kurdên Azerbaycanê tenê 3.100 (8%) bi kurdî axivîn.
Ji sala 1920'an bi şûnde jimara kurdên Azerbaycanê dîsa kêmtir bû, ji ber ku beşeke mezin koçî Ermenistanê kirin û li wir gundên nû yên kurdan avakirin. Di heman demê de kurdên Azerbaycanê li Laçînê (rojavayê Qerebaxê) bûbûn xwediyê herêmeke xwe û navê Kurdistana Sor lê dan. Bi rastî jî, gelheya Laçînê (digel bajarên wek Kelbajar, Qûbadlî, Karakuşlak, Koturli, Murad-Qanlî û Kurd Hecî) bi pirranî ji kurdan pêk dihat. Di sala 1930'an de Kurdistana Sor hat belawkirin û hevwelatiyên wê jî êdî wek azerî hatin hesibandin.
Di salên 1930'î de pirraniya kurdên Azerbaycan û Ermenistanê hatin gelş kirin û li Qazaxistanê hatin bicihkirin. Herwiha, di sala 1944'an de jî kurdên Gurcistanê bûn qurbanên siyaseta tunekirinê ya Stalîn. Piştî sala 1961'an bi rêveberiya Mehmet Babayev li Bakûyê hewldanên bo wergirtina mafên kurdên Azerbaycanê hatin kirin, lê ew bê encam man.
Rewşa Kurdên Azerbaycanê îro.
Jimarên fermî didin nîşan ku îro li Azerbaycanê 12.000 Kurd dijîn, lê li gorî çavkaniyên kurd ev reqam digihêje 200.000'an. Pirsgirêk ev e ku, dîroka kurdên Azerbaycanê bi tevahî ne diyar e. Meriv bi gelemperî kare bibêje ku jimarên fermî yên azerî û yên kurdan li hev nayên. Wek mînak: li gorî jimariya fermî ya sala 1979'an li Azerbaycanê kurd nînin.
Li hevnehatina çavkaniyên azerî û yên kurdî ji siyaseta azeriyan a li dijî kurdan pêk tê, ya ku pir dişibe siyaseta dewleta tirk. Lewra teknîkên vê siyasetê jî li ser bişavtin, manîpulasyona jimarên fermî, tune hesibandina kurdan û qedexekirina zimanê kurdî wek zimanê perwerdehiyê pêk tên. Ewqas ku, rewşenbîrên kurd ên wek Şerefxanê Bedlîsî û Ehmedê Xanî - û heta xanedana Şedadî (Shaddadid) - wek "azerî" tên hesibandin.
Kurd hê jî tên heramoyî kirin: gelek kurdên ku di nasnameya wan de kurdî wek zimanê zikmakî hatiye nivîsîn nikarin kar bibînin.
Herweha serokê komlela Azerbaycan Heydar Eliyev got "Kürd xalqı mübariz və qəhrəman xalqdır" (bî kurdiya kurmancî: gelê Kurd gelekî têkoşer û gernas e).
Android (ji peyva yewnanî "androides" bi wateya "wek mirovan") yek ji pergala xebitandinê ji bo guhêzbar e wek smartphone û komputera tablet. Ev pergaleke Open Source e, ji aliyê Open Handset Alliance ve hatiyê pêşvêbirin û bi Google tê birêkirin. Bingeha xwe Linux-Kernek e.
Larry Page di 13ê adara 2013an de aşkere kir ku êdî li hemû cîhanê ji 750 mîlyon pirtir guhêzbar bi rêya Androidê dixebitin û Eric Schmidt di nîsala 2013an de diyar kir ku ev jimar her roj bi 1,5 mîlyon guhêzbarên nû zêde dibe.
Di havîna 2005an de Google şirketa "Android" a ku di havîna 2003an de hatibû damezirandin kirî. Di wê demê de Android hê nedihate nasîn. Tenê dihate zanîn ku evya pergalan ji bo telefonên bêrikê amade dikir.
Di 5ê çiriya paşîn 2007an de Google da nasîn ku ewê bi hevkariya 33 endamên Open Headset Alliance ji bo telefonên bêrikê pergaleke xebitandinê ya bi navê 'Android' pês bixe. Ji 11'e çiriya pêşîn 2008an pêve Androîd êdî bi awayeke fermî ji raya gistî re amade ye.
Yekem guhêzbarê ku bi alîkariya pergala xebitandinê ya Android kar dikir smartphone a bi navê HTC Dream bû û ev di 22ê çiriya pêşîn 2008an de li DYAyê bi rêya T-Mobile G1 kete piyasê. Yek ji taybetiyên vê smartphoneê ev bu ku karibû Global Positioning System bikarbîne û xwediyê sensorên hereketê bû jî. Herwiha, ev taybetî heta îro beseke bingeh a Androidê ye. Ji wir û pê ve gelek guhêzbarên reng bi reng ên sîrketên cuda hene û bi Androidê kar dikin. Ji sala 2010an heta îro Google êdî guhêzbarên xwe yên Androidê jî bi xwe amade dike, wek guhêzbarên Nexusê.
Ekran û bikaranîna wê.
Bikarhênerên Androidê wê bi rêya "touchscreen" (ekrana destdayînê) û çend tûşên software an jî hardware bikartîne. Ji vê bêhtir gelek sepanên cuda hene, yên ku digel birêvebirîna axaftinê karin bên bikaranîn. Rûyê bingeh ê ekranê ji 3 heta 7 ekranên destpêkê pêk tê û her yek ji wan rûyê guhêzbarê tijî dike.
Kenarê jorîn wek 'perpaza agahiyan' kare bê dîtin: Li milê xwe yê rastê agahiyên derheqê saet, rewsa sarjê, girêdana înternetê, bluetooth û WLANê nîsan dide. Li milê xwe yê cepê jî agahiyên derheqê pergalên aktîf û peyamên cûr bi cûr (wek ên pergalê) hene.
Famîleya sosinên înka "(Alstroemeriaceae)" navê famîleyeke riwekan e, di desteya sosiweran (sosinkî) Lilialesê de cih digire. Du şax, çar cins (celeb), 170 cureyên vê malbatê hene.
Ji ber ku bi vedîtina parzemîna Amerîkayê re gelek cureyên wê derbasê Ewropa bûne, hin riweknasan bi navê înka bi nav kirine. Hin cureyên vê malbatê, ketine xetereya tunebûnê. Li Kurdistanê kîjan cureyên wê tên naskirin an çandin ne diyar e.
Sîstematîka sosinên înka.
Barthélemy Charles Joseph Dumortier sala 1829ê famîleya "Alstroemeriaceae" wekî binekomekê "Iridarieae" tomar kiriye. Bi "Alstroemeria salsilla" sala 1762yê, cinsê "Alstroemeria" ji aliyê Carl von Linné ve di bin navê "Planta Alströmeria" hatiye rêzkirin û ji bo bîranîna Claus Alstroemer (1736–1794), navê wê di riweknasiyê de Alstroemeriaceae maye.
Pelên wê ne standard in
"Amborella trichopoda", ji malbata "Amborellaceae" riwekek e tekane ne, monotîpîk e. Biçûk, her dem hêşîn e, heya hişk bibe. Pelên wê dikarin hinekê ji hev cuda bin. Fêkiyên wê dema digihên sor dibin. Li Kurdistanê digihên an çandiniya wê tê kirin, ne diyar e.
Famîleya bromeliyayan "(Bromeliaceae)" famîleyeke riwekan e, di desteya çîmenên şîrîn (Poales) de cih digire. 58 heya 62 cins, 2900 heya 3180 cureyên vê malbatê hene. Ev famîle ji cihên tropîk an nîvtropîk hezdike. Ananas jî di vê malbatê de ye, carnan ji vê malbatê re famîleya ananasan jî dibêjin.
Riweknas û bijîşkê swêdî Olaf Bromel (1639-1705) û paşê jî Charles Plumier ev famîle binavkirine. Antoine Laurent de Jussieu (Juss.) sala 1789'ê malbata "Bromeliaceae" aşkere kiriye. Sala 1690'ê bo cara yekem ananas li Ewropayê belav bûye. Krîstofor Kolumbus sala 1493'yê ji parzemîna nûvedîtî Amerîkayê ananasê tîne Spanyayê lê wê demê belav nabe. Di sedsala 19em de li Ewropayê dibe moda û dest bi çandiniya wê tê kirin.
Jens Galschiøt le rojî (4.6.1954)da le (frîdrîkissund) ledayk buwe, ew xwêndinî plêt û nexşesazî asingerî le xwêndingay kargey pollayînî keştîsazî şarî odense le sallî (1973)da tewawkirduwe. Ew her lexoyewe le pîşge (werşe)î xoy le şarî odense ke le sallî (1985)da daymezranduwe, fêrî asingerî zîw û peykertaşî buwe. Pîşgey karî hunerî gelsişot pêkdêt le bronizdarriştin, pêşangay naw holl, pîşge û baxêkî pirr le peyker.
Yenis gelsişot, hunermendêkî zor wirdbîne ke le herdû bwarî hunerî damezrandin (hunerî bestin û danan) û hunerî ser şeqam kar dekat, ke peyweste be peykertaşî komellayetî, sumbolîzm û hunerî nwê. Yenis gelsişot beşêweyekî binçîneyî kardekat lepênaw rûberrûbûnewey nadadperwerî cîhanî bewey ke peykerekanî lew şwên û gorrepanane lenaw şare gewrekan le seranserî cîhan dadenêt. Zorbey zorî peykerekanî le broniz û be kereste û samanî xoy drust dekat.
Yenis gelsişot zor car behoy (AIDOH)ewe be cîhan nasênrawe behoy xopîşandanekan ke lekatî bone gewrekan encam dedrên. Lekatî bestinî kobûnewey lutkey keşuhewa le kopinhawn le sallî (2009)da, yenis gelsişot peykerêkî dana benawî manewe bo qellewekane (Survival of the Fattest) ke letek perî derya (perîye bçûkekey derya) dayna.
Gelsişot damezrawey peykerî le zor cêgada drust kirduwe bo nmûne damezrandinî peykerî (bogenî naxî nawewem) ke kêşekey 22 tone, le sallî (1993)da peykerî (hunerî nayasayî ser şeqam) le ewrupa, peykerî (stûnî şermezarî) le hong kong, meksîko û berazîl. Peykerî (marşî birsêtî) le sallî (2002), peykerî (benawî xwa) le sallî (2006), peykerî (rengî pirteqallê) le sallî (2008). Peykerî (demargîrî ayînî) le sallanî (2011-2012).
Kokon (Cocoon): (1992): çwar metir berze û dwanze metir tîrekeyetî, peykereke le (22) qellxanî asnî jengdar be demuçawî bronzî ke lenaw pollakeda derdekewn pêkhatuwe. Em peykere bo yekem car lenaw hollî hunerî nêwdewlletî le pêşangay nêwdewlletî (expo92) le sîvîla le îspanya pîşan dra..
Bogenî naxî nawewem: (1993): peykerêkî çîmentoye û berzîyekey (230) santîmetre. Bîst û dû peyker beşêweyekî nayasayî le jûrî fermî şarekanî ewrupa lemawey dû rojda danran, wek xopîşandanî hunerî ser şeqam ke cext dekatewe leser geşekirdnî napakî le ewrupa.[hittp://en.wikipedia.org/wiki/Miy_inner_beast Miy inner Beast].
Beheşt, peristgay xeybîyekan (Eliysium, The Occult Temple) (1995): peykerêkî (500) metir dûcaye betewawî darrêjrawe û bo ewe bekar hatuwe ta şano/mosîqa û hellperrkêy elîsyom-î têda pêşkeş bikrêt..
Mirdnêkî bêdeng (1995): hunerêkî şanoyî ser şeqame be hellwasînî (750) bûkelle (bûke şûşe) û dabeşkirdnî (13.000.000) parçe parey kaxez lekatî kobûnewey lutkey komellayetî (ser be netewe yekgirtuwekan) le şarî kopinhawn le sallî (1995).
Stûnî şermezarî (1996-201?): peykerêkî heşt metir berzî û bo destinîşan kirdnî (dyarîkirdnî) tawanêk dadenrêt. Peykereke brîtîye le berdêkî çwar layî şaqûllî leşêwey leşî mrov û le heryek le hong kong, meksîko û berazîl nîşandrawe. [Hittp://en.wikipedia.org/wiki/Pillar_of_Shame Pillar of Shame]
Lawî naw şûşe (1997): peykerêke berzîyekey (3,5) metir û tîrekey (15) metre. Damezrandinî berhemêkî hunerîye û leberdem şarewanî kopinhawn danrawe, ke şeş perdax hellgirî pirr le aw (weku corêk le kemolley şûşeyî taqîge) ke têkrra şeş laşey mrov degrête xo (le slîkon drust krawe) – damezrandneke grrutînêkî da be barudoxî derûnî gencan le kopinhawn.
Zewî jehrawîye: (1997): 20.000 metir dûcaye. Peykereke damezrandinî berhemêkî hunerîye ke (2500) xaçî spîye û le şarî odense danrawe. Weku wêneyekî katî (500) xwêndkarî amadeyî bîruboçûnî xoyan derbrrîwe sebaret be çonyetî bepîrewe çûnyan bo rûberrûbûnewey kêşe jîngeyyekan..
Peyamber: (2000): peykereke (5) metir berze û peykerêkî kanzayî (mis)e ke brîtîye le peykerî jne peyamberêk ke palltoyekî bêqollî leberkirduwe le piştyewe texteyekî prrişingdar ke be kompîwter kontroll krawe danrawe. Peykereke weku peykerêkî serekî lejêr nawî kempînî benaw yobîlî (2000) le danmark beşdarî kird le xopîşandanekanî bankî cîhanî le prag û le berdem dergay serekî kobûnewey lutkey keşuhewa le kopinhawn (kop 15) danra.
Çend destêk le berd: (2000): 2.000 metir dûcaye. Damezrandinî berhemêkî hunerîye be 3.000 destî mindallî degmenî le çîmento drust kraw. Em damezrawe hunerîye be hawkarî legell rêkixrawî lêbûrdinî giştîy sebaret be mindalle serbazekan encam drawe.
Bellay deyem: (2001): hunerêkî pêşkeşkarîye ke pêkhatuwe le pîşandanî hezaran parçe dolarî kaxezî rasteqîne ke be textey çermî (2+1) metir lkênrawn û be xwênî mrov reng krawn. Em hunere narrezayî derbrrînêk bû be hawkarî pzîşkanî bêsnûr ledjî daway kargey dermansazî ke skallay leser efrîqyay başûr tomar kirdbû sebaret bewey ke derman kopî deken.
Dwayîn bêdengî: (2001), 12×6 metir kanza û dar. Sînografîyek bo şanogerîyek le şanoy (brutalya) we (conasan pawl kuk) sebaret be (tîd kazçînsikî) nasraw be (one bomber). Êsta weku sekoyekî şano bekardêt le pîşgey gelsişot..
Azadî bo pîskirdin: (2002). Damezrandinî peykerêkî azadî sîgar bedeste û berzîyekey (6) metre, ke giftugoy hênaye arawe sebaret be têgeyiştnî wllatanî rojawayî bo têgeyiştin le manay azadî. Em damezrawe peykerîye bekar hênrawe le dyardekanî jîngeyî le danmark, loksimborg, rostok, suyd û heta dwayî.
Manewe bo qellewekane (2002): peykerêkî kanzayye berzîyekey (3) metir û pêkhatuwe le şêwey jnêkî qellew (custîtya) ke leser şanî pyawêk danîştuwe.[hittp://en.wikipedia.org/wiki/Survival_of_the_Fattest_(sculpture) Survival of the Fattest]
Marşî birsêtî, (2002): damezrawêkî hunerîye û pêkhatuwe le (27) mindallî birsî kraw be berzayî (170) santîmetir le kanza, ke beşdarî pêkrawe le derbrrînî bîrurra we pêşangakan le zor şwênî cîhanda.[hittp://en.wikipedia.org/wiki/The_hunger_marcih The hunger marcih]
Kabus: (2002), 20×20 metre. Nmayşêkî hunerî pêkhatû le sedan peyker le nêwanyada ke (fînrîsulve) ke gulley agrî be berzî (8) metir frrêdeda, ke bîrokekey le nexşesazî hîtler (albêrt spêr) û le gutarî (martin loser kîng) benawî (min xewnêkim heye) wergirtuwe. Em kare hunerîye le fêstvallî xoskîle le (2005) û le şwênekanî dîkey danmark pêşkeş kra..
Çîrrokî çalleke (2005): peykerêkî gewrey (ho. Sî. Endersin)e, ke le gorrepanî şarewanî odense (2005-2011) danra. Peykereke le lengergey odense le sallî (2011)da nqum kra weku narrezayî derbrrînêk djî şarewanî odense.
Harêtî manga: (2005). Damezrawêkî hunerî (12) metir berze û pêkhatuwe le terazûyek ke tayekî terazuweke mangayekî wişk kraweye, tayekey dîkey terazuweke (5) mindallî birsî têdaye ke le gorrepanî şarewanî şarî kopinhawn û (rêkixrawî bazirganî cîhanî) le hong konk danra.
Gwêrekey zêrrîn: (2005), peykerêkî (8) metir berzî le kanza drust krawî pêkhatû le gwêrekeyekî zêrre, ke be kaxezî zêrrî (24) kîrat dapoşrawe. Em peykere pêştir le şarî (gênt) le belcîka û êstaş beşêweyekî hemîşeyî le gorrepanî şarewanî şarî frîdrîsya danrawe.
Jyanî mindallan le sallî (2005): kçe biçkolle be denke şqartekewe: (2005), 10 peykerî hawşêwe pêkhatû le kçêkî (9) sallane ke danîştuwe legell denke şqartekanî û telefonêkî destî.
Benawî xuda (2006): damezrawêkî peykerî kanzayye ke pêkhatuwe le jmareyek dîmenî momyakraw le kçêkî herzekarî sikprrî le xaçdraw. [Hittp://en.wikipedia.org/wiki/In_the_name_of_God_(sculpture) In the name of God]
Rengî pirteqallî, (2008): prrojeyekî hunerîye ke renge pirteqallîyekey bekarhatuwe weku rengî amaje pêkirdin bo pêşêlkarîyekanî mafî mrov lejêr (OL) yarîyekanî ollompî cîhanî le sallî (2008) le çîn. [Hittp://en.wikipedia.org/wiki/The_Color_Orange The Color Orange]
Hewt metrî: (2009), jmareyek le damezrawî hunerî peywest be kobûnewey lutkey jînke le kopinhawn (kop 15). Bo nmûne gllopêkî (24) kîlometir drêjî pêkhatû le gllopî sûrî drewşawe be berzî (7) metir tavgey aw benaw tewawî kopinhawn û dewruberî (bîlasenter). Prrojeke lelayen wezaretî derewe yarmetî drawe.
Kotayî pêhênanî derbederî: (2010-2013), 13 peykerî kanzayye ke heryekey be endazey gewreyî mrovêkî derbeder (mrove bê mallekan)e, ke le gerranda bûyne le berîtanya, êrlende, îtallya, purtugall, belcîka, ongarya, romanya, neruyc û danmark, herweha le beramber perlemanî ewrupî danrawe. Be hawkarî prrojekanî (ujinfo) (fyantsa) encam drawn..
Keştî penaberekan ANTON M/Si: (2010-2013). Damezrawêkî hunerî şle ke pêkhatuwe le (70) peykerî penaberan ke le kanza drust krawn û leser keştye konekey masî grî (M/Si ANTON). Em damezrawe hunerîye le gerranda buwe le zor şarî ser deryayî le danmark û le sallî (2013)da le gerranda debêt le eskendenafya. Behawkarî legell grupî (deryay zîndû – Levende Hav). Prrojeke lelayen (Danida) hawkarî krawe..
Hawkêşe ragirtin: (2005-2015): peykerêkî kanzayye û beşêweyekî hawkêş leser berzayî (6 ta 15) metir leser şîşey asn ragîrawe. Hendêk le peykerekan berzîyekeyan (3) metre. Weku nîşaneyek (sumbilêk) bo yadî (10) salley prrojey (xwêndin lepênawî geşekirdnêkî baştir)î ser be netewe yekgirtuwekan ke pêy degutrêt (UBU)..
Demargîrî ayînî (2011-2012): pêkhatûyekî kanzayye ke berzîyekey (4) metir û tîrekeşî (9) metre. Damezrawe peykerîyeke pêkhatuwe le pertûkî ayînî ke beyekewe wşey demargîrî ayînî ([hittp://en.wikipedia.org/wiki/Fundamentalism_(sculpture) FUNDAMENTALISM]) pêdehênin.
Famîleya bihokên hindî, famîleya annonayan, famîleya şûşedaran, famîleya sêveweran (sêvkiyan) "(Annonaceae)" navê famîleyeke riwekan e. Di desteya manolyayan (Magnoliales) de cih dîgîre.
Her guşîyeke wê de 1-8 heya carnan 12 fêkî hene. Fêkiyên wê çêjdar in, bi taybetî sêvdarçîn (Annona squamosa). Dîsa çerîmoya (Annona cherimola), annonaya tehl (Graviola, Guanabana, Annona muricata) jî. Li Ewropa û DYAyê di plantasyonan de çandiniya papûaya sêgepî (Asimina triloba) tê kirin.
Salih û hêştira jinane, Minyatûra Tirkan
Salîh di Îslamê de yek ji pêxamberan e.
Çîroka Pêxember Salîh li gora ola Îslam ê.
Di Navbera bajarê Medînê û Şamê cîhek nav El-Hicr hebû. Pirr salan pêşta wê derê gellê Tamud dijiya. Li bajarê El-Hicr baxçên pir mezin û berdan û çêregehê bêdawî hêşin hebûn. Gellê Tamud li vira mal û qesr çê kirî bû. Ewna hemû li dewlemendiyê da dijiyan û gellekî dilgeş bûn.
Pirr sal hatin û çûn. Gav bi gav ewna li ser riya rast derketin. Herî li Xwedê bawer nedikirin û ji Wîna ra secde jî nedikirin. Di Şuna Xwedê da ji xwe ra pût ji keviran çê kirî bûn û ji wana ra dia dikirin. Wana pirr zû tune bûna gellê Ad bîr kirî bûn. Roja Qiyametê, ku di wextê hemû mirov du mirinê li ber Xwedê kom dibin û çi kirine û çi nekirine tê rastê, qe nedahat bîra wan. Zemanê xwe bi tiştê nebaþ derbaz dikirin, ku bila neyên ser fikrên rast û baş.
mirovên gellê Tamud li ser erdê gellekî xirabî dikirin û heqqê gellê din dixarin. Ji ber ku Xwedê pirr mezin û dilovan e ji wan ra pêxamberik şand û va pêxambera jî Hz. Salîh bû. Bi serokatiya Hz. Salîh gerê wan dest ji xirabiyê û neheqiyê bikşandana û tenê ji Xwedê ra secde bikirana, ne ji pûtên ji kevir û daran.
Rojekî Hz. Salîh eşîra xwe dli erekî kom kir û ji wan ra got.:" Ey gellê min, vegerin li ser ola rast û tenê Xji wedê ra secde bikin, ji ber ku, ew tenê Xwedê yê we ye. Bizanin ku, wî bêtir xwedêkî din tune. Wî we kir şûna gellê Ad û bêdawî çêyîtî da we. Li dij Xwedê dermekevin, tiştekî mekin şûna wî û wî mandele nekin. Ez resulê Xwedê yê mîhrîcan im ku, Wî ez wji e ra pêxamber şandim."
Hema ji Hz. Salîh ra pirs kirin:" Na tu dixwezî xwedên kal û pîrên me ji me bigirî û me ser riya xwe bixinî?
Pexamber Salîh hema va bersiva da wan:" Va pûtana tenê ji kevir û daranin. Hela tenê carekî raman bikin. Dê û bavên we xelitekî pirr mezin kirin, ma hûn jî dixwezin wek wana bikin?"
Wan hema dengê xwe birîn. Hinek mirov Hz.Salîh xetme kirin û gotin:" Te bi rastî qise kir. Em te bawer dikin, Salîh." Va mirovana pirr feqîr û qenc bûn. Wana xwe ji mirovên din baştir nedidîn, quretî û mezintî nedikirin û gellekî dilnizm bûn. Lêbelê pirrî mirovên wî eþîra, ku yê dewlemend û xurt bûn, gellekî pozbilind û neheqûn. Wana Hz. Salîh bawer nedikirin:" Tu belê merîkekî baş bû yî. Niha jî ji me ra tiþtên ecêp dibêjî. Em gerê çer xwedên xwe berdin? Kê dizanî, dibe ku te aqlê xwe wanda kiriyê yan jî tevhev dîn bû yî."
Lêbelê Hz. Salîh dîsa jî berdevam kir." Na, ez dîn ninim. Ez ji we ra nesîhetekî dikim û dixwezim ku hûn qeziya Xwedê bikin. Ez ji bona qiseyên xwe ji we ziv û zêran jî naxwezim. Şabaşa min tenê Xwedê dide min. Hûn nabînin ku, mirovên dilgeş û yên xwedînamûs hemû bi dû min hatin? Hûn çima li dijî gotinên min der dikevin?"
Lêbelê wana Hz. Salîh guhdarî nekir û zû li wê derê dûr ketin. mirovên bêîman wî rojê şuva bi tev mirovên, ku yê dû pêxamber diçûn henekên xwe dikirin û wana ra xerew didan. Waqas pê wana keniyan û yariyên xwe kirin ku, demekî şûva hê sebra misilmanan nema û pevçûn derket. Ji hinek misilmanan tedayî bîle kirin:" Hûn bi rastî bawer dikin ku, Salîh pêxamberê Xwedê ye?" Lêbelê mirovên misilman jî tim û tim hakana digotin:" Belê, ew însanekî pirr hêjaye û Pêxamberê Xwedê ye." Yê bêîman jî va bersiva didan:" Em tiştên, ku hûn bawer dikin, bawer nakin. Hûn derewan dikin."
Lêbelê Hz. Salîh qe ji gahuran neditirsiya. Kuderê bervî mirovekî dahat hema ew dawetê ola rast dikir û wîna ra nesîhet dikir.
" Ew mêrika, ku dibêjî ku ez pêxamberim, pirr tiþtên ecêp dibêjî. Însan çer dikanî du mirinê dîsa xweş bibe? Va caran mimkûn e? Du mirinê em qaşo dîsa ra dibin û terin ber dadihgeha Xwedê. Vana derewan bêtir tiştekî din nînin. mirov tenê carekî tê ser dinê û gava miriya hemû tişt diqedê. Hinek mirovên nav me da dû wî terin. Raste, Salîh belê mirovekî baş bû, lêbelê tiştên ku niha ji me ra dibêjî, mirovekî baqil nikanî bawer bike."
« Ey mirovên, ku yê baweriya xwe tenê bi Xwedê tînin! Dû va însanên qurre, ku yê ser erdê tenê xirabiyê û soniya xwe dajon, merin. Werin cem min. Gava hûn qeziya min bikin, Xwedê we memnûn dibe û we fireh şabaş dike. » Bi vî avayî Hz. Salîh bi şev û roj nesîhet dikir. Rojekî gahur hatin cem Pêxamber û ji wî behitik xwestin: » Ey Salîh, tu ji me ra dibêjî ku, tu pêxamber î. Hemû pêxamber ji bona peyîtandina pêxambertî ya xwe mirovan ra behitek nîşan dan. Gava tu ji me ra tiştekî wer nîşan bidî em hema dû te tên. » Ji ber wî yêke Hz. Salîh destê xwe ra kir û ber Xwedê geriya: » Ey Malîk, va mirovana min caw dikin. Ewna pozbilind û qurre ne. Behîtekî wana ra nîşan bide. Gava behîtekî bibînin, dibe ku wê tayê dû min tên."
Dûra jî Xwedê ji Hz. Salîh ra aha got:" Salîh, gellê xwe ra bibêje ku, bila hemû ser çiyê kom bibin. Ez gerê ji hûndir zinarê mezin delaxekî pir rindik derbixinim. Va delaxa bêdawî şîr dide. Lêbelê gerê gellê te şertekî bînî şunê: Bila rojekî tik tenê delax ava kaniya bajêr vebuxe û rojekî jî hûn. Ji ber ku delax qasî we hemûyan avê veduxe. Yanê hûn gerê rojekî kaniyê bidin delaxê û rojekî jî bi xwe ji tê da avê vebixun.Tev delaxê bikevin rêzê."
Hz. Salîh biheyecan ra bû pê û bi lez gellê xwe dor xwe kom kir û ji wana ra fermana Xwedê xeber da. Piştvanên wî hema bi dilgeşîkik mezin ji Xwedê ra şûkir kirin, lêbelê gahur jî aha pirs kirin:" Vana gotinên vala ne. mirov ku derê delaxekî hakana, ku yê tik tenê dikanî hemû ava bajarekî vebuxe û serda jî bêdawî şîr dide, bibînî?"
Ser soza Xwedê hemû bajar ket tejxelê û kesek nedixwest ku hê bêtir ser vî mucîza bisekinî. Hema wî rojê hemû ser çiyê kom bûn. Jinên bajêr, bi destê zarokên xwe girtî buûn û hêdî hêdî heldikşiyan ser çiyê. Hinek jin biroş tev xwe hanî bûn, ku dibe ku bi rastî jî delaxek tê.
Gava gellê Tamud biheyecan û bênefes ser mucîza Xwedê disekiniya, carkîda zinarekî mezin bi dengekî bilind bû du parçe û delaxekî pir rindik, ronak û bi gahanên tûjî ji hundir zinarê derket der. Dûra delax bi tormika xwe ket nav mirovan. Jin hema biroşên xwe anîn û tujî şîr kirin. Bi rastî jî şîrê delaxê xilas nedibû û bêdawî dahat. Hemu mirov bi mereq mêze delaxê kirin û hinek destê xwe danê. Carkîda delax bazda çû ser kaniyê û dest pê av vexarinê kir. Li yek carekî ava kaniyê hettanî binî zaha kir. Av vedixar û vedixar qedandin çîye nedizaniya.
Mirov pirr peroşîn û bi dengekî bilind ji hev û dira gotin:"Gotina Xwedê hat şunê! Gotina Xwedê hat şunê! Salîh bê guman resûlê Xwedê ye. Va jî mucîza wî ye!" Lêbelê deng ji gahuran dernediket, say ke zimanê xwe daqulandî bûn. Qet ji yekî pirsekî qicik jî dernediket. Ewna hember mucîzekî aqasa eşkere bi rastî jî ne dizaniyan çi bikin:" Dibe ku wî me hemûyan ra sihîr kir û bi vî avayî aqlê me nav hev xist." Gahuran wer got û dor kaniyê bela bûn û çûn.
Piştî wî rojê delax û tormika xwe tev gellê Tamud jiyîna xwe berdevam kir. Rojekî delax ava kaniyê vedixar, rojekî jî mirovan. Bi vî avayî delax hemû gellê bajêr bi şîrê xwe yî bêdawî xwedî dikir.
Hz. Salîh jî li ser vî mucîza gellekî dilxweş bû, care kî din gellê xwe dor xwe kom kir û ji wana ra got:" Va delaxa nîşanekî hebûna Xwedê ye. Wî li ser erdê rehet bêlin ku bila biçêrî. Qe nebaşîyekî ji delaxê mekin, an ne Xewdê belakî pirr mezin û jar dide we."
Pirr roj hatin û çûn. Wek hemû gellên serê erde nav milletê Thamud da jî mirovên nebaş û hesûd hebûn. Wan bi diziyê îdara xwe dikir û pirr tiştên dinî nebaş jî li ser planên wan bûn. Wana dîsa jî ji pûtan ra secde dikir û hîna jî baweriya xwe li Xwedê nedahanîn. Wana tiştek li vî mucîza hu nekirî bûn. Va mirovên bêîman şevekî hatin cem hev û hetta ku sermest bûn îçkî vexarin. Serxoş serxoş ji hevûdira gotin:" Em nikanin vî mexlûbîyeta ji bona delaxa Salîh wer ser xwe bêlên. Delax me pirtir avê veduxe û gava hakana here, em demekî kurt da hemû bi tîyanra qir dibin. Tiştê en herî rind ewe ku em delaxê hema zu bikujin."
Bi vî avayî gahuran pêşnûmanik ji ber xwe da anîn û birin: Sibê ku hîna tav derneketî bû, yêkek nav wan da ra bû û çû cem delaxê. Mêrik hinekî qatî wî kir, dûra kevana xwe der xist û tîrîk da ser û havit delaxê. Tîr qirikê ket û delax ji êşan ra bi dengekî bilind quriya. Hema mêrikekî din hat û bi şûrê xwe qorê delaxê xist û kir dû kerî. Delax ser sêrî erdê ket û dîsa jî xwe hêla tormika xwe da dikşand ku wî qorî bike. Xwîn ji qirika delaxê wek ava kaniyê davit. Carkîda gahurekî din hat û serê delaxê ser jê kir. Gava tormik dî ku diya wî miriya çirp û bazda çû ser çîyayekî. Ser şaxê çîyayê sikiniya û dû delaxê quriya. Lêbelê delax li ser erdê direj bû û qe xwe nedileqand. Xwîn ji hustî dilopiya ser erdê. Gahur hîna jî têr nexwarûn û wek dînan hakana diqerîyan:"Ey Salîh were û bibîne. Me delaxa te kuşt. Hadê zu here û cezayê ku te em tim û tim pê ditirsand bîne. Em vika ser te disekinin. Here tev Xwedê xwe qise bike û ji mera wî cezayê bîne..."
Gava Hz. Salîh delaxa mirî dît, gîriya û got:" Xwedê vî milleta sedî da sed tune dike. Wan tiþştekî pirr nebaş kir.Va çiqas bêîtaetîyek û nankorîyek mezin e?" Carkîda Xwedê got:" Salîh, mirovên biîman û baş tev xwe bigire û bajêr derkeve! Ez sê rojan şûva vî milleta tune dikim."
Hîna wî şevê jî gahur ji bona kuştina Hz. Salîh biryar dan.:" Em gerê hîna îşev jî cerdkî ser serê Salîh û malbata wî da bînin." Yêkî din jî pirs kir:" Lêbelê wê tayê heval û hogirê Salîh heyfa xwe ji me bigirin, em çi dikin?" Yekî din jî got:" Wê tayê em heval û hogirên wî ra dibêjin ku, me tiştek ji wî ne kirîye." Lêbelê Xwedê gotinên wan bîst û planên wan nav hev xist. Carkîda Xwedê erdhêjînik şand ser wan û sibê hemû dujminen Xwedê mirî hatin dîin. Tenê ji Hz. Salîh û misilmanan tiştek ne bû û tenê ewna xweş ma bûn.Gava Hz. Salîh tune bûna gelle xwe dît hakana got:" Ax gellê min, min xebera û daxwestina Mîrê xwe ji we ra anî û min riya rast ji we ra nîşan da, lêbelê hûn şîretgerên baş hez nakin."
Bi vî avayî misilman û Hz.Salîh bajarê bêmirov terk kirin û çûn. Say ke ku hemû tişt bi yêk zimanekî va qeziya digotin:" Xwedê dawiya mirovên bêîman hakana dike!"
Famîleya kinfan, famîleya axûya segan, famîleya kûçikkujan (Apocynaceae) famîleyeke riwekan e, di koma kulîlktehlan (Gentianales) de cih digire. Li ser riwekên kulîlkdar tê hejmartin.
Hin cinsên vê malbatê dar, hin devî, hin jî giha ne. Hin endamên komê li cihên avhewaya wê tropîkal, nîvtropîkal e, cihwarbûyî ne. Pirraniya riwekên vê malbatê avzê didin der. Gelekên wê jî axûdar in, bijehr in. 5 binekom, 380-424 cins (celeb), dora 1500 jî endamên, ango cureyên vê famîleyê hene.
Sîstematîka famîleyê.
Cara pêşîn sala 1789'ê ev famîle ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve bi navê „Apocineae“ hatiye ravekirin û navandin.
Hûd bi gelê Ad, berhevoka minyatûran, Dîroka pêxemberan
Hûd di Îslamê de yek ji pêxemberan e. Di Qur'anê de navê sûreta 11emîn ji Hûd e.
Çîroka Hûd li gora ola Îslam ê.
Pistî ku avê xwe hêdî hêdî şunda vekişand, Dinya dîsa ket şiklê xwe yê berê. Hemû eşîrên mîrovan ku, yê li ser hemû derên erdê belav bûn, dîsa gund û bajar çê kirin, rezê tiriyan û baxçeyê mezin ku yê tê da sêv, hermî, alinçe û hemû mêwe hebûn, danîn.
Ev çîrok, qala eşîrekî, ku wî demê li başurê Yêmen ê dijiya, dike. Navê wî eşîrê Ad bû. Deşta ku, wana tê da dijiyan, tijî qum û kevir bû. Lêbelê ava vexarinê têra xwe hebû, ji ber ku li wê ji gellekî cîhan pirtir baran dibariya. Bi vî awayî ew dera li ser erdê cihekî pir pîroz û xweş bû. Gelê Ad gelekî zîrek bû û tim û tim kar dikir. Bi destê wan bexçe û bostan hêşin dibûn, herwekî parçeyekî cennetê bû. Hêdî hêdî bi baxçe û zeviyên wan ê berdan welatê wan hê mezin bû û mîrovên gelê Ad gelekî dewlemend bûn. Malê wan ser sitûnên mermer û zêrîn hatibûn çêkirin û dora wan bexçê mezin û rêyên fireh û rind hebûn. Wî demê bajarê gelê Ad li ser dinê cihê herî delal û mezin bû. Navê bajêr jî Iram bû. Mîrovên bajarê Iram ê pir gir û xurt û gellekî jî dewlemend bûn. Gelê Iramê dora bajarê xwe bi sûrek dirêj û mezin dorpêç kiribûn. Dartraşên Iramê jî bi gora wî demê çek û rextên pirr baş çê dikirin. Lêbelê gelê Ad ji bo hêz û dewlemendiya xwe roj bi roj hê bêhtir qurre dibûn û ser xwe re diçûn. Wana nebaş û bi dujminî li xelkê din mêze dikirin. Wana pê mîrovên ku ji welatê wan nebûn yarî dikirin û ji wana ra cêr dikirin. Dewlemendiya wan ew kwîr û neheq dikirin; jiyîna wan hê diçû hê dûr bêsinc dibû. Wana ewqas pêşta çûn ku îşaretên ser riyan çep dikirin, ku rêwiyên biyanî di çolêda rêya xwe şaş bikin. Dura jî pê rêwiyan dikeniyan, li wana dixistin û tiştê wan didiziyan. Vê yekê pir kêfa wan dianî.
Rojekî ramanek hat bîra wan, ku ji xwe ra bi keviran putan çê bikin. Ji wana ra li navenda bajêr şûnek rind çê kirin, danîn ser û secde kirin." Vana xwedê mene". Mîrovên Iramê bi zûva bîr kirun ku, gelê Hz. Nuh ji bona van putanan hatibûn qedexe kirin. Wana jî sindorên, ku Xwedê danîbûn, zûva li paşxwe xiştibûn. Bi vî awayî dem hatibû, ku Xwedê ji gelê Ad ra jî pêxamberekî bişine. Xwedê xwest ku bi devê Hz. Hûd bi wana ra biaxive, ku bila ewana hişê xwe bînin serê xwe. Dibe ku dev ji putan ber bidin û ji bona gunhên xwe ji Xwedê bexişandinê bixwazin. Dibe ku rojek were û gelê Ad dîsa were ser riya rast.
Rojekî Pêxember Hud gelê xwe li dor xwe kom kir û ji wana ra got:" Ey mîrovên xûrt û dewlemend yê bajarê Iramê, ez pêxemberê Xwedê me. Gotinên min gûhdarî bikin, ez ji we tiştekî din naxwezim. Xwedê min ji bona karên min pîroz dike. Ew serokê alemêye û ji wî bêhtir Yezdanek tune." Mîrovê Iramê gelekî şaş bûn. Va mêrika çi dixwest ji wanan ra neqil bike? Yêkî jê pirs kir:"Tu ji me çi dixwazî? Bi eşkereyî qise bike ! " Hz. Hûd bersiv da:" ji Xwedê bitirsin ku ew tenê rast e û yek e. Hê ji perestina putan xwe bigûharînin!" li ser vî gotinê wana xwînsar bûn û qêrîyan:" Te ji bona vî gotinê em anîn vira? Tu jî mîna me mîrovekî bi xwîn û goştî. Ji bona çi Xwedêyek ewqas bi qudret were nav me da te bişine ku tu me hişyar bikî? Bi rastî pêwîste em dest ji putên xwe bernedin, ji ber ku kal û pîrên me pir sûd ji wan girtine. Ji bona vî yekî bav û kalên me çi kirine, em jî wer dikin. "
Hz. Hûd bersivek gelekî jev da wana:" Hun ji bona çi naxwazin min hu bikin? Xwedê ez şandim, ku bila dîsa edadmendî û dilovanî bikeve nav we û bila hûn li mîrovên ku ji we lawaztirin nexinin û ji wana ra çêr nekin û bila hûn dîsa rêwiyan bi îşaretên aliyê çepê nexapînin û tiştên wan nedizin, bila hûn ji îro şunva ji putên ku we bi kevir û daran çê kirîye, secde nekin. Çi nebaşî ji va gotinên min heye?"
Lêbelê wana dîsa wek berê serhişk man û nedixwestin ji Hz. Hûd bawer bikin: "Hûd, tu mîrovekî bi lanet î. Tu derewînî û tenê dixwazî me bibî ser rêya xwe ya nerast. Gava tu pexemberê Xwedê yî û çawa ku tu dibejî ew ewqas biqudrete, wê demê ji me ra behitekî nişande, ku em ji te bi hêsanî bawer bikin. An jî putên me ceza dane te û tu niha dixwazî heyfa xwe ji wana bigirî û bi vî awayî Xwedê yek din bi me didî qebulkirin. Ji me dûr bikeve, tu gotinên fişarde dikî, tu hatî lanet kirinê. » Dilê Hz. Hûd gellekî firiya û bi kelûgîrî ji wana ra got: » Bê şik Xwedê govanê min e: Hemû tiştên, ku min ji we ra got rast e. Lêbelê hun pir rikdarin û naxwazin bawer bikin. Daxwaziya min ew e ku, hûn putên ku, ji we ra ne xêra xwe ne jî xirabiya xwe hene, ji bo hemû deman berbidin. Hûn qey aqil nakin? We va putanan bi destê xwe çêkirine, ew çi karin min lanet bikin? Du min werin û şîretên min gûhdarî bikin. Lêbelê hûn dîsa jî venegerin ser riya rast, ez ditirsim ku, Xwedê cezayek mezin bide we. Bahozek mezin we û hemû tiştên we çê kirîye tune dike." Gava gelê Ad van gotinan bihîstin, hê nikaribûn hêrsa xwe bigirin û qêriyan ser Pêxember:" Ha, tu dixwazî me hereşe bikî? Kê ewqas xurte û dikare me têk bibe? Ey Hûd tu dînî, hetanî îro kesek pê me nekaniya û îro şûnve jî kesek bê me nikare. Hemû gelê û eşîrên din ji me ditirsin."
Dîsa jî Hz. Hûd ji wana ra got:" Ey miletê min, ew Xwedê ku, we hemû afirandîye ji we hemûyan pir pir xurttir e. Ji bo dewlemendî û hêza xwe jî pêwîste hûn ji Xwedê ra şukir bikin. Gava Xwedê bixwaze cezayek bîde we, hema dide we û kesek nikare pêşiya wî bigirî." Piştî vî gotina hanê, sebra gelê Ad nema û hemû qêriyan ser Hz. Hûd:"Zû ji vira here û ji Xwedê yê xwe ra bibêje, ku bila ji me ra bahoz û cezayên xwe bişîne. Wê tayê em dibînin Xwedê yê te çiqas xurt e. Li ser baweriya me mesekine, pêwîste em qet bi te bawer nekin. Ji cem me here û cezayên ku, te ji me ra got, bîne. Em li vira bipirskerî li benda te disekinin." Wê gavê Hz. Hûd hu kir ku, mîrov nikare bi vî gelê re biaxive. Hemû hewl û kar berbayî bû. Va gela bê şukir û qure û. Ji bona hemû dewlemendiyên, ku Xwedê dabû wana, wan jî ji putan ra şukir dikirin. Karakter û jiyîna wan hemûyan nebaşû. Poşmanî û dilnizmî ti caran nedihat bîra wan. Belê, wana bawer dikir, ku dewlemendî û xurt bûna wan bêdawî ye. Gelekî mîna gellê Ad ewqas neheq û qure bi şik cezayekî mezin heq kiribû. Lewma Hz. Hûd çû ser çokan û ji Xwedê ra ji bo cezayê ku, wî soz da bû, dua kir.
Xwedê duayên Pêxemberê xwe qebûl kir. Ji wî rojê şunda Xwedê qe çilkek şilî neşand ser welatê gelê Ad. Hişkahîyek erjeng hat ser wan û hemû dar, zevî û baxçe hişk bûn û heywan ji birçiyan mirin. Gelê Iramê hettanî îro tiştekî hakana nedî bûn û se vîna gellekî şaş bûn. Gava rewşa wan hê çû hê nebaş bû, ewna ji ber birçîbûn û tîbûnê ketin bêhêvîtiyê û çûn ser çokan. Lêbelê dîsa jî ne ji ber Xwedê ku wan ef bike, wana ji putan ra bidil dua dikirin, ku şiliyê ji wana ra bişînin. Hz. Hûd xwest ku, cara dawiyê dîsa firsendekî bide wan, dibe ku bêhêvîtiya ew tê da ne, hişê wana tîne serê wana:" Destên xwe ji pût û rewşên xwe yên nebaş bikşînin. Tiştên baş bikin û mîrovan nexapînin. Belkî wê demê Xwedê ji we ra xêrxwaz dibe û şiliyê dişîne, ku bila rojên we yê dewlemend û xweş yê berê dîsa werin."
Lêbelê gellê Ad biînyat vê bersiva da:" De wê da! Êdî tu qey ji cem me narî? Ger Xwedê te heye, here ji wîra bibêje ku, çidike bila bike. Em ji wî natirsin." piştî vî bersivê, Xwedê, ji bona tune bûna vî bajarê, biryar da. Wî ewrên mezin û reş şand ser bajêr. Hemû gelê Iramê bi keyf û xweşî kom bûn û bi hêvî mêzeyê jor kirin û gotin:" Zu werin û mêzekin, putên me lava û duayên me qebûl kirin û ji me ra ewrên şiliyê şandin! Belê, putên me, ji me pir hez dikin û gunê xwe bi me anîn. Di demekî kurt da em dîsa wek berê xurt û dewlemend dibin. Rezên me dîsa wek berê guşiyên tiriyan digrin û baxçeyên me dîsa mîna berê rewnaq dibin. şikir ji putan ra, em xilas bûn!"
Ji eşq û kêfan ra, hinek çûn zeviyan û genimê xwe ajotin. Lêbelê Hz. Hûd ra gotinên nebaş digotin û ser xwera diçun, ser wî dikeniyan û bi hevûdûn re yarî dikirin: » Ey Hûd, afat û tofanên Xwedê yê te yî mezin li ku man? Te dît me çikas baş kir, ku em di riya ola bav û kalên xwe da çûn ? Putên me em bîhîstin ey Hûd ê dîn. Çavê xwe rind veke û mêzeke, van ewranan ji me ra felaketê nayînin, ey Hûd, ji mera şiliyê tînin, şiliyê! Duvra jî mîna dînan li dora putên xwe govend girtin û stran gotin. Lêbelê ji nişkave bahozekî erjeng hat. Wîna bahakî wer hişk anî ku, nav çend deqeyan da, hundirê bajarê Îramê çi hebû miriya. Serma kî mezin hemû dest û lingên mîrovan tevizand û jêkir. Bahoza Xwedê stûnên mezin, ku bi mermeran hatîbûn çêkirin û diwarê dor bajêr mîna daran di kokêda rakir. Hemû mal û warên wan helşiyan û gelek mîrov di binda man û di qêriyan. Xwedê qe derek zexm nehişt. Binî anî ser û serî anî binî û tev li nav hev xist. Mîrov bi tirsekî mezin baz didan û nizanibûn ku bi kîjan aliyê da herin.
Bahoz heft rojan û heyşt şevan berdevam kir û di bajêr da hemu jiyîn tune kir. Dawiyê bajarê Îramê bû wek erdê. Lêbelê tenê kesek xilas bû û qet zerarek nedî: Hz. Hûd. Ew wî rojê mezintiya Xwedê û tunebûna milletekî lê govan bû. Va milleta, ku gelekî xurt û qure û bi hêza Xwedê di demekî kurt da hat tune kirinê. Wana bi xwe dûjminê xwe bûn, ji ber ku wan ji Xwedê bawer nekirin. Bi vî awayî wan ceza û tunebûn heq kirin, tiştekî din ji bo wan bi kêr nedihat. Gelên mîna gellê Ad, dijminê Xwedê ne û bê şik Xwedê ji hemû dûjminên xwe mezintir û xûrttir e.
Cinsê leqatên aviyan (herwiha famîleya leqatên aviyan), cinsê simbilên aviyan, cinsê zîpzîpeyan "(Aponogeton)" ji desteya Alismatales, navê cinseke riwekan e. Ji ber ku di di famîleya xwe de, wekî cins, bi tenê ye, navê xwe dide famîleyê jî.
Di gelek zimanan de, ji ber ku ev navê cinsekê ye, jê re dibêjin cinsê leqatên aviyan. Di desteya Alismatales de wekî sinbil, zîpzîpe tenê ev malbat heye. 43-48 (an jî 47-55) endamên vê cinsê hene. Li herêmên tropîk û subtropîk digihên. Bi taybeti li başûrê Afrîkayê û girava Madagaskarê tê dîtin. Li Asya, Awistraliya jî ne pirr kêm e.
Hin endamên vê cinsê di masîdankan (akvaryûm) tên bikaranîn, masîdankan dixemilînin. Li hin welatan ji bo masîdankan tên çandin. Ji ava şîrîn hez dikin. Ango ne li peravên deryayan, li aviyan digihên.
Sîstematîk.
Cara pêşîn sala 1782'yê bi pirtûka xwe "Supplementum Plantarum",ji aliyê Carl von Linné yê ciwan ev cins (herwiha famîle) terîf kiriye, jê re "Urirandra Thouars ex Mirb" gotiye. Navê niha
Aponogetonaceae sala 1856'ê Jules Émile Planchon di"Botanical Magazine" de bikaraniye.
Famîleya ebreşûmiyan, ebreşûmiyan "(Asclepiadoideae)," ji binekomeke famîleya kinfan (Apocynaceae) re dibêjin. Riwekên navdar ên vê famîleyê cureyên kulîlka berate (Amorphophallus titanum) ên wekî stapelia, hoodia, huernia û Orbea ne ku kulîlkên wan wekî berateyan bêhn didin.
Berê sala 1797 famîleya Asclepiadaceae ji aliyê Moritz Balthasar Borckhausen ve di ferhenga bi navê "Botanisches Wörterbuch - Ferhenga botanîk", c. 1, r. 31'ê de wekî famîleyeke serbixwe hatiye ravekirin. Lê lêkolînên molekulerbiyolojîk da aşkerakirin gelek dişibe famîleya kinfan. Niha hin riweknas wekî famîleyeke serbixe, hin jî wekî binekoma famileya kinfan terîf dikin.
Famîleya Asclepiadoideae ji 4 şax, 12 binekoman pêk tê. 172 riwek endamên vê malbatê ne. Li di hin xebatan de hejmara cinsan zêdetirî 300 û endamên wê jî nêzîkî 3000'î hatine tomarkirin. Tevlîhevî ji hevpariyên bi famîleya kinfan tê.
Sosina înka, berfiya înka, zembeqa înka ("Alstroemeria") navê cinsekê riwekan ê famîleya sosinên înka ("Alstroemeriaceae") ye. Ji aliyê Carl von Linné ve bo xatirê riweknasê swêdî Claes Alströmer (1736–1794) bi navê "Alstroemeria" hatiye navdandin. 40 heya 65 endamên vê riwekê hene.
Ji welatên înkayan belav bûye. Beriya ku parzemîna Amerîkayê bê vedîtin, li Amerîkayê wekî înka û maya gelek şarezayî pêş ketibûn. "Alstroemeria" riwekeke pirrsalane ye ku demsalane (werzane) hêşîn e. Ji bo cinsê xwe berdewam bike, kokên xwe zêde dike. Li welatê înkayan ê Perûyê gelek tê dîtin. Hin celebên wê jî tên xwarin.
Axûçan yek ji ocaxên qizilbaşî yên Dêrsimê ye. Navenda Axûçanan li Bargînî, gundekî Xozatê ye, belê wek ocax li warên kurdên qizilbaş, li Ezirganê, Mereşê, Semsûrê û Sêwasê jî belavbûne. Çar şaxên axûçanan hene: Murşît, Koca Seyîd, Kose Seyîd û Seyîd Mencik.
Efsaneya Axûçanê.
Tê gotin ku kalikê axûçanan yekê bi navê Mehmûd ê ku hemdemê Siltan Mecîd bû ye. Mehmûd xwe di nav gel de zana dide pejirandin û gelekî mirêdan li xwe dicivîne. Belê hinek ji kirinên wî aciz dibin û gilîye wî li ba Siltan Mecîd ê Osmanî dikin. Siltan Mecîd wî dibe Stenbolê û dixwaze wî bi jehrê (axû) bikuje. Belê gava ku siltan jehrê pê dide vexwarin, ew li vî tu karîgeriye nake. Ji ber wî yekî jê re bi romikî "axû îçen" yane "ê ku axûyê vedixwe" gotine. Herwiha "axûçan" di kurmancî de kakofoniya "axû îçen" e. Ev kerameta tesîreke mezin li ser siltan dike û siltan wî ef dike û bi dused hev zêran ve dişîne Dêrsimê.
Seyda Perînçek hunermendekî kurd e ku di sala 1978an de li Dêrika Mêrdînê hatiye dinyayê.
Seyda Perînçek di sala 1978an de li Dêrika Çiyayê Mazî ji dayik bûye û ji zarokatiya xwe pê ve bi hunerê re eleqedar e. Heta niha nêzî 800 helbest û kilamên wî hene.
Ew besteyên ku wî bi xwe afirandine bi saz û dengê xwe yê bêhempa pêşberî gel dike. Ji xeynî vê jî berdevkê navenda çanda Mêrdînê ye, li NÇMê mamostetiya muzîkê dike û perwerdehiya baxlemê dide.
Ev besteyên ku Seyda Perînçek bi xwe afirandine, tevî notayên wan, kiriye pirtûk. Niha pirtûka besteyên Seyda Perînçek di destê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de ye.
Kurdên Urdunê yek ji gelên kêmjimarî yên li Urdunê ne. Hejmara kurdan li Urdunê li dora 40 [https://krd.sputniknews.com/kurdistan/201702235506005-Kurden-Urdune-dirok-cand-utekiliyen-wan-bi-Kurdistane-re/] hezarî ye û paşnavê piraniya wan "kurdî ye" û yên hinekan li gorî navê eşîrên wan e.
Mirov dikare şopa hebûna kurdan li Levantê hetanî sedsala 12'mîn bikişîne. Gava ku xanedana Eyûbiyan hember Xaçperestan şerdikin, gelekî şervanên kurd jî di nava artêşên wan de hene. Hinek ji wan şervanan li vê herêmê dimînin, ziman û çanda Ereban de asîmîle dibin. Belaviya navên kurdî di topografiyê de Wadî el-Ekrad (newala [https://krd.sputniknews.com/kurdistan/201702235506005-Kurden-Urdune-dirok-cand-utekiliyen-wan-bi-Kurdistane-re/ kurdan]) îspata hebûneke kevn a kurdan li vê herêmê ye.
Belê pêşiyên kurdên ku îroyî li Urdunê dijîn ne ev in. Kal û pîrên wan mamûr û leşkerên osmaniyan bûne û piştê wezîfe bi malbatê xwe ve li Urdunê dimînîn. Niha pirraniya wan li paytexta vê dûgelê, li Ammanê dijîn, û tê zanîn ku cîvakî gelekî rind entegre yê cîvaka urdunî bûne. Di aliyê ziman de piraniya wan asîmîle bûne, kêm kes dikarin bi kurdî biaxivin.. Belê çalakiyên çandî ji 1960an vir de hene, çanda kurdî di nava malbatan de têye parastin. Piştî şerê Îraqê yê yekem jî gelekî kurd ji Başûrê Kurdistanê penaberê Urdûnê bûne.
Urdun
Şeqaqî yek ji êlên esilkurd, ên azerîaxiv e. Ev êl a ku aliye olê de şiî ye, niha li hemû cografiya azerîaxiv a li Îranê belavbûye. Herwiha li Filistîn jî malbateke bi navê Şeqaq heye, mumkun e ku pewêndiya wan bi vê êlê re hebe.
Gorê Ensîklopediya Îslamê ev êl ji Finikê an jî ji qezaya Kilîsê koçberê rojhilata Gola Wirmê bûye. Şeqaq an Şeqak di kurdî de navê "heywaneke ku di lingê xwe ve seqet" e. Mînorsky diyar dike ku ev êl di dema Baraniyan (Aqkoyinlî) de barê Transqefqasyayê kiriye. Ji xwe ji navê tayifên wan jî belû ye ku ev êleke kurdan a qizilbaş bû ye: Palûkan, Goran, Zaferan, Şatran hemû navên êl û eşîrên kurdan in. Di dokumentên rusan ên serê sedsala 19'mîn ev êl derbas dibe. Gorî J. Morier serjimara Şeqaqan li Erdebîl, Xalxal û Zenganê di 1814'an de 50.000 mal bû. Hin şaxên vanan jî bi eşîrên kurdan ve li Xorasanê hatine bicîhkirin. Şeqaqî bi taybetî di dema Zendiyan de yek ji êlên bihêz bûn. Mîrê Serabê Elî Xanê Şeqaqî xwedî rutbekî artêşiya giring bûye. Kurê wî Sadiq Xanê Şeqaqî mîrê Serabê ji aliye Qeceran ve hatiye kuştin.
Lîsteya eşîrên êzidiyan li Başûrê Kurdistanê
Eşîrên Êzîdî Li Şingal.
Eşîrên êzîdî yên li herêma Şingalê li du bendên menşeyî belavdibin. Vana Xorkan û Cûwanan in.
Elfubêy tacîkî elfubêyekî kîrîlîye ke bo nûsînî zimanî tacîkî kellkî lêwerdegîrê. Em elfubêye le 35 pît pêkhatuwe.
tacîkî
Jêrenot: (K) = Kurmancîaxiv, (Z) = Kirmanckîaxiv, (K/Z) an jî (Z/K) herdû zaravayê jî tênê axavtin.
Qurêşan.
Li bakûr û rojhilatê Dêrsimê (Aşqele, Baybûrd, Çat, Tercan, Redki)
Koçgirî.
Ji warê vê êle re yê ku li rojhilatê Sêwasê û rojava û bakurê Ezirganê dikeve, bi kenvneşopî Koçgirî têye gotin. Bixwe îda dikin ku şaxeke êla Şêxhesenan in. (K)
Şêxhesenan.
Ev êl ya eşîrên rojavayê Dêrsimê ye.
Eşîr.
Ligel êla Şêxhesenan a Dêrsima Rojava, van eşîrên jêrê, yên ku xwe wek « dêrsimiyên binkî » (yerlî) dizanin, heta sedsala 18emîn êleke bi navê "Dêsiman" pêk anîne. Belê ev êl di sedsala 19emîn de li çend hev êlên piçûk belav bû ye: Wana Kûzûçan, Qurêşan, Çarekan, Pîlvank û Xormekan bû ne, yên ku di pêşketina sedsal a piştî de rêxistina xwe ya cîvakî de karakter û saziyên eşîrî girtine.
Famîleya begonyayan, famîleya pelvajiyan "(Begoniaceae)" navê malbateke riwekan e, di desteya kundiriyan (kundirkî) (Cucurbitales) de cih digire. Tenê cinsekê vê malbatê ku 1400 heya 1500 endamê wê hene Hillebrandia sandwicensis aîdê cinsê begonyayê nînê. Pirraniya endamên vê famîleyê ji yek cinsekê (cinsa Begonyayê) ne. Hin celebên begonyayê tên xwarin.
Kulîlka begonya bo baxçevaniyê tê çandin. Li Kurdistanê jî tê dîtin lê ev famîle ji avhewaya tropîkal hez dike. Li başûrê parzemîna Amerîkayê cihwar e. Famîleya "Begoniaceae" sala 1820'ê ji aliyê Friedrich Graf von Berchtold û Jan Svatopluk Preslem bi navê "Begoniae" hatiye tomarkirin. Sala 1824'ê jî Carl Adolph Agardh navê "Begoniaceae" lê kiriye. Agardh di "Aphorismi Botanici" de hejmara endamên vê famîleyê 200 daye.
Bi qasî 1400 endamên vê famîleyê di 63 heya 66 koman de tên rêzkirin. Hillebrandia Oliv. cinsekê monotîpîk e.
Zimanî pallewîy eşkanî yan zimanî partî ke hendêk car "pallewîy bakûrî"şî pêdellên zimanî hozî part bû. Em zimane le serdemî împratorêtî eşkanîda, yanî le sallî 250y ber le zayîn û hatine ser karî eşkî yekem heta sallî 224î dway zayîn û ruxanî destellatî eşkanîyekan zimanî resmî buwe. Le dway pallewîy eşkanî, zimanî pallewîy sasanî cêgay em zimaney girtewe.
Zmanî pallewî eşkanî likêke le zimane hîndu-urûpayîyekan û ser be zimanekanî êranîy bakûrî rojawaye û legell zimanî kurdî yek binemallen.
pallewîy eşkanî
Famîleya kevotan, famîleya darşimşîran "(Buxaceae)" famîleyeke riwekan ji desteya "kevotiyan (kevotkî)", bi navekê din "desteya darşimşîriyan" "(Buxales)" e. Pên cins, bi qasî 70 endamên vê famîleyê hene. Li başûrê Spanya, navenda Ewropayê cihwar in. Li Kurdistanê jî tên dîtin.
Du şax, pênc cins, bi qasî 70 endamên famîleyê hene.
Famîleya genim û kurtîjan, famîleya genim, famîleya biqurfan "(Poaceae = Gramineae)" navê famîleyeke riwekan e ku li seranser erdê, di tevahiya rewşên avhewayê de endamên vê famîleyê kêm-zêde digihên. Di desteya genimiyan (genimkî) Poales de cih digire.
Çend ji endamên vê komê li Kurdistanê digihên, ne diyar e, lewra li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nehatiye kirin. Li parêzgeha Dîlok, Riha, Amedê, li deşta Mûşê û Rewanê çandiniya genim, ceh pêşketî ye.
Giyayên bi hazaran salan in, ji aliyê mirovan ve çandiniya wan tên kirin in. Genim, ceh, tarîgan (şilêl), baçîk (xamkêsan), riz (birinc), garis (gilgil) ûêd di vê malbatê de cih digirin ku bo mirov û ajalanên xurdemeniyên sereke ne. 650 cins û bi qasî 10.000 endamên vê komê hene. Ji vê famîleyê re "famîleya giyayên şîrîn ên mêrg û çîmenan" jî tê gotin.
"Commelinaceae" (famîleya "komelînayan"), famîleyeke riwekan ji desteya komelînayan (komelinakî) Commelinales e. Navê xwe ji riweknasên holandî Jan Commelin (1629–92) û Caspar Commelin (1667–1731) girtiye. Çend ji celebên vê famîleyê li Kurdistanê digihên ne diyar e.
Li cihên subtropîk û tropîk cihwar e. Çandiniya hin endamên vê malbatê tê kirin. Herwiha hinekên wan jî baxçeyan dixemilînin.
Famîleya tolikê "(Malvaceae)" navê famîleyeke riwekan e. Di desteya tolikiyan (tolikkî) (Malvales) de cih digire. 9 binekom, 243 celeb, 4.225 heya 4.300 endamên vê famîleyê hene. Li seranser erdê kêm-zêde tê dîtin.
Kakao û pembû jî ji vê komê ne ku çandiniya wan tê kirin. Gelek celebên vê famîleyê park û baxçeyan dixemilînin. Tolik li Kurdistanê hezkirî ye, di gelek xwarinên pêjgeha kurd de tê bikaranîn. Ji xeynî tolikê kîjan celebên vê famîleyê li Kurdistanê digihên, ne diyar e, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin.
Kurêşan yek ji êl û ocaxên Dêrsimê ye.
Ocax.
Vana her çiqas wek êl an eşîr bêne dîtin jî, ji ber ku serjimara wan gorî hemanan (ocaxên din) gelekî zêde ye, bi rastî yek ji ocaxên seyîdên qizilbaşan e. Bi taybetî eşîrên rojhilatê Dêrsimê bi piraniya xwe girêdayinê vê sulala mistîqî ne. Şaxên Qurêşan ên seyîd Aliyan, Qaziyan, Heman hwd. ne.
Papa Yûhena Pawlos II (jdb. - m.) ji sala 1978 heta 2005 papa bû.
Yûhena Pawlos II (anku, "Yûhena Pawlosê Duyem", bi latînî: "Joannes Paulus II") bi eslê xwe polonî ye û navê wî yê eslî Karol Józef Wojtyła ye. Ew sala 1920î li Polandê hatiye dinyayê. Wekî tradîsyon papayê katolîkan ji yekê îtalî dihat hilbijartin û ji sala 1522yê û vir ve ev kevneşopî dihate şopandin. Lê belê cara pêşiyê Karol Wojtylayê polonî di de wekî papa hat hilbijartin.
Papa Yûhena Pawlos II mirovekê gerxwaz bû û 104 caran çûye serdana welatên derve. Di dema desthilata YKSS'ya berê de wî gelek caran rexne li desthilata komunîstan digirt û piştgiriya opozîsyona Polondê dikir.
Papa Yûhena Pawlos II ku li gorî gelek bawermendên katolîk mezintirîn serokê dînî yê katolîkên cîhanê bûye di katjimêr 21.37î de mir.
Famîleya kokayan, famîleya kokaweran "(Erythroxylaceae)" famîleyeke riwekan, ji riwekên Malpighiales) e. Navdar û ya navê xwe daye vê famîleyê, koka (Erythroxylum coca) ye ku him di gastronomî, him jî tenduristiyê de tê bikaranîn.
Di nava riwekên Malpighiales de, Erythroxylaceae û Rhizophoraceae nêzîkên hev in. Ev famîle sala 1822'yê ji aliyê Karl Sigismund Kunth ve di "Nova Genera et Species Plantarum", çapa 4em, rûpel 175'ê de bi navê „Erythroxyleae“ hatibû tomarkirin.
Famîleya stêrawayan "(Schisandraceae)" navê famîleyeke riwekan e. Ji Srî Lankayê belav bûye. Li başûrê rojhilata Amerîkayê, Îndonêzya, Meksîkoyê cihwar e. Navdara vê famîleyê anixa stêrkî (Illicium verum) ye. Binavkirinên din ên vê famîleyê "Illiciaceae" (Berchtold & Presl.) û "Kadsuraceae" (Radogizky) ne.
Li Kurdistanê jî hin endamên vê famîleyê digihên lê ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nîne, kîjan in û navên wan ên latînî çine, ne diyar e.
Di famîleyê de sê celeban de, bi qasî 92 endam hene.
Azam Ali (bi farisî: ‏اعظم علی‎, "Azam Alî") stranbêjeke îranî ye ku di 1970î de li Tehranê (Îran) ji dayika xwe bûye û nuha li Kanadayê dijî.
Azam Alî li Tehranê paytexta Îranê ji dayik bû, lê bi çar saliya xwe malabata wê koçî Hindistanê bû. Lewra wê umrê xwe yê ciwantiyê li herêma Maharastra li bajarê Pancganî (Panchgani) derbas kir. Wê li wir dibistana xwe dît û piştî 11 salan qedand. Ji ber bandora çand û hunera zelal a hindî ew biryar dide ku piştî dibistana xwe ya bingehîn derbasî zaningehê bibe û beşa Muzîka Hindî bixwîne. Di çarçoveya pewerdehiya zaningehê de bala wê ya ji huner û ruhaniyetê her ku diçe meztir dibe. Lewra ew dixwaze bi alîkariya hunerê ji guhdarvanan re rêyek nîşan bide bo qezenckirinên manewî.
Şoreşa Îslamî ya Îranê jiyana wê û ya hemwelatên wê bi tevahî diguhêrîne. Êdî ew û malbata wê dizanin ku ewê nikaribin vegerin welatê xwe. Digel vê rastebîniyê dayika wê di sala 1985an de biryar dide ku tev malbatê koçî Kalîforniya (DYA) bikin. Di wê demê de Azam hê keçeke 15 salî ye. Ji vê rojê pê ve ew jiyana xwe diyarî hunerê dike û fêrî santûrê dibe, bo ku karibe xebatên xwe yên li ser muzîka farisî û hindî firehtir bike. Bi vî havî Azam, ya ku heta neha bi xwendina kilaman xwe dabû hunerê, êdî dest bi leystina enstrumanên çandî yên oryantal dike û bi alîkariya mamosteyê farisî Manoocher Sadeghi giraniyê dide santûrê. Mamoste Sadeghi 8 sal perwerdehiya santûrê dide Azam Alî, lê Azam êdî fehm dike ku ew nikare tenê bi rêya santûrê hemû hestên xwe bîne ziman.
Rojek di dema waneyê de mamoste cara ewil guhdarî dengê wê dike û wiha rastî potansiyela dengê Azam dibe. Sadeghi dixwaze ku bila Azam êdî girainyê bide dengê xwe jî. Bi pêşniyariya mamoste Sadeghi Azam hewl dide dengê xwe binase. Azam êdî perwerdehiya strankirinê distînê û wiha xwe di kilamgotina klasîk, hindî, farisî û Ewropaya Rojhilat xwe pêş dixe. Armanca Azam ev e ku bila mirov bi rêya stranan hemû sînorên ol, ziman, erdnigarî û siyasetê derbas bike û nêzî hev bibe, ji ber ku ew dengê mirovan weke enstrumaneke pîroz û xurt dibîne.
Aşî karwan, xwarineke herêma Soran e. Mirov dikare di bin sernivîsa arxavkê de rêz bike. Li Serhed û Dêrsimê jî arxavkên wiha bi pîvazê tên xwarin. Amadekirina wê hêsan e.
Pîvazan li rêşkerê bidin, berdin nava rûnbirêşkê. Heya zerayî pê ket, biqijilînin. Hêkan bêî ku biçelpînin, hûr bikin navê. Nan bipişirîninê. Li ser daxwazê dikarin, nan kerî jî bikin.
Simaq û xwêyê pê werbikin, bi germî bînin ser destexaneyê (sifre) û servîs bikin.
Singûsîr, singosîro xwarineke Botanê ye. Ji parxanê ango singê berxê tê amadekirin. Orjînal ev e, lê di demên dawiyê de bêhtir qelî tê bikaranîn.
Di badiyekê yan teştekê de av û simaqê tevlîhev bikin. Parxan an qeliyê berdin quşxaneyê û ava bi simaqê jî berdin serê, bikelînin.
Sîrê kutayî, xwê, îsota tûj (îsota pûlpelî, îsota sor) tevlî bikin. Bi hev re bi qasî nîv saetê bikelînin û bo servîsê bînin ser destexaneyê (sifre).
Famîleya bîberên reş "(Piperaceae)" famîleyeke riwekan, ji desteya bîbera reşiyan (filfilkiyan) Piperales e. Bi pênc cinsan, 3600 endamên vê famîleyê hene. Di hin tomarkirinan de hejmara cinsan 12 hatiye tomarkirin. Navdara vê malbatê bîbera reş e ku wekî biharbêhn tê bikaranîn.
Berê celebê "Peperomia" bi serê xwe wekî famîleyekê dihate binavkirin, famîleya Peperomiaceae (A.C.Smith). Niha ev celeb jî tevlî Piperaceae hatiye kirin. Famîleya Piperaceae sala 1792yê ji aliyê Paul Dietrich Giseke ve, di "Praelectiones in ordines naturales plantarum", r. 123 û 13ê hezîranê 1824ê ji aliyê Carl Adolf Agardh ve, di "Aphor. Bot.", r. 201yê de bi navê îro hatiye binavkirin.
Famîleya şêfeletan, famîleya gepariyan, famîleya keweran "(Capparaceae)" ji riwekên pelxaçiyan (Brassicales) famîleyeke riwekan e. Gupik û pelên kulîlka kewerê "(geparî, kevirî, şêfelet, kepere)" tê xwarin jî.
Li devedora Deryaya Navîn cihwar e. Li Kurdistanê jî tê dîtin. Salê 10.000 ton biharbêhna vê giyayê tê hilberîn û firotin. Famîleya Capparaceae xwedî 16 heya 29 celeb, 480 heya 650 endaman e.
Mihemed Şêxo (jdb. 1948 − m. 9ê adarê|) hunermendekî kurd bû.
Hunermendê kurd ê navdar Mihemed Şêxo di sala 1948an de li Başûrê Rojavayê welat, li gundê Gîrbanîna Qamişloyê tê dinê. Navê wî yê rastî Mihemed Salih Şêxmûs e. Di zarokatiya wî de malbata wî koçberî dibe û li gundê Xecokê bi cîh dibe. Li vir mirêbetiyê dike. Şêxo mezinê yanzdeh bira ye. Di sala 1959an de dest bi xwendinê dike, lê sê sal şûnda dest ji dibistanê ber didê. Di salên xwe yê dibistanê da Mihemed Şêxo gelek hunermendên kurd nas dike. Ji bandora wan nêzikî muzîkê dibe û di sala 1969an de dest bi dengbêjîtiyê dike. Ew salên xwe yên di navbera 1969 û 1972yan li Libnanê ji bo xizmeta hunerê xerc dike û li Bêrûtê du sal dersên muzîkê distînê. Di sala 1972an de bi hinek hevalên ji xwe rê bi navê Koma Serkeftin komek mûzîkê saz dike. Mihemed Şêxo 1973an de derbasî Başûrê Kurdistanê dibe û li wir mîna hozan û şervanan kar dike, têkiliyê xwe bi hunermendê kurdên ên din rê saz dike. Paşê diçe Şamê, li wir kaseta xwe ya bi navê "Ay Gewrê" derdixe. Lê li wir dewleta Sûriyê Mihemed Şêxo rihêt nehêlê û gelek caran tê binçav kirin. Li ser wê yekê carek dîn berê xwe da Îraqê û di nav refên pêşmergeyan de cîhê xwe digre. Bi têkçûna serhildana ji Başûr rê ew derbasî Rojhilat dibe û wekû tê gotin li vir jî çûye Bajarê Gonbed Kavûs a Îranê. li Îranê kasetekê tomar dike. Li Rojhilatê Kurdistanê ji bilî karê xweyê muzîkê çend sala mamostetiyê jî dike. Demek şunda rejîma Îran ê jî Şêxo wek dijberê rejimê dihesibîne û derheqê wî da biryara binçavkirinê digre. Ji ber wê yekê Mihemed Şêxo piştî 11 salan carek din berê xwe didê Sûriyê û li wir bi hezkirineke mezin tê pêşwazîkirin. Dewleta Sûriyê ji têkiliya Mihemed Şêxo û gelê kurd aciz dibe û wî digrê, davêjê zindanê. Lê ev biryar jî dengê Şêxo nade birîn. Ew kilamên xwêyê herî baş li heps û zindanan de dibêje û di kilam û stranên xwe de derd û kulên gelê xwe û daxwaz û baweriyên wan bi hunermendiyek bilind tîne ziman. Hunermend di sala 1983yan de vedigere Qamişloyê û heta sala 1988an de gelek berheman diafirîne.
Mihemed Şêxo di 9ê adara 1989an de çû li ser mafeya xwe. Li Qamişlokê ji aliyê 70.000 kesî bêr bi rêwîtiya xwe ya dawî hat rêkirin.
Bandora Mihemed Şêxo li ser Muzîka Kurdî.
Mihemed Şêxo bi stran, stîl û awazên xwe kartêkirineke mezin li muzîka kurdî kir û gelek stranên wî ji aliyê gelek stranbêjên kurd hatin şîrovekirin û gotin. Bi deng û awazên xwe, kilam û stranên xwe jiyan û hunera gelê kurd dewlemend kir. Mihemed Şêxo bi giştî 14 kasêt amade kirin û pêşkeşî gelê kurd kir. Berhemên wî li hemû parçeyên Kurdistanê hatin belavkirin. Mihemed Şêxo ku yek ji strana wî ya herî bi nav û deng "Ay lê Gulê" ye, gelek stranên din yên nas û hezkirî bi deng û awazê xwe xist guh û devê guhdaran. Piştî mirina hunermendê mezin, kasetên wî li gelek cihan ji nû ve hatin derxistin û bi vî awayî bêmiriniya wî xwe nîşan da.
Serhad Bapîr wênesaz û grafîkçêkerekî kurd e.
Di sala 1964'an da li Bakûrê Kurdistanê, li bajarê Tetwanê hate dinê. Hê ji dibistana navîn beşdarê têkoşîna rizgarîxwaz a netewî ya gelê Kurd bû. Ji ber beşdarbûna vê têkoşîna polîtîk, di sala 1983'yan da serê wî bi cunta Tirka ya wê demê ra kete belayê, lê geriyan.
Di sala 1984'an da, wek penaberekî polîtîk, derbasê Yewnanîstanê bû. Ji sala 1987 heta 1992'yan beşa Wêne û Hunerên Pratîk a Akademiya Hunerên Ciwan a Zanîngeha Arîstotelîs a Thessalonîkî xwend. Di beşa wêna da li atolyên Prof. Vangelîs Dîmîreas û Dîmîtrîs Kondosda dersan girt. Ji bo xwendina xwe ya hunerî ya zanîngehê, di navbera salên 1985 û 1992'an da ji Enstîtuya Kurdî ya Parîsê burs stend. Di navbera salên 2001 û 2007'an da, dı Beşa Grafikê ya heman zanîngehê da, li atoliya Prof. Ksenefon Sahînîs da xwend.
Ji sala 1995 a heta 1997'an li Navenda Çandî ya Stavrupolîs a Thessalonîkî wek mamostê resim xebitî. Ji sala 1997'an û vir va di dibistana navîn da kar dike. Ji sala 1993'an vir va endamê Komela Hunermendên Nîgarkarî ya Bakûrê Yewnanistanê (K.H.N.B.Y.), ji sala 1994'an pê va jî endamê Yekîtiya Hunerên Nîgarî ya Yewnanistanê (Y.H.N.Y.) ye û jı sala 2005'an pêva endamê Yekîtiya Grafîkçêkerên Yewnan (Y.G.Y.) e.
Ji sala 1985'an vir va li Thessalonîkî dijî.
Berhemên wî, di Galeriya Şîrketa Perwerdeyî ya Makedonî (Ş.P.M.), di nav civanbenda (Kolleksîyon) “TEXNÎ” Şîrketa Makedonî ya Hunerî Şaxê bajarê Kîlkîs, civanbenda Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, civanbenda kovara Nûdemê li Swedê, civanbenda Sotîrîs Tsukalîs û dî nav cîvanbendên gelek kesên dîn da hene.
Zelal Gökçe11 stranbêjeka kurd e.
Wê di 'Pera Güzel Sanatlar' (Hunerên Zelal ên Pera) de ji aliyê hunermenda operayê Marsel Adamadze ve perwerdehiya şam stend. Piştrev derbasî Konservatuara Muzika Tirk a Dewletê ya İ.T.Ü.'yê bû û digel perwerdehiya dengê beşa Muzika Gel a Tirk qedand.
Kariyera muzîkî.
Bû endama Koma Azad û di xebatên albuma dûwemîn ya komê 'Bihûşta min' de cih girt. Wê di albumên bi navê 'Şahiya Stranan 1 & 2' de kilamên gelêrî yên ' Ax lê Nûrê', 'Dera sorê' û 'Zara' xwend. Piştrev di koma Asmîn de weke solîst cih girt û digel komê tevlî festîval û konserên li derveyî û hundirî welat bû.
Herwiha, wê di albuma 'Homegrown Istanbul Volume 1' de strana 'Dilo' û di albuma 'On Dilde On Şarkı' (Bi deh zimanan deh kilam) de jî strana 'Qumrikê' xwend. Wê ji bo telenovelaya tirk a bi navê 'Seher Vakti' kilama 'Seher Vakti' strî. Li Îtalyayê di çarçoveya projeja 'Giriyên Jinan' de tevlî Festîvala Carovana bû. Di çarçoveya projeya Dîwana Dubeytî de ji bo helbestên Baba Tahîrê Uryan kilaman amade kir û di gelek konserên komê de çû ser dikê.
Albûma wê ya yekemîn: Solîn.
Yekemîn albûma hunermendê ya bi navê Solîn di gulana 2012'an de ji aliyê Kom Mûzîkê ve hat weşandin. Albûm rêbaza jiyanê, destan, klam, lorîn û evînên li Mezopotamya û Anatolyayê vedibêje û ji 11 berhemên hilbijartî pêk tê. Taybetiyeke albûmê ev e ku stranên bi zaravayên Kurdî (Kurmancî, Soranî û Kelhûrî) û stranên bi Ermenî û yek jî bi Tirkî tê de cih digirin.
Kariyera televîzyonê.
Wê ji bo IMC TV xebat kir û digel Burcu Yankin, Feryal Öney û Özlem Taner amadekarî û pêşkêşkeriya bernameya 'Kadinlarin dilinden' (Ji zimanê jinan) kir. Wê di belgefîlma alman a muzîkê ya bi navê 'Türkei - Die Kinder der Sonne' (Tirkiye - Zarokên rojê) de weke karaktereka sereke cih girt. Belgefîlm ji aliyê kanala alman SWR (Südwestrundfu amadekirin.
Bêrîvan Arîn (jdb. 1981, Xelfetî, Riha) stranbêjeke kurd e.
Bêrîvan di sala 1981ê de li navçeya Xelfetî (Riha) jidayikbû. Bi 13 saliya xwe digel malbata xwe koçberiya Swîsreyê dike û perwerdehiya xwe li wir diqedîne. Ji zarokatiya xwe pê ve dildariya wê ya herî mezin muzîk e, lewra di salên lîseyê de bala xwe dide muzîkê.
Wê ji sala 2000'an heta sala 2004'an solîstiya "Koma Arîn" kir û digel komê di sala 2003'an de albûmek bi navê "Bengiya Rojê" derxist. Dii albûmê de çend awazên Bêrîvanê jî – wek "Berfîn" û "Bêrîvanê" - cih digirin. Piştî belawbûna koma "Arînê" ya di sala 2004'an de wê li ser navê xwe bi muzîkê berdewam kir.
Di sala 2006'an de hunermendê tirk Mehmet Ali Demren ("Mali") bi wê re duetek kişand: navê stranê "Kürdüm" (« Kurda min ») e û li ser evîndariya lawekî tirk û keçeka kurd yên ku evîna wan ji aliyê malbatên her duyan ve tê qedexekirin hatiye nivîsandin. Strana "Kürdüm" di albûma "Mali" ya bi navê "Işte böyle" (« Fermo, wiha ») de cih digire.
Bêrîvan car caran tevli bernameyên çandî yên kanalên kurd dibe û di sala 2009'an de cara ewil hunera xwe li welêt (Amed, Şirnex, Wan, Sêrt û Riha) pêşkêşî guhdarvanan dike. Di sala 2010'an de ew klîpa xwe ya ewil ya bi navê "Gazinc" dide kişandin. Ev stran ji aliyê hozan Dîno ve hatiye nîvîsandin. Bêrîvan di sala 2011'an de ji bo stranên "Berfîn", "Cano" û "Zeyno" - "Zêriyê" klîban dikişîne. Taybetiya van sê klîban ev e ku, her sê li welatê wê Xelfetî hatiye kişandin û dîmenên hêja yên xweza û dîroka Xelfetî dike mijar.
Famîleya zegerekan, famîleya bezerekan, famîleya kitanan "(Linaceae)" famîleyeke riwekan e. 10 heya 16 celeb û 290 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê jî digihên.
Navên celeban di devokan de.
Di hin devokan de ji zegerekê re, "bezerek", "kitan", "zererek", "qerqer" jî dibêjin. Di rastiyê de "kitan", "zegerek", "bezerek" û "qerqer" navên celebên (cinsên) vê riwekê ne.
Zegerek, kitan "(Linum)" navê celebekê riwekan ê famîleya zegerekan (Linaceae) ye. Nêzîkî 200 cureyên vê giyayê hene û hin ji wan li Kurdistanê jî digihên.
Rîçalên (rehik, lûf) wê bi qasî 6-10 hezar salan berê jî wekî îro dihate bikaranîn. Li gelek welatan tê çandin û rûnê wê di boyaxan de tê bikaranîn. Li bakurê Kurdistanê jê sûd nayê wergirtin, nayê çandin.
Mala Acamme, ocaxeke eşîra Sindî ye. Ev ocaxa ji 15 malan pêk hatiye.
Mala Acamme pêk hatîye ji 12 gundan u evên xarê navên wan gundanin
Dîn an ayîn an jî ol, pergaleke baweriya bi Xweda yan xwedayan e. Di hemû dînan de xweda nînin lê ew dîn jî hin teoriyên bo çawan peydabûna û mirovan pêşkêş dikin.
Di cîhanê de dînên îbrahîmî (dînên birahîmî) anku xiristiyanî û îslam herî zêde belav bûne û alîgirên wan hene. Ew herdu dîn li ser yekxwedatiyê ava bûne û bingehê wan ji cihûtiyê ye.
Tê bawerkirin ku di nav kurdan de berê dînê serekî zerdeştîtî bû. Lê niha pirraniya kurdan misilman in. Herwiha nêzî milyonek kurdan êzidî ne.
Haluk Öztürk di sala 1956a de li Agiriyê qeza Dutaxê gundê Qereqê hatiye cîhanê. Li gundê Berdavê dest bi xwendina dibistana seretayî kiriye. Dûra li Agiriyê dibistana navîn û li Wanê lîse xwendiye.
Di sala 1979an de hatiye Swêdê û li Stokholmê dijî. Piştî xwendina Dibistana Bilind ya Mamostetiyê (Zanîngeha Stokholmê), ji sala 1986a heta îro li dibistanên şaredariya Stokholmê mamostetiya zimanê zikmakî (kurdî/kurmancî) dike.
Famîleya hine û hinaran, famîleya axgeşkeran, famîleya guharxwîniyan "(Lythraceae)" navê famîleyeke riwekan ji desteya mûrtalan Myrtales e. Navdarên vê malbatê hine û hinarê, navê xwe dane famîleyê jî.
Ev famîle sala 1805'ê ji aliyê Jaume Saint-Hilaire di Exposition des Familles Naturelles, 2, r. 175 de hat ravekirin. Bo vê malbatê herwiha Ammanniaceae Horaninow, Blattiaceae Niedenzu, Duabangaceae Takhtajan, Lagerstroemiaceae J.Agardh, Lawsoniaceae J.Agardh, Punicaceae Horan., Sonneratiaceae Engler, Trapaceae Dum. in.
Li herêmên tropîk û subtropîk hez dikin. Famîle ji aliyê Graham et al. ve, sala 2005'ê wiha hate rêzkirin: Pênc binekom, 31 celeb û 620 heya 650 cure.
Astê xwandinê.
- Li sala 1963 dest bi xwandina seretayî kirye li gondê Busel-ê û her li wêrê ev qonaxe bi dûmahî înaye.
- Xwandina Xwe ya navincî û amadeyî li bajêrê Zaxo bi dûmahî înaye. Zêdebarî zîndan kirin û eşkence dana Wî bo demê pitir ji 3 mehan, şehîdê nemir bi vê çendê newestiya û her berdewam bû liser xwandina Xwe û qonaxa amadeyî bi dûmahî îna li sala 1977.
- Her li sala 1977 hate wergirtin li kulîja kargêrî û abûrî li zankoya Musil, herwesa bi pila (here baş) bi dûmahî îna... Ji ber vê yekê navê Wî derçû bo xwandina bilind (master), belê ne qebûl kirina Wî bo endametiya hizba Be's naçar dibit masterê qurbanî doza rewaya gelê Xwe bikit.
Çalakiyên şehîdî di nav xebat û siyasetê da.
Şehîd ji binemaleka Kurd perwer û welat parêz bûye û li sala 1976 jiber dilsozî û viyana welatî û rêbaza Barzanî yê nemir, diçîte nav rêzên rêkxistina nihênî ya (p.d.k) û her ji ber vê çendê demê hêşta qutabî li roja (11/12/1976) ji layê rijêma Be's ve dihête girtin û rewaney bajêrê Kerkukê dikin, li roja (21/3/1977) dihête azad kirin piştî bê hîvî bûneka mezin û eşkence daneka bê snûr.
Piştî temam kirina xwandina zankoyê, li wî demî germe germa şureşa Golan-a pêşkeftinxwaz bû, her êkser peywendiyê bi şoreşê dikit, û li sala 1981 awareyê welatê Îranê dibit, lê her di wê salê da ji ber zîrekî û jêhatiya Wî dihête helbijartin ji layê şureşê ve bo komîta penahinda li bajêrê Ûrmiyê.
Jiber dilsozî û xebata şehîdî, li sala 1984 bi biryara mekteba siyasî hate wergirtin weku endamê beşê darayî, şehîdî di çendîn şerên bergiriyê da beşdarî kirye, ji wan jî dastana bi nav û denga Xwakurk-î li sala 1988 û herwesa beşdarî di serhildana pîroza gelê Kurd li sala 1991 kirye û weku pêşmerge û kadirekê mandû nenas li gel cenabê Serok-î bo baweş kirin û azad kirina Kurdistan-a delal ewa bi hizaran genc û xurtên vî welatî xuyna Xwe bo dayî.
Piştî serhildana pîroz û damezrandina hikumeta herêma Kurdistan-ê, li sala 1993 dibite rêveberê giştî yê bazirganî û herwesa rêveberê giştî yê dahat li kabîna 1 û 2 ya hikumeta herêmê, her jiber viyan û heza Wî ya zêde bo karê Wî li sala 2000 bû birîkarê wezareta darayî û abûrî, herwesa li gel vê çendê jî endamê mekteba nawendî ya darayî bû, heta roja şehîd bûnê, anku (1/2/2004) digel çendîn kadir û serkirdên jêhatiyên gelê Me, li êkemîn roja cejna qurbana pîroz li baregayê liqa dû ya (p.d.k) li bajêrê Hewlêr-ê, di rwîdaneka ne mirovane û xwînawî da hate şehîd kirin. Hizar silav liser gura şehîdî û hemî şehîdên bizava rizgarya gelê Kurd û Kurdstana delal.
Peywendî ya şehîdî li gel edeb û hûnerê Kurdî.
Eger em basê şehîdî bikeyin, Ew weku hozanvan yan nivîser nehatîye naskirin, çunkî şehîdî pitir di biwarê pêşmergatiyê û siyasî da kar kirye û bi dirêjahiya sala Ewî weku kurê şureşê xebat û pêşmergatî kirye.
Her çende şehîd derçûyê kulîja kargêrî û abûrî bû, lê şeydayê peyva kurdî bû û destekê zêrîn di biwarê nivêsînê jî da hebûye. Baştirîn belge ji bo vê çendê jî helbestên Wîne û bi dehan babetên edebî û siyasî jî nivêsîne. Li demê şureşê çendîn babetên Xwe di rojname û govarên wî serdemî da belav kirîne.
Herwesa şehîd gelek bi hozanvanê mezin (Cegerxwîn)î daxbar bûye, şeyda bûna Wî di gel Cegerxwîn bê sinûr bûye û jiber vê yekê bi cuşeka mezin pênc dîwanên (Cegerxwîn) ji tîpên Latînî wergerandîne ser tîpên Erebî, lê ev berheme hatîne parastin û ta niha nehatîne çap kirin, herwesa jîn û helbijartiyên Cegerxwîn-î di pertûkekê da kum kirîne, hemî jî di navbera salên (1980-1988) hatîne nivêsîn bi dest xetê şehîdî, herwesa dîwana (Xelat) ya hozanvanê Kurd (Tîrêj)î ji tîpên Latînî wergerandiye ser tîpên Erebî.
Hozan di gel xwîna şehîdî têkel bibû, Wî pir ji hozanê hez dikir her ji ber vê yekê jî çiwar zarokên Xwe bi navên hozanvanên Kurd nav kirîne. Hejêkirin û viyana şehîdî bo hozan û edebê kurdî zêde bûye û şehîdî pitir ji sed hozanan nivêsîne, hejîye bêjîn çendek ji hozanên şehîdî di pertûkekê da hatîne kum kirin bi navê (Peyvên Şehîd) ku ji amade kirina (Dilbirîn Halo) bûye li sala 2006.
Famîleya sorindaran, famîleya rengdaran, famîleya dara rengê "(Rubiaceae)" famîleyeke riwekan e, di desteya yekcureyan (Gentianales) de cih digire. Bi 626 heya 660 celeb û 11150 heya 13150 cureyan, pêncem malbata mezin a riwekên Magnoliopsida ye.
Ji reng (dar)ê "(Rubia tinctorum)" û gelek cureyên din boyax tên çêdikin. Li Kurdistanê çendên vê malbatê digihên, ne diyar e. Hin endamên vê malbatê dar, hin jî giya û devî ne. Cara pêşîn bi navê Rubiaceae sala 1789'ê Antoine Laurent de Jussieu di Genera Plantarum, r. 196'ê de binavkiriye. Berê ji vê malbatê re digotin Rubiales Benth. & Hook.f..
Navên din ên bo vê malbatê hatine bikaranîn: Aparinaceae Hoffmanns. & Link, Asperulaceae Cham. ex Spenn., Cinchonaceae Batsch, Coffeaceae Batsch, Cynocrambaceae Meisn. nom. illeg., Dialypetalanthaceae Rizzini & Occhioni nom. cons., Galiaceae Lindl., Gardeniaceae Dum., Henriqueziaceae Bremek., Lippayaceae Meisn., Lygodisodeaceae Bartl., Naucleaceae Wernham, Operculariaceae Juss. ex Perleb, Theligonaceae Dum. nom. cons.
Derkar (tîpguherîna latînî ji alfabeya erebî "Darkar") an jî gundê Derkarê, gundekî devera Sindiya Zaxoyê ye, yê ku dikeve Badînan, Başûrê Kurdistanê. Roja îro nêzîkî 11.000 kesan tê de dijîn. Derkar 14 km ji Zaxo dûr e.
Derkar û serhildana Behdînan a sala 1991'ê.
Gund bi nav û deng e ji bo zirakiya zelamên wî. Serhildana Behdînan li sala 1991'ê ji layê Sadiq Emer ve li nehiyeya Derkarê dest pê kire û bûye pêşeng bo hemî parêzgeha Duhokê. Li vî gundî nêzîkî 140 şehîdan hene û gelek kesên berniyas yên vî gundî heyîn wek Sadiqê Emer, Elî Qado, Azaddin Saedo,Mohammed Mirza û gelekên dî.
Famîleya zirnevanan, famîleya martimtêlan, famîleya duxaskaniyan "(Aristolochiaceae)" famîleyeke riwekan e. Di desteya Piperales de cih digire. Bi qasî heft celeb û 500 cureyên vê malbatê hene.
Ev famîle sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di "Genera Plantarum" de bi navê „Aristolochiae“ hatiye binavkirin. Navên din ên vê malbatê, Pistolochiaceae J.B.Mull., Sarumaceae Nakai ne.
Mêrsîn, (bi tirkî "Mersin") yek ji wan bajarane ku li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin.
Bajar di nav parelelên 39° 02´ û 40° 05´ bakûr û merîdyenên 38° 16´ û 40° 45´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Karaman û Qonya, li rojava bi Antalya ve, li başur bi Deryaya Navîn ve û li rojhilat jî bi Edene ve tê dorpeckirin. Pîvana erda bajêr 15.853 km² ye. Ji vî erdî % 87 wî ji çiyan û % 13 ji deştan pêk tên.
Îklîm (av û hewa).
Îklimek taybet a deryaspi li herêmê heye. Zivistanan germ û þillî û þilopî, havînan jî zede germ u zuha derbas dibe.
Nifus (2000) û navçeyên bajêr.
Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 2,275,928 e.
Çiyayê herî bilind yê herêmê, Çiyayê Medetsiz Tepesi (3.584 m) e. Destpeka Ciyayen Torosan ji nava herêma destpedike.
Mersin, ji demen antik heya niha bi du besa te naskirin yek Kilikyaya ciyayi (Taseli) yek ji Kilikyaya desti (Cukurova)ye. Desta Tarsus e 85.000 hektar, desta Berdan e 40.000 hektar u desta Anamur e 5.660 e.
Çemê Berdan Çayı (268 km) çemê herî mezin e li herêmê. Weki din çemê Göksu (90 km) ji te nasin.
Babeten Indistri u Aboriye.
Li herême fabriken mezin wek ji bo rafineya petrole, ji bo kaxiz u tekstile gelek hene. Herem bi masivani, rejberiye u turizme ji gelek peste cuye.
Li herêmê pirtir Krom, Hesin, Kuvarsit u Linyit ji bin erdê dertê.
Babeten Rejberiye.
Li herêm de narinci, genim u pincar hesinten. Fekiyen ku di klima deryayaspide hene hemu meriv dikare li Mersine bibine.
Nifûsa herêmê %12 en ku li mersine bune pek te en din ji pirani Kurden ku ji ber sere netewi kocberbune pekte. Nifûs ji muslumanên elevî û sunnî pêk tê. Hinek kembaweriyen din ji hene. Ereb, Kurd, Ermen û Tirkmen civaka herêmê teþkîl dikin.
Nav û kronolojiya bajêr.
Navê bajêr yê kevn di çavkaniyên Asûriyan de wek "Chilakka" derbas dibe. Heya komara Tirkiye avabuye nave hereme wek Kilikya dihat zanin.
"Malpighiaceae" navê famîleyeke riwekan e. Li herêmên tropîk ên Amerîkayê cihwar e. Tê texmînkirin ku ji vir 68 milyon sal berê li başûrê Amerîkayê derhatiye.
Famîle ji 64 heya 68 celeb û 1250 cureyan pêk tê.
a> ("Veratrum album"), Îlustrasyon ji Koehler 1887.
Famîleya leylankên axûdar, famîleya berfiyên biqilonç "(Melanthiaceae)," famîleyeke riwekan e. Di desteya Liliales de cih digire.
13 heya 16 cins, bi qasî 170 cureyên vê malbatê hene. Kêm cureyên vê malbatê ji aliyê mirovan ve tên hezkirin û bikaranîn. Lewra ji ber ku hin cureyên vê riwekê bijehr in, bedgumanî belav bûye. Di bijîşkî û dermanfiroşiyê sûd ji hinan tê girtin.
Famîleya binefşan "(Violaceae)" famîleyeke riwekan ji desteya Malpighiales e. Navdara vê famîleyê benevş e ku navê xwe jî daye malbatê.
Famîleya Violaceae sala 1802'yê ji aliyê August Johann Georg Karl Batsch ve, di "Tabula Affinitatum Regni Vegetabilis" de bi navê „Violariae“ hatibû binavkirin. Navên din ên vê malbatê: Alsodeiaceae J.Agardh û Leoniaceae A.DC. ne. Ev famîle di bin sê binekoman de hatiye rêzkirin: Violoideae, Leonioideae û Fusispermoideae. 23 cins û bi qasî 800 heya 1000 cureyên famîleyê hene.
Dennis MacAlistair Ritchie (jdb. 9ê îlonê 1941 Bronxville, Nû York − m. 12ê çiriya pêşîn 2011 Berkeley Heights, Nû Jersey, DYA) zanistekî komputerê yê amerîkî bû. Jiyana wî ya xebatê di Bell Labs da derbas bû. Wî bi Brian Kernighan re zimanê c deranî. Alîkariya wî ya din bo pêşveçûna teknolojiya komputerê jî Pergala xebitandinê ya UNIX e. 70 salî di mala xwe ya li Berkeley Heights, N.J. mir.
Dennis MacAlistair Ritchie di 9ê îlona 1941ê de li Bronxville, Nû York hatiye dinyayê. Piçûktî û xortaniya wî li Nû Jersey derbas bû. Çimkî bavê wî "Alistair E. Ritchie" li wê derê di Bell Labs de endazyar bû. Navê diya wî Jean McGee Ritchie ye.
"Ritchie" di lîseya Summit de xwend. Dûre li zanîngeha Harvardê dewamî xwendinê kir. Pêwendiya wî a komputerê li Harvardê destpêkir. Li wê derê di dersekê de komputera Univac I dît. Dema di Harvard de dixwend li MIT jî dest bi xebata li ser komputerê kir. Êdî ji matematîkê pirtir eleqedarî komputeran dibû.
Hêk û kartolan ji hev cuda bixaşînin. Qalikên kartolan bigirin, kûbîkî (wekî zarê) hûr bikin. Bexdenûs û pîvaza teze ziravkî hûr bikin.
Bexdebû û pîvaza hûrkirî û biharbêhnan (biharat) tevlî kartolê bikin, tev bidin. Ava lîmonê berdin navê û li binikên servîsê belav bikin. Hêkan spî bikin, bifeliqînin, li ser binikan daynin. Bo xwarinê amade ye.
Kalbûnî navê xwarineke pêjgeha kurd e. Bi heman navê derbasê pêjgeha Tirkiyeyê jî bûye û romiyan (tirk) navê wê neguhertine. Navê vê xwarinê di wêjeya devkî ya kurd de herwiha derbas dibe.
Birincê bişon, bidarivînîn. Mewij, cûrika çivîkan û tiriya reş a hişkkirî jî bişon, bikin tasên cuda, di nava avê de bihêlin bila nermijî bibin.
Goşt bikin quşxaneyê, 3 KX ava goşt berdin navê. Heya ava xwe kişand û sor bû, bila li ser agir be.
Di rûnbirêşkekê de 2 KX rûnê nivîşkî bihelînin, behîv û fistiqan berdin navê, heya zerayî pê ket sor bikin. Mewij, cûrik û tiriya reş a hişkkirî jî berdin navê, tev bidin û ji ser agir daynin.
Rûnbirêşa xwe vala bikin nava goşt, birincê jî tevlî bikin, xwê pê werbikin û bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû, binê agir kêm bikin, bila xwarin ava xwe bikişîne.
Rûnê nivîşkiya ji ber ma, sor bikin, berdin ser pîlawê û bi qasî 4-6 deqeyan li ser agirê kêm bihêlin. Quşxaneyê ji ser agir daynin, darçînê pê werbikin, derxûngirtî (derxûn=devanga, qalpaxa quşxaneyan e) 20 deqe bidin sekinandin. Bi germî bînin ser destexaneyê (sifre).
Seleteya artîşokê yan "seleteya neynoka bûkê" ji seleteyên zadeganên kurd bûye. Li ser xwarin-vexwarinên zadeganên kurd xebateke zanistî nîne. Gelek rêçên wê di wêjeya devkî de tê dîtin. Bo mînak di stran, gotinên pêşiyan, çîrok û suhbetan de behsa jiyana palasên (koşk) key û mîrên kurd tên kirin. Artîşok (Cynara scolymus) jî di seleteyan de dihatibûye bikaranîn. Di pêjgeha kurd de gelek seleteyên wiha dewlemend hebûne.
Îro terîfeya wê hinekê hatiye guhertin. Terîfeya li vir hatiye dayîn, ne ya orjînal e. Bo mînak fringiyên wekî xarê hûrik in, berê tunebûye.
Artîşok, pîvaz, ava nîvê lîmonê û xwê berdin quşxaneyê, bi tiliyekê (bêçî) ser re avê berdin navê, heya nermijî bû bikelînin.
Di badiyekê 2 SA birincê di nava şorava germ de, bi qasî 20 deqeyan bidin sekinandin. Paşê ava wê bidarivînin, bi tevî 1 KX rûnê zeytê, 3 SA av û şekir bidin ser agir. Heya ava xwe kişan bikelînin. Ji ser agir daneynin, bila 10 derxûngirtî bimîne, paşê bikin badiyekê.
Artîşoka stûrî hatiye hûrkirin, hêliz, pîvaza teze, kuvark, merzekew, îsota rengzer û rengsor (kubîkî, wekî zarê hûrkirî), polikê tevlî birincê bikin.
Rûnê zeytê ya maye û ava lîmonê jî tevlî bikin, tev bidin. Ser wê bi frîngiyên hûrîk bixemilînin û bînin ser destexaneyê (sifre).
Kurdên Farsê yek ji komen kurdan dervewelat ên dîrokî ne.
Hebûna gelê Kurd li herêma Farsê digîje dewra pêşiya Îslamê. Gorî Îbn Balxî pênc êlên Kurdên li vê herêmê di şêrên hember peresîna Îslamî de hatibûn qirkirin. Mînorsky qirkirina Kurdên a tevahî bêvac divîne û diyar dike ku Kurd heta serdema navîn yek ji hêmanên bingehî yên li herêma Farsê bûne. Di sedsala 12emîn de êlêke Kurdên bi navê Şabankara bakûrê Farsê dike bin bandora xwe du heta navendiya sedsala 14emîn li vê herêmê hukim dikişîne. Paşê, di 1348an de, mîrgehe Şabankaran ji aliye Mizaferiyan ve têye zevt kirin. Ji vir şûnda Kurd rola xwe li vê herêma wenda dikin û bi giranî asîmîle dibin. Belê Şabankara şopa xwe di topografiya herêmê de hiştine. Herwiha îro jî li parêzgeha Bûşêhrê qezake (95 km bakûrê Bûşehrê) û taxeke bajarê Bûşehrê bi vî navê hene. Li bakûrê Şîrazê jî gundekî bi navê Şabankara heye, hinek zanyar bawer dikin ku ev gund paytexta mîrgeha şabankaran bûye. Xeynî vanan gundekî li qeza Meymandê li gundistana Fîrûzabadê jî bi vî navê heye.
Dema Zendiyan û Qeceran.
Beriya ku pêvajoya koçberiya kurdan a duyem di dema Zendiyan de dest pê dike, şahên Sefewî çend malbatên canbegî ji herêma Wirmê akinciye farsê dikin (bb.Kelûn Abdû). Êla Amerlû ya ku ji Kurdistanê mişextê farsê tê kirin, piştî çend salan ji wir tê bi Gîlanê bicîh dibe. Gava ku Kerîm Xanê Zend dibe hukumdare îranê, Şîrazê dike paytexta xwe û gelekî eşîrên kurdan (lek) û luran ji bo pişgirtiye bi xwe re dibe li farsê bicîh dike. Vana şaxen êlên/eşîrên bextiyarî, bayrawenî, zengene, zend, kûranî, comûr, bacelanî hwd. bûne. Ew di dema zendiyan de roleke mezin dilîzin. Piştê hilweşandina dewleta zendî hinek ji wan dixwazin dewlata zendiyan dîsa avabikin, belê li hember qeceran ve serfiraz nabin. Hinekên wan dizivirin Kurdistanê, yên din an li farsê dimînin, an jî ji aliyê qeceran ve têne koçberkirinê xorasanê. Ên ku li farsê dimînin bi pirranî di nava êla Qaşqayî de wenda/asîmîle dibin.
Her çiqas gelek êl û eşîrên esilkurd li herêmê hebîn jî, niha tenê du êlên kurdan ên Kurdşûlî û Zengene li farsê dijîn.. Gorî Oberlieng eşîrên kurd ên Vanda, Lek, Çeginî, Ûriyad ên ku bi Kerim Xanê Zend re hatibûn farsê, vê demê di nava êla qaşqayî de dijîn. Heta tê zanîn ku torinên (begzade) qaşqayiyan ên bi navê Amele bi esle xwe kurdên Feylî ne. Mardux Kurdistanî di listeya xwe ya êl û eşîrên kurdan de qasê 30 eşîrên biçûk ên kurdan li farsê binavdike.
Fars
Kurdên Qazaxistanê yek ji komên diyaspora kurdan in. Kurd di 1940an de li qazaxistanê hatine bicîhkirin.
Qazaxistan
Kurdên Ûkraynayê yek ji komên diyaspora kurdan a Sovyeta kevn in.
Salnameya kurdî, ev salname ye ku berê ji aliyê kurdan ve dihat bikaranîn.
Salnameya kurdî Newroz (li başûrê Kurdistan ji meha Adarê re Newroz dibêjin) rojeke kifşe û di salnama kurdî de bi "Sersalî" hatiye edilandin. Kurdan bi vê rewşê bi cîranên xwe daye nasîn jî. Ji xwe navê wê her karî ronahî dike û bi kurdî ye: new= nû, roz= roj, newroz= nû roj yanê roja nû, ne ku meha nû ye.
Di 21ê adarê 2016an de, li Newrozê de salnameya kurdî dikî bibî cejnan 1ê 2628.
Salnameya nûjen a kurdan.
Gelek navên curbecur ji bo mehan tê bikaranîn. Navên mehên kurdî yên ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ve hatine pejirandindin û di salnama Enstîtuyê de hatine weşandin ev in: Adar, Avrêl, Gulan, Pûşper, Tîrmeh, Gelawêj, Rezber, Kewçêr, Sermawez, Berfanbar, Rêbendan û Reşemî.
"Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê" di sala 1991ê de ji aliyê Mehmed Uzun ve hate nivîsandin. Ev roman li ser kevneșopa dengbêjiya kurdî hatiye nivisandin û awazê dengbêjan digihîne me.
Axaftin şiklekî hebûnê ye û dema mirov diaxive, hebûna xwe nîşan dide. Ku mirov bi zimanekî biaxive, ev yek nîşan dide ku mirov di nav wê çandê de gihiştiye û mirov dikare barê wê şaristaniyê bi wî zimanî hilgire. Ji vê yekê dengbêjan ev bar hilgirtine ser xwe û hebûna gelen kurdan bi van gotinên xwe kișandina heta îro. Go merov behsa dengbêjîya Kurdi dike, serê yekemîn dibe navê Evdalê Zeynikê bên gotin. Wî di dîroka kurdan de cihekî weke Homêrosê yûnanî girtiye. Dengbêj dengê bîrê dîroka kurdan bûn. Dengbêjan bîr û baweriya gel, têkoşîna li dijî zilm û neheqiyan bi gotinên xwe heta îro anîbûn û ji niha pê de di sedsala nûjen de wêjeyê ew erka taybetî bi cih bianiya.
Evdalê Zeynikê. Zeynikê navê dayika wî bo. Ji ber kû bave wî di biçûkatiya Evdal de miribû, wî bi navê dayika wî bi nav dikin. Çanda kurdî, ya ku weke behrekî bêsînor û kûr e, di stran û di gotinên vî dengbejî de bi cih dibe. Ne bi tenê ji bo fêrbûn û naskirina folklora kurdî, le belê ji bo fêm kirina dîroka kurdistana bakur û bașûr di dema Osmaniyan de jî, xwendina vê romanê pêwîst e. Otonomiya axa kurdan wê demê de bi destên Osmaniyan ve tê merkezîkirin û begên gedirșinas ên ku hêj gelên xwe dikin tên avêtin an jî tên kuștin, tarawgehkirin. Piștre jî xwefiroșên nû dikevin dewsa wan de.Ew doxmanên nû dibine serokên kurdan û wan dikine bin emrên xwe de. Bi vî awayî șer û nexweșiyên kurdan yên dirokî weke neheqî û komkujiya dijî ermen û êzidiyan bi zimanê dengbêjan baș tên naskirin.
Mehmet Uzun di romana xwe de bi zimanê Ehmedê Fermanê Kiki rojek ji rojên rewșa Evdalê Zeynikê pêșkêșî me dike. Le belê ev roj jiyana Evdal bi tevî dide naskirin. Ehmedê Fermanê Kiki bi daweta Mîrên Celadet Elî ve Kamiran Bedirxan hatiye cem wan û ji wan re çîroka Evdalê Zeynikê têdigihîne.
Di romanê de gelek caran çûn û hatin vegerandin hene. Veguhestina jiyana Evdal bi zimanê Ehmedê Ferman tê pêșkêșkirin. Di nava çîrokê de Uzun gelek caran divegerê ser zimanê Ehmedê Ferman û bi vî halî, di romanê de rênûseke çemberî berdewam dike. Bi vê șêwazê romana Uzun û çîrokên Mewlana Romî û yen Feridüddin Attar dirûvên hev. Ev șêwaza vegotinên Rojhilata Vavîn in û bûye pêmaya nivîskarên hevdem yên vê axa kevn.
Şirușta saf û pakij bi tev xweșiya xwe dikeve nav stranên dengbêjan de. Uzun bi kitekîtan heybet û xweșikatiya çiyayê Sîpanê Xelatê pêșkêșî me dike. çiya dikeve dilê Uzun de û ew jî vena bi zimanê wan dengbêjan evîna xwe herwiha șanime dike. Stranên Evdalê Zeynikê yên li ser navê „qulingo“ bûne bingehên denbêjiya kurdî.
Evîn bi herdu cureyên xwe di ve romanê de hene: Evîna diyar û evîna nediyar.Konên koçberan li zozanên welat, hespên boz, gerdișên kurdan, destanên kevn, stran û leckirina dengbêjan li cem began… evîn û mirin,Siyabend û Xecê, mezinatî û zilm, șer û hawar, nexweșî û korbûnî...ev tev di romanekê wisa piçûk de û di rojek ji rojên şahê dengbêjan, Evdalê Zeynikê, de têne naskirin.
Charles Robert Darwin (z. 12ê sibatê, 1809 − m. 19ê nîsanê, 1882) zanyarekî brîtanî ye. Pirtûka wî "Koka Cureyan" () bandoreke girîng ser zanistan kir.
Charles Darwin sala 1809 de li Inglîstanê wek zarokê malbateke dewlemend hat dinyayê. 16 saliya xwede ji bo perwerdeya tibe bibîne Zanîngeha Edinburghê li Skotlenda. Le ev mijar bala wî nekişand û lewma ji bave wî ew ji bo bibe kese qane kir u xwest ew biçe zankoya Cambridge. Ji xeyne viya tişta ku herî bala Charles dikişand dîroka xwezayê bu. Her wiha di vî demê de li zankoya Cambridge de John Stevens Henslow e wek mamoste kar dikere bu hevalbend u dost. Darwin, ji saya Henslow gerinekî ji bo keşfkirine cu Amerikaya başur. Her wiha di vî demê de tişta ku herî bandore li ser Darwin dike pirtuka Alexander von Humboldt`in. Pirtuken Humboldt rêya zanistîya xwezayê li ber Darwin vekir. Darwin, 5 salan rewîtîyekî deryayê ji bo keşfkirina xweza û erdnigariye kir.
Charles Darwin, di vegera rewîtîya xwe de li ser mijarên ajalnasî û erdnîgarî nivisen xwe yê rojane wesand. Ev tişt di raya giştîde navê wî belav kir.
Koka Cureyan ("On the Origin of Species").