Darwin, di sala 1843 de berhema xwe ya bi navê Koka Cureyan wesand. Dema Darwin ev berhem nivîsand bi tabetî ji Thomas Malthus e ku pirtuka wî ya bi navê "Ezmûnîyek li ser Nifusa ku bandorxistina ji bo civaka pêşerojê" ê gelek bandora wî de ma. Malthus gotibi, civakeki mirovên an ji heywanan, dema hemu ferden wî werin salen gehiştî û xwe bidin zayin, bi lezekî mezin civak dikare duqat bibe. Darwin bi vî fikrê tevgerîya û teza xwe ya vebijartina xwezayî derxist u peştabir. Li gor teze; ji bo muhfezekirina nifusa ya civaka heywanan, giredaye mirina ferden ku hin nehatibune salen zayineye. Encax, ferden ku xwe li diji rewşa jiyanê xurtgirtine dikarin bizene an ji bide zayin. Her tişt vebijartina di navbera ferden ku xwe li dijî zehmetiya jiyane dike cedibe.
Ev teza wi seride u heya niha gelek rexne kişandîye. Bi taybetî rexneyên firmesunî u olî çebunin.
Tekosina Darwin, bi mirina wî qediya (1882)u fikre wi hin ji vî aliyê oldaran tê rexnekirin û te xwestin ku were puçkirin.
Kurdên Gurcistanê yek ji komên diyaspora kurdan a kurdên nefî ye. Ev di serê sedsala 20an de ji bakûrê Kurdistanê hatine nefîkirin.
Di 20emîn sedsalê de pirraniya wan ji ber sedemên olî (cûdakirina olî) ji Emperatoriya Osmanî koçî Emperatoriya Rûsî û xwe li erdên gurcî bi cih kirin. Îro kurdên Gurcistanê bi giranî li dora Tbilîsî (paytexta Gurcistanê) û Rustavi dijîn. Rewşa wan li gorî rewşa kurdên Tirkiye û yên Farisê baştir e, ji ber ku ew rastî cûdabûna civakî, olî, aborî an jî siyasî nayin. Lewra ew xwediyê dibistan, pirtûkên perwerdehiyê û çapemeniya serbixwe ne jî. Ji ber perwerdehiya zikmakî alfabetîzm pir zû pêşket û analfabetîzm di destpêka 1900'an de ji holê rabû. Di destpêka sedsala 20'mîn de paşnavên rûsî li hemû gelên federasyona sovyet hatibûn dayîn. Hin malbatên kurd ji ber vê yekê paşnavên xwe yên berê dixwezin û tenê di vê mijarê de rastî tengasiyan dibin.
Li gorî îstatîstîkên rêxistina UNHCR sedî 80 (80%) yên wan kurdên êzîdî ne. Nêrîna xwe ya siyasî pir nadin xuyakirin, lê di sala 1999'an de bi meşeke mezin bala çapemeniya gurcî kişandin ser rewşa gelê xwe. Herwiha, bi heman meşê cara ewil daxwazên xwe yên siyasî eşkere kirin û azadiya Abdullah Ocalan xwestin.
Kurdên Gurcistanê di salên 1920'î de alfabeya latînî bikaranîbû bin jî, îro bi gelemperî alfabeya kîrîlî bikartînin.
Cara ewil kurd di sedsala 12'mîn de di dema desthilatdariya key George III de xwe li Gurcistanê bi cih dikin. Di sedsala 16'mîn de jî cara ewil behsa êl û eşîrên kurd tê kirin û ew xwe bi giranî li bajarê Mtskheta bi cih dikin. Di sedsala 18'mîn de rêberên kurd tên Tbîlîsî û ji bo hereketa serxwebûna kurd a li Emperatoriya Osmanî piştgiriya qiralê Erekle II dixwazin, yê ku di wê demê de qiraletiya Kakheti rêvedibir.
Bi peymana 'Turkmenchay'ê ya ku di nava Rûsya û Îran de di sala 1828'an de hatibû dayîn, îmkana kurdan ji bo xebitandina li Gurcistanê çêbû. Lê pirraniya kurdên Gurcistanê di sala 1918'an de ji ber zordestiya siyasî û olî (bi giranî ji Wan û Qersê) koçî Gurcistanê dikin. Herwiha, kurdên Gurcistanê di sala 1944'an de bûn goriya qirkirinên Stalin jî.
Jimara kurdên Gurcistanê di nava 1979 û 1989'an de bi sedî 30 (30%) meztir bû, lê bi serxwebûna komara Gurcistanê jimara wan daket.
Eqrebatiya gelê gurcî û kurd.
Encamên lêkolînên zanyar David Comas û hevalên wî diyar dikin ku, di nava gelên gurcu û kurd çiqas cûdatiyên dîrokî û zimannasî hebin jî, jenetika her du gelan pir dişibe hev. Li gorî vê yekê, mtDNA yên her du gelan dikevin nava jenên Ewrasyaya rojava.
Gurcistan
Mahmûd Lewendî nivîskar û wergêrekî kurd e.
Lewendî di 1954an de li hêla Amedê li herêma Qerejdaxê ji dayik bûye. Heta zanîngehê li Diyarbekirê xwendiye. Li zanîngeha Diyarbekirê beşê biyolojiyê temam kiriye. Piştî 1980ê yî ji ber darbeya leşkerî ya li Tirkiyê derketiye derveyî welat. Niha li Swêdê dimîne.
Wî di amadekirina gelek kovar û rojnameyên kurdan de cih girtiye, wek: Hêvî (1980), Armanc (1979), Hêlîn (1982), Hêvî (parîs, 1983), Berbang, Kulîlk, Rojname, Mîrkut, Çira, wan, Dîdar, Çarçira, Realîte û hin gelekên din.
Kurdên Tirkmenistanê beşeke kurdên mişextiyên Xorasanê ne. Ev piştî Peymana Tirkmençayiyê (1828) li erdê Tirkmenistanê, (wê demê Rûsya), de mane.
Tirkmenistan
Famîleya morîngayan "(Moringaceae)" navê famîleyeke riwekan e. Navê xwe ji Moringa oleifera ya li herêma Malankara ya Hindistanê digire ku jê re „Morîngo“ dibêjin.
Li Hindistan, nîvgirava Erebistan, rojhilatê Afrîka û Madagaskarê cihwar e.
Kurdên Kîlîkyayê an kurdên çuqurovayê komake derwelat ya kurdan li herêma dîrokî ya kîlîkyayê ne. Koçberiya kurdan a kîlîkyayê bi sedsala 16'emîn de dest pê kiriye û heta îro dom dike.
Eşîrên kurdan ên ku di destpêka sedsala 20'emîn de li vê herêmê jiyan e.
Kîlîkya
Famîleya mûzan "(Musaceae)", famîleyek riwekên kulîlkdar in. Di koma Zingiberales de cih digire. Li herêmên tropîk ên Awistraliya, Asya û Afrîkayê digihên. Sê cins û bi qasî 40 cureyên vê malbatê hene.
Navê bijîşkê kayzer Augustus ê romayî Antonius Musa lê hatiye lêkirin. Famîleya Musaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu de Genera Plantarum, r. 61'ê de ravekirin.
Famîleya palmiyeyan, famîleya dargespan, famîleya nexilan (Arecaceae yan Palmae) tekane famîleya riwekan a koma palmiyeyan (Arecales) e. 183 cins, bi qasî 2600 cureyên vê malbatê hene. Mirov dikare bo vê famîleyê, koma palmiyeyan (Arecales) jî bikarbîne.
Hema bigire qet guliyên wan nînin. Bejna wan heya 30 m bilind dibin. Gesp, gûza hindê ji vê malbatê ne.
Darên palmiyan li Palm Cove Beach, Queensland
"Çîroka keçelok", romana Nivîskarê kurd ya Abdusamet Yigit e. Roman, bi teybetî, têde cihaneka ku bi jîyane lehengê wê keçelok re têne ser ziman. Pirtûk, bi teybetî, têde çand, kevneşopî û dîrok bi hev re di nava hevdû re têne ziman. Pirtûk, jîyane kurdan û pêşketina wê ya li herême botanê ji xwe re dike navend û têne ser ziman. Bi teybetî, ji gelek sadsalên berê têne ser ziman. Ji demên berî zayînê heta ku tê demên piştî di wê de, mirov rastî pêşketinên civatî ên ku jînbûna û bi vegotinî tên ser ziman tê. Jîyane, keçelok, weke jîyaneka civatî, pirr pêşketinan bi xwe re têne ser ziman. Pirtûk, di hanîna xwe ya li ser ziman de, li sadsalên 11´mîn û 12´mîn disekinê. Ji wan nabuhurê. Jîyane kurdan ya berî van deman, ji xwe re dike mijar û navend û têne ser ziman.
Navaroka pirtûkê.
Pirtûk, şeklê vegeotinîyê yê ku têde tê ser ziman, di çerçova kevneşopîyê ya ku di nava civate kurdan de dijî ya. Di vegotinîyên di nava gel de, jîyane gel ya ku hatî jînkirin veşartîya. Pirtûk, ve bi awayekî vekirî dike û dixwezê ku bi me bide kifşkirin. Weke şeklê jîyane xwe ya bi kevneşopîya xwe re her civak xwediyê şekilna fikirkirinên xwe jî ya. Teherê têgihiştin û pêşketina dîroka kurda, bi zanîn û têgihiştina xwe re, bi dîmenî tê berçav. Kurd, di jîyane wan de, gotina "cin", pirr bicih bûya. Di sadsalên wan yên berî zayînê de û di yên piştî zayînê de heya. Bi têgihiştin û vegotinî, jîyane acinîtîyê jî, çawa di nava kurdan de heya û hatîya ser ziman hem di çîrok û vegotinên wan de û hem jî di wê gotinê de jîyaneka çawa hatîya hizirkirin, ew jî, mirov bi dîmenî dibîne. Di ahangekê de jîyane rastî û ya xiyalî ya bi efsûnî çawa bi hev re di nava hev de buhurtîya û pêşketîya, mirov wê di pirtûkê de bi awayekî vekirî bidîmenî dibîne. Pirtûk, bi têgihiştineka felsefîk û bi kevneşopîyê re ku bi pirrdîmenî di nava hevdû de têne ser ziman, vegotinîyên civate kurd ku di nav heta roja me têne ser ziman, ji wan hilm û rastîya xwe digirê û têne ser ziman. Li cihna mirov, kêfxweş dibe, li cihna mirov digirî, li cihna mirov dilmazinyê re rû bi rû tê.
Pirtûk, di rengê ´çîrokên keçelok de hatîya nivîsandin. Di navaroka pirtûkê de wê ku bi hevdû re di anegekê de bê wê pirr rengên vegotinî wê bên vegotin. Di pirtûkê de wê ji dunya me dûr, wê ji destpêka pirtûkê heta dawîya pirtûkên sernorîyên li cihhanek biafsûn wê bên dîtin. Bi wê re wê sernorîyên civakî ên civake kurd wê bi wan re wê têkiliyê bê danîn. Ev dunya me û cihane biafsûn, wê bi vegotinî di nava civakê de wê çawa were şîrovekirin û vegotin wê di pirtûkê de wê di derbarê wê de wê dîmenek berfireh wê were ser ziman. Nivîskar di pirtûkê de wê bi zimanekî felsefîkî û civaknasî wê werênê ser ziman. Zimanê ku bi wê pirtûk hatîya nivîsandin, wê gotinên civakî ên ku di nava civakê de mirov dijîyane xwe ya asayî de bikartînin bê. Ew gotinên mirov di jîyane xwe de bikartînê bi dîrokê re û bi jîyane civakê re xwediyê mejûyek çawa na, mirov wê bi şêwayekî baş wê kifş bike.
Cilda duyem a pirtûka çîrokên keçelok û navaroka wê.
Navaroka cilda duyem a pirtûka çîrokên keçelok, wê hem weke rêza pirtûkeka ku ew di dewama cilda yekem a pirtûkê de bê. Lê wê bi serê xwe jî wê xwediyê wateyekê bê. Navaroka pirtûkê, ji gelek beşên piçûk û mazin wê pêkwere. Di vê cilda duyem a pirtûkê de wê dîmenekî giştî a jîyane civake kurd a demn kevn jî wê bi xwe re wê bînê ser ziman. Serborî, dîrok, efsûnkarî, û hwd wê ji gelek aliyan ve wê di pirtûkê de wê bi zimanekî hesan û dewlemend wê were ser ziman. Mejiyê mirovê kurd ê serdemên kevn, wê çawa bifikirê, wê di derbarê wê de wê dîmenekî pirr baş wê i pirtûkê de bê dayîn li ber mirov.
Cilda sêyem a pirtûka çîrokên keçelok û navaroka wê.
Di cilda sêyemin a pirtûkê de wê zêdetirî wê cih bê dayîn li rewşên civaknasî. Lê bi wê re jî wê zêdetirî wê afsûn û ol jî wê were ser ziman. Rengê û bawerîya civakê bi reng û beşên wê re wê were ser ziman.
Li kurdistanê, ev çîrokê keçelok wê di rengê yên ´hezar û yek şevî´ de wê bên ser ziman, wê di pirtûkê de wê bizimanekî civakî, civaknasî û felsefîkî ku bi hevdû re hatîya hevirtîn, wê bi wê re bê hanîn li ser ziman. Zimanê cilda sêyem a pirtûka çîrokên keçelok wê zêdetirî civakî û felsefîkî bê. Bi wê re wê dîrokî bê. Pirûk, bi hersê cildên xwe yên ku heta nûha hatina weşandin, wê weke pirtûkek civakî ku ew bi dîrok û serorîyên civakî re bi zimanekî çîrokî û gotinîn civakî ku wê bînê ser ziman bê. Mirov, dikarê vê pirtûkê ji aliyê rengê fikirkirina mejiyê mirovê berê ê bi mazin hanîna ser ziman, bi afsûnê û civakê re çawa têkiliyên tê danîn û rengekî jîyanê tê jîyankirin di mejî de wê ew were dîtin.
Pirtûk bi hersê cildên xwe yên ku hetina weşandin, li dora 1500 rûpelî ya.
Zimanê pirtûkê.
Zimanê pirtûkê wê zimanekî civakî û herikbar bê. Di pirtûkê de wê di derbarê zimên û rengê bikarhanîna zimên de jî wê gelek rastîyên dîrokî ên civakî wê werina dîtin. Bi teybetî mirov zimanê berhemê bi sê awayan kifş dike. Awayê pêşî ê zimanekî civakî ku ew bi mejûya civakê re xwediyê rengekê pêşketinê ya. Li ser wê re gotinên ku hatina bijartin û ew di nivîsandinê de hatina bikarhanîn, wê gotinên ku ew pirr zde hatina bikarhanîn ji civakê re bûna weke rengekî hiş bin. Awayê duyem jî wê rengê bikarhanîna zimên bê. Wê çawa bi awayekî baş ziman were bikarhanîn, nivîskar di pirtûkê de pirr zêde li ser wê sekinî ya. Zimanê pirtûkê, wê di çerçoveyek fahmzanîyê(pedegojî´yê) de wê bê.
Zimanê civatên kurdan wê bi gelek şêwayên wê re wê were dîtin. Di pirtûkê de wê bi wê re weke awayekî din ê sêyem jî wê zimanekî dîrokî û felsefîkî bê. Cih bi cih, wê di pirtûk de cih bê dayîn li bûyarên civvakî ên dîrokî ên li herêmê ên civake kurd jî.
Çerçoveya pirtûkê.
Pirtûk, heta nûha sê bergên wê hatina weşandin. Her sê bergên wê jî her yekê li dora 500 rûpelî ya. Pirtûk, weke projeyek mazin a. Pirtûk, di nava şert û mercên xwe yên civakî ên ku ew di nava wê de hatî nivîsandin de wê xwediyê wateyekê jî bê. Çend ku wê di vê serdema ku pirtûk di wê de hatina nivîsandin bi bandûra şer û pevçûnên ku li ser serê civakê hatina kirin re wê zimanê civakî û yê henekbar hin bi hin winda bibê jî, lê nivîskar bo ku ew rengê ziman bi wateyên wê re winda nebê, wê giringîyê bide wê rengê zimên û wê bi teybetî wê gotinên van rengên civakî û henekî wê gotinên wê bikarbênê.
Pirtûk bi hebûn û zimanê xwe re wê xwediy temenekî civakî ê afrîner bê. Wê di pirtûkê de wê kalibên vegotinê ên nava civakê wê werê bijartin û wê pirtûk bi wê were nivîsandin. Di şêwayê de wê pirtûk, weke pirtûkek dirêja aqilê civakê bê.
"Destana Dewrêşê Ewdî", navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit ya li ser jiyan û serboriya lehengê mezin ê kurd û êzîdî Dewrêşê Ewdî ye.
Pirtûk bi serborîya Dewrêş, Adûlê re dîmenekî bi çand, kevneşopî û dîroka kurdan ya wê demê re jî dide berçav. Şert û Mercên ku di wê demê de Kurdistan jî têde ya, ew jî ji pirr aliyan ve tê fahm kirin. Pirtûk, bi awayekî destanî hatîya nivîsandin. Nivîskar, zimanê ku kurdan di civatên xwe de bi axiftin û danûstandinên xwe yên bi hev re têde bikarhanîya. Di pirtûkê de, dema ku meriv serpêhatîya Dewrêş û ya Adûlê dixwêne û lê meyze dike, weke ku meriv li serpêhatîya Kurdistanê mêyze bike li meriv tê. Zimanê ku Ehmedê Xanî, di Nivîsandina Mem û Zîn´ê de bikarhanîya, nivîskar bi heman zimanî ev destana kurd ya kevn jî hanîya ser ziman. Di pirtûkê de ku mirov li zimanê nivîskar dinerê, meriv weke ku bi zimanê Meleyê Cizîrî û Feqiyê teyran dixwêne li meriv têt. Zimanê Nivîskar, bi ser yê wan de diçêt. Meriv, di xwandina pirtûkê de, bi zimanê nivîskar re xwe di demeke din ya kevn de dibînêt.
Seleteya pelên îsotê, seleteya belgên bîberê ji seleteyên parêzê yên pêjgeha kurd e.
Kesên parêzê digirin, ango di parêzgirtinê de ne, xwe ji xwarin-vexwarinên bibez, birûn dûr digirin. Lewra kolesterola nepak barê dil û damaran giran dike. Damar bi plakên kolesterînê teng dibin, xetereya felc (falinc) û mirina masûlkeyên dil derdikeve holê. Îro li erdxanê (dinya) bi milyonan kes parêzê digirin.
Pelan ziravane hûr bikin, bixaşînin. Aka keskbûyî birijînin, bi ava zelal bişon, bidarivînin.
Sîrê bikutin, berdin badî yan tasekê. Rûnê zeytê, şekir, sirke, xwêyê tevlî bikin, çêncekê (sos) çêbikin.
Pelên xaşandî li binikên servîsê parve bikin, sosa xwe berdin ser. Li ser daxwazê dikarin hinekê ava lîmonê yan qexdekê biharbêhnê jî bikarbînin.
Tiyana pelikzêrê, taweya pelikzêrê xwarineke parêzê ye. Ji masiya pelikzêrê "(dorade)" didin ser. Navê vê masiyê yê latînî "Sparus aurata" ye.
Deryaya Navîn welatê vê masiyê ye. Li herêmên kurdan ên xwe digihînin Deryaya Navîn (bo mînak herêmên dîrokî yên êla Sînemiliyan), kurdan gelek taweyên vê masiyê dizanibûne. Lê îro masiyên pirr tên xwarin, masîmûsa, stawrîd (tarxur), lûfer (masiya şîn), masîpank (masîperk),moron, kîlke, (gurmasiya pelikperçîn, Moronidae), zîperdasî (Scomber scombrus), masîton (orkînos, Scombridae) ûêd in.
Masiyê pakij bişon, navrankî (goşekî) ser re bi kêrê jêbikin. Bo her xêzikê du dendik sîr, du hebikên îsota reş û îsota bi zoravkî hatiye jêkirin veqetînin û di xêzikê de bidin bicihkirin. Ango bikin nava xêzîkê.
Tebsiya xwe bi rûn bikin, pelên defneyê û pîvaza bi xelekî hatiye hûrkirin rabixînin. Masiyê bidin ser û şereba spî, xwê û bulyona masiyê ya di nava avê de hatiye helandin tevlî bikin.
Devê mersefa xwe bi kaxezê bigirin, di germiya 200 oileyê de bi qasî 40 deqe bipijînin. Merzekewê pê werbikin û servîs bikin.
Kurdên Rûsyayê an kurdên ûris yek ji komên diyasporaya kurdan in. Kurdên ku îro li Rûsyayê dijîn, bi taybetî li Qafqasyayê û rojhilata dûr a ûris, ji 1930'an heta 1940'an di dema dîktatoriya Stalîn de ji Azerbaycanê û Ermenistanê hatine akincîhkirin.
Rûsya
Brian Wilson Kernighan (z. 1942 Toronto, Kanada) zanistekî komputerê yê Kanadayî ye. Bi Ken Thompson û Dennis Ritchie re di Bell Labs de dixebitî. Navê wî pirtir bi pirtûka wî û Dennis Ritchie nivîsandî derbas dibe.
Ev pirtûka yekem e ku di derbarê zimanê C de hatiye nivîsandin û standardên wê nîşan dide ye (îng: "The C Programming Language"). Kernighan ana di zanîngeha "Princeton" de wek profesorê zanistiya komputerê dişixule.
Famîleya stêregulan, famîleya beybûnan "(Asteraceae yan Compositae)" yek ji malbatên mezin ên riwekan e. Di desteya Asterales de cih digire. Famîleya beybûnan ji 1.600 heya 1.700 cins (celeb) û bi qasî 24.000 cureyan pêk tê. Li her deverekê erdxanê (dinya) kêm-zêde endamekê vê malbatê digihê. Navê famîleyê ji kulîlka "aster" ango stêrêgulê (dahlia) tê ku aster bi latînî "stêr" e.
Hin cureyên tên bikaranîn.
Gelek ji endamên vê malbatê bo xeml û dekorasyonê tên çandin. Li Kurdistanê baxçevanî gelek paşde maye. Şer, şewitandina daristanan, xizanî û gelek sedemên wê hene ku ne tenê baxçevanî, bi giştî çandinî jî li Kurdistanê pirr li paş hîştiye.
Mîlan yek ji êlên rojhilatê Kurdistanê ye. Êla Mîlan niha li derdora Urmiye Makûyê, başûrê çemê Erez, li Îranê dijî. Cîranan wan êla Celalî û eşîra Şadî ne.
Hesabê herî pêşîn yê Milan li Makû bû. Lêbelê, ew heya Osmanî carî, di sedsala 16-an de, ku ew berbiçav bûne. Ew di defterên bacê de hatin behs kirin, wekî ku li Dêrsim wekî Millî ya Piçûk û Mezin heye, ya navçeya Mêrdînê. Ji destpêka sedsala 18-an û pê ve, Osmanî di derheqê berhevkirina bacê de jêhatiyên wan ji destê wan derxistin, û, bê encam, bi berdewamî hewl didin ku Milan rûnin, heta ku sernavê İskan jî didin wan. Başî, an jî Serokê Sedentarîzasyonê. Hin ji wan hatin sirgûn kirin Reqa, û di nîvê duyemîn ê sedsala 18-an de, serokên eşîrên Milan " de facto 'bûn 'axayên vê herêmê. Bi vî rengî, gelek malbatên navdar ên Raqqah dikarin bav û kalên xwe vegerînin Mîlano, her çend vana bi piranî di dawiya sedsala 19-an de hatibûn asîmîlekirin.
Serokê wê yê herî navdar bû, yê ku ji 1863 heya 1908 serokatiya eşîrê dikir. Ew beşdarî avakirina Wêranşar, Riha bû, û rêber, lê di dema qetlîamên Xiristiyanan di dawiya sedsala 19-an û destpêka sedsala 20-an de, wî xiristiyan parast û li dijî Osmaniyan serî hilda.
August Robert Bosch (1861 - 1942), pîşesazeki Alman ye. Ji bo wesaîten bi motor firmayeki bicuk en ku tesisata elektriki hilberine avakir. Di destpeka sedsala 20. de hema hema di her otomobilede manyetuya ku wi pestabiri dihat bikaranin.
Bosch, gundeki bi nave Albeck'e ku li ciyayen Schwaebische Alb e ye wek zarokek yozdemin a malbateki rejber hat cihane.. Qezenca malbata wi ji xana ku ji bo rewiyen seve bu dihat. Dema reya trene hat raxistin, ew bi malbati koci Ulme kirin. Bosch, dema perwerdeya besa rast kirina zirav xilaskir ji welate xwe qetiya. Sala 1884'de cu Amerika (YDA)'ye u li wedere bi Thomas Alva Edison re xebiti u pist re ji cu Inglistan e. Pist re bi sermiyaneki 10.000 li Stuttgart'e tesîsatik, ji bo rast kirina zirav u elektroteknike vekir. Di 1887'de xuska hevaleki xwe re zewici u du zaroke wi cebun.
Bosch, bi qalfayeki makinezan u bi ciraxki zarok, hemu amuren elektrik temirdikir, telefon u paratoner montedikir. 1887'da manyetoya ji bo motoren gazi pestexist. Ji ber serkeftine kapasiteya firmaya xwe mezinkir u makineyen nu girtin.
Manyetoya ki bi xwe di hilberand, idi pe tevli amureki motori ve hatkirin. Bi alikariya mihendize proje Gottlob Honold, ji bo bujiyan manyetoyen voltaj bilind cekirin. Ev amur bi vexistineki lezgin ji hemu berhemen dijbere xwe cetirbu. Ji xeyni wi, ev tist bu sedema fikra a derxistina motoren benzin en bi lez. Bosch firma xwe gelek mezinkir u kir markeki cihani.
Bosch, sala 1942 de li Stuttgarte cu ser dilovaniya xwe.
Artîşok "(Cynara scolymus)," riwekek ji famîleya stêregulan e. 50-150 cm bilind dibe, di pêjgehan de tê bikaranîn. Riwekeke pirrsalane ye. Ji parevên Deryaya Navîn, bakurê Afrîka, Îran û Kurdistanê belav bûye.
Herçendî di pêjgeha kurd de tê bikaranîn jî, li Kurdistan çandiniya wê nakin. Sedemê herî mezin şer e ku rewşa asayî xirab kiriye. Li Îtalyayê ji artîşokê lîkoran çêdikin. Di sedsala 15em de derbasê Brîtanya û bakurê Ewropayê bûye.
Di warê tenduristiyê de.
Pelên wê bê qemçik in. Bo kîsikê zirav, cegerê tê pêşniyarkirin. Alkol, nîkotîn û bezê ji kêm dike, asta amonyak û kolesterolê dadixîne. Ji aliyê vîtamînên A û B dewlemend e. Kepîrgirtina damaran (ango tengbûna damaran) dereng dixîne, agirê laşê dadixîne. Bo ba, zerika zer û zerika reş, şaneyên tûreyê, pêşîlêgirtina vartoyiyê (vîrik, îshel) bikêr e.
Famîleya dendûreşkan, famîleya amoşkeran, famîleya balîcanan "(Solanaceae)" famîleyeke riwekan e, di koma dendûreşkan (Solanales) de cih digire. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li Kurdistanê jî gelek ji endamên vê famîleyê diçên.
90 heya 100 cins, bi qasî 2.300 cureyên vê malbatê hene. Di vê malbatê de cinsê (celeb) herî mezin "Solanum" e ku 1000 heya 2.300 endamên vê cinsê tên hejmartin. Gelek ji endamên vê malbatê bo xwarin û xemlê tên çandin. Ji dendûreşkê re, "hilûtirşik", "tiriyê rovî", "dirik" jî dibêjin.
"Salvadoraceae" famîleyeke riwekan e. Di desteya riwekên pelxaçkî (Brassicales) de cih digire. Deviyên hûrik in. Dara miswak (Salvadora persica) jî ji vê malbatê ye. Miswak bo pakijiya devê tê cûtin, kayîn. Li welatên ereb tê bikaranîn.
Ji herêmên germ hezdike. Li Afrîka, bi taybetî Madagaskarê, Hindistan, Îndonêzyayê gelek digihê.
Di famîleya Salvadoraceae de, sê cins, 11-12 cure hene.
Famîleya dodan û darspiyan, famîleya darên sabûnê "(Sapindaceae)" famîleyeke riwekan, ji desteya darsabûniyan Sapindalesê ye. Li Kurdistanê jî çend endamên vê malbatê digihên. Famîle navê xwe ji dara bi navê dodan "(Sapindus mukorossi)" û darspîyê "(Acer)" digire. Riwekên vê malbatê ji avhewaya tropîk hez dikin.
Ev famîle sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve bi navê „Sapindi“ di "Genera Plantarum", r. 246'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên Sapindaceaeyê: Aceraceae Juss., Aesculaceae Burnett, Allophylaceae Martinov, Dodonaeaceae Kunth ex Small, Hippocastanaceae A.Rich., Koelreuteriaceae J.Agardh, Paulliniaceae Durande, nom. inval., Paviaceae Horan.' in. Navê latînî ji du peyvan hatiye avakirin, "sapo" ango sabûn û "India" ango Hindistan.
Famîle ji sê binekoman û cinsekê ku bi serê xwe ye pêk tê. 142 cins, bi qasî 1600 cureyên vê malbatê hene. Hin riweknas darspîyan (Aceraceae) wekî binekomeke belotê (kestane) dibînin û wisa di bin navê famîleya şambelotan (Hippocastanoideae) (tomar dikin.
Yekîtiyên Jinên Azad STAR (YJA STAR) hêza gerîla kurd a jinan e. Hêza pêşeng a stratejiya parastina rewa ye.
YJA STAR di sala 2004'an de hat afirandin. Binêre: Dîroka tevgera jinên kurd
Pêşketina diyalektîk a jinê di pêşvajoya dayîktî heta pêvajoya babtî, derbasbûna civaka dagirker û dext ve hatiye seknandin. Bi pêşketina dîrokî ve her merhalê civakê jin ji cewherê xwe kût bû û bû qûrbanê mejiyê zilam û civaka babiksalarî. Her ku çû jin rastiya xwe kût bû û di milê mejî û hest de hate kûştin.
Piştî avabûna pergala hiyerarşîk, di yekem car de jin ji civaka xwezayî a dayîk kûtbûneke pir kûr û mezin jiyan kir. Ev rewş hê berfirehtir bû û hem di milê rihî hem raman de gor zilam şêwaz girt. Nasnama jinê bi pergal û nêzîkatiya zilam ve hate tûne kirin. Cewherê jin ê wekhevîxwaz, azadîxwaz a ku xwe dispirand hevparkirina azad tûne bû.
Koletiya jinê zoriya di milê siyasal de jî tekîldar e. Ji bo wê j îli hember vê rastiyê têkoşîn meşandin, ji bo derketineke nû, rêgeza herî bingehe e.
Di roja me ya îro de li gor bastûra zîhniyeta Civaka Ekolojîk-Demokratîk û şoreşa zayend, di xeta parastina rewa de jin jî bi navê YJA STAR xwe rêxistin dike û li hember her cûran êrîş li ser jinê, li ser gel mafê parastinê dide bikaranîn. Rastiya artêşbûna jina Kurd, ji bo hemû çînên bindest tê wateya şoreşa civakî. Di milê zîhniyet de jî vebijark e e. Artêşbûna jinê ne bi mantiqa "Bikûje-bimre" na, li ser cewherê jinê têgîha "Xwe biparêze û xwe biafirîne" ve xwe tevger dike û di her qadê parastina rewa de xwe rêxistin dike.
Di artêşa jinê de xalên yekemîn ku tên pejrandin, di xeta parastina rewa de, gîhiştina civaka demokratîk e. Artêşa jinê li gor karakterê serdemê, xwe dispire mîsyonekî wisa û ji bo kûrbûna zanistiya parastina rewa, hewildanên xwe hîn jî didomîne.
Ev hewldan di bingehê rêgeza "Parastina xwe bizane" de tê meşandin. Hêza parastina jinê YJA STAR jî di stratejiya parastina rewa de li gor mebdê parastinê, di qadên felsefik, bîrdozî, politîk û leşkerî de li gor têgîha parastina rewa xwe berfireh dike. Têgîha parastina rewa a jinê ji bo ku cewherê jinê ve têkîldare, bi awayeke xwezayî hêza jinê dibe temînat û hêza pêşeng a parastina rewa.
Artêşbûna jinê; li hember dîroka arteşa ku pêşketiye, xwedî taybetmendiyêk hêza rexne û vebijark (alternatif) e. Di dîrok û roja me de artêş, wekî xebat û mijûlbûna zilam tê pejirandin. Xebatên artêşê, di bin sîha zilam de tê meşandin. Heger tu leşkertiyê bidî destê zilam, ev tê wateya afirandina çîna desthilatdar. Nêzîkatiyên jinê yên ji bo vê qadê, hem di milê rêwişt (ahlak), hem jî li gor zagonan û hwd. De hatiye qedexekirin. Pir balkeş e ku, em ji bo vê zogonê bişkînin dixebitin. Artêşên bi karakterê zilam hatiye avakirin, hakimiyet û dijwariyê di astêkî jor de dijî. Yê ku xwedî artêşe, ew diperçiqîne. Tu tiştekî wek peyva artêşa wekhev nîne.YJA-STAR
Cihên ku newekhevî lê dijî, artêş di wir de derdikeve holê. Yek artêşa serdest e, yek jî artêşa bindest e. Di cihekî de artêşa tenê ji zilam heye û ev yek tê wateya ku di wir de jin tuneye. Bêguman jiyan vê rewşê piştrast dike. Wê demê bi tespîtekî giştî, divê mirov bibîne ku artêşa jinê ji bo wekheviyê dibe nirxekî bingehîn. Di vê wateyê de artêşbûna jinê, jixirakirinê zêdetir xwedî taybetmendiya afirandinê ye. Ji bo ku di çavkaniya afirandina wê de, wekhevî, aştî û dadmendî heye, xwedî taybetmendiyêk azadîxwaz e.
"Rabbit-Proof Fence" ("Çepera li Hemberî Kerguhan") navê fîlmekî awstralyayî yê ku di sala 2002'an de ji hêla Phillip Noyce ve hat çêkirin.
Wergera Kurdî ya vî fîlmî ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû kirin.
Mijara fîlm.
Fîlm li ser bingeha pirtûkekê bi navê "Follow the Rabbit Proof Fence" (Bi dirêjahiya Çepera li Hemberî Kerguhan de herin) ya ku bi destê nivîskara awstralyayî Doris Pilkington Garimana di sala 1996'an de hatiye nivîsandin. Mijara fîlm û pirtûkê dîroka rastî ya diya nivîskarê ye, dema di sala 1930'î de ligel herdu xwişkên xwe ji kampa Moore River Native Settlement reviyan, vegeriyan cem diya xwe. Zarokên wê kampê zarokên nîvaborîcîn (xelkê resen ê awstralyayî) û nîv ewropî bûn û ji diyên xwe hatibûn dizîkirin. Ji ber vê hindê jî ji hemû wan zarokan re "nifşa dizîkirî" dibêjin. Hizra vê siyaseta nîjadperest û bişavker çêkirina xadimên nîvaborîcîn bû û yekirina wan ligel civata înglîzî ya Awstralyayê. Keçên revok ên dîrokê ji kampa bi sedan kîlometreyan dûrî mala xwe ne bi mehan bi dirêjahiya çeperekê ku di beyabanê de ji bakur heta başûrî Awstralyayê li dijî belavbûna kerguhan hatibû çêkirin hêdî hêdî vedigerin mal.
Xelatên fîlm.
Fîlm heta niha ji sedê zêdetir xelat wergirtiye.
"The Road to Guantanamo ", fîlmekî Michael Winterbottom û Mat Whitecross e ji sala 2006an ê ku behsa girtîgeha Guantanamoyê dike. Girtiyên ku li wê derê şikenceyên çawa dîtine vedibêje. Wergera kurdî ya vî fîlmî ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû kirin.
Heta niha fîlm bi dehan xelat wergirtiye.
Famîleya botavan, famîleya talikan, famîleya kazilan (Hypericaceae) famîleyeke riwekan e. Navê vê famîleyê ji botavê tê. Navên din ên botavê, "talik", "darzil", "dezîzer" in lê di rastiyê her yek, cureyek e. Kulîlka botavê bo derkirina bêhna eyarê bikardianîn. Lê îro li Kurdistanê eyar (çermê ajalan ê bêpirç), post, meşk ûêd kêm in, nivşên nû nizanin.
Famîleya Hypericaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di "Genera Plantarum", r. 254'ê de hatiye binavkirin. Navê din ên vê famîleyê "Ascyraceae Plenck" e. Demekê celebên vê malbatê dikirin endamê Clusiaceaeyê, bi taybetî Wurdack at al. Lê ev ji aliyê navendên riweknasiyê ve nehat pejirandin.
Famîleya kefzeran, navê zanistî yê latînî "Lemnaceae", famîleyeke riwekan e. Hin riweknas vê famîleyê wekî binekoma "Araceae" didin diyarkirin. 4 cins 37-38 cureyên vê famîleyê hene. Famîle navê xwe ji kefzerê "(Lemna)" digire.
Pelên wan bi qasî çend mm ne. Hin ji wan jî bêpel an bêqemçik in. Ên wiha xwe di avê de berdidin, heya ku li perekê avê xwe bicih kirin, seyar in. Cinsên wê: "Lemna, Spirodela, Landoltia, Wolffia" û "Wolffiella".
Famîleya biyan "(Salicaceae)" famîleyeke riwekan e. Navê xwe ji dara bîkê (Salix) digire. Dara hewrê (spindar, qewax) jî di vê malbatê de ye ku jê re bi latînî "populus" dibêjin. Kulîlkên vê famîleyê dişibin tirtûlan.
Famîleya Salicaceae sala 1815'ê ji aliyê Charles François Brisseau de Mirbel ve, di "Elémens do Physiologie Végétale et de Botanique, b. 2, r. 905"ê de hatiye binavkirin. Wî navê „Salicineae“ lê danibû. 55 cins, bi qasî 1010 cureyên vê malbatê hene. Navê din ên bo Salicaceae Mirb. s.l. ev in: Bembiciaceae R.C.Keating & Takht., Caseariaceae Baum.-Bod., Flacourtiaceae Rich. ex DC., Homaliaceae R.Br., Patrisaceae Mart., Prockiaceae Bertuch, Samydaceae Vent., Scyphostegiaceae Hutch.
Darbîk heba, kanî hebû, kanî heba gund ava dibû, dibû: Darebî.
Li Kurdistanê heya salên 1970'yê daristanên mezin hebûn. Li daristanên darbîkê (bî, dara biyê, bîk) sedî sed kanî hebûn. Li cihê darbîk pirr bûn, ji ber wê gund dihatin avakirin. Ji ber wê ye ku navên gelek gundan "Darebî" ye.Şêr, berazên kovî, rovî, kitikên kovî, mirîşkên kovî marên biqilonç, hirç ûêd gelek ajal dijiyan. Dewleta Romê (Tirkiye) daristan hemî şewitand. Niha spindar û bîkê xelk diajo, daristanên dara biyê nemane.
Famîleya giyaşîrkan "(Euphorbiaceae)" famîleyeke riwekan e. Bi qasî 240 cins û 6000 cureyên vê malbatê hene. Talşîr (miravke, Euphorbia) jî di vê famîleyê de ye.
Navê latînî "Euphorbia" ji "Euphorbus", bijîşkekî keyê Morîtanyayê Juba II. (bi qasî 50 sal b.z. heya 23/24 p.z.) tê. Linné sala 1753'yê (Spec. Pl. (ed. 1), 450) vê navê lê dike. Ji vê malbatê re herwiha "Euphorbia antiquorum" L. jî dibêjin.
SVP (Schweizerische Volkspartei, bi kurdî: "Partiya Gel a Swîsrî", kurtenavê partiya rastgir a Swîsrê ye. Meztirîn partiya swîsrî ye û bi siyaseta xwe ya li dijî koçberan bi nav û deng e.
Kurdên Ermenistanê an jî Kurdên Rewanê yek ji gelên kêmjimar li Ermenistanê ne. Li Komara Ermenistanê kurdên êzîdî û yên misilman cûdayî têne hijmartin. Baweriya fermî ya dewleta Ermenistanê ew e ku êzîdî ne kurd in û zimanê ku pê diaxivin, kurmancî, bi pêkenî wek " êzdîkî " tê binavkirin. Kurd bi giranî li rojavayê Ermenistanê bicîh bûne. Gava ku hukumeta Sovyet hate damezirandin, kurdan ewil alfabeyên xwe li ser elfabeya ermenî berhev kirin. Piştra, di 1927 de, wan veguheztin alfabeya Latînî. Di 1945 de, guhertinek din a alfabeyê pêk hat. Di vê demê de, ew berê jî Kirîlî bikar tînin. Todayro jî kurd alfabeyên Erebî, Kirîlî û Latînî bikar tînin. Yekem dibistanên idizdiyan li Ermenistanê di sala 1920-an de xuya bû. Yekem radyo û rojnameya bi zimanê Kurdî Riyta Teze bû. Li Fakulteya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Dewletê ya departmentrîvanê beşa zimanê Kurdî heye.
Niştecihbûna Kurdan li Ermenistana îroyîn:.
Li gorî Robert Hevsen, piraniya van deveran çol bûn. Berî serdema hevpar, Med li van deveran bi cîh bûn. Beriya Worlderê Cîhanê yê Yekem, li van deveran Kurd dijiyan. Wekî din, zanyar dibêje ku Kurd û Med heman reh hene, wan wekî Procurs, bav û kalên Kurdan bi nav dike. Vêga, deverên ku Med lê serdest in Tirkiye, Azerbaycan û Iranran digire nav xwe.
Civata idizdî di salên 1877-1878-an de li Ermenistana nûjen dest bi damezrandinê dike. Di dema şerê Rus-Tirk de, bi hezaran Kurdên idizidî reviyan rojhilat. Koça duyemîn di dema Worlderê Cîhanê yê Yekem de pêk hat. Ew bi giranî koçî deverên derdora Aragachotn, Armavir, Ararat, kîraz, Erîvan, Gumrî, Vagadnazor, Abovyan, Dilijan û Tashir kirin. Kurdên êzdî bi giranî bi xwedîkirina dewar, pez û cotkariyê ve mijûl dibin. Di nav thezîdiyan de, yên ku li bajaran karker, teknîsyen û zanyar dixebitin hene.
Kurd di Sovyeta Ermenistanê de:.
Çanda Kurd bi saya piştgiriya dewletê di salên 1930 û 1980-yî de li Sovyeta Ermenistanê geş bû. Di sala 1925-an de, li Ermenistanê yekemîn kongreya Kurdên Kafkasya Başûr hate li dar xistin. Di kongreyê de biryar hate girtin ku alfabeya Kurdî were organîzekirin. Koleja Pedagojî ya Kurdî di sala 1928-an de hate damezrandin. Tevî ku di 1920-an de dibistanên yekemîn ên bi zimanê Kurdî hatin damezrandin, pirraniya berbiçav a gel di 1920-an de nexwendewar ma. Di dema Sovyetê de, li Yêrêvanê yekemîn bernameyên bi Kurdî hatin weşandin. Li Yêrêvanê rojnameyek bi zimanê Kurdî bi navê Riya teze tê weşandin. Piştra, rojnameyek bi navê Botan hat weşandin. Sala 1969-an, li Akademiya Zanistî ya Neteweyî ya Ermenîstanê beşek ji bo lêkolîna çanda Kurdî hate damezrandin.
Di sala 1937-an de, wekî beşek ji paqijkirina tixûbên başûr, kurdên "bêbawer" ji Kafkasyayê, Ermenîstan jî tê de, hatin birin Asyaya Navîn.
Li Ermenîstana nûjen Kurd û idiszdî:.
Vêga, Kurd-idiszdî di 4 civatên giştî yên Ermenistanê de: Civata Rewşenbîrên Kurd, Komîteya Kurdistan, Civata Dostaniya Ermenî-Kurd û Yekîtiya Neteweyî ya idiszîdiyan, yek in. Li Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Akademiya Zanistî ya Neteweyî û li Zanîngeha David Anakhta beşek Kurdî heye. Wekî din, di Yekîtiya Nivîskarên Ermenîstanê de beşek nivîskarên Kurd heye.
Ermenîstan
Keith Haring (z. 4ê gulana sala 1958an Pennsylvania - m 16ê sibata sala 1990î New York), wênesaz û hunermendê grafîtî yê.
Salên wî yên pêşîn û perwerdehiya wî.
Keith Haring li Reading Pennsylvaniayê ji dayik bû û li cem diya xwe Joan Haringê li bajarê Kutztownyê mezin bû. Bavê wî Allen Haring karîkaturvanek bû. Her wiha bi navên Kay, Karen û Kristen sê xwişkên wî hebûn. Destpêkirina hemû navên zarokan ya bi tîpa Kyê dest pê dibû ne tesadufek bû. Ji sala 1976ê heta 1978an li The Ivy School of Professional Artê (Dibistana Hunerên Dîtbarî yên Profîşonal) ku li bajarê Pittsburgh ye li ser bazirganiya hunerê xwend. Piştî demekê derbasî beşê hunerên bedew bû.
Famîleya tîvilzimanan, famîleya peldefnekiyan "(Thymelaeaceae)" famîleyeke riwekan e. Defne (qar) bi xwe ne ji vê malbatê ye, lê ji ber ku pelên wan dişibin ên defneyê, di gelek zimanan de bo vê malbatê, "famîleya peldefnekiyan" dibêjin. Herwiha pelên wê dişibin zimanê tîvilan (beytik, çirole) jî. Hin endamên vê malbatê bo xemlê tê çandin, ji darikên hinan sûdê digirin.
Li Kurdistanê jî hin endamên vê famîleyê digihên. Li bakurê Amerîka, Awistraliya, Afrîka, peravên Deryaya Navîn bêhtir cihwar e.
Famîleya Thymelaeaceae sala 1789'ê bi navê „Thymelaeae“ ji aliyê Antoine-Laurent de Jussieu ve, di "Genera Plantarum, secundum ordines naturales disposita juxta methodum in Horto Regio Parisiensi exaratam.", 76'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê malbatê: Aquilariaceae R.Br. ex DC., Daphnaceae Vent., Gonystylaceae Tiegh., Phaleriaceae Meisn., Tepuianthaceae Maguire & Steyerm.in.
Famîleya tolgîn û derzîlokan, famîleya leglegnikulan ("Geraniaceae") famîleyeke riwekan e. Bi qasî 380 heya 430 endamên vê malbatê hene. Ji cihên tropîk û germ hez dikin. Li peravên Deryaya Navîn gelek tên dîtin.
Hin endamên vê famîleyê li Kurdistanê jî digihên. Hin ji endaman riwekên salane, hin jî pirrsalane ne. Pelên wê bipirtik in. Dijî sermayê pihêt in. Di zanistiyê de di bin navê geranium (ango derzîlok) de hatine rêzkirin. Lê kurd hinekê vê riwekê wekî kulîlkeke, riwekeke cuda binavdikin, ew jî tolgîn e.
Bojkovice (bixwîne weke: "boykovîtse") navê navçeyeke li herêma Zlínê ya Komara Çekî ye. Nifûsa wê 4.625 kes e. Her çiqasî girêdayî Uherské Hradiště be jî, li Komara Çekî rêveberiyên cuda hene ku, beramberê vê rêveberiyê li Kurdistanê nîne. Lewma ev cih hem weke gund hem jî weke navçeyê tê hesibandin.
Çiyayên Karpatiyên Spî dikevine herêma vê navçeyê.
Ziman awayê gotin û ragîhandina di navbera mirovan de ye.
Çêbûn û pêşketina zimên.
Ku zimanê mirovan nebûya dê gelek cudatî di navber mirovan û lawiran de nebûya, ne tenê ji alî mejî ve, lê belê ji alîiyê fîzîkî ve jî. Ji ber ku bikaranîna mivî ji zimanî re hiştitbû dev û rûyê wî bên guhartin, wek valatiya di ezmanê devê mirovan de, çenga mirovan kurt e, ne wekî çenga lawiran e.
Ji ber ku jiyana mirovên destpêkê pêşket û di komên biçûk de jiyan kirin lewra neçar man ku gelek dengan derxin. Pêwîste ku mirov bizanibe ku ziman ne tenê li ser bingehî dengan derketêye, lê belê li rex deng, gelek hêman û nîşanên cuda hebûn. Girîngiya hereketan gelek hebû. Em vê yekêjî heya niha di hemû civak û zimanan de dibînin, ji ber ku arîkariya me ji bo danasîna tiştekî, peyvekî, navekî, pîvanekî û gelek wate û awayên ku em dixwazin bidin nasîn. Bi taybet jî hereketên destan, çavan û serî, ev hereketana li gel hemû gelan heye, û hemû kes dikarê bikar bîne, mînak: demê ku tu tiştekî naxwazî, tu serê xwe paşvadibî yanjî tu destê xwe didî pêş xwe.
Ji bu ku em çavkaniya derketina ziman nasbikin, pêwîste em di destpêkêde zimanên Meymonan û zarokên biçûk lêkolîn bikin. Her wiha pêwîste em zimanên kevin û zimanên vê demê bi hev re kêşe bikin. Cudatî û hevbeşiya di navber wan de nasbikin. Em dizanin ku em û Meymonan (bi taybet jî Şampazî) rebi çend gotinan par dikin, wek gotina (KİX) ku ji bu tirsandina zarokan tê bi karanîn. Ev peyva di hemû zimanên cîhanêde heye. Her wiha peyva (Ba) û (Ma) ku zarokên yek Salî pê bangî bav û dayka xwe dike.
Gelek peyvên hevbeç di nav ber mirovên cîhanê de hene, tû dibînî ku gelek peyvên Îngilîzî di zimanê Misrî yê kevin de heye. Herusa gelek peyêv ku di gelek zimanan de yek wateyî didê heye wek (na-no-nîst, nû-new-yeni, qut-cut- qet...û hwd). Ev tê wateya ku hemu ziman ji yek yan jî çend çavkaniyan çêbûne.
Tê gotin ku rolek mezin ya agir di pêşketina ziman de heye, bi taybet jî bandora vê yekê li ser jinan kiribû. Çawa rola agir ? Û çima bi taybet jî jin?
Wek tê zanîn ku bi karanîna mirovan ji agir re hîşt ku mirov bi şev li dora agir ronin. Lê ji ber tarîtiyê ku hêl nada ku hereketan û hêmanan bi karbînin, mirov neçar dibûn ku peyêv û dengan derxin. Ev yeka bi taybet jî jinan dikir, ji ber ku jin bi karên çandiniyê dikirin û bi şev li hev dicîvan û ji hevre dipeyêvîn.
Gelek peyêv bingehê xwe ji dengê ku derdixînê nav lê hatine kirin, wek: Ba, Qijok xirxirk, çirçirk, firok, Baq, xûçxûşa avê, himhima Aş...hwd.
Zorahiya herî mezin ku mirovan di afirandina zimande kêşeya navên hêjmara (reqem) ne. Di zimanê gelê daristanên Awistralyayê de ji bilî hêjmara Yek (1) û Dû (2) tû hêjmarê dîtir nîne. Mînak: Ji bu ku hêjmara Sê (3) bînin ziman, wiha dibêjin “dû(2) û yek(1)”, û ku bixwazin bêjin deh (10), wê bêjin “ 2 û 2 û 2 û 2 û 2”. Ev yekajî dide xûyakirin ku çiqasî ziman pêşketiye û roj bi roj berfereh dibe. Li rex wêjî gelek ziman ji holê tên rakirin û wek zimanê gelên Amazon û gelek gelên ku bi komkûjiyan ji holê hatin rakirin, bi wan re jî ziman û hûnera wan hate kûştin. Her wiha gelek milet bi zimanê xwe yê zikmakî naxifin, di vî milî de zimanê Îngilîzî di pileya yekê daye ku bandora xwe li hemu cîhanê dike. Niha nêzikî 4000 zimanî zindî di cîhanê de hene.
Em dixwazin di despêkê de beş û şaxên zimanên cîhanê bidin xuyakirin. Li gorî zimannasên cîhanê ku zimanên zindî dabeşkirine û bingehê wan vekolandine, û li ser vî bingehî ku rêziman, koka ziman, devoka ziman û şêwayê pêşketina zimanan, hemu ziman hatine dabeşkirin.
Destpêka peydabûna zimên.
Heta niha ji bo şarezayan nediyar e ku cara yekem mirov li ku dera cîhanê peyda bûne yan ji wir çûne ku û li ku niştecih bûne?
Ya ronî û eşkere ew e ku mirov di li cihekî jiyane û bi zimanekî axivîne. bi derbasbûna demê hêdî hêdî zêde bûne, bi neçarî ber bi vî alî û wî aliyê cîhanê ve çûne û berbelav bûne. Bi vî awayî wekî civak, kom û deste hatine dabeşkirin. Her komekê jî ji xwe re şêwe û zimanekî taybet peyda kiriye. Hemû zimannas li ser vê li hev dikin ku ziman di destpêkê de sade bûye û dibêjin ku ziman ji dengê ba, baran, giyandar (jîndar) û kar û tevgera mirovan derketiye holê; paşê ku mirov bi pêş ketine û şaristanî bi dest xwe ve anîne, zimanê wan jî bi pêş ketiye.
kalîna mîhê, lorîna gur, heftîn (hewtîna)a se, hêrîna bizinê, nirîna şêr, şêyîn-hîrîna hesp, waqîna rovî, qareqara mirîşkê, qebîna kewê, xuşîna avê, vizîna bayê, gurmîna topê, teqîna tifingê, çîkîna cûcikê, çîrîna derî, kilîna meşkê, xirçîna zebeş, zimîna pê, hirîna ewran, mewîna pîsîkê û hwd. ku di kurdî de mînakên bi vî awayî pir in.
Tê zanîn ku mirovan di destpêkê de nekariye binivîse û alfabeyek jî ji bo nivîsandinê tune bûye. Dîroka alfabe û nivîsînê nayê zanîn lê wisa tê xuyakirin ku yekem xet nivîs pir sade û zakokane bûye û ji wê xetê re "Xeta Wêneyî" hatiye gotin. mirovan bi xêzkirina wênayan helwesta xwe ji hev re diyar dikir.
Hêdî, hêdî di nava neteweyan de xet guheriye û jê re alfabe hatiye diyarkirin û navê "Alfabeya bizmarî" lê hatiye kirin. Bûyerên şerên xwe li ser kevir û zinaran bi vê xetê kolane. Xetên bizmarî yên îranî jî hemû xetên bizmarî yên Babîl û Aşûrî sadetir û xweştir bûne û her wiha cudahiyeke mezin di nav vê xetê û xetên navborî de hebûne. Çima ku gelê îranê alfabeya bizmarî ya babîlan guherî û elfabeyeke bi rêk û pêk damezirand. Ew kevirên nivîsî ku li Textê Cemşîd, Bêstûn, Hemedan û hin cihên din ên Îran û Kurdistanê hatine dîtin, nimûneyên ji wan xetên bizmarî ne. Hemû kevirên nivîsandî yên dema Hexamenişiyan bi xetên bizmarî hatine nivîsîn ku alfabeya wan 36 tîp in.
Diyakonof di perawa "Dîroka med" de dibêje: Pêkanîn û şêwenivîsîna kevirên nivîsandî yên parsiya kevin bi taybetî dema ku mirov wan li çend beşan par dike derdikeve holê ku wan alfabeya xwe ji babîl û îlamiyan wernegirtiye, dibe ku wan ji ûrartûyan xwestibe. Ev yek jî nîşanî me dide ku parsiyan tîpên bizmarî ji medan wergirtine. Diyar e ku zimanê medan bandoreke mezin li ser zimanê parsî kiriye û bi vê yekê re mirov dikare bibêje ku û bi v3e yekê re mirov dikare bibêje ku wan alfabeya xwe jî ji medan wergirtiye. Lê heta niha kevirekî ku bi tîpên medî hatibe nivîsîn peyda nebûye ku vê rastiyê derxîne holê.
Zimanên hind û ewropî.
Zimanên Hind-Ewrupî ku ki Asiya navîn heya beravên Rojavayê urupa,ev beşa di hindirê xweda dibê dû perçe,
Malbata rojhilatî.
Malbata rojhilatî ku bi navê Zimanên hind û arî tên nasîn, ev perçeya di hindirê xwedajî dibe gelek zimanên bingehên, wek Mîtanî, Sinsikirêtî, Exmînî (Farisiya despêkê), Medî (Kurdî) ji zimanên herî kevin di cîhanê da ye. Zimanê Kurdî beşeke ji malbata zimanên Ariye.
Zimanên Samî.
Beşê zimanê gelên ku di nav herdû çemande û Çola Erebistanê û Bakurê Afrikiya cîh digrin, dibêjin peyva “Samî” ji navê Sam kurê hesretî Nûh tê.
Gelek taybet mendêyên zimanên Samî ên cuda hene, mînak: gelek tîp ên taybet hene ku tenê di wan de heye wek (ح- ط ض) her wiha piranê zimanê Samî, demê nivîsandinêda ji rat berve çep diçê;dîsa jî gelek tîpên ku di zimanên Arî de hene, gelê Samî nikarê wan tîpana bikar bînin,wek “ P- V- Ç-J- G...hwd.
Zimanên Asya dûrîn.
Tipîtî- zimanên Asya dûrîn -“rojhilata dûr”(zimanên Tipîtî, Çînî, Taylandî û Bormayî...hwd.).
Heya niha bi sedan ziman hene, hîn baş nehatine lêkolîn kirin; lewra bi şewayekî rêkûpêk nahatine dabeşkirin, ne diyare ku ev zimanana dikevine kîjan beşî yan kîjan perçeyî. Nîmunê vê yekê jî li Cîhanê gelekin, wek zimanên gelek nejad û Qebîleyên Efrêqî û Ostiralî.
Zimanên çêkirî.
Ew ziman bi mibesta pêwendî yên nav netevî ya gelên dinya yê bi destê mirov hatine çê kirin. Nimûneya bi navbanga wan zimanan Esperanto û Ido ne.
Kurdên Swîsre ji rûniştvanên Swîsre ên bi eslê xwe kurd in re tê gotin.
Di nava ew 20 salên dawî de civata swîsrî rastî gelek guhertinên çandî, olî û zimên hat. Di dawiya salên 1960'î de bi hatina gelek xebatkarên ji Tirkiye jimara koçberên misilman her ku diçe meztir dibe.
Kurdên ji Tirkiyê.
Cara ewil kurd di salên 1960'yan de weke xebatkarên koçber ji Tirkiyê koçî Swîsre dikin û bi giranî di branşên sanayî, gastronimî û tekstîl de dixebitin.
Hatin û xebitandina wan a li Swîsrê bêyî peymanên fermî pêk hat (mînak: ji bo xebatkarên penaber ên ji Tirkiye di nava welatên tirk, elman, belçîkî û fransî peymanên fermî hatibûn îmze kirin). Pirraniya wan bi înîsiyatîfa xwe ji ber sedemên şer, siyasî û aborî hatin Swîsre.
Piranîya Kurdên Swîsre di kantonên Elmanî-axêv de dijîn, bi giranî li derûdora bajarên Basel, Zurich, Bern û Aarau. Li gorî îstatîkên swîsrî yên fermî, di sala 2007'an de nêzîkî 73.000 hemwelatiyên Tirkiyê li Swîsre dijîn. Çima ku nasnameya Kurd li gelek dewletên Ewropa ne gihiştiye statuyekê, derheqê ji me re Kurdên Swîsre ti agahî nehatine bidestxistin.
Swîsre
Březová (bixwîne weke: "brezova") navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 1.090 kes e û 27 km dûrî Uherské Hradiště ye. Ev gund herwiha xwediyê şaredariyê ye ku ji sîstema gundên li Kurdistanê cudatir e.
Ev gund xwediyê dîrokeke kevnareye ku, cara pêşî di sala 1492'an qala wê hatiye kirin. Di sala 1262'an de cara pêşîn dêra bawermendên Sîstersiyanan li cihê vî gundî tê avakirin. Ji aliyê dîtina çanda gel a Moravyayê ve, ev gund mînakeke girîng e.
Buchlovice (bixwîne weke: "buxlovîtse") navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 2.507 kes e û 10 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Ev gund (an jî weke bajarokekê jî tê hesibandin) herçiqas girêdayî navçeya Uherské Hradištěyê jî be, ew xwediyê rêveberiyeke taybet e ku şaredarê wê bi xwe heye. Bajarokekî girîng e ku çanda gelê Moravyayê parastiye.
Mehmet Akbaş (, li Pîrana Amedê), stranbêj, strannivîs û stransazê kurd e.
Mehmet Akbaş, ku dîya wî yek ji nûnerên dawî yên kelepûra jinên zêmarxwend e, di sala 1998ê de di bin bana Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM) de digel koma Zazakî ya Vengê Sodirî (Dengê Sibehê) dest bi jîyana profesyonel a muzîkê kir.
Akbaş, ku di 2001ê de di albûma Vengê Sodirî ya bi navê Wayîr (Xwedî) de wekî solîst, berhevkar û bestekar cih girt, di heman salê de ji bo Beşa Şan a Rojavayî ya dibistana muzîkê ya bi navê Akademi İstanbul bi bûrs hate qebûl kirin. Hunermendê ku di domahîya xwendina xwe ya muzîkê de bi xebata xwe ya koma xwe her berdewam bû, di 2003ê de di çarçoveya projeya Yollar ve Durak (Rê û Rawestgeh) a Akademi İstanbul de digel Mercan Dede û Vengê Sodirî heman dik par ve kir. Di heman salê de wî herweha di çarçoveya projeya Bêje de derket ser dika Harbiye Açık Hava Tiyatrosu (Şanoya Servekirî ya Harbîyeyê) û di çarçoveya II. Uluslararası Beyoğlu Buluşması (II. Hevgihana Navneteweyî ya Beyoğluyê) de digel koma xwe stranên xwe pêşkêş kirin.
Hunermend di sala 2004ê de di çarçoveya Elektronic Zaza Project de, ku pêşengîya wê, wî bixwe dikir, digel yek ji navdartirîn muzîjenê elektronîk ê Tirkîyeyê, Erdem Helvacıoğlu, re xebitî û him li nav Tirkîyeyê û him ji li derveyî welêt di çendîn konseran de derket pêşberî guhdarên xwe. Stranbêj Akbaş di 2004ê de di projeya NÇMê ya bi navê Şahîya Stranan II. de strana Lê lê Wanê xwend û hêjayî gelek pesndanan hat dîtin.
Akbaş, ku ji sala 2005ê û vir ve li bajarê Köln a Almanyayê dijî, li vê derê jî xebatên xwe yên muzîkê domandin. Hunermend di 2008ê de bi projeya xwe ya Aryayên Mezopotamyayê, ku tê de ne tenê digel amûrên rojhilatî lê herweha digel yên rojavayî bi şêwazên opera, kelepûrî û experîmental stran pêşkêş kirin, li Vîyana, Köln, Frankfurt û Munîhê çendîn konser dan û bi vî awayî ne tenê dilê guhdarên xwe yên Kurd û Tirkîyeyî lê belê yên Ewropîyan jî feth kirin.
Akbaş, ku di albûmên gelek hunermendên Kurd de bi duetên xwe cih girt, di 2009ê de di albûma stranên bijartî yên Kurdî ya bi navê 'I Love Kurdish Music' (Ez ji Muzîka Kurdî Hez Dikim) de, ku ji alîyê Suna Bar Label ve hat derxistin, strana xwe ya Nio xwend. Wî di heman salê de herweha li bajarê Paderborn a Almanyayê di çarçoveya Festival Musica Sacra de, ku yek ji navdartirîn festîvala ruhanî û manewî yên cîhanê ye, di berhema klasîk a Karl Jenkins a bi navê The Armed Man – A Mass for Peace (Zilamê Çekdar- Ayîneke ji bo Aştîyê) de wekî solîst derket ser dikê. Akbaş wekî din di 2011ê de digel yekane hunermenda harp a Kurd Tara Jaff li Vîyanayê li ser dika Akzent Theater konsereke hevbeş da.
Mehmet Akbaş di 2011ê bi albûma xwe ya maksî ya bi navê N!O, ku berhemeke Elektronîk/Orient Pop e, bi besteyên xwe yên Nio û Tenha digel versîyona nûjen/reqsê ya strana Berde re, ku ji Kurdistana Başûr straneke evînîyê ye, derket pêşberî muzîkhezan.
Hevdem, hunermend di kanûna paşîn a 2011ê de li yek ji girîngtirîn hêwanên performansa zindî ya Kölnê li Gloria'yê konsereke gelek serkeftî da û piştî wê jî di çarçoveyên Mainz Interkulturelle Woche (Hefteya Navçandan a Mainzê) û Kölner Music Nacht (Şeva Muzîkê ya Kölnê) de derket ser dikê. Wî herweha di 2012ê de di Festivala Köln Sommerblut (Festîvala Xwîna Havînê ya Kölnê) de çendîn konser dan.
Yekemîn albuma wî ya solo.
Xebatên pêşîn ên studyoyê yên Mehmet Akbaş, li jêr navê P!A (bi zazakî bi hev re), di gulana 2012ê de wekî cote-albûm ji Kalan Muzîkê derket. Di albûmê de, ku ji du CDyên bi navê The Istanbul Session û The Cologne Session pêk tê, di serî de bi zaravayê dayîkê yê hunermend Zazakî, ku ji alîyê UNESCOyê ve di nav zimanên ku dikin tune bibin de hatîye hilbijartin, bi Kurmancî, Soranî, Tirkî û Farsî bi giştî 19 stran cih digirin.
Mehmet Akbaş di albûma P!A de feraseteke avangart û experîmental a dengî pêşkêş dike, ku tê de cureyên muzîkê yên wekî elektronîka, world, ambient, orient rock/pop û belcanto bi hostetî hatine hûnandin. Produktorîya albûma The Istanbul Session ji alîyê Erdem Helvacıoğlu ve hatiye kirin, ku li seranserî cihanê yek ji navdartirîn kompozîtorên muzîka elektronîk tê nasîn. Produktorîya beşa duyemîn a albûmê ya bi navê The Cologne Session jî ji alîyê hunermendê jazz û rock muzîkê yê Alman Philipp Bardenberg ve hatîye kirin.
Di strana bi navê 'Hedîye' (Dîyarî) de, ku gotinên wê yên Furux Ferruxzad û muzîka wê jî ya Mehmet Akbaş bi xwe ne, stranbêja navdar a muzîka Farsî ya ji New Yorkê, Sussan Deyhim digel hunermed distre. Di versîyona Cover a 'Berde' de, ku di salên 70î ye li Kurdistana Başûr pir dihat guhdarî kirin û îro hîna jî tê hez kirin, yek ji hêzdartirîn dengên jinan ên muzîka Kurdî, Hanî digel hunermend duetê dike.
Strana nemir a Aşık Veysel a bi navê 'Beni Hor Görme (Min piçûk nemîne), ku berê ji alîyê Moğollar, Zerrîn Özer û gelek hunermên muzîka gelêrî ve hatibû strîn, îcar ji alîyê Mehmet Akbaş ve bi versîyona Rock tê pêşkêş kirin. Bi vê stranê hunermend dixwaze balê bikişîne ser wan kesan, ku wekî 'yên din' li derve tên hiştin.
Cover a pêşîn a kurdî ya strana îranî ya bi navê ‘Baksana Talihe’, ku di salên 70î de ji alîyê Ajda Pekkan ve bi Fransizî û Tirkî û vê dawîyê jî ji alîyê stranbêjên pop ên wekî Nez û Göksel ve hatibû strîn di vê albûmê de bi serenavê 'Şadî' balê dikişîne.
[http://ku.firatnews.com/index.php?rupel=nuce&nuceID=30432 Firatnews.com: Ji Mehmet Akbaş albuma "P!A"]
Dolní Němčí (bixwîne weke:"dolnî nyemçî") navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 3.014 kes e û 15 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Ev gund (weke bajarokekê jî tê hesibandin) xwediyê sîstema şaredariyê ye.
Katharina Agnes Ulrike Schwabedissen (z. 1972 li Bielefeld) siyasetvaneke alman e.
Katharina di malbateke keşîşî ya ku bieslê xwe ji Gladbeckê ye ji dayik bû ye. Pêşiya xwendina felsefe û dîrokê, hînê pîşeya hemşîretîyê bûye. Niha li bajarê Wittenê dijî. Katharina Schwabedissen berî avakirina partiya alman a çepgir (Die Linke), ji 2005'an şûnde ve di partiya WASG'ê de endama kargêriyî ya eyaleta NRW bû. Ji roja avakirina partiya çepgir û vir de endama vê partiyê ye.
Di sala 2008'an de, di civîna partiyê ya eyaletî de Katharina Schwabedissen wek peyvdara partiyê ya eyaletî hate bijartin. Du salan şûnde, di 2010'an de bi Hubertus Zdebel ve bû pêşewaya partiya çepgir a eyaleta NRW. Di hilbijartinên eyaletî yên 2012'an de namzeta pêşeng a partiya xwe ye.Katharina Schwabedissen (2010)
Zaxosk () gundekî bi ser navçeya Payizavaya Wanê ve ye. Gundekî mezin ya wê herêmê ye. Qewima eşîra ertoşî ya binavê mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 250 xanî li vî gundî hene.
Qebra serfermandar Mîralay Seîdê Simbêlreş ji vî gundî ye.
Wanê re 50 km û Payizavayê re jî 21 km dûrî wî gundî ne.
Mixtarê gundê: Ali Can hatiye hilbijartin.
Têlefonên westar, xwediyê dibistanekê u Mizgefté ye.
Paga Gedîk (,) gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Gundekî mezin ya wê herêmê ye. Eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 180 xane li vir gundê heye.
Wanê re 44, Payizavayê re jî 20 km dûrahiya wê gundê heye.
Têlefonên westar,xwediyê dibistanekê u Mizgefté ye.
Sakîna Teyna ango Sakîna (jdb. 1973, li Gimgim) stranbêj, rojnamevan û nivîskareke kurd e.
Sakîna di zarokatiya xwe de bala xwe dide muzîkê û di ciwantiya xwe de perwerdehiya muzîkî û ya dengê distîne. Di salên 90'î de ew dibe endama Navenda Çanda Mezopotamyayê û bi vî rengî dest bi kariyera muzîkê dike. Li ser navê navendê tevlî gelek bernameyên welêt dibe. Wek hemû endamên navendê, ew jî ji ber gotinên stranên xwe yên bi kurdî rastî zext û zordariyên dewletê tê, ji ber ku di wan salan de ziman û hunera kurdî bi tevahî qedexe ye. Ji ber zext û zordariya li ser nasnameya kurd hinek rêhevalên wê yên hunermend tên kuştin.
Li dijî vê tahlûkeyê Sakîna dev ji muzîkê bernade û hunera xwe bi konserên îllegal dimeşîne - ta ku neçar dimîne û mecbûr dibe ji zext û zordariya dewleta tirk bireve. Heya demekê wê jiyan û xebata xwe li Ermenistanê meşand, piştre derbasî başûrê Kurdistanê dibe û wek aktîvîsteke azadiyê şoreşa xwe ya hunerî li wir didomîne.
Piştî çend salan ew koçî Viyana, Awistriyayê dike û hê jî jiyana xwe li wir dimeşîne.
Stîla wê ya muzîkê.
Sakîna û hevalên wê yên hunermend bi muzîka kurdî û teknîkên eksperîmantel  sentezeke di nava kevneşopî û modernîteyê de didamezirînin. Ew li ser şopa çanda xwe muzîka kurdî ji nu ve keşf dikin û bi awayeke cûda tînin ziman.
Bi heman armancê Sakîna digel jinên din ên kurd koma Trio Mara ava kir. Kom hewl dide ku stranên jinên kurd ji nu ve û bi cûreyeke nujên bigihêje guhdarvanan.
Ji bilî konserên cûr bi cûr ew pir caran tevî xebatên şano û pirtûkan jî bû û bi stran xwendinê dengê xwe da ew xebatan.
Yek ji armancên wê ev e ku bi stranên xwe dîmeneke hunerî ya welatê xwe ji beyaniyan re pêşkêş bike. Bi melodiyên xwe yên kûr ew êş û hêviyên gelê xwe tîne ziman.
Strana herî nas a Sakîna strana 'Bêrîtana min' e û li ser şoresgera kurd Bêrîtan hatiye nivîsandin. Ev stran ji bo yekemîn fîlma gerîlayan hatibû bikaranîn û bi carekê ve kete bîr û dilê guhdarvanan.
Meryem Uzerli (z. 12'ê tebaxê 1983 li Kassel, Almanya) aktrîsa bi eslê xwe tirk e.
Ji Malbata xwe Zaroka Sêyemîn'ê "Meryem Uzerli" Bavê wê Tirk'e u Dayika wê Alman'e di Hamburg'ê 'Schauspielstudio Frese' de perwerdeya Lîstikvanî girtî.Du Bira u Yek Xuşka Meryem'ê heye.Di vî Demê de di Rêzêfîlma Muhteşem Yüzyıl rola Xurrem Siltan can dide.
Mîchael Faraday, FRS (z. 1791 − m. 1867) kîmyager û fizîkzanê îngilîz e. Teoriya elektromagnetîzmê derxist û pêşde bir. Yekemîn kes e ev tezin direxistî di nava cîhanê de.
Faraday
Hluk (bi kurdî tê wateya:"dengûdor") navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 4.424 kes e û 10 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Navê vî cihî cara pêşîn di sala 1294'an de di berhemên nivîskê de hatiye nivîsandin.
Horní Němčí (bixwîne weke:"hornî nyemçî") navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 859 kes e û 20 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1358'an de qala wê hatiye kirin.
Hostětín (bixwîne weke:"hostyetîn") navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 240 kes e û 31 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1412'an de qala wê hatiye kirin.
Hradčovice (bixwîne weke:"hradçovîtse") navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 1.026 kes e û 9 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1247'an de qala wê hatiye kirin.
"Koma Arîn" navê komeke kurdî yê li Swîsre bû.
Koma Arîn di sala 1997'an de ji aliyê pênc muzîsyenên kurd ên ciwan tê avakirin. Yekemîn albuma komê ya bi navê 'Bengiya Rojê' di sala 2001'an de ji aliyê Mîr Muzîk ve hate weşandin. Mixabin, kom piştî weşandina albumê belaw dibe. Solîsta wê demê (Bêrîvan Arîn) heta îro li ser navê xwe berdewama muzîkê dike.
Huštěnovice (bixwîne weke: "Huştyenovîtse") navê bajarokeke navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 980 kes e û 5 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1220'an de qala wê hatiye kirin.
Jalubí (bixwîne weke:"yalubî") navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 1.796 kes e û 6 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1265'an de qala wê hatiye kirin.
Robîn muzîkvanê kurd e. Di bajarê Çewlîgê de hatiye dinê, lê bi eslê xwe ji Agiriyê ye. Bi piranî stranên wî di formên rock de ne. Her wiha enstrûmanên rojhilatî jî di stranên xwe de bi kar tîne. Bi muzîka xwe ve dixwaze di navbera muzîka kurdî û muzîkên modernê de awazên cihêreng çêke. Muzîkvan Robîn heta niha albûmek çênekiriye. Lê klîba wî ya bi navê "xeyal" di hin televîzyonên kurdan de tê weşandin. Tê diyarkirin ku albûma yekem a muzîkvan Robîn di demek nêzîk de wê bê derxistin.
Di sala 2013 é avrelé da bi navé "Şaristanbul" ji 9 stranek pék té albûmek çekiriye. Ji aliye *Anadolu Müzik* ve hatiye weşandin.Şeş stran Kurdî sé jî Tirkî ye. Li pey wî 2016 é de kliba "Malxirabo"
kişandiye. Di heman demé da Robîn (Varol) wénesaz e. Li İstanbolé jiyana xwe didomine. Heta niha 3 heb péşangeh bajara İstanbolé vekirye. Li kara xwe wénesazi û deqvanî (tattoo artist) hunermenditiyé bi şeklé navnetewî didomîne.
Gelek caran İtalya,Hollanda,Fransa'ye tewle péşangehén wéneyî buye.
Xirabşêx an Xirawşêx () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye. Gundekî herî mezin ê herêma Nordizê ye. Eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran livir cih bûye. Nêzî 150 xane li gundê hene. Gelheya gund bi taybetî li bajarê Wanê dijîn.
Wanê re 97, Payizavayê re jî 75 km dûrahiya wê gundê heye.
Mixtarê gundê: 2008'an Kaya Akkoyun hatiye hilbijartin.
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Mizgeftek mezin ji aliyê gel li vir hatiye avakirin.
Tirkmanî zimanekî ji şaxa zimanên tirkî yên oxizî yên malbata zimanên altayî ye. Çar milyon tirkmanîaxêv li Tirkmenistan, Îran, Efxanistan, Îraq, Qazaxistan, Tirkiye, Rûsya, Sûrî, Ûzbekistan û Başûrê Kurdistanê dijîn.
Tirkmanî zimanê fermî yê Tirkmenistanê ye.
"Findi Info", malpera Malbata Findî ya ne, di ve malperê de her tiştê girêdayi Malbata Findî te dîtin wek nivîs, Wêne, Vidiyo, jiyanname û her tiştê din.
Ev malper bi şêwyekê fermî û bi navê (findi.info) li despêka sala 2008an de dest bi weşana xwe kiriye, berî vê demê jî weşana ve malperê hebu lê bi rêka malperên belaş û giredanên malperên dost.
Rojnamevan Hekar Findî serperiştîya vê malperê dike.
Leyla Hazal Kaya, lîstikvaneke ciwan a tirk a reklam, rêzefîlm û fîlman e ku di 10ê çiriya pêşîn a 1990î de li Dîlokê ji dayika xwe bûye. Hazal, li Lîseya Îtalyanan a Stembolê xwendiye. Ji sala 2010an ve li Peymangeha Ragihandinê beşa Performansê ya Rêveberiya Şano û Raberiyê ya Zanîngeha Bilgi ya Stembolê xwendina xwe berdewam dike.
Beşdarbûna wê di fîlm û televîzyonê de.
Rola wê ya pêşîn di rêzêfîlmê televîzyonê Genco de bû. Dû re Hazal li fîlmekî ku li ser bingehê pirtûka Halit Ziya Uşaklıgil a bi navê Aşk-ı Memnu hate çêkirin, rola wekî Nihal Ziyagil lîstiye. Ji 14ê kanûna paşîn a 2011an ve li kanala televîzyonê Show TV dest bi lîstina rola sereke ya bi navê Adını Feriha Koydum kir.
Famîleya selketûran, famîleya pelxaçan, famîleya palxaçkiyan, famîleya tevran "(Brassicaceae yan Cruciferae)," famîleyeke riwekan e, di desteya Brassicales de cih digire. Di vê famîleyê de bi qasî 336 (heya 419) cins 3.000 heya 4.130 cure hene.
Dejnika qanzan (Arabidopsis thaliana), Nivîştîlok (Capsella bursa-pastoris), nivîştîloka hevanê şivan (Thlaspi arvense), mînakên ji vê malbatê ne. Gelek endamên vê malbatê li Kurdistanê jî digihên. Kelem (Brassica oleracea var. capitata f. alba), kelema sor (Brassica oleracea convar. capitata var. rubra L.), Brokolî (Brassica oleracea Italica), kelerim (Brassica oleracea botrytis), kelema brûkselê (Brassica oleracea Gemmifera), selketûr an tevrik/tevir/tivir (Brassica oleracea var. gongylodes L.), roka (Eruca sativa) ûêd gelek endamên vê malbatê bo xwarinê tên çandin.
Famîleya "Cruciferae" sala 1789'ê ji aliyê Antoine-Laurent de Jussieu ve di "Genera Plantarum", rûpel 237'ê de hatiye binavkirin. Navê "Brassicaceae" sala 1835'ê ji aliyê Gilbert Thomas Burnett ve di "Outlines of Botany", rûpel 854, 1093 û 1123'yê de hatiye bikaranîn.
Famîleya selketûran
Famîleya pelgerdeniyan "(Zygophyllaceae)" famîleyeke riwekan e, di koma gindorikên keyan (Zygophyllales) de cih digire. Hin endamên vê malbata bo baxçevanî û xemlê tên çandin.
Malbata Zygophyllaceae ji avhewaya tropîk û subtropîk hez bike jî, li pirraniya parzemînan digihê. Sala 1814'ê ji aliyê Robert Brown ve bi navê „Zygophylleae“ di "A Voyage to Terra Australis", 2, r. 545'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê famîleyê, Balanitaceae M.Roem. û Tribulaceae Trautv. ne.
Cûnawa an jî Ceyhûnabad (Kurdîya Başûrî: "Cünawa"), gundekî li parêzgeha Kirmanşanê ya Rojhilata Kurdistanê ye. Cûnawa 525 kîlometre dûrî paytexta Îranê, Tehranê ye.
Cûnawa li nêzîkê çiyayê Bêstûn e ku li ser vî çiyayî ji serdema şahê hexamenişî, Daryûsê Mezin nivîskên li ser zinaran hene.
Di sedsala 20an de Cûnawa gundek bû ku hejmara gelheya wê li derûdorê 100 kesî bû.
Ev gundê di dîroka çanda kurd a mîstîk de rolekê girîng leyîstiye. Kurdê mîstîk ê navdar Hacî Nemat li vir ji dayîk bûye.
Jankovice (bixwîne weke:"yankovîtse") navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradištěyê ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 476 kes e û 12 km dûrî Uherské Hradištěyê ye.
Navê wê yê îroyîn di sala 1715an de lê hatiye kirin.
Famîleya kakule û zerdeçalan, famîleya zencefîlan "(Zingiberaceae)" famîleyeke riwekan e, di koma zencefîlan (Zingiberales) de cih digire. 52 heya 53 cins, 1200 heya 1300 cureyên vê malbatê hene. Gelek ji riwekên vê malbatê wekî biharbêhn an di bijîşkiya gelêrî de tên bikaranîn. Zencefîl, zerdeçal navdarên vê malbatê ne.
Pirranî li Hindistan, Îndonêzya, başûrê rojhilata Asya û Afrîkayê cihwar in. Navê famîleya Zingiberaceae sala 1820ê ji aliyê Îvan Îvanovîç Martînov ve di "Tekhno-Bot. Slovar.", 682 û di îlona 1835ê ji aliyê John Lindley ve di "Key Bot.", 69ê de hatiye dayîn. Navên din ên vê malbatê, Alpiniaceae Link, Amomaceae J.St.-Hil., nom. illeg., Curcumaceae Dum. in.
Sûdwergirtin.
Ji 47 cinsên vê malbatê di bijîşkiyê de sûd tê wergirtin. Hin cureyên wê jî wekî biharat di pêjgehan de tên bikaranîn. Bi taybetî di pêjgeha Asyayê de. Çend jî wekî sebze, selete tên xwarin. Di hilberîna parfûman de herwiha kêrbar in. Baxçevaniyê de gelek endamên vê famîleyê tên naskirin û çandin.
Famîleya gulezengilan "(Campanulaceae)" famîleyeke riwekan e, di desteya Asterales de cih digire. Li seranserê erdxanê endamên vê malbatê tên dîtin. Hin cureyên wê di baxçevaniyê de bo xemlê tên çandin.
Famîleya Campanulaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di "Genera Plantarum", r. 163'yê de hatiye binavkirin. Navên din ên famîleyê, Cyananthaceae J.Agardh, Cyphiaceae A.DC., Cyphocarpaceae Reveal & Hoogland, Jasionaceae Dum., Lobeliaceae Juss. nom. cons., Nemacladaceae Nutt. in.
Famîleya çinaran "(Platanaceae)," famîleyeke riwekan e. Di desteya Proteales (berê Hamamelidales) de cih digire. Hin endamên vê malbatê dar, hin jî devî û giya ne. Navdara vê komê dara çinar (dar)ê ye ku navê xwe jî daye vê malbatê. Li pirraniya parzemînan (herwiha Kurdistanê jî) endamên malbatê tên dîtin.
Li nîvkada bakur 6 cinsên vê famîleyê hene, hemî jî di baxçevaniyê de tên bikaranîn. Fosîla vê darê ya 115 milyon salî ye, hatiye vedîtin.
Kîlke, hemsî, hamsî yan jî sardela ewropayî "(Engraulis encrasicolus)" masiyeke hûrik e, di nava masiyên sêld "(Clupea harengus)" de tê hejmartin, di desteya Clupeiformes de ye. Li bakurê Kurdistanê bi bandora gelên cîran "hemsî" bêhtir tê bikaranîn. Kîlke di pêjgeha laz de cihekê taybet digire.
Li gelek deryayan cihwar e. Li Kurdistanê kîlkeyên Deryaya Navîn û Deryaya Reş tên xwarin. Kîlke dikare di avên çeman û avên deryayê yên şoriya wê di navbera 0,5 heya 4,1 %'ê de ye bijî. Heya 20 cmyê dirêj dibin. Di mehên kanûna paşîn û adarê de bo xurdemeniyê nêzîkê peravan dibin. Temenê wan bi qasî 4 salan e. Carekê de dora 40 hezarî hêkan dikin. Bi rojê di kûraniya 30–40 m, şevê jî nêzîkî rûyê avê ajnê dikin. Di pêjgeha kurd de herwiha ji vê masiyê hin xwarin tên çêkirin.
Birê an jî avce vexwirak e û berê ceheyê vedigerînin maltê piştre maltê di bin hin şert û mercan bi ave tê meyandin û şiraya ku hatiye bidestxistin bi leblebûyê tê aromatizekirin û piştre ji bo fermantasyonê tê sekinandin. Di dawiya vî prosesêde bîra tê hilberîn. Bîra di rewşa ronda xwediyê gaza karbondîoksîtêye, bihn u tema wiya taybet heye. Vexwarineki kêm alkole(bi hecm %3-5). Peqokên ku di hindûre wîde hene, ji ber karbondîoksîtê çêdibin. Alkola ku di bîrayêda di dema mayandinêda ji ber xwe tê hilberîn û ji derve meriv nikare alkolê tevlî prosesê bike.
Rêja Alkolê ya bîrayê, li gor zêdebûn û kêmbûna malta ku di hundirê şira birayê tê guherandin. Malt, cehiya ku şindayî tê zûhakirin û pist re tê qelandin. Hilberîna wî direji heya berê mîladê dibe û di nava vexwarinada bîra ciheki taybet digre.
Ji bo hilberîna bîrayê maddêyên xam û hilberîna lîtrekî bîra ev tişt lazimin.
Hevirtirşê Bîrayê Gr. 5
Maddêyên îlawe ên ku tevlê maltê dibe li gor cûreyên xwe û li gor methoda hilberînê tên guhertin. Bîra li gor fermantasyona bin û ser vediqete du besa. Beşa yekemda Pîls, München, Dortmund û beşa fermantasyona ser jî Ale, Stant u Kölsch hene.
Bîra (bi tirkî: Üçkuyu) jî gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Li Bîra, Dêrika Çiyayê Mazî binêre.
Di seleteyan de bi ava lîmonê taliya wê tê kêmkirin
Xêzimok, talîşk, kasnî ("Cichorium endivia)" riwekek ji famîleya stêregulan e. Riwekeke salane ye, wekî sebze tê bikaranîn. Ji sedsala 16em ve li Ewropayê çandiniya wê tê kirin. Xêzimok navê vê riwekê yê giştî ye. "Talîşk" û "kasnî" jî cureyên wê ne. Riweknasên kurd hêj ji hev neveqetandine.
Riwek heya 100 cm bilind dibe. Pelên wê qetqetî ne, kulîlkên wê şînê vekirî ne. Pelên wê çi xavî çi jî di xwarinan de tên xwarin. Bi kasniya spî, talîşka spî "(Cichorium intybus)" re lêzim e. Li bakurê Kurdistanê, li parêzgeha Dîlokê çandiniya wê tê kirin. Welatê vê riwekê devedorê Deryaya Navîn e lê li çiyayan di bilindahiya 1.500 m'yê de jî tê çandin.
Xêzimok kaliyûm, kalsiyûm, vîtamîna A dihewîne.
Artîşoka spanî, artîşoka bejî, xarpoş "(Cynara cardunculus)" cureyekê artîşokê, riwekek ji famîleya stêregulan "(Asteraceae)" e. Pelên wê bidirî (strîlokî), pirrsalane, bejî ye. Bi qasî 1,5 m bilind dibe. Du cureyên wê hene.
Li Kurdistanê jî digihê. Kurd wekî pincarê biharê berhev dikin, tevlî savarê dikin. Zarok wekî kerengê, ji viya jî benîşt çêdikin. Divê di demekê kurt de bên berhevkirin, lewra qert dibin. Welatê wê devedorê Deryaya Navîn, Kurdistan, Îran, bakurê Afrîkayê ye, lê belavbûyî ye.
Antîdepresîv e?
Tê gotin ku li dijî depresyonê bikêr e. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, bo kesên xemgîn û depresîv, cûtina (kayîna) benîştê wê dihate pêşniyarkirin. Lê xebateke zanistî nîne, baştir e, bi gotin û destûra doktoran bê bikaranîn.
Bazge, murwer an jî mûrîwer/morîwer "(Sambucus)" ji cinsê Vibirnum, deviyek ji famîleya adoksasiyan (Adoxaceae) e û li Kurdistanê jî digihê.
Navê wê yê giştî, ango navê cinsê "Sambucus" sala 1753'yê ji aliyê Carl von Linné ve, di Species Plantarum, cild 1, rûpel 269-270'yê de hatiye dayîn. Navdara vê cinsê bazgeya reş (Sambucus nigra) e.
Beroj Akrêyî helbestvan û nivîskarê kurd e ku di sala 1963an de li Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye.
Beroj Akrêyî piştî têkçûna Şoreşa Barzanî di sala 1975an de berê xwe daye Îranê û 15 salan wek penaber li Îranê jiyaye. Ji sala 1990î heya 2010an, li Swêdê jiyaye. Ev du sal in hatiye başûrê Kurdistanê û li Hewlêrê rûdine. Beroj Akreyî pênc pirtûkên helbestan bi kurdî-soranî belav kirine. Du pirtûkên çîrokan bi zimanê farisî li Tehranê belav kirine, ku herdu ji bo xelatên wêjeyê yên Îranê hatine namzetkirin. Berhemên Ehmed Şamlû, Huşeng Golşîrî, Firûx Ferrûxzad, Sa‘êdî û... wergerandine zimanê kurdî. Gelek hevpeyvîn jî bi nivîskarên navdar yên Îranê re kirine.
Çûkêperlezgîn a di nav famîlîa Trochilidae dene. Ew di nav çûke herî biçuk dene.Mezinatîya gelek tuxma di nav deye. Bi misogerî, çûke herî biçuk ji tuxmekî wa ye.Ev çûk perê xwe zaf (pir) zu ledixin. Ev çûk karin li hawaye daleqayî bi mînin, ser jer u serjor bi firin. Ji ber dema go difin himmen tê bi Înglîzî nave wa kirina Hummingbirds,yanî çûke bi wizzen. Li gora tuxm perê xwa di yek çirkenî 12–80 cârî levdixin. Di nav çûka teva da ye perê xwa herî lezgîn levdixe ev çûkin.tuxme wa ye tên zanîn nîvî behtir a li Brazil'ya û Ekwator ê na.
a>" (1899), showing a variety of hummingbirds.
Norwêciyên ku di roja xwe ya neteweyî "Syttende Mai" de "bunadê" li xwe dikin.
Bunad, navê cil û bergên norwêciyan ên xelkî ne. Cilên ku, ew di rojên xwe yên taybet de li xwe dikin in. Çawa ku weke ku di nava kurdan de kitan û an jî xiftan hene, di nava norwêciyan de jî, ku jê re "bunad" tê gotin cilna wan ên ku di rojên xwe yên berê de li xwe dikirin hebûn. Bunad, weke cilên wan ên netewî jî tê binavkirin. Di her rojên xwe yên neteweyî yên weke "Syttende Mai" yanî bi kurdî "Hefdehê Gulanê" de li xwe dikin.
Bunad, ew jî, bi taybetî, bi destan çê dikin û bi naqş çê dikin. Bi gelemperî, di çêkirina bunadê, çend ku pirr reng jî werine bikarhanîn jî, rengê reş ve herî zêde yê ku tê bikarhanîn e. Di sadsale 20´an de derket li pêş û pêşket.
Xiftan cureke dilq an tûnîka ye, û bi hezaran salan di gelek çandên cîhanê de tê xemilandin û bi jêdera xwe ji asyayê ye. Bi zimanê rûsî de, xiftan ji bilî şêwazek taximên dirêj ên zilamên bi piyên kin yên kiras tê navandin. Xiftan ji hêla gelek komên etnîkî yên rojhilata navîn ve tê xemilandin, xiftan di jêdera xwe de ji Mezopotamyaya kevnare ye (roja îroyî Iraq). Ew dibe ku ji rîs, kaşmîr, herîr an pembû hatî çêkirin û dibe ku ew bi şarekî were xemilandin.
Stîl, bikaranîn û navên xiftan ji çand heya çandê cûda ne. Xiftan bi gelemperî wekî manto an jî sercil tê xemilandin. Piyên milên xiftan dirêjin û bi gelemperî heta pêgûzekan digihîje. Li herêmên ku hewayek wan germ e, ew wekî kincên sivik, sist tê xemilandin. Di hin çandan de, xiftan wekî sembola şahitî bû.
Cil, tişt in ku mirov, ji boy starkirina xwe li xwe dike. Her mirov, cilan li xwe dike ji xwe bistar bike.
Di roja me de, ku weke demeke hemdem jî tê binavkirin, ji cilên wê re tê gotin, "cilên hemdem". Ji cilên ku berê mirov li xwe dikir re jî, tê gotin "cilên kevn." Dîroka li xwe kirina cilan, ji deme ku mirov bidest bicihbûnê bûya û bidest bikarhanîna ardê kirîya bi çandin û cotkirinê hwd re dest pê kirîya. Li xwe kirina cilan, weke nîşanaka biaqilbûna mirov jî hatîya dîtin.
Wateya cilan, hertimî bi çandî û kevneşopî bûya. cil, ji xwe, bi hebûna xwe re, wê gotina çand û kevneşopîyê jî li ser lingan digirê. Minaq, î ro ku mirov li mirovekî nerî û li cillixwekirina wî nerî, mirov wê bizanibê ku ji kîjan herêmê û yan jî ji kîjan koma civatî ya di roja me de ya. Kurd, bi kitan û xiftan û şal û şapikên xwe re tên naskirin. Hinekî jî cil, bi vî rengî, bûya weke rengê nasnema mirov ya civatî, çandî û kevneşopî.
Cilên di nava kurdan de.
Di nava kurdan de, mînak, ji cilên jinan re kitan û xiftan hatiye gotin. Ji cilên mêr re jî, şal û şapik hatiye gotin. Her tiştê ku mirov karê wê li xwe bike, dibê cil.
Parzinandin, şilavekî ku meriv dûkel bike û hilma ku bi destxistîye bi tîrkirinê ji hev cûdakirine. Metoda heri hesan e ji bo ji hev cudakirina maddeyen şilavi.
Ev kaxiz jibo palavtin û parzandina hewa yan liquid ji tozên camid (solid) tê bikaranîn û ligor karê ku gerek bike ji maddeyên taybet û bi kunên pir biçûkên cihêreng tê çêkirinê.
jibo Ardo, Mazot û Şewatokên ji niftê û
Pêl xûza enerjîya barkirî ya di hawirekî da an jî sistemekî de ye. Bilindahiya pêlê, dûriya ji sermilê pêlê heta çaltika berê ye.
Pêlên Mejî, wek pêlên din, bi riya ferekans û berahiya wan, tên pîvandin.
Pêlên Mejî dabeşbûne ser 4 desteyan: Beta, Alfa, Teta û Dilta’yê ku eger em karibin aliyê xwe yê qenc û çendalî, baş nas bikin, hingî emê karibin di demên pêwîst da, bigihîjin her yek ji pêlên navbirî.
Piraniya dema ku em hişyar in, em di rewşa Beta’yê da ne ku tê da pêlên Mejî bi ferekansa 13-39 Hertzan, dihejhejin. Di rewşa Beta’yê da, baldariya me zêdetir liser dinyaya derve, fikarên rojane û bi gotineke din liser karubarên mantiqî yên nîvbazineya aliyê çepê mejiyê me, disekine.
Pêlên Alfa, wek pireyekê ne ku di navbera zaniyarî û derzaniyariyê(zanînê ku bêhemdî têne mejiyê merivan) da pêwendî çêdikin. Dema ku em bêhna xwe distînin, pêlên mejiyê me ji pêlên Beta ber bi pêlên Alfayê diguherin û di wê rewşê da, ferekansa wan di navbera 8-12 Hertzan e. Di rewşa Alfa’yê da tam berevajî haleta Beta’yê, em bi dem û cihan ra sînordar nînin. Ev pêl, me ji nîvbazineya mantiqiya aliyê çepê mejiyê, azad dike û dihêle ku em bigihîjine beşa nîvbazineya aliyê rastê mejiyê ku tê da berhemanîn û têderxistin bi awayeke bihêztir pêktê.
Nîvbazineya aliyê rastê mejiyê, dikare wêne û dengên ku li derveyî tixûbên sînordarê mirovan e, werbigre. Lewma jî di vê haletê da, raman, hîs û kiryarên me, nû û ciyawaz in, tevlihevî û gêjbûn, kêmtir e û bihîstina dengên derve hêsantir e. Mejî di dema bêhnvedanê ya di haleta Alfa’yê da ye.
Piraniya hunermend, zaniyar û sporvanên serkeftî jî, yan bi hemdê xwe yan jî bêhemdê xwe, xwe dixine haleta Alfa’yê ku karibin baştirîn berhem û kirinan pêkbînin. Pêlên Alfa’yê, jêder û çavkaniyên berhemdarî, bileztirkera fêrbûnê, baştirkera rewşa ruh û sebeba daxistina steresan in. Rewşenbîrî, nasîn bi riya ihsasan, îlham û hwd bi pêlên Alfa’yê tên şirovekirin.
Pêlên Teta, bi ferekansên 4-7 Hertzan, girêdayî kûrtirîn ceribandên Medîtêyşin û berhemdariyê ne. Pêlên Teta, ji pêlên Alfa û Beta’yê aramtir in û berahiya wan mezintir e. Gihîştin bi pêlên Teta’yê, zêdetir di dema razan û xewê da, mumkin dibe.
Pêlên Dilta, pêlên derzaniyarî û pergala pêwendî bi zaniyariyên çendalî ne. Ew xwediyê bilindtirîn berahî û kêmtirîn Ferekansan(4-5 Hertzan) in. Ferekansa wan, tu car nabe sifir çimku ferekansa sifir, tê wateya mirinê. Pêlên mejiyê kesan di rewşa bêhişî û komayan da dişibe pêlên mejiyê yên Dilta. Yên ku Yogakerên profîşnal in, dikarin bi hemdê xwe, xwe têxine haleta pêlên Dilta’yê. Ew dikarin germahiya bedena xwe û hejmara lêdana dilê xwe, tenzîm bikin û xwe têxine haleta mirinê û cardin jinûva xwe vejînin. Pêlên Dilta, kûrtirîn haleta xewa giran û kûr in.
Ev pêl, jêder û sedemên gelek kirinên sosret, ceribandinên nêzîkî mirinê, pêşbînî, têderxistinên balkêş, bi dinyayê ra yekbûn, kemilîna kesayetiyê, şifa û hwd in.
Deriyê mejiya xwe, tenê ji tiştên hûn hez dikin ku biqewimin ra vekirî bihêlin.
Bi Kontrolkirina Pêlên Mejî, mirov dikare çi bike?
Dema ku em dixwazin razên, berê pêlên Beta, aktîv dibin, hêdî hêdî pêlên Alfa xuya dibin û paşê jî Teta û Dilta. Dema em ji xewê hişyar dibin, pêlên mejiyê me, berevajî dema paldanê, ji Dilta ber bi Teta û Alfa û di dawiyê da jî ber bi Beta’yê tên guhertin.
Di dema hişyarbûnê da, hin şêwazên veguhertina pêlan ji haleta bilez û tevlihev ya Beta’yê ber bi rewşên aramtir yên wek Alfayê hene. Em dikarin bi riya kansantrêyşinê, xwe aram bikin, tirs û xofan, ji xwe dûr bikin û tevliheviya derûna xwe bi wê şêwazê aram bikin. Bikaranîna hevokên erênî û hwd dikare bibe sedema windabûn û derketina ramanên neyênî û wêranker.
Bi gotineke din, gava ku em fikr û hîssên neyênî, çi ji hindir, çi ji derveyî xwe, werdigrin, emê karibin bi kontrolkirina pêlên mejiyê xwe, cardin aram bibin û vegerin rewşa hêsaybûn û rehetiyê. Wek mînak: Dema hûn ditirsin ku negihîjine hedef û armanca xwe, xeyala zêna we, wêneyek ji serketina we ye û dubarekirina vê hevokê dikare bibe sedema pêkhatina wê: Ezê bigihîjime armanca xwe.
Fikrên we, enerjiya pêlên elektromegnetîk e ku pêlên wekhev yan hevalî, ber bi aliyê xwe va kaşdike.
Jibo her fikreke taybet, ferekanseke taybet heye. Qanûn û yasaya kaşkirinê li ramanên we dinêre û ligor wan tevdigere, loma jî timotim liser daxwazên dilê xwe bisekinin, liser wan bifikirin, wisa bizanin ku hûn gihîştine armancên xwe û pê kêfxwaş jî bibin. Bi ramanên erênî, pêlên bihêz, erênî û avaker, ji gerdûnê ra bişînin heya tiştên ku hûn dixwazin pêkwerin.
Ligor teoriyên nû yên zanistî û fîzîka kuwantomê, her tiştê ku li dinyayê heye, cureyek ji enerjiyê ye.
Hemû kelmelên derdora me, di asta mûlûkûliya xwe da, enerjiyên hejhejok in.
Fikr û raman jî cureyek ji enerjiyan e ku dihejheje. Ramanên cihê, xwediyê pêl û ferekansên cihê ne. Hejhejên fikran, ji bihêztirîn û rêkopêktirîn hejhejên gerdûnê ne.
Her wisa ku hûn bi hilbijartina pêlên taybet, dikarin şaşe û şebekeyên cihê yên radiyo û televizyonan, werbigrin û bibînin, bi guhertina dirêjahiya pêl û ferekansên zên û ramanên xwe jî, hûnê karibin di jiyana xwe da, derfet û rewşên nû biafirînin. Ligor qanûna kaşkirin û cezbê, ramanên we dikarin hejhejên(irtiaşên) ku dişibin wan, werbigirin û veguherînin rastiyên jiyana we.
Deriyê mejiyê xwe, tenê ji tiştên ku hûn hez dikin biqewimin ra, vekirî bihêlin.
Xecewend êleke Lek a li Mazenderan e. Warê êla Xecewend şehristanên Nowşar, Çalûs û Nûr in.
Ev êl ji aliyê Nadir Şahê Avşarî ve di destpêka sedsala 18'mîn de li herêma Mazenderan hatiye bicîhkirin. Warê Xecewendiyan ê bingehî herêma Gerrûsê. Di dema Zendiyan de beşeke Xeceweniyan dizivirin welatê xwe, Kurdistanê, belê şahên Qeceran wan dîsa tînin li Mazenderan bicîhdikin. Xecewendî bi piraniya xwe Yarsan in, belê sunî jî di nav wan de hene.
Xecewenî an Xecewendî an jî Xwecewendî zaravayeke lekî ye. Ev zaravaya ji aliyê êla Xecewend a li Mazenderanê têye axavtin.
Zaravayê Xeceweniyan di sedsalên boyirî de gelekî di bin bandora mazenderanî de maye û hinek rengên xwe yên binyadî wendakiriye. Belê dîsa jî bi çend mînakan eşkereye ku ev zaravayek kurdiya lekî ye.
Kurdên Libnanê komeke diyasporaya kurdan li rojhilata navîn in.
li berê salê 1985 li Libnan'ê Kurdên hejmara wî derbare pêşbînîyen 75.000 herwiha 100.000 navbera kes bûn.
Îroj, li ser Beyrût bîhezarên Kurdên hene.
Dîroka wî Kurdên Libnan.
Herî Libananî Kurdên li salên dawî ji Libnan rê hatin, dîsa jî, Libnan ji alî binemale Eyyûbi Kurd birêvebirin bû dem dema. Civakî Kurd Libnan, heta sedalê 12. dirêjbûn.
Rewş Kû Vêgavê.
Bihevra salê 2012, kû li Libnanê hemû Kurdên kêmzêde %40' wî tune hevwelatî Libnan.
Libnan
Anders Behring Breivik (jdb. 13ê sibatê 1979 li Oslo) çalakvanê suîkastên 2011an ên Norwêcê ye. Wî di wê salê de di navenda bajarê Osloyê de erebeyek da teqandin û piştre bi cilên polêsan û tebancekî li ser girava Utøya 77 ciwanên sosyaldemokrat kuştin. Ew di 22ê tîrmeha 2011an de hat girtin û sûcê xwe rojek bi şûnde bi awayekî berfireh îtîraf kir.
Breivikê 32 salî 'parastina Norwêcê li dijî Îslamê' û 'marksîzma çandî' wek sedemên suîkastan bi nav kir. Li gorî parastina wî, wî xwest sosyaldemokratên ku welêt birêve dibin "bi awayeke pir xurt ceza bike", ji ber ku ew berpirsyarên "îthalata mezin a misilmanan bo Norwêcê" ne.
Li gorî yekemîn rapora fermî ya 29ê çiriya paşîn a 2011an Breivik di dema suîkastê de nexweşiya şîzofreniya paranoîd bû û lewra ne xwediyê hêza jêcudakirinê ya (temyîzê) ye. Lê li gorî raporeke duwem Breivik nexweşiya xerabûyîtiya nasnameya psîkolojîk be jî, hêza jêcudakirinê li ser wî hebû.
Di roja 16'e nîsana 2012ê de bi sûcên terorîzm û kuştinê doz li wî hat vekirin.
Xelacî an Hellacî navê zaravayekî kurdî yê li Azerbaycan û Îranê tê axaftin e. Xelacî wek zaravayekî kurdî yê îzole tê hesibandin.
Rewşa sosyolînguîstik.
Xelacî îroyî li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat li şehristana Şabestar û li parêzgeha Astara, gundê Şahağac, li başûrê rojavayê komara Azerbaycanê ji aliyê komeke biçûk ve tê axavtin. Ji axivên Xelecî qasî hezar kesan li Azerbaycanê yên din li Îranê dijîn. Xalecî li Azerbaycanê xwediyê tu statuyeke fermî ninin. Pirraniya wan xeynî zimanê xwe yê zikmakî talişî û azerî diaxivin. Heta nifşa nû tenê talişî û azerî diaxive. Jixwe di navbera xelacî û talişî bendekî kin heye. Li Îranê jî xelacî di nava civaka talişan de dijîn. Ji we yekê ye gelek çavkanî xelacî dipêwendînin.
Hevrastiyên bi zaravayên kurdî re.
Ewil Ferdinand Justi diyar kir ku gelekî hevrastiyên xelacî bi dimilî re hene. Ev hevrastiyan ne tenê xwerista ferhengokî (leksik) ne. Ji vî nêrînê de hevrastî û manendî bi hemî zaravayên kurdî re hene. Mînakî paşbendikkirina lekêran wek di dimilî de bi -an'yê tê qedandin. Herwiha pêşbendiken dema bê jî wekî di kurmancî de bi- ne. Daçekên di û de yên ku mirov ji kurmancî nas dike, di xelacî de jî têne bikaranîn. Çend mînak ji xelacî ligel beranberiyên bi kurdî.
Simone de Beauvoir nivîskareke femînîst e.
Nivîskara fransiz Simone de Beauvoir di 9ê kanûna paşîn a 1908an de li Parîsê hat dinyayê û li eynî bajarî di 14ê nîsana 1986an de jî ji jiyanê veqetiya.
Pirtûka wê ya bi nav û deng "Cinsê Duyem - Jin" ku di sala 1949an de hat weşandin, bû berhemeke referansî ya tevgera femînîstên cîhanê. Simone de Beauvoir di vê pirtûkê de fikrên xwe bi tundî anî zimên û bi awayekî serîhildêr dijî bindestbûna "xwezahî" ya jinan derket.
sînorê mîrgeha Erdelanê di 1835'an de.
Mîrgeha Erdelanê (1169-1867), bi teybetî ku navenda wê Rojhilatê Kurdistanê bû, mîrnişîneke kurdan bû ku piştî dewleta Merwaniyan a kurd re ava bû. Mîrgeha Erdelanê destpêka wê ji 1169 tê dest pê kirin û heta sale 1867´an tê. Ev welatê kurdan, piştî welatê Merwaniyan û Eyûbiyan re ku êdî serdestî û serweriya Eyûbiyan li başûr rojavayê Kurdistanê û bakûrê ava dibe û Erdelanî jî, ku li gorî Şerefxanê Bidlîsî ji koka xwe ve digihine Merwaniyan, wê rojhilatê Kurdistanê û başûrê Kurdistanê hemûkî bikine qada serwerî û serdestiya xwe.
Şamî Kirmaşahî (Şahmurad Mustaq Kirmaşahî), helbestvanekî kurd.
Şamî di sala 1889an de li gundekî nêzîkê bajarê Kirmaşahê ji dayik dibe. Di zarotiya xwe de ji roniya herdû çavên xwe dibe. Herhal gava ku ev dibe 3-4 salî bûye: "Henûz neşnasûm çep we rasi dest" - min hê nizanibû destê çep û rast jihev veqetanda. Ev bûyera xemgîn mijara helbestên Şamî ye. Helbestanvanên kurd Mîrza Elmas Xan, Xûlam Riza Lûr û Seyid Silah bestlêhatên Şamî bû ne.
Helbestên Şamî yên bi zaravaya kirmaşanî ji aliyê nivîskarê kurd Hejar Mukriyanî hatin berhevkirin û bi navê "Çepikê Gull" ve hatin weşand.
Newaya Jin rojnameyeke jinan e.
Piştî kovara "Jina Serbilind" hatibû girtin, hejmara yekemîn a Newaya Jin di roja 4ê nîsana 2005an de derket.
Newaya Jin bi tirkî, kurdî û holendî derdikeve.
zanîngaha Oslo, zanîngaha Norwêcê ya herî mazin a. 27 700 xwandevan lê dixwênin û ser 6000 re lê kar dikin. Tevî beşên wê yên lêkolînkirinê, beşên wê yên weke fekûlte ên sereke ev in. fekûlteyên Dadwarîyê, Olzanîyê, Metamatîkê, beşên Zanînaxwezeyê, Civaknasî, Mirovzanî û Odontologi yanî ên dinantiyê û hwd hene.
Zanîngah di sale 1811´an de temenê wê hat avêtin û ava kirin. Di demên xwe yên piştre, hin bi hin ava dibe û bi zanîn û beşên xwe dewlemend dibê. Ev zanîngaha ku ji 8 fekûlteyên mazin pêk tê, di nava zanîngahên cihanê de yên giring de cih digirê.
Sayder (ji Şah Hayder) an Seycan (mehlasa wî), dengbêjekî zarê Kirmanckî ji Dêrsimê.
Seyder bi xwar û jêr di sala 1885an (jidayikbûna vî bi duristî naye zanîn) li Pilemoriyeyê li gundê Goma Seydû, nahiya Pirdo Sur, ji dayik bûye. Ji malbata wî re, ya ku bi esle xwe ji ocaxa qizilbaşan a Qurêşanî bû ye, 'Çê Avasî Meşî' hatiye gotin. Di zarotiya wî de malbata wî barê gundê Ciwarikê li qeza Qişleyê dikin. Sayder li vî gundê mezin dibe û neviya helbestvanê navdar Sey Qajî re dizewice. Tê gotin ku Seyder şagirtê Sey Qajî bû ye.
Lêkolîner Huseyin Akar dibe Seyder "helbestvanê evînê yê Dêrsimê" ye, ji ber ku evîn motîfeke mijarî ya helbestên wî ye. Mebesta wê dilketiyekî cîwanî bûye. Seyder di ciwantiya xwe sewadaliye keçekî dibe, evîna wê jiyan û şiwîna Seyder nişan dike.
"Ezê biçime Stenbolê, pera qezenc bikim,
ezê li ser navê dil, evînê li hember te biparêzim."
Çawa ji helbestên Sey Qajî têye femkirin, Seyder ji Şerê cîhanê yê yekem birîndar dizivirê Dêrsimê û bi emrê 30-31 salî ve dimire.
Gelek stran û kilamên Seyder ji aliyê stranbêjê kurd Sait Baksi hatin berhevkir û di kasetên wî hatin bidengkirin.
Alîşerwanî an Beyreyî navê eşîreke mezin a kurdên feylî ye.
Gorî dîroka devkî ya alîşerwaniyan pêşiyên wan yekê bi navê Alîşerwan ji êla Sencabî, ya li parêzgeha Kirmaşanê biwar e, bû ye.
Warê kevneşopî yê eşîra Alîşerwan herêma trîbal ya Piştî Kûh e. Ev eşîr heta destpêka sedsala 20'emîn bi gelekî eşîrên kurdan ên din ve li ser sînorên Îraq û Îranê wek nîvkoçer jiyaye. Piştî ku li nasmaneyên fermî li Îraqên têne belavkirin, pirraniya vê eşîrê dibe welatiyê Îraqê û li wî welatê têne akincîhkirin.
Alîşerwanî zûda dest ji eşîrtî berdane. Pirraniya wan ji aliyê dîktatorê Îraqê Sedam Huseyn ve ji warê xwe hatine dûrketin. Niha li Bexdayê dijîn.
Canbolad (romikî: "Canpolat") navê ezbetek Kurdan a arîstokratan e.
Ev malbat cara ewil, piştî hilweşandina mîrgeha Kilîsê, di sedsala 16'emîn dertêye şanoya dîrokê. Gava ku mîrê Kilîsê yê dawîn bêzuriyet dimire, osmanî rêveberiya vê mîrgehe teslîmê mîr Mihemmed dikin, ê ku gengaz e ji malbata Melîkên Hisnekêfê bibûye.
Tealî Nisvan an Tealî Nisvan-î Kurd, rêxistineke feminîstî ya kurdan a li Stenbolê bû.
Ev rêxistin di gulana sala 1919'an de li Stenbolê ji bunyewî di nava Cemiyeta Tealiya Kurd e, bi serekiya doktora kurd Encûme Yamûlkî, ji malbata navdar a Yamûlkî, hatiye damezirandin. E. Yamûlkî mehek şûnva di seremoniya vêbûyina komelê de, armanca rêxistana Tealî Nisvan-î Kurd, civata berzkirina jinên kurd, ya pêşverû da nasîn û got yekem armanca wan perîsandina cîvakî ya jina kurd e. Bi rastî jî heta qedexekirina vê rêxistinê ji aliyê Ataturk ve, hin armancên kindemî yên wê hatibûn pêkanîn.
"Kilama Arixê" straneke şînê ya gelerî ji herêma Koçgiriyê ye. Ev stran piştî dengkirina Nilufer Akbalê di destpêka 1990'an de hat nasîn. Serrastkirina qisan û awaz ji aliye Hasret Gultekîn ve hatibûn çêkirin.
Di erdhejaya Ezirganê ya di sala 1939'an de, ji 30 hezar zêdetir mirov jiyana xwe ji dest didin. Erdheja ne tenê li Ezirganê, gund û bajaran xirbe dike. Li parêzgeha cîran, li Sêwasê jî xîzan mezin e. Tenê li Arixê, gundekî Macîrana Koçgiriyê, 200-300 kes jiyane xwe ji dest didin. Pîrekek di şîna wan de vê strana şînê dilorîne.
Çam, kinfor, darûk "(Pinus)" riwekek ji darên pelderzî yê famîleya qajan "(Pinaceae)" e. Qaj û çam cureyên cuda ne, di heman malbatê de cih digirin. Ji riwekên pelderzîkî re "kinforî" jî dibêjin, dibe ku, kinkorê navê xwe ji wir girtibe, lewra pelên wê jî strîlokî, derzîkî ne.
Li bakurê Kurdistanê, li parêzgehên Qers, Erdêxan, Îdir, Erzîrom, Xarpêtê heya salên 1990'ê daristanên kinforan gelek bûn. Hêzên leşkerî yên Tirkiyeyê, bi hinceta ku pêşmergeyên kurd xwe vedişêrin, pirraniya daristanan şewitandin. Niha kêm be jî, daristanokên cureyên çamê hêldar "(Pinus brutia)", şirb "(Pinus nigra)", çama zixuran (çama bêberû, "kinfora mêşeyî, Pinus sylvestris)", çama Helebê "(Pinus halepensis)" hene.
Famîleya qajan "(Pinaceae)" famîleyeke riwekan e, di nava riwekên Coniferales de cih digire. Darên vê malbatê, bo mirovan kêrbar in. Di baxçevaniyê de jî hin endamên vê malbatê tên çândin.
Cureyên vê darê yên ser.
Bêhtir li nîvkada bakur cihwar in. Çar binekom, deh cins, bi qasî 230 cureyên vê malbatê hene.
Navê din ê in Pinaceae Lindl. jî Abietaceae Gray. e.
Şarezûr, Şahrîzor an jî Şehrezûr bajarekî li Başûrê Kurdistanê ye ku di navbera Silêmanî û Derbendîxanê de dimêne. Dîroka wê, diçê ta dema Medan. Tê gotin ku ji aliyê Zehaq "(Zanhaq)" ve hatiye avakirin. Keyê wê yê kurd ku hem navê wî pirr derketiye û dema wî weke demeke zêr hatiye dîtin Yezdankerd e. Kurdên Şahrîzorê, yarsanî ne.
Şahrîzor, weke mîrgeheke ku navê wê di Avesta de jî bi cih bûye. Heta sadsala şeşem a piştî zayînê Şahrîzorê hebûna domandiye. Di sala 642'an de, rastî hêrîşên ereban tê. Bi salan rastî hêrîşê tê û piştre Şahrîzor dikeve. Tê gotin ku di dema ku Şahrîzor ket de, pirtûkxaneyên wê bi hezaran nivîsar û binatêr hebû jî, hatine ji holê rakirin.
"Şahrezûr" ji dû peyvên Îranî yê tê, li "Şah" (key,mîr) û "rezûr" (daristan), yane "Daristana Şahane" an "Daristana Keyê".
Wateya din jî; "Şehr" (Keyanî,Herêm,Welat) "zor" (dijwar) "Welatê Dijwar".
Sadakiyan an jî Sadakiya, (dem. 770 - 827/8), hateye jînkirin. Mîrgehekî kurdan ya ku di deme xwe de, bandora wê pir mezin bûye. Navende Rojhilatê Kurdistanê Ûrmiye bûye. navê vê mîrgeha kurdan, ji navê mîrê wê Sadaqê kurê Elî tê.
Harûn Reşîd ku weke xelîfe jî, navê wî heya, bi wan re tevgeriya ya û alîkarî ji Sadaqiyan girtiye. Bi destê wan, kiriya ku kontrola xwe li ser herêmên din dêne. Herêmên weke Salmas û Tewrêzê jî, û hê gelek herêmên din, bi destê sadaqiyan hatina bindest kirin û ketina bin destê hêza xalifetiyê de. Ew Artêşa Sadaqiyan ku wan şand ku wan deran bike bin destê wan de, di bin fermandariya Khazîm de bûye.
Li gor hin belgeyna jî Sadaq bixwe bi navê "Zardîq" hatiya nasîn. Û tê gotin ku ew yekî ku fermandar û bizane bûya. Wî, di bin destê xwe de, artişaka mezin ava kirîya û bi wê, li herêmê dewletek ava kiriye û mazin bûye. Lê li gor hin belgeyna jî, tê gotin Zardîq, kurê Sadaq bûya ku piştî wî re hatîya û ew artîşa mazin ava kirîya û ew dewlet ava kirîya bi wê. Hemû axênku îro li ser Ermenistan ava û heta ku digihijê herêmên Qafqasya hemûyan dike bin destê xwe de. Zardîq, di nava salên 824-827 de hatîya. Ji vê dîrokê jî, mirov bi giranî karê fahm bike ku Zardîq, kurê Sadaq bûye.
Payizbûna xanedan.
Tê gotin ku tenê li herême Mûsîle, Yunisê Azdî yê kurê Seydî hebûye. Piştre, Zardîq, artîşak şandîya ser wî û musil bi xwe ve girêdaya bi têk birina wî re. Ev şerê di navbera artişa Zardîq û Yunis azdîyê kurê Seydî jî di sale 827 de dibê.
Mîr Ceferê Dasinî (jdb. ? - m. 841, li herêma Dasinê) kurê Mîr Hesenê Dasinî yê ji malbata Pîr Hesin Meman bû, û yek ji mîrên devera Dasinê (Dihoka Dasiniya) bû.
Ji malbateka pîra yê ji gundê Mehetê hatiye dinyayê ye. Piştî mirina babê xwe mîrtiya deverê kiriye û navûdangê wî li deverê belav bûye. Di serdema xwe de Mîr Cehfer ketiye di gelek şer û êrişan de. Lê Mîr Cefer bi hemû şiyanên xwe ve li ber sînga wan êrişan girtiye û kariye heya demekî dirêj devara dasiniyan biparêze. Ji wan êrîşa jî êrîşa Dewleta Ebasî ya li ser destê Ebdullayê kurê Elisê Mûsilî li sala 833 zayînî. Bi leşkerkî 70 hazar şervan ve têne devera dasiniyan û di encamê de Mîr Cehferê Dasinî serkeft û Ebdullayê kurê Elisê Mûsilî tê kuştin. Lê ji ber giringiya dever dasinî ji Ebasiyan ra. Dîsan piştî du salan şer careke din li sala 834 zayinî de Ebesî bi êrişeka mezintir ve bi serokatiya Îtaxê Turkmanî ve li serdemê xelîfa Mûhtafil bila de êriş tîne bi ser devara dasiniyan ve. Îtaxê Turkmanî bi serokî kirine leşkereke mezin ku ji 150 hezar şervanê pêk dihat tê devera dasinî. Lê ji ber wê hêza meazin ya dijmin Mîr Cefer neçar dibe ber bi çiyên asê yên Kurdistanê ve here hey herdu leşker li devera Bêtnasê digihin hev û di şerekî 3 mehî de, dawî car leşkerê Mîr Cehfer dişikê û Mîr Ceferê Dasinî ji ber wê kuştin ku bi serê xelkê de hetî û wê ziyan û zerera li deverê ketî. Bi vexwarine jehrê dawiyî bi jiyana xwe tîne.
Li leşkerê dijmin bi mîretiyî jî cenazeyê Mîr Cefer dibin Semirayê û li wê derê cenazeyê Mîr Cefer ku bi jehrê dawî bi jiyan xwe anî bû li sê dar didin. Ji ber merdî û xwergiriya Mîr Cehferê Dasinî heya roja îro jî bi dehan stran û çîrok li ser tên gotin.
Qaj, lorik, darlorik "(Larix)" navê cinsekê riwekan ji famîleya qajan "(Pinaceae)" e. Çam û qaj cuda ne, lê gelek caran tên tevlîhevkirin. Çam jî endamê vê malbatê ye. Pirranî li daristanên kevnare yên nîvkada bakur cihwar in. Qaj darekê kêrbar e, ji bo pêdiviyên mirovan tê çandin jî.
Di tasnîfkirina qajê de hin cudatî hene. Riweknas hene cinsên wê bi qasî 10 nîşandidin, hin jî 20. Nakokî pirranî ji binekoma "Larix gmelinii" derdikevin.
Thomas Bois (jdb. - m.), kurdnas û misyonerê fransî bû. Bois wek yek ji bingehdarên kurdnasiyê tête pejirandin.
Bois di malbatake bi heşt zarokan ji bajarê Dunkerque li bakûrê Fransayê ji dayik dibe. Hê di zarotiya xwe de dixwaze bibe keşîş, her wiha bi 19 salan dikeve terîqeta xiristiyanan a Domînîkan. Piştî qedandina xwendina wî ji aliyê terîqete ve ji bo misyoneriyê tê şandinê Kurdistanê. Keşe Thomas ji wê rojê şûnva jiyana xwe dide kurdnasiyê û renesansa çandî ya kurdan. Li çiyayên Kurdistanê, li Mûsil û Behdînan, jiyan û zimanê kurdan vekolîne û heya hîmê zimanê kurdî jî dibe. Dîrok, ziman, wêjeya (bitaybet a devkî) kurdan bala wî dikşîne. Di wê demê de materyalê giring ên etnografik dicivîne.
Di sala 1932an ji bo keşîşxana Mor Yakûb a li Başûrê Kurdistanê tê vatinîdarkirin. Çar sal şûnda terîqeta wî, wî dişîne Qamîşloyê ya li Kurdistana binxetê. Belê piştî nêzîkê deh salan siheta wî dest nade ji bo mercên klîmayî yên Kurdistanê û zarûrî ji Kurdistanê dûr dikeve. Ji wir diçe Libnanê, pêşiyê bajarê Trablûsê paşê Bêrûtê paytexta Libnanê. Li wir rastê pisporên kurd Celadet Bedirxan û birê wî Kamûran Bedirxan tê. Piştî naskirina Bedirxaniyan Bois bi wan re hevaltiyeke zexm saz dike û ev hevaltiya heya dilovaniya dom dike. Bois di sala 1975an de li Parîsê diçe dilovaniya xwe.
Keşe Thomas pîştî naskirina Bedirxaniyan alikariyê xebatên wan ên li ser dîrok, ziman, wêje, jiyana cîvakî hwd. dike. Xebata wî ya ewil li ser kurdan 1945an de, di kovara Roja Nû tê weşandin. Ew nivîs hatiye pêşkêşkirinê helbestvanê mezin Cîgerxwîn. Di heman kovarê de çend gotarên wî yên din jî têne weşandin: "Le Djebel Sindjar au début du XIXe siécle" (Çiyayê Şingal di sedsala 19emîn de) (îlon 1945), "La Citadelle des Khurs" (Kela Xur) (çiriya pêşîn 1945). Di pey wan de jî pirtuka bi navê "L´âme des Kurdes à la lumière de leur folklore" (zargotina kurdan a devkî) derdikeve.
Di sala 1946an de gotara wî ya bi sernavê "Yézidis et leur culte des morts" (Êzîdî û ayinên wan ên mirinê) di kovara Cahiers de l´est de diweşe. Nivîsa wî ya bi qaşonavê "Lucien Rambout" ve 1947an de li Parîsê li ser rewşa kurdan a siyasî bi sernavê "Les Kurdes et le Droit, des textes, des faits" (weşan: Éditions du Cerf) balê dikîşîne ser rewşa kurdan li Kurdistana parçekirî. Di 1950yan de ji bo demeke kin dizivire Kurdistana, belê dîsa ji ber pirsên sihetê nikare zêde bisekine û dizivire Libnanê. Li wir xebatên xwe yên li ser kurdan domdike. Di kovara Al-Maşriq de gelek gotar li ser kurdan diweşîne. Piştî wergera pirtûka wî ya navdar "Connaissance des Kurdes" bi zimanê îngîlîzî "The Kurds" di sala 1966an de Bois yek ji bingehdarên kurdzanîna nûjen têye pejirandin. Ew salek berê barê Fransayê dike û li Enstîtuya Neteweyî ya Ziman û Şaristaniyên Rojhilat wek mamoste li ser kurdan dersan dide.
Deh salan piştî dilovaniya wî gotara Kurd û Kurdistan ya Mînorskî di Ensîklopediya Îslamê de, ya ku ji aliye Bois hatiye nûkirin tê weşandin. Ev gotar heya îro referansa herî giring ji bo hemî lêkolînen li ser kurda ye.
Baran, li Rojhilata Navîn navekî gedan û pêşnavekî ye.
Bejênasî.
Baran bi etîmolojîk digîhe etînoma îraniya kevn a "vâr"- ku tê wateya avê. Di Avestayê de ji wê "vâra" (baran) û "vârantî" (ku baran bibare) hatiye afirandin. Di pehlevî dibe "vâran", di farsî, mazenderanî û kurmancî de "baran" e. Di zaravayên kurdî formê waran û varan jî belavî ne. Dîsa hemî peyvên war-, var- û bar- ên ku bi paşbendika -iş ve tên qedandin ji wê etînomê hatine afirandin. Herwiha di kurmancî de "bariş", hewramî de variş hwd..
a> yan defneya Farsê ("Laurus azorica")
Famîleya qaran "(Lauraceae)" famîleyeke riwekên Magnoliopsida ye. Di vê famîleyê de bi qasî 50 çîn, 2000 heya 2500 cure hene. Bi taybetî li cihên tropîk cihwar in. Darçîn, defne (qar) jî ji vê malbatê ne, ku ji aliyê mirovan ve biharbêhn û çêjdarker tên bikaranîn.
Defneya Kurdistanê re defneya Farsê jî dibêjin ("Laurus azorica")
Defneya Kurdistanê, qara/defneya Farsê, defneya Azorê "(Persea azorica" yan "Laurus azorica)" riwekek ji famîleya qaran (Lauraceae) e.
Defneya Kurdistanê wekî dar an devî ye, bi qasî 15-25 m bilind dibe. Bi zivistanê jî heşîn dimîne. Ji reşemiyê heya gulanê kulîlk vedide. Li giravên Azor û Kanarya, Marokoyê gelek tê dîtin. Welatê wê Kurdistan û Fars bûye lê ji ber gelek sedeman daristanên defneyan nemane. Hêj jî di zanistiyê de li gel "Laurus Azorica (defneya Azoran)", navê "Persea azorica" jî tê bikaranîn.
Dara kamfûrê, darkamfûr "(li hin deveran kamfûrê re kafûr dibêjin)" "(Cinnamomum camphora)," darek ji famîleya qaran (Lauraceae) e ku bi taybetî li rojhilat û başûrê rojhilata Asyayê cihwar e. Riwekeke temendirêj e, heya 2000 salan jî dijî. Bi qasî 20-30 m bilind dibe. Li welatên tropîk bo hilberîna rûnê kamfûrê çandiniya wê jî tê kirin.
Li Kurdistanê kêm be jî demekê daristanên darkamfûrê hebûne. Niha nemane. Sedemek ji viya pêşketina ajalvaniyê, kêmbûna çandiniyê ye. Kurdan sedsalên dawiyê li cihên bilind ajalên malên xwedîkirine. Tê zanîn li cihên ku ajalvanî bi rêbazên klasîk tê kirin, dar û riwekên zivistanan jî heşîn in, ziyanê dibînin, namînin.
Bo bidestxistina kamfûrê darên 20-25 salî tên birrîn, rûnê jê dikişe tê berhevkirin. Vê rûnê di qerisînin û bikartînin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, li dijî ragirtinên hundir û derveyê laş, dihate bikaranîn. Singê xitimandî vedikir, birîn dikewand. Wekî melhem an buxr (dûkel) dihate bikaranîn.
Hip-hop binçandeyeke ciwanan e ku eslê wê ji getoyên afro-amerîkî yên ji salên 1970'yî tê û ji wê demê pê ve pêşketiye ku binçandeyeke cîhanî ya ciwanên bajarî ye.
Ji ber vê yekê Hip-hop xwe weke binçandeyeke kuçeyan bi nav dike û wek binçandeya li ser kuçe û kolanan tê jiyandin.
Binçandeya Hip-hopê ji çar beşên sereke pêk tê: "Rap" (stran gotin), "DJing" (muzîk), "B-Boying" (reqsa Breakdance) û "Graffiti-Writing" (boyaxkirina grafîtiyan). Bi derbasbûyîna demê û pêşketinên civakî, teknîkî, aborî û hunerî getoyên New Yorkê jî guherî, û Hip-hop her ku çû pêşket û bi tîcaretkirina wê li cîhanê belaw bû. Bi vî rengî "Beatboxing" (rîtim çêkirina bi dev), "Street fashion" (modeya kuçeyan) û "Producing" (aranjorî) wek beşên nu yên Hip-hopê hatin damezirandin.
Ji bilî vê yekê, ferhenga Hip-hopê jî derkete holê û xwediyê gelek gotin û peyvên taybet e, ku ev bi giranî ji aliyê kesên Hip-hopê ve tên bikaranîn.
Herwiha, Hip-hop ji aliyên cûda ve ji ber karaktera xwe ya şîdetparêz û narkotîkparêz û awayê xwe yê seksîst tê rexnekirin.
Qalikên wê wekî kûpikê dihate bikaranîn
Gûza hindê, nargîl, narcîl, kokos "(Cocos nucifera)" fêkiya cureyek dargespê ye ku ev dar ji famîleya palmiyeyan "(Arecaceae)" e. Li herêmên tropîk digihê. Gûza hindê tê xwarin, di şîranîyên wekî kulîçe, kek, çoklatayan de tê bikaranîn. Ji gûza hindê şerabê jî çêdikin.
Dargespa gûza hindê, ango dara gûza hindê bi qasî 20 m bilind dibe. Dar gava bû 7-13 salî ber dide û bi qasî 60 salan fêkiyên wê tên berhevkirin. Heya 100 salan dijî. Gûza hindê ji aliyê magnezyûm, potasyûm, sodyûm, gogirtê ve dewlemend e. Heger bê hişkkirin, kalîteya adanê zêdetir dibe. Asîda mîdeyê kêm dike, hezmê hêsan dike. Herwiha darên wê di çêkirina mobîlyayê de kêrbar e.
a>, gûza bejî, gûza ketober ("Juglans regia")
Famîleya dargûzan "(Juglandaceae)" famîleyeke riwekên darî ye. Bi qasî 60 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê kîjan cureyên wê hene, ne diyar e. Welatê vê famîleyê yê herî kevn rojavayê Asyayê ye. Hin cureyên wê ji Amerîkayê belav bûne.
Ji aliyê biyolojîk ve lêzimê Rhoipteleaceae ye. Rhoipteleaceae çînek ji famîleya dargûzan e. Du çîn, bi qasî 60 cureyên vê malbatê hene. Di desteya Fagales de ye. Riweknasên îro li ser 8 çînan bi hev kirine, bo hinekan jî gotûbêj didomin.
Mohemd Riza Himetyar helbestvanê kurd e.
Mohemed Riza Himetyar li sala 1958ê de li bajarê Tikabê girêdayî bi ostana Azerbêycana Xerbî Rojhilata kurdistanê hatiye dinyayê.Bav û diya vî çoyîne ber rehmeta xudê.Navê bavê vî Ebdolla û navê diya vî Hacye bû.Ev li ber xatira babê xwe ku meimorê devletê bû,dersa seretayiya û navîn û lîsê xwe li Tikab,Seqiz, Bîcar û Sine (Senendec) tevav kirye.
Paşan li bajarê Seqizê dibîte mamoste û her livê dizevice û piştî çendîn sal xizmeta mamosteyetiyê tête bajarê Sine û karê mamostetiyê didomîne. Li zanîngeha Kirmanşahê lîsansa ziman û wêjeya farisî distîne. Heta niha li bajarê Sine merkeza ostana Kurdistanê de dimîne û tê baznişest kirin.
Himetyar her li zarûtiya xwe de helbestên farisî digotin. Pîştî şoreşa Îslamî ya Îranê ya sala 1978ê dest bi gotina helbestên kurdî kir. Bilî dîvana helbestê vî ku hê ronahî nedîtiye, ev mijûlê vergêrana Şehnama Firdosîye, ku 60000 beyte û şahkara edebiye cihanêye. Evî heta niho 20000 beyta vergêrane ser zimanê kurdî zarava Soranî ku bi helbesta kilasîke, li ber çap kirinê ye.
Narewan, darnize ("Fagus") tekane çîna riwekên darî yên malbata Fagoideae ye ku di famîleya narewanan de cih digire.
Ji bo mirovan dareke bikêr e. Di mobîlyayan de gelek tê bikaranîn. Li Kurdistanê bi şewitandina daristanan ve daristanên narewan ên xwezayî jî neman. Kêm be jî li Serhed, Xerzan ê Amedê tên dîtin. Li hin bajarên Kurdistanê şaredariyan, bo xemla kolan û parkan narewana bigen jî çandine.
Cara pêşîn navê zanistî yê "Fagus" sala 1753'yê di "Species Plantarum", 2, rûpel. 997–998'ê de lê hatiye dayîn. Bi qasî deh cureyên vê riwekê hene.
Hûrbîn an mîkroskop (ji yewnaniya kevn mîkro= hûr an biçûk,skop= mêze kirin/nêrîn)
Hûrbîn amûrek e ku ew dihêle, tiştên biçûk girstir bên dîtin an pê ve tiştên ku bi çavan neyên dîtin tên xuyandin. Ew gelek giring e bo jîndenasî û bijîşkî pê ve şaneyên mirov, ajal, riwek, hûrjînewer tên berçav.
Famîleya narewanan ("Fagaceae") famîleya riwekan e, di desteya Fagales de cih digire. Heşt heya 12 çîn, 670 heya 900 cure hene di vê malbatê de. Bi taybetî li nîvkada bakur a erdê belav bûye.
Famîleya Fagaceae sala 1829'ê ji aliyê Barthélemy Charles Joseph Dumortier ve, di "Analyse des Familles de Plantes", 11, 12'ê ye hatiye binavkirin. Navekê din ê vê malbatê jî, Quercaceae Martinov. ye.
Hip-hopa kurdî beşeke nûjen a muzîka kurdî ye û bandora xwe ji muzîk û binçandeya hip-hopê girtiye.
Pêkhatina Hip-hopa kurdî.
Li gorî çend şîroveyan beşa rapê ya muzîka Hip-Hopê hinkî dişibe kevneşopiya dengbêjiya kurdan. Yek ji stranên kurdî ku mirov dikare bibêje wek rap hatiye xwendin strana Şivan Perwer a bi navê "Kîne em?" e. Gotinên vê stranê ji helbesta Cêgerxwîn pêk tên - û ji xeynî dîsgotinê (naqarat) - weke straneke rapê hatiye xwendin. Lê hiphop wek beşeke muzîkê di 21emîn sedsalê de hate damezirandin û lewra hê beşeke pir teze ya muzîka kurdî ye.
Hiphop bi weşandina albûma Serhado ya di sala 2007'an de wek beşeke kete nava muzîka kurdî. Wer xuya dike ku Hip-Hop di hunera Kurdî de êdî cihe xwe yê metîn dîtiye, û ji ber vê yekê serhildaneke dijwar pêk tîne, mîna ku tola xwe ji zext u zoredariyên li ser çand u hunera kurdî hilbide. Qey lewra ye ku di sedsala 21em de çend komên nû yên Hip-Hopê hatin damezirandin û albûmên wan hatin belawkirin. Meriv kare bibêje ku yekemîn rapperê kurd ê ku nav û dengê xwe ji gelê kurd re da nasîn Serhado ye. Bi stîla xwe ya Rapê hunera kurdî hejand û bi awayeke bêhempa ciwanên kurd di bin tesîra xwe de hişt.
Serhado bi vî awayî bû mînakek ji bo gelek ciwanên kurd ên ku xwe bi muzîka Hip-Hopê mijûl dikin û moraleke mezin da wan. Lewra kom û rapperên din derketin holê, mîna Dezz Deniz - ya ku weke yekemîn jina kurd a Hip-Hopê tê qebûlkirin - û koma Tolhildan, yekemîn koma Hip-Hopa binerd (underground). Bi albûma Rêzan Cemal stîlên House û R&B jî ketin nava Hip-Hopa kurdî. Dengvedana Hip-Hopê zehf xurt bû - hê jî potansiyela wê mezin e û bala li ser Hip-Hopa kurdî jî her ku diçe meztir dibe. Wek li hemû cîhanê, Hip-Hop ji bo ciwanên kurd bû muzîka şoreşê û hunermendên ciwan bi rêya muzîka xwe êş û birîn, daxwaz û hêviyên ciwanên kurd tînin ziman.
Gergerî an Şikakî navê eşîreke şebekan û êzidyan e.
Şebekan.
Di nava eşîrên şebekan de ev a herî mezin e. Gergerî qasî heft gundan de jiyan dikin. Tê xuyandin ku navê vê eşîrê kurdî ye û koçeriyek (reduplication: gergerok
Herwiha li bakûrên warê şebekan, li herêma Botan jî eşîreke kurdên kurmancîaxiv bi vî navê heye. Gergeriyên li Botan îdîa dikin ku qebîleke şikakan e, yên ku di Şerefnameye de li ser eşîrên Botan hatine jimartin.
Dîsa, çawa ku tê zanîn, li Dêrsimê jî eşîreke kurdan bi navê Şavak heye. Manendiya navê wan bi navê şebekan (belê ji vanan re şabak jî tê gotin) re xuyayî ye. Dibe ku dengê -b- û -v- hatibine veguherandin. Di vê kontekstê de pêwendiya vê eşîrê jî bi êla Şikak re gelekî balkêş e. Heta navê Şavakan ê xwemalî Şikakî ye.
Êzidî.
Êla Gergeriyan di nav Êzdîxanê da Pîr bûne. Niha dijîn Şengalê, Qafqasyê û Elmanya yê.
Eylo, helo, daraş, wirxal, xertel, qertel an jî eyloyê zêrîn ("Aquila chrysaetos"), cureyekî eyloyan "Aquilla" e.
Eylo di nav balindeyên dirende de xwediyê baskên herî mezin in, 78 cm dirêj e û firehiya di navbera herdu baskên wî de digihe 190-230 cm. Rengê eyloyê qehweyî tarî ye.
Eylo nêçîrê çûk, xijende û guhandarên biçûk dikin û dixwin. Ji ber jehriya dermanên çandinî hejmara eyloyan kêm dibe.
Eylo li serê zinarên bilind hêlînên xwe çêdikin.
Peyva "eylo" wek peyva pehlewî "aluh", "aloh" e. Di îngilîzî de "eagle" û di latînî de "aquila" ye. Îhtimala mezin ev peyvan ji hev hatine.
Lê belê, li gorî hin çavkaniyên din ti têkiliya peyva kurdî «eylo, helo» û hwd., bi înglîzî û latînî ra tun e. Ev peyva bi medî [*rzifya-], avestî [ǝrǝzifiiya-], sanskrîtî [rjipya-] «helo, eylo, qertal» va girêdayî ye. Li gorî dengnasiya dîrokî divêt di zmanê hîndî-ewrupî yê bingehîn da wekî [*rgyi-ptyo-] dayî bibe.
Famîleya sincan, famîleya simaqan, famîleya benkan "(Anacardiaceae)" famîleyeke riwekan ku endamên vê malbatê pirranî li herêmên tropîk û subtropîk heşîn dibin.
Bernard de Jussieu sala 1759'ê wekî şaxekê „Terebintaceae“ binavkiribû. Famîleya sincan de (Anacardiaceae), 4 binekom, 70 heya 82 çîn û bi qasî 600 heya 800 cureyên riwekan hene.
Konferansa Neteweyî ya Jinên Kurd pêkhatineke di navbera jinên kurd de tê lidarxistin e. Îsal duyemîn konferans li bajarê Hewlêrê li Başûrê Kurdistanê bi tevlîbûna gelek jinên ji her aliyên Kurdistanê û derveyî welat di 22'ê gulanê de destpê kir û sê rojan dom kir. Konferansa yekemîn a jinên kurd jî di 2010'an de li bajarê Bakurê Kurdistanê, Amedê hatibû lidarxistin. Jinên kurd, di konferansê de, hem li ser pirsgirêkên xwe yên jinî nîqaş dane meşandin û hem jî li ser pirsgirêkên neteweyî û hem jî li ser zor û şîdeta ku dewletên weke ên Îran, Sûrî, Tirkiye ku li ser kurdan dikin jî hat axiftin.
Konferansa Duyem.
Konferans di 22'ê gulanê de destpê kir û sê rojan dom kir.
Googol yan gûgol (be îngilîzî: "Googol") jimareyekî gewreye beraberî 10100, yanî reqemî 1 û 100 sfir le penay.
Em zaraweye le sallî 1983 da le layen Milton Sirotta birazay bîrkarî amrîkayî Milton Sirotta dahênra. Kasner le sallî 1940, le kitêbî "bîrkarî w xeyallkirdin" da birewî bem çemke dabû.
Lissy Schmidt (z. 1959 li Wiesbaden, Elmanya - m. 3'ê nîsana 1994'an li Silêmaniyê, Başûrê Kurdistanê) rojnamevaneke alman bû ku li ser rewşa kurdan lêkolîn dikir. Ji ber vê hindê Lissy û parêzkarê wê Aziz Kadir Ferag ji aliyê faîlên nediyar ve hatine kuştin.
Xebatên Lissy Schmidt.
Schmidt endama Medico International, rêxistineke serbixwe ya bijîşkên cîhanê ji bo mafê tendûristiya mirovan, bû. weke rojnamevaneke azad li Silêmanî ji bo rojnameyên Agence France-Presse (AFP), Frankfurter Rundschau û Der Tagesspiegel xebitî.
Rojnamevanî.
Rewşa kurdan û pirsgirêka kurd bala wê dikişand, lewra ew ji bo xebitandina bona mafê gelê kurd çû Kurdistanê û ji wir ve xebatên xwe yên bijîşktî û rojnamevaniyê bimeşîne. Wê xebatên xwe bi taybetî li herêma Kurdistanê dimeşand. Ji ber lêkolînên derheqê hêzên kûr û tarî yên pirsgirêka kurd, karê wê bi tahlûke bû, lewra ew pêwîst mabû ku parêzkarekî ji xwe re bigire û ji ber tehdîdên nediyar nikaribû bi tenê hereket bike.
Demeke dirêj Lissy li bakûrê Kurdistanê xebatên xwe dimeşand û ji bo rojnameya Frankfurter Rundschau nivîsand. Lê wê zû bala kontrgerîlayan (hevkariyên tarî yên di nava siyasetmedar, mafya û hêzên parastina tirk) kişande ser xwe û kete lîsteya mirinê ya wan.
Bijîşktî.
Lissy, ya ku hay ji van tiştan dibe, derbasî başûrê Kurdistanê dibe. Di çarçoveya xebatên ji nu ve avakririnê ew li ser navê medico international wek bijîşk xebitî û alîkariya mexdûr û penaberên komkujiya Enfalê kir.
Lissy Schmidt di roja 3'ê nîsana 1994'an de ji mal derket û digel parêzkarê xwe Aziz Kadir Farag bi erebeya xwe bi rê ket. Ew li şopa lêkolîneke taybet û bi tahlûke bû, û hindik mabû ku lêkolînên xwe biqedîne û bide weşandin. Wê derheqê karên narkotîk lêdikoland û gihiştibû vê agaihyê ku li başûrê Kurdistanê jî xebatên kûr û tarî di nava mafya, siyaset û hêzên parastinê de hene. Bi vî havî bala Lissy Schmidt bi taybetî li ser mafyaya narkitîk bû û wê dixwest ew hevkariyên qirêj ji çapemeniyê re bide eşkerekirin. Li gorî Lissy, ew li hemberî felaketa însanî ya li herêmê xwe bi êşên mirovan zengîn dikirin. Lê ew rêxistinên tarî hay ji Lissy hebûn û zanîbûn ku ev ji wê zû bi zû dest ji qiriqê wan bernede.
Di wê rojê de Lissy digel parêkrazê xwe Aziz bi erebeyê li şopa wan kesan dibe. Dema ku erebeya wan li qada Baxçiyan du kîlometreyan ji cihê kontrolê derbas dibe, erebeyeke din rexkî li wan dide û erebeya wan gulebaran dike. Lissy Schmidt û parêzkarê wê Aziz Kadir Ferag derhal jiyana xwe ji dest didin.
"Dê û Dêmarî" romana Egîdê Xudo ye û cara yekem di sala 1986’an de li welatê Ermenistanê tê çapkirin. Egîdê Xudo, bi ve nivîsê xwe, di hêla pêşketina çand û edebîyeta me da pir kar aniye û di wejeya kurdî û romannivisîya kurdî ya nujen de cihikî girîng digre. Bi vê romana wî, zimane kurdî kevzeke gelek mezin avetiye pêș de.
Egidê Xudo di ve romanê da keda du jinan, yeka kurd û yeka Ukranî, kû di dema șerê dinê yê duyemîn de hevdu nas dikin û zarokekî, dide nas kirin. Jîyana jinan ên ku li dibistanan dixwendin û di kolxozan da xebat dikirin bi nêrîneke dî tê vegotin. Pêșveçûna jîyana jinên Kurd di Ermenistana Komunîst û astengên di rê de bi mînakan tên vegotin. Di vê romanê de ji alîyeki din ve ji zorîya di dema șerê mezin de tê nas kirin. Bi hevgirtina gelên Soviyet kû bi çi awayî bi dest hevgirtine û dijmin ji welatê xwe avetine. Di wî șerî de Kurd, Rus û tev netevên welêt bûne yek û canê xwe li dijî elmanên nazî dane. Di goristanekî li cem hev hatine veșartin. Xudo bi wî awayî jîyana di navbera Kurd, Ermen û Rusan di wê demê bi zimanekî wejêyî dide nasandin.
Ev roman romaneke dayikan û evîna wana li ser zarokên wane. Du dayik.Yek diya zarokêye û yan din we zarokê bi tenê mezin dike.Icar kijan diya zarok ya rastî ye? Dê yan jî dêmarî? Ev pirs dikeve serê xwendevanên ve romanê de. Bi vî awayî gelekî nezîkî leystika șano ya Bertolt Brecht e. (çemberê qavkazî tebeșîrî) kû ew pirtuk li ser jiyana du dayikan û zarokekî wiha nivisandibû. Du dayikan jî mêrên xwe di șerê duyemîn de bi hevre winda kirine û di goristanekî de hatine binaxkirin. Dayika zarokê jibo heyf û welate xwe dikeve re de û dixwazê dijî dijmin șer bike. Rasthatina wan bextên wan bi hevre giredide. Dayika kurik lawkê xwe li cem keçeke Kurd, Karê, dihêle û diçe șer. Piștî nezîkî bist salan kurik dibistana xwe di kedîne û dixwaze bi zewice icar ji ber kû ew ne kurê Karê yê rastî ye nû fehm dike û nas dike ku dayika wi ya rastî ne Karê ye û yeke dîye. Ew ne Isko tenê ye. Nave wî Sașa ye û dayikek dî heye. Lê bi nêrîna kurik Xudo dide nas kirin kû ew dayika xwe Karê, dayika kû ew mezin kirîye nas dike, we hemêz dike û ew dibêje kû ew wê têne nas dike û dayika wî ew e. Piștî zorî û astengên mezin ew bi evîna xwe, keçeke kurd, re di zewice. Dayika wi ya Rus li wî digere û rojekî tê gund. Herdu dayik bi hevre li Iso ango Sașa xwedî derdikevin û lawik jî herdu dayikên xwe nas dike. Wate, ked û xwedîtîya zarokan ji bo dayîkan bi zimanêkî pir hunerî di romanê de te vegotin. Ji alîyê psikolojîk ve jî analîzên kesayetîyê bi taybetî yên du dayikan bi hevokên sade darije ser nivîsên kû merov karibe xwe texe dewsa wan de û tirs û kulên dilên wan baș fehm bike.
Zimanê romane zimanekî pir pakij û nivis di herikê. Di Dê û Dêmarî de, tiştek bala merov dikişîne. Zimanê romanê gelek safe û bi kurdîyeke pêșdeçûyî hatîye nivisandin.Egidê Xudo nahêlê yek xwe bispêre ferhengan. Bo xwendin û nasandina wêjêya Kurdên Ermenistanê û ên dema Sowyetan kare berhemeke neqandîye. Şayerîya sirușta çiya û deștên gunden Kurden li Ermenistana bi zimanekî dewlemend te xemilandin. Kemayîye ke mezin ji bo kurdan ew e kû Egide Xudo ji ve romana xwe pêv e tu romanên dîn nenivîsandine û jîyana xwe kedandîye.
"Zengî Zêrîn" romana di sala 2003‘an ji aliye nivîskar Jîr Dilovan ve hatiye nivîsandin. Jîr Dilovan di nava wêjeya kurd de bi vê romanê cihê xwe girtiye.
Di ve romanê de jiyana du karakteran, Mirxan û Sitî, tê vegotin. Mirxan zarokîtiya xwe li Kerboran, navçeyeke Mêrdînê, derbas dike.Kerborana Torê an jî Turabdin. Axeke kevn û dirokî ye ku te de ermen, keldanî û suryaniyen mesîhî, cihû, șemsî, kurdên êzidî û misilman û ereban tê de bi sedsalan bihevre dijîn.
Bavê Mirxan dixwazê lawike xwe bide xwendin. Pișt qedandina dibistana yekemîn, ji bo xwendina dibistana navîn wî dișine Midyadê û pișt re jî wî dișînê bajarê Qirșehîrê. Bi hevale xwe Şemun ê suryani re xatir ji bavên xwe dixwazin û dikevin ser rê. Kirșehîr bajarekî di navenda Anatolyayê kû tê de gelek êșirên kurdan ji Kurdistanê bi deste Osmaniyan ve bi zorê hatibûn koçberkirin û bi sedsalan li derdora Anatolyaya navîn jiyana xwe berdewam dikirin. Mirxan û Şemun dest bi xwendina dersên xwe dikin. Le hevalê wî Şemun ji bo ku bawertiya wî cudaye zordestiye ji destên mamosteyên tirk dibine û jdev ji xwendine berdide, vedigerê welatê xwe Midyadê. Perwerdeya tirkan ti bawertiyen ji mislimantiyê cudatir nas nedikir û ji aliyê netewî ve jî tenê tirk nas dikirin. Lewra Mirxan ditirsiyan ku xwe bide naskirin ku ew kurd e. Mirxan li Kirșehîr di dibistana mamostetiya zarokan de çar salan dixwîne û di wê demê de bi şevînî di razengaha dibistanê de dijî. Mirxan di dibistane de rasta keçikeke delal dibe û bi dîtina wê dil digirê. Navê wena Sitî ye. keçeke delal, bejinzirav û zîreke.Ew ji kurdên Kirșehîre ye.
Zenga Zêrîn, jiyana xort û qîzeke kurd ku xwe di bin otoasimilasyona tirkan de winda kirine û haya wan ji eslê wan tine vedibêje. Her du jî di dibistana mamostetiyê de dixwînin, hev nas dikin û bi hinek bûyerên sosret û rasthatinî ku tên serê wan, xwe jî hêdî hêdî nas dikin. Heta êdî ew bîrewer û hişyarî kurdîtiya xwe dibin, nûka derdora xwe nas dikin.Piştî ku xwe nas dikin û dibin mamoste, dizewicin û li gundêkî Mêrdînê mamostetiyê dikin. Ji ber ku li eslê xwe xwedî derdikevin, êdî girtin, êşkence û rajêrkirin dibe para wan.
Roman bi vî awayî didome. Ev roman bi kurte jiyana gelek xwendevanên kurdên bakûr, ên kû xwendina xwe kedandine an jî he berdewam dikin, dide naskirin. Kurdîtî dibe barekî giran dinav heqnenas û inkarvanên perwerdehîya devleta tirk.Herwiha ji roja yekemîna dibistane pê de zarokên xwendevan bi xweînkarkirine dest bi perwerde dikin. Herroj bi nave tirkîtiye sund dixwin û ji xwe șem dikin kû ew bêjin ew kurdin. Ev roman, ji ve nerînê, xwendevantîye di dibistan û zaningehên tirkande baș dide naskirin. Xwendevan an jî xebatkarên kurd ên kû li diji ve inkarê tên zilm, êșkence, hepsê dibinin û bi tevahî we ruyên reș ê devletê nasdikin. Mîna hemû zarokên Kurdên bakûr jiyana Mirxan û Sitî dibe minakêk ji bo naskirina rejima devleta kemalîst û perwerdêya we.
Piçûkayî ya Mirxan di nav zêw û şehran, di nav çanda suryaniyan û ya kurdî de derbas dibe. Bi taybetî di welatekî kû hemû cejnên misliman süryani û êzidîyan tevde dihatin pîrozkirin bi destê dewleta tirk û kurdên xwefiroștî dest bi zilm û kuștina süryanî û ezidîyan dibe. Ev buyerên șermezarî kû di salên 1970’an de derbas dibin bi nerînen xortekî xwendevan tên vegotin. Bi gotineke jineke suryanî ev hal weha tê gotin: “Win kurdno, ma win bawer dikin kû van tirkan em derxistin wê we piștre wilo bihêlin. Pișt mere wê bê dora we.” Mixabîn welat jî hemû suryanî û êzidîyan re divê demê de dibe zindan. Bi hezaran direvin welaten rojhilat. Bi vî awayî ev roman ronî li ser dîroka nêzik a kurdistana bakûr dide. Jîr Dilovan div e romanê de pêrçena ji jiyana xwe dide naskirin. Ji ber kû wî di dibistana Kîrșehîr de xwendiye û gelek ji van buyeran bi xwe derbaskirine, van serpêhatiyan bi jiyana xortekî din, bi nave Mirxan, dide naskirin.
Zenga Zêrîn bi xwestekek û xebateke direj kedandîye û çîrokên gelê kurd di nav vê romana nujen de tê rareșandin. Ji alîye raxistina danîna romanê ve, ev ji romaneke klasîk û kurteçîrokê kurdan pêk hatiye.
Eren Derdiyok (jdb. 12ê hezîrana 1988an li Basel, Swîsre) lîstikvanê futbolê yê swîsrî ye û bi eslê kurd e.
Eren Derdiyok di sala 1988an de wek zarokê penaberên kurd li bajarê Baselê, ji dayik bû. Dê û bavên wî kurdên elewî ne û wek xebatkar koçî Basel (Swîsre) kiribûn. Bajarê Baselê bi nasnameya xwe ya pirrçandî nas e û xwediyê jimara herî mezin a kurdên Swîsreyê ye.
Eren ji zarokatiya xwe pê ve dest bi futbolê kir û tevlî Old Boys a Baselê bû. Di sala 2005an de klûba wî li dijî FC Baselê lîst û Eren di vê maçê de golek avêt. Di sala 2006an de ew derbasî klûba FC Basel bû û ji wê rojê pê ve di nava Superlîga Swîsrî ji bo vê klûbê dilîze. Di 6ê nîsana 2008an de FC Baselê, Swisscom Cup qezenc kir û evya yekemîn kûpa Derdiyok bû. Wî di lîstika fînalê de heya dawiyê lîst û di deqeya 31. de gola yekem tomar kir. Ji bo sezona 2009/03 Derdiyok derbasî Bayer 04 Leverkusenê (Bundesliga) bû û di lîstika xwe ya ewil de golek avêt.
Derdiyok ketibû şûna Theofanis Gekas, yê ku ji ber birîneke giran ji bo demeke dirêj nikarîbû bilîsta. Bi performansa Derdiyok ya baş  Leverkusen di şampiyontiya havînî de serketinên erênî bidest xist. Ev yek bû sedema mayîna Eren û ew êdî bû lîstikvanekî girîng ê klûbê. Lê di dawiya sezonê de Bayer dorên Lîga Şampiyontiyê revand.
Di sala xwe ya duwem de Derdiyok demeke dirêj di nava yanzde lîstikvanên yekem de lîst û klûb di şampiyontiya sezona 2011/2012an de bû duwem.
Di 20ê gulana 2012an de 1899 Hoffenheim eşkere kir ku Derdiyok ji klûba Kraichgauern re îmzeya xwe daye ku ewê heta 30ê hezîrana 2016an ji bo wan bilîze.
Di tîmên neteweyî de.
Di 24ê kanûna 2008an de Derdiyok cara ewil ji bo tîma A ya neteweyî ya swîsrî di stada Wembley ya Îngilistanê de lîst û yekemîn gola xwe avêt. Tîma wî di dawiya maçê de bi encama 1:2 têk çûbê jî, Derdiyok di deqeya 57. de gol avêtibû û maç anîbû asta beramberiyê.
Di şampiyontiya Ewropî ya 2008an de Derdiyok ji bo tîma Swîsreyê tevlî sê maçan bû û ji wan re çend golên girîng avêtin.
Golên navneteweyî.
Di 26ê gulana 2012an de Eren Derdiyok bi tîma neteweyî ya Swîsreyê li dijî tîma Almanyayê hat-tricka xwe ya yekem a navneteweyî pêk anî. Ev maça dostaniyê 5-3 bi serkeftina Swîsreyê bi encam bû.
Henase an nefes pêvajoyeke bo jiyanê gelek girîng e. Mirovên ku henaseya wan biraweste, ewê jiyana xwe ji dest bidin. Bi gelemperrî henase veguhestina keşê (kişandina oksîjen û berdandina CO2) ya di pişikê de ye.
Gihandina gazan ji peqokê pişikê heta tevinekên laş û berevajî bi rêya koendama gerra xwînê peyda dibe.
Koendama henasedanê.
Di beşên borandina keş de, keş derbasî hindirrî pişikê heta peqoka pişikê dibe. Erka wê borandina û germkirina û têrkirina keş bi hilmê avê ye. Di navbara keşa hindirrî peqokê pişikê û xwîna hindirrî hûrxwînborî de kospa keş-xwînê ("aires-blood barrier") heye, têre gazên henaseyê vediguhastin bi rêya belavbûnê ("diffusion")
Kněžpole (bixwîne weke:"kinyejpole") navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 1.124 kes e û 6 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1220'an de qala wê hatiye kirin. Di demên cuda de bi navê nêzîkî hevdu hatiye binavkirin; Zneispole (1220), Knesepole (1228), Gnespul (1372), Kniezpole (1522), Kniespol (1751), Kněžpol (1918).
Košíky (bixwîne weke:"koşîky") navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 424 kes e û 12 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1618'an de qala wê hatiye kirin.
Kostelany nad Moravou navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 930 kes e û 5 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1131'an de qala wê hatiye kirin.
Kudlovice (bixwîne weke:"kudlovîtse") navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Komara Çekî. Nifûsa wê 954 kes e û 8 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1372'an de qala wê hatiye kirin.
Komkujiya Qerqeliyê, komkujiyek e ku di sala 1943´an de li Qerqeliya Wanê çêbû. Di çapameniyê de car bi car weke "Bûyera Muxlalî" jî hat binavkirin.
Di nava kurdan de, weke "Komkujiya Qerqeliyê" jî, hat zanîn û binavkirin. Lê piştî ku helbestvanê bi eslê xwe kurd Ahmed Arîf ku li ser komkujiya Qerqeliyê helbesteke bi navê "Sih û Sê Gule" nivîsand, êdî di çapameniyê de dem bi dem weke "Bûyera Sih û Sê Gule" jî hatiya binavkirin.
Di wê demê de, dewleta tirk, bi armanca tafisandin û tirsandin kurdan bi leşkerî li herê diçê bi ser gundan de. Di wê demê de generalê tirk yê serokê artêşa sêyem Mistefa Muxlalî, agahiyê di hilde ku gelek gundî ji sînor buhurtina û çûna mêhvandariya xizmên xwe yên aliyên din yên sînor. Ev generalê tirk, ji bo çavê xalkê bide tirsandin û careka din êdî ti kesek weke wan nekê û sînor derbas nekê û neçê aliyê din ê sînor, wan li berçavên herkesekî li ber hêt dide rêzkirin û wan dide gulebarankirin û dikujê. Ev komkuji jî, piştre, di çapemeniya tirk de, weke "hin kaçakçî di deme ku sînor derbas kirine hatine kuştin" hat nivîsandin. Lê ev gotin û nivîsandin, hemû jî, derew bûn. Ew, ji bo ku çavên hemû kurdên ku li ber sînor dijîn bê tisandin bi plan program hatibû kirin.
Komkujiya Qerqeliyê, hewl hat dayin ku ser werê girtin û ew were nixûmandin. Di sala 1950´î de, di deme ku partiya DPê, ji bo ku di nava gel de li herêmê alîgiriyeke xwe çêkê, û wê dijberiya di nava gel de hinekî jî li dijî dewletê ku afiriya ji holê rakê, mijar hanî roja meclisê. Lê di wê deme ku mijar wê hanî rojava meclisê, ne bi armanca kujarên wê bêde derizandin bû. Piştre, ji ber ku êdî li herêmê, bertek zêde bûn, êdî ji bo ku pêşiya wan bertekan bidina girtin, bi awayekî li berçav, dozek hat vekirin û Mistefa Muxlalî, hat derxistin li pêşiya dadgehê ji bo komkujiya Qerqeliyê. Lê di deme ku ku doz hat vekirin, dewlet, ji bo ku ti rayadarên wê ji komkujiya kurdan, newina mahkumkirin, bi awayekî bi gûman, Mistefa Muxlalî di deme ku girtî di girtîgeha leşlerî de mir. Çend ku piştre, dadgeha tirk, bi awayekî li berçav ji bo kuştina 33 mirovan 20 sal danê de jî, piştre, ew ceza jî, dadgeha bilind xira kir.
Îsmet Înonû, ku li got hin gotina ku dihat gotin ku ew biaslê xwe kurd jî bûya, li herêmê, ji bo ku bi wê derizandinê xwestibû ku derkeve li pêş weke mirovekî demokrat. Lê wê derizandinê jê, piştî ku hatibû kirin jî, piştre, tişta ku dewletê armanc dikir û xwestibû jî, bidest ne xistibû. Dewletê, komkujiya Qerqeliyê, ji bo çavtirsandinê pêkhanîbû. Ji ber vê yekê jî, piştî darizandinê re, ji bo ku bandûra ku wê di xwest ku bidest bixe, ji bo ku bi darizandinê re ji holê nerabê, navê Mistefa Muxlalî, da qişlaya artêşa tirk ya sêyem. Peykerê wî jî, li wir da çikandin. Bi wê navdayinê û peyker danînê re xwest ku wê armanca xwe ya ku ji bo wê ew komkuji pêkhanî bû, li gorî wê were li cih. Hertimî, ku kurdên wir li wî peykerî meyîzendin û navê qişlayê bihîstin, ew tirs bikeve dilê wan de û êdî zêde gavên xwe neavêjin.
Qerqeli
Peyker, ji aliyê hunerî û tevgerî ve ku bi dest tê çêkirin û awa lê tê dayîn. Yê ku peykeran çêdike jî, jê re peykervan tê gotin. Bi taybetî, ji aliyê, teybetmendiyan ve ku li berçavan tên girtin û li gor wan awa tê dayin û bi wê re tê sûretkirin a. peykerê mirov, peykerê sawêl û hwd, ku li gorî teybetmendiyên jîndî tê afirandin a. Bi vê yekê, êdî peykerî û an jî peykerîtî weke nirxekê dihê li holê û diafirê. Berî zayînê, Di deme sumeriyan de, li sawalan dihat nerîn û ji kevir dihat çêkirin. Pişt re, li mirov dihat nerîn û peykerê wan dihat çêkirin. Mirov û an jî jîndiya din, ku rabûyî, an jî, rûniştî û an jî çûwan û an jî pîrr û hwd, teybetmendî û xoslet li berçav dihatina girtin û dihatina çêkirin. Ji aliyê nirxî ve wateya wê, wênekirina rewşa mirov ya wê kêlîkê û an jî wê rewşa ku ew tê de dijî û hwd, bi wê re peyker êdî dibê berhemeka çandî û nirxî.
Medyaliyan, di dema xwe de, keyên wan, ji kevir peykerên xwe dane çêkirin. Bi xwe re peykerê şêr û teyrê baz jî di rex xwe de dane çêkirin. Di deme grekiyan de, peykerê Zeus û hwd, hatiye çêkirin. Mirovan, her peykerê ku di kîjan demê de çêkiriye, li gorî demê hin xoslet jî li wan çêkeriyên xwe yên peykerî kirina. Hin teybetmendiyên ku wan hizirkirine, dane wan. Minaq, hewl dane ku mirovekî ku bi hêz bê, wê çawa bê. Jineka xweşik çawa ya, hewl hatiye dayin ku bi xweşikatiya wê re, ew were ser ziman. Bi vê yekê re, peyker, hertimî, bûya sembola hin teybetmendî û xosletna ku mirov xwestîya ku wan bide domandin û an jî bijî.
Peykervan û an jî peykerkar, ji yên ku peykeran bi qûsandinê re çêdikin re tê gotin. Peykervan, bi qûsandin û qawartinê peykeran çêdikin. Ew, ku bixwezin peykerê çi çê bikin, wê li gor xoslet û teybetmendiyên wî tişt û an jî jîndîyî, Kevir bi qawêrên. Peykervan, çêkeriyên ku bi têgihiştinê re li ser xoslet û teybetmendiyan re şekil û awa didina kevir û an jî text. Bi qawartin û qaşartinê re, li gor xoslet û teybetmendiyê ku di serê xwe de bicihkirina û an jî li berçav dibînin çêdikin.
Dîroka peykervaniyê, diçêt ta demên Berî demê Şaristaniyê. Di deme ku mirov bicih bû, êdî bidest awa û şekil dane kevir û text kir. Pêşî, Kêr û Şûrên xwe yên ku bi wan nêçîrvanî bi wan dikin çê dikin. Piştre, tiştên ku dibînin, awa û sûretê wan çê dikin. Her wênakirina bi peykerîyê re, teybetmendiyeka mirovî bi xwe re tînê. Peykervanî, di serî de, pêşî têgihiştina xweşikbûnê kifş dike. Xoslet û teybetmendiyên wê kifş dike û wê bi wêne dike. Bi awayekî din ku mirov bibêje, tişta ku bi xwe re bi têgihiştin kir, ji wê têgihiştina wê wênekirinê bi qawartin û çêkirîya qawartinê çêdike.
Kurdên Belûçistanê komeke diyasporaya kurdan a dîrokî li welatê belûçiyan e.
Kurdên Xaşê.
Hatina yekem a kurdan li Belûçistanê (a Îranê) digîhe heyama desthelatiya Şah Ebasê Yekê li Îranê. Ewî di çarçoveya siyasete xwe ya parandina êl û eşîrên xetere û yên ku zor hatibûne kontrolkirin, hin bavikên kurdan li serheda Belûçistanê bicîhkiriye.
Li vê derê kurd cîhen cografî yên stratejîk, herwiha dedora serekaniya avê ya tekane li Kohî Taftan (Çiyayên Taftan) û deşta fireh a Xaşê zeft dikin. Zêde nakişîne ku kurd li herêmê dibin faktorek desthelat a feodalî, ji ber ku malbatên kurdan hemî yên şervanên pêhesî bûne. Li herêmê komên biçûk ên nîvkoçer lib û lib dikevin bin bandora malbatên kurd. Vana bi alîkariya Sefewiyan, bi sîstema reiya (gûran) ve li ser herêma Xaşê hukm dikin. Desthelata malbatên kurdan ên ku ji aliyê belûçan ve wek "hakomat" û ji aliyê farisan ve wek "serdarên serhedê" hatine binavkirin, bi sîstema mîrneşînî heya 1880an li Xaşê berdewam dike. Li vê "hakomat"a (hikumet) mîrneşînî "hakom"ekî (hekîm) bi piştgiriya bavika xwe ("hakomzat") û hin eşîrên belûçan ve serwerî kiriye.
Kurdên Bampûrê.
Pêla hatina duyem a kurdan li Belûçistanê di beramberiya hilweşandina dewleta Zend de ye. Litf Elî Xanê Zend ji destê Aẍa Mihemed Qecer bi çend bavikên kurdan ve direve bajarê Bamê. Ew bavik bapîrên kurdên ku îroyî li navçeya Îranşar, gundistana Bampûrê dijîn e. Evana yên ku di sala 1794an dane pey Litf Elî Xanê Zend û hatine devera Bamê, ji wir jî diçin li gundistana îroyî li Bampûrê akincîh dibin.
Belûçistan
Diyasporaya kurdan bi tevayî ji komên kurdan ên ku li derveyî Kurdistanê re tê gotin.
Mirov dikare diyaporayê li du kategoriyan bibijîre; ya yekem: komên kurd ên ku zûda ji welat dûrketine yan hatine dûrketin; ya duyem: komên ku ji destpêka sedsala 20'em û vir de çêbûne, yanên yên nûjen. Îro, li Elmanyayê nêzikê 500-600 hezar kurd dijîn. Bi wê re, divê ku mirov bibêje ku li Fransa, Keyaniya Yekbûyî, welatên Skandînavî, weke Norwêc, Swêd, Danîmark û Fînlandê jî dijîn. Li Holendê jî kurd hene û dijîn.
Diyaspora û kurd.
Diyaspora kurd, bi taybetî, salên 1950'î û pê de, bi awayekî pirr mazin pêşket. Ji vê demê û pê de, şerê komara tirkiya bi kurdan re zêdetir bû. Îran, Iraq û Sûrî jî, şerên wan bi kurdan re bûn. Kurdên ku ketin diyaspora de, herî zêde ji bakûrê kurdistanê ku di weke beşa kurdistanê ya di nava sînorê Kurdistanê de dimêne ya. Dewleta tirk jî, zor da kurdan ku ji cih û warê xwe goç bikin. Lê piştî ku tekoşîna kurdan ya bo azadîyê dest pê kir, piştre dewletê bi awayekî vekirî weke politikayakê bijart û kurd ji cihê wan kirin. Tenê di navbara salên 1990´î û heta ku digihijê salêe 1995´an de, dewletê, ser 4 hezar û 5 sad gundên kurdan şawistand û vala kir. Tenê di vê demê de yanî di nava salên 90´î û ta 95´an de, ser 8 milyon kurd ji cihê wan hatina kirin. Li rojavayê tirkiyê, gelek goçên kurdan bûn. Tê tahmîn kirin ku kurdên ku tenê hatina goç kirin li herêmên tirkan ne bin 7 milyonan re na.
Kurdên ku hatina goç kirin li herêmên tirkan, bo ku ew werina asîmle kirin, ew hatina goç kirin li wan herêman. Bi vê armancê, dewletê, gelek kurd dan goç kirin li wan hereman. Lê bi wê re jî, li welatên ewropî û hwd jî, bi tavahî, tê taxmîn kirin ku ne bin 3 milyonan re na. Kurdên ku ne dikarîn werina welatên ewropa, goçî welatên kafkasya û Rusya kirin.
Dîroka diyasporaya kurdan.
Dîroka diyasporaya kurdan, ji sadsale 18´min, bi awayekî vekirî û zêde dest pê dike. Berî wê çend ku bûbê jî zêde nebûya. Lê piştî van deman, bi awayekî zêde goçkirina dervî welatê kurdistanê ku goç bûn, êdî bahse dîyaspora kurdan ket rojevê de. Sadsale 18´min, pirr raperîn û serhildanên kurdan bûn. Di ancama wê de jî pirr kurdan bi komî û ankû bi aşîrî mecbûr man ku ji herêmê xwe biravin û ankû goç bikin. Sadsale 19´min, weke sadsale 18´min sadsaleka ku ji bo kurdan bi raperîn û serhildanan re bûhurtîya. Ji ber bê yekê, di vê demê de jî, kurdan êdî bidest goçkirina dervî kurdistanê kir. Di destpêka sadsale 18´min de, mirovên rewşenbîr ên weke mixdat Bedirxan, goçî dervî welêt kirin û çûn Beyrut ê. Li wir jî, dev ji karên xwe yên rewşeênbîrî ne berdan. Divê ku mirov ji bîr neke, ku rojnema "kurdistan"ê di wê demê de di sale 1898´an de ji aliyê mixdat Bedirxan ve li Beyrutê cara pêşî hatîya derxistin. Her wusa, bi heman rengî li welatên ewropî jî bû.
Îro, dema ku em bibêjin, televîsyonên kurdan û pirranîya rojnemeyên kurdan li diyasporayê weşanên xwe dikin. Ji ber ku derfet û mafê weşandinê li welêt û ankû li kurdistan´ê ji wan re nemya, êdî li welêatên derve derdikevin.
Diyasporaya kurdan, sadsalên wê yê ku hin bi hin zêde di wan de diyaspora bûya, sadsale 18´min, sadsale 19´min, sadsale 20´min a. Çend ku dem bi ber sadsale 20´an ve tê, kurdên ku goç kirina hijmara wan jî pirr zêdetir dibê. Herî zêde di sadsale 20´an de kurdan ji welêatê xwe goç kirin. Tenê di vê diyaspora sadsale 20´an de, ku em kurdên ku goçî herêmên tirkan jî di nav bi hasibênin, herê kêm ser 15 milyonan re kurdan ji welatên xwe goç kirin û li cihanê bûna pênaber û li diyaspara bidest jîyanê kirina.
Welatên li wan diyasporaya kurdan bûya, welatên kafkasya û Rusya. welatên baltikî weke Estonya, Letonya û Lîtwanya. Li ewropa jî, li hemû welatên ewropa dipaspora kurdan bûya. Lê di nava wan de herî zêde li welatên weke Almanya, Fransa, Brîtanya, Belçîka, Holanda, Danîmarka, Swêd, Norwêc, Awistriya, û hwd bûya. Her wusa, li Welatên Weke Emerika û hwd jî dîyaspora kurda pirr mazin bûya. Li wan welatan îro, bi deh hezaran kurd dijîn.
Sedemên diyasporaya kurdan.
Ku mirov bahse sedema dîyaspora kurdan bike, divê ku mirov weke sedema pêşî û ya sereka sedema şerê dewletên weke Îran, Tirkiye, Îraq û Sûrî ê bi kurdan re bêne ser ziman. Ji ber ku ji welatên Ewropî ên weke Almanya, Fransa, Brîtanya û Emerika û hwd, piştgirîyeka mazin ji wî şerê bikurdan ên welatên weke Tirkiya, Îran, Îraq û Sûrî re hebû, êdî ew şer jî bi deh salan domiya. Kurdan, zêde bo sedemên aborî, welatên xwe ne berdana. Ji ber ku civate kurdan civateka kevneşopî û bi nirxên xwe girêdayî bû, zêde ji bo wan sedeman goç ne kirin. Ji sadî 90´î sedemên diyasporaya kurdan, ew şweê ku ji destpêka sadsalê destpê kirîya û ta dawîya sadsalê domîya ya û piştre di sadsale 21´ê de jî hê jî ku didimê, ew a ku sedema sereke ya diyasporaya kurdan.
Tirkiya, tenê, di nava salên 1990´î û 1995´an de ser 4-5 sed gundê kurdan şawitand û vala kir. Her wusa, heta roja bi sadan oparasyonên dewleta tirk li ser serê kurdan li dijî kurdan li herêmên wan bûna. Komkujiyên weke komkujiya Dersimê jî ji aliyê tirkiya ve pirr hatina kirin. Rejima baasê ya Îraqê, di dema xwe de komkujiyên weke komkujiya Helepçe li ser serê kurdan kirin.
Bi sedema şer re, sedemeke dîn jî weke ku li rojevayê kurdistanê rejima baasê ya Esad kir, kurd li ser axên wan bê nasnema hatin hiştin. Bi sad hezaran kurd bê li ser axên xwe weke mirovên beyan hatin jîn kirin. Di ancama wê politkaya rejima baasê ya Sûrî de jî, bi deh hezaran kurdan cih û warê xwe berda. Cihên kurdan bi navê ereban dihatin qayd kirin. Ew politika li Tirkiya jî dihat kirin. Lê Tirkiye, herî zêde di bin navê "malê Xazînê" de ew politikaya rejima baasê ya Esad di nava xwe de meşand.
Bi vê re, sê sedemên giring bo diyaspora kurdan li vir mirov dikarê rêz bike, sedema pêşî şer, sedema dûyamin bênasnema kirin û sedema sêyemin jî bi sedema pêşî ve girêdayî oparasyonên leşkerî weke ku Tirkiye dike li ser serê kurdan herdayimî hatina meşandin in.
Heron, navê firokên bêmirov ku karin bên firîn û ji ardê bên kontrolkirin in. Heta niha, ji aliyê Îsreal û Emarîka ve hatine çêkirin in. Tirkiye, bi îstîhbarate ku emarika bi wan girtîya û dayê de li dijî Kurdan şer dike. di nava kurdan de, herî zêde di deme komkujiya Roboskî de ketine rojevê de. Amerîka, Heronan, û bi koordîna Îsrealê re şerê li dijî Kurdan koordîne dike. Dewleta tirk jî, ji Amerîka dixwaze ku firokên bêmirov bifiroşê wê, da qana li dijî Kurdan bi kar bîne.
Heron, bi teknolojiyeka taybet hatina xemilandin. Bi wê teknolojiyê, ji ardê, hemû tevgeriyên ku di bin, dikarê bi dîmenî bigirê û bişêne navenda xwe ya ku jê tê kontrolkirin. Di şerê Îraqê, Libya û hwd de, Amerîka ev firokên bêmirov bikarhanîn. Heta roja me, bi zanîn û îstihbarate ku bi wan firokên ku bi teknolojiyeka mazin hatina xamilandin re ku hatina girtin û Emarika û Îsreal dide tirkîyê, tirkiye şerê li dijî kurdan didomêne.
a> jî ji heman malbatê ye ("Veronica officinalis" û "Veronica latifolia")
Famîleya belghewêzan, famîleya brîndarokan, famîleya pelhewêzan "(Plantaginaceae" yan carnan "Veronicaceae")," famîleyeke riwekan e, li ser desteya Magnoliopsida tê hejmartin. Li pirraniya parzemînan endamên vê malbatê tên dîtin.
Koma PCKurd, ji aliyê komek kesên ku bi komputergeriya kurdî re têkildar dibin ve, di adara 2005'an de hate avakirin. Kesên di avakariya vê komê de cih girtin Rêzan Tovjîn, Erdal Ronahî, Serhad Ronahî, Rizoyê Xerzî, Ridvan Bozkurt, Amed Çeko Jiyan û Elîxan Loran
bûn. Armanca komê ew bû ku çi pergalên xebatê û bernameyên komputergeriyê hebin, hemûyî wergerînin kurdî û ji bo pêşketina zimanê komputergeriyê yê kurdî bixebitin. Armanca sereke ya Koma PCKurd ew e ku bernameyên Nivîsbariya azad wergerînin kurdî.
Kovara PcKurd.
Koma PcKurd di nîvê duyemîn ê sala 2005'an de dest bi xebata weşana kovareke komputergeriyê bi kurdî kir. Koma PcKurd bi armanca ku ji 3 mehan carekê were çapkirin û navenda wê jî Amed be xebatên kovarê dimeşîne. Navê kovarê PCKURD e.
Qeliya tolikê, bi taybetî li başûrê Kurdistanê didin ser. Tolik (pincar) di gelek xwarinên pêjgeha kurd de cihê xwe digire. Bi Xerzan, Serhed, herêma Êzdîxanê, gelek deveran tolikê berhev dikin, di xwarinan de bikartînin.
Tolikê baş bişon lewra hin cureyên beho û bakteriyan jî jê hezdikin. Bidarivînin bi berayiya tiliyê (bêçî) de hûr bikin (helbet li ser daxwaza we ye hûrkirin). Pîvazê wekî zarê kûbîkî hûr bikin, di rûnbirêşkê de heya zerayî pê ket biqijilînin.
Tolikê berdin navê, lê li hev nexin (tev nedin). Derxûnê (devanga rûnbirêşkê) bigirin, di agirê kêm de bikêlînin. Hinekê keliya îcar tev bidin, nehêlin binî bigire. Îsota tûj û xwê pê werbikin, tev bidin û ji agir daynin bila sar be.
Sîrê bi xwê bikutin, tevlî mastê çelqandî bikin. Vê sosê berdin ser biikên xwarinê servîs bikin.
Savara tolikê, cure girareke (savar pêjgeha kurd e. Gelên cîran romî (tirk) û ermenî jî ji tolik (pincar)ê xwarinan didin ser.
Ravek.
Lask û qemçikan bavêjin bila tenê pel bimînin. Pakij bişon tolika xwe di nava avê de bidin sekinandin. Pîvazan bi xelekî hûr bikin, di nava rûn de zerayiyê pê bixin.
Paşê tolika hûrkirî jî berdin nava rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê, bi pîvazê re bi qasî 3-5 deqe biqelînin. Dawiyê savarê berdinê û wê jî bi qasî 4-5 deqeyan sor bikin.
Xwê, îsota reş, 3 SA ava kelî tevlî bikin. Binê agir kêm bikin, heya ava xwe kişand bikelînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Tolika Bavê Seyro, birinca bi tolikê, bi rizê (birinc) tê kelandin. Di pêjgeha kurd de cihê pincarên biharê gelek e û herwiha yê tolik (pincar)ê jî.
Standarda vê xwarinê nîne, lê heger riz û tolik nebin, nabe "tolika bavê Seyro". Heger sebze yan biharbêhneke din lê bê zêdekirin jê re dibêjin "tolika bi birincê ya filan sebze/biharatê".
Tolikê pakij bişon, mezin hûr bikin. Bi tevî pîvaza hûrkirî berdin nava quşxane, verok, kilince, rûnbirêşkeke kûr yan beroşê, bidin ser agir.
Kartol, riz û gizêrê jî tevlî bikin, bi qasî 3-4 deqeyan biqelînin. 2 SA ava şîregerm berdin navê, xwê, şekirê toz, ava lîmonê jî û bi qasî 20-30 deqeyan bikelînin. Bi germî yan li ser daxwazê, sarî bînin ser destexaneyê (sifre).
Tolik bi sîr û goştê kişandî, avsîra tolikê ya berfiratiyan hêyavkeke pêjgeha kurd e ku bi tolik (pincar)ê didin ser. Heger ava wê zêde û sebzeyên wê li makîneyê hatibe xistin, mirov dikare vê xwarinê bike bin kategoriya şorbeyan jî. Ji xwe li hin deveran bo şorbeyê peyva "avsîr" tê bikaranîn.
Tolikê pakij bişon lewra beho û bakterî jî jê hezdikin. Pîvaza hûrkirî û goştê kişandî di nava rûn de biqijilînin. Tolikê jî berdin navê, tev bidin, avê bikin ser.
Tolik nermijî bûn birincê tevlî bikin. Birinc jî keliya, sîrê bi xwê bikutin û bi tevî ava lîmonê berdin nava xwarinê. Du kelan pê bînin û ji ser agir daynin. Bi germî bê servîskirin baştir e.
Çewirme () gundekî li bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye. Gund ji aliyê kesekî bi navê Xelîl Axa hate damêzrandin.
Çewirme ji bajarê Erzîromê 131 km dûre û ji navçeya Tatosê 21 km dûre
Dengiz () gundekî li Bakurê Kurdistanê ya bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye.
Ji navenda bajarê Erzîromê 150 km û ji navçeya Tatosê 5 km dûr e.
Taşkesan navê gundekî Tatosa Erzîromê ye. Gundiyan pîrê wi jî eşîra Siwêdîyanîn. Eşîra Siwêdiyan ji girêdayê Dimilîyane.
dî gund da Malbata herî mezin Mala Abo ye.
Hejmarên nuwaze, hejmarên wisa ne kû hejmarên wana pervedikin berhevkirina wana wekî hejmarêne.
Parîyê 6'ê 1, 2 û 3 ye.
Berhevkirina 1, 2 û 3 6 e.
1 - Di werzeê de(Matematîkê de) wekî
for (i = 1; i < a; i++)
for (i = 0; i < b; i++)
Babîl di dema serweriya Hamurabî de
Hamûrabî (z. BZ 1792 - m. BZ 1750) keyê Babîlî yê şeşemîn bû. Hamûrabî di dema xwe de. Akadî û Sumerî jî, kirine bin serweriya xwe de. Hamûrabî ji Başûrê Kurdistana îroyîn, ji herêmên Kurdistanê ên weke Kerkûkê û heta ku digihijê Mûsilê û ji wanderan jî heta ku digihijê ber Firatê, dike bin desthilatdariya xwe de. Hamûrabî, ji sala berî zayînê 1792'an heta 1770'î rêveberiyeke xurt li herêmê ava dike. Piştre wî herêma Amîdê ku îro jî navê wê Amed e, dike bin destê xwe de. Hamûrabî, ji Gutiyan jî, fêrî pirr tiştan dibe û piştgiriyê ji wan distîne.
Hamûrabî di dema xwe de desthilatdariya ku ava kir, gihand asta împeratoriyekê. Di dewleteka îro ya hemdem de çi sazî hebûn, (weke saziyên ewlakariyê û rêveberêyê û hwd) ava kirin. Her aqilmendekî berdestê xwe bi wasif kir û di bin wasiftiya xwe de bi cih kir. Hamûrabî, çend ku di dema me de, weke keyekî ku koledarî bizagon jî kir tê nasîn jî, divê ku mirov bibêje ku wî, di bin desthilatdariya xwe de ku gelek xanadan hebûn, wî kir ku konfederasyoneke wan ava bike. Sumerî û Akadî di dema wî de di bin desthilatdariya wî de bi xanedanî jiyan. Di serî de Hamûrabî, li hemû xwedayên Sumerî û Akadî xwedî derket û xwe "weke peyamnêr ku ji aliyê wan ve hatî hilbihartin û hatî şandin," da nasîn û herê kirin. Piştre zagonên xwe dane nivîsandin. Ew zagonên wî îroj bi navê Zagonên Hamûrabî tên zanîn û nasîn. Ew zagonên Hamûrabî bi gotina wî hatine nivîsandin û ji 282 xalan pêk tên û li ser 12 tabletan hatine nivîsandin. Ew bi zimanê akadî ku li Babîlê ji aliyê her kesê xwendavan ve dikarîbûn werin xwendin ve hatine nivîsandin. Hamûrabî, xwe weke peyamnêrê xwedayê Sumer û Akadiyan Marduk dan nîşandan û xwest ku bi wê xwe bide herê kirin.
Di zagonên xwe de, ji zewacê heta ku digihişt waristiyê kifş kirin. Tê gotin ku wî di bajaran de ku wê çawa were jiyîn jî kifş kiriye. Wî xanî jî bi hejmar û navnîşan kirine û sûk avakirine. Zagon û destûrên ku nivîsandine, hewl daye ku hemû tiştên di jiyanê de kifş bike. Mezopotamya, di wê demê de, xwediyê pêşketin û dewlemendiyeke mezin bû. Wî xwest ku bibe xwediyê wê jî. Xwest ku li ser Mezopotamyayê desthilatdariya xwe ava bike.
Zagonên Hamurabî li muzeya Louvreyê
Zagonên Hamûrabî an jî Destûrên Hamûrabî, ji zagonên ku Hamûrabî yên di dema wî de hatina nivîsandin re tê gotin. Wî, di dema xwe de bi wan zagonan desthilatdarîiya xwe ava kir. Ew zagonên wî, weke zagonên destûrî yên ku cara pêşî hatine nivîsandin têne binavkirin. Lê em dizanin ku di dema Sumeriyan de Destûrên Lipît Îştar, Destûrên Eşnûna, Destûrên Urukagîna, Destûrên Ur-Nammû, hatine nivîsandin. Hê gelek destûrên din hatine nivîsandin. Di dema Mîtanî, Gûtî û Naîriyan, Lolo û Kardoxan de jî, bi heman awayê nivîsandin bûne. Mînak, di dema Mediyan de Avesta ya Zerdeşt û hwd, hatine nivîsandin. Bi vê rengê, hemû nivîsandinên ku bûne yên ji bo gelan pîroz bûn. Wan nivîsandinan, dema xwe û serdema xwe kifş kirine. Zagonên Hamûrabî, ji 282 xalan pêk tên. Li ser tabletên ku bi kurdî ji wan re Kêvelbar tên gotin re hatine nivîsandin. Kêvelbar ji axa kîlê hatine çêkirin. Ev ax jî, tenê li dora Cizîr, Nisêbîn û dora wan tê peydekirin. Li herêmên din ên Kurdistanê jî peyde dibe. Lê li van herêman ji wê axê, axa herî dewlemend û ya ji zixuran paqijkirî tê dîtin.
Marduk, (bi zimanê akadî: AMAR.UTU, îbrî ya tewratê: "Merodach", yewnanî: "Mardochaios"), bi vê rengê vegerî ji kêvalbarên sumerî hatiye kirin. Lê Marduk, di kurdiya deme de bi navê "mardok" Piştre, tê gotin ku wê navê Marduk, bi ber "Mazda" guharinî bike. Li gorî hin gotinna, weke "yazda" jî ku tê gotin bûya.
Mardûk, xwûdayê Sûmerîyan bûya. Di destûrên Hamurabî bixwe de jî, li gorî vê nirxê ew tê ser ziman. Ku weke destana babilîyan jî tê ser ziman Destana Babîiliyan ya Afirandinê de, Enûma Eliş, weke xwûdayê mazin derdikeve li pêş. Enûna-elîş jî, xwûdaya çêkirin, bereket û dayin û afirandinê ya. Sûmerîyan, baweriya, bi pirranî, bi Mardûk haniya. Ji ber vê yekê, tê gotin ku Mardûk, weke "yek-xwûdayê pêşî" jî ya. Misre kevn, çand Aton û Amon ji wê digirin û yek-xwûdatiyê bi wan di nava xwe de pêş dixin. Lê Mardûk, xwûdayekî mezopotamyayî bû. Baweriya li wî, li ber Diclê û Firatê di nava pirranîyan de hebû. Hemû xwûdanên din ên ku hebûn jî, di bin wî de cih digirtin. Mardûk, weke xwûdanê rojê ya. Baweriya li rojê, di Mazda yanî ku piştre bi navê Ahûra mazda jî tê zanîn de heya.
Mardûk, hemû hêz diparêzê, Ti hêz li ser ya wî re nîn a. ew kifşkar a. Jiyan, li gorî fikirkirina li gorî wî, hatiye kifşkirin û ser ziman.
Lê divê ku mirov bibêje ku hatiye ser ziman ku Marduk, weke Wî melekê ku li dijî xwûdê rabûya yê ku piştre bi navê "şaytan" hatiye ser ziman bi navkirin. Bi vê yekê, piştre, navê wî jî, bi nexweşî hatiye ser ziman.
Di demê de, weke xwûdayê sereka "Enlîl jî tê û derdikeve li pêş. Enlîl, weke yê ku hemû hêzê dike destê xwe de diafirêne. Lê tê gotin ku Mardûk, piştre, ew hêzê wî kêm dibe. Piştre bi navê Baal tê ser ziman. Lê Baal, di demên piştî sûmerîyan de, heta ku tê deme Gûtî û mîtanîyan jî, wê navê wî bijî. Di deme Sumerîyan de, navê Tammûz derdikeve li pêş. Weke xwûdayakê şîvan û ku Lipît Îştar hêz wî dike. Di demekê, wê Tammûz, li ber Diclê, pirr mazin derkeve li pêş bi hêz û navê lipît Îştar re. Wê bandora wî pirr mezin bibe.
Li ser Mardûk, du nerîn û çavkaniyên ku bi hev re di nakokiyên de hene. Yek, ew a ku di deme pêşî ya Sumerîyan de, Mardûk, weke xwûdayê, baş û mazin û sereke tê ser ziman. Lê di deme duyemin ya sûmerîyan de, bi ne başiya wî re tê ser ziman û tevsîra şaytan li ser wî re tê kirin. Ev jî, hin dîroknas, bi şerên Babilîyan ên di deme sumerîyan de bi bajar-welatên sumerîyan ve girêdidin. Lê li ser vê jî, zêde zanîn bidest ne ketina. Ev xal, di nekifşiyê de dimêne.
Ku mirov, li wê rewşa Mardûk, dinerê, Melekê Tawis yên kurdên Êzîdî tê bîra mirov. Di serdemên xwe yên dawiyê de, Tawusê Melek, di islamîyetê de, hatiye xwestin ku bi tefsiya şaytên were tefsîrkirin. Binketina Mardûk, wê têne berbîra mirov. Mardûk, divê ku mirov bibêje ku xwûdayê pêşî yê ku xwediyê yekîtiyê ya. Yekîtî, yê ku di nava xwûdayan de çêkir ew bû. Misre kevn, ji wê çanda Mardûk, çanda xwe ya xwûdayî ya ku bi çdan Aton û Amon re tê ser ziman dide afirandin.
Temûz (bi îbrî: "Tammuz", erebî: "تمّوز Tammūz", sumerî: "Dumuzî(d)", akadî: "Duʾzu") navê yezdanê Sumeran ê xwarin û gulûgiyayan bû. Peyva Dumuzî bi zimanê sumerî tê wateya "kurê rasteqîn". Di destena Gilgamêş de, weke evîndarê dilê Îştar tê ser ziman. Di wir de, weke şivanekî tê ser ziman. Lê di hin kêvalbaran de ku ji dema Sumeriyan mane jî, weke bawermend û an jî yekî ku bi bawerî pirr bi wê ve girêdayî ye tê ziman.
Di destana Gilgamêş de, mirina Temûz û piştre li dûv wî çûna Îştar ya cîhana binerdê ji bo ku wî xilas jî bike tê ziman. Lê bi heman awayê, tê gotin ku Gilgamêş jî, ji bo rêhvalê xwe Enkîdû kiriye. Temûz, weke ku cihê ku ew lê jiya ye, ber Firatê û bi taybetî jî, Herran tê ziman. Temûz, weke sembola wî, "gîsk" tê zanîn. Gîsk, heta roja me jî, li navbera Firatê û Dîcleyê, di havînê de, di meha temûzê de, weke dema wî ya zipika tê zanîn û hertimî di wê demê de, xwêdana wan tê kirin. Bi taybetî, xwêdana sewalan di wê mehê de li herêma Botanê, weke kevneşopiyekê jî, heta dema me berdewam bûye.
a> cureyeke guhûşkê ye, herwiha bo fêkiyên guhûşkan jî ev nav tê bikaranîn
Guhûşk "(Cornus)" navê çîneke riwekên famîleya guhûşkan(Cornaceae) e. Nêzîkî 55 cureyên vê malbatê hene. Di floraya Kurdistanê de çend ji riwekên famîleya guhûşkan tên dîtin.
(binekom "Cornus", "Sinocornus", "Afrocrania") fêkiyên wan sor, pelên kulîlkên wan zer in
Enlîl ("yezdanê bahozê"), yezdanê sereke yê Mezopotamyayê ye. Navê wî weke "Bel" û "Belûm" jî hatiye bi navkirin. Enlîl, kurê Anûm e. Piştî ku bavê wî mir êdî ew li cihê wî rûnişt û bû herî mezin. Li ser rûyê erdê serdestî û hikimdartî jî bi wî re û bi navê wî re bi têgihiştin tê ser ziman. Bûna bahoz û zipikan, tofan û felaketên mezin, vedana berqê jî, ji wî tê nasîn. Navê jina wî Belîd e, lê tê gotin ku navê wê Nînlîl e jî. Li çiyayê Elam dirûnin. Li Nîppurê bi navê wî, perestgeh hatiye çêkirin û lê ji wî û jina wî re dehîkirin hatiye kirin.
Di destana Tofanê de Enlîl.
Di destana tofanê de, weke yezdanê sereke jî tê ziman. Weke xudayê ku hertimî kifş dike, navê wî tê ziman. Destana tofanê, hemû beşên wê, bi tememî ne hatine xwendin. Lê ji beşên ku hatine xwendin de tê têgihiştin ku weke ku ew biryara tofanê jî û xirakirinê û avakirinê jî dide.
Di Destûrên Lipît Îştar de Enlîl.
Di destûrên Lipît Îştar de jî, Enlîl, weke xudayê mezin yê bav tê zanîn. Ew, di derbarê hemû jiyan û zindiyan de biryarê dide. Ew, li ser hemû xudayên din re tê dîtin.
Di Kêvalbarên Enkî de Enlîl.
Enkî, bi navê wî yê din jî "Ea" ye. Ea, weke xudayekî ku pirr bi aqil û şahreza jî tê zanîn. Ea, weke xudayekî fênek jî tê zanîn. Lê di wir de jî, weke xudayê bav tê zanîn. Taybetmendiyeke ku di vê tabletê (kêvalbarê) de tê ziman ew e ku Enlîl, li dijî xudayên din têkoşîn daye û bi serketiye. Piştre jî bûye serokê hemûyan.
Nîjadkujiya Ermeniyan an Nîjadkujiya Hayan di destpêka sedsala 20an, di dema Şerê cîhanî yê yekem (1914–1918) û tevgera azadiya ermeniyan di nav sînorên Împeratoriya Osmanî de pêk hat. Di wê komkujiyê de li gor agahiyên cûda di navbera 800.000 û 1,5 milyon ermenî hatin qetilkirin. Di herdû dehsalên beriya vê komkujiyê de bi dehhezaran ermenî hatin kuştin.
Nêrîna dîrokî (1894-1915).
Dema şerê dewleta Osmanî û Ûris di sala 1876an de Ebdulhemîd II bû Sultan. Wê demê dewleta Osmanî îdî bi nexweşiya mirinê Ketibû. Serhildana Mîr Bedirxanan di salên 1821-1847an de, dagirkirina Îraqê ji aliyê brîtanî ve, şerê Ûris û çeteyên ermeniyan û bi serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ve dewleta Osmanî ketibû rewşek xirab.
Dewleta Ûris bi her awayî piştgiriya ermeniyan dikir û ermenî li dijî dewleta Osmanî sor dikirin. Di şerên navbera dewleta Osmanî û Ûris ya di salên 1877-1878an de, ermeniyan bi dewleta Ûris re şerê Osmaniya dike. Di navbera salên 1894-1896an de 300 hezar ermen ji aliyên artêşa Osmaniyan ve hatin kuştin
Martin van Bruinessen waha dibêje; Yekîtiya Miletan ji bona rê li tevliheviya Rojhilata Navîn karibin bigirin, di sala 1878an de di Kongira Berlînê de hatin ba hev. Dewleta Brîtanî jî wek Ûris piştgiriya Ermeniyan digire. Di wê demê çeteyên ermeniyan li Kurdistan û Stembolê dest bi qetlîamê kiribûn. Her wiha armancek vê kongreyê heq û hiqûqa ermenan bû. Wî wextî Şêx Ubeydelayê Nehrî hewl dida ku li dijî Osmaniyan û Îranê şer bike. Lê dewletên Ewropayî tenê ermen didîtin ku mafên wan biparêze.
Girêdana kurdan jî bi dewleta Osmanî re di gumanandabû. Piştî şerê Ûris û Osmaniyan, bona damezirandina dewleteka kurdî, Serhiladan Şêx Ubeydullahê Nehrî di sala 1880an de dest pê kir. Ji ber van sedemana dewleta Osmanî bi zorûduberan xwe li ser piyan digirt.
Piştî şikestina şoreşa Ubeydullahê Nehrî, dewleta Osmanî ji bona ku rê li tevgera kurd bigire û carek din kurd negihên hêzeka siyasî, Lîwayên Hemîdiye ava kirin. Yek ji armancên van lîwayan ew bû ku dewleta Osmanî karibe kurdan di şerê de li dijî Ûris bikarbîne.
Ev tevlihevî hana hetanî salên 1908-1909an dewam dike û bi derketina Jon-Tirkan îdî sulatanê Osmanî bê deshilatdar dimîne û desthiladarî dikeve destê Komîte Itihad ve Teraqî. Ûris di wê emê de, gelekî erdê dewleta Osmanî dagirdike û dewleta Osmanî ditirse ku şerek nû di navebera wan Û Ûris de derkeve.
Qirkirina ermaniyan.
Dewleta Osmanî di gulana sala 1915an de fermana nefiya Ermeniyan derdixîne. Dewleta Osmanî dibêje, biryara nefiya Ermeniyan ewbûye ku wê Ermenî di şerê navbera Osmanî û Ûrisan de derkeve, piştgiriya dewleta Ûris bike. Ermanî ber bi Iraq û Suriyê koçberdibin û hinek ji karwanên Ermeniya xwe ji qirkirinê xilasdikin û hinek ji wan di rê de ji aliyê cendirmê Tirk û Alayên Hemîdiye ve tên kuştin. Ermenî di bin kontirola Ûris de li wanê dewleteka Ermenî avadike, lê umrê vê dewletê pir nakişîne, bi teqwîyekirina eskerên Osmanî, qirkirana herî mezin li Wanê pêk tê. (Dem: hezîrana sala 1915an)
Di sala 1916an de dewleta Ûrisi dikeve erdê deleta Osmanî û herema serhedê dagirdike û sala maciriyê dest pêdike. Ermenî bi Ûrisan re bi sedhezaran miltê kurd û tirk qirdikin û tola xwe hildidin. Di wê salê de eskerên Ûris Erzincan hatanû Mûş û Bîgolê digire û bi milyonana miletê kurd ji tirsa qirkirinê ber bi aliyê başûr ve koçberdibin.
Pîrika min yanî Diya bavê min ji me re behsa sala maciriyê dikir û di wê demê de bûkbûye, digot: eskerên Ûris em hemî li nava gund komkirin û paşê jin û mêr û zarok jihevdû qetandin ku her gurubek bixin xaniyekî û bişewutîne. Di nava eskerên Ûris de Ermenî hebûn bi Kurd dizanîbun ew Ermeniyana ji ber qetlîmê reviyabûn û paşê bi eskerên Ûris ve para hatibûn. Paşê me dît qefelkî eskerên din hatin yekê navsal navê wî Xapo bû û xelkê gundî Dadîna girêdayê Qezaya Gimgim (Varto) yê bû û Xapo xelkê gundê me nasdikir û wî nehîşt ku eskerê Ûris me bişewutîne. Piştî esker ji gund derketin, me bişev gud li cî hişt û em berbi başûr birêketin û piştî pênc salan em vegeriyan gundê xwe.
Bi Gorî Martin van Bruinessen, dewletên Ûris û Brîtanî li hev kiribûn ku heryek ji alîyekî de êrişî Osmaniyan bike ku ji hola rakin. Îngilîz di kavin Iraqê û Ûris ji ji hêlê xwe de herema serhedê dagirdike, lê pîlanên wan lê nayên û bi înqilaba bolşevîkan ve dewleta Ûris ji heremên ku dagirkiribû şûnde dikşe û silehên xwe jî didin Ermeniyan.
Ji Ermeniyan hinekên wan bi eskerên Ûris ve paşvedikişin û hinek ji Ermeniyan jî li Antolayayê belv dibin û dest bi qetlîamê dikin û tola xwe hildidin. Dewleta Osmanî ji salên 1918an hetanî 1920/21ê carekî din dest bi qirkirina Ermeniyan dike. En tên kuştin ji xwe tên kuştin yên mayîn jî xwe disipêrin Komara Başûrê Qafqasyayê. Ev Komar ji aliyê Ermenî, Azerî û Gurcîna ve hatibû avakirin, navê wê jî; " Komara Başûrê Qafqasyayê bû"
Bajar, navçe, bajerok, gund û mezrayên ermenî lê dijiyan, vegerandin gola xwînê. Ev komkujî, wekî komkujiya yekemîn a sed-sala 20'mîn di rûpelên dîrokê de cih digirt.
Li ser komkujiya bi mirina bi sedhezaran kesan re, 90 sal derbas bû, lê, hê jî rêveberiya Tirkiyê, komkujiyê înkar dike.
Armanca û hedefa sultanê sor Abdullahamîd ji sazkirina Lîwayên Hemîdiye ew bû ku dijminahiyê têxe nava gelê Kurd û Ermeniyan, wan bi hev bide birrîn, Kurdistan û Erministanê têxe Tirk. Vê pîlana xayîn û pîs, di navbera sala 1915 - 1919 an de di binê perdeya dîn da, anî cih. Nêzîkî du milyon û nîv Ermeni (zar û zêc mêr u jin pî u kal) bi hovîtîkî gelek mezin hatin kustin. Mal û serwetên wan hatin talan kirin. Zanî û eraziyên wan jî, li kesên din hatin belav kirin, bi hazaran Ermenî reviyan derveyî welat (Iran û Sûriye ü Urdunê).
Tirkan bi vi rengî hovîtiyek pir mezin di dîrokê de nivîsandin. li aliyên din jî, ji gelê Kurd re wiha digotin "Rûsdê werin wê zar û zêçên we bikujin" ew bi vî seklî ditirsandin û dixapandin. Li ser vê derewa wan bi sed hezaran gelê Kurd di sirr û serma û berfa zivistanê de bi çola ketin û perîsan bûn. Bi vê pîlanê, valakirina Kurdistanê û qirkirina gelê Kurd bi cih anîn. Eger Kurdistan wê rojê di binê istila Rûsa de bima îro wê weke komarên Qafqas yên dinê gihîstibûya azadiye xwe. Ev zilm û zordestiya Tirka dom nedikir.
Nêrînên kurdan li ser nijadkujiyê.
Wê demê gelekî alimên Îslamê yên kurd ên weke Şêx Seîd li dijî qetlîama Ermeniya derketîye, û zilmê şermezar kirine.
Utnapîştim, navê wî di destana Gilgamêş de tê ziman. Weke kalekî pîr û yê ku ji aliyê xwûdanan ve hatî hilbijartin tê dîtin û zanîn. Di destenaê de tê gotin ku Xwûdanan cihek ji wî re çêkirîya û kifşkirîya ku ew lê bijî û li wir nemir bê. Gilgamêş, wê dizanê û dike ku xwe bigihêne wir û wî.
Utnapîştim, tê gotin ku ew Nûh Pêxember a. Nebî nuh, tirba wî, li Cizîra bota ya li ber ava diclê ya. Di nava kurdan de, heta roja me jî, tê bawer kirin ku "nebî Nuh, 960 sala jiyan kiriye".
Ji kêvalbaran hatîya ziman ku bavê utnapîştim jî Ubar-Tutu ya. Ubar-Tutu jî, keyek bûya. Bi teybetî, Di deme xwe de, ji ber diclê heta ku digihijê ber Şrnaxa î ro, di nava sînorê wê de bûya desthilatdar. Wî, di dema xwe de, tê gotin ku gelek bajer-welat gihandana hevdû û konfadarasyonek di nava wan de çêkirîya.
Ea an jî Enkî Yezdanekî sumerî ye. Weke yezdanê, jîrîtî û avê tê nasîn. Di dema Babiliyan de jî, bi navê xwe yê "Ea" tê ziman. Perestgeha Enkî ya sereke li Erîdû bû. Enkî, kurê Anu ye. Anu, wek tê zanîn bi navê "An" jî bû. An, bavê Enlîl e jî. Enkî, weke yezdanê av û jîrîtiyê ye, lê piştre, hêza çêkirinê jî dike destê xwe de û bereketê jî bide. Şînkirin û zêdebûna sewalan jî, ji wî hatiye zanîn. Bi wê yekê re, hêza wî mezin dibe. Bi taybetî, li ber Dicleyê dijî. Lê bandora wî li ber Firatê jî heye. Du tiştên ku weke sembol bi wî re û bi navê wî re tên ziman, bizin û masî e. Enkî, bi mezinatiya xwe re di dema sumeriyan de, bi Nînhursag re tê zanîn. Lê piştre û heta ku tê dema babiliyan jî, di demên piştre de bi Nînmah re tê zanîn.
Perestgeha wî li Erîdû ye. Ji wir, navê wî belav dibe. Enkî, weke parêzvanê hemû hêzên gerdûnî, ku bi navê "me" jî tên ziman, diparêze. Ewlekariya wan dike.Tenê ew karê wan bikar bîne.
Du cure ji berbirê ("Saxifraga")
Famîleya berbiran, famîleya kevirşikênan "(Saxifragaceae)" famîleyeke riwekan e, di desteya berbirkiyan Saxifragales de cih digire. Bi taybetî li nîvkada bakur tê dîtin. Tenê li bakurê Amerîkayê 23 çîn û 158 cureyên vê famîleyê hatine tomarkirin. Bi giştî 33 heya 38 çîn, 540 heya 600 cureyên malbatê hene.
Famîleya Saxifragaceae sala 1789'ê bi navê „Saxifragae“ ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di "Genera Plantarum", rûpel. 308'ê de hatiye binavkirin û tomarkirin. Li ser hin endamên vê malbatê gotûbêj hene, hin kes bi awayeke din didin nasandin, gotûbêj bidawî nebûne.
Rewanî şîranîyeke kurdî û îranî ye. "Rewan" di kurdiya kevn de di wateya "ruh" de ye. Navê vê xwarinê wateya "şîraniyeke wiha bitehm e ku rewanê / ruhê mirov diarimîne, rehet dike, kêfê dide" dide.
Di tevgerên mirovan de bo hereketên mirovane, paqij, hinekê zarokî (lewra zarok hêj xirab nebûne) rewanî dibêjin. Navê bezeke hespê jî rewan e, lewra beza hespê ya wiha, rewanê siwar, ruhê siwar diarimîne, vedihêsîne, rehet dike. Gelek peyv ji rewanê bingeha xwe girtine. Rewanê navê xwe daye deşta Rewan, bajarê Rewanê (Erîvan) ûêd jî.
Li vir raveka (terîfeya) rewaniya nûjen hatiye parvekirin. Di rewaniya orjînal de çîkolate nîne, hin biharbêhn lê dihatibûne zêdekirin.
Bo doşaviyê av û şekir bi qasî 4-5 deqeyan bikelînin, ango şerbetê bikelînin. Ava lîmonê tevlî bikin, 2-3 deqe dîsa bikelînin û ji ser agir daynin.
Di badiyekê de hêkan biçelpînin. Ardik, ard, şekir, behîv, şîr û gijkera hevîr berdin navê û tev bidin. Çîkolateyê li rêşkerê (rende) bidin berdin navê.
Hevîr bikin qalibên pijînê, ango tiyanên, sêniyên wekî qalibê. Beriya pijînê, firneya xwe vekin, germiyê bikin 160 pile. Di vê tînê de bi qasî 30-40 deqe bipijînin.
Pijîn bidawî bû, rewaniyê di sêniyekê de kerî bikin, hêj germ e doşaviya sar hêdî hêdî bi ser de bikin. Sar bû, bi dilê xwe bi gûz, behîv ûêd bixemilînin, li binikên servîsê parve bikin.
Parçeyek vazoyek, îhtîmal e ji Girsu, bi teswîra xwedawendek ku pir caran di zanyariya nûjen de wekî Nîsaba tê nasîn
Nîsaba, xwûyaka jin ya deme sûmerîyan a. Bi navê Nîdaba jî tê zanîn. xwûdana, xwandin, çandin û breketê jî tê zanîn. Li bajarê Lageşê, tefsîra wê ya ku hat dîtin de, ew tacaka bi qiloç bikardihêne. Di wê tefsîra wê de, pova wê ya ku pirr gurr û dirêj, pirr derdikeve li pêş. Nîsaba keça An û Uraş a. Uraş, di çanda sumerî ya xwûdayî de, di tefsîrên ku hatina dîrin de, yên ku Nîngîrsû tefsîr dikin, tefsîrkirina Uraş pirr di tijbihê wan.
Di tefsîrê de, Nanşa û Nînûrta, xwûşkên wê. Nanşa, weke yeke ku di nava mirovan de digerîya û pirtgirêk û nexweşiyên ku derdiketin, di nava wan de digand çareseriyê. Nanşa, weke sembola parastina aşîtîya nava xalkê tê tefsîrkirin.
Bi teybetî, di deme sumerîya ya duyemin de, biqasî Enkî Navê Nanşa derdikeve bi kirinên wê yên baş re. Ew, weke xismetkareka xalkê ku hertim û dayimî bi pirsgirêkên wan ve eleqeder dibe ya. di parastgaha Nanşa de, ku weke berdestkvan a, kesh heya û ku nanşa çi dibêje ew dinivîsêne û digihijêne xalkê jî. Bi vê yekê, weke xwûdana dane nivîsandin û xwandinê jî Nanşa derdikeve li pêş û li navê helbest têne rêzkirin.
Yaxniya torevanên Sînemiliyan, li peravên Deryaya Navîn, li gund û bajarên êla Sînemilîyan lê dijîn dihatibûye xwarin. Mirov dikare wekî xwarineke dîrokî ya pêjgeha kurd jî binav bike.
Îro jî tê xwarin, lê tê zanîn bi têkçûna osmanîyan û damezirandina komara Romê (Tirkiye), êlên devedorê Deryaya Navîn bi ferman û komkujiyan tên koçberkirin. Bi taybetî İsmet İnönü viya wekî stratejiyekê dimeşîne. Niha bi navên din tên zanîn.
Standardiya vê xwarinê nîne. Torevan û masîgirên Sînemiliyan çi biqefilinînan berê yê bihata firotin jê vediqetandin, ên din davêtin beroş an quşxaneya xwe dikelandin. Di vê xwarinê de ji masî û çêjên deryayê çiqas hebin dibe. Di dema xwe de xwarineke erzan û bêqîmet bûye. Lê niha bûye delîkatez, bûye xwarina dewlemendan. Bi pîlawa rizê (birinc) û seleteyan tê servîskirin.
Li vir raveka (terîfe) orjînal na, ya îro li aşxaneyên lûks û wurşedar de tên servîskirin hatiye parvekirin.
Beroşekê bînin, nîv stekan şeraba spî, çêtiyên kalamarê, ava lîmonê, bîbera reş û xwê bikinê, di agirê nîvcoyî de heya kel pê ket germo nermo bikin. Agirê xwarinê kêmtirîn bikin, 20-30 deqe li ser agir bihêlin. Kalamaran bi kefgîr an çatela mezin derînin, bikin binikên servîsê.
Çêtiyên masîkartûxk û nîva din a şerabê (ya mayî) tevlî beroşa xwe bikin, 7-8 deqe nermijî bikin, bipijînin. Masiyan bi kefgîr an çatela mezin derînin, têxin bo mînak nava binikekê.
Ava xwarina di beroşê de ye bidarivînin bikin badiyekê.
Di rûnbirêşkeke mezin de rûnê nivîşkî bihelînin (di agirê nîvcoyî de). Ji ser agir bigirin, 1 KX ardê di rûn de biqelînin (bê rwestan tev bidin). Ava xwarinê û 1 KÇ awîşenê tevlî bikin. Di agirê nîvcoyî de heya nêzîkî kel pê bikeve tevbidin. Paşê binê agir kêm bikin, bi qasî 2-3 deqeyan bikelînin.
Hundirê mîdyeyan, kalamarên we sor kiribû, çêtiyên masiyan, canberî, kakilê gûzê tevlî sosê bikin, 8-10 deqe bikelînin.
Kremayê tevlî bikin, sosê bi qasî deqeyek germijî bikin.
Nînsun û an jî bi navê wê yê din Nînsûna, di destena Gilgamêş de, weke dayika Gilgamêş jî tê ziman. Keça Anû û Uraş a. Li Lagaş û Gudea, parastgahên bi navê wê hatina kifşkirin. weke xwûdayaka aqil û weseyetê tê dîtin. Bavê Gilgamêş Lugalbanda ya. ew jî, li cihê ku ew lê dimêne, li wêdera ku bi navê wî tê ziman dimêne.
Nînsun di dema babiliyan de jî bandûra wê heya û pirr mazin a. ew, navê wê, di wê demê de jî, pîrozîya xwe bi awayekî mazin diparêzê.
Damu yezdanê sumerî yê şînatî û vejînê ye. Ew, dike ku bi dema tişta ku çû dîsa were. Dewrûdayimê bi demê re dide kirin û zagona wê ya tê gotin diparêze. Ew, ahengê di nava mirin û jiyanê de çêdike. Bi mirinê çûyin û bi jiyanê hatinê rast dike.
Damu kurê Enkî ye û weke berdewamiya Temûz jî tê dîtin.
Berazê kovî, berazkûvî yan jî berazê birra ("Sus scrufa"), cureyekî berazan ("Suidae") ji cotsimdaran ("Artiodactyla") e ku bi hêz û xurt e.
Ew dikare heta metre û nîvekê (1,5 m) jî dirêj bibe. Berazên kovî dikare bi pozê xwe axê biqelêşe. Diranên berazê nêr mezin in.
Berazên kovî ji bo goşt nêçîra wan dikin li gelek welatên Asya û Ewropayê. Berazên kovî zerareke mezin didin rez û baxçeyan.
Humbaba, di binetêrên Asûran bi navê "huwawa" tê ziman. Di dema Sumerî, akad û babiliyan de jî navê wî heya. tefsîra wî, weke cenawarekî ku rûyê wî weke yê şêrekî ya. Xwûdanan ew xuluqandîya. Humbaba, parastvanîya darîstana ku jê re tê gotin "darîstana Sedîr" dike. ewlakarîya wê dide çêkirin.
Di destana Gilgamêş de jî navê wî di buhurê û tê gotin ku Di dema ku di rêwîtîyê de Enkîdû, wî dikujê. Îştar, ji ber ku Gilgamêş û Enkîdû ew kuştîya gayê bavê xwe yê ku qiloç mazin di şêne bi ser wan de ku tola wî ji wan hilde. Piştî kuştina wan, hemû beleyên ku di rê de têne serê Gilgamêş û mirina Enkîdû jî, ji wê tê zanîn.
Şulgî, (bi sumerî 𒀭𒂄𒄀 Sul-ge(-r) bi wateya cîwanê sumer) keyekî sumerî ye. Bi navê "dungî" jî tê nasîn. Berî zayinê di navbera 2029 –1982 de desthilatdarî kir. 8 salî li desthilatdariyê ma. Şulgî, kurê Ur-nammu bû. Ur-nammu, keyê Xanadana Urê ya sêuemin bû. Bavê Şulgî, çûbû bi ser Gûtîyan de. Di serê bi Gûtîyan de miribû. Piştre, kurê wî, Şulgî, xwestibû ku tola wî hilde. Bi vê yekê, wî gelek şerên ku bi Gûtîyan re kiribûn bûn. Lê Gûtî, serdestîya wan hebû. Li parastgahê navê xwe da nîvîsandin û xwe weke xwûdê danedenzand. Perestgeha wî, heta deme babiliyan bi bandor hebûna xwe doma.
Şulgî bi navî xwe parastgah çêkirin û rêyên wan xweşkirin. Bajerên ku ew çû wan, li wan deran perestgeh bi navê xwe li wanderan vekir.
Şêx Rizayê Talebanî (jdb. 1835 Kerkûk − m. 1909 Bexda) helbestvanê kurd e.
Şêx Rizayê Talebanî di helbestên xwe yên hîcîv de gotin û peyvên herî mustehcen bi kar aniye. Çi merivên hikûmetê bin û çi jî merivên wî bi xwe bin, kê neheqî an xetayek li dij wî an jî li dij xelkê kiribe, Şêx Riza bi hicîvên xwe, bi rexneyên xwe çûye ser wan.
Şêx Rizayê Talebanî kurê Şêx Ebdirehmanê Talebanî ye, di 1835an de li hêla Kerkukê li Qirixê hatiye dinyayê. Pêşî li ber destê bavê xwe xwendiye. Paşê ji bo xwendine çûye Kerkuk, Koye û Silêmaniyê.
Şêx Rizayê Talebanî di 1909an de di 74 saliya xwe de li Bexdayê wefat dike. Wî li Bexdayê nêzîkî gorra (mezelê) Evdilqadirê Geylanî vedişêrin.
Şêx Rizayê Talebanî bi kurdî, farisî, erebî û tirkî helbest nivîsîne. Ev helbestên wî hemû wek dîwan cara pêşî di 1935an de li Bexdayê hatiye çapkirin.
Serekî bronz ku bi texmînî Sargon an jî neviyê wî Naram-Sin nîşan dide.
Sargon, keyê Sargon, berî zayinê di navbera 2334 -2279 de desthilatî kir. Bi navê "Sargonê Akadî" jî tê zanîn. Bi akadî, jê re "Šarukinu" dihat gotin. Sargon, weke avakerê xanadana Akad jî tê zanîn. Di dema wî de, temenê împaratoriyekê wî avêt. Tê gotin ku yê ku temenê têgihiştina împaratoriya cihanî da avêtin ew bû. Di dema wî de, bindestkirina herêman bû. Wî jî, ji Damascûs heta ku digihişt geleke herêmên anatolîa, kirina, xwest ku bike bidestê xwe de. Wî, xwest ku împaratoriyaka cihanî ava bike.
Sargon, girîngîya ew bû ku wî dawî li demeka dewletî ya ku bi oldaran dihat bi vê re birin hanî. Wî, temenê dewleteke ku bi memûr û sazîyên dewletê were bi rê ve birin avêt. Ew û cerba wî, bi ilham ji împaratoriyên ku wî piştre werin.
Lê Sargon, çend ku dilê wî pirr dixwest ku li ser mezopotamya zêde nebû xwediyê desthilatdariyê. Di kevîya mezopotamyan re li ser damascûs re bi ber anatolia ve çû û di gelek şerên ku ew ketîyê de bi ser ket. Hatîian wî ya li ser taxt jî, bi derbeyekê bûya. Tê gotin ku Sargon, muhasabevanê Key Urzababa bû. piştî ku di şerekî de ku pirr wastîyana û di vegerihin, Sargon di qasrê de di sale2350 de tê di ancama derbeyê tê ser taxt.
Gîngîra, bi navên Gingiri, Gurgiru, Egengir jî tê naskirin. Gîngîra, tê wate "mê"tîyê jî. Gîngîra, tê wate ya jin ya ku serî li Îştar dixe jî. Her bajerek, gîngîra wê heya.
Gîngînî, "Davkî" û "davkîna" jî ji Erûdû berga erûdî dikin.
Geştu, yezdanekî mîtolojiya sumer û akadiyan e. Ew weke êzidokê ragihandin, zanyarî û peyamdanê tê nasîn. Tiştek, ji wî veşartî namêne. Geştu, piştre ji aliyê yezdanan ve hat qurbankirin û ji xwîna wî mirov hatin çêkirin.
Weke xwûdayekî saloxgerîyê jî tê tefsîrkirin di tefsîran de.
Suziyana an jî Suzianna, ku di kurdî bi navê Zozanê tê zanîn û heta roja me navê wê binavê Zozanê maya, hevjîna duyemîn a yezdanê sumerî Enlîl bû. Perestgeha wê li Ekurê hatiye dîtin.
Zozan, di kurdî de di wate xweşbûnê de jî ya. Kurdên ku koçerî dikin, li cihên şîn û xweş digerihin û li wan demsala xwe lê di buhurênin. ew cihê xweş ku çûnê de jî jê re tê gotin "Zozan" a.
Bülent Gündüz (jdb. 18ê kanûna pêşîn 1976, Qereyazî) derhênerê fîlman, senaryonivîs û nivîskarekî kurd e.
Bülent Gündüz li gundê Kosa, li Qereyaziya Erzîromê ji dayik bûye. Piştî perwedeyiya serata li vî gundê, ew lîseyê li Erzîromê diqedîne. Li pey wê Bülent Gündüz li Zanîngeha Gurgumê beşa endazyariya makîneyî de serfiraz dibe. Tecrubeya wî ya ewiliya çapemeniyê nûçegihanî ji bo Radio 16 e. Paşê li gelekî kanalên televîzyonan stajyeriyê dike û li pey wî jî du salan ji bo Kanal 6yê wek nûçegihan kar dike. Di sala 2001î de diçe Fransayê û li wir hîmê zimanê fransî dibe. Pirtûka wî ya yekem bi navê "Generallerin Mikrofonlu Erleri ve Kürtler" ya ew ku tê de çapemeniyên li Tirkiyeyê rexne dike, di sala 2007an de tê weşandin. 2010an de belgefîlma wxe ya ewilî bi navê "Evdalê Zeynikê" li ser dengbêjê navdar ê kurdan kişand.
"Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda" ("Rêzîman û bêjesaziya zimanê kurdî"), navê pirtûkeke Maurizio Garzoni ye. Di sala 1787'an de li bajarê Roma hatiye çapkirin. Li ser rêziman û ferhenga kurdî ye. Keşeyê domînîk û mîsyoner ê îtalî Garzoni (1734-1804), ji bo xristiyankirina kurdan hatiye Kurdistanê.
Îtalî
Şamaş, xwûdayekî sumerî ku di dema Akad, babil û Asûriyan de jî bûya xwediyê bandorê. Herdemî, bahse wî û bandora wî hatîya kirin. Hem di dema sumerîyan de û hem jî di demên piştre, çandên xwûdayî, ji wê çanê bandûr girtin. Şamaş, weke xwûdayê rojê bû. Bi wê re tê gotin ku xwûdayê dadîyê jî bû. Di dema sûmerîyan de, Jê re "Utu" jî tê gotin. Piştre, ew navê Şamaş dihilde.
Di çandê de, pêşketina baweriyê û bi wê re bawerî bi rojê hanîn, wê pêş bikeve. ev, wê di deme babiliyan de, di parastgahê de jî were dîtin. Di dema babiliyan de, Abû Hababa û li Larsa jî Senkerah bi hemdemiyekê tên ser ziman. Gotina "e-barra" û "ebabbabara", têne wate male ku jê rohnî di çirisê.
Bi dîroka wê re tişta ku bi vê çanda şamaş re tê gotin ev a. Ku Bi Îştar re Nannar-Sin û bi Şamaş re Anu, û bi Enlîl re Enkî, wê çanda xwûdatiyê tênina ziman. Tişta ku ji tefsîran tê fahmkirin, her navê ku dibê piştre ji holê narabê, navê din yên ku diafirin jî, bi wî re dibina navê serdemekê. Minaq, di dama babiliyan hatina Hamûrabî, wê xwe weke peyamnêrê Şamaş, Enlîl û xwûdayên bi nav bike. Ji van navên xwûdayan ên ku di nava xalên wî 282 xalên destûrî yên ku wî nivîsandina, bi wan pîrozîya wan di denezêne. Şamaş, jina wî, Ay bû. Roj, piştre, hêza Şamaş têne ser ziman. Hêz û dadî, bi hev re wê bi wî re, hewl bê dayîn ku wew salixkirin û were ser ziman û di jîyanê de bi temen û cih bibe.
Şamaş, di dema wî de, Saturn hatîya kifşkirin û têkiliya wî bi Saturnê re tê danîn. Gerwêrka Staturnê, weke tê zanîn gerwêrka herî mezin ji dunyê û gerwêrkên din.
Di demên piştre, hatina Olên yek-xwûdayî ên weke êzîdîtîyê, Cihûtiyê, Xiristîyanî û Îslamiyetê, wê hin nîşanakên çanda Şamaş, bi bandorî wê di wan de jî were dîtin. Nûnertiya Şamaş ji Tabloya Şamaş (c. 888 - 855 B.Z.), nîşan dide ku ew li ser textê wî rûniştiye dadrêsê de dema ku sembolê hildan û birûskê dikişand
Sîrsîr, di deme Akad û babiliyan de navê derdikeve pêş. Weke xwûdanê Kiştvan, masîvan û yên ku li ser bahre dijîn a. Wan di parêzê ji belayan.
Di deme tefsîra nav de, wil zan jî bi mirov çêbûn ku ev navê "Sîrsîr, navê hin pirtûkna ku bi navê vê xwûdayê hatibina nivîsandin jî bê. Navê Sîrsîr, mazîn tê ser ziman û pêşnîyarkirin. Di dema Tefsîrkirina wî de, weke ku Marduk were tefsîrkirin dibê. Sîrsîr, weke efendîyê Tîamat jî tê tefsîrkirin. Ji ber vê tefsîrkirinê, êdî bal û hey diçina ser Marduk.
Tîamat (Bi akadî: 𒀭𒋾𒊩𒆳 DTI.AMAT an 𒀭𒌓𒌈 DTAM.TUM, Bi yûnanî: Θαλάττη "Thaláttē"), di baweriya Babîla kevnar de xwedawendeka pêşî ya deryaya xwêyî bûye. Ji bo ku xwedawendên teze çêbike, bi Abzû re dizewice. Ji dema sumerîyan e. Navê dê û bavê wê Lahmu û Lahamu ya. Destpêka bûn û hebûnê bi wê tê destpêkirin. Ew destpêk jî, bi "Abzû" re tê destpêkirin. Abzû, tê wate "ava germ". Li gorî wê, çêbûn û hebûn, bi vî rengî çê dike. Ya tirs yanî "xwê" û ya şêrîn yanî "Şîran" tevlî hevdu dibe. Bi hev re zawacekê dikin. Ew, zewaca pêş ya pîroz e. Ji wê zewacê gelek tişt û zindî diafirin. Ejdarha jî wêl bibin. Ew bûyin hemû bi navê Enûma Elîş tê binavkirin û ser ziman.
Bi rêzî, hinek komkirinên dibin, ev jî bi vî rengî. Pêşî Abzû, Lahmu, Lahamu û Tîamat tê. Piştre "Anşar" yanî azman û Kîşar yanî "ax û ard" tê. Piştre Enkî ku tê tevlîheviyê derdixe. Hin Tîamat, bi hîddetî deng dide û diqîre. Abzû, piştî ku bi awayekî kozmîk, her der tijî av kir û xwest ku hemû xwedawendên din bixwe, êdî Lê enkî Abzû dikuje. Piştre zaroyên Tîamat, agahî didin dê. Ew jî ji binê ardê mişt, mar, dupişk û şeytan derxistin. Piştre xwedawend digihin hevdû ku li ber Tîamat şer bikin. Marduk, bi bayekî ku derxistin, pêşî aligirê Tîamat Kîngu kuşt. Piştre Tîamat, piştre ji herdû çavên Tîamat, ava ku herîkî Dicle û Firat çêkirin.
Nîqaşên ku li ser Tîamat dibin.
Ji ber ku hê gelek beşê Tîmat, ne safî ne û vegotina wê di nava xwe de lev jî nake, pirr nîqaş dibin li serê. Lê di serî de Tîamat, weke ya pêşî tê qebûlkirin û pejirandin.
Beq an boq (bi latînî "Anura", ango "bêdûvik"), komek e mezin ji canewerên bejavî ne, ku him di nav avê de û him jî li bejahiyê dijîn.
Dema hîn kurmik in bi berkurkê û dema mezin dibin jî pisikên xwe bihnê didin û distînin. Biharan beq xerzên xwe datînin. Di nav xerzeke beqê de bi hezaran hêk hene.
Ji hêkên wan kurmik çêdibin. Heta ku ew dibin beq çend caran formê xwe diguherin. Lingên wan ên paş bi hêz in ku xwe baş çeng bikin.
Koma beqan an Anura, goştxwerin ku kurm û kêzan dixwin, ta ku hinek cureyên beqan hene ku dikanin beqên ji cins û cureyên din dixwin wek beqga. Ew nêçîra xwe bi zimanê xwe yê dirêj digirin.
Dabeşandina beqan.
Ev dabeşandina gor Pertûkên din hatiye danîn "et al." (2006), Heinicke "et al." (2009). û Pyron teve Wiens (2011).
Şara, weke xwûdayekî piçûk yê şer tê tefsîrkirin. Xwûdayekî ku ji bakûrê rojhilatê Urukê ku dike Ummayê ya. Di kêvalbaran de weke kurê Înanna (Îştar) jî tê ser ziman.
Di kurdîya î ro de jî hê jî gotina "şer", tê bikarhanîn. Gotina "şer, weke ku ji navê xwûdayê şer "şara" hatîya deranîn.
Kassîtî, piştî dema sumerîyan wê di destpêkê de nêzî 400 salî desthilatdarîya wan li dar bê. Piştre jî wê bidomê. Î ro ku ku em li wê dime dinerîn, em hê jî, gelek gotinên ku wan weke navê xwûdayê bi kar dihanî rastî wan tê, Minaq, Zînî, Başu, Maşu û hwd, Navê Başu û Maşu, taqabûlî navê Înanna dikin. Navê xwûdayê wan Hudha heya. Hundha, xwûdayekî wan yê li azmana ya. Di tefsîran de, navê Zînî tê ziman. Lê xoslet û teybetmendiya wê xwûdayê çîya, nayê zanîn. Sugurra Beremberî Marduk tê. Surîas, weke xwûdayê rojê, tê tefsîrkirin.
Navê Mirîas, ku di tefsîrkirinan de, bi navê "mirîzîr" jî ziman, tabûlî Venus tê tefsîrkirin.
Navê Hala ku beremberî Nusku tê, bi navê wî re gotina "sala adar" tê xwandin.
navê xwûdaya ku beremberî yê Îştar tê "Nanai", an jî "Nanna"
Navekî din ku weke navê xwûdayê rojê tê ziman "Saḫ"
Navê xwûdayekî ku weke "xwûdayê kalîk" tê ziman "Kaššu" an jî "Gal-zu", di vir de vê jî bêjim ku di wê demê de "gal-zû" tê bi kar hanîn, di vê demê de "kal" kurd bikar dihênin.
Qassîtîyan, navê "Kamulla", "Akmul" tênin ziman, Wate vê gotinê jî ew ku "masîyekî ku xwediyê rûyê mirov"
Navê xwûda, "hala", û "sala" weke navê xwûdayaka jin ku jîyan û malê ya. Sembola wê, "simbileka genim" a.
Zu, di mîtolojiya sumeryan, bi wate "zanîn" û an jî "bihûşt" tê tefsîrkirin. Ji dema sumeriyan di buhurê deme babiliyan û akadiyan jî. Di tefsîrên dema akadiyan de, weke kurê Sîrîs jî tê ser ziman. Zu, bi baweriyaka ku bi wê dinya hatiye afirandin jî tê tefsîrkirin. Minaq, tê gotin ku "dinya bi ava safî ya saf hatiye çêkirin." destpêka jiyan û dunyê, di çanda Zu de, ji avê tê dest pê kirin. Zu, bixwe jî, tefsîra wî, Serê wî, weke yê şêr tê çêkirin. Lê Zu jî û Sîrîs jî, weke teyrê baz hatina hizirkirin. Bi wê re, teyrekî baz ku xwediyê serê şêrekî ya, tefsîra wî hatîya kirin. Zu, biqasî ku tê zanîn di navbera 2550–2500 de jîn bûya.
Di tefsîra Zu de, tê gotin ku Abzu xwediyê kifşkirinê bû. Kêvalbar (tablatên) baxt, di destê Abzû de na. Ew baxt kifş dike. Lê tê gotin ku xwûdayan Lugalbanda şand ku Kêvalbarên baxt hilde û bêne. Lugalbanda çû û wî Abzû kuşt. Piştre Ea û belet, çûn û kêvalbarên ku baxt kifş dikirin hildan.
Piştre, weha tê tefsîrkirin; Zu, ku teyrekî pîroz û awr kirina keseyetek. Piştre ew bû Iblîsek, wî teyrî çû û kêvalbarên baxt hildan û birin. Ku ew çûn çiyayekî bilind, ew di nava xwe de veşartin. Piştre Anu, derket û ferman da xwûdayan ku kêvalbarên baxt hildin û bênin. Lê Marduk berî, xwe gihand teyr û wî teyr kuşt û kêvalbarên ku baxt kifş dikin hildan.
Di vir de, tu tefsîr hene. Di tefsîra duyemin de jî tê gotin ku Marduk, bi tîr hêrîşî Nînurta kir û ew kuşt. Piştre ew bû serwer. Di vê tefsîra duyemin de, ew teyrê ku hat kuştun, weke Abzû tê tefsîrkirin jî.
Di, dema Babiliyan de, wê ev rewş, weke şerekî di nava xwûdayan de were tefsîrkirin.
Berbir ("Saxifraga") navê çîneke riwekên famîleya berbiran "(Saxifragaceae)" e. Di vê çînê de bi qasî 450 heya 480 cure hene. Li ser hinekê endamên vê çînê gotûbêj hene, hin riweknas, hejmarê kêmtir nîşan didin. Berbirê herwiha navê xwe daye famîleyê jî. Navê vê çînê yê zanistiyê jî wekî yê kurdî, di wateya riweka berê, kevirê dibire de ye. "Saxum" = Ber, kevir, kemer û "frangere" = Birrîn.
Cureyên berbirê ji herêmên ji rûyê deryayê bilind û avhewaya wê sar e, hezdikin. Li Kurdistanê çend ji berbiran digihên ne diyar e, xebateke zanistî nîne. Li çiyayên Alpê dora 40 cure tên dîtin. Çend cure bo baxçevaniyê tên çandin. Herwiha hin cure jî tên xwarin, ji aliyê vîtamîna C ve dewlemend in.
[http://www.saxifraga.org/ The Saxifraga Society. Li ser "Saxifraga".] (îngl.)
Şakka, xwûdayekî ji dema Sumeran maya dema babil û akadîyan, Şakkar, parastvanê Şivanan a. Şakkar, ewlakarîya şîvanan û kerîyên wan dike. Di dema Sumerîyan de bi navê "şakkan" dihat ser ziman. Weki din jî di dema sumerîyan de, weke navê xwûdayên "Amakandu", û "Sumuqan" jî tê ser ziman. weki din jî, di hin tefsîrna de, navê "Lahar" jî, di vê xalê de hatîya ser ziman. Lê zêde zanîn di vê yekê de li ser Lahar nemana.
"Seke" û an jî "keke", di kurdî de weke navê "şivanê serşivan" jî tê ziman.
Nînkasî, di mîtolojiya sumerîyan de, xwûdayaka jin a. Nînkasî, Keça Enkî û Nîntî ya. Nînkasî, weke xwûdaya jin ya ku Bîraya vexwertinê kifşkirîya tê ziman. Kêvalbarên wê yên ku gihiştina roja me û di wan de bahse çêkirina bîra dikin hena.
Ku bahse wê tê kirin, ev hizir têna ziman, "bicih hanîna xwesteka dil", "Têrkirina dil" û hwd têna ser ziman. Nînkasî, weke xwûdaya dilxweşkirinê û bidilkirinê ya. Nînkasî, weke xwûdaya dilbûnê ya. Ku bahse Nînkasî tê kirin, tê gotin ku Nînkasî "Hîm"eka ji mirovan re jî ya. Hîn, di kurdîya î ro de jî, weke gotina ku "bin" û an jî "bingîhînê" têne ser ziman a. Bi wê re, di tefsîran de, weha hatîya tefsîrkirin, "hîma Nînkasî".
Druaga, xwûdayakî deme sumerîyan a. Serdestîya li dunya binêardê heya. Têlkiliya Druaga, bi Ehrîman re jî tê danîn. Bi navê druaga, pirr vegotin, hatîna vegotin.
Drug, weke ku di Avesta de ziman, di wate "derew"´ê de tê ziman. Gotina derew´ê ya ku heta roja me di kurdî de tê ziman jî, ji wê afirîya û xwe daya berdewam kirin, weke ku çawa ku î ro ku em di kurdî de bi kar dihênin gotina "şer" ku ji gotina Şara ku maya ya. Şara, weke xwûdayê şer tê ser zanîn di wê deme sumerîyan de û Şara, weke kurê Îştar jî tê dîtin û wusa di kêvilbarên ku ji wê demê mana de tê tefsîrkirin.
Bronş (bi latînî: "bronchus"), boriya keşê ya di pişikê de ye. Ew borrî wek çeqên daran di pişikê de belav dibin. Têde veguhastina gazên henaseyê nabe, lê têde keş tê borandin heta beşên ku veguhastinê gazan têde dibe. Ev pergala ji borriya keşê jê re dara bronşî tê gotin.
Qilqancik di navbera movikê çarem û pêncem ya piştê de, dabeş du çeqan dibe, herdu "bronşên sereke" yên rast û çepê. Bronşa sereke ya rastê dabeşî sê "bronşên parçeyê" (bronchi lobares) dibe û ya çepê du bronşên parçeyê. Her bronşeke parçeyê dikeve parçekê (lobus) ji pişikê. Ev dîsa dabeşî "bronşên segmentî" (bronchi segmentales) dibe ku 10 li pişika rastê û 9 jî li ya çepê ne. Her bronşeke segmentî 6-12 car çeq dibe. Hengî ku qirtik (cartilage) di bronşê de nemîne, ewê bibe "bronşik" (bronchioli). Ev 3-4 car çeq dibin û paşî dibin "bronşikên dawîtî" (bronchioli terminales). Ji wir ve beşên veguhastina keşê destpê dikin. "Bronşika respiratorî" (bronchioli respiratorii) ya ku borriya peqoka pişikê û peqoka pişikê (Alveolus) têde ye.
Bau (ba-u, ba´u,), xwûdayeka jin ya dema sumer a. Baba, Ba ba, xwûdayê Lagaş û Gîrsu bû. Ew keça Gatumdag bû. ew derbetiya li pêş. ew, derketina wê ya li pêş, weke kevneşoyê tê ser ziman. Di malê de, yê bi temen mazin a, ew piştî dê û bav re derdikeve li pêş. wilo tê tefsîrkirin ku li gorî vê nêzîkatîyê ew bûya. Hevjînê wê Nîngîrsu ya. Nîngîrsu, xwûdayê Lagaşê ya. Li Urê jî, parastgahaka wê hat dîtin. Piştre, bi xwûdayên jin ên şifakirin û başkirinê Gula û Nininsîna re di astekê de hatîya dîtin di nava snorên Lagaşê de.
Lê di hin tefsîrên cuda de jî, weke hevjîna Nînurta jî tê ser ziman.
Corinthians ("Sport Club Corinthians Paulista") yaneyeke navdar ya futbolê ji rojavayê bajarê São Pauloê li Brazîlê ye, ku di sala 1910'a de hatiye damezrandin.
Malperên têkilîdar.
C
Lahmu, weke yekî bi Pirç û parastvan û baş tê ziman. Zaroya Tîamat û Apsu ya. Bi Lahamu re bûya. Lahamu, dayika Anşar û Kîşar a. Lahmu, di hanîna wî ya ser ziman ya di kêvalbaran de weke yekî bi Reh a.
Tê ser ziman ku Lahmu, li Erîdû parastgaha Enkî û Abzu diparêzê. Bi wan re tê ser ziman ku Azman "bav" a û ard jî "dê" ya. Anşar, bav û kîşar jî dayikê têna ser ziman. Lê di dema ku Lahmu tê ser ziman de, Ga weke sembolaka bi wî re tê ser ziman jê tê xûyakirin. Ga, weke ku tê zanîn, bavê Îştar, di dema ku dibe xwûdayê serek, yê wî ya û Îştar, di destana Gilgamêş de, wî ji bavê xwe dixwezê ku ji bo ku bide hêrîşkirin li ser Gilgamêş û EnkîdûRolyefa Lahmu,di de
AS - ("Septum alveolare") Dîwarê peqoka pişikê
BR - ("Bronchioli respiratorii") Bronşika respiratorî
BT - ("Bronchioli terminales") Bronşika dawîtî
D - ("Mucous gland") Toşbiya gilêzê
DA - ("Ductus alveolaris") Borriya peqokê
Peqokên pişikê (bi latînî: "alveolus") beşên di pişikê de yên ku têde veguhastina gazên henaseyê di navbara xwîn û keş pêk tên.
Bronşika dawîtî ("bronchioli terminales") çeq dida wek goşiya tirî, ku her takek pêve bronşika respiratorî ye û teneyê wê peqoka pişikê ye. Li wêneyê binênre ku hûn bişopînin.
Têreqasa peqokekê ya ku li gorra têhenasedanê û derhenasedanê diguherre, di navbara 50-250 μm. Peqokên ku bi bronşikekê dawîtî ve ne, ligal wan azînus ("acinus") tê gotin. Dora her 12 azînus parçikek ("lobulus") ji pişikê pêk tînin. Li ser rûyî pişikê sinorê parçika pişikê bi çavan tên dîtin.
Tevîneknasî.
Bin vê şaneyên epîtel tevineka girêdanê heye, ya ku ji şaneya girêdanê û davên kollagen ("collagen fibres") yên cor 4 û davên jihevkêş ("elastic fibres") pêk tê û gelek hûrxwînborî têde ye.
Zerîşk ("Berberis") navê çîneke riwekên devî yên famîleya zerîşkan "(Berberidaceae)" e. Navê xwe daye famîleyê jî. Pirranî heşînî ne. Komekê wan pelweş û hin jî dar in. 400 heya 600 cureyên vê çînê hene. Bi taybetî li rojhilatê Asya û Hîmalayayan tên dîtin.
Hin riweknas çîna mahonîyan "(tirîgezne, tiriyên nexweşiya gezneyê)" li ser zerîşkan dijimêrin. Li Kurdistanê çend cureyên zerîşkê digihên nayê zanîn. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, ji tirîgezneyê (mahonî) dermanê gezne, bîrovê tê çêkirin. Çaya wê bi pakijkirina xwînê, gîretî, êşa cegerê bikêr e.
Fêkiyên hin cureyan di xwarinan de tên bikaranîn. Pêjgeha Îranê û pêjgeha hindî gellek jê sûdê werdigirin.
Famîleya zerîşkan ("Berberidaceae") famîleyeke riwekan e, di desteya Ranunculales de cih digire. Li Kurdistanê jî hin ji endamên vê malbatê digihên. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de ji cureyên zerîşkan dermanên gezne, bîrov, gîretî hwd tên amadekirin. Pirranî li rojhilatê Asya, bakurê Amerîka, bakurê Afrîkayê tên dîtin.
Famîleya Berberidaceae sala 1789'ê ji aliyê "Antoine Laurent de Jussieu" di "Genera plantarum", rûpel. 286'ê de hatiye binavkirin û ravekirin. Navên din ên vê famîleyê: Diphylleiaceae Schultz Sch., Leonticaceae Airy Shaw, Nandinaceae Horan., Podophyllaceae DC. nom. cons., Ranzaniaceae Takht. in.
Qiloçên bizinan ber bi paş ve tewandî ne û mûyên wan dirêj û zîx in. Ji yê nêr re nêrî dibêjin û riha wan heye. Ji biçûkên wan re dibêjin karik û ji ya mê ya ku hêj nehatiye nêrî re dibêjin gîsk.
Bi hezaran sal berê însanan bizin kedî kirine. Meriv ji şîr, çerm, goşt û mûyê bizinan fêde dibîne. Li welatê me, em li gor reng û şiklên wan navan jî li hinek bizinan dikin. Wek nimûne: bizina kol, bizina xez, bizina bel, bizina taq, hwd.
Ereşkîgal, xwedaya jin ya cîhana binêard bû. Navê wê weke "Kî, ku wergera wê Erd û Ax e. Jê re "xatûna binê erdê" jî hatiye gotin. ereşkîgal, weke "xwîşka Îştar" hatiye tefsîrkirin. Irkalla, ku weke cîhana binêardê ye jî, dem bi dem weke navê xwedayeke jin ya cîhana binêard jî hatiye ziman. Ereşkîgal xwedaya jin ya sereke ya Kutha(Kutha, Cuthah, an jî Cutha), bû. Kutha di demên sumerîyan de bi navê Gudua hatîya bi navî kirin.
Li gorî, hin lêkolînna hatîya kifşkirin ku Kutha, piştre bûya "Kuthah, kurdaxa, kurdha, kurda". Piştre, gotina "kurdistan"ê jî ji wê hatîya afirandin.
Ereşkîgal, weke sembola, guharînên di demsalan de jî hatîya ser ziman. Li ser wê re pirr hizir û bawerî hatina afirandin. Wan hizir û bawerîyan, bi awayekî temenê hemû pêşketin û afirandinê mîtolojiya Sumerîyan û Mezopotamya çêkirina. Erekîgal, di vegotina wê ya ku tê ziman de, dunya binêardê, ku "Irkalla" û "Aralu" ku weke nav jê re tê gotin, wê bê xwediyê serwqerîyê. Îştar jî li dunya ser wê bibe xwediyê serwerîyê. di tefsîran de wê piştî serkevtinê dunya were rastkirin. Wê bihûşt, were ava kirin. Ereşkîgal, ku di dema sumerîyan di kêvalbaran bi navê "Allat" jî were seer ziman, wê were dewetkirin li wir.
Ereşkîgal, dayika Nungal e jî. Namtar, weke Nungal, bi Enlîl re yê wê ya. Weki din jî ereşkîgal bi Gugalana re kurekî wê yê bi navê Ninazu bû.
Kutha (Kutha, Cuthah, an jî Cutha; Sumeriyan: Gudua), Bajarekî deme sumerîyan ku li jora Firatê li bakûr û bakûrê rojhilatê Nîppur ê dikeve. Di dema xwe pirr pêşket û bû yek ji wan bajêr mazin û pêşketî yê dema Sumerîyan. Tê gotin ku Kutha, bûya ji 5 bajaran yê herî pêşketî li Mezoptamya.
Herwiha, Kutha, navê paytaxa dunya binêardê ya sumerîyan jî ya. Di demên xwe yên dawiyê bi navê "kuthîm" hatiye bi navkirin. Tê gotin, ji aliyê çandî ve jî pirr pêşketî bi rengî bû.
Di belgeyên Asûran de, di dema Salmanassar jî bahs tê kirin. Key Şulgî ku berê wê bi navê "dungî" jî tê naskirin li wir, parastgaha Nergal ava kir.
Di dema Persîyan de jî, weke "welatê nêzîk Kurdistan" jî hatiye binavkirin.
Îştaran ("Ištaran" an jî "Gusilim"), xwûdayekî sumerî ya. Bi teybetî, cihê ku ew lê Jiya rojhilat Dicle bûya. Weke Xwûdayê Maran jî hatiye bi navkirin. Bi teybetî, di dema sêyemin ya xanadana babiliyan de pirr mazin derketa pêş. Kudurrus weke sembola wî û nimînêriya wî ya. Rêhevalê wî Šarrat-Deria. Tê gotin ku Nîreh, ku xwûdayê Maran a, temsilîyeta wê jî, hin bi hin ketiya destê wî de.
Di dubeniyên sînorî ê benyna Lagaş û Umma de jî, ew weke xwûda, derketiya li pêş, hildaya ser xwe. Li Gudea, Lagaş û Gîrsû de baweriya li wî hatiye kirin di parastgahê de. Hatiya qaydkirin ku li Parastgaha Nîngîrsû, tirba wî hatiye bicih kirin.
Namtar (an jî "namtara "Namtaru"), weke navê wî yê din a. Namtar, tê wate "baxt" jî. Namtar, di mitolojiya Mezopotamya de, xwûdayakî Dojehê û mirinê bû. Namtar, weke peyamnêrê An, Ereşkîgal,aû Nergal.
Namtar (an jî "Namtaru", "Namtara"), kurê Enlîl û Nînlîl bû. Piştî ku bû, Enlîl ew ji bo nexweşî û sawalên birîndar bi berpirsîyar kir. di laşê wî de ku jev nayê beşkirin, ku di awayê Damonan de heftê nexweşî hebûn. Lê ew, ji bo ku wan nexweşîyan pêşî li wan bigirê bû. namtar, xwediyê zanebûna wan nexweşîyan jî bû. Ew, bi navê xwe heta dema Babil, akad û asûrîyan jî tê ziman û bawerî pê tê hanîn.
Bi bawerî, dihat gotin, ew nexweşî hemû, ji bo hinekan, "ew nexweşî gîyanên xirab" bûn. Bi vê yekê, her nexweşî, weke jîndîyekî hatîya tefsîrkirin û hatîya ser ziman. Piştre ew, weke kurê hêzkirî yê Bêl jî hat ziman.
Piştre ser ziman ku dema ku ew hata ser rûyê ardê, wê Îştar, Cinûs kir û şêst nexweşê kira laşê wê. Navlêdan ji wan nexweşîyan bi ling, dest, çav û dil bûya.
Lamassu, ku weke ku dowde wê ku Ga û an jî ya Şêr a û serê wî yê mirov a, tê tefsîrkirin. Di dema Sumerîyan de jê re "lamma" dihat gotin. Di dema Akadîyan de "Lamassu" û li ber dicle jî jê re "Şedu" dihat gotin. Şêdu, di kurdî de bi gotina "şêd" re hîmê gotinaka teybet ya navî bi şêr re diafirêne. Di dema Sumerîyan de jê re "alad" jî hatîya gotin. Piştî dema Sumerîyan, heta dem tê dema Akadîyan, wê jê re bê gotin "şêdu". Şêdu, di kurdî, dibê gotinaka sentez.
Wate nav û wî navê sentezî.
Lamassu, di kurdî de, bi "lê-mes-su", bi nêhta parastinê meyîzendinê têne ser ziman. Bi teybetî, weke ku tê dîtin, Lamassu, weke sembola hêz û qûwete tê dîtin û ser ziman. Hêz û qûwete desthilatdariyê. Bi vî rengî, ku serî serê mirovan a û gowde weke ya şêr û an jî ya Gayan a, di dema Medîya de derketîya pêş, weke sembola hêza keyên Medî. Lamassu, Peykerê wî yê ku hat dîtin, weke ku bi milê çapê de li ser lingan dimeşê dimeşê. Ev şeklê peykerê wî, weke teybetmendîya wî tê ditin. Ku ji pêşîya wî ve lê tê nerîn, weke ku li kêvîya xwe dinerê û dimeşê tê berçav. Ew nerîna wî, bi Nêht a. Dîroka, Lamassu, diçê ta berî zayinê nêzî sê hezar salan.
Motîva Lamassu.
Lamassu, piştî dema sumer, babil û akad, di dema Asûrîyan de jî, pirr mazin tê dîtin. Weke ku van hersê serdemên mazin ên pêşî, tê dîtin ku di wê demê de jî Lamassu, wate xwe mazin di parêzê. Lê di dema Gûtîyan de jî, weke sembolaka hêza mazin hatîya dîtin. Ew tefsîra wî ya ku gowde wî ya ga, serê wî yê mirov û bi çengê baz, tê dîtin. Baz, şêr û mirov, di Lamassu de hatîya yekkirin. Sumerîyan, Lamassu, weke xwûdayakî afirand. Piştre, di jîyanê de, bi pirralî wê lamassu, were li holê di dema Medîya de Lamassu ya jin, wê derkeve li holê. Lê di dema ku mirov li wê motîva sumerîyan dinerê, mirov dibîna ku weke ne afirandinaka ji wê demê ya. Weke ku berî wê demê di dema Gûtî û hûrîyan de afirîya.
Lamassu, biqasî Şahmaran, melekê Tawis ku xwûdayê ola Êzîdî ya kurdan a, mazin a û bi wate ya. Lamassu ya jin jî jê re Apsasû hatîya gotin. Di nava Asûrîyan de mirov bi ceng ê ga, pêşketîya. Jê re hatîya gotin (Aladlammu û Lamassu). Aladlammu, tê wate "gîyane parastvan."
Aliyê Lamassu ê mitolojikî.
Lamassu, bi tememî weke mitolojiyekî nayê hasibandin. Di mîtolojiya Mezopotamya de Lamassu, ne jîndatîyaka azmanî nîn a. Wusa nayê dîtin. Ji noqa xwe û pê ve ku li gayekî sûwar mirovek, qiloç û guhê wî jî hatina çêkirin. Di dema babiliyan de, Lamassu, gîyaneka, pîroz tê dîtin û ew ji wê forma wî ya ku hatî çêkirin cuda tê şîrovekirin. Li qasrê keyan, peykerê wî heya lê gîyana wî, keyan diparêzê di şer û rêwîtîyan de. Di dema babiliyan de, Şedu, weke navê wê gîyana xwûdayî ya. Sembola wî jî, peykerê wî yê li jîyanê ya.
Tê gotin ku ji bo ku malan bi parêzê, navê wî û kêvalbarê wî hatîya çêkirin ji bo parastinê. Li devê derîyê qasran, ji bo ku qasran bi parêzê, hatîya çêkirin. Li devê deriyê bajaran hatîya çêkirin ji bo bajaran bi parêzê. Minaqa, wê ya herî zêde ya li berçav, di dema medîyan de, ew peykerê ku ji qama sê mirovan bilindtri ku dihatina çêkirin ji bo ku qasrê bi parêzên bûna. Hatîyan zanîn ku li devê deriyê bajêr jî hatîya çêkirin.
Fîgurên cudan ên ku di çêkirina wan de Lamassu bûya pageh.
Di demên me yên hemdem de jî, her netewek, ji wî sûdgirtîya û weke sembola desthilatdarîya ew derxistiya li pêş. Minaq, ya Şêr ku du şûran re, yan weke ku baz ku bi lapên xwe tiştna digirê û hwd, bûna.
Başûrê Kurdistanê, piştî ku desthilatdarîya ava kir, piştre, ku baz ku cengên xwe weke lapan bi kar têne û bi wan rojê digirê çêkir.
Acgi (Ašgi an jî Asgi), Lehengek û şervanekî ku bi mêranîya wî navê wî pirr mazin derketîya ya. Kurê Nîntud a. Nîntud, navekaî dî an yê Nînlîl û an jî yê Nînhursag a. Di perestgaha Keşê de di derbarê wî de ev gotinên wasfê wî didin derketina li holê
"Kê yekî weka sipahî û xweşik li keşê hanî û dî? Kîjan dayikê ew lehengekî weke Acgî hanî dunyê? Hinekan jineka weke Nîntud mazin dît?"
Adrammelek (Adrameleq, Adrammelekî), di dema sumerîyan de, weke formaka xwûdayê rojê jî hatîya tefsîrkirin. Cihê ku jê re beg tê kirin, li bajarê Sefarvajîm a. Agir, li cem wî ji bo wî pîroz a. Tê gotin ku ji bo wî zarokên piçûk hatîna danîn ser kevir û di nava agir de. Di tefsîran de, "baal adramelek" jî tê gotin.
Tê gotin ku jê re zarok dihatina kurbankirin. Zarok li ber peykerê wî yê bronz dihatina danîn û an jî dixistina navê de û dihatina şawitandin. Adrammelek, di damên dawîyê de, di demên ku olên semewî ên mazin derketin, ew xirab hata tefsîrkirin. Weke "şaytan" jî hata tevsîrkirin. Di tefsîrna de hat gotin ku "ew, sarekê koma şeytanan a". Lê pêşîya wî, weke ferîsteyekî yanî melekekî jî tê tefsîrkirin. Pêşî di bihûştê de tê tefsîr kirin. Piştre, di olêne semewî de, tefsîra şeytên li ser wî re hat çêkirin.
Tefsîra wî bixwe, ku gowde wî weke gowde mirov a û serê wî weke serê Qantirê tê tefsîrkirin. Carna jî, weke "teyrê tawis" hatîya tefsîrkirin.
Soma, gundistana sertir li gundistana Biradost e ku dikeve bakûrê rojavaya Ûrmiyê. Ev gundistan bi xwe di bin neqşeya bexşa Somabiradûstan de ye. Ev gundistan ji bo rêvebirina hasantir bûye du gundistanên Somaya Serî (صومای شمالی) û Somaya Binî (صومای جنوبی). Xelkê Somayê bi giştî Kurdên kurmanc in. Zaravaya wan jî şikakî ye.
Koka Somayê.
Ev nav ji somiˈe ya ˈerebi hatiye girtin.
Darkutok,qîqo, darkutik, kutkutok,darniqêrk, kîlkîlotik an çiçikan, famîleykî çûkên daristanê ne. Pencê wan gelekî bi hêz e, du bêçî berpêş û du jê berpaş ve ne. Loma pir bi hêsanî bi daran ve hildikişin. Nikilên wan jî dirêj û xurt in. Bi nikilên xwe ew kêz û kurmên di nav qaşilên daran û darên rizyayî de derdixin û dixwin. Her weha bi nikulên xwe qalikên behîv û gûzan qul dikin û kakilên wan dixwin.
Ew hêlîna xwe di daran de bi hêza nikilên xwe çêdike. Dema ku bi nikilên xwe li darê dixe dengekî wisa derdixe ku mirov dibêje hey dar dike ji ber hêza ba bikeve xwarê û ew deng ji hejîna wê tê. Lê bi rastî ew deng ji ber ku darkutok li ser hev nikilan lê dixe derdikeve holê.
Nazê, Nazlû an jî Nazlo (), yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê.
Nazê.
Borrîhewa, trake, qilqancik an jî zengilor (bi îngilîzî: "windpipe", "trachea"), boriyek kirkiragî ye, di navbera pişik û qirrikê de hewayê henaseyê diguhezîne. Hewa, ji qirrikê derbasî borrîhewayê dibe.
Pêkhateya borrihewa.
Borîhewaya mirov pêkhateyek kirkiragdar e.
Borrihewaya mirov bi qasî 10-12 cm dirêj e. Stûriya wê 2 cm e. Borrîhewa li pêş soriçikê, ji qirrikê dirêjê singekelênê dibe. Pêşî û kelekên borrîhewa kirkiragdar e, paşiya borrihewayê bê kirkirag e û bi soriçikê ve girêdayî ye. Borrîhewa 16 heta 20 kirkiragên netemam, yên bi şêweya pîta C lixwe digire.
Diwarê borrîhewayê ji çar çînan pêk tê. Rûyê navî ya borrîhewayê bi lîncemade dapoşî ye. Di binê lîncemadeyê de çîna rûkeşaşane ya rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet heye. Xaneyên goblet lîncemade der dide. Xaneyên kûlkdar madeyên biyanî yên ko ligel hewayê henasegirtinê ketiye nav coga borrihewayê, ber bi qirrik û gewriyê pal dide. Çîna sêyem ji kirkirag û lûsemasûlkeyan pêk te. Kirkirag borrihewayê zexm dikin û destek didin borrîhewayê ko hertim vekirî bimîne ji boy herrika hewayê. Lûsemasûlke bi girjbûn û xavbûnê firehiya coga borrîhewayê diguherînin. Gava henasedayînê lûsemasûlke girj dibin, coga borrîhewa teng dibe bi vî awayê hewayê pişikan ê henasedayînê bi hêztir û leztir di nav borrîhewayê de diherrike. Girjbûn û xavbûna masûlkeyên borrîhewa, li gor kartêkerên hawirdorê an jî di bin kontrola koendama demarê de rû dide. Derveyê borrîhewa bi çîna bestereşane ya sist ve girtî ye.
Liqê borrîhewayê.
Di sengekelênê de borrîhewa dabeşî du liqa dibe, van liqên ziravtir, wekî yekemîn liqê borrîhewayê bi nav dibe. Her yekê ji yekemîn liqê borrîhewayê dikeve nav pişikek. Paşê yekemîn liqên borrîhewa jî di nav pişikan de dabeşê liqan dibin, bi vî awayê, liqên borrihewayên hê ziravtir peyda dibe. Ev liqên zirav jî wekî duyemîn û sêyemîn liqê borrîhewa yê tê bi navkirin. Liqê borrîhewa jî wekî mîna borrîhewayê, kirkirag lixwe digire û rûyê liqê borrîhewa bi rûkeşxneyên kûlkdar û lîncemade dapoşî ye.
Borrîkehewa.
Di nav pişikan de dabeşbûna liqê borrîhewayê didome, heta ko cogên pir zirav peyda bibe, ev cogên herî ziravtir wekî borrîkehewa tê bi navkirin. Kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê heye. Sikildanok, pêkhateyên şeweya gûşiya trî ne û bi lûleyên xwînê dorpêçî ne. Her pişikek bi qasî 1000 borrîkêhewa lixwe digire.
Qirrik an jî zengilok beşa serî ya borrîhewa ye, gewriyê bi borrîhewayê ve girê dide. Bi henasegirtinê hewa ji difin û dev de arasteyê gewrî dibe. Gewrî ji boy xurek û hewayê coga hevbeş e. Ango serê soriçik û borrîhewayê di gewriyê de digihîjin hev. Ji xeynî dema daqurtînê rêya borrîhewayê hertim vekirî ye.
Pêkhateya qirrikê.
Qirrik ji neh heb kirkiragên bi şêweya lûleyî rêzbûyî pêk tê. Ji van kirkiragan sê heb tek, sê heb jî cot in. Kirkirag bi alîkariya lîgament û masûlkeyan bi hevre girêdayî ne. Rêya qirrik û borrîhewayê ji ber desteka kirkiragan hertim vekirî ye. Li qirrikê de kirkiragê tîroîdê, yê herî gewre ye, pêşî û kêlekên qirrikê bi vî kirkiragê dagirtî ye. Niçikek ji beşa pêşî ya kirkiraga tîroîdê dirêj dibe. Ev niçik wekî sêva Adem tê bi navkirin. Sêva Adem ê qirrika zilaman ji ya jinan gewretir e. Li ser devê qirrikê, bi kirkiragê tîroîde ve girêdayî, kirkiragek heye bi şeweya kevçî, navê wî zimanê kirkiragî ye. Zimanê kirkiragî, ji xeynî dema daqurtîna xwarin û vewxarinê, ji serê qirrikê dûr e. Ango di navbera devê qirrikê û zimanê kirkiragî de valahî heye, hewa ji gewrî bi hesanî derbasî qirrik û borrîhewayê dibe.
Çalakiya zimanê kirkiragî.
Qirrik bi masûlkeyên ziman ve girêdayî ye. Gava mirov xurek dadiqurtîne, zimanê mirov ber bi esmanê dev bilind dibe û xurekê ber bi gewrî pal dide. Di heman demê de qirrik jî bi ziman ve ber bi zimanê kirkiragî hildikişe, valahî di navbera devê qirrikê û zimanê kirkiragî de namîne, bi vî awayê zimanê kirkiragî li ser devê qirrikê rûdinê, devê qirrikê digire û nahêle xwarin biçe nav borrîhewayê. Piştê daqurtîna xurekê, qirrik û borrîhewa ber bi jêr ve dadikêşên bi vî awayê zimanê kirkiragî ji serê qirrikê dûr dikeve. Ango coga henaseyê ji bilî dema daqurtina xurekan, hertim vekiriye. Zimanê kirkiragî ji xeynî hewayê, rê li ber her tişan digire û nahêle bikevên nav borrîhewa û pişikan. Hin caran dibe ku piçek xurek an jî hinek vexwarin ji berbesta(barîkad) zimanê kirkiragî bifilite û bikeve nav qirrik û borrîhewayê. Di rewşek wisa de mirov bê hemdê xwe dikuxe û ew madeyên biyanî bi zora pestoya hewayê ji borîhewayê tê avêtin. Rûyê navî yê qirrikê bi rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet dapoşî ye.
Deng peydakirin.
Dengê mirov di qirrikê de peyda dibe, loma navê qirrikê wekî sindoqa dengê (voice box) jî tê zanîn. Beşa qirrikê ya deng peyda dike wekî zengîlok(bi îngilîzî:glottis) bi nav dibe. Zengîlok ji cotek dengejê, qata vestîbulî (bi îngilîzî: vestibular fold) û qelîştoka navbera dengejêyan pêk tê. Dema henasedanê herdu dengejê ji hev dûr in, hewa di nav qelîştoka dengejêyan de bi hesanî derbas dibe. Lê dema deng derxistinê, cota dengejê nêzikê hev dibin rê li ber herrika hewayê digirin. Hewa bi zorê ji pişikan ber bi derve diherrike. Pestoya hewaya pişikê dengejêyan dilerizîne, bi vî awayê deng peyda dibe. Dengejê, gava ji pişikan henasê te dayîn, deng dirust dike, ango dema henasegirtinê deng peyda nabe. Dengê di qirrikê de peyda dibe bi alîkariya ziman, diran, esmanê dev û levan diguhere û dibe pît an jî peyv. Dengê her mirovek ji yê dinan cuda ye. Dirêjî û şidaniya dengêjeyan, cureya deng diyar dike. Hormona testosteronê bandor li ser gewrebûna kirkiragên qirrikê dike. Bi gelemperî qirrika zilaman ji ya jinan gewretir e. Herwiha dengê zilaman jî yê jinan berztir e.
a>, di 22'ê gulana 2011'an de çêbû.
Dîmenek ji 3'emîn Pêşangeha Pirtûkan (2012).
Pêşangeha Pirtûkan a Amedê wekî "Fuara Pirtûkan" jî tê naskirin, pêşangeha pirtûkan a ku ji sala 2010'an û vir de bi awayekî salane li Amedê ji aliyê TUYAP (Tüm Fuarcilik Yapim, AŞ) û Yekîtiya Weşankarên Tirkiyeyê ve tê sazkirin. Di Navenda Pêşangeh û Kongreyan a Amedê de tê pêkanîn.
Pêşangeha Pirtûkan a Amadê 2010-2013.
Pêşangeha Pirtûkan a Amadê ya pêşîn di navbera 18-23'ê gulana 2010'an de çêbûye. Dû re pêşangeha duyem di navbera 17-22'ê gulana 2011'an de û ya sêyem jî di navbera 22-27'ê gulana 2012'an de li dar xistine. Çarem Pêşangeha Pirtûkan a Amadê di 14-19'ê gulanê hat pêkanîn.
Weşanên wekî Aram, Avesta, Înstîtuta Kurdî ya Amedê, Lîs, Nûbihar, Ronahî, Tîroj, Vate û her wekî din tê de beşdar in. Ji xeynî pêşkêşkirina pirtûkên nûderketî, rêkxerên fuarê bernameyeke tije îmzekirina pirtûkan, panel, helbestxwendin û gotûbêjan jî pêk tînin.
Gewrî, gerû (bi îngilîzî: "pharynx").
Gewriya mirov ji sê beşan pêk tê
Gewrî endamek hevbeş e ji bo heris û henaseyê.Têkiliya gewrî(gerû) bi valahiya poz (lûtekelên), valahiya dev, sorsorik(soriçk) û qirikê heye. Mirov ji poz û dev henase werdigre, hewa bi navbeynkariya gewriyê derbasê qirrikê dibe û bi navbeynkariya borrîhewa (trake) diçe pişikan. Herwiha xurek jî ji dev bi navbeynkariya gewrî derbasê sorsorikê dibe û diçe gedeyê. Xurek di devê mirov de bi cûtinê şil dibe, bi alîkariya diranan pêrçe dibe û tê hêrandin. Xurekê hêrandî wekî loq bi nav dibe. Ziman loqê arasteyê gewrî dike. Ango divê xurek ji gewriyê raste rast derbasî sorsorikê bibe û nekeve valahiya poz an jî qirikê. Gava mirov xurek dadiqurtîne, valahiya poz ji aliyê nermika azmanê dev û zimanok ve tê girtin bi vî awayê xwarin û vexwarin nakeve nav valahiya poz. Di qirrika mirov de Li ser devê borrîhewayê de pêkhateyek kirkirakî heye. Ev pêkhate wekî zimanê kirkirokê(epîglotîs) bi nav dibe.Bi daqurtîna loqê, borrîhewa ber bi jor bilind dibe, zimanê kirkirokê jî ber bi jêr dilive bi vî awayê devê borrîhewayê ji aliyê zimanê kirkirokê ve tê girtin. Bi girtina devê valahiya poz û devê borrîhewayê, tenê yek rê ji bo loqê dimîne,ew jî sorsorik e. Bi paldana ziman, loqê xurek ji dev derbasî gewrî dibe, ji gewrî jî derbasî sorsorikê dibe.
Cirdon, cird an cardin ("Rattus"), cinsekî guhandarên mezin ji famîleya anku malbata mişkan an "Muridae". Ew canewerê kojer û palaxî ku gelek cureyên nexweşîyan dighîne mirovan,tevî ku her tiştî dixwe. Cirdon bi piranî di nav girêj, gemar û sergoyan de dijîn. Cirdonek dikare di salekê de 100 çêlikan bîne.
Ji cirdên navdar:Cirdê reş ("Rattus rattus") û cirdê xemrî ("Rattus norvegicus"), ku ji Asyayê li hemû devarên cîhanê belavbûn.
Mirin, weke ku jidiya zîndî ku dawî li jiyane wê were tê salixkirin. Mirin, di organîzmayê de, di beşekê de û an jî hemûyî de pêk tê. Mirin, bi mirin Şanê re dibê. Şanê, di laş de, hertim û dayimî di mirin û diafir in. di hanîna mirinê ya li ser ziman, tê gotin ku di dema ku mejî, aktîvîteya wê dawî lê hat û gerîna di mejî de gerîna wê dawî lê hat Mirin, mirin hingî lê dibê. Çûn û hatina dimejî de, tevgera "xwûdan mejî ya Sipî û xwûdan sor, bêtevgeriya wê têde weke nîşanaka mirinê tê dîtin. Lê tevî ku mirin bû, di mejî de, wê şanê û hin tevgerên ku hebin wû bin. Ji aliyê bîolojîkî ve pîrbûn û piştre dawî lê hatin a. Mirin, di çerçova peresendina (evolusjon) de, weke pêvajoyaka wê tê ziman. Mirin, di çerçova têgihiştina peresendinê de, weke form guharandina heyînî ya.
Nîqaşên ser mirinê di felsefê de.
Mirin, hertimî, di nav nîqaşên felsefîk de, weke mijaraka ku hertimî li ser hatîya nîqaş kirin. Mirin çawa dibê? Mirov, karê mirinandinê bide sekinandin? Çend ji wan pirsên ku hatina pirsîn in. Salixkirina mirinê, hertimî, hizrên cuda hanîn a.
Mirin di olan de.
Mirin, weke dawî li jiyan li dunyeyekê û çûna dunyeka din ya ku jê re "ezîret" jî tê gotin tê salixkirin di olan de. Bi bawerîya ku piştî mirinê jiyane din destpê dikê, di olê de jîyandin û hizirandin tê kirin.
Salixkirinên jiyanê ên cûra.
Di felsefê de di nava feylefosan de jî, salixkirinên cûra hatina kirin a.
Di olan de jî, bi têgihiştinên ku di piştî mirinê de jîyan heya, û jiyanak ji nû dest pê dike, pirr hizrên cûra hatina ser ziman. Lê di olan de, hizir, di naqabîna mirin û dunya ku lê jîyan heya ya piştî mirinê re ku mirov goşî wê dike re diçê û tê.
Ga, di kurdî de bi navê conega jî tê ser ziman. Dewara nêr e. Dewara wê ya weke hevser, ango ya mê çêlek e.
Ga, di mêjûya ber Dîcleyê de ya di demên berê de, weke sembola hêz û qûwetê hatiye dîtin.
Logoya Ciwanên Çepgir ên Solîd
Ciwanên çepgir ên Solîd (bi almanî: "Linksjugend ['solid]"; 'solid kurtnivîsa "sozialistisch" (sosyalist), "links" (çepgir) û "demokratisch" (demokratîk) rêxistina cîwanan a Partiya Çepgir a alman e. Xwenasiya (xwefêmkirina) rêxistinê sosyalîst, antîfaşîst, femînîst û demokrasiya binyadî ye.
Qirtik an kirtik (bi înglîzî: "Cartilage") cureyekî ji tevinekê girêdanê ya ku li gelek beşan di laşî mirov de hene wek guh, poz, navbara movikan, qilqancik û bronşan. Ew req e lê ne wek hestî û elastîk e.
Tevinekê qirtikê ji şaneyên qirtikê pêk tê, yên ku di miqdarekî mezin ji matrîksa ekstrasellular ("Extracellular matrix") de ne. Di matrîksê de davên kollagen pirranî cor 2 ("collagen Type II") û proteoglîkan û hiyalîn ("Hyaline").
Sê cor ji tevinekê qirtikê hene, qirtika hiyalîn ("hyaline cartilage"), qirtika elastîk ("Elastic cartilage") û qirtika davê ("fibrocartilage").
== Serdema Subaro, Hûrî û Mîtaniyan ==
Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin. 6.000 sal berî niha yanî 3.000 sal bz cara pêşî Subaro li herêma Amede jîyane û hukim kirine. Sumer û Akadan bi wateya xelkê navbera herdu çeman, ku paşê Grekiyan ji vê herêmê re bi zimanê xwe gotine Mezopotamya. Piştre navê Subaro bûye Hûrî. Yanî Subaro û Hûrî heman gel in. Dibe ku li gor eşîran navê wan were guhertin. Di wê demê de kijan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknas dibêjin ku Subaro û Hûrî heman xelk in û zimanê wan hînd-ewropî bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hukim kirine. Demeke ji Zagrosan, heta Amed, Riha, Mêrdîn, Kerkûk, û beşek ji Suriyeya îron û heta derya Spî jî ketine bin destê Hûriyan. Li van herêman kevneşopên Hûriyan îro jî gelek in. Bz di navbera salên 1800-1500an de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Bz piştî 1500î mirov êdî li herêmê ji derî Hûriyan Mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî heman xelk bûne, yek eşîrek bûye. Piştre Mîtanî desthilatdariyê digrin destê xwe. Mîtanî bêtir li herêmên Mêrdîn, Haran, Riha, Heleb, Antakyayê hukim kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojava girtine bin kontrola xwe. Weha xuyaye ku herêmên bakur û rojhilatê Amedê di destê Mîtaniyan de maye.
Bedena bajarê Amedê cara pêşî ji aliyê Hûriyan ve hatiye çêkirin. Li derê çiyê li qata herî binî bi nivîsên bizmarî û bi zimanê hûrî hatiye nivîsîn. Amed an jî Amîda bi hûri ye.
Ev ax û ava Mezopotamyayê ya bi xêr û bereket li serê kurdan felaket li pey felaketê aniye. Bi hezar salan bz bajar û herêm ji aliyê xelkê din ve hatiye dagîr kirin. Bêhejmar împarator û serleşker çav berdane Amed û herêma Amedê. Yên xurt hatine û dagîr kirine û ji wan xurtir hatine wan ji navê rakirine û karîna xwe damezrandine. Şaristaniyên berî xwe wêran kirine, bi dagîrkerî û zordestî û baweriyên xwe re zanîn û şaristaniyên xwe jî anîne. Ka em binerên kijan împarator û artêşên dewletan Amedê bi dest xistine, dagîr kirine. Belê, ew hatine dagîr kirinê, kustinê, kolekirinê lê demeke paşê mecbûr mane bi şûn ve kişiyane û çûne, lê yên mayî Amedî ne û heta îro mane. Dê bimînin, ji ber ku xwedî ew in!
Serdema Asûriyan.
Di dema mîtaniyan de êdî Asurî ji jêr ve êrîsî mîtaniyan dikin. Hêdî hêdî Asûrî li herêmê xurt dibin û dixwazin bibin hakimê herêmê. Bz zayînî di salên 1300an de asûr herêma Amedê dagîr dikin û bajar dikeve bin destê wan. Herweha di gelek dem salaên ciyê ciyê de Asûrî herêmê dagîr dikin.
Serdema Urartuyan.
Ji dema Asûriyan ve li herêma Wanê bi navê Urartu xelkek hukim dikir. Ji roja ku Asûrî hatibûne herêmê her êrîşî Urartuyan dikirin. Berî zayînê di sala 781 an de Asûr êrîş bir ser artêşa Urartuyan. Urartuyan bi Mîtan û Nêrbiyên ku di nav artêşa Asûriyan de bûn bi dizî bi wan re li hev kiribûn. Di dema şer de Mîtan, Nêrbî û Urartû bi hev re li Asûriyan dan û artêşa Asûr şikiya. Û herêm ket destê Urartuyan. Di sala 743an de artêşa Asûr di bin serokatiya keyê nû Tîglatpileser-III an de zora Urartuyan bir û Amedê bi paş ve girt.
Serdema Îskîtiyan.
Îskîtî ji Qafqasan ve hatin û zora Ûrartuyan birin û berî zayînê di sala 635an de herêma Amedê jî girtin bin kontrola xwe û bi qasi 28 salan li herêmê hukimdarî kirin.
Serdema Medan.
Wek tê zanên Medan bz di sala 612an de zora Asûriyan biribû. Di sala 625an de herêma Amedê ket bin destê Medan û heta 550an di destê wan de ma.
Serdema Persan.
Di sala 550an de Şahê fars Kûruşê Mezin zora şahê Medan bir û Amed ket bin destê Farsan. Heta sala bz 331 Amed û herêma wê di bin bandora Farisan da ma.
Serdema Îskenderê Mezin.
Keyê Mekdonyayê Îskender bz di sala 331ê de bi artêşeke mezin berê xwe ber bi rojhilat ve kir û Amedê girt û ber bi Îranê ve çû. Heta sala 323 herêm di bin destê Îskenderê Mezin de ma. Piştî mirina Îskender herêm ket destê Seleukiyan. Heta sala 140î di destê wî de ma.
Serdema Partan.
Partan xwe xwedî mîratê farisan didît û îktîdarê girtin destê xwe û herweha herêma Amedê jî heta sala 85an di bin bandora wan de ma.
Serdema Tîgranê Mezin.
Tîgran sistiya Partan dît û êrîş bir ser wan û herêmê girt bin destê xwe. Herweha Amed jî di navbera salên bz 85-69an ket bin destê Tîgran. Tîgran xwe warisê Urartuyan didît.
Serdema Rom û Bizansê.
Bz ji sala 69an heta pz sala 639an herêma Amede ket bin desthilatdariya Romiyan. Pêşî Rom û piştre jî Roma bû du perçe ve care Bizansî li wir man. Îro jî mirov him li ser kevirên bedena Amedê him jî li gelek ciyan rastî şopên nivisarên û xerabeyên Romiyan tê. Ev dema xirîstiyaniyê ye. Di serdema Romiyan, sala 149an de, beden ji aliyê Împerator Constantius II ve him hatiye tamîrkirin û him hinek ciyên nû jî lê hatine zêde kirin. Navbera Derê Çiyê û Rihayê hatiye xerab kirin, ji çaran yekê bajêr hatiye fireh kirin û ji nû ve beden hatiye çêkirin. Di sala 359an de nifûsa bajêr 20.000 bûye.
Serdema Îslamê.
Di dema derketine Îslamê de Amed di bin destê Bizansan de bû. Di serdema Xelîfe Omer de, di sala 639an de eskerên artêşa îslamê bi şerekî dijwar Amedê digirin. Heta sala 661 an Amed di destê Ereban de dimîne. Ji sala 661 heta 750 yan vê care di destê Emeviyan de dimîne. Ji sala 750 heta 869an dikeve bin destê Abbasiyan. Ji sala 869 heta 899an di destê Kurê Şêxan de dimîne. Ji sala 930 heta 980î di bin destê Hamdaniyan de dimîne. Ji sala 980 heta 984 di destê Kurê Buveynan de dimîne.
Serdema Merwaniyan.
Belê, wek me di serî de jî destnîşan kiribû bav û kalên kurdan Subarto û Hûrî, 3.000 sal bz Amedê ava kiribûn an jî dîwarên bajêr cara yekem ji aliyê wan ve hatibû lêkirin. Ji wê rojê şûn ve heta dema Merwaniyan nêzîkî 3.500 salan bajarên kurdan ketibû bin destê dijminê renge reng, curbe cur û care duyem bû ku carek din diket destê kurdan. Merwanî ji sala 984 heta 1085an, tam 101 sal Amed û herêma Amedê birêve dibin. Di dîroka Amedê de demeke zêrîn dest pê dike. Êdî artêşên dagîrker li vir tunebûn. Merwanî ne ji bo talan û wêrankirinê hatibûn, lewre ew xwediyên malê bûn û mala xwe yanî bajarê xwe ji her alî ve ava dikirin û diafirandin. Av û avadaniyê dikirin. Pire, hemam û seraya çêdikirin. Pira Amedê ya Dehderî û Pira Mala Badê di vê demê de hatine çêkirin. Ziman û edebiyata kurdî li Amed û Farqînê gelek bi peş dikeve. Amed û Farqîn dibin buhişta derewîn.
Serdema Eyûbiyan.
Di navbera salên 1232-1401ê de Amed dikeve bin destê Eyûbiyan. Ku serokê dewleta Eyûbi Selahedînê Eyûbî bi xwe kurd bû lê li gor bîr baweriyên wê demê, dîn bêtir li pêş bû netewe hewqas ne girîng bû. Di wê demê de dijberiyên misilman û xiristiyanan hebûn. Selehedînê Eyûbî û serleşker û piştre jî padîşahekî îslamê bû.
Selçûqî, Osmanî û Komara Tirkiyê.
Her çiqas dem dem Amed ketibe bin destê tirkên Selçûqî û Qerekoyunî jî bi rastî piştî şerê Çaldiranê di sala 1515an de artêşa Osmanî der û dor li Amedê digirin û xelkê bajêr jî êdî ji birêvebiriya Şahê Îranê gelek eciz dibin û alîkariya Osmaniyan dikin. Ji wê roja reş şûn ve Amed wek birêvebirî bi Osmaniyan ve tê girêdan. Heta salên dawiya Osmaniyan jî, bi tenê bac didin Osmaniyan. Wek hemû bajar û herêmên Kurdistanê, Amed jî nîv otonom bû.
Abgal, mavê kalekî ku di dema Sûmerîyan de jîya ya. Di dema Sumerîyan de jê re "abgal" tê gotin. Di dema Akadîyan de jî tê gotin ku jê re "Apkallu". Abgal, bi tememî weke xwûdayekî nayê nîşandî. Weke mirovekî ku nîvxwûda tê nîşandin. Tê gotin ku ew ne xwûdayaka. Lê ji aliyekî Xwûda Enkî ve hatîya afirandin li dunyê ji Dîlmun ê. Şandina wî jî, sedeme wê, ew tê nîşandin ku enkî ew şandîya ku ew şarîştaniyê di nava mirovan de pêş bixe.
Koka gotina Abgal.
Di kurdî de Abgal, taqabûlî gotina "kal" dibê. Weke ku tê zanîn jî, heta roja me, gotina kal, wateya xwe parastîya û di wate "mirovên pîr" de ya. Mirovên pîr, weke mirovna ku ew dayimî bi zane na têna ziman. Ev têgotin, heta roja me jî, di nava kurdan de bi kevneşopî hebûna xwe parastîya û maya. Abgal, Enkî, Şandîya. Lê weke bawermendekî jî tê nîşandin. Ji keyan re û ji yên serdest re, bi aqil, abgal, ji aliyê Enkî ve hatîya şandin ku şarîştaniyê bi wan pêş bixe. Tefsîrkirina wî, di şeklê masî de tê nîşandin. Kar û barê wî û berpirsîyarî wî ew a ku ew a kevneşopî, çand û şarîştanîyê bide mirovan. Bi vê yekê, weke zaneyekî tê tefsîrkirin. Abgal, aqilmendê û şêwirmendê keyan û yê ku rêya şarîştanîyê di nava mirovan de bide nîşandin a.
Enkî, aqil, weke dîyarîyekê daya wî û ew jî, wê bide mirovan. Tê gotin ku wî, di nava mirovan de, têgihiştin û zanîna zawacê pêşxistîya.
Kummannî (Kumaha, Kummuh, veya Qumaha, Qumenu), Navê Cizîra bota yê di dema Hûriyan de ya. Kummannî, di wergerîya wê ya di kurdîya me ya î ro de, dibe "parastgeh". Teşop, xwûdeyekî dema Hûrîyan bû. Li wir, ew çanda wê mazin bicih dibê. Piştî ku dema Asûr û Ûrartûyan tê, ew jî, hem bawerîya xwe bi wî xwûdayê teşop tênin û hem çanda wê ji hûriyan digirin û di nava xwe de jî bicih dikin.
Navê Kumma, ji bo Cizîre bota, ew jî bikar tênin. xwûdayê ku navê wî Ardînî ya û di nava Ûrartûyan jî bicih dibê, di temenê wê hevnasînê de di buhurê nava wan û di nava wan de bicih dibe. Navê kummannî, ji keyaniya kurd ya ku navende wê cizîra bota û ev nav lê bû, ji wê tê.
Gotina "kurmancî" jî ji wê dema wan maya. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku gotina Kurmancî ji dema Hûrî û mîtaniyan maya. Kummannîyan, bi sadsalan bi welatî li welatê xwe man. Navende wan jî cizîra bota bû. Di dema Gûtiyan de jî Cizîra bota, bi nave xwe yê "Garzû-baqarta" paytext bû ji wan re.
Delfîn, fînmasî an yûnis ("Delphinidae"), famîleyeke avilkeyan ku di deryayê de dijî û zayok e, ango dizê û guhandar e. Tu di wêne de pêvajoya zayîna wê dibînî. Fînmasî pir şareza ne. Bi fîkandinê dikarin bi hev re ”bipeyivin” û alîkariya hev bikin; her wiha pir ji lîstikê hez dikin û bi hêsanî kedî dibin.
Dirêjiya wan 1,5-4 m ye bu qasî 45 km/h hêza wan heye. Heya 15 dq dikarin bêrawestandin din bin avê de bimînin.
Bêhtirî 250 m noqî bin avê dibin. Di zayînê de tenê yek çêlikek tînin. Di nav komekê de dijîn. Fînmasî guhandarekî zîrek û xwedî hişar e. Dema radikeve, hin fonksiyonên mejiyê wan hişyar dimîne. Di nava koma fînmasiyan de hevgirtineke xurt heye. Masiyên piçûk û nexweş diparêzin. Di zayînê de berê boça wan tê daku di xezna diya xwe de nefetisin. Piştî zayînê bi alîkariya fînmasiyên mê yên din çêlik ji bo bêhnvedana yekemîn dertînin rûyê avê. Çêlikmasî şîrê diya xwe dimije kû ev şîr di aliyê rûn de pirr dewlemend e (%50). Fînmasî ji hin aliyan ve gelek dişibe mirovan.
aliya paşî ya kakûtê qirrikê
Zimanê kirkirokê (bi inglîzî: "epiglottis") beşek ji kakûtî qirrikê ye. Gava mirov xwarin dadiqurtin, ew ser derî qirrikê dadigire ku ku xwarin nekeve têde. Ew ji qirtik û bi ser de çermikek tenik. Qirtika zimanê kirkirokê ("Cartilago epiglottica") ji tevineka qirtika elastîk pêk tê.
Mihemedê Eliyê Unis (), wekî gelek pêşîvanê kurd, mêrxasekî di dîroka nivîsandî de, bi layiqî ne qeyd kiriye. Destana ku di şerrê çîyayê Sasun da afirandiye nehatiye nivîsandin. Jenosîd û dijwariyên bi serê wan de hatine di qeydên dewletê yê eşkere de derbas nabin. Bi kurtayî dewlet navê wê qirkirinê danîye “hereketa tedîp, tenkîl û pakişkirinê.” Lê belê serpêhatiyên wan wekî piringekî agir tim li ser dil û cigerê malbata wî pê dikeve.
Mihemed Axa di sala 1863 de li herêma Xerza li gundê Mêrgan ku bi Hezoyê (Kozluk) ve girêdayî ye hatiye dinê. Mihemed Axa di nav zaruwê Elî de yê herî mezin bû û serekeşîr jî ew bû. Eliyê Unis, ji Mala Şeref e. Mala Şeref, milek ji milê eşîra Kîka(Kîkî) ye.
Mihemed Axa mirovekî bîrewer û di çanda eşîrî de mêrxasekî di ser xwe de bû. Ji xelqê xwe re gelek dilovan bû. Bi doza welatê xwe ve girêdayî bû û li himber kolonyalîstên ku çav berdabûn welatê wî tekoşerekî bê hempa bû. Bi tu awayî tawîz neda dijminan û şerekî bi mêrxasî da. Kesê biketa tengavîyekî, xwe dispart Mihemedê Elî. Ew jî alîkariya ku ji destê wî bihata dikir. Dîndarekî mutewazî bû û tim jî ji zordara re şûrê wî kişandî bû.
Mihemed Axa kiryarên Osmaniya û bi taybetî jî sîyaseta wan a li ser Kurdistanê baş nîrxandibû. Zanibû ev pêvajo weha dom nake û wê erdê wan ji destê wan bêne girtin û mafê kurdan bêne perçikandin. Pêdiviya welat bihata parastin, lê belê bi çi awayî? Ji bo vî çareserî diviya. Mihemed Axa xema vî tiştî dixwar. Her weha pêwendiyên eşîra xwe bi eşîrên der û dorê xwe re zêde dikir. Dostanî û mirovatiya xwe xwirttir dikir. Hay û gumana xwe ji şêx û alim û ronakbîr û rêxistinên kurd re nedibirrî.
Dewleta Tirk jî vala nedisekînî û dixwest her bi çi awayî be Mihemed bi hinek tiştan tema bike û bêxe bin bandora xwe. Rojekî midurê tapuwê yê Zoqê tê gundê Girêewês ba Mihemed Axa. Midur dibêje: ” Mihemed Axa, tu çima erdê xwe tapu nakî?” Mihemedê Elî: “Ji min re tapu ne lazime.” Midurê Tapuwê: “Axa, eger tu bixwazî heta ciyê ku tu destê xwe pêve dirêj bikî ezê li ser te tapu bikim.” Mihemed: “Ne xêr ezbenî, ez tapu jî nakim û bac jî nadim dewleta Tirk.” Mihemed Axa doza welatekî dikir, ne ew kes bû ku bi van bertîl û fen û fûtan bixapiya. Di jîyana xwe de di bin tu şertî de prîm bi leşker û birokrasiya dewletê neda. Wekî çîyayê Sasun serbilind, bi sebir û qayim bû.
Beriya serhildana Şêx Seîd, wekî tê zanîn pêşîvanê rêxistina Serxwebûna Kurdistanê, Xalid Begê Cibrî û Yusuf Ziya bi gelek zor û zehmetiya xebatekî li dar xistibûn. Di heman demê de her ronakbîr û dozkarê kurd bi awayekî li çareserîyek digeriya. Di vî warî de, xebatên dîplomatîk û leşkerî xwedî ci- yeke girîng bûn. Ji bo vî yekê Abdulrezaq Bedîrxan jî çûbû Rusya û hinek hevdîtinên wî bi Rusya re çe bûbû.
Rojekî nameyek digîje destê Mihemedê Elî. Mihemed vê nameyê dixwîne û gazî birayê xwe Evdirhman û Derwêş dike. Name dide wan û wan rê dike ba Cemîlê Çeto. Evdirhman û Derwêş diçin ba Cemîlê Çeto wê nameyê didinê. Di nameyê de weha dinivîse: “Ez Evdilrezaq Bedirxan im. Ez niha li Gokmeydana Bilîsê li ber gora Şehîdên me Seyîd Elî, Şêx Şabedîn û Mele Selîm rûniştîme û vê nameyê ji we re dinivîsim. Gelî Şêx û Axayên Kurdistanê; vêga tirk ser tenişt ketine, eger me dahfekî li wan da û me wan da erdê, ji xwe em gîhiştin meqseda xwe û emê serfiraz bibin. Yan nexwe ku tirk fersend dîtin û ketin ser lepê xwe, wê zikê jinê kurda yê bi zaru (hemle) bi singoyê tifingê xwe biqe- lêşin û zarukên di zikê dayika xwe de bikujin. Min bi Rusya re peymanek çêkirîye. Bi gorî vî peymanê wê Rusya bi leşkerê xwe alîkariya me bike. Herkes bila qertê xwe bistîne û wextê Rus hatin bila nîşanê wan bidin û wextê serhildanê her eşîr bajarê xwe bigrin.” Cemîlê Çeto ev name dixwîne û wiha bersiva Evdirhmanê Elî dide: ” Wun bi vî nameyê ve ser seran û ser çavan hatin, lê mixabin ez niha ji we re nikarim bêjim erê yan jî na. Eşîra min (Pencenarî) mirîdê Şêx Mahmud in. Ezê ji Şêx Mahmud re bibêjim eger Şêx go erê, ez bavê Feremez im, Zoqê û Sêrtê jî têra min nake. Eger Şêx go na, wellehî wê Gêncoyê Çeto ku birayê min e, wê devê tifingê bêxe tenişta min û tilî bikişîne, wê bêje min destê xwe bi kesk kir, min kafirekî hevalê Urus(Rus) kuşt.” Li ser vî bûyerî, Cemîlê Çeto diçe ba Şêx Mahmud û vê meselê jê re dibêje. Şêx Mahmud, li civatê ji mirîdê xwe re dibêje: “Wun dizanin Cemîl ji bo çi hatiye? Nameya Evdilrezaq Bedirxan anîye, di nameyê de dibêje wê Urus were nav me, emê tirka ji nav xwe derxin.” Mirîdê Şêx Mahmud jî: “Baş e Qurban, Seyda (Şêx Mahmud) çi dibêje ji vî îşî re?” Şêx dibêje: “Ewê ku seatek li hidudê Urus nobet bigre, wekî 70 hezar sal îbadet bike hewqas xêra wî zahf e.” Cemîlê Çeto destvala vedigere û di ciyê xwe de rûdinê. Lê belê ev helwesta wî têr nake ku ji îdamê xelas bibe.
Mihemedê Elî ji bo serhildanê haziriya xwe dikir, welew bi serê xwe jî bimîne (mixabin di dawî de jî wisa bû) sond xwaribû ku bandora tirka li welatê xwe qebûl nedikir û weku sembol şewqeya Kemal danetanî. Mineta wî zêdeyî Xwedê ji tu kesî re tinebû.
Wextê serhildana Şêx Seîd dest pê dike, Mihemedê Elî bi bira û eşîra xwe ve digrin ser Hezo û dixwazin ku erkana dewletê teslîm bistînin, belê dixwaze bê xwîn rijandinê vî îşî safî bike. Li ser vê bûyerê, Midurê nehya Milefan (Milefan gundekî li rojhilatê Hezo dimîne) Cemîl Efendî telgiraf dide Dîyarbekirê. Di têlgirafê de dibêje: “Li Hezo xwîn leşan dibe, acele îmdat.” Qolordiya Dîyarbekirê dikeve rê û bi ecele, bi lingan bi rêde tên. Wextê digîjin Hezo Kumandanê tirk lê dinihêre agahiya Cemîl Efendî ne di cî de ye û facîayekî mezin tineye. Kumandan dibêje: “Li ser agahiya te min wisa li leşkerê xwe ecele kiriyê ku heta em gihîştine Hezo, 13 leşkêrê ku nikaribûn bi rê de bihatana û westi- yabûn bi potîna xwe min serê wan perçiqandîye.” Leşkerekî giran bi ser zaruwê Eliyê Unis, Qewmê Çiyê ve digre. Lêbelê bi serekatiya Mihemedê Elî, zaîyatên mezin didin leşkerê tirk. Leşker ciyê ku pêve diçe xelkê bê çek, bi hovîtîyekî bêemsal re rûbirû dihêlin. Leşker têk diçe û şikestê dixwe li himber çekdarên Mihemedê Elî. Ji bo heyfa xwe hilînin, gundan dişewitînin û xelkê bêçek gullebaran dikin, wan davêjin ava kelîyayî û çiqas hovîtîyek di dilê wan de heye bi cih tînin. Serhildana Şêx Seîd têk diçe, lêbelê berxwedana Mihemedê Elî bi hemû heybeta xwe ve didome. Artêşa tirk bi hewqas hêzekî mezin û xwirt, bi hewqas leşker, çekên giran, şewat û hovîtiyê şikestên dijwar dixwe li himber Mihemedê Elî. Waliyê Sêrtê Îbrahîm Ethem tê Milefan û 2 kesê navbeyncî rê dike ba Mihemedê Elî, dixwaze wî bi dest bixe. Ji ber bêbextî ya tirkan, Mihemedê Elî bi xwe naçe, lêbelê Evdirhmanê birayê xwe yê biçûk rê dike ba Walî. Walî dixwaze ku Mihemedê Elî hemû çekan teslîmê dewletê bike. Mihemedê Elî dibêje: “Bi şertê ku leşker xwe paşve bikşîne, emê çekên xwe teslîm bikin.” Walî ji Evdirhman re dibêje: “Sucê we li ba dewletê gelek mezin e. Wun him hevalbendên Şêx Seîd in û him jî me sah kirîye Nuh Begî(ji eşîra Xwêytî) ji we re 50î hezar zêrên îngîlîz anîne. Ji bo wun tifinga bistînin û bidin eşîrên der û dora xwe û li himber dewletê rakin. Eger wun tifingê xwe nedin, tê wî maneyî ku ev tişt rast in. Ji ber vî jî wê dewlet leşker bişeyîne ser we.” Evdirehman wekî ku Mihemed jê re gotibû, teslîmkirina çekan qebûl nekir û walî dest vala vedigere Sêrtê. Piştî vî bûyerê leşkerekî giran tê Hezo û hildikişe çiyê. Mihemedê Elî, eşîrên der û dor dicivîne û tev bi hev re sond dixwin ku heta dawî ji tirka re serî daneynin. Mihemedê Elî bi eşîra xwe ve xwe didin çîyayê Arzîv, Karmelêh û Şelaş. Ev çîyayên han, çîyayên Sasunê yên herî asê ne. Qumandanê leşkerî bi kîn û xezeb tijî bû, çiqas leşker bihata kuştin hewqas xelkên bêçek û belengaz dida kuştin. Li himber vî hovîtî, Mihemedê Elî emrekî qetîî dabû tekoşeran ku heta ji wan were bila leşkerê bê ritbe nekuje. Îmanca yekemîn tim li ser qumandana be. Mihemed digot, leşker di bin emir de ye. Serleşkerên tirk li gelek cîyan însanan di xanî û çala de saxe sax dişewitandin. Di serhildana Sasun de serleşkerê artêşa tirk Cemal Madanoðlu jî di pirtûka xwe ya Serpêhatî(Anilar) de wê wahşetê teyît dike, ku tekoşerên kurd ji bo leşkerên bêritbe ne kujin îhtîmamekî zêde nîşan didana.
Cemîlê Çeto û Şêxê çiyê Emînê Seyîd têne girtin. Dewlet ji devê wan ji Mihemedê Elî re name dinivîse. Di nameyê de weha dibêje: “Me hemiya rastiya Hikumeta Tirka dît û me xwe siparte dewletê. Ji bo te jî tiştek tine, were tu jî teslîm bibe. Eger tu bawer nakî û tu bi xwe nayî jî, bira û pismamên xwe bişeyne, guneh in, bila li serê çiyê perîşan nebin, wextê ji te re bawerî çêbû tu jî were.” Mihemedê Elî jî weha bersiv dide vî nameyê: “Bila Hikumet Emînê Seyîd û Cemîlê Çeto berde û bila werin ba min, emê hev bibînin, eger hikumet bext bide me, welew ez neyim jî, ezê bira û pismamê xwe bişeynim.” Mihemedê Elî, dixwest Cemîlê Çeto û Emînê Seyîd ji destê dewletê xelas bike. Tirk jî dixwestin Mihemedê Elî bigrin û aqubeta Şêx Seîd bi serê wî ve bînin. Mihemedê Elî, tirka baş nas dikir û li himber fet û dahfikên wan, der û dorê xwe jî şîyar dikir.
Serma û zeber, temînkirina xwarinê, parastina zar û zêçan, îxaneta hin eşîrên der û dor… her yekî bi serê xwe enîyekî şer û serhildanê bû. Di ser vî de, li welat yek pelekê darê nemabû ku li himber dewletê bilebite. Serhildana di bin serokatiya Şêx Seîd de şikestibû û hemî serekeşîr û pêşîvanê kurd, yan hatibûn darvekirin yan jî hatibûn nefî kirin. Mihemedê Elî bi 7 birayê xwe (Mistê, Xelîl, Evdirehman, Derwêş, Unis, Şêxo û Nuredîn) û pismamên xwe ve 63 tifing bûn. Yê ku bi çekdarî tevlî serhildanê bûbûn bi tevayî 300 tifing bûn. Ew çîyayê asê yên Sasunê ku zivistana lawir têda îdare nedikir, Mihemedê Elî xwe lê girtibû: Karmelêh, Arzîv û Şelaş. Mihemedê Elî li himber dagirkeriyê bi dewletekî 700 salî re şer dikir. Artêşa vî dewletê bi hemû îmkan û çekên xwe yê giran bi ser Sasun û Hezoyê ve girtibû. Ev leşker axlebê wan ji Dîyarbekir, Sêrt, Mûş, Mêrdîn, Çewlîg û Bilîsê ve hatibûn.
Li sala 1926an, di meha Hezîranê de xwarina wan namîne. Mihemed Dixwaze zar û zêç li hinek ciyê ewle bi cîh bike û ji bo ku bi tekoşerê xwe ve tekoşîna xwe çêtir bikin berê xwe didin çîyayê Poragan. Bi şev li Hormeyînan li wan diqewime û heta şeveqê şer dikin. Di vî şerî de 2 boluk leşker telef dikin û 63 kes jî ji wan birîndar dibin, belê kesek ji wan nayê kuştin. Ev birîndarên hanan, axlebî ji ber tesîra perçeyên bomba bûn. Di vî şerrî de Mihemedê Elî bi 13 cîyan birîndar dibe. Di vî şerrî de gelek çek û cebilxaneyên leşkeran jî ji wan re dimîne. Ji xwe çek û cebilxanê wan, xenîmetê şer bûn. Piştî vî şerrî Mihemed, jin û zaruyan bi xwe re dike sê cî. Qismek jê dişeyîne nav eşîra Modka, qismek dişeyîne nav eşîra Şîgo û qismek jî bi xwe re dihêle. Modkî bi dilovanî û camêrî li wan zar û zêça xweyî dertên û wan diparêzin. Lê belê Şîgoyî, jin û zaruyê mala Eliyê Unis teslîmê dewletê dikin. Li himber vî îxaneta xwe serekeşîrê Şîgo Derwêşê Dogij, pişt re bi destê serleşkerê tirk hate kuştin.
Rojekî Mihyedînê Kurê Mihemedê Elî li ser ferşê devê kanîyekî limêj dike. Ji dûr ve leşker wî dibînin û bi mîtralyozê lê didin. Mihyedîn ji her du lingê xwe birîndar dibe. Birîna wî xedar e. Ewê pê re wî tînin şikefta Karmelêh û li wir tê tedawîkirin. Nêzîkî saxbûna birîna wî, giliya wî tê kirin û leşker bi ser şikeftê ve digire. Leşker yekser nayê, rêberê leşkera, yek ji xelqê Hezo bi navê Evdê Fatê tê ba Mihyedîn û dibêje: “Yuzbaşî soz daye ku tiştek bi te nakin û wê te ji bo tedawiyê bibin Sêrtê.” Rindîxana diya Mihyedîn û Reqya meta wî û çend kesên dî jî di şikeftê de li balê ne. Li ser gotina Evdê Fatê, Rindîxan dilê wî bi kurrê wî Mihyedîn dişewite û dibêje xwe teslîm bike bila te tedawî bikin. Mihyedîn jî çekê wî li ber serê wî bû û digo ez bi saxî xwe teslîmê tirka nakim. Piştî ku Evdê Fatê vedigere ba yuzbaşî, şikeft gullebaran dikin, bombe davêjin lê belê tesîr nake. Paşî Mihyedîn qebul dike. Leşker sedye tînin, Mihyedîn datînin serî û dibin. Yuzbaşî leşkeran, Mihyedîn û wanê din di alîyekî de rê dike, Rindîxan û Reqya jî di alîyekî dî de bi rê dike. Rindîxan dinihêre ku sedya vala li ser milê leşkera ye, hatin û di ber wan de derbas bûn. Fêm dike ku Mihyedîn hatiye kuştin. Leşker jî li ser gotina yuzbaşî wextê ji hafa wan winda dibin, serê Mihyedîn jêdikin û bi xwe re dibin(artêşa tirk ji serê jêkirî re xelat danîbû, ev serî jî, serê kurrê Mihemedê Elî bû, giranbiha bû). Li ser vî Rindîxan ji Reqya re dibêje, piştî ku Mihyedînê min kuştin ez bi saxî bi leşker re naçim. Îzna xwe ji leşker dixwazin û dibêjin em destmêj bigrin. Piştî ji hafa leşker winda dibin, herdu bi hevre xwe davêjin ava çem. Piştî ku dereng dimînin, Evdê Fatê deng li wan dike lêbelê tu pêjin tineye. Evdê Fatê bi Yuzbaşî ve li wan digerin dibînin ku bi avê de diçin. Reqya ji avê sax dertînin, Yuzbaşî dixwaze serê wê jêke lê belê Evdê Fatê nahêle. Rindîxan xeniqîye û ji giraniya jana dilê xwe li binê ava çemê Şîpêr sekinîye.
Di heman demê de di navbeyna Rindîxan û mêrê wê Mihemed Axa de sohbetek çêbûye. Mihemed gotîye: “Rindîxan ez ditirsim tu bi saxî bikevî destê tirka.” Rindîxan jî dibêje: “Tu ji Xwedayê xwe bawer bike ez bi saxîtî xwe naxim destê wan.” Belê, tirsa Mihemedê Elî nehate serê wî, Rindîxan jî li ser sozê xwe ma û serê şêrê çîyayên Sasun netewand li himber dost û dijminên wî.
Ji Mala Eliyê Unis, jin û zaruyê ku dikevin destê dewletê wan dêxin çalekî mezin û wê agir berdin wan bi şewitînin. Piştre artêş, biryara xwe digohirîne û wan rê dikin Zoqê ya qeza Sêrtê. Heta ku wan nefiyê Anadolê bikin li wir di xirbeyê xanîyan de dimînin. Muddeîumum (Sawcî) ji bo ku weraqeya tesbîtkirinê çêke diçe ba wan. Jina wî jî pêre ye. Çavê jina sawcî di nav van hêsîran de diçe ser zarukekî li ber şîr. Jina sawcî dibêje vî zarukî bidine min. Zaruk, navê wî Ehmed e, kurê Mihemedê Elî û Rindîxanê ye. Ji ber ku Rindîxan ne sax e, Zariya jina Mihyedîn li Ehmed dinêre. Zariya naxwaze Ehmed bide. Jina sawcî dibêje: “Ciyê we serma ye, zaruk gunehe, wî bidine min, wextê emrê nefiya we hat werin zarukê xwe bibin. Wextê nefiya wan kifş bû ku dê herin Anatolê, diçin zaruk ji jina sawcî dixwazin. Jina sawcî dibêje: “Zarukê we mir.” Ji gotina wî bawer nakin lê belê hêsîr in, nikarin dawa zaruka xwe bikin.
Şerr bi hemû dijwarî didome. Ew kesê ku têne girtin yan têne kuştin yan jî nefî yê Anatolê dikin. Di sala1928an de dewlet efû îlan dike. Herkes tê cihê xwe. Dewlet, xeber dide Cemîl Efendî yê Midurê Nehya Milefan. Dixwazin Mihemed bi çekên xwe ve teslîm bibe. Mihemedê Elî teslîmîyetê qebûl nake. Dibêje: “Eger rast e, efû derketibe, wê dewlet çi bike ji min. Ji xwe ez li vir im. Eger çek bixwaze ez çek jî teslîm nakim, ez li bextê tirkan ewle nabim.” Li ser vî Cemîl Efendî dibêje Mihemed Axa wiha nabe, ji bo şerefa dewletê be jî usulen divê tu tiştek çek teslîm bikî.” Mihemedê Elî jî 6 tifingê ku naşixulin dide teslîmkirin. Ew bi xwe jî naçe teslîm nabe û tu îfade nade.
Rojekî hinek leşkerên qereqola Milefan diçin gundê Mihemed Axa ji bo şewatê dar û ber dixwazin. Çend heb zaruyê Mala Eliyê Unis jî ku bi tirkî nizanibûn, ew û leşkeran ji hev fêm nakin û şer dikin. Zaruyê mala Elî destê leşkeran girê didin û dibin Milefan ba Cemîl Efendî, dibêjin: “Ev leşkerê we dîn bûne, wan bigrin.” Cemîl Efendî vê bûyerê hazim nake û radibe bi leşkeran zaruwê Mala Elî li qereqolê hepis dike. Mihemedê Elî çawa ku vê meselê sah dike, diçe Milefan. Cemîl Efendî dertê pêşiya Mihemed, bi xêr hatina wî dike û dibêje: “Keremke qahwekî vexwe.” Mihemed jî dibêje: “Wextê tu zaruwê me berdî, wî wextî ezê qahwa te vexwim.” Cemîl Efendî jî dibêje: “Ez bixwe nikarim wan berdim, mifta derî ev e, kerem bike tu wan berde.” Mihemed mifte dide destê yekî û girtîyan ji hindiro dide berdan. Piştre Mihemed ji zaruyên ku hatibûn girtin re dibêje: “De herin destê Cemîl Efendî û carekî dî tiştekî wisa nekin.” Cemîl Dibêje: “Nexêr, bila werin destê te, te wan da berdan.” Piştre Mihemedê Elî bi Cemîl Efendî ve rudinên qehwe vedixwin. Mihemed tê malê û nexweş dikeve. Bi vî nexweşiya xwe rehmet dike. Wisa xwiya ye ku di wî qehweyî de jahr hebû. Ji ber di milê wî de birînekî kevin yê fîşekê der dabû. Wextê qehwe vedixwin kurê Cemîlê Çeto, Evdê jî pê re ye û wî jî qehwe vexarîye. Evdê Cemîlê Çeto piştî ji Mihemed vediqete leqî Eloyê Hekîm tê û Eloyê Hekîm şîr didê û wisa ji jahrê xelas dibe. Mihemedê Elî, li himber îsrara birayên xwe ku dixwazin hîn bibin ev derp ji ku gihîştîye ev wesyet dike: “Qetîî hun nekevin pey heyfa min. Eger îşekî we yê resmî hebe pirsa xwe bi Cemîl Efendî bikin.” Li ser vî bûyerî, Mihemedê Elî jîyana xwe ji dest dide û diçe ser dilovaniya xwe di sala 1930 de.
Famîleya ançêreyan, famîleya gihasêhran, famîleya hamameliyan "(Hamamelidaceae) famîleyeke riwekan e di desteya Saxifragales de cih digire. Navê malbatê ji ançêreyê "(gihasêhr, bi latînî: Hamamelis)" tê. Kurdistan jî nav de, endamên vê komê li seranser erdxanê cihwar in. Hin endamên wê bo baxçevaniyê tên çandin. Herwiha hin jî bo dermanan. Ji darên hinekan sûd tê wergirtin.
Di desteya Saxifragales de, di nava riwekên darî de bi cih digirin ku yên din jî: Altingiaceae, Cercidiphyllaceae, Daphniphyllaceae û Paeoniaceae ne.
Cara pêşîn sala 1818'yê Robert Brown di "Narrative of a Journey in the Interior of China", rûpel. 374'ê de binavdike. Navên din: Disanthaceae Nakai, Exbucklandiaceae Reveal & Doweld, Fothergillaceae Nutt., Parrotiaceae Horan., Rhodoleiaceae Nakai. ne.
Ançêre, gihasêhr ("Hamamelis") çîneke riwekên famîleya ançêreyan e. Tenê pênc cureyên ançêreyê hene.
Tevahiya cureyên vê malbatê bo baxçevaniyê tên çandin. Tevahiya wan li nîvkada bakur cihwar in.
Navê "Hamamelis" sala 1753yê ji aliyê Carl von Linné ve di "Species Plantarum", 1, rûpel. 124ê de hatiye lêkirin. Navên din: "Amamelis" Lem., "Lomilis" Raf., "Trilopus" Mitch. in.
Ji ançêreya Vîrjînyayê di warê dermanfiroşiyê de sûd tê wergirtin. Di amadekirina dermanên ku dojeder û kunêran derdidin, bo hemorrhoîdê bikêr in de, tê bikaranîn.
Bronşik beşek ji dara bronşan e, ya ku di hindirrî pişikê de ye. Hengî qirtik di dîwarê bronş de nemîne, bronşik jêre tê gotin.
Bronşik di dîwarê wê de qirtik tune ye. Her bronşikek yek parçika pişikê ("pulmonary lobulus") jê pêk tê. Têreqasa bronşikê 1-0,4 mm. Ew dikare têreqasê xwe bi rêya masûlkê dîwarê xwe teng û fire bike. Bi vî awayî bandor li qasê keş di hindirrî peqokê pişikê de dibe.
Strîpor ("Dipsacus") navê çîneke riwekên famîleya strîporan (Dipsacoideae) e.
Strîpor riwekeke zilî, gundor û dusalane ye. Bi strî, pûrtik in lê hin cureyên wê de strî nînin. Fêkiyên wan kakilkî ne. Li Kurdistan, devedora Deryaya Navîn, bakurê Afrîka, rojhilat û başûrê Asyayê tên dîtin.
Sîstematik.
Çîna "Dipsacus" sala 1753'yê ji aliyê "Carl von Linné" ve di "Species Plantarum", c. 1, rûpel 97'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin, ravekirin. Navekê wê yê din jî "Simenia" ye.
Famîleya kombretan "(Combretaceae)" famîleyeke riwekan e. Ji herêmên tropîk û subtropîk hez dikin.
Famîleya Combretaceae sala 1810'ê ji aliyê Robert Brown ve di "Prodromus Florae Novae Hollandiae", rûpel 351'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin.
Fobos an jî Phobos (ji yewnanî: Φόβος, "Fóvos" yanî "Tirs"), ji xeynî Deimos yek ji heyvên Behramê ye. Hem Fobos û hem jî Deimos di sala 1877'an de ji aliyê stêrnasê amerîkî Asaph Hall ve hatine dîtin.
Phobos lawê Arîs (yezdanê şêr yê yewnaniyên berê) bû. Navê Arîs bi latînî "Mars" (Behram) e ji bo wilo navê heyvê kirine "Phobos". Navê vê heyvê bi kurdî tune ye, lê "Phobos" tê wateya "tirs".
Kombret ("Combretum") çîneke riwekên famîleya kombretan (Combretaceae) e. Hin cureyên wê hişk nabin, her heşîn dimînin heya riziyan. Riwekeke zilî ye, hin cureyên wê devî ne. Li Kurdistanê digihên an na, ne diyar e. Bi qasî 250 cureyên kombretê hene. Li herêmên tropîk û subtropîk cihwar in.
Çîna "Combretum" sala 1758'ê ji aliyê Pehr Löfling ve di "Iter Hispanicum", r. 308'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin. Navên din: "Aetia" Adans., "Bureava" Baill., "Cacoucia" Aubl., "Calopyxis" Tul., "Campylochiton" Welw. ex Hiern, "Campylogyne" Welw. ex Hemsl., "Chrysostachys" Pohl, "Cristaria" Sonn., "Embryogonia" Blume, "Forsgardia" Vell., "Gonocarpus" Ham., "Grislea" L., "Hambergera" Scop., "Kleinia" Crantz, "Physopodium" Desv., "Poivrea" Comm. ex Thouars, "Schousboea" Willd., "Seguiera" Rchb. ex Oliv., "Sheadendron" G.Bertol., "Sphalanthus" Jack, "Udani" Adans. in.
Tutmaş cureyek şorbeya ji mast e ku ji hevîrê çargoşeyî tê çêkirin. Xwarineke pêjgeha kurd û pêjgeha Îranê ye. Ev şorbe derbasê romiyan (tirk) jî bûye û jê re "tutmaç" an "Sakalasarkan" dibêjin.
Şikevaya tutmaşê bi payîzê tê amadekirin, hişkkirin. Divê şikevaya wê tenik be. Wan li ber tavê hişk dikin. Li Çewlîg, Ezirgan, Xarpêt û gelek deverên Sêwas, Erzîromê zivistanê di taştêyê de dianîn ser destexaneyê (sifre).
Şorbeya Bîngolê.
Tirk wekî tevahiya xwarin-vexwarinên kurd, fars, ermenî, asûrî, ereb, balkanî ûêd tutmaşê jî wekî xwarineke tirkan didin nasandin. Herwiha wekî şorbeyeke tirkan bipatent kirine. Li Serhed, Dêrsimê didin ser. Bi taybetî li parêzgeha Bîngolê gelek tê xwarin. Mirov dikare wekî xwarineke Bîngolê jî bikategorî bike.
Xwarina tutbirkan e.
Bêjenasê dîrokî Mahmud al-Kaşgarî (jdb. 1008; m. 1105) di pirtûka xwe ya navdar "Dîwān lughāt at-turk, rûpel 452-453ê de nivîsandiye ku ev ne xwarineke tirkan e, tirkan paşê ew dîtine. Al-Kaşgarî wiha dibêje: "Piştî ku tirkan ev xwarin naskirin jê re gotin tutmaç lê rastiya wê tutimaaş e"."
"Tut", di lîstik, pêşbirkan de kesên windakirine re dibêjin. Li hin deveran ji tut re "mastxwir" jî dibêjin. Bi taybetî di lîstikên zarokan de armanc serketin e, xelat e. Tutkirin, dîskalîfiyekirin e.
Ji ber ku ev xwarin gelek bitehm e, çawa ku di salên 1970yî de li bakurê Kurdistanê ciwanan li ser peqleweyê tut digirtin (diketin şertê) bi sedan salan berê jî li ser viya tut dihatiye girtin, şert dihatiye girtin. Kê biser biketa, yan koma biser biketa ev şorbe qezenc. Paşpirtika "+aş" ji xwe di wateya xwarinê de ye. Ango "xwarina (aş) tutgirtinê, tutkirinê".
Amadekirina kerîneka xwarinê.
Hêk, ard û xwê tevlîhev bikin, tev bidin. Ango hevîr bistrên. Di forma tiliyê (bêçî) de vekin, bigindirînin. Hûrik hûrik, wekî nîskê bibirrin. Van glolikên xwe di nava rûn de biqijilînin.
Ji ard, hêk, av û xwê hevîrekê karkarîkî, kerînekî amade bikin. Di binê çatekê şil de bi qasî 20 deqeyan bihêlin û şikevayan (stûrî 3 mm) çêbikin. Şikevayan di forma rişteyê yan jî çargoşekî de bibirrin. Şikevayan di şoravka 5 SA avê de bixaşînin.
Îcar jî goşt amade bikin. Tîkegoştê bixaşînin, kefa wê bigirin. Heya nermijî bû bikelînin. Ava ji bo xaşandina şikevayê ye bînin, mast, sîra kutayî û yek hêkeke xavî tevlî bikin, tev bidin.
Quşxaneyekê de goşt (bi tevî ava xwe), şikevayê tevlîhev bikin. Kelekê pê bînin. Kerîneka we amadekiriye berdin navê.
Gundistana Berandiz navê herêmeke gundistanî ye li nahiyeya navendî ya Ûrmiye ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê.
Berandiz () gundistanekî li bexşê Urmiyê ye ku dikeve başûra bajêr. Li gundistanê kurmanc û azerî dijîn. Navenda vî gundistanê gundê Berandizê ye.
Dol navê herêmeke gundistanî ye li nahiyeya navendî ya Ûrmiye ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê.
Dol (), gundistanekî li bexşê Urmiyê ye ku dikeve başûra bajêr. Li ser rêya Mehabadê ye. Di gundistanê de kurmanc, azerî û kuresunî dijîn. Navenda vî gundistanê Dizê ye.
Veguhastina gazên henaseyê di pişikê de
Têreqasa vê kospê 0,2-0,6 μm. Ew bo oksîjen, karbondîoksîd, karbonmonoksîd û hin gazên din derbasbar e.
Banûkî (ji farsî: banû = malbat, mal) navê eşîreke kurdan li Amed û Serhedê ye. Eşîra Banûkî li Qersê, Erzîromê, Wanê, Amedê û Agiriyê belavî ye.
Di Şerefnameyê de eşîra Banûkî wekî yek ji eşîrên hozdar ên mîrgeha Silêmanî (Farqîn) tê nîşandin. Gorî Şerefxan mîrên Farqînê serekên êleke mezin a ku eşîra Banûkî jî dipenihand bûn. Şerefname behsa 1000 malbatên Banûkî yên ku bi aẍayê xwe ve ji Farqînê koçberê Bazîdê bibûnê, dike. Herwiha Smaîlê Beyazîdî di lîsteya xwe de 100 malbatên Banûkî binav dike. Di Ansîklopediya almanî ya P. U. de 6000 kesên Banûkî li Serhedê têne binavkirin.
Devoka Serhedê, serhedî, an diyalektal serhedkî yek ji devokên kurmancî yên ji tîpa devokan a botanî (botî) ye. Ev devok ji aliyê kurdên li herêma Serhedê û kurdên rewanê têye axavtin û di cografiya devokên kurmancî pir nêzîkê devoka navendî ya ku derdora Amedê tê axavtin û qerejdaxî ye.
Li Serhedê hemû reng û dengên Kurdistanê li rastê hev hatine. Eşîrên kurdan ji hemû herêm û deveran Kurdistanê hatine li vê derê bicîhbûne. Ji Hêrikan (ji Behdînan, niha li Qereçobanê dijîn) heta Berazan (ji Riha û Kobanê, niha li Dutaxê û Qereyaziyê dijîn) û Motikan (ji Bedlîsê, niha gelek deverên Serhedê dijîn) li vê herêmê li hev qelibîne û di aliyê ziman de encama vê de devokeke cihêreng hatiye hole.
Veguheriyên dengî.
Devoka Serhedê bi aksan û ferhengoka xwe ve xwedî çend xwemaliyên balkêş e. Yek ji vanan, ya ku mirov bikari be tengî di konteksta diyalektojiyê de wek îzoglosa vê devokê binav bike, dengê -v- ê ku di navbera du dengdaran de ye. Di devokên kurmancî yên din de ev deng di vê derewayê de heliya ye û bûye -b-. Mînak: dibêjim, dibînim hwd., devoka Serhedê de: divêjim, divînim.
Dîsa dîftonga xw'yê di devoka serhedî de bi tevayî nebe jî dihele ser dengê x. Herwiha cînavka refleksîv xwe wek xu tê bilevkirin.
Sedema wê çibe jî zayenda navdêrî di devoka serhedê de kêm e, heya li hin deveran qet tune ye. Mînakî di vê devokeyê de cînavkên ezafeyî ji bo zayendên nêr û mê tenê wî ye. Wê, cinavka zayenda mê nayê bikaranîn. Dîsa cînavkên nîşankerî vî, ji bo zayenda nêr, û vê, ji bo zayenda mê, di bûyerên awarteyî de tên bikaranîn.
Sercînavkên kesî yên kesa yekem ez di bûyera rêk ya bêtewinî de wek e (e terim = ez diçim, belê "ezê herim") tê kurtkirin, çewtê de jî min wek mi (mi xar = min xwar, belê "ya min e"). Bi rastî cûdayiyên giring di navbera devoka Serhedê û devokên kurmancî yên din de zêdeyî ferhengokî ne. Xeynî peyvên jêgirtî ji ermenî, romîkî û ji zaravayên kurdî yên din (kirmanckî) serhedkî gelekî xwemaliyên ferhengî jî êwirine.
Bandora romîkî (tirkî).
Di nava devokên kurmancî yên bakur de, ev devoka pêyê devokên rojavayî yên ku li rojavayê Bakurê Kurdistanê tên axavtin, herî zêde di bin bandora zimanê romî (tirkî) de maye. Bandora romî ya li ser vê devoka kurdî, dikare li du kategoriyan bê cudakirin.
Yekem tesîra kevin ya ji osmanî û tirkomanî (azerî). Ji zimanê osmanî û tirkomanî hin peyv ketine devoka serhedê û mirov ji vanan re dikare rasterast "jêgirtî" bibêje, ji ber ku ev di ferhengoka devokî de kok dane û ketine wêjeya devkî, kilamên dengbêjî û stran û çîrokên kurdî. Piraniya wan navdar in, lêker û rengdar kêm hatine girtin: bi mînakî "gozel" (< ji romî: güzel), "orte" (< orta), "sax" (< sağ), "anor" (bi rêya romî: onur < ji latînî: honor), "sobe" (bi rêya romî: soba < ji almaniya navîn "stuba") hwd...
Kategoriya duyem ya balkêş e. Di van salan davîn de xeynî ji peyvên teknolojîk, ên bi xwe etîmolojîkî ne romî ne, belê bi rêya romî ketine kurdî (mînak televizyon di romî de ji fransî "télévision" hatiye girtin), gelek lêker û rengdar ji romî ketine ferhengoka vê devoke. Sedema vê fenomen a bandora enflasiyoner di pirewateyiya hin peyvan ên di vê devoke de ne. Mînak peyva "rind" di devoka serhedê de heye xwedî deh wateya ye. Çend wateyên peyva rind: baş, xweş, bedew, sax, pak hwd.. Hinek ji wanan bi jêgirtiyên ji romî ve hatine guherandin. Cîhe rindbûnê (mînakî filitandina ji nexweşîyekî) de "îyleşbûn". Girtin (hildan, girtin, dadan hwd.) jî yek ji van pêyvên pirewateyî ye. Hin wateye wê, mînakî "girtin" bi jêgirtiyeke ji romî ve, "kapat-", kapatkirin kapatmîşkirin hatiye guherandin. Hemû pêyvên ji romî di vê devoka kurdî de bi paşgireke taybet, bi -"mîş" ve têne qedandin.
Mehmûd Kaşxerî, (bi erebî: محمود بن الحسين بن محمد الكاشغري, "Muhammad ibn al-Husayn ibn Mahmud al-Kashghari") (z. 1008 - m. 1105) yek ji zimannas û zanayên sedsala 11'em e ku bi xebatên xwe yên li ser jiyan û çanda tirkan a serdema xwe tê naskirin. Rojbûyîn û mirina wî bi texmînî ne.
Tê texmînkirin ku malbata wî ji Berzxana nêzîkî Issik-Kulê bûye. Giringiya xebatên wê li ser zarave û devokên tirkî bûye. Pirtûka xwe ya navdar ("Diwān Lughāt at-Turk") di nava salên 1072–1094'an de dinivîsîne û li Bexdayê çap dike. Li gel zimanê tirkî, herwiha di pirtûka xwe de li ser bingeha tirkan jî nêrîna xwe dibêje. Gorî wî, tirk ji kurekî Nuh ê bi navê Yafet (an Yafes) peyda û belav bûne.
Li ser ferhenga tirkî û erebî, li ser çand, erdnîgarî û dîrokê jî rawestiyaye. Zanayên rojava dibêjin ku, bi wî re hinekê kompleksa biçûktiyê hebûye. Di berhemên xwe de serbilindiya koçberan a li dijî xakecihan (akincihan) anîye ziman. Di dema wî de Bexda di destê Selçûkiyan de bûye û tê zanîn Selçûkî împeratoriyeke farsî-romî (tirk) bûye.
Ew wêne (nexşe) ya ku ji aliyê Mehmûd Qeşxerî ve di pirtûka bi navê "Diwān Lughāt at-Turk" (Dîwanî Luxatî Turk) hatiye çêkirin tê de nivîsandiye ku "Erdul Ekrad" yanê "Erdê Kurdan" û tê wateya KurdistanêNexşeya Kaşxerî ya rojhilatê erdê nîşan dide.
Peqlewe (carinan, baqlawa, beqlewe yan jî beqlewa) şîraniyeke navdar e ku li Asya, başûrê Ewropayê û bakurê Afrîkayê bi heman navê tê zanîn û xwarin. Hin varyantên wê hene. Varyanta kurdî dişibe ya ermeniyan.
Li ser derketina vê şîraniyê gelek angaşt hene. Dewleta Romê (Tirkiye) peqlewe jî wekî tevahiya xwarin-vexwarinên ereb, yewnan, kurd, faris, balkanî ûêd, bi navê "xwarin-vexwarinên tirk" bipatent kiriye. Tirk îdia dikin ku ev jî ya tirkan e.
Di zimanê ermenî de "bax" tê wateya "dema rociyê, rocîgirtinê"." Tê gotin ku navê peqleweyê ji du bêjeyan e, "bax" û "helaw" "(an halwa)." Ango "helawa rociyê"." Hin zanayên ereb gotine ku navê wê bi erebî ye, ji "baqla (baqil)" û "halwa (helaw)" pêk hatiye, di wateya "helawa baqilê" ye.
Tirk jî dibêjin navê wê ji lêkera "baglamak (girêdan)" e, di wateya "şîraniya tê girêdan".
Lê pirraniya zanayan dibêjin ku ev ne ji tirkan derketiye, lewra gelên koçber tevahiya xwarin-vexwarinan ji yên xakecihî (akincih) digirin, derfeta û jiyana wan rê nade ku xwarinên pirr tişt dikevinê û teknîkên pijsandinê divên, bidin ser.
Şîraniyeke rû peqpeqî ya hevîrê ye. Standardeke wê nîne. Di peqleweya Meledîyê de ev hene: Şikevaya tenik, fistixa Dîlokê, behîv, findix, gûz, doşaviya hingivê.
Muzîka kurdî navê hemû cûreyên stranbêjî, dengbêjî û kilamgotina gelê kurd e. Bingeha wê ji dengbêjiyê, ji çîrok xwendina melodîk pêk tê. Li gorî vê yekê di nava muzîka kurdî de sê beşên bingeh hene: çîrokbêjî, stranbêjî û dengbêjî. Pirraniya stranên kurdî ji du qite û deh heceyan pêk tê. Taybetiyeke din a muzîka kurdî ev e ku melodiyên xwe hêsan in û lewra sê-çar deng (ton) bi gelemperî têrê stranekê dikin. Pir caran jî, stranên kurdî bi qite û melodiyên wekhev bi dawî dibin. Pirraniya kilamên kurdî derheqê evînê hatiye nivîsandin. Herwiha, stranên xebatê, govendê, yên dîlanê û pîrozbahiyên din jî gelek tên hezkirin.
Saz, tembûr, kemançe, bilûr, dûdûk, def, dahol û zirne enstrumanên tîpîk in.
Tembûr, di civatên êzîdî, yaresan û elewî de ji bo rîtuelên olî roleke mezin dilîze. Ji bilî enstrumanên çandî yên kurdan (bilûr, tembûr, dûdûk, dahol/def...) enstrumanên ji çanda rûmî û farisan jî tên bikaranîn. Di muzîka pop a modern de enstrumanên elektronîk - wek gîtara ceyranî û keyboard - her ku diçin girîngtir dibin. Bi taybetî di muzîka dîlanan de keyboard îro cihekî girîng digire.
Li gorî arkeologan, mûzika kurdî ji bav û kalan ên xwe Hurîyan hate. Ev delila ko taybeta muzika kurdî ji 4000 salan dîje
Îbrahîm Xelîl Hunermende gelek kurde ezidi.
Rewşa muzîka kurdî.
Gelê kurd xwediyê gelek taybetmediyên civakî, olî û çandî ne û çanda kurdî li her yek herêmê bi haviyeke din pêşketiye. Ji ber ku Kurdistan ji aliyê welatên dagirker ve hatiye perçekirin, gelê kurd di nava welatên cuda de dijîn û rastî gelek astengiyên siyasî, çandî û aborî tên. Herwiha, li ser çanda kurdî hê jî siyasetên asîmîlasyonê yên fermî têne meşandin. Lewra profîla muzîka kurdî jî herêm bi herêman diguhêre.
li başûr di dema desthilatdarîya beisa rijêma Sedam Huseynî jî muzîka kurdî asîmîle nebû û bervajî bihêztir dibû. Li radyoya dengê bexdayê beşa kurdî hebû ko ji bo demekî Îsa Berwarî rêveberê wê bû, di dema wî de gelek berhemên baş û dîrokî hatin tomarkirin. kesên mîna Tehsîn Taha, Elî Merdan, Eyaz Yusiv, Erdewan Zaxoyî û Dilşad Seîd mînakên kesên navdarên muzîka başûra wî demî bûn. Gelek tîpên fermî yên muzîkê jî hebûn tîpa muzîka dihokê û ya silêmanîyê tîpêb herî serkeftî bûn ne tenê li başûr li îraqê hemûyê jî.
Rejîma Îranê ji rêxistinên kurdî bi taybetî muzîka kurdî ji serî ve wek tahlûkeyeke mezin hesiband û li gor vê yekê tedbîrên xwe yên siyasî û civakî stend. Bandora muzika faris li ser muzîka kurdî zehf baş xuya dike, û ev yek wek taybetiyeke muzîka kurdî ya li Îranê tê hesibandin. Bi pirranî saza farisî - ya ku xwediyê dengeke balkêş e - tê bikaranîn. Kurdên Ehlê Heq bi giranî muzîka sûfî lêdixin.
Beşeke mezin a kurdên Sûriyê ji mafên bingeh - wek ê hemwelatiyê - dûr in. Dîsa jî - belkî jî, ji ber vê sedemê - bakûrê Sûriye (Kurdistana rojava) xwediyê dînamîkên serbixwe ye û loma xwedîlêderketina nasnameya kurd gelek xurt e. Gelek dengbêj û stranbêjên navdar li Kurdistana rojava hene,yên ku hunera wan bûye bingehek mezin û dewlemend ji bo kurdan. Wek Mihemed Şêxo, Baqî Xido, Cemîlê Horo, Miço Kendeş, Ciwan Haco, Xêro Abbas, Narîn Feqe û gelek stranbêjên din.
Ji ber tune hesibandin û hewldanên tunekirina nasnameya gelê kurd, muzîka kurdî ji damezirandina dewleta romî (1923) heta salên 90'î bi timî qedexe bû. Ev hê demeke kin e ew qedexeya li ser çand û muzîka kurdî rabûye, lê hê jî (oto-)sansureke civakî ya mezin li ser muzîka kurdî heye: evya bi taybetî di medyaya romî de xwe dide xuyakirin, ji ber ku muzîka kurdî ne qedexe be jî, klîbên kurdî an kêm an jî qet nayin nîşankirin.
Li şûna vê yekê, bi sedan stranên kurdî ji koka xwe hatin hilkirin, bi tirkî hatin wergerandin û ji çapemeniyê re wek stranên tirkî hatin weşandin. Lewra îro gelek stranên tirkî yên binavûdeng bi eslê xwe stranên kurdî ne - mîna "Lo berde", "Yek mûmik", "Xumxumê tolêdar", "Lê xanim Xan", "Xanimê", "Ax bêhal im" û hwd. Evya ji aliyê sosyologan ve wek qirkirina çandî tê binavkirin û yek ji beşên siyaseta asîmîlasyonê kare bê hesibandin.
Di çarçoveya asîmîlekirina çand û hunera kurdî de bi taybetî hewldana hilbijartina stranbêjên kurd ên ku bi tirkî distriyan bû: bi vî havî, heta îro gelek stranbêjên bi eslê xwe kurd hunera xwe bi tirkî dimeşînin û ji bo qezencên şexsî difiroşin çapemeniya tirk. Ew stranbêjên bi eslê xwe kurd îro xwediyê beşeke girîng a çapemeniya tirk in. Car caran bi kurdî stranan parvedikin, lê qet nabêjin ew kurd in. Mînakeke vê yekê bêguman Îbo ye: "Dayê min kurd, bavê min ereb e. Lê ez tirk im, kurê tirkan im.″
Tinehesibandina muzîka kurdî ne tenê di dînamîkên civakî de veşartî ye. Gelek kanalên fermî û yên şexsî ên mezin ji ber sedemên prensîb cih nadin hunera kurdî. Lê car caran hunermendan dawetî bernameyan dikin, ew jî tenê du-sê stranên kurdî dixwînin û diçin.
Ev hê demeke kin e ku muzîka kurdî di çapemenî û raya giştî re tê vekirin. Çend studyo û kanalên taybet beşeke giran a bernameya xwe didin çand û hunera kurdî. Ne tenê li Tirkiyê: Navenda çend studyoyên herî mezin ên muzîka kurdî li derveyî welêt in (Almanya).
Muzîka siyasî.
Wek ji bo hemû gelên cîhanê, muzîk ji bo gelê kurd jî nîşaneke girîng a hebûn û nasnameya wan e. Lewra muzîka kurdî pir caran ji bo daxwaz û armancên siyasî tê bikaranîn. Ji bilî marş û stranên derheqê şehîdên kurd û rojên girîng (wek rojbûyîn û roje girtina Ocalan, hwd.), gelek hunermendên ciwan tevlî gerîlayên PKK dibin û li serê çiyan li gorî şert û mercên çiyayî hunera xwe didomînin. Bi vî havî him bi rêya çekan, him jî bi rêya hunerê şer dikin.
Gelek stranên ku ji aliyê gerîlayan ve hatine nivîsandin, xwendin û kişandin di demeke kin de gihîştin mîlyonan. Car caran ew stran derheqê xweza û jiyana li ser çiyan, carina jî li ser azadî û rizgariya kurdan hatine nivîsandin. Çend stranên wiha ji bo govend kişandinê hatine amadekirin, lewra  ew stran di gelek şahî û dîlanan de tên xwendin. Xwezaya çiyan bi hebûna zozan û çeman bandoreke erenî didin ser muzîka wan.
Mixabin, gelek hunermendên şoreşvan ên jêhatî di şer de jiyana xwe ji dest didin; ew bi çûyîna dilovaniyê wek şehîd tên bi nav kirin û - wek Şehîd Sefkan, Serhad û Mizgîn - beşeke taybet di nava muzîka kurdî de digirin.
Hechecik, meqesok, an dûvmeqesk ("Hirundinidae"), famîleyekî fîkaran e. Ew xweşfir in û bi piranî li hewayê dimînin. Meşa li erdê ji bo wan zehmet e, loma jî ew hêlînên xwe li ciyên bilind an jî di siryaxên xaniyan de çêdikin. Gelek caran dûvmeqesk ref bi ref dijîn.
Xwarina dûvmeqeskan mêş û megez in. Dûvmeqesk li payîzê paşîn koçî Afrîkayê dikin.
Pirasayê re qurad jî dibêjin
Pirasa (carnan pirase, porrîse) ("Allium ampeloprasum" an "Allium porrum") navê cureyek riweka çîna allium e ku di famîleya sîr û pîvazan de cih digire. Navê bi piraseyê ji kurdî/îraniya kevn tê. Di hîtîtî de "garassar", di yewnaniya kevn de "prasînûs" e. Li Kurdistan çandiniya wê kêm e. Kurd bêhtir ji pîvaz û sîrê hez dikin.
Riwekeke dusalane ye, heya 60-80 cm bilind dibe. Xwarbar e, di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Bi taybetî di şorbe, hêyavk û kiloran de. Li Zagrosan, bakurê Mezopotamyayê bo cara pêşîn hatiye xwarin. Karkerên di pîramîdên Egîptê (Misir) de xebitîne jî pirasa dixwaribûne. Yek ji bernavkên Nero, "porrophagus-pirasaxwur" bûye.
Pirase vîtamîna C, K, asîda folîk, kalyûm, kalsiyûm, magnezyûm, mangan û hesin dihewîne. Biharbêhna wê jî tê çêkirin.
a>, sîra bejî ("Allium ursinum") kulîlk vedaye
Famîleya sîr û pîvazan "(Allioideae)" famîleyeke riwekan e, binekomeke Alliaceae ye di desteya Asparagales de cih digire. Di desteya Asparagales de, Amaryllidaceae û Agapanthaceae jî cih digirin ku lêzimên vê malbatê ne.
Riwekên pirrsalane ne. Endamên vê malbatê yên wekî sîr, pîvaz, sîrim, solyasik, pirasa xwarbar in, di pêjgeha kurd de herwiha cihê xwe digirin.
Berê hin endamên Themidaceae jî li ser vê binekomê dihatin hejmartin.
Baqilê xatûnî, polik, bezelî "(Pisum sativum)" riwekek ji famîleya baqilan (Fabaceae) ye. Pirranî biharê wekî sebzeyên din ên beragî, nûber tên çandin. Çend cureyên hene. Kulîlka wê spî yan di rengê binevşê de ye. Li Kurdistanê kêm be jî çandiniya wê tê kirin. Di kurdî/îraniya kevn de ji cureyekê wê re "besîle" digotine.
Ji vir 10 hezar sal berê jî dihatiye xwarin. Li bakurê Mezopotamya, Zagrosan belav bûye. Gorî Berthold Laufer di sedsala 3em de derbasê navenda Asyayê. Di zimanê hîtîtî de navê wê gu-tur bûye. Fosîlên wê yên herî kevn li Sûrîyê hatine vedîtin. Cureyên wê yên bejî jî hene û li Kurdistanê jî tên dîtin.
Dadaş an Dedaş (ji farsî: "derddaş" tê wateya "hevparê êşê", di azerî û tirkomanî de bi mecazî "bira") ji rûnişvanên bajarê Ezirmê re tê gotin. Dadaş ne êl ne jî eşîr in, piraniya wan piştî komkujiya ermeniyan ji hêla bakûrê Ezirmê re hatine li vî bajarê akincîh bûne. Dadaş pir ji Kurdan diqarin, û li dijî kurdane,
Di nava romiyan de peyva Dadaş bûye hemwate ji bo kesekî ji Ezirmê, ango Ezirmî (Erzîromî). Dadaş niha bi piranî binavkirina ezirmiyên romîaxiv be jî, gelekî kurd jî xwe bi vî navî sernav dikin, bi taybetî rûniştvanên kurdên binkî yên Ezirmê. Romiya Dadaşan ji zimanê fermî yê Tirkiyê behtir nêzîkê azeri ye û tê de gelekî jêgirtiyên kurdî û farsî hene. Berf, şûşê, tar, leçek, medek, zenne hwd. pêyvên esilîranî ne.
Dadaş ji 1960an şûnde ve ji bo neteweperweriya xwe meşhûr in, ya ku bi destê dewletê li Ezirmê hatiye çandin. Herwiha êrîşên nîjadperestî ji aliyên Dadaşan ve li dijî kurdan ji 2000an vir de binavberî tên hole. Kêm zêde piştî her pêvçûna mezin a navbera gerîlayên PKKê û Artêşên Tirkiye vana êrîşe Mahalebaşiyê, taẍa kurdan a li navenda Ezirmê, dikin.
Elok an jî şamî ji malbata mirîşkan e. Ser û qirika wan zilût in. Çermekî dirêj bi nikulê wan ve heye. Elok ji Amerikayê li dunyayê belav bûne û îro li her deverê hene û peyda dibin.
Elok balindeyekî kedî ye lê ku bi şopê kuliyan dikevin ji gundan derdikevin diherin. Dikanin bifirin.
Lori ajaleka ecîb e. Di qelek ziman da navî xwe navî xwe ji navî deran tê. bi îngilîzî "turkey" (çûkê Turkiyê) e, bi tirkî navî xwe "hindî" (çûkê Hindistanê) ye. Bi kurdî "misrî" (çûkê Misirê) an jî "şamî" (çûkê Şamê) ye, bi erebî "dîk rûmî" (çûkê Turkiyê).
Navên elelok û hulhulî ji dengên ew ajalî tê. Ciluq bi tirkî jî culuk e. Navê lori ji ku tê ne aşkere ye. Bi loriyê nêr ra dibêjin dîklori.
Dadweriya hewirdorê, dada ku parastina hewirdorê dike ya. Hewirdor û an xweza, parastina wê ya xirakirinê û parastina xwezabûna wê û pergala ekolojîkê ji xwe re dike bingeh.
Dadweriya deryayî, dada jîyane li ser avê ya mirov ya bikiştê diparêzê. wekî din jî, masi girtin û çawa girtina wê, li berçav digirê. Bi wê re, dixwezê ku xweza, jindayên avî jî, berdewamîya wan, were parastin.
deryayî
Dada Zanistê, lê dinerê ku wê li ser rêgezê û pirensîbê lêkolîn werina kirin û zanînên ku hatina bidestkirin parastina wan û bi awayekî xirab ne bikarhanîna wan û hwd, têne ser ziman. Minaq, di dema ku nîqaşên li ser genetikê di çapameniyê bûn, bahse afirandina meha bi navê "doly" hatkirin. Piştre, li ser wê ji aliyê ahlaqî ve pirr nîqaş bûn. Bi vê yekê, karekî herî kirin dada zanistê divê ku bi parêzê ew aku xwezaya mirov û pêşketina wî û civatê bi parêzê.
Pêşîya xirab bikarhnîna zanînê jî digirê. Li ser vê yekê, di roja me jî de jî, hê jî, nîqaş tênkirin.
Piştşikestî xwarineke Botanê ye. Li Amedê carnan wekî kebab jî binavdikin. Romîkî (tirkî) navê wê kirine "kazan kebab". Di rastiyê de ev di distê (qazan)ê de nakele, qazan di malan, heya aşxaneyan de jî nayên bikaranîn.
Li Riha û Mêrdînê têkelên biharbêhnê yên taybet ên bo kebaban in jî tevlî dikin. Pirraniya aşpêjan pesnê versiyona herêma Mêrdînê didin.
Li vir raveka parêzgeha Rihayê hatiye dayîn.
Qalikên bacanan bi belekî bigirin. Serî û binî bavêjin, bi qasî tiliyê (bêçî) stûr bibirrin. Di şoravê de bi qasî 20-25 deqeyan bihêlin, pakij bişon.
Pîvaz, fringî, îsotê ziravane hûr bikin, goştê kişandî, xwê û biharatê (biharbêhn) tevlî bikin, tev bidin. Quşxane yan beroşê de tîkane çêtiyên bacanê rêz bikin. Ango nava çêtiyan bi têkela we ji bo hundir amadekiribû, dabigirin. Heger hûn dîzilê (dîz, dîzik) bikarbînin baştir e, lewra jixwe di orjînalê de jî dîzil heye.
Qalikên fringiyan bigirin, di ser bacanan de hûr bikin. Rûn û avê tevlî bikin, xwê pê werbikin, di agirê zelûl (hindik, kêm) de bikelînin. Goşt û sebzeyan tehma xwe da, nermijî bû, ji ser agir daynin.
Bad Wound (Birîna Xeter), serokek ji civaka Sioux, 1899
Bakûr-amerîkiyên resen, ji hemû gelên amerîkiyên resen ên qitaya Amerîkaya bakûr re tê gotin. Li Kanadayê ji wan re 'First Nations' (gelên ewil) û li DYA'yê ji bo wan navên 'Native Americans' (Amerîkiyên eslî) ango 'American Indians' tên bikaranîn.
Îro li DYA'yê 562 civatên amerîkiyên xwediyê statu û nasnameya fermî ne. Ji van 225 civat li Alaskayê dijîn. [1] Li Kanadayê jimara civatên ku xwediyê nasnameya fermî ne digihêje 615'an, lê Department of Indian Affairs and Northern Development jimara wan wek 632 nîşan dide. Ji ber ku civatên Hawaii, Inuit, Unangan û Dorset ji hêla jenetîk û çandî ve ji bakur-amerîkiyên resen pir cûda ne, ew ji van jimaran tên veqetandin. Herwiha, hin etnîkên din jî - mîna gelê Méti - nakevin nava bakur-amerîkiyên resen. Taybetiyeke bakur-amerîkiyên resen ev e ku çend civak ji aliyê ziman ve wekhev bin jî, ji aliyê çand û erdnigariyê ve karin pirr ji hev cuda bin.
Di nava civakên resen ên Amerîkaya bakur gelek taybetmendî û cudatiyên çandî hene. Ji hêlekê ve civak hene, yên ku xwe bi haviyeke demokratîk birêxistine, bi konseyeke kal û pîran, konseya civakî û komên agirê - wek li cem ìrokesan. Ji hêleke din ve civak hene xwe wek monarşî birêxistine, wek civakên Wampanoag an jî Powbatan.
Civakên wek ya Nuu-chah-nulth giraniyê didin nêçirvaniyê, yên din koçberên siwar in an jî karê cotkariyê dikin.
Rêberê civakekî bi gelek zimanên ewropî hatiye bi nav kirin: Îngîlîzên ku di dema koloniyalîzme de rastî amerîkiyên resen hatibûn, serokê wan wek 'chief', fransî wek 'sachem' û îspanyol wek 'cacique' bi nav kirin. Bi kurdî ew gotin wek 'rêberê qabîleyê/civakê' kare bê wergerandin. Piştre ev gotin ji bo rêberên civakên bêserok hate bikaranîn. Li cem amerîkiyên resen ên çolan (wek ba Absarokee), hemû şervanên jêhatî wek 'chief' tên bi nav kirin.
Cengeya dîlanê, dorpişar, pişêriya Dîlokê, hûrkiriya dîlanê yek ji xwarinên di dîlanan de didin ser ên pêjgeha kurd e. Versiyona Dîlokê deng vedaye lê bêhtir herêma Tolhildanê tê xwarin. Li Mêrdînê jî bi qasî kutilka dîlanê nebe jî, di dîlanan de didin ser.
Li vir versiyona pişêriya Dîlokê tê dayîn. Di dîlanan de bi sîtilan xwarin tên çêkirin. Ev terîfe tenê bo 4 kesan e.
Jê êvar de nokan bikin nava ava germ, bi qasî 7-8 katjimêrî bihêlin bila nermijî bibe. Bi tevî tîkegoştê bidin ser agir, avê berdinê, heya nemirjî bû bikelînin.
Bacanan bi belekî spî bikin (qalikên wan bigirin), bikin 4 parçe, dirêjkî hûr bikin, bikin nava şoravê bila bi qasî 20-25 deqeyan bimînin. Paşê pakij bişon. Bîberan hûr bikin. Qalikên fringiyan bigirin, wan jî hûr bikin.
Bacan, fringî (yan jî merge), bîberên hûrkirî berdin ser goşt, ango quşxaneyê, xwê pê werbikin. Sebze bi nîvcoyî keliyan, sîra kutayî û ava simaqê berdin ser, bila bikele.
Kelîn bidawî bû, ji ser agir daynîn, xwarinê li binikên servîsê parve bikin. Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, Naneyê tevlî bikin, bêî ku bişewite (kêmtirîn 1 deqe), sor bikin, berdin ser binikan.
Risteya bacanê yan ristoka bacanreşkê yek ji xwarinên quşxaneyê yên herêma Mêrdînê ye.
Bi bandora pişavtinê li bakurê Kurdistanê carnan ji dabiristandina (rêzkirin, qorkirin) goşt an sebzeyan re "dîzme" jî dibêjin ku bi romîkî (tirkî) di heman wateyê de ye, ti têkiliya wê bi dîzilê (dîz, dîzik) nîne. Bi tirkî jî navê vê xwarinê kirine patlican dizmesi.
Bacanan bi xelekî hûr bikin, di nava şoravkê de 20-25 deqeyan bihêlin. Pakij bişon, bidarivînin. Di nava rûnê zeytê de biqijilînin.
Goştê kişandî bikin teşt an badiyekê, xwê û îsota reş tevlî bikin, bistrên. Kufteyên panik çêbikin, di tepsiyê de tîkane qorek bacan, gorek kufte rêz bikin.
Qalikên fringiyan bigirin, hûrane hûr bikin, li ser bacan û kufteya rabixînin. Devangê bigirin, di agirê nizm de bikelînin.
Dadweriya rêvebirinê, dadweriya kargêrî, jê re "dadweriya rêveçûnê" jî tê gotin. Karûbarê kirinî ê ku bi rê ve diçê, awa û şeklê rêveçûna wê, dada wê kifş dike. Bi teybetî, di dewletan de, dada rêvebirinê û an jî dada rêveçûnê, di karûbarê ku bi vê re diçê, ji wê berpirsîyar a. Çêkirina zagon, bîryarnema, giştînema û hwd, di wê demê de têna kifşkirin û çêkirin. Hemû çêkirinên ku di bin jî, di dema kirinê de ji bo ku li gorî xal û bi rêkûpêk bi rê ve herin tê kirin.
Di kirinê de, minaq, "Zagonên cezakirinê" hwd, tên kirin. Ev hemû, karên dada rêvebiirinê ya ku divê ku bi saziyên destûrî û destûra bingihîn re di ahangekê de bin.
Fîl an fêl di nav canewerên guhandaran reşayiyê de yê herî mezin e ku ji famîleya fîlên rast. Giraniya fîlekî dikare heta 7 tonî be. Fîl li Efrîqa û Hîndistanê hene. Fîlên Hîndistanê bi piranî tên kedîkirin û wek ajelên barkêşiyê di karên daristanan de bi kar tînin.
Cureyên Fîlan.
Du coreyên fîlan hene. Fîlên AfrîKayê û fîlên Asyayê. Fîlên Efrîqayê yek ji mezintirîn ji guhandar ên ku li rûyê dinyayê dijî ye. Fîlên ku li Afrîkayê dijîn yên ku li Asyayê dijîn mezintir û bilindtir in.
Dadweriya şirketan, dadweriya pardariyan, dadweriya hevalîniyan, an jî dadweriya kompaniyan, beşeke dadnasiyê ye ku li ser pardarî û şirketan dipeyive. Di karekî pardarî de bi senedî ku çend bi hev re bin û an jî bi hev re kar dikin, wê têne ser ziman. Di roja me de, bi pergale kapitalizmê re, pardar û an şirket, pir derketina li holê. Hemû karê jîyanê ket destê wan de.
Pardar, bixwe jî, dibina dubeş, Pardarên dewlwtê û yên taybet. Pardarên Teybet di roja me de, yên ku herî zêde bûna û derketina pêş în. ev jî, bi pergale teybetkirinê û an ya libaralizmê, tên ziman. Pardarên taybet jî û yên dewletî jî, hemû hem di nava wan de û hem jî li der wan, dada wan ya rêveçûnê ya ku li gor wê bimeşîn hene. Dada pardar, di roja me de, bûye du beş, beşek, di qada navnetewî de tê ziman. ev beş, weke beşa ser hemûyan re ku hemû pardar li gor wê bi rê ve biçin û kar bikin a. Lê di nava wan de jî, dada wan bixwe heya. hem dada nava pardaran û hem ya dewletan li gorî wê dada pardarî ya taybet ya sereke û navnetewî tê rastkirin.
Dadweriya şirketan a navxweyî.
Dadweriya şirketan a navxweyî dada wan ya hundur ya temenê afirîna wan têne ser ziman. ew dada nexweyî, wê karkar û Karmend, çawa bijîn û kar bikin û mafê wan çi ya, wan tê de têne ser ziman.
Dadweriya şirketan a navneteweyî.
Dadweriya şirketan a navneteweyî, bi awayekî pergalî, wan rêgez û prensîbên wan kifş dike. Hemû, Pardarên mazin û piçûk li gorî wê dijîn. Bi vê yekê, rêveçûna dadî ya navnexweyî, yanî ya navneteweyî ku hemû pardar û an şirket ku li gorî wê bi rê ve biçin û bi hev re pêşbaziyê bikin, têne ziman.
Dada bêş an "destûra bêş", li hundurê dewletan, karûbarê bêşkirinê têne ziman. Bêşa ku dewlet distêne çawa tê sarifandin, ew temenê wê bi dewletê re tê rastkriin. rêgezên ku li gorî wê tê rastkirin jî, ji wan re "dada bêşê" û "destûra bêşê" tê gotin. Bêş, di rêveçûna dewletekê de, di roja me de, weke aliyekî giring ê bidest xistina mesrefên wê tê dîtin. Di tiştên ku tên firotin de, bêşa ku dewlet bistêne heya. di buhurîna di derîyên nav dewletan de, di rêwitîyan de û hwd de, bêş ji bo dewletê heya. Bi kurtasî, mirov karê bêje ku di hemû qadên kirin û jîyanî de, bêşa ku dewlet distêne heya.
Ew jî, bi dada bêşê an destûra bêşê tê rastkirin û adilandin.
Derwêşê Evdî (jdb. di sedsala 18an de li herêma Wêranşarê) destenek a bi nav u denga ya kurdiye li herêmê wêranşarê bi gorî gelek sitranbêj û çêrok û kêtaban ev dastan dihête şilovekirin.
Derwêşê Evdî di sedsala 18an de li herêma Wêranşarê jiyaye û berxwedaneke mezin li dijî Dewleta Osmanî û eşîrên Ereban nîşan dayê. Wê demê Temir Paşayê Milî di sala 1780î de dibê serokê eşîrên kurd ê kîkan, milan û eşîrên êzdiyan li Beriya Wêranşarê û Derwêşê Evdî jî ji bêr jîrekiya xwe dibê serleşkerê Temir Paşayê Milî. Di şerekî sala 1790î di navbera eşîrên Temir Paşayê Milî û Osmanîyên û eşîrên Ereban de Derwêşê Evdî tê kujtin.
Wekîdin evîna Derwêşê Evdî, ku bi eslê xwe kurdê êzdî bû û Edûlê ku bi eslê xwe kurdê misilman bû di nava civaka kurd de tê naskirin. Di nav kurdên de gelek stran û çîrok bi awayên cûda li ser Derwêşê Evdî hatine gotin.
Devoka êla Sînemilî yek ji devokên kurmancî yên jêrzaravaya rojava ya ku li rojavayê Kurdistanê, ango li parêzgehên wek Dêrsim, Sêwas, Ezirgan, Riha, Xetay, Dîlok, Efrîn, Gurgum, Adiyeman, Xarpêt û li Anatoliya Navîn û Pontûsê tê axavtin e. Bi vê zaravayê ne tenê Sînemilî, herwiha kurdên elewî yên li Kurecikê, Darendeyê, Melediyê, Girînê, Çêlikanê, Sarizê, Avşînê hwd. jî pê diaxivin.
Ev devok ji aliyê fonetîka xwe û veguhêrînên dengî de gelekî balkêş e. Hemû deng di kurmanciya botanî de tê de hebin jî, vana di telafuzê de tênê guherandin. Herwiha dengê [e] dibe [a] an [æ] (ez -> az). Dîsa bi kêmî [o] dibe [ê], [ê] dibe [î] (navê te -> novî ta) û [a] dibe [û]. Dengê [b] yê di kurmanciya botanî dibe [v] an carnan [w], gerçî ev mêla veguhêrandina dengê b -> v di devoka Serhedê de jî heye. Dîftonga [xw] carnan dihele ser [x]ê ye (bixa <- bixwe). Avahiya fonetîkî ya vê devokê gelekî nêzîkê zaravayên kurdî yên başur e (Soranî, Kelhûrî, Lekî).
Ferhengoka devoka Sînemîlî jorejêr bi ya jêrzaravaya kurmancî ya rojava re yek e. Lewma ku veguhêrandinên dengî yên di vê devokê de xeynî çend vejartan di kurmancî rojavayî de jî xuyayî ne.
Gabelek (bi soranî: "perrbellekey qeşan", bi latînî: "Lanius nubicus"), cureyek e balindeyên kêzxwer e ji cinsa Lanius e.
Gabelek çûkekî 17 cm dirêj û koçber e. Serserê wî, paşstiyê wî û pişta wî reş, enî û bin zikê wî spî ye. Neksa wî sor e û boçika wî reş e.
Ciyên belavbûn û jiyanê.
Li nav daristanan û gezikên ku pirrtir li ciyê şilorek in dijîn. Hêlîna xwe li ser darê biyan û çinaran çêdikin.
Bi kêzên mezin, marmarokên biçûk, kulî û carinan jî bi çûkên biçûk xwedî dibin. Weke kêzxwurên din ew jî nêçîra xwe di striyek yan jî guliyekî tûj re radike û bi werê dixwe.
Bi qasî 16 rojan qurp dikeve û di navbera 4 û 7 hêkan dike. Tenê a mê li hêkan rûdinê. Lê çêl ji aliyê dê û bav tevde dihên xwedîkirin.
Famîleya sosinan (Iridaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asparagales cih digire. Çînên vê malbatê yên navdar, sosin) ("Iris") û gihaşimşîran ("Gladiolus") in. Bi taybetî şimşîrî yan şimşîriya îlîrî ("Gladiolus illyricus") navdar e. Gula hesretê yan bi navên din hanek, sefran, zehferan (Crocus sativus) jî di vê famîleyê de ye.
Famîleya sosinan (Iridaceae) ji 66 çîn û bi qasî 2000 cureyan pêk tê.
Sosin, pelezê ("Iris") çineke riwekên famîleya sosinan (Iridaceae) e. Li Kurdistanê jî gelek cureyên vê çînê diçên. Navên van cureyan wekî navê giştî tê bikaranîn ku tevlîhevî derdikevin. Bo mînak, pizîlaq, kolbiz (Iris retuculata), pelezêsk (Iris germanica) ûêd hemî jî cureyên sosinê ne. 200 heya 280 cureyên vê riwekê hene.
a> an kolbize ("Iris reticulata" M.B.)
Bêrasbî (bi farsî:"براسب" Brasb) gundekî girêdayî navçeya Mirgewerê ye. Li gorî serjimara 2006'an, li gund 117 xane û 815 kes hene.
Bêrasipî bi wateya bêr(ciyê pezdotinê) a sipî ye ji ber ku di wê de axeka sipî heye ku mîna gecêye.
Gihaşimşûr, Gihaşimşîr ("Gladiolus") (lat. "gladius" = "şûr") çîneke riwekên famîleya sosinan (Iridaceae) e. Cureyekê vê çînê şimşûrî (Gladiolus illyricus) ku carnan ji ev wekî navê giştî jî tê bikaranîn. Şimşûr navê cureyekê şûran e.
Li Kurdistan, başûrê Ewropa, hin deverên Afrîka, Madagaskar, Rojhilata Navîn û devedorê Deryaya Navîn diçê. Li Ewropayê pirranî bo baxçevaniyê tê çandin. Hin jî tên xwarin.
Gasor an jî sersorê serhijikan ("Lanius senator"), cureyekî çûkên ku koçber e.
Ser serê wî sor, pişta wî reş, zikê wî û nav milên wî spî ye. Ser serê mêyan û ciwanan qehweyî ye.
Reftar û Parêzî.
Koçber e, di buharê de dihê û di meha îlonê de dîsa vedigere. Bi pirranî havînan li ciyê darînî dihê dîtin.
Bi kêzên mezin, çûkên biçûk, kulî û marmarok û gumgumokên biçûk xwedî dibe.
Du zanyarên Amerîkayî, Garth L. Nicolson û Seymour Jonathan Singer di sala 1972'yê de xebatên xwe yên li ser Parzûna xaneyê (parzûna plazmayê) di kovara science de weşandin. Li gor vê xebatê şiklê parzûna xaneyê bi Modela Mozaîka Herikbar hate eşkere kirin. Li gor vî modelê, parzûn ji du qorê fosfolîpîdan pêk tê. Di nav fosfolîpîdan da hin corên proteînan heye.Li aliyê derve yê xaneyê jî molekulên karbohîdrad bi proteînan, an jî bi fosfolîpîdan girêdayî ye. Ango parzûn bi binyatî ji sê cor molekulan çê bûye. Ji xeynî vana, parzûna xaneyên ajalan molekula kolêsterolê jî li xwe digire. Ji ber ko molekulên gir û hûrik bi hev re di pêkhateya parzûnê de cih digrin, parzûn dişibe mozaîkê. Molekulên parzûnê her tim cihên xwe diguherînin lewma parzûn herikbar e. Qalindiya parzûn bi qasî 7-8 nm ye. Parzûna xaneyê, sîtoplazma û endamokan dorpêç dike, bi vî awayê hemû pariyên xaneyê bi hev re dimînin û belav nabin. Ko tiştekî dikeve hundirê xaneyê an ji xaneyê derdikeve, divê ji parzûnê derbas bibe. Parzûna xaneyê nîvdelînbar e. Hin tişt ji parzûnê derbas dibin lê ne her tişt. Bi kurtasî parzûna xaneyê bijêr e. Ji ber ko parzûn diherike, dilive û rê nade derbasbûna hemû tiştan, parzûn wekî tiştekî zîndewer tê hesibandin.
Karê parzûna plazmayê.
Parzûna plazmayê bi sê awayî, karê guhaztina molekulan dike.
Guhaztina neçalak.
Ji bo hemû corên guhaztina neçalak, bêyî ko tu pêdivî bi enerjiya ATP hebe, molekul ji devera xest(tîr) ber bi devera ronkî cih diguherînin
Dîfuzyona sade.
Molekul ji cihên bi xestiya berz(tî)r ber bi cihên bi xesti nizm (kêm tîr) cih diguherin. wekî mînak; heke em dilopek murekepê dilopê nav şûşeyek avê bikin, dilopa murekebê di nav avê de bi tena serê xwe belavê her aliyê şûşeyê dibe. Ev belavbûn dîfuzyon e. Di vî gîraweyê de, madeya tiwawe murekeb e. Av jî madeya tiwêner e. Gava murekeb dikeve nav avê, xestiya şileya murekebê ji ya avê zêdetir e. Loma belavbûna molekulan ji hêla tîr ber bi hêla ronkî dest pê dike ta ko her aliyê gîraweyê bibe xwediyê tîriya hevseng.
Gelek molekul bi dîfuzyona sade ji parzûna plazmayê derbas dibin. Wekî mînak; oksîjen û karbona dîoksît bi dîfuzyona sade di parzûna alveolên pişikê de cih diguherin
Dîfuzyona hêsankirî.
Molekulên wek Oksîjen, karbona dîoksît û etanol dijav in (hîdrofobî ne), loma di nav çînên çewrî (lîpîd) de belav dibin û ji parzûnê rasterast bi hêsanî derbas dibin. Molekulên avxwaz (hîdrofîlî) di nav molekulên lîpîdan de belav nabin. Av, glukoz, proteîn, hin îyon û molekulên din ên avxwaz ji ber astengiya molekulên lîpîd, nikarin bi serê xwe ji parzûna plazmayê derbas bibin. Molekulên avxwaz bi alîkariya proteînên parzûnê cih diguherînin. Ev veguhaztin jî dîfuzyon e, lê ji ber ko proteîn navbeynkarî dikin, ev kar wekî dîfuzyona hêsankirî tê navkirin. Di vê cora dîfuzyonê de,dîsa molekulên tiwawe ji devera tîr ber bi devera ronkî de belav dibin û pêwistî bi ATP nîn e. Her çiqas gelek corên proteînên parzûnê hene jî, ji wan du texlît proteîn di dîfuzyona hêsankirî de kar dikin, proteîna kanalî û proteîna hilgir.Evan proteînan wekî enzîm kar dikin û molekulên wê ji parzûnê derbas bibin, nas dikin. Piraniya molekulên avê bi navbeynkariya proteînê hilgir (kanalî) ji parzûnê derbas dibin. Proteînê kanalî navbera molekulên avê û lîpîdan dibe çeper û rê nade molekulên lîpîdê ko derbasbûna avê asteng bike. molekulên wekî glukoz an jî sukroz bi alîkariya proteînê hilgir ji parzûnê derbas dibin.
Osmoz (Delandin).
Av ji qada avpir,derbasî qada avkêm dibe
Di weneya aliyê rastê de di despêkê de asta gîraweyê li herdu milên lûleyê yeksane. Eger piçek xwêy li lûleya A yê were zêdekirin, vê gavê di lûleya A yê de mêjera madeya tiwawe (ango xwêy) zêde dibe. Lûleya A, ji lûleya B yê tîrtir dibe. Li gor rêzikên difuzyonê, divê xwêy ji aliyê zêde ber bi aliyê kêm ve cih biguhere. Lê ji ber parzûna nîvdelînbar, xwey nikare derbasê milê B bibe. Li milê A yê de ev rewş dibe sedema çêbûna pestoya osmozî. Lûleya B li gor lûleya A rontir e (ava wê pir e) loma av ji aliyê pir ber bi aliyê hindik (tîr) ve cih diguhere. Ji parzûna nîvdelînbar derbasbûna avê wekî osmoz(delandin) bi nav dibe. Osmoz wekî mîna dîfuzyona sade ye, ê cudahiya wê evê ko, molekulên ko di parzûnê de derbas dibin ne hemû molekulên tiwawe ne, lê tenê av e. Ango dîsa devera tîr û devera ron heye û bi parzûnê ji hevdu veqetiyan e. Ji ber ku parzûna nîvdelînbar rê nade madeyên tiwawe derbas be, îcar madeya tiwêner, ango av, ji qada ko av pir e, qada avkêm dibe. Hêza Pesta Osmozî di guhaztina avê de bi bandor e.
Guhaztina çalak.
Guhaztina molekulan ji qada ron, ber bi qada tîr ve bi xerckirina ATP wekî guhaztina çalak tê bi nav kirin. Xane bi guhaztina pasîf dikare hin molekulan ji qada tîr ber bi qada ron veguhezîne. Ji bo karên wê yên asayî, pêwistiya xaneyê bi hebûna hin molekul an jî îyonên wekî asîda amînî, glukoz, potasyûm, kalsîyum, fosfat û hwd heye. Xestiya (tîrî) van molekulên di nav xaneyê de, bi gelemperî ji derdora xaneyê zêdetir e, lê xane hê jî ji dorhêla xwe van molekulan digire nav sîtoplazmayê. Di vî guhaztinê de tevgera molekulan ne li gor guhaztina pasîf e. Ko guhaztina pasîf, wekî tevgera molekulan a berjêr bê hesibandin, guhaztina çalak tevgera molekulan a berjor e. Guhaztina çalak tenê di xaneyên zindî de dibe, lewma pêwistî bi ATPyê heye.
Di vî wêneya çepê de mekanîzmaya çalakiya pompeya Na + /K + ê tê ravekirin. Ko xaneyê bi guhaztina çalak, îyonên Na+ ê li dorhêla xaneyê, iyonên K+ ê jî li nav sîtoplazmayê tov dike, barê elektrîkê li derveyî xaneyê dibe pozîtîf (+) û barê kelekan sîtoplazmayê jî dibe negatîv (-). Ji bilî vê, hebûna Na+ ê dorhêlê li gor xaneyê tîrtir dike. Ev rewş dibe sedema çêbûna gradyana elektrokîmyayî (electrochemical gradient), xane bi hêza vê gradyanê hin molekulan (wekî asîda amînî, glukoz) vediguhazine nav xaneyê. Dema îyonên Na+ ê dizivire nav sîtoplazmayê, bi hêza herikîna Na+ ê hin molekulên din jî dikeve xaneyê. Divê neyê ji bîr kirin ko,li vir enerjiya ATP ji bo çêbûna gradyana elektrokîmyayî tê xerc kirin. Gava li dorhêla parzûnê hêza gradyana îyonên Na+ ê gihîşt asta herî bilind, Na+ û hin molekulên din bi dîfuzyonê ji parzûnê derbas dibin. Ev molekulên ko bi navbeynkariya gradyana elektrokîmyayî ya Na+ tên guhaztin, li dij gradyana konsantrasyonê ya xwe tên kişandin,l oma ev molekulan bi tena serê xwe, ango bi guhaztina pasîf naçe nav sîtoplazmayê.
Guhaztina molekulên gir.
Molekulên hûrik bi guhaztina pasîf an jî çalak bi hêsanî ji parzûne derbas dibin. Lê pêdiviya xaneyê bi molekul an jî madeyên gir jî heye. Ev madeyan wisa gir in ko ne rasterast ji nav molekulên lîpîdên parzûnê, ne jî di nav proteînên hilgir û kanalî de vediguhazin. Di nav xaneyê de ji molekulên hûrik, molekulên gir ên wekî, proteîn, enzîm, hormon, şîr û hwd tên çê kirin. Her çiqas ko evan madeyan di nav xaneyê de çê dibin jî,ew li derveyî xane tên bi kar anîn. Loma divê van madeyan ji xaneyê derkeve derve. Xane molekulên gir ji parzûnê vedirişîne. guhaztina molekul an jî madeyên gir ji sîtoplazmayê ber bi dorhêlê xaneyê, wekî egzosîtoz tê bi navkirin. Tûk a devê mirov, enzîma bi navê amîlaz e. Amîlaz di xaneyên rijênên tûkê de çê dibe, bi egzosîtozê ji xaneyê derdikeve û di cog (kanal) û kisikên tûkê de berhev dibe. Herwekî hormona însulîn jî di xaneyên pankreasê de çê dibin û bi egzosîtozê ji xaneyên pankrease vediguhazin nav xwînê. Hin caran xane ji derdora xwe molekulên gir digre nav sîtoplazmayê. Zîndewerên tekxaneyî xurekên neherisî, di nav xaneyê de diherisînin. Xurekên neherisî gelek gir in loma ji parzûnê derbas nabin. Lêkosît (xaneyên xwînê yên spî) ji bo parastina laşê mirov bakteriyên di nav xwînê de rasterast dadigurtînê û digire nav sîtoplazmayê û li vir diherisîne. Daqurtandina molekulên gir wekî endosîtoz tê navkirin. Heke molekulên gir ên ko xane digire nav sîtoplazmayê şile be, ev cora endosîtozê wekî pînosîtoz bi nav dibe. Endosîtoza molekulên hişk jî wekî fagosîtoz tê navkirin. Xane dema dilopa rûn vedixwe ev pînosîtoz e, lê gava bakterîyek dadiqurtîne ev kar fagosîtoz e.
Canan Korkmaz an Canan Can Korkmaz (z. 1970) şaredara Bazîdê ya Agiriyê ye.
Canan Korkmaz di sala 1970'an de li Mansa Ezirganê ji dayîk bûye. Wê dibistana seretaye li Ezirganê, ya navîtayî û lîseyê li Stenbolê xwendiye. Paşê li Zanîngeha Trakyayê di sala 1997an de beşa hekîmtiyê bi serfirazî qedandiye. Ji sala 2004an heta 2009an li Bazîdê bijîşkiyê kiriye. Dr. Canan Korkmaz endamê yekitiya bijîşkên li Agiriyê ye. Di sala 2009an de wek seroka şaredariya Bazîdê ji BDPeyê hatiye helbijartin.
Ew zewicî ye û dayika zarokek e.
Nikilşûr yan nikilxencer (bi latînî: "Recurvirostra avosetta"), cinsekî çûkên koçber in ku bi tenê di dema koçê de çend rojan dihê dîtin.
Ji ber ku nikilê wî wek şûr bi jor ve tewandî ye ji tevê çûkan cihêtir e. Ji çend xetên reş ku li ser bazikên wî, pişta wî û paşstiyê wî pêvtir bi gişê xwe rengspî ye.
Bi nermokên di nav avê de dijîn xwedî dibe.
Li derdora golên şor û çiravan dihên dîtin.
a> Asparagus officinalis, îlûstrasyon ji Otto Wilhelm Thomé, Floraya Almanya, Awistriya û Swîsreyê
Kilig an çavmarka bêwanê an jî merejo ("Asparagus officinalis") cureyek çavmarkê ye ku gelek caran kilig bo tevahiya çavmarkan jî tê bikaranîn.
Ji çavmarkê re herwiha meroje, melajo jî dibêjin. Çavmark di famîleya çavmarkan de cih digire. Berê li Kurdistanê bo nexweşên bi kuxînê ketine dihate pêşniyarkirin. Li Çînê wekî derman, 5000 sal in tê bikaranîn. Herwiha li Greka Antîk û Eqîptê (Misir) jî derman jê çêdikirine.
Di floraya Kurdistan, rojavayê Asya, navend û başûrê Ewropa, Sîbîrya û bakurê Afrîkayê de cihwar e. Li parzemînên din kêm be jî hin endamên vê malbatê tên dîtin. Li gelek welatan, bi taybetî li Amerîkayê çandiniya wê tê kirin. Di pêjgeha Ewropayê de gelek tê bikaranîn. Ji kiligê vexwareka Tequila amade dikin. Di pêjgeha kurd de herwiha cihê wê heye. Bi taybetî li herêmên Serhed, Xerzan û Dêrsimê bi biharê re berhev dikin.
Ji 5 Mezrên teşekul dibe. Navên wan ev in: Armutsuyu, Hoplek, Korpınar, Sugul, Akkaya.
Hemû serjimarên gund kêmzêde 900 kes in. Lê bêle Gund ji 30 salenda her tîm mirove xwe dişîne derve. HEger serjimara gundê derve naçubiuana kêmzêde serjimar emroj 1600 bibiuna.
a> an çavmarka bêwanê ("Asparagus officinalis")
Famîleya çavmarkan (Asparagaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asparagales de cih digire. Li Kurdistanê pirranî ji çiyayan tên berhevkirin, çandiniya wê nîne. Navdara vê malbatê kilig e ku jê vexwareka Tequila tê çêkirin. Hin endamên vê malbatê bo baxçevaniyê tên çandin. Lêkolînên molekûlargenetîkê pê derxist ku lêzim û endamên vê malbatê gelek bûne lê niha nemane.
Xwarina behîvterkê ya Dîlokê xwarineke pêjgeha kurd e. Li Dîlokê deng vedaye lê ji herêma Soranê belav bûye. Ji behîvterkê re "terbehîvk" jî tê gotin
Li Colemêrg, Sêrt û Amedê jî tê zanîn û xwarin. Orjînala wê bi tîkegoştê tê çêkirin lê li hin herêman goştê kişandî jî bikartînin. Li Soranê du cure mergeyê bi hev re bikartînin, a fringîyê û îsotê û carnan hin biharbêhnan jî lê zêde dikin. Li bakurê Kurdistanê biharbêhnê tevlî nakin.
Tîkegoştê pakij bişon, heya ava xwe dikişîne sor bikin. Deng jê hat, ango qijilî, mergeya bacanê sor û îsotê tevlî bikin, heya pijiya bihêlin.
Behîvterkan bikin du qetî, berdin nava goşt. Behîvterk pijiyan, sîra teze ya hûrkirî (an jî sîrim) tevlî bikin, ew jî pijiyan îcar alûyan tevlî bikin.
Heger dixwazin hinekê bezê qelandî yan jî kevçiyekê rûnê malê jî lê zêde bikin. Helbet ev di terîfeyê de nîne.
Helawa qespê yan helawa xurmeyê cure helaweke pêjgeha kurd e ku li Amedê di meha remezanê de bo fitar û paşîvê didin ser. Qesp li Kurdistanê kêm diçê, biha ye. Li herêma Mêrdînê jî tê zanîn û xwarin.
Xurmeyan hûr bikin. Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, av û qespan berdinê, heya nermijî bû sor bikin. Nava xurmeyan vebikin, hêkan biçelpîninê û derxûnê (devanga, qalpaxa quşxaneyan) bigirin. Spîka hêkê derket, ango spîka hêkê qijilî, ji ser agir daynin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Qesp, gesp, gespa Îranê, gespa rastîn an xurme ("Phoenix dactylifera") riwekek bibelg (bipel), ji famîleya palmiyeyan (Arecaceae) e. Wekî palmiyeyan ji avhewaya tropîk, nermayî û çolistanî hez dike.
Li Kurdistanê kêm be jî diçê. Bo çandiniya wê herwiha axa bikêr û guprekirî pêwîst e. Azot, potasyûm, hesin, magnezyûm, mis, çînko, manganez, borê dihewîne. Hin behoyên ziyandar hez ji darên gespan dikin, divê di çandiniyê de ev neyê jibîrkirin. Di gespa hişkkirî de 17-28,7% av, 62% şekir (bi învert û sakkaroz), 1,9-3% bûjena azotî, 0,2-1% rûn, 3,6% seluloz, 2,9-3,3% pentozan û 1,2-2% bûjenên mîneralî hene.
Rûkeşeşane, şaneya rûkeş an şaneya epîtelî (bi inglîzî: " Epithelial tissue") corek ji çar corên sereke yên Şaneyên mirov û ajalan. Ev şane li ser rûyî endam û navpoşê endaman de cih digire. Gelek erkên wê hene, wek parastin, derdan ("secretion") û wergirtin.
Cureyên rûkeşeşaneyê.
Şaneya rûkeş li gor şêwe û çînên (qatên) xaneyan tê navkirin.
Îcazenameya Şêx Şemsedîn Şehrînûhî, di sala 1908'an de hat nivîsandin.
Şêyx Şemsedînê Şehrînuhî li mentiqa Botan hatiye dinê. Kurê Şêyx Elî yê Gundikî’ye. Xwendina xwe ya destpêkê li Dîyarbekir borandiye. Ju (pashê) ji wêdê çuye Rawendiz u Erbîl’ê li wêdê xwendina xwe xilas kirîye. Babê wî Şêyx Elî xelîfê Şêyx Hiseynê Basretî ye. Şêyx Elî neviyê Mele Derwêş e. Ew ji kurê Şêx Xezalî ye. Şêx Xezalî ji kurê Hz. Pîr Îzedîn e. Li nêv millet de bi navê “ Pîr Êzdîn” tê nas kirin. Şêx Şemsedîn di 19 ê Şê’banê sala 1331 ê hicrî icaza xîlafetê standî ye. Şêx Şemsedîn xelîfê mamê xwe Şêx Xalid u yê Şêyx Tahirê Maî ye. Şêyx Xalid u Şêyx Tahir dostên hevên feqetiyê ne. Her du zat ji bi nîsba el-Osmanî el-Xalidî el-Berwarî hatine naskirin. Lê Şêx Tahir ji Berwariyên başûr e.Şêyx Şemsedîn Efendî her car bi sufiyan ve der di ket îrşadê.
Wî u Şêyx Seyda li ser çiyayê Cudî hev du di ihtifalên pîrozbahiyan de didîtin. Yên dîtîn di bêjin wechê her du yan ji wessa spî u munewwer bu ferq ji hev ne di hat kirin. Şêx Şemsedîn li Gundik wefat kirîye. Tirba wî li zîyereta temtemê ye. Cihê zîyeretê ye. Herweha çend şê’r u beytên wî hene. Ger bê kom kirin dibe dîwançeyek. Li ser Dîwana Hz. Mewlana Xalid terbî’ (çarmalî), texmîs (pênçmalî)u tesdîsê (şeşmalî) wî hene. Piştî Şêx Elî û Şêx Xalid postnişînî kurê Şêx Elî, Şêx Şemsedînê Şehrînûhî kirî ye. Şêx Şemsedîn, xebatên ilmî yên muhîm nivîsî ne. Wekî şerhên hinek fessên "Fusûsu’l-Hikem’a Şêxu’l-Ekber Muhyîddînê Erebî" û çarmaliya li ser hejdeh beytên Mesnewiya Hz. Mewlana. Şêx Şemsedîn sala 1943’ê yê wefat kirîye.
Piştî Şêx Şemsedîn Şêx Mihemed ev xizmet îfa kirîye. Şêx Mihemed 1985’ê wefat kirîye, ewladên wî ev xizmet dewam kirîne. Ji ewladên Şêx Mihemed, Mele Ebdila û Mele Ebdirehman û Mele Ebdilmecîd xebatên ilmî dewam kirîne. Mele Ebdirehman mucazê ilmî û xîlafetê ye. Di gellik şerîetên nêva eşîr û herêma de cih girtîye û buye wesîla sulh û asayîşê. Wekî şerên di nêva Jîrkî û Mamxuran û Gewdan û Guyan de. Her weha di meselên nexweşiyên di navbeyna Şirnex û Cizîrê an ji di nêvbeyan Cizîrê û Silopiya de. Ewladên Pîr Êzdîn di vî warîde wezîfên muhîmm pêk anîne. Gellik kesatetiyên ehlê hel û eqdê yên şayanê behsê hene wekî Mele Ebdirehmanê Mamê Mela (w.15 Sibat 1978) û Hecî Emerê Mela (w. 1985) û Hecî Silîmanê Qilavî (Silêman Fakhan, w. 1985) gellik zatên din. Mele Ebdirehamanê Mamê Mela kesayetîyek ehlê hikmetê bu. Di şirîeta de bi besîreta xwe ya kûr gellik arîkariya Mele Ebdirehmanê Şêx Mihemed dikir. Va her sê şexsîyetên mezkûr ji bo parastina berjewendiyên maddî û me’newî yên millet gellik işkence û ezîyet kêşane. Ji encama va îşkenceya wefat kirîne.
Şêx Xalidê Berwarî Gundikî li mintiqa Botan sê Şêx Xalidên meşhûr hene, her sê jî gellik cara bi nîsba el-Cezerî derbas dibin. Hinek cara menqebe û keramatên wa cêh di gwihorin. Ji milê emrî ve yê pêşîn Şêx Xalidê Cizîrî ye her û her bi vê nisbê tê naskirin. Li Cizîrê xwidê daye. Xelîfê Mewlana Xalid e. Sala 1839 ê vefat kirîye. Tirba wî li gundê Basret e. Basret girêdayê Şirnex e. Yê didoyê Şêx Xalidê Zêbarî ye ko ew ji carna bi nîsba el-Cezerî tê nisbet kirin. Babê Şêx Huseynê Basretî ye. Xelîfê Muhemmedê Eynî ye. Sala 1868 ê wefat kirîye.
Tirba wî jî li Basret e. Yê sê yê Şêx Xalidê Berwarî Gundikî ye ko li Gundik Xwidê daye. Li Hewlêr xwendîye. Xettatek meşhûr e, icazename ya wî ya xettî heye (1288 ê hicrî standîye). Xelîfê Şêx Ebûbekrê Racî el-Erbîlî ye. Ebubekir Racî (melayê kiçik bnr: Danişmendanî Kurd Der Xizmetî İlm û Dîn s.27 mue: Ebdilkerîm Muderris) ew jî xelifê Şêx Osman Sîraceddînê ewwil(1195-1283 h.) e. Ew jî yê Mewlana Xalid e. Şêx Xalid Gundikî ji nesla pîr Êzdîn e. Sala 1920 li Germkê nîzîk Silopya wefat kirî ye. Tirba wî li wêrê ye. (bnr: Nûbihar hêjmara 94)
Şêx Xalid Efendî xwendina xwe li Hewlêrê xilas kiriye. Şêx Xalid dewra Axayê Sor de qadîtiya Şirnexê kirîye. Peywendiyên Bedirxaniyan u Şêx Elî û Şêx Xalid ji ber nîzîkatiyên maddî u me’newî xwirt bun. Çend te’lîfatên wî hebun. Lê çi mixabin ew îro li destê me de nînin. Lê yên ev berhemên he dîtîn di bêjin derbarî Êzîdîtî u bawerî u jîyana Êzîdiyan de têlîfên wî hebun. Ev eser li ser daxwaza Seydayê wî hatîye tê’lîf kirin. Seydayê wî ji bo lêkolînê rêkirîye Laliş u çîyayê Şengalê.
Şêx Xalid, zatek pir zahid bu. Çend gundên dora Girgê (Silopî) dayîne Şêx, lê wî ne vegirtî ye. Ji ewladên Şêx Xalid, Şêx Nûrî li heyatê ye.
Rêdûr Dîjle (z. 1987 Mêrdîn), helbestvanê kurd ê ji bakurê Kurdistanê ye. Di sala 1987'an de li Mêrdînê hatiye dinê. Li zanîngeha Amedê dixwîne; beşa îktisadê.
Ji weşanxaneya Ronahî dîwana wî ya yekem bi navê Eşêfa Temenekî di 2012'an derket. Niha li Amedê dijî.
Nivîs û helbestên wî di kovara W'yê û kovarên din de tên weşandin.
Solyask giyayekî ji famîleya sîr û pîvazan e ku bi pelên xwe dişibe pîvazan û bi koka xwe dişibe sîran. Ev giya wextê biharan li beyaran û li nav zeviyan şîn dibe.
Li Kurdistanê ev giya di çêkirina girar û nanê tenûrê de weke çêjekê tê bikaranîn.
Erdheja Silopiya, erdhejeke ku di 2012an de li navenda navçeya Silopiya Şirnexê çêbû. Gundê Eywanê navenda erdhejê (epîsenter) bû.
Bi şevê di saet 2:10'an de dest pê kir û heta saet 5:50 berdewam bû.
Mele Derwêş kurê Şêx Xezalî ye ew jî kurê Pîr Êzdîn e. Pîr Êzdîn neviyê Şêx Silîmanê Nêrgizî ye. Ji Kurdistana başur, ji Nêrgiziyê hatine herêmê. Ew ji neviyê Şêyx Zahid e. Li nêv millet bi navê "Şêxê zêhid" tê nas kirin. Tirba Şêxê Zêhid li Reşîne ye. Reşîne girêdayê Dihê ye. Li wêdê tirba wî heye qubbe li ser hatîye ava kirin. Her sal demek yê salê îhtîfal tê tenzîm kirin, li vê qubbê. Pîr Êzdîn li mintiqa goyan li Repin wefat kirîye. Tirba wî li wêrê ye. Cihê zîyaretê ye. Ji nesla Pîr gelik alim û ehlê hel û eqdê hatîne dinê. Di herêmêde di nêva eşîran de bune wesîla sulh u emnîyetê. Wekî Mele Derwêş û Şêx Elî yê Gundikî (xelîfê Şêx Huseynê Basretî ye) û Şêx Xalidê Gundikî (birê şêx Elî ye) û Şêx Ebubekr û Şêx Muhemmedê Hilalî û Şêx Îzraîl û gellek zatên din. Ev malbat ji bo xizmeta ilm u dîn hatîye vê herêmê. Ji ber ku li vê mentiqê hinek gundên Nesturî u filehan hebu. Di saya vê malbatê gellek ehlê va gunda musliman bune. Her weha ev malbat li herêma Goyan cih buye. Bi sed salan bune sebebê sulh u emnîyyet u selahê. Yek di kare bêje mîsyonerîtiya Îslamê kirîne. Di medrese u rîbat u îmaretan bi rengekê wezîfa kolonîzatorîtiyê kirine. Di neşra ilm u irfanê de cihek muhîm girtîne.
Xwiya ye ev jinik pir salih bu ye. Di bêje dema ti nu şîn dibuyî, ji gumçika xwe nu di bişkivî ez bi çiql u dar u belçim bum, min fêkî da bu. Hezret lis ser vê buyerê radibe aşekê ava dike. Heft sala çeltekê deryê aşîve dike. Her roj tejjî nan dike. Xelk jî tê ji xwere dibe. Ev aşê Pîr ava kirî niho ji li ser pêya ye, adeta şahîdê li ser vê buyerê ye.
Mele Derwêş Gundik ava kirîye. Ya şîfahî me seh kirî ji Gundigiyan ew e ko Mele Derwês hem alim Û hem xebatkarek zîrek bu. Ji ava kirin û çandinê re pir jîr bu. Zarokên xwe hem dida xwendin hem ji san'etkarî nîşa wa dikir. Ji nesla wî alimên mezin hatîne dinê.
Tevineka rehikî an tevineka birikê (bi inglîzî: "nervous tissue") yek ji çar corên sereke yên tevineka mirovan. Mêjî û birikan jê pêk tên. Du cor şaneyên di tevineka birikê de hene, birikşane (neuron) û çirrşane (neurogila).
Birikşane pêwendî hev dibin bi rêyê hevgirêk ("synapse"). Birikşane sê beşên wê hene, beden ("soma"), çeqik ("dendrite") û tewere ("axon"). Cihên di mêjî de yên ku bedenên birikşane kom dibin, ew gewr tê xuya kirin û jê re keristeya gewr ("grey matter") tê gotin. Cihên ku tewereyên birikşaneyê kom dibin, spî xuya dibe û jê re keristeya spî ("white matter") tê gotin.
Şal û şapik navê cil û bergên resen ên mêrên kurd e. Wek nav jî destnîşan dide, ev cil û berga mêrên kurd ji du beşan pêk tê: ji şal û şapikekî. Lê di bin şapikê gomlekeke spî yê bêbişkok jî li xwe dikin. Şekl û rengên şal û şapikê li gor herêm, ol û civak diguhêre û xwediyê taybetmendiyên cuda ne. Şal û şapik wek cil û bergên resen ên kurdan tê pejirandin û lewra bi giranî ji kurdên pîr an jî welatperwer tê li xwe kirin. Herwiha, şal û şapik cil û bergên resen ên aramiyan (keldanî û nestoriyaniyan) e jî.
Xuyakirin.
Wek hate gotin, şekl, reng û xuyakirina şal û şapikê li gor herêm û ol diguhêre. Şekl çiqas cuda be jî bila bibe, divê rengê her du beşan tim wehev be. Berê qumaşa şal û şapikê tenê bi dest û ji pirçikên bizinên mohayîr (mohair) hatibû çêkirin. Îro qumaşên nujên û prefabrîk jî têne bikaranîn.
Şal.
Şal ango şalwer gelek fireh e, bi taybetî şeqeya şalê. Wateya firehbûna şalan bi timî naye zanîn, lê îxtîmal heye ku eleqeya firehbûnê bi welatê çiyayî yên kurdan re heye: bi şalên firehtir meriv kare gavên meztir bike û lewra siviktir/bêzehmet hereket bike. Pûşiyek li dora qarçeyê wek kember tê girêdan û bi vî rengî sînora di nava şal û şapikê nîşan dide.
Şapik.
Li hemberî firehbûna şalê, şekl û xuyakirina şapikê teng û sist e. Car caran bi berik, car caran bi bişkok û car caran jî bi dir e. Herwiha, li gorî daxwazê xemilandinên wiha (û yên din jî) karin bên pê dûrandin. Mînakek: Serokê hikumeta herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bi giranî şapikên bi dir li xwe dike.
Wateya şal û şapik ji bo kurdan.
Ji ber ku wek cil û bergên resen ên kurdan tê qebûlkirin, şal û şapik perçeyeke girîng a nasnameya kurd e û kare wek cil û bergên neteweyî ya hemû kurdan bê hesibandin. Di sala 1945'an de dewleta romî ji ber heman sedemê li xwe kirina şal û şapikê qedexe kir û wiha xwest hebûna cilên neteweyî yên kurdan ji civaka rojane derxe. Pêşmergeyên ku ji bo rizgariya Kurdistana başûr li dijî rejîma Sedam Husseîn şer dikirin şal û şapik wek cilên leşkerî li xwe dikirin. Ev cara ewil bû ku şal û şapik wek 'cilên fermî' ya rêxistinekê hatin bikaranîn û di şer de ev cil û berg bi awayeke berfireh wek navnîşana hebûna gelê kurd hate bikaranîn. Mesûd Barzanî, serokê hikumeta herêma Kurdistanê, ji bo gelek hevdîtin û civînên navneteweyî şal û şapik li xwe dike û bi vî havî nasnameya kurd ji siyaseta navneteweyî re dide nîşan.
Îro şal û şapik ji nu ve dibe perçeyeka jiyana rojane. Êdî pir caran ciwan jî di rojên neteweyî û yên dîlanê de şal û şapik li xwe dikin. Lewra dukan û derzîkerên ku şal û şapik didûrin û difiroşin her ku diçin zêde dibin. Herwiha, dûrandin û kirîna şal û şapikan biha ye - û evya navnîşaneke din a bedewiya wê ya ji bo kurdan e.
Çavê qajê ("Strychnos") çîneke riwekên ji famîleya loganyayan (Loganiaceae) e. Hin endamên wê dar, hin jî devî yan daralînkên tropîk in, agno lavlavkên tropîk.
Fêkiyên hin cureyan xwarbar in. Hinekê wan jî axûdar in (jehrdar). Cureyên bijehr di dermanan de tên bikaranîn. Li Kurdistanê ji qajê re herwiha "qarqarok", "qijik", "qirik", "qîjalk", "qir", "qel" "(yan qela)," "qerpelase" jî dibêjin.
Fat Joe di sala 2005an de
Fat Joe (bi kurdî: "Ûsê Şîşko", z. 19ê tebaxê 1970an wek "Joseph Antonio Cartagena") rapvanekî DYAyê ye.
Malbata Fat Joe ji Puerto Ricoyê ye, ew bi xwe di taxên Bronx (New York) de jidayikbû û zarokatiya xwe li wir derbas kir. Wî di destpêka kariyera xwe de çend stranên solo derxist û piştre digel stranbêjên wek Jennifer Lopez, R. Kelly, Ashanti, Ricky Martin û Ginuwine xebatên muzîkî meşand. Herwiha, Joe damezirînerê koma Rapê ya bi navê "The Terror Squad" e.
Yekemîn beşa navê Fat Joe ji leqabê wî Joe (Ûs) pêk tê. Ya duwemîn jî destnîşana qelawbûna wî dike.
Famîleya gafiş û melvaşan (Gentianaceae) famîleyeke riwekan e. Di desteya Gentianales de cih digire. Bi qasî 80 heya 87 cure, 900 heya 1655 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê jî hin cureyên wê diçên. Riwekên dusalane û pirrsalane ne. Hin cureyên devî û dar, yên din giha ne.
Famîle sala 1789'ê bi navê „Gentianae“ ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di "Genera Plantarum", rûpel 141'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê famîleyê: Chironiaceae Bercht. & J.Presl, Coutoubeaceae Mart., Potaliaceae Mart., Saccifoliaceae Maguire & Pires în. Îro tenê û bêhtir Gentianaceae tê bikaranîn.
Hin çînên vê malbatê li ser famîleya loganyayan jî tên hejmartin.
Lurî (bilevkirin: lûrî) an lorî devokek kurdiya başur e û pêwîst e ku bi zaravayên lûrî ve yên ji kurdî behtir nêzîkê farsî ne, neyê lihevxistin. Gorî Blau û Fattah ev devok li herêmên Piştî KoXoram Awa û hamadanê tê axavtin. Blau diyar dike ku luriya li Piştî Kûhê xwedî wêjeyeke dewlemend a devkî ye.
Bi rastî ev navekî alternatîf ê kurdiya başur e. Kurdên feylî li Îlam (Piştî Kûh), Kirmaşan û Xaneqînê xwe wek lur û her çiqas bi devokên herêmî yên kurdiya başur biaxivin jî wan jî wek lurî binavdikin. Dibe ku sedema vê binavkirina xwemalî binavkirina tevayî ya kurdên şiî ji aliyê farisan ve be. Faris kurdên şiî bi tevayî wek lur an lek binav dikin.
Xanayê Qubadî an Xana Qubadî (jdb. 1700 a> Rojhilata Kurdistanê m. 1759 an 1778) helbestvan, wêjevan û wergerekî kurd ê Dibistana Gûranî ye.
Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî Qur'ana pîroz wergerandiye zimanê kurdî, belê ev werger windayî ye. Berhama wî ya herî girîng Şirîn û Xusrew e.
Dibistana gûranî an jî rewteka gûranî yek ji kevneşopên wêjeya kurdî bi serzaravaya hewramî ye.
Navenda vê kevneşopê bajarê Sineyê, li erdê Mîrgeha Erdelanê bûye. Ev dibistan e ku ji aliyê Ûsiv Yaska ve (m. 1638) hatibûye damezrandin. Ji sedsala 17'em şûnde kurdên hewramî (Kelawspî) û serzavaya kurdî ya hewramî (gûranî) di Mîrgeha Erdelanê de roleke mezin dilîzin û heya hewramî dibe zimanê dadgehan. Dîsa mîrên Erdelanê dibin destekdanê wêjeya hewramî ya ku di vê demeyê de bi awayeke giring pêşvedikeve. Dibe ku ji vê yekê di qesrên Babanî de Erdelan wek "welatê/dewleta gûranan" hatibûye binavkirin.
Kirdas an kirdaş navkirina kurdên kurmancîaxiv ji aliyê kurdên kirmanc e.
Kemal Badillî û Ziya Gökalp diyar dikin ku kurdên bi zimanê romiyan ve zaza têne binavkirin xwe wek "kurdên eslî" dibînin û ji kurdên din (kurmanc) bi zarê xwe ve kirdas dibêjin. Badillî dibê kirdas bi romî tê wateya "kürtçük", "kurdik". Etnînom (navê gel) kirdas ji du heceyan "kird" + "as" tê qewimîn. Beguman peyva "kird", ya ku navkirina xwemalî ya kurdên dimîlîaxiv li Amedê ye, bi rêya asîmîlasyona dengî ji kurd hatiye piraştin. Etîmolojiya paşgira -"as" di tariyê de be jî, gorî vê teoriyê pêwîst e ku ev paşgira biçûkkirinê be. Tezeke din dibêje ku kirdas navê eşîreke kurdên kurmancîaxiv bûye û navê vê eşîrê hatiye dayin ji bo kurdên kurmanc. Heya îro jî eşîreke biçûk bi navê kirdas li Pilûra Dêrsimê heye.
Di civaka kurdên elewî ya Dêrsimê de navê kurdan yê herêmî kirmanc e. Kirmanc, axivên herdû serzaravayên kurdî, kirmanckî û kurmancî, hemû kurdên elewî ne. Kirmanc referansa nasnameya pevrayî ya kurdên elewî ye. Herwiha him tê wateya elewîtî him jî ya kurdîtî ye. Di vê kontekste de yek ji binkategoriyan a kirdas e. Kirdas kirmancên kurmancîaxivin. Zaravaya wan wek kirdaskî tê binavkirin. Di hejmartina gelhê ya di sala 1965an 42 kesan zimanê xwe wek kirdaskî agihandibûn.
Eşîra Omeriyan an Omerî, eşîra herî mezin a li Mêrdînê ye.Nasnameya Omeriyan`, ji Mîrsomê ji malbata Mîrê Soma dest pê dike. Li rojhilat û bakûrê Omeriya Tora Hevêrka û Mihelmiyan heye. Li rojhilatê Omeriya Newala Bûnisra ye û li rojava jî bajarê Mêrdînê heye. Herêma Omeriya bi dirêjahiya xwe 60 km û kinahiya xwe 40 km ye. Bi tevahî herêma Omeriyan 2400 km2 pêk tê. Herêm di sêpeya navbêna Midyadê, Mêrdînê û Nisêbînê de ye. Di navbêra Midyadê û Mêrdînê de navçeya Mehsertê jî heye. Omerî xwedî 99 gund in bi navê herêma Omeriya. Li gor çavkaniyên Sempozyûma Navnetewî ya Omeriya û lêkolîner Şerefxan Cizîrî gelhe ya eşîrê herî kêm 1 mîlyon gelhe heye lê ji ber pirsgirêkên li ber çava nayê zanîn. Lê îroyî Omerî her yekî wan belav bûne li gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê, Kurdistan (Rojavayê Kurdistan; Qamişlo, Dirbespîyê,Amudê uwd u li Başûrê Kurdistanê heta bi Musulê Libnanê Bêrûtê û Ewropa yê. Li gor rawêjiyê 120 hezar kesê Omerî li Qoserê, 70 hezar kes li Nisêbînê û li navenda Mêrdînê û derdora wê de 40 hezar kes, herwiha dîsa gelek jî barkirine û çûne bajarên mezin yên Tirkiyeyê; Edene, Stembol, Mersîn, İzmir û bajêrên din nêzî 100 hezar kes lê dijîn.
Gundên Omeriya.
Alûca, Bêndermemo, Bêrt, Bizgûr, Cibilgraw, Cinata Hiso, Cinata Miho, Çal, Darê, Dêrcem, Faf, Gewrik, Golyê, Haciya, Hebîs, Herbê, Kafsenor, Kaniya Şêx, Keleç, Kermêt, Kewarêx, Kûd, Kurik, Kurka Çeto, Kurka Metîna, Kuruma,Mahsertê, Merc, Mermarê, Merzeqa, Mesken, Metîna, Miştînê, Mûdê, Qesrik, Qurdîs, Qûzo, Rekê, Risîn, Rişwana, Sada, Sarinc, Serêkanî, Stilîl, Sîtê, Xirbê Şêx Mehmûd, Şêxkir, Taqê,
Terê, Tinatê, Tixûbê, Xanîsorê, Xirbê Qeblo, Xirbê Kêvir, Xirbê Mirîşkê, Xerzikê Erebo, Yestê
Navdarên Omeriya.
Abbas Alkan
Arjen Arî
Bro Omerî
Cihan Sincar
Ehmedê Huseynî
Eslîxan Yildirim
Ebdulrehîmê Semawî
Gulseren Yildirim
Helîm Yûsiv
Hemîd Omerî
Huseynê Omerî
Jan Dost
Kalê Qurdîsî
Mehmet Sîncar
Reşan Yildirim
Serkan Birûsk
Seydayê Keleş
Silêman Demir
Şemseddîn Kaya
Şerefxan Cizîrî
Şerîf Omerî
Yehya Omerî
Selman Omeryanî
Omeriya Mirsom
Zimanî tacîkî (be tacîkî: "забо́ни тоҷикӣ́, zaboni tojikī") zimanêk e ke tacîkekan qisey pêdeken û zimanî fermîy tacîkistan e.
Elfûbê.
Bo nûsînî zimanî tacîkî sûd le Elfubêy kîrîlî werdegîrêt.
Nebziwênekan.
Le zimanî farsî da cyawazîyek le nêwan dû pîtî "x" û "q" niye û em dû pîte wekû yek godekrên belam le zimanî tacîkîda em dû pîte le yekdî cyadekrênewe û derbirînî taybet be xoyan heye.
Wişekan.
Leber ewey ke zimanî tacîkî le şwênêk qisey pêkrawe ke be zimane êraniye rojhelatîyekan û zimane turkiyekanî asyay nawendî nizîk buwe, kewtuwete jêr karîgeriy em zimanane; her boye le zimanî tacîkîda wişey wa heye ke le zimanî farsîda niye yan zor kem be kar dêt, lewane: kûrşebperek, fûtbalbaz, çaycûş, pananc, neẍz, kelan û htd..
Wişegelêkî zorîş le zimanî rûsî wergîrawe ke buwete hoy pitewbûnî wişekanî tacîkî le biwarekanî zansit, komellayetî, çand û htd..
Bester bo derewe.
Kelhorî, stranên karkirinê (xebatê), nêçîr û koçeriyê.
Kelhor an Kelhûr bi rastî navê êleke kurdan, dibe ku ya herî mezin, e. Vê êlê navê xwe daye cûreyek strana kurdî. Her çiqas navkirinê de cûdayî hebin jî, ev cûreya strana kurdî li hemû deverên Kurdistanê wek strana xebatê, nêçîrê û koçeriyê tê nasîn. Taybetmediya kalhorî awaza wê ya hejîn di navbera la û solê û nivîsarî avayiya bendên wê ji 12 rêzan e. Şablona rêzbendiyê jî balkêş e: aa bb cc dd ye.
Gafiş ("Gentiana") navê çîneke riwekên famîleya gafiş û melvaşan (Gentianaceae) e. Hin cureyên gafişan bi dermanfiroşiyê tên çandin, hinek jî bo baxçevaniyê. Salane, dusalane û pirrsalane ne. Li seranser erdxanê nêzîkî 300 heya 400 cureyên vê riwekê hene. Li Afrîkayê nayên dîtin. Pirranî li nîvkada bakur diçên. Li Ewropayê 35 cure hatine hejmartin, bi taybetî li Alpan.
Çîna "Gentiana" sala 1753'yê ji aliyê Carl von Linné ve, di "Species Plantarum", 1, rûpel 227–232'yê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê çînê: "Calathiana" Delarbre, "Chondrophylla" A.Nelson, "Ciminalis" Adans., "Dasystephana" Adans., "Ericala" Gray orth. var. "Eurythalia" D.Don orth. var., "Favargera" Á.Löve & D.Löve, "Gentianodes" Á.Löve & D.Löve, "Holubogentia" Á.Löve & D.Löve, "Kuepferella" M.Laínz, "Kurramiana" Omer & Qaiser, "Mehraea" Á.Löve & D.Löve, "Pneumonanthe" Gled., "Qaisera" Omer, "Tretorhiza" Adans., "Ulostoma" G.Don. in.
"Escalloniaceae", famîleya eskalonyayan, famîleyeke riwekan e, di desteya Escalloniales de tê hejmartin. Riwekên wê ji rojhilatê Hîmalayayan belav bûne. Îro li Çîn, başûrê Amerîka, Awistraliyayê diçên. 7 heya 9 çîn, bi qasî 130 cureyên vê malbatê hene. Pirranî riwekên darî, hin jî devî û giha ne, bo baxçevaniyê tên çandin.
Navê Escalloniaceae sala 1829'ê ji aliyê Robert Brown ve di Barthélemy Charles Joseph Dumortier: "Analyse des familles des plantes...": 35, 37'ê de hatiye lêkirin. Navdara vê malbatê "Escallonia" ye.
"Escallonia" ji cinsekê riwekên famîleya eskalonyayan (Escalloniaceae) re tê gotin. Ev nav cara pêşîn ji aliyê Robert Brown ve, di Barthélemy Charles Joseph Dumortier (1829): "Analyse des familles des plantes: avec l'indication des principaux genres qui s'y rattachent": 35, 37'ê de hatiye binavkirin. Di vê çînê de 147 cure hene.
Dar an deviyên her dem heşîn in. Bilindiya wan digihê heya 10 metroyê. Bo şewatê tên birrîn. Cinsê wan kêm bûne, gelek ji wan li ber windabûnê ne.
Nanê bigoşt ê Mêrdînê cure naneke pêjgeha kurd e. Carnan vê nanê wekî patîle jî didin nasandin, lê di patîleyan de têkel û hevîrê nan bi hev re nayên strîn. Cudatiya patîle û şikevayê jî ew e ku, şikeva tenik lê patîle stûr e.
Hema li tevahiya herêmên Kurdistanê nanên bigoşt tên pijandin. Di ya Mêrdînê de bîbera dirêj û fringî (pamîdor, bacanê sor, tomatos, şamî) nayên bikaranîn, ji dêl wê ve îsota reş û ya pûlpelî tên tevlîkirin.
Hevîrê havênkirî bikin teşt an badiyekê. Xwê, goştê kişandî, îsota sor û reş tevlî bikin, bistrên. Bi destan an darikê tîrê gloverkî vebikin "(stûrî: 1/2 mm heya 2 mm, li ser daxwaza we ye)." Herwiha meziniya gloverikan jî bi dilê we ye.
Binê tiyanê yan tebsiyê bi rûn bikin, bavêjin firneyê (firûn). Divê baldar bin ku ne zêde, ne jî kêm bipije.
Nanê bigoşt ê Soranê yan nanê Sînemiliyan cure naneke pêjgeha kurd e. Kurdên elewî yên Gurgum, Meledî û Sêwasê dipijînin. Ji herêma Soranê belav bûye.
Bi melzemeyên hevîrê, hevîr bistrên, bidin rawestandin. Di rûnbirêşkê de pîvaza hûrane hûrkirî û fistiqê sor bikin. Zerayî pê ket, goştê kişandî berdin navê. Hinekê biqelînin (ne pirr), frîngî û îsota hûrkirî, îsota reş, îsota sor, xwê tevlî bikin, biqelînin.
Hevîrê we werimî, kewa xwe girt, bikin 6 parçe, girikan jê çêbikin. Bi darikê tîrê gloverkî û bi qasî binika fîncanê vebikin. Helbet hûn dikarin mezin jî vebikin, li ser daxwaza we ye.
Têkela xwe ya ji goştê kişandî bikin nava şikevayê, bigirnijînin, wergerînin li piyana yan tebsiya binrûnkirî rêz bikin. Bi tevî tiyanê demekê bidin rawestandin. Girikên we nepixîn, kevçeyekê rûnê li ser rûyê wan bidin, bavêjin fireya pileya wê 250 ye. Bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Nanê bigoşt ê êla Xelîkan cure naneke pêjgeha kurd e. Kurdên Anatoliyaya Navîn, bi taybetî eşîra Xelîkan "(an Xalikan)" pirr dipijînin.
A rastî gelek dişibe nanê bigoşt ê Soranê yan nanê bigoşt ê Sînemiliyan. Tenê bexdenoz û merge zêdetir in. Ji bo terîfeyê mirov dikare li ya Soranê binêre, merge û bexdenozê lê zêde bike.
Dolê Tirşîn, navê zozanan e, ser çiyayê Bozê Sîna yê berz û serbilind di navçeya Mirgewerê xweştirîn war (zozan) e ku li hemû layan ji bo geryan û seyranê tên vî warî.
Ehmed Zêbarî jî di kilamekî xwe de bas ji vî warî dike.
Nûçe TV kanaleke pirziman ya nûçeyan e. Zimanê sereke ya kanalê kurdî ye. Kanal bi van zimanan nûçeyan diweşîne; kurmancî, soranî, goranî, dimilî, îngilîzî û tirkî.
Kanal 6'ê adara 2012'an de dest bi weşanê kir.
Famîle (herwiha) di birêkûpêkiya yan dabeşandina biyolojîk a riwekan de navê hiyerarkiyekê ye. Bêje herwiha di cîhana ajalan de tê bikaranîn.
Ev rêmana han ji Pierre Magnol tê ku sala 1689'ê wî li riweknasiyê (botanîk) zêde kiriye. Riweknasên mezin Linné û Antoine-Laurent de Jussieu ji dêl vê têgînê ve, "„Ordines naturales“" (=„pergala xwezayî“) bikaranîne. Lê di sedsala dawiyê de riweknasên nûjen li ser bêjeya famîle bihevkirine, bêhtir wê bikartînin.
Famîle ji cure (riweknasî) yan cins (riweknasî)ên riwekên hevpar, bînan û hevşêwe pêk tê. Famîleyên riwekan bi paşpirtika -ceae û yên ajalan jî bi -dae bidawî dibin. Binavkirinên kurdî pirranî navê xwe ji riweka herî navdar a famîleyê digirin û bi paşpirtika pirhejmariyê -(y)an bidawî dibin. Bo mînak sosin, famîleya sosinan. Ev forma han herwiha di binavkirinên êlên (eşîr) kurd de tê bikaranîn. Navê nêrza "Sîn/Sîno", di çerxa demê de bûye navê êla Sînemiliyan. Ango, zarokên "Sîn ê Milî/Milanî." Wekî tê zanîn Milan eşîreke mezin e.
Cins, celeb (herwiha) di birêkûpêkiya yan sîstematîka riwek û ajalan de navê hiyerarşiyekê ye. Cins di nava xwe de cureyan dihewînin. Ji cinsê mezintir famîle ye. Herî kêm du cins dibin famîleyek.
Binavkirin ji Carl von Linné tê ku sala 1753'ê de di "Species Plantarum" de bo riwekan bikaranîye. Di dehem çapa "Systema Naturae"yê de (sala 1758), ev binavkirin herwiha bo ajalan jî hatiye bikaranîn.
Mixabin li ser floraya Kurdistanê xebatên zanistî nîn an kêm in. Di bikaranîna rêmanan de carnan tevlîhevî derdikevin.
Pallas (nîşan:) asteroîdek di davbera Behramê û Berçîsê de ye. (2) Pallas bi çapa xwe ya 546 km, mezintirîn asteorîda pargala stêra me rojê ye. Periyoda rotasyona wê 7,8 katjimêr e. Şewqvedana rûyê Pallasê 0,16 ye.
Pallas di 28'ê adarê 1802'yê de ji aliyê Heinrich Wilhelm Olbers hatiye vedîtin û bi navê xwedawenda di mîtolojiya yewnanî de Pallas Atînayê hatiye binavkirin. Elementa Palladîûm, sala dûv re hatibû vedîtin û bi heman navê hatibû binavkirin.
Çandiniya narincê li seranser erdxanê
Narinc, nîmo (latînî: "Citrus") çînek ji famîleya sipindan ("Rutaceae") e. Li cihên tropîk û subtropîk diçên. Fêkiyên wan tên xwarin. Riwekên dar û devî ne. 5 heya 25 m bilind dibin.
Vîtamînên C, P, B, karotîn, şekir dihewînin. 3 % jî rûn. Welatê wê Çîn û Hindistan e. Li Kurdistanê, li cihên germ dikarin biçên, lê çandinî tenê li Erzîn, Îskenderûn, hin deverên Gurgumê tê kirin. Di parfûmerîyê de herwiha tên bikaranîn.
Hin cureyên narincê yan narincên navdar.
Ev jî tê gotûbejkirin. Hin riweknas li ser narincan dijmêrin, hin jî wekî cinsekî Poncirusê.
Sindî, navê eşîreka li Kurdistanê ye. Li herêma Sindî ya li navbera Duhok, Zaxo û Botan-Hekariyê dijîn. Sindiyên di navbera Botan û Hakkariyê de li bajaroka Qilaban dimînin. Li gel Sindiyên kurd zimanê hemû Sindiyên dî jî Îndo-Ewropî ye û Aryen in.(4) Li Stenbolê li taxa Gazî jî gelek Sindî dijîn.
Sindiyên kurd di dîrokê de dewleteka mezin ava kirine. Ev dewlet beriya 3500 salan e ava bûbû. Navê wê dewletê Împeretotiya Mitannî ye (5). Avakirina vê împeretoriyê jî wiha çêdibe Malbatek ji kurdan koçberê Hindistanê dibe. Li wir li herêma Sind niştecih dibin. Piştî demeke dirêj ji Hindistanê dîsa vedigerin welatê xwe Kurdistanê(6). Ji wan re dibêjin kurdên Sindê. Li pêşiyê tên Amedê. Li Amedê (Diyarbekir) dewletekê ava dikin. Riha (Urfa), Mêrdîn, Sîncarê jî bi dest xwe ve dihînin. Li Mêrdînê Weşukaniyê dikin paytext. Navê dewleta wan Mîtanî bû û navê çiyayê Metîna ji wir tê. (7)2 jinên delaltirîn ên di dîrokê de navdar ji wan Sindiyan bûn. Ew Nefertîtî û Nefertarî ne. Nefertîtî û Nefertarî şû bi Fîrewnên Misrê dikin.(8) Û li wir dest danîn ser rêvebertiya dewletê.
Niha li Hindistanê herêma Sind heye û zimanê wan Sindiyanî ye. Li piştî hezar salan ev kurdên Sindî ji her alî ve bûn kurdên Îranî. Divê bê gotin ku peyva "Îran" ji "Aryenê" tê. Bi eslê xwe Kurdistan, Ermenistan, Azerbaycan... jî Îran in. Kurd Mezopotamiyên Îranî ne. Ango Mezopotamiyên Aryen in. Ji bavûkalên kurdan, farisan, Hindistaniyan, Pakistaniyan, Afxaniyan, Azeriyan, ingilîz, frensî, alman... re dibêjin "aryen".
Ocax/Icax.
Eşîra Sindiyan li 14 Icaxen Mala Acamme, Mamizdeni, Pisaxa, Benestani,Coneki,
Li Dîf Jêderên Kevin û Axivtnên Babo Bapîran Gûllî û Sindî eşîreka Pêkve Bon Ta Salên (1919) Heta Nokejî Têkelîya Navbera Herdo eşîreta Ji Layê Çivakî û Keltorî Ve Zor Lêk Nêzîkin.
Psaxa.
Psaxa ji Bakurê Kurdistanê, ji Wanê hatin e. Eslê xwe Garisan in. Silêman Axa Sindi seroke eşira sindiye.
Misira kevnare navê giştî yê welatê Misira dîrokî (ya berî zayînê) ye. Navê misirî yê vî welatî Kemet e û kare bi 'Warê reş' bê wergerandin. Herwiha, ev gotin ji deltaya çemê Nîl hatiye wergirtin, li cihê ku her sal ava Nîl bilind dibe û piştî vekişandinê erda der û dorê bi celbên reş tijî dike. Gava celbê tarî zêde bû, ev dihate vê watê ku wê cotkarî pir berdar derbas bibe. Naveke din ê vî welatî 'Ta meri' (T3 mrj) bû û wek 'Welatê hezkirî' tê wergerandin.
Pêkhatin û damezirandina çanda misirî digihêje heta demên herî kevnar ên mirovahiyê. Çanda ku îro wek çandeke pêşketî bi nav û deng e di serdema berî hanedanê de (bi îngilîzî "Predynastic period") destpêkir, gava ku li Misira Jorîn împeratoriyeke yekem hat damezirandin. Digel tevgerên leşkerî yên dagîrkirinê ev împeratorî her ku çû berve Deltaya Nîlê meztir bû. Li wê derê Misira Jêrîn a îro hate bidestxistin - û bi vê pêşketinê yekem gava yekbûyîna împeratoriyê hat kirin.
Di serdema Predînastî û Xanedaniyên Destpêkê de, avhewaya Misrê ji ya îroyîn pir kêmtir hişk bû. Herêmên mezin ên Misirê di nav savannayên daran de bûn û bi keriyên zozanên çêrvanan re derbas bûn. Pevçûn û fauna li hemî derdor pir zêde bûn û herêma Nîlê piştgirî da nifûsên mezin ên çûkên avê. Nêçîr ji bo Misriyan karekî gelemperî bû. Serdema yekem car bû ku li misirê gelek ajal hatin kedîkirin.
Nêzîkî 5.500 sal b.z. eşîrên piçûk ên ku li geliyê Nîlê jiyan dikirin di nav rêzek çandî de pêşkeftî bûn ku kontrola zexm a çandinî û xwedîkirina ajalan nîşan didin û ji hêla potir û tiştên xwe yên kesane yên wek kum, destmal û miherkan têne nas kirin. Ji van çandên destpêkê yên li Misrê ya jorîn (Başûr) ya herî mezin çanda Badariyan bû. Ew ku ji Çola Rojava derketine û bi seramîkên xwe yên bi kalîte, amûrên kevirî û bikaranîna sifir dihatin naskirin.
Li pêyî Badariyan çanda Naqada hat: Amratî (Naqada I), Gerzeh (Naqada II) û Semainean (Naqada III). Naqadiyan gelek pêşketinên teknolojîk bi xwe re anîn. Di serdema Naqada Iyê da, berê Misirîyên prednastîk ku ji Etiyopyayê dihatin anîn ku pê kêr û tiştên din ên ji flakê dihata bikaranîn. Di demên Naqada II de, delîlên destpêkê yên têkiliya bi Rojhilata Nêzîk re, nemaze Kenan û peravên Byblos re hene. Di heyameke bi qasî 1000 salan de, çanda Naqada ji çend civakên cotkar ên piçûk pêşve çû û bû şaristaniyek bi hêz ku serokên wê bi tevahî li ser gel û çavkaniyên geliyê Nîlê kontrol dikirin. Li Nekhen (bi Yewnanî, Hierakonpolis) û paşê li Abydos navendeke hêzê ava kirin. Di vî heyamê de serokên Naqada III kontrola xwe ya Misrê ber bi bakurê Nîlê ve berfireh kirin.
Pirraniya gelê misirî cotkar bûn û jiyaneke zehf sivik derbas dikirin. Erdên wan ên biçûk hebûn, ên ku li dora qeraxên çemê Nîl xwe dirêj dikirin. Li ber çemê Nîlê, gelê misirî yê kevin salê 8-9 meh genim, mêwe û zebze diçand. Ji ber ku ew mecbûr mabûn jiyana xwe bi cotkarî û ajaldariyê derbas bikin (bona têrkirina zikên xwe), wan bizin, berx û ga jî xwedî dikirin. Herwiha, ji bo demên sêlavê her sal depoyên xwarinê jî dihatin amadekirin.
Rola civakî ya jinan bi tevahî nehatiye ronîkirin, lewra hê jî tê guftûgokirin ka jin bi çi havî tevlî jiyana civakî bûne, lê dîroknas li ser vê mijarê wiha li hev dikin ku rewşa wan wek di dema Yewnanistana Kevnar de pir baş bûye. Wer xuya dike ku jin û mêr li gorî qanûnê wekhev bûn, lê rastiyek e ku jin pir nadîr digihîştin pozîsyonên rêveberiyê. Gelo di vê mijarê de jin rastî tengasiyan dihatin an na, an jî bi dilê xwe nadixwestin bikevin karên wiha naye zanîn. Ji cavkaniyên dîrokî yên wê demê ew derdikeve holê ku jimara jinên tevlî rêveberiyên bilind bûne pir kêm in. Lê di pîşeyên aşvanî û bîra çêkirinê de çavkaniyên misirî destnîşan didin ku gelek jin wek xebatkar çalak bûn. Herwiha, nivîsên dîrokî yên wê demê pir caran qala xwedîkirina jinên bî dikin. Evya kare wek kêmbûna îmkanên bi dest xistina abor ji bo jinên bî kare bê fehmkirin. Jin û mêrên zewicî bi giştî monogam dijîyan. Polîgamî heta neha tenê ji bo keyaniyê û hin memûrên bilind hatiye îspatkirin.
Di wê demê de gelek bebik û zarok ji ber nexweşî û birçîbûnê dimiriyan, lewra malbatên ku çiqas zêde zarok xwedî dikirin, ewqas jî prestîja wan hebû. Demajoya jiyanê ya gelemperî jî pir ne bilind bû. Misirî hertim bi vê baweriyê bûn ku xwedayên wan li hêla wan in. Tirsa wan bi pirranî ji sextekarî û 'ruhên nexweş' hebû. Li gorî baweriya wan, gava ku mirovek dimiriya, ruhê wî kesî diçû seyahatekê bo ku bigihêje welatê miriyan. Û heger tirbek dihate şaetandin, ruhê ew kesê mirî xwe li ser rêya xwe winda dikir û bi ketina xewnan heyfa xwe ji mirovan dihilandin. Tê gotin ku rojekê fîrawinekî, piştî ku ruheke wendayî ketiye xewna wî û jê re qala derdê xwe kiriye, biryar daye ku goristaneke hilweşandî ji nu ve avabike da ku ruhên nexweş dîsa bikevin riya rast û bigihêjin welatê miriyan.
Perestgeha Luksor ji milê çepê ve
Dîmeneke perestgeha Isiss a li Philae yê
Di dema Misira kevin de ji her xwedayekî re perestgehek dihate avakirin. Û di her perestgehê de peykerê heman xwedayan hebûn. Car caran di perestgehên miriyan de (ên ku wek 'Perestgehên mîlyon salan' dihatin bi nav kirin) beşên taybet ji bo pîrozkirina xwedayan hebû. Di ew demên kevin de fîrawin wek kesayetên pîroz û olî dihatin hesibandin. Piştre wek qasidên di nava cîhana mirovahî û ya ruhan dihatin pejirandin. Ji ber vê sedemê peykerên fîrawinan jî hebûn: gel bi vê baweriyê bû ku bi pîrozkirina wan wê welat refahtir bibe.
Her roja sibehê berî berbanga rojê berpirsyarê perestgehê digel mûmikekî perestgehê digeriya û diçû pêşkêşgehê, li cihê ku peykera pîroz di qefeseke girtî de dihate veşartin. Piştre li deriya qefesê dixist û wiha, bona ji xew rakirinê deng li xwedayan dikir. Bi vê merasîmê re xweda ji xew radibûn û dikete hundirê peykerên xwe, yên ku wek xaniyên wan ên li ser erdê dihatin hesibandin. Berpirsiyarê  perestgehê peykerê dişuşt û wek silavdayînê bi pêçiya xwe ya biçûk rûna dara erz û ya mîrra li heniyê peykerê dikir (ew rûn wek rûnên pîroz dihatin pejirandin). Kinc li peykerê dihatin lêkirin û xwarin û vexwarin wek daşte jê re dihatin pêşkêşkirin.
Herwiha, car caran kulîlk jî jê re dibirin, ji ber ku olperest bi vê baweriyê bûn ku xweda bi xwe di behna kulîlkan de ne. Bi vî havî qurban ji xwedayan re dihatin dayîn, sewa ku xêr û xweşiya li erdê firehtir bibe. Ji xwarin, vexwarin û kulîlkan bêhtir şerab, parfum û bixûr jî sewa xwedayan dihatin qurbankirin. Bixûr ji bo qewitandina cin û nersiziyên xeraw dihate bikaranîn û ji aliyê berpirsiyarên perestgehê ve di odeyên taybet de dihate amadekirin. Tarîfa çêkirina bixûrê ê li ser dîwarên ew odeyan de nivîsî bûn. Di çarçoveya merasîman de peyker ji bo çerxkirina di qadan de ji perestgehê dihat derxistin, lê dîsa kesî nikarîbû rûyê peykerê bidîta û lewra serê wê bi paçekê digirtin.
Perestgeh navenda bajêr bû. Pir caran berpirsyarên perestgehê tevlî rêvebiriya şaredariyê dibûn, zarokan perwerde dikirin, ji bo tendûristiya gel wek bijîşk kar dikirin û pirtûkxane dimeşandin. Temsîlê herî bilind ê perestgehê firawûn bû. Gel bi xwe karîbû ji xwedayan re qurbanên xwe pêşkêş bike, lê çima ku têketina hundirê perestgehê ji wan re qedexe bû, qurbanên xwe li pêşiya perestgehê birêdixistin. Herwiha, di perestgehan de perwerde ji berspirsiyarên ciwan re dihat dayîn. Piştre ew li nêzî perestgehê li ber behreke sûnî rûdiniştin, ji ber ku pêwîst bûn her şev û roj xwe du car tê de bişon: bi vî havî ruh û canê wan paqij dima. Ji ber heman sedemê divê her roja duwem hemû canê xwe tiraj bikin. Li ser xaniya perestgehan pir caran cihekî taybet ji bo xwendin û şopandina stêrkan peyda bû. Stêrkên li dora stêrka bakûrê wek 'yên bêdawî' dihatin bi nav kirin, ji ber ku ew di hemû salê de li şûna xwe dihatin xuyane. gerstêrk girêdayî xwedayan bûn, yên ku - gel di vê baweriyê de bû - bi keştiyan ezmên derbas dikirin.
Keyanî.
Keyê bi du tacî û riyê a merasîmê.
Welat ji aliyê fîrewnê weke welateke navendî dihat birêvebirin, û fîrewn bi xwe wek kurê rojê dihat pejirandin. Gel wî wek temsîlê xwedayan ê li rûyê erdê pîroz dikir û di vê baweriyê de bû ku ew erkeke pîroz dimeşîne. Loma hêz û mafê wî bêsînor bû. Ew xwediyê tenê yê hemû erd û rezan bû: çi li ser wê rûerdê hatibe çandin jî, ya fîrawinê tenê bû. Zelalbûnên xwezayî yên erdê û hemû qezenckiriyên şeran ên wî tenê bûn. Keyê bi gelemperî rêveberiya xwe ji wergirtina textê heta dawiya jiyana xwe dimeşand. Gava ew dimiriya, paşhatiyê wî kurê wî yê herî mezin bû. Key û malbata wî di sarayeke taybet de dijiya. Saray ji aliyê malbata pîroz ve hatibe bikaranîn jî, ji raya giştî re vekirî bû û bi pirranî li paytexta welêt peyda bûbû. Kar û armanca herî mezin a qiralê hertim rihetî û serkeftina welêt û Maat (başbûyîna nîzama cîhanê) bû. Hemû qanûn û ferman bi destûra wî derdiketin, aborî û danûstandin jî di bin kontrola wî de bûn. Herwiha, ew serokê artêşê jî bû û bernameyên avahî lêkirinê - bi taybetî avakirina perestgehan - di bin emrê wî de bûn. Ji bilî vê, reformên pêwîst derbas dikir, wezîrên bilind ên ku di mijarên rêveberiyê de alîkariya wî dikirin hildijart û ji kesên ku serkeftinên balkêş bidestdixistin xelata zêrîn dida wan. Ji vê bêhtir, ew ji bo bi cih anîna ol û îbadetan jî berpirsiyar bû û sewa vê armancê berpirsiyarên perestgehan  hildijart.
Meth lê daneke taybet ji jiyana wî ya bêdawî ya piştî mirinê hebû. Lewra di dema rêveberiya wî de dest bi avakirina gora wî ya qiralî dihat kirin. Di 30'emîn rojbûyîna wî de, û piştre her sê salan carekê, mîhrîcana Sed (ji bo tezekirina rêveberiya fîrewnan) dihat pîrozkirin. Ji bilî vê yekê, pîrozbahiyên din ên wek ya seydê - bi taybetî ya seyda hîpopotam û şêran - û mîhrîcana yekbûyînê hatin lidarxistin. Di çarçoveya mîhrîcana yekbûyînê de qiral weke paşhqtiyê yekemîn qirala Misirê dihat pîrozkirin, yê ku li gorî gotegotê (rîwayetê) emperatiriyê ji nu ve kiribû yek.
Sembolên tîpîk ên fîrewnê 'du-tac', mara Uraeus û riyê merasîmê bûn.
Berçirik (bi latînî: "Tetrax tetrax"), cureyekî çirgan e, lê ne koçber e. Çûkekî hebûna wê dibin xetarê de ye.Berê li çar alî dihat dîtin lê di van salên dawî de tenê li derdora Mûşê dihên dîtin.
Li beyarên fireh li nav giyayên bilind,li nêzî ciyê betan dijî. Omnîvor e, ango him giyaxwur, him jî goştxwur e. Bi giyayan,bi bizirên giyayan, bi fêkiyan û bi bi ajalên bêmovik û xwêrkişên biçûk xwedî dibe.
Famîleya maûnan an famîleya mahagoniyan ("Meliaceae") famîleyeke riwekan e, di koma Sapindales de cih digire. Di vê famîleyê de 48 heya 50 cins, bi qasî 1400 cure hene. Bi taybetî li cihên tropîk diçên. Fêkiyên hin cureyan tên xwarin. Pirranî ji darên wan sûd tê wergirtin.
Famîleya Meliaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di "Genera Plantarum", rûpel 263'yê de hatiye binavkirin.
Zerav di kezebê de tê berhemkirin bi cogên zeravê ber bi rûviya donzdetilîk ve tê guhestin.
Zerav (bi ingilîzî: "bile"), şileyek bi rengê zerokî -keskoyî ye, di kezebê de tê berhemkirin û di kîsikê zeravê de tê embarkirin. Rojê bi qasî lîtreyek zerav ji kezebê tê derdan. Zerav bi navbeynakriya tora cogan ji kezebê ber bi donzdetilîkê ve tê guhastin.
Pêkhateya Zeravê.
Zerav ji aliyê xaneyên kezebê yön bı navö hepatosit (bı latini: hepatocytes) ve tê berhemkirin. pH ya şilemeniya zeravê 7.6 - 8.6 e. Şileya zeravê, ji av, lîncemade, xwê, kolesterol, bilirubîn, xwêyên zeravê, asîdên zeravê, fosfolîpîd, proteîn, karbohîdrad û elektrolîdan pêk tê. Elektrolîdên nav ava zeravê bi gelemperî ji Cl-, Na+, K+ û îyonên bîkarbonadê pêk tê. Xwêyên zeravê di kezebê de ji kolesterolê tê çêkirin. Kolesterol jî di kezebê de tê berhemkirin. Rêjeya kolesterola nav zeravê li gor cora xurek diguhere. Heke li gel xurek, mêjerek zêde çewrî jî werê xwarin, ango xwarinên rûnî bê xwarin, derdana kolesterolê jî zêde dibe. Kolesterol corek çewrî ye, bi tena serê xwe molekulek netiwawe ye, ango di nav avê de nahele. Lê gava kolesterol bi xwêyên zeravê û fosfolîpîdan ve girêdan çê dike, êdî dibe molekulek tiwawe
çalakiya zeravê li ser rûyê çewrî
Zerav rengê xwe ji pîgmenta bilirubînê digire. Di nav sipil, moxê hestî û kezebê de xirokên sor ên mirî an jî yên ne çalak tên perçekirin. Ji têkşikestina xirokên sor, madeyên wek hesin, proteîn û bilirubîna jehravî peyda dibe. Ev madeyên paşmayî ji sipil û moxê hestî bi alîkariya proteîna albumîn, ber bi kezebê ve tê guhestin. Kezeb hesin û proteînan ji bo dubare bikaranînê dihêle. Bilirubînê jî tevlê zeravê dike. Bilirubîn di nav zeravê de diherike nav coga herisê. Piştî herisa mekanîk a çewrî, bakteriyên nav rûviya stûr, bilirubînê diguherinîn madeyek din a bi navê sterkobîlîn("stercobilin"). Rengê qehweyî ya pîsayî ji vî madeyê pêk tê. Hin caran dibe ko bi têra xwe zerav neherike nav coga herisê, di rewşek wiha de ji ber kêmasiya bilirubînê rengê pîsayî êdî ne bi rengê qehweyî, lê bi rengê spî xuya dibe. Rengê sipî yê pîsayî ji çewriyên neherisî ye. Heke ji ber hin sedeman bilirubîn ji laş neyê dûrxistin û rêjeya bilirubîna nav xwînê berz bibe, mirov bi nexweşiya zerikê dikeve. Çerm û sipîka çavên van kesan rengê zerokî dibe. Xaneyên kezebê bê rawestan zerav berhem dike û der dide, lê gava mirov li nav xurekan de zêde çewrî dixwe, derdana zeravê jî zêde dibe.
Erka zeravê.
Don, bez, rûnê nivişk, rûnê riwekan hwd wekî çewrî bi nav dibin. Çewrî madeyek dijav (hîdrofob) e, loma di nav avê de perçe nabe. Erka bingehîn a zeravê ji bo herisa mekanîk a çewrî ye. Xwêyên zeravê û madeyek ji koma fosfolîpîdan bi navê lesîtîn(lecithin), li ser çewrî mîna sabûnê kar dike. Zerav dilopên çewrî perçe dike û dilopên hê hûriktir çê dibin. Ev dilopên hûrik ên bi zerav dorpêçî wekî mîsel ("micelle") bi nav dibin. Rûyê mîselan avxwaze e, loma dilopên çewrî bi hêsanî tevlê av û xurekê dibe. Bi vî awayê rûyê çewrî firehtir dibe. Her ko rûyê dilopên çewrî fireh dibe, enzîma lîpazê hê bêhtir kar dike û bi herisa kîmyayî, çewrî heris dike ji bo glîserol û asîdên çewrî. Piştî perçekirina dilopên çewrî, xwêyên zeravê ji aliyê xaneyên rûviya zirav ve tên mijandin û tevlî ê xwînê dibin ko cardin werin bikaranîn. Ji ber hebûna zeravê, çewriyên herisî û vîtamînên A, D, E,û K di rûviya zirav de bi hêsanî tên mijîn û tevlê lîmfê dibin. Li gel erka wî ya herisa mekanîk, zerav ji bo dûrxistina bilirubînê jî navbeynkarî dike. Bilirubîna zêde di nav pîsayî de ji laş tê avêtin.
Kontrola derdana zeravê.
Hormona kolesîstokînîn ("cholecystokinin") ji aliyê xaneyên rûviya donzdetilîk ve tê berhemkirin û derdan. Kolestokînîn derdana zeravê han dike. Hormona kolesîstokînîn(CCK) masûlkeyên kîsikê zeravê girj dike, di heman demê de guşera devê coga zeravê ya hevbeş sist (xav) dike. Guşera devê coga zeravê li hêla gopika donzdetilîkê de ye. Bi vî awayê zerav, ji kîsikê zeravê ber bi rûviya donzdetilîkê diherike. Heke di coga herisê de xurek tune be, vê gavê kolesîstokînîn guşera devê coga zeravê girj dike, bi girjbûna guşerê, zerav êdî naherike nav rûviya zirav, berê xwe dide kîsikê zeravê û li wir tê embarkirin. Di dirêjiya dema embarkirinê de, xestî ya zeravê zêde dibe. Ango di na nav kîsikê zeravê de ava zeravê kêm dibe, zerav hê pirtir tîr dibe.
Loqme, bamik (grekî: λουκουμάδες, erebî: luqmat al-qadi لقمة القاضي, farisî: بامیه bamiyeh) cure şîranîyek e ku bi ard (arvan), xwê (solin), şekir, havênê hevîrê, rûn û doşaviyê tê çêkirin. Li hin deverên Kurdistanê bêî şerbetê jî tê xwarin. Du cureyên wê yê sereke hene, kadokî (totî, kûrewî) û glover, nava wê qulkî (kun).
Ji yewnan an ereban belav bûye. Bêjeya luqma bi erebî diw ateya gemş, gep, pariya devê yan loqmeyê de ye. Di pêjgeha Anatoliyayê de cureyekê taybet heye, bi romîkî (tirkî) jê re "birtlak" dibêjin. Di rojên pîroz û şînan de belav dikin.
Kîsikê zeravê, zeravdank (bi îngilizî: "gallbladder") kîsek bi rengê kesk e. Di binê kezebê de li aliyê rastê de cih digire.
Pekhateya kîsikê zeravê.
Kîsikê zeravê, kîsikek masûlkî yê bi şeweya hirmî ye. Dirêjiya wî bi qasî 8–10 cm ye û bi qasî 50 mîlîlître zerav embar dike. Kîsikê zeravê ji sê beşê serekê pêk tê. Binî (fûndûs), laş û stû. Binî beşa herî fireh e. Stû bi coga kîsikê zeravê ve girêdayî ye. Rûyê hundirîn ê kiskê zeravê wekî mîna ya gedeyê, bi lînceperdeya qurmiçkî dapoşî ye. Lê di dîwerê wî de çîna jêrelînceperde tune. Çîna lînceperde, ava nav zeravê dimije, bi vî awayê xestiya zerava nav kîsikê zeravê ji zerava kezebê bi qasî 10 car zêdetir dibe. Di binê çîna lînceperdeyê de çîna masûlkeyên lûs cih digire. Bi girjbûna van masûlkeyan, zerav ji kîsikê zeravê ber bi coga herisê diherike. Beşa jêr a rûyê derve yê kîsikê zeravê bi betan (perdeya perîton) dapoşi ye. Zerav bi navbeynakriya tora cogan ji kezebê ber bi donzdetilîkê ve tê guhastin. Pila çepê û pila rastê ya kezebê, zeravê der didin nav coga rastê û çepê ya kezebê. Ev herdu cog digihîjin hevdu, coga nû êdî wekî coga hevbeş a kezebê tê navkirin. Zerav ji kezebê bi riya coga kîsikê ber bi kîsikê zeravê diherike, zerav di kîsikê zeravê de tê embarkirin. Gava pêdivî bi zerava embarkirî hebe, zerav bi riya heman cogê ber bi donzdetilîkê diherike. Ango coga kîsikê zeravê, li gel tijîkirinê, ji bo valakirina kisikê zeravê jî tê bikaranîn. Aresteya herika nav cogê, ji aliyê hormonên herisê ve tê diyarkirin. Coga kîsikê zeravê tevlê coga hevbeş a kezebê dibe, bi vî awayê coga hevbeş a zeravê çê dibe. Coga hevbeş a zeravê, ji kezeb û kîsikê zeravê, şilemeniya zeravê diguhezîne nav rûviya donzdetilîkê. Li hêla gupika gewre ya donzdetilîkê de Coga hevbeş a zeravê bi coga pankreasê ve yek dibe û bi hev re dikevin nav donzdetilîkê.
Kontrola çalakiya kîsikê zeravê.
Girjbûna masûlkeyen kîsika zeravê ji aliyê koendama demar û hormona kolesîstokînîn ve tê kontrolkirin.. Demara vagus a sîstema parasîmpasawî ya koendama demar ji bo girjbûn û xavbûnê sinyal radigihîne kîsikê zeravê. Hormona kolesîstokînîn (bi înglîzî: "cholecystokinin") ji aliyê xaneyên rûviya donzdetilîk ve tê berhemkirin û derdan. Kolestokînîn derdana zeravê han dike. Hormona kolesîstokînîn (CCK) masûlkeyên kîsikê zeravê girj dike, di heman demê de guşera devê coga zeravê ya hevbeş sist (xav) dike. Guşera devê coga zeravê li hêla gopika donzdetilîkê de ye. Bi vî awayê zerav, ji kîsikê zeravê ber bi rûviya donzdetilîkê diherike. Heke di coga herisê de xurek tune be, vê gavê kolesîstokînîn guşera devê coga zeravê girj dike, bi girjbûna guşerê, zerav êdî naherike nav rûviya zirav, berê xwe dide kîsikê zeravê û li wir tê embarkirin. Di dirêjiya dema embarkirinê de, xestî ya zeravê zêde dibe.
Kevirên kisikê zeravê.
Hin caran dibe ko di nav kîsikê zeravê de an jî di cogên zeravê de kevir (berd) peyda bibin. Heke kolesterola tîr û îyonên kalsiyumê têkilê hev bibin, di nav kîsikê zeravê de çêbûna kevir rû dide. Kevirên zeravê wekî xîçikên hûrik peyda dibin. Hin caran kevir coga kîsikê zeravê dixitimîne, wê gavê herika zeravê an disekînê, an jî pir kêm dibe û dema herika zeravê de, êş li canê mirov dikeve. Bi gelemperî kevirên kîsikê zeravê bi neştergeriyê tên derxistin. Hin caran jî, li gel keviran, kîsikê zeravê jî bi neştergeriyê ji laş tê dûrxistin. Zerav di kezebê de tê berhemkirin, loma mirovên bêkîsikê zerav jî dikarin jiyana asayî bijîn, ji ber ko di laşê wan de zerava embarkirî tune ye, divê xurekên kêmrûn bixwin.
Şîraniya bipenîr a Rihayê cure şîraniyeke herêma Tolhildanê ye. Bi taybetî li parêzgeha Rihayê tê xwarin. Li Amed, Xarpêt, Meledî û Mûşê jî heman şîranî tê zanîn lê di ya wan deveran de şîr zêde ye.
Ravek (terîfe).
Rûnê zeytê, mast, hêk, penîrê rêşkerkirî di badiyekê de baş tevlîhev bikin. Xwê û ardê jî tevlî bikin û dîsa li hev bixin. Herî dawiyê karbonatê berdin navê.
Bêî ku bidin rawestandin, ji têkelê pariyan bigirin, di kefa destê xwe de, bi bêçiyê (tilî) nava wan kun bikin (qul). Yan jî di dirûvê kufte yan gilolikan de têkin nava rûnê diqijile, biqijilînin.
Bi kefgîr an kevçîngê derînin, bavêjin nava doşaviya sar. Pênc deqe bihêlin û derînin.
Heger hûn servîs dikin, ango dixwin bikin nava şerbetê. Divê di nava doşavî ango şerbetê de pirr nemîne.
Şîraniya devtiyê "(ji devtiyê re nîşa, nîşaste jî dibêjin)" yan tene, yek ji şîraniyên pêjgeha kurd e.
Jê re "teneşîr" jî digotin, ango "şiraniya tene - teneşîranî", lê ji ber ku teneşîr cihê miriyan e, yekê dilê xwe bigirta jî digotin, "heyran mirov bila teneyê bixwe, bila bimire". Amedî ji helîseya (lepe) bi pîvazê re jî tene dibêjin. Bi texmîni ev jî navê xwe ji şîraniya devtiyê digire. Tê zanîn ku kurd xwarinên pirr hezkirî û çêjdar bi navên şîraniyan bibîr tînin.
Wekî şîraniyeke herêma Amedê tê zanîn. Li parêzgeha Semsûrê di rûnbirêşkê de tê pijandin, paşê jî di nava rûn de tê sorkirin.
Av û dimsê tevlîhev bikin. Devtiyê berdin nava badiyekê û hêdî-girankî dimsê berdin navê, li hev bidin. Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin. Têkelê berdin nava rûnê qijilandi. Heya ku bu tene tene li hev bidin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Komeleya Ziwan-Huner û Kulturî (Ziwan-Kom) seba averberdişê lehçeya kirdkî (zazakî)serra 2010 de Diyarbekir de ronîyaya.
Ziwan-Kom seba ziwan, huner û kulturê kurdkî, bitaybetî seba averberdişê lehçeya kirdkî û arêdayîş, pawitiş, averberdiş, geşkerdiş, newe ra xuliqnayîşê û zêdnayîşê huner û kulturê na lehçe şuxulîyeno. Rojnameyê Newepel bi nameyê na Ziwan-Komî vejîyeno. Ziwan-Komî Diyarbekir de hetanî ewro 6 heb kursê zazakî dayî.
Serekê îdareyê komele nika Bîlal Zîlan o.
Helawa guvişk, helawa girik a Semsûrê, cure helaweke pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Semsûrê di şîna miriyan de belav dikin. Girikên wê biçûk an mezin tên amadekirin. Didin ser nan an patîleyê yan wekî çopê (balol) dixwin.
Nîvê rûnê xwe bihelînin, kunciyan û ardê berdin navê. Hinekê zerayî pê ket valakin nava tepsiyeke çînko ya misê (paxir).
Di rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê de, dims, av (1/2 SA) û nîva din a rûn tevlîhev bikin. Kelekê pê bînin û ji ser agir daynin. Viya hêdî hêdî û bi tevdanê berdin nava ardê qelandî.
Kakilê gûzê hûr bikin an bipişirînin wê jî berdin navê. Heger destên we naşewite bi destan bistrên û girikan amade bikin. Hûn dikarin bêî û girikan çêbikin jî, di tepsiyê de bipelixînin û wekî kiloran bi kêrê bifeliqînin.
Şîraniya mastê cure şîraniyeke Amedê ye. Wextekê jê re "delîlxan" jî digotine. Dibe ku navê xwe ji xana navdar Xana Delîlan girtibe. Lewra em dizanin di xanên li ser riya karwanan de ji ber ku enerjiyê dide, şîranî gelek dihatibûne xwarin. Xana Delîlan westgeheke heciyên misilmanan bûye ku diçûne hecê. Helbet ev angaştek e.
Av û şekirê ango şerbetê bidin ser agir. Piştî kelînê bi qasî 2 deqeyan bihêlin û ji ser agir daynin, bicemidînin.
Di badiyekê de hêk, mast, rûnê zeytê û darçînê biçelpînin. Ard û gûzê jî berdin navê û baş tevbidin. Dawiyê, karbonatê jî tevlî bikin û wê jî pê bidin xwarin.
Bidin ser kefgîra ser tepsiyê û bavêjin nav doşaviya cemidî. Di nav şerbetê de bi qasî 5 deqeyan bihêlin û servîs bikin.
Sipil ji kiroka sor û kiroka spî pêk tê
Xirokên sor di sipilê de tên hilweşandin
Sipil, bi înglîzî navê sipilê “spleen”e, bi erebî jî “thal” e(طحال). Li nav gel de ev endam (organ) wekî spil, didanxoşk, fatereşk, xalxalk an jî dêdik jî tê nasîn. Sipil bi sîstema gera xwînê û bi koendama bergiriyê ve tekîldar e. Sipil xirokên sor enbar dike, xaneyên xwînê yên di kotayiya jiyana xwe de ne, li sipil tên hilweşandin. Herwiha sipil dijaten berhem dike û bergiriya laş dirûst dike.
Sipil endama herî gewrê ya sîstema lîmfê ye. Li jorê valahiya zik de li aliyê çepê, li binê navpençikê de cih digire. Li nêzê sipilê, gede, pankreas û gurçika çepê heye. Qebareya sipil bi qasê kulma (mist) mirov e. Giraniya sipil a asayî 200 gram e. Dirêjiya sipilê 12 cm, firehiya wî 7 cm, stûriya (qalinî) sipilê 2,5 cm ê. Korpele(dergûşa hîn di zikê dayika xwe de) hetanê pênc mehî li sipil xirokên sor û xirokên spî berhem dike, sipila korpeleyê, piştî pênc mehî karê berhemanîna xaneyên xwînê radiwestîne, edî moxê hestî dest bi çêkirina xaneyên xwînê dike.
Spil bi xaşeya ji bestereşane hatiyê pêçandin. Di hundirê xaşeyê de du cureyên şaneya sipilî heye, kiroka sor û kiroka spî.
Kiroka sor.
Kiroka sor a sipilê li gel xaneyên makrofajê, xaneyên monosît ên xiroka spî jî li xwe digire. Bi taybetî, dema birîndarbûyînê de sipil gelek ji xaneyên monosîtê der dide. Xaneyên monosîtê bi navbeynkariya gera xwînê, xwe digihînin cihê birîndarbûyî, li vir ji bo rêkxistina bergiriya laş û pakkirina birînê kar dikin. Li gel parzûnkirina xwînê, kiroka sor a sipilê karê hilweşandina xirokên sor jî pêk tîne. Temenê xirokên sor bi qasî 120 roj e. Xirokên sor ên têkçûyî (temenê xwe temam kirî) an jî yên xirabûyî, di nav sipil de tên hilweşandin û dûrxistin. Ji hilweşandina hemoglobîna xirokên sor, bîlîrubîn û hesin peyda dibe. Ev herdu madeyan ji kezebê re tên şandin. Hesin ji boy berhemkirina hemoglobîna nû, dubare tê bikaranîn.
Kiroka spî.
Kiroka spî ya sipilê pêkhateyên lîmfê yên wekî xaneyên plazmayê, lîmfosît, girêkên lîmfê li xwe digirê. Herwiha kiroka spî lîmfosîtan jî çê dike. Xaneyên makrofaj jî di sipil de li hember bakterî û dijepeydakeran (antîjen) parastina laş pêk tînîn, bakterî û hokarên nexweşiyê yên nav xwînê parzûn dikin. Herwiha ji bo dirûstkirina dijeten, sîstema bergiriyê hişyar dikin. Xaneyên makrofaj ên sipilê, hem li kiroka sor hem jî li kiroka spî de kar dikin.
Alîkariya wê ya nexweşiyan.
Sipil bi anatomiya xwe ve dikare hin cureyên bakterî û mîkroban bikuje.
Mezinbûna Sipilê.
Sipil ji ber hin sedeman mezin dibe. Yek ji wan sedeman nexweşiyê xwînê ne ku lîmfosît zêde çê dibin û li wir kom dibin. Sedemek din karê pirr e ku di hin nexweşiyan de ji bo bêhtir bişixule xwe mezin dike. Wekî din di hin nexweşiyên xwînê de anatomiya xaneyan ne normal e û wan parçe dike. li vir çêkirina xwînê û parçekirina xwînê dikevin şerrekî û ji ber vê sedemê jî sipil mezin dibe.
Qendole, qende, aqîde berhemeke ji şekirê, beşek ji şekiroyan e (sakaroz, berhemên ji şekirê) ye. Şekir û têkel tên dakirin, dapalandin ango krîstalîzekirin. Ji kurd û gelên îranîyan derbasê ereban bûye.
Heya destpêka sedsala 20em li Kurdistanê gelek kargehên şekiroyan, bi taybetî yên qendoleyan hebûn. Niha nînin, cihê xwe dane şekiroyên serdema nûjen, bo mînak kanfêt û bonbonan. Bêjeya qendole îro tenê di stran û pêkenokan de derbas dibe, pirr nayê bikaranîn. Ji ereban jî derbasê grekiyan û Ewropayê bûye. Wextekê bijîşkên çavan wekî derman didane nexweşên xwe. Ji vir sed balê li Ewropaê fabrîkên qendoleyê hatine avakirin. Bo rengdarkirinê gelek tişt tên bikaranîn. Bi taybetî lîmon, kuncî, fêkîyên din, biharat ûêd.
Kirtikî, awayekê çayvexwarinê ye.
Li Kurdistan pê çay vedixwarin. Bi taybetî li Serhedê îro jî şekirê kirtikî dikin, davêjin devê xwe û pê çayê vedixwin. Lê îro bêhtir şekirê çayê bikartînin. Şekirê Erzîromê li bakurê Kurdistanê deng vedaye. Ji vê awayê çayvexwarinê re "kirtîkî" yan bi bandora asîmîlasyonê "kirtleme" dibêjin. Di vê binavkirinê de "kirt", ji kirtikê tê û paşpirtika "-leme" jî bi romîkî (tirkî) ye.
Di forma dilê de, bo destgirtiyan
Lolê, lolîpop, mêtole cure şekirek, berhemek ji şekiroyan e. Navê wê ji zimanê îngilîzî tê. Li Kurdistanê zarok herwiha jê re "topitop", "şekirê bi darik" jî dibêjin. Di destpêka 1920'ê de dest bi firotina lolêyê hatiye kirin.
Bêjeya lolîpop cara pêşîn sala 1789'ê li Brîtanyayê hatiye bikaranîn. Îdiayek e ku ev şekiro ji romanan (çîgan) belav bûye, wan sêv û şekiroyên sêvê bi darikan didane devê xwe û jê re "lolî papa" digotine.
Hindok, hindo, biskufît, biskuwît, piskewît (, ji, „du car pijiyayî [nan] ango nanê ducar hatiye pijandin“) cure şîranîyek e. Hin kes hindoyê wekî şekiro jî dibînin û dikin bi kateoriya şekirokê. Bêjeya biskufît ji fransî derbasê osmanîyan, ji wan jî derbasê kurdî bûye. Niha li Kurdistanê bêjeya hindo yan hindokê kêm tê bikaranîn. Di hin devokan de piskuvêt, piskiwêt jî tê bikaranîn.
Ji têkelên dipoxpoxînin (hevîr diwerimînin), xwê (solin), ard (arvan), rûnê nivîşkî, şekir, têkelên perû yên wekî toza kakaoyê, fruktoz, şîrê toz, penîr ûêd tê çêkirin.
Ji van têkelan hevîr tê strîn, dirûv pê dixînin û dipijînin. Îro pirranî di fabrîkan de hilberîna wê tê kirin.
Rûviya birçî (bi latînî: "jejunum") yek ji sê beşên rûviya zirav e. Ew li piştî dozdehgirêk tê û li paş wê rûviya badayî tê. Rûviya birçî heta 2 m dikare dirêj be.
Rûviya birçî ji çemeya dozdehgirêk-rûviya birçî ("Duodenojejunal flexure") destpê dike. Xwîn digihêne wê bi rêyê xwînberên rûviyê birçî, ya ku ji xwînbera rûviyan a jorîn derdikeve. Gorra 4-5 xwînberên rûviyê birçî hene û ew bi hev tên girêdan wek torek ji xwînboriyan çê dikin. Ev xwînboriyan di ("mesentery") de ne, ya ku rûviya birçî û a badayî bi dîwarê hindirrî zik girê dida. Xwînhênerên rûviyê birçî li kêleka xwînberên wê diçin û di xwînbera rûviyan a jorîn diherrikin.
Rûviya badayî (bi latînî: "Ileum") beşa dawî ye, ya rûviya zirav.
Di dawiyê rûviya badayî de derîçeya rûviyê badayî ("ileocecal valve") heye. Rûviya badayî di navbera 3-4 m dirêj e.
Derîçeya rûviyê badayî (opening of ileum)
Derîçeya rûviyê badayî (bi latînî: "valva ileocaecalis") deriçeyek ku navbara rûviya badayî û rûviya kor e.
Zeblot (bi latînî: "colon") beşek ji rûviya stûr e, ya ku ji rûviya kor destpê dike û heta Tortorîk dikêşe. Zeblota mirovan wek tîpek U bervajî ye.
Beşên zeblot.
Di dawiya wê de diçeme û çemeya zeblotê a rast ("Flexura coli dextra") çêdike.
Di dawiya wê de diçeme û çemeya zeblotê a çep ("Flexura coli sinistra") çêdike.
Famîleya dartehlokan ("Simaroubaceae") famîleyeke riwekan e, di koma Sapindalesê de cih digire. Li navenda Ewropayê bo baxçevaniyê tên çandin. Navdara vê famîleyê dara girdîgaran ("Ailanthus altissima") e. Hin ji vê famîleyê dar in, hin jî devî.
"Leitneria floridana" Chapm.: Li DYAyê.
Dara girdîgaran ("Ailanthus altissima") cinseke darên famîleya dartehlokan (Simaroubaceae) e. Welatê wê Çîn û Viyetnam e, ji wir belavbûye. Di nîvê sedsala 18em de li Asya, Ewropa û Awistraliyayê belavbûye.
Ji avhewaya hinekê germ hez dike. Ji bo baxçevaniyê û sûdwergirtina ji darên wê tê çandin. Bêhna wê bi xweşî gelekan naçe. Belgên wê vîtamîna C dihewîne, qalikên wê tehlokî ne. Di bijîşkiya gelêrî de, çaya wê bo vartoyîbûnê (îshel) tê pêşniyarkirin.
Darberk li federedewleta alman Niedersachsenê
Darberk an darbiris (herwiha darbiriq, darbirûsk) (lat. "Betula") navê cinsekî riwekên famîleya darberk û gurganan ("Betulaceae") ye. Heya 160 salî dikarin bijîn. Bo baxçevaniyê û darên wê tê çandin. Pirranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ne. Darberk alerjiyê ditetikîne.
Partiya Welatparêzên Demokrat ango PWD partiyeke siyasî ye ku di sala 2004an de ji aliyê hin kesên ji PKKê veqetiyayî ve hate damezrandin.
Çend ji kadroyên berê yên PKKê, mîna Nîzamettîn Taş (Botan), Osman Öcalan, Kanî Yilmaz û çend berpirsiyarên din Partiya Welatparêzên Demokrat bi hev re ava kirin. Piştî demekê Osman Öcalan ji wan qut bû û Kanî Yilmaz jî hate kuştin.
Xurekên bi karbohîdrad di laşê mirov de tê dehandin û monomera glukozê peyda dibe.Glukoz di nav kezeb û xaneyên masûlkeyan de wekî glîkojen tê enbar kirin.Gava pêdivî pê hebe,glîkojen bi şiklê glukoza sebest belavê laş dibe.
Glukoz () an şekirê tirî () monosakkarîdek e. Di siruşte de şekira herî belavbûyî glukoz e.Formula kîmyayî ya glukozê C6H12O6 e. Navê din a glukozê dekstroz e. Her wîsa glukoz wekî şekira xwîne jî tê bi nav kirin. Ji ber ku di nav tirî de gelek glukoza serbest heye,li hin deveran şekira tirî jî ji boy navê glukozê tê bi kar anîn. Hingiv ji %35 ê giraniya xwe ji glukoza serbest distîne. Hemû polîsakkarîd ji molekulên glîkozê pêk tên.
Ji boy piraniya zîndeweran çavkaniya serekî ya enerjiyê glukoz e. Xaneyên mirov ji bo peydakirina enerjiya ATP yê, pêşî molekulên glukoza nav xwînê digrin nav xaneyê. Ku di xaneyê de têra xwe glukoz tune be, vê gavê lîpîd an jî proteîn ji bo çêkirina ATP tên bi kar anîn. Ji xeynî vana, ji boy çêkirina lebatokên xaneyê, hin cureyên asîdên amînî (aa), û hin cureyên vîtamînan jî pêwistî bi glukozê heye. Ku di laşê mirov da asta glukozê zêde bibe, vê gavê hinek ji molekulên glukozê bi navbeynkariya hormonan vediguherin glîkojen an jî lîpîdan. Loma mirov bi xwarinên (xurekên) bi karbohîdrad qelew dibe. Zîndewer piraniya glukozê ji adanên bikarbohîdrad digirin. Wek mînak, dema em nan, savar, maqarne, kartol, gêzer, an jî pîvaz dixwin, em ji van xurekan nîşa digirin û bi enzîmên hilweşîner, nîşayê parçe dikin û dikin glukoz.
Xaneyên mêjî yên mirov, tenê dikare ji glukozê enerjî peyda bike. Loma, divê her tim di nav xwîna me de glukoza serbest tevbigere. Di nav xwîna mirovên tendurist da, asta glukozê 80-120 mg/dl ye.(Ji boy asankirinê em dikarin vî mînakê bidin, nîv pîyanek(qedeha avê) xwîn bi qasi 1 desî lîtreye û divê di nava wê da bi qasî 80-120 mîlîgram glukoz hebe). Di nav xwînê de asta glukozê bi navbeynkariya hormonên însulîn û glukagon ve tê westar kirin. Însulîn glukozê ji parzûna xaneyê derbasê nav xaneyê dike. Eger xaneyên pankreasê bi têra xwe însulîn çê nekin, nexweşiya şekir (şekirmizî, dîyabet) pêk tê. Mirovên bi nexweşiya şekir in, di nav xwîna wan da asta glukozê pir zêde dibe.
Riwek û hin cureyên bakterî glukozê di nav xaneyên xwe de bi fotosentezê çê dikin. Molekulên glukozê, di xaneyên zîndeweran de bi awayekî kîmyayî bi hev tên girêdanê û molekulên wekî maltoz, glîkojen, nîşa û seluloz çê dibin.
Ku di we gotarek de an jî de gotarek zanistî yede Glukoz bê pêş nav hate be nivîsandin, ango D-Glukoz anjî L-Glukoz nê hate be nivîsandin, li vire ji D-Glukkoze te qal kirin. L-Glukoz isomerike ne zêde girînge.
Fruktoz (bi latînî: "fructus", tê wateya "fêkî") an jî şekirê fêkiyê. Di nav hegzozan da şekira herî tehmşirîn fruktoz e.
Wekî levuloz ji bi nav dibe. Ji ber ku di nav fêkiyên wekî tirî, sêv, û hirmiyan da fruktoza serbest bi mêjerek mezin
heye, fruktoz wekî şekira fêkî jî tê bi nav kirin. Hingiv û
nektar(şîreya şîrîn a kulîlkan) jî gelekî fruktoz dihundirînin.
Şekira çayê(sukroz) ji fruktoz û glukozê pêk tê.
Fruktoz di kezeba mirov de tê guherandinê, ji fruktoz molekulên wekî glîserol û trîglîserîd çê dibin. Ji van molekulan jî dibe ku molekulên rûnê, glukoz û glîkojenê çê bibin. Hema hemû xaneyan ji bo peydakirina enerjiya ATPyê ligel glukoz, fruktozê jî bi kar tînîn. Fruktoz cureyek monosakkarîd e. Formula wî ya kîmyayî C6H12O6 ye. Cudahiya wê ji glukoz ew e ku şekirê fêkiyê kêton şûna aldehîd pêve ye.
Bayekî dêwrevîner, li gorî wêneyekî mîzahî yê japonî (1881)
Baberketin (latînî: "Flatus"), navê gaza ku di hundirê zik de çêdibe û bi riya rûviya stûr ji gurmikê ve derdikeve derve ye (wek gazên mêtan, karbondiyoksîd û yên din ên genîbûnê). Ji gaza bi deng re "tir", ji ya bêdeng re jî "fis" tê gotin.
Heger gazên di hundirê zik de kombûyî dernekevîn, zik kare biêşe.
Şêx Ubeydullahê Nehrî (jdb. 1826 Şemzînan - m. 1883 Erebîstana Siûdî) Navê bavê wî Şêx Taha ye. Tehsîlek baş dît. Piştî wefata bavê xwe, wî terîqet meşand. Şêx, armanca avakirina "Kurdistanekî serbixwe" dimeşand.
Bavê Seyîd Ebdulqadir e.
Gava ku di sala 1880 de li Şemdînan Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî çêbû, Şêx Ubeydela serokê wê bû. Şêx, doza rojhilata welêt dikir. Bi vê armancê, gelek caran êrîşî dewleta Îranê kir û gelek caran jî bi ser ket. Paşiyê Dewleta Osmanî jî, ji xurtbûna Şêx Ubêydullah tirsiya û bi Îranê re tifaq danî. Li hember êrîşên herdu dewletan, Şêx Ubeydullah bi serneket. Osmaniyan, Şêx sirgûn kirin. şêx li sirgûnê çû ser dilovaniya xwe.
Koma kulîlksîwanan (an kulîlksîwankiyan) (Apiales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Li tevahiya parzemînan mirov dikare rast li riwekên vê komê bê. 7 famîle, nêzîkî 500 cins, bi qasî 5500 cureyên vê komê hene.
Formula kulîlkan: formula_1
a>)", riwekeke ji famîleya komelînayan e.
Koma komelînayan, navê zanîstî yê latînî "Commelinales", komeke riwekan e, di çîna (cûna) "Monocotyledonan" ("Liliopsida") de cih digire.
Gora Nebî Nûh, li Cizîra Botan, 2009.
Dîmenek ji cihê mezelê Nebî Nûh ê Cizîra Botan, 2009.
Mezelê Nebî Nûh, li Cizîrê ye. Mezelê Nûh, ser dirêjahiya du mirovan re xwediyê dirêjahiyekî ye. Mezela Nebî Nûh, weke cihekî pîroz e. Tê gotin ku berê deriyên wê yên ku hatibûbûna çêkirin, li ser wan ku tefsîr û gotinên pîroz hatibûbûne nivîsandin, ji zêr bûya.
Nebî Nûh, li gorî bawermendan, piştî ku diçê ber dilovaniya xwe li wir li cihê ku ew jê bûya tê bicihkirin. Tê gotin ku Nebî Nûh, ji aliyekî din ve jî li wir bi jiyaneka sermedî dijî. Di helbesta Feqiyê Teyran ya bi navê "Ey av û av" de, Feqiyê Teyran di wê qasîda xwe de bi avê re dipeyive û ava Dicle ji wî re di peyîvtina xwe de dibêje, ku xwedê rêya wê bi vir ve da da qana sileve wê ji wî nebîyî mazin re hebe.
a>" (Aponogetonaceae) bi pelên (belg) ajnêkirinê.
Koma pelkevçiyan, koma beqewaran (Alismatales) komeke riwekên monokotîledon yekçenik e. Riwekên aviyan in. Fosîla herî kevn a ji van riwekan hatiye vedîtin, 110 - 120 milyon salî ye. Hin endamên vê komê tên xwarin an di çêkirina dermanan te tên bikaranîn. Gelek ji wan jî bo baxçewanî, masîdankê (akvaryûm) tên çandin.
Systematik.
Koma Alismatales sala 1829'ê ji aliyê Barthélemy Charles Joseph Dumortier ve, di "Analyse des Familles de Plantes" (avec l'indication des principaux genres qui s'y rattachent. Imprimerie de J. Casterman, Tournay), 54'ê de hatiye binavkirin.
Tevineka serrûyî a henaseyî (bi inglîzî: "Respiratory epithelium") tevinekek taybet ya ku dîwarê hindirrî rêyên henaseyê dadigire. Ew ne bo veguhastina gazên henaseyê lê bo pakkirina keşê ye.
Tevineka serrûyî a henaseyî ew e, tevinekeke serrûyî ya pirrqorra bilind û bi bijang ("cilium") e. Di nav şanên serrûyî tek bi tek qedehşane ("Goblet cell") hene. Qedehşane 15-20% ji serrûyê tevinka serrûyî a henaseyî dike û ew gilêz ("mucus") derdirije. Di bin tevinekê de betana bingehî ("basal membrane") heye.
Tevineka serrûyî a henaseyî keş şil û pak dike. bijangên şaneyên serrûyî dilivin wek pêlan û qirêjên ku bi ber dikevin ligel gilêz ji hindirrî pişikê derdixin derve ber bi gewrîyê ve. Gilêz bo parastinê girîng e, ji bo ku IgA û keristeyên hûrjînewerdij tê de heye.
Însest ji cotbûna di navbera endamên malbatê ya ku li gor kevneşopa ayînî yan civakî mara wan nabe de pêk tê re tê gotin.
Însest bi piranî dema ku cot dibin ê/a dixwaze a/ê yek naxwaze bi darê zorê an jî bi xapandinê cotbûnê pê dide pejirandin wek îstîsmar tê pejirandin.
Têkiliyên însest bi piranî di navbera bav û keç, dayik û kur an jî bira û xwişk de pêk tê. Li her welatî têkiliya însest wek sûc tê dîtin.
Famîleya gezikan ("Ericaceae") famîleyeke riwekan e. Di koma gezik, çay û çûxan (Ericales) de cih digire. Ji êla riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) e. Di vê famîleyê de bi qasî 126 cins û 4000 cure hene. Li seranser erdxanê rast li endamên vê famîleyê tên. Hin riwekên wê bo baxçevaniyê, hin jî bo xurdemenî, dermanfiroşiyê tên çandin.
Famîleya gezikan (Ericaceae) sala 1789'ê bi navê „Ericae“ ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di Genera Plantarum, rûpel 159–160'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê famîleyê: Vacciniaceae Lindl. Monotropaceae Nuttall, Pyrolaceae Dum., Siphonandraceae Klotzsch. ne.
Famîleya kîwiyan ("Actinidiaceae") famîleyeke riwekan e, li ser koma gezik, çay û çûxan (Ericales) tê hejmartin. Bi taybetî li herêmên tropîk ên başûrê rojhilata Asyayê diçên.
Li Kurdistanê hin deveran hatiye ceribandin, diçê, lê nebûna aramiyê rê nedaye ku kurd di gelek warên çandiniyê de xwe bigihên asta cîhanê. Li Afrîkayê di xwezayê de nayên dîtin. Navdara vê famîleyê kîwî ye. Hin riwekên famîleyê xwarbar in, hinan jî bo baxçevaniyê diajon.
Famîleya "Actinidiaceae" sala 1925'ê ji aliyê Ernest Friedrich Gilg & Erich Werdermann ve, di "Die natürlichen Pflanzenfamilien", çapa duyem, 21, rûpel 36'ê de hatiye binavkirin. Navekê din ê vê famîleyê jî Saurauiaceae Griseb. e.
a> yan enzerûta ewropayî ("Impatiens balsamina")
Famîleya enzerûtan ("Balsaminaceae" yan carnan "Impatientaceae") famîleyeke riwekan e, di Koma gezik, çay û çûxan ("Ericales") de cih digire. Riwekên salane yan pirrsalane ne. Ji cihên tropîk û subtropîk hez dikin. Bi taybetî li nîvkadar bakur, li Afrîka, Madagaskar û başûrê rojhilatê Asyayê diçên. Li Kurdistanê jî tên dîtin, bi taybetî Balsamina hortensis û Impatiens walleriana.
2 cins û bi qasî 1000 cureyên famîleyê hene. Navdara famîleyê, cinsê enzerût (Impatiens) e.
Le zimannasî da, kirdarî êrgetîv kirdarêke ke detwanê têperr yan têneperr bê û bikerekey eger têneperr bê legell berkarekey eger têperr bê yekêke. Kirdarî êrgetîv xoy debête dû beş. Yekem êrgetîvî kamill û dûhem êrgetîvî pisaw. Le êrgetîvî kamill da kirdar le hemû katekanî da tayetmendiyekanî serewey heye bellam le êrgetîvî pisaw da wa niye.
Le kurdî da.
Lêreda her wekî dyare bikerî kirdarî têneperrî "çûn" legell berkarî kirdarî têperrî "dîtin" yekin û kirdar êrgetîve.
Kurdên Swêdê an jî Kurdên li Swêdê (bi swêdî: "Kurderna i Sverige" an jî "svenskkurderna") navê civaka kurdan e ku li Swêdê dimîne. Hejmara wan li dor 80.000–100.000 kes e (2006).
Swêd
Hewlêr paytexta Herêma Federal a Kurdistanê ye û yek ji bajarên herî mezin ê Kurdistanê ye. Li Hewlêrê zêdeyi du milyon kes dijîn.
Hewlêr di dîrokê de gelek caran bûye qada şer. Dîroka wê digihîje hetanî 1800 salî zêdetir.
Mirovî li Hewlêrê dibe ku di hezarsala 5-an B.Z de vedibe, ku ev yek bajarî bike yek ji kevintirîn deverên domdar ên li cîhanê. Li navenda bajêr Kela Hewlêrê kevnare yê Hewlêrê ye. Zûtirîn referansa dîrokî ya herêmê bi Dîroka Sêyemîn Ur ya Sumer, dema ku Key Şulgî behsa bajarê Urbilum dike. Piştre bajar ji hêla Asûriyan ve hat dagirkirin.
Hewlêr parçeyekî bingehîn yê ku Padîşahiya bû nav Asûrya yê bi BZ sedsala 21emîn de bi riya ji dawiya sedsala bz heftan de, piştî ku ew ji aliyê hatibû girtin û Gutî, û ew li.Erdoğan Assyrian şiklên wek "Urbilim," "Arbela" û "Arba-Ilu" hat naskirin. Piştra vê yekê, ew beşek ji parêzgeha jeopolîtîkî ya Aşûrî di binê gelek împaratoriyan de bû, di nav de Împeratoriya Medan, Împeratoriya Hexamenişî, Keyaniya Makedonî, Împeratoriya Seleukî, Împeratoriya Ermeniyan, Împeratoriya Eşkanî, Asûrî Roman û Împeratoriya Sasanî (Asōristān), û her weha wekî paytexta dewleta eşîrî ya Hezewan di navbera nîv-sedsala B.Z û destpêka sedsala duyem a.z.
Li dû dagirtina Farisan a misilmanan, êdî ew herêmek yekîtî nebû û di serdema navîn de, bajar ket bin destê imparatoriyên Selcûqî û Osmanî.
Muzexaneya arkeolojî ya Hewlêrê berhevkirinek mezin a hunerên pêş-Îslamî, bi taybetî hunera Mezopotamya, û navendek ji bo projeyên arkeolojîk li wê deverê ye. Bajar wekî Encumena Turîzmê ya Ereb 2014 wekî paytexta Turîzma Ereb hatiye binavkirin. Di tîrmeha 2014-an de, Kela Hewlêrê wekî Kelepora Cîhanê hatiye qewirandin.
Pişti şerê sala 1991 herêm kete bin kontrola kurdan de û di sala 1992an de ji bo cara pêşîn Parlamena Herêmê hatiye hilbijartin.
Dema ku Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê ("Arbil International Airport") vebû, dê aliyê bazirganiyê de Hewlêr pir bi nav û deng û zengîn bû.
"Hewlêrê" li behs kirin Sumerian nivîsarên pîroz ên hezarsaliya sisiyan wek "Urbilum," "Urbelum" an "bi sûrekê," ku xuya dike ji bo ku ji "Arbilum" derket. Dûv re, Akkadiyan û Asûrî ji hêla etîmolojiyek folklorîk ve navê xwe wekî "arba'ū ilered danîn" ("çar xwedê"). Bajar bû navendek ji bo xwedîkirina xwedêgiravî Mezopotamya Înanna. Di demên klasîk de bajar wekî "Arbela" dihat nas kirin (Koinē), ji navê forma Suryanî. Bi Farsiya kevn, li bajarê Arbairā hat gotin.
Îro, navê kurda nûjen a bajêr, "Hewlêr", ji hêla pirjimariya metatûyên konsonantan ve, bi navê "Arbel", têkçûyînek xuya dike.
Kela Hewlêrê, keleka herî kevin e û dîroka wê vedigere 6000 sal berî niha. Di 2ê nîsana 2019an de dezgehê NASA diyar kir kela Hewlêrê dibe ku kevintirîn kel be li seranserî Erdê bi berdewamî mirovahiy jiyan kirbe Di dema dagirkirina hêzên koalîsyonê yê Iraqê de, êrîşên sporadîk gihîştin Hewlêrê. Êrîşên bombeyî Parallel dijî Eid pîrozbahiya 109 kesan, 1 sibat 2004 de hatine kuştin. Berpirsyarî ji hêla Ansar al-Sunnah ve hat îdîakirin, û hatiye diyarkirin ku ew bi Ansar al-Islam re hevahengî ye. Êrişek xwekujî ya di 4 gulan 2005 de 60 sivîl kuştin û 150 kesên din jî birîndar kirin li derveyî navendek vekolîna polîs.
Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê di 2005-an de li bajar hatiye vekirin.
Di 2015-an de, Dêra Asûrî ya Rojhilat kursiya xwe ji Şîkago-ê ber bi Hewlêrê ve kişand.
Neqlîye.
Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê yek ji firokexaneyên otobusê yên Iraqê ye û ew nêzîkî bajêr e. Xizmet di nav geştên rasterê de ji gelek firokeyên navxweyî re, wek balafirgeha navneteweyî ya Bexda. Gelek geştên navneteweyî yên ji Hewlêrê diçin gelek welatan hene; wek Holenda, Almanya, Erebistana Siûdî, Awistirya, Tirkiye, Urdun û gelek balafirên din li seranserê cîhanê. Ji balafirgeha navneteweyî ya Hewlêrê carinan geştên demsalî hene. Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê bi kurtahî ji bo firokeyên bazirganî yên navneteweyî di 2017 de ji hêla hikûmeta Iraq ve wek bersiv ji bo dengdana serxwebûna kurd hati bû girtin lê di adar 2018 de dîsa hat vekirin.
Forma din a girîng a veguhastinê di navbera Hewlêr û deverên derdorê de bi otobusê ye. Di nav hev de, karûbarên otobusê peywendiyên Tirkiye û Îranê peyda dikin. Termînalek nû ya otobusê di 2014 de hatiye vekirin.
Piraniya veguhastina Kurdistanê bi Bacaniyên Herêmî re, yên ku ji hêla pargîdaniyên taybetî ve têne rêve kirin û di heman demê de ji hêla hikûmeta Kurdistanê ve têne rêve kirin.
Hewlêr xwedan pergalek e ku pênc rêyên ring dorpêçê bajêr dike.
Bagûrdan.
Hewlêr xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen "Csa"), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera hezîran û îlonê de çêdibe. Zivistan bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile.
Tîmê mezin ê futbolê yê herêmî Klubek Futbolê ya Hewlêrê ye ku pêşbaziyên xwe yên fotbolê li Stada Franso Herîrî (navê navê siyasetmedarê asûrî kuştiye, parêzgarê berê yê bajarê Hewlêrê Franso Herîrî) ku li başûrê rojhilata navendî ya Hewlêrê ye, tê lîstin. Tîmê Futbolê ya Hewlêrê 3 lîga neteweya Iraqiraqê qezenc dike û 2 caran digihîje Fînala AFC lê herdu jî winda dike.
Seferî.
Ji ber ewlehiya xwe û cihê yekta temaşevanên ku dixwazin serdana Iraqê bikin yekem serdana Hewlêrê dikin, salê zêdetirî çend sed hezar ziyaretvan serdana Hewlêrê dikin û ji wir jî serdana bajar û bajarokên derdorê dikin. Tûrîzm ji bo bajêr ku xwedan sazî û navendên nû û navend û otêlên li derdora bajêr ne çavkaniyek baş a dahatê ye ku mêvanên xwe pêşwazî dike û wan bi cî tîne. Gundî bi gelemperî van cihan ji ber ku ew li gorî adet û zagonên herêmî û Islamicslamî baş tevnehev dibe. Ziyaretvanên ji bajarên din ên Iraqê bi nêrîna azadîxwaz û nûjen her dem van cihên nû jî dubare dikin.
Hawler ji bo şêwaza Hairan a kurdî bi gelek stranbêjên ku demeke dirêj xizmeta başkirina forma hunerê li herêmê dikin pir baş tête zanîn û ji we re mîrateyek dirêj derxist ku ji gelek stranbêjên navdar ên mîna sê birayên Osman, Khdr û Hassan Hairan re gelek dewlemend e, hişt. formên din ên hunerê nûjen li wê deverê helbestek Rap, Breakdance û Slam derketiye holê.
Formên hunerî yên din ên mîna stranbêjiya kevneşopî di derdorên piçûk de li Hewlêrê pir navdar in, stranbêjên wekî Karwan Khabati, Awat Bokani, Farman Belana û Khdr Begalasi ku navên berbiçav in û heftê 3-5 caran li ser bûyerên taybet û giştî perform dikin, van stranbêjên folklorî dikin. heta naha 10,000 $ li Hewlêrê rûniştinek çêdibe ku li bajarên din jî ew dikarin $ 1000 bidin, ji ber vê yekê, ew alikî hewl didin ku xwe li Hewlêrê navekê bikin.
a>, tara gogercînê ("Isopyrum thalictroides"), îlustrasyon
Famîleya adirgeyan, famîleya çûngan, famîleya pêmirîşkan ("Ranunculaceae") famîleyeke riwekan e ku, ew jî di koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan ("Ranunculales") de cih digire. Di vê famîleyê de bi qasî 62 cins û 2525 cure hene. Bi giranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ye.
Ji ber ku di riwekên vê famîleyê de protoanemonîn heye, bo mirov û ajalan axûdar e, bijehr e.
Akebiya yan akebî (Akebia) cinsekê riwekên famîleya akebiyayan (Lardizabalaceae) e. 5 cureyên vê cinsê hene, li cihên bilind ên rojhilatê Asya, Japonê diçê. Li Kurdistanê jî digihên an na, ne diyar e. Riwekên wê leflefokî (lavlavk û darokî ne. Pirranî bo baxçevaniyê tên çandin.
Fêkiyên wan bi qasî 5 heya 10 cm dirêj, şîrîn, mor û helesor in. Li Asyayê çaya pelên wan jî tê vexwarin û di bijîşkiya gelêrî de sûd ji van riwekan tê wrgirtin.
Çirnûkê gur ê şîn ("Aconitum napellus")
a> yan çirnûka gurê ya gurê ("Aconitum lycoctonum")
Çirnûkê gur an bizinkuj ("Aconitum") cinseke riwekên famîleya adirgeyan ("Ranunculaceae") e. Riwekek pirr axûdar (bijehr) e.
Navê wê yê latînî ji mîtolojiya grekî tê. Tê texmînkirin ku ev nav jî bingeha xwe ji çiyayê Akonîtos ê li Pontûsê ye girtiye. Herkûles segê serî yê Hadesê (gorî mîtolojiya grekî dojeh) Kerber (Zerberus) xapandiye, deraniya erdxana ronahî. Kerber vereşiyaye, li cihê vereşa wê lê rijiyaye ev giha hêşîn bûye.
Çirnûka gurê sala 2005'ê wekî riweka axûdar a salê hatiye hilbijartin. Bi qasî 400 cureyên wê hene. Li Kurdistanê jî hin cureyên wê diçên.
Gundê Helecê kevtiye binê çiyayê Hawiroki yê rojavaya Mirgewerê. Nêzî sed malan di vî gundî de dijîn. Ava Helecê ji çend gundên din re jî dicê û bûye sebeba şinahiya wan gundan.
Pêdiviyê gotinê e ku pêşî cenazeyê Mela Mistefayê Barzanî di vî gundî de hat defin kirin lê piştî mesayîlên ewlehiyê der xistin. Ciyê wê niha jî maye û dora wê hisarê hesin çêkirine. Rêya Helecê ji Zêwe, Holistane û Giriki derbaz dibe.
Zarokên 0 û 6 salî pir bi meraqin, xeyalên wan berfirehi, lêkolînerin, tevgera wan zêdeyî û her tiştê gi meraq dikin dipirsin. Lewra geşbuna wanî vê demê pir girîngi sedema wê jî, tiştê gi ji van sala fêr dibi bandorê wê li hemî jiyana wan diki. Ji ber wilo bapîrê me dibêjin: ’’Tebê şîrî heta pîrî, Berxê çê li ber kozê bellî dibi, Di yeft salya xwe çibi di yeftê salya xwe jî ewi… û hwd. ’’Loma dibê em bi baldarî û bi zanebun tevbigerin. Dema zarokên me hin tiştê meraq kirin, em jî alîkarîyê bi wanri bikin gi ji wê meraqa xwe bê pirsgirêk derbas biki û ji hin tişta fêr bibi û alîkarîyê bi zarokên xwe bikin bo karibi xwe bejn û bala xwe, der û dora xwe rast nasbiki.
Mego zarokên 0 û 6 salî xewn û xeyalê wan zêdeyî dibi gi hin tişta ji were bêji, ew tişt li gora we derew bi belê ew xeyalê wani nederewi, divirde gellek malbat bi zarokê xwe dixeyîdin. ’’Bes derewa bik. ’’dibêjin. Yan jî zarok naçi dibistanê belê dibê:’’ez çum dibisatanê û mi û hevalê xwe bi veşartokê lîst’’. Di rewşê wa di gerek meriv nebê ji tu derwa diki, li şuna wê meriv bêje: ’’we kî din we çawa kir, dure we çer kir…’’ Ger em bi zarokan bixeyîdin, wê zarok xeyal şikestî bibin û demê pêş wê newêribin fikrê xwe bi rehetî bîni ziman. Zarok dibi gi xewn ‘û zeyalê xwe û rastîyê tevlihev biki, ev ji bo zarokên di van sala di normali. Dibê em ew derfeta jêpirsîn û vekolînê bidi wan.
Zarokên 2 salî.
Zarokên du salî pir bi meraqin her tişt bala wan dikşîni û dixawazin li ser her liv û tevgerê lêkolîn bikin ji ber wilo ew pêlîstokên ji wan ri tên kirîn dişkînin, zarokên du salî fêrbuna wan bi hestên bêhn kirnê, pelandinê, çêjtinê (tam sitendinê), bihîstinê û dîtinê çêdibi. Jêhatbun û wêrekbuna zêdeyî û xwesteka wanî li hember kifş kirna xwezayê piri. Tişt bala wan 2 û 4 deqîqa yî. Ger pir bala wan bikşîni dibi ev dem dirêjbibi. İnta wan di vê demê piri meriv çi ji wan ri bêjin ger jê hesbikin jî dibên ‘’na’’ dixwazi gi xwarin û vexwarina xwe ew bixwe bikin.Ji ber van sedeman ji dêvla em bên ‘’Hunê nan bixwin ?’’ Em bêjin:’’wexdê xwarnêyi’’, ’’Dema vexwarnêyî’’. Hevokê em bi kartînin zêde ‘’Tu ‘’ têde tunebi, ji dêvla wê ‘’Em’’ bi kabrînin. Di vî temenî de zarok karin du-sê kelîma bi kar bînin û hestê wanî meraqê zêdeyî pirsên: ’’Çi, Li ku, Çawa’’ dipirsin. Fêm kirna wan çêtiri ji peyvên bi kartînin. Belê li gor axaftina wan fêmkirna wan hîn zêdeyî
Zarokên 3 salî.
Masûlkê xweyî mezin û biçûk hîn bêtir bi serkeftî dişixûlîni, xwe kontrol kirin bi pêşketiyî bi derûdor ri eleqedari û dixwazi bi serbestî tevbigeri. Li çîroka gohdarî diki û wan bi şêwaza xwe dubare diki. Baldarîya wan hîn kêmi û 3 an 4 kelîma bi kartînin û gotinên wan hîn xweştir tê fêmkirin. Di gencîna wan di nêzî 1000-1200 peyv henin. Hin pirsan karin bibersîvînin.
Zarokên 4 salî.
Dest û tilîyê xwe hîn xweştir bi kartîni. Şekl û şemala grover û çarçik kari kopî biki. Resmê serê mirova kari çêki. Ji bîra xwe kari hin çîroka çêbiki û bêji. Zêde diaxifi bi hevçaxê xwe ri lîstika dilîzi.
Zarokên 5 salî.
Organin bejn û bala xwe hîn bi rehettir dişixulînin, tiştên ji bona zor bi jî xwe li radikişînin û karin hin tîp û hejmara herçiqes çewt bijî kari binivîsinin. Baldarîya wan baştir buyî, bi zeman bala wan dikşîni deqqe û seet… Kari navê xwe binîvîsi û wexda bibîni nasdiki. Kêmbejî xwen û rastîyê ji hevdu kari veqetîni. Dixwazi kar û barê mezina biki û xwe bişibîna wan.
Zarokên 6 salî.
Zêde çalakin dixwazi gellek tişta kifş biki û dixwazin tiştê nû biceribînin, ji ber wilo xwe li her karî radikişînin. Di hejmartinê û hindikbijî xwendin û nivîsandin heyî. Hertiştî hîn şênber difikiri.Di bîra wî di nêzî 3000-3500 peyv henin. Têdigihêşi bê do, îro û sibe tê çi wateyê. Kri li tişta mêzebiki û wan kopî biki.
Enzerût (Impatiens) bi 900 cureyên xwe, cinsekî riwekên Famîleya enzerûtan (Balsaminaceae) pêk tîne. Tevahiya cureyên enzerûtê dema teze ne (hêşîn), axûdar in (bijehr). Di bijîşkiya gelêrî de jê sûd tê wergirtin, derman tê çêkirin. Li Afrîka, Madagaskar, rojhilatê Asyayê cihwarbûyî ne. Li Kurdistanê jî çend cureyêm wê diçên.
a> ("Diospyros kaki"), Dar û fêkiya wê ya gihîştî)
Famîleya ebenûsan ("Ebenaceae") famîleyeke riwekan e, di Koma gezik, çay û çûxan ("Ericales") de cih digire. Ev kom jî yek ji endamên riwekên bi kulîlk ("Magnoliopsida") e. Di vê famîleyê de 4 cins, bi qasî 490 cure hene. Cinsê herî navdar; dara ebenûsê ("Diospyros") e ku navê xwe jî daye famîleyê. Welatê ebenûsê Afrîka ye û ji cihên tropîk hez dike.^
Famîleya Ebenaceae sala 1891'ê de ji aliyê Robert Louis August Maximilian Gürke ve, di "Die Natürlichen Pflanzenfamilien", 4(1), rûpel 153'yê de hatiye binavkirin.
Wekhevî termek zimanê matematîk û zanistî ye. Nîşan dide ku du pirranî yan jî mezinahî yeksan in. Di nivîsandinê de herdu pirranî li du aliyê nîşana wekhevyê (=) tên martin. mînak: formula_1
Bila formula_1 wekhevîyek be. Li vir
Mêzîn, Terazî an jî Terazû komstêreka di çembera bircan de ye. Ew di navbera, li roava, Simbile û li rohelat Dûvpişkê de dimîne.
Mêzîn yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalkirî bû û ew ji demên Babîlan ve dihat zanîn û ew wek sembola dadweriyê dihat nasîn. Ew yekane komstêra di çembera bircan de ya ku tiştekî jîndar nîşan nade ye. Roj di navbera 31'ê kewçêrê û 22'ê sermawezê di vê Teraziyê de dimîne. Di astrolojiyê de jî ew di navbera 23'ê rezberê û 22'ê kewçêrê di birca Mêzînê de ye.
Komstêra şêr bi çavên rût.
Şêr ("Termê Vajî") komstêreke di çembera bircan de ye ku li rojavayê wê komstêra Kêvjalê û li rohilatê wê komstêra Simbileyê hene. Nîşana wê 20px. Ew yek ji 48 komstêrên Batlamyûs qalkirî û yek ji 88 komstêrên îroyîn e.
Di komstêrê de çend stêrên geş hene; Qelb el Esed (α Leonis, dilê şêr); Zenûb el Esed(β Leonis, boça şêr); û El Cebhe (Henî).
Şêr yek ji komstêrên herî zû ve tên zanîn e. Ew li mezopotamyayê ji 4000 b.z. virve tê zanîn. Stêrnasên Babîlî ew wek UR.GU.LA - 'şêrê mezin'; bi nav dikirin.
Roj ji 10'ê gelawêjê de heta 10'ê rezberê di komstêr Şêrê de dimîne Di astrolojiyê de jî ji 23'ê tîrmehê de heta 23'ê gelawêjê wek birca Şêr tê hesibandin.
Seqiz, bajerekî kurdan e li parêzgeha Kurdistanê li Îranê. Ew Hejmara gelheya wê, 127.000 e. Li bajêr bi zaravayê soranî tê axaftin.
Seqiz şarekî dîrokî ye. Dîroka wê li gora arkeologan diçe nêzîkî 2000 salan.
Navê Seqiz ji navê Sekka ku navê hozeke kevin e û li çaxên kevin li wê dijiyan hatiye girtin.
Şûna dîrokiya wê, Zewiya, Kereftû, Kûçetela, Qeplantû, Mewlanawa... şûna dîrokî ya bajarê Seqizê ne.
Şêrê Biçûk li bakura komstêra Şêr
Şêrê Biçûk komstêreka biçûk e. Ew ne komstêreka kevin e û di sala 1687'ê de ji hêla Johannes Hevelius hatiye çêkirin. Ew li bakura komstêra Şêr e. Ew ji du an sê stêran pêk tê û stêrên wê qedra çarem zenûntir in.
Wekheviya dîferensiyel ji wekheviyên fonksiyonan û derîvatîvên wan dihewîne re tê gotin.
Di zanist û endezyariyên nûjen da pirr giring in. Çimkî wekheviya dîferensiyel kanin bûyerên natûrel bi modêlan teswîr bikin. Van modêlan ji guherrbarên fîzîkî fonksîyonên matematîkî peyda dikin. Bo van fonksiyonan modêlên matematîkî tê gotin.
Derên cudabûna çendanîyekê bi cudabûna yek an jî çend hebên din diguherre, kanin bi wekheviya dîferensiyel bêne modêlkirin. Ji ber ku di zimanê matematîkê de formula_1 îfade dike ku cudahiya formula_1 bi cudahiya formula_1 çiqas diguherre. Û wekheviya vê îfadeyê an jî ên mîna wê dihewînin jî wekheviya dîferensiyel in. Wek manend, lezgîniya (v) tiştekî ji jor dikeve kane wek fonksiyonek zeman (formula_1) bête nivîsandin. Hêzên li ser vê objeyê giraniya wê (F = mg) û hêza ku ji alyê hewayê ve tesîrî wê dike ne (γv). Yanî hêza net kane wek F = mg-γv bête nivîsandin.
formula_1 ye.
formula_1 − γformula_1, ew jî dibe: formula_1 g − γformula_1.
Cûreyên wekheviya dîferensiyel.
Wekheviya dîferensiyel bi çendîn awayî kanin bêne sinifandin.
Mustafa Kemal Atatürk (bi kurdî: "Mistefa Kemal Atatirk") (jdb. 1881 li Tesalonîkî - m. 10ê çiriya paşîn a 1938 li Stembolê) yek ji avakarên Komara Tirkiyeyê û serkirdeyekî siyasî yê bijarte yê di dema avakirina komarê de bû.
Serokê yekem Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê ye. Ji sala 1923an heta mirina wî di 1938an de serokkomarê Tirkiyê bû. Wî xwe wekî neteweperestekî tirk destnîşan kiriye.
Atatürk û mafên sivîl û siyasî yên kurdan û hindikayiyên din ên komara tirkî.
Di dema wî de şerên tund li dijî kurdên Tirkiyeyê rû dane û dewleta tirk dest bi siyaseteke asîmîlasyona aborî, çandî û zimanî ya beremberî kurdan kiriye. Di 1931ê de bi awayekî fermî hatiye ragihandin ku dewleta tirkî li bin rejîmeke yek-partiyê bû. Ev îdeolojiya dewleta tirk a Atatürk "kemalîzm" an jî "etatirkîtî" (bi tirkî: "Atatürkçülük") tê navlêkirin.
Atatürk û mafên sivîl û siyasî yên jinan.
Li aliyê din jinên tirk di pêşiya serokatiya Atatürk de li pêşberî gelek welatên rojavayî mafên sivîl û siyasî wekhev wergirtin. Bi taybetî, di hilbijartinên herêmî de ji hêla Actêra No. 1580 di û çend sal şûn da, di 1934an de, destûrnameya tevahî ya gerdûnî, zûtir ji piraniya demokratên din ên cîhanê.
Mustafa Kemal Atatürk di 10ê çiriya paşîn a 1938an de li seraya Dolmabahçe ya Stembolê ji ber kezebreşiyê (sîroza kezebê) mir.
Famîleya panosan, famîleya fêkîquşxanekiyên guldankan (Lecythidaceae) famîleyeke riwekan e, di Koma gezik, çay û çûxan (Ericales) de cih digire. Ev kom ji çîna riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) e. Li herêmên tropîk ên başûrê Amerîka, Afrîka û Madagaskar diçên. Navdara vê famîleyê dara panosê ("Bertholletia excelsa") ye. Ji vê darê re şambelota brazîlî jî (ji Brazîlê) tê gotin. Riwekên wê flavonol û asîda ellagê dihewînin.
Navê Lecythidaceae sala 1825'ê ji aliyê Achille Richard ve, di "Dictionnaire classique d'histoire naturelle", 9, rûpel 259Ä'ê de hatiye lêkirin.
Panos an paranos (Bertholletia excelsa) riwek darî yê famîleya panosan (Lecythidaceae) e. Heya 50 metreyê bilind dibe. Li cihên tropîk, germ û bibaran diçê. Bo baxçevaniyê jî tê çandin. Proteîn, rûn, mîneralên wekî kalsiyûm, hesin, magnezyûm, selenyûm, çînkoyê dihewîne.
Ev cure cara pêşîn sala 1808'ê ji aliyê Aimé Bonpland ve hatiye binavkirin.
Famîleya şînzerkan, famîleya rezê cangoçkan ("Polemoniaceae") famîleyeke riwekan e. Hin cureyên wê li Ewrasyayê jî diçên. Li Kurdistanê jî tên dîtin. Di famîleyê de 18 heya 25 cins, 350 heya 385 cure hene.
Famîleya Polemoniaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve,bi navê „Polemonia“, di "Genera Plantarum", 136'ê de hatiye binavkirin. Ji cinsê wê re "Polemonium" L. dibêjin. Navê din ê vê famîleyê jî Cobaeaceae D.Don. ye.
Emmental (bi kurdî: "Wadiyê çemê Emme") navê herêmeke bi qot a Swîsrê ye û dikeve nava kantona Bernê.
Emmental ji der û dora çemên Emme destpê dike û ji çiyayê Hohgant ber bi bajarê Burgdorf heya sînorên kantona Solothurnê ve diçe. Herwiha, Emmental xwediyê herêma îdarî ya bi heman navê ye jî. Pir caran navçeya berê ya bi navê Konolfingen jî wek perçeyeke Emmentalê tê hesibandin. Bajarên herî mezin ên herêmê Burgdorf, Langnau, Sumiswald û Huttwil in. Dîmena herêmê ji mêrg û çêregehan pêk tê. Taybetiyeke din a vê herêmê qotên mil bi mil in. Li ser gelek qotan daristanên bi darên pelstrî hene.
Cotkarên vê herêmê bi pirranî jiyana xwe bi ajaldariyê derbas dikin. Bi taybetî çêlek têne xwedî kirin, û bi şîra wan penara navdar a bi navê "Emmentaler Käse" (Penara Emmentalê) tê çêkirin. Ev penar ji bo vê herêmê taybet e û yek ji penarên herî bi nav û deng ên Swîsrê ye. Li çend gundên herêmê ev enar hê jî bi awayê kenveşopiyê tê çêkirin. Malên cotkariyê yên herêmê pir mezin û fireh in. Avadana ew malan ewqas mezin in ku li her milên çep u rastê pir nêzikî erdê ne.
Emme navê çemeke Swîsrê ye û di nava kantona Bernê de diherike.
Navê çeme dibe ku ji peyva Galyayî- Keltî ambis (= çem, bi latînî amnis) tê.
Burgdorf (, bi almaniya swîsrî ya Bernê: "Burtlef", bi kurdî tê wateya "Gundê bi kelhe") navê bajar û şaredariyeke swîsrî ya di kantona Bernê de ye.
Jêgirtinek ji malpera fermî ya bajêr: "Burgdorf ne gund e, bajar e. Lê kel peyda ye, bes jê re seray tê gotin."
a>a belavbûyî ("Zingiber officinale"), Îlustrasyon ji Koehler 1887
Koma zencefîlan ("Zingiberales") komeke riwekan e, di êla riwekên bi kulîlk de cih digire.
Li cihên tropîk diçên. Gelek cureyên wan bo baxçevaniyê tên ajotin. Herwiha hin jî wekî biharbêhn tên bikaranîn. Navdara vê komê mûz e.
Deimos yan jî Mars II, ji yewnanî: Δείμος yanî "Tirsîn", duyem heyva gerstêrka Behramê ye. Hem Deimos û hem jî Fobos di sala 1877'an de ji aliyê stêrnasê amerîkî Asaph Hall ve hatine dîtin.
Deimos lawê Arîs (yezdanê şêr yê yewnaniyên berê) bû. Navê Arîs bi latînî "Mars" (Behram) e ji bo wilo navê heyvê kirine "Deimos". Deimos cewiyê Fobos e. Navê vê heyvê bi kurdî tune ye, lê "Deimos" tê wateya "tirsîn".
Belavbûna riwekên famîleya doçika tûtiyan
Famîleya doçika tûtiyan, famîleya strelîtzan (Strelitziaceae) famîleyeke riwekan e, di koma zencefîlan (Zingiberales) de cih digire.
Di vê famîleyê de 3 cins û 7 cure hene. Navê vê famîleyê yê botanîkê ji keybanû Charlotte von Mecklenburg-Strelitz (1744 - 1818) tê. Pirranî bo baxçevaniyê tên çandin.
Maranta ("Maranta") cinsekê riwekên famîleya peltîrikan (Marantaceae) re dibêjin. Bi qasî 23 heya 32 cureyên marantayê hene. Pirraniya wan li cihên tropîk ên Amerîkayê diçên.
Marantayê navê xwe daye famîleya peltîrikan (Marantaceae) jî.
Pelgerdenî (Zygophyllum) cinsekê riwekên famîleya pelgerdeniyan ("Zygophyllaceae") e ku navê xwe jî daye famîleyê. Li seranser erdxanê bi qasî 150 cureyên wê hene. Li Kurdistanê jî diçên. Li devedorê Deryaya Navîn, navenda Asya, Afrîka, Amerîkayê cihwarbûyî ne.
Cinsê "Zygophyllum" sala 1753'yê ji aliyê Carl von Linné ve, di "Species Plantarum", 1, rûpel 385–386'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê cinsê: "Halimiphyllum" (Engl.) Boriss., "Miltianthus" Bunge, "Sarcozygium" Bunge. ne.
Beran komstêreka li çembera bircan a di navbera li roava Masî û li rohelat Gayê de dimîne ye. Nîşana wê 20px ye. Ew ye k ji 48 komstêrên Batlamyûs qalkirî û yek ji 88 komstêrên îroyîn e. Bi rûbera xwe ya nîv-mezin ve ew di nav komstêran de 39'em e û li rûyê ezmên rûbereka xwiyayî ya 441 çargoşe dereceyan (ji 1.1% a kûreya ezmên) digire.
Çima ku ew tenê ji çend stêrên geş pêk tê ne komstêreka pirr diyar e: Hemel (Alfa Beran), Şeratan (Beta Beran), û Mesertem (Gama Beran).
Dîrok û mîtolojî.
Ew di çembera bircan a Babîlan a wek "MUL.APIN" bi nav dibûyî de wek birca paşin dihat hesibandin û MULLÚ.ḪUN.GÁ (ango cotkar) dihat bi nav kirin. Di vê çembera bircan de Komika Sêwiyan wek ekînoksa biharî dihat hesibandin. Birca beranê wek komstêreka cihê cara siftê di salên 1350 b.z - 1000 b.z de nexşandî dertê pêş merîv. Ew bi demên derengên Babîlan ve hêdî hêdî li şûna cotkar, wek beranê hatiye nexşandin. Di "MUL.APIN" a salên 1000 b.z. de çêkirî de ew him wek beran, him jî wek cotkarekî hatiye nexşandin. Lê nexşa wê bitemamî kînga hatiye veguherandina beranê ne diyar e.
Ew di astronomiya Misira Kevin de bi xwedewenda Amon-Ra, yê ku wek mêrekî bi serê beranekî ve dihat nexşandin, yê xwedawendê bereket û afirînê, dihat nîşan dan.
Beran di nexşeyeka li salên dora 1825
Ew heta demên klasîk wek komstêreka cihê nedihat qebûl kirin. Ew di astrolojiya Yewnanî de bi "beranê zêrrîn"ê ku "Frîksos"(Phrixos) û "Helle" bi emrê Xwedewand Merkûrê re filitandî û birî welata Kolxîs(Colchis, li Gurcîstana îroyîn) ve tê eleqedar kirin. "Frîksos"(Phrixos) û "Helle" law û keça key "Athamas", ên ji jina wê ya siftê "Nephele" bûn. Jina keya duyem "Ino" ji ber hesûdiyê dixwaze van herduyan bikuje. Bona bicihanîna vê wê qehtiya li "Boeotia" kiribû mane û bi kehaneteka ji Delfî(Delphi) ya sexte ya ku dibêje bona dawî li anîna qehtiyê gerek e "Frîksos" bê kuştin re kir ku wî bikuje. "Athamas" hindik mabû ku wî li ser çiyayê çiyayê "Laphystium"ê qurban bike Aries(beran)ê ji hêla Nephele şandî gihîştibû. Helle bi firîna bi beranê re li Dardanellesê gêr bûye û di avê de fetisiyaye û ser vê ve ev der wek Hellespon hatiye bi nav kirin. Ji pey hatinê re "Frîksos" beran qurbana Zeus kiriye û postê wê daye hikumdarê Kolxîsê "Aeëtes" û wî jî keçika xwe "Chalciope" daye Frîksos. "Aeëtes" va posta li dereke binerd kiriye û ew wek "Postê Zêrrîn" hatiye zanîn û ji hêla ejdiyakî hatiye parastin.
Dîrokî ew wek beranekî mexelhatî yê berê xwe çerxa Gayê kirî dihat nîşan dan. Batlamyûs di "Elmacestî" de qal dike ku Hîparkûs stêra Hemel wek pozê Berên nexşandibû û loma Batlamyûs ew di komstêrê de nehesibandibû. Wî ew wek stêra ser serê Berên qal kiribû.
Stêrnasên misilmanên wek El Sûfî jî wek şopandina Batlamyûs ew wek Beranê nexşandine.
"Nixteya siftê ya Beranê" cîhê ekînoksa biharî ye. Hîparkûs di salên dora 130 b.z. de ew wek başûra Mesertem(Gama Beran) diyar kiribû. Li ji ber liva tewereya dinê nixteya siftê ya beranê heta birca masî liviyaye û ew ê dora 2600 heta birca Dewlikê bilive. Niha roj di birca Beranê de ji nîva nîsanê de heta nîva gulanê xwiya dibe.
Komstêra Beranê wek bi çavên rût tê dîtin
Sê stêrên gêşên komstêra berên hene;
Hemel(α Arietis), geştirîn stêra di komstêrê de ye û bi erebî peyva bo "berx"ê ye. qedra zahîrî 2.00 ye û ew 66 sala roniyê dûra dinê ye. Roniya wê 96 car roniya rojê ye û qedra wê ya mitleq -0.1 e.
Şeratan(β Arietis)qedra zahîrî 2.64 e. Navê wê bi erebî tê mehneya "du îşaret"ê û ew bona ku ew cîhê ekînoksa biharê ye hana hatiye bi nav kirin. Bedewiyên ereban ew wek "qern el Hemel"(qiloça beranê) bi nav dikirin. Ew 59 sala roniyêdûra dinê ye. Qedra wê ya mitleq 2.1 e.
Mesertim (γ Arietis), ew cotstêrek e. Stêra yekama cotstêrê bi qedra zahîrîya 4.59 ye û ya duyem bi qedra zahîrîya 4.68 e. Etîmolojiya navê wê bitemamî nediyar e. Ew herdu tev xwediyê qedra zahîrîya 3.9 in. Stêra yekem xweyî roniyeka 60 ya rojê û ya duyem jî xweyî roniyeka 56 car ya rojê ye. Ew di sala 1664'a de ji hêla Robert Hooke ve hatiye kifş kirin ku ew ji du stêran pêk tê.
Qoser (ji "Kosor", ango çiyayê sor;;) navçeyek bajarê Mêrdînê ye. Navên wê yên kevin Tilermen, Dunaysir û Qoser in. Bi tirkî navê wê "Kızıltepe" ye. Li gor sala 2008an serjimara navçê 198.672 ye. Di sala 1973yan de hejmara wê 21.000 bû, di 1990'î de 60.134 bû, di sala 2007'an de 127.148 hatiye hejmartin.
Hejmara navçeyê îro li navendê 131.050 ye li gundên jî 82.251 bi temami serjimara wê 213.101 e.
Qoser hejmara xwe bi piranî ji kesên çiyayî yên ku gundên wan hatiye şewitandin û ji gundî yên derdorê pêktîne.
Mînak: Xursî, Omerî, Sûrgiçî, Şemrexî û mînakek taybet Heseniyên koçberên Serhedê(Mûş)
Qoser bi qanûn vexweriya jinên tûtina revok jî bi nav û deng e. Gor nîşanan di demên berê de sermijara Qoserê ji ya niha bêtir bû. Mizgeftek mezin bi navê ku gel lê kiriye "Mizgefta Kevn" heye. Li vê mizgeftê bi carekê 800 mirov dikarin nimêj bikin. Ve yeka mirov li ser demên berê yê Qoserê difikirîne ku: gor kû mizgeftek bi vî rengî heye tê wê wateyê, ku serjimara Qoserê pir bû. Yek ji gundê Qoserê, gundên Xursê bi tûtina xwe bi nav û denge.
Dîroka navê bajêr.
Gor ku tê zanîn navê Qoserê berê Dunaysir, dûre bûye Tilermen û dûre jî bûye Qoser. Dunaysir bi Zaravaya Kurmancî û Qoser bi Zaravaya Zazakiye û "Tilermen" jî bi Ermenîye. Piştî dewleta Tirk tê damezrandin navê wê dibe "Kızıltepe". Qoser navçeyek bi Mêrdînê ve girêdayîye, lê ji Mêrdînê mezintir e.
Jiyana sosyolojîk.
Di nava bajerê Kurdîstanê de Qoser ji aliyê Rewşenbîrê ve bajerekî serkeftî ye. Xwendevanên wê pir û serkeftînin ne. Ji helbestvanan heya wênesazan û heya dînê wê giştik di nava gel de ne. Dinê bajêr: Eledînê Dîn, Qomançêro, Dodo.
Koma gulehingivîn û adoksasiyan, koma pevjilan, koma strîgulan (Dipsacales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Riwekên darokî yan giha ne.
Bi koma Paracryphiales re xûşk in, ango ji aliyê genetîkî ve lêzim in.
a>a bostanê, ji kuzelê re roka jî dibêjin
Koma kulîlkxaçiyan (Brassicales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cihê xwe digire.
Dagirên bêta-wergirên adrênalînê an bi kurtî Dagirên bêta polek ji dermanan ku wergirên bêta yên adrênalînê dadigire. Bi gelemperrî bo nexweşiyên dil û pestoya xwînê tê bikaranîn.
Awayî kar.
Dermanên dagirên bêta wek antagonît (dijber) li wergirên bêta yên adrênalîn kar dikin. Lê hinek dagirên bêta piçek karî agonîst (hevber) jî dikin. Ji bo ku dirûva wan mîna lasakerên sîmpatîk ne. Ev bendora karî hevber jê re çalakiyên lasakirina sîmpatîk ("Intrinsic sympathomimetic activity") tê gotin.
Sê cor ji wergirên bêta (β1, β2, β3) hene.
Wergirên bêta 1 bi taybetî di dil de ne û dihêlin ku hêza dil xurt bibe û bêhtir lêxe. Wekî din wergirên bêta 1 di gurçikê de dihêlin ku rênîn di xwînê de derbirije. Loma ragiritina karî wergirên bêta 1 pestoya xwînê datîne.
Wergirên bêta 2 girdikên (masûlke) dûz ên bronşan û xwînboriyan ditevizîne û dihêle ku hindirrî wan fire bibe. Loma dagirên bêta a ne taybet ne baş in bo mirovên ku bi Asthma bronchial û COPD nexweş in.
Famîleya gihabêdeman (Colchicaceae) famîleyeke riwekan e. Di koma lîliyan (Liliales) de cih digire. Di vê famîleyê de 17 ehya 21 cins, 200 heya 225 cureyên riwekan hene.
Riwekên wê gihayên pirrsalane ne. Gelek ji cureyan axûdar (bijehr) in. Kurdistan jî di nav de, li welatên avhewaya wan ne awarte ye diçên. Di nava koma lîliyan (Liliales) de Colchicaceae bi Alstroemeriaceae, Luzuriagaceae û Petermanniaceae re û hemî jî bi Melanthiaceae re, lêzim in, ji aliyê genetîkî ve eqrebe ne.
Formûla kulîlkên wan: formula_1
Hejmara kromozoman: n = 5-12 (-19)
Famîleya Colchicaceae sala 1805'ê ji aliyê Augustin Pyramus de Candolle ve, di "Flore Française" de hatiye binavkirin.
Gulemî (Colchicum autumnale), ji cinsê Colchicum riwekek e û di famîleya gihabêdeman (Colchicaceae) de cih digire. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, sûd ji vê riwekê tê wergirtin, jê derman tê çêkirin.
Ev giha axûdar e (bijehr), bi taybetî bo hesp, dewar, pez, bizin, seg, kitik (psîk), kergoşk, û balindeyan ne baş e. Heger mirov pê bi jehrê ketin divê bi lez xwe bigihînin nexweşxaneyê.
Ev riwek wekî derman li dijî şêrpence û gelek nexweşiyan tê bikaranîn. Bijîşkiya nûjen jî jê gelek dermanan çêdike.
Famîleya kabombayan (Cabombaceae) famîleyeke riwekan e, di koma nîlûferan (Nymphaeales) de cih digire. Li cihên germ û tropîk diçên. Li Japon ê Çînê hin cureyên wê dixwin. Hin jî di masîdankan de tên bikaranîn.
Famîleya Cabombaceae sala 1822'yê ji aliyê Louis Claude Marie Richard ve, di Achille Richard: "Dictionnaire classique d'histoire naturelle", 2, rûpel 608'ê de hatiye binavkirin. Navê din ê famîleyê: Hydropeltidaceae Dum. ye.
a> yan hengkuja spî ("Nymphaea alba")
Koma nîlûferan, koma hengkujan (Nymphaeales) ji çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) komeke riwekan e. Gihayên av û aviyan in. Pelên wan ên bo ajnêkirina (avjiberî, avjenî, melevanî) binê avê jî hene.
Gulsozan navê giştî yê nîlûferan e
Gulsozan, nîlûfer, hengkuj, avrud, sosina avê (Nymphaea) ji cinsê gulsozanê yê famîleya nîlûferan (Nymphaeaceae) riwekek e. Bi qasî 50 cureyên vê gihayê hene. Ev famîle li ser koma nîlûferan (Nymphaeales) tê hejmartin ku ji riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) ye.
Hengkuj, cureyek ji gulsozanan e, carnan di wateya nîlûferê de tê bikaranîn
Hengkuj ("Nymphaea tuberosa") ("Nymphaea odorata subsp. tuberosa") riwekek cinsê famîleya nîlûferan (Nymphaeaceae), nîlûferê ("Nymphaea") ye. Gihayeke av û aviyan e, pirrsalane ye.
Bi qasî 12 heya 18 cm bilind dibe. Di nava mehên hezîran û tebaxê de kulîlk vedide. Li parzemîna Amerîkayê bêhtir tê dîtin. Ji av û avevekên ji rûyê erdê 100 heya 400 metro bilind in, hezdike. Bo baxçevaniyê tên çandin. Çend cureyên xwe hene.
Murat Bektaş di sala 25.07.1965 de li Amed ê hatiye cîhanê. Bi eslê xwe ji Merdîn ê, gundê Bafawa girêdayî navça Stewrê ye. Dema tê ru dinyayê herdu çavên wî nabînin. Murat Bektaş hîn zarok buye, di 7-8 saliya xweda fêrî temburê dibe.
Gora Murat Bektaş û biraziyê wî Serdar Bektaş
Murat tev û 2 birayên xwe, di sala 1974 da ji xwera komek avadikin û derdikevin dawet û şahiyan.
Bi dengê xwe û bi hunera xwe di demek kin de nav û dengê Murat li welat belavdibe.
Evîna wî ya li ser Huner bi Temburê destpêdike, Tembur jêra dibe dost dibe heval dibe evîndarek mezin tucar ji hev naqetin heya roja mirinê.
Murat piştî fêrbuna temburê xwe di warê Hunerî da, gerek bi dengê xwe gerek bi pisporiya xwe gelek pêşve dixe.
Her çiqas herdu çavên wî nebînin jî dilê wî weka çemê dîjle diherike, ji bêhtirê temburê (saz), enstrûmanên wek Ud,Mandolina û dudik lêdixe.
Di warê hunerî da gelek xebatên balkêş dike, di xizmeta hunera kurdî de bi salan dixebite.
Bi stranên gelerî û folklorik berhemên profesyonel pêşkeşî guhdarvanan dike.
Bi taybetî bi strana Oy Felek nav û dengê wî li hemû deverên Kurdistanê belav dibe.
Murat Bektaş dîsa di salên 92-93 an de bi bilindbuna tekoşîna gelê Kurd, di warê hunerî da cîhê xwe digre.
Dîsa di wan salan de bi proje yên balkêş gelek berhemên giranbuha pêşgeşî gelê Kurd dike.
Murat tev Hunermendên hevalê xwe Hozan Fatê, Şehrîbana Kurdî du berheman tomar dike. Ew herdû berhem ji stranên Folklorik tê avakirin, ji aliyê gelê Kurd gelek tên ecibandin û bi salan tên guhdarkirin.
Murat di sala 2000 de dema ji konserek dizîvire bi qezaya tirafîkê jiyana xwe ji dest dide.
Li du xwe berhemên xwe yên bi dengê xwe yî zelal, jina xwe û herdu zarokên xwe dihêle.
Gelê Kurd dema Hunermendên wan li jiyanê ne, tucar bi giranî lê xwedî dernakevin. Murad jî yek ji wan hunermendane. Herdem dengê wî li cîhanê dijî.
Sala 2006 alîyê Hollywood Music Center Albûma Murat U fatê ser navê 'Kurdistan - Traditional Kurdish Dance Songs' bigerdûnî hat weşandin.
Murat Bektaş: Ew bi fizîkî ji nav me çû lê dengê wî û hunera wî li jiyanê, li jiyana baqî mane.
Xwarzî yê hunermendê me yî nemir û ciwanekî şoreb ji nava stranbêjên me de
ku hêvî bilind kirîye, Serdar Bektaş, wê karên studio da berdewam bike.
Ebdulrehmanê Mizûrî di sala an de, li gundê Êtotê, li bajarê Duhokê, ji dayîk bûye.
Xwendina xwe li Duhokê dest pê kiriye û di sala 1969-an de zanîngeha Bexdayê bi dawî aniye. Yekem helbesta xwe di sala 1967-an de, di rojnameya "Birayetî" de belav kiriye, lê ew dibêje: "Sala 1970-ê, destpêka rast ya helbestvehandinê ye li cem min."
Mizûrî, di destpêkê de, hozanên klasîkî divehandin. Paşî karî rêya xwe ya taybetî bigire û dest bi nivîsîna helbestên bi kêşa serbest bike.
Eve jî amade ye ji bo çapê.
Niha jî li Kurdistana Îraqê ye.
Erfurter Schnatsch, Hauptstadt vom Stullen Kaiser und des String-Pendulum
Immanuel Borgia es un Burgermeister de Citye es Erfurt.
Famîleya pelkerengan, famîleya penca hirçê (Acanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. 246 cins, bi qasî 2500 cureyên vê famîleyê hene. Gihayên tropîk, devî û lavlavk (leflefok) in. Ji cihên germ û tropîk hez dikin.
Bi giranî li Afrîka, Malezya, Endonezya û navenda Amerîkayê cihwarbûyî ne. Li Kurdistanê jî gelek cureyên famîleyê diçên.
Mueyed Teyib (jdb 1957 li bajarê dihokê, başûrê Kurdistanê) zimannas, helbestvan û rojnamevanekî kurd e.
Mueyed Teyib di sala 1957'an de, li bajêrê Duhokê ji dayîk bûye. Her li Duhokê xwendiye û paşî di sala 1982'an de, ji ber terora rejîma faşîst ya Bexdayê, nekariye zanîngeha Bexdayê bi dawî bîne. Demekê wî pêşmergeyîtî kir û li hemberî rejîma Baasê têkoşiyaye. Ji ber zordariyên rejîma Baasê demekê welatê xwe terikan û di sala 1983'an li Swêdê bi cih dibe. Her ji sala 1974'an û pê dê, dest bi nivîsîna helbestan kiriye. Helbest û berhemên edebî jî di piraniya rojname û kovarên kurdî de belav kirîne, herwiha di çend rojname, kovar, radyo û televizyonên cude de jî xebitî û nûçegihanî kir.
Di gelek mîhrecanên edebî de beşdarî kiriye. Endamê Yeketiya Nivîskarên Kurd bû li Kurdistana Îraqê û niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye. Dîwaneka helbestan ji bo çapê amade kiriye. Mueyed Teyib niha birêveberê Weşanxaneya Spîrêz û endamê Meclisa Akademiya Zimanê Kurdî ya Hewlêrê ye.
Mihsin Qoçan (1954) helbestvan û rojnamevanekê kurd e.
Mihsin li sala 1954ê li gundê Bamernê, nêzîkî bajêrê Amêdiyê, ji dayîk bûye. Li Duhokê û Mûsilê xwendiye û li sala 1976ê xwîndina zanîngehê qedandiye. Her ji sala 1970ê û pê da, dest bi nivîsîna helbestan kiriye.
Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd-Dihok li Kurdistana Îraqê e. Di piraniya kovar û rojnameyên kurdî da, helbest û berhemên xwe belav kirine. Di piraniya mîhrecanên edebî da beşdarî kiriye.
Li salên 1980an da, bi hevkariya çend hevalên xwe, mîna Fadilê Emer, Kovara Dengê Me li Dihokê bi devoka Kurmancî û bi tîpên Erebî çap dikir.
Heta niha, dîwanek bi navê "Befra li vêre" li Kurdistana Îraqê, bi tîpên erebî çap kiriye. Dîwaneka din jî, bi navê "Wêne ji filmekê pirçiyayî" ji bo çapê amade kiriye. Niha jî li Kurdistana Îraqê ye û wekî sernivîskarê Kovara Metîn kar dikit.
"Kadîn", an jî "Kadîn: Pirtûk û Kovar", navê dikana pirtûkfiroşiyê ya Qoserê bû ku firotina wê ya pirtûk û kovaran bi temamî bi kurdî bû.
Kadîn di sala 2011an de li Qosera Mêrdînê (Bakûrê Kurdistanê) hatiye avakirin. Kadîn di 2014an de hate girtin.
"Ajansa Associated Press" (AP) di gûlana sala 1848’de, bi pêşenktîya James Gordan Bennett’re bi 6 rojnameyên kû li New York’ê weşan dikirin; ‘’Journal of Commerce, Courier and Enquirer, Express, Herald, Sun û Tribune’’ bi hewildan û nûnertîya 10 kesan re navê ‘’New York Associated Press’’ girtîye û hatîye damezerandin. Herwiha ji sala 1892 û pêde navê ‘’Associated Press’’ girtîye.
Avahiya AP'ê li New York City
Jiber kû di wê demêde rojnameyên Netewên Yekbûyî yên Amerîka (NYA) dinava pirsgirêkên aborîdebûn, bû sedemkû Ajansa Associated Press were damezerandin. Bi vedîtina Telegrafê re, karên rojnameyan gelek hatibûn hêsanîkirin. Lê belê bi telegrafê nûçe komkirin û belavkirin, liser rojnameyan gelek giran di rawesta û bandorekê gelek mezin liser malyeta wan dikir. Jiber vê sedemê rêveberên rojnameyan jibû kû mesrefa malyeta xwe kêm bikın, biryara damezerandina ajansekê bi taybetmendîya Koopatîf û karên hevpar dan.
‘’Di navbera rojnameyên New York’de, jibû malîyet û mesrefa telegrafê were pêşwazîkirin, hewildan û karparvekirinekê hatîye destpêkirin. Jiber kû nûçe komkirin bi telegrafê gelek giran liser malyetê di raweste. Ger raya giştî bixwaze nûçeyan ji Welatên Yekgirtî yên Amerîka û cîhanê agehdar bibin û herwiha bixwazin nûçeyên ji welatên rojava agahdar bibin, Rojnameyên me bi hevre biryardane û wê bihevre nûçeyan belav bikin’’.
Bi avabûna ajansa Asoociated Press’re, didemek gelek kurde gelek rojnameyên weke; Rojnameyên Boston, Yeketîya Rojnameyên Rojava (Western Associated Press). Yeketîya Rojnameyên Başûr (Southern Associated Press) û Yeketîya Rojnameyên Fîladelfiya (Philadelphia Associated Press) tevlî ajansê bûne.
Bi avabûn û weşandina nûçeyên Associated Press’re, bi taybet nûçe û serçaweyên nûçeyên bîyanî bandûr û girîngîyek gelek mezin li Washington’ê kirîye. Di sala 1849’de Daniel Craig, li bakûrê Amerîka yê yekemîn nivîsîngeha Ajansa Associated Press’ê ya ji derve li keştîgeha Halifaxa, kû girêdayî bajarê (Nova Scotia) da vekirin. Di wê demêde li Ewropa nûçeyên kû di qewimîn bi rêya keştîyan dihatin dayîn û jiwir jî bi rêya telegrafê derbasê bakûrê Amerîkayê dibûn. Ev şêweyê nûçevantîya telegrafa bi transatlantik, heya sala 1866’ê dinavbera Amerîka û Ewropayê de berdewamkir.
Di sala 1875’de bi kêşana xetên telefonê yên despêkêre, dinavbera New York û Washington’de rojane bi 20.000 peyvên nûçeyên bûltenan hatine weşandin û belavkirin. Li Washingtonê despêkê yek peyamnêrê ajansa Associated Press hebû, lê di roja meya îrode ji 150 rojnamevanan zêdetir têde kar dikin. Di heman nivîsîngehê de nêzî 100 xebatkarên televîzyon û radyoyê jî kar dikin.
Ajansa Associated Press yek ji ajansên herî kevnarin, jiber wê çendê di cîhanê de xwedî toreke gelek mezin û berfirehe. Xwedî gelek abone, endam û gelek caran bi rastîbûn û bê terefîya xwe li tevayê cîhanê xwe daye çespandin û pejirandin. Ajansa Associated Press hertim ji teknolojîyên nû sûd werdigre û herî kêm dinava yek deqîqeyekê de nêzî 1.200-9.600 peyvên cûda (Datastream Datafeature) di weşêne. Dinava tevayê ajansên Navnetewîde ya herî mezine û ajansa kû herî zêde bi bandûre.
Dinava Ajansa Ap’de ji derveyê nûçegihanên wêne û nûçeyan, nêzîkî 600 pisporên teknîkî û ji 3.000 zêdetir kes têde di xebitin. Ajansa Associated Press di roja meya îrode tenê li Amerîkayê, jibû 1.700 rojnameyên bi zimanê Înglîzî weşanê dikin xizmetê dike. Di heman demêde ji derveyê van rojnameyane, ajansa Ap xizmeta 230 rojnameyên bîyanîjî dike û bi giştî xizmeta 6.000 îstasyonên televîzyon û radyoyan jî dike.
Ajansa Ap ji derveyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA), li 112 welatan nivîsîngehên wê hene û herwiha nivîsîngehên wê li 71 welatên kêmpêşketî jî hene. Tenê li Amerîka yê nêzî 8.500 aboneyên wê hene û bi tevayî 15.000 aboneyên wê li welatên din yên cîhanê têne dîtin.
Ajansa Associated Press dinavbera 24 demjimêran de, bi 6 zimanên weke (Înglîzî, Fransî, Almanî, Spanî, Flamî û Swedî) weşanê dike. Bi giştî di navbera 24 demjimêrande jî, nêzî 20 milyon nûçe peyv û ji 1.000’ê zêdetir wêne û girafîkan di weşêne.
Di sala 1906’de nivîskarê binav û deng Mark Twain, di lêjneya civîna giştî ya ‘’Associated Press Kooperatifi’’ de wiha dibêje: ‘’Du hêzên kû hemû alîyên gerdûnê rohnî dikin hene, yek li esmanan roje û ya dûyem jî li erdê jî Associated Press’’ e.
Famîleya gihakeskesoran ("Byblis") navê famîle û cinsekî riwekan e. Cinsê Byblis bi serê xwe famîleyek e. Di Koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire.
Yekem cureyê cinsê, "Byblis liniflora", sala 1808'ê ji aliyê riweknasê brîtanî Richard Anthony Salisbury ve hatiye binavkirin. Îro 7 cure tên naskirin. Tevahiya cureyên gihakeskesoran li Awistraliya, hin jî li Endonezyayê diçên.
Famîleya gulşimikan (Calceolariaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Di vê famîleyê de tenê 2 cins û bi qasî 275 cure hene. Pirraniya wan giha, hinek jî devî ne. Bêhtir li navenda Amerîka diçên. Hin cureyên famîleyê bo baxçevaniyê tên çandin.
Berê ev famîle li ser Scrophulariaceae dihate hejmartin. Xebatên genetîkê yên sala 2001'ê Richard G. Olmstead, Claude W. de Pamphilis, Andrea D. Wolfe, Nelson D. Young, Wayne J. Elisons & Patrick A. Reeves: "Disintegration of the Scrophulariaceae", Di: "American Journal of Botany", c. 88, r. 348-361'ê de, famîle wekî famîleyeke serbixwe hate ravekirin.
Helbestvan Mehfoz Mayî di sala 1957-an de, li gundê Mayê, ser bi qeza Amêdiyê, ji dayîk bû. Li Mayê û Duhokê xwendiye û di sala 1983-an de, ji ber terora faşîstên Bexdayê reviye û peymangeh bi dawî neaniye. Her ji sala 1975-an û pê de dest bi nivîsîna helbestan kiriye û di piraniya rojname û kovarên kurdî de bilav kirîne. Di çendîn mîhrecanên edebî de beşdar bûye. Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd bû li Kurdistana Îraqê û niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye. Her di sala 1984-an de çûye nav rêzên şoreşa kurdî. Heta niha dîwanek bi navê "Ez û Şev û Bêdengî" (1987) çap kiriye. Di sala 1986-an de hatiye welatê Siwêdê.
Çavkanî: Xelîl Duhokî
"Calceolaria corymbosa" Ruiz & Pav. subsp. "corymbosa".
Gulşimik an gulkimik ("Calceolaria") cinsekê riwekên famîleya gulşimikan (Calceolariaceae) e ku navê xwe daye famîleyê. Famîleya gulşimikan di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Hin cureyên wê bo baxçevaniyê tên çandin. Pirraniya wan giha, hin jî devî ne. Bêhtir li Amerîkayê tên dîtin. 240 heya 270 cureyên gulşimikê hatine hejmartin.
Carlemanniaceae famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Li cihên tropîk ên Asyayê diçên. Hejmara kromozonên wê n = 15, 19.
Famîleya Carlemanniaceae sala 1965'ê ji aliyê Herbert Kenneth Airy Shaw ve. di "Kew Bulletin", c. 19, r. 511'ê de hatiye ravekirin û binavkirin. Navê din ê vê famîleyê "Carlemannia" Bentham. e.
Dadgehên Ewlekariya Dewletê (, DGM) cureyekî taybet yên dadgehên Komara Tirkiyeyê ne, ku ji aliyê leşkeriyê ve tên rêvebirin. Di binçavkirin û cezakirina bi hezaran kurdan de Dadgehên Ewlekariya Dewletê roleke berbiçav û neyînî lîstin.
Di 7'ê gulana 2004'ê de Dadgehên Ewlekariya Dewletê di encama guhertinên di makeqanûna Tirkiyeyê de hatin rakirin.
Kadir Mısıroğlu (bixwîne "Kadîr Misirolû") (z. 24ê kanûna paşîn 1933 li Trabzonê, Tirkiye - m. 5ê gulanê 2019 li Stembolê, Tirkiye), lêkolîner, dadparêz, nivîskar û helbestvanekî romî (tirk) ye. Yek ji giregirên demê yê senteza "Tirk-Îslamê" ye.
Dibistana seretayî li Akçaabat, amadeyî li Trabzonê bidawî dike. Xwe qeydê beşa dadê ya Zanîngeha Stembolê dike, Di dema xwendina xwe de, tevlî çalakiyên xwendekaran dibe, bi alîkariya devedorên rastgir û terîqatan gelek stargehên (hêwirgeh) xwendekaran vedike. Sala 1964'ê yekem pirtûka xwe " Lozan; Zafer mi, Hezimet mi?! - Lozan serkeftin e yan têşikîn" diweşîne. Ji ber konferanseke li ser şoreşa alfabeya latînî, ku rexne dike, lê doz tê vekirin.
Sala 1976'ê kovareke îslamgir/îslamparêz a bi navê " Sebil Dergisi" dertîne. Di vê kovarê de rexne li kirinê Mustafa Kemal Atatürk dike, ji ber wê jî gelek caran dozê lê vedikin. Di lijneya navendî ya giştî ya partiya Necmettin Erbakan MSP'ê de peywirdar dibe. Dema derbeya leşkerî dibe (1980), derdikeve derveyî welat. Piştî 11 salan, sala 1991'ê vedigere Tirkiyeyê. Niha serokatiya weqfa "Osmanlılar İlim ve İrfan Vakfı - Weqfa zanist û îrfana di Osmaniyan de dike.
Nêrîna wî ya bo kurdan.
Zordariya li kurdan hatiye kirin, xwarina mafên wan dipejirîne, viya bi kirinên kemalîstan ve girê dide. Îdia dike ku beriya damezrîna komara Tirkiyeyê ti pirsgirêkên kurd û tirkan nebûne. Ji bo çareseriya "pirsgirêka kurd", mafên ku ji hindikayiyên wekî ermenî û grekiyên Tirkiyeyê re hatin dayîn, pêşniyar dike. Bi gotineke din, mafên hindikayiyan ên di Peymana Lozanê de hatine pejirandin, bo kurdan jî pêşniyar dike.
Bi tundî li dijî tevger û rêxistinên kurdan derdikeve, wan wekî "terorîst" binavdike. Li dijî dewleteke serbixwe bo kurdan derdikeve, wan wekî parçeyekê ji neteweya tirk dide nasandin. Gorî wî divê perwerdeya bi kurdî jî hebe, lê kurd ji Tirkiyeyê veneqetin. Îdia dike ku Îsrael û Ermenistan (bi tevî diyazporayê) kurdan dixapînin, lê di meseleya Kurdistanê de bi hevûdu nakin. Îsrael dixwaze ji robara Nîlê heya Firatê bigire bin destê xwe. Ermenî jî dixwazin heyfa xwe ji kurdan bigirin ku hin eşîrên wan tevlî Komkujiya Ermeniyan bûne. Ango bi nêrîna wî Îsrael û Ermenî li ser Kurdistanê bi hev re şer dikin.
Helbestvan Vehêl Amêdî di sala 1951-ê de, li bajêrê Amêdiyê ji diya xwe bûye. Her li wêrê xwendiye û di sala 1979-an de, amadekariya çandinyê li bajêrê Zaxoyê bi dawî aniye. Di sala 1968-an de, dest bi vehandina helbestan kiriye. Lê destpêka wî ya dirist ji sala 1974-an û pê de ye. Helbestên xwe di kovar û rojnamên kurdî de belav kirîne. Endamê Yekîtiya Nivîskarê Kurd bû. Di çendîn mîhrecanê edebî de beşdarî kiriye. Cihê daxê bû ku di roja 17.4.1982-an de, bi lêkdana du tirumbêlan şehîd bû. Ew hêşta xort bû û dibe helbestvanekê mezin jê derketiba. Mixabin negehişt dîwana xwe çap biket û me jî di rêya binemala wî, karî çend helbestên wî peyda kîn. Hêviya me ew e, ku dilê xwendevanan xweş ken.
Amedî, Vehêl
Helbestvan Ehmed Qerenî di sala 1955-an de, li bajêrê Akrê ji diya xwe bûye,li wê derê xwendiye û paşî bûye mamoste. Em nizanîn kengî dest bi nivîsîna helbestan kiriye, lê wek ez agehdar im, ew piştî sala 1974-an hate qada wêjeyê. Helbestên xwe di rojname û kovarên kurdî de belav kirîne. Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd bû li Kurdistana başur. Herwesa di nav rêzên şoreşa kurdî de, me Yekîtiya Nivîskarên Kurdistanê ava kiribû. Ew jî di sala 1983-an de hate cem me û bû endamê wê û her ji hîngê were pêşmerge ye...
Gotar û vekolînên wêjeyî jî nivîsîne û heta niha pênc dîwanên
Ew niha jî li Kurdistana başure.
Antîhîstamîna H1, antagonîsta H1 an jî dagirên wergirên H1 yên hîstamînê cureyek ji dermanên ku wergirên H1 yên hîstamînê dadigire.
Nifşên yekem ên dagirên H1.
Tricyclics & Tetracyclics (Trîsîklîk û tetrasîklîk)
Hogir Berbir (z. 8ê çiriya pêşîn 1967, Dêrika Çiyayê Mazî, Bakurê Kurdistanê) nivîskarekî kurd e.
Hogir Berbir, li gorî nasnameya xwe di 1976an de, li gundê Pîrana (Pîrxetap) ser Şemrexê ya navçeya Mêrdînê dixûyê, lê li Dêrika Çiyayê Mazî ji dayîk bûye. Dibistana seretayî kuta kir û ya navîn jî salekê xwend. Di 1ê kanûna paşîn a 1995an de ji ber ramanên xwe yên siyasî û bi daraza endamtiya PKKê hate girtin. Nêzî 10 salan di girtîgehan de ma û di 15ê gulana 2004an de jî derkete derve. Nivîsandina bi zimanê zikmakî ji girtîgehan dest pê kir û mîna kurteçîrok, helbest, gotaran dinivîse û berhevkariyê dike. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de hatine weşandin. Çend dosya mîna çîrokên gelêrî, kurteçîrok û romanek nivîsandiye û mîna dosye hatine weşandin.
Famîleya gloksînyayan, famîleya gesneriyayan (Gesneriaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Riwekên vê famîleyê ji avhewaya tropîk hez dikin. Li Kurdistanê jî çend endamên famîleya gloksînyayan diçên. Ji aliyê genetîkî ve bi Calceolariaceae re lêzim in.
Cara pêşîn famîleya gloksînyayan an Gesneriaceae bi navê „Gessnerieae“ ji aliyê Louis Claude Marie Richard û Antoine Laurent de Jussieu ve, di Augustin-Pyrame de Candolle: "Essai sur les Propriétés Médicales des Plantes", hejmara 2em, rûpel 192'yê de gatiye binavkirin û ravekirin (11'ê gulanê 1816).
Gihagerdebilên aviyan ("Utricularia"), cinsekî riwekên famîleya gihagerdebilên aviyan (Lentibulariaceae) e. Bi qasî 220 cureyên wê hene. Gihayên salane yan pirrsalane ne. Pirraniya wan bi qasî 30 cm bilind dibin. Lê cureyên wekî "Utricularia humboldtii" heya 130 cmyî bilind dibe.
Bi giranî li başûrê Amerîka û Awistraliyayê cihwarbûyî ne. Hin ji wan di bijîşkiyê de tên bikaranîn, hin jî bo baxçevaniyê tên çandin.
a> ("Martynia annua"), Fêkî bi goçelên taybet.
Famîleya navika fîlan (Martyniaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Gihayên salane û pirrsalane ne. Çend ji wan hinekê darokî ne.
4 cins û 13 heya 16 cureyên famîleya navika fîlan, Martyniaceae hene. Carnan cinsên wê li ser Pedaliaceae jî tên hejmartin.
Navika fîlê ya salane ("Martynia annua")
Navika fîlê ya salane ("Martynia annua") tekane cureyê cinsê "Martynia" yê famîleya navika fîlan (Martyniaceae) ye.
Navê xwe ji riweknasê îngilîz John Martyn (1699 - 1768) digire. Cureyê herî tîpîk ev e, ji ber wê jî carnan tenê bi navê navika fîlê, Martynia tê binavkirin. Bi qasî 25 heya 80 cm bilind dibe. Li Afrîka, navenda Amerîka û Antîlan diçê. Bo baxçevaniyê tê çandin, di malan de wekî kulîlkeke payîzê tê bikaranîn.
Dara zeytûnê ya nas ("Olea europaea" subsp. "europaea")
Famîleya darzeytûnan, famîleya zeytûnan an famîleya darzeytan (Oleaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Bi qasî 25 cins û 600 (heya 900) cureyên vê famîleyê hene. Li seranser erdxanê kêm-zêde rast li riwekên darzeytûnan tên. Pirranî dar û devî ne. Çend jî lavlavk in (liane). Zeytûn yek ji xurdemeniyên girîng ên pêjgeha kurd e. Ji zeytûnê rûn tê çêkirin û di gelek waran de sûd jê tê wergirtin.
Famîleya Oleaceae sala 1809'ê ji aliyê Johann Centurius von Hoffmannsegg û Johann Heinrich Friedrich Link ve, di "Flore portugaise ou description de toutes les...", 1, r. 62'yê de hatiye binavkirin. Navên din: Bolivariaceae Griseb., Forestieraceae Meisn., Fraxinaceae Vest, Jasminaceae Juss., Lilacaceae Vent. nom. illeg., Nyctanthaceae J.Agardh, Syringaceae Horan. in.
Hamşen (bi ermenî: Համշենցիները, "hamşentsînerî", bi lazî: "armenî", "sûmexî", bi romî: "Hemşinli", rûsî: Амшенцы, "amšency") şaxek ji gelê ermenî ye. Li parêzgehên Artvin, Rize, Trabzon yên Tirkiyeyê û Erzîroma bakurê Kurdistanê cihwarbûyî ne.
Gelheya wan 150.000 heya 1.000.000'ê tê îdiakirin. Gorî hin çavkaniyên ewropayî, nifûsa wan 700.000 e. Baweriya îslamê dihewînin, ji aliyê mezhebî ve, sunî ne. Navê xwe dane bajarokê Hemşinê jî. Parek ji wan, xiristiyan in.
Pişavtin, tirs û gumanberî.
Ji ber sedemên polîtîk û olî, hejmara hamşeniyan roj bi roj kêmtir dibe. Gelek ji wan koçberê Rûsya, Ermenistan, Gurcistan û bajarên Tirkiyeyê bûne. Ew jî wekî kurdan li dijî ramyariya pişavtinê ya dewleta Romê têdikoşin. Zimanê wan hamşenî, zimanê ermenî bi xwe ye. Cudatiya wan ew e ku bêhtir di bin bandora asîmîlasyona romîkî (tirkî) de mane, gelek bêjeyên romîkî û erebî ketine zimanê wan.
Piştî Nîjadkujiya ermeniyan (1914 - 1915), tirk ermeniyan wekî dijmin binav dikin. Ermeniyên ji terteleyê filitîne, ji bo xwe biparêzin, jiyana xwe bidomînin mecbûr dimînin xwe di jiyana rojane de şûnve bigirin. Newêrin bi hêsanî di nava gel de bi zimanê xwe bixavin. Ev yeka han asîmîlebûna wan zêdetir dike. Herçendî ji aliyê olî ve misilman in jî, rastî pêkutiyan tên ku bi eslê xwe ermenî ne.
Tirkan ew jî kiribûn "dag türkü - tirkê çiyayî".
Heya salên 1990'î gorî bîrdoziya fermî ya tirk ew jî wekî kurd, terekeme ûêd tirkên çiyayî bûn. Berê tirk bûne, di nava ermeniyan de heliyane. Di sedsala 15em de ola îslamê pejirandine, lê her li ser zimanê ermenî mane.
Kemal Sido dîroknas û nivîskarekî kurd e.
Kemal Sîdo sala 1961ê li gundekî nêzîkî Efrînê, başûr rojhilatê Kurdistanê/Sûriyê ji dayik bûye. Ewî dibistana seretayî û navendî li li gundên Gewrika, Çolaqa û li bajarê Efrînê û di dûre li Helebê temamkiriye. Ewî hîna di salên dibistana seretayî de tevlî xebata siyasiya li herêmê bûye û hezkirina xwe ji nirxên netewiyên kurd rÊ bi wêrekî nîşandaye. Sala 1980 ew cara dawî ji Sûriyê derdikeve. Ew diçe Moskowayê û li wir li zanîngeha Patrîs Lumumba dest bi xwendinê dike. Piştî hatina wî ya Moskowayê ew bi şêweyekî çalak tevlî têkoşîna siyasiya xwendekarên kurd dibe, sala 1985 dibe serokê Komela Xwendekarên Kurd (KSSE) liqê Moskow. Di wan salan de ew gelek zehmetiyan dibîne. Tevgera Rizgarîxwaza Kurd di rewşeke zehmet re derbas dibû. Ewî herdem dewa yekîtiya hereketa kurd dikir û daxwaza avakirina kongireyeka giştî ji bo hemî rêxistinên kurd dikir. Ewî bi xurtî li dijî "şerê birakûjîya" di nav hêzên kurd de radiwestiya. Ji ber van helwêstan ew rû bi rûyî dijminatiya hin aliyan dibe, nemaze hin beşên Partiya Komunîsta Sûriyê, Tudêya Iranê û alîgirên wan yên kurd. Ew bêwestan li dijî ferhenga şexsperestiyê, nebûna dêmokratiyê di hundirên rêxistinên li Sûriyê, Iraqê, Îranê û Tirkiyeyê derdiket.
Di Sala 1986 de ew zankoyê diqedînê û dibe magîstirê zanistiyên dîrokî. Babeta destûrname wî jî "Peywendiyên Rûs û Kurdan ji 1853 –1917" bû.
Di eynî salê de ew dibe aspîrentê Înstîtuya Rojhilatnasiya Moskoyê – Beşê Lêkolînên kurdî yên nûjen. Di Sala 1989-an de ew têza doktoriyê li ba Prof. Dr. M. S. Lazarêv diqedîne. Babeta têza wî "Rusiya û Pirsa Rojhilat di hîstoriografiya Ereb, Tirk, Fars û Kurdan de" bû. Di wê salê de ew dereceye (Dr. phil.) di zanistiyên dîrokî de werdigre.
Piştî ku ew demeke kurt li Lîbya (dawiya 1989 dest pêk a 1990) dimîne, ew zivistana 1990 derbasî Almanya, bajarê Marburgê dibe.
Dr. Kemal Sido ji 2001 endamê partiya Elmanî Partiya Azad a Demokrat (FDP) ye, ew her wiha endamê serokatiya partiyê yê Marburg-Biedenkopfê ye û di partiyê de berpirsê kar û barên Ewropa ye. Ew her weha endamê Komiteya Navneteweyî ya FDP, Herêma Hessenê, ye.
Dr. Kemal Sîdo di 2002 de serokê Meclîsa Biyaniyên bajarê Marburgê ye. Ew her wiha endamê PEN a kurd e.
Hamşenî, hemşenî, homşetsî, zaraveyê homşetsî (bi ermenî: Հոմշեցի) an homşetsî lîzû ("zimanê hamşenî") ji zimanê gelê hamşen diaxivin re tê gotin ku yek ji zarave yan devokên kevn ên zimanê ermenî ye. Di nava devokên ermeniya rojava de tê hejmartin. Li ser zarave yan devokbûna wê hêj tê gotûbêj kirin.
Li Tirkiyeyê herçendî zêdetirî 500.000 hamşenî hebin jî axavtvanên vî zimanî gelek kêm e, gorî hin çavkaniyan 15-20 hezar e. Pirraniya hamşenan hatine asîmîlekirin. UNESCOyê ev ziman kiriye lîsteya "zimanên di bin xetereya windabûnê de ye".
Pirraniya nivşên nû ji xeynî çend bêje, têgîn û diyalogan, bi zimanê zikmakî nizanin.
Andranîk Toros Ozanyan, Andranîk Paşa, Torosî Ozanyan an Zoravar Andranîk, (bi ermenî: Անդրանիկ Թորոս Օզանյան); jdb. 25ê sibatê 1865 li Şebinkarahisar, Împeratoriya Osmanî; m. 31ê tebaxê 1927 li Chico) general, serhildêr, fermandarekî ermenî bû. Ji aliyê hayan (ermenî) wekî lehengekî tê bibîranîn.
Ozanyan li parêzgeha Giresunê heyfa bavê xwe digire ku ji aliyê romiyan (tirk) ve hatibû kujtin. Direve Stembolê, demekê di girtîgehê de dimîne, tevlî nava refên serhildêrên ermeniyan. Di destpêka 1890ê de li Batûmê dest bi şer dike, li dijî tirkan têdikoşe. Armanca wan îlankirina serbixwebûna ermeniyan û avakirina dewleta Ermenistana Mezin e. Bi hêviya ku cîhana xrîstiyan, bi taybetî rûs û Brîtanya alîkariya wan bikin, êrîş dibin ser baregehên romiyan. Di heman demê de li yekîneyên kurdan jî didin.
Sala 1904ê bo tevlîbûna şerê Balkanî diçe Swîsreyê, derbasê Balkanê dibe sala 1912-1913yê li aliyê bulgaran li dijî romiyan (tirk) şer dike. Bi derketina şerê cîhanê yê I. ve. di bin siya artêşa rûs de li 20 cihan osmaniyan têk dibe.
Lê dema li Rûsyayê şoreşa bolşevîkan biserdikeve, artêşa rûs ji vedikişe, ermenî bê alîkarî dimînin. Tirkiye xwe li ser gelek nakokiyan bi îngilîz û fransîyan ve li hev dike, ew jî alîkariyê nadin ermeniyan. Tirk firsendê dibînin, Komkujiya Ermeniyan pêk tînin.
Sala 1919yê diçe DYAyê. Li wir jiyana xwe jidest dide. Sala 1928ê gora wî dibin Parîsê.
Famîleya gurgeyan, famîleya gihagurgan (Orobanchaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Pirraniya endamên vê famîleyê giha, hin jî devî ne.
Li seranserê erdxanê rast li riwekên famîleya gurgeyan tê. Li Kurdistanê çend ji wan diçên ne diyar e.
"Paulownia" ("Paulownia") yekane cinsê famîleya riwekan Paulowniaceae ye, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Ango him cinsek e, him jî famîle. Riwekên vê famîleyê dar in. Pirranî li rojhilat û başûrê Asyayê cihwarbûyî ne.
Pêşem binavkirina cinsê "Paulownia" sala 1835'ê ji aliyê Philipp Franz von Siebold û Joseph Gerhard Zuccarini ve, di "Flora Japonica", 1, r. 27'ê de hatiye kirin. Navê "Paulownia" bo xatirê kaybanûya rûs Anna Pavlovna (Pawlowna) hatiye dayîn.
Berhemkarê zimanê nû yê norwêcî Ivar Aasen (1891)
Ivar Andreas Aasen (bixîne "Îvar Andrêas Osên", jdb. 5ê tebaxa, 1813 li Ørsta - m. 23ê îlona, 1896 li Kristiania) yek ji wan zimannas û helbestvanê norwêcî bû. Gelek helbestên ku wî nivîsandina jî ji wî mana. Weke yek ji wan mirovên sereke ên ku zaravayê norwêcî "nynorsk" ku pêşxistiya tê zanîn. Weke çêker û avakerê wê jî tê nasîn. Ev zaravayê norwêcî, weke zaravayê pêşî jî tê zanîn. Li navçeya ku jê re Åsen ku dikeve ber bajaroka Hovdebygda ku dikeve ber Sunnmøre. Ivar Aasen, kurê Ivar Jonsson bûye. Bavê wî, yekî ku xwedi ard bû û bixwe, bi karê çandin û berhevkirinê ve diçû û dihat bû. Di biçûkatiya xwe de, bi tenê bû. Zêde ne yekî ku bi dora xwe têkilî didanî bû. Bi xwandina Încilê re mazin bû. Di 1826´an de bavê xwe winda kir. Ew birayê 8 xwûşkan bû. Piştî ku di demeke kin de li ser hevdû wî dê û bavê xwe winda kirin, piştre wî xwe da karê malê. Bi wê yekê re, êdî derfete wî nebû ku ew zêde pêş bikeve û pêde herê bi zanebûna xwe re. Lê yê ku Ivar Aasen bale wî dikişêne xwe keşe ya. Piştî ew alîkariyê diyê de. Piştre ew cara pêşî, ew zaravayê ku ew pê diaxivê yê bi navê Sunnmørske bidest lêkolînên li ser wê dike.
Piştî ku Ivar Aasen bidest lêkolînên xwe yên li ser ziman dike. Piştre, ew diçê bajarê Norwêcê yê mazin yê bi navê Bergenê. Jacob Neumann ku pîskopîsek bû li cem wî dimêne û lêkolînên xwe yên li ser zimên didomêne. Pîskopos jî, ji wî karê wî û tahba ku ew dide xwe, bale pîskopos dikişêne û ew taqdîr dike. Piştre li ser pêşniyara pîskopos, ew karê nivîsandinê û derketina rojneme ku li vî bajarî derdikeve ya bi navê Bergens Stiftstidende parve dike.
Piştre bi sayaserê heman pîskoposî alikarî ji bo lêkolînên xwe ji Vitenskabsselskabet i Trondhjem ji bo ku bikeve rê de û lêkolîna xwe ya li ser ziman bike.
a>" bi awayekî fermî tê xeberdan; navçeyên "bêalî" jî hene ku tê de herdu şêwezarên norwêcî fermî ne
Nynorsk ankû Landsmål (bixwîne: "landsmol"), yek ji wan herdû zaravayên norwêcî ên ku heta roja me tên axiftin a. Zaravayê din jî jê re bokmål (bixwîne "bûkmol") tê gotin. Nynorsk, di naqabîna ji sadî 10 û an jî 15 de tê axiftin. Weke "zimanê vegotinê ("talemål")" jî tê binavkirin. Berî ku jê re dihat gotin nynorsk, jê re dihat gotin landsmål. Bi teybetî, di roja me de, nynorsk, di norwêcê de, weke zimanê ku di pirtûkê perwerde de tê jiyîn a. Wekî din jî, weke zaravayekî teybetî ê ku di sazîyê dewletê ên fermî de tê bikar hanîn a jî. Di nava welêt de nynorsk di têkildanîn de tê bikar hanîn. Ivar Aasen, weke yê ku di temenê vê zaravayê avêtîya jî tê nasîn.
Di nava xalkê de, pirr devokên cuda hene. Her herêm lê ji yekê zêde û heta ku mirov karê bibêje ku pirr devok lê hene. Bi vê yekê re, gotinaka ku pirr tê nasîn tê gotin ku "Bi zaravayan biaxive, lê bi nynorsk binivîse! («Snakk dialekt – skriv nynorsk!»)" Çend ku î ro herî zêde li dibistanan bi zavarayê bokmolê jî tê axiftin. Lê li dibistanan, zaro, xwandin û nivîsandina nynorskê jî fêr dibin. Ev yek, weke pêwîstiyeka ku mirov di jîyane kar de biserketî jî bê li welêt di nava mirovan de tê dîtin. Di televizyon û radioyan de jî, hertimî bi zavarayên ku tên axiftin bi vî zaravayî jî bermene tên çêkirin.
Korta dîroka wê.
Nynorsk, weke zaravayê norwêcî ku ji deme "norwêciya kevn ("gammelnorsk")" maya tê dîtin. Norwêcîya kevn, bi şûnpêya xwe re tê gihandin li ziman Îsland ku jê re Îslandsk jî tê gotin. Norwêciya kevn jî, ji temenê xwe ve tê gihandin "deme Wiking ("Wikingstid")" ê. Norwêciya wê demê, ku weke ya pêşî tê dîtin jê re Noront ("Nørront"). Piştî norwêciya kevn re, ya piştre ku diafirê û tê heta deme nynorskê û ji wir jî heta deme bokmolê jê re norwêciya navîn ("mellomnorsk") tê gotin. Ivar Aasen bi nivîsandinên xwe re vê zaravayî dike zimanê nivîsandinî jî. Di aslê wê de, nynorsk, di lev tîpan û bi wê nivîsandina bêjeyan re, ji bokmola norwêcî çend ku hinekî di deng û nivîsandinê de cudahiyên wê hebin jî, di cewherê wê de, di tijbihina hevdû. Yekî ku baş nynorsk biaxivê wê zaravayê bokmolê yên ku wê diaxivin wê fahm bike. Her wisa ji bo yên ku bokmol diaxivin jî wisa ya.
Berhemên Ivar Aasen ên bi navê "Det norske Folkesprogs Grammatik" ku di sale 1848´an de weşîya, "Ordbog over det norske Folkesprog", ku di sale 1850´î de weşîya. "Prøver af Landsmaalet i Norge", ku di sale 1853´an de weşîya, "Norsk Grammatik", ku di sale 1864'an de weşîya û "Norsk Ordbog" di 1873'an de, temenê pêşketina wê û bûna zimanê nivîsandinê û yê nivîsandinê afirandin.
Pêşketina wê nynorsk.
Di roja me de, li ser axiftin wê bi pêşketina wê re çend nifş buhurîna. Hin bi hin, di wê deme ku buhurtîya de jî têgihiştinek di wê de jî bi perwerdekirina wê afirîya. Di roja me de, weke du zimanan jî, nêzîkatî li wan hatîya kirin, Nynorsk û bokmol, di salixkirina tiştan de êdî dibina alîkarê hevdû di pêşketina zimanekî hevbeş yê norwêcî de. Di roja me de, bêhtirî ev herdû zaravayên nêzîtirî hevdû na. Di sazîyên fermî de bi serekeyî tê bikarhanîn.
a> (dara tuleyê, dara laleyê) ("Liriodendron tulipifera"), kulîlk
Magnolîdiyan, magnoloiids (carnan "magnoliid complex") ji qismekê komên riwekan ên di çîna riwekên kulîlkdar de cih digirin re tê gotin.
Ev binavkirin sala 2009'ê ketiya riweknasiyê. Bi îngilîzî Magnoloiids, tê wateya "wekî magnolyayan, wekî magneliyan, wekî manolyayan"." Mirov dikare tenê bineçîna Magnoliidae jî bikarbîne. Gelek dar, giha û devî dikevin nava magnolîdiyan.
Devik Ankû devok, bi englîzî subdialect devok
axiftinên cura ên di hundur û di nava sînorê Zaravayan de ku tên axiftin têne ser ziman. Minaq, di zaravayê kurmancî de devoka botkî, devoka alîkî, devoka serhedkî, devoka omerkî û hwd, hebûna devokan têne ser ziman.
Asta di axiftinê de ya di bin zarava re ku heya bi gotina devokê tê ser ziman. Weke astaka axiftina cuda devok tên dîtin. Weke Astaka axiftinê ya li ser devokan re di ziman de zarava tên dîtin. Piştre jî, ziman tê ser ziman.
Ji xaynî van devok, zarava û ziman jî, mirov karê hê lê zêdetir bike. Bi teybetî, li rojhilatê kurdistanê, Bakûrê kurdistanê, weke navendeka devok û zaravayên zimanê kurdî ya. Piştre, hin bi hin başûrê kurdistanê jî, bûya weke nevendek jî.
Bûyera komkujiya Azeriyên Îranê di sala 1918’an de bi destê Êrmeniyan bi alîkariya Ûrisan bi navê Cêlolix tê nas kirin. Di vê komkujiya jakawane de nêzî 200000 nefer ji Azeriyan bi pistirîn şêve hatin kuştin.
Wergêran ji Farsî li sayta http://www.armaniirani.blogfa.com
Teoriya Zimanê Hetavê yan jî Nêrîna Zimanê Hetavê, bi tirkî "Güneş Dil Teorisi", nêrîneke ku dibêje zimanê tirkî zimankî herî yekem di diroka dinyayê e. Ev nêrîn li layê Mustafa Kemal Atatürk ve hate piştewanîkirin û pêş ve çû. Lê pisporên ziman ev nêrîn nedipejirandin û di demekî kurt de girîngiya xwe winda kir. Bi dû mirina Atatürk ev nêrîn jî mir.
[http://tr.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCne%C5%9F_Dil_Teorisi Ji Wîkîpedya tirkî]
Siyasetmedarê norwêcî Erling Folkvord (2007)
Erling Folkvord, di 15'ê hezîrana 1949'an de li Levanger ji dayik bûye, rewşenbîr û ramyarekî norwêcî ye.
Folkevord di donema 1993-1997´an de bû parlamenter jî li Parlamena Norwêcê. Li bajarê Norwêcê ku bi mezinahiya xwe îro xwedî naveyê Trondheim, dibistana xwe xwand. Li zankoyê li beşa civaknasiyê xwand. Wî sosyonom xwand. Weke mirovekî demokrat weke yekî li pirsgirêkên civatê berpisiyarî tevgeriya ya. Li Norwêcê, di dema ku ew kete parlamanê de weke parlamenter, hingî ji partiya Partiya Karker û Komunîst a Norwêcê (AKP) ketibûyê de. Folkevord, weke mirovekî zane, li Norwêcê di komitiya aborî ya finanse û civaknasiyê de kar dike.
Folkevord, ji aliyê civaknasiyê yekî pîspor a. Di kar û barê perwerdekirin de jî karên ku ew dike hene. Li ser gelek pirsgirêkên civaknasî û politîkî jî pirtûk nivîsandin. Li ser pirsgirêka kurd jî wî lêkolîn kirina û pirtûk nivîsandine. Bi pirtûka xwe ya ku navê wê "Kurdistan, dîrok, gel û pêşaroj ("Kurdistan – om fortid, folk og framtid") nivîsand. Di derbarê tekoşîna kurdan ya ji bo azadiya xwe jî, ji xaynî pirtûkên xwe, pirr nivîsên ku nivîsandin jî bûna.
Şerê Sîbernetîk, weke gotinaka ku di sadsale me de yanî di sadsale 21´ê de derketîya li pêş a. Bi teybetî, ev gotin, şerê ku li ser beşên teknolojîyên ên weke Înternetû û hwd re ku tê meşandin a. Minaq, avêtina vîrûsran, sabotajkirina malperan, xûrûxandina pergel(sîstem)ên teknolojikî û hwd, dikevina nava vê gotinê de. Minaq, di roja me de, malperên ku bi kurdî weşanê dikin, rastî hêrîşên sîbernetîkî ên ku dewleta tirkî ji navendê xwe dike tên. Bi wê armanc, tê kirin ku bi kurdî hem gihiştina wê were astangkirin û hem jî pêşî li pêşîya were girtin û hem jî afirîna wê ji holê were rakirin.
Bi teybetî ku mirov bibêje, ji navendên weke ên Emarika, Îseal, Ingilistan, Almanya û hwd, cihane înternetê hem ku weke jîyane teybet ku mirov karê wê bêne ser ziman û hem jî hemû karûbarên din ên li ser internettê dixwên in. Bi vê yekê re, mirov karê bibêje ku li ser internetê ti cihane veşartî tûneya. Ji bo Sehêt(kontrol)kirina wê jî, pergalên internetî ên teybet afirandina. dewletên weke tirkî jî ku xwe digihijênina van pergalan êdî bi vî rengî li dijî kurd û hwd bikar dihênin.
Şer û Hêrîşên li Sîbernetîkî ên li ser Înternetê ku dibin.
Bi teybetî, li ser internetê re ji bo kontrolkirin, astangkirin, binkontrolkirin ji holê rakirin, veşartina zanîna ji holê rakirin û hwd, ku mirov karê ji pirr aliyên din ve hê bêne ser ziman, kontrolkirina wê heya. Şerê ku pergalên dewletan di jîyane asayî de didin li cdijî xalkan barî vê navengê tê kirin.
Şerê Sîbernetîkî ê li ser Peykan re.
Perk, ji bo avakirina pergala parastinê, kontrolkirina herêman. Fêrbûna çûn û hatina mirovan û hwd, di bin çav de digirê. Wekî din jî, bi armanca parastinê pergalên li ser temenê teknik û teknolojikê jê bi wê re li ser wê re tê ava kirin.
Di têkildanînê de teknolojî.
Minaq, telefon û hwd, ku hê gelek cûrayên bi vî rengîn têkiliyê hatina kifşkirin li ser teknolojiyê re tê kirin. Bi vê yekê re, mirov karê bibêje ku ji aliyekî ve jîyane mirov bni têkildanîne re hesantir kir û ji aliyekî din ve jî bêhtirî kira bin sehêtê de. Hemû dan û standinên ku ser re tên kirin, tên kontrol kirin.
Aja ankû Aya, xwûdayaka jin ya deme Babilîyan tê dîtin. Lê wilo tê bawer kirin ku Aja ji dema Xanadanaa sêyemin a Ur maya. Ji ber ku ev navê wê bi teybetî, navekî ku navdar a li cem wan. Di dema Sûmerîyan de Xwûdaya jin ya bi navê Şerîda ku weke hevjîna Utu jî tê nasîn û zanîn, beremberê wê ya. Di dema Şêerîda, di tefsîrkirina wê de weke "aliyekî rojê" jî tê ziman. Bi têgihiştina bi vî rengî tefsîrkirina Aja jî hatîya kirin û di hin tefsîrna ku ji demên piştre ma de, di wan de weke hevjîna Şamaş jî hatîya tefsîrkirin. Şamaş weke xwûdayê mazin ê rojê tê zanîn.
Di tefsîra wê de, weke ku Aja beremberê Şerîda a ku di dema sûmerîyan de ya. Ku mirov li mîtolojiya Sûmerîyan dinerê, mirov dibîne ku piştre Ku Înanna beremberê Îştar a, Nanna beremberê Sîn a, Utu beremberê Şamaş. Bi vî rengî, çanda wan dem bi dem ku di demê re buhurtîya hinek navdayînên nû bûna û hatina ser ziman. Lê Aja, di wate "tîrêja serê sibehê ku hê nûka derdikeve û dide" jî tê tefsîrkirin. Heta ku di dema Akadîyan de, bi vê rengê jî tefsîrkirina wê bûya û ew di kêvîlbarên nivîskî de tê ser ziman.
Astabîs, weke yazdanekî cengê tê ser ziman. Yazdanê deme Hûrîyan a. Di dema Hûrîyan re jê re Astabîs ankû "Astabî" tê gotin. Bandûra wî di dema wî de mazin bûya. Heta ku tê gotin ku bandûra çûya û di nava Hîtîtan jî jê re berg kirina û parastgeh çêkirina. Hîtîtan tê gotin ku ji wî "Zababa" digot. "Nîn-Ur" navê Nînûrta di dema Sûmerîyan de ya. Dagerî û ankû sembolên Ninûrta yê ku weke xwûdayakî şer jî tefsîrên der barê de hene, bi Astabîs re tên dîtin. Astabî, bi teybetê weke ku xwûdayê bajarwelatê Kîşê ya. Lê navê Zababa, di demê de li herêmên Mezabotamya bi teybetî bi navê "Ur-Zababa" ankû "Ur-Zababa"´yê Kişî tê ser ziman.
Lê bikaqasî ku ji tefsîrên der barê wî de ku hatina kifşkirin, ji wan tê fahm kirin ku ew bandora wê li Akadîyan jî û li Babîlîyan jî bûya û di nava wan de jî çanda wî biçih bûya.
Hesenawen an Husnawen eşîreke Lek li Luristana Piştê Kûh (Lekistan) e.
Ev eşîr bi du navan tê naskirin. Hesenawen û Husnawen. Navê vê eşîrê di Şerefnameye de derbas nebe jî, li Kurdistanê gelek êl û eşîrên bi navê "Husnawî", "Husnanî" hwd. hene. Navê vanan paşê yan li navên îslamî hatine lêanîn, wek Hesenan, an jî hatine guhartin, wek Xoşnawî. Di listeya Şîbab al-Din al-Umarî ya ji sedsala 14'emîn de eşîreke kurdan a bi navê Hasnanî tê binavkirin.
Navê vê eşîrê cara evil di sala 1870yan de bi 16 qebîlên (tîreyên) xwe ve li başurê rojavayê Xurremabadê tê hildan. Di wê demê de gelheyê hesenaweniyan bi hezrî 2.500 malbat bûye. Sî sal şûn ve ev qasê 500 malbatan zêde bûne. Gorî H.L. Rabino di 1916an de hejmara malbatên wan gihîjtibûye 4.000an. Di 1930yan de gelheyê wan bibû qasê 5.000 malbatan, belê paşê eşîr pêde lihev belav bû ye, 1960an de tenê 1.500 malbatên hesenawenî li bakurê Xurremabadê mabûn. Hesenawen niha li dahestanên (gundistan) bakurî yên Xurremabadê yên bi navên Hasanvend (navê vê eşîrê bi farsî), Honam Bastam, Rîmala û Dehpîr dijîn.
Radio Studio 54 Network an jî Studio 54 Network îstgeheke radyoyê ya îtalyanî ye ku di 6'ê pûşpera 1985'an de li Locri, Kalabriya (Îtalya) dest bi weşana xwe kir.
[http://www.studio54network.it Malpera Radio Studio 54 Network]
Cihûtî, cihûdîtîyan jî mûsewîtî ola cihûyan e. Cihûtî oleke kevn e, berî zêdeyî 3000 salan destpêkiriye. Cihûtî li ser bingehên Peymana Kevin tê avakirin, bi taybetî, Pirtûkên Mûsa, yên ku ji pênc pirtûkên pêşîn pêk tên: pirtûka Destpêkirinê (Genesîs), pirtûka Derketina Îsraêl ji Misrê (Eksodus), pirtûka Lêwiyan (Levîtîkus), pirtûka Hijmartinê (Numerî) û pirtûka Vegerandin li Qanûnê (Deuteronom). Pirtûka pîroz a cihûyan Tewrat e. Zebûr an Zebûrên Dawid jî wek pirtûkeke pîroz tê pejirandin. Di cihûtiyê de Talmûd û şirovekirinên maliman jî giring in.
Cihê ayîna cihûyan kinîşt e.
Cihûyên Kurdistanê.
Li Kurdistanê heta salên 1950-1951-ê gelek cihû hebûn. Dibêjin ku cihûyên pêşîn di sedsala 8-em de b.z. gihiştine Kurdistanê, piştî ku asuriyan Îsraêlê dagîr kiribû. Mala keyên Adiabeneyê, ya ku serbajarê wê Hewlêr bû, cihûyî bû.
Zaxo.
Zaxo cihek gelek giring bû bo cihuyan, ku di hate naskirin Zaxo bi Orşelîma Kurdistanê. Navê wan raxet cihu çûynê yêt hatîne diyar kirin di Pirtûka pîroza wan "Bîbil" da. Despêka salên sedê bîstê, pitir ya xelkê Zaxo cihu bûn, lê hatine derêxistin bo Îsraêl ê, piştî şerê 1948. Heta noke cihu di hêne Zaxo da berê xo bidene cihêt bab û bapîrêt xo.
Elbak û Amêdî.
Li gorî Vital Cuinet di sala 1891-ê de hijmara rûniştvanên Elbakê (Başqelayê) 7.000 kes bû, ji wan 1.600 cihû bûn. Li bajarê Amêdiyê jî, hijmara akinciyan 5.000 kes bû û ji wan 1.900 cihû bûn. Kinîşta Amêdiyê yek ji kevintirîn kinîştên Kurdistanê bû, di sala 1228an de hatibû avakirin.
Alliance Israélite Universelle.
Rêxistina Alliance Israélite Universelle di salên 1900 û 1906an de li Mûsilê dibistan vekirin, pişt re di sala 1912an de li Kerkûkê jî xwendegehek sazbû.
Cihûyên gundî.
Sindur, Riwandiz, Til-Kabar, Zaxo, Barazan (Barzan), Dihok, Akrê, Şanduxa, Bitanura, Elbak, Koye, Mirawa, Karada, Girzengal û li gelekî cihên din.
Cihûyên Kurdistanê yên îroyîn.
Îro li Îsraelê, qederê 100.000-150.000 cihû hene, yên ku bi eslê xwe kurd in.
Cihû li cîhanê.
Li cîhanê di sala 1939an de hijmara cihûyan li derûdora 17 milyon bû; di 1951-ê de piştî kuştara bi destê rejîma Hitler, 10 milyon cihû diman. Di sala 2007an de hijmara cihûyan 13,2 milyon e, ji wan 41% li dewleta Îsraelê dijîn.
Mir Multimedia şîrketeke mezin a muzîka Kurdî ye û di sala 2008'an de weke yek ji şîrketên ewil ên muzîka kurdî hate damezirandin. Herwiha, di nava civata kurd de Mir Multimedia bi nav û deng e.
Hunermend.
Mîr Multimedia heta neha bi gelek hunermendên nas ên hunera kurdî re hevkariyê kiriye û ji gelek hunermendên Kurdistanê re album kişandiye.
Mesîhtî, kristiyanî, xiristiyanî, xaçperestî, îsewîtî, filehî an filetî ola bawermendên mesîhî û kristiyanan e û Mesîh (Îsa, Eso) pêxamberê vê ayînê ye. Pirtûka pîroz a mesîhiyan Încîl e. Ji bawermendên ola mesîhtiyê re mesîhî, kristiyan, xiristiyan tê gotin. Ji bilî vê binavkirinê, bi kurmancî navên "îsewî", "fileh" an "file" jî tên bikaranîn. Ola Mesîh (Îsa, Eso) li Filistînê derket û li her derê dinê belav bû. Nêzîke du milyar kes bawermendê vê olê hene. Ango di dinê de ji her 6 kesên 2 bawermendên vê olê ne.
Bavê me dûayeke girîng a xiristiyanan e.
Her wiha bi Kurmancî jî wejeyeke nivîskî û devkî ya xiristiyaniyê heye: Lawija Mesîh.
Bêja xiristiyaniyetê.
Bêja Xiristiyaniyê, ji bêja Mesîhê e yewnenî ku berbemberê wê "hrîstos" tê. Beremberê bêja Xiristiyaniyê di Di Îbranî de `Maşîah`e. Di kurdî de ji beremberê wê `fileh´ an ji ´file´ ya. Di xiristiyanî de Nebî Nûh jî ji xwediyê hebûn û wateyeka mazina. Nebî Nûh li Cizîra Botan e. Li Kurdistanê navende wê ji Mêrdîne. Dêre ZAHFRAN dêreke ku mesîhiyên pêşî tê gotin ku çêkirine. Ji ber ku xiristiyanî berî îslamê derdikeve, êdî li Kurdistanê ji pêşî yanî berî misilmantiyê gelek xiristiyan hebûn. Manî bixwe, kurdekî ji dore Mêrdînê bû. Li ser koma pêşî ya xiristiyaniyê deme ku avadibe, bavê wî yek ji endamê wê komê ya. Piştre ew ji wê hizrê nasdikê û dixweze bi hizre xwe Zerdeştî re û xiristiyanî re sentezekê çêke. Çêdike ji. Lê piştre ji ber wê hizre xwe te girtin ji aliyê keyê Sasanî ve û weke Nebî Îsa ew ji pêşî tî bixaçkirin û piştre ser, ling û laşê wî yê dî jev tê vaqatandin û ew tê kuştin.
Pîrozkirin.
Di xiristiyaniyê de mirov ji pitiktiyê tê waftizkirin. Bi rohniyê li ser navê "bav, xwedê û rihê pîroz" tê waftizkirin. Navê vê yekê ji `pergala teslîsê´. Piştî ku mirov hata wastizkirin, êdî mirov dibe endamek ji endamê xiristiyaniyê. Xiristiyanî bi Qatolokî dest pê dike.Lê di sadsala 15 de, li hemberê key Şarqan deme ku xwepêşandin dest pê dikin, êdî yên ku tevlî wan xwepêşandinan dibin, dibine bingihê bûna Protastantiyê ji. Êdî ji vê deme pêde protastanî ji bi dest pêşketinê dike.
Încîl.
Încîl an ji bîbîl, pirtûka pîroz ya xiristiyaniyê ya. Weke Ahît nû ji tî bi nav kirin. Bi rêze navê wan ji her weha tê bi nav kirin. Matta, Markos, Luka û Yuhanna ya. Di sadsala 15. de ji aliyê Keşîşekî ku bi navê Luther ku li Almaniya bû hata qulubandin. Ev yek, weke destpêka deme xwenûkirinê ji tê dîtin. Ev yek, deme ku pêşî ew dike, rastî pir bertekan têt. Lê piştre bi ser dikeve. Xiristiyanî ji bi vê yekê re demeke nû di xwe de dide dest pê kirin. Ew dem, bi xiristiyaniya rojeme re hebûna xwe berdewam dike.
Dîroka Xiristiyaniyê, bi zayîn re dest pê dike. Destpêka zanyîna bûna Nebî Îsa ye. Ji ber vê yekê bi zayînê re divêt ku mirov bêje ku dest pê dike. Xiristiyanî, piştî bûn û çûna Nebî Îsa re 315 salan tekoşîna hebûna xwe ya fermîkirinê dide. Di vê demê de ji ji aliyê gelek xalk û mirovan te tê erêkirin. Lê Xiristiyaniyên pêşî, ji ber vê yekê, ji ber hebûna xwe Mesîhî, rasti pir astang û Eşkencan tên. Lê piştî zayîne Nebî Îsa bi 315 re li Konstantipolos ku iro jê re Steembol tê gotin Ji aliyê key Constantins ve weke ole xwe te denazandin. Costantins, deme ku rojeke di razihê û sibehe dirabê, ji Şêwirbendên xwe re dibêje, ku ´min singe xwe û lêskerên xwe xwe de li ser cilên wan xac dît´. Ev yek dibe destpêka erêkirina xististiyaniyetê e fermî.Piştî ku ew erê dike, êdî hin bi hin ola xiristiyanî bi pêşdikeve. Ji aliyê xalkan ve tê erêkirin. Hingî, Costanstins keyê roma ya rojhilat bû. De ne, roma bûbû dû qat. Weke ´romaya rojhilat´ û ´romaya rojava´ dihata naskirin.
Xiristiyanî, ta deme demênnavîn mazin bi pêşdikeve. Piştre hemû key û mirovên dewlemend û mazin lê xwedi derdikevin. Ev yek ji dbe temenê pêşketin û mazinbûna wê.
Piştre ku Misilmanatî ji derdikeve, êdî hin bi hin di nav wan de ji şerekî serweriyê destpêdike. Muhemmed pêxember, di saxiya xwe de xwest ku nêzîkatiyaka baş di naqabîne hizre xwe ya olî û xiristiyaniyê de çêke. Deme ku mirov li dîrokê wê deme mirov dimeyîzenê, mirov wê yekê pir baş dibîne.Deme ku misilnaê pêşî derdikevin û putperestên Mekî diçina ser wan, êdî Muhemmed ji aligirên xwe re "herine habasîştanê. li wir keyekî mesîhî heye wê ew alî we bike.ew ji diçin û ew ji alî wan dike û wan diparaze. Ew parastin dibe hîmekî mazin ji pêşketina ola Misilmanetiyê re. Ew mirovên ku li wir xilas dibin, ew piştre ola misilmantiyê bi pêşdixin.
Lê piştî çûna ser dilovaniya xwe ya Muhemmed, piştre yên ku têne dewsa wî weke xalîfe, vê kevneşopiye ku wî dayî dest pê kirin ne meşênin. Piştre şer ji dikeve nava herdû olan de. Êdî jev dûr bûn tê kirin. Seferên xaçan bi xwe re ketina sipaniya ya misilmanan têne. Her weha gelek rewş dibin û çêdibin.
Kurd û ola Xiristiyaniyê.
a> yek ji sembolên mesîhtiyê ye
Bixwînî: Kurdên Xiristiyan.
Divêt ku mirov bêje ku kevneşopiyeke xiristiyaniyê li Kurdistanê heye. Li Kurdistanê, navende wê Mêrdîne. Gelek mirovên fileh hene. Berî deme misilmantiyê ji û piştre ji gelek fileh hebûn. Gelek dêrên wan hebûn. Li her herêmen kurdistanê dêrên wan hene. Yên ku ji kavilkirin û xirakirinê xirabûna û gahana roje me ne gelekin. Lê li yên ku xilasbûna û gahana roje me ji ku mirov dimeyîzen, mirov dibîne ku xwediyê hebûneke ku mazina. mesîhiyên li Kurdistanê axlabe wan ji qatolokîn.
Xiristiyanî û Cihutî.
Nebî Îsa deme ku dest bi derketina xwe dike, pêşî, ji nav Cihuyan dest pê dike. Yên ku pêşî lê bi bawer dikirin ji Hinek Cihu ne. Ji wan re ji tê gotin "Mesîhiyên cihu" Navê dayika wî Meryeme. Li wan di serî de Yusif xwedî derdikeve. Ew piştre ku hinekî mazin dibe, êdî tê gotin ku ew Mesihe. Ji xwe, herkesek li bendî hatina Mesihê. Lê Cihu, bawer nekin. Jiber ku ew bêbav e li dinyê. Ji ber vê yekê ji deme ku tê gotin ku ew Mesihê, êdî Serî li waliyê romê ê bi navê Pontius Pilatus dixin. Bi sedeme ku wê xalkê teşwikî raperîne kiriye. Bi vê yekê re ew tê girtin û li xaçê tê xistin li kaşê Golgutha.
Dewrêşê Ewdî'", navê kurmîrekî kurd ê ku bi eslê kurd e û di sedsala 17an de jîya ye. Navê Dewrêşê Ewdî, di nava kurdan de bi lehengî derketiye li pêş. Hinekî jî, Navê dewrêşê Ewdî, weke navekî ku bûye sembol ji lehengîyê re jî. Dewrêşê Ewdî, navê bavê wî Ewdê kurê Mihlêma. Jê re Ewdê Mihlêm tê gotin. Ewdê Mihlêm, serokê eAşîra xwe ya ku Êzîdî bûya. Li Herême Riha Jîyane na. Pêşîyên ewdê Mihlêm, ka ji kengî ve berê çûna Şingalê. Piştre Bav û bavkalê Ewdî yanî bavê Dewrêş têne herême Reha Wêranşarê û li wir dema ku ew tên jî Mîr Temir ku li wir xwedi desthilatdar a û bi avakirina konfadarasyonaka eazin ava kirîya û di bin serokatîya xwe 36 aşîrên eazin ên kurdan kirina yek û weke dewletekê dijî, Mîr temir li wan xwedî derdikeve. Weke ku Ewdî ji bavê mîrê kurd Mîr Temir re gelek ceng bi serxistina, weke bavê xwe Dewrêş jî ji Mîrê kurd Mîr Temir re gelek ceng bi serxistina. Bi wê yekê navê Dewrêş bi navê "Dewrêş Ewdî" derdikeve. Dewrêşê Ewdî, birayekî bi navê Sadûn Hebûya.
Lê Dewrêş, piştî wî re, bi qasî wê mêranîya xwe ya ku navî derketîya Bi wê evîndarîya di dilê xwe de jî hatîya naskirin û navê wî derketîya. Keça Mîr Temir Adûlê, wan hêz hevûdû kiribûn. Ji bo şerekî dawiyê ku Osmanîyan ser 1700 sûwarî re şandîya. Dewrêş, dikeve ber wan de û bi wan re şer dike. "Lê hêza Osmanî çi dike û nakê nikarê li ber wî mêrî bi ser bikeve. Piştre, Planekê çê dikin û berê haspê wî yê ku navê wê Hadham bûya dikina navê ardekê ku zêde têde Qûlmişk hene, êdî lingê haspê dikeve qûlmiskekê de û ku dişikihê, êdî ew jî dikeve ardê û li wir êdî wî karîn têk bibin.." Tê gotin ku ne bi vî rengî ba, wê ti carî nikarîban ku wî ji ser haspê wî bikin û bidina ardê.
Adûlê, keça Mîr Temir ku di destana Dewrêşê Ewdî de tê ser ziman û behsa evîndariya wê ya bi Dewrêş re tê kirin.
Adûlê, weke jinên din ên ku di destanên kurd de navê tên ser ziman û weke sembol in di nava civata kurd de; Zîn di Mem û Zîn de, Binavşa Narîn di Binavşa Narîn û Cembeliya Mîrê Hekarî de û hwd ku navê navê pirr mazin derketiye li pêş e. Her wisa di jiyana Dîlberê ku navê di deme Feqiyê Teyran de jiyaye û Feqiyê Teyran li ser qasîda jî çêkiriye û haniye ser ziman jî bûye.
Îskenderûn yan jî Îskenderon ("Alêksandrêtta: Alêksandriya biçûk"; dîrokî "Alêksandrêtta" û hem jî "Skenderûn"; "Iskenderone"; ser navê Îskenderê Mezin) bajarek li navçeya Xetayê li qeraxa Deryaya Navîn e.
Îskenderûn bi navê Alêksandriya (Ἀλεξάνδρεια) hate avakirin jibo herzindîkirina serkeftina Îskenderê Mezin li pêş Dariyûşê Siyem di şerrê Îsosê de sala 333 bz.
Ev bajar li kenara rojhelatîn ya Deryaya Navîn, li Kendava Îskenderûnê, li binya Çiyayê Gewr "(Çiyayê Emanosê)" dikeve.
Tevî ku yek ji du bajarên herî mezin yên Xetayê ye, yek ji mezintirîn keştîgehên Tirkiyê li ser Deryaya Navîn û navendek pîşesazî yî giring e.
Binevşa Narîn û Cembelî Mirê Hekarî yek ji destanên kurdan e.
Binevş û Cembelî.
Binevş, keçeke kurd ya ji malbateke ku malmîr bû. Kurmamê wê Dewrêş hêzê dike. Lê malbata keçê nadinê de. Lê Dewrêş jî yekî ku bi zilm bû. Pişt re bavê wê Mîr Ferîz, male ji herême ku dibêjin ji ber çiyayê Qerejdax dildidê û tê Hekarî û li wir xwe disipêrina Mîr Cembelî. Lê Dewrêş ji wê yekê di hêrs dibe û hêzekê dişeêne bi wir de û pêşî her heft birayên wê dikuje. Malbata Binevşê ku van jîn dike, pişt re mêrî hekarî bi Cembêlî re biryara zawaca Binevşê tê dayîn. Mîr Cembelî, hêzeke wî ya mazin hebû. Wî weke sembola xwe û ya hêza xwe û herême xwe jî li ser alê qertelê du serê heya, weke sembola wî û Hekarî tê dîtin. Lê Mîr Cembelî jî zewiciya. Jina wî heya. Lê piştî ku jina wî dibihîzê ku Mîr Cembelî biryara zewacê bi Binevşê re daya, êdî ew aqilê wê ji serê wê diçê û tê gotin ku dîn dibê.
Nexşeyek erdnîgarî ya parêzgeha helebê têde Çiyayê Lêlûn wek M.SIMEON hatiye nîşankirin.
Çiyayê Lêlûn çiyayeke li rojhilatê herêmê Efrînê ye. Li rojavaya wî Çemê Efrîn.warê Êlê kurd Robaran (Robarî) û Şêrewan ne. Gelek gund û cihên kevnar lê ne.
Gundên Çiyayê Lêlûn.
Beradê, Bircê Hêdrê, Basûfanê, Kîmarê û gelek gundên din.
Kudurruyê Gulayê, kevirê kudurru yê Gulayê, kevirekî sînorê yê xudaya jin a bi navê Gula ji sedsala 14em û 13em a berî zayînê ye. Di tefsîre wê de ku Kudurruyê bi Gulayê re li ser rûniştgehê ye. Lê di tefsîrê de weke ku bi sayakî re rûniştîya tê nîşandin. Ji ber vê yekê mirov karê bêje ku heya ku "kudurru" tê wateya "kevir" jî. Lê kudurru, navê kevirekî taybet ku weke destûrên nivîskî li ser hene jî.
Navê xudaya jin Gula di deme qasîtan jî heye. Bandora çanda Gulayê, di wê dema qasîtan de tê berçav.
Navê Kudurruyê Gulayê, weke ku tê wateya "kevirê Gulayê".
Dayikeke kurd li Wanê (1973)
Roja dayikê, rojek e ku tê de dayik tê pîrozkirin û birûmetkirin. Ev roj, di cihanê de û cih bi cih jî tê pîrozkirin û dayik di wê rojê de tê birûmetkirin. Di sedsala me de, bi taybetî, weke rojeke dayikê hatiye binavkirin. Di nava kurdan de, ku mirov li dîroka wan dinerê, mirov dibîne ku qadrek ji dayikê re hatiye dayîn. Rêz û hûrmet li dayîkê bi gotinî û bibinxatkirin hatiye ser ziman.
Di dîrokê de li ser axa Kurdistanê, çanda Îştar hatiya afirandin. Ev çand, weke çandeka mazin ya pîroz tê ziman. Lê di sedsala me de, piştî ku kurdan statûya xwe li ser axên xwe li herêmên xwe windakirin, êdî pişt re pirsgirêkên civatê û zayandî jî bi bi pirsgirêka wan ya neteweyî re xwe dan rû.
Dayik, weke rûmete jiyane ye. Ew hertimî jî, bi wî rengî hatiye dîtin. Ew, dayîka jiyanê ye.
Di roja me de, ev roj bûya rojeka bo tekoşîna zayandî ya jinê jî ku têde doza azadî û wekheviya xwe ya di nav civate xwe de dike. Rojên dayikê ku li gor welatan tê ser ziman bi vî rengî mirov karê wê bêne ser ziman.
Panorama Azadî, ango parka Panoramaya Azadiyê cihekî panoramîk ê bajarê Duhokê (Bakurê Kurdistanê) ye. Yek ji projeyên herî giring ên navenda bajarê Duhokê ji bo geşt û guzarê û xelkê Duhokê ye ku di gulana 2010'an de hatiye vekirin.
Di nav parkê de avahiya Panoramayê heye, li ser vî cih du peykerên bronzî hene ku bi destê nîgarkêş û peykersazê amêdiyî Ednan Şîno hatine duristkirin. Di avahiyê de jî pêşangeh û hola Panorama Azadiyê ye.
"Antîgonî" (bi yewnaniya kevn: Ἀντιγόνη, "Antigóne") trajediyek e ku ji aliyê Sofoklês ve hatiye nivîsîn. Di sala 441'ê ya berî zayînê de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya Sê Şanoyên Tebesê ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn.
Wergera Kurdî.
Ew berhem ji aliyê Tahirxan Giravî hatiye bi Kurdî wergerandin. Pirtûk Weşanên Avesta de derket.
Cêwî komstêreke di çembera felekan de ye. Ew yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qala wan kirî bû û yek ji komstêreka 88 komstêrên îroyîn e. Navê wê "cêwî" ji du stêrên wî yên di mîtolojiya yewnanî de bi "Castor û Pollux" ve eleqedar ve tê. Nîşana wê () ye.
Cîhê xwe ya li ezmên.
Komstêra Cêwiyan a wek bi çavên rût tê dîtin
Cêwî di navbera li roava komstêra Ga û li rohelat komstêra Kevjalê, li bakur komstêra Erebevan û komstêra Werşeq û li başûr komstêra Tekqiloç û komstêra Kûçikê Biçûk de dimîne.
Roj di komstêra Cêwiyan de di navbera 21ê hezîranê û 21ê tîrmehê de dimîne. Bi nîvê meheya tebaxê re komstêra Cêwiyan li ber rohelat li ser asoya rohelat xwiya dibe. Ew tewrê baş di meheyên kanûna paşînê û sibatê de tê dîtin. Di meheyên nîsan û gulanê de jî ew hema li dûv roava re li asoya roava xwiya dibe.
Dîtina komstêrê ya tewrî hêsan, bi ditîna stêrên wê yên geş ên Castor û Pollux a bi rêya şiklê “V” ya ber bi rohelat ve ya ji komstêra Gayê û sê stêrên kemera Oryonê ye. Rêyeke din a dîtina komstêrê ya li ezmên kişandina xêzeka xeyalî ya ji Komika Sêwiyan de ber bi geştirîn stêra komstêra Şêra Qelbê Şêr (Regulus) ve ye. Bi vî hawî xêz komstêra Cêwiyan di nivî re dibire û ew jêra herdu stêrên wê yên geş, Castor û Pollux, re derbas dibe.
Du stêrên wê yên tewrî geş Castor û Pollux in. Herçiqas Castor gorî binavkirina Bayer wek "Alpha" tê binavkirin jî ew ji dûv Pollux re duyemîn stêra herî geş a komstêrê ye. Castor sîstema stêran a ji şeş stêran pêk tê ye. Pollux xweyî peykekê ye ku li dor viz dibe.
Husnî Zeîm an jî Husniyê Zeîm (; z. 1897 − m. 14.08.1949) leşker û siyasetvanekî sûrî bû.
Husnî Zeîm di malbateke kurd de jidayik bûye. Dema osmaniyan de fermandarê artêşên osmanî ye, piştê hilweşandina dewleta osmanî dikeve karûbarê fransiyan. Bi serxwebûna Sûriyê re ve ew dibe serkana giştî ya leşkerî yê artêşên komara ereb ya Sûriyê. Zeîm di sala 1948'an de bi Edîb Şîşeklî ("Adib Shishakli") û Samî Hinawî ("Sami al-Hinnawi") cûntakek çê dike û dest dide ser hikûmeta Şukrî Quwetlî ("Shukri al-Quwetli") û bixwe dibe serokkomarê Sûriyê.
Husnî Zeîm çar mehan şûnva, piştê cûntaya Hinawî hate hepskirin û paşê jî îdam kirin.
Danaberheva Pollux û rojê ve
Pollux an jî Betaya Cêwiyan ("β Gem, β Geminorum, Beta Geminorum") stêreke di komstêra Cêwiyan de ye. Pollux stêreke dêwane ya tirincî ye. Bi qedra zahirî ya 1,1 ve ew li pêş Castor geştirîn stêra di komstêrê de ye. Ew 33,78 salên roniyê dûrî dinê ye. Di sala 2006'an de hat kifşkirin ku ew xweyî peykekê ye ku li dor dizivire. Pollux bi giraniyê duqatî, bi nîvêşkela xwe nehqatî rojê ye.
Navê Pollux ji mîtolojiya yewnanî de tê. Castor û Pollux, du lawên Ledaya di mîtolojîya yewnanî de ye. Ew bi wergera navê wê yê erebî "er-Ras et-Tûam el-Mûexer" (), ango 'Seriyê Cêwiyê Paşîn' jî derbasa hin zimanan bûye. Castor û Pollux navê xwe dane komstêra Cêwiyan a ku ew têde ne jî.
Castor ("Kastor, Alfaya Çêwiyan, α Geminorum, α Gem, Alpha Geminorum") duyemîn stêra herî geş a di komstêra Cêwiyan de ye. Herçiqas ew ji stêra Pollux a ku herduya tev navê xwe dane komstêra Cêwiyan zenûntir e jî binavkirina Bayerê de li pêş wê wek α Geminorum (Alfaya Cêwiyan) hatiye binavkirin.
Ew heta demeke wek sîstema stêrcêwî dihat zanîn, lê esasen ew sîstema stêrana ku ji 6 stêran pêk tê ye. Lê ew bi çavên rût wek stêreka tenê xwiya dibe û bi vî hawî xweyî qedra zahirî 1,5 e. Ew 49,8 salên roniyê dûra dinê ye.
Navê wê bi "Pollux" ve ji cêwiyên "Castor û Pollux" ên di mîtolojiya yewnanî de tên. Navê wê yê, ango "Seriyê Cêwiya Pêşîn" e.
Çapeke qewartinê li ser dar, bi destê Nîkolay Dmîtrevskî di 1934'an de hatiye çêkirin
Preseke kevnare ya destî ya ku ji bo çapkirina qewartinê hatiye bikaranîn
Çapa qewartinê, qewartinçap, an jî gravur azîneke grafîkî ye.
Ev metoda herî kev ya çêkirina grafîkan e ku mijar an jî nîgara grafîkê wek muhrekî li ser materyalên wekî dar, (di dema me da) lînoleum (ku ew bi xwe jî madeyekî plastîk e) û tiştên bi vî rengî têne kolandin û qewartin, ji viya re “qalib”, “mak” an jî “deq” tê gotin, paşê bi bageranekî plastîk an jî kauciq yê ku ne zêde nerm e, ev maka hanê bi hibra çapxaneyî tê hibirkirin û paşê jî ev maka hibirkirî li ser kaxid tê çapkirinê. Berhema grafîkî ne ew mak e, lê ew nîgar e ku li ser kaxid hatiye çapkirin.
Şîrêznivîs an jî kolagrafî (wekî "kolografî" jî tê nivîsandin), azîneyeke nû ya grafikê ye.
Nîgar bi alîkariya şîrêzê (zamq) li ser makê (qalibê) tê çêkirin. Li vir, mak dikare mişambe, dar, kaxizê kartonê an jî tiştekî din be. Encama çapê dişibe metoda asîdnivîsê (bi îngilîzî "etching"). Ji bo çapkirina vê azînê jî pêdivî bi preseke destî û bi kaxizên taybetî heye.
Kolajeke bi navê "Nostaljî" (Bêrî), ji parçeyên wêne û rûpelên pirtûkan hatiye çêkirin
Kolaj (ji zimanê fransî "Collage" tê wateya tiştên pevre zeliqandî, "coller", zeliqandin), teknîkeke bi taybetî di hunerên dîtbarî de ye.
Di berhemên bi vî awayî de hunermend hin tiştên wekî kaxiz, parçeyên berhemên din û materyalên cûrbecûr dibire û li ser rûyê berhemê ve bi şîrêzê dizeliqîne.
Navê "collage" di destpêka sedsala 20'an de ji aliyê hunermendên Georges Braque û Pablo Picasso ve hatiye bikaranîn û bi vî awayî wekî şêweyeke di hunera nûjen de hatiye pejirandin.
Çend teknîkên din ên kolajane yên ku di hunerê de tên bikaranîn ev in: dekûpaj, fotomontaj, kolaja dîjîtal, eKolaj (kolaja elektronîk) û hwd.
Siltanî, li Dewleta Osmanî ji sala 1908'an bi şûn de dibistana ku hevtayî dibistana amadeyî ya roja îro ye
Siltaniya herî navdar "Mekteb-i Sultanî" (Dibistana Siltaniyê) ya Konstantînopolîsê bû, ya ku îro Lîseya Galatasarayê ya Beyogluya Stenbolê ye.
Jinekê ku li bazara Duhokê doxînê dihonîne
Doxîn, bi soranî "bendexön", cure pêgirêdaneke honandî ji bo şal, şalwar û derpêyî ye. Ji benê rîs ê xweşreng tê vehandin; lê belê roja îro bi piranî doxînlastîk tê bikaranîn.
Famîleya gulçanaxan (Calycanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma qaran (Laurales) de cih digire. Navê vê riwekê ji yewnanî tê û di wateya „gula çanaxî“ de ye. Bi giranî li bakurê Amerîka, rojhilatê Asyayê diçên û devî ne.
Endamên famîleya "Calycanthus" alkoloîd, Calycanthinê dihewînin û axûdar (bijehr) in.
Eylo komstêreka li bakura nîvkada bakur e.
Komstêra Eylo çend dereceyan li bakura ekwatora ezmên dimîne. Stêra Teyr, serê sêgoşeya havînê ye û vê lomê ew bi hêsanî li ezmên dikare bê dîtin. Ew di rêya Kadizan de ye û tewrê çêtir di demsala havînê de tê temaşekirin. Ew bi gelemperî wek qertelekî tê nexşandin. Sê stêrên li ser rêzeka rast baskên qertelê temsîl dikin. Stêra li orteya wan û ya tewrî geş stêra Teyr e.
Eylo yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qal kiribû û ew yek 88 komstêrên îroyîn e.
a>ên biharê ("Crocus vernus" subsp. "albiflorus")
Yekqalikan (Liliopsida, Monocotyledonae) navê qismekê komên riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida, berê Angiosperma yan Magnoliophyta) tê hejmartin. Monocotyledonae bi grekî tê wateya yekqalik, yekqemûşk, lewra tovên van riwekan tenê qalikekê dihewînin.
Pirranî riwekên salane ne, kulîlk in. Di vê qismê riwekan de nêzîkî 60.000 riwek hene. Li Kurdistanê bi sedan riwekên vê qismê nebatê diçên.
a> û nîşaneya neteweyî ya gelê alban
Alban (bi albanî: "Shqiptarët") neteweyeke balkanî ye ku li Anatoliya, Rojhilata Navîn, welatên ereb û Ewropayê jî belav bûne. Bi giranî li Albanya, Kosovo, Tirkiye û Makedonyayê dijîn. 90 %ê Albanyayê alban e. Bi albanî diaxivin ku yek ji malbata zimanên hind û ewropî ye.
Gelê alban ji îllîriyan û pelasgiyan belav bûne. Ji aliyê genetîkî û çandî ve nêzîkê yewnan û îtalîyan in. Ji xwe re "Shqiptar" dibêjin ku tê wateya "zarokên eyloyê". Ev binavkirin bi taybetî di têkoşîna Skanderbeg a li dijî osmanîyan de hatiye bikaranîn. Nîşaneya li ser ala netewî jî "eylo" ye. Biyanî pirranî albanan bi navê "alban" binavdikin. Tirk "Arnavût" dibêjin, ev jî ji "arvanît" a romayiyan e. Romayiyan gotina albanî "arben" (karker, karbidest, kesê xebatê dike) kirine "arvanît".
Albanî (bi albanî: Gjuha Shqipe /ˈɟuha ˈʃcipɛ/ yan bi kurtî Shqipja /ˈʃcipja/) di nava malbata zimanên hind û ewropî de bi serê xwe şaxek e. Gegî û toskî zaraveyên wê yên sereke ne. Di sedsala 20em de albanan zaraveyê toskî bingeh girtine, zimanê xwe yê nivîskî û nûjen li ser wê avakirine. Herwiha zarave yan devokên bi navê arbëresh û arvanîtîka jî hene, carnan wekî devok an heya bigire zimanên xwebixwe jî tên binavkirin. Di albanî de gelek bêjeyên latînî, yewnanî, romî (tirkî), bulgarî û fransî hene.
Peyvên kurdî/îranî di albanî de.
Bi bandora osmaniyan wekî peyvên erebî, yên kurdî/îranî jî derbasê albanî bûne. Tê zanîn zimanê osmaniyan ji xwe sentezeke romîkî (tirkî), erebî, kurdî/îranî û zimanên rojavayî bû.
Perde, pere, çardar an çadir, dolav, çakûç..
Dîroka Kurdistanê de alban.
Albanya nêzîkî 400 salan di bin dagirkeriya osmaniyan de maye. Bi hatina osmaniyan ve zêdetirî nîv milyon alban direvin Îtalyayê. Yên mayî pêl bi pêl îslamîze dibin. Albanya welateke çiyayî, alban jî mirovên wêrek û şerkar in. Osmanî ji vê taybetiya albanan sûdê werdigirin, hinek ji wan wekî cerdewanên îro birêxistin dike. Yekîneyên albanî (herwiha yên çeçen û çerkez jî) di dagirkerî û binpêkirina gelan de bikartînin. Yekîneyên albanî li dijî kurdan jî tên bikaranîn.
Bi têkçûna osmaniyan ve gelên ji aliyê tirkan ve hatine îslamîzekirin, ji tirsan direvin Anatoliyayê. Îro beşeke mezin ji belê tirk bi eslê xwe balkanî, qefqazî ne. Mixabin hatine asîmîlekirin û li Tirkiyeyê zimanê albanî ketiye xetereya windabûnê.
Dioscoreales komeke riwekan e, li ser yekqalikan (Liliopsida) tê hejmartin. Kêm ji riwekên vê komê, kêrbar in, ango ji aliyê mirovan tên sûdjêgirtin.
Navrezan (), gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Li herêmê ev gunde, bi herêmê xwe ya ku têde ya mezin e.
Qiyaskirina Teyr (li çepê) û rojê ve
Teyr an Elteyr an jî Alfaya Eylo ("α Aquilae") geştirîn stêra di komstêra Qertelê de ye û ew 12'emîn geştirîn stêra ezmana şev e. Qedra wê ya zahîrî 0.77 ye ew sergoşeyê sêgoşeya havînê ye û bi Deneb û Vega ve vê asterîzmê pêk tîne.
Teyr 16,7 salên roniyê (5,13 parsecan) dûra dinê ye û yek ji stêrên herî nêzika dinê ya ku bi çavên rût tên dîtin e. Giraniya teyr 1.8 carî, û geşiyê wê jî 11 carî ya rojê ye. Ew pirr bi lez di dor xwe re dizivire û leza wê ya li ekwator nêzî 286 s û ew zivirîna xwe ya di dor xwe re 9 saetan careke temam dike. Bona qiyasê: Roj di dor xwe re encax 25 rojan de dizivire. Bona leziya vê zivirînê ew ji qutban de pehn e.
Navê el Teyr ji serdema navîn virve tê bikaranîn. Navê wê ji kurtkirina navê erebî, "en-nesr eṭ-ṭayr" ("Firîna Eylo") de tê.
Famîleya lavlavkên pevjel, famîleya kulîlklakan, famîleya gulsêlikan (Cyclanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma ceredaran (Pandanales) de cih digire.
Kêm ji endamên vê famîleyê darokî ne. Devî yan lavlavk (daralînk) û giha ne. Li Darmstadtê fosîlên wan ên 47 milyon salî hatin vedîtin.
Çem an jî Erîdanus komstêreka li başûra ekwatora ezmên e.
Çem komstêreka mezina li ezmên berbelav e. Ew wek zincîrekê ji Oryonê de ber bi jêrên nîvkada başûra ezmên dikişe. Çima ku tenê çar stêrên wê ji 3. sinifa qedra zahîrîya stêran geştir e. Li Ewropaya navîn pê ve tenê beşa wê ya bakur dîtbar e. Stêra ε çem tenê 10,7 salên roniyê dûrî dinê ye û ew yek stêrên herî nêzika rojê ye.
Çem yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalê kiribû.
Di mîtolojiya yewnanî de Erîdanus çemekî mîtolojîk ê ku ji avên "Aquarius" dizê bû. Ew di efsaneyeka din de ew bi "Phaeton", lawê xwedawendê rojê Helios, ve tê eleqedar kirin. Gava rojeke Phaeton erebeya bavê xwe ya rojê bi dest dixe û rastî bêtarê tê. Ew rê şaş dike nêzika dinê dibe û çermê xelkên li Efrîqayê Bakur dijî direwisîne û çermê wan reş dibe. Zeusê hêrsbûyî bi brûskekê ve Phaeton dikuje. Komstêra çêm va rêya ku erebeyê di mideta vê seyhatê çûyî nîşan dide.
Esasen komstêra çêm bi stêra "Axrnehr" (θ Eridani) ve xelas dibe û navê wê ji erebiyê bi mehneya "dawiya çêm" tê.
Burmanniaceae famîleyeke riwekan e, di koma Dioscoreales de cih digire. Famîle sala 1830'yê ji aliyê Carl Ludwig Blume ve hatiye binavkirin û ravekirin. Nêzîkî 100 cureyên riwekan hene di vê famîleyê de û pirranî jî monotîpîk in. Ji cihên tropîk hez dikin. Bi taybetî li başûrê Asya, navend û rojavayê Afrîka diçên.
Cinsên wê.
Di famîleya Burmanniaceae de gorî agahiyên dawî 9 cins û 95 cure hene.
Girik mezrayeke gundê Meşkina ye û bi ser Dêrika Çiyayê Mazî ve girêdayî ye. Dîroka Girik geleki kevn e, li gori çavkaniyên herêmî bîst û du caran hatiye avakirin û xera bûye. Cara dawî ji hêla Mele Mihemed ve berî niha bi 110 salan hatiye avakirin û lawê wî Hecî Ubêdulah dû re Qesrek lê ava kiriye û gelek rez û darên fêki çandiye. Dehla wê bi navê Temzê hatiye naskirin. Ji ber ku Qesir û xaniyên din ên li ser girekî bilind hatine lêkirin navê wê bûye ´´Girik``.
Çarhawirdora Girik çiyayên bilind in. Bakurê Girik çiyayê Herêzmê ye, li rojavayê wê Pozê Bîran ku bilindahiya wî ji behrê 1114 metro ye. Li Pozê Bîran nêzî 11 biran hene. (Navê çiyayê Pozê Bîran ji wan bîran tê.) Lê sê bîr tenê hatine dîtin, yek ji wan bîran sal duwanzde meh tijî av e, havînî ava wê pir cemidî ye. Pozê Bîran di dîrokê de dereke gelekî asê bûye. Ku mirov lê dinihêre ji kevirên gelekî mezin û şehkirî xuya ye ku keleh an jî bircên dîrokî hene û xera bûne. Li rohilatê Girik mirov dikare gundê Meşkîna bi nêrina çûkê bibîne. Ji başûrê Girik ve Beriya Mêrdîn heta gundên Kurdistana Başûrê Rojava Binya Xetê tê xuyakirin.
Li Girik sê kanî hene ku ava wan ji Pozê Bîran ve tê û birk li ber wan hene ku mirov dehl û dar û çandiniyên xwe li ber wan av didin. Navê wan Birka jêrin, Birka jorin û kaniya malê ye.
Girik di sala 1992 de ji hêla hêzên dewletê û cerdevanên Meşkîna ve hate xerakirin û rezên wê hemû hatin şewitandin, digel mal, qesir û daristanan. Lê belê dehla bi navê Temz hîn jî heye. Heta sala 2003 jî çûna Girik qedexe bû.
Di sala 2004 an de Mele Nametê Hecî Ubedullah û Mele Sîracê Hecî Mehmedcanê Hecî Ubêdullah çadirên xwe li Temzê danîn û ji nû ve dest bi (23'mîn) avakirina Girik kirin. Rezê Kozik û Rezê kaniyê çandin, darên xwe çandin, benên xwe lêkirin û jiyana xwe bi tengahiyek gelekî zor berdewam ava kirin.
Şorbeya sînemiliyan, cure şorbeyeke ji xelkê êla sînemilî yê li peravên Deryaya Navîn û hin deverên Kîlîkyayê cihwarbûyîne ne, belav bûye. Navekê wê yê din jî şorbeya mamanê ye.
Di badiyeke kûr de, fistiq, savar, merge, kuncî, nane û pîvazê tev bidin, xwê pê werbikin. Ji aliyekê ve avê bikelînin. Vê ava kelandî bi ser melzemeyên xwe bikin, daku girara we biwerime, binepixe. Sar bû, dîsa tev bidin.
Pîvazên teze, bexdenûs, fringî û xiyarê jî tevlî bikin. Avê berdin serê (kêm an zêde li ser daxwaza we ye). Herî dawî kaho û kelemê jî berdin navê, tev bidin û bo servîsê li binikên xwarinê parve bikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Temz navê dahla gundê Girik li ser Meşkina bi ser Dêrika Çiyayê Mazî ye. Kes nizane ku çima navê wan dehl û wan baxçeyan temz e. Her wiha navê çiyayê wê jî Pozî Bîra an jî Pozê Bîran di dîrokê de wekî Horban hatiye nasîn.
Li gor ermeniyan Horban ji gotina Qurban tê. Li gor hin dîroknasan Horban ji gotina Ûrban tê, ûr bajar e û ban jî bilindahî ye û ûrban tê wateya bajarê bilind.
Lê di pirtûkên dîrokê de ji bo vî gundê ku ev çiya û ev keleh li ser heye, tiştek nayê gotin. Her çiqas em dizanin li Herêma Mêrdînê bajarekî dîrokê yê winda heye jî, dîroknas dibêjin ku ew bajar li başûra rojhilatê Mêrdînê ye. Lê Horbanê ku li kêleka Temzê û Girik e, bi ser Meşkîna Lêf ve ye û li Rojavaya Mêrdînê ye.
Aydin Rengîn di sala 1977'an de li Nisêbînê ji dayîk bûye.
Aydin Rengîn dibistana seretayî û navîn û lîse li Nisêbînê xwend. Sala 1996an ji bo xwendina beşa Biyolojî çû bajarê Wanê.Wî li Stenbolê dersên îngîlizî wergirtin û piştrê mamostetîya zimanê îngîlîzî kir. Wergerên wî yên kurteçîrokên îngilîzî yên ji wêjeya cihanê di kovarên weke Nûbîn, Kovara W, Tîroj û kovara Hawara Botan, Kovara Psychology Kurdî û Tabula Rasayê de weşiyan.
Komediya Mirovahiyê ("Human Comedy") William Saroyan
Ji Hejariyê Berev Dewlemendîyê Marc Swanepoel
Komstêra Dûpişkê ya ku wek bi çavên rût tê dîtin
Dûpişk (bi latînî: "Scorpius") komstêreke di çembera bircan de ye û nîşana wê ya astronomiyê ♏ ye. Ew di navbera li bakurê Terezî û li rohelatê Keywanê de ye.
Komstêra Dûpişkê yek ji komstêrên herî balkêş a li nîvkada başûr kûreya ezmên e. Gelek stêrên geş ser û pençika wê pêk tînin û pişka wê bi jor de bilind dibe. Ew nêzî navenda kadizê ye. Roj di navbera 23'ê kewçêrê û 30'ê kewçêrê di komstêra Dûpişkê de dimîne û ew mideta tewrî kurt a ku roj di birceke de dimîne ye.
Komstêra ji demên sumeriyan vir ve dihat zanîn û ew bi xwedewanda "Išḫara" ve dihat eleqedar kirin. Lê mehneya wê ya îroj ji Yewnana antîk dertê. Ew yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qala wê kiribû.
Di mîtolojiya yewnanî çend efsaneyên li ser dûpişkê tên gotin.
Artemîs, xwedawenda seydvaniyê fermanê dide dûpişkê ku Oryonê, seydvanekî jêhatî û pirr mezin ê ku bi gotina ku ez ê hemû heywan û kêziyan bikujim ve hêrs lê rakirî, bikuje. Gorî riwayeteka din yê ku dûpişk şandî Apolo ye, çima ku dilê Artemîs ketiye Oryonê. Lê paşê ew bi kuştina hevalê xwe poşman dibe û wî, Oryonê, li ezmanê bi cih dike. Gorî hin riwayetên din Hera, jina Zeus, Oryon bi dûpişkê dide kuştin çima ku ew rabeziye ser "Merope". Li ser vê hatina hember hev riwayetên cûr bi cûr hene. Gorî hin gotinan Oryon bi pêgirtina ji pehniyê re dimire, gorî hin gotinan jî Oryon dûpişkê dikuje. Ew herdu li ezmên qasî ku bi hev negihîjin tên bi şûn kirin. Kînga Oryon heltê, dûpişk dihere avan.
Stêrên Dûpişkê.
Stêra tewrî geş "Antares" navê xwe ji yewnanî girtiye. Navê wê "Anti-ares", ango antî-mars, çima ku rengê wê bi Marsê ve dişibe hevdu hana hatiye bi nav kirin ku merîv dikare bona rengên wan wan şaş bike. Navê wê yê erebî "Qel el-Eqreb" jî berbelav e.
Qiyaskirina Antaresê û bi rojê ve
Antares an Qelbeleqreb an jî α Scorpii ("Alpha Scorpii") stêra tewrî geş a di komstêra dûpişkê de ye. Ew 550 salên roniyê dûrî dinê ye. Navê wê tê mehneya dijê(antî)-Marsê. Xwedewanda yewnanî Ares, ji hêla Romiyan wek "Mars" dihat bi nav kirin. Çima ku rengê Antares dişibe rengê Marsê meriv dibe wan şaş bike, bi taybetî gava ku komstêr nêzîkî eklîptîk dibe, hana hatiye binavkirin. Navê wê yê din Qelbeleqreb (, dilê Eqrebê) jî ji erebî derhatiye. Ew bi Deberan, Spica û Regulus ve yek ji çar stêrên geş ên nêzikî eklîptîk in.
Geşî.
Bi qedra zahirî ya 1,09 ew 15emîn geştirîn stêra li ezmana şevê ye. qedra wê ya mitleq jî -5,3 e û bi vê ve dorê 10.000 car ji rojê geştir e. Rûyê wê rêjeyî sar e û tenê 3.400 kelvîn e û vê lomê rûyê wê rengekî tirincî nîşan dide û pirr tîrêjên înfrarûj diçûrisîne ku bi çavên merivan nayên dîtin.
Eşkêla wê nêzî 1144 milyon kîlometre ye û ev nêzî 850 car ya rojê ye. Giraniya wê jî 15 car ya rojê ye. Bi va eşkêla xwe ve bihata danîn şûna rojê wê şûneka heta Mars bigirta.
α Scorpii B.
Antares bi stêreke li kêleke ya nebalkêş ve stêrcêwiyeke pêk tîne. Qedra wê ya zahirî 5,5 mag e. Bi vê ve ew xweyî geşiyeke 1/370 a Antares e û xweyî geşiyeke 170 car a rojê ye. Ew dorgerra xwe 878 salan, ango 550 yekeya astronomîk, de temam dike.
Raçavkirin.
Gava ku Antares nêzikî eklîpktîk dibe, ji hêla roj, hîv û gerstêrkên din ve pêşî dikare li wê bê girtin. Pêşîlêgirtina paşîn a gerrstêrkekê 17ê îlonê 525 berî zayînê ji hêla tebaxê ve hat pêkanîn, ya nêziktir jî ê 17ê çiriya pêşîn 2400î de dîsa ji hêla tebaxê ve bê pêkanîn. Lêbelê ew ji hêla hîvê ve 31ê tîrmehê 2009an de pêşî lê hatiye girtin.
Antares hersal di roja 31ê gulanê de hema di mideta şevê gîşê de dîtbar e. Ew bi roçûna re li dûv rojê, bi rohelat re hema li ber rojê heltê. Ew li dor 30ê çiriya pêşîn du-sê hefteyan li ezmana şevê, çima ku xwiyayî nêzika rojê ye, ne dîtbar e.
Hedar bi komstêra Kentaurî ve
Hedar an Betaya Kentaurî yan jî β Centauri ("Beta Centauri") duyemîn stêra tewrî geş a di komstêra Kentaurî de ye. Qedra wê ya zahirî 0,61 e.
Hedar 530 salên roniyê dûrî dinê ye. Ew yekane stêra hêşin-spî ya ku qedra xwe 10.000 carî ji ya rojê zêdetir e. Ew stêrcêwiyeka ku cara siftê di sala 1935'an de J.G. Voute hevalcêwiya wê kifş bûye. Hevalcêwiya wê ya biçûk "Hadar B" xwedî qedra zahîrî ya 4,1 e û ew 1500-car ji rojê geştir e.
Hedar 10'emîn stêra tewrî geş a li ezmana şevê e. Ew herçiqas esasen ji Alfaya Kentaurî gêştir e jî, çima ku ew ji Alfaya Kentaurî dûrtir e ji wê zenûntir e. Ew bi Alfaya Kentaurî ve stêra Gacrux a di komstêra Xeça başûr de nîşan dide û loma li nîvkada başûr baş tê zanîn.
Xaç (bi latinî "Crux") komstêreke li ezmana başûr e. Xaç komstêra biçûk, lêbelê komstêreke pirr balkêş û naskirî ye. Çar stêrên xwe yên geş xaçeke balkêş nîşan dide. Ew di rê kadizan de dimîne. Komstêr bi rohelat, roava û bakur bi Kentaurê ve cîran e. Ew ji Ewropaya Navîn pê ve li bakur nayê dîtin.
Xaç ne ji 48 komstêrên ji hêla Batlamyûs ve qal bûye. Ew di wan deman de li Yewnanistana kevnare dihat dîtin, lê bi ser Kenaturî ve dihat hesibandin. Lê ji ber "liva tewereya dinê" (bi îngilîzî "Axial precession") ew bi başûr ve liviya.
Nîşandana Başûr.
Çima ku li başûr tu stêrên wek stêra bakurê ya ku qutba başûr nîşan dide tune ew wek dîtina alîyan muhîm e.
Gava deryavanên ewropî di sedsala 16'an de ber bi başûr ve derketina gerr û seyehatan Xaçê bala wan kişand û wan bawer kir ku ew Xaça pîroz a xiristiyaniyê dibînine. Tewereya wê ya tîkane (emûdî) başûr nîşan dide û ew bona dîtina aliyên erdnîgarî gelek muhîm e. Di sala 1501'ê de Amerigo Vespucci giringiya wê ya bo dîtina aliyan dîtibû û cara siftê Andrea Corsali di sala 1515'an de ew bi dirêjî tearîf kiriye. Wek komstêr cara siftê di sala 1589'an de ji hêla Petrus Plancius ve wek komstêrek li ser giroverek hat nîşandan.
Stêrên Acrux (Alfaya Xaçê, "α Crucis") û Gacrux (Gamaya Xaçê, "γ Crucis") dikare aliyê başûr nîşan bide. Gava merîv xêza ji Gacrux de dertê û ber bi Acrux ve dihere teqîb bike ew hema hema qutba başûr nîşan dide.
a> rengsor li jor xwiya dibe.
Navên çar stêrên geştir Acrux, Becrux, Gacrux û Decrux ji navên wan ên binavkirina Bayerê "Alpha", "Beta", "Gamma" û "Delta" û kurtkirina navê komstêrê "Crux" de tê.
Acrux sîstemeka stêran a ji sê stêran pêk tê ye.
Alên ku lê komstêra Xaçê heye.
Alên dewletên wekî Awistralya, Samoa, Zelanda Nû, Papua Gîneya Nû û Brazîlyê hene ku lê komstêra Xaçê nîşan didin. Ji xeynî vê hin herêmên li van welatan ku ew li ser ala xwe bişûn kirinî jî hene.
Kudurru, kevirê kudurru'", kevirekî ku li ser nivîsên bi rêgezî hene ye. Wekî din jî, weke "kevirê sînorê" jî tê binavkirin. Di ber sînorê de, herdemî kevirekî ku kifş hebû. Li ser wî peyam di hatina nivîsandin. Ev "kevirê sînorê", wateya wê ev e. Wekî din jî di kurdî de ji wê re kêl jî tê gotin. Xudaya jin, ya navê wê Gula, hem weke parastvanê wê tê zanîn û hem jî weke peyamnêrê wê tê nasîn. Ji ber wê jî êdî tê gotin "Kudurruyê Gulayê", anku bi kurdî "kevirê Gulayê" jî.
Kudurru, weke kevirê ku li ser gotinên weke "peyman" ku hatina nivîsandina jî. Yên ku pêl wê peymanê bikin jî tên lenetkirin. Kudurru, ew peymane wê li ser lewheyekê jî hatiye nivîsandin. Ev lewha anku kêvilbar, di 1784an de li nêzî Bexdayê ji aliyê botanîknasê frensî André Michaux ve hate dîtin û nuha di Pirtûkxaneya Neteweyî ya Frensayê ("Bibliothèque nationale de France") tê ragirtin.
Orhan Basî helbestnivîsekî kurd e ku di sala 1977an de li gundê Basa Mila yê Dihê, li Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye.
Orhan Basî di sala 1985an de koçî Ewropayê dike. Îro li Almanyayê jiyana xwe berdewam dike.
Orhan Basî di sala 1995an de helbesta xwe ya pêşîn a bi navê "Kinê" nivîsandiye. Di 2013an de pirtûka wî ya helbestan "Bêdengiya şevê" li Stembolê derket.
Acrux di komstêra Xaçê de xwiya dibe
Acrux stêra tewrî geş a di komstêra Xaçê ("Crux") de ye û stêra 12'emîn geştirîn a di ezmana şev de ye. Çima ku ew pirr li başûra ezmên dimîne tu navên wê yên kevnare tune û navê wê kurtkirina Alpha Crux e. Herwiha navên çar stêrên din ên geş ên di komstêrê de jî bi vî hatine bi nav kirin: Becrux û Gacrux û Decrux.
Qedra wê ya zahîrî 0,77 mag. e. Sîstema stêran a ji gelek stêran pêk tê ye û nêzî 320 salên roniyê dûra dinê ye. Du endamên wê yên optîkî ji hev cuda dibin α¹ Crucis û α² Crucis, goşeyekî 4,29" pêk tînin. Qedra wê ya zahîrî ya α¹ Cru 1,33 mag e û ya α² Cru 1,71 mag. e.
Becrux di komstêra Xaçê de
Becrux an Mîmoza duyemîn geştirîn stêra di komstêra Xaçê de ye û 19'emîn stêra geştirîn a di ezmana şev de ye. Ew nêzî 300 salên roniyê dûra dinê ye. Qedra wê ya zahîrî 1.25 e.
Charaktaristika.
Becrux stêrcêwiyeka ku hevalcêwiyên wê encax bi teleskopê tên ji hev cuda kirin e. Ew 5 salan carê li mesafeyeka 8 YE de di dor hev re dizivirin.
Çima ku Becrux pirr li başûr dikeve tu navên wê yên gelerî tune ne. Tê gotin ku navê wê yê mîmoza cara siftê ji hêla John Bayer ve hatibû dayîn. Lêbelê baweriyeka ku navê wê yê "Mîmoza" bona rengê wê yê spî-hêşin tê bikaranîn jî heye.
Sabiaceae famîleyeke riwekan a bi serê xwe ye, îzolekirî ye. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li endamên famîleyê li herêmên tropîk ên rojhilat û başûrê rojhilata Asya û navenda Amerîkayê diçên. Riwekên wê lavlavk (leflefok, lian), devî û dar in.
Sabiaceae ji aliyê genetîkî ve lêzimê Proteales e, lê ev agahî bi giştî nehatiye mîsogerkirin, lewra kêm lêkolîn hatine kirin.
Famîleya gulsêvikan (Dilleniaceae) famîleyeke riwekan a serbixwe ye. Ango girêdayî ti komê nîne. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li cihên tropîk û subtropîk diçên.
Famîleya gulsêvikan, Dilleniaceae sala 1806/7ê ji aliyê Richard Anthony Salisbury ve, di "The Paradisus Londinensis", sub, 73yê de hatiye binavkirin. Navên din ên famîleyê: Delimaceae Martius, Hibbertiaceae J.Agardh, Soramiaceae Martynov. in.
Sîmak el Ezel (), Spica (bi latînî "simbile") an α Virginis, stêra geştirîn a di komstêra Simbile de ye û stêra 15'emîn geştirîna li ezmana şev e.
Spica di komstêrê de simbileya di dest xamayê de pêk tîne.
Ew stêrcoteka du stêrên xwe di dor hev re bi peryodeka 4,0145 rojan de dizivirin in û pê re geşiya wê di navbera +0,92 û +0,98 mag. de diguhere, lê ew bi çavên rût nayê ferq kirin. Ew 250 salên roniyê dûra dinyayê ye.
Stêra ji stêrcotê ya geştir xweyî germiyeka 22.400 K a li ser rûyê xwe ye û ew xweyî geşiyeka 13.500-carî ya rojê ye. Eşkêla wê 7,8-car ya rojê ye û giraniya xwe 11-car ya rojê ye.
Stêra zenûntira stêrcotê xweyî germiyeka 18.500 Ka li ser rûyê xwe û geşiya xwe 1.700-carî ya rojê ye. Eşkêla wê 4-car ya rojê ye û giraniya wê ji 7-carî ya rojê hindikekî kêmtri e.
Çima ku Spica nêzika eklîptîk e, ew dikar ji hêla hîv û carcara gerstêrk ve bê pêşî lê girtin. Cara paşin 10'ê kewçêrê 1783'a de ji hêla Gelawêjê pêşî lê hat girtin û ew ê carekî din 2'ê rezberê 2197'a dîsa ji hêla gelawêjê ve pêşî lê bê girtin.
Riwekên xemlê ji riwekên ku mirov bo xemlê çandiniya wan dikin re tê gotin. Şaxekî sereke yê bexçevanîyê ye. Riwekên xemlê di bexçe, zevî, guldank, kolan, akvaryûm (masîdank) ûêd de tên çandin. Çi devî, çi darokî, lavlavk (leflefok), zilî, dar, kefzer, çi jî giha ne.
Riwekên xemlê hobiya gelekan e. Mirov tenê yan bi hevalan, biliyê çandinê dibin. Ji ber ku li Kurdistanê nêzîkê 100 sal in, aramî nîne, daristan hatine rûxandin û aboriya gel xirab bûye, kêm kes bi vê hobiyê dema xwe derbas dikin. Li cihên ku hinekê aborî baş e, kurd mal, şaneşîn, bexçe û xozanên xwe bi kulîlk û riwekên din ên xemlê, kok dikin.
Riwekên holê, riwekên malê şaxeke ji riwekên xemlê ye. Riwekên di atmosfera cihên girtî de diçên, cihê sereke digire. Riwekên ji avhewayên agzotîk an tropîk hez dikin jî mal û holan dixemilînin. Bo wan mercên taybet tên amadekirin.
Mercên awarte yên sedsala dawîn, li Kurdistanê ev hobiya han berî bi tunebunê biribe jî, heger derfetê bibînin, kurd mal, şaneşîn, kargeh û xozanên xwe bi cure cure kulîlkan kok dikin, dixemilînin.
!Riwekên holê
Bexçevanî, ji xeynî cotemenîyê, (çandinî, zîreet, werzêrû) pîşe û pêmijûliyên bi çandina riwekan re têkildar e, hemiyan dihewîne. Kesên ku perwerdeya bexçevaniyê nedîtine jî, wekî hobî dikarin bi vê karê re bilî bibin. Zebzefiroşî û fêkîfiroşî (xwedikariya yan cenaniya fêkiyan) jî karê bexçenêran (bexçevan) e.
Çandina riwekên xemlê, riwekên holê ûêd jî li ser vê pîşeyê tên hejmartin. Darvanîtî, karê bexçevaniya goristan, xemlandina kolanan, xemlandina hewşeng, kargeh, balafirgeh hwd bi bexçevaniyê re rasterast têkildar in.
Berberidopsidales komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Komeke biçûk e, tenê 2 famîleyên riwekan girêdayî vê komê ne.
Di xwezayê de tenê li Şîle û Awistraliyayê tên dîtin lê niha li gelek cihan tên çandin. Riwekên wê, dar û devî ne. Pelên wan sade ne.
Koma sendelan (Santalales) komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Dara sendelê ("Santalum album") him tê bikaranîm, him jî sûd ji rûnê wê tê wergirtin. Rûnê sendelê di parfûmerî û gelek waran de kêrbar e.
Dêhane ("Viscum") riwekeke nîvlamij (kurtêlxur, mişexur, parazît) e. Li ser darên din xwe xwedî dike. Li Kurdistanê jî tên dîtin. Tenê li cihên germ diçên. Bi taybetî li cihên cihwarbûyî ne. Riwekên vê komê pirranî devî ne, kêm be jî cureyên wê yên lavlavk (leflefok) û dar jî hene.
Berdêl navê kevneşopeke zewacê ya kurdan e: bi vî kevneşopî malbatek keça xwe dike bûk û - wek berdêl - ji heman malbatê ji xwe re jî bûkekê distîne.
Peyva 'berdêl' bi koka xwe peyveke kurdî be jî ketiye nav ferhenga fermî ya tirkî.
Di sala 1925'an de ji zewacên li Kurdistana bakur 5% bi rêya berdêle hatibûn kirin. Di sala 2006'an de ji hemû zewacên li gundên Amedê 16% zewacên berdêlê bûn. Dîsa li Kurdistana bakur ji sed zewacan 4 bi rêya berdêlê hatine kirin.
Ji holê rakirina vê kevneşopê yek ji siyasetên fermî yên dewleta tirk e.
Sedem û armancên berdêlê.
Sedemên bingeh ên berdêlê pirsgirêkên aborî ne. Bi vî havî malbat mecbûr namînin pereya serikê (bûkê) bidin û her du malbat jî rastî qeybên aborî nayin. Di heman demê de, têkîliya her du malbatan bi her haviyê xorttir dibe.
Dewleta tirk hewl dide ku bi rêya perwerdeyê him kevneşopa berdêlê, him jî zewaca bi zorê ji holê rake. Herwiha, berdêl bû mijara fîlma 'Berdel' a Atıf Yılmaz.
Taybetiya vê lîstikê ew e ku hew bi şêvê dihê lîstin û li ser lêdanê hatiye avakirin. Zarok li hev dicivin û du birra ji hev çêdikin. Hejmara birra ne bi rêzikekê ve ye carina her birrek çar, pênc ya jî ji şeş kesa pêk dihê.Her birrek nûnerek wê heye. Navê birrekê şil ya din ziwa ye seba ku lîstik bihê lîstin bi kevirê şil û ziwa kî yê seknêyê kî yê revêyê dihê nîşandan.
Gavê em ferz bikin ku birra şil biserketi be ji pêşbirka kevirê şil û ziwa. Her dû birr bi hev dişêwirin, taktîkê xwe bi şêwrê girêdidin û dest bi lîstikê dikin. Birra şil berî ku bazbidin di nava tariya şevê de winda bibin bi nûnerê xwe baş didin fêhmkirin tevdêrên xwe û biradî jî ciyê veşartin û rêgeha xwe. Birra ziwa jî li quncekekê disekine. Dema ku birra şil edî bicî hate zanîn ku têra xwe dinava tariyê de winda bûn û ji pozberê xwe têra xwe bi dûr ketin nûnerê bira ziwa baz dide û dide dû şopa birra şil û nûnerê birra şil jî pêre.
Pêwira nûnerê ziwa ew e ku gav berî gavê di tariyê de ciyê birra şill bibîne û kifş bike da ku birra xwe ji xeteriya lêdanê biparêze.Pêwira nûnerê birra şil jî ew e ku dema nûnerê pozber nêzîkî birra wan bû biqêre bêje XEZALÊÊÊ.Hingê wê birra şil fêhm bike ku nûnerê pozber nêzîk bûye û wê tavilê ciyê xwe biguherîne.Ger ku nûnerê birra ziwa ciyê birra şill tesbît neke birra şill xwe bi hawayekî digihîjîne birra ziwa ya ku li quncikekê sekinandîne, çawa ku xwe gîhandin birra ziwa bi pîhîn û hindika birra ziwa nerm dikin helbet tu heqê birra ziwa tuneyê ku xwe biliîvînin jî hew sekinandî têra xwe koteka xwe dixun.
Dema ku birra şil çawa xwe gihand birra ziwa birra ziwa biqîreqîr û barebar dibêjine XEZALÊÊÊ da ku dengê wan here nûnerên wan, ku nûner çawa hawara birra xwe bihîste tavilê berbi birra xwe ve dihere nûnerên din jî bo ku birra xwe hişyar bike ew jî diqêre dibêje XEZALÊÊ.Ger ku nûnerê birra ziwa xwe bigihîne qada şerr û birra pozber bibîne lîstik diqede û edî her dû birr cî diguherînîn ji bo lîstikeke nû ger ku negihêje qada şerr bi hişyariya nûnerê xwe birra şil dîsa di nava tariya şevê de winda dibe û lîstik bi vî hawî didomîne ta ku ciyê birra şil bihê kifş kirin.
Koma tirşengan, koma keta şêran, koma nefeltirşan (Oxalidales) komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire.
Endamên vê komê ji derve pirr naşibin hevûdu lê lêkolînên molekûlargenetîkê dupat kiriye ku lêzim in, ji heman bingehê ne. Di vê komê de cinsê herî mezin tirşeng ("Oxalis") ku nêzîkî 800 cureyên wê hene. Bi giştî jî 1800 cureyên riwekan dihewîne. Oxalidales cara pêşîn sala 1927'ê ji aliyê August Heintze ve hatiye binavkirin û bikategorîkirin. Lê paşê ji nû ve hatiya sîstametîzekirin.
Hin Rojnameyên Cîgayî(Mehellî).
TAERÎB Li şarê Kurdistana Azad(Başur) XANEQÎNê derdikeve.
KANÎYA SPÎ Li bajarê Kurdistana Azad(Başur) MUSILê derdikeve.
SÊRTA AZAD Li bajarê Kurdistana Bakûr SÊRTê derdikeve. http://www.dengebotan.com
MEHABAD Li bajarê Kurdistana Rojhilat MEHABADê derdikeve. http://www.taerib.8m.com
c4kurd سایتێكی تایبه‌ت به‌ كۆمپیوته‌رو ئینته‌رنێت. http://www.c4kurd.com
Wesiyeta Qazî Mihemed li gelê kurd belgeyeke ku ji hêla Qazî Mihemed, damezrîner û seroka Komara Kurdistanê, ve beriya bidarvekirina wî li Çarçirayê (Mehabad) hatiye nivisîn. Li gor hin çavkaniyan ev wesiyet ji arşîvên fermî yên Îranê hatiye bidestxistin.
Nivîsa Wesiyetê.
Bi navê Xwedêyê mezin û dilovan,
Gelê min ê kurd û birayên min ên hêja, birayên min ên behr xwarî, gelê min ê zorlêkirî, vame ez di gavên herî dawîn ên jiyana xwe de me, werin ji bo xatirê Xwedê êdî dijminayiya hev nekin û pişta xwe bidin hev, li hember dijminê zordest û zalim derkevin, xwe belaş nefiroşin dijminan, dijmin her ewqas we dixwaze tenê karê xwe bi we pêk tîne û qed bi we re dilovanî naket; di her fersendekê de be qed li we nabihure.
Dijminê gelê Kurd pir in, zordest û bê dilovanî ne, sîmbola serketina her gel û netewekê hevgirtin û yekbûn e, piştgiya tev gel e. Her gelê ku yekîtî û tebayiya wî nebe; ewê hertim bin destê dujmin be, ti tiştê we gelê Kurd ji gelên li ser rûkê vê erdê; ne kêmtir e, belkî hun bi mêranî û egîdî û hêjatiya xwe; ji gelên ku rizgar bûne; li pêştir in jî.
Gelên ku ji destê dijminên xwe yên zordest rizgar bûne; mîna we ne, lêbelê yekîtiya ên xwe rizgar kirine hebûye, bila hun jî mîna tev gelên li ser rûkê erdê; îdî bin dest nebin, her bi yekbûn û hesûdî bi hev nebirinê û xwe nefirotina ji dijminan re li dijî neteweya me; hun dikarin rizgar bibin, birayên min îdî bi dijmina neyên xapandin, dijminên Kurdan ji her reng û destek û netewekê bin, her dijmin e, bê dilovanî ye, bê wijdan e û rehmê bi we nake, wê we bi hevdu bide kuştin, wê we temah bike û bi direw û xapandinê; wê we berengarî hev bike, ji tev dijminên gelê Kurd, dijminê Ecem ji tevan zalimtir û melûntir û Xwedê nenastir û bê dilovantir e, destê xwe ji ti tawanan li dijî gelê Kurd naparêze, bi dirêjayiya dîrokê bi gelê Kurd re xerez û kîna wî ya kevnar hebûye û heye jî, temaşa kin, binêrin tev zilamên we yên mezin, her ji Simayîl Axayê Şikak, tanî Cewher Axayê birê wî û Hemze Axayê Mengur û çend û çendîn zilamên din, ew hemû bi xapandin aram kirin û xelq ji pişt wan vekir û ca pir bi nemerdî ew kuştin, ew tev bi sond û Quran xapandin ku xudêgiravî niyaza eceman ya xêrê bi wan re heye û wê qenciyê bi wan re bikin, lêbelê her xweşbawer e û bi sond û sozên Eceman hatiye xapandin û jê bawer kiriye, lêbelê tanî niha bi dirêjiya dîrokê kes nedîtiye bi tenê carekê jî ecem li sond û sozên xwe xwedî derketibe û ehdên dane Kurdan pêk bînin, tev de direw û xapandin bûye, ca vaye ez wek birayek we yê biçûk, di riya Xwedê de, ji bo xatirê Xwedê ji we re dibêjim hev bigirin û ti carî pişta hev ber medin, piştrast bin ger ecem hingiv bide we, diyar e jar xistiyê, bi sond û sozên direwên eceman mexapin, ku ger hezar carî jî dest li Qurana pîroz bixe û soz bide we, bi tenê niyaza wî xapandina weye, ji bo hîlekê li we bike.
Va me ez di demên dawî yên jiyana xwe de me, ji we re dibêjim û ji bo xatirê Xwedê yê mezin ez we şîret dikim ku a ji destê min hat bi ser can û tekoşîn, bi şîret û nîşandana riya rast; min ji we re xemsarî nekiriye, niha jî di vê dem û rewşê de dîsa ji we re dibêjim ku îdî bi eceman mexapin û ji sond û dest li Quranê xistin û ehd û peymanên wan bawer mekin, ji ber ne Xwedê dinasin û ne jî ji Xwedê û pêxember û roja qiyametê û hesab û kitêban bawer dikin, li cem wan bi tenê ji ber ku hun Kurd in, bila hun misilman jî bin, hun sûçdar û mehkûm in, hun ji wan re dijmin in, ser û mal û canê we ji wan re helal e û weke xeza qebûl dikin, soza min ne ew bû ez herim û we di destê van dijminên dilreş de bihêlim, min pir caran jî raborî û zilamên me yên mezin dihizirand, ên ku eceman bi xapandin û sond û direw û hîle ew girtine û kuştine, neçar bi direw û hîle ew xapandin e, kuştin e.
Ew tev li bîra min bûn û ti carî jî min ji eceman bawer nekiriye, lêbelê beriya ku vegerin vir, çendîn caran gotin û rasparin bi name û bi şandina kesên navdêrên Kurd û Fars, bi dayîna soz û ehdên yekcar pir û mezin ku niyaza xêrê ya dewleta ecem û Şah bi xwe jî heye û ne amade ne ku bi tenê dilopeke xwînê jî li Kurdistanê birije, niha hun bi çavê serê xwe encama sozên wan dibînin, ger mezinên hoz û eşîrên me îxanet nekira û xwe nefirotina hikûmeta ecem, weha nedihate serê me û we û Komara me jî.
Şîret û wesiyeta min ew e bila zaroyên we bixwînin, ji ber ti tiştê me ji yê gelên din ne kêmtir e, bi tenê xwendin nebe, bixwînin ji bo hun ji karwanê gelen paşve nemînin û her xwandin çeka kujeka dijminan e.
Piştrast bin û bizanin ger tebayî û yekbûn û xwandina we baş be, hunê pir baş bi ser dijminê xwe de serbikevin jî. Çênabe bi kuştina min û bi kuştina bira û pismamên min çavê we bitirse, tanî hin digîjin hêvî û meremên xwe; divê hê jî pir kesên din yên mîna me di vê rê de gorî bikin.
Piştrast im piştî me pir kesên din jî her wê bi xapandin û durûtiyê ji holê werin rakirin.
Piştrast im pir kesên ku wê piştî me jî bikevin xapandina eceman de; wê ji me zanatir û hêjatir jî bin, lêbelê hêvîdar im kuştina me ji dilsozên gelê Kurd re bibe pend û îbret.
Wesiyeteke din min ji were ew e daxwaz bikin her çiyê we ji bona serfiraziya gel kir, alîkarê we gel be, piştrast im Xwedê yê mezin wê we serbixe û wê alîkariya we bike, heye ku hun bêjin; lê çima ez serneketim?! di bersivê de dibêjim, bi Xwedê kim ez serketime, çi nîmetek, çi serketinek ji wê yekê mezintir e ku va me ez niha di riya gel û welatê xwe de, ser û mal û canê xwe didim, bawer bin min pir ji dil dixwest ger ez mirim bi mergekî bimirim ku di hizûra Xwedê û resûlê Xwedê û gel û welatê xwe de rûsor bim, ji min re ev serketin e.
Xweştiviyên min, Kurdistan mala her Kurdekî ye, her wek di malê de; endamên malê her kesê ji her karekî dizane, wî dispêrin wî, îdî heqê ti kesî ti ne ku hesûdiyê pê bibe, Kurdistan jî her ew mal e, ger we zanî kesek li vê malê dikare karekî bike, dev jê berdin bila bike.
Êdî çênabe hun kevira danin ser riya wî û çênabe dilê we ji wê yekê bêşe ku berpirsyariyên mezin di destê yekî ji we de hene, ger karên mezin ketin ser milê yekî û ew kar bi rêve bir, welê diyare jê dizane û berpirsiyariyên wî yên mezin jî li hember wî erkî hene. Piştrast be birayê te yê Kurd her ji dijminê dil bi kîn baştir e û ger berpirsiyariyên mezin li ser milê min nebûna, niha ez di bin darê sêdarê de neradiwestiyam, lewra çênabe hun bi hev re temahkar bin, ên ku fermanên me pêk ne anîn, ne her bi tenê pêk ne anîna fermanan, lêbelê tam dijminatiya me dikir, ji ber me xwe wek xizmetkarê gelê xwe qebûl dikir, niha ew di nava mal û zarokên xwe de, di nava xwea şirîn de ne, lêbelê vaye li ser navê xizmeta gel di bin darê sêdarê de me û wa ezê demên dawî yên jiyana xwe bi vê wesyetnamê derbaz dikim. Ca ger berpirsyariyên mezin di sitoyê min de nebûna, ez jî wê niha di nava zarok û zêçiyên xwe de di xewa şirîn de bûma, ku ez niha ji bo piştî çûyîna xwe jî we şîret dikim, ew jî yek ji berpirsyariyên di sitoyê min de ye, piştrast im ger yekî din ji we berpirsiyariyên min bigirtana sitoyê xwe, niha ewê li şûna min di bin darê sêdarê de bûya, ji bo razîbûna Xwedê û li gor berpirsyariya di sitoyê xwe de mîna Kurdekî xizmetkarê gel û di riya çakiyê de, min ev şîret li we kirin ku hêvîdarim ji niha pê ve pendan jê wergirin û dirust guhdariya şîretên min bikin, bi hêviya Xwedê yê mezin we bi ser dujminên we de serbixe.
Tanî ku hun hev negirin, hunê sernekevin, zilm û zorê li hev mekin, ji ber Xwedê pir zû zalim ji holê radike û nabûd dike. Ew soza Xwedê ya bê kêm û zêde ye, zalim dirûxiyê û nabûd dibe, Xwedê toleya zilmê jî hil tîne.
Muradê ma nesîhet bûd û gufîtm
Hewalet ba Xuda kerdîm û reftîm
Ango: Mirama me şîret bûn û me kir, me hun rasparin Xwedê û em çûn.
Ashley Massaro di sala 2011'an de.
Ashley Marie Massaro, pitir tê nasîn wekû Ashley Massaro, di 26'ê gulana 1979'an de li Babylona New Yorkê ji dayika xwe bûye, modelkar û dansvan û aktor û gemşevaneke amerîkan e.
David Michael Bautista, Jr., Dave Batista yan jî bi tenê Batista di 18'ê çileya 1969'an de li Arlington, Virginia (DYA) hatiye dinê, gemşevan, leşciwan û aktorekî amerîkî yê berê ye. Batista bi paşnavê xwe yê rastî li WWE'ê kar dikir.
Batista nuha (2012) li Washington D.C. dijî.
Aktorê hindistanî Amitabh Bachchan (2009)
Amitabh Bachchan di 11'ê çiriya 1942'an de li Allahabada Hindistanê hatiye rûyê cîhanê, aktorekî hindistanî ye. Li gorî heyranên Bachchan, ew êk ji baştirîn aktorên Bollywoodê ye.
Bachchan nuha li Mumbaiyê dijî.
Titanic di 10ê nîsana 1912an de ji bendera Southamptonê (Brîtaniya) derket
Cihê rûdanê li deryayê Atlantîk
Titanic (wekî "Taytanîk" bixwîne) keştiyeke geştyarî ya brîtanî bû ku di 15ê nîsana 1912an de dema ji bajarê Southampton ber bi New Yorkê diçû li deryaya Atlantîk a bakur bi çiyayê seholê ket û niqon bû. Di encamê de 1.502 kes Xendiqîn.
Instagram, malpereke parvekirina wêneyan e. Di vê malperê de mirov dikare wêneyên xwe parve bike.
Instagram di çiriya pêşîn a 2011an de hatiye sazkirin. Ew sepan di ser de têne di iPhone de dihat bikaranîn lê edî êdî di Androîdê de jî tê bikaranîn. Îro 400 mîlon bikarhênerê Instagramê heye.
Lykke Li (jdb. 18ê adarê 1986 li bajarê Ystad), bi navê xwe yê fermî "Lykke Li Timotej Zachrisson", stranbêjeke swêdî ya muzîka Inde ye.
Lykke Li, li bajarê Ystadê weke keça du hunermendên bi navên Kärsi Stiege û Johan Zachrisson jidayikbû.
Ji ber jiyana wan a alternatîf malbata wê pir li ser seyahatan bû. Wê bi 19 saliya xwe zû biryar da ku di warê hunerî de pir tecrûbe kom bike û lewra mala xwe barî New Yorkê kir..
Ez fikirîm, ka kare moda an jî nîgarekarî be, heya ku min muzîkê weke rêya ziman anîna hunera xwe hilbijart.
Yekemîn albuma wê ya bi navê 'Youth Novels' bi rêya şîrketa a wê 'LL Recordings' di destpêka sala 2008'an de li Swêd û Brîtanyaya Mezin hat weşandin. Ev album di çapemeniya swêdî de cihê xwe girt û di hezîrana heman salê de li hemû Ewropa hat belawkirin. Album ji aliyê Björn Yttling, endamê koma Peter Bjorn and John hat kişandin, Lasse Mårtén jî hevkariyê kir.
Stîla albumê kare di beşa Indy/Indipendent (muzîka beşa serbixwe) de bê bicihkirin. Di albumê de ji bilî enstrumanên elektronîk, piyano û gîtar çend enstrumanên oryantal ên wek perkusyon, tambourîn, kastanyet (castagnettes) û çoyên dengdar (claves) hatin bikaranîn. Dengê Li di beşên hêdîtir de dişibe dengê Stina Nordenstam. Duwemîn albuma wê ya bi navê "Wonderful Rhymes" (Qafiyeyên rewşedar) di sala 2011'an de hat weşandin. Versiyona 'Magician Remix' a strana "I Follow Rivers" (Ez çeman dişopînim' li piyasa muzîkê ya Belçîqayê cihê yekem girt. Li Elmanyayê ev stran ji ber bikaranîna bona wesanên zindî yê 12 nas bû, kete nav Top 5 aiTunes-Charts û di tîrmeha 2012'an de gihîste cihê yekem.
Lykke Li li ser dikê Paradiso, sal 2011
KurdON.com bazarê online e bû bazirganîyê di navbera xelk û kompanîya da û her wesa di navebera kesan da. Kurdon.com li seranserê Îraqê dihêt bi kar înan. Ew portaleke kû firoşîyar kerestên xwe radgehînin û rêklam diken bû bikira, da kû ew tiştê wan hez li ser hebît bibînin û bikirin. Tiştên serekî yên firotinê destê dûyê ne lê kerestê yên nû jî dihên eriz kirin.
[http://www.kurdon.com Kurdon] malpereke bû kirîn û firotinê li Îraqê. Lojîka wê pêkhatîye ji nexşeyeka Îraqê, ku li wêrê ew kesên seredana malperî diken dikarin bi rêya nexşeyî cihê ew hezdiken helbijêrin û ew alavê/tiştê wan bivêt lêbigerin û bibînin.
[http://www.kurdon.com KurdON] yekem car li sala 2008 belav bû wek pirojekê testê. KurdON li nîsanê (meha çar a) sala 2012 hat ragehandin, û ji wî demî ta nuke meha tebaxê (meha heşt) 2012 zû dest bi mezinbûnê kir. Êk ji sedemên mezinbûna wê ewe kû pitir û pitir ji hawlatîya dest bi karînana înternêtê diken.
18% ji kesên seredana KurdON diken jinin û 82% zelam in. Giropê herî mezinê bikarînerên jin dinavbera 18-24 salî da ne, û zelamên temenê wan dinavbera 18-34 pitirîn kesin ku serdana vî malperî diken.
[http://www.kurdon.com KurdON] zû gelek mezin bû di medîa ya sosîal da. Di sala 2012 da, rêveberên wê ew ji 2500 endama di laperê xwe yê facebookê li meha adarê (meha sê) 2012 kirin 76500 endam li meha tebax (meha 8) 2012.
Ev core malperên belavkirina kel û pelan rolekê giring di bînin ji bo pêşkeftin a civakî. [http://www.kurdon.com Kurdon] se corên serekî yên pêşkeftina Îraqê bi xwe ve digire kû birîtîne ji pêşkêşkirina teknolociya yên nû, pêşkeftina abûrî bi rêka peyadekirina derfetên nû bû kû xelk kel û pelên xwe bifiroşît, pêşkeftina parastina jîngehê bi dirêjkirina jiyê tiştan kû li şûna mirov tiştê xwe bavêje dê firoşe kesekê dî.
[http://www.kurdon.com/?lang=ku_IQ Kurdon bi zimanê Kurdî]
[http://www.kurdon.com/?lang=ar_IQ Kurdon bi zimanê Erebî]
[http://www.kurdon.com/?lang=en_US Kurdon bi zimanê Ingilîzî]
Îslam Zaxoyî hunermendekî kurd e ku di 1ê çiriya pêşîn a 1982ê de li Zaxo (Badînan, Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê.
Li sala 1997ê dest bi karê hunerî kiriye. Li sala 2000î yekem stran tomar kiriye û klîp kiriye bi navê "Ez nahêlim welatê xo".
Li sala 2003ê bi strana "Evro spêde" hate naskirin.
Albûmên wî.
Îslam Zaxoyî gelek aheng û konsêrt encam dane li hemî Ewropa û Amerîkayê.
Randy Orton di sala 2014an de
Randal «Randy» Keith Orton 1'ê nîsanê 1980 hate cîhanê. Gemşevanek Emrîkîe kû bi navê xwe yê Rasti Yarîê li WWE dikit, û gelek kes dibêjinê The Viper(corekê Marîe). Him bapîrê wî Bob Orton senior him jî bavê wî Bob Orton Jr. gemşevan bûn.
İbrahim Halil Baran, berniyas bi "Îbram Xelîl Baran", nivîskar û lêkolînerekî kurd ê bi zimanê tirkî ye.
Di 1981'ê de li bajarê Kurdistana Bakur Rihayê (Urfa) li gundeke navçeya Pirsûsê (Suruç) ji dayîk bu. Pistî dibistana xwe ya serî di sala 2003’an de li Zaningeha Dicle ya Amedê beşa Mamostetîya Zimanê Tirkî xelas kir. Dû re salekê li ser Weje û Zimanê Tirkî li Zaningeha Bîlkent xwend.
Îbram Xelîl Baran, gava deh salî bû dest bi nivisandinê kir û digel vê yekê nivis, helbest û gotûbêjên wî di kovaran de hatin weşandin. Pê re di kovara Yom Sanat de editorî kir. Di weşanxanê de li ser pêşnumayê xebitî û bû derhênerê hûnerî. Di sala 2004’an de Weşanxana Yom ava kir û li ser wêjeyê pirtûk derxistin. Di îlona 2004’an de di Antolojiya Mezin ya Wiyo’yê de hate hilbijartin û kete nav helbestvanên hilbijartî.
Pirtûkên wî.
Îbram Xelîl baran di sala 2002’an de yekemîn pirtûka wî ya bi navê "Esmer Tenli Irmak Düşleri" (Xeyalên Rubarên Esmer) ji Weşanxana Sî derket. Di sala 2005’an de jî pirtuka wî ya duyemin nav bi "Sular Divanı" (Dîwana Avan) derket. Gellek helbestên wî hatine vergerandin û bi çend zimana anîne weşandin.
[http://ibrahimhalilbaran.tumblr.com/ Malpera şexsî ya Îbram Xelîl Baran]
Çira TV yekemîn kanala televîzyonê ya êzîdiyan e.
Çira TV, yê ku demeke dirêj amadekariya weşanê di kir, 4'ê tebaxê 2012 dest bi weşana xwe kiriye. Ev kanala hemû weşanên wê bi kurdî ne, wê bîraniyê dide aliyên dîrokî û felsefî yên bîr û baweriyên êzîdîyan. Pirraniya bernameyên kanal ji bo nasandina çand û jiyana civaka êzîdîyan tên amadekirin. Wekî din jî li ser rewşa zimanê kurmancî rûdan û pêşveçûnên civakî, siyasî û çandî yên jiyana rojane yên li Kurdistanê mijarên serekîne ji weşanên Çira TV ne.
Bernameyên Çira TV.
Çira TV hewl dide ku bibe şopajoya pirsgirêkên rojane yên kurdên êzîdî yên car perçeyên Kurdistanê, Ermenistan, Qefqasya, Rûsya û Ewropayê. Rayedarên Çira TV destnîşan dikin ku her çiqas kanala wan weke TV'yeke baweriyê hatibe sazkirin jî, ewê di pêvajoya tê de ji bo bernameyên zarokan, ciwanan, jinan, çand û wêjeya kurdî jî cihekî berfireh biqetînin.
Temaşevan karin Çira TV'yê li Rojhilata Navîn, Qefqasya û tevahiya Ewropayê temaşe bikin. Weşanên Çira TV di heman demê de li ser du satelaytan (Eurobird 9.9 û Nilesat 7) kare bê temaşekirin.
Rûgul, rozagul, an jî gul ("Rosaceae"), famîleyekî riwekan e. Di koma rozagulan ("Rosales") de cih digire.
Li ser navê famîleyê.
"Rozagul" ji du peyvan pêk tê, "roza" û "gul". Roza cureyê almasteke pembe ye, ji xişrê vê almastê re bi kurdî "roza" tê gotin. Roza ji bo gulên rengên wan dişibin xişrê almastê jî tê bikaranîn. Di zimanên ewropayî de bêjeya "roza" herwiha di wateya gul de ye.
Endamên famîleya rozagulan dar, devî yan giha ne. Bi qasî 90 cins û 3.000 cureyên riwekan hene di vê famîleyê te. Lêkolînên nû yên molekûlarbiyolojiyê daye nîşandan ku tasnîfkirinên berê yên li ser vê famîleyê têr nakin, hin cins bi şaşî hatine dabeşandin, di rastiyê de endamê famîleyên din in. Gotûbêjên riweknasan bidawî nebûne.
Rûgul di koma rozagulan (Rosales) de cih digire.
a>ya belavbûyî, rihana giskê ("Filipendula ulmaria")
a>a bejî ("Agrimonia eupatoria"), ji Sanguisorbeae.
a>ya spî ("Dryas octopetala"), ji Dryadoideae.
a> an rîxok ("Prunus spinosa"), ji Amygdaleae.
a> an qurçimoka bayê ya belgiyayî ("Spiraea" × "vanhouttei"), ji Spiraeeae.
Hol "(li hin deveran, holik, holê)" (Ilex) navê cinsekî riwekên famîleya holan (Aquifoliaceae) e ku di koma holan (Aquifoliales) de cih digire. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Hin cureyên holê bo bexçevaniyê tên çandin.
Cinsên holê pirranî li cihên avhewaya wê tropîk e diçên lê li seranserê erdxanê jî tên dîtin. Herwiha hin endamên vê famîleyê li Kurdistanê jî cihwarbûyî ne. Tenê li Çînê rastî 204 cureyan tên ku ji wan 149 jî tenê li vî welatî diçên.
Hin ji wan jehrdar in.
Ilex aquifolium axûdar e (bi jehr e). Him pelên wê, him jî fêkiyên wê yên sor pirr jehrdar in. Hol, îlîsîn, rûtîn, ûrsolîk asîd, nîtrîl menûsdaûrînê dihewîne. 20 heya 30 cureyên holê yên fêkîsor in, jehrdar in. Jehra wê dikare mirov bikûje.
Sîmptomên jehrbûnê lihevketina madeyê, verêşîn, vartoyîbûn (îshel, vîrik), êşa gurçikan, felç û xerabûna rîtma dil ango diltepîn in.
Hol di dermanfiroşî û kozmetîkê de tê bikaranîn.
Di wêjeya devkî de.
Ji ber ku fêkiya holê û xuyana riwekê balkêş û dilbijêr e, lê di heman demê de hol jehrdar e, di wêjeya gel de, ji bo mirovên ji derve baş û rind, ji hundir ve jî nebaş û xeterdar gotina hol tê bikaranîn.
"Holê" bernavkekî jinan e jî. Li herêma Serhedê bi navê "Holo" mêr jî hene. Di stranan de herwiha navê holê derbas dibe.
Genco Gülan, di 13'ê kanûna paşîn a 1969'an de li Stenbolê (Tirkiye) hatiye dinê, hunermend û ramanwerekî nûjen ê tirk e. Ew nuha (2012) li Stenbol û Îzmîrê dijî û kar dike.
Ji bilî şêwekarî û peykersaziyê, ew hunerên wekî performansê û medyaya nû jî li dar dixe. Berhemên wî bi giştî, wek "hunera ramanî" tê binavkirin. Gülan, li dû kutakirina xwe ya li ser Siyaset û Hevotina Hunerê ya li Zanîngeha Bosforê ya Stenbolê, li New Yorkê jî li Zaningeha New School lîsansa xwe temam kiriye.
Îro (2012), li Akademiya Sînanê Avahîsaz û li Zanîngeha Bosforê dersan dide.
Bîbliyografî.
Usage of the Term 'Digital Revolution' in Relation with the New
a> yan lavlavka mor ("Convolvulus arvensis")
Koma dendûreşkan (Solanales) komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Di vê komê de 5 famîleyên riwekan hene ku darokî yan jî giha ne.
Hilberîna çayê di cîhanê de.
Çay navê vexwarineke navneteweyî ye û bi kelandina pelgên hişkkirî ya di avê de pêk tê. Li gorî cûreya pelgên gihaya çayê, tehm û rengê vexwarinê tê diguherî. Yek ji cûreyên çayê yên herî naskirî çaya reş e.
Çay demkirin.
Jı bo amadekirina çayê gelek tarîf hene.
Metoda klasîk.
Berî her tiştî du çaydank tên amadekirin: yeka mezin ji bo kelandina avê, yeka biçûk jî ji bo tevlêdana pelgên hişk ên çayê. Di destpêkê de di çaydana mezin de av tê kelandin. Ji bo ku çaydan germ bibe, pêşî ava germ tê de tê çelqandin. Serê her qedehekî, kefçiyek ji pelgên çayê têxin çaydana biçûk û ava ku di çaydana mezin dikele têxin nav.
Metoda pratîk.
Metodeke din heye ku gava meriv bi rêya vê metodê çay amade bike, wê çaxê paqijkirina çayê siviktir e. Sedema vê yekê ev e ku pelgên çayê, berî hate kelandin, di tûrikên biçûk ên xetî an jî pembûyî porsyonkirî ye.
Tûrikê pembû yan jî yê fîltre ku tê de porsyonên çayê hene, di nav çaydaneke ava kelandî de tê xistin. Piştî 3-5 deqqe ew tûrikên cayê wê jê bên derxistin û ava çayê ya kelandî tê îkramkirin.
Ekin Ceren Doğruak (jdb. 8 kanûna paşîn 1981, Enqere (Tirkiye) - m. 31 gulan 2005 Qeladizê, Başûrê Kurdistan, Îraq) çalakvaneke siyasî bû.
Ekin Ceren Doğruak di 8ê kanûna paşîn a 1981ê de li Enqerê ji dayik bû. Malbata wê bi eslê xwe ji herêma Egeyê bû. Di salên xwe yên zanîngehê de bi tekoşîna azadiya kurd re hevdîtinê dike.
Di gelek lêkolînan de, bi taybetî tevgera ciwan û jinan de, bi awakî çalak cih digire. Ew li hemberê hemû zextan de dîsa dest ji têkoşînê bernade.
Di sala dawî ya beşa Sosyolojiyê ya Zanîngeha Enqereyê de ye dev ji dibistanê berda. Pîşte demek kurt di 2001an de ji aliyê dewleta tirkî ve hate girtin. Piştê ku ji zindanê hate berdan Ekin Ceren Doğruak diçe Ewropayê û xebatên xwe yên siyasî li Ewropayê didomîne.
Heta sala 2005an li Ewropayê xwe yên siyasî pêk têne û êdî jiyana Ewropayê li wê giran tê. Di heman salê de ew daxwaz dike beşdarê tevgera çiya bî û derbasê herêma Kurdistanê bû.. Doğruak endama PAJK û KONGRA-GEL bû.
Ekin Ceren Doğruak di 31ê gulana 2005an de di rûdaneke hatûçûnê de tevî çalakvana alman Uta Schneiderbanger jiyana xwe ji dest da.
Projeya Roja Piştî (bi îngilîzî: "The Day After Project") rêxistineke sûrî ya nehikûmî ye ku di meha tebaxa 2012an de hate sazkirin. Armanca rêxistinê piştgiriya transîsyon û veguhestineke demokratîk li Sûriyê ye.
Grûpên cuda ji gelê Sûrîyê bi ser hev de aniye da ku hewildaneke serbixwe bidin ber çavan ji bo amadekirina planeke veguhestinê di Sûriyê ya piştî Esed. Kesên beşdar ji aliyên pir-reng yên opozisyonê ne ku ji adara 2011an û vir de jibo roxandina hikûmeta Beşar Esed dixebitin.
Projeya Roja Piştî: Dîrok û Nêrîna Giştî.
Di navbera meha Yekê û ya Şeşê ji sala 2012an de, nêzîkî 45 beşdarên Sûrî şeş caran li hev kom bûn, bi piştgiriya pisporên navneteweyî yên plankirina veguhestinê, da ku nêrîneke hevbeş jibo pêşeroja demokratîk li Sûriyê ava bikin, û belgeyeke hûrbîn lê nerm jibo plana veguhestinê amade bikin. Proje li ser bingeha nebûna nêrîneke yekbûyî ji bo pêşeroja Sûriyê û ji ber plankirina konkret û hûrbîn wekî bersiv bo zehmetiyên girîng ku ligel dema veguhestina piştî Esed dê derkevin, hate amade kirin.
Belgeya Roja Piştî ne nimûneyeke veguhestinê ye. Kesên di projeyê de beşdar bûn karê xwe, wekî bernivîsek ku gav bi gav were meşandin, nedan pêş. Mebesta vê belgeyê ew e ku beşdariyeke berdewam di nav gelê Sûriyê de ava bike ji bo nêrîna xwe di Sûriyê ya piştî Esed de bidin. Herwiha ji bo zanibin çi pêwîst e were kirin ji bo veguhestina ber bi vê nêrînê ve. Bi vê baweriyê, ev belge di nav beşdarên projeyê de dibe wekî xala destpêkê ji bo gengeşe û pêşveçûna zêdetir – destpêkê û berî herkesî di nav hemwelatiyên Sûrî xwe bixwe.
Danûstandin li nav şeş grûpên kar pêk hatin ku babetên siyasetê yên girêdayî veguhestineke serkeftî pêşkêş dikirin: desthilata yasayê, dadmendiya veguhêz, reformên kerta ewlekariyê, reformên hilbijartinî û damezrandina civateke destûrî, planeke destûrî, û jinûve avakirina abûrî û siyaseta civakî. Di dawiya tebaxa sala 2012an de, projeyê belgeyek weşand [li jêr bibîne] ku nêrîneke sergihayî ji bo qonaxa piştî Esed dide pêş, ligel prensîp û armancan rêk dikeve, zehmetî û rîskan dide zanîn û pêşniyarên konkrêt ji her yek ji şeş wan babetên siyasetê datîne pêş. Herwiha belge pêşniyaran ji bo standardên ku di cih de bibin bingeh ji bo veguhestineke serkeftî, pêşkêş dike.
Rêxistin, Piştgirî û diravî.
Di bin rêberiya komîteyeke Sûrî ya Cîbicîkirinê, proje bi riya [http://www.usip.org Enstituya Amerîka ya Aştiyê] hatiye meşandin ligel hevkariya Enstituya Almanî jibo Karûbarên Navneteweyî û Ewlekarî ([http://www.swp-berlin.org Stiftung Wissenschaft und Politik, SWP]). Pisporên teknîkî yên rêber nêrîn û piştgiriya danûstandinên grûpan kirine. Komîteya Cîbicîkirinê rêkeftiye ku xwe wekî rêxistineke ne qezencbir bide nasîn û projeya Roja Pişt re li Belcîkayê were tomar kirin. Ofîseke demkî dê li Stenbolê vebe û Toreya Piştgiriya Veguhestina Sûriyê dê çavdêriya pêşveçûn û pêkanîna pêşniyarên nû bike ku ji aliyê grûpên kar di sê warên girîng de werin destnîşan kirin: reforma kerta ewlekariyê, dadmendiya veguhêz û desthilata yasayê. Çalakiyên projeyê ji aliyê Wezareta Derve ya Amerîka, Wezareta Derve ya Swîsrayê, Rêxistina Holendî ya ne Hikûmî (Hivos) û Rêxistina Norwêcî ya ne Hikûmî (Noref) ve di warê diravî de hatiye piştgirtin. Herwiha, Wezareta Derve ya Almanyayê bi şêweyekî girîng piştgiriya projeyê kiriye ku serkeftî be.
Heval/Rafik Silêman (bi tîpguherîna ji erebî: "Heval/Rafik Sulaiman"), di sala 1968'an de li Rojavayê Kurdistanê (Sûrî) ji dayek bûye, akademîker, Kurdnas, Zimannas û rojhilatnas e. Di sala 1994 an de paya bilind ji Zanîngeha Zimanê Engilîzî û Wêjeya wê, wergirtiye.
Di sala 1998 an de, paya Dektorayê di Zimanê Engilîzî, Erabî de teman kiriye. Her wiha di sala 2001-2005 an de, Certifikat di Zimanê îngilîzî:, Kurdî: û Erebî de, ji Zanîngeha Phlipp-Marburg wergirtiye û herweha di sala 20019 an de pila Doktorayê di mejara Siyasiyê de" bi dest xistiye. Heta niha 28 Pirtük bi zimanen Engilîzî, Erabî, Elmanî, Rusî û Kurdî li ser Zimannasî, Pirsa Gelê Kurd û Federalismê nivîstîye û zêdeyî 300 gotarî li çend Akademî û Zankoyén Cihanî belav kiriye. Herweha beşdarî gelek Kongirén navdewletî jî li USA, Fransa, Almaniya, Belcika, Romaniya, Rûsya, Belarûs, Tirkiye, Moldova, Kurdistan..etc..bû ye. Di himan kaat de, serokatiya Dezgehé Harman dike. Endame Zanîngeha Philipp- Marburg li Almanyayé ye û ji sala 2012 ta 2019 an mamostetî û serpereştîya xwendekarén Masgister û Doktorayé kiriye. Ji sala 2020- ta... nûneritiya Zankoya Evro-Amerîkî dike, herweha tevlî çend projén akademî li Zankoya Azad Berlin, Serbonne bûye û dersdana Zimané Almanî ji bo Xwendekarén Enstituta bilind ya. Ji sla 2020 serokatiya senteré demokratî li Berlin dike ü çavdériya 2 govarén akademî yén bi hhekim dike.
Yodel ango Yodelkirin awayeke strankirina bê gotin e û bi xwendina heceyan pêk tê: taybetiya Yodelê ev e ku, gava hece tên xwendin dengê ji sing û ya ji falsetê bi awayeke lezgîn tê guhertin û bi vî rengî stîla karakterîstîk a Yodelê derdikeve holê.
Çend awayên Yodelê bi gotinên wek 'Hodaro', 'Yohodraêho', 'Holadaittiyo' û hwd. tên xwendin.
Pêkhatina Yodelê.
"Jubilus şekleke bangkirin, qêrîn ango strîna bê peyv e, bêyî ku peyv bên bikaranîn herikandina kêfxweşiyeke ewqas mezin e ku hemû peyvan dişkîne."
Belawbûn.
Lihevkirina bi rêya Yodelê li cem gelên pîgmeyên efrîqî (Mokombî), înuît, li Qafqasyayê, Melanezyayê, Fîlîstînê, Çînê, Taylandê û Kambocayê, li DYA'yê, Spanyayê (Alalá), li Sápmi (Lappland, wek Joik/Juoigan tê naskirin), li Swêdê (Kulning/Kölning), Polonyayê, Slovakyayê, Romanyayê, Gurcistanê û li Bulgaristanê.
Îro Yodel pirr caran di çarçoveya muzîka gel/muzîka folklorî de tê gotin. Di nava civakên çiyayî yên almanaxêv de kevneşopa yodelê perçeyeke girîng a çand e û lewra her sal dibe mijara pêşbaziyên muzîkê yên navneteweyî.
Rekora cîhanê ya di yodelxwendinê de ji aliyê Roland Rosskogler'ê awûstûryayî ve hat lêkirin: wî heta 14 saet û 37 deqqe bê sekin yodel kiriye. Peter Hinnen jî rekorekê diparêzê: Wî di sala 1992'an de 22 dengên yodelê di saniyeyeka tenê de xwend û bi vê yekê kete nav pirtûka Guinesssê. Herwiha, kevneşopa yodelê bi strana Oesch’s die Dritten'ê ya bi navê „Ku-Ku Jodel“ di sala 2008'an de kete nava stranên herî serketî yên Swîsrê.
Guanche (wekî "gwançe" bixwîne) gelekî resen ê Giravên Qenariyê bû. Di sedsala 15'an de artêşa Kastîlyayê giravên Qenariyê dagir kirine û şer di navbera spanyol û guancheyan de çêbûye. Di vî şerî de leşkeriya guanche şikest û di encam de hêdî hêdî ev gel ji ber şer û nexweşiyan winda dibû. Roja îro ji ziman û çanda guancheyan qet namîne û li ser dîroka vî gelî kêm tê zanîn.
Li gorî hin çavkaniyan dîna guanche pirxwedêyî bû. Çendîn ji yezdanên wan ev bûn: Achamán (yezdan), Magec (Roj), Chaxiraxi (xwedawenda sereke), Guayota (şeytan).
Komstêra Simbileyê ya bi çavên rût ve tê dîtin
Simbile nîşana astronoiyê ♍) ye û komstêreka di Eklîptîkê de ye.
Simbile (ji dûv Marê Avî) komstêra duyem mezintirîn e. Ew di navbera şêr û Mêzînê de dimîne. Stêrên wê yên geştirîn kesekî ramediyayî nîşan didin.
Stêrê gêştirîn ê komstêrê Spica ye û qedra xwe ya zahîrî 0,98m e. Bi dirêjkirina boça hirça mezin(an jî destiyê şiklê wê yê mîna çomçikê) re merîv dikine siftê bi Arktûrûs û paşê jî bi Spica gihîje û pêve merîv dikane Simbileyê bibîne.
Eklîptîk(rêgeha rojê) do komstêrê re derbas dibe û loma roj, hîv û gerrstêrk di wê re derbas dibin. Ew yek ji komstêreka di çembera bircan de ye. Ji ber liva tewereya dinê(Axial precession) heyama ku roj têde dimîne gorî berê guheriye. Roj di wê de di navbera 16'ê rezberê û 31'ê kewçêrê de dimîne û loma niha payîz di vê bircê de dest pê dike.
Zimanê huriyan an jî zimanê xuriyan (bi zimanê huriyan: "hu-ur-ri")zimanekî ku berî zayînî di nava du hezar û yek hezarî de jiya ye û nuha mirî ye. Zimanê hurî, weke zimanekê "kurdiya kevn" jî tê zanîn. Zimanê huriyan, ku mirov wê kifş dike, mirov dibîne ku pirr gotinên ku em di îro de bikar tînin jî tên dîtin.
Taybetmendiyên zimanê huriyan.
Zimanê huriyan, hin bêjeyên wê ên ku di dema me de ji nivîsên bizmarî ên ku ji dema wan hatîna xwandin, tên dîtin ku î ro jî di kurdîya îro de tên bikarhanîn. Mînak "tişî", weke ku îro di kurdî de heya û di wate "dagirtinê" de ya, di wê demê de di heman wate de heya. Bi kurdî tişî ankû bi zimanê hurî "tiššan" e. Xwandina "tiššan" jî, "tişan" e. Di dema hûrîyan de, gotina "war" jî weke ku di roja de heya, bi heman rengê û wateyê heye. "war", an jî "awarê", ji dema huriyan bi rengê "war" û ankî "awar-re" maya. Gotina "welat" jî, ku di kurdî de di wate navê walet de ya ji aliyê fonolojî û etîmolojiya ve ji vê demê û gotinê û koka wê tê.
Hin cînavkên ku ji dema wan mana ev in: "nna", "..îtannî", "..îlannî", "..îstanî", "ê", "na","nn", "mn", "ana", "iya", "ama", "lla"
hûriyan lêkolînên ku hatina kirin û kifşkirinên ku bûna dane nîşandin ku zimanê hûrî kurdiya berê ye. Mînak, gotina "laleşê" ji wê demê tê. Gotina Laleşê, rengê wê yê ku di dema hûrîyan de heya, bi rengê "Lālašha" ya. Îro kurd wê bi navê "Laleşê Nûranî" dizanîn û tênin ser ziman weke navê cihê bergê ê ola êzidî. Di wê demê de jî bi vê rengê û wateyê bû. Hingî jî, navê cihê bergê ê ola êzidî bû.
Dengbêjiya hûriyan, helbest e ku di zimanê hûriyan de hatiye gotin.
Helbest li ser kevir bi nivîsa mixî hatiye nivîsandin, helbesta wan ya ku bi dengbêjî hatî gotin hat dîtin. Pê re jî, tê gotin ku di zimanê hûriyan de helbest hatine gotin. Helbesta ku hat dîtin jî tê gotin ku ji aliyê Hans-Jochen Thiel ve hatiye wergerendin li zimanê îngilîzî.
Peyva "mal".
" tê gotin. Her wusa bi rengê "ma-a-li-i": jî tê gotin di zimanê hûriyan de. Gotina Malî, tê wate malbatitîyê jî.
Di dîroka kurdan de, malbat bi kevneşopî û nirxên wê re hertimî li pêş bûya. Ji ber vê yekê, li ser wê pirr kevneşopî û adetên teybet ên demên berê ên kevnara hena.
Welat an jî nîştiman, erda ku neteweyek yan jî neteweyên cuda li ser dijîn. Bo mînak, Kurdistan welatê kurdan û neteweyên din e ku lê dimînin. Ji welatên sînorkirî re dibêjin dewlet; hikûmet û parlamen yan hikumdarê dewletê (key, dîktator, hwd) rêvebirî û sazî û dezgeh û qanûnan ava dikin û bi vî awayî welat û dewletê bi rê ve dibin.
Wateya peyva kurdî "welat".
Welat ji peyva erebî ya wilaye anku welayet tê. Gotina Welat, di kurdî de tê wate welatbûnê, di zimanê hûriyan de rengê "wa-lu-ti-in" tê ser ziman. Temenê gotinê ji gotina "War" tê gotina war jî bi rengê "wār" tê ankû "wari" tê. Lê gotin, di dema hûriyan de bi rengê "wa-ar-ri--ma" û ankû bi rengê "wa-ri-i-ta" jî hatîya ser ziman di dema hûriyan de. Her wisa hûriyan bi rengê "ku-wa-li-i-ti" tê ser ziman. Ev minaq jî û hê gelek minaqên weke vê ku hena di heman çavkanîyê de, temen gotina welat û pêvajoyên afirîna wê di dema hûrîyan de tîne ser ziman.
Welat, ji aliyê gotinîyê ve gotinaka bingihîn a kurdî ya. Dîroka wê diçê heta dema hûrîyan. Di dema wan de afirîya û heta roja me ku hatîya rengê xwe yê ku em î ro wê bi wê rengê bikar tênin derdixe li pêş.
Destpêkirina şewitandina gundên Kurdistanê bi avakirina Tirkiyeyê ve dest pê dike. Bi pirranî ji aliyê Kemalîzm ve hatine şewtandin û valakirin.
Rewşa gundî û gundan a roja îro (2012) çawan e?
Nexşeya herêma gundên ku ji aliyê dewleta tirk ve hatine valakirin
Edîb Çelkî nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di 15'ê gulana 1957'ê li gundê Çelkî (girêdayî bi qeza Amêdiyê, parêzgeha Duhokê, Başûrê Kurdistanê) di binemaleka ol û ayînî da peyda bûye.
Wî xandina destpêkê li Duhokê û Kolîca Şerîetê li zanîngeha Bexdayê li sala 1982'ê bi dawî aniye. Li sala dawiyê li zanîngehê, li 27.02.1982 - 10.5.1982'ê, bo heyama 72 rojan, guneha harîkariyê digel Şoreşa Kurdî, bi destên rejîma Bexdayê hatgirtin. Li payîza 1982'ê çû nav rêzên Şoreşa Kurdî da û her ji sala 1982'ê heta sala 1995'ê pêşmerge bû û di gelek çalakî û karên Şoreşa Kurdî da pişikdar bûye.
Ji sala 1995'ê heta niha li welatê Elmanya binecih dibe.
Endambûna wî li Êketiya Nivîserên Kurd/Duhok.
Li sala 1979'ê dest bi nivîsîna helbestê kirye. Li sala 1980'ê û heta vêga endamê Êketiya Nivîserên Kurd e û li pahîza 1991'ê li kongira raperînê li Şeqlawe, bûye endamê desteya giştî ya rêveberiya êketiyê.
Dîwanên wî.
Her wisa li nav şoreşê jî, li sala 1989'ê êk ji damezrînerên komela Nivîskarên Kurdistanê bû, piştî hevgirtina wê Êketya Nivîskarên Kurdistanê bû endamê destiya wê jî. Gelek nivîsîn û vekolînên wî bi kurdî û erebî belav bûne û li behare 1989'ê êkemîn dîwana wî ya helbesta ya bi navê "Şevstiranên zêy" belav bû û di sala 2010'ê duymîn dîwana wî ya helbesta ya bi navê "Dara çil awaz" belav bû.
Her wisa Edîb Çelkî, bi sedan helbest nivîsandine,wek:Beyta Laliş, Şivanê Garey, Dilber Pêlistank, Jin Jiyane û gelekêt din dane hunermendêt kurd êt mezin, wekî Hesen Şerîf, Zekeriya Ebdulah, Hanî, Çopî Fetah, Eyub Alî, Narîn Feqe, Sîpan Xelat, Loka Zahir û gelekêt din...
Nimûneyek ji helbestên wî.
Hey hey Têlînaz hey hey Têlînaz
Hîvî û awaz û evînî gerdengaz
Hey hey gerdengaz hey hey gerdengaz
Hey hey gerdengaz gerde gaz gerdengaz
Berî bi çav te bibînim Têlînaz
Ez ji te ra har û dînim gerdengaz
Kengî dê hême wan rwîya Têlînaz
Ev biheşta pirr nor û xoş
Zorî û sitem sal û zeman
Xidr û Hesed û Pisê Cem
Zere agir, roj mah û nor
Candaran, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehagad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Candaran 222 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 31 e.
Aẍasûr, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Aẍasûr 179 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 20 e.
Afan (), navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Afan 160 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 25 e.
Amêd, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Amêd 326 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 52 e.
Esḧab, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Esḧab 88 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 21 e.
Bagirdanî xwarê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Bagirdanî xwarê 163 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 30 e.
Bagirdanî serê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Bagirdanî serê 117 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 23 e.
Beytas (), navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Beytas 286 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 38 e.
Bêngiwîn, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Bêngiwîn 164 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 27 e.
Pellkê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Pellkê 48 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 7 e.
Şakiro an jî Şakirê Kurê Bedîhê Zîlî (jdb. 1936 Panos, Agirî – m. 1996 Îzmîr) dengbêjekî binavûdengê kurd e ku di nav Kurdan de bi bernavk ên wekî Kewê Ribat, Şahê Dengbêjan, Şakirê Mezin û Şakirê Bedih jî tê naskirin.
Şakir Deniz, Şakirê Bedihê Mîr Mihê. Kalikê wî Mîr Mihê bi tevî eşîra xwe (Redkî) di sala 1918an de ji Rewanê ji gundê Qerka koçî bajarê Îdirê gundê Millo dike. Di nava vê koçê de bavê dengbêj Reso Welo jî heye. Ew jî ji heman eşîrê ne û ew jî dikevine gundê Millo. Mala Mîr Mihê ji vir re diçe Kela Elajgirê û 13 sal piştî koça ji Rewanê, ango di sala 1931an de Şakiro tê dinê (di nasnamê de 1936). Dû re mala wan ji wir diçe gundê Cemalwêrdiya Dûtaxê. Paşî malbata wî ji Cemalwêrdiyê koçberî Qereyaziya Erziromê dike. Navê tirkî Şakir Deniz pê ve kirine. Dengê wî xwedî oktaveke bilind bû û bi du hawînan ("Ha Hîîî Ha Haîî") stran digot.
Ew jî yek ji şagirtên Dengbêj Reso ye û bi piranî stranên Reso gotiye. Herwekî stranên wî bixwe jî gelek in. Dengbêj Reşo jî bixwe şagirtê Evdalê Zeynikê bû. Hejmara kasetên wî 65 in. Di sala 1996an de li Tirkiyê, bajerê Îzmîrê di nav jiyaneke xîzan û awarte de jiyana xwe ji dest da.
Çomell, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Çomell 72 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 8 kese.
Ḧacî mamiyan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî mamiyan 179 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 21 e.
Ḧesen çep, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧesen çep 108 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 19 e.
Xatûn estî, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xatûn estî 47 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 10 e.
Xanegê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xanegê 82 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 15 e.
Xirreco, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xirreco 150 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 15 e.
Daẍe, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Daẍe 30 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 7 e.
Dollpemo, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dollpemo 38 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 4 e.
Dûseyd, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dûseyd 66 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 8 e.
Rifte, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Rifte 68 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 9 e.
Zêwe, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Zêwe 139 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 38 e.
Sillok, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sillok 156 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 22 e.
Simênû, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Simênû 87 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 22 e.
Solxe, Sollẍe, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li nahiyeya Xelîfan, ser bi navçeya Mehabadê ye.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sollẍe 197 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 24 e.
Sûrxaw, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sûrxaw 222 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 31 e.
Sertan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sertan 250 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 51 e.
Serteng, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Serteng 24 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 4 e.
Serhollan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Serhollan 44 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 6 e.
Siyaqollî xwarê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Siyaqollî xwarê 65 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 7 e.
Siyaqollî serê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Siyaqollî serê 126 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 15 e.
Sêrû, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sêrû 66 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 16 e.
Sêllm (), navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sêllm 231 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 44 e.
Şorrawê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şorrawê 42 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 6 e.
Şekirbeg, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şekirbeg 111 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 16 e.
Şêxan (), navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şêxan 62 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 15 e.
Ewllakurde, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ewllakurde 95 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 13 e.
Qozlûce, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qozlûce 213 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 29 e.
Qereçelan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qereçelan 46 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 6 e.
Qereqaç, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qereqaç 44 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 8 e.
Qeşqûney xwarê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qeşqûney xwarê 65 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 7 e.
Qeşqûney serê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qeşqûney serê 62 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 6 e.
Qellatî sinan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qellatî sinan 40 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 9 e.
Karg, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Karg 86 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 11 e.
Kamem, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kamem 98 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 16 e.
Kaweys, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kaweys 62 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 8 e.
Kîsellan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kîsellan 124 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 16 e.
Gageşî xwarê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gageşî xwarê 289 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 46 e.
Gageşî serê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gageşî serê 308 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 51 e.
Gyadirwan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gyadirwan 225 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 26 e.
Mazellê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mazellê 71 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 11 e.
Mirrane, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mirrane 269 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 56 e.
Mezra (), navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mezra 53 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 9 e.
Mîregero, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mîregero 33 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 4 e.
Mîresê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mîresê 268 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 35 e.
Hermê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Hermê 86 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 8 e.
Badam, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Badam 241 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 50 e.
Azad, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Azad 319 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 57 e.
Berderreşan, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Berderreşan 579 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 102 e.
Tengballeke, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Tengballeke 163 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 35 e.
Ḧacî xoş, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî xoş 907 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 144 e.
Ewllaawa, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ewllaawa 258 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 39 e.
Qopî baballî, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qopî baballî 597 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 118 e.
Qeredaẍ, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qeredaẍ 887 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 163 e.
Gwêktepe, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gwêktepe 4377 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 877 e.
Motörhead yek ji grûbên "rock" ên îngilîzî ye ku di sala 1975'an de çêbûye. Ew di dîroka muzîka "rock" de yek ji grûbên herî navdar e. Motörhead ji basgîtarîst û vokalîst Lemmy Kilmister, gîtarîst Phil Campbell û debilvan Mikkey Dee.
Heta niha 50 milyon albumên wan li hemî welatan hatiye firotin ku bi tenê 20 milyon li Dewletên Yekbuyî Amerîkayê de hatiye firotin.
Strana wan ya herî bi nav û deng Ace of Spades e.
Hemikan û an jî ku Hamika, aşîreka kurd ya pirr mazin a. Bi teybetî li herême botanê li dora cizîr, hezax û şirnaxê bicih in. Di sadsalên 15´min û li gor hin vegotinna jî tê gotin ku 16´min de, çengekî aşîrê ê mazin jê qûtbûya û çûya li dora Wanê û gola wanê bicih bûna. Ji wî çengê ku çûna û li wir bûn, çengek ji wan jî bûya û çûya li dora heskîfê û li wan şîkeftên wan şîketên wê ên mazin bicih bûna.
Tê gotin ku ji wî çengê wan ên ku çûya ber heskîfê ji wan re "rama" jî hatîya gotin. Lê li gor hin gotinna jî tê gotin ku "rama" aşîreka din ya bi serê xwe ya û ne ew in. Hemika, î ro jî li dora Nisîbîne, gundên weke Qaraxrabê, ayserê, xirabê sosîna, xirabê darik, delevê qasrê hinek ji wan, gundê Zergûza xwerê û gundê Zergûza banî, banih, serkehnîkê û hwd çend ji gundê wan in. Ji xaynî van hê bi dehan gundên ku ew tê gotin ku lê bicihbûna jî hena. Li ber hezzaxê, gundên weke Raşmilê, xirabê xûwa, xirabê nêrîya, Barimê, Babekê û hwd jî, gundna ku tê gotin ku aşîra "alîka" lê bicih in. Lê van gundan jî hemikî û ji êla wan li wan hena.
Baobab, baobaba efrîqî ango dara nanê qirdan (ji peyva erebî "bu-hubub" hatiye beralîkirin) dareke Efrîqayê ye û ji binmalbata "Bombacoideae" ya famîleya tolikê ye. Navê latînî yê darê "Adansonia digitata" ye.
Ev dar yek ji darên herî nas ên Efrîqaya tropîk e.
Açîdere, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Açîdere 227 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 35 e.
Uzuntaş, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Uzuntaş 371 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 45 e.
Beyrem, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Beyrem 292 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 41 e.
Pajberd, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Pajberd 75 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 13 e.
Pîrmîkayîl, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Pîrmîkayîl 111 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 17 e.
Xalldelîl (), navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xalldelîl 192 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 26 e.
Zîndeqoll, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Zîndeqoll 208 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 27 e.
Şarezûr, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şarezûr 279 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 47 e.
Şagêldî, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şagêldî 136 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 25 e.
Şêx yosif, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şêx yosif 95 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 14 e.
Qallwê zendan, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qallwê zendan 438 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 63 e.
Qozlûy xwarê, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qozlûy xwarê 346 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 49 e.
Qozlûy serê, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qozlûy serê 402 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 68 e.
Qellacûẍe, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qellacûẍe 235 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 33 e.
Kanîreş (), navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kanî reş 355 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 54 e.
Kanî spî, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kanî spî 68 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 7 e.
Kanî sêw, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kanî sêw 470 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 76 e.
Kanî mîran, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kanî mîran 125 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 20 e.
Kawlanî Xwarê, anku Kawłanî Xwarê, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kawllanî xwarê 378 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 63 e.
Kawlanî Serê, anku Kawłanî Serê, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kawllanî serê 201 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 31 e.
Kultepe, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kultepe 239 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 41 e.
Konedê, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Konedê 172 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 22 e.
Kîtke, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kîtke 291 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 36 e.
"Pêşkît û Parkît" pirtûkeke Amed Tîgrîs e.
Ev pirtûk bi tevahî di rûpelên Wîkîpirtûk de amade ye.
Weşan no 10 Pêşkît û Parkît
Box: 226 142 02 Trangsund Tel: 08-77120 02 ISBN 91- 97 35 45- 8- 9
Girrawê, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Girrawê 48 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 8 e.
Girdeberdan, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Girdeberdan 102 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 17 e.
Majge, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Majge 491 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 70 e.
Yarallî (), navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Yarallî 183 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 22 e.
Yelltemr, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Yelltemr 163 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 27 e.
Berazan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li bexşa Silîvanayê ye. Silîvana girêdayî şaristana Ûrmiye ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Berazan 1298 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 212 e.
Bîbekran navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Bîbekran 214 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 35 e.
Çiryava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Çiryava 1174 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 213 e.
Dezgir, navê yek ji gundên gundistana Deşt li navçeya Silîvanayê ye. Silîvana girêdayî Ûrmiyeyê ye.
Dezgir bi wateya destçîkirî ye. di Farsiya Derî de destgirt bi wateya erd û zevîyên xaliseye. di Farsiya kevn de girt ya jî kirt wate çêkirî. Dez jî ji dest hatiye girtin.ku di terkîbê de wate zevîyên xalise. Muerreba wê jî dibe destcird دستجرد ku di Îranê de hin gund û bajar bi vî navî hene. Dibe ku gir a dawiya dezgir wateya telanê jî hebe lê di vê hevedudaniyê de bêwate derdikeve.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dezgir 525 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 92 e.
Dikanava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye. DIKANAVA yan jî dukanava wate avedaniya li pal du kaniyan.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dikanava 268 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 58 e.
Dizê navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
dizê yan jî dîzec ku muerreba dijeg ê ye ku wateya koşk yan baro ya cengî heye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dizê 3440 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 634 e.
Eliye navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Eliye 702 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 113 e.
Ewrisi navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
ewrisi dibe ku digel bêjeya hewris yan jê ewris (wate heja kovî) xwedî yek reh be.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ewrisi 664 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 127 e.
Filkan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Filkan 590 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 108 e.
Garane navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Garane 421 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 79 e.
Gêsiyan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gêsiyan 1314 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 236 e.
Girdivan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Girdivan 1259 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 211 e.
Girik navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Girik 838 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 136 e.
Girnasir navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Girnasir 301 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 52 e.
Heftava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Heftava 432 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 81 e.
Hêşmava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Ûrmiye ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Hêşmava 1024 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 184 e.
Holistane navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Holistane 555 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 81 e.
Jarava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Jarava 1017 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 164 e.
Jereji navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Jereji 642 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 113 e.
Kanîtabir navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîtabir 65 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 10 e.
Kelasi navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
kelasi bêjeyeka ermeniye ku li du bêjeyan pêk hatiye: gewl (wate gund) û tzor (wate gelî) ku dibe gewlatzor ku wateya gundê di gelî de heye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kelasi 528 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 95 e.
Kolebihî navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kolebihî 276 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 61 e.
Lacanî navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Lacanî 241 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 47 e.
Lorzini navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
lorzini wate zîniya nû li ermenî nav standiye. lorzînî di bin baniya pan û berîna zîniyê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Lorzini 851 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 125 e.
Melabastek navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Melabastek 492 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 82 e.
Memkan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Memkan 640 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 98 e.
Kawa Nemir (li Îdirê) helbestvan û wergêrekî kurd e.
Kawa Nemir di sala 1974an de, li Kurdistana Bakur, li bajarê Îdirê ji dayik bû. Helbestvan, wergêr û edîtor e. Di 2004an de, Weşanxaneya Bajar damezirand, piştî çapkirina çend pirtûkên werger û telîf, weşanxane feramoş kir. Nêzîkî heft salan edîtoriya kovarên mehane yên wêjeyî, Jiyana Rewşen û Rewşen-Nameyê kir.
Wî heya niha ji gelek helbestvan û çîroknivîsên îngilîz, îrlandî û amerîkî helbest û çîrok wergerandine kurmancî. Li gor daxwiyaniyên Kawa Nemir bi xwe, wî ji sê hezar û pêncsedî zêdetir helbest wergerandine bo kurdî. Kawa Nemir heya niha bi tenê ji îngilîzî 54 pirtûk wergerandine. Her wiha li gel van jî, wî şeş cild antolojiyên helbestan amade kiriye, ko her ji wergerên wî pêk tên. Antolojiya Helbesta Îrlandî, Antolojiya Helbesta Îngilîzî, Antolojiya Helbesta Amerîkan.
Niha hê jî, ligel weşangeriyê, karê wî yê esasî helbest û werger e. Kawa Nemir niha Weşanên Lîsê de editoriyê dike.
Mensûrabat navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mensûrabat 716 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 111 e.
Mîrava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mîrava 635 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 98 e.
Nari navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
nari yan jî narê wate nav+rê gundê nav rê.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Nari 308 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 57 e.
Qayêr navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qayêr 1059 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 180 e.
Rezge navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Rezge 512 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 92 e.
Sêgirkan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sêgirkan 615 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 106 e.
Sêkanî navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sêkanî kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî e.
Şeqlava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şeqlava 437 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 68 e.
Şêrekan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şêrekan 762 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 126 e.
Sêvdînava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sêvdînava 42 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 10 e.
Sûledûkel navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
ev gund ber hebûna sûla (şelaleya) bi dû (dûkel) visa hatiye binav kirin.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sûledûkel 142 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 27 e.
Sûsinava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sûsinava 684 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 103 e.
Topizava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Topizava 228 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 40 e.
Xurasp navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
bibe ku ev gund ber hebûna xweliya sipî ku li kêlega gend de ye û bi ava kaniyan bûye herî û qur ya kur hatibe binav kirin.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xurasp 394 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 59 e.
Şêx zerd navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şêx zerd 311 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 63 e.
Kanîdestar navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li nahiyeya Sîlvanayê ye. Sîlvana bi navçeya Wirmê ve girêdayî ye.
Li gor Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîdestar 82 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 18 e.
Novi navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Novi 610 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 104 e.
Keçele navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Keçele 483 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 100 e.
Hesenava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Hesenava 372 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 61 e.
Olof Palme, di salên 70an de
Sven Olof Joachim Palme (z. 30ê kanûna paşîn 1927 li Stockholmê - m. 28ê sibatê 1986 dîsa li Stockholmê), serokwezîrê Swêdê bû.
Serokwezîrê Swêd Olof Palme, di 30ê çiriya paşîn a 1927ê de hatiye dinyayê. Ji malbateke dewlemend tê. Tehsîla pêşîn û navîn li Swêdê qedand. Di sala 1951ê de fekulta huqûqê li Stokholmê qedand. Bû endamê Partiya Sosyalîst ya Demokrat. Heft sala bi şûn de ket parlementoyê. Çend caran jî di hukûmetê de wezîrtî kir. Di sala 1982ê de bû serokwezîr. Heta ku hat kuştin ew wezîfe pêk anî. Palme, bi fikr û tevgera xwe, li hemû dinyayê wekî aştîxwaz hate naskirin.
Olof Palme di 28ê sibata 1986ê de hate kuştin.
Best navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li bexşa Silîvanayê ye. Silîvana girêdayî şaristana Ûrmiye ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Best 44 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 8 e.
Şêx Mehmûd Berzincî () şoreşger û siyasetmedarekî kurd ê Başûrê Kurdistanê bû. Bavê Şêx Mehmûd Berzencî, Şêx Seîdê Berzencî li Mûsilê bi tehrîka Îtihad û Teraqî ji aliyê gel ve tê qetil kirin.
Şêx Mehmûdê Berzencî kurê şêxê qadirî Şêx Seîdê Berzencî e. Piştî ku bavê wî di sala 1908ê de, ji alî osmaniyan ve hate kuştin, Şêx Mehmûd dewsa wî girt. Di salên Şerê cîhanî yê yekê de, ji bo avakirina dewleteke serbixwe xebitî. Bi vê armancê, bi kurdên Îranê re tifaq danî û li hember brîtanî û ereban şer kir. Sê caran dewleta serbixwe "Keyaniya Kurdistanê" îlan kir, xwe jî şahê dewletê nîşan da. Li hember êrîşên ereb û brîtanî heta sala 1932ê li ber xwe da.
Hêjayî gotinê ye ku Şêx Ehmedê Barzanî jî alîkarî dida Şêx Mehmûd.
Şêx Mehmûd di 9ê çiriya pêşîn a 1956ê de li nexweşxaneya Heyderiye ya Bexdayê çû ber dilovaniya Xwedê.
a>, rê û sîmbola rewanê pak ê biserketî
Ahûra Mezda, bi zimanê Avestayî, tê wateya "(rewan)a ji xwe re mezin e an Uhrmezd an jî Hurmezd'", ê tê re xwe dike ango pir zana ye". Ev rengdêra herî mezin û pîroz a ji bo Xwedê ye. Kurdan di dema Zerdeştiyê de jî bo Xwedê digotine Xwedê. Lê eger bipirsiyana Xwedê kê ye, digotin: Ahura Mazda. Ango îcar bi rengdêrên pîroz binavdikirin. Di îslamê de jî gelek navê Xwedê hene. Lê binavka herî pîroz Allah e.
Ma Hurmuz Xwedê ye.
Kurd derbareyê ola xwe ya berê de ji kanên xelkê agahiyan werdigirin ku pirranî ne bêalî, zanîstî ne. Hin ronakbîrên kurd nivîsîne ku Hurmuz, Ahura Mazda ango Xwedê ye. Ev ne rast e.
Hurmuz rewan û peywirdariya başî û xêrê ye. Mirov behsa Hurmuz bike, ji ber ku berê mirovên baş, Hurmuz berî bi Xwedê (Ahura Mazda) ne, mirov Xwedê tîna bîra xwe. Ji ber vê prînsîbê, carnan peyva Hurmuz di wateya Xwedê de hatiye bikaranîn. Lê di rastiyê de Hurmuz jî di bin ferman û parastina Xwedê de ye. Ji ber ku Ahura Mazda tevlî karên mirovan nabe, bêalî û birehm e, fitrata mirov azad kiriye daku riya xêrê bibînin, rola Hurmuz bilind dibe.
Di Zerdeştiyê de mirov, xwedayî (bo mînak Hurmuz) û Xwedê ji heman tîrêjê ne, li ser heman kokê ne. Lewra Xwedê ji materyal û hebûnên bi wî ne biyanî ne, bi xwe afirandine mirov çêkiriye.
Li gora baweriya Zerdeştî, Ahûra Mazda xaliqê hemû gerdûnê ye û her du ruhên ku bi navê Ehrîman dihên navandin ji aliyê wî ve hatine çêkirin. Spenta Maînyu ruhê rastiyê, ronahî û heyatê temsîl dike. Angra Maînyu jî derewan, tarîtiyê û mirinê temsîl dike. Li gora pirtûka pîroz ya dînê zerdeşt, Avestayê, şerê di navbera van herdu ruhan de tarîxa dinyayê pêk diîne.
Cem, ji peyva "cemaetê" (civat, kom) tê. Cem, di baweriya elewîtiyê, yarsantiyê û şebektiyê de, çalakiyek herî mihum e.
Cema elewiyan.
Di elewîtiyê de ev çalakî, bi sê armancan tê pêkanîn.
Li gora hin lêkolîneran, cema pêşîn di dema Îmamê Caferê Adiq de pêk hatiye. Di cema dînî de, bi muzîkê îbadet tê kirin û mey tê vexwarin. Heya berê çend salan hemû cem, bi dizî dihatin çêkirin. Kesên ne elewî û yên ne bêsûc, nikarin têkevin cemê. Di ceman de, karê dinyewî jî tê muhakemekirin. Kesê xeydan, tê aştîkirin. Adet û usûlên dîn û civakî hînî ciwanan dikin.
Naslî (jdb. 1989, Hewlêr, payxexta Kurdistana başûr) hunermendeke ciwan a kurdên soranîaxêv e û bi stîla xwe ya nujên di nava Popa kurdî navdar e.
Naslî ji ber stîla xwe ya zor nûjên û klîbên xwe yên balkêş car caran tê rexnekirin. Herwiha, stîla Naslî û çend hunermendên din ên jinên başûr (wek Deşnê Murad), weke hewldaneke emansîpasyona civakî û hunerî ya jinên kurd kare bê bi nav kirin.
"Cîhana hunerî û strangotinê di guhertinên berdewam de ye. Pêwîst e muzîka kurdî jî bi hemû stayl ên muzîka cîhanê bê zengîn kirin. Pêwîst e hemû curên muzîkê di nav strana kurdî de bin da ku zengîn bibe. Em karek nû dikin û ez tênagehim çima hindek me bi têkdana strana kurdî tawanbar dikin. Bila hindek karên nû bikin û hindek din jî mijûlî strana resen û folklorê kurdî bin."
[http://www.rojevakurd.com/video/8929-Hunermend-Nasl-videoklipa-xwe-weandVdeo.html Rojevakurd.com: "Hunermend Naslî videoklipa xwe ya nû weşand"]
Ebû Muslim Xoresanî di derdorê sala 718an de li Îranê ji dayîk bûye. Qumandarekî navdar yê kurd e. Di maiyeta Ebû Dawid Xalid bin Îbrahîm de xebitî. Bi fermana vî keyî, di sala 750 de xelkê bajarên Xoresanê da isyan kirin. Bi vê bûyerê Xoresan ji bin îdara Emewiyan derxist û xist bin îdara Ebasiyan. Heta sala 754 walîtiya Xoresanê kir. Xelîfê nû ji hêza Ebû Muslim ditirsiya. Ew bi mêvanî dawetî Iraqê kir û roja 13ê sibata sala 755ê de, ew da kuştin.
Ebû Muslimê Xorasanî, bi eslê xwe kurd e. Mîrê herême Xorasane bûya û weke key bûya. Biqasî ku tê zanîn, di deme ku xalifê Ebbasî tên bi ser wî de, ew bi hêza xwe re li ber wan dikeve şer de. Lê weke ku tê zanîn, hêza abbasîyan çî dike û nakê, nikarê wî û hêza wî têk bibe. Ji ber vê yekê re, Xalifê, tê gotin ku xaberê jê re dişêne û doza aşîtîyê lê dike. Wî dewetî qasra xwe dike ku bi hev re levwerin û xwarin bixwûn. ew jî, vê herê dike û bi çend mirovan re diçê qasra xalifê. Li wir, lev tên û di nava hev de levkirinê dikin. Piştre ku li ser xwarinê dirûnihin, ji perwerde piştî wî di deme ku rûniştîya de, çend mirov derdikevin û xwe diavêjina ser wî û hevalên wî û wan dikujin. Bi vê yekê re, êdî ku kuştina wî tê bihiştin, êdî bandora wê pirr mezin li dorê dibêt. Bi teybetî li herême wî li Xorasane dibêt. Piştî kuştina wî re xalifê ku ew li ser serê wê ya bi hêzeke mezin diçê bi ser herême wî de û di şûr di dibuhurêne.
Ebû Mislimê Xorasanî, Bi taybetî, ji Xorasane heta ku digihişt Rojhilatê Kurdistanê, xwediyê desthilatdariyeke mezin bû. Ew, weke serokekî mezin bû. Aliyê wê yê leşlerî pirr mezin li pêş bû. Ew di deme Dewleta Şedadî de jiya. Dewleta Şedadiyan, piştî kuştina wî re serdestî û desthilatdariya wê nahêlê ku ji holê rabê. Çend ku ji êla wî zêde li şûn namênin jî, lê yên ku dimênin jî, piştre bi piştgiriya Şedadiyan xwe li ser lingan dihêlin.
a> (1988) di salên 1980an de wek "Şahê Muzîka Pop" hat binavkirin.
Muzîka pop cureyekî muzîka populer a modern e ku di nîvê salên 50an de nemaze li Amerîka û Brîtanyayê dest pê kir.
Destpêkên populerbûna muzîka kurdî.
Ji ber ku zimanê kurdî xwediyê çend zaravayên cuda ye û welatê kurdan hatiye çar perçe kirin, pêşketina muzîka kurdî (û bi vê yekê populerbûna muzîka kurdî) li gorî herêm û zaravayên Kurdistanê cuda pêk hatiye û lewra li gorî herêm yan jî zaravayên mezin ên kurdî kare bê veqetandin.
Populerbûna muzîka kurmancî.
Meriv kare bibêje ku li Kurdistana bakur, muzîka populer a bi kurmancî di salên 1990'iyan de digel serxwebûnên civakî yên gelê kurd derket holê. Ji ber giranbûna şer a li Kurdistana bakur (valakirin û şewitandina gundên kurd, kuştinên ne diyar û hwd.) piştgiriya gelê kurd a ji PKK'ê re her ku çû meztir bû. Ev piştgirî bi taybetî di guhertina muzîka kurdî de xwe da nasîn, ji ber ku giranbûna şer bû sedema siyasîkirina muzîka kurdî jî. Bi vî rengî, gelek stranên nûjên ên siyasî hatin belawkirin û rastî eleqeyeke mezin a gelê kurd hatin. Di heman demê de stranbêjên navdar ên muzîka kurmancî (wek Şiwan Perwer, Nizamettin Ariç û Ciwan Haco) dest bi ji nû ve şîrovekirina kilamên kevin kirin û ew kilamên ku bi awayeke nûjên/cûda xwendin xistin nava albumên xwe.
Wek hate gotin, PKK'ê ji bo guhertin, nûjênbûn û belawbûna muzîka kurd roleke mezin lîst û muzîka kurdî (kurmancî) gihande asteke populer. Bi xortbûna hereketa PKK'ê, gotinên stran û kilamên kurdî yên populer jî guherîn: peyvên nû yên wek "Apo", "azadî", "gerîlla" û hwd. ketin nava muzîka kurdî û bûn perçeyeke girîng a muzîka kurdî ya nûjên. Herwiha, ev guhertin bû sedema xortbûna muzîka kurdî ya protestokirinê jî: Bi rêya ciwanên kurd ên ku di çarçoveya navend û komeleyên kurdan de dest bi xebatên hunerî kirin, ev beşa nûjên a muzîka kurdî gihîşte bajar û metropolên mezin ên Tirkiyê. Gelek komên navdar di salên 1990'iyan de hatin avakirin û bi repertuwarên xwe bandorên elemantên muzîka rojavayî ji muzîka kurd re qezenc kirin.
Çend komên ku bi stranên xwe yên pirzimanî muzîka kurdî ji guhdarvanên tirk re jî pêşkêş kirin, komên bi navê 'Grup Yorum' û 'Kardeş Türküler' in.
Dîsa salên 90'iyan e ku stîleke nû dikeve nava muzîka kurdî, ku navê vê stîlê jî Pop e. Bi xebatên hunermend Rotînda cara ewil stranbêjekî kurd bi tevahî xwe da Pop'ê û çend albumên ku meriv kare wek Popza kurdî bi nav bike derxist piyasê. Wek di stîlên din ên muzîka kurmancî ya nûjên de, ev stîl jî pir caran bi gotinên xwe bangên siyasî kir sermijar.
Heta îro, gelek gerîllayên ciwan jî bi nasnameyên xwe yên hunerî xebatên muzîkî kirine û derbasî dîroka muzîka kurdî bûne. Şehîdbûna wan a li serê çiyan bûne wendayiyeke trajîk ji bo hunera kurdî. Ew hunermendên ciwan bi stranên xwe ketin bêriya/hafizeya hunera kurd. Sehîd Mizgîn, Hozan Serhed û Sehîd Sefkan tenê çend mînakên ew hunermendên ciwan in.
Populerbûna muzîka soranî.
Hewldanên nûjên kirina muzîka soranî digihêjin heta salên 70'iyan: bi rêya çend stranên hunermendên ciwan ên wek Erdal Zaxoyî stranên soranî - belkî cara ewil - bi rîtm û enstrumanên rojavayî hatin zelalkirin. Mînakeke vê pêsketinê strana Erdal Zaxoyî ya bi navê 'Birîndar im' e (di vê stranê de gîtar beseke girîng a melodiyê digire).
Bi rizgarbûna Kurdistana basûr û avakirina Hikûmeta herêma Kurdistana Iraq astengiyên li ser nasnameya kurd gav bi gav ji holê rabûn û evya rêyeke berfireh ji bo rêxistinên civakî, çandî û hunerî hate vekir. Digel vê yekê, muzîka kurdî jî bi awayeke hêsantir êdî gihîste guhdarvanan û her ku çû populertir bû.
Çend hunermendên Kurdistana basûr ên ku ji ber zext û zordariya rejîma Seddem Huseyîn mecbûr mabûn jiyan û hunera xwe li diasporayê bimesînin, digel rizgariya basûr vegeriyan welatê xwe û, bi tecrube û xebatên xwe yên bi hunermendên biyanî re bandoreke nûjên û cûda dan muzîka kurdî. Stranbêjên mîna Naser Rezazî, ên ku li derveyî welat diman, bi vî havî êdî giranî dan welêt û hewl dan valahiya hunerî ya li welêt tijî bikin.
Herwiha, bransa muzîkê ya ciwan her ku çû bi stranbêjên cur bi cur zengîn bû. Weke li bakurê Kurdistanê, arabeska bi kurdî bû besa herî populer a muzîka kurdî. Bi taybetî stranbêjên arabeskê yên nêr di vê besê de xwe ispat kirin, wek Zakaria û çend 'arabeskbêjên' din.
Populerbûna muzîka zazakî.
Besa muzîka zazakî yek ji besên herî bicûk û balkês ên muzîka kurdî ye. Him li ser zimanê zazakî gengesiyên giran hene - ku li gorî çend zimannasan zazakî zimaneke serbixwe ye -, him jî muzîka zazakî xwediyê taybetiyên rîtmîk û melodîk e û bi ew taybetiyên xwe ji muzîka kurmancî û ya soranî cûda xuya dike.
Lê ji ber kêmbûn û, mixabin, kêmtirbûna jimara zazakîaxêvan muzîka zazakî heta salên 90'iyan nikarî pir bal bikisanda ser xwe. Bi damezirandina komên zazakî ên wek Metin & Kemal Kahraman, Koma Mûnzûr û hwd. ev rews guherî: êdî muzîka zazakî dengveda û bi saxiya van koman jimara guhdarvanên xwe her ku çû zêdetir kir.
Di salên 2000'iyan de bi derketina albumên Mikail Aslan û Ahmet Aslan muzîka zazakî ronesanseke bêhempa derbas kir û bi awayeke nedîtî kete pêsî guhdarvanan. Muzîka zazakî bi carekê ve populer bû û bi taybetî rastî ecibandina kurdên ne-zaza hat.
[http://www.levi.provincia.venezia.it/ma/index/number11/aksoy/ak_0.htm The Politicization of Kurdish Folk Songs in Turkey in the 1990s]
Şêx Ebdulselam, ji malbata şêxên Barzan e. Di kîjan berwarê de ji diya xwe bûye nediyar e. Şêx Ebdulselam, di serhildana yekem ya Barzaniyan ku di sala 1908'ê de pêk hat, serokatî kir. Şêx gelek caran zora hêzê Osmaniyan bir. Dewletê, încax, bi arîkariya brîtanî, tevgera şêx rawestandin û ew hêsîr girtin..
Kurê mezin ê Şêx Muhemmed e. Li Barzanê hatiye dinyayê. Ji ber ku bavê wî ji aliyê dewleta Osmanî ve hatiye sirgûnkirinê Bidlîsê piraniya zaroktiya xwe li Bidlîsê derbas kiriye. Dûre tevê malbata xwe vegeriyaye Barzanê. Piştî wefata bavê xwe serokatiya eşîra Barzan kiriye. Eşîra Barzan di bin serokatiya wî de pêşketineke daye nîşan. Hemî aliyên eşîrê bi hev re girê daye û wan kiriye yek.
Dema serokatiya xwe ya kin de bi gelek eşîrên Kurdan re têkiliyên xurt daniye.
Li rêya xelaskirina welatê Kurdan û axa wan ji bin zilmê û dagirkeriyê derxîne geriyaye.
Bi rêxistinên wekî Cemiyeta Kurd Tealî û Terakî, Hêvî û Cemiyeta Serkeftina Kurdistanê têkiliyan daniye.
Li gel Şêx Mehmûdê Berzencî, Şêx Ebdilqadirê Nehrî, Îsmaîl Axa Şikak li ser mesela Kurdan hevdîtin pêk aniye.
Şêx Ebdulselam, li Mûsilê ji alî dewleta Osmanî ve di sala 1915ê de, hate dardekirin. Hêjayî gotinê ye ku wî wextî parêzgarê Mûsilê Suleyman Nazif bû, bixwe jî kurd bû. Lê demildest darvekirina Şêx Ebdulselam bicih anî.
Ebdurehman Paşa, li bajarê Silêmaniyeyê hatiye dinyayê. Kurê mîrê Baban Muhemmed Paşa ye. Piştî bavê xwe mîrîtiyê dike. Di dema wî de, dewleta Osmanî dixwest ku mîrîtiyên kurdan ji hole rake. Pêşêngê Serhildana Ebdurehman Paşaye mamê Ehmed Paşayê Babanîye
Ebdurehman Paşa, îdara xwe ya li Silêmaniyê xurt kir û di sala 1804ê de cara yekemîn tevgera netewî da dest pêkirin. Li hember êrîşên osmaniyan, Silêmanî terk kir. Di sala 1806ê de, hêzên osmaniyan bi bin xist û carek din paytextê mîrîtiyê bajarê Silêmaniyê zeft kir. Osmaniyan, di sala 1808ê de, carek din êrîş birin ser Ebdurehman Paşa. Mîr, piştî xiyaneta Mehmûd Paşayê Kurd, tevî hin hêzên xwe derbasî Îranê bû. Demek şûn de jî li wira çû ser dilovaniya xwe.
Aşûra yan jî eşûra di salnameya koçî de dehê meha muheremê ye. Aşûra di zimanê îbranî de wek ʿāsōr (assor) tê binav kirin û wateya wê "dehemîn" e.
Ji şeva ku 9'ê meha muheremê bi 10'ê mehê ve girê dide re, roja Aşûrayê yan roja Eşûrayê tê gotin. Meha muheremê li gora Quranê, meheke bi qîmet e. Roja Aşûrayê jî, rojek vê mehê ya herî bi qîmet e. Lê di baweriya mislimanên Şîede rojeke şînê ye û bîranînan şehadetê Huseyn bin Elî ye.
Li gora baweriyê, Xwedê gelek dia di vê şev û rojê de qebûl dike. Dîsa li gora baweriyê, di vê rojê de Aşûra nayê çêkirin. Di vê rojê de, çêkirina şêranî ziyafet dayîn, sedeqe dain sinet in. Di van rojan de girtina rojî yê jî pir sewab tê hesibandin. Rojî, ne tenê di Roja Aşûrayê de, lê belê an tevî rojek berî wê, an jî tevî roja pişt wê, tê girtin. Di hedîsan de, behsa sewaba Roja Aşûrayê tê kirin.
David Robert Joseph Beckham, bi kurtî David Beckham, di 2ê gulana 1977an de hatiye dinê, lîstikvan û yarîkerekê futbolê yê înglîzî ye.
Vêga Beckham yariyê li navberê dikit, ew yariyê bes bû Los Angeles Galaxy dikit. Bes berî niha ewî bû helbijartiya welatê xwe dikir. Beckham gelek bi nav û deng e bi free kickên xwe. Ew û jina wî Victoria Beckham berî niha endamên Spice Girls bîn. ewî digel Victoriayê çar zarok hene, sê kur û kiçek. Kurên wî Brooklyn Joseph, Romeo James û Crüz David û kiça wî jî Harper Seven.çep
Pûlê postayê bi wêneya KomitasVardapet, ji yekbûyîna sovyet a sala 1969'an
Komitas kilama "Mokats Mirza" dixwîne.
Soghomon Gevorki Soghomonian - Komitas Vardapet (bi ermenî: yan jî), bi devoka ermeniya rojava jê re "Gomidas Vartabed" jî tê gotin (z. 26'ê îlonê an 8'ê kewçêrê 1869'an li Kütahya, Împeratoriya Osmaniyan - m. 22'ê kewçêrê 1935'an li Parîsê, Fransa) keşîş, komponîst, stranbêj, muzîsyenê koroyê, mamosteyê muzîkê, etnologê muzîkê û zanyarê muzîkê yê bi eslê xwe ermenî bû. Ew îro weke damezrînerê muzîka klasîk a nûjên a Ermenistanê tê pejirandin.
Soghomon G. Soghomonian di malbateke muzîkhez de hat dinyayê. Hê yek saliya xwe tijî nekir diya wî jiyana xwe ji dest da, bi 11 saliya xwe jî wî bavê xwe winda kir. Ji wê rojê pê ve dapîra wî ew xwedî kir, heya wê roja ku piskoposeke ermenî ya herêmê ji bo mezin bûna xwe li ser rêya Eçmiyadzîn (navenda serokê Dêra apostolîk a ermenî) rastî wî hat û bi xwe re bir, da ku ew l wê derê perwerdehiya olî bibîne.
Katolîkos Gevork IV. li ser vê yekê anî ziman ku bila yek ji zarokên yetîm tevlî semînara olî bibe û li wir bixwîne. Ji nava 20 berendaman, Soghomon ji ber jîrbûna xwe hat hilbijartin. Li wir wî bi jêhatiya xwe ya muzîkî bala berpirsyarên xwe kişande ser xwe û xwendina xwe di sala 1893'an de wek keşîş qedand. Bi vê yekê ew li gorî kevneşopiya xristiyantiyê digel baptîzebûna xwe ji aliyê olê ve ji nu ve jidayikbû.
Komîtas navê katolîkoseke navdar ê sedsala 7emîn bû û wek helbestvanê îlahiyan û muzîsyen tê bibîranîn. Du sal bi şunde ew bû rahîb û sernavê Vardapet (an Vartabet) stend: Bi zimanê ermenî ev sernav tê wateya 'zanyar' û bi sedan sal e tenê di çarçoveya perwerdeya rahîpan de tê dayîn. Di wê demê de Mkrtich Khrimian, ê ku bi navê 'Hairik' (Bavok) jî tê bibîranîn, bûbû katolîkos. Wî piştgirî li Komîtas kir û bursên xwendina li Tiflîs (li cem Makar Yekmaliyan) û Berlînê ji bo konservatuara taybet a Richard Schmidt bi dest xist. Di heman demê de, Komîtas li Zanîngeha Friedrich-Wilhelm beşa Zanînên Estetîk û Teoriya Muzîkê xwend. Di sala 1899'an de wî doktoraya zanistê muzîkê qedand û vegeriya Eçmiyadzînê.
Girtin û koçkirina Komitas.
Li (yekşema sor) di 24'ê nîsanê 1915'an de, ew roja ku weke destpêka komkujiya ermeniyan li Împeratoriya Osmanî tê qebûlkirin, Komitas digel sedan zanyarên din ên ermenî li Konstantînopolusê hat girtin û ber bi Çankırı (li rojhilatê Enqerê) hat koçkirin. Ji bilî 8 girtiyên ku vegera wan ji aliyê midûrê karên hundirê Talat Paşa ve hat peydekirin, hemû girtî li wir hatin qetilkirin. Di nava ew hirtiyên ku vegera wan hat tayînkirin Komitas jî hebû. Tê îdiakirin ku ev yek bi saxiya mudaxaleya konsolosê DYA'yê Henry Morgenthau û helbestvanê tirk Mehmet Emin Yurdakul hat bidestxistin.
Lê bi vegera xwe re Komitas dibîne ku beşeke mezin a dosyayên xwe yên lêkolînê û arşîva xwe ya ku ji stranên gelêrî yên ermenî pêk tê hatiye wêrankirin. Bi vî havî gelek stran û helbestên kom kirî winda bûn. Mixabin wî ji dîtin û jiyandina ew rojan qet nikarî vehese.
Ji ber ku rewşa psîkolojîk a wî her ku çû xerawtir bû, hevalên wî ew birin nexweşxaneyeke leşkerî ya tirkan. Ji wir ve ew di sala 1919'an de birin Parîsê û derbasî klînîkeke taybet a Ville-Ervard'ê. Ji sala 1922'an heya mirina wî ya di sala 1935'an de jiyana wî bi tenêtiyê li klînîka psîkiyatrîk a Villejuif derbas bû.
Salek bi şunde tirba wî birin Erîvanê û li Pantheon'ê bin ax kirin.
Recep Güven (z. 1964 li Stenbolê), polîsekî tirk e.
Piştê sala 1979 an ku kete koleja polîsan di 14.06.1987 ande ji akademîsyena polîsatiyê mezûnbû.
Karên wî berêve; Bû serokê akademîsyena polîsan. piştre bû midûrê ewlehiya giştî dûvre bû midûrê ewlehiya amedê, paşî bû serokê dayra saloqatiyê, di midûrîtiya ewlehiya sêrtê da çen kar kir.
6 rezber 2012 ande midûrê ewlehiya sêrtê'bû, kirin midûrê ewlehiya Amedê.
"Rêvebirina Desteya Yekîtiya Ewropayê" ji aliyê dewlet-endamê Yekîtiya Ewropayê ve pêk tê. Dewlet-endamê rêveber xwedî mafê girtina biryarên giştî ye. Ew maf ji hêla hukûmeta dewleta rêveber ve tê bicîanîn.
Her dewlet-endam anegorî lîsteya ji milê Desteya Yekîtiya Ewropayê ve diyarkirî, bi qasî şeş mehan tevahiya YE bi rê ve dibe. Serokwezîrê dewleta rêveber ji bo şeş mehan dibe Serokê Desteya Yekîtiya Ewropayê.
Rêveberiya sêdemî.
Sîstema rotasiyona şeşmehane êdî ji zû ve bûye mijara rexneyan. Sedema wê jî ew e ku di nav şeş mehan de dewletê rêveber pê re nagihîne ku xebata xwe rêxistin bike, lewma karê destpêkirî nîvcî dimîne. Piştî ku YE berfireh bû û hejmara endaman gihîşt 25’an, pêwîstiya bi guhertina sîstema rêvebirina YE derket holê. Ji sala 2007’an û pêve sîstema rêvebirinê formeyeke nû wergirt, navê formeya nû “rêvebiriya kolektîv a sêdemî” ye. Êdî rojeva kar û barên YE ji bo salek û nîv tê diyarkirin, ango piştî ku rojev diyar dibe, li ser pêkanîna wê sê dewlet-endam radiwestin (her yek – 6 mehan). Piştî 6+6+6 mehan (ango piştî ku sê dewlet dewra xwe ya rêvebirinê bi dawî dikin), dema ku dor tê dewlet-endamê nû rojev ji nû ve tê diyarkirin û vê carê sê dewlet-endamên din li ser rojeva diyarkirî radiwestin.
Rocka kurdî yek ji beşên muzîka kurdî ya nûjên e.
Damezirandina Rocka kurdî pir caran bi avakirina koma Wetan a di salên 70iyan de tê girêdan, ji ber ku koma Wetan weke yekemîn koma rocka kurdî tê pejirandin.
Gava meriv vê rasrebîniyê bîne pêş çavan, meriv kare bêje ku Rocka kurdî 40 salî ye û bi vî havî yek ji beşên herî kevn ên muzîka kurdî ya nûjên e.
Herwiha, rocka kurdî di sala 2012'an de cara ewil bû sermijara belgefîlmeke kurdî, ku tê de pêkhatin û pêşketina wê derbasî perdeyên sînemayan dibe.
Roşna li Bakurê Kurdistanê li Vartoya Mûşê hatiye dinyayê. Li Izmîrê xwendiye. Wê li Navenda Çanda Mezopotamyayê dersên nota, şan û solfejê xwendin. Demekê di Koma Asmînê de jî cî girt. Ji sala 2004'an vir ve li Almanyayê dijî.Di albûma Veger a Ciwan Haco de vokalîstî kir. Roşna bêhtir bi şêwezarê Kirmanckî stranan dibêje.
Roşna
Roşna 2010 de albumê namê xo “Kilamê En Rindekê Kurdî” de têy kilama xo “Yêna” ca guret bî û goşdaran mabên de vejîyabî ser. 2012 de Roşna pê albumê xo yê “Vîra Kerdî” Mûzîk-goşdaranê xo de êna têlewe.
Seranê xo yê kişkekan de dest pê muzîk kena, bestekarîye û nuşnoxîya xo ra rengê û vengê xo bala ancena, mûzîgê kurdî de tedarikê nefesê newî kena. “Vîra Kerdî“ de des kilamî estê, beste û nuşnoxa hêyşt kilaman Roşna bi xo wa. Kilamê bînî jî albumê Jan Arslanî wo kî 2010 de vejîya bî û goşdaran ci ra zaf heskerd bî, o album ra amêy guretene.
Album de redaksîyon Ayhan Evcî, saksafon brezîlyayij muzîkar Leandro Saînt-Hîll, buzukî û udd de dînya muzîkî de namedar Mehmet Erdem, dawulde Sebastîan Bastî, perkusyon de Ata Guner û Yogî Jockusch, bas gîtar de Martîn Drees, gîtaran de Chrîs Harms, Bernd Hîlgert, Steven Pfeffer, keman de Huseyîn Kemanci, klarnette Goksun Çavdar, Akordîon de Ozge Metîn, klevyan de Gerrît Heîneman kedkarîye kerda.
Reqsê nî albumî pop û caz o, çekuyanê kilaman de zêde vateyê serê însanî, xerîb bîyene, têynatîye bi qeydê helbestvanîye xo kifş keno. Zazakî henî aseno kî vîndîbîyena xo nizdîya, sebra nayra zê mîrasê dînya êno qorîkerdene. Album hetê mîstîkê û rindekîya zarava zazakî, pêrune pîya têhet de ano verê çiman.
Album Stenbol û Hamburg de hetê Pelrecords’î amo qeyd kerdene. Xeya Pelrecords’î muzîke kurdî ra veng û reqisê newîyan pêyda kerdena. No albumo xas û rindek “Vîra Kerdî” Sony Music vila keno.
Ednan Kerîm (عه‌دنان كه‌ریم, "Adnan Karim") (jdb. 1963, Kerkûk) hunermend û goranîbêjekî kurd ê ji Kerkûkê ye.
Ednan Kerîm di sala 1963an de li bajarê Kerkûkê hatiye dinyayê. Gerçi malbata wî rewşa madî ne baş bû jî, wan ji perwerdeya wî re texsîr nekir. Hikûmeta Iraqê ya Ereb malbata wî ji şarê Kerkûkê rakir û ew çûn şarê Silêmanî. Ednan Kerîm jiyan û perwerdehiya xwe li wir dewam kir. Jîngeha wî a nû ji aliyê çand û hunerî da pirr dewlemend bû.
Ciwantiya wî bi stranên kurdî ên gelêrî û dengê goranîbêjên kurd derbas bû. Stranbêjên kurd ên navdar ji aliyê pêşveçûna wî a muzîkî de gelek bandor hene.
Diyalektîk anku teherê diyalektîk, teoriya nêzîkatiyê ya ku Marks li ser nivîsandiye.
Dîyelektîk, yê kuy temenê wê avêya û ew bi têgihiştin kirîya feylesofê almanî Hegel a. Nêzîkatîya dîyelektîkê ya ku Marks pêşxist ne mengîwer bû pêzawer bû. Hegel bi rengê mengiwerîyê wê nêzîkatîyê û ankû "metod"ê dîyelektikê têne ser ziman. Jê re ji ber vê yekê "diyalektîka Hegel" tê gotin. Awaye dîyelektikê ku Hegel têne ser ziman Mengiwer û ankû "îdealîzm" e. Lê ya ku Marks tîne ser ziman. Pêzawer û ankû "materiyalîst" a.
Teherê diyelektikê, weke teher û nêzîkatîyeka giring ya felsefî ya. Li ser diyalektîkê, piştre gelek zanist û filosofên ku hatina, hizrinên xwe hanîna ser ziman.
Hegelvanên Ciwan, piştî hegel re, ku li ser şopa Hegel dimeşîn komek zanist li dora zanistê diafirê. Di nava wan zanistan de ciwanên xwendevan de jî hena. Ji wan re Hegelvanên ciwan tê gotin. Ev li gorî hizrên Hegel dihizir in û tênin ser ziman. Pişt re, weke "Hegelvanên çapgir" û ankû "hegelvanên ciwan" jî tên nasîn. Di nava rastgiran de hegelvan dibin. ew jî xwe weke "hegelvanên rastgir" bi nav dikin. Hegelvanêîn Çapgir li dijî wan di zankoyê de dikivina tekoşînê de.. Karl Marx, Friedrich Engels, August von Cieszkowski û hwd jî di nava wan hegelvanên ciwan de cih digir in di demên xwe yên pêş de. Lê Marx, di cudabûna fikrê xwe de ji wan cuda dibê û piştre bi tevahî ji wan cuda dibe. Hizrên xwe yên ku Marks tîne ser ziman, di wan de bi dest rexnekirina Hegel û hizrên wî yên felsefîkî dike.
Hegel, hizrên wî, bi teybetî li dora zanko û ankû universîteyan pirr tê axiftin. Li wan re, hizir tên afirandin. Hegel bixwe jî, akademisyenekî ji wê dordorê ya. Hê ku Hegel li jîyane ya, komên çapgir û rastgir ên ku ji xwe re dibêjin Hegelvanê çapgir û hegelvanê rastgir derdikevin. Piştre, ev kom bixwe jî, tevî ku ji kokekê na jî, rexneyan li hevdû digir in.
New York Tribune di sala 1864'an de
New York Tribune yan jî New York Daily Tribune, rojnameyeke emrîkî bû ku di sala 1841'ê de bi destê Horace Greeley bidest weşanê kiriye.
Dema xwe ya pêş de weke kovara partiya "Whig" weşan kir. Piştre bû bo "partiya komarvanan" bi heman rengî xwe domand. Di sale 1924'an de hat yekkirin û piştre navê "New York Herald" û anku "New York Herald Tribune" stand û hebûna xwe domand. Kovare wê, heta sala 1966'an xwe domand.
Diyalektîka Hegel, rengê wê bi awayê mengiwerî û an jî kû "îdealîsmê" tê ser ziman. Li ser rêya aqil re di hundurê meji de bi wîtîya ji dîrokê bi ber pêş ve ji xwe re eaas digirê û tîne ser ziman. Mirov, li gorî Hegel, xwediyê mecburîyetekê ya ku bi wê di dîrokê de bijî.
Sê prensîbên wê dîyelektîiak Hegel hena. 1. Hemû tişt bi hev ve girêdayî ya û li dûv hevdû ya. 2. Aqilperezî 3. aqil li pêşîya tişta ku heyî ya.
Ev sêwa û ankû awa, bû şêwa û rêbazaka herî giring ya di felsefe dema hemdem de. Marks, aliyê dîyelektîka Hegel ya pêzaweriyê û ankû "metaliyalist" bi têgihiştina hanî ser ziman. Bi wê yekê, weke rêbazaka nêzîkatîya felsefikî pêşket. Bi wê re Marks, weke ku di wê xale sêyemin de Hegel dibêje ku "aqil li pêşîya tişta ku heyî ya", marks li dijî wê dirabê dibêje, ku "tişt li pêşîya aqil a". Bi wê re vajî wê Marks tîne ser ziman. Ji ber vê yekê ya ku Marks dibêje ku "min dîyelektîka Hegel ya ku berevejî li ser serê xwe ve dalaqandî danî ser pîyên wê." Hegel, aqil derdikxe li pêşîya tişt, lê Marks tişt derdixe li pêşîya aqil di dîyelektîkê de. Li ser vê esasê Marks, rexneyan li Hegel digrê.
Ferhenga Kurdî-Tirkî, ferhengeke kurdî-tirkî ya berfireh û mezin e ku amadekarê wê Zana Farqînî ye.
Ferheng di sala 2004an de, ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hatiye weşandin. Ferheng 2132 rûpel e û ebadên wê jî 16x23,5 cm ye. Ferheng tevî hev ji 166 hezar madeyî pêk tê. Ji van madeyan 131 hezar jê madeya destpêkê û 35 hezar jî berdewama madeyê ne. Bi gotineke din, 131 hezar peyv û 35 hezar jî biwêj û berdewama serê madeyê tê de cih digirin.
Bi awayekî berfirehtir li ser wateya peyvan hatiye sekinandin û bergindên wan ên bi zimanê tirkî hatine dayîn. Ji bo hêsanî û fesîhbûnê jî da ku bikarhêner karibin jê hîn baştir sûd û kelk wergirin, piştî her wateya peyvekê hevokên nimûneyî jî hatine dayîn. Ev yek ferheng havildar û bikarbartir kiriye.
Ev xebata duyemîn a Zana Farqînî ye, ku berê Ferhenga Tirkî-Kurdî amade kiribû û dîsan Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ew di sala 2000î de çap kiribû. Ferhenga Tirkî-kurdî jî ji 1278 rûpelan pêk tê û ebada wê jî 16x23,5 cm ye. Di vê ferhengê de, 40 hezar jê madeya destpêkê û 20 hezar jî berdewamiya madeyê, tevî hev 60 hezar made cih digirin.
Ferhengeke mezin e, tê de ji wateyekê zêdetir berginda peyvên tirkî yên bi kurdî hatine dayîn ü her wiha piştî dana berginda her wateyî, hevokeke nimûneyî jî hatiye pêşkêşkirin. Bi vê yekê ferheng bikarbartir ango pratîktir bûye.
Çapa duyemîn a her du ferheng jî hatiye kirin.
Eferînerî û an jî kû ´çêkerîtî´, hêza mirov ji efirînertîyê û an jî kû ji çêkerîya tiştekî tîne ser ziman. Bi ingilizî jî jê re "Kreativitet" tê gotin. Di çareserkirina pirsgirêkan de bê, di xwandin û nivîsandinê de bê û an jî kû ku di beşên zanist, çand, di qada tiştên ku bidest tên çêkirin û hwd de bê, hêza meji û çêkerîya wê têne ser ziman. Di roja me de, di dibistanan de, ji bo ku eferînerîya mirov were kifşkirin, metodên teybet ji aliyê zanistê ve tên kirin. Beşa "intelligens" û ankû ku bi kurdî "jîrê" yek ji wan beşan a.
Li ser çêkirîyê ji filosofên weke Platon û Aristo bigra heta ku digijê, zanist û filosofên sadsale me, li ser vê beşê û ankû qadê bi zanistî sêkinî na. Li ser wê teorî û zanin û têgihiştin bi pergalî afirandina û danîna li pêşîya mirov.
Rojar Wenda "bloger" û hunerjenekî kurd e.
Di 1972'yan de li navçeya Qoserê ya bi ser bajarê Mêrdînê ve tê dinyê. Dûv re malbata wî vedigere gundê xwe, Xursa Navê. Ji salên dibistana seretayî ve, mîna gelek kurdên bakurê welat, bi zimanê tirkî dest bi nivîsandinê dike. Piştî ku dibistana navîn diqedîne, ji ber destengîya aborî dev ji xwendina dibistanê berdide û di sala 1987'an de dest bi nivîsandina helbestên kurdî dike û di sala 1988'an de, li gel birayên xwe diçe bajarê Stenbolê bi cih dibe.
Di sala 1992'an de, li gel mijûlahîya nivîsandinê, xwe bi xwe dest bi muzîka kurdî dike. Dîsa di heman salê de bi muzîkvan Yusuf Roman re hev nas dikin û li ser pêşnîyaza wî, bi derhênerîya Yusuf Roman, di albûma "Koma Geliyê Zîlan" ya bi navê "Dayika Delal" de, bi sê stranên xwe cih digre, her wiha straneke Xemgîn Bîrhat jî şirove dike.
Di sala 2000'an de, îca dest bi nîgarsazîya bi pênûsa risas dike. Li Stenbol bi tevahî sê pêşangehên kesane, ku ji xêz û karîkaturên xwe pêk tên vedike. Di vê navê de jibo çapkirin û weşana berhemên xwe serî li gelek komel,sazî û destgehên kurd -wekî kovar, rojname, enstîtu- dide, lê mixabîn ji tu yekan bersîvek erênî bi dest naxe.
Ji sala 2010'an bi vir ve, hemû berhem û nivîsên xwe, bi nivîskî bi rêya blogan parvedike, her wiha stran û helbestên xwe, hem werdigerîne zimanê tirkî, hem jî wan bi kurdî û tirkî şirove dike û ji malperên video parvekirinê re dişîne. Rojar Wenda hê li Stenbol dimîne û xebat û xizmeta xwe ya jibo çand û huner û zimanê kurdî didomîne.
Mînakek ji helbestên wî.
ji xwe diçim bi xwe ve têm
hilmek li min sal e îroj...
ne zêr û xenxal e îroj
ne zar ne mindal e îroj
nayê peyv û zar e îroj
ser bê pirç û pal e îroj
çar dewletên ji hev ne xweş
li dij me heval e îroj
me ne war û mal e îroj
Didim ber hev didim ser hev
dil bi nal û nal e îroj
di cih de li min qedîya
zinar pişt û pal e îroj
mistek li min çahl e îroj
kes ne ap û xal e îroj
nizam ev çi hal e îroj...
çek û rext pêçane li xwe
li bejn û li bal e îroj
Ji bo vê xaka hezar sal
bi şewq û şemal e îroj
ji wan re xêrmal e îroj
"Kurdistan – om fortid, folk og framtid" (bi kurdî: Kurdistan - di derbarê raborî, gel û pêşarojê de), navê pirtûka Erling Folkvord li ser dîroka Kurdistanê ku nivîsandîya. Bi rêwîtîya xwe ya çûna kampa PKK re dîroka Kurdistanê û civake wan û teybetmendiyên civate wan tîne ser ziman. Ew bixwe, dema ku tê Kurdistanê, diçê nava xalkê û bi wan re dide û distêne û diaxivê. Bi wê re jî, di derbarê dîroka kurdan û teybetmendiyên civate kurdan de xwe baş kûr dike. Piştre wê pirtûka xwe dinivîsêne.
Folkvord, bi dîrokê re hem dike û dixwezê roja me û hem jî teybetmendiyên civate kurd bide berçav. Bi wê re tekşîna kurdan ya ji bo azadîya xwe ku ew didin, dîmenekî wê di pirtûkê de tê dîtin.
Le Monde, rojnameyeke firansî ye. Ji aliyê Hubert Beuve-Méry ve hat avakirin. Rojname, xeta wê çepgir e. Di 1944'an de hat avakirin. Hingî bi rojname Le Figaro re hebûn.
Sernivîskarê rojnameyê ("rédacteur en chef") Erik Izraelewicz e (2012).
Le Figaro, rojnameyeke fransî ye. Li Parîsê hate weşandin di salên 1826'an de weke kovareke heftane û tinazker hate damezrandin. Le Figaro rojnameya herî kevn e li Fransayê, û digel Le Monde û Libération yek ji sê rojnameyên fransî yên sereke ye.
Wê navê xwe ji lîstikeke şanoya komedî ya "Le Mariage de Figaro" ya Pierre Beaumarchais di sala 1778-an de wergirtiye. şîara rojnameyê di çalakiya dawî ya lîstikê de ji monologa Fîgaro hate girtin "Bê azadiya rexnekirinê, pesneke rastîn tune ye". “Bê azadiya rexnekirinê, pesindan derewek e”.
Albert Wolff, Émile Zola, Alphonse Karr, Théophile Gautier, û Jules Claretie di nav beşdarên destpêkê yên kaxezê de bûn. Sala 1866an, Le Figaro bû rojnameyeke rojane. Xeta wê, bi awayekî mihafazakarî (kevneperestî) tê ser ziman. Vê dawîyê helwesta siyasî ya rojnameyê bêtir merkezî (navendî) bû.
Ji Adara a2004an ve, Serge Dassault bû xwediyê Le Figaro, ew mîlyardarekî Frensî ye û siyasetmedarekî kevneperest e, û herweha ew xwediyê pargîdaniyeke leşkerî û afirînerê balafiran "Dassault Aviation" bû.
Le Figaro di 2009an de derbasî formata Berliner / tabloid bû. Di 2010an de, Le figaro bi Engilîzî beşek bi navê Le Figaro English çêkir, beş di sala 2012an de bidawî bû.
Di Sibata 2012an de, civata giştî ya rojnamevanên Le Figaro civîneke giştî çêkirin û xwestin ku rojname bêtir plûralîzm (pirr-deng) û "durust” be. Rojnamgeran rojname tawanbar kir ji ber nûçegihaniya siyasî ya yekalî ji bo berjewendiya partiya rêvebir û serok Nicolas Sarkozy. Edîtorê serekî yê Le Figaro wiha bersivand: "Xeta redaksiyona me xwendevanên me dilxweş dike... [...] Ez nabînim çima divê em wê biguherînin. [...] Em rojnameyeke rastgir in û em wê eşkere îfade dikin. Xwendevanên me, rojnamevanên me jî pê dizanin. Di vê yekê de tiştekî nû tune ye ! "
KC Rebell (z. 26ê kanûna paşîn 1988 li Essenê wek Hüseyin Köksecen) rapvanekî alman ê bi eslê xwe yê kurd e.
Di destpêka sala 2006an de KC Rebell û PA Sports komeke hevpar ê bi navê "SAW" ("Schwarz auf Weiss", tê wateya "Reş û Spî") damezirand. Ew di sala 2007an de de digel Snaga & Pillath li gelek deverên Elmanyayê tûr kirin. Di meha gulanê ya 2008an de KC Rebell û PA Sports bi rêya şîrketa Shrazy Records albûma xwe ya bi navê "Kinder des Zorns" (Zarokên Eciziyê) weşandin. Hevkariya di nava SAW û şîrketa Shrazy Records weke hat hevî kirin nemeşiya, lewra SAW piştî 5 mehan ji şîrketê veqetiya.
Di dawiya 2009an de KC Rebell û PA Sports digel Manuelsen vîdeoklîpa "Grausam" (Bê wijdan) weşandin. Di wê demê de hê di bin şîrketa Pottweiler Entertainment de xebatên xwe yê muzîkî dimeşand, heya ku biryar da êdî kariyera xwe bi tenê berdewam bike û di nîsana sala 2011an de derbasî şîrketa PS Sports a bi navê Life is Pain bû. Di 27ê gulanê 2011an de albûma wî ya ewil a bi navê "Derdo Derdo" hat weşandin. Weşandina vîdeoklîba xwe ya bi navê "Kurdistan" bû sedema gelek gengeşiyan û bala guhdarvanên xwe kişande ser rewşa kurdên li Tirkiyeyê. Tê gotin ku di sala 2005an de KC Rebell û futbolvanê kurd ê ekîba netewî ya Elmanyayê Mesut Özil di heman ekîbê de dilîstin.
The Guardian Weekly, rojnemayeke brîtanî ye ku hefteyî derdikeve û girêdayî The Guardianê ye. Dîroka destpêka waşandina wê piştî şerê cîhanî yê duyem, sala 1919'an tê zanîn.
Sızıntı (bixwîne:"Sizinti"), kovareke bi tirkî bû. Kovar girêdayî rêxistina Fethullah Gülen bû. Di reşemiya 1979'an de dest bi jiyana weşana xwe kir. Kovareke mehanî bû. Di kovarê de agahiyên zanist, teknolojî, botanîk, fîzyolojî, stêrnasî, kîmya, dîrok, bijîşkî, pedagojî, derûnnasî, wêje hwd. hebû. Berî nezîkî 500.000 kes aboneyên kovara Sizintiyê bûn. Herkes dikar bû nîvîskara/ê Sizintiye be.
Sızıntı di 27ê tîrmeha 2016an de ji aliyê rayedarên tirk ve hat girtin.
Emel Mathlouthi yan jî Emal Meslûsî (bi erebî:آمال المثلوثي, "Amal al-Mathluthi"), z. 11ê rêbenanê 1982 stranbêj û bestekareka tûnîsî ye. Di çarçoveya bihara erebî de bi stranên xwe yên wek "Ya Tounes Ya Meskina" (Ey Tunîsa feqîr) û "Kelmti Horra" (Peyvên min azad in) bû dengê şoreşê li Tûnîs û Misirê.
Hê gava xwendekar bû dest bi nivîsandina stranan kir. Di sala 2006'an de tevlî yekemîn bernameya berebaziya muzîkê ya erebî bû û rêza sêyemîn bi dest xist.
Di çarçoveya şoreşa tûnîsî ya nava 2010-2011'an de ew li Tûnîsê bû û bi rêya konserdayînê tevlî xwepêşandanan bû.Piştre wê ji Fransayê ve piştgirî da şoreşê û gelek kilamên berxwedan û azadiyê amade kir.
Di sala 2012'an de wê yekemîn albuma xwe ya studyoyê ya bi navê "Kelmti Horra" (peyvên min azad in) da weşandin.
Emel Mathlouthi bi şîrovekirina stranên bi zimanên din jî tê nasîn: Wê kilama spanyolî ya "Nací en Alamo" (Li Alamo ji dayik bûm) ji nu ve şîrove kir, wergerande erebî û weke stranek li ser Filistînê xwend ("Nací en Palestina", Li Filistînê ji dayik bûm).
Di nava kurdan de Emel Mathlouthi bi şîrovekirina kilama "Ehmedo" bi nav û deng bû. Balkêş e ku dengê hunermendê pir li stranê tê û xwediyê xortbûn û kûrahiyeke bêhempa ye. Herwiha, bi vê stranê Emel Mathlouthi him bala guhdarvanên xwe kişande ser rewşa gelê kurd, him jî ya kurdan kişande ser xwe. Ji wê rojê pê ve ew tevlî çend mîhrîcanên kurdî bûye û rastî gelek ecibandina kurdan tê.
"Kritik der reinen Vernunft" ("Rexneya aqilê petî" an jî "Rexneya hişê asayî"), navê pirtûka filosofê alman Immanuel Kant e. Pirtûk, di felesfê de, weke berhemeke bingihîn tê hesibandin. Pirtûk, di sala 1783an de hat nivîsandin.
Bi taybetî, felsefeye ahlaqê bi awayekî teybet dihilde li dest. Metafizîk, weke mijareke herî zêde ya ku wî têde hildaya li dest. Di pirtûkê de, bi taybetî, du şeklê metafizîkê Kant şîrove dike; "aqlê sentetîk" û "aqlê dahûr" in. Di pirtûkê de, bi taybetî, dibêje ku deme ku mirov got "Zelal çûme mal" hingî li gor aqlê dahûr, têne ser ziman û ev aliyê qêil li gor kant, aqlê dahûr a, yan jî bi navê dîn aqlê analîtîk e. Lê deme ku Zelal bi hêst bû, hingî hestî dikeve aliyê aqlê sentetîk de, yanî aqlê subjektîvîte.
Navarok, felsefe, ahlaq (etîk), metafizîk, û fezeyê bi gotin "derbêra fizîkê" têne ser ziman. Vê jî bi gotina "a priori", têne ser ziman.
Bezeke xemilandî ya qiptiyên kevnare
Qiptî yan koptî (ji peyva yewnanî: αιγύπτιοι, tê wateya "misirî") navê civaka dêra qiptî ya Misirê ye.
Ev peyv berê ji bo hemû mirovên Misira kevnare re dihat bikaranîn, ên ku bi zimanê misirî xeber didan. Di dema Împeratoriya Romî, Bîzans û destpêka weşandina ola îslamê de eleqeya peyvê bi baweriya mirovan re tune bû.
Zimanê qiptî di sêyemîn sedsala piştî zayînê de ji zimanê misirî pêk hatiye. Bi belavbûna ereban û baweriya misilmantiyê ya li Misirê ev peyv êdî xwediyê wateyeke din dibe û ji wê pê ve tenê ji bo xiristiyanên girêdayî dêra qiptî tê bikaranîn.
Ji ber koçkirinên ku di nava gelê qiptî ve pêk hatine (ku sedema wan sedî sed naye zanîn), îro gelê qiptî li barek welatan xwe bi cih kirine.
Almaniya swîsrî sernavê hemû devokên herêma almanîaxêv ên Swîsrê ye.
Devokên almaniya swîsrî her çiqas ji hev cûda bin jî, almaniya swîsrî xwediyê zimaneke standart e jî: jê re 'almaniya swîsrî ya standart' tê gotin û di nivîsandinê de jî tê bikaranîn. Ango, ji zimanê axiftî re 'almaniya swîsrî', ji yê nivîsandî re jî 'almaniya swîsrî ya standart' tê gotin.
Grevên birçîbûnê yên kurdan, ew grev û rojî bûn ku berê di destpêka salên 80î de li girtîgehên Tirkiyeyê bi girtiyên siyasî yên kurd re dest pê kirine ji bo maf û rûmeta xwe. Îro jî di vê demê û salê de, greva birçîbûnê û rojiya mirinê, ji bo maf, rûmet û statûya gelê kurd e.
Di salên 1980-1990'î de grevên birçîbûnê.
Di vê deme sale 1980´î û hinekî weke piştre bi du salan re gireva birçîbûnê ya li zindanê di pêşengiya Kemal Pir, Akif Yılmaz, Mehmet Hayri Durmuş, Ali Çiçek û girtiyên siyasî yên din de dest pê kir. Greva birçîbûnê ya vê demê, bi mirina van mirovên ku heta roja me di dilê gelê kurd de dijîn re bi encam bû. Piştre, bi wan re, kevneşopiyeke greva birçîbûnê di nava kurdan de bi wan re dest pê kir. Piştî wan re, dem bi dem li zindanan hertimî girêvên birçîbûnê bûn û ketina rojavê de. Greva herî zêde ku ket rojevê de ya di salên 1996 û hwd bû ku di encama wê de 12 mirovan jiyane xwe ji dest da.
Piştre jî, hertimî ji ber ku di zindanan de hêrîşên rûmetşikandinê li girtiyan dibûn, êdî wan jî, ya ku ji destê wan dihat ew bû ku bikevina greva birçîbûnê de. Ji wê û pê de, ti tiştek di destê wan de nebû ku bikin.
Rojiya mirinê ku di 12ê îlona 2012an de dest pê kir.
Greva birçîbûnê ên di 12ê îlona 2012an de ku dest pê kirin di zindanan de, bi hezaran kurd ketibûbûnê de. Ev girêvên birçîbûnê bêdembûn. Piştî ku gihişt 40 rojê, êdî di çapameniye cihanê û ya netewî de jî hin bi hin cih girtin. Lê rayadarên tirk û çapameniye tirk, hertimî li hemberî wan bêdeng ma.
Xwestekên çalakvanên girêvên birçîbûnê, bi sereke ew bûn ku tecrîde li ser serê serokê rêxistina PKKyê Abdullah Ocalan rabibê, qadaxaya li ser zimanê kurdî were rakirin û kurd bi zimanê xwe yê dayikê mafê yê perwerdehiya bizimanê dayikê bidest bixin bû. Bi vê rengê, çalakiya girêva birçîbûnê sîyesî bû. Piştî pêla girêva birçîbûnê ya di dema 12ê îlona 1980î, weke pêla diduyan ya herî mazin ya greva birçîbûnê ku kurdan dabûbû dest pê kirin.
Bi dehan xwepêşandan û mitîng ji bo piştgiriya ji çalakiyan û çalakvanan re hatin li darxistin ji aliyê kurdan ve. Lê hêzên dewleta tirkî jî, di pirraniya wan mitîng û xwepêşandanan de zor bikarhanî li dijî kurdan û gelek kurd birîndar kir in. Lê dîsan kurdan di ya xwe de isrer kir ji bo xwestekên xwe yên mirovî.
Armanca rojiya mirinê ya kurdan a sala 2012'an.
Berî vê demê ku girêvên birçîbûnê, hevdîtinên ku weke muzakare dihatin dîtin bi wî re bûbûn. Lê piştre Dewleta Tirk bi carekê re ew hhevdîtin birrîbûn.
Kurdan, ji van girêvên birçîbûnê re gotin "çalakiyên grevên birçîbûnê". Karakterê van grevên birçîbûnê, weke Neîtaatiya sivîl ya gel bû. Bi teybetî, di demeke kin de li kurdistanê, hemû kurdistanî tevlî van girêvên birçînbûnê bû. Dewleta tirk jî, di wê navbarê de girtina kurdan û şandina wan ya li Zindanê didoma. Hemû sazi û dezgehên kurd, tevlî van girêvên birçîbûnê bûn. Parti, şaradar, dernekê zimên û yên civatî hemû tevlî bûn. Bi girseyî ev girêvên birçîbûnê doman.
Dewleta Tirk, di vê dema ku kurdan ev çalakiyên sivîl dikirin de, hêzên wê jî yên leşkerî di operasyonê de bûn. Hêzên polîsî jî di biserdegirtina malên kurdan de bûn. Heta, vê dema ku kurdan grevên birçîbûnê li darxistin, bi hezaran kurd hatibûbûna girtin û di zindanê de bûn. Heta vê deme grevên birçîbûnê, li gor agahiyên fermî, ser 12 hezar kurdan re ku nav wan de şarîdar, parlamenter, rewşenbîrên kurd û rêveberên kurd û hwd hebûn, hatibûn girtin.
12´ê îlona 2012an.
Ji 12ê îlona 2012an û pê de, girtiyên kurdan bidest girêva birçîbûnê ya bêdorver û bêdem kirin. Girêv, piştî ku dest pê kir û pê de, heta ku gihişt 40 rojî, çapameni li dijî wê bêdeng ma. Bi teybetî, çapameniya tirkiye, weke ku ji xwe ti tiştek neyî tevgeriya û heya xwe jî ne hanî. Serok wezîrê tirk, di 31 kevçerê de çû Almanya, di ziyerete xwe de, tevî ser 640 girtiyî re di greva birçîbûnê de bû, got "ti kesek di girêva birçîbûnê de nîn e". Ev gotina wî rastî pir bertekên gel hat.
Piştî ku girêva birçînê ya bêdem û bêdorveger destpêkir, piştre dem bi dem her hefetê tevlîbûnên nû ên lê zêdedibûn bûn. Bi wê yekê, hijmara girtiyên ku gi rivêa birçîbûnê ya bêdem û bêdorveger dem bi dem zêdetir dibû. Xwestekên girtiyan, bi sereke yek "tecrîde li ser Abdullah Ocalan were rakirin û muzakarekêyên bi armanca çareserkirina pirsgirêka kurd bi rêyên aşîtiyan bê dest pê kirin. Xwesteka din ew ev bû ku qadaxaya li ser zimanê were rakirin û kurd bi zimanê xwe yê dayikê perwerde xwe bibin in bû. Lê dewletê, ji bo ku mafê zimanê dayikê û kurdî nedê, li berxwe dide. Bi wê re jî, ji dêla ku li ser van xwestekan nîqaş werina kirin, bi zanebûn, rayadarên dewletê, nîqaşn li ser awa û şeklê girêva birçîbûnê dana dest ol kirin.
Grev, heta ku gihişt, 50 rojiya xwe, hem di çapameniya kurd û hem jî di çapameniya cihanê de cihekî fireh girt. Rayaderên tirk ji bo ku wê heyîdariya çapameniyê jê dûr bike, bidest gotina "ti kesek di grevê de nîn e." Lê tevî wê jî, di çapameniyê de cih girt.
Piştgiriya ji gelê kurd û dordorên demokrat a ji girêvên birçîbûnê û xwestekên wan re.
Piştî ku girtiyên kurd bidest girêva birçîbûnê kirin, êdî kurdan li derve jî bi girêvên birçîbûnê ên bi dorveger ên 3 rojî bidest girêvê kirin bo piştgiriyê. Li her bajarên kurd, xwepêşanên girseyî ji aliyê gel ve li her bajarê Kurdistanê bûn. Lê hêzên dewletên ên polîs jî, di her xwepêşandinê de hêrîşî girtiyan kirin. Ne dihiştin ku kurd xwepêşandinan li dar bixin. Lê tevî wê jî, gel bi biryarî xwepêşandinên xwe li dar xistin tevî ku li wan hêrîşên hêzên dewletê dibûn jî.
Ji aliyê akadamisyen û rewşenbîran ve jî piştgirî ji wan re hat dayin. Her kesekî digot ku divê ku xwestekên wan bê herê kirin. Divê ku tecrîde li ser serokê rêxistina PKKyê Abdullah Ocalan were rakirin û qadaxaya li ser zimanê kurdî were rakirin. Rewşênbirîên ku bi aslê xwe kurd in ên weke Yaşar Kemal piştgiriya xwe dane nîşandin. Yaşar Kemal got ku "dixwezin ku nifşekê tune bikin." Her wusa weke rewşenbîrî bi vî rengî bertekên xwe li dijî bêdengiya dewletê û bi armanca piştgiriya ji girtiyan re helwesta xwe hanî ser ziman.
Nêzîkatiya dewleta tirk ya li ber grevên birçîbûnê.
Dewleta tirk, ji dêla ku xwestekên girtiyan ên mirovê bibîne û wan herê bike, li dijî wan helwesta xwe na nîşandin. Piştre jî, bi gotinên qirêt bide hêrîşê li girêvêa birçîbûnê kirin bi armanca bê qiymetkirina wê di çavên mirovan de. Lê rayadarên dewletê di serî de T. Erdogan, gotinên ku bi wan berteke xwe bi rengê mudaheleyê hanîn ser ziman bi lev kirin. Ji dêla ku ji xwestekên girtiyên kurd re bêjin herê, bahse "mudahele kirinê" dikirin. Rayadarên dewletê, li bendî wê bûn ku girtî hişê wan ji wan herê û mudahele li wan bikin bûn. Bi vê armancê, helwestan xwe bi navê "mudaheleyê" hanîn ser ziman.
Lê hemû akadamisyen û rewşenbîran jî, hertimî hanîn ser ziman ku her mudahele wê armancên wê xirab bin. Wê mudahele bi xwe re çareseriyê neyêne. Bi vê yekê, hemû dordorên demokrat li dijî gotina Mudaheleyê berteke xwe dan nîşandin. Heman dordorên demokrat û kurdan xwestekên xwestekên girtiyan ên mirovên werina bicihhanîn. Xwestin ku qadaxaya li ser zimanê kurdî were rakirin. Bi wê re jî, xwestin ku tecrîda li ser serê Abdullah Ocalan weere rakirin.
Ji 5ê çiriya paşîn û pê de deh hazar girtiyên kurd ketin greva birçîbûnê de.
Heta ku dem hat 5ê çiriya paşîn a 2012an, girêvên birçîbûnê bi hijmaraka ser 700 mirovî bi awayê bêdorveger û bêdem hat domandin. Lê ji 5ê çiriya paşîn û pê de, êdî girtiyên hemû bi hev re bi heman rengî ketina girêva birçîbûnê de. Ji 5ê çiriya paşîn û pê de, ser ser deh hezarî re kurd li zindanan ketina girêva birçîbûnê de. Bi vê rengê, girêv êdî gihişt ast û merheleyeke nû.
Bi wê re jî kurdan jî, êdî rabûna ser xwe. Bi xwepêşandin û çalakiyên bi heman rengî gelê kurd jî ket tevgeriyê de. Dewlet jî, bi hemû sazî û radayadarên xwe de hewl dide ku li dijî wê girêva birçîbûnê bisekin ê. Bi armanca ku çalakiyan bide şikêninan, diçîûna bi ser kurdan û girtiyan de. Lê hem girêva birçîbûnê û hem jî çalakiyên kurdan ên li derve ên ji bo piştgiriyê doman.
Di çapameniya cihanî de girêva birçîbûnê ku girtiyên ji bo maf û azadiya xwe kirî.
Di çapameniyên cihanê de bi awayekî giring li ser sekin in. Ta ku girêva birçîbûnê ne çû bi ser 40 rojî de ti kesekî ne hilda rojava xwe ji çapameniya kurdan pêve. Lê piştre ku girêva birçîbûnê a girtiyên kurd derket ser 50 rojî re çapameniyê cihanê jî bidest cihdayina wê kirin. Telewizyona ´El-Jazeera ingilizî´ bi ser nivîsa "bi girêva birçîbûnê tekoşîna bo mafan" nûçeya xwe weşandin. Rojnema "The Ermanian Weekly" bi ser nivîsa "Girêvên birçîbûnû û weyne modelî" bi heypeyvînaka bi Bilgin Ayata re kirî cihda. Her wusa rojnemaya "Tha Gardian" jî bi ser nivîsa "Kurdên tirkiya li dijî hikimeta T. Ardogan bo mafê xwe di girêva birçîbûnê de na".Telewizyona Ingilizî ya "CMN Internetion" jî bi ser nivîsa "Girêvîn birçîbûnê di zindanên Tirkiyê de gihiştina 52 rojan". Telewizyona `"BCC News" ji bi ser nivîsa ku "kurd, bi tirkiye di cengê de na bi girêvên birçîbûnê re". Rojnemaya Emrikî jî ya bi navê "foreign Policy" bi ser navê "rewşa kirîtîk ya girêvên birçîbûnên kurdan li Tirkiyê"..Rojnemeya "Teh Gardian" di roja girêvên birçîbûnê roja 60´min de nivîsek bi sernavê "Xetera mirina girtiyên kurd, T. Ardogan çî dike", nivîsek weşand.. Her wusa "Chicago tribune-news" ji bi ser nivîsa "sîtesetmederên kurd bo piştgiriyê di girêva birçîbûnê de na", nivîsek weşand.Bi wê re "The ekonomist" jî bi ser nivîsa "Bi girêvên birçîbûnê re tansiyona bilind bûyî di nava kurd û tirkan de". nivîsek weşand.
15ê çiriya paşîn a 2012an: rojiya mirinê di 65 rojiya xwe de ye.
Grevên birçîbûnê di 65 rojiya xwe de buhur in. Lê rayadarên tirk li ber wan hertimî bêdeng man. An jî, dema ku diaxiftin, dikirin ku ´manipule´ bikin. Piştî 65 rojiyê, tenê bi gotina "parastina bi kurdî re xwestin bikina rojevê de û li ser dana mafê parastina bikurdî re bikin dawî li wan were hanîn. Bahse mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê û rakirina tecrîde li ser serê rêveberê gelê kurd nekirin.
Dewletê, di çapameniyê de, hertimî hewl da ku rojêve bide guharandin. Lê di wê de jî, zêde bi serneket. Bi gotinên weke ku "şovê dikin" û hwd, xwestin ku manîpûla bikin. Kurdan, di 30 çiriya pêşîn de jiyan da sekinandin bo ku bal û hey were ser girêvên birçîbûnê. Di navbera wê demê de hertimê û demê xwepêşandan li darxistin. Hêzên dewletê ên polîsiya hertimî û demê hêrîşî xwepêşandanan kirin.
Lê dewletê, di çapameniya xwe de, hertimî gotina xwe li ser tehdîdkirin girtiyan re hanî ser ziman. Hertimî ku rayadarên dewletê ku gotina xwe digotin di temenê gotina "mudahele kirinê" de gotina xwe hanîn ser ziman. Di roja greva birçîbûnê ya 64 çaremin de li Amedê ket rojevê de ku hêzên dewletê "tatbîqate mudahale kirinê li grevên birçîbûnê" kiriya ji aliyê welîtiyêî ve. Girtiyan jî, ji zindanê bi nameyan bersiv dan ku ew mudahale bikin, wê "dunyayê li ser serê wan bidina xirûxandin." Di rojên xwepêşandanê de, hertimî her sê xwestekên girtiyan ên ku wan hanîbûn ser ziman hatin nîqaşkirin. Xwestekên yê pêşî "mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê, yê duyemin rakirina tecrîde li ser serokê rêxistina PKKyê Ocalan û yê sêyemin jî ku karibin li dadgahan bi zimanê xwe yê dayikê yanî bi kurdî parastina xwe bikin.
Bi wê re jî, li her bajar û bajarokên Kurdistanê û li her der û devera ku lê kurd hene li wir xwepêşandan û grevên birçîbûnê ên bi dem û dorveger hatina kirin bi armanca piştgirîkirina girtiyan. Bi wê re jî, bi armanca ku balê kişênina ser girêva biçîbûnê û di dema kin de xwestekên girtiyan werina li cih û girêv bêî ku ti mirin têde bibin bê bi dawî kirin. Lê rayadarên dewletê, hertimî zimanekî bi tahrikî bi karhanîn. Ev zimanê rayadarên dewleta tirk, di nava kurdan û raya giştî de wilo hat fahm kirin ku dewlet dixwezê ku mirin bibin, wusa hat fahm kirin. Recep Tayyip Erdoğan, nîqaşa "îdamê di çapameniyê de da dest pê kirin. Bi vî rengê û bi nîqaşa wê re, Îdam li cijî girtiyan û kurdan weke "şantajê" hat bikarhanîn.
Bidawîbûna girêva birçîbûnê.
Girêva birçîbûnê piştî gihişt 67 rojan di 18ê çiriya paşîn a 2012an de, bi banga Abdullah Ocalan re dawî lê hat hanîn. Banga serokê rêxistina PKKyê Ocalan ev bû, "Kesên ketine greva birçîbûnê, kar û barê kesên li derve ku bikin dane ser milê xwe û pêk anîne. Kesên li derve jî bila kar û barê xwe li ser girtiyên ku di nava çar dîwaran de di nava şert û mercên giran de dijîn bar nakin. Greva birçibûnê, bi awayekî şêwazê ne rast e. Ger ku dê greva birçîbûnê pêk bê, divê ne kesên li hundir kesên li darve têkvin grevê. Greva birçîbûnê pir bi wate ye. Çalakî gihiştiye armanca xwe û wateya xwe dîtiye. Bêyî ku têkevin nava fikaran û ramanan bila zû dest ji çalakiya greva birçîbûnê berdin. Ez li vir ji hemû kesên ketine greva birçîbûnê bi taybetî kesên koma ewil û duyemîn yek bi yek silav dikim. Barkirina karê li ser milê girtiyan ne sincî û mirovane ye. Ne wijdanî ye jî.". Piştî vê bangê re di roja 67 min de girêva birçîbûnê ku di zindanan de girtiyên kurd dabûn destpêkirin û li derve jî bi deh hezaran bi armanca piştgirî ketibûbûnê de dawî lê hanîn.
Hikûmeta tirkî, ji destpêkê heta ku dawiyê bêdengî bijart û ti tiştek ne got. Di dema ku rayadarên dewletê di axiftin jî di serî de Serokwezirê tirk T. Ardogan jî di nav de, hemûyan hêrîşî nirxên kurdan û girêvên birçîbûnê dikirin. Bi armanca reşkirinê, çî ji wan kirin û gotin.
Kûpik () gûndekî dîrokî yê bajerê Dêrsim ê li Bakûrê Kurdistanê girêdayê Navçê Mêzgirê ye. Gund ji aliyê Gundên Qurqurik'ê (Bakur), Şowag (Rojhilat), Lodek (Rojava) û Dawalî (Başur) ve hatiye dorpêş kirin.
Gund di bin Çiyayê Curnikan de hatiye ava kirin û ji şeş Gom (zom)an pêk tê. Navê gomên wê Nava gund (navenda gund), Gom, Mala Wîyalî, Goma Karê, Kortareş, Sêdikan û Mala Welîyêhesê ne.
Du newalên gund hene. Yek Newala Beravê ye ku di nava gund de derbas dibe ku navê xwe ji berava gundiyan distîne. Newala duyemîn Newala Gola Miyan e. Ku di navbera Kupikê û gundê Lodekên de diherikê.
Her du newal li binê gund ku tevlê hev dibin navê wan dibe Newala Qemlaxan. Ev newal ji gundên; Dawalî, Çet, Goma Pocê, Karê, Canîg û hin gundên din ku derbaz bu tevlê Çemê Pêre dibe.
Gund ji Du bavên hatiye. Yêkem: Derwêşgewrî, Dûyem: Bamasûrî
Bamasûrî di nava xwe de çar Ezbetin. Seynûriyan, Seydawasan, Mala Êliyê Seyda Mistefayê, Mala Welîyêhesê (Safiyan) ne.
Dewrêşgewrî: Mala Karê, Mala Macê, Mala Cakê, Mala Awês in.
Kûpik, li herêmê yek ji çar gûndên pîr'an e. Li gorî baweriya Elewîtiya Kurd di birêvebirina bawerî de çar tofiyên bingehîn hene û ji van pêve jî tu tofiyek nayê pejirandin.
"Taliw" e ku ew her tiştin. Lewra ew bawerkirin. Ku ew nebin dîn, an jî ol nabin. Gel'in. Asta rênîşandan û rawekarî yan jî leşkere kirinê de weyn û pêgeh yê "Raywer" e. Raywer, pêxamberê pîr e û gotin û şîret/ogit ên pîr bi taliwan rê leşkere dike; dide fêhm kirin.
"Pîr", pîr sazîgêr herî bibandor ya gelemperiya (tevahîya) Elewîtiye. Hersal di demsaleke guncaw de li nav taliwên xwe digere û pirsgirekên wan çareser dike. Di vê gerê de her pirsgirekên civakê tê "Civat" ê û li wir teqez tê çareser kirin.
Pîr civatê birêve dibe her mala taliwê xwe zêwî dike, Gulbanga wan dide û taliw jî Çiraheq / Çiralixa xwe ya salê didin Pîr. Her Pîrek di hîm xwe de gere tenê neçe taliwan. Divê li cem "Koçek"ê xwe pê re be.
Koçek ji ber çi sedemê derketiye nehatiye tomar kirin û loma jî di demên dawî de tenê wekî alîkarê bar û giraniyên pîr hatiye fêhm kirin.
Pir girîng e ku mirov bêje ku "Koçek"î di baweriya "Êzîdî"tî de jî bi eynî navî weyn digire. Li di Êzdîyatî de qedr û payeyê koçek gelekî bihêz û biqedr e.
Tofiya dawî jî "Mîrşûd"ê. Ev pêgeh, pêgeh ê pîr ê pîrên e. Li nerîtê de wekî parêzwanê baweriyê ye û hin pirsgirekên ku pîr sererast nekiriye digire dest û wekî pêgehê dawî şîrove dike û rê nîşan dide. Li ji ber ku di Elewîtiya Kurdên de ew jî xwedî pîr in bi awayekî çerx li hev dizivir e. Dîsa hêjayê gotinêye ku di Baweriya Êzîdayetî de jî "Mîr" heye. Mîrê baweriya Êzdayetî li cem Elewîtî çawa bûye Mîrşûd nayê zanîn. Yan jî Mîrşûd ê Elewîtî çawa buye Mîr ew jî nayê zanîn.
Kupik, gundêki xweşîk girêdayî Bajêroka Moxindî yê ye. Ji Moxindî bi rêya erebê derûdorê 7 km dûr e. Li bi pêya 3,5 – 4 km ye. Navberê de Deşta Sûlavê heye. Rêya Erebê bi du awayî diçe Moxindî. Ya yêkem rêya bi li ser Şowagê re ya duyemîn jî li ser Lodekên, Şîlk, Dawalî, Çet ê ve ye. Ya herî kêzîn jî eva rêya ye. Li gorî daneyên erdnîgarî Kûpik li ser Berwar ê Bakûr yê 38 pîle 9 deqe, û dagerê bî jimare ya 39 pîle 7 deqe 5815° hatiye avakirn. Bilindahiya gund ji asta Behra biqasê 1520 mîtroyan e.
Li rojhilatê gund, gundê Şowagê; li Bakûr Qurqurik; li Başûr gûndên wekî Çet Û Dawalî; li Rojava jî gundê Lodekên hene.
Li Kupikê zêwîya bi navê Qorî heye. Ku li herêmê gelekî navdar e. Heman demê de cîhekî gelek bilind e. Ji ber ku li ser Qorî, Deşta Oxî "(DEP)", Xiran, Mamekî, û çiyayên Miradê tevahî xuya dikin.
Serhildana Rojavaya Kurdistanê ew serhildan e ku di 2012'an de li Rojavaya Kurdistanê dest pê kir. Destpêka wê bi bidestxistina rêveberîya bajarê kurd ê Kobanê re di 19 temmuzê de ya. Konseya bilind, bi levgihiştina hêz û partiyên kurd re li Hewlêrê hat temenê wê bi "peymane Hewlêrê" re hat avêtin û ava kirin. Piştre bi navê "Lijneya bilind a kurd" bidest karê xwe kir. Hêzên Parastina Gel YPG jî, weke hêza parastina rojavaya Kurdistanê ya artêşî demezrandina xwe danezand.
Kurdên rojavaya Kurdistanê, bi rêyên demokratikî li hemû herêmên xwe dest danîn li ser rêveberîyên herêmî. Heta ku ji wan hat nehiştin ku xwîn ji wan û ji yên li hemberê wan birijie. Lê hin komên ku piştgiriya xwe ji dewleta Tirkiyê hildidan, çûne li ser kurdan de girtin û bi dehan ji wan li Helebê û li hin deverên din qatilkirin. Kurdan ji rewşa aloz ya ku li Sûriyê pêk dihat sûd wergirtin û pey re pê de pê de cih û warên xwe ji dest rejîma Sûriyê derxistin û hemû sazî û rêxistinên dewletê xistin bin konrtola xwe.
Û ya dîtir jî, dema ku kurdan rêveberiya bajaran bi dest xist, dest bi avakirina pergala xwe ya perwerdehiyê kirin. Bi dehan dibistanên heyî yên ji rejîmê mabûn, ji bo perwerdehiya zimanê xwe xebitandin. Bi vî awayî saziyên civakî ên wek meclîsên gel û malên gel ava kirin. Bi vê rengî êdî pergala xwe ya civakî û parastin û perwerdekirinê xurt kirin.
Sedemên bingehîn.
Li tevahiya Sûriyê qasî 2 mîlyon kurd dijîn û evya sedî 10% a gelhê Sûriyê dike. Ji ber ku Kurdistanê piştî 1'mîn şerê cîhanê kirin çar perçe, pirraniya kurdên Sûriyê li bakurê dewleta Sûriyê dijîn. Di bin axa kurdan de çavkaniyên petrolê yên herî mezin ên dewletê hene.
Serhildana Qamişlo.
Ji sala 2004'an û pê de li Qamişlo, bajarê herî mezin ê kurdên rojava, gelek serhildan pêk hatin. Di sala 2004'an de li Qamişloyê serhildanên ewil ên li dijî rejîma Esed destpê kirin. Di çarçoveya maçeke futbolê de alaya kurdan hate hildan û komên ereb û polîsan êrîşî komên kurd kirin. Bi vê yekê stadyûm wergeriya meydana şerê. Di encama ew êrîşên hov de qasî 100 kes - ku pirraniya wan kurd bûn - jiyana xwe ji dest dan. Ji wir û pê de şerên di nava kurdan û polîsên ereb berdewam kirin.
Zext û zordariyên rejîmê li dijî kurdan.
Ji roja ku rejîma Be's bû desthilatdarê Sûriyê, mafên kurdan hatin binpêkirin û dewletê zext û zordariyên giran li gelê kurd kir. Lewra antîpatiya kurdan li dijî rejîmê ji demeke dirêj ve hebû û hê jî heye. Rejîma Sûriyê hebûna gelê kurd înkar dike û bi sedhezaran kurd - tenê ji ber kurdbûna wan - bê nasname hatin hîştin û ti mafê wan ê hemwelatiyê tine bû. Heta, kurdên ku xwediyê axa xwe bûn di resmiyetê de wek "biyanî" dihatin dîtin. Hebûna kurdan bi tevî çand û zimanê wan him tine hat hesibandin, him jî hat qedexekirin. Rejîmê hewl da ku dawiyek li vê zext û zordariya xwe ya li dijî kurdan bîne û got wê mafê hemwelatiyê bide kurdan, lê ji 150.000 (sedî û pencî hezar) kurdên "biyanî" tenê 6.000 (şeş hezar) bûn xwediyê hemwelatiyê, û yên din hê jî di bin zext û zordariya rejîmê de bûn. Û qedexeya li ser çand û zimanê kurdî hê jî berdewam dikir.
Kurd û şoreşa Sûriyê.
Di destpêka şoreşa Sûriyê de kurd (wek mînak di xwepêşandanan de) pirr nedihatin xuya. Du sedemên bingeh hebûn: Ji aliyekê ve Tirkiyê ji serî ve alîkariya opozîsyonê dikir. Ji aliyeke din ve, temsîliyeta gelê kurd di nava Konseya netweyî ya Sûriyê de tine bû. Di vê mijarê de serokê partiya Yekîtî wiha digot: "Rejîm hewl dide kurdan notrî bike. Rast e, rejîm qasî ku êrîşî herêmên ereban dike naçe ser herêmên kurdan. Lê li vir jî aktîvîst têne girtn".
Li gorî Ariel Zirulnick, endamê Christian Science Monitor, kurd (û xiristiyanên Sûriyê) di destpeka şoreşê de ji ber sedemekê nexwestin werin xuya: Ew nedixwestin bibin encama êrîşên rejîma be's - ya ku li Îraqê bi bombeyên kîmyewî êrîşî kurdan kiribû.
Avakirina rêveberî û desthilatdariya kurd.
Alaya Tevgera Civaka Demokratîk a Rojavaya Kurdistanê (TEV-DEM)
Kurdan piştî ku destdanîn li ser rêveberiyên bajarên xwe êdî dest bi avakirina rêveberiya xwe kirin. Li Kobanê, Efrîn, Dirbesipiyê û hwd, li hemû navçe û bajarokên kurdan, kurdan piştî ku li herêmê alozî çêbû, dest danîn li ser rêveberiyên li van bajaran. Li herêmê, bi teybetî, saziyên dewletî ên rejimê bidest xistin û ew saziyên rejîmê xistin di bin kontrola xwe. Dibistanên ku heta wê demê, kurd tê de dihatin bişavtin, piştî ku kete destê gel, perwerdehî jî bi zimanê kurdî hat destpêkirin.
Avakirina pergala perwerdehiyê.
Piştî başûrê Kurdistanê, ev herêm bû duyemîn herêma kurdan ku kurdan lê dest bi perwerdehiya bi zimanê xwe kirin. Hemû dibistanên rejimê ên li herêmê hatin bidest xistin û zimanê perwerdehiyê li dibistanên herêmê bû kurdî ku bi dehan salan li seranserê Sûriyê hatibû qedexekirin.
Piştre jî, demek dirêj tevê têv neçû, kurdan bidest kurs û azmûnên mamostetiyê kirin û bi sedan mamosteyên ku wê zaroyên kurdan perwerde bikin, ji nav maweyek perwerdehiyê re derbas bûn. Van mamosteyan jî bidest perwerde kirina zaroyên kurd kirin. Bi wê re jî li herêmê saziyên bingehîn yên perwerdeyê û hin saziyên dî yên têkildarî perwerdehiya gel in jî hatin damezirandin.
Pergala civatî hat avakirin. Kurdan li her herêmê, "Meclisên Gel" ava kirin. Li herêmê, ji çi qas komên civakî hebûn, nûnerên wan li ser navê koma xwe yên civakî, li meclîsan de cihê xwe girtin. Bi vê yekê ve, rêxistina li ser saziyan berdewam kir. Lê di wê navberê de jî, komên ku ji alikariya dewleta Tirkiyê hatibûn biçekkirin û lewma jî hin bûyaran rûdan. Ji bo ku temenê statûbûna kurdan û rêveberî û bi rêxistinbûna wan ji holê were rakirin, Tirkiye ket nava hewldanan.
Rûniştvanên Efrîne xatir ji şehîdekê xwe dixwazin.
Avakirina pergale parastinê.
Piştî ku kurdan li herêmên xwe dest danîn ser rêveberiyên herêmên xwe, piştre bidest avakirina hêzeke parastinê ya li herêmê kirin bi armanca parastinê kirin. Bi vê yekê û armancê YPG û ankû "yeknîneyên parastina gel" hat avakirin ji bo armanca parastina herêmê. YPG´ê, piştî ku xwe denezand got ku "em ne girêdayî tu partiyê ne. Em hêza parastina herêma Kurdistanê ne." Piştre, li Kobanê, Efrîn û Dirbesipîyê di serî de, li hemû navên herêmî ên kurdan tabûr û toxayên leşkerî bo parastinê hatin avakirin.
Ji hebûna leşkerî ya YPG, di serî de, Tirkiyê pirr bi ne rehet bû. Bi vê yekê, her timî, bidest hewldanên dijî wê kir. Her timî dixwest ku li herêmên kurdan, li dijî vê bertekekê bide nîşandin. Bi vê armancê, çend partiyên ku ji xwe re digotin "em partiyên kurd in" ên bi navê "partiya Azad" û hwd, xwest ku bidestê wan wê hêza kurdan reş bike. Ev partiyên ku digotin partiyên kurd in, girêdayî Tirkiyê û mûhabarata wê kar dikirin li herêmê di nava kurdan de. Her wusa komên weke çeteyan ku ji xwe re digotin "tebûra salahdin" jî weke wê, bi muhabarata Tirkiye re kar dikirin. Li dijî kurdan ev di nava hewldanê de bûn û bidestê van hêzên li Helebê li herêmên kurdan ên weke Eşrefiyê û Şêx Maqsûd jî, bi destê bi dehan kurd hatina qatilkirin. Bi van koman re komên weke çete ên ku ji nava tirkmenan hatibûn bi rêxistinên kirin komên weke çete û bi çek ku di bin serkêşiya "Omar Dedixî" ku bi ferman Tirkiyê herîşî herêmên kurdan ên weke Qastelê dikirin jê derdiketin li holê. Her wisa, bi destê dewleta Tirkiye, hin komên çekdar ên ku hinek ji wan kurd bûn di bi navê "Tabûra Salahadin" de jî li dijî kurdan û statûyan bi rêxistin kir. Bidestê vê hêzê jî, komkujiyên li taxên Eşrefiyê û Şêx Maqsûd pêk anîn. Di van komkujiyên ku li van herêman bidestê vê hêzê hatine kirin, bi dehan mirovên kurd hatine qatilkirin. Hem Çeteya "Omar Dedixî" û "Tabûra Saladin" jî girêdayî artêşa Tirkiye û fermandarîya wê ne û li dijî kurdan û statûya wan û yekîtiya wan şer dikin. Selahedinê Eyûbî, serokekî kurd e. Navê wî di navê "Tabûra Saladin" de hat bikarhanîn, bo ku kurd pê bawer bikin û di nav de cih bigirin. Bi taybetî jî, mirovên oldarên kurd ên misilman, di armanca avakirina komên bi vî rengî de bûn.
Xebatên rêveberiya demî ya Rojava.
DI 10'ê cotmeha 2013'an de bi beşdariya pêkhateyên kurd, ereb, çeçen û xiristiyan civînek ji bo rêveberiya demî ya Rojavaya Kurdistanê hate lidarxistin. Wek encam meclîsek ji bo xebatên rêveberiya demî ya Rojava hate avakirin.
Ev nîqaş û nirxandinên li ser projeya rêveberiya herêmî ji aliyê PYD’ê ve hatibû pêşkêş kirin. Meclîs ji 82 endamên ji nûnerên kurd, ereb, çeçen û xiristiyanan pêk tê.
Li gorî vê, li ser projeya PYD’ê ku herêmên Rojava wekî 3 herêmên kanton (xweser) diyar dike nîqaş meşandin. Ji neha bişunde ev meclîs wê amadekariyên avakirina rêveberiya herêmî bike. Li gorî projeyê, herêmên Rojava dê wekî herêmên kanton ên Efrîn, Kobanê û Cizîrê bên destnîşankirin: Her herêmeke kanton wê meclîsa xwe ava bike û di meclîsa giştî de bê temsîlkirin.
Meclîs wê xebatên îlankirina rêveberiya demî û amadekariyên hilbijartinan bike û bi pirsgirêkên parastin, siyasî û aborî re mijûl bibin.
Bertekên Tirkiyê li dijî pêşketina statûya kurdan.
Piştî ku kurdan desthilatdarî li herêmên xwe kirina destê xwe de û bi dest avakirina reveberîya kirin, serokwezirê Tirkiyê Tayyip Erdoğan bixwe derket ber çapameniyê û got ku "em li ber wê bêdeng nasekinin. Em destûrê nadin ji pêkhatinekî, em jêre nabêjin eywellah". Bi wê yekê, li ser van gotinên wî, hemû saziyên kurd hem yên bakûrê Kurdistanê û hem jî ên beşên din ên Kurdistanê bertekên xwe li dijî gotinên wî dan nîşandin.
Piştî wan gotinên Erdoğan, Tirkiyê artêşa xwe herikand li ser sînorê xwe yê bi Sûriyê re. Li ser sînor da rawestandin. Li ser wê herikandina artişê ya li ber sînor, bû mijare nîqaşan di qada navneteweyî de. Pişt re, berdevkê înformasyonê ê amerîkî Victoria Nolan bixwe jî derket pêşiya çapameniyê û got ku "heya me ji tiştekî wilo nîn e." Piştre rayedarên din ên amerîkî gotin ku "em rast nabînin ku rewşa sûrî zêde bileşkerî bikin." Bi van gotinên rayedarê amerikî, hat şîrovekirin ku Amerîka destûrê nade desttêwerdanê û naxwaze Tirkiye bikeve nav şerê navxweyî yê Sûriyê. Lê Tirkiyê li ser komên çekdar re li herêmê jî, her timî di nava tevgeriyê de ma û xwest ku rewşê nearam bike.
Hewldanên herikandina şer li Rojavaya Kurdistanê.
Piştî ku kurd li rojavaya Kurdistanê bi rêveberî û sîyesî serdest bûn, Tirkiyê di serî de welatê herî zêde ku ji wê nexwezşîya xwe hanî ser ziman bû. Ji ber vê yekê, hewldanên, herikandina li ser û pevçûnan li wê herêmê da destpêkirin li ser hin komên ku wê bi rêxistin kirin. Bi wê pevçûnên ku bibin, wê dixwest ku pêşî li avakirina temenê statûya kurdan were girtin. Piştî ku ev hewldan bi ser neketin, piştre Tirkiyê bi destê van komênan li herêmên weke Qamişlo, bomba dan taqandin. Bi wê re jî, li ser televîzyonên erebî ên weke "Elcizîre" û "Elerebiye" re dan nîşandin ku li wir jî şer li dijî rejimê dest pê kiriye. Bi vî rengî propaganda hatin kirin.
Lê kurd, ne alîgirê şer bûn. Kurdan hertimî xwest ku bi danûstandin û diyalogê pirsgirêk werina çareserkirin û şer neqewimê. Bi vê yekê û rengê kurdan helwesta xwe dan nîşandin. Bi vê helwestê kurdan, ne li aliyê artêşa azadî bi çekdarî ketin şer de û ne jî li aliyê rejimê man. Lê bi xwepêşkandinên xelk, hem tekoşîna xwe dan meşandin û hem jî bertekên xwe dan nîşandin.
Li herêmên kurdan, her rojê înê, piştî nimêja Înê, kurdan dadiketina qadan û xwepêşandinên xwe hem li dijî rejimê û hem jî ji bo mafê xwe yên xwezeyî û azadiya xwe li dardixin. Bi vê yekê û armancê, hemû herêmên rojavaya Kurdistanê, xwepêşandin li darxistin.
Rewşa Alîkarîya bo Rojavaya Kurdistanê.
Piştî ku kurdan, li rojavaya kurdistanê desthilatdarî û rêveberîya hêrêmên xwe kirina destê xwe de, BI teybetî tirkiya, komên çete ên çekdar bi rêxistin kirin û şandina biser herêmên kurdan de. Bi vê yekê û armancê, bi teybetî Serê kahniyê bo navenda şerê wan komên ku tirkiya dişêne li herêmên kurdan ên rojava û hêzên kurd ên bi navê YPG´ê. Serê kahniyê, bajarekî kurdan, ku di sale 1923´an de ku dema ku sînor hatina xîzkirina de, di nîvê wê de sînor hatibû xîz kirin. Nîvê li bakûrê kurdistana ku di nava sînorê tirkiyê de maya û nêvîyê din jî di nava rojavaya kurdistanê û ankû li aliyê sûrî maya. Aliyê Sûrî, bi navê xwe yê berê weke "serê Kahniyê hatîya navê xwe domandiya. Lê navê beşa li bakûrê kurdistanê ku di nava sînorê tirkiya de maya jî, bi navê tirki lê hatîya kirin û jê re hat gotin "Ceylanpinar".
JI ber vê yekê, navenda Serê kahniyê dikeve nêzî sînorê tê gotin sînorê tirkiya û sûrî. Ji vir ve tirkiya komên çekdar bi rêxistin dike û dişêne bi ser kurdan de. Lê li serê kahniyê di dema ku rejima baasê serdest bû, bo ku domografîya wê biguharêne, hin aşîrên arab jî hanîn û li herêmê bicih kirin. Ji ber vê yekê, nûha jî, ew aşîrên arab li wir in û komên çekdar jî, bi teybetî di dema şerê bi kurdên rojava de hertimî dixwezin ku ji wan sûd bigr in. Tirkiya jî, hin aşîrên wê xwestîya buke dij kurdan û bi kurdan re bide şer kirin. BI vê yekê, bi wan re di têkiliyê de ya.
Tirkiya, ew rewş hemû li dijî kurdan bikarhanî. Ne hişt ku alîkarî ji bakûrê kurdistanê, bi buhurê li kurdên rojava. Lê saziyên kurdan ên bakûrê kurdistanê jî, di nava xwe de hertimî koman ava dikin bo ku alikariyê bidina hevdû bigihinênina li rojava. Tirkiya, giranîya xwe bi zorê bikar dihêne û bo ku desthilatdarîya başûrê kurdistanê jî derîyê sînor li kurdên rojava bide girtin. rêveberîya başûrê kurdistanê derîyê sînor girt û têl li ber sînor kişand in. Lê gelê kurd ên başûrê kurdistanê û hem jî ên bakûrê kurdistanê û her wusa kurdên rojavaya kurdistanê, li dijî wê helwesta desthilatdarîya başûrê kurdistanê gelek xwepêşandinên girseyî li darxistin. Piştî wan xwepêşandinên girseyî, êdî rêveberîya başûrê kurdistanê ya kurd jî, neçar ma ku derî vebike. Lê dîsa bi astangîya sînor danî li pêşîya buhurîn û çûyîna kurdan a ji başûr li rojava û ji rojava li başûr. Girtina sînor ya di nava kurdên rojava û başûr de a ji aliyê rêveberîya kurd a başûr ve herî zêde kurdan xamgîn kir û êşand. Bo vê yekê, kurdan hişk berteka xwe da nîşandin. Kurdan, ji wê sînor girtina başûrê kurdistanê re gotina "Ambargo" bikarhanî. Jê re gotin ku "ev ambargo ya". Lê ne kurdên başûrê kurdistanê û ne jî kurdên rojavaya kurdistanê ew "rewşa ambargo" nasnekirin û li dijî derketin.
Li rojavaya kurdistan, "Heyva Sor a Kurdistanê" hat demezrandin. Heyva sor a kurdistanê´ bo ku alikariyê ragihihêne rojavaya kurdistanê, ket nava hewldanan de. Bangî alikariyê hem li welatê cihanê û hem jî li hemû kurdan kir. Li Cihanê jî, li ber krîza zad û xwarinê a ku piştre li rojavaya kurdistanê derket, cihan hemû bêdeng ma. Deng ji saziyên navnetewî û welatên ewropî û ên herêmê derneket. Vê yekê jî, kurdan pirr êşand.
Li rojavaya kurdistanê, alikarîya ku dihê radigihandin li rojava, car bi car ji aliyê komên çete ên bi çek ên ku tirkiya şandina li herêmê ve rastî hêrîşê hatîya. Ev jî, weke politikaya tirkiya ya li dijî kurdan hat ser ziman. Kompanyên alikariyê li başûr, bakûr û beşeên ên kurdistanê û id nava kurdên di dîyaspora de jî hatina dest pê kirin. Bi vê yekê, hem bo ku ew bi tenê nemênin û hem jî ku alikarîya jîyane wan were kirin, kompanya hatina dest pê kirin. Lê tirkiya jî, bi şandina komên çekdar li ser kurdan re, di xwezê ku nearamîyê di nava wan de bide çê kirin. Bi vê yekê, ew statûya kurdan ku kurdan li wir bidest xistî û temenî wê afireî bo ku ji holê ra bike.
Şerê mezhebî yê Sûriyê, piştî ku şerê li Sûrîyê destpê kir, ket rojevê de. Bi teybetî li ser Tirkiye, Katar û Suudi Arabiya re li ser sunnitiyê re piştgirî ji şervanên li Sûrîyê hat kirin. Rejima ku li ser kar a, bi temenê xwe re Şîî ya. Bi wê re jî, li ser temenê sunnitiyekê tirkiye Katar û Suudi Arabiya li dijî wê bidest rêxistinê kirin. Bi vê yekê re, weke ku şerê di nava du mezheban de bê, rewş derket li holê.
Îran jî, weke welatekî Şîî li rex rejima Asad sekinî. Bi wê re jî, bi tememî rewş û dîmenê şerê mezhebî hat afirandin. Hin komên tirkmen jî, tirkiyê bi rêxistin kirin û xwest ku bişêne bi ser herêmên kurdan de. Koma ku jê re dihat gotin "castel Candil", komeka tirkmen bû û tirkiyê li dijî kurdên rojavayê kurdistanê bi rêxistin kiribû.
Penaberî di nava avaniya civakê û şêniya wê de, diyardeyên bingehîn ên bi bandor dide xuyakirin. Penaberî ji şûnwarên xwe û bê xwesteka xwe her wiha bi sedemên ne xwezayî cihê wan tê guherîn. Her wiha ji ber sedemên siyasî an jî netewî ji cihekî din bi darê zorê dişînin ber bi cihekî din ve, ango ji civakbûn, malbetbûn, tekekesbûn an jî girûpên pê re jiyan dike ji cihê ku hatiye dinê terk dike.
Ev şêniya ku cih bi cih şûna xwe diguhere re, jê re tê gotin şêniya koçberiyê.
Koçberî ji bo bi cihbûn an jî xebatê ye, ji bo wê şênî dikare di nava welatan de cih biguhere. Koçberî wekî ku di nava sînorên netewî de çêbibe, di heman wextê de di nava sînorên navnetewî de jî dibe.
Koçberiyên di nava sînorên navnetewî de, jê re tê gotin koçberiya hundirîn. Ji koçberiya derdikeve derveyî sînorên netewî re jî wekî koçberiya derve tê binavkirin.
Lê xweşnehatina deşt û çiya û balkêşiya bajaran dihêle ku di qadên zozanan de jî di nava herêman de an jî, ji zozanekê ber bi zozaneke din ve koçberî bibe. her wiha di nava bajaran de koçberî ji gundan ber bi bajaran ve, jiboyî mewsîmê koçberiyên demkurtî jî, jê re tê gotin cureyên koçberiyê.
Ji welatekî ber bi welatekî din ve, an jî koçberiyên li hemberî koma welatekî koçberiyên di nav parzemîn û deryayan de an jî di roja me ya îro de bi peyman, lihevhatinên du alî koçberiyên ji bo kar an jî koçberiya mejî ye.
Di tebeqe kirina çêbûna koçberiyê de, dibe ku pîvana herî girîng di derbarê pêvajoya girtina biryara koçberiyê de ye. Biryara koçberiyê û dîsa kesên ku vê çalakiyê pêk tînin her wiha heger ev biryar bi dilxwazî hatibe girtin, ev tevgera koçberiyê ya bi dilxwazî ye.
Beşekî şêniyên ji ber sedemên zilm û zora li hemberî wan tê bikaranîn, biryara vê koçbûnê digirin. Her wiha ev mirovên ku bi vî awayî koçber dikin ji derveyî vîna wan bi îradeya hinek din ku li ser hatiye sepandin neçarî vê dibin. Sedemek din jî ew e ku ew herêma ku tê de jiyan dikin rewşa civakî, aborî, çandî û derûnî tê rewşekî wisa ku lê nayê jiyîn, ji ber vê sedemê ji vê re dibêjin koçberiya bi darê zorê. Tevgera koçberî ya neçarî wekî ku di nava sînorên netewî de çêdibe,dibe ku derkeve dervayî sînorên netewî jî.
a. dihêle ku arazî ji bo çandiniyê zêdetir were bikaranîn.
b. Di bajaran de rê, kolan, deware her diçe zêdetir dibe
c. Bajar bê pilansazî û xerab pêş dikeve xizmetên darayî yên bajêr zêdetir dibin.
d. Di bajaran de cihê lîstok, parkan û şînatî têra şêniyan nake
e. Di qada perwede tenduristî û xizmetên civakî de, têra hemû bajar nake
a. Pirsgirêka kerîzê (qanalîzasyon) her diçe zêde dibe
b. Pêwîstiya ava vexwarin û bikaranînê tê astekê ku pêşwazî nake, çavkaniyên avê her diçe qirêj dibin
c. Ji bo sinaî pêwîstiya avê her diçe kêm dibe
d. Qirêjiya hawîrdorê digihêje astekê wisa rasterast jiyana mirovan dixe xeteriyê
e. Ji ber qelbalixiyê tenduristiya mirovan bi neyînî bandor dike
Ev bendên ku me li jor qala wan kiriye û çavkaniya van pirsgirêkan hemûyan sedema koçberiya hundirîn e û diyardeya bajarbûna ne wek hev e.
Her çiqas di dema impertoriya osmaniyan de koçberiyên cuda cuda li ser kurdan û civakên din hatibin pêkanîn jî, piştî şerê cîhanê yê yekemîn dabeşbûna welatan her wiha peymana lozanê ya di 24’ Tîrmeha 1923’ an de hatiye îmzekirin, di vê peymanê de gelek netewdewlet hatin avakirin. Kurdistan jî dabeşî çar parçeyan kirin her parçeyek jî radestî dewletekî dagirker kirin wek Turkiye, Îran, Îraq û sûrye, ji vê dîrokê heta niha van her çar dewletan polîtkayê qirkirin û koçberiya bi darê zorê li ser kurdan curbecur dane meşandin.
bi polîtkayên feqîrhêtina kurdan sêdarekirina kurdan bê kar hêştin, her wiha bêyî berhemên hilberînê hêştin kiriye sedem ku kurdên Rojhilata Kurdistanê pirek ji welat birevin berê xwe bidin welatên dûr, her wiha rewşa xirab ya aborî kiriye sedem ku kurdên Rojhilat di nava sînorên Bakur û Başûr de qaçaxcîtiyê bikin(kolberî) ji ber sedema wê qaçaxcîtiyê ji aliyê dewleta Îranê ve werin kuştin, girtin, sizakirin bi vê polîtkayê tirsê dixe nava civaka kurd ku neçar bibin ji welatê xwe koç bikin. Her çiqas di makezagonên Îranê de kurdî, kurdbûn û Kurdistan ne qedexebin jî, lê di çalakî û pêkanînê de nahêle tu falîyet û xebatên wisa bêne kirin yên ku dikin re cezayên giran jê re qut dikin. Ji ber vê sedemê kurd neçar dibin an ji welatê xwe koç bikin an jî bibin şoreşger li hember vê zilma bi darê zorê.
Rêjîma Baes ji roja ava bûye heta niha her înkara kurdan kiriye, bi hezaran kurd malwêran û talan kiriye, bi deh hezaran kurd binbeton kiriye, bi hezaran kurd kîmiyabaran kiriye, çiqas kurdên beşê başûrê welat tim di nava berxwedankê de bûn. Ji ber van zordariyan bi dehan cara neçarî koçberiya navxweyî û derve hatiye kirin.
Piştî peymana ``Says Bîko`` ya di 1925an de, ji bo dabeşkirina sînorên îraq û sûryê hatiye îmzekirin. Kurdistan li vir jî hatiye parçekirin, di kurdistana Rojava de ji ber sedemên rizandina mejî her wiha berhemên hilberînê ya li ser axa kurdan çêdibûn wek genim, pampo, petrol û zeytûnên Efrîn ji aliyê dewleta sûriyê ve dest datînan ser. Her çiqas kurd ji bajar û gundên wan nehatibe koçberkirin jî, lê ji ber feqîrî û neçariyê ciwanên kurd pirek neçar dibûn koçberî welatên derve û derdorê bikin ji bo kar bikin û abporiya xwe pêk bînin, ji vê re mirov dikare bêje koçberiya mejî. Ji bo kurd ji hesta netewa xwe welatê xwe, axa xwe û zimanê xwe dûr bikeve, ev polîtka bi awayekî sîstematîk hatiye bi rêve birin. Bi taybet piştî peymana 1964’ an ya bi destê Cemal Ebdulnasêr hatî çêkirin ya bi navê kembera ereba bê nifos hêştine bi sedhezaran kurdan ji bûyî helandina kurdan di navbera bajarên kurdan de, bi cîkirina bi dehan gund û bajarokên erebên koçber wek pilan kiriye ku kurd ji kurdbûna xwe koç bikin, wekî insane normal jî neyên hesbandin. piştî 2011’ an ku rêbertiya me nave Buhara Gelan lêkiribû, lê hinek hêzên din jî navê Buhara Ereba lêkiribû, di Rojhilata Navîn de gendêşiyê çêdibûn kurd jî pareke mezin yên vê yekê bûn.
Şer û qewmînên ku çêdibûn bi taybet li sûryê hişt ku bi sedhezaran kes malwêran bibin koçberiyên navxweyî û derve jiyan bikin, jiyana wan ya çandî, civatî û aborî têk biçe piskolojiyeke nagetîv ava bike, sedema xwe ya sereke jî, ji rêveberiya navendî ya Baasê dewletên dagirker yên derdorê bûn. Her çiqas hilweşîna dewleta sûriyê û Îraqê li ber çavan bû, lê dîsa di bîra wan de Kurd, kurdbûn û têkbirina kurdan bû. Heta roja me ya îro jî, li ruxmî wêranî, talankerî û têkçûyîna welatên wan jî bi taybet sûrye û îraq li ruxmî kurd û tevgera kurdan jê re alîkar bûn ku nehêle çeteyên dirinde gelan zêdetir qetl bikin, lê li hemberî kurdan nêrîna xwe ya qirkirin û tunekirinê bernedane, di roja îro de jî rê didin hevpîşeyên xwe yên dagirker û xayîn ku bajarên kurda dagir bikin malên kurda wêran bikin neçarî koçberiya bi darê zorê bikin. Mînaka wê ya sereke şengal, Efrîn, Serêkaniyê, Girêspî hwd.. Bi taybet li sûriyê li cihên kurdan cihê ku istqrara jiyanî lê heye bi destê çete û dewletên dagirker gelê kurd ji mal û milkê wan koç kirin, rê li ber tirajediyeke derûnî û jiyanî ya pir xirab vekiriye.
Piştî hevpeymana lozanê di 1923 ‘an de hat îmzekirin komara Turkan li ser esasê tunekirina fîzîkî, helandina ziman, qirkirin û wêrankirina welatê kurdan hatiye avakirin. ji ber ku erdnîgariya mezin ya kurdistanê û şêniya mezin ya kurdistanê li vî parçeya welat bû, dagirkerî jî li gorî vê mezinbûnê polîtkayê qirkirn û koçberkirinê dane meşandin. Ji 1925’ an de heya 1938 ‘an de çiqas serhildanên kurdan li hember dagirkeriya komara Turk re rabibe jî, hêza wan têre nekiriye ku vê polîtkayê vala derxînin. ji 1932’ an de heya 1948 an de dewleta Turk bi qanûna îskanê û bi pilana şerq îslahetê gelek kurd bi dare zorê ji bajar û gundên wan koçber kirine berê wan dane bajarên Turkan li şûnwarên wan jî koçberên ku ji derve hatine Turkiyê bi darê zorê bûne Turk bi cîkirine.
Li ser sînorê Rojhilat û Bakûr li şûna gundên Kurda Turk bi cî kirine ji bo bandora helandinê li herdu parçeyên welat bike. Wek mînak li Erdîşa Wanê afxanî bi cîkirine li gelek navendên bajarên kurdan netewên cuda anîne bi cî kirine ger em mînakên wê bidin: li navenda bajarê Wanê ecemên îranê li qersê azerî, li îdirê azerî û qirgizî li Erzeromê dadaş, li Mûşê terekme, li navendên Mêrdîn sêrt, Riha, Semsûr û Dîlokê jî ereb hatine bi cihkirin.
Li rexmî van polîtkayan dewleta Turk bi serneketin, piştî têkoşîna azadiya kurdan avabûyî ji1984’ an û heya niha dewleta Turk li ser navên polîtkayên ewlekariyê çar hezar gundên kurdan şewitandin.Bi milyonan kurd ji şûnwarên wan koçberkirin, bi milyonan jî çûn metrepolan hejarî tunebûn û bêkarî jiyankirin, di bajarên kurdan de tu berhemên ku aboriya civakê pêş bixin nehiştin ava bibin.
Gundên ku nexwestine koçber bibin bi darê zorê cehşîtî li ser wan sepand bi riya van cehşîkên ku kurdin bi dehan bûyerên bê exlaqî kuştin, xiyanet û talankirinê li ser kurdan û têkoşerên doza kurdî meşandin. Ji vê dîroka me qal kiriye heya niha tim li Kurdistanê rewşên awerte tê ragihandin,çûyîn û hatina zozanan tê qedexekirin,ji ber kurd tenê debara xwe bi sewaldarî û çandiniyê dike vê jî, lê qedexe dikin ku aboriya wan bi temamî têk biçe nekaribin debara xwe bikin, neçarî koçberiya hundirîn û derve bibin. Lê beşekî sereke yê vê koçberiyê jî bi sedema ku kurd li gund û deştan alîkarî nedin şoreşgeran û doza xwe, bi vê armancê şoreşgeran ji gel xwarin û vexwarinê mehrum bihêlin, bi vê armancê tevgera azadiya gelê kurd têk bibin.
Piştî van rewşên koçberiyê her çiqas tevgera azadiya kurd di aliyê siyasî û gelek saziyên din yên civakî de, xwe li kurdistana Bakur bi rêxistin kiribe jî, lê di aliyê çandî, exlaqî, kevneşopî û guherîna demografiya de, gelek bandorên neynî yên piskolojîk li ser kurdan dane avakirin. Ji bîrkirina erf û adetan, çandinî, ziman, gund û zozan hiştiye ku bi milyonan zarokên kurd yên piştî vê rewşê li derve hatine dinê nezanin gundên wan, bajarê wan, eşîra wan, binemala wan kî ne? Li ku ne û xwedî kîjan gelemperiyê ne ?. Bi mezinbûna zimanek din û perwedeyeke derveyî zimanê xwe rê lê vekirine ku dîrok nikaribe ji nifşan derbasî nifşek din bibe, ji bilî vê şert û mercên jiyana aborî dahata malbetê ya kêm nifusa malbetê ya zêde piskolojiya ku tenê bikaribin debara xwe bikin re, rê vekiriye ev jî sedemeke sereke ye ku sîstem li ser kurdan pêş xistiye ji bo hesta wî tenê nefsî be di ax, ziman, welat û kevneşopiya xwe nefikire ji bîr bike.
Kartol, ew zebze ye ku di binê axê de çêdibe, û xwediyê çend navên cuda ye, wekî Kartol, qompîr, kepole, pulge, petetêz/petetîz û petete/petat'". Bi latînî jê re dibêjin"Solanum tuberosum". Çend texlîtên kartolan hene wekî kartolên zer, sipî û sor.
Kartol li hin herêmên Kurdistanê pirr û bi hêsanî çêdibe. Çandina kartolê weha ye: Kartola sax li gor çaviyên ku tê de hene, bi kêrê qet dikin. Divê di her qetekê de, çaviyek hebe da tê re zîl bide û hêşîn bibe. Di zeviyê de kortik vedidin û her kortikekê du-sê pariyên ku çavî di wan de heye dixinê û ax pê dadikin. Yan jî dema bi gîsin û halet cot dikin, yek li pişt yê ku cot dike, ew perçeyên kartola qetkitî dixe nava xeta cot. Bi xeta cot a duyem re, ax dikeve serê. Lê li hin deveran bi trektorê(motor) cot dikin, li ser kotanê (gîsn) wê, sindoqa tije kartol datînin û ew kartol libo libo bera nêv axê dibin.
Kartol avî çêdibe. Dema ku hêşîn bû, dora kemê bi tevrik dikolin û axa sist li dorê didin hevûdu, heta ku kem bibin kewik. Piştre av bera ser didin û li gir germiya kêm û zêde, di heftiyê de du-sê caran avdanî dikin. Piştî ku kema kartolê kulîlk da, hin bi hin avdaniyê kêm dikin. Di dawiya meha heşt û serê meha nehan de, kalrtolên ku di binê avê de gihane, derdixin derva. Derxistina kartolan ji binê axê, bi gelek hawayên cuda çêdibe.
Teşîtek kartol heye ku çêja wê şêrîn e. Lê li Kurdistanê bi piranî kartolên ne şêrîn têne çandin, karton ji bo kelandin û qelandinê têne bikaranîn. Gelek cureyên xwarinê ji kartolan çêdibe.
Li herêmên pir sar, Kurdên li gundan bi çewalan kartol di hundirê mala xwe de dixin nava axê.
Parsaniyan, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Parsaniyan 332 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 60 e.
Çapan xwarû, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çapan xwarû 214 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 48 e.
Siyawger, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Siyawger 48 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 11 e.
Qazîxan, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qazîxan 43 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 8 e.
Înçke, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Înçke 168 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Tîkanlû, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tîkanlû 97 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Qerewil, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qerewil 70 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Qozllû Serû, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qozllû Serû 381 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 93 e.
Ḧanemîran, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧanemîran 312 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 68 e.
Pazarcix () bajarokê Dîxorê ye.
Şaredar, xwendegeha pêşên, namegeh (postexane) li wî gunde heye. Ew herêma payîzê pir sar e û bi bager e, havînê hênik û barandar e.
Sewalê kovî li herêmê.
Di herêmê gur, rovî, mişkê zeviya, teyîr, kevok, qijqijik, sone (werdek), peleban û kêrkuşk hene.
Sewalê kedî.
Yê aborîya cotkarî têne xwedî kirin (pez, se, ker, hesp, qaz, elok, mirîşk, çêlek û hwd.)
Gelê herêmê hemû kurd in. Navê eşîran ev in: Birimî (Sipîkan), Badikan, Simaîl, Torîn, Cemaldîn.
Aboriya gund ser cotkarî û xwedîkirina çêlek û pez in. Ev gund û yê dorê dernakevin zozana.
Roseman, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Roseman 201 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 43 e.
Şêxelle, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şêxelle 118 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 24 e.
Kenollan, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kenollan 168 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 32 e.
Sunete (), gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sunete 860 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 199 e.
Êraw, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Êraw 117 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 26 e.
Temrbeg, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Temrbeg 278 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 54 e.
Cunyan, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Cunyan 520 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 97 e.
Çapan serû, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çapan serû 184 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 44 e.
Çinare, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çinare 98 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Seyfawa (), gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Seyfawa 192 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 37 e.
Zaminawa, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Zaminawa 102 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 22 e.
Eḧmewmerde, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eḧmewmerde 138 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 26 e.
Êlû, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Êlû 309 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 57 e.
Tîleko, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tîleko 966 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 201 e.
Dollesîr, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dollesîr 81 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 15 e.
Salliḧawa, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Salliḧawa 91 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 15 e.
Melasalar, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Melasalar 229 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 35 e.
Berderreşe, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Berderreşe 181 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 35 e.
Çallge, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çallge 79 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 14 e.
Şerîfawa, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şerîfawa 85 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 14 e.
Şemse, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şemse 354 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 71 e.
Elîmerde, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Elîmerde 136 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 25 e.
Qawiraw, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qawiraw 204 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Qellagey şerîf, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellagey şerîf 219 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 44 e.
Kanîsûr, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîsûr 232 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 48 e.
Kanî sey şukre, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanî sey şukre 55 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 15 e.
Mîrawa, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mîrawa 127 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Başmax, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Başmax 765 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 164 e.
Tazawa, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tazawa 233 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Text, Seqiz, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Text, Seqiz 236 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 51 e.
Teymanqella, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Teymanqella 107 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 20 e.
Qellaçuxe, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellaçuxe 282 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 58 e.
Cafirxan, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Cafirxan 394 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 69 e.
Çinare, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çinare 134 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 29 e.
Xoşênan, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xoşênan 123 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 20 e.
Dewreqela, Dewreqeła, gundekî gundistana Xurrxurreya navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dewreqella 557 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 109 e.
Sirmûsê, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sirmûsê 192 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 37 e.
Qawirawy silêman, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qawirawy silêman 425 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 81 e.
Gawekeç xwarû, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gawekeç xwarû 96 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 14 e.
Gawekeç serû, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gawekeç serû 134 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 26 e.
Xurrxurre, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xurrxurre 263 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 56 e.
Dereqûlle, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dereqûlle 329 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 67 e.
Sirincdax, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sirincdax 149 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 21 e.
Qutlû, Qûtłû gundekî gundistana Xurrxurreya navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qutllû 83 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 17 e.
Qişllaq aẍegewre, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qişllaq aẍegewre 410 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 64 e.
Qişllaq mile, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qişllaq mile 159 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 25 e.
Kanî seyî, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanî seyî 89 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 14 e.
Masiyer Sillêman, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Masiyer Sillêman 361 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 58 e.
Mile, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mile 252 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Derewyanewişke, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derewyanewişke 181 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e.
Zanist an jî zanyarî bi awayekî giştgir tevahiya wê zanîna îroyî yan ya demekê dî yê mirovî vedigire ko bi şêwazên weha bidest hatiye ko dikarin bihên selmandin û îspatkirin.
Bi awayekê nemazeyî û bertesik, zanist ew dozen anko sîstema bidestanîna zanînê ye ko li ser bingehê ezmûnbaweriyê û empîrîzmê, ceribandinan û ezmûnan, û xweristbaweriyeka (naturalîzm) şêwaznasane bidest hatibe. Zanîn ku em bahse wê bikin, divê ku em ta destpêka mirovatiyê herin. Bi taybetî, zanîna me, em ji demên şariştaniyê û pêde, bi pergalî tênin ser ziman. Di demên ku weke dema aqil jî, ev tên hesibandin. Lê di dema ku bahse zanîn û têgihiştina di hundirê wê de tê kirin jî, pirr zêde, dîroke wê dihê dirêj kirin. Ev dîrok, di mejiyê mirov de, di dema ku mirov bidest aqil kirinê kir û êdî hizirkirina wî pêşket, dihêne ser ziman. Aqil ji dema sumeriyan destpêka wê pirr mazin pêşketiya, Di wê demê de, ku weke demeka şariştanî jî ya, aqilê bi pergal heya û di temen û rengê mitolojiyê de tê ser ziman. Lê di dema sumeriyan de, nivîsên bizmarî hena ku hatina nivîsandin. Bi wan nivîsên bizmarî, jiyane, bawerî, hizir û têgihiştinên xwe bi têgihiştinî nivîsandina. Dema sumeriyan, weke dema pêşî ku têde tîp hatina kifşkirin û bi wan nivîsandin pêşketiya. Dema sumeriyan, weke destpêka wê nivîsandina mirovatiya jî tê dîtin. Care pêşî, wan nivîsandiya. Wan bidest nivîsandînê kiriya. Piştî wan re, êdî demên weke demên şariştanî, wê zûtir pêş bikevin. Ji ber ku sumeriyan bi kifşkirina tîpan û bidestkirin, êdî ew nivîsandinên wan bûna temenê pêşketinên piştre.
Li ber Diclê û Firatê şaristaniyên gutî, Hurî û mitaniyan pêşketin. Wan jî, gelek demên pêşketinê buhurandin. Aqilê wan mazin pêşketibû. Di nivîsandin. Gutî, hurrî û mîtaniyan, di demên xwe yên pêşketî de bidest bikarhanîna çerm jî kiribûn. Ev wê heta dema Medîya jî wusa were.
Dema zanistê.
Dema zanistê, weke dema ku piştî dema ronasanê û barok ku destpêkiriya û dîroka wê ji sadsale sadsale 18'an û hwd tê dest pê kirin a. Di vê demê de, wê felsefe û ankp felseyefeya zanist êdî bi metodên xwe derkeve li holê. Minaq, felsefeya dîyelektikê yek ji wan felsefeya. Her wisa, êdî di vê demê de wê bi tememî zanist pêş keve. Zanista ku li ser esas û temenê cerîbandinê êdî pêş dikeve. Dema zanistê, weke dema aqilê ku ji di ancama ceribandinê de hatî bidest xistina jî.
Piştre zanistên weke Kant, Hegel, Marx û hwd wê derkevin û wê hizrên xwe bênina ser ziman û wê bihizrên xwe re demekê bidina destpê kirin. Zanyarên weke Albert Einstein, Sigmund Freud, û hwd, wê demekê bidina destpê kirin. Einstein bi fizikê wê hizrên xwe bêne ser ziman Teorîya Dîtbarî û ankû 'rolatîvît' ya wî ya. Fureud jî psikanalizê pêş dikeve. Piştre Marks Blank, wê Kuantumê, teorîya wê bi ya fizikê çê bike.
Ev dem, weke dema sadsale 19'an jî tê binavkirin. Sedsalên 18'an û ya 19'an weke sedsalên zanist û pêşketina wê ne. Piştre jî, wê ev pêşketina van srdsalan wê heta sedsale 20'an jî bidomê. Di êdî di sedsalan de, wê felsefe bi rengê felsefeya zanist û ku bi tememî li ser esasê ceribandinê bi rê ve diçê û pêş dikeve wê bi pêşve biçe. Ceribandin, êdî weke rêbazeka giring ku di de kifşkirina. Di ancama wê de, fizîk, teknolojî, jiyannasî û hwd, weke beşên ku bi zanistî pêş dikevin in. Di ancama wê zanin û zanist û felsefe û û dîroka wê de ev pêşketin dibêt.
Rêbazên zanistî.
Rêbazên felsefekî, rêbazên fêr û cerbê bûn. Bi taybetî, weke rêbaza vacê û ankû mentiqê, wê di temenê dîtin û bi çavdîtinê re wê pêş bikeve. Li ser wê re jî, di temenê fahm kirina wê de, naskirin û bi wê re fêrbûn, wele rênbazê wê ya bû.
Ev rêbaza cerbê û fêrê, wê piştre jî, pêş bikeve. Li ser wê re zaynarî wê pêş bikeve. Zanyarî, di temenê ceribandinê de û bi wê re weke ku di roja me de tê gotin "deneyê" re pêş bikeve. Bi wê re, bi zaynarîyê re di temenê ceribandin û deneyê re, care pêşî, gotina "kûbay" ketina jîyanê de. Kûbay, weke jînda û ankû mirov jî bê ku di nav de, tişta ku li ser wê bi ceribandinî rêzbaz tê pêşxistin a.
Teknolojî.
Teknoloji, divê ku mirov weke ancamake giring ku di ancama wê pêşketina serdem û dema zanistê de ya. Teknoloji, bi wê êdî serdestiya wê li jiyanê bûya. Înternet pêşketiya. Bi wê re gelek cûreyên din ên teknolojiyê pêşketina.
Serdema pêşîya pêşketina teknolojiyê di sadsale 20'an de destpê dike. Lê serdema wê ya duyem ji sale 1950 û hwd, dest pê dikiriya û di vê demê de rengên teknolojuyê û awayên wê pêşketina. Înternet yek ji wan a. Telefonên berîkan yek ji wan in. Şandina peykan li azmana bi ragihandin û TV'yan û hwd jî bûya.
Lê teknoliji, bûya temeneki giring bû pêşketina bilojiyê jî. Hemû amûr û tiştên ku bi wan lêkolîn tê kirin bi kifşkirinên teknolojiyê û teknikî re pêş dikeve. Minaq, amûşrên lêkolînî ên bo biolojikî û hwd jî ji wê na.
Endazyarên Kalîforniyayê dixwezin di hefteyên bê da, destbi çêkirina riyek azmayišî bi navê sîstema veguhestina Haypirlûp, bikin ku 150 milyon dolar jê ra pêwîst e, sîstema han dê jibo veguhestina misafiran di nava lûleyek ku hewa têda tune ye û bi leza dengê diçe, were bikaranîn. Dema di sala 2013'an da, jibo cara yekem Alvin Mask, behsa çêkirina Haypirlûpê kir, fikra wê wek ixtiraek ecêb û terhek ku nikare pêkwere û dê tu carî jî nexebite, hate dîtin. Lê aniha bûdceya çêkirina vê sîstema veguhestinê amade buye û emê di demeke pir kin da, mînaka azmayišiya wê bibînin. Yekem mesîra azmayišiya teknolojiya veguhestina Haypirlûpê (HTT) dê bi dirêjahiya 8 km'an li Kalîforniyayê û di dema çend hefteyan da, were çêkirin. Terrahên vê teknolojiyê dixwazin 10 milyon kesan ji riya HTT'yê ku li geliyê Quay'ê ye, istifade bikin. Li gor gotina Alvin Mask, di dawiyê da jî dê mesafeya 610 km'iya navbera Losancilis û Sanfiransîskoyê di dema 30 deqeyan da were qedandin û dê misafir bi leza 2 qasî ji balafirê zûtir ber bi meqseda xwe herin. Leza Haypirlûpê jibo veguhestina misafiran di navbera 2 cihan da, 1200 km di seetek da ye. Di vê sîstemê da lûleyek pir dirêj heye ku hewayê nava wê hatiye valakirin û rewša nava lûleyê xele' e(vacume). Lûle tehrek hatiye çêkirin ku di hewayê da daliqyayî be û ji erdhej yan jî rewšên nebaš yên hewayê, were parastin. Misafir, yek yek yan jî kom kom di cihek taybet da disekinin û pašê bi alîkariya megnitek mezin ber bi jor diçin û dikevine hindirê kepsûlan. Di nava her kepsûlek da, 6-8 kesan cî dibin û di dema 30 saniyan da, misafir peya û siyar dibin. Jibo her mesîrek jî, serê her merivî 20$ distînin.
Jiyannasî.
Jiyannasî, di dewama wê de pêş dikeve. Lê Jiyannasî, ji wê pirr sûd digirê. Î ro, weke ku çawa gelek cûreyên teknolojiyê weke înternet û hwd pêşketina, her wusa, di qada jiyannasiyê de jî, pêşketinên weke genetikî ku weke şoreşê tên hasibandin di vê warê de bûna.
Îro, li ser pêşketinên jiyannasiyê re, di qada beşkirin û ankû şifakirinê de û dermankirinê de jî, gavên mazin hatina avêtin. Bi wê re jî, ji nexweşîyên weke pênceşêrê û hwd re jî, li ser çareyên wan ku wê çawa derman were kirin û başkirin bibe, li ser lêkolîn tên kirin. Bi wê re jî, li ser dermanan jî, lêkolîn tên kirin. Pêşketinên weke genetik û hwd jî, ji van re derfeteka mazin diafirêne ku werina pêşxistin. Genetîk, di salên 1960'î hwd de, ji aliyê Creg û Biston ve hatina pêşxistin. temenê wê hat avêtin. Piştî wan re jî, li ser lêkolînên wan re lêkolîn hatina kirin û pêşketinên hê maztir bûn. Lê ew weke destpêkê bûn.
Civaknasî, dîroka wê bi dîroka şariştaniyê re dest pê dike. Di dema sumeriyan de, pêşketineka wê hin bi hin tê ser ziman. Bi teybetî, di dema gutî û hurrî û mîtaniyan de, divê ku em bahsê ve bikin. Heredot, di pirtûkaya xwe "Dîrok"ê de, bahse civaknasiyê dike. Bi taybetî, di dema ku bahse Medya û keyê wê Deyoses dike, dibêje ku "Wî gotiya ku ezê xwe bidima civakasiyê û pêşxistina wê." Bi vê rengê pêşketina wê heya. Bi teorîkî, pêşketina wê, bi felsefê re êdî ji van deman û de, wê zêdetir bidest pêşketina xwe bike.
Di demanên piştî zayinê de, bi teybetî, emê bibînin ku hê zêdetir, ev pêşketin heya û pêşketîya. Zanistên weke Îbnî Ruşd. Îbn Sîna wê li ser civaknasiyê bisekin in. Bi taybetî Bawê Henifê Dînewerî, divê ku m bi taybetî bahse wî bikin. Lê berî wî jî di dema Xwe Mazdek, wê li ser têkiliya di nava mirov û civatê de bisekinê. Wê di temenê têgihiştinî çînî de wê li ser bisekinê. Di dema Mazdek de, wê mazdek bibêje ku "xaniyên key tişî zêr in lê xalkê di bin destê desthilatdarîya wî bixizanî dijîn." Bi gotinên bi vî rengî wê balê bikişêne li ser civaknasiyê û pêşketin û jîyane civatê. Piştre jî, Zaneyên weke Îbn Xeldûn, wê di pirtûka xwe ya bi navê "mûqaddîma" de jî, em çerçoveyeka xort ya civaknasî dibînin.
Di sadsale 20'an de, wê zaneyên civaknasîyê wê derkevin. Bi teybetî, wê bi teorîkî li ser mijarê bisekin in. Civaknasin weke Gordon Childe, Max Weber û hwd çend ji wan civaknasan in. Wê dîroka wê civaknasiyê binivîsênin û wê temenê wê bi darêjkên wê yên civakî û civakî pêş bidixin.
Zanista ramyariyê.
Zanista ramyariyê, ku em bahse dîroka wê bikin, divê ku em dîroka wê herina heta dema sûmerîyan. Bi taybetî, emê bi hizirî û teorîkî pêşketina hizra wê, di demên berê zayinê de di sadsalê 5'min pêde, di temenekî hemdemîya dema me de em dibînin. Homeros, di pirtûkên xwe yên bi navê Îlyada û Odîseya û hwd de, dimenekî têne ser ziman. Her wisa, Aristoteles, siyaseta demê dîmenekî wê di nivîsandinên xwe de daye der ziman. Platon, di pirtûka xwe ya mezin ku ji axiftinên sokrat pêktên, wê dîmenekî pirr mezin ê desthilatdarîyê di temenê nêzîkatî û têgihiştina wê de bide ser ziman. Di pirtûka Arîstofanes ya bi navê "Şerên peleponezê" de, ku bahse şerên di navbera Athena û Îsparta de dike de, ku ev şer bi salan didom in, bahse rêveberî û gavavêtinên wan dike.
Ji aliyê felsefe ve hanîna wê ya li ser ziman, wê bi vê yekê, di demên piştre zêdetir bibe. Îbn Xeldûn bixwe jî, di pirtûka xwe ya bi navê mûqaddîma de di çerçoveya wê de hin gotinna xwe jî dihêne ser ziman. Her wisa Ehmedê Xanî, jî bahse wê dike û di temenê ku mazinbûna zaneyên mazin ê civatî ku pêşengîya civatê bikin de têne ser ziman. Gotina "ku heba siltanekê meyê heba li ser serê me.." di berhema wî ya Mem û Zîn'ê de di buhurê û ji dil dihêne ser ziman.
Bi taybetî, di dema sedsale 20'an û pê de, wê bi zanistê beşên zaniyarîya sîyssetê werina vekiirn û sîyasete were xwandin. Wê di derbarê felsefe siyasetê û ankû ramyarîyê de wê wê were pêşxistin. desthiatdarîya siyasî 20'an, bi zaninekê bi rê ve herê.
Ramyarî, li ser esas û nirxên civatî ên pêşketî na tê kirin. Bi wê re tê meşandin. Ramyarî, bi taybetî, civate ku di nava wê de tê kirin, divê ku zimanê wê hilde cidiyetê û gotin û têgihiştina xwe bi wê bêne ser ziman, da qana ew ramyarî bibe ya wê û bi navê wê. Di temenê parastina ziman û dîrokê de û buhurandina li demên pêş de ramyarî bi pergalî û bidestê rêveberîyê karekî giring dike û roleka giring dileyizê. Zimanê ramyariyê, bi qasî gotinên bi navê têgihiştinê di wê de tên ser ziman û giringiya wan, her wusa, giirngiya bikarhanîna zimanê civatê jî weke wê heya û ji wê zêdetira jî.
Pêlên Mejî, wek pêlên din, bi riya ferekans û berahiya wan, tên pîvandin. Pêlên Mejî dabeşbûne ser 4 desteyan: Beta, Alfa, Teta û Dilta’yê ku eger em karibin aliyê xwe yê qenc û çendalî, baş nas bikin, hingî emê karibin di demên pêwîst da, bigihîjin her yek ji pêlên navbirî.
Pêlên Alfa, wek pireyekê ne ku di navbera zaniyarî û derzaniyariyê(zanînê ku bêhemdî têne mejiyê merivan) da pêwendî çêdikin. Dema ku em bêhna xwe distînin, pêlên mejiyê me ji pêlên Beta ber bi pêlên Alfayê diguherin û di wê rewşê da, ferekansa wan di navbera 8-12 Hertzan e. Di rewşa Alfa’yê da tam berevajî haleta Beta’yê, em bi dem û cihan ra sînordar nînin. Ev pêl, me ji nîvbazineya mantiqiya aliyê çepê mejiyê, azad dike û dihêle ku em bigihîjine beşa nîvbazineya aliyê rastê mejiyê ku tê da berhemanîn û têderxistin bi awayeke bihêztir pêktê. Nîvbazineya aliyê rastê mejiyê, dikare wêne û dengên ku li derveyî tixûbên sînordarê mirovan e, werbigre. Lewma jî di vê haletê da, raman, hîs û kiryarên me, nû û ciyawaz in, tevlihevî û gêjbûn, kêmtir e û bihîstina dengên derve hêsantir e. Mejî di dema bêhnvedanê ya di haleta Alfa’yê da ye. Piraniya hunermend, zaniyar û sporvanên serkeftî jî, yan bi hemdê xwe yan jî bêhemdê xwe, xwe dixine haleta Alfa’yê ku karibin baştirîn berhem û kirinan pêkbînin. Pêlên Alfa’yê, jêder û çavkaniyên berhemdarî, bileztirkera fêrbûnê, baştirkera rewşa ruh û sebeba daxistina steresan in. Rewşenbîrî, nasîn bi riya ihsasan, îlham û hwd bi pêlên Alfa’yê tên şirovekirin.
Pêlên Dilta, pêlên derzaniyarî û pergala pêwendî bi zaniyariyên çendalî ne. Ew xwediyê bilindtirîn berahî û kêmtirîn Ferekansan(4-5 Hertzan) in. Ferekansa wan, tu car nabe sifir çimku ferekansa sifir, tê wateya mirinê. Pêlên mejiyê kesan di rewşa bêhişî û komayan da dişibe pêlên mejiyê yên Dilta. Yên ku Yogakerên profîşnal in, dikarin bi hemdê xwe, xwe têxine haleta pêlên Dilta’yê. Ew dikarin germahiya bedena xwe û hejmara lêdana dilê xwe, tenzîm bikin û xwe têxine haleta mirinê û cardin jinûva xwe vejînin. Pêlên Dilta, kûrtirîn haleta xewa giran û kûr in. Ev pêl, jêder û sedemên gelek kirinên sosret, ceribandinên nêzîkî mirinê, pêşbînî, têderxistinên balkêş, bi dinyayê ra yekbûn, kemilîna kesayetiyê, şifa û hwd in.
Bi Kontrolkirina Pêlên Mejî, mirov dikare çi bike? Dema ku em dixwazin razên, berê pêlên Beta, aktîv dibin, hêdî hêdî pêlên Alfa xuya dibin û paşê jî Teta û Dilta. Dema em ji xewê hişyar dibin, pêlên mejiyê me, berevajî dema paldanê, ji Dilta ber bi Teta û Alfa û di dawiyê da jî ber bi Beta’yê tên guhertin. Di dema hişyarbûnê da, hin şêwazên veguhertina pêlan ji haleta bilez û tevlihev ya Beta’yê ber bi rewşên aramtir yên wek Alfayê hene. Em dikarin bi riya kansantrêyşinê, xwe aram bikin, tirs û xofan, ji xwe dûr bikin û tevliheviya derûna xwe bi wê şêwazê aram bikin. Bikaranîna hevokên erênî û hwd dikare bibe sedema windabûn û derketina ramanên neyênî û wêranker. Bi gotineke din, gava ku em fikir û hîssên neyênî, çi ji hindir, çi ji derveyî xwe, werdigrin, emê karibin bi kontrolkirina pêlên mejiyê xwe, cardin aram bibin û vegerin rewşa hêsaybûn û rehetiyê. Wek mînak: Dema hûn ditirsin ku negihîjine hedef û armanca xwe, xeyala zêna we, wêneyek ji serketina we ye û dubarekirina vê hevokê dikare bibe sedema pêkhatina wê: Ezê bigihîjime armanca xwe. Fikrên we, enerjiya pêlên elektromegnetîk e ku pêlên wekhev yan hevalî, ber bi aliyê xwe va kaşdike. Jibo her fikreke taybet, ferekanseke taybet heye. Qanûn û yasaya kaşkirinê li ramanên we dinêre û ligor wan tevdigere, loma jî timotim liser daxwazên dilê xwe bisekinin, liser wan bifikirin, wisa bizanin ku hûn gihîştine armancên xwe û pê kêfxwaş jî bibin. Bi ramanên erênî, pêlên bihêz, erênî û avaker, ji gerdûnê ra bişînin heya tiştên ku hûn dixwazin pêkwerin. Ligor teoriyên nû yên zanistî û fîzîka kuwantomê, her tiştê ku li cîhanê heye, cureyek ji enerjiyê ye. Hemû kelmelên derdora me, di asta mûlûkûliya xwe da, enerjiyên hejhejok in. Fikir û raman jî cureyek ji enerjiyan e ku dihejheje. Ramanên cihê, xwediyê pêl û ferekansên cihê ne. Hejhejên fikran, ji bihêztirîn û rêkopêktirîn hejhejên gerdûnê ne. Her wisa ku hûn bi hilbijartina pêlên taybet, dikarin şaşe û şebekeyên cihê yên radiyo û televizyonan, werbigrin û bibînin, bi guhertina dirêjahiya pêl û ferekansên zên û ramanên xwe jî, hûnê karibin di jiyana xwe da, derfet û rewşên nû biafirînin. Ligor qanûna kaşkirin û cezbê, ramanên we dikarin hejhejên(irtiaşên) ku dişibin wan, werbigirin û veguherînin rastiyên jiyana we.
Tendurîstî.
Tendurîstî, di destpêka jîyana mirov de pêşektina wê dibê. Di dema ku devereka me, birindar dibe, em hewl didin ku wê baş bikin. Dema ku ji deverkê xwûn di herikê, em pêşî dikin ku wê xwûnê bidin sekinandin. Di serdema dema sumeriyan de wê mirovên ku êdî başkirinê bikin, wê pêş bikevin. Bi taybetî, wê vê yekê êdî weke karekî bidina berxwe. Lê dem ku tê sadsale 6'an û hwd, êdî wê bi zanistî pêşketina wê bibe. Tendurîst, yê ku rêgezên nêzîkatiyê bi navê "Sonda Hîpokratî" bû, fîlozofê serdema antîkî ê Hîpokrat bû. Wî, ev pêşxist. Piştre jî, ev weke temenekî giring, di hemû beşê tendûrîstîyê de ên ku heta roja me afirîna de bicih bûya.
Bi felsefîkî ji, wê zanyar li ser bisekin in. Herî zêde ku ne bin 22 berheman re nivîsandiya Bawê henîfê Dînwerî, wê bi teybetî çend berhemên wî tenê li ser dermankirin û şifakirinê bin. Weke wî, Îbnî Ruşd û îmanê Xezalî jî çend gotin li ser wê gotina. Bi taybetî, ji dû aliyan ve li ser hatiya sekin. Aliyê pêşî başkirina laş û ankû fizîkî ya. Aliyê din jî başkirina gîyanî û ankû derûnî ya. Heta roja me jî, ku divê ku em genetikê jî weke pêşketineka di temenê tendûrîstî û pêşketina dermankirin û başkirina wê de bênina ser ziman, pêşketinên mazin bûna. Di roja me de, li ser pirr nexweşîyên weke pênceşêrê ku dihat gotin dermanê wan tûna ya êdî hin bi hin dermanê wan tê çê kirin. Yanî, êdî bi wê re jîyane mirov bi awayekî hê baştir bi tendûrîs bi rê ve diçê. Çend ku tndûrîst pêş dikeve, her wusa, êdî mirov jî ji nexweşîyên xwe re çareyan dibîne û bêhtirî bi başî êdî dijî.
Derûnî.
Derûnî, û ankû bi navê ku tê naskiirn psikolojî, weke aliyekî giring ê mirov ku bu tendûrîstîya mirov ve tê ser ziman a. Di sadsale 20an de, mirovên weke Sigmond Freud, navê wan bi psikanaliz û danîna temenê wê re navê wan derket. Lê dîroka wê berî wî jî hebûya. Bi teybetî, gelek zaneyên weke Baweê Henîfê Dînewerî, Îbn Sîna, Îbnî Ruşd û hwd jî li ser wê sekinîna û jî aliyê gîyanî û ankû derûnî ve ew kirina ku bênina ser ziman.
Nexweşîyên ku weke xweşiyên derûnî na, nexweşîyên depresyonê û hwd hena. Bi teybetî, di sadsale 20'an û pêde, derûnî, weke beşek giring a tendurîst di jiyane mirov de bicih bû. Mirovên ku derûnîya hinekî xirab bû, berê di nava kurdan de ji wan re "dîn" dihat gotin. Ji ber vê yekê û gotinên bi vî rengî, piştre jî, gelek mirovan, ji bo ku ev gotin ji wan re newê gotin, piştre ku pirsgirêkên wan hebûna jî, ne hiştin ku were li berçav. Bi wê yekê, her pirsgirêkênx we di nava xwe de dijîyan. Lê di sadsalêe dawiyê de hin bi hin di vê warê de jî pêşketineka giring di temenê başkirin û ankû li ser derûnîyê sekinîn pêşket. Mirovên weke Sigmund Freud, Erich Fromm û hwd, çend ji wan derûnvanên dema me na ku gelek berhem jî nivîsandina û li şûn xwe hiştina. Hê jî, di gelek warên derûnîyê de nîqaş tên meşandin ku werre hê pêşxistin. Civeteka ku hemdem û pêşketî, wê hertimî pirsgirêkên derûnî pirr zêde di nav de rûbidin. Ji ber vê yekê, weke pêwîstîya pirr giring êdî lê tê nerîn.
Di temenê ceribandinên derûnî de, bi mirovan re gelek sawalên weke meymûn, sa û ankû kuçik û hwd jî dihên bikarhanîn, Bi teybetî, ji her aliyê ve dihê xwestin ku were fahm kirin. Derûnî nexweşîya jîyane mirovên jîyane dema hemdem a. Ji ber ku di dema hemdem de pirsgirêkên hizirkirinê gelek in. Ji ber vê yekê weke Depresyon, stress û hwd, çend ji wan nexweşîyên ku dikarin bibina temenê nexweşîyên fizîk jî diafirin. Hatîya kifşkirin ku stress dikarê bibe temenê wê ku xwûn herê ser mejî.
Stêrnasî û fizîk.
Stêrnasî, weke beşeka giring ku di dema sumeriyan de jî pêşketîya. Di demên berê de û ankû di dema sûmerîyan de, li stêran dinerîn û roj û dema xwe kifş dikirin. Ev kevneşopî, heta roja me jî, di nava kurdan de pirr mazin hebûna xwe dide domandin. Di dema Sûmerîyan de, dihat bawer kirin ku "dunya weke tepsîyekê rast a." Dihat gotinku stêr û cîhan û ankp gêrverk hemû, bi azmanan ve dalaqandîna. Ev bawerî jî, hê jî, di nava kurdên botanê de mazin dijîya. Dihat zanîn. Stêr, weke amûrna û ankû tiştan ku baxtê mirov jî dihat kifşkirin bi wan, BI vî rengî dihat bawer kirin. Ji ber vê yekê, "fal" pêşketina. Yanî, bi wan pêşaroja xwe dîtin û hwd. Di dema Medîya de, Rêmildan hebûna. Rêmildar, mirovên ku li azmanan û stêran dinerîn û dizanîn ku wê sibaroja me çawa bê.
Piştre ev zanînên bi stêrzanîyê re, wê pêşbikevin û wê fizîkê û zagonên wê pêş bixin. Mirovên weke Copernicus, Galileî û û hwd, wê ji wê rewşê gav biavêjin û hinekî bi pêş de herin û fahm bikin. Bi wê re, wê hewl bidin ku ka rewşa azmana çawa ya. Piştre di domana wan de, mirovên weke Einstein, wê werin û bi teybetî, destûrên fizîkî bi awayekî pirr mezin bidina kifşkirin. Nivîsandina wan, wê weke şoreşekê were dîtin. Di rastiyê de jî wusa bû. Piştre, ev rewş, wê di sedsale me de, bibe temenê ku heta ku mirov bi kiştên fezeyê herê serheyvê û li dunyên din ê dervî me rêwîtîyê li wan bike. Bi vê yekê re, êdî cihane di dervî me, zanîna me, di derbarê wê de mezin bû û pêşket. Îro fîzîk, weke beşeka giring a aliyê pêşketina mirovatiyê ya.
Teqîna mezin, Xwexwe avabûna Gerdûn û Teoriyên Stephen Hawking
Zanista mirovan, gihîştiye asteke wisa ku bikare şiroveyên grîng liser gerdûnê bike. [https://ku.wikipedia.org/wiki/Gerd%C3%BBn Gerdûn]a derveyî xeyalan, terikî û bêsînor. [https://ku.wikipedia.org/wiki/St%C3%AAr Stêrk]ên bêhejmar yên ku hûn li esmanê dibînin, tenê 3 hezar ji 300 milyar stêrkên kehkeşana Kadizê ne. Di gerdûnê da derdora 100 milyar kehkeşan hene. Mirovahî timotim jixwe pirs kiriye ku: Gelo ev gerdûn ji berê va jî wiha buye, yan jî her tişt ji cihekê û ji nişkava çêbuye. Têderxistin û keşfa vê yekê ku gerdûn bi derbasbûna demê ra berfireh dibe, di destpêka sedsala derbasbuyî da, bû sedema mitalan. Ligor keşfa fîzîknasan, diviya ku gerdûn di dema berê da û ji mezinahiyeke pir biçûk va, jidayik bûba. Mijara ku behsa destpêka gerdûn û sosretbûna mezinahî û çawaniya avabûna wê dikir, mirovan xiste fikarên hûr û kûr, ku gelo destpêka gerdûnê çawa buye. Aniha piştî gelek [https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAkol%C3%AEn lêkolîn] û fikarên kûr, em gihîştine bersivek ku Teqîna Mezin jê ra tê gotin.
Ligor teoriya Teqîna mezinê, gerdûn ji teqîna rûxar yan hecmeke pir biçûk ku mezinahiya wê ji kunên ser postên mirov jî biçûktire, bi germahî û [https://ku.wikipedia.org/wiki/Bariste bariste]yeke pir pir mezin, destpê buye. Ligor vê teoriyê, pêkhatin û çêbûna fezayê, dişibe pifkirin û mezinkirina rûbara pifildankekê û madde jî di nav û [https://ku.wikipedia.org/wiki/Robar rûbar]a derveyî fezaya ku berebere vedibe û berfirehtir dibe ne, wek zerreyên tozê ku li ser rûbara pifildankê ne, ev teqîn ne wek teqîna fezayeke vala ye belke feza jî tevî vê teqînê jidayik buye û di dema berfirebûn û vebûnê da jî, [https://ku.wikipedia.org/wiki/Made_%28k%C3%AEmya%29 madde]ya han bi xwe ra vediguhezîne. Li gor baweriya fîzîkzanan, dem jî bi Big Bang’ê ra, destpê buye. Piraniya zaniyaran, teoriya Teqîna Mezin’ê, pejirîne. Şirove û mînakên [https://ku.wikipedia.org/wiki/Zanist zanist]î, pir pir zelal û eşkere bûn, loma jî di sala 1951’an, ofîsa dêra Katolîkan jî ragihand ku teoriya Teqîna mezin’ê, li dijî Încîlê nîne. Heta despêka sedsala 19’an, xelk wisa dizanîn ku gerdûn, neguherbar û sabit e. Di sala 1915’an da dema ku Teoriya Nisbiya Einstein, behsa pêkhate û çawbûna [https://ku.wikipedia.org/wiki/Valageh feza], dem û cazibeyê kir, hingî dibêtiya haletên din jî, derket holê. Bi pêşkêşbûna teoriya nisbiyetê, îdî feza dikarî berfireh bibe yan jî were ser hev. Di sala 1917’an da, stêrnasek bi navê Willem de Sitter, teoriya nisbiyetê, esas girt û nîşan da ku gerdûn dikare berfireh bibe. Di sala 1922’an da jî matematîkzanek bi navê Aleksander Friedmann, ji riyên pir hêsantir, karî bigihîje heman encamê. Encama ku Georges Lemaitre’ê feleknas, di sala 1927’an gihîşte wê jî, wek ya berê bû. Ev pêngav, derbarê pejirandina dîtina gerdûna neguherbar da, wek guhertineke mezin dihate dîtin. Bi baweriya Georges Lemaitre, eger em vegerine dema rabirduya gerdûnê, divê maddeya gerdûnê di mezinahiyeke pir biçûk da, berhevî ser hev bûbe û tê da teqînek qewimîbe. Herçend ev dibêtî û îhtîmal, haleteke sosret ji gerdûnê radixiste ber çavan, lê ligor venêrîn û lêkolînên dema ku em têda ne, nibû. Sedemên ku em dibêjin, Big Bang, qewimiye, çi ne? Encamên 3 lêkolînên ku di sedsala derbasbuyî ji aliyê stêrnasan va hatine gotin, bû sedema vê yekê ku em misoger bibin ku gerdûn bi Big Bangê despêbuye. Ya yekem ev e ku gerdûn, bi derbasbûna demê ra, berfireh dibe, ev jî tê vê wateyê ku fezaya navbera kehkeşanan, timotim mezin û mezintir dibe(ji despêkê heya niha û virha jî). Berfirehbûna gerdûnê jî bû sedem ku em qebûl bikin ku beriya berfirehbûnê, her tişt di derekê da li cem hev bûye. Ya duda jî ev e ku, teoriya Big Bangê, dikare zêdebûn û belavbûna Helium û Dotrium(îzotopa Hydrogenê) di gerdûnê da, pir baş şirove bike. [https://ku.wikipedia.org/wiki/Keywan Germahî], çigalî(bariste) û diyaspora berfirehbar ya gerdûna despêkê, jibo berhemhatina pir zêde ya dendikên ku aniha em dibînin, rewş û haleteke zef baş buye. Sedema sisyan jî ew e ku estêrnasan, karîne [https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AEr%C3%AAj%C3%AAn_alfay%C3%AA Tîrêjên](şewqvedan yan tabişên) background’a gerdûnê û tîrêjên piştî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Reaktora_dendik%C3%AE teqîn]a despêkê yên her aliyên gerdûnê, bibînin û resed bikin. Tîrêjên(tabişên) background’a gerdûnê yan jî şewqvedana (tabişên) background’a gerdûnê, sedema misoger ya pejirandina despêka gerdûnê bi qewimîna teqînekê va ye. Stephen Hawking, derbarê vê yekê da dibêje: Ev keşfa nuwaze, keşfa sedsalê ye.
Di heman dema ku teoriya berfirehbûna gerdûnê, hate ragihandin. Estêrnasek bi navê Vesto Slipher, da zanîn ku hejmara kehkeşanên ku ji me dûr dibin, pir zêdetir e ji yên ku nêzîkê me dibin. Feleknasan, dikarin ji wergirtina ronahiya ku ji kehkeşanekê difûre, têderxin ka ew ji me dûr dibe yan nêzîk. Eger têyfa([https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eebenga_karebay%C3%AE-asinrevay%C3%AE Spectrum]) ronahiya kehkeşanek ber bi aliyê dirêjahiya pêlên kurtir, veguheze, veguhestina ber bi şîn, hingî kehkeşan nêzîkî me dibe, mînaka pir binavodeng jibo vê mijarê jî guhertina dirêjahiya pêla dengê Ambûlanseke ku nêzîkî me dibe. Eger spectrum ronahiya kehkeşanek ber bi dirêjahiya pêlên bilindtir, veguheze, veguhestina ber bi sor, hingî xuya ye ku kehkeşan vaye ji me dûr dibe, her wekî zêdebûna dirêjahiya pêla dengê Ambûlansek ku vaye ji me dûr dibe. Mezinahiya veguhestina ber bi sor yan şîn, girêdayî leza dûrbûn yan nêzîkbûna kehkeşanê ye. Loma jî Vesto Slipher, dît ku piraniya kehkeşanan xwedî veguhestina ber bi sor in, nek ber bi şîn. Di sala 1929’an da Edwin Hubble, keşf kir ku kehkeşanên ku pir ji me dûrtir in, leza dûrbûna wan ji me jî, zêdetire û leza han jî girêdayî mesafeya wan ji me ye. Bi gotineke din, kehkeşanên ku fasileya wan ji me dûrtir in, xwedî veguhestina ber bi sora mezintir in jî. Mesafeya Kehkeşanên pir ji me dûr, di mezinahiya milyon û milyar sala ronahiyê ye û ev jî tê vê wateyê ku em vaye li rabirduyeke bi mezinahiya milyon û milyar salan ronahiyê, mêze dikin. Di dema rêwîtiya ronahiya kehkeşanan ber bi me, spectruma ronahiya wan ji dirêjahiya pêlên kurtir, ber bi yên bilindtir, veguhestina ber bi sor, vediguheze. Ev veguhestina ber bi sor, jiber firehbûn yan vebûna pêkhateya fezayê ye. Eger dirêjahiya pêlê, 2 caran mezintir bibe, hingî divê gerdûn bi zerîbeya dudan, berfireh bibe. Keşfa Habel’ê ev bû ku digot: sebeba berfirehbûnê, girêdayî mesafeya ku ronahî pîvyaye ye û vedigere ser wê yekê, ka em çiqasî li dema derbasbuyî nihêrîne. Ev jî tê vê wateyê ku em her çiqasî di demê da, vedigerine paş û paşdatir, hingî gerdûn, biçûk û biçûktir e. Eger em rabirduya gerdûna berfirehbar, vekolin û lê hûr bibin, emê bibînin ku mesafeya navbera kehkeşanan, berebere kêmtir û baristeya gerdûnê, berebere zêdetir dibe. Ev proses heta derekê didome ku giş maddeya gerdûnê di rûxar yan hecmeke pir pir biçûk da, tê ser hev û berhevî ser hev dibe ku encama wê prosesê baristeyeke zev zef mezin jibo gerdûna despêkê di dema qewimîna Big Bangê ye ku mezinahiya wê naye fehmkirinê. Bi parvekirina mesafeya kehkeşanê li ser leza wê ya xwerû, emê karibin dirêjahiya temena gerdûnê, texmîn bikin. Bi vê yekê emê karibin texmîn bikin, ka di çi demekê da, mesafeya me ji kehkeşanên din, sifir buye. Muhasebeyên zaniyar û feleknasan nîşan dide ku Big Bang, derdora 10 heta 15 milyar salan beriya niha yanê 3 caran zêdetir ji [https://ku.wikipedia.org/wiki/Erd temena Erd]ê, qewimiye. Jibo îsbatkirina texmîna han, divê em li pey kevintirîn cisma gerdûnê bibin çimku divê temena wê derdora 10 heta 15 milyar salan be, nek zêdetir. Metoda din jî lêkolîna kiryarên radioactive ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ezotop îzotop]ên [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?search=Uranium&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn&fulltext=1 Uranium]ê ye. Em zanin ku temena kevintirîn îzotopên pêkhatî ji kiryarên dendikî ya stêrkên nû û terikî, 10 milyar salan in. Temenên ku hesav kirine, tam ligor texmînên me ne.
Hebûna zêde ji [https://ku.wikipedia.org/wiki/Ber%C3%A7%C3%AEs Helium] û Dotrium, li Gerdûnê
Jiber ku di despêka gerdûnê da dereceya germahiyê pir zêde buye, ev yek dikare sedemek baş be jibo ku Helium û Dotrium beriya pêkhatina her stêrkek, pêkhatine. Ev element di bihevzeliqîna dendikî(Nuclear Fusion) da, berhem tên. Bi bihevzeliqîna Protonek û [https://ku.wikipedia.org/wiki/Notron Notron]ek, [https://ku.wikipedia.org/wiki/Element element]a Dotrium yan heman [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?search=Hydrogen&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn&fulltext=1 Hydrogen]a Giran, berhem tê. Ev proses, tenê di dereceyên germahiyên pir zêde wek ya germahiya dendikên stêrkan da dikare pêkwere. Di sala 1946’an da George Gamow, şagirta Friedman, pêşniyar kir ku [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?search=fusion&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn&fulltext=1 fusion]’a dendikî, dive di gerdûna despêkê da dema ku germahî pir pir zêde bûbe, qewimî be. Navê vê prosesê jî senteza dendikî ye ku dibe sedema berhemhatina Helium û Dotrium(her wisa hinek Lithium û [https://ku.wikipedia.org/wiki/Ber%C3%AEly%C3%BBm Beryllium]) ji behra dagirtî ji gelek Proton û Notronên bi-enerjî gerdûna despêkê. Di despêka 1960’an da, spectruma stêrkên xwecih, nîşan da ku Helium, ji sedî 20 heta 30’ê baristeya stêrkan, pêktîne. Baristeya mayî jî, piranî ji Hydrogenê pêktê. Tenê 2 jêder di gerdûnê da dikarin Heliumê berhem bînin ku yek jê stêrkên li esmanê û ya din jî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Enrico_Fermi bombeyên etomî] ne. Di her 2 jêderan jî bi riya fusiona dendikî û bihevzeliqîna dendikên(kakilên) Hydrogenan, elementa heliumê berhem tînin ku germahiyeke zef zêde jê berhem tê. Baweriya stêrknasan ew e ku eger giş Heliuma heyî li gerdûnê, bi destê stêrkan berhem hatibe, hingî divê ronahiya esmanê ji ya aniha zêdetir be. Loma jî divê Heliuma heyî, beriya stêrkan berhem hatibe. Çiqasbûna Oxygena heyî di stêrkan, mezinahiya senteza dendikiya stêrkê nîşan dide, çimku stêrkan bi riya fusion dendikî ya Hydrogenê, elementên girantir wek Oxygen, Nitrogen, Carbon û Heliumê berhem tînin. Eger herwek Oxygenê, giş Heliuma heyî li gerdûnê, bi destê stêrkan berhem hatibe, hingî nabe ku em di kehkeşanên ku Oxygen tê da tine ne da, pey hebûna Heliumê bigerin, çimku kehkeşanan beriya berhemhatina elementên giran yên nava stêrkan, pêkhatine. Jibo pêkhatina kehkeşanek, pêwîstî bi jisedî 24 Heliumê heye ku ev yek jî rastbûn yan hebûna teoriya senteza dendikiya Big Bangê, erê dike. Ev jî tê wateya ku divê di gerdûna despêkê da, Helium berhem hatibe. Encamên ku heta niha hatine dîtin, nîşan didin ku di gerdûna despêkê da beşek ji çar beşa baristeya gerdûnê bi riya senteza dendikî va veguherîne Heliumê. Şahida din jibo erêkirina senteza dendikî di gerdûna despêkê, Dotrium e. Berevajî Helium, elementa Dotrium tu carî di navenda stêrkan da, berhem nehatiye. Dotriuma berhemhatî di stêrkan di germahiya pir zêde û pestoya zef zêde, di cîda yan jihev bela dibe – di germahiya zêdetir ji milyonek dereceya [https://ku.wikipedia.org/wiki/Kelvin Kelvin]ê, Dotriumek û Notronek, tecziye dibin – yan jî vediguhere Heliumê. Stêrknasan di despêka 1970’an da, têderxistin ku sedemeke nexuya di gerdûna aniha, buye sebeba berhemhatina Dotriumê. Lêkolînên ku di sala 1973’an, li ser teyfa cezbî(Absorbtion Spectrum) ya stêrkên nêzîk da hatiye kirin, nîşan dan ku di maddeya ku di mesafeya navbera stêrkan da heye, têda pir kêm Dotrium heye. Jiber ku stêrkan, nikarin Dotriumê berhem bînin, loma jî Dotriuma heyî divê di despêka pêkhatin û çêbûna kehkeşanan yan beriya wê jî, berhem hatibin. Herçend di gerdûna despêkê da, germahî zef zef zêde buye, lê jiber berfirehbûn yan vebûna(expansion) gerdûnê, çigalî û pesto, pir bi lez daketiye û di dema han da jî Dotrium, firsetek jibo tecziyeyê peyda nekiriye. Mezinahiya hebûna Helium û Dotriuma heyî di gerdûnê da, nîşaneke din ji despêkek bi germahiya zêde, jibo gerdûnê ye û ev [https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%AErdoz teqîna mezin] jî tam ligor modela Big Bangê ye.
Ronahî yan şewqvedana ku ji Bekgranda gerdûnê ber bi me tê
Sedema sisyan û ya dawî jibo modela Big Bangê, Ronahiya ku ji Bekgranda gerdûnê ber bi me tê ye. Di sala 1948’an da Gamow, pêşbînî kir, ronahiya ku ji senteza dendikên gerdûna despêkê berhemhatine, hê jî dikare were dîtin û eşkerekirinê. Ew, germahiya pêwîst jibo pêkhatina Helium di gerdûna despêkê da, hesab kir û ligor wê, germahiyê ronahiyên bermayî ji wê prosesê ya di gerdûna îro da, 5 dereceya Kelvinê texmîn kir. Piraniya fîzîkzanan û Gamow bixwe jî, dizanin ku ev germahî jibo şopandinê pir pir kêm û lawaz e. Di sala 1964’an da 2 estêrnasên radiyoyî bi navên [https://ku.wikipedia.org/wiki/Xelata_Nobel%C3%AA_ya_Fiz%C3%AEk%C3%AA Arno Penzias û Rabert Wilson], hewl didan sîgnalên nebaş û mizahim yên bekgrandê ji sîgnalên wergirtî yên antena radiyoyiya xwe, jêbibin. Ew wisa dizanîn ku sedema wan noyzên bekgrandê, zîrça kevokan e ku di antena radiyoya wan da hêlûn çêkirine û ewê bi paqijkirina wan karibin wan noyzana jêbibin lê salek şûnda jî, ew noyz dihatin wergirtin û ew nedikarîn wan jêbibin. Ew têderxistin ku wan noyzana di hemû aliyan da bi şêweyeke wekhev tên wergirtin – çi antena radiyoyiya wan ber bi Rojê bûbe, çi ber bi aliyê navenda kehkeşanê yan ber bi aliyê cihên vala yên esmanê, tenzîm bûbin – ev yek jî nîşan dida ku jêdera sîgnalên han, ji pişt kehkeşanê ye, çimku eger wisa nebiya, wergirtina wekhev di hemû aliyên esmanê, ne mumkin bû. Hevgirtin û yekbûna pir bihêz ya van sîgnalan, nîşan dida ku jêdera wan sîgnalan, pir pir ji me dûr e yan bi gotineke din, di despêka temena gerdûnê, qewimiye. Jêdera van sîgnalan, divê pir bihêz bin ku em aniha jî dikarin wan eşkere bikin. Di dawiyê da, fîzîkzanan têderxistin ku jêdera ronahiyê, ji teqîna despêkê ya gerdûnê ye – tam wek pêşbîniya Gamow – Lê ewê çawa karibin dilniya bibin ku keşfa [https://ku.wikipedia.org/wiki/Xelata_Nobel%C3%AA_ya_Fiz%C3%AEk%C3%AA Penzias] û Wilson, heman ronahiya bekgranda gerdûnê ye? Eger jêdera ronahiya han ji Big Bangê bûbe, hingî divê tam ligor teyfa(spectrum) cismek binavkirî ku cisma reş jê ra tê gotin, tevbigere. Cisma reş, cismek wisa ye ku giş ronahiya ku werdigire, di nav xwe da xweyî dike(cezb dike). Ligor modela Big Bang, gerdûna despêkê gulokek givaştî ji zerre û ronahiyê buye û germahiya wê pir zêde buye. Di rewş û muhîteke wisa da, zerre timotim li ronahiyê, ketiye, wê cezb kiriye û cardin wê zivirandiye([https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAhn_%28fiz%C3%AEk%29 radiation]). Ronahî di rewşeke wiha da, xwediyê teyfa cisma reş e û ev taybetmendiya ronahî di mesafeya rêwîtiya xwe di fezaya berfirehbar(expansion) da, neguher maye. Di teyfa cisma reş da her dirêjahiya pêl, xwediyê şiddeteke taybet e. Ev şiddet di dirêjahiyên ciyawaz da tenê girêdayî germahiya cismê ye û hew. Loma jî stêrknasan bi pîvandina şîddeta ronahî di dirêjahiya pêlên ciyawaz da dikarin bigihîjin encama ku têda behsa wekheviya vê ronahiyê û ronahiya cisma reş dibe. Di 1970’an grûpên cihê, şiddeta ronahiyê di pêlên Macrowave û İnfrared, pîvandin. Giş encaman, wekheviya ronahiya bekgranda gerdûn û cisma reş, erê kirin û ragihandin ku germahiya wê, 3 dereceya Kelvînê ye. Di 1991’an da resedxaneya COBE, pîvandineke misoger ji ronahiya bekgranda gerdûnê encamda û encameke pir ecêb derkete holê. Encama 43 resedan, tam ligor teyfa cisma reş bû. Ev zanyarî hiqqas dişibya teyfa cisma reş ku Table’a teyfa cisma reş, di pişt wan da veşartî dima. Ev yek jî mînaka dawî ji wekhevbûna fîzîka teorîk û encama testên piratîk ya feleknasan bû. Ligor pîvandina [https://ku.wikipedia.org/wiki/Kadiz setelayta COBE]’ê, germahiya ronahiya bekgranda gerdûnê divê 2,726+-0,010 be. Ev jimare jî, ji jimareya esliya ronahiyê, zev kêmtire û sedema vê yekê jî berfirehbûn yan vebûna gerdûnê ye – Gerdûna ku timotim berfirehtir dibe, dirêjahiya pêla ronahiyê bilindtir dike û enerjiya pêlê, dadixîne – ev pêl bi qasî temena gerdûnê di rê da buye heta bigihîje me. Niha îdî stêrknasan dizanin ku gerdûna berfirehbar, dirêjahiya pêla ronahiya bekgranda gerdûnê bi zerîbeya 1000, radike. Şewqvedana piştî Big Bangê, di demek da qewimiye ku temena gerdûnê, tenê 500,000 sal buye loma jî şewqvedana bekgranda gerdûnê, kevintirîn resede ku heta niha hatiye kirin. Rastî jî ew e ku em qewimînên Big Bangê, dibînin.
Di sedsala bîstan da, em şahidê pêşketineke mezin di warê nasîna gerdûnê bûn. Me di demên pir nêz da wisa dizanî ku gerdûn neguher e. Kehkeşanên pir ji me dûr ku rojbiroj jî, ji me dûrtir dibin jî, bi me dan zanîn ku gerdûn vaye berfirehtir dibe. Bi rêvîtiya ber bi rabirduya vê gerdûna berfirehbar, emê bigihîjine gerdûna despêkê ku zev zef givişî û germ e. Me di nîveka sedsala bîstan da têderxist ku reaction’ên dendikî ku di gerdûna despêkê qewimîne, nîşaneya zêdebûna Helium û Dotrium, nîsbet bi elementên din e. Bi pêşdetirçunê, em karîn, şewqvedana piştî Big Bangê ku milyar salan beriya niha qewimîne, eşkere bikin. Di dawiyê da jî, ev gerdûna ku bi Big Bangê despê buye, mumkine ku wek keşfên din, neguher bimîne. Herçend ku Big Bang, xeyala mirovan ji gerdûnê ye. Lê niha fîzîkzanên zerreyan di hewla pêşniyarkirina teoriyeke din liser dîrok û tarîxa gerdûnê di çend tirilyoniyoma saniyeyê, piştî Big Bangê ne. Ew dikarin teoriyên xwe bi riya Lezderên(accelerator) zerreyan, test bikin û qewimînan(yên bi enerjiyên mezin jî) wek ya gerdûna despêkê jî, sîmûlêyt bikin. Jibo fehmkirina vê yekê ku gerdûn çawa despê buye, divê ligor teoriya nisbiyeta gîştî(jiber cazibeya pir pir mezin ya gerdûna despêkê) û mekanîka kuwantomê(jiber çigalî û givişîna gerdûna despêkê) be. Hedefa fîzîka niha, pêşvebirina teoriya kuwantoma cazibeyê ye û divê me bigihîne derek wisa ku em qewimînên dema peydabûn, avabûn û çêbûna gerdûnê, fehm bikin.
Werza.
Werza, û ankû bi navê wê yê dîn matamatîk, pêşketina wê, ku mirov lê dinerê, divê ku em herina ta dema sûmerîyan, bi teybetî, di temenê şekl û ankû awayan de, xîzkirin kirina. Li ser sêkoşa û ankû çarkoşayan de di rastkirina wê de di rastkiirinê de bûna xwediyê afrîner. Lê piştre, wê bi navkirina wan xîz û afirandinan wê bibe. Minaq, hijmartina hijmaran, gaomatri û hwd wê bibe. Bi teybetî, êdî piştre rengê gaomatrîyê pêşdikeve. Minaq, gaomatrîya Oklîd û ankû oklîda dahûrî û hwd pêş dikeve. Li Masopotamya, pêşketina matamatikê, weke aliyekî zanistî ê pirr giring ku pêş dikeve ya. Minaq, hasibandina bi stêran li di dema masopotamya de pêş dikeve. Piştre jî, di dema felsefe de di dema antikî de wê bi felsefe re pêş bikeve. Zaneyên weke Melayê Cizîrî û hwd li ser 'Cebir' sekinî na. Ev bi gotinî jî pirr tê gotin û li ser tê sekin in.
Zaneyên weke Dînewerî, Îbn Sîna, Ibn Ruşd, Omer Xeyam û hwd, wê li ser bisekin dihizrên xwe de. Piştre jî, bi astronomiyê re pêş dikeve. Zaneyên ku bi kifşkirina asmanan re bi erk in wê pirr li ser matamatikê bisekin in. Descartes wê li ser wê bisekinê û 'kartezyanî' wê bi wî re were bi nav kirin. Galileo Galilei, Kopernik, Bruno û hwd, wê di hizrên xwe cih ji matamatiikê re vaqatênin. Aristoteles, bi dema xwe re li ser sekiniya. Galilaî wê hinekî dîn aristo û teoriya wî pêş ve bibe. Piştre wê di sadsale 20'an de zaneyên weke Einstein, wê matamatikê weke rêbazekê di gelek beşên zanistiyê de weke temen bicih bikin ku li ser wê re lêkolîn were kirin. Ji aliyê teorîkî ve li hijmaran, gaf û geometriyê nerin û bi wê re têgihiştin hatiya afirandin. Minaq, Kepler, weke fîlosofekî li ser tevhgerîyên gêrverkan sekinîya û bi wê re kiriya ku bi hijmartinê re pêş bixe. Nawton wê prensibên Matamatika hemdem bi nivîskî bêne ser ziman. Bi wê re, heta roja me, wê gelek zanyar û zanist li ser matamatikê bisekin û her roj, roj bi roj aliyên wê ên din ên nû kifş dikin.
Mezopotamya, li wê, matamatîk pirr pêşketiya. Minaq, rêmildarên Medî, bi astoromiyê pirr mijûl bûn. Bi wê re jî, karê hijmartinê û hwd pirr pêşxistin. Thales, bi salan di nava wan de li Mediya dimene. Tê gotin ku Thales bixwe jî matamatîk ji wan pirr baş fêrbûya.
Sîmya û "sîmyagerî".
Sîmya, weke beşeka zanistî ku heyîn û awayê ku lêdikolê ya. Berî jiyanê, ji bo bahse tişta bikin û wan bênina ser ziman hizrên bi rengê ku tê gotin ku weke av, agir, hewa ax hatîya ser ziman. Hatiya bawer kirin ku hertişt ji wê diafirê. Sumeriyan bawer dikir ku "mirov ji axê ya". Bi wê re, piştre jî, di demên felsefe pêşket, hêdî hizrên ku li ser wê temenê jî lê bikolin pêşket. Minaq, Demokrîtos, tê gotin ku pêşî hizra "atom"ê avêtiya li holê weke temenê wan jî. Ev, wê êdî bê temenê pêşketin û hizirkirinên din jî. Piştre, ev wê bê temenê hizirandin bi filosofan re. Piştre jî wê bê temenê lêkolînê jî. Di serdema navîn de, bi navî "sîmya" hatîya ser ziman.
Bi wê re felsefe, hertimî hatîya niqaş kirin. Minaq, hatîya niqaş kirin ku "jiyanê, ji kîjan nûqtayê destpê kiriya. Ev pirseka ku hatîya ser ziman. Hizra, ku hemû "jîyayê ji nûqtayekê destpêkiriya", wê piştre jî, were pêşxistin. Di temenê fahmkirinê de, wê piştre kîmya pêş bikeve. Minaq, êdî weke beşên wê ên din jî, ên ku wê pêş bikevin hena. Sîmya fizîkê, Sîmya Biolojiyê, Sîmya benetan û hwd, wê pirr navên din wê derkevin. Di temenê lêkolinê de, ku ka 'tişt, ji çi diafirê' hewl didê ku wê fahm bike. Bi vê yekê, weke pirse herî giring ya sîmya, ew a ku "tişt, ji çi diafirê ya." Bi vê yekê, hewldane fahm kirinê pêre pêşketîya. Sîmya, weke awayekî biolojikî ê felsefeya berîzayinê û hwd jî bûya. Minaq, Aristo, bi aqil û mentiqê ku meşandiya xwestîya ku fahm bike ku ka destpêka jîyane çawa bûya. Piştre wê ji çi pêşketîn bûya. Dawîya mirov çawa dibê û hwd, weke pirsan ku hertimî li bersivan hatiya lêgerin. Hizrên ku piştre temenê felsefeyên filosofan afirandin ên weke "guharandin" û ne guharandin" û hwd jî ji wê nûqtê destpêkiriya. Biqasî fahm kirina ku 'tişt, ji çi diafirê' wilqasî giringa ku simya bersiva wê bibîne ku çawa pêş dikeve û di dawiyê de wê çi bibe jî ya.
Dîrok, weke beşeka giring divê ku mirov bibêje ku bi têgihiştinî heya. Di dema ku em gotina dîrokê hildina li dest, ji du aliayn ve wê wê hildan li dest, Aliyekê, ew a ku ji aliyê rûdawên dîrokî ve ya. Aliyê din ve jî, her wusa lis er metod û awayê nêzîkatîya bihizirî û felsefî ya li wan rûdawên di dîrokê de na. Ji vê aliyê ve, bi teybetî, di demên berê de, di dema ku dîrok hatiya hildan, di temenê weke dîrok weke bûyarna ku rûdaye hatîya ser ziman. Lê piştre, Zanyerên weke Platon, Aristo û heta ku tê dema Îbnî Rûst, Îbnî Sîna Îbnî Haldûn û hwd, hizrênx we li ser dîrokê û nêzîkatîya wê hanîna ser ziman. Îbnî haldûn, di pirtûka xwe ya bi nav "muqaddîma" de dibêje ku "dîrok bi hev ve girêdayî û li dûvhevdû tê divê ku were ser ziman." Bi vê rengê ew nêz dibê.
Piştre wê ev nêzîkatî, weke metod û nêzîkatîya giring wê pêş bikeve. weke metodaka zanistî wê pêş bikeve. Zanyarên ku piştre hizra xwe bi dîrokê re û di derbarê wê re hanîna ser ziman de jî, di vê temenê de hanîna ser ziman. Marks, bi heve girêdayî têne ser ziman û piştre wê di wê xate wî de ew awayê hanîna wî, wê temenê hemû zanyarên di wê de de ku tênina ser ziman. her wusa, beşên din ên zanistî û felsefîkî de jî, wusa tê ser ziman. Yê ku herî zêde ji vê aliyê ve temenê nêzkatîya dîrokê bi gotina "dîyalektîkê" de mazin bi teorîkî pêşxist l gorî dema hemdem ya sadsale 20'an, Hegel bû. Piştre jî, zanyar û zanistên ku felsefe hanîna ser ziman, bi wê nêzîkatiyê û di temenê de wê hanî ser ziman..
Çapemenî.
Çapemeni, piştre di demê de pirr zêde pêşket. Çapemeni, hem temenê ragihandinê û hem jî temenê serdestî û serwerîya desthilatdarî a hem li hundurê welêt û hem jî car bi car dervî welêt a. Di temenê afirandina nirxên civatî bi bi civatê dane herêkirin û pejirendin a rewş û tiştan, çapameni pirr tê bikarhanîn. Weke amûrên çapameniyê televîzyon, rojname, kovar, radyo, înternet, pirtûk û hwd bûna û pêşketina.
Çapameni, bi ragihandinê re, çend ku dem tê ve diçê giring û bandûra wê zêdetir dibê. Ji ber vê yekê jî, weke beşake serdestîyê ku herkesek û ankû her civat di xweza xwe bigihêne pêşketina herî baş bi çapameniyê re.
Îro, hin bi hin awa ş şeklên nû ên ragihandinê li ser teknolojiyê û pêşketina peykan û şandina wan a li azmana re pêş dikevin. Teknoloji, pêvajoyên peresendinê bi civate re dane çê kirin û dide çê kirin. Li ser wê re, civatên teknik û ankû teknolojikî pêş dikevin. Nifşên ku êdî li wê herî zêde serdestiyê çê dikin bi xwe re pêş dikevin. Bi wê re jî, pêvajoyên xwe yên pêşketinê ên nû dijîn.
Metodên hemdem ên ku tên bikaranîn.
Îro, tendûrîstî û hemû beşên din ên zanistiyê, pirr mazin pêşketina. Di tendûrîstiyê de, kifşkirina genetikê, û bikarhanîna, Kifşkirin di derbarê teknolojiya Molekulan de, û hwd hena û bandûra wan pirr mazin a. Teknoloji, pirr mazin pêşketîya. Kompîtûr, teleskop, mikroskopên elektronîkî û hwd, pêşketina û bi wan ceribandin û lêkolîn û kifş tên kirin. Kompîtûrên ku qaydên ceribandinan digrin, êdî xwediyê arşîveke mazin ku êdî di her demê de ji wan sûd tê girtin in.
Di vê temenê de, îro, beşên din ên weke botanîkê, matematîkê û hwd jî, divê ku mirov bi teybetî bêne ser ziman ku ev beşna ku di temenê wê pêşketina zanistî ên dema me na. Matematîk û fizîk, bi hevdû re zewicendinaka mazin di roja me de kirîya. Bioljiyê û botanîkê û hwd, bi hev re lis er xwezayê lêkolînên mazin dikin. Bi genetikê, kifşên mazin tên kirin. Teknoloji û înternet, çend ji wan aliyên din ên ku dihên bikarhanîn in.
Şîrketeke Çînî ku di warê teknolojiya bayolojiyê da bi giranî dixebite, ragihandiye ku ew karîne yekemîn prîntera bayolociya 3alî ya regên bedena candaran çêbikin. Prîntera ku şîrketa Roteka Çînî çêkiriye, dikare endamên bikêr û taybet yên her kesekî/ê çêbike. Prîntera han ji 2 nozelan pêktê ku bi dor dixebitin, karê hevodin temam dikin û dikarin di dema 10 deqeyan da karê çêkirina damareke 10 santîmetriyê biqedînin. Çapger bi alîkariya teknolojiya sillûlên bingehîn hatiye çêkirinê. Armanca serekeya vê teknolojiyê, berhemanîna sillûlên bingehîn yên taybet bi her kesekî/ê ye ku bi vî avayî îmkana jinûvaberhemanîn û verastkirina endamên nivîşkan yên bedena candaran, pêktê. Kang Yûciyan, zaniyarê şîrketa Rotekê dibêje; Navend û beşa girînga vê prînterê, ji xiştek bayolojiyê pêktê ku di hindirê wê da sillûlên bingehîn hene. Ev sillûlên bingehîn, ligor pêwîstiyên me, di rewş û pergalek taybet da, tên guhertin û dibin sillûlên ku em dixwazin. Damar, beşa herî girîng û kompleksa prînterên bayolojiyê ne, çimku bi riya wan damaran e ku maddeyên girîng digihîjine endamên bedena candaran. Herçend ku zaniyaran hêvîdarin di demeke pir nêz da karibin bi riya van prînterên 3alî, destbi berhemanîna endamên bedena candaran bikin lêbelê divê ew di destpêkê da, damaran berhembînin çimku ew keresteyên herî girîng di çêkirina endamên bedenê ne. Pirsgirêka herî mezin di pêkanîna vê yekê da, zindîxweyîkirina sillûlên bingehîn di dema pêkhatina prosesa çapê da ye. Day Kirong, endamê Navenda Endazyariya Çînê dibêje; Ev destkeft, tenê di warê çapkirina damarên bedena candaran da sînordar nabe belke şêwazeke nûjen û girîng e jibo xweyîkirina sillûlên damaran û keresteyên bikêr û sereke. Ev şêwaz, di çapa damaran û çapa Fatreşk, Gurçik û endamên din yên bedena candaran jî tê bikaranîn. Ligor gotina endamê navenda endazyariya Çînê, ev guhertina mezin dê karibe tiştên pir pir girîng û bikêr bixulqîne lê dibe ku demeke dirêj jibo bikaranîna wê di zanista bijîşkî bi taybet ya girêdayî mirovan va, pêwîst be.
Lêkolînerên zanîngeha Illinois bi serpereştiya Scott White, karîne maddeyek pilastîkî ku ji polymera bi navê Resin Epoxy pêktê, berhem bînin ku dema diherişe, diqelişe yan jî beşek jê xera dibe, dikare xwexwe, xwe temîr û termîm bike. Ev madde polymerek taybet e ku wek hemû polymerên din ji zincîrên mulukûlên bihevzeliqyayî pêktê. Lê ciyawaziya vê polymerê, ew e ku dema di navbera zincîrên mulukûlên wê da qelş, herişîn yan jî birrînek(jêbûnek) çêdibe, hingî beşa xerabuyî û nuqsan vediguhere renga sor. Eger beşa xerabuyî demeke kin li ber tîrêjên Tavê bimîne, bi şêwazek pir ecêb, cardin ew zincîrên mulukûlan dizeliqin hev û beşa xerabuyî sedîsed jinûva termîm dibe. Ev keşfa balkêş û girîng, dikare bibe sedema guhertinên pir mezin bi taybet di warê berhemanîna berhemên senetî û bihdaştiyê da. Bînin ber çavê xwe ku Telefona destan, tu car neherişe û monitora wê timitim wek berê bimîne. Yan jî erebeya ku rengê wê sîs buye yan jî herişiye, xwexwe xwe termîm bike û hezaran mînakên din. Ev keşf dikare bibe bersiva çawaniya pêkanîna gelek xeyalan ku meriv herdem jibo hin tiştan dikir û dixwest ku bi wê maddeyê, alav û amûrên ku xwexwe xwe termîm dikin, çêbikin. Derbarê çawaniya pêkhatina vê prosesê jî, yek ji lêkolîneran yê bi navê Brett Krull, wiha dibêje: Ev yek di 2 merheleyan da pêktê di merheleya yekem da mixtura navbirî di dema 30 saniyan da vediguhere jêleyeka nerm ku karibe bi rehetî têkeve nava beşa herişî, qelişî yan jî xerabuyî û ev yek dibe sedema tijîbûna beşa qelişî ji maddeya bibandor. Di merheleya duyem jî ku tê da maddeyên kîmyayî nermiya xwe ya berê jidest didin û req dibin, ligor pêkhate û tîrbûn yan jî renbûna maddeya navbirî, karê bihevzeliqandin û jinûvaçêbûna polymerê pêktîne û ev yeka han dikare di jêr kontrola me da be. Maddeyên kîmiyawî yên ku jibo termîma polymera han tê hilbijartin jî divê taybetmendiyên wê ligor mezinahiya qelş, herişîn û xerabûna wê be, mînak eger mezinahiya qelşê ji 8mm mezintir be, hingî pilastîk diçeme(diteve) û xilloxwar dibe, yanê xwexwe xwe termîm dike lê forma wê îdî wek berê nabe û mehkembûn û xweragirtina wê ya lihember germa, serma, derb û pestoyan jî ligor pilastîka saqlem, hinek dadikeve. Lêkolînerên Amerîkî dibêjin ku hê riya me, pir dûr û dirêj e, çimku em dixwazin pilastîkek çêbikin ku piştî xerabûn û termîma xwebixwe ya wê, ew sedîsed wek beriya xerabûna xwe be û tu daketin di xweragirî û taybetmendiyên wê yên di dema berhemanîna wê da pêkneyê.
Çînîkirina beşên zanistê.
Bi teybetî, îro, weke beşên bioloji, teknoloji, fizîk, û hwd, beşên ku êdî bi serê xwe pêşd dikevin hena. Bi wê re jî, beşên Derûnîyê ên weke 'beşa derûnîya civaknas', 'beşa civaknasa derûnî' û hwd, hin bi hin pêşketinên xwe dikin. Beşa rewîstê û ankû ahlaqê pêşketîya û ji felefê û olê cuda xwediyê pêşketina xwe ya. Çînîkirina beşan û salixkirina wan, aliyekî din ê pêşketina zanistê ya ku di roja me de pirr pêşketîya.
Ku em bahse olê bikindivê ku em biyetê, bahse dîrokeka pirr dem dirêj bikin. Ji dema Sûmerîyan û heta ku tê roja me, pêşketina wan bûya. Ola pêşî ya di temenê totem û animismê de ya. Piştre mîtoloji pêş dikeve- Wê piştî wê re jî olên yek xwûdayî pêş bikevin. Ola pêşî ya yek xwûdayî jî Zerdeştî. Ola duyemin ya yek-xwûdayî Cihûtî ya. Ola sêyem ya yek xwûdayî Xiristiyanî ya. Û ola çarem ya yek-xwûdayî jî Îslamiyet ye.
Felsefeya zanistê.
Felfeseya zanistê, divê ku mirov bibêje ku wê ji piştî ronsansê re temenê wê hin bi hin pêş bikeve. Lê ji sadsale 19'min û pêde, wê bi lezeke mazin êdî pêşbikeve. Mirovên weke Agust Cemte wê pirtûka "ceribandin û metodên zanistê" binivîsêne. Ev jî, wê bandûra wê mazin bibe.
Felsefa û çavlêgirtin û ankû 'punkt'.
Felsfeya ku bi teybetî li ser nûqteykê mijul dibê ya. BI teybetî, di wê nûqtê de kûr dibê û hewl dide ku bi wê r bide fahm kirin. Her nûqta, di felsefê de xwediyê wateyekê ya.
Çapameni û niqaşgerî.
Li ser çapameniyê re bi zanistî lêkolîn kirin û axiftin a. Minaq, di roja me de kovar "sciense" û hwd, yek ji wan komarên giring ê zanistiyê ya. Hertimî mijarên zanistî bi felsefê dihilde li dest û dihêne ser ziman.
Ol û zanistî.
Ol, di dema ku lê tê nerin, weke mijarekê ji aliyê zanistê tê hildan li dest û lêkolîn. Ji dêla ku olekê hilde li dest û olzaniya wê fahm bike, hemû olan bi dîrokê re li dûv hevdû li gorî rêza wan dihilde li dest. Bi wê re dixwezê ku ji destpêkê heta roja me, hewl bide ku fahm bike Bi vê re jî, gotina "ol û zanist" weke gotinaka teybet û giring derketiya li holê. Î ro, zaniyar û beşên zanistê ên ku bi teybetî dîroka olan lêdikoln hena. Metoda wan jî, ew a ku hemû olan bi nirx û dîroka wan û awayê pêşketina wan re fahm bikin.
Di sadsale 20'an de zanîn.
Sadsale me û ya berî me, tevkiriyaka pirr girigin li zanistê kiriya. Gelek beşên wê pêşxistina. Beşên zanistê bi perwerde jî pêşxistin. Îro, em dikarin bêjin ku zanebûneka me ya pirr giring heya ku em li berçav bigrin. Ev zanebûn, tenê hewceyî pê heya ku mirov li ser lêkolîn bike. Rojeva, piştî dema ronasansê re pêşketina wê mazin bû. Bi wê re jî, weke pêşengîyek ji bi zanistî kir. Îro jî, bi pêşketina wê zanistitiyê re ew didomê. Beşên zanistê û çînîkirina wan û pêşketina wan mazin bûya. Zanist, bi teybetî, temenê serdestîya mirov a li jyanî diafirêne. Bo bê yekê jî, ji ber ku rojava di zanistitiyê û pêşketina wê de pêşket û ket rewşa pêşengiyê de î ro ew weke hêze mazin ya serdest û serwer a li cihanê.
Di sadsale 20'an de, zanîn, ji her demê zêdetir pêşket. Zanin li ser temen û esasê lêkolîn, ceribandin û fêrê pêşket. Dîrokeka ku buhurî, weke ku bû temenê şoreşan di qada zanîn û têgihiştinê de. Teybetmendiya sadsale 20an a bi zaninê û pêşketina wê re ew a ku beşên zanînê pêşdikevin. Zanist êdî bi awayekî sazûmanî tê kirin. Êdî enstûtiyên zanistiyê ava dikin. Enstûtiyên ku hizir diafirênin ava dibin. Bi wê re, ev dibê temenekî mazin ku zanin pêşke bikeve. Her wusa, sazûman pêş dikeve bi sazîtî. ev jî, aliyekî nû ê ku divê ku mirov wê bi teybetî bêne ser ziman a. Sazîtî, ew a ku êdî ne weke berê li ser milê filosof û ankû zanyaran pêş ve diçê. Her wusa sazî bi sazûmana wê tên ava kirin û pêş dikevin. Di sadsale 20'an de, zanyarin weke Einstein, Freud û hwd, wê temenekî baş û mazin biafirênin. Fîzîk, bîyolojî, teknolojî û hwd, wê şoreşekê bidina kirin bi heyîn û hebûna xwe re di nava jîyane civatê de. Leze pêşketinê û bûyîna wê zûtir dibê. Ev jî, dibê. Zanîn, êdî tê we astê ku herkes dikarê wê biafirêne.
Teorîya dîtbar û ankû teorîya rolatîvt.
Teorîya dîtbar, avakerê weke Albert Einstein bû. Ji du beşan pêk dihat. "Teorîya rolativt a teybet" û "teorîya rolativt ya gelemper" û ankû giştî bû. Ev teorî, di wê de, matamatîk, gaomatrik û û hwd bi hevdû te bia wayekî sereke tên bikarhanîn. Formula teorîya Rolativt jî E=mc² a.
Kuantûm.
Kûantûm, avakerê wê, bi çend navan em dikarin bênina ser ziman. Max Planck, Albert Einstein, Niels Bohr, Werner Heisenberg, Erwin Schrödinger, Max Born, John von Neumann, Paul Dirac, Wolfgang Pauli û hwd mirov dikarê bêne ser ziman. Lê gelek navên din jî ku mirov bi rûmet bêne ser ziman û ku di pêşketina mirovatiyê re rol leyistina hena. Di avakirina vê teorîyê de, teorîya van mirovan li pêş bûya. Ev teorî danîna ser temenê wê û destûrên wê kifşkirina.
Wolfgang Ernst Pauli, Bi Riya Zanista Fîzîkê, Teoriyeke Grîng Ya Felsefevanan, îsbat Kir û Xelata Nobelê Wergirt
Wolfgang jiber keşfa qanûna, Esla İnhisariya Pauli ku kêfa Albert Einstin jî pir jêra hatibû, di sala 1945’an da, xelata Nobela Fîzîkê, wergirt. Pauli, dibêje: Her tiştekê, irtiaş û hejheja wê, taybet bi wê bixwe ye û hejheja tu maddeyekê naşibe irtiaşa tu maddeyeke din.
Fîzîkzanan jî ligor wan her 3 taybetmendiyên jorê, Jimareya Kuwantoma her Elektronekê, hesav dikin. Pauli, dibêje: Kes nikare li cîhanê, 2 Elektronên ku Jimareya Kuwantoma wan wek hev bin, peyda bike, ev yek mumkin nîne. Paulî jibo şirovekirina qanûna xwe, mînaka jêrê tîne: Em sêvekê hildidin û ji nav zêdetir ji milyardek Elektrona hindir wê, tenê em yek jê hildibijêrin... Werin em navê wê Elektronê, daynin Erîk. Jimareya Kuwantomiya Erîk, jimareyeke pir pir dirêj e, lê jibo ku karê me hêsan bibe, em wisa bizanin ku ew jimareya mezin, 23 ye. Pauli, îsbat kir ku li tu dera dinyayê û li stêrkên nava gerdûnê da jî, ne ku tu sêveke din, belku tu tişteke din jî peyda nabe ku Elektrona wê xwedî jimareya Kuwantomiya 23 be. Niha, eger em perçe yan pîneyek hildin û pê pîneyê, sêva han paqij bikin, ji mizdan û istikaka ku pêktê, enerjiyek berhem tê û ev enerjî, dibe sedema zêdebûna jimareya Kuwantomiya Erîk û wek mînak ew dibe 26. Û tam di wê demê da, elektrona ku jimareya kuwantoma wê 26 e, destbi guherînê dike û ya ecêb ew e ku di cîhanê da tenê elektronek heye ku xwedî jimareya kuwantoma 26 e. Cîhana me, jibo ragirtina hevkêşe û balansa xwe, gav bi gav û di her demekê da, xeml, pêkhate û pergala xwe diguherîne. Pauli, bi îsbatkirina vê mijarê, xelata Nobelê ya warê Fîzîkê wergirt û got: Eger her elektronek, xwedî hejhej yan irtiaşa taybet bi xwe be, hingî her tişt û zerreyeke dinyayê, xwedî hejheja taybet bi xwe ye. Lê encama vê qanûna balkêş û pir grîng, çî ye: Dema ku sêvek dikare bi mizdanek biçûk, were guhertin, ev yek tê vê wateyê, dema ku em zarokên xwe didin hembêza xwe û wan radimûsin yan dema ku em hevsera xwe dibaxşînin(Lêborîn)... yan dema ku em cîrana xwe ra didin xeberan û dema ku em destê xwe dixurînin, ya rast ew e ku em fermana zincîreyî û pevgrêdayî ya guhertinan, didin cîhana derdora xwe. Her raman û dîtinek ku ji mejiyê me derbas dibe, hin elektronên nava gerdûnê, dihejhejîne, murteiş dike û dibe sedema guhertina wan. Ne ku, raman, tenê li ser maddeyê bandorê daydide belke raman, madde bixwe ye jî. Xem û xeyal, min xemgîn dike û ev, mezintirîn şaşî ye ku diqewime. Xem û fikar, divê me hişyartir bike çimku dema ku em birîndar dibin, em hişyartir û baldartir dibin. Xem û xeyal, nabe ku bibe sebeba zêdetirbûna belengaziyan. Loma jî, êşê tehemmul nekin belke wê fehm bikin... Çimku êşkişandin firseteke jibo hişyartirbûnê.(felsefeya Bûda) Eger we qenciyek li kesek kir û we xirabî jê dît, ji qencîkirin û dilrehmiyê, bêhêvî nebin û dev jê bernedin, çimku hûnê dewsa wê, ji keseke din, di pêwendiyeke din û di mijareke din da, bersiva qenciya xwe bibînin. Loma dibêjin ku Zanist, mijarên felsefî yên ceribandî, erê dike. Çimku bi baweriya fîlozof û felsefevanan, li dinyayê her tişt grêdayî hev in………
Hemû enerjiyên ku ji we difûre û dipeke derve, ewê li we vegerin.
Qayîdeya Pauli yan Qayîdeya nemumkin yan Esla Berdana Pauli, esleke Mekanîka Kuwantomê ye ku Wolfgang Ernst Pauli, fîzîkzanê Otrîşî / Sûwîsrayî di sala 1925’an da, wê weşand. Ev qayîdeya pir pir grîng, dibêje: di sîstemeke kuwantomî da 2 yan çend Fermion’ên wekhev(wek mînak: 2 Elektron) nikarin di demekê da xwedî haleta kuwantomî ya wekhev bibin. Jibo elektronên etomekê, ev esl dibêje ku 4 jimareya kuwantomî, ya tu 2 elektronekê, wekhev nîne, ev jî tê vê wateyê ku wek mînak eger l, n û ml’a 2 elektronan, wek hev bin, hingî divê ms jibo wan herd elektronan, cihê û newekhev bibe(Ev jî tê vê wateyê ku 2 elektron, dê xwedî Spin’ên muxalif bibin). Ev esl dibêje ku Fonksiyona Pêlê ya gîştî, jibo 2 Fermion’an, divê sedîsed dijmuteqarin be. Yek ji encamên pir grîng ya esla Paulî, ew e ku jibo Fermion’an tu çigaliyekê tune ye(bi çigaliya Bos- Einstein ra bidin ber hev). Qayîdeya Pauli, yek ji grîngtirîn eslên fîzîkê ye, çimku her 3 cureya zerreyên ku maddeya normal jê pêktê – Elektron, Proton û Notron’an jî ligor wê eslê tevdigerin. Loma jî zerreyên maddî, fezayê dadigirin û wê îşqal dikin. Esla Paulî, gelek taybetmendiyên maddeyê, ji xweragirî yan seqamgîriya maddeyan di pîvana mezin bigire hetta hebûna Cedvela Tenavubiya Unsuran, şirove dike(Periodic Table of elements). Vedor yan Spina hemû fermion’an, nîvdurust e, yanê Liva Goşeyî ya taybet bi wan heye: Zerreyên ku vedora wan jimareya durust yan sehîh e, Boson tên bilêvkirin û Fonksiyona Pêlê wan, muteqarin in. Esla Pauli, jibo Boson’an, nagunce loma jî haleta kuwantomiya çend Boson’an, dikare wek hev be. Foton, Bosonên W û Z, û cotên Cooper, mînakên Boson’ê ne. Esla Pauli, gelek fenomenên Fîzîkî, şirove dike. Yek jê jî, hebûna layeyên elektronî di etoman û qayîdeya parvekirina elektronan e. Her etomeke bêbar û xunsa, xwedî çend elektronan e û jiber ku elektron jî fermion in, loma jî esla Pauli, nahêle ku hemû elektron di cihekê da berav bibin, loma dê elektron yek li pey ya din, cih bigirin. Jiber vê yekê ye ku unsur yan elementên kîmyewî yên cihê, pêktên û grêdan û pêwendiyên navbera wan, evqas cihêreng dibin. Wek mînak, di etoma Helium’ê da ku xwedî 2 elektronan e, herd elektron jî dikarin jêrtirîn haleta enerjiyê(1s) dagîr bikin, lê divê ku vedorên wan muxalif bin. Jiber ku vedor jî parek ji haleta kuwantomiya etomê ye, loma jî hebûna van elektronan di nizmtirîn haleta enerjiyê da, li dijî esla Pauli’yê nîne. Lê vedor yan spina elektronekê, tenê dikare xwedî 2 rewş û haletan be, loma jî di etoma Lithiumê da ku xwedî 3 elektronan e, elektrona sisyan nikare di rewşa paye da cih bigire û divê ku yek ji haletên pirenerjîtir(2s) dagîr bike. Her wisa elektronên elementên din jî neçarin ku level yan rûxarên jortir yên enerjiyê dagîr bikin. Taybetmendiyên kîmyewî yên etoman, zêdetir, grêdayî hejmara elektronên layeyên lap jorê ne. Ev yek bû sedema pêkhatina Cedvela Tenavubiya Unsuran.
Di zanistê û pêşxistina wê de jin.
Jin, di dîrokê de jî, di pêşketina zanistê de bûya xwediyê roleka mazin. Herî zêde, di demên berê de, ji ber ku jin hîskirina wê xort bû, weke ya "falvan" hatîya û derketiya li pêş. Piştre jî, ev bûya. Di serdema navîn de, bi wê yekê, weke "pîrabûk" û hwd hatîna şîrovekirin û bi hezaran ji wan hatina qatil kirin. Ev jinên ku bi wusa hatina denezendin û kuştin hemû jî, jinên ku bi mejiyê xwe derdiketina li pêş bûn. Lê piştre jî jin rola xwe leyist. Bi teybetî, di sadsale 20an de, rola wê pirr mazin derdiketiya li pêş. Di hemû beşên zanistê de jin, weke mêr û biqasî wî û di hin beşna de ji mêr zêdetir jî derketiya li pêş bûya xwedi rol û û kar.
Bi şoreşa kurdistanê re pirsgirêka jinê pirr mazin hat ser zima. Şoreşên berê ku tenê di temenê bidest xistina mafê xwe yê weke zilêm ku were hasibandin de dihat ser ziman, di vê şoreşê de rol erka wê jî hin bi hin hat kifşkiirn, ew jiyanê de ji wan hat xwestin ku rol û weyna xwe bileyizin. Î ro, rewşenbîr, wêjavan, zanist û hwd, di hemû beşên ku tên zanîn û pêşketina de jin heya. Li cihanê jî jin, pêşketina wê bi hizirkirina wê û bi xwe afirandina wê pêşketîya. Bi teybetî, di her beşên zanistê de cihgirtin. Li her welatê, zanist, rewşenbîr, wêjevan û hwd, weke mêr û biqasî wî, jin jî heya û xwedî rol û afirînerîyeka wê heya. Jin û zanîn, bi hevdû re êdî pêşketîya.
Derewyan şêx eḧmew, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derewyan şêx eḧmew 446 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 81 e.
Solle, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Solle 108 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e.
Qamîşelle, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qamîşelle 142 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 24 e.
Qereboẍre, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qereboẍre 206 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 32 e.
Masiyer Şêx, gundekî gundistana Xurrxurreya navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Masiyer Şêx 703 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 118 e.
Mewlanawa, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mewlanawa 611 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 124 e.
Balleqllû, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Balleqllû 82 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 17 e.
Peçesûr, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Peçesûr 36 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 7 e.
Hacî Hesen, Ḧacî Ḧesen, gundekî gundistana Kultepeya navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî Ḧesen 153 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e.
Ḧesenaway Qaşux, gundekî gundistana Kultepeya navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧesenaway qaşux 71 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 14 e.
Erdal Ronahî yek ji avakar û edîtorên Projeya Wîkîpediya, ensîklopediya Azad ya Kurdî ye. Di sala 2004'an da bi destpêkirina vê projeyê re bingeheke mezin ji bo xebatên ferhengî û ensîklopedîk avêt. Di serî de her çiqas bi tenê be jî, her ku çû, bêhtir kes û kom beşdarî vê xebatê bûn û îro tekane Ensîklopediya Kurdî ye di qada Înternetê de ku her kes dikare her saet xwe bigihînê.
Wî di nav gelek xebatên komputergeriya kurdî de cih girt û destpêka wergera wan kir. Wekî mînak digel Rizoyê Xerzî û Rêzan Tovjîn bernameya Abiword wergerand kurdî û ev yek ji bo Office ya kurdî bû bingeheke bêhempa.
Tomarqamîş, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tomarqamîş 414 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 75 e.
Kultepe, Kułtepe (), gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kulltepe 1011 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 214 e.
Ayaxçî, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ayaxçî 162 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 29 e.
Xoşqişllax, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xoşqişllax 391 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 81 e.
Feyzawa (), gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Feyzawa 176 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 38 e.
Kûçetella, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kûçetella 229 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 47 e.
Derepemeyan, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derepemeyan 289 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 59 e.
Kûpeqirran, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kûpeqirran 208 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 39 e.
Mîrseyî, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mîrseyî 113 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 20 e.
Exzerawa, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Exzerawa 127 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 26 e.
Alyar, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Alyar 114 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Bajbillax, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bajbillax 293 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 65 e.
Berçem, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Berçem 153 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Çomellû, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çomellû 479 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 90 e.
Rehîmawa, Reḧîmawa, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Reḧîmawa 129 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 22 e.
Kanîspî, Seqiz, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîspî, Seqiz 166 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 37 e.
Kerîmaway Ayixçî, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kerîmaway ayixçî 118 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e.
Yorqull, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Yorqull 368 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 87 e.
Ewilmomin, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ewilmomin 116 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 25 e.
Dalû, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dalû 184 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Zêwye, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Zêwye 304 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 67 e.
Sûlakan, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sûlakan 97 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Qepllantû, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qepllantû 711 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 166 e.
Qerenaw, gundekî gundistana Kulltepeya navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qerenaw 156 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 33 e.
Kurken, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kurken 292 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 58 e.
Kakesiyaw (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kakesiyaw 367 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 75 e.
Dayesillêman (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dayesillêman 337 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 72 e.
Deresimayîle (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Deresimayîle 263 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Derozan xwrû, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derozan xwrû 190 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 34 e.
Derozan serû, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derozan serû 101 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Simple Dictionary Application an jî SDA bernameyeke ferhengan e. Nivîskarê SDA Zdenek Broz e.
SDA di malpera ferheng.org de ji bo ferhengên kurdî tê bi kar anîn. SDA bi zimanê Java hat nivîsandin û gelek biçûk û bilez e.
Ji bo bikaranîna SDA Java Runtime Environment pêwîst e.
Kemetû (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye bi ser şaristana Seqizê ve ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kemetû 241 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 50 e.
Ayênan (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ayênan 212 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Xaneqay şêx (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xaneqay şêx 93 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 18 e.
Meḧmûawa (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Meḧmûawa 60 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 11 e.
Tîzawa (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tîzawa 144 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 29 e.
Çîçî xwar, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çîçî xwar 147 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 28 e.
Eliyawa (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eliyawa 115 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 21 e.
Mameşa, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mameşa 179 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 34 e.
Kerîmawa (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kerîmawa 379 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 75 e.
Kîsellan (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kîsellan, Seqiz 131 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e.
Legzî (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Legzî 367 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 84 e.
Çaxlû (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çaxlû 382 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 88 e.
Weşedere, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Weşedere 235 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 54 e.
Qişllaq reza, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qişllaq reza 150 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 29 e.
Qellakon (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellakon 546 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 109 e.
Yazîbillaxî (), gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Yazîbillaxî 68 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 17 e.
Înçke, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Înçke 21 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 4 e.
Turcan, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Turcan 780 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 159 e.
Cunyan, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Cunyan 61 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 10 e.
Seyîaway cunya, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Seyîaway cunya 57 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 9 e.
Şîlanawa, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîlanawa 107 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 20 e.
Qazanta, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qazanta 72 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 18 e.
Qaqillawa, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qaqillawa 99 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Qullqulle, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qullqulle 292 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 47 e.
Baẍllûce, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Baẍllûce 478 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 78 e.
Şiqoyf, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şiqoyf 149 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 26 e.
Qeregwêz, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qeregwêz 582 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 105 e.
Girdîglan, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Girdîglan 420 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 81 e.
Buẍdekenî, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Buẍdekenî 456 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 88 e.
Qaraway xwarû, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qaraway xwarû 506 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 95 e.
Qaraway serû, gundekî gundistana Turcana navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qaraway serû 95 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 17 e.
Bobektan, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bobektan 465 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 71 e.
Şêx çopan, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şêx çopan 400 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 62 e.
Tayirbuẍe, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tayirbuẍe 269 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 38 e.
Qareman, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qareman 87 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Kenollan, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kenollan 517 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 96 e.
Kwêregwêz, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kwêregwêz 202 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 33 e.
Temoẍe, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Temoẍe 527 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 108 e.
Qişllaq sallebeg, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qişllaq sallebeg 292 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 59 e.
Qebeẍllû, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qebeẍllû 721 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 158 e.
Mote, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mote 120 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 22 e.
Hêcanan, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hêcanan 505 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 101 e.
Mameşa (), gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mameşa 188 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 44 e.
Ayçî (), gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ayçî 769 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 151 e.
Melqerenî, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Melqerenî 456 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 96 e.
Xeyîr (), gundekî gundistana Temoẍeya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xeyîr 252 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 52 e.
Qewex, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qewex 2826 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 654 e.
Eḧmewaway Sera (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eḧmewaway sera 415 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 75 e.
Sera (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sera, Seqiz 816 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 173 e.
Serkel (), gundekî gundistana Seraya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqizê girêdayî şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serkel 98 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Qoçax, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qoçax 204 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Kuçik xwarû, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kuçik xwarû 222 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Kuçik serû, gundekî gundistana Seraya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kuçik serû 271 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 54 e.
Hebekî (), gundekî gundistana Seraya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqizê girêdayî şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hebekî 201 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 43 e.
Siwinc, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Siwinc 261 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 38 e.
Merxuz (), gundekî gundistana Seraya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqizê girêdayî şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Merxuz 909 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 195 e.
Hermêle (), gundekî gundistana Seraya navçeya navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqizê bi ser şaristana Seqizê ve ye.
Hunermendê navdarê kurd Hesen Zîrek li wê gundê ji dayik bûye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hermêle 178 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 32 e.
Yazîbillaxî (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Yazîbillaxî 569 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 94 e.
Eḧmewaway siwinc, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eḧmewaway siwinc 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 4 e.
Alltûn xwarû, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Alltûn xwarû 322 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 58 e.
Alltûn serû, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Alltûn serû 310 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 66 e.
Qarawa, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qarawa 561 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 116 e.
Axken (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Axken 572 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 112 e.
Çekuşe, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çekuşe 82 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 21 e.
Serçawe (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serçawe 519 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 102 e.
Mendîlbeser, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mendîlbeser 23 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 5 e.
Sillêman Kenî (), gundekî gundistana Seraya navçeya navendî ya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sillêman Kenî 370 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 79 e.
Areboẍllûy xwarû (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Areboẍllûy xwarû 262 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 56 e.
Areboẍllûy serû (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Areboẍllûy serû 212 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 41 e.
Gawşele, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gawşele 186 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 32 e.
Moke, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Moke 71 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Aqtepe, Seqiz, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Aqtepe, Seqiz 79 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 13 e.
Pîryonis (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Pîryonis 95 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e.
Qellaga (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellaga 426 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 86 e.
Qellender (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellender 480 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 105 e.
Nobehar (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nobehar 179 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Allkellû (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Allkellû 425 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 84 e.
Bewrawa, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bewrawa 167 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 29 e.
Derepemeyan, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derepemeyan 111 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Dozeẍere, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dozeẍere 743 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 161 e.
Esrawa, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Esrawa 67 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Qeylesûn (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qeylesûn 499 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 115 e.
Kanîcejnî (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîcejnî 169 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 34 e.
Kanîniyaz (), gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîniyaz 210 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 43 e.
Karêze (), gundekî gundistana Seraya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Karêze 874 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 151 e.
Pîrewmeran, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Pîrewmeran 562 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 84 e.
Hemzeqereniyan, Ḧemzeqereniyan, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hemzeqereniyan 88 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 15 e.
Xapûredê, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xapûredê 239 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 47 e.
Qebexlû, Qebeẍłû, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qebeẍllû 404 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 71 e.
Qereçir, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qereçirê 180 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 41 e.
Keruyan, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Keruyan 205 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 35 e.
Kêleşîn, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kêleşîn 517 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 100 e.
Temoxe, Temoẍe, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Temoẍe 277 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 45 e.
Siyawer, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Siyawerê 348 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 68 e.
Siyawerekon, Siyawere Kon, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Siyawerekon 116 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 24 e.
Qoredere, Qoředere, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qorederê 198 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 39 e.
Kenesûre, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kenesûrê 279 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 53 e.
Mîredê (), gundekî gundistana Mîredê ya navçeya navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mîredê 805 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 140 e.
Şîwetû, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîwetûyê 178 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e.
Kanîben (), gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîbenê 131 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Gwêze (), gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gwêzê 269 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 47 e.
Mêrgenexşîne, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mêrgenexşînê 340 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 56 e.
Wizmele, Wizmełe gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Wizmelê 253 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 45 e.
Belecer, Beleceř (), gundekî gundistana Mîredê ya navçeya navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Belecerê 492 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 86 e.
Çiraxweys, Çiraẍweys, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çiraẍweysê 174 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Mazuwar, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mazuwarê 173 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 33 e.
Îsaqawa, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Îsaqawa 358 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 66 e.
Bisam, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bisam 519 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 104 e.
Ḧacî memeyan, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî memeyan 341 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 59 e.
Weşedere, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Weşedere 249 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Degaga, Seqiz, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Degaga, Seqiz 366 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 61 e.
Sûte, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sûte 122 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e.
Kanamet, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanamet 247 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Boxellû, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Boxellû 252 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 41 e.
Kawemele, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kawemele 170 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e.
Siyanezar, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Siyanezar 162 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 28 e.
Sêfetale, Sêfetałe, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sêfetale 228 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 33 e.
Şîpaneco, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîpaneco 186 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 36 e.
Qamîşele, Qamîşełe, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qamîşele 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 7 e.
Mam sêwedîn, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mam sêwedîn 121 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 22 e.
Mîk, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mîk 289 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 52 e.
Hermêdol, Hermêdoł, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hermêdoll 220 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Hengeçîne, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hengeçîne 106 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e.
Baram, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Baram 148 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 26 e.
Dereziyaret Xwarû, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dereziyaret Xwarû 227 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 41 e.
Dereziyaret Serû, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dereziyaret Serû 259 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 51 e.
Rengerêjan, Rengeřêjan, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Rengerêjan 400 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 71 e.
Serdere, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serdere 355 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 68 e.
Tawîşe, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tawîşe 36 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 6 e.
Tallecerr, Tałeceř, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Talecer 250 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 48 e.
Mazuwar, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mazuwar 146 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 28 e.
Mezre, Seqiz, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mezre, Seqiz 196 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 36 e.
Cewşen, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Cewşen 349 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 57 e.
Hesenselaran, Ḧesenselaran, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hesenselaran 182 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 35 e.
Xuremta, Xuřemta, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xuremta 137 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 34 e.
Sersêf, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sersêf 96 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 15 e.
Arebeleng, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Arebeleng 266 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 56 e.
Qişlaxpird, Qişłaxpird, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qişlaxpird 161 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 40 e.
Keçelmînan, Keçełmînan, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Keçelmînan 242 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 55 e.
Gewreqela, Gewreqeła, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gewreqela 491 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 98 e.
Baxçele, Baxçełe, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Baxçelle 81 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 18 e.
Xurdelûkî, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xurdelûkî 541 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 105 e.
Seltekelto, Sełtekełto, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Seltekelto 317 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 56 e.
Simaqlû, Simaqłû, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Simaqlû 393 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 73 e.
Qişlaxqazî, Qişłaxqazî, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qişlaxqazî 76 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 12 e.
Qişlaxmela, Qişłaxmela, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qişlaxmela 30 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 10 e.
Kesnezan, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kesnezan 498 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 122 e.
Statû yan jî statût, qanûnên taybet in ku di dewletên federal û xweser de wekî qanûnên bingehîn ên destûreke herêma xweser in.
Statû çi ye?
Statû, ku destûra bingihîn hatiya fermikirin, rewşa bi serê xwe ya cûda ya. Her wusa bi destûra bingihîn naskirina wê hebûna cûda ya. Statûyên, siyasî, aborî, çandî û hwd, mirov dikarê di gelek warên din de bi gotina statûyê bêne ser ziman.
Minaq, hebûna kurdan, bi nav, çand, dîrok û zimanê wan re statûya wan diafêrne.
Statûya kurdan.
Statûya kurdan, weke gotinaka ku hertimî di rojevê de li ser hatîya niqaşkirin a. Kurd, ku bahse statûya xwe dikin li hemberê dewletên ku li ser serê wan in, bahse hildane mafê xwe yê ku ji hebûna wan tê dikin. Di nava wê de bahse mafê perwerdehîya bi zimanê xwe yê dayik, li herêmê xwe ku xwe bixwe bi rê ve bibin û hwd dikin. Dewletên li herêmê ên li ser serê wan serdest in ên weke Tirkiyê, Îran, Sûrîye û Îraqê jî, ya ku naxwezin ev a. Li dijî wê disekin in. Ji ber vê yekê, ku bo statûya kurdan temenê wê neafirê, hemû çand û nirx û dîroka wan, hewl hat dayin ku were jibîrkirin.
Kurd, heta roja me jî, jî di temenê bidest xistina statûya xwe de li herêmên xwe tekoşîna azadiya azadiyê didin.
Gawerk an Gawerek an Gewrek eşîr u êleke mezin a Kurdistanê ye.
Esil u Mêju.
neseba Êla Gawerk diçe sala 1789-1812 ku liwe sale da şerêkî mezin çe debi nawe Abdurahman paşa mira Baban u Paşaye Osmani Hewler digel Ahmadaxa Xoşnaw Serok eşireta Gawirk u paş şikest, Ahmadaxa Demre u 7-howt Kure wi radiken dine kurdistana Irane aliye Serdeşt u Mehabade...
Ziman u Herêmên dîrokî.
Eşîrata Gawerk be zimane Kurdî (Sorani - Kurmanci) diaxivin
Kesên Derketî.
Kazim Xizrî çalakvanê siyasî û medenî yê Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê, bloger, helbestvan, wergêrekî ji bo rêkxistina Mafê Mirovên Kurdistanê ya Ewropayê û pisporê ITyê ye ku xelkê bajarê Mirawe yê Rojhilatê Kurdistanê ye.
Yekîneyên Parastina Gel (YPG), Hêza parastinê ya Rojavayê Kurdistanê ku piştî destpêka sorêşa Rojavayê Kurdistanê damezirandina xwe ragihandin 2011 ye. YPG, hêza leşkerî ya Rojavaya Kurdistanê ye. Li herêmên weke Qamişlo, Kobanê, Efrîn, Dirbêsî, Hesîçe û hwd, di destpêka dameziradina xwe de gurdanên xwe yên leşkerî bi fermandargehên xwe re avakirin. Hin bi hin weke artêşeke Kurdistanê pêşketina xwe çê dike. Zêdetirî 600 km. sînorê Kurdistana Sûriyê diparêze.
Hejmara hêzên şervanên YPGê 50.000 heta 65.000 in.
Di 2014an de fermandarê giştî yê YPGê Sîpan Hemo ye.
YPG wekî hêza parastina gelênli Rojavayê Kurdistanê xwe birêxistin dike. Navê birêxistina leşkerî wekî YPG (Yekîneyên Parastina Gel) tê binavkirin.
Ala YPG’ê.
Li ser zemîna zer stêrka sor, di beşa jêr de, bi tîpên mezin û kesk “YPG” bi şeklekî kevane ber bi jor ve tê nivîsandin. Li beşa jor jî bi rengê kesk, ber bi jêr ve bi şeklê kevaneyê, “Yekîneyên Parastina Gel” tê nivîsandin. Li herdû aliyên alê 4 santin rengê kesk cîh digire.
Hêza Leşkerî.
wekî din, hêzên Milîs, hêzên Sînora hene. Herwiha Hêzên Taybet ku bi navê The Lions of ROJAVA (wata wê: Şêrên Rojava) tên naskrin. Ev Hêz di Sala 2014 de hatye Damezrandin.
Hêzên profesyonel.
Ev yekîne ji yekîneyên pispor ên YPG’ê pêk tên. Ji kesên ku 24 saeten tevlî xebatên YPG’ê dibin, di perwerdeyên siyasî û leşkerî re hatine derbaskirin û di stratejiya parastina rewa de pispor bûne pêk tên.
Fermandariyên eleqedar, ji bo endamên ku di nava yekîneyên profesyonel de cîh digirin di demên ku şert û merc hebin de, dikarin destûrê bidin. (Mehê hefteyekê destur dikare bê dayîn.)
Hêzên herêmî.
Yekîneyên Herêmî, hêzên parastina cewherî yên gel in. Parastina rewa ji bo demokratîkbûna gel pêk tînin. Bi armanca pêşvebirin û parastina wekhevî û azadiyê;birêxistinkirin û birêvebirinê esas digirin. Endamên Yekîneyên Herêmî hêzên şerker ên gel in. Di nava girseya gel de, bêyî ku ji jiyana civakî veqetin, tevlî xebatên leşkerî dibin.
Ji Pêvî Hêzên YPG, Hêzên Milîs, Yekîneyên Sînoran û Asayîş hene.
Hêzên milîs-Hêzên Parastina Cewherî HPC.
Li gorî bajar û gundan li gorî pêwîstiyan dikare hêzên milîs jî werin avakirin
Asayîşa rojava.
De Meha Tebaxê Sal 2015 Hêzên Antî Terrorê HAT, yê ku weke beşek Taybet ji Asayîşen Rojava, hat avakerin.
The Lions of ROJAVA.
Di Sala 2014 de hatye Damezrandin, eu hemu endamê wê ji Welatên dervî Rojava bitaybetî weku Amerika, Europa û Australia.
Sîstem YPG'ê.
Di birêxistinkirina YPG’ê de, sîstema ku li ser 3 lêngan tê avakirin esas e. Li gorî vê yekê;
Sûnda Endamtiya YPG’ê.
Di bingeha Paradîgmaya Civaka Demokratîk, Ekolojîk û Azadiya Zayendî de, li ser esasê ku ezê civaka exlaqî û polîtîk bi parêzim, bêyî ku cudahiya ol, ziman, netew, mezhep, zayend û partiyan bikim, li dijî hemû êrîşên derve û hundir parastina rewa esas bigirim, li ser bingeha rêziknameya YPG’ê, bêyî ku li pey berjewendiyên takekesî bigerim, ezê bi cesaret, disîplîn û bibiryarî tevlî bibim, li hemberî her cure zehmetiyan bi îrade û hêzek mezin serkeftinê esas bigirim. Di vê çarçoveyê de.
Moralên leşkeran.
Endamên YPG’ê di çarçoveya dildarî û parastina berjewendiyên netewî yên gelê kurd û bingeha welatparêziyê de, bi awayekî exlaqî û wijdanî, ji bo avakirin û parastina civakek demokratîk û azad tevlî dibin.
Sûc û Ceza.
YPG, ji ber ku birêxistinkirinek leşkerî ye, her wiha ji ber ku di bin siya xwe de hêza profesyonel, yekîneyên herêmî û yekîneyên berxwedanê dihewîne, di warê hinek mijarên hevpar de sûc û ceza di bin 2 beşan de tê nirxandin.
Sûcên şer li dadgehên leşkerî, binpêkirinên disîplinê jî di platformên rêxistinî de têne nirxandin û encam tên girtin.
Sûcên ku dê li dadgehên leşkerî di rêza yekemîn de bêne nirxandin;
Kes û kesên ji aliyê Dadgeha Leşkerî ve wekî sûcdar têne tespîtkirin, ji xebatên leşkerî têne derxistin û biyarên Dadgeha Leşkerî têne bicîhanîn.
Xwepêşandinên di her rojên Înê de ku bo maf û azadîya xwe kurdan li dar dixistin, Her rojêîn înan kurdên piştî nimêjên rojên Înê, dadiketina qadan û li dar dixistin. Di xwepêşandinên xwe de doza mafê xwe dikirin û bi dirişman, mafên xwe diqêrîn. Bi vê yekê, her roja Înê, her xwepêşandina ku li dar dixistin, navek lê kirin. Minaq, "îna mafê zimanê dayikê", "Îna li nirx û azadîya xwedî derketinê" û hwd, jî hebû. Bi rengî, nav jî li rojên xwe yên înê ên xwepêşandinê kirin.
Piştî ku şerê li navxweyî ê li sûrîyê destpê kir, piştre gelek mirovên kurd jî hatina qatil kirin. Gelê kurd, bo ku bersivên girseyî bidina rejimê û komkujiyên wê jî, piştî her komkujiyê bi heman rengî daketina qadan û xwepêşandin li darxistina û komkuji şermazar kirina. Bi vî rengî kurdan bersivên komkujiyên rejimê didan.
Koma Therion li ser dikê
Therion (ji yewnanî: θηρίον, tê wateya "ajal", "cinawir") komeke swêdî ya muzîka Symphonic Metal (Senfonîk Metal) e û di sala 1998'an de ji aliyê Christofer Johnsson (gîtarîst, berê E-Bass dileyst) ve bi navê Megatherion hate avakirin. Ev kom ji pirraniya endamên koma wî ya kevn a bi navê "Blitzkrieg" (1987) pêk hat.
Navê komê "to mega therion" (το μέγα θηρίον) yewnanî ye, tê wateya 'ajala mezin/cinawirê mezin' û ji Pirtûka Pîroz a Yûhenna hatiye wergirtin. Lê pistî demeke kurt ev nav weke "Therion" hate kurtkirin.
Stîla komê di salên destpêkê de weke Death Metal kare bê bi nav kirin, lê bi guhertina navê stîl jî guherî û Therion êdî giraniyê da stîla Symphonic Metal'ê. Strana 'Theli' yekemîn strana bi stîla nû ya komê ye û weke destnîsana vê guhertinê kare bê qebûl kirin.
Yek ji sedemên guhertina stîlê ev e ku endamên komê pir caran hatin guhertin, digel vê yekê sembiyozek di nava muzîka metal û muzîka klasîk pêk hat. Di vê derbarê de Christofer Johnsson anî ziman ku bandora Richard Wagner û koma Slayer (bi taybetî strana wan a "Reign in Blood") pir mezin bûye..
Pirraniya gotinên stranan ji aliyê Thomas Karlsson hatine nivîsandin. Thomas Karlsson di heman demê de damezrînerê terîqeta "Dragon Rouge" (Ejderhayê sor). Hêjayî gotinê ye ku Johnsson jî endamê vê terîqatê ye.
Şerê navxweyî yê Lîbyayê (dawî)
Şerê navxweyî yê Lîbyayê, di sale 2011an de bi xwepêşandanên li dijî xwermenda Muemer Qedafî dest pê kirin. Piştre ev xwepêşandan rengê şerê navxweyî standin. Weke dîrok 5ê reşemiya 2011an destpêka xwepêşandanên ku rengê şerê navxweyî distînin destpê dikin. Şerê navxweyî, weke dîroka dawiya wê jî dîroka 20 kewçerê ku di wê rojê de Muammer Qadafî hat kuştin, tê nîşandan. Di 18ê reşemiya 2011an de, li bajarê Lîbya li Bingaziyê, bi xwepêşandanê dest dike û ku bi hin polîs û hinek xwepêşanderan re hinek herêmên wê xistine bin venêrana xwe êdî şerê navxweyî dest pê kir. Piştre, welat, bi navê "lijneya bilind a netewî" û "Komara Lîbyaya Civakparêz" bû dibeşî. Di 28'ê tebaxê de ku Trablus dikeve destê hêzên lijneya bilind a netewî ku êdî dibê weke hêzekê. Lê di wê navberê de ev lijneya bilind a netewî di asta pêşî de ku welatên ewropî pêşengtiya wê kir, ji aliyê nêzî sed welatî ve hat nasîn bi navê Libya.
Libya, rejîma Muammer Qadafî ji sale 1969´an ve li ser desthilatdariyê bû. Bi teybetî, piştî xûrîxîna Yekîtiya Sovyet, welatên ku li rex wê bûn jî, weke Lîbya berî hingî, yek bi yek rastî mudahelê hatin. Lîbya jî, di wê çerçovê de mudahele lê hat kirin. Piştî xwepêşandinên li welêt, Amerìka û NATO, bi operasyonaka ku navê "Operasyona Savaqê" ketina Libya de û mudahele lê kirin. Pêşî bi bombardimê, operasyonê dest pê kir û piştre leşkerî ketin welêt de. Fransa û Îtalya, di wê operasyona NATO'yê de di refê pêşî de cih girtin. Operasyona NATO'yê, di fermandariya Carter Ham de bû.
Pêvajoya Operasyonê.
Operasyon, di rojaxwe ya pêşî yanî di 19 adara 2011´an de bi fuzeyên bi navê "Tomahawkê" bombardima li paytext û mala Qadafî bixwe bû. Di bombardimanan de bi bi dehan sivilan de jî jîyane xwe ji dest dan. Ji ber vê yekê, nîqaşên li ser kuştinên sivilan ên di bombardimanan de pirr nîqaş bûn. Welatên weke Venezuêla, Çîn û Rûsya, li dijî operasyonên bertekên xwe nîşandan û Rûsya, operasyon şiband seferên xaşiyan ên ku di sedsala 11'em de ku bûbûn.
Cîhanê ereb.
Cîhanê ereb, li dijî operasyon û şerê li Lîbya, zêde dengê wê derneket. Piştî ku operasyona NATO'yê ya li Lîbyayê bi dawî bû, piştre bi çend rojan re pêvajoya şerê navxweyî ê li Sûriyê dest pê kir. Li Lîbya, şerê ku lê dest pê kir, pêşî çend ku bi xwepêşandinî bû, piştre komên çekdar ava bûn û li herêmên ku girtin bidest pevçûnan kirin bi hêzên rejimê re. Ji rojava jî, piştgirî ji wan re hat dayin, Bi teybetî Ji 11, 17 û 20´ên sibatê û pê de, xwepêşandinên ku baxtê xate tekoşînê li libya li dijî rejimê da destpê kirin bû. Ji van dîrokan de li Tûnis û Misrê jî hin bi hin birengê xwepêşandinî tevger dibun. Di vê demê de hem pêşveçûnên li herêmê û hem jî ên li welêt, bi bandûrtir bûn.
Dem hata ku hata xwepêşandinên ku bûn li ser telewizyonên erebî ên weke Elcezîre û Elerebiye re, hatina ser ziman. Li herêmê, pêşî, rejimê xatên têkiliyên ên weke yên internett û hwd birrîn. Lê piştre carek din vekirin. Piştre komên çekdar ku tê gotin weke ên El-Qaede û hwd jî êdî ji herêmên din diherikina bi ber wir de.
Heta ku dem tê hefetya pêşî ya adarê, êdî komên ku li ber hevdû şer dikin ji rejimê û komên ku xwe weke "muxalif" dinasîn dikevine berhevdû de û bi hevdû re bidest şerê çekdarî dikin.
Piştî ku pevçûnan dest pê kir, êdî pêvajoyaka ku temenê oparasyona navnetewî lê were kirin hat pêşxistin û gelek welatan balyozên xwe dikarîya wan de sekinandin. Di oparasyona ku êdî hat destpêkirin ji aliyê NATO'yê ve, di wê de jî hat gotin bi sadan mirov hatina kuştin. Piştî ku Qadafî hat kuştin, piştre, ew kuştina wî, weke ketina rejima wî û dawî lê hatina wê hat ser ziman. Piştre jî, êdî demeke nû li Libya hat dest pê kirin.
Penaberiya di dema şerê navxweyî ê Lîbyayê de ku bû.
Li gorî destnîşanên NY'ê tê gotin ku ser 200 000´î re mirov bi penaberî çûne welatên cîran ên weke Tûnis û Misrê. Di dem û pêvajoya ku pevçûn bûn de bêhitîrî jî, penaberî ên ku bûn piştre bûn. Pirsgirêka zad û qût jî dest pê kir. Ji nêza, pirr perîşan bûn. Li welêt jî, di wê dema şer de, jîyan bi tememî ji holê rabû.
Welatên endam ên Yekîtiya Ereb
Yekîtiya Ereb, berê Lîga Ereb, ji 22 welatên ereb pêk tê. Weke saziyeke navnetewî ya di navbera welatên ereb de ye. Di sale 1944´an de bi mohrkirina Protokola Îskenderiyeyê re temenê wê hat avêtin. Di 22'ê adara 1945´an de ji aliyê Sûrî, Misir, Iraq, Urdun, Erebistana Siyûdî û Libnanê ve hat avakirin. Navenda wê li Qahîreyê ye. Îro 22 welatên wê yên endam hene. Ku di nava welatên ereb de têkiliyê aborî, siyasî, çandî dêne ava bûye.
Temenê wê.
Lijneya wê ya bilind heye û ev lijna, civên wê wezîrên karên derve ên welatên endamê wê bi levcîvîna wan re pêk tê. Her andame reyak wê heya û tenê biryarên wê andamên wê yên ku rêyê bikardihênin girêdide,
Sekreteriya giştî jî heya û ew jî rastkirin û û çêkirina têkiliyan navendî ya endaman çê dike.
Welatên endam ên Yekîtiya Ereb.
Di civînên ku dibin, welatên weke Îran û hwd jî tevlî dibin. Li vê lîsteyê zêdekirinên ku mirov dikarê bike jî hene.
Şaha Elî Evdo yan jî Nûjîn Dêrik (z. 1'ê hezîrana 1970'î), têkoşer û jineke kurd a Rojavayê Kurdistanê bû.
Wê li dijî rejîmê di têkoşîna kurdan de di refên pêş de cihê xwe girtiye. Di nava kurdan de, bi navê Leyla Qasim jî jê re hatiye bikaranîn. Ji bo ku zêde xalkê hêz wê dikir, ev jê re dihat gotin. Şaha Elî Evdo, di 1'ê hezîrana 1970'yan de li bajarê Dêrika Hemko ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bû. Evdo di sala 1994'an de tevlî refên têkoşîna azadiya gelê kurd bibû. Piştre, bû fermendereke YPG'ê. Ji aliyê komeka çekdar ku ji aliyê dewleta tirk ve hatibû bi rêxistin kirin di bin navê "Tabûra Selahedîn" de hat qatilkirin. Kurdên rojavayê Kurdistanê, Şaha Eli Evdo weke Leyla Qasima Rojavayê dihênin ser ziman.
Keça kurd, piştî ku ji aliyê Tirkiyeyê ve hat girtin, êşkenceyên mazin lê hatibûbû kirin. Bi rojan di bin êşkenceyan ma. Piştî êşkenceyên ku lê hatibû kirin re ew hat qatilkirin.
Piştî ku Evdo hat qatilkirin, piştî kuştina wê re îna pêşî ya ku hat di îniya 2´ê mijara 2012´an, bi navê Îniya Şehîd Şaha Elî Evdo hat baxşkirin. Piştî mêjê jî, li her bajarên rojavayê Kurdistanê kurd daketina qadan û qatilkirina wê şermezar kirin. Bi vê armanca şermezarkirina wê bi deh hezaran mirov daketina qadan..
Kemal Necim, di sala 1969'an de hatiye dinê, nivîskarekî genc î kurd e. Ji bajarokê Girkê Legê yê ber bi Dêrika Hemko ve li başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Berhevokên wî.
Kemal Necim berhevoka xwe ya yekê ya bi navê "Kezîzer" li Bêrûtê ji weşanxaneya Amerda di sala 2002'an de weşand.
Berhevoka wî ya diduyan a bi navê "Bîstikek Guneh" di tîrmeha 2006'an de li Şamê hate weşandin.
Berhevoka wî ya sêyemîn a bi navê "Dilên Navser" di tîrmeha 2018'an de [https://www.shiler.info weşanxaneya Şilêr] li bajarê Qamişlo hate weşandin.
Berhevoka wî ya çarem a bi navê (Danên Bi Çêja Peyva Destpêkê) sala 2021`an ji [https://www.shiler.info/ weşanxaneya Şilêr] li bajarê Qamişlo hate weşandin
Marina Abramović, wekî "Marîna Abramovîç" bixwîne (z. 30'ê mijdarê 1946 li Belgrad, Yûgoslavyaya berê), hunermendeke sirbî ya "Performance Art" (hunera performansê) ye.
Dê û bavên Marina Abramović partîzan bûn: dayika wê seroka leşkerî, bavê wê jî qehremanekî neteweyî bû. Bavpîrê wê Varnava Rosić ji sala 1930'î heta 1937'an ve patrîkê dêra sirbî-ortodoks bû. Abramović ji sala 1965'an heta 1970'yî di akademiya hunerên xweşik a Belgradê de nîgarekariyê xwend. Ji sala 1986'an pê ve wê nivîs, nîgar û xebatên bi gelale weşand û ji sala 1973'an pê ve êdî dest bi nîşandayîna performansên hunerî kir. Di salên 1970'yî de wê li Akademiya Hunerên Xweşik a Novi Sadê perwerdehî da û di sala 1975'an de ew tevlî leyîstoka Hermann Nitsch bû. Ji sala 1976'an pê ve ew bi hezkiriyê xwe Ulay re xebitî û hevkariya wan bi ji hev veqetîna wan a di sala 1989'an de ajot.
Ji sala 1990'î heta 1991'ê Marina Abramović wê di Académie des Beaux-Arts de li Parîsê weke profesoreke mêvan perwerdehiyê kir. Ji 1992'an heta 1996'an ew li Hochschule für Bildende Künste Hamburg profesor bû, ji 1997'an heta 2004'an jî wê li Hochschule für Bildende Künste Braunschweig perwerdehiya hunera performansê kir.
Wê li New Yorkê ji bo armanca pêşkêşkirina platformekê bona hunermendên ciwan û jêhatî yên hunera performansê komeke bi navê "Independent Performance Group (IPG" (Koma Performansa Serbixwe) damezirand.
Abramović di sala 1975'an de mala xwe bara Amsterdamê kir: we di sala 1987'an de li wir malek ji xwe re kiribû be jî, ew di pirraniya dema xwe de ji bo pêşangehan li ser seyranan bû. Di payîza 2005'an de wê mala xwe ji Amsterdamê bara New Yorkê kir. Ew di sala 2005'an de bi peykertirajê îtalyan Paolo Canevari zewicî û hê jî pê re zewicî ye.
Di sala 2007'an de "Independent Performance Group" belaw bû û Abramović navenda "Marina Abramovic Foundation for Preservation of Performance Art" damezirand. Di sala 2012'an de ew weke juriya Leystokên Mîhrîcana Fîlmên Navneteweyî ya Venedîgê hat hilbijartin.
Piştî yekemîn performansên xwe yên bi rîsk en derbarê sînorên fizîkî û pirsa hebûnê, hevkarî û performansên hevpar ên digel Ulay destpêkirin. Ew heta demekê tevlî Aborigenes û gelê tîbetî bûn û weke koçber jiyan. Ji bo performanseke sê mehî ya li ser dîwarê çînî ew ji hev veqetiyan. Ji wê rojê pê ve Marina Abramović xebatên girêdayî objeyan amade dike. Di sala 1984'an de ew tevlî pêşangeha komî ya bi navê "Von hier aus - Zwei Monate neue deutsche Kunst in Düsseldorf" bû. Di sala 1997'an de wê di çarçoveya Biennala Venedîgê de Şêrê Zêrîn stend ji bo performansa wê ya vidyoyê "Balkan Baroque". Ew xebat nasmameya montenegrî ya hunermendê û şerên Yûgoslavyaya berê dike mijar.
Di çarçoveya pêşangeheke ku ji projeksiyonên vîdyoyan pêk hat, Abramović li wê derê, weke beşeke performansê, bi saetan xwe bi paqijkirina hestiyên teze yên gayan mijûl kir û kilamên lorînê yên welatê xwe xwend.
Ji bo xebata "Human Nests" (2001) wê heft şikeft dakolande dîwarê zinarekî. Ji her şikeftan ve silmeke bi bend dadikeve jêr sewa ku meriv karibe têkevê û li hundirê binêre. Di heman demê de divê meriv ji ber tengbûna şikeftan hişyar be ku nekeve jêr. Bi vî havî meriv tê de him xwe parastî, him jî bêewlî hîs dike.
Di xebata xwe ya "The House with the Ocean view" (Malika bi dîmena behrê, 2002) hunermend dozdeh şev û roj li Sean Kelly Gallery di hundirê sê odeyên ku pêşiyên xwe ji temaşevanan re vekirî ye de ma bêyî ku tiştekî bixwe, bêje, binivîse û bixwîne (wê tenê avê mîneralê vedixwar). Ji bilî vê yekê ew her roj tenê heft saet raza û rojê sê car xwe şuşt. (S. 97)
Di sala 2003'an de Abramović ji bo "The House with the Ocean View"  xelata Bessie Axard wergirt û doktoraya rêzgirtinê ji bo School of the Art Institute of Chicago stend. (S. 123)
Marina Abramović, "Seven Easy Pieces" (Heft beşên sivik), New York, 2005
Di sala 2005'an de wê "Seven Easy Pieces" careke din li Muzeya Solomon R. Guggenheim, New York, pêşkêş kir û bi vê yekê guftûgoyên derheqê ji nu ve pêşkêşkirinê, hêvişandina zanîna çandî û parastina mafên hunermendên performansê wek derhêner da destpêkirin.
Li hemberî rê û rêbaza ku performansek girêdayî bedenê hunermendê ye û lewra nikare bê dûbare kirin, hunermendên performansê divê li ser dûbarekirin û ji nû ve pêşkêşkirina hunera xwe niqaş bikin, ji ber ku performansek medyûmeke avakirin û parvekirina zanîna çandî ye û xwediyê umreke bi sînor e - û heger ne wisa bûya, wateya xwe ya çandî wê wenda bikira.
Li gorî wê, stabîlîzekirineke ev cûreya hunerê pêwîst e: Di cîhanekê de ku tê de dîjîtalîzebûn zêdetir dibe û her tişt ji aliyê tişteke din ve kare bê guhertin, divê mafên hunermendan û bidestxistinên wan li dijî tehrîf û kedxwariya tîcarî bên bihartin.
Di heman salê de wê fîlma hunerî ya bi navê "Balkan Erotic Epic" amade kir. Ev kurtefîlm kevneşopên seksuel û berhemdarî yên li Balkanê dike mijar.
Di çend dîmenan de Abramović behsa kevneşopên cûda dike û piştî qalakirina wan ew kevneşopî bi rêya sehneyên kin tên nîşandan.
Di sala 2008'an de wê ji aliyê serokkomarê awistriyayî Heinz Fischer nîşaneya zanist û hunerê wergirt.
Ji 14'ê adarê heta 31'ê gulana 2010'an li New Yorkê di Museum of Modern Art (MoMa) de pêşangehek hate lidarxistin ji bo nêrîneke gelemperî li ser xebatên wê.
Di heman demê de performanseke din a wê ya bi navê "The Artist is Present" (Hunermend li vir e) hat pêşkêşkirin.
Di çarçoveya vê pêşangehê de Marina Abramović li ber maseyekê rûdinişt û bêdend dima, li hemberî wê jî kursiyeke vala hebû ji bo ku mêvanên muzeyê karibin li ser rûnin. Bi vî havî hevdîtineke bêdend di nava hunermend û temaşevanan pêk dihat. Piştî 721 saet û 1565 temaşevanên li hemberî wê cîh girtin performans qediya. Sharon Stone, Tilda Swinton û Björk tenê çend navên ku li ser kursiyê rûniştin in.
Sebah Zaxoyî, di sala 1952'an de li bajarê Zaxoyê ji dayika xwe bûye, muzîkvan û hunermendekî kurd e.
Hunermend Sebah Zaxoyî ji Peymangeha Mamostayan a Hewlêrê derçûye.
Zanîngeha Niccolò Cusano li Romayê
Zanîngeha Niccolò Cusano, wekî "Nîkolo Kûzano" bixwîne (bi îtalî: "Università degli Studi Niccolò Cusano - UniCusano"), zanîngeheke taybet a Romayê (Îtalya) ye. Zanîngeh di sala 2006'an de hat damezirandin.
Independent ango Indie (ji îngilîzî bi wateya "Serbixwe"), navê cureyekî zimananîna hunerî ye. Di çapemeniyê de wek beşeke muzîkê bi nav û deng e û bi hewldana cûdabûna/serxwebûna ji muzîka piyasê tê naskirin. Ev cureyê muzîkê wek cureyekî tenê hatibe binavkirin jî, di nava xwe de gelek beşên cur bi cur vedişêre. Hewldanên hunera serbixwe di gelek beşên hunera nûjên kare bê dîtin û bi taybetî di beşên muzîka pop, fîlm, nivîskarî, lîstok û modayê de cihê xwe girtiye. Peyva "Indie" îro bi gotina hunera underground (bin erd; alternatîv) heman heman hevbeş e.
Li gorî hunermendên vê beşê gotina "Independent" qala serxwebûna hunera wan a ji piyasa û çapemeniya cîhanî dike.
Yek ji sedemên pêkhatina beşa Indie hewldanên populîzmê yên şîrketên mezin ên muzîk û fîlmê ne: hewldanên wan di salên dawî de hereketên alternatîv provoke kirin, ji ber ku li şûna ku giraniyê bidin qalîte û entegrîteya hunerî, armanca şîrketên cîhanî yên wek Major-Labels û Hollywood meztirînkirina qezencên aborî yên li hemû cîhanê ye.
Independent bi gelemperî wek qitûtiyeke rexneker tê nirxandin, ya ku darêjên civakî û siyasî pirsyarî dike.
Windows Phone malbateka nû ya pergaleka xebitandinê a telefonên destan e ko ji aliyê kompaniyaya Microsoftê ve hatiye çêkirin. Ev pergal şûngira pergala kevintir Windows Mobilê ye, lê herdu digel hevdu naguncin.
Ew cara pêşîn di Çiriya Pêşîn a sala 2010ê da kevt sûkê.
Round Maple (wekî "Rawnd Meypil" bixwîne) gundik e ku dikeve Edwardstone, navçeya Babergh a başûrê Suffolk, li rojhilatî Îngilistanê. Jimara niştecihên gundik 20 kes e. Koda wî ya posteyê CO10 e.
Li vê deverê cure bîrayeke navdar a bi navê "Round Maple Mild" tê çêkirin.
Mirovnasiya zimannasiyî, antropolojiya zimannasiyî ji aliyê civakî û çandî ziman vedikole.
Em nizanin bê çawa mirovan dest bi axaftinê kirine û dibe ku em qet hînnebin.
Ziman ji bo çandê pir girîng e. Çand bi rêya ziman tê veguhestin.
Gundê Hedîd () gundek ji gundên navçeya Silopiya ye.
Li Gundê Hedîd Silopî û Cizîrî dijiyan û heta 5 km dûrî Silopiyê ye. Di zude tabûra Iskerê Tirkî têde hebû û li Silopiyê qereqûl hebû û heta elektrika vî gundî jî hebû. Li wira jî çandîniya genim hebû. Tête gotin ji berî ku Silopî bibe navçe, dihata behskirin, ku Gundê Gundê Hedîd bibe navçe ji şûna Silopîya. Bes weke tête zanîn, di Silopîya de xelkê Silopî hene, gotinên wan li cem hikmetê mihimtir bûn. Ji ber vê yekê jî rabîn Silopî kirin navçe û Gundê Hedîd hêlan. Gundê Hedîd gundek gelek xweş bû, hişînatiya vî gundî zêde bî û ji Silopiyê xweştir bî. Bes wextê Silopî bî navçe, Gundê Hedîd rengê xwe yê berê winda kir. Di gund de mêrek bi navê Ebdula Efendî hebû, bi xwe dewlet katibî bû û dilekçe ji xelkê re dinivîsî û vêrgî distand. Di wextê wî de gelek Kurdan xwendin û nivîsana wan tune bûn, ji ber vê yekê ji ewî bi dexdîlo ya xwe arîkariya kesê ku nivîsana wî nebû dikir. Ebdula Efendî û xwe eslê wî ji Cizîra Botan bû û dibî mirovê Mala Mîr û Bedirxaniyan.
Ev gund niha jî dimîne, bes berû xirabînê çûye.
Aydın (bixwîne Aydin), (bi Grekî: Tralles navê parêzgehekê Tirkiyeyê ye û serbajarê wî jî heman e.
Gelheya bajarê li gorî daneyên sala 2019an 1 mîlyon 110 hezar 972 kes e.
Hêjmarek zêde Kurd li vê bajarê dijîn. Hejmara Kurdan baş nayê zanîn. Pirranî di salên 1990'î de ji ber pêkutiyên Dewleta Romê (Tirkiye) mecbûr mane werin. Car caran ji aliyê hêzên paramîlîtar ên Tirkan ve êrîş li dijî Kurdan tên lidarxistin.
80 km ji Deryaya Egeyê dûr e. Ji rûyê avê 64m bilind e. Rûerda bajarê 1,582 km² ye. Li bakûr Îzmîr, bakûrêrojhilat Manîsa, rojhilat Denizli, başûr Muğla û li rojavayê bajarê Deryaya Egeyê cih digire.
Mizgîn Hesko Mehmûd (, Şelhûmiyê, Qamişlo), helbestvaneke kurd e.
Di de li gundê Şelhûmiyê ya ser bi bajarê Qamişloyê ve ji dayik bûye. Di destpêka xwe de, bi zimanê erebî helbestan dinivîse, û paşê bi kurdî. Piştî bombebarandina Helebceyê, yekemîn helbesta wê, ya bi navê "Kes nehiştin", di Gelawêjê hatiye belavkirin.
Mizgîn Hesko ta niha 2 xelat wergirtin e. Di 11ê çiriya paşîn 2012an li hanoverê (Elmaniya) Bi helkefta 28emîn salvegera koça dawî ya Seydayê Cegerxwîn.Xelata rêzgirtinê wergirtiye...ev xelat her sal ji layê Partiya Dimuqratî Pêşverû ve tête terxankirin.
Di 27 çiriya pêşîn 2013an li Essenê (Elmaniya) xelata roja helbesta kurdî Li derve wergirtiye. Ev xelat jî salê carekê ji layê Hevbenda Nivîskar û Rojnamavanên Kurd li Sûryê tête dabeşkirin.
Hozan Aydin stranbêjekî kurd e.
Li alî başûr çemê erez û çîyayê Bîngolê, li Bakur text ê kotana û çîyayê paltokan, li Rojhilat topa qulê û kaniya Vizê, li rojava gêra bavê û di binîde avekî zirav û dirêj diherike nava pêlên erez. Di vê çarehêlîde,di nava gul û sosinanda xemilandî, gundekî piçûk, 10 mal û şirîn,navê gund Xindeqa ku di nava dilê wirde jî avekî sarê cemidî ku bi navê kaniya jêr ji bin erdê dikele. Dema ku mirov zebeş ên Dîyarbekir ê davêje nav, tîş lê dikeve û kerî dibe. Li çîyayê Bîngol ê û li paltokan heyanî derengiyê buharê belekiyên berfê xwe nîşan didin û pêre hênûkahiya bayê Serhed ê ji kurahiya derya stranan qêrîna Evdalê Zeynikê dihanî û digihînand Husê Pûlo, Şahê dengbêjan Reso û hostayê deng û peyvan Şakiro ku di klasîk ên Kurdî de bûye Ekolekî.
Di nava vê ahengêde sal 1962 Aydin li ser dinyayê çavên xwe vedike. Li vir tiştekî gelekî balkêş heyeku ew jî dayîka Aydin dibêje " Dema ku Aydin di hemla min de bû min gelek caran dengê girînên wî bihîstîye û ez cara ewilî gelekî tirsîyam " Aydin jî viya ewha şîrove û henek an dike û dibêje; " Kî dizane belkî jî min ew çax stran gotine " Ew der nayê zanîn lê; tiştê ku tê zanîn Aydin di heft saliya xwede, kanê li Serhed ê zivistan gelkî dirêje û şevên zivistanê jî dirêjin, civat her tim hene herwiha jî ew civatana wek perwerdegehin û di Kurdistan ê de bingeha çêbûna kesayetîya mirovane, gelekî bi rûmetin ji ber ku civak bi her cûreyî li wir xwe nîşan dide, di tûr û bar ên kîde çi huner û çi cewher hebe derdikeve holê. Evîn a Mem û Zîn, Sîyabend û Xecê, Kilam a Evdalê Zeynikê di wan civatande tê pêşkêş kirin. Aydin di wan civatan de klam a kalikê xweyê Keremê Qolaxasî ku ji dengbêj Şakiro hilgirtibû; Şakiro gelek caran hatibû mêvandariya wan û bandoreî mezin li ser Aydin çê kirî bû û herwiha guhdarvanê Radyoya Êrîvanê jî bû dengê Meyrem Xan û Mihemed Arif Cizrewî di wê qutika ji sêr ê de guhdardikir lewmajî şerbet a sitranan li hemî laşê Aydin belav bibû û di govenda dajî sitran a Bejnê ku ji Enwer ê bavê xwe hilgirtîbû digot.
1971 Aydin 9 salîye; Şerîf, Kerem, Aydin, Mihemed, Hecî, Ekrem 6 pismam bi hevre dest bi xwendinê dikin û bi Tirkî pewerde dibin.
Di gundê wande dibistan tune lê ew havîn,zivistan di bin berfê û bahozêde di çengekîde sergîn, ji bona ku di sobêda bişewitînin her zarok ji mal a xwe sergînekî dibir dibistanê. Û di çengekîdejî çente, her roj 5-6 km dûr diçûn gundekî din ku navê gund Şemê ye û dizîvirîn. Di nava wan pismamande yê herî zeîf û piçuk Ekrem bu.Ekrem gelek caran di rêyande diqefilî û wî bi derûdorê pişt dikirin û dibirin. Çenteyekî Aydin ê sî hebûn ku xalê wî ji Almanya jêre şandibû. Dema ku bi qîyameva hildikişiya, wî çente hildigirt lê ku bi jor diket çente wî heyanî jêr dişiqitand carna jî di deleva sergînde tepik dibir, tepik hem sivik bû hem jî zû dişewitî û hem ji dema ku Aydin bi jorê diket tepik bi derbijêrve tilor dikir tepik ê wî berê wî diçû dibistanê eger hevalan pêşî li tepik bigirtana wanê bavêtaba sobê lê carna tepik xwe nedida dest û heyanî nava ava Şemê yek derb diçû Aydin ji ber vê sedemê gelek caran ji mamoste yê xwe lêdan dixwe zivistanan jî her tim her wiha derbas dibû. Aydin êdî zimanê Tirkî jî hînbîbû û di hemî şahiyên dibistanêde her tim Aydin sitran digot. Mamostekî Aydin hebû navê wî Dursun Çelik bû û tembûrekî baş lêdixist cara yekemîne ku Aydin tembûrekî dibîne û dengê wî dibîhîze û ev dengajî wek sitranan li mêjiyê Aydin hikûmdike. Mamoste ji bavê Aydin rê dibêje " Ka ez Aydin bixwere biherim Enqere ê li wir bişînim dibistanekî mûzîk ê ez bawerim ku wê hunermendekî baş jê derkeve " lê bavê Aydin dabiland nake ji ber ku nexwaze di wî temenê piçûk de bi tenê bişîne. 5 sal li Şemê,li " Işiklar Köyü İlkokulu " bi wîhawî diqede.
1975 Aydin diçe Mûş ê cem apê xwe, li wir di dibistana amadehiya Mûş de dest bi perwerdehi a navîn dike lê di serê wîde ji xeynî sitran û mûzîk ê tu tiştek nîne. Li vir dîsa tiştekî ku nayê ji bîr kirin heye; Evdilbaqî yê bûrayê apê Aydin tembûr lê dixist ku mamosteyê Aydin ê tembûrê ku perdên tembûrê herî ewil pê da nasandin û strana " Şu Sazıma Bir Düzen Ver " nîşanî da ewe. Aydin her tim tembûr a wî ji dest digirt û ew jî aciz dibû. Dîsa êvarekî ku li serê sibê li dibistanê, di ders a matematik de bi nivîsî azmûn heye. Aydin ders a xwe nexebitî, heyanî sibê li ser tembûrê sitran a " Burası Muş'tur " xebitî û serkeftî jî bû lê serê sibê li dibistanê di ders a xwede jî zehf girt. Guhdarvanê radyo ê gelekî başbû,ji radio rê pir hezdikir û radyokî wiyê piçûk her tim hebû; dixwest bibe hunermendekî radyo ê.
1976 perwerdehiya navîn di sinifa 2.daye rojekî dibîhîze ku di radyo ya Erziromê de pêşbirk heye,bêxebera dibistanê û ji malbatê dide rê û diçe Erzirom ê lê wî dabiland nakin ji ber ku temenê wî piçûke ew ji dikeve nava xebatekî hewl dide ku salên xwe mezinbike lê li wir serkeftî nabe her wiha qasî heyvekî ji dibistanê dûrdikeve wê salê di 4 dersan de dimîne azmûnanan lê dixebite û di wan dersên xwede jî derbas dibe.
1977 Aydın navê Stembol ê nû bihîstîye, difikire,qerara xwe dide, zêrekî dayîka xwe digire û berê xwe dide Stembol ê. Cara yekemîne ku dikeve nava jîyana metropolekî mezin. Li wir rastê Meş a mezin, meş a 1 gulan ê tê û tevliwî meş ê dibe dîsa cara yekemîne ku beşdarî çalekîyekî dibe û ew qas mirovanan li cem hev dibîne.
Di wê meşêde 36 kes têne kuştin û Aydin mat manî dimîne tu maneyekî nade wê rewşê û ew roj jî li jiyan a Aydin bandorkî mezin çê dike. Aydin êdî dibe xweyî fikrekî ramyarî, fêrî dirûşmeya " Kurdara azadî " dibe, sitranên ramyarî dibêje lê bi zimanê Tirkî distirê. Aydin li Istanbul ê di nava vê jîyanê de 2 salan dimîne. Rojekî li qada Taksim ê ye; dengekî tê guhê wî, xwe li deng digire, diçe guh didê, dengekî bilind, zelal, bi hêz, bi Kurdî distirê dibê, " Gula baxçê we ka " Li wir hîn dibe ku ew Şivan e. Aydin kasêtekî dikire û diçe her tim wê kasêt ê guhdar dike. Her wiha hunermend ê Kurd Şivan Perwer jî; bi taybetî bi sitranên Kurdî ên politik, di jiyan a Aydin a hunerîde xweyî bandorekî mezine û dîsa ku bi eslê xwe Ermenî ye lê emrê xwe daye musîk a Kurdî; dengê hunermendê mezin Aram Tîgran jî di wê demêde nasdike û gelekî di bandorê de dimîne.
1979 Aydin vedigere welat û dîsa di dibistana amadehiye Mûş de dest bi xwendin ê dike. Aydin di dibistana amadehiye 2.daye derbe ya 12 îlon ê çê dibe,
piştre Aydin dev ji xwendinê berdide û diçe İzmir ê cem bapîr a xwe, nêzikê salêkî li cem bapîr a xwe disekine. Bapîr a Aydin jêre tembûrekî dikire ku ev jî di jîyana Aydin de dîyarî yekî herî mezine ji ber ku cara yekemîne ku dibe xweyî yê tembûrekî her wiha Aydin xwe bi xwe dixebite ku hînê tembûr ê be. Aydin ji İzmir ê diçe Stembol ê dixwaze kasêtekî çêbike. Tişt ên ku nefikire derdikevin pêş wekî: An tu ê bi derfet ên xwe çê bikî û bê şert radestê pardarîyekî bikî, an 4-6 kasêt bê şert û şûrt ji wan re şanenav bikî û her wiha. Aydin ev rewşa han bi tevahî red kir û vegeriya welatê xwe lê dîsa xebat ên xweyên li ser stranên gelêrî û beste yên xwe berdewam dike û repertuar a xwe roj bi roj berfireh dike. Aydin strana xweya yekemîn, 1976 ande li Xindeqa di nava mêrg a wande Pir a Mardo heye ku Aydin li ser bi ziman ê Tirkî stran çê kirîye bi navê " Mardo Köprüsü "
1982 Aydin bi dilketiya xwere dizewice, 1984 ande diçe leşkeriyê, li leşkeriyê bi 15 tebax ê dihese û her wiha 15 tebaxê jî di jîyana Aydin de xweyiyê bandorekî gelekî mezine. 1986 Leşkerî diqede lê li vir jî tiştekî gelek balkêş heye; Stranekî hebû bi navê " Bağrımda Bir Ataş Yanir / Gün Geçtikçe Alavlanir " Gotinên vî stranê tenê li ba fermandarekî hebû lê roja ku Aydin teskere girt, ew roj ew fermandara ne li wir bû Aydin ji bona ku gotinên wê stranê bigire, 2 rojan li hêviya wî fermandarê sekinî he rwiha jî piştî ew qas hisretî 2 roj dereng vegeriya malê ku evjî evîn a Aydin a strana ye.
1987 Aydin dîsa berê xwe dide Stembol ê di dersxane a hunermend ê Tirk Yavuz Top de demekî ders ên solfej distîne, dixwaze nota jî hîn bibe, sazî û man a bağlama yê li wir nas dike. Aydin di wê salêde kasêtekî bi zimanê Tirkî çêdike bi navê " Sevdalim " ku ji 14 stranan pêk tê. 8 stran yên Aydin bixwene, 4 stran gelêrî, stranekî yê hozan ê Tirk Pîr Sultan Abdal û stranekî jî yê hozan ê Tirk Muhlis Akasarsu ye. Bi Ses Plak re peywendîyekî çêdike, dide wana û dîsa vedigere welat. Piştî çend heyva navê iflas a Ses Plak ê derdikeve her wiha kasêt belav nabe. 1988 li Xindeqa Aydin derdikeve çemê Erez nêçîra masiyan, li vegerê zarok direvin pêşiyê û dibêjin " Mizgîn ji te rê êdî tu bûyî bavê zarokekî keça te çêbû.Aydin gelekî şa dibe,n avê keça xwe Evîn lêdike(04.04.1988/Xindeqa)ji ber ku Aydin bi evîna xwera zewicîbû.
1989 Aydin tevahî malbata xwe bi mêvandarî diçe Mûş ê mala xezûrê xwe û li wir tevahî hevalên xwe yên dibistanê " Mutluk û Sadullah "
derdikevin turekî; Edene, Mêrsîn, Konya, Izmîr, Enqere û Mûş; dîsa mizgîniya bûyîna keçekî didinê (Şemal 15.09.1989/Mûş) Piştre malbata xwe digire û vedigere Xindeqa û diçe Erzirom ê li wir mijûlgehekî sigorteyê vedike, demekî jî bi vî awayî derbas dike.
1990 Aydin li Tekman ê di Navenda Perwerdehiya Gel " Tekman Halk Eğitim Merkezi " de dikeve nava xebatekî çandî û li wir koroyekî mûzîka gelêrî ku ji 57 kesan pêk te avadike, qasî salekî xebatên xwe berdewam dikê, bi wê koroyê li herêmê tevli gelekî konseran jî dibin û her wiha ji bo cîwanên herême jî xebatekî gelekî balkêş tê nîşandan.
1991 li Xindeqa kurekî Aydin çêdibe (Zana 16.06.1991/Xindeqa) Di wê salêde li Tekman ê navenda navçeya HEP (Partiya Keda Gel) tê
damezirandin û Aydin jî dibe endam. Dîsa di wê salêde li Tekman ê bi ser qereqol a polêsande roketekî tê avêtin û dengê gerîla li Tekman ê belavdibe,karê Aydin ji dest tê girtin, Aydin li Erziromê ji alî tîmên taybetîde tê biçavkirin û bi mirinê te gef kirin, piştî fersendekî Aydin ji Erzirom ê derdikeve diçe Izmir, Bursa, Stembol, Enqere li wan derûdera demekî disekine...
1992 Meha adar ê Aydin rêya xwe hîn dirêjtir dike, ji xwe rê jîyana wî bi tevahî di rêyande derbasdibe ger mirov bipîve bi milyonan km dike her wiha Aydin derdikeve Almanya û li Dortmund ê dibe penaber. Aydin li Dortmund,Bochum,Essen, Hagen, Hamm bi tevahî dikeve nava xebat ên çand û huner a Kurdî, li wê herêmê Ekîbekî tê çê kirin bi navê Koma Xebat; xebatên Musîk, Folklor û Şano yê bi hevre dimeşînin.
Bi navên Komelan û Hunerkom ê xebata xwe dimeşîne bi her awayî di nava xebatên çandî, wek konseran, şevan, dawetan û çalekîyan de cîh digire piştî 2 salan Aydin ji Koma Xebat diqete...
1994 Li bajarê Hagen ê Koma Helîm Dener avadikin û Li bajarê Dortmund ê bi navê International Konzert Albumekî çêdibe, Aydin di vê albumê de 4 stranan dibêje ku 2 stranên xwe û 2 stran jî gelêrîne. Bivî awayî Aydin 3 salûnîv bi tenê li herêm a Sauerland li Neheim-Hüsten dijî... 1995 Aydin bi awakî gelek zor û zehmet tenê xanima xwe dikare bîne, êjarjî 3 zarokên wan li welat dimînin, piştî demekî zarokên xwe jî tîne û her wiha piştî ew qas zilm û zorî, bi malbatî xwe digihînin hev...
1996 Li Neheim-Hüsten Keçekî wan dîsa çêdibe (Xerîb 01.02.1996/Neheim-Hüsten)lê li vir jî tiştekî balkêş heye ew jî dewlet a Almanya; çawa dewletekî demokratîke ku navê Xerîb ê bi Kurdî dabiland nakin. Aydin vê rewşa hanê digîhîne rojanmê û ev rewş a hanê ecêb tê weşandin, piştre navê Xerîb ê tê nivîsandin. 1998 Aydin mala xwe dibe Berlin ê û li wir bi Akademiya Çand û Hunera Kurdî şaxê Berlin êre xebatên xweyên hunerî, bi tevlêbûna wek konser, şahî, dawet û çalekî yên ku li her derê Almanya û li gelek welat ên Ewropa yê berdewam dike.
1999 li Berlin ê dîsa keçekî Aydin çêdibe (Dîrok 04.06.1999/Berlin) 2001 Bi navê Şevbêrka Dengbêjan albumekî ji alî Mîr Mûzîk te tê çekirin û di vê albumêde cîh didin 2 stranên Aydin jî.
2002 Aydin di jiyan a xwede piştî 30 salên xwe dabû stranan; cara yekemînek u ew qas bi coşî dibû xweyiyê albumekî bi navê " Bêje " lê tiştek hebû, Aydin tu caran qîmet û rûmet neda karbend û pîyas ê lewma jî pîyase nefikirî. Tenê ji stranan heskir, ji stranan rê xebitî û her tim sitran..
2003, Di albuma tevlihev a " Stranên Dilê Me-Bilez " de Bi stranekî cîh digire.
2005, Di albuma tevlihev a " Şevbuhêrka Dengbêjan 2 " de bi klamekî cîh digire.
2006, Di bin navê " Stran Jîyane 1 " de, dîsa albumekî çê dike û ji bona biranîna Bavê xweyê Enwer ku di 15 tebax a 1999 an de, bi êrîşavêtina leşkerên dewleta Tirk a li ser gundê wan, li Xindeqa Şehîd ketibû; navê albumê lê dike " Bavê Min ". Her weha Aydin Müzik Produksiyon vê xebatê digîhîne heskiriyên Aydin.
Îroj jî di nava dilê Aydin de wek kurahiya behra Wan ê bi hezar an stran hêlîn kolane û wek guşe guşa çemê Erez jî diherike Ji bo Aydin jiyan eve. Hîna bi saziyên Kurdan re di nava xebatandaye, endamê Yekîtiya Hunermend ên Kurdistan ê ye, Hîn xorttir li ser Klasîk ên Kurdî, stran ên gelêrî û her wiha li ser beste yên xwe xebatên xwe berdewam dike û hîna jî li serokbajar ê Almanaya ê li Berlîne jîyana xwe didomîne
Xana Omerxalî Usoyan (bi tîpguhêziya inglîzî " Khanna Omarkhali ", z. 1981 Rewan, Ermenistan) nivîskareke kurda êzdî ye ku di sala 1981ê li paytexta Ermenistanê, bajarê Rewanê ji dayik bûye.
Nivîskar kurda êzdî ye, ji mala Pîrên Omerxalî tê. Sala 2002ê Zanîngeha Sankt-Pêtêrsbûrg ya Dewletî Zanîngeha Rojhilatnasiyê beşa zimanzaniyê ya îrannasî û kurdnasiyê temam kir (BA)"[Çi ye?]" û di sala 2004ê de destûrname magîster (MA) stand. Piştî MAyê hate pejirandin ji bo Fakûlteya Rojhilatnasiya wê Zanîngehê ku nivîsandina doktora xwe li ser dînê êzdiyan (Ph.D.), di sala 2006ê de li Fakûlteya Felsefe û Siyasî li beşa Dînzaniyê de qedandiye. Semîner li ser dînê êzdîyên çêkirine û beşdarî gelek konferansên zanistî bûye. Xanna Omerxalî di salên 2005-2007an de li zankoya Georg August ya Göttingenê (Georg-August Universität Göttingen) li ser zimanê kurdî û her wisa jî li ser Zimanê Qewlên Êzdiyan ders dide. Nêzîkî 20 gotarên zanistî derheqê bîr û baweriya dînê êzdiyatiyê de bi zimanê rûsî, inglîzî û kurdî nivîsîne. Pirtûka wê bi navê "Êzdiyatî, ji kûrahiya hezarsalan” (Sankt-Petersbûrg, 2005) bi rûsî çap bûye.
Abid Xelîl (jdb. 1973 li Serê Kaniyê − m. 16ê çiriya paşîn 2012, li Serê Kaniyê), siyesetmedarekî kurd û serokê Meclîsa Gel a Serê Kaniyê bû. Di 16ê çiriya paşîn a 2012an de ji aliyê komek çekdar ku Tirkiyê şandibûbûn li rojavayê Kurdistanê li Serê Kaniyê ji bo ku tevlîheviyê derxin û hêrîşî saziyên gelê kurd ên gel bikin ve hat qatilkirin. Abid Xelîl, rojnemavantî jî kiribû. Abid Xelîl, dema ku amedekariya xwepêşandanekê dikir hat qatilkirin. Xwepêşandan, wê ji bo piştgiriya kurdên ku ji welatê bi gefê hatibûbûne ravandin wê hatiba li darxistin. Piştî 8ê çiriya paşîn dîsan dewleta tirk bi destê ên komên çete hêrîş dar ser herême rojavayê Kurdistanê Serê Kaniyê. Di wê demê de bi propaganda ya Tirkiyeyê ku bi rêya hin komên weke koma "azad" ku dabûbû kirin, nêzî 11 hezar kurd hatibûbûn ravadin. Gotibûbûn wan "herina bakûrê Kurdistanê li wir xizmên we hena: "Wan jî bawer kiribû. Lê dema ku ketibûbûna ser rê de û çûbûbûn bakûrê Kurdistanê, êdî Tirkiyeyê hemû girtibûn û biribûbûn û biribûbûn û li wergahan de bicih kiribûn. Wê xwepêşandan ji bo wan ba. Di amedekariya wê xwepêşandanê de Abid Xelîl hat kuştin.
Abid Xelîl, bi sê hevalên xwe yên di rex wî de hat qatilkirin. Abid Xelîl, xwanda bû û li Zankoya Şamê beşa têkiliyê û zanyariyê xwandibû.
Azgêr, Aẍizgêr ango Aẍizgîr () navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye.
"Gangnam Style" (bi koreyî: 강남스타일) navê straneke artîstê başûr-korêyî PSY e. Stran di 15ê tîrmeha 2012an de hat belavkirin. PSY û Yugeonhyeong pevre ev stran nivîsand. PSY, yê 34 salî, yekemîn hundermendê Koreyayî ye ku li Amerîkayê pir navdar be. Li meha 11, 2012 PSY "Xelata Muzîka MTV" ya Ewropayê wergirt. Bi 26ê çiriya paşîn a 2012 ve vîdeo klîba wê di YouTube de 800 mîlyon kes temaşe kir û rekora strana "Baby" ya Justin Bieber heland û dûv re “Gangnam Style” bû yekemîn vîdyo ku ji layê yek milyar kesan ve bihête temaşekirin.
Nivîs, deranîn û qeyd kirina “Gangnam Style” di bin albûma PSY ku xebata stûdyoya şeşem, PSY 6 (Six Rules), Part 1 nav yek sernavî de çêbû. Li pey belavkirina wî ve kêmzêde di hemû lîsteyên bilbordê koreyî, malperên lêgerîna portala, firoşgehên mûzîkê bionlîne de cîhê xwe girt.
Bi zimanê korêyî wateya "nam" başûr, ya "gang" jî rûbar e. Di vê stranê de behsa Rûbarê Hana paytextê Korêya Başûr hatiye kirin. Sedsala 15an de paytext û bajara mezintir Sêûl bû. Gêşbûna Gangnam û Sêûl di salên 1970an de destpêkir. Gangnam di 1970 û 80an de ekonomî pêş ve xist ku bû nîşana Korêya Başûr. Ji niha ve li Korêya Bakur bajara dewlemendtir ew e.
Îsmaîl Taha Şahîn civaknas û nivîskarekî kurd e û danerê Ferhenga Amed e. Ew di 24'ê hezîrana 1957'an de li gundê Seyzarê Jêrîn ê devera Sêmêlê hatiye ser dinyayê.
Îsmaîl Taha Şahîn di sala 1977-78'an de li zanîngeha Silêmaniyê kolîca adabê pişka civakzanî (komelnasî) hatiye wergirtin. Di sala 1981-82'an de xwandina zankoyê bi dûmahî anî. Di sala 1982'an de berhemê wî yê yekê Ne hemû gotnên meznan gîra li berîne di rojnameya Hawkarî de hatiye belavkirin. Her wesa gelek babetên dî yên hemecor navbeyn navbeyn di gelek govar û rojnameyên kurdî yên wekî Hawkarî, Beyan, Karwan, Bizav, Roşinbîrî Niwê, al-'Iraq, Paşkoy 'Êraq, Rasterê, Resen, Peyamî Rastî, Evro, Kepir, Nûbihar, Çavdêr, Awêne û hwd belav kirine.
Berhemên amadekirî ku di paşerojê de bide çapkirin.
Di sala 1994'an de li Kolîca Şerî'et û Dîrasatên Îslamî li Dihokê wek mamostayê zimanê kurdî hate damezrandin û çar salan li serêk zimanê kurdî û derûnzanî û binemayên vekolanê û binemayên perwerdeyê li kolîca navbirî gotîne.
Nuke (2012) yek ji endamên Sendîkaya Rojnamenivîsên Kurdstanê ye û vekolerê civakî ye li ser mîlakê perwerdeya Sêmêlê.
Piştevan Xorşîd Dostikî, Siyasetmedar u çalakvanê biwarê civakî ji bajêrê Dihukê ye navê wî Piştevan Xorşîd e yê berniyas bi Piştevan Dostikî.
li 15/11/1980 ji Malbatek Kurd perwer li Gondê Dêragijnîk yê bi ser Nahya Mangêşkê ve û girêday Parêzgeha Dihokê hatiye Dinê. ji zaroktiya xwe di gel malbata xwe di nava refên Berxwedana Başurê Kurdistanê da bu.
li sala 1986 dema rejêma Beas ya Sedam Gondê wan şewitandî di gel malbata xwe derbedrî Gondên sînor bo, di bin perê berxwedanê.
li sala 1988 ketiye ber Enfalan u li kêmya barana gondê Baclê jehrawî buye u bi nexoşî ya kêmyabaranê derbederî bakurê Kurdistanê bu ye u li kempa Sîlopé u paşan li kempa Mardînê maye. Piştî rejêma Baes bi hevkariya rejêma Tirka Dwo caran xelkê kempê jehrdar krî derbedrî Sinorên Rojhelata Kurdistanê bwye u ta sala 1991 li Kempa Zêwe maye.
1991 vegeryaye başurê Kurdistanê u li Dihukê xwe cih bu piştîserheldana behara sala1991.
Niha Endamê Civata Serkirdayetya Parta Ayndeya Kurdistanê u berpirsê Lqa Dihoke
Serpêhatî.
Lisala 1995 beşdarî refên gerîla buye ji bu li dijî hêrşn Tirka li başûr.
Yaneya Werzîşê ya Zaxoyê, bi fermî Yana Zaxo ya Werzişî, tîmeke futbolê ya herêma Kurdistanê û Îraqê ye.
Ew di qehremaniya Kurdistanê ya futbolê de yariyê dikin. Yarîgeha nêvdewletî ya zaxoyê noke amadeye mezintrin yarigel li ser astê iraqê û kurdistanê. Tîma yaneya Zaxoyê gelek caran tevlî lehengên Îraqî bûye. Şêwaza wê ya lîstinê lez û xurt e.
Arşevê Oskan (jdb. 1967 - m.) rojnamenivîs, helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1967an de li gundê Birkînêsê ku dikeve di navbera Dirbêsiyê û Serê Kaniya Binxetê de hatiye dinê.
Wî xwendina xwe ya despêkê (seretayî) li gundê xwe kir û ya navçeyî li bajarê Dirbêsiyê û herweha lîse li bajarê Hesîçeyê.
Di sala 2001ê de wî û hin kesên din biryara derxistina kovara Zevî da û Oskan bû sernivîserê wê. Heyanî dawiya 2003an deh hijmar jê derketin û bi derketina nivîskar ji welêt, ew jî rawestiya.
Nivîskarê birkînêsî di salên dawî de li Almanyayê dijiya, zewîcî û bavê sê zarokan bû.
Arşevê Oskan ku bi nexweşiya pençeşêrê ketibû, di 25ê çiriya paşîn a 2012an de li bajarê Hambûrgê (Almanya) çû ser dilovaniya xwedê.
Kâzım Koyuncu (jdb. 7ê çiriya paşîn 1971 li Hopa, Artvîn − m. 25ê tîrmehê 2005 li Stenbol) hunermendekî laz bû û weke damezrînerê rocka lazî tê pejirandin.
Di sala 1992'an de wî bi hevalên xwe Cafer Gürsoy Tanc, Ugurcan Sezen, Zulfîkar Murat Dilek, Mahmut Turan, Metin Kalac û Mehmed Ali Baris Besli yekemîn koma rocka lazî Zuxaşî Berepe (bi kurdî: Zarokên behrê) avakir. Yekemîn albuma komê ya bi navê Va Mîşkunan (bi kurdî: Em nizanin) di sala 1995'an de, dûwemîn album Îgzaz (Diçe) jî di sala 1998'an de hatin weşandin. Albuma wan a dûwem di heman demê de albuma dawî ya komê bû.
Piştî belavbûna komê Kâzim Koyuncu di sala 2001'an de dest bi kariyera xwe ya solo kir. Hê nu dest bi serkeftinên muzîkî dikir ku di sala 2004'an de bijîşkan li canê wî yê ciwan kanser tespît kirin.
Kâzim Koyuncu di roja 25ê hezîranê 2005 de jiyana xwe ji dest da û laşê wî li gundê xwe yê ku tê de hat dunê hat defnkirin.
Muzîka wî.
Meriv kare bêje ku di dengê Kâzim Koyuncu de girêdayiyeke bi xwezayê deryaya reş re heye: ev deng, weke hewa, ba û barana herêmê him qert e, him jî mîna sîsên li ser daristanên herêmê nerm e.
Muzîka wî guhdarvanan ewqas dixe bin bandora xwe ku, gava meriv çavên xwe digire xwe weke li Behra Reş hîs dike.
Piştî wefaatkirina wi, muzîka wî li hemû welêt dengveda û muzîka lazî û hemşînî gihande asteke populer. Bi rêya fîlma 'Auf der anderen Seite' (Yaşamın Kıyısında/Li Ber Qeraxa Jiyanê) ya derhênerê tirko-elman Fatih Akin dengê wî li Ewropa jî hate naskirin.
Di fîlmê de, gava strana Koyuncu ya bi navê 'Ben senî sevdugumî' (Tu ya ku min ji te hezkirî) tê leystin, petrolfiroşek bal dikişîne ser mirinên ji qanserê yên ku - li gorî herêmên din ên Tirkiyê - li dorên deryaya reş zêdetir pêk tên û mirina Kâzim Koyuncu bi felaketa Çernobîlê girêdide.
stan paşgirek e ku navên cih û welatan pêk tîne, mîna "daristan" (cihekî bi daran), "goristan" (cihekî bi goran), "Kurdistan" (welatê kurdan) û hwd.
Peyva "stan".
Koka navê "stan" qet ne diyar e, lê hin zimannas dibêjin ku peyv ji zimanê farsî ango ji zimanên arî yan îranî tê, lê li gor hin çavkaniyên din ew ne nihêrîneke bêalî ye. Protohindoewropî yan hind û ewropiya kevn zimanekî gelek kevn û êdi êdî ev ziman bûye bavê zimanan wekê îngilîzî, rûsî, latinî, hindî, kurdî û hwd.
Li gor hin pisporan koka peyva kurdî "stan" ji zimanê protohind û ewropî "*stâ" tê. Wergera "*stâ" bi kurdî "li ser piyan man, rawestin"
Malbata zimanên germanî.
Bi îngiliziya kevin “standan” û bi îngiliziya-îroyin “to stand”. Bi almanîya-kevin “stân”. Bi îslandî “standa”. Bi norwecî “sta”, bi holandî “staan”.
Malbata zimanên latînî.
Bi latinî "stare, bi rûmenî "stare/stat". Bi îspanyolî "estar".
Malbata zimanên iranî.
Bi farsî nabêjin "stan", lê dibêjin "ایستادن" = "istadan", bi tacîkî "istodan", bi hindî "avasthâ". Bi sanskrîtî "tiṣṭhati" = "tishth-hati"
Malbata zimanên slavî.
Bi zimanê ûkraynî "stan", bi polonî "stan", bi sirbî "stane", bi çekî "stât".
Batêl dkavta l nav bayna qaza Semela w qaza Zakho w dkavta (dashta slevanaya) ta salet 1986 batel b roy edareva lsar qaza Zakho va be balae bare Batel bta nahe < naheak de habe dgotne (asehe) (slevanay) yan (asehe) w ptrea xalke vere (slevanay) na w kemak j kuchar w barwarea w nerwaya l sar xake slevanaya djen w nahea (batele) galak kshtukal w daxl w dane dkn w nahea batel pek hatea j (8 komalgaha w 24 gonda) w nezike (65,000) kasa le djen.
Nave Batel.
Dibejîn Batêl li sêr dema Împaratorîya Osmanîya hatê avakirin ji bo slevanaya li sêr dema Împaratorîya Osmanîya (telaka telefonê) ji Zaxo diçû ji bo Bexda w l Batêle re diçû w dibejîn navê Batêle ey ji ve kare hatê " ba = hawa w tel = telefon " = Batêl
Aynet l Batel.
1 - Ptrea gele we (Misilmanan) w kemak) j (masehea) w (Yezda) li dijen.
Ermenistana rojava gotineke siyasî ye ku ermenî ji bo herêmên li rojhilata Împaratoriya Osmanî bi kar tînin. Ermeniyên nijadperest bi vê gotinê çend wilayetên osmanî (bi taybetî Wan, Erzirom, Mamuretülaziz/Xarpêt, Bêdlîs, Diyarbekir û Sêwas) bi nav dikin û dibêjin heta sedsala 20'emîn nifûseke mezin a ermenî li wan deran dijiya.
Îro jimara ermeniyan a li wan deran ji ber pêkhatina komkujiya ermeniyan pir biçûk e.
Suroyo TV (bi suryanî: ܤܘܪܝܐ ܬܘܝ) kanaleke satelaytê ya aramî/suryanî ye.
Suroyo TV ji aliyê suryaniyên diyasporayê ve di roja 10'e cotmehê 2004'an hate damezirandin û weşana xwe ji bajarê Södertälje (li Swêdê) dike.
Suroyo TV dixwaze bi weşanên xwe xizmetê li nasnameya suryaniyan bike û mîras, dîrok û zimanê suryaniyan biparêze. Kanal weşanên xwe bi 5 zimanan dike: suryanî, erebî, swêdî, îngîlîzî û tirkî.
Gelek bernameyên taybet ên kanalê hene: Ji bernameyên ji bo zarokan, yên siyasî û çandî bigire heta yên werzîş, dîrok, belgefîlm, perwerdehî û olê gelek bername hene. Taybetiyeke din a kanalê ev e ku mîhrîcanên suryanî bi weşanên zindî tîne ber ekranan û fîlmên sînemayê jî bi dublajên suryanî diweşîne. Herwiha, muzîk jî beşeke girîng a weşanên kanalê digire. Her roj nûçeyên rojanê bi zimanê suryanî (bi zarevayên rojavayî û rojhilatî) tên amadekirin û dûbareya wê bi erebî tê weşandin. Bi vî havî Suryoyo TV hewl dide ku xwe bigihîne gelek suryanî/keldaniyên hemû cîhanê.
Suroyo TV bi weşana xwe ya rojane ya 24 saetî ciheke girîng di weşanên suryanî de digire. Kanal li ser du satelaytan kare bê temaşekirin û bi vî havî xwe digihîne 85 welatên Asya, Ewropa û Emerîkayê.
Filistîn navê herêmeke dîrokî ya li ber kenarên rojhilata Deryaya Navîn ye. Îro dewletên Îsrael, Golan, Şirîta Xezeyê, Urduna rojava û Urdun dikevin nava vê herêmê.
Dîroka vê herêmê gelek kûr û tijî ye û navên wê yên cûda girîngbûna dîrokî ya wê tîne ber çavan. Navên din ên Filistînê Kanaan, Eretz Israel û Terra Sancta ne. Di çavkaniyên misira kevnare de navê herêmê weke Retenu an Retinu derbas dibe. Ji bo olên cihûtî, xirîstiyantî û îslamê Filistîn warekî pîroz e.
Xereşîk (;), gundekî Bêgirî, Bakurê Kurdistanê ye.
Xereşîk berpala çiyayê Hecî Xelil de ye. Ev gunda di navbera gundê Îswêran û Komisê de ne. Her wiha ev gund li ser rêya ku ji Wanê û Erdîşê tê diçe Bêgirî-Çildêran û Bazîdê ye. Du heb zozanê vî gundî hene. Gundekî beroj e, hêşînahî û dar tê de hene. 7 km durê Bêgirî ye û 3 km dûrê behra Wanê ye. Niştecihên vî gundê debara xwe bi cotkarî û sewalkariyê dikin.
Vî gundî navê xwe kîjan demê ji kîjan zimanî hildaye hêj nayê zanîn. Ji ber ku li ser navê vî gundî lêkolîn nehatiye kirin. Di vî gundê de beriya Şerê Cîhanî yê yekem ermen rudiniştin. Kurd pêşiyê Mêlixa ku di nav sînorên vî gundî ye jiyane. Piştê ermen koç kirine çûne, xanî û malên xwe di Xereşîkê de çêdikin li wir cih dibin.
Malbatên Xereşîkê.
Kurdên ku tên ewil li Mêlixê (Mêlux) pişt re di Xereşîkê cih dibin malbata Koço ye. Pişt re xizm û pismamê wan tên cih dibin û gund mezin dibe.
Eşîra ku pêşiyê hatiye vî gundî êla Kalkiyan e. Navê vê eşîrê bi Şikakiyan ve girêdayî ye. Ev eşîr ji di nav konfederasyona Evdoyiyan de ye. Eşîra Şikakî serdema Şerê Cîhanî ya yekem de eşîreke mezin ya Kurdistanê ye. Ev eşîr piranî li rojhilata Tirkiyê di Kurdistanê de herêma Serhedê li rojava bakûr a Îranê derdora bajarê Salmasê de ne. Lê ev eşîr di navbera Îran û Tirkiyê hatiye du perçe kirin. Dîsa jî serî de çûyin û hatinên vî eşîrê di navbera Îran û Tirkiyê pir bûne. Di serdema Şerê Cîhanî ya yekem û piştê vî şerê pêşengiya eşîra Şikakiyan Simko Axayê Şikakî yê Elîxanê Cazê kiriye. Di roja me ye îroyîn de têkiliyên vî eşîrî di navbera Îran û Tirkiyê gelek sist bûne. Eşîra ku ewil hatiye vî gundê Xereşîkê Kalkî ne û ev eşîr mêjû nayê zanîn lê ji Cizîrê ji herêma Botan koç kirine hatine aliyê Bakurê Rojhilata Kurdistanê cih bûne. Êla Kalkiyan li Tirkiyê bi taybet Ercîş, Bêgirî û Agirîyê wekî eşîrtî hebûna xwe didomînin.
Çorşên an jî Çorşîn (1928: "Çorşîn", 1946: "Çorşin", pişt re bi tirkî navê "Düzcealan" lê kirine) gundekî Tetwana Bidlîsê ye ku li hemberî Gola Wanê û çiyayê Sipanê ye.
Di sala 1904an de li Çorşênê 12 mal hebûn: heft ji wan kurd bûn, pênc jî ermen.
Di destpêka sala 90î de, Çorşên ji aliyê rejîma Tirkiyeyê ve hate şewitandin û ji 10 salan bêtir ma vala. Paşî gundî dîsa hêdî hêdi vegeriyane warê xwe, a niha (2012) nêzikî deh mal hene.
Cejna Êzîd an jî Eyda Êzîd an Eyda Êzîdê Sor, yek ji cejnên herî mezin ên êzdiyan e. Ev cejin dikeve roja îniyê û meha kanûna pêşîn tê derbazkirin.
Berî sê roja wê cejnê êzdî rojî digirin ji bo biranîna Siltan Êzîd, ew wek Şêx Adî û Melekê Tawûs tê pejirandin û naskirin. Rojî di roja duşemê dest pê dibe heya roja pêncşemê, pey wê re cejn pîroz dikin.
Taybetiya cejnê.
Êzdiyên Bakur, Rojava an jî Başûr berî du hefteya pêşa rojiya Êzîdê Sor rojiya nûr Şêşemis digirin, pey wan roja hefteyek pişt re sê roj bi navê xudanê malê rojî digirin. Her sal rojên Cejna Êzîd tê guhartin, çûnkî ew taybetiya salnameyên gregorî û julianî ne.
Dîjle TV, televizyoneke kurdî ya satelaytî ye. Ji ser turksate weşane dike. Navenda wî li Amede ye.
29ê îlona 2016an de, kanala têlêvîzyonê hat qedexe kirin Tirkiyê ya 2016an de bi gelek saziyên ku bi zimanê kurdî weşanê dikirin, ji aliyê dewleta tirk ve di sala 2016an de hate girtin.
Şerrî kirman yan karesatî kirman rûdawêkî mêjûyiye ke le sallî 1208î koçî mangî le şarî kirman da pêşhat. Hokarî em rûdawe penadan û pallpiştî xellkî kirman le Lutf Elî Xanî Zend bû. Lem rûdawe da be firmanî Axa Mihemmed Xan hemû xellkî kirman kwêr kran û tallanî şar û destdrêjî be jinan azad rageyênra.
Paş em rûdawe 20000 cût çaw pêşkêşî Axa Mihemmed Xan kra. Hendêk em jimareye be 70000 cût dezanin.
Tequixquiac an Bajarê Santiago Tequixquiac, serbajar û bajarê.
Hejmara niştecihên bajarê mezin ê Tequixquiac di 2010'an de 33.080 kes bû.
Tacî, bajêrkokekê naverrasta Îraqêye ku dkevîte dûrîya 25 kîlometran li bakûrê Bexdayê paytextê û ser bi parêzgeha selahedînêye û dnav sêgoşa sunîyane, zorîna rûberê vê bajêrê zevyê kiştukallîye û êlên ereba sunîyan lê aknicîne, dyartirîn êlên ku li vêrê aknicîne evanene (muşahede, dlêm, zewbe', cbur, 'qîdat, benî temîm, qîsîwn û komeleka dî ji êlên bçîk).
Jmarên aknicîyan.
Be guteyên rjêma dnavçûy jmarên akincya tacîyê nzîka 600,000 kesane, lê paşî ruxana rjêmê li sala 2003yanda bi guteyên berpirsa Neteweyên Hevgirtî jmarên akincyê wî bajêrî 300,000 kese.
Tacî li serdema rjêmê binkeha kargehên serbazî bûye û mezintrîn cbexaneyên çekê kîmayya û kargehên drust kirna çekên kîmayya rjêmê li vêrê bûye.
Sêgoşa sunî li ser nexşe
Sêgoşa sunî, zaraveke ku debêjne navçeyeka ji navrraste Îraqê û bakûr û rojhelat û rojavaya Bexdaya paytext, zorîna akincyê vê deverê erebê sunene.
Ev devere pêkdivêt ji çar parêzgehên îraqê ke evanene (parêzgeha Diyalayê, parêzgeha Bexdayê, parêzgeha Enbarê, parêzgeha Selahedînê).
Bask (bi zimanê baskî: "euskaldun") kesekî baskîaxiv û neteweyek e ku li Welatê Baskî dijî. Welatê euskaldunan dikevite bakurê Spanyayê û başûrê Fransayê.
Bask bi zimanê baskî (euskara) diaxvin ku zimannasan dibêjin zimanekî yekta û îzolebûyî ye û yek ji quristirîn zimanên cîhanê ye.
Herêma Xweser a Baskî li bakurê Spanyayê ye
Herêma Xweser a Baskî (bi baskî: "Euskal Autonomia Erkidegoayan", bi spanî: "Comunidad Autónoma Vasca"), herêmeka xweser a Spanya ye ku dikevite bakurê wî welatî.
Dolorês îbarrurrî (bi baskî: "Dolores Ibarruri", bi spanî: "Dolores Ibárruri Gómez"), Navê tewaw "Isidora Dolores Ibárruri Gómez",Nasrav bi "La Pasionaria'"; (jdb. Bîzkaya(eu), 9ê kanûna pêşîn 1895 - m. Madrîd, 12ê çiriya paşîn 1989).
Ramyar û şoreşgerekê komûnîstê spanî bi eslê baskî ye, ku ji bnemalleka hejar û kem deramet li Herêma Otonom a Baskî li spanyayê ji hatîte dinyayê, ku hemî endamên mallbata wî karkerên kanî bûn.
Li sala 1917 pêvendî kird bi partiya havbeşya kakerên spanî(en) û paşî wî çuwe rîzên partiya komonîsta spanî(en), ku ji layên kakerên şorrşigêrr hatbuwe damezrandin. Û paşî li sala 1925 dest kird bi nvîsîna babet û gutaran ji rojnama krêkariya navxoyan bi navekê xwazraw ku "Pasionaria" ye ku paşî hengê bi vî navê navdar bû û buwe naznawê wî.
Hanîbal, (z. 247'ê BZ - m. 183/182'ê BZ) kartacayî, serekfermandar û siyesetmedarek bû. Li dijî Roma şer kir. Herî zêde kirina wî ya ku bûya mal dîrokê, ew a ku wî artêşa xwe li ser hîspenîya û pîrenê re û li ber çîyayê Alpan re di nava Îtalya de birîya ya. B wê awayê, taktik û teknîkên wî ên leşkerî ên ku bikarhanîna, ta roja me weke yên hûnera leşkerî tên zanîn. Hanîbal, yek ji wan mirovên ku di hûnera xwe ya leşkerî de weke zaneyekî mezin tê dîin a jî.
Jîyangerî.
Hanîbal, kurê Hemîlcar Barca "(Hamilcar Barca)" ye. Hemilcar Barca, berîzayinê di 247´an de hat dunyê. Dema wî de, Qartaca, weke demeke xwe ya xwerş buhurand. Wî, li gorî têgihiştineka hemdemî welatê xwe pêşxist. Di dema babê Hanîbal de, hin êrîşên roma li axa Kartaca dibin. Lê bi sernakevin. Piştre ku dem hat dema Hanîbal, bavê hanîbal, ji ber ku wî fahmkiribû ku wê hirêşên roma li axa wan bidom in êdî wî kurê xwe ji aliyê hunerî ve pêşxist ku piştî wê re karibê li ber wan biser bikeve. Bavê hanîbal, di dema wî de gelek hêrîşên roma li axa wan bûbûn û di wan herîşan de gelek windahiyên wan bûbûn. Ji ber wê jî, ew pirr bi hêrs bûbû. Ji ber wê yekê, tê gotin ku bi "hêrsa tolhildanê", bavê hanîbal ew mazin kir ku bersiva wan bide.
Piştî ku Hanîbal hat li dewsa bavê xwe, piştre axên pêşî didestê wan de bûn ên weke Hîspeniya û pîrene, ku weke beşek ji Îtalya roja me na jî, ji bo bi şûn de hildê cara pêşî bi 9 hezar leşkerî ket cengê de û bi ber Pîrenê ve diçê. Di wê demê de, ku bakûra îspaniya roja me jî hin herêmên wê di nav de, wî kirina bin kontrola xwe de. Bi wê re, li ber çîyayên alpan, hebûxwe diparêzê. Piştre li wir, bi artişeka 38 hezar leşkerî, ew biplan herîkîna didomêne. Gelek herêman jî ji bin kontrola roma rizgar dike. Li gelek deveran wan dişikêne.
Tîpeka supayê bask li demê şerrê navxoya spanya yê, 1937.
Eusko Gudarostea (bi kurdî: "Artêşa baskî"), supayekê hûkmeta baskê bû li demê şerrê navxoya spanya yê, ku ji layen havbeştvanan (sosyalîst) û komonîst û nîştîmanperwerên baskî pêkhat, bi serperşitîya ji layen entonyo xosêwe.
Euskadi Ta Askatasuna, bi kurtasî ETA (bi kurdî "Nîştîmanê Bask û Azadî"), weka rêkixrawekê ramyarî (siyasî) li sala 1959'ê damezra (hate damezirandin), û be têperrbûna demê geşey kird û guhera ji bo bizaveka cudaxwazê çekdar.
Yekem çalakî ev rêkxistne ji sala 1968'ê bû ku hewlla kuştina rêvebera hewallgirîya Spanyayê ji bajêrê San Sebastián (Donostia) li herêma bask bi serkeftî bi encam geyand.
Armancên vî rêkixrawî.
Armancên aşkrayê vî rêkixrawî cuda bûna herêma baskê bakûr (herêma baskê fransa) û Herêma Otonom a Baskî (herêma baskê Spanya) ji wan dewletan û çêkirdina dewleta serbexoyê baskan, û azadkirina bend kiravên vî rêkixrawî ji aliyên dewleta Fransa û Spanya da.
Şerrawestin û ETA li sala 2010'ê.
Ji sala 2010'an vê tevgerê biryar da ku dest ji xebata çekdarî helbigire.
Devera Gaskonyayê li ser nexşeya Fransayê (bi îngilîzî ye)
Gaskonya (;;); devereka welatê Fransa ye ku dkevîte başûrê rojavaya wî welatê û zorîna akincyên vê deverê baskin.
Cihê Getariayê li ser nexşeyê, devera Gipuzkoayê ye
Getaria (bi spanî: "Guetaria"), bajêrkokeka roxî (kenaravî) ye ku dikevîte devera Gipuzkoayê ku ser bi Herêma baskê li bakûrê Spanyayê ye.
Demografiya.
Hejmarên akiniciya vî bajêrkokî li sala 2011'an bi gota peymangeha niştîmanî ji bo serjimêrîya Spanyayê 2.666 kes dibin.
Serdema nefamî, ne famtî, nezantî an jî cahiliye () ji Serdema pêşiya Îslamê re têye gotin û bi hatina Îslamê ve hate ra kirin.
Di vê serdemê de gellê ereb yê Erebistanê bi nezantî ve dixeniqîn ji ber ku keçên ku teze dihatin dinyayê ji bo bavê wan şerma herî mezin bû, Îcar ewan jî keçê wan dema dibûn 5-6 salî bi saxî ve dikirin gorê dikuştin. Jina jî weke xulam diditin, Piştî ku ji Muhemmed re pêxembertî hat û Muhemmed evî nezantiyê qedexe kir.
Xwedê di Quranê de di sureya Tekwîr de qala evî serdemê dike. Di ayeta 9an de ji bo wan zarokên keç dibêje; ("Bi eyyî zenbîn qûtîlet") "Ji bo kîjan sûcê ew dihatin kuştin ?"
Francisco Mujika Garmendia (wekî "Fransîsko Mûxîka Garmendiya" bixwîne) nasrav bi Pakito an ji Artapalo (di 19ê çiriya paşîn a 1953an de li bajarê Ordizia, Welatê Baskî, Spanya hatiye dinê), serkerdeka serbazî ya rêxistina ETA'yê ya baskî bû û berpirsa cîbcî krin û nexşe danana êrşên vî rîkixtnî bû.
Li sala 1992an de ji bajêrê Bidartê digel José Luis Álvarez rêbera ramyarî (syasî) ya rêkxistinî ETA'yê û José María Arregi Erostarbe fermande ya locsitî hatiye dest bi serkrin.
Pakito ji alyê dadgeha Spanyayê sizayê 96, 109, 743, 1128 û 2354 sal bend kirdnê bu derçûye, û ta niha li bendîxaneka welatê Spanya ye, û li sala 2004 ji Pakito û hnek ji hevela wî li bendîxanê namek bo serkirdatî ya ETA'yê nard û dawa kird ku rêkxistin dest li xebatê çekdar berden.
Bendava Bêrecûkê yek ji bendavan e ku di çarçoveya projeya GAP'ê de di sala 1999'an de li ber çemê Ferêt li bajarê Rihayê Bêrecûk hate avakirin.
Bendava Bêrecûkê ku perçeyeke projeya GAP'ê ye ji bajêr 9 km dûr e û di sala 1999'an de, gava lêkirina bendavê hatibû qedandin, bi bilindbûna ava çemê Ferêt bajarê kevnar ê romayî Zeugma daqultand. Çend mozaîkên ku hatin xelaskirin li Bêrecûkê, lê yên herî bi nav û deng jî li Dîlokê di Muzeya Mozaîkên Zeugmayê de peyda ne, wek mozaîka xwedayê çemê Acheloos.
Lodê (bi romî: "Ballıkavak"), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.
Helbestvan û pêşmergeyê botî Sebrî Botanî di 1925'an de li Lodê ji dayika xwe bûye. Gund bixwe yê Ehmê Temer bavê Sebrî Botanî bu. Herwiha birkik bi navê ‘Birka Temer’ jî lê ye. Çar kûrên Ehmê Temer hebûn. Sebrî, Ferman, Hebeş û Mirad.
Kovara "Bername NET" ji aliyê Komeleya Lêkolîn û Pêşvebirina Çand û Ziman (Karger) ve hatiye derxistin.
Di zaravayê kurmancî de bi tîpên latînî duyemîn kovara înternet û komputergeriyê ye. Di çiriya paşîn a 2006an de hejmara yekem derketiye û jê û pê ve derneketiye. Berî vê hejmarê heman kesan bi navê PCKurd dîsa kovareke înternet û komputergeriyê derxistine, ku ew jî tenê hejmarek derketiye.
Tirs halekî derûnî yî mirov e û hestekî ji hestên bingehîn ên mirov û giyaneweran e.
Tirs ji hestên mirovan yên girîngan yek e. Mirovên tirsonek jî, mirovên netirsonek jî xwedî hesteyê tirsê ne. Tirs her çiqas pir caran nebaş bê dîtin jî ji bona berdewamkirina jîyanê hesteyek zaf lazim/girîng e. Hesta tirsê mirovan hember tehlûkeyan hişyar dike, ji bona xwe paraztinê xeberdar dike.
Tirs hestek wisaye ku bi xwestin û nexwestina mirov dernakeve ortê û wenda nabe. Ew bi xwe gor şert û şurtên mirov otomatik derdikeve holê, li ser mirov tesîr dike. Mirov tenê dikare li hember tirsê ji xwe re rîyekî bibîne û bikare hal û hereketên xwe kontrol bike. Di saya hesta tirsê mirov tedarîka xwe dibîne, dibe kifşker û hêzdar.
Mirovî tirsonek li hember tiştên an jî halên jê ditirse hinî xwe paraztinê nebûye, nizane çer hareket bike, xwe di emnîyetê de nabîne, ditirse. Mirovî natirse hinî xwe paraztinê bû ye, dizane çer hereket bike, xwe di emnîyetê de dibîne û natirse. Bi tecrûbeyan mirov hinî hal û tiştên ji bo wan nenas dibe. Bi naskirina wan hal û tiştan mirov êdî xwe emnîyetê de dibîne, natirse.
Tehlûke dîtin û revandin saya hesteya me ya tirsê derdikeve ortê. Ji ber hestê tirsê tu mirov nikare were niqaşkirin û şermezarkirin. Niqaşkirin û şermezarkirina hesteyê tirsê neheqîyek li wî mirovî kirin e. Çimkî ji tiştekî an jî halekî tirsîn ne tiştekî di destên mirov da ye. Tê zanîn ku tirs hîssekê derî xwestin û ramanên mirov e. Tirs hesteyekî derhiş e.
Tirs parçeyek giringî jiyanê ye. Domandina jiyanê bê tirs nabe, lê ew tirsa ger tirsek bi pîvan be.
Tell Kurdu ango Tilkurdû yan jî Girê Kurdû şûnwarine dema kalkolîtîk a kevn û navîn (5-6 hezar salî berî zayînê) in ku roja îro dikevin ser deşta Amuqê, li Rihaniyê ("Reyhanlı"), li parêzgeha Xetayê (Tirkiye). Li gorî hin serçaviyan dibe ku niştecihên şûnwarên dîrokî yên Tell Kurdu bi kurd û îbraniyên îroyîn ve girêdayî bin. Bi tirkî, navê Tell Kurdu, "Kürttevekkeli" e.
Bi îbranî em dibêjin "tel / תל" ji bo "girên biçûk, evrazî, yan nişîvî". Weke "Tel Avîv". Bi erabî dibêjin "tall", "tell", "till".
Motora lêgerînê yan jî Makînaya lêgerînê bernameyê ku bikarhênerê înternetê ra derfeta peydakirinê çavkanî (Wêne, Vîdeo, belge û hwd) li ser malperên webê dide ye.
Mînak: Google, Aoohe, Yahoo! yan jî Bing bikarhêner ra îmkana lêgerîn didin û bi vî awayî bikarhêner bi peyvên têkilî malperan peyda dikin. Malper pirranî bi riya motora lêgerîn tên serdan.
War an welat an jî nîştiman navê axa ku mirov jê ye. Ji ber vê yekê jî tê gotin "cih û warê" mirov. Gotina war, ji dema ji dema hûrîyan maye. Di wê dema hûriyan de jî bi rengê "wār" û an jî "awar-ra" ji dema hûriyan ji nivîsên bizmarî tê xwandin. Gotina "war", gotinaka bi têgihiştinî, ku bahse cihê ku mirov jê ya û lê hatîya dunyê têne ser ziman. Bahsa wê dike. Di kurdî de gotinaka ku bi vê re pirr hatîya nasîn heya. Ew jî, dema ku kurd ji hevdû re diaxivin dibêjin "warê bavûkalan" a. Bi teybetî, di kurdî de jî, weke gotinaka pirr kevn û ku pirr tê nasîn a.
Car bi car jî, ji dêla ku bipirsin û biêjin ku ka ´tû ji kuderê yî?´, dihat gotin "tû ji kîjan warê yî" jî. Ev gotinên ku di nava gel de li kurdistanê ku pirr dihatina nasîn bûn. Di nava jiyane civakan de, hin gotin bi demê re pirr zêde tênbikarhanîn. Bi wê re jî, ew pirr baş tên nasîn. Gotina ´war´ û an jî ya ´warê bavûkalan´ yek ji wan gotinan a, ku pirr tên nasîn in.
Şewata Sînemaya Amûdê an jî Agirê Sînemaya Amûdê di dîroka kurdan de bûyereke reş û giran e ku di 13'ê sermaweza 1960'î de li Amûdê çêbû. Di şeva 13'ê çiriya paşîn de agir ket Sînemaya Amûdê û di encamê de 180-283 zarok di nav pêtên agir de mirin.
Ji bo piştgiriya şoreşa Cezayirê fîlmekî bi navê "Cerîmet nisif el-Leyl" ("Cerîmeya nîvê şevê") ji aliyê dewleta Misirê ve hatibû çêkirin û li pêşkêşî zarokên Amûdê hat kirin. Sînema ku têra 200 zarokî dikir 500 zarek hewandibûn. Wexta 500 zarok di sînemayê de agir dest pê kir. Deriyê salona sînemayê girtî bû. Di vê bûyera kesertijî de 180-283 zarokên kurd jiyana xwe ji dest da.
Li gorî gelek kesan dewleta Sûriyê ev bûyer pêk aniye, lê li gorî hin şahidên şewatê jî agir bi xwe ji ber elektrîkê derketiye.
Agirê Sînemaya bajarê Amûdê wek semboleke zilm û neheqiya li gelê Rojavayê Kurdistanê hîn jî hildibe.
Mihemedê Seîd Axayê Deqorî di vê bûyerê de xelaskerê gelek zarokan bû. Di şeva Şewata Sînemaya Amûdê, ji sînemaya ku dişewite bi dehan zarokan derdixe û xilas dike. Di dawiyê de stûnek di ser de hat xwarê û canê xwe ji dest da.
Hevalên derewîn an jî hevalên çewt (bi înglîzî: "false friends") hin peyv hene ku bi temamî yan pirr wek hev in lê ziman yan zaravayên cuda de yan jî li deverên cuda maneya wan cuda ye. Mirov bawer dike ku ew peyvên nas in lê dibe ku mirov xelet wan fehm bike. Navê peyvên wisa "hevalên derewîn" yan "hevalên çewt" e.
Nimûneyine "hevalên derewîn".
Bo nimûne, peyva "pirr" di kurmancî, soranî û zazakî de heye lê di kurmancî de wateya wê "gelek" e lê di soranî û zazakî de maneya wê "tijî, tije, dagirtî" ye.
Dîsa peyva "mil" di kurmancî de maneya "beşa jorîn ya destan" dide lê di soranî û zazakî de wateya "stû" dide.
Di kurmancî de peyva "kin" li hin deveran heye û maneya "kurt, ne dirêj" dide. "Kin" di hin devokên soranî de jî heye lê maneya "(li) ba, (li) cem, (li) nik" dide.
Di kurmancî de peyva "kir" ji lêkera "kirin" e. Lê di zazakî de "kir" maneya "kîr" ya kurmancî dide.
Di kurmancî bi xwe de jî bo nimûne peyva "poz" li hin deveran maneya "difin, bêvil, kepî, organa bêhnkirinê" dide lê li hin deran jî maneya wê "qûn" e. Wateya peyva "pêsîr" li hin deran "bersîng, paxil, memik, çiçik" e lê li hin deran jî ew maneya "navran, navbera herdu piyan" dide.
Di înglîzî de "gift" maneya "diyarî, hediye" dide lê di almanî de maneya wê "jehr" e û di swêdî de jî "zewicî" ye.
Neqşbendî terîqeteka sofîtîyê ya Îslamî ye ko Behaedîn Neqşbendî yê Buxarî damezrînerê wê ye. Ev terîqet bi xwe tayek ji terîqeta Xwacekanî ye ko damezrînerê wê jî Xwace Yusifê Hemedanî bû.
Di cihana Îslamî da, ev terîqet yek ji terîqetên herî berbelav yên sofîtîyê ye û nemaze li Hindistana dema desthilatdarîya mexolan da gelek belav bû. Gelek ji sofîyên Kurdistanê bi rêya Mewlana Xalidê Kurdî bûn neqşbendî.
Saloxetên wê.
Gelek kes dibêjin ko mirov nikare bi rastî biblje ko Neqşbend damezrînerê vê terîqetê ye, ji ber ko ew her berdewamiyeka terîqeta Xwacekanî bû.
Di vê terîqetê da, zikirê bi dengê bilind, xelwetkirin û sema nîne. Ev bervajî terîqeta Qadirî ye ko têda sema heye û bi dengê bilind zikir dihêt kirin.
Alîgirên wê.
Di nav şopînerên Şêx Xalid de du kes hebûn ku di dîroka Kurdistanê de bûn sedema rolên mezin. Yek ji wan Seyîd Ebdullahê Nehrî bû yê din jî damezrînerê malbata Barzaniyan Şêx Tacedîn bû
Behaeddînê damezrînerê vê terîqetê bi xwe ji mirîdên Ebdulxaliqê Xecduwanî bû. Piştî damezirandina terîqeta neqişî jî, du mirîdên wî, (Xwace Elaedînê Ettar û Xwace Mehmedê Parsa) di belavkirina terîqetê da pirr xebitîn.
Ev terîqet bi rêya Mewlana Xalidê Neqşbendî yê Şehrezorî gehişt Kurdistanê jî.
Hector Berlioz (wekî "Êktor Bêrlyoz" bixwîne) di 11ê kanûna pêşîn a 1803an de li La Côte-Saint-André, Isère, nêzîkî Grenoble, Fransa, ji daykbûye û di 8ê adara 1869an de li Parîsê giyanê xo ji dest daye, danerê muzîk û awazdaner û nivîskar û rexnegirekê binavûdeng ê fransî bû.
Yek ji binavûdengtirîn senfoniya wî "Senfoniya Fantastîk" e ku bi serkeftineka gelek mezin bi destê xo ve hîna û navûdengeka gewre ji cîhanê hunera muzîkî ji bo xo peyda kir.
Suîqesta kurdan a li Parîsê, di roja 9´ê çileya 2013'an de pêk hat. Di suiqestê de, sê siyasetmedarên kurd bi navê Sakine Cansız, Fidan Doğan û Leyla Söylemez tê de hatina kuştin.
Suîqest, di dema ku di çapamenî û rojevê de behsa "hevdîtinên" ku li Îmraliyê di serokê kurd Abdullah Ocalan û dewleta Tirk de pêk hat. Suîqest, di dema ku hat şîrovekirin, weke "suîqesteke ku bi armanca sabotekirina hevdîtinan" jî hat şîrovekirin. Lê weke nîşaneke konsepteke nû ya ku dewleta tirk ku bi piştgirîya NATO û welatên endamên wê ku pêşxistiya jî hat şîrovekirin. Piştî komkujiya Robozkê, balyozê Amerîkayê Francis Ricciardongotibû ku "me modela Bin Ladin" pêşnîyarî Tirkiyeyê kiriye." Bi vî rengî, weke nîşaneke konsepteka nû ku Amerîka weke ku di operasyonên din de îstibahatê dide Tirkiyeyê ku di wê de jî daye Tirkiyeyê jî hat şîrovekirin.
Gelê kurd, piştî ku suîqest hat bihîstin li her qadê derket qadan û suîqest bi awayekî pirr mazin lenet û şermezar kir. Serokwezirê Fransayê François Hollande jî li ser suîqestê axift û got "bûyereke hişmet e" û "kujtinên hov in". Hollande bixwe jî, gotibû ku ku qastî Fîdan Dogan dikir, got ku "min jî ew nas dikir. Pirr caran me bi hev re hevdîtin kirîya."
Di roj 12´ê çileya 2013´an de, li Gare de l’Est, li hev civiyan bi hev re ketine meşê de. Herî kêm ku ne bin sad hezarî re bû, kurd li Parîsê lev civiyan. Siyesetmedar, rewşenbîr û gelek keseyetiyên kurd û fransayî û ji gelek miletên din li qadê bo piştgiriya ji kurdan re amade bûn. Suîqest, bi girseyî hat şermazar kirin.
DêrsimTV keyepelê multîmedya bi kirmanckî (zazakî) yo ke zafane vîdeoyî kultur û xeberan ser o pêşkêş keno. Seba îrtîbatkotiş, keremê xo ra adresa ma info@dersimtv.com rê e-maîl birusnê. Şima şikînê jê (sey) qayîtkerdox/e fikr, rexne û nuşteyê xo ma rê binusê.
Zono (ziwano) ke verê tehlukeyê vîndîbîyayîş der o, gerek her cayê heyatî de bibo vila ke bireso mezgê qiseykerdoxanê xo. Wendiş û nuştiş ra zîyade kî multîmedya, yanî medyaya dîyayîşkî-heşnayîşkî (audîo-vîsuel) muhîm o. Veng û rîyê her zonî (ziwanî) esto, gerek nê kî vîndî mebê. Keyepelê DêrsimTV no hedef rê wazeno ke arşîv û portalê vîdeoyan bi kirmanckî bibo ke şarê mayê kirmancan besebikero bi zonê (ziwanê) xo keyfê xo kî formato ewroyên de bîyaro.
DêrsimTV karêde kolektîf o, vîdeoyî cayanê cîya-cîyayan ra yenê, hetê rastnuştiş û tercumekerdişî ra sermîyanîya keyepelê xeberan DêrsimInfoyî ardim keno. Labelê no gure de kî destekê qayîtkerdoxanê ma lazim o ke faydeyê nê projeyî bibo zaf. Aye ra ricaya ma şima qayîtkerdoxanê eryayeyan rê o yo ke şima keremê xo ra vîdeoyê ke bi zonê (ziwanê) ma estê, çinayî ser o yê wa bibê, ma rê birusnê ke DêrsimTV serkewte bimano.
Gavir yan Gawir le zimanî kurdî da manay corbecorî heye. Kontirîn manay gawir bo amaje kirdin be zerdeştiyekan buwe bellam dwatir be felekanîş witrawe. Em wişeye be manay kafirîş (xwanenas) bekarhatuwe.
Wişey gawir le zimanî kurdî da wekû "gewr"îş be kar gîrawe w be manay zerdeştî hatuwe û nawî hozêkî kurdîşe. Le zimanî pallewî da wişey "gebr" be manay "pûç", "qûllke" û "mindalldan" hatuwe. paş serdemî sasanîyekan, em wişeye be sûkayetî bo amaje kirdin be zerdeştiyekan bekargîra. Le zimanî aramî da "gebre" be manay pyaw û le beramber jin da hatuwe. Êsta zerdeştiyekan be pyaw dellên "gewr" û be zimanî xoşan dellên "gewrî".
Ebdullrrehman şerefkendî şa'îr û nûserî benawbangî kurd nawî hozî gewrey kurd goran debatewe bo wişey gawir û "gawiran" û sebaret be hozî gewrikîş dellê: "Hozêk le mellbendî mukrî le nizîk serdeşt nîştecên, ewîş gewirkyan pê dellên; axo em dû nawe xizmin? Eger xizmin em hemû deşit û kêwane bo çî kewtote nêwanyan? Pirsêke weramî dewê."
François Gérard Georges Nicolas Hollande an jî bi kurtasî François Hollande di 12'ê tebaxa 1954'an de li Rouen, Seine Maritime (Fransa) ji dayik bûye, serokkomarê Fransayê ye (2013). Li dijî serokkomarê berê Nicolas Sarkozy bi serket û bû serokkomar di hilbijartinên 6´ê gulana 2012´an de. Hollande, serokê partiya sosyalîst a Fransayê ye. Ji sala 1997'an heta 2008´an serokê vê partiyê bû. Bi wê re jî, ji 2001'ê heta 2008´an şaredarê Tulleyê bû. Di salên 1981-1993 û 1997-2012, weke yekbûna neteweyî çê kir jî hatîbû bijartin. Hollande bû serokkomarê 7´min bo komare 5´min ya Fransayê.
Hollande li Rouenê di sala 1954´an de hatiye ser dinyayê. Navê bavê wî Georges Hollande e û bavê wî doktorek e. Hê ku Hollande 13 salî ya malbata wî barî Neuilly dike. Ev herêm, weke herêmeka dewlemend jî tê zanîn. Û ev herêm li dervî Parîsê ya. Navê Hollande bixwe jî, navê koka wî ya. Malbata wî malbateke kalvînî bû. Malbata wî ji Holandê barî Fransayê kiriye di sedsala 15´min de. Hollande bixwe jî, weke yekî katolîk mazin bû. Hollade bixwe li Institut d'études politiques de Paris xwendiya û beşa zanyariyê û li cem wê jî ya aboriyê xwendiye.
Zanîngeha Dewletî ya Feira de Santana (bi portûgalî: "Universidade Estadual de Feira de Santana") zanîngeheke dewletî ya Feira de Santanaya Brazîlê ye.
Di sala 1976an de hat damezirandin.
Zanîngeha Federal a Minas Geraisê (bi portûgalî: "Universidade Federal de Minas Gerais") zanîngeha dewletê ya Belo Horizonteyê ye.
Di sala 1927an de hat damezirandin.
Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Minas Geraisê (bi portûgalî: "Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais") yek ji zanîngehên dewletê ya Belo Horizonteya Brazîlê ye.
Zanîngeh di sala 1910an de hat damezirandin.
Peymangeha Federal a Teknolojiyê ya Celso Suckow da Fonseca (bi portûgalî: "Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca") zanîngeheke ji zanîngehên dewletê yên Rio de Janeiroya Brazîlê ye.
Di sala 1917an de hat damezirandin.
Zanîngeha Federal a Bahiayê (bi portûgalî: "Universidade Federal da Bahia") zanîngeha dewletê ya Salvadora Brazîlê ye.
Zanîngeh di sala 1946an de hat damezirandin.
Alken (berê bi şêwazeke din "olefîn") hevgirtiyên organîk ên ku di binyata xwe de herî kêm du cotbaqe karbon-karbon (c=c) dihewînin. Ji ber ku di binyata alkenan de cotek baqê bi hîdrojenê re baq çêbikin dikevine kategoriya hevgirtiyên netêr. Di rewşa ku di binyata alkenan de tenê yek cot baqê karbon-karbon peyda bibê rêzên homolog pêk tînin an jî çêdibin. Formûla rêzên homolog bi şêweya CnH2n ye. Li vir mercik heye; divê “n” herî kêm dido (2) bin. Li jêr ligel şêweyên alkenên herî hêsan eten bi navê belave etîlen ên ku bi modelkirinên cur bi cur hatine xêzkirin şêweyên nivisandinê şêweyên cur bi cur ên alkena jî hene.
Harold Hart (Autor), Leslie E. Craine (Autor), David J. Hart (Autor), Christopher M. Hadad (Autor); Nicole Kindler (Übersetzer): Organische Chemie, 3. Auflage, Wiley-VCH, Weinheim 2007, ISBN 978-3-527-31801-8, S.85
Nasname, ew e ku dide nîşandin ku mirov hemwelatiyê welatekî ye û di derbarê mirov de zanînên mirov têde cih digirin. Bi wê yekê re, weke karetekê ya. Lê di sedsale me de bi elektronîkî jî hatina pêşxistin. Bi vê yekê, nasnameyên elektronîkî jî hatine pêşxistin. Di hundirê wan de çîpeke elektronîkî bi cih dikin û ew çîp, hemû zanînên mirov di xwe de diparêzê. Her wusa, dema ku mirov dervî welat jî be, ew çîp, dikare sinyalê bide şandin ku mirov dervî welat e.
Zanîn û zanebûnên der barê de.
Di nasnameyê de, pêşî nav, paşnav, ol, hijmar û hwd tên nivîsandin. Mîkroçîpa ku têde hatî bicihkirin jî, di wê de hemû zanîn di derbarê de tên bicih kirin. Di derbarê, zanîn fizîkî, rêçtilî û hwd, hemû tişt di wê de tê bicihkirin. Ji kîjan herêmê ye û ji kîjan olê ya ew jî têde tên nivîsîn. Nasname, bi hemû rewşên xwe yên ku bi wê re, tenê weke belgeyeke (binatereke) neteweyî ye. Tenê di hundirê welêt de dibuhure.
Pasport.
Pasport, piştî şerê cîhanî yê yekem, di jiyane mirov de bicih dibin. Pasport, herî zêde ne tenê weke binetareke weke nasname ye. Ji wê zêdetir, pasport weke nasnema navneteweyî ya. Bi wê dikarê rêwîtîyê nav welatan were kirin. Pasport jî, weke nasnameyê, xwediyê heman awayê, hemû zanîn ku di nasnameyê de bicih in, di wê de jî tên bicih kirin. Ew jî, bi mîkroçîp e.
Nasnameyên "kart".
Weke kart nasname, di jiyane mirov de, bi pêşketina teknolojiyê re bicih bû. Bi wê re bi çîpên di hundirê wê de, xwediyê hemû zanîna mirov e. Bi wê re jî, kart bi rengê xwe jî zêlde bûn. Gelek awayê wê derketin li holê. Karta bankê, karta nasname, û hwd, weke van awayê wê gelek cûre û awayên wê di jiyanê de zêde bûn. Weke ku çawa, nasname ji welatekî heta welatê din guharîn li gorî welatan di wan de heya, bi heman rengê di kartan de jî cudabûn û cihêrengiya wan heye. Kart jî û nasname jî, yên hemû welatan ne tijbihina hevdû.
Bêaramiyên hestî yên zarokatiyê (bi îngilîzî: "SED-Serious Emotional Disturbance") di termînolojiya derûnnasiyî de ev rewş e ku, ji ber ku kesekî zaroktiya xwe xweş derbas nekiriye, dijwar dibe ku bibe mirovekî temam.
Hestên mîna çavnebarî, çavtengî, hesudî, dexesî, reşkînî û zikreşiyê bi her mirovî re kêm an zêde heyî, belê her ku mirov mezin dibe û gihîştî dibe kontrolkirina wan hêsan dibe an jî cî diguhere. Di zarokan de kontrolkirina hesta zor e, loma rasterast hestê xwe dijîn û di tevgera wan bi awayekî beloq sedema zikreşiya wan tê xuyakirin. Ji hêlekê ev xuyakirin baş e; lewre bi vî awayî hestê xwe tîne ziman û rehet (katarsîs, valabûn, safîbûn) dibe û ji alîyê din ger ev hêstên zikreşiyê tîr be û malbata wa jî vêya hîn gurtir bike, dibe ku di şexsiyeta wan de rê li ber xeterîya veke. Ji ber wilo dive em zikreşiya zarokê xwe ne bi riya tirsandinê, cewisandinê û bi tawanbariyê, bi guhdarî kirina dert û kulê wan, bi rave kirinê û bi hez kirinê em bandora zikreşiyê hebkî kêm bikin û ji holê rakin. Zikreşî di her qada jiyanê de derdikeve hemberî me, lê bi zêdeyî dema ku xuşkek an brayek nû çêdibe an jî dema ku şirîkek ji tiştê ku ê meyî re derkeve radeya wê bilind dibe, heta gellek kes zor bûna zikreşiya pitika nû ve dişîbînin hewiyê. Dibêjin mîna ku hewî hatibe ser wî/ê. Sedema vê dijwariyê bela di kesayetiya zarokan de egoîst bûn zêdeye û naxwaze tişkî xwe parve bike.
Berî ku pitik were dinyayê ew tenê bû an jî delaliyê malê bû, bi hatina yekî/a din hemû cî û warê ku bi destxisti bû ji hêla yekî/a din ve ji dest ve diçe, ji ber van tişta divê ku em bi wî/ê re bide bawer kirin ku ew cî û war ji dest neçûye tenê tê parvekirin. Radeya zikreşiyê li gora temenê zaroka tê guhertin. Her ku temenê di navbera zarokan kêm dibe, ev hestê mîna zikreşiyê hîn bêtir xûyatir dibe.
Bi gelemperî di navbera salê 0 û 6 salî de giringîya wê bêtir derdikeve pêş, ji ber ku dinavbera van sala de him hewcedarîya zarokan bêtir bi dêûbavê wan heyî û him jî bingeha kesayetiyê di van sala de tê avêtin.
Bi gelemperî tevgerên zikreşiyê.
Guhertin û tevgerên bi vî şiklî dibe ku xûya bibe, belê di xûya kirina van tevgera da a herî girîng bertek dayîna malbatê ye.
Gotina talî.
Meriv divê qet jibîr neke ku têkilî û danûstendina çewt bingeha pirsgirêka hîn kurtir û sortir dike, bi taybetî tevgerê dêûbav pirr girînge û divê peyvê dê û bav hevdû bigre û gotin û tevgerê wan ne durî hevdu be.
Gellek li şûna zarokê xwe difikirin û lişûna wan biryara wan dide, mîna.’’Êdî tu mezin e, tu bûye pîrek/zilam’’ û a hîn xerabtir ’’tu bûyî qensî ker kî’’, piştî van gotina zarok jî mîna ku mezin bûye tevdigere, îja dêûbav dibêje:’’Ma ev karê teyî, hîn tu zaroke. Tu hîn solekê doye.’’ Û a hîn xerabtir:’’kero, ahmeqo, gêjo û nizanim çiyo’’. Tevgerên bi vî awayî him derûnîya zarokan tevlihev dike û him jî qedr û qîmetê me di çavê zarokan de namîne. Belê ev hereketên bi vÎ awayî kahr û kerba zaroka û zikreşîya wan dijwartir dike.
Her zarok kesayeta wan, fêm kirin û têgihiştina wan cûda ye, heta her zarok dinyayeke ku ji hev cûda ye her çiqese şikl û şemalê wan bişibin hev jî. Jêhat bûna wan, hunera wan, hêstê wan, xûyê wan û taybetîyê wan newekheve. Ji ber wilo, divê em ne li gor xwe, li gorî wan em bi fikirin û tevbigerin. Tucarî zarokan di eynî mêzênê de nepîvin, ger hûn wan bidin ber pevdu û dubendîyê têxin navbera wan, tenê hûnê zikreşîya wan xerabtir bikin.
Di bingeha zikreşîyê de fikrên û ramanê ku nehatîye famh kirin û nehatîye derman kirin heye, divê armanca me ku em wan hêstên û ramanê birîndar bûnin derman bikin, ne ku em zikreşîya wan derxin pêş û eşkere bikin.
Bi çavekî zanyarî û têkilîyek nerm wê karê me hêsantir bike.
Riya baş kirina zarokan, di dilşa kirina wan de derbas dibe.
Kovara "Nûpelda", ji sala 2009'an û vir ve bi zimanê kurdî weşana xwe dike. Li bajarê Wanê tê amade kirin. Sê mehê carekî dertê. Kovareke çandî û hunerî ye.
Diruşme ya wê « "bêndera çand û hunerê" » ye. Bi nivîsên wêjeyî, dîrokî, çandî û dînî ve naverokeke wê ya dewlemend heye.
Tolhildan yekemîn koma hip-hopê ye ku cara ewil hip-hopa "underground" a nêzikî rapa DYA'yê dike. Kom ji çar ciwanên kurd pêk tê: Afo, DJ Mo Mat, Ramin û Zimanbaz.
Endamên komê.
Zimanbaz yek ji damezirênerên koma Tolhildan e: ew bi xwe kurdê Dîlokê (Eyntabê) ye û di sala 95an de rastî çanda Hip-hopê hatiye. Ji xeynî wî, kom ji Afo (rihayî), Ramin (urmiyeyî) û DJ Mo Mat (duhokî) pêk tê.
Zimanbaz û Afo bi rêya înternetê li hev rast hatin û piştrev Ramin tevli komê bû. Afo û Ramin wek Zimanbaz solîstên komê ne. DJ Mo Mat beatên (muzîk ên bingehîn ên) Rap ê çêdike. Her endam bi taybetiyên xwe yên balkêş rengeke cûda dide komê.
Navê komê.
Afo pêşniyar kiribû ku bila navê komê bibe Tolhildan. Ev nav xweş li muzîk û tarza wan tê: Li hemberî Rap ê klasîk kom giraniyê dide Hip-hopa/Rapa Underground ("Hip-hopa Binxet"). Ev beş bi israr xwe ji Hip-hopa klasîk vediqetîne û wek rûyê reş û tarî yê muzîka rapê tê nasîn.“
Ji bo endamên komê, navê Tolhildan xwediyê wateyeke mezin e, ji ber ku cend sed sal in gelê Kurd di bin zext û zordariyê de ye. Navê Tolhildan lewra tê maneya berpêyî û protestoyê li hemberî sîstemên dagirker.“
Yekemîn klîba koma Tolhildan: Dem Hat.
Yekemîn klîba komê, hêrs û qehra li dijî sîstema înkarkirinê dike mijar. „Navê yekemîn klîba me Dem Hat e û di meha kanûna paşîn de hat kişandin. Me ev klîp bi timî bi îmkanên xwe kişandiye.“ Klîba Dem Hat ji aliyê teknîkê ve xwediyê qalîteyeke gelek bilind e û bi naveroka xwe qet wek klîbên klasîk ên kurd xuya nake. Ji vê behtir klîbên profesyonel ên rapper ên mîna Azad tîne bîra meriv. „Me di klîpa xwe de bi taybetî konsepteke nu bikaranî da ku di hundirê muzîk û Rap a kurdî de rûpeleke nu bête vekirin.“
Yekemîn albûma komê.
Koma Tolhildan bi rêya medyayên civakî anî ziman ku yekemîn albuma wan wê di kanûna paşîn a 2013an de derkeve piyasê.
Parêzgehên dîrokî ya ku lê tîbetî dihate axaftin.
Zimanên tîbetî zimanên nefermî yên herêma Tîbeta Çînê ne, zimanine ji malbeta zimanên tîbetî û burmanî ne.
Baba Merdûxê Rûhanî (jdb. 1923 − m.) di sala 1923an de li gundê Kaşterê yê li herêma bajarê Kamyaran ji dayik bû. Wî xwendina zanista kon ji berdestê bavê xwe destpê kir. Dwatir ew ji bo peredana bi zanista xwe çû lay hendêk ji mamostayên mezinên çaxa xwe. Baba Merdûx piyawekî here zana bû li zanistanî fiqih, tefsîr, zanist, matematîk û hwd. Binavbangtirîn pirtûka vî pirtûka "Dîrokê navdaranê kurd" e ku be zimanê farsî hate nivîsandin.
Baba Merdûx bi dway temamkirina zanistên kon, ji Sine çû bo Tehran navenda welatê Îran. Li Tehran çû nav Zanîngeha Tehranê û li vî destî be xwendina zanistên ekademîk kir. Bi temamkirina zankoyê ev hatewe bo Kurdistan û destî kird be vane wtin li xwendingeha bajara Sine.
Baba Merdûx li sala 1989an li Tehranê bi hoy nexweşiye şêrpence wefat kir. Tenê wî li bajarê Sine bi xak espêrdra.
Rengîn FM radyoyeke kurdî ya herêmî ye.
Navenda Rengîn FMê li Qoserê ye û bi cêgayî li ser pela FMê li derûdora Mêrdînê weşanê dike, her weha bi rêya internetê jî li seranserê cihanê weşanên xwe belav dike. Ji xeynî reklam û bernameyeke bi navê "Renklerin Dili" ango "Zimanê Rengan" hemû bernameyên radyoyê seranser bi kurdî ne. Dirûşmeya radyoyê jî ev e: "Rengîn FM: rengê we, dengê me."
Tank" an jî zirêpûş ', bi teybetî amûreka topavêtinê ya Leşkerî ya. Cûra bi cûra awayên tankan hatina Çê kirin. Bi teybetî, Tankên zirhî û hwd jî hena. ev cûraya wan, çend ku gûla û ankû top li wan bikeve jî zêde zirerê nadê wan. Bi wê re, awayê tanka ku di karin di bin avê re herin lê av neçê hundurê wan jî hatina çê kirin. Tank, bo ku karibê di bejehîyê de jî were ajotin û herê hatina pêşnûma kirin.
Tank, weke amûreka leşkerî ya artişa bejehî ya lêxistinê ya. Hêza lêxistina wê jî, li gorî biçekkirin û cûreyên çekên ku têde bicih kirina mazin a. Bi teybetî, di şerê cihanê ê duyemin de, pirr modelên wan ên ku hêza lêdane wan xort bû hatibûbûna çê kirin. Hingî, awayê tankan ên ku dikarîn li bejehîyê û li deverên ku ne rast in weke rêyan re ku dikarîn werina ajotin hatina çê kirin.
Şehram Şokûhî muzîkvanekî îranî ye ku stranbêjî û bestekarî dike. Ew di 7ê çiriya paşîn a 1966an de li bajarê Tehranê hatiye dinyayê.
Perwerdeya wê ya muzîkê û "Navdarê Fars ê Bêt".
Şehram Şokûhî di navbera salên 1993 û 1996an de dest bi perwerdeya muzîkê kir. Li peyre programa ku "Navdarê Fars ê Bêt" de hûnera xwe nîşan da û fînala nîv de hate dawîtin. Di 2010an de jî dest bi stranbêjiya profesyonal kir.
"Modara".
Albûma wê ya yekem di 2011an de li Îranê hate weşandin. Gellek rexne li ser wê hate kirin, lê albûma herî kirî ya sala 2011'an derket. Di albûmê de deh stran heye û evna di cureya "klasîkên farsî" û "flamenko" de ne.
Şevket Arman (z. 1918, Xelfetî, Riha- 1979) yek ji yekemîn wênesazên hunera nûjên ên Tirkiyê ye. Stîla wî nêzikî abstraksiyona kubîstîk e.
Şevket Arman di sala 1918an de li bajarê Xelfetiyê jidayik bû. Wî di sala 1937an de li Stenbolê mamostetiyê qedand û di sala 1940an de jî beşa Karên nîgarkêşî li Enstîtuya Perwerdehiyê ya Gazî mezun bû. Dema di sala 1949an de li Lîseya Mersînê mamostetiya karên tabloyê dikir, ji aliyê MEBê ve destûr stend ku ji bo du salan biçe Fransayê. Ew li Parîsê di Academie National Superieur des Beaux Arts de weke xwendevanê mêvan tevlî atolyeya Jan Sanverbi û akademiya Andre Lhote bû. Ew bi xebatên xwe yên derbarê nîgar û pentura nûjên xebatên serkeftî bi dest xist û piştî ku ji her du akademiyan sertîfîka stend vegeriya welatê xwe. Dema li Fransayê bû, wî ser li muzeyên hunerê yên Brîtanya, Îtalya û Holandê xist û li hunera wê demê koliya. Piştre vegeriya welat û li lîseyên Mersîn û Edîrneyê mamostetiyê kir.
Bi îşqalkirina bakurê Kîprosê ya ji aliyê dewleta romî, ji bo mamostetiya nîgarkêşiyê ya dibistana navîn û lîseyê Şevket Arman şandin Kîprosê. Arman di sala 1959an de vegeriya erka xwe ya Edîrneyê. Di sala 1960an de ji bo fêrbûna teknîka seramîk bi înîsiyatîfa xwe ve çû Parîsê û li wir salekê ma. Di sala 1961ê de li koleja Ebqerê ya Navenda Perwerdehî ya Tirkiyê dest bi mamostetiya nîgarkêşiyê kir. Di sala 1962an de ji aliyê MEBê ve dîsa erka xwe stend û ji bo Îzmîrê hate tayînkirin. Li wir wî beşa nîgarkêşiyê û atolyeyên pêwîst ava kir û wek serokê beşê bi erka xwe berdewam kir. Di sala 1968an de ew bi daxwaza xwe derbasî Enstîtuya Perwerdehiyê ya Stembolê bû û li wê derê di beşa nîgarkêşiyê de 10 sal xebitî. Di îlona 1978an de ameliyateke ziravê (safra) derbas kir û piştî xizmeta 33 salî emekdar bû.
Hunermend Şevket Arman di roja 17ê adara 1979an de çû ser dilovaniya xwe.
Fernanda Cama Pereira Lima, lîstikvan, model û pêşkêşvana wêneguhêzê ya brezîlî ye. Tevî kariyera kurt a di fîlm û telenovelayan de, wê xwe di çanda populer de bi cih kir, wekî pêşkeşvana pêşandanên curbecûr li ser "MTV Brasil, Rede TV" û "Globo TV". Di 2014 de ew ji hêla FIFAyê ve hate îmze kirin ku bibe muza Kasa Cîhanê û Ballon d'Or.
Fernanda Lima li Porto Alegre, Rio Grande do Sul ji dayik bû. Ew bi eslê xwe portûgalî û ketelan e.
Ew yek ji sê zarokan e - du birayên wê hene, Rodrigo û Rafael - ji du profesorên perwerdehiya laşî. Di zarokatiya xwe de têkiliya xwe bi rojnamevanî û cîhana hunerê re nîşan da, koreografiyên ku di şahî û kombûnên malbatê de amade dikirin çêdikir. Ew jî bi pismamên xwe re bi kamerayan re derket kolanan da ku li ser dengdana hilbijartinê de lêkolînan bike, ew materyalên ku hatine tomarkirin paşê li malê sererast kir.
Modelsazî.
Wê di 14 saliya xwe de dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir, dema ku ew ji hêla wênekêşek ve hat vedîtin, û ew di 1990an de wekî ciwanek pênc mehan li Japonya, Mîlano û Zûrîh jiya.Dema ku ew vegeriya Brezîlê, ew çû São Paulo.Wekî modelek, li Brezîlê û li derveyî welêt, wê ji bo bi dehan berg û edîtorên modayê di weşanên wekî L'Officiel, I-D, Nova, Marie Claire, Elle, GQ, û Trip, di nav yên din de, û kampanyayên dalberînê yên ji bo Benetton Group li Îtalya.
Wêneguhêz.
Fernanda Lima di sala 2007an deDi sala 1999 de wê yekemin pêşkeşa xwe ya wêneguhêzê li "MTV Brasil" di "Mochilão MTV" de kir.Di dema çêkirina vê bernameyê de, ew çû Hawaii, li wir bû ku wê biryar da ku Pevguhazî bixwîne û ew vegeriya Sao Paulo, ku li  Navenda Zanîngehê ya Fakulteyên Makeşarê yên Yekbûyî bû û mezûn bû. Di heman salê de, ew çû ser kar ji bo RedeTV! û di meha mijdarê de di kanalê de pêşkeşa yekemîn kir û du bername pêşkêş kir, Interligado, ku ji temaşevanên ciwan re bû armanc û klîpên vîdyoyî û muzîk û mijarên têkildar ji ciwanan re vedigot, û "TV Escolha", danişîneke sînevîzyonê ku roja yekşemê dihat weşandin û temaşevanan fîlmên ku dê bên nîşandan hildibijêrin.
Piştî neh mehan li RedeTV!, ew hat vexwendin ku vegere kanala xwe ya berê û, di tebaxa 2000an de, wê dîsa "Mochilão MTV", "Luau MTV" û Fica Comigo pêşkeş kir ku di cotmeha wê salê de promiyera wan hate pêşandin. Di sibata 2015an de ji aliyê Rede Globo ve di dema betlane ducanî û welidîn a pêşkêşvana Angélica ya Lîstika Vîdyoyê, bû pêşkêvana "Vídeo Showê" û dest bi karê pêşkêşvaniyê kir. Piştî demekê, ew hat vexwendin ku di fîlmê Bang Bang de bilîze, ku li bajarokek ku rojavayê Brezîlê tîne bîra xwe, ku tê de rola sereke ya Diana Bullock lîst. Bêyî perwerdehiyek an ezmûnek di lîstikvaniyê de, wê rol pejirand, waneyên hunerên şerî girt û pijîşkek axaftinê mijûl kir. Ji ber bêtecrubeya wê ya ji bo rola sereke, danasîna wê ya karakterê gelek caran ji hêla çapameniyê ve hate rexne kirin û wekî sedema kêmbûna nirxa rêzefîlma helesor hate binav kirin.
Têkiliya Lîma bi hevkarê lîstikvan û modelek "Rodrigo Hilbert" re heye, ku ew li luauek li Ipanema, Rio de Janeiro nas kir û bi wî re kurên cêwî hene.
Ew heyrana Grêmio Football Porto Alegrense ye, şirîkê karsaziyê li xwaringehek li  São Palo, vejeterî ye, û pisporek yogayê ye.
Goman (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Goman 63 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 399 e.
Zeugma () an Seleukia epî tû Zeugmatos () bajarekî kevnar ê helenîstîk ye ku pistre ket destê împeratoriya Romayê. Li hemberî Zeugmayê, dîsa li ber çemê Ferêt bajarê din ê kevnar Apamea peyda bû. Zeugma li nêzika gundê Belkis li ber çiyayê Belkisê hatiye avakirin (ku nêzika navçeya Bêrecûkê ye) û îro dikeve nav sînorên navçeya Belqîz (Nizib) a parêzgeha Dîlok. Ji ber ku Zeugma û Seleukia di dema rêya îpekê navendeke girîng a herêmê bû, her du herêm ji ber aboriya xûrt bû bajarekî vîlayên antîk ku bi gelek mozaîkên bêhempa xemilandî bû. Zeugma di cotmehê sala 2000an de bi qedandina avakirina Bendava Bêrecûkê ji nû ve hate kisfkirin, lê pirraniya bajarê antîk kete bin avê.
Zeugma di 3mîn sedsala berî zayînê ji aliyê Seleukos I Nikator (Seleukos yekê serfiraz) li ew dera ku yekemîn pira Ferêt avakiribû hate damezirandin. Bi derbasbûyîna demê ev bajar her ku çû pêşket û wergeriya yek ji navendên herî girîng ên aborî û rêvebiriyê. Di bajarê ku ji aliyê lejyona romayî dihate parastin de nêzî 70.000 rûniştvan dijiyan. Bajar di sala 252 piştî zayînê ji aliyê sasaniyan ve hatibe saetandin jî, ji nu ve hate avakirin. Piştre bajar ji aliyê erdhejekê ve saetiya: beseke qota Belqîsê ket û navenda bajêr di bin xwe de hîst. Lewra pirraniya malên ku bin herriya erdhejê man zelalbûna xwe heya lêkolînên arkeolojîk ên sala 1999-2000'an parastin. Bajar ewqas pêşketî û rêxistî bû ku sîstema kanalîzasyonê avên qîrêj û yên baranê bi awayeke balkêş tala çemê dikir. Ev sîstem li gorî dema xwe xwediyê teknolojiyeke bi aqil bû. Di çarçoveya lêkolînên arkeolojîk ev sîstema kanalîzasyonê bi tevahî hate kisfkirin.
Lêkolînên zanistî.
"Keça qerecî", yek ji mozaîkên herî navdar ên Zeugmayê
a> li ser mozaîkeke helenîstîk a bajarê Zeugmayê
Dîmenek ji muzexaneya mozaîkan a Zeugmayê li Dîlokê
Nîgarên dîwarê û mozaîkên erdê yên Zeugmayê
Li vê herêmê lêkolînên arkeolojîk cara ewil di sedsala 19em de hatin kirin û di encamê de li dora Zeugmayê nekropolîs ('bajarên miriyan', goristanên kevnar) û mozaîkên cûda hatibûn dîtin ku îro li muzeyên Berlîn û Sankt Petersburgê ne. Di sala 1980'î de GAPê eskere kir ku wê li Bêrecûgê bendavekê avabikin. Gava di sala 1989an de Dr. Guillermo Algaze, profesorê Zanîngeha Chicagoyê çavlêgerînek li vê herêmê kir, bal kişand ku wê di demeke nêz de bendavek bê avakirin û bang li enstîtu û zanîngehên cîhanê kir ku bila werin lêkolînên arkeolojîk bikin. Lê mixabin ti enstîtu û zaningeh ser lê nexist. Serokê Muzeya Dîlokê Rifat Ergeç û asîstanê wî Mehmet Önal di sala 1994'an de dîsa bangeke lezgîn li arkeologên cîhanê kir û di heman demê de diyar kir ku wê bi alîkariya wezareta hunerê ya tirk lêkolînên arkeolojîk ên biçûk bên destpêkirin. Lê ji ber pirsgirêkên aborî enstîtuyên arkeolojîk û wezaretka hunerê ya tirk mecbûr man lêkolînên xwe rawestînin. Di sala 1995'an de wezareta derve ya Fransayê tevlî xebatên lêkolînê bû û alîkarî da arkeologa serkeftî Caherine Abadie-Reynal û elemanên wê yên ku heta sala 1999an bi lêkolînên xwe yên zanistî berdewam kirin. Herwiha, di sala 2000an de hemû bermahiyên Zeugmayê bi qedandina Bendava Bêrecûgê û bi bilindtirbûna ava Ferêt ketin bin av.
Di 7ê gulana 2000an de, nîv salek berî bin av ketina bajarê kevnar David Packard Jr., kurê damezrînerê Hewlett-Packardê, bi rêya rojnameya New York Timesê hînî xebatên Zeugma bû û bi awayeke lezgîn lêkolîneke derasayî organîze kir. Ji bo xelaskirina Zeugmayê wî hema şîrketeke îngilîzî ya bi navê Oxford Archaeological Unit (OAU) ku di bin rêveberiya Robert Earley bû, pisporên mozaîkê yên îtalyan û komeke fransî erkedar kir. Serokkomarê tirk Sezer, sewa ku zêdetir dem hebe, binavxistina Zeugmayê ji bo 10 rojan rawestand. 60 arkeolog, 200 karker û sê hilkolînerên nu tevlî xebatên xelaskirina Zeugmayê bûn û bi saya budceya 5 milyon dolar gelek bermahî hatin dîtin. Di encama lêkolînên ji hezîranê heta cotmehê 2000'î de 45 mozaîk - ku ji wan 22 bê zerar bûn - hatin dîtin.
Êdî mozaîkên Zeugmayê li hemû cîhanê dengvedan û Zeugma ji aliyê zanistvanan wek "Pompejiyê duyem" bi nav kirin. Mozaîkên Zeugmayê heta sala 2011an li Muzeya Dîlokê hatin pêşan dan û di gulana 2011an de bi lêkirina Muzeya Mozaîkên Zeugmayê gihîştin muzeya xwe ya taybet.
Stadyûma Major Antônio Couto Pereirayê
Yaneya futbolê ya Coritibayê (wekî "Korîtîba" bixwîne) yan jî Coritiba Foot Ball Club yaneyeke navdar a futbolê li rojavayê bajarê Curitibayê li Brazilê ye, ku di sala 1909'an de hatiye damezrandin.
a>, yek ji karên hunerî yên mezin ên serdema helenîstî ye.
Serdema helenîstî yan şaristaniya helenîstî an jî helenîzm, serdemek ji serdemên dîroka Yewnanistana Kevn e. Ev bi mirina Îskenderê Mezin di sala 323an de dest pê dike û bi serhildana Împeratoriya Romê diqede. Li serdema helenîstî tesîra keltûrî û desthilatê Yewnanistanê li Asya û Ewropayê hatine bandeva xwe. Herwisa li vê serdemê huner, zanist, bîrkarî, muzîka û felsefeya Yewnanistanê hate geşekirin.
Navê gotina "helenîstî" (yan jî "helenîstîk") (, ji) ji aliyê dîroknasê alman Johann Gustav Droysen ve hatiye çêkirin.
Di 323 b.z. de Îskenderê Mezin piştî ziyafetek li Babîlê mir. Ev dîrok destpêka kevneşopî ya serdema Helenîstî e. Yek ji fermandarên Îskenderê, Ptolemaîos I Soter, kontrola Misrê degire destê xwe û dibe fîrewn. Ptolemaîos I cesedê Îskenderê girt da ku rewabûna xwe bipejirîne. Sala din, cesedê Îskenderê tê gihîşt Îskenderiyê û dibe tiştek pîroz. Nêzîkî sala 320-an, Ptolemaîos dest bi avakirina û kir. Li Dîcleyê li hember Babîlê, bajarê nû Seleukeia bi karanîna materyalên ji bajarê kevn hatî çêkirin. Avakirin di 312 de dest pê kir. Seleukos I Nikator bajar wekî paytexta xwe ya rojhilat ava kir û navê xwe lê kir. Ew li Babîlonyayê bajarê herî girîng ê helenî bû. Di sala 301-an de, Ptolemaîos I padîşahiya xwe ji Misrê ber bi Orşelîmê ve berfireh dike. Di sala 299-an de, Seleukos I Antîoxeia (Antalya) ava kir. Antioxeia li ser riya bazirganiyê ya di navbera Mezopotamya û Ewropayê de bû. Li dora sala 300-an, Fenîke bû beşek ji împeratoriya Helenî. Mîratgirên Îskenderê ji bo xwedîkirina wê şer kirin. Nêzîkî sala 300-an, Iqlîdes, li Pirtûkxaneya Îskenderiyê xebitî, pirtûka xweya dersê ya li ser geometriyê nivîsand.
Nêzîkî sala 280-an, Îskenderiyeyê dest bi avakirinê kir. Gelê Cihû yê Îskenderiyê dest bi peyva "diyaspora" kir. Li Îskenderiyê, pirtûkên pîroz ên Cihûyan li yewnaniya kevn hatin wergerandin; ev berhevok e.
Di 264-an de, bi cenga li Sîsîlyayê dest pê dike; Rûm li dijî Kartacayan şer dikin.
Di dora sala 260 an de, kataloga Pirtûkxaneyê bixwe 120 pirtûk dirêj e. Di katalogê de nîv mîlyon pirtûk hene. Nêzîkî sala 250 -an, organa muzîkê (') li Îskenderiyê dahênand. Di heman demê de, yekem dest bi xebatê kirin; wan dest bi pratîka kîmyayê kir.
Di cenga deryayî de li nêzîkê () li Sîsîlyayê di 241 b.z. de, Rûm Kartaciyan têk dibin û Şerê Pûnîk ya Yekem diqedînin.
Di 239-an de, Ptolemaîos III Euergetês yekem nivîsa duzimanî bi sê tîpên cihêreng, ku li ser kevir hatî xemilandin, derxist.
Di 218-an de, fermandarê kartacayî Hannibal bi derbaskirina çiyayên Alp û fîlên xwe derbasî Îtalyayê bû. dest pê dike.
Rûm yekem car li di 202 b.z. de Hannibal têk birin.
Li dora sala 201-an, bajarê () li ser riya bazirganiyê ya di navbera Mezopotamya û Deryaya Navîn de bûye bajarek girîng.
Di 196 de, tê nivîsandin, bi sê zimanan:, û Yewnaniya kevn.
Di 183 de, Hannibal li () li xwe dikuje.
li dora 200 ji bo avahiyê dihat bikar anîn. Dibe ku ew li (Bergama) hatibe kifş kirin. (nivîsa ku ji çermê heywanan hatî çêkirin) di 170-an de hate çêkirin. Dibe ku keyê Pergamonê, dahênerê wê be.
Di 149 de, Rûm di de êrişî Kartacayan dikin. Di 146 de, Rûm bajarê Kartacayê wêran kirin, û Şerê Pûnîk ya Sêyem qediya.
Di 168 de, peykerek Zeus li saz kir. Ji aliyê Cihûyan ve bertekek tund hat nîşandan. Di 165 de, Orşelîmê digire. Ew peykerê ji Perestgehê radike. Di 141 de, dibe. Paşê Serokkahîn ji hêla endamên din ên heman malbatê ve mîras bû. Li dora sala 140-an, li, li hember disekinin.
Li dora sala 120-an, navnîşa heft nuwazeyên cîhanê dinivîse.
Nêzîkî sala 100-an, Împeratoriya Eşkanî paytext Tîsfûnê li hember Seleukeia li ser Dîcle ava dikirin. Li dora sala 100-an, mezhebek Cihû, diçin çolê.
Di 80 b.z. de, generalê Romî di şerekî li Afrîkaya Bakur de bi ser ket. Leşkerên wî jê re digotin "Pompeiusê Mezin" ().
Di sala 64-an de, Pompeius ji bo Komara Romê Antîoxeia dagir kir. Sûrî bû parêzgeha Romê Syria. Dagirkirina Romê ya Sûrîyê pergala Riya Hevrîşimê tîne perava Deryaya Navîn. Împeratoriya Seleukî bi dawî bû dema ku Rûm kontrola Sûriyê xist destê xwe. Fenîke bû beşek ji parêzgeha "'". Wekî beşek ji împeratoriyê, bajarên û xweserîtî parast. Di 63 de, Pompeius Orşelîm dagir kir. Rûm (Cihûstanê) xist bin kontrola xwe.
Di sala 53-an de, li (Herran) dimire, li dijî Împeratoriya Eşkanî şer dike. Mirina Crassusê " diqede.
Di sala 51-an de, mir. Kurê wî yê piçûk, û keça wîya mezin, Kleopatra VII, key û keybanu bûn. Ptolemaîos XIII û Kleopatra her du jî xwestin bibin serwerê yekane. Şerê navxweyî di sala 48 -an de dest pê kir. Di sala 47-an de, Julius Caesar beşek ji Anatolya () pir zû bi dest dixe. Ew peyvên "'" bikar tîne. Di 46 b.z. de, Iulius Caesar bajarek nû li ser kavilên Kartaca ava dike. Navê wê dike. Pompeius, ji Iulius Caesar vekişiya, gihîşt Misrê û ji hêla Ptolemaîos XIII ve hat kuştin. Caesar, ku ber bi Misrê ve diçe, nerazî ye. Dema ku Caesar û Kleopatra hev dîtin, ew ji hev hez kirin. Kleopatra û Rûm di de Ptolemaîos têk birin. Ptolemaîos mir. Birayê piçûk ê Kleopatra, fîrewn bû. Iulius Caesar ji Îskenderiyê bi artêşa xwe re dihêle ku vegere Îtalyayê. Kleopatra û Caesar kurekî wan hebûn. Di 44-an de, Kleopatra kurê xwe wekî fîrewn destnîşan kir:; Ptolemaîos XIV mir – dibe ku Kleopatra birayê xwe kuşt.
Li dora sala 50-an, pêvajoya çêkirina camê bi nefes vedîtin. Bikaranîna hewayê di çêkirina camê de belkî li ' Romê di sedsala yekem a berî zayînê de dest pê kiriye. Di pîşesaziya çêkirina camê de bû sedema guherînek mezin.
Di sala 41-an de, gazî Kleopatra VII kir ku wî li Tarsos (Tarsus) bibîne. Wî dixwest ku Kleopatra dilsoziya wê bi Komara Romî re îsbat bike. Kleopatra VII li Tarsosê Marcus Antoniusê nas kir. Ew ketin evînê. Kleopatra Marcus Antonius razî kir ku darve bike. Arsînoê IV tenê xizm û dijberê paşîn ê Kleopatra VII ji bo hêzê bû. Marcus Antonius û Kleopatra li Îskenderiyê zivistanê 41 b.z. ma. Zarokên cêwî yên Kleopatra (û) di sala 40 b.z. de ji dayik bûn. Di sala 37 b.z. de, Marcus Antonius û Kleopatra li Antioxeia zewicîn. Kurekî din () di 36 b.z. de tê dinê.
Di sala 37 de, Hêrodêsê Mezin ji aliyê ve dibe padîşahê Iudaea. Hêrodêsê kontrola li ser Filistînê ava dike.
Di 34 b.z. de, Marcus Antonius û Kleopatra parêzgehên rojhilatê Komarê Romê di navbera zarokên xwe de dabeş dikin.
Di 30 b.z. de, Octavianus bi artêşa xwe re hate Îskenderiyê. Wî Kleopatra xist zindanê. Marcus Antonius xwe kuşt, bawer kir ku Kleopatra mirî ye. Kleopatra xwe kuşt, û kurê wê Ptolemaîos XV dibe fîrewn. Octavianus zû Ptolemaîos kuşt û Misir li Komara Romê zêde kir. Hemî perava Deryaya Navîn nuha di bin kontrola Romayê de bû.
Nîjnî Novgorod, anku Novgoroda Jêrîn (, navê berê Gorkî) — bajarekî Rûsyayê ye, serbajarê parêzgeha Nîjêgorodskaya Oblast e, navend û bajarê herî mezin ê Eyaleta Federal a Prîvolyskê ye. Bajar li rasteya Ewropaya Rojhilat, li cîhê ku çemên Oka û Volga dibin yek, hatiye avakirin. Çemê Oka bajar dike du paran. Ji sala 1932'an heta 1990'an navê bajêr "Gorkî" bûye (bi navê nîvîskarê rûs Maksîm Gorkî). Ji sala 1959'an heta 1991'ê bajar ji bo ziyaretkirina biyaniyan girtî bûye.
Bi gelheya xwe ve Nîjnî Novgorod bajarê Rûsyayê yê pêncemîn e.
Nîjnî Novgorod li rojhilatê Moskowê û 400 kîlometreyan dûrî wê ye.
Kazan (bi tatarî: Казан, "Kazan"), paytexta Komara Tatarstanê, benderekî mezin li berava çepê ya çemê Volgayê. Yek ji mezintirîn navendên aborî, siyasî, zanistî, perwerdehî, çandî û werzîşî yên Rûsyayê. Kremlîna Kazanê di lîsteya Nirxên cîhanî yên UNESCO'yê de cîh digire. Bajar di fermiyetê de wek paytexta Rûsyayê ya sêyemîn hatiye tomarkirin. Fermî û nefermî wek peytexta federalîzma Rûsyayê û paytexta tatarên cîhanê tê binavkirin. Di sala 2005an de 1000-saliya bajêr hat pîrozkirin.
Taybetmendiyên fîzîk-cografî yên bajêr.
Wêneya fêzayî ya bajarê Kazanê (NASA)
Dirêjahiya bajêr ji bakur heta başûr 29 km ye, berahiya ji rojava heta rojhilat 31 km ye. Li rojava, navend û başûrê rojavayê xwe bajar xwe disipêre çemê Volga. Li Kazanê pireyeke ku li ser çemê Volga re derbas dibe, heye. Di nav bajêr re çemê Kazanka derbas dibe û bajar dike du paran. Herdu parên bajêr bi pireyan û xetên metro ve tên girêdan.
Erdê bajêr raste û girî ye. Li navenda bajêr rasteyên bi navê Zabûlaçyê, Prêdkabanyê, Zakabanyê, Arskoyê polê û girên bi navê Kremlyovskî, Marûsovskî, Fêdoseyevskî, Ametyevo, Çiyayê yekemîn û duyemîn û her wek din, hene.
Bajar pirr avî ye, ji derveyî çemên Volga û Kazanka û şaxên wan gelek gol û lîtav hene. Sê golên herî mezin: Kabana jorîn, Kabana navîn û Kabana jêrîn; golên din: gola Lêbyajyê, gola Glûbokoyê, gola Hêşîn, golên sunî: gola Îzûmrûdnoyê, gola Komsomolskoyê û yên din.
Avhewaya Kazanê kontînental û navîn e. Di taybetmendiyên avhewaya bajêr de qers û germahiyên mezin tune ne, lewma kêm caran çêdibin. Herî pirr ba ji başûr û ji rojava tên. Bilindahiya berfê navîn e, herî pirr di mehên sibat û adarê de berf bilind dibe û digihîje 38 sm. Hejmara rojên sayî, ewrahî û girtî, 40, 169 û 149 e. Meha herî ewrahî çiriya paşîn e, yên herî sayî tîrmeh û tebax in. Biharê û payîzê mij çêdibin, di tevahiya salê de mij 16 rojan didomin. Germahiya navîn havînê +17-20 °C, zivistanê −12-9 °C.
Abdullah Varlı, ango Mele Ebdullah Varlî (1ê nîsanê 1939 li Patnosê − 2ê sibatê 2012 li Enqereyê), nivîskar, alim û lêkolînerekî kurd bû.
Nivîskar di 1ê nîsana 1939 an de, di gundekî navçeya Patnosê yê bi navê Hesar de ji dayik xwe bûye. Di sala 1946 an de li gundekî wê navçeyê; Nenecanî de wekî hemû zarêd Kurdistanî, cara yekemîn li bal bavê xwe Muhammed (Hoko) xwendiye. Paşê çûye di pir medreseyên welêt de xwendiye. Di meha îlona sala 1957 an de, di Emîniye ya Şam de xwendina xwe qedandiye. Di di navbera 12ê tîrmehê 1964 - 1976 an de, di saziya Diyanetê de, di karên cur bi cur de li navçeya Erdişê xebitiye.
Di sala 1976an de ji aliyê wê saziyê ve ji welatê xwe hatiye dûrxistin. Ewê saziyê debirvan şandîne herêma Trabzonê ku heta pênc salan nezîviriye welatê xwe. Di sala 1977an de, li ser xwestina xwe ji wê saziyê raqetyaye û derbasî saziya "Vakıflar Genel Müdürlüğü", bûye. Debîrvan di arşîva wê saziyê de karmendiya wergerandinê kiriye. Di sala 1978an de, ji aliyê wê saziyê ve ji herêma Enqereyê hatiye dûrxistin û şandine herêma Edirneyê. Debîrvan di heman salê da li ser xwestina xwe ji wê saziyê raqetyaye, derbasî şalyariya çandê "(Kültür bakanlığı)" bûye.
Ewê şalyariyê debirvan di kevinxaneya "(muzexane)" Etnoğrafyayê de, bi karmendî xistiye berpirsiyarê Şerî' sicîleri û nivîsarên kevin û pirtûkxaneya wê saziyê. Di sala 1984an de, di heman şalyariyê de, ji wê saziyê hatiye dûrxistin û derbasî pirtûkxaneya "Êlxelq Kutûpxanesî"? bûye.
Di wê pirtûkxaneyê de bûye karmend û berpirsiyarê beşa nivîsarên kevin. Di sala 1990an de, di heman şalyariyê de bûye endamê saziya bi nav A.P.K "(Pisporî lêkolîn neqişkirin pêşva anîn)"? Di sala 1993an de, di heman Şalyariyê de, di saziya bi navê "Halk Kültürü Araştırma Geliştirme Genel Müdürlüğü" de, bûye serokê beşa fêrihtekirin û rêberkirinê. Di heman salê dê, ji ber hinek sedeman, di dîroka 18ê nîsana 1993an de bi keddarî ji karmendiyê raqetiyaye.
Çapkirî ne çapkirî bi giştewarî: 32 berhemên wî hene.
Ebdullah M. Varli di 2ê sibata 2012an de li Enqereyê, li nexweşxaneya İbn-i Sînayê çû rehma Xwedê.
Soya ango fasulyeya soyayê (bi navê xwe yê zanistî: "Glycine max" (L.) Merr.), nebateke xwarinê ji famîleya baqilan e (Leguminosae - Faboideae). Nebat navê xwe ji peyva japonî "shōyu" stendiye ku tê wateya "sosa soyayê".
Hatiye tespîtkirin ku soya ji bo xwarinê heta 1700-1100 B.Z. li bakurê Çînê hatiye çandin. Îro soya li ser 6% rûerda cotkariyê ya cîhanê tê çandin û bi vî awayî toxûmê rûnê ya herî girîng e. Çandiniya soyayê ji bo xwarinê bi taybetî di salên 1970'iyan de her ku çû mezintir bû. Di sala 1960'an de hê 17 mîlyon ton dihate hilberîn. Ev jimar di sala 2010'an de gihîste 261.6 mîlyon ton. Fasulyeya soyayê xwediyê 18% rûn û 38% proteîn e. Qalîteya proteîna nebatê bi ya ajalan hema hema wekhev e, ku girîngbûna soyayê li gorî nebatên din jî ji wir tê. Ji aliyê mirovan ve 2% ya soyayê wek fasulye tê xwarin. Pirraniya beşa din jî ji bo çêkirina rûna soyayê tê bikaranîn. Rûna soyayê him ji bo bikaranîna di pêjgehan de, him jî ji bo çêkirina Bio Diesel tê bikaranîn. Goşta ku ji çêkirina rûna soyayê ber dimîne wek xwarina ji bo ajalan tê bikaranîn.
Germiya pincaran navê xwarinek ji pêjgeha kurd e û bi kelandina pincarên teze yên ku li zozanan hatine komkirin tê çêkirin.
Ji bo amadekirina germiya pincaran divê pincarên teze bên komkirin û şûştin. Piştre rûn (rûna zeytê) û av di tewayeke kûr de li ser agirê nerm tê germkirin û pincar hêdî hêdi li ser tê talkirin. Serê tewayê tê girtin ji bo ku pincar nerm bibe û vîtamîna xwe winda neke. Car caran pincar tê tevdan, heya ku pincar giş şil û nerm bibe. Yên ku dixwazin hinkî xwê û baharatên din lê dikin. Gava germiya pincarê diqede divê germe-germî bê xwarin.
Paul McCartney (wekî "Pol Mekatnî" bixwîne), di 18'ê xizîrana 1942'an de li Liverpool, Brîtanyayê hatiye ser dinyayê, kompozîtor, gîtarîst û vokalîstekî brîtanî ye. McCartney endamekî koma berê ya bi nav û deng a brîtanî The Beatles bû.
Gellek albumên wî yên solo jî hene. Ew bi nasnavê "Sir" Paul McCartney jî tê naskirin.
Hêrs û qehir hestekî derûnî yî mirov û giyanewerên din e.
Di psîkolojiyê de behsa hestên bingehî tên kirin. Ji wan yek hêrs e. Hemû mirov xwedî wê hestê ne û tunebûna wê kêmasiyeke mezin e. Bi xwe sedemeke nexweşiyên derûnî serûbina wê hestê ye. Ji hinek hal û hereketên mirov re va hesta rêberiyê dike. Hêrs û tirs hesteyen ku mirov ji tehlûkeyan diparêzin. Tirs zêdetir fermana rev û dûrketinê dide. Mirov bi dûrketin û revê xwe vê rewşê, ango tehlûkeyê diparêze. Li ba hêrsê zêdetir bi tehdîtkirin û lêdanê mirov xwe diparêze. Mînaka vê nivisê di derheqa hesta hêrs û qehir de agahdarî dayîn e.
Bi biwêjên hêrs û qehirê grûbek hestên nebaş ên mirov tên bilêvkirin. Hêrs û qehir hesteya ku li hember tehdît an jî heqareta halekî an jî mirovekî bi dijwarî derdikeve holê re tê gotin. Ango hêrs û qahir li ser halekî, li ber mirovekî an jî bîranîyekê ve ji cîh de di dilê mirov de negatîf xwe nîşan dide.
Hîsên di vî warî de, yên herî bi hêz re qahir, yên hinekî kêmtir xwe nîşan didin re jî hêrs tê gotin. Va hîsên di dilên mirov de peyda dibin gor xwestina mirov dernakevin holê û mirov nikare di serî de pêşîya wan bigire. Tiştê ku vê hestê tîne hereketê dibe ku tiştekê xirab, an jî nexaşiyek be.
Mirov dikare hêrsa xwe di dilê xwe de veşêre û nîşan nede. Lê qehir weqas bi hêze ku bi hal û hereketên mirov xwe aşkere dike û nikare were vêşartin. Qahir pir caran dibe sedema şîddetê. Bi zêdetir pevçûn bi sedema hêrs û qehirê derdikevin. Mirovên bi hêrs nikarin xwe kontrol bikên û pirsgirekên xwe çareser bikin. Loma hêrsa wan dibe sedema zêdebûna pirsgirêkan.
Peydabûna hêrs û qehirê, nîşandana wan û herekêtên hember wan gor orf û edetên ku mirov di tê de hatîye perwerdekirin dikarin curecur bibin. Di pir civatan de nîşandina wan hîsana pir jî baş nayên dîtin û mirov ji bona wan tên şermezarkirin. Li bam e kurdan kesên ku zû hêrs tên û diqehirin re hêrsok an jî qahrok tê gotin. Herdu biwêj jî xwedî maneyek negatîf in.
Dema ku mirov hêrs ket an jî qehirî di bedena mirov de hinek guhertin jî peyda dibin. Fişara xwînê bilind dibe, dilê mirov zûtir davê, di bedena mirov zêdetir madeya adrenalîn û noradnalîn peyda dibe.
Mirovê ku hêrs hatîye an jî qehirî ye dengê xwe bilind dike, destê xwe diguvişîne dike girmik, girmikên xwe nîşan dide, xwe digujîne, diranên xwe diguvişîne û nîşan dide, di devrûyê wî de nîşanên bi tehdît eşkere tên dîtin.
Hêrsa ku ne pir giran e; mîna bêrehetî, tengî û bêkêfî yê xwe aşkere dike. Lêkolînên zanîngehan nîşan didin ku zêdetir dewisandina hîsa hêrs û qehirê dibe sedema nexweşiyên psîkolojîk. Gor hinek psîkologan sedema nexweşiyên nefsî yên mîna depresyon, nexweşiya zêde xwarina xarin û zêde vexwarina alkolê dewisandina hîsa hêrs û qehirê ye. Nexweşiyên derûnî di demên dirêj de dibin sedemên nexweşiyên bedenî jî. Mînak: zêdebûna kolosterîn, bilindbûna fişara xwînê, têkçûna dil, xerabûna herikandina xwînê û hwd.
Mirov çiqas rê bide derbûna vê hîsê ewqas jî xwe van nexweşîyan diparêze. Rêdayîn bi kirina sporê, ji însanan re têkilî peyda kirin, ji xwe re hobî karxistin û hwd dibe.
Mirovî pir zû û zêde hêrs dikeve û diqehire re va hesta bûye nexweşî. Mîna hemû hestan va hesta jî bi pîvan mirovan tehlûke û tehdîtan diparêze; dema bê pîvan bû jî dibe nexweşî.
Di vê albûma ku stranên bi zaravayên cihê yên zimanê kurdî tê de cîh digirin, pirsgirêkên jiyana herêmên gund û bajaran bi hev re tên pêşkeşkirin. Disa di vê albûmê de Şivan Perwer cara yekem li gel tenbûrê, amûrên kevneşopî yên muzîkê yên wek erbane, bilûr, mey û kemanê jî bi kar aniye. Ev di heman demê de, di albuman de bûye wek îşareta destpêka heyama aranjekirinê jî.
Taybetmendiyeke din a vê albûmê jî ev e: mînaka yekem a ‘vegotina çîrokan bi şêweya destanî’ li vir tê dîtin. Şivan Perwer dê salên dû re jî vê şêweyê pir bi kar bîne. Di strana ‘Xwedê da’ de veguherîna ramanî ya gundiyên ku ji gundan koçî bajaran kirine û li gund û bajaran ferqên ku pirsgirêkên civakî pêktînin, bi şêweyeke estetîk deng vedide.
Xemilandinên di hundirê dêrekî de.
Ani (bi zimanê ermenî Անի) bajarekî dîrokî yê li Qersê ye û paytexta kevnar a Şedadî û xanedana Bagratuniyan e. Ji ber ku bi sedan sal in bêkes e wêran bûye.
Bajarê Anî îro dikeve ser sînorên Ermenistan û Tirkiyê û bilindahiya bajêr 1338m e. Li dora wê newaleke kûr heye e û cemê Axûryan/Arapcay/Harpasus, yê ku sînora du welatan destnîstan dide, ji kêlekê ve derbas dibe. Anî ji bajarê Qersê qasî 42 km dûr e û li basûr-rojhilatê bajêr disekine.Ani, dêr û sîtadela Gregorê pìroz
Ji xeynî qatedral û dêrên bêhempa, mizgefta Menuçehr jî li Anî peyda ye.
Anî di cavkaniyên ji sedsala 5'mîn de weke war û kelheke ermenî derbas dibe. Di sala 763'an de kete destê bagratîdên ermenî û di sedsala 10'mîn de wergeriya yek ji bajarên herî girîng ên herêmê. Keyê Aşot III ê bagratûnî ku ji 951'an heta 977'an desthilatdariyê dikir, Anî di sala 961'an de weke paytexta keyaniya xwe hilbijart. Gava bajar di sala 1045'an de derbasî bîzansiyan bû, Anî ya ku dikeve ser riya îpêkê bi navê "Bajarê hezar û yek dêran" bi nav û deng bû û gelheya wê 100 hezaran derbas dikir.
Di roja 16'e tebaxê 1064'an de Anî ji aliyê Selçûkan ve hat bidestxistin û kete bin hikma îslamî. Siltan Alp-Arslan bajêr di sala 1072'an de da destê Şedadiyan. Şedadiyên ku xanedaneke kurd a li Gence û Dwînê bûn li Anî hikm dikirin heya ku bajar di sedsala 12'mîn de kete nav keyaniya gurcuyan û bi vî havî ji nû ve kete destê xirîstiyanan. Ji sala 1125'an heta 1209'an çend caran ser derket û Anî di sala 1239'an de kete bin destê moxolan. Di sala 1319'an de - Anî êdî ji aliyê Aq Qoyunlu û Qara Qoyunluyan ve dihat rêvebirîn - erdhejeke pir giran pêk hat û pirraniya bermahiyên dîrokî zerar dît. Ji sedsala 14emîn pê ve êdî gelheya bajêr her ku çû kêmtir bû. Ji sala 1534'an pê ve Anî kete nav sînorên împeratoriya Osmanî û ji 1878'an heta 1917'an herêmeke împaratoriya rûsî bû.
Di salên 1892/1893'an û 1904-1917'an oryentalîstê rûsî Nikolai Jakovlewîc Marr cara ewil lêkolînên arkeolojîk pêk anî.
Sûrên bajêr (bakûr), nîgarek ji sala 1885'an
Rewşa bajêr a îro.
Îro Anî bajarekî wêran e û sêwî maye. Bi gelemperî ji bo mîmariya xwe ya ermenî û bermahiyên dîrokî yên bêhempa nas e. Kesên ku li Anî dimînin bi gelemperî leşkerên romî ne û mêvanên bajêr ji tûrîst û gundiyên Ocakliyê (gundekî cîran ê Anî) ne.
Xebatên xirab û çewt ên restorasyonê, vandalîzm, erdhejên xwezayî û yên ku ji teqînên di kaneke keviran a li aliyê Ermenistanê de pêk tên ji Anî re tahlûkeyeke mezin in. Bermahiyên ku meriv kare bêje hê ne bi windabûyînê re rû-bi-rû mane ev in: Çend beşên sûrên bajêr, katedrala ku di nava salên 1001'an heta 1010'an hatiye lêkirin, çend dêrên dîrokî, sîtadel û sarayek ku di dawiya sedsala 20'mîn de bû qurbana "xebatên restorasyonê".
Hêjayî gotinê ye ku nasname û paşeroja ermenî ya Anî ji aliyên tirk ên fermî ve car caran tê veşartin. Li ser tabelayên daxuyaniyê yên ku li Anî hatine çandin tenê behsa "mîraseke xirîstiyanî ya di nava Împaratoriya Osmanî de" tê behskirin. Heta demeke kin ji bo têketina bajêr destûreke taybet pêwîst dibû ji ber ku ew herêm weke herêmeke leşkerî dihat bikaranîn. Lewra, ji ber ku ev der li ber sînora Ermenistanê ye, wêne kişandin jî heta demekê qedexe bû. Ji bo ku Anî ji tûrîzmê re bê qezenckirin gelek der ji raya giştî re hate vekirin. Tenê sîtadel (bi tirkî: İç Kale) û sînor hê jî herêmên leşkerî ne û lewra ji raya giştî re girtî ne.
Kanala Kurdan Ronahî TV a ku bi dirûşima « Dengê aştî û Azadiyê » weşanê dike bi armanca ku bibe dengê gelê Rojavayê Kurdistanê
Bi pêşketina şoreşa azadiyê ya li Sûrî û Rojavayê Kurdistanê, televizyona Ronahî TV jî dest bi pêvajoya amadekariyên berfereh kir. Ji bo rastiya bûyerên şoreşê ji raya giştî re werin ragihandin televizyona Ronahî dest bi qonaxa nû ya weşana xwe dike. Rêveberiyaya Ronahî TV ragihand ku ew ê di nava demeke kurt de jî, ji bo weşana 24 saetan bi bernameyên xwe yên nû û dewlemend weşanê bike.
Dêra Mor Kuryakos (di nava suryaniyan de wek 'Mor Kuryakos' tê zanîn) dêreke suryaniyên Midyadê (Tur Abdînê) ye û li gundê Enhilê (bi romî: "Yemişli") hatiye avakirin.
Ji aliyê plana xwe ya mîmarî ve dişibe çend dêrên din ên li gundên Mêrdînê. Di bunyeya xwe de xwediyê gelek taybetmendiyên bedew e. Derbasgehek ji pêşiya dêrê heya rojhilatê dirêj dibe û bi Beth Slutho'yekê diqede. Xuya ye ku ev avahî ji bo duakirin û ayînkirinên rihet hatiye lêkirin. Eniya dêrê bi pencereyên bi şeklê nalên hespan hatiye xemilandin. Ezîznameyeke ji serdema navîn destnîsan dide ku dêr ji bo zeytûnkirê bi navê Mor Şemun ê ku di sala 735'an de jiyana xwe jidest daye hatiye lêkirin.
Li Mor Kuryakosê pêşkêşgeheke darîn a boyaxkirî peyda ye ku tê texmînkirin di sedsala 18'an de hatiye qewartin û ew mînakek ji bo hunera dewlemend a berê ye. Herwiha, tê bawerkirin ku pêşkêşgehên Mor Kuryakos'ê ji bo belawbûna pêşkêşgehên kevirî yên li herêmê jî bûne mînak. Li gundê Enhilê ji xeynî dêrên Mor Kuryakos û Mor Eşayo şeş şapel jî hene ku wan ji bo dayka Meryem, ezîz Petrûs û Pawlos, Eliyo, Şmunî, Gevergis û zeytûnkkr Şemun hatine nezirkirin.
Atletê ermen Vahram Papazyan ku di 1912'an de li lîstikên olîmpiyadê dewleta Osmanî nimand
Vahram Papazyan (bi zimanê ermenî: Վահրամ Փափազեան) yek ji du atletên ermen e ku di sala 1912'an de li Stockholmê paytexta Swêdê cara ewil împeratoriya Osmanî di Lîstikên Olîmpiyadê de temsîl kiriye. Papazyan tevlî beza mêran a 800 metran û beza mêran a 1500 metran bûbû. Vahran Papatyan û Migirdîç Migiryan ew du werzişvanên tenê bûn ên ku li ser navê împeratoriya Osmanî tevlî yekemîn lîstikên Olîmpiyadê bûbûn.
Vahram Papazyan weke zarokê malbatekî ermenî (ku bavê wî xwediyê dikanekê bû) hate dinyayê. Di zarokatiya xwe de ew her berbanga sibê ji qada xwe ya bi navê Bebekli ya li Stenbolê dibeziya heta Babiali ji bo ku nûçeyan werbigire û bigihîne dikanê bavê xwe. Piştî ku Papazyan ew karê xwe diqedand, ew diçû Koleja Robert, li cihê ku perwerdehiya we didît.
Di sala 1906'an de Vahran Papazyan cara ewil tevlî lîstikên sporê yên Atînayê bû, beza 800 metran û ya 1500 metran kir lê tenê xwe gihande raya 8'em.
Gava împeratoriya Osmanî di sala 1911'an de bû endamê Komîteya Navneteweyî ya Olîmpiyadê, serokê komîteyê ya împeratoriya osmanî daxuyanî li rojnameyên Ikdam û Sabahê belav kir ku atletan ji bo lîstikên Olîmpiyadê yên 1912'an ên li Stockholmê bibîne.
Papazyan jî hema serlêxist û daxwaza xwe ya ji bo tevlîbûna yariyan diyar kir. Ji bo ku karibe xercên seyahetê bigire, Vahram Papazyan weke endam daxwaza aborî li navenda sporê ya ermenî Ardavast kir. Li ser vê yekê navenda sporê Ardavast şanoyek di Tiyatroya yewnanî ya Arnavutköyê de amade kir û bi vî havî pere hate komkirin. Hêjayî gotinê ye ku Papazyan bi xwe jî roleke biçûk di sanoyê de lîst. Bi serkeftina şanoyê, xercên seyahata Papazyanê ji bo Olîmpiyayê hatin girtin.
Piştî ku tevlî yariyên Olîmpiyadê bû, Papazyan vegeriya welatê xwe. Dema ku komkujî li dijî ermeniyan dihat kirin Papazyan jê filitî û xwe li Beyrûtê bi cih kir.
Piştre Vahram Papatyan koçî DYA'yê kir û li wir çavên xwe ji jiyanê re girt.
Lîstikên olîmpiyadê yên 1912'an.
Di olîmpiyada havînî ya 1912'an de Vahram Papazyan tevlî revên mêran a 800 metran û ya 1500 metran bûbê jî, her duyan jî nikaribû bi dawî bikira. Li gorî wezareta ciwantî û werzîşê ya tirk, di her du revan de Vahram Papazyan reveke lezgîn û rewşedar pêşkêş kir û xwe gihande raya yekemîn, lê piştî 20-25 metran serê xwe viz bû û hişê xwe winda kir. Herwiha, li gorî neviyê Vahram Papazyan sedema neqedandina revan ji ya fermî pir cuda ye.
Ji aliyeke din ve, rojnameya Agos derxiste holê ku Vahram Papazyan, dema ku li Beyrûtê bû di nameyekê de xemgîniya xwe tîne ziman, ji çi re ku alaya romî ji bo xemilandinên olîmpîk ên Stockholmê nehatiye bikaranîn. Li gorî nameyê, Papazyan çûye balyozxaneya romî û li wir nerazîbûna xwe ji vê yekê re aniye ziman.
Çîyayê Qertewînê di navbera sê bajarokan, İntab, Panos û Milazgirê de ye. Para wê yê herî mezim li ser Seregolê ye. Seregol,herema herî mezin û fireh ya İnrabê ye. Sînorê wê, ji İntabê destpê dike te digihîje Milazgir û Panosê. Çîyayê Qertewîn xemla Seregolê ye,ji sînorê Panosê destpédike tê Seregola İntabê, ji wir jî diçe digihîje çend gundê Milazgirê.
Di binpêşa Qertewînê de Cemalverdi, Qereqûyî, Gundé Elî, Melehesen, Hacîbotî û Hacîusif hene ku ji çend gundên Seregola İntabê ne.
Gundên din yên binpêşa Qertewîn de Hasûna, Melebag û Gundê Teze ne ku
li ser Milazgirê ne. Xêncî van, gundê Qizqapan ya Panosê jî digihîje pêşa Qeretwînê
Papa Benedîkt XVI, Benedîktê 16em, Benedîktê şazdehem (bi latînî: "Benedictus XVI") (jdb.) li Bavyerayê ku weke eyaleteke Almanyayê ye hat ser dinyayê. Bavê wî polîs bû; ji aliyê yekî nazî ve di sala 1941ê de hat kuştin. Benedîktê 16em di 19 nîsana 2005an de weke papa hat bijartin li Vatîkanê. Di salên 1950î de weke teologê navdar hatibû nasîn jî. Gelekên wî şîrove dikin, di tijbihênina Yûhena Pawlos II. Di gelek zanîngehên Almanyayê de weke profesor jî kar kir. Bi vê rengî, di demeka kin de weke yekî akademîsyen hat nasîn. Bi vê yekê, weke metranekî zana, di sale 1977an de hat nasîn. Bi wê zanîna xwe bû papa ji dêra katolîk re.
Weke mirovekî ji malbateke oldar î bi navê Joseph Alois Ratzinger di 26 nîsana 1927an de li Bavyerayê ku weke eyaleteke Almanyayê ye hatiye ser dinyayê. Kurê Joseph û Maria Ratzinger bû. Nayika wî weke navê keçkaniyê navê Peintner dihat nasîn. Dayika wî, bixwe ji Tirolê bû ku îro ewder di nava axa Îtalya de ye. Bavê wî, perwerdehiya keşetiyê girt. Lê ji ber ku dij Adolf Hitler bû, hat kuştin. Benedîktê 16em bixwe jî, perwerdehîya felsefeyê û teolojiyê hilda ye. Piştî ku mezin bû, bi birayê xwe re çû dibistane keşetiyê û piştre xwandina li Romayê domand. Di sale 1958an de bû profesorê wê. Li zanîngeha Wilhelms li Bonnê 1959–1963 û li zanîngeha Westfälische Wilhelms li Münsterê 1963–1969, bi profesorî kar kir. Di 24ê gulana 1977an de bû metranê serek li ber destê Papa Yûhena Pawlos II zû pêşket. Di heman salê de derket mertebe kardînaliyê jî. Karê kardînaliya Polonyayê hilda ser xwe û kir. Piştî mirina Yûhena Pawlos II, wî serektî kir. Piştre jî, dema ku çûna bijartinê bû jî, êdî ew bû papa di 19ê nîsana 2005an de.
Di nava karê xwe yê papatiyê û ê berî wê de jî, wî karê nivîsandinê jî dimeşand û ser 31 pirtûkî re nivîsand. Weke papa, rêwîtiyên wî jî gelek bûn.
Di 10ê 2013an de, denezend ku ew ji ber pîrîtî û êdî ku laşê wî ranakê û xwe ji karê papatiyê dikişêne. Di 1ê adara 2013an de ji awayekî fermî xwe kişand.Benedîktûs XVI li 17ê çiriya pêşîna 2010an
Papa Benedîkt XV, Benedîktê 15em, Benedîktê pazdehem (navê jidayîkbûnê: Giacomo della Chiesa) (z. 21ê çiriya paşîn, 1854 li Genova - m. 22ê kanûna paşîn, 1922 li Roma) ji 3ê kanûna pêşîn a 1914an heta mirina xwe (sala 1922´an) papatî kiriye.
Ji malbataka ji çîna serdest tê dunê. Xwandina xwe li Vatîkanê dike. Xwandina xwe ya bilind li watîkanê di beşa dîplomasîya vatîkanê de dike. Berî ku wê xwandina xwe bike û bidawî bike, weke karkerê berkursîyî papa kar kir. Di sale 1907´an de weke dîplomat li Bologna bû pîskopos. Di sale 1914´an de bû kardînal. Di vê demê de dema şerê cihanê ê yekemin bû. Li wir, wê dêr çi bike û berpirsîyarê wê çina ew li ser wê sekinî û kir ku bêne ser ziman. Weke di 3´ê êlonê de Giacomo della Chiesa hat hilbijartin û bû papa û navê Benedîkt XV hilda. Wî, daîreyek vekir di dema şer de û têkilî bi wê bi hemû dilên şer re danî û têkilîya wan jî bi malbatên wan jî da danîn. Ji bo şeklê civake nû di wê demê de xabitî. Di 22´ê Çileya 1922´an de çû berdilovanîya xwe.
Papa Benedîkt XV weke papayê yekem dihê zanîn ku care pêşî hikimeta Îtalya li ber wî alên xwe hanîn li nêvî.
Piştî wî re jî weke Benedîkt XVI di 2005´an de hat hilbijartin.
Papa Piyûs X, Piyûsê Dehem (bi latînî "Pius X", z. 2'ê hezîrena 1835 - m. 20'ê tebaxa 1914'an) papayekî ji papayên Vatîkanê bû. Ew ji 9´ê tebaxa sale 1903´an ve bû papa heta ku mirov li 1914´an. Pîyûs X, piştî Piyûs V, yê dawiyê ku weke "azîz" hatibû denezend bû. Li Riese ku li dora Weneto ya hat dunyê. Navê wî yê din jî "Giuseppe Melchiorre Sarto" Navê dayika wî Margarita û bavê wî Giovanni Battista Sarto bû. Di sale 1858´ê de bû kese. Wî, di dema xwandina xwe de, her wî zêde fikrên Thomas Aquinas û mafê azîzeyan xwand û xwe bi wan perwerde kir. Di sale 1884´an de bû metran. Û di sale 1893´an de jî bû kardînal. Li Venezîya bû bi erk.
Li îtalya di wê demê de mafekî rayadaran hebû ku ew andaman hilbijerêrên. Bi vê re jî, hin pirsgirêkên wî bûn.
Ewli dijî bû ku bi navê "modernîte" werên ser ziman. Bi vê yekê, bertekexwe bi awayekî vekirî da nîşandin. Li firanse jî, kar kir- Hingî wî çûna Serokwezir ya li cem key Viktor Emanuel ku keyê Îtayla bû, li dijî wê derketina wî bû sedeme "krîzekê" di katolisma di firanse de.
Piştre ji aliyê Pius XII ve di sale 1954 wek azîz ha denezendin.
Gregor V, bi eslê xwe ji ´Brun û an jî ´Bruno´ li Kärnten di nêzî 972 - 18. sibata 999´an. Ji dema 3´ê gulana 996´an bû papa heta ku mir, Kurê hertug Otto bû. Newîyê key(kayser) "Otto´yê mezin" bûye. Ew li dûv Johannes XV hat û ku hê 24 salî bû. Ew, li keseyê malê li cem mala bavê xwe Otto III´min. Wî Otto III, ew weke papa pêşnîyar kir û bû papa.
Gregor V, papayê ku bi eslê alman bû û almanê pêşî bû ê ku bûbû papa. Wî bi politikî, gelek derfet ji afirand ji dêra alman-roma. Wî Otto bitaç kir weke kayser di 21 gulane 996´an de.
û ji min bipirse: Ka gora
li ser kevirê zinarê her çiyayî
22ê îlonê – Ali Sunal lîstikvanê tirk
Leo V, dema ji dayikbûna wî nayê zanîn. Lê dema mirina wî di meha razbera 903´an de ya. Bû papa ji tirmehê heta ku mir. Tenê, weke mehekê wek papa li ser taxt ma. Leo V, ji Prîapî ya li Adrea li Îtalya bû. Di dema ku ew bû papa, ew kardînal bû û li dervî Îtalya digerîya.
Leo V, di sale 903´an de dimirê. Lê tê bawerkirin û gotin ku ew ji aliyê Kardînalê bi navê Krîstoforus ve hat kuştin.Krîstoforus, piştre xwe weke papa denezend. Lê ew, ji aliyê Papa Sergîus III ve hat biderve kirin di 904´an de. Lê li ser vê bi darve kirinê ve, gelek dîroknas, ne diheman hizrê de na. Hinek ji wan dibêjin ku dema ku ew hatgirtin û hat avêtin li zindanê, di zindanê bi awayekî xweza mir.
Martîn I, mirina wî di 13´ê nîsana 655´an de bûya. Bû papa di 649´an de. Martîn I, li todî li Ûmbrîya li Îtalya hat dunyê. Piştre bû dîyakon li roma. Ji ber biaqilbûna wî ew bû nimînrê Apocrisarius çû Konstantînopel. Di 649´an de weke papa hat bijartin piştî papa Teodor I. Di heman salê de konsol kifş kir li roma. Wî mamoteyê teologîya xiristîyaniyeyê piştre denezend bi fêrkirinê. Ew jî, împaratorê romayî Kostans II ve piştgirkirin. Martîn I, piştgirî jêre hebû ji matranên li Afrîqa, Îspanya, Ingilistan, û hed. Piştre hatgirtin i Maximus nasên wî re. Piştgirî jê re ji keyê Konstantînopel hebû.
Karên wî li dora Konstanîpel û wanderan bûn. Ew li wanderan li gelek deveran gerîya. Rastî gelek astengî û ne başîyan hat.
Martin I, piştî ku mir, weke pekrawan hat denzend in. Mirina wî di 655´an de bû.
Vîktor I, Vîktorê 1'em, Vîktorê yekem ji dayikbûn: ? -Mirin:198/199 tê zanîn. BI aslê xwe, tê bawer kirin ji Afrîqa ya. Li afrîa jidayikbûya. Di derbarê wî de çend ku zêe zanîn nebin jî, di derbarê kirinên wî ên weke pîrozkirina "çejna paskalya" û girêdanbûna wî ya bi key Hyginus ve tê zanîn. Ev dema wî de tên ser ziman. Weke yekî ku pirr bi rêez tê nasîn. Ji wê rêgezîya wî, yên ku di karê xwe de jidilba, wî ji kar jî dihilda. Bi vê aliyê xwe ve jî dihat zanîn. Ji ber vê, tê gotin ku wî gelek oldar ji karê wan ên oldariyê kirîya. Dema wî, weke demeka giring a xiristiyatîyê jî ya. Di vê demê de zimanê latînî weke zimanê dayik ê olê jî bûya. Bi zimanê latînî bineter bidest nivîsandina wan hatîya kirin. Viktor I, weke papayê yekem ku bi zimanê latinî dinivîsand jî û bi wî zimanî gelek bineter jî nivîsandina tê zanîn. Çend ku zimanê latinî heta sadsale 4´min bi tememî ji aliyê hinek oldaran ve nayê pejirendin jî, lê piştî wê gava Viktor I re, wê êdî hin bi hin were herê kirin. Piştî sadsale 4´min jî, wê piştre hin bi hin were pejirendin. Di derbarê dîroka wî de zêde nayê zanîn. ne di derbarê ji dayikbûna wî de û ne jî di derbarê mirina wî zêde dîrok nayê zanîn. Li gorî hin dîrokzanna tê gotin di salên 198/199 hatîya bikarhanîn. Lê dîroka mirina wî, weke 201 jî ji aliyê hin dîrokzanna hatîya bikarhanîn.
Ev dema ku ew têde dijî, hê jî, xiristiniyatî weke oleka fermî nayê dîtin û hê jî, leşkerên roma ku wan dibînin digir in.
Klement I, Klementê 1'em, Klementê yekem jidayikbûn: ? -mirin: 99. Bi navê Klemens Romanus jî tê zanîn. di rêza çeremîn de cihgirê.
Di derbarê jîyane wî de zêde zanîn di dest de nîn in. Di derbarê dema berî wî de jî hindik zanîn heya. Di derbarê dema Papa Petrûs de ku matranê roma bû û dimeşand, di derbarê wê hinek zanîn heya. Di metranîyê de mertebe Azîztiyê jê re hat layîq dîtin. Wî, di dema xwe de xiristîyan ji mirovan re bi zimanekî vekir û baş ji mirovan re hanî ser ziman. Dikir ku xiristiyê bi mirovan bide hês kirin. Ev yek pêk dihanî jî.
Tê zanîn ku wî di dema xwe de hêskirin û hûrmet ji mirovan girtîya.
Papa Petrûs, piştî ku hat kuştin û weke pekrawan hat denezendin, piştre weke papayê dûyemin Lînûs Anakletus hat li cihê wî. Li gorî ku tê zankirin û ankû taxmin kirin, Doza paptiyê hatiya. Lê ew weke yê herî dilvekirî û rehet hatîya dîtin.
Mezhebîtî.
Di dêra Anglîkan de û dêra Lûthervanan de, sadsala ku ew ji nû ve ava bûyî, weke "azîz" hatîya dîtin. Piştre, di salên piştre dema ku hat pekrawan kirin, weke yê ku 12 azîzan ku hatîya hasibandin û weke azîz hatîya denezendin. Dêra ortadoks, rojên 24-25 kanûnê weke çejna wî pîroz dikin.
Papa klement I, di nameya xwe ku ku pirr baş tê zanîn û nasîn de ku ji bawermendan re nivîsandiya, alikarîya bi xizanan re, alikarî û pişgirî li hevdû û hwd hanîya ser ziman û ji wan xwestîya ku bikin. Weke papay yekem u bi tacê û cil û bergên papa ku tê dîtin û nasîn a. Wî pêşî, tac danî ser serê xwe.
Kuştina wî.
Di kiştekê de tê kuştin. dijberîya roma hê li bawermendên xiristiyan hebû. Kişta ku diçê Afrîqa, bi awayekî pirr hovana hat qatil kirin. Yên ku ew kuştin jî komek hovên romalî bûn. Şeklê ku ew pê hat kuştin, ew bû ku çapa kiştê avêtina qirika wî û ew avêtina bahrê de û bi wê rengê bi kiştê ve dan kişandin û bi wî rengî re kuştin. Di 24´ê kanuna 99´an de ew hat qatil kirin.
Yûhena XII (937 - 14 gulan 964), li dêra katalok di navbera salên 955´an û 964´an de bû papa. Di 962´an de bi navê împaratorê Romayî tac danî ser serê keyê alman Otto I. Bi vê jî, pirr tê nasîn.
Navê wî yê ku pê ji dayikê bûya Ottaviano bûya. Bavê wî serokê Roman bû. Navê bavê wî Alberico II. bûya. Ji aliyê dayikê ve dihijê Şarlmanîyan. Bav wî, bi torînên welat sund da xwarin ku taxtê papatiyê vala bû kurê wî werênina li ser. Di 955´an de dema ku bavê wî mir, ew bû serokê Roma. Di sale 955´an de, yanî di heman salê de, piştî ku papa Agapetus II. mir, hê ku 18 salî bû, ew bû papa. Di 2´ê sibate 962´an de keyê alman Otto I. weke împaratorê roma denezend û tac danî ser serê wî. Beremberî wê jî Otto i. êdî Loannes XII week papa nas kir û da nasîn.
Papa Loannes XII. di sale 964´an de ku hê 27 salî bû li roma mir.
Pawlos (;) an jî Pawlosê Tersûsî, tê bawer kirin ku li Tersûsê jidayikbûya di navbera ji dema bûyîna Îsa û heta sale 10´min de. Navê wî yê rast Saul a. Weke Şaîr û yek bizane, gelek name nivîsand. Nameyên ku wî nivîsandin jî, di xiristiyaniyê de bandora wan pirr mezin bû. Weke "mîsyonarê pêşî" û "teologê pêşî" yê ola xiristiyeniyetê jî tê zanîn.
Bi eslê xwe yekî cihû bû. Lê yekî ku hemwelatiyê roma bû. Ji bili zimanê îbranî, zimanên grekî û aramî jî tê gotin ku dizanî. Li Orşelîmê ma û di ciwaniya xwe de li wir perwerdehîya xwe hilda. Di ciwaniya xwe de di nava mezhebekî cihûtiyê ê hişk de mezin bû. Dijberî Xiristiyannan bû. Ew bixwe, di gertin û kuştina gelek xiristiyan bixwe jî de rol leyistiya. Berî ku ew bibe xiristiyan, tê gotin ku yekî ku di nêçîra xiristiyanan de bû. Heta ku tê gotin ku Yê ku Stefanûs, piştî girtina wî dayî kevirkirin û kuştin Paûlûs bûya. Tê gotin ku wî pêşî, dema ku diçû Şamê de di rê de dengek bihstîya û gotîya "tu kî yî?" Deng gotiîyê de "ez Îsa me, yê ku tu wî dişopêne, Rabe ser xwe û herê nava bajêr û weke ku min gotî wusa bike". Pawlos, di nameyên xwe yên ku têkilî û axistina xwe ya bi Îsa re têde nivîsandina, vê têde dinivîsêne.
Piştre tê gotin ku ji çavên xwe jî bûya û kor jî bûya. Li Şamê ji aliyê bawermendekî bi navê Ananîas hatîya waftiz kirin. Di nava cihûyan de xwest bide bawer kirin û got ku "Isa mesîh a." Lê pirraniya wan jê bawer nekirin. Gelekan jî, ew êdî weke dijiminê xwe dît in. Demek dirêj Paûlûs li Şamê dimîne. Piştre divegerihê li Orşelîmê. Li wir, bi Peter re tê cem hevdû.
Rola Pawlos.
Pawlos, xiristiyanî di jiyanê de bi awayê bergkirina wê bi pergalî ava kir. Wî, şeklê baweriya wê da rûnandin di nava xalkê de. Weke yekî teolog ê pirr giring ew dibê. Li dûv xwe jî, gelek name hiştin. Ew nameyên wî, weke pirtûkek pîroz di jiyane xiristiyanê de rol leyistin. Bi navê "name ji romayiyan re", "Name ji Galateyiyan re", Name ji Filipiyan re", "name ji Tessanokîyan re", "name ji flemon re", û hwd birên wî hena. Ser 13 nameyan re nameyên wî hena.
Li Orşelîmê, Roman, Malta Şamê, Tersûs, Hellasê û hwd, hê li gelek deverên din rêwîtiyên wî bûna. Tevî ku di derbarê rêwîtiya wî hemûyî de pirr nayê zanîn jî, lê tê bawer kirin ku ew li gelek deveran geriyaya.
Li roma di di dema Neron de, weke yekî ser bixwe ma Lê zêde ji malê derketina wî jî, maf jê re ne hat hiştin. Di dema Nero de, bi cezayê mirinê hat ceza kirin. Ser 9 mehan re di zindanekê girtî ma. Împeratorê Romayê Konstantîn piştî ku ew hat ceza kirin li ser tirba wî dêrek ava kir. Ew jî, î ro li Roma, weke "Dêra Pawlos" tê zanîn.
Ûrban V (Urbanus V), (jidayikbûn:1301 - mirin;kanuna 1370), navê wî yê jidayikbûnê Guillaume Grimoard a, ji sale 1362´an heta 1370´î bû papa. Bi aslê xwe fransîzî ya. Ji benedikê ya û dadîya xiristiyaniyetê li ser wê û pergale wê hizirîya û di wê temenê de xwandina xwe jî kirîya. Fêrên perwerde dane Montpellier û Avignon jî. Di 28´ê êlona 1362´an de piştî papa Innocentius VI. bûya papa.
Piştgirî daye perwerdekirinê û pêxistina wê. Zankoya Macarîstanê wî ava kirîya. Li Toulouse dibistane musikê vekirîya. Li Montpellier´ê dibistane bijîşkê vekirîya. Koleja Saint benoit´ jî wî avakirîya. Dêra xwe wergerandîya li katedralê û bi gelek hunerên ku bi destî hatina çêkirina daye xamilandin. Bi wê re jî, li Quézac û édouès jî kolejên xwandinê dane vekirin. Li Ispagnac dêreka mazin û di rex wê de pirtûkxaneyeka mazin vekirîya. Li wê dêrê jî, piştî ku bi dawî bû, di cih de têde ser hezar xwendavanî re têde bicih kir û da xwandin û cihê razanê ji wan re têde çê kir û hemû pêwîstîyîn xwarinê li wir dahanîn li cih.
Bi wê re jî bi sînor name ya. Bi hezaran mîsyoner li wê dêra xwe perwerde kirina û ew şandina li Bosna, Lîtwanya, Burgaristan, Çînê û hê gelek deverên din.
From the 9th edition (1883) of an unnamed encyclopedia
Inosentîyûs III, (jidayikbûn: 1161 - mirin: 1216) navê wî yê jidayikbûnê Lotario de' Conti di Segni ya. Ji 8´ê Çileya 1198´an heta sale 1216´an papatî kir. Inosentîyûs III. sefere çaremin a xaçîyan jî bo ku li ´ardn pîroz´ bibe pîroz kirîya. Lê piştî hewldane papa ku artiş ava bû, piştre berê xwe dan venedîkê bi Enrico Dandolo ku wê berê wê dide kifş kirin, wê bikin ku herîna bi ser konstantinopoles ku wê herêmê bikina bin sehetê xwe de û bi wê re seferê bidina dest pê kirin û bi serbikevin.
Tê gotin ku yê ku konsîla Laterano levdayî li hevdû jî ew a.
Papa Jûlîyûs, bi navê Giuliano della Rovere di 5´ê kanuna 1443´an de hatîya dunyê û 21 sibata 1513´an de çûya ber ber dilovaniya xwe. Ji sale 1503´an heta sale 1513 hatîya dewsa papa Pîûs III. Piştî wî re jî, papa Leo X. hatiya û bûya papa.
Di dema xwe de, wê berê xwe de derve û li ser karên dervî welêt û ankû ên dîplomasiyê pirr sekinîya. Giringî daye hunerê û avakirina bînahiyên mazin û bilind. Piştgirîya xwe hertimî daye karên hunerî ku ên ku hatina kirin di welêt de. Bo vê yekê, bo wî tê gotin ku wî hertimî huner û kirina wê kirîya bin parastina xwe de jî.
Papa Anastasyûs I, Anastasyûsê 1'em, Anastasyûsê yekem, ji 27´ê sermawaza 399´an heta 19´ê kanûna 401´ê papa bû. Navê bavê wî Maxîmûs a. Wî giranî da latiniyê. Wî giranî tercûme kirinê ji demên berê. Bo vê yekê heta ku çûya Îskenderiya jî. Li wir jî, li pirtûkxane wê maya bo xwandinê. Rêwîtiya wî ya demê zêde nayê zanîn. Lê tê gotin ku çûye Misrê jî.
Li gorî ku tê gotin, li dijî hin bineterên demên berê jî bû. Ew, yekî weke Pawlos û wan hat şîrovekirin. Bi baweriya wî ya xort re basewî tê kirin.
Skender VI, ji dayikbûn: 1´ê Çila 1431- mirin: 18´ê tabaxa 1503´an, bûya. Ji sale 1492´an heta mirina xwe papatî kirîya. Di dema ronasensê de jî, ji ser taxtê xwe hizrên xwe hanîn ser ziman weke yekî zane. Bo vê yekê, ew î bû weke yekî ku pirr jî bûya mijare nîqaşan. Hizrên wî, li ser demê bandûra wan bûna.
Navê wî bixwe yê jidayikbûnê jî Rodrigo Borgia bûya.
Pîyûs III, jidayikbûn: 1439´î - mirin: 18´ê Çirîya 1503 a. Navê wî yê ji dayikbûnê: Francesco Todeschini Piccolomini ya. zêde li ser taxt nemaya. Tenê çend hefteyan li ser taxt maya weke papa.
Papa III, yek ji wan birezîyên Pîyûs II. bû. Di dema Papayên piştî Papa Pîyûs II de ji bo papayên piştre karê dîplomasîyê kir. Di wê demê de Papa Skender Vi ku xizmên xwe dihizir, li dijî wê derket. PIştî Mirina Skender VI, kurê wî Cesare Borgia dixwest ku bibe papa. Heta ku wî, artiş hanî û kir şûkan de. BI wê re xwest ku bandûr û hêza xwe bide nîşandin. Di dema ku wî ev kir, hingî konsolê dikir ku papayê nû bihilbijêrê. Lê dîsa, Cesare Borgia, ew bandûra ku dixwest ku bike, neda kirin. Hingî Kardînal hemû, li dêra MÎnavra lev di civînê de bûn bo ku papayê nû hilbijêrên. Di heman civiînê de Pîyûs II. hat bijartin. Navê Pîyûs II. ê jidayikbûnê Francesco Todeschini Piccolomini ya. Di 1´ê Çirîya sale 1503´an de hat pîroz kirin. Lê di heta 18´ê çirî ma li ser taxt. Di 18´ê Çirî de çû berdilovaniya xwe.
Pîyûs II., ji komare Sîyanê(sîena) bû. Piştî mirina wî, kardinalê wir, bi navê "Piccolomini" û ankû bi navê Pîyûs II. pirtûkxaneyak ava kirin. Ew bi navê Pirtûkxaneya Piccolomini ya.
Pawlos I, Pawlosê 1'em, Pawlosê yekem, (Jidayikbûn: -? mirin: 28´ê hezîrena 767. Ev roja 28´ê hezîrenê roja nanê şikeva ya. Di wê rojê de ew hatîya dunyê. Bo vê yekê jî, ew pîroz j hatîya dîtin. Jê re "azîz pawlos" hatîya gotin. Di nava salên 757´an û 767´an de bûya papa. Bireyê papa Stefanûs II. û ankû Stefanûs III. bû û piştî mirina wî di sale 26´ê nîsana 757´î de weke papa hat hilbijartin. Di wê demê de bo ku piştgirîya xwe xorttir bie bi Keyê Firankî Pepîn III. re levkirin kir. Bi wê re Pepîn III, bû navbeynkariyê Ku bi piştgirîya keyê Bizansê key Konstantin V. ku welatê papa di sale 763´an de îlhak kir Desdero û Pawlos I. ku bi hev re aşîtî bikin jî kir. Piştî vê re Armanca Konstantin V. a vejînkirina Îkonokazm ji nû ve jî piştre Pawlosê yekem li dij wê derket.
Di dema wî de, gelek xiristiyanin ku pazdabûbûn, çûn û xwe li roma girtin. Papa Pawlos, di 28´ê hezîrena 767´an de li Roman´yê çû berdilovaniya xwe.
Gregorîyûs VIII, jidayikbûn: li dora 1100´î ya - mirin: 17´ê kanûna 1187´an ya û navê wî ê jidayikbûnê jî Alberto Di Morra ya, di dêra katolîk de di sale 1187´an de tê bin du heyvan re papatî kir. Weke papayê ku bi banga ku kirî ku sefera xaçîyan a sêyemin daye dest pê kirin tê nasîn.
Malbate wî, malbetek ji çîna bilind bû. Torîn bû. Navê bavê wî Sartorîus di Morra bûya. Di 21 çirîya 1187´an de piştî mirina Papa Urban III. di 25´ê heman mehê yanî çiryê de bû papa. Di şerê misilmanan ê Hîttîn´ê de piştî têkçûna xaçîyan banga xwe ya bi navê "Audîta Tremendî" bi navê "banga pîroz" kir û sefera Sêyemin a xaçîyan da dest pê kirin. Di 17´ê kanunê de ku tê gotin ku 80 salî bûya mirina wî bûya.
Hîdrojenasyon, çineke bertek a kîmyasalî ye û kirarî ye ke kû mirov hîdrojenê bi xê ser hevgirtîyên organîk.
Hîdrojenasyon, bi teybetî ji bo hevgirtîyên organîk yê netêr (alken, alkin, keton û nîtrîl) bertek ke girîng e. Bi gelemperî di bin pestoyê de bi alîkarîya Katalîzor a Hîdrojenê rast u rast bi xe serê pêk tê. Ji bo Hîdrojenasyonê mînak a herê klasîk di Alkena de baqên Karbonê ên Kîmyasalî ên Netêr ku mirov Hîdrojenekê bi xê ser û Alkenê dagerênê Alkanê. Di pîşesazîya derman u petrokîmyayê de sepan ên pir cihêreng hene. Vajîya vê kirarîya Kimyasalî dehidejenasyon e. Dema kû Hidrojen tevlî Alken a di bin Alkan pêk tên. Alkan tenê xwedi Karbon –Karbon baqên yekfer in. Divê vebizivînê de jiber kû katalîzor hatine bikaranîn bi navê “Hidrojenkirin a Katalîtik” ji tên binavkirin. Vebizivîna ku Hîdrojen tevlî Alken a dibin vebizivînên Ekzotermîk in û di germahîya jûrê de vebizivîn a bê katalîzor pêk nayê. Li vir katalîzor tê bi karanîn û bi vî awayî di germahîya jûrê de vibizîn pêk tê.Lê belê bandora Katalîzorê bi vê tixubdar namînê. Katalîzor a kû tê bikaranîn berê ku were bidestxistin dike ku bibe cis-Alkan an jî trans-Alkan. Heke katalîzora tê bikaranîn katalîzor a nehemcure bê (parçe yek Nikel, Platîn, Paladîyum) ango di nava bişivîne de bi awaye kî nehemcure tevî hev bibe her du atomên hîdrojenê ên kû tevî hev bune bi heman alîyê Alkenê ve dibin û bi vî awayî cis-Alkan çêdibin. Heke Ev Katalîzor, Katalîzoreke di nava bişvînê de bi awakî Homojen belav bubê vê carê jî wê trans-Alkan çêbibin.
Dodan navê fermî Erkan Özer (z. 1978, Gimgim) muzîkvanê kurd e.
Di sala 1978an de li Gimgima Mûşê hatiye dinyayê. Di sala 1995an de dest bi muzîkê kir û di sala 1997an de bi Murat Öztürk re koma Dodan Project damezrand. Yekemîn albûma xwe ya bi navê "Be Naw" (mebest bê nav) di bin banê Dodan Projectê derxist. Paşê navê Dodan wek navê xwe bi kar anî û bi vî navî jiyana wî ya muzîkjeniyê berdewam kir. Di albûma "Peşk"ê ya ku ji bo bîranîna helbestvanê kurd Bro Omerî hatibû amadekirin bi stranekê cih girt.
Di sala 2016an de beşdarî pêşbirkekê muzîkê ya bi navê "O Ses Türkiye" (Ew Deng Turkiye) ya televizyoneke tirkî bû û ev yek jî bû sedema hin nîqaşan.
Kamer Söylemez an jî Qemerê Alî (z. 1957 Çuxur, Dêrsim) helbestvan, nivîskar û pêşkêşkerê televizyonê ye. Di sala 1957'an de li Dêrsimê ji dayik bûye û heta sala 1979'an li Kurdistan û Tirkiyeyê maye. Di sala 1977'an de, ji sedema xebata kurdewariyê, sê mehan di girtîgehê de dimîne. Di 1979'an de diçe Almanyayê.
Li bajarê Duisburg a Almanyayê di navbera salên 1992-1995'an de di beşa radyoya dimilkî de dixebite. Di heman demê de li dêra protestanan, ji bo penaberan şêwirmendiyê dike.
Qemerê Alî di gelek televizyon (Med TV, Medya TV û Roj TV hwd.), radyo û rojnameyên kurdî de kar kiriye. Ew niha di rojnameya Yeni Özgür Politika de bi zazakî quncikan dinivîse.
Gelek helbestên Qemerê Alî ji aliyê Mikaîl Aslan û stranbêjên kurd ve hatine beste kirin.
Di sala 1994'an de bi pirtûka xwe ya bi navê "Siyaseta Penaberan a Almanyayê û Êrîşên Nîjadperest" "(Almanya’nın Mülteciler Politikası ve Irkçı Saldırılar)" xelata Musa Anter stand.
Navê pirtûkê "Amed, erdnîgarî, dîrok, çand" e û ji aliyê Amed Tîgrîs û Yildiz Ҫakar ve hatiye nivîsandin. Pirtûk ji aliyê weşanxaneya Şaredariya Bajarê Mezin ê Amedê ve hatiye çapkirin û îhaleya ҫapê jî Weşanxaneya Lîsê girtiye.
Pirtûk ji du beşan pêk tê: beşa yekem navenda bajêr û gundên wê û beşa duyem jî hemû bajarok û gundên wê ne. Pirtûk 652 rûpel e û bi tevayî rengîn e.
Di pirtûkê de agahiyên dîrokî, erdnîgarî, ҫandî, aborî, civakî, demografî, etnografi, mîtolojî, perestgeh, ziyaretgeh û biyografî hene.
Di pirtûkê de bajarok bi bajarok, tax bi tax, gund bi gund, gom (mezre) bi gom hemû bi taybetiyên xwe ve bi kurtî hatine nivîsîn. Parlamenter, şaredar, nivîskar, hunermend, navdar û dengbêjên amedî ji kîjan bajerok an jî gundî ne kurtejiyana wan hatine nivîsîn û navên berhemên wan hatine destnîşankirin.
Herweha navên gund û mezreyan bi kurdî û tirkî ne. Û kîjan gund li ku ye, ҫend km ji bajêr an ji bajarokê dûr e, rewşa aborî û civakiya gundiyan ҫawa ye, ҫend kes li gund an li gomê dijin, ji kîjan neteweyî ne, ziman an zaravayên wan ҫi ne, cihên dîrokî, turîstîk, ҫem, ҫiya, deşt, zozan û ziyaretgeh hatine nivîsandin.
Çeko Amed Jiyan di sala 2013an de Pirtûka Amed, erdnîgarî, dîrok,çand ji kurdî wergerandiye tirkî. Tirkiya wê weha ye: Amed cografya,tarih ve kültür.
Eşîra Rêkan,RÊDKAN navê eşîreke kurdan e li Başûrê Kurdistanê.
Gundên eşîra Rêkanî, Rêdkanî li Başûrê Kurdistanê dikevine parêzgeha Dihokê, qeza Amêdiyê nehiya Şeladizê. Niha li başûr 230 gundan da dijîn. Lê mixabin tenê çend gund ava ne, yên din xera bûne.
Niha Rêkanî, Rêdkanî li deverên Rojavayê Kurdistanê Qamîşlo, Efrîn û Reqayê, li Başûr li Şeladizê, Deralûk, Bagera, Siri, Dihok, Mûsil, Hewlêr, li Bakurê Kurdistanê Hekarî, Colemêrg, Çelê /Çukurcayê, Gever, Şemzînan, Wan, Şirnex, Başkalê / Elbak û li Rojhilat Kurdistanê li Ûrmiyê û Tehranê, her wusa li Îsraîlê jî xwecîh in.
Serokê eşîrê Mihemed Kelhe Axa Rêkanî/Redkanî ye. Li Baharê Dihokê dijît.
Til Aran an jî Til Eren peyva "til, tel" di zimanê semîtîk de tê wateya "gir". Girekî gelek mezin û qadeke arkeolojîk e. Ji ber derbirîna erebî bûye Til E'ran (), bajarokekî kurdan li başûrê rojhilatê Helebê ye. Bi devera Sifêreyê ve girêdayî ye. Li derdoré 35.000 mirov lê dijîn. 24 km dûrî Helebê ye. Aboriya vî bajarokî li ser cotkarî, baxçevanî û bazirganiye ye.
Bûyerên sala 2013an.
Li gorî agahiyên ku di destpêka meha tebaxa 2013an de hatine ragehandin li bajarokên kurdan ên Til Aran û Til Hasilê grûpên çekdarên ku bi Elnusre û Leşkerê Azad ê Sûriyê ve girêdayî bûn herdu bajarok dorpêç kirine û zêdeyî 350 welatiyên kurdên sivîl desteser kirine û mal û mulkên xelkê van deveran talan birîne.
Wekî din, li dû agahiyan, zêdeyî 70 kurdan jî li ser destê van grûpan hatine kuştin.
Papa Fransîs (; navê wî yê sivîl Jorge Mario Bergoglio ye, wekî "Xorxe Maryo Bergolyo" bixwîne) di 17'ê berfanbara 1936'an de li Buenos Aires, Arjentînê hatiye ser dinyayê, papayekî dêra katolîkan e.
Ew serokê dêrê bû û di 13´ê adara 2013´an de weke papa hat hilbijartin piştî Papa Benedîkt XVI. Navê xwe kir Fransîs. Navê Fransîs, bi navên weke Francesco d'Assisi, Francisco Xavier, François de Sales û hwd. Jorge Mario Bergoglio, papayê pêşiyê ku navê Fransîs dihilde. Ew pêşî bi erk bû metran bû di dêra Buenos Aires de û sereke dêra katolîk li Arjantînê. Weke Papa Fransîs I, di kitaya Amerîkayê tê û ne Ewropa û an jî Rojhilat e.
Di xwandina xwe de, pêşî teknîkên kîmya xwand. Piştre bi ber keşetiyê ve çû û bû keşa. Piştre, dibistanak keşetîyê xwand li Villa Devoto. Di 11 adara 1958'an de xwandina xwe ya wê bidawî kir. Piştre xwandina li humaniora ku li Şîleyê kir. Piştre Li Arjantînê asta felsefê weke doktora xwand. Piştre li gelek zankoyan xwandina olzaniyê û ankû teolojîyê da kirin heta sale 1967'an. Di 13'ê berfanbara 1969'an de êdî weke serok û keşe karê xwe bi erkî kir û gelek axiftinên wî ku navaroka wan prr xort in kir. Êdî weke prefesorê teyolojiyê li zankoya û fakûlteya San Miguel ma. Ji salê 1980 heta 1986 jî weke dîrektoriya felsefê û teyolojiyê bo Colegio Máximo de San Miguel û fakûlteyên din kir.
Ji 21'ê sibate 2001'ê û pêde, bû kardînal û kardînalî ber destê Yûhenna Pawlos II kir. Bu kardînalî dêra San Roberto Bellarmino.
Li Arjantînê, wî temenek mazin bo dêrê avêt. Di bin rejîma leşkerî a Arjantînê de weke yekî xwegirtî ê muhafazakar ma. Bo xizan û hejaran kar kir, Bi vê yekê, di nava keşeyên ciwan û xalkê dêrê de baş tê nasîn û navê wî derket. Piştî 80 salîya ku Yûhenna Pawlos II ku mir u piştre, Bergogolio weke yek ji wan 115 kardînalan ku mafê wan ê hilbijartina papa heya hat hilbijartin di sale 2005'an de. Êdî ew weke nûmînêrê papa hat dîtin.
Di 13e adara 2013an weke papa hat hilbijartin li dewra Benedîkt XVI.
Keşetî.
Di 13'ê berfanbara 1969'an de xwedî erk bû weke yê rastkar û ankû "ordînert". Piştre karê xwe li San Miguel weke mamosteyê teolojiyê. Ji sale 1973'an heta sale 1979'an, li Arjantînê saziya teyolojikî û li gorî fermanên olî ku bi rêvebibê lê bicih kir. Ji sale 1980'î heta 1986'an, weke rektor li San Miguel. Piştre li Frankurtê di beşa Felsefe-teyolojiyê ya Hochschule Sankt Georgen xwand. Piştî karê kar û xwandina xwe ya li wir, hatxwastin li welêt û piştre ew jî vegerîya welêt û li wir bidest pêşengtîya xwe kir weke keşa.
Metrantî.
Di 20'ê gulana 1992'an de bû metran weke "alîkarvan" li Buenos Aires û Auca. Di 3'ê xizîrana 1997'an de di karê xwe gavekê pêş de çû û weke 'yê berdestê metranê' welêt derket li pêş li Buenos Aires. Di 28'ê sibata 1998'an, piştî metranê giştî çû ber dilovaniya xwe, êdî wî dewsa wî girt û li welêt bû metranê sereke û yê pêşî. Piştî Kardînal û metran Antonio Quarranccin, di heman salê de derket li pêş û hemû kar wî hilda ser milê xwe û bi rê ve bir. Û bû weke yê pêşî ku li ser "kursiyê ku dibin siha pîroz de li ser rûnişt" hat dîtin.
Kardînaltî.
Kardînal Jorge M. Bergoglio (2008)
Di 21'ê sibata 2001'ê e weke kardînal hat hilbijartin li berdestê Yûhena Pawlos II ji aliyê dêra San Roberto Bellarmine ve. Weke yê kurîya jî li Roma ku di bo agahîyan diçû û dihat bo papa kar kir. Karê kongresyon bo înstîtûtiyan û rastkirin, hevkarî û alîkarî, kongresyon bo xizmeta xwûdê, Kongresyonên bo keşeyan û ew komîsyona papa bo Amerîkaya Latînî, wî kir û karên wan bi rê ve bir.
Papatî.
Di 13'ê adara 2013'an de di hilbijartina pêncem a ji aliyê kardînalan ve di roja duyemin de weke papa hat hilbijartin. Navê Fransîs hilda. Navê Fransîs, heta nûha weke navê pêşî ku ji aliyê yekî ji kitaya Amerika ve ku hat hilbijartin ve hat bikarhanîn a. Ji Gregor III ve heta nûha, weke yê ne ewropayî ya. Her wusa weke yekî ji tariqata Cizwiti care pêşî tê bijartin weke papa.
Di jîyane xwe de, hertimî xwest ku jiyaneka hesan bijî. Bo vê yekê, piştî ku bo piskopos û ankû metran jî, li qasra piskopostiyê cihekî hesan ji xwe re bijart û tê de jîya. Piştî ku hart bijartin jî jîyane li karkirinê bijart. Jêre lîmuzin û şifor jî hat tesis kiirn, lê wî red kir. xwarina xwe bixwe jî, wî bi destê xwe de çê dikir. Bi vî rengî, hertimî, weke yekî bawermend û ku duaya xwe dike, hat naskirin. Di nava xizanan de jîya û bi pirsgirêkên wan ve alakadar bû.
Piştî hilbijartinê re nîqaşên ku bi wî re dest pê kirin.
Çend gotûbêjên doktrîna civakî û exlaqî ya dêra katolîkan ku ji aliyê papayan ve hatine parastin ew bûn: li dijî zarokjiberbirina azad û ewtanaziyê; li dijî homoseksueliyê wekî hilbijartina azad û kesanî; li dijî lêkolînên ligel şaneyên bingehîn û girşî û bikaranîna kondoman wekî metoda kontrola zarokanînê.
Piştî ku papa Fransîs, hat hilbijartin, nîqaşên ku piştî roja ku ew hat hilbijartin di roja din de, li ser jiberkirina zarokan(Zarokjiberbirin), ankû "abort", û zewaca hevzayendan û ankû homoseksuel bû. Bi wê re, li ser muhafazakariya wî hat nîqaş kirin. Berî hilbijartina wî, nîqaşên ku li ser mezhebê katolik ku hebûn ku bi rengê "katolikiyê, xwe ji pêşketin û guharandinan re girtiye." Bi vî rengî, nîqaşên mihafazakariyê li ser katolikîyê re berî hilbijartina Fransîs dest pê kiribûn.
Lê li ser rewşa wî ya li Arjantînê re hebûn. Dihat gotin ku di dema rejima leşkerî de, ew şermazar nekir û di gelek aliyan ve bi wê re tevgerîya. Piştî bijartina wî weke papa, êdî nîqaşên li ser wî jî zêde bûn. Herî zêde, nîqaşên li ser guharandin û muhafazakariyê bi wî re û bi hilbijartina wî re bûn. Dihat gotin ku "pêwîstî, bi guharandinê û xwe nûkirinê di katolikitiyê de heye." Ji ber vê yekê jî, libendwarîyek bi wî re û bi hilbijartina wî re bû ku ew bibe bersiv ji van xwestekan re û pêşketinaka nû di katolikitiyê de bide kirin. Li Ewropa jî, katolikî, weke mezhebê ku xwe naguharêne ya. Di hin nîqaşan de jî tê gotin ku "li dijî xwe guhartinê ya." Mijarên ku tê gotin ku wê herî zêde dest bi avêje wan xizanî, guharîna di nava katolokiyê de û mijara "abort", ankû jibergirtina zarokan a jinan a.
Şêx Fexrê Adiyan, fîlozof û zanayekî bi eslê xwe kurd ê êzidîyan e ku di sedsala 11'an de jiyaye. Tê gotin ku piştî Şêx Adî jiyaye.. Li gorî vê jî, Şêx Adî bixwe jî di sedsala 10'an de jiyaye.
Şêx Faxrê Adiyanî, ji wî ku weke ku çawa ji gelek alim û mazinên kurd helbest mana, Ji wî jî, gelek helbestên ku bi destanî tên gotin mana roje ma. Şêx Faxrê Adîyanî, Li ser dîrokê, felsefê û astronomî û fizîkî hizrên xwe hanîna ser ziman. Di derbarê van beşên zanînê bi hinek beşên din re jî nivîsandîya û hanîya ser ziman. Şêx Faxrê Adîyanî, Şêxekî Êzîdî bû. Di dema xwe de xwedî dergeh bû. Heta ku hatîya kifşkirin ku ew di dema xwe de weke "şêxê şêxan" hatîya dîtin û naskirin û herê kirin. Bandûra wî, li ser dema wî pirr mazin bûya.
Şêx Faxrê Adiyanî, piştî Şêx Adî re hat û di dema xwe de, hewlda ku Şêx Adî pirr baş bi mirovan bide fahm kirin. Yanî, biqasî ku tê dîtin û bawerkirin, Şêx Faxrê Adîyanî, Şêx Adî piştî wî re jî, di nava xalkê kurdistanê de pirr baştir daye fahm kirin. Di wê dema ku pirr hêrîş li Êzîdîtîyê hebûn, di xate Şêx Adî de meşî û hemû hêrîşên li ola Êzîdîtiyê dan rawastiandin. Bi vê rengê, bandûra Şêx Faxrê Adîyanî, pirr bi giring heya ku wî ola êzîdîtiyê bi têgihiştin û bawerîya civate wê û dîroka wê re pirr baş hanî ser ziman.
Şêx Fexrê Adiyanî, fîlozof û xasê ola Êzdiyatiyê ya. Şêx Fexrê Adiyanî e ku di sedsala yazdeyan de jiyaye û yek ji yê mezintirîn zanayên ola êzidiyan e û gelek ji tekstên ola êzidiyan ji aliyê wî ve hatine nivîsandin.
Her wusa, bi sadan helbest û qasîdeyên wî hena. Ji bilî wan jî, Şêx Faxrê Adîyanî, metnên di derbarê dîrokê û felsefê de jî nivîsandina. Her wusa bi nivskî cîrokên ku wî bidestê xwe nivîsandin jî hebûna.
Di wê demê, Êzdiyên Lalişê û dora wê ra, hewake aşîtyane û mecalên hişyarbûnê, xwenaskirinê û efrandaryêye xweş çê dibin. Tevî rêvabirên mîrtyên Êzdiyan usa jî komek qewlvan, helbestvan, fîlîsof, oldar û xwedênasên bi nav û deng, yen wek Şêx Fexrê Adiyan, Pîr Reşê Heyran, Pisê Cemê, Pîr Xidir, Pîr Hevînd, Şêx Mend, Pîr Şeref û hinekên din li hev dicivin û edebyeteke kurdewarîye bi cûre û naveroka xwe barkêş bi zimanê kurmancîyî xweş xizneke mezin qewl, beyt, due’a, destan, qasîde, çîrok, xizêmok, payîzok û cûrên edebêye din bi mêlodî û miqam, bi felsefe û hunureke edebîye bilind dihûnîn, pê heykelê felsefa ola Êzdîtyê ya kevnar bi zanyarya xwedênasyêye bê qisûr dixemilînin.
Bi bîranîn û salixyên oldar û a’limên bawarya Êzdiyatyê ew demê hesabên wan berheman pir mezin bûye. Dibêjin dema Şêx Fexir 11000 qewl, beyt, qasîde, çawa niha nav dikin, têkstên bawarya êzdîtyê hebûne.
Seyhan () navçeyeke parêzgeha Edeneyê ye.
Nifusa vê navçeyê zêdeyî 750.000 e. Nîviyê nifûsa bajarê Edenê di vê navçeyê de rûdinên. Ev navçe bo aborî, bo çand, bo béşesazî, bo perwerdehî û bo bijîjkî navendekî giring e.
Nexweşxane yên Seyhanê.
Xeynî van nexweşxaneyan 13 heb navendên bijîjkî he ye.
Sûka (çarşı) bajarê di vê navçeyê de ye.
Parêzgeha bajarê jî di vî navçeyê de ye.
7 îstesyonên Rêbiniya Edené (Metroya Edené) jî di vî navçeyê de ye.
Özz Nûjen (z. 20'ê pûşpera 1975'an, ku navê wî yê berê Özgür Gezgin bû, komedyenekî "stand-up" (anku, "ser piyan") ê swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Özz Nûjen di 20'ê hezîrana 1975'an de li herêma Serhedê li gundê Xirabşehirê, ku navbera Patnos û Milazgirê ye, hatiye ser dinyayê. Dema ku ew 8 salî bû ew weka penaber hatiye Swêdê.
Ji xeynî komedyenbûna xwe, ew nivîskarê metnê û şanoger e û bernameyên televîzyonê pêşkêş dike. Ew li Swêdê binavûdeng e û di nav gel de gelek hezkirî ye. Özz Nûjen di 2007'an de bi xelata Kurdê Salê ya Swêdê û di 2012'an de jî bi xelata aştiyê ya Eldh-Ekblad hate xelatkirin.
Belx (bi farsî/peşto: بلخ "Balkh"), bajarekî ku dikeve bakûrê Efxanistanê roja me de. Nave Belxê jî, ji çemê Belxê tê.
Belx, berî zayinê di sadsalên 6´min jî hebûya û bandûra wê pirr mazin bûya. Ji ber avîbûna wê ji herêma Xorasanê û ji herêma Hewramê bixwe jî bi aşîrî gelek kurdan goçî wir jî kiriya. Berê weke bajarekî kevn û bi nav û deng ê hereme Xorasanê jî bû. Ji herêma Hewramê aşîra ku Zerdeşt bixwe jî ku jê bû, hin destna wê goçî wîr kirina û ji ber vê yekê, navê wê bi navê Zerdeşt jî car bi car hatîya hildan. Zerdeşt bixwe Ji aşîreka kurd a dora hewramî bûya. Lê ji ber vê yekê, jê re "Zerdeştê belxî" jî hatîya gotin.
Siligo bajarokekî bajarê Sassari ya grava Sardînya îtalyayê ye.
Nifûsa Siligo yê navendê bajarê de dijî 943 (2010) kes e.
Qiyakser'", navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e. Pirtûk, der barê dîrok û dema Qiyakser bixwe de ye. Di pirtûkê de li ser dema Qiyakser û wê dema Med û Medya a ku wî keyîtî di wê de kiriya hatiye rawestin. Pirtûk, di ancama lêkolîneka derbarê dîroka wê demê û ya Qiyakser de hatiye nivîsandin.
Bi teybetî di pirtûkê de wê li ser şerê di nava Welatî Medîya û Lîdya de ku li ber rûbara Sor û ku çem bi navê "helys" jî disekinê. Derbarê dema bavê Qiyakser Firortis de jî mirov dibê xwedî têgihiştin ji pirtûkê. Piştî dema Qiyakser wê, derbarê dema Astîyeq de jî wê agahî wê werina dîtin di pirtûkê de. Lê bi teybetî wê, weke navenga pirtûkê wê, jîyan û dema Qiyakser û serborîya wî û kirinên Harpagos hatina hilbijartin. Harpagos, ji destpêka jîyane xwe heta pîratîya xwe li ber destê keyê medî Qiyakser şêwirmendî kirîya. Piştre ew serborîya wî ya ku dibe sedem ku ew êdî bikeve dijî Medîya de jî di pirtûkê de bi kûrehî li ser wê tê sekin in. Pirtûk, beşek giring ji dema dîroka Medîya di wê de tê ser ziman.
Pergale jîyane civakî a dema Medîya çawa bû li ser wê disekinê, Pêşketinên wê demê, bi rêveberî, serdestî û demkî wê, di pirtûkê de wê bên li ser ziman. Di pirtûkê de wê, dema ku nivîskar Abdusamet yigit bahse dema medîya wê bikê wê, bi gotina "ew li pêşîya dema xwe dijî" wê ew wê bînê ser ziman. Pêşketin wê tînê ser ziman. Di pirtûkê de wê, mirov dibînê ku wê Medî wê xwediyê temenekê xort ê civakî û dîrokî ji demên berê xwe ên gûtî, hûrî û mîtannîyan bin. Heta wê demê çi pêşketin hatina jînkirin wê, medî wê baş wan deman wê bixwenin. Medî wê, di dema xwe de wê, weke ku nivîskar wê di di destpêka pirtûkê de wê, werênê li ser ziman û wê bêjê "medîyayîyan felsefe weke rengê hizirkirinê kifşkirina. Li ser wê re dihizirin. Bi wê li jîyan, pirsgirêk û rewşan dinerin. Wê di wê demê de wê weke ku wê nivîskar wê balê bikişênê li ser wê jî wê, bêjê ku "nivîsarên weke yên Zerdeşt ku ew hatina nivîstin wê, têra xwe fêr û fahmker bin ku mirov ji wan rengê pêşketina wan fahmbikê.
Herîkîna pirtûkê di dawîya wê de wê, ku piştî Qiyakser ku wê Astîyaq were ser taxtê Medîya re bidomê. Lê di dema Astîyaq de Harpagos wê, êdî ne li cem Medîya bê. Harpagos, êl û herêmên ku medî ên ku ew bi wî bibawer in levdane li hevdû û ji wan hêzek herêmî afirandîya. Di wê demê de jî Kîrûs li Anşanê mazinbûya û bûya key û li ser dirûnihê. Harpagos, Alîkarîyê dide wî ku ew bibe key û piştre ku were û taxtê medîya jî. Ji wî dixwezê ku ew wê bikê bin desthilatdarîya xwe de. Lê Kîrûs, di dema ku ew tê Medîya wê, bi hêz û artişeka mazin were û wê bi rojan bi Medîya û artişa wê re bikeve şer de. Gelek êl û herêmên ku Harpagos kirin, tevlî şernebûna. Harpagos wan ji berxwedanê bi şûn ve divekişênê ku ew li berxwe bidin. Bi wê re jî, Hêza şer ya Medîya kêm dikeve û bi wê kêmketina wê re ew êdî tê ber têkçûnê li ber artişa kîrûs. Kîrûs, wê piştî wê re wê li mediya wê serkeve û taxtê wê bike dest. Piştî wê rewşê wê Kîrus wê, peymana di nava Medîya û Lîdya ku di dema Qiyakser de hatiya çêkirin û bûya wê, ew wê biçirêne û ji holê rabike. Piştre wê hêza xwe biajoyê ser Lîdya de. Keyê Lîdya, dike ku alîkarîyê ji Misrîyan bixwezê di wê dema ku ew wê rewşa hatina artişa mediya bi ser wî de. Lê ew jî, wê wî xilas nekê ji xazaba kîrûs. Wê hêza êl û aşîrên medî ku wan bi gotina Harpagos xwe radestî krîus kirin wê, bê sedema ku kîrus bibê xwediyê artişek mazin li giştîya herêmê. Pirtûk, vê van rewşan bi serborîyên wê, bi têkiliyên wan ên herêmê û bi civakê re wê, bi awayekê berfireh wê bînê ser ziman.
Di dawîyê de wê, piştî taxtê medîya ket jî wê, bertekên wan kêm nebin û werina ser ziman. Bi qatilkirina Astîyaq re demeka nû bo Medîyayîyan dest pê dike. Ku weke gotinên dawiyê ên ku Astîyaq ku wê ji Harpagos re bibêje "Ne ez dizanim ku te ev ji bo tola kurê xwe kir. Lê ma ka çima te yekî Medlîyayî ne hanî ser medîyayîyan li ser taxt. Lê vê jî ji bîrneke ku wê, ti kesek ti carî heta ku yek kurd jî sax bê, vê kirina te ji bîrnekin." Piştî van gotinên xwe re wê Astîyaq wê, çavên xwe li jîyanê bigirê. Di wê demê de jî wê, weke ku nivîskar Abdusamet yigit di dawîya pirtûkê de pirr zêde li ser disekinê û diêne ser ziman Harpagos, li ser serê wî sekinîya û lê dinerê heta ku Astîyaq bêhna xwe ya dawîyê dide. Ev nûqta di pirtûkê de wê pirr bi hêstîyarîyekê were hanîn li ser ziman di pi pirtûkê de ji aliyê niviskar ve.
Berbendiya zayînê an jî Sehêta zarokanînê, dema ku jin berbendiya bizikbûn an avisî dike. Bi gotinek din jî, li ser bi avisî xwe sehêta wê hebe. Di temenê sehêta wê de, derman ên ku tên hildan bo ku bi avisî nebê jî hena. Ev jî, bi armanca, dema ku jinek di demekê de nexwezê ku avis bibe, êdî bi wê re pêşîya avisî xwe digirê. Di dema ku dixwezê ku bi hamlbûbe, hingî ew jî di çerçova wan sehêtên xwe de, li gorî wê tevdîrne dihilde û bi hamlbûna xwe pêktîne.
Li ser vê mijarê jî, pirr nîqaş bûna. Mahdale kirina, li bizaromayîn, wekî mijare zarok ji bergirtinê bûya mijarek ku li ser hem ji aliyê ahlaqî ve û hem jî ji aliyê mafê jîyanê ve li ser hatîya sekinandin. Li ser hizir hatina vegotin. Hinekan di hizrên xwe de gotin, ne rast a ku sehêt li ser bi hamlbûnê hebê.´ Hinekan jî, parastîya û gotina divê ku hebe. Bi vê yekê jî, hem aliyên ku hizrên xwe anîna ser zimên, li gorî wê argûmanên xwe hanîna ser ziman. Bi vê yekê, weke mijaraka ku hertimî li ser nîqaş hatina kirin, lê ku dawî li nîqaşên wê ne hatîya kirin a. Bi teybetî, ji aliyê olî ve nêzîkbûn û her wusa ji aliyê mafê jîyanê ve nêzîkbûn, weke di temenê nêzîkbûnê na ku bi wan lê tê kirin in.
John Stuart Mill (z. 20'ê gulana 1806 li Pentonville, London − m. 8'ê gulana 1873 li Avignon, Fransa), fîlozofeki ku bi eslê xwe îngilîzî bû. Lêkolînên wî li ser bandora aboriyê li hizirkirinê bûn. Bi taybetî, li ser civaknasa lîberal lêkola. Hizrên wê, ji aliyê ramyarî û rewistê (exlaqê) ve kartêkirina wan bû. Navê bavê wî James Mill bû.
Felsefeya wî, wek beşa di xate empîrîzmê de bûya. Bi taybetî, di xate David Hume de bûye. Bandora hizrên "ûtîlîtarîzmê" ku ji Jeremy Bentham jî li ser wî bûye. Ku bi nêzîkatiya olî, li civakê û aborîya taybet lêkola. Pirtûka wî ya bi navê "The Principles of Political Economy" (1848) de, weke pirtûka wî ya ku xwediyê nêzîkatiya wî ya bingihîn bû di wan waran de. Ev hizrên wî û bi taybetî ev pirtûka wî bixwe jî, weke pirtûka dibistanê ya ji fahmkirinê jî hatiye nasîn.
Li ser azadî û rewşa jinan jî sekiniye. Bi taybetî, hizrên wî yên ku hatina ser ziman, temenê lîberalîzmê afirandina. Hin hizrên wî yên ku bi navê "tevgerên mirovan" re jî hatina nasîn.
Mill û lîberalîzm.
Kartêkirina wî lê û li pêşketina wê bûye. Bi taybetî, di vî warî de bandora mirovên weke John Locke û Charles Montesquieu li wî bixwe jî bûye. Bi perwerdehiyeka baş û akademîkî pêşketiye. Di vê temenê de, bi taybetî, wê keseyet û êzîdîtya keseyetiyê derxistiya li pêş.
Mill, jîr weke dîmeneyê dûyem ê aqil dihasiband. Li ser wê re hêst û biy (sans) jî weke rêyên ku mirov dikarê li ser wan re di jiyanê de k digihijê zanînê dihanî ser ziman. Ev rengê hizirkirinê, yê empîrîzmê ya û bi John Locke û David Hume re destpêka wê ya taybet hebûye. Mill bi taybetî, rewist derxist li pêş di nêzîkatiyên xwe de. Felsefe ûtîlîtarîzmê lêkola û li ser maf û azadiyê bi hev re sekinî. Ev gotin, ji aliyê felsefê ve hilda li dest.
Bandora felsefeya wî, di vê temenê de di pergale perwerde ya hemdem de xwe da nîşandin.
Di qada vacê û ankû ´mantiqê´ de ji ji ya hesan bi ber ya tevlihev û ji ya tevlihev ve bi ber ya hesan ve hizrên wî bûna. Mill xwestîya rêgezên vacê li qada civaknasiyê, sîyesetê û rewistê bide bikarhanîn. Bi vê yekê, li der deronîyê jî sekinî ya. Her mijare ku li ser sekinî aliyê wê yê deronî jî li ser sekinî ya. Di felsefe de, wî xwestîya ´şibandinê´ di temenê deronîyê de li qada zanînê jî bikarbêne. Ev rengê hizirkirinê ku şibandinê weke metodekê bi zanînê re hanîna wê ya li ser ziman, meteda ku Berkeley bikardihanî bû. Ji ber vê yekê, êdî gûman bûya ku bandûra Berkeley jî ji vî aliyê ve lê bûya. Berkeley, terkera dervî mirov red kiriya. Lê Mill, wê herî kiriya. Ji vê aliyê ve jî jev veqatîya na. Bi vê yekê, wî biy(sans)ên me, weke "ya manyînda, ku biyan bi derfet kirîya" derxistiya li pêş. Di rewistê de jî, fêdetî parastîya. Hêzkirin û ankû şahîbûn, weke armanca tevgerên mirov dîtîya.John Stuart Mill (1865)
Qadên din.
Li ser mijare jinê jî hizrên wî bûne. Li ser aborîya civaknasî sekiniye. Ji aliyê civaknasî ve li ser aboriyê sekinî. Dewlet û mirov, azadî û mirov çend ji wan mijarên ku wî ji aliyê felsefekî ve ku hildaya li dest. Li ser mafê mirov û azadiya mirov, sînorê maf û azadiya mirov sekiniye. Beşek ji van mijaran di pirtûka wî ya bi navê "On Liberty" tên ser ziman. Pirtûka bi navê "Autobiography" di dewam wê de, weke amûreka xwandinê ya pirr giring a di van waran de ku di derbare hizrên wî de.
Sûdgirî, sûdperestî, sûdewertî, yutîlîtarîzm têgihiştineka û ankû felsefeyeka rewistî ya. Ev felsefeya rewistî, di ceribêne ku rewş û ankû pirsgirêkên civaknasî û ên rewistî bi hev re ji wan formulasyonekê bide çê kirin. Li gorî têgihiştin û felsefeya yutîlîtarîzmê, her rewş û ankû pirsgirêk, di dema ku dijî, bi xwe re rewista wê heya û divê ku em wê rewista wê ji wê fahm bikin. Yanî, dibêje ku divê ku li gorî rewîsta ji derve divê ku li wê rewşê û ankû pirsgirêkê newê nerin. Hertiştî bi xwe re û bi xwe ve dihêne ser ziman. Bi wê re jî, hertimî li ser ancamê re helwesta xwe dide kifşkirin. Yanî ancam, hertimî weke têrkereka giring ya ku di temenê yutîlîtarîzmê de ya. Li gorî rewista yutîlîtarîzmê, minaq ku mirovekî di xewna xwe dît ku kujerek bê, divê ku ev di ancameka kirineka wî ya ku di temenê wê de bê.
Filozofên weke Jeremy Bentham temenê vê felsefe di sadsale 18'an de avêtin. Jeremy Bentham rêgezên vê felsefa rewistê dan nîşandin; Rêgezên ku wî kifşkirina jî ev in: Tişta ku dilê mirov xweş dike ew ya rast a.
Şewçila kovarêka edebî-hunerî ya û hîrê mengan ra reyêk vejêna. Şewçila tena bi kirmanckî (kurdîya zazakî) weşan kena. Hûmara yewine wisar 2011 de weşanîyaya. Edîtor û redaktorê na kovare Roşan Lezgîn o.
Kovara Şewçila de zafane sey şîîre, hîkaye, roportaj, meqale û krîtîkê edebî-hunerî ca gênê. Hetanî serra 2013î 8 hûmarê kovare vejîyay.
1889 – Adolf Hitler, ramyarê alman yê bi eslê xwe awistiryayî bû ku ji 1933 heya 1945 dîktatorê Almanyaya Nazî bû.
Jean Calvin (jdb. 10ê hezîranê 1509 - m. 27ê gulanê 1564) keşeyekî fransî û belçîkî ku rastkerê dêrê bû. Tê gotin ku bandora Martin Luther jî li ser wî heye. Di sala 1534an de ji Fransayê diçe Belçîkayê.
Dê û bavê wî Gérard Calvin û Jeanne Lefranc bûn. Fransa li cem kenyaniyê xwandina xwe kir û wî dadî û xweza xwand û perwerde dît.
Hizrên wî, weke bi navê kalvînîtî tên pêşketin. Temenê vê herikina bi navê kalvînîzmê, ew bû ku digot ku "pirtûka pîroz, destûrên Xwedê ne." Li ser wê re jî, pirr şîroveyan weke hişkiyeke di olê de Calvin, hatiye şîrovekirin.
Kalvînîtî, mezheba Kalvîn, kalvînîzm, mezhebek û baweriyeke mesihî ye ku li ser bingehên doktrîna teyologê fransî Jean Calvin/Jean Cauvin (1509-1564) hatiye avakirin. Di 1533an de ji mezheba katolîk veqetiye.
Kalvînîtî li herêmê bi temenê baweriya ku pirtûka pîroz destûrên xwûdêya pêşket û di demaka kin de li welatên Ewropa ên weke Almanya, Firansa, Holenda, Polonya, Skotlenda, Macaristanê û hwd pêş dikeve. Piştre, ên ku ji wan welatan barî Amerîka dikin, wê barî wir jî dikin. Weke herikîneka ku herî zêde dêrê derdixe li pêş e.
Pêzewarî, ankû materyalîzm navê aliyek û ankû kutubeka felsefeyê ye. Ev alî, vajî kutuba mengiwerê, wê diparêzê ku zanîna mirov ji têrkerê ye. Yanî, zanîn, pêşîya wê têrker heya. Mengîwerî jî, vajî wê diparêzê ku hizir û ankû zanîn ji ber ku heya, em di zanin ku tişt heya. Ev herdû alî, di temenê ku li berhevdû sekinîna, piştî ronesansê û pêde, demeka dirêj bi hev re ketina tekoşînê û şer de. Fîlozofên weke Berkeley, Calvin û hwd, weke fîlozofên wê kutuba mengiweriyê ne. Kutuba Pêzewarîyê jî filosofên wê, weke weke Descartes, Huma, Bacon û hwd in. Marksim, weke xatek û herikineka pêzewarî jî ye.
Dîroka wê ya berê.
Dîroka pêzewarîyê, tê birin li dema berîzayinê heta dema Demokrîtos, felsefeya Demokrîtos, weke felsefe û awayekî têgihiştinî ku wî ji têrkerîtîyê gav avêtiya û bi er bûyîna hizir ve çûya. Ev awayê çûyinê jî, awayê ku ev aliyê pêzewarî weke bingihîn ji xwe re dibîne ya. Piştî wî re, Hizrên Sokrat û Arîstoteles jî, ji wan sûd hatiye girtin. Lê Sokrat û Aristo, weke dû mirovên mengiwer jî hatina hesibandin. Herwusa, felsefeya Platon, weke fesefelya mengierî ya felsefe tê hasibandin.
Piştre di dema ku dem tê dema Serdewam navîn, wê hizrên Spinoza jî, beşek ji wê, di vê çerçovê de were şîrove kirin. Piştî zayinê, wê piştre Bacon, Descartes, Huma û hwd wê weke hizirvanên ku di vê xatê de ji wa sûd were vergirtin hatina dîtin. Descartes ferhanga gotinên felsefeyê nivîsand.
Piştre jî, di dema Ronasansê de wê gelek filosofên ku bi astronîmiyê de kar dikin, ên weke Kopernîk, Galileo û hwd wê ji wan sûd wer vergirtin. Di sedsala 17'an û pê de, wê felsefetiyeka xort di vê warê û xate de were kirin. Pêşî, weke xateka di temenê ku olê red dike tê zanîn. Heta roja me jî, di wê temenê de hatiye şîrovekirin. Ji ber ku ol, di temenê mengiweriyê de tê zanîn. Manawiyet, weke destpêkê di wê de dibêt.
Nîqaşên di nava Marks û Hegel bixwe de jî hinekî di vê temenê de ne. Di dema ku Marks divêje ku min "diyalektika Marks li ser lingên wê rûnandin", hinekî j bahse vê dike. Hegel, di dema xwe de weke akamîsyenî bû. Di zankoyê de fêrên perwerde didan. Wî, di temenê mengiwerî û ankû îdeyalîzmê de hanî ser ziman.
Di sedsala 20'an de, zaynarên weke Aguste Comte, wê pirtûka xwe ya li ser metodên zanistê binivîsêne û wê zanyeriyê wele "rêya sêyem", di nava vê nîqaşên mengiwerî û pêzewarî de pêşnîyar bike.
Adenîn yek ji çar bazên organîk ên asîda deoksîrîbonukleyî (ADN) û asîda rîbonukleyî (ARN) ye.
Adenîn, di ADNyê de, bi têmîna wê re û di ARNyê de jî bi ûrasîla wê ve bi girêdana hîdrojenê ku girêdayîya, asîdên nukleyî dike sazûmanekê de û di rewşekê de dide sekinandin. Adanîn, ku bi rîbozê ve hat girêdan, asîda nukleyî ya bi navê adenozînê diafirêne û ku bi deyoksîrîbozê ku pê ve girêdana bû. Wê deyoksîrîbozan biafirêne. Adenozîne ku bi her sê komikên fosfatê ve hat girêdan, wê adenozîn êdî trîfosfat Adenozîna trîfosfat (ATP) biafirêne. ATP, di xaneyan ku di dema bi pêşde dayinê û ankû tahfdayinê de vejenê bar dike.
Ji boy hê pirtir agahiyên derheqê asîdên dendikê,ev girêdana li jêr bitikîne.
Rojnameyê Roja Newé, 15 Gulane 1963 de Îstanbûl de vejîyayo. Rojname 8 rîpelî yo û tena yew hûmare vejîyayo. Binê nameyê rojnameyî de bi herfanê girdan û bi tirkî no îbare esto: KÜRTÇE-TÜRKÇE GAZETE (Rojnameyê Kurdkî-Tirkî).
Nuşteyê ke weşanîyayî zafê înan bi tirkî yê, ê bînî zî bi kurdkî (kurmancî û zazakî) yê. Nê nuşteyan ra di heb bi kirdkî (dimilî/zazakî) yê. Rojnameyanê kurdan ra reya verên, Roja Newé ca dayo lehçeya zazakî. Nameyê rojnameyî zî bi kirmanckî (zazakî, dimilî) yo.
No rojname dima hetê hukumatî ra qedexe bîyo, û mudurê berpirsîyarî ci Halil Kılıçkaya tewqîf bîyo.
Ronesans, ronêsans (, ji) demek e ku di navbera sedsalên 15'an û 16'an de ajot. Ev dem, weke dema "ji nû ve bûyîn" û ankû weke dema Reformasyonê jî tê zanîn. Berî zayinê di dema antikê dema Atena de, bi felsefê re demeka pêşketî jîya bû. Piştre ku dem tê serdema navîn, wê bandûr û afirînerîya wê demê, wê weke ku ji holê ra bibe. Bi wê re, serdema navîn, ku ji sadsala 5'an û heta sadsala 13'an û ankû sadsala 14'an ku tê hasibandin, wê tenê bixwandin û fêrbûna li ser pirtûk, nivîsar û hwd ên wê dema antikî re bi buhurê. Di wê demê de awandanî û ankû mîmarîtî, felsefe, zanist û çand û hwd wê pêş bikeve. Lê piştre, ku ev dema serdema navîn b uhurt, êdî wê demeka nû destpêkê bike û jêre were gotin "Ronesans". Ev dem, wê bi teybetî, wê di destpêekê de weke ku wan demên berê bibîr dike, pirtûkên wan dixwêne û ji nû ve dike ku weke wê demê bi zanebûn jî, ji ber vê yekê, jê re tê gotin ronesans û ankû bi wate gotinê "vejiyan" an jî "jinûvebûyîn".
Destpêka Ronesansê û pêşketina wê.
Destpêka Ronesansê, li bajarên wê demê ên ku di rêye xwe ya pêşketinê de bûn, ên weke Firenze, Wênîs û hwd de destpê dike û piştre hin bi hin li hemû rojava belav dike. Piştî ku paytaxta Romê Konstantînopolîs hat fetih kirin, êdî hemû zanist û zaynariyên wir jî, barî rojava dikin, wê bandûra vê jî di wê pêşketina ronesansê de bibe. Ji ber ku piştî fetihkirina Konstantînopolîsê êdî ti zanist li vir ji xwe re mafê xwe hanîna ser ziman û pêşketinê nabînê.
Pirtûkên Aristo, Platon, wê weke ku ji nû ve werina kifşkirin û xwandin. Wê dibistanên bi navê wan di wê demê de ji nû ve werina vekirin. Zanyarin weke Aresmus wê derkevin. Avadanî, û ankû mîmarî, çand û huner û hwd wê ji nû ve bidest pêşketina xwe bide. Mirov, wê weke ku ji nû ve ji xewê rabê wê lê were.
Bi olê re jî, oldarên weke Martin Luther, wê destpêka protestantiyê ku weke mezhebê xiristiyanîtiyê re û li dijî keyê Şarkhan bi xwepêşandinê dest pê dike, û êdî bi wê re wê navê protastan li xwe bike wê pêş bikeve. Li ser wê re ol, wê êdî bikeve pêvajoya xwe re raformê de. Şerên Sihsalî, wê di wê demê de destpêkê bikin û mirovên weke Thomaz Munzer, wê di wê demê de weyneke xwe bileyizin. Ev hemû, wê bina temenê raformê. Piştre, êdî felsefe pêşketina xwe dike û êdî pêşşengtiya wê rewşê dike. Êdî bi aqil û mentiq, wê ji nû ve bêne ser ziman. Li ser wê re, weke ast û pîvana mirov, wê mentiq, were derxistin li holê û bi wê werênin ser ziman. Bi vê re, êdî pêşketina zanistê hin bi hin wê destpê bike. Dem, ji nû ve weke ku aqil kifş dike û bi kifşkirina wê û nivîsandina wê re, êdî xwe ji nû ve weke ku di afirêne ji her aliyê ve.
Mirovên weke Ibn Ruşd bixwe jî, ji wê pêşketina ronesansê re kedaka wan ya mazin heya. Ji ber ku Ibn Ruşd li rojava derdikeve li pêş ew li wir bi navê Averroes tê nasîn.
a> li dor sala 1535'an hatiye çêkirin.
Michelangelo Buonarroti yan jî bi tenê Michelangelo (wekî "Mîkelancelo" bixwîne, z. 6'ê adara 1475 – m. 18'ê sibata 1564), di dema ronesansê de jiyaye, avahîsaz, peykelvan û nîgarvanekî talyan bûye.
Navê wî bi temamî jî Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni ye. Michelangelo, di 6'ê adara 1475'an de, li Arezzo li nêzî Caprese tê dunyê. Hê di zaroktiya wî de malbata wî barî Floransê dike. Dayika wî ku hê ew 6 salî bûya mirovya; piştî mirina dayika xwe, heta 13 saliya xwe li Floransa li cem Domenico Ghirlandaio xwandikê dike. Di dema Bertoldo di Giovanni de, ku malbateka Medici ya, li cem wan baxçevaniyê dike ku li wir di wê demê de bi Lorenzo re ku ew jî Medici ya hevnasiyê dike.
Hê ku 6 û ankû 7 salîya peykelê dawûd çê dike. Bi wê re balê dikişêne ser xwe. Ev peykel, weke berhemeka dema ronesansê ya pirr gihanguha jî tê dîtin. di 1505'an de, ku ankû di dema Papa Julius II de, li dêrê bidest çêkirina nîgarkirinê dike. Hizrên di incilê ên di derbarê Adem û Hewa de li wir xîz dike. Di derbarê tûfana nûh jî xîzkrinê di wan nîgarên xwe yên dêrê de dike. Peykel û nîgarên ku ew çê dike, bi vê yekê re, wê êdî di temenekî pîroz de, heyîna xwe bi parêzên û barî pêşarojê bikin û wê qadrê wî jî maztir bike. Wî di hemû nîgarên xwe de, tiştên ku di pirtûkên pîroz de di buhurin xîzkirin.
Hîlkecîk () yan Hêlkecîk Aksaray de yew mintiqa ya ke tede kurdî ciwîyenê.
Na mintiqa nameyê xo koyê Hîlkecîkî () ra girewto. 39 dewanê Hîlkecîkî de bi kurdkî qisey beno. Nînan ra 24 hebî bi kurmancî, 15 hebî zî bi dimilkî qisey kenê. Dewa Qilorî (tr: Gökkaya) girêdayeya Ortaköyî (Kürt Mahmadlı) ya. Dewê bînî pabesteyê merkezê Aksaray ê.
Systemic Lupus Erythematosus yan bi kurtî SLE, nexweşiya Lupus Erîtematosus a sîstemîk. (Lupus) bi zimanê latînî yanî Gurg,u (Erythma) bi zimanê Grêkî yanî sor, nexoşiyeka domdirêj a bi kulbûn (înflamasyon) û bi hûnik (rumatîzm) e. Ev nexoşiya çê dibe heko sîstêmê berevanya beden yêk yan çend organêt beden digre, kul û înflamasyon çê dibe. Lê ber çi mirov vê nexoşiyê digre, diyar niye. Li hindek binemala ev nexoşiye ya zor e, yanî rolê êrsî dewrê xo heye. Her li deh nexoşan neh jin in, bi zorî li temenê biçîk bonê dest pê diket yanê 15-40 salî.
Cixarekêşan rolê neyînî (negatîv) li ser vê nexoşiyê heye. Hindek derman jî dibine sebeba vê nexoşiyê.
Nîşanêt nexoşiya SLE'yê.
Nîşanêt nexoşiya SLE'yê bindin ka nexoşiyê çi organêt beden girtine. Ev nexoşiye wek gelek nexoşiyan e, li ber hindê nîşan û berjeng (teşxîs) ne asan e. Bedenê nexoş înflamasyon heye dibît ev nîşane li nexoş diyar bin.
Eve û gelek yêt dîş li sereketirîn nîşanêt vê nexoşiyê ye.
Ev nexoşiye dibit perdê ser sîpelka û perdê ser dil jî bigri ko dibênê serosît (serositis). Li hindek nexoşan birîn li nav dev çê dibît, pirç diwerît, nexoş neşêt li ber rojê bît.
Eger nexoşî giran bo dideta goçîlkan yan mêjiyê nexoş.
Êşnasîn, teşxîs û diyagnoz.
Ji ber ko SLE dibît wek gelek nexoşiyêt dî bît, teşxîsa wê renge ya aloz bît.
Nexoş pêdiviya biçîte layê doktorê şareza. Doktor baş guhdarî nexoş diket ka nerehetiya nexoş çi ye (anamnez), paş nexoş fehs diket.
Gelek taqî û testêt xwînê hene bo nîşêdana vê nexoşiyê wek ESR, CRP, TPK, Hb, ANA, dsDNA, C3, C4 û gelekêt dîş.
Eger perdê ser dil yan sîpelkan (pişikan) girtbît ew pêdivî rontgenê ye. Eger guçîlk duçar bibin, biyopsiya guçîlkan lazim e.
Çarekirina nexoşiyê û şîret bo nexoş
SLE nexoşiyeka domdirêj e. Derman giraniya nexoşiyê (înflamasyonê) kêm diken. Bo vê nexoşiyê gelek derman hene.
Ya li hemya serekîtir kortîson e ku dermanekê bihêze bo kêmkirina înflamasyonê. Dermanêt dî wek NSAID, dermanêt dijî malarya, Azathioprin,Cyclophosphamide...
Nexoş pêdivîye cixara nekêşît, neçîte ber rojê yan krêma parastina pêst bikar bînît, nexoşê jin hebêt dijî biçûkbûnê nexot.
Eger nexoş palpestoya zor ya xwînê (hîpertansyon), nexoşiya dil yan şekirê hebît baş çare biket.
Nexoş xo ji stresê biparêzît.
Nukleotîd yekeya asidên nukleyî (ADN û ARN) û adenozîna trîfosfatê (ATP) ne. Di nav xaneyên zîndeweran de heşt cureyên nukleotîdan hene. Ji vana çar cure di çêkirina ADNyê de, çar cure jî di çêbûna ARNyê de cih digirin. Di pêkhateya ATPyê de tenê yek cure nukleotîd heye.
Beşên nûkleotîdê.
Nukleotîdek ji sê bêşan pêk tê.
Komeleya fosfatî.
ADN (asîda deoksîrîbonukleyî) ji nukleotîdan pêk tê
Ji bo hemû cureyên nukleotîdan, tenê yek cureyek komeleya fosfatî heye. Komeleya fosfatî ji asîda fosforî (H3PO4) pêk te, dema bi şekira pentoz ve tê girêdanê, hîdrojen jê diqete û dibe PO4 -2. Tu bandora komeleya fosfatî li ser cure bûyîna nukleotîdan tune ye.
Şekira pênckarbonî (pentoz).
Du cureyên şekira pênckarbonî heye. Di nukleotîden ADNyê de navê şekira pênckarbonî (pentoz) deoksîrîboz e. Di nukleotîdên ARNyê de navê pentozê rîboz e. Di Şekira ADNyê de oksîjenek kêm e. Loma ev pentoz, wekî rîboza kêmoksîjênî (deoksîrîboz) tê bi nav kirin. Formula kîmyayî ya şekira rîbozê C5H10O5 e. Formula kîmyayî ya şekira deoksîrîbozê C5H10O4 e. Loma ev şekir kêmoksîjenî ye.
Baza nîtrocenî.
Bazên nîtrocenî yên nukleotîdan penc cure ne. Adenîn, tîmîn, guanîn, sîtozîn, urasîl
Purîn.
Adenîn û guanîn cot xelekî ne, van her du bazên nîtrocenî wekî purîn tên binavkirin.
Ev her du bazan hem di pêkhateya ADN hem ji ya ARNyê de cih digirin. ATP baza adenînê li xwe digire.
Pîrîmîdîn.
Sîtozîn, urasîl û tîmîn yek xelekî ne, van hersê bazên nîtrocenî wekî pîrîmîdîn tên bi navkirin.
Sîtozîn hem di pêkhateya ADN hem ji ya ARNyê de cih digire.
Adenîn di pêkhateya ADNyê û ATPyê de, urasîl jî tenê di pêkhateya ARNyê de cih digire.
Adam Richard Sandler (z. 9ê îlona 1966) lîstikvan mîzahvanekî amerîkî û hilberînerekî fîlman e.
Piştî tevlî "Saturday Night Live" bûye, Sandler bû yek ji stêrên Hollywoodê. Fîlmên wî gihiştin $2 milyar li derameta nesafiyê. Herçiqas di fîlmên "Billy Madison" (1995), "Happy Gilmore" (1996), "The Waterboy" (1998), "Big Daddy" (1999), û "Mr. Deeds" (2002) de bi komîkbûna xwe pir navdar be jî, fîlmên wî yên dramatîk jî hene. Di sala 1999an de, Sandler şirketa Happy Madison bidest xistiye.
Sandler li Brooklyna New Yorkê ji dayik bûye. Ji malbata Stanley e, endaziyarê elektrîkê ye û Judy Sandler, mamosteya dibistana zarokxanê e. Malbata wî Cihu ne, ji her dû alîyan ve muhacirên ji Rûsyayê ne. Dema ew pênc salî bû, malbata wî bar kir Nû Hampshire a Manchesterê. Beşdarî Manchester Central High School bû. Di sala 1988an de Sandler ji beşa Tisch School of the Arts ya Zanîngeha New Yorkê derçûye.
Karê Pêşkêşkirinê.
Di destpêka kariyera xwe de di sala 1980an de Sandler li ser bernama "The Cosby Show" (1987–1988) rola hevalê Theo Huxtableî, Smitty, lîst. Dema ew 17 salî bû, piştî cesaretdanên birayê wî, Sandler di cihên komêdiyê de bername pêşkêş dikir. Ew bi komîkên Dennis Miller hat keşif kirin, Dennis Miller ewe ê ko Sandler kirî Aktor li Los Angeles. Miller ew pêşnyiar kir bo "Saturday Night Live" hilberîner Lorne Michaels.li sala 1990 Sandler nivîskar bû ji bo "SNL'ê û bû pêşkêşkerê jêhatî li van salan, navek ji xwere çêkir bi cîh anîna keyf kirina stranê li bernamê de, wekî "The Thanksgiving Song" û "The Chanukah Song".. Sandler’î go Conan O'Brien li "The Tonight Show" tu tenê ne maîy. li sala 1995 Kenala NBC ew qewirand ji bernamê û herwiha Chris Farley jî.
Li sala 1994 hevrê bû li "Airheads" bi ‘’ Brendan Fraser’ û Steve Buscemi re. bi kompanîya "Billy Madison" li sala (1995) re fîlm çêkirin û heya niha jî, di ser hindê re jî, mêrik salên xwendinê ji sinifa 1–12 dîsa dixwîne ji bo ku hirmeta babê xwe bîne cîh ve.
Zekeriya Husênî, yan Dilbixwîn (nav bi farsî, ذکریا
حسینی, "Zakariya Hosseini"), helbestnivîsekî ciwan ê kurd e ku di sala 1371ê şemsî, anku 1992ê zayînî de, li Belecuka Xoyê (Rojhilatê Kurdistanê, Îran) ji dayîk bûye.
Li gorê jiyan nigariya Dilbixwîn, ew bi eslê xwe kurd ê gundê Belecukê bi ser bajêrê Xoyê ye, li malbateke bi esl û neseb de ji dayîk bûye. Malbata wî ji eşîra memêkî ye ya ku bigodêna wî ji tirkiyê koçber bûnê Îranê.
Dilbixwîn dibistan li gundê xwe û navîn jî li bajarên Xoy û Ûrmiyeyê kuta kir û dû re jî li bajêrê Tewrêzê li zanîngehê de beşa endazîyariyê qetand. Li ser helbesta bi zimanê kurdî û farsî gele xebat berhev kirine û heta niha gelek helbest gotî lê belê helbestên wî hîn nehatine veşandin.
Mela Îdrîsê Bidlîsî (jdb. 1452-57− m. 1520), mirovekî ramyarî û zana yî di dîroka Kurdistanê de ku bi eslê xwe kurd bû.
Bi kiri nekê xwe re serdemeka nazin ya dîroka Kurdistanê daye vedîtin. Bi Yawiz Selim ku siltanê Osmanî bû peymaneka stratejîkî çê kir. Li gorî wê peymanê, ew wê Kurdistanê hemû di bin govantiya wî de gihişta hevdû û wê osmanî jî li Anatoliyayê serdest bû ba. Lê wê piştgirî dababan hevdû. Bi wê rê çûn şerê Çaldêranê ê bi dewleta sefewî re. Di şer de bi serketin û li gorî lev kirina ew lev kirin pêşket. Lê piştre, piştî mirina Mela Îdrîsî Bidlîsî, Di dema Siltan Silêmanê Qanûnî de, qanûnî bi fermanekê ew peyman ji holê rakir. Xwest ku hemû bi wî ve girêdayî bimêne. Di derbarê Mela Îdrîsî Bidlîsî de, ji ber wê lev kirina wî ya bi osmaniyan rê, heta roja me jî, kurd Îdrîsê Bidlîsî rexne dikin û dibêjin ku " wî xiyanet li kurdan kir bi wê lev kirinê rê. " Ji ber ku encamên wê lev kirinê, piştre ji kurdan re, her timî raperîn, serhildan û xwîn hanî. Piştre, di her demê de şer bi kurdan rê hat kirin.
Mela Îdrisê Bidlîsî, mirovekî bizane bû ye. Heta roja me, ku mana, li ser 28 pirtûk û ango berhemên wî rê hene. Mela Îdrîsê Bidlîsî, li dijî sefewiyan di şerê Çaldêranê (pevçûna Çaldêranê) rê bi osmaniyan rê bû yek. Li aliyê sefewiyan ku weke şahê sefewî Şah Îsmaîl hebû. Şah îsmaîl bixwe jî, bi eslê xwe Kurd bû ye. Malbata Îsmaîl, malbata şêx bû ye û temenê " terîqeta îsmaîliyan '2 wan avêtiye. Ev tarîqat, bi navê "tarîqata Sefewî" jî tê nasîn.
Piştî şerê Çaldêranê, li herêmê wê li dijî Kurdên Elewî jî wê gelek komkujî pêk werin. Heta ku Anatoliya rêwîtiyên mezin li aliyê siltanên osmaniyan ve li dijî wan dihên pêk hanîn. Siltanê osmaniî, piştre dibêjin ku " emê Anatoliya ji sersoran paqij bikin ". Piştre bi vê armancê wê gelek rêwîtî li gelek herêmên Anatoliyayê li dijî Elewî û Sersoran wê werin kirin. Di ancame wan de serhildana Şêx Bedredîn pêk tê. Piştre jî, ji ber ku rêwîtî li dijî wan pêk tê, wê êdî pêvajoya serhildanên celaliyan jî dest pê bikin. Ev hemû serhildan jî, bi armanca xwe parastina ji wan rêwîtiyên osmaniyan in. Heta roja me jî, bandora wan rêwîtiyan li ser Kurdên Elewî û Elewiyên ne Kurd heye. Lê Di dema komarê û ava bû na wê de, rayadarên Tirk, ji bo ku wan bertekan ji ser xwe bidina avêtin. Bi navê Îdrîsê Bidlîsî berhemek derxistin li holê bi navê Selimname ku tê de dibêje ku di " şer li dijî sersoran de di naqabîna 40 û 70 hezarî de hatina bikûj kirin. " Lê di dema xwe de Mela Îdrîsê Bidlîsî, berî hingî ti berhemên wî ên bi vî rengî tûna bûn. Piştre hat fêhm kirin ku wê bi navê Îdrîsê Bidlîsî weke berhemekê ev newê herê kirin, piştre ziman hat guharandin û hat gotin ku " ev nameyek bû ku bi wî hatiya dayîn nivîsandin. " Armanca vê ew bû ku wê gotina siltanî Osmanî a bi navê " paqij kirina sersoran ji Anatoliyayê ", ne bi navê siltanê osmanî lê bi navê Îdrîsê Bidlîsî were fêhm kirin. Ew dijberiya ku li dijî Mela Îdrîsê Bidlîsî jî ku di nava Kurdan de afirî bû, dewletê xwestî bû ku bi vî rengî ji wê jî sûd bigrê û wê bide gotin. Lê di rastiyê de, ti gotinên Mela Îdrîsê Bidlîsî ên bi vî rengî tpna bûn. Ji ber ku aliyê Şah Îsmaîl ku di şerê Çaldêranê de têkçû bû şîa bûn, ji vê rewşê jî hewl hatî bû dayîn ku bi vî rengî sûd vergirin û bi kar bênin.
Mela Îdrîsê Bidlîsî, li Kurdistanê, weke şahê Kurdistanê bû ye. Dergeha wî hebûye, weke ku çawa ku dergeha Şah îsmaîl hebûye. Piştî Selahedînê Eyûbî rê wî xwestiya ku bi heman rengî mezin bibe û bibe serok li Kurdistanê û li herêmê. Li herêmê, piraniya êl û eşîrên Kurdan û herêmên kurdan girêdane xwe bi Mela Îdrîsê Bidlîsî rê dane nîşandin. Bi vî rengî, ew weka şahekî Kurdistanê mezin bû ye. Hin gotinên ku di derbarê wî de tên gotin ku " ew kar û barekî Osmaniyan bû " jî, di vê temenê de di dema ku mirov rastiya wî fÊhm dike, mirov fÊhm dike ku ne rast e. Lê piştî wê lev kirina bi osmaniyan rÊ ku ancame wê pir xirab ji bo Kurdan derketina li holê, êdî Kurdan ew weke berpirsiyarê wê rewşê û " yê ku xiyanet li Kurdan kirî " hanî li ser ziman. Ev gotin jî, ji ber wê êşa Kurdan ya ji pêvajoyên piştre ên bixwîn ji dilê wan hatî bû gotin. Kurdan, bi vê yekê ev gotin ji dilê di ancame wan êşên xwe yên ku jîn kir de got ji bo wî.
Piştî şerê Çaldêranê.
Piştî şerê Çaldêranê ku bi dawî bû, wê êdî peymana Qesra Şîrîn wê were mohr kirin. Di wê demê de, herêmên Kurdistanê ên weke rojhilat wê û piraniya başûrê wê li aliyê sefewiyan ma. Lê Îdrîsê Bidlîsî di wê demê de, ev yek he zm nekir û piştî ku peyman mohrbû û dît ku ev herêma Kurdan li derve ma. Wî hêzeka mezin di cîh de şanda Mûsilê û li wir bi cîh kir û ew der di bin destê xwe de girt. Îdrîsê Bidlîsî, piştî şerê Çaldêranê, bi osmaniyan rê ku tê gotin ku li Amasya ya, bi Yavuz Selim rê peymanekê mohr dike. Li gorî wê, wê li Kurdistanê, mîrgeh û herêmên wê di destê Kurdan de bîn û Kurd wê xwe bi rê ve bibin. Wê parastina herêmên xwe jî bikin. Lê wê herdû alî, di rewşên giran de, alîkarî bidina hev dû.
Pêvajoya ku temenê şerê Çaldêranê diafirêne.
Berî ku dem were dem û roja şerê Çaldêranê, wê şahên sefewî wê hêrîşên wan li herêmên Kurdan bibin. Bi taybetî, herî zêde, şahê sefewî ê ku bi hêrîşên xwe yên li herêmên Kurdan navê wî derdikeve Mohammed Xudabendî bû ye. Li herêmên Kurdan ên weke Şîrwanê, wê artêşa xwe bişêne bi li ser wir de û wê bi hezaran Kurdan tenê rojekê de li wir di şûr de derbas bike. Ev jî, wê bike ku Kurd di nava xwe de li dijî desthilatdariya sefewiya bikevina nava " înfîalê " de. Bertekên pir mezin ji mîr û mîrgehên kurdan ên din derdikevin. Di wê demê de, mîrgeha kurd ya Kirmaşanê ku di wê demê de ev herêm bi navê " kirma " jî tê gotin ku di hat bi nav kirin, wê serbixwe bû na xwe denezêne. Hingî wê dewleta sefewî, bike ku wî ji holê rê bike. Lê nikarê. Heta ku dem tê dema Şah Îsmaîl, wê ew bertek pir zêde bibin. Hingî, wê êdî Şah Îsmaîl, wê hemû mîrên kurdan weke " serekên kurdan " dewletî qesra xwe bike û ji wan bixwezê ku li cem wî bin. Lê ji ber wan kirinên ku li dijî wan bû na. Piştre, Şah Îsmaîl, nehêle ku ew ji qesre derkevin, heta ku ne bêjin emê li cem te bin û bi wê sûnd nexwîn. Ev jî, di dema ku nava gelê de tê bihîstin, tê gotin ku Şah îsmaîl, " serokên kurdan, di qesrê de dîl girtine." Piştre, serekên kurdan bi hêza xwe, êdî xwe ji wir xilas dikin. Piştre ku şer dibe, wê serokên kurdan li cem Şah îsmaîl cih negir3in. Ev jî, wê bike di şerê Çaldêranê de dewleta sefewî têk herê.
Piştî şerê Çaldêranê dawiya Şah Îsmaîl.
Dawî şah îsmaîl, wê piştî şerê Çaldêranê, wê bikeve rewşeka pir xirab de. Piştî şer, wê herê û xwe ji holê dûr bike. Lê malbeta wî, wê ji desthilatdariyê were dûr kirin. Malbata Şah Îsmaîl bi eslê xwe malbatek kurd bû ne. Kalkê Şah Îsmaîl, Sefiyedînê Erdebîlî ye. Sefiyedînê Erdebîlî jî bi eslê xwe kurd e.
Piştî Mela Îdrîsê Bidlîsî rewşa Kurdistanê.
Piştî Îdrîsê Bedlîsî, rewşa Kurdistanê sal bi sal xirabtir dibê. Di dema Îdrîsê Bidlîsî de osmaniyan wêre ne dikir ku bertekên xirab li dijî wî û kurdan bidina nîşandin. Ji ber ku hêz û bandora Îdrîsê Bidlîsî pir mezin bû. Ji ber vê jî, ti kesekî ne dixwest ku wî hêzê û wî hildina hemberê xwe. Piştî Îdrîsê Bidlîsî mir, êdî piştre qanûnî Siltan Silêman, wê fermanekê bi weşenê û wê bixwezê ku herkesek xwezayî wî bibe. Bi navê Îslamiyetê wê vê bike. Lê kurd, ji vê rê nebêjin herê. Wê piştre, ew jî rêwîtiya xwe ya herî mezin di dema xwe de wê li herême Kurdistanê li ser serê kurdan li dar bixe û gelek herêmên ku dijî wî bû na, wê bikev kavil. Piştre, êdî dem bi dem vê ev rewş berdewam bike li Kurdistanê li ser serê kurdan.
Îdrîsî Bidlîsî, yên di roja me de tên zanîn, ser 28 berheman re ya. Lê gelek berhemên wî, li gorî rewşa ramyarî ya roja me ku bibina temenê politikayên dewletê ên roja me, weke ku çawa ku di berhemên Seîdê Nûrsî de guharandin bû ya, di yên wî de bû ya. Her wisa, gotinên weke ku di temenê dijberiya Elewiyan de, piştre di pirtûkên wî de hatina bi cih kirin. Minaq gotinaka ku di pirtûkên wî de bi cih kirina ew a ku tê gotin ku wî gotiya " emê sersoran ji anatoliya paqij bikin "... Lê ev gotinên siltanên osmanî ne ku wan di demên xwe de gotîya. Îdrîsê Beidlîsî, ne li Anatoliya, herî zêde li Kurdistanê meya û bi kurdistanê rê têkildar bû ya..
Mehmed Uzun yan Mehmed Selîm Uzun (z. 1953 Palî, Xarpêt) serra 1953 de yew dewa Palî de ame dinya. Mektebo verên dewa xwo (Ardurêk- Gökdere) de wend. Wendişê xo yo orteyin Xarpet de qedêna. 1976 ra heta 1980 Akademîya Îlmanî Îktîsat û Tîcaretî yê Bursa (Bursa Iktisadi ve Ticari Ilimler Akademisi) de wend.
Teqrîben yew serre badî cûnta faşîst a eskerî ya pê, 1981 de, xebata xo ya sîyasî vero welat ra vecîya. 1990 ra pey sey multecîyo sîyasî ha Swêd de maneno. Swêd de yew deme ekonomî ser o wendişê xo dewam kerd. Zewecnaye yo û yew lacê ey esto: Mîran. Heta nika çend kovar û gazetan de bi îmza û bê îmza tirkî, kirdkî (zazakî) û kurmanckî nuşteyî (meqale û broşurî) nuştî. Mehmed Uzun, Selim Mûrat, Nedîm Cîhat, M. Zaza, Rodî, Serhat înan ra çend name yê. Nuşteyê ey hina zaf sîyaset, ekonomî, kultur û ziwanî ser o yê. Xebata xo ya sîyasî û kulturî muhacireyî de dewam keno. Mehmed Selîm Uzun endamê Redaksîyonê kovara Vate yo.
Mesut Özil, (z. 15'ê kewçêra 1988 li bajêrê Gelsenkirchen, Almanya), lîstikvanekî futbol ê yê Almanyayê ye ku bi eslê xwe tirk e.
Mesut Özil lîstikvanê yaneya (klûba) Arsenal FC e. Ew di navîn ê de yariyê dike û êk ji futbolîstê welatê Almanya ye. Wek lîstikvan Özil di gelek yaneyên din de jî lîstiye berî bikeve di nav yaneya Arsenal de, wek klûba Rot-Weiss Essen, FC Schalke 04, SV Werder Bremen û Real Madrid CF.
Di qehramaniya Kasa Cîhanê 2010 de li Afrîkaya Başûr Mesut Özil bi awayekî gelek baş hat naskirin û serkeftî bû. Di maç a navbera Almanya û Ghanayê de Özil gola yekê ya lîstikê ji bo tîma xwe tomar kir.
Miley Ray Cyrus an jî Miley Cyrus (jdb. 23ê çiriya paşîn 1992 li Naşvîl, Tênêsî, DYA), stranbêj û lîstikvana amerîkan e.
Destiny Hope Cyrus di 23-ê çiriya paşîn a 1992-an de, li Franklin, Tênêsî, [9] to Leticia (Tish) Jean Finley û stranbêja welêt Billy Ray Cyrus hat dinê. Dê û bav wê sala din zewicandin. Cyrus bi tachycardia supraventricular re çêbû, rewşek ku dibe sedema dilek dilêş a mayînde. Navê wê jidayikbûnê, Destiny Hope, baweriya dêûbavên xwe anî ziman ku ew ê karên hêja pêk bîne. Dêûbavên wê jê re "Smiley", ku ew piştre kurt kirin "Miley" kurt kirin, ji ber ku ew gelek caran wekî bebek dixeniqî. Di sala 2008-an de, wê navê xwe li Miley Ray Cyrus guherand; Navê navîn rûmeta xwe, siyasetmedarê demokrat, Ronald Ray Cyrus, ji Kentucky digire. Xwedawendê Cyrus Dolly Parton entertainer e.
Li dijî şîreta şirketa tomara bavê wê, dêûbavên Cyrus bi dizî li 28ê Kanûnê 1993, salek piştî zayîna xwe zewicandin. Wan du zarokên din bi hev re bûn, kurê Braison û keça Nûh. Ji têkiliyên berê, dayika wê du zarokên din jî hene, Brandi û Trace. Zaroka wê ya yekem, Christopher Cody, di Nîsana 1992 de ji dayik bû. Ew bi diya xwe, Kristin Luckey, li Karolîna Başûr mezin bû.
Hemî xwişk û dayikên Cyrus-ê xerîb têne saz kirin. Trace vokalîst û gîtarîst ji bo koma pop ya elektronîkî Metro Station e. Nûh lîstikvanek e û, tevî Braison, model, stranbêj û stranbêjan. Brandi berê muzîkvanek ji bo band indie rock Frank Derol bû û DJ profesyonel e. Farmhouse Cyrus li ser 500 hektar erdên li derveyî Nashville, Tennessee ye.
Cyrus beşdarî dibistana seretayî ya Herîrî ya li wîlayeta Williamson bû, dema ku malbata wê li Stasyona Thompson, Tennessee dijiya. Dema ku ew ji bo Hannah Montana hate hildan, malbat çûn Los Angeles, li wir ew beşdarî Civakên Dibistanên Kargêriya Xortan bû û ligel dersdarek taybet li ser set xwendin. Xirîstiyanek mezin kir, ew di dêrê Baptistê Başûr de hat imad kirin berî ku di 2005-an de li Hollywoodê hatî veguheztin. Wê çaxê mezin dibû dêrê. Di 2001-an de, dema ku Cyrus bû heşt, ew û malbata xwe ji Toronto, Ontario, Kanada hatin veguheztin dema ku bavê wê fîlimê televîzyonê Doc kişand. Piştî ku Billy Ray ew girt ji bo dîtina Mirvish hilberînek Mama Mia ya 2001! li Alexandanoya Royal Alexandra, Cyrus destê xwe hilda û jê re got, "Ev tiştê ku ez dixwazim bikim, bavo. Ez dixwazim bibim akademîsek. Wê dest bi stran û dersên lîstikvaniyê li Armstrong Acting Studio li Toronto kir.
Serhat Ertuna; hunermendekî kurde, li navçeya Merdîn Nisêbînê hatiye dinê. Di navbera salên 1999-2006`an de li Şanoya Şaredariya Bajarê Amedê wek lîstikvan xebitiye. Di gelek lîstikan de cîh girtiye. Li hin navendên huner wek DSM, DFKSM`ê de jî bi projeyên hunerî kar kiriye. 2007-2012 Li MKM (Navenda Çanda Mezopotamya) a Stanbol ê de di nav xebatên Şano de wek lîstivan, mamoste yê şano û derhêner xebitiye. Di lîstik û xebatên muzikê de cîh girtiye. 2012 de di projeya Muzikê a bi navê "Dîwan a Dubeytî" ku ji dubeytiyen Baba Tahirê Uryan pek hatiye de wek solo vokal, bestekar û birêvebir cih girtiye. 2014 albuma xwe ya yekemîn bi nave "Lamekan" û 2018 albuma xwe ya duyemin bi navê "AS" li Ewropa derxistiye. Di 2017 Zanîngeha Zürhê Fine Arts (Zurich University of the Arts) xelaskir. 2020 Zanîngeha Zürhê Fine Arts Master (Zurich University of the Arts, Master) di xwîne. Xebatên xwe yen hunerî li bajarê Züriha Swisre yê berdewam dike.
Çend Projeyên Serhat Ertuna:.
Sînema
Muzîk
Video Klip: [https://www.youtube.com/watch?v=k_HrG00h3pY "https://www.youtube.com/watch?v=k_HrG00h3pY"]
Konser: [https://www.youtube.com/watch?v=z6BFugSx0_U "https://www.youtube.com/watch?v=z6BFugSx0_U"]
Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê ji 1922'an de heta 1991'ê yek ji komarên YKSS'ê bû.
Ew heta ku di 5'ê berfanbara 1936'an'an de belav bûbû yek ji parçeyên Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê bû. Di 1991'ê de Ermenistanê serbixweyiya xwe da zanîn û ew dawî bû.
Şiwan Sidîq Mehmûd le 15î gullanî 1983 le gerekî Kanî 'Aşqan le şarî Hellebce le dayk buwe. Le sallî 1988 dway kîmyabarankirdinî Hellebce rûy kirdotewe Êran, le heman sallda gerawinetewe bo Silêmanî duwatir be birryarêkî hikumetî be'sî 'Êraq enfal kirawin bo heşt mang le bendîxaney Nuger Selman legell xêzanekey destbeser kirawe, le sallî 1989 gerawinetewe bo Hewlêr.
Seretay karkirdinî le biwarî rojnamewusîda degerêtewe bo seretay sallanî 2000 le rojnamey Pirs, Mîdya, Hawllatî, Bedirxan, Barzan, govarî Sivîl, govarî Hellbûn, rojnamey Rizgarî, rojnamey Hewall babetî rojnamenûsî bllawkirdotewe û karî rojnamewanî bo zorbeyan encam dawe.
a> (1846). Tablo li Muzeya Hunerê ya Fîladelfiya ye.
Keştiya Nûh, weke efsaneyeke ku ji dema sumeriyan ve heye ye. Di hemû pirtûkên pîroz Quranê, Încîl û ankû Mizgînê, Tewrat û Mishefa Reş û pirtûka Cilwê de jî behsa wê û dema wê tê kirin. Piştre, ku di dema sûmeriyan de weke nivîsa bizmarî hatiye nivîsandin li ser kevir û behsa "Tofana Nûh" dike jî bi nivîskî hatiye dîtin.
Gotina keştîia" û ya "Tofana Nûh" ji aliyekî ve hevdû temem dikin. Li gorî efsaneyê tê gotin ku di wê demê de herkesek li rê derketiya û ti kesekî li gotinaa Xwedê ne dihisand. Xwûdê jî Nûh şandîya li wan ku ji wan re bêje ku li gotina Xwedê bihisênin û werina ser rê. lê li wir jî ne hatiye hişandin. Li wê jî, Xwûdê ji nû re gotiya ku "keştiyekê çeke û malbate te û yên ku bi te û gotina min bi bawer in bixiyê de û ji hemû sawal û ajalên xwezayê jî cohtekê bixiyê de." Nûh jî ev kiriya û piştre ku tûfanê dest pê kiriya, wî jî, ew jî ketina keştiyê de û piştre êdî çil rojî tê gotin ku di wê demê dimênin heta ku tofan bi dawî dibê û êdî dunya zûwa dibe. Piştre tê gotin ku keştiya nûh li ser Çiyayê Cûdî didêne. Çiyayê Cûdî, li herêma Botanê li Kurdistanê ya. Çiyayê Cûdî li herêmê Botanê li nêzî Cizîra Bota ya. Li Cîzîra Bota bixwe jî, Mezelê Nebî Nûh hê dimêne û li wir a.
Ev efsane, ku hinekê di yekê de bizêde bê û yekê de bê û hinekî cih bi cih cuda jî bê, di temenê weke hevdû de di hemû pirtûkên pîroz de cihgirtiya û hatîya ser ziman. Navê Nûh bixwe jî, di destana Gilgamêş de jî bi navê Utnapîştim di buhurê. Piştre di nava olên semîtîk de bi navê Nûh bicih bûya û jê re piştre di latînî û ankû zimanê ewropî û hewd de jî, hatiye bicih kirin bi navê "Noah".
Cihê ku Nûh dijî û cihê ku tê gotin keştiya Nûh lê ya.
Nû bixwe, li Cizîra bota ya. Heta roja me jî, tirba wî li wir a û tê parastin. Nûh, li wir jiyane xwe domandiya. Di wê dema ku tê gotin ku Nûh dijî de Dicle ava wê bilind bû. Di wê demê de, Nûh, li wir, jiya ya û dema ku bahse wê dema wî tê kirin, tê gotin ku wî "li wir, piştî tofanê, care pêşî gava xwe avêt ser ardê. Çiyayê Cûdî li wir, bi awayekî çiyarêzan heta ber Çiyayê Sîpanê û ji wir diçê çiyayê agirî ê piçûk û ji wê jî diçê çiyayê agirî ê mazin.
Li ser Cûdî û çiyayê Cûdî, heta roja me jî, gelek vegotinên li ser keştiyê ku tê gotin li wir a hena û tên vegotin. Di hemûyan de jî, tê gotin ku "keştîya Nûh" li ser çîyayê Cûdî ya. Ji ber vê yekê, weke baweriyekê, hertimî hatiya gotin û bahse çiyayê cûdî hatiye kirin û çîyayê cûdî ji aliyê xalkê kurd ê herêmê ve û xalkên herêmê ve, piştî ku navê Nûh û tofanê bihîstîna û bihîstina ku keştiya nûh li wir a, êdî wan jî weke kurdan û xalkên din ên wê herêmê ew pîrîzoya wê bahse wê kirina.
Li ser keştiyê, divê ku mirov bibêje ku gelek caran weke ku di nava xalkê de jî li herêmê tê gotin, oldaran hatina herêmê û didemên berê de kirina ku xwe bigihênina serê çiyê. Bi wê, hêvî kirina ku keştiyê bibînin û ankû nîşanakayekê ji wê bibînin ku ji mirovên ku çûna cem wan re bênina ser ziman.
Li ser nava navaroka keştiyê jî, gelek bawerî hena. Yek ji wan baweriyan ew a ku tê gotin ku "keştî ji derve zêde mezin ne dihat dîtin. Lê Xwedê qûdretek wusa di wê de bicih kiribû, ku dema ku diketina hundurê wê de weke ku ji cihanekê herina cihaneka din. Bi wê re jî, êdî çendî ku çiqasî ku ketina wê de çêbûya, hemûyên ku ketinê êdî ketinê û cih ji hemûyan re hebûya. Ew jî, ji qûdreta Xwedê ya ku wî bi wê re dabûbû nîşandin..." Di vê temenê de ku bahse wê dihê kirin, wekî din jî, di pirtûkên pîroz de, ku ne zêdeyî jî bê, bahse awayekî wê tê kirin. Ji wê jî, gelek mirovên olzan hewl dane ku xwe bigihênina hizrekê.
Lêgerînên piştre ku li keştîya Nûh ku li ser çîyayê cûdî ku bûna.
Di sedsalê dawiyê de, bi taybetî, gelek zanyarên kevnarzan, çûna herêmê û xwestina ku lêkolînekê bikin. Hinekan, awayên ku di keviran de afirîna, weke nîşanaka wê dane nîşandin. Hinekan jî, hin taxteyên ku dîtina weke yên wê dîtina. Hinekan jî, cihên ku li ardê afirîna ku dema ku li wan tê nerîn, weke cihna ku keştî li wan bisekinê bê, ku dîtîin û gotin ku ev cihên keştîyê na.
Feratê Dengizî (navê wî yê fermî "Mehmet Aydın Alökmen") nivîskarekî kurd e ku li gor nasnameya li ser di 02.06.1950'an de (lê belê, a rast 30.10.1949 e) li gundê Dengiza yê girêdayî Stewrê ya girêdayî Mêrdînê jidayîk bûye.
Di sala 1971'an de bû mamosteyê matematîkê û demeke dirêj li gelek cihan mamostetî kir.
Ji biçûkatiya xwe de têkilî û hezkirina wî li ser zimanê kurdî hebû. Cara yekemîn di sala 1989'an û ya duyemîn jî di sala 1995'an de ji ber ramanên xwe yên siyasî û bi daraza endamtiya PKK, bi tevahî 10 salan di girtîgehan de ma. Kurteçîrok, helbest û gotaran dinivîse. Gelek pirtûk jî ji tirkî wergerandiye kurmancî, lê hê nehatine çapkirin. Bêhtir hişê wî li ser werger, felsefe û mantika zimên heye. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de tên weşandin. Nivîskarê Azadiya Welat û xwedî, berpirsiyar û yek ji edîtorê Kovara W'yê ye.
Selîm Temo yan zî Selim Temo Ergül (b. 27ê Nîsane 1972, Êlih) nuştox, akademîsyen, helbestvan û çarnayoxo kurd o.
27ê Nîsane 1972 de dewa Mêrîna ke girêdayeyê Êlihî ya de ameyo dunya. Mektebo verên dewa xo de, yê mîyanên zî Batman (Êlih) de qedêna. Serra 1992 de dest bi beşa Etnolojî (Fakulteya Ziwan, Dîrok û Cografîya) kerd. Master û doktoraya xo Zanîngeha Bîlkentî, beşa Ziwanê Tirkî de temam kerd. Serra 1997 de xelata helbesta Yaşar Nabi Nayır, serra 1998 de zî xelata romanê ya Halkevleri girewt. Serra 2009 de Zanîngeha Artuklu ya Mardînî de sey doçento ardimkar dest bi karî kerd.
Tofana Nûh, ku tê gotin di dema Nûh de bûye ye. Ev mijara tofanê di pirtûkên pîroz de pirr hatiye ser ziman. Li ser tofanê, ku ji dema sumeriyan e, bineterek jî bi nivîskî bi rengê nivîsên bizmarî hat dîtin. Di wê de jî, behsa bûyîna tofanê dike. Lê tê bawerkirin ku ji wê bineterê jî, pirraniya agahiyên ku di pirtûkên pîroz de hatiye hildan.
Di nava zanyar û aliman de jî, li ser gotina "tofanê" pirr nîqaş bûna. Li ser wê nîqaş kirina ku ka tofan bûya û ankû nebûya. Di vê temenê de, li birhanan lê hatîya lêgerin. Hemû pirtûkên pîroz bahse bûyîna wê dikin. Lê zanistên roja me jî, bo wê li birhanan digerihin ku ka tofan ya û ankû nabûya û ku bûbê çawa bûya, li wê digerihin.
Li gorî ku bi efsaneya tofanê tê gotin ku ew a ku ´xwûdê bo ku mirovan bo gunehên ceza bike tofan kir. Hemû der û dever di bin avê de hişt." Bi tofanê re, hemû tişt û jîndayên li jîyanê li helekê çûn. Piştre, xwûdê cardin, jîyan li dunyê bicih kir û têgihiştina tofanê jî, di nava mirovan de were fêrekê bicih bikir ku lê biner in û êdî nekevina rêya şaş de." Di vê temenê de bahseka wê heya. Ev rengê vegotinê, di pirtûkên pîroz de jî bicih bûya. Pêxemberê ku di wê demê de jîya Nebî Nûh a. Nûh, Î ro jî, ku hê jî tirba wî dimêne li kurdistanê li Cizîra bota ya.
Efsaneya tofanê, weke efsaneyak bingihîn a. BI wê re bahse "Keştiya Nûh" tê kirin. Di dema ku tofan rabû, Nûh bi fermane xwûdê ew kestîya xwe çê kir û tişt, jînda û jîyanên ku wê ji tofanê bên xilaskirin ku li ber helekê neçin, wê têde bicih kiriban...
Di kurdî de gotina "tofanê".
Di kurdî de bi nav û wate baûbahoz. Baûbahoz, dema ku bi hatina ba re ku baran jî barî û hemû tişt û jîyan di bin xwe de hişt, ji wê re tê gotin. Lê ev gotin, bi gelek wateyên din jî hatîya bi navkirin û hatîya ser ziman.
Tirba Nebî Nûh li Cizîra Botanê ya.
Nûh, navê wî wateya wê di kurdî de ew ku ya "nû", "nûh" û hwd a. Yanî bi navê wate wê bahse tiştekî nû ku bûyî û ankû afirî dibe. Bahse wê kêlîka ku têde tê jîyîn jî dike. Nûh, di weke ´nebî´yekê tê bi nav kirin. Nûh, bixwe jî ji Cizîra bota ya. Tirba wî ku heta roja me jî hatîya parastin û li Cizîra Bota bota ya. Ji ber vê yekê jî, hertimî Cizîra Bota, weke navendeka olî û dîrokî a şariştanî jî bûya û rol leyistiya.
Li ser bûyina tofana Nûh, li dor û serê çiyayê Çûdê bixwe jî, berî serdema me jî, li ser tofanî li vê çiyayê kurdistanê lêkolîn jî hatina kirin û heta ku hatîya ku gotin di serdema navîn oldarna dema ku lêkolîn kirina, rastî birhanên bûyîna tofanî hatina û rastî qatên ji keşîtya Nûh jî hatina. Weke Çiyayê Cûdî, ku li kurdistanê ya, çîyayê Araretê jî weke cihekî ku navê wê bi tofane Nûh re bûhûrtîya.
Destana Gilgamêş de bahse navê Utnapîştim di buhurê û ew weke Nûh tê binavkirin. Gilgamêş bixwe jî, keyê bajar-welatê Urûkê ya û ev bajar-welat jî di wê xate di nava Dîcle û Firatê de ya. Yanî, ew herême ku bajar-welat lê ya, ne dûrî herêma çiyayê Cûdî ya. Ev jî, hemû bal û heyan dide li ser wir û dora Cizîra Bota. Bûyîna Tirba Nebî Nûh ya li Cizîra Botan, weke nîşanaka wê ya ku hemû tişt li dora Cizîra Botan li ber çemê Dîcle qawimî ya.
Botanîk yan jî giyanasî şaxeyek ji zanistên xwezayî ye, Li jêr kategoriya berfireh ya zanistên biyolojî. Botanîk me bi beşa flora ya xwezayê hîn diket.
Her wesa ev zanist, morfolojî, anatomî, fîzyolojî û sîstematîka giyayan bi me didet nasîn.
Zanyarê bi 'esle xwe kurd Dînewerî li botanîkê xwedî zanîst bû.
Hest hêza pêderxistina tiştên razber û nedîtî yên ku bi sehekan tên zanîn e.[1]
Di psîkolojiyê de behsa hesteyên bingehî tên kirin. Ji wan yek jî kêf/şabûn e. Şabûn halekî derûnî yî mirove û hestekê ji hestên bingehîn ên mirov û giyanewer e. Hemû mirov xwedî wê hestê ne û tunebûna wê kêmasiyek mezin e. Bi xwe sedemek nexweşiyên derûnî xerakirina wê hestê ye.
Mîna henû halên derûnî tarîfkirina hesta şabûnê jî weqas asan nîne. Di wî warî de curecur peyîv/kelîme û biwêj hene. Her çiqas di axaftina rojane de pir caran va biwêjana di cîhên hevûdin de bên gotin jî carna di navbera wan de hinek cudatîyên giring jî derdikevin holê. Şabûn ji vê hestê re bê gotin jî gor eşkerekirin û domandina wê cure bi cure biwêjin din jî hene. Hinek ji wan: Kêf, zewq, şabûn, kêfxweş, bikêf, şênahî, şahînî, dilxweş, dilşad, hezkirin, eşq, evîn û hwd. Va biwêjana ji hevûdin re pêwendîdar bin jî her tim nayên bi maneyekê / wateyekê.
Dema mirov dunya ronî bibîne û xwe sivik hîs bike şa dibe. Hîsa ku mirov xwe di tê de tam baş hîs dike re şabûn tê gotin. Di dema şabûnê de mirov xwe wer hîs dike ku qey hemu hewcîyên wî yên derûnî hatine cîh. Şabûn dikare di carekî de, bê hesab û bê plan, ji ber rewşekî, mirovekî an jî bîranînekê jî derbikeve holê, halekî dilhinavî û hissî ye. Mirov ji wê rewşê, ji vî kesî an jî ji wê bîranîyê razî ye. Wê demê mirov dixweze zêdetir di wê rewşê de bimîne, li ba wî/wan kesî/kesan bîmîne, an jî wê bîranîyê bidomîne.
Di dema şabûnê de mirov bi ken e, dilxweşîya wî bi her hal û hereketên wî re xwe aşîkar dike. Carna bi tebessûm, bi ken an jî qêrînek bi kêf xwe aşîkar dike. Şabûna mirov ji rûyê mirov tê dîtin, masûlekên li ber çavan û li dora devê mirov sist û rehet dibin.
Di derheqê vê hestê de curecur gotin û raman hatine bilêvkirin. Gor hinekan ew di hawirên/nêvengên bi maddî re girêdayî ne. Gor hinekan jî ew di yên bi manevî re girêdayî ne. Hênek jî ji bona jîyanek dilşad him hawirên/nêvengên maddî, him jî yên manevî pêvist dibînin. Mirovên ku jîyanek bi dilşadî didomînin xwe di jîyana xwe de azad jî hîs dikin.
Di Quranê de ji Xwedê û pêxamberên Wî hezkirin şert e û îbadet e. Di tesavufê de eşq girîng e û her tişt ji bona eşqa îlahî ye. Di Încîlê de şabûn bi Xwedê re mîna çavkanîya jîyanê tê tarîfkirin. Filosof û helbestvanê Elman Friedrich Schiller şabûnê mîna unsûrek ji Xwedê dibînê, ku hêza domandina jîyanê ye. Fîlosofê grek/yunan Epîkûr şabûnê armanca jîyanê ya herî mezin dibîne.
Erîh Fromm şênahî û şabûnê ji hevûdin cuda dibîne. Gor wî şênahî kêfa kurtdomî ye, şabûn ku hesta mirov ji xwe dihesî ye. Şabûn mîna unsûrek jîyanê li hember şênahîyê ye. Jîyana şabûn ji halê/rewşa xwe memnûn bûn e. Şênahî kêfa ku di demek kin de ji ber sedemekî derdikeve ortê û dû re derbaz dibe ye. Şênahî gor Fromm unsûrek civatên ku xwe ji kêf û zewqê re berdan e.
Di jîyanê de qasî sedemên mirov ji pê xemgîn dibe sedemên mirov ji pê şa dibe jî hene. Jîyan di navbera wan de diçe û tê. Her dem şabûn nemumkîn e, lê bê şabûnê jî jîyan nayê kişandim.
http://rojaneya-min.blogspot.de/2013/04/ez-u-ziman_29.html
Çanda Zarzî, çanda arkeolojîk a paleolîtîk (dema kevirên kevin)a dereng û mezolîtîk e. Ev çand dest bi girava mixara gundekê kurd Zarzî kiriye, cihê gundê Zarzî 50 km li bakurê-rojhilatê bajarê Silêmanî ye.
Dema vê çand ji 20.000/18.000 sal berî zayînê taha 8.000 berî zayîn bû. Girînga çanda Zarzî gelek mezin e, ji ber ku ev delîla/berjenga jiyanekê kevn li Kurdistan bû
Wêjeya zimanê pehlevî yan jî wêjeya farisiya navîn ji wêjeya bi zimanê pehlevî, ku zimanê fermî yê sasaniyan bû, re têt gotin. Zimanê pehlevî û wêjeya wî gelek di bin bandora baweriya zerdeştî û pirtûka wê ya pîroz avesta de maye.
Wêjeya pehlevî.
Tekstên bi zimanê pehlevî hatine nivîsîn ji aliyê mijarên xwe ve ji sê beşan pêk tên.
Wergerra evista bi pehlevî.
Di dewra sasaniyan de evista tê wergerrandinî zimanê pehlevî. Ji van wergerran re zend-avesta tê gotin.
Nivîsên li ser babetên dînî.
Ji bilî zend-evistayê, pirtûkên derbareyî dîtinên dînê zerdeştî yên ku derheqê mijarên mîna afirandina cîhanê, cejnên dînî, karûbarên ayînî û hwd. de hatine nivîsîn jî hene.
Nivîsên nedînî.
Di vî qismî de nivîsên mîna yadîgarî, helbest, ferhengên pehlevî û hwd. hene.
Ev helbest,di wêjeya Dîwanê de,bi navê "Muselles" ango "Serêz" hatiye binavkirin.Digel ku di wêjeya rojhilata navîn de,mînakên musellesê hindik bin jî,di wêjeya Kurdî ya Serdema Îslamê de mînakên wê gelek zêde ne.
Helbestên Muselles,ji sê rêzikan pêk tên.Mijarên musellesan,cihêrengî ne û ne sînor ji mijarên wan re nehatine danîn.Awayê pêkanîna musellesan,ew e ku du helbestvan,bidin/biavêjin ber hev.
Katerina Alexandre „Kat“ Graham an ji Katerina Graham (jdb. 5ê îlonê 1989 li Jenev, Swîsre) aktrîs û stranbêja amerîkan e.
Graham li Jenevê hat cîhanê û li Los Angeles, Kalîforniya, mezin bû. Bavê wê Joseph bi eslê xwe ve lîberyayî ye, diya wê Natasha bi eslê xwe ve rusî û polonî û bi ola xwe cihû ye. Bavê wê ji bo demeke dirêj wek rojnamevan ji bo Neteweyên Yekbûyî xebitî û di heman demê de berbavê du zarokên Quincy Jones e. Dê û bavê wê dema ku ew pênc salî bû, ji hev veqetiyan. Biramakê wê bi navê Yakov he ye, ku li Tel Aviv a Îsraîlê ji dayik bûye. Bapîrê wê ev 40 sal e wekî balyozê Neteweyên Yekbûyî li Holenda, Swêd, Romanya û Kenya kar kiriye. Graham çû li Hebrew School û îngilîzî, spanî û fransî, û piçek portûgalî û îbranî dikare bipeyve.
Berî serkeftina wê wekî cadû Bonnie Bennett di rêzefîlmê wêneguhêzê The Vampire Diaries 2009an de, ew gelek rolên piştgiriyê lîst, di nav de di fîlma serkeftî 17 Again - Back to High School bi Zac Efron di rola sereke de. Di fîlma Honey 2 de, Graham ji bo cara yekem di rola pêşeng wekî dansvan Maria Ramirez de xuya bû., Di fîlmê "The Holiday Calendar" ku di sala 2018-an de weşandî bû, ew serlîstikvaniya Abby Sutton lîst. Digel xebata xwe wek lîstikvan, ew wekî muzîkvan jî dexibit e. Mînakî, ew berê ji bo Will.i.am û Nelly re stran nivîsand. Herwiha ew di vîdyoya muzîkê ya Nellyê de ji bo Just a Dream hat dîtin. Di 2009an de ew strana Sassy tomar kir, di sala 2010an de vîdyoya hevkariyê jî derket.
Di 2' ê hezîrana 2017an de albûma wê Love Music Funk Magic derket, ku ew hem bi xwe nivîsand û hem jî hilberand. Di adara 2017 de, yekem serbestberdana yekane carinan xuya bû, ku ew bi Kenny "Babyface" Edmonds re nivîsand.
Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî "Phrygia" xuya ye.
Frîgya (;;) paşageheke li rojavayê Anatolyayê bû ku di nav salên 1200 û 680î yên berî zayînê de nêzîkî çemê Sakaryayê hatiye danîn.
Frîgiyayî gelekî hind û ewropî bûn û li Trakyayê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina dewleta Hîtîtî, ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe Gordion li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya Aryo Barzanê Frîgyayî bû.
Zimanê frîgî.
Li gorî zimanzanan frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî yewnanî, ermenî û zimanên îranî ye, û herwiha bi albanî, zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.
Çemê Sakarya û milên wî
Çemê Sakaryayê (, "Sangários";) robarekî mezin û dîrokî ye ku li rojavayê Anatolyayê yê Tirkiyeyê dest pê dike, ber bi bakur diçe, di herêma Sakaryayê ve dibore û pişt re digihe Deryaya Reş. Dirêjbûna wî li dor 824 km ye.
Paşageha dîrokî ya Frîgya di sala 1200î ya berî zayînê de li derdora çemê Sakarya hatiye danîn.
Seîdê Hemo an jî ji wî hunermend û dengbêjê kurd re digotin Seîd Axayê Cezrawî
Bes di kîjan salê de û li ku dera Kurdistan hatiye dinê nayê zanîn. Lê tê texmînkirin ji Dêrikê, gundê Êndîwerê bû û pêşiya salên 1950î de emrê xwe bi dawî kiriye û hê gelek xort bûye çûye ber rehma Xwedê.
Ev dengbêjê kurd mêrê meta babê min e. Meta babê min jî ji mala Xalidê Reşo ye û ji navçeya Silopiyê ye û eslê xwe Silopî ye. Dengbêj Seîd Axa eslê wî ji Cizîra Bota an jî Cizîrê ye. Hindî dengê wî xweş, zelal û dijwar bû, ku wextê stiran digot, gelek caran camên penceran dişkestin. Tête gotin, dengbêj Hesen Cezrawî û Mihemed Arif Cezrawî ji Seîdê Hemo his nedikirin, belkî dengê wî ji yê wan xweştir bû. Herweha Hesen Cezrawî û Mihemed Arif Cezrawî gelek ji stiranên Seid Axa Cezrawî kopî dikirin û têxistin yên xwe. Dîsa tête gotin, evan Seîd Axa Cezrawî derman dane û jiber vê yekê zuka jî bû nexweşiya qirika xwe jî mir. Heta birayek yê Seîd Axa min û xwe li Cizîra Botan dîtiye û gelek zarokên wî jî hene.
Wextê ku ez hê li Welêt dimam, gelek caran stiranên Seîd Axa an jî Seîdê Hemo di Radyoya Bexdayê ya Pişka Kurdî dihate gotin. Bes ev hunermend li herêma Botan bi nav û Deng bû û Stiranên gelekî xweş digotin û hemî jî liser Kurdîtiyê û Kurdistanê hatine gotin, bes çend stiranên wî yên evînî û evîndariyê jî hebûn.
Dengbêj Seîdê Hemo ev stiran û gelek stiranên din jî gotine û gelek ji wan stiranan gotinên wan ewî û xwe çêkirîn e.
Gelek ji van stiranan ewî gotine û bes hê zêdetir gotine, lê bes muzîka wî di piyasa Ewropayê de tune. Gerek li hin bajarên kurdan wekî Cizîra Botan an jî Cizîr û Silopî an jî Başûrê Kurdistanê û an jî li Kurdistana Binxetê li Qamîşlo, Dêrika Hemku, Êndîwerê û li hin bajarên di peyda bibin.
Berê di Radyoya Bexdayê ya Pişka Kurdî de û û li Radyoya Êrîvanê ya Pişka Kurdî de gelek caran dihatin gotin.
Seher Resayî, nivîskareke kurd e ku di sala 1980yî de li bajarê Merîwanê, li rojhilatê Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Ew îro derveyî welêt dimîne û ji sala 2003yan ve li Stockholma patexta Swêdê dijî.
Seher Resayî bi soranî û farisî dinivîse, lê yekem pirtûka wê ya kurteçîrokan a bi navê "Kesî bi qasî min ji te hez nekir" ji layê Osman Mehmed ve hate wergerandin bo kurmancî û bi tîpên latînî
Pirtûka wê ya pêşîn "Kes wek min toy xoş nawê" (Kesî bi qasî min ji te hez nekir) li başûrê Kurdistanê ji Weşanxaneya Aras belav bû. Herwiha pirtûkeke wê ya hevbeş ligel Hîwa Qadir heye ku ji nameyên evînî pêk tê bi navê "Bonî şerab le henasem dêt" (Bêhna şerabê ji nefesa min tê).
Sînob, îro bi fermî Sinop (dîrokî;), bajarekî li bakûrê Tirkiyeyê ye.
Ciyê Coxrafî û Hudûdên Bajar.
Bajarê Sînobê li cem Deryaya Reş û li ser pozikê Boztepe li bakûrê welatê Tirkiyê ye.
Bajar di nav parelên 41° 12' û 42° 06' bakûr û merîdyenên 34° 14' û 35° 26' rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakûr bi Deryaya Reş ve, li rojava bi Kastamonû ve, li başur bi Çorûm ê ve û li rojhilata başûr jî bi Samsûn ê ve tê girêdan. Temamiya dirêjiya sîndorên bajêr 475 km ne û ji van 300 km reşahî û 175 km jî avî ne. Sînop ji Enqerê 435 km, ji Stembol 760 km û ji Samsûn ê 168 km dûre.
Pîvana erdê bajêr 5862 km2 ye. Ji vî erdî 54,6% wî daristan, 74,3% çiyan, 2,3% wî zozan û 23,4% wî jî ji platoyan pêk tê.
Li bakûrê heremê îklîma Deryaya Reş û li başûr ji bona çîyayên navber îklîma reşahiyê hukim dike. Li bakûr di navbera zivistan û havînê pirr ferqekî mezin tune. Li her demê salê bahozên xurt di hêla deryayê da tên. Di xêçî çend rojên li havînê hemû sal bi şilî û şepelî derbaz dibe. Lê li başûr şilî, rewa û germahî kêm dibe, zozan û çiya tesîra xwe nîşan didin. Li bajêr bi xwe germahiya salê kêmûzêde 14°. Meha herî germ bi 20° tîrmeh û yê herî sar bi 7° şibat e.
Nifus û navçeyên bajar.
Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 227.933 e. (Ji gora hêjmara sala 2000) Nifûsa Sînobê ji bona bê kariyê û kêmasiya endûstiriyê her sal hê tere hê kêm dibî. Yê herî bir cîvan û xortên bajêr koçber dibin terin Ewropayê yan jî Stembolê.
Gayê Rûniştî (bi dakotayî: Tȟatȟáŋka Íyotake) (bi îngilîzî: Sitting Bull) (di sala 1831ê da li Grand River, Dakotaya Başûr hatiye dinê û di sala 1890'î da jî li Standing Rock Reservationê hate kuştin. Sitting Bull serok û hekîmê êla Hunkpapa ya Lakotayan (Sioux) bû. Di berxwedana dakotayan li dijî leşkerê Amerîkayê da ew serokekî gellekî mezin û xurt bû. Di navbera salên 1869 û 1876'an da Sitting Bull bi çend şervanên xwe ra bi leşkerên amerîkî ra şer kiriye.
Gava ku di sala 1872'an da li welatê Siouxan li Çiyayên Reş (Black Hills) zêr hate dîtin, mîrovên sipî ew şûnda ji destê siouxan girtin û dakota mecbûr man ku ji welatê bav û kalên xwe koçber bin herin dereke din. Li ser vî Sittîng Bull serxwebûneke mezin di nav mirovên xwe da peyda kir û di sala 1876'an da bi tev lehengê dakota yê bi nav Crazy Horse ("Hespê Dîhn") û Big Foot ("Nigê Mezin") di şerê Little Bighornê da li dijî general George Armstrong Custer serketina herî mezin di dîroka dakotayan da qezenç kir.
Demeke şûnda amerîkî dîsa hatin xwe û bi ordîyekî mezin çûn ser Sitting Bull. Li ser vî Sitting Bull bi 3.000 hevalên xwe reviya Kanadayê. Lê rewşa dakotayan roj bi roj xirab dibû. Mîrovên sipî li demeke kurt hemû Amerîka bi dest xwe xistin. Êdî hêzê Sitting Bull nema û bi hevalên xwe di sala 19ê tîrmeha 1881ê da li Fort Randallê teslîmê hikûmeta Amerîkayê bû. Piştî du salan li girtîgehê, Sitting Bull hat berdan û nefiyê Standing Rock Reservationê bû. Lê dîsa jî wî dest ji serxwebûnê ber neda. Bi alîkariya wî komala Semaya Ruhî (Ghost Dance) hat darxistin ku yê ji bo çand û hunera gelê sioux tekoşîn dikir. Her şev sioux saz lê dixistin, dor agir govend digirtin û bi vî avayî mafên xwe dahanîn zimîn. Hikûmeta Amerîkayê ev sema wekî polîtîkî û sîyasî hesiband û qedexe kir.
Hikûmet ferman da leşkeran ku van semayan nehêlî û Sitting Bull bê pêgirtinê yan jî kuştinê. Li roja 15ê çileya pêşîn a sala 1890'î da ji aliyê dakotayekî caş ê bi navê Red Tomahawk ve hat kuştin. Sitting Bull di jiyana xwe da her dem ji bona azadiya gelê xwe şer kiriye.
Li cîhanê de 193 dewletên serbixwe hene. Ji van 192 endamên rêxistina Neteweyên Yekbûyî (UNO) ne. Herweha Vatîkan jî dewleteke lê ne endamê Neteweyên Yekbûyî ye.
Di vê lîsteyê de çend herêmên otonom jî hene yên ku bi eşkereyî daxwaza serbixwebûnê dikin û di dawiya lîsteyê de jî van dewletên ku serbixwebûna xwe diyar kiriye lê ji hêla rêxistinên navneteweyî ve nehatin pejirandin an jî di riya serbixwebûnê de ne bi nivîsa xwarik ("îtalîk") tên nivîsandin.
Pira Keliya yêk ji şînwarên herî kevin yên Kurdistanê ye.
Pira Keliya hatiye avakirin li ser rûbarê Zêyê Mezin di nav Geliye Reşava de li devera Nihêlê.
Heta nûke çi lêkolîn ne hatine kirin li ser vê pirê ka jiyê vê pirê vedigere bo kîjan salê û ka di sala çendan de hatiye ava kirin.
Pira Keliya bi muxabinî ve wek gelek ji cih û şînwarên din yên Kurdistanê, hatiye bombebaran kirin ji aliye dewleta Tirk û dewleta Îraqê ve. Ku niha jî dewleta tirk ya berdewam e bi vî karê xirab. Nûke ev pire nahêt bikarînan û maye wek şînwarekê bê xudan.
Birca Eiffel, carina jî Birca Eyfelê (), birca ji hesin di cîhanê de mîna sembola Parîsê tê nasîn. Navê xwe ji muhendîsê ku ew çêkiriye Alexandre Gustave Eiffel digire. Birca Eiffel her sal ji aliyê nêzîkî 6 milyon tûrîstî ve tê ziyaretkirin. Birca Eiffel di navbera salên 1887 û 1889an de ji aliyê fîrmaya Gustave Eiffel ve, ji bona pîrozbahiya 100emîn salvegera Şoreşa Fransî hatiye çêkirin.
Birca Eiffel 300 metreyan bilind e. Heft salan carekê bi 60 ton boyaxî tê rengkirin. Rengkirina bircê ji aliyê 25 kesan ve tê kirin û 15 mehan dikşîne.
Şener Şen (z. 26'ê berfanbarê, 1941 li Edeneyê) sînemavan û şanogerekî tirk e.
Di sala 1975'an de di filmê Ertem Eğilmez ê ku bi navê "Hababam Sınıfı" de roleke pir giring lîstiye û bi rola Badi Ekrem hê jî binavûdeng e. Wî digel Kemal Sunal di gelek filman de rol girtiye û herdû bûne wek dubendî di sînemaya tirkan de.
Perwaz Hisên an jî Perwaz Husên (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Parwaz Hussein", bi erebî wekî "Barwas Hussein" jî tê naskirin; z. 16'ê çiriya pêşîn a 1988'an, li Hewlêrê, Başûrê Kurdistanê, Îraqa Federal) stranbêjeke ciwan a kurd e ku bi dengê xwe yê xweş di werzeya duyem a bernameya televizyonê ya kanala MBC a bi navê Arab Idol 2013 de pişkdar e û li gorî çend çavkaniyan bû "balyoza muzîka kurdî bo nav cîhana erebî".
Yekem car e ku di pêşbirka Arab Idol de kesekî ne ereb û ne erebîaxiv tê de beşdarî dike û Perwaz di 2013'an de li Kurdistanê û Rojhilata Navîn bû keseke bi nav û deng.
Di 17'ê gulana 2013'an de Perwaz yek ji deh fînalîstên pêşbirkê bû û vê gavê diçe pêş. Wekî din, hejmara pişkdariyê ya stranbêja hewlêrî ya 6 (şeş) e.
Kaniya Mezin an jî Kanîmezin (1946: "Kanimezzin" [sic];), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Kaniya Mezin gundekî dîrokî ye. Girêdayiyê Heskîfê ye. Pir kevn e; ji berî Heskîfê de hebûye.
Ezbeta gundê Kaniya Mezin.
Yasîn, Ramazan, Ahmid û Tahir kurê Ferman in; Usîv, Brahîm, Remezen, Hecî, Hesen, Xelîl û Ferman kurê Ahmid in; Ahmid kurê Hesen e, Hesen kurê Osman e, Osman kurê Silêman e, Silêman kurê Hesen e, Hesen kurê Silêmman e, Silêman kurê Xelîd e, Xelîd kurê Cafer e, Cafer, Mucteba, Hıdır, Seyfedîn, Gohreş, Kesim û Xelîl ew heft bira gund bi wan hatine nav kirin kurê Elî ne. Elî ji Şêx Şamera Sûrî ye eslê wî Ereb e.
Di navbera sinê avzêmê, sinê girê berana, sinê mêşê û lata kelehê de di nîvê newalê de ye. Li bakûrê çiyayê Mava dikeve. Gundekî wusan e ku bi dara hatiye xemilandin. Rezê tirî, hêjîr, arung... têde gelek in. Ava gund bol e. Kaniya gund kaniyeke esîl e. Ava wê zivistanê germ û havînê cemidî ye. Gundên dora wê Mebiya, Alînê, Xanika Seyida Heştwan, Berdahol, Sîra û Xerbekûr in. Sînorên çiyayê wê pir fereh e. Çiyayê wê gelek asê ye, bi dar û bere û gelek şikeft tê de hene. Kelha wê keleke dîrokî ye. Hê lêkolîn lê netine kirin. Jiber wî jî nayê zanîn bê ka ji teref kî de hatiye avakirin. Gund 5 km nêzî çemê Dîcleyê ye.
Gundekî şên bû. Berî ku xera bibe 600-700 kes lê dijiyan. Piştî vegara gel anha gelhe li derûdora sediye. Di gel ku koka teva yeke jî bûne heft bavik. Tev de pismamên hev in. Gel debara xwe bi xwey kirina sewalan û firotina tirî û hêjîran dike.
Havîna hênik e. Zivistana sar e û bi şilî derbas dibe.
Hêştirme, wiştermir an jî çûkhêştir ("Struthio camelus"), cureyekî balindeyên ku nafirin e ku îro bi tenê cinsek ji wan a bi navê "Struthio" mayî ye.
Hêştirme li hinek warên parzemîna Afrîkayê dijî ye, bi taybetî navîn û başûra vê parzemînê. Berê hêştirme li gelek welatên Afrîka, Rojhilata Navîn û Asyayê biçûk hebû.
Giraniya hêştirmeyê bi gelemperî, derdorî 160 kilograman e. Dirêjiya hêştirmeyê nêr di navbera 2,1 - 2,8 m û dirêjiya mê di navbera 1,7 - 2,1 m.Jiyana wê ya hevbeşî digihêje ji 40 ta 45 salan. Serên mê û nêr rût in. Rengê dûvikên hêştirmeyan spî ne û pûrtê wê reş û piçekî spî ye.
Hêştirme dikanê gelek cureyên giyanan dixwe, lê carinan xijende û kêzan dixwe. Hêştirme ax an herî dixwe ji bo alîkariyê givêrandin an hezmê xwarinê.
Navê zanistî'", rê an awayekî nûjen e di biyoloj da ku pergalê nav lêkirin a cins û cure yên canewer û riwekan serast bike gor şêwe an formên rêzimanî yê latînî.
Navê pêşî ya cins e û navê paşî ya cure ye.
Wezrîn (1946: "Vezrin";), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.
Debara gund weke gelekê gundên çiyê bi rez û berhêm rezan û bi firotina gûz, behîv û Simaqê ye. Rêya gund a ku di Reşiyê re derbas dibe teng be jî asfalt e.
Deng, bayê ku ji pişika mirovî derdikeve û di devî de teşe digire û awaza ku di tevgerên sirûştê de tê bihîstin. Deng ji aliyê tiştên ku dikarin bilerizin ve jî pêk tê.
Taybetmendiyên deng.
Du taybetmendiyên esasî yên deng hene. yek ji wan tundiya wê, yek jî frekansa wê ye. Hejmara pêla di nav saniyeyek de, frekansa wî dengî dide. Frekans, bi Hertz tê îfadekirin. Guhê mirov, dikare dengên di navbera 20 û 20.000 Hertz de bistîne. Ji dengên di bin 20 hertzî de re dengên “infra”, dengên di ser 20.000 hertzê re jî dengên “ultra” tê gotin. Guhê mirov nikare van dengan bistîne. Di axaftinê de hêmana herî girîng, deng e. Çawanî, dem û tiniya deng girîng e. Bandora axaftinê, li ser bingeha deng e. Xirabûna herî girîng a deng, di bilêvkirinê (telafuz) de derdikeve holê. Sedema şaşîtiya di vegotinê de, bandora devokên herêmî û nedayîna mafê deng e. Piraniya peyvên ku gotina wan zehmet e, peyvên ji zimanen din hatine girtin e. Her axaftvanek heta ku di tona dengê xwe de nebe xwedî xweşikbûneke dişibe muzîkê, nikare bandor bike. Deng çawa ku ji bo stranê tê perwerdekirin, divê ji bo axaftinê jî bê perwerdekirin. Ev jênegerek e. Hêza deng, nabêje dem, cih û şaristanî çi ye.
Taybetiya deng di radyoyê de.
Di radyoyê de deng li gorî televîzyonê, dighije zêdetir kesan. Bîra guh li gorî bîra çav lawaztir e, lê dîsa jî bandora li ser mirovan dirêj e, dibe ku heta dawiya emrê mirov jî bidome. Mînaka herî baş jî, mirovên ku çavên wan nabîne ye. Ev mirov ji ber ku çavên wan nabînin gelek tiştan bi guhê xwe fêr dibin, lê van dengan jî demeke dirêj ji bîr nakin. Ji bo hinek dengan peyva mîkrofonîk tê bikaranîn. Dengên din, li derveyê vê kategoriyê ne. Dengê mikrofonîk, şewqa deng a bi rêya mîkrofonê tomarkirî an jî weşandî ye. Di vir de tundiya deng ne girîng e. Dengê kesek dema gelek kêm lê mîkrofonîk be, dikare bibe pêşkêşvanek baş. Lê kesek ku dengekî xurt lê ne mîkrofonîk li ser be, nayê bijartin. Gelek kes, dema li tomara dengê xwe guhdarî dikin matmayî dibin. 2 sedemên vêya hene. 1- Mirov dema diaxive, dibe ku nikaribe dengê xwe ferq bike. 2- Dengê di mîkrofon an jî amûrên din re derbas bûyî, diguhere.
Dengê baş.
Dengê rast, dengê ku ji navînê dev û bi tundiyeke navîn derdikeve ye. Tundiya deng, bandora wê ya di guhê me de ye. Li gorî cih û mijara tê axaftin tê dirustkirin. Tundiya deng, girêdayî enerjiya di lerizandina betanên (kîrîş) deng e. Bi rêya guhertina tundiya deng, mirov dikare baldariyê ber bi beşên cuda yên hevokê ve bikşîne.Toneke nizm ê deng, ji aliyê mêran ve bêbiryarî û dudilî ye, di aliyê jinê de jî hêstewarî ye. Toneke bilind jî, ji bo mêran hêr, ji bo jinan jî hêzê nîşan dide, dibe sedema çavdêriyeke wiha. Ji bo ku mirov bêyî ku biqîre dengê xwe bilind bike û enerjiya pozîtîf bide dengê xwe, divê mirov diyaframa xwe baş bikar bîne. Dengekî baş ê axaftinê, divê ji aliyê her kesî ve bikaribe bê bihîstin û di guhê mirovan de zimîniyê neke. Mirov naxwaze li dengê ku nayê bihîstin û dengê ku zêde bilind e guhdarî bek.
Bandora deng.
Deng, bingeha weşangeriya radyoyê pêk tîne. Peyamek çiqas baş jî hatibe nivîsandin, ya ku giyan dide wê, deng e. Dengekî nebaş, bandora peyama tê xwestin bê dayîn an kêm dike, an jî tune dike. Di vê hêlê de di bernamevaniya radyoyê de divê dengê kesên ku dê bi dengê xwe peyamê bidin, li gorî cureya peyama ku bixwînin be. Berovajî vê yekê, dibe ku bandora tê xwestin bi rêya peyamê bê kirin, pêk neyê. Ji bo ku mirov bibe bêjer an jî pêşkêşvanek baş, bihîstina dengê mirov an jî herikîna deng, ne bes e. Ji bilî van taybetiyan, divê deng li xweşa mirov jî here. Ev jî girêdayî tiniya deng e. Dengên hişk, zimînî ji guhê mirov dibe, bi xişinî, bi xirinî, girtî, gelek nerm, sist û bê teşe, dengên ku xweş nayên guhê mirov in.
Rola pêşkêşvan.
Her wiha divê di deng de aşkeratî, sadeyî û şexsiyet jî hebe. Dengê pêşkêşvan pêwîst e ku di dema axaftinê de yeknesak (her tim di heman tonê de) nebe, li gorî vegotinê jî bikaribe biguhere. Dema ji bo bernameyan pêşkêşvan tên diyarkirin, ji bo bernameyên zarokan jinên dengê wan zirav, ji bo bernameyên nûçeyan jî mêr û jinên dengê wan gur tên bijartin. Dema ku pêşkêşvanek bi dengê dişibe yê zarokan nûçe pêşkêş bike, ev baweriya li hemberî nûçeyan kêm dike. Dengdana fîlman jî, bi rastî ji aliyê pêşkêşvanan ve tê kirin. Sedema vê yekê jî; pêşkêşvan dikarin dengê xwe li gorî rolên xwe biguherînin. Pêşkêşvaniya anonsê jî, ji pêşkêşvaniya nûçeyan bi tevahî cudatir e. Pêşkêşvanên anonsê, berdewamî û herikbariya bernameyan pêk tînin. Temaşevan ji ber ku her roj wan dibînin, êdî wan wekî kesek ji malbatê dibînin.
Foka leopar an gamsiyê pars ("Hydrurga leptonyx"), cureyekî fokên bêguh ("Monachinae") ku goştxwer û hov e. Foka leopar li parzemîna Antartîka dijîn.
Foka pars lawirekî avî qelew, girse û hêzdar e. Rengê paşîiya foka pars gewrê tarî ye û rengê zik gewrî vekirî ye. Rengê qirika fokê spîavî ye ni lekeyên reş li ser wê, ku loma navê pars li vê fokê kirine. Mê ji nêr girsetir e.Dirêjiya foka pars di navbera 2.4–3.5 m û giraniya wê di navbera 200 - 600 kg.
Diranên pêşî tûj wekî diranên goştxwerên din, lê diranên aş bi hevre girtî ne ku alîkariyê bêjinga kerevîd an krîlê antarktîktî ji avê bike wekî awaya foka kevjalxwer.
Foka pars bi gelemperî li deverên parzemîna Antarktîkayê dijî, lê eger li beravên Awistralya, Tazmanya, girava Lord How û Afrîkayê Başûr were dîtin.
Têkiliyên bi mirovan re.
Fokên leopar bi rastî ku canewirên bi gelek herreşeyên di têkiliyên xwe bi mirovan re. Lê bi kêm ku fokên leopar mirovan dikujin.
Kojer ("Rodentia"), komeke guhandaran mîna sihor, dormişk,berazê avê û gelek din.
Kojer bi cotek tenê ji diranên pêşî (didantûj), yê jêr û yê jor, tim mezin dibe di devên wê.
Bêtirî 40% ji cureyên guhandaran ji kojeran ("Rodentia")e, li hemû parzemînan dijîn ji bilî parzemîna Antartîka.
Kovara Çand kovareke çandî û edebî ya bi kurdî bû ku bi du hijmaran li Urmiyeyê derketiye.
Hejmara duyem a kovara kurmancî ya Çand sala 2011'an li Urmiyeyê rojhilatê Kurdistanê derket ku ji aliyê Enstîtûya Çandî û Hunerî ya Endîşeya Ehmedê Xanî li Urmiyê dihat weşandin.
Kovara Çand bi awayekî navxwe ji aliyê enstîtûya navborî dihat çap û belavkirin û xwerî kurmancî ye.
Rêveberiya kovara Çand.
Desteya Weşana kovara Çand ji çend nivîskar û wêjevanên kurmanc pêk tê ku kovarê rêve dibin.
Hijmarên kovarê.
Pişt re ew kovar di hejmara duyem de ji aliyê Komara Îslamî ya Îranê ve hat qedexekirin.
Di roja 30'ê gulana 2013'an de protestoya xwenîşanderan li dijî xerakirina Parka Geziyê
Bûyera Parka Geziyê ya Taksîmê li Stembolê (Tirkiye) di roja 28'ê gulanê 2013'an de dest pê kir dema komeke li derdora 50 çalakvanên hawirparêz li meydana Taksîmê (Teqsîmê) ji bo parastina Parka Geziyê ("Gezi Parkı") û li dijî birrîna darên parkê dest bi çalakiyên rûniştinê û protestoyan dikirin û polîsan bi gaza çavsotîner êriş anî ser wan û kesên din ên sivîl. Di encamê de gelek kes birîndar bûne. Yek ji birîndaran parlamenterê BDP'ê Sırrı Süreyya Önder bû. Pişt re li Stembol, Enqere û Îzmîrê û li gelek bajarên din ên Tirkiyeyê xwepêşandan û protesto berdewam bûn.
Di 16'ê îlona 2011'an de meclîsa Bajarvaniya Stembola Mezin biryar daye projeya avakirina "Mall"eke mezin bi cih bîne ku di cihê parkê de dê were çêkirin. Di navbera sala 1806 û 1940'î de li vê derê Leşkergeha Taksîmê (Leşkergeha Topvanan a Xelîl Paşa) hebû û ev projeya nû jinûvekirina avahiya qişleyê ye. Lê belê Dadgeha Stembolê destûr hîn nedaye ev proje were bicihanîn. Tevî wê jî, makîneyên kolandînê di 28'ê gulanê de dest bi karê xerakirina parkê bikira. Tevî protestoyên Komeleya ji bo Parastin û Ciwankirina Parka Geziyê ya Taksîmê jî, serokwezîrê tirkî Recep Tayyip Erdoğan wisa got: "De bikin, bila hûn çi bixwazin bikin. Me li ser biryar daye û emê ava bikin."
Projeya nûkirina Qişleya Taksîmê di çarçoveya çêkirina cihên ji bo peyayan a Bajarvaniya Stembolê de ye.
Goştxwer ("Carnivora"), komek gelek mezin e ji çîna guhandaran e ku bêtirî 280 cureyan hene. Wek ji navê wê ya latînî "Carnivora" xuya ye ku van canewerên yan lawirên guhandar goştê ajalên din dixwin wek famîleya pisîkan û gelek lawirên din.
Koma goştxweran li 15 famîleyên mayî hatiye dabeşandin
NSISNullsoft Scriptable Install System an NSIS bernameyeke ji bo sazkirina bernameyên din e. Di bernameyên wekî AbiWord de tê bikaranin.
NSIS nivîsbariya azad e û ji aliyê PCKurd.net ve li kurdî hate wergerandin.
Pisîka pars yan leopar ("Prionailurus bengalensis"), cureyeke pisîkên kovî yan bejî yê biçûk e. Pisîka pars ji guhandarên goştxur e.
Pisîka pars wek pars yan leopar xuya dike ji bo deqên ku li ser laş û miwê wê, lê bi rastî pisîka pars ne ji cinsê parsan (bi latînî "Panthera") ye.
Pisîka pars li rojhilat û başûrê Asyayê dijî.
Andorra an jî Mîritiya Andorrayê (bi ketelanî: "Principat d'Andorra"), dewletekî pirr piçûk li başûrî-rojava yê Ewropa, li Çîyayên Pîrenê, di navberê Fransa û Spanya yê ye. Ev dewlet di sala 1278an de gihîşt serxwebûna xwe û bi demekî dirêj gellekî feqîr û hêjar bû. Lê îro Andorra ji bona turîzmê û vergiyên kêm welatekî dewlemend e. Andorranî bi zimanê ketelanî, spanî û fransî qise dikin û paytextê wan jî Andorra la Vella ye. Pîvana erdê 468 km² ye û tevayiya nifûsa dewletê 70.549 e. Ji van 36,0% ketelanî, 40,6% spanî, 10,2% portûgalî, 6,5% fransî û 6,7% yên din in.
Ji bona bilindiya erdê xwe û çiyan li Andorra yê îklimekî hînik hukim dike. Meha herî germ bi 26° tirmeh û yê herî sar bi -7° şibat e.
Hirçê biberçavk, hirçê xwedî berçavk yan hirçê çiyayên Andê ku wek xuya ye ji navê wî ya înglîzî ("Spectacled Bear"), cureyekî guhandarên goştxwer ên biçûk e ji famîleya hirçan ("Ursidae") li Başûrê Amerîkayê dijî.
Dirêjiyê hirçê biberçavkê 1.3-2 m û giraniyê wî 60-200 kg.
Mîran Janbar roman û çîroknivîseke kurd e. Di sala 1974an de, li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye.
Di sala 1997an de, li Zankoya Dîcleyê, Beşa Matematîkê qedandiye.
Janbar, di nava qonaxên xwe yên nivîskariyê re, heta sala 2004an, bo demeke dirêj bi kar û barên şanoyê mijûl bû û di nava gelek komên şanoyê yên curbecur de derhênerî, lîstikvanî û karê nivîsandina deqên şanoyê kir.
Nimûneyên berhemên Janbar, ji navîna salên 90î û pê de, di kovarên wêjeyî yên wekî Jiyana Rewşen, Rewşen-Name, Kovara W û di gelekên din de hatin weşandin. Mîran Janbar her wisa bi karê weşangeriyê jî radibe û yek ji damezirînerên Weşanxaneya Lîsê ye, ya ku di sala 2004an de li Amedê hatiye damezirandin.
Janbar niha jî di Weşanxaneya Lîsê de wekî berpirsiyarê hin rêzên pirtûkan û rêveber, li gel nivîskariya xwe, bi karên xwe berdewam e.
Yaqob Tilermenî, sala 1972'yan li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye. Dibistana Seretayî, Navîn û Lîseyê li Qoserê xwendiye. Li Zanîngeha Dîjleyê, Fakulteya Perwerdehiyê, Beşa Fizîkê qedandiye. Ji 1995'an heta taliya 1998'an li Stenbolê Mamostetiya Fîzîkê kiriye. Dû re li Qoserê Mamostetiya Fen Bîlgîsiyê kiriye. Di Gulana 2002'yan de ligel deh mamosteyan û endazyarekî, bi bahaneya xebatên perwerdekirina kurdî hatiye girtin û mehekê di Girtîgeha Mêrdînê de maye. Piştî serbestmayîn û rizgarbûna Dadgeha Ewlekariya Dewletê (DGM) li karê xwe vegeriyaye û ji hêla Walîtiya Mêrdînê ve sirgûnî bajarê Yozgatê bûye. Weke sirgûn sê salan li gundekî navçeyeke Yozgatê maye. Dû re li bajarê Mersînê heta sala 2017'an mamostetî kiriye û bi biryara hikûmetê ji kar hatiye derxistin. Ji ber zextên berpirsiyarên dewletê mecbûr maye ji welatê xwe veqete û ligel malbata xwe li bajarê Lozanê yê bi ser Swîsreyê bi cih bibe. Tilermenî bi helbestkar Dîlber Hêma re zewicandiye û xwediyê du keçan e.
Nivîs û çîrokên wî ji sala 1997'an û vir ve di kovarên bi navê Jiyana Rewşen, Pelîn, Kevan, Nûdem, Hîwa, Rewşen-name, Kovara W, Notos, Dünya'nin öyküsü, Tîroj, pêveka özgür Gündem- Ekgündem, Rojnameya Azadiya Welat, özgür politika, Xwebûn û malperên bi navê Mehname, Amûde, Diyarname de hatine weşandin.
Wergerên wî (Ji Tirkî bo Kurdî)
Hêmin yan zî Hêmin Mûkrîyanî şaîr û nustox û açarnayoxê Kurdan bi. Nameyê ey o rast Muhemmedemîn Şêxulîslamî Mukrî yo.
Hêmin Rojhilatê Kurdistan de, mintiqay Mûkrîyan de, dewa Laçîn de ameyo dinya. Bi hevalê xo Hêjarî rey de, bi azayê Komeley Jiyanewey Kurdistan. Komara Kurdistan de bi nameyê "şaîro netewî" sinasîya.
Çanda Berxwedan kovareke xwerû bi kurdî bû, ku ji 50 rûpelên A4 pêk dihat û bi tenê li girtîgeha Trabzonê ji aliyê girtiyên PKK'yî ve dihate derxistin. Kovarê di sala 1997'an de dest bi weşana xwe kir. Hin nivîsên wê bi qasî ku karibin derxin derve di kovar û rojnameyên cur bi cur de hatine weşan. Ji ber ku zagonên dewleta Tirkiyeyê destûr nedida ku nivîsên bi kurdî ji girtîgehê derkevin, heta niha tu hejmarên wê yên ku derketine derve jî nîn e.
Îro gelek kesên ku bi kurdî dinivîsin û wekî nivîskar tên nasîn bi nivîskariya vê kovarê dest pê kirine.
Kûgar, pûma, şêrê amerîkanî yan şêrê çiyan ("Puma concolor"), cureyek e ji cinsê puma ji binfamîleyê pisîkên mezin yan Felinae, ji famîleya pisîkan yan Felidae.
Kûgar guhandarek e goştxur e ku li beşê rojavayî ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Keneda yê, parzemîna Amerîkayê Navîn û parzemîna Amerîkaya Başûr dijî.
Famîleya kûçikan yan famîleya segan ("Canidae"), famîleyeke mezin ji guhandarên goştxwer e wek kûçik, gur, keftar, rûvî û gelek cureyên din ku li hemû parzemînên Cîhanê dijîn.
Taksonomî û cureyên kûçikan.
Cureyên famîleya segan di maweyê 40 milyon salî de
Kalaş an jî Kilaş, navê berhemeke pêlav (solên) kurdan e. Ew berhemeke kurdî ya xweser û klasîk e. Bi taybetî li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê tê çêkirin. Kalaş xwediyê dîroka çandeke gelek kevn e. Dîroka çêkirina Kalaşê bêtirî 1000 salî ye.
Kalaş bi destan tê çêkirin, karekî gelek zehmet e, ked û xwêdan dixwaze. Madeyê wê yên xam ji qumaş û postên dewaran e. Solbend qumaş û çermên dewaran zirav zirav jêdikin, dihunên û piştre bi çaqûç û amûrên taybet dikutin, didirûn û dinexşinin. Westayekî heri baş û çalak di hefteyeke de bi tenê dikare cotek kalaş çêbike. 17 metre qumaş di paniyên cot pêlav de dikutin û bi kar tînin. Weha li ser dixebitin ku ev 17 metre dibe yek perçe û dimîne. Temenê Kalaşê pênc sal in. Lê tamîrkirana kalaşa kevn 10 xulek (deqîqe) digire.
Hûn dizanin niha kopiya tiştan ji ber destê çiniyan rizgar nabe. Lê kalaş kareki weha zehmet e ku çînî jî nikarin kopî bikin û sexteyê wê çêbikin. Kalaş îro jî li Başûr û Rojhilat di nav kurdan populer e. Ji bo çêkirinê mirov dikare bi mehan bikeve dorê.
Taybetiyên kalaşê.
Mirov dikare taybetiyên kalaşê weha bi rêz bike: Ji ber ku ne yek perçe ye û di nav hev de hûr hûr hunadiye hewa digire. Lingên mirov rehet dikin. Bi taybetî ji bo welat û herêmên germ gelek baş e û lingên mirov bêtir xwêdan nadin.
Nexçeya li ser DNAyê Haplogrûba J2
Gelê Nax malbata gelan a Kafkasa bakur e. Li nava malbata Nax gelên Îngûş û Çeçen hene.
Li gorî pirraniya dîroknas û arkeologan, netewa Naxê (Çeçen+Îngûş) ji Mezopotamya çûn li Kafkasya
Ji bona Naxên (Çeçen, Îngûş...) cîhê daran gelek gîring û mezin e. Li gorî ola Nax'an darek pîrozwer û qutsî ye.
Zimanê Naxan Vaynaxe, yanî Çeçenî û Îngûşî ne.
Welatê Me rojnameyeke kurdî ya hefteyî bû.
Li Kurdistana Bakur piştî ku rojnameya heftane Welat ji aliyê dadgehên Tirkiyeyê ve hate girtin, li şûna wê bi navê Welatê Me rojnameyeke nû, dîsa bi kurdî û heftane dest bi weşanê kir.
Silîvana, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê.
Nahiyeya Silîvana (), yan jî nahiyeya Silîvana sê gundistanên Mirgewer, Tirgewer û Deştê di xwe de dihewîne. Silîvana ber gundê Silîvana visa hatiye binavkirin. Wateya wê rîşeya latînî ya "silvan" ("daristan") e. Helbet dibe ku ji bilêvkirina kurdî ya navê Silêman, "Silêvan", jî hatibe girtin. Ancax ne diyar e.
Dabeşkirina nahiyeya Silîvana .
Bajarek û sê gundistan li vê nahiyeyê hene;
Gundistana Deşt navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Silîvanayê ku bi Navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê
Gundistana Deşt (), di nava gundistanên Mirgewer û Tirgewerê ser bi navçeya Silîvana ye ku dikevin başûra rojavaya Ûrmiyê.
Ev gundistan bajarê Silîvana û gundê Rajanê di xwe de bi cî dike.
Silîvana, navê yek ji bajarên navçeya Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Silîvana () gundekî kêm male ku bûye bajar. Ev gund dikeve başûra rojavaya Ûrmiyê ku ji aliyê rojava digihîje çiya û ji aliyê rojhilatê baraj e, û navenda gundistana Deştê ye.
Siyamend Cemşîd di nav refên gerîlayên PKK'ê de şer kiriye û di heman demê de kurteçîrokên şervaniyê nivîsiye.
Pirtûka wî ya yekem a bi navê "Soza Pepûlkan" ji nav Weşanên Aram derket.
"Panthera" yan cinsê parsan, cinsek e pisîkên kovî mezin e ji famîleya pisîkan yan Felidae ku cureyên mayî yan zindî: şêr, piling, pars û jagîwar, jaguar yan parsê amerîkanî.
Taxa.
Nemayî ye ji cureyan û bincureyan e ku bi sembolê † hatine nîşan kirin.
"Heroj ez sîstemê talan dikim"
Çapulîng, peyveke çêkirî ye ku tê wateya karê çalakvanên ku dijî sistemê ne. Piştî rûdanên Parka Geziyê ya Stembolê di sala 2013'an de derketiye holê.
Peyv ji peyva tirkî "çapul-" (talan) û paşgira îngilîzî "-ing" (-karî) pêk tê, anku "talankariya ser sîstemê" yan '"talankirina ser sîstemê" û di medyayên sosyal de hatiye belavkirin û ketiye gelek zimanan.
Yûsif (bi erebî: يُوسُف, "Yûsuf", bi kurdî wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin), li gorî Quranê, yek ji pêxamberên Benî-Îsraîl e.
Dîroka Yûsif li gorî îslamê.
Yekek ji pêxamberên ku di Quran ê da navê wî derbaz dibe. Yûsif lawê pêxamber Yaqûb e û rîçika wî hettanî pêxemberê Îbrahîm tere. Di Qur'anê de navê sûreta 10an jî Yûsuf e. Va sûreta ji 111 ayetan pêda dibe û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.
Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.
Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji Xwedê ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.
Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê Misirê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê.
Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.
Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.
Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.
Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.
Parsa Owen yan "Puma pardoides", cureyekî pisîkên pêşdîrokî yên mezin û nemayî ye ji aliyê zanyar Richard Owen ve di sala 1846'an de hat dîtin. Parsa Owan ji cinsê "Puma", lê berê ji cinsê parsan yan "Panthera" ji mêj ve hatibû nêrîn.
Fosîlên vê parsê ku temenê wê 2 milyon sal in hatibû diyarkirin li Fransayê.
Zaravanasî an diyalektolojî,zimanan li gor belavbûna wan ya erdnîgarî û taybetmendiyên têkildar dikole. Zaravanasî cudahiyên di nav du(an jî bêtir) zaravayan dikole.
Zaravanasî bêtir pêwenddarî cudahiyên rêzimanî, ferheng, û fonolojî an (dengnasî)yê û têkiliya wê bi herêmên erdnîgarî ye. Li ser zimanê niştîcihên herêmekê ku ji nifşên kevin de li wê derê dijîn, dikole, lê belê li koçberên ku zimanên xwe bi xwe re anîne wê herêmê jî dikole. (bnr têkiliya zimanî)
Hans Kurath û William Labov du lêkolînerên navdar in divê mijarê de.
Vekolîna li ser zaravayan di nîvê dawî ji sedsala 19an de dest pê kir.Fikira vekolîna zaravayan ji aliyê Georg Wenker di sala 1876an de dest pê kir. Georg Wenker ew kesê ku nameyên rapirsînê li seranserî bakurê Almaniyayê diandine. Van nameyan komek ji hevokên bi Almaniya standard hatiye nivîsîn dihundirand. Ev hevok dû ra dihatin transkirîptkirin bo zaravayên cuda, bo destnîşana cudahiyên zaravayî. Gelek vekolîn ji vê lêkolînê bi pêşketin û di sedsala dîtir de zaravanasî li hemû cîhanê belav bû.
Lêkolînên lasayî bi derxistin û nîgarkirina nexşeya bi rêya çêkirina sînorin aşopî di navbera herêman de, ji bo nîşandana herêmên zaravayan, tê sepandin. Ji bo xelasbûna ji wan şêwe û rêçên lasayî, lêkolîn li ser bingehên civakî hatin kirin.
Dihevdûgihiştin.
Hinan hewl da ku bibêjin ku pîvana vawêrkirina zaravayan ji zimanan dihevdûtêgihiştin e, anku eger kes di ehv dû tê bihigên naxwe ew zaravayên zimanekî ne, eger di hev dû de negihên naxwe ew du zimanên cuda ne. Ev angaşt di zimanên spanî û îtalî de dixuyên. Li gel ku axêvêrên herdû zimanan heya cihekî ji hev fêm jî dikin lê gelekî kêm in ew kesên ku bibêjin ku ew zaravayên zimanekî ne. Li gel ku axêvêrên herdû zimana gelek tiştên hevpar ji hev fêm dikin jî,lê morfolojî, dengsazî, û hevoksazî zêde ji hev cuda ne ku nahêle mirov bibêje ku ew zaravayên yekzimanî ne. (Lê hevrehên zimanê latînî yê kevin in).
Di nav Kurdan de ev kêşe hîn dijwartir e, ji ber geleg angaştên cuda hene, yên ku dibêjin Kird ne Kurd in, an dibêjin Soranî zimanê kurdî ye û yên dî ne kurdî ne.
Du şêwezimanî.
li vir de gava du şêweyên zimanî hebin bi taybetî ku yek ji bo çîna payebilind û yek jî bo payenizim
Ez nizanim bê mînakên wisa di Kurdî de hene an na; çîrokin ku hene, ku kirdikî zimanê qesr û koşkên melikên kurdan bû.
Berdewamiya Zaravayan.
Têkiliya zaravayan bi mesafeyê û erdê ve girê dide, dibêje ku ziman berdwam e, anku di herêmên nêzîkî hev dikarin ji hev fêm bikin lê ew fêmkirin kêm dibe her ku dûrî hev dikevin.
Zimanê pirnavendî.
Ew jî gava do şêweyên fermî ji zimanekî ku di genetîka xwe de hebe, bi giştî di zimanên ku di nav du dewletên siyasî de hatine perçekirin tê dîtin.
Ev jî di kurdî de ji xwe xuya ye. Him di nav çar dewletan de û hin bi du şêweyên "fermî" tên nivîsîn û him jî kes li kesî nake.
Jaguar, Jagîwer yan parsa amerîkanî ("Panthera onca"), cureyekî pisîkên mezin e.
Jaguar xwecihî herdu parzemînên Amerîka (Başûr û Bakur). Jaguar yê sêyem di mezinahî di Felidae pê piling û şêr, ku niha pisîkeke nemabûyî ye li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.
Navê Jaguar ji zimanê portugalî ku bi rola wê ji zimanê tupî hatiye ku wateya wê: lawirê goştxwer an kûçik têne wergerandin. Tupî yek ji zimanên gelên Amazoniyan (Tupî–Guaranî) li Brazîl ê.
Jagîwar, goştxwer e gelekî hov e ku dikane nêzî 87 cureyên canewerên giyanxwer û goştxweran bixwe jê: ask, berazê avê, cirnîsa kaymên, kûçik, beq, armadîliyo, masî, rûvî, tapîr, kîsel, hirçê tenbel, mişk, balinde, meymûn, hesp, dewar û heta marê anakonda.
Tapîr yan tapir ("Tapiridae"), famîleyekî yeksiman Perissodactyla e (bi îngilîzî "odd-toed ungulate").
Tapîr dirûvê berazan,lê bi bêhvilek wek xortûmek e kurt e dikanê tiştan hilgire.
Tapîr e xwecihî parzemîna Amerîka yê Başûr û Navîn, lê li başûr rojhilatî Asyayê dijî.
"Only God Forgives" ("Tenê xwedê lê dibihure") navê filmekî fransî û danîmarkî ye ku di sala 2013'an de derket. Derhêneriya fîlm ji hêla Nicolas Winding Refn ve hatiye kirin. Lîstikvanê kanadayî Ryan Gosling rola sereke dilîze.
Çîroka fîlm.
Çîroka wê bi kurtî behsa mêrekî bi navê Julian dike ko ji ber xweparêzî kuştina bave xwe revîyaye Taylendayê. Li wê derê klûbeka boksanê (mistanê) dimeşîne. Birayê Julianî keçeka kêm-emr a namûsfiroş dikuje. Polîs dihêle ku bavê wê keçê birayê Julianî bikuje, û paşê jî destê bavê wê jê dike (dibirre) ji ber ko pir şiddet bikar anîbû di kuştina birayê wî da. Dayika Julianî dihê Taylendayê ji bo wergirtina termê kurrê xwe, û dixwaze Julian tola birayê xwe bistîne. Julian dizane ko birayê wê tawanbar e, kujerê brayê xwe dibihure. Lê dîya wî ko serdestîya komeka gangesterî dike kujerê kurrê xwe dikuje. Paşî bûyer wesa diqewimin ko her tişt li dijî wan dizivire û Julian şerrê wî polîsî dike, lê hêza polîsî gelek e, û Julian bi wî nikare û dikeve ber mirinê. Dîya wî ji Julianî dixwaze ko harîkarîya wê bike heta ko ji Taylendayê derkeve, û di aynî demî da kesekî dişîne ko malbata wî polîsî û polîsî bi xwe jî bikuje. Julian keça biçûka polîsî diparêze piştî ko hindek dereng dimîne jina wî jî biparêze. Polîs dîya Julianî dikuje. Julian dizane ko wî dereqeta hêza wî polîsî niye, û amadeyê mirinê dibe. Lê pêşî diçe ser termê dîya xwe ya mirî û zikê wê dikelêşe û wekî hêmayek dixwaze careka dî bikeve nav malzarok (zik)ê dayka xwe da. Piştî beramber (rûbirû) bûna Julianî û wî polîsî, fîlm bi starn gotina wî polîsî bi dawî dibe û wê yekê ji bo temaşevanî dihêle ka Julian keft ber lê bihurîna polîsî an jî hat kuştin.
PENa Navneteweyî saziyeke navneteweyî ya nivîskar û rewşenbîran e ku di sala 1921ê de li Londonê hatiye damezirandin. Ew ji komeleyên nivîskarên neteweyên din pêk tê. Nivîskarên her neteweyekê bi îmzeya 21 nivîskarî daxwaznameya endamiyê dişîne ji PENa Navnetewî re û heke were pejirandin, ew gelê xwe di nav wan de temsîl dikin. Bi vî rengî PENa Tirk, PENa Alman, PENa Amerîkayê, PENa Norwêcê, PENa Viyetnamê û hwd hene.
PENa Kurd.
PENa Kurd a pêşîn jî li Almanyayê hatiye vekirin. Li Kurdistanê navê wî di navbera salên 2007-2013 de Komeleya Nivîskarên Kurd bû, lê di 18-19ê gulana 2013an de li Amedê kongreya 8an a komeleyê hat amadekirin û navê navendê dîsa bû PENa Kurd.
PEN bi yekîtiya hemû PENên dinyayê dibe wekî yekîtiyeke navnetewî, bandoreke wê ya navnetewî ava dibe. Armanca wê azadiya ramanê ye. Ew azadiya ramanê ya endamên xwe û hemû nivîskarên dinyayê diparêze, lê ji ramanên siyasî dûr radiweste.
Wateya "PEN".
"P" ("Poem", helbest) "E" ("Essay", gotar, ceribandin) "N" ("Novel", çîrok, roman); peyva "pen" jî îngilîzî ji bo penûs e.
Berazê avê yan kapîbara ("Hydrochoerus hydrochaeris"), cureyekî guhandaran e ji cinsê "Hydrochoerus", ji famîleya Caviidae û ji koma kojeran yan "Rodentia" e.
Berazê avê,ew kojera tewr dêw yan girs ser riwê zemîn yan erdê.
Etîmolojî û navkirin.
Navê kapîbara ("Capybara") yê îngilîzî ji zimanê portugalî ku "ka'apiuara" û bi rola xwe ji zimanê tupî hatiye ango giyanxwer e. Lê navê zanistî "Hydrochoerus hydrochaeris" ji zimanê yewnanî yan grêkî hatiye (ὕδωρ, "hydor" "av" û χοίρος, "choiros" "beraz").
Berazê avê yan kapîbara li welatên parzemîna Amerîkaya Başûr dijî ye wek Brazîlê.
Franca Rame (z. 18'ê tîrmehê 1928 – m. 29'ê gulanê 2013) aktrîsa şanoyê, şanonivîs û çalakvana siyasî ya îtalî ye. Ew hevjîna derhêner û nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê, Dario Fo bû. Franca dayika nivîskarê îtalî Jacopo Fo bû.
Franca Rame di sala 1928an de li bajarê Parabiago a Îtalyayê ji dayik bû. Malbata wê xwediyê kevneşopiyeke demdirêj bû û ew jî cara yekem di sala 1951'ê de derkete ser dikê. Piştî demeke kurt wê Dario Fo nas kir û di sala 1954an de pê re zewicî. Piştî salekê kurê wan Jacopo Fo çêbû. Di 1958an şirketa bi navê Dario Fo–Franca Rame ya şanoyê li Mîlanê ava kirin. Dario Fo weke derhêner û nivîskar, Franca jî weke aktrîs û rêveber kar dikir.
Ew di jiyana xwe de di gelek lîstikan de lîst. Di 1970'yî de wê dest bi nivîsandina lîstikên şanoyê kir. Ew di heman demê de çalakvanek bû ku di "Alîkariya Sor" (Soccorso Rosso) a îtalî de dixebitî. Wê ji bo girtî û malbatên wan name û pirtûk peyda dikirin û têkiliya di navbera wan de pêk dianî.
Di sala 1973'yan de faşîstan êrîşî wê kir. Tecawizî wê kirin, lê dan, laşê wê bi agir çixareyan şewitandin û bi makîneya qusandinê ew brîndarkirin, piştre avêtine parkekê. Piştî du heyvan ew bi şanoya li dijî faşîstan derkete dikê. Franca di 1967an de bûbû endama "Partiya Komunîst a Îtalî" (CPI). Ew endama senatoya îtalî bû ku tevgera çepgirên navendî "(IDV - Italia dei Valori)" temsîl dikir. Di sala 2008an de ji vê tevgerê veqetiya. Ji sala 2010an ve ew û hevjînê xwe endamên serbixwe yên Partiya Vesazkirinê ya Komunîst "(PRC - Partito della Rifondazione Comunista)" bûn.
Franca di 84 saliya xwe de, di sala 2013an de çû ser dilovaniya xwe.
Têkiliyên wê û kurdan.
Franca û mêrê xwe dostên kurd û Kurdistanê bûn. Gelek caran ji bo mafê kurdan ketiye nav hewldanan. Wê û hevjînê xwe di sala 1997an de ji bo piştgiriyê, nameya li jêr ji bo "Trena Aştiyê ya Musa Anter" şand.
Tupî, tupiya kevn an jî tupiya klasîk'", zimanekî nemayî ye ku ji hêla gelê tupiyan yê xwecihî li herêma Amazonê li Brazîlê dihat axîvtin.
Hin nimûneyên zimanê tupî.
Çavkanî: Gonçalves Dias (1858/1970), Dicionário da Língua Tupi, Livraria Sao José, Rio de Janeiro.
Heywan ("ajal", "lawir", "rawir", "giyanewer", "canewer" û "ajel" jî tê gotin) heyîneyên jînewer ên pirşaneyî ne yên ku organîzmayên jînde yan mirî dixwin. Bi giştî, lawir masûlke û sîstemeke tûre hene û di laşê de valahiyek e ji bo helandina xwarinê heye.
Heywanên kedî li Kurdistanê.
Bi hezaran sal in ku canewer tên kedîkirin. Xelkê ji bo fêda xwe, heywan xwedî kirine. Dibêjin kûçik heywanê herî pêşî e ku kedî bûye. Kûçik dikarin malê bipên, nêçîrê bikin, kerî û garanan li hev ragirin. Wek nimûne, meriv dikare gerdûman bavêje pey hespan, lê siwar be û pê kar bike. Meriv mange, mîh û bizinan jî ji bo goşt, şîr, çerm û hiriyê xwedî dike. Mirîşk hêkan dikin. Merivan mêşhingiv jî ”kedî” kirine. Hin heywan jî ji bo kêf û xweşiyê hatine kedîkirin. Piştî kedîkirinê hin ajel hatine guhartin û hin cinsên nû peyde bûne. Wek nimûne, ger meriv kûçik û tajiyan bigêhîne hev, cewrikê ku ji wan çê dibe cinsekî nû ye, em jê re dibêjin toltajî. An jî ger ker biçe ser hespê, hêstir ji wan çê dibe ku ew jî dibe cinsekî (celebeke) nû.
Heywanên malovî.
Hesp, mih, mange, mirîşk, beraz, werdek, gamêş, bizin, qaz, hêştir û ker çend ji heywanên navmalê ne ku li gelek welatan hene. Piraniya wan li welatên germ dijîn.
Gamêş li Hindistanê û li gelek ciyên din hene. Ew heywanên barkêş in, lê meriv wan ji bo şîr jî xwedî dike. Li gelek welatên Asya û bakûrê Afrîkayê hêstir hene. Hêstir ji bo kar û barkêşiyê tên xwedîkirin, lê meriv dikare li wan siwar be jî. Ker, bêtir li derûdora Deryaya Spî û Rojhilata Navîn hene.
Heywanên navmalê.
Hin ajelên navmalê bi piranî di hundirê malê de ne. Hin ji wan ne kedî ne, ger meriv wan berde der, diçin û venagerin. Heywanên navmalê, bêtir ji bo hogiriyê tên xwedî kirin. Piraniya wan di qefes û akvaryûman de tên xwedî kirin. Wek nimûne, bi piranî çûkên evînê, mişkê hindî û masiyên akvaryûman in.
Heywanên derveyî malê.
Hin lawirên kedî, normal li derveyî malê dijîn. Wek nimûne, bi qasî ku sebra kêrguh, kûçik û pisîkan li hundirê malê tê, hewqas jî kêfa wan ji derveyî malê re tê. Pisîk li gor kêfa xwe diçe der û tê hundir.
Nesip Gültekin di sala 1954'an de li Pasûr a girêdayî Amedê hate dinê. Dibistana seretayî li Gundê Kuyê kuta dike. Dibistana Mamostetiyê ya Seretayî li Erxeniyê kuta dike û di sala 1976'an de dest, li gundê Pêdar a Perwarî ya Sêrtê dest bi mamostetiyê dike. Dû re li Pasûr, Bismil û nav Amedê de mamostetyiyê didomîne. Di salên 1993-1998'an de di lijneyên Egitim-Senê de cih digire û ji sala 1998'an heta 2001'ê jî di rêveberiya wê ya Amedê de cih digire. Di sala 25'emîn a mamostetiyê de ji Amedê koçberî Erzeromê dibe. Li Erzeromê ji mamostetiyê malnişîn dibe.
Di Komeleya Mafê Mirovan de li Amedê nêzîkî 2 salan di rêveberiyê de cih girt. Di sala 2004'an de piştî ku Enstîtuya Zimanê Kurdî li Amedê hate damezirandin, damezirî û serokatiya wê jî kir.
Gültekîn, Nesip
Zimanê derî an Farsiya derî an farsiya nû, farsiya ku piştî çêbûna Silsileya Seffarî û têk çûna farsiya navîn bi kar hat. Farsiya Derî wate farsiya fermî ku di derbar yan qesrên şahan de dihat bi kar anîn. Ev farsî niha jî di Efxanistanê zimanê fermî ye. Farsiya niha li Îranê tê axivtin Farisiya nûjen e.
Derî
Mişkê erdan an koremişk ("Talpidae"), famîleyek mezin ku jêkosnîga devî, mişkê desman û kosnîg an xilt gelek navdar in. Ew ji mişkên malan xurtir, zexmtir û jêhatîtir in. Li Kurdistana Bakur bi piranî rengê wan cûn e, pirçeke wan a kurt û şayik heye.
Di zoolojiyê de jê re "Salpa" tê gotin.
Tasa serê wan teng û dirêjîk e. Pozê wan dirêj û bi piranî bi tevger e. Çav gelekî biçûk in û car caran di bin çerm de dimînin. Di bin axê de bi hêsanî tevdigerin. Guhê derve pir biçûk e. Çîmên wan kin in û di her lingekî wan de 5 pêçî hene.
Anhimidae yan qazên qîjîner, famîleyek e Firindeyan ji koma Anseriformes li parzemîna Amerîkaya Başûr dijî.
Ji mêj ve,ev balinde ji koma Galliformes dihate hesibandin ji ber ku nikulê wê wekî nikulê mirîşkan,lê bêtir nêzî famîleya qazan e bi rastî.Sedema navkirina qazê qîjîner (bi îngilîzî "screamer") ku dema ev Firinde dikeve xeterê û tên herrêşkirin,qîjîniyek e Firinde pê dikeve û direve.
Joseph Smith, Jr. (z. 23ê kanûna pêşîn a 1805 li Sharon, Windsor County, Vermont, DYA - m. 27ê hezîranê 1844 li Carthage, Illinois, DYA) damezrînerê ola mormontî û ji aliye bawermendên vê olê ve ew wek pêxember tê pejirandin.
Joseph zarokê çarem di nav yazdeh zarokên Joseph Smith, Sr. û Lucy Smith (bi paşnavê "keçiktiyê" Mack) de bû û li Sharon, Vermontê (DYA) hat cîhanê. Malbata wî oldar û bawermendên Încilê bû. Dê û bav wekî bazirgan û cotkar xebitîn. Malbat bi gelemperî rastî zehmetiyên aborî hat. Ji ber têkçûyînên karsaziyê û têkçûnên çandiniyê, ewna gelek caran li hundirê rojhilata bakurê Dewletên Yekbûyî çûn, bi hêviya ku piştî her destpêka nû jiyanek baştir bibînin. Malbata Smith bi saya gencînegeriya diravî debara xwe ya kêm baş kir.
Qaqiledarên nerm yan malakostraka ("Malacostraca"), çînek e canewerên avî mezin ji binfîlûma qaqiledaran yan krûstestiyan (Crustacea) ku kevjal bi gelek cins û cureyan jê ye û li derya û avên Cîhanê dijî.
Navê malakostraka ("Malacostraca") ya latînî ji zimanê yewnanî hatiye ku (μαλακός:malakós ango nerm û ὄστρακον:óstrakon ango qaqil, qalik yan sedef.).
Çîna Malacostraca Latreille, 1802
Crustacea
Segmasî an semasî ("Selachimorpha"), jorekomek e masiyên hov bi qîqên an qeltaxê kartîlacînosî ku bêtir 470 cureyên wî hene û li deryayên erdê dijî. T.
Ji segmasiyên nas: segmasiyê spiyê mezin, segmasiyê piling, segmasiyê hêşîn, segmasiyê mako û segmasiyê sermîrkut.
Dehpê, koma dehpiyan ("Decapoda"), komeke canewerên avî ji qalikdaran ("Crustacea") û ji çîna qalikdarên nerm "(Malacostraca)" ku pir cins û cureyên nas wek kerevîd ("Astacus") yan îstakoz, kevjal, kevjalk, canberî û gelekên din. Koma dehpiyan ("Decapoda") ji nêzî 15000 cure di hindir 2700 cins da hene li hemû deryayên Cîhanê dijîn û teve nêzî 3300 cureyên fosîlan.
Asteya vê dabeşandina li gor De Grave "et al."
William Bailey Howland circa 1913
William Bailey Howland (1849-1917), sernivîserê The Outlookê bû û weşînerê The Independent û The Countryside Magazinê bû û serokê Pargîdaniya The Independent. Yek ji endamê Encûmena Amerîkayî ya Sedsalî ya Aştiyê bû.
Li Ashland, New Yorkê ji dayik bû, û di sala 1917an de mir û li Kinderhook, New York ê hate veşartin
Kerevîd, famîleya kerevîdan ("Astacidae"), famîleyeke canewerên avê çîrîn yan avê çem û rûbaran ji binfîlûma qalikdar ("Crustacea") e ku jê cinsê kerevîdan ("Astacus") tê nasîn.
Cure.
Famîleya kerevîdan ("Astacidae") 12 cureyan di 3 cinsan de hene.
Çîn (bi latînî "classis") di zanista biyolojiyê de rêgareke taksonomîk a di nav dabeşandina biyolojîk yan zanistî de ye wek: jiyan, sercîhan, cîhan, filûm (yan pol), kom, famîle (yan malbat), cins (yan celeb) û cure. Çîn dikeve nav filûm û komê de û rêgara jêr çîn wek bineçîn tê nasîn.
Hiyerarşiya rêgaran.
Nimûneke ji canewernasî yan zoolojiyê
Êl "(latînî: Tribus)" di dabeşkirinê de navê hiyerarşiyek e. Di taksonomiya biyolojîk de ji binekomên famîleyê re dibêjin.
Da dabeşkirina biyolojîk, ango taxsonomiya jîneweran de herwiha bêjeya êl tê bikaranîn. Jê re di zimanê zanistiyê de "Tribus" dibêjin. Êl û cins bi hev re famîleyekê pêk tînin.
Nexşeyek erdnîgarî ya parêzgeha helebê têde Deşta Cûmê wek AFRIN VALLEY hatiye nîşankirin.
Deşta Cûmê li herêma Efrînê bi cih dibe. ew di navbera Çiyayê Kurmênc û Çiyayê Lêlûn de ye û Çemê Efrîn têre diherrike.
Tesîra borîna yekê (her wisa wek metabolîzmaya borîna yekê an jî metabolîzmaya presîstematîk tê nasîn) fenomeneke metabolîzmaya dermanan e bi rêya kêmbûna konsantrasyona dermanî ye berî ku ew bigehe sîrkûlasyona sîstematîk.Ew fraksiyona wendabûna dermanî ye di dema pêvajoya absorbsiyonê de ku giştî li gel têkiliya mêlak û dîwarê rûvîk.Dermanên balkêş ku yên xwedî tecrûbeyeke girîng ya tesîra borîna yekê ev in: îmîpramîn,morfîn,propranolol,buprenorfîn,dîazepam,mîdazolam,demerol,sîmetîdîn û lîdokaîn e.
Piştî darqutandina dermanî, ew tê mêjîn (absorbekirin) ji layê sîstema dehan(digestive system) û diçe nava portal sîstema hepatîk.Ew tê neqlkirin bi venê portal bo nava mêlak berî ku ew bigehe nava wûcud.
Eshed Cangîr Şahîn (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Ashat Jangir Shahin") (jdb. 1958 − m. 28ê tebaxa 1988ê), pêşmergeyekî kurd bû.
Es´hed Cangîr Şahîn şehîdê nemir li sala 1958ê li gundê Derkar Ecem ji bine maleka rênjber û kurdperwer hatiye duniyayê.
Her ji zarokîniya xwe dibit palpişt û harîkarê dayik û babê xwe ji bo paşeroj û cih hatina armancên di xêzana wî barê wî de dine xandinê ta gehite rêza 5ê seretayî. Li wî demî şehîdê nemir di qonaxa destpêka gencatiya xwe de herdem dikevita gel rîdan û pêşhatin ne çaverêkirî li ser şoreşa gelê Kurdistanê û şehîdê nemir ji wakî hizaran genc û lawên wî miletî. Rastî pîlan reftarê ne mirovane dûr ji destên mirovatî yê rejêma be´his ya ji nav çûy bit bi taybetî piştî rêkeftina xiyanet karên Cezaîrê li sala 1975ê. Bo berhangariya siyaseta rijêmê û hewildan bo qetelkirina mirovê kurd ji wê rewşê û cewisan dine şehîdê nemir mil bi milê 100 mêrxasên wê deverê rêka xebatê û berxwedanê da helibijêrt û destpêka Şoreşa 26ê gulana peywendî bi rêzên Partiya Demokrat a Kurdistanê dikit her zû di bite pêşmerge.
Jiber zîrekî û lêhati û şahirezaiya Şehîdî Piştî Bestina Kongreya 9ê ya Partî Dîmokratî Kurdistan li sala 1979ê de Ête dest nîşan kirin wekî amir mefreze di gel Rêkxirawa Şehîd Şehbaz Salih ser bi Lijina Devera Zaxo ve. Shehid Es´hed dinav xêzan û kes û kar hevalên xwe de mirovak rih sivik û gelek xoştivî cihê rêz girtinê bî û gelek heş mêhvan û Dost û Dikir li ÇavakÎ dikir.Jiber Rolê Wî Yê Karigir û Berçav Peşdarî Kirin Bi Çendîn Çalakiyên Şoreşgêrî da wekî Lêdana Herdu Baragayên Sirrî Leşkerî yê rijêmê Nêzîk Bêrsivê û Hindavî Derkar ´Ecem û Ber Sîng Girtina Hêrişa Rijêmê, Bo Ser Baragayên Lijina Zaxo û Dayna ya Çandin Bozayan Bi Rêka refên Sopayiê Rijêmê Da Li Ser Rêka Serekî ya Zaxo Bo Batîfa û 10e han Çalakî û Dastan dî yê Qehremaniyê û Pêşmergatiyê.Li Sala 1984 de Êta Veguhastin Bo Rêkxirawa Inzala weku amir mefreza û li Sala 1986 Di Bite cêgirê Berpirsê Rêkxirawê û li Sala 1987 ji De Bite Berpirsê Rêkxirawa Cutiyaran ser Bi Lijina Devera Zaxo ve. Şehîd Es´hed miroveke Çav ne tirrse û dilsoz cihê baweriyê rêz girtina taybet bî jiber ku herdam Peşmergekê Bi dil û mêlak ji Rast barda fermanê, Serkirdatatiya Şoreşê Boye û Hemî Armanc û Hîviyên Wî De Jiyanê de Azadiya Miletê Kurdo serkeftina Rebaza Parti Dîmokratî Kurdistanê. Jiber Xweragirtina û Dilsoziya wî heta Rojên Dumahiyê ji leheshtin Enfalên Reş li sala 1988 Şehîd Es´hed Bê Umêd Nabit Her Diviya Berxodanê Bikit û Li Wê Rêkê da Mixabin Piştî Dever ji Layê Supayê Rijêma Faşiya Bexda ve Êta Dorbêç kirin Çi rêk na minin û Şehîdê Nemir Gel Xêzana Xwe Wekî 100edan Bê Rêk Kulanên Wî Miletî De Ketine Destê Rijêmê Da û di Êta girtin û Deste ser kirin. Piştî Hatiye Veguhastin Bo keliha Nizarkê Li Dihokê Şehîd Es´hed Cangîr Ji xêzana wî de Ête veqetadin û di gel hizaran Genc û lawên Xuîn Gerim û têhniyên Bayê Azadiyê ji layê rijêma Diktatora bexda De Ête Bê Ser û Şînkirin û Xêzana Wî Jik Li ordîgayê Behirikê De Êta Akincî Kirin. Hizar Silav Li Giyanê Şehîdê Nemir Es´hed Cangîr Şahîn Silav Li Giyanê Paqijê Hemî Şehîdên bizava Azadîxaza Kurdistanê.
Dirbêsî bajarokekî kurdan e li Rojavayê Kurdistanê. Ew li ser sînorê di navbera Sûriye û Tirkiyeyê de ye, li hemberî gundê Dirbêsî yê li aliyê Tirkiyê. Bakurê bajarê Hisiça bi 85 km û rojavayê bajarokê Amûdê ye. Bajarok di sala 1931 de ji aliyê fransiyan ve hat avakirin. Îro piraniya xelkê wî kurdên êla kîkan in.
Başarê Dirbesiyê ku li rojhilatê wê Amudê, li bakûrê wê Qoser, li başûr Hesekî û li rojava jî Serêkaniyê dikeve bi her hawayî di destê kurdan de ye. Tenê 15 kîlometre dûrî navçeya Qosera Mêrdînê ye. Her wiha ewqas di nava hev de ye tenê bi xeta hesinê trênê ji Dirbesiyêya serxetê diqete. Depoyên zîreetê yên Tirkiye û Sûrî li hember hev wek 2 avahiyê yek bajarî ne. Li Dirbesiyê heya salên 1980'yî derê sînor hebû lê piştre hatiye girtin. Li navenda Dirbesiyê nêzî 40 hezar kes dijîn. Tevlî gunda nufûsa Dirbesiyê tê gotin ku li derdora 50 hezarî ye. Ji ber wek van deverên din dema sînor hatiye damezirandin malbat bune du şeq, navê hin gundê Dirbesiyê û Qoserê jî wek hev in. Wek gundê Heramreş û Dikûk li her dû aliya jî hene.
Li Dirbesiyê ji bilî Kurdan, welatiyên Xirîstiyan jî dijîn. Dêrên wan û mizgeftên Misulmanan li kêleka hev in. Li navenda bajêr hema bêje Ereb qet tunene.
Di 10'ê Tîrmeha 2012'an de navenda çandê ku wekî Navenda Çanda Ereban dihat nasîn, tabelaya wê hate daxistin û li şûna wê tabelaya Navenda Çand û Hunerê hate daliqandin. Di 8'ê Îlona 2012'yan de Navenda Perwerdehî û Zanistiyê ya Jnina hate vekirin.
Di 2012'yan de piştî Şoreşa Rojava, gelê Dirbesiyê jî bi derfetên xwe dibistana dewletê desteser kir û wekî navê Dibistana Mela Abdullahê Timoqî guhert. Li koridora dibistanê wêneyê Mela Ebdullahê Timoqî û posterê Rêberê PKK'ê Abdullah Ocalan daleqandîne.
Di sala 1993'yan de di navbera malbata Hesê Meşkînê û malbateke Xirîstiyan de şer derdikeve û di şer de keseke Xirîstiyan jiyana xwe ji dest dide. Li ser vê yêkê ji malbata Hesê Meşkînî Bilind, Mistefa, Kemal, Ebdi û Ferad Heso têne girtin û dişînin Girtîgeha Hasekiyê. Piştî demekê 60 girtiyên siyasetmedarên kurd ên ji ber fikir û ramanên xwe hatine girtin bi 5 endamên malbata Heso ve digirin dibin odeyekê û derî li ser wan digirin. Di 23-24'ê Adara 1993'yan de di dema ku li bajarên kurdan pîrozbahiyên Newrozê dihatin kirin, girtîgehê didine ber agir û 65 kurd bi zîndî dişewitin û jiyana xwe ji dest didin. Di nav kesên hatin şewitandin de siyasetmedarên kurd ên weke Cemîl Cewzatî, Abdurrahman Dêrikî, Remedan Remo, Ebdulbarî Mele Mehmûd û gelek siyasetmedarên kurd ên din hebûn.
Gundê Berkevir dema ku mirov diçe Serêkaniyê li milê çepê dikeve û girêdayî Dirbesiyê ye. Gund ji 95-100 malan pêk tê. Li vî gundî gora Mela Evdillahyê Timoqî ku di sala 1992'yan de jiyana xwe ji dest da ye heye. Li derdora gora Mela Evdillahê Timoqî wek goristana şehîdan hatiye çêkirin û Endamê Konseya KCK'ê Rustem Cûdî yê ku di sala 2011'an de jiyana xwe ji dest da li vê goristanê spartine axê. Li gund goristana kesên di têkoşîna gelê kurd a azadiyê de jiyana xwe ji dest dane heye û navê Şehîd Rustem Cûdî li goristanê hatiye kirin.
Anserinae, binefamîleya Anseri, qû û werdekan yan mîravan ji famîleya qazan yan Anatidae.
Sîstematîkan.
Qû - êla Cygnini
qazên rast - êla Anserini
Dermannasî an farmakolojî (ji Yewnanî φάρμακον, farmakon, di yewnanîya klasîk de "jehr";di yewnanîya modern de "derman"; û -λογία, -logia "study of", "knowledge of") kategoriyeke dermansazi (medicine) û biyolojîyê ye ku bi xebatên çalakiyên dermanî ve têkel, li vir derman wek mirov-çêker,siruştî an jî endojenîk molekûl ku bi awayeke zêdebûna tesîra biyokîmyayî û fîzyolojîk li ser hucre, raçînk(tissue),organ an jî organîzmayê. Bi taybetî jî; xebateke têkiliyan e di navbera organîzmayên zindî û madeyên kîmyewî de ku fonksiyonên normal û anormal yên organîzmayê diguhere.Eger made xwedî taybetmendiyên tibbî be, wê demê ew wek derman tên pejirandin.
Farmakolojiya Klînîk.
Zanistiya esasî ya farmakolojiyê ye ku li gel sepandina rêgezên farmakolojîk û rêbazên medîkal klînîk ê û lênêrîna nexweşan û li gel encamên wan.
Dermannasiya rehikî (Nîrofarmakolojî).
Tesîrên dermanî li ser fonksiyonên nêrvûs sîstema navendî(santral) û derdorî(perîferal).
Dermannasiya psîkolojîk (Psîkofarmakolojî).
Tesîrên dermanî li ser rih;çavnêriyên li ser guhurîna beden û hiş, û bûyerên molekûler çawa li ber çavin li ser formên tevgeran yên ku tên pîvan
Farmakogenetîk.
Testên klînîk yên varyasyonên genetîk ku bersivên cûrbicûr didin dermanî
Farmakogenomîk.
Sepandina teknolojiyên genomîk li ser dermanên nû keşfkirî û ji bo zêde karakterîzasyona dermanên kevn.
Farmakoepîdemiyolojî.
Xebata tesîrên dermanî li ser gelek mirovan.
Posolojî.
Çend derman tê doz kirin. Her wisa girêdayî hinek cureyên faktoran wekî temen, seqa, giranî, zayend û hwd.
Gundistana Somaya Serî navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Soma Biradost ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê
Somaya Serî (), gundistanek li bexşa Somayê ye ku dikeve bakûrê rojavaya Ûrmiyê. Ev gundistan ji hewayek pirr xweş û dilweker behremende. Navenda vê gundistanê Memekan e.
Gundistana Somaya Binî navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Soma Biradost ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê
Somaya Binî (), gundistanek li bexşa Soma yê ye ku dikeve bakûra rojavaya Ûrmiyê. Rûbarê Bêrdûkê di nava wê gundistanê de diherike.
Navenda vê gundistanê gundê Heştiyan ê ye.
Gundistana Biradost navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Soma Biradost ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê
Biradost' (), gundistanek e ji gundistanên bakûrê rojavaya Ûrmiyê. Navenda vê gundistanê bajarê taze yê Sêro (سرو) ye. Ji aliyê rojavayê ve digehe Esendereya Tirkiyayê.Ji ber ku ev Gundistan dibe derwazeya di navbera Asiya û Ewropa, girîngiyek taybet didin vê gundistanê.
Şahkobra ("Ophiophagus hannah"), cureyekî marên mertal e ku ew marê jehrî mezintir li ser rûyê Erdê ye.
Şahkobra li deverên Hindistanê û başûr-rojavayê Asyayê belavdibe û daristanan dijî ye.
Şahkobra, ew marê jehrî tewrê dirêj di Cîhanê, ku dirêjiya wî dighê 5,7 m. Ev cureyê ku bi taybetî marên din dixwe, li gelek daristanên Hindistanê têne dîtin. Tevahiya ku navê wî kobra ("cobra"), lê ne ji cinsê kobra ("Naja") ye. Serê şahkobra pehn û nizm e. Rengê paşiya wî qehwe-zeytûnî an reş û rengê pêşiya wî zer e.
Ji navê cinsê vî şahkobrayî de xuya dike, anku navê "Ophiophagus" ("ophio-", mar; "-phagus", -xwer) ji zimanê yewnanî hatiye, ku wateya wê "marê marxwer". Şahkobra, marê cirdon di pir caran dixwe, lê ta maregîskên (marên jehrî) din dikane bixwe.
Şahkobra bi hêkan pir dibe. Şahkobrayê mê di navbera 20- 50 hêk dike di mehên Avrêlê, Gulan an Pûşperê û piştî 60-90 rojan wan hêkan ji qalikên xwe derkevin. Di vê demê de mê hêlîna xwe dihêlî ne û çêlikên wê bi xwe xwedî dikin.
Jehr.
Kiloxê şehkobrayekî, ji alî kêlekê ku dirantûjên wî xuya dikin.
Jehra şahkobra pêşî ji nîrotoksînan çêdibe, lê tê de kardiyotoksîk jî heye û hinek beşên din. Dirûvê afirandiyên jehrawî yên din, hêmanên jehrî di hindur vî jehr ê bi gelemperî ji proteîn û polîpeptîdan çêdibin.
Ferîd Xan (z. 1979, Gimgim) helbestvanê kurd e.
Ferîd Xan di 7ê tîrmeha 1979an de li gundê Înaqaya ya Gimgimê hate dinyayê. Di 15 saliya xwe de dest bi helbestê kir û 19 salî pirtûka wî ya yekemîn bi navê "Kemana min mîna gundekî digirî" hat weşandin. Di sala 2003'an de pirtûka wî ya duyemîn li Stenbolê bi navê "Altı Katlı İnsan Kulesi" (Barûya Şeşqat a Mirovan) hat çapkirin. Demekê li Almanya Edîtoriya Kovara Amara ya Wêjeyî û Hunerî kiriye. Di Mezopotamya TVyê de programek bi navê "Ba û Ka" li ser wêje û helbestê amade kir. Ji sala 1994an vir ve li Elmanyayê dijî.
Feq alavek ji alavên aw û nêçîrê ye. têla ku ew jê tê çêkirin du mîlî ye, wek çawa du fekên devî mirov hene, her wisa du fekên devî feqê jî hene, fekên wê wek kevan û qentirman xar û qilûç in, ji jêr ve jî destikê xwe heye. Ji bo ku feq bê çerpandin, rasor yan jî zimbelek li dor herdu fekên feqê tê alandin, têla ku zimbelek jê tê çêkirin ji têla fekên feqê ziravtir e; lê jê sertir e, zimbelek li dor fekên feqê ji jêr ve tê alandin, pêre herdu aliyên têla zimbelekê, yê destpêkê û yê dawiyê her yek bi fekek feqê ve tê girêdan, belê ev jî dê şiyana neyênî û erênî(positive and negative) peyda bike, û dema ku ev hêz peyda dibe, pêvajoya çerpandinê çê dibe, ango feq jixweser tê hevdu.
Çerpandina feqê qonaxa tev dawî di nêçîrê de ye, nexwe û ji ber ku feq li ber çivîkan vekirî bimîne, zîvareke biçûk bi feqê dixin, û jê re dibêjin dîlpik, dîlpik jî ji şivên mêwên tirî tê çêkirin, ew ji hundir ve tê quqilandin ango hundirê wî vala dibe û deziyek tê re derbas dibe, dezî ji bin ve dîlpik bi feqê ve diçespîne, û ji ser ve kurm an jî kulî dikevin ber, belê ev jî xwarina ku çivîk pê tên giritin, navenda dîlpik ji derve ve, tê kêrtkirin, ev kêrta jî ji bo ku qulpikê bi destikî feqê ve girêdayî di ber keve, û wexta ev qulpik dikeve ber dîlpik, ev pêvajo herdu fekên feqê vekirî dihêle, ji ber ku dema qulpik bi dîlpik dikeve ew di ser feka jêr re tê cem dîlipk, û wexta ku çivîk tê xwarina ber dîlpik bixwe û ji ber hejandina dîlpik ew ji ber qulpik difilite, belê filtandina qulpik û şûnve-vepekandina wî, feka feqê azad dike, a ku ji alî xwe de diçe cem hevala xwe, her wiha wexta ku tê çerpandin, stû an jî laşê çivîkê bi xwe re dibe û di nav xwe û hevala xwe de digire.
Xwarina ku dikeve ber dîlpik jê re dibêjin şûk, ew ji xweştirîn xwarinên ber dilê çivîkan e, ew jî yan kulî ne û yan jî kurmên sipî ên ku ji nêrxendiyên hişkbûyî tên derxistin, ji bo xwarina ber dîlpik pir bala çivîkan bikişîne, heya çar kurman dixin ber dîlpik, ji ber ku, kêlîka ku qulpik bi ber dîlpik dikeve, deziyê ku kurm di berda ne sert dibe û sertbûna wî canê kurman diêşîne, belê çiqas canê kurman biêşe ewqas dilebitin û xwe dilivînin, û çiqas xwe livandin ewqas bala çivîkan dikşînin ku bên wan bixwin.
Li kêlek kurman, xwarina din a ber feqan kulî ne, Digel ku pir cureyên ciyawaz ên kuliyan hene; lê cureyê tev baş û hevyaz, kuliyê pazik sor e. Berejavî peydakirina kurman; peydakirina kuliyan hinekî zehmet e, tu yê di tîna rojê de li wan bigerî, ji ber ku ew ne danê sibê û ne jî danê êvarê derdikevin, heya ku te yek dît jî tu yê pir bi pey wî bikeve heya tu bigirî, ji ber ku ev cureyê kuliyan pir hişyar e, ango dema te dibîne, ew pir bilind hildipeke û direve, û her hilpekînek û xweçekirinek dora deh heya bîst mitran mewdayê dibe.
Li dawiyê kin dirêj, piştî ku kulî tê girtin, berî her tiştî lingên wî tên hilqetandin bo ew nikaribin bifirin û birevin, tenê bergê ser pazikên kuliyan dimînin, ji ged û taybetmendiyên kuliyan e, ku dema tu kepira wan diguvişî, pazikên wan jixweser rep dibin û li banî disekinin, lewma wexta ku kulî dikin ber dîlpik deziyê dîlpik di ser kepira wî re dibin, û me got wexta ku qulpik bi ber dîlpik dikeve dezî sert dibe û di encamê de kepira kulî tê guvaştin, her wiha pazikên sor û piriqî li banî wek agirekî dadayî xuya dikin, em ji bîr nekin ku bergê li ser pazikên sor berî ku kulî bikeve ber dîlpik rasterê tên hilqetandin, çima, cimkî dema ku kulî nû tê girtin, eger berg bên hilqetandin dê pazikên sor biçelmisin û nema pêre rep bibin.
Piştî ku feq tê amedekirin, ew li ber kêl û telakan tê venandin, li vir zîrekiya ew kesê ku feqê vedine derdikeve holê, ango gerek ew çavdêriyeke bi sebr û saman bike, gelo cihên ku çivîk pir lê dihewin li kuderê ne?, kêl û telakên baş kîjan in …hwd. Dibe cihên ku nêçîrvan nîşan bike, hecek, dirî, belan, girê axê bin..hwd. Heke feq li ser rûyê zemîn û erdê bê venandin, gerek ew bi komek axa hûrik bê veşartin, û tenê şûk li derve bimîne, lê heke feq li ser daran an jî hecan bê venandin, ew di nav pelên wan de tê veşartin.
piraniya çivîkên ku feq li ber wan li ser erdê tên venandin, çikçiko, gabelek, fînt, tîtî, copal, çokreş…hwd, ema feqên ser daran li ber çitan tên venandin, nemaze, çitên hejîran û ên tirî.
Der barî çivîkên ku feq li ber wan li ser erdê tê venanadin, pêvajoyeke pir girîng heye, jê re dibêjin yaldan, yaldan jî ji bêjeya alîdan yan jî bi aliyekî de bajo hatiye, di yaldanê de nêçîrvan dê çivîkan bi fîtkirinê an jî bi kişkirinê bereve telak û kêla ku feqa xwe li ber venaye bide, her wiha heya ku çivîk kurm an jî kuliyê di ber feqê de bibîne. Hêjayî gotinê ye ku ne hertim çerpandina feqê berdar e, pir caran çivîk xwarina ber feqê dixwe bêyî ku feq biçerpe, û pir caran heya ku biçerpe jî, çivîk yan nakevin ber feqê yan jî xwe rizgar dikin, lê rêdan û pêkana westandina wan hertin rêjeya bilind distîne.
Mihemedê Canşah, dengbêjekî navdar ê kurd bû.
Canşah di 11'ê sibatê 1933'an de li Qereyaziya Erzîromê li gundê Dêlikan hatiye rûyê dine. Bi 31 salan ve çûye Almanyayê. Piştê çend salan li Almanyayê ziviriye welat. Mala xwe barê Stenbolê kiriye. Di 05.04.2003 li Stenbolê çûye dilovaniya xwe.
Reso, Resoyê Gopalan, Resoyê Qilîwelo dengbêjekî kurd e û yek ji şagirtên Evdalê Zeynikê ye. A rastî ji dibistana Evdalê Zeynikê ye. Evdalê Zeynikê, Sêwî Silo (Şêx Silo) û dengbêj Gulê mamostayê hemî dengbêjên Serhedî ne.
Reso li Kelê (Milazgirê) di zaroktiya xwe de ji şagirtê Evdalê Zeynikê Ferzê perwerdeya dengbêjiyê girtiye û bi destûra Ferzê bûye dengbêj. Gorî hin kesan Reso di salên 1890´î de ji dayîk bûye û bi eslê xwe ji Elegeza Rewanê bûye û di salên 1960´î de jiyana xwe ji dest daye. Li ev hesab bi texmînî ye, sedî sed kes nizane. Lewra Reso mîrê şagirtên Evdal bû, kesekî pirr welatparêz bû û ev yeka han dibû sedem ku îstihbarata dûgela Tirk rika xwe berde wî. Bi dehan kasêt û plak ên bi gramofon an hatibû tomarkirin ji aliyê dewletê ve tê windakirin. Carekê li Qamişloyê ji hin peyayên dewleta Tirk ve Reso tê jehrkirin lê ji mirinê difilite. Li ser vê bûyerê dengê wî yê oktav bilind û zîz xirab dibe. Pirraniya stranên wî yên hatine tomarkirin bi vê dengê nebaş hatine tomarkirin.
Gorî dengbêj Zahiro dibêje, plak û kasetên wî yên bi dengê berê hatine tomarkirin niha cem parlamenterê Mûşê yê dewletê Kazim in û ew ji malbata Şêx Marûf e. Ji ber ku ne keseke welatparêz e wan nade der ku Reso ji aliyê Kurdan ve were jibîrkirin.
Reso ji eşîra Redkî û ji Mala Hozikê ye ji gundê Gopalan a Qereçobanê yê ye lê bi pirranî li gundên Kop a Mûşê jiyaye. Li gundê Pagê ji hin kesên tarî ve bi keviran tê birindarkirin û li ser vê bûyerê bi kula şêrpenceyê nexweş dikeve. Bi alîkariya hezkiriyên wî dibin nexweşxaneyeka Enqereyê, mixabin li wir jiyana xwe ji dest dide. Laşê wî li gundê Pagê tê veşartin. Reso 3 carî dizewice. Navên jinên wî Gulê, Êmê û Saniye ne. Li ser jinên xwe gelek stran çêkirine.
Stranên wî.
Stranên wî ye welatparêzî gelek in.
Kavî, berazê Gîneya, an kaviyayê berazî ("Cavia porcellus"), cureyekî kojerên Amerîkayê Başûr in.
Bikaranîna mirovan.
Kaviyayê berazî ji bo lêkolîna zanistî tê bikaranîn li parzemîna Amerîkayê Başûr dijî.
Marê Mertal an Elapidae (ji yewnanî ἔλλοψ, "éllops", "masiyê behrî" an masiyê deryayî), famîleyekî marên jehrî ye.
Marê mertal li warên germ li parzemînên Asya û Afrîka tên dîtin.
Şayes û Taksonomî.
Marê Mertal jehrî ye ji ber peydabûna dirantûjên wî. Cureyên marê mertalê ji dirêjiya 18 cm ta 5,6 m hene nolê şahkobrayê. Famîleya marên mertal, ku jê 325 cure û 61 cinsan hatine dabeşandin heta niha.
Heta roja îro derdorî 1254 cins, 155 famîle, 29 kom û bi sergihayî 5959 cureyên guhandaran pol bi pol hatine dabeşandin.
Artiodactyla.
Famîleya: "Camelidae"
Carnivora.
Famîleya: "Felidae"
Famîleya: "Canidae"
Ev lîsteya guhandarên pêşdîrokî ne sergihayî ye.Çîna guhandarên zindî û guhandarên nemabûyî,anku ji demek nêzîk hatiye nemabûn, nakevin di bin lîsteya guhandarên pêşdîrokî da.
Koma Docodonta.
Late Triassic–Late Jurassic
Koma Multituberculata.
Late Jurassic–Eocene
Koma Triconodonta.
Late Triassic–Late Cretaceous
Koma Symmetrodonta.
Triassic dereng–Cretaceous dereng
Koma Pantotheria (Eupantotheria).
Jurasîkê dereng
Jêreçîna Metatheria.
Cretaceous dereng–Demê niha
Koma Insectivora.
Cretaceous a dereng -ta niha
Koma Primates.
List of fossil primates
Nasir Fekûhî (, "Nasir Fekouhi", jdb. 1956, Tehran, Îran), mirovnas û nivîskar û wergêrekî îranî ye.
Fekûhî doktoraya xwe li ser mirovnasiya ramyarî di sala 1993an de ji zanîngeha Parîsê["Ji kîjan zanîngehê?"] wergirt.
Îgor Stravînskî () (jdb. 17ê hezîranê, 1882, Oranienbaum, Rûsya − m. 6ê nîsanê 1971, New York), bestekarekî amerîkî yê bi eslê rusî ye. Besteyên wî wek yên girîngtirîn ên sedsala 20'mîn têne dîtin ji ber ku  ew di muzîka klasîk de bûbûn sedema şoreşê.
Stîla besteyên wî.
Ji folklorê bigire heya seryalîzmê, di hunera wî de besteyên xwediyên stîlên cur bi cur hene.
Igor Fjodorowîç Stravînskî di 17ê hezîranê 1882 li Lomonossov a nêzî St. Petersburgê jidayikbû. Bavê wî wek endameke operaya împaratorî dihat nasîn. Piştî perwerdehiya xwe ya dibistanê Igor Fjodorovîç Strawinsky di sala 1899'an de dest bi xwendina li Zanîngeha Petersburgê kir. Wî zarokatî û ciwantiya xwe di bin tesîra bavê xwe de derbas kir. Ji ber vê yekê, wî jî wek bavê xwe li St. Petersburgê beşa hiqûqê xwend û di sala 1905'an de qedand, lê piştre bû şagirtê Nikolai Andreyevîç Rimski-Korsakov. Di sala 1909'an de, Strawinsky li baleya rûsî kar kir.
Li gorî îmkanên sînorkirî yên der û dora ciwantiya wî, wî karibû kesayetiyeke saxlem biparêze. Evya nîşana meraq û hevesa xwe ya keşfdar e ku hemû jiyana wî xiste bin bandora xwe. Bi taybetî huner, lîteratur û hêjayiyên jiyanê bala wî dikişandin.
Ji ber ku di Sovyeta Yekbûyî de jiyana hunerî rastî tengasiyan dihat, wî hewl da cîhana derveyî welêt jî nas bike da ku hunera xwe firehtir be. Lewra ew di sala 1910'an de cara ewil çû Parîsê û li wir baleyên wî 'L'oiseau de feu', 'Petruşka' û 'Le sacre du printemps' hatin pêşkêşkirin. Ji sala 1920'an bişunde Stravînskî bêhtir li Fransayê dijî û di sala 1934'an de bû hewelatiyê fransî Lê ji ber şerê wî Fransayê terikand û koçî DYA'yê kir. Stravînskî di sala 1946'an de bûbe hemwelatiyê DYA'yê jî; mal barkirina wî ya bo DYA'yê ji wî re pir ne hêsan bû, ji ber ku êdî hînî jiyana xwe ya li Fransayê bûbû. Lewra bi 'umrê xwe yê 58 salî ti car nekarîbû xwe bi tevahî hînî jiyana xwe ya nu bikira. Hevjîna wî ya dûwem di vî warî de pir alîkariya wî kir da ku ew di xerîbiyê de bigihêje aramiyê, xwe bi tevahî bide hunera xwe û karibe besteyan amade bike.
Heta demekê têkîlî û hevaltiya wî bi koçberên din ên rûsî re hebû.
Demak ku ew digel W. H. Auden kete amadekariyê operayeke hevbeş, wî ferq kir ku divê bêhtir cîhana îngîlîzî nas bike. Lewra jî, bi nasîna bestekar Robert Craft wî hewl da zimanê îngîlîzî hîn bibe. Craft bi xwe heya koça dawî ya Stravînskî bûbû heval, wergêr, kronîst, dîrîjanê asîstant û faktotum ji bo gelek karûbarên hunerî û civakî.
Di sala 1967'an de Îgor Stravînskî doktoraya bi rêz a Zanîngeha Rutgers a New Jerseyê wergirt.
Îgor Fjodorovîç Stravînskî di 6ê nîsanê 1971'an li New Yorkê çû ser dilovaniya xwe. Merasîma laşê wî bi daxwaza wî li Venedîgê pêk hat.
Xebatên hunerî.
Di sala 1920'ab de wî baleya bi navê "L'Oiseau de Feu" (Çûka agirî) nivîsî. Ji pêvajoyên hunerî yên ku wî derbas dikir, ev berhem wek ya girîngtirîn a 'pêvajoya rûsî' tê nasîn.
Salekê bişunde wî kompozîsyona bi navê 'Petruska' nivîsî. Herwiha, wî di sala 1910'an de Rûsya terikand û di sala 1914'an de xwe li Swîsrê bi cih kir. Îgor Stravînskî êdî venegeriya welatê xwe û Şoreşa Rûsî wek sedema herî mezin nîşan dida.
Di sala 1913'an de baleya wî 'Le Sacre du Printemps' cara ewil li Parîsê hate pêşkêşkirin. Stîla wî ya taybet ji ber rîtmên xwe yên cuda, melodî û rengê dengê rastî nerazîbûna guhdarvanan hat. Lewra di destpêkê de qet nedihat ecibandin û di dîroka tiyatroyê de bûbû sedema giftûgoyeke bêhempa.
Bi taybetî muzîka Jazz bandoreke taybet li ser Stravînskî da, mînaka vê yekê berhema 'Pribautki' ye. Ji bo vê berhemê, Stravînskî çar kilamên rûsî ji bo dengeke solîst û heyşt enstrumanên solo nivîsand. Li gorî muzîka klasîk a wê demê evya guhertineke mezin bû, ji ber ku cara ewil bestekarekî besteyeke bê orkestraya mezin nivîsandibû.
Di besteya bi navê 'Çîroka leşker' a ku di sala 1918'an de hate pêskêskirin de dîsa elementên Jazzê hene.
Di sala 1914'an de wî operaya bi navê "Nachtigall" nivîsî. Salekê bişunde Îgor Stravînskî wek dîrîjenê Genfê hate hilbijartin. Lê wî 1920'an de Swîsrê terikand û heya sala 1939'an xwe li Fransayê bi cih kir. Di vê demê de wî besteya xwe ya bi navê "Les Noces" amade kir: tê de çar piyano û bateriyek tên bikaranîn. Bestekar Carl Orff di amadekirina vê besteyê de rolekw taybet leystiye.
Herwiha, Stravînskî di sala 1934'an de hemwelatiya fransî wergirt. Di sala 1920'an de besteya wî ya bi navê "Pulcinella" cara ewil hate pêşkêşkirin. Du salan bişunde li wir cara ewil opera buffa ya "Mavra" hate pêşkêşkirin. Her du berhem xwediyê taybetiyên neoklasîsîst in. Di sala 1926'an de Stravînskî operaya koroyê ya bi navê "Oedipus Rex" qedand. Ji sala 1934'an heya sala 1938'an Stravînskî baleya "Persephone" (1937), leystika dansê
"Jeu de Cartes (1937) û konserta "Dumbarton Oaks" (1938) nivîsî.
Di sala 1936'an de pirtûka jiyana wî ya bi navê "Chroniques de ma vie" derket.
1939'an Stravînskî ji bo Zanîngeha Harvard a Boston, DYE, mamostetiyê kir. Bi îşqalkirina Fransayê ji aliyê naziyan ve Stravînsky xwe li DYA'yê bi cih kir, di sala 1946'an de hemwelatiya DYA'yê wergirt û dîsa di sala 1951'an de cara ewil ji bo yekemîn pêşkêşkirina operaya xwe ya "The Take's Peogress" vegeriya Ewropayê. Di sala 1957'an de baleya "Agnon" di çarçoveya Rojên Muzîkê yên Donauê de hate pêşkêşkirin.
Bestekar di salên xwe yên dawiyê de bêhtir bi seriyalîzmê mijûl bûn û di sala 1967'an de ji aliyê Zanîngeha Rutgers a New Jerseyê doktoraya taybet stend.
Îgor Stravînskî di 6ê nîsanê 1971'an de koça dawî kir.
Lawira Hîla ("Heloderma suspectum"), cureyekî qirtîşên ku li başûr û rojhilata DYA û Meksîkê dijî ye.
Navê Lawira Hîla ji navê çema Hîla li Arîzona li Amerîkayê hatiye,ku ji mêjve ev çem bi Lawirên Hîla yê tijî bû..
Lawira Hîlayê dikanê beq, qirtîş, balindeyên biçûk, mêş û mûr bixwe.
Jehr û jehritî.
Lawira Hîla, jehr di toşpiyên gilêzî di çeneyê wê jêrîn de peyda dike, lê ne wekî marên ku di çeneya xwe ya jorîn de peyda dikin. Tevî ku jehrê Lawira Hîla wekî maregsîka mirarî an mircanî deranîn dike ji neyrotoksîn,lê bi qasên hindik saz dike. Gezên Lawira Hîla ne sehm an xeter e ji bo mirovên mezintir.
Richard Nixon (bilêvkirin:"Rîçard Nîkson"), siyasetmedarekî Amerîka ye ku ji sala 1969 heya 1974ê serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.
Richard Nixon
Şelpe û Sêv pirtûkeke ku ji aliyê Yehya Elewîferd ve ji bo zarokan hatiye nivîsandin. Ev pirtûka helbestan ji aliyê weşanxaneya
Emû Elewî ve di sala 2012'an de hatiye çapkirin.
Gerald Ford, ramyarekî Amerîka ye ku ji sala 1974 heya 1977ê serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.heya niha ew tenê serokdewletê Amerîka ye ku bê hilbijartin bûye serokkomar.
Gerald Ford
Foka kevjalxwer an gamasiya kêvjarxwer ("Lobodon carcinophagus"), cureyekî guhandarên deryayî ji cinsê "Lobodon" ji famîleya fokan an "Phocidae" li parzemîna Antartîka dijî.
Foka kevjalxwer dirêj e ku qasî 2.6 m û girse ku giranya wê 220 kg e. Wek ji navê wê xuya ye ("Lobodon carcinophagus"), ev cinsa fokan dikane qalikdar û qalikdarên nerm wek kevjal û kevjalkan bixwe ji ber ku diranên wê gelek tûj ku hatiye pêşketin ji bo erka xwarin û hêrandinê.
Ronald Reagan, ramyarekî Amerîka ye ku ji sala 1981 heya 1989ê serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.
Rushdy Abaza, ango Ruşdî Abaze, an jî Rushdy Said Bughdady Abaza (jdb. 3 gelawêj 1926 li al-Mansura, Misir - m. 27 tîrmeh 1980 li Misrê) lîstvanekî misrî bû.
Diya Rushdy Abaza îtalî bû û bavê wî jî misrî bû. Di ciwantiya xwe de diçû Collège Saint Marc a li Eskenderiyeyê.
Aktorê misrî di 1948an de kariyera xwe bi fîlmê "Milyonerê biçûk" (al-Millionaira al-saghira) dest pê kir û heta mirina xwe aktorekî bi nav û deng bû.
Rushdy Abaza di 53 saliya temenê xwe de çû ber dilovaniya Xwedê.
Nasir Rezazî () yek ji mezintirîn û navdartirîn stranbêj û helbestvanên kurde ku bi giş zaravayên kurdî stranan xwendîye. 21 Hezîranê, 1955 li Rojhilatê Kurdistanê li bajarê Sineê ji dayik bû. Navî bavê wî Salih e.
Gava ku li Îranê Komara Îslamî serket Nasir Rezazî çuye nav parta Komele ê û weka pêşmerge yek xebata xwe bedewam kir. Paşan ew çuye welatê swêd û kara xweya honerîya li wêderê bedewam kir. Zaweca wî Merziye Ferîqî e ku ew jî stranbêjekî navdar bû. Paş rizgarîya iraqê Nasir Rezazî dizivire Başûrê Kurdistanê. Niha li bajarê Dokanê rûnîştîye û kara hûnerîya xwe ya bedewam dike.
Nasir Rezazî yekjar Terefdarî le Kurdistan Heye. Mamoste Rezazî Yek le Damezrenanî Kenale Medtv Hebu.
Mamoste Le Her Çar Parçeye Kurdistan Goranî Gotiye.Be Navbangtirin Strana wî strana Berzî Berzîye Ke le dinya Da Zor Nas Kîriye.Nasir le Gel Zor Le Hunermendaniî Kurd Stran Gwtiye.Mamostê Rezazî Le Gel Serok Ebdullah Ocalan Sala 1997 Le Rojawa Didar Kerîye
Kak Nasir Çend Salene Ke Bara Tendurustî Baş Nine. Le Kanalen Medtv,Kurdsat,Rûdaw Peşkeşkara Progirama Hûnerî Bine
Pezmijoka avê ya Asyayê ("Varanus salvator salvator")
Pezmijok, mangemij an bizinmij ("Varanus"), cinsekî qirtîşên goştxwer û mezin in.
Pezmijok, qirtîşek goştxwer e bi kulabê tûj, stû dirêj, dûvika xurt e, lê pirraniya cureyan goştxwerin, lê hinek ji wan meywexwerin wek: "Varanus olivaceus", "Varanus mabitang" û "Varanus olivaceus".
Eslê bêjeya "Varanus" ji peyva "ورل" ya erebî hatiye, ku wateya wê qirtîşe.
Mîrgehên kurdan di 1835'an de.
Dirokê gotînen Kurdistanê sedsala 20
Di vê rûpelê de xanedan, mîrgeh û dewletên kurdan hatine rêzkirin.
Dûgelên sedsala 20an.
Dewleta Kurd (1918–1919)
Keyaniya Kurdistanê (1921–1924 û 1925)
Kurdistana Sor (1923-1929)
Komara Agiriyê (1927–1931)
Komara Kurdistanê (1946)
Komara Kurdî ya Laçînê (1992)
Reşbeşe, qerebeşk,betûbeşk an jî reşbeşeya ewrasyayî ("Fulica atra"), cureyekî mirîşkên avê ("Rallidae") ye.
Dirêjiya reşbeşe di navbera 32-42 cm û giraniya wê 585-1100g, rengê wê tevlihev reş e lê kumikek spî ser rûyê wê heye.
Reşbeşe hêkên balindeyên avî yên din dixwe,lê giyanê avî an algae,heşîn an keskayî, tov û meywe dikane bixwe.
Reşbeşe li gol û rûbarên Cîhanê kevin wek parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê dijî,lê hinek cureyên reşbeşeyan li Awistraliya û Zîlanda Nû têne dîtin.
Fîkarên bera, paserî an xwedonkên bera ("Passeri" û "Oscines"), binekomek e gelek mezin e ji balindeyên fîkaran ("Passeriformes") e. Cureyên famîleyek ji vê binekomê dighêjê 4000 curene, ku li her warên Cîhanê dijîn û anatomiya van çûkan hatiye pêşketin di organên vokal an dengkirin ku dikanibin bistirin.
Taksonomî û dabeşandin.
Binekoma fîkarên bera li sê jorefamîleyên serekî hatiye dabeşandin.
Ûrmiye yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ûrmiye e.
Şaristana Ûrmiyê dikeve kêlega rojavaya deryaçeya Ûrmiyê. Di vê şaristanê de kurd, azerî, asûrî, ermenî dijîn. Olên xirîstiyanî û cihûyatî û behayî û kakeyî li rex musilmanetiyê him shi'e û him jî sunnî di vê şaristana rengreng de hene.
Ejdehayê Komodoyê an pezmijoka Komodoyê ("Varanus komodoensis"), cureyekî pezmijokên girseyî ne ku xweciyê girava Komodoyê li Indonziyayê. Ejdehayê Komodoyê, bi rastî ew qirtîşê girs û mestir li ser rûyê erdê di nav cins û cureyên binekoma Lacertilia ne.
Belavbûn û ciyên jiyanê.
Ejdehayê Komodoyê li giravên Komodo, Rînka, Flores, Gilî Motang û Pader li Îndonziyayê dijî.
Ejdehayê Komodoyê, li derên ziwa û ger hezdike bijî,lê li daristanên şil û tropîkî tê dîtin.
Ejdehayê Komodoyê, pezmijoka mestir di nav binekoma qirtîşan ku dirêjiya wî bêtirî 3 m û giraniya wî nêzî 70 kg e di rewşên tewrendeyên.
Girêza ejdehayê Komodoyê, tijî dirm û mîkrobên baktîriya ku jehrebûnê dighîne canewerên ku wek xwarinên vî pezmijokî goştxwer.
Ejdehayak Komodyê li Rinka yê, candekê gamêşek dixwe.
Ejdehayê Komodoyê dikanê meymûn, berazê kûvî, bizin, pez, gamêş, hesp, ask, guhandarên biçûktir, kêzan, apapik, balinde, hêkên balindeyan, xijendeyên biçûktir bixwe û ta candekên lawir tevî ajalên miriyên jî dixwe wek gamêş. Ejdehaya Komodoyê candek û laşê miriyên mirovan jî dixwe ku bi riya kulandinê goristanan.
Ejdehayên Komodoyê têkiliya zayendî di nav mehên gulan û tebaxê dikin û hêk kirin di meha îlonê da bibe.
Pezmijoka latan an pezmijoka qirik sipî ("Varanus albigularis"), lê navê legavaan lê dikeve. Pezmijoka latan, cureyek e xijendeyên pelikdarên girs û dirêj e, ji cinsa pezmijok ku ji famîleya pezmijokan ("Varanidae") ye û li Başûra Afrîkayê dijî.
Navê ("Varanus albigularis") di latînî ku wateya wê: pezmijoka qirik sipî ye.
Gotina "Varanus" ji "ورل" ya erebî hatiye. Bêjeya "albus" ango bi latînî sipî ye û "gula" ango qirik e ("Varanus albigularis").
Kurmarmarok, kurmemarmêlk, marmarokê kurm an kurmemar ("Anguis fragilis"), cureyek xijendeyên pelikdar ji cinsa Anguis ji famîleya qirtîşa mar an Anuigidae. Kurmarmarok, qirtîşek bêpî ye dirûvê maran, ku berê mirov guman dikir ku mar e.
Kurmarmarok li gelek waran li Asya û Ewropayê dijî.
Kurmarmarok, goştxwer e ku kurm û qapûşkan dixwe.
Domînant 7, akordeke domaînant e lê 7 jî pê re ye. Ew 7 gerek piçûk be, bo mînak do+mî+so +sî-bêmol.
Akkorda Domînant 7, 4 ton berî tonîk lê dikeve, ango 5 piştî wê, û normalde xwe di tonîk de vala dike.
Rengên guhertinan di Domînant 7 de.
a- gava tona bas a Domînant 7 a yekê be, 3 a jê xwe di a 1ê de ji a tonîk de vala dike, û 7 xwe di 3 ji tonîk de vala dike. Bo mînak em bêjin em di do-major de ne. Domînant 7 a wê sol e. Gava tona basî sol be, di cîhê xwe de dimîne, û sî ji sol yenî tona 3 dire do, yenî tona yekê ji tonîk, rê yenî tona 5 ji wê Domînant 7ê, dire do, û 7 dire 3 ji tonîk, yenî dire mî.
b- gava tona basî di Domînant 7 de 3 be, ew 3 xwe di 1 de di tonîk de vala dike. Her tim 7 û 5 xwe di tona berî xwe de vala dikin.
Qonye (,,) serbajarê parêzgeha Qonyê ya Anatoliya navîn e.
Di derbarê navê bajarê de çend nîrên hene. Navê bajarê ji navên dîrokî ya bi latînî ji peyva iconiom hatiye. Iconiom, iconia û piştre bi navê Qonya-Qonye hatiye guhertin.
Li gorî daneya sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 2.232.374 kes e û Gelheya herî zêde li navçeya navendî ya Selçuklu dijî. Li bajarê rêjeya zêdebûna gelheyî ya hêrî zêde li navçeya navendî a Karatayê pêk hat. Rêje ji sedî %4,73 hate tomarkirin.
Bajar, lî devera deşteke fireh cih digire. Deşta Qonya, deşta herî mezin a herêmê ye. Li bakurê Qonyê paytexta Tirk Enqerê, li rojava Sparta, Afyonkarahisar û Eskişehir, li başûrê Mêrsîn, Karaman û Antalya, li rojhilata wê jî Niğde û Aksaray cîh digirin.
Pezmijoka Nîlê ("Varanus Nilocticus"), lê navê (lêgwana avê) jî heye ku ji zimanê holendî hatiye. Pezmijoka Nîlê, cureyek e pezmijokan ji binecinsa "Polydaedalus" û ji famîleya pezmijokan ("Varanidae") e.
Dirêjiyê pezmijoka Nîlê qasî 120-162 cm û carinan digihîje 244 cm. Giraniyê pezmijoka Nîlê qasî 5.9-15 kg.
Pezmijoka Nîlê, ser dirêjiya çemê Nîlê li Sudan û Misrê teve herêmên navîn û başûrê Afrîkayê dijî ye, lê li çol û peydan nayê dîtin.
Pezmijoka Nîlê, pezmijokek e goştxwer e. Pezmijoka Nîlê, balinde, guhandarên biçûk, qapûşk, masî, beq, cirnîsê biçûk tevî hêkên cirnîsan, mar û kêzan dixwe.
Cirnîsa avê şor an tîmsahê Hindî ("Crocodylus porosus"), cureyekî cirnîsan ("Crocodylus") e. Cirnîsê avê şor, ew bi rastî xijendeyê tewr girs û mestir ser rû yê erdê ku ta niha mayî ye.
Mezinahiya nêrê cirnîsê avê şor dighêje 7 m û bi dirêjî û 2000 kg bi giranî ye.
Ejdehmar an marê biwa ("Boidae"), famîleyek e marên bêjehrî ne. Ejdehmar li parzemînên Amerîka, Afrîka, Ewropa, Asya û hinek giravên Pasfîkê dijî.
Cinsê nimûne = "Boa" - Gray, 1825
"Eryx" an ejdehmarê axê, cinsek e ejdehmarên bêjehrî ji binefamîleya Erycinae ji famîleya ejdehmaran e.
Ejdehmarê axê li başûr-rojhilatiya Ewropa, bakura Afrîka, Rojhilata Navîn û başûr-rojavayiya Asya yê têne dîtin. Niha heşt cureyên vî ejdehmarî hatiye nasîn.
Ejdehmarên axê Cîhanê Kevn ("Erycinae"), binefamîleyek e ejdehmarên bêjehrî li Ewropa, Asyayê biçûk (Tirkî), Afrîka, Erebistan, Hind, Srî Lanka, û rojavaya Amerîka yê Bakur têne dîtin.
Laşên van ejdehmaran qelew û stûr in. Dirêjiya ejdehmarê ("E. johnii") digihîje 120 cm, lê piraniya ejdehmaran ta 60 cm dirêj dibin.
Ejdehmarê axê Cîhanê Kevn pir caran kojeran dixwe, lê carinan qirtîş û çûkan jî dixwe.
Ejdehmarên axê Cîhanê Kevn li Ewropa, Asyayê biçûk (Tirkî), Afrîka, Erebistan, Hind, Srî Lanka, û rojavaya Amerîka yê Bakur têne dîtin.
Mala Xalidê Reşo ji navçeya Silopî`ya ne û eslê xwe ji Silopî ne.
Berê Nav û Dengê wan jî di navçeya Silopî`ya de hebûn, lê bes niha gelek kes wan û tukes tuksê nas nakin. Bav û Mirovên me digotin, hinek ji wan birin Iskerîya Tirkan û hêdî nezivirîn mala xwe û tukes nizane çi bi serê wan hat! Serhatîyên me ji mere digotin, wextê Iskerê Tirkan hatin malên me, gelek li Abdurrahmanê Xalid xistin, ku ew bi wan derb û birînan jî emrê Xwidê kir. Gelek ji me ne Bavpîr ne jî Pîrika xwe dîtine. Wextê ku Bavpîrê me emrê Xwidê kirin, Pîrika me mêrek din kir û zarokên xwe hêlan tinê. Ev zarok hemî jî hê heta 10 saliyê bûn. Wextê meta bavê me Rehîma Xalid pîreka Seîdê Hemo ew gotin sehkir, ew hat ser malê û guhê xwe da van zarokan; bav, herdu ap û metan ve.
Abdurrahman ê Xalid ê Reşo: Abdurrahman kurê Xalid bû, Xalid jî kurê Reşo bû. Niha jî 3 kurên Abdurrahman hene; Abdurrahîm, Mihemed Alî, Abdurrahman. Ev jî zewicîne û zarokên wan û zarokên zarokên wan jî hene.
Mala Xalidê Reşo: Reşo; bavkalik, Xalid; bavê Abdurrahman, Asya, Rehîm, (Cangîr), Abdurrahman; kurê Xalid.
Emîne, Abdurrahîm, Mihemed Alî, Abdurahman jî zarokên Abdurahman ê Xalid in.
Maregîska ejdeha, ejdeha, marê çiya, marê kofî, maregîska rojhilatê, maregîska kefenê, maregîska deqerûpoz,marê bibêvlê deqerû an koremar ("Macrovipera lebetina").
Ejdeha, cureyekî maregîskên mezin "Macrovipera"e ku li gelek warên Kurdistan,Rojhilata Navîn, bakurê Afrîka ta Kaşmîrê li Hindê dijî ye.
Wek ji navê wî de xuya ye ku ejdeha, maregîskek e girs û mezin e. Ejdeha mê digihêje dirêjiya 150 cm (59.1 in) û nêr piçkî jê kêmtir.
Serî ejdeha pehn e, sêgoşeyî û têvel an cihê ye ji gerdena wî ye. Bêvla wî glover û deqerû ye ji bergeha wî ya pêşî ye ku loma navî wî bi îngilîzî ("blunt nosed") ye. Rengê ejdeha têne guhertin gor binecureyên wî.
Maregîska ejdeha li ciyên din têne dîtin: Cezayir, Tûnis, Kîpros, Kurdistan Tirkiye, Sûrî, Urdun, Îsrael, Libnan, Îraq, Îran, Rûsya, Ermenistan, Gurcistan, Azerbaycan, Tirkmenistan, Ûzbêkistan, Qazaxistan, Tacîkistan, Efxanistan, Pakistan û Kaşmîr li Hindê.
Lê reportek e heye ku li Yemenê hate dîtin.
Rewşa parastina ejdeha ne baş ê û di xeterê da ye.
Ev lîsteya nesergihayî ya guhandarên nemabûyî ji xeynî guhandarên pêşdîrokî ye.
Gelek ji van guhandaran bi egera çalakiya mirov ku ji bo werzîşê an xwarinê hatine nemabûyî û hilweşandina ciyên jiyana wan.
Banevank an ququm ("Mustela erminea"), cureyekî kûzeyan ("Mustelidae") ku binê erdê de dijî û carna êrişê bi mirîşk û ordekan dike û serê wan jê ve dike.
Ji navê zanistî de diyar e ku ev mîna mişkan e. Mustela ji binbêjeya mus bi wateya mişk hatiye.
Dirêjiya banevank qasî 170 - 330 mm. Dirêjiya dûvikê banevank qasî 42 -120 mm. Nêr ji mê mestir û girantir e. Giraniya nêr nêzî 67-116 g û giraniya mê qasî 25-80 g.
Banevank bi taybetî kojer û dirûvê kerguhan dixwe. Li Rûsyayê, banevank nêçîrê kerguh, kergoşkê kovî, mişkê zeviyê avî, hamestir, pîka û hinek kojerên din. Lê banevank carinan çûk, masî, mişkê devî, mişkê misk, beq, qirtîş û mêş û mûr dixwe.
Pezmijoka avê ("Varanus salvator"), cureyekî pezmijokên mezin ku xwecîyê başûrê Asyayê.
Pezmijoka avê, cureyekî mezin ê, ku digihîje 40 cm di dirêjî da û 1 kg di giranî da li ba pezmijokê biçûkê nêr. Pezmijoka biçûka mê dighêje 50 cm di dirêjî da. Çawan be jî, herdu zayenda yên pezmijoka avê mezin dibe sercemê jiyanê û nêr ji mê mestir dibe.
Pezmijoka avê dikane kojer, beq, masî, mar, balinde, çêlikên cirnîsan, kîsel û kevjalan dixwe. Pezmijoka avê dikane candekên mirî jî weke ejdehaya Komodoyê bixwe.
Pezmijoka avê parastvan e ku pençîr, çene û dûvikê xwe di şerê lawirên din bikaranîn dike. Pezmijoka avê, malavaniyek e gelekî baş e.
Rewşa parastina vê pezmijokê baş e.Wek mînak, pezmijoka avê di bin parastinek e xurt ji aliyê dewleta Taylendê.
Partiya Doza Azadî (bi tirkî Hür Dava Partisi; bi kurtasî Hüda Par) yekemîn partiya Îslamî ya Kurd li bakurê Kurdistanê ye. Partî di sala 2012'an de ji aliyê Misilmanên Şafiî yên Kurd hate damezirandin.
Tê gotin ku ev partî îdeolojiya rêxistina îlegal a Hîzbullah dişopîne. Ev rêxistina îlegal bi birakujiyê li dijî kurdên çepgir tê nasîn. Her wiha, tê gotin ku gelek kuştinên nediyar ên salên 90'î ji aliyê Hîzbullah hatine kirin. "Hüda Par" jî dijberiya xwe ya li dijî PKK, BDP û kurdên çepgir bi awayeke vekirî dide nîsan. Lewra di nava gelek kurd de "Hüda Par" wek baskê siyasî yê Hîzbullahê tê dîtin.
Serokê giştî yê partiya "Hüda Par" Mehmet Huseyin Yılmaz (1967) parêzer e û ji gelek sûcdarên Hîzbullahê re jî parêzeriyê kiriye. Her wiha, ew ji di sala 2007'an de heta di sala 2010'an de serokê komeleya Mustazaf Der (Komeleya Binpêkiriyan) bû. Hêjayî gotinê ye ku ev komel di sala 2010'an de hate qedexe kirin.
Îdrîs yek ji neviyên Hz. Şît û pêxemberê Xwedê ye. Hz. Şît ji bi xwe zarokê mirovê yêkemîn pêxember Adem bû. Ji Hz. Îdrîs ra 30 rûpelên pîroz hatine dayîn. Navê wî yê rast "Ahnuh" bû. Lê ji ber ku wî pirr pirtûk dixwendin li Quranê da ji wî ra "Îdrîs" hatiye gotin. "Îdrîs" ji mirovên ku di zanistiyê da pêş da çûne tê gotin. Li gora riwayetan Hz. Îdrîs li Misir ê bajarê Minuf ê yan jî li Babil ê hatiye dinê û jiyaye. Navê bavê wî Yerd û navê diya wî Berre ye. Neseba wî hettanî Hz. Adem aha tê zanîn: Îdris - Yerd - Mehlail - Kinan - Enûs - Şît - Adem.
Hz. Îdrîs wekî pêxember ji komalekî ra hatî bû şandin. Va komala ji neviyên lawê Adem Kabil bû. Hz. Îdrîs kêm û zêde hettanî 120 salan ferman û qedexeyên Xwedê ji mîrovan ra got. Hz. Îdrîs bi 72 zimanan qise dikir û hemû komal bi zimanên wan dawetî li ser riya Xwedê dikir. Wî bi xwe sedî zêdetir bajar û gund ava kirine û ji mîrovan ra gellek zanistî elimandiye. Di zanistiyên huner, stêrnasî û nivisê da ew mirovê yêkemin bû.
Sûreya beqere (, bi kurdî: Sûreya Çêlekê), ji Quranê sûreyek e ku li gorî baweriya îslamê di dema Medîneyê hatiye danîn. Di Quranê da sûreya herî dirêj e û ji 286 ayetan tê pêda kirin. Navê xwe ji ayetên 67-73 temîn yanê ji kelîma "beqere", bi kurdî "mange, çêlek", digirî. Şunda ayeta Beqerê di dadgeriya îslamî da gellekî mezin e. Ji ber ku ferman û qedexeyên dînî bi pirranî li vî sûreyê da bi cih digirin.
Şîrovekirin.
Gelek şîroveyên Qurana pîroz hene wek şîroveya Qur´anê ya Qurtubî, Şe´rawî Îbn Elkesîr hwd.
Başkulok ("Saxicola torquata"), cureyekî mêşgirtan ("Muscicapidae") e ku xweciyê welatên binebaybana Afrîkayê, nîvgirava Erebistan û li Kurdistanê tê dîtin.
Mezinahî û kelwaşa xwe 12 cm dirêj e. Yê nêr, di payîzê de qehweyîyekî tarî ye, ji milê piştê ve, hinek piniyên reş lê ne, û binpişta wî spî ye û gîxên qemer lê ne, kuriya wî qehweyîyekî tarî ye û binê wê di bin binpiştê de spî ye. Tokeka spiya pan li stûyî werhatiye, û gîxeka spiya mezin li çengveşêran e. erzink û heftik û alek, reş in û piçeka soratiyê li dûmahiya perrên wan e. sing sorve ye û zik spî ye. demê têjikînanederê ser û pişt reş dibin. ya mê, ji milê piştê ve, qehweyîyeka gîxdara gîxreş e. Binepişt qemerekî vekrîye. kurî wekî ya yê nêr e. Qana spiya li çengan ne gelek diyar e. erzink û heftik xwelîkîyekî tarî ne. berçêlk sorve ye û zik û binzik spîve ne. Têjik wekî ya mê ye, û ji milê piştê, pinîpnî ye.
li Kurdistanê, zivistanan (ji dûmahîkê meha tebaxê heta dûmahîkê meha nîsanê), û bi rêberî jî, biharan (ji dûmahiya meha subatê heta meha nîsanê) û payîzan (ji dûmahiya meha tebaxê û herdu çiriyan), li erdên beyar û şorik û şêlên têrdexel û qerram û li ser teraş û darik û dartêl û pejanan (gelek caran, dadayî û navbeyn navbeyn, kuriyê û herdu çengan dijenit) diête dîtin.
Xwarina wî dubarî mêş û mûr û kurmik in.
Hêlîna xwe, ser erdê yan nêzîkî erdê û di nav gil, giyayî û qerramî de, çê dikit. ji (4 - 6) hêkên şînveyên pinîsor dikit.
Cihên lê belav: li nîveka ewropa û devera deryaya spî û jêriya Ûris heta joriya rojavaya Afrîka, Tirkiyê, Qefqaz, devera deryayê Qezwîn, gizîrteya Erebî, Ermenistanê, Azerbaycanê, jorî û jêriya rojavaya Îranê têjikan diînte der. zivistanê xwe, bi qetlazî li Kîprosê, Îraqê û li joriya rojhilata Afrîka (joriya Hebeşe, joriya Misrê, Sudan, Somal, Libya) û nîvgirava Erebî û Hindistanê û jêriya rojhilata Asya diborînit.
Pezmijoka zêrîn an pezmijoka zer ("Varanus flavescens"), cureyek e pezmijokan e ji famîleya pezmijokan û ji xijendeyên pelikdaran ku li parzemîna Asyayê dijî.
Pezmijoka zêrîn li deştên çema Îndûs, çema Ganga û çema Brahmaputra li Hindê, Pakistan, Nepal û Bengalê têne dîtin.
Pezmijoka bixemil ("Varanus ornatus"), cureyek e pezmijokan e, ku xweciyê Rojavaya Afrîka yê ye. Pezmijoka bixemil li daristanên baranî yên jêrîn têne dîtin. Pezmijoka kulîlkdarî ji binecinsa "Polydaedalus" hatiye weke ku pezmijoka Nîlê, pezmijoka savannah û pezmijokên din dihewîne.
Pezmijoka bixemil girs û mezin e ku ta 4 piyan dirêj dibe.
Pezmijoka bixemil dikane kêzikan, kojerên biçûk, kevjal û sedpiyan bixwe.
Pezmijoka dêwlaş ("Varanus giganteus"), cureyekî pezmijokên mezin, wek ji navê wê xuya ye. Pezmijoka dêwlaş xwecîhê Awistraliya ye.
Dirêjiya pezmijoka dêwlaş digihîje 2.5 m û giraniya wê qasî 15 kg, lê carinan digihîje 20 kg.
Pezmijoka Bengalê an pezmijoka Hindî ("Varanus bengalensis"), cureyek e pezmijokên girsin ku berfirehî li Başûra Asyayê têne dîtin û bi taybetî Hind û Bengalê.
Dirêjiya pezmijoka Bengalê dighêje nêzî 175 cm,ku qasî dirêjiya ji herêma pozê ta pêş dûvikê 75 cm û dirêjiya dûvikên qasî 100 cm. Bi gelemperî nêr ji mê mestir e. Giraniya pezmijokekê dighêje nêzî 7.2 kg, lê ji vê giraniyê bêtir dibe ku dema tê girtin.
Belavbûna binecureyên pezmijoka Bengalê ji Îran ta Java li Indoniziya yê heye,ku ew belavbûna tewrî berfere di nav cureyên pezmijokan. Pezmijoka Bengalê li newalên çeman li rojhilatên Îran, Efxanistan, Pakistan, Hind, Nepal, Srî Lanka, Bengal û Burma têne dîtin. Binecureya "Varanus bengalensis nebulosus" an pezmijoka ewravî,li başûra Burma, Viyetnam, Kamboca, Taylenda, Malezya, Sumatra, Java û Giravên Sunda têne dîtin, lê li Giravên Andaman nehatibû dîtin.
Belavbûna cure û binecureyên pezmijoka Bengalê bi giştî di blindbûnek e jêrîn e. Pezmijoka Bengalê, li çolên ziwa û daristan ên şil dijî. Piraniya caran li herêmên çandinê têne dîtin û li asteya bilindî qasî 1500 cm dîsa têne dîtin.
Pezmijokên mest ger dikanin hindir daran bikulin ta ku dest li hinek parçemkên bigirin û bixwin.Nêçîriya pezmijoka Bengalê ji: kêz, larveyên kêzan,çengrast, dûpişk, qapûşk, mûrî û nemovikdarên din. Lê nêçîriya pezmijoka Bengalî ji movikdaran ku gelek tewrende ye ewin: beq, masî, qirtîş, mar û kojeran. Pezmijoka Bengalî carnan candek an laşê canewer û ajalên mirî û fetisî dixwe.
Maregîska Cîhanê kevn an maregîska rast ("Viperinae"), binefamîleyek e marên jehrî ji famîleya margîskan ("Viperidae") ku jê cinsa maregîskan an "Vipera",gelek navdar e.
Ev binefamîle, li parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê dijî, lê ne li Madageskarê ye.
Hecî Nasir Roşen li zistana sala 1945ê li bajarê Sine li rojhilata kurdistanê hatiyê dinyayê û heta sênfa 12ê li vî bajarî ders xwendiye.piştre çoye zankoya Tehranê û li kalêca wêjeya farsî de mijûiî ders xwendinê bûye.Digel ders xwendina xwe re di gel radyoya Tehranê pişka kurdî wekî motercimekê hevkariyê dike.dibe hevkarê: Seyid Ibrahîmê Sitûde, Dr. Siracedîn, Mela Cemîl Rojbeyanî, Dr.Salih Ibrahîmî, Hesen Zîrek, xatûn Mîdya Zendî,xatûn Miryem Zehiryanî, Osman Ehmedî, Hisamedîn Emîn, Mezher Xaliqî, Şêxkanlo.
Li sala 1966ê diçe kalêca efseriyê û sî sala li kincê polîsiyê de dimîne û li ostanê: Kurdistan, Xûzistan, Fars, Hemedan û Tehranê de xizmetê dike û paşan li sala 1996ê de dev li şola polîsiyê diberde û bi rtba sertîpiyê tê baznişest kirin.
Li sala 1976ê de di gel xatûn Eqdes Behramî mamostayê sertayiyê perwerda Îranê dizevice û li vê zivacê de dibe xudanê 3 zarûya bi navê: Erestû,Esmer û Eseed ku her sê zaryê vî dersa akadomîk dîtine.
Nasir her li eviliya xizmeta xwe de digel wehûnana helbesta nasiyar bûye û dest bi wehûnana helbestê kurdî û farsî kiriye.pitir li 20 hizar beyt helbestê vî hene ku li bara meselê corbecor dene û exlebê helbestê vî kilasîkin.
Seyid Feysel Moctevî
Heyal, Hewîrde an jî sûsk, grûpekî çûkan ku di bin koma balindeyên dirûvê mirîşkan an "Galliformes" tê dabeşandin.
Ev balinde dema mirov di nav zeviyan de dimeşe ji nişka ve ber piyên mirov difire û direve.
Îbrahîm (bi Kurdî: Berhîm, Birehîm Xelîl, Ebrehîm, bi Îbranî: אַבְרָהָם, "Avraham", tîberî: "ʼAḇrāhām", erebî: إبراهيم‎, "Ibrāhīm"), navê mêrek e ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan belî Îsa pêxember jiyaye. Li gorî her sê olên yekxudayî yên roja îro (cihûtî, xiristiyanî û misilmanî) jî ew pêxemberekî Xwedê ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê van olên semîtîk tê pejirandin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê olan tiştên cihê riwayet dikin. Li gora ola Îslamê Îbrahim pêxember li bajarê Urfayê li Harranê hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye Babîlê.
a> di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16an û 17an.
Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekirîye. Wî ji yek xuda yê ra bawer dikir. Di Qurana pîroz da di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gora Quranê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (Gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin), lê agir wî naşewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe Lût ji welatê Nemrût bar dike tere Urdun ê, Misir ê û dûra jî Filistinê.
Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tunin, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav Îsmaîl ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav Îshaq ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê erewan û Îshaq jî kalê gellê Îsraîl e.
Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra "misilman" tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl Kabe înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.
Maregîska şanikdar ("Crotalinae"), binefamîleyk e marên jehrî ji famîleya margîskan e, li Asya û Amerîkayan dijî ku jê 18 cins û 151 cure hatine nasîn û dabeşandin.
Ev binefamîle, bi şanikên ku li ser bêvilên wê têne nasîn. Dirêjiya hinek cinsên maregîska şanikdar dighêje qasî 30-45 cm wekî li ba cureyên cinsa Hypnale. Lê di cureyên cinsa Lachesis wekî maregîska şahdaristanan, ku dirêjiya wê dighêje qasî 3.65 m.
Şahdaristanan, bi rast ew maregîska tew rê girs li parzemîna Amerîkaya Başûrê.
Binefamîleya maregîska şanikdar li parzemînên Cîhana kevn têne dîtin, ku ji rojhilata Ewropayê destpêdike û bi aliya Asyayê ta Japon, Taywan, Indoniziya, dirûvgirava Hindê, Nepal û Srî Lankayê diqede. Lê li parzemînên Amerîkayan, belavbûna vê binefamîleya ji başûrê Kanadayê destpêdike, ku bi aliya başûrî ta Amerîkaya navîn û başûta Amerîkaya Başûr diqede.
Ciyên jiyanê.
Maregîskên şanikdar li deşt û çolan têne dîtin, ku jê ser daran dijî û hinek li bejîyên dijî.
Maregîska şevê ("Causinae"), binefamîleyek e marên jehrî ji famîleya margîskan e, ku bes li bineçola Afrîka yê dijî.
Ev maregîska ne pir dirêj e ku bêtirî 1 m mezin nabe li piraniya cinsên wê.
Maregîska şevê li bineçolên Afrîkayê tenê dijî ye.
Teviya ku navê wê ya gelemper, maregîska şevê ye, lê di demê rojê têne dîtin weke şevê. Çaxa ku maregîskên şevê dikeve tengayî, hisandin jê derdikeve ji bo xeterê dûr bike.
Maregîska şevê beqê axê û beqan di pir caran dixwe.
Kobrayê Misrê ("Naja haje"), cureyekî marên mertal e ku li Afrîka û Erebistanê tên dîtin.
Kobrayê Misrê ew marê mertalê mezintir li Afrîkayê ku dirêjiya wî di navbera 1-2 m.
Canewernasê Swêdî Carolus Linnaeus, ew zaneyarê ku "Naja haje" danas kiribû di sala 1758 an. Navdêra cinsê vî marî ("naja"), ew latînkirina bêjeya Sansikritî ye (), ku wateya wê "Kobra" ye. Navdêra cureyê vî marî ("haje"), ji bêjeya (حية) ango hayya ji zimanê erebî hatiye ku wateya wê marê biçûk an maregîsk e.
Pezmijoka deqder, pezmijoka pitkpitkî an "Varanus varius", cureyek e pezmijokan ji famîleya pezmijokan ku li Awistraliya têne dîtin.
Pezmijoka deqder an Varanus varius,bi mezinahî pê pezmijoka dêwlaş tê ye li Awistraliya. Dirêjiya vê pezmijokê dighêje 2.1 m (zêde 6.8 ft) teve ser û laş.Dûvikê vê pezmijokê dirêj slênder e,ku 1.5 car ji dirêjiya ser û laş bêtir e. Giraniya tewrê bilind dighêje 20 kg (44 lb).
Mele Muhemmedê Şoşikî tefsîrvanê Quranê yê kurd e ku bi koka xwe ji gundê Binevre ji qeza Diha Sêrtê ye.
Malbata wî ji sedemê siyasi koçî Başûrê Kurdistanê kiribûn. Bi xwe li Zaxoyê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî Sêrtê kiriye.Bi navê "Nûra Qelban" tefsîra Quranê nivîsand.
Bi zimanê kurdî pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.
Li Kurdistanê cara yekemîn e ku tefsîrek mîna ya "Nûra Qelban" berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta zimanê erebî wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn.
Piştê bi keda salan, Weşanxana Nûbiharê zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.
Pezmijoka axê yan jî pezmijoka Gould ("Varanus gouldii"), cureyekî pezmijokên mezin e ku li Awistraliya dijî.
Nêçîriya pezmijokên mest ji mişk, kêzên mezin, sûsmar û apapikan biçûk, pezmijokên biçûktir, mar, pezmijoka latan û cureyên esûsikê din û candekên candarên mirî çêdibin.
Pezmijoka serreş ("Varanus tristis"), cureyek e pezmijokên biçûk ku xweciyê bakurê Awistraliya ye.
Dirêjiya navçe qasî 50–80 cm û navê pezmijoka pirzikî lê dikin jî.
Ev pezmijok ser daran dijî û li daristanên bi giha tê dîtin.
Ev pezmijok mêş û mûr, qirtîş biçûk, hêk û kojeran nêçîr dike.
Muhemmed, Mihemed, Muhemmed bin Ebdullah an Muhemmed pêxember (), Di sala 570î de li bajarê Mekeyê hatiye dinê û di sala 632an de li Medîneyê çûye ser heqiya xwe. Li gorê bawermendên misilman Muhemmed pêxemberê Xwedê ye û pêxemberê dawîn e.
Muhemmed li bajarê Mekeyê li Erebistana Siyûdî ê di sala Fîlî de li dû mirina bavê xwe hatiye dinê. Navê bavê wî Ebdullah û navê diya wî jî Amîne ye. Muhemmed ji malbata Haşimî û ji eşira qureyşiyan e. Di şeş saliya xwe de diya wî Emîne dimire û Muhemmed diçe ba bapîrê xwe Ebdulmutelib. Du salan şûnde bapîrê wî jî dimire û Muhemmed diçe mala apê xwe Ebû Talib û bi tev pismamên xwe mezin dibe. Di zarokatî û xortaniya xwe de Muhemmed ji bo eşîra xwe bi salan şivantiyê dike û dû re dibe bazirgan. Tevî zarokatiya xwe a bi zexmet û sêwîbûn, Muhemmed bi durustî û rastî ya xwe dihat naskirin. Bi vî avayî hîn di xortiya xwe de mirovan ji wî re "Muhemmedê Emîn" (bi erebî: "Mûhemmed'ul Emîn") digotin. Emîn bi kurdî tê maneya "yê ku mirov dikare jê bawer bike, dilsoz".
Xortanî û destpêka pêxemberiyê.
Di sala 595an da Muhemmed bi jinikeke bî û dewlemend bi nav Xetice re ya ku 40 salî pê re zewicî. Xetice yek ji misilmanên yekemîn e û di sala 606an de keçek bi nav Fatime ji wan re dibe. Heta ku Xedîce dijiya pêxember Muhemmed bi qet jinekî din re nezewiciye.
Dema Muhemmed nêzikî 40 saliya xwe dibe, di jiyana xwe de hinek guherandinan hîs dike. Ji ber vê yekê ji gelê xwe vediqete û pirraniya dema xwe hundirê şikeftekê de li ser çiyayê Hirayê li nêzikî Mekeyê derbaz dike. Bi rojan di wî Şikefta Hirayê de dimine û li ser jiyana mirovan mijûl dibe. Ji ber ku li wî demê mirovên Mekeyîyan pûtperest bûn. Di 40 saliya xwe de, li çiyayê Hirayê, wehiya yekemîn jê re hat. Wehî ji ayetên pêşîn ên sûreya bi nav "Îqre" (Bixwîne) pêda dibû û ji hêla Xwedê da bi wesayîta firişte Cibrayîl hatibû şandin. Cibrayîll milê wî girt û got: “"Bixwîne"!”, ewî got: “"Ez çi bixwînim"?”. Cibraîl cardin pirsî, û Muhemmed cardin ji serfirişteyê bihiştê re got: “"Ez çi bixwînim"?”. Piştî sê caran Cibraîl got: “"Bi navê Xwedê yê ku merivî ji perçeke ‘’xwînê’’ çêdike, bixwîne"!” (bi erebî: "Îqre’ bismi Rabbik-allazî xalaq, xalaqal insane min ‘alaq"). Li ser vê bûyerê Muhemmed bi heyecaneke mezin û bi tirs hat mala xwe û ji Xetîceyê xwest ku wî bi cilan por bike. Dû re jî ji Xetîceyê re bûyera ku hatibû serê wî got û ayetên ku ji wî re hatibûn şandin xwend. Êdî ji hevalên xwe Ebû Bekir, Elî û Zeyd re jî pêxemberiya xwe eşkere kir û hemû bûn misilman.
Muhemmed ji mirovên ku baweriya xwe pê dianî, pêxemberiya xwe ji pûtperestan dizî neql dikir. Êdî heta sê salan qet wehî ji wî re nehatin. Piştî sê salan gava pêxemberê Xwedê dîsa li şikeftê de bû wehiya duyemîn hat. Îcar wî bi fermana Xwedê pêxemberiya xwe ji mirovan ra eşkere kir û ji gelê Mekeyê xwest ku pê bawer bikin. Di pêşiyê de serokên eşîra Qureyşê guhê xwe nedan gotinên Muhemmed û bi wî yariyê xwe kirin. Lê ola Îslamê bi taybetî di nava mirovên belengaz û kolan de roj bi roj belav û xurt dibû. Li ser vî serokên Qureyşê ji bo xwe ketin telaşê û dest bi îşkenceyên cûr be cûr kirin. Ji ber ku Îslamiyet dijî pût û rejima wan dihat, serok û mirovên dewlemend ditirsiyan ku hêzên polîtîkê û bazirganiyê ji dest wan here.
Li bin îşkenceyan jî, Muhemmed pêxember dest ji doza xwe nekişand û bi vî awayî Îslam hê çû hê mezin bû. Lê hinek misilman nikaribûn dijî van zordestiyan hê pirtir berxwedin û mecbûr man ku koç bikin herin Hebeşistanê.
Bûyereke mezin ku yê li ser Muhemmed tê gotin jî Şeva Pîroz a Mîrac e. Di vê şevê de Muhemmed bi alîkariya Xwedê ji bajarê Mekeyê çûye bajarê Qudisê mizgefta bi navê Mescîda Eqsa û li wê derê jî bi tev firişteyan bûye asîman çûye ba Xwedê. Li ser vî bûyera serokên eşîra Qureyş Muhemmed bi derewan tawanbar kirin û hê dijwartir dijî wî derketin. Êdî mayîna Pêxember li bajarê Mekeyê ne mimkûn bû û biryar da kû ji bajêr derkeve. Bi vî avayî Muhemmed çû Taîfê û li wê derê pêxemberiya xwe eşkere kir. Lê ta’ifiyan bi bin bandora serokên Mekeyê heqeret li wî kirin û ji bajarê xwe derxistin.
Koçkirin (Hîcret).
Êdî Muhemmed biryar da ku bi hemû misilmanan koç bike here bajarê Medîneyê, wê demê navê bajêr Yesrib (bi erebî: "Yathrib") bû. Dema Muhemmed çû wir êdî ji bajar re gotin Bajarê Pêxember (bi erebî: "Madinat an-Nabi"). Ew nav li Yesribê ma û navê wê bû Medîne (“Bajar”). Ji ber vî yekî bi çend serokên eşîrên Medîneyê, yên misilman, dizî hevdîtinek ava kir. Lê di demekî kurt de serokên eşîra Qureyş fêrê vî hevdîtinê bûn û ji bo ku ola Îslamê li bajarên din belav û xurt nebe, biryar dan ku Muhemmed bikujin. Lêbelê Muhemmed ev plana wan bihîst û bi tev heval û apê xwe Ebû Bekir, ji bajarê Mekeyê derket. Herdu bi hev re sê rojan di şikefta bi nav Şikefta Sewrê de xwe veşartin û roja 20ê îlona sala 622an gihîştin nêzikê Medîneyê gundê Qubayê. Li vê derê Muhemmed bi tev hevalên xwe yên ji bajarê Medîneyê yekemîn mizgefta ola Îslamê ya bi navê Mescîda Teqwa (bi erebî: "Masjid at-Taqwa") çêkir.
Jêdera Muhemmed.
Muhemmed pêxemberê bi koka xwe xwe digîhîje Îbrahîm pêxember.
Dema Medîneyê.
Yesrib (Medîne) ewdem di civateke ji Mekeyê cûdatir bû. Eşirên "Ews" û "Xezrec" di şerr de bûn û li wir çend malbatên cihûyan hebûn, wek Benû n-Nadir, Benû Qureyze û Benû Qeynuqa yên bihêz. Xêncî van li bajêr kesên beriya Hicreyê bibûn misilman jî hebûn. Ji van re digotin “alîkar” (bi erebî: "ansar"). Di dawiyê de jî misilmanên Mekeyê, yên beriya Hicreyê hatibûn Medîneyê, “muhacîr”.
Berî her tiştî Pêxember eşîrên di şerr de li hev anî. Di peymana Medîneyê de her kesên Medîne cîh girtin. Civate misilmanan “umet” û civata cihûyan hev û mafên hev naskirin. Li Medîne Xeyber, cihûyekî dewlemend ket destê misilmanan û hemû cihû ji Medîne hatin derxistin, ji ber ku ew neyartî bi misilmanan dikirin.
Muhemmed sê caran bi pûtperestên (muşrikên) Mekeyê re ceng kir. Nêzîkê calên avê, li Bedrê cengek qewîn çêbû. Misilman serketin û hemû qenîmeta muşrikan ket destê wan. Di şerrê Uhudê de misilman perîşan bûn, ji ber ku ew leşkerên bi tîrkeban ku Muhemmed li sere çiya cîhkiribû û ji wan re gotibû: “Çi dibe bila bibe, ji cihên xwe neleqin”, dîtin ku wa misilman serdikevin, cîhên xwe berdan û ber dan leşkerên muşrikan. Lê leşkerên sîwarî muşrikan yên xwe veşarti bûn ji cîhên xwe derketin û bi pişt ve li misilmanan xistin. Misilman di nav her duwan de man û pirr kes brîndar û şehîd ket, wek Hemze. Diranê Muhemmed jî di şerr de şikest. Cengeke din jî li Medîneyê çêbû.
Muşrik ji Mekeyê bi rê ketin û hatin Medîneyê. Muhemmed ferman da û got bile li dora bajêr çelên kûr û fireh werin kolîn ku hespên wan nikaribin ser re bazdin. Herwaha şerekî girîng çê ne bû û muşrik ji birçîbûn û betalbûne para zivirîn. Misilman pey wan ketin û ew heta dûr ji Medîneyê teqîb kirin.
Dema salên peymanê Muhemmed çû Mekeyê leşkerên bi hêz wek Xalid ibn Welîd û Emr bin Es û pirr kesên bi nav û deng û dewlemend hatin der riya rast. Di riya standina Mekeyê de êdî tiştek ne mabû. Du sal pişt peymanê Muhemmed bajarê Mekeyê bê şerr ji muşrikan stand. Muhemmed pûtên Kebeyê bi destê xwe hilşand.
Bi kesên derdorê Mekeyê re cengek çêbû. Di wê cengê de misilman bi dijwariyê serketin. Hin pûtên mezin li wan deran jî hatin hilweşandin.
Navên cudayî yên Muhemmed pêxember.
Di nav misilmanan de Pêxember Muhemmed zêdeyî du sed navên wî hene. Çend ji wan ev in: Evîndarê Xwedê (bi erebî: "Habib Allah"), Pêxember ("an-Nabi"), Bavê Qasim ("Abu’l-Qasim"), Giyanê Mafê ("Rûh al-Haqq") û gelekên din. Bi erebî, bi navê Mihemed ve mirov pir caran gotina “sellallahu ‘eleyhî we sellem” jî dike.
Misilman dema qala Muhemmed pêxember dikin ji bo ku giramiyê dibejin "Hezretî Muhemmed" (Hz. Muhemmed) û selewat li ser tînin.
Herwiha navên wî yên din "Ehmed", "Mehmûd" bi navê "Muhemmed" ra hevreh in û bi manaya "yê ku pesnê wî hatiye dayîn" in. Navekî din jî "Mistefa" ye.
Gerûs (bi soranî û kelhûrî: Gerrûs), herêmeke li Rojhilatê Kurdistanê ye.
Gerûs li başûr-rojhilatê bajarê Sineyê dikeve û erdnîgarî kêmûzeyde bi teqabûlê şehristanên Bîcar li parêzgeha Kurdistan û Qurwe li bakûr-rojhilatê parêzgeha Kirmaşanê dike.
Çandî.
Gerûs giraveke zaravaya kelhûrî li navbera soranî farsî û azerî ye. Ji devoka kelhûrî ya herêmî re Gerûsî tê gotin. Heta demekê nêzî de li vê herêmê êlên lek jî dijiyan. Êlê Xecewen a ku niha li mazanderan hatiye bicîhkirin, ji Gerûs e. Dîsa li bakûrê Gerûs hinek lek ji êla çahardowalî û kêm gundên azeriyan hene. Li navendên bajarê Qurweyê û Bîcarê axivên farsî jî biwar in.
Pezmijoka daristanan, Varanus bitatawa an pezmijoka lupî, cureyek e pezmijokên girsin ku mêwexwerin û li ser daran dijîn. Ev pezmijok xwecihê Filîpîn û Îndoniziya yê ye û wek xwarin têne hesibandin li ba gelê orîjenî yê Filîpînê ku navê "Butikaw" lê dikin.
Ger pezmijoka daristanan ta dirêjiyê 2 m mezin dibe, lê giraniya wê der dorî 10 kg dimîne.
Teftîş gotinek erebî ye wata wê:vejotin e an go dema ku tu mirovekî digirî tu dixwezî binêrî çi vÈre heye wek polîs dema yekî digirin
zor sipas ji mamomste Şahîn kalo re ku hev ji min re da nî་şan
Du hesp ku cot dikin
Cot di werzigariya berê de bi karê şo (şuxm) kirina zeviyan bi du ga an kellan dibêji ku bi nîrekê (yox) patika wan bi hev ve girê dane û li nîrî ve jî gasin girêdane û bi wan erdî dikêlin. Bi kesê vî karî dike dibêjin cotyar an cotkar û bi vî karî dibêjin cotkarî. Ji bo ku patika kellan birîn nebe di bin nîrî de hin parçe dadinên ku bi wê dibêjin borr.
Nîr li ser patika du gayan
Nîr an cûk, dareke ku dadinên ser patika gayên ku cot dikin û her duwan bi hev grê didin û cot jî bi wê ve grê didin. Nîr çevenga çewisandin û sitemê e.
Birîfkan, gundekî li Başûrê Kurdistanê ye. Ev gunde dikeve nav çiyayên navçeya Behdînan ên pişta Şêxanê.
Geleke mirovên zana ji vê gundê derketine.
Mîna navê helbestvanekî kurd e.
Em nizanin ev şairê han kî ye nave wî çiye û xelkê ku ye...Heta niha ti dîrokvanî, nave wî jî wek yê Macin û Sadiq nenivîsiye, belkî helbesten wî jî nedîtiye. Van helbestên han jî min ji wê keşkula bi destnivîs wergirtiye. Wisa tê xwiyakirin ku ev şairê han Kurd e, Mîna leqeba wî ye û ve leqebê di dawiya helbestên xwe de nivîsiye. Dibe ku hevdemê Melayê Bateyî bûye, lê ne dûr e ku hevdemê Ehmedê Xanî, yan Melayê Cizîrî û yê Feqiyê Teyran jî be. Çimkî di navbera nivîsandina wê destnivîsê (1181'e h.) û mirina Ehmedê Xanî de 61 sal hene. Xanî di sala 1119'ê h. de koça dawî kiriye.
Her wiha ne dûr e ku Macin, Sadiq û Mensur jî hevçaxên Mîna, Bateyî û Xanî bin yan jî berî wan bin. Her çend Xanî navê wan di Mem û Zînê de neaniye, lê neanîna navê wan di Mem û Zînê de wek yê Bateyî, wisa dide xwiyakirin ku evên han ne berî Xanî bûne, yan jî hevçaxê wî bûne lê wexta Mem û Zîn nivîsandiye, ew ne bi nav û deng bûne. Di dawiyê de em digihîjin wê qenaetê ku di sedê 10 û 11 'ê
hicrî de, hûnandina helbestan bi zimanê Kurdî belav bûye. Di Kurdistanê de bi lehca Kurmancî gelek şairen Kurdan helbest nivîsandine, her çi qas gelek helbesten wan wenda bûne jî. Wekî Mîna, Macin, Mensur û Sadiq; helbestên van her çar şairan baştirîn belge ne ku evên han gelek şairên bilind bûne.
Dîtaneya bow-wow anku dîtaneya gelek zanyaran wek Jean-Jacques Rousseau û Johann Gottfried Herder li ser bingeh û jêdera zimanên mirovî. Dîtaneya bow-wow dibêje ku ziman wek onomatopoeia derketin, anku wek lasayîkirina dengan. Navê "dîtaneya bow-wow ji aliyê Max Müllerî ve hatiye çêkirin. Müller fîlolozanekî ku rexnegirekî zîrek bû ji ramanan re.
Ev dîtane nema wek berê cihê baweriyê ye di mijara koka zimanan de. Hin dîtaneyên hevdem dibêjin ku şiyana lasayîkirina dengan dibe ku roleke giring di peresîna zimanan de lîstibe.
Tonên alterekirî, ango tonên guherînê di peyjereke rêkxraw de.
Tonên altêrarekirî ew in, tonên ku nîvderece ber bi jêr yan ber bi jor de dirin, an jî em dikarin bibêjin ku ew ton nîvrade têne guhertin. Ew altêrarekirin guhertineke kromatîk di wê peyjera rêkxraw (sillemê dyatonîk) de çêdike.
Jibo nîvderece nizimkirin ev simbol tê bikaranîn (♭), û jibo nîvderece bilindkirin (#). Û jibo vegerandina tonê ber bi awayê wê yên pêşîyîn ev simbol (♮). Yenî gava em bixwazin Do nîvderece bilind bikin emê deynin Do#, û gava em bixwazin vegerînin wek berê emê deynin Do♮.
Akkordên Altêrarekirî.
Ji her peyjereke rêkxraw em dikarin akkordekê jî biafirînin, û guhrtina kîjan tonî di wê akkordê de em bi nav dikin Akkordê Altêrarekirî. Bo mînak di sillemê Do de, ji van tonan do, rê, mî, fa, sol, la, sî û û, em dikarin akkordê Do-major çêkin Do-Mî-Sol. Gava me guhertineke di tonekê ji wan de çêkin, dê bibe Akkordê Altêrarekirî, em dikarin guhertinê di Mî de çêkin, dê bibe Do-mînor. Gava em guhertinekê di Sol de çêkin û Mî, na, dê bibe Do-major bi kêmkirina tona pêncan û yek dikare wisa jî binîvisîne: Do 5>. Ji xwe ev simbolana (< jibo bilindkirinê, > jibo nizimkirinê) ji ber vê yekê têne xebitandin.
Tonên Dîsaltêrarekirî.
Do 5>+ 5<, bi vê yekê tonên me ev in: Do+Mî+Sol-bêmoll+Sol-diyêz.
Gotina Altêrasyon jî ji Latînî hatiye, Alteratio, û tê wateya guherîn, an jî mere tiştekî bughêre, û pir jibo muzîkê tê bikaranîn.
Nîşanên guhertina tonî, bi navê din aksîdênt, ji bo bilindkirina tonî herweha ji bo nizimkirina wê jî, yenî altêrarekirina wê tên bikaranîn.
Bi van nîşanan ton ne tenê nîvpile dikarin bêne guhertin lêbelê pirtir jî, yenî tonek sax, ton û nîvek, 2 tonan, ribekton, kêmî ribekê jî... td.
Aksîdentên herî girîng.
Divabe ku ev nîşanên han berî tonê bêne nivîsandin, gerek li kêleka wênî çeppê be.
Ji bo vegerandina tonan ber bi ka berê çawa bûn, hewce nake mirov 2 Bêkaran bikarbîne, tu ♯♯-Do vegerîne wek berê, yenî tu bikî Do, hewce nake tu deynî ♮♮-Do, yenî tu 2 ♮♮ li kêleka Do yenî. Bêkarek bes e.
Gava tonek bête guhertin, di mazora di pey re vedigere wek berê. Mînak, gava em di mazorakê de Do bikin Do-Diyêz, di mazora di pey re nema Do-Diyêz e, lê belê dîsan Do ye.
Mînakine din ji Nîşanên Guhertina Tonî re.
Piraniya van nîşanan, him di muzîka oryênt de heye, ya rojhilata navîn, û him jî di muzîka Mîkrotonal de, mîna di berhemine de ji ên Lwîgî Nono, Yannîs Ksênakîs, Alfrês Şnîtkê.. û di ji ên gelek muzîkvanên sedsala 20.
Bikaranîna navên nîşana guhertina tonî di zimanin din de.
(♭) Ferensî: Bémol, Îtalî: Bemolle, Ingilîzî: Flat
(♮) Ferensî: Bécarre, Îtalî: Bequadro, Ingilîzî: Natural
Altêrasyon (rûsî, ferensî, holendî, îtalî, spanî, êstî), Aksîdênt [Accidental] (ingilîzî, portûgêzî, elmanî> tevî ku bi elmanî jê re dibêjin jî Versetzungszeichen, [Ferzêtsûngstsayxin]- tê xwendin).
Gumgumoka Qefqazê ("Laudakia caucasia"), cureyekî gumgumokan ("Laudakia") e ku li hinek welatên Qefqazê û Asyayê dijî.
Gumgumoka Qefqazê li Qefqaz, Gurcistan, Ermenistan, Azerbeycan, Tirkmenistan, Tacîkistan, Daxistan (Rûsya), Kurdistan li rojavayê Tirkiye, Îraq, Bakurê Îran, Efxanistan, Pakistan û beş ne Keşmîrê tên dîtin.
Serî gelek pelixî ye,şêweya kêleka bêvilê ku di bin canthus rostralis wê piçkî wek borî ye. Pelikên jorî ku dikevin paşî qaf an serî nermin û ne fere an fireh in. Dûvik glover û pelixî ye di bingeha wê û bi gelek pelikan qat bi qat beşkirî ye.
Di ramyariyê de, partîzan ew kesê ku endamekî çalak e di pariyeke siyasî de.
Di pergalên pir-partîyî de, têgih bi awayekî berfireh têgihandine neyênî dihewîne- ew kesê ku bi temamî û kûranî pişta siyasetên partiyên xwe digirin û bi giştî meyla wan tune ku bizanin bê siyaset û helwestên reqîbên wan yên siyasî çendî rast in.
Partîzanî dikare di bin bandora gelek hokeran de bimîne wek bûyer û rûdanên hevdem, serokatî, biryar û heta cîwar jî.
Wek nimûne, Commonwealth realm de, melik, an jî monarş bi zanîn divê ne partîzan be û bi hêzin taybet û cuda tê xurtkirin ji bo ku bikare hikûmetê ji hev bixîne di rewşên ku demokrasî tê de dixetime.
Ev jî dijberî siyasetmedarê pispor ê ku jê tê xwestin ku ji bo berjewndiyên partiya xwe tev bigere.
Li Amerîkayê di 50 salên dawî wateya vê têgihê bi şêweyeke mezin hat guherîn, Before
Berî Lêkolîna hilbijartinan ya amerîkî ya neteweyî ya ku di sala 1952an de dest pê kir, partîzanî wisa rave dikir wek meyl û arezûya mirovî di dengdanê de.
Ji wê çaxê de jî "patîzan" wek ew kesê ku xwedî nasnameyeke derûnî li gel yek ji wan partiyên mezin.
Edîp Harabî (bi romîkî: Edib Harabi) mûtesevifekî bektaşî bû.
Edîb Harabî, navê wî yê fermî Edip Ahmet e, di sala 1853an de li Stenbolê hatiye dine. Harabî mexlasê wî yê di helbest û gulbangan bektaşî bûye. Di gulbangên xwe yên ku ciwantiya xwe de nivîsandiye, mexlasa "Edip" jî bikartîne. Nivîsvanê Cerda Bahriyê bûye, piştre derbasê Rûmelî bûye. Bi 18 salan ve bektaşîtiyê tercîhkiriye. Heya dilovaniya xwe di sala 1917 bendekî dilrast ê bektaşitiye bûye.
Sûsmar ("Agamidae"), famîleyekî qirtîşan e.
Sûsmar ji qirtîşên laşdirêj, bidûvik û bi çar lingên xurt in, ku li ciyên germ dijîn. Bêhtirî 300 cureyên sûsmaran hene û hinek jê bi navê ejdehayê tên nasîn.
Sûsmar li parzemînên Asya, Afrîka, Awistraliya û başûrê Ewropayê têne dîtin. Hinek cins û cureyên sûsmaran (wek gumgumoka Qefqazê) li Kurdistanê dijîn.
Şeş binefamîleyên sûsmaran hatine nasîn.
Dûstan, dûzdan an jî dîstan alaveke sêlingî ye. Beroş, neqlî û sîtilan datînin ser ji bo ji agirî biparêzin.
Dûstan tê bikarhanîn ji bo ku beroş û tiştê ku ser bilind û dûr ji êzing, rejî û komirê bigire. Sê lingên dûstanê hene ji bo ku rûberê jorîn yê wê asoyî bisekinîn. Sêlingîbûna dûstanê xwarin û beroşên li ser ji hejandin û ketinê diparêze. Dûstanên modern ji metal, dar, kaşo, silîkonê tên çêkirin.
Perçemka xwînmij an perçemka xûnxwer ("Desmodus rotundus"), cureyekî perçemkên bibêvilê pelgî ("Phyllostomidae"), ji cinsê ("Desmodus") û ji perçemkên Cîhana Nî an Nû ye(Amerîka).
Perçemka xwînmij bi mû yê kurt û kurkek e zîvê boz li binaniya wê rû girtî ye û rengê vî kurkî girtîtir dibe li pişta wê. Herdu guhên wê piçkî gloverin,lêva wê jêrî kûr qulkirî ye û poz an bêvilê wê pehn û dirûvê pelgan e. Dirêjiya navçe ya perçemka xwînmij derdorî 9 cm (3.5 in) û teve dirêjiya piyala baskê,dighêje 18 cm (7 in).Giraniya wê gelemper derdorî 57 grams (2 oz), lê belkî ev giranî bêtir dibe piştî danek xwarin.
Belavbûn û hawidor.
Perçemka xwînmij xweciya parzemînên Amerîkayan e.Perçemka xwînmij li ciyên bi seqa şil û warên bi bayê germ hezidike bijî ye.
Zaneyar Étienne Geoffroy Saint-Hilaire perçemka xwînmij bin navê cureya "Phyllostoma rotundum" dabeşandibû sala 1810..Lê di sala 1901,zaneyar Oldfield Thomas navê "Desmodus rotundus" bijart û li perçemka xwînmij navkir.
Perçemka xwînmij xwînê gayekî dimije
Perçemka xwînmij xwînê guhandaran wek bizin, mih û gayan dixwe.
a> a 1919an de li Helebceyê hat girtin.
Adile Xanim (bi îngilîzî wek "Adela Khanum" an jî "Lady Adela" tê naskirin; (z. 1847 li Sine − m. 1924 li Helebce), di destpêka sedsala 20an de serdara êla Caf bû. Kurdnas û serdarê brîtanî Cecil J. Edmonds ê ku li Helebceyê ew nas kiriye, jê re "şahbanuya bêtac a Kurdistanê" gotiye.
Bavê Adilê, Mihemed Begê Silêmanî, ji ezbeta wezirên mîrgeha kurd a Erdelanê bûye. Pistî bêhêzbûna mîrgehê û guherîna mîr bi waliyekî ve, bavê wê li Teheranê bicih dibe. Li vir jî malbata wê endamê civata pispor û torinên îranî ye. Hemdemê de li navîna Kurdistanê de du navendê hêzê hene; Şarîzûr û Erdelan. Li Şarîzûrê Osman Paşa ji begzadeyên êla Caf qeymeqam e. Adilê bi wî re dizewice.
Gava ku zilamê wê di sala 1909an de dimire, Adilê ya ku pênasiyê "xanim" girtiye, şuna wî digre. Heta 1924, sala ku Adilê Xanim tê de diçe ber dilovaniya xwe, ew qeymeqama Şarîzûr û serdara êla Caf bûye. Cecil Edmonds û Ely Bannister Soane gelekî pesnê desthilatiye we, wek jineke pispor û zîrek, didin. Adilê Xanim, yek ji jinên mînakî di dîroka kurdan û gelên rojhilata navîn de tê nişandin.
Daykemar, dêlemar, pifa diyamar, bûkmar, balîfamar an marmaroka kesk ("Lacerta trilineata"), cureyekî marmaroka dîwaran e.
Daykemar li Albanya, Bosniya û Herzegovîna, Bulgaristan, Kroatya, Yewnanistan, Makedonya, Romanya, Serbistan, Montenegro, Tirkiye û Kurdistanê têne dîtin.
Warên wê yên sirûştî şînahiyên bîşeyan, beravên axî, û bexçe ne. Warên sirûştî yên daykemaran di bin xeter û sehma wendabûnê de ne.
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê ("Physignathus lesueurii"), cureyekî sûsmaran ("Agamidae")e.
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê xweciyê rojavayê Awistraliya û Viktoriya ta Qwînland yê tête dîtin.
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê bi dûvik, kulabên tûj, laş û masûlkên xurt in ku alîkariya wî di avjenî dikin.Ejdehayê avê yê Awistraliyayê mê digihîje ta dirêjiya 60 cm. Giraniya Ejdehaya avê Awistraliya 1 kg. Serê Ejdehayê avê yê Awistraliyayê nêr, bi rengê tarî û bêtir mezintir ji serê Ejdehayê avê yê Awistraliyayê mê.
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê li çem, robar û golan dijî ye.
Nêçîrvanan, herrêşeyan û xwarin.
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê wek nêçîrê mar, pisîk, kûçik û rûviyan tê hesibandin. Xwarina Ejdehayê avê yê Awistraliyayê gor mezinahiya wê.Ejdehayên biçûk kêzikan, mêş û mûr, sedpiyan,û pîreyan dixwin. Ejdehayên mestir dikarin kojerên biçûk wek mişkên biçûk û kêz û mûr dixwin.
Feodalîzm, ango derebegîtî, sîstemeke milkiyeta axê û berpisiyarên wê ye. Li Serdema Navîn de dihate bikaranîn. Di feodalîzmê de, hemû ax û herêmên di bin hukmê keyaniyekê de milkê keyî bû. Lêbelê, key û şah hindek axê dide axa û torin û esîlzayan ku yên jê re şer dikin. Ev xelatên han malikaneyan tîne aqlê mirov. Paşî, esîlzayan hindek axa xwe dan vasal û spahiyan. Vasal paşî mecbûr diman ku ji bo esîlzayan erkên xwe bînin cih. Axên vasalan wek "feudum" dihatin binavkirin; di heyama osmaniyan de jî bi navê tîmar hatiye naskirin.
Feodalîzm li derveyî Ewropayê.
Dema ku derbarê cihên ji bilî Ewropayê de tê axiftin, fikra feodalîzmê bi giştî tenê wek analog (nîvfeodal) dihate bikaranîn, herî zêde di gotûbêjên Japonan yên di bin shogun an de û hindek caran sedsala navîn û Gondarine Etiyopyayê. Hindek mirovan rewşên ku wek feodalîzmê dîtin li Misira Qedîm, li Împeratoriya Persan, li Hindistanê heta Amerîkaya Başûr di sedsala 19an de.
Mîkrobiyoma mirovî (yan mîkrobiyotata mirovî), gilwazîneke ji hûrjîneweran e. Mîkrobiyom ew mîkrobeyê ku li ser rûyê jorîn an kûr yê çermî, di nêv gilêzê de, li ser kilîza devî, di konjuktîvayê de û di rîviyên gastroîntestînal di niştîcih e. Mîkrobioma ji bakterî, kuv (fûngî) û arkeayê pêk dihê.
Hin ji van organîzmeyan ji bo laşê mêvandarî baş û bisûd in. Herwiha pir kêm lêkolîn û vekolîn li ser rola ku pirraniya wan dike di laşê mirovî de hatine kirin. Lê wisa tê zanîn ku ligel hebûna wan li ser laşî, lê di bin mercên asayî de, ku nabin sedema ti nexweşiyan, belê beşdarî parastina tenduristiyê dibe, û wek beşek ji flora asayî dihesibe.
Bi gelemperî wekî "mîkrofilora" tên zanîn, belam ev navlêkirinê de çewet e, ji ber ku peyva "florayê" girêdayî riwekan e, û "biota" ji bo tevahiya organîsmeyên ku di ekopergalekê de hene, re tê gotin. Vê dawiyê, têgiha “mîkrobiota” ya guncavtirîn hat sepandin, belê têgiha “flora” ya ku ji bo bakterî û hûrjînewerên dî re likar, ji holê ranekir.
Di lîteratûrên cuda de, herdû têgih hatin bikarhanîn. Lêkolînên sala 2009an rapirsî bê gelo kêmbûna di biotayê de(tev mîkrofaûnayê) ji ber destwerdanê mirovan dikare bibe sedema tehde û ziyangigiştinê li tendurstiya mirovan.
Keşfeke seyr destnîşan kir ku li cihin taybet yê laşî, komin cuda ji hûrjînweran dikarin heman karan bikin ji bo kesên ciyawaz. Wek mînak, li ser zimanê du mirovan du komên bi temamî ji hev cuda yên hûnjînweran dikarin dê şekir bi hema rêç bidewbînin.
Ev pêşniyar dike ku zansita nojdariyê dibe ku neçar bimîne ku xwe deb ji teoriya yek-hûrjînerî di nexweşeyan de berde û bala xwe bide kiryarên komên hûrjînwerên yên ku berovajî bûne.
Bakterî.
Komin ji hûrjînweran (wek bakterî û meyan) ku li ser çermî û kilîzê niştîcih bûne. Rola wan pêkhanîna beşekî ji fîziolojiya tendurstiya mirovê asayî. Hewwiha eger hejmara hûrjînweran ji rijeya asayî bibore (bi gelemperî di gava sîstema îmmunî têk çûbe) yan eger hûrjînwer li cihekî ne asayî bicivine ji laşî(wek ji ber kêmbijûniyekê an birînekê) nexweşî dikare were holê.
Bi kar hanîn ji bo nasîn û zanîna û tesnîfa hezarên hûrjînwerên ku hebûna wan bi ya mirovî ve girêdayî ne. Vê lêkolînê di nav tiştên din de enzîma çalak ya karbohîratê hat testkirin di tevnûsiyeneke hûnjînweran ji diwanzdeh cihî ji laşê mirovî, û di dawiyê de ev encam derket ku hûrjînwer dixerizînin cihekî ji bo bikarhanîna şekirê heyî.
belê cudahiyin giring di metabolîzma karbohîdartan de ji cihekî heya cihekî, û lêkolîneran pêşniyaz kir ku pêkatiyên xwecihî yên ji metabolîteyên karbohîdartan dibe ku giringtirÎn hoker bin di çêkirin bin-civakî yên mîkrobioma mirovî.
Heman projeyê cûrbicûriya civakên hûrjînwerî yên li gelek cihan ji laşê mirovî hene, test kir. bi bikarhanîna 200 kesên saxlem an tendurst û lêkolîna li 18 cihên laşî. Mirovên saxlem mêvandarî li hezar cûreyên bakeriyayan dikir, cihên cuda yên laşî xwediyê civatên hûrjînweriyên cuda ne. kes saxlem dikare bibe cih ji hezarên bakteriyan re. her dereke laşî civatên xwe yên taybet ji hûrjîneweran dihewîne. Çerm û vajîna cûrbicûriyeke kêmtir ji dev û gutê nîşan dide. Pêkhatiya bakteriyan ji bo derekî ne hew di cûnên xwe de bejê di pirbûna xwe jî, di navbera mirovan de.
Tê texmînkirin ku ji 500 heta 1000 cûnên bakteriyan di kanalên xwarinê yên mirovî de dijîn. Şanikên bakteriyan ji yê mirvan bi gelekî biçûktir in, û bi kêmanî 10 caran li şanikên mirovan şanikên bakteriyan di laş mirovî de hene (nêzîkî 1014 himberî 1013)giraniya hûrjîneweran 1-3% ji giraniya laşî pêk dihîne. li ger ku endamên filorayê bi giştî li ser hemû rûberên ku têkiliya wan bi derdorê re heye, hene jî (çerm, çav, dem, poz, rîviyên zirab) lê pirraniya giring di rîviyên stûr de dijîn.
Gelek bakteriyên di kanalên xwarinê de bi giştî wek wek flora “Gut”ê tên nasîn dikarin hin xoremên wek karbohîdartan ji hev bixin lê mirov nikare ji hev bixe. pirraniya van bakteriyên komensal anaerob in, anku dikarin di jîngehên bê oksîjenê bijîn. Bakteriyên floraya asayî dikarin bibin zerdzêyan eger imûnitiya mirovÎ bikeve.
Escherichia coli (a.k.a. E. coli) bakteriya di kolonî de dijî ye; bakteriyeke ku gelek lêkolîn li ser hatine kirine û belkî bakteriya herÎ pir hatiye fêmkirin. hin cûnên ku mûtasyon bi wan re çêbûye, dibin sedema nexweşiyan mînak: E. coli O157:H7.
Cûnin ji bakteriyan wek Actinomyces viscosus û A. naeslundii di devî de dijîn, ew jî beşek ji madeyeke demûşî ne, jê re tê gotin plak. eger bi firçekirinê ji holê rabe, hişk dibe û dibe kepîr.
Hin jî asîdê îfraz dike ku dibe sedema kurmîbûna mînaya diranan.
Floraya vajînayê bi piranî ji gelek cûnên lactobacillusan pêk dihê, ji bo demeke dirêj dihat zanîn ku Lactobacillus acidophilus belavtirîn florayê vê derê ye, belam di dema dawî de derket ku L. crispatus ya herî pir e. L. jensenii, L. delbruekii and L. gasseri hin cûnên lactobacilliyê dî ne, yên ku di vajînayê de tên dîtin. aloziyên li vajînayê çêdibindibin sedema enfeksyonin wek vaginosis bakterî an Candidiasis ("enfeksyona kufikî").
Arakea.
Di rîviyê mirovan de peyda dibe, lê ne wek bakteriyan bi hejmareke pir hene di vî derê laşî de, belê bêtir kêm û bisînor in. koma sereke Methanogenin nexasim Methanobrevibacter smithii û Methanosphaera stadtmanae. herwisa xerizkirina ki aliyê methanogenan ve guherrok e û tenê 50% ji mirovan dikarin hebûna tevnûsiyana wan keşif bike.
Di sala 2007an de, hejmareke ne zelal ji arkeayan dihat nasîn, û hebûna wan nîşan dide têkiliya methangogen û nexweşitê periodntal yên mirovî.
Flora kivarkî.
Kivark, hin caran kufik, di rîviyên mirovan de tê peydakirin. ya herî baş lê hatiye vekolîn di nav kivarkan de Candida û cûnên wê ne. Ew jî ji ber ku dikarin bibin derdzêyanî eger bin gava xurtiya pergala îmûnî ya mêvandarî kêm bibe. Kufik li ser çermî jî peyda dibe. bi taybetî cûnên Malasseziayê, ku zeyta ji rijênên xwêyê tên îfrazkirin.
Floraya çermî.
Di lêkolînekê li 20 derê laşî yê mirovê saxlem de 205 tuxm ji 19 polên bakteriyan hatin danasîn, bi rêzên ji polên pirttirîn hatin peyitandin: Actinobacteria (51.8%), Firmicutes (24.4%), Proteobacteria (16.5%), and Bacteroidetes (6.3%)
xerizkirina mikroban piştî demeke kin ji dayikbûnê dest pê dike, û zelmekî gihiştî de 10 hezar carî li şanikê laşî şanikên hûrjînewerî hene. çerm peywira pêşgirekê li ber hûrjîneweran dilîze ji bo rawestandina invasyonên derdzêyanî yê bakteriyan. Li ser an di nava çermî hûrjînewerên çi demikî çi herdemkî dijîn, Hûrjînewerên herdemî li gor çermî tên guhertin, pirranî li ser ruyê çermî dijîn li cihên nêzîkî lûyê xwêyê
Ev lûyên xwêyê yan zeytê bakteriyan dabîn dike bi av, asîdên amînoyî, û asîdên çewriyê ku ew jî dibe xoremeya bakteriyan. ligel wê bakteriyên herdemî dikarin derdzêyanî bin û bi giştî gram positîv in. hin bakteriyên eseh dikarin sedemên hin nexweşiyê çermî û akneyê
Xwêdan bi siruştiya xwe bêbêhn in, belê ji ber bakteriyên çermî bêhnê derdixin. lêkolînên zenîngeha Wageningen Li Holendayê keşif kir ku mirovên ku cûrbicûriya bakteriyan li ser laşî kêm e, bêtir pêşûyan dikişîne. Lêkolîn li ser pêşûya Anopheles gambiae sensu stricto ku sedema malariyayê ye.
Çendî kêmpeyda be jî belê kokiyên Gram-pozitîv û basîluyên Gram-negativ jî hene.
Hejmareke biçûk ji bakteriyan di konjuktivayê de peyda dibe. Staphylococcus epidermidis û hin coryneforms wek Propionibacterium acnes raser in. carine Staphylococcus aureus, streptococci, cûnên Haemophilus. û cûnên Neisseria dibe peyda bibin. lûyên lakrîmayî, her dem konjuktîvayê dişo û wê şil dihêle, û tevgera girtin û vekirina çavî jî konjuktivayê dişo û hûrjîneweran diavêje. hêstir baktesîdên wek lîzozman dihewîne loma oir dijwar e, ji hûrjîneweran re ku di wê jîngehê de bijîn.
Hin derzdêyan dişên li konjuktivayê belav bibin, wek Neisseria gonorrhoeae û Chlamydia trachomatis ku proseyên taybet dişên êrîşî epîtelên konjuktivayê bikin. zarokên nûzayî bêtir vekirî ne, ji wergirtina baketeriyan. Chlamydia û Neisseria belkî bi dêyê re hebin û ji epîtelên vajînayê an jî servîkalê bihên nûzayiyî di rewşê wisa de çavên nûzayiyî bi nîtratê zîvî û antîbîotîkan tê çareserkirin
Floraya rîviyan.
Floraya rîviyan ew hûrjînewerên ku bi asayî di kanalên xwarinên de dijîn û dikarin hin peywirin çak ji bo mêvandarî pêk dihînin. Flora rîviyan ji gelek hûrjîneweran cûbicûr dihewîne ku alîkariyê dikin di jihevxistina xwarinê de, û di senteza vîtamînan de, û hilberandina enzîminan de ku laşê mirovî nikare çêke. Li gorî lêkolînên zansitî rîviya mirovî ji enterotipin cuda yên ku bandoreke wan biçûk li ser terdurstiya mirovî heye. Tê gotin ku rîviyên nûzayiyî bi bakteriyan xerizî ye ji no cih ji van hûrjîneweran re veke. Laşê mirovî ji derdora 10 tirilyon şanik pêk dihê, lê di rîviyan tenê de nêzîkî 10 qatên vê hejarê bakterî hene. Karê ku ev bakterî dikin bi qasî karê her organekî giring di laş de giring e, heta jê re tê gotin “ organê jibîrbûyî”
Floraya pergala hinaskêşiyê.
Pirraniya derên wek valahiya devî, beşê jorîn ji pergala hinaskêşiyê xwedî rêgirin ku bakteriyan diavêjin e,di encamê de jî ne boriyên jorîn ne jî yê jêrîn çi florayê nahewînin. Kilîza ku bi şanikên gobletê tên hilberandin bakteriyan digire û wan bi mijîlankokên epîteliyê diavêje derveyî. Ligel wê kilîziya pozî enzîmên ku lîzyozom di wan de heye, dihundirîne. Bakteriyê ziyandêr dikarin bên dîtin di rewşên wek kîstik fibrosîsê de
Ejdehayê strîdar an şeytanê bistrî ("Moloch horridus"), cureyek e sûsmarên Awistraliyanî ku bi tenê ji cinsê "Moloch"ê ye.
Ejdehayê strîdar mezin dibe heta dirêjiya 20 cm (8.0 in) û jiyana wî heta 20 salî dirêj dike. Ejdehayê strîdar dikane di sê rengên hawidora wî biguherîne wek rengê axê çolê. Rengê wî ji vekrî di seqa germ ta tarî di seqa sar de diguhere. Ejdehayê mê ji nêr mestir e.
Laşê vî ejdehayî bi giştî bi strî nixamtin e. Hevila laşê strîdar ew e, ku alîkariya parastinê wî dijî qirtîşên mestir û balindeyên kûvî, tevî komkirinê avê di laşê wî da ji bo vexwarinê.
Ejdehayê strîdar li çol û beybanan li rojavayê Awistraliya dijî.
Ejdehayê strîdar mûrî dixwe bi taybetî ji cinsên "Iridomyrmex" an "Ochetellus".
Ejdehayê mê destek e ji sê ta deh hêkan dike hindir mehên neh û diwanzdeh de.Ejdehayê mê van hêkan di hêlînan 30 cm bin erdê da vedişêrin. Van hêkan di 3 an çar mehan da wê ji qalikan derkevin.
Perçemka mêwexwer ya Misrê, rûviya firrinde an rozeta misrî ("Rousettus aegyptiacus"), cureyekî perçemkên Cîhana Kevn û ji famîleya perçemkên mêwxwer ("Pteropodidae") ne.
Perçemka(şevşevok) mêwexwer ya Misrê li Rojhilata Navîn, rojhilata Pakistanê, bakura Hindê û li parzemîna Afrîkayê ji xeynî beybana Sahara têne dîtin.
Perçemka(şevşevok) mêwexwer ya Misrê ji perçemkên dêw ("Megachiroptera") biçûktir e. Dirêjiya piyalên herdu baskên perçemka mêwexwer ya Mîsrê nêzî 60 cm. Dirêjiya laşê derdorî 15 cm. Giraniya wê nêzîkî 160 g. Nêr ji mê mestir e. Rengê vê perçemkê qehweyî yê vekirî û rengê baskan qehweyî tarî ye. Çavên wê tarî yên û guhên wê mezin û tûj in. Poz an bêvila vê perçemkê dirûvê kûçikan e, ku bû sedema navlêkirina wê wek rûviyê firrinde di zimanê îngilîzî de.
Nolê gelek perçemkan, perçemka mêwexwer ya Misrê di şevê de li xwarinê xwe digere.
Perçemka mêwexwer ya Misrê gelek cureyên mêweyan nerm û hişk dixwe, lê bi taybetî ji xurmên bejî hez dike.
Banbankeya Misrê an banbanke ("Herpestes ichneumon"), cureyekî guhandarên goştxweran e ji famîleya banbankeyan ("Herpestidae") ye.
Dirêjiya banbankeya Misrê di navbera 48–60 cm û teve dûvikê 33–54 cm. Giraniya banbankeya Misrê ji 1.7–4 kg.
Banbankeya Misrê çalakgerê rojê ye. Banbanke heta 12 salî dijî ye,lê carna digihîje 20 salan di rewşa girtî da.
Banbankeya Misrê goştxwer e ku xwarinên wê ji kojer, balinde, masî, xijende, bejavok, mêş û mûr çêdibin, lê dikane hêk û mêwe jî bixwe.Banbanke dikane êrîşê maregîska Felestînê ("Vipera palaestinae"), kobrayê çolê ("Walterinnesia aegyptia") û kobrayê jehrtifokê bi qirikê reş ("Naja nigricollis") bike û wan bixwe.
Banbankeya Misrê li gihayên savana, daristanan û nêzî avê dijî. Banbanke li Misr, Spanya, Portûgal, Îsraîl,Sûrî, Tirkiye, başûrê Kurdistanê û piraniya welatên bine Sahara yê ji xeynî Komara Kongoyê Dimokratî, rojavayê Afrîkayê Başûr û Namibiya yê têne dîtin. Banbanke pir çendîn e, lê rewşa parastinê banbanke ne di bin xeterê nemabûnê ye.
Kobryê çolê ("Walterinnesia"), cinsek marên jehrî ji famîleya marên mertalê an Elapidae.
Dirêjiya kobrayê çolê derdorî 0.5 m, lê carinan digihîje 1.3 m.
Kobrayê çolê xweciyê Rojhilata Navîn e. Kobrayê çolê ("Walterinnesia aegyptia") li welatên Misr, Libnan, Urdun, Îsraîl û bakur-rojavayê Erebistanê Siyûdî têne dîtin. Belkî li rojavayê Sûrî werê dîtin. Heger li hinek deverên Kurdistanê li Tirkiye hebe.
Kobrayê çolê li gelek cureyên baybanan dijîn. Kobrayê çolê nêzî warên mirovan têne dîtin bi taybetî li cotegehan.
Kobrayê çolê çalakgera şevê ye. Kobrayê çolê dikane nêçîra xwe bi hêza jehrê bikuje.
Kobrayê çolê dikane qirtîş, apik, sûsmar, marên din, beqê axê,mişk û balindeyan bixwe.Kobraya çolê carinan cendekê mirî dixwe.
Cinsê kobrayê çolê gelek jehrî ye. Binepelika ("LD50") ji bo jehrê ya cureyê "W. aegyptia" qasî 0.4 mg/kg. Ji bo berhevdanînê, binepelika Kobrayê Hindê ("naja naja") ango ("LD50") ji bo jehrê, qasî 0.80 mg/kg,lê Binepelika Kobrayê saqodar ("naja nivea") ango ("LD50") ji bo jehrê, qasî 0.72 mg/kg. Ev sedema xurtbûna jehrê kobrayê çolê ye.
David Neil MacKenzie (z. 8'ê nîsanê 1926, London, Brîtanya − m. 13'ê çiriya pêşîn 2001, Bangor, Wales) zimannas û profesorê zimanên îranî û yek ji kurdnas û rojhilatnasên îngilîz ên herî giring ên piştî Şerê cîhanî yê duyem bû. MacKenzie wek zaravanasên îranî tête naskirin. Bixwe jî gelekî zarava û devokên îranî dizanibûye; ji zaravayên kurdî heya ziman û zarên îraniya navîn wek xwarezmî.
Ew wek bapîrê ramaniyên zanîstî yê tezên veqetînxwazên (separatîzm) gelê kurd li ser zimanan tê nişandin. MacKenzie tovên çend tezên gengeşî di kurdnasiyê de çanda. Vana heya îro tênê niqaşandin.
Gorewîlk an guhreşk ("Caracal caracal"), cureyekî pisîkên kovî ji cinsê guhreşkan ("Caracal") e.
Gorewîlk li Kurdistan, Tirkiye, Îraq, Îran, Sûrî, Urdun, Libnan, Îsraîl, Felestîn, Erebistana Siyûdî, Oman, Yemen, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Tirkmenistan, Qazaxistan, Efxanistan, Pakistan, û Hindê li Asyayê tê dîtin. Gorewîlk li gelek welatên Afrîkayê tên dîtin li Misr, Cezayir, Libya, Tunis ji xeynî Sahara û Afrîkayê navîn.
Gorewîlk hatiye lîstekirin bi riya IUCNê wekî cureyê kêmtirîn metirsî ye di sala 2002an de, lê li Afrîkayê bakurî di bin hinek herrêşeyan de ye.
Etîmolojî (Bêjenasî).
Bêjeya "caracal" (wekî "karakal" bixwîne) ya latînî ji bêjeya "kara kulak" ya zimanê tirkî hatiye ku wateya wê "guh-reş" e.
Gorewîlk ji pisîkên kovî, ku bi riya purtê reş û dirêj ku li ser herdu guhan tên nasîn. Mezinahiya laşê gorewîlkê navîn e. Lingên wî dirêj in û dûvika wî kurt e. Rengê kurkê soravî ye, lê di hinek binecureyên wî de gewr û rengê qehweyî wekî axê jî heye. Deqên sipî di bin lingan û ser sîngê gorewîlkê hene. Kiloxê gorewîlkê bilind û glover e. Çeneyê wê kin an kurt e, lê tijî diranên girs û xurt e. Dirêjiya gorewîlkê nêr di navbera 75 - 107 cm bê dûvikên wî. Dirêjiya dûvika wî di navbera 23,1 ta 34 cm. Giraniya nêr di navbera 8 -20 kg. Dirêjiya gorewîlkê mê di navbera 69 - 102 cm bê dûvikan, lê dirêjiya dûvikan di navbera 19,5 - 34 cm. Giraniya mê di navbera 7 - 15,9 kg.
Gorewîlk dikanê ta demek e dirêj bê av bimîne.
Gorewîlk nêçîriyên ku giraniyê wan ji 5 kg kêmtir digire wekî mişk, cirdê çolê, kergoşkê kovî û balindeyan. Lê gorewîlk dikanê hinek cureyên gakovîyê nêçîr bike.
Pisaxa bi malbatên ku di sîstema erbabûre'yetî ya Îranê di serdema şah de axayên gundî bûn dibêjin. Ew malbat niha jî ku ew sîstem êdî nemaye her bi vî navî tên naskirin. Li hin ciyan ew malbat ji tayîfeya xwe cuda bûne û çiqek cuda ji wê tayîfê çêkirine ku bi pisaxayê wê hatine binavkirin, mîna pisaxayê Evdoyî, pisaxayê herkiyan û hwd.
Pisaxa ji "pis" bi wateya "kur" an "nevî" (her wekî di bêjeya "pismam" de) û "axa" yê pêk hatiye.
Kobrayê tifok ("Naja nigricollis"), cureyekî marên jehrî ji cinsê kobrayan ("Naja") ji famîleya marê mertal ("Elapidae")e.
Dirêjiyê kobrayê tifok qasî 1.2-2.2 m.
Kobrayê tifokê li bine-Sahara li Afrîkayê navîn û başûrê tên dîtin.
Kobrayê tifok, kojerên biçûk dixwe.
Reftar û Jehr.
Çaxê kobrayê tifok dikeve bin herrêşeyê, jehr ji dirantûjên xwe tif dike. Eger ev jehr, çermê mirov diheyîjî ne û carinan çavan kor dike. Jehrê kobrayê tifok bi awayakî yekta ye ji nêv marên mertal yên din. Jehr ji madeyê sîtotoksîn çêdibe.
Kobra an kefçemar (), cinsekî marê jehrî yê ji famîleya marên mertal e ku li çend warên Afrîka û Asyayê dijî.
Navê cinsê vî marî ("naja"), ji latînkirina bêjeya sanskrîtî ye (), ku wateya wê "kobra" ye. Navê cureya vî marî ("haje"), ji bêjeya حية ango hayya ya bi zimanê erebî hatiye û wateya wê "marê biçûk" an jî maregîsk e.
Sîqalok, sîqalka Grîfûn an sîmerx ("Gyps fulvus"), cureyekî sîqalkên Cîhanê kevnin.
Dirêjiya sîqalokê tevî baskan di navbera 2.3–2.8 m. Giraniya nêr di navbera 6.2-10.5 kg û yê mê qasî 6.5-11.3 kg. Carinan, giraniya sîqalokê di rewşa girtî de digihîje 15 kg. Sîqalok nêzî 40-41 sal dijî.
Sîqalok ji balindeyên cendekxwer an laşxwerin. Cendekxwer, ew canewerê ku laşên mirî dixwe.
Sîqalok li Asya, bakurê Afrîka û başûrê Ewropayê tên dîtin.
Teşîlok, teztezok an teşîrreşk ("Falco tinnunculus"), cureyekî şimqaran ("falco") e.
Bejna teşîlokê qasî 32–39 cm, tevî baskê 65–82 cm. Mê ji nêr mezintir xuya dike. Giraniya teşîlokê nêr qasî 136-252 g. Giraniya mê qasî 154-314 g.
Êlxan an îlxan, rêvebirên êlan li Xoresanê û Luristanê. Heya êlxan demekî inwanê fermî yê mîrên êlên mezin ên wek bextiyarî, lek an jî li xoresanê mîrên zaferanlû û şadlû bûye.
Êlxan ji zimanê tirkî tê. Sîstema îdarî ya mixolan ji bo rêvebirina parzemînê dagîrkirî bi navê sîstema îlxanî tê nas kirin. Heta ku navê zincîreya wan jî bû îlxanî. di vê systemê de serokê êlekê dibû îlxan anjî êlxan. Xan di zimanê mixolî de wate mezin. Bi dû vê systemê êdî peyva xan bûye paşnavek ji bo mezinên êl û eşîran; bo mînak Emîrxanê Biradostî an Sadiqxanê şikak û hwd.
Balaban ("Falco cherrug") û (bi îngilîzî: Saker falcon), cureyekî şimqaran ("Falco") e.
Beşa duyemîn ji navê zanistî yê latînî ("cherrug"), ji zimanê hindî hatiye ku wateya wê "charg" ser balabanê mê ye. Lê navê nas ê balabanê bi îngilîzî "Saker" ji bêjeya saqir (صقر'") ya erebî hatiye û ku wateya wê ("şimqar") e.
Belavbûna balaban ji rojhilata Ewropayê destpê dike û bi Asyayê derbas dibe bi aliyê rojhilatê ta Manşûrya li Çînê diqede. Balaban, balindeyek e koçer ku li Etiyopya, Erebistan û Pakistanê di demê zivistanê dijî ye.
Balaban, şimqarekî mezin e û ji laçin ("Falco biarmicus") mestir e. Dirêjiya balabanê qasî 47–55 cm û tevî baskan, digihîje 105–129 cm.
Rengê ser û beşên jêr qehweyî vekirî ye. Rengê ser zikê balabanê qehweyî ye û rengê pûrtên wê gewr in.
Dengê balabanê tûj e wekî "kiy-ee" tê bihîstin.
Xwarin û Parêzî.
Xwarina balabanê bi gelemperî ji kojer û balindeyan çêdibe.
Laçin an laçîn ("Falco biarmicus "), cureyekî şimqaran ("Falco") e.
Laçin li Afrîka, başûr-rojhilatê Ewropay û Asyayê dijî ye.Binecureyê laçinê ("Falco biarmicus tanypterus"), eger li Îraqê tê dîtin bi taybetî Kurdistanê başûr.
Laçin bazekî mezin e ku dirêjiyê wî dighîjê 43–50 cm û tevî baskan qasî 95–105 cm. Rengê sîngê laçin gewr e weke balabanê, lê pişt û serî wî sor e. Dengê laçin tûj e mîna "wray-e".
Reftar û xwarin.
Laçin 3-4 hêkan dike û hêlînê xwe ser kêlekên kendalan ava dike. Laçin bi gelemperî qelereşkan (Corvus monedula) dixwe.
Tîremar ("Coluber najadum"), cureyek e marên bêjehrî ji cinsê kewmaran e.
Tîremar li welatên Balkan, Yewnan, Kurdistanê, Îraq, Tirkiye, û Sûrî têne dîtin.
Dirêjiyê tîremar nêzî 135 cm. Rengê wî nêzî rengê erdê ye û deqên tarî ser qirika wî hene.
Tîremar ji ciyên ziwa wek di nav kevir û latan hez dike bijî.
Tîremar dikanê mar û qirtîşên biçûk bixwe.
Armatûra di muzîka Tonal ya klasîkê ewruppî û ya Dêrê (kenîsê bi rengeke rêjeyî, îroroj bêhtir) herweha ya muzîka Rojhilata Navîn de (Meqam), tête bikaranîn. Cîhê wê dikeve pişt Klîtan [-sol, -fa, -do] û berî Mazorê de, yenî di orta klîtan, çi do be, çi fa be, çi sol be û mazorê.
Bikaranîna wê tê bi xebitandina Aksîdentekê, yenî bi hilbijartina aksîdentekê, çi Diyêz, çi Bêmol, û ew muzîk, ew perçe dimîne liser wê tona aksîndêntkirî hetanî ku bi dawî tê an jî hetanî ew armatûra bi xwe bête guhertin.
Armatûra, regezê meqamê ji ê muzîkvan re jibo xwendina mêlodiyê asantir dike, yenî bo mînak, gava ku perçeyek li ser Fa-Major be, hewce nake mere di her mazorekê ♭-ek li kêleka Sî deyne jibo ku bibe Sî-Bêmol, ji dêvla vê yekê mereradibe ♭-ek di tona Sî de weke me li jorê gotî (yenî li kêleka kilîtê û mazorê) datîne, û bi wê yekê çi çaxa Sî hat, wê ew Sî bi xwe be bibe Sî-Bêmol. Ji destpêka wê mêlodiyê hetanî dawiya wê, ango hetanî armatûrak nuh hat.
Gava ku mere armatûrakê dughere bi alî yeka nuh, mere li şûna wan aksîdentên berê, û li gor hejmara wana Bêkaran (♮) datîne û dûv re aksîdetnên meqameya nuh, yenî gava em di hundirê meqamekî xwedî 4 Diyêzî (♯) de bin, û bixwazin bughêrin bo meqamekî yek Bêmolî (♭) tenê be, emê piştî tona dawî ji ya meqamên bi 4 Diyêzan 4 Bêkaran deynin li şûna wan deynin, dûv re armatûra meqamê nuh, ê ku bi yek bêmol e.
Sîstêma çêkirina armatûrayan.
Sîstêma çêkirina armatûrayan tim pêncgavîn e. Em bibêjin emê ji tona Do, bo nimûne, destpêbikin. 5 gavan ji Do, Sol dide [do>rê>mî>fa>Sol]. Ew pîvanên di meqamê Do de, radeynên di navbera tonan di meqamê Do de (do>rê = gavek, rê>mî = gavek, mî>fa = nîvgav, fa>sol = gavek, sol>la = gavek, la>sî = gavek, sî>do´= nivgav) emê li Sol kin û binêrin bê ka wê çend Diyêzan bi me re xuya bike, gavek, gavek, nîvgav, gavek, gavek, gavek, nîvgav = sol>la, la>sî, sî>do, do>rê, rê>mî, mî>fa♯, fa♯>sol´, vi vê yekê Diyêzek bi me re xuya kir, ew jî ya di navbera Fa û Sol. Bi xwe a Fa ye, ji ber vê yekê emê tona Fa aksîdent bikin. Berdewam. Ji tona Sol 5 gavan, Rê dide, û emê dîsan wan radeyan li Rê jî siwar kin, wê 2 Diyêzan bide me, Fa û Do, emê pêşî Fa bikin Diyêz dûra Do. Ji Rê 5 gavan Mî dide. Mî xwedî 3 Diyêzan e... û herweha.
Jibo Bêmolan, emê 5 gavan vegerin paş. Heger me got emê ji Do, bo nimûne, destpêbikin, 5 Ton ji Do û bi paş de Fa ye [do
Çi peyjera ku armatûra wê diyêz bin, bêmol bin, dikare major be, dikare mînor be. Bo nimûne gava armatûra peyjerekê jê Fa-♯ bixuye, dikare sol-major e, dikare mî-mînor be jî, hemen tişt bi bêmolan re jî, 4 bêmol dikare fa-mînor be, dikare La-bêmol-major be jî.
Qadir Dîlan (z. 1929, Silêmanî, Herêma Kurdistanê − m. 1999, Prag, Komara Çekî), hunermend û kompozîtorê kurd e ku harmoniya tonal a muzîka klasîk a ewropî veguhestiye nava muzîka kurdî û herweha bi hemen awayî muzîka kurdî jî aniye nav ya ewropî.
Ew di sala 1929an de li Slêmaniyê hatiye dinyayê û di temenê ciwantiya xwe dest bi xwendina muzîkê kiriye. Qadir Dîlanî di 1966an de çû Pragê ji bo xwendina muzîkê. Li Komara Çekî berhemên wî ji hêla Orkestraya Radyo ya Pragê û Opera Pragê ve hatine pêşkêşkirin.
Qadir Dîlanî di 18ê adara 1999an de di temenê 70 salî de li Pragê çû ber dilovaniya Xwedê.
Di 1996an de Sonata G. F. Hêndil a jibo keman û piyanoyê nivîsîbû, pêşkêş dike.
1997 Viyolînkonsêrta V. A. Mozart, jimar 4, D-Major kv. 218 pêşkêş dike.
1998 Romanza L. V. Bêthovin a ku jibo keman û piyano nivîsîbû Op. 50, pêşkêş dike
1998 Konsêrta F. Mêndilsohn a jibo kemanê, Op. 64 pêşkêş dike.
Ji 1994-1998 kemanê li Instîtûya Hunera Ciwan ya Slêmaniyê- Kurdistanê, dixwîne.
2001-2005 weke mamoste di instîtûyê bi xwe de kar dike, û solîstiyê di van berheman de dike: Vîvaldî- 4 demên salê, û Seresatê- sêwiyê qereç.
2004-2005 konsêrtmaster, him yê orkêstra kemana ya netewî li Slêmaniyê, him jî yê orkêstra zanîgeha Slêmaniyê.
2003 beşdarî orkêstra iraqî herweha ya orkêstra a bi navê Kênnêdî dibe, û li wir, li Waşingtonê xelat werdigire.
2007 damezrandina Orkêstra Kemana Kurdî dike (Kurdish String Orchestra) û birêvebirya wê dike. Di pêşbirkeke navnetewî li Viyêna/ Nêmsa li dar ket, de, orkêstra kurdî bi rêvebirya wî xelata duwem baştirîn orkêstrayê werdigire,
Hemen çax menha wî jî çêdibe jibo ku xwendina xwe li WYA bike, û li wir xwendina kemanê-solo dike û ya birêvebirya orkêstrayê/ conduction.
Ji bo masterê berhema Y. Brahms ya kemanê/ viyolînkonsêrt dijene, û Bax-Partîta-3 jî.
Niha doktora xwe li emerîka çêdike.
Ezuem torbendeke civakî ya kurdan e. Ezuem di demeke kin de di çapemeniya kurdan de wekî Facebooka kurdan hate danasîn û binavkirin.
Torbenda Ezuemê di 31.03.2013an de ava bû û bi zaraveyên sereke yên kurdî ve û bi 10 zimanan hatiye avakirin. Di demeke kin de ji aliyê çapemenî û raya giştî ya kurdan ve bal kişand; di nava 3 mehan de bi hezaran kes bûne endam.
Jiber ku sistemeke azad e û li gorî pîvanên cîhanî tevdigere û bi vî rengî xizmeta kurdan dike behtir bala hemî kurdan kişand.
Şabaz, şahbaz an terlan ("Accipiter gentilis"), (bi îngilîzî "Goshawk" ku wateya wê bazê qaz), cureyekî baziyan ("Accipiteridae") e. Zaneyarê swêdî Linnaeus cureyê şabazê şayes û danasîn kiribû sala 1758an di pirtûka xwe "Systema naturae" di bin navê zanistî ("Accipiter gentilis") de.
Şabaz, ew balindeyê tewr mezintir di cinsê baziyan ("Accipiter") de. Dirêjiya şabazê nêr tevî baskên wî di navbera 89- 105 cm û dirêjiya şabazê mê tevî baskan, di navbera 108- 127 cm. Giraniyê nêr di navbera 500 -1200 graman, lê giraniya mê di navbera 820 -2200 graman. Şabazê mê ji nêr bi gelemperî girse û girantir e. Baskên şabaz kurt û pan in. Dûvika wî dirêj û rengê wê qehweyî tarî an reş e. Kulabên wî tûj û hêzdar in. Rengê beşê jor ji laşê şabaz, hêşîn gewr e û beşê jêr sipî ye. Rengê şabazê ciwan an biçûk qehweyî di beşê jor û qehweyî vekirî di beşê jêr de. Rengê çavên şabazê biçûk zerê vekirî ne, lê rengê çavên şabazê mest pirtiqalî ne bi xizikên sipî.
Şabaz li daristanê ku darên wan kevnar in dijî û bi taybetî, çalakiyên mirovan lê hindik bin.
Xwarin û nêçîrkirin.
Firindeyê Şabaz û guhandarên biçûk nêçîr dike gor guherîna ciyê daristanan. Lezbûn û hezdarî, alikariyê şabazê dike ji bo nêçîr kirinê. Li Amerîkayê bakur, şabaz dikanê werdeka kovî, qelereşkê amerîkanî, kergoşkê kovî bi solên berfîn û sihorê sor bixwe. Lê nêçîrên din ji balindeyan ku şabaz dixwe, kotirî, kevok tîtav, kew, werdeka kovî, qaqlîbaz,darkutok, qijak, çûkê avê û gelek cureyên fîkarên bera gor herêmê belavbûnê.Nêçîrê şabazê ji guhandaran ew in: kerguh, kergoşkê kovî, sihorê daran, sihorê erdê, kojerê çîpmunk, cirdon, mişk, kûze û hinek guhandarên din. Bi gelemperî, şabaz nêçîrê canewerên ku ji wî biçûktir dike. Herwiha,şabaz dikanê rawirên ku ji wî girstir bikuje weke qaz, rakûn, rûvî û kegoşkên koviyên girs.
Mehwî (b. 1813 − m. 1906), dadger, mutesewif û helbestvanekî kurd ê ku bi zarê soran ve nivîsî ye.
Navê wî yê rastî Mela Muhemmed Osmanê Belxî ye. Ew li Silêmanîyê li gundê Belxiyê jidayik bûye. Li wir û Sineyê xwendina xwe qedandiye. Di sala 1892an de li Silêmanî dibe dadger. Paşê li ser Kerkûk û Bexdayê rêya Mekeyê digre. Ji wir de diçe Stenbolê û Siltan Evdilhemîd dibîne. Piştî zivirandina li Kurdistanê, Mehwî medresekî dide çêkirin û navê Evdilhemîd lê dike. Ji Mehwî gelekî helbest û beyt ên berhevok bi navê 'Dîwanî Mehwî' di sala 1984an de li Silêmanî hatine çapkirin.
Dîmenek ji muzeya Leşkerên terrakotayî li bajarê Xi'anê (Çîn)
Artêşa terrakotayî an jî leşkerên ji xweliyê () yên împerator Qin Shi Huang, ji peykereyên nêzî 8000 leşker û 520 hesp û 130 dirişkeyê zirxî ên destçêkirî pêk tê.
Peykerên ku di sala 210an B.Z. de hatine çêkirin di sala 1974an de ji hêla cotkarek, li nêzîkê Xi'an li parêzgeha Shaanxi ya Çînê ve hatin kifş kirin. Tê bawer kirin ku artêş parastina gora Qin Shi Huang, dike.
Qin Shi Huang yekemîn împaratorê Çînê û damezrînerê xanedana Qin e. Li gorî dîroknas Si Maqian, çêkirina gorê, di dema ku Qin Shi Huang hê jî zindî bû, di sala 246an (B.Z.) de hat dest pê kin. Çekirina wê 30 salî berdewam kir. Di avakirinê de 700 hezar kes xebitî.
Gor li herêma Lishan li bajarokê Xi'an a parêzgeha Shaanxi ya Çînê ye. Bingeha gorê çargoşe ye, dirêjî 350 metre, firehî 345 metre ye. Di şiklê pîramd da ye û 76 metre bilinde.
Dirêjahiya wan leşkeran di navbera 183-195 santîmetre ye. Îfadeya rûyê her yek ji van leşkeran, ji hev cuda ye. Piranîya peykeran hê di bin axê da ye.
Goristana Qin Shi Huang û Artêşa Terrakotta di 1987an de kete Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO.
Xfce derdoreke sermasê ji bo linuxê ye. Xfce ne giran e û ji KDE û GNOME bileztir e.
Çend beşên Xfce li kurdî hatin wergerandin. Dîstrîbusiyona Xubuntu bi Xfce tê.
"Koçerbêj" pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Ar" e.
Koçerbêj ji gelek nivîsên ceribandinê/serbest pêk tê.
Nivîskar di pirtûka xwe ya "Koçerbêj" de; kêmasiyên ku di jiyana rojane de têne jiyîn, kêmasiyên kesan, helwest û seknên şaş, mijarên ku nayên rexnekirin, bi pênûseke xurt û bi zimaneke qerfî ve vedibêje.
Tarantûlaya brazîlî amade ye ji bo pelemarê
Tarantûla cureyek li dapîroşkên tûkotûko ji malbata pîrhelokên "Theraphosidae" ku ji pezpezokan jî mezintir dibin.
Nêrîna zikmakî nêrîneke zimannasiyê ye; dibêje ku bi kêmanî hin zanyariyên zimanî di mejiyê mirovî de ji dema jidayikbûnê de hene. Rastiyên derbarê aloziya pergala zimanî de, gerdûniya bidestxistina zimanan û hêsaniya ku zarok destnîşan dikin di hînbûna zimanan de li gorî mezinên ku hewl didin hîn bidin, pişta vê nêrînê digirin.
Raman ku dibêje ku temenek heye divê ev peywira hînbûna zimanî bi dawî hatibe wek nêrîna serdema girîng tê zanîn.
Noam Chomsky pisporê vê nêrînê ye û nivîseke wî bi navê "nêrîna zikmakî û nimûneyên raveker ji zimannasiyê re" ji aliyê Hilary Putnam ve hat weşandin
Macin jî helbestvanekî Kurd ê nenas e. Heta niha kesekî nave wî di tu pirtûkê de neaniye. Hemû tişten ku em li ser wî dizanin eva han e ku bi kemasî
berî 209 salan niha hebûye. Vê helbesta wî ya jêr di wê keşkula destnivîs de bû. Ev helbest gelekî nezî helbesta Melayê Bateyî ya ku bi vê misraye dest pê dike: "Subh û evare, şeva tarî şemala kê yî tu". Eva han nişana wê yekê ye ku yeki ji wan helbesta ya din dîtiye. Vêca em nizanin ka kîjan di pêşiya yê din de ye û kê pêşiya yê din helbest nivîsiye. Li ba min nezîktirîn eva han e ku her du hevdemê hev bûne
ku di sedê 11 heta 12'e hicrî de jiyane.
Başok, başîq, başû, başe an waşe ("Accipiter nisus"), cureyekî Firindeyên dirende yên rojger ên biçûk in ku ji cinsê bazan ("Accipiter") û ji famîleya baziyan ("Accipiteridae") e.
Başok li parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê têne dîtin. Li gorî taksonomiya wan başok di demsala zivistanê de serdana çar parçeyên Kurdistanê dikin.
alt=Başok ser nêçîrê xwe sekinî ye
Rengê beşên banî yên başokê nêr hêşîn û boz û yê beşên binî pirtqalî û xêzdar in. Rengê başokê mê û çêlikan qehweyî û qehweyiya wan xêzdar e li beşên binî. Bi qasî 25% laşê başokên mê ji yên nêr girstir in. Giraniya başokên nêr di navbera 110-146 g e û giraniyê yên mê nêzî 185-342 g e. Dirêjiya yên nêr bê baskan di navbera 29-34 cm û dirêjiya yên mê bê baskan di navbera 35-41 cm ye. Dirêjiya baskên nêran di navbera 59-64 cm û yê mêyan bi qasî 67-80 cm ye. Serên başokan biçûk e û baskên wan kurt in ku bi dûvikên dirêj gihandî ne bi şêweyekî çar goşeyan ser banî van dûvîkan.
Nêçîrkirin û xwarin.
Başok Firindeyekî dirende û goştxwer e. Başok nêçîra balindeyên daristanan ên weke cîq, koterî, beytik û gelek din dike. Lê başok dikare balindeyên girs û girantir bikuje. Başok dikare mêş û mûr, guhandarên biçûk, bejavok, candek an laşê rawirên mirî û xijendeyên wekî mar û qirtîşan bixwe.
Hulîçal an bazê zerik ("Circus macrourus"), cureyekî baziyan ("Accipiteridae") e.
Belavbûn û warên sirûştî.
Hulîçal li herêmên başûrê rojhilatê Ewropayê û Asyaya Navîn (weke li Îranê û li rojhilatê Kurdistanê) ferx û hêlîn dike, lê li Hindistan û li başûr-rojhilatê Asyayê zivistanê derbas dike. Hulîçal li çolên ziwa û zeviyên vekirî dijî.
Dirêjiya hulîçalê di navbera 40-48 cm û tevî baskan di navbera 95-120 cm. Giraniya hulîçalên nêr nêzî 315 g û ya mê nêzî 445 g e. Hulîçalê mê ji yê nêr girs û girantir e. Rengê beşê banî yê hulîçalê nêr gewrê vekirî an gewrê sipî ye û sipî li binê wê ye. Rengê mê qehweyî teve sipî li beşên banî ji laşê wê û ser dûvikan. Baskên hulîçal dirûj in bi serikên reş.
Hulîçal nêçîra guhandarên biçûk, qirtîş û çûkan dikin.
Hêk û hêlînkirin.
Hêlînên hulîçalan li ser erdê tên çêkirin û hulîçalên mê ji çar heta şeş hêkên spî dikin.
Xwendina pêşve.
Forsman, Dick (1995) [http://www.dutchbirding.nl/content/journal/pdf/1995-2.pdf Field identification of female and juvenile Montagu's and Pallid Harriers] "Dutch Birding" 17(2): 41-54
Êstil () taxek ji bajarê Midyadê ye. Rûniştvanên wê bi piranî ji mehelmîyan pêk tê, li hin taxên wê kurd jî dijîn. Beşa duyemin a bajarê Midyadê "Midyada kevn"e. Rûniştvanên vir bi giranî kurdên sûnî ne. Êstil ji aliyê nifûsê ve, ji beşa Midyada kevn biçûk tire. Gelê wê bi tevayî xwendewar in.
Dîroka Êstilê.
1. Mala Cehfo ji gundê Taqa na, lê ne diyare ka ew ji kîjan bavikî û kengî derbasî Êstilê bûne û li wir bi cîh bûne. Lê li gor hinek rûsipiyên Êstilê û li gor hinek çavkaniyên gundiyên gundê Taqa, tê xuyakirin ku ev beşa civakê, bi pismametî digihîjin gundiyên gundê Taqa
2. Mala Mûsik jî li gor heman çavkaniyan, ew ji gundê Xerabya na. Li gundê Xerabya du bavik hene: Çomerka û Zeynî. Mala Mûsik jî bi pismametî digîhijin Zeynî ya.
Ji ber hindê jî wekî dîroka Êstilê dîroka gelek civak, bajar û niştecihên van deveran hatiya binpêkirin û ji rûyê cîhanê ji nasname xwejî dûr mane. Eve jî girêdayî desthilatdar û rejîmên li ser axa Kurdistane ku bi sedên salaye ev pîkol û hovîtiya ha li ser gelê kurd tê bikaranîn.
Şahîn ("Buteo buteo"), cureyekî baziyan e.
Şahîn li parzemînên Afrîka, Asya û Ewropayê belav dibe.
Dirêjiya şahîn nav 40-58 cm û tevî baskan digihîje 109-136 cm. Giraniya laşê şahînê qasî 427-1364 g.Rengê pûrtên şahîn gor binecureyên wî tê guherîn, lê rengê şahîn ji spî ta reş heye û bi siyên ji rengê qehweyî ku mîna gerdenan xuya dikin.
Şahîn hêk û hêlînkirin li daristanan dike. Şahîn li keviyan dijî li ser erdên vekirî nêçîrê dike. Şahîn bi gelemperî, guhandarên biçûk, laşên lawirên mirî, qerqewil, kergoşk, mar, qirtîş, kurm, mêş û mûr dixwe.
Banga şahîn kelogirî ye wekî "peea-ay" ku nêzî dengê pisîkan e ("miyaw").
Zaneyarê swêdî Linnaeus şahîn di bin navê "Falco buteo" danasîn û dabeşandibû di pirtûka "Systema naturae" de sala 1758an.
Ebdullah Misbahedîn, Misbah Dîwan jî tê naskirin, yan jî Edeb (jdb. 1862 − m. 1912-17) Kurdê Rojhilata Kurdistanê ye, li bajarê Mehabadê jidyîkbûye perwerdehiya matematîk, geometrî, wênevantî û muzîkê girtiye. Li ser matematîkê berhemekî nivîsiye ev pirtûka wî li Tehranê hatiye weşandin. Berhemekî wî jî a helbesta ye ku ji 800 beytan pêk tê.
Berhema wî a helbestan wendakiribû lê wêjevanê kurd Beşîr Mûşîr pir lêkolîn kir û ev berhemên wî bidest xist.
Rênas Jiyan (1974, Qoser) helbestvan, nivîskar, ramanger
Di 1'ê reşemiya 1974'an li Qosera Mêrdînê ji dayik bû. Li Zanîngeha Dîcleyê Fakulteya Perwerdehiyê beşa Mamostetiya Seretayî xwend. Piştî zanîngeh qedand dest bi mamostetiyê kir. Di 1999'an de dîwana wî ya yekem "Janya" çap bû. Di sala 2002an de li gel 12 kesan bi hinceta xebatên li ser zimanê kurdî li Mêrdînê hate girtin û piştî wê hat sirgûnkirin.
Rênas Jiyan di helbesta kurdî de xwediyê cihekî girîng e. Dîwana wî ya bi navê "Janya" di nava xwendevanan de pir hate hezkirin ku hê di pirtûka yekem de ew weke pênûseke xurt da nasandin. Di dîwana " de bi kolleksiyonên helbestan xwestiye balê bikişîne ser rewşa kurdan a sosyopsîkolojîk û bi hêmayên bîra helbestvan, dîmenên heyamekê saz bike ku ev jî bi mirov dide gotin ku bandora wî dê li ser nifşên nû xurt be. Bi şano-trajediya xwe ya bi navê "Di Tuwaletê de" tundî, xerabî û xezeba mirovan vegot. Pirtûka wî "Ji Şevê Re Çend Têgehên Dera Hanê" xebateke li ser bindestî û têgehan e. Di havîna 2003'yan de ekola "Çirûskîzm"ê eşkere kir. Bi pirtûka xwe ya bi navê "Çirûskîzm Li Ser Goşt û Agir û Hunerê Lêkolîneke Fenomenolojîk" bingeha felsefe û teoriya bi kurdî saz kir û ekola Çirûskîzmê ava kir. Di 1!ê cotmeha 2016!an de li Amedê hate desteserkirin û piştî 5 rojan hat serbestberdan..
Di romana xwe "Spîtama" de mîtolojiya kurdan û felsefeya Zerdeşt vegot. Ev roman pirtûkeke dîrokî û felsefîk e. Di romana xwe ya "Bacanên Pelçiqî" de li ser feodalîzma kurdan sekinî, û ciyekî fire da karakterên jin. Romana wî "Stranên Sor Niviştên Mor" romaneke poetîk e û ji antîkarakteran pêk tê.
Ji sala 2003an û vir ve edîtoriya Weşanên Belkî û di sala 2007an de bi destpêkirina kovara Çirûskê dîrektoriya wê dike.
a> di nav Bexdayê ve diherike.
Bexda () paytexta Iraqê ye. Bi 8,7 milyon (2016) niştecih Bexda yek ji mezintirîn bajarê Rojhilata Navîn e. Navê "Bexda" ji peyvên farisî "baġ", "xweda" û "dād", "diyarî" tê, bi wateya "diyariya xweda".
Îbrahîm Ehmed (bi tîpguherîna îngilîzî ji alfabeya erebî: "Ibrahim Ahmad"; z. 6'ê adara 1914'an, li Silêmaniyê - m. 8'ê nîsana 2000'î li London, Brîtanya), ramyar û nivîskarekî kurd bû. Ew pêşî di PDK'ê de bû lê paşî bû yek ji damezrînerên YNK'ê.
Îbrahîm Ehmedî yekem romana bi zaravayê soranî nivîsî û navê wê romanê Janî Gel e. Romana wî ji alî Elîşêr ve bi navê Jana Gel li kurmancî jî hatiye wergerrandin.
Keça Îbrahîm Ehmedî, xanim Hêro jina serokkomarê şeşem ê Iraqê û sekreterê giştî yê YNK'ê Celal Talabanî ye.
Kobrayê Hindistanê yan kobrayê çavikî ("Naja naja"), cureyekî marê mertal ("Elapidae") ê ji cinsê kobrayan ("Naja") ye ku li Hindistanê dijî.
Nexşên çavikî ser kumika marê
Li ser piştê kumika kobrayê Hindistanê du nexşên çemberî hene ku bi xêzekî badok girêdayî ne. Şêweya van her du nexşan wêneya çavikan tîne balên me. Dirêjiya kobrayê Hindistanê derdorî 1,9 m, lê carinan digihîje 2,4 m. Kumika kobrayê Hindistanê, ew taybetmendiya mûmeyeztir kelijdartir e, ku pan dibe û bi alîkariya hildandina pêşiya laşê xwe dema ku dikeve bin herrêşiyê. Nexşê çavkên kumika kobrayê tê guherîn dema ku rengê giştî yê marê tên guherîn.
Kobrayê Hindistanê li Hindê, Nepal, Pakistan, Bengal û Srî Lankayê dijî ye. Kobrayê Hindistanê li deştan, zeviyên vekirî, dehlan,û li ciyên ku mirovan lê dagirtî ne tê dîtin.
Kobrayê Hindistanê kojer, beq, beqê axê, çûk û marên din dixwe. Kobrayê Hindistanê nêzî herêm û warên mirovan dibe bi sedema parêzî û xwarina cirdonan.
Kobrayê mê ji 10-30 hêkan di nav mehên nîsan û tîrmeh dike. Kobrayê mê hêkan di kunên cirdonan û moristanan vedişêre, ku piştî 49-67 rojan ji van hêkan ji qalikên xwe derkevin.
Jehra Kobrayê Hindistanê ji neurotoksîn an jehra rehî û kardiyotoksîn an jehra dil çêdibe. Jehra kobrayê Hindistanê li kunên rehan dixebitîne û masûlk an parxûneyên laşê kût dike. Gezên dijwar dibe sedema bihinçûnê an dil girtin. Eger berjengên bandora jehran aşkere bibe di nav 15 xuleyan û 2 demjimêran piştî gezê kobrayê. Mêjerê navçe ji jehrê kobrayê ku di her gez da derdikeve qasî 169–250 mg. Bi rastî, mêjerekî hindik ji vê jehra kujer e, heke derziyên dijî jehran tine bin.
Xawenkar (farisî: xwawenda xar) rojiya yarsanan e ku sê rojan dikişîne.
Yarsan jî mîna êzîdiyan salê de sê rojan rojiye digrin. Rociyan yarsantiye di meha 12an de destpê dike. Diben sedema van sê rojan rojî dorpêçîkirina Siltan Sahak û sê derwêşên wî di newaleke bi navê Marre-Nû de ye. Gore qinyata yarsanan Siltan Sahak û hevrêyên wî di wan sê rojan de tî û birçî mabûne, piştre ji destên dijwaran filitîne. Ji vê yeke oldariyên ehlên dînê yarsan hersal bîraninê li vê gernasiya Siltan Sahak û hevrêyên wî tînin. Yarsanî li pey rojiyê eydeke (cejn) ya ku 5 rojan domdike pîroz dikin.
Lezgîn (, "lezgîyar") gelek e li Çiyayên Qefqazê di navbêra Azerbaycan û parêzgeha Daxistanê ya ku bi ser Rûsya ve ye dijîn. Ji welatê Lezgîniyan re dibêjin Lezgistan. Zimanê wan lezgînî ye ji malbata zimanên qefqazî ye.
Dîlana navdar ya ku li seranserê Qefqazyayê tê govendkirin lezgînka navê xwe ji gelê Lezgîn girtiye, ji ber ku eslê wê ji vir tê.
Ji sedsala 8'an ve Lezînî bûne misilmanê sunî (ji mezheba şafi'î). Piştê wê ketin bin destê desthilatdariya Gûrcî û Ermeniyan, hewldana wan Lezgîniyan bikin xristiyan têk çû.
Nivîskarê kurd Joseph Hemê di sala 1982 an de li Amûdê (Rojavayê Kurdistanê) hatiye dinyayê.
Wî li Zanîngeha Helebê xwendina Amar dikir û ji sala 2012 de û vir ve li Kurdistana Iraqê dijî. Heta niha ti berhemên wî bi Kurdî, û Erebî nehatine weşandin.
Lezgînka () navê dîlanek li seranserê Qefqazyayê tê govendkirin. Ev dîlan bi eslê xwe ji Lezgistanê ye.
Bi xwe navê wê ji gelê Lezgîn ve tê, lê gelek navên dîn jî hene, azerî: azerbaycan toyu (dîlana Azerbaycanî), gûrcî: კარტული/kartûlî (ya gûrcî), adigeyî: islamij (ya îslamî).
Lezgistan () navê welatê gelê lezgînan e. Lezgistan di bin tixûbên Rûsya û Azerbaycanê hatiye parçe kirin û li ser Zeryaya Qezwînê ye.
Dîroknasên yewnanî yên kevn, di nav wan de Herodot digotin ku miletek bi navê "legoi" li Albanya ya Qefqazê dijîn. Ji dîroknasên ereb ên sedsala 9-10an tê zanîn ku keyaniya bi navê Lakz hebû. Di sedsala 16an ve Lezgistan ketiye bin destê Osmaniyan piştre bin destê farisan. Destpêka sedsala 19an de Lezgistan ketiye bin destê rûsan û bi vê encamê li ser çemê Samûr hatiye parçekirin.
Rewşa siyasî.
Sala 1990 rêxistina siyasî bi navê "Sadval" (Yekîtî) hatibû afirandin, armanca rêxistinê yekîtî û azadiya Lezgistanê ye. Li Azerbaycanê hewldana asîmîlekirina wan heye.
Bi tirkmancî (ji "tirk" û paşkoka (kurd)"mancî") ve litevîhevkirina tirkî û kurmancî li bakurê Kurdistanê têye rexnekirin.
Dîmena deynkirinê ji tirkî û tesîra vê ya ferhengokî li ser kurmancî, di demajoya standardkirina kurmancî de yek ji mijarên giring e. Bikaranîna "tirkmancî" di çapemenî û çandê de, bihêz tê rexnekirin (bb. Purîzm). Di vê kontekstê de ciyawaziya navbera devokên kurmancî û zimanê nivîsariyê jî xuya dibe. Lewre di devokên kurmancî yên ku hevparên cografî bi devokên romîkî re ne (bitaybet hemî devokên Kurmanciya Rojava xeynî Efrînkî, devoka Serhedê û devokên bajêrî) tesîra romîkî ji jêgirtiyan derbas dibe, heya hevoksaziyê û tewanga lêkeran diçe. Belê di kurmanciya nûjen de ya ku di çapemeniya kurdî bandêr e, peyvên ji romîkî kêm in.
Olga Scheps piyanîsteke rûs e ku di 4ê kanûna mezin a 1986an de li Moskowê ji dayik bûye û niha li bajarê Kölnê, li Elmaniyayê dijî.
Bavê Olga Scheps, profesor Îlja Scheps bixwe jî mamostê piyano ye li konservatwara Kölnê (Hochschule für Musik und Tanz Köln), beşê Aachenê. Malbata wan di sala 1992an de hatin Elmaniyayê. Bandora muzîka klasîk bi riya malbata Olgayê pir lê bû, destpêkir bi 4 salî li piyano xist û bi 12 saliya xwe pêşbirka bi navê "Jugend Musiziert" wergirt, herweha di sala 2001 ya bi navê "Jugend spielt Klassik".
Di sala 1999an de, hîna gava serdana medresê dikir, çû muzîkê (piyano) jî xwend, pêşî li cem Vasîlî Lobanov dûv re li cem Pavel Gîlîlov û wekî din li cem Arî Vardî û Dîmîtrî Başkîrov, herweha ji 15 saliya xwe carcaran cem Alfred Brendel jî dixwend. Ji Olgayê re ji du aliyan bûrsa xwendinê derket, yek jê di sala 2001ê de ji aliyê Fonda "Musikleben" ve û ya din di sala 2006an de ji alî Fonda lêkolîn û xwendin ya miletê elman "Studienstiftung des deutschen Volks" ve.
Bi 14 saliya xwe Olga Scheps gerreke ji konsêrtan da. Di ya bi navê Junge Elite li Düsseldorfer Tonhalle bi berhema Yekem Konçertoya bo Piyanoyê ya Prokofyev, destpêkir. Di pey re çend şevbuhêrkên din piyanosolo da, mîna "Best of NRW" e, "The Next Generation II" li Dortmund. Herweha ji dervey welêt jî Olga Scheps gelek konsêrtan daye, mîna li Îtaliya, Holenda, Nêmsa, Dênmark, Welatêyn Asiya, Welatên Yekbûyî Amêrîka.. Pê re bi van orkêstrayan re jî jeniye, Orkêstra Sinfonî ya Aachenê, Orkêstra Niedersachsen, NRD Radiophilharmonie, Orkêstra Sinfonî ya Münchenê, Philharmoniya Bonnê, Musikkollegium Winterthur, Philharmoniya Rumanya, Orkêstra Sinfonî ya Warschauê.
Ji çaxa ku li fêstîvala Ruhr a piyanoyê 2007, jenî, pirtir vexwendin hatin jê re, mîna Schleswig-Holstein Musik Festival, Festspielen Mecklenburg-Vorpommern, Kissinger Sommer, Heidelberger Frühling, Sommerlichen Musiktagen Hitzacker, Mosel Musikfestival td. Û di sala 2008 xelata duwemîn baştirîn piyanîst di pêşbirka navnetewî ya "Kissinger Klavierolymp" li bajarê Bad Kissingen/ Elmaniya, stand.
Olga Scheps ji bilî ku solîst e, karê muzîkê bi muzîkvanine din re jî dike, mîna bi Andrej Bielow, Daniel Hope, Adrian Brendel, Jan Vogler, Nils Mönkemeyer.
Muzîka ku Olga Scheps pirtir jê hez dike û dijene, ew e ya Romantîk, ya sedsala 1800. Scheps pirtir ji muzîkvanên rûs hildibijêre. Û naskiriye ku Frédéric Chopin pir ciwan înterprête dike.
Hîna gava haziriya xwe dikir, ji Fêstîvala Ruhr 2009 hin perçeyên ku jenîbû bike CD û biweşîne, 2010an de 2 CDyan derxist ji solopiyano, ji cem (Sony Music) û di 17.10.2010 wê bi Alice Sara Ott re bi CD yê xwe yê Chopin xelata ECHO Klasik li Essen-Philharmonie, wergirt.
Şatranlû eşîreke kurdan li devera Xalxalê li parêzgeha Îranê ya Erdebîlê ye. Şatran navê gelekî qebîlê û eşîranê li rojavayê Bakûrê Kurdistanê (Meledî (torinên Dirêjan), Riha û Sêwas) ye. Di nava êlên kurdan ên li Xorasanê jî qebîlên (tayfe, tîre) bi vî navê hene. Şatranluyên li Xalxalê dibe ku ji aliyê Nadir Şah Avşarî de ji Qûçana Xorasanê hatibin li Xalxalê bicîhkirin. Heta demeke borî ya nêz de li çend gundên Xalxalê bi kurmancî diaxivî ne.
Li heman deverê qebîleke êla Şeqaqî ya esilkurd jî heye, navê wê jî Şatranlû ye. Ev ji Kurdistanê hatine koçberkirin.
Alfabeya fonetîk a navnetewî ji bo zimanê kurdî (IPA).
Bi pêşketina wêjeya kurdî fonemên kurdî yên dîrokî [æ], [h], [x], ku di şûna wan de fonemên erebî [ʕ], [ħ], [ʁ] dihatin bikaranîn, careke din tên vejiyandin.
Dûrzan Cîran fotografer û wênegirekî kurd e ku di 1968an de li Quzêrîba Stewrê hatiye ser dinyayê. Dûrzan dibistana seretayî li Farqînê xwend û di pey de li Amedê xwendiya xwe ya lîseyê kir. Ji dema ku hevalekî birayê xwe kamerayeke dijîtal jê re aniye û vir ve bêwestan wêneyan digire. Motîvên wî yên taybet, mirov, zarok, sirûşt, heywan, balinde, kêzik û gulên li derûdorên wî ne. Dûrzan bi cih û warên xwe dizane û pisporê navên kurdî yên cografya û fauna û floraya welatê xwe ye.
Dûrzan bi sedan wêneyên xwe diyarî kirine bo Wikimedia Commonsê û pişkdarê projeya Wîkîpediya kurdî ye.
Ji bilî karê wênekêşiyê, Dûrzan helbestnivîs jî ye û wî gelek helbestên ji zimanên biyanî wergerandine bo kurdî.
Pêşaneyên şexsî yên Dûrzan Cîrano.
Di 14-21ê nîsana 2012an de li Navenda Çend û Hunerê ya Cegerxwîn pêşaneya wî ya pêşîn a bi navê "Çûkên Kurdistanê" hatiye sazkirin. Di heman salê de di 7-10 hezîranê de wî bi sponsoriya Kongreya Tibbê pêşaneya xwe ya bi navê "Zarokên Kurdistanê" pêşkêş kir.
Dûrzan Cîrano û Koma Wêneistanê.
Dûrzan Cîrano danerê koma fotograferan a bi navê Wêneistan e ku di 2011an de li medyaya civakî ya Facebookê hat sazkirin. Îro (2013) 1523 endamên wê hene.
Di 7-22ê tîrmeha 2013an de li Pêşangeha Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn a Amedê pêşaneya wêneyan a Koma Wêneistanê hat pêkanîn. Di pey Amedê re pêşaneya koma Wêneistanê çû Nisêbînê, di 23-30ê tîrmeha 2013an de li Navenda Çanda Mîtanî pêk hat. Pişt re di 17-27ê tebaxa 2013an de li Kafeya Hunerî ya Êlihê ("Batman Sanat Cafe") hat pêşkêşkirin. Paşê di navbera 26ê çiriya pêşîn û 3ê çiriya paşîn a 2013an de li Navenda Çand û Hunerê ya Ş. Elî Temel a Şaredariya Qoserê hat nîşandan.
Fotograferê kurd Dûrzan Cîrano nuha li Bismila Diyarbekrê dijî.
Marmasiyê ava şîrîn ("Anguillidae"), famîleyekî marmasî ("Anguilliformes") ji çîna masiyên perikên strîdar ("Actinopterygii") ye ku di çem, robar û golan de dijî ye.
Marmasiyê avê şîrîn dirêj kirî û mezin e dirûvê maran e. Serê marmasiyê girs û serî kirî ye, perikên piştê bi perikên dûvik û qûn ve gihandî ne, ji bo keviya paşiyê laşê saz bike.
Cure û binecure.
Nêzî 19 cure û 6 binecureyan ji cinsê "Anguilla" hatine danasîn
Şerê Gaugamelayê, şerê di nava Îskenderê Mezin û Darîûsê sêyemin de ku di sale 331´ê de bûye. Ji vî şerî re tê gotin "Şerê Arbela" jî. Di vî şerî de, tê gotin ku Îskenderê mezin tê herêmê û bi artişa mazin ya Pers ku sê qatî wî mazin e, bi wê re dikeve cengê de û wê têk dibe. Di vî şerî de tê ser ziman, ku artişa Îskender bi serkevtiye.
Cihê ku lê şer bûye.
Cihê ku lê şer bûye, li başûrê Kurdistanê ye. Ev şer weke "şerê Hewlêrê" û ankû "şerê Arbela" jî tê bi navkirin. Ji Hewlêrê dema ku çûyîna bi ber Mûsilê de dibê, ku zêde ji Hewlêrê dûrketin nebûyî, cihê ku ew şer û ceng lê bûye heye. Lê ew herêma ku ´şerê gawgamala´, herêma ku lê bûye, di nava sînorê Hewlêrê roja me de dimêne. Ji xwe, berê ji vî şerî re hatiya "Şerê Arbela". Arbela´ navekî Hewlêrê ya ku heta roja me jî, car bi car bi rengê "Erbîl" jî hatiye gotin û ser ziman.
Şerê Hewlêrê.
"Şerê Hewlêrê" û ankû "Şerê gawgamala", şerekî di nava hêzên darîûsê sêyem û Îskenderê mazin de ye. Ev şer, di wê de, bahse gelek taktikên şer tên ku kirin ku Îskender bi haniya û bi wê re bi hêzeka piçûk li ber hêza Persî ku sê qatî ya bûya bi serketîya. Tê gotin ku piştî ku artişa Îskender sazûmana artişa darîûsê sêyem şikand, piştre êdî ket şer de û êdî ew têk bir.
Dawîya darîûsê Sêyem.
Darîûsê sêyem, piştî ku tê gotin ku artişa wî ket zorê de, êdî ji qada şerê ravî hat û hat qasrê. Piştre jî, li qasrê ji aliyê çend mirovên ku li cem wî bûn ve di qasrê xwe de hat kuştin.
Piştre rewş.
Piştre rewş, xirab dibe bo persan jî û kurdan jî. Êdî kurd û pers, tê gotin ku bo ku têkçûnaka pirr mezin nexwûn, wê xwe li çîyayê Zagrosan bigrin. Piştî wê re, wê artişa Îskender herê biser wan de. Lê Çend ku artişa Îskender, diçê bi ser zagrosan de, wê hertimî windahiyan bide û wê têkçûnê nikaribê bi wan bide jînkirin. Devereka ku ji wan du deverên ku şikeştin bi Îskender re di vîna wî de bi wê re daye çêkirin jî ev de bûye.
Ji ber vê yekê, ew xwe sipartina kurd û persan li Çiyayê Zagrosan, bûye malê dîrokê. Kurdan, piştre, ji ber kirinên wî xadarî ku wî kirin, jê re gotin "Zûlqarneyn".
Arvo Pärt (z. 11 îlon 1935, li Paide, Estonya) awazdaner û darêjerekî estonî ye, îroroj yek ji giringtirîn navan e di warê muzîka nûjen de.
Bi 14 saliya xwe Pärt berhemê xwe yê yekê danî. 1954 dest bi xwendina muzîkê kir û li êzgeyê weke endezyarê deng jî xebitî. Ji 1958-63 Pärt li cem Veljo Tormis û Heino Eller komposîsyon li bajarê Tallinnê xwend. Di berhemê xwe yên pêşîn de bandora Bartók, Prokofyêv, Şostakovîç lê dibe, herweha carcaran berhemine li gor dodêkafoniya Schönberg û muzîka suryalî dinîvisîne.
Muzîka Arvo Pärt li xweşiya komunîst û fikrê wan, çawa ji muzîkvanên nûjen ên sedsala 20an dixwestin ku divabe muzîk bi forma xwe weha û weha be, nedihat. Muzîka Arvo Pärt çawa dinîvisand muzîkeke xwedî hinaveke rûhanî bû. Berhema wî ya bi navê "Nekrolog" pêşîntirîn berhemeke ku li Estonyayê tevî bi teknîka dodêkafoniyê hatiye nivîsandin, di sala 1960î de bi renegeke fermî ji hêla hikûmetê ve hat binpêkirin. Di 1962an de li peymangeheke bi navê "Collage Technik" ku girêdayî konservatwara Moskowê ye, xwend û li wir (baş di berhema wî ya bi navê "Credo" de jî dixuye) çawa bi muzîka darêjerine din ve mijûl dibe û berhemê hinekine ji wan (berî herkesî Johann Sebastian Bach) bandoreke baş lê dike û dihêle ku bi nivîsandina wî ji vî rengî re kûrtir biçe. "Collage Technik" nerîna xwe di vê yekê de dide û bi hevokeke mîna tu bêjî an jî vê diyardeya ku dibînin, dinirxîne, Arvo Pärt jî dikeve hesteke tu bibêjî "ti sûd ji nivîsandina muzîkê nayê, heger yek ji wê pirtir biaxive".
1970 Pärt tevlî dêra ortodoksa rûsî dibe û jibo nivîsandina muzîkê di wan salan de jî (1968-76) xwe pir bi rengê muzîka Notradamê, şêweyê nîvisandina polîfoniyê, terzê gregoriyeniyê di dengbêjiyê de, ve mijûl dike. Di 1976an de gava berhema xwe ya bi navê "Ji bo Alîna" ya ku ji piyano re nivîsandibû pêşkêş kir, di wir de stîla xwe eşkere kir û vî rengê muzîka xwe weke "Tintinnabuli" (ji latînî hatiye, yenî zengil) bi nav kir, ya ku Arvo Pärt bi xwe jî bi vê yekê tê nas kirin.
Di 1980î de ji ber zextên komunîstan tevî malbata xwe koçberî Berlînê-Lankwitz dibe, pişt re piştî ku komunistî li Estlenda dirûxe, carcaran dire welatê xwe jî.
Pärt gelek xelatan wergirtiye. 2005 xelata dêrên ewrupî, 2007 doktora (rûmetî) ji hêla zanîngeha Albert-Ludwigs bajarê Freiburgê, fakulteya xwendinên teylogî, beşê katolîzmê, berendametiya di "American Academy of Arts and Letters" û "Classical Brit Award" de, jiboy festîvala "Torino Settembre Musica" jê hat xwestin berhemekê binîvisîne û li ser karê xwe ya bi navê "La Sindone" (paçikê gorê) 2006 ji hêla festîvalê bixwe xelata bi navê "XX Giochi olimpici invernali" wergirt. 2008 xelata Léonie-Sonning ya Muzîkê, Danîmark.
Lidarxistinên ku li ser rûmeta Arvo Pärî bi pêşkêşkirina berhemên wî 2006/2007, di 1 çiriya pêşîn 2006 wan lidarxistinan tev diyarî giyanê rojnamevana jin Anna Polîtkovskaya, ya ku naskiriye bi wê yeka ku ji ber ku siyaseta serokê Rûsyayê Vladîmîr Putîn rexnekir, hat kuştin, kir.
Qeşan yan Qaşan yan jî Kaşan gundekî kurd ê elewî ye ku dikeve parêzgeha Mereşê, li Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê. Şêniyên gund dibejîn ku ji bajarê Qeşana Îranê hatine wira.
Ji gundê Qeşan da cih bûyî sê gund heye; ewna Gundê Jorî, Gundê Orte, gundê Poskofî ne. Eşiretê wan atmî ye. Li sedsala 14-15an ji Îranê koçkirin û ser Mêrdîn, Amed, Meletî û Albistan (Gundê Kaşanê Atmî) da heta axê Avşîn hatine.
Bokenge an kûzeyê sîng sipî ("Martes foina"), cureyekî kûzeyan ("Mustelidae") ku xweciyê Ewropa û Asyayê navîn, lê hate derbasî Amerîkayê başûrê bû.
Dirêjiya bokenge di navbera 42 - 48 cm û dirêjiya dûvika wî 26 cm. Giraniya bokenge di navbera 1.5 - 2.5 kg. Rengê bokenge qehweyî û rengê sîngê wî sipî ye.
Bokenge canewerekî ser erdê dijî û şevger e, lê melevanekî jêhatî ye.
Piranya xwarina bokengeyê ji mêwe ye ku sêv, hermî, xox, gêlaz, tirî, fireng an bancanê sor,tûtrek, tû û ji dara benavê dixwe.Lê bokenge dîkê berfîn û kewan nêçîr dike,lê carinan cirdon, mişk û mirîşkan dixwe.
Bokenge li gelek welatên Asya û Ewropayê tê ye dîtin. Bokenge li herêmên rojhilat ji Kurdistanê bakur û rojhilatê dijî.
Canewernasê îngilîzî George Rolleston nivîsandibû ku "pisîka kedî" ya Yewnanistanê Kevn û Romayê kevn bi rastî bokenge bû.
Bokenge wek nêçîr.
Bokenge li gelek welatan tê nêçîr kirin ji bo kurkê wî bi nirx.
Kûzeyê avî an kûjeyê avî ("Lutrinae"), binefamîleyekî kûzeyan ("Mustelidae") e. Nêzî heft cinsên kûzeyê avê hene.
Kûzeyê avî li parzemînên Afrîka, Amerîkayê Bakur, Amerîkayê Başûr, Asya û Ewropayê dijî.
Dirêjiyê kûzeyê avî ji 0,6 ta 1,8 m hene gor cureyên wî, lê giraniyê kûzeyê avî gor cureyên wî ji 1 ta 45 kg hene.
Kûzeyê avî goştxwer e, ku bejavok, balinde û guhandarên biçûk dixwe.
Cins û cure.
Cinsê "Enhydra"
Kûze an kûje ("Mustelidae"), famîleyekî guhandarên goştxwer tewr mestir ji binekoma guhandarên dirûvê kûçikan ("Caniformia") e.
Gelek guhertoyên di mezinahî û reftara kûzeyan çêdibin. Kûzik ("Mustela nivalis") pir ne mestir e ji mişkan, lê dirêjiya kûjeyê avî ya girse digihîje ta 2.4 m û giraniya kûjeyê avî ya deryayê digihîje 45 kg.
Teviya van guhertoyan, lê kûzeyan di çend taybetmendiyên gelemperî tevkarî dikin. Kûze guhandarekî biçûk e bi lingên kurt, kurkên stûr û guhên kin û glover. Kûze canewerekî bi tenê dijî, şevger û dirêjiya salê çalak e.
Ji xeynî kûjeyê avî ya deryayê ve, kûze bîn an bihinên tûj û xurt ji toşpiyê qûna xwe peyda dike ji bo îşaretkirina zayendî û nîşankirina sînorên herêmê xwe.
Bikaranînên mirov.
Xanimek e bi banevankekî" (bi rastî ev fisteq e
Mirov dikanibû çend cureyên kûzeyan kedî bike ji mêj ve wek fisteqê kedî ("Mustela putorius furo") û xedî bike ji bo bazirganiya kurkê wan bi nirx wek vîzonê deryayê ("Neovison macrodon")(nemabûyî), vîzonê Amerîkayê (Neovison vison) û mînkê Ewropyayê ("Mustela lutreola").
Vezilandin, an jî vezelandin, di muzîkê de ew e du-qatkirina tonan e. Bo mînak "do fa la sî" dibe "do'û fa'û la'û sî'û" û "do'û fa'û la'û sî'û" dibe "do'ûûû fa'ûûû la'ûûû sî'ûûû" û wesa. Yenî "longa" dibe "maksîma" û "semîbrêvîs" dibe "brêvîs" td.
Vezilandin ango gewrekirina tonan (noteyan) pir di teknîka fûga, dema barok de heye.
Xwere an wolverîn ("Gulo"), cinsekî kûzeyan e. Ji vî cinsî cureyekî tenê, xwereyê Amerîkayê ("Gulo gulo") û du binecureyan hene. Xwere wek hirçên biçûk xuya dike bêtir ji kûzeyan.
Xwere li herêmên bakur ji Amerîkaya Bakur, Asya û Ewropayê dijî ye.
Xwere lawirekî qelew û bi masûlkên xurt in. Xwere bi lingên kin in, serê glover û pehn e, çavên biçûk in, guhên kin û glover û dûvikê bi pirçê niximandî ye, ku dirêjiyê wê 25-35 cm. Dirêjiya xwereyê di navbera 67-107 cm û giraniya wî 9-25 kg.
Xwereyê nêr ji mê girantir û girsetire.on}.
Rengê kurkê xwereyê zeytî tarî ye. Kurkê xwereyê stûr û hîdrofobîk e ku alîkariya wî dijî qeramê dike.
Di qûnên xwereyan toşpiyên ku bîn an bihnê pîs peyda dike hene wekî kûzeyên din. Karê van toşpiyên qûnê ew w, ku sînorên herêmê xwereyê xuya bike û ji bo îşaretkirina zayendeyî an seksî yê.
Xwere guhandarekî goştxwer, laşxwer (ku candekên lawirên mirî dixwe), hêzdar û pir hov e ku dikane lawirên ji wî girsetir bikuje. Nêçîrên xwereyê ji sîxur, meymûna avî, sihor, mişk, mermût, mişkê zevî, kerguh, gakûvî, gakûviyê bi dûvikê sipî, gakûviyê qantir, mih, karîbo, mûs û êlkan çêdibin.
Bûkink ("Mustela putorius"), ku wekî zerban, polecatê hevpar, an jî ferretê çolê tê zanîn, cureyekî kûzeyan ku xweciyê bakurê Afrîka û rojavayê Asya û Ewropayê.
Rengê bûkinkê qehweyî tarî û zerikî bin zikê wê de. Dirêjiya nêr di navbera 350 - 460 mm û yê mê 290-394 mm, lê giraniya nêr di navbera 1-1.5 kg û yê mê 650-815 g.
Heft binecureyên bûkinkan hatine danasîn.
i dont understand this poo poo stuffy language.
Kûz, qûz an kûzeyê daran ("Martes martes"), cureyekî kûzeyên biçûk ku xweciyê Ewropayê û hinek herêmên Asyayê wek Kurdistan, Tirkiyê, Îraq û Îranê ye.
Dirêjiya kûzê nêzî 53 cm û dirêjiya dûvikên wê bi pirç ger 25 cm be. Nêr ji mê mestir e. Giraniya kûzê nêzî 1.5 kilograman. Rengê kûzê qehweyî tarî ye û deqên zer ser qitika wê hene.
Kûz li daristanan dijî ye ku malên xwe di kunên daran de ava dike.
Kûz çûk,hêkên balindeyan, beq,candekên lawirên mirî, mêş û mûr, sihorê gewr û guhandarên biçûktir dixwe.Lê kûz mêwe, hingiv û fistiqan jî dixwe.
Kûz ta temenê 18 dijî dema ku girtî be, lê li bejî yê ta 8 an 10 salan dijî ye.
Jîr Jan Amedî, ramanbîr, nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di 11ê pûşbera 1971ê de li Amedê hatiye ser dinyayê.
Jiyana wî ya çapemeniyê bi rojname û kovarên bi zimanê tirkî dest pê kir. Di rojnama Gençlik Dünyası, di sala 1989an de dest bi nivîsê dike. Demên dirêj bi tirkî dinivisîne lê belê hinek nivîsên wî di rojnameya Welat de bi kurdî tên weşandinê.
Bi tirkî pirtûkeke wî ya bi navê "Sözün önü" heye (Gündüz yayınları, Ankara, 2007). Vê pirtûka wî ya bi tirkî bi navê xwe yê li ser nasnameya xwe nivisiye. Navê wî yê li ser nasnameyê Süleyman Ekmiş e.
Wî bi kurdî du pirtûkên helbestê bi navê "Girêk" û "Şopa Bêdengiyê" nivîsandine. Heman demê ji bo Kovara Ronahî nivîsên edebî û felsefî dinivîsîne. Demên dirêj bi bazirganî mijûl dibe. Zanîngeha zanîstiya civakî diqedîne û ya rêveberiya gelemperî nîvcû dihêle.
Jîr Jan Amedî îro (2013) li Stembolê dijî û berpirsiyariya giştî ya Kovara Ronahî dike.
Şopa Bêdengiyê, Weşanxaneya Kovara Ronahî, Stenbol; 2014
Kûzik ("Mustela nivalis"), cureyekî kûzeyan ("Mustelidae") e. Kûzik xweciyê Asya, Ewropa, bakurê Afrîkayê û Amerîkayê Bakur ye. Kûzik nêçîrvanekî xurt û hov e ku dikanê kerguhekî ji wê bi 5-10 caran girsetir bikuje.
Laşê kûzik dirêj û zirav e, stuyê wê dirêj e, serê wê pan û teng û piyên wê kin in.
Kûzik guhandarên biçûk wekî kojer, kerguh, mişk, hamester û cirpoq dixwe. Lê demê ku kojer hindik bin, kûzik hêk û ferxên çûkan dixwe. Kûzik qirtîş û mêş û mûr jî dixwe. Di hinek herêmên ku nêçîr hindik bin, kûzik laşê mirî yê mişkê lêmûsê qehweyî dixwe
Kûzik li hemû welatên Ewropa û Rûsyayê dijî ye ji xeynî Îrlanda û li hemû deverên Kurdistan, Tirkiyê, Îran,Sûrî, Ûzbekistan, Tacikistan, Mongolya, Çîn, Japon, komara Korêya Başûr û komara Korêyê Bakur li Asyayê tê dîtin. Kûzik li bakurê Amerîkayê Bakur tê dîtin. Kûzik li bakurê Afrîkayê li Cezayir û Maroko dijî ye. Kûzik li mêrg, bejî, daristan, çandingeh, çol û nîvbeybanan dikanê bijî.
Nêçîrvan û dijminên kûzikan.
Tevahiya ku kûzik nêçîrvanê hov û êrîşkar e, lê dijminên ji wê hêzdartir hene wekî rovî, kûzeyê semûr, bûkinkê çolê, bûkinkê daristanan, banevank, şakund, kundê kadînan, kundê spî, bazî an baz û marê cirdonê reş, maregîska serpaxir ku kûzikan dixwin.
Nêzî 18 binecureyên kûzikan hatine danasîn ta sala 2005.
Maarten Michiel Leezenberg kurdnasekî holendî ye ku di sala 1964an de hatiye dinyayê.
Leezenbergî sala 1988an beşê fîlolojiya klasîk qedandiye û sala 1989an felsefe û zimanzanî. Di 1988an de ew cara yekem çûye Kurdistanê û dest bi hînbûna zimanê kurdî kiriye. Sala 1992an ew li Başûrê Kurdistanê bû çavdêrekî hilbijartinên 19ê gulanê û paşê jî wekî mamoste li Zanîngeha Selahedînê li Hewlêrê xebitiye. Wî sala 1995an doktoraya xwe staniye, li ser felsefeya zimanî. Sala 1996-1997 ew bûye mamoste li beşê Zimanên Rojhilata Nêzîk li Zanîngeha Utrechtê, mamosteyê ziman û çanda kurdî. Di 1999an de wî karê beşê felsefeya zanistiyê li Zanîngehê Amsterdamê wergirt û heta îro li wir û di programa "Îslam di nav dinyaya nûçeyan de" kar dike.
Kûzeyê avî yê Ewropayê, kûzeyê avî, kûjeyê avî an kûçikê avî ("Lutra lutra"), cureyekî kûzeyan ku bejavok e.
Kûzeyê avî dirêj û zirav e ku laşê wî minasib e ji bo melevaniyê. Dirêjiya kûzeyê avî di navbera 57-95 cm û yê dûvikê nêzî 35-45 cm.
Giraniya wî qasî 7-12 kg, lê carinan digihîje 17 kg. Rengê kûzeyê avî qehweyî li ser û krêmî li bin. Nêr ji mê dirêjtir e.
Kûzeyê avî di zivistanê cot an perîn dikin û avisya mê 60-64 roj dirêji dike. Kûzeyê mê ji 1 ta 4 cewrikan zayîn dike û nêr alîkariya wê di xwedî kirina cewrikan dike.
Kûzeyê avî bi giştî masiyan dixwe, lê carinan kûjeyê avî çûk, beq, qalikdar wekî kevjalan, meymûna avî û mêş û mûr dixwe demê ku masî kêm were dîn di demsala zivistanê.
Kûzeyê avî di avê şêrîn wekî çem, gol û robaran dijî û li gelek herêmên parzemînên Ewropa, Asya û bakurê Afrîkayê tê dîtin.
Dengdêrên rêza navendî ji wan dengdaran e, ku di hin zimanan de tên bikaranîn. Di dema bidengkirinê de ziman pozîsyona navîn a di navbera dengdêrên rêza pêş û dengdêrên rêza paş de cî digire.
Lîsteya dengdêrên rêza navendî li gor Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî.
Carinan û wek Dengdêrê rêza navendî ê girtî negilover û neşidandî dihesibînin.
Fistîk, bûkinkê xar, mişkexorean fisos ("Vormela peregusna"), cureyekî kûzeyan ("Mustelidae") e.
Dirêjiya fistîk di navbera 29-35 cm û giraniya mê di navbera 295-600 g, lê giraniya nêr di navbera 320-715 g.. Bêvila fistîkê kin e û guhên wê pir mezin in. Piyên fistîk kurt in û kulabên wê dirêj û xurt in. Dûvikê fistîk bi pirç û dirêj e.
Nîşana reş û spî ser rûyê fistîk heye û bi xêzekê spî di nav çavan re derbas dibe û nîşanên spî ser devê wê xuya dikin. Rengê kurkê fistîk zer e bi xarên sor an qehweyî xemilandî ne.
Destpêka belavbûna fistîkan ji:Bulgaristan, Gurcistan, Kurdistan, Tirkiyê, Romanya, Libnan, Sûrî, Urdun, Israîl, Filistîn, Ermenistan, Azerbaycan, Îran, Efxanistan, bakur-rojavayê Pakistan, Sirbistan, Mongolya, Çîn, Qazaxistan û ta çolên Altay in Sîbîrya li Rûsyayê diqede.Lê di 1998 an de, fistîkek e li Sînay li Misrê hate dîtin.
Xwarina fistîkê ji sihorê erdê, cirdê Libyayê ("Meriones libycus"), hameserê Ermenistanê ("Cricetulus migratorius"), mişkê zevî, mişkê kosnîg ("Spalax lecocon ehrenbergi"), mişkê malan ("Mus musculus"), kerguhê kovî, çûk, qirtîş, masî, beq, qepûşk,mêş û mûr (kêz û çirçirk) çêdibe, lê pir caran mêwe û giha dixwe.Heye ku mirîşk û koterîyan direvîne û dixwe. Fistîk bi diziyê goştê dûman kirî û penîr navdar e.
Di sala 2008an de, Fistîk ("V. peregusna") wek cureyê bê-parastin hate dabeşandin. Gelheyê fistîkan di 10 salên berê kêm bûn bi qas %30 gor lîsteya IUCN ya sor û sedema vê tiştê ew e, ku warên sirûştî bi gelek hatine hilweşandin û kêmasiya xwarina fistkê ji kojeran bi bikaranîna jehrê cirdon û mişkan.Di sala 1996an de, fistîk ji cureyên kêmtirîn metirsî bû.
Şeş binecureyên fistîkan ("Vormela peregusna") hatine danasîn
Hîlary Hahn (jdb. 27ê çiriya paşîn 1979 li Lexington, Virginia), kemanvaneke amêrîkî ye.
Hahn li Baltimore mezin bû. Malbata wê bi eslên xwe ji Almanya ji herêma Pfalz (Bad Dürkheim) ne; ew tenê ye a ku di malê bi ehlên xwe re bi almanî dipeyive, jixwe li kêleka ku bi almanî Hilary dikare bi fransî herweha bi japonî jî biaxive. Hilary Hahn dersên kemanê pêşî li cem Klara Berkovîç stand, yek ji mamosteyên fêrbûna kemanê li gor şêweyê rûsî, bi xwe ji Odêssa ye. Dûv re bi 10 salî çû û li peymangeha muzîkê a Curtisê bajarê Fîladelfiya "Curtis Institute of Music in Philadelphia" li cem Jascha Brodsky (yek ji dawîntirîn şagirtên Eugène Ysayes e) berdewam kir.
Bi 6 saliya xwe Hilary Hahn konsêrta xwe ya pêşî da û bi 10 saliya xwe yên solo pêşkêşkir. Bi 12 saliya xwe him bi kamera orkêstra re, him jî bi orkêstra bajarê Baltimore a sinfonîk re solistvanî kir. Hahn heta niha 800 konsêrt pêşkêş kirine, 500 ji wan bi orêkstra re ne. Ta niha li 27 welatan geriyaye, li 200 bajarî jenî ye, li 4 parzemînan jiyaye. Bi 150 maystroyan re xebitî ye. Li Elmaniya dêbuta xwe ya pêşîn di sala 1995 da, ew jî bi orkêstra sinfonîk ya Bayer bi rêvebirya Lorin Maazel, re.
Hunera Hilary Hahn.
Pêşî, dest bi tomarkirina CD ya xwe pêşîn 1997 kir, ku ji solo partîta û sonateyên J. S. Bach pêk tê. Pişt re albûma xwe ya 2 "Beehtoven-Violinkonçêrto" derxist, û pê re bi 15 saliya xwe wê konçêrtoyê li Elmaniya zindî jenî. 2000 albûma wê ya bi navê Edgar Meyer-Violinkonçêrto derket, Edgar Meyer wê berhemê diyarî wê bixwe kiribû. Pişt re bi salekê berhema wê ya bi navê Violinkonçêrto Brahms û Stravinskî di yek CD de derket. Di filmê Gund "The Village" de jenî (muzîka wî filmî James Newton Howard nivîsandiye) û di stranên "To Russia My Homeland" ji albûma "Worlds Apart" û "Witch's Web" ji albûma "So Devided" ya grûpa Rockê amêrîkî a bi navê...And You Will Know Us by the Trail of Dead, de jenî.
Pev re bi Gustavo Dudamel 2007, 80 saliya papst Benedikt XVI li Vatîkanê-Rom bi berhemên Antonín Dvořák, Giovanni Gabrieli û Wolfgang Amadeus Mozart pîroz kir.
Adara 2009 Hilary Hahn bû endama komela Festspielhauses Baden-Baden ya muzîkê. Ew komele piştgiriya bername û instiyatîvên hunerî dike.
Kemana wê.
Modela kemana Hilary Hahn ya ê hostayê îtalî Guarneri del Gesù ye, lê Jean-Baptiste Vuillaume (hostayê fransî, bi dû wî de) ew keman 1864 çêkiriye. Kevanên wê modêla sedsala 19 ne. Têlên wê ji ên "Domînant" in û têla "Mî" ji modêla "Pirastro-Zêrîn" e.
Filmmusik "The Village – Das Dorf"
2006 (Hilary Hahn - A - Portrait/ DVD). Filmeke derbarê Hîlary Hahn e, tê de perçeine ji violinkonçêrta E. W. Korngold dijene, bi rêvebirya Kent Nagano ji orkêstra sinfonîk ya elmaniya. Derhênerê film: Benedict Mirow
Kurkurê zikreş ("Pterocles orientalis"), cureyekî qitikan ("Pteroclididae") ku xweciyê parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê ye.
Kurkurê zikreş li nîvçolan, li şûvan û li nav ripinên kevirokî dihên dîtin. Bi granî bi colan dijîn û bi biziran xwedî dibin. Çile hejmara col zêde dibe. Dema qurp ketinê tenê ne lê hêlînên wan nêzî hev in. Di meha gulan û pûşperê de hêkan dikin. Hêlina xwe bi kewşan, li ser ruyê erdê û gelemşe çêdikin.
Nexweşiya Sjögren an jî sîndroma Sjögren nexweşiyeke kronîk a xwebexşandî (xweberger) e.
Klînîk.
Nexweşiyake xel û bibinî û binî dest pê dike, her ku dem derbas dibe ziwabûna dev (berjenga herî zêde) û çav bêtir dibe, daqûrtandina gepên xwarinê û ziwabûna dev û xirabûna diranan ji encamên pir ji vê nexweşiyê ne. Enfeksiyonên zimên pir çêdibin. %25-60 xirabûna xwebergiriyê (ya herî pir parotîs) digre û dihêle biwerime. Nexweş hisek bi wan re çêdibe wek ku tiştek ketiyê çavên wan û tê radibe û bi piranî ji ber wê diçin nexweşxaneyê. Wek ekstra glanduler jî tesîrê li movikan dike û pnomonî û kronîk pankrîatît û atrofîk gastrît jî çêdike.
Sabah Kara helbestvan, nîvîskar û wergêr e. Sabah Kara di sala 1960'î de li Nisêbîna Mêrdînê hatiye dinê.
Di gelek kovaran da xebitîye û berpirsîyatiya wan kirîye. Sabah Kara di derketina kovara Nûbiharê de cî girtiyê û bi salan berpirsîyarê giştî yê kovarê bûye. Heta niha bi qasî 25 pirtûk bi zimanê tirkî û kurdî derxistîye.
Mihemedê Gavan, anku Mihemedê kurê Îsayê Xelef, hunermend û stranbêjekî kurd bû ku di sala 1934an de li gundê Tilşeîra Aşîtan, li Rojavaya Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Malbata wî bi eslê xwe ji gundê Girê Mîran ê Nisêbînê bû, lê ber bi hêla Binxetê ve koçberî gundê Tilşeîra Aşîta bûbû. Di 20 saliya temenê xwe de, stran û lawik û dîlokên reqsê digotin û bi demê re bi deng û awazên xwe navdar dibû û hunera wî bi rewanî û bi gavên fireh bi pêş ve diçû.
Hin nimûneyên ji hunera wî.
Hejmarek ji van stran û dîlokan, Radyoya Kurdî ya Qehîreyê di salên 1958-1967an de diweşandin.
Berhemên hunermendê welatparêz heta sala 1965an gihîştibû deh kasetên tomarkirî yên rengereng; lê li gor malbata wî, bi sedema hin bûyerên xirab hindek ji wan kasetan hatine windakirin.
Hunermend Mihemedê Gavan endamê Partiya Komunîst a Sûriyê bû.
Mihemedê Gavan di 17ê çiriya pêşîn a 1977an, di 43 saliya temenê xwe de çû ber dilovaniya Xwedê û li gundê Tilşeîrê hat veşartin.
Meymûna avî, cirdonê çeman an koypû ("Myocastor coypus"), cureyekî kojerên avî ku di avê şêrîn wek çem, gol û robaran dijî ne. Meymûna avî cureyekî tenê ku ji famîleya meymûnên avî ("Myocastoridae") mayî ye.
Çar binecureyên meymûna avî hatine danasîn.
Meymûna avî nola cirdonekî girs e an kundûzê (kojerekî avî ye) xuya dike bi dûvikek glover û biçûk ku qasî 30-45 cm dirêj e. Giraniya meymûna avî ya mezin qasî 5-9 kg û dirêjiya wê 40-60 cm. Rengê kurkê meymûna avî qehweyî tarî ye û rengê binekurkê gewrê vekirî ye. Pînek spî ser bêvila wê xuya dike. Meymûna avî bi lingên paşîn torre kirî ne û diranên pirtqalî mezin tê nasîn.
Meymûna avî li hinek welatên parzemînên Afrîka, Amerîkayê Başûr, Amerîkayê Bakur û Ewropayê tê dîtin. Meymûna avî di avê şêrîn wek çem, gol û robaran dijî ne.
Meymûna avî riwêk an nebatên çeman dixwe.
"Destpêka edebiyata kurdî" pirtûka Mehmed Uzun e. Di derbarê Wêjeya kurdî hatiye nivîsandin, berhem ji 88 rûpelan pêk tê. di sala 1992an de ji aliyê weşanxaneya Beybûn ve hat çapkirin.
Mehmed Uzun (1992). Destpêka edebiyata kurdî: lêkolîn. Enqere: Beybûn.
Mehmed Uzun, Destpêka edebiyata kurdî, ISBN 9752733695
Teşîrêşkê biçûk, teşîreşkê biçûk an bangovik ("Falco naumanni"), cureyekî şimqaran ("Falco") e.
Dirêjiya teşîrêşkê biçûk qasî 27–33 cm û dirêjiya baskan 63–72 cm. Teşîrêşkê biçûk nola teşîlok xuya dike lê dûvika wî kin e.
Rengê pişta teşîrêşkê biçûk qehweyî û beşa binî gewrê xêzxêzokî ye. Ser û dûvika teşîrêşkê biçûk gewr in wekî teşîlokê, lê deqên tarî ser pişta wî hindiktir in, gupa wî bi xêzên reş in û pîneyên gewr ser baskan xuya dikin.
Teşîrêşkê biçûk hêlînên xwe ser avahiyan, kendalan û di kunên daran çêdike ji bo ji 3-6 hêkan bike. Teşîrêşkê biçûk şimqarekî koçer e di havînê de û werzê zivistanê li Afrîkayê bakur, Pakistan û carinan li Hindistan û Îraqê derbas dike
Teşîrêşkê biçûk mêş û mûr pir caran dixwe, lê balindeyên biçûk, xijende û kojeran bi taybetî mişk jî dixwe.
Belavbûna teşîrêşkê biçûk ji Deryayê Spîyê Navîn li Spanya û Morokê destpê dike û di Asyayê navîn bi alî başûrê ta Çîn û Mongolya diqede. Teşîrêşkê biçûk li welatên Afrîkayê navîn û başûr dijî ye.
Qûya lal an qubeqaza lal ("Cygnus olor"), cureyekî qazan ("Anatidae") e.
Qûya lal balindeyekî mezin e ku dirêjiya wî di navbera 144-158 cm de û dirêjiya baskan 2-2.5 m. Giraniya wî di navbera 7600-14300 g de. Nêr ji mê mestir e. Rengê pûrtê qûya lal spî ye û rengê nikulan purteqalî ye. Serê qû qehweyî xuya dike ji celbê ava çeman.
Qûya lal balindeyekî hêlînên mezin yên xwe bi gihayên beravê di avên nizm bi şêweyê giravên biçûk di navîna golan de.
Sîsirk, sirsîrk, sîrsîrk, susk,an zirxîtik ("Blattodea"), komek e mêş û mûran ("Insecta") e ku li hemû deverên Erdê dijî ye.
Sîsirk ji mêş û mûrên mezin in bi gelemperî. Piraniya cureyên sîsirkan qasî neynûkê tiliya mirovan e, lê hinek cureyên din mezin xuya dikin. Sîsirkê tewrî giran di Cîhanê ew e, sîsirkê Awistralyayê mezin ku dirêjiya wî digihîje 9 cm û giraniya wî digihîje 30 g.
Zarokên kuçe û kolanan (1890)
Zarokên kuçe û kolanan ji zarokên bin 18 saliyan re tê gotin, yên ku ji ber pirsgirêkên taybet yan ji mal û malbat reviyane yan jî hatine qewitandin û lewra sêwî, bêwar û bêmal dimînin. Ji ber ku jiyana wan li kuçe û kolanan derbas dibe, ji wan re wiha tê gotin.
Ji bo têkoşîna xwe ya jiyanê yan karên biçûk dikin yan jî li kolanan pars dikin ji bo pere, xwarin û caxrê. Hinek ji wan mecbûr dimînin dizê jî bikin. Pirraniya wan li rawestan, îstasyonan, avahiyên vala, mêrdewanan û hwd dijîn.
Bi taybetî zarokên kuçe û kolanan ên li welatên feqîr pir caran bêçar dimînin û dikevin dizî û fûhûsê. Ji bo eglebûnê û jibîrkirina şert û mercên dijwar ên jiyanê, bêhîskeran bikartînin (wek tînerkêşî).
Ji ber ku ewlekariya wan nîne, ew zarok dibin encama şidet û destdirêjiyê, zû nexweş dikevin û nikarin xwe bidin dermankirin, nikarin perwerdehiyê bistînin, kar û xebatekî mayinde bistînin û hwd.
Ji bo ku di jiyana rojanê de ber xwe bidin, mecbûr dimînin hal û hereketên mezinan hîn bibin.
Zarokên kuçeyan li hemberî rastiya ku pêwîstiya wan bi maf û parastinê heye rastî ecizbûna gel tên û pir caran ji der û doran tên qewitandin.
Jûjiyê sîngspî, jûjiyê zikspî, sîjo an jîjo ("Erinaceus concolor"), cureyekî jûjiyan ("Erinaceidae") e.
Jûjiyê sîngspî dirûvê jûjiyê Ewropayê di awayê jiyanê û di şêwe de, lê lekeyekî spî ser sîngê wî heye.
Jûjiyê sîngspî xweciyê welatên din:Ermenistan, Azerbaycan, Belarûs, Gorcistan, Îran, Îsraîl, Kurdistan, Libanan, Rûsya, Sûrî Tirkiyê û Ukranya ye.
Jûjiyê sîngspî malên xwe ser giha ava dike ku ne wekî jûjiyê Ewropayê ku di erdê de dikule.
Pedro de Betancur, anku Pedro de San José Betancur (wekî "Pêdro de San Xosê Betankûr" bixwîne, jdb. – m.), ezîz û mîsyonerekî xiristiyan e.
Ew li Tenerîfeyê wek zarokê malbateke feqîr hate dinê û bi 23 saliya xwe li Guatemalayê ji bo belavkirina ola xiristiyantiyê dest bi mîsyonertiyê kir. Di sala 2002an de ew ji aliyê papa Yûhena Pawlos II wek ezîz hate îlankirin.
Ew wek yekemîn ezîzê giravên Qenariyê û Guatemala tê pejirandin.
Xilxil an pişteçavbaz ("Anas querquedula"), cureyekî werdek an mîraviyan ku cot û hêk kirinê di hevînê li Ewropa û rojavayê Asyayê û li başûrê Afrîka, Hindistan û Awistralyayê di zivistanê koçer dibe.
Rengê rûyê xilxil qehwe-soravî ye û serê wî qehweyî ye, lê rengê pûrt, nikul û lingan gewr in.
Xanîgalbat navekî din î dewleta Mîtanî ye.
Dîroknas peyva "Xanîgalbat" li ser kevirên asûriyan digeriyan. Ev nav bi zimanê kurdiya ya îroyîn Xanîgalbat = Xanî-gel-Bot (xaniya gelê Bot) dişibe lê ne aşkera ye ku wisa be.
Nexşeya dewleta Mîtanî û peytexta wê Waşşûkanî
Waşşûkanî paytexta dewleta Mîtanî bû û gelek mezin bû.
Cih û warê bajarê Waşşûkaniyê roja îro.
Tê bawerkirin ku êdî li ser warê Waşşûkaniyê bajarê kurd Serê Kaniyê dihat avakirin.
Angorî çend pisporan navê paytextê bi kurdiya îroyîn dişibe peyva "Xweşik-kanî" (ango, "Kaniya xweşik"). Li gorî hin çavkaniyan jî peyva "Waşşûkanî" dide navê bajarê Sîkan.
Di sala 1500 a berî zayînê, paşayê pêşîn ê bajarê Waşşûkaniyê Kirta bû.
Lîtvanya an jî Komara Lîtvanya (bi lîtvanî: "Lietuvos Respublika") dewleteke rojhilatî ya Ewropa ye an jî gelek caran mîna dewleta bakurî ya Ewropa tê nasîn. Lîtvanya li rojhilatê başûrê Deryaya Baltîk dimîne û ew yek ji Welatên Baltik e. Li bakur Letonya li rojhilatê başûr Belarûs li rojavayê başûr Polonya û Rûsya bi tixubên xwe dorpêçkirine.
Heta sedsala 13emîn Lîtvanya welatê mezintirîn ê Ewropa bû. Belarûs, Ûkrayna û hin beş ji Polonya û Rûsya dibin hikûmeta Lîtvanya ya mezin de bû. Di 1569 de Polonya û Lîtvanya bûne dewleteke hevbeş (Yekbûyîna Lublînê).Ev devleta hevbeş di sala 1795 de ji aliyê cîranên vê dewletê va hate dagirkirin. Piraniya welatê Lîtvanya kete bin destê împaratoriya Rûsyayê ta serxwebûna 16 ê sibata 1918a ku vedamezrandina Lîtvanya nû hat danezanîn. Di navbera 1940 û 1945an de Lîtvanya ji aliyê Yekîtiya Sovyetan û Elmanya ya Naziyan ve hate dagirkirin. Nêzîkî dawiya Şerê cîhanî yê duyemîn de (1944) Lîtvanya ket bin destê Yekîtiya Sovyetan de. Di 11ê adara 1990î de Lîtvanya bû dewleta yekemîn ku ji Yekîtiya Sovyetan veqetiya û ve-serxwebûna xwe diyarkir. Lîtvanya di 21ê kanûna pêşîn a 2007a de bi temamî bû endamê Yekitiya Ewropayê. Di 2009a de Lîtvanya wê 1000 saliya navê xwe pîroz kê.
Cara pêşîn navê Lîtvanya di dest nivîseke Almanî de, di 14ê sibata 1009a de derbas dibe. Welatên Lîtvaniyan di sala 1236 de ji aliyê Mîndaugas ve hatin civandin. Dîroka tac lixwe kirina Hikûmdarê Lîtvanya; 6ê tîrmeha 1253ya ye. Di dema hikûmdarî ya Gedîmîniyan (1316-1430) de, herêmên Rûsya Sipî, Ûkrayna û hin beş ji axa Polonya û Rûsya ku niha serbixwene hatin dagirkirin. Di dawiya sedsala çardemîn de Lîtvanya dewleta herî mezin a Ewropa bû.Tixûbên welat di dema Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya de bi beşek a mezin a Ewropa,ji Deryaya Baltik ê digihişt heta Deryaya Reş. Zadeganên Lîtvanya di sala 1386a de Xirîstiyanî qebul kirin.Di sala 1410a de artêşa Polonya û Lîtvanya serkeftineke mezin li dijî şovalyeyên Katolîk di Şerê Grunwaldê de; ku şerê mezintirîn e di Serdema Navîn de li Ewropa hatiye kirin. Di sala 1569a de Lîtvanya û Polonya bû yek û komara yekbûyî ya Polonî-Lîtvanî hat damezrandin. Lîtvanî weke endamekî di vê sîstemê de xwedî artêş, dirav û mafên xwe bi xwe yên zagonî bûn. Di sala 1795a de ev yekîtî ji aliyê împaratoriya Rûsan we hate hilweşandin û ji %99 axa Lîtvanya ket bin destê Rûsan û ya mayî jî bû para Prûsya. Piştî sedsaliya dagirkirina Lîtvanya di 16ê sibata 1918a de ji nû ve serxwebûna xwe dazanîn. Di 1940î de Lîtvanya dîsa hat dagirkirin di dema Şerê Cîhanî yê Duyemîn de. Cara talî Lîtvanya ji bin desthilatiya Sovyetan di 11ê adara 1990 de derket û rizgar bû. Di 4ê sibata 1991î de îslanda wekî dewleta pêşîn serxwebûna Lîtvanya pejirand.Lîtvanya di 17ê îlona 1991î de bû endamê Neteweyên Yekbûyî û di 1ê gulana 2004a de bû endamê Yekîtiya Ewropayê.
Nexşe; herêma Lîtvanya ji sedsala sêzdemîn heta roja me didê xuyakirin.
Lîtvanya di kevê bakurê Ewropa. Rûerda wê 65,200 km² ye û tixûbên wê bi temamî 1,273 km ye. Cîranên tixûbê Lîtvanya: Rûsya Sipî 502 km,Letonya 453 km,Polonya 91 km û Rûsya 227 km xwedî tixûbin bi Lîtvanyare. Rûbara wê ya sereke Rûbara Neman e. Li ser cokên vê rûbarê bazirganiya bi keştiya tê kirin. Cihê herî bilind ê Lîtvanya Girê Aukštojas e û xwediyê bilindahîyek 294 metreye. Ji %31 ê axa Lîtvanya daristanin û ji %39 axa wê kêrî çandiniyê te. Paytexta Lîtvanya,Vilnius li gorî daneyên erdnîgarî tenê bi çend kîlometreyan bi başûr ve dikeve Navrasta Erdnîgarî ya Ewropa.
Di 2005a de ji %79 gelê Lîtvanya oldarên Dêra Katolîkên Romayê bûn. Ev civak ji destpêka xirîstîyankirina Lîtvanya di dawiya sedsala 14em û destpêka sede ya 15emve xwedî hebûnekê ye li Lîtvanya. Di sedsala 16em de bandora Luterîtî li cîranên wê Lîvonya û Prûsya peyde bû. Di çaryeka sedsala 20emîn de endamên Protestanên Lutherî nêzîkî 200.000 kesî bû. Komên biçûk ên Protestanan li beşên bakur û rojava yê Lîtvanya belavbûn. Dêr/civak ên curbicur ên Protestanan li Lîtvanya ji salên 1990î ve hatin damezrandin.
a>. Lîtvanya xwedî kevneşopiyên xurte di derbarê ola Katolîk de.
Di nifûsa Lîtvanya de ji %4.9 Ortodoksên Rojhilatî, ji %1.9 Protestan û ji % 9.5 bê ol in. Li welat her wiha Cihû, Misilman û alîgirên Karaîzmê jî nêzîkî %1.6 ê nifûsa Lîtvanya yê ne.
Lîtvaniyên navdar.
Nexşeya Fizîkî ya Lîtvanya (Li ser wêne bitikîne bo dîtina berfireh).
Derman, ji bo qenckirin an jî pêşlêgirtin an jî nasîna nexweşiyan hatiyî ne çêkirin. Her wisa wek berhemên kîmyewî jî tên zanîn.
Derman bi gelek rêyan dikare bê dabeşandin. Mînak bi pênasên kîmyewî an jî bi rêyên sepan an jî bi tesîrdana sîstema biyolojîk an jî tesîrên tedawîker. Sîstema dabeşandin ya belave Sîstema dabeşandina anatomîk a terapeutîk a kîmyewî (koda ATCê) ye. Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê lîsteya dermanên sereke tomar dike.
Ji bo sîstema rehikan ya navendî.
Dermanên tesîrdarên sîstema rehikan ya navendî van dihundirîne: psîkedelîk, hîpnotîk, anestezîk, antîpsîkotîk, antîdepresan (trîsîklîk antîdepresanan, înhîbîtorên monoamîn oksîdazAN, lîtyum û înhîbîtorên selektîf ya reuptakeya serotonîn (SSRI) dihundirîne), antîemetîk, antîkonvûlsan/antîepîleptîk, anksiyolîtîk, barbîtûrat, dermanên nexweşiyên hereketê (mînak;Nexweşiya Parkînson), hişyarker-stîmulan (amfetamînan dihudirîne), benzodîazepîn, sîklopîrolon, antagonîstên dopamînê, antîhîstamînîk, kolînerjîk, antîkolînerjîk, emetîk, kannabînoîd û antagonîstên 5-HT (serotonin)
Ji bo êş û hiş (dermanên analjezîk).
Beşên sereke yên êşbiran NSAID, opiyoîd û hindek cureyên orfanan wek parasetamol.Dermanên din jî yên wekî anestetîk dikare bo kêmkirina êşê an jî bo tevizandina hiş bê bikaranîn.
Ji bo nexweşiyên maskûlî-kakûtî.
Kategoriyên sereke yên dermanên nexweşiyên maskûlî-kakûtî ev in: NSAID(înhîbîtorên selektîf yên COX-2 dihundirîne),maskûle sistker, dermanên noromûskûler û antîkolînesteraz
Ji bo guh,difin û orofarînks.
Sempatomîmetîk, antîhîstamîn, antîkolînerjîk, NSAID, steroîd, antîseptîk, anestezîkên lokal, antîfungal
Ji bo sîstema bêhngirtinê.
Bronkodîlator, NSAID, antîalerjîk, antîtussîf, mukolîtîk, dekonjestan, kortîkosteroîd, agonîstên Beta2-adrenerjîk, antîkolînerjîk, steroîd
Ji bo pirsgirêkên endokrînê.
Androjen, antîandrojen, gonadtropîn, kortîkosterîd, hormonê mezinbûnê, însûlîn, antîdiyabetîk(sûlfonîlûreaz,bîguanîd/metformîn, tiyazolîdîndîon, însûlîn), hormonên tîroîdê, dermanên antîtîroîd, kalsîtonîn, dîfosfonat, analogên vasopressîn
Ji bo sîstema zêdebûn an jî ûrînerê.
antîfungal, ajanên alkalînîze, kînolon, antîbiyotîk, kolînerjîk, antîkolînerjîk, antîkolînesteraz, antîspazmodîk, înhîbîtorên 5-alfa redûktazê, blokerên selektîv alfa-1, sîldenafîl, dermanên zayînker
Ji bo zayîn û nexweşiyên jinan.
NSAID, antîkolînerjîk, dermanên hemostatîk, antîfîbrînolîtîk, Terapiya Replasmana Homonê (HRT), sererastkerên hestî, agonîstên beta-reseptorê, hormonê hişyarkerê folîkûlê, lûteînîze hormon, LHRH, gamolenîk asîd, înhîbîtorên berdana gonadotropîn, progestojen, agonîstên dopamînê, ostrojen, prostoglandîn, gonadorelîn, klomîfen, tamoksîfen, dîetîlstîlbestrol
Ji bo çermî.
emolîyent, antîprurîtîk, antîfungal, dîsînfektant, skabîsîd, pedîkûlîsîd, berhemên qetranê, retînoîd, analogên vîtamîn D, keratolîtîk, abrasîv, antîbiyotîkên sîstematîk, antîbiyotîkên topîkal, hormon, ajanên deslojîng, eksuda mêjker, fîbrînolîtîk, proteolîtîk, kremên rojê, antîperspîrant, kortîkosteroîd
Ji bo enfeksiyonê.
Dermanên dijbakterî, antîfungal, antîleprotîk, dermanên antîtuberkûloz, Dermanên dijmalaryayî, antîhelmîntîk, emobîsîd, antîvîral, antîprotozoal
Ji bo sîstema parastinê (sîstema îmmun).
vaksîn, îmmunoglobulîn, îmmunosupresant, înterferon, antîbodiyên monoklonal
Ji bo nexweşiyên hestokî.
antîallerjîk, antîstamînîk, NSAID
Ji bo teşhîsê.
kontrast medya
Sepan.
Sepan ji bo nexweşan belavkirina dermanên farmasotîk e.Sê kategoriyên sereke yên sepana derman hene: Enteral (wergirtina dermanî bi rêya devî), Parenteral (dermankirina Sîstema Gerana Xwûnê dihundirîne) û yên din (van rêyên dermankirinê dihundirîne: întranazal, topîkal, înhalasyon û rektal
Sepana dermanan dikare bi dozaj formên wek heb, tablet an jî kapsûl bê kirin.
Şimqar ("Falco"), cinsekî balindeyên dirende ku dirûvê bazan e.
Şimqar li welatên Afrîka, Amerîkaya Başûr, Asya, Awistralya û Ewropayê belav dibin.
Derdorî 37 cureyên şimqaran hatiye danasîn heta niha.
Antîpîretîk,(tabir,dijta)(bi Ingilîzî: Antipyretic,bi Farisî: تببر) bi giştî derman û giyayên ku ji bo kêmkirina agirê laşî anku ji bo tayê tên bikaranîn re tê gotin.Antîpîretîk ew agirê ku bi înterleukîn ve têkildar li hîpotalamusê dibire.Bedenê mirovî piştî wê demê ji bo kêmkirina agirî dixebite û bi kêmbûna tayê encam dide.
Dermanên baştirîn yên Antîpîretîk xwedî hindek armancên din jî ne. Antîpîretîkên herî belave li DYAyê îbuprofen û aspîrîne ku bêhtir ji bo êşbirînê tê bikaranîn. Dermanên non-steroroîdal antî-înflamatuar (NSAID) hem Antîpîretîk, hem antîînflamatuar hem jî analjezîk in. Hindek niqaş hene li ser guncaw bikaranîna hindek dermanan wek ku ta parçeyeke ji bersiva sîstema parastinê li dijî înfeksiyonê.
Tedawiya non-farmakolojîk.
Balavkirin an jî xwefirçekirina bi ava tênşîr an jî ava sar bi awayeke çalak agirê bedenê kêm dike li ser nexweşiyên heraretê lê ne li ser wan nexweşiyên bi ta. Bikaranîna balavên bi alkol metodeke guncaw nîne ji bo sarkirinê,çûnkî rûdanên advers yên bi sîstemîk absorbsiyona alkolê ve têkildar hatiyîne raporkirin.
Dermanên giya.
Bikaranîna kevnî ya giyayên bilind bi pênasên xwe yên Antîpîretîkî li hemû cîhanê berbelave. Bikaranîna kevnî ya giyayên bilind bi pênasên xwe yên Antîpîretîkî pênaseke hevpar ya hemû cîhanê ya gelek etnobotanîk sîstemên çandî ye. Di etnobotanîkê de,giya li gel pênasên Antîpîretîk yên bi awayeke siruştî derdikevin gelek caran wek febrîfuge tên nasîn.
Li ser zarokan.
Çalakiya asetomînofenê bi bikaranîna tenê wek Antîpîretîk li ser zarokan biguman e li gel hindek îspatên nîşan didin ku asetomînofen ji metodên fîzîkî baştir nîne. Tedawîyên dozên alternatîf yên têkildar ku ji asetomînofen û îbuprofen tesîrên mezintir nîşan didin ji bikaranîna tenê. Meta-analîzekê îspat kir ku îbuprofen gelek tesîrtire ji asetomînofen li ser zarokan di dozên eynî de wextê tenê tên bikaranîn. Kêm bikaranîna aspîrînê û zêde bikaranîna asetomînofen/parasetamol li gel zêdebûna bêhntengiyê û nexweşiyên otoîmmûn ve, pê hindek xebatan hatiye aşkere kirin ku girêdayî hev in. Bijîşk nesîhet dikin;Asetomînofen/Parasetamol divê bi hişyarî bên bikaranîn û nemaze baldar bibin li dijî nexweşiyên genetîk an jî derdorê ku dibe sebebê bêhntengî û nexweşiyên din yên otoîmmûn.
Dermanên êşbir, analjezîk an jî êşkûj endameke grûba dermanan e ku ji bo analjeziyê tên bikaranîn li dijî janan. Peyva analjezîk ji zimanê yewnanî αν-, "an-" "bêyî" û άλγος-, "algos-" "jan" e.
Dermanên analjezîk bi gelek rêyan çalak dibin li ser sîstema esebî ya derdorî û sîstema esebî ya navend. Ev dermanên han ji anestezîkan cuda ne ku berevajî hîsên mirovî bêhiş dikin û parasetamolan, NSAIDan wek salîsîlatan û dermanên opiyoîd wek morfîn û opiyum dihundirîne. Ji bo bijartina analjezîkan, tundî û bersiva dermanî li dîjî dermanên din şensê ajan ê diyar dike; Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê di pêlekana êşan de wek pêngava yekê analjezîkên sivik nîşan dide.
Bijêrîna analjezîkê li gor tîpê êşê xuya dibe: ji bo êşa notropîk analjezîkên gelêrî kêm tesîr dikin û gelek caran beşên dermanan bisûd in ku ew bi xwe wek analjezîk nayên pejirandin, wek antîdepresanên trîsîklîk û antîkonvûlsanan.
Parasetamol û NSAID.
Mekanîzmaya hereketa parasetamol/asetomînofen baş nayê zanîn lê ji şûna hereketa derdorî ya li kurîka esebî, bêhtir hereket li navendê mejî xuya dibe.
a> wekî dermana dijmalaryayî hat bikaranîn.
Dermanên dijmalaryayî, an jî "antîmalaryal" ji bo pêşlêgirtin an jî tedawiya lerzeta û malaryayê hatiye çêkirin.
Dermansazî zanist û teknîkeke amadekirin û belavkirina tiryak û dermanan e. Karekî tenduristiyê ye ku zanistên tenduristiyê bi zanistên kîmyewî ve girê dide û bikaranîna biemniyet û tesîrdar ya dermanan armanc dike.
Berfirehiya praktîkên dermansaziyê gelek rolên gelêrî dihundirîne wek yekkirin û belavkirina dermanan û gelek servîsên modern ku bi tenduristiyê ve têkildar dihundirîne, servîsên klînîkî dihundirîne, dermanan li gor emniyet û tesîrdariyê kontrol dike û pêzanînên dermanî xwedî dike. Ji ber van sebeban, dermansaz li ser tedawiya derman şarazane û karsazên tenduristiyê yên sereke ne ku bikaranîna dermanan optîmîze dikin ji bo sûdwergirtina nexweşan.
Sorewîlk an flamîngoyê mezintir ("Phoenicopterus roseus"), cureyekî flamîngoyan ("Phoenicopteridae") e.
Sorewîlk ku bi berfirehî belav dibe li hinek herêmên parzemîna Afrîkayê. Sorewîlk li beravên Pakistan û Hindistanê li başûrê Asyayê tê dîtin û li Spanya, Albanya, Tirkiyê, Kurdistan, Yewnan, Kîpros, Portugal, Îtalya û herêmê Kamargê li Fransayê jî tê dîtin. Hindek gelheyên sorewîlkan pirr dûr koçber nabin.
Sorewîlk ji navê wî de xuya ye ku ew cureyê mezintir di nav flamîngoyan de, ku dirêjiya wî di navbera 110-150 cm û giraniya wî di navbera 2-4 kg ye. Lê sorewîlkekî nêr ku dirêjiya wî gihîşte ta 187 cm û giraniya wî gihîşte 4.5 kg gor ku hatiye tomar kirin.
Sorewîlkê mezintir nêzî Flamîngoyê Amerîkayê û Flamîngoyê Çîliyê ye.
Sorewîlk ta 60 salî an bêtir dijî di rewşa girtinê de gor baxçeyê lawiran li Baselê.
Sorewîlkê tewerê bi temen mezintir yê nas ew e, ku bêtirî 77 salî ye li baxçeyê lawiran yê Adelayid li Awistralyayê rûniştî bû ji sala 1933an de û ew li wir bû (dema 2011an).
Herrêşeyên dijî sorewîlkan.
Yek caran ku sorewîlk li çiravê şor ya Kutç li Hindistan û Pakistanê ser kabloyên elektrîktî bi hêza 1000 watên elektrîktî disekine an rûniştî be nêzî jîngehê xwe, tê sotin û kuştin.
Impratorên romanan zimanên sorewîlkan nolê xwarinên xweş dihesibandin.
Pêleyîstokên seksî yên rengorengo yên modern ku ji sîlîkon hatine çêkirin.
Pêlîstokên seksî ji van aletan re tê gotin, yên ku di çarçoveya pratîkên seksî de ji bo harkirina rih û bedenê mirov têne bikaranîn.
Çend pêlîstokên seksî.
Vîbrator û pêlîstokên din ên seksî bi gelemperî ji bo harkirina rih û bedenê têne bikaranîn. Vîbratorên ku ji bo armancên pratîkên seksî jî bi pirranî bi şeklê penîsan hatine çêkirin.
Pêlîstokên vajînayê.
Ji pêlîstokên ku meriv dikute vajînayê re dîldo (xirê plastîk/sîlîkon) tê gotin. Li gorî armanca bikaranînê ew dîldo xwediyê taybetiyên cuda ye.
Pêlîstokên penîsê.
Ji bo mêran aletên qulikî hene yên ku bi şeklê qulikên bedenê hatine çêkirin da ku mêr xwe pê bikişîne, pê masturbasyonê bike û xwe "vala bike".
Pêlîstokên anusê.
Dîldo, ango penîsên lastîkî/sîlîkon ên ku ji bo kutandina anusê tên bikaranîn, ji yên vajînal kintirin û ji bo ku bi tevahî neketiv hindurê meriv binê wan firehtir e.
Herwiha, pêlîstokên ku ji bendên morikan pêk tên jî hene û ew jî dixin hindurê anusê û hêdî-hêdî jê kaş dikin.
Ibrahîm Kêvo (bi erebî: ابراهيم كيفو, "Ibrahim Keyfo"; wekî "Ibrahim Keivo" jî tê naskirin), hunermend û muzîkjenekî bi eslê xwe ermenî ye ku di 4ê kanûna paşîn a 1965an de li gundekî ser Hesîçeyê (li Sûriyê û Rojavaya Kurdistanê) ji dayik bûye. Wî xwendina xwe ya seretayî li Hesîçeyê kiriye, paşê li Înstîtuta Muzîkê ya Helebê xwendiye. Şagirtê bestekar û muzîkzanê navdar ê suryanî Nûrî Iskender bûye.
Kêvo stranên xwe bi ermenî, kurdî, erebî û suryanî dibêje. Ji xeynî dengê xwe yê xweş, Kêvo lêderekî vîrtuoz î tembûr û baxlema û gelek amûrên têldar ên din jî ye.
Wî wek mamosteyê muzîkê li Hesîçeyê kar dikir.
Beşdarîkirina wî di festîvalên navdewletî de.
Kariyera wî ya navdewletî di 2002an de destpêkir. Tevî kar û çalakiya kompaniya holendî ZT-Hollandia bû. Kêvo li festîvala Kunsten Festival des Arts a Brûselê di versiyona tevî muzîka Nûrî Iskender a trajediya "Bacchus" a Eurîpîd de beşdarî kir. Pişt re di gelek festîval û projeyên muzîkê yên navneteweyî de pişkdar bû, wekî li Maison des Cultures du Monde (Parîs) û li Institut du Monde Arabe (Parîs) û Festival de l'Imaginaire (Parîs) û hwd. Wî di 2008an de jî konsera xwe ya "solo" li operageha Şamê çêkir.
Di 2009 û 2012an de bû mêvanê festîvala Morgenland Festival Osnabrück a Almanyayê. Îsal jî (2013) li Hewlêrê tev li yekem festîvala International Music Summer Erbil bû.
Mînaka destgehê endaman an sîstemekorganan: Sîstema demarî. Ev diagrama bingehîn şanî dike ku ev koendam ji 4 endamên bingehîn ên cihê peyda dibin: mêjî, mêjîkok, stûnk, û xaneyên demar an.
Sîstema organan, pergala endaman, destgehê endaman, an jî sîstema biyolojîk, sîstema laşê an sîstema organê (bi soranî: "koendam"), di zanista biyolojiyê de komek endamên anatomîk ku hevkarî dikin ji bo peywirekî eseh. Koendamên nas wekî sîstema gera xwînê, sîstema demarî, sîstema bêhngirtinê û gelek din di çend guhandar û lawirên din da hene wekî di anatomiya mirovan de.
Komek koendaman organîzmek peyda dike, wekî mînak: laşê mirov.
Destgehê endaman an sîstemên laşê mirov.
Van koendam an sîstemên organan berfirehî hatine xwendin û lêkolîn kirin di anatomî de.
Bi rastî "Sîstemên organên mirov" di gelek lawirên din jî hene.
Hebên pêşîlêgirtina ducanîbûnê an jî dermanê pêşlêgirtina devkî, cureyekî dermanên hormonî ku bi armanca berbendiya zayînê bi rêya devî tên bikaranîn.
Jin.
Hebên kontrasepsiyona lezgîn di dema têkiliyê de an jî di nava 2-3 rojên din de tên wergirtin.
Cureyên din yên pêşlêgirtina devkî ya jinan ceribandî ne an jî tenê di warên bisînor de berbelav in.
Mêr.
Pêşlêgirtina devkî ya mêr niha ji bo firotinê tine ye, her çend hindek îhtîmalên lêkolînên gav bi gav û perisandinên wan hebin jî.
Poz yek ji rêyên sepandina dermanan e. Bo mînak, dayîna vaksînê di hundirî poz re ("întranasal").
Rêsepana dermanan, rêyên sepandina dermanan di farmakolojî û toksîkolojiyê de rêya ku pê derman, şileme, jehr an jî çi made û hêmanên din dikeve laşî de.
Rêsepana dermanan bi gelemperî tê dabeşkirin li gorî cihê ku ew made tê sepandin bo derbasbûna laşî. Mînakên belav oral û întravenoz anku navdamarî. Dabeşkirin jî dikare li gorî armanca ku made çalakiya xwe ji bo dike, bihê kirin. Çalakî dikare topîkal (xwecihî) an jî enteral (bandorên wê heta cihekî sîstemî/koendamî be belê gihandina wê di rêya boriyên givêrdarî re be), yan jî pareneral (bandorê sîstemî/koendamî belam rêça gihandinê ne GI be).
Dabeşkirin.
Rêsepana dermanan bi giştî li gorî awayê sepandinê tê dabeşkirin.
Enteral.
Di vê sîstema dabeşkirinê de,rêsepana enteral rêsapeneke ku dikare her parçeyekê ji sîstema hezmê bihundirîne û xudanê tesîra rêsepana sîstemîk e.
înjeksiyon.
Peyva înjeksiyon rêsepanên întravenoz, întramuskuler, subkûtan dihundirîne.
Naughty Boy (jdb. 1ê kanûnê 1985an li Watford (Îngilistan); bi navê xwe yê fermî "Shahid Khan") bestekar, muzîkvan û rapvanekî brîtanî yê bi eslê pakîstanî ye.
Naughty Boy bi gelek hunermendên bi nav û deng re kar kiriye, wek Leona Lewis, JLS, Cheryl Cole, Jennifer Hudson, Alesha Dixon û Tinie Tempah. Herwiha, di sala 2013an de wî yekemin albuma xwe ya bi navê "Hotel Cabana" derxist piyasê. Di vê albumê de gelek hevkariyên taybet ên bi Emely Sandé, Ed Sheeran, Gabrielle û hunermendên din hene. Ji vê albumê çend stranên wek 'Wonder' û 'La La La' hatin weşandin, yên ku ketine nava stranên herî serkeftî yên salê.
Khan li Zanîngeha Gildhall (Gildhall University (bi navê xwe yê nu: "London Metropolitan University") dest bi xwendina 'Business and Marketing' ê kiribû, lê piştî yekemîn semestrê dev jê berda û heta demekê çend karên cuda dikir. Wek mînak, ew li şîrketa Dominos Pizza û Watford General Hospitalê kar dikir. Di wê demê de wî biryar da ku bi navê Naughty Boy (ku tê wateya 'Kurê Har') muzîka xwe binivîsê û amade bike. Khan di depoya/garajê baxceya dayik û bavê xwe ya li Charlock Wayê de muzîkên xwe yên ewil qeyd kir. Saya rewşa xwe ya abori ya ku ber bi rindiyê ve diçû, wî stranên xwe di studyoyeke li Paling, West Londonê kişand.
Bi vî rengî, wî ji Sony ATV'yê kontrateke sê salî stend û bi rêya Virgin Records (EMI Records) kontrateke kişandina albumekê bi dest xist. Albuma xwe ya ewil di tebaxa 2013an de derket piyasê û bi kilamên wek 'La La La' li cîhanê bi nav û deng bû.
Dildo (xirê plastîk, kîrê ji sîlîkon û hwd) pêleystokeke seksî ye. Peyva 'dîldo' bi îxtîmaleke mezin yan ji peyva îtalyanî "diletto" yan jî ji ya "latînî dilectus" tê, ku tê wateya 'coşandin'ê.
Dîldo bi şekl û mezinahiya xwe yê klasîk wek penîseke sist xuya dike. Lê di ew salên dawî de gelek dîldoyên bi şekl, reng û maddeyên cuda jî derketine. Ji bo jinan dîldoyên cur bi cûr û rengorengo hene. Muşteriyên mêr jî bi giranî yên klasîk tercîh dikin.
Dîldo bi awayên vajînal û anal karin bên bikaranîn, wek ji bo masturbasyon, kutandin û harkirina bedena xwe, yan jî di çarçoveya pratîkên seksî de bona harkirina hevjîna xwe.
Dermansazek li gorî tabloyeke alman (1614)
Dermansaz zanyarên tenduristiyê ne ku li Dermanxaneyê dixebitin û bi zanistiyên tenduristiyê li ser ewlehî û tesîrdariya bikaranîna dermanan disekine. Rolê dermansazan bi awayê gelêrî "kutan, pêkvekirin û valakirin" bû. Lê niha ew rolê dermansazan wergeriye endamiya tenduristvaniyê ku rasterast bi tenduristiya nexweşên serpêyan têkildar e.
Perwerdehiya dermanzanan.
Dermanzanan perwerdehiya xwe bi radeya zanîngehê dîtiye ku mekanîzmayên biyokîmyayî yên hereketên dermanan, bikaranînên dermanan, rolên tedawîyî, tesîrên alî, jêktesîrên derman yên potansiyel û parametreyên nêrînan têgehiştî ne.Zehfe dinyayede dermansaz 5 sal dixwunîn.
Ev kar bi Farmakolojî,Farmasotîk kîmye,Farmasotîk kognozî,Botanîk, anatomî, fizyolojî û patofizyolojiyê ve girêdayî ye.Peşîya xilasbuna zaningehe dermansaz ji xwere hêl dibijirin.Mînak dermansazîya nexweşxane,dermansazîya endustrî û dermansazîya Dermanxane.
dinirxîne û van zanînên taybet radigihîne nexweşên serpiyan û bijîşkan û tenduristvanên din.
Kurmancî, Kurmanciya jorîn an jî Kurdiya bakurî yek ji zaravayên zimanê kurdî ye, ku ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn, zaravayê kurmancî li herçar parçeyên Kurdistanê tê axaftin û pirraniya kurdan bi zaravayê kurmancî diaxivin. Li henek deverên herêmên Kurdistanê ev zarave bi navên cuda tê binavkirin. Rojhilatê Kurdistanê ji kurmancî re dibêjin şikakî û li Başurê Kurdistanê jî jê re dibêjin badînî.
Bi rengekî dinê jî, ji ber ku piraniya cografiya kurdan ji zaravayê kurmancî pêk tê, bi heman reng jî kurmancî bandoreke mezin heye li ser hemû kurdan û piraniya edeb û dîroka kurdî jî bi vê zaravayê hatiye nivîsîn.
Kurmancî = kur + man + cî. Wekî tê zanîn di dema Romayê da, gelê kurd xeribî bûyî. Lê herkes neçûye xeribiyê, ji ber ku daxwaza gelê kurd bû "ev axên me ne, em neherrin".
1. Peyva "kur" kurd e, lê em baş dizanin ku diroka peyva "kur" gelek kevn e ji ber ku 3000 salan berê zayînê ev peyv hebû. Bi zimanê sûmeran em dibêjin "kur" ji bona "welat, çiya, erd". Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin "herri", û ji bo "erd" em dibêjin "lur" (bi ermenî çiya = "lêr"). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր ("êrkir"). Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-kartvelî "ḳarḳar". Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi gurcî û bi lazî em li peyva "ḳord" dibînin.
2. Peyva "man" bi kurdî ye û maneya wî wek bi avestayî e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi latînî ji bo "man" em dibêjin "manere". Bi ermenî em dibêjin "mnal" û bi îngilîzî "remain". Yanî diroka peyva "man" pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin "men" ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane".
Lewra peyva "kurmancî" tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê DNA'ya kurmanc û zazayan heman/wek in.
Belavbûna kurmancî.
Di roja me de kurmancî di gelek welat û axan de ji alî gelê kurd ve tê axaftin. Belavbûyîna zarava, ji gola Urmiye dest pê dike, heta bajarên Şino sînorên Îran û Îraqê Helgurd, Rewandiz, Zeyî, Behdînan, Qers, Erzirom, Mûş, Bedlîs, sînorê Sêrtê Kozluk, Farqîn, Pasûr, Licê, Bismil, Amed, Erxenî, Çiyayê Qerej, Sêwreg, Semsûr, Meledî, Gurgum, herêma Hetayê Kirikhan û herêma Helebê Afrîn, ji herêma Dêrsimê li Pertekê, Mazgirt, bakurê Xarpêtê, Kanîreşa ku herêma Çepexçûrê (Çewlîg) ye û li gelek herêmên Sêwazê ev zarava tê bikaranîn.
Kurmanciya navîn.
Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tatwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin
Pirtûkên pîroz ên êzdiyan.
Cilwe û Mishefa Reş kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin.
Şerefxanê Bedlîsî.
Şerefxanê Bedlîsî yekem dîlok nivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike.
Eliyê Herîrî.
Eliyê Herîrî yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de.
Ehmedê Xanî.
Ehemedê Xanî yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an.
Erebê Şemo.
Erebê Şemo nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû.
Dastanên herî peşî.
Memê Alan, Mem û Zîn, Xec û Siyemend û Derwêşê Ebdî û Zembîlfiroş ji wan dastanên kevin ên kurdî û kurmancî ne.
Med TV.
Med TV yekemîn kanala televîzyonê ya kurdî û kurmancî bû, ko li sala 1995an hatiye damzirandin, ji bilî kurmancî Med TV bi zaravayên din ên kurdî jî bexiş dikir wek zazakî û soranî u kalholî, herwisa yekemîn Radyoya kurdî ya kurmancî jî pişî Radyoya Êrîvanê bû.
Vajînaya çêkirî ji aletên ku bi awa û xuyabûna xwe wek vajînaya jinan in re tê gotin.
Ev alet wek pêlîstokeke seksî ji bo masturbasyonê tê bikaranîn. Herwiha, ji bo dol girtina heywanan jî ew alet tê emilandin.
Wek pêlîstokeke seksî.
Vajînayên çêkirî yên ku ji bo masturbasyona mêran hatine amadekirin bi gelek awa û kalîteyên cûr bi cûr têne firotin. Wek mînak: gelek cûreyên wê yên ji çerm, lateks û sîlîkon hene. Yek caran jî ew alet xwediyê vîbratorekê ne. Ji xuyabûna xwe ya derveyî, vajînayên çêkirî wek vûlva têne xuya û hinek ji wan xwediyê keçaniyekê ne.
Bêguman, yek ji aletên herî balkês ên vajînayên çêkirî "Travel pussy" ("vûlvaya seyahetê", "quzikê geştê") ye. Ev pêlîstoka seksî ji xortimeke lastîkî pêk tê û di hindurê wê de qulikeke qasî 24 cm heye. Gava ev lastîk bi ava germ tê tijîkirin, qulika xortimê teng dibe û meriv kare aletê ji bo masturbasyonê bikarbîne.
Meriv dikare aleta "Travel pussy" bi awayeke hêsan di dema seyahetan de bi xwe re bîne û pê bilîze.
Riya Ketelanî (bi ketelanî: "Via Catalana") yan jî Riya Ketelanî ber bi Serbixwebûnê ("Via Catalana cap a la Independència") xwepêşandaneke mezin bû ku ji rêzeke 1.600.000 mirovên aştîxwaz ên dest bi dest girtî pêk hat. Xwepêşandana ketelanparêz ji bo roja neteweyî ya Ketelonyayê ji hêla 14 rêxistinên civata sivîl a ketelan ve hat lidarxistin û di roja 11ê îlona 2013an de hat çêkirin. Dirûşma xwepêşanderan ew bû: "Independència!" ("Serbixwebûn!").
Zincîra mirovan di dirêjahiya riya romanî ya Via Augusta ji bakur ber bi başûrê Ketelonyayê ve bi awayekî aştîxwaz û bi şayîne hate çêkirin û zêdeyî 400 km dirêj bû.
Mafê çêkirina referendûmê ("Dret a Decidir").
Civîna Neteweyî ya Katalonyayê (bi ketelanî: "Assemblea Nacional Catalana") ev xwenîşandan pêşniyaz kiriye da ku di roja neteweyî ya ketelanan de xelkê Ketelonyayê bikaribe daxwaza xwe ji bo mafê çêkirina referendûmeke di sala 2014an de nîşan bide hikûmetên Spanya û Ketelonyayê û pêşkêşî bernameya dewleta serbixwe bike. Dirûşmeke din jî hebû: "Fem via!"; bi wateya "De em riya xwe çêkin!" yan jî "Bila em bi lez bikin [ber bi serbixwebûnê]!"
Riya Ketelanî di Ketelonyayê ve diçe.
Rêza mirovan di dirêjahiya Via Augusta ya romaniyan de meşiya û di zêdetirî 86 bajaran re derbaz bû; ji bakur ber bi başûr: El Pertús, la Jonquera, Pont de Molins, Figueres, Santa Llogaia d'Àlguema, Bàscara, Orriols, Sarrià de Ter, Sant Julià de Ramis, Girona, Fornells de la Selva, Riudellots de la Selva, Tordera, Pineda de Mar, Calella, Sant Pol de Mar, Canet de Mar, Arenys de Mar, Caldes d'Estrac, Sant Andreu de Llavaneres, Mataró, Vilassar de Mar, Premià de Mar, El Masnou, Montgat, Badalona, Sant Adrià de Besòs, Barselona, l'Hospitalet de Llobregat, Esplugues de Llobregat, Sant Just Desvern, Sant Feliu de Llobregat, Molins de Rei, Sant Vicenç dels Horts, Cervelló, Vallirana, Ordal, Cantallops, Sant Cugat Sesgarrigues, Olèrdola, Vilafranca del Penedès, Santa Margarida i els Monjos, la Ràpita, l'Arboç, Castellet i la Gornal, Bellvei, el Vendrell, Roda de Berà, Creixell, Clarà, Torredembarra, Altafulla, Tarragona, Reus, Riudoms, Montbrió del Camp, Mont-roig del Camp, l'Hospitalet de l'Infant, l'Ametlla de Mar, El Perelló, l'Ampolla, Camarles, l'Aldea, Amposta, Sant Carles de la Ràpita û Alcanar.
Hozan Sefkan ango Şehîd Sefkan (bi navê xwe yê fermî "Celal Ercan", z. 1960, Dersim - m. 16'ê nîsanê 1985'an, çiyayên Qendîl), hunermend û şehîdeke tevgera azadiya gelê kurd e.
Şehîd Sefkan di sala 1960'an de li gundê Laleşoxa ya Çemişgezek'ê (Dersim) hate dinê. Piştî ku li Elezîzê dibistana xwe ya navendê û ya lîseyê diqedîne, ew di sala 1978'an de xwe qeydî enstîtûya perwerdehiyê ya Amedê dike. Di salên xwe yên ku li Amedê derbas dike dikeve nava tevgera azadiya kurdan û li dibistan û komeleyan xebat dike.
Piştî demekê ew êdî bi awayeke bingehîn tevlî PKK'ê dibe û digel çend şoreşgerên din ji Amedê derbasî Libnan û Filistînê dibe.
Piştî perwerde stendinê dîsa vedigere Kurdistanê û xwe li herêma Dersimê bi cih dike. Li wir dibe berpirsyarê mezrayê û di vê çarçovê de him karên leşkerî him jî yên rêxistinê dimeşîne. Hêjayî gotinê ye ku wî karên xwe di dema darbeya leşkerî 12'ê îlonê de di nava tengasiyên gelek dijwar de meşandibû.
Şehîd Sefkan di sala 1982'an de digel Şehîd Mizgîn derbasî Ewropayê (Swîsrê) dibe û ew li wir yekemîn komeleya çand û hunerê ya Ewropê ya bi navê Huner Kom'ê dadimezirînin. Di heman demê de ew koma muzîkê ya bi navê Koma Berxwedan avadikin, ya ku di muzîka kurdî de yek ji komên herî girîng ên tevgera azadiya kurdan e.
Hozan Sefkan yê ku heta sala 1984'an li Ewropa dimîne, di havîna wê salê de biryar dide ku ji nu ve vegere welêt. Gava digihêje welêt, ew derbasî çiyayên Qendîlê dibe û dest bi jiyana gerîllayê dike.
Hozan Sefkan di 16'ê nîsana 1985'an de digel 7 rêhevalên din dikeve faqeyeke partiya komunîst a Iraqê û jiyana xwe ji dest dide.
Nexşeya hişî an nexşeya zihnî diyagramek ku ji bo zanînan tê bikaranîn. Nexşeyeka hişî gelek caran bi peyvekê an jî nivîsekê tê afirandin, tê bicî kirin li navendê, ku bi raman, peyv an jî têgehiştinên têkildar lê hatîne pêvekirin. Kategoriyên sereke tên zêdekirin ji girîka navendî û kategoriyên biçûktir, binekategoriyên kategoriyên mezintir in. Kategoriyên nexşeya hişî an zihnî peyv, raman, erk an jî tiştên din ku bi peyv an jî ramana enextar ve têkildar arast dikin.
Nexşeyên hişî ji destî jî dikare bên amade kirin an jî dikare wek "nîşeyên gir" di dema ders an jî hevdîtinê de bên nivîsîn, an jî ji bo mînak dikare wekî wêneyên kaliteya bilind bên amade kirin wextê dem zêde be.
Nexşeyên hişî wek cureyekî diyagrama spîder tê pejirandin.Têgehiştineka wekî vê di sala 1970an de bi navê "peqîna roja ji ramanan" bû.
"Lêkdana Şaristanan", teoriyeke ku nasnameyên çand û dînî dê bibin sedemên ewilîn yên şerî piştî Şerê sar li dinyayê. Ev ji aliyê zanyarê polîtîkayê Samuel P. Huntington ve hatiye pêşniyarkirin di dersên xwe yên 1992an de li Enstîtûya Enterprîse ya Amerîkî yê. Paşî di nivîsara xwe ya Foreign Affairs, 1993 de pêşxist bi navê "Lêkdana Şaristanan". Her wisa ev ji bo pirtûka bi navê "The End of History and the Last Man" ya xwendevanê wî yê berê Francis Fukuyama jî bersiv bû. Huntington paşî li sala 1996an de teza xwe fireh kir bi navê "The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order."
Ev îfade bi xwe di demek berê de ji aliyê Bernard Lewis ve di nivîsara xwe de li îlona 1990an di jimareke kovara The Atlantic Monthly de bi navê "The Roots of Muslim Rage" hatibû bikaranîn. Heta hêj zûtir, ev îfade diyar dibe di pirtûkeke 1926an bi Rojhilata Navîn ve têkildar ji aliyê Basil Mathews bi navê "Young Islam on Trek: A Study in the Clash of Civilizations".
Ev îfade ji lêkdana çandan derketiye holê, jixwe di dema kolonî û "Belle Époque" de dihate bikaranîn.
Nêrîneke giştî.
Huntington fikirînên xwe bi lêkolînên teoriyên curbecur derbarê sirûştiya polîtîkayên navnetewî piştî periyoda Şerê Sar de destpê kir. Gelek zanyar û nivîskar diparêzin ku mafên mirovan, demokrasiya lîberal û ekonomiya azad ya bazarî ya kapîtalîst bûn alternatîvên îdeolojîk yên nav mayî de ji bo netewên piştî dinyaya Şerê Sar. Bi taybetî, Francis Fukuyama diparast ku dinya gehiştiye "dawiya tarîxê" li gor fikirîna Hegelî. Nasnamekirina şaristanên rojavayî li gel mesihiyên rojavayî (katolîk-protestan) fikra resen ya Hungtinton nebû, ew tenê nêrîneke gelêrî ya Rojavayî bû û binpareke herêmên berî Şerê Sar bû. Huntington bawer dike ku bi dawîbûna temenê îdeolojiyan, dinya bû xwediyê guherîneke bi lêkdanên çandî ve karakterîzekirî wek welatên sirûşti.
Bi dûçûna Hungtington şaristanên sereke.
Bi dûçûna Hungtington şaristanên sereke
Anne Brontë (li Thornton, Yorkshire, Brîtanya;.m. 28ê gulana 1849 li Scarborough, Yorkshire) yek ji nivîskar û helbestvanên navdar ên brîtanî bû. Xwişka biçûk a Charlotte û Emily Brontë bû.
Du berhemên Anne Brontë hene: "Agnes Grey" (1847) û "Kirêdar ji Wildfell Dolan" ("The Tenant of Wildfell Hall", 1848). Wê pirtûkên xwe bi bernavka "Acton Bell" îmze kirine. Dibêjin ku pirtûkên wê di dema nivîsandinê de ne serkeftî bûne.
Nivîskara ciwan di 29 saliya temenê xwe de ji ber nexweşiya tuberkulozê (werem, êşa zirav) jiyana xwe ji dest da.
Pêşveçûn, werar, peresan, peresîn, ew bîrdoza guhertina taybetmendiyên genetîk ên gelheyê cureyan dike, yên ku derbasî cisn û nijadên nû dibin.
Dîroka ramanê peresînê.
Bîrdoza peresînê ya ku behsa bijareya siruştî an xwezayî dike cara ewil bi awayeke berfireh ji aliyê Charles Darwin ve di pirtûka xwe ya ji sala 1859an de tê qalkirin. Di salên 1930î de bijareya xwezayî ya Darwin bi rêzikên mendelî yên irsîtiyê ve hatin girêdan. Bi vê yekê bîrdoza sentetîk a peresîn derket holê.
Genetîka.
Li gorî vê, gen rastî guhertinan tên û bi rêya çiftbûnê (yekbûnê) derbasî nijadên nû dibin. Bi riya mutasyonê guhartoyên cuda yên wan genan derdikevin holê û ew dikarin bibin sedema derketina taybetiyên nû. Fermo, ew varyant û rekombînasyon an nûyekbûn dibin sedema cudahiyên genetîk di nava kit an ferdan de.
Gava bi vî awayî guraniya van taybetiyan di nava gelheyekî de pirtir an kêmtir dibin, meriv qala peresînê dike. Guranî yan ji ber bijareya siruştî an xwezayî pêk tê (şansên cuda yên mucadeleya jiyanê û rêjeya yekbûnê) yan jî rasthatinî bi rêya cihêbûn û guherandina genetîkê.
Siyasetnasî dîsîplîneke civaknasiyê ye ku bi xebatên dewlet û netewe û hikûmet û siyaset û siyaseta hikûmetê ve têkildar e.
Arîstoteles vî karî wek xebatên dewletê dide nasîn. Ev li gel teorî û praktîkên siyasetê û analîzên sîstemên siyasetê û tevgera, çanda siyasetê ve têkildar e. Zanyarên siyasetê xwe wek mijûlkerên rûdaw û rewşên siyasî yên di bin têkiliyan de derdikevin dibînin û ev zanyarên hane ji bo prensîbên giştî derbarê rêberiya dinyayê yên xebatên siyasî dixebitin.
Siyasetzanî li gel warên din jî têkildar e; aborîyê, dadê, civaknasîyê, dîrokê, antropolojiyê, rêvebirina civakê, siyaseta giştî, siyaseta netewî, têkiliyên navnetewî, siyasetên berawird, psîkolojî, rêxistinên siyasî û felsefeya siyasetê dihundirîne. Her çend li sedsala 19an de kodkiriyî be jî, dema hemû civakzanî ava bûn, siyasetzanî xwediyê rehên kevn bû; bi rastî, ew berî 2500 sal pêş niha di nav xebatên Platon û Arîstoteles de hebû.
Bindîsîplînên siyasetzaniyê.
Siyasetzanî gelek caran dibe 5 parên cuda yên bin-dîsîplînê ku rewşên hevrebûnê çêdike.
Felsefeya siyasetê li gel lêzedekirinên cur be cur yên ramanvanên klasîk wek Arîstoteles, Niccolò Machiavelli, Cicero, Platon û yên din ve gelek têkildar e.
Zirsûsik, sûsik, semaniyê nas, kerro, kerrank, kerrowale an jî qitbarûd ("Coturnix coturnix"), cureyekî qerqewîlên biçûk ("Phasianidae") in ji cinsê semaniyan ("Coturnix") e.
Zirsûsik li gelek herêmên Asya, Afrîka û Ewropayê tên dîtin.
Zirsûsik balindeyekî qelew û biçûk e, rengê wê qehweyî bi xêzên dirûvê çavan ku spî ne. Dirêjiya zirsûsik di navbera 18.0–21.9 cm ne û giraniya wê di navbera 91–131 gram e. Baskên zirsûsikan dirêj in ku berevajiya çûkên nêçîrê yên din.
Zirsûsik ji cureyên çûkên ku li ser erdê dijîn. Zirsûsik, ew çûka bi tenê ji koma balindeyên dirûvê mirîşkan ("Galliformes") ku dikanê bifire. Zirsûsik bi dijwarî tên dîtin ji ber ku xwe di nêv zadên çandinî de vedişêre û hez nake carinan bifire, lê dixwaze bixoşe berva firrînê. Zirsûsik ji balindeyên koçber in ku ne wekî çûkên nêçîrê yên din.
Zisûsik dendik an bizir û mêş û mûran ser erdê digire û dixwe.
Çaxê zirsûsik digihîje 6-8 hefteyî ku dikanê hêkan bike li cotgehên vekirî û erdên bi giha li pir herêmên Asya û Ewropayê. Zisûsik di navbera 6-12 hêkan dike ku piştî 16-18 rojan wê ji qalikan derkevin.
Zaneyarê swêdî Linnaeus, ew ê yekemîn ku zirsûsikan di pirtûka xwe "Systema naturae" bi navê "Tetrao coturnix" danas û salox kir di sala 1758an de. Zirsûsikê Ewroasyayê "C. c. coturnix", li herêmê Sahelê li Afrîka û Hindistanê zivistanê xwe derbas dike. Gelheyên zirsûsikan ku li giravên Kenarî û Madêra yê dijî ji binecureyê zirsûsikê Ewroasyayê "C. c. coturnix" ne. Nijad an binecureyê zirsûsikê Afrîkayê "C. c. africana" ji aliyên Temminck û Schlegel, di sala 1849an bi navê "C. c. africana" hatibû danas û saloxandin. Zirsûsikê Afrîkayê li herêmên Afrîkayê navîn û başûrê Afrîkayê zivistanê xwe derbas dike. Gelheyên zirsûsikan ku li Madagaskar û giravên Komoros ê ji binecureyê zirsûsikê Afrîkayê "C. c. africana" ne. Çend binecureyeên din li Afrîkayê hene wekî li Etiyopayê tên dîtin ku navê wê zirsûsikê Hebeşê ("C. c. erlangeri") ye, "C. c. inopinata" ku li giravên Kêp Vêrdî dijî ye û "C. c. conturbans" ku herêmê Azores tên dîtin.
Heyvgirtin, hîvgirtin an girtina heyvê, gava heyv dikeve nava siya cîhanê û tîrêjên rojê nagihîjin ser rûyê wê pêk tê. Bi vî gavî heyv ji bo demeke kurt tarî dibe, heya ku heyv dîsa ji siya cîhanê derket.
Nimûneyên heyvgirtinê.
Ev bûyera rojgernasî an astronomîk tenê di dema heyva tijî de pêk tê, lê divê roj, cîhan û heyv wekî 'germiçank'ekê li piş hev bisekinin. Bi vî havî siya navendê (umbra) û siya nîvê (penumbra) ya cîhane dikeve ser heyvê.
Gava heyvgirtinek pêk hat, heyvgirtina pêşîn piştî heyv şeş car li ser xulgeha xwe geriya pêk tê.
Gava heyv hêdî hêdî derbasî hindirê siya cîhanê dibe û bi tevahî tarî dibe, guhertina rengê rûyê heyvê bi çavên tazî pir baş tê dîtin. Ji vê bûyerê re (ji tê ketina heyvê ya hindirê siya cîhanê re) îmersyon tê gotin.
Tesîra rexnak, di bijîşkiyê de tesîreke ku çi terapeutîk çi jî advers be. Tesîra rexnak gelek caran ji bo nasandina tesîra advers tê bikaranîn. Her wisa tesîra rexnak dikare ji bo tesîrên sûdmend, lê nexwestî, ji bo encamên bikaranîna dermanan, bê sepandin. Carna, derman tên reçete kirin an jî prosedûr tên kirin taybetî ji bo tesîrên wan yên rexnak; di vê rewşê de tesîrên rexnak ji tesîrên rexnak derdikeve û dibe tesîreke daxwazkirî.
Ji bo mînak, X-tîr ji mêj ve (niha jî) tê bikaranîn wek teknîkeke mêze kirinê; keşfkirina qebîliyeta onkolotîk ya X-tîr rê da ji bo bikaranîna wê li ser radyoterapiyê (ablasyona tûmorên malîgnant).
Bikaranîna dermanan ji bo endîkasyonên nepejirandî (ji bo tesîrên rexnak) wek bikaranîna ne-etîketî tê nasandin. Ji bo mînak, opiyoîd, ku ji bo êşan wek tedawiya palyatîv hatiye qebûl kirin, her wisa dikare ji ber pênasên wê yên oforiyant wek anksiyolîtîk an jî antîdepresan bê bikaranîn, çi bijîşkî çi jî keyfker be.
Bikaranîna ne-etîketî ya dermanan, hindî wateya wê bi tesîrên rexnak wek hev be jî, divê neyê tevlîhev kirin li gel wê; tesîrên rexnak mekanîzmaya hereketan dişayesîne di bikaranîna ne-etîketî de, lê bikaranîna ne-etîketî encamên daxwazkirî yên bikaranîna dermanan nîşan dide ji bo tesîrên rexnak yên wê.
Bikaranîna ne-etîketî ya dermanan tenha di rewşa ku dermanê reçetekirî ji aliyê reçetenivîs ve hatiye pejirandin ji bo bikaranînê, hîngê qanûnî ye. Her wisa bazarkirina dermanan li dijî endîkasyonên nepejirandî yên neqanûnî ye.
Heyva tijî (sembola wê ya astronomîk: 15px), gava roj û heyv - her yek li hêleke cîhanê - hemberî hev disekinin pêk tê.
Heyv di vê rewşê de hinkî li jorî xulgeha cîhanê ye. Ji ber ku gava heyv û xulgeha cîhanê xwediyê heman pehniyê bin, wê çaxê siya cîhanê dikeve ser heyvê û bi vî havî heyvgirtin derdikeve holê. Dijheviya hevya tijî heyva nu ye.
Ronahiya heyvê di dema heyva tijî de digihêje asta xwe ya herî bilind; herwiha, ronahiya wê di nava -12.5 û -13 mag e. Gava meriv vê ronahiyê bi ya rojê û ya sevê tîne ber hev, ronahiya heyvê ji ya rojê 400'000 car tarîtir e û ji ronahiya ezmana sevê jî 250 car ronîtir e. Ronahiya heyvê ji ber xulgehên elîptîk (xwar) ên heyv û cîhanê carna dadikeve carna jî radibe. Gava cîhan him pirr nêziki rojê (perîhel) him jî pirr nêzikî heyvê ye (perîgeum), wê caxê ronahiya heyva tijî 22% ronîtir e. Wek mînak: di îlonê 2006'an û adarê 2010'an de heyva tijî pirr nêzikî perîgeumê bû, lê ev yek her 9 sal carekê pêk tê.
Selefîtî an jî tevgera selefî tevgereke navbera mislimanên sunî de ku navê xwe ji Selef (yên berê an jî bavûkalên wan) wergirtiye, anku mislimanên kevntirîn ku li ser praktîkên îslamî fikirî ne.
Ev tevger gelek caran tê tarîf kirin wek têkildar an jî sînonîmek li gel wehabîtî, lê gelek selefîst difikirin ku peyva wehabîtî rezîl e, bêkêr e. Wek din selefîtî wek tevlîheviya wehabîtî û tevgerên din tê dîtin ji 1960an heta niha. Selefîtî li gel nêrînên lîteralîst girêdayî û purîten yên îslamî têkildar hatiye dîtin li Rojava li gel cîhadiyên selefî yên ku tundiya li dijî sivîlan wek wezîfeyeke îslamî diparêzin. Çend ku zanayên selefî şermezar bikin jî van êrîşan, her hene ev êrîş. Her wisa ew selefiyên van êrîşan dipejirînin gelek kêm in.
Zana û dîroknas bikartînin vê peyva da ku nîşan bidin "xwendingaheke ramanê ye ku reaksiyoneke li dijî belavbûna ramanên ewropayî di nîva duyem ya sedsala 19an de" û dixwazin rehên modernîteyê ya di nava şaristana mislimanî yê derbivin holê. Her wiha selefiyên nûjen rêya "lîteral û gelêrî... û qanûnên nivîsên pîroz" teqîp dikin, anku li dû şopa Ibn Teymiye ne, ne li dû şopên fîgûrên sedsala 19an wek Muhemmed Abduh û Cemal el-Din el-Afgani û Reşîd Rida ne.
Divê selefîtî di gel mezheba Ehlî-Hedîs ya li nîvgirava Hindistanê neyê tevlîhev kirin. Selefî di bin kontrola zanistiya mezhebê de ye, bo mînak gelek dewletên ereb girêdayî qanûnên mezheba henbelî ne.
Şehadet yan jî kelimeya şehadetê (yan jî) şertê pêşîn ê îslamê ye. Yanî bona ku kesek bibe misilman divê berê kelimeya şehadetê bilêv bike û qebûl bike. Alimên îslamê ji vê re dibêjin "bi dil îqrar kirin û bi ziman tesdîq kirin".
Şehadet tê manaya şahidbûnê. Misliman bi gotina şehadetê "ji yektiya Xweda re" û ji "pêxembertiya Muhemmed re" şahidbûna xwe îfade dike.
"Eşhedu en la ilahe illallah" (Ez şahid im ku ji bilî Ellah xweda tune)
"We eşhedu enne Muḧemmeden resûlullah" (Û ez şahid im ku Muhemmed pêxemberê Xweda ye)
Di mezheba henîfî da di hevoka duduyan da pêş gotina "resûlullah" (pêxemberê Xweda ye) dibêjin "'ebduhû we resûluhû" (evdê Xweda û pêxemberê Wî ye).
La ilahe illallah (ji bilî Ellah xweda tune)
Muḧemmedun resûlullah (Muhemmed pêxemberê Xweda ye)
Li gor hinek aliman kelimeya tewhîd tenê ji gotina "La ilahe illallah" pêk tê. Lewra "tewhîd" wate "yektî" ye û tê wê gotinê ku Xweda yek e.
Georges Politzer (3 gulan 1903 - 23 gulan 1942) fîlosofekî frensî ye û bîrdozvan an teorîsyenekî marksîst e bi binyad ve macar e, bi nêrîna hindek kesan wek "fîlozofê porsor" ("philosophe roux") tê bibîranîn. Ew welatiyekî Oradeayê bû, ev bajar niha girêdayî Romanyayê ye (wê demê Nagyvárad Macaristan bû).
Politzer di dema serhildana macarî ya 1919an de herdem şervanek bû. Ew di 17 saliya xwe de li dûv binketina tehdekariya Komara Sovyet ya Macar ya di bin rêberiya Béla Kun de çû sirgûnê. Paşî welat kete bin rêbazên tehdekar yên hikûmeta Awistriya-Macaristan ya bi rêberiya amîral Miklós Horthy.
Ew piştî hevdîtina Sigmund Freud û Sándor Ferenczi de li Viyana di sala 1921ê de li Parîsê binecih bû. Ew tevlî Partiya Komûnist ya Frensî bû di navbera salên 1929 û 1931ê de li cihekî nediyar.
Di destpêka 1930î de, Partiya Komûnist Zanîngeha Karkeran ya Parîsê avakir ku ev zanîngeh heta desteserkirina elmanî li 1939an dewam kir. Di dema rêvebirina xwe ya zaningehê de, berpirsiyarê dersên materyalîzma diyalektîk bû û ev ders dida.
Xwendekarekî Marks û Lenîn bû, Politzer li ser derûnnasîyê dixebitî.
Lêzêdekirinên bo felsefeyê.
Piştî mirina wî, xebata wî "Rêbazên Sereke yên Felsefeyê" ("Principes Élémentaires de Philosophie") ji layê xwendekarên wî ve hate çapkirin, her wisa ev pirtûk di sala 1980î de li Tirkiyê ji layê rejîma faşist ya leşkerî hate qedexekirin. Her wisa ev pirtûk hêj nehatiye wergerîn bo kurdî.
Bonsai, harmoniya di nava xwezaya zindî (dar), hêzên xwezayê (av û kevir) û mirov (guldank)
(bi japonî 盆栽, "bon-sai") hunereke baxçeyan a rojhelata dûr e ku bi rêya wê bejn û talên dar û deviyan di amanên biçûk de bi awayekî estetîk têne şeklkirin, da ku biçûk bimînin û hêja werin xuya. Ev huner di çandên din ên rojhilata dûr de jî hene: wek mînak, li Çînê kevneşopa "penjing" heye, ku kevneşopa bonsai ji wê derketiye holê. Ji bilî wê, li Viyetnamê "Hòn Non Bộ" nêzika wan e, lê ev kevneşop hewl dide "welat û xwezayên mînyatûr" ên jiyandinê avabike.
Bi nav kirin.
Peyva japonî 盆栽, "bonsai" (bi kurdî: "çandina di hindurê guldankê de") ji peyva çînî 盆景, pinyin "pénjĭng" pêk hatiye ku tê wateya "dîmena nebatan a di hundirê guldankê de" (盆, pinyin "pén", "guldank", 景, pinyin "jĭng"‚ "dîmen"). Fermo, bonsai ji peyvên "guldank" û "nebat" pêk tê.
Kevneşopa bonsai li gorî çanda çînî hewl dide ku bi awayekî minyatûr harmoniyek di nava du elemantên xwezayê - xwezaya zindî û mirov - çêbike: Dar an devî xwezaya zindî nîşan dide. Kevir û av hêzên xwezayê zindî dikin. Mirov bi xwe jî bi esera xwe - bi guldankê - tê zindî kirin.
Dara bonsai.
Li derveyî rojhilata dûr pirr li ser felsefeya bonsai nayê sekinandin û ev felsefe lewra tenê wek dareke estetîk tê nasîn.
Dara bonsai di guldankeke biçûk de tê çandin û ji bo ku dar biçûk û hêja were xuya, şekla wê bi awayeke hişyar tê guhertin. Wek mînak: tal, kok û belgên darê tên qutkirin da ku dar meztir nebe. Yek caran bi alîkariya têlan xuyabûna wê tê şeklkirin, da ku dar xweşik xuya bibe. Şekl kirina darê li gorî wênekariya çînî ya klasîk tê kirin: Ev wênekarî li gorî prensîbên wabî û sabî ya çanda zen tê kirin, ku koka wê di konfusyuîzm û taoîzmê de ye.
Li Japonyayê bonsai li baxçeyan an jî li "tokohoma" (quncikeke taybet a di hindurê malê de) tên bicihkirin. Darên bonsai, gava meriv baş xwedî bike, karin sedan salî bên.
Guldank.
Çend guldankên cuda ji bo darên bonsai
Ji bo wêneyan çarçove çi ye, ji bo bonsai jî guldank ev e. Fermo, guldank beşeke girîng a estetîk a bonsai ye û divê ji her darekê re bi hişyarî bê hilbijartin. Carinan guldank bi taybetî ji bo darên hilbijartî bi karê destê têne çêkirin. Wek mînak: ji çamên kevn ên tîk re guldankên çarkenar ên ne boyaxkirî (bi rengê erdê) xweş lê tên. Ji bo darên zirav ên ku çîçek didin guldankên gilower tên hilbijartin. Ji darên kaskad re (darên ku talên wan ber bi jêr ve dirêj dibin) guldankên kûr pêwîst in, ji ber ku dengeya optîk girîng e û ger guldank ne kûr be, wê çaxê dar kare biqulibe. Ji darên bi şeklê lîterat (darên ku ber bi jor ve dizivirin) guldankên gilawer rind in.
Xwedîkirin.
Gava meriv xwedîkirina dara bonsai û riwekên din ên dekoratîf bîne ber hev, wê meriv bibîne ku xwedîkirina darên bonsai hinkî cudatir e.
Erd û kok.
Ji ber ku cihê koka darên bonsai bi guldana wê sînorkirî ye, dar nikare kokên nu çêbike. Fermo, dar nikare bi awayeke xwezayî pêş bikeve. Sewa ku dîsa şîn û xweşik bimîne, divê (ji riwekên din zêdetir) bê gubre kirin. Berê erdên klasîk en gubre kirinê dihatin bikaranîn, lê ji ber ku ew dibin sedema zêdebûna xwê ya di hindurê guldankê de, gubre kirina nujên (bi avên mîneralkirî) her ku dibe zêdetir tê bikaranîn.
Tal û pelg.
Bonsai bi talên hişk û tazî, ji sala 1905'an û pê ve hatiye xwedîkirin (dareke bonsai ji famîleya juniper, li "National Bonsai & Benjing Museum" a arbonetuma neteweyî ya DYA'yê
Bonsai darên gelek hesas in, lewra divê meriv rind lê binêre. Heger na, pelgên darê wê bikevin. Herwiha, meriv kare talên hişk û bê pelg wek taybetiyeke estetîk jî bikarbîne.
Çamuriya Jorîn (), gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 4 km dûrê navçeya Başanê û 49 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.
Ev gunda pêşberî çiyayên Agiriya piçûk û Agiriya mezin e. Gundê Çamuriyê wek gundê Çamuriya jêrîn û Çamuriya jorîn dabeşî du gundan bûye. Her du gundan jî şênîyên wê Kurd in.
Şênîyên her dû gundan xizmê hev in. Piranîya şenîyên Çamurîya jêrîn koçî welatên Ewropayê bune. Gelemperî jî koçî Welatê Fransî bûne. Niştecîhên Çamurîya jêrîn piranî ji êla Bekiranîya ne. Ez xwe jî ji êla bekiranîya me. Ji malbata Hecî Ûsiv im. Ez Mihemedê kurê Ehmed, Ehmedê Hecî Seîd.
"Le Trio Joubran" (, ango) komeke muzîkê ya gelêrî ya filistînî ye ku ûdê bi awayê trîo (sêmend) bikartînin. Ev sêmend ji brayên Samir, Wissam û Adnan Joubran pêk tê. Birayên Joubran bi binyad ve xelkê Nazarethê ne û niha wextê xwe di navbera bajarên Nazareth, Ramallah û Parîs de diborînin.
Brayên Joubran ji malbateke navdar ku xwedî mîraseke hunera zengîn û dewlemend hatîne. Dayika wan, Ibtisam Hanna Joubran, "Muwashahat" (helbestên ku bi binyad ve ji Endulusê ne) digotin, bilêv dikir, her wisa bavê wan jî di nav çêkerên enstrûmentên bitêl ên herî navdar de bû li Îsrael û li dinyaya ereban.
Avabûna "Le Trio Joubran".
Samir Joubran, brayê herî mezin, dest bi kariyereke baş a muzîkê kiribû li 1996an, nêzîkê deh sal berî avabûna Le Trio Joubran. Samir du albûmên xwe yên jêhatî li 1996an "Taqaseem", li dû wê jî li sala 2001ê " Sou'fahm " belav kir. Ji bo albûma xwe ya sêyem, Samir brayê xwe yê ciwantir vexwend, Wissam, ji bo duoyekê hev bibêjin. Ev albûm, "Tamaas", li sala 2003an hatibû belavkirin. Piştî zivirîna ji geryanê, Samir ji bo avakirina trîoyê pêşniyar kir ku brayê wan yên ciwan tevlî bibe. Di tebaxa 2004an de li Baxçeyên Luxembourgê ya Parîsê Le Trio Joubran bi konsereke "live" muzîka xwe pêşkêş kir.
"Dawiya dîrokê û mirovê dawî", navê pirtûkeke Francis Fukuyama ye ku di sala 1992an de derket. Pirtûk firehkirina ceribandina wî ya 1989an "Dawiya Dîrokê?" ("The End of History?") ye, ya ku di kovara têkiliyên navneteweyî "The National Interest" de hatiye weşandin. Di pirtûkê de, Fukuyama niqaş dike ku hatina Demokrasiya Lîberal a rojava dikare bibe nîşana xala dawî ya Guherîna sosyoçandî ya mirovatiyê û dikare bibe forma dawî ya rêvebirina hikûmetên miravatiyê.
Pozîsyona Fukuyama xwedî hinek nakokiyên li gel Karl Marx e ku Marx difikire ku dîroka hevrikî dê bidawî be bi komûnîzmê li şûna kapîtalîzmê. Fukuyama xwe bi Marx di radeyekê de dide nasîn lê bi rêya Alexandre Kojève bi fîlozofê elman Hegel bêhtir xwe dide nasîn.
Niyaz (bi farisî: نياز, "Niyaz") komeke sêmendî (trîo) ya muzîkî ya îranî û emerîkî ye. Ev kom li sala 2005an de ji aliyê DJ û bernamesaz û çêker û remîksvan Carmen Rizzo û vokalîst û sentûrvan Azam Ali û Loga Ramin Torkian ve hatiye afirandin. "Niyaz" di zimanên kurdî, farisî, ûrdû û tirkî de tê wateya "keser û hesret".
Muzîka trîoya Niyaz, wek "muzîka mîstîk li gel xemlên modern" tê tarîfkirin, tevlîheviya mîstîzma sûfîzm û "trance electronica"yê ye. Sêmendiya Niyaz dengên folklorî yên farisî û hindî û yên Behra Spî, helbest û stranên ku helbestên Rumî dihundirîne li gel înstrûmentên elektronîk û bernameyên rojavayî.
Albûmên trîoya Niyaz.
Albûma wan Niyaz (albûm) ya li 2005ê hatî belavkirin tevlîheviya sûfîzma sedsala 13ê û helbestên ûrdû ye li gel "zivirîn û lêdanên hîpnotîk". Albûma wan ya 2008ê jî, Nine Heavens, ji du dîskan pêk tê. Albûma wan ya sêyem, Sumud (صمود) li bihara 2012ê hate belavkirin.
Di tîrmeha 2013an de Carmen Rizzo bi rêya Facebookê karkenariya xwe ji Niyazê îlan kir.
Jêderkên stranan.
Çend ku wan hinek stran li gel helbestên xwe yên orîjînal hebin jî, stran û lîrîkên xwe bi giştî ji helbestvanên farisî û ûrdû distînin û stranên folklorî jî ji Îran û Efxanistan û Pakistan û welatên din yên Rojhilata Navîn û Asyaya Navendî distînin.
Di her du albûmên pêşiyê de lîrîkên wan bi giştî bi farisî û ûrdû ne ji bilî straneke tirkî di Nine Heavensê de, lê albûma wan ya sêyem "Sumud" gelek stranên farisî li gel du stranên tirkî û straneke erebî ya Filistînê û straneke kurdî dihundirîne.
Sardar Kestay (z. 1973, Dihok, başûrê Kurdistan) wênesazekî kurd ê hunera nujên e.
Nîgarên wî.
Sardar Kestay bi hunera xwe motîfên ji çand û folklora kurdî bi stîleke nujên a wênesaziyê re girêdide û bi vê yekê sentezeke bêhempa tîne ziman, ji ber ku ew elemantên folklorîk bi rêya stîla abstraksyonê dike mijarê hunera xwe.
Di dîmenên xwe de, ew bi zanebûn xwe ji nîgarsaziya naturalîstîk dûr dixe, lewra şekl û kontûran dide helandin û li şûna wan bêhtir cih dide rengên xûrt: Ji ber vê ye ku di dîmenên wî de rengên ronî rolekî taybet dilîzin.
Motîfên herî bijare yên dîmenên wî jinên kurd ên di cil û bergên gelêrî de ne: Carna jinên ku govendê dikişînin, carna jî portreya jinên kurd ên bi kofiyên rengdar. Herwiha, di nava dîmenên hunermendê de motîfên cesûrtir jî hene, wek jinên tazî yên di pozên femînîn de - ku evya tabûyeke di nava civaka kurd de bi awayeke hunerî şirove dike.
Lê motîfên xwe giş li ser nexşeyeke surrealîstîk hatine boyax kirin: Nexşeya bingeh a dîmenan ji lekeyên cur bi cur ên boyaxan pêk tê, ku hinek ji wan meztir, hinek jî biçûktir in, lê sînorên wan giş dikevin nava hev û bi vî havî kompozîsyoneke gelek dînamîk derdixin holê.
Karîkaturên wî.
Serdar Kestay bi karîkaturên xwe yên li ser navdarên kurd jî gelek nas e. Wî gelek hunermend, siyasetmedar û navdarên din ên kurd wek karîkatur boyax kiriye û karîkaturên wî gelek rastiya ecibandinê hatine. Taybetiya karîkaturên Serdar Kestay ev e ku wî cara ewil bi awayeke berfireh navdarên kurd kiriye mijar û wek katîkatur portre kiriye. Hêjayî gotinê ye ku koleksyona wî ya karîkaturan ya herî mezin a derheqê navdarên kurd e.
Li ser navê wî, cend pêsangehên taybet ji bo koleksyona karîkaturên wî hatine vekirin.
Li gorî zargotina me Êzdiyan ya li ser rêûresmên şînê têne gotin, dema evdeke/î Êzdî kiras diguhêre (Êzdî nabêjin dimire) û şûnde, divê merivên nas, heval, mal û malbata kesê ku çuyî ber dilovaniyê Xwedê(miriye) di sê, heft û çil roja mirî de ji bo xwarina zad û qurbanên xêra miriyan bi hevûdinê re bixwin û miriyên xwe li bîra xwe binîn li hevûdinê kom bivin.
Li Kurdistanê jî neferên di nav mal û malabata evdê/a mirî de bihindikayî heta çil rojî şîn dikirin. Ji xwe li hinek herêman jî heta çil roja kesa/ê mirî ne diqediya, evdên mêr por(muh- pirç) û ruyên xwe ne diqusandin û jinan jî ji xeynî libasên xurû reş pêştir tû libasekî ji rengên dinê li xwe ne dikirin.
Gelek ji me dizanin di mîtolojiya me ye kevn de jî hatiye gotin û em vêga hêjî dibêjin ku, ruhê miriyan tûcarî namire. Ez bawerim ew 300-400 jin û mêrên ku di civîna çil rojiya bibîranîna Pêşîmam Îsmail Deniz de amade bûbun, ewan jî ev zindîbûna miriyan bi çavên xwe dîtin.
Niha ez dixwazim li goriya dîtinên xwe hinekî ji bo wan kesên ku hêjî ji vê zindîbuna miriyên Êzdiyan bawernakin anjî ew heval û nasên ku nikarîbûn werin beşdarî vê rêûremsa ola Êzdiyatiyê bivin, bahsa rewşa vê civîna bibîranîna çil rojiya Pêşîmam Îsmail Deniz ya ku di roja 04.09.2005 de di nav mala Êzdiyan ya li bajarê Oldenburgê de çêbuyî bikim.
1 Civîna bibîranînê bi gotinên van herdû sebeqên Qewlê„Miskîno jaro“ dest pêkir.
„Ev erda xane, evd û beşer bazirgane,
hineka mala xwe barkir û hina nû danî
Dumahiyê her tê ji kassa mirinê tamkî”
“Binî Adem livê diniyayê mebe tema,
Ev zêr û malî gelek meke cema,
Ev text ji aliyê Soniya Karaca keçeke mirîda Pêşîmam Îsmail Deniz ve bi sewt û Kurdî yeke zelal hate xwandin.
2 Di pey van gotinan re Pêşîmamê Xaltiya û biraziyê Pêşîmam Îsmail Deniz, Berkat Çengil derkete ser dikê, ewî jî bi dengekî keser û kovan çend malikên/sebeqên beyta “ Lavijê Pîrê” ji bo bibîranîna apê xwe bistran got. Bêşadrên amadebûn jî dizanin, gava Pêşîmam Berkat bi sewteke dilêşî ev stran got, hingê girî kete gewriya gelek beşdaran, hinek berketiyên jin bi dengê bilind lîrandin û meriv stêrkên ji çavan dihatine xwarê didît.
3 Dûre Pêşîmam Hesen yê birayê Îsmail Deniz û hersê biraziyên xwe derketine ser dikê. Li hemberî heval, nas, pismam, zeyî, mirîd, şêx û hemî mêvanên xwe sekinîn. Hemî beşdarên amade yeko yeko silav kirin û ew ji bo rêzgirtina olî û vî qedrê didine Bira û bavê wan spas kirin.
Bira û lawên Pêşîmam Îsmail Deniz (Ekrem û Şêxmûs) sozdane nas, heval, oldar û mirîdên xwe û gotin:”heta ji me were emê di rêya Pêşîmam Îsmail Deniz de bimeşin û ji we dost, heval, nas û pismaman jî hêvîdikin ku hûn alîkariyê bi me re bikin.
Em dibêjin gerek ji vê gavê pêde êdî tû kes ji bo me şînoyî ne mîne. Hêvîdikin încar hemû berketiyên me kêf û şahiyên xwe dîsa bidomînen. Jin libasên xweyî reş deynin. Her weha divê tû kes bê xwarina xêra Pêşîmamê xwe ne xwo ji vê malê dernekeve. Qedir û rûmeta we dayî me li ser serê me. Înşallah em ê jî layiqî vê rêzgirtin û rûmeta we bimeşin”
Belê li ser mêrxasî û welatpareziya Pêşîmam Îsmail Deniz jî gelek camêran axivîn û beşdaran gelek buyerên Pêşîmam yên ji bo xizmeta Êzdiyatî, parastina Kurd û Kurdiyatiyê anîne ser ziman.
Şewqî Şemo Îsa, Dr. Cemal Nebez, Nezîr Şebikanlî, Çelikê Mala Seran, Cînarên Pêşîmam e Alman, Berpirsyarê Mala Êzdiya ya li Oldenburgê Şehab Dag, Nûnerê Komergeha Kurdên Suriyê yên Berlîn, Komelgeha Aremiyan ya Delmenhorst û whd.
Ez nikarim li virê cîh bidime axaftinên wan tevan. Lê, hêvîdar im ku ew kesên ji bo mêrxasî û welatpareziya Pêşîmam Îsmail Deniz axivîn bi xwe wan gotinên xwe ye hêja bi weşînin. Anjî gava yek bixwaze wan axaftinên dost, heval, nas û pismaman Pêşîmam Îsmail Deniz guhdarî bike, dikare seriyekî bide kur û malbata Pêşîmam û kassetê hatî girtin guhdarî bike.
Belê wekî ez dizanim tû kesî mîrî ji goristanan ranekirine, lê dost, heval, nas û pismamên Pêşîmam Îsmail Deniz bi vê xêr, civîna bibîranîna çil rojî û mêrxasiya Îsmail Deniz zindîkirina ruhê Pêşîmam Îsmail Deniz hêjî mezintir kirin.
Ez wer bawerim ku ev xizemta malbata pêşîmaman ji bo parastina Êzdiyatiyê kirî û dikin, wê ji virûpêde jî dîsa ji bo gelek şînên Êzdiyan bive pêşengî.
Dawiyê de dibêjim Xwedê û Tawisî-Melek xizmeta heval, nas, malbata pêşîmam û hemû Êzdiyên ku keda wan di vê bibîranînê de çêbuye qebûl bike.
Bila rahma Xwedê û hemû xasên Xwedê li ser Pêşîmam Îsmaîl Deniz be û ez sersaxyê ji malbet, hemû dost û pismamên wî re dixwazim.
Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê yan jî Filmefestîvala Dihokê ya Navdewletî (bi îngilîzî: "Duhok International Film Festival") festîvaleke navneteweyî ya salane ya fîlman e ku ji bo yekem car di sala 2012an de li Dihokê hate pêkanîn.
Yekem filmefestîvala Dihokê ya Navdewletî, 2012.
Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê ya pêşîn di navbera 9 û 16ê îlona 2012an de hate sazkirin.
Duyem filmefestîvala Dihokê ya Navdewletî, 2013.
Duyem Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê di navbera 9 û 16ê çiliya pêşîn a 2013an de hate pêkanîn. Di 9ê çiriya pêşîn de fîlmê bi navê "Before the Snowfall" (Berî berfbarînê) yê derhênerê kurd Hişam Zeman festîval vekir. Di festîvala 2013an de kurtefîlmên derhênerê kurd Teha Kerîmî û sînemakara tirk Kudret Güneş jî bi awayekî taybet hatin pêşandan.
Fîlmên ji zêdeyî 40 welatan beşdarî di festîvalê de kirine û li Hola Kongreyan li zanîngeha Dihokê û Hola Mihemed Arif Cizîrî û hola avahiya kevn a Peymangeha Hunerên Ciwan ku nuha sentera festîvalê bûyî hatine nîşandan.
Rêveberê Filmefestîvalê Dihokê ya Navdewletî ya 2013an Eyûb Remezan bû.
Sêyem Filmefestîvala Dihokê ya Navdewletî, 2015.
Sêyem Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê di navbera 9 û 16ê îlona 2015an de li Dihokê tê pêkanîn.
Çarem Filmefestîvala Dihokê ya Navdewletî, 2016.
Çarem Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê di navbêra 9 û 16 îlona 2016an de li Dihokê pêk tê.
Kitaro (bi japonî: 喜多郎; z. 4 sibat 1953) muzîkvan, bestekar, hilberîner û aranjorekî japonî ye ku wekî pêşengê muzîka "New Age" tê pejirandin.
Ciwaniya wî (1954–1976).
Kitaro li Toyohashi, devera Aichi (Japon) hatiye dinyayê. Ew mezûnê Lîseya Toyohashi Commercial e. Piştî mezûnbûnê, Kitaro çû Tokyoyê ji bo ceribîn û bûyîna parçekê muzîka sehneyê û li wir wî sîntesayzir (amûreke elektronîk e) keşf kir. Sîntezayzira wî ya pêşîn analog bû.
Kariyera wî ya "solo" (1977-1993).
Piştî hatina Japonê, Kitaro di sala 1977an de dest bi solo kariyera xwe kir. Her du albûmên pêşiyê "Ten Kai" û "Full Moon Story" bûn favoritên "kult" yên piştgirên hereketa "New Age". Wî konserta xwe ya yekem li Shinjukuya Japonê da.
Jiyana wî ya kesane.
Di nîviya 1990î de, Kitaro li gel Keiko Matsubara zewicî ku ew bi xwe jî muzîsyeneke û di albûmên Kitaro de leyiztî ye.
Gaza rondikbar wek gaza rondikrêj, rondik dibarîne jî tê nasîn. Gaza rondikbar çekekê kîmyewî ya nekûjer e ku esebên korneayê hişyar dike yên li çavî û dibe sedema rondikan,janan û hetta koriyê. Gazên rondikbar yên hevpar Spreya bîberê (gaza OC), gaza CS, gaza CR, gaza CN(fenasîl klorîd), nonîvamîd, bromoaseton, ksîlîl bromîd, sîn-propanetiyal-S-oksîd (ji pîvazan) û Mace (têkelbûneke) dihundirîne.
Ajanên rondikbar bigiştî ji bo kontrola serhildanê tê bikaranîn.Bikaranîna van çekan wek ajanên şerên kîmyewî bi dûçûna hinek hevpeymanên navnetewî qedexe ye.Wextê Şerê dinyayê yê yekemîn de, ajanên rondikbar yên toksîktir hatin bikaranîn.
Tesîr.
Gaza rondikbar dixebite li gel mukoz membranên îrrîteker li çavî, difinê, devî û li cegerî û dibe sedema girîn, bênijîn, kuxîn, bêhngirtina dijwarî, jan di çavî de, korbûna demkî, hwd. Li gel gaza CSê sîmptomên îrrîtasyonê xuya dibin li 20-60 saniye piştî dûçarmanê û bigiştî di 30 deqîqeyên jêdûrbûnê de tesîra wê dawî dibe. Li gel spreya bîberê(gaza OC), destpêka sîmproman bi hundirîna wendabûna motor kontrol, di demeke kin de dibe jixwe, %90 erîşkar reftarên xwe yên êrîşî terk dikin. Tê fikirîn ku gazên rondikbar hereket dikin bi erîşkirinê li dijî fonksiyonî komên sûlfîdrîl yên li enzîman. Yek ji hedefên proteîn ya pêkantirîn îyon kanala TRPA1ye ku tê îfade kirin li esebên sehkirinê yên çavan,difin û devî.
Rîsk.
Li gel hemû çekên nekûjêr an jî kêmkûjêr, hindek rîskên brîndarbûnên ciddî-mayî an jî mirin heye bi bikaranîna gaza rondikbar.
Tedawî.
Piştî dûçarmanê, tedawiyên cur be cur dikare bên bikaranîn.Alîkariya yekem ya standart ji bo sojînên li çavî avdana çavî ye û hinek îspat pêşniyar dikin ku solûsyona dîfoterîn dikare bibe alîkar wek berhemekê alikariya yekem ji bo spreyên kîmyewî û dikare bibe alîkar ji bo sojînên çavî.
Hîçperestî, hîçparêzî, tuneperestî, nînperestî an jî nîhîlîzm têgehiştineke felsefî ye ku neyîniya yek an bêhtir nêrînên jiyanê yên pejirandî pêşniyar dike.
Navê bi kurdî.
Mamosteyê felsefeya bi zimanê kurdî Ali Gurdilî di nivîs û xebatên xwe yên felsefeyê de têgeha "hîçperestî" bikar tîne. Her wisa bi zaravayê soranî jî di ferhenga Ferşîd Şerîfî ya bi navê "Ferhengî zarawekanî felsefe û zanistî komaliyetîkan" de têgehên "hîçbawerî, hîçxwazî, edebî bêhudey" pêşniyar dike. Her wisa bi zaravayê soranî têgeha "hîçgerayî" heye lê ev têgeh rasterast ji zimanê farisî hatiye wergirtin. Her wisa têgeha xwerû "hîhîlîzm" jî zimanê latinî tê ku "nîhîl" tê wateya "tune û hîç".
Hîçperestiya hebûnî.
Bi berbelavî, hîçperestî wek formeke hîçperestiya hebûnî tê pêşkêşkirin ku diparêze jiyan bêyî wateyeke rast, armanceke rast û hêjayeke rast e. Hîçperestên exlaqî diparêzin ku exlaq bisiruştî mewcûd nîne û ev nirxên exlaqî yên hatîne ava kirin, çêkirînên nedîtbar in.
Ev têgeh ji aliyê Ivan Turgenev ve hatiye populîzekirin di romana xwe "Fathers and Sons" de ku pêşengê romanê "Bozarov" hîçperest bû.
Wêneyekî ji pîrozkirina cejna Mihregan a zerdeştiyên faris (2011, li Holendayê)
Mihregan, cejna Mihregan, weke cejneke dîrokî ku kurdên zerdeştî her sal di dehemîn roja demsala payîzê de tê pîrozkirin. Cejn şeş rojan tê pîrozkirin. Roja cejnê ya pêşî bi navê "Ramihregan a giştî" û roja dawî jî wek cejna "Mihregan a taybet" tê nasîn.
Di ola zerdeştiyan de ku ola dêrîn a kurdan e, dehemîn roja demsala payîzê wek cejna Mihregan tê nasîn û piştî Newrozê wek mezintirîn cejna dîrokî ya Rojhilata Navîn tê nasîn ku ji aliyê zerdeştiyan ve tê pîrozkirin û 6 rojan berdewam dike.
Bi baweriya zerdeştiyan, Ahuramezda "Yaqut" di Newrozê de û Zîbercid (kevirekî dîrokî û binirx) jî di roja Mihregan de çêkirine. Zerdeştiyên li rojhilatê Kurdistanê bi sedan sala ye vê cejnê pîroz dikin.
"Mihr" tê wateya ronahî, dostatî, peywendî û mihrivanî, cejna Mihregan ji bo mihrîvankirin û rûbirûbûna ligel derew û nemihrîvaniyê tê pîrozkirin. Cejna Mihregan li agirgehên zerdeştiyan tê pîrozkirin. Navendeyên ku lê zêde tê pîrozkirin jî herêmên rojhilatê Kurdistanê ên weke Kimanşanê ne.
Hişam Zeman an Hîşam Zaman derhêner û rejîsorê norwêcî yê fîlman e ku di 1975an de li Başûrê Kurdistanê hatiye ser dinyayê û bi eslê xwe kurd e.
Hişam Zeman di 10 saliya temenê xwe de koçî welatê Norwêcê kir û di 2004an de li wir xwendina xwe li Peymangeha Fîlm a Norwêcê ("Den norske filmskole") ya Lillehammerê kuta kir.
Filmê diploma wî "The Roof" li gelek Festîvalan hate pêşkêşkirin. Di sala 2003'a de bi kurtefilmê "The Bridge" di Festîvala kurtefilmên Nêrwicî de / Norwegian Playwright’s Association Award de beşdarbû. Kurtefîlmê wî yê serketinê yê bi navê "Bawke" di sala 2005an de li festîvala kurtefîlman a Grimstadê hate xelatkirin, pişt re heman kurtefîlm li festîvalên Clermont-Ferrand û Aspen û Valensiya û Donostia-San Sebastián û Toronto û Palm Spring beşdar bû. Wî di sala 2007an de novelefîlmê bi navê "Vinterland" çêkir û ev fîlm di heman salê de bû fîlmê destpêk û vekirinê yê Fîlmefestîvala Tromsoyê ya Navneteweyî li Norwêcê.
Derhênerê norwêcî û kurd di 2013an de fîlmê xwe yê nû "Før snøen faller" ("Berî ku berf bibare") pêşkêş kir û ev fîlme ye ku di êvara 9ê çiliya pêşîn a 2013an de Fîlmefestîvala Dihokê ya Navdewletî vedike.
Cihûyên mizrahî, mizrahîm, ango mizraḧîm (, "mizrahî" bi wateya "rojhilatî") an "Edot haMizrach" (civatên rojhilatê) navek e ku ji bo civatên cihû yên Asyayê, bi taybetî yên rojhilata navîn tê bikaranîn. Fermo, mîzraxîm ji cihûyên ereb, cihûyên faris, cihûyên bûxarî, cihûyên kurd û cihûyên çiyayê (cihûyên hindî û yên Qafqasya) pêk tên.
Berî avakirina dewleta Îsrael ev nav nedihate bikaranîn, lewra evya bi nav kirineke nû ye û qala cihûyên ku li derveyî dewleta Îsraelê dijîn dike. Gelek mizrahîm hê jî xwe bi navê dewleta ku tê de dijîn re bi nav dikin, wek "cihûyên îraqî, cihûyên tûnisî, cihûyên faris" û hwd.
Pirr caran mizrahîm wek sefardîm (ku bi îbranî tê wateya 'spanyolî') têne dîtin. Sefardî cihûyên ku piştî qewitandina wan a ji Spanyayê di sala 1492'an de xwe li Efrîqaya bakur (li Mexribê) bi cih kirine re tê gotin. Lê sefardîm naxwezin ew wek mizrahîm bêne binavkirin.
Berî damezirandina dewleta Îsraelê peyva "mizrahî" car caran ji bo cihûyên ereb dihate bikaranîn. Lê ew bi xwe vê binavkirina wan a wek "cihûyên ereb" an "ereb" qebûl nedikirin, û sedema vê yekê dijminatiya dewletên ereb li hemberî wan bû.
Civakên mizraxîm bi zaravayên cûr bi cûr ê' yudeo-erebî xeber didan, wek ya moxrabî.
Zaravayên din ên civakên mizraxîm ev in: cîdî, yudeo-gurcî, yudeo-tacîkî (buxorî), kurdî, yudeo-berberî, yûhûrî û yudeo-aramî. Pirraniya pirtûkên felsefî, olî û edebiyatî yên mizraxîm bi zimanê erebî yê bi alfabeya îbranî hatine nivîsandin.
Xwînbera pişikan, xwînê bêoksejînê ji dil dişîne pişikan ku ji xwînberên yên bi tenê xwînê bêoksejîn hildigire.
Di dilê mirov de, sondeya pişikan (xwînbera pişikan an xwînbera pişikan ya sereke) ji bingeha ventricle rastê destpêk dike. Ev sonde kin e ku dirêjiya nêzî 5 cm û tîreya wê nêzî 3 cm. Piştre ev sonde dibe du şax ku dikevin herdu xwînberên pişikan (çep û rastê), ku xwînê bêoksejîn hildigire pişikan.
Niyara xwînbera pişikan di nexweşî de.
Zorsengiya pişikan çêdibe wekî yek ji nexweşiyên pişikan. Eger ev nexweşî wekî serencamê nexweşiya dil çêdibe (Sîndroma Eisenmenger).
Sengiya xwînbera pişikan.
Sengiya xwînbera pişikan ew e, pîvana zext an sengiya xwînê di xwînbera pişikan de. Sengiya xwînbera pişikan digihîje di navbera 9 - 18 mmHg.
Lêkerên farisî ev lêker in ku di zimanê farisî ya nûjen de tên bikaranîn.
Di wêjeya farisî de nêzîkî du hezar lêker tên bikaranîn li gr pirtûka Mehmûd Beşîr Huseyîn. Gelek ji lêkerên farisî di pirtûka Mehmûd Beşîr Huseyîn ya bi navê ("Fihrist-e fe'elha-ye parsî") berhev kiriye. Doktor Mehmûd Melayerî derbarê lêkerên zanistî yên di zimanê farisî de yek meqale jî nivîsî ye. Doktor Mehmûd Hafizyan jî nêzîkî pênsed û heştê û şeş lêkerên giştî tên bikaranîn di zimanê farisî de vekoliye, kontrol kiriye.
Pênaseyên lêkeran.
Di farisî de li gorî her kirdeyekê, pêvekek li dawiya lêkeran tê zeliqandin. Ji bo van pêvekan em dibêjin pênase, her wisa bi farisî jî dibêjin "şenase(شناسه)".
Di farisî de zeman.
Ji bo mînakên hevokên farisî bi giştî em dê 5 lêkeran bikarbînin. Reha van lêkeran li gorî dema borî ye û li kêleka van, reha dema niha hatine nivîsîn. Lİ vir divê hebûn û heyîn neyê tevlîhev kirin. Ji hev cuda ne.
Dema niha.
Bi farisî wek زمان حال اخباری (zemanî halê exbarî) tê zanîn. Mentiqa çêkirina dema niha li jêr e lê lêkerên "بودن(bûden) û داشتن(daşten)" îstîsna ne ku pêveka "می,-mî" wernagirin;
Dema borî ya sade.
Bi farisî wek زمان گزشتی ساده(zemanî gozeşteyî sade) tê zanîn.
Hinek hokerên dema borî ev in;
Halê emr.
Bi farisî wek حال امر(halê emr) tê nivîsîn.
Halê emr tenê ji bo du cînavan tê bikaranîn; To(tu) û Şoma(hûn)
Halê eltezamî.
Bi farisî wek حال التزامی(halê eltezamî) tê nivîsîn. Halê iltizamî bi giştî li piştî hindek hokeran tê.
Zemanê gozeşteyî estemrarî.
Bi farisî wek زمان گذشتهی استمراری(zemanî gozeşteyî estemrarî) tê nivîsîn. Hêjayî gotinê ye ku hem lêkera "bûden" hem jî lêkera "daşten" di vî zemanî de wek dema borî tê bikaranîn. Elbete di zimanê kurdî de jî heman mentiq derbasdar e.
Zemanê gozeşteyî neqlî.
Hinek hokerên gozeşteyî neqlî ev in;
Zemanê gozeşteyî dûr.
Di zemanê gozeştyî dûr de "bûden" û "daşten" îstîsna ne ku bi dema borî ya sade tên bikaranîn.
Zemanê halê natemam.
Halê natemam di kurdî de nîne. Bi kurdî em dikarin wek dema niha pênase bikin. Ev zemane dişibe dema niha lê hinek cudahî hene. Ji bo karekî em behs dikin ku wext e bê kirin.
Bi dûçûna gramera farisî halê nerênî tine ye. Halê nerênî bi dema niha tê çêkirin. Lêkera "daşten" û "bûden" nayên bikaranîn di vî zemnaî de.
Zemanê gozeşteyî natemam.
Gozeşteyî natemam di kurdî de nîne. Bi kurdî em dikarin wek zemanî gozeşteyî estemrarî pênase bikin. Ev zemane dişibe zemanî gozeşteyî estemrarî lê hinek cudahî hene. Ji bo karekî em behs dikin ku wext bû tê kirin.
Bi dûçûna gramera farisî halê nerênî tine ye. Halê nerênî bi zemanî gozeşteyî estemrarî tê çêkirin. Lêkera "daşten" û "bûden" nayên bikaranîn di vî zemanî de.
Dema bê.
Bi farisî wek zemanê ayende tê zanîn
Xirabê Nêriyan, an jî Xirabê Nêrya (), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Nêzîkî cihê gundê niha kehniya avê dîtiye Xirabê Nêrya ji navê xwe ji vir girtiye.
Mezinê Xirabê Nêrya yê berê Mecdin Axa bû. Pişt Mecdin Axa re kurê wî yê mezin axatî ji dest girt navên wî ji Derwêş Axa bû. Kurên Mecdin Axa ev bûn: Derwêş Axa, Hesen, Remezan, Îsmaîl, Mihemed Elî û Evdilezîz Axa.
Çanda Xirabê Nêrya li ser kurdîtiyê û li xebata ekonomîk e.
Cografî.
Ji Şirnexê 70 km, ji Hezexê 17 km, ji Cizîrê 24 km dûr e. Li derdorè Xirabê Nêrya, Xirabê Tuwa, Barîm, Zergûz, Şex Hesen, Mijmijok û Danêr heye.
Aboriya Xirabê Nêrya li ser heywan û çandinê ye.
Li Xirabê Nêrya mala tenduristiyê, mizgeft û dibistana pêşîn heye.
محمد اقبال) di sala 1873an de li welatê Pakistanê li bajarê Siyalkutê hatiye dinê. Ew alim, helbestvan, fîlozof û siyasetmedarekî pakistanî bû.
Zanistiya wî yê yêkem li ser Qurana Piroz bûye. Di piştî xilas kirina medreseyê, Îqbal bi alikariya mamosteyên xwe yên zimanê erebî û farisî, dest bi xwendina wêjeya îslamî kiriye. Dûre jî li bajarê Lahor ê zanîngeh xwendiye û li fakûlteya zimannasiya rojhilat bi xwe mamostetî kiriye. Di van salan de wî gellek helbest jî nivisandiye û weşandiye.
Di sala 1905an de Îqbal li zanîngeha Cambridgeê ya Brîtanyayê li ser felsefe û îqtisadê mezûn dibe. Li paytexta Londonê sê salan dimînî û li vir li fakûlteya ziman û wêjeya erebî mamostetiyê dike û gellek konferansan li ser ola îslamê dide. Dîsa di van sê salan da Îqbal li ser dadmendiyê dixwinî û di piştî girtina diplomaya dozgertiyê, tere Amanyayê û li zanîngeha Munihê li ser felsefeyê doktora xwe dike. Gava ku Îqbal di sala 1908an de vedigerî li Hindistanê di hêla xandewanên xwe da bi coşekî mezin tê pêşwazîkirin.
Dûre Îqbal bi salan beşdarî siyaseta welatê xwe dibe û di hêla pirr mirovan da tê pejirandin. Îqbal li ser siyasetê aha gotiye:“ Siyaset; kar kirin û ji bo rûmet û mezintiyê davet kirine.“
Helbest û nivisên wî li ser misilmanên li Hindistanê di serxwebûna li dijî Brîtanyayê de û di damezrandina Pakistanê de bandûrekî gellekî mezin kirine.
Iqbal di piştî nexweşiyeke giran û dirêj, di 21ê nîsana 1938an da tere heqiya xwe.
Partiya Dîmoqratî ya Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê, anku Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê (PDPK-S), partiyeke siyasî ye ku di 14ê hezîrana 1957an de li Sûriyê ji aliyê Osman Sebrî, Hemîdê Hecî Derwêş, Hemze Niwêran û çend rewşenbîr û welatperwerên din ên kurd ve hatiye damezirandin.
Piştî dabeşbûna partiyê di 1965an de jiber gelek egeran, bû du partî; yek ma li ser navê xwe lê li kolanan dihat naskirin bi navê "Rast" û ya din hate naskirin bi navê Partiya Çep a Kurdî li Sûriyê, ya "Çep". Her weha ta sala heftiyê ji sedsala bîstan partiyeke nû hate damezirandin xwe da naskirin weke partiyek bêalî Hiyad, ew jî weke "Berzaniyan" dihat naskirin.
PDPKS kar dike ji bo pêkanîna mafên rewa ên gelê kurd li Sûriyê di çarçoveya welatekî dîmoqratî de bi rengekî aştiyane bi şêwazên xebata dîmoqrat, baweriya wê partiyê heye bi biratiya hemû pêkhatiyên Sûriyê û wî warî de xebatek giring şopandiye di karê xwe yê siyasî de, hêjaya gotinê ku PDPKS tê bi rêveberên ji aliyê sikreterê giştî ê wê partiyê mamoste Hemîdê Hecî Derwêş ji piştî dabeşbûna yekem heta dema îro, her weha hêjaye gotinê ku ew partî bi siyasetek cuda xebata xwe dişopand û li ser partiyên nerm ên kurd dihat hêjmartin û di pila siyan de tê hêjmartin di warê cemawerî de.
Hz. Îbrahîm du jinên xwe hebûn. Navê yekê Sarê û navê yê din jî Hacer bû. Hz.Îshaq lawê Hz. Îbrahîm û jina wî yê bi nav Sarê ye. Hz. Îshaq bi şiklekî mûcizevî ji dayîk bûye. Di rojina bûyîna wî da bavê wî sed û bist salî û diya wî jî nod salî bû. Di pêşiyêda qet zarokên Sarê nedibûn. Ji ber vî yekê Hz. Îbrahîm bi Hacer ra zewicî û lawekî wan bi nav Îsmaîl hat dinê. Ji bona vî yekê jina yekemîn Sarê gellekî xemgîn bû û ji Xwedê zarokek xwest. Xwedê jî va dûayê wî qebûl kir û Îshaq hat dinê.
Va bûyera di Quran a Piroz da aha tê neql kirin:" Û bi sond elçiyên me bi mizginiyê hatin li ba Îbrahîm û gotin " Silav". Wî jî silava wan ragirt û bi lezî çû û ji bona wan ra golikekî pêjandî hanî. Gava Îbrahîm dît ku ewna qet destê xwe dirêjî wî (xwarinê) nakin, bêkêyf bû û tirsek ket dilê wî. Wana got " Qet metirse, em ji gellê Lût ra hatine şandinê". Jina wî li piya bû û bi wan keniya. Êdî me jî ji wî ra mizginiya Îshaq û dûra jî yê Yaqûb da. Jinikê got " Ez jinikekî pîrim, mêrê min jî kalikek. Ezê çer zarokan bînim? Bi rastî va tiştekî matî ye". Wana (elçî) gotin " Ey jina malê. Êdî gava ku dilovanî û pîrozahiya Xwedê li ser weye, tu çer ji karê Xwedê ra mat dibî. Ew Hamîd û Comerd e ". (Sûreta Hûd 11/69-73)
Hz. Îshaq di pirtûkên dîrokî da aha tê neql kirin: Ew yekê bejn dirêj, bi sûretekî xweşik, gotinên xwe rast bû û di kaltiya xwe da porr û riya xwe êdî sipî bûn. Ji Hz. Îshaq ra du lawên bi nav Yaqûb û Ays bûne. Yaqûb yek ji pêxamberên Xwedê ye û bavê Hz. Ûsif e.
Hz. Îshaq di Quran ê da aha hatîye meth kirin: "Ey Mihemed; tu qûlên me yên bi hêz û sehîker bi nav Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb jî bîne bîra xwe. Me ewna kirine mirovên bi dil û can ku yên dinê din (exîretê) tînin bîra xwe. Bi rastî ewna li ba me jî mirovên bijartî û qenc in." (Sûreta Sad 38/45-47) Hz. Îshaq di piştî mirina Hz. Îbrahîm, ji welatê Şam ê ra bi pêxembertiyê hat şandin.
Di gora riwayetan Hz. Îshaq kêm û zêde sed û şêşt salan jîyaye û li Filîstin ê li nêzika Qudis ê wefat kirîye.
Şerefxanê Bedlîsî di pirtuka xwe Şerefname de dibêjê ku Mîr Dorik mezinekî Rojikan û serleşkerkî mezin lê Bedlise bû. Mîr Dorik pir mêr bû û de şerekî li Bedlîsê dijî Osmaniyan bi giranî birîndar bû. Navê wî Berê Karayedigar bû lê ji ber mêraniya wî, navê Mîr Dorik lêkirin.
Sê kurê Mîr Dorik hebûn; Mîr Muzek, Mîr Abdîn û Bekran. li gor nivîskar Chaldean Tom ê Merdîs (Chaldean Historian Tom of Merdîs sala 1650), ji zarwên Mîr Dorik; Muzek û Bekran Mîrê Armenia mezin bûn li Kurdistana Bakur li Bedlîsê.
Kure Mîr Dorik Mîr Abdîn mîrê Hesenkêfê bû. di mizgeftê de, li ser nimêjê de, bi xayintî hate kûştin û Kûştina wî heya weke vê demê di herêma Tor Abdîn de, di çîrok û pirtukan de tê bi bîranîn û ew mizgeft bûyî cihê Sardana Kurdan û nevî wî Dorikan (pirtûk Elodîn, nivîskar Îsa Hesê).
Anatomiya diranên mirov, şaxeke zanist a anatomiyê ku pêkhatî, şêwe û şayesên diranê mirov xwandin û lêkolîn dike.
Diran gelek pûte dixwaze ji ber ku kulnebe xire nebe sax bime. Gelek rehikên hûr hene ku bi wan mirov bi tîn û êş dihise. Diranên pêş û paş û jêr û jorîn. Diran bi pidûyê sor dorahiya wê girtî ye.
Peresîna dirên.
Du cureyên diranan hene; ya yekemîn diranên mastî (li ba zarokên ji 1-6 salî), û ya duyemîn diranên herherî an timhebî ku ji şeş salî bi diranderketin destêdike heta bîst û pênc salî ku diranên mejî derdikeve.
Şayes û beşên dirên.
a> an diranê aqil an mejî.
Diran di devê mirovê mest de ji 28 ta 32 teve diranên mejî. Diran çar beşên xwe hene: ac, mîna, kakil û cebl. Diran ji tac û kok hevbend dibe (terkîb).
Tehran an jî Taran (bi farsî: تهران) paytextê dewleta Îran ê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2005 an 14 mîlyon kes lê dijin. Tehran li başûr ê çiyayên Elborz ê û li deryaya Kaspiyan ê ye. Li bajêr deh zanîngeh, çend mûze û gellek mizgeftên dîrokî. Teyarexanekek navnetewî bi nav Teheran/Mehrebad li derweyî bajêr cîh digirî. Bi xwe Tehran merkeza endustrie û bazirganî ya welatê Îran ê ye. Di sala 1999 an vir li Tehran ê metroyek bi sê rayan jî heye.
Di dîroka Îranê da Tehran ne tim bi nav û deng bûye. Bajarekî bi na Tehran cara yekemîn di sala 942 hatiye nivisîn û wê demê Tehran navçeyekî bi bax û baxçan hêşin bûye. Lê bi damizrandina împaratoriya Kaçaran di sala 1795 an da, Axa Mihemmed Xan Tehran ê dike paytextê Îran. Bi vî avayî Tehran dibe merkeza leşkerî û bazirganiya imparatoriyê. Êdî hemû tişt li Tehran ê ava dibî. Tenê di sala 1800 an da 15. 000 kes li Tehran ê dijiyane.
Şax Nasrettin di dema hukumdariya xwe da ji ber ku erdê bajêr êdî nake der sindorê bajêr bi temamî pênc qatan mezintir dike û diwarekî li dor bajêr çê dike. Bi vî avayî Tehran hê tere hê mezin dibî û di sala 1900 an da 250.000 an pirtir mirov li Tehran ê dijin. Bi vî avayî Tehran dibî bajarê yê herî mezin yê Îran ê. Di sala 1996 nifûsa bajêr bi 6,8 mîlyon kes hatin hêjmartin.
Di sala 1979 an da li Îran ê şoreşa îslamî pêk te û li Tehran ê balyozxaneya emerikî di hêla ciwanan tê girtin. Di vî bûyera da 66 emerikî tên bindest kirin û di piştî salekî dîsa tên berdan.
Tehran li başûrê çiyayê Elbozê ye. 66 Kîlometer li bakûrê-rojhetal a bajêr ciyayê Demawend e
Alice Ann Munro (navê wê yê berî zewicînê Alice Ann Laidlaw bû; jdb. 10ê hezîrana 1931ê li Wingham, Ontario,Kanada) nivîskareke kanadayî ye ku bi îngilîzî dinivîse.
Wê Xelata Nobelê ya 2013ê ya wêjeyê û Xelata "Man Booker International" ya 2009ê ji bo koma karên xwe wergirtin, wê her wesa sê caran jî Xelata Fermandarê Giştî yê Kanadayê ji bo Destanan ("Canada's Governor General's Award for fiction") wergirtiye.
Tekeza çîrokên Munroyê Başûrê Rojavayê Ontario ya wargehê wê ye. "Çîrokên sanahî û hest-livîn" yên wê aloziyên xweriskê mirovî bi şêwazekê gellek rehet û rewan vedikolin. Nivîsên Munroyê cihê wê wekî "yek ji mezintirîn nivîskarên hevdemê me" an, her wekî Cynthia Ozick dibêjit, "Çexovê me" peyt kiriye. Li sala 2013ê, wê Xelata Nobelî ji bo edebiyatê û ji bo karên xwe wekî "hosta ya kurteçîroka nûdem" wergirt.
Karaz () yek ji navçeyên Amedê ye. Karaz li bakurê rojhilatê Amedê, li ser riya Amed û Çewlîgê (Bîngolê) ye û 65 km ji Amedê dûr e. Şaroçka (qeza) Amedê ya herî biçûk û nû ye.
Cih û dîrok.
Kes nizane Karaz kengî hatiye avakirin. Li herêmê hindek şûnewarên dîrokî û balkêş hene. Ev jî ji dema kalkolîtîk (b.z. 5000-4000) in. Li herema Serêkaniyê da navbera 60-70 şikeftên xerabe kirî hene ku ji wan re dibêjin Şikeftên Karazê. Ji derve van li heremê qaleyên Kafir, Ardûç, li gundê Şeqladê Nawis, li Qetîn, Tiltapan û li çend ciyên din jî girên dîrokî hene.
o niha jî Afûllah Kar û Berîvan Kiliç in.
Qad û nifûs.
Şaroçke li ser 26.400 metre çargoşe hatiye avakirin. Niha pênc taxên navenda bajêr hene: Taxa Qeya, Yenîşehîr, Şêx Şerefedîn, Kaniya Bîno û taxa Şerîfan. Bi navê Tilêlek, ku bi tirkî navê "Özekli" lê kirine, nehyeke wê heye. Du taxên Tilêlekê hene: Pîder û Yûnus Emre. Ji derî vê du gomên bi navên Kanîdiz û Meşkênî li ser vê nehyê ne. 13 gund û 15 gomên Karazê hene. Li gor hejmartina giştiya 2000an nifûsa Karaze 5.678 e. Wek li gelek deverên Kurdistanê li herêma Karazê jî di van 15-20 salên dawî de, ji ber sedemên şer dewletê piraniya gundên stratejîk û yên çiyayî vala kiriye an jî şewitandiye. Loma her ku diçe hejmar kêm dibe.
Li gor hejmartina giştî ya sala 2000an nifûsa navendê 5678 ê û ya hemû gundan jî 7391 e. Bi giştî nifûsa Karazê 13.109 e.
Perwerde û hîdekarî.
Li navend û hemû gundên Karazê 22 dibistanên sereta û lîseyek heye. Li hin gund û mezran dibistan tune ne û zarok tên gundên nêzîkî ku dibistan li wir hene. Ji bo kesên temenmezin ên ku xwendin û nivîsandina wan tune, li navenda şaroçkê dewletê çend dibistan ve kirine. Rejiya xwendin û nivîsandinê gelek kêm e û bi taybetî ev rejî di nav jinan de hîn bilintir e.
Piraniya xwendekaran keç û jinên genc in. Armac ne hînkirina xwendin û nivîsandinê ye, armanc asîmîle kirina dayikan e.
Bîrên petrolê.
Li herêma Amed ê ji mêj ve û herî bêtir petrol di nav tixûbên (sînorên) Karazê de hatiye dîtin. Li Qetîne yê ku çend kîlometre dikeve başûrê Karazê li ser riya Licê bîrên petrolê hene. Ew petrol di sîloyan de tên parastin û di boriyên bin erdê de, bi ser Amedê re dişînin Îskenderûn ê ku li perava Deryaya Spî ye. Îsal di meha havînê de dîsa bîrên petrolê hatin dîtin. Li herêma Qetîn ê di 2325 metreyî kûrahî de petroleke nû derket. 39 bîr hatin kolandin. Ev li Kurdistan û Tirkiye yê petrola herî bi kalîte ye û 32 gravîd e. Di van bîr û avahiyên petrolê de xelkê herêmê wek karker qebûl nakin û kar nadin wan. Karkeran ji hêla Tirkiyê tînin û di van cih û avahiyan de dixebtînin.
Kiştûkal.
Debara xelkê şaroçkê piranî û giranî bi kiştûkal (ziraetê) dibe. Li herêmê helberîna gulê berbiro her ku diçe zêde dibe. Di van salên dawî de li Licê fabrîka rûnê gulê berbiro kete faliyetê. Herweha xelkê herêmê giraniyê da ser çandina gulê berbiro. Li herêma Embarê 7.000 dekar pembû tê çandin. Dîsa li herêma gundên Mehmediyan û Tepecûk ê 15.000 dekarî de birinç û titûn tê çandin. Qada kiştûkala ji bo hebûbatên bejî 189.000 dekar e. Ji vê 141.000 hebûbat, 6.000 dekar bakle, 2.000 petêx û zebeş tên çandin 40.000 hektar şov e.
Ajel.
Hatina xelkê Karazê li ser kiştûkal û ajelxwedîkirinê (heywan xwedî kirinê) ye. Di nav tixûbên şaroçkê de, bi qasî ku hatiye tespît kirin 8.000 dewar û 15.000 jî pez hene. Ji sedî heftê pez û dewarên binecîh in û ji sedî 30 jî yên ziretê ne. Bi qasî 300 î jî gamêş hene.
Şabad, Arwînawa an Arûnîawa () bajarek e ku bi parêzgeha Kirmanşanê ve girêdayî ye. Li Rojhilatê Kurdistanê ye. Ev bajar li başûrê parêzgeha Kirmanşanê li Şaristana Şabad bicih e û navenda Herêma Navendî ya Şaristanê Şabad e. Ev bajar bi gelheya 91.248 kesî (bi dûçûna serjimariya 1969ê) ve bajarê duyem yê mezin yê parêzgeha Kirmanşanê ye.
Nijad û gel.
Nîştecihên vî bajarî kurdin û bi giştî kurdên kelhûr in. Her wisa ev êl û eşîrên kurdan jî dijîn: Goran, Zengene, Lek, Sencabî û şêravend lê xelkê bajarî bi giştî li her dera bajarî eşîrên kelhûr dijîn.
Ekserê xelkê vî bajarî mislimanên şiî ne. Her wisa bawermendên yaresan jî hene ku bi giştî ji eşîrên goran in. Li gel van hinek mislimanên sunî, cihû û mesihî jî dijîn.
Zimanê bajarê Şabadê zimanê kurdî ye ku bi giştî jî zaravayê kelhûrî. Her wisa zaravayê lekî jî tê axiftin.
Zenga pelên geniman ("Puccinia triticina"), nexweşiyek zengî (fungî) ji cureyên kuvan, ku ziyanê digihîne pel, dan û qurmên genim, çewder û cehan.
Berbendî.
Berbendiya vê nexweşiyê bi awayekî kîmyayî ye bi riya triyazolê ku fungiyan dikuje.
Bikaranîna dermanên performans-zêdeker yên qedexekirî di sportê de wek dopîng têne zanîn,bi taybetî ji layê rêxistinên pêşbirkên sportê birêvedibin.Bikaranîna dermanên performans-zêdeker ji layê rêxistinên navnetewî ne-etîk tê dîtin,wek Rêxistina Olîmpîk ya Navnetewî
Benzedrîn.
Benzedrîn navê amfetamînê ye yê di bazirganiyê de tê bikaranîn.Konseya Ewropa dibêje ku ev derman cara yekemîn li Olîmpiyatên Berlîn sala 1936ê xuya bûye.Amfetamîn li sala 1887ê hate çêkirin û jêçêkera wê Benzedrîn Li Dewletên Yekbuyî li sala 1934 ji layê Gordon Alles haye îzolekirin.Leşkerên Brîtanî di dema Şerê Dinyayê yê Duyemîn de 72 mîlyon tabletên amfetamînê bikaranîn.Her wisa amfetamîn wek antîdepresan jî tê bikaranîn.
Everton FC di lîga İngilîzîstanê de tîmeke futbolê ye ku demsala 1962-1963ê bû şampiyon.Li gor lêpirsînên rojnameyên navnetewî ev şampîyonbûn bi alikariya Benzedrînê bû.Demek din tîma futbolê ev angaşt pejirand.
Steroîdên anabolîk.
Ev made li sala 1930ê cara yekemîn hate çêkirin û niha wek tedawîker di bijîşkiyê de ji bo hişyarkirina mezinkirina hestîyan,hişyarkirina dilveker,îştahê û ji bo tedawiyên qelsbûnê wek kanser û AIDSê tê bikaranîn.Her wisa steroîd3en anabolîk ji bo hêzdana maskûleya û hêza fîzîkî jî tên bikaranîn.Jixwe ji ber vê tesîrê di sportê de tê bikaranîn.Tesîrên rexnak yên têne zanin ev in: Asta kolesterolê diguhere,akne,fişara xwûnê ya bilind,tesîrên xeter ji bo cegerê reş.
Niha, tetrahîdrogestrînon û modafînîl di dinyaya sportê de,di nav lîstikvanê Dewletên Yekbûyî de bikaranîna van madeyan berbelav e.Hinek lîstikvan diparêzin ku ev madeyên han divê neyên qedexe kirin.Her wisa Rêxistina Dij-dopîng ya Dinyayê ev madeyên han wek têkildarên dermanên qedexekirî dihundirîne nav lîsteya xwe de.Li sala 2004ê jî Modafînîl wek madeyên qedexekirî hate zêdekirin di lîsteyê de berî olîmpiyatên 2004ê.
Flamengo ("Clube de Regatas do Flamengo") yaneyeke navdar ya futbolê ji rojavayê bajarê Rio de Janeiro ê li Brazîlê ye, ku di sala 1895'a de hatiye damezrandin.
Kumbedên gora Şêx Adî li Lalişê
Xana Lalişê, li derveyî perestgehê ye.
Xêzkirina dergehê perestgeha Lalişê, 1865
Laliş an jî Lalişa Nûranî (bi zimanê hûriyan; "la-la-aš-ha-ri…/. Lālašha), cih û warê pîroz û perestgeha êzidîtiyê ye ku dikeve Geliyê Lalişê yê devera Şêxan, 10 km li başûrê rojhilatî Duhokê, li herêma Kurdistana Îraqa federal. Ziyaret û cihê hecê yê hemû êzidiyan e û cihê Kaniya Spî, kaniya pîroz e ku li ava wê êzidî zarokên xwe mor dikin. Laliş aramgeha gelek şêxên êzidî ye, ya sereke gora Şêx Adî ye. Şêx Adî di navbera salên 1173 û 1162'an de dijiya. Rûberê Perestgeha Lalişê dorên 4500 m² (metre çargoşe) ye.
Nightwish li ser dikê (wêneyek ji  Melbourne, Awûstralya)
Nightwish (bixwîne wek: Naytwîş, bi kurdî: niyaza şevê) komeke fînlandî ya senfonîk metal e.
Koma ku ji aliyê keyboarder Tuomas Holopainen ve hatiye damezirandin yek ji komên metalê yên herî serkeftî yên Fînlandayê ye. Digel solîsta kevin Tarja Turunen bandora komê ji bo pêşketin û belawbûna stîla Senfonîk Metal gelek mezin bû. Muzîka Nightwish tesîra xwe ji stîla 'film music' (muzîka ji bo çêkirina atmosferên fîlman) girtiye. Di sala 2005'an de kom ji solîsta xwe Turunen veqetiya û di gulana 2007'an de Anette Olzon'ê wek solîsta nu hilbijart.
Di dawiya meha îlonê ya heman salê de yekemîn albuma kome ya digel Olzon ya bi navê 'Dark Passion Play' derket piyasê.
Kom digel tevlîbûna Anette serkeftineke bêhempa bidestxist, her çiqas dengê Tarja Turunen êdî di muzîka komê de tinebe jî. Album ewqas serketî bû ku di roja xwe ya weşanê de li Fînlandayê statuya Platîn stand û li gelek welatên din ên ewropî (yên wek Elmanya) derbasî raya yekem a 'album charts'.
Komê ji îlona 2007'an heta îlona 2009'an de tûra cîhanê kir. Nightwish û Anette Olzon di çarçoveya tûra cîhanê ya salên 12/13 di cotmeha 2013'an de ji hev veqetiyan. Heta dawiya 2010'an de qasi heft mîlyon kaset û CD yên komê hatin firotin û kom li ser dikên 40 welatên cîhanê muzîka xwe pêşkêş kir.
Queen komeke îngilîzî ye "rock" bû ku di sala 1970î de çêbûye. Endamên wê Freddie Mercury (deng) û Brian Harold May (deng û gîtar) û John Deacon (basgîtar) û Roger Meddows Taylor (trampet) bûn.
Heta niha 300 milyon albumên wan li hemî welatan hatiye firotin; ji wan 42,8 milyon li Dewletên Yekbuyî Amerîkayê hatine firotin.
Yek ji stranên wan yên herî bi nav û deng "Bohemian Rhapsody" bû.
Auguste Comte (navê wî yê rast: Isidore Marie Auguste François Xavier Comte; z. 17 çile 1798 - m. 5 îlon 1857) ramyarekî fransayî bû ku yek ji avakerên civaknasî û pozîtîvîzmê bû.
Comte li Montpelliera girêdayî Fransa hate dinê. Piştî beşdarbûna Zaningeha Montpellier ku yek ji zaningehên kevntirîn ya Ewropayê ye, Comte serlêdan ji bo École Polytechnique kir li Parîsê. Comte li gel Caroline Massin zewicî bû lê li sala 1842yê ji hev veqetîn. Ew li Parîsê li 5ê îlona 1847ê mir û li goristana navdar a "Cimetière du Père Lachaise" hate binaxkirin.
Ramanên Comte ji sê merheleyan pêk tê; (1) merheleya teolojîk, (2) merheleya metafîzîkî, (3) merheleya pozîtîf.
Dînê mirovatiyê.
Piştî çend salan, Comte ramana 'dinê mirovatiyê' ji bo civakên pozîtîvîst pêşxist.
Sohrab Sepehrî, Sihrab Sepehî (bi farisî: سهراب سپهری‎ "Sohrab Sepehri") (z. 7 cotmeh 1928 - m. 21 nîsan 1980) helbestvanekî faris î nûdem û wênesazekî navdar bû.
Ew li Kaşana girêdayî Îsfehanê hate dinê. Ew yek ji 5 helbestvanên navdar yên farisiya nûdem tê pejirandin. Ev helbestên han wek "helbestên nû" tê zanîn ku di van helbestan de ne pîvan ne jî kafiye hene. Helbestkarên din yên vê hereketê Nîma Yuşîj, Ehmedê Şamlû, Mehdî Axvan Sales û Ferox Feroxzad in.
Her wisa Sohrab yek ji resamê nûdem yê Îranê ye.
Sopehrî li nexweşxaneya Pars li Tehranê ji ber nexweşiyeke xwînê (leukemî) mir. Helbestên wî bi mirovatiyê tijî bûn û ji bo nirxên mirovî xemgînî tê de hebû. Wî gelek ji sirûştê hez dikir û gelek caran jî ev bilêv dikir.
Helbestên wî ji bo gelek zimanan hatine wergerandin wek îngilîzî, frensî, spanî, elmanî, îtalyanî, swêdî, erebî, tirkî û rûsî.
Kaşan bajarekî dîrokî ye ku taybetî navenda şehristan û fermandariya Kaşanê ye û bi parêzgeha Îsfehanê ve girêdayî ye. Ev bajêr 220 kîlometreyan dûr e ji navenda Îranê Tehranê û 200 kîlometreyan jî ji parêzgeha Îsfehanê dûr e.
Gelnasî.
Li gor serjimariya sala 1974ê nifûsa gelê Kaşanê 293.806 kes bû. Ji van %90 kes li şehristana Kaşanê dijîn.
Gelê Kaşanê bi zaravayê zimanê Farisî bi Kaşanî diaxivin.
Gelê Kaşanê ji ber li cem bajêrê Qomê ye, gelek tesîr jê girtî ye û gelê vir mislimanên şîene. Her wisa li vir Cihû jî dijin.
Mele Sîracê Xelîlî (jdb. 1930 Xelîla, Kerboran - m. 1983) di sala 1930î de li gundê Xelîla, yê navçeya Kerboran a bi Mêrdînê ve girêdayî, ji dayik bûye. Xelîla di nava eşîra Erebiya de gundê herî mezin e. Mele Sîrac zaroktiya xwe li Xelîla derbas kiriye. Navê bavê wî Mele Ebdulhekîm e. Mele Ebdulhekîm jî alimekî gelekî hêja bû. Ji malbata wan gelek alimên mezin derketine. Mele Sirac di sala 1971î de li gundê Behmûrê yê Cizîrê dest bi melatiya fermî kiriye. Di sala 1974an de taîna wî çûye herêma Midyadê û li wê dere nêzîkî çar salan melatî kiriye. Di sala 1977an de dîsa hatiye Cizîrê. Li mizgefta Hz. Nûh wezîfe kiriye. Di sala 1982an de teqawîd (malnişîn) bûye. Di sala 1983an de wefat kiriye.
Mewlûda xwe bi zimaneki fesîh û zelal nivîsandiye. Ew mewlûda wî bi tîpên erebî li Nisêbînê hatiye çapkirin. Lê bele bi tîpên latînî nehatiye çapkirin.
Gulcivîn li ser mijarên civakî û evîne hatiye nivîsandin. Berhemeke gelekî hêja ye. Zimanê wê jî gelekî şîrîn û sivik e. Ji xeynî van her du berheman, tê gotin ku Dîwaneke wî jî heye û li ser derd û kulen kurdan hatiye nivîsandin. Yanî ev berhemeke millî û netewî ye. Lê mixabin heta niha ev pirtûk derneketiye hole. Tê gotin ku ji ber hinek sebebên eşkere, ev pirtûk hatiye şewitandin an jî veşartin.
Helbesta ku di pirtûka Gulcivînde hatiya nivisandin;
Elî Îsfendiyarî bi navê navdar Nîma Yûşîc, (z. Mijdar 12, 1896 li gundê Yûş ku girêdayî şehristana Nûra girêdayî parêzgeha Mazenderan – m. Çile 6, 1960 li şehristana Şamîran girêdayî parêzgeha Tehran), helbestvanê nûjen yê Îran û bavê helbestên nû yên Farisîye. Ew avakerê helebstên nû yên Farisî ye.
Nîma Yûşîc bi berhemên xwe manîfestoya tevgera "helbestên nû" bû. Bi vê tevgerê înqilaba helbestê Farisî rakire ser piyan. Nîma li dijî helbestên klasîk yên farisî derket.
== Êrîşên li gundê kurdên êzdî Qestel Cendê ==
Li vir, hewldana pêşî bû. Di hefteya sêyem ya kewçerê de Tirkiye ji hêzên ku biçekkirina ên weke yên Omar dedîxî got wan û ji wan xwest ku hêrîşî kurdan û herêmên bikin. Lê di wê hewldanê de ev komên çete jî bi serneketin. Bi vê yekê re dewletê, li ber gund, ku herêmên tirkimanan xwest ku ji wan deran rêxistinkirinê li dijî kurdan bide kirin. Bi vê yekê, ev komên çete ên çekdar afirandin û çandina bi ser kurdan de.
Êrîşên li taxên kurdan Eşrefiyê û Şêx Maqsûd li Helebê.
Taxên Eşrefiyê û Şêx Maqsûd, taxên kurdan in ku dikevina herême Helebê de. Li vir, berî vê hewldana Tirkiyê ya bi komên çete ên weke ên Omar Dedixî û hwd re, berî wê bi hefteyeke hêrîş biribûbûna ser van herdû taxên kurd. Hingî hin komên ku xwe we artişa azad didan nasîn û navê "Tabûra Salahadin" ku li xwe kirin û ji aliyê Tirkiyê ve ku hatibûbûna bi rêxistin kirin, ji aliyê wan ve hêrîş li van taxên kurdan hat kirin ku bi dehan kurd hatin qatil kirin. Ev koma çete ya ku navê "tabûra Salahadin" li xwe kirî komeka çete ku ji aliyê Tirkiyê hatibû demezrandin û biçekirin ku li dijî kurdan û herêmên wan û statûya şer bike û nearamiyê li herêmên wan bide çê kirin.
Êrîşên komên çete yên çekdar ên li Serêkaniyê.
Ji ew hewldanên dawî yên li rojhilata navîn tê fehmkirin ku êrîş ji aliyê komên çete yên çekdar ên ku ji aliyê Tirkiyê ve li Serêkaniyê bûn hatine kirin.
Êrîşa 8ê çiriya paşîn 2012.
Ev hewldana sêyemin jî di 8 çiriya paşîn de Tirkiya bi van hêzên çete û çekdar da kirin li ser kurdan. Ji aliyê Tirkiyê ve ku Tirkiyê ew bi çek kiribûn, xwestin ku bikevina vê herême kurdan. Lê weke carên din ên ku bûn wê carê jî ew hewldan rastî berxwedana kurdan hat. Bi vê yekê re, kurdan li ber wê li berxwe da.
Tirkiye, bi vî rengî, hertimî komên çete ên çekdar dan hêrîşkirin li ser serê kurdan. Hertimî xwest ku kurdan, ew rewşa xwe ya xweserî ku wan li herêmên xwe bi serê xwe û bixwe dana avakirina bixûrîxênin. Bi vî rengî, Tirkiyê hewldanên xwe domandin. di vê dema ku Tirkiyê ev hêrîş li kurdan didan kirin jî, li zindanên li Tirkiyê ser deh hezarî re girtîn kurd di girêva birçîbûnê de bûn ji bo mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê tecrîda li ser serê serokê xwe û parastina bi kurdî.
Êrîşa 16ê çiriya paşîn 2012.
Tirkiyê, komên çekdar, ên ku bi rêxistin kirina û biçekkirina, şandina bi ser herême kurdan ya rojavayê Kurdistanê ya Serêkaniyê de. Di heman demê de di 16.çiriya paşîn de serokê Meclisa Serêkahniyê Abid Xelîl ji aliyê vê van hêzên ku Tirkiyê şandina ve hata qatil kirin. Piştre jî Tirkiyê di 19. çiriya paşîn bi topxane wê herêmên Serêkahniyê û nava bajêr bixwe da ber topbaranan. Piştî ku hêzên çekdar hatina şandin li wê herêmê Tirkiyê xwest ku bi wê topbarana li wir, hem wan bi wêre bike û hem jî şerê wan yê bi kurdan re bide dest pê kirin.
Roja ku Abid Xelil, hat qatilkirin, hingî wî amedekariya xwepêşandinekê bi hemû saziyên kurdan re dikir. Wê bi wê xwepêşandinê, kurdên ku wê herêmê hatina ravandin û Tirkiyê ew li wergahan bicih kirin ku vegerihina cih û warê xwe. De ne, Tirkiyê, bi rêya hin komna ku xwe weke kurd di denezênin, bi armanca ku mirovan ji wê herêmê bidina ravandin, aloziyê derdixin û di wê îstîfada ku mirovên ku di raavina bi aliyê bakûrê Kurdistanê hemûya berhev dike û dike wergahê de. Hemû mirovê ku hatibûbûna bi aliyê bakûrê Kurdistanê, ne bi xwesteka çûna wergahan li bi armanca ku ku herina wir li wir li xizmên xwe yên ku hena ku xwe li wan bigir in diçîn. Ji ber pirraniya mirovên ku Serêkahniyê di ravin û tên bakûrê ku Kurdistanê ku xizmên wan li vi aliyê sînor hena. Pêşî, e wbi vê hizrê tên xapandin û wan dikina rêyan de. Lê ku ew ketina rêyan û hatin jî, êdî ne hiştin ku ew herina cem xizmên xwe û hatina xistin li wan wergahan de. Bi vî rengî, hemû jî, hatibûbûna xapandin. Xwepêşandina ku wê bihata li darxistin jî wê bi armanc piştgiriya ji wan mirovan re bû. Ji ber ku pirraniya wan dixwest ku vegerina malên xwe. Lê hê jî, dewleta tirk destûrê nadê wan ku vegerihina malên xwe.
Êrîşa 21ê çiriya paşîn 2012.
Di 21´ê çiriya paşîn de komên çekdar ku bipiştgiriya Tirkiyê ji sînorê Tirkiyê bi 7 tank û gelek erebeyên leşkerî ji sînor ji aliyê Tirkiyê bi hevkariya ji sînor buhurtin û hêrîşî Serêkaniyê kirin. Berî wê,d i 8. û 19´ê çiriya paşîn de ev hirşî bûbûn. Lê komên çekdar vê naqlê bi çekên giran hêrîş birina ser Serêkahniyê. Li Serêkaniyê yanî li rojavayê Kurdistanê, kurd jî bi hêzên parastina gel YPG´ê re xwestin ku hêza xwe mazin bikin û bidina nîşandin li dijî van komên hêrîşkar ên ku hêrîşî kurdan dikin. "Koma ku hêrîş dike ji xwe dibêje "Xuraba El-Şam" a. Hêza "artişa Azad" daxûyanî da ku ti têkiliya wan bi van koman re nîn a. Ev kom ji aliyê Tirkiyê ve hatina bi rêxistin kirin. Bi teybetî, armanca wan, ew a ku statûya kurdan û destkevtiyên wan ên li rojavayê Kurdistanê ji holê rakin û têk bibin. Vê komê, berî hingî hêrîş kiribû ku çend kurd kuştibûn. Gelek kurdên ku wê dil girtibûn jî, wê tevî ku di destê wê de bûn û dil û ankû esîr bûn jî, ji aliyêl vê komê ve hatina qatil kirin.
Di hêrîşa vê naqlê de, hin tankên rejima Baasê ku van koman bidestxistibûn li Halebê Bab´ê û Cerablûs´ê, biribûbûna "ezaz" û li ser wê re biribûbûna başûrê Kurdistanê ku di bin destê Tirkiyê de ya. Li wir, biribûbûna "Ceylanpinarê". Li wir, komên çekdar ku Tirkiya wan bi rêxistin dike û dide hêrîşkirin li ser kurdan ji aliyê artişa Tirkiye ve bicihkirina û wan li wir perwerde dikin û dibêjina wan ku wê hêrîşî kuderê bikin. Li wê herêmêa Reha û ankû Şanliurfa, li "Serêkaniya bakûr" û li "ceylanpinarê", ev komên ku Tirkiya wan dide amdekirin û dide hêrîşkirin lê bicih in. Ev herdû herêm jî, dikevina herême bersînorê Serêkaniya rojavayê Kurdistanê jî.
Van komên di 21´ê çiriya paşîn carek din bidest hêrîşê li rojavayê Kurdistanê li Serêkaniyê kirin, berî hingî di 8´ û 15 û 16´ê çiriya paşîn de jî hêrîşî Serêkaniyê kiribûn û windahiyên mazin dabûbûn li ber berxwedana kurdan û YPG´ê.
Hêrîşa ji 15´ê Çile´ya heta 21´ê Çile´yê´yê 2013´an.
Piştî ketina sale 2013´an de, tirkiya dîsa komên çete ên biçek ajotin bi ser Serê Kahniyê de. Heman koman bi dehan windahî dan. Li Girkê û gundê Girzîro hêzên kurd ên YPG, hêzên rejimê dorpêç kirin û di dorpêç kirina di ancam 14 rojan de, hêzên rejim. ser 140 leşkerên wê teslîmî hêzên YPG´ê bûn. Lê vê carê ji aliyê Serê kahniyê ve jî, tirkiya gelek kom lev dabûbûn li hevdû û şandibûn bi ser kurdan de. Hêrîşa vê carê ya komên çete, bi tankên leşkerî ku tirkiya ji wan re temîn kiriya hêrîş kirin. di ancama bombabarandina bi tankan, zarokên piçûk jî di nav de gelek mirovên kurd û Arab ji aliyê ve van hêrîşên van çeteyan ve hatin qatil kirin. Konseye bilind a kurd, ragihand ku "tirkiya dixwezê şerê nava kurd û araban derxe û kurdan ji pêvajoya şoraşa Sûrî dûr bike û derxe." Vê carê jî, komên çete ên bi navê Şehûda El-Tahrîrî, Newaf El-Beşîr, El-Nasra û hwd hêrîşî kurdan û herêmên wan dikin.
Sung Jae-ki (, z. 11'ê rezberê 1967 Daegu/Koreya Başûr − m. 26'ê tîrmehê 2013 Seoul) çalakvanekî mafê mirovan e, Liberalism philosophers Koreya Başûrê ye.
Serokê Korea Men's Association(남성연대, 男性連帶).
Mûsil navçe û bajarekî Başûrê Kurdistanê ye ku dikeve ser sinorê Bakurê Kurdistanê û Başûr-Rojavayê Kurdistanê. Mûsil yek ji bajarên herî mezin ên Iraqê ye. Li navçeya Mûsilê bi zaravayê kurmancî tê peyivîn.
Berî 5000 salan kurd li bajare Mûsilê hene. Di destpêkê de, di dema aşûriyan, navê bajar Nînewa (Neynewa) bû. Wexte mitaniyan kurd li Mûsilê hebûn, navê bajar "Muisil" bû, ne Musil. Ereban navê Mûsilê gihorand bû "Musil". Berê hatina Araban kurd li wi bajarî hebûn. Niha 50% ji xelkê bajêr kurd in. Wekî din li bajêr ereb, asûrî, ermenî, kurdên êzîdî, sunî, û kurdên şabak dijin.
Rewşa îro ya Mûsilê.
Sererray ew hemûwe derkirdin û kûştin û qedexe kirdin î ziman û gorrîn î nasname û... bellam ta êstaş kurd le şarî Muisil da her hen betaybetî le Rojhellat î em şare 50% bellam zor bedaxewe lelayen hendêk le kurdekanewe Musil wekû şarêk î Kurdistanî hisab nakirê.Legell hatin î Samîyekan wate Ereb derkirdin î kurd le Parêzga y Muisill û Şar î Muisill betaybetî zor buwe be şêweyek ke ta êstaş her berdewame we em siyasete dirêje y he ye tenanet le paş kotayî hatin î Rijêm î Be's î Ereb î Êraqî xellkan î ereb î têrorist î em şar e estawin be tirsandin î kurd û derkirdin î kurd takû şareke becê bihêllin le sallî 2003 we takû êsta 2000 mall î kurd î em şare em şareyan becê hêştuwe şayen î bas e ke lelayen hîç hizb û layenêk takû êsta bas û awirrêk le xellk î kurd î çewsawe y em şare nedirawetewe bigire be kurdistanîşî le qellem nayen.
Rewşa di sala 2014an de.
Di meha xizîrana 2014an de ji aliyê Hikûmeta Îraqa Federal ve hate ragihandin ku ketina bajarê Mûsilê bo jêr desthilata DAÎŞê bêdeng bû û civata parêzgeha Mûsilê jî daxwaz kir pêşmerge maytêkirinê bike û danûstandin bo vê pirsê hate kirin.
Li gorî çavkaniyan, "Mûsil bi temamî ketiye di destê (DAÎŞ)ê de, lê heta niha hikûmeta Îraqê li beramber alozyîn Mûsilê bêdeng e, niha danûstandin têne kirin ku hêzên pêşmerge bo wan deveran bêne hinartin ji ber ku bi tenê pêşmerge dikare rewşa Mûsilê aram bike".
Xelkê Mûsilê bi kom yê ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihokê ve tên û Hikûmeta Herêma Kurdistanê zêdetir hevkariya xelkê Mûsilê di vê rewşê de ji Hikûmeta Federal kiriye.
Di xizîrana 2014an li parêzgeha Dihokê sê kampên penaberên mûsilî hatin avakirin.
Şehristana Pawe yek ji 14 şehristanên Parêzgeha Kirmanşanê ye û navenda vê şehristanê bajarê Paweye. Gelê Pawe bi zaravayê hewramî ku yek ji zaravayên kurdîye diaxivin. Ev zaravayê zindî kevintirîn zaravayê kurdî ye.
Ev şehristan ji sê herêm û heft çolistana pêk tê û nîfûsa vî şehristanî 61918 kes in.
Bayengan yek ji bajarê Parêzgeha Kirmanşanê li Rojhilatê Kurdistanê ku girêdayî dewleta Îranê ye.
Ev bajar li Herêma Bayengana girêdayî Şehristana Paweyê binecih dibe.
Bayengan herêm û bajareke ku li Şehristana Paweya girêdayî Parêzgeha Kirmanşanê ye.
Bayengan yek ji bajarên sermayî,sartir yên şehristana Pawe û Hewraman e.Bayengan bi zêdetirî ji 2 hezar kesan dihundirîne û sed û bîst kîlometreyan li bakûrê rojavayê Kirmanşanê binecih dibe.Wisa diyar e ku Banîkan jî awayê guhertî yê vê peyvê ye ku carinan di çavkaniyên fermî de tê dîtin.
Ayîn û Ziman.
Xelkê Bayengan ji mezheba Sunnîne(Şafiî ne) û zimanê wan jî Kurdîye ku bi zaravayê Soranî bi zarê Cafî diaxivin.Di dema Şerê Iraq û Îranê de li nav menteqeya şerî de bû ku gelek zerer û ziyan dît û %50 ji avahiyên vî bajarî wîran bûn û gelek gundên vî bajarî hatin vala kirin.
Banewrê yan Banewrrê yek ji bajarên herêma Bayengan ê ku bi şaristana Pawe ve girêdayî ye li Rojhilatê Kurdistanê. Banewrê li gor jimarê sêyemîn bajarê Kirmaşan e û ev bajar teşkîl dibe ji gelê gundên sinorî yên kurdnişîn ku di dema cengî de bo vî bajarî penaberî çêbû.
Bi dûçûna navenda statîstîkan a Îranê nifûsa vî bajarî 5031 kes in û teqrîben 700 malbat hene.
Herêma Navendî ya Şehristana Pawe yek ji herêmên girêdayî Şehristana Pawe li Parêzgeha Kirmaşan li Rojhilatê Kurdistanê ye.
Bi dûçûna serjimara Navenda Îstatîstîkên Îranê, gelê Herêma Navendî ya Şehristana Pawe 35217 kes in.
Herêma Bayengan yek ji herêmên girêdayî Şehristana Paweye li Parêzgeha Kirmaşana Rojhilatê Kurdistanêye.
Dabeşkirina Herêmî.
Bajarên girîng: Bayengan û Banewirê
Bi dûçûna serjimariya Navenda Îstatîstîkên Îranê,gelê Herêma Bayengan 9319 kes in.
Herêma Nosûde yek ji herêmên girêdayî Şehristana Pawe li Parêzgeha Kirmaşanê li Rojhilatê Kurdistanê
Bajarên girîng: Nodşe û Nosûde
Bi dûçûna serjimariya Navenda Îstatîstîkên Îranê,gelê Herêma Nosûde 8247 kes in.
Hannah Arendt ango Johanna Arendt (jdb. 14ê çiriya pêşîn a 1906an li Linden/Hannover, Elmanya; m. 4ê kanûna pêşîn a 1975an li New York, DYA) teorîsiyen, felsefevan û nivîskareke elman-emerîkî ya cihû bû.
Di sala 1933an de rejîma nasyonalsosyalîst a Elmanyayê hemû mafên gelê cihû ji destê wan stand û gelek mirovên cihû xiste zîndanê. Yek ji ew mirovên ku ji bo cihûtiya xwe ketibûn zîndanê Hannah bû. Piştî ku serbest hat berdan ew mecbûr ma koçberiya derveyî welatê xwe bike. Di sala 1937an de mafê wê yê hemwelatiya Elmanyayê ji aliyê rejîma nasyonalsosyalîst ve hatiye standin û Arendt heya sala 1951an bêyî statuya hemwelatiyê ma, heya ku DYAyê wê wek hemwelata xwe qebûl kir. Hannah Arendt wek rojnamevan û profesor xebitî û çend gotarên girîng ên felsefeya siyasî derxist. Dîsa jî wê ti car qebûl nekir ku meriv jê re bêje "felsefevan". Wê lewra ji binavkirina gotarên xwe wek "felsefeya siyasî" ne razî bû û şûna vê dixwest ku bila ew wek "teoriya siyasî" bên binavkirin.
Arendt konsepta "pluralîteyê" diparast: Li gorî vê yekê di nava mirovan de têkîliyek heye û di siyasetê de divê ev têkîlî xwe bi rêya azadî û wekheviyê nîşan bide. Lewra girîng e ku meriv xwe bike cihê mirovên din da ku nêrînên cuda jî fehm bike.
Mirov ji bo qanûn, lihevhatin û peymanên siyasî divê kesên zane û bi hest hilbijêre. Ji ber vê sedemê wê "demokrasiya representatîv" rexne dikir û li şûna wê sîstemên konseyan û formên "demokrasiya dîrek" pêşniyar dikir.
Wê gelek lêkolîn û nivîsên teoretîk amade kir derheqê xebatên felsefevanên kevnar - ên wek Sokrates, Platon, Arîstoteles, Immanuel Kant, Martin Heidegger û Karl Jaspers - û yên felsefeya siyasî ya nûjên - ên wek Machiavelli, Montesquieu û Tocqueville. Ji ber vê ye ku pirr caran Arendt weke felsefevan tê qebûlkirin.
Bi fikir û ramanên xwe yên serbixwe, teoriya xwe ya li ser "serdestiya totalîter", xebatên felsefîk li ser hebûnê û daxwaza gengeşiyên azad Arendt di gengeşiyên îroyîn de cihekî girîng digire. Çavkaniya fikir û ramanên wê ji bilî dokumantên felsefîk, siyasî û dîrokî kurtejiyan û pirtûkên wêjeyê ne. Wê ew nivîsan yek bi yek dinirxand û bi fikir û ramanên xwe girêdida. Metoda xebitandina wê nêzikî ya Heidegger e û wek encam - di her beşa zanistî de - fikir û ramanên serbixwe pêk dianî.
Hannah Arendt di çiriya pêşîn a 1906an de li Linden (girêdayî Hannoverê) jidayikbû.
Di sala 1924an de dibistana lîseyê qedand û dest bi xwendina felsefe, teolojî û fîlolojiya klasîk kir. Martin Heidegger yek ji profesorên wê bûn û li cem Martin Heidegger wê doktoraya xwe kir. Di sala 1929an de wê mala xwe barî Berlîn kir. Li wir Günther Stern-Anders nas kir û bi wî re zewicî. Hannah Arendt piştre dest bi lêkolînên derbare "pirsgirêka asîmîlasyona cihû-elmanî bi rêya kurtejiyana Rahel Varnhagen" kir - lê encamên lêkolînan di sala 1959an de hatin weşandin.
Di sala 1933an de ew li Berlîne ji aliyê polîsên Gestapo hatiye girtin û kete zîndanê. Piştî hat berdan wê koçî Fransayê kir û li wir bi xebatên xwe yên zanistî berdewam kir.
Di sala 1937an de ew û Günther Anders hevûdu berdidin, di sala 1940an de Arendt bi doçantê felsefeyê Heinrich Blücher re dizewice û bi wî re dimîne, heya mirina wî ya di sala 1970an de. Di heman salê de ji bo çend hefteyan wek "penabereke dijmin" di kampa Gurs (li başûrê Fransayê) de hat girtin. Di sala 1941an de ew digel hevjîna xwe koçberiya DYAyê dike. Li wir di sala 1951an de hemwelatiya amerîkî werdigire, piştî ku di sala 1937an de mafê hemwelatiya elmanî ji wê hatibû standin.
Ji sala 1941an pêde wê dest bi karê rojnamevaniya siyasî kir. Ew ji bo "Conference of Jewish Relations", ji bo weşanxaneya cihû ya "Schocken Verlag" xebitî û ji sala 1949an pêde li New Yorkê wek berpirsyara "Jewish Cultural Reconstructions" kar kir. Ji 1953an pêde di gelek zanîngehan de dersên cuda da.
Di çarçoveya doza Eichmann de Arendt di sala 1961an de wek rojnamevana New Yorkerê tevlî dozê bû û gelek gotar li ser vê dozê amade kir. Di van gotaran de Arendt tevgera desteyên cihû rexne dike û awayê ku ew Eichmannê tarîf dikin. Evya bûbû sedema gelek gengeşiyên xurt. Du sal bişunde gotarên wê yên derbarê dozê wek pirtûk hatin çapkirin. Di salên bişunde li gelek derên cîhanê de konferans û semîner da.
Di kanûna pêşîn a 1975an de Hannah Arendt li xaniya xwe ya New Yorkê krîza dil derbas kir û bi umrê 69 salî jiyana xwe jidestda.
Şaristana Qesra Şîrîn yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Qesra Şîrîn e. Sûmar jî bajarê dîtir yê vê şaristanê ye. Şaristana Qesra Şîrîn ji bakur û rojava bi dewleta Iraqê, ji başûr bi parêzgeha Îlamê, ji rojhilat bi şaristana Serpêl Zohab û Gîlanqerb hidûd heye.
Zimanê vê şaristanê kurdî ye.
Hidûdê li gel Iraqê.
Şaristana Qesra Şîrîn bi hebûna 186 kîlometre hidûdê hevpar li gel Iraqê heye û du derên bi navê Hidûdê Pervîzxan û Hidûdê Xesrûy dihundirîne. Hidûdê Pervîzxanê vedibe nav Başûrê Kurdistanê, hidûdê Xesrûy jî vedibe nav menteqeyên ereban.
Teyrê tawis, teyrê tawus, teyrê tawiz (bi latînî: "Pavo cristatus") teyr û balindeyek e ku li Kurdistanê peyda dibe. Teyrê tawis, bi baskên xwe re reng û reng re tê nasîn. Dema ku baskê xwe dive û dihilde, weke yekpareyekê ye. Her serê pirtikeke teyrê tawis weke ku çavek bê ye. Bi vê jî, balê dikişne ser xwe. Li Kurdistanê û heta ku digihijê Hindistan û Çînê, li herêmên Asya ev teyrê tawis tên dîtin.
Di nava kurdan de teyrê tawis, taybetmendiyên wî ên cuda ên pîroz jî hene. Minak, weke semboleka dînî di dînê kevnar ê êzîdîtîyê de ye. Teyrê tawis, weke sembolek ji wan sembolên pêxember pêşî Melekê Tawis e jî. Ji ber vê pîroziya wê, di nava çanda kurdan de, gelek tefsîr û wateyên ku li pirên baskê teyrê tawis jî hatine kirin. Naqşên wê dihatin çêkirin û bi her malên kurdan de dihatine daleqandin.
Seyid Celal Nizamî nivîskar û helbestvanê kurd, kurê Seyid Mihemed û nevyê Seyid Nizam û Nevîçirkê Şêx Mehmedemîn ji binemala Mezine seyidê Nehriyê ye ku li ber serhildana Şêx Ubeydullah li Nehriyê hatine koçandin û li nav axa Rojhilata kurdistanê de hatine cîbicê kirin.
Seyid Celal li sala 1951 li gundê Kuranê li 5 kîlometriya sînorê Îranê û Tirka li navça Soma û Biradosta ser bi Bajarê mezine Urmiyê hatiye dinyayê, li ber destê babe xwe ku alimekî mezin bû perverde dibe û gelik kul û derdê bav û bapîrê xwe li koçandina zemanê van dibihîze û hertim evaretiya van tîne ber cave xwe û her li zarûtiya xwe de derdê gelê kurd li nav guşt û pêstê vî de cî digre.
Piştî 7 salan li sala 1958ê dersa fermiye xwe ya sertayîy destpê dike çiko hingê li gundê van de dibistan çinebû ev mecbûr bû li bo dersxwendinê bi pêyê xwe li nav sir û sermaya zistanê de her roj hat û çoya gundê devr û bera Kuranê bike heta bikare xwe bigehîne gondê Mafera û Masteka û Gengeçînê û li dibistanê van gunda de dersê bixîne. Heta sinfa 6ê li van gunda de dersa xwe davî tine û ji pişt re diçe bajarê Urmyê û dersa xwê ya dibistana navîn û daviyê livê didomîne û li sala 1970ê li debîristana EmîrKebîre vî bajarî diploma xwe distîne.
2 salê xizmeta leşkeriye xwe li nav gondê Kurane û Hevsara de wekî eskerê perverdê diqetîne û van du sala de jî zarûkê kurda re wekî mamostayê sertayî dersê dibêje.tebîetê civane navçê li ser riha vî esera xwe didane û her li hinge re dest bi gotina helbestê farisî dike mixabin li van helbestê vî tiştik nemane. Ev işq û evînê li vê demê de baş ihsas dike û li evîna xwe de dev li hink meişûqê xwe berdide.Eva li helbestê evîndariye vî de bibaşî xûyane.Li sala 1974ê di gel dotmama xwe Şehlaya keça Seyd Hacî dizevice û semera vê zivacê 4 zarûne bi navê Şehîn û Salar û Emîr û Areş.
Di heman salê de yanî li sala 1974ê dibe bêjerê radyoya kurmanciye bajarê Qesra Şîrînê ser bi Kirmanşahê û ber destê Seyid Ezîzê Elevî pismam û pêşengê xwe behreyekî baş diwergire û 4 sala li bajarê Qesra Şîrîn û Kirmanşahê de dimîne û her xebata radyoya kurdî dike. Piştî hinge bo damezrandina radyoya kurdî seyd Celal dişînine bajarê Tewrêzê. Li vê sale de ku sala 1978ê ye û şorişa Îranê destê şah li hikûmetê kurt dike ev lêvê re tê Urmiyê û sal û nîwekê li pişka kurdiye radyoya Urmiyê de dixebite.
Li sala 1979ê digel despêka radyoya kurdiye Tehranê diçe vî bajarî de li sala 1992ê de lîsansa wergêriya zimanê îngilîzî qetandiye û heta sala 2000ê livê mijûlî kar û barê radyoya kurdiye Tehranê bûye.bilî kar û barê radyoyê di gelik karê perverda kurdî û rojname û kovaran de şirîkatî kirye wekî: Kovara Amanc li Tehranê, Kovara Avêne li Tehranê, Kovara Sirve li Urmiyê, Kovara Kurdistan li Tehranê
Şaristana Sehne yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Ev şaristan xwedî du herêman e ku bi navê herêma navendî ya şaristana Sehneyê û herêma Dînewerê. Navenda vê şaristanê bajarê Sehneyê ye ku 50 kîlometreyan ji Kirmaşanê dûr e û li cem parêzgeha Hemedanê ye.
Ziman û ayîn.
Gelê şaristana Sehneyê bi zaravayê kurdî yê lekî diaxivin. Ji layê dîn û mezhebî ve jî xelkê vir bêhtir bawermendên yaresan in û hindek jî şiî hene. Her wisa ev bajar xwedî behaiyet û cihû jî hene. Navdartirîn şexsiyetê vî bajarî Dînewerî ye. Her wisa kesê yaresan Seyîd Celîl Elî Nejad muzîsyenê herî baş ê tenbûrê ye.
Anne Frank anku Annelies Marie Anne Frank (jdb. 12ê hezîrana 1929 li Frankfurt am Main - m. destpêka adara 1945 li kampa komkirinê ya li Bergen-Belsen) keçeke cihû ya elman bû ku di sala 1934an de digel dayik û bavê xwe koçî Holendayê kir, da ku ji zext û zordariya nasyonalsosyalîstan bifilitin, lê berî dawiya şer bû qurbana holokostê. Berî ku hat girtin, wê xwe digel malbata xwe di xaniyeke biçûk de vedişart û li wir rojnivîskek dinivîsand.
"Rojnivîska Anne Frank" piştî dawiya şer ji aliyê bavê wê Otto Frank ve wek pirtûk hat weşandin. Ev eser yek ji çavkaniyên dîrokî ye ji dema holokostê û nivîskara wê wek sembola hemû qurbanên siyaseta qirkirina dema nasyonalsosyalîst tê pejirandin.
Mala malbatê heya 5ê hezîranê 1942an
Kevira bibîranînê ya li Frankfurt am Mainê
Anne Frank di sala 1929an de wek keça malbateke dewlemend a cihû li Frankfurtê hatiye dinê.
Çend meh piştî ku Hitler di sala 1933an de hemû Elmanya xist bin bandora xwe, malbata Frank ji ber metirsiya naziyan ji Frankfurt am Mainê koçî paytexta Holendayê Amsterdamê kirin. Anne di wê demê de hîn çar salî bû. Malbat zû hînî jiyana li Holendayê bû û Anne zarokatiyeke bê tirs derbas kir. Lê piştre şerê cîhanî yê duyem destpê kir û leşkerên Hitler di sala 1940an de Holenda jî îşgal kirin.
Rewşa malbata Frank a li Amsterdamê ji nişka ve xera bû. Gelek "qanûnên cihû"  her ku çûn zêdetir maf ji destê wan standin. Wek mînak: cihû êdî nikaribûn tramvayê bikarbînin, duçerxeyên wan ji destê wan hatibûn standin û nekarîbûn erebe jî biajon. Herwiha, çûyîna wan bo sînema an şanoyê an jî tevlîbûna wan a li çalakiyên werzîşê jî qedexe bû.
Du salên jiyana veşartinê.
Gava di sala 1942an de biryar hat dayîn ku xwîşka mezin a Anneyê Margot wê bibin kampa karkirinê, malbat mecbûr ma xwe veşêre. Ji ber ku ew kampên karkirinê di rastiyê de kampên kuştinê bûn: tê de qurbanên naziyan dihatin girtin, êşkence kirin û kuştin. Malbata Frank digel malbateke din xwe di malikeke taybet de xwe veşart. Xwediyê malikê şîrketa Opekta bû, ku dîrektorê wê bavê Anneyê bû. Ji ber tengasiyên qewimandî wî şîrketa dewrî hevalên xwe kir û êdî hevalên wî yên şîrketê alîkariya malbatê kirin. Deriyê xaniyê ku şîrketê bi xaniyê re girêdida li piş dolabeke pirtûkan veşartî bû.
Rojnivîska Anneyê.
Rojnivîska Anneyê jî di vê demê de hat nivîsandin. Di salên bê de malbat nikaribû derkeve derve, da ku bala kesî nekişîne ser xwe. Têkîliya wan bi tenê bi alîkarên xwe yên ku xwarin ji wan re dianîn re hebûn. Ji bilî vê yekê, radyoya wan hebû ya ku wan li ser nûçe û pêşketinên qewimî agahdar dikir.
Mehek beriya ku malbat mecbûr ma xwe veşêre Anneyê wek diyariya 13'mîn rojbûna xwe rojnivîskek wergirtibû. Di vê rojnivîska ku Anne wek 'Kitty' bi nav dikir, wê jiyana xwe ya rojane ya ku di metirsiyê de derbas dibû dinivîsand. Ev rojnivîsk êdî bûbû hevala xwe ya herî baş. Wek mînak, wê tê de him qala xewn û xeyalên xwe, him jî behsa gengeşiyên digel dayk û bavê xwe dikir.
Gava meriv rojnivîsê dixwîne, meriv têdigihêje ku Anneyê xwestiye bibe nivîskar yan jî rojnamevan.
Ji ber ku rewşa jiyan û tendirûstiyê ya di kampa komkirinê de gelek xera bû, nexweşî zû belaw dibûn. Dîsa jî Anneyê ti car hêviya xwe nebirî ku rojek wê tişt wergerin rindiyê.
Jiyana di kampa komkirinê de.
Di 4ê tebaxa 1944an de xaniya wê ya ku tê de 8 penaber diman ji alyê polisan ve hatiye dîtin. Hê jî naye zanîn polis çawa bi cihê wan ê veşartî hesiya. Lê tê bawer kirin ku ew rastî îxanetê hatine. Hemû penaber hatin heps kirin û heta demekê di kampa komkirinê ya Westerborkê de hatin girtin. Ji wir jî birin kampa kuştinê ya Auschwitzê. Jin û mêr li hatina îstasyona kampê ji hev hatin cuda kirin. Otto Frank, bavê Anneyê, li wir malbata xwe cara herî dawî dît.
Mehek bişunde Anne û xwişka xwe ya mezin Margot şandin kampa Bergen-Belsenê ya nêzî Celle, û wê li wir karên fîzîkî yên gelek giran dikir. Dayika wê ji ber bêhaliya xwe nekarî kar bikira, lewra ex li Auschwitzê ma: ew piştî demekê nexweş ket û di sala 1945an de jiyana xwe ji dest da.
Mirina Anne Frank.
Kevira biranînê ya li Bergen-Belsenê
Di zivistana dawi ya şerê de rewşa li kampên komkirinê berve xeteriyê ve çû. Mirov gelek di bin bandora birçîbûn, tîbûn, sermahî û bêhaliyê man. Nexweşî û bêş zû belaw bûn. Di adara 1945an de, çend hefte berî ku girtiyên kampên komkirinê hatin rizgarkirin, Anne û Margot bi enfeksyoneke giran a tîfusê nexweş ketin. Rojek piştî wefatkirina Margot, Anne jî - hê 15 salî - jiyana xwe ji dest da.
Pirtûkkirina rojnivîska wê.
Bavê Anneyê wek endamê tenê yê malbatê ji qirkirina cihû xilas bû. Piştî ku şer bi dawî bû, wî nivîsên Anneyê wek pirtûk da çapkirin. Pirtûka bi navê "Rojnivîska Anne Frank" heta îro bo 67 zimanan hat wergerandin û dike nav pirtûkên herî zêde xwendî. Ev pirtûk sûcên Nazîyan bi bîr tîne û wergeriya sembola êşa hemû qurbanên wan.
"Ran" fîlmekî dandenhênerê japonî Akira Kurosawa ye ku di 1985an de hat çêkirin.
Çîroka fîlmê ji lîstineke şanoyî ya William Shakespeare hate afirandin. Çîrok eynî ye lê belê hin firqên giring jî hene wek navên karakteran, cinsiyetên wan û hwd.
"Şah Lear" (wek "Şah Lîr" bixwîne;), "Paşa Lear" an jî "Şa Lear", yek ji lîstikên şanoyî yên William Shakespeare ye.
Çîrok derbarê şahekî kal û sê keçên wî ye. Şah dixwaze axên ku bindestê wî de ne par bike ji bo dotên xwe. Lê ji wan re dibêje gotinên xweş û letif bêjin ji min re. Her du keçên wî yên mezin dipejirînin lê belê ya piçûk nake û şah jî wê ji zaritî û ji mala xwe derdixe. Dewra herdu keçên mezin bavê xwe naxwazin û bi derewan hewdu dikujin. Şah Lear jî dîn dibe û dikeve rê, keça wî ya piçûk lê digere û diqefêle. Wê dema ku keçik bavê xwe dibore, keçik tê kuştin û bav jî ji qehrê dimire.
Bedriye Topaç 1977 de Dêrsim de dewa Markasorî de ameye dinya. Panc serrê dibistanê û di serrê wendegehê mîyanênî, yanî hewt serrî mektebê yatilî de wend.Serra payêne ya wendegehê mîyanênî û lîse Anqara de wendî. Nuşte, hîkaye û şîîrê aye reya verêne 2011 ra dest pêkerd rojnameyê Newepelî, kovara Şewçila û keyepelê Zazakî.net de weşanîyayî.
Kitabê ayeyê hîkayeyan Bero Sûr, 2012 de weşxaneyê Roşna ra weşaniya. No kitabê aye yo diyin o.
Dayikên Şemiyê komeleyeke sivîl e ku bi taybetî ji dayikên mirovên di kuştinên kiryarên nediyar û bêdaraz de windakirî pêk tê. Tê zanîn ku di navbera salên 1980 û 1995an de li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê bi sedan kes hatine revandin û kuştin û heta îro xizmên van mirovên berzekirî tu agahiyên ji wan tune ye.
Komeleya Dayikên Şemiyê ji 27ê gulana 1995an û vir ve her roja şemiyê li meydana Galatasaraya Stembolê kom dibin û xwepêşandanên rûniştinê çê dikin. Modela vê komeleyê Dayikên meydana Plaza de Mayoyê ya Buenos Aires, li Arjentînê ye.
Dayikên Şemiyê bi xelata Hrant Dink a sala 2013 hatin xelatkirin.
Homeyil (), yek ji bajarên parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Ev bajar navenda herêma Homeyil e ku li şaristana Şehabadê. Hêjayê gotinê ye ku xelkê vî bajarî ji êlên kelhûr in. Zimanê gelê Homeyilê kurdî ye.
Xelkê vir ji 1.303 kesan û ji 306 malbatan pêk tê.
Şwêşe, yan jî Şöşe, bajarekî parêzgeha Kurdistanê (Rojhilatê Kurdistanê, Îran) e. Ev bajar li herêma Kelaterzan a şaristana Sine binecih dibe û li ser riya Sine û Merîwan e.
Jimara şêniyên Şwêşê li gor serjimariya sala 2006ê digehe 1.136 kesî. Şwêşeyî bi zaravayê soranî diaxivin.
Tirkomanên barak yan jî barakî, êleke oxûzan in. Girêdana wan bi êlên Bozok û Yildizxan ên Begdîliyan ve heye.
Dora behra Aralê wek welatê wan ê heqîqî tê bawerkirin û tê gotin ku di salên 1100'î de ew ji welatê xwe koçî Yozgatê, Anatolyayê kirine. Lê ji ber ku di nava wan û dewletê nakokî diqewimin, ew mecbûr dimînin koçî herêma Eyntab û Rihayê bikin.
Di destpêkê de bi giranî xwe li başûrê Eyntabê (Tilbasarê) bi cih kirine. Ev herêm xwe li rojhilata Tilbaşarê heya ava Ferêt, li rojavayê xwe heya çiyayên Nûr, li başûr û başûr-rojavayê xwe jî heya Heleb û deşta Amûqê xwe dirêj dike.
Di nava padîşahê Silêmanê duyem ê osmanî û barakiyên ku êdi li Eyntabê diman de dîsa nakokî derdikevin holê û ev yek carek din dibe sirgûnkirina beşeke mezin a êlê: tê gotin ku pirraniya barakiyên Eyntabê di salên 1690'î de berva Reqeyê (Sûriyê) ve têne sirgûnkirin.
Îro çend neviyên barakî li Dîlokê li bajarên Îslahiyê, Karkamiş, Nizib û Oxûzelî, li Rihayê jî li Bêrecûk (Hobab) û Xelfetiyê hene.
Yek ji beşa herî girîng a çanda barakiyan muzîka barak e ("barak uzun hava") û evya îro wek tarza taybet a vê herêmê tê qebûlkirin.
Rexneya wêjeyî navê xebat, nirxandin û şirovekirina wêjeyê ye. Rexneya wêjeyî ya modern bi gelemperî ji aliyê teoriya wêjeyê ve tê salix dan ku gotûbêja felsefî ya method û armancên teoriya wêjeyê ye. Her çi qas ev herdu çalakî têkildariyeke nêz li bal hevdu hebin jî, rexnegirê wêjeyê her gav ne teorisyen in û heta niha jî hertim teorisyen nebûne.
Cihêbûna rexneya wêjeyî wek qadeke lêkolînê ya serbixwe ji teoriya wêjeyê an jî ji rexneya pirtûka babetê niqaşê ye. Wek mînak, Literary Theory and Criticism ya John Hopkins çu cihêwaziyê naxe navbeyna teoriya wêjeyî û rexneya wêjeyî û her tim ji bo heman pêwendê têgehan bi hev re bi kar tîne. Li gorî hin rexnegiran rexneya wêjeyî emilandina teoriya wêjeyî ye, ji ber ku her tim rasterast berhemên wêjeyî re mijûl dibe, lêbelê teorî zêdetir giştî û razber e.
Rexneya wêjeyî bi gelemperî di şiklê nivîsar û pirtûkan de diweşe.
Rexnegirên wêjeyî yên akademîsyen beşên wêjeyê de perwerde didin û kovarên akademîk de nivîsarên xwe diweşînin û hin rexnegirên navdar rexneyên xwe di weşanên berbelav yên wek Times Literary Supplement, the New York Times Book Review, the New York Review of Books, the London Review of Books, The Nation, and The New Yorker de diweşînin.
Dîroka rexneya wêjeyî.
Poetîkaya Arîstoteles bi awayekî zelal rehendên wêjeyê pênase dike û pirr têgehên wêjeyî pêşkêş dike ku hê jî li kar in.
Rexneya klasîk û ya serdema navîn.
Rexneya wêjeyî barike qasî wêjeyê xwedî dîrokeke dûdirêj e. Arîstoteles b.z sedsala 4emîn de Poetîka nivîsiye ku digel pirraniya rexneya bi hûrgilî ya berhemên hunerî yê nûjen, tîpolojî an jî şayesandina formên wêjeyî ye.
Şaristana Kirmaşan ji şaristanên Parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê, bajarê Kirmaşanê ye ku navenda Parêzgeha Kirmaşanê jî ye. Gelê vê navçeyê bi dûçûna serjimariya sala 2006ê 1.030.978 kes in.
Herêmên şaristana Kirmaşan.
Parka Kuhestan yek ji cazîbetirîn cihê geryankeriyê ya vî bajarî ye ku li bakûrtirîn cihê vî bajarî ye.
Kop (di 1928'an de wekî "Qop" hatiye nivîsand, bi tirkî: "Bulanık") yek ji navçeyên Mûşê ye.
Gorî hejmartinên herî dawî, hejmara navendê 41.000, bi giştî 139.000 e. Şik heye ku nifûs zêdetir be. Lewra li herêmê gelek kes di nifûsê de netomarkirî ne. Ev realîte li hemî Bakurê Kurdistanê heye. Şik heye ku dûgela Tirk dixwaze hejmara kurdan kêm nîşan bide. Bawerî bi statîstîkên dûgela Tirk nabe. Di sala 1927î de bûye navçe. Aborî bi pirranî li ser çandiniyê ye. Genim, ceh, nîsk, silq, hwd. Dîsa xwedîkirina sewalan jî heye. Kop li ser riya Mûş - Agiriyê dikeve. 107 km li dûrî Mûşê ye. Firehiya erdê navçeyê 1.706 km û bilidahî ji rûyê avê 1.480 m ye. Li rojhilatê Milazgir, li rojava Gimgim, li bakur Erzîrom û Xinûs û li başûr jî Xelat a Bedlîsê, Têlî hene. Di navbera Kop û Milazgirê de 25 km heye. Bi zivistanan berfî û sar, bi havînan germ û ziha ye.
Dîroka Kopê jî wekî ya herêmê pirr kevn e. Li herêmê medan, hûrriyan, ûrartûyan, bîzansiyan, osmaniyan, ûrisan û hwd desthilatî kirine. Herêm jî wekî hemî deverên Kurdistanê heya Şerê Cîhanî ya Yekê herdem di bin hukmê mîrîtiyên kurdan de bûye. Piştî parçekirina Kurdistanê û şikestina serhildanên kurdan rewş bo kurdan xirab bûye.
Gorî hin îdîayan navê herêmê di dema ûrartûyan de Horhorîkî bûye. Beriya Terteleya Filehan gelek fileh jî hebûne li herêmê. Gundên ku fileh lê jiyane ji navên wan tê derxistin. Kurd û fileh bi biratî bi hev re li herêmê jiyane. Di serhiladana Agiriyê, dagirkirina ûrisan hwd de gelek car kurdên Qers, Erdêxan û Erzeromê koçber kirine rojava û başûrê Bakurê Kurdistanê. Herwekî hatina Kopê jî.
Şaristana Bîcar yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye ku li rojhilatê vî parêzgehê binecih dibe.Navenndê vê navçeyê bajarê Bîcarê ye. Şaristana Bîcar bi herêmeke 7730 kîlometreyan mezintirîn şaristanê parêzgeha Kurdistanê ye.
Şaristanê Bîcar ji bakûrê rojhilat ve bi Parêzgeha Zencan, ji bakûrê rojava ve bi Azerbaycana Rojava (parêzgeh), ji rojhilat bi Parêzgeha Hemedanê, ji rojava bi şaristana Dîwandere û Sîne, û ji başûr bi Qurwe cînar e.Bîcar herêmeke çiyayî ye,bi av û hewa ve sar û hişk e.Ekseriyetê xelkê şaristana Bîcar bi zimanê Kurdîya Gerrûsî diaxivin.Li vî menteqeyê du zaravayên Kurdî yên din jî Kirmanşanî û Goranî jî tê axiftin û herwisa li hindek herêmên bakûr zimanê Tirkî jî tê axiftin.Xelkê vê navçeyê bi dûçûna serjimariya giştî ya nifûsî ya sala 2006ê 93714 kes in.Dînê xelkê vê navçeyê Îslame.
Şaristana Selasê Bawecanî (bi cafî: شارستانی سەلاسی باوەجانی) yek ji navçeyên Parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Tazawayî Selas bi kesên balix ve du hezar û pênsed kes in.Ezgile bajarekê din yê vê navçeyê ye.Li vê navçeyê sê eşîrên mezin hene: Bawecanî,Qubadî, Weledbeygî.
Li cotmeha 2016dan de li vê heremê pêvçûn di navbera hêzên Îranî û Kurdî de derket. Di encamê de 12 gerîlayên PJAKê hatin kuştin. Piştî vê bûyerê li gor çavkaniyên PJAKê, 26 pasdarên Îranê û 6 caş jî ji aliyê wan ve hatin kuştin.
Herêmên şaristana Selasê Bawecanî.
Ev şaristan xwedî du herêm, şeş gundistan,du bajar û 252 gundan e û her wisa sinor li gel dewleta Iraqê jî heye.Berfirehiya vê navçeyê 5000 kîlometreye û xelkê vê navçeyê çil û du hezar kes in.
Yûsif û Zuleyxa qiseyek cihanî ye ku hem di wêjeya Rojava hem jî di ya Rojhilatê de bû ye mijarên berhemên hunerî û wêjeyî.
Ev çîrok ji ber ku di Quranê de jî bi şiklê " Ehsenu'l - Qesses " yanî " çîrokatî herî xwêş " hatiye bi nav kirin, helbestvanên valageha Îslamî gelek ji wê hez kirine û ew serpêhatî her dem hatiye nivîsîn.
Di wêjeya Kurdî ya klasîk de piştî Mem û Zînê, mesnewiya duyem a evînî Yûsif û Zuleyxaya Selim Silêman ye. Selîmî di vê mesnewiyê de li ser şêwaz û rêbaza helbestvanên beriya xwe ew çîroke bi şîroveyek serkeftî vegotiye. Helbestvanî ligel vegotinek bedewkarî, girêdayiyê xal û epîzotên çîrokê jî bû ye.
Di nav berhemên Kurdî de Yûsif û Zuleyxa ji hemû berhemên zêdetir hatiye ji ber girtî kirin û destxetên wê jî ji aliyê gelek kesan ve hatine îstinsaxkirin. Ev yek, hem nîşana girîngiya vê berhemê diket hem jî bû ye sedem ku di nivîsarê wê de tevlîhevî çê bi bûn. Ji xwe li ser vê mesnewiya girîng, heta niha bi awayek rêk û pêk û berfirehî ne hatiye xebitîn.
Ayhan Geverî bi amadekariyeke dûvdirêj li ser vê berhemê xebitiye û ji dehan zêdetir nusxeyên wê bi dest xistine. Amadekarî ji bilî wan nusxeyan û nirxandina xebatên li ser Yûsuf û Zuleyxayê hatine weşandin, lêkolînek berfireh jî li ser wê çîrokê kiriye.
Digel wan beşên ewil ên ku agahiyên girîng li ser Yûsuf û Zuleyxayê hatine dayin, di jêrenotên nava nivîsarê de ferqên nusxeyan jî hatine nîşan kirin.
" Bi awayekî akademîk bi nivîsarê hatiye edîsyon - krîtîk re di dawiya nivîstekê de (faksîmîleya) destxeta nusxeya bingehîn jî hatiye dayin. "
Mesnewiya Selim Silêman (Selîmiyê Hîzanî) ya bi navê " Yûsif û Zuleyxa " bi amadekariya Ayhan Geverî ve der çû ye.
Musade.
Insaneki go ji maleke bixaze rabe, musade ji male dixaze go rabe.
Agota Kristóf (z. 30'ê cotmeha 1935'an li Csikvánd, Macaristan; m. 27'ê tîrmeha 2011'an li Neuchâtel, Swîsre) nivîskareke macarî-swîsreyî bû ku bi zimanê fransî dinivîsand.
Ágota Kristóf zarokatiya xwe li bajaroka macarî Kőszeg derbas kir û bi 14 saliya xwe koçî Swîsreyê kir.
Di sala 1956'an de piştî şikandina serhildana gelê macar wê digel keça xwe ya çar mehîn û zilamê xwe yê ku mamostetiya dîrokê dikir koçî Swîsreyê kir. Kristóf li wir li fabrîkayeke satan kar dît û hînî zimanê fransî bû. Ji salên 1970'î û pêde wê hemû pirtûkên xwe bi zimaneke biyanî nivîsand. Piştî pênc salên koçberiyê ew ji zilamê xwe veqetiya, dev ji karê xwe yê li fabrîkayê berda û çû kûrsên havînê yên Zanîngeha Neuchâtelê. Eserên Kristóf heta îro bi qasî 30 zimanan hatin wergerandin. Wê heya wefatkirina xwe jiyana xwe li Neuchâtelê derbas kir. Mîrasa wê ya wêjeyî di Arşîva Wêjeyê ya Swîsreyê de peyda ne.
nurettîn zaza di sala 1919 de li xarpet madenê hate dinê û di sala 1988 de li lozanê jiyana xwe ji dest da.piştê serhildana agirî û şex seîd mîna gelek welatparez û şoreşgerê kurd ew jî derbasê rojava dibe.
di sala 1938 an de dinava klûba ciwanên kurda çîhê xwe digirê.di nava wî klûbê de kesên mîna cigerxwîn,qedrîcan,osman sebrî navdarê kurd jî hebûnê.piştê şerê cîhanê duyemîn li swîsê bi cîh dibê û li zanîngeha lozanê dest bi perwerdaya bilind dike.di sala 1956 an li elmaniyê tevê 17 hevalê xwe komara xwendekar kurdên avrupayê ava dikin.
li lozanê piştê qedandina doktoriya zanîstiya perwerde di sala 1956 de çarek di dîsa dizivirê surî û di sala 1957 an de serokatiya pdk-s dikê.di zanîngeha şamê de du sal mamostetî dike.
nurettîn zaza di salên 60'an de li gelek zîndanê surî,lubnan,urdun û ıraqê de dimîne û rastê gelek zordariyê te.zaza ku qasê aliyê kesayetekî siyasî de be zanîn jî, ew qas jî wekî wêjevan û rewşenbîrek jî te zanîn.gelek çîrokê wî de kovara mîna hawar û ronahî de hatin weşandin.sala 1987 de pirtûk ehmedê xanî mem û zîn wergerandiye franskî
Mûçirk, ji hin masûlkên ku bêhemdî xwediyê xwe, ne bi awayekî aheng (rhythmic), belê bi dubarekirinê û ji nişkave, endam û lebatê laşê mirov têxe tevgerê an jî, ji derxistina denga re tê gotin.
Mînak: Ser hejandin, dubarekirna gotinê nexweş, çepik, çav miçandin, çavkirin, xwe dawşandin, bi movikê xwe derxistina reqîn û teqînê. Bi awaekî obsessîf (fikra pêdandî, raman kilîbûyî) bê fikr tevdigere. Her ku tevgerên bi vî şiklî dubare dibe, çê xwe di bejn û bala mirovan de zexm dike.
Sendroma Tourette; mîna mûçirkan bêhemdî mirova çêdibe, belê ji mûçirkan zêdetir dubare dibe û ji nişkave û bi lez û bez derdikeve. Sedemên vê nexweşîyê norolojîki an jî rakendî (îrsî) ye.
Pêşbirka Futbolê ya Cihanî 1978
Pêşbirka Futbolê ya Cihanî (fermî:"FIFA World Cup") pêşbirka fermî ya cihanî ya goga pê (futbolê) ku her çar sala carekê ji bo dûgelên ku endamê FIFA ne tê lidarxistin. Ev pêşbirk yek ji pêşbirkên ku ji aliyê FIFA tên damezrandin û herî navdar li cîhanê ne.
Şaristana Xurremabad yek ji navçeyên parêzgeha Luristanê ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xurremabad e. Vî şaristanî berê şeş herêm hebûn ku du ji wan niha bi Şaristana Dure ve girêdayî ne. Niha Xurremabad xwedî çar qezayan e. Xelkê Xurremabad bi luriya mîncanî û bi lekî qise dikin.
Bi dûçûna serjimariya sala 2006ê 487.167 bûn ku seda 27,7 ji şaristanê Luristanê ye. Bi vê esasê ev bajar di şaristanê Luristanê de bajarê mezintirîn û pirkestirîn e. 354.855 kesên ji vê navçeyê li çar bajaran; li Xurremabad, Sepîddeşt, Beyranşehr û Zaxe dijîn. 132.034 kes jî li menteqeyên gundan dijîn. Jimara malbatên vî bajarî 128.680 lib in.
Ev şaristan bîst û çaremîn şaristanê pirmirov e li dewleta Îranê.
Medreseya Axtepeyê di çarîka pêşîn ya sedsala 19an de, ji aliyê Şêx Hesenê Nûranî ve (1786 -1866)
li gundê Axtepeyê hatiye avakirin.
Barbaraya Nîkomêdî, Sent Barbara, Sentbarbara (Nîkomêdiya (îro Îzmît), sedsala 300), şehîd û keseke pîroz a mesîhiyan e. Welatiyên xiristiyan (ên suryanî) yên rojavayê Kurdistanê, her sal di destpêka meha kanûna pêşîn de cejna Sentbarbara bi şahiyekê pîroz dikin.
Di şahiyê de şano tên pêşkêş dikin û stranên pîroz tên xwendin. Welatiyên ku beşdarî şahiyê dibin, li gorî kevneşopiyan cilên cuda li xwe dikin û rûyê xwe vedişêrinn.
Bingeha dîrokî ya cejnê.
Li gor hin jêderên dîrokî, Barbara keça maldarekî pûtperest bû, Barbara ji pêxember Îsa hez dikir û bû xiristyan, lewma bavê wê xwest wê bikuje. Barbara jî neçar ma ku bireve. Li gorî jêderan Barbara xwe di nav zeviyên genim de veşart, cilên cuda li xwe kirin û rûyê xwe ji xelkê veşart.
Îbrahîm Ayhan parlamenterekî kurd ê parêzgeha Rihayê ye û yek ji parlamenterên girtî yên partiya BDP'ê ye. Lewra ew weke girtiyeke siyasî yê Tirkiyê tê pejirandin.
Îbrahîm Ayhan di sala 1969'an de li navçeya Siwêrekê ya Rihayê jidayikbû. Wî dibistana xwe ya sereke û ya navendê li Siwêrekê, lîsê jî li Edenê qedand. Di sala 1994'an de ew li Zanîngeha 100'mîn salê ya Wanê ji beşa zîreetê mezûn bû. Di sala 1997'an de wî li Rihayê dest bi mamostetiyê kir. Di nava salên 1999'an û 2007'an de wî serokatiya Egitim-Senê ya Rihayê dimeşand.
Di sala 2007'an de ji bo hilbijartinên giştî wî dev ji karê xwe yê mamostetiyê û serokatiya sendîqayê berda, ji bo Partiya Civaka Demokratîk (DTP) bû namzetê serbixwe û wek parlamenter hate hilbijartin. Wî heta 1'ê cotmeha 2010'an serokatiya DTP û BDP ya parêzgeha Rihayê berdewam dikir.
Ayhan ji ber doza KCK'ê di 1'ê cotmeha 2010'an de hate girtin û wî wek girtiyê siyasî xistin Zîndana Girtî ya Rihayê.
Îbrahîm Ayhan zewicî ye û bavê du zarokan e.
Cot di teoriya hejmaran de tê wateya parbûna bi hejmara didu.
Eger "m" hejmareke cot e, wê demê ev formûl guncav e formula_1, lê eger kit e, wê demê ev formûl formula_1, li vir formula_1.
Nîşaneya cotbûna hejmarê.
Eger di hejmarekê de reqama dawî cot be (0, 2, 4, 6 an 8), wê demê tevahiya hejmar jî cot e, lê eger reqama dawî kit be - tevahiya hejmar jî kit e.
Dîrok û çand.
Mirovahî ji demên kevnar ve hay ji cotbûna hejmaran heye. Heta li dora hejmarên cot hewayeke mîstîk jî diafirand. Di bîr û baweriya çîniyan de hejmarên cot hevsengî têgîna "în" in, lê hejmarên kit hevsengî "yan" in ».
Di welatên cûrbecûr de kevneşopiyên diyarîkirina kulîlkan ên bi hejmarên cot an kit hene.
Mînak: li DYE, Ewropayê û hin welatên rojhilatî diyarîkirina hejmareke cot a kulîlkan bext ji diyarîgir re tîne.
Li Rûsya û welatên SNG kulîlkên bi hejmara cot tînin ser miriyan an goristanê. Lê dema ku di baqekî de kulîlk zehf bin (bi giştî dema ku bêtirî 11'an be), cotbûn an kitbûna hejmara wan êdî ne girîng e.
Hîvron (Nusret İmir) (jdb. 1981,Batman) muzîkvan, stranbêj û dengbêjekî kurd e.
Hîvron di salâ 1981an de li Batmanê hatiye dinyayê.Perwerdehiya zarokatîyê li Batmanê qedand. Di sala 1995an de dest muzîkê kir.2000an de li Navenda Çanda Biharê bi muzîkâ profesyonelî destpekir.Albumâ yekemîn "Hîvron" 2007an de,ya duyemîn "Bablîsok" 2010an de,a paşî "Mem û Zîn" 2013an de derket pîyase.
"Di xeta dîroka Kurdistanê de felsefe û pêşketina zimanê kurdî", pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e. Pirtûk, di sala 2013´an de hatiye weşandin. Pirtûk, giraniyê dide pêşketinên civatê, bi pêşketinên felsefîkî û ziman re. Dîroka zimanê kurdî, ji dema hûrî û mîtaniyan di beşa wê ya pêşî de bi berfirehî li ser hatiye sekinin.
Pirtûk, bi giranî, bi çerçoveyeka felsefîkî û zimanî hatiye nivîsandin. Mirov, di pirtûkê de wêneyekî giştî bi pêşketinên felsefekî û ziman re ê civate kurd dibînê bi dîrokê re. Pirtûk, ji 13 beşên pirr dirêj pêk tê.
Di çarçoveya hebûna civata kurd de, dîroka wê bi pêşketinên nava wê û zimanê kurdî re di pirtûkê de hatiye ser ziman. Pirtûk, pirr zêde li ser zimanê kurdî ê dema hûrî û mîtaniyan disekinê. Lê ji wê demê û heta vê demê, di xetakê de çarçoveya pêşketina zimanê kurd û civata kurd mirov di wê de dibînê.
Zerdeştê kal, navê pirtûka Abdusamet Yigit e. Pirtûk di sala 2013´an de hatiye weşandin. Pirtûk, di derbarê Zerdeşt, jiyane wî û felsefeya wî de ye. Serboriya Zerdeşt, bi dema wî re di pirtûkê de tê ser ziman.
Pirtûka "Zerdeştê kal", rengê biyografya Zerdeşt de hatiye nivîsandin. Pirtûk, cih dide jiyan, serborî, felsefe û nerînên Zerdeşt. Bi heman rengî, gotinên hundirê Avesta esas hatine girtin û pirtûk hatiye nivîsandin. Bi kurtasî, ji destpêka jiyane Zerdeşt heta mirina wî, di pirtûkê de tê ziman.
Peyarêk: 1- Rêya peyayan ku li kêleka rêyan, kolanan û ji kevirên çêkirî pêk tê, di vê rêya de erebe siyare derbas nabe. 2- Rêya tenê peyayan li nava çolberan û daristanan ku erebe tê re derbas nabe.
3- Peyarêk navê pirtûkeke Çiya Mazî ya çîrokan e.
Udo Michael Wilhelm Pastörs (jdb. 24'ê gelawêjê 1952 li Wegbergê, Almanyayê) Neo-Nazî û ramyarekî alman ê partiya rastgir NPD e ku endamê komelê dewletê ya NPDê ya Mecklenburg-Vorpommern e. Ji 2006an heta 2016an ew nûnerê meclîsa eyaleta Mecklenburg-Vorpommern û carê jî serokê federasyona partiyê bû.
Pastörs li Almanyayê wekî yek ji kadroyên pêşeng yê sehneya rasgir tê hesibandin, û li dijî wî lêpirsînên tawanbar hatine destpêkirin. Ew ji ber axaftina nefretê û înkarkirina Holokostê çend caran hate daraz kirin û vekirî nêrînên nijadperest û dijcihûyî nîşan dide. Helwestên wî yên ramyarî bingeha Nasyonalsosyalîzma dîrokî ne.Udo Pastörs li meclîsê (2013)
Bavês () gundekî girêdayiyê navçeya Elbakê ye.
Gundê Bavêsê ji Elbakê 50 km dûre. Gundê Bavêsê cîhekî nizim hatiye avakirin.
Gundên derdorên wî: Xaşkan, Çaldêran, Xecesûr û Şatax e. Nêzikî 40 mal di vî gundê da heye. Nifûsa Bavêsê nêzikî 600 kes in. Karê gundiyan herî zêde li ser cotkarî û ajaldariyê ye.
Gundê Bavêsê zêde beavi ye. Gelemperî baran nabare. Li gund zêde şînahî û daristan jî tine. Bavêsê de eşîrê herî zêde Ertoşî ne.
Pira Bavêsê di derûdorê wî de gelek tê naskirin. Nêzîkê gund de çemekî ku navê wî Avareş heye. Ev çem ji alî gel de tê naskirin û çemekî mezin e.
"Rewdneîm" pirtûka Ebdurehmanê Axtepî ya herî mezin e û xwerû bi zaravayê kurmancî ye. Tev rîwayetên kevnare ne ku bi helbestekî li ser jiyana Muhemmed Pêxember gotiye. Xasma tê de rewşa çûn û hatina Muhemmed Pêxember a Mî'racê beyan dike. Lê belê di nav wan helbestên olvanî de, Axtepî hin car pênûsa xwe kiriye şûr û pê êrîş biriye ser Tirk û Ereb û Farisan jî.
Ew nusxeya orîjînal a Rewdneîmê ku Şêx Ebdurehmanê Axtepî bi destên xwe nivîsiye, kaxezên wê ji rengê kesk û sor û zer e. Zeynelabidin Zinar ew di 1965-66an de li ba Ebdurehmanê nebiyê wi dîtiye.
Di pirtûkê de 35 beş hene. Babeta her beşekê jî cuda ye û 4531 beyt in. Wek kêşa Mewlûda Melayê Bateyî, malikên Rewdneîmê jî tev bi yazdeh kiteyan dikişin, rewan in, bi kêş û qafiye ne. Her du rêz, bi eyni tîp qafiye ne, bi zarekî şêrîn û bi nikleka pir xweş li pey hev didomînin.
Şêx Ebdurehmanê Axtepî, çewa ku wî bi xwe di helbestekê de beyan kiriye, pirtûka xwe ya Rewdneîm di sala 1302yên hicrî (li gorî salnameya mîladî 1884) de nivîsiye.
Belam helbestên Rewdneîmê, çendî ku tê de gelek peyvikên erebî û farisî jî hene, lê belê bi kurmanciyeke pir zelal û hêsan, hatine honandin. Herweha tê de gelek peyv û bêjeyên kurdî yên kevnare jî hene ku niha zêde nayên bikaranîn.
Ev pirtûka hêja, li Kurdistanê du caran (bi elîfbêtika erebî) çap bûye. Cara pêşî, di sala 1966an de bi destên mele Ehmedê Qoxî li çap bûye. Lê bi derketinê re, dewleta Tirk dest daniye serê û nehiştiye li nava xelkê belav bibe. Cara diduyan jî, di 12'ê adara 1986'an de, bi destê mele Zeynelabidînê kurê mele Remezanê Amedî (Diyarbekir) çap bûye. Herweha wî li serê şerhek jî nivîsiye û malikên wê bi zimanê erebî şirove kirine. Çapa Qoxî 240 rûpel in û ya Amedî jî 534 rûpel in.
Di sala 1988 an de, Zeynelabidin Zinar piştî wergirtina destûrê, bi alîkariya M. Emîn Narozî, Rewdneîmê ji tîpên Erebî veguheztiye tîpên latînî û di 1991ê de jî li Swêdê daye çapkirin. Ev çap 438 rûpel e.
Aryo Barzan satrapê Helespontîna Frîgyayê bû.
Aryo Barzan satrapekî Frîgyayê bû ku ji sala 407 berê zayînê heta sala 362 berê zayînê hikumdar bû. Aryo Barzan dijrabûna li dijî şahê farsiyan Artaxerxesê diduyan winda kir.
Kûşxane girêdayiyê navçeya Bêdlîsê ya Xelatê ye.
Mehmet Çağlayan miftiyekî mûşî ye ku di sala 1923 an de li bajarê Mûşê hatiye dinyayê.
Zaroktiya xwe di medresa bavê xwe dersên Qur'ana Kerîm, lûxat, sarf û nehm xwendiye. Dûre çûye Medresa Norşînê. Li vir li ba Şêx Taqiyedîn û Şêx Maşûq ders standiye. Neh salî bênavber û xwendekarî giran hildane paşê çar sal leşkerî kiriye. Li gelek welatên misilman geriyaye û ji Makumlu Îbrahim Efendî, Mihemed Mahfuz Efendî û Yusuf Efendî (kesen zana) ders standiye. Sala 1949an de bavê wî wefat kiriye. Paşê Mehmet Çağlayan diçe gunde xwe. Wî re medresa bavê wî ra hata sala 1954an a xebat kir. Bi xwe miftîtî kiriye. Sala 1979an de li Niğdeyê ya teqawît bûye. Aniha li Stembolê niştecih e.
Celebî berhêma cihêreng hene. Di kovar û rojnameyan de nivîs û lêkolîne xwe diweşîne.
Cemil Oğuz di sala 1975’an de li gundê Zengê ya Licêya Amedê hat dinê. Oğuz di 4’ê tîrmeha 1998’an di rojnameyê Azadiya Welat de dest bi xebatê kir û heta 12’yê tîrmeha 2003’yan di rojnameyê de karê nûçegîhanî, edîtorî û gerînendetiya weşanê girt ser milên xwe.
Heta niha di gelek rojname, kovar û malperên înternetê de nûçe û nivîsên Oğuz hatin weşandin. Oguz digel karê xwe yê rojnamegerî, bi belgefîlman re jî eleqedar e û vê xebata xwe jî didomîne.
Oğuz demek di ANFê de xebitî, her wiha edîtoriya kovara Tîrojê û kovara Dîwar kir.
Cemil Oğuz ji 21.04.2005'an ve edîtoriya malpereke bi navê Diyarname.comê dike ku ev karê wî hê didome.
Ew di heman demê de di Diyarnameyê de quncekên "Diyarê Me" û "Dewey Ma" dinivîse.
Fîlmên wî.
Oguz, Cemil
Barûya Willis, Birca Willis (bi îngilîzî: "Willis Tower"), balexaniyekî ji hesin e ku di cîhanê de mîna sembola Chicagoyê tê nasîn. Navê wê yê berê (1973-2009) "Barûya Sears" bû, pişt re di 16ê tîrmeha 2009an de nav ji aliyê Grûpa Willis ve hat guhertin bo Barûya Willis.
Avahiya bi 108 qatan 442 m bilind e. Tîma muhendîsê Fazlur Khan û avahîsazê Bruce Graham di sala 1973an de projeya avakirina wê temam kir.
Rêzika şaş eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn.
mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî.
mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol.
Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinêre tunu.
Ya rast.dema veqetandek peyvêvebe,binêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn.
Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn.çimkî wisa tête xwendin.
mînak:pezên wan yên stewr,çiqên gûzê yên dirêj,yan azadî yan azadî.
Qereçol, gundê Qereçolê, gundekî navçeya Bismila Diyarbekrê ye. Ev gund li ser riya Êlihê ye. Li derdora wî gundî, gundê Fetlê, Zeko û Mere hene.
Çemek di wî gundî re derbas dibe, li hemberên wî çemê Sorka heye, Sorka gundekî şêxa ye. Di wî çemî de masî yê cur bi cur dijîn.
Qereçol gundekî piçûk e, bi tevayî ji bîst malî pêk tê. Gund tev ji malbateke mezin e. Kesên ku li wî gundî dijîn giş kur apê hev dû ne. Mizgefteke wanî piçûk jî heye nimêj û teatê xwe li wê mizgeftê dikin.
Qereçolê xwedî erdên mezin e. Di erdê wê de hewêc tên çandinê, wek nîsk, genim, ce û hwd.
Diwan Rûhî pirtûka a Ebdurehmanê Axtepî sê caran hatiye çapkirin. Du caran ji aliyê Zeynelabidîn Zinar hatiye nivîsandin. Û bi tîpên erebî hatiye çapkirin. Yek ji wan çapan, nivîsandina wê nebaşe. Di vê çapê de manzûma Şêx Muhyedîn es-Sa'î el-Hanewî (derbarê xwarinê de ye) û hinek helbestên Siyehpûş jî hene. Di vê çapê de Dîwana Ebdurehmanê Axtepî bi tenê 72 rûpel e. Çapa dudiyan gelek xweş hatiye nivîsandin û bi we re dîwana kurê Şêx Ebdurehmanê Axtepî Muhemmed ê Kerbelayî jî hatiye çapkirin. Dîwana Şêx Ebdurehmanê Axtepî tenê 103 rûpel e. Çapa sisiyan ji alî Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê bi tîpên latînî hatiye çapkirin. Osman Akdax û Kerem Soylû wê wergerandine tîpên latînî. 81 rûpel e.
Van beytana dide nîşandin ku zimanê dîwanê hêsan e. Lewra peyvên hatine bikaranîn, peyvên ne xerîb in. Hevok jî xwerû ne.
Naveroka Dîwanê.
Naveroka dîwana Ebdurehmanê Axtepî bi piranî eşqa evîna îlahî ye. Çar pênc beşine li ser evînê ne. Ê din giş li ser evînê ne. Lewra sedemê ku Şêx Evdirehmanê Axtepî ev dîwana nivîsandiye evîna îlahî ye. Naveroka dîwana wî ji bil evînê hezkirina Alê Beyt, Şefa'et û Şahê Neqşebend e.
'Eşq.
Ji vê nîv malikê tê famkirin ku Şêx herdem di bin bandora eşqê de ye û halê eşqê, wî wek însanê di meyxanê de serxweş kirîye. Pirê ehlm tesewufê jî, wek wî behsa vî halî dikin.
Ji beytnê mîna ên jêrê em fam dikin sebebê, gotinên wî giş 'eşq e.
Ebdurehmanê Axtepî gava li ser evînê dipeyive, carna behsa maşuqê dike, carna ji me re êş û derdê dûrbûna ji maşûqê dibêje. Hinek, carna jî pesnê maşûqê dide, li ber wê digere derd û kulên xwe jê re dibêje. Tîne ziman ku maşûq li cem wî ji her tiştî bi rûmettir e. Carna ji bo eşqê xîtabê li nefsa xwe dike û jê re aram pend dike. Di van beytên jêrî de derdê 'eşqê tîne ziman û dibêje ku derdê 'eşqê ji agirê cehennemê pirtir canê wî dişewitîne.
Hezkirina Alê Beytê.
Ebdurehmanê Axtepî gelek pir ji Alê Beytê hezkiriye. Ji sedema vêya, hinek navê Alê Beytê li zarokên xwe daniye. Wekî Kerbela û Eskerî.
Di dawiya her helbestê de hevoka لافتیی الاعای لاسیف ا لاذواوالفقار tekrar dike.
Hezkirina wî ya ji Alê Beytê bûye sedem ku ew pir muxalefeta ehlê sunnetê bike. Lewra ji bûyerên hatiye serê Hûseyn û şehadeta Hûseyn, Ebdrehmanê Axtepî xwe negirtiye, dilê wî pir şewitiye û bi hawakî zelal û dijwar lanetê barandiye li Yezîd û hevalên Yezîd. Di her beyteke ku di vî warî de wî gotiye ya lanet li ser Yezîd, ya li ser wesfê zalimtiya Yezîd, yan jî kufra Yezîd heye.
Ji van helbestên Ebdurehmanê Axtepî tê derxistin ku ewî tu carî tahamulî zulmê nekiriye.
Şahê Neqşebend.
Ji van beytan tê famkirin ku, Şêx Ebdurehmanê Axtepî pir ji Şahê Neqşebend hez dike û tesîra wî li ser Şêx Evdirehmanê Axtepî pir e.
Di Dîwana Axtepî de Hunerê Wêjeyî.
Teşbîh û mubalaxa heye lewra îktîfabûna xwe wek bi agir nayne, gotiye ez wek pizotî agir im.
Di van beytan de pir hunerê wêjeyê hene. Yek ji wan peyvan جان i dewsa zamîrê de yanê dewsa از de hatiye îstîmalkirin. Di van beytan de wekî di întaq, îqtîbas, teşhîs, mubalaxa û îstîare heye.
Îstîare, îqtîbas, tibaq û cînasê naqise heye.
Di vê beyta hanî de jî, te'kîdu'l-medhî bi îma yuşbîhu zemme û cînasa naqise heye.
Di vê beyta jêrê de jî hunerê tibaqî, cînasî û îstîare heye.
Di van beytê jorê jî emir bi meqsada rîcayê hatiye îstîmalkirin. Wekî din jî îstîare û cînas heye
Netîce.
Dîwana Şêx Ebdurehmanê Axtepî bi piranî li ser 'eşqê ye. Li ser eşqê û halê aşiq û maşûqê bi hewakî kûr û fireh disekine. Tê de zimanekî wêjeyî û hêsan bikaraniye.Xwendina wê hem ji aliyê menayê hem jî ji aliyê wêjeyê ve bi feyde û bi zewq e. Tê de gelek hunerên wêjeyê û wateyên tesewufî hatine îstîmalkirin.
Edib Teverzî, Nûbihar (kovar), payîz, 2008.
Muhammet Ali Erdoğan nivîskar û lêkolîner û bernamevanê televîzyonan e ku li bajarê Sêrtê hatiye dinyayê.
Di meha Remezan a 2013'an de li Hilal TV'yê bi navê Stêrka Paşîvê bernameyek pêşkeş kiriye.
Li ser medreseyên kurdan û li ser mela û şêxên Kurdistanê nivîsên wî di weşanên tirkî û kurdî de hatine weşandin.
Di gel kurdî bi farisî, erebî û tirkî jî dizane. Di warê medyayê de xebatên xwe didomîne.
Merdan Newayî (an jî bi tirkî Aydın Üneşi), mamosteyê zimanê kurdî û teologê îslamê ye. Xwegirtiyê Seîdê Kurdî, bengiyê kurdewarî û kurdayetiyê û wergêrê Rîsaleyên Nûr e. Merdan Newayî di sala 1961ê de li gundê Cimzerqê ya li ser Kurtalana Sêrtê hatiye dinyayê.
Xwendin û karên wî.
Wî dibistana seretayî li gundê xwe xwendiye (1969-1973). Piştî dibistana seretayî sê sal li medreseyan erebî xwend. Piştî wî, ji derve ve dibistana navendî kuta kir (1976-1976). Piştî qedandina lîseya Îmam Xetîb a Sêrtê (1979-1983), heman sal Fequlteya Îlahiyatê ya 9 Eylülê kar kir (1983-1988). Salek şûn de (1989) li Enqereyê dest bi mamostayîyê kir (1989-1996). Piştî wî çû Batmanê, tenê çar sal li Batmanê karî mamostehiyiyê bike, di sala 2000î de ew sirgûnê Yozgatê kirin, neçû Yozgatê, dev ji mamostehiyê berda çû bi aweyekî aktîv dest bi karê siyasetê kir; wekî rêvebir din ava HADEPê de xebitî (2000-2004). Di sala 2004ê de li Batmanê bi awayekî fermî Kursa Zimanê Kurdî vekir (2004-2006), Merdan Newayî yekemîn kes e ku bi awayekî fermî li Tirkiyeyê kursa zimanê kurdî vekiriye.
Merdan Newayî niha li şaredariya Batmanê wekî karker dixebite. Ev çar sal in ji devre ve li Meslek Yüksek Okuluya Midyadê dersên kurdî dide. Ji hêla din ve li Zanîngeha Artuklu (Înstîtuya Zimanên Zindî) li ser Eliyê Teremaxî teza xwe ya masterê amade dike.
Merdan Newayî zewiciye, bavê sê kur û keçekê ye.
Êlasko(navê wê bi Tirkî; Temel Köy)girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye. Ev gund 30 km li alî yê Rojava ye Dêrikê dikeve. Ji gundê Koderê çar bira û pismamekî(Evdo, Salo, Ebas, Kemal û pismamê wan Sîno) wan bi hevre hatine Êlasko û ev gund bi hevre avakirine.
Li derûdorê wî gundî li Bakurê wî gundê Silamet, li Rojhilat Karsan û Bizmaro, li Rojava Xirbêreş û li alî yê Başur jî gundê Kundir hene.
Êlasko havînên pir germe, ji ber ku derûdora wî tev kevirê reş e. Di nav gund de du golê avê hene ev gol havînê diçike û ji bo heywanên gund pirsgirêka avê dertê. Ji bo vê pirsgirêkê malên gund hemu ya ji xwe re li sondaşa xistine.
Perwedehîye.
Xwendevanên gund bi servîsê diçin gundê Misûrî yê û dibistana serîta û a dibistana navîn li wir dixwînin.
Gundê Êlasko aborî ya xwe bi xwedîkirina heywana û çotkarî yê didomînin.
Silêbînê (navê wê bi tirkî "Kömürcü"), gundekî bi ser navçeya Kercewsa Êlihê ve ye. Bela ku li derdorê vî gundî rejî derketî ye bi tirkî navê "Kömürcü" lê kirine. Li derdora wî gundê Hesarê, Bamîrê û gundê Ecibê hene. Av li mala tune lê kaniyeke wan heye ji vê kaniye avê tînin.
Ev gund ji du taxa pêk tê, nave yekê Gundikê û navê yandi jî Derikê ye. Rexê Gundikê ji rexe navçeya Farqîna Amedê hatine. Gelhe wê li dora 200 mirovî pêk tê.
Silêbînî bi gundê helbestvanê kurd ê herî navdar ku bi navê Cegerxwîn cîrane navê vî gundî Hesarê ye.
Xwendekarî vî gundî dibistana serî û dibistana navîn li vî gundî dixwenin lê ji bo dibistana amadehî bi servîsê diçin Inkafê.
Ev gund bi dimse û fêkî (tirî, hejîr, hinar û hwd.) nav da ye. Bi nemaze jî dimsa wê bi nav û deng e. Wekî din beru, tiuk û gihuj ji li wî gundî çê dibin. Mêşin jî li vî gundî xwedî dibin.
Meşkeldek (, an jî Meşketang, bi tirkî: "Gölkaşı") gundekî şaredariya Çîçekliyê ye û ser bi navçeya Artemêta Wanê ve ye qasî deh kîlometreyan dûrî Artemêtê ye û bi qasî heşt kilometreyan jî dûrî Westanê ye navê gund bi tirkî "Gölkaşı" ye.
Meşketang bi piranî kar|ên heywantî, înşaat û bi maşînên kar (kefçe qamyon) û hwd debara xwe dike. Di van salên paşîn de di her malbatê de herî kêm karmend-memûrek (mamoste, endezyar, avahîsaz, bijîşk û hwd) heye.
Meşketang gundekî di bin çiyayan de hatiye raxistin û erdekî pehn e.
Li gorî hîn agahiyan gundekî pir kewnare ye gundek ji gundên ermeniya ye ji ber kewnarebûna xwe gelek caran cihên cûrbicûr de zêr û zînet hatine dîtin. Niştecihên Meşketangê ji eşîrên banûkî û celaliyan e û ji ber sedema şerê cîhanî yê yekê (1914-1918) ji Qavqaz-Qefqasyayê (di nava axa Ermenistan û Naxçiwanê de) koçî li vir kirine.
Di gund de ji aliyê dîrokê de tişta herî balkêş "Dêra 'Hecî Qadir" e ji ber ku ev dêr ji aliyê mala Hecî Qadir ve dihate xebitandin jê re wusa hatiye gotin û malên kevn dîmenên gelekî xweş û balkêş pêşkêşî niştecîh û mêvanên gund dike lêbelê salên dawiyê hejmara van mala mixabin kêm dibe herwuha çend xaç û nîşanên kolayî jî çiyayên gund de cîhekî berfireh digire. Şûnwarên ûrartûyan li vir hene û qenala Şamranê ji vi gundî re derbas dibe.
Meşketang her demsala salê bi xweşikî û balkêşiya xwe dibe wêneyekî xwezayî ji bo xwedîhezkiriyên xwe, çemekî gund jî heye û masiyên gola Wanê her meha nîsanê ji bo hêkên xwe daynin têne vî çemî her wuha qamirgehên cuda jî di gund de hene û ji bo nêçîrvanan dibe gencîneya nêçîrê.
Derfetên gund.
Jiber ku gund girêdayî şaredariya Çîçekliyê ye derfetên gund jî zêde ne û di gund de nexweşxane, pêşdibistan, dibistana amadeyî (lîse),seyrangeh, dermanfiroş, navendên danûstandinê, firne, goştfiroş, komirfiroş, qehwexane, porbir, petrola benzîn û mazotê û gelek rêyen hêsaniyê jî hene.
Çand û hunera gund.
Di dawetên gund de kêm bin jî hêj kose tên çêkirin û lîstikên herêmî berdewam dikin û nemaze şevên zava û nezewicî/ezeban pir rengîn û dewlemend in.
Çend xalên girîng.
Meşketang ji hêla aboriyê ve gundê herî dewlemend yê Artemêtê ye. Pirani cîwanên gund xwenda û xwendekar in.
Çûnûhatina bajêr.
Ji xeynî rojên yekşemê çûyîn û hatina bajêr hêsan e û bi wesayîtên taybet an jî yên bazirganî qasî nîv saetî dûrî bajarê Wanê ye herwekî din bi wesayîtên Westanê (Gevaş) mirov dikare xwe bigîhîne bajêr.
Besta gundekî bi ser navenda Şirnexê ve ye. Navê wê yê tam Besta Bêrguva ye. Ev gund bi texmînî herî hindik ji beriya 400-500 sala ava bûye. Di sala 1987an de ji aliyê dewleta tirkî hatiye valekirin. Niha jî vale ye.
Gund ji her çar aliyan bi çiyayê Herkol, çiyayê Mehmed Yûsif, çiyayê Kor û çiyayê Qendîl dorpêçkirî ye. Li gundî de ji ber erdnîgariya çiyayan çandînî nîn e. Bi tenê çavkaniya aborî ya wan gundiyan ajaldarî bû. Li gorî lêkolînên li herêma wî gundî hatî kirin nîşandin ku dewlemendiya binerdî gelek zêde ye, lê belê, berdewama şerî titişt nehatiye kirin. Li wî gundî mêve zêde ne, wekî rêrî, tû, hirmî û tûşemî hene. Li aliyê wî gundî kanî û newal jî pir in, mîna kaniya Hiliya, kaniya Şofra, Serkanî, newala Berguva, newala Çalê û hwd. Zivistana pir sar e û havînê pir germ e.
Maronis (bi tirkî: "Kavaklı"), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêgav hinek mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn. Wek piraniya xelkê vî gundî li Colemêrg, Gever, Wan û li Mêrsînê dijîn.
"Jiyan di bin roja Mîtra de dimeşê. ", pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit a ku di destpêka sala 2014´an hat weşandin. Pirtûk, li ser Mîtra û dema wê disekinê. Bi wê re pirtûk, li felsefe, bawerî û ola Mîtrayê û dema wê disekinê. Pirûk, di encama lêkolînekê de hatiye nivîsandin. Di pirtûkê de, giranî hatiye dayîn li pêşketinên ku li ser ola Mîtrayê re bûne.
Destpêka pirtûkê, bi van gotinan destpê dike: "´Mîtra, sûwarê leheng ku sûwar dibû, bi haspê xwe re bi ber rojê ve difirî´. Mîtra, destpêkek bû. Bi wî re û navê wî re zayîneka mejûyî hebû. Mîtra, hê ku piçûk bû, ew bi kirin û gotinên wî ên bi aqilane re ew dihat li berçav û nasîn. Navê wî, bi wî rengî hebû. Mîtra, oldar û pêyamnêrî dema Mîtannîyan û ji mîtannîyan bû. Mîtannî jî kurd bûn. Bo vê yekê jî, ew weke «sûwarê Mîtannî, ku bi ber rojê ve difirî» dihat binavkirin."
Di bawerîya Mîtra de ´Ga´ û ´gurandina ga´ û ´xwarina pîroz´..
Mîtra, bi gurandina ga´ re mazinatî, serdestî û yekîtîya yazdanê mazin denezend. Lê Mîtra, bi gurandina ga´ re kevneşopîyek û bawerîya wê ya bi hezaran salan ku hebûna xwe heta wê demê domandibû dabû bû berxwe. Ew, kevneşopîya bi hezaran salan, heta wê demê civat afirandîya. Bawerîya li wê, li her deverê welêt heya. Wê ev çawa bûba? Mîtra, bi vê rewşê, rewşeka nû afirandibû. Di derbarê wê kirina mîtra de, herkesek di serê xwe de û bi zanebûna xwe re ne têr bû.
Dema ku bahse Mîtra dihê kirin, ev gotin, dûbare dihê ser ziman di nava kurdan de. "Mîtra, gayê xwe li mal digirt. Hemû tişt ji wî re dikir. Weke yazdanekê lê meyîzend. Lê rojekê ku derî vekirî bû û ga derfet dît, êdî ga ji malê derket û ravî. Piştî ku Mîtra hat û dît ku wa gayê wî ne li cihê xwe ya pirr bi mereq bû û ket pay dîtina gayê xwe de. Li gelek zevî û deveran gerîya. Piştre li ber avekê li deverekê li devereka şîn ew gayê xwe dibînê. Piştre Mîtra li wir gayê xwe digirê û wî dihêne malê û li wir wî digûrêne ji yazdanê mazin re." Lê berî vê gûrandin jî, dihê gotin ku "mîtra li ser wê rewşê hizirî û pirr hizirîya. Di ancama hizirkirina xwe de gihiştîya wê têgihiştin û ancamê ku "yazdanaka heya ku min jî û ew jî afirandîya" û "ew afirînerê hemû tiştî ya" û "wî her kes û gerdûn afirandî ya." Bi wê re jî, Mîtra, ew yazdanê xwe yê ku di serê xwe de kifşkirî, ji wî re wî gayê xwe dike boraq. Lê Mîtra, di farqê pîrozîya ga de ya. Bo vê yekê Mîtra, tê gotin ku wî dengê yazdanê xwe kirîya û yazdanê wî ji wî re gotîya ku "Mîtra, zaroyê min, ezê tişta ku min dayî wî gayî bidina te." Ji aliyê bawermendên vî ve, ev tişta ku tê gotin hatîya li Mîtra di wê demê de, ew pîrozîya jî ya. Bi vê yekê re, Bawermendên Mîtra, ew pîrozî çiqasî mazin a, bi navê ga re hertimî hewldane ku wê tefsîr bikin. Ga, li gelawêjê bicih kirina. Mîtra li Keywanê bicih kirina. Ji xwe yazdanê Mazin jî, roj weke ya wî ya. Ew, weke dagera wî jî dihê dîtin û ser ziman.
Di Mîtratiyê de Pergale stêrzaniyê a Mîtra.
Mîtra, Pergaleka ´gerwêrkî´ û ankû ´tîr´î li azmana hanîbû ser ziman. Di bawerîya olî a olzanî de navê heft "qadên binê ardê" û ankû "heft qat(tabaqa)ên li azmana" hatîya kirin. Ev di temenî bi bawerî de di bawerîya bavûkalên Mîtra hebû. Lê Mîtra jî, ev hanîna ser ziman. Navê Rojê("sol" û ankû "sor")ê hanîya ser ziman. Roj, navek ji wan navan a ku navê yazdanê mazin jî ya. Mîtra, bi vê yekê, divê ku mirov bibêje ku ew her heft qat(tabaqa)ên li azmana, weke tabaqayên "dunyayî" ku li wan jîyan heyî û ankû awayna darêjkên jîyanî ku yazdanê mazin li wan bicihkirî dihên ser ziman.
Bi vê yekê, navê heyvê jî her her wusa heya. Lê bi navê ´heyvê" re navê "meh" jî heya û bi wê re di dema Mîtra de ji wê re navna din jî "rona" ku di wate rohniyê de hatîya ser ziman li heyvê hatîya kirin. Li wê herêma berfiratê, heyvê, hertimî di demên havînê de bi şevê reşî dikir rohnî. Di wê şevê de kirina rohnî ya reşîya şevê, ji wê re di kurdî de dihat gotin "şêwîn". Ev jî, navekî din ê wê rewşa rohniya heyvê ya.
Mîtra li azmana hizirîya û hizirkirîya û hanîya ser ziman ku li azmana gelek ´tîr´ û ankû ´gerwêrk´ hena. Bi wê re jî, ev gotina "qat(tabaqa)ya" şîrove kirîya û her yekê, ´weke dunya me ku li azmana´ şîrove kirîya. Gotina, ´heft´ê, ku heta roja me jî di êzîdîtîyê de heya û bi gelek rengên wê hatîya biwate kirin û ser ziman, di wê demê de di temenê ´heft qatên azmana´ de hatîya ser ziman. Di têgihiştinkirin û hişkirinê de, weke heft qatên ku li ser hevdû hatina danîn jî hatîya fahm kirin. Lê Mîtra, di dema xwe de, ji dunyê û heyîna heyvê ya li berçav gav diavêje û weke dunyeyek biserê xwe şîrove dike û dihêne ser ziman. Bivê yekê, navê Stêran ku heya, lê bi wê re navê tîr(gerwêrk)ên ku heya ên weke rojê, heyvê, keywanê, Berçîsê, gelawêjê, behramê û tîrê hanîya ser ziman. Ev heft gerwêrk, giring û hatina bi wate kirin û gelek tefsîrkirinên bi wan re û bi navê wan re ku hatina kirin in hena. Di tefsîrkirina Mîtra de cihekî teybet ji pîrozîya ga´ re hatîya vaqatandin. Mîtra, çend ku hin tefsîrna bi heyvê re û li ser heyvê re bi ga re dike(ev rengê tefsîrê, di demên berî Mîtra de bi anû re û bi navê ga´ re hatîya kirin bi heyvê re), lê Mîtra ga´ li cihê qat û ankû gerwêrka gelawêjê bicih dike. Navê gerwêrka gelawêjê, bi navê ga´ re ew tênê ser ziman. Heta ku li cihna navê gerwêrka gelawêjê, tefsîra ga´ dide tefsîr kirin. Gerwêrka gelawêjê, weke gerwêrkeka giring a.
"tîra ku ji destê Mîtra bi kavana wî re ji destê wî çû, wê qanciyê bi xwe re bêne. Wê başî û evîndarîyê li dil serdest bike. Wê hijkirinê bike dil. Wê rastîyê bide li berçav." Bi vî rengî, weke ku ew ´tîr´a ku ji wê kavanê dihat avêtin, ku weke ku bi "gîyan" bê, dihat şîrove kirin û şîroveya wê dihat pêşxistin. Mîtra, ew tîr û kavana wî jî, wê ji dev bi hanîna ser ziman û şîrovekirinê wê pîrozîyek bi navê wê re û bi wê re were ser ziman. Weke ku çawa ku Mîtra, li azmana li "qata keywanê" hatîya bicih kirin, weke ku "ga li gelawêjê hatîya bicih kirin", wê tîr û kavana wî jî, bi vî rengî bi awayekî stêrzanî û kozmosî wê were dîtin û wê bi dunyekekê re were dîtin. Ew qata azmana jî, wê qata bi navê "qata tîrê" bê. "qate tîrê" û ankû "tabaqaya tîrê", yek ji wan qat(tabaqa)yên heftan ên ku Mîtra bahse wan kiribû bû. Bi vê yekê, ew tîra Mîtra, divê ku mirov bi teybetî bahse wê bike. Piştre, rêmildarên oldarî ên Mîtrayî, bi wê re weke ku piştre "fal tên vekirin û lê nerin", "pêşaroja mirovan bi wê tê xwandin" û hwd, wê rewşên bi vî rengî ên kozmoskî bi wê re pêş bikevin û werina ser ziman. Dema dema ku em li nava wan dagerên ku ku bi wan "fal dihatina vekirin" û ankû "li falan dihatin nerin" û bi wê li "pêşaroja mirovan dihat nerîn ku ka wê çi werê pêşîya wan bi qancî û ankû xirabî, emê bibînin ku hemû dagerên ku bi Mîtra re bûna. Şêr, dema ku Mîtra li daristanê li ser hasp dimeşê li aliyê wî yê çapê heya. Mar li aliyê wî yê rastê heya. Demsala ku herî germa û ku di wê demê de têhna rojê dide dunyê de ´tûpişk´ derdikeve ser rûyê ardê. Piştre oldarên Mîtrayî, tefsîra wê çêkirina û mirov ku nêvî mar û nêvî tûpişk çê kirina. Hinekan piştra gotîya ku ew nêvî aliyê mirov Mîtra jî ya. Bi wî re jî, n ku hanîna ser ziman jî hena. Wekî din jî, "dare qaj" ku bi navê ´dare çamê´ jî tê bi nav kirin heya. Mîtra, çûya ser serê dare qajê û dar di nêvî de bûya sê-beş. Ew dare qaj(çam)ê, piştî ku li sê-beşan bûya beş, êdî ew beşbûna dare qajê jî, bûya weke sembelek û behîteka Mîtra. Oldarên Mîtra, wê wê dare qajê ku li sê-beşan bûya beş, di hildin li hêtên parastgehê naqş dikin. Bi wê re jî, dare qajşê, pîrozîyek û tefsîrek pîroz standîya. Ev dare qajê, divê ku mirov bibêje ku di nava çanda Mîtra de û di nava bawerîya wî de, cihekî wê yê teybet ê pîroz jî heya...
Di bawerîya MÎtra de "heft qatên azmana".
Di dema wî de jî, di nava oldarên xwe de wî pirr zêde bahse keyanîya yazdanê mazin kirîya- Mîtra gotîya ku "yazdanê mazin li ser taxtê xwe rûniştîya û ji wir hertiştî dibînê û bi rê ve dibê. Ji wir bihûşt dojeh çêkirîya. "Heft qatên azmana´ çêkirîya û li gorî qancî û kirinên mirov ên baş, ew mirov li wanderan bicih dike. Di bawerîya Mîtra de, "hemû gîyan, wê di dawiyê de bi hewa bibin û herina azmana." Lê hinek gîyan, wê zû neçin. Wê di tirba xwe de û li dûnyê bimênin. Wê ev jî, ji wan re bê weke cezayekî ku beremberê kirinên wan ên nebaş. Hinek mirov wê hindikî bimênin. Hinek jî, wê zêde bimênin. Lê yazdanê mazin, sînorê hemûyan jî, bikirin û hewldanên wan re bi sînor kirîya.
Lê gîyanên ku bi hewabûn û çûna azmana, wê li wir serbest û azad bin. Wê bi rûmet û rêz bin. Wê binirx bin. Ew gîyan, wê piştre carek din, ku yazdanê mazin rast dît, wê bi laşekî re bişêne dûnyê...´
Bersiva Mîtra ji wê re heya ku dema ku gîyane mirov care duyemin bi laş bû û hat dûnyê jî. Rojekê, oldarekî Mîtra ji wî pirsîya ku "dema ku care dûyemin gîyan bi laş bû hat dûnyê, wê bi zanebûna jîyane xwe ya berê wî jî wê were?". Mîtra bersiv daye wê pirsê û gotîya ku "wê tenê ew hişê jîyane wê gîyanê ya berê, ku li azmana bû û gîyan bû wê bibe. Lê wê jê neçê û newê ji bîr kirin. Piştre jî, wê were dûnyê. Ku hat dûnyê bi care duyemin, wê wê tenê di hişê wê jîyane xwe ya wê demê de bê. Bo ku ew karibê wê jîyane xwe bi rastî û di aramîyê de bijî, wê ew ji bo wî wusa bê. " Li vir Mîtra, xate kîşandîya û gotîya ku mirovê ku bi jîyane xwe ya li dûnyê j destpêka jîyanê xwe û heta dawîya jîyanê xwe ku bi başî jîya ku care duyem bi laşbû û hat dûnyê ku bijî, wê bi wê qancî û paqijîya xwe bibîr bike. Wê hingî, ahangekê bi wî re bi afirê." Mîtra, ev jî gotîya. Lê Mîtra, ev jî gotîya, ku "mirovê ku qanc bê û di jîyane xwe de hertimî qancî kiribê, wê li azmana li cem taxtê bavê min, wê min bibîne, wê çavên wan bi min bikeve." Ev gotin jî, Mîtra gotîya.
Mîtra û ´tîr û kevana´ wî.
Mîtra li gorî ku tê gotin tîr û kevanî heya. Ev tîr û kevana wî li pişta wî ya. Mîtra textê wî li keywanê ya. Ew tîr û kevana mîtra jî pîroz hatîya ditin. Ew gotina "tîr û kevan" ya di falvekirinan de ku heya jî, ji vê hebûna tîr û kevana Mîtra tê.
"Mîtrayî, di 25´ê berfanbarê de ´sersalê´ê pîroz dikin.".
Di tefsîran de, aliyekî din ê ku divê ku mirov biteybetî bahse wê bike jî ew a ku taxtê wî ji aliyê ga ve dihê kişandin bi ber rojê ve li azmana. Ev rewş, bi gelek şêwayên wê ji aliyê bawermendên wî ve hatîya naqşkirin jî. Her wusa, bi naqşkirinê hatîya danîn li berçavan. Bi wê yekê, hatîya xwestin ku vê rastîya Mîtra dênina li berçav. Mîtra, bi wî re jî, kevneşopîya "pîrozkirina sersalê" dihê domandin. Weke rojbûna Mîtra, her sal di 25 berfanbarê de dihê pîroz kirin. Bi wê yekê re, êdî ew dihê bîrhanîn. Di wê rojê de berg dihên kirin. Bîrhanîn dihê kirin. Û her wusa, di wê rojê de çûyina mêhvandarîya li hevdû û bi hevdû re xwarin û hwd jî dihê kirin. Ev roj, weke rojek teybeta di çand Mîtratîyê de. Çanda Mîtratiyê, weke çandaka bi vî rengî ya dema şariştanî a hemdem a. Bi wê yekê re, Mîtra, di dema xwe de, pirr zêde li ser pirsgirêkên civatê sekinîya û axiftîya. Hanîya ser ziman. Xwestîya ku her mirov aqilê xwe baş û rast bikarbêne.
Vegotina "carek din vegerîna Mîtra li dûnyê û serdestkirina wî ya aliyê qanciyê li dijî aliyê xirabîyê".
Mîtra, di derbarê wî de, dema ku bahse jîyane wî dihê kirin, di temenê behîtekê de bahs dihê kirin. Bi teybetî, dema ku bahse goçkirina Mîtra ji dûnyê dihê kirin, dihê gotin ku "ew li ser taxtê xwe bû û ga, ew taxtî wî yê ku ew li ser rûniştîya hilkişandina bi azmana ve...
Mîtra, dema ku bahse wê dihê kirin, dihê gotin ku ew namirîya. Ew, dema ku dema wî hat ku wê ji dûnyê goç bike, ew bi taxtê wî re çûya azmana û li wir dimêne. Li wir, "cihê wî, di rex yê yazdanê wî de ya." Mîtra, wê serdema qanciyê serdest bike. Ew, wê serdestîya yazdanê xwe li dûnyê serdest bike. Bi wê yekê, Mîtra, weke peyamnêrekî yazdanê mazin ê qadîm dihê dîtin û ser ziman.
Mîtra, piştî hat vegerîya dunyê, wê êdî şerekî mazin li ber xirabî ne qanciyê bike. Di dawîyê de, weke ku yazdanê wî jî di baxtê wî de nivîsandî ew wê bi serkeve. Piştre wê piştî wê serkevtinê re, weke ku bawermendên wî jî dibêjin "wê gûr bi mehê re biçêrê, lê wê ji wê re ne zirer bê."Piştî wê serkevtina Mîtra, wê bi vî rengî 40 salî dunya di aramiyê de bi buhurê di bin rêvebirina Mîtra bixwe de. Piştre wê, dunya wusa xweş bibe ku weke bihûştê lê were. Êdî bûna xatirê Mîtra, wê yazdanê mazin derîyên bihûştê li dunyê veke û bina yek." Piştî vê re êdî ew "aramîya sermedî" a ku Mîtra û bawermendên wî bahsê dikin wê were û bibe, û serwer bibe.
Beşên vê nivîsê ji navaroka pirtûka "jîyan dibin roja Mîtra de dimeşê" ya nivîskarê kurd Abdusamet Yigit hatîya girtin
Û ji nivîsa wî ya bi navê "[li ser raman û bawerîya Mîtra di dema wî de" http://rojevakurdistan.org/index.php/kurdi/13223-li-ser-raman-u-baweriya-mitra-di-dema-wi-de] sûd hatîya vergirtin.
Egerin, motora pêşîn a lêgerînê ya bi zimanê kurdî ye ku fonksiyonên wek lêgerin, wêne, nûçe û blog dihewîne.
Konsept.
Egerin ji aliyê karsazê kurd Kawa Onatli ê ku li Swêdê dijî di sala 2013an de hate vekirin. Armanca wî ew e ku alternatîveka motora lêgerînê bi kurdî pêşkêşî kurdan bike.
"The Hobbit, or There and Back Again" (bi kurdî: "Hobbit, an li vê derê li wê derê")[Wergera kurdî derketiye?], romaneke hemasî ya pir aşopî ya nivîskarê înglîz J. R. R. Tolkien e ya ku di 21ê îlona 1937an de derketiye.
Di vê romana qala Hobbîtike bi navê "Bîlbo Torbikan" ("Bilbo Baggins") û 13 cûceyan, serê cûceyan ji "Thorîn Berûmertal' 'e (Thorin "Oakenshield").
gava ku wî qet hêvî nedikir gel Gandalf î 13 mirovên kûrt hatine mala wî, Lêbelê, jiyana wî tê guhertin. Di vê rêwîtiyê de, xelekek heye ku dê çarenûsa cîhana navîn biguheze. wî rêwîtiyê da hûkûmdarê smaug yê bin çîyayê erebor da hête kûştin. Piştî şerê 5 artêşê bajarê bin çiyayê erebor hatiye avakirin û azad. mirovên kûrt li vî bajarî bicîh dibin û dijîn
Kazoxa (), gundekî navçeya Elcewaza Bidlîsê ye.
Kazoxa di 1992an de bûye şaredarî. 24 km dûrî navçeya Elcewazê ye. Li pişt vî gundî çiyaye Sîpan heye. Ji behra Wanê 7 km dûr e. Li gund du dibistan û nexweşxaneyek heye, mizgeftek jî heye. Li gund nêzî deh eşîr hene. Mezrayên gund: Qişqilî, Pêto û Kort. Gundên li derdora Kazoxayê: Arîn, Axçira, Livind û Pargat.
Kaxoza bi gotina berê warê ermeniyan bû.
Xayinê Kurdistan'ê naw gûnda pîr hene
Kalê Gaxan (bi zazakî/kirmanckî: "Kal Gaxan") yek ji kevneşopên herêma Dêrsim û Erzinganê ye ku bi windabûyînê re rû bi rû maye.
Peyva gaxan.
Kal Gaxan pîrozbahiyeke kevnar a 'kirmancên elewî' yên herêma Sêwaz, Dêrsim, Erzingan, Çolig û Mûşê ye ku hebûna wê gihîştiye dema îroyîn.
Her çiqas derheqê koka peyva Gaxan lêkolînên zanistî nehatibin kirin jî, koka wê bi zazakî/kirmanckî ye û tê wateya navê mehê dawî ya salê. Bi vî havî; peyva "gaxan" bi zimanê kirmanckî/zazakî ye û tê wateya "meha berfanbarê". Ji ermenîkî(Kaland-ar) ketiye zazakî jî. Kalanda(zayîna Îsa) ermeniyan jî dıi meha berfanbarê de ye. Fermo, "Kal Gaxan" jî tê wateya "Kalê berfanbarê".
Pîrozkirina Kal Gaxan.
Bi pîrozbahiya kevneşopa Kal Gaxan xatir ji sala derbasbûyî tê xwestin û sala nu tê pêşwazîkirin. Pîrozbahiya Kal Gaxan di sêyemîn meha berfanbarê de destpê dike û heya yekemîn hefteya çileyê diajo. Şêşema pêşîn heya sê roj rojî tê girtin. Rojiya ku sê roj diajo tê wateya sê mehên zivistanê ku wê dijwar derbas bibin. Li cihên pîr, murşît û dedeyan cem têne lidarxistin.
Zarok sibehê zû radibin, cilên xwe yên herî xweşik li xwe dikin û digel Xal Xek (kalê pîr) diçin diyarî kom bikin. Ew giş bi hev re diçin li deriyan dixin, bi gotina "Gaxanê şima bimbarek bo!" (Kal Gaxan li we pîroz be!) xwediyê malan silav dikin û stran û kilaman leystoka Xal Xek dilîzin, da ku diyariyên xwe bistînin. Gel wek diyarî behîv, gûz, mewij (tiriyê hişk), hêrûgên hiş û hwd didin zarokan. Xwarinên ku bi vî havî hatine komkirin li malekê têne kelandin, yên ber mayî jî ji malbatên feqîr re tên belawkirin. Ew xwarinên ku tên amadekirin bi giranî xwarinên ji ardê ne. Mirov hevîra ku jê re dibêje "zerfet" bi rûn û dewa bi sîr re tev dide, dikelîne û dixwe. Li malan xwarinên wek pesare û dane tên kelandin. Ji malên ku meriv ser lê dixe re lîstika Kal Kek tê lîstin.
Lîstika Kal Kek.
Di vê lîstikê de sê kes hene: kesê ku cilê bapîran li xwe dike Kal e, ciwanê ku cilê jinan li xwe dike hevjîna wî Fadikê ye û kesekî din ê ku rûyê xwe reş boyax kiriye jî Ereb e û wan diparêze.
Manchineel yan jî Manşînêl ("Hippomane mancinella") navê darekê ji Malbata giyaşîrkan (Euphorbiaceae) e. Li parêzgeha DYA Florida, li Bahamas, li Karîb, Amerîkaya Navîn û bakurê Amerîkaya Başûr heye. Navê "Manchineel" ji zimanê spanî "manzanilla" (Sêvok), ji ber ku dişibe dara sêvan. Navê wê yê spanî îro "Manzanilla de la muerte" (Sêvoka mirinê), ji ber ku dara Mançinêl yek ji darê herî bi jehr e.
Şirove.
Dara manşînêl qurmê wê gewre û heta 10 mitro bilind dibe. Pelê wê 3-7cm mezin kesk û birqokî ne. Fêkiyê lê dikevin mîna sêvan in.
Merxûze, gundê Merxûzê, gundekî navçeya Bêsniya Adiyamanê ye.
Li derdora wî gundî, gundê Tokar, Geçitli, Beşyol û Yemcile hene. Merxûze gundekî mezin e. Nêzîkî 150 malî pêk tê. Li Merxûzê dû heb mizgeft hene, nîmej û teatê xwe li wan mizgeftan dikin. Gundê Merxûzê sê heb kanî jî hene.
Merxûze xwedî erdên mezin e. Di erdê wê de hewêc tên çandinê, wek genim, nîsk, ce, titûn û hwd.
Tal (bi tirkî: "Oğul"), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Li gundê Talê bermayiyên dêra nestoriyan a bi navê Mar Abdîşo hene.
Qizilkilîse gundekî bi ser navçeya Wanê ve ye. Qasî 5 km yan durî navenda navçeya Bêgirîyê ye.
Ev gund ji aliyê Velî Osmanê Elî Begê û Silêman Begê ve hatiye avakirin. Di gund de mizgeft, dibistan û qenala avê heye. Di navenda gund de mizgefta gund cîh digire. Dibistan û qenala avê jî dikeve jêra gund. Sê aliyê gund bi çiyayan hatiye dorpêçkirin û aliyek vekiriye. Di gund de heyanî îro mirovên pir zana derketine, mîna Ahmet Kabûkara, Kerîm Kabûkara, Sûat Kabûkara. Li gund eşîrata şemsikî pir in. Li pey wê eşîreta bejîrîla tê.
Dêrik (), gundêkî girêdayî navçeya Milazgirê ye. Navbera Milazgir û Dêrikê 15 km ye.
Gundê cînar ev in: Tendûrek, Xanoxlî, Meçitlî. Eşîrên sereke jî Asî,(meloxlî) Memanî, (delikî) Şêx û Celalî ne.
Şêniyên gund, piranî koçî metrepolên wek Stenbol, îzmir û Çorlûyê kirine. Gundî debara xwe exleb bi sewalkarî û cotkariyê dikin.
Mînakek ji wêneyê Rûerdê yê Firefox OSê
Firefox OS, (Bi navên Boot To Gecko û B2G jî tê nasîn) pergaleke xebatê ya çavkanî-vekirî ye ku ji hêla Mozillayê ve bi taybetî ji bo telefonên jîr tê pêşxistin.
Mozillayê sala 2013an li Kongreya Mobîl ya CÎhanê (MWC) ya li Barcelonayê ragihand k u 18 operatorên mobîl piştgiriyê didin Firefox OSê. Wekî gava pêşî, ji bo cîhazên Alcatel, ZTE, Huawei û LGê xebat hatine destpêkirin. CÎhazên pêşî yên bi Firefox OSê li Brezîlya, Kolombiya, Macaristan, Meksîka, MOnte Negro, Polonya, Sirbistan, Îspanya û Venezuelayê ketine nav bazarê. Mozillayê ji bo bernamokên Firefox OSê, Firefox Market Place vekiriye ku tê gelek bernamok hene.
Cîhazên pêşî yên bi pergala xebatê ya Firefox OSê li Amerîkaya Latîn û li welatên Ewropayê yên ku Deutsche Telekom lê heye, ketine nav bazarê. Gelek hilberînerên telefonên mobîl û operator xebatên derbarê vê pergala xebatê de dewam dikin.
Firefox OS niha li kurdî jî tê wergerandin û karê wergerandinê li ser malpera Locamotionê berdewam e.
Mîkaêlê Reşîd Мик'аеле Р'әшид (kurdî), Микаэл Рашидович Айдоян (rûsî), Միքայելե Ռաշիդ (ermenî), yek ji helbestvanên kurdên Sovyet ê(ya berê) yên herî mezin û navdar e. Ew li rex helbestvan Firîkê Ûsiv û Sikoyê Hesen di salên 1950-an de bibûn nîshanek nû ya helbestvaniya kurdî. Helbestvan û wêjevanê mezin Mîkaêlê Reşîd, yek ji pêshengên nûjentiya helbesta kurdî ya kurdên Soveyet ê bû. Wî gelek stîl, mûtîf û cureyên teknîka helbesta nûjen ya cîhanî xiste nava helbesta kurdî. Di helbestên wî de teknîka nûjen û giyanê kurdî yên resen di nava hev de bi awakî jîr û hostayî hatiye strandin. Di helbestên wî de deng û bêhna civaka kurd, bi xeml û shemaleke nûjen diherikin. Herî zêde jî wî di nava sepeta helbestên xwe de, wêneyên Kurdistan û nîshtiman bikarhaniye. Hezkirina ji welat, ji xwe bêhtir hezkirina ji netewên din, dilsozî û welatperwerî ji hêmanênhemû helbestên wî ne.
Mîkaêlê Reşîd di sala 1925-an de, li paytexta Gurcistan ê Tîblîsî ji dayîk bûye. Li Êrîvan ê xwendiye û di sala 1948-an de, xwendingeha Êrîvan ê ya amadekirina mamostetiyê qedandiye. Piştî du salan ew li Înustîtuta Moskowa ya Wêjeya cîhanî Maksîm Gorkî tê qebulkirin.
Di sala 1954-an de înstîtutê ye bi dawî dike û vedigere Ermenîstan ê. Li Ermenîstan ê jî çend salan bi karê rojnamegeriyê re mujul dibe. Di Rojnameya “Kolxonîkê Eshterekê” û “Riya teze” de dixebite. Gelek salên du û dirêj jî, di radiyoyê Êrîvanê-Beshê weshana kurdî de wek wergervan xebitiye.
Gelek helbestên wî hatine weshandin û çend pirtûkên wî hatine çapkirin. Mîkaîlê Reshîd bi 3 zimanan helbest nivîsandin(Kurdî, Ermenî û Russî). Bi wan her sê zimana jî pirtûkên wî hatine çapkirin. Ji pirtûkên wî em dikarin çend navan bidin: “Rêda me”, “Mitale”, “Şems”, “Pencere”, “Wede” û hineke din jî hene.
Helbestvan û rojnamegerê kurd yê mezin Mîkaêlê Reşîd di sala 1985-an çû ser dilovaniya xwe. Wî gelek berhemên bi nirx yên wêjeyî ji pirtûkxaneya kurdî re hîshtin. Wî sermayekî giranbuha ya hozanvaniya kurdî xist xezîneya wêjeya gelê kurd. Hezar heyf û mexabin ku berhemên wî û bi deham yên wek wî negihîştin kurdên derveyî Sovyet ê. Sedema sereke jî ew ku hemû bi tîpên krilî hatine çapkirin. Heya ku ev berhemên wan neyên wergerandin ser tîpên latînî, wê xwendevan û wêjevanên kurd ji vê xezîneya binirx bêpar û bê agahî bin.
Em dixwazin di vir de sê helbestên wî biweşînin.
Û kaniya gundê wan tê bîra wê,
Dayîka min nanê Somiyê germ dixwe
Nanê tendûra wan tê bîra wê,
Ewrê ezmanê wan tê bîra wê,
Gundê wanî nas, çûk tê bîra wê,
Timê wetenê dûr tê bîra wê,
Lê nav bax û baxçê Kurda
tek paşê were tu hewara min
û tek dê zane derd û kulê wan,
Anafîlaksî kardaneweyekî hesasyethêner (allergic)î grînge ke beşêwey lenakaw destpêdekat û detwanê bibête hoy mirdin. Anafîlaksî begşitî be nîşaneyekî wekû zîpke hawrrê legell xurîn, îltîhabî gerû û zextî xwarî xwên hawrrê debê. Hoyekanî giştî anafîlaksî brîtye le çzûy mêş û megis, xwardemenî û dermanekan.
Patofîzyolojî, nasînî nexoşî û çawedêrî ew.
Anafîlaksî be hoy awdizkirdnî prrotîn le hemû cûre be taybet le xrrokekanî xwênî spî pêş dêt. Em prrotînane detwanin kirdeweyekî hesasyet hêner (alêrjîhêner) destipê biken û yan kirdewekan tûnidtir biken. Hoy awdizkirdnî em prrotînane detwanê kirdewey sîstemî sillametî bêt, yan hoyekî tir ke peywendî be sîstemî sillametîyewe nîye. Anafîlaksî be pêy nîşanekan û agadarîyekan le kesekeda denasêndirê. Dermanî serekî derzîlêdanî êpî nifrîne ke le hendêk kat legell dermanekanî tir têkell debêt.
Êpîdmolojî û pêşîney nexoşî.
Le sertaserî cîhanda -0,05% le xellkî cîhan anafîlaksî le birrgeyek le jîyanî xoyanda taqî dekenewe. Wşey anafîlaksî le wşey yonanî ἀνά "ana" "le beramberî" û φύλαξις "phylaxis" "parastin", wergîrawe.
Nîşanekan.
Begşitî anafîlaksî nîşaney zor ciyawaz le çend xulek yan sa'etêkda bedî dênê. Eger hoy anafîlaksî madeyek bêt ke rastewxo çote naw leş û xwên (lenaw demarî xwênda), nîşanekanî anafîlaksî be şêwey giştî le nêwan 5 hetakû 30 &nbisp; xulekda wedyar dekewêt. Katî mamnawendî 2 sa'ete eger behoy xwardemenîyewe bê ke keseke xwardûyetî. Zortirînî ewbeşaney ke tûşî debê, brîtîye le: pêst (80-90%) sîyekan û rêgey henasekêşan (70%), gede û rêxolle (30-45%), dill û demarekanî xwênî (10-45%) û sîstemî demarekanî nawendî (10-15%). begşitî yan dû daneyan û yan zortirî em sîstemane tûş debin.
Pêst.
Nîşanekan begşitî brîtye le lîrekanî ser pêst, xurînî demuçaw û pêstî sûrhellgerraw, yan lêwî hellimsawe. Ew kesaney ke tûşî lîrî jêrpêstî (anijyoedem) bûn, lewaneye be cêgey xurîn, hest be sûtan biken. Takû 20%î tûşibwan lewaneye becêgey xurîn zman yan nawgerûyan îltîhab bka. Nîşanekanî tir wekû awrrêjî lût û awsanî perdey çillmînî ser çaw û pîloy çaw(konjênêktîwît)e. pêst lewaneye behoy kemî oksîjn rengeley bbête şînî kall(syanoz).
Henase.
Nîşanekanî henasekêşan brîtîye le tengî nefes, henasekêşanî dijwar û hawrrî legell dengî xis xis, yan henasekêşanî dijwar be dengî berz (hawrrê legell fîke) henasekêşan be dengî xis xis begşitî be hoy girjî masulekanî xwarewey rêgey henasekêşane(masûlkekanî borî hewa)weye. henasekêşanî hawrrê legell dengî fîke be hoy awsanî beşekanî sereweyî rêgey henasekêşaneweye, ke debête hoy tengî rêgekanî henasekêşan gîranî deng, êş le katî qût danda û koxeş lewaney rû bdat
Dill.
Şademarî dill lewaneye behoy azadkirdnî hîstamîn le xanekanî dyarî krawî naw dill, be şêweyekî lenakaw grij bnewe.(grijbûnî şademarî kronêr) em pêkhate bergirdebê le hatûçoy xwên bo dill. Û lewaneye bbête hoy mirdnî xanekanî dill (ênfarêktûsî mîwukard), yan lêdanî dill lewaneye zor tundtir, yan zor aramtir bbêt(dîs rîtmî dill), û yan lewaneye dill le lêdan bkewê(rawestanî dill).. kesanêk ke le pêşûtirda griftî dillyan heye zortir tûşî griftî dllî pêkhatû le anafîlaksîn. Ref name=Cardio08/>lekatêkda ke lêdanî tûndî dllî zortir be hoy zextî xwarêy xwên tûşdebêt, 10% lewkesaney ke le anafîlaksî renc dekêşn lewaneye lêdanî dllî xwarewe (brradî kardî) yan zextî xwarêy xwênyan hebê.(tîkellawî lêdanî dllî xwarewe û zextî xwênî xwarewe, rêflêksî bzul yan rêş¬yan naw denên) keseke be hoy lepirrhatnexwarey zextî xwên tûşî sergêje û lehoş çûn bbêt. Em lepirrhatnexwarey bo hoy gewrewebûnî şademarî xwên (şokî dabeşkraw) yan be hoy kemukorrî skollekanî dill bêt(şokî kardyojênîk). leçend şêwazî taybetîda, zextî xwarêy xwên detwandirê le nîşanekanî anafîlaksî bêt.
Ewanî tir.
Nîşanekanî gede û rîxolle brîtîye le hêşî krampî sik, sikçûn û hêllnic. keseke lewaneye tûşî endîşey alloz bêt û kontirrollî mîzellkanî xoy ledest bdat û hêşêk le hewzî simtîda aga bkat ke wekû gîranî masulekanî mindalldane. kranewey demarekanî xwên le dewruberî mêşkda lewaneye bbête hoy serhêşe. herweha keseke lewaneye hest be dllerrawkeyî bka û yan wabzanêt ke be zûîy demrê.
Hoyekan.
Anafîlaksî detwanê be hoy kardanewey leş sebaret be zortirî mewadî derekî bedî bêt zorbey handerekanî brîtîye le jehrî gestin û pêwedan mêşûle û crrucanewerekan û xwardin û derman. le mindallan û lawekanda xwardin zortirîn hoy handane. Le gewrekan dermanekan û gestin û pêwedanî crrucanewer zortirîn handerekanin. ewaney kemtir debne hoy em şte brîtîn le hokarî fîzyayî û hokarî byolojîk(towî pyaw), latkês, gorrankarî horrmonî, zyadkrawekanî xwardemenî(wekû rengekanî xwardemenî û mono sodyomî glotamat) û ew dermananey ke bo pêst bekar dehêndirên(dermanekanî teybet be şwên). rahênanî leşî û pley germî(çi serma û yan germa), detwanê le rêgey handanî xanekanî şanekrawî dyarîkraw (mest sêlekan)ke madey kîmyayî bedîhênerî kardanewey hesasyethêner(allergic)derrjênin, debne hoy tûşbûn be anafîlaksî.
Anafîlaksêk ke hoyekey werziş bêt begşitî taybete debê be xwardinî wardemenî dyarîkraw. eger anafîlaksî katêk bêtepêş ke keseke lekatî wergirtnî dermanî lehoş¬çûndaye, zortirîn hoy ew dermane dyarîkraweye ke bo bdîhênanî felecî bekardehêndirên(hoyekanî bergirîkerî masûlekanî demarî), antî byotîkekan û latkês. le 50-32% tûşbunekanda hoyeke nadyare.(anafîlaksî îdyopatîk)
Mewadî xwardemenî.
Zoryek le xwardemenîyekan detwanin bibne hoy bedîhatnî anafîlaksî, egerçî xwardemenîyeke bo hewellîn bar buxurdirêt le ferhengekanî rojawada bawtirîn ho, xwardin yan le peywendîdabûn legell paqley sudanî, genim, mêşkekanî darî û qaqlledar, masî û şîr û hêlkey mrîşke. le asyada, brînc û nok begşitî debne hoy bedîhatnî anafîlaksî. corekanî behêztir begşitî bexwardinî xwardemenî bedî dên,, bellam hendêk le kesekan ke madey xorakî le beşîk le leşyan dekewê, kardaneweyekî zor behêz lexoyan nîşan deden. Mnallan detwanin beser hesasyet(Allergiy)î xoyanda zall bin. Le temenî 16 sallîda, 80% mnallan tûşbû be anafîlaksî sebaret be şîr û hêlke û 20% tûşbû be anafîlaksî taybet be paqley sudanî detwanin em xwardemenyane bebê grift bxon.
Dermanekan.
Her dermanêk lewaneye bbête hoy anafîlaksî. Bawtirînyan antî¬bîwtîkekanî bêtalaktam(wekû pnîslîn), aspirîn û dermanekanî dje îltîhabî naîdtroîdye(NSAIDis). eger kesîk sebaret be yekêk le dermanekanî dje îltîhabî nastirîdye(NSAIDis)hesasyet(Allergiy)î hebê, detwanê corêkî tir lem dermanane bekar bhênî bebê handerî bedîhatnî anafîlaksî. hoyekanî trî baw bo bedîhatnî anafîlaksî, çareserî be madey kîmyayî, vaksîn, prrutamîn(naw spêrrm)û dermanekanî gyayî bexowe degrê. hendêk le dermanekan wekû wankomaysîn, morrfîn, û ew dermananey ke bo aşkarkirdnî wênekanî tîşkî îkis bekardehêndirên(radyokantrast hênerekan)be xesargeyandin be xanekanî dyarîkra le şanekrawekan û handeryan be azadkirdnî hîstamîn (dêgranolasyon mist sêlekan) debne hoy anafîlaksî.
Berifrawanî kardanewe le ast dermanêk ta radeyek peywendî be ewe heye ke em dermane çend kerret carêk bidrête kesekan û ta radeyekîş bewe ke dermaneke çon lenaw leşda kardekat. anafîlaksî peywendîdar be pnîslîn yan sfalosporînekan tenya dway peywendî girtinyan be prroteînekanî naw leş bedî dê, û hendêk asayî tir lewanî tir peywendîyeke drûsit deken. anafîlaksî peywendîdar be pnîslîn le nêwan her 2000 hetakû 10000 kes le wergranî pnîslîn, tenya le yek kesda pêş dê. Mirdin le kemtir le yek kesda le her 50000 kesî wergir pêş dê. Anafîlaksî peywendîdar be aspirîn û dermanekanî dje îltîhabî na sitrrîîdî(NSAIDis)nzîk be yek kes le her 50000 kesda pêş dê. eger kesêk sebaret be pnîslînekan lexoy kardanewe nîşan bdat, xeterî kardanewey sebaret be sfalosporîn zortir debê, bellam em metrisê le yek le 1000 kemtre. dermane konekan ke bo baştirkirdnî wênekanî tîşkî îkis bekardehêndran (radyokantrast hênerekan) le 1% carekan tûşî kardanewe debû. Le dermanekanî nwêda, rêjey kemtirî le madey radyokantrast hênerî usmolar Osmolar radiocontrast) tûşî kardanewe le 0.04% carekan debê.
Jehir.
Jehrî pêwedan û gestinî crrucanewerekanî wekû mêş henguyn û mêşî bê henguyn(hayimnoptra) yan snekan(tiryatomîna) lewaneye bbête hoy tûşbûn be anafîlaksî.
Eger kesêk le pêşûda sabaret be jehrêk kardaneweyekî hebuwe, û eger em kardaneweye le kardanewey nawçekanî dewruberî şwênî pêwedaneke frawantir bwe, ledahatûda legell metrisî zortir sebaret be anafîlaksî berewrrûye.
Egerçî nîwey ew kesaney ke be hoy anafîlaksî gyanî xoyan ledest deden pêştir hîç kardaneweyekî berifrawanî(sîstmatîk)yan nebuwe.
Hoyekanî metrisî.
Ew kesaney ke nexoşî tenge nefesî, egzîma yan rînêtyan heye zortir le snûrî metrisî tûşbûn be anafîlaksî peywendîdar be xwardemenî, latkês û hoyekanî radyokantrast hêner dan. Em kesane kemtir le metrisî tûşbûn be anafîlaksî sebaret be dermanekanî derzîlêdan û pêwedanî crrucanewerekan dan. lêkollîneweyek leser mnallanî tûşbû be anafîlaksî nîşan deda ke 60%î ewan pêşîney nexoşîyekanî atopîk¬yan hebuwe. Zortir le 90%î mnallan ke behoy tûşbûn be anafîlaksî gyanyan ledest dawe tûşî tenge nefesî bbûn. ew kesaney ke zotrit le rade beder tûşî şêwawî bedîhatû le mest sêl lenaw şanekanî xoyanin(mastosîtoz)yan mest sêlî zortiryan heye, le metrisî zortirdan. herçî katî nêwan axrîn peywendî legell hoyekanî tûşbûn be kardanewe zortir bê, metrisî kardaneweyekî nwê kemtir debê.
Mîkanîzm.
Anafîlaksî kardaneweyekî behêzî hesasyethênere (allergic) ke lenakaw destipêdekat û zoryek le beşekanî leş dadegrê.. hoyekeşî teşeney peywendîderekanî îltîhabî û sîtokaynekan naw mest sêlekan û bazûfîlekane. Teşeney ewan be hoy kardaneweyekî sîstemî bergirîye, bellam be xesargeyandin bem xananeş bedî dê ke taybete be wllamî sllametî nîye..
Sllamet nasî.
Katêk ke hoy bedîhatnî anafîlaksî wllamêkî sllametîye, îmênoglobînî E (IgE)peywend dedrê be madey derekî ke bote hoy destipêkirdnî kardanewe(dermanî leş parêz). Têkellawî peywendî IgE legell dermanî leş parêz, wergrekanî FicεRI leser mest sêlekan û bazufîlekan çalak deka. Mest sêlekan û bazufîlekan be teşenekirdnî peywendderekanî îltîhab wekû hîstamîn le xoyan kardanewe nîşan deden. Em peywendderane grijbûnewey masulekanî textî brunêş zortir deken û debne hoy frawantir bûnî demarekanî xwên(wedreng kewtinî xwênî şademar), teşeney şle le demarekanî xwênda zortir debê, û karîgerî masulekanî dill kem dekatewe.. herweha kardaneweyekî sllamet nasî heye ke tîbet be IgE nîye,bellam dyar nîye ke em kardaneweye le mrovda pêş dê yan na.
Nasllamet nasî.
Katêk ke behoy wllamêkî sllametî nîye, kardanewey bedîhatû lem hoyane ke rastewxo xesardegeyêne mest sêlekan û bazufîlekan û debne hoy azadkirdnî hîstamîn û madekanî tir ke be giştî legell kardaneweyekî hesasyet hêner(allergic) hawrrên(degeranolasyon)). ew hoyaney ke detwanê bem xanane xesar bgeyênê, brîtye le kontrast hêner bo tîşkî îksu made bêhoşkerekan(êpyoîdekan), pley germî)ger yan sard) û lerzîne.
Polên kirdin.
Anafîlaksî be sê corî serekî dabeş dekrê. Şokî anafîlaksî katêk rû dedat ke demarekanî xwên le zorbey beşekanî leş frawantir debnewe(frawantirkirdnî demarekanî sîstmatîk), ke debête hoy zextî xwênî xwarewe ke 3% le zextî xwênî norrmallî kesêkî asayî xwartre yan 30% le rêjey îstandard xwartre. anafîlaksî dû qonaxî katêk dyarî dekrê ke nîşanekan beynî 72-1 katjimêr bgerrênewe, egerçî lêkollînewekan nîşan deden ke 2% î keysekanî anafîlaksî dû qonaxîn. nîşanekan zorcar le nêwan 8 katjimêrda degerrênewe. kardanewey dûhem be heman şîwaz derman dekrê ke anafîlaksî serekî derman dekrêt. çewkî hawsan legell anafîlaktîk yan kardanewekanî anafîlaksî nawekanî konî anafîlaksîn ke hoy em kardanewe alêrjîk nîye bellkû hoyekey xesargeyandinî rastewxo be mest¬sêlekane (granolasyonî mest¬sêlekin). Kesanêk pêyan waye îtir nabê ke le nawekanî kon kellk wergîrrê.
Taqîkarî alêrjî.
Taqîkarî alêrjî lewaneye yarmetî ewe bdat ke çi ştêk bote hoy anafîlaksî keseke. Taqîkarî alêrjî pêstî (wekû peçî taqîkarî) bo xwardemenî û jehrî dyarîkraw heye. taqîkarîyekanî xwên bo djetenekanî taybet bo nasandin ew alêrjyaney ke be hoy şîr û hêlke û paqley sudanî û mêşkî darî û masî bedî dê, karîgere.
Taqîkarîyekanî pêstî detwanê alêrjî be pnêslînî bselmênê. Bellam bo dermanekanî tir taqîkarî pêstî nîye. Anafîlaksî naasûdeyî tenya be lêkollînewey pêşîney keseke yan be dananî wî le ast madey alêrjî hênerda ke lewaneye le rabridûda bubête hoy kardanewe,dyarî dekat. Hîç taqîkarîyekî pêstî û xwênî bo anafîlaksî naasûdeyî nîye..
Dyarî kirdnî cyakarane.
Carcare dyarîkirdnî anafîlaksî le tengenefesî, bêhoşêkî ke be hoy kemî oksîjên (syincope) û hêrşekanî dllerrawke(panic), dijware. zorbey kat kesanêk ke tengenefesîyan heye, xurîn û hîç hêmayêkî sorçik (borî xorak) û gedeyan nîye. Katêk ke kesêk bêhoş dekrê, pêst bê¬reng û bê zîpkeye. Pêstî kesêkî ke tûşî hêrşekanî dllerrawke(panic) buwe lewaneye dagîrsabê, bellam lîrî yan zîpkey panî nîye. ştî tir ke lewaneye hawşîwey hebê brîtîye le jehrawî bûnî xorakî be hoy masê xrapbû û bogen(sarm,scombroidosis) û çillkkirdin be hoy xorkey dyarîkraw(ênîzakyazîs,anisakiasis)
Bergirî.
Bo bergirî le anafîlaksî wa baştre lew ştaney ke le rabridûda bote hoy kardanewe, dûrî bikrê. katêk em kare natwadrê bikrêt, lewaneye derman¬gelêk hebê ke endam le kardanewe le beramber madey alêrjî hênerî dyarîkraw bparêzê. (Srrînewey alêrjî) çareserkirdnî sîstemî asûdeyî be bnemalley perdey balan, le srrînewey alêrjî 90-80% gewrekan û 98% gencan djî alêrjî be mêş¬henguyn(bebê henguyn) û zerdwalley sûr, zwerdwalley zerd û mêruley agrîn bekarhatûye. çareserkirdnî sîstemî asûdeyî zar detwanê le srrînewey hendêk kes le ast xorakî dyarîkraw wekû şîr û hêlke û mêşkî nawke û paqley sudanî karîgere, bellam em dermane henêdk car karîgerî layenî xrapî legelle.. srrînewey alêrjî bo zo yek le dermanekanîş dekrêt, sererray eweş zorbey debê xellk zor be sakarî le bekarhênanî dermanî grift¬hêner xo bparêzn bo kesanêk ke le ast latêkis alêrjyan heye grînge lew xorakîyaney ke pêkhatey wekûyekyan heye bew wllamey asûdeyî drûstî kirduwe, dûrî bken (ew xorakyaney alêrjî yektirbirr) herwekû awakadû, moz û petate.
Berrêweberayetî.
Anafîlaksî barudoxêkî lenakawe ke pêwîstî be hewll û têkoşanî rizgarkirdin wek kontirroll kirdnî rêgakanî henase, oksîjênî zyadî, defrayetî zorî şlekanî naw demare xwênîyekan û çawedêrî wird heye. êpî nêfrîn dermanêke ke sebaret be dermanekanî tir yekemayetî heye, cge le pî nêfrîn, antî hîstamîn û îstroîdiş kellkyan lê¬werdegîrtirê.. katêk barudoxî tak asayî debêtewe, debê 2 takû 24 katjimêr le nexoşxane lejêr çaewedêrî bêt takû le dûbare nebûnewey nîşanekan dillnyayî dest kewêt, çunkû ger tak tûşî anafîlaksî dû qonaxî bûbêt, nîşanekan degerrênewe...
Êpî nêfrîn.
Êpî nêfrîn (edirnallîn) dermanî serekî anafîlaksîye. Hîç hoyek nîye bo ewey kellkî lêwernegîrtirê. (Be bê meseley qedexe kirdin û le kar nekirdnî dyarîkraw) radespêrdirêt her ke guman be anafîlaksî bêt, gîrawey êpî fîlîn le masûlkey pêşewe- derewey bidrêt. ger le kesekeda ew dermane kardaneweyekî başî nebêt, derzî lêdan her 5 takû 15 xulek carêk dûpate bêtewe. Name=Worild11/> qonaxî dermanî dûhem le 16 takû 35% da pêwîste. kem helldekewêt ke le zyatir dû qonaxî derman pêwîst bêt.
derzî lêdan le naw masûlkeda (bekar hênan le naw masûlkeda) le derzî lêdanî jêrr pêst (bekarhênanî jêr pêstî) ke hêwirtir helldemijtrêt. Baştre. grifte pajekekanî serçawe girtû le êpî fîlîn brîtîyn le: lerz, dillkute, janeser û lêdanî dill..
Lewaneye êpî nêfrîn le kesanêkda ke bêtablakêr lekar deken, wllamderewe nebêt. Ger lem barudoxeda. Ppî nêfrîn karîgerî nîye, detwanrê glusînumî naw demarî xwên bekar bhêndirêt. Glu sînum mîkanîzmî kirdarî heye ke wergrekanî bêta nagrêtewe.
Ger pêwîst bêt, dekrê êpî¬nêfrîn be şêwey gîraweyekî şil bkrête naw regewe (derzî lêdanî naw demarekanî xwên). Sererray eme derzî lêdanî êpî¬nêfrîn be şîwey lenaw demarî xwênda detwanêt bbête hoy lêdanî narrêkî dill (dîs rîtmî) û hêrşekanî dill (enfarkitûs mûkars).).
Be şêwey asayî derzî lêderekanî otomatîkî êpî nêfrîn ke be kesekan rêge derzî lêdan le masûlkekanî xoyan dedat, le dû qonaxda dekewne ber dest, yekêk bo gewrekan ke kêşêkî zortir le 25&nbisp; kîlogrremyan heye û ewey tir bo mindallane ke kêşî nêwan 10 takû 25&nbisp; kîlogrremyan heye.
Tewawkerekan.
Cge le êpî nêfrîn, zorcar le antî hîstamîn kellk werdegîrtirêt. Be pêy bellgekanî tyorî wa qebûll krabû ke antî hîstamîn bekellke, bellam le rastîda sebaret bewe ke antî hîstamîn le çareserkirdnî anafîlaksîda karîgerî heye,bellgey kem heye. Le şîkirdnewey 2007î kûkrênda hîç lêkollîneweyekî bekwalîtî baş bo raspardinî kellk¬wergirtin le antî hîstamîn nedozrawe.. anî hîstamînekan leser kobûnewey şlekan û grij bûnî masûlkekanî rêgay henaseyî karîgeryan nîye.
Ger kesêk tûşî anafîlaksî bûbêt, lewaneye kortîkûsitruîdeanîş karîgerîyekî wayan nebêt, lewane be hîway kemkirdnewey metrisî anafîlaksî dû qonaxî kellk¬werdegîrtirê, bellam ewan le bergirî kirdnî le anafîlaksîyekanî dwayîda karîgeryan nîye.
Salbûtamûl ke le rêgay koendanî henasedanewe dête jûrewe, detwanêt le katêkda ke êpî nêfrîn nîşanekanî brûnkuwaspasm lenaw nabat, bekellk bêt.
Name=CEA11/> mesîlen blû le kesanêkda ke dermanekanî tir têyanda karîygerî nîye, bekarhêndrawe, çunkû masûlkekan saf, azad dekat..
Amadebûn.
Bew kesaney ke leber demî metrisî anafîlaksî dan, radespêrêt ke" programêkî kirdarî deqîqî hestyarî (Allergic)" yan hebêt. Dayk û bawkekan dbê qutabxane sebaret be hestyarî mindallekeyan û hewll û têkoşanî pêwêst le katî pêşhatnî barudoxî firyakewtinî anafîlaksîda agadar kenewe. bernamey kirdarî deqîq zorcar dagrî kellk-wergirtin le derzî lêderekanî otomatîkî êpî nêfrîn, raspardinî bo bekarhênanî bazney agadarkerewe û raspardegelêk lebarey çonyetî xoladan le handerekane.. bo hendêk le handerekan, derman bo kemkirdnewey hestyarî leş le beranber madeyekda ke bote hoy karîgerî hestyarî (çareserî yan bergirî kirdin le nexoşî, madey hestyarî hêner) heye. Em core şêwazî çareserkirdne lewaneye le gerranewey trî anafîlkasî bergirî bkat. Em qonaxe dermane çend salleyey srrînewey hestyarî jêr pêstî le beranber cirr û çanewere pêwederekanda bekellke, le doxêkda srrînewey hestyarî zarî bo zoryek le çêştekan bekellke..
Dûre dîmen.
Ger hoy nexoşîyeke nasraw bêt, bo çakbûnewe û baştir bûn egerî zor heye û tak be xêrayî çareser dekrêt. Tenanet ger nexoşîyeke nenasraw bêt, ger derman bo ragirtnî ew nuxoşîye leber destda bêt, zorcar tak zor baş çak debêtewe. Ger rûdawî merg bête pêş, zorcar yan hoyekî le henasedanewe serçawe degrêt yan be hoy dill û demarekaneweye (şok) le 20% da0.7– debête hoy mirdin... Hendêk le mirdnekan le mawey çend xolekda rû deden. kesanêk ke tûşî anafîlaksî serçawegritû le rahênanî leşn, zorcar akamêkî başyan heye û be çûneserî temen gerranewey kemtir û kem hêztiryan debêt.
Radey serhelldanî anafîlaksî4–5 le her 100000 kesda le sall daye. be metrisî hetakû kotayî jyan 0.5%–2%.
Wa wêdeçêt rêjeke berew zyadbûne, jmarey kesanêk ke tûşî anafîlkasî le deyey 80 da nzîkey sallane 20 kes le her 100000 kesda bû, le doxêkda le deyey 90 da em radeye sallane 50 kes le her 100000 kesda bû. le rwalletda em zorbûne le pley hewellda sebaret be nanafîlaksî serçawegritû le madekanî xwardemenîye., zortirîn metrisî le takî law û jnanda heye.
Êstake, sallane 500 takû 1000 kes (2.4 mîlyon) le amrîka, 20 kes (33. Le mîlyon) le brîtanya, û 15 kes (064 le mîlyonda) le ustralya be hoy anafîlaksî gyanî xoyan ledest deden. rêjey mirdin le deyekanî 1970 û 2000da kem botewe. le ustralya, be şîweyekî serekî mirdin bo hoy anafîlaksî sebaret be madekanî xwardemenî, lenaw jnanda rû dedat le doxêkda mirdin be hoy pêwedanî cirr û canewerekan zorcar lenaw pyawanda rû dedat. mirdin be hoy anafîlaksî zortir be hoy dermanekane.
Mêjû.
Charles Richetwşey "anafîlakis"î le sallî 1902 da dozîyewe, paşan leber derbrrînî baştir be "anafîlaksî" gorrî.
dwatir çarliz rîçêt le sallî 1913da xellatî noblî pzîşkî û fîzyolojî behoy lêkollînewekanî lebarey anafîlaksîda wergirt. bellam kardanewekey anafîlaksî le katêkî zor dûritrewe raport drawe. em wşeye le zmanî yonanî û wşekanî yonanî ἀνά ana" le beranber" û φύλαξις phiylaxis " parastin" wergîrtrawe..
Lêkollînewekan.
Hewll û têkoşan¬gelêk xerîke encam dedrêt boewey bitwanrê êpî nêfrîn dabîn bikrê û lebin zman (êpî nêfrînî bin-zmanî) bo çareserkirdnî anafîlaksî, kellk werbigîrtirêt. Name=CEA11/>derzî lîdanî jêrpêstî antî badî antî IgEomalîzumab (omalizumab) wek rêgayek bo bergirî kirdin le gerranewe le doxî şîkirdnewe daye, bellam hêsta kellk¬wergirtin lew ranaspêrdirêt...
Girîngî û hêjayîya Koleksiyona Aleksandre Jaba ya Destnivisên Kurdi nabe ku bi wateya van hevokan bê ravekirin. Koleksîyon girîngîya xwe ne tenê ji naveroka xwe, yan jî ne ji çendanî û çawanîya berhemên ku di xwe de dihewîne bi dest dixe. Vê hêjayîyê tenê ne ji nav û keseyata berhevkarê xwe jî bi dest dixe. Nirxbilindîya koleksîyonê bêtir ji bêemsalbûna wê jêder dibe.
Di dirok û edebîyata Kurdan de manendê vê berhevokê tune ye ku berhemên curbicur ên di qadên wekî edebîyat, çand, dîrok, wergernasî, zimannasî û hwd de bigire nav xwe. Yan jî mînakeke din tune ye ku berhevkarê koleksîyonê ji bo bidestxistina van destnivisan li qadê bi xwe xebatên meydanî bike û bi pisporên Kurd re bixebite. Dîsan jî li gorî pîvanên îroyîn, ya meriv girîngî pê bide ew e ku di kêm derfetîya wê maweyê de ev destnivîsên ku ji bo gelek qadên Kurdnasiyê heyati ne, bi hilkefta vê berhevkirinê, bê wendabûn gihaştine ber destên mê.
Destxistina Koleksiyona A. Jaba.
Berhevoka Aleksander Jaba di roja 21ê kanûna pêşîn a 2013 gîhişt Zanîngeha Mêrdînê ya Artuklu Enstîtûtûya ziman û çanda kurdî. Ev berhevok bi alîkarîya cîgirê rektorê Zanîngeha Mêrdîn Artuklu serokê Enstîtûtûya ziman û çanda kurdî Prof. Dr. Kadri Yıldırım û Doç.Dr. Ekrem Önen ve hatiye dest xistin. Herdu zanyar bi demeke dirêj ji bo destxistina Berhevoka Aleksander Jaba, xebat kirine. Li ser vê mijare Prof. Dr. Kadri Yıldırım û Doç.Dr. Ekrem Önen serdana Mosko û St.Petersburgê kirine. Li gel Akademîya zanistî a Rûsya her weha li gel beşê Kurdnasî ê akademîyê hevdîtin pêk anîne û piştre li St.Petersbûrgê li gel pirtûkxana netewî a Rûsya beşê destnivîsa ku yek ji 5 pirtûkxaneyên cîhanê yên mezin tê naskirin, hevdîtinan pêk anîne. Piştî xebateke dûr û dirêj ligel St.Petersbûrgê peyman hatîye îmze kirin. Piştî peymanê Berhevoka Aleksander Jaba hatîye kopî kirin û ji alîyên zanyarên zanîngeha Artûklû ev berhevok tê wergirtin. Arşîv ji 54 beş in û 4017 rupel in. Berhevoka Aleksander Jaba heta niha baş nehatiye lêkolin kirin. Pewist e ku arşîva kurdnasê bi nav û deng Vladîmîr Mînorskî jî werê welatê Kurd.
Aleksander Jaba, konsolos û kurdnas.
Aleksander Jaba kurdnasekî nav û deng e. Jaba wexta konsolosê Erzirûmê bûye ew bi çanda kurdî mijûl bûye û wê demê li gel gelek kurdên navdar yên wek Mele Mehmûdê Bazîdî û gelekî din ve têkilî danîye. Jaba gelek berheman dide hev, her wiha ji bo koleksiyona xwe gelek berhemên li ser kurdan bi perên xwe dikire. Ji ber vê yekê berhevoka wî gelek dewlemend e.
Bêwar Diyadînî (navê wî yê fermî: "Mehmet Kemal Işık") nivîskarê kurd e.
Ew di sala 1947an de li Diyadîna Agiriyê hatiye dinyayê. Di temenê xwe yê biçûk de bavê xwe wenda dike û ji aliyê bamariyî ve tê mezinkirin. Bamariyê wî wî dişîne dibistanê. Li Wanê dixwîne û dibe mamosteyê polê.
Di dema 12 îlonê de tê sirgunkirin. Di 16ê adara 1981î de ji aliyê cuntayê ve tê girtin. Piştî wê wî sirgunê Qonyeyê dikin. Di 10ê çiriya paşîn a 1982yan de cara diduyan tê girtin. Ew li bajarên wekî Qonye, Dîlok, Semsûrê mamostetiyê dike. Di sala 1997an de malnisîn bû.
Piştî malnişîniyê dakete nav qada siyasete, bû endamê HADEPê. Şûn da dîsa vegeriya mamostetiyê û di sala 2004an da dîsa malnişîn bû. Ew zewiciye û bavê 5 keç û 2 lawan e. Xebatên wî yên berhevkariyê yên bi kurdî û lêkolînên wî yên bi tirkî hene. Nivîs û helbest û gotarên wî di rojnameya Azadiya Welat, Kovara W û hwd de weşiyane.
Di sala 1998an de ji aliyê polîsan va li Fatîha Stembolê hat girtin. Dest dan ser berhemên wî. Lê wî xebatên xwe berdewam kir. Heta niha du berhemên wî çap bûne.
Selahattin Gumgum (bilêvkirina bi kurdî: Selahedîn Gimgim), z. 1945) yek ji seyda û helbestvanê kurd e.
Selahedîn Gumgum kesekî ji Mûşê ye. Ji Gimgim navê wî yê tirkî Varto ye.Di sala 1945an de, li navçeya Mûşê Gimgimê ji dayîk bûye. Di salên 1955-1965 de li navçeyên Mûşê: Milazgir û Kopê de, ji hêla seydayên wekî Seydayê Mele Sadiq, Seydayê Mele Îbrahîmê Xişîtan, Mele Zekiyê Gulçîmanê de li medreseyan de tê perwerde kirin. Her wiha li bal gelek melayên li derdora Mûşê dersa digre û perwerdeya xweya medreseyê diqedîne û di sala
1967an de, di (22) saliyê de jiyana xwe ji dest dide. Helbestên Selahedîn Gumgum ji tîpguhêziya erebî bo kurdî ji aliyê Melayek ve hatîya wergerandin.
Hejarê Şamil (;), nivîskarekî Kurd e ku di 16ê tîrmeha 1966an de li Kelbecerê (Azerbaycan) hatiye dinyayê. Kurê Şamîlê Selîm Esgerov û Nazîle Manafova (Esgerova) ye. Pirtûkên wî bi kurdî tirkî, rûsî, azerî û hatine çapkirin.
Hejarê Şamil li bajarê Bakûyê fîlolojî xwendiye (1984-1990). Dû re xebatkarê weşanxaneya "Yazıcı" (li Bakûyê, 1989-1991) bûye. Li rojnameya parlamêntoyê Azerbaycanê "Heyat" de wekî nûçegihan (Bakû, 1991-1993) xebitiye. Editorê beşa azerîkî, di rojnama "Dengê Kurd" (Bakû, 1992-1994) bûye, pişt re kovara "Kurdistan Raport" (Moskow, 1994-1997) û rojname "Maxmûr" (Kurdistana Başûr, 2000) de rojnamevanî kiriye. Di 2008an de peyamnêrê Ak News bûye. Cigirê rêdaktorê kovara "Nûbar" (li Qazaxistanê, 2004-2010, rêdaktorê radyoyê Qirgizistanê, beşê kurdî (Qirgizistan, 2005-2010) û rêdaktorê sereke weşanxaneya Zengezûr e.
Edîtorê malperên Kurdistan Post û Berbeng.
Kunciknivîsar û editorê malpera Kurdistan Post û editorê malperên din wekî Berbang û Mîdya ye.
Hêjarê Şamil, sê pirtûk wergerandiye.
Hêjarê Şamil, romana Eliyê Evdilrehman a bi navê "Şer çiya de" ku li Stembolê weşanxaneya Pêrî derketiye ji kîrîlî derbasî latînî kiriye.
Nêzîkî 20 pirtûk rêdakte kiriye û weşandiye.
Endamê PENa Kurd e.
www.midya.ru, malpera Yekîtiya Kurdên Qirgizistanê ye. Bi kurdî û rûsî dihatin weşandin.
Edîtora wê Hejarê Şamil bû. Malper vêgavê neberdest e.
Mizgîn Ronak nivîskareke kurd e ku di 1973yan de li gundekî Licê ya Amedê hatiye dinê.
Dîwanên wê.
Sêv ji me dikujin dîwana wê ya yekem e.
Bajarê Şîrvanê yek ji bajarên Xorasana Bakurî (parêzgeh) ye. Bi firehiya 3789 kîlometr e ku ji bakurî bi weletê Tirkmenistan û ji başûrî bi bajarê Esferayen û ji rojhilatî bi bajarê Farûcê û ji rojavayî bi Bocnûrdê cîran e. Navenda vî bajarî bajarê Şîrvanê ye û Lûcelî jî bajareke li bakurê vî bajarî. Şîrvan bajêrekî bilind e li Xorasana Bakurî (parêzgeh) ku li newalên nêzîkî rûbarê Etrakê, navbera çiyayên Keçedax û Aladax cîh digire. Hewa û ava li Şîrvanê sar di zivistanê de û di havînê de germ û hênik e. 164 hezar kes li vî bajarî dijîn.
Qewmiyet.
Şîrvan bajarekî Xorasanê ye ku pirranî Kurd ji sedî 60an lê dijîn. Herwiha gelê Tirk,Tat, Belûç, Lor, Tirkman û Razî jî lê dijîn.
(نه‌جمه‌دین مه‌لا) كوڕی (مه‌لا غه‌فوری مه‌لا عه‌لی مه‌لا ئیبراهیم)ه‌ له‌كاتی دروستكردنی شاری سلێمانی‌و گه‌شه‌داری فه‌رمانڕه‌وایی بابانییه‌كاندا له‌سه‌ر خواستی (ئیبراهیم پاشا) كه‌ باپیره‌ گه‌وره‌یه‌تی‌، له‌قه‌ڵاچوالانه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ سلێمانی‌و بووه‌ به‌مامۆستا له‌مزگه‌وتێكدا.
پاش جێگیربوونی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ له‌سلێمانی‌و پاشان له‌ساڵی (1898)دا (نه‌جمه‌دین مه‌لا) له‌دایكبووه‌ كه‌ ڕێكه‌وتی ساڵی ڕشانه‌وه‌كه‌یه‌، ئه‌و ڕۆژه‌ڕه‌شه‌ی بووه‌ته‌ هۆی مردنی زیاتر له‌هه‌زاران ڕه‌ش‌و ڕووتی ئه‌و ناوچه‌یه‌ سه‌ره‌ڕای ده‌ربه‌ده‌ركردنی دانیشتوان به‌ره‌و گونده‌كان، هه‌ر ئه‌وه‌ش مه‌لا غه‌فوری ناچاركرد كه‌ خۆیی‌و خاوو خێزانی ڕووبكه‌نه‌ گوندی‌ (ڕه‌شه‌كان).
نه‌جمه‌دین مه‌لا خوێندنی له‌لای (حاجی مسته‌فای قازی)، هه‌روه‌ها له‌لای باوكی‌و پاشان له‌سلێمانی‌و له‌ساڵی (1330)ی‌ كۆچی‌ له‌و قوتابخانه‌یه‌دا خوێندویه‌تی كه‌ (سه‌فوه‌ت یه‌كی تورك) كردبوویه‌وه‌ له‌سلێمانی‌و به‌پله‌ی یه‌كه‌م ده‌رچووه‌.
مامۆستا نه‌جمه‌دین مه‌لا حه‌زی له‌ژیانی موچه‌خۆری نه‌كردووه‌، بۆیه‌ ماوه‌یه‌ك به‌بێ‌ ئیشی‌‌و ماوه‌یه‌كیش به‌نوكی پاچ‌و خاكه‌ناز ته‌مه‌نی هه‌رزه‌كاری به‌سه‌ربردووه‌.
مامۆستا نه‌جمه‌دین، له‌سلێمانی حوجره‌یه‌كی له‌شێوه‌ی خوێندنگه‌یه‌كی تایبه‌تیدا كردووه‌ته‌وه‌ بۆ فێركردنی خوێنده‌واری. هه‌ر له‌و حوجره‌یه‌شدا كه‌ ناوی نابوو (كه‌شتیی نوح) كتێبخانه‌یه‌كیشی دامه‌زراندبوو، كتێب‌و ڕۆژنامه‌‌و بڵاوكراوه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی تێدا ده‌فرۆشت. له‌و حوجره‌یه‌وه‌ نه‌جمه‌دین مه‌لا نزیكه‌ی حه‌وت هه‌زار كه‌سی له‌نه‌خوێنده‌واری ڕزگاركردو ژماره‌یه‌كی تریشی فێری زمانی فارسی كردووه‌.
نه‌جمه‌دین مه‌لا هه‌روه‌كو زۆر له‌ڕۆشنبیران‌و ئه‌دیبان، به‌ر لافاوی نه‌هامه‌تی ڕۆژگارو كاره‌ساتی جه‌رگبڕ كه‌وتووه‌، له‌هێرشی توركه‌ عوسمانییه‌كاندا بۆ سه‌ر كوردستان (عه‌بدولمه‌جید)ی برای نه‌جمه‌دینی‌ مه‌لا كه‌ زۆر زاناو زیره‌ك بووه‌، توركه‌كان له‌گه‌ڵ‌ قوتابی‌و فه‌قێیه‌كی تر گرتیانن‌و ڕه‌وانه‌ی شاری (حه‌له‌ب)یان كردن. باوكیشی هه‌ر به‌و داخه‌وه‌ له‌ساڵی (1333)ی‌ كۆچیدا به‌یه‌كجاری‌ سه‌رینایه‌وه‌.
مامۆستا نه‌جمه‌دین مه‌لای خێرنه‌دیو، حه‌زی له‌مه‌لایه‌تی نه‌كردووه‌، زۆربه‌ی ژیانی به‌وانه‌وتنه‌وه‌ له‌قوتابخانه‌كه‌یدا به‌سه‌ربردووه‌، هه‌رچه‌نده‌ ماوه‌یه‌كیش له‌(ڕانیه‌) موچه‌خۆری ده‌وڵه‌ت بووه‌.
سه‌باره‌ت به‌ژنهێنانی مامۆستا نه‌جمه‌دین مه‌لا، هه‌ندێك ده‌ڵێن ژنی نه‌هێناوه‌و به‌ڵگه‌شیان بۆ ئه‌مه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ له‌ده‌ستنووسه‌كانی مامۆستا نه‌جمه‌دیندا ناوی نه‌هاتووه‌، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ژنی هێناوه‌و هه‌تا كچێكیشی لێی بووه‌، به‌ڵام به‌جوانه‌مه‌رگی سه‌ریناوه‌ته‌وه‌، زۆریشی‌ نه‌بردووه‌ پاش كۆچیدوایی كچه‌كه‌ی، مامۆستا نه‌جمه‌دین مه‌لا ده‌ستی له‌فاتمه‌ خانی خێزانی‌ هه‌ڵگرتووه‌و لێی جیابووه‌ته‌وه‌.
سه‌ره‌تای ئه‌ركی ماندوبوونی له‌گه‌ڵ‌ ڕۆژنامه‌و گۆڤاره‌كاندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆتایی ساڵی (1926)، هه‌روه‌ك مامۆستا گیوی موكریانی ده‌ڵێت ((له‌ساڵی 1926دا كه‌ ئێمه‌ له‌سوریاوه‌ هاتینه‌ به‌غداو له‌وێشه‌وه‌ چوینه‌ ڕه‌واندوز، گۆڤاری (زاری كرمانجی)مان په‌خشده‌كرد، پێویستیمان به‌وه‌ هه‌بوو كه‌ له‌هه‌موولایه‌كه‌وه‌ خوێنده‌وارو لاوه‌ دڵسۆزه‌كانمان به‌ناردنی هه‌ڵبه‌ست‌و شوێنه‌واری وێژه‌یی لای خۆیان یارمه‌تیمان بده‌ن، له‌و لایه‌نه‌وه‌ مامۆستا شاكر فه‌تاح‌و مامۆستا نه‌جمه‌دین مه‌لا زۆر یارمه‌تیانداین، كه‌ ئه‌و تواناو پشووه‌ درێژه‌مان به‌مامۆستا نه‌جمه‌دین ده‌دی له‌ڕووی ئه‌وه‌وه‌ قوتابی نه‌بوو بێكاریش بوو، وا له‌گه‌ڵیا ڕێكه‌وتین كه‌ ئه‌و هه‌ڵبه‌ست‌و به‌سه‌رهاته‌كانی‌ سلێمانیمان بۆ كۆبكاته‌وه‌و له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و پیاوه‌تییه‌دا ئێمه‌ش هه‌رچییه‌ك چاپ بكه‌ین چه‌ند به‌رگێكی پێشكه‌ش بكه‌ین كه‌ بۆ خۆی بیان فرۆشێ‌)).
پاشان له‌ڕۆژنامه‌ی (ژین)دا سه‌دان شاعیری به‌كورته‌ی ژیان‌و خه‌رمانێك له‌هه‌ڵبه‌سته‌كانی له‌ژێر ناوی (شاعیره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌مان)و گۆشه‌ی (مه‌ته‌ڵ‌) ئه‌و مه‌ته‌ڵانه‌ی كه‌ نه‌ك ته‌نها زاخاوی بیر ده‌ده‌ن، به‌ڵكو ده‌روونه‌ سوتاوه‌كانی به‌وشه‌ی ڕه‌نگین قاره‌مانان‌و زاناو سوارچاكان‌و شوێنه‌واره‌كانی كوردستان ئاو ئه‌داو هه‌ڵبه‌ستێكی ناسكی بۆ ده‌كردنه‌ قوربان.
ئه‌ی پیاڵه‌گێڕی مه‌جلسی تۆ گووسی نه‌وزه‌ڕی
كه‌ی خوسره‌وی زه‌مانی یا جه‌مشیدی كیشوه‌ری
ته‌ندووری دڵ‌ به‌ئاگری غه‌م جۆشی سه‌ندووه‌
رۆژی‌ 1962/4/23 هه‌ر له‌حوجره‌كه‌ی‌ خۆیداو به‌بێكه‌سی‌ كۆچیی دوایی‌ كردو له‌سه‌ر وه‌سیه‌تی‌ خۆیی‌و‌ پاش تێپه‌ڕبوونی‌ چه‌ند ساڵێك ته‌رمه‌كه‌ی‌ برایه‌ چیای‌ ئه‌زمڕو جارێكی تر به‌‌خاكسپێردرایه‌وه‌.
Sînemxan Bedirxan keça Celadet Alî Bedirxan e.
[http://www.youtube.com/watch?v=QBpkZ-qYxSI Hevpeyvînek bi Sînemxan Bedirxan re]
Hereke () di alfabeya erebî da nîşankên ku di şûna dengdêran de têne bikarhanîn. Jixwe di alfabeya erebî de, herf dengdar in.
Herekeyên ku bi erebî tên bikaranîn
Bikarhanîna herekeyan di Quranê de û di hînbûna zimanê erebî de tê bikarhanîn. Ji bilî vî, di pirtûk û rojnameyan da bi gelemperî hereke bikar nahên. Di metnên bê hereke da divê meriv zimanê erebî baş bizanibe ta ku bikaribe bixwîne û fehm bike.
Sîstema herekeyan.
Sîstem di sedsala 11an de ji aliyê Xelîl ibn Ehmed (el-Farahidi) ve hatiye sazkirin.
Di sîstema herekeyan da 8 işaretên bingehîn hene: "fethe" (ser), "kesre" (jêr), "demme" (ber), "tenwîn" (du ser, du jêr, du ber), "sukûn" (cezm) û "teşdîd" (şedde).
Fethe.
Fethe (فتحة‎‎) (bi kurdî wek "ser" tê zanîn) nîşanka ku li ser herfê tê xêz kirin û hinekî xwar e.
Herfa ku fethe li ser e, bi dengê "e"ya kurdî ("a"ya kurt a erebî) dide xwandin.
Kesre.
Kesre (كسرة) (bi kurdî wek "jêr" tê zanîn) nîşanka ku li binê herfê tê xêz kirin û hinekî war e.
Herfa ku kesre li bin e, bi dengê "i" dide xwandin.
Demme.
Demme (ضمة) (bi kurdî wek "ber" tê zanîn) nîşanka ku li ser herfê tê xêz kirin û mîna fiyonkê ye.
Herfa ku demme li ber e, bi dengê "u" dide xwandin.
Furqan sûreyeke ji Quran a Pîroz e û di bajarê Mekkê hatiye danin. Lê li gora hinek dîroknasan ayetên 68-70. di Medînê hatine wahîy kirin. Sûre bi temamî 77 ayete û navê xwe ji peyva "el-Furqan" di ayeta yekemin girtiye. Furqan yêk ji navên Quran a Pîroz e û bi zimanê kurdî tê maneya "tiştê ku rastî û nerastiyê ji nav hev derdixinî".
Mijarên sûreyê bi kurtî vana ne: Hz. Mihemmed ji hemû cîhanê ra bi pêxambertiyê hatiye şandin. Çend dijwartiyên ku Pêxamber di jiyana xwe da kişandiye. Mizginiya tune bûna şîrkê û pûtperestîye û çênd minakên jiyana komalên berê.
Bülent Tekin (jdb. 15 sibat 1954) helbestvan û nivîskarekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Li navçeya Dêrikê ya bi ser bajarê Mêrdînê ve ji dayîk bûye. Bi eslê xwe ji navçeya Mehsertê ji gundê Rissinê ye. Di akademiya evahîsazî û endezyariyê di zanîngeha Galatasarayê de, endezyariya kîmyayê (ODTU) li kampûsa Dîlokê endezyariya avahîsaziyê de perwerdehî dîtiye. Di dema zanîngehê di senaryoyê bi navê Dilîn de cî girtiye. Ev berhem di kovareke sînemayê de wekî wêne-roman hatiye seneryokirin. Di der barê şert û mercên salên 70yî de pirtûkên ku bi van navan hatine nivîsîn "Kur", "Pere", Hemû helbest", "Civakparêziya Şîliyê". Ji ber ku ji aliyê polîsan ve hatiye bidestxistin, ew berhem ne hatiye çap kirin. Bulent Tekîn di Komaleya Wejevanan, BESAM, TYS, Komaleya Rojnameyan Başûrê Rojhilat (endamê rûmetê) û endamê Komaleya Rojnamevanên Mezopotamyayê û yê PENê ye. Di kovara Girgirê de jî nivîsên wî belav bûne. Wî demekê di Dijle TV bernameya bi navê "Tarafsız Bakış" pêşkeş kiriye. Ew zewîciye û bavê du zarokan e.
Zarokatiya wî.
Bülent Tekin, li Dêrikê hatiye dine. Lawê Ebdilezîz Tekin e. Li derdorê bi navê Eyzê Pîrê tê nasîn. Dibistana sereteyî li Dêrikê dest pê kiriye lê belê ji bo perwerdehiyeke baş bibîne bavê wî wî li Merdînê dişîne dibistanê. Ji ber pîşeya bavê wî malbata wî û ya Murathan Mungan li hev diçin û tên. Bi vê yeke re jî bi Murathan Munganve dibin hevalên hev ên zarokatiyê. Dibistana navîn li Enqereyê, sala dawîn jî li Çermigê xwendiye. Lîse jî li Amedê Lîseya Ziya Gökalp a Amedê ("Diyarbakır Ziya Gökalp Lisesi") qedandiye.
Jiyana edebî.
Nivîskar, sedema destpêkirina nivîsînê, di zarokatiya xwe de bi guhdarkirina çîrokan ve girê dide. Dema ku di dibistana seretayê de (Dibistana Merdîn Ebul’ula) di aliyê parêgariye ve hatiye li dar xistin. Kompozîsyona wî di wê pêşbirkê de bûye yekemîn. Di lîseyê de jî wî berê xwe daye helbestan. Di zanîngehê de helbestên şoreşgeriyê û roman nivisîne.
Di salên 70yî de lîsansa bilind kiriye û li Stembolê di komaleya perwerdehiya çandê de peyvirê digire. Di komaleya perwerdehiya çendê de berpirsyarê ciwanên kurd bûye. Ji ber dijwariya kar û baran û kîmyê ew di zanîngeha Stenbolê di zanîngeha hukuqê de mezûn nabe. Di payeya şoreşgerên Kurdistanê ya PKKê de û di destpêka PKKê de cih girtiye. Di salên 70yî de di Dengê Şoreşgerên Kurdistanê de cî digre.
Rêveberiya xweser a kantona Cizîrê ya Rojavaya Kurdistanê di 21´ê kanûna paşîn a 2014´an de rêveberiya xwe ya xweser ava kir. Piştre jî, bi rêveberîyê hikûmeta herêma Cizîrê hat radigandin. Hikûmeta herêma Cizîrê a rojava ji 22 wezîr û wezeretên wan pêk tê.
Serokwezirê rêveberîya herêma Cizîrê Ekrem Hiso hat bijartin. BI wî re du alikaarên wî. Alîkarên wî jî Elîzabet Gewriyê ya Suryanî û Husên Ezem ê Ereb hat destnîşankirin.
Rêveberiya kantona Kobaniyê ya rojava ya xweser, di 27´ê kanûna paşîn a 2014´an de har ragihandin. Piştî ragihandina rêveberî û xweseriya herêm û kantona Cizîrê re bi 6 rojan hat ragihandin. Civîna Meclîsa Qanûnsaziyê ya Rêveberiya Xweseriya Demokratîk a Kantona Kobanê li Navenda Çand û Hunerê ya Baqî Xido bi beşdariya hemû endamên Meclîsa Qanûnsaziyê saet di 09.00an de dest pê kir. Di civînê de Serokê Meclîsa Qanûnsaziyê Nihad Ehmed axaftina vekirinê kir û xêrhatine mêvanan kir. Piştre deqeyek rêz hate girtin Hevserokên Meclîsa Qanûnsaziyê Nihad Ehmed û Fewziye Ehmed axivîn.
Ji rêveberiya herêma Kobaniyê jî serokwezirê wê Enwer Mislim bû. Du jî alikarên wî hatina bijartin. Rêveberiya herêma Kobaniyê weke ya herêma Cizîrê, hikimeta xwe ya demkî avakir û wezir û wezeretên wê dan kifşkirin û ragihand.
Zimanên ergatîv-absolutîv an jî bi tenê zimanên ergatîv, beşekî zimanên cîhanê ye ku diyardeyeke rêzimanî ya bi navê "ergatîvî" parve dikin. Ew diyarde ev e ku fail anko kirde ("subjekt") bandorê li kar anko lêker ("verb") nake, carina berkar anko bireser ("objekt") jî li ser verb û lêkeran dibe xwedî-bandor.
Bi giştî, zimanên ergatîv-absolutîv ji zimanên nomînatîv-akusatîv dihên wavartin. Pirraniya zimanên Ewropayê zimanên nomînatîv-akusatîv in. Zimanên wekî baskî, gurcî û hindî zimanên ergatîv in. Kurmancî jî zimanekî nîv-ergatîv e.
Ergatîvî di zimanê kurdî de.
Kurdî, bi taybetî zaravayên badînî û Bakurê Kurdistanê, zimanekî nîv-ergatîv, anko zimanekî ergatîv ê şeqkirî ("split") ye. Bi vê ramanê ko rewşa lêkerên gerguhêz ("transitive") ji ya lêkerên negerguhêz ("intransitive") derheqa ergatîviyê da li dema niha û nehatî da ji rewşa wan li dema bihurî cida ye. Li demên niha û nehatî (present and future), lêker di bin bandora biker anko subjektî da dihê xebitandin, ne xem e ka lêker gerguhêz e an negerguhêz. Bi gotineka dî, eger biker kithejmar be, fiil jî li goreyê wî kithejmar dibe, eger biker pirrhejmar be, lêker ji pirrhejmar.
Ji bo lêkerên gerguhêz (transîtîv).
Lê binihêrrin ko eger ez nameyeka bi tenê jî binivîsim ez her dibêjim “Ez nameyekê dinivîsim”, û eger ez 10 nameyan jî binivîsim dîsa dibêjim “dinivîsim”: “Ez 10 nameyan dinivîsim”.
Dîsa we dît ko fiil li goreyê bikerî dihê, “diçim”, “diçî”, “diçe", …
Lê rewş jibo dema bihurî cida ye. Jibo lêkerên negerguhêz dîsa jî biker anko subjekt bandorê li lêkerê dike. Sedema vê jî eşkira ye, lêkera negerguhêz çi berkar anko objektan naxwaze. Bi vî rengî tenê subjekt anko biker heye ko tesîrê li lêkera negerguhêz bike.
Li dema bihurî, gava ko fiil derbaz (transitive) be, bikerê xweriskî (mefûl anko object) mîna bikerê rêzmanî dixebite. Bi gotineka dî, tu dibêjî qey berkar bûye biker û biker bûye berkar. Di zaravezanistê anko termînolojiya zanistê zimanî da, dibêjin vê diyarok anko fenomenê “ergatîvîtî” û ji wî berkarê xweriskî yê ko mîan bikerekê rêzmanê anko gramatîk dixebite ra dibêjin “kardar” anko ajan (agent). Ez dê vî tiştî bi mînakan ruhn bikim.
Min nameyek nivîsî. Te nameyek nivîsî. Wî/Wê nameyek nivîsî. Me Nameyek nivîsî. We (Hewe) nameyek nivîsî. Wan nameyek nivîsî.
Hewe dît. Di tevaya wan hevok anko cumleyan da “nivîsî” heye, û biker anko subjektên hevokan ne yek kes e. Carekê “ez”, carekê “tu”, carekê “wan”; lê di tevaya wan hevokan da fiil (nivîsî) wek xwe hatiye, çima? Hewe qet ji xwe nepirsiye çima? Jiber ko berkarê xweriskî anko mefûlê wan hevokan hemûyan yeke: “nameyek”.
Tiştê ko min gelek ecêbmayî dike ev e: Pirraniya kurdên ko di ergatîvîtiyê da şaşiyan dikin van çend hevokên jorîn dirist û bûçewtî û şaşî dinivîsin. Lê dema berkar bihê guhartin, an li şûna ko berkar navek be, pronavek be, li wê demê şaşî diqewmin. Çawa?
Aha li vêderê jî pirr kes şaşiyan dikin. Sedema wê jî, herwekî me got, ew e ko ew ji ergatîvîtiya kurmanciyê nafehmin anko fehim nakin. Eger tu bizanî ko di kurmanciyê da kengî berkarê xweriskî dibe berkarê rêzmanî anko gramatîk jî, wî çaxî tu dê bikaribî nav û bernavan jî, kithejmar û pirrhejmaran jî baş û dirist bikar biînî.
Li her dera ko berkar hebe, prova an navê ko temsîla wî berkarî dike dihê tewandin anko tesrîfkirin. Anko em dibêjin nav an pronav di doxa tewandî da ye. Û li her dera ko biker hebe, nav an pronavê ko temsîla wî bikerî dike nahî tewandin. Lê ji bîr mekin ko di vê formûlê da, merema me ji berkar û bikeran berkar û bikerên rêzimanî anko gramatîk in, ne yên xweriskî. Anko di demên niha û nehatî da, hemî biker û berkarên xweriskî biker û berkarên rêzimanî ne jî, lê di dema bihurî da, bikerê fiilên nederbaz û berkarên xweriskî yên fiilên derbaz dibin bikerên rêzimanî, û bikerên xweriskî yên fiilên derbaz dibin berkarên rêzimanî.
Lê niha li fiilên derbaz temaşe bikin. Li vêderê doxeka dî heye ko jê ra dibêjin doxa tewandî. Hemî pronavên desteka “min, te, wî/wê, me, hewe (we), wan” û navên mîna “Kurdoyî, Şirînê, Ehmedî, nameyê” tewandî ne û dikarin rola berkarên rêzimanî bilîzin. Ev tenê derheqa fiilên derbaz da rast e, jiber ko ji xwe fiilên nederbaz mefûl anko berkarî naxwazin.
Hûn dibînin ko mumkin e ev hevok û gotinên pakij û orîjînal yên kurdî jiber jehrînkirina mejîyê kurdan bi qanûn û qayîdeyên rêzmanî yên zimanên mîna tirkiyê wekî hevokên şaş bihên dîtin. Zaroyên me li Bakurê Kurdistanê li dibistanan dixwînin ko fiil dibê li goreyê fail anko bikerê xwe bihêt. Law û nivîskarên me yên ko tenê bi tirkî xwîndiye, vê qayîdeya zimanê tirkî di kurdiya xwe da jî didin xebitandin. Eger tu li axivtina daybab û dapîr û bapîrên wan guhdariyê bikî, tu dê bibihîsî ko ew jî kêmzîde binema û qayîdeyên ergatîvîtiyê diparêzin. Lê di ciwanên dibistan dîtî da ergatîvîtî ber bi nemanê diçe.
Gengaz e ko rexne li min bihên girtin ko di hemî zimanan da guhorîn çê dibin û ev guhartinên ko bi ser ergatîvîtiya kurdiyê da hatine tiştên xweriskî û asayî anko normal in. Lê ez dibêjim ne normal in. Jiber çend sedeman: 1. Bandora dagîrkeranî û zordestanî ya zimanê tirkî bi awayekê dujminkaranî û jibo nehêlana zimanê kurdî, 2. Perçekirina kurdan û zimanê wan, bi awayekê wesa ko niha kurmancên nexwînda û gundî li Bakurê Kurdistanê bi xwe û li kurmancên li Başûr û li Rojhilata Kurdistanê, ko nekevtine bin tesîra tirkiyê, hêşta ergatîvîtiyê diparêzin, 3. Kurdên xwînda yên Bakur jî bi yekcarî dev ji hemî aliyên ergatîvîtiyê ber nedaye. Û ev hemî tevlihevî û aloziyên têkgehiştinê dinavbera kurdan da çê dike û moral û hasten neteweyî jî lawaz û qels dike. Jiber ko ciwan dê weha bifikirin ko kurd ji netewebûnê hêşta dûrtie jî dikevin.
Ez dê çend hevokên şaş binivîsim û paşî hindek nimûneyan ji Cizîrî, Xanî, Feqiyê Teyran û Mîqdad Medhet Bedirxanî binivîsim.
1. Surşirînê, nazenînê kuştim û nakit yeqînê/ wê bi çengala evînê dil ji min bir, dil ji min.
Surşirînê (keçekê, nazenînekê, wê) ez kuştim... ne wekî pirraniya xebatkarên televizyonan dibêjin*wê min kuşt.
2. Serwinazê, serfirazê, şubhê zêr remza mecazê/ dame ber çakûç û gazê, dil ji min bir dil ji min.
Serwinazê (dîsa wê) ez dam ber çakûç û gazan… ne wekî niha dihê gotin *wê min da ber çakûç û gazan.
3. Xema îşqê perihtim ez, hebîba xemrevîn kanê/ seraser têk behîtim ez, ji derdê ferq û hîcranê.
Ev jî pirr eşkira ye, hema bi awayekê zelal bibêje ko xema evînê “ez” perihtim, hebîba xemrrevîn “ez” behîtim. Binihêrrin ko Melayê Cizîrî negotiye: *Xema îşqê min periht, *hebîbê min behît. Wî bi şirînî û bi kurmancî gotiye: Hebîbê ez behîtim, hebîbê ez dîtim, ne *hebîbê min dît.
Hemsuhbetiya Memê mukerrem/ agah kirin heval û hemdem.
Hûn dibînin ko “hemsuhbetiya Memê” heval û hemdem agah “kirin”, ji xwe hemsuhbetî kithejmar e û bi mantiqê şaşê niha dibê Seydayê Xanî bigotiba *Hemsuhbetiya Memê hevalan agah kir.
Miska te ez rengzer kirim/ hubba te ez ebter kirim.
Hûn dibînin ko negotiye *Miska te min rengzer kir, hubba te min ebter kir.
Sed hizar şukir û hemd ji Xudê Teala re ko em musilman xeliq kirin.
Hewe dît ko negotiye: *Xudê Me musilman xeliq kir.
Min ev çend nimûne anîn da bidim zanîn ko giringîdan û rêzgirtina ji rêzmana kurdî ne karekê ewqas giran e. Hîvîdar im ko roja zimanê pîvankî yê
Kînotiyatroya Rodîna ya paytexta Ûfayê
Başkîr, wêneyekî Mîxayîl Bukar e (1872)
Komara Başkîr, Başkîrya, komara Başqîran (bi başkîrî: Башҡортостан, "Başqortostan"; bi rûsî: Башкортостан, "Başkortostan" yan jî Башкирия, "Başkîriya"). Di 11ê çiriya pêşîn a 1991ê de li Federasyona Rûsyayê statuya xweseriyê wergirtiye. Rûpîvana wê 143.600 km2, paytexta wê Ûfa û hêjmara nifûsa wê jî 4 milyon e.
Konferansa diduyan a Jenevê, di 22´ê çila de destpêkir û hat li darxistin. Bi minasebet û armanca ku pirsgirêka Sûrî çareser bike hat li darxistin. Di konfaranse Duyemin a ku di 22´ê çilaya 2014´an ku hat li darxistin, ji 37 welatan heyet û çavdêr tevlî wê bûn. Di nava kurdan de jî, bû sedema nîqaşên mazin. Ji ber ku kurd, tevî ku weke gelekî ku beşeka wan di nava sînorê Sûrî de hatîya hiştin û pirsgirêka wan ne hatîya çareserkirin û ew ne hatina dewetkirin li konfaransê.
Di konfaranse cenevê a duyemin de, rejima Sûrî û Muxalefeta ku ji aliyê ewropa û emerika ve hatî avakirin û ku piştgirîyê didinê de tevlî bûn. Di konfaranse de, li ser mijare hikimetek demkî û hevbeş were ava kirin rawastîyan.
Kurd û konferansa Jenevê.
Kurd, tevî ku weke beşek ji Sûrî bûn, ne hatina dewetkirin li konfaranse cenev´ê. Tirkiya, dema ku amedkariyên konfaranse dihatina kirin de jî û di dema ku ew hat li daxistin de jî, dîplomasiyeka mazin kir bo ku pêşîyê lê bigrê ku kurd tevlî bi serê xwe û serbixwe tevlî konfaranse Cenevê nebin. Kurdan, ji destpêkê, hertimî dixwestin ku bi heyetek serbixwe ku li ser navê civate kurd tevlî konfaranse bibin.
KUrdan, di destpêka mudahaleya li Sûrî de, li hewlêrê li hevdû civîyan û "desteya bilind a kurd" demezrendin ku di bin navê wê de bihevdû re di temenê yekbûnekê de tevbigerihin. Tirkiya, pêşî hewldan ku wê ji hevdû belav bike. Piştre bi alikariya rêveberîya kurd a başûr ENKS da avakirin û bi wê re rewşa sîyesî a rojavayê kirin qat. Piştî ku konfaranse Cenev´ê a duyemin, amedekarîyên wê bidawî bûn û heta li darxistin, êdî heyetên ser 37 welatan re tevlî wê bûn. Lê kurd ne hatina dewetkirin li konfaranse. Îran jî, çend ku di sê roj berî ku wê di wê de konfaranse cenevê a duyemin were li darxistin Îran hat dewetkirin. Lê ji ber ku ji îranê xwestin ku biryarên konfaranse Cenevê a yekemin herê bike û îranê ev herê nekir, êdî ew dewetîya ji îranê re bi şûn ve hat vekişandin. Di nava biryarên konfaranse cenevê a yekemin de, ji desthilatdarîyê birina beşar Esad û piştgirîya ji ´muxalefeta Sûrî´ re jî hebû. Îranê, ev herê nekiribû.
Denezana xweserîya rojavayê kurdistanê ji aliyê kurdan û kêmnetewên din ên li herêmê ve.
Kurdan, dîtin ku wê dewet ji wan re newê şandin. Lê kurdan ne dixwest ku ji ´Lozanek din a duyemin re jî bêjin herê.´ Kurdan, bi denezena xweserîya herêma xwe a rojavayê kurdistanê, çareserîya xwe ya li herêmê ragihandin. Kurdan, dixwest ku statûya wan were herêkirin. Ya ku tirkiya û welatên din ên li herêmê li dijî bûn ev bû. Kurdan, temenê xweserîya çêkir, hêza xwe ya parastinê avakir û xweserîya xwe ya herêmî denezendin. Bi wê re, xwestin ku ew statûya were nasîn.
Piştî Kofî Anan re hatina birehimî.
Kofî Anan, demeka dirêj di nava aliyan de çû û hat. Di destpêkê de bo agirbestekê bide çê kirin. Piştî ku di hewldanên xwe Kofî Anan bi serneket êdî ku dema erke wî hat, wê ji neteyên yekbûyî xwest ku newê dirêj kirin. Êdî piştî re Axdar Birehimî hat bijartin ku navbeynkariyê bike li şûna wî. Bo ku Agirbestê bide kirin, bi aliyan re ket têkilîyê. Lê ew jî bi serneket. Piştî destpêkirina konfaranse ceneveê a duyemin, bo ku têkiliyê dênin wê di nava rejimê û muxalefetê de çû û hat.
Tevlîbûn û ne tevlîkirina komên li Sûrî li nava konfaranse cenev´ê.
LI nava konfaranse bo çareserîyê, komên dinava sûrî de ku hena û heta wê demê rejimê mafên wan ji destê wan girtina ên weke kurd, Asûr û komên din ên li Sûrî û hwd, ne hiştin ku tevlî konfaransê cenevê bibin. Kurdan, pirr di nava xwe de nîqaş jî kir û xwestin tevlî bibin. Lê ew derfet ji kurdan re ne hat hiştin. Tirkiya li dijî kurdan dîplomasî kurd ku kurd tevlî ne binn. Ji ber ku ne dixwest ku kurd bigihijina statûyekê li ser axa xwe. Bo vê yekê jî, di dema ku konfaranse cenev´ê bo agirbestê nîqaş dikir, ´tir´ên ku tirkiya tişî çek dikirin û dişandina ji komên li Sûrî re li ser sînor dihatina girtin.
Kurdan, herêmên xwe parastin. Piştre, di 21´ê cila de kurdan xweserîya herêmên xwe kir bi rengê sê kantonan. Ev kanton jî, kantona afrînê, kantona Cizîrê û kantona kobanê ya. Bi vê rengê xweserîya rojavayê kurdistanê ragihandin.
Keleha Şabanî, keleha Şabaniyê keleheke dîrokî ya herêma Batîfa ye ku dikeve nêzîkî bajarê Zaxo li Başûrê Kurdistanê.
Keleha Şabaniyê di rûdanên dîrokê da.
Kelha Şabanyê dikevîte bakurê rojavayê Batîfa bi dûratiya 5 km li ser zincîra çiyayê Şkêre hatiye avakirin, bilindahiya 300 m û 25 km ji bajêrê Zaxo dûr e, dest nîşankirin û avakirina kelhê neya xuyaye li vêre pirsyar dihête kirin aya li serdemê peydabûna olê îslamê li deverê yan dizivrîte çaxên berî hatina leşkerê musilmana, her dîsan sala damezrandna wê ya veşartiye li ser demekê nedyar hatye avakirin, eve jî ne ya aşkraye, çunkî çi jêderên serekî yên mêjûyê bi têr û teselî behsê kelha Şabaniyê nekirye. Ew pîzanînên gehşitîne me vedigern bu serdemê jêk cuda û veqetyayî ne di pêkve girêdayne bi zincîrên rûdanêt ewên li deverê hatîne tomarkirin ji ber vê yekê bu me xuyadbit ku kelha Şabaniyê li ser demê cuda cuda rolê xwe yê ber çav ji hemî layan ve gêraye wek layenê serbazî, abûrî, rewşenbîrî û stratîjî.
Veguhastye ji pirtûka Gullî jîn û jiyar.
Hedîs an Fermûde (bi erebî: حديث 'ḥadîth' pirane أحاديث 'Aḥâdîth') agahî, kevneşopî) gotin û kirinên Muhemmed Pêxember in. Ji tiştên ku Pêxember bê gotin red yan jî qebûl kirine jî hedîs tên gotin. Ji hemû tiştên di derbarê Muhemmed ra jî Sunet a Pêxember tê gotin.
Hemû Hedîs ji naverokê (metn) û girtekê (îsnad) pêk tên. Girtek bi xwe jî ji mirovên ku hedîsek riwayet kirine (rawî) tê holê. Hedîsek dikanî bi du aliyan lawaz be. Yan ji aliyê girtekê, yan jî ji aliyê rawiyan. Ji hedîsên beşa yekemin ra di gora saxlemiya xwe musned, mursel, muttesil, munqetî, mudal û mu'elleq tên gotin. Ji hedîsên beşa duyemîn ra jî mevzû', metrûk, munker û şaz tê gotin.
Mînakek ji bona girtekê: "A ji min ra got ku, wî ji B bihistiye û wî jî ji C bihistiye ku Pêxamber aha gotiye."
Zanyarên ola Îslam ê hedîsan ji gora rewacdariyê/bawermendiyê di çar beşan da parva dikin: sehîh - xurt, resen, zexm; hesen - baş; ze'îf - lawaz, bişik û mewzû' - nerast. Va parva kirina ji gora rewacdariya girtekê û rawiyan bi hev re dibe. Lê yê herî pirr dîsa şexsiyet û jiyana rawiyan rolekî mezin dilizî.
Di diroka Îslam ê da gellek pirtûkên hedîsan hatine nivisîn. Niviskarên herî navdar Buxarî, Muslim, Malik ibn Enes û Ehmed bîn Hanbel in. Ehmed ibn Henbel bi xwe imamê mezheba Henbelî yan e.
Jackson Nicoll (jdb. 1ê kanûna pêşîn a 2003) aktorê zarok ê amerîkî ye. baş tê nasîn bi Billy ji fîlma ku di 2013an de hatiye çêkirin bi navê Bad Grandpa(2013).
Nicoll ji Seabrook, Nû Hampshire yê ye.
Mehmet Deviren, di sala 1975’an de li gundê bi navê Gola Gulê ku bi Şemrexa Mêrdînê ve girêdayî ye hatiye dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Şemrexê, ya amadehiyê jî li Amedê kuta dike. Her wisa dibistana amadehiyê ya Bazirganiyê jî kuta dike û niha li zanîngeha Êlihê beşa Tibî Dokumantasyonê kuta kirye.
Devîren, di sala 1992’an de ji doza kurdayetiyê tê girtin, piştî darizandineke dûdirêj di girtîgeha Amed û Entabê de cezayê xwe diqedîne û derdikeve derve. Dûre jî di 1998'an de, li girtîgeha Gelîboluyê ya leşkerî radikeve.
Weke birek nivîskarên kurd ên li Bakûr Devîren jî di destpêkê de bi tirkî dide ser riya wejeyê. Helbestên wî yên bi navê Anlat (Vebêje) di sala 2003’an de wekî dîwan têne çapkirin.
Devîren, weke gelek helbestkar û nivîskarên esilkurd ên bi zimanê serdastan dest bi wêjeyê kiriye, piştî vê xebatê riya xwe diguhere; bi helbestên ku di Kovara W, Gelawêj, Çirûsk û malperên wekî Amîdakurd de diweşin, dadigere ser kulzema kesayetiya xwe; zimanê bav û kalan, kurdî.
Devirenê ku di damezirandina Komeleya Nivîskarên Kurd de cî girtiye û demeke dirêj wekî rêveber berpirsê karê darayî dikir, piştî civîna lijneya rêveber wekî serokê Komeleya Nivîskarên Kurd hate hilbijartin. Devîren di heman demê de di Enstîtûya Kurdî ya Amedê de endamê lijneya rêveber de cîh girtiye û berdevkiya Enstîtuya Kurdî ya Amedê kiriye, niha jî endamê Kurdî-Derê ye û kar û barên lêkolîn û lêhûrbûnên wêjeyî dimeşîne. Niha di lijneya Pena Kurd ya li Amedê de kar û barên damezirandinê dimeşîne.
Anlat, (Helbest - bi tirkî ye), Amed, 2003
Qinîskê û Pinîskê, (Zargotin), Weşanên Şaredariya Kayapinarê, 2009
Sûka Mirinê (Helbest), Weşanên AVA, 2010
Çîrokên Azad (Antolojî) Weşanên ARAM, 2010
Mêrîna (), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Di hin çavkaniyan de wek Marînan hatiye, lê navê xwe Mêrîna ye. Şênîyên xwe, ji eşîra Reşkotan, ji bavikê Mala Xalo ne. Berê ajal jî xwedî dikirin, lê di salên dawîn de zêdetir bi çandinîyê ve mijul in. Qismek ji wan li navenda Batmanê dimînin û di dawiyê hefteyan û havînê de diçin ser zeviyên xwe. Brûka ku li hemberî Mêrîna ye, wek mezirka Mêrîna tê hesibandin. Lê nîsbet Mêrîna zêdetir mal û şênî hene li Brûka. Gundê Mêrîna nêzîkî 3 kîlometer dûr e ji rêya Batman û Uçyolê û dîsa nêzîkê 3 kîlometer dûr e ji rêya hesinî ya Batman û Misircê. Erdê li gundî bejî û avî ne. Piştî bendava Batmanê av li herêmê gerand, hin mexerên Mêrîna jî ketine ber ku zêdetir garis û pembû lê diçînin. Li bakurê Mêrîna gundê Şerbetko, li bakurê rojhilatê gundê Xîlikan, li rojhilat gundê Dirbêsa, li başur gundê Brûka û li başurê rojava gundê Gurgure heye. Ji ber gundî Newala Mêrîna dest pê dike û heya rêya Batman û Uçyolê ku li benda çemê Batmanê ye dewam dike. Berê aveka boş hebû di newalê de û aşekî mezin ê di Newala Mêrîna de li aliyê çêm digerand.
Zimanê şêniyên Mêrînayê Kurmancî ye. Sunî ne û ji mezhebê Şafî ne. Edetên Êzdatiyê wek hemû herêma Reşkotan li gundî jî hene. Di şîn û şahiyên xwe de li ser çanda xwe ne.
Zanîngeha York (bi îngilîzî: "York University"; bi frensî: "Université York") zanîngeha dewletê ya Torontoya Kenedayê ye.
Di sala 1959an de hat damezirandin.
Reşad Şeref, nivîskarekî kurd e di sala 1967an de li gundê Sewêdiyê li herêma Dêrikê, rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê xwe xilas kiriye, paşê li bajarê Dêrikê xwendina amadeyî û navendî xilas kiriye. Di sala 1989an de peymangeha teknîkî beşê mekanîk li bajarê Hesîçeyê xilas kiriye. Di sala 1987an de dest bi nivîsa çîrokê kiriye, hem bi erebî hem bi kurdî û gotarên rojnamevanî jî nivisandine.
Di sala 1998an koçî paytexta Sûriyê Şamê dibe. Li Şamê tevlî grûbên nivîskar û rewşenbîran dibe û şevbuhêrkên kurdî li dardixe. Di sala 2000 ê de pirtûka xwe ya kurteçîrokan bi navê "Mirina hîmekîa" li Bêrûdê çap dike. Ji ber tunebûna nasnama welatê xwe û hin aloziyên siyasî koçî Ewropayê dibe û li welatê Swîsreyê cî digire. Yek ji endam û damezirînerên Sendîkaya Rojnamevanên Kurdistanê ye.
Manuel Neuer lîstikvanekî futbolê ye almanyay ye. Manuel Neuer di 27'ê adarê sala 1986'an de li Gelsenkirchenyê ji dayik bûye.
Mela Muhemmedê Hekkarî di sala 1955an da li gundê Pîrosa/Pîrozayê, ku wî wextî girêdayî Hekariyê bû li danê havînê yê hatiye dinyayê. Ew, di maleka feqîr da yê jiyayî, deykubabêt wî gelek hej ehlê ‘îlmî û alima dikir, hêj ewî biçûk wî gelek diviya ku ew bixûnît, belê nexasma deyka wî hêj pitir hesdikir ku ew bixûnît; çunku deyka wî jinkeka gelek teqwa û dîndar bû.
Muhemmed Hekkari di heft-heşt saliya xwe ji rêve li gundê xwe Pîrosa/Pîroza li dev Mela Mihemedê Xaziya, Mela Mihemedê kurê Salih û Mela Mistefayê Gerdo yê dest bi xwandinê yê kirî. Mela Mihemed hêjî biçûk, di 1964 ê da ligel xalê babê xwe ‘Emerê Unis yê çûye başûrê welatî; li bajêrê Duhokê dest bi xwandina Qur’ana Kerîm ya kirî, çend saleka li wêrê; li Medresa mizgefta mala Miftî da, li ber destê seyda Mela Mihemmedê Beroşkî, Mela Mihemmed Reşîdê Çelkî û li ber destê Mela Mehmudê Dêrşewî û gelekêt dî jî yê xwandî.
Di dûv ra herdîsa wî li Duhokê li Me’heda İslamî: (المعهد الأسلامي) li ber destê seyda Mela Hisênê Marunisî, Şêx ‘Ubeydê Beroşkî, Mela ‘Eliyê Beroşkî, Mela Îsma’îlê Navişkî dewam li xwandina xwe ya kirî.
Paşê ‘eynen li wê mekteba resmî anku li Me’heda İslamî: (المعهد الأسلامي) xwandina xwe ya berdewam kirî. Li sala 1979 ê xwandina xwe ya xilas kirî û bawernameya xwe bi pêla serkevtineka baş ya wergirtî.
Hîngê li demê ew li Duhokê li ber feqiyatiyê li sala 1392 ê hîcrî ku dibîte hemberî 1973 ê miladî li ‘Erebistana Su’udiyê radyoyek bi navê radyoya Qurana Kerîm hebu,
li ser wê radyoyê bernamê Nûrun ‘Eled-derb (نور على الدرب)
heru êvarîya dihate belavkirîn, li ser wî bernameyî
bahrapitir hîngê va ‘alim û seydayêt navdar: Şêx ‘Eddul’ezîz bin Baz, Şêx
Muhemmed Salih ‘Useymîn, Şêx ‘Ebdullah bin Xêdan, Şêx ‘Eddul’ezîz bin‘Ebdullah Al e-Şêx û Şêx Salih el- Fuzan û ji bilî va Seyda jî gelek ‘alim û zanayêt dî jî yêt navdar ciwaba pisyarêt xelk û ‘alemê yêt dûr û nêzîk dida, Xudayê Jorî ji yêt mirîn razî bît û yêt sax jî sitare û muhafize biket ji hemî qeda û bela amîn.
Hîngê wî radyoyeka biçûk hebu heru êvariya wî guhê xwe dida wî bernamê bi navê Nûrun ‘Eled-derb (نور عل ى الدرب)
Ewê ku ji Erebistana Siûdî dihate belav kirîn û weşandin. Pîştî hîngê jî
li demê ew çûye hecê wî her guhê xwe dida bandêt dengê va seydayêt navdar: (Şêx Muhemmed Salih ‘Useymîn, Şêx ‘Ebdullah bin Xêdan, Şêx ‘Eddul’ezîz bin ‘Ebdullah Al e-Şêx û Şêx Salih el- Fuzan û Elbanî). Ew bi rêka vî bernameyê hêja hêj ji biçukatî bi ser ‘Eqîda; bîr û baweriya Selefêt Salih hildibît, Xudayê Jorî ji kerema xwe ev bername û seydayêt he bo wî kirîne sebeb û delîl bo vê hîndê).
Hîngê seydayê navdar: Mela Îsma’îlê kumsor ewê di eslê xwe da ji Dêrika Çiyayê Mazî ser bi Parêzgeha Mêrdînê ve, ew ji rexê Suriyê ve her dihate Duhokî, ji rexê ‘Eqîde; bîr û bawerêt Selefêt Salih ve wî gelek mefa û wec ya ji wî û ji seydayê navdar mela Hemdî Ebdulmecîd Es-selefî; ewê ku di ‘eslê xwe da ji gundê Angesura Wan ê û ji seyda Mela Hêsênê Tirwanişiyê Berwarî jî ya wergirtî û dîtî Xudayê Jorî ji wa hemiya razî bît.
Piştî ew zivirî û hatiye gundê xwe Pîrosa/Pîroza li Bakurê welatî,
di navbeyna sala 1980-1982 ê da wî ‘eskeriya tirka ya kirî, piştî ji ‘eskeriyê hatî ew li gundê Herînkê (Yürekli yê) ewê ku yî girêdayî bi qeza Geverê (Yüksekova) ve çar (4) sala yê biye îmam û pêşnivêjê gundiya. Li sala 1986 ê wezareta perwerdeyê li ‘Enqerê ew bawernama wî ya ‘’Me’heda İslamî’’ kire hevtayî li gel bawernama îmamxetîba, li sala 1986 ê wî dest bi melatiyê yê kirî anku bi resmî ew yê biye îmam û xetîbê Mizgefta gundê Herînkê, piştî çend sal wî bi mal ve li wêrê borandin, paşê ji wêrê wî mala xwe bire qeza Geverê, li Mizgefta Hezretê îmamê ‘Umer, wî li wêderê dewam li erk û wezîfê xwe yê kirî.
Li sala 1987ê demê ku ew jirê ve çûye hacê, hîngê wî li ser babetê tewhîdê û eqîdê suhbet û dan û standin li gel geleka ji alimêt Su’udî ewêt ku hîngê li Mekkeh û Medînê ya kirî. Herdîsa li demê li sala 2013ê diyanetê; anku serokê kar û barêt dînî Mehmet Görmez yê hîngê, ew jî li gel çend seyda û alima pêk ve yêt birîne hecê, bi rêberiya seydayê navdar mela Abdurrezzak ATEŞ şêwirmendê serokatiya kar û barêt diyanetê li Enqerê.
Li vê carê jî hêj pitir delîve bi dest wî dikevît û wî pitir şiya suhbet û dan û sitandinê bidûr û dirêjî li gel geleka ji alimêt wa anku yêt Mekkehê û Medînê biket, nexasima li ser mijare û babetêt tewhîd û eqîdê.
(Wa salêt ew li Geverê çunkî wî her we’z û xutbêt xwe bi ezmanê kurdî dixwandin û wî bê tirs Tewhîd û heqîqetêt dînê Îslamê digotin û bistehî ditavête taxut û zordara û ew bi dijwarî li ser kirna bîd’a û bid’etkera nexasima li ser quborîya, şêx û mezhebperêsa radiwesta heta sera wê hindê gelek cara rexnêt giran û şikayet li wî yêt dihatıne kirin heta jiber hindê çend cara hîngê çavdêra ew yê kêşaye pisyarpêkirnê û heta gelek cara ew ji layê rêveberêt hingê ve yê hatiye girtin û mehkemekirin jî).
Li sala 2000 ê li gundê Sultanköyê ewê ku ser bi parêzgeha Mêrdînê ve û paşê li sala 2003 ê jî li gundê îsalî yê ewê dikevîte navçeya qeza Ceyhana Edana îmametiya va gundêt navbirî ya kirî û 2009 ê û hirve li gundê Kaymakam Çeşmesi (Niyar) li rex bajêrê Şernexê û ewe ji sala 2015ê hirve jî li qeza Silopiya ewa ku ser bi Parêzgeh û wilayeta Şernexê ve li mizgefta Mekke camisî erk û wezîfe xwe yê kirî anku îmametî û pêşnivêjiya resmî û li sala 2019 li wêrê yê teqaid bî.
Mela Muhemmedê Hekari babê heşt (8) ‘eyala ye çar kur û çar kiça.
"Korta şîn a mezin", îlon 2006
Korta şîn a mezin (bi navê xwe yê îngilîzî: "Great blue hole") kortaleke gilawer a li ber sahîla dewleta Belîze (li Emerîkaya navîn) e.
Ew li nêzî navenda Lighthouse Reef a karîbîk e û ji bajarê Belize City 70 km dûr e. Ji ezmên ve bi taybetî rûbariya xwe ya tarî tê dîtin, ji ber ku evya ji der û dora xwe kûrtir e: Rengê der û dora xwe pîroze ye, lewra kortal weke qulikeke reş e di nava şînahiya avê de.
Korta şîn a mezin hema hema gilawer e, dirêjbûna çapa xwe digihêje 300 metran û kûrahiya xwe jî 125 metre ne. Tê îddiakirin ku ev kortal di dawiya çaxa bestelek de di hundirê kevirê kirêc de çêbûye. Lêkolîner derxistin holê ku kortal têketina sîstemeke şikeftan e. Digel bilindbûna avê ev sîstema şikeftan ketiye bin avê. Piştî kûrahiya 90 metreyî ava mirî ya dengizê destpê dike ku tê de dîhîdrojensulfud heye.
Korta şîn a mezin di sala 1996'an de wek esera neteweyî hate hilbijartin û ji wir û pêde digel beşên din ên sîstema resîf a Belize Barrier Reef mîraseke xwezayî ya UNESCO'yê ye. Herwiha, di sala 2009'an de Belize Barrier Reef ji aliyê UNESCO'yê ve kete nav listeya mîrasên xwezayî yên ku bi windabûnê re rû bi rû ne.
Rojavaya Kurdistanê, weke herêmek taybet ku xwediyê dîrokek pirr kevn a. Vê herêmê ji dema sumeriyan û berî wê jî destpê dike. Weke herêmek taybet û li ber Firatê, pêşîn niştecihîtî li vir bûya. Mirovan li vir, mal avakirina, cot kirina û şivanî kirina. Li herêmê, dîroka wê ya taybet, bandûra wê li dîroka cihanê a hemdem bûya. Herêm, demên wê ên şariştaniyê, em dikarin ji demên Sumeriyan bidina destpêkirin, û werina ta demên gûtî, hûrî û mîtaniyan. Demên hûrî û mîtaniyan, weke demna taybet ên demên dîroka hemdem a şariştanî na jî. Bo vê yekê, divê ku mirov bi teybetî bibêje ku ev dem, wê piştre jî, bandûra wan zêdetir xwe bide diyar kirin.
Pêşketinên ku î ro, zêde em dikarin bahse wan bikin, pêşketinên dema hûrî û mîtaniyan in. Di demên hûrî û mîtaniyan, weke demna şariştaniyê ên taybet û pêşketî û kifşkar in. Dema ku dîroka herêmê bahse wê tê kirin, ev dem bi teybetî bahse wan tê kirin. Heta roja me jî, li herêmên Afrîn, Qamişlo, Serêkaniyê, Amûdê û hwd, mirov rastî bermehiyên ji demên hûrî û mîtaniyan tê.
Dema sumeriyan li ser axa Rojavaya Kurdistanê.
Li vê herêmê bi teybetî, ji dema sumeriyan ve şaristanî pêşket. Ev herêm, weke herêmek ber Firatê jî tê bi nav kirin. Çemê Firatê herêm hemû av dida. Di demasala Sumeriyan a duyemin de û di demên weke yên xanadana Ur û hwd, li ser vê axê pêşketin. Piştre herwiha di dema gûtiyan pêş diket. Dema Hûrî û Mîtaniyan, weke dema kifşkariyên dîrokê vê herêmê a hevdem bûn.
Di dema hûriyan û mîtaniyan de, wê destpêkên giring hatin kirin. Birehim Xalîl li ser wê xalê bûya û destpêka wî ji vir e. Ji bo vê yekê, weke destpêka hemû olên semewî yên yek-Xwedayî jî ji vir tê dayîn destpêkirin. Li herêmê, di dema Hûrî û Mîtaniyan de, dînê pêşî ya yek-Xwedayî dînê Êzdayan e. Dînê piştre ya yek-Xwedayî a duyemin jî dînê cihûtiyê ye. Dînê sêyemin a yek-Xwedayî jî ya mesîhiya ye. Dînê pişte ya dawiyê ya yekxwedayî Îslam ye.
Wan pêşketina, dîroka herêmê bi pirraniya wê da kifşkirin. Bi vê rengê pêşketinî, ev herêm bû weke navendek dînî jî bo hersê van olên yek-xwûdayî jî. Bo vê yekê, dema ku tevgerek li wir biheta kirin, wê bandûra wê li van pêşketinên dînî û civatî henûya dibû. Bo vê yekê, li herêmê gelek şerên dînî jî bûna. Di dîroka herêmê de, gelek şerên dînî jî ya.
Dema hûrî û mîtaniyan.
Dema hûrî û Mîtaniyan, weke demek taybet a dîrokî a herêmê ye. Dîroka şaristaniya herêmê di vê demê de gelek şoreşan di nava xwe de dide kirin. Heta roja me jî, gelek berhemiyên ji van deman ku mana hene, li herêmên weke herêmên Afrînê, Qamişlo, Amûdê û gelek herêmên din.
Di dema hûrî Mîtaniyan de, weke nirxên dînî, em navê Melekê Tawis pirr zêde dibînin. Piştre navê Mîtra derdikeve û heya. Bandûra van herdû nirxan li wê herêmê û li çanda wê pirr zêde heya. Dînên ku piştre hatiya jî, ji van nirxan sûdgitina û piştre pêşketina dane çêkirin û jînkirin û domandin. Herêmên Rojavaya Kurdistanê, di dewama herêmên bakûrê Kurdistanê ên weke Nisêbîn, Cizîrê, Riha û li dora wan ve girêdayî em dikarin bênina ser ziman.
Îro, di destê me de hinek zanîn hena ku em bi wan dikarin bibêjin ku Hûriyan di dema xwe de desthilatdariyeka xort li herêmê li Firatê ava kirin. Ji ber diclê yanî ji hetêmên botanê û heta ku digihişt heleb û ber Şama roja me, lê serdest bûna û bûna xwedî desthilatdar. Ber Firatê, herêma Serêkaniyê, weke ku d dema mîtaniyan de bi navê "weşokanî" ku ji wan re bûya navend û paytaxt, bi heman rengî vê herêmê di dema Hûriyan de jî, rolek mazin leyistiya. Ji Afrînê û heta ku digihişt Nisêbînê, weke herêmekê ku bi bi hevdû re di rengekî pêşketiya, bandûr û nîşanaka û bermehiyên dema hûrî û mîtaniyan pirr zêde lê heya. Nisêbin, di dema Sumeriyan de navê "Nîrbo" bûya. Di demên piştre, di demên gûtiyan de bi navê ´nisibî´ û yan jî bi navê ´nisabê´ hatiya bi navkirin. Di dema hûrî û mîtaniyan de jî bi navê ´Nisibîs" û hwd, hatiya bi navkirin. Serêkaniyê jî navê wê, di dema Hûriyan de ´Weşûkar´ û di dema mîtaniyan de jî, ´weşokanî´ bûya. Lê di dema mîtaniyan de, herdû jî hatine bikarhanîn.
Serêkaniyê, weke herêmek navend a ji herdû serdeman re jî. Ji ber ku li ber Firatê ya û avî ya. Şînahiya wê pirr zêde heya. Daristanên wê pirr hena. ev herêm, wê çi pêşveçûn û pêşketin lê bibin, wê bandûra wan li herêmên ber bahre sipî û ya reş jî bibin. Yanî, hemû pêşveçûnên vê herêmê kifşkar in. Di dema mîtaniyan de, piştî Mîtra re wê êdî demeka nû li herêmê bi aqil û felsefe destpê bike.
Demên dîrokî ên piştî dema mîtaniyan.
Demên piştî dema mîtaniyan, wê heta dema Mediya, li ser temen nirxên wan weke van bê jiyîn. Piştre jî, pêşveçûnên nû li herêmê bi desthilatdarî rû didin. Piştî dema Mediya dibe, Medî, li herêmê serdest in. Piştî dema mediya, wê li herêmê sefera Îskenderê Mekedonî bibe. Wê bixwezê ku li herêmê serdest bibe. Li herêmê di dema sefera wî de, wê herêm ji gelek aliyan ve bikeve bin hêrîşên ku lê dibin. Piştî sefera Îskender, wê êdî piştre jî, hêrîşên li herêmê nesekin in heta dema Hatina romiyan û hêrîşên wan jî.
Dema mîtaniyan, piştî wê re, wê êdî hin bi hin demna nû destpê bikin. Piştî dema Mediya wê dema desthilatdariya kurd a Mediya destpê bike. Li herêmê wê bê desthilatdar. Lê wê dema Mediya zêde ne kişêne. Lê tevî wê kiniya xwe jî, wê nêzî sedsalî wê bijî. Li herêmê, piştî ku desthilatdariya mediya xûrîxî, wê li herêmê bi hevkariya kurd û persan wê dema rêveberiya axamanîşan wê were û destpê bike. Piştre jî, li herêmê wê di deewama wê de desthilatdariya sasaniyan were û bibe û li herêmê bibe desthilatdar. Weke ku çawa ku destholatiya axamanîşan bi hevkariya kurdan bû, wê ya sasaniyan jî bi hevkariya kurdan bibe.
Di wê navberê de gelek seferên talan metingeriyê êdî li herêmê destpê dikin. Pêşî wê sefera Îskenderê mekedonî destpê bike. LI herêmê, wê gelek şerên ku wê hêzên îskender bi xalkên herêmê re bike wê hebin. Li rojavaya Kurdistanê jî, di wê demê de wê paya xwe ji wan hêrîşên wî bigrê. Piştî hêrîşên îskender wê hatina hêzên împaratoriya roma li herêmê bibe.. Wê gelek li herêman, şerên wan bibin. Wê gelek herêm, bi xalkên wan re, bi destê wan ji dîrokê werin û bibin. Li rojavaya Kurdistanê û Palmîra, hêrîşên hêzên roma dibin. LÊ wê rastî berxwedanaka mazin werin. Berxwedana Palmîra ku di bin serokatiya jina bi navê "Zanûba" de, wê dîrokê binivîsêne. Lê dîsa wê serkevtinaka wusa mayinda li wê herêmê bidest nexistin.
Demên desthilatdariyê ên Merwanî û Eyûbiyan li Rojavaya Kurdistanê.
Merwanî jî û Eyûbî jî, ji kokekê na. Heta ku ew herdû jî, tê gotin ku bi koka xwe ji aşîra kurd a Şedadî na. Piştî serdema Şedadiyan, wê li herêmê, demeka nû destpê bike. Li Bakûrê Kurdistanê ku jêre tê gotin "herêma botanê" û herêmên Rojavaya Kurdistanê jî di nav de tên hasibandin, wê lê desthilatdariya Merwaniyan pêş bikeve. Ev desthilatdarî, wê ser 90 salî re wê demeka dirêj a zêr bijî. Li herêmê wê gelek pêşketinan bide destpê kirin. Aliyê kurê merwan şahê Merwan, wê serdemek zêr bide destpê pêkirin. Em dikarin bo aliyê kûrê merwan bibêjin ku ew Selahedînê Eyûbî yê dema merwaniyan a.
Piştî dema Merwaniyan, wê hin bi hin ku dema Merwaniyan û fêr û cerbên şedadiyan jî ji xwe re dike temen, wê desthilatdariya Eyûbiyan bidest pêketina xwe bike. Wê li herêmê, Herêma Rihayê ji xwe re bike navend û ji wê jî, wê rojavaya Kurdistanê jî di nav de, wê i qadaka mazin wê desthilatdariya wê demeka dirêj wê hebe. Xanadana Eyûbiyan, piştî Salahadînê Eyûbî, wê ne bin 400 salî wê li herêmê bigiştî weke desthilatdar bimêne. Heta sadsale 16´min wê weke desthilatdar bimêne. Piştî ku osmanî pêşketin, wê di bin navê "biratiya îslamî" de, piştîgirê bidinê de. Piştî ku Osmaniyan jî, bi wê piştgiriyê xwegirtin, êdî ew herêmên xanadana Eyûbiyan jî, weke bi xwe ve hasibandin. Lê dîsa, ne dikarin herina bi ser wan herêman de, Êdî piştre, çend ku ne weke berê jî bê, wê heta dawiya sadsale 17´min jî, wê şûnpêya xanadana Eyûbiyan bijî.
Dema Merwaniyan.
Di dema Merwaniya de, wê li ser axa rojavaya Kurdistan jî desthilatdariya wê dibe. Wê ji herêmên botanê û Amedê û heta ber firatê ku rojavaya Kurdistanê hemûyî dike nava xwe de û ji wir heta ber Heleb û Şamê û hwd û gelek herêmên din wê desthilatdariya Merwanî lê bi serdestî hebe. Merwanî, Navenda wan û paytexta wan Amed bû.
Merwanî, di dem û serdema wan de, wê li rojavaya û bakûrê Kurdistanê ku bi hevdû re wê pêşketinaka mazin bidina jînkirin. Şahên Merwanî, weke xelîfe li herêmê dihêne pêşwazî kirin. Bandora wan pirr mezin û zêde heya. Piştî avakerê dewleta kurd a Merwaniyan Badê kûr dostik, biraziyê wî Aliyê kurê Merwan tê ser text weke şah. Wê dewleta merwaniyan, demeka xwe zêr di dema Aliyê kurê merwan de bijî. Aliyê kurê Merwan, em dikarin wî weke avakarê dewleta merwaniyan ku li ser temenê wê dide rûnandin jî bihasibênin. Wê dewleta Merwaniyan, pêşveçûna xwe ya mazin di dema Aliyê kûrê merwan de bijî. Wezirê Aliyê kurê Merwan Şero ku ew jî weke kurdekî bizane dihat hasibandin jî dihat bi navkirin, lê bi azweriya xwe re dihat zanîn. Heta ku di hin şîroveyên di derbarê Şero de ku dihatina kirin, şerê weke "Beko"yê di vegotina ´Mem û Zîn´a Ehmedê Xanî de bû dihat ser ziman.
Di vê dema Merwaniyan de, zaneyên kurd ên weke Eliyê Hêrîrî û hwd, dijîn. Bandora wan jî, li ser aqil û pêşketina dema Merwaniyan pirr zêde heya. Dewleta kurd a Merwaniyan, wê serdemeka xwe ya zêr bijî di nava salên 895-1077´an de. Lê piştî van salan re wê dewleta merwaniyan, cihê pêşveçûn û pêşketina xwe ji derketin, pêşveçûn û pêşketina Eyûbiyan re bihêle.
Dema dewleta kurd ya Eyûbiyan.
Piştî dem û serdema Merwaniyan re, wê dema Eyûbiyan bi Salahadinê Eyûbî re dest pê bike. Dewleta Eyûbiyan, wê Rehayê ji xwe re bike navend û peytaxt. Bi wê re jî, wê pêşketina xwe ji Bakûrê Kurdistanê bi ber Rojavaya Kurdistanê ve bi herikînê. Wê serdestiya Eyûbiyan, li ser axa Rojavaya Kurdistanê bê.
Heta dema Eyûbiyan jî, wê ev herêmên rojavaya Kurdistanê ku di nav de û herêmên bakûrê Kurdistanê ên ´botanê´ jî di nav de wê weke "herêma mazin a botanê" jî were bi navkirin. Ji aliyê ziman û hwd ve, di temenekî de pêşketin. Rojavaya Kurdistanê, ji dema Gûtî, hûrî û mîtaniyan ve ku heta ku dem tê dema demên merwanî û eyûbiyan jî, wê serdestiya kurdan li herêmê kêm nebê. Dema Eyûbiyan bi dema Selahadinê Eyûbî re destpê dike. Ji aliyê kok û aşîriyê ve jî, Merwanî û Eyûbî ji aşîra kurd ya bi navê rawedî na. Dema Eyûbiyan, wê piştî Selahadînê Eyûbî re, wê dewleta Eyûbiyan were avakirin. Lê piştre di rengekî xanadanî û mîratî û hwd de wê bide domandin. Serdema dewleta Eyûbiyan, ji dema Selahadinê Eyûbî ku destpê dike, wê ne bin 400 salî re wê bide domandin bi serwerî.
Eyûbiyan, di demên xwe de pirr giringî dane perwerdekirinê. LI herêmên xwe ên ku ew lê serdest bûna, wê li hemûyan dibistan û an jî bi navê din ê wê "medreseyan" ava bikin. Di demên berî wan de jî wusa bûya. Ku heta roja me tên ku ji dema hûrî û mîtaniyan mana, li bajarên rojavaya Kurdistanê ên weke Afrînê, Kobanê, serêkahniyê, Hesekê, Tirbesipiyê, Qamişlo û hwd, ku gelek herêmên din ên rojavaya Kurdistanê di nav de, li wan kirman, qasr û dibistanên mana hena. Ev hemû ji dema hûrî û mîtaniyan mana. Ev kirman û dibistanên antîkî ku ji dema hûrî û mîtaniyan mana, dide nîşandin ku wan çendî giringî daye xwandinê. Her wusa, ´tiyatroyên anfî´ ji dema hûrî û mîtaniyan mana jî li Rojavaya Kurdistanê, li herêmên Afrîn, Qamişlo Serêkehniyê û hwd hena.
Dem heta ku hatiya dema Eyûbiyan, Eyûbiyan jî ji wan sûdgirtina. Eyûbiyan, ew pêşketina herêmê ya civatî pirr xweşîk parastina.. Di dema Eyûbiyan de jî, ku ji aliy baweriyê ve bê, rengên cuda lê hebûn di nava xalkê de. Eyûbiyan, dijberî li wan ne kirina. Di dema eyûbiyan de jî, li herêmê mesihî jî, Êzîdî jî, heta ku hinek cihû jî dijîn hebûn. Hemûyan jî dikarina ku baweriya xwe bi azadî bijîn.
Hewlên rewşenbîrên kurd li Stenbolê.
Li Stenbolê: Hêj şerê cîhanî nû xelasbûyî, entellektuel û siyasetmedarên kurd li Stenbolê dest bi xebata kirin. Seyîd Ebdulqadir,
Lê ev hevgirtina kurdên Stenbolê jî wek xwe nema, di nav van kurdan de fraksiyonên cuda cuda derketin. Seyîd Ebdulqadir û hevalên wî dixwast di nav Osmaniyan de bimînin û divê kurd alîkariya Osmaniyan bikin. Yanî otonomî di nav Osmaniyan de dixwastin. Serê fraksiyona din Emîn Alî Bedirxan bû ku wî jî diparast ku kurd bikevin di bin sîwana hêzeke mezin de, ne ya Osmaniyan de. Yanî mandateriya ingilîzan dixwastin. Di dawiyê de Emîn Alî Bedîrxan û endamên din yên malbata Bedirxaniyan Cemiyeta Teşkîlata İctimiyeya Kurd ava kirin. Memduh Selîm Beg jî Partiya Demokrata Kurd-1919 ava kir.
Hewlên Elîşêr Beg(tîrmeh 1920).
Li Dêrsim û Sêwazê li herêma kurdên qoçgirî li dijî Kemalîstan serhildan hate destpê kirin. Serhildêrên kurd bajarên Qoçgîr, Qenxal û Macîran bidest xistin û li Xozatê civiyan. Di encamê de li dijî Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê daxuyandin hate dan û ji meclîsê hate xwestin ku daxwazên miletê kurd bipejirînin. Lê tirkan ev daxwaz qebûl nekirin û dest bi şer kirin.
Heta xizîrana 1921ê şer berdewam bû. Alîşêr û 500 efserên kurd teslîmî tirkan bûn
Peymana Sykes Pycot-16 gulan 1916.
Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem parçebûna Osmaniyan jî destpê kir û axa kurdan ket di bin dagirkeriya dewletên ewropiyan. Hêj şerê cîhanî yê yekem berdewam dikir, Brîtanyayê û Fransayê axa Osmanîyan bi hevpeymaneke veşartî ji xwe re parve kiribûn. Bi dûçûna vê hevpeymana veşartî ya bi navê Peymana Sykes Pycot; Rojhilata Navîn û Kurdistan di navbera van hêzên kolonyalîst bi erêkirina Cemiyeta Neteweyan hate parçe kirin. Bi dûçûna vê peymanê Libnan, Suriye û Rojavayê Kurdistanê ji bo mandateriya Fransayê ma. Li dijî vê Brîtanyayê jî li ser Iraq, Başûrê Kurdistanê, Filistîn û Urdunê mandaterî qezenc kir.
12ê kanûna paşîn a 1918ê Sir Mark Sykes di manîfestoya xwe de diyar kir divê Mîrektiya Kurdistanê were ava kirin û navenda wê jî parêzgeha Mûsilê be. Şerîfê Mekeyê jî ev fikr pejirand. Lê ev tenê wek fikr ma.
Konferansa Aştiyê ya Parîsê(18-21 kanûna paşîn 1920).
7ê gulana 1918ê İngilîzan Kerkûk dagir kir. Bi vê dagirkirinê jî Şêx Mehmûdê Berzencî li gel ingilîzan ket têkiliyan û van têkiliyan feydeya xwe da û li ser navê ingilîzan li heman salê bû waliyê Silêmanîyê.
Konferansa San Remoyê(18-26 nîsan 1920).
Peymana Sevrê(20 tebax 1920).
Konferansa Lozanê(11 çiriya paşîn 1922-24 tîrmeh 1923.
Berî konferansê li ser Mûsilê şerekê dijwar hebû di navbera ingilîzan û tirkan de. Xwediyên herêmê miletê kurd ji ber parçebûna eşîrî, carna li gel tirkan, carna jî li gel ingilîzan tevdigerîn. Bi destpêka konferansê şer sekinîn û hewlên dîplomatîkî destpê kirin
Peymana Lozanê(23 tîrmeh 1923).
Piştî şerê cîhanî bidawî hat, Mustafa Kemal Atatürk û gelek efserên din yên artêşa Osmaniyan çûn Anatolyayê ji bo birêxistina gelê Anatolya. Pêşiyê li Erzeromê li 23 tîrmeh-5 tebaxa 1919ê kongreyek lidarxist. Ji 5 parêzgehên kurd 58 nûner tevlî vê kongreyê bûn, ji van nûneran 22 kurd bûn. Paşî di navbera 4-11 îlona 1919ê de jî li Sêwazê kongreyek lidarxist. Gelek nûnerên kurd hatin vê kongreyê jî. Hêjayî gotinê ye ku hemû bajarên kurd tevlî van kongreyan nebûn. Mustafa Kemal tehdîda ermeniyan li ser kurdan baş bikaranî. Eşîrên kurd ji ber tirsa avabûna dewleta ermenî, piştgiriya Mustafa Kemal kirin. Ev eşîrên kurd ne tenê di meseleya ermenan de hatin bikaranîn, her wiha li dijî navenda siyaseta kurd ya Stenbolê jî dijbertî dikir. Ji konferasnên ewropayiyan re name dişandin ku naxwazin dewleteke serbixwe ya kurd were ava kirin. Mustafa Kemal Atatürk hêj neçûye Sêwazê, nameyekê ji van serok eşîran dişîne; Hecî Mûsa Begê Motkîyî, Şêx Ebdulbakî Efendiyê Kufrevîzade yê Bedlîsê, Ebdurehmanê Şirnexê, Umerê Derşevî, Resul Axa, Sadulah Efendî, Şêx Mehmûdê Mûşaşê, Şêx Ziyaedînê Norşînî, Cemîlê Çetoyê Garzanî. Di van nameyan de Mustafa Kemal demagojiya îslamî dike û bi tehdîda avabûna dewleteke ermenî, dixwaze kurdan qanî bike. Her wisa piştgiriya girtina rêxistinên kurd dike û bang dike ku herkes tevlî Kuvayî Milliyeyê bin. Di van wextan de li dijî Mustafa Kemal jî xebat hene; Waliyê Elazîzê Alî Galip Beg, ji bedirxaniyan Mutaserrif Xelîl Beg bi piştgiriya Binbaşi Edward Noel dixwazin êrîş bibin ser Kongreya Sêwazê. Lê biserneketin..
Mustafa Kemal Atatürk 3yê kanûna pêşîn a 1920ê li gel Bolşevîkan Peymana Gumruyê destnîşan kir. Bi vê peymanê Qers, Erdêxan û Artvin bûn milkê tirkan. Her wiha tehdîda ermenan bi vê peymanê ji holê rabû. Li gel Îtalyayê jî peymanek li sala 1921ê destnîşan kir ku di encamê de Îtalya ji Rojavayê Anatolyayê derket. Her wiha li gel Fransayê jî 20ê çiriya pêşîn a 1921êde Peymana Enqereyê destnîşan kir ku sinorê Suriye û yê Tirkiyeyê aşkera bû. Her wiha sinorek kişandin di navbera Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê de. Ev peymana li gel Fransayê tê wê wateyê ku Fransa dê dest ji Peymana Sevrê vekêşe û hêviyên Kurdistana Serbixwe dê pûç bibin. 11 çiriya paşîn a 1922yê jî şerê li gel brîtanî sekinî. Brîtanî mecbûr man ku li gel Hikûmeta Enqereyê pêk bihên. Şerê Rizgariya Tirkiyeyê gihişt armanca xwe û sinorên Tirkiyeya modern kifş kirin. Êdî rê li ber van hêzan vebû ku biçin Lozanê.
300x300px
Avabûna mandateriya Fransayê.
Li gulana 1924ê parlamenterê herêma Çiyayê Kurdan Nurî Kandî ji Fransayiyan xwest ku otonomiyê bidin kurdan, her wisa parlamenterên herêma Cerablûsê jî name şandin ku otonomî bê qebûl kirin
Li sala 1929ê 5 parlamenterên kurd teklîfa otonomiyê ji bo Rojavayê Kurdistanê kir lê ji layê rêvebirên Fransayî ve hate red kirin.
Hêjayî gotinê ye ku ji saa 1928ê heta sala 1936ê Fransayiyan azadiyeke civakî dabû kurdan, weşan bi kurdî dihatin kirin, li herêma Cezîrê karmendên dewletê kurd bûn.
Hewlên rêxistina Xoybûn.
Piştî binketina Serhildana Şêx Seîdê Pîranî gelek rewşenbîrên kurd revîn bo Rojavayê Kurdistanê. Li vir gelek xebatên çandî û edebî kirin. Xebatên Xoybûnê gelek binirx in. Xebatên Xoybûnê bi taybetî li herêma Cezîrê hebûn ku Qamişlo, Hesekê, Amûdê di nav de.
Li sala 1932yê ji aliyê Celadet Elî Bedirxan ve Hawar (kovar) heta sala 1945ê tê weşandin.
Li 5ê adara 1941ê de jî heftiyê 2 caran Kamûran Bedirxan weşana radyoyê dikir bi kurmancî di Radio Levantê de.
Serhildana 5ê xizîrana 1937ê.
Li Hesekiyê di navbera kurdan li dijî mandateriya Fransayiyan nerazîbûn destpê kirin, di wextek kurt de hemû bajarên kurd yên din jî tevlî van grêv û nerazîbûnan bûn.
Serhildana Şêx Brahîm (1939).
Li sala 1939ê de li herêma Çiyayê Kurdan ji aliyê Şêx Brahîm li dijî mandateriya Fransayê û hikûmeta Sûrî serhildan destpê kir. Di encamê de hêzên kurd binketin û gelek kurd bo Tirkiyeyê
Piştî şerê cîhanî yê duyem.
Li sala 1945ê kurdan bi navê Yekbûn û Azadî (rêxistin) rêxistinek ava kir.
Cegerxwîn û Qedrî Can tevlî Partiya Komûnîst ya Sûrî dibin.
Avabûna Komara Sûrî (17 nîsan 1946-1958).
Nexşeya Rojavaya Kurdistanê li 1951an
a> û eşîrên kurd ên Cezîrê li 1951an
a> û eşîrên kurd ên Cerablus li 1951an
a> û eşîrên kurd ên Efrîn li 1951an
Avabûna PDK-Sê.
Partiya Demokrat ya Kurdên Surî li 5ê tebaxa 1957ê ji aliyê Ebdulhemîd Hac Derwêş, Reşîd Hemo, Şêx Mihemed Îsa Mehmûd ve hate damezrandin. Di heman wextî de Nûredîn Zaza ji Ewropa vegerî Rojavayê Kurdistanê û we serokê partiyê hate hilbijartin. Li sala 1960ê bi daxwaza Celal Telebanî navê partiyê wek Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê hate guhertin. Li tebaxa 1960ê dewleta Sûrî dest bi girtina kurdan kir û di encamê de rêveberên partiyê jî di nav de 5 hezar kurd binçav kirin
Sepanên nijadperestî.
Li sala 1962yê li Sûrî jimartina nifûsê hate kirin. Bi dûçûna vê jimartinê 120 hezar kurd ji hevwelatiya Sûrî hatin derxistin. Sedema dewletê jî ew bû ku ev kes ji Tirkiye an jî ji Iraqê hatine.
Derbeya leşkerî ya Beesiyan.
Partiya Beesiyan bi destxistina desthilata Sûrî dest bi sepanên nijadperestî kir ku polîtikaiyên erebkirina herêmên kurdî destpê kir. Di navbera mal û milkên kurdan re ereb hatin bicih kirin.
Li sala 1975ê Seda Tebqayê hate çêkirin ku avdana herêmê bike lê rêjima Bees ji eşîra Wafda ku ereb in, 4000 hezar malbat li derdora Tebqayê bicih kirin
Êzdînşêr, Izedînşêrê Botî, Mîr Izedîn mîrê Botan û reqîbê Mîr Bedirxan bû. Li gorî hin jêderkan pismamê Mîr Bedirxan bû. Piştî ku dewleta Osmanî serhildana Bedirxan Beg tefandibû, Êzdînşêr li welatê Botan di 1854an de li dijî Dewletê rabû. Ev bûyerên dîrokî wekî Serhildana Êzdînşêr tên nasîn û ji sala 1854 heta meha kanûna mezin a 1855an çêbûn.
Strana "Ez Xelefim" Li Pişte Ev Çirokeye.
Xeto (navê wî yê fermî Hatip Önen) kesatiyekî dîn ê meşhûr ê Dêrika Çiyayê Mazî bû. Xeto di sala 1933an de hatiye ser dinyayê. Ew û birayê wî Remo (Remezan Önen) ji ber nexweşiya mîkrosefaliyê kêmaqil bûn. Di nav xelkê Dêrika Çiyayê Mazî de gelek hêja bû û wekî maskotekî Dêrikê hate dîtin.
Peykerê Xeto û Remo li Dêrika Çiyayê Mazî.
Li Meydana Cumhûriyetê ya Dêrikê peykerekî Xeto û birayê wî Remo heye ku di 2003an de ji hêla peykervan Şehabettin Nebioğlu ve hate çêkirin.
Mirina Xeto di 2014an de.
Xeto di 19ê şiwata 2014an de çû ber dilovaniya xwedê û di goristana Şêx Hesen a Dêrikê de hat veşartin.
Padîşahiya asîmanan (sernavê resen; Kingdom of Heaven) fîlmekî emerîkî ya beşa fîlmên monumental e û di sala 2005'an de bi derhêneriya Ridley Scott kete weşanê.
Çîrok û senaryo.
Senaryoyê fîlmê di sala 1186'an de, di dema seferên xaçê de diqewime. Balian (Orlando Bloom), hesînkarekî feqîr e ku şîna jina xwe ya avis a întîharkirî derbas dike.
Rojekê xaçperest Godfreyê Îbelînî dibe mêvanê wî û jê re dibêje ku ew bavê wî ye. Heta neha Balian nezanîbû bavê xwe kî ye, lewra bi hatina wî matmayî dimîne. Godfrey dixwaze wî bi xwe re bibe sefera xaçê ji bo Orşelîmê, lê Balian vê yekê qebûl nake. Piştî demeke kin ew keşîşê herêmê dikuje ji ber ku pê dihese ku wî serê hevjîna wî ya mirî jêkiriye. Lewra mecbûr dimîne ji gundê xwe dûr keve, pêşniyara Godfrey dipejire û bi hespê xwe li şopa wî dikeve.
Gava digihêje Orşelîmê, Balian ji jiyana hevpar û aştiyane ya her sê olên cihû, xiristiyan û misilmanan gelek dilxweş dibe. Piştî demeke kin Godfrey ji ber birîneke xwe ya ku di şerekî de lê hatiye nexweş dikeve û dimire, lê berî ku jiyana xwe ji dest dide hemû tiştê xwe (mal, rez û hwd.) mîrasî Balian dike.
Xwedî lê derketina rezê bavê xwe li Balian giran tê, ji ber ku rez wêran bûye û paqijkirin û çandinî gelek bi zehmet e. Tenê dikare sîstemeke biçûk a avdayînê lê bike. Lê hevkarên wî yên wek Tiberias (Jeremy Irons) bi entrîkayên cuda serê wî diêşînin û hewl didin jiyana aştiyane ya digel misilmanan bi xapandin û suîkastên li wan xira bikin.
Ne bes e, keyê Orşelîmê (hevalekî rind ê bavê Balian e) ku nexweşiyeke giran û bê derman derbas dike alîkariya wî dixwaze sewa hûnik kirina dilê misilmanan, da kû misilman ji ber pêkhatinên nebaş ên li dijî rûniştvanên misilman êrîşî Orşelîmê nekin. Bi vî havî xwîşka ciwan a keyê Sibylla (Eva Green) hevkariya xwe jê re eşkere dike. Lê piştî wefatkirina keyê ji ber feqe û fend û fêlên giran ên hinek xaçperestan êdî şerê di nava xiristiyan û misilmanan nêz e û leşkerên misilman amadekariyên xwe dikin ji bo şerê Orşelîmê.
Balian hewl dide li gorî prensîp û ehlaqê xwe hereket bike, mecbûr dimîne bi leşkerên bajêr Orşelîmê biparêze, lê armanca xwe ya herî mezin parastina jiyana hemwelatiyên xwe ye, her çiqas leşkeriya misilmanan ji ya wan xurttir û meztir be jî.
Şerekî ewqas dijwar diqewime ku pêşeroja Orşelîmê girêdayî vî şerî ye.
Cihê kurdan di fîlm de.
Hêjayî gotinê ye ku siltan Selahedînê Eyûbî yê ku navê wî di çîroka fîlm de derbas dibe bi eslê xwe kurd bû û navê xwe îro jî bi dilnermiya xwe ya bêhempa rastî sempatiya civakên xiristiyan û cihû tê.
Zanîngeha Federal a Recôncavo da Bahia (bi portûgalî: "Universidade Federal do Recôncavo da Bahia") zanîngeha dewletê ya Cruz das Almas a Brazîlê ye.
Zanîngeh di sala 2006an de hat damezirandin.
"BasNews", ajanseke nûçeyan a bêalî û pir ziman e û ji Kurdistan, İraq û Rojhilata Navîn nûçeyên siyasî, aborî û civakî dighîne raya giştî.
Kurdistan ku bûye navendeke girîng a pêşhatên siyasî û aborî yên Rojhilata Navîn, bala rojnamevanên damezrêner ên "BasNews"ê kişandiye û armanc ew e ji herêmê bi awayekî rast û bêalî nûçeyan bighînin raya giştî.
"BasNews" ku hejmarek rojnamevanên bi ezmûn ên ji navçeyên cuda cuda yên Kurdistanê tê de cîh digirin, armanc ew e di paşerojê de bibe saziyek daku bikaribe nûçeyên cidî, bêalî û bikalîte ji herêmê bigîne raya giştî ya cîhanê.
Herwiha em nerîn û gotarên nivîskar, rojnamevan û kesayetiyên bêalî ku bi zimanên cuda pêşkêşî xwendevanên "BasNews"ê dikin, wek hêmaneke temamkerê nûçeyên xwe dibînin.
Armanca "BasNews"ê ew e di dahatû de xizmetguzariya nûçeyan bi dîmen û deng pêşkêş bike û baregahê wê li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê ye.
"BasNews" li Kurdistana İraqê nûçeyên taybet çêdike û eger daxwaz hebe amade ye dosyayên taybet jî amade bike. Ajansa me wêneyên fotograferên bi ezmûn ku pêşhat û bûyerên girîng ên Kurdistanê dokument dikin, pêşkêş dike.
"BasNews", ligel wan ajans, rojnamevan û dezgahên navdewletî ku girîngiyê bi herêmê didin di têkiliyê de ye.
Krîm an Qirîm an jî Kirim (bi teteriya Qirimê: "Qırım"; ûkraynî: Крим, "Krim"; rûsî: Крым, "Krym") nîvgiraveke li başûrê Ûkraynayê ku li ser peravê Deryaya Reş e. Rûberê nîvgiravê 25.500 km² ye û hejmara niştecihan digehe 248.200 kesan (2001). Nifûsa Qirimê 58,32% ji rûs, 24,32% ji ûkraynî û 12,10% jî ji teterên Qirimê pêk tê.
Di 1991ê de Komara Otonom a Qirimê hate sazkirin. Serbajar Sîmferopol e.
Şêx Evdirehîm (b. Xinis, 1897 - m. Bismil, 1937) birayê Şêx Seîdî yo tewr qij o. Dewa Qollhêsarî de ameyo dinya ke na dewe girêdayeya Xinisî yê Erziromî ya.
Lajê Şêx Mehmûd Fewzî û birayê Şêx Seîdî yo qij o. Qolhîsar de dest bi perwerdeyîya xo kerde û medreseyanê cîya cîyayan de tehsîlê xo domna. Wexto ke şerê Cîhanî yo yewin dest pêkerd bi keyeyê xo koçê qezaya Dîyarbekirî, Pîranî kerd.
Mîyanê hereketê azadiya kurdan de ca girewt. Serewedartişê kurdan 1925 de cayo ke tede îqamet keno, Pîran de dest pêkerd. Verî cû ey Pîran de tifing teqnena û dima şer dest pêkerd. Destpêk ra hetanî peynî Şêx Evdirehîm mîyanê şerî de bi. Cîyatî û camêrdîya xo ra leqebê ey sey “Dudil” ameyêne zanayîş.
Îdamkerdişê Şêx Seîd û embazanê ey ra dima demeyêk koyan de bi embazanê xo ya şer kerd. Badî şi binxete (Sûrîye) ke uca o dem bin hukmê Fransizan de bi. Sûrîye de Xoybunî reyde têkilî rona. Serra 1937 de wexto ke xoverrodayîşê Dêrsimî destpêkerd, o û tayê embazê xo agêrenê welat. Nîyetê înan bibi ke xo biresnê Dêrsim. La deşta Dîyarbekirî de dewa Selata Cêrêne de dekewtî dehfika eskerê tirkan. Eskerî dormaleyê înan girewt û şer vejîya. Goreyê vatişan, eskerî ewnîyenê ke nêeşkenê bitepişê, dormaleyê înan de adir wekenê û înan ra tayênan veşnenê. Tirba Şêx Evdirehîmî, Bismil de cayo ke tede şehîd bîyo uca de ya.
Şêx Evdirehimî bixo yew metnê sanike açarnayo kirdkî (zazakî). Hewayo ke Celadet Alî Bedirxan nuseno, ey 1932 de na estanike yew Kurdê Mukrî ra eşnawita û nuşta, dima ey na estanike Mela Nezîr û Muhyeddînî rê wenda, înan zî tadaya kirdkî. Mela Nezîrî tadaya Kirdkîya Sêwregi, Muhyeddînî zî tadaya kirdkîya Palî ser. Hewna hewayo ke Celadet nuseno ey nê teksti nawitî Şêx Evdirehîmî. Nuştişê Celadeti ra fam beno ke ey serra 1932 yan zî 1933 de na sanike nawita Şêx Evdirehîmî û beno ki Şêx Evdirehîmî zî Celadeti rê o çax tadaya kirdkî ser. Orîjînalê tekstî bi destê Celadet Alî Bedirxanî ameyo nuştene. Celadetî verniya tekstî di wina nuşto: “Dumiliya welatê Mirdêsî”, “Şêx Evdirehim Efendî”. Malmîsanijî zî nê tekstî bi nameyê "Lwî û Kerg" kovara Çira de weşanayo.
Gulistan û baxçeyên Hewselê yên Amedê (2010)
Baxçeyên Hewselê yan jî Gulistanên Hewselê, li ber Amedê, li geliyê Dicleyê, Bakurê Kurdistanê ye. Gulistanên Hewselê pirr kevn in. Weke gulistanekê ku di nava pirtûkên pîroz de behsa wê hatiye kirin. Herî zêde di dema keyê babilî Şemşê Adadê pêncan de ku di navbera salên 824 û 811an de jiya de ket rojevê de. Di dema keyê babilî Şemşê Adadê de ku tê gotin şahbanûya wî ya Semîramîs çûye wir û tê gotin ku li wir wê jiyane xwe pişt re heta dawiya jiyane xwe jiya. Ji ber vê yekê, pişt re hinekan jî gotiye Gulistanên Semîramîsê jî.
Baxçeyên Hewselê, li ber çemê Dîclê li keviya bajarê Amedê ye. Li geliyê Dicleyê dimêne.
Jineolojî, weke navê "zanista jinê" jî hat binavkirin. Care pêşî, Abdullah Ocalan di pirtûka xwe ya bi navê "Civaknasiya azadiyê" de hanî ser ziman. Di nava 28´ê sibatê û 2´yê adara 2014´an de bi care pêşî konferansek bi navê "jineolojiyê" li zanîngeha Berlînê ji aliyê jinên akademisyen ên kurd û ên cîhanê ve hat li darxistin.
Afirandina peyva "jineolojî".
Gotina ´jinê´ ji kurdî ya. Di kurdî de ´jin´, navê zayenda mê ya. Gotina navê jinê a jin, biqasî ku navê zayendekê ya, ewqasî jî weke gotin tê wateya ´jiyanê´ jî. Gotina ´jineolojiyê´ jî, ji wê diafirê.
Gotina jineolojîyê, bi wateya wê ya ku lê tê kirin, di wateya zanista jinê de tê bikarhanîn. Bi wê re jî, weke qadaka zanist tê birêxistinkirin. Mantiqê jineolojiyê, li ser wê temenê ya ku di nava civatê de jin ne azad bê, civat jî ne azad a. Bi wê re jî, azadiya jinê jî, weke mijareka wê ya sereka derdikeve li pêş. Her wusa, bi azadiya jinê re azadiya civatê tînê ser ziman. BI wê re jî, li ser pirsgirêkên zayendî û ên di nava zayendan de ku derketina, ji xwe re dike mijar û li ser çareserîya wan dihizirê.
Jaguar an go bi navê fermî Jaguar Cars marqeyekî wesayitan ya Jaguar Land Roverê ye. Li Îngilîstanê bajarê Coventryê cîh digire. 9 nîsan sal 1945an de hatiye ava kirin û heta niha trimbêlên lûks hildiberîne.
Jaguar berî hilberandina trimbêlên rêwiyan sal 1922an de ji aliyê Swallow Sidecar Companyê çêkirina selikên motorsîkletan "(sidecar)" dikir. Piştê Şerê Duyemîn ya Cîhanê navê şîrketê weke Jaguar hatiye guhartin. Sal 1990an de xweyî şîrketê British Leyland Jaguarê ji Fordê re firot. Jaguar heta sala 2008an bin banda Fordê hatiye hilberandin. Piştre Jaguar ji aliyê merqeya trimbêlan a Tatayê hatiye kirîn.
Fritz Beckert (jdb. 17 nîsan 1925 li Reichenhain, Elmanya) perwerdenasekî Elmanya ye.
Fritz Beckert 5ê nîsanê sala 1925 li Reichenhain dayikbûye. Ji sala 1932 heta sala 1943 diçû dibistanê. Piştre di atêşa elmanî kar dikir. Sala 1945an bû mamoste li Chemnitz û piştî salekê bû birêveberê dibistanê. Di sala 1950 de psîkolojî xwend, piştre bû mamosteyê dezgehan û zanîngehan.
Mîtra, an Mêr an Mêhr, serokoldar û pêxemberekî olî ku di dema mîtanniyan de jiya. Dema Mîtra, berî dema Zerdeşt bû. Mîtra, hizrên xwe yên ku hanîn ser ziman, ola wî bi navê "ola Mîtra" afirand. Di derbarê ola wî de, zêde nivîs nemane li roja me. Lê ji aliyê bermehîyên kevnera û antîkî ve gelek bermehîyên ji ola wî mane. Mitra, oldarekî mîtannî û ji mitanniyan bû. Mîtra hizrên xwe ên ku hanîn ser ziman, demên piştî xwe re ên olî û felsefê jî dane kifşkirin. Bandûra baweriya Mîtra ji Mezopotamya li Anatolyayê jî bûye. Li hemû herêmên Asyayê bûye. Ji ber Diclê û Firatê heta ku digihijê Hindistanê, di qadeke mazin de bandûra wî û hizrên wî ên olî bûye. Li gorî ku tê zankirin Mîtra li dora sedsala 11an û an jî 10an beriya zayîna Îsa jiya ye. Di hin nivîsên bizmarî de ku navê wî hatî dîtin, di wan de navê Mîtra bi rengê "mîtrassî" jî hatiye dîtin û kifşkirin.
Mîtra, piştî xwe re demek daye destpêkirin. Hizrên wî, piştî wî re pêşketinên olî û felsefekî bi hevdû re dane destpêkirin.
Brahîm Ronîzêr, wergêrekî kurd e ku di sala 1980yî de li Kerborana li ser Mêrdînê ji dayik bûye. Wî zanîngeha Enqereyê beşa erdnîgariyê kuta kiriye û di heman zanîngehê de master kiriye. Di 2014an de pirtûkeke wî ya kurteçîrokan a bi navê Korerê weşiyaye
Wî pirtûka Yaşar Kemal a bi navê "Yağmurcuk Kuşu" (Tîtirwask) ji Ferit Edgü “Hakkari’de Bir Mevsim” û “Bir Gemide” wergerandine kurdî. Herweha ji îngilîzî û tirkî çîrok wergerandine kurdî. Çîrok, nîvîs û wergerine wî di kovarên W, Çirûsk, Hawara Botan û Tîroj de weşiyane.
Helebce, parêzgeha Helebceyê, parêzgeheke Başûrê Kurdistanê ye û yek ji 19 parêzgehên Îraqê.
Navenda parêzgehê bajarê Helebceyê ye. Li 27 Îlona 2018, Azad Tewfîq wek yekem parêzgarê Helebce dest bi kar bû.
Rêberê projeya "Mars One" Bas Lansdorp e.
Mars One saziyek şexsî ya holendî ye. Armanca vê saziyê ew e ku heta sala 2025an mirovan bişînin li ser Behramê û ji wan re wargehekê ava bikin. Rêberê projeyê Bas Lansdorp e. Hevkariya bi zanistên zanîngeha Twente hatine peymankirin.
Pêşnûmaya vê erkê ew e ku esmanger venegerin li ser zemînê û heta dawiya jiyana xwe li ser Behramê bimînin. Gelek mirov daxwaza berendamiyekê ji Mars One re şandine.
Terxan.
Li gor Mars One wê vê projê bikin pername di wêneguhêzê de û jî vî alî were texandin. Wê taybetmendiya vê bernamê zanistî be. Li gor nirxandinan wê şeş milyar dolarên emerîkî li vê projeyê werin xerckirin.
Merc.
Mercên wê kamilbûna mirov e. Ji xeyrê wê divê beşdarên wê bi zimanê înglîzî zanibin û danûstendina wan bi mirovan baş be. Ji xwe divê tendirîstiya wan jî baş be. Rêwîtiya ji Zemînê heta Behramê heft mehan li ser erdê dewam bike. Bi rê de tavdanek dijwar heye. Piştî gihiştina li ser Behramê wê esmanger di deverekê pirr sar bijîn (derdora -63 °C). Atmosfera Behramê zor tenik e û bi taybetî ji karbondîoksîd pêk tê.
Planên rêbazê.
Li gor planên Mars One wê di sala 2016an de peyka têkiliyê li dora Behramê bi cîh bînin û di sala 2023an mirovên yekemîn bighînin ser rû yê Behramê. Piştre her du sal wê komên din ji esmangeran dakevin ser Behramê.
Deştî Rewşen mamoste û rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1977'an de li Amedê hatiye dinê.
Jînenîgariya Deştî Rewşen.
Hetanî sala 2004'an li Amedê maye. Di van salan de ji Zanîngeha Dîcleyê Beşa Mamostetiya Kîmya dixwîne. Li Amedê li piranî saziyan de xebat meşandiye. Partiyên siyasî, xebatên meclîsên gel, rojnamegerî, mamostetiya ziman. Ji sala 99'an hetanî sala 2004'an li gelek cî û dezgehên cuda mamostetiya zimanê kurdî kiriye. Yekem car di sala 2002'yan de, li hewşa zanîngehê ders daye 250 xwendekaran. Ev wekî çalakî, li zanîngehan yekemîn e. Bi qasî sê sal û nîvan li Rojnameya Azadiya Welat xebitiye û nûnertiya rojnameyê ya bajarê Amedê kiriye. Di van deman de, di demeke ku kovarên bi kurdî dernediketin de, li Amedê bi Sîdar jîr re yekem fanzîna bi kurdî "Kulîlk" derdixînin û piştî çar hejmaran, bi awayekî fermî fanzînê dikin kovar û kovara "Kulîlkên Ciwan" derdixînin. Ev kovar xwerû bi zaravayê kurmancî dihat derxistin û hewl dan ku ciwanan teşwîkî wêjeya kurdî bikin. Deştî Rewşen di heman demê de kovara "Tîgrîsê" de jî cî digire. Gelek kurteçîrok û helbest nivîsandiye, bes ev wekî pirtûk nehatine nirxandin û hemû windabûn. Ji 2004'an vir ve, li çiyayên azadiyê Zanîngeha Jiyanê dixwîne û hê jî xwendina xwe didomîne.
Esperanto (bi navê wê ya orîjînal "Lingvo Internacia"), zimanekî çêkirî ye ku ji aliyê doktorê çavan ê polonyayî Ludwik Lejzer Zamenhof ve, di sala 1887an de hatiye çêkirin. Di pirtûka wî ya bi navê "Fundamento de Esperanto" ("Bingehên Esperanto") de ya ku di 1905an de weşandiye, bingeh û rêzikên wê vegotiye.
Zamenhofê ku xwe bi navê "Dr. Esperanto" daye nasîn, fikiriye ku zehmetiyên ragihandinê yên di navbera kesên ziman-cuda de bi saya zimaneke hevpar ê ku fêrbûna wê hêsan be, dê ji holê rabin û bi vê mebestê esperanto çêkiriye. Îro herçiqas zimanê çêkirî yê herî navdar û axiverên wê herî pir ew be jî negihaştiye asta "zimanê navnetewî".
Navê orîjînal a esperantoyê lingvo internacia ye; lê belê L. L. Zamenhof di Unua Libro ya xwe ya 1887 tarîxî de ya ku tê de esperantoyê dida naskirin, ji xwe wekî Doktoro Esperanto (Dr. Hêvîdar) behs kiriye û piştî wê jî ziman gelek caran bi vê navê hatiye qalkirin.
Pêvajoya afirandinê.
Zimanê esperanto, ji aliyê Ludwik Lejzer Zamenhof ê polonî yî doktorê çavan hatiye çêkirin û di 1887an de weşandiye.
Mirovên wê herêmê ya ku Dr. Zamenhof tê de bû, bi polonî, rûsî, yîdîş û hwd. dipeyiviyan. Ji bo ku ew gelên ji hev cuda, bi hevre bi hêsanî têkiliyê dînin, zimaneke bi 16 rêzikê bingehîn îcad kiriye ku tu carî naguherin û îstîsnayên wan tune ne. Jêderkên peyvan ji wan ziman û bi gelemperî jî ji zimanên Ewropayê girtiye.
Zamenhof, ji zarokatiya xwe ve xeyal kiriye ku zimaneke çêbike û mirovên ji neteweyên cuda bi hêsanî werin ba hev du. Di demên pêşî de fikiriye ku zimanên latînî û yewnanî basît bike lê belê piştî destpêka fêrbûna latînî fêm kiriye ku bingehên wê tevlihev e û biryar daye ku zimaneke ji serî afirandin jê çêtir e. Ji emrên xwe yên dehî ve xebitiye ku zimaneke wiha çêbike.
Dema fêrbûna xwe ya îngilîzî de Zamenhof hiziriye ku cur bi cur bûna kişandina lêkeran bo kesan ne hewciye û divê basîttir bibe lê belê hîn jî gelek zehmetiyan dikişand ku bêjeyan ji ber bike. Lê dema fêrbûna xwe ya rûsî de tê derxistiye ku bi bikaranîna paşgiran ev pirsgirêk dê siviktir bibe û bi vê riyê de dest bi geşedana zimên kiriye. Bêjeyên vê zimanî ji zimanên Zimanên romanî û zimanên germanî wergirt ku sebaba wê jî di tevahiya dinyê de van zimanan dihat fêrkirin.
Zamenhof di 17ê kanûna pêşîn a 1878ê de bi çend hevalên xwe re him rojbûna xwe ya 19em û him jî jidayîkbûna Lingwe Uniwersala (Zimanê Dinyê) pîroz kiriye. Agahiyeke berfireh a vê asta zimên tune ye, tenê çarîneyeke jê maye.
Di 1881ê de çend guhertinên girîng hat peyitandin wekî navê ziman bû Lingvo Universala; ji cihê herfa w, v hat bicihkirin; paşgira pirhejmarî, -es hat rakirin û -oj hat hilbijartin; paşgira diyarker -l hat lêzêdekirin. Di vê astê de herfên ku îro tune ne mîna á, ć, é, ħ, -ó, ś, ź hîn hene jê pêve paşgira dema niha/fireh -é; paşgira dema borî -u; paşgira dema bê -uj; paşgira raweya hekanî -á; paşgira fermanî -ó; paşgira rader -e yan jî -i ne û cînavên kesîn ji yên îroyîn cuda ne.
Di salên din de Zamenhof bi wergerîna pexşan û helbestên zimanên biyanî bo esperanto, raman û biryarên xwe yên qala zimên aniye asta dawî. Kirpa lêkeran a li kîteyên dawî rakiriye û li ser kîteya berî kîteya dawî biryar daye. Herfên ć, ħ, ś, ź hatiye rakirin û cihên wan bi rêzî ĉ, ĥ, ŝ, ĵ aniye û ji bo dź jî herfa ĝ qebilandiye.
Di sala 1887ê de Zamenhof pirtûka xwe ya bi navê Unua Libro (Pirtûka Yekem) xelas kir û weşand û bi wê, asta ewil a esperanto a ku tê de wê wekî lingvo internacia bi nav kiriye, temam kir. 1887 ji aliyê herkesî ve wekî derketina holê ya esperanto tê qebilandin.
Piştî biryardariya zimên.
Esperanto di salên ewil de berê li Rûsyaya Çarî hat naskirin; lê di dawiyê de gihaşt heta Ewropaya Rojavayê û di 1889a de Arjentînê, di 1901ê de Kanadayê, di 1903an de Cezayîrê, Şîleyê, Japonyayê, Meksîkê û Perûyê, di 1904an de Tûnisê, di 1905an de DYAyê, Gîneyê, Hindûçînê, Nû Zelandayê, Viyetnamê û Uruguayê.
Ji xeynî salên Şerê Cîhanî yê Yekem û Şerê Cîhanî yê Duyem, ji 1905an vir ve her sal kongreyên bi temaya Esperanto tê lidarxistin û ev kongre gelek bandor li pêvajoya prestîj û nasandina zimên kirine.
Ji bo biryardariya zimên û baweriya lê tê kirin xurt bibe, di Deklerasyona Bolonyayê de ya di 1905an de hat îmzekirin, bi rêjeya mezin guhertinên li ser esperantoyê hat sînordarkirin û hat ragihandin ku rêzikên li Fundamento de Esperanto dê heta hetayê ji aliyê kesekî ve neyê guhertin.
Di salên 1920an de pêşniyazeke ji Komeleya Neteweyan re hat kirin bo zimanê xebatê ya vê komeleyê bibe esperanto. Di dengdayînê de nûnerên 10 welatan vê pêşniyazê qebûl kir lê ji xêndî nûnera Fransayê, Gabriel Hanotaux. Li gorî wî heke ev pêşniyaz bê pejirandin dê zimanê fransî statuya xwe ya zimanê dinyayê winda bike û madê xwe yên vetoyê ji bo dijberiya vê pêşniyazê bi kar anî. Lê belê piştî du salan Komeleya Neteweyan pêşniyaz kir ku hemû dewletan di mifredatên xwe yên perwerdeyê de cih bidin esperantoyê jî. Di van salan de anarşîzm wekî tevgereke polîtîk gelek piştgirî da esperantoyê. Ji ber van sedeman ji aliyê gelek kesan ve van salan ji bo esperantoyê salên serkeftinê bûn.
Piştî salên 1930an Adolf Hitler gelek axiverên esperantoyê bi seba ew dijberên neteweperstiyê ne, da kuştin. Hitler ji ber ku Zamenhof cihû bû, esperantoyê bi riya qanûnê di 1935an de qedexe kiribû û di pirtûka xwe ya bi navê "Mein Kampf"ê de gotiye ku esperanto ji bo lihevkomkirina cihuyên li ser çar aliyên dinyê hatiye berhemandin. Berevajiya Hitlerê, di van salan de di Îtalyaya Faşîst de li hemberî esperantoyê mudaxileyeke girîng nehatiye kirin, bi ser de di hin broşurên danasîna neteweyê carinan zimanê esperantoyê jî hatiye bikaranîn.
Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem, di salên Şerê Sar de her du alî jî fikare dikir ku dê esperanto ji aliyê din ve ji bo zimanê propagandayê bê bikaranîn. Di împeratoriya Japon de tevgera esperantîstên çepgir hat qedexekirin.
Piştî Şoreşa Kewçêrê ya 1917 esperanto li Sovyetê gelek popûler bû, bi ser de Yekîtiya Esparantoyê ya Sovyetê ji aliyê hikûmetê ve vekirî an jî veşartî piştgirî histendiye. Lev Trotskî di bîranînên xwe de qal dike ku Stalin bi xwe jî esperanto fêr bûye. Lê belê piştî 1937ê polîtîkaya Sovyetê ya esperantoyê berevajî bûye û gelek esperantîst avêtine hepsê, şandine kampa Gulagê ya xebatê û sirgûn kirine yan jî daleqandine. Wekî sebeb jî “sîxûri di komeleyê de tê kirin” hatiye rê dan. Herçiqas di dema Stalin de esperanto nehatibe qedexekirin jî axiverbûna wê gelek bi talûke bûye.
Di Şerê Spanyayê ya Navxweyî de Spanyaya Franko anarşîst û sosyalîzm û neteweperestên katalanî qedexe kiribû û di vê eniyê de bikaranîna esperantoyê gelek fireh bû.
Di salê 1954ê de UNESCO, bi Universala Esperanto-Asocio (Yekîtiya Esperantoyê ya Cîhanê) re têkiliya şêwirmendiyê ava kir. Esperanto di salên 1970an de li herêmên din yên cîhanê belav bûye.
Damezrînerê Komara Kurdistanê, Qazî Mihemed dizanîbûye. Di sala 1975ê de li Îranê tevgera esperantoyê gihaşt astekî pir bilind û li Tehranê komekî 3000 kesî dest bi fêrbûna esperantoyê kir. Ayetula Xumênî gazî misilmanan kir û xwest ku esperanto fêr bibin û pesnê esperantoyê da ku mirovên dînên wan ji hev cuda dikare bîne li ba hev du. Di semînerên xwe yên Qumê de esperanto bi kar anî. Bi destê dewlet Quran hat wergerandin bo esperanto.
Di salê 1985ê de UNESCO ji welatên NYê xwest ku esperanto li tevlî mifredatên xwe bikin. Esperantîstên li Afrîkayê, di 1991ê de karine ku Kongreya Panafrîka li dar bixe.
Senifandin.
Wekî zimanekî çêkirî Esperanto, bi rasterast ne nêzîkî zimaneke zindî ye. Lê ji ber ferhengsaziyê nêzîkî zimanên romanî ye û ji aliyê dengsazî ve nêzîkî zimanên slavî ye. Ji aliyê watesazî ve nêzîkî malbata zimanên hind û ewropayê. Ji ber ispata navneteweyîbûna esperantoyê di demên dawî de ji aliyê peyvsazî ve nêzikbûna wê û zimanên tirkî û japonî tê qalkirin.
Esperanto, bi alfabeyeke latînî tê nivîsandin û di vê alfabeyê de gelek herf ji bo esperantoyê hatiye çêkirin. Her herf di heman demê de tenê sembola dengekî ye û çawa tê nivîsandin wiha jî tê xwendin mîna kurdî.
Herfa ĥ (x-ya kurdî) di esperantoya nûjen de di kêm bêjeyan de heye. Ji ber sedema bilêvkirina wê zor e, îro gelek caran herfên ĉ, h û k li cihê wê tê bikarannîn. Herfa ŭ, tenê piştî dengdaran tê û dîftong ava dike, ji ber wê jî qet di pêşiya bêjeyan de nayê bikaranîn, du îstisnaya wê hene: navê vê dengê, ŭo û hodengên mîna ŭa!
Di alfabeya esperantoyê de herfên Q, X, W û Y tune ne.
Nivîsandina herfên ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ û ŭ carinan di amûrên elektronîk de mimkin nabe. Ji ber wê jî L. L. Zamenhof pêşniyaz kiriye ku ji bo di van rewşan de bira pergala-h’yê bê bikaranîn: ch, gh, hh, jh, sh û tenê u. Lê ji ber ku jixwe di alfabeyê de herfa h heye, pergala-x’ê tê bikaranîn: cx, gx, hx, jx, sx û ux. Li gorî îstatîstîkên Googleê ya 2007ê di dorhêla înternetê de rêjeya bikaranîna herfên Unicode a alfabeya orjînal ji %77, rêjeya bikaranîna pergala-x’ê ji %14 û rêjeya bikaranina pergala-h’yê dora ji %9 e. Hin bername hene ku herfa ku di pergala-x’ê de hatiye nivîsandin diwergirîne herfa Unicodeê, wekî mînak ji bo Microsoft Windows û Mac OS X û Linuxê bernameyên "Tajpi" û "Amiketo".
Herfên ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ xweserî esperanto ye, herfa ŭ tenê ji bo translîterasyona zimanê belarûsî tê bikaranîn ku di normalê de ev ziman bi alfabeya kîrîl tê nivîsîn.
Bêîstîsna kirpa bêjeyan li ser kîteya berî kîteya dawî ne. Tenê, bi taybetî di helbest û stranan de, -o’ya dawî ya peywira navdêrî dide, dibe bê rakirin. Lê di vê rewşê de cihê wê -o’yê nîşaneya ‘ tê bikaranîn û kirpa bêjeyê jî li ser kîteya dawî dibe.
Ji xeynî çend îstîsnayên jimartî, komên bêjeyan ên esperanto ji herfa dawî tê fêmkirin.
Li vê mînakê “rapid” reha bêje ye û ji aliyê rêzimanî ve bêwate ye. Reh ji aliyê paşgirên -a, -e, -i, -o ve navdêr, rengdêr, hoker û lêker dibe.
Çend îstîsnayên van rêzikan hene: nun (aniha) an jî preskaŭ (hema hema, kêmzêde) hoker in û bi -e xilas nabin, gelek hokerên bi -aŭ xilas dibin hene. Her wiha cînavên mi (ez/min), vi (tu) hwd bi -i xilas dibin lê ne lêker in. Lê car din jî ev rêzik bi rêjeyeke gelek mezin li ferhengê hatiye peyitandin.
Li hemberî zimanên xwezayî, di esperanto de pir hindik bêjeyên reh hene û qasî 400-500 heb in. Bi pêşgir û paşgir an jî bi riya hevedudanî ji van reh-bêjeyan gelek peyv tê berhemandin û bi wan re kêmzêde li ser hemû mijarên rojane tê axaftin. Lê belê, hejmara reh-bêjeyan bi tevahiya têgînên zanyarî, pîşeyî û hwd digihije dora 15.000an.
Taybetmendiyên sereke yên esperanto ev in: herçiqas mîna kurdî zayendên bêjeyan tune be jî esperanto zayendê ji hev cuda dike; îstîsnayên lêkeran tune ne û bi bi paşgirên 6 raweyan tên kişandin û kişandina lêkeran ji kesan û hejmara kesan bandordar nabe; rewşa diyarker a navdêr heye; rengdêr, hejmar û rewşa navdêran hildigre; hêmanên hevokê dikarin cihên xwe biguherînin lê peywira xwe winda nakin.
Artîkel.
Di esperanto de ji bo artîkela diyarker la tê bikaranîn. Peywira wê mina the’ya îngilîzî ye. Him ji bo bêjeyên yekjimar û him jî ji bo pirjimar tê bikaranîn.
L. L. Zamenhof di pirtûka xwe ya Fundamento de Esperanto de gotiye ku heke bikaranîna wê bi zehmet be, li gorî tercihê qismî an jî bi temamî dikare bê terikandin/neyê bikaranîn.
Hêmanên hevokê.
Herçiqas hevoksaziya esperanto wekî kirde-lêker-bireser be jî wate ne girêdayî vê rêzkirinê ye û pir caran tê guherandin.
Di esperanto de bêjeyan bi alîkariya paşgira -j-yê (y tê xwendin) tê pirhejmar kirin. Rengdêra ku navdêr diwesfîne, mîna navdêr paşgira pirhejmarî hildigire wekî erebî û spanyolî. Rengdêr dikare berî navdêr an jî piştî wê were: alta viro ~ viro alta (zilamê dirêj), altaj viroj ~ viroj altaj (zilamên dirêj)
Di esperanto de paşgira diyarker (akuzatîf) (-n) heye ku serbestiya wateya hevokî bi saya wê tê kirin. Paşgira -n tê paş bireserê ya ku di bin bandora lêkerê ye. Heke ev bireser qedîneka rengdêrîn be, her du bêje jî paşgira -n’yê digirin. Heke bireser pirhejmar be, -n, piştî -j’yê tê.
Cînav.
Di esperanto de 9 cînavên bingehîn hene. Cînava 3em a yekhejmar zayendan ji hev cuda dike û cînava 2em ên yekhejmar û pirhejmar yek in.
Ĝi, ji bo kirdeyên bêzayend an jî zayendên wan nayê zanîn tê bikaranîn û heke bê xwestin ji bo heywanan re jî tê bikaranîn ên ku zayendên wan tê zanîn. Dema ku zayend ne girîng bin, cînava oni tê bikaranîn. Si tê wateya “xwe”, tu carî nabe perçekî kirdeyê lê ji bo kirdeyê tê bikaranîn a ku bandora lêker li ser î/wê ye. Cînavên ku li bandora lêker in, paşgira -n’yê digirin.
Cînavên bingehîn dema paşgira -a’yê digirin, dibin cînavên xwedîtiyê: Mia a/ê min, via a/ê te,; lia a/ê wî, ŝia a/ê wê, ĝia a/ê wê/wî ilia a/ê wan, onia a/ê yekî/yeke ve sia a/ê xwe.
Daçek.
Di esperanto de daçekên ku cih nîşan didin, berî bêjeyan tê bikaranîn. Li cihê hin daçekan heke tevlîhevî dernekeve dibe ku paşgira -n’yê bê bikaranîn.
Di esperanto de lêker tenê paşgirên demê digirin û li gorî kesan nayê kişandin.
Di esperanto de 6 raweyên demê hene: -i rader; -as dema niha; -is dema borî; -os dema bê; -u raweya fermanî; -us raweya hekanî. Heke raweya fermanî ji xeynî kesa 2’yemîn bê bikaranîn wê çaxê dibe raweya daxwazî. Ji bilî wan 6 partîsîp hene: -anta, -inta, -onta, -ata, -ita, -ota. Heke -a’yên van paşgiran bi -e’yê bê guhertin, wê gavê ev dibin paşgirên lêkerên hokerî.
Lêkerên alîkariyê ev in: povi lêkera karin/kanîn, devi lêkelara divêtin e.
Di esperanto de esti (bûn) jî lêkera alîkariyê ye. Bi saya wê hevokên navdêran tê avakirin. Lê îro forma lêkerkirina bêjeyan jî tê tercîhkirin.
Di esperanto de mîna kurdî ji bo neyînîkirina lêkeran “ne” tê bikaranîn. Ne were ber kîjan bêjeyê ew ji aliyê wateyê ve neyînî dibe.
Hin bêjeyên bi ne’yê destpê dikin jî hene. Di heman hevokê de du neyînî nayê bikaranîn.
Bêjeyên pirsê.
Di esperanto de ji bo pirsên erê-na’yê ĉu tê pêşiya hevokê û bi gelmperî bi peyvên “jes(erê)” û “ne(na)” tê bersivdayîn.
Di esperanto de bêjeyên pirsê û hin bêjeyên ku hevokên nesereke ava dikin, li gorî tabloyekî sîstematîk tê berhemandin.
Bêjeyên hevedudanî.
Du riyên berhemandina bêjeyên hevedudanî hene: 1. Du bêjeyên reh tê gihandin. -o hwd.’a bêjeya yekem tê avêtin: Ringo (hingulîsk), fingro (tilî) = ringfingro. 2. Dema gihandina bêjeyan bêjeya yekem -o hwd.’a xwe navêje: ringofingro. Piranî riya ewil tê hilbijartin ji bo berhemandina bêjeyên hevedudanî.
Qertafên çêker.
Ji bo berhemandina bêjeyên nû him paşgir û him jî pêşgiran tê bikaranîn. Paşgir berî -a, -e, -i, û -o’yê tê şixûlandin.
Ev qertafên çêker ên fermî ne, lê belê hin bêjeyan ku bi qîmeta qertafên çêker in[6] û di fermîyetê de tune bin jî hin qertafan jî tê şixûlandin.
Statuya zimên.
Herçiqas Esperanto heta niha wekî zimanekî fermî nehatibe pejirandin jî hin ceribên wê hene.
Esperanto, di Moresnetê pirzimanî de ji aliyê axaftin ve gihiştiye rêjeyeke bilind û di demên dawiya wê de fermîkirina zimên ketibû rojevê, lê piştî Belçîka di salê 1920a de vê herêmê tevlî xwe kir, ev tişt pêk nehat.
Girava Roseê mîkrodewlet ku di salê 1968ê de li Deryaya Adriyatîk de li ser platformeke biçûk de hatibû damezrandin, Esperanto wekî zimanê fermî pejirandibû lê belê tu dewlet wê bi riya fermî nas nekiriye.
Hikûmeta Çîn ji 2001ê vir ve di "china.org.cn."ê de ji bo nûçeyên rojane esperanto jî bi kar tîne. Her wiha di Radyoya Navneteweyî de û kovara înternetê, El Popola Ĉinioyê de jî esperantoyê bi kar tîne.
Wersîyona esperanto ya malpera fermî ya Vatican Radio heye.
Di nav civaka esperanto de hin esperantîst hene ku bi seba bêalîgirbûna esperantoyê dê xira bibe, piştgitî nade fermîkirina esperantoyê.
Perwerdeya esperantoyê.
Piraniya esperantîstan bi hêzên xwe yên taybet bi riya kirêb, vîdeo hwd. fêrî esperanto bûne. Bi belavbûna înternetê gelek kes bi riya Lernu! û Duolingo fêrî esperanto bûne. Li gorî hejmara 2018a (Sibat) 1 240 000 kes li qûrsa esperantoyê ya Duolingoyê tomarkirî ne.
International Academy of Sciences a li San Marino wekî “Zanîngeha Esperanto” tê binavkirin ji ber ku him zimanê perwerdehiyê û him jî rêveberiyê ya fermî bi zimanê esperanto ye.
Esperanto di mifredata dibistanan de gelek kêm tê bikaranîn, yên hene jî mîna projeya pîlot a Zanîngeha Manchesterê ne û di kêm dibistanan de tê meşandin û armanca wan jî bandora esperantoyê ye. Lê wekî beşa lîsansê û bilindtir, di kêm welatan de perwerdehiya wê tê dayîn, mîna çend zanîngehên dewletê an jî saziyên taybet ên Çîn û Macaristanê. Zanîngeha Eötvös Loránd a Budapeşteyê ji 1966an heta 2004an de ji beşa Interlinguistics û Esperantoyê wekî asta lîsansê perwerdehî dida û piştî ev beş bû lîsansa bilind. Herwiha Saziya Perwerdehiyê ya Macarî, ji 1966a vir ve esperanto wekî zimaneke serbixwe û biyanî qebûl dike û li tevahiya welêt ji bo asta yekem, asta navîn û asta bilind azmûnên esperanto lidardixe..
Zanîngeha Adam Mickiewicz a Polonyayê jî di beşa Interlinguistics de dîploma dide.
Senatoya Brazîlê di sala 2009a de, pêşnûmayekî pejirand ku li gorî wê di dibistanên dewletê de heke bê xwestin, dikare perwerdehiya esperantoyê bê dayîn. Ji hêla din ev pêşnûma heta 2015a nehatiye pejirandin.
Hin xebatên din ên li Zelanda Nû, DYA, Almanya, Îtalya û Awistralya rê didin ku ji bo fêrbûna zimanên biyanî, esperanto bingeheke hêsankirinê ava dike
Esperanto wekî zimanê zikmakî.
Zimanê zikmakî yên kêmzêde 1000 kesan esperanto ye. Ev kesan bi gelemperî zarokên wan esperantîstan in ku di civînên esperantoyê de li hev hatine û zimanê wan ên hevpar tenê esperanto ye.
Saziyên esperantoyê.
Gelek rêxistinên cihî û navneteweyî yên esperantoyê hene ku xebatên li ser esperantoyê dimeşînin. Wekî mînak; Universala Esperanto-Asocio (UAE) [Komeleya Cîhanê ya Esperanto], di 95 welatan de xwediyê şaxên cihî ye û têkilaya wê ya fermî bi Neteweyên Yekbûyî û UNESCO re heye, bi UNICEF re jî li ser şêwirmendî di nav ragihandinê ye. UAE bi riya pereyê piştgirî dide Akedemio de Esperantoyê ku ev rêxistin karbidestiya birêkûpêkkirina zimanê esperantoyê hildigre. Wekî mînak TEJO (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo – Rêxistina Esperantîstên Ciwan ên Cîhanê) li sîwana UAE ye.
Esperanto îro bi piranî ji bo seyahet û ragihandina li ser înternetê tê bikaranîn. Pirtûkoka Pasporta Servo ya ku her sal tê weşandin, navnîşanên esperantîstên serî lê dane, dihewîne. Kes û malbatên ku xwe lê tomar kirine, esperantîstên ku hatiye bajarên wan, derfeta mêvankirinê didin wan û li bergîdana wê ew jî di seyahetên xwe de dibin mêvanên esperantîstên din ên di Pasporta Servo de tomarkirî ne.
Di nav civaka esperantoyê de her sal bi rêk û pêk hin civîn tê lidarxistin. Internacia Junulara Kongreso (Kongreyê Ciwanan a Navneteweyî) kongreyeke salî ya esperantîstên ciwan in ên ku esperanto dizanin. Her sal dora 400 kes beşdarî vê kongreyê dibin. Esperanto@Interreto-seminarioj (semînerên esperanto-li înternetê), Universala Kongreso (Kongreya Gerdûnî) ya her carê dora 1500 beşdarvanên wê dibin û Internacia Seminario (Semînera Navneteweyî) ya şahiya sersalê ya li Almanyayê ye, civînên herî navdar in.
Esperanto li înternetê ji jiyana rojane belavtir e, ji ber ku esperantîst bi gelemperî li herêmên ji hev dûr in, dijîn û rêxistinên ku vê bikaranînê vedikolin hene. Li înternetê komên e-peyaman ên ku ji aliyê esperantîstan ve hatiye avakirin, komên nûçeyan, malperên ji bo fêrkirina esperantoyê, rûpelên kanala televîzyonê û radyoyên esperanto, gelek bernameyên kompûterê û wergerên esperanto yên malperên pirzimanî û gelek blogên esperanto hene. Di wîkîpediyaya esperanto de di 2018a de qasî 245 248 gotar hene û di mehê de 117 366 car tê tikandin.
Ji wan kesan re yên ku tevlî civata esperantoyê bûne, esperanto bi kar tînin û piştgirî didin tevgera esperantoyê esperantîsto tê gotin
Roja Zamenhof.
Rojbûna Zamenhof, 15ê kanûna pêşîn, wekî Roja Esperantoyê ya Cîhanê tê pîrozkirin.
Nîşana esperantoyê ya herî navdar stêrka kesk e. Ev stêrk li ser ala esperantoyê jî heye. Rengê stêrkê hêviyê û pênç goşe jî pênç parzemînê nîşan dide.
Raboriya esperantoyê digihije berî esperantoyê. Zamenhof di dema afirandina ziman de gelek wergeran çêkir ji bo rexnekirina bikaranîna hêmanên ku diceribîne. Gelek berhem jî ji aliyê esperantîstan ve hat nivîsandin û wergerandin bo esperanto.
Nivîskarê herî navdar ê esperanto dinivîsîne, Claude Piron û William Auld ku Auld du sê caran ji bo xelata Nobelê hat pêşniyazkirin. Harold Brown nivîskarê şanonameyê herî navdar e.
Bi gelemperî kovara "Monato" di nav rojname û kovarên esperanto de, ya herî bi prestîj tê qebûlkirin ku ji 1979ê vir ve li Belçîkayê tê weşandin. Taybetmendiya wê ya din ev e ku nûçeyên ku qala welatekî tê weşandin ji aliyê nivîskarê ji wê derê tê nivîsandin.
Stranbêjên herî navdar ên esperantoyê ev in: "Kaj Tiel Plu, Kajto (folk); Dolchamar, Persone, Sonic Youth (rock); La Pafklik, Freundeskreis (rap); Akordo (akapella); Lou Harrison, David Gaines (klasik)".
Fîlmên metrajdirêj ên bi esperanto hatine kişandin jî hene.
Rexneyên ku li hemberî esperantoyê tê kirin, li ser navneteweyî-nebûna wê giran dibe. Li gorî nêrîna wan kesan ev e ku bingeha esperanto li ser malbata zimanên hind û ewrûpayê hatiye avakirin û ev jî wê dike zimanekî ewrûpî ne cîhanî. Hin rexne li ser tercîhên deng û herfên wê giran dibe û rexneya herî mezin jî ev e ku esperanto ev 131 sal e heye lê nikariye bibe zimanekî gerdûnî, wê demê ew çawaniya zimaneke gerdûnî nahewîne.
Li ser rêzimanê jî ev rexne tê kirin: ji ber hebûna zayenda peyvan, esperanto wekî zayendperestî tê tawanbarkirin (paşgira -in ji bo diyarkirina mê tê bikaranîn) û bandora rewşa diyarker û pirhejmariya navdêran li ser rengdêran.
Ji xeynî rexneyên devkî ji bo alternatîf bibe gelek zimanên din ên çêkirî jî hatiye çêkirin. Hinek ji wan piştî wekî nûkirina esperanto peyde bûne û hinekî din jî li ser bingeheke azad hatiye avakirin. Bi gelemperî ji wan zimanan re yên ku piştî esperantoyê hatiye çêkirin esperantido tê gotin û hinek ji wan ev in: Lojban, Ido, Toki Pona, Novial, Lingua Franca Nova, Sona, Mirad, Kotava, Interlingua, Noxilo.
Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn
Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn (bi tirkî: "Orta Doğu Teknik Üniversitesi", yan bi kurtasî: "ODTÜ") zanîngeheke Enqereyê, li Tirkiyeyê ye. Tevî ku zanîngeheke dewletê ya Tirkiyeyê ye jî, zimanê fermî yê perwerdeyê înglîzî ye. Kampûsa wê li Çankayayê cîh digire, û kampûseke duwem li Kîprosê jî heye.
Ido zimanekî dest kiriya mirov e ku li ser binema zimanê Esperanto bi mebesta pêwendî yên navnetewî li sala 1907 bi navê esperanto ya reform kirî hat afrandin.
Louis DE BEAUFRONT esperanto zanê navdar û grûpek esperanto zan ên din bawer dikir ku hêj jê esperanto pir giran e ji bo bûn bi zimaneke navnetewî û divê pêtir bêt asan kirin. Lê ji ber ku piranî ya Endam ên civaka Espranto zanan ne dixast ku dest li binema û binçîna esperanto biden lewma Louis DE Beaufront û grûpê wî zimanê Ido afrand.
Albert Hofmann li sala 2006an de gava ew 100 salî bû
Albert Hofmann (bixwîne: "Albêrt Hofman"; z. 11ê çileyê sala 1906an li Baden, Swîsre - m. 29ê nîsana sala 2008an li Burg im Leimental, Swîsre) kîmyagerek, nivîskar û kifşkerê LADê bû.
UNESCO anku "United Nations Educational, Scientific and Cultural O'"rganization" (Rêxistina Hevotinî, Zanistî û Çandî ya Neteweyên Yekbûyî) rêxistinek e ya ku piştî Şerê Cîhanî yê Duyem (1945) hat damezrandin.
Navenda rêxistinê li Parîsê (Fransa) ye. Sê organê wê hene: Konferansa Tevayî, Konseya birêvebir û Sekreterî. Bi hevkariya welatê endam, li gelek welatan xebatên ji bo perwerde û zaniyariyê dike. Armanca wê ya serekî berfirehkirina aştî û dadperveriyê ye, bi rêka ferhengî û zanistî û perverdeyiyê, li nav welatên dinyayê.
191 welat endamên vê rêxistinê ne.
Anna Torv lîstikvanekî awistralyayî ye ku di 15ê hezîrana 1978an de li Queenslandê, Awistralyayê hatiye dinyayê.
Dêûbavê wê bi eslê xwe ji Estonyayê ne. Di 2004an de, bi rêzefîlma "The Secret Life of Us" (Jiyana me ya veşartî) de hatiye naskirin. Bi rêzefîlma "Fringe" re bûye navdar. Di vê rêzefîlmê de nûnereke FBIê ye. Navê vê nûnerê jî Olivia Dunham e.
Derhênerê nemir Xelîl Dag ku navê wî yê rastî Xelîl Îbrahîm Ûysal e di sala 1973’yan de li Almanyayê ji dayîk bûye. Dema di sala 1995’an de, ji bo demeke kin bimîne berê xwe da çiyayên Kurdistanê ji wê bandoreke mezin girt û êdî ji wê rojê pê ve dest bi jiyana gerîllatiyê kir.Xelîl Ûysal di demên xwe yên pêşîn de, li ser çiyayan wêne û jiyana gerîllayan kişand, di nav pêvajoyê de fîlmên kin ceribandin. Di sala 2006’an de fîlma “Berîtanê” ya ku ji hêla rayagiştî ya kurd ve gelek hat ecibandin kişand. Ji bo projeya xwe ya bi navê “Agri Dagi’na Yuruyenler” ku dê jiyana gerîllayan bianyana ziman ji demekî ve li bakûrê kurdistanê diman.
Ûysalê ku nûnerekî çapemeniya kurd bû, wekî din geleke meqaleyên ku Kurdistanê û gerîllayên kurd têde anîne ziman nivîsandine. Ûysal bîranînê xwe yên ku di gerîllatiyê de jiyaye di sala 1998’an de di pirtûka xwe ya bi navê “Halîl’în Gozu” de berhev kiribû.
Ji bo em Xelîl Ûysalî bêhtir ji nêz ve nas bikin tiştên ku hevalên wî yên xebatê ku di gelek fîlman de bi hev re xebitîne vegotine em li vir parve bikin…
Hevalên wî dan zanîn ku Xelîl Ûysal dildarê jiyana gerîllayan bûye, Bi vê ferasetê di şexsa her gerîllaya/ê ku diketin kadraja kameraya wî, di her kareya wêneya ku gerîlla têde vebeyn dide de hinek jî xwe vebeyn dide, Ûysalî bi gotina “bi xebatên xwe, jiyana gerîllatiyê bi gerîllayan da hezkirin” tînin ziman.
Xelîl Ûysal ku ji 1995’an vir ve di nav refên tekoşîna azadiya kurd de dimîne, di qadên herî dijwar ên şerî de nûçegihaniya şerî kir.
Derhêner-nivîskar Xelîl Ûysal ku ji sala 1995’an vir ve di nav refên têkoşîna azadiya kurd de diman bi xebata xwe ya sînemayê ku di nav bêderfetiyan de diafirandin û di heman demê de bi wênekêşî û wêjeya xwe jî pêşeng bû li herêma Bestayê di pevçûneke ku bi artêşa tirk re hat pêkanîn de tevî 3 hevalên xwe gihişt şehadetê.
Me Xelîlî bi fîlmên wî yên ku mijara wan li ser jiyana gerîllayan e û bi gerîllayan kişandine nas kir. Xelîl Ûysalê ku 6 fîlmên bi metraja dirêj-kin ku ji gerîllayan îlham girtiye û herî dawî di sala 2006’an de bi kişandina fîlma Berîtan navê xwe da diyarkirin, dê her tim di nav dilê kurd de xwe bide jiyandin
Xelîl Ûysal, li çiyayên Kurdistanê û bi nivîsên nava şer, bi kişandina wêneyan û bi çêkirina filman bû navê Xelîl Dag (Çiya) û Xelîlê ku jiyaneke tije têkoşîn a bi layiqê navê xwe derbas kir. Bi enerjiyeke ku qet nediqediya, li bilindahiya çiyayan 15 salan kedeke bêhempa da. Bê ku bisekine germahiya şer, sariya mirinê, kenê gerîlayan ên ku di jiyan û bîranînan de qet nediqediya nivîsand. Wêneyên wan kişand. Xwest wan bi rêya sînemeyê bide nasîn. Di hemû xebata xwe de pîvanên estetîkê û zimanê vegotinê pêş ve xist. Bi uslûba nivîsandinê, kûrahiya vegotinê û hêmayên ku hilbijartin hest û estetîka gerîlayan derbasî jiyana wêjeyê kir. Bi cesaret û objektîfiya xwe nûçeyan amade kir. Hişt ku şerê ku li Kurdistanê tê meşandin ji eniyekî din ve jî were dîtin. Bi kişandina wêneyên gerîlayan ku bi awirên çiyayî dikenin, bîranînên wan, hestên wan, bawerî û awirên wan ji me re hiştin. Bi çêkirina filmên xwe di 'Rêya Yilmaz Guneyî de meşiya. Riya 'Çiyê' ya ku Yilmaz Guneyî dixwest bigihijê hilbijart. Çiyayî derbasî sînamaya kurd kir.
Çend gotinên Xelîl Dag yên li ser jinên kurd: “Divê jina kurd bi fikra xwe karibe têkeve sînemayê û bi çavên xwe li vê cihanê binêre. Ew çavên wê yên mezin,xweşik û awirên wê yên ku ji objeyekê wêdetir,awayê têgihiştina wê ya mirov û cihanê dikare ji sînemaya kurdan re pêşengiyê bike”.
“Çîroka jina kurd bêguman çîrokeke ku dev jê nayê berdan e. Lê feraseta ku jina kurd bi têkoşîna Azadiyê re bidest xistiye ji çîroka wê xurtur e. Divê sînemagerên me, weke her jinê li jina kurd nenêrin. Çîroka wê weke çîroka jineke ji rêzê venebêje. Dê ev nedîtina afiranên wê yên esasî be”.
Ji bo hunermedên kurd: “Divê hunermedên kurd xwe di deryaya gel de wenda bikin û di kurahiyên vê deryayê de bigihêjin nirxên estetîkê yên esasî. Heger ku ji bo vê wêrek bin divê ji bo di vê deryayê de avjeniyê bikin jî wêrek bin. Di vê hêlê de estatîka etnîk diyardeyeke ku divê mirov xwe jê çep neke. Divê hunermendên kurd vê tiştî ne ji ber qenciyê, ji bo mecbûriyetekê bigire dest.
Xezel, peyveke erebî ye. Di ferhengê de tê wateya "Ji jina re pevaxaftina dildarî". Ev cureya helbestê bi teşeyeke diyar hatine nivîsandin û taybetî jî ser mijara evînê, bedewiyê û meyê disekine. Xezel serî de nav ereban de derketiye holê. Paşê jî ev cureya helbestê derbasî îranîyan bûye. Mirov dikare bêje ku dema xezel derbasî îraniyan bûye kurdan jî ev cûre hildaye û helbestên xwe pê nivîsandin e.
Malikên xezelê.
Xezel bi malikan pêk tê. Malika yekem "musarra" ye. Ango malikên wî di navbera xwe de serwaye an jî hevdeng e. Malikên din jî, risteyên duyem re malika yekem serwaye. Malika xezelê a yekem re, malika destpêk an jî metla tête gotin. Malika dawî a xezelê re jî malika dawî an jî meqta tête gotin. Pirranî helbestvan navê xwe malika di dawî de bi kar anîne. Vê malika dawî a helbestvan navê xwe tê de nivîsandiye mexles an jî bernavk, malikê re jî malika bernavkê an jî mexlesxane tête gotin. Hemû helbestvan bernavkên xwe di xezelê de nanivîsin. Hinek xezel bê bernavkên. Malika xezelê a herî rind re –ciyê wê ku derê dibe bila bibe- şehmalik (Şah-beyt) tête gotin.
Di xezelê de ji bilî afirandina paşserwa a yekîtiya terma, navbera di malikan de yekîtiya xezelê hebe ji re xezela yek-ahenk tê gotin.
Di xezelê de ji bilî yekîtiyê, heman hêz, heman qîmet û bedewî jî ji malikan re heye. Ji wan xezelan re jî xezelên yek-avaz tê gotin.
Xezel ji aliyê teşeyê (ruxsarê) di gelek xalan de bi qesîdeyê re hevpar e. Herçiqas di wêjeya farisî û tirkî de hejmara malikê xezelan ji yên qesîdeyan kêmtir be jî, di wêjeya kurdî de bi qasî ku tê dîtin, hejmara malikên xezel û qesîdeyê nêzî hev in. Mirov dikare bêje ku di wêjeya kurdî de xezel bi giştî ji pênc-heft malikan heta bu derdora 20-30 malikan pêk tê.
-----------x -----------a malika "meqta" û "mexles"ê
Xezel jî di kategoriya helbestan de ne û di dîwanan de cih digirin. Lewra hem zimanê wan, hem jî mijarên wan giran in.
Mijara xezelê.
Mijara xezelê a sereke eşq e. Lê digel vê jî xezelên ku bi mijarên cuda jî hatine nivîsandin hene. Eger mijara xezelê tesewif be, ew xezela sûfiyane ye; eger hikmet û felsefe be, xezela hekîmane ye; eger xweştivîyê be, ew xezeleke şûxane ye; eger zewqên dinyayê be, ew xezeleke rindane ye; eger kêf û izdiraba ji eşqê be ew xezeleke aşiqane ye.
Ji bo mînak xezeleke şûxane a Melayê Cizîrî;
Çîn çîn kirin zilfên siya kesk etlesa dîba qeba ---a
Êdî nîşan nabin xuya têkil kirin lazim seba ---a
Min dî seba dayê seher madarê bedrê kir du ker ---x
Qews û qezeh jê hate der dîsa bi zûlfan ra teba ---a
Selwa rewan zerrînwereq çîçek Melê dîn sed neseq --- x
‘’Yaqûtuha yehki’ş-şefeq yehkî ‘ûqûden kewkeba’’ --- a
Ji aliyê teşeyê ve jî hinek cureyên xezelê hene ku li jêrê em dê ji wan cih bidin xezela mustezad û xezela musemmet.
1. Xezela Mustezad.
Çawa ji navê wê tê fêmkirin xezela mustezad cureyek ji teşeya xezelê ye. Ferqa wê ji xezelê ew e ku li dawiya her risteyekî, risteyeke kurt tê zêdekirin. Ji xwe xezela mustezad tê wateya ‘’xezela lêzedekirî’’. Risteya zêde wekî ‘’zîyade’’ tê binavkirin. Kêşa vê ziyadeyê ji tef’ileyên pêşî û dawî yên kêşa risteya dirêj pêk tê. Bo nimûne di helbesta jêrîn de kêşa risteya dirêj Mef’ûlu mefa’îlu mefa’îlu fe’ûlun e. Ji ber wê kêşa ziyadeyê risteya kurt, dê Mef’ûlu Fe’ûlun be. Ji aliyê serwayê ve, çawa ku şemaya jêrîn de jî xuya dibe, risteya kurt bi risteya dirêj re hevbeş e.
Di wêjeya kurdî de helbestvanên wekî Ehmedê Xanî, Selim Silêman û Seydayê Licî bi vê teşeyê helbest nivîsandine. Di dîwana Seydayê Licî de du xezelên mustezad hene ku li jêrê wekî mînak em dê cih bidin yekê ji van.
Ellah çi ‘eceb narekî xeddar deranî --- a
Sohtî bi wî canî --- a
Neqqaşê ezel neqşê bedî’ek li wî danî --- a
Herçî ku ji’îşqê nebit ew me’denê enwar --- b
Bê faîde dê her biçitin ‘ûmrê zemanî --- a
2. Xezela Musemmet.
Xezela musemmet cureyek ji xezelê ye û hemû taybetiyên xezelê di xwe de dihewîne. Lê di xezelên musemmet de malikên xezelê di xwe de dihewîne. Lê di xezelên musemmet de malikên xezelê di nava xwe de jî bi serwa(qafiye) new ku dema mirov wan qafiyeyan li bin hev rêz bike, murebbayek derdikeve holê. Ji ber wê jî di van cure xezelan de pêwist e qalibên erûzê yên ku bibin çar parçe (murebba) bên bikaranîn. Ji xwe ji ber ku murebba cureyek ji musemmatan e, ji xezelên bi vî rengî re xezelên musemmet hatiye gotin. Li jêrê wekî nimûne em cih didin xezeleke bi vî cureyî.
Helbestvanên kurd ên cureya xezelê de helbest nivîsandine ev in: Melayê Cizîrî, Feqîyê Teyran, Ehmedê Xanî, Seydayê Licî, Siyahpûş, Abdurahman Durre û hwd.
Dilberê îro seher avête cergê min du dox
Yek li sîne, yek li dil da lew ji min tên ax û ox
Ah û oxên min ji dil tên lê ji ber tîra qizil tên
Yan ji kovanên di kul tên jê dizêt her xûn û zox
Xûn ji dil cû cû rewan tê wek éeqîq û erxewan tê
Lê ji dest selwa ciwan tê ew şepala şeng û şox
Ew şepala şx û şeng e kefira rom û freng e
Da me ber cotek xedeng e zalimê kuştim bi dox
Zalimê kuştin şepalê nazikê qencê delalê
Bûn hîcaba zilf û xalê êdek û ala û tox
Netrik û tayên bi reşî ê di zêr in pê ve weşî
Min du fêris din di pêşî mirwet û însafî yox
Lew heriftim ez ji meylê şubhetê sehl û sûheylê
Muhbet û işqa di Leylê ez kirim yekser pilox
Dest nehêlim ez ji dînê şibhê Ferhad û Şêrînê
Wer ji ber ‘işq û evinê min di rê çit ev kilox
Şuhbeta çerx û sema tê wek Melê sed mubtela tê
Zemzem û ava heyatê muşterî sed şex û şox
Helbestvanekî ciwan Tristan Tzara di ferhenga Larousse de li rastî peyva “dada” tê û wêna dipejirîne(Sibat 1916). Kes nizane ku peyva dada ji ku derê dite, lê bi Fransî tê wateya “pêlîstika hespê texteyî”. Di nava şer de li Swîçrê derdikevê holê û di navbera salên 1919-1920an de li Fransayê dema xwe ya herî girîng jiyiye. Nêrîneke baş li ser fikrê “xilaskirina hişan ji pêşdaraziyê” dide. Di sala 1922an de pengî dibe. Dûv re cihê xwe ji surrealîzmê re dihêle. Dadaîzm rastî û baweriyê bi hebûna tiştên ku di derdorê de diçin û ditên de nake. Pêşiya romantîzmê dide û dibe tu qîmeta aqil nîne. Baweriya ku bêwatebûna jiyanê dipejirîne û hewldana nivîskarên wêjeyê yê di dema herba cîhana yekem de bi hêla mîzahê rexne kiriye. Henekê xwe bi hemû bizavên wêjeyê kiriye. Helwest û xîretên li ser nerîna hunera wêjeyê bêwate dîtiye. Armanca xwe mîna anarşîzmê li dijî her tiştî derketîn girtiye. Lê emrê vê bizavê zêde dirêj nebûye, piştî derketina xwe şeş salan de bandora xwe wenda kiriye. Her çiqa bi henekpêkirinê dengê xwe di demeke kurt te li cîhanê dabê jî ji ber ku bingeha xwe li ser tiştên nepêt danîbû zû têk çû. Bi awayekî şikî li her tiştî nêriye, li gorî wan bawerî bi tu rastîn û hebûne nabe, tu qîmeta aqil nîne. Rêzikên zimên û estetîkê avêtine derekê û rêgaza bêrêzikiyê pejirandine. Helbestên nivîskarên vê bizavê bi awayekî rasthatî hatine nivîsandin; hunera zimên, vezîn, hevdengî, teşe û wateyê bikarneanîne.
Tristan Tzara, Andre Breton, Louis Aragon, Peret, Philippe Soupault
Egzîstansiyalîzm, heyînparêzî, hebûnparêzî bizaveke wêjeyî ye.
Dazanîna wiha bawer dike ku li cem mirovan hebûn (mewcudîyet), berîya hilikê heye, tê û mirov, piştre helwest û tevgerên xwe, bi rêya hilbijartin û çalakîyên xwe pêk tînin. Di sala 1927an de Martin Heidegger ev bizav yekem car aniye ber çavan. Nûnerê herî sereke yê felsefeya hebûnparêzîyê Jean Paul Sartre e. Li gorî baweriya Sartre: Tiştekî ku em bikaribin jêre bibêjin "xwezaya mirov" tune ye û mirov bi dest û keda xwe, xwe diafirine û xwe destnîşan dike. Kêzik û çûk çawa bûne heyîn, wisa jî dijin û nikarin vê yekê biguherînin. Lê mirov, li xwezayê hatine avêtin û hilika xwe, bi destê xwe (bi ked, bi zanyarî û hwd.) diafirînin. Ji ber vê yekê jî divê tevgerên wan neyêtin astengkirin (sînorkirin) û divê mirov azad tevbigerin. Ango Sartre dibêje: "Mirov, mehkûmê azadiyê ye". Di bin kîjan şert û mercê de bin bila bin, em azad in û em jiyana xwe bi destê xwe diafirînin. Ji ber ku hemû kes cihê xwe (nirxên xwe, hêjahiya xwe) bi destê xwe diafirînin; zagoneka exlaqê ku em bibêjin ji bo hemû kesan derbasdar e, tune ye.
Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine.
Jean Paul Sartre, Albert Camus, André Gide, Samuel Beckett û Franz Kafka.
Futurîzm an jî ayendegerî/ayindegerî bizaveke wêjeyî ye.
Di serê sedsala 20. de li Italyayê derketiye holê. Di wêjeyê de kirpandina soreş û dînamîzmê tê hesibandin. Helbestvan, romannûs, nivîskarê lîstikan û derhênerê weşanê Filippo Tommaso Marinetti yê Îtalyan di sala 1909an de li Parîsê di rojnameya Le Figaro de danezanekê diweşîne û ew danezan dibe manîfestoya futurîzmê. Di danezanê de gotina wî “Me hemû mûze û pirtûkxane xera kirin, em ê bi rewiştperestî, femînîzm û hemû tirsên sûdparêzî re şer bikin” bû. Ev gotin dida xuyakirin ku hemû tiştên paşerojê têne red kirin. Damezrînerê futurîzmê Marinetti bandora xwe li gelek nivîskarên ewropa kiriye. Li Rûsyayê Hlebinikov û Mayakovskî bala xwe dayine ser futurîzmê. Futurîstên Rûsî danezana xwe weşandin û Puşkin, Tolstoy, Dostoyevskî red kirin. Dixwestin ku di helbestê de zimanê di nava jiyanê û rojane de werê bikaranîn. Piştî şoreşa Kewçêra 1917an bizava futurîzmê bihêzbû. Heta mirina Mayakovskî jî bandora xwe domandin. Di berhemên xwe de sazkirina hevokên bivacî red kirin û şîfreya wan jî “ji bo bêjeyan azadî” bû. Ezra Pound, D.H.Lawrence û Giovannî Papînî ji di bin bandora vê bizavê de mane. Armanca wan a herî girîng “dûrketina kevneşopiyê, nûjenî û baldayina guhartinê” bû. Li gorî vê bizavê, huner pêşerojê dike mekîne, bê dev ji nerxên hunera paşerojê berdin û teşeya vegotinên nû werine dîtin.
P. T. Marinetti, Viladimir Mayakovski, Nazım Hikmet, Ezra Pound, D. H. Lawrence, Giovanni Papini
Letrîzm ji peyva “lettrisme” ku ji peyva “lettre(tîp)” hatiye afirandin dite. Damezrînerê wê, helbestvanê Romen Isidore Isou ye. Piştî herba cîhanê ya duyem de derketiye holê. Di helbestê de bingehê, ne ji bêjeyan ji tîpan distîne. Bi vê riyê jî tê xwestin ku helbesteke nû û mûzîkeke nû werê afirandin. Li gorî Isou: “ Tiştên ku ne tîp bin an jî nabine tîp bi giyanî jî nînin.”. Letrîzm bandora xwe ji bilî wêjeyê li ser sînema, dans, mûzîk û wênesaziyê jî kiriye. Bi gotina “di heman demê de bi topeyî gihiştina dengan û bêjeyan ve bi awayekî vegotinên nû bê werê lêkolîn kirin” bizavê şanî dide. Ji bilî tîpan tiştek nîne. Di aqil û hişê me de ji bilî tîpan û yên ku nabine tîp tiştek nîne. Tîpên nû li ser alfabeyê zêde dike. Bi rasteqînî tu elaqaya letrîzmê bi huner û estetîkê re nîne. Li gorî bizava letrîzmê, nivîsên ku têne nivîsandin tu wateyê nadin, tenê rêzkirina gelek dengên ku di nava xwe de ne tu têkiliya wan nîne, didênine cemhev. Têkiliya letrîzmê bi dadaîzmê re jî heye ku ew jî ji kevneşopî û tiştên ku di nava wêjeyê de hene qebûl nakin û dixwazin ku nêrîn û rêbazeke nû derbixine holê.
Isidore Isou, Maurice Lemaître, François Dufrêne
Personalîzm bizaveke îdealîst û dînî ye. Li gorî wê kesayetiya mirovan di saziya gerdûnî de ya herî bilind û herî rastîn e. Têgeha personalîzmê pêşî ji aliyê Brenson Alcot û Renouvier hatiye bikaranîn. Personalîzm li ser kevneşopiya gotina Descartes a: “Difikirim naxwe ez heme(cogito ergo sum)!” cî digire. Damezreka serekîn a personalîzmê em dikarin wiha kurte bikin: Ji ber taybetiyên serekîn ên; kesayet, hiş, daraza xwe bi azad diyar kirin, baldana armancan, di ber herîkîna demê de domandina nasnameya xweser û girêdana nerxan hemû vehûnên rastînê pêk tîne. Personalîzm, civakê kesayetiya takekesan bi yekun dihijmêre û ji dewsa guhartina cîhanê guhartina kesayetiyê dipejirîne.
Gottfried Wilhelm Leibniz, George Berkeley, Emmanuel Mounier, Brenson Alcot, Renouvier, P. B. Bowne, R. T. Flewelling, E. S. Brightman, G. W. Howison, M. W. Calkins, A. K. Knudson
Ekspresyonîzm, manîfestasyonîzm, ekspozîsyonîzm, derbirînerî bizav û arasteyeke hunerî-wêjeyî ye ku li destpêka çerxa bîstê sala 1905 zayînî li Almanya peyda bûye. Ev rêbaze, rehendeke xudgerayî û derûnî bi ezmûngeriya nîvîser û [hunermendan] dide٫ berovajî Empresyonîzmê ku derbirrînê ji layenê derveyî mirov diket. Koşkayê Nemsayî dibêjît: "pêdivî ye hemî yasayan ji bîr bikeyn... bi tinê giyanê me rengvedana rasteqîneya jiyanê dike". Derbirrînxwazî berî her tiştekî,derbirîneke ji nestên hunerî, xo eger bihayê wan nestan kirêtkirina siruştî û berçavkirina zêderewiyê di ketwarî da be, ta ku digehîte astê tiranepêkirinê. Derbirînxwazî bo du arasteyan hate dabeşkirin: 1. arasteya pratîkî ku alîgirên wê, girîngiya edebî bi çalakkirin û wijdana mirovî dibîne û ya 2. arasteya neeqlanî ku alîgirên wê dibêjin: " me'qûl ew e ewa xelk li ser rêkevtî,lê li ser şanoyê pêdivî ye çareya wan dozan yên xelk hêj li ser rê nekevtî, bihête kirin"
lê karîgeriya rasteqîneya Derbirînxwaziyê di şanogeriyên (Rêk bo Dîmeşqê 1898, Xewn 1902, Sonata Hepareyî 1907) yên Ogist Strendbirg ê Siwêdî diyar dibît.
Derbirînxwazî wekû şorişekê bû dijî Naturalîzm û Empresyonîzmê ku wan her du rêbazan zêdetir derbirîn ji ketwarî[rastiya heyî û berçav,emrê waqi' ?] dikir. Naturalîzmê bi hûrbînane derbirrîn ji ketwarê civakî[waqi'ê îctima'î ?] dikir û Empresyonîzmê jî derbirrîn ji ketwarê takekesî û hewacisên derûniyê wî/wê dikirin lewra Derbirrînxwaziyê,edeb bi wênekirineka dubarkirî bo ketwarî red kir, ji ber ku xelkî her dem viyana resenatiyê nek ya wênekirî dixwazît.
Henrî Matîs li deqeke belavkirî ya li Parîsê sala 1908 da dibêjît: ez neşêm siruştê kopî bikem, ji ber ku neçar im wan lêkbidim û bêxime jêr karîgeriya ruha tabloyî, bi vî rengî huner bû amrazek ji bo DERBIRÎNÊ neku kopîkirina ketwarî.
Wênekirina cîhanê di rewşeke bêserûber da, asankarî di şêwazê pêşkêşkirinê da, xudgerayî [xogerrayî], kirêtkirina şêweyan ji rewşa wê ya siruştî, bercestekirina gewherên tiştan bêyî xuyakirina aliyên serveyî; ji taybetmendiyên wê rêbazê ne.
[jêder: Dadayîzm di hozana nûxwaza kurdî da; dawînameya masterê ya Erşed Hîto,zanîngeha Duhokê sala 2012. Zêdeker: Ûsibê Bêmal înstagram: @usibe_bemal]
Piştî herba cîhanê ya yekem, li dijî empresyonîzmê derketiye holê û di sînemaya Elman de hatiye sepandin. Ev bizav di cîhanê de ji tiştên ku derdora me girtine bêtêkildar e. Hest û dinyaya di hundirê mirovan de bi hêleke veşartî û tazî, rasterast vedibêje. Ji ber ku rastî li gorî hemû kesî cuda ye, tişta girîng ew e ku hunermend takekesiya xwe û rastiyan li gorî xwe bîne ser zimên. Nivîskarên ve bizavê di berhemên xwe de bûyerên erjeng û fantastîk bikaranîne. Armanca wan ew e ku halê giyana mirovan derbixîne holê. Rêbazeke li ser derxistina hêlên di nava mirovan de yên veşartî pêk anîne.
O’Neil, Franz Kafka, Thomas Stearns Eliot, James Joyce
Fransa (, /fʁɑ̃s/) yan jî (République Française, Xwendin: /ʁepyblik fʁɑ̃sɛz/), Navê welat yê fermî Komara Fransî'", welatekî Yekîtiya Ewropayê ye ku peytaxta wê Parîs e.
Dewleteke navendîparêz û yekneteweyî ye. Welatê cîranê wê li Ewropayê ev in: Belgiya, Lûksembûrg, Almanya, Swîsre, Îtalya, Monako, Spanya, Andorra
Sînorên Fransa li bakur bi Atlantîk û li başûr bi Deryaya Spî re hene. Ji bilî li Ewropa erda Fransa li parzemînên din jî heye. Li Karîbîkan wek mînak Saint-Martin, li Başûrê Amerîkayê Guayanaya Fransî, li qeraxên Bakurê Amerîkayê, li Okyanûsa Hindê û li Okyanûsyayê herêm û welatên girêdayî Fransa hene.
Li gor texmînên 2004an tê gotin ku hejmara şêniyên Fransayê tevlî şêniyên li herêmên derveyî Ewropa dijîn 61,9 milyon in.
Herêmên Fransayê.
Fransa ji 26 herêman (bi fransî:"région") pêk tê. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî ne, yek girava Korsîka ye, û çar jî navçeyên ser deryayî ne. "Régions" yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek département, Arrondissement, Cantone û Commune tê parve kirina perçeyên hîn biçûk.
Nifûsê Fransayê di 1ê kanûna paşîn 2008an de yên bi welatên ser deryayî ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin. Ew ji Almanyayê şunda duyem mezintir welata Yekitiyê Ewropayê ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye.
Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e.
Li bakûra Fransayê zimanekê pir bi Fransî re nêzika hev zimanê Oîl tê axaftin.
Akdeniz bajarokekî ku bi parêzgeha Mêrsînê ve girêdayî ye. Akdeniz yek ji navçeyên kurdên Anatoliya Başûr e.
Nifûsa bajarokê Akdenizê 279 383 kes e.
Di hilbijartinên 2014'an de ji bo şaredariya Akdenizê tê hilbijartin û şaredarê îro yê bajarê Akdeniz Mehmet Fazıl Türk ye (2014).
Mehmet Fazıl Türk, bi eslê xwe kurd e û endamê BDP'ê ye.
Qilotyan (), gundekî ku bi navçeya Depa Xarpêtê (Elezîz) ve girêdayî ye.
Zimane Gel Kurdîye (Kurmancî). Zivistanê kes ne dijî. Dema Havîn, kesê ji derweyî bajêr lê hatin. Qilotyan bi rêbejahî 24 km dûrî Depê. Bawerîya gelê Qilotyan Sunnî Misilmane. Rêya Dêp û Kêxî re heta Gelîya Dîyarê Gazê 16.7 km ji rêya asfalt de derbas bibin û pişt re jî 7.3 km rêya bixwelî derbas bibin gihînî li Qilotyan.
"Qûya Reş" (bi îngilîzî: "Black Swan"), fîlmekî cureyê dram e ku ji aliyê derhênerê xwedî xelatan Darren Aronofsky ve hatiye amadekirin. Senaryoya "Black Swan" ji psîkoanalîz û mîtolojiyê îlham girtiye û fîlm bi xwe fîlmekî tarî û hişk e.
Senaryo.
Kompaniyeke baletê dixwaze ‘Swan Lake’ (Behra qûyan) ji nu ve pêşkêş bike, lê cara ewil qûya spî û ya reş wê ji aliyê heman balerînayê ve bên lîstin. Her wiha, ji ber ku Beth MacIntyre, prîma balerînaya kompaniyê, pîr bûye kompanî li yeka nu ya ku bikeve şûna wê digere. Balerînaya jêhatî û azwer Nina Sayers lewra ber xwe dide bo ku rola her du qûyan bistîne. Lê derhênerê kompaniyê Leroy hê vediweste. Ji ber ku li gora wî Nina rola qûya spî û mahsûm bi awayeke mukemel pêşkêş dike, lê wek rexne dibêje ku ji bo qûya reş û dilxapînok divê dildarî û erotîzma wê zêdetir be.
Nina û dayika xwe Erica bi tenê di xaniyekê de dimînin. Dayika wê jî di ciwantiya xwe de balerîna bû lê ji ber ku ji aliyê koreografê xwe ve avis bûbû mecbûr ma dev ji baletê berde. Bi vî rengî, wê Nina anî dinyayê. Ji wir û pêde Erica xwe bi tevahî dide perwerdehiya keça xwe da ku ew li şûna wê biserkeve. Nina di bin tesîra giran a Leroy û dayika xwe hema hema dipeliqe, bi nexweşiya psîkolojîk a dermatîlomanî dikeve û her şev di xewê de sermilê xwe dixurîne û diêşîne. Êdî psîkolojîkmen ewqas dipeliqe ku dest bi dîtina halusînasyonan dike. Ne tenê halusînasyon; Nina êdî dibe paranoîd û di vê baweriyê de ye ku Lily, balerînaya nu û jêhatî, dixwaze rola wê ji destê wê bigire. Halusînasyonên Nina her ku diçin zêdetir dibin. Ewqas ku, gava şevekê tê malê, dibîne û dibihîse ku wêneyên dîwarê pê re diaxivin. Piştre pê dihese ku birîna xurînê ya li sermilê xwe her ku çûye xeratir bûye, û ji birînê mûyeke reş dikişîne. Çavên wê sor dibin û lingên wê werdigerin yên qûyan; bi vê yekê Nina dikeve xwarê û hişê xwe wenda dike.
Roja bê galaya ‘Swan Lake’ heye lê dayika Nina xeber daye kompaniyê û ji wan re gotiye keça wê ji ber ku nexweş ket nikare tevlî bibe. Gava Nina ji xew radibe bi vê yekê gelek bi hêrs e û li dayika xwe dide da ku ew bihêle bila Nina biçe galayê. Wextê digihêje galayê, pê dihese ku Thomas Lily xistiye şûna wê bo rola keybanûya qûyan. Lê Nina berxwe dide û rola xwe dîsa bi dest dixe.
Di tenefûsê de Nina û Lily dikevin ber çavên hev; Lily kostuma qûya reş li xwe kiriye û pêşniyarî Nina dike ku bila ew li şûna wê rola qûya reş bilîze. Bi vê yekê Nina gelek diqehre, her du dikevin nav porên hev û Nina wê ber bi ‘eynika gardiropê ve diavêje. ‘Eynik dişike û Nina perçeke dirêj dixe hundirê zika Lily. Lily gelek xwîn winda dike û dimire û Nina laşê wê li banyoyê vedişêre û dîsa vedigere ser dikê.
Li ser dikê Nina wek ketibe transê rola qûya reş bi fedakariyeke mezin pêşkêş dike: Êdî ew keça fedok û mahsûm werdigere qûya reş û tarî… Temaşevan gelek dilcoş in.
quya-res3Êdî Nina werdigere qûya reş û tarî…
Piştî danîşana Nina, Lily li deriyê gardiropa wê dixe bona pîrozkirina wê. Nina hê nu ferq dike ku kuştina Lily yek ji halusînasyonên wê bû. ‘Eynika gardiropê bi rastî şikestî ye, lê Nina hê nu pê dihese ku wê perçeyeke dirêk xistiye nav hundirê zikê xwe.
Bi birîna xwe ya giran Nina ji bo perdeya xwe ya herî dawî diçe ser dikê. Ew qûya spî û mirina wê mikembel pêk tîne. Çepik gelek xurt e û ranaweste. Nina hişê xwe winda dike, lê ji bo temaşevanên fîlmê nediyar e ka ew ji birîna xwee xilas dibe an na.
Angola welatekî li başûrî rojavayê Efrîqa ye. Bi welatên Namîbiya, Zambiya û Komara Demokratîk a Kongoyê re cîran e.
Navê wê ji zimanê Bantû ji peyva Ngola tê. Berê wekî koloniyeke Portûgalê bû. Di sala 1975´î de azadiya xwe bidestxist. Mixabin li vê welatê şerê birakujî yê navxweyî hêj berdewam e.
Montserrat Caballé (wek "Munserrat Kewelyê" bixwîne), anku Maria de Montserrat Viviana Concepción Caballé i Folch (jdb. 12ê nîsana 1933an li Barselona, Ketelonya, Spanya - m. 6ê çiriya pêşîn a 2018an), sopranoyeke ketelan e. Ew yek ji operabêjên herî girîng ên sedsala 20em e.
Caballé li Barselonayê stranbêjiyê xwend û di sala 1956an de bi operaya "La Bohème" a Puccini li Baselê dest bi kariyera xwe ya hunerî kir. Ji bilî vê, wê li tiyatroya Saarbrückenê stranan xwend. Ji sala 1959an heta 1962an wê li tiyatroya Freie Hansestadt Bremen kar kir. Di sala 1965an ew li Carnegie Hall li şûna Marilyn Horne çû ser dikê ji bo pêşkêş kirina operaya Dozinetti ya bi navê "Lucrezia Borgia" û gelek rastî ecibandina guhdarvanan hat.
Di heman salê de wê li Metropolitan Opera ya New Yorkê debuya xwe bi rola Margarethe bo Faust a Gounoud kir û li hemû cîhanê deng veda.
Caballé pirr caran bû mêvana mihrîcanên wek li Glyndzbourne û ji sala 1971ê pê de li Operaya Neteweyî ya Hamburgî (Hamburgische Staatsoper) derkete ser dikê.
Ji bilî vê yekê, ew pirr caran wek dengbêj tevlî konsertan bû. Lê reperûwara wê ya fireh bi giranî ji operayên Rossini, Donizetti, Bellini, Verdi û Puccini pêk tê.
Di sala 1997an de Mike Moran albûma xwe ya bi navê "Friends For Life" amade kir ku ji duetên digel Caballé û stranbêjên cur bi cur pêk tê, wek Bruce Dickinson, Johnny Hallyday, Johnny Logan, Gino Vannelli û Helmut Lotti.
Di sala 1998an de Caballé xelata Bambi û di sala 2007an de jî xelata muzîkê Bambi bo beşa klasîk wergirt. Dîsa di 1ê nîsana 2007an de Montserrat Caballé piştî 18 salan ji nu ve derket ser dikê Operaya Neteweyî ya Viyanayê.
Saya Caballé tenorê bi navê Josep Carreras bi nav û deng bû.
Projeya Barselona digel Freddie Mercury (1992).
Di sala 1992an de Caballé ji bo Lîstikên Olîmpîk ên Barselonayê digel Freddie Mercury kilama bi navê "Barcelona" pêşkêş kirin ku fuzyonek ji muzîka klasîk û rockê ye.
Kilam di albuma wan a hevpar "Barcelona" ya ji sala 1987an de cih digire. Ev albûm saya înîsiyatîva Freddie Mercury ku hezkiriyekî muzîka Caballé bû pêk hat.
Mercury vê kilamê li ser daxwaza Caballé amade kiribû; wê dixwest bila ew stranek li derheqê welatê wê Barselona amade bike. Kilam cara ewil di 29ê gulana 1987an de li Eivissa (Ibiza) hate pêşkêşkirin.
Ji jiyana wê ya taybet.
Caballé di sala 1964an de digel tenor Bernabé Martí zewicî. Keça wan Montserrat Martí Caballé ("Montsita") jî sopranîst e. Di sala 1986an de tumoreke mêjiyê yê bêzerar hatibû dîtin ku Caballé wek "hevalê biçûk" bi nav dike.
Montserrat Caballé di 6ê çiriya pêşîn a 2018an de çû ber dilovaniya Xwedê.
Ahmet Gülabi Dere rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1971ê de li gundê Kêrsê bi navçeya Varto ya bajarê Mûşê ve girêdayî, ji dayik bûye.
Dibistana bingehî li gund xwendiye. Di sala 1987an de derketiye Ewropayê. Dibistana navîn û ya lîsê li Swîsre xwendiye. Di warê siyasî, dadweriya navneteweyî û dîplomasiyê de li welatên Ewropayê di cur be cur qursên taybet de xwendiye û bûye xwedî zanînekê pisporî.
Di sala 1994an de li Moskovayê dest bi karê rojnamevanî û nivîskariyê kiriye. Di karê destpêkê yê rojnameya Axîna Welat de cih girtiye û nivîskarî kiriye. Bi giranî nivîsandin û xwendina kurdî li Moskovayê, bi alîkariya kurdên Ermenistanê lipêş xistiye. Ji heman demê bişûn de, bi navber be jî, karê nivîskariyê domandiye.
Di navbera salên 2002-2009an de ji Azadiya Welat re, di navbera salên 2005-2009an de ji Özgür Politikayê re nivîskarî kiriye. Di salên 2009 û 2010an de jibo Le Monde Dîplomatîk nivîsiye û wergerî kiriye. Ji sala 2010an vir ve ji Rûdawê re nivîskarî dike. Ji destpêka sala 2010an vir ve kovarekê herêmî ya bi navê Avantaj Post derdixe, jê re redaktorî û herwuha nivîskariyê jî dike.
Nivîsên wî ên bi tirkî, fransizî û kurdî di cur be cur kovar û malpereyên înternetê de hatine weşandin û hê jî diweşin.
Heya niha 5 pirtûkên wî hatine weşandin.
Ji 20 saliya xwe bişûn de tevlî karê siyasî yên Tekoşîna Rizgariya Gelê Kurd bûye. Di nava cur be cur saziyên kurd de cih girtiye. Li Cenevre, Parîs, Brûksel, Moskova, Atîna û Strasbourgê tevlî karê lobî û dîplomasiya kurd bûye.
Di navbera salên 1992-1994an de li Paris û Brûkselê tevlî karê lobî û dîplomasiya kurd bûye. Di salên 1995-1996an de li Welatên Sovyeta Berê Nûnertiya dîplomatîk ya Eniya Rizgariya Neteweya Kurdistan kiriye.
Di navbera salên 1996-2000î de li herêma Rojhilata Navîn tevlî karê pratîk yê Tekoşîna Rizgariya Gelê Kurd bûye. Di sala 2000î de carekê din derbasî Ewropayê bûye. Di damezirandina rêxistina Civaka Demokratîk a Gelê Kurd de cih girtiye û bûye endamê rêveberiya wê. Di navbera salên 2000-2003ê de li welatên Balkanan û herwuha li Kiprosê nûneriya CDKê û herwuha ya Kongreya Neteweya Kurdistan (KNK) kiriye. Di sala 2004an de bûye endamê KNKê. Di salên 2004-2005 de nûnertiya KNKê ya Fransayê kiriye. Di salên 2006-2009an de nûneriya KNK ya li gel saziyên Yekîtiya Ewropayê kiriye. Di Parlamena Ewropayê de weke yekem nûnerê fermî yê KNKê hatiye nas kirin. Di sala 2009an de ji KNKê îstifa kiriye.
Di pirr civîn û konferansên navneteweyî de cih girtiye. Di pêsxistina karê lobiya diyaspora kurd de rolekê girîng leystiye, di nava rêxistinên ewropî de dengê heman diyasporayê daye naskirin. Jiber karê xwe yê siyasî û dîplomatîk rastî cur be cur êrişên dewleta tirk hatiye.
Vê gavê li Fransa, bajarê Strasbourgê dijî. Kurek û sê keçên wî hene.
Endametiya wî li gel saziyan.
Herwiha, li gel Konseya Ewropayê û Komisyona Ewropayê weke rojnamevanê bi akredîte hatiye naskirin.
Behreyn () welatekî li Kendava Basrayê ye. Behreyn ji komeke giravan pêk tê û bi Keyaniya Erebistana Siyûdî ve ye. Behreyn mîna dewletên herêmê yên din ji aliyê petrolê ve gellekî dewlemend e.
Herêmên Behreynê.
Bengalistan (bi bengalî: "Gano Projātontrī Bānglādesh"), welatekî ku ji sê aliyê xwe di nava axa Hindistanê de ye. Tenê sînorekî wî yê biçûk bi Myanmar re heye. Bengalistan li bakurê Kendava Bengalê ye. Bengalistan tê wateya welatê Bengalan. Berê mîna Pakistana Rojava dihat binavkirin.
Herêmên Bengalistanê.
Bengalistanê ji 6 herêmên mezin pêk tên û navê her wîlayetî bi "zila" an "jela" diqede.
Kurd, gundekî bajarokê Tolna, li welatê Macaristanê ye.
Beşdarî û tevlîbûna kurdan di dema împeratoriya osmaniyan de li Macaristanê gelek bû, bi taybetî, bi polîtîka û fermandariya leşkerî ve girêdayî bû.
Li Macaristanê gelek kes bi navên "Kurd", "Kurt" û "Kurth" hene; û tê bawerkirin ku bi eslên xwe kurd bûn.
Nivîskarê macar Géza Gárdonyi (1863-1922), yek ji pêşengên wêjeya macarî bû ku wêjeya û nasnameya macaran vejiyand. Yek ji lehengên girîng û mezin ên çîroka wî ya bi navê "Egri Csillagok" (Sterkên li ser Eger) kurd bû.
Di salan 1559-1560î de gelek kes ji gundê Kurdê diçûn; lê belê heta îro jî gelek kes bi navê "Kurdi" hene. Yek ji wan nivîskarê navdar Imre Kurdi ye.
Mehabad an jî Sablax () bajarekî binavûdeng a kurd, li başûrê Gola Urmiyê yê û yek ji bajarên Rojhilatê Kurdistanê ye.
1300 m bilindahiya wê ji ruyê avê ye. Ew li bakûrê rojavayê Komara Îslamiya Îranê li bajêristanê Mehabadê û 168.000 kes lê dijîn (2016).
Di sala 1946an de li vir Komara Kurdistanê ya Mehabadê hatiye afirandin.
Navê Mehabad ji farsî yê û tê maneya "bajarê heyv"ê, Meh/Mah jî him kurdî him jî farsî yê û -abad jî mînak peyva kurdî ya -ava ye, "-ava"/"-abad" ji paşpirtikek e û maneya "gund", "bajarr" yan "tax" ê dide yane
em karin bejin Mehava an Heyvava. Ev nav li sala 1936ê de bi armanca modernîzekirin û aryanîzekirina Îranê li aliyê Reza Şah ve hate danîn. Wek tê zanîn, navê bajêr yê berê Sablax bû ku bi eslê xwe ev nav bi tirkî bû.
Agahiyên bingehîn.
Mehabad navendeke mezin a bêşesaziya çandinê ye. Ew li ser rêdûran bi du bajarên din ên mezin ên bakurê xwe, Tebrîz 300 km, Urmiye 150 km, girêdayî ye. Mehabad navenda deverê bi navê xwe ye
Wê di sala 2008 kompaniya bi navê Mahabad Petrochemical Company bêşegehek ji bo hilberandina berên kîmyawî ji nefte were avakirin. Li Mehabadê zanîngehek heye.
Nifûsa bajarê Mehabadê 163.476 kes dirosta naw Mehabad le salê 1922 le layen razaxan padşah Îran le Sablax hate gohartin bû Mehabad. Mehabad şeşemên şarê rojhilat ê Kurdistanê: 1. Kirmaşan, 976.500; 2. şarê Wirmê, 926.365 kes; 3. şarê Sine ya Sanandaj, 389.000; 4. şarê mehabad 270.000
Paytexta di dilan de.
Mehabad navenda ramana dewleteke kurd a serbixwe ye. Di sala 1946an de Mehabad paytexta Komara Kurdistanê ya Mehabadê, dewleteka serbixwe yê kurd bû. Piştî şerê cîhanê yê duyem artêşa Rûs li Îranê mabû û nidihîşt Îran bikeve Kurdistan û Azerbaycanê. Di bin stara leşkerên Rus de Kurd serxwebûna xwe dan zanîn. Mele Mistefa Barzanî ji Başûrê Kurdistanê hat Mehabadê û bû berpirsiyarê berevaniya Mehabadê. Lê piştê 11 mehan, bi lîstikê Brîtaniya Mezin artêşa Rus ji Îranê derket û rê ji leşkerê Îranê re vebû. Kurdên Mehabadê gotin "Faris xwîşk û birayên me ne, em bi wan re şer nakin". Fermandarên Îranê jî soz dabûn ku şer çênebe. Leşkerên kurdan rê dan farisan. Lê dema ku ew hatin, serê serokên kurdan li Meydana Çarçira lêxistin û Komara Kurdistanê ya Mehabadê ji holê rakirin.
Mehabad sembola welatparêziya kurdan e. Tê gotin, ku gelek kurd Mehabad di dilê xwe de veşartî digirin; wê di dema pêşeroje de bibe paytexta Kurdistana Azad. Mehabad wek Amedê girîng e, hem ji bo kurdan û hem jî ji bo desthilatdaran. Serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê Mesud Barzanî li vir bûye, merzelê bavê wî, Mele Mistefa Barzanî jî berê li wir bû.
Di salherzara yekan a berî zayînê de herêma Mehabadê navenda keyaniya Mana bû. Ev di serdema hesinî de hêzek mezin li vî herêmî bûn. Têkiliyên wan bi Asuriyan û bi gelên din li herêm hebûn.
Berî serokê kurdên mukrî Sultan Budaq Mehabad an jî bi navê din Seblax () kir paytexta herêmên xwe, ew gundekî piçûk li Deşta Deryazê bû. Bi guman navê "Sablakh" ri rehên mongolî ye. Di dema sefawiyan de herêmê Mukriyan navenda berxwedana dijî Şah Ebasê 1em bû. Di salên 1609 û 1610an de, di dema Şerê Dimdim pişta Emîrxan Lepzêrîn girtin. Ew xanê Destê Zêrîn Fermandarê Biradostan bû. Dema ew dijî Ebas binketin ewî komkujiyeka mezin li ser gelê bajarê anî. Pir kurd hatin nefîkirine Xorasanê. Heta dawiya sedsala 19an kurd li baja hukimkirin. Di şerê cîhanê ê yekem de Mehabad cîhê cengê osmanî û rûs bû. Di sala 1935 de leyiyek bajar rûxandin. Bajarê modern û nû li ser pelişên bajara kevn hat avakirin.
Di dema Şoreşa Îslamî ya Îranê de Mehabad û hin bajarên din, ji aliyê Artêşa Îranê hatin êrişkirin û bombe li ser wan hat barandin û hatin dagirkirin (Êlûn,1979). Kurd bi Xumênî di şer de bûn, ji ber ku wî xwemuxtarî nedixwast bide kurdan. Humeynî dijî kurdan Cîhad dayanîn û êrişek giran bir ser wan.
Di sala 2005an de Hêzên Ewlekariyê Îranê xortekî kurd ê 26 salî Şwaneh Qaderî kuşt. Ev bû sedema serhildaneke mezin li Mehabadê û paşê gihîşte bajarên din ên Kurdan li rojhilat. Gelek kurd hatin kuştin. Hîkûmeta Îranê 100.000 leşker şand Kurdistanê, 3000î zaftir hatin Mehabadê. Wek li bajarên din ên Rojhilata Kurdistanê li Mehabad jî Hikûmeta Îranê zordariyê li ser kurdan dike.
Arkeolojî.
Derdora Mehabadê bi dewsên dîrokî, yên di dîrokê de dûr digihîjin, tije ye. Hin ji wan ta dama berî îslamê û xirîstiyaniyê diçin. Li nêzîkê gundê Enderghaşê di nav zinaran de gorşaneka ji dema sasaniyan heye. Ev bi navê "Faghrigha" tê naskirin. Li pir cîhên wê nepix û cîhên şinê hene.
Derdorê Mehabadê tije kaniyan e. Ew û robara di nav bajarê re diherike sedemê hêşînahê û klîmake nerm in. Dibêjin kaniyên Mehabadê dermanên pir nexweşiyan in. Berê her tiştî ew dermanê nexweşiyên çerm in û ji bo sivikbûnê jî baş in.
Mehabad jî navendeka kurdan a çand û wêjeyê ye. Gelek helbestvan û nivîskar ji wir derketine;Hêmin (Seyîd Mihemmed Amînî Şêxo al-Îslam Mukrî) (1920-1986), Ebdurihman Zabihî (1920-1980) û Gîw Mukriyanî hinekên girîng in. Di Komara Kurdistanê ya Mehabadê de navê "Helbestvanê Netewiyê Kurd" li Hemîn hat dayîn. Berhemên wî yên bi zarava mehabadî, ya ku zimanê wêje li rojhilata Kurdistan e, jê re bûn sedem.
Mirov dikare bi xwendina romana nivîskarê kurd Jan Dost re Mijabad, bêtir nêzîkî vî bajarî û bûyerên ku lê qewimîne bibe.
Bokan (,), bajarekî Rojhilata Kurdistanê li Îranê ye û navenda şaristana Bokan (navçe) e.
Bokan ji aliyê bakur ve digel Miyanduaw, başûr Seqiz, rojhilat Şahîndij û rojava jî Mehabad û Serdeştê hev sînor û cîran e.
Li gorî amara fermî ya Îranê Bokan piştî Kirmaşan, Urmiye û Sine mezin tirîn bajêra Rojhilata Kurdistan û 12mîn bajêra mezin a Kurdistanê ye.
Xelkê vî bajarî piranî mijulî xebat û karên hunerî ne lewma Bokan bûye paytexta hunerî ya Kurdistanê û li tewahiya Rojhilata Kurdistan ê ji bo karên hunerî berê xwe didin wê bajarî.
Zimanê gelê Bokanê Soraniya fermî û pêwere. Ola xelkê Bokanê Îslama Sunî ye û li gorî mezhebê jî şafiî ye.
Navê bajêr ji peyva (boq) Kurdî ya ku tê maneya beq, ji ava bokan tê dîtin.
Toponîmiya kurdî li derveyî Kurdistanê, lîsteya navên cihan ên cîhanê ku bi kurdî dişibin an jî dibe ku di dirêjahiya dîrokê de kurd di nav wan re derbaz bûne û pişt re winda bûne û hatine jibîrkirin.
Ûkrayna.
Li gorî dîroknasa Valentyn Stetsyuk L'viv, ya ku bi eslê xwe ûkraynî ye, navên hin gundên Ûkraynayê bi zimanên farisî û kurdî dişibin.
Nevin Güngör Reşan wênesazeke kurd e.
Di sala 1965an de li Sêwerega navçeya Rihayê hate dinê. Dibistana seretayî li Sêweregê, dibistana navîn jî li Stembolê xwend. Du salan di warê stîlîstîkê de perwerde dît. Neh salan di vî warî de xebitî.
Di sala 1996an de dest bi wênexêziyê kir. Pêşangeha li ser navê xwe cara yekem li Stembolê li dar xist. Piştre li bajarên wek Diyarbekir, Riha, Colemêrg, Wan, Dêrsim û Berlînê jî pêşangeh li dar xistin. Bi hunermendên cuda re beşdarê gelek pêşangehên hevpar bû. Di sala 2008an de xebata wê ya bi navê “Navdarên Kurd” ku ji 111 portreyan pêk tê li bajarên wek Diyarbekir, Êlih, Bêşirî û Wêranşarê di pêşangehan de hatin nîşandan. Ev xebat di weşanxaneya Dozê de wek pirtûk çap bû. Hê jî xebatên wê yên li ser jînenîgariyên jinên kurd di rojnameyên kurdan de didomin.
Ew zewicî ye û dêya zarokekî ye. Vê gavê li Stembolê dijî. Karê xwe yê hunerê li ser çîrokên jiyanên nû didomîne.
Silêmanî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Silemani"), bajêrêkî Îraqe.
Îbrahîm Paşay Baban le 14 yi teşrînî duwemî sallî 1784da şarî Silêmanîy dameziranduwe û paytextî mîrinşînekeyi le qellaçwalanewe gwastuwetewe bo Silêmanî.
Şarî Silêmanî le paş raperînî azarî 1991ewe frawanbûn û pêşkewtinêkî ber çawî be xowe bîniywe û êsta wek yekêk le şare hêmin û xawênekan le 'Êraqî êstada benawbange. Bew hoyewe le zorbeyi parêzgakanî dîkey 'Êraqewe xellkêkî zor rûyan têkrduwe û buwe be penagey ew hawllatîyaney ke le xwaruwî 'Êraq û nawçekanî nawerrastewe rû dekene ew şare.
Silêmanî zanikoyekî gewreyi heye ke be zanikoyi Silêmanî nasirawe. be dûrîyi 60 kîlometir le şarî silêmanîyewe, bendawî dûkan heye ke yekêke le bendawe gewrekanî 'êraq. silêmanî be hawînehewarekanî wekû hawînehewarî eḧmedawa, Serçnar, bendawî Dûkan, sertekî Bemo, Kunemasî, Ezimirr û Qeredaẍ û çendîn hawînehewarî dllrrfênî dîkeş benawbange.
Em şare le rêrrewî damezirandin û peresendin û pêdaçespandinî xoyda le korrî şarstanêtî û pêşrrewîda komellêkî zor le nûser û şa'îrî başî bo mêjû hêşitotewe. Lewane (Nalî, Meḧwî, Pîremêrd, Goran, Mewlana Xalîdî Neqşbendî, Salm, Kurdî, Emîn Zekî Beg, Fayeq Bêkes, Zêwer, Tofîq Wehbî, Welî Dêwane, Kak Eḧmedî Şêx, htd) û sedan nûser û şa'îrî tirîş.
Wêneyi çend mamostayekî yekemîn xwêndingeyi seretayî le Silêmanî le sallî 1924
Şarî silêmanî le 14 yi tşrînî duwemî sallî 1784 lelayen îbrahîm paşayi baban ewe awedanikrawetewe. îbrahîm paşa baban şarekeyi be nawî bawkîyewe, silêman paşa, nawnawe. silêmanî cgeleweyi debête paytextî mîrinşînî baban, leheman katda debête mellbendêkî bazirganî û roşnbîrî nawçeke. şêwezarî soranî le nawçekeda pere destênê û debête zimanî xwêndin û nûsîn. paş rûxanî mîrinşînî baban lesallî 1851 we lenawçûnî dewlletî 'usmanî le cengî cîhanîyi yekem, şarî silêmanî dexirête ser komarî 'êraqî emirro. le sallî 1922 ta 1924 şarî silêmanî paytextî dewlletekeyi melîk meḧmûd buwe.
Şarî silêmanî cge leweyi lanikeyi roşnbîr û têkoşeran buwe, mellbendî hellgîrsanî çendan şorrş û raperrînîş buwe le mêjuwî kurdistanda.
Bepêyi rojnameyi jîn le sallî 1955 panî ruwî şarî silêmanî 20 mîliyon û 250 hezar metire û jmareyi danîşitwanî degate 60 hezar kes û nzîkeyi 7 hezar xanuwî tiyadaye. le şeş gerrekî serekî pêkhatuwe ewanîş kanî askan, goyje, mellkendî, serşeqam, çwarbax, dergezên gerrekî cûlekanî caranîş ke êsta xirawete ser gerrekî serşeqam.
Babanîyekan û silêmanî.
ber leweyi binemalleyi babanîyekan bîr le drustkrdinî şarî silêmanî bikenewe, îmaretekeyan le nawçeyi qellaçwalan bû, legell berfrawan bûnî îmareteke, cmucullî awedanikrdinewe û binyatinanî şarstanî le nawçekeda destî pêkrd, le serdemî fermanrrewayî babanda milmilanê û tundutîjîyi le nêwan farsekan û 'usmanîyekanda hebû, şwênî cugrafiyaî qellaçwalanîş leber nzîkî le sinûrî êranewe, şwênêk bû bibwe metirsî şerr û pêkdadanî nêwan leşkrî fars û 'usmanîyekan boye heryeke le (nadr şa û sulltan meḧmudî yekem) le hewllî eweda bûn îmaretî baban be layi xoyanda rabikêşn, kêşmekêşî nawxoyş le nêw binemalleyi babanîyekan û îmarete kurdîyekanda bo kursî û desellat ewendeyi dîke metirsî leser nawçeke drust krdbû, emeş wayi krd meḧmud paşayi baban sallî (1781)î zayinî bîrî lewe krdewe nawendî berrêwebrdinî siyasî le qellaçwalanewe bigwêzêtewe bo şwênêkî tir, boye serayi ḧkumetî le nzîk gundî mellkendî drustkrd, dwatir îbrahîm paşayi baban le sallî (1783)da fermanrrewayî îmaretekeyi grte esto û destîkrd be drustkrdinî şarî silêmanî ta le sallî (1784)da le drustkrdinî şarî silêmanî kotayî hat, le heman sallda babanîyekan paytextî îmaretekeyan gwastewe silêmanî.
le sallinameyi (1955)î silêmanîda ke le (rrojnameyi jîn) da billawkrawetewe hatuwe: îbrahîm paşayi baban xoyi ḧukmdarî şarî qellaçwalan buwe, leber naxoşî û tengîyi şwêneke û le tirsî hêrşî dujmin betaybetî le nadr şayi ḧukmdarî êran ke gelê car wîstuyetî hellmet berête serî destibeserî bikat, be naçarî şar û şwênî hellsurranî karubarî wllatekeyi gwastewe em şwêne ke êsta şarî silêmanîye.
Berderkî sera.
Mîrekanî baban legell drustkrdinî şarî silêmanî cêgeyekiyan terxan krduwe bo baregayi berrêwebrdinî deselatekeyan nasirawe be sera. pêdeçêt bîrkrdinewe le drustkrdinî em seraye le encamî ewewe hatibêt dwayi damezirandinî ḧkumetî dewlletî melîkinşînî bo pêgeyi îdareyi fermangekanî liywayi silêmanî ew kate amadekrabêt. em seraye le sallî 1926–1928 lenaw senterî şarî silêmanî drustkrawe ke pêkhatuwe le dû nhom û 43 jûr, çendîn car karî çaksazîyi tiyada krawe bo sûdwergirtin le nîşitecêbûn û berrêwberayetîyi fermangekanî şar. paşan terxan krawe bo pêgeyi îdarîyi polîs û qaymqamiyet êsta lelayen parêzgayi silêmanî û berrêwberayetîyi şwênewarî silêmanî bo gerraneweyi şêwaze resenekeyi nojen krawetewe bo mozexaneyekî mêjûîyi û siyasî û neteweyî şarî silêmanî û şanaziyekanî rabrduwî em şareyi têda deparêzêt.
Cugrafiya.
şarî silêmanî dekewête nêwan hêllî panî (34 – 36) ple leser hêllî kemer û hêllî drêjî (45 – 46) ple le rojhellatî hêllî grînwîcî goyi zewîyewe, wate dekewête başûrî rojawayi kîşwerî asiya û rojhellatî kurdistanî başûrewe. silêmanî le bakûrî rojhellatewe be zncîre şaxî ezimirr (1700m), goyje (1525m) û qeywan dewre drawe, le başûrîşewe be çiyayi beranan (1373m) û le rojhellatîşewe deşitî şarezûr destpêdekat ke drêjîyekeyi 45 km û panîyekeyi 15 km. le rojawaşewe şaxî taslluce gemaroyi dawe. şarî silêmanî 853m le astî ruwî deryawe berize û awu hewakeyi be deryayi nawerrastewe karîgere û le zstanda sard û baranawîye û hawînîşî wşk û germ û bêbarane, ciyawazîyekî zorîş le nêwan plekanî germayi şew roj û werizekanî sallîda bedî dekrêt.
aw û hewaî nawçeyi silêmanî be zorî le aw û hewayi nawçeyi deryayi nawerrast eçêt teniya nawçekanî çemçemall û deşitî kelaryan lêderçêt. pleyi germayi hawîn egate (39) pleyi sedî û eger berew xorawa bibîtewe ta (24)nzim ebêtewe. eme be şêweyekî gşitîye bellam hendêk sall beriztirîn pleyi germa le hawîn da sinûrî (45) pleyi sedîş ebezênêt. bayi le her çwarlawe bo dêt. caran le dwanze mangî sallda heşit mang baranî tiya debarî bellam êsta wek beşêk le diyardeyi germ bûnî zewî mawe û rêjeyi baran barînî tiya kem botewe. têkrrayi gşitî baran barîn le sallêkda le nêwan (400-ـ600milm). bêguman le nawçe şaxawîyekanî parêzgayi silêmanîda egate 1000 milm û hendêkcar ziyatirîş.
şarî silêmanî 853m le deryawe berize. her le naw şarî silêmanî da berizî û nzimî û grdollkeyi zor hen (heware berize, grdî 'elî nacî grdî gerrekî endaziyaran, grdî serçnar we grdekanî tir) emane be şwênî beriz daenrên bellam silêmanî kon wek degerizên û çwarbax û kanêskan û serçnar û serşeqam ta berew xware bêtewe her dû çemî tancero û qliyasan nmûneyi nawçe nzimekanî silêmanîn. ciyawazî nêwan lutkeyi goyje û dewruberî çemî qliyasan 878m ebêt. wate goyje nzîkeyi 1 km le başûrî silêmanîyewe beriztire ke eme ciyawazîyekî zore û gelêk kar ekate ser aw û hewa û peydabûnî reşeba. aw û hewayi şarî silêmanî pleyi germa le hawînî 1820da wek geşitiyarî benawbang (mîster rîç) le dwayi niywerroda grtuyetî le rojî 17î temuzda (35) pleyi sedî buwe, bêguman êsta aw û hewakeyi germtire û xoyi eda le 45 pleyi sedî. le zstanda le bekrecoyi nzîk silêmanî têkrra (3, 5) pleyi sedîye. bellam le nawçe şaxawîyekan be taybet dwayi befrbarîn û le çleyi zstan da çend pleyek dête jêr sfrewe.
tewjmî pallepestoyi hewa û pleyi germa pêçewaneyi yektirin. wate heta pleyi germî beriztir bêtewe (ba) yaxud (hewa) ekşê û boşayî tiya peyda ebêt û qursayi kem ebêtewe, bewe tewjmeke kem ebêtewe boye germa karîgertirîn şite leser palle pestoyi hewa her emeşe wayi krdwe silêmanî be şarî reşeba binasirêt. hewayi silêmanî (şêdar) nîye çunike dûre lederyawe.
Zanikoyi silêmanî.
Zanikoyi silêmanî bo yekemcar lesallî 1968 damezira, kampbî serekî zaniko ekewête şarî silêmanî yewe le herêmî kurdistan. le seretada tenha sê kolêj hebûn, bellam sallanî duwatir jmareyi kolêjekan beşêweyekî berçaw ziyadî krd le encamî dawakarîyiyekî zor bo xwêndinî balla le herêmî kurdistan.
Lesallî 1981 rjêmî faşîstî 'êraq em damezirawe ekadîmîyeyi ragwast bo şarî hewlêr we nawekeşî gorrdra bo «zanikoyi sellaḧedîn». lesallî 1992 carêkî tir zanikoyi silêmanî damezirêndrayewe leencamî hewll û koşşî zorî roşnbîran û zanistxwazanî kurd û xellkî dllsozî şarî silêmanî û zaniko carêkî tir krayewe le rêkewtî 14î tşrînî yekemî 1992.
Emirro zanikoyi silêmanî 25 kolêjî heye ke têyda xwêndkaran birrwanameyi bekaloriyos bedest ehênin le çendîn bwarî ciyaciyada.
Zanikoyi emirîkî le êraq - Silêmanî.
Zanikoyi emirîkî le 'êraq – silêmanî (be înglîzî: The American Universitiyi of Iraq – Sulaimani) zanikoyekî ehlîyi qazanc newîste ke xwêndinêkî frawanî hunere lîbralliyekan leser şêwazî emirîkî pêşkeş dekat bo hemû xwêndkare şaystekan bê gwêdane întîma û bineçeyan.
Zanikoyi emirîkî 'êraq, silêmanî ke dekewête silêmaniyewe û le sallî 2006 lelayen encumenî emîndaranekeyewe destî pêkrd û le tşrînî yekemî 2007 da dergakanî walla krd. zanikoyi emirîkî 'êraq, silêmanî çwar bwarî psporrî zanikoyî û yek programî masterî berrêwebrdinî kar û korse îbiglîziyekan û pîşeyiyekan le rêyi peymangayi geşepêdanî pîşeyiyewe pêşkeş dekat. herweha zanikoke programêkî zimanî înglîzî berdewamî heye bo xwêndkare wergîrawekan ke pêwîstiyan be rahênanî ziyatir heye le înglîzî da pêş destpêkrdinî korse ekadîmiyekan.
Amarî danîşituwan.
Mîster rîç ke sallî 1820 hatote silêmanî wata (26)sall paş drustkrdinî şareke, jmareyi danîşitwanî be de hezar kes xemillandwe dwayi ewe ellêt: silêmanî (2000) mallî îslam. (130) malle culeke (9) mallî diyanî kldanî, 5mallî ermenî tiya buwe, koyi mallekan ekate (2144). eger hermallêk be pênc kes dabinêyin ekate (10720) kes..
Xelî silêmanî be zaraweyi babanî le zimanî kurdî qse deken. zaraweyi mukriyanî zaraweyeke ke le nawçekanî pîranşar û mehabad (mukriyan) le kurdistanî rojhellat da qseyi pê dekrê.
Seyrangayi serçnar.
Serçnar yekêke le gerrekekanî şarî silêmanî, dekewête rojawayi şar. caran behoyi lawazî kereseyi hatuçowe û kemî danîşitwanî şar, serçnar ciyabû le beşekanî tirî silêmanî û dezanra lekwêwe bo kwê destpêk û kotayiyetî, emirroke serçnar têkell buwe û ledewriya çendîn gerrekî tir drust bûn wek: şehîdanî serçnar, grdî serçnar.. htd. we herweha serçnar beyekêk le hawînehewarekanî 'êraq dejmêrdrêt behoyi bûnî awî hellqullawî jêr grd û berizayiyekanî. zor le mêje serçnar utêl û şwênî ḧewaneweyi lêdrust krawe bo geşitiyaran. şwênêkî fênik û xem rewên buwe bo xellkî silêmanî û dewruberî, ke takû emirroş kotayî heftan xellkanêkî zor ruwî lêdeken bo seyran. serçnar çendcarêk nojenikrawetewe û sîmayi naw seyrangakanî destkarîyi krawn û xoşkrawe.
Hawîne hewarî dukan.
Bendawî dukan le xor awayi şarî silêmanî be dûrî [70] km û leser zêyi biçûk drust krawe, ke brîtî ye le deryaçeyekî mezn û birrî [6٫8 mîliyard m3] aw gl dedatewe, em deryaçeye bote nawçeyekî geşitiyarî serinc rakêş û geşitiyaran le zor nawçewe ruwî tê deken, otêlêkî gewreyi be nawî [mîrall] û komellêk kabîneyi coraw corî lê binyad nrawe, geşitiyaran le her çwar werizî sall geşitî bo deken.
Bax û parkekanî şar.
Baxî gşitî.
Baxçeyi gşitî le konda nebuwe. ta serdemî eḧmed paşayi baban ke ḧakmî silêmanî buwe çwar baxî drustkrd, êsta ew çwarbaxe bûn be gerrekêk le gerrekekanî silêmanî. ca leber eweyi awî silêmanî zor buwe û prr buwe le kanî û karêz cge le awî şiywekan û zêrabekan ke berew xwar bûnetewe, emane hemû sûdiyan lê wergîrawe bo bax drustkrdin.
Şarewanî silêmanî lem sallaneyi dwayiyeda fermangeyi baxçekanî betaybet pêk hêna bo drustkrdinî baxçe le nawşara. ew fermangeyeş jmareyekî zorî baxçeyi drust krdwe serperşitiyan ekat le jûr hemûyanewe parkî azadî ke lewew pêş leşkrgayi ḧukmet bû (ḧamîye) bû. ekewête beşî jûruwî şar. jmareyekî zorî tir baxçeyi biçûk hen le naw şareke ke hemû razawe û cwan û rêk û pêkin hendêkiyan be nawî ew kesaneyi biyanî û xoyiyewe nawnrawnike xizimetiyan pêşkeş krduwe. wek (baxçeyi uliv palma) serek wezîranî swîd ke bedestî naḧez şehîd kra û baxçeyi cewahrî ke be nawî şa'îrî gewreyi 'ereb mḧemmed mehdî elcewahîrî dostî dêrînî kurd û baxçeyi fereydun 'lî emîn û gelêkî tir.
Le pêş damezirandinî yaneyi werizşî silêmanî le seretayi sallî 1956 le zorbeyi gerrekekanda tîpî ehlî (mîllî) hebuwe. yarîgayekî topî pê ke be çîmenî sewz û ptir le (20, 000) bîst hezar kes degrêt, leser tazetirîn şêwe nwê krawetewe leser bûdceyi ḧkumetî herêmî kurdistan, we êsta be kobûneweyi hemû yarîgakan le çwarçêweyi (mel'ebeke) da nawnrawe «komellgayi yaneyi werizşî silêmanî» le gerrekî çwar bax.
Yaneyi werizşî silêmanî yaneyekî topî pêyi pîşegerî 'êraqiye. le sallî 1956da damezirawe, yaneke le xulî bijardeyi 'êraq yarî dekat.
Kesaytîyekanî şarî silêmanî.
ḧepsexanî neqîblegel eweş çendîn kesayetî diyarî tir ke twaniyuyane dengî xoyan bigeyenin be wllatanî drawsê..!
Şarî silêmanî le rêrrewî damezirandin û peresendin û pêda çespandinî xoyda le korrî şarstanêtî û pêşrrewîda komellêkî zor le nûser û şa'îrî başî bo mêjû hêşitotewe. bo serdemî baban û damezirandinî şar û maweyekîş le sallanî dewlletî 'usmanî hemû mela û zanakan şa'îr û nûser bûn yan hemû şa'îr û nûserekan mela û zana bûn. bo paş ew serdemeş mzgewt le bexşînî şa'îr û nûser nekewt û qutabixaneyi tazeş gelêk bilîmetî bexşî û mellbendêkî weku zanistî waykrd ke zor le nexwêndewaran biçne rîzî şa'îran.
Bavê selah di sala 1952an de li gundê Kurda ya herêma Efrînê ji dayîk bûye. Di destpêka zarotiya xwede fêrî sitrana dibe. Dayîka bavê selah ew fêrî strana kir ji ber ko wê stran ji bavê xwe îbramê tirko ezber kiribon, bandora dayika wî gelekî lê hebo u dema ko bapîrê wî îbramê tirko serdana wan dikir bavê selah diço li tenştî wî rûdinişt. u ji ber ko bapîrê wî li gundê çeqela come dijîya her dem bavê selah ji dayîka xwe re di got ka em biçin çeqela comê. dema temenê bavê selah di be 9 salî ew her roj diçe gundê kora ji bo ko fêrî temborê bibe u li kora temorvanê navdar adîk dibe mamoste ji bavê selah re. wek ko tê kotin bavê selah di demek kurt de fêrî temborê dibe, bavê selah bi rengekî fermî dest bi strana kir u di şahîyên gundên xwede u li gundên der dora gundê wî stran u şevbuhêrk li dar dixistin
U ji ber ko rewşa diravî ya bavê selah ne baş bo ji gundê xwe gorda berê xwe da bajarê helebê u li helebê dest bi karê hesin karîyê kir u li helabê bavê selah tevlî koma armanc dibe u bi hevalên xwere yên di koma armanc de dest bi tomarkirina kasêtan kirin u di kasêta 4 çaran de bavê selah dastana delal tomarkir di wê kasêtê de u li şahîyên kurda yên li helebê u li cejinên newrozê têde beşdarî dikir. wek ko tê zanîn bavê selah ji bilî strana helbesta jî dinivîsîne. tevî ko tu dezge tinene ko kiltor u dastanên kevnar biparêzin u binivîsînin bavê selah her çend sala kasêtek tomar dikir bê ko tu kes alîkarîya wî bike. bavê selah tê binçavkirin u wî dixin zindanê piştî demekê lêborîna serdarî heşt ew azad bibe. piştî demekê vexwandinek ji bavê selah re tê ji bo seredanma ewripa u li ewropa gelek kunsêrt û şev buhêrk li dar xistin. jiyana bavê selah u rewşa ko ew têre derbas boye xizanî pêrîşanî xizanya ko ew têre derbas boye nedhêşt ko bir tişt li ba bavê selah bi ser ketana. u wek ko wîn dizanin bavê selah gelek stran u kasêt tomar kirine wek, delal,cebelî,şêx seîd, dewrêşê ebdî. xec u siyamend, gênc Osman, hecanê,u gelek stranên filiklorî. bavê selah heya vê rojê berdewam dike ji bo hunera kurdî bigihê asteke bilind u hêvê dike ko miletê kurd bi wê baweryê gîne ko kiltor u cand bingeha miletaye u banga xwe ji nifşên nû re şand gereke nifişê nû baş di warê wêjeya kurdî de bixebite u daxwaza avakirina dezgehan kir ji ber ko dezgeh ew dikarin tiştên baş ji miletan re bêşkêşkin.
Rêkar Ehmed, nivîskarekî kurd e ku di sala 1964an de li parêzgeha Hewlêrê Başurê Kurdistanê hatiye dunyayê. Rêkar Ehmed wek nivîskar û rojnamevan û siyasetkar dihête nasîn.
Sala 1977an dest bi karê siyasî kiriye. Koleja Endazyarî ya zankoya Selahedîn temam kiriye. Piştî dibîte pêşmerge. Di nav Partiya Gel ya Demokratî ya Kurdistanê (PGDK) berbirsyaretiya dezgeha ragahand û rêkxistin werdigre. Sala 1993an digel komek ji hevalên xwe, Hizba Rizgariya Kurdistanê (RPK) dadimezrzîne, li kongreya 1 û 2 û 3 wek sekreterê giştî dihête helbijartin.
Li gor bilindahiyê, avahiyên herî bilind ên cîhanê
Bircê Xelîfe (), balaxaniyê herî bilind ê cîhanê ye. Avakirina wî di 4ê çileyê sala 2010an de hatiye qedandin. Navê balaxanî yê berê "Birca Dubaiyê" bû û piştre navê "Xelîfe" ji dançêkerê xwe Khalifa bin Zayid Al Nahyan werdigre.
Taybetmendiyên avahîsaziyê.
Balaxaniyê Xelifê bi bilindahiya xwe 828 metre ye û 160 qat têde cîh digire. Avahî heya 150em qatê bi betonê lêbelê piştre jî bi polayê hatiye çêkirin. Herwiha wekî yekane avahiya "pola ser beton" tê zanîn.
Ahmet Çelik (z. 1986, Dêrika Çiyayê Mazî, Mêrdîn), aktorekî ji Kurdên Bakur e.
Sala 1986'an li Dêrika Çiyayê Mazî/Mêrdîn ji dayik bû... Di 17 saliya xwe de di Derik Eğitim Tiyatrosu de 'Şanoya Perwerdehiyê ya Dêrikê' dest bi lîstikvaniyê kir. Piştî wê di lîstikên di Kiziltepe Etkin Sanat Merkezi/Mêrdîn 'Navenda Hunera Çalak ya Qoserê' û di 'Koma Şanoyê ya Şaredariya Mêrdînê' de lîstikvanî û hwd. kir.
2006'an di projeya bi nave Çar aliyê min sînema (Dört bir yanım sinema) ya ku Zanîngeha Kulturê ya Stenbolê bi rê ve dibir de perwerdehiya sînemayê dît.
Li Zanîngeha Kulturê ya Stenbolê, Beşa Têkiliya Dîzaynê - Lîstikvaniya Sînema û TV’yê %100 bi bûrs qedand. Paşê di heman zanîngehê de lîsansa bilind xelas kir.
Di gelek lîstikên şano, belgefîlm, rêzefîlm û kurtefîlman de ji xeynî lîstikvaniyê jî kar kir.
Vê gavê tevî lîstikvaniyê, wergêriya Kurdî&Tirkî, dûblaj, û derhêneriya dûblajê jî dike. Lîstikvan li Stenbolê dijî.
09/2011 – 04/2014 - Zanîngeha Stenbol Kültür’ê, Enstîtuya Zanistên Civakî, Programa Lîsansa Bilind ya Dîzayna Têkiliyê (Bi tez)
10/2006 – 06/2010 - Zanîngeha Stenbol Kültür’ê, Fakulteya Huner û Dîzaynê, Dîzayna Têkiliyê ‘%100 Bi bûrs (Lîstikvaniya Sînema û TV’yê, Sînema, Şano, Têkilî)
ji rûpela wî ya fermî (d. 15/02/2015)
Ebdulxefûr Husên hunermend û wênesazekî kurd e ku di sala 1968an de li gundê Çaxirbazar, Rojavaya Kurdistanê, ji dayika xwe bûye.
Ebdulxefûr Husên wênesazekî xwegihandî ye. Ew gelek çîrok û destanên kurdî (wekî Siyabend û Xecê, Mem û Zînê, Kawayê Hesinker, Derwêşê Evdî û hwd) di kevalên xwe de bi awayekî tund û bedew bi kar tîne. Di kevalên wî de kartêkirina surrealîzma Salvador Dalí jî xuya ye.
Wênesaz xwediyê zêdeyî 25 pêşaneyan e, yên bi tekane û yên hevbeş, li bajarên Hesîçe, Heleb, Reqa û Qamişlokê. Wî di 25ê kanûna mezin a 2008an de li Pêşangeha Şaredariya Mezin a Amedê 38 wêneyên xwe yên bi navê "Xewnên Zarokan" pêşkêş kirine.
Ebdulxefûr Husên wekî yek ji damezirînerên surrealîzma hunerî ya kurdî tê hesibandin.
Idrassa Diarra wênesazekî afrîkî ye ku di 1969an de li Tomikoro, Peravê Diranfîl, Afrîkayê, hatiye ser dinyayê. Ew bi eslê xwe malinké ye.
Idrassa Diarra wênesazekî xwegihandî ye û ligel hin wênesazên din ên hevdemî mîna Augustin Kassy, Zéhirin û Losseni rewtekeke hunerî ya "naîv" li Peravê Diranfîl pêk tînin. Di sala 1986an de dest bi çalakiyên xwe yên hunerî kir û heta niha hem li Afrîkayê (Peravê Diranfîl, Gabon û Senegal) û hem jî li Ewropayê (Fransa, Belçîka û Katalonya) pişkdarê zêdeyî 40 pêşangehan bû.
Yek ji çavkaniyên wî yên îlhamê daristanên tropîkal ên Afrîkayê ye.
Idrissa Diarra niha (2014) li bajarê Grand-Bassamê (Peravê Diranfîl) dijî.
Mîrawe (farsî: "میرآباد", be înglîzî: "Mirabad", be kirmancî: "Mîrawe") yekêk le şarekanî Rojhilata Kurdistanêe. Em şare yekêke le şare biçûkekanî parêzgay Azerbaycanî Rojawa u le başûrî Gola Ûrmiyeyê helkewtuwe. Nawçey Mîrawe şuwênî gêrewkêşey siyasî le serdemî modêrnda buwe. Em şare şuwênî serekî zorêk le parte siyasiyekanî rojhilat u tenanet Başûrî Kurdistanîş buwe u leduway Şoreşa Îslamî ya Îranê bo maweyek le jêr destelatî kurdanda bû. Emroke Mîrawe şuwênêkî îstiratêjîkî girînge bo komarî Îran bew radeye ke zor car be hoy haloz bûnî peywendî Komarî Îslamî Êran u Partî Kirêkaranî Kurdistan em şare hal u heway hikûmet nîzamî be xowe degirê.
Lêkolînewekan u şte dozrawekanî Mîrawe u nawçekanî dewrûberî nîşandeden ke nawçey Mîrawe le hezar sal pêş ledaykbûnî mesîhewe şuwênî jiyan buwe u hozekanî mad, aşûrî, maninayî, aşurî u babilî têyîda jiyan.
Mêjuwî nuwey şarî mîrawe degerêtewe bo serdemî sefewiyekan u nizîk 380sal lewey pêş؛
le salî 1060î koçîda Budaq Sultan kûrî Şêrxan ke le Mîrawey nelênî serdeşt le dayk buwe le Mehabad be aştîkirdinî legel şa Sultan Husên twanî şarî Mehabad ke be hoy şer u gêrewkêşewe kawl bibû, bibûjînêtewe u be yarmetî Mîrnşînî Erdelan Pirdî Sûr u Mizgewtî Sûr drust bikat u bîkate nawendî hizir u zanist u dîn. Mehabad bo mawey 400 salan nawendî hikûmetî mukrî bû.
Be huwê şaxawî bûn u hasê bûnî nawçeke u be hoy zûlm u zorî hakmekan u axakanî ew nawçeye geşeyekî ewtoy be xoyewe nebînîwe. Le salanî 1960 ta 1970da jimareyekî zor le xelkî Mîrawe u gundekanî ser be Mîrawe koçiyan kird bo Mehabad, u bo şare gewrekanî tirî nawçeke.
Çalakî siyasî.
Le salanî 1926ewe takû em duwayîane, şarî Mîrawe şuwênî alozî u têkhelçûnî xelk u hîzbekan degel deselatdaranî Êranî buwe.
Le 01.10.1929 (11.08.1307) be hoy fermanî hawşêwe kirdinî cil u berg le layan Reza Şaî pehlewî, mela Xelîlî Goremerî Mîraweyî hêrşî kirde ser Sawcbilaxî mukrî,
şurşî nawbiraw le zistanî 1307î k.e. destî pî kird, hozekanî mengûr ke pêştir le dest zordariyekanî Reza Şayî pehlewî we zale hatbûn regel şorşeke kewtin, le seretakanî mangî rezber dakobûnewekî taybet le gundî Bêtasî ser be Sawcbilaxî mukrî rîkxira u kok bûn leser weî sereta hêrş bikene ser Mehabad yan heman Sawcbilaxî mukrî. Ke lew nêwane da sîxurekan nawerokî kobûnewey nawbirawiyan be guwey sertîp hesen muqedem ke dwatir nas nawî ظfraldule wer girt geyand, u ewe bû be hoy borduman u hêrşî zuwî hêzekanî hikumetî bo gundekanî şuwênî kobûnewey Mela Xelîl u yarekanî be taybetî Qere Çelan, lew nawe da herçende hozekanî kişanewe belam twaniyan çend kes le hêze hikumiyekan esîr biken, sertîtp muqedemîş bend kirawekanî nardin bo zîndanî Tewrêz.
Ew kêşeye ta radeyek gewre bû ke hikumetî serdem serleşker xeza'î bo nwandinî kêşeke narde nawçeke, hêzekanî mela xelîl le rêgay keluwê penayan birde başurî kurdistan u daway yarmetiyan le hozî pişder kird. Buxiz u kînî pêştirî hozî pişder legel hakmî serdeşt, sertîp huşmnd afşar bû hoy ewey lereşemêyî 1307 k.e. hozekanî mengur u pişderî be îêkewe hêrş bikene ser serdeşt u sultan 'lî asxir xan ke dwatir be serheng pzşkiyan nasra le serdeşt der kira, ew car le taran tîmsar amîr ahmdî nasraw beqsab başîiyan narde nawçe ewîş daway yarmetî le serhengî rûsî girîguf kird, u twaniyan serdeşt werbigirnewe u dîsan hêzekaniyan awdîuî başur kirdinewe.
Dwatir hozekan hawşêwe kirdinî cil u bergiyan qebûl kird u be berevanî kirdinî Şêx Mehmûdî Hefîd (Berzincî) u 'lî xan hîdrî (cîdarî yan nemayendey katî perlemanî netewayetî xelkî sawcbilaxî mukirî le taran) u çend kes le berêzanî ew katî şarî Sawcbilaxî mukirî Mela Xelîl gerayewe iêran u le Mîrawe nîşte cê bû u clkî melayetî deber kird,
bew şêweye şorşî ne ‌hênde siyasî mela xelîl le destpêk da xefe kira.
Dwatir ew sale be salî Heray Melay nawbira.
Salanî dwatir, salanî 1979 u nzîk be Şoreşa Îslamî ya Îranê dû bzûtinewey ciyawaz pêkhat le devereke u be taybetîş le şarî mîrawe, yek komele ke hîzbêkî çep bû u ewî dî hîzbî dêmukiratî kurdistanî iêran ke her paşmawey komeley j-k katî qazî bû. ew dû parte le salanî duway 1979 beşêkî zor le xebatekanî gelî kurdiyan le esto buwe.
ew partane binkey serekiyan le mehabad bû belam be hoy girîngî deverî mîrawe çalakiyekî zoriyan leê hebû le salanî 1980, duway raperînî gelanî iêranî, hîzbekanî komele u dêmukirat çalakiyan buwe lew şareda.
Cugirafiya.
mîrawe helkewtwe le dawênî pakî binarî qendîl u snurêkî nzîkî le gel herêmî başurî kurdistan da heye u nawçeyekî şaxawiye ke be darstanêkî gewrey darî berû le çwar dewrewe dapoşrawe ke darstane ke yekê le şuwêne parêzrawekanî komarî îran hejimar dekirît u be daristane parezrawekani Mîrawe nêwî debirdrê, herwaha Zêyî biçûk yan Zêyî Keluwê ke
le rojeelatî şare ke helkewtwe be berdewamî sal awî heye u uşk nabî, ew çom u zêyîe u dٶle qûlekey piyaîda derwa îêkê le dîmene here cwan u sernc rakêşekanî parêzgay Urmêiye deverî mîrawey wekû beheştê razandotewe.
Şuwên.
Mîrawe le bakûrewe legel pîranşar, le başûrewe legel serdeşt, le rojeelatewe legel mehabad u le rojawawe legel herêmî kurdistan, qeladzê u raniye hawsnûre.
Keş u hewa.
keş u heway mîrawe sard u kuwêstaniye, hawînekanî germe u zstananekanî sard u befrî ta radeyê ke car heye le befranbar da ta ١.٥٠cm befr barîwe u bote hoy piçranî kareba u birq u gîranî rîgakan. baştirîn katî sefer bo em şare mangî gulan heta rezbere.
Mamnawendî pley tînî mîrawe le pûşperda (germtirîn mangî sal) 33,23 derecey sêlsîus, le mangî befranbarda (sardtirîn mangî sal) 6,25- derecey sêlsîus, mamnawendî salaney zorîney pley tîn 17,26 derecey sêlsîuse u mamnawendî salaney kemîney pley tîn 4,11 derecey sêlsîuse.
Mamnawendî barînî mîrawe 400 mîlîmetire u le berzayîda degate 900 mîlîmetir u le nzmayîda heta astî 300 mîlîmetir kem debêtewe. zortirîn barîn le mangî xakelêwedaye 150,03 mîlîmetir u kemtirînîşî le mangî pûşperdaye 0,3 mîlîmetir.
Jimarey rojanî bestelek le salda 104 roje u le nêwerastî mangî xezelwerewe dest pê‌dekat u heta seretay xakelêwewe drêjey heye. ziyatirîn rojanî bestelekîş le mangî befranbardaye ke 29 roje.
Rûbar (çem, zê).
zêyî bçûk yan zêyî keluwêke rûbarêkî kurdistane u le rojeelatî kurdistanewe serçawe degirêt u başûrî kurdistan têperdekat u derêjête ser rûbarî dîcle. drêjayîekey 400 kîlometire u le beşêkîda snûrî iêran u 'êraq destinîşan dekat. le başûrî kurdistanda bendawî dûkanî leserda drustkirawe.
leser em rûbare bû ke abumslm xirasanî beser mrwan hmar duwayîn xelîfey emewî da serkewt,
zêyî bçûk le sereta u destpêkî be 2140 metir berzî le astî deriyawe u le rojeelatewe dest pî dekat u berew başur xoy xwar dekatewe u le dolêkî pan u berîn le deverî pîranşar berew serdeşt drêjey heye, le lay serdeşt u le çûne derewey le rojeelatî kurdistan bo lay rojawa derwat u le kotayî da derjête dîcle.
be şêweyekî giştî zêyî bçûk be berdewamî sal awî heye u uşk nabî.
Xelk.
Ew hozaney le mîrawe da jiyan beser deben birîtîne le hozekanî:gewrk, mameş, mengûr, herweha zorêk lew kurdaney başur ke le koçrewekey salî ٩١î zayînî u pêştirîş le çlekan u heftakanruwiyan lew şarekirduwe, heta iêstaş her lew şare nîşte cên, u hendê lewanîş le 2005 u 2006 î zayînî u paş rûxanî sedam hûsên u damezranî hukmî nuwey 'êraq u herêmî kurdistan gerawnetewe bo başurî kurdistan.
Xelkî meyrawe be zimanî kurdî (soranî) u şêwezarî mukiriyanî qse deken.
Sercem xelkî şarî meyrawe muslman u suninî şaf'îîn.,rêjey zorî ew gorstananey le mîrawen u be qebirî cuwekan naw debirdrên derîdexa ke le serdemanî pêş iêsta xelkî ew nawçeye zortirî cû u ermenî bûne, lew nimûne gorstanane dekirê amaje be (kêlîjan) u (qebire cwan) bikirê.
Le yekemîn serjmêrî resmî wilatî iêran le salî 1335î koçî hetawîda, gelhey mîrawe be hoy kemiyewe hîç amajeyekî pê nekirawe, le serjmêrî salî 1990 da danîştwanî em şare cge le ew gundaney ke dekewne jêr herêmî kargêrî mîrawe 10147 kes hejimar kirawe
u ew amare be gundekanewe ke 101 gunde 34.000 kes dexemlênrêt.
Şuwênewarî sruştî.
Şarî Mîrawe le nêwan şarekanî parêzgay azerbaycanî rojawada wekû şarêkî turîstî nasrawe eweş be hoy mîwandariyetî xelkî deverekew şuwêne geştiyariyekanu darstane sewz pir darekaniyetî ke le hêndê şuwên tenanet bstê xak leber gelakaniyan ber çaw nakewê, herweha berhemî tirêî reş ke nawbangî sertaserî iêran u kurdistanî dagirtwe.
şuwêne sruştiye geştiyariyekanî mîrawe wekû tavgeî rîzî, tavgeî nêwej, seyrangay xdrawe, seyrangay pirdanan, dolî girjal le rîgay mîrawe- serdeşt, pirdî qelatasiyan u eşkewtî qelatasiyan ke hemuwiyan le ser zêyî bçûkn, herweha deştî weznê le dawênî çiyakanî qendîl u le snurî nêwan mîrawe u başurî kurdistan, sîmay deverekeyan be şîweyekî efsunawî razandotewe.
Be daxewe be hoy kemterxenî deselat daranî nawçekew deselatî nawendî iêran beranber ew devere u xelkekey u drûsst nekirdinî helî kar
xelk u be taybet gencekan be naçar rû le şarekanî tirî iêran deken be mebestî kar kirdin le kûrexane u baxî mîwe yanîş rû denêne qaçaxçêtî u kol berî u zor bedaxewe hersale zorêk le gencekanî devereke lew rêgaye debine qurbanî.
Şuwênewarî kevnarî(bastanî).
mhuطe tarîxî sawan dr fasle 12 kîlumtirî şhr, pl qlatasiyan mrbuط be dure samaniyan, gurstan tarîxî waq' dr rustay guman, xar qlatasiyan dr rustay qlatasiyan u mhuطe hay tarîxî mt'dd ke hnuz dr sطe nahiye şnasayî u kişf nşde and nawçey kevnarî sawan ke dekewête 12 kîlumetirî şareke, pirdî qelatasiyan ke le serdemî samaniyekan u be destî şêxî mewlana le berd u xîz u qsl drust kirawe, gorstanî mêzuwî gundî goman çend nawçey tirî mêjuwî ke le nawçekeda hêşta ne nasrawn.
Ronayî Onen dibistana seretayî, ya navincî û lîse li Dêrikê qedandiye. Li Zanîngeha Marmarayê Beşa Perwerdehiyê qedandiye. Li dibistan û kursên cûda mamsotetiya îngilîzî kiriye. Lîsansa xwe ya bilind li Zanîngeha Bilgiyê, di beşa Lêkolînên çandî de kiriye. Di lîsansa bilind de di çarçoveya têkiliya di navbera ziman û netewe de li ser berhemên Celadet Bedirxan û kovara Hawarê xebitiye.
Piştî ku di sala 2004an de ji Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê belgeya mamostetiya Kurdî stendiye, dest bi mamostetiya Kurdî kiriye. Ji sala 2005an ve ye wekî mamoste û aktîvîsta zimanê Kurdî xebatê dike. Ew yekem kes e ku li zanîngeheke Tirkiyeyê dersa zimanê Kurdî bi awayekî fermî daye. Ji 2009’an ve ye li Zanîngeha Bilgiyê mamostetiya Zimanê Kurdî dike. Ji bo hînkirina zimanê Kurdî pirtûkên dersê nivîsandine. Ev xebat ji sê pirtûkên bi nave Hînker wekî setekê hatiye weşandin û niha li gelek cihan wekî materyala dersdayîna kurdî tên bikaranîn. Di kovarên cihê de gotarên wê yên li ser ziman û wêjeya kurdî hatine weşandin. Di sala 201’an de xelata Feqî Huseyn Sagniç a ziman girtiye.
Hînker I, II, II (Pirtûka hînkirina zimanê kurdî), Bi Samî Tan re. Weşanên Enstituya Kurdî ya Stenbolê. 2009.
Eşîra Memundî yek ji êlên mezin ê Başurê Kurdistanê ye. Ev êla hejimara xwe li dora 5 hezar malbat dihisêbînn. Eşîra Memundî, Li Parêzgeha Hevlêrê dijîn. kasên navdar yên siyasî u tekoşer mîna Ramzî Nafi Reşîd Axa, Seadi Eziz, Erif Osman u Erîf Selîm li eşîra Memundî bune. herwesa nivîskar Ebdulxalq Sersam,Cewher kirmanc, Rêkar Ehmed, Hunermend Sedun Yuns u yên din li Eşîra Memundî peydabune. ji bo pjana zêdetr li Pertuka Memundi u Peydabuni bnere ku Li layê Rêkar Ehmed hatiye nivîsandn
1- Memundi u bochunekani Sebaret be peydabuni, Rekar Ehmedمەموندی و بۆچوونەکانی سەبارەت بە پەیدابوونی، رێکار ئەحمەد، ساڵی ٢٠١١
2- Tarix alfarqi, Ahmed bn yusf alfariqi.. تاریخ الفارقی، احمد بن یوسف الفارقی
3- Ashair al Iraq, Abas Azawi. عشائر العراق، عباس العزاوی
Hapsa Xan (jdb. 1881 li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê – m. 1953) yekemîn mamosteya jin a zimanê kurdî ye.
Hapsa Xan di sala 1881ê de wek keça malbata Xan a navdar li Silêmaniyê jidayik bû. Bi mezinbûna xwe ew digel Şêx Qadir re (ku birayê Şêx Mehmûd e) zewiciya û bû bûka malbata şoreşger a wê demê. Tê bawerkirin ku Hapsa Xan yekemîn jin bû ku bal kişande ser girîngbûna perwerdehiya jinan û vê yekê wek gaveke girîng ji bo azadî û serxwebûna gelê kurd anî ziman.
Wê di nava rêveberiya serbixwe ya Şêx Mehmûd a salên 1920'î de cih girt û piştgirî dabû mîsyona neteweyî. Herwiha, wê yekemîn rêxistina jinan a kurd ava kir û ev yek bûbû mînakek bo rêxistinên din ên jinzn li hemû Iraqê. Bi taybetî di mijarên serxwebûn û perwerdehiya jinên kurd de wê roleke gelek girîng lîstiye.
Di pirtûka Susan Meiselas a bi sernavê "Kurdistan in the Shadow of History" de wênekêşa elman Lotte Errell behsa wê dike û dibêje Hapsa ew jin e ku gava dikeve hindurê malê, hevjînê wê radibe ser piya.
Karesata kana rejûya kevirî ya Somayê yek ji karesatên herî giran ên kanên rejûyê yên Tirkiyê ye ku di 13ê gulana 2014an de li bajarê Soma yê parêzgeha Manîsayê li rojavaya Tirkiyê çêbû. Di rûdanê de piştî ku agir ketibû trafoyên kanê zêdeyî 301 karkeran tê de jiyana xwe ji dest da. Gelek karkerên birîndar û windabûyî jî hene. Pirraniya qurbanên rûdanê ji ber jehrdayîbûna karbonmonoksîdê mirî bûn.
Xwedî û kompaniya derhêner a rejûya kevirî ya vê kanê Soma Kömür İşletmeleri A.Ş. ye.
Eger û pêşveçûyîna bûyeran.
Tê zanîn ku ev peqîn ji egera berbûna agirekî rû da, ku li vê demê zêdeyî 780 karkeran tê de kar dikir, li dû amarên dumahiyê 301 kesan canê xwe ji dest da û 486 kes ji mirinê rizgar bibûn.
Encam.
Di 15ê gulanê de tê ragihandin ku hejmara miriyan digehe 301 kesan.
Leyla Îmret, hevseroka şaredariya Cizîra Botan e, di berfanbara 1987an de li Cizîrê ji dayika xwe bûye. Ew heta 6 saliya xwe li taxa Cudî mezin bû.
Bavê Leyla Îmret, Ebdulwehab Îmret, di salên 1990î de li şerên dewleta Tirk û PKKê de jiyane xwe ji dest daye. Leyla Îmret di sala 1996an de ligel malbata xwe çûye Mersînê, piştî Mersînê di 8 saliya xwe de çûye bajarê Bremena Almanyayê. Wî li Almanyayê perwerdeya xwe temam kir.
Şaredara jin a pêşîn û ya herî ciwan.
Leyla Îmret di 2013an de vegeriye Cizîrê di hilbijartinên 2014an de bû namzeda Partiya Aştî û Demokrasiyê (BDP) bo şaredariya Cizîrê. 83% ji dengên hevbajarên xwe bi dest anî û ligel Qadir Konur bû hevşaredar. Şaredara jin a pêşîn a Cizîra Botan e û ya herî ciwan jî ye.
Şervan Hêvî di sala 1987an de li Cizîrê ji dayika xwe bûye, şervan ciwanek xort bû.
şervan dema dıça dıbıstane lı dıbıstane heta lise 3 Xent jı pişti ve dıça ser Kârê xwê şervan 2007 têvli navenda çand u hunera mem u zin bû, Lî Bırayê wi Agit (ömer) tevli Ypg Bû Şervan Jı Xest Herê Serdanâ Agit u hevale Çand u Hûnerê Velat (yusuf) Dema Dıçon Nav Hev Hevre Wêne Keşand, Çobuna Qerekole'de Jı Aliye Çetê'yan Bomba Eriş'i Hatê KiRîn Şervan Vêlat u Agit Lî Vır Hatê Şehit Ketîn.
HR Giger an Hansruedi Giger (jdb. 5'ê sibata 1940'î li Chur, Swîsre − m. 12'ê gulana 2014'an li Zurich, Swîsre) hunermendekî swîsrî yê surrealîzm û realîzma fantastîk bû.
Hansruedi Giger wek kurê eczanevanê swîsrî Hans Richard Giger û jina wî Melly Giger li bajarê Chur a kantona Graubündenê (Swîsre) jidayik bû. Di zarokatiya xwe de gelek fedok û bêdeng bû. Ew di nav malbateke oldar a katolîk de mezin bûbû ku vê yekê hunera xwe ya li pey xiste bin bandora xwe. Piştî ku lîseyê qedand, wî di sala 1962'an de li "Kunstgewerbeschule" ya Zurichê mîmariya hundirî û dîzayna pişesaziyê xwend.
Nîgarên wî yên ewil ên "Atomkinder" (Zarokên Atomê) di ew salên xwe yên zanîngehê de çebûn û yekemîn eserên wî di rojnameyên taybet ên bi navê "Hotcha!", "Cllu" û "Agitation" de hatin çapkirin.
Piştî ku wî di sala 1966'an de xwendina xwe li zanîngehê qedand, wî wek mîmarê hundirê dest bi kar kir û bi hunera xwe hê nu-bi-nu dengveda.
Wi ji bo şîrketa Knoll-International wek dîzaynerê mobîlyayên buroyê kar dikir û xwe ji cîhana mîmariya hundirî da qebûl kirin. Lewra piştî demeke kin wî pêşangeha xwe ya ewil ji bo eserên xwe lidarxist.
Wî him di meslekê xwe de kar dikir, him jî hunera xwe şopand. Di wê demê de gelek eserên wî yên bi nav û deng çêbûn, ku di nava wan de mînakên wek "Gebàrmaschine", "Astreunuchen" an jî "Koffer-Baby" hene. Piştî ku ew eser di çarçoveya pêşangeheke li Zurichê de hatin pêşkêşkirin, hunermend bi xwe ji raya giştî re dengveda û serkeftina xwe ya aborî bi dest xist. Ji sala 1968'an û pêde wî êdî wek hunermend bi karê xwe berdewam kir.
Herwiha, bi stîla xwe ya bêhempa ya hunerî wî kostum û cinawirên bêhempa ji bo fîlmên wek "Alien" (1979) û "Species" (1995) amade kir û xwe ji raya giştî re da qebûlkirin. Lewra di sala 1980'î de Giger bi fîlma "Alien" xelata Oscarê ji bo beşa efektên herî baş ên vîsuel stend.
Giger heya sala 1975'an de bi hunermenda swîsrî Li Tobler re zewicî bû (wê di bihara 1975'ê de întixar kir). Di sala 1979'an de Giger bi Mia Bonzanigo re zewiciya lê zewaca wan tenê salek û nîv ajot. Mia Bonzanigo îlham da Giger ji bo çêkirina nîgarên navdar ên "Erotomechanics". Hunermendên wek Friedrich Kuhn û Timothy Leary di nava hevalên Giger de bûn.
Stîl û şêwaz.
Eserên Giger dikevin nava stîla surrealîzmê. Bandora surrealîzma fantastîk jî li ser wî gelek giran bû, ji ber ku çend hevalên Giger ên ji rewteka Viyana ya realîzma fantastîk hebûn, wek Ernst Fuchs û hwd.
Yek ji girîngtirîn mijarên wî yên hunerî hebûnên "biyomekanoîd" in: biyomekanoîd nîv mirov û ajal, nîv jî teknîk û mekanîzma ne. Gelek eserên wî yên biyomekanoîd elementên seksuel dikin mijar û lewra dibin sedema matmayîbûnê.
Giger ji bilî nîgaran gelek grafîk, peyker û mobîlya ava kir.
Hansruedi Giger jiyana xwe li Zurichê berdewam dikir û di 12'ê gulana 2014'an de ji ber ku kete xwarê û giran birîndar bû jiyana xwe ji dest da.
"Cîhana Navîn" (bi îngilîzî: "Middle-Earth") navê welatê xeyalî ya pirtûkên nivîskarê îngilîz J.R.R. Tolkien (1892-1973).
Gel û nijadên "Erda Navîn".
ValarMaiarElbMirovCûceHobbîtEntEyloOrkTirollEjdeha Sêrbaz
Welatê Ardayê û welatên Merivan, Elban, Cûcan û Candarê navine Tolkien in.
"Şopa Bêdengiyê", pirtûka helbestên nivîskar û helbestvan Jîr Jan Amedî ye. Di sala 2014 an de ji aliyê weşanxaneya Kovara Ronahî ve hatiye weşandin. Pirtûk ji 88 rûpelan pêk tê û di pirtûkê de 19 helbest hene.
Jîr Jan Amedî (2014). Şopa Bêdengiyê.
ڕۆژێک بێ باران' ئه‌لبومێکه‌ له‌لایه‌ن مۆسیقاری ئیرله‌ندی ئێنیاوه‌، له‌ ساڵی 2000 دا به‌رهه‌مهێنراوه‌ (بڕوانه‌ 2000 له‌ مۆزیک دا). خه‌ڵاتی گرامیی برده‌وه‌ بۆ "باشترین ئه‌لبومی نیو ئه‌یج" له‌ 2002 دا. باشترین ناسراوه‌ به‌ گۆرانیی "ته‌نیا کات" که‌ بووه‌ سه‌رکه‌وتنێکی سه‌ره‌کی له‌ 2000 دا، وه‌ دووباره‌ له‌ 2001 دا کاتێک به‌وه‌ ناسرا له‌گه‌ڵ هێرشه‌کانی 11 ی سێپتێمبه‌ردا له‌ڕێی به‌کارهێنانی چروپڕی میدیاوه‌.
ڕۆژێک بێ باران' به‌رده‌وام بوو بۆئه‌وه‌ی ببێته‌ گه‌وره‌ترین بلاڤی فرۆشیی پیشه‌که‌ی وه‌ پێنجه‌مین ئه‌لبومی پڕفرۆشی جیهان له‌ 2001 دا. زیاد له‌ 15 میلیۆن کۆپیی لێ فرۆشرا.
لوتکه‌ی فرۆشی ئه‌لبومی نیو ئه‌یجه‌ له‌ 2000کاندا له‌ ئه‌مێریکا، به‌گوێره‌ی Nielsen SoundScan.
Şerê cîhanî yê duyem (1939-1945)
Şerê cîhanî yê duyem an jî cenga cîhanî ya duyem, şerê duyem ê mezin a sedsala 20'an de yê ku li hemî cîhanê çêbûye. Ev şerê ku di navbera 1939 û 1945'an de rûda ye. Ev şer 1ê îlona 1939ê bi êrîşa Almanyayê bo Polonyayê destpê kiriye.
Çavkaniya ji bo rastnivîsîna bêjeya "Şerê Cîhanê yê Duyem"
Helene Bertha Amalie "Leni" Riefenstahl (z. 22ê tebaxa 1902 li Berlîn - m. 8ê îlona 2003 li Pöcking, Elmanya), reqsvan, derhêner û wênekêşeke elmanî bû.
Riefenstahl di 22ê tebaxa 1902 li Berlînê wek keça tucarê bi navê Alfred Riefenstahl û jina wî Bertha tê dinyayê. Ji 1918an û pêde, piştî qedandina dibistanê, ew li lîseya Kollmorgen a akademiya hunerê ya li Berlînê kursên wênesaziyê distîne. Ji bilî vê, ew dest bi perwerdehiya dansê dike û li ba danskerê solo yê rûsî hînî balet û dansa nûjên dibe. Di sala 1920an de ew wek danskereke serkeftî tevlî tûrên li Elmanya, Çekoslovakya û Swîsreyê dibe, lê di sala 1925an de di çarçoveya şaneyeke de li Pragê dikeve xwarê û dev ji danskirina profesyonel berdide. Di sala 1926an de Arnold Fanck, derhênerekî elman, dixwaze bila ew di fîlmeke wî de bilîze û bi vî havî Riefenstahl digel fîlma "Der heilige Berg" (Çiyayê pîroz) dest bi kariyera xwe ya lîstinê dike. Di heman demê de xwe hînî fîlm kişandin û derhêneriyê dike. Pênc sal bi şûnde ew şîrketa xwe ya fîlman bi navê "Leni Riefenstahl Studio Film" dadimezirîne. Fîlma wê ya ewil di sala 1932an de bi navê "Das blaue Licht" (Çiraya şîn) derdikeve û Riefenstahl him derhêneriya wê kiriye him jî wek lîstikvan rola sereke lîstiye.
Film di çarçoveya Fîlmfestîvala Venedîgê de medalyaya zîv bidest dixe. Herwiha, fîlm li Elmanyayê jî rastî gelek ecibandinan tê û bala Adolf Hitler dikişîne ser xwe. Bi vî havî, di gulana 1932an de hevdîtinek di nava Hitler û Riefenstahlê pêk tê ku dibe sedema hevaltiyeke gelek xurt. Piştî serkeftina nasyonalsosyalîstan Hitler di 14ê hezîrana 1933an de dixwaze bila Riefenstahl fîlmek derheqê mîtînga "Reichspartei" (Reichsparteitag) a li Nürnbergê bikişîne.
Riefenstahl û Hitler, di sala 1934an de
Fîlma wê ya propagandayê ya bi navê "Sieg des Glaubens" (Serkeftina baweriyê) wek belgefîlmeke estetîk xwe-nimandina partiya karker a elman ya nasyonalsosyalîst NSDAP dike mijar.
Riefenstahl piştî demekê digel hunermendê esmangeriyê Ernst Udet tevlî gereke Grînlendayê dibe û li wir fîlma bi navê "SOS Eisberg" dikişîne.
Riefenstahl bi ekîba xwe di roja partiya NSDAPê de li Nürnbergê, di sala 1934an de
Di sala 1934an de Riefenstahl fîlma bi navê "Triumpf des Willens" (Serkeftina daxwazê) dikişîne ku salvegera partiya NSDAPê dike mijar, navê şîrketa wê wek "Reichstagsfilm" tê guhertin û bi vî havî bi awayekî fermî dibe enstrûmana propagandayê ya naziyan. Ji bo çêkirina fîlmê qasî 16 komên kamerayê tên ber hev kirin û ji 100 zêdetir karker tevlî xebatên fîlmê dibin. Ji qasî 60 saetên ku hatine kişandin yek ji fîlmên propagandayê yên herî bibandor ê dîrokê tê amade kirin. Saya mîhengên taybet ên kamerayê nasyonalsosyalîstên desthilat dikevin nava atmosfereke mîstîk û dibin xwediyê xuyabûneke pîrozmend. Ala û sembolên siyasî yên naziyan wek bi alîkariya efektên çira û muzîkê pêşde dikevin. Ev fîlma Riefenstahl bi xelata elman ya fîlmê û me medalyaya zêrîn a Venedîgê hat xelat kirin.
Gava di sala 1936an de Lîstikên Olîmpîk li Berlinê pêk tên, komîteya rêxistinê daxwaz ji Riefenstahl dikin ku bila ew fîlmeke propagandîstîk li ser lîstikan bikişîne. Fîlm bi zehmetiyeke mezin tê kişandin, xebatên amadekirina fîlmê bi tevahî 18 meh diajon û jê du fîlmên cuda tên derxistin. Riefenstahl hewl dide di wan fîlman de dîsîplînên sporê bi pîrozkirina xortbûn, hêz û hêjayiya mirov bi awayekî hunerî bilind bike.
Di sala 1937an de fîlma propagandayê "Triumph des Willens" li pêşangeha cîhanî ya Parîsê bi xelata mezin a navneteweyî tê xelatkirin.
Di 20ê nîsana 1938an de her du fîlmên olîmpiyayê "Fest der Völker" (Mihrîcana gelan, beşa yekem) û "Fest der Schönheit" (Mihrîcana hêjayiyê, beşa duyem) ji bo rojbûna Hitler cara ewil ji raya giştî re têne pêşkêşkirin. Riefenstahl, ji ber derhêneriya her du fîlman rastî rêzgirtina raya navneteweyî tê. Ewqas ku fîlm li fîlmfestivala Venedîgê xelata yekem werdigire, û Riefenstahl bi xwe di sala 1939an de ji aliyê Komîteya Navneteweyî ya Olîmpîk ve bi madalyaya zêrîn tê xelatkirin.
Di nava 1940 û 1941ê de ji bo amadekirina fîlma "Tiefland" 60 sîntî û roma wek karker tên bikaranîn. Bi destpêkirina duyem şerê cîhanî û pirsgirêkên tenduristiyê heya sawiya ser nikare fîlmên nû amade bike.
Di 21ê adara 1944an de Riefenstahl bi Peter Jacob re dizweice û Hitler wan wek mêvan pêşwazî dike. Lê zewaca wan tenê sê salan diajo. Di sala 1948an de Komîteya Navneteweyî ya Olîmpiyayê dîplomaya olîmpîk dide Riefenstahlê.
Piştî şer ji ber çalakiyên wê yên propagandayê bo rejîma NS gelek doz li wê tên vekirin. Her çiqas fîlma 'Tiefland' di sala 1954an de biqede û têleve sînemayan jî, bisernakeve. Dûre ew heya 1971an tenê çend projeyên xwe yên destpêkirî dikare biqedîne. Projeya xwe ya fîlmê ya derbarê qralîça Amazonê Penthesilea jî ti car nagihêje qedandina xwe.
Ji ber karên wê yên sewa rejîma nasyonalsosyalîstan ji aliyê raya giştî ve gelek tê rexnekirin.
Ji bilî karên derhêneriyê Riefenstahl derbasî wênekêşiyê jî dibe. Di sala 1972an de Riefenstahl ji bo lîstikên Olîmpiyadê li Munchenê wek wênekêşa fermî kar dike.
Di çarçoveya gerên dirêj ên li Efrîqayê ji sala 1973an û pêde ew demeke dirêj di nav gelê Nuba (gelê resên ê sûdanî) de derbas dike. Ew xwe hînî zimanê wan dike û li ser gelek seriyên wêneyî kar dike û ew wêne bi navê 'Die Nuba' (Gelê Nuba) tên çapkirin. Riefenstahl ji ber ev xebatên xwe yên wênekêşiyê rastî eleqeyeke mezin a navneteweyî tê.
Di sala 1976an de ew mêvana taybet a IOCê ya bo lîstikên olîmpiyadê ya li Montreal e û ji aliyê Art-Directors-Club a Elmanyayê bi madalyayeke zêrîn tê xelatkirin. Di heman salê de pirtûka wê ya wêneyan bi navê 'Die Nuba von Kau' (Nubayên Kauyê) tê çapkirin. Wêneyên wê yên derbarê gelê Nuba di sala 1980an de dibin mijara pêşangehekê û li Tokyoyê bi serkeftineke mezin tên pêşkêşkirin.
Di sala 1987an de ew memuarên xwe (memoires) çap dike: tê de tîne ziman ku hevkariya wê digej rejîma nasyonalsosyalîstan tine bû û wê tenê ji aliyê hunerî ve fîlmên xwe amade kiriye.
Di salên 1992 û 1993an de fîlmek derheqê kurtejiyana wê bi navê 'Die Macht der Bilder' - û bi alîkariya derhêneriya wê - tê amadekirin. Fîlm ewqas rastî eleqeya raya giştî dibe ku li Elmanya bi 'Emmy Award' tê xelatkirin û di Museum of Modern Art a New Yorkê tê nîşandan.
Çar sal bişunde kurtejiyana wê dibe mijara dikê û wek koreografiyeke cuda tê pêşkêşkirin.
Leni Riefenstahl di 8ê îlonê 2003an de bi 101 saliya xwe li Pöckingê jiyana xwe jidest dide.
Nivîsên wê.
Leni Riefenstahl li mêvandariya leşkerên elman li Polonyaya dagirketî, sal 1939)
Herbelûs (1928: حربلوس / "Harbélous" (Ḧerbelûs); 1946: "Harbelus"; bi tirkî: "Beybağı") gundekî Melefana Hezoyê ye ku îro dikeve parêzgeha Batmanê (Bakurê Kurdistanê). Gundekî gelek kevn e. Bi hizra di navbera 200 an jî 400 salan de ye. Dibe ku navê kund ji ber Herba Rûsan mabe. Lewra peyva "Herbelûs" ji "herb" û "lûz" pêk tê û bi bihorîna demê re dirûv gorandiye û bûye navê xwe yê îro.
Ev gundekî babosiyan e. Di gelek cihan de wek gundekî Xerzan jî tê bi nav kirin. Bere li gund ev hoz û eşîr hebûn: Botî, Evdalî, Mala Mistefa, Mala Simo, Mala Remezan û hwd. Gundê nêzî Herbelûz ev in: Narê û Batran (bi Sêrtê ve ne); Sêvka, Berzan, Petêxiyê, Sican û Tocgan.
Herbelûz berê 100 an jî 150 mal bû. Piştî bûyerên 1992yan gund hat valakirin. Niha gund nêzî 45 an jî 50 mal hene. Kesên ku ji gund çûn bi piranî li Hezoyê bi cîh bûn, yên din li Êlih, Stembol û Mersînê bi cîh bûn.
Niha tê gotin ku hin zengînên Hezoyê ji gundê Herbelûs in. Li Hezoyê ji wan re "herbelûsî" dibêjin.
Melefan an jî Milefa (1928: ملفان / "Méléfan" (Melefan); 1946: "Melefan"; bi tirkî: "Tuzlagöze") gundeki çiyayî ye ku dikeve herêma Hezoya Batmanê.
Cihê ku lê hatiye danîn pal e. Milefa bi xwê ya xwe navdar e. Niştecih hemû ereb in, lê bi kurdî jî dizanin. Bi piranî kesên gund bi mişaran re mijûl dibin.
Almanî (yan jî German ango Deutsch'") Zimanê fermî yê Welatên Belgiya, Almanya, Îtalya ("Südtirol"), Liechtenstein, Lûksembûrg, Nemsa, Romanya ("Siebenbürgen") û Swîsreyê ye. Li gorî hîn çavkaniyan (Jacques Leclerc, Quebec 2001) hejmara kesên ku almanî weke Zimanê Dayîkê diaxifin 105 milyon e.
Almanî
Epentez (bi inglîzî ”epenthesis”, ji yûnanî ἐπένθεσις, "epénthesis"), di zimannasiyê de diyardeyek e ku peyda dibe dema peyv bi tîpekê yan çend tîpan dirêj dibin.
Epentez di peyvên kurdî de.
- firset > firsend (ji erebî furse[t])
- amanc armanc (ji tirkî ”amaç”)
- hat+bû > hatibû (bide ber: çû+bû > çûbû)
- kurmancî: ”bira”, rûsî ”brat”, inglîzî ”brother”
Herwiha di kurmancî de mirov dibêje ”kevn e” wek ku ew peyveka dukîteyî ”kev-ne” be. Lê gava ku em ”e” ji dawiya wê biavêjin, hingê ”kevn” dibe ”kevin” û wek peyveka dukîteyî ”ke-vin” tê gotin. Peyvên wisa pir in: ”germ/gerim, nerm/nerim, şerm/şerim, nizm/nizim…
Xwêne (wek xwelfî (xwe + selfî) yan "selfie" (bi zimanê Îngilîzî) jî tê zanîn), wêneyeke ku bi destekî û bi kamereyê an ji bi telefona destan tê girtin û bi giştî li ser torên civakî mîna Instagram, Snapchat, Tumblr, Twitter û Facebook tên belavkirin ji bo diyarkirina hebûna xwe li cihekî an bi hin kesan re.
Yekemîn xwêne ku Robert Cornelius di sal 1839an de girtiye
Li gel ku torên civakî ev şêweya wêneyan belav kir jî lê ew bi xwe ji dawiya sedsala nozdehan de û destpêka bîstan de ku ew jî bi saya kamereyên Brownie lê peyva "selfie" bi xwe vedigere sala 2002an ku cara pêşî di Civîna Awisturalî ya Elektronî ABC Online hat bikarhanîn û di sala 2012an de bi awayekî belav ji aliyê xelkê ve hat bikarhanîn.
Derbara navî de.
Pêşniyarkirina navê xwêne ji bo peyva "selfie" ji aliyê Husein Muhammed ve hat kirin ku bi eslê xwe ji du peyvan pêk dihê û bi vî awayî çêkir: "xwêne" (ji "xwe+wêne")
Fevzî Özmen nivîskarekî kurd e. Ji Bakurê Kurdistanê, hêrêma Serhedê, navçeya Çatê ya ser Erziromê ye. Di sala 1943an de li gundê Soraxê ji dayîk bûye.
Dibistana seretayî li gundê Barmasa Çatê, dibistana navîn û ya amadeyî (lîse) li Erziromê xwendiye. Piştre Peymangeha Kargeriyê ya Zanîngeha Stembolê qedandiye.
Ji sala 1975an û vir ve helbest, çîrok û romanan dinivîse. Gelek nivîsên wî ji bo çapê amade ne. Lê hetanî roja îro, tenê du pitûkên wî hatine capkirin. Ya yekem pirtûka çîrokan bi navê "Siyên Şikestî" di îlona 2005an de, li Stembolê ji aliyê Weşanên Pêrî ve hatiye çapkirin. Ya duyem bi navê "Perspektîf-Dersên Rêzimana Kurdî (Kurmancî)", Weşanên Înstîtûta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist, di tîrmeha 2013an de li Almanyayê. Nivîskar ji sala 2007an û vir ve di rêveberiya Yekîtiya Mamosteyên Kurd-YMKê û di rêveberiya Înstîtûta Kurd ji bo Lêkolîn û Zanist de cih digre û vê gavê serokê Înstîtûta Kurd a Almanyayê ye. Nivîskar li Almanyayê dijî û karê xwe yê nivîsê didomîne.
Nivîskar ji sala 2006´an û vir ve endamê Kongireya Neteweyî ya Kurdistanê ye.
Awistralya () welat û parzemîneke dikeve başûrê rojavayê cîhanê. Ev erdzemîna cîhanê di nava okyanûsan de ye. û bejahiya wê para bêhtir giravek e.
Cîranên Awistralyayê Îndonêziya, Tîmora Rojhilat, Papûa Gîneya Nû, Giravên Salomon, Vanûatû, Kaledonya Nû û Nû Zelenda ne.
Awistralya grava herî mezin a cîhanê û erdzemîna herî biçûk a cîhanê ye. Piştî Rûsya, Kanada, DYE, Çîn û Brazîl şeşemîn dewlete herî mezin a cîhanê ye. Xwediyê kevn ên axa Awistralyayê aborjîn in û nêzîkî 100.000 sal in ku li vir dijîn. Bajarê herî navdar ê Awistralyayê Sydney e.
Bûyerên Liceyê, 2014, ev bûyerên ku di roja 7ê xizîrana 2014an de nêzîkî Biryas û Qora Berber (bi tirkî: "Kiralan") li herêma Liceya Diyarbekrê çêbûyî ne. Di van bûyeran de çar kes mirî bûn û gelek kes jî birîndar bûn.
Pêşveçûyîna bûyeran.
Di 7ê xizîrana 2014an de, bi êvarê, bi sedan xwepêşanderên ku 15 roj bû li dijî avakirina qereqolan li herêma Licê xwe nişan dayî, rastî guleberdana leşkerê dewleta tirkî hatine. Ji ber gulebarana leşkeran çar kesan jiyana xwe ji dest da û gelek kes jî birîndar bûn.
Ji ber gulebarana leşkeran ser xwepêşanderên liceyî çar mirov jiyana xwe ji dest daye, du ji wan ev in: Remezen Baran û Ebdilbaqî Akdemir. Navên mirî yên din nayên zanîn, lê li gorî agahiyan yek ji wan jineke 57 salî ye.
Remezan Baran 24 salî bû, Ebdilbaqî (Baqî) Akdemir jî 50 salî bû.
Reaksiyon û protesto.
Piştî ku xeberên kuştina xwepêşanderên Liceyê hatibûn ragihandin, li gelek bajarên Kurdistan (Amed, Şinex, Cizîr, Dêrsim, Colemêrg) û Tirkiyeyê (Stembol) xwenîşandan û protesto çêbûne.
Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAIŞ, an jî DÎIŞ;), roja îro (2014) jî bi navê Dewleta Îslamî (DÎ;) tê naskirin, rêxistineke tundîxwazên îslamî a ku bi taybetî li Iraq û Sûriyê şerê çekdarî li dijî gelê nefêrma dike. Rêxistin, di sala 2004an de li Iraqê di bin banê Elqaîdeyê de hate avakirin. Rêxistin, ji Elqaîdeya selefî, Jaysh El-Fatiheen, Jund El-Sahaba, Katbiyan Ansar El-Tevhid Vel Sunnah û Jeish El-Taiifa El-Mansoura ve pêk tên.
Rûxandinên DAIŞê.
Daiş li ser navê dînê Îslamê rû berdidin çekên reş li xwe dikin serçavê xwe vedişêrin û destdavên jinê misilman û êzidîyan, serê zarokên piçûk û mêrê mezin jê dikin, destdirêjiyê jina dikin, tiştên dîrokî xirab dikin, mizgeft û cihên bawermendan hildişînin, gorên pêxemberan û aliman bombe dikin, gora Yûnis pêxember û Weysel Qaranî bombe kirinê xirab kirin.
Nêzikî 300 jinên êzdiyan û nêzikî 100 jinên misilmanan destdirêjî kirine, 50 zarok û 500 mêr serjêkirine û dane ber gula,
Qurana pîroz a misilmanan şewitandin. Bûn sedemê mirina 211 hezar merivan.
Her cîhên girtine xirab kirine îjar jî dest bi kurdistana başûr kirine û dixwazin bigrin lê pêşmerge bi wan re şer dikin nahêlin kes bikeve axa kurdan.
Edward Snowden (ku berê di CIA (îstîxbarata DYE) dişixwilî) dibêje ku DAIŞ bi destê îstîxbarata Îngilîz, Îsraîl û Emerîkayê ve hatiye çêkirin.
Armanca wê.
Armanca DAIŞê jî dewleteke erebî ya li ser tixûbê Iraq û Sûriyê ava bikin. Lê belê ji armanca dewletê bêtir êrîşî gelê nefêrma dikin û bê guman vê rêxistinê gelek kurdên Rojavaya Kurdistanê jî kuştine. Armanca sereka ya DAIŞê ew a ku derbeyekê li kurdan bixin. DAIŞê, hemû hêrîşên xwe di nava sînorê Kurdistanê de li civata kurd kirine. Wekî din, li ti kesekî û li ti deverên din ew hêrîşên wê nebûna. Alikariya rejîma tirk ji wê re heya. Cemaeta Gulan, ji temen ve alikariyê di çarçoveya dîtina endaman ji wê re û dane hêrîşkirina wê ya li ser herêmên kurdan de heye. Herêmên Kurdistanê, ên Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û hwd bûna armanc ji hêrîşên DAIŞê re, hevdû herêmên Kurdistanê jî, herêmên Kurdistanê ên ku li wan rêveberiyên kurdan biava hene ne. Yanî, herêmên Kurdistanê ên weke Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ku li wan rêveberîyên kurd hene, bi taybetî dikina armanca hêrîşên DAIŞê. Ji vê yekê, tê fahm kirin ku DAIŞ, şer li dijî statûya kurdan ya ku pêşiya û bi rêveber bûye dike.
Ji sala 2010ê û vir de serkirdeyê rêxistinê Ebûbekir el-Bexdadî ye.
Di dest pêka Pûşbera 2014an de bajerê Mûsil ê bi temamî ketiye destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê. Gelê Mûsil ê bi kom ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihok ê ve rewîyan. Li parêzgeha Dihok ê sê wargehên penaberan ji bo vê hatine amadekirin.
Şingal.
Şingal, herêmek Kurdistanê ku navenda Kurdên Êzdî ya. Care pêşî DAIŞ di 19 tabaxê de bidest hêrîşê li şengalê Kurd û bi de hezaran Kurd bikuj kir û bi sed hezaran Kurdên Êzdî di encama wan hêrîşan de bûn koçber li cihanê û herêmên dîn ên kurdistanê. Care duyem, 19ê çiriya pêşîn a 2014an de cardin bidest hêrîşê li herêmên şengalê ên weke dahola, namze û hwd kir. Lê rastî berxwedana hêzên parastina Şingalê ên Kurd hat.
Berxwedana Kobaniyê û êrîşên çeteya DAIŞê, 2014.
Çeteya DAIŞê êrîşên cara sê ye Kantona Kobaniyê. Ev êrîş, ji aliyê YPGê ve li cara sê li pijikandinên.
Anha hemî Daişên minafiq ji Kobanîyê paqijbûne. Kobanî Azad bû.
Alim li dijî DAIŞê (Fetwa).
Ji Erebistana Siyûdî, Urdun, Filistin, Misir, Tûnis, Îraq, Sudan, Yemen, Tirkiye, Îngilistan, Fransa, DYA, Swed, Bosna Hersek, Îtalya, Belçika, Bulgaristan, Arjantîn, Kanada, Hindistan, Çîn, Malezya, Endonezya û Nîjeryayê 126 alimên Îslamê gotin ku ew tiştên DAIŞ dike di dînê Îslamê de tuneye û qedexeye.
"Li ser navê navê dîn Mirov kuştin", "Zilum kirin", "Destavtina jinê û mafê wî ji standin", "Li gorî xwe kesan bike kafir", "Kesê ku li ser dînekî dinbe zordestî lê were kirin hemî tiştên wisa di Îslamê de qedexe ne".
Natasha Atlas (z. 20'ê adara 1964 li Bruksel, Belçîka) hunermendeke belçîkayî ye ku elementên erebî û efrîqî bi muzîka elektronîk ve girê dide û bi vî havî tarzeke bêhempa tîne ziman.
Di malbata wê de kokên misirî, filistînî û îngilîzî hene û ew bi xwe hemû cîhanê geriyaye, lewra cihên wek Bruksel, Yûnanistan, Misir û Îngilîstanê jê re bûne war. Tecrûbeyên wê yên digel çandên cuda bandorek erênî da muzîka wê. Ji bilî projeyên wê yên solo ew solîsta koma Transglobal Underground e. Wekî din, wê bi hunermendên wek Sinead O'Connor, Juno Reactor, Jean Michel Jarre, Nitin Sawhney, Peter Maffay, Peter Gabriel, Nigel Kennedy, Mick Karn, Sarah Brightman, Indigo Girls, Jah Wobble, Jaz Coleman, Yasmin Levy û Franco Battiato re hevkariyên hunerî kiriye.
Abdullah Kiran di sala 1965an de li Diyarbekirê (li gundê Duderya yê bajarokê Pasûrê) hat dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Farqînê (1973-81), lîse (1981-84) li Licê xwend. Di sala 1986an de dest bi xwendina zanîngehê kir, li Zanîngeha Stembolê beşa felsefe, zimannasî û têkiliyên navneteweyî xwend û di sala 2000î de, bi teza xwe ya bi navê "Li Rojhilata Navîn Av" doktoraya xwe temam kir. Di salên 2004-2005an de li Zanîngeha Beykentê, di salên 2006-2009an de li Zanîngeha Amerîkî ya Kîprosê, di havîna 2013an de li Zanîngeha Bîlgiyê ders dane. Havîna 2011an, li Amerîka, li Zanîngeha Georgetownê wek akademîsyenê mêvan lêkolîn kiriye.
Bi nasnavên wek Felat Dilgeş, Alan Merwanî û hin nasnavên din, bi kurdî pirtûk, gotar û wergerên wî çap bûne; di gelek kovar û rojnameyên cihê de nivîsên wî derketine. Di sala 2002an de, di derxistina kovara edebî Gulistanê de roleke bingehî leyîstiye û wek gerînendeyê giştî yê kovarê xebitiye. Ji sala 2010an vir ve, li Zanîngeha Alparslanê ya Mûşê, di beşên kurdî û siyasetnasiyê de dersê dide û serokê beşa têkiliyên navneteweyî ye. Ew bi zimanên kurdî, tirkî, farisî, îngilîzî; piçekê erebî û grekî dizane.
Tiyatroya Avesta, TeatrAvesta, Teatreya Avesta komeke şanoyê ya kurd e ku di sala 2003'an de li Stembolê ji aliyê Aydin Orak û Cihan Şan ve hate sazkirin. Koma Avesta ji xeynî tûrneyên xwe yên li Tirkiye û Kurdistanê, li Swêd, Awistriya, Almanya, Swîsre, Îraq û Norwêcê jî tûrne kirine. Tiyatroya Avesta berhemên xwe bi kurdî pêşkêş dike.
Şanogeriya Avesta ji sala 2003'an ve.
Bi lîstika Tu hem İshaq’î Hem Cemîl komek ciwanî, di sala 2003’an de grubek bi navê Teatra Avesta damezirandin. Avesta grubeke serbixwe ye û projeyên xwe ê cihêreng dixwaze têxe şanoya kurdî. Lîstika bi navê Rojnivîska Dînekî ceribandina yekem a grubê ye. Grubê lîstika Nîkolay Gogol ya bi nav û deng entegreyî şanoya kurdî kir. Armanca yekem ew bû ku Rojnivîska Dînekî têxin şanoya kurd. Teatra Avesta yekemîn kome ku lîstika Gogol ya bi nav û deng Rojnivîska Dînekî wergerandiye kurdî û dilîze. Piştre lîstika Azîz Nesîn a bi navê Tu Ne Gara Yî wergerande kurdî. Di gelek mihrîcanê çand-hûner û şanoyê ên navnetewî de derkete ser dikê. Araf ku jiyana Apê Musa vedibeje û Mirina Zimanekî hîn li ser dikê ye.
Xaînîdes (, "Xaynîdes"), komeke muzîkê ya girava Kretayê (Krîtê, Yewnanistan) ye ku muzîka xwe ji kelepor û mûzîka kevin ya Krîtê girtiye. Gotinên stranên xwe ji zarava krîtî ya yewnanî dibijêrin.
Ev kom di adara 1990î de ji aliyê komeke hevalan hate damezirandin, Hemû damezirînerên komê xwendekarên zanîngeha Krîtê bûn û navên wan Dimitris Apostolakis, Dimitris Zacharioudakis, Giorgos Laodikis, Miltos Pashalidis û Kallia Spyridaki. Albûma wan ya pêşî di sala 1991ê de bi navê Xaynîdîs derket. Piştî demekê hejmara endaman bû 7 û sê albûmên dî derxistin berî ku di sala 1997an de bi awayekî demkî ji hev veqetin. Piştî salekê Dimitris Apostolakis û Dimitris Zaharioudakis kom ji nû ve gihand hev û endamin nû jî beşdar bûn.
Endamên nû jî Maria Koti, Alexis Nonis, Periklis Tsoukalas û Antonis Skamnakis bûn.
Etarê Nîşabûrî (jdb. li dora 1145, Nîşabûr – m. 1221, Nîşabûr) helbestvan û bijîşkekî faris e.
Ferîdedîn Ebûhamêd Mihemed kurê Îbrahîm keni navdar bi etarê nîşabûrî di sala 540 hicrî li Kedkenê de ji dayîkê bû û di sala 618 hicrî çû ber dilovanî ya xwedê yek ji wan arif û helbestvanê Îranê e û bi eslê xwe faris bû û di weje ya iranê de gelek bandor dani e ser helbestvanê din.
Berhema mentiqultêyr.
Berhema mentiqultêyr ber hema herî navdarê etaar e û çîroka vê ewe ku çend cvîk û baz in ku dixweazin bighên padîşahê xwe navê wê simorq (bi kurdî 30 mrîşk) ku di wê çirokê de cvik simbola merivan e û padişahê wan sîmorq xwedê e. Ku di wê berhemê da zehmetîya rêya arif bûnê dibêje û dibêje ku arifek ger bixweze bighê xwedê divê 8 qonaxa derbaz bibe.
"Eşîq el-Mutercim" ('Ashiq al-Mutarjim) yekemîn romana bi zimanê erebî ya Jan Dost e.
Wî berî vê romanê çar romanên kurdî nivîsîne; Mijabad, 3Gav û 3darek, Mîrname û Martînê Bextewer. Ev roman jî wek her çar romanên buhurî dîrokî ye. Di sala 1708an de, komek gencên fille ku di nav wan de gencekî misilman jî heye, bi rêya gemiyê ji Iskenderûnê berê xwe didin Romayê da ku fêrî zimanên latînî û îtalî bibin û dawî vegerin û mîna wergêran bixebitin. Di romanê de kareketerê bingehîn ku yek ji wan kesan e, piştî nêzîka heftê salan bîranînên xwe, ji ber ku tiliyên wî nema dikarin bi xameyê bigrin, bi rêya xizmetkarê xwe dinivîsîne. Roman 208 rûpel e û mijara wê ya sereke tolerans, hevpejirandin û nakokiyên olan e.
Mahmut Aydin nivîskar û mamosteyê zimanê kurdî ye. Aydin di sala 01.01.1967 de li Gundê Şêxo (mezraya Gundê Avakor) ku li ser navçeya Tatosa Erzîromê ye, ji dayik bûye. Wî li gundê xwe dibistana seretayî qedandiye. Dû re dibistana navendî (Tatos), lise (Erzirom) û Zankoya Dokuz Eylûl/Fakulteya Perwerdeyê ya Bucayê, beşa Mamostetiya Erdnîgariyê (Izmir-TR) qedand.
Mahmut Aydin ji sala 1994 vir de li Almanyayê dijî û ew ji sala 2001 vir de hemwelatê Almanya ya Federal e. Aydin Ji sala 1998 vir de jî mamostetiya zimanê dayîkê dike. Ew bi karên perwerdeyê re mijûl e. Ji bo ku zarokên Kurd zimanê xwe hîn bibin, wî du pirtûkên dersê ji bo polên 1. û 2. amade kirine û li ser berhemên nû xebata xwe dimeşîne. Ji bilî karên perwerdeyê, ew helbestan jî dinivîse. Gelek helbestên wî di malperên internetê û kovarên wêjeyî de hatine weşandin.
Sedî, Se'dî, yan jî Mişrêfedîn Mislêh kurê Ebdullahê Şîrazî helbestvan, nivîskar û alimekî Îslamê ê faris yê îranî ye.
Sedî navbera salên 600 heta salên 615 qemerî hatîye dinyayê. Texelusa (navê wî di helbesta da)sedî ku ji nave etabek mizeferedîn sedî kurê ebubekir kurê sedê zengî hatîye girtin. Di ciwanîya xwe da çû ye xwendîngeha nizamî ya bexda yê û wira li Iraqê ders xwendî ye. Xwendîna wî li bara edeb û fiqh u hikmetê da bûye. Piştî wê çûye Şam û merakêş û hebeşê û hicazê bo seyranê û piştî wê vegerîye şirazê li Îranê li welatê xwe. dest bi nvîsandina berhemên xwe kirî ye. Wî di sala 655 qemerî de berhema xwe ya yekem bi navê sedîname an jî bûstan name nivîsîye. piştî wê di sala 656 de berhema xwe ya duem nivîsîye binavê gulistan. Ji xeynî wana sedî berhemên din ji nivisî ne weke xezelîyat, qesayîd, ribaîyat, ku hemî wana navê awayek ji helbesta e. Sedî navbera sala 690 ta 694 lî şirazê çû ye ber dilovanî ya xwedê.
Tirliyê çavzer (), çûkekî teşik dirêj û çav zer e. Li erdê dijî.
Rengê wî bi granî qehweyê vekirî ye. Li ser serê wî xêzikên ber bi spî ve he ne. Rengê teşikên wî zer in. Çûkekî bizdonek e. Dema ku ditirse çokên xwe dişkîne û xwe dixe haweyê raketiyan.
Bilindahiya wî 40 cm, graniya wî jî ji 300 gram heyta 500 gramî dibîne. Firehiya bazikên wî bi hawê vekirî di derdora 80cm yî de ye.
16-17 salan temen derbas dike. Di qurp ketinê de 2-3 hêkan dike û çêçik derxistina wê 25 rojan dibîne.
Li gorî rewşa hewayê yan di meha adarê de yan jî di a nîsanê de bi rêya koçê dihê û li çol û çepelên bi tûmik, bi kevir ku nêzî avan e xwe bi cî dike. Çileyê xwe li Afrîkayê derbas dike.
Navê xwe ji dengê xwe girtiye.Dengê wî wuha ye:Tirrrrr lîî,Tirrrrr lîî.
Nêçîra xwe bi şevê dike û bi granî kêzik, kurmik, nermok, beq û mişkan dixwe.
Siyên Şikestî pirtûkeke Fevzî Özmen e.
Gelo Fevzî Ozmen çima heta nuha karê wêjevaniyê neda pêşiya xwe û ji xwe re nekir armanc? Helbet sedemên vê bêşansiya wêjeya Kurd hene.
Ew şayesandina wî ya herikbar, ew zimanê bi letif û bi naz, divê ji zû de biketa xizmeta wêjeya Kurd!
Boyko Borîsov di sala 2011an de
Boyko Borîsov (bi bulgarî: Бойко Методиев Борисов, "Boyko Metodîev Borîsov") siyasetmedar û sporkarekî bulgar e. Ew di navbera 2009 û 2013an de serokwezîrê Bulgaristanê bû. Îro (2014) lîstikvanekî futbolê ye û ji bo yaneya werzişê Vitosha Bistritsa dilîze.
Borîsov di 13ê xizîrana 1959an de li Bankya, Bulgaristanê hatiye ser dinyayê.
Remezan Îsa (1953-2014), helbestvan û pêşmerge bû.
Remezan Îsa ji salên 70an dest bi nivîsina helbestê kiriye û roleke wî yê giring di xizmeta edeb û zimanê kurdî de hebû. Ew wek pêşmerge gehiştiye rêzên şoreşê, piştî serhildana 1991ê vegeriya Dihokê.
Helbestvan Remezan Îsa di sala 1953an de li herêma Behdînan hatiye ser dinyayê. Ew di sala 1974an de wek mamoste û rêveberê dibistanê karê xwe kiriye. Derbarê ragehandinê de li Kovara Metîn û Kovara Dîcle kar kiriye, rêveberê rêveberiya rewşenbirî û hunerî li Dihokê bû. Di salên 1996-2004an de cêgirê serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd (Êketiya Nivîserên Kurd) ya Dihokê bû.
Berhemên wî yên çapkirî.
Helvestvan Remezan Îsa di 15ê tîrmeha 2014an de li Swêdê çû ber dilovaniya xwedê.
[http://www.duhokwriters.com/latini/in.php?page=news2&id=1239 Malpera Yekîtiya Nivîskarên Kurd (bi tîpên latînî)]
[http://www.duhokwriters.com/kurdi/in.php?page=news2&id=1395 Malpera Yekîtiya Nivîskarên Kurd (bi tîpên erebî)]
Peymana Kevin navê çîrokên olî û pîroz ên ayîna filehtiyê ne û beşa pêşîn a Kitêba Pîroz e. Beşa wê ya diduyan Peymana Nû an jî Încîl e.
Pirtûkên Peymana Kevn.
Tevahiya van pirtûkan hem ji aliyê cihûyan ve, hem jî ji aliyê hemû bawermendên filehan ve tên pejirandin. Herweha hin pirtûkên din jî hene ku bi tenê ji aliyê xiristiyanên ne protestan (mîna katolîk û ortodoksan) ve tên pejirandin.
Pirtûkên Peymana Kevin berî hatina Îsa Mesîh bi zimanê îbranî an aramî hatine nivîsandin.
Di vê dîrokê de,bi biryara Kargeri û Serokatiya NÇM a şaxa İzmir,birêz Hatice Çoban û Serokatîya Navendiya NÇM ê,bi rêz Nuray Şen,İsmet Dax Ji dervî NÇMê xebatên xwe domand e.
Ev Dîrok,ji İsmet Dax re girînge û Dîrokî ye.
Zebûr pirtûkeke Peymana Kevin e ku tê de 150 stranên ruhanî (Zebûr) hatin berhevkirin.
73 Zebûr ji aliyê Dawid (li dor 1000 B.Z.) ve hatin nivîsandin.
51 Zebûr bê navê nivîskar hene.
Zebûra herî kevin Zebûra 90 e, nivîskarê wê Mûsa ye.
Zebûrên herî nû Zebûra 126 û 137 in (li dor 500 B.Z.).
2 Ew min li nav mêrga nû dide mexel,
Û li ber ava rihet rêve dibe.
3 Ew dilê min nû dike,
Û di ber navê xwe de, di riya rast de rêberiya min dike.
4 Erê, ez di geliyê siha mirinê de bigerim jî,
Ez ji xerabiyê natirsim, çimkî tu bi min re yî.
Gopal û şivdarê te, dilgeşiyê didin min.
5 Li pêş dijminên min, tu sifrê datînî ber min.
Tu dohn li serê min didî.
Fincana min tije ye, ser re tavêje.
6 Erê, di hemû rojên jiyana min de
Qencî û kerem wê hevaltiya min bikin
Û di hemû rojan de ezê di mala Xudan de rûnim.
Efoyê Esedê Sefo yan jî bi kurtî Efoyê Esed (jdb. 1927 − m. 1999), dengbêjekî navdar ê kurd ê Ermenistanê bû ku di 1ê kanûna paşîn a 1927an de li gundê kurdên êzdiyan Heko yê navçeya Talînê, li Ermenistanê, hatiye ser dinyayê.
Dengbêj di navbera salên 1958 û 1960î de li Radyoya Êrîvanê bû mêvan û zêdeyî 15 kilamên wî hatin tomarkirin. Stranên wî îro jî li dengxaneya Radyoyê Êrîvanê tên parastin. Efoyê Esed gelek stranên govendê, bengîtiyê û mêraniyê dizanibû û ligel dengekî şîrîn stran digotin.
Çend kilamên wî yên navdar.
Efoyê Esed salên dawî yên jiyana xwe li Rûsyayê derbaz kir û di 29ê kanûna paşîn a 1999an de çû ber dilovaniya Xwedê. Ew li nav mexberên êzdiyan li gundê Bezopasno yê navçeya Trunovskê (Stavrapol, Rûsya) hate veşartin.
Banezêr (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Banezêr 48 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 291 e.
Brîswê (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Brîswê 61 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 367 e.
Mûsa li gorî nîgarkêş Emîr Xusrow (1253-1325)
Mûsa (;;), li gorî kevneşopa ayînên cihû, mesihî û misilmanan, rêber, pêxember, dîroknas, qanûndanêr û navberkar bû. Wateya peyva "Mûsa" bi îbranî "ji avê derxistî" ye. Tê bawerkirin ku pênc pirtûkên pêşîn ên Peymana Kevin (Destpêkirin, Derketin, Lêwiyan Case, Hijmartin û Vegerandin li Qanûnê) ji hêla Mûse ve hatine nivîsandin.
Çavkaniyên herî kevin ên li ser jiyana Mûsa, pirtûkên Tewratê ne. Ew di Peymana Kevin de mirovê sereke û herî bi nav û deng e. Dibêjin, ku ew di nav mirovan de yê herî nefsbiçûk bû.
Mûsa li gorî Quranê.
Di Quranê de jî çend caran behsa Mûsa û serhatiyên wî tê kirin.
Mûsa li gorî Tewratê.
Di Tewratê de tê gotin ku di dema Ûsifê kurê Ya’qûb de, bavkalên gelê Îsraîl hatî bûn Misirê û gelê Îsrail ji bo çar sed salan li wir ma. Mûsa di dawiya wê demê de li Misirê çê bû. Di wê demê de Firawun (padîşahê misiriyan) gelek zordarî li gelê Îsraîl kir: Wî emir dabû ku hemû kurên gelê Îsrail piştî çêbûnê bên kuştin. Dê û bavê Mûsa yê biçûk, ew di selikekê de di nav çîtikên tenişta çemê Nîlê de veşartin. Li wir keça Firewn ew dît, xwedî kir û wek kurê xwe pejirand, ew bir qesra Firewn.
Dema Mûsa çil salî bû, wî bi çavê xwe dît ku yekî Misrî li îsrailiyekî dixe. Mûsa hêrs ket, yê Misrî kuşt û revî çola Midyanê, li wir bû şivan. Wî ji xwe re jinek anî (Zipora) û du kurên wî çêbûn (Gerşom û Eliyezer). Piştî çil salan Xwedê li çolê jê re xuya bû û ew şand Misrê, da ku gelê xwe rizgar bike. Pêşî Mûsa qet nexwest û bi Xwedê re ket peyvînê, lê piştre qebûl kir û bi birayê xwe Harûn re çû ber Firewn. Wek ku Xwedê ji wan re gotî bû, Firewn nexwest gelê Îsrail berde. Hingê Xwedê deh belayên giran şandin ser diyarê misriyan, heta ku Firewn û hemû Misriyan hêvî ji gelê Îsrail kir, ku ew ji Misir ê derkevin. Mûsa bû rêberê gelê xwe û ew di Deryaya Sor re birin çola Sînayê. Li wir Xwedê daket ser çiyayê Horebê / Sînayê û di nav ewr, agir û mijê de ji wan re xuya bû. Wî bi destê Mûsa li ser nivîsdekên kevirîn her deh Emrên Mezin da wan. Xwedê gelek qanûnên din jî bi destê Mûsa dan gelê xwe ("Şerîeta Mûsa") û li wir peymana xwe bi wan re girêda. Lê gelê Îsrail guhdarî nekir, golikekî zêrîn çêkir û wek ku biperizin Xwedê perizîn wî. Mûsa ji Xwedê hêvî kir ku ew gelê xwe helak neke û Xwedê ev daxwaza Mûsa qebûl kir. Li çola Sînayê perestgeha wan a yekem hat çêkirin; heta dema Silêman padîşah ew cadir bû. Kurên Harûn bûn kahîn û Harûn bi xwe bû serokê kahînan. Dema nêrevan (casûs) bi tirseke mezin ji welatê Kenanê vedigeriyan, xelkê dîsa bawariya xwe bi Xwedê neanî û Xwedê nehişt ku ew bikevin welatê sozdayî Kenan; ew çil salan di çolê de digeriyan. Di wan hemû salan de Mûsa rêberê wan bû. Çend caran jî mirov li hember Mûsa rabûn û nexwestin rêberiya wî qebûl bikin (birayê wî Harûn û xwişka wî Meryem, Korax, Datan û Abîram). Wî bi xwe jî carekê guhdarî nekir û ji ber vê yekê Xwedê destûr neda wî ku ew bi xwe bigihîje welatê Kenanê.
Li gorî çîroka Tewratê ji çiyayê Neboyê (li Urdunê), Xwedê ji Mûsa re welatê sozdayî nîşan da. Hingê Mûsa – dibêjin, emrê wî 120 salî bû – mir û Xwedê bi xwe ew veşart. Mûsa nivîskarê Zebûra 90 e û wî Şerîeta Xwedê nivîsand, an da nivîsandin. Di Peymana Kevin de di van pirtûkan de li ser Mûsa tê gotin: Yêşû, Samûêl I, Padîşah I+II, Nehemya, Zebûr, Îşaya pêxember, Yêremya pêxember, Daniyêl pêxember, Mîxa pêxember, Melaxî pêxember. Mûsa pêxemberekî mezin tê hesabkirin û wî li ser Mesîh jî weha pêxamberîtî kir: «Xudan Xwedayê we wê ji nav birayên we, ji we re pêxemberekî wek min rake. Ew her çi ji we re bêje, divê hûn guhdariya wî bikin. Îcar her kesê ku guhdariya wî pêxamberî neke, wê ji nav gel bê derxistin û helak bibe.». Îcar çaxê Îsa Mesîh li ser vê dinyayê bû, Mûsa li ser çiyayekî jê re xuya bû û bi wî re peyivî.
Zebûra Mûsa.
Ya Xudan, di hemû dewran de, Tu ji me re mesken bûyî; Hê çiya çênebûn, Hê te erd û dinya neafirandin, Ji bêdestpêkê heta bêdawiyê tu Xwedê yî Tu mirovan li axê vedigerînî, Û tu dibêjî: "Ya kurên Adem", vegerin." Ji ber ku li ba te hezar sal wek roja duh ya bihûrî, Û wek nobetek ya şêvê ye. Tu wan dimalî, dibî, ew dibin wek xewnê; Ew wek wî giyayê ne ku sibehî şîn dibe. Sibehî kulîlk dide û mezin dibe; Êvarê tê dirûn û hişk dibe. Bi hêrsa te em wêran dibin, Û bi xezeba te em dibizdîn. Te neqenciyên me danîn ber xwe Û te gunehên me yên veşartî danîn ber ronahiya rûyê xwe. Ji ber ku hemû rojên me bi xezeba te diçin Û salên me wek bîhnkişandinekê derbas dibin.
Rojên emrê me heftê sal in Û bi qewetê ew bibin heştê sal jî, Dîsa bengîtiya wan ked û keder e; Çimkî zûka dibihûre û em jî difirin, diçin. Qeweta xezeba te kî dizane?Û li gor ku divê mirov ji te bitirse, hêrsa te kî dizane? Hijmartina rojên me wisa hînî me bike Ku em bibin xwediyê dilê şehreza. Vegere ya Xudan, ma heta kengê...? Rehmê li xulamên xwe bike. Sibehî me bi kerema xwe têr bike, Da em di hemû rojên xwe de dilgeş û şa bibin. Li gor wan rojên ku te em xistin nav kederan, Li gor wan salên ku bela hatin serê me, me dilgêş bike. Bila karên te ji xulamên te re bên dîtin Û mezinahiya te li ser zarokên wan bixuye. Bila qenciya Xudan Xwedayê me li ser me be,Û karên destên me ji me re qayîm bike. Erê, karên destên me qayîm bike.
Mûsa di Peymana Nû de.
Di Peymana Nû / Încîlê de 80 caran behsa Mûsa tê kirin.
"Nefikirin ku ez hatime Şerîetê û nivîsarên pêxemberan ji holê rakim. Ez nehatime ku ji holê rakim, lê ez hatime ku temam bikim. Beriya ku erd û ezman bibihûre, herfek an nuqteyeke biçûk ji Şerîetê winda nabe, heta ku her tişt bê cih." (Metta 5:17-18)
"Ev, ew Mûsa ye ku ji zarokên Îsraêl re got: ‹Xwedê wê ji nav birayên we pêxemberekî wek min ji we re rake› (ji: Dubarekirina Şerîetê 18:15)."
"Her kesê ku baweriyê bi Îsa tîne, ji wan hemû tiştên ku bi Şerîeta Mûsa we nikaribû hûn bê sûc bibin, rastdar derdikeve." (Karên Şandiyan 13:39)
Tu kes nikare Şerîeta Mûsa ji sedî sed pêk bîne, loma xizmeta Mûsa "mirin aniye" (Korîntî II, 3:7); lê Mesîh hat ku jiyana herheyî bide mirovan: "Vejîn û jiyan ez im. Yê ku bawerî bi min anîbe, miribe jî ewê bijî." (Yûhenna 11:25)
Binawîley gewre (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawîley gewre 40 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 214 e.
Binawîley biçûk (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawîley biçûk 67 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 360 e.
Xane xelî xwarê (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xane xelî xwarê 12 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 55 e.
Xane xelî serê (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xane xelî serê 30 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 160 e.
Darsawên (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Darsawên 33 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 149 e.
Deştê (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Deştê 8 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 37 e.
Zirremêrg (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Zirremêrg 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 99 e.
Şellmaş (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şellmaş 79 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 457 e.
Şîwaşan (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîwaşan 25 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 118 e.
Qûlltê (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qûlltê 51 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 271 e.
Kaniyebî (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaniyebî 40 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 212 e.
Kollesey xwarê (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kollesey xwarê 123 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 730 e.
Kollesey serê (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kollesey serê 86 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 500 e.
Nîskawê (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nîskawê 48 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 261 e.
Yasînawê (), gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Yasînawê 23 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 116 e.
Baskerrût (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Baskerrût 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Bawe (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bawe 35 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 172 e.
Berdespiyan (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Berdespiyan 11 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 45 e.
Binoxellêf (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binoxellêf 69 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 394 e.
Bêwranî xwarê (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêwranî xwarê 238 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 1261 e.
Bêwranî serê (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêwranî serê 119 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 570 e.
Xirê aẍellan (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xirê aẍellan 6 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Dollebî (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dollebî 17 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 88 e.
Reşehermê (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Reşehermê 23 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 129 e.
Jajûke (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Jajûke 28 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 159 e.
Serûçawe (Serûçawe) (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serûçawe (Serûçawe) 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 110 e.
Serûçawe (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serûçawe 17 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 73 e.
Sindollan (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sindollan 17 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 78 e.
Sewtall (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sewtall 42 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 179 e.
Sûreçom (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sûreçom 27 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 123 e.
Şilesêw (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şilesêw 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Şîbane (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîbane 11 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Feqê xidran (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Feqê xidran 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Feqîrsilêman (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Feqîrsilêman 10 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Qazan (), gundekî gundistana Beryacî ya bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qazan 11 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 33 e.
Qellaterreşê (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellaterreşê 233 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 1140 e.
Qûleswêr (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qûleswêr 14 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 64 e.
Kaniyerreş (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaniyerreş 27 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 148 e.
Kaniyezerd (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaniyezerd 151 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 758 e.
Kaniyesêw (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaniyesêw 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 88 e.
Luqman, (bi Erebî: "لقمان") li goreyê Quranê û baweriyên Îslamî, yek ji kesatiyên navdar e. Ew di Erebistana Berî Îslamê da jî wekî mirovekê zana dihat niyasîn û navê dî yê wî yê berî Îslamê Ad bû. Di Wêjeya kurdî û wêjeya farisî da ew zêdetir bi navê Luqmanê Hekîm dihêt niyasîn.
Li goreyê hindek rîwayetan Xudê Luqman di navbera hîkmet û pêxemberiyê da azad hişt û wî hîkmet û hekîmbûn hilbijart, ne pêxemberî.
Sûreta 31ê ji Quranê bi navê Luqmanî ye.
Kunemşikê (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kunemşikê 49 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 252 e.
Kolkerreşêy xwarê (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kolkerreşêy xwarê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 26 e.
Kolkerreşêy serê (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kolkerreşêy serê 7 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 44 e.
Kîfarawê (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kîfarawê 4 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 38 e.
Girdemşik (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Girdemşik 29 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 132 e.
Mamewet (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mamewet 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 54 e.
Meraẍan (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Meraẍan 78 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 384 e.
Melaşêx (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Melaşêx 46 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 255 e.
Nişkollan (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nişkollan 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 141 e.
Nokan (), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nokan 13 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 72 e.
Bînawîley Hacî Mîney, Binawîley Ḧacî Mîney (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawîley ḧacî mîney 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 102 e.
Sartke (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sartke 47 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 304 e.
Sî ser (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sî ser 146 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 915 e.
Qamîşe (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qamîşe 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Qellasimore (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellasimore 4 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e.
Kaniyegwêz (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaniyegwêz 14 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 73 e.
Kunewirçê (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kunewirçê 6 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 34 e.
Gurgawê (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gurgawê 4 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 22 e.
Mawelo (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mawelo 18 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 96 e.
Mêwnê (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mêwnê 15 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 82 e.
Nistan (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nistan 113 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 686 e.
Hemran (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Hemran 25 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 158 e.
Wetmanawê (), gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Wetmanawê 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 135 e.
Eşxell (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eşxell 45 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 269 e.
Alliyemeran (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Alliyemeran 16 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 107 e.
Brîte (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Brîte 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 151 e.
Bêloke (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêloke 34 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 225 e.
Paş qebran (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Paş qebran 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 71 e.
Çeko (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çeko 54 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 342 e.
Ḧesenawa (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧesenawa 11 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 65 e.
Darbran (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Darbran 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Darmekewn (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Darmekewn 58 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 289 e.
Dawidawe (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dawidawe 110 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 611 e.
Dolletû (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dolletû 103 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 678 e.
Zêwe (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Zêwe 14 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 90 e.
Sawan (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sawan 21 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 151 e.
Sawanî nwê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sawanî nwê 98 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 553 e.
Spîdarê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Spîdarê 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 119 e.
Spîdarê (Darme) (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Spîdarê (Darme) 28 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 152 e.
Serî mêrganî nellênê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serî mêrganî nellênê 13 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 97 e.
Zêtka ("Zêdka", "Zêdika", Zêdikan; bi tirkî "Eleşkirt") navê navenda navçeya Elajgir a Agiriyê ye. Elajgir bi zimanê hayî, ango ermenî ye: ("Alaşkert)". Beriya Komkujiya Ermeniyan li Elajgir ê ermen û kurd bi hev ra dijiyan. Navekê din ê bajarokê Pakrewan bûye.
Piştî tevkuştina wan, Komara Tirkiyeyê tirk li gundên ermen da dan rûniştandin.
Îro li Zêtka ti ermen tunin. Muhacir (tirkên ji derve hatin anîn) di dewsa wan de li gundên wan, di xaniyên wan de dijîn. Ew tirkên Zêtka nîvê zefî ji aliyê Kafkasyayê ji ber Rusa revîne û hatine ketine dewsa Ermenê ku revîne an ji hatine kuştinê.
Gund û bajarên ermenan: Zêdikan, Hemzikan, Remikan, Xweşyan, Xanzir, Xaçîl hwd.
Sostanî xwarê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sostanî xwarê 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 168 e.
Sûnê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sûnê 39 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 291 e.
Sepêkan (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sepêkan 52 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 334 e.
Sîremêrg (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sîremêrg 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 64 e.
Şîwaşan (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîwaşan 4 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 37 e.
Şêwawkan (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şêwawkan 26 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 176 e.
Şîwemêrê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîwemêrê 46 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 326 e.
Allawan (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Allawan 15 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 119 e.
Qellatasiyan (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellatasiyan 23 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 180 e.
Kawlanê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kawlanê 12 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 133 e.
Amêdî (ji tîpên erebî guhêzkirî: "Amedi") li devera Behdînan qeza û bajarekî biçûk e. Di serdema Mîrîtiya Behdînan de paytextî kiriye.
Amêdî bajêrkekê Kurdistana Başûr e û dikevîte di nav sinorê Behdînan da. Daniştiyên vî bajêrkî nêzîkî 6.000 kesan e. Di serdemê mîrnişîna Behdînan da Amêdî paytextê vê mîrnişînê bû. Li vê deverê peymangeheka teknîkî bi navê Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê heye.
Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.
Bajêrkê Amêdiyê dikevîte bakurê rojihelatê senterê Parêzgeha Dihokê bi dûriya 70 km. Bajêr yê ava kiriye li ser keliheka siroşt ku rûberê wê digehît 17,5 km² û bilindahiya wê ji dewrû bera 1000 pê ne vî bajêrk dîrokeka kevnar û pir rûdan heye ku dizivirît bo Împeratoriya Aşur, zanayên şînwaran dibêjin Amêdiyê bajêrê "Amat" e yê ku di belgenamên aşuriya da li serdemê Şems Addê pêncê (823-810) ber bunê û nivîsînên Adedinîrar siyê (804-782) berî bunê û behsê "Amat" di nivîsînên çerxê Babiliyê nû da hatiye û paş rewşa wê hatiye guhirîn û keftiye jêr desthelata dewleta Îslamî Yaqût el-Hemewî derbare Amêdiyê dibêjît ewê avakirî dibêjnê Imadedînê Zengî sala 537'ê koçî (1142'ê zayînî) mişextî, belê Hemdalle Alimstufa el-Qezwînî bo wê çendê diçît ku ewê "Amat" nûkirî dibêjnê Madaldule al-Dilîmî ewê li sala 0338'ê mişextî mirî û wî Amêdiyê binavê xwe nav kiriye.
Dîroknas Ibn el-Esîr çendîn caran navê Amêdiyê înaye ev bajêre toşî ne aramiyê bûye heta ku mîrên mîrgeha Sêvdîna kurdî kiriye paytextê desthelatê xwe li nêzîk sala 740'ê koçî (1339'ê zayînî) mişextî û libin desthelata wan ev cihe pêşkefit û berdewam ma paytextê mîrgeha Behdîna heta sala 1842'an a zayinê demê ji layê Mihmed Ance Beyireqdar ve hatiye dagîrkirin paşî sultanê osmanî Mihmudê dûyê sîstemê nawendî yê raste û xwe li wîlayetên Osmanî li ser sepand û bi êk car dest bi ser mîrgehên kurdî da girt û bi wîlayeta Colemêrgê paşî wîlayeta Mûsilê ve hate girîdan.
Li ser demê Brîtaniya sala 1918'ê zayinî desthelatdarekê brîtanî liser hate sepandin û digel pêkhatina dewleta Îraqê Amêdiyê bu qezayek ser bi lîwa Mûsil ve û êkemîn qayimqam li sala 1924'ê zayinî lê hate damezirandin. Amêdiyê bi ciwaniya xwe û çem û bîstanên û cihê xwe yên guzarî navdare nexasim Sîlavê û Sincê ku berdewam kesikatî û ava kaniya lê heye û siruştekê ciwan û sermesit heye, û geliyê Sîlavê bi çendîn corên fêqî navdar e weku: hijîr, gwîz, hulîk û sêv. Herçende biyavê erdê çandinê yê kêm e lê cihekê qelew û xudan berhem e, pêtiriya dar û barên Amêdiyê bi ava kaniya dihête avdan, ev bajêre bi sazkariyên millî navdare weku guskên axê û çendîn karên dî yên destî di hên çêkirin nexasme li gundê Dirignê hindek taybetmendî bi sazkariyên axê hene; dibêjin ev cihe qutabxaneka ser bixwe û avabu jibilî van karan jî xelkê vê deverê yan ku Amêdiyê karê çandin û xwedîkirina teriş û kewalî û karên bazirganiyê diken.
Nahiya Sersinkê.
Dikevîte ser rêka serekî ewa ji senterê parêzgehê diçîte qeza Amêdiyê û 41 km ji bajêrê Dihukê dûr e û 1046 metran ya bilind e ji astê deryayê û bilindtirîn pila germatiyê li havînê digehe 24 pila û dihate hijmartin ji xweştirîn û beriniyastirîn havîngehên herêma Kurdistanê ji ber keş û hiwayê wê yê tena û hîn û ava wê ya mişe ye, ramana peyiva wê ji "sîngê çiya" hatiye ji ber ku di kevîte sîngê Çiyayê Garey dîsan buçoneka dî heye dibêjît: Ser û Sinik yan ku serê Sinkî ku cihê çêbuna kêza Sinkî û li van salên dîmahiyê aşikira bo ku kêza Sink qesta serê Garey diket ji bo zêdebun û veşartina hêka xwe li payîz û zivistanan.
Daristaneka sirûşt ya berfireh li sinurê nahiyê heye mifa ji dar û barê wê dihîte wergirtin ji bo xwedî kirina teriş û kewal lê li van salên dîmahiyê ji ber durpêçên aborî û nebuna sutemeniyê ziyanên mezin geheştîne dar û barê wê, xelkê nahiyê bara pêtir jiyara wan li ser çandina derametê zivistanê ye weku genim, ceh, nuk, nîsk û bo çandinê jî mifa ji deşta sipney di hête werigirtin zêdebarî çandina derametê havînê weku birinc, bacanik û kesikatî û pîvaz û tutin ku devera Berêgarey ya beriniyase bi çandina tutinê herwesa gelek bîstanên fêqî weku sêv û xux û hurmîk û hulîk û mêwên tirî lê hene zêdebar gwîz û bahîv û hijîr û spîndar û mazî û guhîşik, ji giringtrîn û beriniyastirîn çiyayên wê çiyayê Gare ye ewê dikevîte naverasta erdê nahiyê, dîsan çiyayê Metîna ewê dibîte sinurê nahiyê digel nahiya Kanî Masê û ji giringtirîn rûbarên wê rûbarê Sipney yê rojava ewê ji gundê Eredina dizêt û diçîte Berbankê û Dawdiyê û Hemza û Dukerê heta digehîte Xabîrî.
Li nahiya Sersinkê gelek cihên şînwara hene û rêveberiya şînwara li Dihukê 14 cih tomarkirîne diser hindîra ku çi lêgeriyanên hur bu nehatîne kirin ji wan Kelha Aşewa ewa gelek navê wê dinav pertûkên keldaniyan da hatî zêdebarî şînwarên Amêdîka Xirab.
Ji beriniyastirîn havîngehên wê zêdebarî senterê nahiyê, Siyaretîka, Aşewa, Geregu, zêdebarî çendîn gund û cihên dî li devera Berê Garey ku ji ciwantirîn deveraye bo burandina demên xweş li havînê.
Dîsan ji bo xwe hulîsandina ser befirê cihên xweş hene eger destê avakirinê û gehandina rêka bigehîtê, herçende serê Garey û Aşewa hatibune avakirin ji layê rejîma beis ya gur bigur ve lê careka dî boyinene havîngeh û xelkê geşt û guzar demên xweş lê di burînin.
Rûberê nahiyê 918 km² û hejmara gundên wê 35 gund in hemû li hewa enfalên reş hatibune wêrankirin bitinê senterê nahiyê û komelgeha Qedşê ya bixurtî çêkirî mabune ava, lê paş Serhildana pîroz û damezirandina Hikûmeta Herêmê pêtiriya gundên wê hatine avakirin.
Nahiya Kanî Masê.
Zêdebarî mifa wergirtin ji rubarê Zêyê mezin û Xabîr, Kanî Masê yaberiniyase bi dar û barê Giwîza û Bahîva û Kezana û Maziya û Hurmîka û Guhîşka, ji giringtirîn çiyaên wê Çiyayê Metîna ye ku sinurê Başurî ye digel nahiya Sersinkê û Bamerinê herwesa gelek Çiyaên dî hene weku çiyaên Serzêrî û Hirurê û Gabnêrk, gelek cihên şînwara lê hene di ser hindê ra ku ji ruyê şînwarave nehatiye mesih kirin hindek ji wan di aşikirane weku dipertukên (bilidaniya) hatîye weku Keliha Hirurê yan Keliha Qumiriyê û Keliha Baluka û Baruxê, Bêtenîrê û Keliha Mîrsêvdîna û Keliha Şêxu û Pira Bilbil ewa li serdemê Îmareta Badîna hatiye çêkirin û devera kanî Masê bi devera Nêrwe Rêkan ve girêddet, zêdebarî dêra Mar gurgîs û Mar Qumaya li gundê dêrê.
Ruberê nahiyê 608 km2 û hejmara gundên wê (87) gund in hemî hatibune wêrankirin ji layê rijêma Beis ya gur bi gur ve û xelkê wan li Kumelgehên bixurtî çêkiriyên Bêguva û Qedişê û Derkarê û Hîzava û Bêrisivê hatibune akincîkirin, lê piştî Serhildanê û damezirandina Hikumeta Herêmê pêtiriya gundên deverê hatine avakirin zêdebarî çendîn pirojên xizmetguzarî û avakirina gundên hevçerx weku gundê Birîfka û Tirwaniş û Bêduhê ku ji hemê pêdiviyên jiyanê pêk dihêt.
Nahiya Dêreluk.
Eve û zêdebarî Rubarê Zêyê Mezin ewê dikevîte sinurê Rojava digel devera Berwarî Bala dîsan Rubarê Şemdînan (Ruyê Şîn) ewê dibîte sinurê Rojihelatê digel devera Barzan û Mizîrî Joriya.
Heta nuke ji ruyê şînwarave çi lêgeriyan nehatîne kirin ji ber hindê heta nuke çi cihên şînwara ku dizurin weku Keliha Nêrwe–Kelha Bêbşrê-Dêra Zal-Pira Keliya ewa dikevîte ser Rubarê Zêyê Mezin nêzîk gundê Reşava ku devera Amêdiyê bi nahiya Dêreluk ve girêddet zêdebarî pira Bilbil ewa devera Berwar bala bi devera Nêrwe û Rêkan ve girêddet û êk ji şînwarên Îmareta Behdîna ye zêdebarî çendîn Kelih û cihên dî yên kevnar li gundên Zêwa Şkan û Sigêrê.
Ruberê nahiyê (1007) km² û hejmara gundên wê (162) gundin hemî li hewên kavil kirin û wêrankirina Kuridistanê ji layê rijêma Beisa gur bi gur ve hatiye wêrankirin û xelkê wan gunda li Kumelgehên (Sîriyê-Şêladzê–Dêrelukê–Kiwanê) û hjmarek li Kumelgeha Qedşê hatine Akincîkirin, lê piştî Serhildanê Hikumeta Herêmê destê avedaniyê gehandiye hejmareka gundên deverê lê pêtiriya wan hêşta ji ber kawdanên ne aram yên deverê kavlin û nehatîne avakirin.
Nahiya Bamerinê.
Gundê Bamerinê dikevîte binarê Çiyayê Metîna û Firokexana Bamerinê ya beriniyas nêzîkî wê ye dîsan dikuvîte nêzîk gundê Eredina yê guzarî, livê dîmahiyê pêşkeftineka mezin ya avedaniyê bixweve dîtiye, nahiya Bamerinê cihê huzanivan û ٍSufî û şêxa bûye sufiyatî Qutabxaneka ayinî bu û gelek zanayên ayinî û zimanî û şarezaya Tture û Edebî qesta werê di kir ev nahiye ji nu hatiye damezirandin bi fermana kargêriya hejmar (1197) li 19/02/2000 bi daxaziya Nêçîrvan Ehmed parêzgarê Dihukê yê wî çaxî, u ji ber pêdiviyên giring yên deverê bu berfirehbuna avedaniyê çendîn Fermangehên Hikumetê lê hatine danan evejî harîkar bu ji bu başibuna barê aburî û peydakirina delîvên karî.
Nahiya Çemankê.
Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.
Keçellawa (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Keçellawa 36 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 187 e.
Gwêzîle (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gwêzîle 59 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 356 e.
Gorreşêr (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gorreşêr 12 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 83 e.
Mamkawe (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mamkawe 75 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 397 e.
Mezra (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mezra 89 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 509 e.
Mûsalan (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mûsalan 85 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 572 e.
Nebiyawe (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nebiyawe 52 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 268 e.
Nêzêy xwarê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nêzêy xwarê 27 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 159 e.
Nêzêy serê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nêzêy serê 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 133 e.
Nîskawê (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nîskawê 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 119 e.
Nîwaş (), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nîwaş 31 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 263 e.
Eḧmed brîwê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eḧmed brîwê 67 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 393 e.
Aẍellan (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Aẍellan 93 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 519 e.
Berdesûr (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Berdesûr 22 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 137 e.
Bêzîle (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêzîle 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 118 e.
Binawê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawê 117 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 609 e.
Bûbane (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bûbane 29 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 150 e.
Bêşasp (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêşasp 63 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 347 e.
Paristan (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Paristan 58 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 354 e.
Paşberd (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Paşberd 6 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 49 e.
Îsa (jdb. 8-1 BZ);;; an;;;), li bajarê Dawid Beytlehemê hatiye cîhanê û ji aliyê dûgela Romayê ve hatiye kuştin. Li gora hinekî xiristiyanan, Îsa kurrê Xwedê ye. Jê re "Îsa Mesîh" dibêjin. Lê li gorê Quran û misilmanan, jî Îsa pêxemberekî Xwedê ye û pêxemberekî girîng e.
Mana peyva "Îsa" (bi Îbranî: ישו, "Yêşûya") ev e: "Xudan xilas dike". Mana peyva "Mesîh", bi Îbranî ev e: "yê rûnkirî / yê dohnkirî / yê meshkirî".
Dema yek dibû key, an pêxember, an serokkahîn, ew dihat meshkirin, yanî rûnekî taybetî li serê wî dihat dan.
Serkanî.
Serkaniyên li ser jiyana Îsa Mesîh ên herî girîng û kevin, nivîsarên Metta, Markos, Lûkas û Yûhenna ne. Metta û Yûhenna şagirtên Îsa Mesîh bûn; Markos û Lûka şagirtên Mesîh rû bi rû naskirin.
Îsa Mesîh di Quranê de.
Quran dipejirîne ku Îsa ji Meryema keçik çêbû (19:16-33) û dibêje ku wî kerametên nedîtî kirin (5:110). Ew Mesîh e (3:45) û Tewratê erê dike (3:50). Navê wî "Peyv ya ji Xwedê" û "Ruh yê ji Xwedê" tê gotin (4:171). Yên ku baweriya xwe bi wî nayînin, dîwana wan wê bê kirin (4:159).
Li gor Quranê Îsa Mesîh pêxemberekî mezin e, lê Muhemmed Pêxember gotinên pêxemberan û nivîsarên Peymana Kevin û Peymana Nû yên li ser Mesîh rast hesab nekirin. Hin dibêjin nivîsar bi xwe hatine guhertin (îspata vê yekê tune), an jî ew xelet tên şîrovekirin (5:47/51; 4:169/171; Tabarî, Ibn Xaldûn).
Jiyana Îsa Mesîh li gora xirîstiyaniyê.
Îsa Mesîh li welatê Îsraîl, li Beythlemê (bajarê Dawid) ji Meryema keçik çêbû (Metta 1) û li bajarê Nisretê mezin bû. Çaxê Yûhennayê imadkar derket û xelk îmad dikir, Îsa jî hat ba wî û ji aliyê wî ve hat imadkirin (Metta 3). Di wê gavê de Ruhê Xwedê li ber çavê hemûyan hat ser Îsa û li ser wî ma. Piştî vê yekê Îsa ji aliyê Îblîs ve hat ceribandin, lê bi ser ket û ma bê guneh (Metta 4).
Îsa ji bo sê salan li Celîlê, li Cihûstanê û li derên din Mizgîniya Xwedê da bihîstin. Bi ser ku wî peyva Xwedê ji gel re digot û gelek keramet jî dikirin, li dawiyê gelê wî ew red kir.
Dema ew hat Orşelîmê (Qudsê), ew li gor daxwaza serwerên Cihûyan ji aliyê Romayiyan ve hat xaçkirin (Metta 27). Wek ku wî berê gotibû, piştî sê rojan ew ji nav miriyan rabû (Metta 28), xwe nîşanî şagirtên xwe da û piştî çil rojan vegeriya ezman (Karên Şandiyan 1). Wî soz da ku ewê li dawiya demê vegere û wan ên ku li pey wî diçîn, bibe ba xwe (Yûhenna 14:1-4). Di Roja Dawî de ewê dîwana hemû mirovan bike (Metta 24-25).
Şagirtên Îsa Mesîh.
Îsa Mesîh diwanzdeh şagirt hilbijartin, da ku ew tevî wî bin û ji wî hîn bibin (Metta 10:1-4). Piştî hilkişîna Îsa Mesîh a ezmên, Xwedê Ruhê Pîroz da wan (Karên Şandiyan 2) û bi qewata Ruhê Xwedê ew çûn her derê û Mizgîniya Îsa Mesîh didan bihîstin (Karên Şandiyan 8-28). Di nav şagirtan de yên herî nasdar ev in: Petrûs, Aqûb û Yûhenna.
Îro li hemû dinyayê ji du milyar mirovan bêtir Xiristiyan hene; heyf û mixabin gelek ji wan ji hînkirina Îsa Mesîh dûr ketine.
Hindareya Îsa Mesîh.
Îsa Mesîh Mizgîniya hatina «Padîşahiya Xwedê» dida (Metta 4:17). Pêxemberên berê gotibûn ku Xwedê wê xilaskarekî (Mesîh) bişîne û di dema Îsa de, gelek mirov li hêviya vî Mesîhê Xwedê bûn. Îsa got ku ew bi xwe ew Mesîh e (Yûhenna 4:25-26). Keramet û gotinên wî yên bi qewet ev yek eşkere dikirin: Wî gelek mirovên nexweş sax kirin û sê mirovên mirî rakirin (Metta 9; Lûqa 7; Yûhenna 11). Wî dikarî gunehên mirovan jî efû bike (Metta 9). Îsa dixwest ku mirov tobe bike, ji gunehê xwe vegere û jiyaneke nû bistîne (Marqos 1:14-15). Yê ku Mizgîniya Mesîh a li ser Padîşahiya Xwedê qebûl dikir, diviyabû Îsa Mesîh Xudanê xwe jî qebûl bike.
Îsa ji şagirtên xwe re li ser jiyaneke nû digot a ku li gor daxwaza Xwedê ye (Metta 5-7) û gelek caran bi meseleyan hînî wan dikir (Metta 13; Lûqa 15).
Di Tewratê de emrê herî mezin ev e: «Ji Xudan Xwedayê xwe bi hemû dilê xwe, bi hemû canê xwe û bi hemû hişê xwe hez bike» û: «Wek ku tu ji xwe hez dikî, ji cîranê xwe hez bike.» Îsa ev tam qebûl kir û mana vê hê bêtir şîrove kir (Metta 5:17-48). Xelkê li gotinên wî yên li ser hezkirina rast şaş ma: Wî ne bi tenê got ku mirov ji dijminê xwe hez bike (Metta 5:44), wî bi xwe jî weha kir (Lûqa 23:33-43).
Peyvên Îsa Mesîh bi desthilatî û bi qewet bûn û gelek mirovan ji xwe dipirsî, ka ew kî ye. Hinan digot ku ew yekî dînî ye. Hinan digot ku ew pêxember e. Hinan ew qebûl kir, lê dixwestin, ku Mesîh bi zorê li hember dijminên gelê xwe rabe; çaxê dîtin ku Îsa ev yek nekir, dev ji wî berdan. Hinên din jî ew û Mizgîniya wî ji dil û can qebûl kirin.
Îsa eşkere got ku ew ne wek pêxemberên din e (Metta 22:33-45, Yûhenna 10:7-18) û hin bi hin şagirtên Îsa têgihîştin ku Îsa bi xwe Mesîhê Xwedê ye.
Çend caran Îsa Mesîh ji wan re eşkere got ku divê ew bimire (Metta 16; 17; 20), lê wan ev yek fêm nedikir. Lê belê Îsa dizanibû ku Xwedê ew şandiye, da ku li gor gotina Îşaya pêxember di ber mirovan de bimire (Îşaya 52-53), da ku mirov ji gunehan û ji mirinê xilas bibin (Marqos 10:45; Yûhenna 10:11).
Piraniya serwerên dîn li hember Îsa rabûn. Sedem ev bû ku Îsa rexne li wan dikir; wan bi adet û hîndariyên xwe, mana emrên Xwedê xera dikirin û barên giran datanîn ser pişta mirovan (Metta 23).
Ji ber ku di nav xelkê de bandora Îsa mezin dibû, serwerên dîn ditirsiyan ku hukumdariya wan wê ji wan bê standin (Yûhenna 11:47-53). Wan şêwira kuştina Îsa dikirin û bi alîkariya şagirtekî wî, ew girtin. Li ber dîwanê çend şahidên derewîn rabûn, lê şahidiya wan hevdû negirt; lê belê çaxê Îsa got ku ew "Kurê Yê Pîroz, Mesîh" e, wan ev kirin sedemê kuştina wî (Marqos 14:53-64) û ew anîn ber Pîlatosê walî. Bi ser ku wî sedemê kuştina Îsa nedît jî, wî ew da xaçkirin (Lûqa 23:1-25).
Serwerên dîn dizanibûn ku Îsa li ser rabûna xwe ya ji nav miriyan gotibû. Ji ber vê yekê nobedar şandin ber gora wî (Metta 27: 62-66), lê Îsa rabû, ji gorê derket û hat nav şagirtên xwe (Mat 28). Piştî ku ew çil rojan di nav wan de ma û hînî wan kir, ew hilkişiya ezmên û li wir li aliyê Xwedê yê rast rûnişt; ewê li wir be, heta ku ew dîsa vegere.
Meseleyên Îsa Mesîh.
Xaniyê yê aqilmend û yê bêaqil: Metta 7:24-27,Erdê qenc û neqenc: Metta 13:3-8, Paleyên Rez: Metta 20:1-16, Rezvanên xerab: Metta 21:33-41, Deh keç: Metta 25:1-13, Telant: Metta 25:14-30, Roja Dawî: Metta 25:31-36, Sameriyê qenc: Lûqa 10:30-37, Dostê ku nîvê şevê tê: Lûqa 11:5-8, Dewlemendê bêaqil: Lûqa 12: 16-21, Xulamê hişyar: Lûqa 12:35-40, Şahneyê dilsoz: Lûqa 12:42-48, Şîva Mezin: Lûqa 14:16-24, Kurê windabûyî: Lûqa 15:11-32, Mirovê dewlemend û Lazar: Lûqa 16:19-31, Fêrisî û bacgir: Lûqa 18:10-14
Kerametên Îsa Mesîh.
Keça Yayîros: Metta 9:18-25, Kurê Jinebiyê: Lûqa 7:11-15, Lazar: Yûhenna 11:1-44.
Yekî kotî: Metta 8:2-3, Deh zilamên kotî: Lûqa 17:11-19, Yekî felcî: Metta 9:2-7, Du mirovên kor: Metta 9:27-31; Jineke qof: Lûqa 13:11-17, Yekî lal û cinoyî: Metta 9:32-33, Zarokekî cinoyî: Metta 17:14-18, Gedarîniyên cinoyî: Metta 8:28-34, Nexweşê 38 salan: Yûhenna 5:1-9, Yê ji zikmakî kor bû: Yûhenna 9:1- 41 û gelekên din
Rawestandina bagerê: Metta 8:23-27, Pênc hezar mirov têr dibin: Metta 14:15-25, Çar hezar mirov têr dibin: Metta 15:32-38, Zîvekî di devê masî de: Metta 17:24-27, Girtina masiyan: Lûqa 5:1-11
Çend gotinên Îsa Mesîh ên bi nav û deng.
«Hûn dizanin ku serekên miletan serdestiyê li wan dikin û giregirên wan jî hukumdariya xwe li ser wan dikin. Lê di nav we de wê ne weha be. Di nav we de, kî ku bixwaze bibe yê mezin, divê bibe xizmetkarê we. Û di nav we de kî ku bixwaze bibe yê pêşî, divê bibe xulamê we. Çawa ku Kurê Mirov (= Îsa) jî nehatiye ku jê re xizmet bê kirin, lê hatiye ku xizmetê bike û di ber gelekan de canê xwe berdêl bide.» (Metta 20:25-28)
«Werin ba min, ey hemû yên westayî û bargiran, ezê rihetiyê bidim we. Nîrê min deynin ser stûyê xwe û ji min hîn bibin, çimkî ez nerm û ji dil nefsbiçûk im û hûnê rihetiyê ji bo canê xwe bibînin. Çimkî nîrê min hêsanî û barê min sivik e.» (Metta 11:28)
«Nanê jiyanê ez im. Yê ku bê ba min, qet birçî nabe û yê ku baweriyê bi min bîne, tu caran tî nabe.» (Yûhenna 6:35)
«Ez ronahiya cîhanê me; yê ku li pey min bê, tu caran di tariyê de rêve naçe, lê wê bibe xweyî ronahiya jiyanê.» (Yûhenna 8:12)
«Ez şivanê qenc im. Şivanê qenc ji bo miyan canê xwe dide.» (Yûhenna 10:11)
«Vejîn û jiyan ez im. Yê ku bawerî bi min anîbe, miribe jî ewê bijî. Û her kesê ku dijî û baweriyê bi min tîne, qet namire.» (Yûhenna 11:25-26)
Tûjelle (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tûjelle 46 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 243 e.
Cimge (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Cimge 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 60 e.
Çwalan (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çwalan 17 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 128 e.
Xlîsan (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xlîsan 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 123 e.
Deştê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Deştê 14 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 91 e.
Dêge (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dêge 30 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 179 e.
Dollewtû (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dollewtû 39 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 255 e.
Dîwalan (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dîwalan 72 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 426 e.
Zergetan (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Zergetan * kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî * e.
Zelê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Zelê 29 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 163 e.
Zimzîran (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Zimzîran 58 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 335 e.
Zêwe (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Zêwe 75 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 386 e.
Serşîw (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serşîw 25 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 132 e.
Sûreban (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sûreban 12 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 60 e.
Şêtman (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şêtman 6 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Şîweco (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîweco 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 124 e.
Şîwesell (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîwesell 21 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 114 e.
Kaje (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaje 37 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 200 e.
Kûdellê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kûdellê 11 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 70 e.
Gakûjey xwarê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gakûjey xwarê 6 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 40 e.
Gakûjey serê (), gundekî gundistana Millkariya bexşa Weznê ye. Weznê girêdayî şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gakûjey serê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 21 e.
Girjallî xwarê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Girjallî xwarê 17 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 117 e.
Girjallî serê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Girjallî serê 16 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 90 e.
Gorrangan (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gorrangan 25 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 135 e.
Mamezîne (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mamezîne 31 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 218 e.
Mezinawê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mezinawê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 33 e.
Narist (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Narist 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 115 e.
Nîjawe (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nîjawe 4 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 17 e.
Nellas (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nellas 1088 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 5891 e.
Nellosê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nellosê 31 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 213 e.
Nwawê (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nwawê 68 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 492 e.
Wawan (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Wawan 146 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 842 e.
Wergêll (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Wergêll 79 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 423 e.
Wellîw (), gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Wellîw 42 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 246 e.
Eşkanî xwarê (), gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eşkanî xwarê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e.
Eşkanî serê (), gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eşkanî serê 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 89 e.
Binawê (), gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawê 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 77 e.
Bêtûş (), gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêtûş 179 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 817 e.
Yasîn () sûreyek ji Quran a pîroz e. Li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 83 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji tîpên erebî "Ya û Sîn" girtiye. Misilman vî sûra di şeva înî yê û li ser gorên mirovên xwe dixwînin. Sûre qala berpirsyariyên rewiştî yên mirovan dike.
Wehiy, eşîra Qureyş ê ku yê Muhemmed pêxamber derewandin, hinek pêxemberên din, yêkbûna û hêza Xwedê, jiyana li dû mirinê û roja heşir û meşir ê jî hinek ji mijarên sûreya Yasîn in.
Dînaran (), gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dînaran 31 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 166 e.
Rezge (), gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Rezge 36 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 163 e.
Germawî serê (), gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Germawî serê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 13 e.
Mezinawê (), gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mezinawê 51 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 244 e.
Herzinê (), gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Herzinê 15 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 71 e.
Kovara Zarema ya rexne û teorîyê, ku ji çar mehan carekê derdikeve, di Gulana 2014’an de dest bi weşanê kirîye û heta niha (Gulan 2016) heft hejmarên wê derketine. Zarema armanc dike ku zimanê Kurdî di qada zanistên civakî û rexneya wêje û hunerê de xurttir bike û hişmendîya rewşenbîrîya Kurdî kurdîfîze bike, ji binê serdestîya Tirkî û ji hişmendîya Tirkîyewî xelas bike û bi vî awayî perspektîfeke dij-mêtinger saz bike. Bi vê armancê hewil dide di navbera parçeyên Kurdistanê de bibe pireke danûstandina rewşenbîrî, lewma gelek nivîsên wê ji alîyê nivîskarên ji Rojhilat û Başûr der barê qadên curbecur, her wekî şano û sînemayê, rexneya wêjeyî û zanistên civakî de hatine nivîsîn.
Zarema bo nivîsên warê wêje û hunerê û hemû zanistên civakî vekirî ye. Li gel vê yekê, bo wergera ji zimanên biyanî bo Kurdî û ya di navbera zaravayên Kurdî (bi taybetî ji Soranî bo Kurmancî) de jî bûye zemîneke girîng. Ji teorîya wêjeyê heta bi qada dîrok, zargotin, şano, sînema, sosyolojîyê û hwd. gelek nivîs hatine wergerandin, lê ji nivîsên bi zaravayên ji bilî Kurmancî re jî vekirî ye.
Zarema di hin hejmaran de li ser babetekê dosyeyê amade dike, yan jî giranîyê dide ser babetekê. Heta niha wê bi navê Dij-mêtingerî (hej.2) û Feminîzmê (hej.4) du dosye amade kirine û di du hejmaran de jî giranî daye ser helbesta bi Kurdî ya nûjen (hej. 6-7). Ev rêbaza amadekirina dosyeyan, yan jî giranîya li ser babeteke taybet wê bidome da ku nivîskarî û xwînerîya Kurdî ji sînorên wêjeyê derbas bibe û di qadên cîyawaz de rê li ber fikr û ramanên nû xweş bike. Bi geşkirina rexneya wêjeyî û hunerî û sîyasî, Zarema hewil dide di Kurdî de uslûba analîzkirin, rexnekirin û dîyalogê bikemile.
Navê kovarê ji pirtûka Avestayê hatîye wergirtin, di zimanê Avestayî de wateya wê ‘bihar’ e, di zaravaya Dimilkî de tê wateya ‘dilê me’. Navenda kovarê li Diyarbekirê ye.
Hejmara yekê ya kovara "Zarema" (gulan-tebax, 2014).
Hejmara yekê ya "Zaremayê" di meha gulana 2014an de derket. Kovar ji 20 gotarên nivîskar û pisporên ziman û wêjeyê pêk tê. Kurtejiyaneke beşdarên hejmara yekê jî heye û bi tevahî 176 rûpelên wê hene. Piraniya gotaran bi kurmancî ne, lê yên bi zazakî û soranî jî hene.
Harold Pinter CH CBE (jdb. 10ê çiriya pêşîn 1930 – m. 24ê çileya pêşîn a 2008an) nivîskarekî îngilîz e. Di sala 2005an de Xelata Nobel a Wêjeyê qezenc kir.
Pinter di sala 1930î de li Hackneya Londonê ku cihê karkeran e, wekî kurê terziyek cihû hatiye jiyanê. Bi destpêkirina Şerê Cîhanê yê Duyemîn re ji bajêr derket û di 14 saliya xwe de vegeriya Londonê. Di dibistanê de wî ji nivîskarên wekî Franz Kafka û Ernest Hemingway hezkir. Piştî dibistana amadeyî beşdarî Dibistana Akademiya Drama a Hunerê ya Keyaniyê, lê du sal paşê dev jê berda. Sala 1949î de ji ber ku çûyîna leşkeriyê red kir hat darizandin, lê bi cezaya pereyan ji girtîgehê rizgar bû.
Sala 1950î de bi navê Harold Pinta di kovara Poems de helbestên wî derketin. Di bernameyên radyoyê yên BBC de xebitî, sala 1957î de yekem lîstika xwe bi navê "The Room" (Ode) ji bo Zanîngeha Bristolê 4 rojan de nivîsî
Yekem berhema wî ya radyoyê "A Slight Ache" 1959î de di BBC de hatiye weşandin. Lîstikên wî bi giştî di nav odeyekê de, bi karekterê kesan ên têne hatin lîstin. Armancê wan ê sereke, ne ji aliyê temaşevan, ne jî ji aliyê karakteran ve nayê zanîn û hêzên nayên zanîn wan tehdît dikin. Ev karakter gelek caran ji bo neyên kuştin têkoşîneke kûr didin
Piştî derbeya li hemberî serokê Şîleyê Allende ku 1973î de bi derbeyê ji kar hatibû girtin, Pinter di nav têkoşîna mafên mirovan de xebateke aktîf dike.
Ew di sala 1999î li hemberî tevgera NATO'yê ya li Kosovoyê derket, sala 2001ê de di nav ji bo parastina Slobodan Milosevîç, di nav Komîteya Neteweyî de cih girt.
Sala 2002îde bi şêrpenceya (kanser) qirikê ket. Heman salê di meha çiriya paşîn de nêzîktêdayîna Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê (DYA) ya bi rengê "şerê pêşîlêgirtinê" rexne kir.
Li hemberî Serokê DYA George W. Bush derket û got: "Bush got, 'emê destûrê nedin çekên herî xirab ên dinyayê, di destê rêberên herî xirab de bimînin' tu rast dibêjî, li neynikê binêre dostê min. Vaye ew tu yî."
Pinter di sibata 2005 de ragihandibû ku wî êdî dev ji nivîsandina nivîskariya şanoyê berdaye û ew ê hemî kariyera xwe ji bo siyasetê bikar bîne. Û gotibû: "29 sal e ez lîstikan dinivîsim. Ma ev ne bes e?"
Civîna çapemeniyê ya Akademiya Swêdê ya 2008an dema peyvdarê Akademiyê Xelata Nobelê ya Wêjeyê dide zanîn.
Xelata Nobelê ya Wêjeyê, ku yek ji mezintirîn xelata wêjeyê ye, ji sala 1901ê û vir ve tê belavkirin. Xelat di bin sîwana Akademiya Swêdê de, ji aliyê komîteyeke wêjenas ve tê destnîşankirin. Xelatgirê wêjeyê, digel xelatgirên Nobelê yên din, di roja wefata Alfred Nobel de, di 10ê meha dozdehan de xelata xwe bi merasimeke mezin ji destê keyê Swêdê digirin. Şeva xelatê bi şahiyeke xweş bi dawî dibe.
Qonaxa Cemîl Paşa avahiyeke dîrokî ya bajarê Amedê ye.
Qonaxa Cemîl Paşa di navbera sala 1887 û 1889'an de ji aliyê Ehmed Cemîl Paşa ve hatiye çêkirin. Di navbera sala 2010 û 2013'an jî ji hêla şaredariya mezin a Amedê ve hatiye restorekirin. Ev qonax îro wekî 'Muzexaneya Bajêr a qonaxa Cemîl Paşa' tê bikaranîn.
Malbata Cemîl Paşa.
Ehmed Cemîl Paşa di sala 1837'ê de li Amedê jidayikbû û jiyana xwe di sala 1902'ê de jidest da.
Malbata Cemîl Paşa ku xwediyê dîrokeke 400 salî ye bandoreke mezin da ser siyaseta herêmî ya bajêr. Gelek zanyar, ronakbîr û lêkolîner ji vî malbatî derketine û roleke mezin ji bo jiyana siyasî ya bajêr lîstine. Lê piştî berxwedana Şêx Seîd a di sedsala 20'mîn de malbata Cemîl Paşa ji Tirkiyê hate koçkirin. Malbat bi vî havî li gelek deverên cîhanê belaw bû, lê li surgunê jî berdewama karên xwe yěn siyasî kir. Wek mînak, Ekrem Cemîl Paşa û Kadrî Cemîl Paşa li Sûriyê bi çend rêhevalên din rêxistina kurdperest a bi navê Xoybûn damezirandin. Herwiha, wan di nava xebatên standarzîzekirina alfabeya kurmancî de jî gelek çalak bûn.
Dêra Mar Petyûn dêreke Amedê ya keldaniyên katolîk e.
Ev dêra ku di sedsala 17'mîn de li kuçeya Özdemir a qada Şeftalî hatiye avakirin, ji 8'ê çileyê 1681'ê heya îro wek navenda patrîka keldanî ya asûriyên katolîk tê bikaranîn.
Dêra Mar Petyûn hê jî wek perestgeh ji ayînên olî re vekirî ye.
Dêra Mor Gevergîs an jî Mar Gevergîs dêreke nestûriyên Amedê ye.
Dema avakirina ev dêra nestûrî ya ku li ber kuçeya Kela Navîn hatiye lêkirin naye zanîn, lê tê zanîn ku mesîhiyên nestûrî wê ji sedsala 2'yan û pêde wek perestgeh bikartînin.
Herwiha, ev dêra ku ji kevirên bazalta reş (ku kevireke tarî yê volkanîk e) hatiye lêkirin, ji ber vê yekê wek 'Dêra Keşîşê Reş' jî tê nasîn. Di dema ertûqiyan de dêr wek hemam hatiye bikaranîn.
Dêr di sala 2005'an de ji aliyê Şaredariya Mezin ya Amedê hate restorekirin û îro ji bo pêşangehan tê bikaranîn.
Ebûbekir el-Bexdadî, yan jî Ibrahîmê Ewadê Ibrahîmê Elîyê Sameraî, kesek e ku di 1971ê de li Samera yê hatiye cîhanê.
Armanca wî û rêxistina wî ya tundîxwaz a bi navê Dewleta Îslamî avakirina dewleta Îslamê ya Îraq û Şamê. Ebûbekir el-Bexdadî xelîfe yê dewleta îslamê ye û gelek misilman tevlî nava vê rêxistinê bûne. Sînorê vê dewletê Îraq û Şam himbêz dike. Çavkaniya vê rêxistinê ji talankirna milk û malên xelkê û ji alîkariya tirkan û Qeterê ve bi pereyên mezin û çekan,dagirkeriya Tirk gelek alîkariya vê rêxistinê dike ji aliyê Madî û Me'newî ve ku çekdarên wan bi çek dike ji bo li dijî herêma Rojavayê şer bikin û ew herêm û desketiyên kurdan tûne bikin lê Kurd bi ser ketin û dewleta îslamê tune kirin.
Deniz Firat (navê wê yê rast: "Leyla Yıldızhan"), rojnamegereke kurd bû ku di 1982/83an de li herêma Wanê ji dayika xwe bûye.
Deniz Firat zaroyeke sirgûna hundirîn bû û di 6-7 saliya temenê xwe de koçber bû. Wê ligel malbata xwe di sala 1989an de ji Wanê koçî Başûrê Kurdistanê kir û li kampa Mexmûrê bi cih bû. Ew di nava şer de hat dinyayê û ji temenê xwe yê ciwan heta niha bi salan di şert û mercên dijwar de nûçegihaniya xwe şer kir.
Rojnamevan Deniz Firat di roja 8ê tebaxa 2014an de nêzîkî kampa Mexmûrê di êrîşên tundîxwazên îslamî yên DAIŞê de jiyana xwe ji dest da dema wê ji bo ajansa Firat karê xwe dikir.
Rojan Hazim ji Hekariya gundê Elkê ye nêzîkî 25 salan e ko dem bi dem, di rojname û kovarên cuda yên kurdî de dinivîse. Baskê nivîskariya wî fireh e: Hem li ser pirs û pirsgirêkên rewşa welat ya polîtîk bi giştî, hem jî li ser dîsa bi giştî ziman, wêje, folklor û çanda kurdî lêkolîn, analîz û komentaran dinivîse. Li milê dî çîrok û novelan jî dinivîse. Helbet carna ji wêjeya cîhanê jî wergeran dike.
Endamê grûba KURMANCÎ ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye. Paralelî nivîskariya xwe, rojnamevaniyê jî dike.
Sala 1989an Weşanxaneya Xanî & Bateyî damezrandiye û heta niha jî edîtoriya wê dike. Ji beriya 1980ê heta niha gelek nivîs, nûçe û wergêrên wî bi navên cuda, di kovar û rojnameyên mîna Nûdem, Huner, Özgür Politika, Ek Politika, 2000´de Yeni Gündem û Hîwa de hatine weşandin. Ji 1980ê heta 1991ê jî redaktoriya rojname û kovarên Roja Gel, Bingeh û Hêza Welatparêz kiriye. Herweha ji 1989an heta niha jî, lêkolîneriya rojnameya KURMANCÎ dike.
Hazim, Rojan
Kiçan êşîrêk ji botanê a Şilît'e. Li Cizîra botan pîştî Batûyan û teyan êşîrek herî mezin a herema cizîre.
Gûndên êşîrê.
Hêr ûsa rojava'yê Kûrdîstane dema kurd koçbêr bûn gelek ji êşîre koçê rojava derika hemko bejahîya endîwer û heremên nezî sinorê cizîre bû.
Xrîsanthos Theodorîdîs (bi yewnanî: Χρύσανθος Θεοδωρίδης, "Xrîsansos Seodorîdîs"), kilambêjekî yewnanî yê pontî yê navdar bû ku di 22ê kanûna pêşîn a 1934an de li bajarê Kozanî, Yewnanistanê, hatiye ser dinyayê. Deybabên Xrîsanthos xelkê Pontosê, gundê Pezîrkiyan Kiyaçît (îro bi tirkî "Eski Geçit") ê herêma Qersê bûn.
Xrîsanthos di 30ê adara 2005an de çû ber dilovaniya Xwedê.
Destana Zapê straneke Koma Awazê Çiya ye ku li ser şerê Zapê hatiye çêkirin.
Gotin.
Şahiya Zapê bi deng e roja nû ye pîroz e
nîşana yekbûna Kurd e dîsa cejn û newroz e
Quntarê Çiyayê Metînan bamernê bûye mertal
li seranserê Kurdistan raperiyan deng û ar
Îro dîsa li Zagrosan kurd bûn çeper û hêlîn
bi rengê dewrana Îskender romî jî lê terpilîn
Li Çiyayê Reş bûye bager birûsk û ewran reş vedan
pêlên Ava Zê rabûn li zordaran bû çirav
Neviyên Enwer Paşa tewişîn siwar hatin peya çûn
ji ber gurzê gêrilayan tar û mar û wêran bûn
Tew tew tew tew tew tew
Bihar hat û Zap xemilî neh gulên sor lê geş bûn
bêhna gulan newroz geş kir cejn û şadî lê xweş kir
Ji tîrêjên Apoyê Kurd lê dinyayê bûne deng
ji Kawa heyanî Mazlûm Kurdê azad e pêşeng
Destaneya Geliyê Zapê jîngarî û felat e
wek Efsaneya Kawa ye rûmeta rojhilat e
Komkujîya Êzîdîyan, di 19´ê tabaxa 2014´an de bi ketina komên çete ên DAÎŞ´ê li herêmên şengalê re dest pê kir. Çeteyên DAÎŞ´ê, ketina navenda şengalê de. Berî ku çeteyên DAÎŞ´ê bikevina Şengalê de, gelek caran hatibû ragihandin ku çeteyên DAÎŞ´ê amedekariyê dikin ku bikevina şengalê de. Şengal, weke navenda kurdên êzîdî ya pîroz a. Piştî ku çeteyên DAÎŞ´ê ketina Şengalê de, bi sed hezaran kurdên êzîdî bi jin, zaro, pîr û kalan re xwe spartina çîyayê şengalê. Lê di wê navberê de, bi hezaran kurdên êzîdî ji aliyê çeteyên DAÎŞ´ê ve hatina qatil kirin. Ev komkujiya kurdên êzîdî, di çapameniya navnetewî de jî gelekî cih girt.
Hêzên navnetewî, weke eworopî û emerikî û hwd, ji hewayê ve, bi belafiran çend caran alikarî gihandina çîyayê şengalê. Lê hêzên herî zêde ku di cih de xwe gihandina kurdên êzîdî li şengalê, hêzên YPG´ê û HPG´ê bûn. Van hêzên kurd, di dema ku xwe gihandina çîyayê şengalê, di cih de, ´korîdorek çêkirin, mirovên sivîl, jin, zaro, pîr û kal hanîna rojavayê kurdistanê û bakûrê kurdistanê. Bi sed hezaran kurdên êzîdî ji cih û warê xwe bûn û hatina rojavayê kurdistanê, bakûrê kurdistanê û başûrê kurdistanê. Bi hêzên parastinê YPG`ê, HPG´ê re, piştre pêşmerge jî, hatina herêmê û bi hevdû re "hêza parastinê a hevbeş bo parastina şengalê avakirin. Piştre jî, "hêzên parastina şengalê, bi navê "YPŞ" hatina avakirin. Ev hêzên kurd, bi hevdû re ketina şer de ku çeteyên DAÎŞ´ê ji şengalê derxin.
Bi sed hezaran kurdên êzîdî bi jin, zaro, pîr û kalan re ketina rêyan de. bi hezaran mirov, di rêyan de jî jîyane xwe ji dest dan. Ji birçîbûn û germbûnê jîyan xwe ji dest dan. Ev komkujiya kurdên êzîdî weke jenosîda kurdan ku di sedsale 21´ê de ku hatî kirin bû.
Sedam Huseyn li dadgehê (2004)
Sedam Huseyn Ebdelmecîd el-Tikrîtî an bi kurdtasî Sedam Huseyn (bi erebî: صدام حسين عبد المجيد التكريتي, "Ṣaddām Ḥusayn ʿAbd al-Majīd al-Tikrītī") di sala 1937'an de li bajarê Tikrîtê ji malbateke xizan hate dinê.
Piştî mirina bavê xwe, ji aliyê dayika xwe û hizmên xwe ve hate mezin kirin. Sedam di ciwaniya xwe de beşdarî nava refên Partiya Ba'sê bû. Ba's wê demê li hemberî emperyalizmê derdiket û azadî û serxwebûna netewî diparast. Sedam di sala 1956'an de li hemberî desthilatdariyê derbeyek kir lê ev derbe bi ser neket. Piştî vê yekê Sedam bi sûcdariya ku dê Serokwezir Abdul Kerîm Hassam bikûje ji Îraqê reviya. Di sala 1963'an de li Îraqê Partiya Ba'sê bi ser ket û ew jî wegeriya Iraqê. Wê demê bi xwarziya xwe Sacîdeyê re zevicî û jê sê 3 heb keç bû bavê 5 zarokan. Piştî demekê di navbera partiyê û Sedam de nakokî derketin û ew hate girtin. 1968'an de derbeyeke din hate kirin û bi vê derbeyê re ji girtîgehê derket. Pişt re kete nava Lijneya Konseya Şoreşê ya Ba'sê. Di sala 1979'an de bi darbeyekê desthilatdarî bi dest xist û muxalîfên xwe perçiqand. Sedam Huseyn pergaleke zordest afirand û ew bi îstihbaratê xwe xurt kir.
Sedam di 16'ê adara 1988'an de li hemberî kurdan, li bajarê Helebceyê komkujiyeke mezin pêk anî û bi bombeyên kîmyawî pênc hezar kurd kuştin.
Di sala 1980'yî de Îraqê bi Îranê re şer îlan kir û hêzên Sedam herema avî ya Şetelereb bi dest xistin. Şerê di navbera Îran û Îraqê de 8 salan dom kir û bi sedhezaran kesî di vî şerî de jiyana xwe ji dest da. Dema ku şer bi dawî bû herdu alî jî di cîhê xwe yên dest pêkê de bûn. Piştre Sedam di 2'yê gelawêja 1990'î de Kuweyt dagir kir. Li ser wê yekê gelek welatên cihanê bi pêşengiya DYA'yê li dijî Îraqê şer îlan kirin. Di 16'ê berfanbara 1990'î de li ser Îraqê bombe bariyan. Şer heya 27'ê reşemiya 1991'an domiya. Piştî bûyerên 11'ê Rêzberê dîsa çaw zivirîn ser Sedam Huseyn. Di dawiyê de DYA û Brîtanya di avrêla 2003'an de, bi angaşta çekên nukleer careke din li dijî Îraqê dest bi şer kirin. Hêzên koalîsyonê, di 9 janurivê do 2005 de ketin paytexta Iraqê Bexdayê û peykerê Sedam Huseyn ê li navenda bajêr anîn xwar. Ev roj ji bo gelên li Îraqê wekî destpêkeke nû hate nirxandin. Di serî de gelê kurd, gelên Îraqî rabûn ser piyan û têkçûna pergala Sedam pîroz kirin.
Bi têkçûna dîktatore Sedam Huseyn re, berhemên desthilatdariya wî yek bi yek derketin holê; li çar hêlên Îraqê goristanên tomerî û wêneyên wahşetê yên desthilatdariya Sedam yek bi yek derketin holê.
Piştî şer êrîşên li hemberî hêzên DYA'yê zêde bibûn û hate îdîakirin ku êrîş ji aliyê Sedam ve têne organîze kirin.
Darizandin û dardekirin.
Dadgeha ya Sedam Huseyn û heft mirovên din ji bo nijadkujîyên kurdên Helebce, kuştinên bajarê Dûceyl û paş raperandina şîyên 1991an re, li 19'ê kewçêrê 2005an de dest pê kir. Sedam 5'ê sermawezê 2006an de ji aliya dadgehê bi cezayê mirinê hat ceza kirin.
Cezaya Sedam Huseyn di 26'ê berfanbarê 2006an de hat pejirandin. Di 30'ê berfanbarê2006'an de jî, bi sibê re di saet şeşan de hat îdam kirin.
Huseyîn, Sedam
"Ensab el-Ekrad" (kurdî; "Jêderka Kurdan" an jî "Nifşê Kurdan") pirtûka Dînewerî li ser kurdan nivîsiye.
Ev pirtûk ji ber sedemên nediyar hatiye veşartin. Her weha, yan sedemên siyasî an pirtûk dêje çîvatiya Herema Kurdistanê. Ew li tu zimanî nehatiye wergerandin.
Di pirtûkê de qala nîjad û mezinên kurdan dike.
Gundê Newala Poladê (,) gundekî bi ser navenda Muhacîra Meletiyê ve ye.
Bi kurmanciya herêmî jê re "nolê polotê" tê gotin. Gund di nav newaleke de çêkirine. Gundek girêdayî eşîra balyan e. Eşqiya bozo yê navdar ji vî gundî derketiye.
Aboriya gund li ser mişmişan de ku hema her sal mişmiş mîna mamixan pir digirin. Ji ber vê yekê rewşa aboriya gundiyan pir baş e.
Estonya an jî Komara Estonyayê (bi estonî: "Eesti Vabariik") welateke li Ewropayê ye. Yek ji welatên kevn ê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst e. Di sala 1991'an de ji Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst veqetiya ye. Cîranê Letonya û Rûsyayê ye. Li rojava û bakurê Estonyayê jî Kendava Fînlandiyayê cih digre.
Herêmên Estonyayê.
Estonya ji 15 herêman pêk tê û bi maakond (bi kurdî: "welat") tên bi nav kirin.
jîyana hemze zerînî.
hemze zerînî volîbalîstekî kurd yê rojhilatê ye.hemze di sala 1364.7.26an ê qemrî li tahranê hatiye dinyayê.dê û bavê hemzê pîştî ku zewijîne çune tahranê û hemzê jî ji tahranê hatîye dinyayê.hemzê dibêje em di malbata xwe de 5 zarok in 2 xwûşk û 3 bira ne.
jîyana verzişî ya hemze.
bavê hemze kuştîgir ango gulaşgir bû û hez dikir kurê wî jî bibe kuştîgir. hemze jî ew verzîşz hez dikir û çendekî çû kuştî yê û fendên kuştîyê hîn bû lê ji ber ku bejîna wî bilind bû nikarîbû êdî kuştîyê berdewam bike û bervî verzîşa volîbalê çû. dema diçû kuştî yê bejêna wî 171 bû lê niha 198 sant bejîn û 98 kîlo giranî ya wî ye.
rayedarên ku hemze naskirîn.
cara yekem îvan bûkanîkof bal bir ser hemze û listîka wî eciband. îsmaîl valî û elîzade jî yek ji wan hinkerê(koç)wî bûne.
timên ku hemze di wan de lîstîye.
tîma wî ya yekem şaredarîya islamşehrê bû û pîştî wê hemze di tîmên wekî telaş şehrîyar,saypa,berqa tahran,peykan, pêgaha urmîyê û petroşîmiyê de lîstiye û niha jî di tîma damaşê de dilîze.
çûyîna hemze bi tîma netewîya îranê.
pîştî şeş meha hemze ji alîyê sêt kuwîç hate tîma netewî ciwana. pîşî yê hemze gelekî ne didane lîstînê lê paşê di kupa cihanê a hindê da çu û lîstîk wanekî serke bû ku hertim fîks dilîst.
piştî pêşbirkên kupaya cihanî ya ciwana li hîndê ji alîyê park kimon hat tîma netewî ya mezînan û heya niha ji têda dilîze û gelekî jî serketî ye.
şanazîyên hemze ligel tîma netewîyê.
1.duyem bûn li şampîyona ciwanên cihanê ya sala 1383 qemerî
2.pêncim bûn li şampîyona ciwanên cîhanê li taylendê li sala 1383 qemrî
3.bi destxîstîna şampîyona rojhilata asîya yê lî qeterê
5.duyem bûn di şampîyona asîya yê de cara yekem li diroka xwe di li japonê
6.gihîştin û çûyîna wan li kupa cîhanê ya îtalîyayê
şanazîyên hemze yên şexsî.
1.lîstîkwanê herî baş a AVC kapê
2.duyemîn îspekêr a hilbijartîna kûpa cîhanê ya japonê
hemzê nezewîcî ye û ligel malbata xwe dijî dixwaze wek lîstîkwan JÎya bîlîze û hevî û armanca wî ew e ku di lîga îtalîya û tirkîyê da bîlîze
û naxwaze jî bîr bike ku kê ye û ji ku hatî ye gihîştîye wîr
Holenda an Nederlenda an jî Welatên Jêrîn, welatek li rojavayê Ewropayê ye.
Holenda dikeve ser tixûbên du welatan: li rojhilat Almanya û li başûr jî Belçîka. Li aliyê rojava ve Holenda dikeve ser deryaya Bakur. Rûberê Holendayê 41.526 kilometreyên çargoşe ye.
Holendayê mêjûyeke dûr û dirêj heye. Ev welat di çerxên 15 ta 18an de welatekî dagirker bû. Holendayê bi dirêjahiya 400 salan welatê Îndonezya (welatekî li başûrê rojhilatê kîşwerê Asyayê) dagir kiribû. Di wê serdemê de Holenda di warê bazirganiyê de yek ji mezintirîn welatan bû. Holendiyan bi keştiyê derbasî Îndonezya dibûn. Rêwîtiya wan bi direjahiya heyvan dikêşa.
Holenda û Belçîka bi yek welat dihatine hejmartin. Lê belê sala 1830an ev yekgirtin hate hilweşandin û Belçîka serxwebûna xwe ragehand. Herwisa Holenda ji aliyê welatê Spanyayê ve bi dirêjahiya 13 salan hatiye dagirkirin. Zêdebarî vî welatî pişikdarî di cenga cîhanê ya duyem de kiriye.
Pergala desthilata Holendayê parlamenî ye. Herwisa welatekî şanşîne (melikî) ye jî. Holenda ji 12 parêzgehan pêk hatiye. Paytextê vî welatî Amsterdam e. Herçende Amsterdam paytext be jî, lê belê Den Haag (Lahay) navenda desthilata Holendayê ye. Herwisa hemî balyozxaneyên cîhanê jî li Den Haagê mewcûd in. Li bajarê Den Haag baregeha Neteweyên Yekbûyî (UN) beşê dad heye.
Bajarên girîng ên Holendayê: Rotterdam (bi bendereke mezin navdar e), Utrecht navenda hatin û çûna şemendeferên Holendayê ye. Eindhoven bi bajêrê 5ê yê mezin tête hejmartin.
Zimanê fermî holendî ye. Zêdebarî zaravayê parêzgeheka bakur a bi navê Frîzlenda bi zimanê frîzî dipeyvin.
Holenda yek ji welatên dewlemend tête hejmartin. Li bajarê Rotterdamê bendereke cihanî heye. Bi sedan keştiyên bazirganî rojane têne vê benderê. Herwisa Bendera Rotterdamê yek ji benderên mezin ên cîhanê tête hejmartin. Zêdebarî balafirgeheka navdewletî bi nave Schiphol li Amsterdamê ye. Evê balafirgehê û bendera Rotterdamê helbet kartêkirineke mezin ya heye ji aliyê aboriyê ve. Holenda di warê pişesazî, kişt û kalî û teknolojiyê de jî pêşketiye.
Holenda bi dewlemendiya cureyên gulan navdar e. Ev gul her sal bi bihaye milyonan têne firotin.
Temis (), li gor mîtolojiya yewnan keça û ye û xwedawenda dad û pergalê ye. Xuyabûna dada Xudayî ye. Piştî jina duyem a Zeus e. Du zarokên wê û Zeus hene: û.
Ew bixwe ne hêrsoyî û sizader(yê ku siza/ceza dide) ye. Gava li hemberî wê bêrêzî û bêdadî û neheqî pêk hatî, ew bêdeng maye û şûna wê bersiv daye, siza daye. Her wiha Temis kahîn e, cewhera wê ya kehanetê heye, cihê kehanetê Perestgeha Delfiyê wê ava kiriye.
Carên pêşîn bi Erisê ku taybetiyên û Temis ber hev re jî naçin, re hatiye nîgartin/resmandin. Piştî wan deman û van serdemên dawî, di destê wê de mêzîn û çavê wê girêdayî hatiye resmandin. Mirov dikare bêje ku Iustitia di mîtolojiya Romayê de Temis’a di mîtolojiya Romayê ye.
Temis bi hersê xwedawendan re pergala demsalan, salan û hunerê pêk tînin. Temis, xwedawendeke di navbera hebûnên/heyînên zindî de ahenga di navbera jiyîn û mirinê saz dike, bi vî awayî heyîneke xwedawendî ye.Themis qanûn e, rêzik e. Lê ne qanûneke yek rojî an jî du rojî ye, di cîhana xwedawendan de di cîhana mirovan de jî qanûna xwezayî ya ku nayê guhertin, gerdûnî û nemir e.
Temis, li Olimpos’ê dijî, di civînên Xwedawendan de serokatiyê dike, pergala li Olimposê ew diparêze. Homeros jî wê nas dike, dizane; di "Îlyada"’yê de axaftina xwe ya bi û Zeus re nîşan dide, lê zêde qala Themis nake, efsaneya wê, çîroka wê nîn e.Themis li her cihî û li her derî ye. Heyînên xwedawendî hilberîne/diafirîne û bi van bandora xwe didomîne û bi van heyînan ji xwedawendan bihêztir e, ji ber vê wek ku li serê girê Ehram’ê rûniştiye Themis. Navê wê jî ji rayekeke ku tê wateya danîn, bicihkirin, rûniştandin, çêbûye.
Bi kurtasî; ‘Şûr’ hêz û pêximkeriya sizayên dadê dayîn, ‘Mêzîn’ dadê û bi ahengeke xurt belavkirina dadê nîşane dike/sembolîze dike. ‘Jin’bûn û ‘Xama/Bakîre’bûna wê serbixwetiyê îfade dike. Her wiha çavên wê girêdayî ne, ev jî bêalîbûnê nîşane dike. Ji ber ku rêgezên hiqûqê yên gerdûnî li ser xwe nîşane dike/sembolîze dike peykerê Themis’ê bi awayê herî baş dadê îfade dike.
Mueyîde yek ji têgehên hiqûqê ya sereke ye. Di warê hiqûqê de mueyîde ji aliyê hêza giştî ve tê bikaranîn. Koteka wek hiqûqê bûnê, mueyîde, ji bo cezakirina yên ne wek hiqûqê bin û dema ne wek hiqûqê bin ew zirar û ziyana ku ew didin kêmtir bibe tê bikaranîn. Armanca mueyîdeyan ew e ku pergala hiqûqê çêbibe/pêk bê û parastina wê pergalê ye û dîsa ev mueyîde li gor pêşbîniya pergala hiqûqê bicih tê.
Mueyîde wek mueyîdeyên madî û mueyîdeyên manewî(arişî) dibin du bir. Mueyîdeyên madî di wan rewşên ku ne li gor hiqûqê de tê bikaranîn, mueyîdeyên manewî(arişî) jî ji bo ev rewş pêk neyên tên bikaranîn.
Di warê hiqûqa cezayê de mirin, girtin û cezayê pereyan; di warê hiqûqa destûra bingehîn de ji siyasetê dûrxistin, girtina partiyê; di warê hiqûqa wergiyê de cezayên wek bac û qaçaxcitî. Wek ku tê dîtin di warên cuda de mueyîdeyên cur bi cur hene.
Mueyîde Çawa Derketiye Holê?
Di pêvajoya dîrokî de mueyîde wek tolhildana kesane derketiye holê. Bi dûv wê re derbasî asta qisasê bûne û mantiqa serî jê çûbe divê seriyek din jê biçe, çavek derketibe divê çavek din derkeve, bûye qanûn. Dûvretir levhatin, giraw/fîdye derketiye holê û bi pergalên hiqûqê yên nûjen re ev ji holê rabûne.
Hiqûq: Tevahiya normên ji aliyê qanûndanêr ve hatî danîn û hatî naskirin e." divê mirov 'dad'ê jî têxe nava vê pênasekirinê. Heke em 'dad'ê têxin nava vê pênaseyê wê bi vî awayî be: "Hiqûq, tevahiya normên ku ji bo dadê pêk bîne ji aliyê qanûndanêr ve hatî danîn û hatî naskirin e. Hiqûq, ew zanista normatîf e ku tevgerên kesayet, civak û dewletê, têkiliyên di navbera wan de; ji aliyê dezgehên desthilatdar ve li gor rê û rêzana wê tê derxistin, bi hêza giştî tê piştgirîkirin, bi awayekî giştî ji muxatabê xwe re dibêje tu yê vê bikî an jî vê nekî, ji bo vê jî hemû dibêtiyan bi normên di meriyetê de bi rêk û pêk dike. An jî hiqûq, tevahiya qanûnên ku civakê bi rêk û pêk dike û hêza mueyîdeyî ya dewletê diyar dike.
Bûyera Hiqûqî: Pêkhatina bûyereke ku hiqûqê encam pê ve girê dabe ew bûyereke hiqûqî ye. Ango heke bûyerek pêk bê û hiqûq encamên diyar bi wê ve pêkhatinê re girê bide ew bûyer dibe bûyera hiqûqî. Bûyerên hiqûqî di encama tevgerên mirovan de çêdibin.
Rêzika Hiqûqê: Ferman û qedexe û destûrên ku ji aliyê vîna beşerî ve hatine çêkirin û ji bo tevgerên beşerî bi rêk û pêk bikin û bi kotekê(cebirê) hatî mueyîdekirin e. Rêzikên hiqûqê, ji hemû rêzikên din ên civakê cudatir in.
Kiryara Hiqûqî: Di hemû gerdûnê de, bûyerên ku ji aliyê tevgerên xweyhiş ên mirovan ve pêk tên û bûyerên ku pergala hiqûqê encam pêve girê dayîn di bin navê kiryarên hiqûqî de kom dibin. Ango di kiryara hiqûqî de divê pergala hiqûqê encam pêve girê dabe, divê ji aliyê mirovekî xweyhiş/hişmend û xweyvîn ve hatibe kirin.
Daxuyana Vînê: Ji bo encameke hiqûqê ya berbiçav pêk bê, kesek daxwaz û vîna xwe bi kîjan rêyê be ferq nake ji bo cîhanê vebêje, diyar bike.
Kirariya Hiqûqî: Ji bo encameke hiqûqî ya berbiçav pêk bê kesek vê xwesteka xwe rabigihîne, daxuyana vîna xwe rabigihîne û di vê rewşê de.
Qanûndanêr: Di pênaseya wê ya teng de qanûndanêr, dezgeha ku di çêkirina qanûnan de desthilatdar e. Wek: parlemanto an jî dezgeha qanûndanînê. Di pênaseya wê ya berfireh de qanûndanêr, dezgeh û meqamên di afirandina hiqûqê û wek hiqûq naskirin de desthilatdar e.
Mueyîde: Dema ku kesek li gor rêzikan tevnegere, berteka li hember vê tê nîşandan e. Ev bertek li wî yê ku li dij rêzikê derketî xweş nayê.
Mueyîdeya Hiqûqî: Gava ku yek li dijî rêzikên hiqûqê tevbigere derdikeve holê, ji aliyê dezgehên desthildar(rayedar) ve tê sepandin û dîsa cebir(zorî, kotek)a ji aliyê rêzikên hiqûqê ve tê diyarkirin.
Norm: Pîvang û pîvanên ku têkildarî kirinên ku divê bên kirin an jî neyên kirin.
Maf: Ew berjewendiya ku ji aliyê hiqûqê tê parastin û deshilatiya sûdwergirtina ji vê parastinê dide xwediyê xwe ye.
Hiqûqa Pozîtîf: Di welateke diyar de, di çaxeke diyar de, hiqûqa ku di meriyetê de jê re hiqûqa pozîtîf tê gotin. Hiqûqa pozîtîf ne hiqûqa divê ku bibe, hiqûqa ku heyî ye vedibêje. (hiqûqa di meriyetê de)
Hiqûqa Madî: Beşeke hiqûqa ku di meriyetê de ye. Darazên madî yên têkildarî çareseriya levnekirinê û levnekirinê bixwe ye. Kî mafdar an jî kî ne mafdar e li gor rêzikên hiqûqê yên madî tê diyarkirin.
Hiqûqa Teşeyî: Beşeke hiqûqa di meriyetê de ye. Di çareserkirina mijara levnekirinê de rê û rêzanê nîşan dide. Tê de rêzikên darizandinê hene.
Hiqûqa Îdeal: Di asta razber de, ji wê pergala hiqûqê re tê gotin ku pergala herî bêhtir ligor dadê û pêdiviyên civakê bi awayê herî baş pêk tîne. Bi navê hiqûqa xwezayî jî tê bilêvkirin û hiqûqa divê ku bibe vedibêje/îfade dike. Hin rêzikên hiqûqa îdeal hene ku li her derî û li her demê ya divê ku bibe ew in, di kalîteyeke neguhêrbar de ne. Mirov ni rêya aqil digihije van rêzikan. Divê hiqûqa pozîtîf van rêzikan bibîne û nêzikî hiqûqa îdeal bibe.
Hiqûqa Nivîskî-Nenivîskî: Ji wê hiqûqa ku di welatekî de li gor pergala destûra bingehînî ji aliyê dezgeha desthilat ve bi awayek nivîskî tê çêkirin re hiqûqa nivîskî tê gotin. Ji rêzikên ku ne ji aliyê dezgehekî ve hatî danîn, bi demê re ji aliyê civakê bixwe ve hatî çêkirin re hiqûqa nenivîskî tê gotin. Bi taybetî welatên Anglo-Sakson hiqûqa nenivîskî bikar tînin. Welatên Ewropaya Bejahî jî bêhtir hiqûqa nivîskî bikar tînin.
Li welatekî ku rêzikên hiqûqa nivîskî tê sepandin rêzikên hiqûqa nenivîskî wek tune nayê erêkirin. Ango ji wan jî sûd tê wergirtin. Lê belê di rêza pêşitiyê de di rêza paşîn de cih digirin.
Çaqmaqa an jî Çaqmaqan (,), gundekî Xinûsê ye.
Gund, di sala 1800î de ji aliyê Osmanê kurê Îsmaîl (عثمان بِن اِسماعيل) ve hatiye avakirin, navê bavê Osman Îsmaîlê Kuderî ye Îsmaîlê Kuderî bi xwe dimilî bûn, ew jî di sala 1770î de ji Bîngolê qezaya Bongilan (Solxanê) hatiye Xinûsê gundê Mîrseîdê, piştê çend sala disekine Îsmaîlê Kuderî li Mîrseyîdê wefat dike, kurê wî Osman jî di zewice tê Çaqmaqa ava dike.
Piştî çend salan disekine sê zarokên Osman çê dibe yê mezin Eyûb diçe Pornagê, yê ortê Yûsif diçe Gomikê ava dike, ê piçûk Hesenxan jî di Çaqmaqa de dimîne. Çaqmaqa, Gomikan û Pornak hemî pismamên hev in.
Navê bavê gund Hesenxan û Navê dêya gund jî Fatê ye.
Gundî hemî misilman in û bi eslê xwe kurd in û kurmancî qise dikin (diaxivin).
Di gund de 65 mal heye lê belê 45 mal jî li derve heye, bi piranî li Fransayê, hinekî jî li Almanyayê ne.
Ji berku Pornag û Gomik ji Çaqmaqa veqetiyane ji bo wî Çaqmaqa wek paytexta gundên Kuderiyan tê zanîn.
Ji bo navê gund her çiqas çavkanî tinebe jî, li gorî pirrê mezinên Kuderiyan demê berê di gund de çaqmaqê çekan hatine çêkirin,
Her waha hacetekî ji pola hebûye ku ew haceta dema li kevir dixistin çirûsk dida û ji ber wî tiştên bibarûd dikarîbûn vêbixin û ji bo çekên wisa jî dixebitandin.
Ji ber wê yekê navê gund danîne Çaqmaqa.
Lê tê zanîn ku dema "Osmanê kurê Îsmaîl" hatiye gund ava kiriye gund valabûye.
Gundê Çaqmaqa birawêjî nêzikî 369 gelhe ye.
Gundê Çaqmaqa, gunde kuderiyan yê herî mezin e. Her wiha ji gundên Xinûsê ên ji herî xweşan e.
Hûdûdên gund li bakûr bi Axwêranê ve, li rojava bi Sogiltî û Qizmûsa ve, li başur bi Gomik û Çamûrlîyê ve û li rojhilat jî bi Pornagê ve tê girêden.
Gund di ber Çiyayê Reş û Çiyayê Gewrik de ye.
Çemê gund ji Pornagê ji çiyayê têxtabê tê ser gund û piştê Çaqmaqa diçe gundê Qizmûsayê.
Pornag, Pornak yan jî Pornaga (,), gundekî Xinûsê ye.
Pornagan, pismamên Çaqmaqan û Gomikan in.
Navê bavê gund Eyûb, navê dêya gund Hewê ye, navê bavê Eyûb Osman e, navê kalikê wî Îsmaîlê Kuderî ye.
Gundê Pornaga berê li ser Çaqmaqa bû.
Bavê Pornagê, bavê Gomikê û bavê Çaqmaqa birayê hevdû ne zarokên Osman in.
Spanya an jî Keyaniya Spanyayê (fermî bi spanî "Reino de España", katalanî "Regne d'Espanya", galîsyayî "Reino de España", baskî "Espainiako Erresuma") dewleteke, li başûr rojavaya Ewropa, li nîvgirava îber ye. Paytexta Spanya Madrid e.
Firehiya xakên Spanyayê li derên herî fireh bakur başûrî de 856 km û rojava rojhelatî de jî 1.020 km e.
Spanya, bi Portekîz û navçeyekê Keyîtiya Brîtanyayê ser deryan Gîbraltar ve li ser nîvgirava îber dimê ye.
Xakên Spanya yên li ser nîvgirava Îberî, ji heftan şeşa îber digirin. Li sînora Spanya yê bakur rojhelat, ser çîyayên Pîrenê re, Fransa û Andora dimê ye.
Giravên wek Balear, Kanarya, Ceuta û Melilla de pêk tê ye. Balearê li Deryaya Navîn, Kanarya yê li Atlantîk û bajarên li beravên Maroko, Efrîqaya Bakur dimên Ceuta û Melilya jî hundura xakên Spanyayê ne. Navçeyeke Spanya ya Llívia di hundura sînorên Fransayê de dimê ye.
Giravên mînak Alborán a Perejil bi Spanyayê ve girêdan ne.
Herêmên Spanyayê.
Spanya bi 17 navçeyên otonom û 2 bajarên otonomên li Efrîqa bakur(Ceuta û Melilla) tê karger kirin.
Bibîne: Herêmên xweser ên Spanyayê
Li Spanya bi gelemperî zimanên spanî, ketelanî, galîsyayî, baskî û aranî (okzîtanî) tên axaftin. Spanî li welat bi tunî zimanê fermî ye û ew her sê zimanên din jî bi tenê li hin herêman zimanê fermî ne.
Lê li hin derên din hin zimanên din jî tên peyivîn. Li Ketelonya li dibistan û zanîngehan him zimanê katalanî û him jî spanî tên bikaranîn. Wek li Valensiya zaraveke katalanî, mînak asturî zimanên dinên ji aliya hindikên Spanya tên axaftin.
Li Spanya spora herî girîng pêgog (goga pê) e. Real Madrid û FC Barcelona yek ji du yaneyên dinêyê pêgogê herî girîng in. Maçên navbera wan de li dinê baleke mezin dikişînin.
Adat û rusûmatnameê ekradiye (erebî; عاذات و رسوماتنامه ء اكرادية), bi kurdî Adetên kurdan an jî Adab û risûma kurdan, pirtûkeke Mele Mehmûdê Bazîdî ye.
Mehmûdê Bazîdî berhema bi navê “Adab û risûma kurdan” e. Adab û risûm tê wateya orf û edet. Ev berhem bi zaravayê kurmancî hatiye nivîsandin.
Orf, edet û kevneşopiyan kurdan, di vê berhemê de bi awayek balkêş li ber çavan rahêxistine. Babeta pirtûkê, li ser çanda gelê kurd e, eşîr û koçer, mêvanî, malevanî, keçxwestin, dawet û dezgîran û cîrantiyê ye.
Ev pirtûk li ser jiyana kurdan ya civakî û etnolojiya wan berhema herî pêşîn e ku bi destê Mehmûdê Bazîdî ve hatiye nivîsîn. Jixwe ji pirtûkên Bazîdî ya musteqil û serbixwe ev xebat e, ango ev xebata wî, ya herî orijînal û girîng e.
"Ehlê Ekrad eger xwecihye -ên ne koçer- u eger rewend, qewî zêde hakim perest û axaperest in. Zêde îtaata hakiman û mîr û axan dikîn. Bilanêd hakimêd wan fileyek jî bibitin êdî zêde îtaat dikin. Lakîn ji hemcinsêd xwe dexsê dikin. Bi înad û kîn û qîderet în. Eger jî cinsê wan yekî jêre bibine hakim û axayêd wan, îcarî ewî qebûl nakin û îtaata wî nakin. Elbette fesadiyekê peyda dikîn."
Li gor agahiyan, ev pirtûka wî li zimanên rûsî, tirkî, farisî, erebî û zaravayê soranî hatiye wergerandin.
Seyîd Ebdulqadir (z. 1851 li Colemêrgê - m. 1925 li Bidlîsê (Bakurê Kurdistanê)) siyasetmedar û alimekî kurd bû,
Kurê Şêx Ubeydelayê Nehrî bû.. Her wiha neviyê Seyîd Tahayê Hekarî ye.
Di serhildana Şêx Ubeydela da Osmaniyan ew û malbata wî sirgûnê Mekeyê kirinûn. Lê piştî şoreşa li sala 1908ê vegerîbû Stenbolê.
Di serhildana Şêx Seîd de ew jî weke Salih Begê Hênî û 47 hevalê xwe hatiye dardekirin. Piştî serhildanê kurê Seyîd Ebdulqadir, Seyîd Ebdulla ji bo tolhildana bavê xwe li şemzînanê dest bi çalakiyên çekdarî dike lê nekarî biserkeve û paşî ji ber êrîşên tirkan diçe Başûrê Kurdistanê.
Seyîd Ebdulqadir ji malbatek bi bandor ji gundê Nehriya Şemzînan pêk tê. Ew di serhildana bavê xwe de di sala 1879/1880 de beşdar bû û wî rêxistin kir. Piştî têkçûyînê, ew bi bavê xwe re ji bo Taîfifê hate xilas kirin. Di sala 1905 de ew koçî Beyrûtê kir.
Ebdulqadir kurî Rustemî Baban, Sîretul Ekrad", ISBN 9649190309, 9789649190303"
Fiqih (erebî:فقه) di ola Îslamê de li gorî qur'an û hedîsan ji bo jiyana misilmanan fetwa biryar dike. Ji zanyarên fiqihê re "faqîh" (erebî: فقيه) dibêjin.
http://xeberenkurdi.com/YD2953_di-droka-slam-de-alimn-kurd--nrna-rojane.html
Eşîra Kuderî, Kuderiyan yan jî Mala Kuderî eşîrekî çiqilekî dimiliyan e, Kuderiyan li navçeya Erzîrom qeza Xinûsê li gundên Çaqmaqa, Gomika û li Pornaga dijîn.
Dîroka Eşîra Kuderiyan.
Mezinan Kuderiyan di sala 1770î de ji Bîngolê qeza Solxanê ji gundê "Kors" hatine Xinûsê.
Mezinê Kuderiyan Îsmaîlê Kuderî ye, navê bavê wî jî Mele Ehmed e. Ew bi xwe jî dimilî bûne.
Dema Îsmaîlê Kuderî hatiye Xinûsê sê kurê wî hebûne; Osman, Memed û Hemîd, Kurê wî yê Hemîd mixabin di rê de wenda dibe; Îsmaîlê Kuderî û herdû zarokên xwe jî tên Xinûsê, gundê Siwaran disekinin li wê derê aşekî jî çêdikin, lê, piştî çend sal şûnda îjar tênê gundê Mîrseîdê li vê derê gelek zeman diçe Îsmaîlê Kuderî li vir diçe ser dilovaniya xwe, kurrê wî Memed bi salixa diçe Narmanê, yê din Osman jî di zewice sê law û qîzekî wî çêdibe û diçe gundê Axwêranê, mêze dike cihê Axwêranê ji cotkarbûnê re ne cihekî xweş e ji wê derê jî bar dike tê gundê Çaqmaqa ava dike.
Çend sal derbas dibe êdî zarrê wî Eyûb, Ûsiv û Hesenxan mezin dibin dizewicin û ji hevdû vediqetin yê mezin Eyûb diçe Pornagê ava dike yê ortê Ûsiv diçe Gomikê ava dike, birayê piçûk Hesenxan jî dizewice û ser malê di Çaqmaqa de dimîne.
Her waha hersê gundê Kuderiyan dimilîne û hemî pismamên hev in. Hemî zarokên Osman in û torinên Îsmaîlê Kuderî ne.
Gundê Kuderiyan bi eslê xwe kurd in, mezinên Kuderiyan berê zazakî qisekiribûne lê naha her sê gund êdî bi zimanê kurmancî qise dikin.
Ol û bawerî.
Her sê gundê Kuderiyan Misilman in û li ser mezhebê Îmam Şafiî ne.
Hersê gunda da mizgeft û minare heye.
Mezinên Kuderiyan.
Osman bavê her sê gundê Kuderiyan e, bavê Çaqmaqa, Gomikan û Pornaga ye.
Îtalya an jî Komara Îtalyayê welatekî Ewropayê ye. Îtalya bi cografî dikeve başûrê kîşwerê Ewropayê. Welatên bi Îtalya re sînorên xwe hêne wiha ne: Slovenya li bakurê rojhelat, Awistriya li bakurê, Swîsre li bakurê û Fransa li bakurê rojava. Herwesa beşê herî mezin yê vî welatî di kevite ser derya ya spî ya navendî. Giravên Îtalya yê herî mezin: Sîcîlya û Sardinya ye. Ev herdu giravan jî di derya Navîn de ne.
Sîstema Îtalya ya deshelatê: komareka demokratik û perlemantî ye.
Roma gorî nifûsa xwe bajarê herî mezin e û paytextê vî welatî ye.
Herwesa bajêrên dî yên girin ji ev in: Mîlano, Napolî, Turîno û Wênîs e.
Ji layê dirokî ve ji ciwantrin welat li cîhanê, ji berko welateke pire ji şûnwarên kevin. Welatê padişahê fela ye (hizretî Îsa), welatê muzexaneyan e, welatê muzîkê ye. Welateke xodan dîrokeke herî kevne di warê şaristaniyetiyê da. Çinkî Împeratoriya Romayî bi dirêjahiya çerxan deshelatdarî li wê deverê di kir. Bi taybetî di warê bînasazî da ya aktîv bu.
Ji ber ku li cihûya erdnîgarî ya navîn li Ewropayê Başûr û Mediterranean, Îtalya dîrokî ji bo xerîb û gelan xanî bûye. Ji bilî gelên pirrjimar, di tevahiya rojavayê Îtalyayê de belav kirin, pir girîng e ku mirovên Italya-Ewropayê ye ku navê nîvrojava wê, ji destpêka klîmîk ve, navê Phoenix û Kartacayayîyan piranî kolonyayên Îtalyayê ava kirin, Yewnaniyên rûniştinên li navê navê Magna Graecia ya başûrê Îtalyayê ava kirin, lê belê Etrûskan û Keltan bi navendî û bakur Îtalya rûniştin. Eşîra Îtalî tê zanîn ku Latins di Padîşahiya Romayê de, di sala sedsala 8'an de, ku ji dawiyê ve dewletek Senator û Gel e. Komara Rûsyayê dest pê kir û cîranên xwe li seranserî li seranserê cîhanê, piştre dirêjkirin û parçeyên Ewropayê, Afrîkaya Bakur û Asyayê. Bi sedsala BZ ya yekemîn, Împaratoriya Romayê wekî hêza serdestî ya Mediterranean bû û navenda çandî, siyasî û dînî ya Rojavayîbûna Rojavayê bû, bûye Pax Romana, di dema 200 salan de, ku qanûniya Îtalya, teknolojî vekir, aborî, huner û wêjeyî pêşxistin.
Îtalya li welatê Romayî û metropolê ya împaratoriyê dimîne, ku mîrateya di belavkirina globala çand, hikûmetê, xiristî û lîpîteya latînî de tê dîtin. Di dema Agahiyên Navîn ên destpêkê de, Îtalya di hilweşîna sosyalopîtîk û êrîşên berbiçav de, lê ji hêla sedsala 11-ê, bajarokên pirrjimar û welatparêzên maritime, piranî li herêmên bakur û navendî yên Îtalya, bi rêya bazirganî, bazirganî û bankdarî., ji bo kapîtalîzma nûjen. Ev piraniya dewletên serbixwe wekî Asyayê û Rojhilata Navîn, pir caran demokrasî yên feedsal ên ku li seranserê Ewropa çêtir bûne demokrasî mezintir dikin. Lêbelê, parçeyek navendî ya Îtalyayê di bin kontrola Dewleta Papayî a Nukleer a Nukleer, di dema sedsala 19emîn de, di encamê de bi encama serkeftina serkeftî ya Bîzansî, ereb, Norman, Angevin, Aragonese û xelata din ên biyanî yên mezin herêmê.
Ronesans di Îtalyayê de dest pê kir û li dora Ewropayê belav kirin, ji berjewendiya nûjeniyê di însanîzm, zanist, lêgerîn û hunerî belav kirin. Çanda Îtalî dihêle, pisporên hunermend, hunermend û polymediyan çêbikin. Di dema Agahiyên Navîn de, lêgerînên Îtalî ji rêyên nû yên Rojhilata Navîn û Cîhana nû-yê, ji bo alîkariya ku di Rengdêriya Rûsyayê de Ewropa de alîkar dikin. Lêbelê, hêza bazirganî û biyanî ya Îtalya bi veguhestina rêyên bazirganî ya ku li Mediterranean ve hatibû avêtin.
Di heman demê de, sedsala ku di navbera bajêr-Îtalya-Îtalî de, wekî Şerê Îtalî di 15-ê û 16-ê, 16-ê de, dora herêmê veşartî derketin, û wê paşê hatibû vekişandin û ji hêla hêza Ewropayê, wekî Fransa, Spanyayê û Awistrîs belav bû. Bi sedsala 19'emîn de, neteweperweriya Îtalyayê bilind dibe û ji bo kontrola biyanî ji berevajoya demokrasî ya sîyasî ya sîyasî yên sîyasî digotin. Piştî sedsala dagirkeriya biyanî û parçebûna sîyasetê, Îtalya bi temamî yekîtî bû 1861-ê, desthilatdariya Îtalya desthilatdariya hêzek mezin.
Ji destpêka sedsala 19'emîn heta sedsala 20'emîn zûtirîn, Îtalya li bakurê zûtirîn pîşesazî kiriye, û împaratoriya kolonyaliyê wergirtiye, dema ku başûrê başûr xurt kir û ji hêla pîşesaziyê ve tê vebirin, dihêle mezin û bandorek mezin. Tevî ku di şerê cîhanî yê yekem de, li Îtalya di demeke krîza aborî de û astengiya sosyal ketibû, di sala 1922ê de dîktatoriya faşîst ketin. Di beşdarî şerê cîhanî yê duyem de li ser Axa Şerê dawî, têkçûna aborî û Şerê Îtalî. Piştî azadiya Îtalya û zêdebûna berxwedanê, welatekî padîşah derxistiye, Komara demokrasiyê ava kir û ji bo pêşkeftineke aborî ya welêt dixwest, welateke mezin xurt dibe.
Îro, Îtalya tête welatên yekbûyî yên çand û aborî yên cîhanê tê dîtin, bi rêjeya aborî ya cîhanê ya cîhanê û sêyemîn li Eurozone ji aliyê GDP ve tê navnîşkirin. Îtalya şeşemîn-dewlemendiya netewî ya cîhanê ye, sêyem-herî banka zêrîn ya zêrîn ya navendî ya navendî, û jiyanek mezin e. Welatekî aboriya herêmî û global, aborî, leşkerî û karûbarên dîplomatîk dike. Ew hêzek herêmî ye û desthilatdariyeke mezin e, û leşkerî ya herî mezin a heştê cîhanê ye. Îtalya yekînamek û rêberê sereke ya Yekîtiya Ewropayê ye û endamê gelek saziyên navneteweyî, di nav de NY, NATO, OECD, OSCE, WTO, G7, Yekîtiya Ewropayê, Giştî, Konseya Ewropayê, Yekbûyî ji bo Consensu
Herêmên Îtalyayê.
Îtalya ji 20 herêman pêk tê. Her herêmek kargere xwe ya taybetî heye û ji wan 5 herêm statuya xweya taybetî heye. Herêmên ku statuya xweya taybetî heme bi * hatine diyar kirin.
Diljen Ronî, (li Cizîrê) bijîşk û hûnermendekî kurd e ku cûreya muzîkê ya Slow-Rock dibêje.
Diljen Ronî sala 1981 ê li Cizîrê hatiye dinê, zaroktiya wî heta deh salî wê derê derbast bu ye û paşê mala wan hatiye Amedê. Wê derê jî Navenda Çanda Mezopotamyayê dest bi xebata xwe li ser muzîkê dike, lê belê dilê wî de bijîjkî jî heye û piştî xebatek xurt fakulteya bijîjkiyê ya li Wanê qezenc dike. Li wêderê pirtir dem da ye xwendina bijîjkiyê û muzîkê. Tenê ji xwe re malekê kirê dike û dest bi hevaliya stranan dike. Li Wanê zêdetir fêrî newayan û fêrî lêdana gîtarê dibe û hinek komên muzîkê re dixebite. Piştî xwendina zanîngehê dest bi xebata xwe ya bijîjkiyê dike. Paşê hevalên xwe re li ser albumekê di xebitin. Bi alîkariya hevalên xwe jî deh berhev dike û dikevin ser rêya Stenbolê… Li vê derê jî gelek hevalên hêja alîkariya wan dike. Derhenêr û aranjoriya vê albumê Seyîthan Kizil dike. Û albuma wî ya yeqem bi navê "Çend gotinen evînê..." di derkeve. Piştî wê albumê 2012 yê albuma ya xwe ya bi navê "Du Demsal" di derkeve. 2017 an jî albûm ya bi navé Çile derxist. Niha jî hê xebatên xwe yên bijîjkiyê û muzîkê ber dewam dike.
Romanya welateke li başûr-rojhilatê Ewropa ye. Erdê xwe 238.397 km² e. Li wir nêzîkî 19.186.201 (sal: 2021) kes hene. Peytextê xwe Bûkareşt e.
Romanya digê Deryaya Reş. Dewletên ku digên Romanya ev in: navê paytexta Romanya Bûkareşt e.
Ev lîsteya zanyarên kurd ên di dîrokê de ye.
Di dîrokê de her gav di nav gelê kurd de bi taybetî pê îslamê re gellek zanistvan, fîlozof, helbestvan, endezyar, bijîşk û alimên mezin derketine ji vana yên herî naskirî û pirtûk nivîsandinin û li dû xwe berhem hîştînin di lîstê de cîh girtine.
Alim anjî elim (bi erebî: العليم, "al-alim") peyveke erebî ye ku di ola Îslamê de ji bo mirovên xwedanî agahiyên dînê tê gotin. Alim ji mele û şêxan re dibêjin. Pirhejmara peyva "alim" ulema ye.
Ji jina re jî Alime tê gotin.
Alim (Alîm) yek ji 99 navên Xwedê jî ye.
Bi Îngilîzî; Ireland's Republican Army, bi Kurdî; Artêşên Komarparêz yên Îrlandayê
Yek ji rêxistinên leşkerî yên Îrlandayê ye. Hetta 2005an, bo azadiya Bakûrê Îrlandayê kiryarên xwe yên leşkerî domand lêbelê piştî 2005an van kiryarên xwe qedand û bo têkoşînên siyasatê birryar da. Di sala 2009an de rêxistinek nû yê IRAyê bi navê R-IRA derket holê û dacuyanî kir ku bo azadiya Îrlanda Bakûr wê kiryar berdewam bike. Peyra jî di bûyerekî de du leşkerên îngilîz hatin kuştin.
Çerxût an jî Çerxûta an jî Çerxûtan, malbateke li bakurê Kurdistanê, li bajarê Ruhayê, li navçeya HEWAGÊ(HEWENG) li gundên HACÎLER(Hacılar), QIZLER(Kızlar)ê ne. Çerxûtan ji Eşîra BÊSKAN(PAZÛKÎ)in.
Paşnavê wan ASLANOĞLU ye. Bi qasî ku tê zanîn kalikê herî mezi WEL e. Kurê wî Elî ku jê re çerxût digotin û du birayên xwe(Remezan û Hem) li gundê SÎXÛR(ŞEWIKAN)bûn, ji wir çûne gundê XIRWEYA ŞEREFAN. Li vî gundî birayekî li birayekî xistiye û kuştiye. Ji ber vê birayêk çûye SEMSÛR(Adıyaman)'ê. Ji bo vê niha li SEMSÛRê jî malbata ASLANOĞLU heye. Birayê din jî çûye QIZLER(KIZLAR)'ê. Paşê ji wir jî çûne HACÎLER(Hacılar)ê. Niha piraniya wan li HACÎLER(Hacılar)ê ne.
Çerxûtan ailesi Urfa'nın Bozova ilçesinin Yaylak beldesinin Hacılar ve Kızlar Köyündedir. Soyadları Aslanoğludur. Bilindiği kadarıyla en büyük baba Wel'dir. Onun oğlu Elî, iki kardeşi Remezan ve Hem ile beraber Sixûr yani Şewikan köyüdeydi. Ordan Xirweya Şerefan köyüne gitmişler. Orada bir kardeş diğerini öldürmüş. bu nedenle bir kardeş Semsûr/Adıyamana gitmiş. Bu nedenle Adıyamanda da bu aileden kimseler vardır. Diğer kardeş de Kızlar köyüne gitmiş, oradan da Hacılara geçmiş. Şimdi daha çok Hacılardadırlar.
2 Law: Hesen(Biçûk), Hecî (Zarok tune)
Kaxgîk an jî Kaxgîg (), gundekî Xinûsa Erzîromê ye. Şêniyên gund kurd in lê dewletê hinekî tirk aniyê kiriye gund.
Di gunde de nêzikî 100 mal heye,
Dimilî, Bilikî û wekî din gelek eşîr tê de hene.
Yewnanistan an Grekistan an jî Yûnanistan (bi yewnanî: Ελλάδα / Ελλάς, Êlada / Êlas, bi fermî Ελληνική Δημοκρατία, Komara Yewnanistanê an Komara Êlînîk) welateke li başûr-rojhilatê Ewropa ye û beravê Derya Spî ye. Axa Yewnanistanê digihêjê Albanyayê, Komara Makedonyayê, Bulgaristanê û Tirkiyê. Paytextê Yewnanistanê Atîna ye. Yewnanistan endamê NATOê û ji 1981'ê ve endamê Yekîtiya Ewropayê ye.Ew delîlên pêşî yên pêşniyarên mirovên li Başûrê Balkansê, ji 270,000 BC ye, di navenda Yewnanistanê de li Petroftona cave tê dîtin. Her sê qonaxên temenê kevir (Paleolîtîk, Mesolîtîk û Neolîtîk) di Yewnanistanê de, wek mînak di Franchthi Cave de têne nîşandan. Rûniştiyên neolîtîk li Yewnanî, ji BZ-7 millennium dostî, gelek welatan li Ewropayê ye, ji ber Yûnanî li ser rêya ku çandiniya ku ji Rojhilata Navîn ve ji Ewropayê ve belav dibe.
Paytext û bajarî herî mezina Yewnanistanê Atîna ye, vî bajarî Tesalonîkî teqîp dikê.
97% ji xelkê Yewnanistanê mesîhiyên ortodoks in.
Ayasofya (bi yewnanî: Ἁγία Σοφία, "Hagia Sofia", "Hikmeta Pîroz"), dêreke kevnar a bîzansî ya taxa Eminönü ya Stembolê ye.
Avahiya ku wek dêr hatibû lêkirin, heya demekê bû mizgeft û îro wek muzexane tê bikaranîn û li Eminönü, li aliyê ewropî yê Stembolê, hatiye lêkirin. Gava ev qubeya basîlîka di sedsala 6mîn de hate avakirin, weke mînakeke bèhempa ya mîmarî hate dîtin.
Ayasofya ku mînaka herî dawî ya mîmariya antîk e, dêra sereke ya Împeratoriya Bîzansê û navenda olî ya xirîstiyanên ortodoks bû.
Gava Iustinianus bû împeratorê bîzansî, wî bi lêkirina ew meztirîn avahiya wê demê hêza xwe nîşanî hemû cîhanê da.
Ayasofya ji ber hemû taybetiyên xwe bi dîroka kûr a Împeratoriya Bîzansê ve girêdayî ye, ji ber ku bi lêkirin û hêza wê ya sembolîk xwediyê girîngbûneke bilind bû. Lewra ji aliyê oldarên xirîstiyan ve hê jî wek perestgeheke pîroz tê dîtin.
Di sala 1453an de gava Konstantînopolîs‎ ji aliyê osmanan ve tê fethkirin, çan û gelek xemilandinên xirîstiyan ên Ayasofyayê tên jêbirîn.
Ji ber hêjayiya xwe Ayasofya di sedsalên 16 û 17an de ji Împeratoriya Osmanî re bû mînak ji bo lêkirina mizgeftan. Wek mînak, mizgefta Siltan Ehmed û Mizgefta Şîn kopyeyên Ayasofyayê ne.
Ahmet Önal, weşanger, edîtor û nivîskar ê kurd e.
Di sala 1956’an de li Çewligê, Navçeya Gêxîyê, nehiyeya Azadpêrtê, gundê Cunan di nav malbateke navhali de hat dinê. Dibistana seretayî li gundê xwe (1962-1967), dibistana navîn (1968-1971) û amadeyî (1971-1974) li Gêxiyê, xwendina xwe ya bilind (Enstitûya Perwerdehiyê) (1977-1979) jî li Çewligê qedand. Salekê li Çewlîgê li gundê Nebiyan mamostatî kir. Di darbeya faşîst a 12’ê Îlona 1980’an de ji ber xebata xwe ya siyasî hate girtin û ji mamostatiyê hate avêtin. Bi cezaya darvekirinê hate darizandin û 10 sal cezaya hepsê lê hate birîn. Di sala 1987’an de ji zindanê derket. Di damezrandina Weşanên Med (1992), Weşanên Zêl (1994) û Weşanên Nûjen (1996) de cih girt û wek rêvebirê weşanên giştî yên van weşanxaneyan kar kir. Piştî ku ev weşanxane hatin girtin, di sala 1997’an de Weşanên Pêrî damezrand û di bin banê vê weşanxaneyê de 360 pirtûk (230 bi tirkî, 130 bi kurdî pirtûkên dîrok-lêkolîn, bîranîn, wêje hwd.) çapkirin. Derheqê 29 pirtûkên ku wî çapkirin de doz hatin vekirin û ew hate darizandin. Ji heşt dozan ceza lê hat birîn. Ji ber vê jî çar mehan hate hepskirin. Hîn jî di pênc dozan de tê darizandin.
Li gel weşangerîyê di weşandina kovara Newroz Ateşii (1992) û rojnameya Jiyana Nû (1994) û rojnameya Roj (1996) de cih girt û di desteya weşanê yên van weşanan de cih girt.
Di sala 2003’an de li Swêdê di beşa Zimanên Asya Hind û Îranî ya Fakulteya Zimanan a Zanîngeha Uppsalayê de dewrekê (ji bo mamostetîya dibistanên amadeyî û dibistanên hevta) xwend. Ehmed Onal ku gotar û nivîsên wî di kovar, malper û pirtûkên cihê cihê de hatine weşandin, xwedî û edîtorê Weşanên Pêrîyê û endamê desteya rêvebir a Weqfa Îsmaîl Beşîkcî ye.
Pirtûkxaneya Lêkolînê ya İsmail Beşikçi (), li Tirkiyeyê di nava çend pirtûkxaneyên, ku di serî de lêkolînên li ser kurdan ji xwe re kirine armanc, de ye. Ji taybetmendiyên herî girîng yên pirtûkxaneyê yek jê ew e ku pêkhatina tevahiya koleksiyonê ji çavkaniyên ku Dr. İsmail Beşikçi ji salên 1950î heta roja me ya îro jê sûd girtine û civandine ye.
Di pirtûkxaneyê de, berhemên bi taybetî, bi zanistên civakî û wêjeyê re pêwendidarên ku bi
zimanên cuda hatine weşandin û belgeyên İsmail Beşikci yên xwedî taybetiya arşîvî, hene. Di
pirtûkxaneya me ya ku bi tevî berhemên kurdî û tirkî bi zimanên cuda jî berhem hene de, wek cara yekem sernavên mijaran bi kurdî-tirkî-îngilîzî hatine nivîsîn.
Armanca pirtûkxaneyê.
Armanca pirtûkxaneyê ew e, ku ji herkesên di qada zanistên civakî de xebatê dike û dixwaze bike
re derfetên lêkolînan pêşkêş bike. Pirtûkxaneya ku dê di qada pirtûkxanekarî û teknolojiyên zanînê de nûjeniyê bişopîne bi vê rê piştevaniya lêkolînan bike, di heman demê de dê di qada civakî û çandî de jî çalakiyan pêk bîne. Ji 5ê gulana 2012an bi şûn de hedefa wê ew e ku bi sazkirina çalakî û panelan, bi sazkirina rojên îmzeyan û nîşandana fîlman xwe bigihîjîne girseya xwe.
Pirtûk, kovar û rojnameyên pirtûkxaneyê.
Di pirtûkxaneya ku ji gelawêja 2011an vir ve dest bi sazkirina wê hatiye kirin de;
Di pirtûkxaneyê de ji 20 hezarî zêdetir çavkaniyên cuda bi kategoriyên cuda hatine danasîn. Ev
kategorî; zanistên civakî, dîrok-erdnîgarî, wêje, ol, mijarên gelemperî, felsefe-psîkolojî, ziman û zimannasî, zanistên xwezayê-matematîk, teknolojî, huner û diyarî ne. Ev çavkanî hemû bi zimanên cuda çap bûne; tirkî, kurdî(kurmancî, zazakî), îngilîzî, fransî, almanî, osmanî, yunanî, farisî, erebî û ermenî.
Pirtûkxaneya İsmail Beşikçi ya ku bingeha wê ji koleksiyona Dr. İsmail Beşikçi pêk tê, dê bi
çavkaniyên ku bi mijara wê re pêwendîdar in û nû dê biweşin an jî bi zimanên cuda weşiyane jî
Muhemmed Nûredîn Yekta yan jî bi tirkî Muhammed Nureddin Yekta helbestvan, siyasetmedar û nivîskarekî Kurd e. di 24ê adara sala 1957an de li Bakurê Kurdistanê bajarê Mûşê gundê Xeybiya hatiye dinyayê.
Kurtejiyana wî.
Ji şeş saliya xwe ve, di medresên Kurdistanê de dest bi xwendinê kir. Sala 1966an de li gundê wan dibistan hate avakirin û wê salê dest bi dibistana seretî kir. Her wiha bi dibistanê re diçû mizgeftê û dersa olê bi zimanê erebî jî dixwend.
Piştî dibistana seretî xwendina xwe li medresên Kurdistanê domand. M. N. Yekta havîna sala 1976an xwendina xwe ya medresê qedand. Her wiha bi xwendina medresê re, ji derve dibistana Îmam Xetibê û "Sosyal Bilimler ya Açık Öĝretim" ya girêdayê bi Diyanetê re jî xwend.
Di sala 1978an de, di Diyanêtê de dest bi memuriyetê kir. Piştî ihtilala eskeriyê ya 12ê îlona 1980î dadgeh û sirgûniyên Yekta destpêkir û ta îro berdewame,
Çend caran hate binçavkirin û carek jî kete zindanê. Piştî texliya wi ji zîndanê 15 sal ceza yê siyasî lê hate birrîn. Yekta bi navek din derket dervayê welat û li dervayê welat micadela xwe didomîne.
Mihemed Nûredîn bi zimanê Kurdî dû pirtûk nivîsiye.
Hamid Isa Salih (z. 1957 - m. 28ê tebaxa 1988), pêşmergeyeki kurd bû.
Şehîd Hamid Isa Salih li sala 1957 ji bine malek Rênjber u Kurd Perwer li Gundê (Derkar 'ecem) ji dayk bûye, li Xêzana Xwe Da Bi Giyanê Kurdewarî u Dilsuziya Gel u Welatî hate Pewerde kirin, Şehîd Hamîd Isa Xandina Xwe ya Seretayî li Gundê (Nordîna) dest pêkir ye u Navencî li (Bêrsivê) Dumahîk îna ye li Xandina Xwe da Qotabiyek Zîrek bî u Serkeftî bî Cehê Rêz u haşe kirinê hamî Hevala u Mamostayên Xwe bî.Bo Berdewamî dan bi Xandinê Şehîd Hamîd Isa li Amadeyî ya Çandinê li Zaxo hate wergitin li wî demî da navbera (1977 - 1978) peywendî bi rêkxistinên nihênî PDK kir u gel jimareyeka Hevalên Xwe yên cihê bawerî nîhênî kar u çalakî Partayetî encamda, Sereray Hişyarî u Xwe Parastin ji Çavdîrî Çavên Reşekên Rijêma Behs Şehîd Hamîd Isa di bite Cihê Gomanê Herdem Hêceta bo Bohana çêdikin heta Gehiştî wê Çendê ko Temenê wî Zêdeye u Çênabit li Qonaxa Amadeyî Dewamê bi kit, bi wê Hêcetê Asteng bo Dirust kirin u Neçar kir Dest ji Xandinê Berdit u Rakêşine 'eskerîya Xurtî heta Sala (1979) wekî Fermanber li Nifusa (Batîfa) da hate Damezrandin u her Şehîdê Nemir berdewam bî li ser kar u Çalakiyên Rêkxistina Nihênî pîştî maweyekê ko êdî zanî ji dest u zilim Sîstema Be'sî yê qortal nebit bi Merdayetî Azayetî rêka Xebatê u Partîzanî girte ber, Şehîdê nemir li Sala (1980) Gehişte Rêzên Şoreşê li Baregayê Liqa (1) li Devera Kumatey u hate wergirtin bi pila (Berpirsê Rêkxirawê), ji ber lêhatî u zîrekî ya wî li Sala (1981) hate wergirtin ko Pêşkarî yê de Qola Têgehaninêda Kadirê Partî da Bikit li Baregayê Mekteb Sîyasî li Iranê u şiya bi giyanê Şoreşgarî u Hesta Kurdayetî De Qole da Pila Zor baş Dest Vebînit, li sala 11.10.1981 bi Biryara Mekteba Sîyasî u Razî bîne Serokê PDK Masud Barzanî her dumahîkê Dawre êkser hate Dest nîşankirin bo Endamê Lijna Nawça Zaxo, Lijna Zaxo li sala 1983 hate veguhastin bo Gelîyê Harîna, li sala 1984 Hêrişek berfireh hate ser Baregayê Lijnê Wî Şerî da Hamîd Isa di ête birîndar kirin, piştî sala 1984 Şehîdê Nemir di ête Veguhastin Weko Endam Nawçe li Devera (Akrê) maweyekê di mînit wêrê u paşan di zivirit Zaxo ve wek Endamê Nawça Zaxo u berdewîyê dite xizmet u xebata xwe, Hamîd Isa li 28.8.1988 li Devera Minînê de di gel (12) Pismamên xwe u (77) Xelkên Gundê (Derkarê) kevin destê dujminî u di ên Şehîd kirin hizar slav li ser Şehîd Hamîd Isa Salih bin u Tevaya hemî Şehîdên Kurd u Kurdistanê
Ebû'l fîda () an jî navê tam Ebû'l fîda Îsmaîl Hemawî (jdb. 1273 Şam - m. 1331) stêrnas, dîroknas û erdnasekî kurd bû.
Ebûlfida gelekî pirtûk li ser dîrok û erdnîgariyê nivîsand. Ew di navbera 1320 û 1331ê de fermandarê Dewleta Eyûbiyan bû.
Kratera li ser heyvê a bi navê "Ebûlfida" bi navê wî binavkirî ye. di 26ê çiriya pêşîn a sala 1331de li Hemayê wefat kir.
Ahmet Kural yek ji hunermendên tirk yê sînema û şano ye. Di sala 1982an de 10ê çiriya paşîn de hatiye dinayê. Bi eslê xwe ji Kütahyayê ye. Ji Zanîngeha Selçuk li Qonyayê destûryarî girtiye.
Heta niha di gellek fîlm û rêzefîlm û lîstokên şanoyî de cihê xwe girtiye. Navê wî bi taybetî di fîlmên "Düğün Dernek" û "Çalgı Çengi" de û rêzefîlmên wek "İşler Güçler" û "Kardeş Payı" de hatiye nas kirin. Niha, hêj jî di sezona duyem ya rêzefîlma "Kardeş Payı" de rolên xwe dilîze.
Navê wî û yê Murat Cemcir her tim bi hevra têt danasîn. Lewre di her fîlm û rêzefîlmê de bi hevra dilîzin.
"Kardeş Payı", rêzefîlmeke komedî ya tirkî ye. Di Star TV yê de têt weşandin. Sezona yekem qediyaye û ya duyem jî van çenda (çiriya pêşîn, 2014) de wê dest bi weşandinê bike û rêzefîlm dê bidome. J'alî derhêner Selçuk Aydemir ve tê îdare kirin.
Derheqa rêzefîlmê.
Metîn, Elî û Feyyza sê xwişkûbra ne. Metîn û Elî du heb tesîsatkar in û ser îcadekî ya xwe dixebitin. Armanca wa motorek e ku aştî û dilxweşi tîne cihanê. Feyyza jî xwa wa ye. Pey vî îcad, ev her sê karakter û yên din ku di nav malbat û taxa wa de ne derdên giran dikişînin. Lêbelê ev derdên wa her tim bûyerên bi ken tîne ser ekranê.
Before Snowfall (bi sernavê xwe yê orijînal: "Før snøen faller", ango "Berî berfbarînê") yekemîn fîlmê dirêj ê derhênerê kurd-norwêcî Hişam Zeman e û di sala 2013an de wek 'Baştirîn Fîlma Nordîk' hate xelatkirin.
Konvoyeke seyareyan nêzikî mala Siyarê şazdeh salî dibe, yê ku piştî wefata bavê xwe wek reîsê malê xwedî li dayik û du xwişkên xwe derdikeve. Sedema konvoyê ev e ku axayê gund hatiye xwişka Siyar, Nermîna 18 salî, ji kurê xwe re bixawze. Lê Nermîn vê zewaca bi zorê naxwaze û lewra bi hezkirina xwe re ji mal direve.
Ji ber ku mijar êdî mijarê namûsê ye, Siyar dikeve nav rêya bi tehlûke ya Ewropayê: divê ew li şopa Nermînê bikeve û yan Nermînê bîne malê, yan jî namûsa malbatê xwe paqij bike.
Azerî (), navê gelekî Qefqasya û bakurê Îranê ye. Welatê wan Azerbaycan û zimanê wan zimanê azerî ye. Li gorî çavkaniyan li cîhanê 30 milyon azerî hene û 9 milyonên wan li Azerbaycanê dijîn.
Zimanê Azerî.
Azerî (acemî û tatî jî jê re dibêji) yek ji zimanên tirkî. Digel Komara Azerbaycan, Îran, Tirkiye û Rusya. Li Gurcistan û raqê tê bikar anîn. 25 milyon kes bi azerî diaxivin.
Îbn Selahê Kurdî (erebî ابن الصلاح z. 1181 Şehrezûr - m.1245 Bexda)
Navê wî yê tam; "Osman bin Ebdurehman bin Selah bin Mûsa bin Ebi'n-Nasr el-Kurdî eş-Şehrezûrî" ye lê ew bi navê Îbn Selah hatiye naskirin. Îbn Selah zanyarê tefsîr, hedîs û fiqihê bû.
Îbn Selah di sala 1181 li Erbîlê ji dayik bûye. Bavê alimekî mezin bûye û di medreseya Esediye a li Helebê de ders daye û ji ber leqeba bavê bi navê Îbn Selah hatiye naskirin.
Wî hevotina xwe pêşyê li cem bavê xwe girt, piştê zemanan çûye Mûsil, Şam û Bexdayê jî berdewam kiriye.
Baba Merdûxê Rûhanî, Tarîxî Meşahirî Kurd
Macîdê Kurdî an Macîd el-Kurdî (z. ? - m. 1166 Başûrê Kurdistanê), alimekî ola Îslamê ye, Navdanka wî "Ebû Muhemmed" e
Cîhê wî yê jidayîkbûnê baş nayê zanîn. Lê tê zanîn ku li herêma "Cebelê Hamsîn" hevotina xwe ya olê girtiye. Macîdê Kurdî bi piranî li ser fiqih, hedîs û tefsîrê xwedanê îlim bûye. Di sala 1166an de çûye ber dilavaniya Xwedê.
"Kerrbûn îbadeteke bê west û bê zehmet e."
Şihabedînê Suhrewerdî (z. 1155, li Suhrewerd, Zencan – m. 1191 Heleb, Sûrî)
fîlozofê îslamê yê bi eslê xwe kurd bû. Damezrênerê fikrê îşraqîtiyê bû.
Navê wî "Yehyayê kurê Hebeşê Emîrek" e. Kunya wî bi temamî wisa ye, "Şêx Şihabûdîn Ebû'l Futûh Yehyayê kurê Hebeşê Emîrek Suhrewerdiyê Meqtûl" e. Ji ber ku di zanyariyê de pêşketî û deriyê gelek zanînên di tarîtiyê de vekiriye kunya wî bûye Ebû'l Futûh, ango bavê yê ku deriyan vedike. Ji ber ku di dema xwe, di warê zanyariyê de hempayê wî tunebûye jê re gotine "Şîhabûdîn", ango "Stêrka olê". Ji ber ku hatiye kuştin jî peyva maqtûl ango yê ku hatiye kuştin li navê wî zêde kirine. Lê ew herî zêde bi navê Suhrewerdî hatiye naskirin. Vî navê hanê jî ji warê xwe girtiye. Lewra bi eslê xwe ji Suhrewerd'a Îranê ye. Suhrewerd bajarokekî girêdayî Zencanêye, di nava Tebrîz û Tehranê de ye.
Di felsefeya rojhilata navîn ya li dû îslamê de fîlozofê herî bandordar e. Bi fikr û ramanên xwe rê li pêş piraniya fîlozofên misilman û gelek fîlozofên ewropayî vekiriye. Felsefeya îşraqî an jî îşraqiyyûn felsefeya Suhrewerdî ye.
Suhrewerdî bi navê felsefeya îşraqî (Ronahî) felsefeyeke nûh ava kiriye û em dikarin bi hêsanî bêjin him li ser fîlozofên Rojhilata navîn, him jî li ser fîlozofên ewrûpayî bandoreke mezin hildaye. Wekmînak Bergson, felsefeya xwe ya bi navê Instuisyonizmê ji ber Suhrewerdî hildaye û pêşva biriye. Çawa ku Suhrewerdî bandor daye fîlozofên dû xwe, wisa jî ji yên pêş xwe bandor girtiye. Herî zêde ji Zerdeşt û Mazdek bandor girtiye. Bingeha felsefeya Suhrewerdî li ser peyva ronahiyê ava dibe. Vê Zerdeşt girtiye û felesefeya xwe bi vê peyvê daye destpê kirin. Li gorî suhrewerdî meriv bi arava hiş û ramanê nikare bigihîje rastiyê. Ji bo bidestxistina zanîna berastîn pêjn û sirûş (îlham) divê. Mirov encax bi arava pêjn û sirûşê rastiyê kifş dike. Ehlê kifşê heçî dilê xwe pak bigire dê bêtir ji alema wateyê nêsîbî xwe bigire û bi vî rengî dê bigihîje ronahiyê. Suhrewerdî ronahiyê weka cewhera rastiyê dipejirîne.
Li gorî wî em bi arava ronahiyê digihîjin heqîqetê. Weka kum e li jor jî hanî ziman, li gorî Suhrewerdî hiş û aqilê mirovan nikare wan bigihîne rastiyê. Ji bo têgihaştina rastiyê divê mirov çirûskekê di kûrahiya hundirê xwe de bibînên û bi wê çirûskê bigihîjin heqîqetê.
Suhrewerdî baweriyê bi cudatiya nav laş û giyanê tîne. Li gorî wî laş tarîtiyê, giyan jî ronahiyê sembolîze dike. Giyan bi me'newiyatê pêş dikeve. Divê laş jî bi rojî û bêxewiyê were sistkirin ku giyan azad bibe û bi cîhana me'newî re têkeve têkiliyê.
Suhrewerdî ramana pêjnî û ya rasyonel haniye ba hev. Li gorî wî zanîna rasyonel girînge lê bi serê xwe nikare bigihîje kûrahiya heyînê. Lewra heyîn ji zanînên me yên tixubdar gelek mezintir e. Ji ber vê yekê zanîna ku hişê meriv negihîjê encax bi arava pêjnê meriv karibe bigihîjê.
Suhrewerdî sed û du berhem nivîsandiye. Ji van sed û du berheman bîst û çar heb wendayî ne.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (PUC-MG) yek ji zanîngehên dewletê ya Belo Horizonteya Brazîlê ye.
Zanîngeh di sala 1958an de hat damezirandin.
Roger Garaudy (z. 17ê tîrmeha 1913, Marsêy - m. 13 hezîrana 2012, Parîs)
fîlozof, siyasetmedar û nivîskarekî fransî ye.
Di sala 1952an de li Zanîngeha Sorbonne hevotina xwe girtiye û di sala 1954an de jî doktortiya xwe girtiye.
Di partiya komunîst a Fransayê de cîh girtiye, lê piştî zemanekî ji partiyê veqetiya û di parlamena Fransayê de bûye nûwêner û ji wî şûnde bûye profesor.
Di sala 1982yan de Roger Graudy di 69 saliya temenê xwe de dînê xwe guherand û bû misilman.
ده‌مێ‌ په‌يڤا ره‌وشه‌نبيريێ‌ دهێته‌ گۆتن و خۆ ل مێشكێ‌ مه‌ دده‌ت ئێكسه‌ر هزره‌كا ڤه‌كري بۆ مه‌ دهێت و پشتراستيه‌ك ل جه‌م هه‌ر مرۆڤه‌كي په‌يدا دبيت به‌رامبه‌ر وي كه‌سێ‌ په‌يڤا ره‌وشه‌نبيري دبێژيت و هه‌ر كه‌س هزر دكه‌ت ئه‌ڤ په‌يڤه‌ يا پيرۆزه‌ پێ دپه‌يڤيت و په‌يره‌و دكه‌ت، هه‌لبه‌ت ئه‌و كه‌س يێ‌ ره‌وشه‌نبير و پێگه‌هانديه‌ ودێ‌ خۆ ژ شاشيان ده‌ته‌ پاش و دێ‌ خۆ نێزيكي راستيێ‌ و چاكيێ‌ و دلسوزيێ‌ كه‌ت، ئه‌ڤجا هه‌ر وه‌لات و كه‌سه‌كێ‌ په‌يڤا ره‌وشه‌نبيري خومالي بكه‌ت و ل ناڤ داموده‌زگه‌هێن جۆراوجۆر بكار بينيت و په‌يره‌و بكه‌ت، بێ‌ گومان ئه‌و لايه‌ن دێ‌ پێشكه‌ڤيت و وه‌رارێ‌ كه‌ت و دێ‌ بيته‌ وه‌لاته‌كێ‌ نموونه‌يي ل جيهانێ‌.
زۆر جاران باسێ‌ ره‌وشه‌نبيريا سياسي و سكسي و كۆمه‌لايه‌تي و ره‌خنه‌گرتنێ‌ هاتيه‌كرن، لێ‌ فه‌ره‌ ئاماژێ‌ بده‌ينه‌ سه‌رجه‌م لايه‌نێن ژيانێ‌ كو مه‌ره‌م پێ‌ ئه‌و بيت شاشي بهێنه‌ بنبركرن و راستي و چاكي بهێنه‌ ئه‌نجامدان، ل ڤێره‌ دێ‌ باسێ‌ ره‌وشه‌نبيريا سه‌يرانكرنێ‌ كه‌ين چونكي ئه‌ڤ هه‌يڤا ئه‌م تێدا هه‌يڤا ملله‌تێ‌ كورده‌ كو زۆر جاران هه‌يڤا ئادارێ دهێته‌ ناڤكرن ب هه‌يڤا كوردان، چونكي سه‌ركه‌فتن و شكه‌ستن و نه‌هامه‌ت وخۆشي و نه‌خۆشيێن ملله‌تێ‌ كورد د ڤێ‌ هه‌يڤێ‌ دانه‌، بێگومان خه‌لكێ‌ مه‌ رۆژێن نه‌ورۆزێ‌ دێ‌ به‌ره‌ف مێرگ و چيمه‌ن و دارستانێن جوانێن كوردستانێ‌ ڤه‌ چن ب مه‌ره‌ما سه‌يرانكرنێ‌ و بورينا ده‌مێن خۆش دگه‌ل خێزان و هه‌ڤال و مرۆڤێن خۆ، لێ‌ هه‌رده‌م وه‌كي دبينين كو ڤان مێرگ و چيمه‌ن و دارستانێن سرۆشتي يێن جوان دكه‌نه‌ زبلدان و مينا گيفكان لێ‌ دهێن و پتريا خه‌لكێ‌ مه‌ بێ‌ به‌رپرسانه‌ سه‌ره‌ده‌ريێ‌ دگه‌ل دار و بار و گيانه‌وه‌ر و دارستان و ژينگه‌ها كوردستانێ‌ دكه‌ن و داران دبرن و گلێشي دهاڤێنه‌ د ناڤ گول و گياي دا وجهێ‌ داخێ‌ يه‌ كو ئه‌ڤ باخچه‌ و چيمه‌نێن سرۆشتي دبنه‌ زبلدان و گيفك و ل ده‌مێ‌ نێزيك دبي ل شوونا بێهنا گولێن كوردستانێ‌ يێن بهێن خۆش بێهنا پيساتي و نايلون و بێنه‌كا گه‌ني ژڤان چيمه‌نان دهێت و شێوه‌كێ‌ كرێت ب خۆڤه‌ دگريت و مرۆڤ خۆ ژێ‌ دوور دئێخيت.
فه‌ره‌ ئه‌م هه‌مي ڤان مێرگ و چيمه‌ن و گولستانێن سرۆشتي ب ملك و مالێن خۆ بزانين و بپارێزين و كا ب چ ره‌نگ ئه‌م سه‌ره‌ده‌ريێ‌ دگه‌ل پاقژيا مالێن خۆ دكه‌ين وه‌سا و زێده‌تر ژي سه‌ره‌ده‌ريێ‌ دگه‌ل دارستانێن خۆ بكه‌ين، راسته‌ ئه‌ڤه‌ كارێ‌ فه‌رماندا ژينگه‌هێ‌ يه‌ كو ب سه‌دان پۆليسێن دارستانێ‌ و ژينگه‌هێ‌ هه‌نه‌ كو ئه‌ركێ‌ پاراستنا ژينگه‌ه و دارستانێن كوردستانێ‌ دستويێ‌ وانان دايه‌ و ئه‌و به‌رپرسن، لێ‌ فه‌ره‌ ئه‌م هه‌مي ببينه‌ پۆليسێن ژينگه‌هێ‌ و مينا پێشمه‌رگه‌كێ‌ خه‌باتكه‌ر و شۆره‌شگێر كو ب درێژيا سالان خه‌بات كريه‌ داكو به‌ره‌ڤانيێ‌ ژ ملله‌ت و وه‌لاتێ‌ خۆ بكه‌ت، بلا نوكه‌ ژي به‌ره‌ڤانيێ‌ ژ دارستان و چيمه‌ن و گولستانێن خۆ بكه‌ين كو ب درێژيا سالان دوژمنێن ملله‌تێ‌ كورد ب هه‌مي ره‌نگان كار كريه‌ ژبۆ تێكدان و سۆتن و بنبركرنا دارستان و ژينگه‌ها كوردستانێ‌.
ل دوماهيێ‌ دێ‌ بێژم فه‌ره‌ كارێ‌ سه‌يرانكرن و نه‌ورۆزكرنێ‌ ب رێكێن ره‌وشه‌نبيري و شارستاني ئه‌نجام بده‌ين و رێكێن نوو و پێشكه‌فتي بكار بينين، چونكي هه‌ر خێزانه‌ك بۆ ماوێ‌ چه‌ند ده‌مژمێران خۆشيێ‌ دبه‌ت و ده‌مێن خۆش دبورينن، بلا چارێك ده‌مژمێر ژي بۆ پاقژكرنا جهێ‌ سه‌يرانا وانا بيت و بلا ئه‌م خۆ ره‌وشه‌نبير بكه‌ين و ره‌وشه‌نبيريا سه‌يرانكرنێ‌ په‌يره‌و بكه‌ين داكو كوردستانا مه‌ ببيته‌ وه‌لاته‌كێ‌ پێشكه‌فتي و نموونه‌يي ل ده‌ڤه‌رێ، چونكي هه‌لسه‌نگاندنا هه‌ر وه‌لاته‌كي ب ره‌وشه‌نبيري و پاقژي و پێشكه‌فتنێ دهێته‌ هه‌لسه‌نگاندن، ئه‌ڤجا بلا جه‌ژنا نه‌ورۆزێ‌ كو رۆژه‌كا نوو يه‌ ساخ بكه‌ين و نوو بكه‌ينه‌ڤه‌ ب ره‌وشه‌نبيري و پاراستنا ژينگه‌ها كوردستانێ‌.
Piştî mirna şêx ‘Eliyê Pîrhesinî birayê wî Serkur û kurê wî Ehmed radibin malêt xwe ji gundê Pîrosa bardiken, ew jî di çine başûrê welatî; Serkur diçîte herêma Zaxo li gundê Boselê (بوصه لي) di mînîte li wêderê akincî û xwe cihdibît. Hejî gotinêye bêjîn: Seydayê binav û deng Salih Yusifî (rehma Xudayê Jorî lê bît) ji dûndeha vî Serkurê birayê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî ye, nihe li gundê Boselê ji kinête û dûndeha vî Serkurî qebîla wa geleka ya boşe û gelek mirovêt maqûl û navdar yê ji wa rabîn, dibêjine vê qebila wa qebîla Serkura.
mirovê hewe: mela mihemed Hekarî/ Pîrosî.
Tango cureyekî dans û muzîkê ye ku bi eslê xwe li Arjentîn û Ûrûguayê derketiye. Aniha li seranserî cîhanê belav bûye; cureyên amerîkayî û fînlendî û çînî û wekî din jî hene.
Tangoya Arjantînî li kolanên San Telmo, Buenos Aires
Pêşandanek tango li Buenos Aires, 2ê Cotmeh, 2005
Dîroka tangoyê.
Tango dansek e ku ji çanda Afrîkî,Xwecihên Amerîkayê û Ewropî bandor dike. Dansên ji merasîmên candombe yên xulamên Afrîkî yên berê bûn alîkar ku şeklê tango ya nûjen bikin. Dans ji navçeyên pola jêrîn ên Buenos Aires û Montevideo derket. Muzîk ji tevlihevbûna şêwazên cihêreng ên muzîka Ewropî hatî. Gotinên "tango" û "tambo" li dora hewzê River Plate di destpêkê de ji bo kombûnên muzîkê yên xulaman dihatin bikar anîn, digel tomarên nivîskî yên rayedarên kolonyalîst hewl didin ku civînên weha di 1789 -an de qedexe bikin.
Axret (bi erebî: الآخِرة, "al-akhirah") li gorî dînê îslamê piştê mirov dimire, Xwedê dîsa ruh dike bedena mirova mirov disa dijî, ji wê derê re "axret" tê gotin, û li wêderê mirovên qencî kiribin diçin bihuştê (cenetê), mirovên xirabî kiribin jî diçin dojehê.
Kurd bi pirranî ji axretê re dibêjin "dinyaya wî alî" yan jî "dinyaya din".
Mucîze, behît an jî derhoze, di gelek dînan de ew tişt e ku bi awayekî aqilder tê nîşandan û bi zanistiyê ve nayê fehmkirin.
Li gorî cihûtî, mesîhtî û îslamê tenê mucîzên pêxemberan hene.
Her wiha Îsa pêxember bê bav hatiye dinyayê,
Mûsa pêxember dema çoyê xwe li behrê dixe behr ji hev diqelişe.
Derketina Muhemmed pêxember a mî'racê. Ji vana hemiyan re dibejin mucîze.
Mucîze li gorê îslamê.
Li gorî ola Îslamê mucîza herî mezin Quran e.
Nîjadkujiya kurdan, piştî şerê cihanê ê yekemin û pê de, zêdetirî pêşket. Berî wê jî, hêrşên bi armanca tevkujiyê li kurdan û civate kurd bûbû bûn. Lê ji dema şerê cihanê ê yekem û pê de, zêdetir bû. Jenosîda kurdan, ji aliyê rejimên Îranê, Sûrî, Îraq û Trkiya ve tê kirin û meşandin. Kurd, ji ber ku kurd in û bi kurdî diaxivin tên kuştin. Dema ku ji milletekî bi navê wê mirovên wê werina kuştin, hingî ew dibe nîjadkujî û an jî kû dibê jenosîd. Rewşa kurdan jî, em dikarin bi vî rengî bênin ser ziman. Di jenosîdkirina kurdan de, du rêbaz tên bikarhanîn. Rêbaza pêşî, biqadaxakirina zimanê kurdî ra û bi bernemeyên bişavtin(asîmlasyon)ê kurd hatina tûna kirin bi nirx, çand, ziman û kevneşopîyên wan ên ku temenê civakîtîya wan diafirênin. Rêbaza duyemin a jenosîda kurdan jî, bi rengê tevkûkjiyan a. Weke ku bi tevkujiyên bi em bi navê ´Komkujiya Zîlanê´ bi nav dikin, bi tevkokujiyên ku bi navê ´komkujiya dersimê´ bi nav dikin, bi tevkujiyên ku em bi navê ´Komkujiya Helebceyê´ bi nav dikin û hwd, jenosîda kurdan ji aliyê fizîkî ve hatîya kirin.
Heta roja me, yanî heta sale 2014´an jî, zimanê kurdî qadaxa ya. Kurd, nikarin bizimanê kurdî xwe perwerde bikin, biaxifin û binivîsênin. Ên ku dikin jî, rastî tûndûtûji û kuştinê tên. Ziman, stûna hebûna civatekê ya. Dema ku zimanê civatekê were qadaxakirin, hingî, derfet ji pêşketina çand, kevneşopî, zanîn û û hwd, ên civatî ên wê civate ku ew ziman zimanê wê ya tê standin. Bi vê rengî, jenosîda çandî li ser civatê tê meşandin. Kurd, bi qadaxaya li ser zimanê wan, jenosîda çandî li ser wan tê meşandin. Tê xwestin ku hemû mirovên kurd, zimanê kurdî bikarneyênin û tenê bi zimanê tirkî, farîs û arabî biaxivin. Bi wê re jî, bi temmenî zimanê kurdî ji jîyane û pêşketina wê ya di jîyane de dûr bikin. BI wê dûrkirinê re jî, hebûna civate ji holê ra bikin û tûna bikin. Ev rêbazaka jenosîda kurdan ku rejima tirk bi awayekî pirr zêde bikarhanî. Î ro jî, pirranîya kurdan, nikarin bi kurdî biaxivin. Heta ku ´nivîskarên kurd´ jî bi zimanê tirkî dinivîsênin û ji xwe re dibêjin ´em nivîskarê kurd in´. Rayadarên tirk ên weke bilent arinc û hwd jî, bo zimanê kurdî reşbikin û piçûk bidin nîşandin, li ber çapameniyê dibêjin ku "zimanê kurdî, ne zimanekî medenî ya, nabê ku bi wê perwerde bibe." Ev, weke rêbazekî jenosîda kurd hatîya bikarhanîn.
Rêbazê duyem ê jenosîda kurdan, bi kuştin, goçberkirin û hwd re bûya. Kurd, ji ber ku kurd in tên kuştin, tên avêtin li zindanan û rastî tûndûtûjiyê tên. Nîşanak û birana ku jenosîda kurd di sale 2014´an de jî didomê, komkujiyên ku di sale 2014´an de li şengalê û herêmên din ên başûrê kurdistanê û li kobanê û herêmên din ên rojavayê kurdistanê ya. Komkujiya êzidiyan, 2014, weke trejendîya civate kurd a sedsale 21´ê jî hat binavkirin ji aliyê rayagiştî a kurd û navnetewî ve jî. Bi heman rengî, hêrîşên bişitt ên bi armanca jenosîdê hatina birin li ser Kobanê û rojavayê kurdistanê. Ev jî, bi armanca jenosîdê û qirkirina civate kurd bû. Ev hêrîşên bi armanca jenosîdê û tevkujiyên weke ku li şengalê bûn jî, hêrîş û tevkujiyên jenosîda civate kurd ên ku di sale 2014´an de bûbûn bûn.
Berxwedana Kobanê, navê berxwedana kurdan a li hemberî hêrîşên çeteyên DAIŞê yên bi alikariya Tirkiye û welatên herêmê ku hêrîş Kobaniyê kirî ye. Li hemberî pêla hêrîşên DAIŞê a bi alikariya Tirkiyê ya ji 15ê îlona 2014an û pê de dest pê kir. Piştî ku şoreşa Rojavayê bû û pêşket û pê de, hêrîş li Rojavaya Kurdistanê ne sekin in. Piştî ku şoreş bû, weke planeke şerê bi kurdan re DAIŞ hat pêşxistin. Li gorî vê planê, wê DAIŞa ku bi navê olê hatî birêxistinkirin, wê derbeyek mazin li giştiya civata kurd bixista û wê şoreşa Rojavayê jî têkbiriba. Bo vê yekê, DAIŞ, bêî ku rastî berxwedanekê were li Mûsilê bicihkirin û piştre şandina bi serê herêmên Başûrê Kurdistanê ên weke Şingalê û hwd de. Li Şingalê bi hezaran kurdên êzidî ji ber kurdbûn û êzîdîbûnê hatine qatilkirin. Bi sed hezaran jî, koçkirin ji Şingalê li herêmên din ên Başûrê Kurdistanê û Rojavaya Kurdistanê. Piştre, hêzên HPG û YPGê bi Pêşmergeyan re bi hevdû re li dijî DAIŞê şer kirin û DAIŞ ji pirraniya herêmên Başûrê Kurdistanê hat derxstin. Piştre DAIŞê bi alikariya Tirkiye, hêzên xwe veguhaztina li Rojvaya Kurdistanê û Kobaniyê ji xwe re kirine navend û bidest hêrîşê li wê kirin. Pêla hêrîşan a li Kobaniyê, ya herî mazin û bişit ji 15ê îlona 2014an û pê de dest pê kir. Piştî ku hêrîşên DAIŞê li Kobaniyê dest pê kirin, li hemû beşên Kurdistanê ên başûr, rojava, rojhilat û bakur hemû kurd rabûna serhildanê bo Kobaniyê. Kurdên ku derveyî welêt ên li welatên Ewropayê jî hemû daketin qadan û xwepêşadinên şermazarkirina DAIŞê li darxistin.
Serhildanên li beşên Kurdistanê bo berxwedana Kobaniyê.
Berxwedana Kobaniyê, di qada navneteweyî de jî dest veda. Ji hemû herêmên cîhanê bertek ji bo piştgiriya li Kobaniyê hatina dayîn nîşandin. Berxwedana Kobaniyê, pirsgirêka Kurd jî, di qada navneteweyî de bi hemû rengê wê hanî rojevê. Cîhan, bi Kobaniyê û navê wê û berxwedana wê re dirazaha û dirabû. Lê berxwedana Kobaniyê giyaneke Kurdistanî di nava kurdan de bo yekbûna wan jî afirand. Kobanî û hêrîşên ku li wê dibûn, hemû kurdistanî bi hemû beşên civaka Kurd re rakiribû serpiyan. Di wê dema ku berxwedana Kobaniyê didomiya jî, li Bakurê Kurdistanê kurd jî li sînorê Kobanê li deverên weke Pîrsûsê û hwd civiyan û nobet digirtin bo piştgiriya berxwedana Kobaniyê. Lê her roj jî, leşker û polîsên tirk, hêrîşî kurdên ku li herêmên Pîrsûsê û gundên wê nobet digirtîn dikir. Rayadarên dewletê dixwest ku kurdan ji şer sînor derbas bike. Ji ber ku rejîma tirk alîkarî dida DAIŞê. Dixwest ku Kobanê bikeve destê DAIŞê de.
Piştî ku berxwedana Kobaniyê dest pê kir, li deverên Kurdistanê ên başûr, rojhilat û bakurê Kurdistanê gel rabû serpiyan. Di serhildanê Bakûrê Kurdistanê de polîs û leşkerên tirk hêrîşî kurdistaniyan dikir û di nava herdû rojên pêşî ên serhildanan de ser 42 kurdan kuştin û bi hezaran birîndar kirin. Dem bi dem, ji nava wan birîndan jî mirovên ku jiyana xwe ji dest didan û bi wê re hijmara kuştiyên kurdistanî ên bi destê hêzên rejîma tirk zêdetir dibû. Rayadarên tirk, piştî ku serhildanan, bidest "operasyonên qirkirinê" kir. Ew operasyonên qirkirinê jî, di rengê oparasyonên "dozên KCK" de bûn.
Li Bakurê Kurdistanê serhildanên kurdan.
Li Bakûrê Kurdistanê piştî ku berxwerdana Kobaniyê dest pê kir û pê de, gelê kurd rabû serpiyan û serhildan kir. Ev asta rabûna serpiyan a kurdan di 7 û 8 kewçêrê de gihişt asta herî bilind. Bi wê re jî, rayadarên dewletê bi polîs û leşkeran re hêrîşî xwepêşanderan dikirin. Di wan hêrîşan ser 50 kurdî re ji aliyê polis û leşkerên tirk ve hatin kuştin. Bi hezaran mirov jî hatine binavkirin û girtin.
Li Başûrê Kurdistanê serhildanên kurdan.
Li Başûrê Kurdistanê, li pirraniyan kurd rabûne serpiyan xwe pêşandin li darxistin. Li Dihok, Hewlêr, Helebce, Silêmanî, Kerkûk û hwd li gelek bajarên Başûrê Kurdistanê xwepêşandinên girseyî bûn.
Li Rojhilata Kurdistanê serhildanên kurdan.
Li Rojhilata Kurdistanê jî, gelek xwepêşandin bûn. Li herêmên weke Ciwanro, Sine, Kirmaşan, Mehabad, Ûrmiye û hwd, li gelek deveran xwepêşandin bûn. Li Tehran û Tewrêzê jî xwepêşandin bo piştgiriya bi kurdan re bûn. Rayadarên îranî jî, weke yên tirk, hêrîşî xwepêşandêran kiribûn û bi dehan ji wan kiribûn binçav.
Li welatên Ewropayê xwepêşandinên kurdan.
Li hemû bajarên Almanya û Fransayê di nav de, li pirraniya bajarên welatên Ewropayê ku kurd lê dijîn, kurd rabûna serpiyan. Çalakiyên weke dagirkirina balafirgehan, li riyên trênan rûniştin, li pêşiya parlemanan kombûn û hwd, gelek çalakiyên cûr bi cûr kirin. Çalakiyên dorveger ên birçîbûnê jî kirin.
Piştî 15ê îlona 2014an û pê de, li hemû welatên Ewropayê kurd li her deverê daketin qadan. Xwepêşandin li darxistin. Li balafirgehan çalakiyên rûniştinê û dagirkirinê li darxistin. Çalekiyên birçîbûnê kirin. Her wisa gelek çalakiyên din jî kirin. Li kuderê kurdek hebû, rabû ser piyan. Kurd, ji qadan neçûn. Berxwedana Kobaniyê, di qada navneteweyî de deng veda. Lê bi wê re jî, bandora xwepêşandinên kurdan ên li Kurdistanê û welatên Ewropayê jî, encamên wê ên dîrokî bûn. Piştî wan xwepêşandinan re êdî rayadarên ewoprî û emrîkî jî behsa dayîna alikariyê li Kobaniyê kir. Piştre hêzên emrîkî alikariya çekdarî gihandin YPGê. Bi wê re jî, balafirên hêzên koalîsyonê yên Amerîkayê çeperên çeteyên DAIŞê bi dest bombabarandînê kirin.
Di 38em roja berxwedana Kobaniyê de.
Berxwedana Kobaniyê, di roja xwe ya 38an de jî domiye. Kurdan, heta vê rojê ji gelek deveran çeteyên DAIŞ şikandin û dan derxistin. Têkçûnên mazin xwarin. Lê bi demê re dema ku çeteyên DAIŞê li kobanê derbeyên mazin xwarin, piştre jî, li Başûrê Kurdistanê xwestin ku pêlek din ya hêrîşan bibina ser herêma Şingalê ya Kurdistanê. Gundên weke Dahola, Namzê û hwd hêrîş kirin. Yanî, ew derbeye li Kobaniyê xwarin, xwestin ku ji vir ve bibersivînin. Ji ber ku ji aliyê parastinê ve li herêmê hê pirsgirêk hene. Ev çete jî wê dibînin û ji wir ve hêrîş dikin.
Polîtîkaya Ewropayê di derbarê Kobaniyê de.
Politikaya welatên ewropî di derbarê kobanê de di temenê bêdengîyekê de xwe li berçav. Lê piştre dema ku kurd bi tevahî rabûna serpîyan û xwepêşandin kirin, êdî hin bi hin wê bandûr kir. Piştre hin bi hin di keviya rojnemeyan de bi gotaran bahse kobanê hat kirin. Parlamane ewropa di rojên 35 û hwd de bi rojava kobanê dicivîya û biryarên di temmenê alîkarîyê de girt. Berî wê jî, rayadarên ewropî ên ku daxûyaniyên erênî didan dibûn. Piştre ew zêdebûn. BI wê re jî, êdî kobanê li rojava ewropa giştî rûnişt.
Politikaya Amerîkayê di derbarê Kobaniyê de.
Piştî ku DAÎŞ mazin bû û piştre di pêşengîya emerika de ´koalîsyona li dijî DAÎŞê ava bû. Di rojên pêşî de weke ku di çapameniya ewropa de diha ser ziman, di ya emerika de jî di hat ser ziman ku ´kurd, hevkarên koalîsyonê ê xweza na´. Piştre emerika di temenê de politika ya xwe pêşxist. Piştî ku hêrîşên DAÎŞ´ê li kobanê Zêebûn û piştre û piştî ku her deverê kurdistanî rabûna serhilldanê, êdî hêzên koalîsyonê di pêşengîya emerika de, bidest bombardima li çeperên DAÎŞê kir. Piştre jî, kurdan alikarîya çekî xwest. Ew jî, êdî bi zora kurdan bû.. Lê di rojênn berxwedanê ên 35´an û hwd de, ew alikarîya çekî li kurdan destpêkir.
Polîtîkaya Tirkiyê di derbarê Kobaniyê de.
Politikaya tirkiya di derbarê kobanê de di temenê xistina kobanê de bû. T. Ardogan, weke serokkomarê tirk, derdiket ber çapamemiyê û digot ku "kobanê ket, dikeve." Tirkiya alikarî dide DAÎŞê li dijî kurdan. Ji ber ku tirkiya li dijî statûya kurdan bû û li rojava kurdan statûya xwe pêşxistibû. sê kantonên xwe rêvebirinê avakiribûn. Tirkiya dixwest ku ew werina ji holê rakirin. Bo vê yekê, hem alikarî dide DAÎŞê û hem jî ne dihişt ku kurd alikariyê bidina xwe bixwe. Kurdên ku bakûrê kurdistanê ku bo alikarî û piştgirîyê li herêmên sînor ên weke Pîrsûsê civîyabûn, hertimî rastî hêrîşên polîs û leşkerên tirk dihatin. welatên ewropî û bi teybetî jî emerika û kurdan ji tirkiya xwestibû ku "korîdor"ek were vekirin li kobanê bo alikariyê. Tirkiya ne dixwest ku wê jî vebike.
Slovakya (bi zimanê slovakî: "Slovensko") an jî Komara Slovakyayê (bi slovakî: "Slovenská republika") welatekî parzemîna Ewropayê ye ko ji welatên Ewropaya Navendî tê hesibandin. Li bakur hevsiya Polandê, li bakurê rojava hevsiya Komara Çêkî û li başûr hevsiya Macaristanê ye.
Rûberê wê 49.035 km² ne. Paytexta wê bajêrê Bratîslava ye ko mezintirîn bajarê welat e.
Eşîretên slovakî li sedsala 6ê li welatê Slovakyayê akincîbûn. Li sedsala 10ê piraniya deverên wan kevtin bin destê macariyan û ev rewş heta nêzî 1000 salan berdewam bû. Dema li sala 1526ê Macaristan bi tivavî kevt bin destê Împeratoriya Osmanî, Slovakya her di destê macariyan da ma û Bratîslava (ko hingî navê wê Pozsonî bû) bû paytextê nû yê Împeratoriya Habsburgê. Zordariya Mecariyan ji Slovakyan dixwest ko dest ji ziman û hebûna xwe ya neteweyî berbidin. Serhildana netewî ya slovakiyan lidijî wê zordariyê dest pêkir û li tevaya sedsala 18 û 19ê berdewam bû. Piştî Şerê Cîhanî yê Yekê, dema li sala 1918ê çêkiyan xweseriya xwe ragihandî, slovakiyan jî xwe da gel wan û herduan bi hevra Komara Çêkoslovakyayê pêkanî. Di komara nû pêkhatî da jordestiya çêkiyan hebû û ev li dilê slovakiyan giran bû. Wan li sala 1939ê, hema berî destpêbûna Şerê Cîhanî yê Duyê bi seroktiya Yusêf Tîso xweseriya xwe ragihand. Tîsoî bixêrhatina leşkirê Hitlerî kir. Li sala 1945ê Komara Çêkoslovakyayê vejîve. Heta sala 1993ê ko her du gelên slovakî û çêkî bi awayekê gelek aştiyane û bê xwînrêhtin jihev cida bûn, wan herduan li ser pirsên aborî û siyasî hev nedigirt û Komara Çêkoslovakyayê her wekî du komarên xweser bû.
Slovakya bi welatekê kûstanî û çiyayî hatiye niyasîn. Çiyayê bilind ê Tatra ko yek ji çiyayên Zincîra Çiyayên Karpatî ye, li kopîtka Gerlachovsky nêzî 2.655 m bilind e. Lê başurê rojhava ya welatî deştên nevî yên rûbarê Danûb pêkdiînin. Ev rûbar parek ji sînorê digel welatê Macaristanê ye.
Rêl û daristan 40 ji sedê ji rûberê welatî vedigirin û hêlîna rûvî, gurg, kûşik û kêrvoşikan e.
Zivistanên Slovakyayê sar û havînên wê gerim in.
Gelê Slovakyayê.
Hêşeta Slovakyayê li goreyê berisandin (texmînandin) a sala 2004ê, nêzî 5.423.567 kesan e. 17 ji sedê ji hêşeta welatî zaroyên ji 15 saliyê biçûktir in.
Zimanê fermî yê Slovakyayê zimanê slovakî ye ko ji bo 85% ji xelkî zimanê zikmakî ye. Ev ziman gelek ji zimanê çêkî nêzîk e. Macarî deh ji sedê ji hêşeta Slovakyayê pêkdiînin.
Mektelan (,;), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye û 8 kîlometran Rojhilatî bajarê Sirûcê ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax. Li taxa Mektelanê ji malmezinên deşta Sirûcê mala polikan niştecih ne. Polikan giradayê eşîra Asiyane û ji malmezinên Berazanin û jixwe merîyê Mîrên Berazan malê Şehîn begê ne. Gundê Mektelanê başûrê wê taxa Axwêran, rojhilatê wê taxa Qerê, rojavayê wê taxa Girêgewr û bakurê wê jî gundê Xindirxêz û Imêrkê hene. Ji ber ku axa gund deşt e û bê kevir e xaniyên gund ji kerpiçan çêbûne.
Debara gundiyan a serekî çandinî û ajaldarî ye. Ji ber avhewa û erda wê piranî çandiniya hişk (genim, ceh, kemûn û nîsk) tê bikaranîn. Li qismek erdê gund de rezvanî û fistiq jî tê bikaranîn.
Li gund xwarinên herî navdar boranî, dimsê tirî û bastêq in.
Brusk Zanganeh viyolajenek e ku bi eslê xwe lawê kurdên Rojhilata Kurdistanê ye. Ew di 1986an de li Ewropayê hatiye dinyayê û li bajarê Goteborga Swêdê mezin bûye.
Brusk Zanganeh di heft saliya xwe de dest bi xebata viyolînê kir. Piştî ku di 12 saliya xwe de bi orkestraya senfoniyê soloya xwe ya yekem çêkir, Brusk hem wek muzisyenê odeyê hem ji weke solîst li tevahiya Ewropayê derketiye tûrneyan. Brusk beşdari gellek bernameyên televîzyon û radyoyan bûye û gellek CDyên wî hene. Brusk niha li Zürcher Hochschule der Künste ya Swîsreyê alîkariya profesor Rudolf Koelman dike û di heman demê li zanîngeha Gotenborgê ya Swêdê mamoste ye.
Di 16 saliya xwe de, qeyda xwe li Konservatuara Hvitfeldtskayê ya di bin rêveberiya profesor Laszlo Sziryani û Ellen Birgithe Nielsen Vecchi de, çêkir. Bi Orkestraya Ciwanan a Gotenborgê re ji 1994an heta 2003yan xebitiye.
Brusk wek solîstek konserteke taybet ji bo şah û şahbanoya Swêdê pêşkêş kiriye, û herwesa ji bo şahbanoya Holendayê.
Xelatên ku stendiye.
Bi Ivry Gitlis, Pavel Vernikov, Mauricio Fuks, Boris Kushnir, Phillippe Graffin, Michaela Martin û Zakhar Bron re tevlî masterklasê taybet bûye.
Muzîka kevneşop a kurdî bala wî dikşîne û bi muzîkjenên ku di vî warî de navdar in re xebitiye.
Viyolîna wî ya îro.
Brusk niha li viyolîna Nicolaus Lupot ya ku Zanîngeha Gotenburgê jê re dayî dijene. Ev viyolîn li Parîsê di 1797an de ji hêla Lupot ve hatiye çêkirin.
Marê sor ("Dolichophis schmidti") marekî bê jehr ji famîleya "Colubridae" ye. Li derdora newalan, baxçeyan û zeviyan dihê dîtin. Marekî stûzirav û drêj e. Rengê wî sor e lê ên ciwanên wan rengê qehweyî ye. Li ser pişta wan deqên reş he ne. Bi mezinbûniyê re deq winda dibin. Rengê zikê ciwanan spiyê berzere ye ê mezinan pirrtir sore ye. Bi granî bi ro çalak in û pirrtir şeveqan derdikevin nêçîrê. Xwarina wan, mişk, çûk, hêkên çûkan û tiştên weke marmarok û gumgumok in.
Bejna wan bi qeysî 160 cm yan e.
Di navbera 6-8 hêkan dikin û çêçikên wan di derdora 2-3 salan de dikemilin.
Srî Lanka, navê wê heta sala 1972'yan "Seylon" bû, girav û komarek e ya ku dikeve başûrî Hindistanê, li Asyayê. Zimanên ku lê tên axaftin sîngalîzî (sinhala), tamîlî û îngilîzî ne.
Serbajarê Srî Lankayê Colombo (bixwîne "Kolombo")
Taybetmendiyên Erdnîgarî.
Srî Lanka li Deryaya Hîndî de welatekî girave. Rûerda wê 65.610 km² ye.
Zanîngeha Dewletî ya Minas Gerais (bi portûgalî: "Universidade do Estado de Minas Gerais") zanîngeheke dewletî ya Belo Horizonteya Brazîlê ye.
Di sala 1989an de hat damezirandin.
Sê niştergerên ko bi karê xwe bilî ne.
Niştergerî anko nişterkarî karê ko nişterger li nexweşxaneyan pê radibe û tayekê pizişkiyê ye ko bi desttêwerdanên wekî birrîn û dirûnan an xebitandina amûran bizava veniyasîn an çareserkirina nexweşiyan dide.
Dibe ko ji her kiryareka niştergeriyê re bi sadeyî niştergerî an jî hema emeliyata niştergeriyê bihêt gotin.
Ev peyv ji "nişter" û paşgira "-gerî"yê pêkhatiye. Nişter anko kêr, çeqûyeka biçûk. Ji ber ko pirraniya niştergeriyên berê bi riya amûrên tîj yên mîna niştran dihatin kirin. Lê niha teknolojiyên mîna leyzerê jî dihên bikaranîn.
Dîroka niştergeriyê.
Niştergerî, bi rojên destpêkê yên mirovahiyê re pêk hat. Tê zanîn, ji ber ku mirovên nêçîra zindiyan dikin birîndar in, pel û nebatên cuda û giyayên cuda ji bo sekinandina xwînjêçûnê tên bikaranîn. Wekî din, yek ji rêbazên herî kevn ên epîlepsî (epîlepsî) nexweşên di dîroka pêşîn a Kevirê Polonî de, ku tê texmînkirin ku nexweşî ji ber hêzên superxwezayî û karê cinan an jî ruhên xerab e. Ji bo ku nexweşî ji laş dûr bikeve, di serê nexweşde quleke biçûk vedikirin. Li gelek deverên Ewropayê bi taybetî Brîtanya û Fransa û li Perû yê qaqotên serqol ya serî mirovan hatine dîtin. Di nav eşîrên destpêkî yên li Cezayîr, Melanesia û di hinek deverên cîhanê de, ev rêbaz îro jî tê meşandin.
Li Mezopotamyayê niştergerî.
Ji ber ku rêbaz bi nihêrîna organên navxweyî yên ajalan li hatine bicîh kirin, ew paralel bi anatomiyê re pêşve çû. Jibo ku bi mezinahî û bi xwîngirtine xwe dertê pêş kezeb e ev organ wek organeke hundirîn a rêzdar dihata dîtin. Yekem modelên anatomîk ên tên zanîn kezeba pez e ku ji heriyê hatibû çêkirin. Di qanûnên Hammurabî de, derman û bazirganî bi qanûnan dihatin birêve birin. Li gorî serdema niştergeriye pir bi pêş ketîbû. Di proseduran de heqdesteke bijîjkan hebû. Şaşîtiyên bijîşkan bi qanûna çavê, çav diranê, diran dihatin cezakirin.
Qada Bêriyan an jî "Qada Bela" "(ji hêla gel "Qada Bêriyon" hatiye şiwet kirin, bi tirkî "Güngören Köyü")", gundekî girêdayî bajarê Meletî, navçeya Erxewanê ye.
Gundê Qadabêriyon li 14 km. bakurê navenda navçeya Erxewanê ye. Gund li ser deşteke ku di nav çiyayên Kortepe û Qaraquzê de dirêj dibe hatiye avakirin. Ew deşt gelek zeviyên adan û kaniyên avê dihewîne.
Li başûrê Qadabêriyan Qizix, li bakur Komirlix, li Rojava Reşan û li rojavayê bakur Goxac hene. Erdê vî gundî ji Zîyaretê Êratî heta zozana Ovacix bi aliye rojavayê bakur ve dirêj dibe. Lewma Qadabêriyan cîranê gundên Goçeryan û Şotikan e.
Gund li sê parçêyan li cih bûye. Obê Jêr, Obê Jor u Xirabe. Obê Jer û Obê Jor di taxa navenda gund de ne. Xirabe ji mezrekî 500 m bakurê navenda gund pêk tê. Di nav Obê Jor û Obê Jêr kaniya gir û meydaneke pê dibejin "Boza" hene. Li Xirabe, jêmayên şaristanekî kevn hene. Lê ti lêgerînek derbarê ve şaristanê de tine ne.
Gundê Qadabêriyan gundê eşîra Atmî ye. Hemû kes li vê gundê Kurd û Elewî ne.
Gund dû - sê sed salan ji ber vê li cihêki çiyayî, li Rojavayê Bakûrê cîhe îroyîn hatiye saz kirin. Piştî sazkirina komarê Tirkiyeyê li cihê xwe yê îroyîn bi cîh bûye.
Ji gundê Qadabêriyan pênç malbat hene. Qadabêriyan, Şahînan, Qaroşan, Çiman û Coşkun û 40 xane dihewîne.
Îro, muxtarê gundê Ali Haydar Kaya ye.
Veniyasîn destnîşankirina xwerisk û sedemên dîyrdeyeka dîyarkirî ye. Veniyasîn di her warekî da bi şêwazeka cida mifayê ji mentiq (lojîk), şirovekarî û ezmûnan dibînit da bikarit havilîyeka sedem-û-bandorê di navbera diyardeyan da dîyar bikit. Di endazyarîya pergalan û zanistê kopmûterê da bi rengekê berçav ew ji bo diyarkirina sedemên berjengan, çareserkirinan dihêt bikarînan.
Zanistên Kompûterê û torran.
- Torrên Bayesî
- pêvajotina bûyerên aloz
- hevrebestina buyeran
- Hişê Destkirî
Matematîk û Mentiq.
- hekînîya Bayesî
- Fermana Hickamî
- Qanûna Suttonî
- Gûzana Occamî
Şêwaz.
- Veniyasîna Vavartinkanî
- Veniyasîna Paşvenihêrr
Alav.
- DELTA (Zimanê Wesfinde ji bo Polandina Zanistî)
Endazyariya Pergalan.
- 5 Pirsyar
- Charesrkirina 8 Binemayî ya Arêşeyan
Herêma Navendî ya Şaristanê Şehabadê, yek ji herêmên ku bi Şaristanê Şehabadê ve girêdayî ye. Herêm dikeve Parêzgeha Kirmaşan a Rojhilata Kurdistanê.
Bi dûçûna serjimara Navenda Statîstîkên Îranê, gelê herêma navendî ya Şehristanê Şehabadê li sala 1385'a hicrî 131.919 kes in.
Şaristanê Delahû, yek ji navçeyên Kirmaşan (parêzgeh) e û navenda şaristanî bajarê Kirênd e.Şaristana Delahû 99 kîlometreyan dûrî Kirmaşan bicîh dibe.
Dîn û Ayîn.
Xelkê vê navçeyê bêhtirîn Ehlê Heqin.Her wisa hindek bawermendên Şîî û Sunî jî hene û kêm jî be Cihû jî li vir dijîn. Tirbeya Baba Yadegar li vir e.
Xelkê vî şaristanê bi giştî Kurdin û bi zaravayên Cafî û Kelhûrî diaxivin.Her wiha du gundên bi navê Zerde û Tutşamî bi zaravayê Hewramî û du gundên bi navê Gurecab Qeşlaq û Gurecab Meradebyek jî bi zaravayê Goranî diaxivin.
Jeton Kelmendi, helbestvan û rojnamevanekî albanîaxiv e ku di sala 1978an de li bajarê Peja yê Kosovoyê ji dayik bûye.
Jeton Kelmendi li bajarê xwe dibistan qedand û xwendina xwe ya bilind jî li zanîngeha Prîştînayê qedand û piştre hate Belçîka û niha li Brukselê dijî û kar dike. Ew helbestvan û çîroknivîs û rojnamevan e. Helbestên wî wergerîne 22 zimanan û di pir antolojiyan de jî hatine belav kirin. Ew di cihanê de weke balyozxanê helbesta albanî xuya dike. Hêjayî gotinê ye jî ku ew di şerê rizgarkirina Kosovoyê de beşdar bûbû û xebat ji bo wê kiriye.
Şaristanê Serpêlzehaw yek ji navçeyên Kirmanşanê ye. Navenda vê navçeyê bajarê Serpêlzehaw e. Bi dûçûna serjimariya sala 2006an nifûsa vî bajarî 84.945 kes in.
Xelkê şaristanê Serpêlzehaw bi zaravayê soranî diaxivin ku yek ji zaravayên zimanê kurdî ye.
Li şaristanê Serpêlzehaw xelkê şiî, sunî û yaresan li gelêk dijîn. Her wisa hindek cihû jî li Serpêlzehawê dijîn.
Bûtan, welatekî Asyayê ye. Li rojavayê çiyayên Hîmalayayê ye. Li başûr, rojava û rojhilatê Bûtanê Hindîstan û li bakur jî Çîn (Tîbêt) heye.
Bûtan welatê herî dawiyê ku bûye xwedî televîzyon e. Televîzyon bi 48 kanalan di sala 1999'an de hatiye vî welatî.Nexşeya Bûtanê (bi fransî ye)
Herêmên Bûtanê.
Bûtan ji 20 herêman "(Dzongkhag)" pêk tê
Lîbya () welatekî li bakurê Efrîqayê ye.
Welatê Lîbyayê heta sala 1911ê de jî di bin desthilata Osmaniyan da bû lê piştî dagirkirina Ewropiyan bo hemû Afrîkaya Bakur, welatê Îtalyayê jî li sala 1911ê de dest bi dagirkirina Lîbyayê kir.
Di şerê cîhanê yê duyem de Fransa û Brîtanyayê bi alikariya xelkê Lîbyayê Lîbya dagir kir. Lîbya bû sê parçe, yek parçe di destê Fransayê de bû û du parçe di destê Brîtanyayê de bûn. Parçekê di destê Brîtanyayê de serokê terîqeta Şenûsî birêve dibir. Neteweyên Yekgirtî ji bo serxwebûna Lîbyayê biryarek da û di bin rêvebiriya serokê terîqeta Şenûsî key Îdrîs de li sala 1951ê de Lîbya bû serbixwe. Lê hindek leşkerên Brîtanya û Amerîkayê man li welat.
Li sala 1969ê de bi rêberiya Muemer Qedafî li Lîbyayê derbeya leşkerî pêkhat. Qedafî bû desthilatê nû.
Lîbya li ber Deryaya Navîn ye. Dewletên cîran li rojhilat Misir û Sûdan, lî başûr Nîjer û Çad û li rojava jî Tûnis û Alcerya ne. Paytexta Lîbyayê Trîpolîs e.
Rûbera wî nêzî 1.800.000 km² e ku 90% ê wê ji çolan pêkhatiye; Lîbya, li gor rûber, çaremîn welatê mezinê Efrîqa û 17'emîn welatê mezinê cîhanê ye.
Nufûs nêzî 5,5 milyon kesan e.
Mezintirîn beşa aborî ya Lîbiyayê, berhemînan û firotina neftê ye.
"Li ser rastî û "pêvajoya çareseriyê" li Kurdistanê", pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit ya ku di sala 2014an de hatiye weşandin.
Pirtûk, li ser pêvajoya çareserîyê ku li bakûrê kurdistanê ji newroza 2013´an û pê de ji aliyê Abdullah Ocalan ve hatîya destpêkirin a. Pirtûk, di destpêka pirtûkê de, bi şîroveyek dîrokî û pirr dirêj li ser rewşenbîrîya civatî a kurdistanî û dîroka wê disekinê. Dîroka civate kurd, ji vê aliyê ve jî, bi awayekî pirr balkêşî di pirtûkê tê ser ziman. Di beşa duyemin de, li ser kurdistanê, rewşa kurdistanê ya ardnîgarî û çandîya wê disekinê. Di vê beşa duyem a pirtûkê de, serborîyên kurdistanî ên bi hewldanên çareserkirina pirsgirêka kurd ên kurdistanîyan ku dane nîşandin bi dîrokê re tînê ser ziman. Di dema ku berî komkujiya dersimê de, hewldanên Sêd Riza ku bi bo çareserkirina pirsgirêka kurd ên ku bûbûn û ku rayadarên dewleta tirk pêşî bi sêd Riza re hevdîtinê dikin û pêşî dibêjinê de ku ´emê di cih de ji meclisê biryarê derxin û gavan biavêjin bo çareserkirina pirsgirêka kurd´ û piştre ku seferên artişa tirk li dersimê destpê dikin, di vê beşa pirtûkê de hûr û kûr tên ser ziman. Di beşa sêyemin a pirtûkê de ji nameya Abdullah Ocalan a newrozê ku hatî xwandin şîrove dike. Li ser navarok û têgihiştina navaroka nameyê, disekinê. Wê jî, bi perspektifeka dîrokî re tînê ser ziman. Di vê beşê de di berdewama beşa duyemin de hewldanên civate kurd û keseyetîyên ji nava wê ên bo çareserkirina pirsgirêka bi dewamî tên ser ziman. Di beşa çarem de jî, zagona ´şarq îslahatê´ û plana dewleta tirk ya "guharandina demografîya civatî a kurdistanê têne ser ziman. Bi wê re jî, komkujiyên di dema agirî, komekujiya zilanê, komkujiyên di dema şêx Seîd bi gelek komkujiyên din re de têne ser ziman. Di vê beşa çarem de li ser komkujiya ermeniyan jî, tê sekinin û bi wê re ku di salên ku komkujiyên ermeniyan dihata kirin de ew komkujiya mazin a ku dihat hanîn serê civate kurd ya ´komkujiya koçgirî´ bi berfirehî li ser wê tê sekin in. Beşa pêncem ya pirtûkê jî, li ser bikarhanîna olê li dijî kurdan û dîroka wê bikarhanîna olê bi rewşa tarîqatên kurd ên weke ´naqşîbendîyan´ re tê ser ziman. Di dewama vê beşê de, birêxistinkirina rêxistinên weke ên DAÎŞê li ser olê re û ku bi kurdan re bidina şerkirin jî disekinê. Bi vir ve girêdayî nivîskar di pirtûkê de li ser hêrîşên DAÎŞê û armanca wan ya rejimên herêmê ên weke rejima tirk jî disekinê. Nivîskar, di vê beşê de dibêje ku "DAÎŞ, bi armanca şikandina vîna kurdan dan hêrîşkirin li ser kurdan. Bi wê armancê xwestibûn ku DAÎŞ, derbeyekê li civate kurd giştî bixe û bi wê re jî rejima tirk û rejimên din ên herêmê ji çareserkirina pirsgirêka kurd xwe xilas bikin. Lê piştî ku DAÎŞê hêrîş kir û bi hêrîşên xwe biserneket û pê de, êdî rayadarên tirk, dawî li hevdîtinên bi Birêz Ocalan re hanî û zimanê hêrîşkarî bikarhanîn." Di dewamê de nivîskar, weha dibêje di pirtûkê de, "Piştî di newroza 2013´an birêz Ocalan pêvajoya çareserîyê dane destpêkirin û pê de, rayadarên tirk jî, li bakûrê kurdistanê bidest çêkirina karakol û bendavên bi armanca leşkerî kir. Herêma bakûrê kurdistanê, weke ku ji cardin weke dagirkirin bi leşkerî rewşek afirandin. Piştre jî, bi planên weke bi derxistina li holê a DAÎŞ´ê re planek amede kirin ku bi wê derbeyekê bigştî li civate kurd bixin. Wê bi DAÎŞ´ê derbeya sedsalê li civate kurd biheta xistin. DAÎŞ´ê weke plana rejimên herêmê a ku wê ev bikira bû. Bo vê yekê, DAÎŞ, weke rêxistineka ku di temenê wê de koalîsyonek heya ya. Hemû rejimên ku Kurdistan di nava wan de hatîya parvekirin û hêzên ku politikayê li ser pirsgirêka kurd û kurdan dimeşênin, li pişt DAÎŞ´ê destê wan heya."
Lêkolîn, navê şêwayekê ye. Di nivîsandinê de şêwayê lêkolînê, bi lêkolînan bi birhan û nîşandina dokumentên ku ji wan hatî girtin re têne ser ziman. Pirtûkên dîrokê, pirtûkên felsefeyê, pirtûkên li ser derûnî û civaknasiyê û hwd, çend ji wan şêwayên pirtûkan in ku di wan de şêwayê lêkolînan tê bikarhanîn a. Bi wê re jî, weke şêwayekê, dema ku behse ´kolanên ´erkolojikî´ jî bike, mirov dikarê behse vê şêwayê bike. Ji bin axê û ardê, bermehîyên ji jîyan û şariştanîyên demên berê tên derxistin li holê û ji wan rengê jîyan û pêşketina wan tê kifşkirin. Di felsefeyên hemdem û nûjen de lêkolîn û lêkolînkirin, weke rêbazekî tê bikarhanîn. Di zanista hemdem û nûjen de, bi felsefîkî bahse ´dîyardayan´ tê kirin. Di lêkolînên zanistî de ku di lebratuwarê de ceribandin tê kirin, bi wê re lêkolîn tê kirin. Li lebratuwarê, rêbazekî lêkolînê ya zanistê ya. Gotina lêkolînê, bi diyardakirin û hûrgilkirinê re fahmkirinê dihêne ser ziman.
Her wisa, kesê ku lêkolînan dike jî ji wî re lêkolîner tê gotin. Lêkolîner, kesê ku bi zanistî ku di labratuwarê de cerban dike, di kolanên erkolojikî de kolanê dike, di lêkolînkirinên dîrokî, civatî, civaknasî, deronî û hwd de jî ku bi dîyardeyan lêkolînê dike ya. Lêkolînek, ku xebatek bi nivîskî bê, wê weke pirtûkeka dîrokê, derûnî, civaknasî û hwd bê. Pirtûk, dema ku hat ragihandin, wê şêwayê ku bi wê hayî nivîsandin û ji kîjan berhem û dokumentan sûd wergertîya, wê di wê de werêne ser ziman. Ev, dibêt lêkolîn. Bi awayekî din jî, dema ku mirov li kesekî windabûyî û ankû li tiştekî windabûyî bigerê bo dîtina wê, ev dibê lêkolîn. Dema ku nûçeyek di tv´yê de çêkir, wê di nava nûçeyê de û ankû di dawîya nûçeyê de wê bibêje ku jêderka wê nûçeyê çi ya. Jêderk, dibê çavkanî. Di xebatekê lêkolînî de çavkanî, hertimî lazim ku werê ser ziman bo ku weke lêkolîn were dîtin. ´Xebata lêkolînî, bi çavkanîya xwe re tê ser ziman.
Misir () welatekî li bakûrê rojhelatê Afrîkayê ye. Welatê Misrê mezintirîn welat e li nav cîhana erebî ji bo serjimêriya daniştiyan. Herwesa Misir Serperiştiya Welatên Yekgirtiya Ereban diket. Misir ya navdare ji ber ko paşmawên Şanşîna Fîrewnî, pîramîdan. Dirêjtirîn rûbarê cîhanê Nîl di xakê Misrê da diborît. Misir di Afrîka de ye dora Paytextê Qahîre û hinek derên din bi Îsrael ve ye. Loma Misir di Afrîka de ye û di Asya jî de ye.
Misirê wekî hêza herêmî ye ku li Afrîkaya Navîn, Rojhilata Navîn û cîhanê Misilman, û hêza navîn a dinyayê ye. Aboriya Misrê yek ji navîn Rojhilata Rojhilata Navîn e û pirr girîng e, û tête ku ew di sedsala 21emîn de yek ji herî mezin bibe. Di 2016an de, Misrê Afrîkaya Başûrê vekir û ji aboriya herî mezin ya Afrîka bû (piştî Nîjeriya) bû. Misirê endamê damezirandina Yekîtiya Neteweyên Yekbûyî, Tevgera Ne-Aligned, Yekîtiya Ereb, Yekîtiya Afrîkayê, û Hevkariya Îslamî ye.
Babetên sereke: Misrê û Misirê Misirê
Li gorî kelepên kevir ên li ser Nîranên çol û li çiyayên çol hene hene. Di sala 10-a-millennium de, çanda kulturê ku hunermend û masîgiran veguherînek çandek bi xemgîniya çandî-ê ve hate guhertin. Guherînên avhewa an jî nêzîkî 8000 BC bû dest pê kir ku erdên dahatiyên Misir, Misrê ava dikin. Niştecîhên pêşî yên koçberê Nîl koçber kir ku ew aboriya çandiniyê û civakek navendî bêtir ava kirin.
Bi nêzîkî 6000 BC, çandek Neolithîk di nav Neryaya Nîlê de vekirî ye. Di dema dema Neolîtîk de, çandên gelek pêşîn ên serbixwe di Misra Jorîn (başûr) û Misra Jêrîn (bakur) de pêşveçûnek. Çanda çandî û sererastiya Naqada ya gelemperî bi awayekî pêşniyarên ku ji bo Misirê dahatir tê têne kirin. Li malpera herî navîn yê navdar yê Misrê, Merimda, ji sedî heft sedsala Bad Badiyê pêşî dike. Hevpeymaniya civakên Misrûpayê yên ku bi hevpeymanên xwe yên başûr re ji hêla du hezar salan ve dabeş kirin, çandî çandî dimîne, lê bi berdewamî bazirganiya têkiliyên bi bazirganî re biparêzin. Pêwîsteyên belaş ên naskirî yên nivîsên hieroglyphic di dema dema pêşîn de, li ser Naqada III xwarinên xwarinê, li ser nêzîkî 3200 BC bû.
Çiyayê Zer
Welatê Misir bi rêya walîyekî ve girêdayî Osmaniyan bû. Lê li salên 1860an de bi rêveberiya xelefê Mihemed Elî Paşa,Îsmaîl welatê Misirê bi awayeke nefermî ji osmaniyan veqetî û bi serbixwe tevger dikir. Li sala 1869ê de bi alikariya Fransayê hikûmeta Misirê, Kanala Suweyşê ava kir. Di van deman de mesrefên dewleta Misirê zêde bûn û ji ber van deynan li Kanala Suweyşê desthilata Brîtanî-Fransayî destpê kir. Li sala 1882ê de jî Brîtanyayê Misir dagir kir.
Li sala 1928ê de li Misirê komeleya Brayên Misliman ji aliyê Hesen El Benna ve hate ava kirin.
Heta piştî şerê cîhanê yê duyemîn jî Brîtanya yek ji desthilatê Misirê bû. Li sala 1936ê de di navbera hikûmeta Misirê û Brîtanyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Misirê serxwebûna xwe daxuyand û di heman salê de jî Misir bû yek ji endamên Cemiyeta Neteweyan. Bi dûçûna vê hevpeymanê dagirkirina Brîtanyê ji bilî ya li derdora Kanala Sûveyşê, hate bidawî kirin. Lê derdora kanala Suveyşê di navbera her du dewletan de bû pirsgirêkeka mezin. Her wisa rêvebirina Sûdanê jî di navbera her du dewletan de pirsgirêkek bû.
Sala 1951ê de di navbera şervanên Misirî û leşkerên Brîtanyayê de pevçûn derket. Di kanûna paşîn a 1952ê ye xwepêşandanên gel çêbûn û di encamê de bi rêberiya Cemal Ebdulnasir komara Misirê hate îlan kirin û key ji kar hate dûrxistin. Pirsgirêka Sûdanê di navbera her du dewletan de hate çareserkirin. Lê ji bo pirsgirêka leşkerên Brîtanya yên li Kanala Sûveyşê hevdîtin her dewam dikirin. Di hevpeymanekê ku di sala 1954ê de hatiye destnîşankirî de Brîtanyayê qebûl kir ku dê ji derdora kanala Sûveyşê hêzên xwe vekêşe, lê dema êrîş hat ser welatên Ereb an Tirkiye dikare cardîn vê noqteya leşkerî bikarbîne.
Di navbera salên 1955ê û 1961ê de krîzên mezin li herêma Rojhilata Navîn de qewimîn. Misirê dixwast projeyeke mezin ya avdanê ava bike û ji ber wê jî Amerîkayê soz dabû ku dê alîkariyê bike lê Amerîkayê soza xwe bicih neanî. Ji ber vê sedemê Hikûmeta Misirê,li 1956ê de dest dana li ser şîrketa Kanala Sûveyşê û kir malê dewletê. Ev pêngava Cemal Ebdulnasir bû sedema krîzeka nû ku Fransa û Brîtanya ji vê rewşê nerazîbûn. Her wisa Îsraîl jî ji ber meseleya Filistinî dijberê Misirê. Ji ber van sedeman Fransa, Brîtanya û Îsraîl di çiriya pêşîn a 1956ê de dest bi dagirkirina Misirê kirin. Gelek cihên Misirê hatin dagir kirin lê Amerîka û Sovyet dijî vê pêngavê bûn. Ji ber givaşa van her du dewletan her sê dewletên dagirker hêzên xwe ji Misirê vekişandin. Ev êrîş her çend bêhêzbûna Misirê nîşan bide jî, popûlariteya Cemal Ebdulnasir li nav Ereban zêdetir lêhat û têkildarî wî gelek guherîn li Rojhilata Navîn çêbûn. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Li Îraqê jî derbeya leşkerî çêbû. Key Nurî Seîd bi malbata xwe ve hatin qetilkirin.
Krîza di navbera Misir û Îsraîlê de her roja diçû zêdetir dibû. Binketina şerê 1948ê û krîza Sûveyşê hêj di dilê Cemal Ebdulnasir de mabû. Dixwast tola van şeran bistîne û axa Ereban ji Îsraîlê bistîne. Her wisa Îsraîlê jî dixwast hemû Filistînê bixe nav dewleta xwe. Li sala 1967ê de Misirê astenga Akabeyê ji bo rêgirtina sefîneyên Îsraîlî girt. Di vî wextî de Urdun û Suriyeyê bi Misirê hevpeymanên şerî kirin. 5 xizîrana 1967ê de hêzên hewayî yên Îsraîlê hemû hêzên hewayî yên Misirê îmha kirin. Îsraîlê nîvgirava Sînayê, Kanala Sûveyşê, Quds, Xeze, Urduna Rojava û Girên Colanê dagir kirin. Lê bi dûçûna peymana Neteweyên Yekgirtî dê Îsraîl ji axên dagir kirî derkeve. Lê dê bi temamî derkeve an ji hindek cihan derkeve zêde aşkera nekiribûn.
Sê sal piştî şerê 1967ê Cemal Ebdulnasir mir. Ebdulnasir hêvîya gelê Ereb bû. Bi vê mirinê hemî gelê Ereb xemgîn bû, merasîmên mezin bo mirina wî hatin danîn. Piştî mirina Ebdulnasir, hevkarê wî Enwer Sedat bû desthilat.
Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraîlî yên li derdora Kanala Sûveyşê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya DYAyê ev rewş guherî û bi serketina Îsraîlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û OPECê ambargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Li sala 1978ê de di navbera Misir û Îsraîlê de hevdîtin hatin kirin û Îsraîl ji nîvgirava Sînayê hêzên xwe vekişand û Misirê jî Îsraîl nasî.
Enver Sedat li sala 1981ê de ji aliyê hindek îslamîxwazan hate kuştin û şûna wî Husnî Mibarek bû serokê Misirê.
Beluke herêmeke Başûrê Kurdistanê ye.
Beluke dikevite kuderê?
Weke Wîlayet anko Herêmeke çend Navçeya Anku çend Gunda bi Xo ve digrît çunkî Cihê Eşîreta Rêkanîa hinde berfireh U Asê bu ne di karîn digel Hemu Gndan bi Civin bi tenê Di gel Nunerên Beluka (Mezinê Belukê) Civîn çêdikrin.
Somalya welateke li Afriqa ye.Li destpêka rojhilatê Afrîkayê cîh digire. Welatên cînarê Somalyayê Etiyopya, Somalîland, Cîbûtî û Kenya ne. Di dûmahîka Deryaya Sor de cîh digire. Paytexta Welatê Mogadishu ye. Pergala rêvebirrinê Komar e. Zimanên ku herî tê axaftin Somalî û Erebî ye
Somalya berî heyama Paleolîtîk heta niha bûye cîhekî jiyanî bo mirovan. Hinek wêne û xêzên şikeftan dide xuyakirin ku temenê Somaliya B.Z. 9000 sal heye.
Laas Geel - Gelek nivîsên ku nayê zanîn di şîkeftê de hatine dîtin.
Her çiqas di welatê de aramî zêde tunebe jî li gor çavkaniyên CIA û Bankaya Navend ya Somaliya yê zêdetirîn gelê Somalî bi ajaldarî mijûlin. Lê di Tîrmeha sala 2011an de Somaliyayê de ji bo sê herêman danezanîna xelayê hate kirin
Rûerda Somalyayê bi giştî ji çolan pêk tê ji ber wê zêde çandiyarî pêş nekevtiye.
Yaşar Aslan nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1973 yan de li gundê Hatxê yê ser Nisêbînê hatiye dinyayê. Dibistana seratayî û lîsê li Nisêbînê xwend. Di sala 1992 yan de dema ku li Amedê Zanîngeha Dîcleyê beşa Huqûqê dixwend tevlî tevgera azadiyê bû.
Ji sala 1993 yan û vir de di zîndanê de ye. Niha li zindana Sîncanê dimîne. Berhema wî ya pêşîn di 2014an de tê çapkirin.
"Li ser rastî, dîrok û felsefeya Yazdan", pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e.
Pirtûk bi kurdî ye. Pirtûk, pirtûka felsefeyê ye. Ji rastîya gotina ´Yazdan´ û têgihiştina temenê wê ya felsefîkî bi dîrokê re lê dikolê. Pirtûk, weke pirtûkeka lêkolînî ya. Pirtûka ´li ser rastî, dîrok û felsefeya Yazdan´, gotina ´yazdan´ bi dîrokê re bi pêşketina wê ya di nava dîrokê de tênê ser ziman. Dîroka gotina ´yazdantîyê´, bi sereke ji destpêkên pêvajêyên şariştaniyê û heta serdema me bi felsefeya wê re di pirtûkê de tê ser ziman. Her wisa dîroka yazdantîyê jî, weke dîrokek felsefîkî, bawerî û hwd, bi têgîhiştina ´yek-xwûdayîyê ya yazdanî´ re tê ser ziman. Weke xatekê yek-xwûdayîya yazdanî, pêşketinaka wê ya bi têgihiştinî, felsefîkî û bawerî hebûna xwe bi dîrokê re pêşxistîya û daye domandin. Piştî ku xate yek-xwûdayîya olî ya ´semewî´ pêşket û pê de, çûyina bi ser xate yek-xwûdayî ya yazdanî de dibê. Ev di pirtûkê de, tenê weke çend mijarna ku li wan hatîya lêkolînkirin û di pirtûkê de hatiya nivîsandin in. Pirtûk, weke pirtûkeka felsefîkî hatîya nivîsandin. Pirtûk, bi rengê pêşketina civatî, felsefîk, dîrokî re tê hanîn ser ziman.
Nivîskar Abdusamet Yigit, di pirtûkê de bi nav û gotina yazdan re van gotinan bi têgihiştina civatî re têne ser ziman; "Bi têgihiştinî gotina ´yazdan´, xwedîyê temen û dîrokeka pirr demdirêj a. Dema ku em hewl bidin ku wê fahm bikin, divê ku mirov bi wê temen û dîroka wê re hildina li dest. Di nava kurdan de, dema ku bahse "xalkên xwûdayî" dihê kirin, bahse xalkên ku bawarîya wan bi yazdan heya dikin. Her wusa bi vê ve girêdayî jî divê ku mirov bahse wê bikê ´xalkên xwûdayî´, xalkên ku bawerîya wan tenê bi yazdan tenê heya na. Yanê, tenê bi yazdan bi bawer dikin. Divê temenê de, bi têgihiştina yazdan re dihê ser ziman. Yazdan, ti kesek û ti tişt li ser wî û navê wî re tûna ya. Ev yek weke rastiyekê jî divê ku mirov wêrêne ser ziman. Lê yazdan, di temenê rengê jîyanekê de bi têgihiştînî jî dihê ser ziman. Dîroka xalkê melekê tawîsî, piştre xalkên mîtrayî û piştre jî xalkên zerdeştî û ku weke ´xalkên avestayî´ em dikarin bi nav jî bikin, di xate bawerîya yazdan de dihê û dibê."
Eswatînî dewleteke bi monarşî ya li rojhilata Afrîka ye ku bi Afrîka Başûr û Mozambîkê ve ye.
Swazîlenda bi 17.363 km² rûerda xwe ji pê Gambiya re duyem welatê herî biçûk ê parzemîna Efrîqayê ye. Welatên ku bi Swazîlendayê re cîran in, Mozambîk li rojhilat û Efrîqaya Başûr li bakur û başûr in. Dirêjahiya sînorên Swazîlendayê 535 km ne û ji wan 105 km bi Mozambîk re, 430 km jî bi Efrîqaya Başûr re ne.
Cenga Welatî Ya Libnanê Ya Duyem cengek bû ku li başûrê Libnanê di 6ê hezîrana sala 1982an de dest pê kir û di hezîrana 1985an de bi dawî hat.
Ev ceng dualî bû, aliyek Dewleta Sûrî, Hizbullah, Rêxistina Rizgarkirina Filistînê û beşin din bû, aliyê din jî Îsraîl û komên çekdar ên Xrîstiyanên Maronî bûn.
Mahmut OZÇELÎK di sala 1970’an de li gundê Qelencuxê ku girêdayî navçeya Mûşê, Gimgimê ye hatiye dinyayê. Dibistana seretayî û ya navîn li Gimgimê ya lîsê jî li Bedlîsê li dibistana mamosteyiyê xwend. Piştî lîseyê li bajarê Samsunê, Zanîngeha 19 Mayisê beşa mamostetiya dîrokê qedand. Nêzî bîst salan e ku wekî mamoste dixebite. Endamê Egitim-Sen şaxa Amedê ye. Niha li Amedê di dibistaneke navîn de dixebite. Li ser pirtûkên kurdî yên edebî nivîsên nirxandinê dinivîse. Zewicî ye û bi navê Şevîn keçek û bi navê Firat lawekî wî hene. Bi navê “Beytika Gewrik” pirtûkek wî ya çîrokan ji hêla Weşanên Ava’yê ve hatiye weşandin.
Dosyaya wî ya bi navê “Zeviya Dilê Min”xebata wî ya yekem e ku wekî pirtûka helbestan hatiye amadekirin û li benda weşanxaneyek xêrxwaz e ku biweşîne.
Sûdan welatekî li Afrîkayê ye.
Welatê Sûdan li sala 1899ê de bi alikariyê Misirê ji aliyê Brîtanyayê ve hate dagir kirin û hikûmeteke anglo-misirî hate ava kirin. Sala 1955ê de Misirê û Brîtanyayê hêzên xwe vekêşandin û dewleta Sûdanê hate ava kirin. Lê ev jî bo pêşeroja dewleta Sûdanê destpêka rojên reş bû. Li parêzgehên başûrê Sûdanê serhildan û şerên gerîllayî hatin destpê kirin.
Elî Berdeşanî di sala 1771'an de li gundê Berdeşanê ku nêzikê Pîşderê ye hate dinê. Ji zarokatiya xwe de dest bi perwerdehiya dînî kir û di gelek medreseyan de perwerde bû. Xwendin û perwerdehiya xwe li Silêmaniyeyê xilas kir. Ew helbestvanekî kurd bû.
Elî Berdeşanî ji 18 saliya xwe pê de li Qesra Babanê jiyana xwe dewam kiriye û ketiye bin hîmayê Osman Paşa yê Mîrê Babanê. Di nav gel de dihate bawerkirin ku Elî Berdeşanî bi cînan re diaxive û zimanê wan dizane. Di sala 1813an de li Silêmanîyê çû ser dilovaniya xwe.
Dîklofenak (bi (îngilîzî: "diclofenac") dermaneka kû bkadhêt ji bo çareserî ya hewkirnên (îltîhabên) na sitroydî, ev dermane bi navên cuda li hemî cîhanê blav bûye û yekem derketna wî li sala 1979 bû li şanşîna yekgirtî
Navên wî.
Cambia, Cataflam, Voltaren, Voltaren-XR, Zipsor, Zorvolex
Zyanên wî.
Buwe sedema jnav çûnê hejmareka zor ji sîsarkan.
"Li ser dîroka felsefeya îdealîsmê" [Li ser dîroka felsefeya îdealîzmê], pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e ku di sala 2014an de hat weşandin.
Pirtûk, li ser dîroka îdealîzmê disekinê. Pirtûk, ji aliyê hiş û zêhnê mirov dihilde li dest. Pirtûk, weke pirtûkeka felsefeyê bi astaka bilind hatîya nivîsandin. Pirtûk, navaroka wê li ser hebûna gîyanê û felsefeya gîyanê ya. Di pirtûkê de bi van gotinan bahse gîyanê tê kirin. "Weke xale pêşî divê ku mirov werêne ser ziman ku hebûna gîyanê, têgîna îdealîsmê a têgîna objeyî ku dihêne ser ziman, bi xwe re salix dike. Di vê çerçoveyê de têgîna gîyanê, xwe bi wê re dihêne ser ziman. Li vir, dema ku mirov hebûna gîyanê, dihêne ser ziman, em dibînin ku salixkirina wê, êdî weke pêvajoya pêşî a xwe dane nîşandina wê mirov dikarê werêne ser ziman. Pêvajoya xwe-dane-nîşandinê, weke pêvajoya pêşketina têgîna gîyanî jî, mirov dikarê werêne ser ziman. Têgîna gîyanê, wê bi fahmkirina di derbarê xwe de êdî pêvajoya xwe ya pêşketinê bide destpêkirin û jîyan kirin.".
"Mîrzayê Biçûk" (), çîroka herî bi nav û deng ya nivîskarê fransî Antoine de Saint-Exupéry ye û di nava çîrokên zarokan yên klasîk cih digire. Pirtûk heta niha ji 361 ziman û devokan re hatiye wergerandin.
Rojek ji rojan pîlotek mecbûr dimîne ku bi balafira xwe li çola Sehrayê dakeve. Di sibeha bê de dengê zarokekî wî ji xew radike û ev zarok xwe jê re wek Mîrzayê Biçûk dide nasîn. Mîrzayê Biçûk jê re dibêje ku ew ji gêrestêrka xwe derketiye da ku hevalekî bibîne. Jê re dibêje ku gêrestêrka wî pirr biçûk e: Li ser wê sê volkan û guleke ji xwe razî heye.
Roj bi roj Mîrzayê Biçûk jê re qala çîroka xwe dike. Berî ku daketiye erdzemînê, çend gêrestêrên din geriyaye: Li her gêrestêrekê mirovek din jiyabûye lê Mîrzayê Biçûk ti kesî ji wan ji xwe re ne kiriye heval, ji ber ku her yek ji wan bi xwe re mijûl in û rû nadin ev tistên serekîn ên jiyanê, yên ku mirovan kêfxwes dikin.
Bi derbasbûyîna demê pîlot û Mîrzayê Biçûk dibin hevalên hev, lê Mîrzayê Biçûk pê dihese ku divê dîsa vegere ba gula xwe. Bi vî havî her du vedigerin warên xwe û soz didin hev ku ewê ti car hev û din ji bîr nekin.
Wergerên kurdî yên pirtûka "Mîrzayê Biçûk".
"Mîrzayê Biçûk" bi zimanên cuda cuda
Dada navneteweyî an jî dada gelemper a navneteweyî mirov dikare wek, tevahiya rêzikên hiqûqê yên têkiliyên di navbera endamên civaka navnetewî de bi rêk û pêk dike, pênase bike. Ango kesên an jî kirdeyên dada navnetewî dewlet û rêxistinên navnetewî ne. Kirdeyên sereke dewlet in û dada navneteweyî bi vîna dewletan çêdibe. Rêxistinên navneteweyî jî kesên/kirdeyên ji aliyê dewletan ve hatine çêkirin in.
Ehmed Axayê Ewînî axayê gundê Ewîna yê Stewra Mêrdînê û xwediyê 33 gundên din ên herêmê bû. Avahiyên dîrokî yên Ewîna giş bi navê Ehmed Axa hatine binavkirin, weke Qesra Ehmed Axa, Havîngeha Ehmed Axa...
Ehmed Axa ji aliyê xulamê xwe Reşo Kûrî ve li navenda Mêrdînê hate kuştin. Li gor hin çavkaniyan di 1920an û li gor hin çavkaniyan jî di 1922an de hatiye kuştin.
Histrek (), gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Benjanin Franklin (li Boston, Massachusetts; m. li Fîladelfiya, Pensîlvanya dahêner, ramyar, nivîskar, zanyar û fîlozofeke amerîkan bû. Benjamin Franklin nava 17 xwişk û birayan de yê 10. bû.3 zarokên wî hebûn,William Franklin, Francis Folger Franklin,Sarah Franklin Bache.
Dema ku Benjamin 12 salî bû weşanxana wî hebû û ew jî kargerê wê weşanxanê bû.Sala 1736an de bû sîyasetmedar.Benjamin muzîk,sedrenc û zanist pirr hezdikir.Benjamin xwediyê haceteke muzîkê ye ku destê xwe ve çikirî bû(Cam Armonica).Damezrenêrê Paratonerê(cîhaz a ku mirovan li ber birûskê diparêze) ye.Benjamin yek li van mirovên ku daxûyaniya serxwebûna Amerîkayê îmze kiribû.Sala 1776'de bû endamê Kongreya Amerîkayê.Benjamin li Amerîka û cîhanê de gelek navdar e,ewqas ku şikilê wî li ser 100 dolarê Amerîkan de ye.
Tacîkistan welatekî Asyaya Navîn e. Serbajarê Tacîkistanê Duşenbe ye.
Li 25 kanûna pêşîn 1991ê de Yekîtîya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bela bû û Tacîkistanê serxwebûna xwe îlan kir.
Great Expectations ("Hêvîdariyên Mezin") yek ji romanên Charles Dickens yên herî navdar e. Ev roman sala 1861ê de hatiye nivîsandin an jî weşandin. Charles Dickens bi vê romanê ve gelek bal kişandiye li ser xwe. Zimanê romanê inglîzî ye û li ser çîroka vê romanê di 2012an de fîlmek ji aliyê Mike Newell ve hatiye çêkirin.
Karakterên romanê.
Pip, Estella, Magwitch, Wemmick, Joe Gargery.
Romanê de jiyana Pip ê ku sêwî maye û li cem xwîşka xwe dimîne hatiye nivîsandin. Hevalê wî yê herî mezin mêrê xwîşka wî ye (Joe Gargery). Pip li bajêr de dibe evîndarê Estella yê û xanim Havisman re dibe heval. Pip dema ku diçe gora dê û bavê xwe, li goristanê de Pip û mirovek hev nasdikin,gelek wext lê şûndatir Pip evî mirovî dîsa dibîne û hemû jiyana Pip tê guherandin. Vê romanê de gelek cudatiyên di navbera jiyana gundan û bajaran de hatiye nirxandin.
Johann Christoph Friedrich von Schiller (jdb. 10ê çiriya paşîn a 1759, Marbach am Neckar - m. 9ê gulana 1805, Weimar), nivîskar, helbestvan û fîlozofê alman bû. Schiller pirranî bi nivîsên xwe yên li ser şanoyê tê naskirin. Schiller ligel Wieland, Herder û Goethe nivîskarê klasîk ê alman ê herî girînge.
Bavê Schiller bijîşk bû, ji nava 5 xwîşkan de tena yek bira bû. Schiller cara yekem bi zora malbata xwe çû akademiya leşkerî dûv re li ser dadê perwerde bû. Paşê jî li ser bijîşkiyê perwerde bû. Di sala 1805an de gorî çend zanyaran li Weimarê jiyana xwe ji dest daye û gora wî jî li wir e.
Têkiliyên di navbera Goethe û Schiller.
Goethe û Schiller kovara Horen bi tevahî damezrandin, vê demê şûndatir bûne heval û Schiller li cem Goethe du hefteyan sekinî. Paşê têkiliyên di navbera wan de xirab bûn û her nivîskaran jî li ser hev helbest û şano nivîsandın.
"Rêbiran" an jî "Haydûtan".
Dibêjin "Rêbiran" mezintir û navdartirîn dramaya Schiller e.
Ciwanmerd Kulek an jî Yunus Eroğlu wergêr û nivîskarekî ciwan ê kurd e ku di sala 1984an de li gundê Dêrîşê yê qezaya Stewra Mêrdînê hatiye ser dinyayê. Wî di sala 2004an de dest pê kir bi kurdî binivîse û heta niha (2014) çar pirtûk nivîsandine û çend pirtûkên ji sê zimanên cuda wergerandine bo zimanê kurdî. Ji bilî zimanê xwe ew bi îngilîzî, spanî û tirkî jî dizane.
Ciwanmerd Kulek ji 2014an û vir ve li Stembolê dimîne.
Komkujiya Sêwasê yan Komkujiya Madimakê an jî Bûyera Madimakê, bûyerek e ku di 2ê tîrmeha 1993yan de li bajarê Sêwasê qewimî.
Li Sêwasê hoteleke bi navê Hotel Madimak heye ku bi destê komên nîjadperest û faşîst hate agirberdan û di encamê de 33 nivîskar, hunermend û rewşenbîrên elewî û du heb ji xebatkarên hotelê hatin kuştin. Li nava van mirovên qetilkirî Hasret Gültekin (22) jî hebû yê ku stranên kurdî û tirkî digot. Di ewî awayê dê 33 mêvanê hotêlê, 2 xebatkarên hotele, 2 êrîşkar hatin kuştin.
Mentiq (ji erebî: منطق, "mentiq"), jenk, vac,lojîk (bi fransî: "logique") bikarînan û lêkolîna li ser hizirîna dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di felsefeyê, matematîkê û zanistên kompûterê de gellek berçav e.
Mentiq di şehrewarîyên kevinên mîna Çînê, Îranê, Hindistanê û Yewnanê de berbelav bû. Li Rojavayê kesê ko mentiq damezirand Aristoteles bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di Çaxên Navîn de, mentiq her wesa digel rewanbêjî û rêzimanê para sêyê ji dersên destpêkî bû. fîlozofên misilman yên mîna Farabî û Îbn Sîna gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.
Thalía Agahiyên giştî name jidayikbûnê Ariadna Thalía Sodi Miranda Rojbûn Tebax 26, 1971 (45 salî) Mexico, Mexico City pop genres Latînî, dance-pop, Pop Rock Hostetiya Singer, bestekar, stranbêj, aktorê Amûrên Vocals, Gîtar, Bass de, li derabeyên, piano, kemanê Years active 1980-niha Label Fonovisa (1990-1993) EMI (1994-2008) Sony Music (2009) Malpera Fermî www.thalia.co ez Ariadna Thalía Sodi Miranda (bilêvkirin: [. Tali A]), de, Kurdish Latin Grammy-bidestxistina hunermendê pop meksîkî Latînî, bestekar, stranbêj û lîstikvana (b Tebax 26, 1971, Mexico City.). Mezzo-soprano bi dengekî wek yek ji vocalists herî xurt ji music Latin. Ol: Ayîn li komeke zarokên di destpêka kariyera muzîkê wî wek sitranbêjê 80 başladı.1986 dibêje, ew bi carekê ji bo dengê komên music Kurdish Latin li Dewletên Yekbûyî yên anîn ji aliyê timbiriche û serbest 5 albums studio bi komê de bûn. Ew di nav koma li sala 1989 derket.Ew bû ku diçe, daxwazên ji bo hunermendekî solo, û ji bo Los Angeles xuyakirin ku ji bo albuma yekem amade ku wê salê. pop Latin de wek yek ji nûnerên herî giring yên li Thalía hatiye heta niha firotin ji 40 milyonan zêdetir cîhanê. [1] [2] [3] [4] best-firotina artist Latînî 1990 ya ji sala kopyayeke title. Tirkiyeyê jî di navber rêzefîlmên star derdixe ku bi hezaran alîgirên di nav actress meksîkî herî naskirî ne. Herî firotina bi her hunermenda jin meksîkî çêkirin. Thalia, li ser 20-salî career dirêj xwe berdan 12 albums studio, boşrol oynamıştır.güzellig li 6 series, dengê soprano, bi hemû performansa lîstikvaniya bi heybet xwe ya li Amerîkaya Latîn û heyranan ji enerjiya carî bi dawî nabe xwe."Amor a La Mexicana" (1997), "Arrasando" (2000), "Tu y Yo" (2002), "El Sexto sentido" (2005) û di dawiyê de "Primera Fila" (2009), serketineke gelek bi album golek hatine, cara zêdetir ji 2000 xelat wergirtine û hatiye nîşana muzîka pop latin dîtin. María Mercedes, Marimar, bi María la del Barrio, û Rosalinda di dawîyê de li seranserî cîhanê hatiye naskirin. Series di 180 welatan de, ne bi tenê ji Meksîka, Brezîlya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Yewnanîstan, Tirkiye, Polonya, Philippines, li pey li Lubnanê û Indonesia li ser record bêtir ji du milyar mirov bi Rêzkirinên li welatê kırmıştır.sayısız weşandin timam kiribe. Weşandin "Queen of Viña del Mar" "Queen of the Carnaval Miami" "Queen of Partiya li Broadway," "Star di Eight Street", ku gelek title şahbanûya beauty, bi taybetî Thalia, English bilî Spanish zimanê sereke ev e, dipeyive, French û Portuguese. Wî piraniya stranên li ser awazdanerî album xwe nivîsî. Gîtar, Bass de, li derabeyên, piano, keman, û dikare bi zor ji amûrên wek saksofon bilîze.
Pobre Señorita Limantour (1987) – Diana
Luz y sombra (1989) – Alma
María Mercedes (1992–1993) – María Mercedes Muñoz de Del Olmo
Marimar (1994) – Maria del Mar "Marimar" Aldama Perez
María la del Barrio (1995–1996) – María Hernández De la Vega
Rosalinda (1999) – Rosalinda Del Castillo de Altamirano
La Guerra de los Pasteles (1979)
Las Aventuras de Eebee y Thalia (2009–2010)
Ûganda (bi îngilîzî "Uganda", bixwîne "Yûgenda"; bi swahîlî "Uganda"), welatekî li Afrîkayê ye. Serxwebûna xwe 1962an de îlan kir.
Gelê Ugandayê berî 1.700 û 2.300 sal bi karê nêçîrvanî dijiyan. Welat xwediyî gelek ziman e. Welatê de netewek tevlî hev hey û ew netewene roj bi roj guherî û niha bûye yekgirtî.
Li Ugandayê de bajar tune, herêm hene û nava wan herêman de navçe hene. 4 herêm cîh digire.
111 navçe û yek jî bajar peytexta Ugandayê Kampala ye. rêvebirrina giştî girêdayî paytextê ye.
Murad Dildar nivîskar û çîroknivîsê kurd e.
Di sala 1986an de li Diyarbekirê, li gundê Elîparê hatiye dinyayê. Dibistana pêşîn û lîseyê li Diyarbekirê xelas kiriye. Li zanîngehê li ser felsefeyê xwend. Heta niha du berhemên wî yên ji bo zarokan hatine çapkirin. Ji bilî çîrokên zarokan çarînan jî dinivîse û çarîn û çîrokên wî di kovara Nûbiharê û di malpera Kulturnameyê de her weha nivîsên wî yên li ser felsefeyê jî li malpera Felsefevanê belav bûne. Mûrad Dildar vê gavê li ser Felsefeyê perwerdehiya masterê dibîne. Kurê nivîskar Receb Dildar, birayê helbestvan Gulîzer û nivîskar Azad Dildar e.
Xarî yan jî gundê Xarî, gundekî pir kevnar û dîrokî ye li Başûrê Kurdistanê.
Gundê Xarî ji (2) ucaxan an ku (2) Binamalan pêk were, yek Binemala Xelîl u ya din jî Binemala Celal,
Gund yê navdare bi siruşt û kiştukalî weke gûz, behîv, sêv, tirî û herwisa derametê avî weke birinc, genmok, garis û hwd, çunke avek pir temîz û zur hebû, derbarê cugrafîya gundî di kevîte ser sînor di navbera Kurdistana Bakur û Başûr. Nifûsa vî gundî nêzî 350 kes e û ji kevin da kesên maqul û zana hebon mîna Mela Xelîl, Mela Ese'dê Xarî, Şêxsênê Xarî, Salihê Ehmed û çendîn cihên dîrokî li nava gundî hene mîna "Dêra Zal anku Dêra Mar Gurgîs; Kela Mamîsiva; Dîwana Mîrî" û piraniya xelkê gundê Xarî li nahiya Şêladizê jiyan diken û hinek mal li Dihokê jî hene, herwisa gundê Xarî gundek xanvane ye gelek ji wan xwedî bawername ne weke Nojdar, Endezyar, Mamoste û hwd, ji wan bawernameyan Diktora û Master jî hene.
Gundê dikeve kuderê.
Gundê Xarî dikeve Devera Rêkan.
Cografiya gundî.
Gundê Xarî dikeve ser Sinorê Kurdîstana Bakur u başur ji Alîyê Bakur Gundê Qesirkê u li Alîyê başur Gundê Bircêla u li Alîyê Rojhelat Gundê Sipê u li Alîyê Rojava Gundê Carmenda,Gundekî Çiyaîye u herwisa Kanîyên Avê hene a ji hemuîan Mezintir u xweşiktir Kanîya Hilolîê yê u herwisa li jêrya Gundî Rubarek Biçok u Sar Derbasdibe.
"Charlie Hebdo", navê heftenameyeke fransî ya rexnegir a pêkenînê ye ku gotar û karîkaturên li ser mijarên siyasî, dînî û çandî weşanê dike. Hejmara yekê ya kovarê di sala 1969an de derket.
Êrîşa li ser kovara "Charlie Hebdo" di 7ê kanûna mezin a 2015an de.
Di 7ê kanûna mezin a 2015an de êrîşeke terorîstî li ser baregeha kovarê çêbû û di encamê de 12 kes tê de hatine kuştin, 10 ji wan rojnamevan û karîkaturîst bûn û 2 ji wan jî polîs bûn.
Kovara "Charlie Hebdo" wekî kovareke çepgir tê zanîn, tê de gelek gotar û karîkatur li siyasetmedarên rastgir a Fransayê û bi taybetî fanatîzma dînî ya katolîk, cihû û misilmanan rexne dikin.
Kovarê çend caran karîkaturên Mihemed Pêxember çêkirine û henek pê kirine, ji ber vê hindê çend kes ji wî karîkaturê kirin bahane di bin navê Îslamê de xwe wek misilman rave dane terorîstî kirine û 12 kes kuştin.
Piraniya welatên cîhanê ev êrîşa terorîstî şermezar kir û diyar kir ku kiryarên wisa nikarin rêgiriyê li dijî azadiya ragehandinê li cîhanê dirust bikin.
Ebas Ferhadî Topkanlû (bi farisî عباس فرهادی توپکانلو), wergêr û nivîskarekî kurd e.
Ebas sala 1980î li bajarê Qoçanê yê bakurê Xorasanê ji dayik bûye. Ji eşîra Topkanlû û binemala Ferhadxanî ye.
Ferhadî di sala 2001ê de li zanîngeha Meşhedê endezyariya makîneyan kuta dike û piştre mijûlî xebat li hêzgeha kerebeyî bû. Sa siwarkirina hêzgehên kerebeyê ji bo çend salan li Sûrî û Iraqê xebitî û xwendin û nivîsandina xwe bi kurdiya kurmancî kemiland.
Di sala 2012an de, pirtûka "Nîşan û Dawet" nivîsa nivîskarê kurd, mamoste Amed Tîgrîs ji kurmancî bi farisî û di sala 2014an de jî pirtûka "Serpêhatiyên Kurda" nivîsa Seydayê Tîrêj di gel wergera wî ya farisî çap kiriye. Wî di sala 2015an de pirtûka "Tarîxa Edebiyata Kurdî" jî wergerand ser farisî. Hemî pirtûkên werger a xwe li weşanxaneya Emû Elewî daye weşandin. Ew bi erebî, îtalî û îngilîzî dizane û karê wergeriyê dike. Nivîsarên ku der barê zimannasî û bi taybet Kurdî Kurmancî ne bo farisî werdigerîne û li kovarên Kurdên Xorasanê ku bi zimanê farisî tên weşandin, wek Etrekê, Soweydayê û Qoçanşinasiyê tên çap kirin. Ji bilî van, li nivîsên xwe der heqê erf û edeta Kurdên Xorasanê li Rizgarî û Zend_(kovar)ê çanda Kurdên Xorasanê dide nasandin.
Xebatên niha.
Ew niha lêkolînên meydanî li ser zargotin û wêjeya devkî li nav kurdên Xorasanê dike û biryar daye ku lêkolînên xwe wek pirtûk bide çapkirin.[http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=47042][http://www.ellahmezar.ir/?p=28320]
Burundî ("Republika y'Uburundi"), welatekî li naverasta Efrîqayê li Herêma Golên Mezin e. Cîranên Burundî li rojava Komara Demokratîk a Kongo li bakur Rwanda û li başûr rojhilat Tanzanya ye.
Herêmên Burundiyê.
Burundî ji 17 herêman pêk tê. Paytext Bujumbura bajarê herî mezin e.
Bajarên din ên grîng: Gitega, Muyinga, Ngozi û Ruyigi ne.
Îrokêzên Saint-Lawrenceyê gelekî resen bû ku heta sedsala 16an de li berava Çemê Saint-Lawrence, li Québec û Ontario (Kanada) û li New Yorkê (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) dijiyan. Gelek tişt li ser vî gelî neyê zanîn, tiştên tên naskirin ji nivîsên Jacques Cartier û lêkolînên di warê şopgeriyê û zimanzaniyê di sedsala 20an de hatiye.
Ji destpêka bicihkirina çandina garis di derdora sala 1000an de li herêmê, êlên Îrokêzan êdî hêdî hêdî dev ji koçeriyê berdidan û dest bi malên dayimî li derdora Golên Mezin dikirin. Zeviyên xêr û bêr yên dola Saint-Lawrenceyê, herwiha hebûna masiyan û acalên kuvî di çem û daristanan de, cihekî xweş didan wargehên Îrokêzan yên li bakur-rojhilat diman. Ji derdora sala 1300an de gundên wan dihatin asê kirin. Îrokêzên Saint-Lawrenceyê navdar bûn bi asêkirina warên xwe de.
Grund.
Gundên wan mîna vê bûn
Di sala 1535 û 1536an de Jacques Cartier bala xwe dida gundên Îrokêzan li bakurê Île d’Orléans, di nav wan de gundê Stadaconayê, li derdora bajarê niha yê Québecê û gundê Hochelaga li derdora Montreal. Şopger hin gûnde mîna wan li rojavayê van gundan, li ser berava gola Ontario dîtin. Îrokêzên Saint-Lawrenceyê gundên xwe nêzî Çemê Saint-Lawrence ava dikirn. Heta 2.000 mirov di gundên mezin dijiyan.
Xincika Çiyayiyan (,), gundekî mezraye gundê Selmika Bismilê ye. Li derdora wê gundên weke Qopiziyê, Kalikê, Mîrzebegan, Îdrîsa û Mezra Evdilqadir he ye. Niştecihên gund bi eslê xwe Midyatî ne.
Gund li ber Çemê Sînanê li ser girekî hatiye avakirin. Muxtariya Selmikê jî li vî gundî ye.
Gabon welatekî li ser xêza ekvatorê, parzemîna Afrîkayê ber peravê Okyanûsa Atlantîk e.
Tê gumankirin ku piştî sedsala 15an herêma Gabonê hatiye vedîtin. Wê demê Gabon wekî navenda Koleyan di hat hesibandin û li vir keştivanên portekîzan kole difirptin. Fransa sedsala 19an de bi wê hincetê herêmê bi cih bû. Mebesta Fransayê rizgar kirina koleyan bêhtir mêtingerî bû. 1849an de azadiya koleyan radest kirin û koleyan li rexê Çemê Gabonê gundê Librevilleyê bi cih kirin. Fransa digel qewimên Gabonî peyman mohr kirin û li vir derê serdestiyê wergirtin. Gabon 1888an de girêdayî Kongoya firansan bû. 1910an de welata Çadê Kongoyê yekîtiyeke bi navê "Afrikaya Ekvator ya Fransan" hatiye damezirandin. Gabon jî girêdayî wê yekîtiyê bû. 1958an de beşdarî "Cîvaka Navneteweyî yên Fransan" bû û bû dewletekê xweser. 17ê tebaxa 1960an de jî gihîşt azadiya xwe û serxwebûna xwe îlan kir.
Rewşa fîzîkî.
Beşeke mezin ya welatê rast û pan e. Niqteyên wê ya herî bilind Mont Iboundji ye 980 metre ye. Piçûk mezin hinek çem û colên wê diherike Okyanûsa Atlantîk. Nava van çeman de yê herî mezin Çemê Gabonê ye.
Rewşa Avhewayê.
Avûhewaya Ekvatorê li vir serdeste. Barîn demsala payîz û zivistanê pêk tê, navbera îlon û adarê de, kêmzêde barîn dibe. Pir zêde li vir herêmê daristan heye.
Çavkaniyên Xweza.
Ji ber zêdebûna daristanan çavkaniya herî girîng ya vî welatî dar in. Kaxiz, dep, honî, û gelek tiştên din ên ku bi daran tê çêkirin, li wir pir in. Ji aliyê çavkaniya bin erd jî pir dewlemand e. Elmas, zêra xwerû û gelek daringên xirxdar li wê herêmê heye.
Nifûsa welêt 1.475.000 e. Paytextê welêt ber perava ya kendava Gabonê ye û bajarê Libreville ye. Piraniya gelên Gabonî li gundan dujîn.
Gabon û gelek welatên Afrîkayê her tim bin mêtingeriyan de mane. Ji ber vê zimanê wan Fransî ye. Xwendin, nivîsandina wî welatî %40 e ango di radeyekê herê nizim de ye. Çand, kevneşopî, ziman û pêşeroja wan ji ber mêtingeriya dewletên dagirker veguheriye Fransî. Ol û baweriya van bi giştî Îslam û Xiristiyan e.
Gabon li gor dewletên din ên Afrîkayê pi dewlemande. Dirava ku li ser jimaran dikeve herî zêde ya wê dewletê ye. Sedema wê jî Gabon ji aliyê Lajwerd, kanza û petrolê pir dewlemende. Çandyarî li wê herêmê zêde pêş neketiye. Her çi qas dewletekê serbixwe be jî ber awirên cîhanê, her warê jiyanê de girêdayê Fransayê ye. Fransa li vir derê nebe jî rejîm û pergala xwe li vir bi cih kiriye û hê jî tê domandin.
Welatên Afrîkayê li gor welatên rojavayî pir û zêde dewlemendin, lê her tim rastî mêtingeriyekê hatine û hê jî tên, ew yeke ne hiştiye ku welat û herêm pêş keve. Afrîka navenda gencîne û kevirên dewlemandin.
Cihê sazgeha enerjiya nuklerî ya Çernobîlê
Di dema ceribandinekî de qezaya yekem a nûkleerî ya sedsala 20. pêk tê. Cih li Ûkrayna, li navçeya Kîev'ê Çernobîlê ye. ha li wir di reaktora 4. a hêzê ya nûkleerê de roja 26'ê Nîsana 1986'an ber destê sibê re qezayeke nûkleerî pêk hat û piştî vê tivabek(tibabek) berên fîsyonê li atmosferê ango li hewayê belav bû. Hemû cîhan roja 30'ê nîsana 1986'an bi vê xeberê hesiya.
Encamên Qezayê.
-600.000 (şes sed hezar) personel tevlî xebatên xilaskirina vê qezayê bûn. Gelek ji van bi radyasyona zêde re rû bi rû bûn.
-Nexweşiya bêhtir derketî penceşêra tîroîdê ya zarokatiyê bû.
-Di wan mehên pêşiyê de zarokên ji şîrê zêde bi îyoda radyoaktîf vexwarîn bi wê penceşêra tîroîdê ketin, li gor daneyan heta 2002'yan ji vê komê 4000 hezar zarokan re ev nexweşî derket.
-Aliyên serbixwe dibêjin heta bi sedan salan kes nikare li Prîpyat û herêmên derdora wê bijî, her wiha hê jî têketina van deveran qedexe ye û polîs nahêlin kes bikeve hin deveran.
-Li gor komîteya NY'ê 4000-5000 kes ji ber vê qezayê mirine. Lê belê li gor berhemeke nivîskarên Rûs Alexey V. Yablokov, Vassily B. Nesterenko û Alexey V. Nesterenko a di New York Academy Of Sciences de hatî weşandin heta 2004'an insan ji ber vê mirine û hejmara van kesan gihaye 1.000.000 (milyonekî). Gelek kes jî hêj nemirin lê ji ber nexweşiyan jiyana wan herimî.
-Vê bobelatê bi awayên cur bi cur bandor li 7 mîlyon û 345 hezar û 329 insanên ji Ûkrayna, Belarûs ve Rûsya kir.
-Yên malên xwe terikandin û li cihnên din hatîn bicihkirin 492.099 (ango nîv mîlyon insan) ev daneyên Neteweyên Yekbûyî, WHO, UNICEF'ê ne.
Polîs di 28ê Hezîrana 1969an de li ser barekî bi navê Stonewall Inn ê ku li herêma Greenwich Village a bajarê New Yorkê ya DYA bû, zordabûn. Serhildanên Stonewallê, xwepêşandan û berxwedanên bêyî plankirî ku li hemberî vê zilm û zorên polîsan hatibû lidarxistin.
Girîngî û bandora serhildan.
Ev xwepêşandan, di dîroka DYAyê de wekî yekem berxwedana eşkere ya li hemberî zorkeriyên ku li ser eqeliyetên zayendî û hevzayendî dihat kirin, tên nîşankirin. Tê pejirandin ku piştî vê bûyerê, bi taybetî li DYAyê di hemû cîhan de tevgerên mafên hevzayendan destpêkiriye.
Di 28ê hezîrana 1970ê de li Los Angeles û New Yorkê yekemîn salvegera serhildanê hat bîranîn û meşên "Pride" (rûmet) hat lidarxistin.
Îro bi mebesta bîranîna serhildanên Stonewallê li New Yorkê her sal di dawiya meha hezîranê de çalikî tên lidarxistin.
Manga (bi japonî: 漫画), peyveke ji aliyê japonan ve ji bo xêzeroman tê bikaranîn û ev cure bi huner û metodên anîmeyan tê xêzandin. Lê belê xêz û şêweyên manga, ji anîme bêhtir fîşal in.
Bêjeya manga di salên 1770î û vir ve tê bikaranîn. Di sedsala 19an de ev bêje bi taybetî ji bo blokên daran ku li ser wan karîkatûr hebûn, hatiye bikaranîn. Ev bêje di sala 1819an de berê ji wateyên xwe yên din ji bo xêzkişan û pêşnûma û karîkatûrên ku ji aliyê Hokusai Katsushika û xwendekarên wî hatiye afirandin, hatiye gotin.
Hokusai ev pêşnûmayên xwe bi bêjeya manga binavkiriye ku ew bi du peyvên çînî, 漫 man" (bêxem) ve "画 ga" (wêne) pêktê.
Xwenîşandana "Pride" ya kesên LGBT, li Stembolê (2014)
LGBT an jî GLBT, kurtkirina tîpên yekem a bêjeyên “lezbiyen”, “gey”, “bîseksuel” û “transgender” in. Ev kurtkirin carinan wekî LGBTT (gey, lezbiyen, bîseksuel, transseksuel, travestî) jî tê nivîsandin û ji salên 1990î û vir ve ji bo têkoşîna mafên hevzayendan wekî navek stareyeke mezin tê bikaranîn. Her çiqas berê ev peyv wekî GLBT hatibû bikaranîn jî, ji ber ku di nav civakê de nîşaniya lezbîyen kêm e, tîpa L anîne pêşî. Dawiyê li rojava komelin ji bo înterseksuelan I û ji bo queer jî tîpa Q pêve bêjeyê kirine (LGBTIQ/LGBTTIQ).
Cîhana kevnare.
Dîroka LGBT dihere heta dokumantarên nivîskî yên sumeriyan û Misira Kevnare a B.Z. 2000-3000 a hatiye berhemandin.
Li perestgehin Mezopotamyayê mîna Hindistanê ya heta îroj dihat sepandin, wekî fahîşeyên pîroz, fahîşeyên hevzayend jî bikardianîn.
Aliyê din pêkan e ku di nav dîroka cihûyan û hîtîtiyan jî şopên LGBTiyan bê dîtin. Qanûnên Hîtîtiyan ku hatiye heta nuha, rê didan ku mêrên hevzayend bi hev re bizewicin. Ev qanûn tê zanîn ku qanûna yekem e di warê hiqûqê de destûrî zewaca hevzayendan dide. Cihuyan berevajiya Hîtîtiyan, di heman demê de bi têkoşîna li hemberî hevzayendan navdar bûne. Ev têkoşîn piştî sedsalan bûne bingehên zilm û zorkeriya li dijî hevzayend a şaristaniya Rojavayê.
LGBTyan di Yewnana Kevnare de ku ew yek ji şaristaniya Deryaya Spî ye, tê texmînkirin ku bi goranî serbest bû. Lê wira rolên hevzayendan bi xêzkirî bûn. Li gorî norma pederastî, zilamê mezin diket rola aktîf û yên zilamê biçûk (ya jî ciwan) têdiket rola pasîf û ev dîmen piranî dihat pîrozkirin. Ev rêzdarî xwe di mîtolojiya yewnaniyan jî rê dida. Wekî mînak rojeke Zeus a xwedê xwe dike eyloyeke û Ganymedesê ciwa direwîne.
Di piraniya Yewnana kevnare de hevzayendî ji beşên hunerî re bûye îlham. Ev rêbazê ku bi fîgurên mêr a tazî û nîv-tazî destpêkiriye û di B.Z. sedsala 4an û 5an de xwe di beşa peykerê de gihadiye qada herî bilind.
Aliyê din di beşa helbestê de Sapho ya bîseksuel, ew atmosfera demên xwe û hestên xwe bilêvkiriye. Tê zanîn ku gîmnasiyuma Sapho hebû ku ew sazî tenê ji bo keçikan vekirîbû. Li gorî çavkaniyan ji ber ku Sapho bi xwendekarên xwe re bi şêweyeke evînî deng dida, ji Lesbos hatiye sirgûnkirin Sîcîlyayê.
Têkiliyên hevzayendî di dema komarê ya Romaya Kevnare de bi qanûnan dihat qedexekirin. Lê ev qanûn tenê ji bo welatiyên Romayê dihat sepandin, ji bo yên din girîngî dihat pê dan.
Di Çîna Kevnare de bi taybetî di serdema xanedana Xanan de (B.Z. 206-P.Z. 220) hevzayendî gelekî belavbûye
Di Japonyaya Feodal de bi taybetî di navbera hawirdorên leşkerî de hevzayendî rastiyeke jirêzê bû.
Şaristaniya ereban a li dora Deryaya Spî di nav helbestan de kevneşopiyeke hevzayendî afirandibûn. Hezar û Yek Şevê ya di salên 1400î de hatiye tomarkirin, gelek têgînên qala hevzayendî dihewand û mîna dokumanterekî dîroka LGBTiyan hatiye vekolandin.
Li Efxanistanê heta sedsala 19an ciwanên mîna jinan kinca li xwe kiriye û bi makyaj perçeyên heremê bûn.
Cîhana modern.
Her çiqas qedexeyên Papa û kardînalan, biryarên dadgehan û înfazan hebûn jî hebûna LGBT û têkili û evînên wan tê şopandin. Aliyê din dema Ronesans a ku di sedsalên 15an û 16an de domand, hevzayendî mîna Yewnana Kevnare xuya dikir. Gelek hunermend u siyasetmedarên wê demê têkiliyên hevzayendî avadikirin.
Hevzayendî li dema Şoreşa Fransayê bi guhertin û rakirina cezayên ku bingeha xwe ji olê distînin, ji nav qanûnên cezayê hat derxistin.
Di sedsala 19an de pejirandina qanûnên Napoleon Bonaparteê ji aliyê dewletên Holenda, Spanya, Portûgal, Bavyera û Îtalya, hevzayendî di van dewlatan de jî ji tawanbarkirinê hat derxistin.
Berî şoreşa zayendî ya 1968an û serhildana Stonewallê ya 1969an, di nav civakê de ferdên LGBT rastî bêjeyên biçûkxistî, tundiya polîsan û homofobî dihatin.
Piştî şoreşa zayendiyan, têkoşîna mafê ya LGBT mezintir bûn û ji Ewropaya Rojava derket û li gelek welatan de (Amerîkaya Başûr û Bakur, Awistiralya, Ewrupaya Navîn û Rojhilat) belav bû. Aliyê din sepandina cezadana LGBTiya hîn li gelek dewletên Afrîka û Asyayê de (ji xêndî Japonya, Îsraîl, Filîpîn, Koreya Başûr, Afrîkaya Başûr, Nepal û Taywanê) didomîne.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîka, di sala 2003an de bi biryara Dadgeha Bilind, qanûnên sodomî ji sepandinê û piştî jî ji makeqanûnên parêzgehên xwe rakir.
Şûşa Şemsa Guppy (1935 – 2008) hunermendeke ji kurdên beyxtiyarî, modernîst, nivîskar, derhêner, seyyah û sosyolog bû û wek keça îmamê nemir Seyîd Mihemed Kazim Assar hate dinyayê.
Ciwantî.
Şûşaya ku di sala 1935ê de li Şehrê Kurd jidayik bû, perwerdehiya xwe ya ewil ji aliyê bavê xwe dît. Bi keşfkirina behremendiya wê ya muzîkî bû şagirta Mela Qafir yê ku dersên muzîk û wêjeyê da wê. Bi 17 saliya xwe bi saya bûrsên dewletê ji bo dîtina perwerdeya muzîk û zimanên rojhilatî çû Parîsê. Li wir hevaltiya xwe bi komeke entelektuel re pêk hat ku di nav wan de kesên wek Jose Bergamin, Jean Paul Sartre û Albert Camus jî hebûn. Bi pêsniyariya Jaques Prévert wê dest bi qeydkirin û arşîvkirina mûzika gelêrî ya gelên Îranê kir.
Destpêka xebatên hunerî.
Di sala 1961ê de bi keşîfê fransî Nicholas Guppy re zewicî. Ji vê zewacê du kurên wan ên bi navê Daryûs û Konstantîn çêbûn, lê di sala 1976ê de Şûşa û Nicholas ji hev veqetiyan. Dû re mala xwe barî Îngilistanê kir û li wê derê ji bo weşanên navdar ên emerîkî re derheqê gelên kurd, faris û efxan lêkolînên nivîskî amade kir. Bi vî rengî çend xebatên wê yên derbarê kurdên lûrî û bextiyarî pêk hatin. Pişt re bi kişandina qeydên profesyonel berê xwe da xebatên muzîkê.
Muzîk, derhênerî û lêkolînên nivîskî.
Piştî ku di sala 1971ê de du albumên ku ji kilamên Îranê yên evîndariyê pêk tên derxist, Şûşayê li DYA û Ewropayê gelek konserên serkeftî da. Heta sala 1975ê digel Lori Lieberman û Dimitri van Toren ji 200'an zêdetir konseran da û bi vî havî kilamên Îranê ji cîhanê re da nasîn. Di sala 1976ê de bi belgefîlma bi navê 'Mirovên bayê' (People of the wind) ku jiyana koçerên bextiyarî dike mijar bal kişande ser xwe. Fîlm ji bo xelata Oscarê ya beşa 'bastirîn belgefîlm' û ji bo Kûreya Zêrîn hat nîşandan. Ev belgefîm li gelek welatên cîhanê kete weşanê û albuma wê ya ku tê de kilamên kurdî jî cih digirin di beşa muzîka etnîkî de li DYA'yê rekorên firotinê şikand. Herwiha, fîlm û albûm bûne mijara gelek ernameyên radyo û televîzyonê.
Şûşaya ku di sala 1980ê de giranî dabû xebatên akademîk gelek nivîs û lêkolîn ji bo kovarên navdar ên wek National Geographic û JTO amade kir. Bi nivîsên xwe Şûşa kedek pîroz da xûrtbûna têkîliyên çanda Îranê, cîhana Îslamê û ya rojavayî.
Xebatên wê yên wêjeyê.
Di sala 1988ê de bi çapkirina yekemîn pirtûka xwe ya farisî ya bi navê 'Hespê sor' a ku qala bîranînên wê yên zarokatiyê dike, xelata Holtby Memorial wergirt û çend meh bişunde di çarçoveya Grand Prix Littéraire de ji aliyê Elle Royal Society xelata Yorkshire Post bidest xist.
Lîsteya pirtûkên wê.
Şûşa ji sala 1979ê heta wefata xwe ya di sala 2008ê de di nav xebatên kovara wêjeyî ya bi navê The Paris Review edîtoriyê meşand.
Bextiyar Rehmanî gogbazekî kurd e. Bextiyar di warê fûtbolê da dixebite û lîstikvanekî pir hêja ye ku li Rojhilatê dijî. Bextiyar kaptanê tîma Fûladê Xûzistanê ye ku di Lîga Xelîcê Fars a herî bilind a futbola Îranê da dilîze. Tîma wî tîmeke serkeftî ye û şampiyonî jî bidest xistine. Bextiyar di sala 1385 a rojî da kete tîma ciwanên Fûladê û paşê di temenê 17 salî yê da hate tima mezina Fûladê û hin ji di wê tîmê da ye.
Jiyana Bextiyar.
Ew di sala 1368 rojî da li rojhilatê li bajara Serpêlzehawê hate dinê. Bavê wî nasnameya wî du salan kêmtir ji temenê wî stadiye ku di nasnameyê da ew di sala 1370 da ji dayîk bûye. Bextiyar gelekî elaqa wî bi muzîk û hunermedî yê heye û çend sitran ji gotîne. Ew niha bi hevsera xwe ve li Ehvazê dijîn.
Futbola wî.
Bextiyar futbol xwe di erdên axî da dest pê kiriye ji zaroktiyê da. Di sala 1385 rojî da ew di lîstika navbera nûciwanên Fûlad û tîma Zagrosê da bala berpirsyara kişand ser xwe paşê çû tîma ciwanan û piştî salekî çû tîma sereke a Fûladê da hal kû hîn 17 salê wî he bû.
Bextiyar di tîma neteweyî da.
Bextiyar di sala 1383 rojî da çû tima zarokan û paşê çû tîmên û rêzeyên jorîn da lîst. Ew di ciwaniya xwe da çû bû kaptanê tima neteweyî ya ciwanan û paşê ji ber ku şayiye kirin ku Bextiyar konserk pêk anî ye ji timê hat derxistin lê ew xwe vê red dike û paşê dîsa vegeriya. Bextiyar di tîma neteweyî ya mezinan li Îranê ji bo cara yekem di lîstika hevalane li hemberî koveytê di sala 1392 rojî da çû meydanê.
Şanazî û rekordên wî.
Ciwantirîn golvanê di maçeka fermî da di temenê 17 salî yê da; ciwantirîn kaptanê lîga Îranê di temenê 22 salîyê da. Duyemîn golvanê lîga Îranê da 25 gol
şampiyonî di tornomêta hevalane a qeterê da 2013 da ligel tîma Omîd û herwîha Bextiyar di kasa cîhanê da di sala 2014 da ji ligel tîma neteweyî ya Îranê bû.
Quintus Horatius Flaccus (8ê kanûna pêşîn B.Z. 65 - 27ê çiriya paşîn B.Z. 8), helbestvanê romayî yê herî girîng ê serdema Augustus e.
Horatius, li bajarokekî ku wê demê bi navê Venosa yan jî Venusia dihat zanîn û di navbera Apulia û Lucania de bû, ji dayik bû. Wekî layê zilamekî xulam ku dawiyê azadiya xwe bi dest xistibû, hatibû dinyê, lê ew wekî kesekî azad hatibû hesibandin. Bavê wî bi mezadê mijûl dibû. Horatius bavê xwe wekî cotkarekî hejar û birûmet bi bîr aniye. lê tu carî qala dayîka xwe nekiriye ku ibe ku ew xulam bûye.
Bavê wî ji bo perwerdekirina Horatius ked û kespa xwe xerakiribû û wî ji bo dibistanê şandibû Romayê. Piştî jî ji bo perwerdeya yewnanî û felsefeyê şandibû Atînayê. Helbestvan hurmeta xwe ya ji bo bavê xwe dihisî, di helbestên xwe de xuya kiriye.
Piştî kuştina Julius Caesar, Horatius ket artêşê û ji bo Brutus di Şerê Philippi de şer kir. Brutus hat xwarê û dawiya vê şerê Horatius qala berdana mertal û revîna xwe kiriye. Dema Augustus efuya giştî weşand, Horatius vegeriya Îtalyayê. Her tiştê wî ji destê wî çûbû û xizan bûbû. Lê ji ber ku li qada helbestê serkeftî bû, cardin ji aliyê dewletê destek li berê hat xistin.
Horatius bi Virgil û Lucius Varius Rufus re xebitî û bi riya wan bi Maecenas re ku hevalê Augustus bû, hev û din nas kirin. Piştî nasînê, Maecenas him bû hevalê wî him jî bû patronê wî û jê re axeke li ser girên Sabine dabû. Ji ber ku berî mirina wî merivekî wî tunebû, mîrata xwe ji Maecenas û împarator Augustus re hişt.
Şemşûlê (), gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcleyê di navbera Qorixçî û Boçelû de ye.
Debara gund, bi çandiniya avî û bi xwedîkirina heywanan e. Li gund kooparatîfeke heywanan he ye.
Radyoya Bexdayê di sala 1939’an roja 29ê çileya paşîn li Baxdayê dest bi weşana Kurdî kir. Lê dema cara ewil dest bi weşanê kir, weşana wê rojê tenê 15 deqeyan bi kurdî bû, dema weşanê piştre hat zêdekirin…
Gava tê sala 1949an dema weşanê ji bo rojekê gihaştiye nêzî 2 saet û 45 deqeyan…
Herçendî radyoya Bexdayê beriya Radyoya Êrîvanê bi 16 salan dest bi weşanê kiribe jî di warê reseniya stran, maqam, amûrên muzîk û motîfên kurdî û folklora Kurdan de wek a Êrîvanê xurt nebû.
Dewleta desthilatdar bi nêrîneke siyasî ew radyo vekiribû û birêve dibir, û politikaya radyoyê li gor rêzik û rêbazên fermî bû…
Her çendî radyo bi destê rejîmê vebûbe û li gor dil û daxwazên rejîma Îraqê dest bi weşanê kiribe jî bi salan gelek stranbêjan di radyoyê de stran gotine, û gelek berhem gihaştine ser hev ku heya bi roja îro jî hatine…
Hunermendên wek Tahsin Taha "Bêrîvanê" dibêje...
Hesen Zîrek bi strana "Yella Şofêr Yella" deng veda ku piştre İbrahim Tatlıses jî wek ku strana wî be xwendiye…
Eyşe Şan bi "Xerîbim Dayê" qêrîna xwe gihand kurdan,
Îsa Berwarî bi klama "Wey dinyaye",
Mihemed Arif Cizrawî bi Zozaniyê,
Meryemxan bi ‘Wele Domamê’ kurdan ji wan awaz û gotinên xweş bêpar nehiştin e...
Ew awazên ku bi stranên beşa kurdî ya radyoya Bexdayê gihaşt guhên kurdan îrojî pêşiya stranbêjiya kurdî ronî dike.
La Linea navê fîlmekî kartonî ye ku ji aliyê kartonîstê îtalî Osvaldo Cavandolî ve hatiye xêzkirin. Muzîka wê jî ji aliyê Franco Godî ve hatiye amadekirin.
Ji ber ku kurt û balkêş û komîk e ji sala 1969 û vir ve li gelek welatan belav bûye, li gelek welatan hatiye darîkirin (temaşekirin).
Li ser xêzeke bêdawî ew qaraqter her rêve diçe û tişt tên serê wî. Bi vî awayî ji 90 beşan pêk tê, her beş di navbera 4-5 xulekan de ye. Di gel ku heta 225'an jî hatibe nimarekirin lê a rast ji 90 beşan pêk tê.
Navê wê bi zimanên din.
"Linus på linjen" (Lînûsê liser xêzikê) - Swêd
"Badum badum" û carna jî "Złośniczek" - Polenda
"Mar Kav" / "מר קו" (Lawê Xêzê) - Israîl
"Барум Барум" / "Barum Barum" an jî "Абаракандиши Ди Фјури" / "Abarakandiši Di Fjuri" - Serbistan
"Lineman" - Dewletên Yekbûyî yên Amerîka
Cabanê Kurdî yan jî Caban Elkurdî (), sehabeyê Muhemmed pêxember û hedîsvanê kurd e.
Cabanê Kurdî parêzgerê devera bazen yê herî ewil e. Di dîroka îslamê de ji parêzgerên herî ewil e.
Caban bi xwe bavê Meymûnê Kurdî ye. Navê wî Gavan e di erebî de tîpa "G" û "V" tuneye jî ber wê yekê ye ku wek Caban hatiye nivîsandin.
Tê gotin gorra wî li Tikrîtê ye.
Cabanê Kurdî, dema Muhemmed Pêxember de yê ku misilman bûne sehabiyên herî ewil e.
Lê mixabin bixeletî di hinek çavkaniyên Îslamê de Cabanê Kurdî, wek Caban Essurdî hatiye guhertin. Wextê ku sedema vî tê pirsîn bersiv pir klasîk û yekalî ye. An xeterê nivîsê, an jî xeterê weşanê tê ravekirin.
Cabanê Kurdî, hedîsa meşhûr ya ji pêxember rîwayet kiriye.
Ebû Hulde, ji Hafiz Elheysemî rîwayet kiriye û gotiye: "Rojek ez û digel Meymun Elkurdî li cem Malîk bin Dînar bûn. Malik (Meymûn Elkurdî nîşan kir)": "Tu çima ji bavê xwe tiştek venabêje (paşê li wî nihêrî) tu dizanî bavê te pêxember dîtiye û ji wî hedîs bîhîstiye" ?,
"Bavê min ji tirsa ku tiştek kêm zêde bêje newêre ji Pêxember tiştek vebêje lewra ji pêxember wiha bîhîstiye, "Kê qestî gotînek derew ser navê min bêje, bila di dojehê de cîhê xwe amade bike".
[1] - Îbn Hecer Esqelanî, "‘’Elîsabe fit'temyizîs sehabe’’"
Rexistinkirina YPJ.
<1>YPJ xwe weke fermandariya giştî û fermandariyên jêrîn bi rexistin dike li gorî vê yekê, bîryargeha giştî li ser 3 navendan tê bi rexistin kirin. Navenda yekemîn bîryargeha Cizîrê ya duyemîn bîryargeha Kobanê û ya sêyemîn bîryargeha Efrînê.
<2>Merciya bîryaran ya herî jor(karar merci) konferansa YPJ ye. Di rewşên awarte de meclîsa leşkerî kom dibe. Xebata YPJ ya salekî dinirxîne û pilansaziya salê derdixinê.
<3>Meclîsa Leşkerî ya YPJ ji 31 kesan pêk tê, 6 mehan carekî civîna xwe ya asayî çêdike û ji hemû xebatên YPJ berpirsiyare.
<4>Her herêm di nav xwe de rêveberiya xwe ya leşkerî derdixe.
<5>Meclîsa leşkerî ya YPJ hemû xebatan dişopîne û sazîbûna xwe pektînê, tayîn û terfî dike.
<6>Meclîsa herêmî ya YPJ karê xwe bi bîryargehêre dimeşîne, hemû bîryargeh bi bîryargeha navendî ve girêdayî û karûbarê xwe bi rêve dibe. Li gorî mezinbûna navçeyan ji hejmarek pêwîst a endamên YPJ pektê. 3 mehan carekî civînên xwe li dardixe û bîryarên bîyargeha herêmî bi cih tînê.
<8>YPJ li gorî sistema navendîtiya demokratîk rapor, emir û talîmatê kar dike. Pêşniyarên fermandariya jêrîn yên paye (tayîn) û diyarkirinê (terfî) bi êrêkirina fermandariya YPJ'ê pêktê.
<9>Tayîn û diyarkirin (erk-terfi) her şervanekî YPJ li gorî ferman û rayê tê kirin. Di bin agahdariya fermandariyê de bi rêkûpêkkirina hêzê li gorî qadan tê çêkirin.
<10>Fermandariya YPJ ji 3, an jî 5 kesan pêktê.
Endamtiya YPJ.
•Her endameka YPJ di heman demê de endama YPG ye û rêziknameya YPG dipejirîne.
•Endamên YPJê di çarcoveya dildarî û parastina berjewendiyên netewî yên gel û jina kurd li ser bingeha welatparêziyê bi awayekî exlaqî û polîtîk ji bo avakirin û parastina civakek demokratîk û azad tevlî dibe.
Her hemwelatiyek jin a Suriye ku 18 saliya xwe temam kiribe (lê belê ji ber kevneşopiyên civakî ku hîna li ser jinê berdawam dike û di temenek biçûk de tê zevicandin divê ew keçên ciwan bigire nava xwe û biparêze) û pîvanên endamên YPJ û YPG pejiran dibe û piştî serlêdana cihê pêwistî û îtîna perwerdeya leşkerî û bîrdozî her wiha piştî sond dayînê dikare bibe endama YPJ.
Derketina ji endamtiyê.
Di reziknameya YPG de pîvanên derketina ji endamtiyê YPJ jî, ji bo xwe esas digire.
Kesên ku pirsgirêkên xwe yên tenduristî heye û nêrzîkbûnên ku zanista cinsî û heskirina wê qazanç neke, bi zanabûn têkiliyên ji derveyî exlaqê civakê di nava me de ferz dike, jiyana leşkeri û disiplînê bi zanabûn xerab dike tevî ku perwerde û nêzîkbûnên qazançkirinê hene, lê belê yên ku di paşverûtî de israr dike ji nava YPJ tê derxistin. Li gorî vê yekê bi êrêkirina bîryargeha navendî ya YPJ ji endamtî tê derxistin.
Sonda endamtiya YPJ.
Di bingeha paradigmaya civaka demokratîk,ekolojîk û azadiya zayendî de ji bo Suriyeke demokratîk û Kurdistaneke azad li ser vê esasê, ezê civaka exlaqî û polîtîk bi parêzim bê ku cudahiya ol, ziman, netew, mezheb, zayend û partiyan bikim li dijî hemû êrişên derve û hundir parastina rewa esas bigirim, di felsefeya azadiya jin de, ezê xwe avabikim, li ser bingeha rêziknameya YPJ bê ku li peyî berjewendiyên takekesî bigerim ezê bi cesaret, disiplîn û bi bîryar tevlî bibim. Li hemberî her cure zehmetiyan bi îrade û hêzekê mezin serkeftinê esas bigirim. Di vê çarcoveyê de li ser hemû nirxên xwe yên netewî xeta azadiya jin, li hemberî şehîdên Kurdistanê, gelên Kurdistanê û hemû hevalên xwe yên têkoşînê sond dixwum, sond dixwum, sond dixwum.
Peywir û wesifeyên endamên YPJ.
1. Di rêziknameya YPGê de beşa erkên endamên YPG ku hatiye diyarkirin pêktîne.
2. Li hemberî her cureyên êrişên ku li ser jinê pêşdikevin û li hemberî paşverûtiyan jin têkoşînê bi zanistiya xwe ya parastina rewa pêşdixe û di her astê de têkoşîn dide.
3. Di jiyanê de xwedî seknek azadîxwaz bi regez, dilnizm, kedkar, parvekirin, samîmî û durustiyê, hemû xweşikbûna di dilê xwe de dicivîne ji bo hevalên xwe dibe cavkaniya hêvî, moral û kêyfxweşî ye.
4. Di xeta azadiya jinê de hêzên parastina jin a pispor pêşdixîne û taxtîkên demê bi awayekî xuluxkar diafîrine û hevparbûnê esas digire.Li hemberi zêhniyeta zilam a serdest têkoşîna zayendî dike.
5. Bi hêz li erk û berpirsiyariyên xwe xwedî derdikeve û pîlanên YPJ û YPG derbasî jiyanê dike.
Rêkxistinkirina YPJ.
–YPJ hêza pêşeng a YPG ye.
–Di nava hêza YPG de jin bi rêxistinkirina xwe bi awayekî xweser çedike.
–Di nava YPG de kota cins herî kêm ji %40 xwe bi rêxistin dike.
–YPJ hêza parastina hemû jinên Rojavayê Kurdistan û Suriyê ye.
–Hêzên YPJ li hemberî hemû destavêtina li ser jin û civakê (cinsi, fizîkî, çandî û exlaqî) mafê xwe yê parastinê pêktîne.
–Tayîn û terfî ji aliyê fermandariya YPJê ve tê pêkanîn.
Fermandariya Akademiyê.
–Di bunya hemû bîryargehan de akademiyên parastinê yên jin weke akademiyên Şehîd Şîlan bi nav dibin.
–Fermandariya akademiyan girêdayî bîryargehên YPJ bi rêya şaxên jêrîn xwe bi rêxistin dike.
–Di perwerdeyan de bi rêya bernameyên bîrdozî û leşkerî avakirina hişmendiya demokratîk ekolojîk û azadiya zayendî, netewî, jiyana azad û zanistiya zayendî, qazançkirina tarz û pîvanan esas tê girtin.
–Di akademiyan de di xeta parastina rewa de bi perwerdeyên taxtîk, teknîk û bîrdozî leşkerîbûnê pêktîne.
–Akademiyên parastinê yên Şehîd Şîlan, bi perwerdeyên bingehîn hem namzetên YPJ perwerde dike hem ji bo hêzên YPJ pispor bibin dewreyên pisporiyê vedike. Di heman demê de ji bo pêşwazîkirina pêdiviyên fermandaran dewreyan vedike.
–Akademiyên paratinê yên Şehîd Şîlan wekî fermandariya akademiyên leşkerî ji jor heta jêr li gorî pêdiviyan xwe bi rêxistin dike û şaxên xwe vedike.
–Di bin banê akademiyan de ji bo endamên YPJ bigehin asta pisporbûnê dewreyên pisporbên û branşbûnê (Çekên giran, Sabotaj, Suîkast, lêdana nêz û hwd.) têne vekirin.
Sîstema YPJ'ê.
Di rêxistinkirina YPJê de sîstema li ser 3 lingan tê avakirin esas e. Li gorî vê yekê
1.Sîstema YPJê ji tîm,taxim, yekîne, tabur û bîryargeh tê avakirin.
2.Tîmek ji 3 an jî 5 kesan tê avakirin.
3.Taximek ji 2 tîman tê avakirin.
4.Yekîneyek ji 2 taximan tê avakirin.
5.Tabur ji 2 yekîneyan tê avakirin.
Yekîneyên YPJ'ê.
Di çarcoveya paradîgmaya civaka demokratîk, ekolojîk û azadiya zayendî de bi armanca rakirina hemû cureyên êrişên li ser jin û civakê yekîneyên profesiyonel tên avakirin. Ev yekîne jî ji yekîneyên pispor yên YPJ pêk tê. Ji kesên ku 24 saetan tevlî xebatên YPJ dibin di perwerdeyên bîrdozî û leşkerî re derbas dibin û di stratejiya parastina rewa de pisporbûne pêktên.
Taybetmendiyên Endamên Profesiyonel.
b. Xwedî hişmendî, bi cesaret û çalak e
c. Afîriner, fedakar, kedkar û bi înîsiyatîf e
ç. Di warê taxtîk û teknîka leşkerî de têgehiştî ye
d. Ji cinsê xwe hesdike û diparêz e
e. Xwedî disiplîna cewheriye û xwe perwerde dike
ê. Ji ber ku bi hişmendiya demokratîk, ekolojîk, azadîxwaziya zayendî tevdigere, zayendîperestiya civakî red dike.
f. Ji rexne û rexnedayinê re vekiriye û guherîn û veguherinê esas digire.
Yekîneyên Berxwedanê.
1. Ji kadroyên YPJ, eyalet û qadan tên avakirin. Her kadroyek girêdayî xwe yek an jî du yekîneyan avadike. Ji bo li dijî dagirkirina dijminan derbikeve, yekîneyên berxwedanê xwe gelekî baş amade dikin.
2. Yên di van yekîneyan de cih digirin gelekî bi baldarî têne hilbijartin bi her awayî kesên bi bawer in.
3. Her kadroyek YPJ yekîneya xwe di perwerdeya taybet re derbas dikin.
4. Di yekîneyan de veşartîbûn esas tê girtin. Endamên yekîneyan hevudu nas nakin.
5. Endamên van yekîneyan xwedî disiplîn û tarzê xebatê ne.
6. Di her şert û mercan de qabîliyeta xwe ya şerkirinê diparezin.
Yekîneyên Herêmî.
1. Yekîneyên herêmî kesên welatparêz û girêdayî axa xwe ne.
2. Yekîneyên herêmî kesên ku girêdayî mala xwe ne. Û jiyana wan ya şaqsî heye ku nikarin 24 saetan di nava xebatê de cihê xwe bigirin, lê belê berbirsiyartîyên xwe yên welatparêzî û parastina herêma xwe pêktînin.
3. Bê ku pêvîstiyên mala xwe îhmal bike tevlî nava xebatên parastinê dibe.
4. Tevlîbûna wê ne li ser esasê berjewendiyên maddî û malbatî ye.
Pergala ferman û talîmatê.
Di xebatê de navendîtiya demokratîk esas e. Pêkanîna navendîtiyê bi ferman û talîmatê çêdibe. Şêwazê pêkanîna aliyê wê yê demokratîk jî bi civîn, danûstandin û bi tevlîbûna hemû endaman a ji bo biryaran û pêşkêşkirina her cureyên pêşniyaran çêdibe.
Pergala Raporê.
a. Di derbarê xebatên têne meşandin de ji jêr ber bi jor ve agahdarkirina qedemeyên fermandariyê esas digirin. Endamên yekîneyên YPJ piştî ku fermana jêre hatiyedayîn bi cih anîn, tekmîla encamê didin fermandarê ku talîmat danê. Di nava dema hatiye danîn de her yekîneyek û fermandariyek di derbarê xebatên xwe de tekmîla devkî û nivîskî dide rêveberiya jor. Di nava dema hatiye diyar kirin de civînên xwe çêdikin, tekmîl û raporên xwe amade dikin. Rêxistinên jêrîn yên bi awayekî rêkûpêk tekmîl û raporên xwe amade nekirine wekî ku pêywîra xwe bi cih ne anîne têne hesibandin.
b. Mafê her endameki YPJ heye ku fermandariya xwe bişopînê, rexne bike û rêbaza civînan, heger ev rexne derbas neke mafê xwe yê her cure pêşnîyar bike jî heye.
c. Her endamek YPJ 6 mehan carekî rapora xwe dinivîsîne.
d. Her endameke YPJ dema pêwîst bibîne dikare ji bo rêxistina xwe rapor binivîsîne.
Civîn.
a. Her yekîneyên YPJ li gorî pêwîstiyan civînên xwe lidar dixin.
b. Rojane tekmîlên tîman têne girtin û 3 rojan carekê encamên van tekmîlan têne nirxandin û parvekirin.
c. Yekîneyên YPJ heftê carekî tekmîl û 15 rojan carekî civîna xwe çêdikin. Di heman demê de encêmn civînê weke raporekê pêşkêşî fermandariya jor dikin.
ç. Taxim 15 rojan, bolûk jî mehê carekî civînên xwe çêdikin û raporên xwe pêşkêşî jor dikin.
e. Her bîryargeh mehê carekî civîên xwe çêdikin û encamên van weke rapor pêşkêşî civîna bîryargeha YPJ a navendî dikin.
Disiplîn.
Di xebatên leşkerî de pêdiviya disiplîneke bi hêz derbikeve pêş heye. Disiplîn bi tevahî qaydeyên leşkerî ve girêdayî îradeya azad û avakirina rizgarkirina demokratîk e. Disiplîn xebat, çalakî û yêkîtiya kar bi hêz dike, lewra serkeftinê jî bi xwe re tîne. Meşandina têkoşînê ya bi awayekiî serkeftî ancax bi qebulkirina hemû qaydeyan û disiplîna cewherî gengaze.Di hemû cihan de bi disiplînekê cewherî tevdigere, dibin her şert û mercî de xwe di warê leşkerî û fizikî de xwe perwerde dike.
Qaydeyen ku divê li ber çavan bêne girtin û li gorî van tevbigerin.
a. Li gorî qaydeyên veşartîbûnê tevdigerin.
b. Li dijî hemû êrîşan bê tawîzbûyîn.
c. Desturnedayîna zarara li dijî nirxên têkoşînê û gelê me.
ç. Parastina nirxên madî yên hatine teslîm kirin û li gorî pêdiviyan bikaranîna wan.
d. Bi pergal tevgerîn. Di her şert û mercan de li dijî zehmetiyan derketin û bi înîsiyatîfbûyîn.
Rexne û Rexnedayîn.
Ji bo ku endamên rêxistinê ji kemasî û şaşitiyên xwe xelas bibin û nirxên azadiyê û zêhniyeta demokratîk derxîne hole rexne û rexnedayîn girînge. Her endamekê YPJê li dijî her şaşitî û nebesiyan, bi hesta berpirsiyariyê di civînan de rexne û rexnedayînê pêşdixîne. Çeka rexne û rexnedayînê ji bo têkbirin û biçûkxistina kesan nayê bikaranîn berovajî vê yekê weke amûreke nûbûn û pêşvebirinê tê bikaranîn. Endamên YPJ ji rexne û rexnedayînê re vekirî ye. Li hember pergala kapîtalîst xwedî têkoşînek radîkal e û li hember hemû paşverûtiyan şer dike û ji bo rexnedayînê dilnimz e, xwe bi felsefeya azadiyê avadike.
Suc û Ceza.
a. Di rêziknameya YPG de madeyên ku derbas dibin YPJ dipejirîne.
b. Jina ku îradeya jin esas nagire, xweseriya xwe naparêze, pirsgirêkên di nava jin de bi zilam re parve kirin suc tê hesibandin.
Dêra Mor Ebeynê yan jî Dêra Mor Ebay dêr û keşîşxaneyeke kevn a mezin a Qillitê ye ku li gorî dihê qalê di sedsala 4an de ji aliyê şah Dara ve hatiye çêkirin û di sedsala 14an de ji aliyê Tîmûrleng ve hatiye xerakirin.
Dêr li nava newaleke çiyayan de li ser rêya Memikan e.
Çemê Ottawa (bi frensî: Rivière des Outaouais; bi inglîzî: Ottawa River) yek ji milên Çemê Saint-Lawrence ye.
Beşekî mezin ji dirêjbûna wê dikeve dinavbera parêzgehên kenedî yên Ontario û Québec de. Ev çem 1.271 km dirêj e.
Kurdistan (bi farisî: "Kordestān") yek ji 30 parêzgehên Îranê û yek ji herêmên kurdnişîn a Îranê ye ku "yek ji sê" (1/3) ji axa Rojhilata Kurdistanê digirête xwe.
Navenda parêzgehê bajarê Sine ye.
Dabeşkirina parêzgehê.
Bi dûçûna sîstema dabeşkirina Îranê de; Îran ji parêzgehan pêk tê, îranî jê re dibêjin "ostan". Ev parêzgeh jî wek navçe (navçe) dabeş dibin. Di wan navçeyan de jî nahiyeyên cuda û bajar hene.
Ebdulbasit Ebdusemed () hafiz kurd û ereb e ku di sala 1927an de li Armenta parêzgeha Elûqsurê, li Misirê, hatiye dinê. Ew hafizê ku di xwendina Quranê de di dinyayê de yê yekê bû.
Ew di sala 1988an de çû ser rehma Xwedê.
Bavê wî kurdê Başûrê Kurdistanê ye koçî Misirê kiriye, dêya wî ereb e.
Ebûlxeyr Muhemmed el-Cezerî an bi tenê Îbnî Cezerî (b. 1350 - m. 1429) alim û dîroknasekî bi eslê xwe kurd e.
Li Şamê hatiye dinyayê û di 14 saliya xwe de bûye Hafiz. Ji bo xwendina xwe çûye Misir, Semerqend û Besreyê geriya ye. Piştî demekî çûye  Medînê jî û li wê derê pirtûka xwe a "En-neşr fî Qiraetîl erş"ê nivîsiye.
Îbn el-Cezerî li ser dîrok û qiraet, îcmayê nêzikî 90 pirtûk nivisandiye ji wana çen hev ev in;
Cakîrê Kurdî an Cakîr el-Kurd (z. ? Iraq - m. 1155) alimekî misilmanê kurd bû. Bi xwe zanyarê mezheba Henbelî bû.
Navê wî yê dirêj Cakîrê Kurdiyê Geylanî ye.
Carna di hinek çavkaniyan de navê wî wek "Cakbîr el-Kurdî" derbas dibe.
Emerê Suhrewerdî, Omerê Suhrewerdî an jî Şihabedîn Ebû Hefs Emerê Suhrewerdî (1145 Îran, Suhrewerd - 1234 Bexda) yek ji fîlozofên kurd e.
Emerê Suhrewerdî li Îranê li gundê Suhrewerdê ji dayik bûye. Ji bo xwendina xwe çûye Bexdayê. Carna çûye sohbetên apê xwe Ebdulqadirê Suhrewerdî û Ebdulqadirê Geylanî ji wan tesawifê hên bûye. Li Besrayê jî çûye sohbetên Ebû Muhemmed bin Ebdullah.
Serdema Zêrîn a Îslamê navê serdema ku ji sedsala 8'an û heta sedsala 13-14'an de çêbûye û tê de zanist, endezyarî, teknolojî, tucartî, pîşesazî, hunermend, wêje û felsefe di nav cîhana misilmanan de pir pêşve ketiye ye.
Li gorî hinekî çavkaniyan ev dewre heta sedsala 15an berxwedaye.
Wê dewrê di nav misilmanan de pir zanistvan û fîlozofên mezin derketine û gellekî vedîtin çêdikin.
Fizîkvanê Fransî Pierre Curie ji bo nûvedan û pirtûkên misilman waha gotiye;
Di Serdema Zêrîn a îslamê de rewşa kurd an.
Li Kurdistanê bi hatina Îslamê û pijirandina misilmantiyê ve di nav kurdan de jî zanist û felsefe pir pêşve ketiye.
Di Sedsala 9'an de li Rojhilata Kurdistanê zanistvanên weke Dînewerî û Îbn Quteybe, Di Sedsala 10'an û heta Sedsala 15'an jî li her aliyê Kurdistanê fîlozof, alim, stêrnas, endezyar, wêjevan, dîroknas û mirovên pir zana derkitine. Ziryab, Îsmaîlê Cizîrî, Mûnîs, Ebûlfida, Kemaledînê Yûnis, Şihabedînê Suhrewerdî, Şemsedînê Şehrezûrî, Îbn Xelikan, Eliyê Herîrî, Mehmûdê Kurdî û Melayê Batê ji vana tenê çend kes in.Sîbernetîk ji aliyê zanistvanê kurd Îsmaîlê Cizîrî ve di Medreseyên kurdî de bingeha wî hate avêtin. Di vê serdemê de wêjeya kurdî jî pir pêşve ketiye û pirtûkên bi zimanê kurdî têne nivîsandin.
Li aliyê dinê jî di wê serdemê de kurdan gellekî dewletên serbixwe jî ava kirine,Ji wan dewlet û xanedanên kurd an hinek ev in;
Kirmaşan an Kirmanşan an Kirmanşah (, "Kermānshāh") an jî Qaremanşar ("Qehremanşar") navê bajarekî kurdnişîn e li Rojhilatê Kurdistanê.
Bajarê Kirmaşanê yek ji heft bajarên mezin ên Îranê ye û zedetir ji 1.200.000 kes lê dijîn û navenda parêzgeha Kirmaşan e.
Kindî yan jî bi navê wî temamî Ebû Yûsif Yeqûb bin Îshaq es-Sebah el-Kindî (bi erebî: أبو يوسف يعقوب بن إسحاق الصبّاح الكندي‎, "Abu Yūsuf Yaʻqūb ibn ʼIsḥāq aṣ-Ṣabbāḥ al-Kindī", (jdb. 801? Besre - m. 873 Bexda) yek ji felsefevan, matematîknas, fizîknas, derûnnas, dermannas û mûzîkvanê ereb yê herî bi nav û deng e.
Kindî li ser stêrnasiyê pirs û bersivên li ser "guhertina hewayê", "girtina berê rojê" û "ronahiya stêrkan" pirtûkeke bi navê "Qanûna di stêrkan de" berhev kiriye ku ev pirtûka wî ji 40 beşan pêk tê.
Kindî di Serdema Zêrîn a Îslamê de di nav misilmanan de derketiye ji fîlozofên herî mezin e. Ew li rojavaya bi navê "Alkindûs" têye nazkirin. Bi xwe hezarfen e.
Îbn Nedim û zanyarê Îtalî Gerolamo Cardano di berhemên xwe de pir besna Kindî didin.
Wel Berki wes Savaiki wer Radî wez Zemherîr.
Model an jî Koma Model komeke muzîka rocka alternatîv, rock û pop rock e.
Di sala 2005an de bi navê "A due Carmen" hate avakirin û di sala 2008an de bi navê "Model" hate guherandin.
Di sala 2005'an de Okan Işık (Gîtarjen),
Aşkın Çolak (Perkûsyona-Def) û Can Temiz (Bas-Def) bi navê A due Carmen hate avakirin.
Kom di sala 2007an de bi tevlîbuna Vokalîst Fatma Turgut û Gîtarjen Serkan Gürüzümcü re dewan kir.
Bi piştgirîya GNL Entertainment albûma xwe ya nû Perili Sirk di sala 2009an de ber bi piyase re rêvebir.
Model bi xebatên xwe yên Albûm û Sahnê re û bi derxistina Stranên Single re encamê gellek Fîrmên Şîrketên Muzîkê bu.
Xebatkarên Komê.
Okan Işık (jdb. 1986 Îzmîr), Gîtarjen ê Koma Model.
Jidayikbûn 9 adar 1986 li Îzmîrê, di sala 2003an de destûryar ê 60. Yıl Anadolu Lisesi.
Bi alîkarîya birayê xwe yê mezin perwerdeya Gîtar girt.
Du re bi destûryarê xwe yê Makina Mühendisliği de tevlîbuna Koma Model bu û çu Stenbolê bi cîh bu.
Can Temiz (jdb. 1987 Îzmîr, Bas Gîtarjen ê Koma Model.
Di sala 1987'an de li Îzmîrê hate Cîhanê. Li Îzmîrê bi Xuşka xwe re di çu Dibistanê.
Bi Alîkarîya Xuşka xwe di Dibistana xwe de perwerdeya Gîtar girt.
13 salî de bi Gîtar destpê kir. Di sala 2004an de destûryar ê Biyokimya Bölümü bu.
2009'an de tevlî Koma Model bu û çû Stenbolê bi cîh bu.
Hîn Roj bi Komê re dixebite.
Azerbaycana Rojava an Ûrmiye (bi farisî: آذربايجان غربى "Āzarbāyjān-e Gharbī") (bi azerî: Bati Azerbaycan) beşek ji herêma Rojhilata Kurdistanê ye û yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakurê rojavaya wî welatî. Navenda parêzgehê bajarê Ûrmiye ye. Xelkê parêzgehê piranî kurd û azerî ne û beşek ji gel bi baweriya xwe xiristiyan e.
Parêzgehên kurdnişîn.
Kurdistan (parêzgehê)
Kirmaşan (parêzgehê)
Ilam (parêzgehê)
Metroya Edeneyê an jî Rêbiniya Edeneyê, metroyeke bi 13 westgeh e ku di 2010an de li Edeneyê hatiye vekirin. Tenê xetek heye û ji Kurttepeyê (bakurê bajarê) destpê dike û di navenda bajêrê re derbas dibe digihîje Çema Seyhanê û piştî çend westgeha diqede. Dirêjahiya wê 13,5 km ye.
Ev metro bi eslê xwe di sala 1988an de hat projekirin lê heta 1996an avakirina wê destpê ne kir. Ji 1996an heta 2000an înşaeta wê berdewam kir lê di 2000î de ji sedema kêmasiya diravdanî înşaet hat sekinandin. 2006an de dîsa dest bi înşaetê kirin û di 2009an de nîviyê metroyê qediya û hat vekirin lê piştî hilbijartinên şaredariyan dîsa hat girtin. Gulan 2010an de dîsa jî hate vekirin û hê jî didome.
Zîwer Îlhan (z. 1977, Nisêbîn, Mêrdîn), zimannas û nivîskarê kurd e.
Di sala 1977an de li Nisêbînê hat dinyayê. Dibistana serateyî li vir qedand. Piştî ku li Erxanî amedeyî qedand çû Zanîngeha Gazî ya Enqerê û li wir mamostetiya ziman û edebiyata tirkî xwend. Lîsansa xwe ya bilind ji beşa Ziman û Çanda Kurdî kir. 16 sale mamostetiyê dike. Di kovara Nûbiharê û "Çirûsk"ê de dinivîse.
Zîwer îlhan
Kazim Xizrî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî, "Kazim Khizri"), çalakvanê siyasî û medenî, bloger, helbestvan, wergêrekî ji bo rêkxistina Mafê Mirovên Kurdistanê ya Ewropayê û pisporê ITyê ye ku xelkê bajarê Mirawe yê Rojhilatê Kurdistanê ye.
Dîwana Kazim Xizrî.
Dîwaneke Kazim Xizrî ya bi navê "Dîwanî Şê'rî Derya" (Dîwana Şiîra Deryayê) heye.
Ev çend caran ji aliyê komarê Îranê ve hatiye desteserkirin, ji ber vê hindê nuka bi hoya çalakiya siyasî li Başûrê Kurdistanê jiyan bi ser dibe.
Hemedan (bi farisî: همدان) bajarekî li rojhilatê Kurdistanê û paytexta parêzgeha bi heman navî ye. Di sala 2005an de hejmara niştecihên bajêr derdora 400.000 bû ku piraniya wan faris bûn. Wêkîdin li bajêr azerî, kurd (kurdên lûr), çend hezar ermenî û cihû dijîn.
Nav û dîroka bajêr.
Hêgmetane navê kevin ê bajêrê Hemedan ye ku pêtexta Împeratoriya Medan bû. Hêgmetane bi watayê "şûna kom bûna gel" tê zanîn. Hêgmetane yek ji kevintirîn bajêrên Îranê ye. Danîştuwanî Hemedanî êsta pêkhatuwe le fars, azerî, kurd. Zorîne fars in. Hemedan zor car le layen farsekan û Împeratoryetî mengol û Teymûrewe wêran kirawe. Kurroj (Kurûş) kurrî Mendanay şazadey Medya, katêk ke dewlletî Madî dagîr kird, saman û keresey keltûrî Şarî Hemedanî bird bo şarî Parsa (Parsepolîs).
Destnimêj yek ji ferzên ola Îslam ê ye. Di pêş nimêjê yan jî xwendina Quran a Pîroz da bi avê tê girtin. Gava ku av neyê diyîn, mirov dikanî bi qûmê yan jî xaliyê jî destnimêj bigirî. Ji ber ku mirov çû huzûra Xwedê, divê mirov pir paqij be. Paqijiya cismê mirovan, rihetiya dilê mirovan e.
Wateya Destnimêj ê.
Hîkmetê destnimêjê ew e ku; mirov xwe ji bilî bûna hemû kar û xebatên dinê dûr bixine û xwe bi her awayê ji bona îbadetên ji Xwedê ra amade dike. Destnimêj girtin sembola paqijiya hemî cism û dilê mirovan e, ji çavreşî, hesûdî, fesadî û derewan e.
Destnimêj girtin, emrê Xwedê ye û di Quran a Pîroz da ayetên ji bona destnimêj girtinê hene. Destnimêj di sûra Maîde yê da di ayeta 6 an da derbaz dibe; " Gelî bawermendan, dema we xwest rabin Nimêj bikin, serçavên xwe û herdû milên xwe bi înişkan ve bişon û serê xwe mesih bikin û herdû lingên xwe bi gûzekan va jî" (Sûra Maîde 5/6)
Stêrka sor, stêrkeke pênc goşedar e, nîşaneya sosyalîzm û komûnîzmê ye.
-Artêş (Parastin û strandina sosyalîzmê)
-Karkerên pîşesaziyê
-Entelijansiya (ji bo gihiştina komûnîzmê çîna divê ramanan biafirîne ye)
Her wiha ev nîşane di alaya PKKê de jî hatiye bikaranîn.
Stêrka sor alaya Artêşa Sor e û di alaya Yekîtiya Sowyetan de jî ser dasik-çakûç re cih girtiye.
Berat kevir yan çavnezer in ku êzîdî li malên xwe diparêzin. Ew ji xaka pîroz ya Lalişê çêdibin. Ew xweşiyê tînin û êzîdiyan ji nexweşî û xerabiyê diparêzin. Ew van kevirên biçûk û sipî bi cawekî sor dipêçin û bi destikê derî yan dîwar ve vedikin yan jî dikin dolabekê.
Prof. Dr. J. İ. Kızılhan: Êzîdî kî ne? Rûpel 21;
VWB – Verlag für Wissenschaft und Bildung, Berlin, 2013; ISBN 978-3-86135-298-3
"Güldür Güldür Show" (bi kurdî: "Kenandin û Kenandin Show"), bi pêşkêşiya Ali Sunal berî di FOX TV dû re SHOW TV de weşaneke şahînî ye. Di bernameyê de her hefte bi bangakirina navdaran re cih digirin.
Produksiyon.
Bi destpêkirina FOX TV, roja 24ê îlonê 2013 guhaztin SHOW TV bû. Rojên ewl reytinga ketî girtin û dû re dan hev.
25ê sibatê 2014 bi navê "Güldür Güldür Show" hatiye guhartin. Demsala pêşîn 10ê hezîranê 2014 destpêkiribû.
Nemerge an Nemiran an jî deh hezeran (yewnanî: Ἀθάνατοι/Athánatoi) (parsî:Anauša) li leşkeren bijare Medya ye û ye dûgelen Parsan bûn.
Qasa niho, kanî Parsan da tinê, ew leşkerena gişk dîroknasên Yewnanan da bîr hatin.
Peywir.
Herodot digot Nemiran jî leşkerê paya hurt in. Li aştîye da xizmete xwe jî wek garde dîwana Keyakserîtî ya Keyan.
Li dema Şerê ew bi tenê peya ceng dikirin, wek mîna seferê Kîroş II. da BZ. 547 an jî lawikê wî Kambîses II. (BZ. 525) dijî Misrê û êrîşa Misr û Sikîtyayê bin fermandarî Dareyos I. (BZ. 520 û 513).
Nemiran hem jî (BZ. 480) Şerê Persanda dijî Yewnan da peyda bûn.
Kelîma "Nemir" qewo leşkereke nebu, artêşa 10.000ran ra dahat degotin. Ew leşkerena zirhê xwe tinê bûn, emma wan leşkerêna hema teqwiya dahatin eger ye din birîndar an jî dimirîyan, lew ra jê ra dogotin "Nemiran".
Peyva "Nemir"Heredot'ta hatn hema belkî jî Heredot dû peyvên Parsî li "Anûšiya" (Rêheval) û "Anauša" (Nemiro) hev xist.
Zirx.
Wan ofdîyan da Mertal û Rima kin bi kar dikirin, dawîya Rimanda lûtkeya hesib hebû.
Destê wan da aha şûrike biçuk ya da xencer hebû, qewo ke leşkêren dûr lexin wan da kevanên zêdek jî hebû.
Wek kinc wan Tunîkike direş û şelê hefsarî xwe dikirin, bine cil da jî zirhê ji hesinê cawa çigalî hebû.
Serê wan da jî Tîmtaca ji madeyî çigalî hebû.
Wan rûye xwe jî be we digirtin, qewo ki toz bila nen çawên wan, an jî bila dijmin bitirsî.
Talîm.
Talîma wan ji leşkerên dinan da baştir bû. Wan le re çelekbûne fêra ceng dikirtin.
Herwiha.
Şerê Termupîl
Berham Mîrzo ristekar û nivîskarê kurd e.
29'ê sibata 1964'an (Di nasnameyê de 01.01.1963) de li gundê Qerekilîsê yê navçeya Erdîşa Wanê ji dayik bû.
Dibistana seretayî li gund, ya navendî û lîse li navçeya Erdîşê xwend. Di sala 1997'an de Zaningeha Eskişehirê beşa Zanistiya Civakî qedand. Risteyên wî di kovarên Dengê Zîlanê, Sînor û Çirûskê de û di rojnameya rojane Azadiya Welat de hatine weşandin. Eleqe ya wî ya Felsefe Cîvaknasî û olê, ew xîste nava lêgerîna rasteqînê. Ji ber komkujî, şer û polîtîkayên hegemonîk yên dewletan, kete nava liv û tevgerekî, xebata wî ya li ser "Lêgerîna Heqîqetê" encam da û dî meha nîsana 2014'an de wekî pîrtûk hatiye weşandîn. Pîrtûka wî ya helbestan, mirov dikare bêje diyariyeke jî bo, evîndar û pakrewanên azadiyê.Pirtûka helbestan ya bi navê "Risteya Janê" zêdetir ji helbestên ji salên nodî û heta îro hatine afirandin pêk tê. Di sala 2018'an de nasiya xwe da zîndanê, nêzîkî sêzdeh mehên wî di wê derê de derbasbûn.
Ji aliyê Kurdî-Derê ve, Ji bo kirinên wî yên têkariyê yên zimanê kurdî xelata spasdariyê.
"Aqil, zêhn û ziman", pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e. Pirtûk, weke pirtûkeka felsefeyê, li ser aqil re hebûna zêhnê û ziman bi hevdû re şîrove dike û tînê ser ziman. Di pirtûkê de ji zaroktiya mirov û heta mazinatiya mirov, pêşketina mirov li ser aqil re bi zêhnê wî û ziman re tînê ser ziman. Pirtûk, weke pirtûkeka felsefeyê ya aqil û ziman e. Çerçoveya pirtûkê jî, weke çerçoveyeka ku bi gotina "zêhnê" re tê ser ziman. Li ser ziman re teorîya zêhnê û pêşketina aqil a mirov re bi dîrokê re çawa bûya, bi berfirehî li ser wê disekinê. Pirtûk, di vê çerçoveyê de weke pirtûkeka felsefîkî û zanistî ye.
Pirtûk, ji destpêkê û heta dawî, hewl dide ku zêhnê mirov, pêvajoya pêşketina zêhnê mirov bi asta zanista roja me re werêne ser ziman. Di vê çerçoveyê de weke pirtûkeka zanistî jî, mirov dikarê bêne ser ziman. Pirtûk, di çarçoveya teoriya zanista zêhnê de hatiye nivîsandin. Di pirtûkê de gotinên bi zêhnê ku di nava civatên kurdan de hatina ser ziman, hatina naqandin û bi wan zêhnê mirov, pêşketin û pêvajoyên wê ên pêşketina hatina hanîn ser ziman. Bizanistî, teoriya zêhnê bi pêşketina mirov a di jiyanê de çawa divê ku mirov fahm bike, nivîskar di pirtûkê de pirr zêde li ser wê serî wastandiya. Pirtûka "aqil, zêhn û ziman", teoriya zêhnê bi pratîka jiyanê re û bi ziman re tîne ser ziman. Têkiliya di nava aqil û ziman, ziman û pêşketina mirov û zêhnê mirov de çawa ye, li ser wê disekinê. Nivîskar, bi berfirehî, di pirtûkê de li ser têkilîya di nava zêhn û ziman de disekinê.
Keyaniya Makedonî (,) padîşahiyeke li Nîvgirava Balkan di dema serdema kevnare de bû. Di dema serkatiya de, padîşahê hîjdehê, Makedonya bû dewleta herî bi hêz li rojhilatê Ewropayê. Li serkatiya kurê Phîlipposî – Îskenderê Mezin – artêşa makedoniyan bi alîkariya piraniya dewletên Yewnanî yên Ewropa û Anatolyayê Împeratoriya Hexamenişî hilweşand û bi dest xist. Dagirkirina makedonî ya li rojavayê Asyayê serdema Helenîstîk dest pê kir.
Di 7em sedsala berî zayînê de li bakurê Yewnanistana roja îro xanedana Argeyaden keyaniyek çêkir. Bi saya Îskenderê Mezin ji dema hilbûna xwe bû. Di sala 146 berî zayînê de ew şahîtî bû parêzgeheke Romayê.
Xolto (), gundekî Dîlokê ye. Niştcihên gundî bi pirranî rezvaniyê dikin û li ser berhemên tirî dixebitin. Nêzîkî beşekî Çiyayên Gewrê ye. Herwiha gund bi çêkirina şerabê jî tê nasîn lê şerabê ne ji bo firotinê lê ji bo vexwarina xwe ya şexsî tê nasîn. Nişticihên gundî bi piranî mêvanhezî û rindikiya keçên xwe jî navdar e.
Ziman û devok.
A bi giştî dibe O: Av... Ov
O bi giştî dibe Û: Sor...Sûr
Û bi giştî dibe Ü: Dûr... Dür
Ji bo mirov bi tenduristî jiyana xwe bidomîne karbohîdrat, proteîn, bez, vîtamîn û berbes pêwîst e. Bedxwerî di bedenê mirovî de ji kêmbûna van tiştan peyda dibe. Dema beden nikarîbe têra enerjiya xwe xwarin û vexwarinê peyda bike tiştên bedena xwe dişewitîne û dike enerjî. Ji ber vê rewşê mirov xwe bi xwe dixwe. Ev rewşa bijîşkî weke bedxwerî tê bi nav kirin.
Sedema vê rewşê du tişt in. Yan mirov xwarinê têra xwe naxwe û ev deboyên karbohîdrat, proteîn, bez, vîtamîn û berbesan tije nabe yan jî metabolîzmaya mirovî ji xwarinê bêhtir xerc dike. Ji rewşa duduyan de sedem pirranî nexweşî an jî zêde kar kirin e.
Di vê rewşa de dest û nigê mirov zirav dibin lê zikê mirov ji kêmbûna albumînên xwînê eav digire û dinepixe. Dema em yekî afrîkî yê bedxwerî bibînin meriv dikare bibêje ew qelew e lê ew kes ji birçîna ketiye vê rewşê.
Li gorî îstatîstîkên di sala 2010an ji 1,5 milyon heta 3 milyon zarok û jin ji ber vê rewşê mirine. Her wiha li gorî agahiyan 165 milyon kes xwarinên kêm dixwin û bi qasî normalê mezin nabin. -
The Walking Dead navê rêzefîlmeke amerîkayî ye ku mirov dikare wek "Miriyên gerok" jî wergerîne ser kurmanciya kurdî.
Ev rêzefîlm wek rêzefîlmeke tirsê ji hêla Frank Darabont ve hatiye çêkirin. Di rêzefîlmê de Andrew Lincoln rola serekî ya bi navê Rick Grimes dilîze, ku karê Rick polîs e. Ew bi sedema bûyereke trafîkê birîndar dibe û dikeve nexweşxaneyê lê gava hişên wî dizivirin dibîne ku dinya ji zombiyan pir bûye.
The Walking Dead di 10 çiriya pêşîn a sala 2010an li ser kanala AMC di Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat nîşandan.
Zincîrên Xelekên 1 (2010).
Gotara sereke: The Walking Dead (demsala 1)
Çîroke vî filmî dest pê dike, ku kesekî bi navê Rick Grimes, Rick Grimes ew kese ye, yê di fîlmê de qehreman, Rick, bi hevalê xwe Shane re polîs in, di qezeyekê da Rick birîndar dibe û bêhişê dimîne, gava hişê Rick dizivirrin, Rick dibîne ku ew yê li nexweşxaneyê ye û ji bilî wî kesê dî li nexoşxaneyê de nîne, paşî jê dizane ku cîhan ya tijî zombiyan bûye, her yekser Rick dixwaze biçe da ku bizane jin û kurên wî di jiyanê de mane yan jî mirî ne, Rick ji aliyekî ve lê mala xwe digire û ji aliyekî din ve jî şer di gel "Zombiyên Mirovxwer" dike, di wan xelleka de fîlm wesa berdewam dibe hate dawiyê de hevalê wî Shane lê xaiyn dibe.
Xelekên Zincîr 2 (2011–12).
Di Xelekên Zincîr 2 de çend diçe dijiminatiyê di nav Rick û Shane de mizintir dibe, Rick di dawiyê de neçar de be Shane bikuje.
Korîtî ji ber rewşa bedenî yan jî psîkolojîk nedîtin yan jî nebaş dîtinê ye.
Korîtiya yasayî.
Di cîhanê de bo rewşa derenceyên kêmdîtinê û korîtiyê heye. Ji bo kêmdîtinê divê asta dîtinê di navbera 6/60 û 20/60 de be. Ji bo korîtiyê jî divê ji 6/60an kêmtir be.
Qeza.
Ji ber qezayan gelek kes kor dibin. Sedema vî tiştî xerabûna bedena mirovan e. Gelek caran bi qezayan anatomî û morfolojiya çav xera dibe, rehên sînîran diqete an jî xwîn ji mejî tê ku cihê dîtinê xera dike.
Di vir de dibe ku ne korîtî destpê bike. Di qezayan de mirov dikare tenê nêviyê dîtina xwe an jî çaryekê dîtina xwe wenda bike.
Nexweşiya albînîzmê.
Nexweşiya albînîzmê yek ji sedemên korîtiyê ye. Nexweşiya Leber's Congenital Amaurosis jî dikare ditinê qels bike an jî mirovan kor bike/bihêle. Nexweşiyek din jî Sendroma Bardet-Biedl e.
Nexweşiyên zikmakî.
Hin nexweşî dikarin di zikê dê an jî di dema zayînê de jî çavan kor/qels bike. Yek ji wan mîrkutok e ku heke zarok di zikê dê de bi vê nexweşiyê bikeve çav xera dibin. Nexweşiyek din jî toksoplasmoz e.
Wekî din zûzayîn jî sedemek xerabûna çav e.
Jehrîbûn.
Hin jehr jî sedema korbûnê ye. Yek ji wan metanol e ku di alkola sexte de ye çav xera dike.
Dermanên bijîşkî.
Hin dermanên di bijîşkiyê de jî kêm caran dibe sedema korîtiyê. Ev derman ji hêla bijîşk ve li gorî rewşê tên bi kar anîn. Sedema korîtiyê gelek caran ne ji derman lê ji dozaja wê yê.
Korkirin.
Yek ji sedemên mezin jî kor kirin e. Korkirina ji bo ceza kirinê jî zêde ye. Amaneh Bahramî jineke îranî ye. Ji ber kezab avêtina ser rûyê wê kor ma.
Mêtingeh an jî kolonî, welatê ji aliyê biyaniyan hatî dagirkirin û ji aliyê ekonomîk û civakî û çandî ketî bindestê dewleteke din. Mêtingerî di sedsala 19an de destpê kiriye. Pêşkêşên vê di serî de Spanya û Portugal e lê dûvre bazar dikeve bin destê Ingilîstan û Frensa. Paşî Rûsya û Emerîka û Çîn û Japon û hin Ewropayî yê din jî tevlî vê karwana mêtingeriyê bûne.
Qada mêtingehiyê.
Qada bûye mêtingeh Efrîqa û Rojhilata Dûr e.
Mêtingehên Spanyayê.
Gelek deverên bakur û başûrê emerîka, Meksîk, hin herêmên Karîban (Karayîb).
Bakur û başûrê Efrîqayê bi piranî.
-Misr (çemê Nîlê bi timamî dikeve bindestê ingilîzan)
Mêtingehên Frensayê.
Di navbera salên 1919 û 1939an de Frensa bûye mêtingerê duyem û xaka di bindestê wê de ji 13.000.000 km²'yê bihuriye. Ev dike 8,7%'ê cîhanê.
Bêhtir li dijî Ingilîstanê ber bi rojhilat û rojavayê Efrîqayê ve belav bûye (Ingilîstan ber bi bakur û başûrê Efrîqayê ve belav bûye.)
Li ser dîroka mêtingeriyê.
-Çîn û Japonan ber bi rojava ve belav bûne ji ber vê pêşiyê şerê Çîn û Japonê rû daye dûvre şerê Japon û Rûsyayê rû daye.
-Ji ber van polîtîkayan li Ewropayê jî şerê di navbera Ingilîstan û Frensayê de jî heft salan domiyaye.
-Emerîka piştî dibe Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê ango ji dewletên Ewropayê serbixwe dibe ew jî dikeve nav karwanê û dibe yek ji mêtingerên mezin.
-Piştî salên 1930/40/50yî pêla serbixwebûnê destpê dike û ev welatên mêtingeh yeko yeko serbixwe dibin. Lê hîna jî ji çanda dewletên mêtinger ji zimanê wan xilas nebûne.
-Xaleke din a girîng heye, ew jî welatê me Kurdistan e.
Kurdistan bûye mêtingeha çar dewletan çar dewletên dilxwede misilman. Di sedsala 21ê de hê jî Kurdistan mêtingeha tirkan, farisan û ereban e.
"Mem û Zîn" an jî "Memozîn" pirtûka herî girîng ya Ehmedê Xanî ye. Tê de evîna mezin nav "Mem û Zîn" tê îfadekirin.
Destana kurd ya neteweyî "Mem û Zîn", bi sedsalan di nav gelê kurd de bi devkî û bi destnivîskî jiyaye. Paşê gelek caran hatiye çapkirin. Cara pêşîn di sala 1919an de li Stembolê; paşê di sala 1947an de li Helebê, 1954 li Hewlêrê, 1957 li Şamê, 1960 li Bexdayê, 1962 li Moskowê, 1968 li Stembolê, 1988 li Ûrmiyeyê û di 1995an de li Swêdê li bajarê Uppsalayê û Şamê, û di sala 2006an de jî li Dihokê hatiye çapkirin.
"Mem û Zîn", bi tîpên latînî cara pêşîn di sala 1968an de, ji aliyê M. Emîn Bozarslan ve li Stembolê hat çapkirin. Mamoste Bozarslan, bi munasebeta 300 saliya Mem û Zînê, ew bi tîpên latînî û bi şîrovekirineke hêja di sala 1995an de ji nû ve çap kir. Ev çap ji metnê orijînal û ji wergera kurdiya xwerû pêk hatiye.
Wezareta Çandî û Turîzmê ya Komara Tirkiyeyê berhema Ehmedê Xanî ya bi navê "Mem û Zîn" di sala 2010an de da weşandin. Di pirtûkê de, rûpelekî de nivîsa orjînal ya ku bi tîpên erebî ne heye û di rûpela din de beramberê wê bi tîpên latînî bi tirkî û kurdî heye. Ji vê pirtûkê 2.500 heb hate çapkirin. Ji van pirtûkan hinek wê li pirtûkxana bên belavkirin û hinek jî wê bên firotin. Ev cara yekemîn e ku wezareteke Komara Tirkiyeyê pirtûkekî bi zimanê kurdî amade dike û dide weşandin.
Her weha nivîskarê kurd Jan Dost jî bi eynî munasebetê ev berhema hêja wergerande ser zimanê erebî û bi şîroveyeke berfireh, ku ew sê caran li paytexta Sûriyê Şam û li Beyrûtê û li Dihokê jî hate çapkirin. Dîsa Jan Dost sala 2007an Mem û Zîn bi kurdiya îro û bi kêş û qafiye nivîsî û tefsîreke berfireh bi kurmancî jê re danî.
Kurdzanê fransî Roger Lescot 25 sala zêdetir li Kurdistan dijiya ji ber ku zimanê kurdî rind hîm be û destanên û mitolojiyên kurd nas bike. Lescot dengbêjan digerand ji bo destana Memê Alan (di pirtûkekê) tijî ke.
Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009)
Dîroka malbatê.
Çempîrî bi eslê xwe ji gundê Berqêlka Elbaka bajarê Wanê ne û ji eşîra şerefan malbata canan in. Bav û kalên çempîriyan berî 200 an jî 250 salan hatine gundê giredayî ya navçeye Elkê (Şirnex) gundê Çemê Pîrê. Maneya Çemê Pîrê bi xwe jî ji ber ku li wî gundî jinikeke pîr hebû nav wisa maye. Lê nava demê de ji ber ku têkiliyên Çempîriyan û êşîra Gewdan zêde dibin demek şûnda eşîra Çempîran jî wekî malbateke Gewdan tê hesibandin. Û heya niha Çempîrî xwe wekî Gewdan dihesibînin. Ku Gewdan jî yek ji 12 babên eşîra Ertoşiyan e. Aniha endamên êşîra Çempîran li bajarê Wanê, Colemergê, Edeneyê, Mersînê, Şirnexê bi cih bûne.
Elî îbn Esîr ji malbata Îbn Esîr û birayê ortê ye. Di derdorê 1160 û 1233 jiyaye
Li Cizîrê hatiye dinyayê, û li Mûsilê wefat kirye.
Ew dîroknasekî Îslamê yê bi eslê xwe Ereb yan jî Kurd bû.
Bettanî navê dirêj Ebû Ebdullah Muhemmed bin Cabîr bin Sînan el-Reqî el-Heranîes-Sabê el-Bettanî (erebî: محمد بن جابر بن سنان البتاني‎, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Jābir ibn Sinān al-Raqqī al-Ḥarrānī aṣ-Ṣābiʾ al-Battānīz, jdb. 858 Heran, Riha – m. 929, Samara) Li rojhilatê bi navê Albategniûs, Albategnî an jî Albatenîûs tê nas kirin.
Ew matematîknas û stêrnasê ereb bû.
Francis Harry Compton Crick (jdb. 8ê hezîrana 1916an - m. 28ê tîrmeha 2004an), bîyolog û fizîknasekî îngîlîz bû.
Ewî bi James Watson û Maurice Wilkins ve molekula DNA doz kir.
Di sala 1942an de xelata bijîşkê girt.
Dewleta Enazî, dewletekî kurdan e ku di sala 990î de ji aliyê Muhemmedê Enaz ve hatiye avakirin û 126 sal berxwedaye.Dîroknasê kurd Şerefxanê Bedlîsî di pirtûka xwe ya Şerefnameyê de wê dewletê bi navê "Eyyarî" nivisandiye
Ew cihen ku Enaziyan lê serwerî diajotin; Kirmanşan, Îlam, Xûlvan, Dînewer, Mandalî, Şehrezor û cihên weke Dakukê bû
Dêrika Mukûrê, gundekî navçeya Farqîna Amedê ye.
Di sala 1964an de "Dibistana Hevotina Pêşiya Dêrika Mukûrê" vebû û ket xizmetê û meha çiriya paşîn a 2006an dibistana ku 8 sal hevotin dide ket xizmetê û navê dibistanê bû "Dibistana Hevotina Pêşiya Dêrika Mukûrêya Mehmûd Kepoğlu". Bi xêra dibistanê rêjeya xwendaya zêdebû û bû %80.
Hemî gund girêdayê Eşîra Şêxdodan in.
Gelê gund girêdayê kevneşop û bastaniya xwe ne. Ji ber ku gundekî him çiyayî him jî deştî ye nanê wan jî gorî wî têvel in. Nanê wan ê binavûdeng in nanên wek Kutlik û HûrûRovî ne. Ji xwe ev nanên ku em dibêjin di wê heremê de her kes çê dike. Lê ji ber ku tehm û çêjna her derî ne wek hebe me wusa nivîsand. Yanê ev nan ji ber ku em tev zanin ne nanê wî gundî tenê ne.
Gund, 25 kîlometr dûrî Farqînê û 108 kîlometr dûrî Amedê ye.
Rêba (siruşt).
Suruşta gund bejayî (Karasal) ye. Payîza baran, zivistana berf, bihara baran û havînê germ û ziwayî heye. Mehên biharê (Bi taybetÎ meha gulanê) her der dibe hêşînahî. lê ku dibe havîn hêşînahîn tev ziwa û hişk dibin.
Aboriya gund li ser werze û ajaldariyê ye.
Avahiya bingehî.
Li gund Dibistana Hevotina Pêşî heye. Şebeka ava vexwarinê heye. Şebeka leqem/kanalîzasyon heye. Rêya gund qîr e. Li gund kehre/elektrîk heye. Lê xeta telefona pêdandî tune.
Ferit Sadi Melen (jdb. 1906- m. 3ê îlonê 1988) serokwezîrê berê yê Tirkiyeyê.
Di sala 1906an de li Wanê hatiye dinê. Pîştî dibistana seretayî di Wanê xilas kir, 1928'ten li Bursayê dest bi dibistana amedahiyê kir û xilas kir. 1931 tîrmehê Zaningeha Engerê bêşe Fakulteya Zanistî ya Siyasetê qezenç kir. 26 tebaxê dest bi karmendiya dewletê kir. 25 îlonê dest bi mûfettişiya darayî kir.
Vedora 9. ya parlementeriyê de bû parlementer. 30 îlonê takawît bû. Lê belê vedora hilbijartinê ya 11. ya meclîsa Tirkiyeyê disa bû parlementerê bajarê Wanê. 1961ê ji bo damezirandina meclisê bû nunerê bajarê Wanê. Serdema Înonû de derweyî parlementoyê bû wezirê darayî. Di navbera 7 hezîranê 1971ê heya 22 gulanê 1971ê endametiya Senatoriya bajarê Wanê kir.
1967ê ji CHPê îstîfa kir û bû damezerê Partiya Guvenê. Nava hûkemetên 1. û 2. yên piştî derbeyên leşkerî ji 26ê adarê 1971an heya 22 gulanê 1972 'an Wezeriya Parastinê kir. 22ê gulana 1972ê peywîra Serokwezeriyê kir. Di Hûkûmeta Demîral de disa bû wezirê parastina.(1975) Sala 1980ê ye disa bû senetoyê Cumhuriyetê. Ew peywîra wî heya derbeya Leşkerî ya 12 îlonê 19822ê berdewam kir. Herî dawî hilbijartinên 1983ê de disa ji wanê parlementer hatiye hilbijartin.
3ê îlonê 1988ê li Enqerê jiyana xwe ji dest da.
Navê firokegeha bajarê Wanê Ferît Melen e.
Berfo Barî (z. 1975) weşanger û nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1975an de, li Fêra, Farqîna Diyarbekirê ji dêya xwe weli-diye.
Çîrok û şi’êrên wî di gelek kovarên kurdî de hatine weşandin. Heta hejmara taliyê jî edîtoriya kovara "Hinarê" kir. Yek ji berpirsiyarê Weşanxaneya Nayê ye. Niha li Îzmîrê dijî. Zewicî ye û bavê keçekê ye. "Erojen" pirtûka wî ya ewil e.
"Morfolojîya Kurdîya Hemdem" [Morfolojiya Kurdî ya Hemdem] pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e.
Pirtûk, weke pirtûkeka felsefe, zimanê kurdî û dîrok û rengê pêşketina wê lêdikolê. Pirtûk, rengekî felsefîkî li ser rengê gotinê, kirde û wateyê û pêvajoyên pêşketina wan disekinê. Hebûna gotin bi zanîna ziman re lêdikolê. Morfolojî, zanîna gotinan lêdikolê. Wateyên di hundurê gotinê de bi demê re çawa pêşketina û çawa pêş dikevin, bi dîrokê, pêşketina aqil û felsefeyê re lêdikolê. Têkilîya gotinê û zanînê, zanîn û ziman, ziman û fahmkirinê û hwd, bi hevdû re çawa dibe bi demê re wê tînê ser ziman. Heta roja me, li ser zimanê kurdî, lêkolînên bi zimanîna ziman ên bi vî rengî yan hîç nebûna û yan jî pirr zêde kêm in. Pirtûk, ji van alîyan ve vê vahalîyê didagirê. Çerçoveya zimanê kurdî, bi rengê pêşketina wê re li ser pêvajoyên pêşketina wê ya bi dîrokê re di pirtûkê de tê lêkolîn. Bi gotinaka din, dîroka zimanê kurdî li ser pêşketina bi gotinên wê re di gotinê de tê hanîn li ser ziman. Di pirtûkê de pêvajoyên pêşketina zimanê kurdî bi zanîna ziman re li du beşan tê beşkirin. Beşa pêşî, beşa destpêkê ku weke ku di pirtûkê de tê ser ziman ji demên sûmerîyan destpê dike. Di vê çerçoveyê de li ser gotinê, tîp û kirdeya ku li wan hatî kirin re bi mînaqan lêdikolê. Nivîskar, di pirtûkê de vê serdema pêşî ya pêşketina zimanê kurdî, weke ´serdema pêşketina gotinên kirdeyî´ bi nav dike û tînê ser ziman. Mantiqê gotina ´gotinên kirdeyî´ jî nivîskar li ser pêşketina gotinên destpêkê, bi pêşketina dengên wan, naskirina dengên wan û li ser wan re rengê gotinan ên bi dutîpî û sêtîpî ku pêşdikevin re tîne ser ziman. Vê jî, li ser ´gotinên kokî´ ên zimanê kurdî re tîne ser ziman. Beşa duyemîn jî, beşa pêşketina ziman a bi gotinên aqil re ku nivîskar di pirtûkê de bi rengê "gotinên wateyê" re bi nav dike na. Nivîskar, van gotinan, bi şîrove û dahûrkirinaka dirêj tîne ser ziman. Di hundurê gotinekê de çend wate û kirde hena, wê jî bi ji hevdû derxistina wateyên di hundurê de ku hena re tînê ser ziman. Gotinên serdema pêşî jî û ên serdemên piştre jî, çawa bi rengekî pir-wateyî pêş dikevin wê bi mînaqên dahûrkirina gotinê re tînê ser ziman.
Gotinên kirdeyî.
Ji aliyê gotinan ve gotin çawa xwediyê avakirinekê na, li ser wê disekinê. Di pirtûkê de vê jî, li ser gotinên kokî re nîvîskar tînê ser ziman. Di beşa ´gotinên kirdeyî de nivîskar, hebûna gotinê û forma wê şîrove dike. Gotin, bi koka wê re çawa ya û ji çi pêşketinê û rengê wê derketîya, li ser wê disekinê. Di vê beşê de kirde û gotin, çerçoveya tê fahmkirin. Gotinên kirdeyî, weke gotinên ku pêşî di ziman de pêşketina na. Ev rengên gotinan, weke ´za´, ´ma´, ´ka´ û hwd in. Nivîskar bi gelek rengên tawandina van gotinan re çawa gotin pêş dikevin û tên çêkirin, li ser wê pirr zêde disekinê.
Gotinên wateyî.
Nivîskar, di vê beşê de li ser gotinên wateyê ku li ser aqil re pêşdikevin tên çêkirin disekinê. Ev gotin çawa tên çêkirin, li gorî mantiqekî çawa tên avakirin, li ser wê disekinê. Navaroka gotinên wateyê, form û rengê wan ê bi aqil re ku pêş dikeve li ser dirawastê. Ji aliyekî din ve jî, gotin, çawa ji gotin tê avakirin, li ser wê disekinê. mantiqê gotinên hevbeş ku pirrwateyî û pirrgotinî çawa ya, li ser wê disekinê. Nivîskar, ji dû aliyan ve ji hundurê gotinê fahmkirina gotinê şîrove dike. Yek, ji aliyê formê ve ya. Ya din jî, ji aliyê gotinê ve ya.
Gotinên pirrgotinî.
Gotinên pirrgotinî, gotinên ku ji pirr gotinên ku hatina levkirin pêk tê. Di pirtûkê de ev beşa ku gotinên pirrgotinî şîrove dike, ji zimanê kurdî, li ser pêşketina wê ya bi dîrokê re minaqan dide û tînê ser ziman. Di vir de nivîskar dide dîyarkirin ku "zimanê kurd ku destpêka wê heya, her kiteya wê ji yek tîpî, dûtîpî û heta setîpî, tê bi watekirin." Vê jî, bi gotinên ser ziman, dengzanî, bêjazanî û zanîna wateyê re bi mînaqan bi gotinên zimanê kurdî re tînê ser ziman. Nivîskar, di pirtûkê de dibêje ku "zimanê kurdî, ne zimanekî ´karma´ ya." Di vê çerçoveyê de nivîskar li ser hebûn û hîmê zimanê kurd pirr zêde dirawastihê. Nivîskar Abdusamet Yigit, li ser pêvajoyên zimanê kurdî ji dema sûmerîyan ta dema me disekinê. Pêvajo bi pêvajo, rengên pêşketinê çawa bûna, dike û dixwezê ku wan di pirtûkê de bêne ser ziman û bide fahmkirin.
Gotinên pirrdarêjkî.
Gotinên pirrdarêjkî, weke gotinên ku di xwe de li şûna wateyekê ku gelek wateyan dihawênin in. Nivîskar, şîroveya vê ji gotinên gotinên kurdî ên dirêj dike û tînê ser ziman, ku bi kokên wan re her gotinên ku di nava gotinên aqil de hatina cem hevdû û bi hevdû re wê gotinên diafirênin bi wate, kirde û darêjk in. Vê jî, bi şîroveyan tînê ser ziman. Gotinên pirrdarêjkî çawa na, wê jî bi minaqan pêşî li ser gotinên kokî re û piştre jî li ser gotinên dema aqil re cûda bi cûda dide. Minaq, weke ´kêr´, ku navê amûrê birrînê navê ´kêrê´ ya, bi rengekî din navê bikêrbûnê û kêrhatinê ya.
Sentezkirina gotinan zimanê kurdî de.
Di pirtûkê de weke beşeka pirr giring jî bahse gotinên sentezkirî dike. Bi wê re jî, di zimanê kurdî de çawa gotin tên sentezkirin û bi sentezî gotin çawa di ziman pêş dikevin û diafin, bi ber firehî li ser disekinê. Sentezkirina gotina, nivîskar ji sê aliyan ve bi berfirehî şîrove dike, ji aliyê gotinê ve sentezkirin, ji aliyê kirdeyê ve sentezkirin û ji aliyê wateyê ve sentezkirin. Di bin vê beşê de jî nivîskar weke gotinên dahûrî("analîtîk") û gotinên "wateyî" li du beşan beşkirinê dike. Di pirtûkê de nivîskar minaq ji gotinên ku hem berê hatina sentezkirin dide û wan dahûr dike û hem jî, di roja me de çawa mirov dikarê sentezkirinê bi gotinan bike, li ser wê bi berfirehî disekinê. Weke ku nivîskar bi berfirehî hinek gotinên ku pirr zêde li ser wan sekinî ya, gotinên weke "pevre", "jevra", "jê re", "jê", "pê re" û hwd, ku weke gotinên sentezkirî tenê ser ziman in. Ev gotin, çawa û di kîjan şert û mercê de hatina sentezkirin, nivîskar bi berfirehî li ser wan disekinê di pirtûkê de. Nivîskar Abdusamet Yigit, di pirtûkê de dibêje ku "yek ji wan têgîna bingihîn a ku bi zimanê kurdî re heya û zêde pêşketîya, ya ´sentezkirinê´ ya." Nivîskar bi kortasî bi vê re jî, li ser dîroka sentezkirinê a zimanê kurdî jî disekinê bi pêvajoyên pêşketina zimanê kurd ên serdemên buhurî re.
Sentezkirina bi gotinên kirdeyî.
Ev, weke rengê sentezkirina ku li ser levhanîna kirdeyî re dihêkirin a. Nivîskar, di pirtûkê de dihêne ser ziman ku ji hundurê gotinekê hertimî biderfeta ku mirov gelek wateyan bigrê ya. Bo vê yekê ya giring li vir ew a ku di çerçoveya zanîna ziman de mirov li vê rastiyê biponijê.
Sentezkirina bi gotinên wateyê re.
Sentezkirina bi gotinên wateyî re, weke sentezkirina li ser biwatekirinê re ku bi wê gotin dihê pêşxistin a. Li vir, Nivîskar, li ser wê disekinê ku çawa bi wateyê gotin tên afirandin. Ev gotinên wateyê jî, nivîskar weke gotinên dema aqil ên piştre bi gelekî re ku bûna na.
Zanîna ziman û fonksiyona wê ya giring.
Nivîskar di pirtûkê giringiyeka pirr zêde mazin dide zanîna ziman. Zanîna ziman, weke aliyekî ziman ê ku ziman bi xwe jî diafirêne, çê dike û pêş dixe dibînê. Bo vê yekê, bi berfirehî li ser zanîna ziman disekinê. Pirtûk, di çerçoveya zanîna ziman de hatîya nivîsandin. Lê di hundurê pirtûkê de jî di çerçoveya gotin, rêzimanî û hebûna kirde û wateyê de jî li zanîna ziman difikirê û hewldide ku ji wan aliyan ve jî fahmkirina wê çê bike. Nivîskar Abdusamet Yigit, di pirtûkê de di çerçoveya zanîna ziman de bi zimanê kurdî re vê gotinê dibêje. "Di kurdî de, xwandina gotinekê bi bi gelek rengan û her wusa bi gotinekê xwandin û derhanîna gelek wateyên ku bi hevdû ve girêdayî li dûv hevdû ku mirov dikarê wan kifş bike jî, wê weke aliyekî giring ê teybet bê."..
Weşanên Na di sala 2011an de ji hêla Şems Qemer, Ûsiv Taştan, H. Kovan Baqî û Berfo Barî ve li bajarê Tirkiyeyê hate avakirin. Weşanên Na heta vêga bi kurdî û tirkî gelek pirtûk çapkirine.
Weşanxane her diçe bergê xwe fireh dike û di warê kovargeriyê de jî xebatên cûr bi cûr dike. Di sala 2015an de Yekem Kovara Felsefê "Felsefevan" derxist. Vêga amadekariya kovareke wêjeyê dike ev ku ev kovar li 11 welatan derdikeve wê Weşanên Na kurdiya wê çap bike.
Muhsin Özdemir (z.1970), nivîskar û wergêrê kurd e. Di sala 1970î de li gundê Zivinga Şikakan a ser Findika Botanê hatiye dinyayê.
Özdemir dibistana seratayî li Zivinga Şikakan xwend. Dibistana navîn û amadehî li bajarê Wanê qedand. Piştî sala 1991ê tevlî tevgera Azadiya Kurd bû. Ji ber birîndariyê û sedemên siyasî bi salan li derveyî welêt ma. Di sala 2003yan de li Ûrmiyeyê hate girtin. Di zindanê de bi rêya çûyîna dibistanê hînî Farisî bû. Hin defetên wî çêbûn ku di zindanê de li ser dîrok û wêjeya kurd û farisan bixwîne. Her weha bi saya hebûna pirtûkên kurdî yên bi zaravayê soranî fêrî soranî bû.
Di sala 2005an de radestî Tirkiyeyê hat kirin. Heta gulana 2010an jî di zindanên wek Colemerg, Mûş, Wan, Sêrt, Kalkandere ya Rîzeyê û Licêya Amedê de ma. Di van salan de pirtûkên kurdî xwend. Romana xwe ya bi navê "Sê tilìlî" li zindana Licê nivîsî û di sala 2010an de ji Weşanên Ronahî derket.
Niha li Batmanê dijî. Piştî derketina ji zindanê, di bin navê “Ferhenga Çiyan” de dest bi nivîsandina gotaran kir. Ev gotar bi pirranî di rojnameyên herêmî û kovara Şaredariya Batmanê de derdiketin.
Şemsedînê Şehrezûrî (jdb. ? - m. 1288î şûnde ?), metafizîkvan, dîroknas, bijîşk û fîlozofê misilman yê kurd bû. Ew li ser felsefeya Şîhabedîn Suhrewerdî xebitiye û fikrê "Îşraqîtiyê" berdewam kiriye.
Jiyana Şemsedînê Şehrezûrî.
Şemsedînê Şehrezûrî yan jî "Şemsedîn Mihemed bin Mehmûd eş-Şehrezûrî" di sala 1250î de li Başûrê Kurdistanê li bakurê Şehrîzûrê hatiye dinyayê. Wî li ser metafizîk, dîrok û felsefeya Îslamê gellek pirtûk nivîsandine, lê tenê pênc pirtûkên wî gihane roja me. Gelek fîlozof di bin bandora wî de mane.
Tê texmînkirin ku Şehmsedîn ji sala 1288an çend sal şûnda wefat kiriye.
"Pênc pirtûkên wî yên ku gihane roja me ev in";
Sincawî (Sencabî) naw yekîg le îłeyl gewrey Kurd e.
Pîşîne.
Îł Sincawî le qedîm beşîg bîe le düman Zend. Düay le naw çîn dewłet Zend, Qacařeyl merdim sincawî henrdin e Kirmaşan ta sinûr Îran wegerd Usmanî (Osmanî) biparîzin.
Mîlkan.
Îse merdim Sincawî le Kirmaşan, Luristan, Xaneqîn û Kerkûk pexşew bîne.
Zwan.
Zwan merdim Sincawî beşîg e le Kurdî xuarîn ki le Kirmaşanî û Lekî nizîk e.
Merdim Sincawî zûrimyan dînyan Yarî e bełam qeyrîg le merdim ki le îłeyl tir hatine se naw Sincawî dînyan ferq key.
Mutesewif, an Sofîtî (erebî: متصوف) mirovê xwe li tesawifê digre re tê gotin.
Ew mirovên ji bi riza Xwedê xwe li tiştê dinyewî dide alikî, Xwe dide rêya Xwedê.
Her waha Ebdulqadirê Geylanî mutesewif e.
Îlyasê Kurdî an jî Îlyasê Goranî (jdb. 1637, Şam, Rojavayê Kurdistanê - m. 1726) Nivîskarekî kurd û alimekî Îslamê bû.
Îlyasê Kurdî an Şêx Îlyas bin Îbrahim bin Dawid bin Xizir el-Kurdî el-Goranî.
Navê bavê wî Îbrahîm û navê kalikê wî jî Dawid e, Ew di sala 1637an hatiye dinê, Wî hevotina xwe a dîn li Şamê girtiye. Bi pirranî li ser fiqiha mezheba şafiî xwedî 'îlim bû
Îlyas geleke pirtûk li ser hiqûqa Îslamê jî nivîsandiye.
Tê gotin Pirtûkeke wî bi zimanê kurdî jî heye.
Îlyas ku bi eslê kurd bûye ji ber wî jêre gotine "Îlyasê Kurdî" Lê bi erebî jê re dibejin "Îlyas el-Kurdî"
Di salên xweyê dawîn de çûye Mekeyê heca xwe kiriye û dîsa vegeriyaye Şamê, sala 1726an de li Şam çûye ber rehma Xwedê.
Îcma (bi erebî: إجماع) biwêjeke hûquqa dînê îslamê ye.
Îcma tê wateya "civîn", "îtifaqa bi hevre"
Di îslamê de li gorî çaxa dema alim û mirovên zane di derheqê mijarekede an jî mezhebekî de hukum bidin li gorî quran û hedîsan bi hev re fikrê dayîn bikin ew îcma ye.
Abdus Salam, an jî Mohamad Abdus Salam (bi zimanê urdû: محمد عبد السلام‎, "Mohammad Abdus Salam"; z. 29 çile 1926 - 21 çiriya paşîn 1996) fîzîknasekî pakistanî ye.
Ew yekem zanistvanê misilman e ku bi Xelata Nobelê hatiye xelatkirin.
Hereş Kurdî, li Ewropayê wekî Heresh Kurdi tê nasandin (z. 4'ê gulanê 1994, li Zaxo) gemşevanekê kurd ê li NWF, li Oslo welatê Norwêcê ye.
Hereş Kurdî li NWF.
Hereş Kurdî 4ê kewçêrê 2014 bo yekem car yarî li Kongen På Haugen da kir. Yekem car hat ji bona hevpeyvinekê, lê pêş Kurdî baxivit. Komelaka gemşevanan a bi navê Hirden hêriş diket û ji wê rojê da Hereş dijmindariyê dikel wan dike. Li heman şev da, Hereş beşdarî Battle Royalê da kir.
Dijminatî digel Hirden.
Ji roja Hereş dest bi yarîyê kirî, grûpeka norwêcî bi navê Hirden hêrîs diket Hereş Kurdî û ji wê rojê were dijmindarî di nav bera Hirden û Hereş Kurdî da peyda bîye. Piştî hêrîşa wan liser Hereş Kurdî, Hereş daxaza yarîekê kir, yarîyek di navbera kesek ji Hirden û Hereş Kurdî. Garm Støylen serokê grûpa Hirden got belê ji bo yarî digel Hereş.
Gelên arî, Arî yan jî Gelên îranî (bi nivîsa mixî:) komek etno-lîngoîstîkî yê Hind û Ewropî ye ku zimanên Hind û Îranî diaxivin. Di vî komê de gelên Kurd, Fars, Peşto û Tacîk cih digirin. Belavbûna vê komê li ser deşta Îranê ji Çiyayên Hindukujê heya Anatolyaya Navîn û ji Asya Navendî heta Kendava Besreyê belav bûne.
Tê pêşbînîkirin kirin ku Proto-Îranî di nîveka hezarsala duyemînê de wek şaxeke cuda ya hind-îranîyan li Asyaya Navendî derketine holê. Di serdemên xwe yê pêşketine de di hezarsala yekemîn de, axa Gelên îranî li seranserê Deşta Avrasyayê, ji Deşta Macaristana Mezin li rojava heta Deşta Ordosê li rojhilat û heta Deşta Îranê berfireh bûye.
Koknasî.
Peyva "Îranî" ji "Îran" (Farsi: ايران/"Îran") e te. Ew nava jî Parsîya Navendî da li Ērān e te ew jî li zimanê Îranîya kevn da li "Aryanam" (Welatê Ariyan) da te. Di cihê Îran e ra Aryanem heye an jî Aryana jî dikarin bikarandin.
Emma ew nava jî wek "āˊrya-" re zimanên Hînd-aryayî te jî hebû.
Welatê Berz.
Navê welata Ariyan jî Airyanem vaejah e an jî Îranax an jî Ariyana ye. Wateya van peyvên jî gişk welatê ariyan e.
Gel, Ziman û Welat.
Dwudwu parçe Ariyan heyê parçeya yek Ariyanê Rojhilatê û parçeya din jî Ariyanê Rojavayê
Rengên gelê Arî jî Sor, Spî û Kesk e.
Şêrê Îranî jî çevenga ariyan wek candare "(dijî gelên tirkan ya/ê wan jî Gure)" û Roj jî heye.
Em karin Rojê alayên Belûçan de Kurdan de û Talişan de bibînin.
Cat Stevens (Yûsif Îslam) di sala 2009an de
Cat Stevens an jî Yûsif Îslam (z. 21 tîrmeh 1948, London) nivîskar, stranbêj û îlahîbêjekî îngilîz e.
Di sala 1977an de dînê xwe guherand bû misilman û navê kir Yûsif Îslam.
Behaedînê Şedad an Îbn Şedad (jdb. 1145 Mûsil - m. 1234 Heleb) dîroknas û nivîskarê biyografiyê û alimekî bi eslê xwe kurd historian of great note, notable for writing a biography of Saladin whom he knew well. ê dewleta Eyûbiyan bû.
Navê wî yê dirêj Ebûl-Mehasim Behaedîn Yûsif kurê Râfi kurê Temîmê Mewsilî ye.
Hîna ku piçûk bûye bavê wê dimire ji ber wî li cem xalanên xwe yên Şedadiyan mezin dibe loma jêre gotine Îbn-î Şedad bi kurdî tê wateya "Kurrê Şedad" navê wî yê rastî "Yûsifê Rafî" ye
Şêrê îranî an şêrê arî an jî şêrê asyayî ("Panthera leo persica") yek ji cinsên şêran e.
Li çaxên berê warê vî şêrî ji Ewropayê heta Hindistanê bû, lê niha bi tenê li nîvgirava Kathîyawarê (Hindistan) dimîne.
Şêrê îranî ji mînak Şêrê Afrîkayê di nav koman de dijî. Hema koma wan li koma ya afrîkayî da biçûktirê. Şêrên mê ya Nationalpar-Gir ji nav dwudwu - şeş ferdan da û çelakan da dijîn.
Jîngeha şêrê îranî ji him daristanê dirî da ye him jî cihê hişkan ê mînak savanan.
Xwerin.
Şêr li mê ye xwe nêçir dikin. Zafikî tarîye da an jî serê sibe derdikevin qewo nêçirê.
Wek sembol.
Şêrê îranî ji li sembolan ariyan û li hindan heye, lê mirov kare li sembolan Ermanan jî bûnin.
Îslamofobî (tê wateya "tirsa ji îslamê") yan jî dijîslamîtî ew kes û bizavên ku ji misilmanan diqarin û li dijî misilman û mizgeftan in.
Îslamofob û kesên dijîslamî dixwazin îslamiyetê weke dînê xirabî û nebaşiyê nîşan bidin.
Roja îro (2015) li Ewropayê rêxistina bi navê Pegida nimûneyek ji bizavên îslamofobîk e.
Her weha, wan kesên ku di bin navê Îslamê de rû berdidin û serê mirovan jê dikin ji wan re jî tê gotin
"Ziman, zanîna wateyê û pirsgirêka vacê", navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e.
Di derbarê navaroka pirtûkê de.
Pirtûk, pirtûkek felsefeyê ya û li ser felsefeya ziman a. Pirtûk, bi awayekî teorîkî û felsefîkî li ser ziman, pêşketina wê û rastîya wê bi gotin, kirde û wateyê re li ser disekinê. Di pirtûkê de zimanê kurdî, bi dîroka wê re tê ser ziman. Pirtûk, li ser aqil û felsefeya ku bi civate kurd re bi dîrokê re pêşketî, bi wê re hem wê û hem jî bi wê re pêşketina ziman ya bi wê re tînê ser ziman. Pirtûk bixwe, li ser pêşketina ziman, rengê bi karhanîna gotinan, pêşketin û pêşxistina wateyê ya. Bi dîroka ziman re ziman, pêvajoyên çawa yên pêşketinê bi xwe re û bi hebûna xwe re di buhurêne li ser wê disekinê. Vê jî, li ser xate pêşketina zimanê kurdî bi pêvajoyên wê yên destpêkê û heta pêvajoyên wê yên roja me ku bi pêşketina ziman re bûna, bi wan re tînê ser ziman. Karakterê ziman, bi temen, hîm û bingîhîya wê re li ser disekinê. Pirtûk, di çerçoveyekê de bi hevdû re pêşketina aqil a bi ziman re jî li ser wê disekinê. Têkilîya di nava ziman û aqil de bi çi rengê û awayê heya, wê tînê ser ziman. Nivîskar Abdusamet Yigit, di pirtûkê de têkilîya ziman û aqil, bi gotina "Ziman, weke erdnîgarîya wê ya ku li ser wê şîn dibê ya." tînê ser ziman.
Têkiliya ziman û aqil a bi hevdû re.
Di vê beşê de bahse têkiliya ziman û pêşketina ziman dike. Di vê beşê de têkiliya ziman û aqil, tê lêpirsîn û lêkolîn kirin.
Wate, pêşketina aqil û ziman.
Di vê beşê de bahse wate û bi wê re pêşketin hiş û aqil dike. Di dema aqilê felsefeyê de gotina wateyê û pêşketina wê lêdikolê û hewil dide ku bide fahmkirin.
Cecoxan.
Cecoxan Serdarê milî yê Kurmanc Menteqa Kurmanj, Bakûra rojhilat ya Îranê
Li menteqa Kurmancên Bakura Xorasanê jî xelk bi rêberîya Cecoxan sa parastin ji xwestên heqanî yên meşrûteh serhildan çêkirin. Cecoxan serdarê milî yê kurmanc (Bakûra rojhilat ya Îranê) li ciwanîya xwe bavê xwe ji dest da (bav rehmetî bû). Li zemana înqilaba meşrûte li sala 1906,an ya zayînî / mîladî hikûmeta adî û mihelî ya kurmanc mesûlîyeta tarîxî /dîrokî ya bavê wî dane wî, bi vê rêya ew bi resmî bû hikumranê / serokê menteqa kurmanc bi merkezîyeta Miyankûh. Li wê wextê Orisîyet û Êngilîs li ser tesmîmgirtin /biryargirtin yên Îranê tesîrdar bûn. Cecoxan ji dû demekê da talaş kir ku merkezîyeta hikûmeta mihelî ya kurmanc biguherîne şehrî Qoçanê (ku merkeza tarîxî ya hikûmetên mihelîye kurmanj ji sala 1610,î zayîvî pê va bû) daku resmen hikûmeta îyaletî – welayetî ya meşrûte li menteqa kurmanj élanbike, û bi vê rêya hêzên milî û qomî li dijî Orisan ku menteqa kurmanj dagîrkiribûn / îşqalkiribûn, kom bike daku wan mecbûr bi terk kirina Îranê bike.
Ji dû bombaran kirina herema Îmam reza, Orisên Tizarî ku serdarê milî yê kurmanj însanek qewî û bêtirs û li dijî hedefên êrêşa xwe didîtin li rêya girtina wî derketin. Cecoxan bi hemkarîya sitûn pêncim (alîkarên Mohemed Alî Şah ku dijberê dimokrasî ya meşrûteh bûn) carekê hate girtin lê çinku ew serdarekî pir ostakar û qewî bû bi zîrekî û hoşmendî û çelengî ji bendîxana Orisan revî.
Cecoxîn xebata xwe li dijî Orisan.
Cecoxîn xebata xwe li dijî Orisan (hêzên bêgane yên li dijî dimokrasî û azadî li Îrana meşrûte) û Mohemed Alî Şah yê ji hikûmetê berkinar kirî ku li sifaretxana (balyozxane) Orisan penaber bûbû (hêzên hundir welêt yên li dijî dimokrasî û azadî li Îrana meşrûte) berdewam kir û li qereqûl û meqerên wan li menteqê û xeta serhedê (Bakûra rojhilat ya Îranê) êriş dikir û efser û serbazên Orisan (Selatên Orisan) yên dagîrger digêhandine cezayên karên xwe, tifang û yaraqên wan jî li nav siwarên xwe û qoşûna kurmanj pareva dikir daku ji xwe difa kin.
Orisan bi resmî ji hikûmeta wê wextê ya Îranê xwest ku Cecoxan, ev rêberê timêşe qehreman û camêrê natirs û navdarê hêja yê kurmanj, destgîr kin, lê doletê jî gotibû ku alîkar û piştgîrên wî li menteqê pir in û va kara ji dest me nêye. Ji dû vê encama da Orisan gişt hêzên xwe li dijî Serdarê milî kurmanj, amade kirin û şandine teqîba wî. Van teqîban jî ti eser nekirin. Cecoxan rêberê natirs û naskirî yê meşrûtexwazî kurmanj, dostdarê miletî kurmanj û Îranîyekî li dijî Orisan (dagîrgerên bêgane yên li dijî dimokrasî ya meşrûte li Îranê) bû ku ji alîyê xelkî menteqê û piştgîrên nizama meşrûte ya Îranê dihat hezkirin.
Cecoxan dost û yawerê zehmetkêşan û sitemdîtîyên kurmanj û xelkên mehrûm yên Îranê bû û sîstima dimokrasî ya meşrûte mîna hikûmeteke pareva kirî (qismek fidiralîsm a menteqeyî li wê çaxê) sa Îrana çend milîyetî ra minasib dizanî ku ji rêya wan xwestên bi heq û qanûnî yên xelkî Îranê bi cîh dihat.
Cecoxîn rêya azadî.
Cecoxîn rêya azadî û beraberî ya milî bi agahî, elaqe û girîngî hilbijart, canê xwe fedayî hêjayîyên modêrn yên civakî (îctimayî) û azadkirina xelkî xwe kir. Navî Cecoxîn bi rindî û qencî li tarîxa menteqê Kurmanc û Îranê mîna roya bi tav û tîn (têhn) heta dûmê dinê ronahî û şewq dide. Cecoxîn dixwest ku mafên (heqên) ferhengî, sîyasî, aborî (êqtesadî), milî (neteweyî), û … yên xelkî kurmanc û der esil êhtiram (rêz) li beraber – hiqûqî sa gişt milîyetên îranê li bin hikûmeta parevakirî ya meşrûta Îranê (fidiralîsma adî ya îyaletî – wilayetî) da pîyade bike. Cecoxîn talaş kir daku bi bêhinfrehî û layîq bûna xwe, li ser şîwa zindigî (şîwaza jîyana) xelkî xwe li doza rifah û serfirazî û bêhtir kirina jîyana wan, û nicat û xelas kirina wan ji bê–edaletî ya hakimên mostebid, û destxistina serbilindî û payebilindî sa tîke milîyeta kurmanc (pare milîyeta kurmanc / parçe netewa kurmanc) li menteqa bakûra xorasanê bi tesîr û karsaz bibe.
Cecoxan bi qowet girtina dijberên azadî û dimokrasî li Îranê, û bi xîyaneta ostûna pêncim ya li dijî meşrûte ku bi alîkarîya Orisên dagîrger (îşqalger) hatibûn, li meha Behmen ya sala 1290,î ya rojî (1911,an ya zayînî) li çîyên tijî berf yên Axmezar û Êspîyanê (Bakûra rojhilat ya şehrî Qoçanê), bi mezlûmî û canesarî sa destxistina heqên milî û ferhengî yên xelkî kurmanj, û rêz û hurmetkirin li xelk û welatî xwe bi destên dagîrgerên Orisan hate kuştin û çu dilovanîya xwe, û canê xwe mezlûmane feday azadî û dimokrasî ya meşrûte li Îranê kir.
Herçend ku Cecoxîn bi talaşên bêguman û newestîna xwe negihêşte erman (armanc) û qesd û arizûya xwe ku ewana: azadî, beraberî, îftixar û êhtiram danîn bi nasnameya milî kurmanc, serfirazî û rifah sa xelkî wê menteqê bûn, lê rêya serbilindî, rûmet û bîhnpakîyê sa bi dest xistina ev tiştên mohim sa nesilên dû xwe dûz û serast kir û rênema bû. Ruhê pakî Cecoxîn li asmanê menteqa kurmanc ya Bakûra Xorasanê difirîye û digerîye û bi dengî bilind û bangê bihîstinê, dilxwazane teqela dikê û digerîye.
'Cecoxan, herçend ku tu li nav me ninî lê xwîna te ya pak li nav reg û demarên ciwanên kurdê Bakûra Xorasanê diherikîye.'
Deregez bajarekî ji parêzgehê Xorasana Rezewî li bakurê rojhelatê Iranê ye û ji Teranê 1150 û ji Meşhedê 255 km fasiley xwe heye. Sînorê Deregezê ji alî bakûrê da kişwera Turkmenîstan, ji rojhelatê û başorê rojhelatê bajarê Meşhed û ji rojavayê bajarê Qûçanê ye.moxtesatê wî 37 derece û 36 deqîqe panatiyê bakûr û 59 derece û 6 deqîqey dirêjtiya rojhelatî ye.
Ji şûnên geriyanê av germê Elah Ekber û parkê netewî Tendûrê ne bajarê Deregezê kevnar û dîroka wî rûgeş e, li berê wî re Ebîverd digotin û li dîrokê fikr û şaristanê islamî li paşnavê henek ji zanîstvanan peyvê Ebîverd hebû ye, bajarê Xaveran ê yê dorê Partan, li 3 km deregzê red û berantê şaristanê 5000 sal pêş ji mîadê heye, ango sabiqey şaristanîyê li Deregezê digîji 7000 sal berê navên berê bajarê deregezê ji pêş ji islamê ta nika, Daragird,Nisiya,Apavaratken,Baverd,Ebîverd,Etek,Nisa,Derûn û xaveran bûne.
Deregezê li gor lêkolînên zanistî ku hatine kirin ji sedî zêdetir kurd in.
Ebûlfeth Muhemmedê kurê Enaz yan jî Muhemmedê Enaz (bi erebî; "Abu’l-Fatḥ Moḥammad bin Annāz") damezrênerê Dewleta Enazîya bû. Wî di sala 990î de dewletê ava kir û heta sala 1011î li ser bu.
Piştê wefat kirina wî kurrê wî Husamdewle Farisê kurê Muhemmed hate ser.
Belazûrî (jdb. ? - m. 892, Bexda), dîroknasekî serdema navîn yê Îranî bû.
Dîroka jidayikbûn wî ne kifş e, ji bo jiyana wî jî agahî kêm e, pirtûkan ji erebî wergerandiye farisî ji ber wî tê texmîn kirin ku eslê wî fars e. Li Bexdadê di 80 saliya xwe de aqilê xwe wenda kiriye û miriye.
Îbn Bace, navê wî yê temamî Ebû Bekr Muhemmed bin Yehya bin es-Saîx (أبو بكر محمد بن يحيى بن الصايغ) (erebî: ابن باجة, "Ibn Bajja"; z. ? - m. 1138 Fas), fîlozof û matematîkzanê ereb bû. Ew li Endulusê dijiya.
Ew li rojavayê bi navê "Avempace" tê zanîn.
Îbn Bace li ser metafîzîk û matematîkê xebat kirye.
Îbn Bace fîlozofên weke Îbn Tufeyl û Îbn Ruşd di bin bandora xwe de hiştiye.
"Navên Evînê " filmekî frensî ye ku navê wî bi ingilîzî "The Names of Love" û bi frensî "Le Nom des gens" ye û di sala 2010an de Michel Leclerc derhêneriya wî kiriye û ji aliyê Leclerc û Baya Kasmi hatiye nivîsîn.
Paşxana Çêkirinê.
Filmî du xelatên César Awardê di sala 2011an de stend. Yek ji bo baştirîn rola sereke ya jin ku Sara Forestierê wergirt û ya dî jî ji bo baştirîn nivîs.
Plot.
Filmd wek nîv-biyografîk e ku derbarê jineke ciwan de ye ku seks wek çekekî bi kar aniye ta ku bandorê li kesên rastgir û misilmanên tundrew bike.. Baya Benmahmoud (Sara Forestier), bizavkareke çepgir, ciwan serserî û azad e ku bi dijberên xwe yên siyasî re radizê ta ku wan nîme ser fikira xwe û di dawiyê de Arthur Martin (Jacques Gamblinî dinase..
Eşîrên Botan sih, sih û pênc eşîr in û bi awayê jêrîn lêk vedibin: Koçer û Dêmanî.
Koçer.
Koçer jî du bir in: Çoxsor û Şilît.
Çoxsor.
Mîran, Alikan, Dûdêran, Soran, Garisan,
Şilît.
Batûyan, Teyan, Xêrkan, Kiçan, Mûseresan.
Dêmanî.
Di vî milê avê de: Meman, Hesinan (jêrîn û jorîn), Ebasan, Aliyan.
Di wî milê avê de: Berwarî, Erih, Garisan (Koçerên wan jî hene) Welat–Kelhok, Welat–Kêver, Welat–Kilîs, Şûvan, Jêliyan, Dêrsew(çiya dérşewi, Hacî–Aliyan, Keran, Harûnan, Slopiyan,
Hacî-Bêra: Şirnex, Goyan. Sindî
Eşîrên Botan tev de silîv in.
Abdulbaki Turan mamoste, werger û nivîskar e.
Prof. Dr. Abdülbaki Turan di sala 1937an de, li Karazê ji dayîk bûye. Di medreseyên kurdî de xwendiye. Diploma dibistana sereta û ya îmam xetîbê ji der ve girtiye. Di sala 1969an de Înstîtuya Îslamî ya Bilind qedandiye. Di fakulteya Îlahiyeta Qonyeyê û li zanîngeha Dîcleyê mamostetî kiriye.
Simkoyê Şikak yan jî Smayîl Axayê Şikak (jdb. 1887 Kela Çariyê – m. Şino), serhildêr û rêberekî kurd ê ji êla şikakan e û rêberê Serhildana Simkoyê Şikak bû.
Smayîl Axayê Şikak, yê ku pirranî bi navê Simko (an jî Simkoyê Şikak) di nava ‎kurdan de hatiye naskirin, yek ji wan rêbera ye ku di dîroka azadîxwaziya gelê ‎Kurdistanê de xwedî rûmet û xebateke berbiçav e. Girîngiya serhildana Simkoyê ‎Şikak ku nêzî 25 salan dom kir, ew e ku piştî şerê cîhanê yê ‎yekem nêzî %50 ji axa rojhilatê Kurdistanê ji desthilatdariya dewleta Îranê rizgar kir û mîna desthilatdarekî kurd karê xwe yê hukimdariyê ‎meşand. Ev karê han (ku Simko dikarî hemû hêzên êl û eşîretên kurdan li dora ‎hev bicivîne), di serdemeke ku sîstema feodalîzmê li hemû Kurdistanê di bin ‎nîrê axatiyê de bû, pêkhat.
Secerename û nasnameya êla Şikak.
‎Kela Smayîl Xanê Mezin (bapîrê Simko yê mezin, bavê Elî Xanê bapîrê Simko) li ‎nêzî çemê Berandizê li herêma Urmiyê ye û ev keleh wek şûnewarekî dîrokî di nava kurdan de weke ziyaretgehekê tê hesibandin.
Şikak di rojhilatê Kurdistanê de piştî eşîra Kelhûr (li herêma Kirmaşan), ‎mezintirîn eşîra vê para axa Kurdistanê ye ku di çaxê desthilatdariya Qacarî ‎û Pehlewiyan de li Îran û Kurdistanê xwedî rolekî çalak yê siyasî bûne.
Piştî ku Mihemed Xanê Qacar (damezrînerê silsîleya Qacariyan) bi ji navbirina ‎desthilatdariya Zendiyan, desthilatdariya hemû Îrana mezin girt destê xwe, ‎fermandarê kurd Sadiq Xanê Şikak jî hevkarê wî bû. Lê Mihemed Xanê Qacar ‎zor û sitemkariya xwe gihand radeyekê ku heta li dijî mirovên mîna Sadiq Xanê ‎Şikak jî kete liv û lebatê û hewilên ji navbirina wî jî dane. Sadiq Xan ku xwedî ‎hêzeke zêdetir ji 10.000 kesan bûye, bi kuştina Mihemed Xanê Qacar jî hatiye ‎tawanbarkirin ku di sala 1797an de li bajarê Şuşa "(Şoş)" di nava xîveta xwe de tê ‎kuştin. Sadiq Xanê Şikak yekemîn kes e ku navê wî di serûkaniyên dîrokî de ‎weke fermandarekî kurd yê girêdayî êla Şikak hatiye nivîsandin. Piştî wî malbata ‎Simkoyê Şikak di qada siyasî ya herêma bakurê rojhilatê Kurdistanê de, xwedî ‎navekî xuyakirî ye. Ji wan kesayetiyan Smayîl Xanê Mezin, Cazê (jina Smayîl ‎Xanê Mezin û dayika Elî Xan), Elî Xan, Mihemed Paşayê kurê Elî Xan, Cewer ‎Axa û Simkoyê Şikak ku tev bi nemerdî û awayê xapandinê ji aliyê Îraniyan ve ‎hatine kuştin.
Ji van her du tîreyan tev di bin desthilatdariya Pisaxayan de bûne ku di çaxê ‎serhildana Simkoyê Şikak de û di bin rêbertiya wî de, bi awayê konfederasyona ‎eşîretan hevgirtinek bihêz di navbera eşîreta Şikak, Milan, Herkî, Ertûşî, Dirî û hinekên din de hat ‎çêkirin.
‎“Ebdula Veg (Ebdu an jî Evdu) xwediyê neh kuran bû ku ji Cizîrê hatin Somayê. ‎Kurekî Evdu Begê yê bi navê Îbrahîm Aẍayê Çep hebû ku pir mêrxas bû. Ji wî ‎re kurek çêbû ku jêre Smayîl Aẍayê Mezin digotin. Ango bapîrê mezin (bavê ‎bapîr) ê Simkoyê Şikak bû. Elî Xanê kurê Simkoyê mezin xwediyê 6 kuran bû: ‎Ehmed Aẍa, Mihemed Aẍa (bavê Simko û Cewer Aẍa), Temer Axa, Îbrahîm Aẍa, ‎Hecî Aẍa û Qasim Aẍa. Mihemed Aẍa jî xwediyê 6 kuran bû: Cewer (Ceifer) ‎Aẍa, Smayîl Aẍa ango Simko, Şukir Aẍa, Ehmed Aẍa, Xurşîd Aẍa (di şerê bi nestorîyan ‎re li Dîlemanê hate kuştin) û Elî Xan (di çaxê şandina bombeya ku ji aliyê ‎dewleta Îranê bi navê şirînî ji bo kuştina Simko hatibû şandin, li çariyê şehîd ‎bû).”
Di Rojhilatê Kurdistanê de ji çaxê serhildana Kela Dimdimê heya roja îro, hemû ‎rêberên kurd bi navê çareserkirina pirsgirêka kurd û hevdîtinê, hatine ‎xapandin û di bi awayekî dûr ji exlaqê siyaset û mirovanetiyê ji aliyê ‎desthilatdarên Îranê ve, hatine kuştin.
Ji serokên êla Şikak Simkoyê Mezin (Smayîl Xan), Elî Xan, Cewer Axa û Simkoyê ‎Şikak tev bi navê hevdîtin û çareserkirina pirsgirêkên siyasî bi nemerdî ji aliyê ‎desthilatdarên Îranî ve hatine kuştin. Mihemed Axayê Şikak jî piştî kuştina kurê ‎wî (Cewer Axa) çû Stenbolê ku ji siltanê Osmanî (Siltan Ebdulhemîd) dawa ‎hevkariyê ji bo tolhildana xwîna kurê xwe bike. Li wir rêzek taybetî jêre hat ‎girtin û nasnavê Paşa dane wî. Lê bi hewldanên berdevkên Îranê, Mihemed ‎Axa negihişt armanca xwe û wek jêder didin xuyakirin ew li Stembolê bi ‎komployekê hatiye kuştin. An jî ji ber têkiliyên wî yên bi malbata Bedirxanî û ‎mezinên din yê kurd li Stenbolê, ji wir hatiye dûrxistin û di jiyana dûrî ‎Kurdistanê de wefat kiriye.
‎ Kuştina Cewer Aẍa.
Cewer (an jî Ce'fer) Axayê Şikak ku li sala 1905an de li Tewrêzê hat şehîdkirin di nava êla Şikak de wek cîgirê bavê xwe dihate hesibandin. Bi ‎awayekî fermî bi destûra dewleta Qacarî li herêmên rojavayê gola Urmiyê ‎hukimdarî dikir. Cewer Axa ji ber hinek taybetmendiyên xwe yê mîna mêrxasî, ‎merdayetî û destvekiriyê di nava çîna feqîr û hejarên herêmê de pir dihat ‎hezkirin. Sedem jî ew bû ku wî parek ji wê talana ku ji dewlemendan distand, ‎di nava feqîr û hejaran de belav dikir. Ji bona wê jî Cewer Axa ji aliyê jêredên ‎ewropî û gerîdokên Rojavayî ve wek "Robin Hoodê Kurdan" hatiye binavkirin.
Sala 1905an dema ku Muzeferedîn Şahê Qacar, bi seferê çû Ewropayê, li ‎bajarê Tewrêzê kurê xwe Mihemed Eçlî Mîrza wek cîgirê xwe hilbijartibû. Wê ‎demê Huseyîn Qulîxan (Nizamûl Seltene) jî kiribû waliyê giştiyê ‎Azerbaycanê.
Dîroknivîsê azerbayecanî Ehmed Kesrewî di vê derbarê de dibêje: “Nizamûl ‎Seltene bi awayekî fêrmî Cefer Axayê Şikak vexwînd bajarê Tewrêzê û jê ‎dawa kir ku ji bo gotûbêja li ser pirsgirêkên sinorê dewleta xwe û dewleta ‎Osmanî bi hevre bişêwirin. Herwiha wan soz da Cefer Axa ku dewlet yê li wî ‎xweş be û daxwazên wî jî yê bên bicîkirin. Lê piştre ferman da Mihemed ‎Husên Xanê Zerxam (Qeredaxî) ku Cefer Axa vexwîne bo seraya xwe û bi ‎awayekî ku ew pênehesin, wî û mirovên pêre bikujin“. Havîna sala 1905an piştî ku Cewer Axa bi mezinên êla xwe re şêwirî, di gel ‎heft siwarên xwe yên ku di karê şervanî û mêrxasiyê de zîrek û netirs bûn, ji ‎Kela Çariyê ber bi bajarê Tewrêzê meşiyan. Heft kesên hilbijartî ku bi Cewer ‎Axa re çûn ev bûn: Mistefa Newrozî (Xalê Mistê), Xalê Mîrzê (xalê Cewer û Simko), Sedo, ‎Hacî (Haco), Caço, Seyîd Mihemed (Seydo) û Qasim (Qaso).
Piştî 40 rojan ji aliyê welîehdê Îranê Mihemed Elî Mîrza ve fermana kuştina ‎Cewer Axa bi telegrafekê, gihişt destê Nizamûl Seltene û ew di seraya dewletê ‎de hat kuştin. Ji heft kesên ku bi Cewer Axa re bûn, pênc kesan karî bi şerekî ‎giran xwe ji bajarê Tewrêzê bigehînin kela Çariyê û xebera bûyerê bigehînin ‎kurdên herêmê. Mihemed Axa ji bo tolhildanê bi riya Sultan Ebdulhemîdê ‎Osmanî çû Stembolê, lê nekarî raya wan ji bo vî karî bikişîne aliyê xwe. Wek ‎hat gotin ew bi komployên konsulosê Îranê, êdî ji Stenbolê venegerî ‎Kurdistanê û bi her awayê ku bû, hat wenda kirin.
Kurdan ku bi şêweyek aktîv di şoreşa meşrutexwazên Îranê (1905 - 1911) de, ‎xebat dikirin, ji vî karê Nizamûl Seltene nerazîbûna xwe dan xuyakirin. Herwiha ‎azadîxwazên din yên Îranî li bajarên mina Tewrêz û Tehranê jî ev karê dewleta ‎Îranê şermezar kirin.
Li pey kuştina Cefer û Mihemed Axayê bavê wî, Simko ku xortekî ciwan bû, li ‎ser daxwaz û şêwra rihspiyên eşîra Şikak, bû cîgirê birayê xwe yê mezin. Ev di rewşekê de bû ku du hissên niştimanperwerî û tolhildanê di dil û mejiyê ‎Simkoyê ciwan de gelek bihêz bûn.
Simkoyê Şikak li gel xwîşka Şêx Seyîd Tahayê Hekarî zewicî bû. Ji ber vê jî têkiliyên Simko li gel Şêx Seyîd Taha re pir baş bûn.
‎ Destpêka Serhildana Simkoyê Şikak û Sedemên Bingehîn.
Simko bi şervanên xwe re, di nîvî de. Herwiha du biyanî jî li cem in
Piştî Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî (sala 1880an), serhildana Smayîl Axayê Şikak di ‎rojhilatê Kurdistanê de şoreşa herî mezin û domdirêj tê hesibandin. Di çaxê vê ‎şoreşê de bû ku kesayetiya tehqîrbûyî ya kurd wek neteweyekê, hinekî bişkivî û ‎hissên millî di nava kurdên vê perça Kurdistanê de zêdetir ji berê zindî bûn. ‎Kurdan karî wek netewe hebûna xwe di hemû Îranê de bidin selmandin û ‎berevajî xwesteka şovînîstên faris, hurmeta xwe ya civakî û siyasî wek ‎mîrasekî dîrokî biparêzin. Ji bona wê jî nivîskar û dîroknas Chris Kutschera, ‎Simkoyê Şikak bi weke bavê netewperestiya kurdî ya di rojhilatê Kurdistanê de binav ‎dike.
Li gor gotina mezinên Evduyiyan Simko di çaxê şehîdbûna Cewer Axa de xurtekî ‎‎18-19 salî bûye. Yanî sala ji dayibûna wî 1887 an jî 1888ê zayînî ye. Herwiha Tahirxanê Kurê Simko dide diyarkirin ku dema bavê wî li bajarê Şinoyê hatiye ‎şehîdkirin, temenê wî 42 an jî 44 sal bûye. Simko ku ji aliyê Xalê Mîrzê û ‎mezinên din yên êla Şikak ve wek cîgirê bav û birayê xwe yê mezin hatibû ‎hilbijartin, di dilê xwe de ji bêbextî û nemerdiya desthilatdarên dewleta Îranê, ‎kînek mezin ji wan girtibû. Wek tê gotin Simko di ciwaniya de xurtekî şervan, ‎netirs û di liv û lebatên wî de hissa tolhildanê gelek bihêz bûye. Ji ber wan ‎hemû derd û belayên ku bi ser malbata wan de hatibûn, mirovekî kêm axiftin ‎û xemgîn bûye û gelek bi xwe re ponijiye.
Hissa tolhildanê jî bi sedemên dîrokî ve girêdayî bû. Simko baş dizanî ku ji ‎bapîrê wî yê mezin Smayîl Xan bigire heya birayê wî Cewer Xan tev bi nemerdî ‎ji aliyê berpirsyarên dewleta Îranê ve hatine xapandin û kuştin. Ji bona wê baş ‎dizanî ku desthilatdarên Îranî li wî jî nagerin û yê rojekê bela xwe li wî jî bidin. ‎Çimkî Simko xwedî hêzeke mezin ya leşkerî bû û wek mezinê eşîreta Şikak di ‎nava kurdan de mirovekî bi qedir û rûmet bû. Wî dizanî ku Îranî dixwazin wî jî ‎weke bira, bav û bapîrên wî, bikujin. Lê ferqa di navbera Simko û bira û bavê ‎wî de, di vir deye ku bîr û rayên Simko yên siyasî (wek rêber û kesayetiyek ‎siyasî yê kurd) ji bo azadî ya Kurdistanê bêtir geş bûn. Çaxê ku cîgirê waliyê ‎Azerbayacanê (Mukerrem el Mulik) di sala 1919an bi hevkariya ermeniyan, ‎bombeyek çêkirin û di nava qotiyekê de bi navê şiranî ji Simko re şandin, ‎neyartiya Simko bi dewleta Îranê re derbasî pêvajoyek siyasî û eşkeretir bû.
Têkiliya Simko bi du kesayetiyê kurd Ebdulrezaq Bedirxan û Seyîd Teha Gîlanî ‎‎(neviyê Şêx Ûbeydulahê Nehirî) re, şoreşa di bin desthilatdariya Smayîl Xanê ‎Şikak de, di rojhilatê Kurdistanê de û heya radeyekê jî li bakurê Kurdistanê, ‎berfirehtir kiriye. Lê wek jêder û şahidên zindî dibêjin Seyîd Teha Gîlanî heya ‎dawiyê bi Simko re nemaye û navbera wan li ser awayê têkiliya bi Brîtanî re, ‎têk çûye.
Chris Kutschera di derbarê têkçûna Simko bi dewleta Îranê re dibêje: ”Bi vê hindê ‎re ku Simko kîna xwe ya li hemberî Îranê venedişart, gotibû ku bizava min li ‎dijî Îranê tolhildan jî têde bû, çimkî bav û bapîrên min, xizim û kesên min yên ‎nêzîk û cotek birayên min, tev bi destê karbidestên Îranê hatine kuştin. Lê bi ‎vê re jî Simko gelek caran behsa vê rastiyê kiriye ku armancên şoreşa wî ji bo ‎berjewendiyên netewî bûne û tenê ji bo tolvekirinê nebûye. Di vê derbarê de ‎Simko gotiye: "Hemû kes dizane ku gelê kurd heya niha çi bi ser de hatiye. ‎Mirovên wan yên mezin yên weke Smayîl Xan û Elî Xan bi şêweyek gelek ‎zalimane ji aliyê Îraniyan ve ji nav çûne. Ez niha ji bo gelê Kurd têkûşînê ‎dikim, lê tolhildana ji zordar û bedkaran hê jî maye û ji bîr nabe"”.
Mîna ku di roja îro de ji bo hemû serokên kurd eşkera bûye, Simko jî zû ‎pêhesiyaye ku dewleta navendiya Îranê mafê azadî û wekheviyê heta di nava ‎sinorên Îranek yekgirtî de jî nade gelê kurd.
Simko ku gelek kes hereketa wî bi bizavek eşîretî û herêmî dihesibînin, li gor ‎pîvanên wê çaxê mirovekî zana bûye û haya wî ji siyaseta Îran û cîhanê ‎hebûye. Simko bi nameya ku bi riya serleşkerekî Brîtanî ji Zefer el Dulê re ‎şandibû, vê rastiyê baştir dide selmandin. Simko di pareke nameya xwe ‎de dibêje: ”Em pir baş dizanîn ku hinek netewe di cîhanê de hene ku hejmara ‎wan nagehe çaryeka kurdan, lê ew gihiştine xweziyên xwe ku mafê ‎otonomiyê ye. Li almanan binêrin ku çawa ev karê han di nava xwe de ‎pêkanîne. Birastî ger netewa kurd di Îranê de negihije mafê xwe, êdî mirin û ‎neman jêre baştire ji jiyan û mayînê. Di vê roja ku em têde dijîn, dewleta Îranê ‎bixwaze an jî nexwaze, em mafê xwe yê otonomiyê dixwazin. Êdî ev xweziya ‎hemû mirovekî kurd e û ji xelkê me re jî jiyaneke nûye
Ev name dide diyarkirin ku Simko mirovekî dûrbîn bûye û ji bo standina mafê ‎rewayê gelê kurd bi armancên mezin û pîlanên nû dest bi xebata xwe ya siyasî ‎kiriye. Herwiha tenê naveroka vê nameya dîrokî (ku bêguman di arşîva milliya ‎Îranê de hatiye parastin) ji bo wan nivîskar û lêkolînvanên neteweperest ku tenê bi ‎awaykî negatîv behsa kesayetiya siyasî û serhildana Simkoyê Şikak kirine.
‎ Destpêka Şerên Giran.
Simko xwedî hêzeke leşkerî ya pirr mezin bû. Hejmara pêşmergeyên wî carna gehiştiya 20.000 ‎kesan. Lê tevahiya van şervanan mîna artêşeke hevgirtî û di bin ala partiyeke siyasî de xebata ‎xwe nekirine. Her eşîrek di bin serokatiya mezinekî wê eşîretê de bûye û rengekî taybetî ji bo ‎nasandina eşîret û hêza xwe hilbijartine. Bo nimune rengê ala hêza di bin serokatiya Simkoyê Şikak ‎de sor bû.
Ji bilî wan şerên biçûk ku di navbera hêzên Simko û Îranê de qewimîne, çend ‎şerên mezin ku bûyera wan di dîroka rojhilatê Kurdistanê de cih girtiye, ‎girîng in.
Piştî ku hêzên kurdan bajarê Urmiye ji destê leşkerên Îranê derxistin, Urmiye ‎wek paytexta desthilatdariya kurdan hat hilbijartin û Têmur Aẍayê Şikak ji ‎aliyê Simko ve weke hakimê bajar hat wezîfedarkirin. Di şerê Gulmanxaneyê de jî ‎hêzên kurdan bi girtina Gulmaxanê rêya ku bajarê Urmiye bi Tewrêzê ve girê ‎dida, girtin. Di şerê Şekeryazî de jî fermandarê hêza dewleta Îranê Emîr Erşed ‎hat kuştin. Emîr Erşed birayê Mihemed Husên Xanê Zerxam (Qeredaxî) bû ku di ‎seraya xwe de Cewer Axa kuştibû. Lê di dawiyê de kurdan nekarî li hemberî ‎hêzên dewletê li berxwe bidin û bajarê Urmiyê ku bi qasî çar salan di dsetê ‎kurdan de bû, ket jêr desthilatdariya hêzên Îranî. Di şerê Miyanduawê de ‎kurdan bi şikênandina hêzên artêşa Îranê, serkeftinên mezin bi dest xistin. Lê ‎karê herî girîng û dîrokî kuştina xayînê navdar Xalo Qûrban bû. Xalo Qûrban ku ‎ji kurdên Hersînê ye, yek ji wan fermandarên şoreşa Mîrza Kuçik Xanê Cengelî ‎bû ku li dijî dewleta navendiya Îranê li bakurê Îranê serî hildabû. Xalo Qûrban ‎bi hevkariya cotkar û çend fermandarên din yên mîna Kerîm Xan, Xalo Hişmet ‎û Baba Xan karî di nava bizava Cengeliyan de heya pileya komîseriyê jî biçe. Lê ‎piştre Xalo Qûrban ji Mîrza. K. Xanê Cengelî qetiya û di bazara xwefirotinê de ‎ket xizmeta artêşa Reza Pehlewî. Xalo Qûrbanê kurd, bi hevkariya artêşa Îranê ‎karî şoreşa Cengeliyan toşî şikestê bike û di dawiyê de serê serokê şoreşê bi ‎xelat ji Riza Xanê Pehlewî re bir koşka Tehranê. Li hemberî vê xizmeta wî ew ‎bû fermandarekî artêşa Îranê.
Reza Şahê Pehlewî xayinê kurdan Xalo Qûrban şand meydana şerê li dijî ‎serhildana Simkoyê Şikak. Lê vê carê di şerê Miyanduawê de ev bi destê şervanên kurd hat kuştin.
Di şerê azadkirina bajarê Mehabadê de fermandarê giştiyê şer Simko bixwe bû ‎ku Seyîd Teha Şemzînî (Gîlanîzade) jî hevkarê wî bû. Piştî şerekî giran bajar ket ‎destê kurdan û 600 jandarmên Îranî ku di bin serokatiya parêzgar Melîkzade de ‎bûn, tev hatin kuştin. Di çaxê şerê Sarî Tacê de jî ku li sala 1922an li herêma ‎Salmasê (Dîleman) qewimî, hêza kurdan nekarî li hemberî hezên Îraniyan ‎berxwedanê bike. Şer heya dagîrkirina kela Çariyê berdewam bû. Piştî ku kela ‎Çariyê hat girtin, Simko û hezar kes ji siwariyên xwe derbasî bakurê ‎Kurdistanê bûn û ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hatin bêçek kirin. Lê ev ne dawiya ‎şerên kurd û dewleta Îranê bûn.
‎ Şehîdbûna Simkoyê Şikak li bajarê Şino.
Li ser şehîdbûna Simko ‎guman heye ku hinek axayên kurd xiyanet li wî kirine û ew neçar kirine ku ji ‎bo hevdîtinan xwe bigihîne bajarê Şinoyê. Berdevik û desthilatdarên Îranê ku ‎hertim bi riya xapandin û xiyanetê xwe nêzî siysetvanên kurd kirine, dîsa jî bi ‎navê hevdîtinên çareseriyê, Simko hat razîkirin ku bê bajarê Şinoyê û bi ‎serleşker Muqedem re hev bibînin. Ji bona wê jî wan bi rêya Têmûr Axa ku ‎demek bû, bi birîndarî di destê dewletê de hêsîr bû, nameyek ji Simko re ‎şandin ku wê demê li gundê Barzan bû. Simko bi çend siwarên xwe re hatin ‎çiyayê Qendîlê û li wir jî bi Xurşîd Axayê Herkî re ber bi bajarê Şinoyê ve meşiyan. ‎Li wir fermandarê bajarê Şino serheng Sadiq Xanê Nûrozî ew bir mala xwe. Lê ‎hatina serleşker Muqedem derew bû û ew li benda derfetekê bûn ku Simko bi ‎tenê bikişînin derveyî bajarê Şinoyê û wî li wir bikujin. Di dawiyê de jî bi ‎hînceta pêşwazîkirina ji serleşker Muqedem li derveyî bajarê Şinoyê bi wê ‎davika ku jêre danîbûn, di êvariya 30ê hezîrana 1930î de hat şehîdkirin. Herçend di ‎şer de Simko û siwarên wî gelek kes ji serbaz û leşkerên dewletê jî kuştin, lê ‎wî nekarî vê carê xwe ji destê wan rizgar bike. Termê Simko sê rojan li bajarê ‎Urmiyê neveşartî danîn ku gel lê binêre û kurdan jî pêbihesinin ku serokê wan ‎hatiye kuştin. Berpirsyarên dewleta Îranê ji bo zanîna wê hindê ku sedî-sed ‎bizanibin Simkoyê Şikak kuştine, jina Simko ya bi navê Fexriye Êqibalî (azerî ‎bû) anîn ser termê wî û wê jî bi nerihetî ji wan re got:” Belê ev mêrê min ‎Smayîl Axa ye. Ez ji rûyê tiliya wî ya birî dizanim ku berî çend salan ji ber jehra ‎marê ku pêvedabû, bi destê xwe bi kêra xwe birîbû.”
Dema ku xebera kuştina Simko gihişt koşka paşatiya Îranê heya heftiyekê ‎şahî û kêfxweşî hatin lidarxistin û hemû kuçe û kolanên bajarê Tehranê bi ‎ronahî û gulan hatin xemilandin. Riza Pehlewî mezintirîn dijminê xwe di ‎Kurdistanê de ji holê rakiribû.
Şehîdbûna Simko bû sedem ku heya ‎pêkhatina komara Kurdistanê ya di bin serokatiya Pêşewa Qazî Mihemed de bêdengiyek xemgîn li rojhilatê Kurdistanê hakim be.‎
‎ Xebat û Hewldanên Simko.
Simko di çaxê desthilatdariya xwe de gelek xebitiye ku bi dewletên biyanî re têkeliyên siyasî ‎pêkbîne. Di vê navê de bi taybetî ew xebitiye ku bi dewleta Brîtanya û YKSSê re ‎têkiliyan deyne û bala wan bo ser çareserkirina pirsgirêka kurd bikişîne. Lê wan ji ber ‎berjewendiyên xwe yên aborî û girîng nebûna cihê jeopolîtîk yê axa Kurdistanê, bihayekî wisa ‎nedane pêşniyarên vî serokê kurdan. Simko bi rêya Seyîd Teha Gîlanîzade pirr xwestiye ku ji ‎bo çareserkirina pirsgirêka kurd û pêkanîna dewleteke kurdî bi berpirsyarên Brîtanî ên li Îraqê ‎hevdîtinan pêk bîne, lê di vê daxwaza xwe de bi ser neketiye. Herwiha ew ji Şêx Mehmûdê Berzencî ‎bi gilî û gazinc bûye ku baweriya xwe bi dewleta tirkan re tîne. Ji bona wê jî ew di derbarê Brîtanî ‎û tirkan de wiha dibêje: “Îngilîz û tirk her du ji bo çaresekirina pirsgirêka serxwebûn û serbestiya ‎Kurdistanê derewan di gel me de dikin, ew me dixapînin. Îngilîz dixwaze tevaya kurdan mîna ‎xulam û berdeyan ji bo armanc û daxwazên xwe yên çewt bikar bînin û bixebitînin, mîna ‎meymûnan me ji xwe re bireqsînin û ew jî bi me bikenin. Ew dixwazin me li hemberî neteweya me ‎şermezar bikin, ev ne karê min e, ez xiyanetê li gelê xwe nakim. Tirk û îngilîz her du ji hev xirabtirin, lê ji herkesî zêdetir kurd ji bona xwe xirabin, kurd pişta hev ‎nagirin, hînî xizmetkariyê bûne, baweriya wan bixwe tune û mezinatiya hevdu napejirînin.”
Simko bêtirî hertiştî ji xiyaneta axa û begên Kurd dilşikestî bû ku di rojên xweş de mîna mêşa li ‎dora şirînî, kêliyekê ji wî dûr nediketin, lê di rojên tengaviyê de xwe ji wî dûr dixistin.
Xaleke girîng a hewldanên Simko ew e ku wî di çaxê desthilatdariya xwe ‎li bajarê Urmiyê de xebatên rewşenbîrî û çandî dan meşandin. Yekemîn car di dîroka rojhilatê Kurdistanê de Simko ket wê fikirê ‎ku di warê ragehandinê de jî pêngavek bê avêtin. Di sala 1912an de li bajarê Xoy, Ebdulrezaq Bedirxan bi ‎piştgiriya siyasî û diravî ya Simkoyê Şikak kovareke mehane bi navê Kurdistan weşand. Herwiha li ‎bajarê Xoy dibistaneke kurdî jî, ji bo zarokên kurd vekirin. Salên piştî şerê cîhanî yê yekem yanî ji sala 1919an heya ‎têkçûna şoreşê rojnameya bi navê (Roja Kurd) û piştre tenê bi navê Kurd ku organa fermî ya ‎dewleta wî bûye, hatiye weşandin. Roja Kurd an jî Kurd rojnameyek heftane bûye. Sernivîserê ‎vê rojnamê nemir Mela Mihemedê Turcanîzade bû ku karê amadekirina rojnameyê di weşanxana ‎Xêyret de li bajarê Urmiyê dimeşandin. Herwiha Simko ji bo agehdariya ji rewşa siyasî û leşkeriyê ‎hemû herêmên di bin desthilatdariya xwe de, ji telefonê mifa standiye û bi vî awayî pêwendiyên ‎hemû fermandarên eniyên şer bi kela Çariyê re hebûne.
Beriya ku Simko bi awayekî berfireh dest bi şer û şoreşa li dijî dewleta Îranê bike, bi hevkariya ‎Ebdulrezaq Bedirxan û çend giregirên din yên kurd komelek bi navê Cîhandanî li bajarê Xoyê ‎damezrandibûn, ku komelek rewşenbîrî bû û bêhtir xebatên çandî û rewşenbîrî dimeşandin.
Simko pir xebitiye ku bi kesayetî û bizavên ku li dijî rejîma Îranê serî hildane, têkiliyên siyasî ‎deyne. Ew bi şoreşgerê azerbayecanî Mihemed Xiyabanî re di nava peywendiyan de bûye. Herwiha ‎Simko û serdarê şoreşa bakurê Îranê Mîrza Kuçik Xanê Cengelî xebitîne ku di navbera şoreşa ‎Kurdistan û bakurê Îranê (Gîlan) de dan û standinên siyasî pêkbînin, lê gûherandinên siyasî ev derfet ‎nedaye wan ku vî karê dîrokî bigehînin encamê.
Hevdîtina Simkoyê Şikak û Reza Şahê Pehlewî.
Riza Mîrpenc ku bi hevkariya Brîtanî ji pileya serleşkeriyê bû şahê Îranê, di sala 1925an de ji bo ‎serlêdanekê çû Azerbayacan û Kurdistanê. Armanca wî ya herî mezin ew bû ku riyekê ji bo bi dawî ‎anîna serhildana Simko peyda bike û desthilatdariya xwe li hemû Îranê birêk bike. Serleşkerên Îranî ‎pir dawa ji Reza Şahê Pehlewî kirin ku dev ji vê sefera xwe berde, lê ew razî nebû û xwest ku ji ‎nêzve Simko bibîne. Xuyaye ku hemû di wê baweriyê de bûn ku Riza Şah êdî ji wê seferê venagere ‎û yê bi destê Simko bê kuştin. Dema ew bi 62 kes ji fermandar û hêza xwe ya taybetî ve nêzî ‎bajarê Salmasê dibe, di yekemîn dîtinê de 5000 siwariyên Simkoyê Şikak bi rûyekî sar û girij ‎pêşwaziyê li şahê Îranê dikin û rêzek taybetî jêre nedigirtin. Simko jî wek serokekî kurd bi kincên ‎kurdî li hemberî şahê Îranê sekinî û bi pêşwaziyek sar û bi serê lêvê bixêrhatina wî kir. Piştre herdu ‎bi hevre çûne karwanserayekê û li ser pirsgirêkên herêmê axivîn. Wek tê gotin Reza Şah pir ‎tirsiyabû ku Simko wî û hemû kesên wî bikujin. Ji bona wê jî heya berê sibê ji tirsa nerazabû. Ew herdem li benda wê hindê bû ku siwarên Simko hêrişî wan bikin û ‎tevde bên kuştin. Herçend piştî ewqas bûyerên tal ku Simko bi çavên xwe dîtibûn, êdî baweriya wî ‎bi desthilatdarên Îranê nemabû, lê derfetek dîrokî ji dest da û wê şevê Riza Şahê Pehlewî nekuşt û ‎ew ji destê wî filitî.
Simko piştre di hevdîtinekê ya bi serleşker Ebdulah Tehmasbî re gotibû: ”Mezintirîn şaşiya min di wê şevê de ew bû ku min Reza Şah nekuşt”.
Wê şevê Riza Şah ji serleşker ‎Tehmasbî dawa kir ku karekî bikin û Simko mijûl be û çax derbas be û roja din zû ji wir ber bi ‎Ûrmiyeyê hereket bikin. Wan bi lîstika textenerd wê şevê Simko mijûl kirin û roja din Simko ‎pêhesiya ku Reza Şah ji destê wî derketiye û derfetek zêrîn ji destê xwe daye.
Dema ku Reza Pehlewî bi hevkariya hêzên biyanî desthilatdariya xwe li herdera Kurdistanê bihêz ‎kir, bi awayê ku li jor hat gotin ji bo hevdîtinên siyasî Simko vexwendin bajarê Şinoyê û li wir ew ‎bi bêbextî hat kuştin.
‎Navê Simko di nava beyit û stranên Kurdî de.
Li ser jiyan, derd û elemên malbata Simkoyê nemir heya niha gelek dengbêj û hunermendên navdar ‎beyit û stran gotine. Bi riya van stranan jî mirov dikare malwêranî, ked û zehmetiyên ku vê malbata ‎mezin ji bo doza bi şan û şerefa Kurdistanê kişandine, bibîne.
Misilman () (wekî bisilman, musulman, musluman, musliman, jî tê nivîsandin) navê bawermendên ola Îslamê ye.
Misilman bi pirranî li Rojhilata Navîn û Rojhilata Dûr dijîn. Di sal 2020 da 2 milyar misilman li serê dinê hene û bi mezintiya xwe civata misilmanan li dû ayîna mesihiyan civata duyan e.
Pirraniya gelê kurd û Kurdistanê jî misilman in. Lê kurdên mûsewî, mesîhî û êzidî jî hene.
Wateya navê "misilman".
je dest ne helanînî le ber yezdanê dilovan hateyê
Cibrayîl an Gavriyel (bi îbranî: גַּבְרִיאֵל, "Gavrî-El", tê wateya „hêz û lehenga/ê min Xwedê ye“; bi erebî: جبرائيل, "Jabra'îl") di sê olên mezin ên di nava gelên samî de rû dane (cihûtî, xiristiyanî û îslam) de, yek ji firîşteyên sereke ye. Mizgîna bûyîna Îsa pêxember daye Meryemê. Di ola xiristiyaniyê de di dirûvê keçekê de tê sêwirandin.
Di cihûtiyê de bi tevî Mîxayîl tê pesinandin herdu bi hev re wekî zêr û zêvî tên binavkirin. Heger Mîxayîl ji berfê be, Cibrayîl ji agir e. Herdu firîşte bi navê Sodom û Gomore derbasî wêjeyê jî bûne.
Di nava kurdan de dîtina van firîşteyan wekî ya ereban e. Lewra bi hatina îslamê re derbasê kurdan bûne, di ola berê Zerdeştîtîyê de nînin.
Di pêşkêşiyên hunerî de, Cibrayîl gelemperî cilên spî an şîn li xwe dike. Bi gelemperî sosinên spî lê dike. Car din ew bilûrekê digire, çiraya di destê wî de dibiriqe, ew tûrek bihuştê an pirtûkek digire. Pir caran di dîmenek ku "Mizgînî" tê de tê xuyang kirin.
Sembola herî gelemperî ku bi Cibrayîl re têkildar e sosina spî ye. Kulîlk paqijî û rastiyê destnîşan dike. Sembolek din a Cebrayîl per û bask e. Ev mebesta wîya orîjînal sembolîze dike, wekî qasidê Xwedê ye.
Cibrayîl pirtûkên cihû û filehan de.
Di çavkaniyên Cihû û Xirîstiyan(fileh) de, wekî Gabriel tê binav kirin. "Mirovê hêzdar " bi maneya "Xwedê" dimire di destê Manakin de ku ji peyva Gabriel pêk tê wekî keldanî an suryanî tê pejirandin. Peyv bi heman awayî derbasî Yewnanî û Latînî bû.
Cibrayîl di Cihûtî û Xirîstiyantiyê de yek ji milyaketên mezin e û yek ji sê melekên ku navê wî di Incîlê de derbas dibe ye. Navê wî cara pêşîn di pirtûka "Daniyêl" de derbas dibe. Li gorî agahiyên ku di Ahd-i Atîk de û di apokryfan de têne dayîn, Cebrayîl bi şeş firişteyan re li pêşberî Xwedê li milê çepê radiweste, diayên pîrozan ji wî re vedibêje, û çavdêriya bihuştê dike; ew serwerê esmanê yekem e; navbeynkarê herî girîng e. Ew xeraban helak dike, cinan davêje firna agir û hêzên xwezayî hukim dike. Di Cihûtiyê de, Cibrayîl firîştyek e ku wekî qasid tevdigere, fermanên Xwedê ji mexlûqan re vedigire, û ew jî prensîba dadmendiyê ye. Wî Yûsif bir cem birayên xwe, û Wî bi Yaqûb re şer kir. Beşdarî definkirina Mûsa.
Di Ahd-i Cedid de, Cibrayîl du caran tê binav kirin. Di yek ji wan de, Mr. Ew derketiye Zekeriya û jê re gotiye ku ew "Cibrayîl li ber Xwedê radiweste" û Li aliyê din, ku Yahya ragihand ku ew ê ji dayik bibe. Xuyabûna Meryemê, Tê gotin ku wî mizgîna pêxemberê îsa daye. Li gorî Xirîstiyantiyê, Cibrayîl firîştyekî mezin e ku bi şiklê mirov li pêxemberan xuya dibe û ji Xwedê wehyê tîne.
Di ola îslamê de, Cibrayîl ew fîrîşteyê wehyê ye ku pêxember di derbarê fermanên îlahî de agahdar dike û yek ji çar firîşteyên mezin e. Her çend firişteyê wehyê bi peyvên cihêreng bi Erebî tê vegotin, yên herî navdar Cebrîl, Cebreîl, Cebrîl, Cibrîn û Cibrîl in. Piraniya zimannasên misilman, dibe ku li ser hin vegotinên di berhevokên hedîsan de bin bawer dikin ku Cebraîl peyvek îbranî ye ku tê wateya "xulamê Xwedê". Dema ku wî ew qebûl kir, hinekan îdîa kir ku ew ji hevoka erebî ceberutullah, ku tê wateya "hêza Xwedê", tê. Meriv dikare bifikire ku Cibrîl vê wateyê jî di nav xwe de digire, têkiliya wê bi cebr re, ku tê wateya "hêz", dihesibîne.
Cibrayîl di îslamê de.
Navê yek ji çar firîşteyên mezin e û di gora ola îslamê Cibrayîl ji pêxamberan re wahiya Xwedê tîne. Di Quranê de navê Cibrayîl di çend ayetan de derbas dibe û ji wî re "Ruhil Qudis", "Ruhu’l-Emîn", "Ruh û Resûl" jî tê gotin. Cibrayîl firîştyekî bi hêz, serkeftî û zana ye. Li ba Xwedê li cîhekî bilind de ye û serokê gelek firîşteyên din e.
Di Qurana Pîroz de ji bona Cibrayîl wiha tê gotin: "Û kê bibe neyarê Xwedê û firîşteyên wî û pêxamberên wî û Cibrayîl û Mîxayîl, bira bizane ku bi rastî Xwedê jî neyarê xudanenasan e."
Mîxayîl an jî Mîkaîl ([ˌmixäˈʔel]), "Micha'el" an "Mîkhâ'êl";;;: "Mîka'îl", "Mîkâl", "Mīkhā'īl") navê serfirîşteyek e ku ji cihûyan û ola wan derbazî xiristiyanî û îslamê bûye. Tê zanîn ku hersê ol jî di heman herêmê di nava gelên samî de rûdaye. Li cîhana rojavayiyan jê re "Michael" ("Mi-ka-el" tê wateya "Kî-weke-Xwedê") dibêjin û navekî mêran e. Hersê ol jî wî wekî "milyaketê karên erdê û xwezaya wê digerîne" didin nasandin. Di baweriya îslamê de herwiha ew milyaketê erzanî-bihabûn, xela-dewlemendî, bela-aramiyê îdare dike ye.
Gorî baweriya îslamê.
Mîxayîl yek ji çar serfirîşte ye. Peyva "Mikaîl" bi kurdî tê wateya "Qûlê piçûk û hêja yê Xwedê". Di gora ola îslamê firîşte Mîxayîl bi destûra Xwedê hemû karên gerdûnê bi rêve dibe. Ew hetanî roja dawiyê yê dinê bi karê gerdûnê hatiye vatinandin.
Navê Mîxayîl an "Mîkaîl" tenê yek carekî di Quranê da derbaz dibe: "Û kê bibe neyarê Xwedê û firîşteyên wî û pêxamberên wî û Cebraîl û Mîkaîl, bira bizane ku bi rastî Xwedê jî neyarê xudanenasa ne."
"Melek Îsrafîl", ji "Berzîşiya afirandinê ya al-Qazwînî", Îraq 1280
Îsrafîl "(bi erebî:إسرافيلIsrāfīl, bi kurdî tê wateya agirnak, bişewat)" firîşteyekî sereke ye di ola Îslamê de.
Yek ji çar serfirîşte ye. Di gora ola Îslamê Îsrafîl di roja qiyametê de bi destûra Xwedê pifê sûrê yan jî lûleyê dike. Hêja Mihemmed Pêxamber di hadîsekî xwe de ji Îsrafîl re "sahib - i karn", ango xwediyê sûrê, xwediyê lûlê gotiye. Di roja dawiyê de Îsrafil du caran pifê sûrê dike.
Bi pifkirina yekemîn, hemû tişt di ezmîn û zemîn de tune dibin. Di Quranê de wiha tê gotin: "Êdî gava ku di sûrê de bi carekî tenê tê pifkirinê, zemîn û çiya tên rakirin û bi yek carekî li hev dikevin." (Sûreya Haqqe: 69/13,14)
Lê bi pifkirina duyemîn, hemû mirov disa zindî dibin û bi hev re li derekî bi nav "Mahşer" li ba Xwedê kom dibim. Li ser vî bûyerê jî Quran wiha dibêje: "Gava ku di sûrê de tê pifkirinê. Êdî ew ji goran derketine û li ba Xwedêyê xwe de lez dikin. " (Sûreya Yasîn: 36/51)
Azraîl an Rihsîn ("Rihstîn") yek ji çar melekên mezin e. Di gora ola Îslam ê Azraîl di hêla Xwedê da bi kuştina mirovan hatiye wezîfe kirin. Lêbelê navê vî meleka mezin di Quran ê da û di hadîsên Muhemmed Pêxamber da ne Azraîl e. Ji wî ra "Melekûl mewt" yanê "Meleka mirinê" tê gotin. Di Quran ê da ji bona Azraîl aha tê gotin: "Ew melekê mirinê, ku yê ji bona we hatîye wezîfe kirin, gerê canê we bigire û dûra jî hûn li ba Xwedê yê xwe da bêne zivirandinê." (Sûreya Secde: 32/11)
Ji bona girtina rihê her mirovekî melekek heye û Azraîl jî serokê van melekan e.
Di Quran ê da aha derbaz dibe: " Paşê danê mirina yekî ji we hatî be saiyên me canê wî digirin û ewna di wezîfa xwe da qet tu kêmasiyekî nakin."
ae United Arab Emirates
ag Antigûa û Berbûda
an Antîlên Holandî
as Samoyayê Emerîkî
B.
ba Bosna Hersek
bf Burkîna Faso
by Rûsya Sipî
C.
cc Girava Kokos
cf Central African Republic
cd Komara Efrîqaya Navîn
ci Berderya Aç
ck Giravên Kok
cr Kosta Rîka
cv Kape Verde
cx Giravên Christmas
D.
do Komara Domînîk
E.
eh Sahrayê rojava
F.
fk Giravên Falklanda
fo Giravên Faroyar
gb Great Britain
gf French Guyana
gov USA Government
gp Guadeloupe (French)
gq Equatorial Guinea
gs S. Georgia & S. Sandwich Isls.
gu Guam (USA)
gw Guinea Bissau
H.
hk Hong Kong
hm Heard and McDonald Islands
I.
io British Indian Ocean Territory
K.
kg Kyrgyz Republic (Kyrgyzstan)
kh Cambodia, Kingdom of
kn Saint Kitts & Nevis Anguilla
kp North Korea
kr South Korea
ky Cayman Islands
L.
lc Saint Lucia
lk Sri Lanka
M.
mh Marshall Islands
mil USA Military
mk Makedonyaya Bakur
mp Northern Mariana Islands
mq Martinique (French)
nc New Caledonia (French)
nf Norfolk Island
nt Neutral Zone
nz New Zealand
O.
org Non-Profit Making Organisations
P.
pf Polynesia (French)
pg Papua New Guinea
pm Saint Pierre and Miquelon
pn Pitcairn Island
pr Puerto Rico
R.
re Reunion (French)
ru Russian Federation
sa Saudi Arabia
sb Solomon Islands
sh Saint Helena
sj Svalbard and Jan Mayen Islands
sl Sierra Leone
sm San Marino
st Saint Tome (Sao Tome) and Principe
su Former USSR
sv El Salvador
T.
tc Turks and Caicos Islands
tf French Southern Territories
tp East Timor
tt Trinidad and Tobago
U.
uk United Kingdom
um USA Minor Outlying Islands
us United States
V.
va Holy See (Vatican City State)
vc Saint Vincent & Grenadines
vg Virgin Islands (British)
vi Virgin Islands (USA)
wf Wallis and Futuna Islands
za South Africa
Yurî Alekseyevîç Gagarîn (bi rûsî: Юрий Алексеевич Гагарин; z. 9 adar 1934 - m. 27 adar 1968), esmangerekî rûs bû û yekem mirovê li fezayê bû. Di hêzên hewayî yên Sovyetê de serheng bû û bi xelata lehengê Yekîtiya Sovyetê hat xelatkirin.
Yûrî Gagarîn di 9'ê adara 1934'an de li gundê Klûşîno yê nêzî Gschatsk di malbatek gundî ya rûs de hate cîhanê.Bavê wî Aleksey Îvanovîç Gagarîn (1902-1973) li wê derê di kolektîfê de xeratkar bû, diya wî Anna Timofejewna Gagarina, bi navê keçiktiyê Matveeva (1903-1984), şîrkêş bû. Sê xwişk û birayên wî hebûn: birayên Walentin (1924-2006) û Boris (1936-1977) û xwişka wî Zoya (1927-2004).Di 1ê Îlona 1941ê de li dibistana gundê Klûşînoyê tê tomarkirin. Çûna dibistanê bi Şerê Cîhanî yê Duyem û dagirkirina gund ji aliyê leşkerên Alman ve di 12'ê Cotmeha 1941'an de hat astengkirin.Di Sibata 1943 de, Walentin û Soja ji bo karê zorê li Almanyayê hatin şandin.Piştî şer vegeriyan. Tenê piştî ku gund di 9'ê Nîsana 1943'an de ji aliyê Artêşa Sor ve hat rizgarkirin, waneyên dibistanê dikarin berdewam bikin.
Di dema şer de ezmûnek çêker jî hebû: Gagarîn dît ku pîlotek şerkerê Sovyetê li nêzî wî dadikeve da ku balafirek din a ku daketina awarte pêk anîbû bigire û bi vî rengî wî ji dîlgirtina Alman bifilitîne.
Piştî ku di havîna 1945-an de çû bajarê Gschatsk (niha Gagarîn), Gagarîn şeş pola xwend li dibistana navîn.
Dema ku di sala 1946'an de serlêdana Zoya ya ji bo wezîfeya hemşîre bi ser neket, piştî ku wê bi rastî di pirsnameyekê de diyar kir ku ew rastî dagirkerî û girtîgehê hatiye, li gorî gotinên paşerojê yên diya wî, wî ev yek wekî hişyariyek girt.
Sitem an jî Zilum tê wateya ku li yekî bêmaf zordesti were bikirin.
Ew kesên bêmaf zordestî li mirova dikin ji wan re "Zalim" an jî "Zilumkar" tê gotin.
Di dîrokê de pirrê caran ji aliyê pirraniyê ve li hindikan zilum hatye kirin.
Dadmendî ji bo ku mafê her kesî werê parastinê heye.
Dadmendî nahêle ku mafê kesî li ser kesî bimîne û firqî naxê nav ol, esl, mezheb u îdeolojiya.
Peyva "Dadmendî" û "Wekhevî" ji hev cûda ye.
Her wiha "Qencî" û "Xirabî" bi dadmentiyê ve ji nav hev dertê.
Îbn Heysem (erebî: ابن الهيثم), (965 Besre - 1040 Qehîre) Li rojava bi navê "Alhacen" yan jî "Alhazen" ve tê nas kirin. matematîknas, fîzîknas û fîlozofekî ereb bû.
Îbn Heysem sala 965an de li bajarê Besrê hatiye dinyayê û hevotina xwe ya dîn ji li vir girt, Piştê wî diçe Bexdayê hevotina xweya matematîk, fîzîk û stêrnasiyê jî li vir girtiye.
Bi piranî ew bi xebatê xwe yê li ser Fîzîkê tê nas kirin.
Pirtûka Optîkê
Zêrka Zêra û sê keçikên hevalê wê bi hevre diçine daran. Dayîka Zêrka Zêra tûrikê wan ji mewîja, helîl, basîk û noka tijî dike, dibêje hunê li çiyê birçî bibin, vana ji xwe re bixwin. Zêrka Zêra û hevale xwe diçine çiyê, darê xwe dikin û hejikê xwe kom dikin. Piştre dirûnin nok û mewîjê xwe dideynin ser lateke paqij, xwe bi wa miştûxil dikin û ji xwere xeberdidin. Piştî ku xwarina xwe dixwin, dirabin piştiyê xwe yê dara çêdikin, dijdênin. Hinekî diwestin, dibêjin ka em serê hevdu seh kin. Hemû serê hevdu seh dikin. Wextê serê Zêrka Zêra seh dikin xew dikeve çavên Zêrka Zêra de û ew diraze.Hevalê wê kir û nakin Zêrka Zêra ji xew ranekir. Roj jî a li ber avaye, ji êvarî ra nîv seat mayî ye. Hevalê wê cilika Zêrka Zêra dikine bin serê wê de, piştiyê xwe didine pişta xwe û berê xwe didine gund, diçine mala xwe. keçik têne malê. Diya Zêrka Zêra dibêje: -ma kanî keça min? Hevalê wê dibêjin -wella Zêrka Zêra razabû û me kir û nekir ji xew ranebû wext nemabû, em jî mecbur man, me dev jê berda û em bilez hatin malê.
Axir, Zêrka Zêra di wê reşa nîve şevê de li çiyaye Cûdî bi tenê ye û di xeweke şîrîn de diraze, heya wê ji bayê feleke tune ye. Zêrka Zêra ji xew dirabe ku va nîvê şevê, reşê heyvê ye… Ji tirsa behitiye, dirabe ser piyên xwe û diraje piştiya xwe, dixwaze bide pişta xwe. Dike û nake nikare piştiya xwe ji êrdê rake. Mâluma Hût xwe kiriye nav piştiya wê de… Dirabe milek hejik ji piştiye xwe diaveje û dike go bide pişta xwe, lê dîsa nikare ji erdê rake. Dido-sisê milê dî jî, ji hejikê xwe diavêje heta ku takek hejik bi tenê dimêne… Hê di vî halî de, Hût diraje Zêrka Zêra dide milê xwe û dibe wê dike şikefta xwe ya di qûntara çiyayê Cudî de. Şikefteke gelekî kûr û asê ye, ji bo vê yekê Zêrka Zêra nikare ji şikeftê derkeve. Hût jî her roj diçe neçîrê. Dîsa rojekî ji va rojan, Hut çûye nêçîrê…. Wexta ku ji neçîrê tê, kopalekî dirêj li ser milê wî ye, kopalê xwe ji rûviyan, ji kîvrojkan, ji teyrikan, ji turikan û ji kewan dagirtiye. Hût nezîkî şikeftê dibe û kopale xwe yê dagirtî dibe mirrrr diavêje şikeftê. Hût her roj di vî mîadî de diçe neçîrê û tê. Şivanê pezê malbavanan Zêrka Zêra jî her roj pezê xwe têne mêrga mezin, ji bo ku bide çêrandin. Mêrga mezin jî, li nezîkê şikefta ku Zêrka Zêra têde hepiskirîye. Şivan nizane ku Zêrkazera a li nezîkî wî ye. Nêriyekî wî Şivanî heye, her roj wextê ku dibe nezîkê berêvarê wûnda dibe, lê piştî nîv seetî tê. Şivan ecêbmayî dimêne, dibe yaw li serî vî çiyayî ev nêrî bi kûde diçe, çi dixwe? Rojekî Şivan dibe wellah ezê li pey vî nêrî çim bê ka diçe kû derê. Berêvarkî dîsa nêriyê me dikeve ser rê de, berê xwe dide şikeftê di dora wê de diçe û te… Şivan diçe ser şikeftê dibakê ka hinek di vê şikeftê de hene an na. Dengek ji şikeftê tê, deng dengê Zêrka Zêra ye… Şivan deng nas dike. Zêrka Zêra dibêje: Wa Şivano, şivanê mala bavêêê minoooo, pez berdaye mêrga mezinoooo…” û dûv re hal û meselê, ya ku hatiye serê wê, ji Şivan re dibêje. Zêrka zêra: Wa Şivanê mala bavê mino, here gund bêje bavê min û heft birayê minoooo, bila werîsê heft gundan, heft bêran û heft tevran bênin û werin min ji vê şkeftê derênin û ji Hût xelaskin. Di nava vê sala derbasbûyî de, heft zarokê Hût û Zêrka Zêra çebûne. Zêrka Zêra dibêje zarokê xwe “Ez ê çime mala xalo, kevçîkê kuto kuto ji were bînim.” Şivanê mala bave Zêrka Zêra diçe gund, ji dê û bavê wêre dibêje, - min keça we li çiye dîtiye, hal û mesela wê ev e. Wextekî ku Hût diçe neçîrê, malbata Zêrka Zêra kar û barê xwe dikin û tên wê ji şkeftê diderênin û dibine malê. Hût ji neçîrê tê ku va Zêrka Zêra ne li malê ye… Dibêje zaroka: - Ka diya we?
Zarok dibêjin - wellah diya me got, ezê çime mala xalo, kevçîkê kuto kuto ji were bênim. Hût dikê here, dibe çawa be û çilo be jî ez ê dîse birevênim. Hût cilne feqîra yê mîna ku ewên li gunda digerin, li xwe dike û tûrikekî dide milê xwe diçe gundê Zêrka zêra, li devê deriyê mala Zêrka Zêra disekine…Li derî dide (teq…teq…teq). Dayika Zêrka Zêra derî vedike. Hût dibêje “Ez feqîrekî Xwedê me, ez ji xwe re digerim li gundan û bajaran, bi xêra xwe hun karin hinek nîsk, savar an jî pera bidin min?” Dayika Zêrka Zêra dibêje -Ser sera û ser çava, ma insanetî miriye. pênc deqeya li vir bisekine ezê herime hindirû ji tere tiştna bênim. Zêrka Zêra tê, dimêzêne ka kîye li devê derî, ku çawa çav bi wî zilamî dikeve nasdike ku va Hût bixwe ye… Zêrka Zêra qîra dide: - Wa yadêêêêêê va Hût e, wê min bibe!… Ciya Zêrka Zêra îşê xwe Ji Zêrka Zêra na êne, dibe - Hûtê çi û halê çi, ew feqîrekî xwedê ye… Û li hindirê malê tiştna hazir dike ji bo feqîr! Lê ma çi, Hût xwe zer dike Zêrka zêra, wê digre û wê careke din direvîne. Çiroka me li nav zeviyan rehm li dê û bavê me hemuyan.
Zanîna ziman, navê zanista ku ziman ji hîm ve lêkolîn dike ya. Hebûna gotina, çawa tên avakirin û bi hevdû re çawa tên bikarhanîn li ser wê lêkolîn dike. Di nava zanista zanîna ziman de beşên weke bêjazanî(morfolojî) ku weke ´peyvzanî´ tê bi navkirin, dengnasî(fonetik) ku ji hîm ve dengan û levkirina wan û pêvajoyên wan ên pêşketinê bi gotinê re lêdikolê. Zanîna ziman, weke zanistekê, dîroka ziman, rengê pêşketina wê, koka gotinan û pergalîya wê lê dikolê. Weke zanistên ku ziman lêdikolîn zanyarên ziman ên weke Ferdinand de Saussure, Noam Chomsky û hwd, ên lêkolînê bi pêşketina mirov û dîrokê re bi ziman re dikin in.
Zanîna ziman, wê di bikarhanîna ziman de jî zanînaka bingihînî bide mirov. Mirov, çêtir hem nas dike û hem jî di bikarhanîna gotinan de serwaxta. Di roja me de, ku weke serdemeka zanînê tê zanîn, zanîna ziman weke temenekî giring ê pêşketina ziman jî ya bi jîyane civatî re. Di serdema zanînê de gotin bi rengê tên bi watekirin re wê temenê pêşketinê bi wan re were çêkirin. Her rengê pêşketinê bi ziman re temenê wê tê çêkirin. Rengê gotinan û bikarhanîna wan, dikarê rengê pêşketina mirovî a dîrokê jî bide dîyarkirin. Zanîna ziman, di roja me de weke zanistekê pêşketîya. Navê "samantik" jî li vê zanistê hatîya kirin. Weke zanistekê zanîna ziman, di roja me de gelek zanistên bingihînî ku ji wê û di nava wê de hatina avakirin hena.
Minafiq peyv bi zimanê erebî ye bi kurdî tê wateya "du rûtî" Ew kesên ku xwe wek misilman rava didin, Lê bi Xwedê û Muhemmed bawerî neanîbin ji wan re tê gotin. Ew kesên ku li cem misilmanan xwe misilman nişan didin lê belê pişt re li ber muşrîkan xwe wekî muşrîk didin nişandan.
Ew mirovên li ser navê dînê Îslamê dest davêjin jinê millet, zarokan dikujin, mizgefta hildişînin, tirba ji hevda dixin minafiq ji yê wisa re tê gotin.
Qutbedîn Şîrazî (jdb. 1236 Şîraz – m. 1311 Tebrîz) (‎) stêrnas, fizîknas, matematîknas û fîlozofê misilman bû. Ji bili fenê li dîn jî gellekî alim bû.
Qutbedîn Şîrazî di sala 1236 li Şîrazê ji dayik bûye. Piştî perwerdeya pêşîn hatiye Sêwas û Meletîyê jî, li cîhên weke Şam jî geryaye lê di dawî de çûye li Tewrêzê bi cîh bûye. Li ser felsefeyê, stêrnasiyê û tefsîrê berhemên wî hene. Qutbedîn Şîrazî bi xwe li ser mezheba şafîî bûye.
Perwerdeya stêrnasî, matematîk û felsefeyê ji Nesredîn Tûsî girtiye.
Qutbedîn li cem Sedredîn Qonewî jî perwerdeya olî ditiye û pirtûkek bi navê Fethûl Menan a tefsîrê nivîsiye.
Neîl Armstrong (z. 5 Tebax 1930 - m. 25 Tebax 2012) esmangerê DYA bû û ew yekemîn mirove ku çu heyvê.
"That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind."
Bi Kurdî: "Ji bo mirov(ekî) piçûk,"
Ji bo mirovahiyê gavekî mezin e."
Girêdanê derve.
https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Neil_Armstrong?uselang=tr
Îbnûl Esîr (Malbata Esîr) navê malbetek e. sê birayên ku bi eslê xwe kurdbûn.
Li Cizîrê hatinê dinyayê û di dewlata kurdan a Eyûbiyan de xebat kirin e.
Mehmûdê Kurdî yan jî Mehmûd îbn Kurdî hunermendekî kurd ê ku di sedsala 15an de jiyaye. Wî gelek berhem çêkirine, lê hemû li derveyî Kurdistanê ne, bûne alavên muzeyên Brîtanî û Victoria û Albert li Londonê û muzeya Ermîtaj a Sankt Petersburgê. Li Brîtanyayê weke "Mahmud the Kurd" tê naskirin, di nava ereban de jî wek "Mahmud al-Kurdi".
Mehmûd wekî yek ji damezrînerên şêwazek hunerî tê hesibandin ku ji hêla dîroknasên hunerê ve wekî Veneto-Saracenic (Wênîsî-Îslamî) tê binavkirin.
Berhemên Mehmûd çend jêr-komên stîlîstîk dihewîne, yên ku di nav wan de pir caran bikaranîna şeklên ewropî bi hev re bi şêwazek nû ya xêzkirina zîv a xêzkirî ku şêwazek neadetî ya erebeskiyê nîşan dide. Xemilandina wan pêwendiya xwe bi metalên ku di heman serdemê de ji bo xanedana Tîmûriyan li Asyaya Navîn û rojhilatê Îranê û mîrên Memlûk ên Misir û Sûriyê hatine çêkirin, nîşan dide. Li gorî Tahera H. Tajbhai "sêwiranên wî yên jêhatî dike ku şêwaza wî tavilê were nas kirin, û wî wekî yek ji pîşesazên pêşeng ên Veneto-Saracen nîşan dide. Stîla wî şêwaza nû ya nû pejirand û di heman demê de hêmanên kevneşopiya Memlûk diparêze."
Cihê kargeha Mehmûd tê nîqaşkirin. Tê bawer kirin ku ew koçî Wênîsê bûye û li wir jiyaye û di nîvê duyemîn ê sedsala 15an de atolyeyek ava kiriye û karê metalên rojhilatî kiriye Wênîsê. Lêbelê, hin lêkolîner li ser teza ku hunermendên misilman li Wênîsê kar kirine, pirs kirine. eşyayên xwe li welatên xwe hildiberandin û dişandin Ewropayê. Ji ber vê yekê, du teoriyên din ên alternatîf li ser şêwaza xebata Mehmûd têne pêşniyar kirin, hin lêkolîner destnîşan dikin ku xebata wî ji axa Aq Qoyunlu ya li rojhilatê Anatolyayê an jî rojavayê Îranê ye. Hinên din îdia dikin ku tu delîlên dîtbarî ji bo girêdana di navbera homologên Veneto-Saracenî û Îranî an Aq Qoyunlu de tune ne, û ew xebata wî li Siltanata Memlûk li Misir an Sûriyê bi cih dikin.
Tenê 13 tişt, ku 12 ji wan navê wî yê tam û yek jî bê Nisba (Kurd) e, sax mane. Ew li Muzexaneya Brîtanî, Muzeya Victoria û Albert li London û Muzeya Hermitage li Sankt Petersburgê têne girtin. Wî bi gelemperî navê xwe li ser berhemên xwe yên bi tîpên erebî û latînî bi "mu'allim mahmud al kurdî" îmze dikir, ku tê wateya: Hoste Mehmûdê Kurd.
Ebû Nesr Mensûr (z. 960 - m. 1036) matematîknas û stêrnasekî misilmanê faris bû.
Ew bi xebata xwe yên li ser "Teoremiya Sînus" ve tê nas kirin.
Êvaristan an jî Okzîdent (Alm: Abendland) ji bêre nava rojavaya Ewropaye bû bi taybetî Almanya, Brîtanya, Frankistan, Îtalya, û Nîvgirava Îberî.
Ew peyva ji îroh navê welatên rojavaye te bi karandin.
Têgiha "Êvaristan" ji li dema antik û serdema navîn da qewo ku roj derî avan û kû Filetîyan hene dahat bikarandin mînak qewo kû Misilman û Dêra Yewnan-ortodoxs hebûn ji wê derê ra jî digotin Rojistan (Orient).
Îşraqîtî an jî îşraqî tê wateya hilhatina rojê an jî derketina ronahiyê, navê rewtekeke felsefî ya îslamî ye ku ji aliyê fîlozofê kurd Şihabedînê Suhrewerdî ve hatiye damezrandin.
Gelekî fîlozofên Rojhilata Navîn û yê Ewropayê di bin bandora vê herikê de mane.
Mufesîr (bi erebî: 'مُفسر‎, mufassir, dirêjiya wî: مفسرون‎, mufassirūn), peyva erebî ye ku Ew alimên Quranê tefsîr dikin ji wan re dibejin.
Mufesîr bi belabuna Îslamê ve pêdivêtî buye ji ber ku Îslam li Mekeyê ve dest pê kir û bela bû çaxa hate Îran û cîhê weke Kurdistanê ji ber ku yên erebî nizanibin Quranê fahm nedikirin mufesîran ji wan re Quranê şîrove dikirin.
Pêvuste ku ew mufesîrên Qur'anê tefsîr dikin zimanê erebî û wêjeya erebî jî bizanîbin.
Elî bin Îsa (), di sedsala 9'an de li Bexdayê hatiye dinyayê di sala 1039'an de wefat kiriye.
Ew zanistvanekî misilman bû li ser stêrnasî, erdnîgarî û optîkê xebat kiriye
Xebata wî ya herî girîng jî pîvandina dev û dorê dinyayê ye, Wî bi Xalit bin Ebdulmelîk ve di sala 837'an de dev û dorê dinyayê pîvaye û 40.248 km dîtîye li gorî hin çavkaniyan jî 41.136 km buye.
Elî bin Îsa li ser nexweşiya çavan jî pirtûk nivîsiye, Bi salan li Rojhilata Navîn û li Ewropayê hatiye xwendin.
Ebûlwefa Bûzcanî, (bi erebî "Ebu'l Wefa el-Buzcanî", (jdb. - m.), matematîknas û stêrnasekî îranî bû.
Xebata wî yên girîng li ser sêgoşenasiyê ye.
Ætsæg Din an Uatsdin (Al. Æцæг Дин, Уацдин, herfiyen "Dînê tam, Dînê rastî") ji dînê alan nijade.
Alan ji gelek Arî yên rojhilatînê û esle wan jî le Alan û Sakayan nin. Welatê wan jî li du parçeye, parçe yek le Ûrisistanê ye û ye din jî li Gurcistanê ye kû 1991 ê bû azad.
Wateya peyva "Ætsæg" ya Alanî "tam", "rast" ya Kurdî ye.
"Din" ji li Farsî "Daena" (bi farsîya nû "Din") te û maneya xwe jî "Ayîn" e.
Optîk çiqilekî fîzîkê ye, Li ser ronahîyê dimeşe madde û tevgera ronahîyê lêkolîn dike.
Dîroka Optîkê.
Di dîrokê de her gav zanistvan li ser Optîkê xebitîne pêşyê zanistvanên weke Arîstoteles û Betlemyûs dûrra jî zanistvanên misilman yên weke Kîndî, Îbn Heysem, Îbn Sehl û Îbn Sîna xebitîne. Lê Îbn Heysem teoriyên Betlemyûs ne pijirandiye û li ser Optîkê pirtûkeke bi navê "Kitab al-manazir" (Pirtûka Optîkê) nivîsandiye, û ev pirtûka wî paşê zivirandin zimanê latînkî û nêzikê 350-400 sal li Ewropayê hate xwendin jê fêr girtin û li ser xebitin.
a> ve hatiye çêkirin şikestina ronahîyê ye
Mucîzeyên Quranê an jî Îcazu'l Quran mucîzeyên zanistî û matematîkî di quranê de cîh girtine.
Quran bi serê xwe mucîzeyekî giran e.
Ji ber ku Muhemmed pêxember Quranê ji ber xwe nenivîsandiye.
Ji ber ku tiştê li ser zanista astronomî û erdnîgariyê û hwd. di sedsala 20'an û sedsala 21'an de bi zanista naha ve tên zanîn ijar di Quranê de jî 1400 sal berê nîşan dide.
Mucîzeyên matematîkî.
Di Quranê de gelekî mucîzeyên matematîkî hene ji vanaka hinekî di jêr de cih girtine.
peyvên pêwenderên hevdû an jî dijî hevdû qasê hevdû derbas dibin.
"Ji xwe salekî 365 roje, rojên meha derdorê 30 roj in, û meh jî 12 ne".
"Ji xwe dinya ji sedê % 71ê wî behr e,
Ji sedê % 28ê wî jî erd e".
Mucîzeyên zanistê.
Di Quranê de gelekî mucîzeyên li ser zanistê hene, Ew tiştên ku di dema Muhemmed Pêxember de zanîbûna wan ne minkûn bûya ku mirovan bizanîbya, Lêbelê ew agahî di Quranê de 1400 sal berê nîşan dabû,
Ew ayetên qala zanistê kirine teze di sedsala 20'an de hatine zanîn.
Mucîzeya gerdûnê.
Quran qala firehbûna kaînatê dike,
Di sûreyê zarîyat di ayeta 47'an de waha dibeje: "
Ev agahiya firehbûna gerdûnê di Sedsala 20'an de hate zanîn. Her wiha zanyarê DYAyê Edwin Hubble sala 1929'an de asîman bi teloskopê ve lêkolîn kir kû tê derxist gerdûn herî diçe fireh dibe, Lê ev agahî di Qur'anê de 1.400 sal berê qal kiribû ku gerdûn herî diçe fireh dibe.
Mucîzeya atmosferê.
Di sûreya enbîya ayetan 32an de jî waha dibeje: "
Di vê ayetê de bahsa Atmosferê dike, tê zanîn kû dinya bi xizê 1.600 km ve digere û ew dengê gerandina dinyayê pir e ijar dema Atmoster nebûya ew deng di hat mirovan wê kesekî nikarîbû jiyan bikira, li aliyê din jî; kevir û maddeyên pir xesar tên li dinyayê bikevin Atmosfer van meddeyê pir xesar asteng dike.
Mucîzeya avê.
Ew behra ku ava wan li nav hevdû nakeve behra "Tengava Cîbraltarê" ye,
Alîkî ava şor e alîkî jî ava şirîne tên ber hevdû jî, lê li nav hevdû nakevin,
Ew avên bi vê şeklê ne tenê li Cebelîtariqê ye, li gelek ciyan heye.
Mucîzeya rûgehê.
Di vê ayetê de jî nîşan dide ku her stêrk di rûgeha xwe de dîgere.
Mucîzeya tebeqeya dinyayê.
Di Qur'anê di sûreya telaq ayetan 12an de waha dibeje;
Ji xwe îro zanist dibeje ev qat an hef in û ev in; hîdrosfer, lîtosfer, astenosfer, manto ya jor, Manto ya jêr, dendika derve û dendika hindir.
Mucîzeya giloverbûna dinyayê.
Di vê aayetê de nîşana giloverbûna dinyayê dike.
Ew peyva erebî "yukewwerû" tê wateya tiştekî gilover.
Mucîzeya şiqitandina Çîyayan.
Di sûreya Neml di ayeta 88'an de waha dibêje
Ji xwe îro (sedsala 20'an) zanistvan dibêjin çiya dema zorê hevdû didin û dişiqitin binê hevdû, û bi awayî tê çêkirin.
Mucîzeyên dîrokê.
'Di sureya rum de jî waha dibeje;
Dewrê ayetên Qur’anê hatîn darxistin; Romanî (Rum) Xiristiyanbûn, Şerê di navbera Romanî û Persan de borî têkbirina Persan dilê Mislimanan êşandibû ji ber ku Xiristiyanan jî ji yek Xudayî bawer dikir. Têkçûna civakeke ji Xuda bawer dike mehdê hemû kesî xerakiribû. Li ser vê rewşê Qur’anê mizgînî daye û gotiye: Dê Romanî (Bîzansî) di wextek nêz de têk bibin, mirov li ser vê rewşê dê keyfxweş bibin. İfadeya “bidi sînîn” di ayeta çaremîn de dibore hejmarên neqeba sê û nehê îfae dike. Di Erebî de ji bo hejmarên yekane cuda, ji bo hejmarên cot cuda, ji bo hejmarin ji dehê zêde cuda îfade tên karanîn.
Ji roja ewil Muhemmed bi dest îlankirina dîn kirî heya îro kesên jê bawer kirîn çêbûne û her zêde bûne. Eger ev îfadeya Qur’anê xelet derketa, bêguman li hemberê Qur’anê û Muhemmed dê ewlehî kêm bibûya, gelek kesan ji dîn bawer nedikirin.
Gundê çê ser bi eşîra Doskî a ne. Herwisa beşek ji gundê çê dikeve bakurê Kurdistanê.
GUNDÊ ÇÊ ji çend hezar malbatî pêk tê di nava gundên devera behdînan gundê herî mezîn bi nifûsa xwe
"Newroz ronesansa kurdistanê ye", navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e.
Pirtûk, li ser newrozê, wateya wê û dîrokê wê disekinê. Ji destpêka wê û heta roja me, di bin kîjan şert û mercan de hatîya heta roja me, nivîskar li ser wê disekinê di pirtûkê de. Nivîskar, di pirtûkê de li ser gotina ´newroz´ê û dîroka wê ji aliyê felsefîkî ve jî pir dirêj disekinê. Pirtûk, di wê çerçoveyê de weke pirtûkeka ku newrozê û dîroka wê bi felsefîkî tîne ser ziman a. Nivîskar, di pirtûkê de ji aliyê teorîkî û felsefîkî ve nêzîkatîyê li newrozê dike. Pirtûk, li ser serdema me û newrozê jî bi hevdû re disekinê. Di sedsale 21´ê de bi zanîn û felsefeya wê re mirov divê ku nêzîkatîyek çawa li newrozê û dîroka wê bike û çawa werêne ser ziman, di vê çerçoveyê de wê bê pirtûkeka ku perspektifek xort bide mirov bê. Pirtûk, li ser newrozê, felsefeya wê ya civatî û dîroka wê, li ser xate wê ya bawerî re ku çawa pêşketîya û xwedîyê rengekî çawa ê pêşketinê re wê tîne ser ziman.
Abdusamet Yigit di sale 2009an de jî, pirtûka xwe ya din ya li ser destana newrozê ya bi navê destana Kawayê Hesinger nivîsandibû û ev jî destana newrozê bi vegotinî tîne ser ziman. Ev duyemin, pirtûka wî ya li ser newrozê ya. Pirtûka wîya pêşî ya 'destana Kawayê Hesinger' li ser destana newrozê bû. Pirtûka wî ya duyemin ya bi navê ´Newroz ronesansa Kurdistanê ye´ jî, li ser dîrok, felsefe û rengê pêşketina newrozê û kevneşopîya wê ya bi jîyane civatê re ya.
Şikefta Hirayê (), li gorî bawermendên misilman şikefta ku pêxemberê Îslamê Muhemmed tê de peyxam jê re hatiye. Ev şikeft li bajara Mekeyê ye.
Ayeta herî ewil a "Îqre" ("Bixwîne") di vir de ji pêxember re hatiye.
Mekanîk çiqilekî fizîkê ye ku xebat û lêkôlîna hêzên cîsîma û gerandina wan dike.
Dîroka mekanîkê ji zanistvanê yewnan Arşîmed (B.z 287-212) ve dest pê dike ji xwe Wî "Hêza rakirina avê" dît. Dûra jî di Serdema Zêrîn a Îslamê de zanistvanên misilman yên weke Îbn Heysem, Îbn Bace û zanistvanê bi eslê xwe kurd Îsmaîlê Cizîrî
(El-Cizîrî) mekanîktiyê pêşve xistine, Tê zanîn Ewropayiyan zanista xwe ji El-cizîrî girtine.
Di Ewropayê de jî Galileo Galilei û Leonardo da Vinci û Newton e.
Mele Guranî (z. 1410, Amed - m. 1488, Stembol), fiqihzan, mufesîr û qaziyekî kurd ê Dewleta Osmaniyan bû.
Li gorî hîn çavkaniyan jî Ew bixwe kurdê ji Şehrezûrê ye.
Aqşemsedîn (z. 1389, Şam - m. 1459 ?) alim û zanyarê tibê yê bi eslê xwe tirk bû.
Navê wî Mihemed bû, lê ji ber ku kincên sipî lixwe dikir ji ber wî weke Aqşemsedîn hatiye naskirin. Aqşemsedîn bi tirkî tê wateya Şemsedînê Sipî.
Daqûq qesebayeke mezin li Iraqê di navçeya Kerkukê de ye.
Tê de bi pirranî kurd hene lê hinekî ereb û tirkmen jî dijîn ew qesebe berê di Dewleta Enazî de cîheke girin buye.
Mele Perîşan yan jî Perîşan Dînewerî (jdb. 1356, Kirmaşan, Rojhilata Kurdistanê - m. 1416) helbestvanekî kurd bû.
Mele Perîşan ji Herêma Dînewerê ye ku bi ser Kirmanşanê ve ji dayik bûye. Ew bi Perîşanê Dînewerî jî tê nas kiirn. Ew heta niha bi helbestvanê yekê yê ku bi kurdiya goranî pesna mezhebê şiî daye tê nasîn.
Dîwana wî ya bi sernavê "Dîwana Mela Perîşanê Kurdî" di sala 1916-yê de li Kirmanşanê hatibû çap kirin. Pênasname û Saqîname du berhemên wî yên hêj neçapkirî ne. Kartêkirina rêbaza sofîtiyê »Elhirûfiye« ya şîî ya wî wextî li ser helbestên wî diyar e. Ji helbestên wî xwiya ye ku wî hem zimanê erebî û hem zimanê farisî jî baş zanîbûye.
Dîn ew kesên hişê xwe wendakirin in.
Hinekî mirov ji dayika xwe de dibin dîn in, hineki mirov ji ji ber bûyer û trajedîyê giren din dibin.
Îbn Firnas an jî Ebas Qasim ibn Firnas (erebî: عباس بن فرناس, z. 810 Kordoba - m. 888) yek ji zanyarekî misilman ê Serdema Zêrîn a Îslamê ye. Îbn Firnas stêrnas, sîmyager û helbestvan yê bi eslê xwe berberî bû.
Nûvedanên wî.
Li gorî çavkaniyan wî ji xwe re ji qumaş perr çêkiriye û firdaye û gelekî li hewayê maye dû re jî hêdîka pêyabûye rûyê erdê. Îbn Firnas ji kevirekî rind çêkirina caman jî dîtiye û bûye yekem pêşesaziya caman.
Gotinên ji bo Îbn Firnas.
Philip Khuri Hitti, di pirtûka xwe a "Dîroka Ereban" de gotiye "Di dîroka mirovan de herî pêşîn Ibn Fîrnas firdaye".
Têkiliyen li navbera Tûnis u Îtalya têkiliyên biyanî ne.Tekiliyên dîplomasî yên herdû welatan di sala 1957 de hatine danîn. balyozxaneyek û 3 konsulxaneyên fexrî hene.(Li Bizerte.Sfax û Sousses)Balyozxaneyeke Tûnsiê li Romayê heye û konsulxaneyeke giştî li Palermayê heye li gel 3 konsulxaneyan (Li Geneoa,Milan û Naplesê) û 2 konsulxaneyên fexrî (li Barî û Novarayê) jî hene.
Her du welat jı bı temami endamen Yekgîrtiya Rojhelata Navîn in.Ji berî serxwebûna Tûnisê komeleyeke mezin a Îtalyayê dijiya.
Stêrnas an jî Astronom, Ew zanistvan in ko li ser stêrnasiyê anko astronomiyê dixebitin. Ew li ser stêr, heyv, roj û bûnewerên dî yên esmanî yên derveyî goka Erdî lêkolînan dikin. Lêkolînên wan an li Çavdêrîxane dihên kirin û lêkolînên ezmûnî û kiryarkî ne (stêrnasiya stêrvangehanî), an jî bi awayekê ramanî anko teorîk in (stêrnasîya ramanî).
Koka peyvê.
Peyva "stêrnas" ji stêr û nas tê. Paşgira -nasî di kurdî de tê wateya zanistê yan pisporiyê.
Peyva "astronom" ji peyvên yewnanî ástron (stêr) û nómos (dad) pêk hatiye.
Biweyhî, Dewleta Biweyhiyan di pirtûkan de bi erebî: الدولة البويهية "al-Dawla al-Buwayhīya" hatiyê binavkirin, dewleteke şiî ya deylemiyan bû, di 932an de li Îran û Îraqa îroyîn de hatiye avakirin. Her çiqas pêşiyê bi pirranî li bakûrê Îranê bûbin jî paşê heta başûrê Îranê çûne.
a> cihê lacîwerd e. Dewleta Harezmşahiyan hêşînê tarî ye. Cihê samaniyan renge zer e.
Peytexta vê dewletê Şîraz bû. Dînê dewletê îslam û ziman jî bi piranî farsî û erebî bûye.
Temenê Dewletê 130 sal bû û di sala 1062 ji hevda ketiye.
Dîroka biweyhiyan.
Serwerên Mezin.
Mîrên Buyîd dewletê bi taybetî ji Fars (parêzgeh), Jibal û Iraq dewlet bi rê ve dibin. Ji ber ku welat bû sê parçe, ji hêla sê rêveberên cuda ve hate birêve birin.
Ew di nav Selçûqî de bû.
Serwerên Biçûk.
Mîrên Buwayh hin herêmên piçûk hukum dikirin.
Zimanê farisî beşdarî Buyidan bû.
Buwehî Xûzistan
Aslê dîrokî yên biweyhiyan.
Buwayhids dewletek e ku ji hêla gelê Deylem yan si Kurd ve hatî damezrandin. Navê Buwayhi, V. Behrâm ji Buye (Buveyh) bin Fennâ Hüsrev daketiye.
Desthilatdariya Buwayhids, dewletek Şiîtî, ji 932 heya 1055 dom kir. Abu Suca Buwayh, ku navê xwe da vê xanedanê, serokê eşîrekî şervan e. Kurên wî Alî li Farisî -yê Prensîbiya Buwayh, li Rey (şaristan)ê de Hasan û Kirman -ê de Ahmet damezirandin. Buveyhogullari di wextê xwe de çû rojava û Bexda xist bin serweriya xwe. Paşê Büveyhoğulları Xelîfe xist bin emrê xwe. Serekê Xelîfe Buveyoğulları ji hêla walî (Emirül Ümera) ve hate wezîfedarkirin. Paşê, Buveyhogullari şaxek danî ber çavên Xelîfe û li şûna wî xelîfeyek din danî. Naha Xanedana Ebasiyan bûne dîkên Buyîdan.
Muhemmedê Şedad an Muhemmedê kurê Şedadê kurê Kurto ("Muhammad bin Shaddad") pêşengeke kurd û damezrênerê dewleta kurdan ya Xanedana Şedadiyan û serwerê pêşîn bû.
Di salên 951-971 de pêşengtî kir.
Muhemmedê kurê Şedad Ji ber ku navê bavê wî "Şedad" bûye loma navê dewletê danine Şedad.
Dewletê li ser navê bavê xwe ava kiriye.
Bêkes Reşîd (navê wî bi erebî خاشع رشيد) nivîskarekî kurd e, di 25 meha çiriya paşîn ji sala 1979an, li bajarê Qamişloyê yê Rojavaya Kurdistanê ji dayik bûye. Bi zimanê kurdî û erebî helbest, pexşan û gotarê dinivîsîne.
Di dema xwendina zanîngehê de bi çend xwendekaran re Kovara Ar ya ku yek hejmar jê derket - ku yekemîn kovara serbixwe bû di Rojavayê Kurdistanê de, bi destên xwendekaran hatibû damezirandin û weşiyabû.
Mîrgeha Ake ji mîrnişînike Kurd bû ew xanedana ji li dewama Kardoxiyan an jî ya Medanbû û li hikmê Bakûrê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê dikir.
Li cihê herêmê ji nav dola centritis jorrînê û zapa jorrînêye, başûrêrojhilata Wanê, nav Arzanene û Adiabeneyê kîjan bi encarnî başûrê Vaspurakanê ye. Pismîrên Akeyê ji serhildana 451 û ew jî cenga Avarayrê da zahf aktîv bûn. Wan çaxa êrîşên ereban da li Bakurê Kurdistanê rolike gir hebû.
Bazê Dostikî, Bazê Kurdî, Baz an jî Ebû Ebdullah el-Huseyn bîn Dostik Elbaz damezrênerê dewleta kurdan a Merwaniyan bû.
Baz bi îhtîmaleke mezin li gundekî kurdên serdema navîn ê bi navê Kurmas (İncekaya) ji dayik bûye, ku di newala çiyayên Bahasna de di navbera bajarokên Xîzan û Sêrtê de, li başûrê rojavayê Gola Wanê bû. Di derbarê jiyana wî ya kesane de pir tişt nayê zanîn. Baz di eslê xwe de rêberê komeke çekdar bû. Tê bawerkirin ku axa bavê wî, ku federasyoneke eşîrên kurd bû li dorûbera bajarokên Sêrt û Bidlîsê ku bi awayekî fermî ji bo Hemdaniyan wilayetî dikir, li wî mîras maye. Baz ji eşîra Hemîdî an Çêharbuxtî bû. Lêbelê ew jî ji hêla eşîra Dostikî, ku îro wekî eşîra Doskî li herêma têne zanîn, ve dihat îdîakirin, ji ber ku li navê wî Dostikî hebû. Xwişkeke wî bi navê Fehm û birayek bi navê Ebû'l-Fawaris Hasan hebûn. Ebû'l-Fawaris di şerekî li dijî xanedana Biweyhî de di 987-988an de hatiye kuştin.
Baz di şerê li dijî Hemdaniyan de hatiye kuştin. Tê gotin ku gora wî li Sûr e.
Dewllat abat, navê yek ji gundên gundistana Mazul li navçeya MarkaMarkaziyê ye. Markazi girêdayî şaristana Nişapur ye.
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dewlat abat 415 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 110 e.
Îbn Sehl ("Abu Saʿd al-ʿAlaʾ ibn Sehl") (Erebî: أبو سعد العلاء ابن سهل‎) (940 - 1000) matematîknas û fîzîknasekî misilman bû. Ew bi xebatê xwe yê li ser optîkê tê nas kirin.
Lîsteya zanyarên misilman
Îbn el-Şatir ("Ala Al-Din Ebu'l-Hasan Ali İbn Îbrahîm İbn-Shatir" jdb. 1304 - m. 1375) (erebî: ابن الشاطر) stêrnas, matematîknas, endazeyar û alimekî misilman yê bi eslê xwe ereb bû.
Îbn el-Şatir hîna piçûk bû, diçe Qehîreyê perwerdehiya stêrnasiyê dibîne, piştî demekî dîsa tê Şamê di mizgeftekî de kar dike, û di wî serdemê de li ser gerstêrkan hesabên girîng kiriye.
Fexredîn Razî (1148, Îran, Rey - 1209, Herat), tefsîrvan û fîzîknasekî Îranî ye. Navê wî yê temamî "Fexredîn Muhemed bin Omer bin el-Husên bin el-Hesen bin Eli et-Temimi el-Bekri er-Razi eş-Şafiî" ye.
Fexredîn di sala 1148an de li Reyê hatiye dinyayê, pêşyê li cem bavê xwe Omer bin el-Huseyn perwedehiya îslamê tefsîra Quranê ditiye, dûre jî dest bi hevotina fizîkê kiriye,
Wî gelek pirtûk nivîsandîye li ser fîzîkê û dengê cisma lêkolin kiriye.
Ravekarekî (şirovekarekî) bihêz yê Qûranê ye. Tefsîra wî pir navdar e.
Raffaello Sanzio (1483 - 1520) nîgarvan û mîmarekî îtalîyanê herî bi nav û deng e.
Wî wêneyeke Zerdeşt jî çekiriye.
Ev lîsteya zanistvanên misilman e. Ji Sedsala 8an de dest pê dike û heta Sedsala 17an.
Zanistvanên misilman yên ku li ser çiqilên zanistê ên weke stêrnasî, fizîk, kîmya, matematîk, biyolojî, endezyarî, jeolojî, dîrok, bijîşkî, erdnîgarî, civaknasî û hwd xebitînin cih girtine.
ji bo pîvandina astronomîyê stêrk, roj, heyv hwd. tê xebitandin, haceteke gellekî dîrokî ye.
Tê texmin kirin herî pêşyê BZ ji aliyê Appolinius û Hipparkos ve 240- 150 hatiye xebitandin.
Zanistvanên Misilmanan jî yên weke Bîrûnî, Bettanî, Meryem el-Îcliye, Nesredîn Tûsî û Şerafedîn Tûsî gelekî li ser Astrolabê xebitine ezman lêkolîn kirine û stêrkan pîvane.
Bi taybetî Şerafedînê Tûsî şeklê Astrolabê guherandiye û daha pêşta xistiye.
Şerafedîn Tûsî (jdb. 1135, Tus - m. 1213) zanyarê matematîknas û stêrnasê ye ku bi eslê xwe fars bu.
Perwerdehiya xwe li Şam, Heleb, Bexdad û li bajarê Mûsilê girtiye. Perwerdehiya matematîkê wî da zanistvanê kurd Kemaledînê Yûnis.
nexşeya cîhanê ya Îbn Hewqal
Îbn Hewqal (920 Nisêbîn - m. 978 ?) nivîskar, erdnîgarînas û dîroknasê Îslamê yê bi eslê xwe ereb yê sedsala 10a bû.
Îbn Hewqal li Nisêbînê hatiye dinayê Navê yê rastî "Ebul Qasim Muhemed bin Elî en-Nasîbî"
Wî di sala 977'an de pirtûgeke bi erebî bi navê "Rûyê Erdê" (صورة الارض) nivîsandiye. Herwiha Îbn Hewqal gerokbû jî Ew pir li welatan geriye ye.
Zeynûdîn Iraqî (1325, Qehîre - 1404 Misir) alimê hedîs û fiqihê bû. Hîna heşt salîbûye pirtûka pîroz Quranê jiber kiriye. Dûra jî dest bi îlmên fiqih û hedîsan kiriye.
Zeynûdîn Iraqî di sala 1325an de li Misirê navçeya Qehîreyê hatiye dinyayê, Hîna 3-4 salîbû bavê wî Husên wefat dike. Bavê wî kurdê Başûrê Kurdistanê ji bajarê Hewlêrê bû koç kiribû Misirê.
Zeynûdîn Iraqî di salê xweyê piçûk de dest bi 'ilmê Îslamê yê hedîs û fiqihê kiriye, Ji berku eslê wî kurde lewma bernava wî el-kurdî ye. Navdanka wî jî "Ebûlfedl" e. Navê wî bi temamî ji "Abdurrahîm bin Huseyn bin Abdurrahman el-Kurdî" ye. Lê ew bi piranî bi navê "Zeynûdînê Iraqî" hatiye naskirin.
Wî perwerdeya xwe bi pirani ji "Nasirûdîn Mihemed bin Ebi’l Hesen bin Ebdulmelîk" girtiye. Di 20ê Şibatê 1404'de wefat kiriye.
Fuad Mesûm (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: "Fuad Masum"), ango Mihemed Fuad Mesûm, siyasetmedarekî kurd ê Îraqê ye.
Ew ji sala 2014an ve 7em serokkomarê Îraqê ye. Siyasetmedarekî serpêhatî yê siyaseta kurdên Iraqê ye. Piştî Celal Talabanî, 2em serokkomarê Iraqê ku ne ereb e. Mam Celal û Fuad Mesûm razgir û hevalên hevdu ne jî.
Teqiyedîn bin Merûf (; jdb. 1526 - m. 1585) stêrnas, matematîknas û endezyarekî dewleta osmaniyan bû.
Teqiyedîn ji bo stêrnasiyê çavdêrîxane ava kiriye û piştî demekî di 1580an de hatiye hilşandin. Sedemê hilşandinê di çavkaniyan de ji hev cuda tê nivîsandin. Li gorî hin îdeyan hilşandin siyasî bûye.
Ji stêrnasên herî girîng yê Osmaniyan e. Bi xwe li sala 1526an de li Şamê jidayîk bûye, û li Şam û Misirê xwendiye. Di sala 1550î de hatiye Stembolê û di sala 1577î bi fermana Murad III li Tophaneyê çavdêrî avakiriye.
Elî bin Ridwan, ango Ebûlhesen Elî bin Ridwan el-Misrî (jdb. 998 - m. 1068) bijîşk, fizîknas û stêrnasekî misilman yê Misirê bû.
Ew li ser xebatên bijîşkê yewnanî Galen pir xebat kiriye. Pirtûka wî a "Ars Parva"yê şîrove kiriye.
Li rojavayê bi navê "Haly Abedrudian" tê nazkirin.Elî bin Ridwan li gorî kitekita dêreke li Rojavaya Ewropayê
Nûredîn Betrûcî weke damezrênerê stêrnasiya nûjen tê zanîn. Navê wî yê dirêj "Cafer Nûredîn Ebû Îshaq el-Batrûcî el-Îşbîlî" ye. Nûredîn li Endulusê hatiye dinyayê lê dîroka ji dayikbûna wî nayê zanîn. Ew talebeyê Ibn Tufeyl bû. Di sala 1217an de wefat kiriye.
Pirtûkên wî îro tenê "Kitab Fi'l Hey'e" (Rêzikên Astronomîyê) heye yên dinê hemî wendakirî ne.
Fatime, Fatime bint Muhemmed (Fatimeya keça Muhemmed), yan jî Fatima Zehra (; jdb. 606 - m. 632), dota Muhemmed pêxember û jina Elî bû.
Fatime bi xwe sala 624an de bi Elî re zewiciye.
Ji piçûktiya xwe de alîkariya Muhemmed kiriye û weke dê li Muhemmed xwedî derketiye ji ber wê Muhemmed Pêxember jê re gotiye "Ûmmu Ebîha" ("Dêya bavê xwe").
Zaroken wê yên ji Elî
Qadirî (erebî: القادريه) terîqeteke misilmanan e ku ji aliyê alimên misilman yên bi eslê kurd Ebdulqadirê Geylanî ve hatiye çêkirin.
Navê xwe ji navê Ebdulqadirê Geylanî ji peyva Ebdul-Qadir digre.
Qadirî tê wateya ku ew kesên di terîqata Qadirî de ne. Her çend gelek nivîskar bibêjin jî Gîlan devereka li nêzîkî deryaya Hezare jî, li ser rêya Bexda û Kirmaşanê de jî devera Gîlanê heye. Gelek kurd bawer dikin Şêx Ebdulqadir ji vêderê ye
Malbata Berzincî ku li Silêmanî dimînin endamên vê terîqeyê ne. Her wisa wek Telebaniyan, Nehriyan gelek malbatên din jî di vê terîqeyên de bûn lê piştî belavbûna Neqişbendî, derbasî vê terîqeyê bûn. Ji ber tesîra binemala Telebaniyan li Kerkûkê, binemala Berzincî li vê herêmê zêde tesîr li ser xelk nekir. Wek serhildana Şêx Mehmûdê Berzencî.
Di terîqeya Qadirî kêr li xwe dan, şîş li xwe dan an jî zerardana wûcudî heye.
Îsmaîl Beşîkçî (),(z. 7ê kanûna paşîn a 1939 li Îskilip, Çorim, Tirkiye)nivîskar û civaknasekî tirk e.
Îsmaîl Beşîkçî di sala 1939a de, li bajarê Çorumê, li qeza Îskîlîpê hatiye dinê. Wi di sala 1962a de li kolêja polîtik ya zanîngeha Enqere xwendina xwe ya zanistiya polîtîk qedand û di sala 1964’a de, li Erziromê, li zanîngeha Atatürk wek asîstan dest bi kar dike. Beşikci ji aliyê doçentekî bi navê Orhan Türkdoğan ji heman faqultê ji ber qaşo propagandaya marksîzmê û herêmiyê (yanî kurdîtiyê) hate şikayetkirin. Di sala 1967 da tevli Xwepêşandanên Rojhilat (tr.:"Doğu Mitingleri") bû û dûra li ser van xwepêşandanan lêkolînek çêkir ev lêkolîna xwe di bin navê "Doğu Anadolu nun Düzeni, Sosyo-Ekonomik ve Etnik Temeller" (Dezgeha Rojhilata Anatolyayê, Sosyo – aborî û bingeha etnîk) kir pirtûk û di sala 1969a de weşandin. Di sala 1969’a de, ji ber çapkirina vê pirtûkê ji zanîngehê tê avêtin. Ji ber pirtûk û dîtinên xwe yên li ser kurdan, piştî darbeya 12ê adara 1971a li dijî Beşîkçî doz hate wekirin û ew hate girtin. Ji sê salî bêtir di girtîgehê de dimîne. Di sala 1979’a de, ji ber pirtûk û dîtinên xwe, carek din tê girtin. Beşîkçî di navbera salên 1981 – 1987’a de, şeş salan di girtîgehê de dimîne. Piştî ku tê berdan disa bi xebatên li ser kurdan mijûl dibê.
Îsmaîl Beşîkçî û kurd.
Îsmaîl Beşîkçî bi lêkolîn û nivîsên xwe yên li ser kurdan tê nasîn. Bi van nîvîs û lekolînên xwe wi bandorek mezin li ser tevgera kurdî jî kir. Ji ber van xebatên xwe bi giştî 16 sala di zîndanê de ma. Hemû li ser hev 100 sal cezayê zîndanê û 10 milyon TL ceza lê hatiye birrîn. Bêşîkçî di sala 1999a de bi guhertina hinek qanûnên tirkan û efûyek giştî serbest hate berdan û niha bêyî ku zêde deng jê bê jina xwe didomînê. Ji 36 pirtûkên wî 32 heb hatine qedexe kirin.
Merd Baran Boskan di sala 1955 (1958 bi fermi sê sal piçûktir hatîyê lêkirin) an de li gundê Helhelê ji dayik bû ye. Gundê Hehelê li navçeya Pêşêkevir girêdayê qezaya Hezroyê ya bajarê Amedê ye.
Ew kurê Hesenê mala Osman û Dewranê ye. Zarûktîya wî li gund di nav malbatek qerebalixde derbas bû. Ew 12 xwuşk û bira (5 xwuşk û 7 bira) bûn. Herweha sê ap û zarokên wan jî tevî wan bûn.
Baran dibistana destpêkê li gund xwend, ji xwe dibistan, di sala 1961 ê de cara pêşî li vî gundî hatibû avakirin. Piştre ew çû Amedê, dibistana navîn û universîte li Amedê xwend. Rasthatineke lê ew bû ye xwendevanek ji xwendevanên pêşîn yê dibistana destpêkê jî û ya navîn û fakulteyê jî.
Ev navçe jî, yek ji wan navçeyên şoreşa Şêx Seîd, şahidê serhildan û şahî û şîna wê bû. Ji ber ku ew bi çîrokên buyerên Şêx Seîd mezinbûbû di temenê piçûkayî de nêzîkê tevgerên welatparêzên kurd bû. Bi ciwanên welatparêz re dicivîyan li gor xwe pirsgirêkên welat û neteweya xwe gengeşî dikirin. Dê û bavê wî navê Umer lêkiribûn. Lê dema ew ji dîroka Kurdistanê hinek haydar bû şûn de ji navê xwe nefret kir. Ji ber vê jî navê xwe gava pêwist nebûna nedixebitand. Dema fersenda wî çê bû bi haweyek fermî jî navê xwe guherand.
Ew hêj ciwan bû di nav refê PDKT de cî girt. Ew di nav hemû pêlikên rêxistinî yê PDK yê de cî girt. Ew di nav PDKT de û rêxistinên demajoyîyên wê de (PDKT, RNK/KUK, PYSK, RSDK, TDK, YKE, HEVKARÎ û gelek hewldanên din) di katê wan yên cûr bi cûr de xebitîye. Di xebata xwe ya sîyasî de tim girîngîyek mezin didan yekîtî û hevkarîya navbera rêxistinên Kurdistanîyan. Wî di vî warî de gelek xebat kir lê mixabin tevî hinek serketinên piçûk ti serketinên mayinde ji van çalakîyan bidest neketin.
Di salên 70 yan de tevgerên Kurdistanê li gor hêzên xwe vekirî û veşartî weşanên cûr bi cûr derdixistin. Di wan heyaman de PDK bi navê Xebat jî weşanek veşartî derdixist. Ew berpirsê çapkirina wê weşana veşartî bû. Weşan her carê li bajarek bi dizî dihat çapkirin. Her weha ew yek ji avakarên Rdyoya Dengê Kurdistan ya Kurdistana Başûr bû, ku ew jî veşartî weşana xwe li çiyayê Kurdistanê pêşkêş dikir.
Weka gelek kadroyên tevgera kurd piştî derbeya leşkerî ya faşît ew jî koçberê derveyî welat bû. Piştî jîyana 4-5 salên Sûrî û Libnanê ew jî ji neçarî derget Ewropa û li Hollanda cîwar bû.Wî li Lubnanê hinek belge û weşanên kurdan û yên li ser kurd Kurdistanê danehev, lê dema 1982 wan de Beyrût ji alîyê Îsraîl ve hat dorpêçkirin wî tevû nasnama xwe ve liwir hîştin û çû Sûrîyê. Ew tişt hemî li Beyrûtê hunda bûn.
Baran, di sala 1985 an de çû Hollanda û wek penaberek li wê ma. Ew niha jî li Hollanda dijî. Baran tevî hevalên xwe ve Komela Çanda Karkerê Kurdistan li Hollanda KOÇ - KAK ê avakirin. Wan tevî hinek komeleyên Kurdistanîyan Navenda Kurdistanê avakirin. Wê di rêveberîya wan de bi haweyek aktîf cîgirt.
Ew zewicandî ye û lawek wî 28 salî heye.
Di hinek kovar, rojname û malperan de mekaleyên wî hatin weşandin (Niştiman, Roj, Kurdnasîn, Netewe ûwd.) û di redaksîyona hinek ji wan weşanan de jî cî girtîye. Ew niha jî di rêvebirin û redaksiyona malpera www.netewe.com û www.arsivakur.org de cî digirire.
Bi avakirin û rêvebirina arşîva digîtal ya kurdî (www.arsivakurd.org) valayîyek mezin ya agadarîyê ya li ser çapemenîya Kurdistanê tê dagirtin. Weşan belgeyên ku bi kurd û Kurdistanê ve girêdayî bi haweyê digîtal tên civandin. Her kesê ku ji wan re pêwist be dikare jê sûd werbigire.
Dr. Zakir Naik gotarbêjeke misilman yê Hindistanê ye.
Hem li ser Cihûtiye, hem li ser Xiristiyaniyê hem jî li ser Îslamê xwedanê 'ilmeke mezin e.
Serok û damezrênerê IRF (Weqfa Lêkolîna Îslamê) ye.
Pir xeyrîmuslîm û ateîst di sîya wî de dibin misilman.
Konferansên piir mezin çêdibin û ji Xiristiyan, Cihû, Budîst, Ateîst, Konfîçyûsî û hwd pir kes jê sual dipirsin û Ew bersif dide û wan qanî dike.
Ew Tewrat, Încîl, Zebûr û Quranê hemî dizane,
Heta naha bi hezaran kes ji bo Ew Mucîzeyên Quranê nîşanê wan dide bune misilman di konferansê wî de.
Hesen bin Elî bin Ebû Talib an jî Hesen el-Mucteba (Erebî: الحسن بن علي بن أﺑﻲ طالب669-(624 –) lawê mezinê Elî û Fatimeyê bû û neviyê yekemîn ê Muhemmed bû.
Şîa bi piranî wî wekî îmamê ​​duyemîn dipejirîn e, li gorî grûpek pir piçûk, îmamê duyemîn Huseyn bin Elî ye. Lêbelê, di hem têgihiştinên îslamî yên Sunî û Şiîi û Elewîtî de xwedî cihekî pir girîng digire; Her kes dipejirîn e ku ew ji pêxemberê Ehl-Beyt e. Ew 37 sal in bi bav û bavê xwe re 8 sal in bi hevûdu re ye. Nifşî jê re dibêjin Şerîf.
Yunus Emre (z. 1240, Eskîşehîr - m. 1321), mitesewif û helbestvanekî tirk ê misilman bû. Yunus Emre ji bajarê Eskişehirê ji gundê Milahiççikê ye.
Tibba Melayê Erwasî Pirtûka Melayê Erwasî ye ku bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin, Pirtûka wî li ser nexweşî û dermanên wan e. Mela tê de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje. Li gorî hin çavkaniyan ev pîrtûk di sedsala 14an de hatiye nivîsandin.
Celadet Alî Bedirxan jî di Hawarê de behsa wê dikir, hate bidestxistin. Destxeta pirtûkê niha tê latînîzekirin û dahûrandin. Bi dîtina vê pirtûkê re dîroka nivîskî ya kurd dê careke din bê nîqaşkirin.
"Li ser têgîna çandê", navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e. Pirtûk, pêvajoyên pêşketina çandê ên li Kurdistanê, bi zimanekî felsefîkî tînê ser ziman. Pirtûk, weke pirtûkeka felsefîkî ya li ser çand û têgîna wê ye. Wateya gotina çandê û têgîna wê, di pirtûkê de bi têgîna felsefîkî lê tê lêkolîn. Nivîskar Abdusamet Yigit, di pirtûkê de bi van gotina wateya gotina ´çandê´ tînê ser ziman. "Gotina ´çandê´ gotinaka ku ji kurdî ya. Her wusa, koka wê li ser ´ça´ ya. ´Ça´ jî, bi têgînî, wateya kirdeyî ya bi rengê ´çêbûnê´, ´hebûnê´, ´zelalbûnê´ û hwd bi xwe re bi gelek wateyên din re dihêne ser ziman. 'çan´, di dewama wê de wateya çêbûnê´ û ankû bi çandinîyê çêkirinê dihêne ser ziman. Têgîna ´çandînîyê´ ku di wateya di nava axê de çandinîyê bi xwe re bi wate dike, wê bi wê re xwediyê temenekî û wateyekê bê. Bi wê re jî, di vê çerçoveyê de dema ku mirov li wê dihizirê, di vê çerçoveyê de ´çan´, mirov dibînê ku wateya hanîna li holê jî, bi xwe re dihêne ser ziman. Di vê çerçoveyê de em dema ku li têgîna li ´çan´ê´ dihizirin, em vî jî, dibînin ku têgîna ´ji ardê, çêbûnê´ bi xwe re dihêne ser ziman. Her wusa gotina çandê´ a kurdî, di vê çerçoveyê de têgîna ´ji ardê çêbûnê´, weke têgîneka hîmî û bingîhînî bi xwe re dihêne ser ziman. Em dema ku li ser vê rengê têgînê dihizirin, em dibînin ku hê di serdemên sûmerîyan de têgîna ´ji axê bûnê´ mirov dibînê ku wê bi hebûna mirov ku bi bûna wî re jî dihêne ser ziman. Tê gotin ku ´mirov ji axê çêbûya´ Emê li jêr bi berfirehê li ser vê aliyê gotinê bisekinîn. Li vir, di çerçoveya fahmkirina têgîna gotinê ya navaroka wê de me av alî li vir hanî ser ziman."
Di pirtûkê de nivîskar, bi dîrokê re li ser rastîya çandê dirawastihê. Bi teybetî, li kurdistanê, ev pêvajoyên çandî bi pêşketina civatî û kevneşopîkî re çawa bûna, mirov wê jî di nava pirtûkê de dibînê ku tê ser ziman. "Çand, weke têgîneka ku temenê wê li ser hebûna ziman û hanîna li ser ziman a." Vê yekê jî nivîskar bi mînaqan ji dîrokê û jîyane civatî û pêşketinên hizrî û felsefîkî tînê ser ziman.
"Li ser sehêta çapameniyê" [Li ser sehîtiya çapemeniyê], navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e. Pirtûk, li ser têgîn û felsefe û rengê bikarhanîna çapameniyê ye. Mirov, bandûra çapemeniyê li ser civatê û mirov, di pirtûkê de tê lêkolînkirin. Hêza çapemeniyê û bikarhanîna wê bi başî û ne başî, di pirtûkê de bi têgînî û felsefîkî li ser wê tê sekin in. Pirtûk, weke lêkolîneke felsefîkî ya li ser gotina çapemeniyê ye.
Nivîskar Abdusamet Yigit, destpêka pirtûkê bi van gotinan dike. "Dema ku em bahse çapameniyê bikin, divê ku em bi sedsale me re weke mijaraka sereka ku dayimî pêş dikeve jî werênina ser ziman. Her wusa, gotina ´çapameniyê´ û ankû ya ´medîya´´yê, divê ku mirov bi teybetîyeka giring û mazin nêzîkî wê bibê. Ev gotin, her wusa, ji rengê jîyane mirov bigra û heta ku digihijê hemû qadên din ên jîyanî û ragihandinî û hwd, ku dike nava xwe de sehêt(kontrol)ê li ser wan dide çêkirin. Di aslê xwe de, em ku gotina ´çapameniyê´ werênina ser ziman, weke ku di roja me de ku bi têgîna ´ragihhandin´ û ´ ravakirinê´ dihê ser ziman, divê ku mirov li ser van herdû gotinan re bi têgîna ´sehêtê´ û ankû sehêtkirinê wê werênina ser ziman. Her wusa, çapameni, weke amûrekî giring ê sehêtkirina jîyanê di roja me de dihê bikarhanîn. Desthilatdarî û rêveberîyên sedsale me, xwe li ser çapameniyê re bi rêxistin dikin. Di vê çerçoveyê de divê ku mirov werêne ser ziman ku rengê xwe bi wê didina dîyarkirin. Ya li gorî xwe ´baş´ bi wê re bi başî derxina azmana û werênina ser ziman. Lê ya ku li gorî wan ´ne baş´ bê jî, wê bikina binê ardê de û werênina ser ziman. Di vê çerçoveyê dûalîteya di nava ´qancî´ û ´xirabiyê´ de di vê çerçoveyê de dihênina ser ziman. Ya ku bixwezin ku ji dîrokê bibin, pêşî xirab didina nîşandin û di wê çerçoveyê de êdî wê dihênina ser ziman. Yanî, pêşî, ´ne baş´ didina nîşandin û dikin û dixwezin ku pêşî wê ´di mejîyan de bidina xirab nîşandin´ û piştre li ser wê re êdî wê ji ji holê ra biikin û ankû ji dîrokê bibin. Her wusa, di vê çerçoveyê de têgîneka çapameniyî ya bi alîyî xwe li ser rengê têgîn desthilatdarîyan a bîrdozîkî û hwd re dide dîyarkirin."
El-Mesûdî (jdb. 896 Bexda - m. 956 Qehîre) dîroknas û erdnasê ereb bû.
Ew jî weke Heredotê ereban têye naskirin
Ev pir li welatan jî geriyaye cîhên weke Misir, Îran, Ermenistan, Sûrî, Hindistan, Çîn û hwd.
Zekeriya Qezwînî (; Navê wî yê dirêj "Ebû Yehya Zekeriya bîn Muhemmed el-Qezwînî". jdb. 1202 - m. 1283), matematîknas, fîzîknas û erdnasekî misilman yê sedsala 13an e.
Ji ber ku li Qazwênê hatiye dinyayê jê re gotine "Qezwînî". Li Welatên Ewropayê weke Gaius Plinius Secundusê misilmanan tê naskirin.Bi koka xwe digihîje Enes bin Malik.Di ciwantiya xwe de çûye Şamê perwerdeya xwe girtiye.
Berhema wî a navdar "Asar-ul Bilad we Ahbar-ul İbad", (Athar al-bilad wa-akhbar al-‘ibad), (واخبار العباد) e ku li ser erdnîgariyê ye. Zekeriya Qezwînî evî pirtûka xwe di sala 1275an de nivîsiye.
Qezwînî li ser çêbûna çiyayan u jeolojiyê dixebite,  Li gorî wî 36.000 (sî û şeş hezar) salan de carek stêrk gerên xwe bi dawî dikin û ji ber wî li rûyê erdê pir guhertinên mezin çêdibe wek mîna cîhên zaha dibe şilekî û wek behr, cîhên şil û behr jî bidin cîhên zaha.
kozmografyaya ji pirta Z. Qezwînî
Ebdulqadirê Suhrewerdî yan jî navê Kunya wî ê naskirî Ebû Necîb Suhrewerdî yek ji kesên kurd ên Suhrewerdê ye di sala 1097an de ji dayik bûye. Alimekî îslamê yê şafiî ye. Bi xwe apê Emerê Suhrewerdî ye
Di sala 1168an de wefat kiriye.
Serdar Êwez Xanê Celalî serdarekî wêrek û mêrxas ê kurdên Xorasanê ye ku 130 salan berî niha, derûdora salên 1890`î li bakûrê Xoarasnê li serheda Qûçan û Şîrwanê tev xizm û kesên eşîra Celalî li gundê Pîrûzeyê (Fîrûze) ku niha seyrangeh û bajarekî bedew li axa Tirkmenistanê ye dijiyaye. Fîrûzeya wê serdemê gundekî xweş û bedew di nav çiyan de bû û ji ber vê yekê gelek bala ûrisan kişandibû ser xwe. Loma wan hewil dida ku bi her awayî vî gundî li axa xwe zêde bikin. Ûrisan zextek berfireh li ser paşayên tirk ên Îranê di wê serdemê (Qeceran) anîn ta ku Fîrûzeyê ji Îranê bistînin û dawî da jî bi ser ketin û li gor soznameya Axalê (Ahal) Fîrûze û hin deverên din ji peravên deryaya Xezerê heta serhedên Mane û similqan, Bijnûrt, Şîrwan, Qûçan, Deregez (Mihemed Awat), Kelat û Serexsê li ser sînorê Îran û ûrisan li axa xwe zêde kirin. Li gor vê lihevkirina rayedarên xayîn ên Îranê ji wan Nasireddîn Paşa û rayedarên ûris, pêwîst bû ku kurdên Celalî war û diyarê xwe li Fîrûzeya rengîn vala bikin û ber bi gund û bajarên Şîrwan û Qûçanê va paşva bikişin. Lê kurdên celalî ev lihevkirina û ev soznameya xayînane qebûl nekirin û bi serokatiya Serdar Êwez Xan soz dan ku war û diyarê xwe bernedin û neterkînin. Wan heta 12 salan ji dema pêkhatina soznameya Axalê û lihevkirina ûrisan û paşayên xayîn ên Îranê, dev ji Fîrûzeya xwe rengîn bernedan û bi şer û cengaweriya xwe Fîrûze parastin, tevî ku him ji aliyê Îranê va û him ji aliyê ûrisan da zexta ji bo valakirina Fîrûzeyê li ser wan bû lê wan hema wisan diyarê xwe parastin, helbet ku di salên dawî da Fîrûze ji dest dabûn jî lê hema wisan şerê tev ûrisan berdewam kirin.
Eger çi ku di dema şerê Celaliyên Fîrûzeyê tev ûrisan gelek ji xan û xelkê gundên derûdor alîkarî didan wan û carna jî rayedarên Qûçan û Bijnûrt û Şîrwanê alîakriya wan dikirn (û carna jî guh nedidan daxwaza wana alîakriyê!) lê em nikarin bêjin tevgera Serdar Êwez xan tevgereka neteweyî – çi ji aliyê kurdan va û çi bi giştî gelên navçeya bakûrê Xorasanê – bû ji ber ku piranî eşîra celaliyan û malbat û xizmên Serdar Êwez Xên bûn ku şerê ligel sellatên (Saldat) ûrisan dikirin.
Helbet mêrxasî û wêrekiya ku Serdar Êwez Xan û Xwişka wî Tûfegul û kesên din ên serhildana wan nîşan dan ewqas di wê serdemê da mezin û bêmînak ku êdî çîroka wan li her gund û deverî li nav kurdên Xorasanê belav bûbû û heta roja îro li ser zimanê xelkê, li gotina dengbêjan û stranbêjan û bexşiyan û hwd maye. Belê çîroka Serdar Êwez Xan wek çîrokeka hemasî ma û Êwez Xan jî bû sembola mêrxasî û welatparêziya kurdên Xorasanê. Roja îro her kes Êwez xan nas dike, wek Evdalê Zeynikê, Wek Derwêşê Evdî, wek …
Fîrûze di dawî ji Îranê veqetandin û li axa ûrisiyet zêde kirin. Gelek xizm û malbat ji hev veqetiyan. Erê li vir jî serxet û binxetek çê bû. Gelek kurd dîl girtin û revandin, gelek ji wan heta Sîbiryayê birin. Ewna li kampên xebata mecbûriyê bi cih kirin û hinek ji wan heta dawiya jiyana xwe li wir man û hinek jî piştî ۵۰-۶۰ salan vegeriyan welatê xwe…
Îro strana Serdar Êwez Xan li ser lêvên her dengbêjekî şîn dibe.
Serdaran siyar bûn dane ber çiyan,
Her du zengûyên hespê serdêr bizdiyan
Gulêk lêket le nav pîl, yêk le bêçiyan
Got pismamê Aras mirim je tiyan
Namirad û pir erman, serdar Êwez xan
Hêjayî gotinê ye ku divê em Serdar Êwezên xwe yên roja îro nas bikin. Êdî em nikarin bi têgeh û naverokên berê di cîhana îro da bijîn. Êdî di cîhana îro da pêdiviya me kurdan bi zaniest û têgeh nû û teze heye. Divê em hertim di paşxane û dîroka xwe da nemînin. Divê em jî wek gelên din bi zimanê xwe û bi pênase û nasnameya xwe di warên cûrbicûr ên zanistî, civakî, felsefe û hwd din bixebitin û her roj bêtir ji berê ziman û çanda xwe biparêzin.
Ebdulhemîd bin Tirk (erebî: عبد الحميد بن واسع بن ترك‎) navê wîyê dirêj "Ebu'l-Fezl Ebdulhemîd bin Wasi' bin Tirk el-Huttelî el-Hasîb" e, Ew Matematîknasekî bi eslê xwe tirk ê Sedsala 8'an bû.
ji bo jîyana wî agahî pir kêm in.
Ebû Seîd Zarîr Gurganî (bi farisî: ابوسعيد ضرير گرگانی) hema bi kurtî "Gurganî" dibêjin, matematîknas û stêrnasekî bi koka xwe fars yê sedsala 9'an e. Ew li Gurganê ji dayik bûye.
Wî li ser xêza meridyena stêrnasîyê berhemekî geometrîkî nivîsandiye.
Elcahiz (bi erebî: الجاحظ‎), Ebû Osman Emr bin Behr el-Kinanî el-Fuqeymî el-Besrî (z. 781 Besre - m. 868) zanyarekî ereb bû.
Di zanistiya xwe de li ser biyolojî, zoolojî, dîrok û 'îlmê Îslamê xebitiye. Wî xebatên xwe yê zanistî bi pirranî li Bexdayê ditiye.
Elcahiz li ser fîlolojî û sosyolojiyê ji xwedî 'îlm bû. Tê gotin ku Elcahiz nêzikê dûsed pirtûk nivîsandine.
Muhemmed Fezarî an Muhemmed bin Îbrahîm Fezarî (? - m. 796 an jî 806) () fîlozofekî misilman û zanyarê matematîk û stêrnasiyê bû.
Navê bavê wî Îbrahîm Fezarî ye Ew jî matematîknas û stêrnas bû.
Îbrahîm Fezarî (jdb.? - m. 777 Bexda) yek ji zanistvanê Serdema Zêrîn a Îslamê ye û ji zanyarên herî pêşîn ê misilman e.Ew stêrnas û matematîknas bû. Îbrahîm Fezarî di nav misilmanan de herî pêşîn wî astrolabê xebitandiye.
Eslê wî baş nayê zanîn lê li gorî hin çavkaniyan ereb, li gorî hin çavkaniyan jî fars e. Ji bo jiyana wî zêde agahî tuneye. Ew bavê Muhemmed Fezarî ye.
Dê wî lîsteyê da sernav û astên di lê dema dûgelên ariyan hatin bikarandun hatin jimartin
Sernavê mîrane.
aEw jî peyvên bi kurdî nê.
bEw jî peyvên bi Parsî nê.
el-Îdrîsî (bi erebî: أبو عبد الله محمد الإدريسي, "Abu Abdullah Muhammed bin Muhammed Sharif al-Idrisi"), z. 1100 Sebte - m. 1166 Palermo, erdnîgarînas û gerokekî ereb bû.
Nexşeya dinyayê a Muhemmed Îdrîsî
Murasaki Shikibu(z. 978 li Kyoto − m. 1014/25), yek ji nivîskar û helbestvanek navdar ên japonî ye.
Zîyaedînê Hekarî an Îsayê Hekarî (?, Hekarî - 1189 Eka) alimê îslamê yê bi eslê xwe kurd yê dewleta Eyûbiyan bû.
Navê wî yê rastî û kalikên wî " Îsa kurê Muhemmed kurê Îsa kurê Ehmed kurê Yûsif kurê Qasim" e. Zîaedîn Hekarî navdanka wî ye.
Perwerdehiya xwe li Cizîrê û Helebê girtiye. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn. Li Ekayê wefat kiriye û li Qûdûsê hatiye definkirin.
Elcezar an jî Îbn Elcezar (z. 895 - m. 979) (erebî: أبو جعفر أحمد بن أبي خالد بن الجزار القيرواني), bijîşkekî ereb yê sedsala 10an e.
Îbn Elcezar xwendekarekî Isaak ben Salomon Israeli bû û li Kairuan (Tûnis) dijiya, ku ew li wir endamê dibistana bijîjkî bû.
Elmahanî () stêrnas û matematîknasê misilman ê fars bû. Di navbera 820 û 880î de jiyaye.
Ji bajarê Mahanê ye loma gotine "Elmahanî", ango "Yê Mahanî".
Ew bi taybetî li ser matematîkê pir zana bû û ev formula jêr bijaraniye.
Yeqûb bin Tariq () stêrnas û matematîkzanê fars ê sedsala 8'an e.
Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Li Bexdayê perwerde dîtiye û bi taybetî li ser stêrnasiyê xebitiye û di sala 796an wefat kiriye.
Matematîknas an bîrkar'", ew kesin ku zanyariyên berfireh yên derbarê matematîkê di karên xwe de bi kar tînin, bi piranî ji bo çareserkirina problemên matematîkê dişixulin. Matematîk bi hejmar, dane, miqdar, avanî, feza, model û guhertinan re têkildar e.
Peyva matematîk ji μάθημα ("máthēma") ya yewnanî tê.
Şot() (), navê yek ji Bajarên li Navenda Şot (navçe) ser bi parêzgeha Azerbaycana Rojava li rojhilatê Kurdistan ser bi welatê Îranê.
Davaren Şote sala 2016,(25.381)nafar bu. zimanen daveren Şote kurdi(kurmancî) va Tirkî(azerî) ye. Şot ji alîê bakurê nêzikê bajarê Makû,ji alîe başûrê nêzikê bajarê Qereziyadîn, ji alîê rojhilatê nêikiê bajarê Puldeşt, ji alîe rojavaê nêzikê bajarê Siyah Çişme e. Hin dîroknas dibêjin Şot di pêşiyê de bajarê ermeniyan bûye û paşê ku îslam hatiye wan deweran civak wê jî hatiye guhirtin. Herçend ku niha mala ermenîkî jî di vî bajarî de tune.
Sebeba navê bajar.
Hinek dibêjin navê bajar navekî ermenî ye û ji navê "aşot" hatiye girtin û kurd jî dibêjin navê wê ji "aşotî" ku navê pincarekî e ji wê hatiye girtin û paşê bûye "Şot".
Civaka Şotê.
Piraniya neteweyên ku li Şotê dijîn du newê kurd û azerî ne û ku li wir dijîn û piraniya kurdên Şotê ji eşîra heyderan û mîlan in va Dînê wan Îslam va mezhebê wan sunîtî(Şafiî) u Şiîtî ye.
[https://fa.m.wikipedia.org/wiki/شوط شوط ویکی فارسی ، بازبینی شده در ۱۲ ژوئن]
Kûşyar Gilanî (farsî: کوشیار گیلانی, "Kushyar Gilani") matematîknas, erdnas û stêrnasê îranî bû. Di navbera 971–1029'an de jiyaye.
Navê wî yê temamî "Abul-Hasan Kūshyār ibn Labbān ibn Bashahri Gilani" ye. Li Gilanê hatiye dinyayê û tê texmînkirin ku ew li Bexdayê miriye.
Xebatên wî yên matematîkê ên girîng li ser sêgoşenasî ye.
Hîpatiya yan Hupatîa (,; 370–415 p.z.) fîlozofeke yewnanî ye.
Wê li ser matematîk û stêrnasiyê xebitiye.
Ji ber xebatên wê, Metran Kirîl îlan kiriye ku Hupatîa bêol û şeytane îjar lêxistine bi kevaran ve jinê kuştine.
Berhemên wê yên ku heta îro mabin tune ne.
Elî Cewan (farsî: علی جوان‎, " ‘Ali Javān"; jdb. 26ê kanûna pêşîn a 1926an) fizîknasekî îranî ye.
Wî fîzîka kuantûm gellekî pêşxist û li ser spektroskopî jî xebatên girîng kirin.
Di sala 2007an de di "Lîsteya 100 Mirovên Herî Zana" de ket dora 12an.
Salim an jî Ebdurehman Begê Sahêbqiran (1800 Silêmanî, 1866) helbestvanekî kurd yê bi ziravê soranî bû. Bi soranîkî (عەبدولڕەحمان بەگی ساحێبقران)
Ew ni nave Salîm ve jî hatiye nas kirin.
Meymûnê Kurdî an Ebû Bûseyr an jî Meymûn Elkurdî kurê
Cabanê Kurdî ye. Tê gotin ku di dewra
Muhemmed pêxember de bûye misilman. Lê li gorî hin çavkaniyan ew tabîûn e.
Meymûn tê wateya "bixêr" an "pîroz"
Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e.
Taberanî jî di berhema xwe ya bi navê "el-Mucemu's-Saxir û el-Mucamu’l-Ewsat" de navê Meymûn el-Kurdî aniye ziman.
Sirî Xanim (jdb. 1814 Amed - m. 1877 Stembol) helbestvana kurd e. Bi zimanê kurdî û tirkî helbest nivîsandiye. Helbestên wê yên kurdî vê gavê nehatiye bidestxistin.
Navê wê yê rastî Rahîle bû û ew ji Amedê bû.
Sirrî Xanima Amedî ji malbatek dewlemend bûye. Perwerdeya kurdî, tirkî, farisî û erebî girtiye.
Navê bavê wê Ehmed û navê diya wê Fatima ye.
Sirî Xanima Amedî sala 1870î de çûye Bexdadê geriyaye.
Kalkî (Sanskrîtî कल्कि) ji hûlûl bûna Vîşnûyê dawiyê, û Avatarê ya dehame.
Kalkî û hespê xwe Devadata
Piştqefqasya (rûsî:Закавказье, Zakavkaz'ye) ji an jî Başûrê Qefqasyayê ji cîhê ki jeopolîtîkî yê û tixûbê rojhilata Ewropayê û rojavaya Asyayê.
Piştqefqasya ji "zakavkaz'ye" ya rûsî yê tê û maneya xwe jî "cîhê piştê çiyayên qefqasên
Ala Başkirdistanê an Ala Başkîriyayê an jî Ala Başkirdan ji navda Kulîlka Kûray heye ew jî semboleke hevaltiyêye, heft pel jî heft hoza Başkirdan îşaret dikî.
Ala se rengîn nê û ser Heşîn nav Spî û bin Kesk.
Sehabe, anku seḧabe an jî Hawell (erebî: الصحابة, "as-sahaba"), ew kesên ku Muhemmed pêxember dîtibin û bûbin misilman û bi pêxember re hevaltî kiribin re tê gotin. Li gorî çavkaniyan 60 hezar sehabeyên Muhemmed pêxember hebûne. Lê hêjmar tam ne kifş e.
Gelejmara sehabeyan re "Eshabî" tê gotin. Misilman ji bo hurmetê ji wan re caran dibejin "Eshabê Kîram"
Sehabeyên kurd.
Kurd bi tevê gel ve di dema 637ê ku hê Muhemmed pêxember jiyaye hinekê wan dibin misilman. Lê herwiha hevnasîna wan bi Îslamê re ji dema "Esrê Seadetê" destpê dike. Digel vê yekê ji xeynê gelê ereban, kurd cara pêşîn e ku wek bi gelan ve misilmantiyê qebûl dikin.
Hin sehabe hene ku bi eslê xwe ve ne ereb bûn. Ji wan "Bilalê Hebeşî", "Selmanê Farisî", "Suheybê Rûmî", "Cabanê Kurdî" ji vana çen kesên din.
Bilal ji Hebeşistanê ye yanî ji Etiyopyayê ye bi kurtasî hebeş e, Selman ji Îranê ye yanî faris e, Suheyl rûmî ye, Caban jî kurd e.
Pir balkêş e ku paşnavê wan bi nijadê wan ve hatiye bilêvkirin. Nijada wan pirsgirêk nebûye û bi dilê rehet bi wan navên nijadê ve hatiye binavkirin. Herweha baş bên nasîn. Ne ji bo nijadperestiyê nemaze ji bo danasînê. Cabanê Kurdî jî ji wan mûbarekan yekî din e.
Di derheqa wê de Müfid Yüksel jî wiha dibêje; digel vê yekê heke li ser jêderkên dîrokî lêkolîn bê kirin vêca di nav kurdan de misilmanbûn di serdema pêşîn de tê xuyanê. Heta ji kurdan kesên ku wek tabiîn tê zanîn hene. Ji wan sereke Cabanê Kurdî û Şêx Xelîlê Kurdî tê. Disa ji nav wan Ebu Muslîm el-Hewlanî û Silêman ed-Daranî jî tê.
Caban el-Kurdî sahabeyek Muhemmed pêxember e û bi qasî tên zanîn di nav gelê kurdan de misilmanê pêşîn e.
Hin lîteratûr û jêderkên Îslamî de jî ev nav yanî Caban el-Surdî derbas dibe.
Kurdbûna ji nav sahabeyên kiram Cabanê Kurdî di berhema hêja Elûsî de wiha derbas dibe: Beşek ji nav kurdan di dema pêxemberê me de misilman bûne. Heta ji wan sehabeyek bi navê "Caban el-Kurdî" bi eslê xwe kurd e.
Profesor mamoste Kadri Yıldırım dibêje: Gelî kurd wexta ku şerefa sehabitî girtiye bi Caban el-Kurdî re nefer bi nefer misilmantiyê qebul dikin.
Mixabin di hin berhemên hêja de navê Caban el-Kurdî wek "Surdî" hatiye nivîsîn. Alusî jî diyar dike, navê "Ebu Meymun Caban el-Kurdî" di, Îbn Hecer Esqalanî di berhema Elîsabe ("Xala Cabânê") de derbas dibe. Lê mixabin ji ber hin xeletî an şaşiyan bê zanetî (ku niyetek baş difikirim) di berhemên niha de "el-Surdî" bûye.
Muhemmed Can dibêje; "Cabanê Kurdî" ji sehabeyên pêxember bû. Lê belê çi hikmet e ku (sehabeyên kurd ên din jî tê de) ne Cabanê Kurdî "Caban el-Surdî" hatiye qeydkirinê! Hêncet disa amade bû: "ev xeletî ya nivîsê ango xeletiya metbaayê ye."
Yanî li gor hin nivîskar û lêkolîneran navê "el-Kurdî" bi zanetî û ji ber sedema nijadperestiyê bi "el-Surdî" ve hatiye guherandin. Lê bi min ev ne zanetî ye belkû xeletiyek herfa ye. Ji ber ku Mustafa Erdogan jî dibêje; Di berhema din ya Îbn Hacerê ya Takribut-Tehzîbê de "el-Kurdî" derbas dibe. Lê tefsîrên Buharî (Tefsrul Kebir VII 340), Îmam Ahmed (Musned), Ebû Nuaym (Marifetus-Sahabe), Zehebî (Mizanul Îtidal), Îbnul Esîr(Usdul-Xabe) û Îbn Hacer (el-Îsabe) de "es-Surdî" derbas dibe. Herwiha wekî wisa xeletiyên herfa re tashif tê gotin.
Cabanl Kurdî, ji hêla Resûlê Ekremî dibe parêzgarê (walî) herêma Bazanê. Ew digel vê yekê di dîroka îslamê de parêzgarên yekemîn e jî. Heta kurê Cabanê Kurdî, Meymun el-Kurdî jî parêzgarê Bazanê dibe.
Di dema Muhemmed de qet netewek, qebileyek û zimanek nehatiye înkarkirinê. Berevajî vê yekê bi navê nasnameyên xwe hatine nasîn. Wekî mîna, Selmanê Farisî (fars), Ebû Zer Elxefarî (ji qebileya el-Xiffarê ye), Cabanê Kurdî (kurd).
Caban el-Kurdî, hedîsa meşhûr ya Pêxember rîwayet kiriye. "Ez ji we re du tiştê mezin û bêhempa emanet dihêlim: Kîtabullah û sîreta min. Ev her du tu car ji hev naqetin û bi hevre tên ba min." Vê hedîsê piştê Caban el Kurdî, Tirmizî ji Cabîr bin Ebdullah rîwayet kiriye.
Taberanî jî de berhema bi navê el-Mucemu's-Saxir û el-Mucamu'l-Evsadê de di behsa hedîsekî de behsa navê "Meymun el-Kurdî" kiriye. Ev hedisê ji bavê Meymûn el-Kurdî (Ebu Meymun Cabanî) ew jî ji Pêxember ravekiriye. Taberanî gotiye; Ebu Meymûn ji Pêxember tenê hedîsek gotiye.(el-mucemu's-Saxir, 1/114; el-Evsat, 4/380- şamile) Hafiz el-Heysemî jî dibêje, di rêza vê rivayetan de derbas dibe hemû kes sika/saxlem (dirûst) in.
Mark an jî Marka, ji "sînor" bi kurdiye, sinorên împeratoriyên Ewropayê tearîf dikir. Mirov karin anka jî hindik cihan da bibînin. Em karin wî navê zahfike Li germanan da, mînak alman, îngilîz û denan da bibînin.
Mînak wî navî jî peyveke îranî ji heyê. Li avestayî marəza yê û kurdî/farisî ji "merz"/"marz" ê.
#BERALÎKIRIN DînewerîEhmedê Dînewerî (? - 1138) yêk ji Alimê Îslamê ê kurdê Dînewerê ye. Lê Ew bi pirrani li Bexdayê jiyaye.
Bernavka wî "Ebûbekir" e, Navê wî dirêjî "Ehmed bin Mihemed bin Ehmed Dînewerî" ye.
Pirtûga Wî a pir bi nav û deng "Et-Tahkîk fî mesaîl-ut-ta’lîk" e.
'ilmê xweyê fiqihê ji Ebûl Xetab girtiye.
Siracedînê Ûrmewî (b. 1198 Ûrmiye - m. 1283 Qonya) alim û felsefevanê kurd e.Bernavka wî "Ebus-Sena" ye, Leqeba wî "Siracedîn" e û navê rastî "Mehmûd bin Ebî Bekir bin Ehmed bin Hemîd Ûrmewî" ye.
Siracedîn hevotina xwe a pêşyê li bajarê Ûrmîyeyê, dûra jî li bajarê Mûsilê li cem Kemaledîn Elî girtîye, Careke çûye Misirê û ji wêderê hatiye Kurdistanê û Qonyayê heta dawiya temenê xwe li Qonyayê maye.
Zimanê kurdî, zimanekê ji malbata zimanên hind û ewropî û şaxa zimanê îranîya rojava ye. Zimanê kurdî li herêmên Kurdistanê, li diyaspora kurdî û li herêmeke berfirehê Anatolya navîn tê axaftin. Piraniya gelê li Kurdistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê sereke yê kurdan e.
Çend zaravayên kurdî hene; kurmancî li bakur, başûr, rojhilat û rojavayê Kurdistanê, soranî li başûr û rojhilat tê bikaranîn. Kurmancî bi piranî bi tîpên latînî tê nivîstin û soranî bi tîpên erebî.
Zimanê kurdî.
Koda ISO 639-1 ya kurdî KU ye. Koda ISO 639-2 ya kurdî KUR e. Koda DIN 2335 ya kurdî KU ye.
Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên Ewropa û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.
Kurmanciya bakur (kurmancî) û kurmanciya başûr (soranî) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.
Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li bakurê Kurdistanê dijîn. Her wiha li Qerejdaxa bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna Anatolya Navîn şêxbizinî lê dijîn. Şêxbizinî devokeke kelhurî ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlamê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
Kurmancî, kurdiya bakur.
Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan, û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.
Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li Ermenistanê, li Xorasanê, li nav kurdên Qefqasyayê, li Anatoliya Navîn û li Diyasporayê yanî li (Ewropa û Amerîka)yê pê tê axaftin
Rêzimana kurmancî.
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina ziman û çandê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.". Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hindek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.
Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya Başûrê Kurdistanê negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.
Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên Asyaya Navîn bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî) e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.
Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.
Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.
Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser dengzanî (fonolojî, peyvsazî (morfolojî) û hevoksaziya (sîntaksa) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.
Soranî.
Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî Hewlêrê tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê kurdiya navendî kiriye. Îro devokên mukrî, kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi tîpên kurdî-erebî tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi tîpên latînî jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.
Kirmanckî/Zazakî.
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire
Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.
Goranî/Hewramî.
Hewramî zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê wêjeya klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo wêjeyê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje
Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.
Kirmaşanî/Kelhurî.
Kelhurî yek ji zaravayên kurdî ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo kelhurî jî heye. Ji bo kelhurî; feylî, kirmaşanî, û kurdiya başûr tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî kelhurî. Divê em di bin banê kelhurî de behsa şêxbizinî jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên bakurê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li Anatolya Navîn tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji kelhurî ye. Kelhurî her çend bi piranî li rojhilatê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li Xaneqîn û Mendelî tê axaftin. Feqet kelhurî bi Kirmaşanê tê naskirin.
Li Kirmaşanê, her çend zaravayên soranî, lekî û hewramî hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye
Lekî.
Zaravayekî din ê kurdî jî lekî ye. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye
Lorî/Bextiyarî.
Lorî jî wekî lekî tenê li rojhilatê Kurdistanê li Loristanê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek kurd hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, Baba Tahirê Uryan bi lorî berhemên xwe dane
Ebdûyî.
Dîroka zimanê kurdî.
Belavbûna zimanê kurdî li Rojhilata navîn û Sovyeta kevin
Îro Kurd ji ber perçebûna erdnîgariya xwe Kurdistan di nav sînorên dugelên Sovyeta berê (Ermenistan, Azerbaycan, Nûhciwan û Gurcistan) Îran, Iraq, Tirkiye û Sûriyê de dijîn. Ji xeynî Îraqê, zimanê fermî yê tenê yê van dewletan tirkî (Tirkiye), erebî (Sûrî) û farisî (Îran) e. Li Îraqê jî hem erebî hem jî kurdî fermî ne.
Bi zimanê kurdî re; li rojava Tirkî, li bakur ermenîkî, li rojhilata bakur azerî, li rojhilat farisî û li başûr zimanê erebî cîrantî dike. Kurdî her wiusa li Ermenistan, Pakistan, Efxanistan, Hindistan, Urdun, Filistîn, Misir û Libnanê jî tê axaftin. Li Xorasan, Taran, Bexda, Şam, Enqere, Stenbol, Konya û bajarên wek Îzmîrê jî ji ber ku gelheyek mezin dijîn, zimanê Kurdî li van herêman jî tê axaftin. Bê guman ji ber ku gelê Kurd li gellek cihan bi cih bûye, Kurdî li wir tê bikaranîn.
Sedema jiyîna gelê Kurd a li derveyî erdnîgariya xwe, digihîje bi deh an sedsalan berê. Cihên wek Efxanistan, Pakistan, Hindistan û Misir ji bo cîhadê çûne û li wir mane. Li cihên din jî ji ber mişextîkirinê bi cih bûne. Li gor lêgerînan îro gellek Kurd ji ber van koçan li welatên Ewropa, Amerîka û Awistralyayê jî dijîn.
Zimanê tirkî ji malbata zimanê ûral-altay, erebî ji ya semîtîk (samî) û farisî jî, ji ya hind-ewropî ye. Ji van zimanan tenê kurdî û farisî ji heman koma zimanî ne. Hem rêveberiya ereb û hem jî ya fars hebûna kurdan wek kurd û zimanê wan jî wek zimanekî serbixwe dipejirînin, lê nêrîna fermî ya rêveberiya Tirkiyeyê, vê yekê red dike û dibêje ku kurd bi binyada xwe ve tirk in. Ev raman bi taybetî piştî damezîrana komarê serdest bûye û wek bîrdoza fermî hatiye parastin.
Hê di deme sûmeriyan de, zimanê kurdî xwediyê pêşketina xwe bi awayê civatî ye. Gotina Gilgamiş bixwe jî, ku mirov li ser difikirê, Ji "ga" û "gir pêk tê. Bi wê re, mirovekî ku şibandina wî ya weke gayekî tê ser ziman. Girbûna wî, bi wê re tê ser ziman. Bo mînak, ga pirr gir e. Bi wê girbûna xwe re lê tê şibandin. Di kêvalbarên tofane Nûh de, ji mihê re gotina "mî" û ji guh re "gû" tê gotin.
Kurd, gelekî dêrin ê herêma (Mezopotamyayê) ne û xwedî şaristaniyeke dewlemend in. Ji pêşiyên kurdan pir bermayî mane, ku hinek jê berhemên nivîskî ne. Ji belgeyên ku bi dest ketine, em pê dihesin ku kurdan ji berê de nivîs bi kar anîne. Belê, ev pirtûkçe ne li dû aşkerakirin û peyitandina wan tiştan e ku li cîhanê gelek pispor û mirovên sade jî pê dizanin. Lê ji ber ku di van demên dawîn de, li ser mijara zimanê kurdî û kurdan gelek gengeşî û hewlên berevajîkirina rastiyan pêk hatin û di van gengeşiyan de ne pisporên mijarê yên kurd û ne jî saziyên wek enstîtuyê hebûn, ji lewre me pêwîst dît ku em bi awayekî puxteyî ji mijarên li ser zimanê kurdî behs bikin. Em xwedî wê baweriyê ne ku, ev pirtûkçe dê bi kêr bê da ku gengeşî û nîqaş li ser zemîneke rast bên kirin. Alfabeyên ku kurdan bi kar anîne Palpişt û belgeyên di dest me de, bi me bidin zanîn ku kurdan bi dirêjiya dîrokê re gelek alfabe bi kar anîne. Lê belê em pê nizanin bê kurdan serê pêşîn kîjan alfabe bi kar aniye û kengê dest bi nivîsandina nivîsê kiriye. Ji bilî alfabeyên ku em dê li jêrê bidin, kurdan xet aramî, suryanî û grekî jî bi kar anîne.
Zimanê kurdî di dema Şadadî û Merwaniyan de.
Tê zanîn ku, beriya komarê, kurd wek qewmekî cihê û zimanê wan jî wek zimanekî serbixwe dihate dîtin. Ji bo nimûne, Ewliya Çelebî di berhema xwe ya navdar ‘Seyahatnameyê de behsa zimanê kurdî û zaravayê wê dike. Ewliya Çelebî, dide xuyakirin ku zimanê kurdî zimanekî dêrin ango qedîm e û ji zimanên mîna farisî, dêrî û îbrî cuda ye. Her wiha, Sami Frashëri, di pirtûka xwe ya bi navê Kamusu'l-Alâm de û Ziya Gökalp jî di gotar, daxuyanî û berhema xwe ya bi navê "Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler" de, amaje dikin ku kurdî bi tu awayî naşibe zimanên din û kurdî zimanekî dewlemend û serbixwe ye. Lê piştî avakirina komarê, nemaze bi qanûna bingehîn a sala 1924’an, hebûna kurdan tê redkirin, her kesê li Tirkiyeyê dijî mîna tirk tê pejirandin. Peyvên mîna kurd, kurdî û Kurdistan, ku di gelek belgeyên fermî yên osmanî û Tirkiyeyê de dihatin bikaranîn, têne qedexekirin.
Hemû zanyarên ku li ser zimanê kurdî lêkolînên zanistî kirine didin xuyakirin ku, kurdî zimanekî serbixwe ye û tu têkilî û pêwendiya wê ne bi tirkî û ne jî bi erebî re heye. Li hêla din, kurd arî ne û ew farisan lêzimên hev in, zimanên wan jî, ji heman koma zimên e. Lê her yek jê zimanekî serbixwe ye. Ji mêj ve kurdan bi zimanê xwe perwerde û hîndekariyê dikirin. Li medreseyan li ser mijarên wekî matematîk, mentiq, rêziman, fiqih û hwd perwerdehî bi zimanê kurdî û erebî dibû. Ev medrese piştî avakirina komarê hatin qedexekirin. Her wiha ligel vê yekê, weşan û nivîsandina bi kurdî jî hatin qedexekirin. Îro, rewş piçek guheriye, wekî berê bi tundî înkara kurdan û zimanê kurdî nayê kirin. Hejmara kesên ku vê yekê dikin, hindik e. Kesên statukoparêz, hebûna zimanê kurdî qebûl dikin, encax zimanê kurdî wek zimanekî paşvemayî û cîgehî (mehelî) bi nav dikin û hebûna zarava û devokên di zimanê kurdî de jî wek asteng li pêşiya perwerde, hîndekarî û weşanê didine nîşandan. Rast e ku di kurdî de zarava û devok hene, lêbelê ev rewş, ne tenê xweserî zimanê kurdî ye. Di hemû zimanan de zarava û devok hene.
Ji sedsala 20an heta îro.
Ji ber parçekirina erdnigariya xwe ku ji alî mêtingeran pêk hatiye û piştê vî parçebûnê, gelê kurd di bin serweriya dugelên ku ew parçê Kurdistanê kirine nav sînorên xwe de jiyane, ji gellek nirxên xwe mehrûm mane.
Bi taybetî pêşveçûna gelê kurd nehatiye xwestin û tu mafê saziyek ji alî sazûmanên damezrandî ve nehatiye dayîn. Tev li viya gellek mafê wî yê xwezayî hatiye qedexekirin û hemî saziyên van dugelan ku ji bo helandina ziman û pişaftinê hatine damezrandin, ji bo vî armanca xwe xebitîne. Digel van yên xwestine bi van nirxên xwe bijîn, ji bo wan hewl dane. Dawiya jiyanên xwe di zindan an jî di dardekirinê de dîtine. Ji ber vî yekê di warê ziman de em dikarin wisa bibêjin ku, pir hindik zimannas xwe gihîştandine.
Lewra di van mercên dijwar de û tev li hemû qedexeyan mirov, derfetên fêrbûn û pêşvebirina zimanê xwe nedîtine. Zimannasên xwe gihîştandine jî, bi derfetên xwe û bi hewlên xwe, xwe gihîştandine û berhem danîne. Pirê wan jî li Ewropa perwerdehî û lêgerînan hîn bûne. Her wiha, îro ji ber bêdugelbûna gelê kurd, her zimannasê kurd rêzikên cuda didin an jî fikrên wan ên li ser rêzimanê kurdî diguherin. Ev jî ji ber bê dugelbûna gelê kurd û di warê zimanê kurdî de tunebûna saziyek zanistî ye.
Li ser lêgerîna zimanê kurdî hinek zimannasên Ewropî jî xebitîne û di vî mijarê de berhem danîne holê. Piştê salê 1960an, li Başûr dû têkoşîna Mele Mistefa Barzanî bi damezrandina otonomiya gelê Kurd êdî rewşenbîr û zimannas hinek be jî bi hêsanî lêgerînên xwe pêş ve birine. Dugela tirk jî jixwe biteşeyek pêkenî gelê kurd wek gelek ji qewmên tirk ên Asyaya Navîn dihesiband û bi vî awayê dida naskirin. Zimanê kurdî jî wek "Ev, zimanek ji hezar peyvên wek tirkî, farisî û erebî pêk hatiye" daye zanîn. Yanî li gor dugela tirk; kurd ji nijadê tirk in, lê ji ber mercên erdnîgariya dijîn, zaravayê wan guheriye û navên wan jî tirkên çiyayî ne… Bi vî awayê azîneyek li ser helandina zimanê kurdî pêk aniye. Lê tev li bi sînor, li ser lêkolîn û lêgerîna xebata zimanê kurdî, li gorî pisporên vî babetê; zimanê kurdî, zimanek serbixwe ye û bi serê xwe xwemalî ye. Lewra li gor nivîs, jêma û dîroka xwe encam ev e ku, di warê zimanasiyê de zimanê kurdî xwe daye pêjirandin.
Derheqê standardbûna zimanê kurdî.
Standardbûna zimanê kurdî tenê di zimanê nivîskî de heye, ne di yê devkî de. Kîjan gel an netewe dikare biangiştîne (îdea bike) ku hem zimanê wan ê devkî û hem jî yê nivîskî zimanekî hevgirtî û standard e.
Konferansa Zimanê Kurdî.
Konferansa Neteweyî ya Kurdî ji sala 2001an pê ve wê her sal pêk bê. Ji bo beşdariya konferansê bi sedan delege, zimannas û kurdnas li Amedê civiyan.
“Konferansa netewî ya zimanê kurdî, siyaseta ziman û birêxistinkirina tevgereke zimanê” 3-5 roj didome. Di van rojan de panelên cuda pêk hatin. Digel bidawîbûna her konferansê encamnameyek ji bo parastin û pêşxistina zimanê kurdî tê weşandin.
Alfabeyên kurdî.
Di zimanê hemû gel û neteweyên misilman de serdestî û bandora zimanê erebî berbiçav e. Her wiha di zimanê gelên îsewî de jî mirov rastî hîkarî û bandora zimanê latînî tê. Ev rewşa hanê ji ber ol û dîn e. Ji ber ku zimanê mizgeftê û Quranê erebî û yê dêrê jî latînî ye. Ji bilî vê yekê, hemû gelên cîranên hev ji ber sedemên cihê, ji aliyê zimên ve jî bandor li hev kirine û peyv dane hev û ji hev stendine. Îro mirov bi awayekî zelal di zimanê tirkî, kurdî û farisî de rastî peyvên erebî tê, her wiha van her çar zimanan ji hev û din peyv standine û dane hev. Ji ber ku wêjeya farisî demekê gelên wekî kurd, ereb û tirk ji xwe re hijmetkar hiştiye lewma jî peyvên wî zimanî ketine nav zimanê van gelan. Ev jî tiştekî asayî û siruştî ye.
Ji bilî van alfabeyan, li Herêma Zêwê ya Rojhilatê Kurdistanê, çav bi cureyeke nivîsê hatiye ketin ku li ser tepsiyeke zîvîn e. Li gor lêkolîneran, ev nivîs ji sedsala 8'an a berî zayînê maye û ev nivîs aîdê medan e. Ji bilî vê belgeyê, li cihekî din kes rastî heman cureyê nivîsê nehatiye.
Devokên zaravayên kurdî.
471x471px
Gelek devok û zarava, li gor navên mezhep, dever, eşîret û ol hatiye danîn. Bi vî awayê ji ber ku hatiye tevlihevkirin, ji bo van zaravayan nêrîn diguherin. Van navên zaravayan him ji alî lêkolîneran, him jî ji alî gel hatine dayîn. Di encama viya de jî li zaravayekî carna çend nav bi hev re hatine danîn. Wek mînak; navê zaravaya Kurmanciya bakur, di Kurdistana Rojhilat de wek Şikakî, di Kurdistana Başûr de wek Bahdînî, di Kurdistana Bakur de wek Kurmancî, di nav dimiliyan de jî Kirdasî an Kirmoncî tê binavkirin. Navê Kurmanciya Başûr di Kurdistana Rojhilat de wek Mukrî, di Kurdistana Başûrê biçûk de, di ya Bakur de û li Behdînanê Soranî ye. Di nav zarayan de ya herî tê tev li hev kirin di derbarê Goranî, Lûrî û Dimilî de ye. Hinekan van zaravayan zimanên wek bi serê xwe, hinekan jî wek zarava dîtine.
Kesên ku naxwazin zimanê kurdî wek zimanekî serbixwe bipejirînin, axaftina her bajarî, heta ya her gundî wekî devok, heta hin caran jî wekî zarava bi nav dikin. Çawa ku di hemû zimanan de zarava û devok hene, wisa di zimanê kurdî de jî hene. Em ji bîr nekin ku standardî di zimanê nivîskî de heye, lê di zimanê devkî de. Bêyî mudaxele û statûya siyasî, zimanê standard pêk nayê.
Kemal Fuat ku li ser ziman û wêjeya kurdî xebatê wî hene, zimanê Kurdî bi devok û zaravayan wusa ji hev cuda dike.
Dabeşandina kurdî.
Ciha zimanên kurdî (kurmancî, zazakî, soranî...) li nav zimanên Rojhilata Navîn'ê
Li gorî vê, zimanê kurdî zimanekî hind û ewropî ye, dikeve nav şaxê zimanên îranî û di vir de jî, ji desteka îraniya bakurê rojava dihêt hesabkirin. Her wekî tê zanîn, zimannasan di encama lêkolînên li ser zimanên dinyayê de, li gor nêzîkbûn an dûrbûna zimanan li ser esasê reh û rêçik û yên gelek aliyên din ev ziman ji hev veqetandine. Li goreyî hin zimanan, hin zimanên din nêzî hev dîtine û ew di malbateka zimanî de hesibandine.
Dema mirov bala xwe dide zimanên hind û ewropî mirov rastî gelek peyvên nêzî hev tê. Ew rewşa hanê ji bo hemû zimanê ku di heman malbat û komê de ne, wisan e.
a>, "Add MS" 26319, ff. 9r–10r. (Sedsala 19-an)
Li gorî lêkolinerên biyanî.
Di salên 1836-1837'an de G. Givrinli, di çend nivîsarên xwe de di babeta zimanê kurdî û etnografya wî de zimanê kurdî wek kurdiya xwarê û ya Jor ji hev cuda kiriye. Wî kurdiya jorîn wek; Mukrî, Hekarî, Şukakî û Bayezidî, kurdiya xwarê jî wek; Lûr, Kirmaşanî, Lekî û Goranî ji hev cuda kiriye.
Mele Mehmûdê Bazîdî ku ji bo konsolosê Erziromê Rûsyayê Alexsander Jaba di sala 1858'an de, ferhenga di naveroka wî de zaravaya Hekarî û ya Rewendî heye, amade kir. Bazîdî di nav vî namilkeya amade kiribû de rêzikên rêziman û ya ewil jî di pirtûkê de li gor cihêbûna herêm û eşîrên xwedî zaravayên cuda nivîsiye.
Peter Lerch, zimanê kurdî wek Zaza, Kurmancî, Kirmaşanî, Goranî û Lor kiriye pênc beş.
Ely Bannister Soane, di sala 1913'an de di berhema xwe de zimanê kurdî bi sê zaravayan ji hev cuda dike: Kurmanciya Jorîn - Kurdiya jêrîn - Lûrî, Dimilî, Hewramî û Goranî
Demografiya Kurdistanê zanista derheqê gelên Kurdistanê de ye.
Demografiya Kurdistanê.
Zimanê pirraniya rûniştvanên Kurdistanê zimanê kurdî ye. Nav zimanê kurdî yê da kurmancî 60% ta kurdan tê peyivîn û dûra soranî tê û zimanên din jî gişk bin çar milyon nin.
Dû kurdî farsî, erebî û tirkî jî tê peyivîn him nav tirk, fars û ereban da him jî nav kurdan da. dû wan se zimanan li Kurdistanê herweha lûrî, ermenî, sûryanî, assûrî, azerî, çerkezî, tirkmenî, lazî, jî tên dipeyvin.
Gelê pîraniya Kurdistanê jî kurmancin bi +20 milyon re û dûkurmancan soran û kurdên din tên. Dû qewmên kurdî, qewmên tirkî bi 9,8% re, qewmên samî bi 5,8% û fars bi 2,9% û ermen 1,5% re tên.
Şêx Ebdurehmanê Taxî, an jî bi tenê Taxî (jdb. 1831 Xîzan - m. 1886 Norşîn) alim, nivîskar û helbestvanekî kurd ê klasîk yê Bidlîsê ye. Bi xwe ji terîqeta Neqişbendî û ji çiqilan Xalîdî te.
Dîwanek wî yê helbestê bi zimanê kurdî ne.
Ebdurehmanê Taxî di sala 1831î de Xîzanê tê dinyayê navê bavê wî "Mele Mehmûd", navê kalikê wî "Ebdulxefûr" û navê diya wî jî "Meyasîn" e.
Xwendina xwe li Xîzanê girtiye dûra diçe Norşînê jiyana xwe li wêderê didomîne, di sala 1886an de diçe ber rehma Xwedê.
Li gorî Ensîklopediya Diyanetê a Tirkiyê Ebdurehmanê Taxî bi li xwe Sêrtê hatiye dinyayê.
Xelîfeyên Şêx Ebdurehmanê Taxî.
Muhemmed Samî Erzîncanî, Îbrahîmê Bûlanixî, Îbrahîmê Çoqreşî, Xelîlê Çoqreşî, Mistefayl Bidlîsî, Silêmanê Bidlîsî, Yûsifê Bidlîsî, Seyid Tahirê Aberî, Ehmedê Taşkesenî, Ebdullahê Xîzanî, Ebdullahê Nurşînî, Reşidê Nûrşînî, Şêx Seyîdê Sêrdî, Ebdulhadî Çarçahî, Şêx Ebdulqeharê Zokaydî Sîîrdî, Şêx Ebdulhekîmê Sêrdî, Şêx Ebdulqadirê Melekendî, Şeyh Yûsifê Xinûsî, Şêx Fethullah Werqanisî.
Memîran (), gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Ev gund li ser rêya Şirnexê ye. Di navbera dihê û Şirnex de.
Şeva Beratê (bi kurdî "Rûspîbûn") şeveke pîroz a Îslamê ye. Şeva qendîlê ku tê de pêxembertî ji Muhemmed re hatiye.
Şeva Beratê çi ye?
Di şeva 14 û 15ê meha şebana hîcrî de ye. Di vê şevê de misilman tobe dikin ji Xwedê af dixwazin.
Ehmed Nihawendî () stêrnasekî fars ê Îranê ye.
bixwe di sedsala 8´an de jiyaye. Di çavdêriya xwe tevgerên rojê lêkolîn kiriye.
Şemsedîn Xelîlî (jdb. 1320 – m. 1380) stêrnas û matematîknasekî ereb yê sedsala 14an e.
Li Sûrî, bajarê Şamê jiyaye, Lê çavkanî pir kêm in ji bo jiyana wî.
Elbekrî (; 1014–1094), erebê Endulusê bû.
Ew erdnas û dîroknasê misilman e. Bi piranî ew bi navê "Elbekrî" tê naskirin. Ew heta dawiya jiyana xwe li Kordobayê dijiya.
Berhema wî ya girîng "Kitāb al-Masālik wa-al-Mamālik" e
Ebû Muhemmed el-Hesen bin Ehmed el-Hemdanî an bi tenê " Hemdanî" (893, Yemen 945)
Erdnîgarînas, helbestvan, zimannas, dîroknas û stêrnasê ereb e.
Caran ji bo xebatên wî yên pir giring ku hebûne ijar bi navê "Îbnu'l Haîk an Îbnî Ebîddumeyme jî têye binav kirin.
Berhên wî hinekî yên zivirandî bi îngilîzi hatiye nivîsandin
Tehayê Hekarî an Şêx Teha (z. ? Şemzînan − 1853 ?) Fiqihzan, tefsîrvan û wêjevaneke kurd e.
Bavê Şêx Ûbêydullahê Nehrî ye û bi xwe ji nesla Ebdulqadirê Geylanî ye.. Navê bavê wî Mele Ehmed e.
Dîroka dayikbûna wî nayê zanîn. Ji piçûktiya xwe de Quranê hîn bûye û ji ber kiriye, Gellekî li bajarên Kurdistan û Iraqa Osmanî geryaye. Li Silêmanî, Hewlêr, Bexda û cihên weke Kerkukê geryaye ji aliman dersên fiqihê, tefsîr û hedîsan hildaye.
Tehayê Hekarî gellekî feqî daye gihîştandin.
Esîredîn Elebharî yan jî Esîredîn Elmufeddel bin Omer bin Elmufeddel Essemerqendî Elabeharî () (jdb. ? Mûsil - m. 1262), stêrnas, fizîknas, matematîknas û fîlozofê îslamê ye.
Li gorî hin çavkaniyan ew bi koka xwe ji Semerqendê ye loma di navê wî de "Semerqenî" jî derbas dibe. Di hinek çavkaniyan de bi şaşî Ebehrî derbas dibe.
Esîredîn perwerdeya xwe pêşîn li Mûsilê girtiye û paşê çûye Xorasanê û Bexdayê temam kiriye. Bi xwe mamosteyê Îbn Xelikan bûye.
Bîrcendî an jî "Abd Ali ibn Muhammed ibn Huseyin Birjandi" (jdb. ? - m.1525) (Farsî: عبدعلی مممدبن حسین بیرجندی) zanyarê stêrnasî, matematîk û fîzîkê ye ku di sedsala 16an de jiyaye û bi eslê xwe fars e.
Di derbarê jidayikbûn û mirina wî de agahî kêm e. ji bo dîroka wefata wî çavkanî ji hev cûda ne, lê bi texmîna dîroknasan 1525an de wefat kiriye.
Bîrcendî li bajarê Bîrcenda Îranê a ku nêzikî Efxanistanê ji dayik bûye.
Perwerdeya xwe ya pêşîn li Bîrcendê, piştî wextan diçe Heratê berdewam dike.
Di derbarê jiyana wî de dîroknas Hendmîr di pirtûka xwe de a bi navê Hebîbûs Siyer de dibêje Bîrcendî li cem alimên wek Mensûr bîn Muînûdîn Kaşanî, Kemaledîn Huseyn el-Konewî, Seyfedîn Ehmed bîn Yahya et-Teftezanî û Kemaledîn Mesûd Şîrwanî xwendiye.
Dîsa dibêje Bîrcendî bixwe mirovek bi fezîlet, baş, dîndar û pir zane bûye.
Ebû Zeyd Elbelxî, yan jî Ebû Zeyd Ehmed bin Sehl Elbelxî (farisî; ابو زید احمد بن سهل بلخی)
Ebû Zeyd erdnas, matematîknas, bijîşk, derûnnas û alimekî misilman yê Îranî ye.
Ebû Zeyd li ser fiqih û kelamê jî pirtûk nivîsandibû. Pirtûkên wî yên din pirraniya wan wendakirî ne. Pirtûkek wî a tibê hîn heye.
Ew ji bajarê Belxa Efxanistanê bû. Bi xwe di bin bandora Kîndî de maye.
Hemdullah Mistewfî Qezwînî (1281-1349; Farsî: حمدالله مستوفى قزوینی / Ḥamdallāh Mustawfī Kazvini) yek ji dîroknas, erdnîgarînas û helbestvanê fars ê Îranî ye.
Hêjayî gotinê ye ku ev dîroknas xelkê Lor wek beşek ji neteweyê kurd dide nasîn.
Îbn Elwerdî (; z. 1291. m. 1348/1349 dîroknaê ereb bû.
e-Pirtûk: (eBook, eBooks, e-books, Ebooks...) dikare versiyona dîjîtal ya pirtûkeka liserkaxezêweşandî yan her pirtûkeka bi awayekê dîjîtal û multîmedîal amadekirî be. Herwiha ew dikare aparateka xwendina pirtûkên elektronîk be: wekî Rocket eBook yan Pocket PC.
Çend Formatên ji bo e-pirtûkan "LIT", PDF û RB ne.
POD (Print on demand): Çapa li ser daxwazê, Print on demand, awayekê nû yê weşandina ePirtûkan e. Faylên dîjîtal yên ePirtûkan li nik çapxaneyan hene û gava ko mirov bixwaze mirov dibêje ka ji filan pirtûkê hewqes hejmaran ji min re çap bike. Yanî dibe ko mirov yekê tenê bixwaze û hingê ew yekê tenê ji mirovî re çap dikin.
Kurdî Xuarîn yekîg le liqeyl zwan Kurdî e.
Derbaey Kurdî Xuarîn.
Kurdî Xuarîn liqîg e le zwan Kurdî ki feretir le Kurdî Nawîn ya Soranî nizîk e. Kurdî xuarîn çün keftîe se nawřas Farsî, luřî, Soranî û Hewramî; wey xatire taybetmendî xuey dîrî.
Herleywa le řü dîn û aîn îş feretir Kurdeyl Yarsan û şî'e we Kurdî Xuarîn qise ken.
Imřû feretir le çwar milyûn kes we Kurdî Xuarîn qise ken.
Cuqrafyay Kurdî Xuarîn.
Kurdî Xuarîn zûrim le ustaneyl Kermaşan û Îlam baw e, bîcge le ye le menteqeyl Lekistan û Bîcař îş birew dîrî. Herleywa le Xaneqîn werew xuar yanî hawsinûr wegerd ustaneyl Kermaşan û Îlam le Eraq fere le merdim we Kurdî Xuarîn qise ken. Le serîn Kurdistan û Turkye îş le çen menteqe Kurdeyl Şêxbizinî jyen.
Tahayê Herîrî (z. 1803 Erbîl - m. 1875 Erbîl) alimekî kurd e li Başûrê Kurdistanê jiyaye.
Tahayê Herîrî sala 1803iyan de li wilayeta Mûsilê li bajarê Hewlêr (Erbîl) li qesebe ya Herîrî ji dayik bûye. Perwerdeya xwe pêşîn li Hewlêrê girtiye û Quranê jiber kiriye. 1875an wefat kiriye û gora wî li Herîrî ye.
Seher Akçınar Bayar Di sala 1982'an de li navçeya Semsûrê ji dayik bû ye, Xwendina xwe a ewil li wê derê qedand, Dûra dibistana amadehiye ji li Meletîyê xwendîye, Di sala 1998'êde li " Zaningeha Dîjle 'yê de Civaknasîyê xwendîye.
Ji ber ku li serê xwe digirt ji aliyê zilma " 28'ê Sibatê " de ku li ser girtin qedexe bû îcar Wî Zaningeha xwe di nîvida hîşt. Di sala 2011'an ku ew zilum hate ra kirin û disa xwendina xwe berdewam kir.
Anha Ew Nûnerê Kurdan ê Erziromê ye di partîya HDP'ê de qezenç kir.
Ew bû nûnerê yekemîn ê kurda ku di Erziromê de qezenç kir, Heta naha tu car di Erziromê de nûnerê kurda derneketî bûn.
Hilbijartin ku dîsa dubarebu Akp bu ixtidar Seher Akçinar ijar biserve ne ket
Şukriyê Bedlîsî an jî Şukriyê Kurdistanî dîroknas û helbestvanekî Bidlîsê ê bi eslê xwe kurd e.
Dîroka ji dayikbûna wî nayê zanîn, lê di gelekî çavkaniyan de tê dîtin ku ew di sedsala 16'an de jiyaye. Di sala 1530'an miriye.
Ew demekî di dewleta osmaniyan de jî dîrok dinivîsand.
Wî pir ziman dizanîbu di serî de hema ji zimanê kurdî bigre tirkî, farsî, erebî û ermenîkî jî dizanîbû û bi van zimanan nivîsandiye.
Mewlana Ebûlfezl Muhemmed (? - m.1574) kurrê zanyarê kurd Îdrîsê Bidlîsî ye, Alim, dîroknas û helbestvan bû. Demeki li Manisayê mamostiya dîn kiriye.
Li hemberê qanûnê siltanê Osmanî "Siltan Silêmanê Qanûnî" derketiye, ji ber vê yekê ji wan diqete,
Li gorî Ebûlfezl Muhemmed qanunên "Siltan Silêmanê Qanûnî" dijî şerîeta Îslamê bûn.
Kurdiya jêrîn yek ji zaravên zimanê kurdî ye.
Derbarê kurdiya jêrîn.
Kurdiya jêrîn yek ji tayên zimanê kurdî ye ku pitir nêzî kurdiya navîn an soranî ye. Ji ber ku kurdiya jêrîn ketiye navbera farsî, lurî, soranî û hewramî taybetmendiyên xwe hene.
Herweha li gor ol û ayîn jî pitir kurdên yarsan û şî'e bi devokên jêrîn diaxvin. Îro pitir ji çar milyon kes bi kurdiya jêrîn diaxvin.
Belavbûyîna kurdiya jêrîn.
Kurdiya jêrîn bêhtir li parêzgehên Kermaşan û Îlamê tê axaftin. Li rojhilata Kurdistanê heremên Lekistan li parêzgeha Luristan û Bîcar li parêzgeha Sine jî jêrînaxiv in. Herweha ji Xaneqîn berev jêr de hevsînor digel parêzgehên Kirmaşan û Îlamê kurdiya jêrîn tê bikaranîn. Li Bakûrê Kurdistanê û Tirkyeyê jî li çend deveran devoka şêxbizinî tê axafitin.
Şêx Tahirê Kurdî zanyarekî kurd e ku ji Bedlîsê bûye. Tê texmînkirin ku di sedsala 14an de jiyaye
Di derbarê jiyana wî de agahî pir kêm e, Şerefxanê Bedlîsî jî di berhema xwe de behsa wî kiriye. Helbestvanên îranî Mewlana Nûr el-Mille û Ebdurehman Camî jî qala wî kirine.
Îbrahîm Xelatî an Îbrahîmê kurê Ebdullahê Xelatî di sala 1242'an de li bajarê Bedlîsê li qeza Xelatê hatiye dinyayê, kîmyager û bijîşkekî kurd bû, Ji bajare xwe pirtir 'emrê wî li Îran û Misirê derbas bûye.
Wî rengê lacîwerdê dît û ji ber wî nav gel de pir hate nas kirin.
Ji bo vî serkeftina wî siltanê Dewleta Memlûkan wî gazî saraya xwe kiriye.
Îbrahîmê Xelatî di sala 1322'an de li Misirê wefat kir.
Fexredînê Kurdî Exlatî bi navê Mewlana Muhyedîn jî tê naskirin (latînî: "Fakhr al-Din al- Akhlati") stêrnasê kurd yê Bidlîsî ye ku ji navçeya Xelatê ye.Bi xwe di sedsala 13'an de jiyaye e. Ji bo jiyana wî agahî/çavkanî kêm e.
Fexredînê Exlatî gellekî xebat kiriye li ser stêrnasiyê. Tava ku ji kullekan dertê li gorî wan seat tespît kiriye.
Di sala 1260'an de çavdêrîxaneyekî ji bo stêrnasiyê ava kiriye. Bi xwe xebatên xwe yên li ser stêrnasiyê bi zanyarê fars Nesîredînê Tûsî ve kiriye. Di sala 657î (miladî 1259) de bi Nejmedîn Qezwînî be çûye Merageyê ji bo nivîsandina pirtûka "Zîc"ê alîkariya wan kiriye.
Şêx Şemsedînê Exlatî (1588 Xelat - 1674 Dihok) Wêjevan û helbestvanê kurda ye.
Helbestvanê wêjeya Kurdî ya qedîm e. Di dawiya sedsala 16an heta sedsala 17an jiyaye. Di wêjeya Kurdî de yekemîn helbestvanê terîqeta Xelwetiye ye.
Şêx Şemsedînê Exlatî, di sala 1588an de li navçeya Xelatê ku îroj li ser Bidlîsê ji dayik bû ye. Ji ber şerên di navbera dewleta Osmanî û Sefewiyan de ji Xelatê ber bi çiyayên Oremarê koçberî bû ye. Piştî çend salan, ji Oremarê gihîştiye Birîfkayê û li wir bi cîh bû ye.
Şêx Şemsedîn, perwerdehiya xwe li cem kesên ji malbatê standiye. Di sala 1674an de, di 86 saliya xwe de, li Başûrê Kurdistanê li gundê Birîfkan ku li ser bajarê Dihokê ye, çûn li ser Xwedê xwe û li wê derê hatiye gor kirin
Ez ku mestê meyê ‘işq im tenenaha ya hû
Miṣr û Beġdad û Dimeşq im tenenaha ya hû
Teşneê abê wiṣal im ji ġemê ‘işqê tinalim
‘Aşiqê Ḥeyyê Celal im tenenaha ya hû
Şêx Şemsedîn, hemdemê Mela Ehmedê Cizîrî û Feqiyê Teyran e. Heta niha mîna hemdemên xwe baş ne hatiye nasîn.
‘Alem eger çi qal tikin ez tibêjim ji derdê ‘işq
Qetl im eger ḥelal tikin ez tibêjim ji derdê ‘işq
Munkirê vê ji mêj in ew ji dîriyê dibêjin ew
Xûnim eger tirêjin ew ez tibêjim ji derdê ‘işq
Ji hêla nirxandina edebî ve ziman û qalibên serbixwe ava kirine. Sentaksên nû çê kirine. Cihê wî di wêjeya kurdî de pir girîng e. Jiyana gundewarî û siruştî di helbestên wî de berbiçav e. Ziman û felsefeya ku di dîwanê de hatiye bi kar anîn taybetê bi wî ye. Şêx Şemsedîn, bawerîya wî bi raman wahdetu’l-wucûdê heye. Ev bawerî di helbestên wî de berbiçav e. Helbestên wî pir rewan û herikbar in.
Çûye ji min ṣebr û qerar tigrîm bi feryad û hewar
Navête min ġeyrî dîdar ten tele lat la la
Acuř 2.5 kîlûîg niryas e ba 2 girem hewajil.
Hewajil ya "dükeł řiçya" şîtirîn û sûktirîn camid e le dinya. Hewajil 99.8 le sedî le hewa duris bîe û cûr şîşe î dîm û ew dîmî dyar e bełam wextîg des deyd e lî mînî e ebr. Hewajil tenya si çene hewa qurs e. herçen hewajil zûrim le hewa duris bîe bełam wereqetî fere s û tenya 2 girem le lî tüenî wereqet acuř 2 kîlû nîmîg bigrî. Eřa duris kirdin hewajil tyen şilaw naw jil der tyerin bidûn ewe ki saxtimanegey bişkinin, inca le cyay şilawegey hewa ken e naw jilege. Hewajil madey fere giranîg e bełam karaî feryg îş dîrî û tenanet le naw saxtiman müşekeyl asmanî we kar biryey.
Şîr küey ya pûma canewer gewreyg e ki zûrim le küeyl xuarîn Kanada û Amrîkay Xuarîn jyey.
Şîr küey canewer gwandarîg e le xîzan pişî. Bîcge le wextîg minał e û ha lay dałigî baqî imrî we tenya jyey. Şîr küey hem xas tüenî wegerd dewrgird xuey dabay û hem îş xas tüenî le şew ya řûj şikar bikey. Pûma pay zûrdarîg dîrî ki hem eřa girdin şikar xas e û hemîş tüenî ta 6 mitir baz biwey.
Pûma canewer gûştxuerîg e bełam tenya eřa zinî menin canewereyl tir şikar key. Pûma zûrim canewereyl büçigîg cûr müş, mel, mahî û xerûşk xuey bełam eger bikefî e desî pespûłeylîg îş cûr kawiř û bizin şikar key. Puma eřa şikar kirdin xuey le naw dar û bincig şarîew û wextîg we şikaregey nizîkew bû peřîe kûłî û ya wegerd çepük milî şiknî ya qep keye milî û xinkinîdey.
Herçen puma xuey canewer şikarçîg e bełam eger wexatir nexueşî ya zexmî bîn bîhazew bû tüenî bû e şikar şikarçîeyl gewreyg cûr xirs û gurg ya tenanet pûmayl tirek. Î canewere dewrgird 12 sał jyey bełam biřîg le lîan ta 25 sał îş jyen.
Şemsê Bidlîsî zanyareke kurd e.
Navê bavê wî Mele Ebdulxefûr e, torinê Mele Silêman Baba ye, Navê wî ê rastî Mehmûd e, Lê jê re gotine Şemsê Bidlîsî, Şems di erebî de tê wateya roj, "Roja Bidlîsê" bav û kalê wan di sala 1642an ji Hekarîyê hatine Bidlîsê.
Şemsê Bidlîsî di sala 1715 li Bidlisê hatiye dinyayê,
Pêşyê li cem bavê xwe wana perwerdehiya dîn (Hedîs, kelam hw) dîtiye, ji xwe bavê wî pir alim bûne. Dûrra jî dest bi 'ilmên weke
matematîk, mentiq, stêrnasî, dîrok, û erdnîgariyê kiriye.
Ew zimanê farisî û erebî hîn bûbû tevê zimanê kurdî sê ziman dizanîbû.
Li ser fikrê Arîstoteles wana û Zanistvanên misilman dixebitî.
Di sala 1788an de 73 saliya xwe de wefat kiriye.
Mubarek Elmistewfî an Mistefayê Erbîlî an jî "Mubarak Bin Ahmad Sharaf-Aldin Abu al-Barakat Ibn al-Mustawfi" (1169-1239) dîroknasê kurd ê ji Başûrê Kurdistanê ye.
Di sala 1169 zayînî de li keleha Hewlêrê ji dayik bûye. Di warê dîrok û edeb û ziman de gelek berhemên wî hene. Pirtûka wî ya herî girîng "Dîroka Hewlêrê" ye ku di çar bergan de ye.
"Kevneşopiya hamawiyê", pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e.
Pirtûk, di sala 2008´an hatîye nivîsandin. Care pêşî, di sala 2015´an de hatîye weşandin. Pirtûk, li ser kevneşopîyên civate kurd û di roja me de rewşa civate kurd disekinê. Di pirtûkê de, kevneşopîya hamawîyê, weke destûreka civatî a civate kurd û pîroz di pirtûkê de nîşandin. Weke destûra aramî aşîtîyê ya pîroz jî tê bi nav kirin. Li gorî kevneşopîya hamawîyê, dema ku du aşîr û an jî ku du mirov bi hevdû re şer bikin û ku jinek kurd herê û li nava wan bisekinê û hawawîya xwe biavêja ardê li nava wan, êdî ew jî mecbûrîn ku dawî li şerê di nava xwe de bînênin. Di berhema Mem û Zîn a Ehmedê Xanî de jî, dema ku li ser listika sedrencê mem û mîr li hevdû dirabin ku jinek tê û li nava wan hamawîya xwe diavêje ardê, êdî ew jî, di cih de disekin in. Ev kevneşopîya hamawîyê a civate kurd, li Kurdistanê bi hezaran salan hebûya. Nivîskar Abdusamet Yigit, vê dîroka wê kevneşopîya hamawîyê a civate kurd, bi zimanekî felsefîkî, di nava rewşa civatîya Kurdistanî de wê bi dîroka wê û ya civatê re tînê ser ziman. Bi çerçoveya vê destûra pîroz a civate kurd re dema ku mirov li dîrok û pêşketina civate kurd dinerê, dîmenekî wê yên din ê vêşarî mayî xwe dide dîyarkirin û mirov wê dibînê.
Edwin Powell Hubble (1889– 1953) stêrnasekî amrîkayî ye. Wî bi teleskopa xwe a pir mezin vê esman lêkolîn kir ku tê derxist Gerdûn herî diçe fireh dibe.
Xebata wî a herî bi nav û deng Teqîna Mezin e.
Şêx Mehmûdê Fewzî alimê îslamê bû. Bavê Şêx Seîd û Şêx Ebdurehîm bû. Di sala 1898î de wefat kiriye. Bi xwe ji Paloyê ye lê dure koçî Xinûsê kiriye.
Şêx Mehmûdê Fewzî ji teriqata Neqişbendî bû.
Ebdullah bin Ebdulmutelîb (‎; z. 545 - m. 571) bavê Muhemmed pêxember û kurê Ebdulmutelib û Fatima bint Emr e.
Muhemmed pêxember hîna 7 mehî bû bavê wî di 25 saliya xwe de wefat kiribû.
Ebû Meşer Belxî an "Abū Maʿshar, Jaʿfar ibn Muḥammad al-Balkhī" (787 Belx, Xorasan - 886 Iraq) Stêrnas û astrologekî misilman yê Fars e. Med cezîrê wî dît.
Muhemmed Mehdî ibn Elî Neqî (Farsî: محمدمهدی بن علی نقی‎) (1716 - 1795) bijîşkekî Îranî
Wî ji bo tenduristiya mirovan pirtûk nivisandibû û pirtûka wî a herî girîng jî ew e.
Îbn Muqefe (farisî: ابن مقفع) Yek ji wêjevan û burokratê Îranî bû. Îbn Muqefa pêşyê li dînê Zerdeştîtîyê bû lê dûrra dînê guherand bû Misilman. Navê wî ê rastî Rûzbîh e. Tê texmîn ku ew di sala 756'an de hatiye dinyaye.
Nevê xwe yê kirine "Ebû Muhemmed Ebdullah Ruzbîh îbn Dadaweyh". Lê ew di nav gel de vi navê Îbn Muqefa hatiye nas kirin.
Wî gellek pirtûkên Yewnan û Hindistanê ziviran erebî kir xizmeta zanistvanên misilmanan. Pir xizmetekî wiyê baş çêbûye ji bo Felsefeya Îslamê.
Pirtûkên Aristoteles a Organon, yê Mentiqê û ê kuliyatê sê heb zivirand. Ji bilî vana pirtuka Porphyrius jî a "Eisagoge" jî zivirandibû erebî.
Elsaxanî, anku Elsaẍanî (الساغاني), dîroknas û stêrnasê fars bû. Navê wî yê dirêj "Abū Ḥāmid Aḥmad ibn Muḥammad al‐Ṣāghānī [al‐Ṣaghānī] al‐Asṭurlābī" ye.
Ji dayîkbûna wî nayê zanîn lê ew di sala 990î li Bexdayê wefat kir.
Lîsteya zanistvanên misilman
"Ji Zend Avesta heta zen bûdîsmê", [Ji Zend Avesta heta zenbudîzmê] navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e. Pirtûk, di sala 2005an de hatiye nivîsandin. Lê di sala 2015an de cara pêşî tê weşandin.
Pirtûk, li ser felsefeya Zend Avesta û dîroka wê ye. Piştî wê re weke hin felsefeyna ku ji wê hatina derhanîn pêşketina felsefeyên weke "zenbudîzmê" jî di pirtûkê de li wan hatiye lêkolînkirin. Di pirtûkê de felsefeya Zend Avesta û ya zenbudîzmê di dewama hevdû de û bi hevdû re tên ser ziman. Di pirtûkê de rêbazên felsefeya Zend Avesta û zenbudîzmê bi nivîsandina wan re li ser wan tê sekin in. Her wisa, têgînên weke yoga, medîtasyon, reînkarnasyon, felsefeya karma û hwd, têne dahûr (analîz) kirin.
Munîr Ehmed Xan (1926-1999) (Urdûkî:منير احمد خان) zanistê nukleerê û fîzîknas e. Ew bi xwe ji Pakistanê ye
Wî di welatê xwe ji zanistê xizmetê mezin kir û gelekî tesîsê fen û zanistê ava kir.
Zazakî (dimilî, kirdkî, kirmanckî, zonê ma) yek ji zaravayên kurdî ye ku ji aliyê Kurdên zaza ve tê axaftin
Li gorî fîlolognin rojavayî dimilkî ne zaravayê kurdîye, lê zimanekî kurdî ye. Ango li gorî wan zazakî jî mîna kurmancî zimanekî kurdan e.
Li derdora sê-çar milyon kes hene ku xwe wek kird, kirmanc, dimilî yan jî zaza dibînin.
Binavkirina xwebixwe.
Kesên zazakîaxêv zimanê xwe bi hin navên cuda-cuda nav dikin.
Di encama xebata standardîzekirina vê zaravayê de, ji van navan kirmanckî hatiye tercîhkirin û niha di warê nivîsînê de bi pirranî ev nav tê bikaranîn.
Cihê zazakî di nav zimanan de.
Zazakî yek ji zimanên kurdî ye ku ev jî zimanê îraniya bakurê rojavayî ye.
Li ser cihê zazakî di nav zimanzanan de du nêrîn hene. Piraniya zimanzanan dibêjin ku zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Li gor Peter Lerch (1856-57), Friedrich Müller (1864), Albert van Le Coq (1903), Ely Bannister Soane (1913), K. R. Ayyoubi, I. A. Smirnova (1998), M. J. Kenstowicz (2004), Gülşat Aygen (2010) zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Her wiha li gorî piraniya kurdan zazakî yek ji zaravên zimanê kurdî ye. Li gor hin zimannasan jî zazakî-goranî ne zimanên kurdî ne. Cara yekem Oskar Mann û şagirtê wî Karl Hadankî îdîa kirine ku zazakî ne zaraveyekî kurdî ye. Ji ber vê yekê heta îro jî hin zimannas zazakî wekî zimanekî cihê qebûl dikin.
Di sala 1985'an de Zanîngeha Michiganê (DYA) Terry Lynn Todd lêkolîna bi navê "A Grammar of Dimli (Also known as Zaza)" pêşkêş kir; Dr. Ludwig Paul ji Zanîngeha Giessenê (ew alman e û niha li Zanîngeha Hamburgê ye) û Dr. Zülfü Selcanî jî ji Zanîngeha Berlînê li ser zazakîya Dêrsimê pirtûk der anîne. Dîsa, zimannas û kurdnas K. R. Ayyoubi û I. A. Smirnova jî li ser zazakîya Dêrsimê pirtûkek amade kirine. Zimannas Gülşat Aygen jî li ser zazakî pirtûkek amade kiriye û ji aliyê zimannasiyê ve zazakî analîz kiriye. Hinek zimannasên mîna kurdnas Prof. Qanatê Kurdo ji zanîngeha Zanîngeha Lênîngradê (Saint Petersburg), Prof. Dr. D. MacKenzie ji zanîngeha Giessenê û Prof. Dr. Jost Gippert ji Zanîngeha Frankfurtê jî li ser zazakî meqale nivisandine û lêkolîn jî çêkirine.
Ji aliyê dîroka zimên ve zazakî zêdetirîn bi zimanê partî nêzikî nişan dide. Ango, zazakiya wê demê bi partî re pirr nêzîk bûye, lêbelê partiya ku hat nivîsandin, bi xwe nebûye. Lê halê îro jî zazakî ji hêla gramer û peyvan, mînak sazkirina dema nihayîn û gelek jî guharina dengên îraniyên kevn xwe kefş dike. Di nav zimanên kurdî de zazakî û goranî gelek nêzikê hev in.
Di warê zanistî de jî nêzîkbûnên cihê hene. Mirov dikane bi pîvanên xwerû zimannasî nêzîk bibe, an jî li gor pîvanên civakî û zimannasî bi hev re. Kesên ku zimên ji civakê bi tevahî îzole dikin meyla wan ew e ku zazakî weke zimanekî serbixwe nîşan bidin. Kesên ku zimên weke endakî zînde yê civakî dinirxînin, meylan wan ew e ku divê civaka axaftvanên vî zimanî xwe çawa bi nav dike, nasnameya wê û zimanê wê jî weha be.
Ji bo standartkirina zazakî di sala 1996'an de li Stockholmê Grûba Xebate ya Vateyî hat avakirin. Di sala 2004'an de li Frankfurtê Enstîtuya Zazakî hat avakirin. Ji bo rojanekirina zazakî di sala 2010'an de Ziwan-Kom hat avakirin.
Devokên zazakî.
Li gor hin zimannasan û nivîskaran jî di zazakî de sê devokên sereke hene.
Ev peyv li her sê halan jî di kurmancî de mîna “golik” tê nivîsîn. Yanî, di kurmancî de heta ku peyv di nav hevokê de neyê xebitandin, diyar nabe ku gelo ka peyv nêr, mê yan pirjimar e. Lê di zazakî de peyv bi tena serê xwe jî taybetiya xwe nîşan dide. Ev taybetmendî di zimanê kevnare de heye. Di rewşa tewandî de qertafa pirjimarîyê "-an" e.
Xebata standardîzekirinê.
Xebata standardîzekirina zazakî di sala 1996'an de li Swêdê bi avakirina Grûba Xebate ya Vateyî destpê kir. Vê koma xebatê serê pêşî encamên kombûnên xwe wekî broşur belav kir, lê dû re kovareke bi navê Vate derxist. Ev koma xebatê heta niha 22 caran bona standardîzekirina vê zaravayê kom bûye. Vê xebatê pêşî li nivîsîna vê dîyalektê û geşbûna wêjeya wê vekiriye. Ev xebat bi awayekî biîstîqrar her berdewam e.
Di standardîzekirina kirmanckî (zazakî) de ji krîterên hilbijartin an jî tesbîtkirina forma peyvan yek jê ev e ku, divê diyalektên kurdî nêzî hev bibin.
Di çarçeweya xebata standardîzekirinan zaravayê zazakî de kovara Vateyê ku dengê Grûba Xebate ya Vateyî ye û xwerû bi kirmanckî (zazakî) diweşe, heta niha 39 hejmar weşiyaye. Ferhenga tirkî-kirmanckî (zazakî) ku ji peyvên standardkirî pêk tê û ferhenga kirmanckî (zazakî)-tirkî ku ji peyvên standardkirî û versiyonên wan pêk tê. Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî/Kırmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009 cara sisêyan wekî çapa firehkirî hatin weşandin. Dîsa, pirtûka rastnivîsa zazakî ya bi navê "Rastnuştişê kirmanckî (zazakî))" ji aliyê vê komê ve amade bû û hat weşandin. Ev xebatên hanê yên organîzekirî pêşî li geşedana nivîsîna zazakî vekirin ku bi dehan pirtûk li gor standardê Vateyî hatin weşandin.
Omer Xeyam an Omerê (Emerê) Xeyam (bi farisî: عمر خیام‎ "’Omar-e Khayyām"), jdb. 18ê gulana 1048, li Nîşabûr, Parêzgeha Xorasanê - m. 4ê berfanbara 1123, helbestvan, fîlozof, matematîknas û stêrnasê navdar ê Îranê ye.
"Xiyasedîn Ebûlfetih Omer ibn Îbrahîm el-Xeyamî" li Nîşapûrê, paytexta herêma Xorasanê li 1048an hat dinyayê. Ew bi gelemperî wek Omer Xeyam tê nasîn.
Xeyam di dema xwe de fîlozofiyeke wêrek kiriye. Li dijî şovenîzma paşverûtiyê û Îslama ku berjewendperestiyê dike derketiye. Gelek pirtûkên stêrnasî, matematîk, fîlozofî û helbestvaniyê nivîsiye.
Navê wî di cîhana rojava de cihekê mezin digire. Di helbestên xwe de wekî sîmbola azadî, evînî û aştiyê şerab bikaraniye. Çarînên wî yên zîrek û têr evînî îro jî bêhempa ne.
Di jiyana xwe de ew jimarnas, stêrnas, fîlozof, bijîşk û helbestvan bû. Kêm ji jiyana wî tê zanîn, ji bilî hindê ku ew li Nîşeporê hatiye perwerdekirin û pirraniya jiyana xwe li wir û li Semerqendê jiyaye. Xeyam hevdemiyek Nizam el-Mulk bû. Xeyam dikarî bibe karmendek payebilind yê dewletê. Lê wî xwest xwe gorî ilm û zanistê bike. Ew li navendên mezin yên zanist û zanyariyê yên serdema xwe digerriya daku xwe bigihîne ilmên bilind. Xeyam di 1123an de wefat kir.
Di gel ku Xeyam wek zanistvanek jêhatî tê nasîn, ew herî zêde bi çarînên xwe navdar e. Edward Fitzgerald sala 1839an çarînên Xeyamî bi inglîzî berdestî xwendevanên Rojava kirin. Ji hingê ve hezkirina ji helbestvaniya Xeyamî her diçe zêdetir dibe.
Nêzî 600 çarîn (rubaiyat, quatrain) li ser navê Omer Xeyamî hene. Hin ji wan resen in ango Xeyamî bi xwe ew nivîsîne lê tê bawerkirin ku gelek ji çarînan paşï li ser navê wî hatine vehûnandine. Lêkoler ne hevbîr in ka kîjan ji çarînan bi rastî yên Xeyamî ne û kîjan jî na. Lê ya giring ew e ku hemî malê Xeyamî tên nasîn.
Kêm berhemên bijare yên wêjeya cîhanî hindî çarînên Xeyamî li gelek zimanan hatine wergerandin. Xeyam li hemî zimanên mezin yên cîhanê hatiye wergerandin û bi hemiyan jî tê xwendin û jê tê hezkirin.
Xwendevanên kurd jî ji Xeyamî bêpar nemane. Rêzdar Kamiran Bedirxan 35 çarînên wî wergerrandine kurmancî û mamoste Hejar jî tevavek çarînên bi soranî gihandine xwendevanên kurd. Weşanxaneya Nûbiharê bi wergera Sabah Kara bi navê Rubaiyat helbestên wî weşandîye.
Nivîskar Îkram Balekanî 240 çarînên Omerê Xeyam ji orijînala wan a parsî bi zimanekî sade û şirîn wergerandin ser zimanê Farsî û ji aliyê Weşanên Evrenselê eve hatin tomarkirin. Pirtûk sala 2014an kete nava pirtûkên kurdî yên ku herî zêde hatin firotin.
Xeyyam, Omer
Taksî, fîlmekî derhênerê îranî Jafar Panahî ye.
Fîlm ji taksiya derhêner de hatiye çêkirin û kesên ku lê siwar dibin çîroka xwe vedibêjin. Bi giştî li ser sensûr, zordestî û stemkariya rejîma Îranê ye.
Fîlmê Jafar Panahî li Festîvala navneteweyî ya fîlman a Berlînê ya sala 2015an hate pêşkêşkirin. Fîlm li Îranê qedexe ye.
"Xwenas" kovareke sêmehî ya felsefî, wêjeyî û rexneyî ye.
Kovara Xwenas, ji aliyê Weşanên Soran ve tê weşandin û edîtorê kovarê, Zeynel Abidîn Han e. Yekem hejmara kovarê, di adara 2015an de der çûye.
wêneyê Mihemed Seîd Remezan el-Bûtî
Muhemmed Seîd Remezan el-Bûtî (Erebî: محمد سعيد رمضان البوطي‎ - Muḥammad Saʿīd Ramaḍān al-Būṭī) Di sala 1929'an li Cizîrê hatiye dinê, û 21ê adarê 2013'an li Sûrî hate kuştin.
Ew alimê Îslamê ê kurd bû, Li ser fiqih, siyer û wekî dinê nêzikî 60 pirtûk nivîsand. Pirtûkên wî di Zaningeha el-Ezherê de tên xwendin.
Caner Taslaman, (r. 1968 Stembol) nivîskar, zanyarê felsefeyê û zanyarê felsefeya dîn û lêkolînerê Quranê yê tirk e.
Prof. Dr. Caner Taslaman di sala 1968an de li Stembolê ji dayik bûye, dibistana seretayî, navînî û ya bilind li bajarê ku lê hatiye dinyayê li Stembolê xwendiye. Kurê dayikek endezyarê kimyayê û bavek bijîşk e.
Taslaman di biçûktiya xwe de bala xwe daye zanistên xwezayê.Beşa Civakiyê ya Zanîngeha Bosforê qedand. Di ber xwendina zanîngehê re bala xwe da beşên mîna mirovnasî, civaknasiya olî û civaknasiya zanînê.
Di beşa felsefe û dîn ya Zanîngeha Marmarayê de bi teza xwe ya li ser "têkiliya teoriya Teqîna Mezin û felsefe û olnasiyê" lîsansa bilind, bi teza xwe ya "têkiliya Teoriya Werarê û felsefe û teolojiyê" asta doktorayê bi dest xist. Dû re, bi pirtûka xwe ya ku li ser "Têkiliya Teoriya Quantumê û felsefe û teolojiyê" nivîsandibû, bû doçent û dîsa bi xebatên xwe yên di sêgoşeya zanist-felsefe-dîn de giha asta profesoriyê jî.
Her wiha bi xebata xwe ya "Di Pêvajoya Cîhanîbûnê de Îslama li Tirkiyê" doktoraya xwe ya duyem li beşa zanistên siyasî ya Zanîngeha Stembolê qedand.
Cara yekem li Zanîngeha Tokyoyê û paşê jî li Zanîngeha Oxfordê xebatên post-doktora meşand. Di Zanîngeha Harvardê û di Zanîngeha Cambridgeyê de weke akademîsyenê mêvan cîh girt.
Di xebatên xwe yên dawîn de û li zanîngehên derveyê welat, herî zêde li ser mijara peywendiya zanista modern-felsefe-dîn rawestiya. Li Zanîngeha Teknîk a Yıldız di Beşa Felsefeyê de endamê perwerdehiyê yê profesor e.
Mijarên pêwendiyê: Mijarên ku herî zêde bala wî dikişînin Têkiliya Zanist-Felsefe-Dîn, Cîhanîbûn û Îslam, Quran û Zanist, Felsefeya Dîn, Felsfeya Zanistê, Felsefeya Fizîkê û Felsefeya Biyolojiyê ye.
Mele Ehmedê Palo nivîskar û dîroknasê kurd e ku di sala 1920an de nêzîkî bajarê Palo, li gundê Sêreçurê (Bakûrê Kurdistanê) ji dayik bûye.
Di zaroketiya xwe de dê û bavê xwe winda dike; sêwî dimîne. Jiyana wî di nav belengazî û perîşaniyê de derbas dibe. Dixwaze ko bixwîne, lêbelê mercên xwendinê nabîne. Ji bo vê sedemê jî carcaran ji mal direve, berê xwe dide bajarê Siwêrekê. Newal û kortalan dibîne, li deşt û zozanan dibe mêvan. Paşê ew dibe rêwî û li Kurdistanê digere. Li hin ciyan dibe mêvan û li hin ciyan jî dibe şivan.
Di pazde saliya xwe de bi nexweşiyeke giran dikeve. Li dor du mehan di nexweşxana Mêrdînê de radikeve. Di pey ko ji nexweşxanê derdikeve, berê xwe di de Binxetê û demekê li Dirbêsiyê dimîne. Di sala 1935´an de diçe Qamişlokê. Û ji wir jî diçe gundê Wêsîkê şûnûwar dibe. Li vî gundî ew jî wek seydayê nemir dibe şivan. Seydayê Cegerxwîn jî bi şivanî û gavaniyê dest bi xwendina xwe kiribû. Ew jî bi rêyek wiha de dimeşe. Bi mele û feqîyan re hevaltiyê dike. Di wê demê de hînî xwendin û nivîsandinê dibe û zanîna xwe roj bi roj zêdetir dike. Bi taybetî li ser rêzimana kurdî radiweste û xwe perwerde dike. Dibe mamosteyê xwe. Ji bilî zimanê kurdî xwe hînî erebî, tirkî û farisî jî dike. Lêkolîn û lêgerînên xwe li ser wêje û dîroka Kurdistanê pêş de dibe. Di wê demê de dest bi helbestên kurdî û nivîsandinê dike. Heta roja xwe ya dawî vî karî didomîne.
Mele Ehmed ji gelê xwe re meletîyê dikir, gel ji xewê hişyar dikir. Dîwana xwe ya ko bi navê Dewr û Gera Kurdistanê di van deman de nivîsandî ye.
Mele Ehmed, paşê, mirovên ko rêzaniya kurdî dizanîbûn nas dike û dibe hevalbendê wan. Dema ko di sala 1935an dekomeleya Zanist û Alîkariya Kurd hatibû damezirandin, ew jî bûbû rêvebirekî komeleyê.
Emrê xwe yê dawî li Libnanê, li bajarê Beyrûtê derbas dike. Ew di meha adara 1991ê de diçe ser heqiya xwe.
Mele Ehmedê Palo di 71 salê jiyana xwe de, diwazde berhemên giranbûha afirand û ji me re hiştin. Çi mixabin, ji wan berhemên giran, bes dîwana wî ya bi navê "Dewr û Gera Kurdistanê" di sala 1994an de bi tîpên latînî hatiye çapkirin. Heger hin lêkolîner û hin çapxane li wan berhemên hêja xwedî derkevin, bêguman gencîneyên pirtûkxanên Kurdî dê hîn dewlementir bibin.
Sultanbeyli navçeyeke Stembolê ye. Rêya Stembol-Enqere ji nav Sultanbeyliyê re derbas dibe. Keleha Aydosê di nav sînora Sultanbeyliyê de ye. Keleha Aydos gelek qedîm û dîrokî ye. Ji wexte Împeratoriya Bîzansê hat çêkirin. Bilindahiya Çiyayê Aydos 537 m ye. Navê kelehê wekî navê çiyayê Aydosê ye.
Sultanbeyli heta sala 1987an gund ma. Di sala 1992an de bû navçe. Seroka Şaredariya Sultanbeyliyê aniha Hüseyin Keskin e.
"Laser" yekemîn kovara xwendekaran a du zaraveyî ye ku hem bi kurmancî hem jî bi kirdkî (kirmanckî) çap dibe û heta niha 6 hejmarên wê derçûne.
Kovara Laserê, di sala 2015an de ji aliyê xwendekarên lîsansê yên zanîngeha Çewlîgê yên beşa ziman û wêjeya kurdî (beşên: kurmancî û kirdkî(kirmanckî) ve hatiye derxistin. Laser bi awayê fanzîn-kovar derdikeve. Laser her cûre nivîsan diweşîne, di hejmara wê ya yekem de; çîrok, helbest, cereb, gotar û hevpevînekê cih girtibû. Kovara Laserê yekem kovara xwendekara ya bi du zaraveyî ye. Laser weşanên xwe hem bi kurmancî û hem jî bi kirdkî (kirmanckî) dike û dibe ku di hejmarên pêşerojê de "soranî"yê jî li her du zaraveyên xwe zêde bike. Her weha, "Kovara Laser"ê tekane fanzîn-kovar e ku ji aliyê xwendekarên lîsansê yên beşa kurdolojiyê yên li zanîngehên bakurê Kurdistanê ve tê belavkirin.
Mele Ebû Bekir (z. 1863 - m.1942), alimê Îslamê, stêrnas û fîlozofê kurd ê Hewlêrê ye.
Di wextê Osmaniyan de jê re gotine "Mulla Ebu Bekir Efendi"
Li Başûrê Kurdistanê caran gotine "Mele Fendî" (مەلا فەندی) peyva Efendî weke "Fendî" xebitandine.
Ebûlferec îbn Elcewzî yan bi kurtî Îbn Elcewzî (1116 - 1201) dîroknas, bijîşk û zanyarê dîn yê bi eslê xwe kurd bû.
Navê wî yê giştikî "Nadar bin Qasim bin Muhemmed bin Ebdullah bin Ebdurehîm bin Qasim bin Muhemmed bin Ebû Bekr Sidîq" e
Deh pirtûkên wî yên bi navê "El-Muntazım fi tarihil-mûluk wel-umem" hene, lê pirtûkên wê pirrê wî negîhandine roja me.
Ebû el-Qasim Xelef ibn el-Ebas el-Zehrawî (; z. 936 - m. 1013), bijîşkekî ereb yê Endulusê bû.
Pirtûka wî ya bi sernavê "Kitab el-Tasrîf" nêzikê sî hev in û li ser tibêne, pirrê aletên wî ên bijîşkîyê îro jî hê hene û ji weke wan aletan wî îro jî ji bo nexweşan têne xebitandin. Li Ewropayê bi navê "Albucasis" ("Albûkasîs") tê naskirin. Ebûlqasim el-Zehrawî di nav misilmanan de ji bijîşkan ê ji herî mezinan e.
Kovareke Mehane Çandî bû, di sala 1997 an de ji aliyê Rêveberiya Giştî ya Rewşenbîrî û hunerî ya wezareta çanda Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve dihate weşandin.
Di despêkê de (ji hejmar 107 - 114) sernivîserê kovarê Ebdulkerîm Findî buye.
Karwanî Ekadîmî kovareke werzî ya ekadîmi bû, ji aliyê Rêveberiya Giştî ya Rewshenbiri û hunerî ya wezareta çanda Hukmeta Herêma Kurdistanê ve dihate weşandin.
Kovar kengî derket?
Xwediyê Imtiyazê wezîrê Rewşenbîrî bû, Sekreterê Nivêsinê yê kovarê Ebdulkerîm Findî buye.
Cabir bîn Eflah (Abū Muḥammad Jābir ibn Aflaḥ, erebî; أبو محمد جابر بن أفلح)
Li rojava "Geber" tê naz kirin.
(1100 - 1150) stêrnasê ê misilman bû. Cabir bin Eflah pirtûkên Betlemyûs mitale kir û ji bo xeletiyê pirtûkeke bi navê "Kitabul-Hey'e fi istihîl Mecisti" nivîsand, û li ser wê pir hate naz kirin.
Jus cogens têgiheke latînî ye ku ji latînî ius cogens (bi wateya dad"a fermanî") tê û rêzikên raser in ku ji aliyê hiqûqa navneteweyî ve tên pejirandin û bi ti awayî ti dewlet nikarin binpê bikin. Rêzikên raser an jî fermanî, nabe ku ti çalakiya dewletan li dijî wan bin.
Hinek ji rêzikan.
Peyama Viyanayê ku şêwe û rêgezên peymanên navneteweyî hatine diyarkirin, "jus cogens", bi awayek hiyerarşîk daniye serê hiqûqa navneteweyî, wek rêgeza yekem qebûl kiriye. ji ber wê gava peymanek bê îmzekirin heke li dijî "jus cogens" tiştek hebe derbasdariya wê peymanê namîne (xala 53an). Her wiha heke "jus cogens"eke nû derkeve, çêbibe ("jus cogens superveniens") hemû peymanên heyî û yên nû ên li dijî vê divê tune bên hesibandin (xala 64an).
Helly Luv, Hêlî Luv, Hêlî Lov an jî Hêlî Lev, stranbêj, stêra "pop" û aktoreke ciwan e ku bi eslê xwe kurd e. Navê wê yê rastî Hêlîn Ebdulla (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Helin Abdulla") ye û ew di 16ê çiriya paşîn a 1988an de li Ûrmiyê (Rojhilata Kurdistanê) hatiye dinyayê.
Helly Luv di sala 1986an de li Ûrmiyê ji dayik dibe. Ew ji eslê xwe de xelkê Dihokê ye, lê di biçûketiyê de ji ber rewşe ne li bare ya Kurdistan Başûr ew dibine penaber li Rojhelatê Kurdistanê li bajarê Ûrmiyê. Herwisa ew bi malbata xwe re du salan di 1990an diçine kampa Amedê li bakur û dibine penaber. Pêşî jî rû dikine welatê Fînlendayê weka koçber û regeznameya wî welatî wergirtî ye. Di sala 2006an de ew li gel xêzana xwe diçe Los Angeles, Kalîforniya û li wir dest bi karwanê xwe yê hunerî dike. Heya îro jî (2015), ew li wir dije. Di sala 2013an de ew bi strana xwe ya naskirî "Risk It All" navdarbû.
Klîpên wê.
Klîpên wê yên wêrek li ser YouTube navdar in û di 2015an de strana wê yê bi navê "Revolution" derket. Di vê klîpê de destgiriya xwe dide şorişa kurdan û hêzên pêşmerge ku li dijî minafiqên daişê şer dikin. Ev klîp ji aliyê zêdeyî heşt milyon bîneran ve hat dîtin. "Revolution" bû nameyeke bi hêz bo rêxistina terorîst a Daiş.
Helly Luv rastî gefên kuştinê hat ji aliyê Daişê ve piştî wê klîpa bi wêrek li cadeyên Hewlerê û gundekî xirabe li nêzîkî Mûsilê wênekirî ku li wir pêşmerge şerê Daişê dikir.
Helly Luv û sînema.
Helly Luv di sala 2014an de bo cara pêşîn beşdarî fîlmekî Batin Qobadî ê bi navê "Mardan" bû.
Pisporên dadwerî piştî peqandina bombeyê li cihê bûyeran bi karê xwe bilî ne, li Pirsûsê (Sirûc, Ruha), 2015.
Komkujiya Sirûcê ew bûyerên ku di 20ê tîrmeha 2015an de li baxçeya Navenda Çand û Hunerê ya Amara ya Pirsûsê (navçeya Sirûca Rihayê) pêk hat.
Pêşveçûyîna bûyeran û encam.
Di 20ê tîrmeha 2015an de li saet 12an mirovekî terorîst ê xwekuj ê rêxistina minafiqên Daişê yê bi navê Şeyh Abdurrahman Alagöz xwe di nav genc û ciwanên "Federasyona Komeleyên Ciwanên Sosyalîst" (bi tirkî "Sosyalist Gençlik Dernekleri Federasyonu") de peqand û di encamê de 32 ji wan şehîd bûn û 104 kes jî birîndar bûn.
Aryabhata (bi sanskrîtî: आर्यभट, "Āryabhaṭa") (z. 476 - m. 550) matematîknas û stêrnasê Hindistanê bû.
Aryabhata ji zanyarên pêşîne ku li ser sêgoşenasiyê xebat kiriye. Bandora wî li ser Bîrûnî û gelekî zanyaran maye.
Rûpelekî ji pirtûka Sîczî a geometriyê
Siczî yan Ebû Se'îd Ehmed ibn Mihemed ibn Ebdelcelîl el-Siczî (, jdb. 945 - m. 1020), stêrnas û matematîknasê fars ê misilman bû.
Încow an jî Yîncov () di nav gundên Kurdên Anatoliya Navîn de yê herî mezin e. Încow bi navçeya Cihanbeylî ve girêdayî ye. Serjimarê gund 6872 e. Li Încowê bi Kurdî (Kurmancî) dipeyivên. Kal û pîrên gund ji xeynî Kurdî ti zimanên din nezanin.
Hin gundên li derûdorê Încowê ev in: Hecîlera, Kutiga, gundê Buldix, Celebê, Omera û Qeyê. Ji bilî Qeyê hemû gundên dî Kurd in û bi Kurmancî dipeyivin. Încow di navberê Enqere û Qonyeyê de ye.
Gundiyên Încowê, pir dewlemend in. Bi hezarên încowî li Danîmarka, Swêd, Swîsre û Almanya hwd kar dikin. Li gund erdî bi av pir e, lê cêh û genim, silk/pincar diruzê. Dar û ber lê kêm e... Deşteke pir gir e.
Tê gotin ku Încow ji salî 250 zêdetir e ku li wira bi cîh bûye. Her wuha Încowî bi xwe dibêjin ku ew ji aliyê herêma Botan, Amed, Semsûr û hatine. Deveka ku încowî pê dipeyivin dişibe devoka dengkirina Semsûr'îyan.
30'ê adarê 2014 Hilbijartine Serokatîya Şaredar;
30'ê adarê 2014 Hilbijartine Endama Civaka Şaredarî;
Mele Ehmedê Namî (1906-1975) li gundê Erbetê qeza Nisêbînê, Bakurê Kurdistana hatiye dinyayê. Heft salî bû dema di hicrika feqehan de dest bi xwendina Nûbihara biçûkan ya seydayê mezin Ehmedê Xanî, xwendina olî, Qurana pîroz û şerîetê kir û di hicrikên Êstilê, Kercosê, Dara, Hicrika Seyda Mele Ubeydulahê Cengîrî (yê bi navê Mamostê Gewr e dihat nask irin) li Amûdê, Xizna, Girê siwêr û Tilşeîra Aşîta. li van hicrikan xwendina xwe berdewam dikir û li hicrika Seydayê Şêx Îbahîmê Sofî Evdo li Gundê Tilşeîrê " îcaza Intîhayê" wergirt û bû melayê wî gundî.
Civata Xoybûnê, Civata Azadî û Yekîtiya Kurdan, Civata Arîkariyê Ji Bona Belengazên Kurd Li Cizîrê û Nadiya Ciwan Kurd Li Amûdê.
Malika gundê Tilşeîrê Aşîta ya Civata Azadî û Yekîtiya Kurdan ko Namî berpirsiyariya wê dikir, bû bû xeleka dan û standinê û bi hevgirêdanê di nav bera Civatê û Partiya Demukrata Kurdistana Îraqê de.
Namî yek ji şagirtên Mîr Celadet Bedir-Xan bû yên ko fêrkirina zimanê Kurdî danîbûn ser milên xwe. Namî dibistanek e şevê li gundê xwe Tilşeîrê û di odekê ji odên dibistana fermî de vekir bû, xort û kalên gund her şev bi terz û edeb di hundirê oda dersdanê de rûdiniştin û Namî mamostayê zimanê kurdî ew fêrî xwendin û nivîsandina Kurdî dikirin.
Mele Ehmedê Namî ne tenê xwe berpirsiyarê hînkirin û fêrkirina zimanê Kurdî didît, lê her weha wî bi her awayî şerê kewdeniyê jî dikir û doza rêkirina zarokan bo dibistanê ji dê û bavan dikir, nemaza ewên ko zarokên xwe rê ne dikirin dibistanan.
Namî li gor wan bîr û baweriyan û ji bo bicîanîna armancên xwe, piştî vekirina dibistana fermî a kuran li gundê Tilşeîrê, êdî bi karekî bêwestan radibû, bi têkilî, dan û standin û doza bi xurtî ji berpirsiyarên birêvebiriya perwerdeya parêzgeha Hisiçe-Cizîrê- dikir. Biryara vekirina dibistanek e keçan li gundê Tilşeîra Aşîta wergirt.
Buhuşt e welat da´m herin merdino
Eger hûn neyên vane keç em meşîn
Welat çav li rê bendewarê me ye
Ciwan herne pêş dewr û dem ya we ye.
Pirtûkên neçapkirî.
Namî bi sedema van karên xwe yên siyasî, civakî û rewşenbîrî gelek caran dihat zîndankirin.
Di roja 11.12.1975 an de, piştî nexweşiyek dirêj, Namî çû ber dilovaniya Xwedê û li goristana Qudûr Beg li bajarê Qamişlo hate veşartin.
Di van çend rojên dawî de û bi mebesta bîranîna 50 salîya "Agirê Sînema Amûdê, hejmarek ji gotaran di melperên enternêtê de û bi pênûsên nivîskaran hatibûn weşandin. Ciyê mixabiniyê ye, ko kesekî ji van nivîskaran ji kerema xwe re ne gotin yan ne anîn bîra xwendevanan ko di wê demê de berî 50 salî, nivîskarekî Kurd bi navê Mele Ehmedê Namî pirtûkek derbarî vê bûyera xemgîn ya bi navê "Agirê Sînema Amûdê" nivîsî bû û hatibû weşandin.
Gelo ma qey ne hêja bû ko hinek ji wan nivîskaran vê pirtûkê û nivîskarê wê Namî di wan gotarên xwe de bi bîr bînin? Yan Na!!!?.
(Dema min dît ko çîroka Agirê Sînema Amûdê yek ji serpêhatiyên mezin ên ko di welatê me de çêbûne tê hejmartin, min nexwest ew jî winda; bê ser û şop here.
Her wekî ko bi hezaran çîrok û serpêhatî di welatê me de çêbûn û nehatin nivîsandin. Mamoste û pêzanên welatê me guh ne dane tiştekî ji wan, çi mezin û çi biçûk..
Paşî min got: Divê li gor zanîn û dîtina xwe çend rûpelan reş bikim û wê reşbeleka biçûk bi navê "Agirê Sînema Amûdê" pêşkêşî xwîşk û birayên xwe yên xwendevan û xoşewîst û xîretşinas bikim.
Fîlma "8 Mile" "(13 kîlometre)" li sala 2002 an de hatiye nivîsîn ji aliyê Scott Silver, çêkerê wê Curtis Hanson, û lîstikvanên wê Eminem, Mekhi Phifer, Brittany Murphy, Michael Shannon û Kim Basinger.
Naveroka filmî.
Jimmy li dewr û berê bajarê Detroit li parêzgeha Michiganê dijît. Ewî divê bibe rapvan, lê ji bêşansî ya wî ew kurekê spiye û li derveyê sînora 8 mileê dijît. 8 mile dûrahiya bajariye ku gelê Detroitê sînorê bajarî di danin.
Jimmy arîşeke din ji heye, ewî dezgîra xwe piştî ku zanî ku ya bihemeleye hêla û ji ber gehiştin bo armanca xwe di viya gel rapvanên reş hevrikî yê bike.
8 Mile di sala 2002"ê de xelata Oscara lîstîkvanê herî baş ji bo Eminem û 8 xelat bi dest înan, her wiha namzed bûbû bo wergirtina 19 xelatên din.
"Eger ez niha ne hunermend bûma, ez ê ramyar bûma, ji ber hemû malbata wê ramyar in"
Hanî bi xwe zewicî lê zewaca wê bi ser neket lê du zarokên wê hene, keç û kurek û herdû li nik wê dijîn lê carinan serdana bavê xwe jî dikin.
Hemwelatno, bi tirkî bipeyivin!, (), di destpêka salên 30an de dirûşma kampanyaya hikûmeta Tirkiyê ji bo asîmîlekirina gelên netirk ên komara Tirkî bû.
Di vê kampanyayê de serokwezîrê tirk İsmet İnönü îlegalbûna zimanên din ên nefermî îlan kir. Di pey vê kampanayayê de hikûmeta komara Tirkî dest bi sizakirina her kesekî ji xeynî zimanê tirkî xeberdayî dikir.
Eyûbî an jî Ayûbî () navçeyeke Rihayê ye.
Gola Xelîl el-Rehman (bi tirkî "Balıklıgol") li sînorê Eyûbiyê de ye.
Gelheya xwe 360.529 kes e. Eyûbî di sala 2012an dema Riha bû bajarê mezin, bû navçe. Berê Eyûbî taxeke Rihayê bû. Eyûbî, navçeya herî bi şênî ya Rihayê ye.
Gelheya Eyûbiyê ji 55 % ereb, 35 % kurd, 10 % tirkan pêk tê. Erebkirineke mezin li Eyûbiyê pêk tê ye.
Hemedana Jêrin an Hemedan Tehtanî (), gundekî bi ser navçeya Rihayê ve ye.
Gelhê gundê Hemedana Jêrîn 325 kes e. Li gund mektebek û goristanek hê ye. Mixtarê gund Celal Küllah e. Gelê gund ji eşîra Asî (Asiyan) ye. Dema Riha bû bajarê mezin, gund jî bû tax.
Hesîçe an jî Hesêçe herwiha Hesekê (bi erebî الحسکة, "al-Hasakah") parêzgeheke Sûriyê ye ku dikeve bakûr-rojhilatê wî welatî û piraniya xelkê wê kurd in. Parêzgehê Hesîçe dikeve nav Başûrê Rojavaya Kurdistanê.
Parêzgeha Hesekê li rojava yê Kurdistanê yi û li bakûrê Sûryê dikeve. Çemê (Ceqceq), û (Xabûr) tê de diherikin, çemê Xabûr yê ku ji (Serê Kaniyê) tê û pêve tê xwarê bi aliyê başûr ve, ta ku bi çemê (Ferat) re dibe yek Nêzîkî dêra Zorê. Piraniya Xelk û Neştîvanên Hesekê Kurd in paşre Ereb, Turkiman, Ermen û Aşûrî ne. Hijmara niştîvanên Hesekê dighê nêzîka 2 Meliyona
Û ev Parêzgeha li ser çar deveran û çardeh herêma tê parçe kirin. Hesekê bi Petrol û genimê xwe tê naskirin. Herwiha Zeviyê wê yî Neftê li Rimêlan û Hol û Çipsa ne. Piraniya niştîvanan çandinê dikin. Bi taybetî di çandina genim û pembo û fêkî wek sêv û tirî de pir navdar e. Ji giringtirînî gund û bajarokê Hesekê (Qamişlo, tirbespî, Serê Kaniyê, Dêrik, Amûdê, û Çelaxa. Û hîna jî gelek gundên mezin û bajarok têde hene.
Hijmara tevahiya gundewarên Hesekê dighêje 1717. Hesekê Parêzgek pir Mezin di Rojavayê Kurdistanê de yi. Û bi taybetî di Kantona Cezîrê de.
Shirzad Ahmed jî yek ji niştîvanê Parêzgeha Hisiçye yi.
Hejmara xelkên vê parêzgehê bêtir ji 1.204.427 kesan e. Bajarên serekî yên parêzgeha Hesîçeyê Qamişlo, Hesîçe, Amûde, Dêrik û Serê Kaniyê ne.
Johannes Kepler (z. 1571 - m. 1630) stêrnas û matematîknasekî alman bû.
Li ser stêrnasiye bi navê "Qanûna Kepler" teorîkî ava kir.
Înternasyonal an "Întêrnasyonal" an kilama Înternasyonal an jî, bi taybetî li Sovyeta berê, sirûda Înternasyonal (orijînal bi fransî: "L'Internationale") kilama hevpiştî ya çîna karkerên dinyayê ye. Di navbera salên 1922 û 1944'an de sirûda Sovyeta berê bû.
Ev kilam di sala 1871'ê de li Fransayè ji aliyê Eugène Pottier ve hat nivîsandin. Pierre Degeyter muzîka kilamê jî di sala 1888'an de beste çêkir.
Bi zimanê kurdî du versyonên kilamê hene. Ya dawî di sala 1935'an de bi destê Emînê Evdal hat wergerandin.
Kilama Înternasyonal bi kurdî (1931).
Em hazir in li şera heta mirinê.
Kê netiştek bû, ew bibe hemû.
Ew şerê me yî paşin e,
Emê aza bibin xwe bidestê xwe.
Lêxin çakûça heta hesinî germ e!
Xweliyê zeft kin extyarya me ye,
Dîsa erd ezman yê me ne,
Kilama Înternasyonal bi kurdî (1935).
Rabin emrê kê bi nifirî ye,
Kî qûle, bindest û tezî ye,
Diha diçin em ber bi şerr,
Evê dinya kevn emê bikolin (hilşînin),
Ciyê lê tune ne qûl, ne eêciz.
Eve merheba paşin (Eva ya şarê me yî paşin),
Tu kes nade me fireqtî ye,
Bo em nîrê stuiyê xwe zû hûr kin (Ku em nîrê stûyê xwe zû hûr kin),
Çakûça lê xin, qeweta xwe bidin,
Hela hesinî germ e (Heta hesinî germ e).
Bêjin, xwelî ya me ye, me
Jê menin, wê me ra bimînin.
Deqa orijînala kilamê bi zimanê fransî.
Debout, les damnés de la terre
Debout, les forçats de la faim
La raison tonne en son cratère
Le monde va changer de base
Nous ne sommes rien, soyons tout
Il n'est pas de sauveurs suprêmes
Ni Dieu, ni César, ni tribun
Pour que le voleur rende gorge
Battons le fer quand il est chaud
L'état comprime et la loi triche
Nul devoir ne s'impose au riche
Le droit du pauvre est un mot creux
Pas de droits sans devoirs dit-elle
Egaux, pas de devoirs sans droits
Les rois de la mine et du rail
Dans les coffres-forts de la bande
Ce qu'il a créé s'est fondu
En décrétant qu'on le lui rende
Le peuple ne veut que son dû.
Les rois nous saoulaient de fumées
Paix entre nous, guerre aux tyrans
Crosse en l'air, et rompons les rangs
A faire de nous des héros
Ils sauront bientôt que nos balles
Combien, de nos chairs se repaissent
Mais si les corbeaux, les vautours
Nihat Özdal helbestvanekî bi zimanê tirkî ye ku di sala 1984an de li Xelfetiya Rihayê ji dayik bû.
Özdalê ku mamoste ye, ji bilî mamostetiyê rêveberiya projeyan kir û perwerdehiya spor û xwezayê da. Niha wek kuratorê muzeyan û li dibistana xwe jî antremantiya surfê dike.
Di beşa helbestên dîtinî ya Tirkiyeyê de cihekî sereke digire. Pêşangehên wî yên enstalasyonê li Tirkiye û bajarên derveyî welêt çêbûn. Di pêşangehên xwe de wî rêmanên dem û hêviyê lêdipirse. Helbestên wî ji sala 2002an û pê ve di kovarên li hundirî û derveyî welêt de têne weşandin. Pirtûka wî "Google'den Önce" (Berî Google) ya ku di sala 2010an de hate weşandin di sala 2008an de li Xelatên Helbestên Ciwan yên Memet Fuat û di sala 2011an de jî li Xelatên Helbestan yên Homeros rastî ecibandinê hatin.
Di îlona 2012an de pirtûka wî "Kanat İzleri" (Şopên Baskan) hat weşandin. Xebatê xwe yê derbarê mîmarî di pirtûka wî ya bi navê "Kuş Penceleri" (Pencereyên Çûkan) de, helbestên xwe yên dawî jî di pirtûka xwe "Düğmeler" (Bişkoj) de wê cihê xwe bigirin.
Pirtûkên wî hatine wergerandin bo zimanên kurdî, suryanî, erebî, rûsî, makedonî, tatarî, xirvatî, sirbî, bûlxarî, boşnakî, ûkraynî û ozbekî.
Nihat Özdal di helbestên xwe de elementên xweza bi lêgeranên eksperîmantel dike mijar. Özdalê ku li hundirê û derveyî welêk wek "helbestvanê çûk û çeman" tê nasîn, dahatên pirtûkên xwe, him li welatê xwe him jî li li welatên din, bexşî rêxistin û xebatên xwezayê dike.
Ewxaza Teze (), herweha romanîzed mîna [oughaz] [tazeh], -î [tazeh], û [Ūghaz] [tazeh]; herweha nasraw be [taza] [oghaz] û [tazeh] [oughaz]) gundeke d nav [sîvkanlu] qezaî ladêyî, d nav qezaî navendyê Şîrvan navçe, bakûr Xorasana Bakur (parêzgeh) wîlayet, îran.l 2006 serjmêrî, danîştwan îa wî 579 bû, d nav 172 xêzan.
şwên.
Gund hat kewtne l mewdakê 40 km bakûrî xorheľatê Şîrvan d bakûr de û d başûr de bo gundê [kapanlu] û [şkranlv] [avlaşlv] gund û gundê řojheľat û gundê rojava [zrtanlv] kevn [avghaz] snûrdar. d nav gund gundek [îl] [sîfkanlv] eye.
danîştwan.
wî 172 xêzan heyeî û 579 le danîştwan û d nav tirkî û axaftnî kurdî Kurmancî komeľge û [cz’dhstan] [sîvkanlv] [şîrvan]e.
Komkujiya Zergelê, bi navê Komkujiya li gundê Zergelê jî tê binavkirin, komkujiyek e ku hatî serê kurdan. Komkujiya Zergelê, balafirên şer ên artik di 01.08.2015 de ku di saet 4ê sibehê bi bombebarana li ser gundê Zergelê (Qendîl, Başûrê Kurdistanê) re kir. Di vê bombardimanê de ser 10 kurdên sivîl re kurd hatibûn kuştin û biqasî 15 mirovan giran birîndar bûne. Rayadarên tirk, dema ku komkujî kiribûn, gotibûn ku "me çeperên PKKê bombebaran kir". Bi vî rengî jî, xwestibû ser wê binûxûmêne. Rêxistina afûyê jî, raporek li ser komkujiyê Zergelê amade kiribû û gotibû ku "yên ku hatine kuştin, hemû jî sivil in."
Partîya Kurd HDP´ê bo lêkolîna li ser komkujiya li gundê Zergelê pêşnîyara komisyona lêkolîna komkujiya gundê Zergelê Kir. ". Lê ti deng ji meclisê jî derneket. Rayaderên tirk, derdiketin berçapameniyê, bo ku ser komkujiyê binûxûmênin, digotin ku ew cihê ku PKK´yî lê na. Lê çi rasthatin bû ku komkujiya Zergelê di seatên ku komiteya hikimeta tirk di pêşengîya Ferîdûn Sinîrlîoglu de ku bi rayaderên PDK´ê re hevdîtin dikir de ev komkuji tê kirin. Telewisyona alman ARD´ê di nûçeya xwe ya 9´ê tabaxa 2015´ê de dihanî ser ziman ku "Yên li Zergelê hatin kuştin eleqeya xwe bi PKK'ê re tinebûn".".
Partîya kurd HDP´ê heyetek avakir û şand cihê komkujiyê ku lêkolînê bikin. Heyetê raporek amede kir û di rapora xwe de hanî ser ziman ku "komkujiyeka ku rejima tirk hanîya serê kurdên sivîl bi armanca çavtirsandinê ya".". Heteyê piştî gera xwe ya li başûrê kurdistanê û li qandilê li cihê ku lê komkuji hatîya kirin, rapora xwe ji raya giştî re ragihand. Kurdistanîyan jî ji çar aliyên kurdistanê û cihanê xwepêşandin li darxistin û komkuji şermazar kirin.
Ji hêlek din Pireya Dehderî û Deriyê Mêrdîn
Pira Dehderî (di sala 2009an de).
Pira Dehderî an jî Pira Belek navên pira kevn û dîrokî ya Amedê ye ku li ser çemê Dîcleyê hatiye avakirin. Ji bo deh çaviyên wê yên avê hene, jê re gotine Pira Dehderî. Pira Dehderî, li dervî bajêr, li aliyê başûr, ji Deriyê Mêrdînê 3 km ji bajêr dûr e. Dirêjahiya pirê 180 metre û firehiya wê jî 7-8 metre ye. Pire ji kevirên bazalt ên birî hatiye çêkirin. Bi kevirên sêgoşe li hev hatine siwarkirin. Di lengerên pirê de dîwarên taybetî hatine çêkirin. Pire du beş e. Beşa aliyê rojhilat û beşa aliyê rojava. Di nav van herdu beşan de stûneke bi taybetî heye û ev stûn herdu beşan bi hev girê dide. Ji bo şîpa avê bi hêz li aliyê rojavayê pirê dixe, dîwarê vî alî stûr û çaviyên wê firehtir hatine çêkirin. Gelek dîroknas û bi taybetî ji wan dîroknasan Carsten Niebuhr dinivîse ku pira Amedê bi qasî dîroka bajêr kevn e. Lêbelê ev pira Dehderî ya ku niha hîn jî heye ne ya yekem e; ev di dema dewleta kurd a merwaniyan de hatiye çêkirin an jî hatiye tamîrkirin.
Belê, çemê Dîclê ji bo amediyan pîroz tê dîtin. Xelk bawer dike ku ava Dîcleyê raste rast diçe bihuştê. Xwedê û firîşteyên xwe li bihuştêne. Li ser bingeha ve baweriyê jin û keçên amedî êvara cejna qurbanê li ser kaxez daxwaz û gilinameyên xwe dinivîsin û diçin ser pira Dehderî. Dest bi dueyan dikin û nameyên xwe yên amadekirî di pirê re davêjin jêr, name bi avê re diçin bihuştê. Nameyên ku bi ava re birê dikin, di demeke nêzîk de digihên destê Xwedê û daxwaz û dueyên wan qebûl bibin.
Wek di wêneyan de jî baş xuya dike, pira Dehderî ya dîrokî, bi salan e ku nehatiye tamîr kirin û her ku diçe ber bi xerabûn û hilweşandinê ve diçe. Kamyonên mezin û giran û traktor bi barên xwe yên tijî ve, di ser re derbas dibin. Av jî binê lengerên wê dikole. Terk û tîş li kolon û lengeran ketine. Hinek kes bi krêder û dozeran axa derdora pirê dikolin û dibin. Hinek ciyên wê kirine ciyê qirş, qal û sergo. Heger bi lez û bez destwerdaneke neyê kirin heta çend sal paşê ev pira dîrokî dikare hilweşe û berhemeke meyê din jî ji navê wenda bibe. Pêwîst e ku şaredariya Amedê û dem û dezgehên navnetewî ku berhemên dîrokî diparêzin destê xwe sivik û lez bigrin û vê berhema hezar salan a dîrokî û bi taybetî ya kurdan biparêzin. Derdora pirê paqij bikin, rast bikin. Park û bexçeyan ava bikin û kulîlkan biçînin. Bala gel û turîstan bikşînin ser vê berhema dîrokî.
Pira Dehderî di salên 2008-2012an de hate restorekirin.
Kîte (carina kite jî tê nivîsandin) biçûktirîn beşa dengnasiyê ye ku ji bi dengdêr an dudengekê dihewîne. Bi giştî biçûktirîn kîte dengê her tîpekê bi xwe ye û kîte ew kombînasyon e ya ku tê de di ziman di yek carê de digere. Wek mînak peyva "av" ji yek kîteyê pêk tê.
Kîteyên vekirî û kîteyên girtî.
Kîteyên bi dengdêrekê biqedin ji wan kîteyan re kîteyên vekirî tê gotin: ba, za, da û hwd. Kîteyên ku bi dengdarekê biqedin ji wan re jî kîteyên girtî tê gotin: ax, av, dar û hwd.
Bûyerên Giyadînê, 2015'", komkujiyeka ku polîs û leşkerên tirk bi hevdû re aniye serê kurdan. Di vê komkujiyê de du zaroyên kurd ên bi navê Mihemed Aydemir ku zaroyekî kurd ku 15 salî bû û Orhan Aslan jî zaroyekî kurd ku 16 salî bû, di wê de hatine kuştin. Ev komkuji, weke "înfazkirinê" jî jê tê behskirin. Polîsên tirk, ev zaroyên kurd bi çend mirovên din re înfaz kiribûn. Walîtiya Giyadînê jî, di cih de bo ku ser înfazê bigrê, di cih de denezendibû ku "çatişma" bûye û ew di wê de hatine kuştin". Lê dibêjin ku ev ne rast bû.
Komkujiya Giyadînê, weke komkujiyeke bi înfazkirina kurdên tê de hatî kuştin re bûye malê dîrokê.
Ekin Wan an jî Ekin Van, bi navê wê yê fermî: Kevser Eltürk, endama jin a kurd a rêxistina HPG bû ku di 10ê tebaxa 2015an de li Gimgima Mûşê (Bakurê Kurdistanê) ji aliyê hêzên leşkerî yên tirk ve hatiye kuştin. Ekin Wan bi eslê xwe ji Wanê bû.
Ev jina kurd, pêşî sax hatibû girtin, piştre bi êşkenceyên ku lê hatibûne kirin hat qetilkirin. Piştî ku hatibû qatilkirin ji aliyê polîs û leşkerên tirk ve ew bi wê rewşa wê ya mirî, tê rûtkirin û bi wî rengî tê teşîrkirin. Armanca vê kirina polîs, leşker û rayadarên tirk ew bû ku rûmeta kurdan bişênin. Lê kurdan jî, daketin qadan û ev kirina dewleta tirk a li vê jina kurd şermazar kir. Ev rewş li Wartoya Mûsê pêk hat.
Pêşî li ser wêneyê gelek nîqaş hatine kirin ku ka rast a û ankû ne rast a. Piştre, walîtîya Mûşê ragihandibû ku rast bû. Dayikên kurd jî, bi xwepêşandinekê ev kirina qirêt a dewleta tirk şermazar kir û bo Ekin Wan gotin ku "Ekin Wan, rûmeta me ya rût e.
Ekin Wan bi eslê xwe ji Wanê bû. Bo vê yekê jî, xwepêşandina pêşî a lê xwedî derketinê li Wanê bû.
Erdê Xweda pirtûka Ehmedê Xanî a li ser stêrnasî û erdnîgariyê ye. Xanî têde qala gerstêrkan kiriye. Lê mixabin ev pirtûka ewqas girîng wendakirî an jî vê gavê negihiştiye destê me.
Celadet Alî Bedirxan jî di "Hawarê" de hêjmara 33'an, r. 10'an gotiye "Ez pir li vê pirtûka Ehmedê Xanî geriyam, Lê min bidest nexist".
Bradley Cooper (jdb. 5ê kanûna paşîn a 1975) fîlmçêker û lîstikvanekî amerîkan e. Ew xelatên cihêreng wergirt, di nav de "Xelata Fîlman a Akademiya Brîtanî" du xelatên Grammy, ji bilî namzedan ji bo neh Xelatên Oscarê, şeş Xelatên Xelata Kûreya Zêrîn, û xelatek Tony. Cooper di sala 2015an de sê caran li ser "Forbes" Celebrity 100 û li ser lîsteya "100 mirovên herî bibandor ên li cîhanê" xuya bûn. Cooper di sala 2000an de piştî ku dest bi kariyera xwe kir di sala 1999an de bi rola mêvan di rêzefîlma televîzyonê Sex and the City de beşdarî bernameya "Lîsansa bilind a hunerên bedew" (MFA) li Actors Studio bû. Wî di komediya "Wet Hot American Summer" (2001) de dest bi fîlmê kir û wekî Will Tippin di pêşandana wêneguhêzê ya aksiyona xefnêrî "Alias" de hin nasîn bi dest xist. Piştî ku rola wî di pêşandanê de hate daxistin, wî dest bi gumanên kariyerê kir û di demek kurt de bû meybeng. Aliyên kariyera Cooper bi beşek piştgirî di fîlma komedî "Wedding Crashers" (2005) û rola wî ya pêşkeftî di "The Hangover", komediyek ji hêla rexneyî û bazirganî de serketî, ya ku du paşverû di 2011 û 2013an de derket holê, çêtir bûn. Wêneya Cooper ya nivîskarekî têkoşer di handara Limitless (2011) û polîsê nûjen di dramaya polîsî "The Place Beyond the Pines"  (2012) bêtir pesnê rexnegiran kişand. Cooper bi komediya romantîk  "Silver Linings Playbook" (2012), komediya reş "American Hustle"(2013) û jînenîgariya şerî "American Sniper" (2014), ku wî jî hilberand, serkeftinek mezintir dît. Ew ji bo xebata xwe di van fîlman de ji bo çar xelatên Oscarê hate berbijar kirin, û bû lîstikvanê dehemîn ku di sê salên li pey hev de namzedê xelata Oscarê wergirtiye.Di 2014an de, wî Joseph Merrick di vejîna Broadway  ya "The Elephant Man", de nîşan da, ji bo Xelata Tony ji bo Lîstikvanê Herî Serketî di Piyesekê de berendamek wergirt û dest bi dûblaja Rocket di  Marvel Cinematic Universe ("Gerdûna Sînemayê Marvel") kir.Di 2018an de, Cooper ji nûvekirina romansa muzîkalî "A Star Is Born" çêkir, nivîsand û derhêneriya wê kir. Wî sê berendamên Oscarê ji bo fîlmê wergirt, û her weha xelatek BAFTA û du Grammy ji bo beşdariyên wî di singlea jimare yek a Billboard 200 ya Dewletên Yekbûyî de û strana wê ya sereke "Shallow".Wî ji bo hilberîna "Joker" (2019) û "Nightmare Alley" (2021) berendamên Xelata Oscarê wergirt. Cooper ku ji hêla medyayan ve wekî sembola seksê hate binav kirin, di sala 2011an de ji kovara "Peopleê" wekî "Mêrê Zindî yê Herî Seksî" hate binavkirin.Ew piştgirî dide gelek xêrxwaziyên ku alîkariya şerê penceşêrê dikin. Cooper demeke kurt bi lîstikvan Jennifer Esposito re zewicî bû, û keçek wî ji têkiliya wî bi modela Irina Shayk re heye. Bavê Cooper bi eslê xwe îrlendî bû, dema ku diya wî bi eslê xwe Îtalî ye (ji Abruzzo û Napolî).
Cooper di 5ê çileya paşîna, 1975an de, li Abington Township, li nêzî "Fîladelfiya" ji dayik bû, û li civakên nêzîk ên Jenkintown û Rydal mezin bû.Diya wî, Gloria (bi navê keçiktiyê Campano), ji bo pargîdaniya herêmî ya NBC-ê dixebitî. Bavê wî, Charles Cooper, ji bo Merrill Lynch wekî borsevan kar dikir. Bavê Cooper bi eslê xwe îrlendî bû, dema ku diya wî bi eslê xwe Îtalî ye (ji Abruzzo û Napolî). Etek (xwîşka mezin) vî bi navê Holly heye. Piştî zayîna wî zû di guhê wî de kolesteatoma hebû, û dema ku wî di temenek piçûk de dest bi noqê kir, perdeya guhê wî qut bû.
a> ku Cooper wekî lîstikvan perwerde kir.
Serkeftina partiyan li gorî bajar û navçeyan
Di hilbijartinên 7´ê hezîrene 2015´an de ku ji bo serdema 25'min a civakê pêkhat de, CHP´ê bi ji sadî 24´an deng girt 132 parlemener sandin civakê, AKP´ê Ji sadî 40 deng girt û 258 parlemener şandî bûn civakeê HDP´ê jî, weke partîya dengê gelan benda ji sadî d10 derbas kir û ji sadî 13 deng girt û 81 parlamener şand civakê.
Di salên 1920an de li Almanyayê, gelemperî li Berlînê, rêjeya xweşdîtin a hevzayendan gelek bilind bû û di civakê de gelek azad bûn. Lê bele piştî serketina Partiya Nazî yê Adolf Hitlerê mêrên gey û jê kêmtir jinên lezbiyen ketin nava qurbanên Holokostê.
Rewşa girtin.
Di navbera 1933 û 1945an de 100.000 mêr ji ber şibha hevzayendîtîyê hatiye girtin û ji wan 50.000 bi rêya fermî hikm xwarine. Sedan kesên Ewropî yên li cihên ku ji aliyê Nazî ve hatiye dagirkirin, bi hikmên dadgehan ve hatiye sêrkirin. Piraniya van mêran ketiye girtîgehan. Hejmarek di navbera 5.000 û 15.000 kes li kampên civînê hikm xwarine. Her çiqas van kesan çawa miriye nayê zanîn jî li gorî Ruediger Lautman ji % 60ê wan li kampan mirine.
Piştî Şerê.
Piştî Şerê cîhanî yê duyem gelek dewlet tedawîkirina hevzayendan a li kampên civînan nasnekirine; paşpêkî bi saya delîlên ji Naziyan mane, car din despê girtina hevzayendan kirine. Di 2002an de hikumeta Almanya ji ber kuştinên sistematik a hevzayendan, ji civata geyan lêborîn xwest. Di sala 2005an de Parlemena Ewropa Holokostek zilmên li ser hevzayendan jî dihewîne, pejirand.
Şerê dewleta Tirkî li dijî kurdan a 2015an, ev konsepta şer, piştî hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an li dijî kurdan li Bakûrê Kurdistanê li hemberî kurdan rejîma tirk da destpêkirin. Weke destpêka vê konseptê, 34 ciwanên ku kirin ku herina Kobaniyê û li Pîrsûsê hatine kuştin, hat destpêkirin. Piştre jî, di 24ê temûzê yanî di roja salvegera peymana Lozanê ku bi wê Kurdistanê hatibû qatkirin li çar beşan de bombardimanên balafirên şer ên tirk li hemberî kurdan û li çiyayên Kurdistanê destpêkirin. Komkujiya li gundê Zergelê ku di wê de 10 kurdên sivîl hatina qatilkirin, di encama wê bombardimanê de bû.
Konsepta şer, weke konsepta şer ku rejîma tirk bi kurdan re şer bike û bi wê partiya kurd, li bin benda sedî 10 bihêlê jî hat ser ziman. Encamên hilbijartina 7ê hezîrana 2015an, ku kurdan cara pêşî bende û sedî 10 derbas kir û manzetên xwe şandina meclisê, rejîma tirk, ne xwest ku wê encamê nas bike. Bo vê yekê, şer bi kurdan re da destpêkirin. Kurdan li hemberî konsepta şer a rejima tirk ku li hemberî civate kurd bi wê şer denezend, kurdan jî got ku madem ku, tu vîna me nasneke, em jî te nasnekin û rêveberîyên xweser ên cewherî denezendin. Rêveberiyên xweser ên cewherî, weke bersiveke civata kurd a li hemberî wê konsepte şer a rejîma tirk ku li hemberî kurdan dabû bû destpêkirin jî bû.
Zewaca hevzayendan an jî zewaca hevzayendî (bi ingîlîzî "same-sex marriage" an jî "gay marriage") cureyekî zewacê ye ku di navbera du hevzayendan de pêk tê û ji aliye saziyên fermî û civakî ve mîna forma malbatê tê pejirandin.
Ji bo vê cureya hevrayiyê navên wekî zewaca geyan, zewaca lezbiyenan, zewaca homoseksuelî, zewaca hevbiha jî tên bikaranîn.
Qanûnîkirina zewaca hevzayendan gişka birêkûpêkkirinên APA ("American Psychological Association", Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkayê) dihewîne ku armanc ji bo wekhevîxwaziyê rakirina cudaxwaziya zayendî ye û bi vê armancê jî dixwaze hevzayendan karibin hevrayiyên xwe fermî bikin.
Di serdema xanedana Mingê de jinên li herêma Fujianê ya başurê Çînê bi rêya peyman û merasîman jinên ciwantir grêdidan xwe. Mêr jî tevlî mîna van peymanan dibûn. Van peymanan dişibiya yên Ewropaya antîkê.
Qeyda yekem a qala zewaca hevzayendan dike, di salên ewil a Împeratoriya Romê de hatiye berhemandin.Van zewacên hevzayendan wekî kevneşopî û merasîmên zewaca heteroseksuelan dihat fermîkirin.Cicero, bikaranîna peyva “nubere” ya tê wateya “zewicîn”, wekî tiştekî edetî qala zewaca layê Curio ya Mezin dike. Li gorî Cicero, Curio ya Biçûk bi Antonius re zewacek xûrt û mayînde kiribû. Martialis jî qala çend zewaca hevzayendan dike. Juvenalis wekî “taybetiya wê tuneye”, qala çûyîna xwe ya merasîmên zewaca hevzayendan dike. Heta ku xiristiyanî bû dînê fermî ya Împeratoriya Romê, zewaca hevzayendan dewam kir. Qanûnekî li nav qanûnên Theodosius (C. Th. 9.7.3.), zewaca hevzayendan a li Împeratoriya Romê qedexe kir û emir kir ku ew kesên dizewicin bên îdamkirin.
Zewaca hevzayendan a nuha di tevayiya dinyê de di 17 dewletan de, di tevayiya Ewropa de di 12 dewletan de qanûnî ye. Holenda di 2001ê de bû dewleta ewil ku zewaca hevzayendan disepîne. Pişt re Belçîka, Spanya, Danîmarka, Norwêc, Swêd, Portûgal, Îslenda, Fransa, Keyaniya Yekbûyî, Lûksembûrg qanûnî kir. A dawî li Îrlendayê cara yekem bû ku zewaca hevzayendan rêya referandûmê bû qanûnî. Piştî li Îrlenda hat qebûlkirin Almanyayê jî zewaca hevzayendan qebûl kir.
Amerîka.
Kanada di 2005an de li dinyê bû çarem dewletê ku di nav qanûnên medenî de zewaca hevzayendan dipejirîne. Berê ku Kanada li tevayîya welêt zewaca hevzayendan qanûnî bike, sê parêzgeh û herêm pejirandibû û li nav van parêzgeh û herêman de 3.000 hevjîn zewicîbû.
Ji 2010an û vir ve li Arjentîna zewaca hevzayendan qanûnî ye. Ûrûguay di parzemîna Amerîkaya Başûr de bû dewleta yekem ku ev zewac pejirand. Xêndî vê taybetî, ji 22yê tîrmeha 2010an û vir ve mafê ewladkirinê jî hat naskirin. Li Brazîlê diçend parêzgeh û herêmanda ji 2004an û vir ve zewaca hevzayendan serbest bû. Di 2013an de hikûmeta navendî li tevayiya welêt ev zewac qanûnîkir.
Di 26ê hezîrana 2015an de Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi biryara Obergefell v. Hodges zewaca hevzayendan li tevayiya welêt qanûnî kir. Berê vê biryarê li parêzgehên Massachusetts, Connecticut, Iowa, Vermont, Nû Hampshire, Maine, Maryland, Washington, Maine, California, Rhode Island, Minnesota, Nû Jersey; li herêma federal Washington, D.C. û êla Coquille bi rêya fermî zewaca hevzayendan dipejirand. Li Kalîforniya û Maine jî qanûnî bû lê piştî referandûmê hatibû rakirin. Di 2012an de li Maine car din hatibû pejirandin. Maryland û Washington jî bi rêya referandûmê qanûnî kiribû.
Li Meksîkê, herêma federal a Meksîkoyê ye, zewaca hevzayendî fermî ye.
Di 2006an de li Komara Afrîkaya Başûrê zewaca hevzayendan hat pejirandin ku ev li Afrîkayê cara ewil û yekem e.
Okyanûsya.
Li Nû Zelenda ji 17ê avrêla 2013an vir ve zewaca hevzayendan qanûnî ye.
Li Îsraelê zewaca hevzayendan nayê kirin lê zewacên li derî dewletê tê naskirin. Tenê zewacên Spanya û Kanadayê mîna zewacên heteroseksuelan tê hesibandib. Ji bo pejirandina zewaca hevzayendan a din şertê rûniştina li welêt tê pirsîn.
Şêx Îlyas, alimekî Îslamê ku di sedsala 17an de jiyaye û bavê Ehmedê Xanî bû. Hevotina dîn a pêşîn wî da Ehmedê Xanî.
Navê bavê Şêx Îlyas "Eyaz" e û navê kalikê wî jî "Rustem" e.
Meşa Rûmetê ya Gey û Lezbiyenan (bi îngilîzî "Gay Pride"), navê tevayiya merasim, xwepêşandan û çalakiyên ku ji aliyên kesên LGBT û kesên ku piştgirî didin xûrtkirina mafên kesên LGBT ye. Gelemperî di dawiya meha hezîranê de li salvegera Serhildana Stonewallê ku di sala 1969an de pêkhatibû, tê lidarxistin. Ev meş li nav civaka LGBT de wekî meşa rûmetê ya geyan an jî meşa rûmetê ya LGBT jî tê binavkirin. Rûmetê ku tê qalkirin, rûmeta ew kesê/î ye ku ji hebûna xwe û ji kesên LGBTbûnê fedî nake.
Meşa Rûmetê ya Geyan li nav kurdan.
Her çiqas li Tirkiyeyê ji aliyê çend saziyan ve ji bo banga tevlî bûna meşa rûmetê metnên kurdî jî hati be belav kirin heta nuha li bajarên Kurdistanê meşa rûmetê nehat lidarxistin. Aliyê din parlementerên BDP û HDPê ku wekî partiyên kurdan tê hesibandin û pênaskirin, piştgirî dan/didin meşa rûmetê û tevlî Meşa Rûmetê ya Stembolê bûn û pîroz kirin. HDP wekî partî ji bo hefteya rûmetê ya 2015an daxûyaniyek ji bo raya giştî qala piştgiriya xwe ya mafên LGBT kir.
Alaya keskesorê, alayek ji bendikên reng û rengên keskesorê pêk tê. Gelek sêwiranên alaya keskesorê pergala kevneşopî ya rengên sor, tirincî, zer, kesk, şîn, şîna nîl û binefşî bikartînin.
Bikaranîna alaya keskesorê kevneşopiyeke gelek kevn e. Li dinyê gelek çand ji ber wateyên çeşîtdarî, hemûgirî, hêvî û arezû wê bikaranîne.
Îro gelek alayên keskesorê ya bi têkiliyên wan bi hev re tune ne, tên bikaranîn. Lin av wan de ya herî navdar alaya keskesorê ya meşa rûmetê ye. Alaya aşitiyê jî, bi taybetî li Îtalyayê berbelav e û nişaneya piştevaniya navnetewî ye. Alaya keskesorê ji aliyê xelkê Andê ve ji bo nimandina mîrata Împeratoriya Înkayê û tevger û têkoşînên gelê Andê tê bikaranîn.
Ji bo civaka LGBT cara yekem a bikaranîna alaya keskesorê di sala 1978an de li kêliya Meşa Azadiya Gey û Lezbiyenên San Francisco bû. Hunermend Gilbert Baker a San Franciscoyî ji nîşaneyiya tevgerên hevwelatîbûna zenciyan û têkoşînên hîpiyan îlham girt û ji bo her sal li meşa rûmetê bê bikaranîn alaya keskesorê sêwirand.
Baker û 30 minêkar ji bo meşê du prototîpa mezin a alaya keskesorê bi desten xwe dirût û boyax kirin. 8 bendikên alayê hebûn û rengên wan ji hev cuda bûn û her reng aliyekê civaka hevzayendan temsil dikir. Sor jiyanê, tirincî başbûn û pêşketinê, zer tavê, kesk xwezayê, şîna nîl aheng û guncaniyê, binefşî manewiyatê, şînê vekirî hunerê û pembeya çirt zayendiyê temsîldikir.
Baker ji bo sala 1979an bê bikaranîn ji bona hilbirîna serî ser li Şîrketa Alayê ya Paramountê da. Ji ber ku şînê vekirî û pembeya çirt li piyasayê nedihat dîtin ji rengên alayê hat derxistin. Ev alaya nû ya ji şeş bendikan pêk dihat, ji San Franciscoyê bajarên din belav bû û di demekî kin de bû sembola bîrbûn û çeşîtdariya hevzayendan. Bi riya fermî ji aliyê Kongreya Çekerên Alayê ya Navnetewî ve hat naskirin. Di sala 1994an de li meşa 25. a Stonewallê alaya keskesorê ya 9 metre firehî û 1,9 kîlometre dirêjahî ji aliyê 10 hezar kes ve hat kişandin.
Logoyeke hevratiya du jinê nîşandike.
Lezbiyenî an mêbazî, ji têkiliyên zayendî û hestî yên di nav jinan de re tê gotin, ango hevzayendîtiya afiretan.
Lezbiyen ji salên 1800î û vir ve ji bo nîşanî hevzayendên jin tê bikaranîn. Tê pejirandin ku peyva "lezbiyen" ji navê girava Lesbosê ku Sappho li wê derê jiyabû, hatiye. Bi hêla zimannasî ve wateya lezbiyen ji Lezbos/Lesbosî ye.
Di zimanê kurdî de ji bo jinên lezbiyen peyvek alînegir nîn e û piraniya van peyvan binavkirinên neyînî ne: "çîrrxwarin", "banûbanû", "stî û stî" û "şevgeriya keçikan", "kuremêr", "stîhişkê", "panpanok" û "hişkenerm".
Metnên herî kevnên ku qala têkiliyên li navbera jinan dikin li serdema Yewnana kevnare hatiye berhemandin. Sappho ku li girava Lesbos jiyaye, di helbestên xwe de bi aşkere qala zayendî û evîndariya ber bi jinan kiriye. Aliyê din hin çavkaniyên kevnare anîne ziman ku Sappho bi mêran re jî ketiye têkiliya evînê. Bi ser de Maximusa Tyreyî îdîa kiriye ku evînên Sapphoyê ya bi keçikên dibîstanê re ava kiriye, li asta platonik mane. Zanyariya modern texmîn dike ku nêzîkahî li navbera hetîwbaziya Yewnana kevnare û têkiliyên Sappho û xwendekarên wê hene û bandora pedagojî li ser van her du têkiliyê hene.
Çavkaniyên nivîskî.
Çavkaniyên nivîskî ya qala têkiliyên lezbiyen dikin li Spartaya kevnare hatiye berhemandin. Plutarch ji bo Lacedaemonians vê vegotinê bikaranîye: (…) evîn li nav wan hewqas gramî ye ku keç di heman dême de bûne metayên erotîk a jinên malmezinan..
Di helbestên Çîna kevnare de têkiliyên lezbiyen jî hatiye mijarkirin, lê detayên ku mîna li berhemên wêjeyî ya qala hevzayendîtiya meran dikin, nehatiye nivîsandin. Antropolog Liza Dalby, li vekolîna xwe ya li ser helbestên ku jinan didan hev du, dibêje ku di serdema Heian a Japonyayê de têkiliyên lezbiyen berbelavbûn û ji aliyê civak ve hatibû pejirandin. Hatiye gotin ku Li Erebîstana kevn di nav harem de têkiliyên jinan hatiye jiyîn. Gelemperî van têkiliyan rastî bi tundiyê hatine. Hatiye nivîsandin ku Mûsa pêxember xwestiye stuyên du keçikên bên jêkirin ku li dema têkiliyê hatiye zevkirin.
Etienne de Fougères di pirtûka xwe de ya bi navê "Livre des manières" (nêzîkî 1170) henekên xwe bi lezbiyenan re kiriye û wan şibhandiye mirîşkên ku xwe wekî dîkan dihesibin. Vê nêrîna nivîskar nêrîna serdema xwe dide der ku wê demê him derdorên laîkan û him jî oldaran bawerî dikirin ku jin heta nebin mêr nikarin zayendiyek baş tecrübe bikin.
Polîtîkayên giştî.
Li civakên rojavayê qedexeyên bo jinên hevzayend ji li gorî ya mêrên hevzayend qelstir e. Di Keyaniya Yekbûyî de lezbiyeni qet nehatiye qedexekirin ligel ku têkiliyên zayendî ya li navbera mêran heta ku 1967an li Îngilistan û Walesê qedexebû. Her çiqas tê gotin ji ber ku Keybanû Victoria bawerî hebûna têkiliyên lezbiyenan nedikir, di sala 1885an de nexwesitiye lezbiyenî têxin guhertoyên Qanûnên Cezayê ya Îngilîz. Lê dawiyê hatiye gotin ku dibe ku vê serpêhatî derew be. Di sala 1921ê de parlementera Îngilîzê, Frederick Macquisten,ji bo ku lezbîyenî bê qedexekirin, qanûnekî pêşniyazî Kamara Lordan kir, lê hat redkirin. Di kêliya gengeşeyan de bere Lord Birkenhead û dawiyê Serokwezîrê Brîtanyayê ya wê deme parastine ku ji 1000 jinê 999 heb “qala vê(lezbîyenî) gotegotekî bîçûk jî nebîhîstine”. Di sala 1928an de romanekî bi navê The Well of Loneliness, naverokek lezbîyenî dihewand, ji ber ku bala raya giştî kişand, ji ber “mustehcenî” hat qedexekirin. Sedema vekirina dozê ne ji ber naveroka zayendî ya vekirî bû, ji ber ku roman teza “pejiriandin/razîbûn”ê dikir. Dema The well of Loneliness dihat qedexekirin, romanên ku naveroka wan bi temaya lezbîyenî bûn lê fikrên polîtîk nedihewandin, bi serbestî çapkirin û firotinê dewam kirin.
Doktrînên ola Cihûtî her çiqas tevgerên mêrên hevzayend bişermînin jî pir hindik qala tevgerên lezbîyenan dikin. Lê qanûnên dewleta Îsraelê ya modern ku piraniya gelheyên wê laîk in, berpêbûniyeke wek li ser hevzayendan zorkerî nesepandin pêşan dide. Her çiqas li Îsraelê zewaca hevzayendan neyê pejirandin jî zewaca hevzayendan a li welatên din dipejirîne. Aliyê din zarê kesên hevzayend dibe ku ji aliyê partnera wê/wî kesê/î re bê ewladkirin. Li Tel-Avîvê her sal meşa rûmetê tê lidarxistin.
Hevzayendîtî li gorî doktrînên (Quran û hedîsan) hatiye qedexekirin. Li Erebistana Siyûdî û Yemenê hevzayendîtî mijarê sûcê ye û hebs, qirbaç û îdamê tê cezakirin. Li Îranê qanûnê ku tevgerên lezbiyenî qedexe dike, hîn di meriyetê de ye.
Li Tirkiyê qanûnekî qedexeyîya hevzayendîtî û lezbiyenî tune ye. Li gorî Qanûna Welatiyan hevzayendîtî sedema jihevberdanê ye. Romana nîv-belgeyî ya Rüya Eser (Ümit Oğuztan) a bi navê “Lezbiyen” di 1990î de ji ber mustehcenî hatiye topkirin û bi biryara dadgehê hatiye şewitandin. Li Tirkiyê Lambdaistanbul û Kaos Gl ji bo parastin û piştevaniya li nav komên gey, lezbiyen, transseksuel û travestiyan xebatan dimeşînin.
a>, cih û warê pîroz û perestgeha êziditiyê
a>ê, yek ji giringtirîn cihên Êzdîxanê ye
Êzdîxane, navê cih û warê êzdiyan e. Bi taybetî êzdiyên Sovyeta berê û Başûrê Kurdistanê ji bo tevahiya êzdiyan terma "êzdîxane" bi kar tînin.
Gelek niştecihên êzdî bi zorê dînê xwe berde daye û misilmanî bi ser wan de hatiye sepandin û ji lewre gelek êzdî naçar bûne herin derveyî welatê xwe.
Gay Liberation Front (“Eniya Azadiya Gêy”; GLF) Navê rêxistina siyasî ya gêyan bû ku li hemberî serhildana Stonewallê di meha hezîranê ya sala 1969an de li New Yorkê hat damezirandin. Navê wê ji navê "Mặt trận Giải phóng Quốc gia Việt Nam" (Bereya Rizgariya Neteweyî ya Viyetnamê) hatiye şibandin.
GLF yekemîn rêxistin e ku xwestiye têkeve şerekî vekirî ji bo mafên LGBT. Lê armancê GLF bi ber antî-kapîtalîzmê, antî-emperyalîzmê (bi taybetî Şerê Viyetnamê), li dijî nijadperestî û pederşahî ve fireh bû.
Destpêka rizgariya gey.
Di 1969an de li rojnameya kevnoşopî ya bi navê San Francisco Examiner gotarek li dijî hevzayedan hat weşandin. Li hemberî vê gotarê çend hevzayend ji 31ê îlonê şûn ve li ber avahiya rojnameyê xwepêşandan li dar xistin. Karkerên bo rojnameyê dixebitin, li ser xwepêşandaneran ji pacê hibir rijandin. Xwepêşandaneran jî hibir bi deste xwe dan û şopa deste xwe li ser dîwêrên avahiyê derxistin. A soxîn Purple Hand (Destê Binefşî) ku guhartokek li ser navê çeteya mafyayê ya bi navê “Black Hand” e, bu nîşaneya rizgariya gey û lezbîyenan.
Pêşketina GLF ya li New Yorkê.
GLF ji serî de nîqaşên ji bo piştevanîkirina partiyên çepgir a mîna Black Panther Party dikir û gelek nakokî li navbera endamên wê hebû. Di 1970an de Jim Owles û Marty Robinson ji rêxistinê veqetiyan û Gay Activists Alliance(GAA) damezrandin. GAA xwe wekî “rêxistinek militan bo mafên sivîl ên hevzayendan (lê ne bi tundiyê)” pênaskir û li hemberî GLF xwestin ku xwe ji çalakiyên ku têkiliyên wan bi hevzayendîtî re tunene, dûr bixin. Piştî çalakvanên devnerm ji rêxistinê derketin GLF bi aşkere xwe wekî rêxistinek şoreşger pênaskir.
"Em komek ji mêr û jinên şoreşger pêktên (…) Em red li pênas û rolên zayendiyê ya civakê dikin. Em ji van rol û mîtab derdikevin. Her ku em kî ne, emê wê/wî bin. Di heman deme de em şikl û têkiliyên nû ya civakî ango têkiliyên ku li ser xweh û biratî, hevkarî û zayendîtiyekî bêsînorî ava dikin."
Piştî salekî ya damezrandinê li nav GLFê di her yekşemê de civînên giştiyê hat lidarxistin ku li her carê 70-80 kes tevlî civînê dibûn. 19 komên çalakiyê, 12 komên bîrewerkirinê, 3 komunên jiyan û koma xebatên radîkal avakiribûn. Ji xêndî vana li her çarşemê mêran û her yekşemê berî cîvîna giştî jinan civîn lidardixist. Jê cihê GLF rojnameya Come Out! û komuna GLF ya li 17th Streetê kovarekî bi navê Gay Flames derdixistin.
GLF li bajarên din.
Wekî rêxistina New Yorkê li San Francisco, Londra, Köln û Montrealê rêxistinên bi navê Gay Liberation Front hat damezirandin. Aubrey Walter û Bob Mellors rêxistina Londrayê xûrt kirin û li Brîtanya belavkirin. Gay Liberation Frontê bajarê Kölnê ku di sala 1972an de hat sazkirin, komeleya gey û lezbiyenan a herî kevn ê Almanyayê ye û îro hîn jî karên xwe ya qala rizgariya dimeşînin.
Zewaca hevzayendan li Swêdê di 1ê gulana 2009an de bi riya qanûnekî qala zewacê ya cudakeriya zayendê radike ji aliyê parlementoya Swêdê ve hat pejirandin. Bi vî awayî Swêd bû heftemîn dewlet ku di tevayiya welat de ji hevzayendan re mafê zewacê dide. Bi pejirandina qanûnê ve pevratiya welatî ne hat rakirin. Pêkan e ku pevratiya welatî li ser daxwazên alîgiran bi serlêdanek nivîskî yan jî bi merasîmek fermî biqûlipe zewacê.
Heyeta rêvebirê ya Dêra Swêdê li hilbijartina ku di 22ê kewçera 2009an de hat kirin, mehrbirina cotên hevzayendan a li dêrê bi 176 dengên erênî li hemberî 62 neyînî ve pejirand. Bi vê biryarê ve zewaca hevzayendan ji 1ê mijdara 2009an ve li dêran jî destpêkir.
Felsefeya îslamê Rojhilata navîn ya Îslamê
di ramana îslamê ya zû de ku digihê felsefeya Serdema Zêrîn a Îslamê ya navbera sedsalên 8-13an ber bi du hêlên sereke ve bi pêş ketiye: hêla pêşî kelam e ku bi awayê serekî bi gelşa îslamê ya teolojîkî ve pêwendîdar e û Mu´tezilî û Eş´eriyan digire nav xwe ku pêşeng û destpêkarê kelamiyên (mitekelimûnên) vê beşa kelamê ji herdu hêlan re Hesen el-Besrî (m. 728) tê dîtin. Lê serek û îmamê Eş´erîyan Ebûl Hesen Eş'erî (m. 935) neviyê Ebû Mûsa bû û yê Mu´teziliyan jî Wasil ibn ´Eta (m. 748) û dû re jî Ebû Elî ibn el-Cebayî (933) bû.
Ya din jî ew felsefe ye ku di manekirina Arîstotalî û platoniya/eflatûnîya) nû de hatiye dîtin. Ew jî ji hêla fîlozofên dînî yên mîna Farabî (m. 950), Îbn Sînayê (m. 1037) xwediyê dibistana Avicenna, Îbn Ruşdê (1126-1198) xwediyê dibistana Averroes û yên din mîna Bîrûnî (m. 1048) ve hatibû têkel û yekkirin.[36] Ya rastî dema meriv li destpêka felsefeya îslamê dinihêre meriv dibîne ku bi saya çend desthilatdarên mîna xelîfeyê emewî Xalid bin Yezîd (m. 704), xelîfeyê Ebasî Me´mûn (m. 833) û wezîrê navdar Cefer Bermekî (m. 805) ku ji zanînên kevnare re yên farisî, hindî û babîlî bi giştî û yên antik û yûnanî bi taybetî hezkirineke wî ya pir hebû, dest pê kirîye. Bêguman wergerên mezin yên siryaniyên nestûrî ku bi rastî ne bi tenê wergêr û miqelidên bi nivîserên yûnanî yan jî yên din ve bûne, lê herweha yên mîna Huneyn bîn Îshaq (m. 873) û Yehya bîn ´Edî (m. 974) di heman demê de berhemên zanistî yî felsefî yên giring dane.
Lê berhemên wan bêhtir wergêr û berhevokên kurt bûne ku pêwîstîya wan bi bingehekî berfirehtir hebûye. Ji ber vê jî piştî van, meriv dikara fîlozofê yekemîn ku bi erebî berhem dane, ronakbîrê hevdemê Hineynê navdar Kindî (li dor salên 866) bihejmêre. Ew ji wergêrên navbihurî hem bi dindarîya xwe û hem jî bi nezanîna xwe ya ji binî bi zimanê sirynî (aramî) û yûnanî ku li kêleka yê erebî du zimanên mezin yên hingê bûne, ji wan cuda bûye.
Kindî fîlozofê pêşî yê îslamê bû ku bi tenê ne fîlozofekî heyranê kelamê bû, lê herweha ew heyranek ji yê felsefê bû jî; ji ber vê jî em dikarin doz bikin ku ew di xeta navbera felsefe û kelamê de radiwestîya û herduyan pêkve didêrand, lê ew li ser stêrnasiyê jî dixebitî û di felesefeya xwe de bi kar dianî.
Ev beşa zanîna felsefê di nav îslamê de bi wergerana ji zimanên bîyanî di dema xelîfeyê ebasî Mensûr (754-773) de jî bi wergerandina pirtûkên Arîstoteles û Îsaxociya Furfûriyûs domand. Ji bilî van, her di dema Mensûr de hinek nivîsarên Aristoteles, pirtûkeke Betlemyûs, bingehê endazyarîya Euqlides û hinek berhemên yên din jî hatin wergerandin.
Lê xebat û niqaşên ser kelam û felsefê hê bêhtir di dema Xelîfe Me'mûnê kurê Harûn Reşîd de bi pêş ketin ku bi taybetî jî piştî avakirina Beyt el-Hikmetê wî gelk wergêrên mîna Yuhena ibn Masûye, Huneyn ibn Îshaq (809-873) ku berê me qal kir, Îshaqê (m. 911) kurê wî, Îbn Naîmeyê Himsî (m. 835), û gelekî din lê civand û berhemên hêja bi wan da nivîsîn û wergerandin. Herweha piştî wan jî gelekên mîna Ebû Bişr meta ibn Yûnus (m. 940), Yehya ibn ´Edî (m. 974), Qusta ibn Luqa (m. 900) û gelekên din jî li rêça wan domanid.
Di dema Me`mûn de û piştre jî herçiqas xebatên felsefî jî hêdî hêdî dihatin kirin, lê giranîya xebat û nîqaşên ilmî û dînî bêhtir li ser kelam û eqîdeyê û di navbera mu´tezelî û eş´erîyan de diqewimîn. Lê herweha wan ev devçengî û minazereyên xwe yên ser afirandin, dad û hebûn û wehadanîyetê û sifatên Xwedê bi rîya nezeriyeyên mentiqî û ilmê felsefeya arîstoyî û eflatûnî pêk dianîn.
Ji bilî Kindî Bêguman ev xebat û pêşveçûnên ser felsefê kêm zêde hin bi hin domandin lê di vê pêlê hemî de pêwendîya mitesewifan bi felsefê re gelekî kêm bûye û di gelek waran de dijî gelek nêrîn û nezerîyeyên fîlozofan bûne jî heya dema Farabî (m. 950) û Îbn Sîna (m. 1037) û peyrewên wan ku bi wan re hê bêhtir bala mitesewifan çû ser xebatên felsefî.
Tesewif.
Tesewif: bi awayê ferehengî ji lêkera erebî ya ku radera wê ”sûf” (hirî) e, pêk tê û li ser wezna wê ya 5em ya ”tefe´ul/tesewuf” e û maneya wê ya ferhengî jî dibe wergirtina kincên hirî.
Ev peyv di nav istilaha/lihevkirina mitesewifan de ji bo yê ku xwe xistîye jiyaneke sofîyane/mistîk ya îslamê.
Ji bilî vê gelek pêşnîyazên din jî li ser vê peyva ”tesewifê” hatine gotin: mîna ku ji ”Ehl es-Sûfa”ya (ku di dema Pêxember de ji komek zahidên ser sedirê re yan jî li mizgeftê li sefa/rêza pêşî nimêj dikirin) yan jî ji ”Benû Sefa”ya ku navê qebîleyeke bedewî bû, yan jî ji ”safîye”ya ku tê maneya paqijî, yan jî ji ”sophos-sophia/zana”ya girekî ku ”teo/dîn” lê hatîye zêdekirin û bûye ”teosophia/tesewif:zanîna/zanista dînî”. Lê li gorî mitesewifan ev pêşnîyaz hemî şaş in û divê meriv ji hesabê derxe.[40]
Tesewif: xebata gihîştina radeya bêdawîtî/lamutenahî û tê de mayinê/beqayê ye. Ew jî yan bi rîya hevdirûvîya siruştî tê pê weke xiristiyanîyê, yan jî fenabûna/tunebûna şexsî û zivirîna li rewşa wehdanîyeta destpêkî ya xalis e, mîna bûdîya birehmîyan.
Têgeha/mefhûmê bilindkirina Xwedê ya misoger/mitleq (bê qeyd û merc) li gorî ayeta ”tiştek mîna wî nîne”.[41]
Têgeha/mefhûmê ji bo wehdetê/yekîtîyê, yan jî berdewamîya jiyana meriv ya vê cîhana paşî/axretê, yanî misilmanê bawermend divê çiqas vê cîhana (Dar ul-fenayê/xana nemanê) dipejirîne û xwe pê ve digire, ewqas jî cîhana din ya (Dar ul-beqayê/xana nemrîyê) qebûl bike û xwe jê re amade bike.
Çendî ku ev li ser pêwendîyên Xwedê û merivan û cîhan û axretê weha bi fena, beqa û wehdetê û yên din dibêjin jî lê Hedîs û Quran bi xwe van pêwendîyan bi awayekî ne mîna yên jorî dîyar dikin geva ew dibêjin: ”Xwedê ji şahdamara meriv jî nêzîktir e û ew kull ul-wicûd û kull ul-Îlm e û bi hemî karê merivî dizane û hemî fikrên wî dixwîne”.
Hinekan jî diyar kiriye ku mistika hevmaneya tesewifê di girekîya kevn de bi maneya çavgirtin e û ji gotina ”myein” tê. Nexwe di tesewifê/mistîkê de ger meriv di rîyên naskirî de jî here, yan jî zihna xwe li ser bixebitîne jî hinek tiştên ku meriv nikaribe bibîne û bigihîjê hene. Ji ber vê jî hinekan jê re gotîye: ”mistîk ew çemê mezin yê rûhî ye ku di nav dînan/olan de diherike”. Li gorî wan çi jê re ”zanîn”, çi ”ronahî”, çi ”evîn” û çi jî ”tuneyî” bibêjin, ya rastî ew ”têgihîştina yek rastîyekê ye”.
Lê li gorî wan ew rastîya ku armanca mistîkê/tesewifê ye bi bîrbirineke bi tenê nayê zanîn û ne felsefe û nejî hiş û aqil têra têgihîştina wê nake, lê hew bi zanîna dil (marîfet) belkî hinek hêlên wê têne dîtin.
Li gorî mitesewifan hew bi zanîna dil/evîna rastî û xwedûrkirina ji xweşîyên cîhanê neynika dil geş dibe û şewqek jê vedide ta ku em pê dihesin.
Hinekan jî gotiye mistîk evîna mitleq e, çunkî evîn e ku mistîka/tesewifa rastî ji çilekêşîyê/xelwenişîniyê vediqetîne. Ji xwe kesê ku li pey evîna xwedayî bigere ji bo gihîştina wê ew xwe ji hemî renc û azarên ku ji bo paqijîya rûhî ji bo ceribandinê bêne serê wî, amade dike, xwe li ber radigire û pê xweş e jî.
- Lêgerîna li Xwedê bi rêbazên terîqetê ku divê salik/rêhrew lê biçe
- Lêgerîna li cihên pîroz ku here seredana wan
- Zuhd/çilekêşî/xelwenişînî ku bi saya paqijîya wê guherîn tê de çêbibin
Mistîk/tesewif jî dibe du beş: mistîka ebedî û ya şexsî, ya pêşî herî baş di sîstema Plotinus ya Upanişîyan de ye ku bi taybetî jî di felsefeya Şankara ya advaita de xwiya dike; ku di hinek beşên tesewifa Îbn Erebî de jî ramaneke nêzîkê vê hatîye parastin. Di vê nêrînê de hebûna Xwedê ji hemî hebûna der e, ebedî ye, bêzeman û bêmekan e, hebûna mitleq e, tek rastî ye, rastîya cîhanê bi sînor e û hebûna wê jî ji ya Xwedê pêk hatîye. Ev têgeha tesewifê tê rexnekirin, çunkî ew merivî ji hisabê derdixe û wî mîna dilopek av yan jî libek sîlekan/xîz dibîne û wê sembolîze dike.
Di mistîka şexsî de pêwendîyên navbera Xwedê û merivan mîna pêwendîyên Aferîner û afirandî, xwedî/koladar û kole yan jî mîna yekî ku bigihîje dildara xwe ya pir bêrêkirî ye. Ev cûre mistîk/tesewif jî bêhtir rastî dema pêşketina wê tê.
Serekê medreseya Bexdayê yê bênîqaş Cineydê Bexdayî (m. 910) jî sofîtîyê weha tarîf dike: ”Sofîtî ne îbadetkirin û rojîgirtin e, lê ew xalisiya rewan/rûh û camêrîya wî ye.”
Hinek Hevdemên Cineyd jî sofîtiyê weke ”Zahidî/çilekêşî/xelwenişînî û jêqerîna ji cîhanê û çikûziyên wê” nîşan daye, li gorî wan sofîtî ne xwedîtîya tiştekî ye û ne jî malê xwedîyekî ye. Sofîtî, azadî, fedakarî û xwe bisînorkirin e”.
Li gorî hinekan jî di dema pêşketinê de maneya sereke ya sofîtîyê ”derûnîkirina îslamê û jiyandina raza îslamê ya bingehîn e ku tewhîd e.”
Li gorî mitesewifan destpêka sofîtîyê digihîje heya Muhemmed Pêxember ku delîla xwe jî ji ayeta serê sûreyê 17an yê ”Esra bi ´Ebdihi leylen/- - -” û ilmê xeybê jî jê gihaye kurap û zavayê wî Îmamê Elî dû re di sedsala nehan de mitesewifan ji gelek hedîsên ku di nav yên ku bi fermî hatine civandin de nînin, jî sûd wergirtine.
´Aşiqê meselexwahî were em muftiyê ´işq în
Destekî sunnet e tê da di yekî nessê kitab e
Ey dost ger tu evîndarekî pirsiyarîxwazê ser çaresiya gelş û zehmetiyên evînê û zanîna wê û arezûmendê diyarkirina rê û dirbên wê yên eseyî û rast î, were pirsên xwe ji min bike ku ez miftiyê vebuhtîkirî ji bo bersiva çareseriya gelşên evînê me. Çunkî di destekî min de hedîsên pêxember (e. s.) in û di yekî de jî deqên Qur`an û ayetên wê ne (ku ez di fitû û bersivên xwe de xwe didim ser wan).
Yek ji dijraberên Xezalî li ser rexneyên wî li fîlozofên berî xwe mîna Îbn Sîna û yên din Fexredîn Razî (1149-1209) ye ku di pirsa dijîtîya nessê de cewaba Xezalî dide, lê di biwara sidûrê de jî ew dijî nêrîna Îbn Sîna derdikeve ku di gelek warên din de jî pê re hemfikir e.
Herweha di vê navê de divê Ibn Tufeyl (m. 1185) û hemşerîyê wî Îbn Ruşdê Qurtubî Averroes (1126-1198) jî neyên jibîrkirin ku evê dawî rexne li Îbn Sîna û Eflatûniyên Nû yên ereb digire. Li gorî wî Ibn Sîna û Eflatûniyên Nû baş di ramanên Arîsto û Plato de negihane û ew bi şaşî mane kirine. Çendî ku wî bi xwe jî felsefeya rojava ya Aristoyî û Eflatûnîya nû parastîye û gelek berhem ji fîlozofên ewrûpî bi taybetî jî ji Aristoteles û Platon/Eflatûn wergerandine erebî.
Yek ji peyrewê rêbaza Îbn Sîna ya îşraqî Şihabedînê Suhrewerdî (1191) bû ku li Helebê bûye û navdarê bi Kuştîyê Şehîd e. Şemsedînê Şehrezûrî (m. 1281) ku gelek berhemên wî ji farisî wergerandîne, diyar dike ku wî du hikmet: yê zewqî/xweşî û yê lêkolînî pêkve civandiye. Ew di dîtina xwe ya îşraqî de wacib ul-wicûdê diparêze û rexne li dîtina Ibn Sîna ya wicûd el-Wacibî dike. Bingehê felsefeya îşraqî ”zanîna nûrê/rohnîyê” ye ku gelek fîlozofên pêşî mîna Platon, Hermes, Empedeqlus, Phisagorus, Aristo û yên din li rojava û Camasif, Zerduşt û yên din li rojhilat parastine.
Di biwara evîna tesewifî de piştî Hellac û Îbn Sîna, yê ku berî serdema Mela ew bi awayekî bi rêkûpêk parastîye, Îbn Erebî ye ku evînê mercekî çêtirîn yê tesewifê dîtiye. Herweha ew di biwara wehdetê de jî li pey dîtina Xezalî çûye, lê dema ew bi evînê re jî gihandîye hingê rêbaza Wehdet el-wicûdê jî ku berê Hellac û Bestamî destnîşan kiribûn parastîye û weke bavê Wehedet el-Wicûdê hatîye dîtin. Herweha têgeha wî ya insanê kamil ku Xwedê ew di şeklê xwe de afirandîye, vedigere ser ramana Mensûr Xelac ku dewreke sereke di xebata ser pêwendîyên Xwedê û merivan de digire. Li nik Îbn Erebî xwdayî û merivî ne du siruştîyên dijî hev in, lê belkî li nik mertebeya hebûnê ew du rûyên taybetmendî yên diyarbûnê ne. Lahûtî rûyê derûnî yê herhebûyî ye û nasûtî jî bergîdana rûyê zahirî yê hebûyî ye ku hadis/peydabûyî ye.
Divê li vê derê di biwara wehdet el-Wicûdê de li ser Baba Tahirê Uryan (935-1010) jî bê rawestan ku yek ji şair û mitesewifê Wehdet ul-Wicûd parêz yên pêşî ye. Ew li Hemedana rojhilatê Kurdistanê hatîye dinê û di serdema desthilatdarîya deylemî û ya kakewîyên pey wan de ku heya sala 435/1043an li Hemedanê hikim kiribûn, jîyaye. Wî helbestên xwe bi zaravayê lûrî û goranî nivîsîye ku tê de tesewifa Ehlê Heq/Yarsanî bikar aniye û wehdet el-Wicûdê parastîye û piştgirîya Xelacê Mensûr kiriye.
Çendî ku Hemedanî yek ji mitesewifên şair û wehdet el-wicûd parêz bû jî lê piştî wî, hê di dema Îbn Erebî de û bêhtir jî piştî wî serdema mitesewifên şair dest pê kiriye ku şairên mîna Ettar (m. 1229), Îbn Farid (m. 1235) û Celaledînê Îranî/Rûmî (m. 1273) û yên din dest pê kirine di şi´rên xwe de babetên xwedayî û mistika rehmanî honane.
Piştî van jî divê li ser heraniyê mezin î navdar Îbn Teymiye (1263-1327) jî bê rawestan ku yek ji rexnegirê fîlozof, mentiqî û kelamîyan bû. Li gorî wî wan bi minaqeşe û gutûbêjên xwe nikaribûye tiştekî sererast bikin û li ser ramanekê bibin yek. Ji ber vê jî wî hew bi ayatên Quranê girtîye û ji bo hemî tiştî ew pêşniyaz kirine ku ger weha bê kirin hingê tu dijberî û cudahî dê nemîne.
Çendî ku hê di dawiya serdema zengîyan û destpêka ya Eyûbiyan de jî avakirina xankahan dest pê kiribû û xankahên pêşî jî li Şamê ji hêla Nûredîn Mehmûd Zengî ve û li Misrê jî ji hêla Selahedînê Eyûbî ve hatibûn avakirin[68] jî lê piştî Ibn Erebî û heya radeyekê peyrewên wî yên mîna Konevî û yên din, êdî tesewif bi temamî ketiye xankah û dergahên terîqetê û vê jî bi terîqeta Qadirî ya Ebdulqadirê Geylanî (m. 1166) dest pê kirîye ku di sedsala 9an de ji Hindê û Mexribê/Fasê hêdî hêdî ketibû nav civaka îslamê.
Herweha terîqeta Rufa´î ya Ehmed Rufa´î (1175), terîqta Neqşebendî ku li ser navê Behaedîn Nexşebendî (1318-1389)[69] belav bûye, lê danerê wê yê rastî Yûsuf Hemedanîyê (1140) kurd e ku jê gihaye şagirdê wî Ebdulxaliqê Xujdewanî (m. 1189), lê dû re bi awayekî derbasî ser navê Nexşebendî bûye. Digel ya Ehmed Yesewîyê (1166) tirk yê xelîfeyê Yûsuf Hemedanîyê navbihurî ku hevdemê Gujdewanî bû û yên hêla Hind û Pakistanê yên mîna Ferxaniyê Hindî (m. 1235), Bextiyar Kakî/Kakeyî (m.1265), Ehrarîyê Neqşebendî (m. 1490) û gelekên din ku hejmara wan bi sedan in.
Piştî Îbn Teymiye û xirecira navbera fîlozof û kelamîyan ku sedsala 13em û 14em êdî giranî ketibû destê kelamîyan û felsefe û tesewifê cihê xwe ji terîqetê re hiştibû. Ji nav kelamîyên herdu sedsalên jorîn meriv dikare navên vanên jêrîn bide: Hafizidîn Nesefî (m. 1301 yan jî 1310), Ibn Xeldûnê (1332-1406) ku çendî li ser kelam û felsefê xebitiye jî lê hê bêhtir di nav koma tarîxnasan de bi navûdeng bûye, ´Adudedîn Îcî (m. 1355), Sa´dedîn Teftezanî (m. 1390) ku şerhek li ser kitêba Necmedîn Nesefî (m. 1142) ya eqîdeyê/kelamê nivîsîye. Ji bo sedsala 15an jî meriv dikare navên Senûsî (m. 1490), ed-Dewanî (m. 1501), Berqelî (m. 1573) ku hevdemê Mela ye, Siyelkûtî (m. 1657) û Bacûrî (m. 1860) bide.
Bêguman di nav mitesewifên şair de divê behsa kesên mîna Sadîyê Şîrazî (1184-1292), Hafizê Şîrazî (1325-1389-90), Camî (m. 1492) Fizûlî bike ku piştî wan jî êdî dor tê ser Melayê Cizîrî (1570-1640), Ehmedê Xanî (1650-1707), Feqiyê Teyran (1590-1660 yan jî 1563-1660), Bateyî (1417/1491 yan jî 1680-1760) û yên din. [71] Sembolên evînê di şi´rên şairên îranî de jî heman yên Mela ne, ji bilî Mem û Zînê
Piştî van ku êdî siyaset ketiye nav terîqetê, çendî ku ne şair be jî divê ji hêla terîqet û tesewifê ve Ehmed Sindiyê (1564-1624) navdarê bi Îmamê Rebanîyê nexşebendî ku xwe weke mucedidê hezarê duyem daye nasîn û ji dêla Wehdet el-wicûdê ve Wehdet eş-şihûdê pêşnîyaz kirîye, yekî girîng e di terîqetê de. Ew hevdemê Melayê Cizîrî bûye û ji bo Wehdeta Wicûdê rexne li Îbn Erebî girtîye. Herweha Ekberî (1556-1605) jî ku hemdemê wî bûye nêzî du sed sal dû re jî Mewlana Xalidê Şehrezorî yê Zilcenaheyn ku hem terîqata Qadirî û hem jî ya Neqşebendî temsîl dikir weke micedidê sedsala 18emîn hatiye dîtin.
Felsefeya Yewnanî Serdema felsefeya kevnare ya Grekî-Romanî ji sedsala 6an (nêzîkî 585)ê berî Îsa dest pê dike û heya sedsala 6an ya piştî Îsa didomîne. Ew jî bi gelemperî li ser sê serdman tê parvekirin: serdema berî Sokrat, serdema Platon/Eflatûn û Arîstoteles û serdema piştî Arîstoteles yan jî ya helenîstî. Peryodekî çaremîn jî heye ku Platonîya/Eflatûnîya Nû û fîlozofên xiristîyan yên antîka dereng jî digire nav xwe. Bêguman girîngtirîn fîlozofên kevnare yên antîkê yên tesîrdar Plato û Arîsto ne û bi taybetî jî Plato hîmdarê felsefeya rojava tê dîtin.
Bêhtirîn tiştên felsefeya kevnare ya rojava li ser wê ye ku bingeh û prensîpê sazkirin/sazbûn û tevgera cîhan û gerdûnê fêhm bike û pêşveçûna riya aborî, gelşên epîstemolojî/teorîya zanînê û kêmpeydayên cuda bigihîne hev û xwezaya gerdûnê bi îmkanên çê yên pêkanînê û bi zanîneke eseyî biguhêre. Herweha pirsên li ser tiştan ku bi bihîstinê tê nayêgihîştin, mîna hejmar, hêman, tiştên giştî yên objektiv.
Tê gotin ku Sokrates insiyatîfgirê xebata zêde û kolbûna li ser tiştên mirovhizî bûye, ji bilî lêkolînên ku li ser nimûneyên devçengîyê, li ser sedemên xwezaya jîyaneke çê û hêjayîya fahman û ilmê cehd û xebatê, kirîye. Herweha ji bo pêşveçûna têgeha maf û dadê û pêwendîyên wê bi sazûmanên cihê yên sîyasî ve, jî xebitîye.
Fîlozofên deme antîkê ê grekî
Pira Reş, Qerekoprî (), navçeyeke Rihayê ye. Navçeya herî şêniya pêncem a Rihayê ye. Herdera navçeyê bînane.
Gelheya navçê pir lezgîn zêde dibe.
Piraya Reş bi xennar tê naskirin.
Pira Reş berê gund bû. Dû re jî sala 1992'an de bû bajarok. Di sala 2012'an de jî bû navçe.
Li Arjentînê di tîrmeha 2010an de pêşnûmayekî qala qanûnîkirina zewaca hevzayendan ji aliyê Kongreya Neteweyî ya Arjentînê ve hat pejirandin. Piştî îmzekirina serokwezîr Cristina Fernandez qanûn merî bû. Ev qanûn mafên ewladkirinê jî dihewîne. Li gorî anketekî ji %52 zêdetir Arjentînî piştgirî didin vê qanûnê.
Arjentîn li Amerîkaya Başûrê dewleta yekemîn e ku him hevzayêndîtî ji nav tawanan derxist û him jî li tevayiya welêt zewaca hevzayendan pejirandiye.
Di 30yê kanûna paşîn a 2003an de Belçîka piştî Holendayê bû duyemîn dewletê ku zewaca hevzayendan qanûnîkir. Ji 2004an vir ve bi şerta 3 meh li Belçîkayê rûniştin, destûr dide hemû hevzayendan.
Îstatîstîk.
Li gorî Bultena Fermî ya Belçîkayê di navbera hezîrana 2003an û nîsana 2004an de nêzîkî 300 cotên hevzayend zewicîn (di 2003an de 245, di 2004an de 55). Ji cotên hevzayendan ku zewicîn 3 parên wan mêr ên din jî jin bû. Di 22ya tîrmehê ya 2005an de hikûmeta Belçîkayê weşand ku ji pejirandina qanûnê ve 2.442 cotên hevzayend mehrkiribûn.
Zewaca hevzayendan li Danîmarkayê di 15ê hezîrana 2012an de hat pejirandin.Pêşnûmaya qanûnê ya bi qala zewaca hevzayendan dikir, hikûmeta Thorning-Schmidt di 7ê hezîrana 2012an de ji aliyê parlementoya Denmarkê ve hat pejirandin û piştî xanedan jî li 12ê hezîranê pesend kir. Qanûnên qala zewaca hevzayendan tene Denmarkê bandor dike. Grönland û Giravên Faroe ji vê qanûnan azad bûn. Grönland di 1ê cotmeha 2015an de zewaca hevzayendan pejirand. Li Giravên Faroe pevratiya welatî derbasdar e.
Ji 1989an vir ve li Danîmarkayê pevratiya welatî(registreret partnerskab) bo hevzayendan dihat qeydkirin ku li dinyayê ev cara yekemin bû. Ji pejirandina qanûna zewaca hevzayendan, pevratiya welatî ya tê qeydkirin ji qanûnê hat rakirin. Kesên ku pevratiya welatî kirine jî ketin statuya “zewicî”
Di 30yê mijdara 2006an de, parlementoya Afrîkaya Başûr di heman deme de him sepandina Qanûna Pevratiya Welatî(Civil Unions Bill) û him jî zewaca hevzayendan qanûnî kir.
Komara Afrîkaya Başûr bi vê qanûnê li dinyê bû pêncemîn, li parzemîna Afrîkayê yekemîn dewletê ku zewaca hevzayendan pejirand. Li parzemîna Afrîkayê hîn tenê ew zewaca hevzayendan dipejirîne.
Kawa Şêxê (jdb. 2ê gulana 1972 li Hesîçe, Kurdistana rojava) nivîskar, şanoger û rojnamevanekî kurd e.
Nivîskar û Şanogerê Kurd Kawa Şêxê (Kawa Chikha)02,05,1972 li Hesîçeyê Sûryê (Rojava) hatiye dinyê.
Ji sala 1987 an de di şanoya Kurdî de kar dike û di warê nivîsandin, lîstik û derhêneriya şano de gelek berhemên wî hene.
Kawa Şêxê her wiha li kêleka Şano, senaryo joi bo kurtefîlm, rêzefîlm û fîlman jî nîvisandiye.
Kawa Şêxê rojnamevaniyê jî dike û di gelek kovaran, malper û rojnameyan de bi zimanên Kurdî û Erebî dinivîse.
1- Yê revyayî (Bi zimanê Erebî)
2-Derî veneke! Şano ji weşanên Sema Kurd (DUBAI)
3- Şikeft (Şano) ji weşanên TEVN (Istanbûl)
4- Neqşek ji Agir (Çîrok) ji weşanên HAN li Berlîn
5- Hisên Hewran Ji weşanên HAN li Berlînê
6- Evînek Rojhelatî(Helbest) weşanên HAN li Berlîn
gelek berhemên hîna nehatine çapkirin jî hene..
Du filimmên wî ên kin hene
Transgender (xwendin: /trænsˈdʒɛndər/, "kesên trans") rewşa ku tunebûna ahengiyê di navberên nasnameyên kesan û zayenda wan ên xuya ye. Ji bo pênaskirina van kesan peyva kesên trans tê bikaranî. Transgender ji berpêbûniya zayendiyê xweser e û pêkan e ku heteroseksuel, hevzayend, bîseksuel û hwd. bin. Hin transgender difikirin ku berpêbûniyên zayendiyê ya kevneşopî li ser wan nayê sepandin.
1. Kesên ku bi aşkere li pênasên têkiliyî ya rolên zayendan a jin û mêrê ya kevneşopî nayên, lê di nav van rolan tevdigerin.
2. Ew kes dibînin û difikirin ku ji bo pênaskirina wan a rastî, çewtî yan kêmasî li zayendên wan a ji zayînê ve hatiye binavkirin hene.
3. Kesên bi zayendê xuya ku ji zayînê ve hatiye binavkirin, nayê pênaskirin an jî nayê temsîlkirin.
Têgihên din.
Têgihên travestîtîzm, transeksuelî û transgender ji hev gelek cuda ne. Travestîtîzm, ji kesên ku kincên cinsiyeta din li xwe dikin re tê gotin û piranî tenê pozisyona sekse elaqedar dike. Transeksuel ew kes in ku xwe ji zayenda hemberî dihîsin û hewceyî şibandina zayendê hemberî dibînin. Piraniya transeksuelan ji travestiyan cudatir ji ameliyatên zayendguhertinê derbas dibin û ji hêla qanûnî ve dikare zayendê/a xwe ya qanûnî jî biguherînin û ji vê re tenê wekî "jin" an jî "mêr" tên hesibandin.
Berpêbûniya zayendî (), çawaniyeke mayînde ye ku kesan dide nêzîkahiya romantik an jî têkiliya seksê bi hev zayendên xwe(jin an jî mêr), bi zayendê hemberî xwe(jin an jî mêr), yan jî bi her du zayendê (him jin û him jî mêr) ava bike. Ev nêzîkbûn gelemperî bi navên heteroseksuelî, hevzayendîtî yan jî bîseksuelî tê pênaskirin. Digel vê aseksuelî jî (kêmasiya yan jî tunebûna xwestinên nêzîkbûna romantik an jî sekse bi yekî/ê din re) wekî kategoriyekî çaremin tê pêvekirin. Berpêbûniya zayendî ji aliyê American Psychological Association (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkan), American Psychiatric Association (Yekîtîya Psîkyatrîk a Amerîka) û National Association of Social Workersê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) ve ne tenê taybetiyeke cihêbûyî, ji xêndî wê wekî gerdûna kesên ku dixwazin bi kesên din re ji bo tetmînbûnê têkilîya zayendî avabikin, pênasdikin.
"Tercîha zayendî" piranî bi têgiha berpêbûniya zayendî re bi aheng e lê sînorên wan bi gelemperî di vekolînên derûnnasî de tê cudakirin. Tercîha zayendî hilbijartina minêkarî jî tîne bîran. Lê di qada zanyarî de nêrîna ku berpêbûniya zayendî ne tercih e, çawaniyeke mayînde ye, tê pejirandin.
Di nav zanyaran de nêrîneke hevpar bo avakirin û pêşxistina berpêbûniya zayendî çawa pêktê, tune ye. Digel vê zanyaran teoriyên biyolojiye ya hatiye delîlkirin çêtir dibînin. Van teorî rê dide ku têkiliyê wan an jî bi tenê sere xwe bandorî li ser berpêbûniya zayendî dikin wekî gen, hormonên berê zayînê û bastûra mejiyê. Pê ve hin zanyar qala faktor û bandorên hawirê, şiklê mezinkirina dê-bav û serpêhatiyên kesan jî dikin, lê delîlên xûrt b ovan îdîayan tüne ye.
Lêkolîner mimkûn dîtine ku bandora têkiliyên çend faktora li ser berpêbûniya zayendî ve hebin wekî gen, hormonên berê zayînê û bastûra mejiyê.
Zanyar fikirîne ku berpêbûniya zayendî bi ne tenê faktorek hema bi hevpariya faktorên genetîk, hormonal û hawirî diyar dibe û ew bawerkirine ku berpêbûniya zayendî girêdayî di dema malzarokê de hevbandora kompleksê ya faktorên bîyolojîk û genetîkê ye û ji yên din zêdetir van teorî pejirandine.
Li gorî zanyaran berpêbûniya zayendî ne encama bijartin e. Kes heteroseksuelî, hevzayendî, bîseksuelî yan jî aseksuelî bi xwe hilbinajêrin.
Delîl û îspatên girîng a bandordarbûna serpêhatiyên zarokatî, şikla mezinkirinên malbata, tacîz û bûyerên xerabî ji berpêbûniya zayendî ve tune ye.
Lê belê bandora ramanên dêûbav a qala berpêbûniya zayendî li ser ecibandina tevgerên berpêbûniya zayendî ya zarokê heye ku zanyar ev tişt bi encamên vekolînên xwe dîtine.
Ramanên berê ya bi qala berpêbûniya zayendî ya mirov, mîna serpêhatiyên xerabî ya zarokatî û geşedana çewtî ya psîkolojîk, piranî xwe dispêrin agahiyên çewt û pêşbiryaran.
Vekolînên nuha bandora faktorên bîyolojîk li ser pêkhatina berpêbûniya zayendî digerin. Lê vekolînên zanyarî yê hatiye dubarekirin qet piştgirî nadine hebûna etiyolojiya taybet a berpêbûniya zayendî. Aliyê din vekolînên zanyarî rêdane ku cudahiyên bîyolojîk di navbera kesên heterosksuel û hevzayend de hene. Ev cudahiyên biyolojîk mimkûn e ku dispêrin di heman sedemên pêkhatina berpêbûniya zayendiyê.
Çend xebatên li ser cêwiyan bi armanca berawirdkirina girîngiyên faktorên hawirî û genetîk çawa bandorî li ser pêkhatina berpêbûniya zayendî dikin, hatiye çêkirin.
Hershberger (2001) di vekolîna xwe de 8 vekolînên ku li ser cêwiyan hatiye çêkirin, berawird kiriye. Di nav 6 vekolîn de li gorî cêwiyên fraternal, ahengiyeke mezin di cêwiyên monozygotic de hatiye dîtin. Ev daneyan piştgirî didin bandora faktorên genetîk a li ser pêkhatina berpêbûniya zayendî.
Faktorên genetîk pir hindik bandorî berpêbûniya zayendiya jin dikin ya mêr qet bandor nakin.
Li gorî daneyên modela bîyometrîk, faktorên genetîk di nav mêran ji % 34-39, faktorên hawirî ya parvekirinê ji % 0, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji % 61-66 bandorî li ser berpêbûniya zayendî dikin; dîsa faktorên genetîk di nav jinan ji %18-19, faktorên hawirî ya parvekirinê ji %16- 17, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji %64-66 bandorî li ser berpêbûniya zayendî dikin.
Dean Hamer û hemkarên wî di sala 1993an de daneyên analîza li ser 76 gay’ên bira hev du û malbata wan weşandiye. Hamer û hemkarên wî dîtine ku mêrên hevzayend li gorî aliya bavê, ji aliya dayik ve xwediyê gelek xalê/n gey û zarokên xalê ya gey in. Bi van birayên gey ên binemala dayikî nîşan didin, pêwendiya kromozom a X bi bikaranîna genên nîşankirî hatiye testkirin.
Her çiqas daneyên li ser pêwendiya kromozom encamên girîng rê didin jî ji bo diyarkirina faktorên genetîk a bi tenê serê xwe bandorî pêkhatina berpêbûniya zayendî dike, divê genên din jî bê kifşkirin.
Di vekolîneke de (li ser 894 heteroseksuel û 694 mêrên hevzayend hatiye çêkirin) pêwendiya kromozom nehatiye dîtin.
Vekolînek pêwendiyeke di navbera bastûra genetîk a dayîk û hevzayendiya lawikên wan dîtiye.
Bocklandt û hemkarên wî dîtine ku înaktîvasyonên kromozoma X a dayikên ku xwediyê lawikên hevzayend in, bi rêjeyeke gelek bilind ji dayikên ku ne xwediyê lawikên hevzayend in, asîmetrî rêdidin.
Ji % 4ê dayikên ku ne xwediyên lawikeke hevzayend in, di înaktîvasyonên kromozoma xwe ya X’ê de asîmetrî rêdidin. Aliyê din asîmetrî rêdan di dayikên ku xwedîyê lawikekê hevzayend in, ji % 13 ye û ev rêje di dayikên ku xwediyê zêdetir lawikên hevzayend in, dibe ji % 23.
Epi-marks ji bo fetus têkeve geşedaneke zayendî, alî wê dikin. Lê dema mitosis pêka e ku ev derbasî zarok bibin. Eger ev epi-marks ji dê derbasî lawik an jî ji bav derbasî keç bibe, pêkan e ku taybetmendinên jin maskulen; yên jin jî feminen bibin. Çepgerîna feminenbûn û maskulenbûn dibe ku bibe sedema çepgerîna berpêbûniya zayendî jî.
Teoriya hormonal a berê zarokanîn, dibêje ku hormonên binîşan mîna bandorkirina fetus li cudabûna zayendê, bandorî berpêbûniya zayendiyê jî dikin. Hormonên berê zarokanînê pêkan in ku diyarkerên yekemîn a eşkerebûna berpêbûniya zayendiyê ne yan jî ligel gen, faktorên bîyolojîk, helwestên hawirî û civakî faktoreke alîkar in.
Tê bawerkirin ku hormonên ligel şaneyên mejiyê ya pêşdikevin re hevbandorî ne û cudatiyên li bastûra mejiyê ya gen bandorî wan dikin, bingehên tevgerên bêjimar mîna berpêbûniya zayendî ne.
Di sala 1991ê de Simon LeVay, 4 komên neuronan ku bi navê INAH1, INAH2, INAH3 û INAH4 in, vekolandiye. Ev beşa mejiyê girîng e. Ji ber ku hatiye peyitandin ku ev beş li darxistina tevgerên zayendî yên ajalan roleke dilîze û hatiye rapordan ku li jin û mêran cudatî rêdide. Simon LeVay, dîtiye ku mezinahiya INAH3 ya mêrên heteroseksuel du qet ji yên mêrên hevzayend û jinên heteroseksuel mezin in.
Vekolîn nîşan didin ku pêkan e ku berpêbûniya zayendî kombînasyona faktorên genetîk, hormonal û hawirî ne.
Vekeolîneke di sala 2008an de hatiye çêkirin, rê daye ku zarokanîna jinên ku ji aliyê dayik merivên hevzayend in gelek bilin in.
Pevratiya welatî (bi îngilîzî "civil union", "civil partnership" an jî "registered partnership") cureyekî pevratî ye û hin welat vê pevratiyê mîna zewacê bi riya fermî nas dike û dide tomarkirin. Pevratiya welatî maf û berpirsyariyên mîna zewacê (di welatin de wekî zewacê) dide cotên hevzayendan. Ji 1989an vir ve li Danîmarkayê pevratiya welatî(registreret partnerskab) bo hevzayendan dihat qeydkirin ku li cîhanê ev cara yekemin bû.
Hin welat, herêm an jî parêzgehan mîna Quebec, Zelanda Nû û Uruguay, ji bo cotên heteroseksuelan jî derfeta pevratiya welatî didin.
Pevratiya welatî ji aliya hin kesan ve ji ber ku ne statuya zewacê ye tê rexnekirin.
Naskirin.
Heta nuha li Almanya, Andorra, Awistirya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çekî, Danîmarka (Grönland jî), Ekuador, Fînlandiya, Fransa, Îrlenda, Swîsre, Kolombiya, Luksemburg, Macarîstan, Slovenya, Uruguay û Zelanda Nû li tevayiya welêt hatiye qanûnîkirin.
Sêgoşeya pembe (bi almanî Rosa Winkel) yek ji nîşaneyên navdar û herî populer a çanda LGBTyan e û di serdema Şerê cîhanî yê duyem de Naziyan vê sembolê dabûn geyên li girtîgehê ku ji ber hevzayendbûnê hatiye girtin. Di navbera 1933 û 1945an de 100.000 mêr ji ber şibha hevzayendîtiyê hatiye girtin û ji wan 50.000 bi rêya fermî hikm xwarine. Aliyên din mecbûr dabûn ku lezbiyenan jî sêgoşeya reş bi kincên xwe kin.
Îro di meşa rûmeta geyan de sembolên ku yên herî populer sêgoşeya pembe û alaya keskesorê ne.
Dîroka sêgoşeya pembe berî serdema Şerê cîhanî yê duyem, bi desthilatdarbûna Adolf Hitler destpê dike. Di 1935an de benda 175. a têkiliyên hevzayendîtî qedexe dikir, hat bikeyskirin û wekî qedexekirina maçîkirin, himbêzkirin, tevger û fanteziyên hevzayendîtî bihewîne, hat berfirehkirin. (Ev ben li Almanyaya Rojava heta di 1969an de di meriyetê de ma.)
Kesên ku ji ber vê bendê hat tawanbar kirin di navbera 1937 û 1939an de nêzîki 25 hezar kes, berê hat têxistin girtîgehê piştî hat şandin kampên civînê. Cezayên wan hişkkirin bû û metoda sepanê jî xedimkirin bû. Di sala 1942an de Hitler vê cezayê guherand îdamê.
Mahkûmên li kampên civînê mecbûrbûn ku sêgoşeyek sedema girtina wan aşkere dikir, bi kincên xwe kin. Ev nîşaneyan hiyerarşiya li nav mahkûman jî pêk dianî. Kesên ku sêgoşeya kesk bi xwe dikin mahkûmên sucdara adî; sêgoşeya sor bi xwe dikin mahkûmên siyasî bûn. Du sêgoşeya ku li ser hev du dişibiya stêrka Dawid, sembola Cihuyan bû. Sêgoşeya pembe yên hevzayendan bû. Du sêgoşeya pembe ku li ser hev du buya û dişibiya stêrka Dawid ên hevzayendên Cihû bûn ku di hiyerarşiyê de yê herî ketî ew bûn.
Ji mahkûmên hevzayendan re di kampên civînê de karên herî giran dihat dan; ji xêndî karê ew rû bi rû êrîşên tundî û zayendiyê dihatin ku ji gardiyan, nobedar û mahkûmên din ve dihat kirin. Her çiqas hejmara giştî yên mahkûmên hevzayendan bi xweşî nayê zanîn jî li gorî qeydên fermî yên Naziyan a di navbera 1940-1944an de qal 10 hezar mahkûmên hevzayendan dikin ku li gorî zanyaran ev hejmar ji rastiyê gelek dûr û kêm e.
Tê îdîakirin ku mahkûmên hevzayendan bi gişî nehat şandin Auschwitzê, lê tê zanîn ku li vê kampê xêndî Cihûyan hevzayendan jî hat qatilkirin. Tê texmînkirin ku di serdema naziyan de li dora 50 hezar gey û li dora 10-25 hezar lezbiyen hat kuştin. Di 2002an de hikumeta Almanya ji ber kuştinên sistematik a hevzayendan, ji civata geyan lêborîn xwest. Di sala 2005an de Parlemena Ewropa Holokostek zilmên li ser hevzayendan jî dihewîne, pejirand.
Sembolbûn.
Komên azadîxwazên LGBT di salên 1970an de sêgoşeya pembe di nav tevgera mafên LGBTyan de anîn rojevê. Ji bo balkişandina li ser tundî û cezakirinên bêheqî hat bikaranîn. Di 1980an de AVT UP (AIDS Coalition to Unleash Power – Bo aşkere kirina qewetê Koalîsyona AIDSê) di nav bultenên xwe de destpê bikaranîna sêgoşeya pembe kir.
Îro sêgoşeya pembe ji bo gelek kesan nîşaneya bîr û piştevaniya hevzayendan e. Xêndî van wateyan nîşaneya destûr nedan bo komkûjiyeke din e jî.
Bizûtinewey Îslami le Kurdistan anku Tevgera Îslamî li Kurdistanê (bi tîpên erebî: "بزووتنةوي ئيسلامي له‌ كوردستان/ عيراق "înglîzî: "Islamic Movement in Kurdistan") rêxistineke Îslamî ya kurd a Îraqê ye, ya ku di sala 1979'yî de hate damezrandin. Serokê wê Irfan Elî Ebdûlezîz e.
Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan li sala 1979ê ji aliyê Osman Ebdûlezîz li Helebçeyê hate damezrandin. Piştî Komkujiya Helebceyê 1988 tevlî şerê dijî Sedam Huseyn bû û derketin serê çiyayan. Bi awayeke aktîf beşdarî Serhildana Ranyayê bû. Heta Komkujiya Helebçeyê li dijî Sedam çalakiyên leşkerî nedikirin. Lê komkujiyê tesîreke mezin li tevgerê kir ku çekan hilbigirin. Piştî komkujiyê fetwaya cîhadê dide, hingê serok Osman Ebdûlezîz 66 salî bû.
Li sala 1992yê de beşdarî hilbijartinên Başûrê Kurdistanê bû, %5,1 deng stand lê ji ber benda %7 deng, beşdarî parlemana Kurdistanê nebû.
Helebçe girêdayî Silêmanî bû û YNK li Silêmanî desthilatdar bû. Ji ber vê hevrikî di navbera van herdu hêzan li Helebçeyê hebû. Osman Ebdûlezîzî li sala 1993yê li dijî Celal Telebanî fetwayek daxuyand ku Celal û piştgirên wî misliman nînin. Li ser vê YNKê li Helebçê dest bi operesyonê kir û endamên Bizutnewey ji Helebçê derxistin û Şêx Osmanê 71 salî jî binçav kir. Lê ji ber navdariya Şêx Osman hate berdan dîsa. Li sala 1994ê PDK û YNK dest bi şerekî dijwar kirin li dijî hev. Ji ber vê fersend hêzên Bizutnewey êrîş bir ser Helebçê û hêzên YNKê ji bajêr hatin derxistin. Heta sala 1998ê desthilata Bizutnewey li Helebçeyê berdewam kir. Piştî pêkhatina PDK û YNKê li sala 1998ê givaş li ser Bizutnewey peyda bû ku desthilata Helebçeyê berde. Bi rêberiya Irfan Ebdûlezîz, partiyê hêzên xwe ji Helebçeyê vekêşa û navenda xwe bir Hewlêrê.
Selahedîn Behadîn li sala 1994ê piştî fetwaya cîhadê ya Osman Ebdûlezîz li dijî rêjima Sedam Huseyn ji Bizutnewey Îslamî cuda bû û Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê damezrand.
Piştî mirina Osman Ebdûlezîz li sala 1999ê di partiyê de fikrên cuda derketin holê. Brayê Osman Ebdûlezîz, Elî Ebdûlezîz her çend rêvebirina partiyê wergirtibe ser xwe jî, nerazîbûn kêm nedibûn.
Di encamê de ev rêxistin li sala 2001ê bû sê parçe; Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi rêberiya Elî Ebdûlezîz, Komela Îslamî ya Kurdistanê bi rêberiya Elî Bapîr, Piştiwananî Îslam le Kurdistan bi rêberiya Mela Krêkar hatin ava kirin.
Piştî parçebûnê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan wek tevgereke biçûk li Başûrê Kurdistanê ma ye
Têkiliyên rêxistinê.
Osman Ebdûlezîzî li sala 1992yê Mela Krêkar wek berpirsiyarê partiyê şand Ewropayê. Bi vê pêngavê têkiliyên Bizutnewey li gel gelek rêxistinên mislimanan çêbûn heta ku tê angaşt kirin ku li gel El-Qaîdeyê jî têkilî danibin. Her wiha hinek komên leşkerî yên El-Qaîdeyê hatine ava kirin
Li gulana sala 1996ê ji aliyê Necmettin Erbakan banga hatina Tirkiyeyê bo Osman Ebdûlezîz hat û ew jî çû Tirkiyeyê ji bo têkiliyan.
Di sala 2008ê de qanûna zewacê ya ku cudakeriya zayendê nedihêwand ji aliyê parlemantoya qanûndanîn ve hat pesend kirin. 1ê kanûna paşîn a 2009ê de zewaca hevzayendan li Norwêcê merî bû. Norwêc şeşemîn dewlet e ku zewaca hevzayendan qanûnî kir.
Li gorî anketan dora ji %60ê Norwêciyan piştgirî didin zewaca hevzayendan.
Bab navçeyeke bi ser Helebê ve ye. Gelhê wê 140.000 e. Piraniya navçeyê kurd in.
Navçe di sala 2013'an de kete bin destê çeteyên DAÎŞ'ê.
Di sala 2016'an de jî dewleta tirk û çeteyên el-Nisra vê navçeyê careke din hat dagîrkirin.
"Vê bi zimanên hind û ewropî re tev li hev neke."
Piraniya zimanên Ewropayî endamên Malbata zimanên hind û ewropî ne. Ev malbata ji çend beşan pêk dihê; romanî, germanî,baltî, slavî, albanî, keltî, ermenî û helenîk (Yewnanî). Zimanên uralî jî, ku li macarî, fînî û estonî jê ne, bi awayekî berbiçav li Ewropayê peyda dibin. Malbatên zimanên tirkî û mongolî jî çend endamên ewropayî dihewînin ku li başûrê rojavaya Ewropayê malbata zimanên qafqasya bakurî û qafqasya başûrî giring in. Zimanê baskî zimanekÎ serbixwe yê Pîrenê ye ku ti têkiliya wî bi zimanên din re tune, herwihazimanê maltî ku ji erebiya seqîlyayê tê ku ew zimanekîsamî ye û ew zimanê samî tenê li Ewropayê heye ku xwedan statûyeke fermî ye.
Malbata zimanên hind û ewropî.
Malbata zimanên hind û ewropî ji proto- hind û ewrupî hatiye ku wisa tê bawerkirin ku ji berî hezarên salan de li Ewropayê dihat axivîn lê bi taybetî Ewropaya Rojava serdest bû.
Belavbûna zimanê Baltî li Baltyayê.
Albanî.
Du zaravayên sereke yên Albanî hene, gek û tosk in. Ev ziman li Albanya, Kosova (albaniyên kosovayê)û hin beşên Montenegro(albaniyên Montenegroyê), Serbistan (Newala Presevo), Tirkiye, Îtalyaya başûrî(Arbereş), beşên rojavayî yên Komara Makedonyayê, Yûnanistan(Arvanitîka û Albaniyên Çamê) û Albaniyên diasporayê
Ermenî.
Zimanê ermenî du zaravayê sereke hene, ermeniya rojavayî û ermeniya rojhilatî. Ew li Ermenîstanê tê axaftin, ku tê de tenê statûya fermî ya wê heye, û her weha li cîranên Gurcistan, Îran û Azerbaycanê (bi giranî li Komara Artsakh) tê axaftin.Li Tirkiyê jî ji aliyê hindikahiyeke pir biçûk (Ermeniyên rojavayî û Hamşenî) û ji aliyê hindikahiyên biçûk li gelek welatên din ên ku endamên dîasporaya ermenî ya pir belavbûyî lê dijîn, tê axaftin.
Mesûd Serfiraz (z. 1987, Nisêbîn, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û lêkolînerekî kurd e.
Di sala 1987an de li gundekî Nisêbînê hatiye dinê. Di sala 2009an de, li Zanîngeha Stembolê lîsansa ziman û wêjeya tirkî qedandiye. Di 2011an de li Zanîngeha Mêrdînê ya Artuklu dest bi lîsansa bilind a ziman û çanda kurdî kiriye û di 2014an de bi amadekirina teza bi navê "Di Dewra Osmaniyan de Weşangeriya Pirtûkên Kurdî (1844-1923)" jê mezûn bûye. Niha ew li zanîngehê lêkolînerê kurdî ye, li Zanîngeha Dicleyê doktoraya kurdî dike û di lijneya kovara "Kürt Tarihi" de cih digire
"Kurd, kitêb, çapxane", pirtûka nivîskarê kurd Mesûd Serfiraz e.
Ev pirtûk ji çar beşan pêk tê.
Mianhada, saranghanda, navê wî ya orjînal "미안하다 사랑한다", bi kurdî, "Li min bibore, ez ji te hez dikim", rêzefîlmeke koreyî ye ko 16 beşan pêk tê. Di kanala koreyî KBS2 de hatiye weşandin. Di televizyona KBS2 de ji 8 çiriya paşîn 2004ê heta 28 kanûna pêşîn 2004ê hatiye nîşandan.
Cha Moo Hyuk li Awistralyayê di çeteyek dizan de ye. Di biçûkatiya xwe de dê û bavên wî wiyane terk kirine û malbata ko wî ji xwe re kirinê ewlad jî wî birine Awistralyayê. Rojekê diçe Awistralyayê...
Strana temayê ya bi navê "Snow Flower" ji aliyê Park Hyo-shin ve hatiye çêkirin.
Jinûve Çêkirin.
Ev rêzefîlm ji alî tirkan ve bi navê "Bir Aşk Hikayesi" (FOX TV - Tirkiye) dîsa hate kişandin.
Jesper Söder (bixwîne: "Yesper Swêder") ciwanekî swêdî ye ku li Rojavaya Kurdistanê di nav refên YPGê de li dijî çeteyên Daişê şer dike. Ew di 1991ê de li bajarê Trollhättanê yê rojavaya Swêdê hatiye dinyayê.
Jesper Söder yek ji 500 şerrvanên navneteweyî ye yên ku li Rojavaya Kurdistanê têdikoşin. Ew bi riya medyayên civakî jî bûyerên şerrê Rojava bi taybetî li Kobanî û Girê Spî û Hesîçeyê hovîtiya rêxistina terorîst a Daişê parve dike.
Jesper Söder li Rojavaya Kurdistanê.
Söder ku li Swêdê li dibistaneke Trollhättanê wekî rêberê xwendekaran (bi swêdî: "elevmentor") kar dikir di 19ê gulana 2015an de çû Rojavaya Kurdistanê li dijî Daişê şerr bike. Ew bi xwe dibêje ku mirovxwez e û dixwaze mirovahiyê ji rêxistina terorîst a Daişê biparêze.
Birînbûna wî.
Söder di 11ê xizîrana 2015an de li Rojava bi hevalekî xwe yê kurd re karê paqijkirina ji mayinan dikir û mayinek teqiya û Söder bi giranî birîndar bû. Hevalê wî jî di vê diyardeyê de jiyana xwe ji dest da. Pişt re diviya ku ew vegera Swêdê ji bo kontrolkirina birînên xwe.
Li Swêdê, piştî ku birînên wî baş bûn, hevpeyvînek di televîzyona swêdî ya TV4ê de pê re kirine û wî dest bi komkirina pere kiriye bo xelkê Kobaniyê. Söder di hevpeyvînê de got, "wêneyên zordestiya çeteyên Daişê li min bandordar bûn; hebûna vê rêxistina terorîst li dijî prînsîbên min e, ne baş e, divê em wan bisekinîn berî ku ew belav bikin. Li Kurdistanê mirov ji bo jiyana xwe direvin. Peyama min ew e, êdî bes e, ew ne baş e!"
Vegera wî bo Rojavaya Kurdistanê.
Di 24ê tebaxa 2015an de Jesper Söder vedigere Kobaniya Rojavaya Kurdistanê û di sala 2015an de di nava refên YPGê de têkoşîna xwe berdewam dike.
Ji bo pereyê komkirî wî bi sedan lîstok ji bo zarokan, nan û xwarinên cuda cuda û 50.000 lître ava zelal ji bo kobaniyan anîne.
Pirtûka wî.
Di 2017an de ew vedigere Swêdê. Pirtûka wî ya bi navê "När världen tittade bort: svensken som kämpar mot Daesh i Syrien" ("Hingê cîhanê çavên xwe digirtin: swêdiyê ku li Sûriyê li dijî Daîşê têdikoşe") di heman salê de tê çapkirin.
"Tarîxa edebiyata kurdî", berhemek ji berhemên hêjatirîn ên Prof. Dr. Qanatê Kurdo ye. Qanatê Kurdo ev berhema xwe bi navê Gulçîna Gulistana Helbestvanên Kurdan bi nav kiriye. Berhem ji du cild pêk hatine. Cilda yekem (1983) û cilda duyem (1985) çap bûne.
Pêşgotin.
“Ev nav nîşan dike ku ji gulistana helbeskarên kurdan gul hatine çinîn, gulên herî geş, ku her helbestkarek guleke geş î navdar e, giş bi tevayî ji bax û gulistanê ne. Bi rastî gotî min hemû gul ji wî baxî çinîne; di vî baxî de bi sedan gulên bêhnxweş, gulgeş hene, min nikaribû di derheqa wan gişan de binivîsiya, nav û nîşanên wan û nimûneyên afirandinên wan binivîsiya û bianiya ber çavên xwendekar û xwenedvanên delal. Ez lava ji wan dikim vê kêmasiya min bibexşîne min. Ez hêvîdar im li paşî vê xebata min, zanyar û hozanên kurdan ê rabin û bi şarezatiya xwe gulistana hemû helbestkarên kurd binivîsin û xezîneya helbestkarên me nîşan bidin”
Beşên pirtûkê.
Qanadê Kurdo wêjeya kurdî dike du beş: wêjeya bi zaravayê kurmancî û wêjeya bi zaravayê soranî.
“Heta nuha bi kurmancî qed xebatek derheqa dîroka edebiyata kurdî de çap nebûye, ku pirtûkên çapkirî yên derheqa wê de bi tîpên erebî bi soranî çapkirî ne. Ew pirtûk ev in: Eladîn Secadî, Mêjûy Edebî Kurd, Refîq Hilmî, Edebî Kurd, Kerem Sareza, Koyî û Şarekanî û çend pirtûkên din…”
“Berê pêşîn, sertacê edebiyata kurdî, binyat û binaxedarê bîr û baweriya Kurdewarî, kurdperwerî û welatparêziya serxwebûna Kurd û Kurdistanê, helbestkarê Kurd ê mezin û bi nav û deng, Ehmedê Xanî, di Mem û Zîna xwe de nivîsiye ku beriya wî helbestkar û nivîskarên Kurdan hebûne, lê navên wan hatine jibîrkirin, çimkî kesek tunebûye navê wan bi bîr bîne û binivîse, ku kurd jî xudanên helbestkar û nivîskaran bûne, ku helbestkarên wan jî hebûne.”
Berga pêşîn a Tarîxa Edebiyata Kurdî sala 1983an li Swêdê di nav weşanên Roja Nû da weşiyaye. Berga duduyan piştî du salan, di 1983an da di nav weşanên heman weşanxanê da li Swêdê weşiyaye. Çapa duduyan di 1992an da li Enqerê ji aliyê weşanxana Öz-Ge ve hatiye weşandin. Çapa Sisiyan di Kewçêra 2009an da, di nav weşanên Lîs de li Amedê weşiyaye. Pêşgotina wê ji aliyê amadekarê pirtûkê Kawa Nemir ve hatiye nivîsandin.
Reqa () bajarrekî Rojavayê Kurdistanê ye. Bajarr li qeraxê Çemê Feradê ava bîye. Reqa dikeve 160 km şerqî (rojhilatê) Helebê. Bajarr di nav sala 796 û 809ê de paytextê Abbasîyan bû. Ev demê de xelîfe Harûn Reşîd bû.
Di sala 2013'ê de Şerê Sivîla Sûrî de bajarr kete bin kontrola Daîş'ê û bû paytexta Daîş'ê. Rûyê Daîş'ê de herroj Hikmata Sûrî, Rûsya, DYA, Fransa, Ûrdin û dûgelên din ên Ereba bajêr bombebaran dikin.
6ê Xezîranê 2017'an de hêzên QSD'ê dest bi rizgarkirina bajêr kirin di bin dagirîya Daiş'ê. Di 20ê Cotmehê 2017ê da QSDê bi fermî ragihand ku bajarrê Reqayê hatiye rizgarkirin.
Partiya Demokratîk a Gelan (bi tirkî: "Halkların Demokratik Partisi") (bi kurtî HDP) partiyek ramyariyî ye ku di 15ê çiriya pêşîn a 2012an de hate damezrandin. Li gorî rêziknameya partiyê, kurteya wê ya fermî "HDP" logoya wî darek e ku sembola wê ji du destan pêk tê. HDP niha bi 56 parlamenter di Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyê de tê temsîl kirin. Hevserokê HDPê yê niha Mithat Sancar û Pervin Buldan in.
Partiya Demokratîk a Gelan, ku wekî partiyek siyasî ve li parlamena Tirkiyê were temsîl kirin ji aliyê Yavuz Önen û Fatma Gök ve bi biryara Kongreya Demokratîk a Gelan hate damezrandin. Di Civata Giştî ya Awarte de, parlamenterê Stenbol Sebahat Tuncel û parlamenterê Mersînê Ertuğrul Kurkçu ji bo Hevserokatiyan hatin wezîfedarkirin. 2 Di Civata Giştî ya Awarte de, parlamenterê Wanê Figen Yüksekdağ û parlamenterê Colemêrgê Selahattin Demirtaş bûne Hevserokên Giştî yên Partiya Demokratîk a Gelan. Piştî ku Figen Yüksekdağ û Selahattin Demirtaş ji aliyê dewleta tirk ve hatin girtin, jiber standina mafê siyasî ya Fîgen Yuksekdag, bi biryara Civata Giştî ya Awarte Serpil Kemalbay bi Selahattin Demirtaş re bû hevserokê partiyê.
Rêgezên damezrandinê.
Kongreya Demokratîk a Gelan di 15 çiriya pêşîn a 2012an de bi fermî serî li Wezareta Navxwe Tirkiyê da ku partiyek siyasî ava bike. Yavuz Önen, yek ji hevserokên partîyê, dîyar kir ku damezrandina nûbibe baskêkî siyasî ya Kongreya Demokratîk a Gelan
Partiya Demokratîk a Gelan jibo armanca îstismara kedê ji holê radike, ji bo aştiya li Tirkiyeyê mîsoger bike û diyar kir ku bi pejirandinê re ji bo misogerkirina bidestxistina azadiyê hate damezrandin. Wekî din, armanc ew bû ku bi tevlihevkirina tevgera dijber a çepgir guherînek radîkal li pergala heyî ya kapîtalîst bîne. Gök îdîa kir ku ew ê kêfxweş bibin ku di pêvajoyên hilbijartinê de digel hemî rêxistinên ku armancên wan dişibihe HDK-ê hene lê beşdarî kongreyê nebûne, bi hev re tevbigerin. Lêbelê, Önen got ku HDP jixwe yekbûnek partiyên hevalbend e ku xwedan heman armanc in û ew ê li şûna koalîsyonan bi hemî pêkhateyên xwe bi tenê beşdarî hilbijartinan bibe.
Önen anî ziman ku armanca HDPê ew e ku meylek biafirîne ku ji perspektîfên cihêreng li siyaseta Tirkiyê mêze dike û bi têgihiştinek alternatîf modelek rêxistinî ya nû destnîşan dike. Wî got jî ku di vê pêvajoyê de, ew ê fêrî tiştên nû jî bibin û tevgera ramyariyî ya kurdî dê gavek bihese. Çirî 2013, wekîlên navdar ên Partiya Aştî û Demokrasiyê, Ertuğrul Kürkçü, Sebahat Tuncel û Sırrı Süreyya Önder ji partiyê veqetiyan û beşdarî HDP bûn. Ligel van wekîlan, Levent Tüzel, serokê berê yê Partiya Karker û wekîlê serbixwe, beşdarî HDP bû.
Hilbijartina giştî ya 7ê hezîrana 2015'an.
HDPê di Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015'an de %13,12 deng stand û bû partiya çarem a meclisê. Di hilbijartinê de 80 parlementer derxist. Partiya Demokratîk a Gelan niha partiya sêyem ya meclîsa Tirkiyê ye.
Wîkîpediya tirkî yan jî Wîkîpediya bi zimanê tirkî (), versiyona tirkî ya Wîkîpediyayê ye. Di çiriya paşîn a sala 2002an de hate destpêkirin. Ji gotara yekem a bi navê Cengiz Han ko di adara 2003an de hatiye nivîsandin,  heb gotar hatiye nivîsandin. Versiyona Wîkîpediyaya sihem e. Ji bikarhênerê, hebê wî aktîv e. heb rêveber, 5 heb burokrat, 3 heb kontrolkera wî heye. Ji roja ku hatiye vekirin ve car beşdarî hatiye kirin.
Di çiriya paşîn a 2006an de ji xelatên Webê ya Altın Örümcek re di şaxa fenê de berendam hatiye nîşan dayîn. Di kanûna paşîn a 2007an de di vê pêşbaziye de xelata "En İyi İçerik" (Naveroka Herî Baş) stend. Xelat di 25ê kanûna paşîn 2007an da li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê hate dayîn.
Wîkîpediya Tirkî
Wîkîpediya îngilîzî yan jî Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (Înglîzî: "English Wikipedia"),  versiyona Wîkîpediyaya îngilîzî ye. Di 15a kanûna paşîn sala 2001ê de wekî yekem versiyona Wîkîpediyayê hate destpêkirin. Vêga herî zêde gotar di Wîkîpediya îngilîzî de heye. Ji versiyona Wîkîpediya almanî ko ji aliyê hejmarê ve duyem e, se qat mezintir e.
Niha gotar, bikarîner û rêveberên wê hene.
Bikarhêner û rêvebir.
Ji bo ku Wîkîpediya îngilîzî versiyona herî mezin e û ji bo ku inglîzî li cîhanê pir tê bi kar anîn, bikarhênerên ku zimanên wan ê dayîkî ne inglîzî bê jî pir bi kar tînin. Hinêk bikarhêner di cihê ko wîkîpediyayê di zimanên xwe bi kar bînin, wîkîpediyayê inglîzî diemilînin. Ji ber ku naveroka Wîkîpediya inglîzî pir berfireh û pêşketî ye.
Zimannasiya teorîk beşekezimannasiyê ye ku bêtir têkilîdar e bi şêweyên zanîna zimannasiyê yên di pêşketinê de ne. Qadên ku bi giştî wek bingehê zimannasiya teorîk pêk dihînin, hevoksazî, dengnasî, morfolojî û semantîk in. Li gel ku bi piranî denganî bingehê dengnasiyê ye jî lê ew li zimannasiya derûnî û zimannasiya civakî nakeve zimannasiya teorîk de. Herwiha zimannasiya teorîk li şirovekirina gerdûniya zimannasî jî vedikole ku di navbera hemÛ zimanan de hevpar e.
Denganî.
Li gorî vê pênasînê, denganî dikare wek analîza zimannasî ya dengên mirovî jî were binavkirin.Ev jî cudahiyeke berbiçav ya denganiyê ji dengnasiyê ye ku bêtir li ser rêzkirin û pêkhateyên dengên zimanî di zimanên suriştî de û herwiha li ser surişta razber û teorîk ya dengan jî disekine. Yek mînak dikare vê meseleyê zelal bike: Di ingilîzî de paşgira "-s" dikare wek  /s/, /z/ yan jî dikare bêdeng (Ø tê nivîsîn) bê nîşandan, ew jî li gorî tekstê ye.
Veguhestin bi rêya guhî: lerelereke bilind li gel dengê hisîniyê..
"Reng": Wek dengê sisîniya marî ye.
Peydabûn: destpêk, nav û dawiya peyvê
Bi dengdar û dengdêran re tê.
Guherîna wateya peyvê bi tekstê ve girêdayî ye: s"nizim "≠ "g"nizim
Denganiya gotinî.
Beşê denganiya gotinî binebeşekî denganiyê ye. Di vekolîna li dengjenînê de. denganînas hewl didin bizanin bê çawa dengên (dengdêr û dengdar) axaftinê derdikevin. Denganînas li pêkhateyên cuda yên buhirka dengî dikolin ta ku bizanin ka çawa beşdarî derxistina dengan dibin û ew jî(ziman, lêv, çene, pidû, diran û hwd) ku bi hev re dixebitin bo dengî derxînin.
Denganiya bihîstînî.
Dengnasiya bihîstînî beşeke denganiyê ye ku bi bihîstin, stendin û têgihiştina dengên denganî yên peyvên zimanî ve mijûl dibe. Wek çawa denganiya gotinî bi metodên derxistina dengan ve mijûl dibe, denganiya bihîstînî jî bi metodên stendin an veguhestina guh bo mejiyê û wê pêvajoyê ve mijÛl dibe.
Denganiya veguhestinî.
Denganiya veguhestinî beşeke denganiyê ye ku şêweya veguhestina dengî ve mijÛl dibe. Denganiya veguhestînî li taybetmendiyên wek berfirehiya pêlên dengî, dema wan û lerelera wan ya bingehîn û taybetmendiyên wê lereler û têkiliya wan taybetmendiyan bi beşên din yên denganiyê (bihîstînî û gotinî) ve vedikole û herwiha li konseptên zimannasî yên razber wek fon, komepeyv û gotinan jî vedikole.
Dengnasî (carinan wek fonemîk yan fonematîk jî tê binavkirin)  vekolîna li awayê bikarhanîna dengan di zimanan de bo gihiştina wateyê ye. Dengnasî mijarên wek kirpandin û ton jî dihewîne.
Komela Îslamî ya Kurdistanê / Îraq, yan jî Komellî Îslamîy Kurdistan / Îraq, partiyek e ku li 30ê gulana 2002yê hate damezrandin. Serokê partiyê Elî Bapîr e.
Li sala 2001ê de li nav Bizûtinewey Îslamî le Kurdistanê de nêrînên cuda cuda derketn. Di encamê de xwediyê yek ji wan nêrînan Eî Bapîr bû. Bi rêberiya xwe Komela Îslamî ya Kurdistanê ava kir. Elî Bapîr li sala 2003yê ji aliyê hêzên DYAyê ve ji ber sedema endambûna El-Qaîde hate girtin. Lê li saa 2005ê hate berdan.
Xebatên partiyê.
Di hilbijartinên parlamenê ya Başûrê Kurdistanê de di sala 2013ê de 6 kursî qezenc kirin.
Hêjayî gotinê ye ku maka vê partiyê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan e
"Gulîstan" [Gulistan] (bi farisî: گلستان), pirtûka nivîskarê faris Şêx Sediyê Şîrazî ye. Ev pirtûk ji heşt beşan pêk tê û di serî de jî li ser jiyana Şêx Se'dî û pirtûka Gulistanê hin agahî hene.
Ji helbesta nav çîrokan mînakek.
"Eger mirovek bipirse ku Gulîstan çi ye? Mirov dikare bêje: Gulîstan, çîroka rêwiyan e. Hem rêwiyên li ser rûyê dinyayê û hem jî yên li rêya heqîqetê.
Çîrokên di Gulîstanê de hatine gotin bi piranî rast in û serpêhatiyên Şêx Se'dî bi xwe ne. Şêx Se'dî di koçberiya dawiyê de, ji Fasê heya Hindistanê, ji Tirkîstanê heya Kurdistanê li gelek deveran geriyaye."
Wergera bo kurdî.
Pirtûka Gulîstanê berî Muhammed Înal û Mahmut Yamalak, ji aliyê M. Muhammed Garsî Farqînî ve jî ji zimanê kurdî re hatiye wergerandin (Şêx Se'dî, "Gulistan", Wergêr: M. Muhammed Garsî Farqînî, Weşanên Nûbihar, Stenbol, 2005).
"Bide dû dilê xwe" (), pirtûka nivîskarê îtalî Susanna Tamaro ye.
Zinarê Xamo ev pirtûk wergerandiye Zimanê kurdî. Zinarê Xamo vê pirtûkê di berga paşî de wiha dide nasandin: "Di vê romanê de dapîrek ji bo neviya xwe ya ciwan re nameyan dinivîse, tiştên wê bi xwe, di nava dilê xwe de dewisandine û ne nekirine, dixwaze neviya wê bêasteng û bêqedexe bike. Lewra dixwaze neviya wê an ji hemî mirow li ber baye dile xwe bikevin û bidin ser rêya dil."
"Faith" [koreyî (hangul): "신의", koreyî (hanja): "信義", Sin-ui, bi kurdî: "Bîjîşka Mezin"]; herwiha wek "The Great Doctor") jî tê nasîn, rêzefilmeke koreyî ya drama, aksiyon, dîrokî û romans e ko di sala 2012an de ji 13ê tebaxê heta 30ê çiriya pêşîn di kanala SBS de roja duşem û sêşema di saet 21:55'a de li Korêya Başûr dihat nîşandan e. Ji 24 beşan pêk tê.
Kurteya Rêzefîlmê.
Di vê rêzefîlmê de di dewra Koryoyê de çîroka xebatkarek tendiristiyê a bi navê Kangchan tê vegotin. Koryo dewleteke ko ji Korêya niha berî 600 salan li heman cihê jiyaye. Di vê rêzefîlmê de şaheke ko ji bo derkeve textê bi salan li çînê di sirgûnê de disekine û vedigere welatê xwe, di qesrê de bi cih dibe û Xanedaniya xwe ava dike, xwe ji welatiyên xwe re dixwaza bipeyitîne tê vegotin.
Lîstikvan û Karakterên Rêzefîlmê.
Û key tenê jê bawer dike.
Strana temayê a bi navê "Carry On", ji aliyê stranbêja K-popê, Ali ve tê gotin.
Wênesaziya dîwaran li Frankfurt Osthafenê li gorî modela materyalê wêneya weşandî (2016)
Alan Kurdî (jdb. 24 ê kanûna pêşîn a 2012, li Kobanî, Sûrî Rojavaya Kurdistanê, Sûrî - m. 2ê îlona 2015, Bodrum, Tirkiye) zarokê penaber ê kurd ji Kobaniya Rojavaya Kurdistanê bû.
Ev zarokê 3 salî li gel birayê xwe yê 5 salî Xalîb û dayika xwe Rihanê di nav ava deryaya Spî de xeniqîn û cenazeyên wan ketin qiraxê bajarê Bodrumê (Tirkiye).
Dengvedana mirina Alan, ne tenê li ser torên civakî lê di medyayên cîhanî de jî pir deng vedaye û di navdartirîn rojname û dezgehên ragihandina cîhanî de jî Alan bûye manşet û nûçeya herî pêş.
Zakîr Kadîrî Ûgan (jdb. 1878, Samarra, m. 1954, Enqere) Mirovnas, dîroknas û nivîskar ê bi koka xwe ji Tirkistanê ye.
Wî felsefeya Îslamê jî xwendiye û pirtûkên Ibn Xeldûn a bi navê Muqedîme û gellekî pirtûkên aliman jî wergerandiye zimanê tirkî.
"Prison Break" (bi kurdî: "Ji Zindanê Revîn"), rêzefilmeke aksiyonê ya Amerîkî ye. Senaryo ji aliyê Paul Scheuring ve hatiye nivîsîn û di sala 2005an de di kanala FOXê de hate weşandin.
Di rolên sereke ya rêzefîlmê de Wentworth Miller, Dominic Purcell, Sarah Wayne Callies û Amaury Nolasco cih digire. Sezona ewil - ko ji 22 beşan pêk tê - li DYAyê di
29ê tebaxê 2005an de ser kanala FOXê dest bi nîşandanê hate kirin
6ê tebaxê 2015an de ji aliyê kompanyaya çêker ve derketina sezona pêncem hate piştrastkirin. Û hate ragihandin ku wê ji 10 beşan pêk bê.
Sezona 1ê.
Di vê sezonê de Lincoln Burrows bêsûc ji îdamê re tê mahkûmkirin, û ji aliyê birayê wî Michael Scofield ve ji girtîxaneyê tê revandin. Michael ji bo ku kekê xwe ji girtixaneyê xilas bike sûcekê sexte dike. Û dike ko wî bi kekê wî re bixin heman girtîxaneyê. Girtîxaneyê eyaletê a Fox River li Chicagoyê ye. Her wiha Michael endezyarê avahiyê ye. Michael, di rêzefîlmê de bi zîrekiya xwe balê dikişîne ser xwe, nexşeya girtîxaneyê ji pişt û milên xwe re bi şîfreyek veşartî ser leşa xwe deq dike. Bi saya vê deqê li ser laşa wî carcaran hinek aloziyên biçûk derketibe jî kekê xwe ji girtîxaneyê direvîne.
Sezona 2ê.
Ev sezon bi 8 seet piştî revînê dest pê dike. Gardiyana bi navê Brad Bellick ji bo ku wana bigre û xelatê bistîne dikeve peyî wan. Ajana federal Alex Mahone jî di pey wan de ye, lê ew ji bo The Company (Kompanya)yê dişixule û dixwaza revoka bikuje. Revok dixwazin bikevin peyî 5 milyon dolarê ku li girtîxaneyê ji D. B. Cooperê cihê wî hîn kiribûn. Pare tê dîtin û ji aliyê T-Bag ve tê revîn. Lê T-Bag pareyê wextekê dirêj nikare bipareze û dîsa ji dest wî diçe û lihevçûnûhatin bi vî awayî didome. Mehkûm her wiha bi revînê re jî mijûl dibin. Hinek ji wan direvin Panamayê û li wir tên girtin. Wan dixin Girtîxaneya Sonayê.
Sezona 3ê.
Ev beş li Girtîgeha Sonayê (li Panamayê) - ku Michael û T-Bag reviyabûn wir - dest pê dike. Li vê girtîgehê rêzik pir cuda ne. Li vê girtîgehê gardiyan tine û leşker li derdorê ne. Ji bo ku mehkûm, gardiyana wek rehîneyê hilda ne, leşker derdora girtîgehê têla direhi kişandinê û derdora wî girtine. Girtîgeha Sonayê wek cehennemê ye; li wir sîstema edaletê ya Lecheroyê derbasdar e. Ku di navbera du kesî de alozîyek hebe derdikevin duelloyê û heta ku yekî ji wan mir qirên dikin. Micheal Scofield wextê ku plana revînê dikir dît ku leşker ji Girtîgeha Sonayê - ku pir kevn e - derketina derve a mirovekê na mişkekê ku di nav têla da yê jî yekser pê derdixin û wê dikujin. Wezîfeyek Scofieldê heye, kurê kekê wî di dest The Company (Kompanya)yê de ye û ji Scofieldê dixwazin ku ji Girtîgeha Sonayê yekî birevîne derve. Ji Sonayê direvîn û sezona 4ê dest pê dike.
Sezona 4ê.
Bi hînbûna Scofield ku Sara nemirîye dest pê dike û 22 beş didome. Di vê sezonê de ekîba ku ajan Don Self çêkirîye, dixwaza ku dîska bi navê Scylla - ku wek kitêba reş a rêkxistin tê zanîn - bi dest bixe. Di vê dîskê de agahiyên pir taybet henin. Ji ber vê yekê wê di vê rêyê de pir kes tê bikoşin. A rastî, diya Scofieldê nemirîye û di sezona 4ê de rol digire. Bi fîlma "Prison Break: The Final Break" (Ji Zindanê Revîn: Revîna Dawî) diqede.
Pengava Şehîd Fermandar Rûbar Qamişlo operasyoneke leşkerî ya Rojavaya Kurdistanê ye. Operasyon di gulana 2015an de hat destpêkirin. Armanca vê pengavê azadkirina Girê Spî (Rojava) ji rêxistina terorîst a Daişê bû.
Encama Pengêv.
Pengava Şehîd Fermandar Rûbar Qamişlo di du mehan de temam bû. Di encamê wê de Girê Spî ket destê YPG-YPJ û Burkan el-Firat (rêxistina Volkana Firatê).
Zaro TV kanaleke hikûmî ya taybet a bi zarokan a Başûrê Kurdistanê ye. Baregeha wê li bajarê Hewlêrê ye, ser bi Wezareta Rewşenbîrî û Lawan a Hikûmeta Herêma Kurdistanê, di roja 22.12. 2013 li bajarê Hewlêrê dest bi weşana xwe kir. Li Kurdistana Iraqê cara ewil bi awayeke fermî ji bo zarokan kanalek bêt vekirin.
Helgurd Cundiyanî, birêvebirê kanalê da zanîn ku ew kanal bi kalîteya (HD) dest bi weşana xwe dike û di heman demê de bi zaravayên soranî û kurmancî programên xwe belav dike. Berpirsyarê Weşana Giştî yê Zaro TVê di axaftina xwe ya vekirinê de destnîşan kir ku vekirina televîzyoneke zarokan zor e û wiha got: "Ji zarokên me yên ku pêşeroja me ne re kanalek hat vekirin. Ev yek bi rastî jî, ji vekirina kanaleke nûçeyan zortir e.”
Zaro TV bo xizmetkirin bi zarokên Kurdistanê hatiye damezrandin û niha jî li ser sîstema dîjîtal bernameyên xwe bo navxweyê (hundirê) Herêma Kurdistanê diweşîne û biryare di pêşerojeke nêzîk de li ser peykên (heyvên destkird) dest bi weşana bernameyên xwe bike.
Kamiran Haj Abdo (Kamiran Hac Ebdo) an jî Kamiran Bêkes nivîskarekî kurd e, di sala 1966an de li Başûrê Rojavaya Kurdistanê, li herêma Efrînê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî heta lîsê li bajarê Helebê xwendiye. Dûra diçe Kroatiyayê (Xirvatistanê) û li wir dest bi xwendina bijîşkiyê dike. Di sala 1993 xwandina li zanîngehê kuta dike û dest bi bijîşkiyê dike.
Ji sala 2000î û vir ve li Almanyayê dijî. Helbest û nivîsên Dr. Kamiran Bêkes di gelek kovarên kurdî ên mîna Newroz, Pênûs, Pirs de hatine weşandin.
Sakaroz an nave kiden sükroz disakarîdek e. Fromula we giştî be we awa ye
C12 H22 O11. Weke me got Sakaroz je disakaritaya, ji ber vê yekê avahî wi de şekirê Glukoze û şekirê fruktoze heye. Ew je bu jiyana mirova gelek girîng e. Sakaroz bi tenê ji alî riwek e te çê kirin. De gele cîhane de salede zêde ye 150 milyon ton te berkêşandin.
Sakaroz ji nebate leven ê şekirê u silk te çê kirin.
Kurdistan (;), welatê kurda ye û yek ji welatê herî kevnar ên Rojhilata Navîn e. Kurdistan, niha di navbera çar welatên dagirker Tirkiye, Sûrî, Îraq û Îranê de hatiye parçekirin û hatiye dagirkirin. Li gor vê parçebûnê çar beşên Kurdistanê wiha hatine binavkirin: Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Rojavaya Kurdistanê.
Navê kevn.
Navê "Kurdistanê yê" kevn Kardox bû.
li kelaka Kardoxê sumeriyan ji welatê kurdan re digotin "Kur-a", "Gutiyum" û "Welatê Karda" elamîtan jî "Kurdasu", akadiyan jî "Kurtey" asûriyan jî "Kurtî" û babîliyan jî "Qardo" digotin Romiyan jî "Corduene" bikarandin. Navê Kurdistanê yê dû yê kevn Guti bû.
Navê dema firehbûna ereb û îslamê.
Piştî firehbûna erebên misilman (633-650 piştî zayînê) jî welatê kurdan re digotin "Erdu'l-Ekrad" (Axa Kurdan) û "Biladu'l-Ekrad" (Warê Kurdan). Tirkên oẍiz jî navên erebî yên "welatê kurdan" bi kar anîne.
Navê Kurdistan yê selcûqiyan.
Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs Matthiasê Edessayî di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê "K'rdstanac" dabû hêremeke di nav Amed û Siverekê de
Peyva "Kurdistan" tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye selcûqiyan ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê Hamedan, "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî Şerefxan herêma mîrgeha Melkişî ya Dêrsimê wek Kurdistan dihat nasîn.
Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civeka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.
a> de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).
a>yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin
Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li bakurê Kurdistanê dijîn. Her wiha li Qerejdaxa bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna Anatolîyaya Navîn şêxbizinî lê dijîn. Şêxbizinî devokeke kelhurî ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlamê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.
Hewramî zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje
Lorî jî wekî lekî tenê li rojhilatê Kurdistanê li Loristanê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek kurd hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, Baba Tahirê Hemedanî bi lorî berhemên xwe dane
Welatê kurdan Kurdistan îro welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak Kurdên Anatoliya Navîn, Kurdên Xoresanê, Kurdên Kafkasyayê û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam, Kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkoman li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin.
Bakurê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya Tirkiyê de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara kurdan ve beşê herî mezin ê Kurdistanê ye.
Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya Îraqê de ye. Piştî ruxandina rejîma Sedam Huseyîn beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê vê tê birêvebirin.
Rojhilata Kurdistanê.
Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya Îranê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma Xorasan dijîn.
Rojavaya Kurdistanê.
Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya Sûrîyê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara kurdan ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.
Rojavaya Kurdistanê parçeya Kurdistanê ya herî biçûk e: 51.000 km² ye. Îro di bin desthilatdariya Sûriyê de ye. Taybetiyeke herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
Li Kurdistanê Ji xeynî misilmanan gelek olên dinên cuda jî hene. Weka êzîdî, zerdeşt, xiristiyanî, cihû û çend olên din jî.
Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê Zerdeşt bûn navê dînê Zerdeşt Behdîn e, piştî ku Îslam li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; tirk, îranî (fars), azerî (ecem), ermen, ereb, tirkman û asûrî jî li Kurdistanê welatî ne.
Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di 1920'a de ji alî Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90 cm bibe, firehî jî 60 cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, "vejîn/nûjîn"ê nîşan didî, hejmara 21 di Dînên kevnên Kurdan de çevenga "vejîn"ê ye. Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.
Sirûda netewî.
Sirûda netewi ya Kurdistan Ey Reqîb e.
Ey Reqîb helbestek e ku ji aliyê helbestvan Dildar (1918-1948) ve di sala 1946'an de hat nivîsandin. Ey Reqîb ji aliyê Dildar ve bi zaravayê soranî hatiye nivîsandin, lê paşê bo zaravayê kurmancî hat wergerandin. Ev helbest di sala 1946'an de di dema Komara Mehabadê hat nivîsandin, dibe sirûda (marşa) Komara Mehabadê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê naskirin û bikaranîn.
Kazancı Bedih an ji Bedih Yoluk di bî nav de bi venasîn[?], dengbêj û hunermendê kurd bû.
Kazancı Bedih, bi eslê xwe kurd, dengbêj û hunermend di 1ê kanûna paşîn a 1927an de li navenda Rihayê li taxa Sêwregî ji dayîka xwe bûye. Di 20ê kanûna paşîn a 2004an de wî jiyana xwe ji dest da. Bedih, ew malbate wî ye yek kurê zaroka wî bû. Ji karmenda Şaredariye piştre çê kirina wî sîtilkarti karbenda wî bi sedema ew bi navlêk bi venasîn.
Xebatên wî yên hunerî.
Ji zarokatiya wî ji bi mûzika pêdaketin, cûmbûş, ûd û tenbûr ew jenîna wî hîn bûn, di ciwar de ku ji qora rê şewên wî bi tevlî bû yî hunera wî ye geşepêdan bûn. Li ser 2000'ye kaset çê kirina. Vê dengê wî ye û şîrove wî ye bi ne peyrewî kirina navê xwe dan bihîstin. Xwemal rewşeka wî û hebûna şêwaz Kazancı Bedih, ji ber vê yekê ji ciwara rê " Pîr " hatin gazîkirin.
Gelê Tirk û li Riha ku ji qora rê şewên wî kevneşopa wî bi vê vedîtin. Biçûk ji salên ji qora re ji şewên wî e tevlî bû yî Bedih li ciware Riha ev ji şewên rê hatin gazî kirin herî girîng ji navdarên bû.
Kazancı Bedih û bernameya wî ya televîzyonê.
Di sala 1993 de İbrahim Tatlıses pêşkêş bû; bi nava " İbo Show " li bername televîzyon bi xuya bûn. Li vê derê Fuzûlî ye; " Wisa sermestem ku sehi nekim çiye Dinê ? " Dest pê ka gotinên wî ji hostaye rê nû derînên vekirî bû. Lê belê vê xwe qet nexwestî bû. Çimkî vê sedem bi vî awayî li dorhêlên ku bê esîl kirî bû. Bedih ku bêhtir bêdeng û aram jiyanek dixwestî bû. Ji qexwêxaneyan rê neçû bû û ji qora rê şewên wî beşdarî bûn gelek dixwestî bû. Xwe beşdar bû ji li şewên rê bi piranî pere ne distandî bû. İbrahim Tatlıses e bername wî ye ji beşdar bûn piştre dubare li ser ji ekranên rê ji bo derçûne wî xwestina sift dabiland hunermend, heta dûdû meha piştre ji bernameya rê dubare beşdar bûn.
Bi jine xwe mirina wî.
Sala wî 2003 li meha îlon li sala 76 sûka wî ku mesgeriyan karbenda wî ye paşe veger bîryar wergirtî bû. Kazancı Bedih û jine wî, di 20ê kanûna paşîn a sala 2004an de ango li sala 77 li Riha ku male ji wan raketina wî li rêzê, ji sobeya ji xwe vê çûn ji gaza bi wan jehr bûne jiyana xwe ji wan dest dan. Wan meytên wî kurên wî Necî Yoluk dotira rojê saet 10.30an de li hêlan ji malê rê têketina wî bû peyda kirî bûn.
Şi'rên Fîlozofî tê gotin ku berhema Ehmedê Xanî ye û tê de li ser felsefeyê helbest nivîsandiye. Ji navê pirtûkê jî mirov tê derdixe ku ev pirtûk bi zimanê kurdî hatibûye nivîsandin. Lê pirtûk wendabûyî ye û di derbarê pirtûkê de agahî jî pir kêm e.
Li gorî hin texmînan peyva "Şêr" wek Şiîr (Helbest) an "Şiirîn Fîlozofî" hatiye bikarhanîn.
İzzeddin Mustafa Resûl, Ehmedê Xanî şa'iren we mufekkiren feylesufen we mutasawifen. Bexda 1979.
Figen Yüksekdağ Şenoğlu, siyasetmedareke bi eslê xwe tirk e. Yüksekdağ, di sala 1971an li bajarê Edenê ji dayik bûye. Hevserokê Partiya Demokratîk a Gelan û parlamenterê heyama 25em a bajarê Wanê ye.
Figen Yüksekdağ, di sala 1971an de li bajarê Edenê ji dayik bû. Yüksekdağ, di temenek ciwan de dest bi siyasetê kir û gelek salan bi pirsgirêkên mafên jinan re eleqedar bû. Figen Yüksekdağ wekî endamê desteya redaksiyona rojnameya Atılım xebitî û di kovara Sosyalîst a Jinan de karê nivîsariyê kir û di heman demê de serokatiya Partiya Sosyalîst a Bindestan (ESP) dikir. Fîgen Yuksekdag di Hezîrana 2014an de di kongreya Partiya Demokratîk a Gelan HDPê de wekî hevserokê partiyê hate hilbijartin.
Figen Yüksekdağ di sala 1972 de li Yimûrtaliqa navçeya Ayasa bi ser Edeneyê ve hat dinê.  Yüksekdağ, dibistana seretayî li Yumurtalik û dibistana navîn li Lîseya Adana Ceyhan xwendiye. Di heman salê de dest bi xebatên xwe di warê tevgera jinê de kir.  Di 1992 de piştî beşdar bûna xwepêşandanên 1ê gulanê li Edana hatiye girtin û 1 mehekî di zindanê de ma.  Yuksekdag di nav damezrênerên Yekîtiya Xwendekarên Dibistanê, nav Yekîtiya Kedkarên Lîse û Yekîtiya Lîseyên Demokrat de bû.  Di vê serdemê de, wî bi rêzdarî di kovarên Ozgur Genç, Atılım ya jinên Sosyalîst de wekî nivîskar û edîtor xebitî.  Di nav damezrênerên Komeleyên Xwendekarên Zanîngehê de bû.  Di sala 1998 de beşdarî kargeha weşana Rojnameya Atılım bû.
Yüksekdağ di Platforma Sosyalîstên Bindest de, ku di 2002 de hatiye damezrandin, dest bi jiyana xwe ya siyasiyê kir.  Di heman salê de, li Edeneyê di hilbijartinê de bû namzetê serbixwe ya platforma Sosyalîstên Bindest.  Di 2004 de erka xwe wekî Berdevkê Navendî domand heta ku ew di çarçoveya Operasyona bi navê Gaye, di 21ê îlon a 2006 de dest pê kir, hatiye girtin.
Piştî ku salekê ji Girtîgeha Gebze hatiye derxistin beşdarî di damezrandina Komeleya Jinên Karker bû. Di dewreyê de, ew edîtorê kovara Jinên Sosyalîst bi hevdemî bû.  Ew careke din bi hinceta ku beşdarî cenazeyê Kutsiye Bozoklar ê sala 2009 bûbû hatiye girtin û vê carê 6 meh di zîndanê de ma.  Di sala 2010 de, azat hatiye berdan. Di wî salê de Partiya Sosyalîst a Bindest (ESP) de ku yekem car Partiya xwe siyasî avakir û Yuksekdag bu Serokê partiyê. Yüksekdağağ di di kongreyê duyemîn ya Demokrat a Gelan (HDP) ê bi Selahattin Demirtaş re wek Hevserokê partiyê hat hilbijartin. DiDi hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015an û piştre jî hilbijartinên çiriya paşîn 2015 de wekî parlamenterê Wanê hat hilbijartin
Dema hevserokê HDPê bû bi talîma serokwezîrê Tirk Recep Tayyîp Erdogan ew û Selahedîn Demîrtaş li Amedê hatin binçavkirin û piştê binçavkirinê hatiye girtin.
Partîya Gel Ya Demukratiya Kurdistanê (PGDK) Di êkemîn kongre, di roja 27 tîrmeha sala 1981 hatedamezrandn. Samî Abdulrehman wek sekreterê Giştî hate helbjardn.
Kongreya Duhemîn di sala 1989 hate grêdan û careka dinjî Samî Abdulrehman wek sekreterê giştî hate helbjardn.
Di 20-08-1992 digel Partiya Sosiyalît û Pasok, partiyeka nî Binavê Partiya Yakgirtna Kurdistanê damezrandn. Lêjiyê Hevgrtn z¨drêj nebu, di roja 14-08-1993 di diwemîn kongreda jihev cudabun. Hejmarek boryardan ku bimînn û di roja 15-08-1993 Hizba Rizgariya Kurdistan (RPK) ragahandn, lê başek din bi rêberiya Samî Abdulrahman di roja 16-08-1993 gehştine Partiya Dîmukrata Kurdistan (PDK) û pişkdarî Di kongreya Partida krn.
Partîya Gel Ya Kurdistane (PGDK) Rojnama Gel û kovara Pêşeng belav dikir, û Radyoya Dangê kurdistana şorş îdara dekr. Rojnama Gel bi zimanê erbeî û Kovara Pêşeng bi zimanê kurdî û bi herdu zaravan dihate nivisandn.
PGDK di yekemîn helbjardna parlamana kurdistanê, di roja 19-05-1992 pişkdarî kir, lê dangê pêwîst na anî, lewma di roja 20-08-1992 digel 2 partiyên din ya başurê kurdistanê yekbunek pêk anî. Mixabn awjî lihev nekrn û piştî salakî jihev cudabun.
Xelîl Kalo (1958-2015) nivîskarekî kurd bû ku di 1958an de li gundê Dêrûna Qulingan a Tirbespiyê hatiye ser rûyê dinyayê.
Wî dibistana seretayî li gundê xwe, dibistana navîn li Tirbesipiyê û li Zanîngeha Şamê jî beşa Jeolojiyê xwendiye û di sala 1980î de kuta kiriye.
Kalo xwedî gelek gotarên cuda cuda yên li ser kurdan e û wî çend pirtûk jî nivîsandine.
Xelîl Kalo di 15ê îlona 2015an ji ber nexweşiya kanserê çû ber dilovaniya xwedê. Ew li Tirbespiyê veşartî ye.
Hüda Kaya, (, Stembol, Tirkiye), nivîskar, çalakvan û siyasetmedareke tirk e. Hûda Kaya parlementera heyama 25 û 26 û 27em a bajarê Stembolê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) e.
Hûda Kaya, keça malbateke karker a bi eslê xwe ji navçeya Boyabatê ye û di sala 1960an de li Stembolê ji dayik bûye.
Dibistana seretayî ya Gultepe xwendiye. Beriya 12ê Îlonê di nava rastgiran de bû. Bi welatiyekî Iraqî yê hevwelatiya Komara Tirkiyeyê re zewicî. 5 zarokên wê hene. Ji zarokên wê sê jê keç û didu jê kur in. Kaya piştî 9 salan ji hevjîna xwe cihê bûye.
Têkoşîna wê.
Kaya bi xebatên xwe yên çalakvaniyê de di qadên civakî, çandî, mafên mirovan re beşdarî bernameyên radyoyan jî bû. Li dijî qedexeyên serayê yên li qadên cuda têkoşîn meşand. Di kovarê cûrbecûr û rojnameya bi navê Selam de karê nivîskariyê kir.
Di sala 1998an de li ser rê hat binçavkirin û ji ber nivîsa xwe ya bi sernavê "Şeveke Heyecan û Serxweşî ya Neteweyî" hat girtin. Li gorî madeya 312 ku weke sûcekî fikrî tê zanîn li Dadgeha Ewlekariya Dewletê hatin hat dadgehkirin di vê dozê de 20 meh ceza li Hûda Kaya hat birîn û kete girtîgehê.
Keçên Hûda Kaya yên 16 û 17 û 18 salî ji aliyê dewleta tirkî ve li dibistana navîn a Îmam Hatîpê ve hatin desteserkirin û hatin dadgehkirin. Kaya û zarokên xwe koçê Pakîstanê bûn û piştî salekê dîsa vegeriyan bajarê Stenbolê.
Wê pirtûka bi navê "Li ser riya azadiyê ber bi serdariyê ve" ku li ser serdema 28ê Sibatê nivîsîye, du cild çap kirin.
Kaya damezrîner û serokê berê yê Komeleya Çand û Alîkariya Perwerdeyê ya Kardelen, endama Yekîtiya Jinên Misilman a Navneteweyî (IMWU) û delegeya Tirkiyeyê, endama Meclîsa Şûra ya Kongreya Îslama Demokratîk e.
Kaya ku di nava MYK ya HDPê de xebitî, di hilbijartinên 7ê hezîranê û 1ê çiriya paşîn de ji Stembolê weke parlamenter hat hilbijartin.
Ayhan Bilgen (jdb. 1970, Sarîqamîş, Qers), rojnamevan, nivîskar û siyasetmedarekî tirk e.
Ew nûwênerê HDPê yê Qersê ye.
Turgut Öker Di sala wî de 1961 gunde wî ye İslîm girêdaye wî navçeya Norxan a Sêwas ji dayîka xwe bûye eslê xwe Elewiyê Kurd û çalakvan e.
Jiyana wî Xebatên wî Elewîtî û Serokatiyan wî.
Di sala wî de 1973 navçeya Hamburg a Elmanya karkera wî bi hebûna bûn malbata wî ye ji cema wî rê çûn. Zanîngeha Lüneburg şêwirmendiya civakî perwedehiya wî temam kirî bû û di sala wî 1992 - 1993 " Serokatiya Navenda wî Çanda Elewî Hamburg ", heta ji 1993 1996' a " Federasyona Yekîtiyen wî Elewî Ewropa (AABF) Sekretiya Giştî çê kirî bû. Heta ji meha kanûna paşîn sala wî 2000 ji ceme rê vê " Serokatiya Giştî Federasyona Yekîtiyen Elewî Elmanya bi rê ve birin Turgut Öker, ji sala wî 2002 berî ji " Serokatiya Giştî Konfederasyona Yekîtiyen Elewî Elmanya " çê kirî bû. Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an parlamentera HDP ya Stembol dema 25emîn.
Ehmedê Textî helbestvanekî kurd e. Ji bo jiyana wî agahî zêde tuneye. Di sala 1617î de ji dayik bûye û di sala 1722an de wefat kiriye.
Navê wî Ehmedê kurê Mistefayê kurê Şemsedînê Welî ye. Ehmedê Textî helbestên xwe bi zaravayê Goranî nivîsiye. Xêncî zimanê kurdî, bi zimanê erebî û farisî jî nivîsiye.
Ehmedê Miftîzade (کاکه ئه حمدی موفتی زاده, "Kake Ehmedî Muftîzade") siyasetmedar û zanayekî kurd ê Rojhilata Kurdistanê ye ku di 1933an de hatiye dinyayê. Wî ji bo mafê kurdan u musilmana Sunni gelekî xebat kir. Ew ji aliyê rejîma Îranê ve hate îşkencekirin.
Wî di 1993an de koça dawî kir.
Marê serşûnik (latînî: "Macrovipera lebetina"), marekî bi jehr ku qama wî di navbera 100-180 cm diguhere. Ji ber ku serê wî weke şûnik pahn e ev nav lêhatiye danîn. Li Rojhilata Navîn, Başûrê Afrîkayê û Rojavayê Asyayê dijî. Li ciyên kevirokî, tahtokî, li nav zeviyan, rez û baxçeyan dihê dîtin. Bi guhandarên weke mişkan xwedî dibe. Weke gişên marên jehrdar ew jî nêçîra xwe bi granî bi şevê dike.
Marekî ovovivipar e, yanî çêlikên xwe bi rêya zayînê ji hêkên nava xwe bi zindî derdixe.
Kilîs.
Navçeyên Kilîs'ê
Kurdayetî an Neteweperweriya kurdî (bi soranî: کوردایەتی) aydiyolociyay netewayetîy kurdîye.
Em aydiyolociyaye hewll dedat bo bedîhatinî mafekanî neteweyê kurd û parastinî ziman û edetên kurdan. Birrêk le kurdan pêyan waye ke kurd teniya le rêgayi pêkhatinî wellatê ke serxweyî kurdîyewe be mafekanî degat. Kurd behoy nîşitecê bûn le Rojhilata Navînde ke jmareyekî zor netewe û edeta ciyawazî yê têda le mêjewe tûşî kêşe û pêşêlbûnî mafekanî buwe.
a> (derdora salên 600î yên BZ)
Ariyana Mezin an Ariyanzevî, yan jî Îrana Mezin, Îranzevî, (bi farisî: "یران بزرگ‎ا", an jî "ایران زَمین") herêmeke dîrokî ye. Axên Îrana Mezin ji nav dûgelên Tirkiye, Sûrî, Îraq, Îran, Ûzbêkistan, Tirkmenistan, Efxanistan, Tacîkistan, Azerbaycan û Pakistanê de bû.
Alican Önlü Di sala 1967an de li navçeya Qisle ya Dêrsimê ji dayika xwe bûye, Ew bi xwe siyasetmedar e.
Jiyana wî û Xebatên wî ên Ramyarî.
Destûryara wî dibistana amadehiye bûye Alican Önlü asê kirina li HADEPe di salên wî 1994-1996'an de Serokê parêzgeha Stembolê HADEP peywire wî çêbû. Wekî din Endama wî Civaka Partiye HADEP û li Serokatiya wî Piyên Ciwantîya HADEP çêbû. Navbera di salên wî 2002-2004'an de asê kirî bûye HADEP ê ji piştre vebûne DEHAP ê endama wî civaka partiye û Lijneya wî Rêvebirin Navenda Serokatiya parêzgeha Dêrsim li peywirê peyda bûn. Di sala wî 2009 de li hilbijartinên herêmî Endama wî Civaka Şarêdariya Dêrsim, alîkartiya wî seroka şarêdar li peywire peyda bûn. Di sala wî 2014 de DBP Endama wî Civaka Partiya û endama wî rêvebirina Yekîtiya Şarêdarên Demokratîk li peywire peyda bûn. Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7'ê hezîrana 2015'an parlamentera HDP ya Dêrsim dema 25'emîn çê bûn. Alican Önlü, zewicî û dû zarok xwedîtir.
Kesk û Spî û Sor an jî rengên panîranî ji rengên alayên ariyan in. Di nav kurdan de ji wan rengên ha re jî wek "Kesk, Spî û Sor" dibêjin.
Alayên îranî yên modern bi rengên panîranî.
Alaya dawîn a Keyaksariya Îranê
Alaya Rengine Gelen Irani (Pan Irani)
Şêr û Roj
Şêr û Roj an jî Şêrro(j) (bi Farisî شیر و خورشید/Şîr o Xorşîd) ji çevengeke Îrana qedîm e ew eynî demê çevenga ser alaya Îranê bû. Ew berê Neteweperweriya Îranî yê de sembola Împeratoriya Îranê bû ancax anka ew ji sombola gelên Arî ye.
Ew çevenga ji di nav 19. sedsal û 20. sedsalê de parçeya Alaya Îranî bû. Ew mijara kîjan irf û edetên Îranê nîşan didî ji papûler bûyû li dema 12. sedsalê vir de.
Çevenga Şêr û Rojê ji ser Astronomî û Astrologî yê çê bû yê: îşareta qedîma Şêrê,
kîjan re derî dema Astrologiya Babîlî û edetên Mezopotamyayê (Rojhilata navîn).
Qerekele hin caran Qerekelê Bero () gundekî Dîxorê ye. Berê Qerekelê Bero gundekî Kurdên Êzîdî bûye). Piştî ku Kurdên Êzîdî koçî Ermenîstanê dirin Kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin.
Niha li gund de eşîrên Torinî dimînin.
Merz an jî Erz ji navê herêman an jî welatên sinorê.
Ew Merzana jî dema Arşak û Sasaniya de bo Herêmên ne îranî û bo parêzgehên sinorê dahat bikarandin.
Peyva "Merz" ji "marəza"ya Avestayê tê. "Marəza" ya Avestayê ji tê maneya "Hed, sinor".
ew peyva bi Farisi jî "marz" e
Mark
Kataloga Giştî ya Nû (bi îngilîzî: "New General Catalogue", "NGC"), katalogeke cîsmên esmanî ye ku di astronomiya amator de pir tên bikaranîn. Ji 8.000î zêdetir objeyan dihewîne ku ev obje wekî "objeyên NGC'yê" tên nasîn û dijraberî hevşibên xwe NGC bi galaksiyan sînordarkirî nîne.
Vê katalogê di salên 1880î de ji aliyê John Louis Emil Dreyer ve William Herschel û kurê wî John Herschel, bi 7840 heb çavderiya xwe ya objeyan re berhev kir. Paşê jî NGC, di salên 1896 û 1905an de du car hate berfirehkirin.
Dema ku stérnasên amator êvare di esmanê de barîna meteoran dimeyizînin.
Stêrnasiya amator'", naveke bin şaxa stêrnasî ye ku ji bo çavderiya esmanê, lêkolîn û agahiyên li ser esmanê ê ku her kes dikara bike re tê gotin e.
Ji kesên ku bi stêrnasiya amator re têkildarin re "astronoma amator" tê gotin.
Astronoma amator tenê bi durbîneke an jî balê bi amûrên pêşketî re dikare çavderiya esmanê bike.
Di stêrnasiya amator de tiştê esas çavderî kirin, famkirina bûyerên asîmanê û di beşeke zanistiyê ku heta kozmolojiye didome de lêkolîn kirin e. Li gorî cure û pêşketîbûna amûrê qada çavderiyê mezin dibe. Herwiha beşên stêrnasiya amator jî heye. Evana; programên planetaryumê wekî Hallo northern sky, carte du ciel, "alpha centaure" û programên radyoteleskopê ku tenê hesabê dike an jî sînyalên ku tên lêkolîn dike ye.
Piştiwananî Îslam le Kurdistan an jî Ansar al-Islam (erebî: انصار الاسلام) rêxistineke dîndarên tûj û radîkal ên îslamî yên Kurdistanê bû ku di 2001ê de hatiye damezrandin. Serokê rêxistina navbirî Mela Krêkar bû.
Li sala 2001ê ji aliyê Mela Krêkar ve hate damezrandin. Mela Krêkar berpirsiyarê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bû li Ewropayê. Piştî avabûnê li Helebçeyê dest bi çalakiyên leşkerî kirin. Di encamê de li sala 2001ê de li dijî YNKê şerek mezin da destpê kirin. Piştî bûyera 2001ê li Amerîkayê, endamên El-Qaîdeyê ji Efxanistanê hatin bo Helebçe. Ebu Musab ez-Zerkavî yek ji wan kesan bû ku hatiye Helebçeyê. Piştî dagirkirina Iraqê ji aliyê DYAyê, Piştiwananî Îslam le Kurdistan jî bû hedef bo DYAyê. Ji bêçarebûnê hêzên vê rêxistinê şikestin û çûn çiyayan. Li gel hêzên Elî Bapîr zerereke mezin wergirtin
Serokê rêxistinê Ebu Abdullah eş-Şafiî li sala 2010ê li Iraqê hate girtin û hate zindanî kirin.
Ev partî ji Cund el Îslam (Hamasa kurdan), Tewhîda Îslamî û Hêzî du Soran pêk hatibû. Her wisa El- Qaîdeyê jî alîkariya damezrdninê dabû vê rêxistinê
Salih Zeki (z. 1864, Stenbol - m. 1921, Stenbol) zanyarê matematîkê yê bi eslê xwe tirk ê Osmaniyan bû. Berhema wî a bi nav û deng "Asar-ı Bakiye" (Helbestên Nemirî" ye. Wî li ser zanyarên misilman ên ku li ser zanistên dixebitîn lêkolîn dikir.
Ew bi zanist û felsefeyê ve diket, bi taybetî zanista zanyarên misilman an lêkolîn dikir.
Lee Min-ho (bi korêyî: hangul: 이민호 / hanja: 李敏鎬, jidayîkbûn 22'ê pûşpera 1987'an) lîstikvan, stranbêj û modelekî Korêyî ye.
Bi rêzefîlma "Boys Over Flowers"ê navdar bû.
Ji bo fanên xwe bi navê 'My Everything" (2013) û "Song For You" (2014) du albûm derxist.
Rama bi Sita'yê re li ser textê, di hembêza wan de zarrokên wan Lava û Kusha. Li pişt textê Lakshmana, Bharat, û Shatrughna disekinin. Hanuman li ber textê xwe tewandiye. Valmiki jî li çepê ye.
Ramayana (, "Rāmāyaṇam"), destaneke ku ji aliyê helbestvan Valmiki ve hatiye nivîsîn e.
Ramayana ji heft beşan pêk tê. Tê de 24.000 beyt henin. Li cihanê pir bi nav û deng e, û li Hindistanê jî bi tevî destana Mahabharata, destanên ku herî zêde tên nasîn in. Li ser jiyana "Prens Rama"yê -ku ev prens ji nû ve welidîneke îlah Vishnuyê bû- hatiye nivîsîn. Herwiha di vê destanê de li ser kultûra Hindûyan ya kevin, dînê wan, jiyana wan a civakî û siyasî pirr agahî tê dayîn.
Wekî di destana Yewnanan, rêwîtiya Odysseus'ê a ji Troya'yê heta İthaka'yê, Prens Rama jî ji bakura Hindistanê heta başûra Hindistanê seyahet dike û di dawiya rêwîtiyê de jî digihîje Seylanê.
Destana Ramayanayê piştî destana Mahabharata, li Hindistanê destana herî girîng tê hesibandin. Mahabharata, helbesta herî mihîm ê ku heta niha hatiye nivîsîn tê hesibandin û ji aliyê tu kesî ve nehatiye nivîsîn. Lê Ramayana destaneke ku ji aliyê Valmiki ve hatiye nivîsîn e.
Baş naye zanîn ku kengê hatiye nivîsîn lê tê şirovekirin ku di navbera sedsalên 4 û 2'an ya beriya mîladê de hatiye nivîsîn.
Ramayana ji 7 beş û 24.000 beytan pêk tê. Tê texmînkirin ku beşên heftan û heştan paşê hatine îlawe kirin. Rama di vê destanê de wek ji nû ve bi cisim bûna Vişnu'yê tê ber me. Di pirtûkên din de; lehenga insaneke dinimîne. Wextê ku mirov ji berhemên nû re ji aliyê islûbê ve dinêre wekî berhemên berê bêkemasîtî tine ye. Lê versiyona Ramayana'yê a nû li dijî vê nerînê bi aweyek bêkemasî hatiye vegotin. Li gorî, hin lêkolîneran: pir kêm beyt orijînal mane, gelek tişt hatine lê zêde kirin û gelek tişt jî hatine guherandin.
“Ramcaritamanas” a ku Tulsidas nivîsîye, versiyoneke Ramayanayê a bi zimanê hindî ye. Li Hindistanê ji aliyê her kesî ve tê zanîn. Ramayana, piştî ku çanda Hindûyam li Başûr-rojhilatê Asyayê belav bû, di kevneşopên Balî, Kamboca û Taylenda'yê jî bi gelek îfade û gotinên neteweyî cih girtiye. Ji van versiyonan yê ku herî zêde tê zanîn Ramaikan'a Taylendayî ye. Ev berhem di sedsala 18'an de bi xwestina Şah Ramayê II. hatiye nivîsîn.
Kurteya Mijarê.
Bavê Sita'yê -herwiha şahê jî- ji Sita'yê re soz dide ku wê ew bi kesa ku kevana îlah Şiva'yê bikaribe bikişîne re bide zewicandin. Rama vê kevanê dikişîne û dişkêne. Lê jina şahê ya duyem, vê sozê dişkêne û Rama, xwestiya wî Sita'yê û birayê Rama Lakşman'ê dişîne sirgûne. Eşqa Rama û Sita'yê, piştî micadeleya bi gelek zoriyan û sirgûneke 14'ê, bi zewacê bi dawî dibe. Ev çîroka mezin di micadeleya tarîtî û ronahiyê de wekî biserketina ronahiyê tê şayesandin.
Beşên Ramayanayê.
Ramayana; her çiqas di çapana dinyayê de pirr bê zanîn jî; di sînora Hindistanê de gerdîş bûye, veguherîyê aweywk jiyanê ê ko baweriya dînî aniye. Gelek zarrokên Hindî bi çîrokên ku ji Ramayana'yê hatine hildan re mezin dibin. Gelek beşêm destanê, ji lîstikên ku di rêûresman da tên nîşandan, fîlm û pirtûkan re bûye mijar.
Di destanê de; "Rama" hêz û dilpakî ye; "Sita" (Rama dixwaze pê re bizewice) dilsozî ye; "Rawana" xirabî ye; "Lakşman" hezkirina birayan sembolîze dike. Ji efsaneyên di mitolojiya Hindî de heta merasiman, ji jiyana daristanê heta evînê gelek mijar bi hostayî hatine neqşandin.
Bi zêdeyî dilsozîya Dharma'yê hatiye neqşandin û carine bi amûrên ku li hewayê difirin re, bi artêşa ku ji meymûnan pêk te re û bi behsa çêkên "xerîb", ev destan wekî "xeyalê zanistî" jî tê xuya. Mîmarî, wêje, raks û lîstikên Başûr-rojhilatê Asyayê ya si sedsalên heştan de tîne bîra me.
Karakterên Ramayanayê.
Şerrê Lanka'yê ku di navbera Rama û Ravana de ye, Sahibdin, Udaipur, 1649-53
Dasharatha · Kausalya · Sumitra · Kaikeyi · Janaka · Manthara · Rama · Bharata · Lakshmana · Shatrughna · Sita · Urmila · Mandavi · Shrutakirti · Vishvamitra · Ahalya · Jatayu · Sampati · Hanuman · Sugriva · Vali · Angada · Jambavantha · Vibhishana · Tataka · Surpanakha · Maricha · Subahu · Khara · Ravana · Kumbhakarna · Mandodari · Mayasura · Sumali · Indrajit · Prahasta · Akshayakumara · Atikaya · Lava · Kusha
Pastorîzasyon, di endustriya xwarinê de, ji bo pakkirina ji organîzmayan, mêtodeke germkirinê ye. Cara ewil di salên 60'an de ji aliyê zanyara frensî Louis Pasteur ve hatiye dîtin û bi navê wî hatiye nasîn. Di bingeha vê mêtodê de mîkroorganîzmaya bi alîkariya germahiyê wêran kirin heye. Madeyên ku tê de enzîm û bakterî hene, mirovê têr dikin, bi germahiyek ji 60°C'ê heta 100°C'yê tên kuştin an jî bêtesîrkirin.
Ev mêtod bi piranî ji bo şîrê tê bi kar anîn. Herwiha ji bo avê fêkiyan, şerab, ereq û hinek madeyên hişk jî ev mêtod tê bi kar anîn.
Yekgirtiya îslamî ya Kurdistanê an jî Yekgirto (bi kurdî (tîpen erebî): يةكگرتووي كوردستان / عیراق "Yekgirtuwî Îslamiy Kurdistan") rêxistineke Îslamiya Kurdistana Îraqê, di sala 1994'an de hatiye damezrandin. Serokê Yekgirtuwî Îslamiy Kurdistan Selahedîn Mehmed Behadîn Sadiq e.
Yekgirto li sala 1994ê hate damezrandin. Selahedîn Bahedîn yek ji endamê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bû. Piştî fetwaya cîhadê ya Osman Ebdûlezîz li dijî rêjima Sedam Huseyn ji Bizutnewey Îslamî cuda bû. Seahedîn Bahedîn li dijî bikaranîna çekan bû.
Bernameya partiyê.
Slogana vê rêxistinê "Azadî, Brayetî, Dadperwerî" ye.
Di hilbijartinên parlemana Başûrê Kurdistanê ya di 2014ê de 10 kursî qezenc kirin.
Hêjayî gotinê ye ku Yekgirto serxwebûna Kurdistanê diparêze.
Neh welatên federal ên Awistriyayê
Welatên federal ên Awistiriyayê, asta herî bilind e li dabeşkirina îdarî ya komara Awistriyayê. Komara Awistirya ji neh welatên federal (bi almanî: "Land", pirrjimar: "Länder" an "Bundesland", pirrjimar: "Bundesländer") pêk tê.
Lîsteya welatên federal ("Bundesländer") ên Awistriyayê.
Source: [http://www.parties-and-elections.eu/austria3.html Parties and Elections in Europe – Austria (States)]
Lîstikvan, aktor (aktrîs), hunermendên ku di fîlman de û li ser şanoyê karaktereke diniwînin. Îro di sînema, televîzyon, şano, radyo an jî înternetê de dixebitin. Peyva "aktor" ji yewnaniya kevin ὑποκριτής (hîpokrîtes) tê. Ev peyv tê wateya "kesê ku dilîze, kesê ku diniwîne".
Peyva "aktor" bê cudahiya zayendê ji bo kesên ku lîstikvanî dikin diniwînin. Lê peyva "aktrîs" tenê ji bo lîstikvanên jin bi kar tînin.
Lîstikvanî digihîje beriya miladê sala 534. Lîstikvanê yewnan Thespis, di sehneya "Theatre Dionysus" de bû lîstikvanê ku cara ewil di lîstikek de xeber da. Ji bo bîranîna Thespisê, ji lîstikvanan re nava "Thespians" hate dayîn.
Di Serdema Navîn de li Ewropayê lîstikvanî wekî karek baş nedihat dîtin. Bi civakên tiyatroyan bawerî nedianîn. Lê di serdemên 19 û 20an de ev rewş bi pirranî guherî û lîstikvanî
Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) (bi korêyî: 문화방송주식회사; Hanja: 文化放送; "Munhwa Bangsong Jushikhoesa") li Korêya Başûr kanaleke televizyonê ya navneteweyî ye. Li ser vê kanalê rêzefîlmên korêyî yên pirr navdar tên weşandin. Ev kanal di 1961an de radyo, di 1969an de televizyon, di 2001an de dijîtal û di 2005an de jî dest bi weşana multîmedyayê kir.
Herwiha ev kanal xwediye kanalekê bi navê "MBC-Dyê jî. Ev kanal li DYA'yê weşana xwe bi inglîzî dike. Navenda "MBC-D"yê li Los Angelesê ye.
Kanalên MBC'yê.
Navenda MBCyê ya sêyem, Yeouido, Sêûl, Korêya Başûr
Rêzefîlm.
Rêzefîlmên MBCyê li parzemînên Asya, Rojhilata Navîn, Afrîka û Amerîka'yê ji 100î zêdetir welatan re tê îxrackirin. Rêzefilma "Dae Jang Geum" (li ser TRT Kurdî bi kurdî jî hatibû weşandin) li Çîn, Taywan û Hong Kong'ê bi reytingek pirr zêde hatiye temaşekirin, popûleriya we Japonya jî tê de, li 91 welatê berdewam kiriye. Rêzefîlmên din yên ku pirr hatine hezkirin ev in: "Jumong", "Coffee Prince", "Moon Embracing the Sun", "Yi San", "Queen Seondeok", û "Dong Yi".
Şahî.
Bernameya MBCyê a bi navê "Infinite Challengeyê li pey hev neh sal reytingek bilind hilda.
Mijarên rojane û belgefilm.
Belgefilmên MBCyê li ser pirsgirêkên li derdorê bi awayek berfireh disekine.
Nûçe û werziş.
MBC News vêga xwediye 18 bûroyê lokal û 8 bûraya paşderyayî ye, û bi CNN, APTN, NBC û Reuters TV re kontrakta temînkirinê nûçeyan şanenav kiriye û bi vî awayî ji bo temaşevanên xwe dikare nûçeyên herî rojane peyda bike.
Dulkadiroğlu, anku bi kurdî "Zulqederoxlî", navçeyeke navenda Gurgumê ye. Navçe di sala 2012 de bû navçe.
Ola navçeyê îslam e. Henefîtî û elewîtî zavên teşkîl dikin. Li navçê kurd û tirk rûdinin.
Arîn Mîrkan, bi navê wê yê rastî Dîlar Gencxemîs (jdb. 1994 li Efrînê - m. li Kobanî), leşker û fermandareke Yekîneyên Parastina Jin bû ku di 1994an de li Efrînê (Rojavaya Kurdistanê) hatiye dinyayê.
Dema ku Şoreşa Rojavayê dest pê kir Arîn tevlî YPJê bûye û di sala 2014an de di Berxwedana Kobaniyê de şehîd ket. Di roja de çeteyên DAÎŞê ber bi Çiyayê Miştenûr ê Kobaniyê hatin çiya bidest bikin. Di vê wextê de Arînê bombe bi bedena xwe ve girê da û reviya nava çeteyên Daîşê wan biteqîne. Nêzikî saet 16.00an de Arîn ket nava çeteyên Daîşê û xwe tevlî çeteyan teqand. Di nav encama teqinê de 77 çete mirin û tangek dorpêç bû.
Pirtûka Optîkê (bi erebî: كتاب المناظر, "Kitabul Menazîr"), pirtûka fîzîkzanê ereb a Îbn Heysem e. Ev pirtûka wî a herî girîng e ku ji heft beşan pêk tê.
Ev pirtûka navdar a Îbn Heysem bi salan ve li zanîngehên Ewropayê de hatiye xwendin. Di sala 1572de ji aliyê Risner ve bi navê "Opticae Thesaurus Alhazeni Arabis Libri" ve bi latînî li Spanyayê hatiye weşandin.
Ebdulkerîmê Muderîs (bi kurdiya başûr Ebdulkerîmî Muderîs) (jdb. 1901 - m. 2005) carna bi navê Namî jî tê nas kirin. Ebdulkerîm helbestvan, nivîskar û Wergerekî kurd ê Başûr e.
Berhemên xwe bi zimanê kurdî, erebî, û farsî dinivîsand. Di bin bandora Mewlewiyê Kurd, Nalî û Mehwî de maye. Mele Ebdulkerîm Qurana pîroz jî wergerandiye kurdî.
Hecac bin Yûsif bin Matar, (erebî; حجاج بن یوسف بن مطر)
yek ji matematîknasekî ereb bû. Di navbera (786-833) jiyaye.
Di serdema Ebasiyan de jiyaye.
Tê texmînkirin ku ji Iraqê ji bajarê Kufê ye. Wî berhema naskirî a Ewklîd ku bi navê "Eîments" wergerandiye zimanê erebî.
Cûzcanî yan "Abū 'Ubayd al-Jūzjānī", (jdb. ? - m. 1030) (ابو عبيد جوزجانی) dîroknasê fars û bijîşkê sedsala 11an e.
Ji bo jiyana Cûzcanî çavkanî û agahî pir kêm in.
Tê gotin ku ew telebeyê Îbn Sîna ye.
Ebû Kamil Şuca zanayên matematîk û cebîrê ye ku di navbera (850-930) de jiyaye. Wî di cebîrê de hewl daye Xwarezmî.
Carna ji Ebu Kamil Şuca re "Eslem el-Hasib" ("pisporê hesab" an "pisporê matematîkê") jî dibêjin.
Ebû Kamil Şuca bi xwe ji Misirê bû. Her çiqas di derheqê jiyana wî de agahî kêm be jî gellekî berhemên wî gihiştine îro.
Seyîd ‘Eliyê Findiqî, di sala 1892-ê de li Findika Botan hatiye dinyayê. Findik nehiyeya Dihê ya navçeya Sêrtê ye.
Seyîd ‘Elî kurê Seyîd Silêman, kurê Seyîd Îbrahîm, kurê Seyîd ‘Umer, kurê Mele Hesenê Xetîb e. Ev malbat bir riya Ebdulqadirê Geylanî digihêje Hesen.
Dema ko tataran bi ser Bexdayê de girt û ev bajar dagir kir, kalikên Seyîd ‘Elî koç kirin, hatin li Erzenê bi cih bûn. Niha ji Erzenê re dibêjin “Xirabbajar.” Ev gund dikeve navbera Misircê (Kurtalan) û Qubînê (Beşîrî). Piştî demekê ji Erzenê re “Xerzan” hatiye gotin. Seba vê, dema zagona paşnavan derket, mezinên wan ji wan re paşnavê “Erzen” bijartine, da ko ev nav neyê jibîrkirin.
Seyîd ‘Elî zaroktiya xwe li Findikê derbas kir. Pêşî li nik babê xwe xwend. Piştre weke adetên demê ji Findikê derket û çû Harûnan. Harûnan eşîreke cînarê wan e. Seyda li wir qederekê feqîtî kir. Piştre li gundê Bafê, li nik Mele Îsmaîl, li Kercosê li nik Mele Necmeddîn, li Bişêriyê, li nik Mele Îbrahîmê Korikî xwend. Piştre çû Farqînê, li Mizgefta Behlûl Beg li cem Muftî Seyîd Evdilrehman, Mele Hesenê Kiçik, li cem Mele Yaqûb û Mele Hamîd heft salan (ji 1333’an heta 1340’î) xwend. Di van salan de dersa feqiyan daye.
Dersa farisî li cem Hecî Fetahê Hezroyî xwend. Her wesa Seyîd ‘Elî jî dersa wî ya feraîzê (zanîna werasetê) daye. Seyîd ‘Elî destûrnameya xwe ji Seyîd Ebdurehman wetgirt.
Piştî ko vegeriya Findikê, demekê li cem apê bavê xwe Şêx Hesenê Findikê xwend û îcazetek ilmî ji wî jî stand. Piştî îcazetê, Şêx Hesenê Findikî keça xwe Rehîme daye wî, êdî Seyîd ‘Elî bûye zavayê Şêx Hesenê Findikî. Ev îcazeta ko standiye ji hêla hikûmetê (yanê dewletê E.B.) ve tehsîla mezin hate pejirandin û (ewî) leşkerî nekir.
Seyîd ‘Elî mudetekê li Findikê melatiya gund kir, dersa feqiyan da. Fetwayên Findikê û derdora wê demê tev li hêviya wî ma.
Li ser teklîfa Şêx Ebdullahê kurê Şêx Muhemed Nûriyê Dêrşewî mudetekê li gundê Sinatiyê ders da feqiyan.
Di sala 1927-ê de Şêx Seydayê Cizîrî ji bo dersdayînê wî dawetî li cem xwe kir. Li Serdehlê –ku gundê Şêx Seyda bû- demeke dirêj ders da zarokên mala Şêx Seyda û feqiyên wan.
Li ser daxwaza ehlê Cinibrê, Şêx Seyda destûra wî da, çû Cinibrê. Cinibrê gundekî Cizîrê ye. 25 salan li Cinibrê ma; ders da û bi fetwayan mijûl bû.
Şêx Seyda hem îcazeta ilmê, hem jî îcazeta xelîfetiyê daye Findikî. Findikî xelîfeyê Şêx Seyda ye. Şêx Îbrahîm Heqî yê Basretî jî îcazeta xelîfetiya daye Findikî.
Seyîd ‘Elîyê Findiqî çawa ko alimekî mezin bû, wisa helbestvan jî bû. Qesîdeyên wî di nav xelkê herêmê de gelek bi qîmet in û gelekî jî belav bûne. Zimanê ko di dîwana xwe de bikar aniye gelekî hêsan e; her kes jê fêm dike. Naveroka qesîdeyên wî bi piranî jî şîret û we’zan pêk tê. Zimanê wî gelekî şirîn bû. Ji deverên dûr xelk dihatin cem wî da ko weke teberûkê dersekê li bal wî bixwînin. Seyîd ‘Elî tu caran dilê kesî nedihişt, her tim beşaş bû. Gelek caran di sohbetên xwe de henek dikirin.
Berhemên Findiqî.
Gelek berhemên Seyda hene. Mixabin ji bilî dîwana wî ya ko ji hêla Nûbiharê ve hatiye çapkirin, berhemên wî yên din çap nebûne.
Korean Broadcasting System (KBS) (bi korêyî: "한국 방송 공사", Hanguk: "Bangsong Gongsa") weşangera neteweyî yê Korêya Başûr e. Ev tor di sala 1927an de hatiye damezrandin, radyo, televizyon û servîsên online jî dide şixulandin, li Korêya Başûr di nav torên televizyonan de di nav yên herî mezin de ye.
Televizyonên bejayî.
KBS1 û KBS2 qedeme bi qedeme dev ji servîsa analog berdan û derbasî televizyona dijîtal bûn.
KBS World.
KBS World servîsa KBSyê ya navneteweyî yê radyo û televîzyonê ye. Ew bi awayekî fermî di 1ê tîrmehê 2003an de hate destpêkirin. Ew rojê 24 saet nûçe, spor, rêzefîlmên televizyonê, şahî û bernameyên zarokan bê rawestan weşan dike. Televizyona KBS World weşanê xwe herêmî û di çapa dinyayê de dike. Ji tîrmeha 2007an pê ve, bernameyên xwe nêzî 65% bi binnivîsa inglîzî weşan dikin, ew li 32 welatan guncav e, û li gorî gotegotan li ji 40 milyonê zêdetir malûhalê digihîjin televizyona KBS Worldê (dîrok: rêşemiya 2011an). Xwediye du şaxên paşderyayî ye: KBS World (Dewletên Yekbûyî) û KBS World (Japonya). Pirraniya bernameyên KBS Japponyayê bi binnivîsa japonî tê dayîn.
Ev lîste, lîsteya bernameyên ku li ser kanalên televizyonê ya bejayî yên Korêya Başûr KBS1 û KBS2 a Korean Broadcasting System (KBS) e.
Rêzefîlmên sereke.
Rêzefîlmên KBS'yê yên ku pirr tên temaşekirin li ser televizyona KBS2'yê di saet 21:55'ê de, bi gelemperî sê beş li ser hev, du şeva peyhatî tên weşandin; Duşeman û Sêşeman; û Şemiyan û Yekşeman; û li ser KBS1'ê di saet 20:25'ê de, her roja heftiyê û roja Şemiyê di 20:40'ê de, piştî weşana dawiya hefteyê Nûçeyên Saet 9'an tê weşandin.
Rêzefîlmên KBS2'yê yên Duşem û Sêşemê.
Ji bo agahiyên berfireh binêre gotara korêyî: 한국방송공사 월화드라마.
Rêzefîlmên KBS2'yê yên Çarşem-Pêncşemê.
Ji bo agahiyên berfireh binêre gotara korêyî: 한국방송공사 수목드라마.
Rêzefîlmên KBS2'yê yên Şemî-Yekşemê (21:45).
Ji bo agahiyên berfireh binêre gotara korêyî: 한국방송공사 대하드라마.
Rêzefîlmên KBS1'ê yên Duşem û Înê (20:25).
Ji bo agahiyên berfireh binêre gotara korêyî: 한국방송공사 1TV 일일연속극.
Kurdên Japonyayê pirranî di 1990an de ji Tirkiyeyê koç kirine û hejmarê wa nêzî 1000 kes e. Di bakûrê Tokyoyê, navçeya Warabî de dijîn. Ji sedema çand û hunerên kurdên vê navçeyê, gelê derdorê vê navçeyê wek 'Warabistan' nav kirine. Her sal di Newrozê de çand, huner, muzîk û jiyana xwe nîsh didin japonan.
Rewşa qanûnî.
Piraniya Kurdên li Japonyayê ji gundên şivantiyê yên li Başûrêrojhilatê Anatolyayê ne û li herêmên Warabi û  Kawaguchi  yên  Prefektura Saitama, li bakurê Tokyoyê dijîn.Warabî, bi taybetî ji aliyê kesên ku bi gel, çand û pirsgirêkên kurdan re eleqedar in, bi paşnavê "Warabistan" lê hatiye navlêkirin.
Hin kurd ji bo daxwaza rewşa penaberiyê hatin Japonyayê; binpêkirina mafên mirovan li Tirkiye û Iraqê tîne ziman. Digel vê yekê, heya niha ji ber pergala penaberiyê ya Japonyayê tu kes di serlêdana xwe de serketî nebûye.Digel ku pir kes bi zewaca bi hemwelatiyek Japonî re vîzeyê werdigirin, piraniya wan vîzeya "Destûra Bimînê ya Taybet" (在留特別許可 Zairyū Tokubetsu Kyoka) stendine, ku divê her sê mehan carekê were nû kirin dema ku serlêdana penaberiyê an îtirazkirina wan tê lêkolîn kirin.Belgefîlma ku derhêneriya wê Masaru Nomoto (野本 大) ye bi sernavê Backdrop Kurdistan  (バックドロップ・クルディスタン) têkoşîna qanûnî ya malbateke kurd (malbata Kazankiran bi japonî カザンキラン, "Kazankiran")) ji parêzgeha Mereşê belge kir.
Di sala 2015an de, di dema dengdana pêşwext ya ji bo hilbijartinên giştî yên Tirkiyê de, li derveyî balyozxaneya Tirkiyê ya li Tokyoyê di navbera kurd û tirkên li Japonyayê de pevçûn derketibû. Çavkaniyên Japonî û Kurdî anaşt kirin ku pevçûn dema ku Tirkan êrîşî Kurdan kir piştî ku ala partiya Kurdan a li balyozxaneyê hate nîşandan, dest pê kir.
Japon
Kurdên Fransa, hejmara nêzî 150.000 e. Ev di nav diyaspora kurdan de duyem mastirîn hejmar e. Kurdên Fransa di 1960an de ji Tirkîyê, 1980an de ji Îranê, di 1990an de ji Iraqê û van çendan de jî ji Sûrî koçber kirine. Pirraniya vê gelê ji Bakûrê Kurdistanê; ji bajarên wek Dêrsim, Agirî (bi taybetî ji navçeya Zêtka), Erzirom, Muş, Elbistan, Markaz (Pazarcik) û Depê (Karakoçan) ne. Bi pirranî elewî ne, lê ê sunnî û êzîdî jî hene. Gelemperî di Île de France (Paris), Alsace (Strazbourg), Gironde (Bordeaux), Provence-Alpes-Côte-d'Azur (Marseyl) de dijîn. Kom û komeleyên kurdan a fransa gelek pir û girîng in. Ê herî girîngtir Enstîtûya Kurd a Paris e. Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya û Association Franco-Kurde pour l'Ouverture Culturelle (AFKOC) jî gelek berçav in. Li Marsêy bi navê Mizgefta Feqiyê Teyran mizgeftekî kurdan jî heye.
Fransa
De Lacy O'Leary (1872–1957) Rojhilatnas û dîroknasekî bi eslê Îrlenda yê Rojhilata Navîn û ê Ereban e. Ew bi xwe Xiristîyan û mirovekî demokratê zane bû.
Bi taybetî li ser Îslamê, Belavbûna îslamê û dewletên misilmanan berhem dinivîsand.
Meletî Kevn (bi tirkî:Battalgazi) navçeyeke girêdaye Meletî'ye.
Dîroka Navçê.
Meletî Kevn berê navçeyeke bakur-rojhilatê bajarê Meletî bu, di 2012 de ko Meletî bu bajarê mezin se Meletî Kevn jî bu navçeya navend.
Li navçê xelk gî Misilman e. Ev Misilmanan jî Henefî û Elewî ne. Civaka navçê jî Kurd û Tirkan pêk tê. Piranî Kurd'in, ê din jî Tirk'in.
Cîhadvan John an jî bi navê xwey rast Mihemmed Emwazi di sala 1987 de li Kuweyt'ê bi dayik bu. Emwazi hîn 6 salî bu bi malbata xwe re bare Îngilistanê bu di sala 1993ê de. Cîhadvan John heta niha serî gellek kesa qut kirî.
Pêvajoya Tevebuna Daîşê.
Îddîa ya Emwazi dibê ko îstîhbarata Îngiliza MI5 tim digirte xwe û digo teve me be. Sebê vî Mihemmed Emwazi teve Daîşê bu û hêdîna navê xwe bu Cîhadvan John.
Sogitlî an jî Sigûdlî (), gundekî ku bi ser navçeya Erdîşê ve ye.
Gundekî zirav û direj bifikirin, lê ne gundekî ruhê mirov teng bike. Bi zimanê Tirkên dagirker gundê ra dibejin “Söğütlü”, lê tu kes, tu caran darên bî ne dîtîye, lê belê wek gundên din yê Erdîş’ê tijî darên sipîndar û sêva ye. Li malpêra Wîkîpediya li ser Gelîyê Zîlanê û wêk gundî navê gund ra dibejin “Sotkilî” an jî “Sotqilî”. Pişt serhildana Agirî, komkujîya Gelîyê Zîlanê li vî gundê jî qirkirina ku hovên Tirk dikin pêk hatîye. Avabûna gund ya duyemîn li salên 1950’yan dibe û zehfê gund vedigerin li ser warê xwe. Karê gund pir li ser ajaldarî ye û ji bo wî mehên germ yê havînê diçin zozanan heta Tebax an jî Îlon’ê. Ciwanên gund piranî li metropalan dixebitin, lê salên dawî xwendekar jî pirin. Keç û xort bi tevahî serfiraz û welatparêzin. Mezin û zarok her tim giramgir û destyarin, gund jî wek mirovên ser xwe her dem germ û xweşe.
12 parlamenterên Dîlokê hatine hilbijartin li Hilbijartintinên Giştî yên Tirkîye yên 1ê çiriya paşîn a 2015'an de.
Berî Hilbijartinê.
Berî va hilbijartina de 12 parlamenterên Dîlokê de, 6 parlamenter ê AKPê, 2 parlamenter ê MHPê, 2 parlamenter ê CHPê û 2 parlamenter jî ê HDPê bu. Tevebuna vê hilbijartinê jî 84,82 % bibû.
Alexis Texas pornostêrkeke amerîkan e. Heta niha 547 fîlmên porno kişandine. Mêrê wê nîn e.
Di sala 2007 de, hîn 21 salî bu destpê şixulandina sektora porno yê kir. Alexis demeceke xwe de got: "Keçê din de quleke nolê ê min tuneye. Sebê vî ez pir pere qezenç dikim."
Taybetiyên fizîkî.
Çavê Alexisê hêşinin. Bo xwe 1,83 m'ye. Rengê porî xwe zere û 59 kîloye.
Mia Malkova pornostêrkeke amerîkî ye. Heta niha 73 fîlmê porno kişandine.Ew di pîşesaziya xwe de yek ji hunermendên herî girîng tê hesibandin, û di navnîşa rêzgirtinê ya malpera porno ya herî mezin a cîhanê de, Pornhub, ew bi domdarî di rêza çaremîn de ye - bi zêdetirî 715 mîlyon dîtinên rûpelan (ji havîna 2020an de).
Mia Malkova bi navê rastî "Melissa Ann Hevner" bi xwedan kokên almanî, îrlendî û fransî yên Kanadayî ye bi navê û li Palm Springs li Kalîforniyayê hatiye cîhanê. Sê birayên wê hene, yek ji wan jî di pîşesaziya pornoyê de bi bernavê Justin Hunt dixebite. Di 20ê tîrmeha 2014an de, ew bi lîstikvanê pornoyê Danny Mountain re zewicî, ​​ku berê bi Eva Angelina re zewicî bû, di heman demê de di pîşesaziyê de. Di sala 2018 de, coteyarê ji hev veqetîna xwe ragihand. Mia niha bi derhêner û kameravan Eli Tucker re di nav têkiliyek dilsoz de ye. Beriya ku bikeve pîşesaziya pornoyê, Malkova di pîşesaziya karûbarê xwarinê de xebitî û yekem karê xwe li McDonald's girt dema ku bû 16 salî û dûv re li Sizzler xebitî heta dawiya hefteyê wê dîmena xwe ya yekem kişand.
Malkova di Kanûna 2012an de bû 'Twistys Treat of the Month û 2013 'Twistys Treat of the Year'. Di vê demê de ew ji bo pargîdaniya dêûbavî "Mindgeek" aktrîsa peymanî bû.Dema ku ew peyman di sala 2014an de qediya, wê bi pargîdaniyek din, Hard X re, peymanek îmze kir ku bi taybetî dîmenan bi mêran re çêbike di heman demê de ku destûr jê re tê dayîn ku dîmenên bêyî mêr bi pargîdaniyên din re çêbike.
Malkova 2016a cotmeha Penthouse Pet ya Mehê bû.
Malkova di 2018an de balê dikişîne belgefîlma "God, Sex and Truth (Xwedê, Seks û Rastî)" li ser hêza zayendî û bedewiya jinan. Di hevpeyivînekê de, ew dibêje ku "tenê sedemê ku ew ketiye pornoyê ev e ku ew ji seksê hez dike û cîhana pornoyê cîhê herî ewledar û çêtirîn e ku meriv bi hemî şêwazên seksê vekole."
Di Kanûna 2019an de wê û streamerê "Hearthstoneê" Trump duettoyek berdan ku bi hev re "A Whole New World" distrandin.
Di nîsana 202-an de, Malkova û yanzdeh lîstikvanên din ên mezinan / mezinan ên berê di klîba muzîka G-Eazy "Still Be Friends" de derketin.
Di Cotmeha 2020an de, Malkova di klîba strana Ninja Sex Party "Wondering Tonight" de xuya bû.
Taybetî fîzîkî.
Çavê Mia Malkova şîn in. Porî wê jî zer e. Dirêjiya xwe 1,70 m ye û 54 kîlo ye.
Summer Brielle pornostêrkeke Amerîkan'e. Heta niha 47 fîlmên porno kişandine.
Taybetiyên Fizîkî.
Porî Summer zere, çavê xwe jî çakarin. Pêsîrê Summer Brielle pir mezinin; gereg sebê vî bîye pornostêrkeke navdar.
Parêzgehên Kurdistanê, 54 parêzgehên ku dikevine Kurdistanê, ji wan parêzgehan 26 li Bakurê Kurdistanê, 15 li Rojavayê Kurdistanê, 6 li Başurê Kurdistanê, 7 jî li Rojhilatê Kurdistanê ne.
Li Bakurê Kurdistanê 26 parêzgeh hene.
Başurê Kurdistanê.
Li Başurê Kurdistanê 6 parêzgehên kurdan hene.
Wênîs Vînis (), Vênîsiya (, bi venetî: ' an '), an jî Venedîk (,) bajarekî herêma Veneto ya bakur-rojhilata Îtalyayê ye.
Cihên Turîstîk.
Di kolanên Wênîsê av dixuşe û va sedema bajêr pir turîstîk dike. Yekcara ji Wênîsê re dibên "bajarê eşqê". Xort evîndarê xwe tînine vî bajarî.
Ziyaretvanên yekem car pirsgirêkên xwe li ser dîtina dîmenên keyfî li dora Venice nînin, û cîhê yekê ku hûn lê zêde bikin li ser sefera we ya Venice, Piazza San Marco ya bi rûmet e. Ev qada mezin a bajêr e, xanî ji Campanile Bell Tower-a kevir-sor û Basilica ya Saint Mark-a bêhempa ye, şêweya mîmariya mîmarî ya balkêş a katedralê Italo-Bizantine ye ku gelek hêmanên wê di zêr û spî de ne..
Hesana (bi suryanî: Hassana), gundekî yê asûrî (Assyrîan) bû kû li Navçeya Silopiya û di qontara çiyayê Cûdî de dijiyan. Ev miletê Asûrî û Kurdên Misilman di ser hevdu de diçûn û dihatin û ne li dijî hevdu bûn, wekî gelek caran ev tête gotin.
Ev gundekî gelek xweş bû; dehil, rez, av, kanî, erd, milk û pezên wan hebûn. Herweha di gundên Asûriyan tinê de ev Şal û Şapigên cilên Kurdî dihatin çêkirin. Divê bête zanîn ku Asûriyan gelek arîkariya miletê Kurd û Dîrok û Çanda Kurdan kirine û herweha miletê Axa Mezopotamya ne. Kilîseyek û Xwendegeha gundê Hesana jî hebû û ji berê û pêde xwenda bûn. Ew gundê Asûrî piraniya wan li Stembol Ewropa jî jiyana xwe berdewam dikirin. Bes wekî gelek gundên navçeya Silopî`ya ev gund jî bi destê rejima Tirk hat di salên 1993 an de xirakirin û hat valekirin. Hemî reviyan û weke gelek Kurdan li Cîhanê belav bûn. Gelek ji Asûrî`yan çûn bajarên wekî Stembul û bes behra bêhtir çûne Ewropa û Elmanya. Gelek ji van miletê Axa Mezopotamya li paytextê Elmanya Berlîn û gelek bajarên din yên Elmanya dimîn in.
Îro hiskê Aûrî, Ermenî anjî Kurdên Êzidû û Misilman jî bin, hemî jî bûne Koçberên sedsalî. Weke tête zanîn heta niha 4.000 gundên Kurd, Asûrî û Ermeniyan di Axa Mezopotamya de ji aliyê dewleta Tirkî ve hatine xirakirin û wêrankirin.
Valentina Nappi pornostêrkeke îtalî ye. Valentina Nappi li bajarê Pompei ya Îtalyayê hatiye dinê. Heta niha 90 fîlmên pornoyê kişandine.
Tevebuna sektorê.
Nappi sebê Rocco Siffredi ketiye vê sektorêye. Di çiriya paşîna 2013an de ketiye pornoyê.
Pargîdaniyên ko lê şixulî.
Valentina herî pêşî li pargîdaniya DaneJones.com şixuliye. Niha jî peymana xwe EvilAngel re didome.
Fîlmografiya.
Valentinayê heta niha 90 fîlmên pornografîk kişandine.
Alexis Ford pornostêrkeke amerîkayî ye. Heta niha 20î zêdetir fîlm kişandine.
Tevebuna Sektorê.
Aleksîs Ford hîn 20 salî bu, teve sektora pornoyê bu.
Jynx Maze pornostêrkeke amerîkan e. Jynx li Kaliforniya hatiye dinê. Heta niha beşdariya 132 fîlmên porno kiriye.
Jynx di sala 2010an de hîn 20 salî bu se teve vê sektorê bu.
Pornostêrk ev kes in ku di pornofîlman, anku fîlmên pornografîk de dilîzin û loma dibin navdar.
Pornostêrka ewil Linda Lovelace bû ku di sala 1972'ê de bû bi nav û deng û di pornofîlma "Deep Throat" de lîstiye. Ku wextê ev fîlm li dinê pir navdar bû û pir pere qezenç kir, pornofîlmên wê yên nû hatine kişandin.
Zîpik, heb an perçeyên qeşayê ko ji hewa dibarin in.. Mezinahiya perçeyen cûda cûda ye. Dema mij an buxar li bilindahiyên ezman ji nişka ve dicemide ev perçeyên qeşayê (bûz) pêk tên.
Li jorê di nav ewran de carina dilopên baranê diqerisin, dibin qeflayên wekî nokan û dibarin. Ji wan re dibêjin zîpik. Zîpik bêtir bihar û havînan dibare. Ji zîpika libgir re dibêjin teyrok. Teyrok di dema tavên xurt û brûskî de tên xwarê. Teyrok zerareke mezin didin sebze û mêweyên nû. Zîpika ku libên wê hûr in, jê re dibêjin gijlok an jî xilorîk.
Di devokên kurdî ji zîpik, terze jî tê gotin.
Telhe bîn Ubeydulla (erebî: طلحة بن عبيدالله, "Talah bin Ubaydullah"‎, jdb. 598, Meke - m. 656) sehabeyekî Muhemmed Pêxember e. Ew ji kesên ku bi cinetê ve hatiye xelat kirin e.
Ew ji kesên misilmanên herî pêşin e.
Esxîlos () (z. li derûdora 525/524 beriya zayînê  – m. li derûdora 456/455 beriya zayînê) nivîskarê leystikan ê Yewnana kevn e.
Esxîlos wek bavê trajediyê tê nasîn, trajedînivîsê yewnan e ku di sala 457'ê beriya zayînê da, bi şêwazeke ecêb, çû ser dilovaniya Xwedê. Eyloyek ku kûsiyek nêçîr kiribû û dil hebû wê bavêje ser kevirekî ku ew bişkê, serê Esxîlosê rût û tazî, bi şaşî wek kevirek dibîne û kûsiya xwe ji bilindahiyeke zehf mezin, davêje ser wî ku kûsî bişkê.
Gilover an girover di geometriyê de tişteke ku di dirûvê gogê de ye.
Sinorê giloverê.
Qada giloverê.
Şîretên Seîdê Nûrsî li gelê kurdan kiriye. Seîdê Nûrsî ji weke Ehmedê Xanî ji bo Yekitiya kurdan xebat kiriye, Wî jî xwestiye kurd bi hev re yekiti çêbikin di qisedanekî xwe de waha gotiye
"Dî ttîfaqê de quwwet, di îttihadê de heyat, di biratiyê de se'adet, di hukumetê de selamet heye. Kabika Îttihadê û sirîta muhebbetê qewî bigrin da we ji belayê xelas bike."
Hûn bizanin ku sê cewherên me hene, hifzê ji me dixwazin.
▪Yê yekemîn'": Îslamiyet e, ku bi hezaran xûna şehîdan buhayê wê dane."
▪Yê duduwan: Însaniyet, ku gerek e em nezera xelqê de bi xizmeta 'eqlî, ciwanmêranî û însanîyetîya xwe nîsanî dunyayê bidin.
▪Yê sisiyan: Mîlîyeta me ye, ku mezîyetê da me; ê berê ku bi qencîya xwe sax in, em bi karê xwe bi hifza mîllîyeta xwe, ruhê wan qebra wan de sad bikin.
Piştî wê, sê dujminê me hene, me xerab dikin.
Yek feqîrî ye. Çil hezar hemmalê Îstembolê delîlê wê ye.
Yê duduwan: Cehalet û bêxwendinî ye ku hezar ji nav me kes hene nikarin rojnameyek bixwînin ev delîla wê ye.
Yê sisiyan: Dijmintayî û îxtîlaf e ku ev 'edawet quweta me wunda dike, me jî musteheqî terbîyê dike û hukumet jî, ji bêînsafîya xwe zulm li me dike.
Ku we ew seh kir, bizanin çara me ew e, ku em sê şûrê elmas bi destên xwe bigrin, ta ku em hersê cewherên xwe ji destên xwe nekin! Hersê dijminê xwe ser xwe rakin.
▪Şûrê pêşhîn: M'rîfet û Xwendin e.
▪Yê duduwan: Îtîfaq û Muhebeta mîlî ye.
▪Yê sisiyan: Însanê şuxla xwe bi nefsa xwe bike û mîna sefîlan ji qudreta xelkê hêvî neke û pişta xwe nedê.
"Xwendin", "xwendin", "xwendin" û bi destêhevgirtin, bi destêhevgirtin, bi destêhevgirtin.
Kürd Teavün ve Terakki Gazetesi, İstanbul, Hêjmar, 1, Dîrok, 1908
Amblem (Fransî: emblème) peyveke fransiye ku ji îdeolojî, partî û ji temsilê tiştên dewlet, parti û organîzasyon û hwd. re tê bikaranîn.
Di kurdî de "Nîşan" tê gotin.
Hinekî amblem bi ala ve çêdikin, Hinekî jî bi herfa ve.
Îllumînatî (bi latînî: "Illuminatus", bi kurdî: "Ronîdarî") rêxistineke bêol e. Armanca vê rêxistinê dinyayê bêol bike. Ev rêxistina di 1ê gulana 1776an de lidarxistine.
Endamên vê rêxistinê ateîstin û pir dewlemendin.
Amblemê wan "Pramît" û "Yek çav" e
Lee Jun-fan(27ê mijdara 1940an - 20ê tîrmeha 1973an) bi gelemperî wekî Bruce Lee tê zanîn. Hunermendê pevçûnê, aktor, dîrektor, dersdarê hunerên pevçûnê û fîlozofê çînî-amerîkî.
Lee Jun-fan damezirînerê 'Jeet Kune Do' bû [felsefeyeke hunerên pevçûnê yên hîbrîd a ku ji dîsîplinên pevçûnê yên cihê pêk tê û ev dîsîplîn jî hunerên pevçûnê yên têkil re rê vekiriye]. Lee ji hêla şîrovekar, rexnegir, medya û hunermendên pevçûnê yên din ve wekî hunermendê pevçûnê yê herî karîger û jêhatî yê giş deman û îkonekî çanda populer ê ku di sedsala 20emîn de di navbeyna Rojhilat û Rojava de kuprî avakiriye tê dîtin. Bi ser de jî ew tê destnîşankirin ku ji bo ku asyayî di filmên amerîkî de bên nimandin alîkariya guhertina rêya astengker kiriye.
Umet an omet (erebî: أمة) peyveke erebî ye ku ji bo civaka misilmanan tê gotin.
Wateya peyva "umet".
Umet tê wateya zarokên ku ji yek dêkî ji dayîkbûbin re tê gotin.
Cihên pembe hemî li ser dinên îbrahîmî ne
Dînên îbrahîmî (Bi îngilîzî "Abrahamic Religions") têgeheke ji wan dînên ku tê de Îbrahîm wek kesek giring tê baskirin re tê gotin. Ji hemûyan diyartir ev têgeh ji dînên cihûtî, xiristiyantî û îslamê re tê gotin. Dîneke din ya Îbrahîmî dînê Beha'yetê ye. Baweriya Beha'yetê di sedsala nozde an de geşekir li vê erdnîgariya niha jêre dibêjin Îran.
Herçend ev dînên hanê ji aliyê bîr û baweran ve bi temanî ji hev cudane lê di gelek aliyên giring de hevrêne mîna wê bingeha sirûştî ya ku ew hemû yek xwedayî di perêsin û hevrêne ku pêdivîye hemû mirov bi tenê kirnoşê ji bû yek xwedayî bibin. Peyva Îbrahîmî di koka xwe de vedigere ji bo Îbrahîm pêximber, ku gelek rêzdare di dînên Cihûtî, Xiristiyantî û Îslamê de.
Cihûtî.
Cihûtî dînekî Îbrahîmî ê takxwedayî ye ku bawerî bi hebona yek xwedayî heye. Ev dîn pitir dihê nasîn bi dînê "Diwazde Êlan" helbet ev ramana diwazde êlên Îsraêlyan ji xwe dide. Cihûyan bawerî bi pirtûkên Tewrat, Tenax û Tilmûd heye ku hersê dihên nasîn bi Peymana Kevin a "Pirtûka Pîroz".
Yek ji pêximberên herî giring ên cihûyan Musa ye.
Xiristiyantî.
Yek ji dînên takxwedayî ên Îbrahîmî ye. Yesû'h yan Îsayê Mesîh têde sereketirîn kesayetiye. Xiristiyantî bi dînê herî xwedî Dûketî û bawerdar dihê zanîn ku dibin 2.3 milyar mirov. Wan bawerî bi pirtûka cihûyan "Peymana Kevin" heye. Bi gelemperî wan bawerî bi Încîl yan bi navekî din "Peyama Nû" heye û wê pîroz dibînin ku komeka vegêran û nivîsandina ye behsa jiyana Yusû'h yan Îsa dike. "Peymana Nû" yan Încîl ji çar beşan pêkdihê ku Metta, Merqos, Loqa û Yuhenna ne.
Îslam dînekî yekxwedayî ye. Bi dû Xiristiyanetiyê de di rêza duyem de tê ji bû rêja dûketî û bawerdaran. Ji kesekê ku bawerî bi Îslamî hebe Misilman dihê gotin.
Misilmanan bawerî bi wê yekê heye ku Muhemmed pêxemberê dawî ê xweda Ellah e. Herwiha wan bawerî bi roja dawiyê û Firîşteyan heye. Misilman Quranê bi axaftina Xwedê û hinartiya wî dizanin ji bû Muhemmed. Quran jêdera yekem paşî kiryar û gotinên Muhemmed ku pê di bêjin Sinet jêdera duyem a şerîeta Îslamê ne.
https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Abrahamic_religions
https://www.researchgate.net/publication/328417431_IBRAHIMI_DINLER_KAVRAMSALLASTIRMASININ_MESRUIYETINE_DAIR_ILERI_SURULEN_FENOMEN
Onika Tanya Maraj (jdb. 8ê kanûna pêşîn 1982), anjî bi navê Şano Nicki Minaj (vexwendin: nɪki mɪˈnɑːʒ), Trinidad zayende Amêrîkayî rap, stranbêj, helbest û aktrîs'e. Di sala 2007 û 2009 piştî navbera serkeftina Xebat ya weşana mixtape re bi Young Money Entertainment Peyman Îmze kirin.
Albuma Minaj Pink Friday (2010) ya tomargeha yekem, di lîsteya dîwan a DYA Billboard 200 rûnişt û ji alîyê RIAA (Qeyda Yekîtîya Endûstrîya Amêrîka) bi sertîfîka platîn hate Xelatkirin. Albuma ên hêrî serketî ya single buyî "Super Bass", çar caran sertîfîka platîn girt û li DYA'yê zêdetirî çar mîlyon kopî firot. Bi dor Minaj, dûhev di lîsteya Billboard Hot 10de peyde buyî ya heft stranên xwe de yekem stranbêj a solo ya Jin çu ava.
Albuma (2012) ya tomargeha duyem di salên ewl de gelek firotin buye û li tevahî ya Cîhanê de ji mîlyonek zêdetirî kopî firotîye. Derketina Abluma nû ya Starships, li DYA'yê cara yekem dinav pêncan de buye û di sala 2012an de ên gelek firotinên single'an bune. Dema ku hatin sala 2013'an, stranbêjî tenê li DYA'yê 2.6 mîlyon Album û 13.5 mîlyon single firotan hate fêrbûn. Heman salê de, di pêşbazîya 12. Demsala American Idol jûrîtî kiriye.
Minaj, yekem Jina stranbêj a hundirê MTV's Annual Hottest MC Listê buye û ji alîyê The New York Times "Jinekî rap ji bo hemû zemanan" hate nîvîsandin. Herwiha di reklamên Adidas, MAC Cosmetics û Pepsi cîh girt. Minaj wek paşeroja şano ya fîlm, dengdana stranbêjî kir û cara yekem di sala 2014an bi çêkirina fîlma The Other Woman ezmûna lîstikvan Jîn dide.
Rojên Yekem.
Onika Tanya Maraj, di roja 8ê kanûna pêşîn 1982 ji cotkarên Carol û Robert Maraj, li paytexta Trinidad û Tobago ya Port of Spain navçeya Saint James hate dinê. Du birayên Nicki Minaj hene, jêderka Hint û Afro-Trinidad e. Dayika Nicki Minaj memûrê muhasebe, diwîzvan û tevî stranbêjî ya gospel de gelek xebat kiriye. Bavê Nicki Minaj jî li American Express'de xebitîye. Girêdanê Narkotîk û Alkolîk buye û carek xwest ku mala xwe bişewitîne û Dayika xwe teşebus bike. Nicki Minaj heta pênc salî jî li Saint James bi dapîra xwe re jîyan û zeman bi zeman jî alîyê dayika xwe dihat ziyaret kirin. Du re bi Dayika xwe re mal birin navçeya Queens ya New York City.
Medresaya Zehra () medreseya ku Seîdê Nûrsî dixwest ku li Wan, Bidlîs û Dîyarbekirê were çêkirin.
Seîdê Nûrsî dixwest di medreseyê de dersên îslamî û dersên fenê (stêrnasî, fîzîk, kîmya, erdnîgarî, civaknasî û hwd.) were xwendin
Tembûr & Harb albûma 4. Cemîl Koçgirî ye di sala 2015'an de derketiye. Bi harb'a Tara Caff û tembûra Cemîl Koçgirî muzîkeke nûjen a koka xwe ji melodiyên mîstîk û qedîm pêk hatiye.
Albûm bêhtir weke albûmeke enstrûmental e, li gelek cihan jî ew dengê kewîn ê Tara Caffê derdikeve. di vê albûmê de 11 stran hene. Di strana Baran Barî de dengê Aynurê tê bihîstin, dîsa Kinan Azmeh jî bi klarneta xwe tevlî vê albûmê bûye. Her wiha mûzîsyenên wek Yılmaz Yeşilyurt, Manuel Lohnes, Susanne Hirsch, Babak Massali û Fardin Lahourpour di vê albûmê de cihên xwe girtine.
Erwin Johannes Eugen Rommel fermandar û stratejê leşkeriyê alman bû û pir navdar bû. Gelek şer qezenç kir. Serkeftinên herî mezin li Afrîkaya Bakur standî bû.
Rommel sala 1910 tevlî arteşa alman bû û ji bo wêrekiya xwe ya taybet di şerê cîhanî yê yekem de nîşankirî bû. Piştre ew veguhestin Reichswehr û Wehrmacht. Di sala 1937-an de ew pirtûka xwe Infanterie greift an (Piyade êrîş dike) weşand, di wî de ezmûnên şer û stratejiyên xwe yên leşkerî pêvajoy kir. Di dema şerê cîhanî yê duyem de, ew ji sibatê 1940-ê de fermandarê beşa 7-yê tankan li Fransayê bû. Cîgirê wî wek fermandarê yekîneya afrîkî ya almanyayê û Artêşa tankan li Afrîkaya Bakur, ku digel leşkerên wî ew di tîrmeha 1942-an de heta El Alamein pêşve çû, wî li navmalî û serbilindiya mezin li derveyî welate qezenc kir. Piştre jî ew wek fermandarê serekî yê koma artêşa B li fransayê xebitî., li vir cihê ku ew birîndar bû sebeba êrîşeke hewayî de di 17ê tîrmeha 1944 de. Piştî hewla êrîşa di 20ê tîrmeha sala 1944 de li ser Hitler, ew ji aliyê Hitler ve bi beşdarbûnê ve hat tawanbar kirin û neçar ma ku xwekujî bike.
Rommel bi Nasyonalsosyalîzm û berxwedanê re têkiliyek ambîvalent bû. Dema ku guhartina wî ya dijberê Hitler di lêkolînê de hatiye pejirandin, tevlêbûna wî di êrîşa 20-ê tîrmeha 1944-an de gengeşeyî dimîne. Lêkolînên nû radigihînin ku Rommel "ne tenê di derbarê darbeya 20ê tîrmehê de dizanibû, lê di heman demê de piştgirî da wî û ji wargeha komplogeran re veguhastibû."
Mella Neqdelî Baxçixî (1940-1986 Bocnûrd Xorasana Bakur) yek ji hunermend, mamoste, helbestvan û mela ên kurdên kurmanc ê li Îranê ye.Di sala 1940'î de, li gundê Baxçiq a ku li ser Bocnûrd li parêzgeha Xorasana Bakurê li Îranê ji dayîk bûye.Mella neqdelî, heta 22 salitî denbêj û stranbêj bû. Ji ewî gelek dengên kurdî hatine xwendin û li radyoya kurdî li Xorasanê hatine belavkirin. xelkên xorasanê ji dengên wî gelek hez dikirin û bi ewan dengan re dijiyan. Hin çîrok li ser jiyan û kiryarên wî hatine nivîsîn. Romanek ji ser jiyana wî hatiye nivîsîn.
Li sala 1962, ev kete nava sofiyan û mellatiyê û dersa mamostetiya dînî jî xwend. Ewa yek ji mezinên li nava kurdên xorasanê ye û li sala 2015’an wekî bajariyê mînakî, li xorasanê hate hilbijartin.
Ewa mela û dengbêjek bi nav û deng li xorasanê bû, lê gelek xebatên din jî ji ewî xelat mane.
Mella Neqdelî Baxçixî li sala 1986’an bi çekên be’siyan hate şehîdkirin.
Selah Jidîd Yan Selah Cidîd (1926 – 19 tebax, 1993, erebî: صلاح جديد) General û siyasetmedarekî siyasî bû ku endamê Partiya Baes li Sûriyeyê bû herwiha ji sala 1966an heta 1970ê serokê de facto yê Sûriyeyê bû.
Jiyan û karên wî yên pêşî.
Cidîd di sala 1926an li gundê Diwêr Biebdayê ya nêzîkî berava bajarê Ceblê ya ku girêdayî parêzgeha Laziqiyê ye ji dayik bûye. Li malbateke Elewî ji dayik bûye. Herwiha hinek rapor hene ku dibêjin ku ew bi xwe di sala 1924an de ji dayik bûye. Li Akademiya keşkerî ya Humsê xwendiye û sala 1946an tev li artêşa Sûriyeyê bûye. Cidîd di eslê xwe de endamê Partiya Neteweperwer ya Sosyalîst ya Sûrî bû lê piştî wê û di salên pêncî de,bû andamê partiya baesa sosyalîst ya erebî bû ku ji aliyê Mişêl Efleq û Selah edîn El-Bîtar ve dihat birêvebirin. Lê dîsa jî Cidîd têkiliyên xwe bi Partiya Neteweperwer ya Sosyalîst ya Sûrî nebirîn ku birayê wê Xesan li Sûriyeyê kesayeteke navdar bû. Lê di salên pêncî de dilsoziya wî pê re kêm bû û bû endamê Tevgera welatparêzên ereb, ew tevgera ku piştigriya  Cemal Ebdilnasir û îdeolojiya wî dikir. Cidîdî piştgiriyê bi tevlêbûna Sûriyeyê bo Komara erebî ya yekgirtî  (KEY) bû.
Di serdema KEY de Tayîdâ Cidîdî li Qahîreya Misirê derket. Li wê de Cidîd û di sala 1959an de bi çend baesiyan re lijneya leşkerî damezirand ku armanca wê parastina hebûna KEYî bû. Pêşî Lijneya Leşkerî tenê ji çar kesan pêk dihat, ew jî Hafiz Esed, Ebdilkerim Elcundî, Muhemed Umran bûn. Herwiha Lijneya leşkerî hewl da ku tevgera Baesa Sûrî jî ji wendabûnê biparêze. Endamên Lijneyê ew kes bûn yên ku gazin ji Efleqî bo têkçûna Baesê di serdema KEYê de dikir. Kongreya Sêyem ya partiyê ya sala 1959an piştgiriya biryara Efleqî di helandina partiyê de kiribû lê sala 1960î de kongreya neteweyî de Cidîd nûnerê wê fikirê bû ya ku dûre wek Lijneya leşkerî dê derkeve û li dijî biryarê derket û daxwaza ji-nû-ve-damezirandina partiyê kir. Herwiha Kongreyê biryar da ku têkiliyên xwe bi Nasirî re xweş bikin di rêya demokratîzekirina KEY. Beşek ji partiyê, bi serokatiya Ekrem Elhoranî daxwaza veqetandina Sûriyeyê kir. Lijneya leşkerî negihişt armancên xwe û sala 1961ê KEY ji hev ket. Nazim Elqudsî  yê ku bû serokê yekem piştî jihevketina KEY, gelek tehde li Cidîd û yên din kir ji ber dilxwaziya wan ji Nasirtiyê re û zor li gişan kir ku ji artêşa Sûriyeyê îstîfa bikin.
Zilamê xurt yê Baesa Sûrî.
Gava ku Cidîd bû sekreterê duyem yê Baesê, bi awayekî veşartî  erkanên dewletê tijî zilamên xwe kirin û ev hinek ji wan in; Nûreddîn Atasî wek peyvdar, serokê dewletê û dûre jî serokwezîr; Yûsif Zaûyan wek serokwezîr; Îbrahîm Maxûs wek wezîrê karên derve, Hafiz Esed wek wezîrê berevaniyê; Ebdilkerîm Elcundî wek birêveberê ewlehiyê. Gelek ji van elewî bûn(Wek mînak, ji bilî Arasî, Elcundî û Zaûyan yên sunî ev ên li jorê giş elewî bûn) ku hikûmet dikir hikûmeteke mezhebî. Çend zilam leşker bûn ku endamên çepgir yên partiya Baesê bûn.
Di bin birêveberiya Cidîd, Sûriyeyê xwe kir hevalbenda bloca Soviyetî û li polîtka wî li dijî îsraîl û dewletên erebî yên paşverûn, bi taybetî siûdiya erebî tund bû.
Dubaî, Dubai an jî Dubay () li Nîvgirava Erebistanê yek ji heft Emirtên Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb ye. Rêveberiya cure Emirtî û hemû kil danên îfada wî ji Emirtiyên Dubaî, bi terîfkirina Bajarê Dubaî tê cudakirin. Dubaî di salên 1990an de bajarekî masîvan û bajarokekî lîman bû. Di salên 1930an de bi Krîza Aborî ya Cîhan, piyase Dubaî incî jî bandor kir û ji rê têkçûn. Navbera salên zêde 1969an bi dîtina Petrolê li Dubaî dest bi deranînê kirin. Di sala 1968an de Brîtanya parastina xwe ji Dubaî vekişandin. Bi vekişandina Brîtanî, Emirtiyên Abû Zebî, Şarika, Ecman, Fuceyre û Ummul Kayveyn bi çêkirina federasyonekî yekbûna keyitî û Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb damezrandin. Ji ber dîtina Petrolê hatin berdewamê û bi hêz hilketin. Herem îro bûye bajarekî bazirganî, danûstandin û turîzm. Dubaî li dû Ebû Zebî bajarekî mezin ya dûyemîn a Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb ye. Bi rûerd a xwe tenê mezintirî (4,114 km2) ya Emirtiyên nav xweyî ye. Dubaî û Abû Zebî di nav endamên encûmena zagonsaziyên welatê federasyona netewî de derbarê mijarên xeterdanên netewî yên vetokirinê de girîngî ne. Dubaî di nav perava bakurên Emirtiyan de, di navbera Ebû Zebî û Şarika ye.
Di salên 1820an de Dubai ji aliyê dîroknasên Brîtanî El Vals hatiye binav kirin. Dema Çandî ya MEY anjî bi çêbûna Mîrnişînan û tomarkirina kêm hejmaran gelek agahiyên xwe anîn hebûnê. Kevneşopî, Folklor, Efsaneyên xwe ên ne gotinî bi vegotinê ragirtin.
Wek tîmekî ji çêkirina ambûrînên keviran jî bibe lê çendî war wexta tê dîtinê dewrên zû de li EYE de gelek hinek tê zanîn. Warên Herêmê bi piranî di nav Cîhana Rojava û Rojhilatê de Navendekî bazirganî bu. BZ. salên 7.000 (Berî Zayîne. salên 7.000)'an de aîdî antîk Mangrov avzêlên bermayî ye. Di nav Xebatên kanalîzasyona "Dubai Bajarê Înternetê" de hatiye dîtin. Qad nêzike 5.000 sal berî ber vekişandina erd û Şirîta Peravan de Bajar îro bi Qûm rû girtîye. Berî dema Îslamiyetê aîdî 3. û 4. Hezarsalan de Seramîk hatin dîtin. Berî Ola Îslamê Gel ên li vir dijîn perisî "Bajir" (Bajar) dibun. Împeratoriya Bîzansê, Împeratoriya Yewnan, Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Pers'an di vî Demê de bi hêzekî mezîn xwe gîhandin. Sasaniyan beşekî pîr di Herêmê de kirin bin Kontrola xwe. Li Herêmê de, pişt re belavbuna Îslamê de, di Erdnîgariya Îslamî ya Rojhilatê Xelîfeta Umeyye başur-rojhilata Nîvgirava Erebistanê bidest xistin û Sasaniyan ji wê derê derxistin. Di navçeya Cûmêra'yê de bi kolandina ji aliyê Muza Dubai aîdî Umeyye'yan çendî afirande hatin dîtin.
Hemû gel dikarin pêşeroja xwe û statûya xwe ya siyasî, aborî, civakî û çandî bi îradeyeke azad tayîn bikin û divê hemû dewlet jî li himber vê îradeya azad rêzdar bin. Ev pênasiya mafê çarenûsê ye. Li gorî vê; mafê ti gelî tune ku îradeya xwe li ser gelekî din ferz bike. Hemû gel bi her awayî xwediyê heman mafî ne. Gel ku hebe ev maf jî dê hebe. Ev maf wekî nasnameya gelî bi gelî ve girêdayî ye. Înkarkirina vî mafî înkarkirina gel û pêşeroja gelî ye.. Ji bo her gelî doza mafê çarenûsê mafekî xwezayî û rewa ye. Hemû gel di biryardayîna çarenûsa xwe de xwedî heman maf in.
Dîroka mafê çarenûsê digihêje şoreşa Fransî. Lê belê cara yekem bi nasîna nûjen di sala 1914an de ji alî serokê bolşevîk Lenîn ve hatiye binavkirin. Dîsa cara yekem, pistî şerê cîhanê ê yekemin ev maf dikeve peymanên navneteweyî. Dawiya şerê cîhanê ê yekemîn serokê Amerîka Wilson ji bo gelên bindest prensîban diyar dike û ji bo van prensîban dibêjin Prensîbên Wîlson. Di vê belgeyê de Wîlson ji bo gelan Mafê çarenûsê diparêza.
Di peymanên navneteweyî de mafê çarenûsê.
Neteweyên yekbûyî di peymana bi tarîxa 16/12/1952an, bi hejmara 637 mafê çarenûsê ji bo mafê mirovatiyê şerta yekem qebûl dike.
Madde ya yekem: ‘’ hemû gel xwedî mafê tayinkirina pêşerojê xwe ye. Ji ber vê mafê bi şiklekî azad dikarin statuya xwe ya siyasî diyar bikin û pêşketina milên xwe ya ekonomîk, civakî û çandî bixwazin…..’’
Nîtekîm tê dîtin ku peyman û biryarên Koma Millettan li hev nakin û di navbera wan de newekhevî he ye. Ji ber van newekheviyan di pirsgrêka esas girtina biryaran de divê mero an li diroka pejirandina biryaran binêre û biryara ku di demê nêz de derketibe divê bê esas girtin an jî kîjan biryar ji mafê gelên bindest re etkîn be divê ew esas bê girtin. Herweha armanc divê etkînkirina mafê çarenûsê be.
Mînakên Mafê Çarenûsê.
Dewleta Sirbîstan li kosovayê polîtîkayên dijwar dimeşand û mafê mirovatiyê gelekî giran binpê dikir. Di sala 1998 û 1999an de NATO ji ber polîtîkayên Sirbîstan yê li Kosova mudahaleyî Sirbîstan dike. Di van bombebarande ji alî Leşkerî de dewleta Sirbîstan gelekî paş dikeve û gelên Arnavûd li Kosovayê têkoşîna xwe didomîne. Di sala 2008an de Kosova azadiya xwe îlan dike. Dewletên Amerîka û Ewropayê dewletbûna Kosovayê nasdikin. Dîsa di hindirê 2008an de Sirbîstan li gorî maddeya 4, 6 û 7emin ya Paymana bi 14/12/1960 dirok û bi 1514 hejmar muracaatî Koma Dewletan dike û îddîa dike ku mafê dewletbûna Kosovayê tune ye û bi qebûlkirina Dewleta Kosovayê mafê yekîtî ya erdê Sirbîstan hatiye binpêkirin. Koma Dewletan jî li ser vê muracaatê ji Dîwana Dadmendî Ya Laheyê ya Navnetewî raman dixwazê. Dîwana Edalet Ya Laheyê ya Navnetewî di sala 2010an de muracaata Sirbîstanê red dike û Dewleta Kosovayê meşrû dibîne. Bi vê biryarê hate diyarkirin ku maddeyên 4,6 û 7emîn ya Peymana bi 14/12/1960 dirok û bi 1514 hejmar mîada xwe dagirtiye.
Hejmara gelheya Dewleta Kosovayê derdora yek milyon û heşsed û çil hezar e. Lê belê gelheya Kurdan nêzî pêncî û pênc milyon e.
Mezinbûna erdê Dewleta Kosovayê yazdeh hezar kîlometre kare ye. Ev mezinbûn qasî navçeya kî Kurdîstanê ye.
Li Himber Mafê Çarenûsê Rewşa Kurdistan.
Di 11 adarê 1970an de di navbera dewleta İraqê û Mele Mistefa Berzanî de ji bo Başûrê Kurdîstanê mixtariyet tê pejirandin. Lê belê ji bo Kerkûkê dîsa dawiya sala 1973an de di navbera Kurdan û dewleta İraqê de şer destpê dike. Piştî 2003an de ku Amerîka Rejîma Sedam Huseyn belakir Federasyona Herema Kurdistan li Başûrê Kurdîstanê ava dibe. Lê belê hîna jî rewşa Kerkûk ne diyar e. Li gorî madeya 140emîn ya zagona esasî ya İraqê divê li Kerkûkê hejmara gelheyê bêkirin ku diyar bibe bê hejmara Ereban an jî Kurdan pire li Kerkûkê. Ev binpêkirina madeya 140emîn ya zagona esasî bi polîtikayek Kolonyalîst didome û dewleta Iraqê gelên Ereb li Kerkûk û derdora Kerkûkê bi cîh dike. Hîna jî Başûrê Kurdîstanê azadiya xwe diyar nekiriye.
Ji sala 2012an de li Rojavayê Kurdîstanê Kurd di şerekî dijwar de ne. Têgotin ku Çeteyên DAIŞê bi alîkariya dewletên Ereb û Tirk bi çekên mezin êrîşî PYD dike. Li himber vê tu nîşanên resmî an huqûqî derneketiye. Dewleta tirkî ji Dewleta Sûrî bêtir dijî Kurdên Rojava ye. Berdevkên dewletê raste rast PYDyê rêxistinekî terorist dibîne. Lê belê Kurdên Rojava bi şiklên kantonan sê kanton avakirine. Hîna rewşa van kantonan ji alî siyasî û hiqûqî ve ne diyar e.
Li bakurê Kurdîstanê û li Rojhilatê Kurdîstanê jî ji bo statuya Kurdan ne bi fîzîkî ne jî bi awayek din statuya Kurdan û Kurdîstanê ne diyar e. Ji bilî başûrê Kurdîstanê tu perçeyên Kurdîstanê bi fermî nexwedî statu ye.
Tu dewletên dagirker û kolonyalîst li himber gelên bindest û ên di bin hukumraniya xwe de bi çekên kîçmyevî êrîş nekiriye. Li Sedam Huseyn bi polîtikayên sîstematîk li himber gelê Kurd jenosîd bikaraniye.
çarenûs
Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê (), ensîklopediyeke agahiyên îslamê ya bi zimanê tirkî ye.
A Tirkiyeyê di sala 1983an dest pê kir, 1988 dest bi weşanê kir û sala 2013an de cîlda 44'an derxist. bi temamî di 25 salan de amade bû. 2 hezar nivîskarên wî hene.
Di ensiklopedê de jiyana aliman agahiyên îslamê têye nivîsandin.
Kolonel Muhamed Umran (Erebî: محمد عمران‎; 1922–4 Adar, 1972) dayek ji damezirîner û endamê lijneya leşkerî ya Partiya Baesê bû û herwiha  şoreşa 8ê adarê heta derbeya leşkerî ya 1966an li Sûriyeyê kesayeta sereke di   siyaseta Sûriyeyê de bû.
Jiyan û karûbar.
Sala 1966an, Ji ber derbeya leşkerî ya 1966an li Sûriyeyê, Umran ji meqama xwe hat avêtin û wan ew xist zindana Mezê. Piştî Şerê şeş-rojî bi Îsraîlê re, hat berdan. Di wî şerî de Îsraîlê karî Bilindahiyên Colanê dagir bike. Piştî ku Umran hat berdan reviya û çû Libnanê.
Umran sala 1972an di 14 adarê de Trablûsa Libnanê hat kuştin.
Ebdilkerîm El-Cundî (Erebî: عبد الكريم الجندي‎) (1932 – 2 adar 1969) efserekî Sûrî û yek ji endamên damezirîner yên lijneya leşkerî ya Partiya Baesê bû ku sala 1963 derbe kir û bi navê şoreşa 8ê adarê dest danî ser hukimî. Demekê di wezareta Çandinî û reformên çandinê de bû wezîr û herwiha di nivîsgeha ewlehiyê de jî xebitî.
Jiyana zarotiyê.
El-Cundî li malbateke cotkar li gundekî Îsmaîlî bi navê Selemiyeyê ji dayik bû, gundê wî girêdayî parêzgeha Hemayê ye. Li Akademiya Leşkerî ya Humsê perwerdehiya leşkerî kir .
Partiya Baesê.
8ê adarê, sala 1983an, lijneya leşkerî derbeyeke serkeftî li dijî hikûmeta Nazim El-Qudsî pêk anî û wisa Baes anî desthilatdariya Sûriyeyê. Piştî derbeyê El-Cundî bû endamê Encûmena niştîmanî ya serokatiya şoreşê û herwiha bû fermandarê herêmê yê Partiya Baesê. Di navbera salên 1963 û 1964an de, li Quteyifê bû fermandarê hêzên moşekan.
Wezareta çandinî û reformên çandiniyê.
Di navbera 4ê çiriya pêşîn a 1964an û 21ê kanûna pêşîn a 1965an, El-Cundî di kabîneya du hikûmetan bû wezîrê Wezareta çandinî û reformên çandiniyê û ew jî hikûmetên Emîn Eli-Hafiz û Yûsif Ziwayîn bûn.
Nivîsgeha Ewlekariya Neteweyî.
Piştî derbeya leşkerî ya sala 1966an Selah Cidîd dibe zilamê herî xurt yê Sûriyeyê. Dest pê kir ku ajansên sîcuriyê ji nû ve organîze bike û giş xistin bin fermandariya Nivîsgeha ewlekariya neteweyî . Cidîd El-Cundî, hevalbendê xwe, kir serokê nivîsgehê ewlekariya neteweyî, ku bû beşê herî tirsnak yê Sûriyeyê. Piştî rêveberiya El-Cundî, nav û dengê vê nivîsgehê bi zulm, kujerî û zordariyê derket ku hemû reqîb û dijber ji holê radikirin, ku êşkence, girtinên bêserûber û pirkirina sîxuran gelekî zêde bûbû.
Di destpêka sala 1989an de, tevlhevî û rikeberî di navbera wezîrê berevaniyê Hafiz Esed û Cidîd de him zêde bû û him jî şêweyeke tundûtûj girt. Wek encam, hêz û bandora El-cundî zûka kêm bû. Îca 1969an di 2yê adarê de, piştî ku wî û serokê îstixbarata leşkerî Elî Zaza yê ku pitgiriya Esedî dikir, şer kir, xwe kuşt. Sedema wî şerî jî ku serokê Îstixbaratê ajokarê wî yê şexsî  girtibû.
Diam's di sala 1980'an de ji dayik bûye. Ew yek ji rapbêjên jin ên navdar ên Fransayê ye.
Diya wê fransî ye û bavê wê yewnanê Kîprosê ye.
Diam's di sala 2009'an de bû misilman û serê xwe girt.
Mizgefta mezin a Parîsê (Fransa)
Mizgefta mezin a Parîsê () mizgefteke misilmanên bajarê Parîsê ye.
Çêkirina wi di derdorê Şerê cîhanî yê yekem de dest pê kiriye û di sala 1926'an de bi dawî bûye.
Lût û dotên wî direvin ji Sodomê
Lût (erebî: لوط, îbranî: לוט) yek ji pêxemberên dînên îbrahîmî ye. Li gorî hinek çavkniyan ew hunda Îsrail de ji qewmekî re hatiye.
Lût di îslamê de.
Di Quranê de nave 25 pêxembera derbas di be, yek ji wan jî Lût Pêxember e. Nave Lût Pêxember di Qurana pîroz de 27 ciyada derbas dibe.
Yeqûb, Yaqûb an Aqûb yek ji pêxemberên dînên îbrahîmî ye.
Di îslamê de.
Di Qurana kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê Yûsif peyamber e.
Sûrî
Mereş () navçeyeke ser Gurgumê ye. Navçe di sala 2012an de bi qanûnê bajarê mezin re bû navçe.
Li navçeyê tirk û kurd rûdinin.
Medreseya Qasimiye, cihekî dîrokî û kevnare li Mêrdînê ye.
Medreseya Qasimiye di wexte aqoyûniyan de Qasim ibn Cîhangîr ve hatiye avakirin.
Motorekî,şewateye di hundirê motora de,di odeya şewitîye de şewitandê û pistonan liv dan çekirê
Şewatayê,bi karburatorê yan sîstema enjeksiyona şewatayê,bi hewayê di rêjeya pendîye de tevlihevdanê û şand bûyê li hundirê stûvaneyêk ku em dibejin 'odeya şewatayê'.Ew têkel ji ali pistonê ra dandewisandê û pedanxistê bi alîkarîyê bujî ra.
Adele Laurie Blue Adkins bêtir wek Adele tê naskirin (jidayikbûn, 5ê gulanê 1988 li Tottenham London) Stranbêjek Îngilîz e.
Adele Laurie Blue Adkins 5ê gulanê 1988 li Tottenham, London Îngilistan hatiye Dinyayê. dema Adele 2 salî bû bavê wê dev ji wan berdide, Ji ber vî yekê jî "Adele" tu carî li Bavê xwe naborîye. Dema Adele biçûk bu dest bi strangotinê dike. Wexta dibe 11 salî bi dayika xwera mal xwe dibin başûrê London,li West Norwood e.
Albuma yekê ya wê bi navê "Albûma 19" bû û ji albûmên herî serketî bû. Album di Birtaniyî de 4 caran xelata platin bidest xist. Di 2009 Xelat Grammy bi "Stranbêjên herî baş ên Nû" ra Xelat bi dest xist. Albuma dûyê ya bi navê Adela stûdyo 21 ya di 2011an hat balv kirin. Bi vê Albumê Adele 6 xelatên Grammy bi destxist. û bi Beyoncé-e re wekhev bû. Albuma 21 ya Adele li Îngilistan 16 caran bi planîtum hate belgekirin. her wesa di lîsteya siyê de bû ya di "Billboard Hot 100" û "Billboard Hot 200" de.
Casim Elwan (Erebî: جاسم علوان‎) (1928) serhengekî navdar yê artêşa Sûrî bû, bi taybetî di serdema Komara erebî ya yekgirtî (KEY) de(1958–1961) ku wê çaxê fermandarê bingehê Qetenayê ya nêzîkî Şamê bû. Elwan, piştgirê dilsoz ê serokê KEY Cemal Ebdilnasir, dijberiya veqetîna komara Sûrî û Frensî di sala 1961ê de kir û di sala 1962an wî du hewlên pêkanîna derbeyê kirin belam bi ser neket.
Tev li derbeya 8ê adarê ya Baesiyan bû ku wan karî di sala 1963an de hikûmetê birûxînin lê piştî wê serkeftinê baesiyan êdî hewl da ku hêzên Nasirî ji artêşê biavêjin û ev jî bû sedem ku Elwan serhildanekê li dijî hikûmeta nû bike lê bi ser neket. Têkçûna Elwanî bû sedem ku ê girtin û hukimê bidarvekirinê lê hat birrîn encex bi destwerdan Nasir û serokên din yên ereb hat berdan. Hewldana Elwanî ya derbeyê ya têkçûyî bû sedema qutbûn û têkçûna têkiliyên dîplomasî di navbera Misir û Sûriyeyê de. Ji wê çaxê de li Misirê wek dijber û çalakvanekî siyasî yê dijî Baesê li Misirê dijiya lê di sala 2005an de vegeriya Sûriyeyê.
Ciwanî û Karûbarên wî.
Elwan li malbateke Sunî û bedewî ku nêzîkî Dêrezorê di sala 1928an de ji dayik bûye. Dêrezor nêzîkî çemê Firatê ye. Piştî ku demekê li Akademdiya leşkerî ya Humsê xwend, tev li Artêşa Sûriyeyê bû. Di dema serokê esil-kurd Edîb el-Şîşeklî Elwan li wê akademiyê perwerde dida. Elwan wisa dibêje ku Şîşeklî bi xwe jê xwestibû ku bêtir leşkerên Ereb û Sunî derxîne û kêmasiyên etnîk û olî yên din di artêşê de kêm bike lê wî ev daxwaz qebûl nekir. Gelek efser di bin destê perwerde bûn ku dûre ew efser di dîroka Sûriyeyê de dê  bibin kesayetên giring, wek Hafiz Esed û generlaên Elî Aslan û Muhemed Nebhan. Di salên pêncî de Elwan tev li tevgera neteweperwerên ereb bû ya ku serokomarê misirî Cemal Ebdilnasir ve girêdayî bû. .
Fermandarê bingehê Qetena .
Di sala 1958an de gava Sûriye û Misir komara erebî ya yekgirtî damezirand, Elwan bû efserekeî giring di artêşê de û bû fermandarê bingehê Qetenayê ku li derdora Şamê bû.. Di sala 1961ê de bû serhengê. Piştî 28ê îlona 1961ê û jihevketina KEY ku encama derbeyeke leşkerî bû. Elwan wê rojê ne li bingehê leşkerî bû lê li peywireke din li Şamê bû. Yekîneyên tankan yên ku bi awayekî fermî di bin fermana wî de bûn roleke giring lîst, gava ku berê xwe da Şamê ta ku bi hêzên din yên dijber re li Dumeyrê bigihên hev û biçin dest deynin ser paytextî lê ev yekîne wisa tevgeriyan bê ku hayê Elwanî jê hebe, û Elwan wisa dibêje ku eger li cihê xwe li Qetenayê bûya dê bikariya rê li ber derbeyê bigirta.
Dijberiya cudabûnê.
Elwan li dijî hikûmeta Nazim el-Qudsî û cudaxwaz derket lê dîsa jî desthilatdariyê ew negirt ji tirsa ku bi girtina alaîgirên yekitiyê were tawanbarkirin û wek encam bi îxaneta neteweperweriya erebî were tawanbarkirin ku hîn jî di nav xelkê de xurt bû. Soon after the secession, a loose coalition of Nasserist officers led by Alwan and the Arab Nationalist Movement, Ba'athist officers led by the Military Committee and politically independent unionist officers led by Ziad al-Hariri was formed to remove Kudsi's administration and install a pro-union government. While the unionist coup was planned for 2 April 1962, the Nasserist officers under Alwan's leadership made their move on 31 March, launching the revolt from the army garrison in Homs. However, no other army units joined to back the uprising resulting in its quick end. A divided military and an unstable political situation prevented the government from pursuing decisive action against the coup officers. Instead, on 1 April, an agreement between the military factions was devised in Homs whereby Abd al-Karim al-Nahlawi (the officer who staged the secessionist coup, but soon after joined the pro-unionist officers), Alwan and a small number officers loyal to them would be exiled.
Beyoncé Giselle Knowles (Îngilizî bilêvkirin: biˈjɒnseɪ z. 4ê îlonê 1981), stranbêj, nivîskar û lîstikvanekî Amerîka'ye. Beyoncé li Houston Teksasê mezin bûye û di salên xwe yên biçûk de pircure stran digot, derdiket ser sahneyan û performansa dansa xwe diweşand. Di dawiya salên 1990an, bi solîstiya Koma Cureya Hunerî ya R&B Destiny's Child re bu navdar. Koma muzîka keçan "Destiny's Child" demek bûye menecerê bavê Beyoncé Mathew Knowles û firotinên wek zemanan bûne. Dema Kom dev ji muzîkê berdabu, Beyoncé dest bi Albuma nû ya solo kir û strana Dangerously in Love da weşandin. Beyoncé li ser strana xwe ya "Crazy in Love" û "Baby Boy di lîsteya Billboard Hot 100 bi nimre yek derket û 11 mîlyon kopî firot û pênc Xelatên Grammy bidest xist.
Di sala 2005'an de li dor belavbuna Koma keçan "Destiny's Child", Beyoncé stranên "Déjà Vu", "Irreplaceable" û "Beautiful Liar" ya dûyemîn albuma solo B'Day (2006) derxist. Herwiha Beyoncé bi temaşekirina performansa xwe yê namzetî, di Xelatên Kûreyên Zêr re fîlma Xewnê Keçan (2006) ligel Pembe Panter (2006) û Obsessed (2009) de bi lîstikvan bu.
Judith Cloud awazçêker, stranbêj û perwerdekareke Amerîkayî ye.
Cloud li Karolînaya Bakur di malbateke muzîkhez de ji dayik bû. Di hevpeyvînekê de wê wisa got " orgjenê dêra me, tevahiya mala bir bajaarokê xwe ji ber ku xwest em di koroya wê de bistirên". Wê li Koleja huneran ya Kalîfornaya bakur û Zanîngeha wîlayeta Florîdayê xwend.
Cloud ji sala 1989an de li zanîngeha Arîzonaya bakur dersên stranbêjiyê dide .
Sala 2009an de bû serkeftiya Sorel Medallion in Choral Composition ji bo awaza xwe ya bi navê "Anacreontics."
Škofja Loka (bixwîne: "Şkofya Loka"), şaredariyeke herêma Gorenjska ya Slovenyayê.  Berfirehiya wê 145 km² ye, gelheya wê di sala 2010an  22,668 bû.
Bajarên bira.
Škofja Loka bi van bajarên li jêr re hevpeymana bajarên cêwî heye.  Herwiha Škofja Loka, endama hevpeymana  Douzelage ye ku ew hevpeymana biratiya bajaran e.
The Billboard Hot 100 li Dewletên Yekbûyî yên Amerîka firotinên stranên single, gudarên radyo û belavbuna muzîkvanan pêk tîne û lîsteya Muzîkê ye. Ji alîyê kovara bi navê Billboard Hot 100 bi hefteyê tê rojane kirin. Ji sala 4ê tebaxê 1958 lîste çêdike.
20ê kanûna paşîn The Billboard Hot 100" bi nimre yek bûye strana "Poor Little Fool" - "Ricky Nelson" bu. Stran bûye 1 nimre dema herî dirêj ya Billboard Hot 100 da. 1995an de 16 heftanî 1. xebatên hevpar bûye Mariah Carey û Boyz II Men "One Sweet Day".
The Billboard Hot 200" li Dewletên Yekbûyî yên Amerîka bi kovara stran ya heftanî bi navê "Billboard" Lîsteya stran weşan dike.
Pêkanîna lîste bi firotina stranan derbas dike. Firotina Albuman her heftê rojên Duşemê dest bi hejmarkirinê dike û her rojên Yekşemê bi hejmarkirinê diqedine.
#BERALÎKIRIN Billboard Hot 200
The Billboard Hot 200" li Dewletên Yekbûyî yên Amerîka kovareke heftane ya stranan e ku bi navê "Billboard" Lîsteya stranan diweşîne.
Pêkanîna lîsteyê bi firotina stranan derbas dike. Firotina Albuman her heftê rojên Duşemê dest bi hejmarkirinê dike û her rojên Yekşemê bi hejmarkirinê diqedine.
#BERALÎKIRIN Billboard Hot 100
The Billboard Hot 100 li Dewletên Yekbûyî yên Amerîka firotinên stranên single, gudarên radyo û belavbuna muzîkvanan pêk tîne û lîsteya Muzîkê ye. Ji alîyê kovara bi navê Billboard Hot 100 bi hefteyê tê rojane kirin. Ji sala 4'ê tebaxê 1958 lîste çêdike.
Duşem, 1'ê Rêbendan - Ji bo firotina heftanî şopandin dest pê dike
Çarşem, 3'ê Rêbendan - Ji bo Airplay heftanî şopandin dest pê dike
Yekşem, 7'ê Rêbendan - Ji bo firotina heftanî şopandin diqede
Dûşem, 9'ê Rêbendan - Ji bo Airplay heftanî şopandin diqede
Pêncşem, 11'ê Rêbendan - Dema Şemîyan lîsteya nû pîyase pêşkêş dike
20'ê Rêbendan The Billboard Hot 100 bi nimre yek bûye strana "Poor Little Fool" - "Ricky Nelson" bu. Stran bûye 1 nimre dema herî dirêj ya Billboard Hot 100 da. 1995'an de 16 heftanî 1. xebatên hevpar bûye Mariah Carey û Boyz II Men "One Sweet Day".
Miguel Servet (z. 1509 - m. 1553), bijîşk, matematîknas, stêrnas û erdnîgarînasekî aragonî yê bi nav û deng  bû.
Wî Încîlê jî şîrove dikir. Hinekî ramanê wî li dijî Îsa pêxember hatiye şewatandine kujtine.
Abdulkadir Kadri Kürkcü yan Kadri Ahmet Bey an jî Ehmed Qedrî Beg (z. 1882, Amed - m. 12ê çiriya paşîn a 1952), siyasetmedarekî tirk bû.
Destûdarê Harbiyeyê. Lîwaya 65an ya Razlık., Fermandarê teximê tabûra Gevgili Tikveş û bi gelek peywirên din rabûye  Parlementerê Amedê yê werçerxa yekem ya Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê  û yê werçerxa duyem yê  Sêwregê kiriye.  Bavê şeş zarokan bû.
Di Zîrveya Heftê de herî serketî.
Li jêrda, lîsteya bi stranên 1 nimre bûye cîh digre.
Black Eyed Peas - "Boom Boom Pow" (2009)
Ebdulhemîd Hemdî, bi fermî Abdülhamit Hamdi (z. 1871, Amed -  m. 14'ê gulanê 1928), siyasetmedarekî osmanî bû.
Destûrdarê Medreseyê ye. Sermamosteyê Bürhan Terakki İbtidai Mektebi, mamosteyê farisî li Askerî Rüştiye, mamosteyê tirkî bo asta navîn, nivîsmendê dadgeha Şer’iye, cîgirê dadwerî bû û herwiha mamostetiya  dersên dîn, erebî, farisî, wêje, felsefe û tirkî kiriye. Parlementerê werçerxa yekem ya Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê kiriye. Şeş zarokên wî hebûn.
Navê Horacio (wekî "Orasyo" bixwîne) ne bi rêk û pêk li  Amerîkaya Navîn û Amerîkaya başûr peyda dibe.
Jêder.
Navê lawikan Horacio \ho-ra-cio\ awayekî cuda ji Horaceyê re ye.
Herwiha binere.
Navên ku bi heman awayî tên kitandin Horatio
Fetûş () xwarineke (zelate) ku li welatên rojhilata deryaya spî belav bûne, wek Sûrî, Libnan, bajarên rojavayê Kurdistanê, ye. Li ser salateyê perçeyên nanê qewirandî yên tenik tên dayîn. Nan di zêtê de tê qewirandin û tê perçekirin.
Di zelateya fetûşê de ji xeynî nanê qewirandî, bacanên sor, xiyar û bexdenîz jî dikin nav. Eger mirov bixwaze, dikare pîvaz û îsotan yan jî hinaran bixe nav.
Li ber fetûşê xwarina humusê jî tê xwarin. Humus jî di welatên erebî gelek navdar e.
Mehmet Kadri Üçok, (d. 1881, Diyarbakır) – (ö. 29ê Gulanê 1958), siyasetmedarekî tirk e.
Qaymmeqamê Sêwreg û Wêranşarê bû, di werçerxa yekem ya Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê de bûbû parlementerê Amedê (Ji ber ku xwest bibe waliyê Wanê, di 19 kewçêra 1920an de îstîfaya wî ji parlementiyê hat pejirandin.). Çar zarokên wî hene.
Ev Rûpel lîsteya kovara Billboard ji sala 1940'an tê weşandin.
Berî Billboard Hot 100.
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
Hot 100.
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
Taylor Alison Swift (z. Wyomissing, Pensîlvanya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîka). stranbêj, strannivîs û lîstikvaneke amerîkî ye.
Taylor Swift, di çar saliya xwe de koçî Naşvîl, Tênêsî-yê dibe û li wê derê dest bi karê stranbêjiyê dike. Piştre bi qenala "ATV Music" de dixebite.
Albûma xwe ya yekem di 2006an de, Albûma dûyem di dawîya sala 2008an û albûma sêyem ya bi navê Speak Now di 2010an de belav dike. Albûma sêyemîn di nav hefteyekê de "mîlyonek" hate firotin. Albûma çaremîn Red, ku di sala 2012an de hate belavkirin di nava heftêyek de "1.2 milyon" tomar hate firotin.
Xelatên Grammy Xelatên ji eslê Muzîka Amerîka'yê ye. Ji endûstristîya Muzîka Amerîka'yê de xwedîyên Xelatên Grammy ye. Ji sala 1957'an heta îro tê tertîpkirin. Xelat ji alîyê damezreka bi navê Akademîya NARAS (The Recording Academy) tê dayîn. Grammy, xwedîyê pêwendîya Sînema Cîhanê ya ji çapa Xelatên Oscar re. Ji van Xelatên Grammy 108 kategorîyên cuda ye û 30 Cureyên Muzîk cuda ye.
Xelatên Grammy ên Hilketî.
Weka Hunermend Rihanna, Eminem, Alicia Keys, LeAnn Rimes, Norah Jones, Taylor Swift û Madonna rekora Xelatên Grammy ne.
Mehmûd Baksî () (z. 16'ê rezberê, 1944 - m. 19'ê berfanbarê, 2000) nivîskarekî kurd bû.
Mehmûd Baksî, di sala 1944an de li gundê Suphiyê ku bi ser Hezoya Batmanê () ve ye, hatiye dinyayê. Berî ku xwendina xwe ya li Dibistana Mamostetiye a Dicle xelas bike, wî dev ji karê xwendinê berda. Di sala 1967an de cara pêşî li Batmanê di rojnameya Batman Gazetesi ("Rojnameya Batmanê") de dest bi karê rojnamegeriyê kir. Di sala 1968an de bû serokê TİPê ("Partiya Karkeran a Tirkiyeyê") ya Batmanê. Di sala 1969an de bi navê Mezra Botan romana wî ya yekem li Stenbolê derket. Paşê di sala 1970yî de pirtûka xwe ya bi navê Sadi Akkiliç Davası ("Doza Sadi Akkiliç") derxist. Sadi Akkiliç komunîstekî tirk bû û ji ber gotareke wî heft sal û nîv cezayê hepsê lê birîbûn.
Mehmûd Baksî di wan salan de sendîkavan bû û wî karê xwe yê sendîkavaniyê li DİSKê didomand. Karê wî ê sendîkavaniyê ji sala 1968an heta sala 1970yî dewam kir. Paşê bi hinceta ku ew kurdîtiyê dike û ji ber herdu pirtûkên wî ên ku hatin çapkirin, 15 sal cezayê hepsê lê hate birîn. Loma di 1970yî de ji bêmecaliyê mecbûr ma ku derbasî Almanyayê bibe. Ew di sala 1971ê de jî li Swêdê bi cih bû.
Mehmûd Baksî li Swêdê jî vala nesekinî û heta dawiya jiyana xwe nivîsand. Wî heta niha 22 pirtûk nivîsandine û pirtûkên wî wergeriyane gelek zimanan. Lê Baksî bi xwe bi sê zimanan; bi kurdî, tirkî û swêdî dinivîsand.
Mehmûd Baksî di 19ê meha 12an ya 2000î de li Stokholmê wefat kir û li Diyarbekirê hate veşartin.
Tahir Elçi, navê wî bi kurdî wekî Tahîr Elçî jî dinivîsin, (z. 1966 li Cizîrê − m. 28'ê sermawezê 2015'an li Amedê), parêzerê kurd û serokê Baroya Amedê bû. Tahir Elçi di 28ê çiriya paşîn de li Sûra Amedê tûşî êrîşa çekdaran bû û hate kuştin.
Li Zanîngeha Dicleyê ji beşa hiqûqê destûrdar bûye. Qonaxên seretayî û navendî yên xwendina li navçeya Cizîra Bakurê Kurdistanê xwend. Di sala 1991ê de ji Zanîngeha Dîcleyê ya Diyarbekirê Fakulteya Hiqûqê derçû. Tahir Elçî, ji sala 1998ê heta sala 2006ê di Rêveberiya Baroya Amedê de cih girtibû û di sala 2012an de jî weke Serokê Baroya Amedê hat hilbijartina.
Elçî bavê 2 zarokan bû û zimanê îngilîzî, almanî, tirkî û kurdî dizanî.
Roja 28'ê sermaweza 2015an, Elçî dê daxuyaniyek derbarê Minareya Çarling a Sûra Amedê û ziyanê gihiştîn wê de bida, pevçûn û şerek çêbû û di wî şerî de hinekan guleyek berî serê wî da û ew kuşt.
Gotinên dawîn ên Tahir Elçi.
Serokê Baroya Amedê di axaftina xwe ya dawî de gotiye:"Mînareya Çarling a dîrok bang li mirovahiyê dike: 'Ji piyê min li min dan. Min gelek şer û felaket dîtîn lê min îxanetekî wisa nedîtiye' Em dibêjin bila operasyon li vir dûr bin."
Cenazeya wî.
Cenazeya wî roja 29ê Sermawezê çêbû û bi hezaran kes beşdar bûn.
Firat Cewerî nivîskarekî kurd e.
Firat Cewerî li sala 1959ê li gundê Balfisê yê li ser bi Dêrika Çiyayê Mazî nêzîkî Mêrdînê hatiye dinyayê. Di salên heftêyan de digel malbata xwe li Nisêbînê bi cîh bû, li 80'an koçberî Swêdê kir û heta niha jî li Swêdê dimîne. Wî berî 80ê dest bi nivîsîna bi kurdî kir. Wî deh salan kovarek bi navê Nûdemê derdixist. Di şaxên cihê de nêzîkî deh pirtûkan nivîsîne û deh–donzdeh pirtûk jî wergerandine zimanê kurdî. Her wisa pirtûkên wî jî ji bo zimanên dî hatine wergerandin. Pirtûka bi navê Kevoka Spî bi farsî jî belav bûye. Payiza Dereng dê bi tirkî jî çap bibe.
Firat Cewerî li 24ê gulanê di kongreya PENa Swêdî de wekî endamê komîteya wê ya nû ya kargêr hat hilbijartin. Ew ji sala 1987ê endamê PENa swêdê ye.
Firat Cewerî amadekarê Antolojiya çîrokên kurdî e. Ji vê pirtûkê çend danasîna çîroknivîsan ji bo vê Wîkîpediyayê bi destûra Firat Cewerî hatin bikaranîn.
"Pelîn" kovareke edebî ye ku li Stenbolê ji aliyê weşanxaneya Dozê ve dihat çapkirin û li hemû bajarên kurdan û Ewropayê dihat belavkirin.
Kovara ku bi edîtoriya Îbrahîm Seydo Aydogan ve derdiket û ji çar perçeyên Kurdistanê û ji Ewropayê gellek nivîskar bi ser hev de anîn, bi tenê pênc hejmar dan çapkirin û berî çapa hejmara şeşan ji ber nebûna derfetên aborî weşana xwe da sekinandin. Xwedî û berpirsiyarê wê yê fermî Ahmet Zekî Okçuoglu bû. Di her hejmara kovarê de, weke prensîb, hevpeyvînek bi nivîskar, lêkolîner an jî hunermendekî kurd re û rexneyeke edebî li ser berhemek kurdî hebû. Kovarê herweha cih da gellek nivîskarên ciwan jî û cih da nivîskarên berê jî. Yak ji wan kovaran bû ku xwast dîwarên polîtîk ji nava nivîskarên kurd rake. Ji ber wê, di nava nivîsikarên wê de kesên ji fraksiyonên cuda jî hebûn. Hin beşên wergera romana Orhan Pamûk ya bi navê "Navê Min Sor e" û beşê romana Mehmed Uzun a bi navê "Hawara Dîcleyê" yê yekem cara peşîn di vê kovarê de çap bûn. Kovarê cih da wergerên helbest û çîrokan jî (ji tirkî û ji frensî), lê betir nivîsên pexşanî yên weke çîrok, nirxandin û ceribandin bi pêş ve derdixist. Herweha, di her hejmara wê de, beşekî danasîna berhemên kurdî yên nûçapbûyî jî hebû. Zimanekî kovarê yê têkûz hebû û di hilbijartina nivîsan de xwedî pîvan bû. Kovar bi bergeke rengîn û çapeke bi qalîte derdiket pêşberî xwendevanên xwe. Di kovarê de hin nivîsên Celadet Bedirxan û Kamûran Bedirxan yên li ser ziman û edebiyatê ji Hawarê wergirtin û ji nû ve dan çapkirin.
Nilufer Akbal stranbêjeke kurd e. Ew di sala 1970yî de li bajarokê Gimgimê yê bi ser bajarê Mûşê ve ji dayik bûye.
Di sala 1987an hate bajarê Stenbolê. Di heman salê de di Navenda Muzîka Arif Sağ de dest bi perwerde ya tembûr, solfej û şanê kir. Di sala 1988an de albûma xwe ya yekemîn Arzuhal Eyledim/Min Daxwaz Kir bi zimanê tirkî derxist. Wê heta niha çendîn kaset û Cd tomar kirine û beşdarî di gelek aheng û çalakî û festîvalên hunerî de kiriye.
Akbal bi vebûna kanala TRT Kurdiyê ve li wir dixebite, bernameyan amade dike, moderatoriyê dike.
Adar Jiyan nivîskarekî kurd e.
Adar Jiyan di sala 1965'an de li gundê xwe Dengiza ku bi ser Stewra Mêrdînê ve ye, hatiye dinyayê. Dibistana Seretayî li gundê xwe xwend. Dibistana navîn li Stewrê, peyre jî Amadeyiya Îmam-Xetîbê a Mecanî li Mêrdînê, Enstîtuya Perwerdehiyê li Ruhayê kuta kir. Sê salan Li Beşa Zankoya ziman, dîrok û erdnîgariyê Beşa Zimanê Fransî û Wêjeyê xwend, belê ji ber sedemên ramyarî nivco hişt. Gelek caran hat girtin û darizandin. Wekî mamosteyê polê hate wezîfedarkirin. Li gelek bajaran geriya û hate mişextin. Vêga mamoste ye. Heta niha di gelek kovar û rojnameyên Kurdî û Tirkî de nivîsên wî hatine weşandin. Wî di Azadiya Welat, Jiyana Rewşen, Tîroj, Vesta, Hîwa, Kevan, Bîrnebûn, Nûbihar, Zend, Kovara W,Güney Tûrik (pêveka Azadiya Welat), Gulistan û Rojevê de nivîsandiye.
Alfred Russel Wallace OM FRS (z. 8 çile 1823 – m. 7 tîrmeh 1913), erdnîgarînas, antropolog û biyologekî Brîtanî e. Wî bi Charles Darwin ve xebat dikir.
Mîrza Ebdulqadirê Paweyî yan jî Mehzun Paweyî (jdb. 1850, Pawe - m. 1910, Kirmaşan) nivîskar û helbestvanekî kurd ê zaravayê hewramî ye.
Di çardeh saliya xwe de dest bi nivîsandina helbestan kiriye. Di jiyana xwe de li Iraq û Tirkiyeyê (wê demê ew der axa împeratoriya Osmanî bûn) geriyaye û fêrî zimanên erebî û tirkî bûye. Ji bilî wan zimanan Paweyî bi farsî jî dizanî bû. Paweyî di 62 saliya xwe de li bajarê Kirmaşanê çûye ser dilovaniya xwe.
Larry Page û Sergey Brin sala 2003an
The first Google computer at Stanford was housed in custom-made enclosures constructed from Lego bricks.
Google sala 1995an wek projeyeke lêkolînê ya Larry Page and Sergey Brin dest pê kir, ku herdû jî li Zanîngeha Stanford xwendekar bûn.
Pîranşar () bajarekî Rojhilata Kurdistanê li Îranê ye. Pîranşar li navenda Mukriyan e.
Di salherzara yekan a berî zayînê de herêma Pîranşare navenda kayaniya Mana bû. Ev di dema Hesin de hêzek mezin li vî herêmî bûn. Têkiliyên wan bi Asuriyan û bi gelên din li herêm hebûn.
Edîb Polat (jdb. 25 tîrmeha 1962 li Farqîn, Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê) wergêr, lêkolîner û nivîskarekî Kurd e.
Edîb Polat di sala 1962 li gundê Zengilo ku bi ser Farqînê ve girêdayiye hatiye dinyayê. Wî dibistana seretayî li gund û Batmanê xwendiye, pişt re li Diyarbekirê pêvajoya xwe ya perwerdehiyê dewam kir. Wî weke mamostayê Biyolojiyê dest bi karmendiyê kir. Lê ji bo xebatên xwe yên polîtîk, di sala 1988an de ji kar hat avêtin. Di vekirina Komeleya Nivîskarên Kurd Kurd Pen de wekî Serokê Lijneya Damezrîner hate hilbijartin û heta kongreya yekemîn a komeleyê ev peywira xwe domand. Di kongreya yekemîn a asayî û kongreya yekemîn a awarte de jî ji bo rêveberiya komeleyê hate hilbijartin.
Edîb Polat ji bo van pirtûkên xwe û çalakiyên ji bo ramana azad pênc sal û nîvan di zîndanê de ma.
Polat heta îro di gelek rojname û kovaran de çîrok, helbest û nirxandinên polîtîk nivîsîne. Hin ji wan ev in: Milliyet Sanat, Berfin Bahar, Yaba, Hêvî, Ronayî, Özgur Gündem, Tîroj, ÎHD Bülten, Çorba, Ütopya, Nûdem. Edîb Polat niha li Diyarbekirê dijî û li ser zimanê Kurdî xwendina masterê didomîne.
Gotin û nivîsar ên Albûma 19 ji Hunermend Adele ya Îngilîzî ye. Strana "Chasing Pavements" derketîbu ji paş hefteyê de di piyase re hat cotkirin û di sala kanûna paşîn 2008an weşand. Di hefteya pêşî de li Keyaniya Yekbûyî'de bi yek nimre di lîsteyê de cîh girt.
Albûma ku Bob Dylan di sala 1997 bi navê Time Out of Mind derxist, ji Adele strana albûmê bi navê "Make You Feel My Love" buye û cîh girtîye.
Hafiz (, "hafiz"), peyv bi erebî ye ku tê wateya tiştekî parastinê û jiberkirinê; bi pirranî ew kesên Quranê ji ber dikin re tê gotin.
Hafizê kurd Ebdulbasit Ebdussemed di dinyayê de yê yekemîn bû
Amira Casar (bilêvkirin wek "Amîra Kasar"), (jdb. 1ê gulana 1971ê li Londonê, Brîtanya), lîstikvaneke fransî ye. Bavê wê kurd e û diya wê rûs.
Amia Casar keça kurdek û stranbêjeke rus e. Ew li Îngilistan û Îrlendayê mezin bû. Di ciwantiya xwe de, ew ji hêla Helmut Newton ve hat vedîtin û ber bi Parîsê ve çû, li wir, ew, wek model ji bo Chanel û ji bo Jean Paul Gaultier, xebitî. Ew di 1989an de dest bi xwendina xwe ya aktrîsê li Cours Florent kir û di sala 1991ê de li dibistana lîstikvaniyê Conservatoire national supérieur d’art dramatique perwediya lîstikvaniyê xelas kir.
Ew di drama fîlmê fransî Erreur de jeunesse (1989) de yekembûna xwe ya aktorê çêkir. Kurtefîlma Départ immédiat (1996), di nav de ku ew yek ji herdu rolan girt, di 1996 de xelata taybetî li Festîvala Kurtefîlma a Navneteweyi ya Clermont-Ferrand hat xelat kirin. Ji bo rola wê di fîlmê pêkenokî La vérité si je mens! (1997) de ew di sala 1998an de ji bo Xelata César'ê navzedî bû. Di fîlmê pêkenokî Quand on sera grand de (2000) Casar serlîstikvanî girt. Yek ji wan çar rolên sereke ku ew lîstiye - bi tevî Sabine Azéma, Daniel Auteuil û Sergi López - di pêkenoka Peindre ou faire l'amour ji 2005an de jî bû. Di heman salê de ew di dramaya fîlmê fantastîkê Piano Tuner of Earthquakes de stranbêja operayê Malvina van Stille, ku ji hêla zanyar Doktor Emmanuel Droz (Gottfried John) ve hatî kuştin û laşê wî ku dûv re ji hêla Doktor Droz ve hatî dizîn, rolkiribû.
Casar di heman demê de wek aktrîsek şanoyê jî kar dike. Di 2006an de ew bû endamê jûriyê ya Festîvala Fîlmên Angers.
Amira Casar di sala 1995an de ji bo vîdyoya muzîkê ya Bryan Adams "Have You Ever Really Loved a Woman?" jî xuya bû.
Aylin Kontente (jdb. 30ê hezîranê 1982 li Îzmîrê), şanovan û lîstikvaneke tirk e. Jiyana xwe de di bernameya "Güldür Güldür Show" de dom dike.
Di Zanîngeha Îzmîrê ya bi "Dokuz Eylül" (9ê Rêzberê) destûrdariya lîstikvan di sala 2003an de bi serket.
Şerê sar  rewşeke dubendiyê ye ku di navbera neteweyan de pêk dihê û bi giştî rasterast şer nakin lê bi awayekî giştî û sereke b rêya kiryarên polîtîk, propoganda, sîxurî û şerên bi weklatê tên meşandin. Ew şer bi destê cîgiran tên kirin. Wekîl dewlet in ku dibin "dewletên girêdayî"ên neteweyên dijber wek mînak, neteweyên piştgiriya wan dikin yan jî bandora wan ya siyasî li ser heye. Dijberên di şerê sar de, dê, bi piranî, alîkariya leşkerî û aborî yên wek çek û piştgiriya taktîkî û şêwirmendên leşkerî dide wan ta ku alîgirên welatên dijber yên şerî kêm bikin.
Jêdera têgehê.
Derbirîna "şerê sar" ji aliyê dîrokî ve xwedan çend wateyên cuda ye. Di sedsala 14an de, Don Juan Manuel dubendiya di navbera Xiristiyanîyê ûÎslamê de bi kar anî û cudahiya şerê sar û germ jî diyar kir. "Şerê ku gelek dijwar, tund û germ yan bi mirin yan jî bi aştiyê bi dawî dibe lê belê şerekî sar, ne aştiyê tîne û jî serfiraziyê dide kesên piştgiriya wî dikin."  Dûre piştî şerê cîhanê yê duyem George Orwell ev têgeh di gotareke bi navê "“You and the Atomic Bomb”" anku "tu û bombeya atomî" de bi kar anî ku ew gotar di 19ê cotmehê ya sala 1945an de di rojnameya Birîtanî "Tribune"ê de derket.Di cîhaneke ku di nav tirsaşerê nûklear de dijî, wî wisa got " aştiya ku ne aştî" ku wî ev nav lê kir "şerê sar" yê berdewam. Orwell rasterast got ku ev rûbirûbûna îdeolojiyan di navbera Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst û hêzên Rojavayî de ye..  Herwiha, dûra Orwell nivîsî ku "Piştî konferansa Moskovayê de, Rûsiya dest bi şerê sar li ser Birîtanya û împeratoriya Birîtanî kir."”
Pênasîn êdî wisa bûye ku ji bo wan şeran tên gotin yên ku rasterast nayên kirin. Bikaranîna pêşî ya di vê wateyê de ya şêwirmnedê serokatiyyê û aboriyê yê Amerîkayî Bernard Baruch e ta ku rewşa cîhanê piştî şerê cîhanê yê duyem û nakokiyên wê yên jeopolîtîk di navbera Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst û dewletên girêdayî wê û Dewletên yekbûyî û hevalbendên wê yên Ewropaya rojavayî vebêje. 16ê nîsana 1947an li Kalîfornya başûrî, axaftineke wisa çêbû (Ji aliyê rojnamevan Herbert Bayard Swope) û got" Bila em xwe nexapînin, em îro di nava şerekî sar de ne" û peyamnêrê rojnameyê û nivîskar Walter Lippmann ev têgeh bi nivîsÎna pirtûka "Şerê Sar"(1947) ev têgeh belavtir kir”
Împeratoriya Mongolan împeratoriyeke mongolî ye ku di navbera salên 1206an û 1368an de hikûm kiriye.
Cengîz Xan hemû kabîleyên ku bi mongolî şorê dikin kirin bin kontrola xwe. Di sala 1196an de li civîneke hemû serokên mongolan tevlêbûyî de navê Temuçîn kirin Cengîz Xan û împeratoriyeke mongolan hate avakirin. Cengîz Xan di sala 1211an de derketiye seferê Çînê. Vê seferê de Pekîn hate standin.
Di sala 1218an de Cengîz Xan derketiye seferê rojavayê. Vê seferê de mongolan axên Harzemşaxa bi dest xistin, Deryayê Kaspîş derbas kirin û ketine Rojhilata Navîn û Ewropaye.
Vuze (heyanî 2008 Azureus) clienteke ji bo protokola BitTorrent e. Azureus bi Java hat nivîsandin.
Azureus nivîsbariya azad bin GPL ye.
Fîneas û Ferb (bi îngilîzî: "Phineas and Ferb") rêzefîlmekî li ser kanala televîzyonê Disney Channel e. Ew yekem carî di TVyê de di 1ê Sibatê, 2008 de bû. Ew ji bo xelata Emmy hate berbijar kirin. Ew li Disney XD û kanalên pêwendîdar tê weşandin. Bername li ser du birayên ji malbatek têkel digel heywanek platypus e, yên ku planên ne gengaz dikin.
Du demsalên yekem ji 2015-an heya 2018-an bi Zarok TV bi Kurdî derket.
Di her beşê de, Fîneas û Ferb di hewşa paşiya xwe de makîneyên mezin diafirînin, mîna trenek an şemitokek mezin. Xwişka wan, Candace, hewl dide ku makîneyan nîşanî dayika xwe bide. Lê her dem dema ku dayik li hewşa paşîn e, makîneyên wenda bûne. Hema bêje di hemî beşan de stranek heye ku karakter dibêjin.
Di heman demê de du fîlim, "Fîneas û Ferb Fîlim: Li Hemberê Pîvana 2-an" û "Fîneas û Ferb: Candace dijî Gerdûnê".
Mihemed Kendulaî helbestvanê kurdan ê sedsala 17'an e. Helbestên xwe bi goranî nivîsandiye
Kürt Şiiri Antolojisi
Îbrahîmê Mewsilî, ango Îbrahîm el-Mewsilî (Erebî, ابراهیم ﺍﻟﻤوصلی‎,
z. 742 - m. 804), wêjevan û stranbêjê kurd yê sedsala 8'an e. Malbata wan ji Mûsilê koçî Kufeyê bûbûn bixwe li wê derê ji dayik bûye.
Mewsilî yekemîn stranbêjê cîhana misilmanan tê zanîn. Ziryab di bin bandora wî de maye.
Îbrahîm Mewsilî bavê Îsheq Mewsilî ye.
Raperîn navê ji dayikbûnê Dilek Demir (li Wan, Bakurê Kurdistanê) muzîkvaneke kurd e ku niha li bajarê Wanê dijî.
Di sala 2011an de bi zorahiya rêhevalên xwe dest bi muzîkê kiriye û demo ya yekem dest pê kiriyê. Strana yekem ya demo ji strana hunermend Kazım Koyuncu bi navê Hayde hate Kurdî kirin. Stran ji aliyê sedhezaran di Sosyal Medyayê de hate şirove kirin û guhdar kirin. Piştî ev "cover", Raperîn strana duyemîn ya stûdyo bi Erdem Altınses re dest pê kir. Albûma yekemîn Xapînok di sala 12ê îlonê 2012'an de derket ser pîyase. Di vê albûmê de 11 stran in, ji 9 gotinên stranê aîdî Hunermend Raperîn e. Piştî vê albûmê, Raperîn strana "Tarûmar" derxist ser pîyase. 2014 a jî albûma bi navê Rê Newa derxist. Tiştekî balkêş di albûmê de heye. 10 sitran hene hemû ji helbestê Müslüm Aslan hatine çêkirin û 10 muzîka 10 strana jî yê Raperîn'in.
Raperîn di muzîka xwe de gelekî bi îddîa ye. Dibêje 'Ezê bi Muzîka Kurdî Vebim Cîhanê'.
Di rizgarbûna Kobanê de berhema herî pêşî jibo Kobanê ya Raperîn bû.
Raperîn di roja 30ê kanûna pêşîn 1985 li bajarê Wan, Kurdistan hate dinyayê. Raperîn tenê yek xuşka du birayên xwe ye. Sîyemîn zaroka dê û bavê xwe ye. Dema ku Raperîn 4 salî bû ji malbata wê ji Wanê koçberî Îzmîrê bibû.
Muzafer Pertewmah an Farisî: مظفر پرتوماه‌,
(z. 1939 - m. 2006) Zanyarê kurd ê fizîka nukleer e. Ji Rojhilata Kurdistanê ye.
Empîrtanîya Osmanîyan de li axên Balkan'a di sala 1929'an de Grekistan; di sala 1878'an de Serbistan, Montenegro û Romenya; di sala 1908'an de jî Bulxaristan serxwe bibû. Ancax va dûgelên serxwe bûyî dixwastin ko axê xwe hinike din mezin bikin. Ru vê sedemê va şera bu.
Destpêkirina Şer.
Montenegro 8'ê Cotmeha 1912'an de êrîşe Dûgela Osmaniyan kir, du vî re Bulxaristan, Serbistan û Grekistan jî dijî Empîrtaniya Osmaniyan re şer îlan kir.
Dûgela Osmaniyan serkeft nebu û dûgelên Balkanan Balkan, Rumelî û Giravên Ege'yê dagirkirin. Vê demê de Albanya jî serxwebuna xwe îlan kir.
Vê şerê dûgelên Balkanan qezenç kirin û Sonxwendina London'ê 30'ê Gulana 1913'an de hate îmzakirin.
Encamên Şer.
Dûgela Osmaniyan li Balkana hate paqij kirin.
Şemamok () fêkiyek ji petêxan e. Bi qeysî kulma zarokekî mezin e. Rengê sor û xetên zer in.Ew jî weke petêxan bi leman ve û havînê şên dihê. Bêhna wê pir xweş e.
Zarok gelek ji vê fêkiyê hez dikin. Mezin ji nexasim jî bûk wê ji bo rewşê bikartînin.
"Şemamok" navê kovarareke zarokan e. Bi kurdî ye.
Alfabeya tirkî elîfbêyeke latînî ye ku zimanî turkî pê tê nivîsîn. Ev elîfbê ji 29 tîpan pêk tê.
Elîfbêya tirkî ya latînî di 1 çiriya paşîn a 1928an bi qanûna 1353ê hat pejirandin. Li gorî vê qanûnê 29 tîp di elifibêya tirkÎ de hene. Li jêrê şêweyên gire û hûrde yên elifbêyê hatine diyarkirin. Li gel wê ji bo xwendina dengdêrên “a, u, ı” zirav yên ku ji zimanên biyanî hatine jî, hinek nîşan hatine bikaranîn û ji bo nîşandayîna dengê dirêj jî)dihin rewşan de) (^) tê bikaranîn. Ji bo "O"yê ti nîşan nehat bikaranîn.
Ji van 29 tîpan, 8 heb (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) dengdêr û 21 jî dengdar in.
Kumik.
Kumik ev nîşan (^) e, ku di zimanê tirkî de carinan li ser tîpên “a, u, i” tê danîn ji bo dengên zirav yan jî yên dirêjiya dengî destnîşan bikin û ew jî di peyvên biyanî de ne. Lê hin çavkanî dibêjin êdî kumik rabûye û di zimanê niha de nemaye lê hinek jî dibêjin hîn heye.
Serê Kaniyê an Serêkaniyê (), navçeyeke Rihayê li bakurê Kurdistanê ye.
Serê Kaniyê dikevê ser sînorê Sûriyê an jî başûr rojavayê Kurdistanê. Li bakurê Serê Kaniyê Wêranşar, li aliyê rojava navçeya Kaniya Xezalan, li rojhilata wê jî parêzgeha Mêrdînê û li başûr jî dewlata Surî ye. Navçe 142 km ji parêzgeha Rihayê dûre û erda wê 2.020 km 2 ye.
Dîroka Serê Kaniyê.
Diroka Serê Kaniyê vedigerê heya 5000 sala û li jora Mezra Botan hatiyê avakirin. Li navçe Asûrîyên, Hîtîtên, Ebasîyên, Bizansiyan, Selçûqîyên û Kurdên devlet avakirine. Di dema Asûrîyan de navçê ji dewleta Mirrî Mutanî'rı paytêxtî kiriye û navê vê paytêxtê Waşşûkanî ye. Ji bona ve peytextê re Vaşşugar, Waşşûkanî, başikani, Serêkanî jî hatîyê gotin. Li şopawan şaristabn gişî li telanîya cotgeha Serêkanîye û kepeza çuçîk û a mezin em karin hina jî bibînin. Xedyê Serêkanîye a dema dawi İbrahim Paşayi. Sêrekaniya binxetê di sala 2013 da de ket bin sêhetîye Kurdên. Li Sêrekanîya binxetê alâ Kurdê badidi.
Mezin bun ya Serê Kaniyê 1.900.000 dekare û gor kordinate metoroloji 36-50 hevêrkên berahîye bakur, 39-55 qincoko rojhelate deyê. Bilindiya navçe 398 metro ye. Navçe 142 km ji Rihayê dûre. Li bakure Serê Kaniyê çiyaye Riha û li başûre we hudude Sûrî de çiyaye Abdulaziz heye.
Şev Serê KaniyêSerê Kaniyê aliye kepez
Bûharê baran baş dibarî. Deşta Sêrekaniyê bi beybûna dixemilî. Robara Circip bi çoşîk mezin diherikî. Bajêr û Girê Sêrekaniyê şindidi. Havînî ji germa laşe mirov dişewitî û baran nayê, çêle baran tê û sare.
Gelê navçê.
Ligor serjimêra sala 2000'ê hejmara niştecihên bajêr 45.641 bû. Niştecihên herêmê 85 % wan Kurd in û 15 % Ereb in.
Politîk.
Hilbijartina navçe a dema dawî dewletê betal kir û gelê navçê rabû ser piyan dewlet şermezar kirin. Li ser vê yekê hilbijartin çêbû ye İsmail Arslan disa hilbijartin qezenç kiri ye û rayê xwe zêde kiri ye. Lî navçe partiya Kurdê BDP'ê di hilbijartina de qezenç kiriye serokê şarêdariyê İsmail Arslan'ê Kurd e. Hilbijartina 2009'a ji BDP qezenç kiri ye.
Aboriya navçê.
Gelê navçê jîyana xwe bi çandinî û bi xwedî kirina heywana didomînin. Li navçe cotgehîk pir mezin ji heye û gelê navçe li ve cotgehe karker ye dikin. Li navçê nîsk, pembo, nok, genim, fistixê entabê, kenevir tê çandin.
Xezalê Serê Kaniyê.
Wan xezala nave xwe dani Serêkaniyê û bi Tirkî nave navçe bu ye " Ceylanpınar ". Berê xezale Serêkaniyê dihatin ber qanîya Xabûrê û ji Xabûrê av vedixwarin. Xabûr ji bo gi bîr vebûn ava we mıçıkî ye. Ji bo gi xezalen Serêkaniyê piçûk bûyî hatinî parastin. Niha 1500 xezalê Serêkaniyê heye. Xezalên navçe jî bo gi pir bûnû te firotin ji.
Ol û Bergeran.
rast û derewemi rojî û mejîme
Peykersazî.
Li gundê Axirtoş peykervanî tê ava kirin. Li vî gundî peykervanê Musa Cengiz bi peykervanî dixebite û peykerên xwe dişîne derve (Ewropa).
Cil.
Şelvar: devla pantor tê li xe qirin.
Dêrî (Pêşmal ango bervank): wekî nîv etekî ye. Rengê wê diguhere. Li hev qurmiçandiye û bi piştanekê li dora navtengê tê girêdan. Lê hertim 2 dêrî bi hev re li berdibin. Yek wek bervank (pêşmal) û yek jî wek nîv eteke (paşmal) tê liberkirin. Her du jî, ji yek cawî(qumaş) tên çêkirin.
Yêleg (Surt, Sixme, Êleg): ji du parçeyan pêk tê. Rengê pêşiyê û rengê estar heye. Estar her tim ji hevrîşim çêdibe. Ew li gorî temenê jinê tê guhartin, jinên ciwan rengên vekirî û gulgulî bi kar tînin, lê yên temen mezin rengên girtî li ber dikin.
Qutik (Kutik): ji qumaşên yêlegan ê giran tê çêkirin. Ew ji êleg dirêjtir û girantir e. Ji her du aliyan jî tê berkirin. Ango aliyên xwe yên bervajî nîn e.
Şala Kurmancî: ji qumaşekî buha ye. Ji rîs tê çêkirin. Qalind û germe, zivistanê diavêjin ser pişta xwe. 2-3 reng tê de cih digirin, hin caran jî tên bi rengekî ye
Lorke.
Peşye bi nigê rast du gav tê avêtin dûvre nigê çep ji wê ji dûvre nigê rast tê avêtin pî tê avêtin ser mila. Govendik zû û tevlîhev tê lîstin.
Delilo.
Govend bı nıge rast despe dıkı. Govendgêr sê gav davejı dûvre nıge çep davejı peşye. Veger bı nıge çep despe dıkı sê gav pışdı te avetın û pozisyana peşye ten sıtendın û wılo berdewam dıkı.
Heft tok.
Bi heft kevra te listin. Divê gi van heft kevira ji nêve her du tiliya di derbas biki. Êgı van heft kevra derbas biki lîstike qezenç dıkı.
Guzike jıkesti.
Bı du lîstikvana te listin. Hundure cerge lîstikvanık kewırık datinı. Lîstikvane dı ji ew kevırehan jı cerge duxazı gı derxı.Dı çareke dı dernexıst dıbı dora listikvanedı. Gı lîstikvane peşye dı carke dı kevır derxıst. Listikvane ebe kevır duxazı gı texı cerge u listikvane peşye nahelı gı texı cerge. Durı revık despedıkı gi listıkvan ev kevre han karıbı texı cerge listikvane dı dıbı ebe.
Lîstika xar.
Lîstikvanık xara xwe datini erde. Lîstikvane dı ji nîşan dıgrı u duxwazı gı lı xare xı. Gı lı xare xıst ev xarahan dı bı awi.
Vîzîk (Deleme).
Bı 3-4 lîstikvana te listın. 3-4 heval ebekık dı neqinın û delemawi datinin erde. Listikvan
nîşan li delama erde dıkrın û li delema erde dıxın. Gava li delema erde dixin divê gı delama wan bigerı. Gı delama wan negeri dibin ebe
Gundê navçê.
32 gund û 17 mezrayê navçeya Serê Kaniyê hene. Li navçê gundê bê kareba (ceryan) tunene û li hemû gunda telefon heye.
Di zimannasiyê de, zimanên pesendkirî ew ziman in (sax yan mirî) ku hatine belgekirin wî heta îroj jî mane. Berjeng jî dikarin tomarkirin, nivîs, wêje yan jî nivîstek bin. Berevajî, zimanên nepesendkirî ku dibe ku ti berjeng li ser hebûna wan tune be yan jî hemû berjeng wenda bûbin yan jî bi awayekî farazî wek proto-ziman li gorî veavakirina zimannasî hatibe çêkirin.
Di zimanê pesendkirî de şêweyin taybet yên peyvan hatine bikaranîn ku tê zanîn ku di wêje, nivîs an axaftinên nivîskî de hebûn wek teşeyên pesendkirî tên binavkirin. Lê teşeyên nepesendkirî bi awayekî farazî li ser bingehên berjengên nerasterast (wek şêweyên etîmolojîk) hatine bidestxistin. Di zimannasiyê de pirraniya teşeyên nepesendkirî bi nîşana stêrkê (*) tên diyarkirin.
Qerargeha Appleyê li Cupertino, Kalîforniya (DYA)
Apple (an jî Şirketa Apple, înglîzî: Apple, Inc., berê Apple Computer, Inc.) şirketê amerîkan yê ku hilbirandinê eşyayên elektronîk û bername û komputer. Yên din şirket iPod û iPhone û iPad jî çêdike.
Apple bi navê "Apple Computer", di berwara 1'ê îlona 1976'an de li Kalîforniyayê hat sazkirin. Paşê şirket navê xwe da "computer"ê derxist û bû "Apple" paşê 30 salan. Ji bo dîzayn û hîtabê xwe, şirket Sêva Adem sembola xwe kiriye. Di wê sembolê de sêvekî gezkirî heye û navê şirket li wira tê.
Rewadî, Dewleta Rewadî, Dewleta Rewadiyan dewleteke kurdan bû ku di navbera salên (955 -1221) de li bakurê Azerbaycanê hikûm kiriye.
Li gorî çend çavkaniyan, êla rewadî bi eslê xwe erebên êla yemenî ya Ezd bûne, lê dû re ketine bin bandora kurdan û êdî kurd bûne.
Paytexta wê Erdebîl bû, lê dû re guherandin paytext kirin Tebrîz.
Koka xanedaniya Rawwadid bi navê serokê eşîretê Rawwad ve girêdayî bû. Rewadî bi eslê xwe ji nijada Ereb bûn, û di nîvê sedsala 8an de gihîştin herêmê, lê ew di destpêka sedsala 10-an de Kurd bûn û dest bi karanîna Kurdî kirin wekî " Mamlan " ji bo Mihemed û " Ahmadil " ji bo Ehmed wekî navên wan. Malbata Rawadid di nîvê sedsala 8an de derbasî nav Kurdistan bû, û wê serokatiya şaxek Rawadiya kir ya Hecbaniyan eşîrê Kurd di sedsala dehemîn de. Di nîvê duyemîn ê sedsala 10-an û pir ji sedsala 11-an de, van neviyên Kurdkirî gelek Adharbayjan û her weha beşên Ermenistan kontrol kirin.
Ebû Ebdullahê Muqrî, yek ji zanyarekî misilmanê pêşîn ê kurd e. Ew ji Rojhilata Kurdistanê bû, Roja jidayikbûna wî nayê zanîn di sala 976'an de li Nîşabûrê mir.
Dibêjin ku ji Ebû Ebdullah re gellek mal û milk maye lê wî piraniyê daye feqîran.
Li cem alimên weke Yûsif bin Huseyn Razî, Ebdullah el-Haraz, Muzafer el-Kirmanşahî, Ruweym bin Ahmed û İbn-i Cerîrî xwendiye.
Parêzgeha Îdlibê () parêzgeheke di sînorên Rojavayê Kurdistanê de ye. Li vê parêzgehê kurd û ereb dijîn.
Şerê Sivîl a Sûrî.
Îro piranî parêzgehê bin destê Artêşa Fetîhê de ye.
'Elîxan Yezdanî'sazbendê navdare kurd xorasanê yê Qoşmê ku ser navê Elî Abçorî dihate naskirinê, duh danê êvarê ji ber nexweşiya kanserê emrê Xwedê kir.
Jiyan û xebatên muzîka wî.
Li gor raporta Mehr Newsê, Elî Abçorî sala 1310-an li gundê Abçorî ser bi Bujnûrt hate dinayê û ji 10 saliya xwe ve bêyî perwerde û dîtina mamosteyan lêxistina Qoşmê hîn bû heya dema koça dawî jî yek ji sazbendên herî başe Qoşmê li Xorasana Bakur û mûzîka meqamî bû.
Wî heta berî ku emrê Xwedê bike, Husên Bebî yek ji sazbendên defikê, ۵۰ salan pêre karên hunerî kir.
Elî Abçorî yek ji beşdarên festîvala cîhanî a bilûrvanan û ۲۰-emîn festîvala mûzîkê a Fecrê bû.
Belavbûna îslamê li Kurdistanê an jî Misilmanbûyina kurdan hevnasîna wan bi îslamê re ji dema Esra Seadetê ve destpê dike. Tê zanîn ku piraniya kurdan berî îslamiyetê li ser dînê Ezdaî û zerdeştîtiyê bûn. Dinê Zerdeştî ji aliyê Zerdeşt pêxember ve hatiye belavkirin û heta dema şerê di navbera Sasaniyan û artêşa îslamê de ku çêbû pirraniya kurdan li ser vî dînê bûn.
Îslamiyet di sedsala 7'an de derket, wê demê kurd di navbera Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê de perçekirî bûn, ji ber vê yekê hertim axa kurdan ji Sasanî û ji Bîzansê re bûbû qada şer.
Hevnasbûna kurdan bi îslamiyetê ve digîhîje dema Muhemmed pêxember. Herwiha du kurdên sehabe hene ku di dema Muhemmed pêxember de bûne misilman, evan kesan Cabanê Kurdî û kurê wî Meymûnê Kurdî ne.
Ji bilî van sehabeyan gelek tabîûnê kurd jî hebûne ji vana yê herî navdar Şêx Xelîlê Kurdî ye ku di sala 750î de wefat kiriye. Şêx Xelîlê Kurdî bi xwe zanyarê îslamê û mutesewifê kurd ê herî pêşîn e.
Pêşiya fetihkirina Kurdistanê jî hinekî bazirganên kurd ji herêma Cizîrê çûne herêma Mekeyê bajarê
Taîfê û li wê derê bûne misilman û zivirîne Cizîrê misilmantiyê belakirine.
Wexta ku Artêşa îslamê di serdema xelifetiya Omer de di navbera salên 637-642an de îslamiyetê li Kurdistanê belavkirin pirraniya kurdan îslamiyetê pejirandin û bûne misilman. Lê hinek kurd jî di dema Elî de bûne misilman, Bi vî awayî kurd li dû ereban ve bûn gelên misilman ên pêşîn.
a> li Kurdistanê û li Rojhilata Navîn
Îro pirraniya gelê kurd misilmanên sunî ne, Lê hinek elewî û hêjmarekî kêm şiî jî hene, kurdên sunî li ser mezheba Îmamê Şafiî ne. Di nav kurdan de gelek êzidî, û pir kêmbe jî hinekî xiristiyan, cihû û zerdeştî jî hîna hene.
Bi pejirandina misilmantiyê ve li Kurdistanê di nav kurdan de xwendin û zanist pêşve ket. Li Kurdistanê gellek medrese, mizgeft, pire û nexweşxane ava dikin.
Di Serdema Zêrîn a Îslamê de li her aliyê Kurdistanê wêjevan û helbestvanên mezin yên weke Bassamê Kurdî, Ebdulsemedê Babek, Baba Tahirê Uryan û Eliyê Herîrî, alimên weke Macîdê Kurdî, Ebû Ebdullahê Muqrî, Îsayê Kurdî, Qalî, Îbn Cezerî, Cakîrê Kurdî, Ehmedê Eşnehî, Ebdulqadirê Geylanî, û Îbn Selahê Kurdî, stranbêj û muzîkologên weke Îbrahîmê Mewsilî, Îsheqê Mewsilî, Ziryab, Sefiyedînê Ûrmewî û Muhemmed Katib Erbîlî, gerokên weke Ehmedê kurê Fedlan, bijîşkên weke Muhemmedê Hesenê Kurdî û Ehmedê Herîrî, mîmarên weke Mûnîs, fîlozofên weke Şihabedînê Suhrewerdî, Siracedînê Ûrmewî, Emerê Suhrewerdî, Amîdî, Îbn Dînar, Îzedînê Erbîlî û Şemsedînê Şehrezûrî, dîroknasên weke Elî îbn Elesîr, Mubarek Mistewfî, Behaedînê Şedad, Îbnûl Ezraq û Îbn Xelikan, zanistvanên weke Dînewerî, Îbn Quteybe, Îsmaîlê Cizîrî, Fexredînê Exlatî, Kemaledînê Yûnis, Îbrahîmê Xelatî û Ebûlfida derketine holê û di gellek şaxan de zanist û wêjeya kurdî pêşve xistine.
Ji bilî van kesan di vê demê de gellekî nivîskar û zanyarên kurd ên jin jî derdikevin ji vana yên herî nas kirî Fexrûl Nîsa, Ûm Muhemmed, Ciweyriye û Esma Xatûn in. Fexrûl Nîsa destxet (xetat), nivîskar û hedîsvana kurd a herî pêşîn e, Tê gotin ku Fexrûl Nîsayê gellekî helbestên xweş jî nivîsiye.
Îbrahîmê Mewsilî (742-804) yekemîn stranbêjê kurd e, Herwiha yekemîn stranbêjê cîhana misilmanan jî tê zanîn, Bi pirranî li Mûsilê hate naskirin ji ber wî bernavka wî "Mewsilî" ye. Mewsilî ji 900î zêdetir berhem besterêz kiriye.
Ziryab (789-857) kesê pêşîn e ku têla pêncem li saza ûdê zêde kiriye û mizrap bi kar aniye û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka endulusî tê nasîn.
Dînewerî (820-896) ji zanyarên Kurdistanê yên mezin ê ewilî û zanistvanekî pirralî ye, ne tênê li ser qadekî, di gelek qadan de vekolîn kiriye û rê daye pêş zanyarên dû xwe. Dînewerî di warê riweknasî, ajalnasî, zimannasî, mentiq, dîrok, erdnîgarî, stêrnasî, meteorolojî, matematîk û mekanîkê de berhem nivîsiye û ew berhemên wî ji alî zanyarên mezin ên dû wî weke çavkaniyên herî bi bawer hatine bikaranîn. Li Ewropayê di derdora zanistî de weke “"Dahiyê Kurd"” tê naskirin.
Her wiha yekemîn zanistvanê kurd e ku ji bo xebatên xwe yên li ser astronomiyê li Kurdistanê li bajarê Dînewerê Çavdêrî ava kiriye.
Dîsa Dînewerî bûye ji zanyarên yekem ku li ser dîroka kurdan û antroplojiya kurdan lêkolîn kiriye û pirtûkek bi navê "Ensab el-Ekrad" ("Jêderka Kurdan" an "Eslê Kurdan") nîvîsandiye. Di vê berhema xwe de ji dîrokên kevnar heya roja xwe bav û kalên kurdan girtiye dest. Dîsa tê gotin ku di dîrokê de yekem car wî "Nexşeya Kurdistanê" xêz kiriye. Navê Kurdistanê di xeriteya xwe de bi kar aniye. Dînewerî Qurana pîroz a misilmanan jî tefsîr kiriye û bi vî awayê bûye ji tefsîrvanên kurd yê herî pêşîn.
Îbn Quteybe (828-885) zanayê bi navûdeng ji malbateke kurd a rewşenbîr hatiye. Ji ber hindê perwerdehiyeke baş dîtiye û zanayekî îslamî yê derdemî jê derketiye, di gelek şaxên zanistiyê de bûye pispor, xasma jî li ser zanista dîrok, kelam, hedîs, tefsîr, wêje û fiqihê gelek pirtûk nîvîsandiye. Îbn Quteybe di dema Ebasiyan de yekemîn rewşenbîr bûye ku di pêşveçûna zanîn û medeniyetê de pêşikvantî kiriye.
Bassamê Kurdî di sedsala 9'an de jiyaye, herî pêşîn bi zaravayê goranî helbest nivîsandiye. Lê derbarê jiyana wî de zêde agahî tuneye.
Ebdulsemedê Babek (972-1020) helbestvanê kurd ê herî pêşîn yê kurmancî nivîsiye. Ebdulsemedê Babek dîwaneke sê cild helbest bi kurmancî nivîsîne. Zimanê wî pir xweş, geş û herikbar e û peyvên ku wî bi kar anîne, di kurmanciya îro jî niha têne bikaranî, Helbestekî wî ev e.
Ebdulsemedê Babek çendî ku wek helbestvanê pêşî yê ku bi kurmancî nivîsiye jî, lê zêde li Kurdistanê nehatiye naskirin. Ji ber wê yekê Eliyê Herîrî (1009-1077) wek helbestvanê pêşîn tê zanîn. Helbestekî Elî Herîrî ev e;
Baba Tahir Hemedanî (935-1010) jî helbestvanê kurd ê pêşîn ê ku helbestên xwe bi kurdiya lorî nivîsiye. Helbestekî Baba Tahirê Uryan;
Îsmaîlê Cizîrî (1153-1233) ji Cizîrê ye, bi xwe di medreseyên kurdî de xwendiye û zanyarekî pir bi nav û deng e ku bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtiye.
Îsmaîlê Cizîrî pirtûkekî bi navê "Kitab el-Hiyel" ("Pirtûka Huneran") nivîsandiye, di wê de, digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkî dike.
Di sîbernetîk û fizîkê de gelekî zanyarên navdar yên weke Leonardo da Vinci di bin bandora Cizîrî de mane.
Di dîroka cîhanê de çawa Selahedînê Eyûbî lehengê kurd tê naskirin, di zanista cîhanê de jî Îsmaîlê Cizîrî bi navê "Endezyarê Mezin ê Kurd" têye binavkirin.
Helbesta Hurmizganê û Fetîhên Îslamê.
Tê îdîakirin ku helbestek li ser kevalê di derdorên salên 1800î de li Hurmizganê hatiye dîtin û tê de wextê Mezopotamya hatiye fethkirin, li derdorê Şehrezûrê û Hurmuzganê gelek kurdên Zerdeştî ji aliyê Misilmanan ve hatine kuştinê û gelek li wan zilum hatiye kirin. Hîna ku li ser vê helbestê lêkolînên zanistî nehatibû kirin derbasî gelek pirtûkên kurdî ên dîrokî û wêjeyî kirin.
Dîroknasê kurd Mehrdad Izady di pirtûka xwe ya Kurd de ji bo vê helbesta li ser kevalê hatiye nivîsandin dibêje bi sextekarî hatiye çêkirin.
Nivîskarê kurd Tewfîq Wehbî jî di derbarê helbestê de gotiye "lihevanînek derew e".
Medreseyên kurdî.
Medreseya Sor a Cizîra Botan
Bi belavbûna îslamê, li Rojhilata Navîn û erdnîgariya Kurdistanê, şaristaniyeke nû dest pê kir. Ev şaristanî, giraniya xwe daye ser nivîsandin û xwendinê. Ji ber hindê kurdan jî gelek medreseyên ku perwerdehiyê bi zimanê kurdî dikirin ava kirin.
Medreseya Kurdî a herî pêşên di sadsala 10'an de sala 950'an de li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Hamedanê hatiye avakirin.
Di medreseyên kurdî de pirraniya pirtûkan bi zimanê erebî bûn, lê alimên kurdan evan pirtûkan dizivirandin zimanê kurdî û hînê telebeyan dikirin. İcar bi vê şeklê ve zimanê kurdî pêşve diket. Di medreseyên kurdî de telebeyên kurd tevê zimanê kurdî, erebî û farisî jî hîn dibûn.
Di medreseyê kurdî de dersên Quranê, tefsîr, siyer, fiqih, kelam, mantiq, wêje, felsefe, stêrnasî, bijîşkî, fizîk, matematîk û hwd dihatin dayîn.
Zanyarê kurd herweha bavê robot û sîbernetîkê ku îro van herdu bûjenan dinyayê li ser nigan ragirtine, projeya wan ji aliyê Îsmaîlê Cizîrî ve di Medreseya Kurdî de hatiye çêkirin.
Hin ji wan medreseyan pirî ku menşûr bûbûn, bihêsanî navên xwe di rûpelên mêjû de jî bi cih kirine.
Her wiha Medreseyên kurdan zimanê kurdî, çanda kurdî û wêjeya kurdî li ser pêya dane hîştin.
Zanyarên kurd yên medreseyên kurdî.
Di medreseyên Kurdistanê gelek zanistvan, alim û wêjevan derketine, her yek li gorî hêza xwe li wêje û zimanê kurdî xwedî derketiye û bi pêş xistine.
Pirtûkên kurdî yên medreseyan.
Mele Mehmûdê Bazîdî di nîveka sedsala 19an de bi taybetî behsa pênc heb (“Tesrîfa Kurmancî”, “Nûbihara Biçûkan”, “Mewlûd”, “Zurûf” û “Terkîb”) pirtûkên kurdî kiriye û gotiye ku ev berhem di medreseyên Kurdistanê de tên xwendin.
Çend dewletên kurdan yên piştî îslamiyetê.
Dewleta Eyûbî ya kurdan a herî mezin a piştî îslamiyetê
"Çend berhemên kurdan piştî îslamiyetê avakiriye"
Parêzgeha Reqayê () parêzgeheke Sûriyê ye. Li vê parêzgehê gelek kurd dijîn. Ema hinik ereb jî vê parêzgehê jîn didin.
Îro teve Girê Spî bakurê parêzgehê bidest YPG'ê de ye, derê din jî bin dagiriya Daişê de ye.
Niştecihên parêzgehê.
Li vê parêzgehê kurd û ereb hene. Kurd li bakur û navendê parêzgehê dijîn, ereb jî piranî başûrî parêzgehê dijîn. Hema hinik gundên tirkmenan jî hene.
Parêzgeha Helebê () parêzgeheke Sûriyê ye. Li vê parêzgehê ereb, ermen û kurd dijîn.
Îro navçeyên parêzgehê de Efrîn û Kobanî bin kontrola YPGê de ye; Menbîc, Cerablûs û Bab bin dagiriya Daişê de ye û derê din jî bin kontrola mixalîf û rejîma Be'esê de ye.
Parêzgeha Erdêxanê () parêzgeheke di sînorên Bakurê Kurdistanê de ye. Li vê parêzgehê piranî kurd dijîn. Ema dewleta Tirkî, gelheya tirk hanî vira û ru vê sedemê tirk jî vê parêzgehê hene.
Li vê parêzgehê piranî kurd dijîn. Ancax hinik gund û taxên tirkan jî hene.
Gelheya parêzgehê di sala 2014'an de 100.809 e. Sebê bêkarî gelheya parêzgehê tim dadikevê.
Parêzgeha Diyaleyê () parêzgeheke ko du navçeyên xwe dikevê sînorên Başûrê Kurdistanê. Li vê parêzgehê kurd û ereb dijîn.
Şerê Îraqê.
Îro teve Xaneqîn bakurê parêzgehê bidest pêşmergê de ye, Maqdediye û Baqûba jî bidest Arteşa Îraqê de ye.
Avayiya nijadî.
Li vê parêzgehê de kurd bakur û rojhilatê parêzgehê rûdinin. Ereb jî xerbî parêzgehê dijîn.
Meryem Elîcliye stêrnaseke jin yê sedsala 10an yê ji bajarê Helebê ye. Ew di dîroka misilmanan de jina pêşîn e ku li ser stêrnasiyê xebat kiriye.
Bavê Meryemê hostayê Astrolabê bû. Meryem jî hewl dide bavê xwe bi astrolabê xebitiye û bilindbûna cîsmên esman pîvaye. Meryem carna di nav ereban de weke "Meryem Elastrolab" tê zanîn.
Bokan yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bokan e.
Li gor Serjimariya Mirovan û Malana Îranê, di sala 2012an de, hejmara rûniştivanên vê bajêristanê 224,630 kesane.
Reşîd Sofî hunermendekî navdar e li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê.
Di maleke dîdndar de rabû, bavê wî muftiyê Kobanî bû.
Di sala 1970 de, dest bi karê hunerî kir dema ku xula 7 de bû li dibistanê li ser destê karkirê posta Kobani navî wî EsEs bû û yekemîn stranê ku ew fêr bû strana "طيري ياطيري ياحمامة وانزلي بدمّر والهامة"
Aamir Khan (z. 14ê adara 1965an) aktor, çêker û derhênerekî hind e.
Zewacî ye, 2 kur û keçeke wî hene. Navê jina wî Kiran Rao ye.
Aamir Khan misilman e û carekê çûye hecê.
Ruhr çemek li bakurê rojhilatê Almanya li eyaletê Bakûrê Rayn û Fallen a Rojhilat e. Navê xwe daye wî herêmî ku tê re dikishe. Ji ber ku komir li wir dihat û hê tê derxistin, di dîroka dewlemendbûna Almanya de cîhekî zef mezin digre.
Çend bajarên mezin li gel Ruhrê ev in: Bochum, Bottrop, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen, Hamm, Herne, Mülheim an der Ruhr û Oberhausen
Digit ji zimanê Latinî ye. Kurdiya wê "tilî" ye. Ji ber ku meriv bi tilliyên xwe dijimartin, ji jmaran re jî digotin tillî. Digital tiştek e, ku têkiliya wê bi tilliyan, ango bi jmaran ve heye.
Di teknîkê de sinyalên analog, wek Elektrîk, li jımaran tên wergerandin û dibin sinyalên jmarî. Ev sinyal bi CPU (Central Processing Unit, Yekbûna Navendî), an jî micro controller, cîhazên ku hemû karên di Kompûteran de dikin, tên xwendin. Bername yên computeran bi rastî ev sinyalên digital in.
Şeva Çille an jî Şeva Yeldayê yek ji cejnên herî kevn ên îraniyan e. Ev cejna hevdem ligel Şoreşa Zivistanê û li şeva herî dirêj a salê ye ku li dû wê dirêjahiya rojan li nîvkada bakûrî ber bi zêdebûnê ve dihere.
Şeva Yeldayê yan wek ku kurdên Xorasanê dibêjin Şeva Çêlle ji dema rofirrîna (rojavabûn) roja 30'ê meha azerê (roja herî dawîn a payîzê û roja dawîn a meha 9'a tavî) û 21'ê kanûnê dest pê dike û heta roverketina (rojhilatin) 1'ê meha dêyê anku 22'ê kanûnê ku yekem roja zivistanê ye didome. Malbatên îranî ji wan kurd bi giştî di Şeva Çêlle da şîveke baş ligel cûreyên mêwe û bi taybet zebeşan amade dikin û vê şevê heya sibê bi şadî û kêfxweşî li xwe sibe dikin. Piştî xwarin û vexwarinê şev bi Şahnamexwanî û xwandina helbestên wek Hafizê Şîrazî didome. Yên kal û pîr çîrokan dibêjin.
Wateya "Yelda".
"Yelda" bi eslê xwe peyveke sûriyanî bi wateya zayîn û jidêbûn e. Ji ber ku sûriyaniyan visan bawer dikirin ku Şeva Yeldayê hevdem ligel jidêbûna Îsa Mesîh e. Di çanda îraniyan da Yelda anku Şeva Çileyê şeva zayîna mêhr û dilovaniyê ye. Yên rojavayî yelda ligel Noêl li ber hev danîne û romiyan peyva Natalîs ji bo zayînê bi kar anîne. Xisrîstiyaniyên sûriyanî peyva Yeldayê bi xwe ra anîn Îranê û ji demê û bi vir da hema wisan maye.
Çilegir û Çileqiçik.
Şeva Çileyê li Îranê bi Şeva Yeldayê tê naskirin. Ji Şeva Çêlle heta 40 şevan anku şeva 1’ê sibatê (10'ê meha 11'an a tavî anku meha behmenê) dibêjin "çellegir" yan "çilleya mezin" ku 40 roj in. Her wiha ji 1’ê sibatê heta 20’ê sibatê (destpêka meha Isfendê, meha 12'an a tavî) wek "Çelleqiçik" yan "çilleya biçûk" tê gotin.
Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê.
Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê jî xwedan girîngiyeke taybet e. Di vê şevê da malbatên ku tezebûkek ji lawê xwe ra xwestine û hîn lawik di destgirtiyê da ye, xelat ji zêr û zîv û cil û bergên bûkê her viha cûreyên xwarinên rojane didin mala bûkê. Navê vê xelatê Şevçellegî ye. Agirpêxistin û lîstika bi êgir yek ji taybetiyên vê şevê ye.
"Li vê şeva dirêj û reş
Mala we germ, dilê we geş"
Gelek kurdên Xorasanê li deverên çiyayî û bilind û sar dijîn û hin kes jî gund yan bajarên nizim û germ wek Deregez, Layîn û hwd in û zivistanên wan ne pir sar in. Kurmancên mina hinek ji baçiyan, hêzolan, birîvanan, miliyan, qaçikan, qeremanan û yên din ku hîn jî di rewşa koçberiyê dijîn di zivistanan da ligel pezê xwe berê xwe didin aranên wek Merawe Tepeya parêzgeha Gulistanê, Serexê, Kaşmerê û derên din ên germtir. Diyar e ku anegorî her êl û eşîrê û gund û navçeyekê hin urf û edet û rêûresmên taybet hene ku kurmanc li demsala zivistanê xwe mijûlî wan dikin.
Ez li vir dixwazim hinek ji bawerî û rêûresm demsala zivistanê li herêma ji sedî ۱۰۰ kurdnişîn û çiyayiya bakûr-rojhilata Qûçanê ji we ra binivîsim. Destpêkê ez dixwazim navê hinek ji gundên vê deverê bînim: Xelikan, Keçeren, Gogan (Ceferqulî zengilî, helbestvanê kurmanc xelkê vî gundî bûye), Dudan, Canan û Çiran, Îg, Pîran, Tiwîl, Ellayan, Xadiman, Keykan, Dewletxane, Kela Xên, Qaçikan, Qazme, Derwendiya jorîn û jêrîn, Zengilan, hemzikan û hwd. Xelkê van gundan ji eşîrên cûrbicûr in: Baçiyan, Badilan, xelikan, Pîran, Kawan, Çûkan, Xadiman, Keykan û hwd.
Ji ber çiyayîbûna vê navçeyê piraniya xelkê ji berê va mijûlî xwedîkirina pêz û dêwîr her wiha cotkarî û baxdariyê ne. Piranî genim û ceh û nîsk û nûkan diçînin û baxên wan jî ji sêv û gwîz û tirî û hwd in. Em dikarin bêjin çavkaniya sereke ya debara xelkê ajeldarî û cotkarî ye. Zivistanên vê derê pir sar û çaxûn in.
Piştî danasîneke kurt li bara erdnigarî û gundên vê herêmê em vegerin ser mijara xwe. Ez qada lêkolîna xwe biçûk û biçûktir dikim û li vir hinek ji bawerî û rê û resmên di demsala zivistanê da li gundê me yê `Kela Xên` (Keleha Xên, Xan) ku min bi xwe di biçûkatî û nûciwaniya xwe da derbas kirine pêşkêşî we dikim. Piştî xermankutanê ku carna heta destpêka îlonê heta navbera vê mehê jî didomand, êdî xelkê dest bi nûkirina banên malan û laşkirina baxên sêv û gwîzê dikirin. Serê qefsê anku mîzanê (destpêka demsala payîzê) dest bi çandina gênim dikirin. Berî ku maşînên nû wek traktoran derkevin xelkê bi gan erdên xwe diajotin ku helbet gelek zehmetî didîtin. Helbet wê demê êdî kêmtir ker û ga ji bo ajotinê bi kar dianîn û piranî bi traktoran erd diajotin. Genimê ku vê çaxê diçandin genimî qefsî dihat gotin. Bi nêzikbûna zivistanê ra berf û çaxûnan dest pê dikir. Êdî pez bi şevan li çolê danedigirtin. Êvar ku dibû me radihişte çûyê xwe û diçûn li ber deriyê kûçê li benda kêrî diman. Kerî ku dihat her mîh yan beran û kavirek li xwediyê xwe digerî. Her kes li derê hewşê disekinî û dema ku kerî ji ebr derî malan derbas dibû bi “Hêzkirinê” û gotina Hêzhêz`ê pezê xwe vedixwendin hundir hewşê.
Şeva çêlle (Şeva Çileyê).
Payîz yan heman qefsa me bi dirêjtirîn şeva sale anku Şeva Çêlle (22’ê kanûnê û ۱`ê meha 10`an a tavî anku dêy`yê) bi dawî tê û zivistan dest pê dibe. Şeva Çêlle li ba gişt xelkê Îranê û ji wan kurmancan şeveke naskirî û binirx e. Xelk vê şevê bi kombûna li dora hev û bi xwarina mêwe û fêkiyan, bi zebeş û kundirên kelandî û dendik û xwarin û vexwarinên din li xwe sibe dikin. Malbatên ku lawekî wan bi destgirtî ye xelatekê ji xwarinên rojane, cil û berg û tiştên visa ji bûk û malbata bûkê ra dibin. Bi vê xelatê da `Şevçellegî` dibêjin. Ev şeva bi giştî şevek pîroz tê hesêb.
Şeva Çileyê li Îranê bi `Şeva Yeldayê` tê naskirin. Ji Şeva Çêlle heta 40 şevan anku şeva 1’ê sibatê (۱۰`ê meha 11`an a tavî anku meha Behmenê) dibêjin `Çellegir` yan `Çilleya Mezin` ku 40 roj in. Her wiha ji 1’ê sibatê heta 20’ê sibatê (destpêka meha Isfendê, meha 12`an a tavî) wek `Çelleqiçik` yan çilleya biçûk tê gotin.
Zivistan û `Geriyan`.
Ez ki mest im mestê te me, hey lêlo gede,
Ez bazinê destê te me hey lêlo gede,
Her der herî ez ya te me, hey lêlo gede,
Şemalê Qûçanê sar e, dele min mede (dest le min nede).
Wê çaxê têlêvîziyon li malan tunebû. Ez qala salên 1990 û dû ra dikim heta 1995-6’an. Kehreba jî tinebû. Me bi batriyan (qûwe) li radiyoyê guhdarî dikir. Bernameya Kurmancî ji mêj va ji Meşheda navenda Xorasana mezin bi qasî saetekê belav dibû û gelek xelkê jê hez dikir. `Her gepek je derekê`, `Xalê Medqulî` û hwd. Wê çaxê li aliyê kasitên Remoyê Xelikî li her malekî peyda dibû. Dengekî xwe yê pir zelal hebû û gelek xelkê jê hez dikir. Carekê tê bîra min hatibû dawetekê û ez jî li odeya ku wî distiriya bûm. Dema ku dixwand destê xwe lis er guhên xwe datanî û piştî demekê ku dengê xwe radiwestand, bi çar tiliyan li paş guhên xwe işare dikir. Dema ku mezinekî jê pirsî ku Remo tu çima visa dikî? Got: Ez dema visa dikim kulamên min tênbîra min!
Axiriyê xwe aware wûm je dest te
Ez karê xwe dewînmi xelko je şansê pest e
Le ba caylên xelkê gul timêşe sermest e
Şevek hatim elê lê, we mêvanî girda min
Ez aşiq im xecê can, kes nizani rinda min
Were henî elê lê, nav Delavan girdê can
Ez ramîsim elê lê, her du çavan girdê can
Îman tune elê lê, wax le dêbavan girdê can
Çarçar di navbera Çilegir û Çileqiçikê da.
Bi heşt rojan ku çar rojên dawiya çileya mezin û çar rojên destpêka çileya qiçik digirtin ber ra digotin `Çarçar`. Xelkê visan bawer dikir ku serma herî zêde ya zivistanê li van heşt rojan e.
Emen Demen (Ehmen û Behmen).
Piştî van sê şevan bi qasî deh rojan ji 20 heta 30`ê sibatê (۱ heta 10`ê Isfendê) `Hemen demen` dihat gotin. Helbet li hinek deverên Îranê `Ehmen û Behmen` ji 1 heta 20`ê sibatê dibêjin û bi bawer in ku Ehmen û Behmen du bira bûne ku di dema serma û çaxûnan da ji bo dabînkirina xwareka ajelan berê xwe didin çola û çiyan, lê dema vegeriyanê û li nêzikî malan ji ber serma zêde jiyana xwe ji dest didin.
Oskîlo Gîsklo.
Piştî Emen Demenê bi qasî ۱۰ rojan ji 1 heta 10`ê adarê (۱۰ heta 20`ê Isfendê) Oskîlo Gîsklo digotin. Li vê heyamê hinekan dest bi çandina daran dikirin. Ciwanan hêdî hêdî xwe ji bo kuşniya Newrozê amade dikirin. Lê mijara herî balkêş `HevdeMal` û Kûmaca wê bû.
Hevdemal (Hevde Mal).
Di vê navberê da şeveke hêja û pîroz hebû ku jêra `Şeva Hevdemalê` (Hevde Mal) digotin. Ew şeva jî şeva 3`ê adarê (۱۳`ê Isfendê) ye ku ji wê şevê heta Newrozê ۱۷`ê şev dimînin. Li vê şevê ku kurmanc şeveke pîroz dizanin xwarinek bi navê `Kûmacê` çê dikin. Ew xwarina xweş ku ji ard û rûn û tiştên din çê dibe visa ye ku kevaniya malê dema ku hevîra wê distirê, moriyeke bi rengê şîn yan kesk dike navê. Dema ku xwarin amade dibe û tînin ser sifrê, bi kêrê bi qasî hejamara endamên malbatê ku hazir in dikin çend beş. Her kes para xwe hiltîne û di nav dewriyê xwe da datîne û bi vî awayî dest bi xwarinê dikin. Tişta ku li vir gelek balkêş ev e ku ev morî li para her kesî be û li devê her kesî xuya bibe, bi bawera xelkê ew kesek xwedîşans û bextewar e. Dibêjin ku di sala bê da dê rozî û nêmetên Xwedê bi ser wî/ê da dibare.
Di vê heyama salê êdî ev seramaya destpêka zivistanê işkestiye û eger jî berfek bibare zû dihele û vedibe. Carna bayeke tund lê ne weqes sar tê û berf û cemedan dike av ku jê ra `Bayê Kûwatê` dibêjin.
Êşe pêşe`.
Piştî Oskilo û Gîskiloyê ji 10 heta 15`ê adarê (۲۰ heta 25`ê Isfendê) `Êşe pêşe` tê gotin. Wer xuya dike ku navê wê ji ber vê yekê ku bi nêzikbûna biharê va pêşû û kurm û kêz êdî xuya dibin.
Jinebî.
Piştî Êşe pêşeyê ji 25 heta dawiya salê `Jinebî` tê gotin û egera vê navê jî ew e ku dibêjin zivistan di van çend rojên mayî da girr û bêrehmiya xwe herî zêde nîşan dide.
Çarşema sor.
Şeva çarşemiya herî dawîn a salê ne tenê li nav kurmancan belkê li gişt deverên Îranê wek Çarşema Sor (Çarşenbê Sorî) tê binavkirin ku van salan bi coş û kelecaneke zêde û bêmînak tê lidarxistin û her sal jî li bajar û deverên cûrbicûr gelek birîndar ji ber vê bûyerê çê dibin. Helbet ev babet li berê kêmtir li nav gundên kurmancan hebû yan ez bêjim qet tunebû û pirtir sê şevên dawiya çileya biçûk weku li jor hat gotin, bi lîstina bi êgir pîroz dikirin.
Eyda Gir (Newroz).
Di dawiya zivistanê jî da Newroz yan visan ku kurmancên Xorasanê dibêjin `Eyda Gir` tê.
Gelek babetên folkolorîk û taybetiyên çandî yên kurmancên Xorasanê hene ku mixabin nehatine nivîsîn. Dema ku em li çand û folklore kurmancên Xorasanê dinêrin gelek babetên hevpar ligel kurmancên êzdî, elewî û her viha yên din li deverên cûrbicûr wek Ermenistan, Anatoliya Navîn, Dêrsîm, Semsûr, Sêwas û hwd hene.
Tevî ku gele xebatên hêja li ser nasnameya kurmancên Xorasanê hatine kirin, lê sed heyf û mixabin ku hertim çand û folklore di bin sîbera lêkolîn û xebatên di warê dîrokî da nehatine berçavgirtin û em kêmtir dibînin ku berhemeke baş li vê barê hatibe nivîsîn.
Şemxal gundekî kurdan ser bi bajarê Qûçanê li bakûrê Xorasanê ye.
wateya Şemxal.
Şemxal gulleyekî kevn û bihêz bi zimanê kurdiya kurmancî ye. Li kurdiya kurmancî ya Xorasanê gotinek heye ku naveroka wê ev e: “Ma tîrê Şemxalê li te ketiye?“. Ev gotina ji kesekî ra dibêjin ku li berteka bûyerek ne ewqas girîng, dinale û diqîre.
Beşaret, gundekî bi ser Dêhêstani Qerebaşloê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Li gund zimanê kurmancî tê axavtin.
dirêjtî rê je şeri Deregez: 27.98 km
serjimarî 2007: 91 malbat; 479 kes
Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez, Dêhêstani Qerebaşlo
dirêjtî rê je şeri Deregez: 15.79 km
Qerebaşlo (), navê dehistana ku bi ser şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ye. Di gundistanê de bi zimanên kurmancî û farsî û tirkî tê axavtin.
Şûnên nîzîkî dehistana Qerebaşlo.
Li Dêhêstanî Qerebaşlo 29 gund hene ku le 20 gundi xelkî kurmanc guzeran deken, gund wî dêhêstana je sedi 69 şûnê kurmancan in. Li Dêhêstanî Qerebaşlo 1212 malbat û 5118 kes guzeran deken, lê gundê kurmanci wî dêhêstana 846 malbat û 3.709 kes hene. Je sedi 72,5 xelkî wî dêhêstana kurmanc in.
Şûn: Îran, Xorasani Rezevî, Şaristani Deregez,
Dêhêstani Qerebaşlo
dirêjtî rê je şeri Deregez: 20.38 km
çavkanî.
Kurdên Xorasanê
dirêjtî rê je şeri Deregez: 14.35 km
Asa Akira, navê wê yê rast Asa Takigami (z. 3ê kanûna paşîn a 1986'an, li New York) pornostêrkeke amerîkî ye, ancax bi eslê xwe japonî ye. Asa Akira heta niha 105 pornofîlm, bi piranî yên cureyê lezbiyen, kişandine.
Di 3ê kanûna paşîn a 1986an de li New York'ê zarokeke malbateke japonî hate dinê. Ew di 6 saliya temenê xwe de bi malbata xwe re koçî Japonê kir.
Nav: Ebasqele; `Abbas Qal`eh; عباس قلعه
dirêjtî rê je şeri Deregez: 8.78 km
dirêjtî rê je şeri Deregez: 22.31 km
dirêjtî rê je şeri Deregez: 7.05 km
dirêjtî rê je şeri Deregez: 18.94 km
Îlancix (), gundekî bi ser Dêhêstanî Qerebaşloyê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.
Şûnên nîzik bi gundî.
Torki Derrêh (8.5 km)
Kelate Esedxan (9.4 km)
Şûn: Îran, xorasani Rezevî, Şaristani Deregez, Dêhêstani Qerebaşlo
Nav: Kuneqele; Kohneh Qal‘eh; كهنه قلعه
dirêjtî rê je şeri Deregez: 2.32 km
Nav: Mîna, kelê mînê; Mīnā Qal‘eh; مينا
dirêjtî rê je şeri Deregez: 15.11 km
dirêjtî rê je şeri Deregez: 25.34 km
Çerxa Şoreşê, sirudeke şoreşa Kurdistanê ye, ku bi navê "Marşa Gerîla" jî naskirî ye. Gotinên stranê ji aliyê Xelîl Xemgîn ve tên nivîsandin û stran/marş cara ewil ji hêla wî tê gotin.
Kedxwarî û nûkeran ji qada hiltîne
Tovê jiyanê reşandin, li qadan şîn didan
Simbila şax didan bi dengê partizan
Pelên bayê herîkandin ji nav dilê çiyan
Rabun ser piyan jîn dan Kurdistan
Ji nav dîwarê zindana heya serê çiyan
Rê ronahî rêbertê da xwîna şehîdan
Dîrok, sirudî Dîrok, sirudekî Şoreşî Kurdistanê ye. Hozana em sitrane Koma Amara ye.
Li Viyetnam li Kûba û Angolê
Li Çîpas im û li Filistîn im
Em agir in alev in û pêt in
Em dîrok in tim li kurdistanê
Bi keviran em diçin ser tangan
Ji tarî yê wê derên ronî yê
We azadbin wek gelên Kûba yê
Kapoor di Zanîngeha Bostonê de xwendekarê şanoyê bû. Li vira sala herî pêşî de qerîyerê lîstikvanîya wê destpê bû. Di sala 2010'an de fîlma xwe ya pêşîn Teen Patti kişand. Biray wê Siddhant Kapoor jî nolê wê lîstikvane. Navê bavî wê Shakti Kapoor û navê dayika wê jî Shivangi Kolhapure Kapoor'e.
Quzliq gundekî bi ser dêhistana Qerebaşlo ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewîve ye. Di gund de zimanên kurmancî tê axavtin.
dirêjtî rê je şeri Deregez: 20.41 km
serjimarî 1385: 34 malbat; 145 kes
Sugildî gundekî bi ser dêhistana Qerebaşlo ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewîve ye. Di gund de zimanên kurmancî tê axavtin.
dirêjtî rê je şeri Deregez: 19.96 km
Tepelîk gundekî bi ser dêhistana Qerebaşlo ya şaristanaDeregezê ya parêzgehaXorasana Rezewîve ye. Di gund de zimanên kurmancî tê axavtin.
dirêjtî rê je şeri Deregez: 18.01 km
serjimarî 1385: 23 malbat; 96 kes
Dêhistana Mîyankûhê (), bi ser şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ye. Di gundistanê de bi zimanên kurmancî û farsî tê axavtin.
Şûnên nîzik bi Dêhistana Miyankûh.
Li gundistana Miyankûhê 22 gund hene, ku li 10 gundan ji wan kurmanc lê rodenin. (je sedi 45.5 gundê wî dêhêstana şûnê xelki kurmanc in); hijmari gişti xelki wî dêhêstana 1120 malbat û 4528 kes e, hijmari xelki kurmanc jî 785 malbat û 3032 kes e.
(je sedi 67 xelki dêhêstani mîyankûh kurmanc in).
Dehîşt gundekî bi ser Dêhistana Miyankûh  ya şaristanaDeregezê ya parêzgehaXorasana Rezewîve ye. Di gund de zimanên kurmancî tê axavtin.
dirêjtî rê je şeri Deregez: 38.22 km
serjimarî 1385: 84 malbat; 358 kes
Derwendî Jêr (6.7 km)
Bêraqdar an Qereyazî an jî Qeza () navçeyêke Erziromê ye. Xelkê herêmî Qeza dibêje.
Navçeyek li Başûr - Rojhelatê Erzîromê ye. Qereyazî gelekî bilind e û deşt û zozan li Qereyaziyê kem in. Çiya Gewrk (2.900 m) li başûrê Qereyaziyê e.
Qereyazî li welate Serhedê herêmeke dirokî ye. Darazê Urartu, Med, Pers, Bîzans, Ermenî, Ereb, Selçûqî, Osmanî û Rûsa li ser derbaz bûye. Li nêzikî gundê Beyro mixareya Cunî nişan dide ku Tirkên Oxiz (Oğuz) demeki kin lê mane. Li dema Osmanîliye da nave Qereyazî bi serhildanan hatiye bîhîstin. Li ser şerê gundê Hespreş () klamên dengbêja hene.
Li herême eşirên Zirkan, Cemaldînî, Banoki Dimilî, Berazî (Êzîdî) û Sipkan (Êzîdî) pir in. Eşîrên Qereyaziyê demekî li ser navê Zirkî/Zirkan Konfedere bûne. Piranîya wan cejna dikin ku eslê xwe Zirkî ne. Axaye Zirikan Keremê Qolaxasî ji herêma Goksiyê, dema koçrevîye Ermeniyan de bi hengên Hamidiyên be parastina herême kirîye û paşe bi axayên hesenan be, di serhildana hesenan de hatîye şehîdkirin. Navê Qereyaziyê yek ji bi nave Rêbiraya te zanin. Demeki je re gotine " Rêbira Bajer ". Serhildana Elîcan jî li herêma Qereyaziyê û Dûtaxê tekîyaye.
Li herême gelekî mezel û vexuyên Ermenîyanen din hene. Tê zanîn ku li herême pêşiya sed salan gelekî Ermenî jî dijîyan. Piştî koçberkirina Ermeniyan zehf eşîrên Kurdan, ên ji Çewlîgê û Qersê hatine Qereyaziyê û di şûna Ermeniyan de bi cîh û war bûne.
Serjimarê navçeyê niha nêzî 34.000 e, ji wan qasî 5.000 kes li bajerê Qereyaziyê dijî. Gelê herême hemû Kurd in û bi Zaravayê Kurmancî qise dikin.
Kurdên herême hemû Misilmanê Sunnî ne, têne di gundê Gazbêlê de 5-6 malbatên Kurdên Elewî ango ku bi îslamê bandor nebûne ango ne girêdayî Elî ne
Gelê herême bi zêdeyî Cotkarin, belê xwedîkirina pez û devar jî xwedî cîhekî girînge li herême. Berkêşana hingiv li Qereyaziyê heye. Hingivê Qereyaziyê li Kurdistan û Tirkiyeyê bi nav û deng e.
Ji Qereyaziyê gelek dengbêj derketine. Evdalê Zeynikê, Bedrane Reso, Şakiro, Mihemedê Canşa ji wana çend havin. Evdalê Zeynikê ji gunde Qanciyan () bû.
Mehmet Celal Bucak, (z. 1936, Sêwreg, Riha - m. 16'ê tîrmehê 1983), siyasetmedarekî Tirkiyeyê ye.
Heta dibistana navîn xwendibû. Di Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê de du caran bûye parlemneterê Rihayê.
Komeleya Perwerdeya Demokratîk a Bilind a Enqereyê komeleyek e ku ji aliyê serokê PKKê Abdullah Öcalan û komek ji xwendekarên marksîst 1975an de hatiye damezirandin.
Derbarê wê.
Komele, ev komele di 1975an de Abdullah Öcalan û endamên niha di Komeleya Civaka Kurdistan (KCK) birêvebirin, Cemil Bayık, Duran Kalkan, Rıza Altun, Mustafa Karasu û hin kesên şehîd ketine Kemal Pir, Mazlum Doğan, Haki Karer, Hayri Durmuş hatiye damezirandin. Xwendevanen Zanîngeha Enqereyê û gellek xwendevanen dibistanên bilind û zanengeha endamê wê komeleyê bûn. Piştî derbeya 12ê adarê di nava zanîngehan de avakirina rêxistina demokratîk a yekem bû. Sekreteriya wê giştî  Öcalan dikir. Di komeleyê de nîqaşên politîk dihat meşandin û bi dû van nîqaşan de teza ku "Kurdistan mêtingeh e" derket holê û biser vê bingeha politîk xebatê avakirina Partiya Karkerên Kurdistan (PKK) destpêkir. Di wê serdemê de ew kom bınavê apocîya dıhat nasîn.
Dû re komele di dema dadgehên rewşên awarte de bi tawana "cudakariyê" hat girtin. Lê piştî nêzîkî 40 salan, hinekan hewl da ku di sala 2014an de dîsa vekin lê nekarî.
Aşqela yan Şoxan yek ji navçeyên Erzîromê ye.
Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Lokûs Basara, Şoxan, Kelê, Aşxan derbas dibe. Li Şoxanê tirk û kurd hene, kurd bi zaravayê kirmanckî diaxivin.
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan, çandinî û bazirganiya piçûk e.
Ayelet Şaked (;, Têl Evîv, Îsraêl) ramyarek û endazyareke zanistiyê xêvjimêrê ye. Ji sala 2013an de di Knessetê wek endamê Partiya Mala Cihûyan de dixebite û ji sala 2015an de Wezîra Dadê ya Îsraêlê ye. Li gel ku endamê partiyeke olî ye, lê Şaked wek kesek sekûler tê nasîn. Xebata xwe li Têl Evîvê dest pê kir.
Şaked li Tel Avîvê li malbateke halxweş ji dayik bû. Dayika wê mamoste bû ku cihûya aşkenazê bû(ji refên pêşî yên koçberên cihû yên ku di salê 1880ê de ji Împeratoriya Rûsyayê û Romanyayê koçer bûne).Bavê wê, li Îranê li malbateke cihûyên Îraqê hatiye dinê ku ew jî di salên pêncî de hatine Îsraîlê û piştgirê Likudê bû. Li taxa Bavliyê ya Tel Evîvê mezin bû. Hîn gava 8 salî bû, nasnameya xwe ya polîtîk bi dest xist, ew jî piştî ku li bernameyên guftgoyan yên di navbera Îshaq Şamîr û Şîmon Peresî de temaşe dikir û li wir piştigiriya Îshaqî dikir. Di piyadeya artêşa Îsraîlî de, di lîwaya Golanî de jî xizmet kiriye. Li zanîngeha Tel Avîvê endazyariya elektirîk û zanistên kompûterê qedandin. Ew karê xwe jî heta demekê kiriye.
Karê civakî.
Ji sala 2006an heta 200an, bû birêvebera nivîsgeha Benenjamin Netanyahuyî kir. Di 2010an de  she established Îsraîla min bi Naftali Bennett re damezirand û heta gulana 2012an bi rê ve bir.
Ji dawiya 2011an dest bi helmeta xwe li dijî koçberiya derqanûnî ji Afrîkayê bo Îsraîlê da destpêkirin û got ku ev koçberî ziyanê digihîne dewletê û aboriyê têk dibe. Li dijî radyoya artêşa Îsraîlê derket û amaje kir ku planên wê yên çepgir hene.. Di kanûna paşîn a 2012an bû endama lijneya navendî ya Likudê lê di hezîrana heman salê de, dest ji wir berda û bû endama Mala Cihûyan.
Têkiliyên wê û Kurdan.
Di 20 kanûna paşîn a 2016an de, got ku divê em alîkariya Kurdan bikin ji ber kurd gelekî aştîxwaz û demokrat in û êdî dema avakirina Kurdistanê hatiye.
Ayelet zewicî ye û du keçikên wê heye û li heman taxa ku lê mezin bûye, Bavli, dijî. Mêrê wê jî pîlotê hêza hewayî ya artêşa Îsraîlî ye.
Çarşema Sor yêk ji cejn û ayînên Îranî ye ku li nav kurdên Xorasanê jî pir birêz û hurmet e. Di bîngava sêşema dawî ya her salî da bi coşekî mezin tê lidarxistin û pîroz kirin.
Resm û ayînên Çarşema Sor li Xorasanê.
Bîngav ku dibe û tarî dadigere, êzingan tînin û arekî mezin vêdixin, li dora êr disekinin û her kes ji ser êr da bazdide. Kesên ku ji ser êr bazdidin gotineka haka jî dibêjin
Guhdarîkirina li ber deriyê malan.
Hinek ji cayîl û cewanan ku wexta zewaca wane di dilê xwe da nîyetekê dikin û terin ber derîyê malekê disekinin û guhdarî dikin ka bibînin ku di hundurê malê da ji çi da gep û gotin dikin, eger gep û gotinên ku ew dibêhze li gor dilê wî /wê be nîyeta wî/wê raste û ew ê bigêhje miraza û miyê dilê xwe(miyê wî / wê hasil dibe)
Dirêjkirina Werisê ji kuna puxurîkê.
Hinek cayîl û cewan jî terin ser xanîyan û ji kuna puxurîkê werisek ku destmalek jî li serê wê girê dane dirêjî nav xênê dikin, vêca xwedîmal jî xelatekî li gor rewş û halê xwe dike nav destmalê û hînga ew werisa xwe dikişîne jor, bêyê ku xwedîmal mêvanê ser banê nas bike !
Gêrmiya heftreng.
Şîva şeva Çarşema Sor her tişt ku be lê gêrmiya heftreng jî li kêlegê heye.
Pêş ku gêrmîyê berdine feran, morîyeke qiçik davêjine nav biroşê. Wexta ku gêrmî tê ser sifrê û fera tên ber endamên malê morî di fera her kesî da derkeve, pêra dibêjin: îsal sala wî/wê ye !
Hinge jê dixwazin ku sa hemû endamên malbatê ra dua bike !
Xelkî Îranê je sedi 66 Fars, Gîlek û Mazeneranî ne, je sedi 18 Tirk in, je sedi 10 Kurd in, je sedi 2 Belûç in, je sedi 2 jî Ereb in. Xelki Îranê le serjimarî 1390 nêzîk we 74962000 kes e.
hînga 49474920 kes je xelki Fars, Gîlek û Mazenderanî ne, 13493160 kes Tirk in, 7496200 kes Kurd in, 1499240 kes Belûç in, 1499240 kes Ereb in û ewqas wan jî we zimanê hini (din) gotin deken
Xelki kurd le giştî herdê Îranê, (pirrtir le bakur-rojava, bakur-rojhilat û bakurê Îranê) le ostanê ne Îlam, Azerbaycan, Belûçistan, Erdebîl, Kurdistan, Kirmanşah, Kirman, Hemedan, Loristan, Xorasan (bakûr, rezevî, başûr), Gîlan, Mazenderan, Gulistan û le ostanê Qom, Qezvîn, Merkezî û Fars guzeran deken.
Je 31 ostani herdî (erdî) Îranê le 21 ostan an xelki kurd hene û pijiqî ne.
Nizîk we 68 je sedi ostanê ne Îranê şûne xelki we êri (pirr rindi) Kurd e, ku kêm ya pirr le her yek je wan ostan an rozgar deken.
"Devneşa, gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.
serjimarî 2007: 12 malbat; 42 kes.
Derwendî jêr (2.8 km) li derdora wê ne.
Gepî, gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.
serjimarî 2007: 50 malbat; 153 kes
Derwendî jêr (5.2 km)
Meyab(6.1 km) li derdora wê ne.
Îbn Quteybe (jdb. 828, Dînewer, Îran - 885 Bexda), alimekî Îslamê ye. Ji malbateke kurd a rewşenbîr hatiye. Ji ber hindê perwerdehiyeke baş dîtiye, perwerdeya pêşî li cem bavê xwe stand dûra li cem Elcahiz stand. Di gelek şaxên zanistiyê de bûye pispor, Zanyarê hedîs, tefsîr, dîrok û fîlolojiyê bû.
Ji kurdên misilman ê pêşîn yê sedsala 9an e. Navê wî  "Ebû Ebdullah Muhemed bin Muslîm bin Quteybe" ye. Bi kurtasî Îbn Quteybe tê naskirin..
Îbn Quteybe li ser tefsîr, fiqih, fîlolojî, wêje, stêrnasiyê xwedî 'îlm bû û gellekî pirtûk nivîsî.
Sîbernetîk, çiqilekî zanistê ye, ji bo hemû pergalên organîzekirî (zindî an ne zindî), ajal û maşîneyên wek pergala raçavkirin û rajihandinê ye. Ango Sîbernetîk; zanista ragihandin, damezrandin û eyarkirina mîhengê ye. Ji bo mirov û maşîneyan li danûsitandina agahiyan, rewşa kontrol û mîhengê lêkolîn dike.
Zanyarê kurd yê bi nav û deng Îsmaîlê Cizîrî Bingeha zanista Sîbernetîkê avêtiye.
Alaya Otrîşê (bi Almanî:"Flagge Österreichs") Alaya fermiya Komara Otrîşê ye. Ew ala jî sêşelîte, ser "sor" nav "spî" û bin "sor" û ji 13. sedsalê tê. Wek Alaya Komarê ew di 1. Gulan 1945 de hatî qebûl kirin.
Ala û nîşanên welatên Awistriyayê
Siyer, lîteratûra îslamê û jiyana Muhemmed pêxember, sehabe, û pêşengan tê de ye.
Ji pirtûka ku jiyana van kesan tê de hebe dibêjinê "Siyer". Bi taybetî yên bi navê "Siyerî Nebî" hene, di wan de pirranî behsa jiyana pêxember Muhemmed dikin.
Nîşana Neteweyî ya Otrîşê di sala 1919 hat nasandin bi Mertala "Sor-Spî-Sor".
Honaka zanistî (an jî "xeyala zanistî", "aşopa zanistî", "endîşeya zanistî") ji peyva "Science-Fictionê" ya zimanê îngilîzî hatiye wergerandin û wekî têgih nîşanî vê pênasê dike: Çîrokên ku li paşerojê û carinan jî pêşerojê derbas dikin û bi hêmanên zanistî û teknolojiyan ên piranî nediyar û xeyalî ve hatiye honandin. Honaka zanistî di heman cûreyên navgînên ragihanê de tê bikaranîn, wekî li roman, xêzeroman, fîlm, rêzefîlm, lîstikên kompîturê, şano û hwd.
Ferqa honaka zanistî ya sereke ji berhemên fantastîk ev e ku hêmanên honaka zanistî piranî di nav îmkanên pêşniyaz û peytên zanistî de ne. Ji ber vê ferqê, honaka zanistî wekî “wêjeya ramanan” tê navandin û piranî li ser lêgerîna alternatîfên zanistiyê tê afirandin.
Her çiqas berhemên wekî "True History" ya Lucian ê di sedsala 2an de jiyaye, çend çîrokên li nav Hezar û yek şev, The Tale of the Bamboon Cutter (sedsala 10an), Theologus Autodidactus a Ibn al-Nafis (sedsala 13an), "Voyage de la Terre à la Lune" a Cyrano de Bergerac (sedsala 13an), "Des états de la Lune et du Soleil" (sedsala 17an) honaka zanistî yên yekem têne pejirandin jî mîtolojî berî van berheman bo fêmkirina cîhanê honandin û çîrokê bikaraniye û ev jî wê dike çavkaniya honaka zanistî.
Mînakên rastîn a honaka zanistî yên yekem, di serdema Ronesansê de hatine berhemandin û yek ji wan ev in: "Micromégas" a Voltaire, "Gerrên Gulliver" a Jonathan Swift û "Somnium" a Kepler. Somnium ji aliyê Carl Sagan ve Isaac Asimov ve wekî yekemîn berhema honoka zanistî tê pejirandin. Pirtûk rêwîtiya heyvê û ji wir tevgerên cîhan çawa tê dîtin, wîya vedibêje.
Di sedsala 18an de li dû pêşketina cureya romanê, di sedsala 19an de berhemên bi navê "Frankenstein" û "The Last Man" ên Mary Shelley alîkarî bo pênasîna forma honaka zanistî kiriye. Dawiyê Edgar Allan Poe çîrokeke qala rêwîtiya heyvê nivînsandiye. Di vê sedsalê de gelek çîrokên din hatine berhemandin. Piştî geşbûna teknolojiyên elektrîk û telgrafê û navgînên gihanî yên nû wekî trênên bûxarê, nivîskarên mîna Jules Verne û H. G. Wells cureyekî nû afirandine û vê cûreyê nû li Brîtanyayê, di civata honaka zanistî de wekî “serpêhatiya zanistî” hatiye navandin. Bi riya "Flatland: A Romance of Many Dimensions" (1884) a Edwin Abbott mînakên vê cûreyê çeşîtdar bûn. Bikaranîna têgiha “serpêhatiya zanistî” heta serê sedsala 20an ji aliyê nivîskarên wekî Olaf Stapledon ve hat domandin.
Li dora kovarên honaka zanistî yên di serê sedsala 20an de derdiketin, nifşekî nivîskarên nû peyde bû ku piraniya wan Amerîkayî bûn û ew di bin têsîra Hugo Gernsbackê bûn. Piştî John W. Campbell bû edîtora Astounding Science Fictionê di dawiya salên 1930î de komek nivîskar derket holê ku bi navê Futurians dihatin nasîn û di nav vê komê de nivîskarên wekî Isaac Asimov, Damon Knight, Donald A. Wollheim, Frederik Pohl, James Blish û Judith Merril jî hebûn. Nivîskarên din ên vê demê yên tê nasîn ev in: Robert A. Heinlein, Arthur C. Clarke, A. E. van Vogt û Stanislaw Lem. Li gorî gelek kesan vê dema ku Campbell li ser Astoundingê bû, dema zêrîn a honaka zanistî tê pejirandin. Taybetmendiya karekterîstîk a çîrokên vê demê ev e ku pesnê pêşveçûn û serkeftinên zanistiyê didin û ev wekî honaka zanistî ya hişk dihat navandin.
Ev dem pêşketinên teknolojiyê ya heta dawiya şerê domand, piştî wê kovarên mîna Galaxyyê ya bin rêvebiriya Pohlê û nifşên nîvîskarên nû derî tarza Campbellê çîrokên cuda berhemandin. Di salên 1950î de di nav nifşa Beatê de nivîskarên wekî William S. Burroughs ê ku têkildarî honaka zanistî hebûn. Di salên 1960 û 1970î de nivîskarên wekî Frank Herbert, Samuel R. Delany, Roger Zelazny, Harlan Ellison, meyldarî, raman û stîlên nivîsê yên nû kifşkirin. Di vê demê de li Brîtanyayê de komek nivîskar bi navê New Wave dihat nasîn.
Di salên 1970î de Larry Niven û Poul Anderson carekî din destpê pênasandina honaka zanistî ya hişk kirin.
Ursula K. Le Guin û yên din jî rêberiya honaka zanistî ya civakî kirin. Di salên 1980î de nivîskarên "cyberpunk" (sîberpunk) ên wekî William Gibson dev ji optimizma kevneşopî berdan û piştgirî dan honaka zanistî ya kevneşopî. Star Wars ji rastiya zanistî bêhtir girîngî da çîrok û karakteran û bal kişand li ser tarza operaya fezayê].
Lêkolînên hûrik ên fezayiyan û li ser têkoşînên zanistî yên C. J. Cherryh, têsîrî li komek nivîskar kir. Di salên 1990î de van temayan derketin pêşî: pirsgirêkên hawirî, tora giloverî û têsîra zanyariyên pêşketî ya gerdûnî, pirsên qala biyoteknolojî û nanoteknolojiyê, pêwendiyê li ser civakên xelayê ya piştî Şerê Sar û hwd. Neal Stephenson, di berhema xwe yê bi navê "The Diamond Age" de van temayan bi dorhêlî vedikolîne. Rêzefîlma televîzyonê ya bi navê Star Trek: "The Next Generation" rêzefîlmên honaka zanistî populer kir.
Endîşeyên li hemberî leza pêşveçûnên teknolojiyê yekem car ji aliyê Vernor Vingeê ve di romana Marooned in Realtime de populer bû û gelek nivîskarên din jî sedema wê ya “tenêtiya teknolojîk” di berhemên xwe de şixulandin.
Ramanên Nû.
Honaka zanistî li aliyêkî pêşveçûnê û teknolojiyên paşerojê dinirxînin, aliyê din jî ramanên nû û teknolojiyên nû diafirînin. Ev tişt ji derdorên zanistî zêdetir ji aliyê derdorên wêjenas û civaknasan ve hat nîqaşkirin. Vivian Sobchack a teorisyena medya û sînemayê, diyaloga li navbera fîlmê honaka zanistî û hêza xeyalê vekolandiye.
Teknolojî bandor li ser sêwirandina mijarên hunermendan nake, lê belê cîhana honandin hêza xeyalê xurttir dike û têkarî zanistî dibe. Wekî mînak berhemên Arthur C. Clarke û Michael Crichton teknolojiyên ku sepandina wan bê îmkan in, di nav çîrokên xwe de nêzîkî rastbûnê kirine.
Ev tişt di gotara bi navê "Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology" a José Lopez ê ku profesorê Zanîngeha Ottowayê ye, hatiye peyitandin. Lopez, pêşniyarên teorik ên gerdûnên honanindinê û operasyonên nanoteknolojiyê ya zanistî têkildarî hev kirine.
Binecûr.
Binecûrên honaka zanistî ji nivîskar û senarîstan zêdetir ji aliyê bazarger û rexnegiran ve têne senifandin û gelek caran jî nêrîn û kategoriyên rexnegir û bazargeran ji hev cuda dibin.
Honaka zanistî ya hişk.
Taybetmendiyên sereke yên honaka zanistî ya hişk (bi îngilîzî: "Hard SF") ev in: Hûrgiliyên bêkêmasî ya zanistên pîvandî yên mîna fizîk, kîmya, stêrfizîk û hwd., didin û/an jî gerdûnên ku hatiye honandin bi hûrgilî disêwirînin. Pêşbîniyên rast ên der heqê paşerojê ya honaka zanistiyan piranî di binecûra hişk de hatiye pêşniyarkirin. Nivîskarên honaka zanistî ya hişk ên mîna Gregory Benford, Geoffrey A. Landis di heman demê de zanist in jî. Rudy Rucker û Vernor Vinge jî him nivîskar in û him jî matematîkzan in. Nivîskarên hêja yên din a binecûra honaka zanistî ya hişk ev in: Hal Clement, Larry Niven, Robert J. Sawyer û Stephen Baxter.
Honaka zanistî ya civakî.
Têgiha “honaka zanistî ya civakî” ji bo pênasîna xebatên li ser zanistên civakî ya mîna derûnnasî, aborî, polîtîka, civaknasî, mirovnasî û hwd., tê bikaranîn. Di vê warê de yên herî bal dikşînin Ursula K. Le Guin û Philip K. Dick in. Têgih berî her tiştî ji bo çîrokên ku girîngî didin hest û karekteran, tê bikaranîn. Ray Bradbury yê Hosteya Mezin ê SFWAyê hostayê herî navdar ê vê warê ye. Van nivîskaran sinorên di navbera honaka zanistî ya hişk û civakî şêlo û tevlîhev dikin. Utopya û dîstopya jî binecûrên vê cûreyê ne. Çîrokên "The Handmaid’s Tale", 1984 û "Brave New World" mînakên honaka zanistî ya civakî ne. Gerrên Gulliver û mînakên din mimkun e ku di hesaba honandinên afirîner bê pejirandin.
Cyberpunk.
Cûreya cyberpunkê di salên 1980î de derket holê; bêje pevgihana peyvên “sîbernetîk” (bi îngilîzî: "cybernetics") û “punk”ê ye û cara yekem ji aliyê Bruce Bethkeê ve wekî navekî çîroka wî hat bikaranîn. Di vê cûreyê de gelemperî dem, paşeroja nêzîk e û cih jî distopia ye. Di nav temayên cyberpunkê de wekî pêşveçûnên teknolojiyên zanyariyê û pergalên kontrolê yên civakî a bi înternet (an jî fezaya sîber) an jî şîrketên li derî demokrasiyê henin. Bi berbelavî di nav van berheman de nîhîlîzm, post-modernîzm û teknîkên fîlmên reş têt bikaranîn û lehengên rêber piranî dilnexweş û îsyankar in, carinan jî antî-leheng in. Nivîskarên hêja yên binecûrê cyberpunkê ev in: William Gibson, Bruce Sterling, Alfred Bester û Pat Cadigan. Li gorî James O’Ehley fîlma Blade Runner a di 1982ê de hatiye çêkirin, mînakek baş e bo cyberpunkê.
Rêwîtiya demî.
Pêşhatiyên çîrokên ku qala rêwitiya demî dikin, heta di sedsalên 18 û 19an de tê dîtin. Lê populerbûna vê binecûrê bi saya romana
H. G. Wellsê ya bi navê Makîneya Demê ye. Çîrokên vê cûreyê ji ber pirsgirêkên mantiqî ya wekî paradoksa bapîr, gelekî tevlihev in. Rêwîtiya demî, temayek bikaranîna wê gelek berbelaw e. Xêndî romanan, di rêzefîlmên televîzyonan de (Doctor Who, hwd.) û tenê sere xwe di fîlman de ("The Flipside of Dominick Hide", hwd.) hatiye şuxilandin.
Dîrokên alternatîf.
Çîrokên li ser dîrokên allternatîf, guherandina dîrokên rastîn in û bala xwe didinê geşedana wê ya nû. Ev çîrok geh ji bo guherandina pêşerojê rêwîtiya demî bikartînin geh jî ji dîroka cihana me cudatir gerdûneke din diafirînin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: Bring the Jubilee ya Ward Moore ê ku li vê romanê Şerê Navxweyî ya Amerîkayê Başûriyan bi ser dikevin. The Man in the High Castle a Philip K. Dick ê ku li vê romanê jî Almanya û Japonya di Şerê Cîhanî yê Duyem de bi ser dikevin. Harry Turtledove ji aliyê gelek kesan ve wekî “hosteya dîrokên alternatîf” tê navandin. Xelata Dîrokên Alternatîf a Sidewiseê herî başên vê binecûrê hildibijêre.
Honaka zanistî ya serbazî.
Vê binecûr li ser şer an jî lihevxistinên hêzên çekdar ên wekî neteweyî, navgerstêrkan an jî navgerdûnan tê avakirin û lehengên wan ên girîng serbaz in. Van çîrokan hûrgiliyên prosedur, merasîm, dîrok û teknolojiyên serbazî vedigrin; çîrokên serbazî mimkun e ku nêzîkî an jî wekî lihevxistinên dîrokî bin. Nivîskarên honaka zanistî ya serbazî yên navdar ev in: David Drake, David Weber û S. M. Stirling. Weşanxaneya Baen Booksê ji ber xwedîkirin û gihandina nivîskarên honaka zanistî ya serbazî, têt naskirin.
Candarên derasayî.
Çîrokên qala candarên derasayî û sermirovan dikin, mijarên wekî derketina holê ya van candarên derî normal dişuxlînin. Ev mijar geh mîna Odd John a Olaf Stapledonê bi sedemên xwezayî destpêdikin, geh jî mîna Slan a A. E. Van Vogtê ceribandinên bi mebest derdikevin holê. Van çîrokan bi gelemperî girîngî didin bîyanîbûna van candaran û tevgerên civakê ya li hemberî wan. Vê binecûr di jiyana rastîn de rol li nîqaşên zêdekirina mirovan lîstiye.
Dawiya cîhanê.
Honandina mehşerê rewşa cîhanê ya piştî afetan disêwirînin an jî têkçûna şaristaniyê ya piştî şerên nukleerê, nexweşiyên perrok û hwd vedigrin. Hin berheman pêk hatina afetan û dawiya wî (mînak Rê-Cormac McCarthy) dişuxlînin, hin berheman jî sedan sal piştî afetan rewşa dinyayê (mînak Riddley Walker–Russell Hoban) nîşan didin. Yek ji klasîkên vê binecûrê ev in: Earth Abides a George R. Stewartê û Alas, Babylon a Pat Frankê.
Operaya fezayê.
Operaya fezayê çîrokên romantîk in ku bi qismî an jî bi temamî li fezayê derbas dibin, pir caran lihevxistinên li navbera rikeberên qewî yên xwediyê teknolojî û têkiliyên melodramatîk dişuxlînin. Taybetmendiya herî mezin a vê binecûr ev e ku girîngî didin mezinahiya leheng, şer, hêz û temayan. Aliyê din weke kevneşopî, ev binecûr şopînerê Homeros in: “Komekî piçûk a serhatîperest, têkoşînî li hemberî hêzekî ji wan gelek mezintirîn, didin.” Star Wars û Revelation Space mînakên herî populer ên vê binecûr in.
Westerna fezayê.
Westerna fezayê dibe ku wekî binecûra operaya fezayê bê pejirandin: Di van çîrokan de westerna DYAyê bi rûerda fezayê ya futurîstîk tên berhemandin. Westerna fezayê li cihekoloniyên ku bi aborî pêşdikevin dikin mijarên xwe; lê li wê deran mîna Rojavaya Kovî ya Amerîkanê bêqanûnîtî desthilatdarî dike. Mînaka herî baş ê vê binecûr rêzefîlma televîzyonê ya bi navê Firefly a Joss Whedonê ye.
Binecûrên din.
• Honaka zanistî ya feminîst: Berhemên vê binecûrê pirsên ku qala rola mêranî yê civakî, guherîna rolên polîtîk û civakî yên jin û mêran dipirsin. Xebatên herî balkêş ên vê binecûrê du şikil in: utopyaya ku li wir ferqa zayendiyan ji hev tune ne yan jî dîstopyayek li ser desthilatdariya mêranî disêwirînin.
• New Wave: Ev têgih bo xebatên honaka zanîstî yên ku van taybetiyan vedigrin: Him li şiklê û him li naverokî xwe dispêre cerribandinekî mezin, çêjekî xweş û hesyariyeke hunermendane.
• Şêtiya Bûxarê ("Steampunk"): Van berheman bi gelemperî di sedsala 19an de û pir caran jî di serdema Vîktoryayê de derbas dibin ku di vê serdemê de bûxar bi berbelawî dihat bikaranîn. Mîna berhemên Jules Verne û H. G. Wells ji xêndî bûxarê, teknolojiyên ku li wê dewrê nedihat bikaranîn jî tê sêwirandin.
Honandina teorîk.
Ev têgih warekî gelek fireh dihewîne, mîna honaka zanistî, fantastîk û dîrokên alternatîf, hwd. Edîtorin rastîbîniya efsûnî ("magic realism") jî têdixin li bin vê cûrê.
Wêjeya fantastîk.
Pêwendiyek nêzik li navbera fantastîk û honaka zanistî heye. Gelek nivîskar bi her du cûreyê berheman nivîsandine. Berhemin nivîskarên mîna Anne McCaffrey û Marion Zimmer Bradleyê di horta her du cûreyê de ne. Car caran têgiha fanteziya zanistî ji bo van berheman têne bikaranîn. Li Amerîkayê komeleyek bi navê “Science Fiction and Fantasy Writers of America” (SFWA) heye ku xelatan didin berhemên ku him warên honaka zanistî û him jî wêjeya fantastîk hatine nivîsandin. Kongreyên honaka zanistî mijarên wêjeya fantastîkê birêkûpêk têdixin rojevên xwe. Nivîskarên fantastîkê yên ku mîna J.K. Rowlingê, xelata herî mezin a warê honaka zanistiyê bi navê Xelata Hugo histendine. Honaka zanistî bi gelemperî tiştên mimkun in ku li paşerojê bêne çêkirin, qal dikin. Lê fantastîk tiştên derasayî û bêîhtimal dihonînin. Sêr(efsûn) û mîtolojî mijarên herî populer ê wêjeya fantastîkê ne.
Wêjeya erjengê.
Wêjeya erjengê yan jî tirsê li ser derî xweza û derasayî tê avakirin. Armanca vê cûreyê xwendevanên xwe car caran bi riya pêşdariyên tundî bitirsînin û aciz bikin. Gelek berhemên tirsê hêmanên honaka zanistî dihewînin. Di romana Mary Shelley a bi navê Frankenstein her çiqas hêmanên tirsê ji yên din zêdetir be jî, ji ber ku afirandina cinawer bi honandina xeyala zanistî tê kirin, tê hesibandin ku berhema yekem a honaka zanistî ye. Ji bo pênasîna cûreyên honaka zanistî û erjengê ji berhemên Edgar Allan Poe jî hatiye sûd wergirtin.
Îro wêjeya erjengê kategoriyek populer a fîlmên erjengê ye.
Wêjeya veşartî ("mystery").
Di van berheman de temaya serdest honaka zanistî ne, lê belê çîrok xwe dispêrin rastiyên rojane. Mîna romanên erjengê yên Tom Clancy û Michael Crichtonê û fîlmên James Bond pir caran li nav vê cûreyê tê hesibandin. Xebatên modernîst ên nivîskarên wekî Kurt Vonnegut, Philip K. Dick, Stanisław Lem li ser sînora honaka zanistî û wêjeya veşartî ne. Li gorî Robert J. Sawyer “Li nav honaka zanistî û veşartiyê lihevhatineke mezin heye. Her du jî ferisandina xaçepirsê dilbijî dikin û ji bo wê jî çîrokên nêzikî rastiyê hewce dikin.” Isaac Asimov û Walter Mosley di nav berhemên xwe yên honaka zanistî de hêmanên veşartî ("mystery") bicihkirine yan jî di nav berhemên xwe yên veşartî de hêmanên honaka zanistî bicihkirine.
Wêjeya sûperleheng.
Taybetmendiya karakterîstîk a vê cûreyê ev e: Lehengên van çîrokan ku xwediyê behreyên derasayî ne, bi xwestekî an mecbûrî welateke yan jî gerdûneke ji destê gefan (carinan gefên xwezayî û carinan gefên super ên çêkirî) diparêzin an jî ji bo parastina wan alîkarî dikin.
Gelek sûperleheng bi xwestekî an bêhemdî xwe li nav teknolojiyên pêşketî, cîhan an jî gerstêrkên biyanî, li nav rêwitiya demî dibînin. Lêbelê hêmanên zanistî yên van çîrokan dûrî aqil in li gorî çîrokên honaka zanistî.
Li nav nivîskarên vê cûreyê de Stan Lee û Dean Wesley Smith (Spiderman, The Fantastic Four, X-man, Hulk hwd); Marv Wolfman (Blade, The New Teen Titans), Roger Stern û Elliot S. Maggin (Superman) hene. Weşanxaneyên Marvel Comics û DC Comics piştgirî û girîngî didin wêjeya sûperlehengê.
Xelatên herî mezin û girîng ên cîhana honaka zanistî ev in: Xelata Hugo ku ji aliyê World Science Fiction Convention (Worldcon) ve tê belavkirin û Xelata Nebula ye ku ji aliyê Science Fiction and Fantasy Writers of America (SFWA) ve tê belavkirin.
Di sînemaya honaka zanistî de Xelata Saturn xelateke gelek mezin e.
Nîjadparêziya tirkan li dijî kurdan digîhîje nêzîkê sal berê, Herwiha pirraniya tirkan ji kurdan hez nakin û nîjadperarêzî dikin. Naxwazin kurd bibin xwedanê tiştekî. Bingeha vê nîjadperarêziyê bı pirranî ji aliyê Kemalîzmê ve hate avêtin.
İsmet İnönü (bi kurdî "Îsmetê Kerr" jî dibêjin)
Di sala 1935an de raporek ji bo Bakurê Kurdistanê amade dike û dide Misto Kemal di wê raporê de ji bo kurdan pir xebitiye ku asîmîle bike. Wê çaxê paşnavê gelek Kurdan dikin "Türk", "Öztürk", "Bozkurt" û hwd.
Di 1925î de di Serhildana Şêx Seîd de Şêx Seîd û çil hevalên wî dardekirin.
Di sala 1930'an de 10 an jî 15 hezar kurd li Zîlanê kuştin.
Di sala 1937'an li Dêrsimê 50-90 hezar kurd kuştin.
wênekî ji pişti komkujiya Dersimê
Leşkerî tirkan û jin u zarokên Dêrsimê
Pirsên nîjadparêzî ku tirk ji bo kurdan dibêjin..
(Kurd li gorê gawiran (nemisilmanan) misilmanin.
Programnayiş oyo ke sîstemê komputerî de karê arîtmatîkîê ke hardwareê komputerî senên gurîyeno, lazimo ke senên kar kero, biguriyo, komutê ke terefnenê komputerî ra, înan qal keno u parametrey înan eyarneno.
Şinasyanişo bîn ra, programnayîş oyo ke nusîyayişê programunê komputerî, testkerdişê inan u raştnayişê inan cı sero gêno. Programnayiş, jû zon de kerîyeno. No ki zonê programnayişî şeno Java ya zi zono zey sewîya berze de zey C# bo, heto bîn ra ancîa zon şeno zonê makîne di bo zey "assembly". Kodê çimey ke nusîyenê, pêro arê beno yeno tê lewe u eve destegnayişê bestoxê halê karkerdoxî ra ano. Jû zî kodê çimey eve destegê fikirê xo vatişî ra arêkerdiş ra ğeyrî zî satir be satir şeno bigurîyo.
Arêkerdox, oyo ki programi ke nusiyeni, înan wano u virenîya nuştişî ya ki virenîya mentiqinî estê se, înan raştneno u eg xelete çinîya se program o programî kar keno u peynîya ci mocneno. Komputer de arêkerdox platformo. Programkerdoxî programnayişî pêro zey ciwîyayişê raştikênî vênenî. Programê nuştiş ya zi hal kerdişê programî, raverî lazimo ki komut vîra vo u semedê çarey xo, zey ciwîyayişê raştikêni fikirnayiş lazim beno. Komut teyniya aye eyarneno.
kokan-kepkan, gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.
Derwendî jêr (2.5 km)
Rêxistina Mafên Mirovan li Kurdistanê an RMMK li rojhilata Kurdistanê hat afirandin.
Serokê kevn ê RMMK'yê Mihemed Sedîq Kebudwend e.
Pirik () lîstikek kevn le nav kurdên xorasanê ye. Pirik je peyva “pir” hatîye girtin ku çaxê birinê le lîstikê tê gotin.
Terz lîstikê.
Lîstikê pirikê pirtir le royêne newrozê û biharê le nav mêran û cewanan tê le dar xistin. Pirik le ser erdê nerm û zêdetir le ser ûlengê tê lîstin. Çend nefer ku dexwazin bilîzin dewine du kom û her komek çar ya pênc kes in. kesên her du koman pêyên xwa ta ser qupikê hil deden û sole û kurikê xwa jî verdêxinin. Xetek dayîreyî tê kişandin ê nîşanîyek mîna darek ya dîfalek ya kewrek ya tiştek din jî le 100 – 200 mitrîyê bêlî dewi.
Komek dekeve nav dayîrê û komek jî le der desekine. kesên komî der timîşe we dorî dayîrê da degerin û derevin û baz deden. Kesên koma nav dayîrê jî timêşe we dorî xêt da degerin.
Birin û baydan le vî lîstika va ye ku her kesek je komê der bikuyne destê xwa le serî yêkê je kesêne nav dayîrê xine (kumî wî hilîne!) û zûzû bireve û xwa bigîne nîşaneyê (dar ya dîfal ya …). Qe durust wê çaxê ku destê wî le serî yêkê ket û revî kesên koma nav dayîrê jî hevdu xewer deken û zûzû derevin ku xwa bigînine wî û bigirin. Eger wî bigirin koma der deşewite û gerê here nav dayîrê. Çaxî ku kesek wî bigire haka dewêje: pirr!
Eger jî weşe neken wî bigirin û ew xwa bigîne nîşaneyê, koma der birîye û dîsa le der dekekine.
Çaxî ku kesên koma der we dorî xêt da derevin ta kuma kesên nav xêt hilînin eger yêk je kesên nav xêt we lingê xwa lêxine pêqê yên der dîsa jî koma der deşewitin û gerê herin nav xêt (ûrta dayîrê). Çaxî ku kesên nav xêt dexwazin we lingê xwa lêxinin pêqê kesên der gerê lingek wan hetmen le nav xêt wi û destek wan jî le erdê kevê.
Proto-hind-ewropî (PHE) vesazkirineke zimannasî ji zimanên hind û ewropî ya hevbeş ya dêrîn re ye. PHE zimanê pêşî ye yê ku ji aliyê zimannasan ve wek pro-zimanekî hatiye pêşniyazkirin û pejirandin. Ji bo vezaskirina vî zimanî gelek xebat hatine kirin ku ji bo ti zimanekî din nehatine kirin û heta niha zimanekî wisa ye ku ji hemû proto-zimanên din yên di heman temenî de zêdetir tê fêmkirin. Di sedsala 19an de piraniya xebatên zimannasiyê bi dil û can xebitîne ta ku PHE yan jî zimanên jê hatine yên wek Proto-cermanî vesaz bikin û piraniya teknîkên niha hene ku  di zimannasiya dîrokî  ji vezaskirina zimannasî tên bikaranîn( çend mînak: Metoda berawirdî  û metoda vesazkirina hundirîn) wek encama wan xebatan derketin. Ev metod jî hemû zanyar û agahiyan derbarê PHEyê didin me ji ber ku heta niha ti çavkaniyên nivîskî tune ne.
Zanistvan wisa texmîn dikin ku 3500 salî BZ PHE wek zimanekî hebû (berî ku ji hev cuda bibe), herwiha dîsa jî texmîn û nirxandinên zanistvanan bi dora 1000 salî tê guhertin. Çend hîpotez hene lê ya herî navdar û belav di nav zimannasan de Hîpoteza Kurganî ye ku dibêje  ku dibêje ku jêdera wan deşta deryayên reş û qezwînê yê rojhilatê Ewropayê ye. Taybetmendiyên çanda axiverên PHE wek proto-hind-ewropayî tê binavkirin, ev ziman li ser peyvên zimanên pesendkirî  yên Hindo-ewropayî hatiye veavakirin.
Di sedsala 18an de William Jones cara pêşî amaje kir ku zimanê PHE heye, ew jî piştî, wî wekhevî di navbera Zimanê sanskrîtî, Yewnaniya kevn û latînî de dîtin. Di destpêka sedsala 20an de (li gel hinek serrastkirinan) pênasîneke baş ji PHEî re hat danîn û heta niha jî tê qebûlkirin. Pêşketina herî mezin a di sedsala 20an de çêbû, kişfkirina zimanên anatolyayê û zimanên Toçarî bû û pejirandina teoriya zengelorkî bû. Zimanên Anatolî bûn sedem ku gelek ve-nirxandin jî li ser wan teoriyên pêşketina taybetmendiyên zimanê Hindo-ewropayî jî bên kirin. Têkiliya wê bi malbata zimanên Uralî hat gotin û pêşniyazkirin lê hîn li ser wê mijarê li hev nebûye.
Ji ber ku pergala morfolojiya zimanê PHEyî gelekî aloz e ku ji qertafên çemandinê û abawlê (guherîna dengdêran, wek di ingilîzî de "sing, sang, sung"). Tewanga navdêra û kişandina lêkeran jî gelekî kompleks bû.
Çarçoveya dîrokî û erdnîgarî.
Piraniya zimannasan hîpoteza Kurganî dipejirînin. hîpoteza arkeolojîk ya Renfrewî dibêje û ferz dike ku Proto-Hindî-ewropayiyan, hîn berî hesp bên kedîkirin, çandinî anîe Ewrupayê lê gelek zimannas napejirînin hîpotezên derveyî Hindistanê û bakurê ewrupayê hîpotez in kevin in û zêde nayên qebûlkirin.
Vekolînên Hindo-Ewropayî bi William Jonesî re dest pê kir piştî ku hewl da hevşibiya di navbera zimanê sanskrîtî û klasîkên Latînî û yewnanî de çêke û derxîne. Wî di pirtûka  "Zimanê Sansikrîtî"  de (1786) wisa got ku rehên her sê zimanan yek in û herwiha zimanên kotî û Keltî û yên farisî jî nêzîkî wan in.
Ev çavkaniyên hevbeş wek Proto-HindoEwropayî hatin nasîn.
Qonaxa klasîk ya zimannasiya berwirdî bi Franz Boppî di  "Comparative Grammar" (1833) dest pê kir û bi 1861 "Compendium"a August Schleicherî  û Grundrissa Karl Brugmann dewam kir.
Nifşê vekolînerên Hindo-Ewropayîtiyê di salên heftêyî de (wek Calvert Watkins, Jochem Schindler û Helmut Rix) nerîneke baştir ji bo fêmkirina morfolojiyê derxist û li dû 1956 Apophonie ya Kuryłowicz's  têgihiştina ablautê jî çêtir bû. Ji salên şêstî û vir ve, zanîna zimanên anatolî jî têra xwe zêde bû û wisa têkiliya wê bi PHEî ve başitr hat fêmkirin; binere Hindo-Hîtîtî.
"Wêje û Rexne", kovareke çarmehane ya lêkolîn, rexne û teoriya wêjeyê ye. Yekem kovara rexneya wêjeyî ye ku li Bakurê Kurdistanê dest bi weşana xwe kiriye. Kovar çar mehan carekî bi nivîsên xwe yên kurmancî û zazakî ve derdikeve pêşberî xwînerên xwe. Carinan nivîsên bi soranî, bi alfabeya latînî di kovarê de cihê xwe digirin. Kovar di hejmara xwe ya pêşîn de, di nîşeyekê de dibêje "Ev kovar bi hevkariya endamên Klûba Xwendinê ya Diyarbekirê û Koma Xwendinê ya Mêrdînê tê weşandin."
Di hejmara ewil ya kovarê de edîtorê kovarê Dawid Yeşîlmen armanca kovarê wiha diyar dike:"Kovara Wêje û Rexneyê, kovara wêjehezên kurd e, ew kurdên ku ta’ma wêjeyê ji wan re derd e û dixwazin pêşniyaz û rêbazên wêjeyeke dewlemend bigihînin qadên wêjeya kurdî. Derdê me, tenê avakirina kevneşopiyeke rexneya wêjeyî, agahdarkirina xwînerên kurd ji wêjeya “baş” ya kurdî û cîhanê, teorî û analîzên piralî û ceribînên nû û nûjen e." Navenda kovarê Diyarbekir e. Kovar, li Stenbolê çap dibe, li hemû cîhanê belav dibe, bêtir li çar parçeyê Kurdistanê
Gotarên ku di kovara Wêje û Rexneyê de çap bûne, bo bi dehan gotarên akademîk ên neteweyî û navneteweyî bûye referans.
Hejmara yekê ya kovara "Wêje û Rexne"yê (2014).
Hejmara yekê ya "Wêje û Rexne"yê di meha çileya 2014an de derçû. Di hejmara yekem a kovarê de nivîsên bi kurmancî, soranî û zazakî cih girtine. Nivîsên li ser berhem û teoriyên wêjeyê, wergerên bingehîn ji zimanên beyanî tê de cih girtine. Herwiha di vê hejmarê de berhema Platon ya bi navê "Îon, Li ser Helbestê" li kurmancî hatiye wergerandin ji aliyê Zafer Atlı ve. Hejmara yekem a kovarê bi nivîsa Kamiran Alî Bedirxan ve dest pêkiriye.Hejmara yekem 248 rûpel e.
Eynelqudatê Hemedanî (farisî: ابوالمعالی عبدالله بن ابی‌بکر محمد میانجی‎), z. 1098 Hemedan - m. 1131 Hemedan) fîlozofekî kurd yê felsefeya îslamê bû.
Navekî giranbiha û navdar yek jî Eynelqudatê Hemedanî ye.
Eynelqudat navnasê wî ye, navê wî yê berastîn Ebdullah e. Ebdullahê kurê Muhemmedê Elî. Weka ku ji kunyeya wî jî tê fehm kirin ji kurdekî Hemedanî ye di 1098'an de li Hemedanê hatiye dinyê. Ji ber ku di fiqiha Îslamê de pêşketî bûye û hê di bîst û du saliya xwe de di 1120'an de dest bi qazîtiyê kiriye jê re gotine Eynelqudat ango çavê qaziyan. Eynelqudatê Hemedanî birastî jî xwediyê hişekî hêja bûye. Lewra digel ku wê demê ewqas zanyarên mezin û jêhatî di Hemedanê de dijiyan, qazîtiya wî bajarî ango hakimtiya wî bajarî di dest Eynelqudatê Hemedanî 22 salî de bû.
Eynelqudatê Hemedanî ji ber fikr û ramanên xwe ciwanî hat kuştin. Wî jî weka Xellac felsefeya Wehdetul wucûdê di parast û ji ver van ramanên xwe ji alî desthilatdaran ve bi xedarî hate kuştin. Feqîtiya xwe ji dest seydayên mezin ên weka Omer Xeyam, Ehmed Xezalî û Şêx Muhemmed Hemayî derbas kir. Di avakirina felsefeya xwe de ji du navên mezin bandor girt: Xellacê Mensûr û Mihemedê Xezalî. Di felsefeya wî de tenê rêgezên Îslamî tuneye di heman demê de ji felsefeya yewnanan jî bandor girtiye û bi vî rengî felsefeya yewnanan xistiye nava felsefeya îslamê. Wekî ku me li jor jî hanî ziman wî jî weka Xellac di felsefeya xwe de wehdetul wucûd parastiye. Serqisê ev gotin ya wî ye “ Ew ê ku hûn wî xwedê dizanin, ew Muhemmed e. Ew ê ku hûn wî Muhemmed dizanin ew Xwedê ye.” Ev gotin dibe ku di halê sekrê de hatibe gotin. Lewra aliyê wî yê tesewwûfî gelek mezin bû. Lê dîsa jî, ji vê gotina wî nayê fehmkirin ku Muhemmed û Xweda yek in an Muhemmed xweda ye. Bi vê gotinê armanca wî yekîtiya afirîner û yên afirî ye. Jixwe wehdetul wucûd jî li ser vê yekê ava bûye.
İkram Oğuz (z. 20'ê Tîrmeh, 1962 Xanbegiya Jêrîn, Tatos (Tekman)) nivîskarekî kurd e.
İkram Oğuz (bixwîne: "Îkram Oẍuz") nivîskarekî kurd e ku di sala 1962an de li gundê Xanbegiya Jêrîn a Tatosê ji dayîk bûye.
Di pênc salîya xwe da dersa Quranê ji bavê xwe girtîye û di zarokatîya xwe da bi tîpên Erebî Mewlûda Mele Ehmedê Batê û Nûbar a Ehmedê Xanî xwendîye.
Dibistana ewil li gund, ya navîn û lîse jî li Erzîromê qedandîye.
Di dema 12ê Îlonê (1980) de hatîye girtin û demek di girtîgehâ Erzirûmê da da ma ye. Di navbera salên 1984-88an da li Zanîngeha Stembolê Fakulteya Aboriyê xilas kirîye. Piştre çend salan li Stembolê di fîrmayeke taybet de wek rêvebir xebitîye.
Bi destpêka sala 1992an da dest bi karê çapemeniyê kirîye. Di nav dameyranêrên Rojnama Azadî da cîh girtîye û wek berpirsîyarê giştî yê weşanan rojname bi rê ve birîye. Wek xedîyê weşanxaneya Deng, ji bilî Rojnama Azadî û Kovara Deng bi dehan pirtûkên bi Kurdî û Tirkî weşandîye. Di navbera salên 1992-94an da ji alî Dadgehên Parastina Dewletê di derheqê wî da bi sedan doz hatine vebûn û di Gulana 1994an da bi girtin û qedexekirina Rojnama Azadî va ew jî sedem hin nivîsên xwe û xwedîtîya rojnamê bi cezayê girtîgehê hatîye sizakirin.
Di dawîya sala 1994an da bi awayekî xeternak derketîye derveyî welat û karên xwe yên siyasî li Ewropayê domandîye. Di dawiya salên 90î de dest ji siyaseta hizbî berdaye û di fîrmayeke taybet de wek rêvebir xebitîye.
Di sala 2004an bi hinek hevalên xwe ra malpera http://www.navkurd.eu damezrandîye. Ji wê demê û vir de berpirsiyartiya malperê dike û di malperê de bi kurdî dinivîsîne.
Bi navê "Mîro" û "Rêwî" du roman û "Jîyan bi kurdi xweş e!" (nivîsên bijarte) sê pirtûkên wî hatine weşandin.
Wîkîpedyaya Kurdî, Wîkîpediya Kurdî beşa bi zimanê kurdî ya projeya Weqfa Wikimedia ye. Wîkîpediya kurdi bi kurmancî 7ê kanûna paşîn a 2004an de hatiye destpêkirin. Yek ji dahênerên yekem ên Wîkîpediya Kurdî Erdal Ronahî bû.
Niha çar versîyon ên wîkîpediyayên kurdî hene. Wîkîpediyayên kurdî; bi kurmancî, soranî, zazakî û kelhûrî têne nivîsandin.
Li Wîkîpediyaya kurdî ya kurmancî de heta niha guhertin û gotar hatine nivîsandin, li wîkîpediya kurdî ya soranî de gotar û li wîkîpediya kurdî ya zazakî de gotar hatine nivîsandin.
Bangawaziya wîkîpediyayê.
Piştî ku wîkîpediya kurdî (kurdiya jorîn) gehişte hêjmara 30 hezar gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de jibo Wîkîpediya kurdî du daxûyaniyên kurt parvekir.
Piştî çend rojan wîkîpediya di daxuyaniyek duyem parvekir, di daxuyaniya xwe de wîkîpediya jî jibo wîkîpediya kurdî li ser malpera xwe ya fermî wiha anî ziman;
Kamal Mavane di sala 1968an de li bajarê Urmiyê -li kêleka gola Urmiyê, li Rojhelatê Kurdistanê ji dayîk bû.
Mavane li Swêdê li Unîversîteya Uppsalayê beşê Zimanzaniya Kompyuter (Computational Linguistics) û zimanê kurdî xwendiye. Di Dibistana Kurdî de cih digire.
Aashiqui 2 (bi kurdî: "Evîndar 2") fîlmekî hindistanî ye ku di 2013an de li Bollywoodê hat çêkirin.
Stranbêjeke navdar Rahul Jaykar, Aarohi Keshav Shirke re evîndar dibê. Vê keçê dikê stranbêjeke navdar. Dura ru alkolê Rahul Jaykar dengê xwe wenda dikê. Ru vê sedemê RJ intîhar dikê.
Şêx Ebdurehman Xalisê Talebanî (erebî:عبدالرحمن خالص طالباني) alimekî misilman yê Qedîriyan e ku ji Kerkûkê ye. Di sala 1797 ji dayîk bûye. Tihsîlekî pir baş ditiye.
Di medreseyan de xwendiye. Dîwanekî wî heye, Wî hem bi kurdî hem bi erebî û hem ji bi tirkî dinivîsand. Di berhemên xwe de maxlasa Xalis nivîsiye. Sala 1897'de wefat kir.
Avesta, pirtûka pîroz a Zerdeşt e.
Avesta lê ser çermê 600 ga hatibû nîvisandîn. Wextâ ku Îskender hat wê derê stand. Ew pîrtuka şewitandin.
Serpêhatiya Zerdeşt.
Zerdeşt, gelek tişt hatina serê wî. Dema ku wî hizrên xwe haniya ser ziman, êdî rastî hin bertekne jî hatiya di dema xwe de. Ji ber vê yekê, ji Kurdistanê (wê demê: Mediya), jê diçê û heta bi herêmên din yên Îranê û Ji wir jî heta ku xwe digihijinê Hindistanê jî. Li Hindistanê jî, demekê dimêne û piştre êdî divegerihê welat. Dema ku divegerihê welat, hingî keyê welêt, tê gotin haspê wî nexweş ketiya. Zerdeşt, dibêjin hespê wî yê ku ew pirr hijê dike baş dike û di rabike xwe, êdî piştre, ew jî tê afûkirin.
Serpêhatiya Zend Avesta.
Di vê pirtûkê da awa, zagon û felsefa fîlozof û pêxember Zerdeşt hene. Tê pejirandin ku Avesta berî zayinê di sala 699an de hatiye nivisandin. Li gor gotinên di derbarê wê yên li Herême botan û wan deran de, tê gotin ku li ser 18 hazar ayarê sawal hatibû nivîsandin. Hin gotin jî, di wan de tê gotin ku ev 18 hezar ne 18 hezar bû, lê 14 hezar bû.
"...Tevî weqas pêşketin û pêşveçûnê, wê demên piştre biafir in. Ew pêşketin û pêşveçûn, wê bi heyîna xwe re bala pirr kesî bikişêne. Wê bala Îskenderê Mekedonî jî bikişêne. Di dema ku Îskenderê mekedonî ê bi seferî hate Kurdistanê û di wê demê de Kurdan ji ber kirinên wî xadar ku mohra xwe li dîrokê xistin, paşnavê "zûrqerneyn"tiyê pêve kirin û piştre jêre gotin "Îskenderê Zûrqerneyn", di dema hatina xwe de bi pirtûkxaneyên wan yên ku hebûn dana ber êqir û şewitandin. Hate î ro jî, ku bahse wê dihê kirin, bi dilêşîyekê bahs dihê kirin. Wek dihê zanîn gotina "qern" di wate nifşekê de dihê gotin. Lê dema qern dihê gotin, hingî bi kirineka ku jê acêbmayî dihê kirin. Bi vê yekê re, ev gotin dihê gotin.Ev gotin, wê dema ku dihêne ser ziman, li wate xwe lêkerîyeka ye bi kirinên ku baş û an jî ne baş ew ti carî ku divêt ku newina ji bîrkirin re dihê ser ziman. Bi vê yekê re, xwediyê wate û lêkerîyeka ku lê dihê lêkirin re xwediyê teybetiyeka kirinî e bi dîrokê re jî ya. Bi paşnavê îskenderê mekedonî ve pêvekirin kirin jî, her weha di hasabê ku ti carî divêt ku ew kirin newina jibîrkirin de hatiya pêvekirin..."
"Weke Theodosius, Îskenderê Zûrqerneyn jî dihê herêmê û li herêmê serwerîyeka wî ye bi hêzê wî diafirê dibe. Lê ew jî, nikarê xwe bigirê. Mirovên herêmê, zanebûna wan heya û pirr li serbestî û azadiya xwe dihizirin. Çend, ku weke Roma, Îskenderê Zûrqerneyn jî, xwedîyê hêzeka mazzin bûya jî, nebûya xwediyê demeka demdirêj li herêmê xwedî serdestî û serwerî. Dema ku Îskenderê Zûrqerneyn dihê Kurdistanê, ji aliyekî dikeviyê de û li aliyê dî ve derdikeve. Lê dîsa, ew nabê xwedî serwerî û serdestî li Kurdistanê. Kurd, dema ku hêzên wan yên biadil û sazûman in têk diçin, êdî yên ku sax difilitin jî, digihina hevdû û bi hev re xwe disipêrina çiyayên Zagrosan. Îskenderê Zûrqerneyn, li wir dixwezê ku herê bi ser wan de. Bi hêzên xwe re diçê ku herê Zagrosan.
Lê ew, li Zagrosan li ber hêzên Kurdan ên ku sax filitîna, têne bertêkçûnê. Kur dikin û nakin, nikarin herina wir û mirovên di Zagrosan de bidest bixin. Li wir, cara pêşî vîna Îskenderê Zûrqerneyn weke ku derbeyê dixwe. Piştre bi wê deronîyê, bê ku ti ancamê li Zagrosan bidest bixe di vegerihê. Kurdan, ji ber wê hirsa wî ye bidest xistinê û zilmdariya wî, navê "Zûrqerneyn" lêkirin. Êdî wan jê re got,"Îskenderê Zûrqerneyn". Piştre jî hertimî ku ew hate bi bîr hanîn, bi vî navî di nav Kurdan de hate bi bîr hanîn. Van dem û sefer û şer û pevçûnên ku li herêmê bûn, herêm, hanînina ber kevilkirinê. Piştre jî, wê ev rewş berdewam bikin. Ku mirov, î ro jî, li heremê dinerê, mirov hin hêrîşna bi heman awayê dibîne. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew ser du hezar salan re ya herêm, bi şer û pevçûnan re ya...."
Îskenderê Mekedonî, li Kurdistanê li welatê Mediya bi sernakeve. Lê xuruxandinaka mazin jî pêk tênet. Ji ber vê yekê, ji bo ku ew di her deme ku hat bibîr hanîn, ew kirinên jî, bên bîra mirov, êdî kurdan jê re gotiya "Îskenderê Zûrqarneyn."
Herêmên ku li wan pêşketiya û bandora wê bûya.
Zerdeştî, olên ku piştî wê re derketina ên weke Filahiyê û Misilmantiyê bixwe jî, bandûra wî û hizrên wî lê bûya. Çend ku di demekê hizrên wî hatina qadaxekirin jî, piştre di sadsale 17 min, Şahî Sefewî bixwe, wê kifş dike ku bandora hizrên wî bûya û hizrên ne xirab in, êdî bidest berhevkirina nivîsên wî dike. Ji bo ku ew Zend Avesta, carek din, lev dide hevdû,Komekê dide ava kirin û ew li nivîsên wî digirihin.
Zerdeştî, ji Kurdistanê mirov bigirê heta digihijê Hindistanê û hwd, di qadaka mazin de bicih dibe. Heta Roja me jî, hê jî, li Hindistanê, komeka ku li gor wî û bawermendiya wî dijî heya. Hê Zerdeşt, weke pêxemberê xwe dibîne.
Esma Xatûn, yan jî Esma Xatûna Hekarî hedîsvana kurd a navdar e, dota Ehmedê Huseynê Hekarî bû. Esma di sala 1315an hatiye dinyayê û bi texmînî di sala 1369an de wefat kiriye. Bi xwe xûşka Ciweyriyeyê ye.
Perwerdeya xwe li cem Ehmed bin Îdris el-Hemawî û Fadil Remezanî girtiye.
Ciweyriye an Ciweyriye Xatûna Hekarî (z. 1305 - m. 1381) alimeyeke misilman a jin a kurd e. Di derbarê jiyana Ciweyriyê zêde agahî tûneye. Mihemed Emîn Zekî di pirtûka xwe ya bi navê "Meşahirê Kurd û Kurdistan" de qala wê kiriye.
Ciweyriye keça Ehmedê Huseynê Hekarî, û xwişka Esma Xatûna Hekarî ye.
Ûm Muhemmed ("Umm Muhammad"), di sedsala 14'an de jiyaye. Ew hedîsvana jin bû. Keça Yûsifê Hekarî bû bi eslê xwe kurd bûn.
Çend alimên mezin yên weke Ebû Ebdullah Muhemmed bin Omer û Ebdulletîf ji Ûm Mihemedê hedîs guhdar kirin û hildane.
Muhemmedê Kurdî yan Muhemmed bin Silêman el-Kurdî (erebî: محمّد بن سليمان الكردي, "Muhammed bin Sulayman al-Kurdi", z. 1715, Şam - m. 1780 Medîne) nivîskarê Îslamê ye. Navê wî dirêj " Muhemmed bin Silêman
el-Kurdî el-Medenî el-Şafî" ye. Hîna yek salîbû wî birine Mekeyê. Perwerdehiya olê li Haremeyn, Misir, Şam û Yemen li cem alimên mezin girtiye.
Li cem alimên wek; Şêx Silêman, Muhemmed Seîd bin Muhemmed Sunbul el-Mekkî, Ebû Tahir Muhemmed bin Îbrahîm el-Kûranî, Seyîd Ebdullah el-Mehdelî ez-Zebîdî, Seyîd Huseyn bin Omer el-Elewî, Kutbedîn Mustafa bin Kemaledîn el-Bekrî, Şemsedîn Muhemmed ed-Dimyatî, Şehabedîn Ehmed el-Cewherî û Yûsif el-Kurdî perwerdeya xwe girtiye.
Çend pirtûkên wî.
•el-Mesleku’l-ʿadl ala Şerḥi Muḫtaṣarı Ba Faḍl.
•el-Fevâʾidu’l-medeniyye fî-men yuftâ bi-qewlihî min eʾimmeti’ş-Şâfiʿiyye (müteʾaḫḫiri’s-sâdeti’ş-Şâfiʿiyye)
•el-İntibâh li-mâ yedullü ala fażîleti taʿcîli’ṣ-ṣalat
Her ziman gava axiverê wê yê dawî yê ku baş dikare biaxive dimire, dihesibe zimanekî mirî.
Ji nêzîkî 7000 zimanên zindî, nêzîkî 500 hebî hene ku hatine senifandin wek zimanên li ber mirinê"tenê çend qisekerên temenmezin mane ku pê diaxivin".
Tiwana Emîn (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Twana Amin"; z.1 Sermawez 1981 li Silêmaniyê. Çîroknivîs, nivîskar, wergêr û rojnamevan e. Di sala 2003 de, endamê desteya nivîskarên (Kovara Tekst) li Wezareta Rewşenbîrî bû. Di salên 2005-2007 de, serpereştyarê giştî yê bernameyên çandî yên Radyoya Newayê bû. Di sala 2007 de, sernivîskarê heftenameya çandî-kultûrî ya (Peyk)ê bû û pênc caran (Xelata yekemîn ya baştirîn çîrok) di salên 2007-2008-2010-2012 û 2015 de li Festîvala Gelawêj – ku mezintirîn festîvala edebî ya kurdî ye- wergirtiye. Di 2011 de, xelata (Baştirîn Ciwanê Salê) ya taybet bi çîrokê ji Wezareta Rewşenbîrî ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê wergirtiye.
Ji sala 1999an ve, Tiwana bi awayekî berdewam di kovar, rojname û malperên kurdî û farsî yên edebî û hunerî de lêkolîn, gotar û çîrok belav kirine û niha jî endamê Federasyona Rojnamevanên Cîhanî û rêveberê nivîsandinê yê (Kovara Konsept) e ku kovareke werzî ya rexneyî û fikrî ye.
"Bavê me" duayeke xiristiyanan e.
Dua.
Bavê meyî ezmana! Navê te pîroz be,
Padşatiya te bê, emirê te be, çawa ezmana, usa jî li ser edrê.
Nanê meyî rojê, roj bi roj bide me.
Deynêd me bibaxşîne, çawa ku em jî deyndarêd xwe dibaxşînim.
Û me nebe cêribandinê, lê me ji yê xirab xilaz ke, çimkî qewat, Padşatî û rûmet yêd tene, hetahetayê.
Şehre Dîneveriye yan jî bi navê naskirî Fexrûl Nîsa (z. 1091, Bexda - 1179 Bexda) nivîskar, hedîsvan û helbestvana kurd a jin a pêşîn e.
Navê bavê wê Ehmed bin el-Ferec bin Omer el-Dînewerî ye. Fexrul-Nîsa li cem Ebi el-Xetab Nasir bin Ehmed el-Batirvanî, Ebi Ebdullah el-Huseyîn bin Ehmed el-Neabî û Talha bin Mihemed el-Zeynebî xwendiye.
Îbn Elcewzî ji di berhema xwe a bi navê "El-Tasdik Bilnazar ilallah Azze Wecel" de behsa wê kiriye û besna wê dide.
"City Hunter" (Hangul: 시티헌터, bi kurdî: "Nêçîrvanê Bajarê") rêzefîlmekî dramayê ya Korêya Başûr a sala 2011'an e ku ev dispêre seriya mangayê a Japonî "City Hunter" (yê bi heman navê) ji aliyê Tsukasa Hojo ve hatiye nivîsîn û wênekirin. Di rolên sereke de Lee Min-ho, Park Min-young, Lee Joon-hyuk, Kim Sang-joong, Kim Sang-ho, Hwang Sun-hee, Goo Hara, Chun Ho-jin û Lee Kwang-soo lîstine. Weşana ewil di 25'ê gulana 2011'an de li ser kanala SBS hatiye weşandin û di 28'ê tîrmeha 2011'an de xilas bûye.
Di 1983'an de, serokkomara Korêya Başûr Chun Doo-hwan û nûnerên wî di ziyaretên wan a Bûrmayê de bombeyên bicihkirî ji aliyê casûsên Korêya Bakur ve tên teqandin û hinek desthilatdarên payebilind tên kuştin. Ji vê bûyera dîrokî re bombekirina Rangoon'ê jî tê gotin (herwiha wek bûyera Rangoon'ê jî tê zanîn).
Ji bo berêrîşekî, 5 desthilatdarên Korêya Başûr operasyonekî veşartî plan kirin, û nava vê operasyonê "Operation Cleansweep" dakirin. Operasyon tê kirin û gelek endamên Bakur yên payebilind têne kuştin. Lee Jin-pyo û Park Moo-yul, du bodyguardên Xizmeta Ewlehiyê a Serokatiyê û hevalên wî yên herî baş di bombekirinê de amade bûn, û ji bo vê armancê tîmekî 21-kesan organîze kirin. Tîm, li Pyongyang'ê operasyonekî serkeftî bi rê ve bir lêbelê, ew pênc serok vê planê ji bo ku rê nedin derketina krîzekî navneteweyî betal kirin. Diltirsiyên wan yê mezin ev bû ku heke ev mîsyon ji aliyê gel vê bê zanîn, wê Dewletên Yekbûyî parastina nukleer vekêşîne, lê desthilardarên Sêûlê diyarkirin ku wê heyfa xwe nestînin.
Operasyon bi ser ket, lê gava ku leşker ji bendera Nampo'yê ber bi noqava Komkeştiya Korêya Başûr ve soberî dikirin nîşanbazên ku ji bo kuştina wan hatibûn rayedarkirin bi çêkên sniperê gule berdan ser wan. Park piştî nîşanbaz agir berda ser wî û birîndar bû, ji bo ku jiyana Lee xilas bike xwe avêt ber guleyên ku diçûn ser Lee. Û ji bo xilaskirina wî jiyana xwe ji dest da. Nîşanbaz got çika hemûyan kuştiye, lê Lee sax ma. Lee ber bi beravê ve soberî kir û gava ku vegeriya Korêya Başûr hîn bû ku qeyd hatine jêbirin.
Ji bo ku heyfa xwe û hevalên xwe bistîne, Jin-pyo kurrê Moo-yul yê biçûk ji diya wî revand û navê wî Lee Yoon-sung dakir. Wî revand Taylendayê û ji bo ku ew wek şervanekî mezin bibe wî perwerde kir. Piştî êrişekî gundê wan, Jin-pyo ji bo xwe planekî demdirêj çêkir. Piştî heft salan, piştî ku perwerdehiya xwe bi serkeftin qedand û doktorayê xwe li Dewletên Yekbûyî hilda, Yoon-sung ji bo ku plana bavê xwe yê tolhildanê bi cih bîne vegeriya Korêya Başûr. Ew wek pisporekî enformatîkê di bin Tora Komunîkasyonê ya Neteweyî de têket "Blue House"'ê. [Blue House li Korêyê wekî Qesra Spî (White House) yê Amerîkayê, navê avahiya ku serokkomar lê dimînin e] Û ji aliyê Jin-pyo ve hertim ji bo ku ti carî ji tu kesî bawer neke û qet dildar nebe tê tembîh kirin.
Gava ku ew li Blue House'ê dişixulî, bi bodyguard Kim Na-na'yê re hevdû dinasin. Di dawiyê de Na-na fam dike ku ew xwediye eynî armancê ne û ew jî tevlî vê plana heyfstendinê bû. Di navbera bavê Jin-pyo û wî de di plana tolhildanê de hinek problem rû dan ji ber ku Jin-pyo nedixwest ku wekî bavê xwe tola xwe bi rêya kuştinê bistîne. Û ji bavê xwe yê cîgir re qaqibo kir.
Her endamek Konsey'ê ji sala 1983 û pê ve gihîştin dewlemendiyeke girîng û bandorekî polîtîk, û di astekî cuda-cuda de bi rişwetxweriyê re mijûl dibûn. Di pevçûna Jin-pyo û Yoon-sung de Yoon-sung pêşî li hemberî mêtoda kuştinê derket û xwest ku ji bavê xwe re nîşan bide ku bê kuştin jî mirov dikare gendeliya wan derxe holê. Yoon-sung çilvirîşa desthilatdaran berçav kir, û welatiyên Korêyê jî pê hesîn ku hêzekî nepenî wan mecbûr kirin edaletê û wek "City Hunter" (Nêçîrvanê Bajarê) nav lê dan.
Lîstikvan.
Armanca Yooonsungê ya dawîn ji kesên ku bavê wî kuştinê heyf hilanîn e.
Bi bikaranîna nasnameya nûciwanekî Korê-Amerîkî yê ku ji "MIT' (Enstîtûya Teknolojiyê ya Massachusettsê)'ê destûryarî girtiye, ku paşê derdikeve holê ku ew berî çend salan miriye, li Korêya Başûr di qesra serokatiyê de dest bi xebatê dike. Karê wî kir ku ew Kim Na-nayê nas bike.
Na-na di temenekî biçûk de mecbûr ma ku li xwe binêre paşê dêya wê jî di qezayek ajokarekî serxweş de jiyana xwe ji dest da û bavê wê jî ketê komayê. Bi jêhatîbûna xwe ya awarte yên di hunerên lihevxistinê de di Xizmeta Ewlehiyê a Serokatiyê de tayînekî bi dest xist. Di dema xwe ya bodyguardiyê de, ew aşiqê Lee Yoon-sungê dibe û di dawiyê de nasnameya xwe ya rast keşf dike.
Dozgêrrekî hişmend, Kim Young-joo xwediyê hestekî edaletê ya xurt e, heta li dijî siyasetvanên xopan yên Korêya Başûr jî disekine. Ew kurê yek ji endama "Konseya Pêncan" e. Ew dixwest ku nasnameya "City Hunterê derxe holê. Young-joo beşên dawîn de gava ku Chun Jae-manê binçav dikir hate kuştin.
Warisa yekane ya Operation Clean Sweep'ê, Lee salên xwe yên navîn di Sêgoşeya Zêrrîn (Golden Triangle) de wekî lordekî tiryakê serf kir. Kela wî rabûye, ew dixwaze her kî hatibin hemû hevalên wî yên tîmê kuştibin hemûyan bikûje. Ew wekî veberdêrekî Korê-Amerîkî nimre dike û Lee Yoon-sungê wek nûnera xwe ya tolhildanê diemilîne. Ew di beşa dawiyê de piştî biserneketina kuştina Serok Choiyê ji aliyê Xizmeta Ewlehiyê a Serokatiyê ve tê kuştin. Lee û hevalên wî di Goristana Neteweyî ya Sêûlê de têne binax kirin.
Ew aşpêjekî ku aşên pirr xweş çêdike ye lê problema wî ya qumarê heye. Lee Yoon-sung li Taylendayê we ji rêgirên ku ji ber deyna we ya qumarê hatine diparêze û dibe hevalê wî ya nêzîk. Di hemû rêzefîlmê de ew li dijî plana Lee Jin-pyo'yê alîkariya Lee Yoon-sung dike û ji malê re tiştûmiştên beredayî distîne.
Sae-hee, veterînerekî ye û evîndara Young-joo'yê a berê ye. Ew şirîkê sûca Lee Yoon-sung'ê ya yekem e ku cara ewil bi dizî ew pê hesiyabû ku Lee Yoon-sung City Hunter e.
Yek ji du zarokên Serok Choi'yê ye, Da-hye dildarî Lee Yoon-sung'ê ye û ji Lee Yoon-sung'ê dersa taybet werdigire. Ew êrîşê dike komekî keçan yê ku rêvebiriya bavê wê rexne dikin û dike ku skandalekî derkeve.
Serokkomara Korêya Başûr yê destpêka rêzefîlmê ye, yek ji mirovên planker ya operasyona sala 1983'yê ye û ji bo alîkariyê soz dabû. Endama yekaneyê ku dizane Lee Jin-pyo dijî û wê ji bo tolhildanê dîsa vegere, lê titişt nake. Paşê derdikeve holê ku ew bavê Lee Yoon-sung'ê ya rast ew e û we ji Lee Jin-pyo re wek zirkur daye.
Berfirehkirî.
Bavê Lee Yoon-sung'ê ye, di beşa ewil de Jin-pyo'yê diparêze. Paşê derdikeve holê ku ew bavê Yoon-sung ya rast nîn e, û tenê Lee Kyung-hee'yê piştî qedandina têkiliya wê yê bi Choi Eung-chan'ê diparast. Navên Park û Lee Jin-pyo'yê li ser abîdeyekî ku ji bo yadkirina wan hatiye danîn e.
Dêya Lee Yoon-sung'ê ye, ku ew di aşxaneyekî biçûk de dişixulî û wek jinekî bi tenê dijiya û paşê kurê wê Yoon-sung di savatiya xwe de hate revandin. Ew ji Choi Eung-chan'ê ducanî bû, lê gava qerar da ku we zarokê xwe biparêze, jiyana wê û zaroka wê ji aliyê Chun Jae-man ve hate tehdîdkirin. Paşê nexweşîna wê ya xwînspîbûnê (losemî) pê girt, lê dû re Yoon-sung ji bo ku we xilas bike jê re moxa hestiya xwe bexşand. Kyung-hee di beşa dawîn de ji bo ku dest bi jiyanekî nû bike bi Shik-joong'ê re çû Dewletên Yekbûyî.
Seroka tîma Tora Komunîkasyonê ya Blue House'ê ye.
Hevpîşeya Kim Na-na'yê yê ji Xizmeta Ewlehiyê a Serokatiyê ye ku ji bo nerîna Choi Da-hye'yê hatiye tayînkirin.
Hevpîşeya Yoon-sung'ê ya ji Tora Komunîkasyonê ya Neteweyî ye ku bi Eun-ah'ê re biaşkerahî têkildar dibe. Di dawiya rêzefîlmê de pê re nîşanî dibe.
Berê polîsekî bû û dev ji karê berdabû. Piştî ku hîn bû birayê wî jî parçeyekî operasyona 1983'an bû, Jin-pyo pê re ket îrtîbatê û we jî daxilî plana tolhildanê kir. Ew ji ber xwestina wê ya zordana ketina pelên Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Korêyê û ji bo ceribana lêgerînê ka çi hatiye serê birayê wî, ji karê hate avêtin.
Senatorekî ye, Kyung-wan di nav Konseya Pêncan de hedefa ewil a City Hunter'ê ye, ew herwiha fonên xizmeta sosyal yên ku ji bo zarokan hatine hilanîn dizît. Ji ber sûcê xwe hate hepskirin, lê di beşa 9'an de tê îma kirin ku di destên Jin-pyo de hatiye kuştin.
Karsazekî yê ku di şirketekî de dixebite ye, Jea-man beşdarî plankirina mîsyona Koreya Bakur bû. Ew di nav endamên Konseya Pêncan de yê herî xirab û bêrehm e. Ew paşê kitêba ku hemû operasyonên nepenî yê sala 1983'yan têde têne veşartin ku divê di sala 2030'an de bê aşkere kirin şewitand.
Derket holê ku kitêba ku ew şewitandibû tenê kopîyekî bû û Jin-pyo yê orijînal peyda kiribû. Chun di beşa dawîn de di destên Jin-pyo de dimire.
Bavê Kim Young-joo'yê û wezîrê perwerdehiyê ya berê ye, yek ji plankerên mîsyona Koreya Bakur bû û paşê li ser veşartina vê operasyonê li hev kirin.
Wezîra parêzvaniyê yê berê û berendamê serokatiyê ya mimkin e.
M. Zahir Kayan wênesaz û helbestvanekî kurd e.
Di sala 1964an li Agiriyê ji dayik bû. Dibistana seretayî û navincî li Agiriyê kuta kir. Di Zaningeha Atatürk ya li Erzîromê beşa Wêje û Zimanê Tirkî, sê sal xwend lê ji ber hîn sedeman mecbûr ma ku dev ji zaningehê berde. Zahir Kayan ji sala 1988an û vir ve li ser wêje û zimanê kurdî mijûl dibe. Her wiha li ser felsefe û zanistiyê jî dixebite. Li ser helbesta kurdî (zêdetirîn jî di kovara Tîrojê de gelek helbestên wî hatine weşandin û wêjeya gel de gelek xebatên berhevkirinê çêkiriye. Berhevokên wî bi taybetî li ser mîtolojî û efsaneyan e.
Di rojnameyên Welat, Özgür Ülke, Gündem û Özgür Gündemê de xebitî. Gelek nivîs û helbestên wî di van rojnameyan de hatin weşandin. Di sala 1996an de kovara Jiyana Rewşen derxist. Di Navenda Çanda Mezopotamyayê dersên teorîk yên folklorê da her wiha di Zaningeha Azad ya Fîkret Başkaya de li ser estetîkê dersan pêşkêş kir.
Di atolyeya xwe de bi hunera wênesaziyê mijûl dibe.
Serdar Reşîdxan yek ji serokên kurd xorasanî e ku mêrxasîya heta li stranê gel jî hatîye nexşandin. bi hevkarîyê dewleta Îran û Rusya beşek ji kurdên xorasanê hat parçe kirin serdar ji bo nehiliştin ev protokola bi rê wan bajaran ket ku lê mixabin dê rojê dudyan li rê da mir. piştê mirênê reşîd xan xelkên ku çaev li benda wî bûn despêkirina stran jibo wî kirin ku paşda ji bo zelzele bûn bajarê qoçan vê strana bi farsî jî hate xwndin.
Stranê Reşîdxan.
Îro du ro ne lêlo sibe sê ro ne lo
Reşîd nehatiye lêlo dil dişewite lo
Way awy Reşîdxan serdarê kulî Qoçan
Tu çûy te negot lêlo, yarek min heye lo
Li şehrî xerîb lêlo, dildar min heye lo
Way way Reşîdxan serdarê kulî Qoçan
Va kincên kê ne lêlo, kincê yarê ne lo
Dixwazim bişom lêlo, bi ava gulan lo
Kincê hakim e lêlo, bi çavan bişom lo
Gul bihara me lêlo, bi çavan bişom lo
Kurdî an jî Mistefa Beg (1808/1809 - 1848) helbestvanekî kurd e.
Kurdî yek ji helbestvanên pêşî yê Soranî li Silêmanî ji dayik bûye. Ji malbateke mezin û bi nav û deng e. Navê wî yê bi rastî Mistefa ye û li derdoreke ku gelekî li ser xwendin û gihandina zarokan radiwestîn mezin bûye. Ji vê derdorê (malbata mezin) gelek helbestvanên hêja derketine. Yên here bêhtir têne nasîn “Kurdî” û hemdem û pismamê wî “Salim” in. Perwerdeya Kurdî ya di warê wêjeyê (lîteratûrê) de gelekî bilind e, vê yekê meriv dikare li gor ku ew ketiye nav dîwana şahê Îranê û nav çînê helbestvanên Îranê, hezr bike. Wisa diyar e ku Kurdî zarokên şahê Îranê perwerde kirine.
Kurdî bi farisî jî nivîsîye lê piraniya helbestên wî bi vî zimanî negihiştine îro. Bandora helbestvaniya farisî li ser wî gelekî hebû. Li ser jiyana Kurdî em kêm tiştan dizanin. Em çîroka li ser Qadir dizanin ku di jiyan û berhemên Kurdî de cihekî mezin digre. Qadir xulamê malbata Kurdî li Silêmanî bû û Kurdî dil ketibûyê û evîna wî hiş û aqlê Kurdî ji serê wî biribû.
Em di derbarê vê tekiliya evîndarî gelek tiştan nizanin ji ber ku gelek wêjenas û şîrovegerên wêjeya kurdî nexwestine navê “Kurdî” bi lêv bikin. Hinek şîrove dibêjin ku Qadîr navekî xwedêye û Kurdî bi vî navî balê dikşîne ser evîna xwedê û sofîtiyê. Lê li gor nameyên ku di destê me de ne, ev yek ne rast e.
Sed mixabin ku îro hin berhemên kurdî bi temamî nayîne nasîn. Herdu diwanen çapkirî xwediye gelek kêmasiyan in. Li gor berhemên di destê me de Kurdî bi tenê xezal ango helbestên kurt yên evîndariyê nivîsîne.
Çawekem zanî te bo çî xew le çawim nakewê
Çunke min pêşxizmet im peşxizmetan nanûn şewê
Roj û şew daîm le ber dîdey xeyalim hazir î
Sa çi ferqekî heye bo min îtir êre û ewê?
Bes niye lêre dewêrim car be car basit bikem
Nemdewêra qet le ber exyar nawit bem lewê
Dil le taw zamî fîraqit daîma yarî deka
Roj be roj mencî dekem baz derdî sext e û nasrewê
Aql û hoşim dawe pêt lêşî detorêy malwêran
Dewletêkî mift û bê sahib e bo qî natewê?
Ger muxeyyer bim le nêwanî beheşt û weslî to
Weslî to bo min cehennem pir le cennet namewê
Ey reqîb wêl im le destit lêre bo lêm nagerêy?
Bawkekuştit nêm erê hey bedmezeb çît lêm dewê?
Her wekû kêwî demawendê serim pir şoriş e
Qet temî hîcran û xem satê le dewrî narewê
Gerdenî “Kurdî” le kewî bêstûn mehkemtir e
Çunke çend sal e le jêrbarî xemaye nanewê
Çavêm tu zanî ji ber çi xew bi çavêm nakevê
Ji ber ku ez xulam im, xulam nanivin bi şevê
Şev û roj tim li ber çavê xeyalên min amade yî
Ka çi cihêtî heye êdî ji bo min ev der û ew der
Qena livir diwêrim carina behsa te bikim
Nediwêram li ber dijminan qet navê te bêjim li wir
Dil ji ber taya birîna durîtiya te herdem dikule
Roj bi roj menca wî dikim, derdê giran e dîsa nahewise
Hiş û aqlê xwe min dane te laş diqehere malwêran
Dewleteke belaş, bê xwedî ye ji bo çi navî?
Heger bivê ku di navbera bihuşt û evîna te de hilbijêrim
Evîna te ji bo min cehennem, ji buhuştê pir navêm
Ey raqîb winda me ji berte li vir çima ji min nagerî?
Ne qatilê bavê te me herê hey deredîn tu çi ji min dixwazî?
Her weke çiyayê demawend li serê min pir şoreş e
Mija dûrîtiyê û xem qet seetekê ji dorê naçe
Gerdenê “Kurdî” ji çiyayê bêsitûn stûrtir e
Ji ber ku çend sal e ji ber barana xeman natewe
Şemzînan (bi tirkî, "Şemdinli") yek ji navçeyên Colemêrgê ye. Navê navenda bajêr Nawşar e.
Navê herêmê.
Ew herême bi navêt "Şemzîna" û "Şemdîna" jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da Şemsdîna ye. Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê Navçiya û dibêjine bajêrê wê Navşar.
Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li pirtûka Mîr Şerefxanê Bitlîsî, Şerefname, yan li pirtûka W. A. Wigram "The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan". Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê "Şemsdîna" yê bikar înaye.
Yanî navê wê navçê li eslê xwe da "Şemsedîn" danabûn lê belê nav xelkê bi "Şemzîna" dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye.
Hem Nikitin û hem jî Minorsky navê Şemdînan yê bikar anîne.
Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li pirtûka xweda, bi navê "Kurd û Kurdistan", (wergêrê farsî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt Hekarî, Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û Tergewerê) mêrek bûye bi navê Mîr Şemsedîn, ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin.
Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê Şêx Ubeydela li Şemsdîna hukum dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê.
Nehrî heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna.
Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: Begzade (li gel Bayî û Mela Bemboyî), Herkî, Gerdî û Zerza. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade (Musabegî, Bênturî û Şêxanî) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê Xunxor.
Parêzgeha Adamawayê, (bi îngilîzî: "Adamawa State") parêzgehekî (wîlayet) Nîjeryayê ye. Li bakurê rojhilata Nîjeryayê ye. Serbajarrê wî Yola ye. Ew tevî 3 beşên din yên îdarî (Adamawa, Ganye, Mubi û Numan) di sala 1991'an de bi veqetandina ji Parêzgeha Gongolayê hatiye avakirin. Ew herwiha zanîngehên American University of Nigeria in Yola û Modibbo Adama University of Technology Yola dihewîne. Ew yek ji sî û şeş (36) wîlayetên Komara Federal ya Nîjeryayê ye.
Di 14'ê gulana 2013'an de, Serok Goodluck Jonathan îlan kir ku li Parêzgeha Adamawayê tevî cîranên wî Parêzgeha Bornoyê û Parêzgeha Yobeyê rewşa acîl e, ji ber xebatên Boko Haram.
Parêzgeha Akwa Ibomê (), parêzgehekî (wîlayet) Nîjeryayê ye. Li parçeya başûrî yê beravî ya Nîjeryayê ye. Serbajarrê wî Uyo ye. Li parçeya başûrî yê beravî ya Nîjeryayê ye. Di navbera hêlîpanên 4°32′N û 5°33′N, û hevêrkeyên 7°25′E û 8°25′E cih distîne. Parêzgeh li rojhilatê ji aliyê Parêzgeha Cross River ve, li rojavayê ji aliyê Parêzgeha Rivers ve û li başûrê ji aliyê Okyanûsa Atlantîk ve û li serê başûrê Parêzgeha Cross River ve hatiye sinorkirin.
Akwa Ibom yek ji 36 parêzgehên Nîjeryayê ye, bi nifûsa xwe ya zêdetirî milyon kesan û bêhtirî 10 milyon kesên li diyasporayê ye. Ew di sala 1987'an de bi veqetandina ji parêzgeha Cross Riverê hatiye avakirin û hêjî petrol û gaza herî bi kalîte li welatê ji vê parêzgehê tê derxistin. Bajara Uyoyê, bi zêdetirî 500,000 rûniştvanên xwe serrbajara parêzgehê ye. Akwa Ibom xwediyê balafirgekekî (Akwa Ibom International Airport) û du benderên sereke yên li ser Okyanûsa Atlantîkê ye û tê pêşniyarkirin ku li Oronê benderekî di standardên cihanê de yê bi navê "Ibaka Seaportê were avakirin. Hikûmet her wiha bi kompleksa sporê ya ultramodern yê 30,000 kesî pesna xwe dide. Parêzgeha Akwa Ibomê ji E-Pirtûkxaneya Ibomê re, navenda agahiyê yê di standardên cihanê de, malxwêyî dike. Tevî zimanê îngilîzî zimanên sereke zimanê îbibioyî, zimanê annangî, zimanê eketî û zimanê oronî ye.
Bajarên sereke.
Uyo, Eket, Ikot Ekpene, Oron, Abak, Ikot Abasi, Ikono, Etinan, Esit Eket û Uruan.
Parêzgeha Anambrayê (), parêzgehekî (wîlayet) Nîjeryayê ye. Li başûrê rojhilata Nîjeryayê ye. Serbajarrê wî Awka ye. Navê vê parêzgehê navekê îngilîzkirî ye û navê we ya orijînal 'Oma Mbala', navê hêremî yê Çema Anambrayê (Anambra River) ye. Cihê paytextê û rûniştina hihûmetê bajarrê Awkayê. Bajarên herî mezin yê bazirganî û karsaziyê li gorî rêzê; Onitsha, Nnewi û Ekwulobia nin. Temaya parêzgehê "Ronahiya Neteweyê" (Light Of The Nation) ye.
Deverên hikûmeta hêremî.
Nexşeya deverên hikûmeta hêremî yê Anambrayê
Sherlock ("Şerlok") rêzefîlmekî li ser detektîvê bi nav û deng Sherlock Holmes ("Şerlok Holmes"). Heta niha gelek rêzefîlm, kartonfîlm û fîlmên metrajdirêj hatiye çêkirin. Ev rêzefîlm guncandineke nûjen a çîrokên Sir Arthur Conan Doyle e. Di 2010'an de hatiye çêkirin û bi çar sezone didome. Di her sezonekê de sê beş hene lê di sezona dawî de tenê beşek hat weşandin.
Sezona yekê, 2010.
Xaziyê şerê Efxanistan, Dr. John Watson vedigere Londonê û ji xwe re li xaniyekê digere.
Bi saya hevalekî xwe Sherlock Holmes dinase û ev û Sherlock bi hev re dest bi detektîviyê dikin.
Kuştinên aloz li her derê Londonê diqewimin û di wan kuştinan de sembolên nepenî û sosret tên bi kar anîn.
John Watson û Sherlock Holmes dest bi lêkolinê dikin û xwe di nav tawanbarên Çînî de dibînin.
Mycroft alikariya Sherlock dixwaze. Lê tawankarek jî dixwaze bi revandiyên bombe-pêçayî bi Sherlock re lîstikan bilîze.
Sezona çaran, 2016.
Bûka Kirêt (beşekê taybet wê di nav sezona sê û çar de dileyze)
(Şerlok Holmes) karakterekî aşopî ye ku di sala 1887an de ji aliyê nivîskarê brîtanî Arthur Conan Doyle ve hatiye afirandin.
Sherlock li Londonê dije û detektîvekî pir serkeftî ye. Polis û mirov, ji bo sûcên cûrbecûr, -pirranî sûcên ku çareserkirina wan dijware- serî li Sherlock Holmes didin. Ew jî bi rêbazên xwe wan çareser dike.
John Watson him hevkarê wî ye him jî jînenîgarî û serpêhatiyên Sherlock Holmes dinivîse. Ji bilî çar çîrokan hemû çîrokên Sherlock ji aliyê John Watson ve tên vegotin.
Logoya Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê
Komeleya Mafên Mirovan - KMM (- "İHD") komeleyeke ku di Tirkiyê de mafên mirovan diparêze ye. Komele di sala 1986'an de hat afirandin. Serokê KMM Yusuf Alataş e.
Mele Nûrûlahê Godişkî (1918-2003) nivîskar û fiqihzanê îslamê ê kurd e.
Mele Nûrûllahê Godişkî ji Sêrtê ye. Hîna sê salî bûye bavê wî wefat dike. Li cem apê xwe mezin dibe. Dibe heft salî dişînin xwendinê medreseyê. Di medreseyê de dixwine.
Nûrûlah Godişkî gellekî berhem nivîsiye. Ji berhemên wî çend pirtûk evin.
Dêmqosnî () gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Nêzî 70 xane li vir gundê heye.Eşîrên gundê de rûspî jî OsmanBegi(Pinyanişî) ne
Wanê re 30, Payizavayê re jî 8 km dûrahiya wê gundê heye.
Mixtarê gundê: Şahabettin Irtak hatiye hilbijartin.
alt=Demjimêra firehbûna metrîkî ya fezayê, ku feza, di nav wan de beşên gerdûnî yên hîpotetîk ên neçavdêrî, her carê bi beşên dorveger tê temsîl kirin. Li aliyê çepê, berfirehbûna dramatîk di serdema enflasyonê de pêk tê; û li navendê, berfirehbûn bileztir dibe (konsepta hunermend; ne bi pîvan).
Teqîna Gewre/Teqîna Mezin (bi îngilîzî: "Big Bang"), xwexwe avabûna gerdûn û teoriyên Stephen Hawking e. Ew modela kozmolojîk a serdest e ku bûneweriya gerdûna çavdêrîkirî ji serdemên naskirî yên pêşîn bi rêya pêşkeftina wê ya çapfireh a paşîn ve rave dike. Model diyar dike ka gerdûn çawa ji rewşek destpêkê ya tîrêj û germahîya bilind berfireh bûye,  û raveyek hemûgir û gelemperî ya diyardeyên çavdêrîkirî ya cûrbecûr pêşkêş dike, di nav de jî pirbûna hêmanên sivik, tîrêjandina paşxaneya mîkropêla kozmîk (CMB), û pêkhateya çapfireh.
Ya girîng, ev dîtaneya bi zagona Hubble Lemaître re hemahenge, ku tê de dibêje ku çiqas komstêr dûrtir be, ewqas jî leza dûrbûna wê ya ji zemînê zêdetir dibe.
Bi ev xwendina me yê berfirehbûna gerdûnî ya berê bi rêya karanîna zagonên fizîk ên naskirî re, ew dîtaneya gerdûnek ku bi awayek zêde navendîbûyî vedibêje, ku yekjimarîbûnek beriya wê tê ku tê de cih û dem wateyên xwe winda dibin (bi giştî bi navê "yekjimarîbûna teqîna gewre" tê nasîn). Pîvandinên hûrgilî yên rêjeya firehbûna gerdûnê yekjimarîbûna teqîna gewre derdora berî nuha bi 13.8 milyar sal cih digire, ev jî weke ku tê zanîn temena gerdûnê ye.
Zanista mirovan, gihîştiye asteke wisa ku bikare şiroveyên grîng liser gerdûnê bike. Gerdûna derveyî xeyalan, terikî û bêsînor. Stêrkên bêhejmar yên ku hûn li esmanê dibînin, tenê 3 hezar ji 300 milyar stêrkên kehkeşana Kadizê ne. Di gerdûnê da derdora 100 milyar kehkeşan hene. Mirovahî timotim jixwe pirs kiriye ku: Gelo ev gerdûn ji berê va jî wiha buye, yan jî her tişt ji cihekê û ji nişkava çêbuye. Têderxistin û keşfa vê yekê ku gerdûn bi derbasbûna demê ra berfireh dibe, di destpêka sedsala derbasbuyî da, bû sedema mitalan. Ligor keşfa fîzîkzanan, diviya ku gerdûn di dema berê da û ji mezinahiyeke pir biçûk va, jidayik bûba. Mijara ku behsa destpêka gerdûn û sosretbûna mezinahî û çawaniya avabûna wê dikir, mirovan xiste fikarên hûr û kûr, ku gelo destpêka gerdûnê çawa buye. Aniha piştî gelek lêkolîn û fikarên kûr, em gihîştine bersivek ku Teqîna Mezin jê ra tê gotin.
Teqîna Mezin, çî ye?
Ligor teoriya Teqîna Mezinê, gerdûn ji teqîna rûxar yan hecmeke pir biçûk ku mezinahiya wê ji kunên ser postên mirov jî biçûktire, bi germahî û baristeyeke pir pir mezin, destpê buye. Ligor vê teoriyê, pêkhatin û çêbûna fezayê, dişibe pifkirin û mezinkirina rûbara pifildankekê û madde jî di nav û rûbara derveyî fezaya ku berebere vedibe û berfirehtir dibe ne, wek [https://ku.wikipedia.org/wiki/Made_%28k%C3%AEmya%29 zerre]yên tozê ku li ser rûbara pifildankê ne, ev teqîn ne wek teqîna fezayeke vala ye belke feza jî tevî vê teqînê jidayik buye û di dema berfirebûn û vebûnê da jî, maddeya han bi xwe ra vediguhezîne. Li gor baweriya fîzîkzanan, dem jî bi Teqîna Mezin’ê ra, destpê buye. Piraniya zaniyaran, teoriya Teqîna Mezin’ê, pejirîne. Şirove û mînakên zanistî, pir pir zelal û eşkere bûn, loma jî di sala 1951’an, ofîsa dêra Katolîkan jî ragihand ku teoriya Teqîna Mezin’ê, li dijî pirtûka miqedes nîne. Heta despêka sedsala 19’an, xelk wisa dizanîn ku gerdûn, neguherbar û sabit e. Di sala 1915’an da dema ku Teoriya Nisbiya Einstein, behsa pêkhate û çawbûna [https://ku.wikipedia.org/wiki/Valageh feza], dem û cazibeyê kir, hingî dibêtiya haletên din jî, derket holê. Bi pêşkêşbûna teoriya nisbiyetê, îdî feza dikarî berfireh bibe yan jî were ser hev. Di sala 1917’an da, stêrnasek bi navê Willem de Sitter, teoriya nisbiyetê, esas girt û nîşan da ku gerdûn dikare berfireh bibe. Di sala 1922’an da jî matematîkzanek bi navê Aleksander Friedmann, ji riyên pir hêsantir, karî bigihîje heman encamê. Encama ku Georges Lemaitre’ê feleknas, di sala 1927’an gihîşte wê jî, wek ya berê bû. Ev pêngav, derbarê pejirandina dîtina gerdûna neguherbar da, wek guhertineke mezin dihate dîtin. Bi baweriya Georges Lemaitre, eger em vegerine dema rabirduya gerdûnê, divê maddeya gerdûnê di mezinahiyeke pir biçûk da, berhevî ser hev bûbe û tê da teqînek qewimîbe. Herçend ev dibêtî û îhtîmal, haleteke sosret ji gerdûnê radixiste ber çavan, lê ligor venêrîn û lêkolînên dema ku em têda ne, nibû.
Sedemên ku em dibêjin, [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Edo_Makuy%C3%AE Teqîna Mezin], qewimiye, çi ne?
Encamên 3 lêkolînên ku di sedsala derbasbuyî ji aliyê stêrknasan va hatine gotin, bû sedema vê yekê ku em misoger bibin ku gerdûn bi Teqîna Mezinê despêbuye. Ya yekem ev e ku gerdûn, bi derbasbûna demê ra, berfireh dibe, ev jî tê vê wateyê ku fezaya navbera kehkeşanan, timotim mezin û mezintir dibe (ji despêkê heya niha û virha jî). Berfirehbûna gerdûnê jî bû sedem ku em qebûl bikin ku beriya berfirehbûnê, her tişt di derekê da li cem hev bûye. Ya duda jî ev e ku, teoriya Teqîna Mezinê, dikare zêdebûn û belavbûna Helium û Dotrium (îzotopa Hydrogenê) di gerdûnê da, pir baş şirove bike. Germahî, çigalî(bariste) û diyaspora berfirehbar ya gerdûna despêkê, jibo berhemhatina pir zêde ya dendikên ku aniha em dibînin, rewş û haleteke zef baş buye. Sedema sisyan jî ew e ku estêrnasan, karîne Tîrêjên (şewqvedan yan tabişên) background’a gerdûnê û tîrêjên piştî teqîna despêkê yên her aliyên gerdûnê, bibînin û resed bikin. Tîrêjên (tabişên) background’a gerdûnê yan jî şewqvedana (tabişên) background’a gerdûnê, sedema misoger ya pejirandina despêka gerdûnê bi qewimîna teqînekê va ye. Stephen Hawking, derbarê vê yekê da dibêje: Ev keşfa nuwaze, keşfa sedsalê ye.
Berfirehbûna Gerdûnê.
Di heman dema ku teoriya berfirehbûna gerdûnê, hate ragihandin. Estêrnasek bi navê Vesto Slipher, da zanîn ku hejmara kehkeşanên ku ji me dûr dibin, pir zêdetir e ji yên ku nêzîkê me dibin. Feleknasan, dikarin ji wergirtina ronahiya ku ji kehkeşanekê difûre, têderxin ka ew ji me dûr dibe yan nêzîk. Eger têyfa(Spectrum) ronahiya kehkeşanek ber bi aliyê dirêjahiya pêlên kurtir, veguheze, veguhestina ber bi şîn, hingî kehkeşan nêzîkî me dibe, mînaka pir binavodeng jibo vê mijarê jî guhertina dirêjahiya pêla dengê Ambûlanseke ku nêzîkî me dibe. Eger spectrum ronahiya kehkeşanek ber bi dirêjahiya pêlên bilindtir, veguheze, veguhestina ber bi sor, hingî xuya ye ku kehkeşan vaye ji me dûr dibe, her wekî zêdebûna dirêjahiya pêla dengê Ambûlansek ku vaye ji me dûr dibe. Mezinahiya veguhestina ber bi sor yan şîn, girêdayî leza dûrbûn yan nêzîkbûna kehkeşanê ye. Loma jî Vesto Slipher, dît ku piraniya kehkeşanan xwedî veguhestina ber bi sor in, nek ber bi şîn. Di sala 1929’an da Edwin Hubble, keşf kir ku kehkeşanên ku pir ji me dûrtir in, leza dûrbûna wan ji me jî, zêdetire û leza han jî girêdayî mesafeya wan ji me ye. Bi gotineke din, kehkeşanên ku fasileya wan ji me dûrtir in, xwedî veguhestina ber bi sora mezintir in jî. Mesafeya Kehkeşanên pir ji me dûr, di mezinahiya milyon û milyar sala ronahiyê ye û ev jî tê vê wateyê ku em vaye li rabirduyeke bi mezinahiya milyon û milyar salan ronahiyê, mêze dikin. Di dema rêwîtiya ronahiya kehkeşanan ber bi me, spectruma ronahiya wan ji dirêjahiya pêlên kurtir, ber bi yên bilindtir, veguhestina ber bi sor, vediguheze. Ev veguhestina ber bi sor, jiber firehbûn yan vebûna pêkhateya fezayê ye. Eger dirêjahiya pêlê, 2 caran mezintir bibe, hingî divê gerdûn bi zerîbeya dudan, berfireh bibe. Keşfa Habel’ê ev bû ku digot: sebeba berfirehbûnê, girêdayî mesafeya ku ronahî pîvyaye ye û vedigere ser wê yekê, ka em çiqasî li dema derbasbuyî nihêrîne. Ev jî tê vê wateyê ku em her çiqasî di demê da, vedigerine paş û paşdatir, hingî gerdûn, biçûk û biçûktir e. Eger em rabirduya gerdûna berfirehbar, vekolin û lê hûr bibin, emê bibînin ku mesafeya navbera kehkeşanan, berebere kêmtir û baristeya gerdûnê, berebere zêdetir dibe. Ev proses heta derekê didome ku giş maddeya gerdûnê di rûxar yan hecmeke pir pir biçûk da, tê ser hev û berhevî ser hev dibe ku encama wê prosesê baristeyeke zev zef mezin jibo gerdûna despêkê di dema qewimîna Teqîna Mezinê ye ku mezinahiya wê naye fehmkirinê. Bi parvekirina mesafeya kehkeşanê li ser leza wê ya xwerû, emê karibin dirêjahiya temena gerdûnê, texmîn bikin. Bi vê yekê emê karibin texmîn bikin, ka di çi demekê da, mesafeya me ji kehkeşanên din, sifir buye. Muhasebeyên zaniyar û feleknasan nîşan dide ku Teqîna Mezin, derdora 10 heta 15 milyar salan beriya niha yanê 3 caran zêdetir ji temena Erdê, qewimiye. Jibo îsbatkirina texmîna han, divê em li pey kevintirîn cisma gerdûnê bibin çimku divê temena wê derdora 10 heta 15 milyar salan be, nek zêdetir. Metoda din jî lêkolîna kiryarên radioactive ya îzotopên Uraniumê ye. Em zanin ku temena kevintirîn îzotopên pêkhatî ji kiryarên dendikî ya stêrkên nû û terikî, 10 milyar salan in. Temenên ku hesav kirine, tam ligor texmînên me ne.
Hebûna zêde ji Helium û Dotrium, li Gerdûnê.
Jiber ku di despêka gerdûnê da dereceya germahiyê pir zêde buye, ev yek dikare sedemek baş be jibo ku Helium û Dotrium beriya pêkhatina her stêrkek, pêkhatine. Ev element di bihevzeliqîna dendikî (Nuclear Fusion) da, berhem tên. Bi bihevzeliqîna Protonek û Notronek, elementa Dotrium yan heman Hydrogena Giran, berhem tê. Ev proses, tenê di dereceyên germahiyên pir zêde wek ya germahiya dendikên stêrkan da dikare pêkwere. Di sala 1946’an da George Gamow, şagirta Friedman, pêşniyar kir ku fusion’a dendikî, dive di gerdûna despêkê da dema ku germahî pir pir zêde bûbe, qewimî be. Navê vê prosesê jî senteza dendikî ye ku dibe sedema berhemhatina Helium û Dotrium(her wisa hinek Lithium û Beryllium) ji behra dagirtî ji gelek Proton û Notronên bi-enerjî gerdûna despêkê. Di despêka 1960’an da, spectruma stêrkên xwecih, nîşan da ku Helium, ji sedî 20 heta 30’ê baristeya stêrkan, pêktîne. Baristeya mayî jî, piranî ji Hydrogenê pêktê. Tenê 2 jêder di gerdûnê da dikarin Heliumê berhem bînin ku yek jê stêrkên li esmanê û ya din jî bombeyên etomî ne. Di her 2 jêderan jî bi riya fusiona dendikî û bihevzeliqîna dendikên (kakilên) Hydrogenan, elementa heliumê berhem tînin ku germahiyeke zef zêde jê berhem tê. Baweriya stêrknasan ew e ku eger giş Heliuma heyî li gerdûnê, bi destê stêrkan berhem hatibe, hingî divê ronahiya esmanê ji ya aniha zêdetir be. Loma jî divê Heliuma heyî, beriya stêrkan berhem hatibe. Çiqasbûna Oxygena heyî di stêrkan, mezinahiya senteza dendikiya stêrkê nîşan dide, çimku stêrkan bi riya fusion dendikî ya Hydrogenê, elementên girantir wek Oxygen, Nitrogen, Carbon û Heliumê berhem tînin. Eger herwek Oxygenê, giş Heliuma heyî li gerdûnê, bi destê stêrkan berhem hatibe, hingî nabe ku em di kehkeşanên ku Oxygen tê da tine ne da, pey hebûna Heliumê bigerin, çimku kehkeşanan beriya berhemhatina elementên giran yên nava stêrkan, pêkhatine. Jibo pêkhatina kehkeşanek, pêwîstî bi jisedî 24 Heliumê heye ku ev yek jî rastbûn yan hebûna teoriya senteza dendikiya BTeqîna Mezinê, erê dike. Ev jî tê wateya ku divê di gerdûna despêkê da, Helium berhem hatibe. Encamên ku heta niha hatine dîtin, nîşan didin ku di gerdûna despêkê da beşek ji çar beşa baristeya gerdûnê bi riya senteza dendikî va veguherîne Heliumê. Şahida din jibo erêkirina senteza dendikî di gerdûna despêkê, Dotrium e. Berevajî Helium, elementa Dotrium tu carî di navenda stêrkan da, berhem nehatiye. Dotriuma berhemhatî di stêrkan di germahiya pir zêde û pestoya zef zêde, di cîda yan jihev bela dibe – di germahiya zêdetir ji milyonek dereceya Kelvinê, Dotriumek û Notronek, tecziye dibin – yan jî vediguhere Heliumê. Stêrknasan di despêka 1970’an da, têderxistin ku sedemeke nexuya di gerdûna aniha, buye sebeba berhemhatina Dotriumê. Lêkolînên ku di sala 1973’an, li ser teyfa cezbî (Absorbtion Spectrum) ya stêrkên nêzîk da hatiye kirin, nîşan dan ku di maddeya ku di mesafeya navbera stêrkan da heye, têda pir kêm Dotrium heye. Jiber ku stêrkan, nikarin Dotriumê berhem bînin, loma jî Dotriuma heyî divê di despêka pêkhatin û çêbûna kehkeşanan yan beriya wê jî, berhem hatibin. Herçend di gerdûna despêkê da, germahî zef zef zêde buye, lê jiber berfirehbûn yan vebûna (expansion) gerdûnê, çigalî û pesto, pir bi lez daketiye û di dema han da jî Dotrium, firsetek jibo tecziyeyê peyda nekiriye. Mezinahiya hebûna Helium û Dotriuma heyî di gerdûnê da, nîşaneke din ji despêkek bi germahiya zêde, jibo gerdûnê ye û ev teqîna mezin jî tam ligor modela Teqîna Mezinê ye.
Ronahî yan şewqvedana ku ji Bekgranda gerdûnê ber bi me tê.
Sedema sisyan û ya dawî jibo modela Teqîna Mezinê, Ronahiya ku ji Bekgranda gerdûnê ber bi me tê ye. Di sala 1948’an da Gamow, pêşbînî kir, ronahiya ku ji senteza dendikên gerdûna despêkê berhemhatine, hê jî dikare were dîtin û eşkerekirinê. Ew, germahiya pêwîst jibo pêkhatina Helium di gerdûna despêkê da, hesab kir û ligor wê, germahiyê ronahiyên bermayî ji wê prosesê ya di gerdûna îro da, 5 dereceya Kelvinê texmîn kir. Piraniya fîzîkzanan û Gamow bixwe jî, dizanin ku ev germahî jibo şopandinê pir pir kêm û lawaz e. Di sala 1964’an da 2 estêrnasên radiyoyî bi navên Arno Penzias û Rabert Wilson, hewl didan sîgnalên nebaş û mizahim yên bekgrandê ji sîgnalên wergirtî yên antena radiyoyiya xwe, jêbibin. Ew wisa dizanîn ku sedema wan noyzên bekgrandê, zîrça kevokan e ku di antena radiyoya wan da hêlûn çêkirine û ewê bi paqijkirina wan karibin wan noyzana jêbibin lê salek şûnda jî, ew noyz dihatin wergirtin û ew nedikarîn wan jêbibin. Ew têderxistin ku wan noyzana di hemû aliyan da bi şêweyeke wekhev tên wergirtin – çi antena radiyoyiya wan ber bi Rojê bûbe, çi ber bi aliyê navenda kehkeşanê yan ber bi aliyê cihên vala yên esmanê, tenzîm bûbin – ev yek jî nîşan dida ku jêdera sîgnalên han, ji pişt kehkeşanê ye, çimku eger wisa nebiya, wergirtina wekhev di hemû aliyên esmanê, ne mumkin bû. Hevgirtin û yekbûna pir bihêz ya van sîgnalan, nîşan dida ku jêdera wan sîgnalan, pir pir ji me dûr e yan bi gotineke din, di despêka temena gerdûnê, qewimiye. Jêdera van sîgnalan, divê pir bihêz bin ku em aniha jî dikarin wan eşkere bikin. Di dawiyê da, fîzîkzanan têderxistin ku jêdera ronahiyê, ji teqîna despêkê ya gerdûnê ye – tam wek pêşbîniya Gamow – Lê ewê çawa karibin dilniya bibin ku keşfa Penzias û Wilson, heman ronahiya bekgranda gerdûnê ye? Eger jêdera ronahiya han ji Teqîna Mezinê bûbe, hingî divê tam ligor teyfa(spectrum) cismek binavkirî ku cisma reş jê ra tê gotin, tevbigere. Cisma reş, cismek wisa ye ku giş ronahiya ku werdigire, di nav xwe da xweyî dike(cezb dike). Ligor modela Teqîna Mezin, gerdûna despêkê gulokek givaştî ji zerre û ronahiyê buye û germahiya wê pir zêde buye. Di rewş û muhîteke wisa da, zerre timotim li ronahiyê, ketiye, wê cezb kiriye û cardin wê zivirandiye(radiation). Ronahî di rewşeke wiha da, xwediyê teyfa cisma reş e û ev taybetmendiya ronahî di mesafeya rêwîtiya xwe di fezaya berfirehbar(expansion) da, neguher maye. Di teyfa cisma reş da her dirêjahiya pêl, xwediyê şiddeteke taybet e. Ev şiddet di dirêjahiyên ciyawaz da tenê girêdayî germahiya cismê ye û hew. Loma jî stêrknasan bi pîvandina şîddeta ronahî di dirêjahiya pêlên ciyawaz da dikarin bigihîjin encama ku têda behsa wekheviya vê ronahiyê û ronahiya cisma reş dibe. Di 1970’an grûpên cihê, şiddeta ronahiyê di pêlên Macrowave û İnfrared, pîvandin. Giş encaman, wekheviya ronahiya bekgranda gerdûn û cisma reş, erê kirin û ragihandin ku germahiya wê, 3 dereceya Kelvînê ye. Di 1991’an da resedxaneya COBE, pîvandineke misoger ji ronahiya bekgranda gerdûnê encamda û encameke pir ecêb derkete holê. Encama 43 resedan, tam ligor teyfa cisma reş bû. Ev zanyarî hiqqas dişibya teyfa cisma reş ku Table’a teyfa cisma reş, di pişt wan da veşartî dima. Ev yek jî mînaka dawî ji wekhevbûna fîzîka teorîk û encama testên piratîk ya feleknasan bû. Ligor pîvandina setelayta COBE’ê, germahiya ronahiya bekgranda gerdûnê divê 2,726+-0,010 be. Ev jimare jî, ji jimareya esliya ronahiyê, zev kêmtire û sedema vê yekê jî berfirehbûn yan vebûna gerdûnê ye – Gerdûna ku timotim berfirehtir dibe, dirêjahiya pêla ronahiyê bilindtir dike û enerjiya pêlê, dadixîne – ev pêl bi qasî temena gerdûnê di rê da buye heta bigihîje me. Niha îdî stêrknasan dizanin ku gerdûna berfirehbar, dirêjahiya pêla ronahiya bekgranda gerdûnê bi zerîbeya 1000, radike. Şewqvedana piştî Teqîna Mezinê, di demek da qewimiye ku temena gerdûnê, tenê 500,000 sal buye loma jî şewqvedana bekgranda gerdûnê, kevintirîn resede ku heta niha hatiye kirin. Rastî jî ew e ku em qewimînên Teqîna Mezinê, dibînin.
Di sedsala bîstan da, em şahidê pêşketineke mezin di warê nasîna gerdûnê bûn. Me di demên pir nêz da wisa dizanî ku gerdûn neguher e. Kehkeşanên pir ji me dûr ku rojbiroj jî, ji me dûrtir dibin jî, bi me dan zanîn ku gerdûn vaye berfirehtir dibe. Bi rêvîtiya ber bi rabirduya vê gerdûna berfirehbar, emê bigihîjine gerdûna despêkê ku zev zef givişî û germ e. Me di nîveka sedsala bîstan da têderxist ku reaction’ên dendikî ku di gerdûna despêkê qewimîne, nîşaneya zêdebûna Helium û Dotrium, nîsbet bi elementên din e. Bi pêşdetirçunê, em karîn, şewqvedana piştî Teqîna Mezinê ku milyar salan beriya niha qewimîne, eşkere bikin. Di dawiyê da jî, ev gerdûna ku bi Teqîna Mezinê despê buye, mumkine ku wek keşfên din, neguher bimîne. Herçend ku Teqîna Mezin, xeyala mirovan ji gerdûnê ye. Lê niha fîzîkzanên zerreyan di hewla pêşniyarkirina teoriyeke din liser dîrok û tarîxa gerdûnê di çend tirilyoniyoma saniyeyê, piştî Teqîna Mezinê ne. Ew dikarin teoriyên xwe bi riya Lezderên(accelerator) zerreyan, test bikin û qewimînan(yên bi enerjiyên mezin jî) wek ya gerdûna despêkê jî, sîmûlêyt bikin. Jibo fehmkirina vê yekê ku gerdûn çawa despê buye, divê ligor teoriya nisbiyeta gîştî(jiber cazibeya pir pir mezin ya gerdûna despêkê) û mekanîka kuwantomê(jiber çigalî û givişîna gerdûna despêkê) be. Hedefa fîzîka niha, pêşvebirina teoriya kuwantoma cazibeyê ye û divê me bigihîne derek wisa ku em qewimînên dema peydabûn, avabûn û çêbûna gerdûnê, fehm bikin.
Parêzgeha Bornoyê (), parêzgehekî (wîlayet) Nîjeryayê ye. Paytexta wî Maiduguri ye. Borno, herwiha wekî Parêzgeha Bornoyê jî tê zanîn, parêzgehekî li bakura rojhilatê Nîjeryayê ye. Parêzgeh di sala 1976'an de bi veqetandina Parêzgeha Bakur-Rojhilatê ("North-Eastern State") hatiye avakirin. Heta sala 1991'an parêzgeha Yobeyê jî dihewand.
Parêzgeha Bornoyê ji bîst û heft (27) deverên hikûmetê yê hêremî pêk tê. Ew jî wek sê qezayên senatorî hatiye komkirin (li xwarê rûerdên wan tevî hejmara nifûsa 2006 tê nîşandan)
bê guman Çand a kurdî weke Asimanekî mezin tev sitêrkin.
û her stêrek taybetmendiyeke xwe heye,tu sitêr ji wan cihê yadî nagire,heryek bi hinkofiyeke xwezayî cihê xwe girtiye.
Ev Çand a dewlemend bi van stêrkan,mixabin îro wekî welat û millet yê kurd ji hevdû bela bûne,û her yek ji wan sitêran li peravekê bi cî bûye,hemûyan xwe bi kotekî gihandin Derwazên nû,li kolanên xerîbiyê ji sedemên Ekonomî,û Abûrî,û ji ber tunebûn a Ewlekarî û Aramiyê li welatê me,kurdistan a Sûrî.lê belê dews û Şop û Şûn a van stêrkan nayê jibîr kirin û cî yê wan nayê girtin,belkî ez dikarim bibêjim ku:millet û xak a wan mîna Axeke tî li bend û li hêviya deng kirin a peyvên wane,ew peyvên seranserê wan raman û watene.
divê babetê de ez divim bi kurtî hin pênasîn bi jiyan û wêje ya sitêrkê ji van stêran bidim,ku ewjî nivÎskarê kurd Kasî YûSIV E
Kasî yûsiv ku navê xweyî fermî Abdulhamid yusiv e di sal a1969 an de li bajar ê Qamişlo li kurdistan a Sûrî ji dayik bûye,xwendin a xweyî dibistanan li wir bi dawî kiriye û ji ber ku bê nasname bû nikarîbû xwendin a xweyî Akadîmî bixwîne,ji sedemên ekonomî û nijad perestiya Rejîm a Be,is li Şamê ev maf ne dida kurdên ku ji wanre digot Mektûm elqeyd,kasî jî yek ji wan kesanbû.
kasî yek ji qurbaniyên siaset a rêjîm a nejad perestbû,lewra vê yekê bandoreke xweyî mezin li sîkolociya wî kiriye,her wiha ji ber ku ji malbateke belengaz û têkoşer û kurdperwer derketiye,ji lewra bandora lê hatî xwedî hêzeke guhêr di şexsiet a wî ya civakî û siyasî û wêjeyî de û di fikr û ramanên wiyê felsefî de.ji lewra em dibînin bêçawa bêje bi awayekî taybet têne hûnandin di helbestên wîde,ew helbestên ku dest bi nîvisandin a wan kiriye ji berya 25 salande
bajarekî reş bê rûmet û ol
bê hoş û bê heş şûna tacê sol
roja xweş û geş kê girtî bê tol
serê min tewa li ber nanê min
ez ketim xewa birin danê min
diçênin dewa mal û xanê min
tasa min ji zîv nanê min ceyî
şev ku dibê nîv wek se direyî
leqa dil bi pîv tev ax û eyî
bêtirîn hêz û dem a xwe dibûrand di xizmet a peyv a kurdî de,lewra Kasî Yûsiv,di Gêncatiya xwede hemî karîbînên xwe xistibûn di riya bêjeya resende,lewra ewî kar sal a 1999 ande yekem pirtûk a xwe çap bike,bi navê (Ferat wilo peyiv),ew ji 180 rûpelî pêk tê,û nav wande 68 Helbest suftine,bi şêwaz û awayê kilasîkî.
Min ji jînê qet nevabû bil giyanek sade hew
Ez ditirsim ji temenkî tevmij û duman û rew
Sertewênî ta bi kûye va jiyana min buhirt
Soz û peymanê jiyanê Tev jibomin bûn derew
Min neva carek ji jînê tiştekî mezin biha
Tiştekî mezin ji berxwe bimi carek negiha
Carekê yarek medîbû nazik û rind û delal
Ta û lerze em digirtin dil li serwê tariha.
jiyan a kasî wilo derbas dibe,bi hewldanan,û bi karkirinê jibo qedandina rojane,hertim karên zehmet dikirin da karibe bi xwêdan a xwe xwe xwedî bike,di sal a 2001 ê de pirtûkek bi ziman ê Erebî bi navê (Xerabîl el hewaa)(Bêjingên Bayê) Çap kir.
her weha di sal a 2011 ande kasî pirtûk (Mele Ehmedê Palo) ku toredar û zimazanekî kurdî navdare,pirtûk a wî ya rêziman a kurdî JI Tîpên Erebî,(Elfe Ba ya kurdisatan a Başûr) wergerande tîpên latînî.
her weha pirtûkeke wî amadeye ji Îapkirinêre, tevlî dehan gotar ku belav kirine di Malper û rojanameyan,û di kovaran de,Çi bi kurdî û Çi bi erebî jî
bi şanazî Ez xwediyê nivîsandin a vê kurte pênasînê bi memoste kasîre,ji ji derçûyê xuleyek e Rêziman a kurdî me ya ku ji bal memoste kasî ve hatibû amadekirin û danîn û dan.
belê piştî kar û xebat a dihên sala bo pêşketin û pêşxistin û belavkirin a çand û ziman ê kurdî,îro bi mixabinî ewjî weke gelek sitêrên asiman a welatê me,mişext û derbider bûye,û ji kul û derdê welat û xakê tête sotin,û her tim xem a wî ewe ku li Qamişlok a xwe vegere
ev bûd û nebûd giş lê
bi hêviya ku min hinek wêne zala kiribe,û pênasîneke bi sûd li ser kasî ragihandibe.
Civaknasî an jî sosyolojî şaxekî zanistê ye li ser civakê,
zanîna li ser civaka mirovatî, li ser rûdan û peywendeyên civakî ye. Sosyolojî le ser jiyana nûjene civaka nûjen ku salen 1800 de peydabo. Ev zaniste ji bo me de bije ku heza civake çi qase bi merovek, u merovek çi qase mo civake. Sosyolojîen heren klasîk ev in Max Weber, Karl Marx, Emile Durkheim.
Dereceya Germahiya herî zêde ku tê de bi daxistina pestoyê, [https://ku.wikipedia.org/wiki/Gaz gaz] dikare bibe avîn (liquid).
Dereceyên Santîgirad(Sîlîsyûs) û Farenhayt, her du jî germahiyên nisbî û girêdayî ne û dereceyên Kelvîn û Ranklîn jî germahiyên xwerû yanjî rût in. Yekîneya germahiyê di sîstema Metrîkê da dereceya Kelvîn e.
Jixwe Kelvîn, heman Sifra rût, xwerû yan mutleq(absolute zero) di sîstema Metrîk e.
Di sifra rût de tu mekîne û alavek elekteronî kar nake çimku enerjiya her tiştekî di sifra rût de pir pir nêzîkî sifrê dibe û tu liv û tevgerek di madeyê de namîne.
Dereceya germahiya herî kêm li dinyayê heman -273.15K e.
°C: Nîşaneya dereceya Sîlîsyûs yan jî Santîgiradê
• 0°C (freezing point of water) = 273.15K (Xala qerisîn yan cemidîna avê)
• 25°C (room temperature) = 298.15K (Dereceya germahiya odeyê)
• 100°C (boiling point of water) = 373.15K (Xala keliyana avê)
• 0K (absolute zero) = -273.15°C (Sifra xwerû, rût yan jî mutleq)
Pestoya Hewayê, kîlo yan kêşa atmosfer liser erdê ye ku ber bi jêrê tê îmal kirin. Pesto bi barometrê ku ji stûneke şûşeyan dagirtî bi Cîweyê pêktê, tê pîvan. Pestoya Atmosferê jî, hêzeke ku liser yekeya rûbarê bi riya kîlo yan kêşa hewaya ser wî rûbarî ya di atmosfera erdê de tê îmal kirin.
Atmosfera Standard, Yekeya pestoyê ye ku 101325 Pa yan 1013.25 hectopascals yan milibars yan 760 mmHg(torr) yan 29.29 in Hg yan 14.696 psi e.
Pestoya Krîtîk, pestoya herî kêm e ku jibo veguherandina hulm bi avê re pêywîst e. Pestoya Krîtîk heman pestoya işbaibûyî ya maddeyê di germahiya krîtîk de ye.
Eger pestoya ser hulmê kêmtir be ji pestoya işbaibûyî û hulm di dereceya germahiya krîtîk de be, îdî ew nikare bibe av.
Pestoya Osmotîk, hêzeke ku liser liquidê tê îmalkirin ku nehêle ew liquid ji memberanê re derbasî aliyê din bibe. Memberan jibo hin mûlûkûlan dibe derbasdar û ji hinên din re dibe nederbasdar.
Mûlûkûlên avê di prosesa Osmozê de ji navçeyên Ren ber bi navçeyên Tîrtir diherikin.
Osmoz di gûlûbûlên sor yên xwînê de jî heye.Yanê eger ew glûbûl di nav avê de bin, av diçe nava sellûlê û bi zêdebûna ava nava sellûlê, dîwara sellûla xwûnê didire.
Lê eger ew di nava av û xweyê de be, av ji glûbûlê diçe derdora sellûla xwînê û dibe sedema çilmisîna glûbûlan. Lewma jî di derzîlêxistina nava damaran de gerek ji mehlûlên isotonic ku pestoya osmozîka wan û pestoya osmozîka xwînê wekhev in, istifade bibe.
R: neguhera cîhaniya gazan (0.0821 Lit.atm/mol˚K)
M = n/V n: hejmara molan û v: hecm e
Π = i MRT πV = nRT
Govend, Dîlan, Hełperkê, Hełperîn, Çopî, Çûpî, Bazî, Sema, Şayî dansa zargotinekî an xwemalî ya kurdî ye.
Amûrên muzîkê yên sereke di govendê de dahol û zirne ne
Kîmyaya Nuklerî, şaxeke beşa kîmyayê ye ku girêdayî radiyoektîvîte, prosesa dendikî û taybetmendiyên dendikî ye.
Unsurên Radiyoektîv yên wek Radium, Radon û Actinides nava amûrên mîna Reaktorên Nuklerî de ku jibo prosesa dendikî hatine çêkirin, di jêr kontirola pesto û germahiya taybet de tên bicihkirin.
Di vê beşa kîmyayê de hûrgiliyên çawaniya bond û pevgirêdana navbera Proton û Notronan tê şirovekirinê.Hin atom yan jihev tên belavkirin yan jî bihev ra tên zeliqandin û ji pêkhatina vê yekê enerjiyeke pir pir mezin çêdibe ku jibo guhertina wê bi enerjiya elektirîkê, tê bikaranîn. Uranium and Thorium jî 2 unsurên pir grîng in ku bi endazyariyeke balkêş di reaktorên taybet de, jibo berhemanîna enerjiya han, tên meyandinê.
Di kîmyaya Nuklerî de, Tîrêjên X, Alfa, Beta û Gama jî tevî pêkhateyên wan tên şirovekirinê.
Îzomer peyveke Yûnanî bi wateya perçeyên wekhev e û ji mûlûkûlên ku formûla kîmîyewiya wan wek hev in lê pêkhateya kîmyewiya wan, mîna hev nînin, re tê gotin.
Hejmara atomên Îzomeran wek hev in lê çawaniya rêzbûn û cihgirtina wanî nava fezayê, mîna hev nîne û cihê ye.
Taybetmendiyên wan jî ne mîna hev in.
M fîlmekî derhênerê alman Fritz Lang e ku di 1931ê de hat çêkirin.
Li bajerekê Almanyayê polis nikare kujereke/ê zarokan bibîne, loma tawankaran dest bi mirovnêçîrê dikin.
"M" bi almanî tîpa destpêka peyva "Mörder" a bi wateya "kujer" e. Hans Beckert li dû keçikan diçe û wan bi şekir, balon hwd dixapîne û paşê wan dikuje. Polis bi mehan nikare wî bigire. Tawankarên bajarê jî bi îmkanên xwe dixwazin wî bigirin çimkî polis li her derê ser bi mal û dikkanan de digire û karê tawankaran qels dike.
Çîroka fîlm ji Peter Kürten (1883-1931) ku neh kes kuştiye sirûş digire.
Amed SK, yaneya Şaredariya Bajarê Mezin a Diyarbekire ye.
Di sala 1972, Turan Gazozları sponsorî, ava bi sor-spî "Melikahmet Turansp e" ji bo gelek salan şer di lîgên amateur. Di 1985 an de bi navê vekişîna fêdê club Turan ji Gazozları "Melikahmetsp ev" bû. The name of the şaredariyê di sala 1990 ew kirrîne kluba "Amed Belediyespor" color bi kesk-spî hat guhertin. Di sala 1993 de, bi navê club, bi statuya bajarê li Amed "Bajarê Mezin a Amedê" hatiye dîtin ku 3 car guhertin. Li sala 1996, dema ji Partiya Refahê Şaredarê Bajarê Mezin Ahmet Bilgin û Serokê Ferit club Galatasaray bi rengên ji waterfall îlhama xwe ji White Yellow-Green-Red dikin kirin. 1999 hilbijartinên Feridun hilbijartin Şaredarê DEHAP Steel, bi armanca ji bo debara hatinên ji drive navê kluba ya "ya Amedê ya Şaredariya Bajarê Mezin de ye Dîskîspor," to. Li ser April 15th, 2007 ligakurdi 3. League merdinspor'l dûr match bi lîgê de bi rayagiştî re ku berî bi dawî hat guhertin şampiyona 2 hefteyan berî ku ligakurdi. League karibin rabin bû. Ji bo gelek salan, Amed, ya diduyan tîma Dîskîsporê yên Diyarbakırspor'u 2009-10 di dawiya demsala 3 League ket League e dîsa. Di destpêka demsala 2010-11 çêkirin, di encama kongreyê de, bi navê club "Bajarê Mezin a Amedê" hat guhertin.
2012-2013 demsala li dawiya 3rd Division 1 League dîsa jî wekî serokê li Group 2 League rabûna Bajarê Mezin a Amedê, 19 gulan 2013 ya ji aliyê kongreyê de, Green bi rengên sor û zer li club ji bo Diyarbakırspor'u ji rengên-sor e hatiye dîtin by rengên şûna.
Club, 28 October, 2014 şaredariya Amed Bajarê Mezin a Black Sea Burhan bo Amedspor kongreyê de li Şanoya Movie Mobile pêk hatibe guhertin kirin. Ligakurdi di destpêkê de, ji ber ku bi eynî navî tîma fûtbolê din hatiye avakirin û lê qedexe ye, bi kar tînin bi heman navî, bi qanûnê ligakurdi, vê guhertinê name, li ew fikirî ku ne kiribû. Lê tîma, wekî navê te biguherînin li Amedê SK, ligakurdi ragihand ku ew hatiye vî navê xwe yê nû qebûl kir. Rengên tîma bi kesk, sor û spî hatin guhertin, û bi cilekî nû ya çekan li color spî zer e hate guhertin.
Bawer Can li gorî nasname yê di sala 1971 ê li Dêrika Çiyayê Mazî girêdayî Mêrdînê hat dinê. Bi eslê xwe ji eşîra Pîraniyan e. Dibistana destpêk, Navîn û Lîse li Dêrikê xwend. 3 meh mabû Dibistan biqede ji Welatê xwe nefî bû. Di sala 1992 a li Mersînê bi cîh bû û li wira Dibistan qedand. Ket îmtihana Zanîngehê û qezenc kir. Armanca wî beşa Mamosteyê bixwîne. Lê ji ber ku Stran bi kurdî digot gelek zextên dijwar li ser serê wî hebû ji ber wê yekê nikarî bû Zanîngeh ê bixwîn e. Zext û dijwariya li ser serê wî, ew carekedin kiri bû koçber û bi temamî ji welatê wî bi dûr kiri bû.Koçî Ewrûpa yê kir. Bawer Can ji zarokatiya xwe di nava hunerde bû, diçû dawetan li Rîtim (Darbûke) dixist û stran digot. Bawer Can û hevalê wî Turhan di sala 1987 a bi navê Koma Azad komeke Muzîkê ava kir, li gelek deveran beşdarî Dawet û Konseran bûn. Navê wê komê di demeke kurt de hudûdê Dêrik ê derbas kir û li Çûkûrova ya Tirkiye yê û li hemû deveran belav bû. Koma Azad di sala 1991 ê bi damezirandina Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM)
xebatên xwe yên çand û hunerî li wir berdewam kir. Di sala 1994 a bi navê „Şemal„ Kaset & CD derxist. Di meha nîsan a sala 1996 a koçî Ewropa yê kir. Bawer Can pîştî li Ewrûpa yê bi cîh bû, li wira jî kar û xebatên xwe yê çandê û Perwerdeya jibo Destûrname (Dîploma) ya Mamostetî ya kurdî bigire xwendina xwe berdewam kir. Destûrnameya (Dîploma)
Mamostetiyê girt û wekî Mamoste yê Zimanê kurdî dest bi xebatê kir. bi dehan Zarok, Ciwan û mezin perwerdeyî Zimanê kurdî û Muzîka kurdî kir. Di sala 2008 a de Koçî welatê Awistirya kir û niha jî li wira dijî. Mamoste Bawer Can hewl dabû ku li welatê Awistirya zimanê kurdî bike Fermî ku li Dibistan û li saziyên Qursan dersa kurdî were
dayîn. Bi hewl danên Mamoste Bawer Can encam hat girtin û cara yekem Zimanê kurdî li welatê Awistirya bû Fermî. Mamoste Bawer Can li Berufsförderungsinstitut Oberösterreich (BFÎ) bi fermî Mamoste yê Zimanê kurdî kar dike. Bi fermî ferwerde ya zimanê kurdî dide Alman, Tirk, Ermen, Kurd, Îngilîz û gelek netewên din. Bawer Can xebatên xwe yê hunerî û Muzîkê jî berdewam dike. Bawer Can piştî 13 salên ku li nefî yê jiyabû cara yekem zîvirîbû welatê Bav û Kalê xwe Dêrika Çiyayê Mazî. Bi huner û dengê xwe yî xweş di serîde wekî Awistralya, Amerîka, Rûsya, Ermenîstan, Belçîka, Holanda, Îngîltere, Îtalya, Avûstûrya, Swîsre, Swêd û gelek welatên dinê beşdarî Konser û Dawetan bûye.
Albûm 1- CD & Kaset: Di sala 2002 a bi navê "VEGERYA“ ji 12 Stranan pêk hatiye. Gelek
Stran Gotin û Muzîk Mamoste Bawer Can bi xwe çêkiriye.
VCD: Di sala 2003 ya 13 Vîdeo klîp çêkiriye Klîp wekî VCD hatiye çap û belav kirin. Vîdeo Klip di gelek Kanalên Televîzyonan de tê weşandin. Albûm 2- CD & Kaset: Di sala 2005 a bi navê „GULBÎN” ji 19 Stranên Govendî û Gelerî hatiye çêkiriye.
Albûm 3- CD: Bi navê „AVŞÎN” ji 11 Stranan pêk hatiye gelek Stran Gotin û Muzîk Mamoste Bawer Can bi xwe çêkiriye.
Nehc-ul Enam berhema Mele Xelîlê Sêrtî a kurdî ye.
Ji nesîhet û xwe gotinên olî ava bûye. Ji 22 sernav û 271 malikan saz bûye. Malik bi kê?, nikl û qafiye hatine amadekirin, bi yanzdeh kiteyan diki?in û her du rêz jî bi eynî qafîyeyê ne.
Alexandra (2007) fîlmeke derhênerê Rûs Alexander Sokurov e.
Aleksandra (Galina Vishnevskaya) neviyê xwe yê ku li cepeyê şerê Çeçenê leşkerek e ziyaret dike.
Roger Lescot (Rojê Lêsko) (z. 1914 - m. 1975) rojhilatnasekî fransî, bi taybetî weke wergêr û pisporê wêjeya kurdî bû.
Roger Lescot ji bêtirî 25 salan li Kurdistanê ma, ji bo ku ew kurdî hîn bibe û nivîsarên derheqa efsaneyên herêma Heyva Biber çêke. Di salên 1930ê de çû gelek deran li pey dengbêjan li Rojaveyê Kurdistanê ji bo Destana Memê Alan biqedîne.
Berhemên wî yên din ên li ser zimanê kurdî, digel Celadet Alî Bedirxan, ew in: Weşana Alfabya Kurdî û pirtûka Rêzimana Kurmancî (bi zimanê fransî).
Di sala 1945an de ew Enstîtûya Kurdnasiyê ("Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes") ya Fransayê damezrand, û heta sala 1947an weke profesorê wê bû.
Gundê Banêhebanê bi navçeya Merdînê bi Kerboranê girêdayî ye.
Gündeki piçûk bû li pir şirinbü, dahlü avü birkeve zahf xweşbün.Çiya e ve bi dare mazi ü bi dare simaqe şenbü.Tama tirhe ve i taifi 40 sala he di ber dinanemindeye...Di neqebeyna şikeftika ü qavaqa ü küpras deye li dorave gülbiş ü botije heye. Bi aşira basqilva te naskerin.Li MiXABiN geleki balkeşe iro geleka ji vanaka hebünaxwe vindakiriye.Jiber kü her nimet bi insana hena,kü insan jı vedere hata koçberkirin nimet ji pera koçberbun ü hebuna xwe vindakirin. Vexte mihov ji kerboran derdiket ji aliye sere kiryava ber bi midirsafa va u ber bi aşe kevir,ber bi nuvala aşava diçuvi,ev sipindare bilind ev hejire benati u ye ezraqi u bihneke xweş u hinik leruve mihov dixist mihov xwe de beheşta dinya eda didit. Li ser ve reya nuvala aşa 6 7 aş di şuğulin.ji sere kahni ye aşe mala ağe, aşe mala kosa,aşe sope, aşe kevir, aşe mala siloğero...jivara dahata gotin. He kavile hinek ji va aşa hene.Mihov sere kahniya xalastike duvre digihe ava dore, cihe şahlulu bilbila,qab qaba keve ribat,duvre günde şikeftika ava lata gevri hasreta dila...Günde banehabane günde bavu kalema, cihe şer u agit u veliya.Günde berxwedane bingeha şehida, li hembere zilmu koledara cihe cangevara...Di dirokeda tüccara serexwe li ber zilmu neheqiye netevandiye. Ne cerdavani ne hilevani ne koledari qabul nekiriye.Gele ve her vext xerxwazu u jir u zaneye...Şuğulkerexwe mahbube dile xalqexweye u her tim li ser piyaya. Le mixabin hata velatema xweşnebe BANEHABANE ji nema te sihra bere...Hata aşiti çinebe denge romiya u çekdari ye nesekne tider xweşnabe...SLAVE GERM JI JİRU ZANA U XWENDEWANA RA...İDRİSE BANAHABANİ.
Margarita Borissowna Rudenko (; jdb. li Tiflisê; m. li Leningradê) peyvnas, rojhilatnas, kurdnas, nijadnas, û zaneya wêjeyî rûsî bû.
Agahiyên Giştî.
Rudenko damezrînera lêkolîna wêjeyî di kurdnasiya rusî de, danera kataloga destnivîsên kurdî ya yekemîn bû, Pirtûkxaneya Saltykow-Schtschedrin li Sankt Petersburgê xwediya wan destnivîsan. Zêde, werger û ravekera rexneyî li ser çendîn berhemên kurdî yên Serdema Navîn wek Şêxê Sen'anê Feqiyê Teyran, Mem û Zînê Ehmedê Xanî, Leyla û Mecnûmê Haris Bitilîsî, Ûsiv û Zelîxeyê Selîm Silêman û yên din.Danera xeleka waneyan li ser dîroka wêjeya kurdî, ku di sala 1970an de li Fekulteya Vekolînên Rojhilaltî ya Zanîngeha Hikûmî ya Êrîvanê rû dan.
Rudenko ji bo lêkolînên zargotin û nijadnasiya kurdî tiştên giring nivîsiye.
Di nav tiştên din de, bidestxistina weşana yekemîn ya destnvîsa dîroknasê kurd Mele Mehmûdê Bazîdî; berhevoka çîrokên kurdî, monografek li ser helbesta ayînî ya kurdî, çend gotar û waneyan derbare zargotin, jiyana rojane, bawerî û kevneşopiya kurdan.
Îsa Kurdî an Îsa el-Kurdî an jî Şerefedîn Ebû Muhemmed Îsa bin Muhemmed yek ji zanyarekî Îslamê û ewliya ye.
Derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Li bajarê Lazqiyeyê ku ev bajar li Sûrîyê ye li wê derê ders daye talebeyan, Ji xwe li vê bajarê navê çiyayekî "Cebel el-Ekrad" e (Çiyayê Kurdan) heye.
Îsa Kurdî bi xwe ji herêma Cezîreyê ye. Tê texmîn kirin Ew di sala 1195'an de hatiye dinyayê û di sala 1267'an de wefat dike.
Mihemed Emîn Zekî jî di pirtûka xwe a bi navê "Meşahirê Kurd û Kurdistanê" de dibêje ew di sala 1197î de li Qudisê ji dayik bûye û li 1271î de li Şamê wefat kiriye û bi xwe helbest jî nivîsiye. Pir qedrê wî li cem Siltanê Misirê Melik el-Zahir Bibris'in hebûye.
Zanîngeha Efrînê ("Afrin University") zanîngeheke nenaskirî bû li bajarê Efrînê li Rojavaya Kurdistanê, dema ku Efrîn beşek ji Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê bû. Ev zanîngeha duyem bû ku li Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de vebû (piştî Akademiya Zanistên Civakî ya Mezopotamyayê ku deh meh berê vebû) û yekem zanîngeh bû ku li Navçeya Efrînê vebû.
Di 26ê tîrmeha 2015an de ji 250 heta 850 xwendekarî vebû.Di tebaxa heman salê de 22 profesorên wê hebûn (ku pêwîst bû xwedî bawernameya master an doktora be).Di destpêka serdema nû de şeş ezmûngehên zêde (ji bo endezyarî û bijîşkî) hatin vekirin.Di meha tebaxê de bernameyên wêjeyî  (kurmancî jî di nav de), rojnamevanî, endezyariyê, bijîjkî û aboriyê pêk anî.Enstîtuyên bijîjkî, endezyariya topografî, mûzîk, şano, rêveberiya karsaziyê û zimanê kurdî tê de hene.Zanîngeh ji bo hemî pisporên din bernameyek endezyariyê ya pênc-salî û bernameyên çar-salî hebû; û ji bo xwendekarên herêmî û navneteweyî pergalek dravê du-ast, bi bihayê bi bingehîn bi kursa xwendinê ya bijartî ve girêdayî ye.
Zanîngeh piştî destpêkirina operasyona artêşa Tirkiyê li ser Efrînê di Çileya 2018an de hat girtin û xwendekar ji bo Zanîngeha Rojava ya Qamişlo hatin veguhestin. Di dema dagirkeriya Tirkiyê ya piştre de, Ehrar el-Şerqiye (hêzek ji  Artêşa Niştimanî ya Sûriyê) Dr Abdul Mecîd Izzat Şêxo, Dekanê  wêjeya Kurdî  li Zanîngeha Efrînê girt.
Malpera fermî li ser Facebookê: https://web.facebook.com/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D8%B9%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%86-Afrin-University-Zan%C3%AEngeha-Efr%C3%AEn%C3%AA-932748050114885/?_rdr
Kakûyî xanedaneke deylemî yan kurd e ku di salên navbera 1008-1274'an de li Îranê hukum kiriye.
Li bajarên Yezd, Îsfehan, Fars, Hamedan û li cihên derdora wan deran xanedanî bûye desthilat.
Esle malbatê.
Zanyar dibêjin ku Kakuyîd Shia Deylamî,
Çawa ku gelek Zanayên din koka Shia Kurd kontrol dikin.
Kakuyid di sala 1008 an de ji hêla Sayyida Shirin ve, ku regezên lawên xwe Biweyhî Majd al-Dawla yên Ray û Shams el-Dawla ya Hemedan. Mirovê ku rêveberiya bajêr dane wî Mihemed ibn Rustam Dushmanziyar bû. Bi demê re, ew bi bandor ji kontrola Buyid serbixwe bû.
Car carinan Mihemed ibn Rustam Dushmanziyar wekî hevalbendê Buyîdan tevdigeriya; gava ku Shaems el-Dewle li Hemedanê bi serhildanekê re rû bi rû bû, bo nimûne, wî ji bo alîkariyê serî li Kakuyids da. Demek kurt piştî ku msems el-Daula mir, Sama 'el-Dewla şûnda wî peyda kir, lêbelê, Kakuyids di 1023 an 1024 de Hemedan dagir kirin û xistin bin kontrola xwe. Piştre ew çûn û Şehrezûr ji 'Xanedana Enaziyan s. Buyid Muşerrif el-Dewle, ku serweriya Fars û Iraq dikir, Kakuyîd neçar kirin ku ji Hulwan vekişin, lê wan Hemedan parast. Di navbera her du aliyan de aşitî pêk hat, û di dawiyê de hevpeymanek zewacê hate saz kirin.
di sala 1042'an de perekî Kakayiyan
Aslîka Qadir sala 1945an li gundê navça Axbaranê yê Elegezê (piştra ev gund ket nava sînorên navçên Elegezê, Aragasê û Aragasotinê) ji dayka xwe bûye. Piştî temamkirina dibistana gundê xwe ew salên 1963-1968an di fakûlteta Rojhilatzaniyê da ya Zanîngeha Yêrêvanê da perwerdebûna xwe bi cî tîne û gava perwerde, xwendina bilind distîne dibistaneke Yêrêvanê da dibe mamosta ziman û wêjeya ermenî û li vir digihîje posteke bilind û bi rûmet ya serwera beşa perwerdê. Piştî çend salan Aslîka Qadir Wezareta Ermenistanê ya Ronkayê (perwerdê) da dibe mêdodîst (pispora karê mamostetiyê).
Çawa piştî hilweşana Yekîtiya Sovyêtiyê li Ermenistanê nijadperestan serî hildan û xwestin bi şikênandina ronakbîrên Kurd, ku yekîtiya miletê Kurd diparastin, dutîretiyê bixin nava olka Kurdên Ermenistanê ser bingeha cihêtiya olê Aslîka Qadir wek mêrekî çarquçikî piştgiriya hogirên xwe-ronakbîran kir û rê neda, ku pirtûkên fêran wek yê bi navê “Zimanê êzdîkî” bên weşandinê. Aslîka Qadir mecbûr ma dawiya salên 90î ji Ermenistanê derkeve û li welatekî Ewropayê bi cî bibe.
"Malbata wê bi eslê xwe ji Qersê ye.
Di sala 1963an de derbasî radyoya Erîvanê bû. Li vir 6 sal ked da. Hunermend li radyoyê bername nivîsandin, beşa wêje û helbestê xebat meşandin. Dîsa di radyoyê de 25 stran gotin.
Jiyana Aslîka Qadir ji bilî hunerê jî renga reng e. Wê di sala 1968an de li zanîngeha Erîvanê beşa Zanistiyên Rojhilat qedand. Piştî wê 15 salan li dibistanên amadekariyê li ser wêje û zimanê Ermenî ders dan. Hunermend li Wezareta Kare Perwerdeyê ya Ermenîstanê 5 salan xebitî û mamosta perwerdekirin.
Aslîka Qadir ji bilî Kurdî zimanê Rusî, Ermenî, Farsî, Darî û Elmanî dizane. Dîsa di wêje û zimanê Farsî de jî pispor e. Ji ber ku gelek zimanan dizane, di sala 1980î de, di dema şerê Afganîstanê de çû wir. Li Afganîstanê nivîsen bi Rusî wergerand Darî û Farsî.
Aslîka Qadir di 29mîn Kongreya Partiya Kominîst a Ermenîstanê de ji bo endametiya Parlamenoya Ermenîstanê hat hilbijartin. Parlementeriya wê 2 salan dewam kir û dema Sowyet rûxiya dev jê berda. Aslîka Qadir di sala 1982an de zilame xwe wenda kir. 2 zaroyên wê yên bi navê Armanc û Sitella hene.
Albûma Aslîka Qadir "Qasimo" di nav weşanên Akademiya Çand û Hunerên Kurdî de derket."(2)
2. Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006: Firaz Baran, Weşanên Mezopotamya, rûpela 32-33, 2007/Düsseldorf
Qadir, Aslîka
Mêrxas (navê orjînal), fîlmekî dîrokî ji aliyê Mel Gibson ve hat deranîn û stêrkirin, Mel Gibson rola dilîze, şervanekî skotî ku di li dijî Keyê Inglîstanê de Skotlendê serokatî dike. Bingeha çîrokê ji destana ("The Actes and Deidis of the Illustre û Vallyeant Campioun Schir William Wallace") û ji aliyê li sînemayê anî. Fîlm ji ber gelek nerastiyên xwe hate rexnekirin. Cilên karakteran ne dîrokî ne, û di jiyan, mirin, û têkiliyên Wallace de nerastî hene. Rexnegir pesnê lîstikvan, derhêner, nirxên hilberînê, dîmenên şer û muzîkê dan.
Di sala 1280an de, Key Edward "Longshanks" Skotlendayê dagir dike, piştî mirin Keyahê Skotlendayê, ku mîrasgirê textê wî tune. Law William Wallace bêbextiy Keyah Edwardê dibîne, mirina bav û birayê xwe zindî dibîne. Li derveyî welêt li gel apê xwe Argyle Wallace bi hec li seranserî Ewropeyê çûn, û li wir perwerde kiriye. Piştî salan Keyah Longshanks li Skotlendayê erd û demanan dide zedeganên xwe, di nav wan de, Prima Nocte (mafê lordan ku jinan seks dikin di şevê dawetê wan de) heye. Di wê demê de, Wallace li Skotlendayê vedigere, û dîsa bi Hamish Campbell hevalê zarotiya xwe digihînin hev. Wallace hevala zarotiya xwe ya din hez dike, Murron MacClannough, ew bi dizî dizewicin da ku ew bi lordê îngliîzî re şeva xwe derbas neke. Wallace ji destdirêjîkirin li Murronê ji aliyê leşkerên înglîz rizgar dike, dema ku ew hewldana wan ya duyemîn têkoşîn dikir, Murron hat girtin û bi eşkereyî hat kuştin bi jêkirina qirika wê, Wallace serkêşiya hoza xwe dike ji bo qirkirina serbazgeha înglîzî li gundê wî û serbazgeha dagirker li Lanarkê bişînin Inglîstanê.
Ev Longshanksê hêrs dike, fermana rawestendina Wallacê bi her awayî pêwist dide kurê wî Mîr Edward. Wallace li dijî Înglîziyan serhildide, dema ku çîroka wî belav dibe, bi sedan Skotiyan ji derdora wan tevlî wî dibin. Wallace artêşa xwe ber bi serkeftin li Stirling serokatî dike, hingê bajarê Yorkê distîne, biraziyê Key Longshanks dikuje û serê wî ji Keyê re dişîne. Wallace li alîkariya digere, kurê Padîşah Robert the Elder, û xebatkerê Taca Skotlendayê. Robert kir jêr destê bavê xwe de, ku dixwaze textê wî ji kurê xwe misoger bike, bi xwe xistin bin emrê Înglîziyan. Ji tirsa gefa serhildanê, Longshanks bûka wî dişîne, Isabella, ji bo ew hewl dide bi Wallacê re danûstandin bike, bi hêviya Wallace dê wê bikuje, û bi vî awayî dikişîne Keyê Fransayê şerê ragihîne. Wallace bertîlek ji Longshanks bi Isabella re hat şandin red dike, lê piştî ew wî bi xwe dît, Isabella ew evîndara wî bibe. Di wê demê de Longshanks artêşek amade dike ji bo ku Skotlendayê dagir bike.
Ji êrîşa hatî ku Isabella lê hişyar dike, Wallace lava ji zadeganên skotî dike ku ew kiryarên demildest bistînin bo rawestandin dijî gef û welat şûnve bistînin. Bi xwe serkokatiya atrêşa Înglîziyan dike, li Falkirkê Longshanks Skotiyan li ber xwe dide kû zadeganên Lochlan û Mornay bêbextî li Wallacê dikin. Skot şerî ji dest didin, û Morrison û Campbell di şerê de dimirin. Dema ku Wallace diçe ber bi Longshanksê birêketî li pişta hespê, ew ji aliyê yek ji rimbazên Keyê tê astengkirin, ku Robert derdikeve. Poşman e, Robert Wallacê dikeve ewlehiyê berî Înglîz dikarin wî dîl bigirin. Wallace Lochlan û Mornay dikuje ji ber bêbextiya wan, li dijî Îngliîz di heft salan yên bêt re şerê gerîlayê dike, bi alîkarya Isabella, dûmahiyê ew bi wî seks dike. Rober dixwest tevlî Wallace bibe û hêzên leşkerî tîne, li Edinburghê pê re civînek li dar dixe. Lê belê, bavê Robert bi zadeganên re plan danîn bo bindestkirina Wallacê û ew bide destên Înglîziyan. Bi zanîna vê îxanetê, Robert êdî bavê xwe nas nake. Isabella tolê ji Longshanksê ku niha bi dumahî nexweş diderîne dema ku ew jê re dibêje ew bi kurê Wallacê avis e û wê divê rêz û serdestiya Longshanksê bi cihê kurê xwe bi dawî bê.
Li Londonê, Wallace li ber dadwer înglîzî anî, wî ew bi îxanetê bilind darizand, bi şkence û serjêkirinê ceza kir. Di dema ku ew tê hilawîstin, xirikandin, û çarêkkirin de, Wallace red dike xwe bide destê Şahê. Dema qêrînên dilovaniyê ji xelqê temaşe kirî dihatin, wêrekiya Mêrê Skot dilê wan kûr koliye, dadwer delîveke dawîn pêşniyar dike, jê re pirs dike ew "Dilovanî!" deng bike, û ewê mirina bilez bide wî, li şûna wê Wallace "Azadî!" () diqîre, dadwer fermana mirina wî dide. Bîsk berî ku ew bê serjêkirin, Wallace dîtina Murronê di nav komê xelqê de dibîne, jê re dibişire.
Di sala 1314 de, Robert, niha wek Keyê Skotlendayê, li ber rêza hêzên înglîz ya şehyane serokatî artêşa Skotî dike, li çîmenên Bannockburnê, derê ku ew bi fermî emrê Înglîziyan bipejrîne. Gava ew dest bi erîşê dikir, ew diraweste û bîranîna Wallace hîvî dike, ew ji mêrên xwe lava dikir ku ew li gel şer bikin wek li gel Wallace kirin, hingê Robert serokatî artêşa xwe li dijî Înglîziyên gêjbûn dike, û Skotiyan azadiya xwe bi cih tînin.
Bêkes fîlmeke kurdî ji aliyê derhênerê kurd Karzan Qadir hatiye deranîn û nivîsandin, û di sala 2012an de hatiye belav kirin, fîlm bi zaravayê soranî hatiye kişandin.
Çîroka fîlmê derbare du birayên bêmal e (Zana, 7) û (Dana, 10) di qeraxê mayînê ve dijîn. Di destpêka çîrokê de, ew wêneya Superman li ber Sinemayê dibînin. Zana û Dana biryarekê didin ku herin Amerîkayê û li gel Superman bijîn. Piştî ku ew li wir bighînin ew dikare pirsgirêkên wan çareser bike, jiyana wan hêsantir bike, û her kes ziyanên li wan digihand siza bike. Zana birayê biçûk, lîsteyek dinivîse bi kesan ku ji Superman re dê bibêje wan siza bike. Sedam Huseyn di serika lîsteyê de ye. Li aliyekî din, Dana planeke berbiçav çêdike ji tiştên ku pêwist in li wir wan bigihînin; pere, pasaport, guhastin û rêyek ji bo ew di sînorê re derbas bibin. Mixabin, tiştekî ji wan tune. Tevî her tiştî jî ew biryara xwe didin ku li pey xewna xwe bên.
Xelat û berandamî.
Ew fîlm Xelata People's Choice qezenc kir û her wiha di festivala filma Dubayê ji bo Xelata Muhr Arab berendamî bû.
Hêvî Îbrahîm Mistefa (li Girkê Legê, Hesîçeyê), di 2014an de serokwezîra Kantona Efrînê ya Rojavayê Kurdistanê bû.
Îbrahîm li Mabeta li parêzgeha Helebê, ku girêdayî Herêma Efrînê ye, ji dayik bûye.Ne diyar e ka malbata wê çawa li Mabeta bi dawî bûye, bi teoriyek ku dibêje ku malbata wê neçar ma ku di dema serhildana Dêrsimê ya 1937-38 de ji parêzgeha Tunceliyê birevin.
Lêbelê, teoriyê delîl tune û bi gelemperî tê bawer kirin ku malbata wê ji yek ji du bajarên gengaz ên Tirkiyê, Kahramanmaraş an Adiyaman e.
Mamostetî li Helebê.
Îbrahîm demeka berçav li Helebê derbas kir û bîst û pênc salan mamostetî kir. Wê di destpêka bîstsaliya xwe de, di sala 1987an de, dest bi mamostetiyê kir, berî ku derbasî bajarê Efrînê bibe di nav alozî û nediyariya şerê navxweyî yê Sûriyê de di sala 2012an de.
Bekir Begê Erizî helbestvan û peykertraşê kurdan e, bi taybetî li deverên Behdînan, Hekarî û Botan navdar e. Bekir Beg kurê Behder Begê ye, ji gundê Erizê ye, ku dikeve ser Çiyayê Metînan. Li rojavayê Bamernê Bekir Beg ji malbateke navdar bûye û li herêma Behdînan, ji ber navê gundê wî, paşnavê wî bûye Erizî.
Bekir Beg li sala 1767 hatiye dinê û li gor rewiştên malbat û malmezinan xwedî bûye. Ji ber ku malbata wî dewlemend bûye, di jiyaneke xweş de mezin bûye, her ji zarotiyê de li ba mirovên zana û şarezayên wî çaxî ketiye ber xwandinê, ta ku fêrî xwendina qoran û nivîsînê bûye. Paşan li dibistanên Amêdî, Bamernê û Mayê li ba mamoste û zanayên navdar xwendiye. Lê ta niha nehatiye zanîn, ka bawernameya zanatî wergirtiye yan na. Weke tê gotin, Bekir Beg ji şagirtên herî zîrek, bîr tûj û dûrbîn bûye; mîna ku mamostayên wî pesna wî didin. Ew di nav heval û kesûkaran de xweşewîst bûye. Dibêjin, hêşta Bekir Beg di jiyekî biçûk de bû, dema peyv li hevdianîn û rêkdixistin û mîna helbestan digotin. Ev yeke jî guman têde nîne, ji ber ku cihê jiyana wî li Berwarî Bala û bi taybet gundê wî Erizê li ser çiyayê metîna bûye, ku dîmenên pir ciwan û spehî têde hene; weke kanî, robar û hemû cureyên gulçîçekan, awazên kew, şalûl û bilbilan li ser zinaran, li derdora gundê wî. Vê yekê bala helbestvanê me kişandiye, ku afirandinê ji van dîmenên ciwan û spehî bike. Ji vê yekê xuya dibe, ku Bekir Beg çiqas aşiqê Kurdistanê bûye û bedewiya wê çiqas bandor li nivîsên wî kiriye. Mamostayê nemir Enwer Mayî di pirtûka xwe de, ya bi navê „Kurdên Behdîna“ de qala wî dike.
"Köpek" (ji tirkî bi wateya "Kûçik") fîlmekî sê beşî yê derhênera tirk-swîsrî Esen Işik e û di sala 2015'an de kete sînemayan.
Rolên sereke ji aliyê Oguzhan Sancar, Beren Tuna û Cagla Akalin têne lîstin. Ev yekemîn fîlma dirêj a derhêner Işik e û cara ewil di çarçoveya Zurich Film Festival a 2015 de hat nîşandan û di sala 2016'ê de Xelata Fîlma Swîsrî ("Schweizer Filmpreis") wergirt.
Ev fîlm ji hunermenda îtalyanî Pippa Bacca re hatiye diyarkirin ku ji bo projeya xwe ya bi navê "Seyra Aşitiyê" bûkanî li xwe kir, bi vê yekê li ser navê aşitiyê dixwest ji Mîlano biçe Orşelîmê û li Stembolê bûbû qurbana destdirêjî û kuştinê.
Rojek ji rojan Stembol, sê jiyanên cuda.
Li şûna ku biçe dibistanê, Cemoyê deh salî li kuçe û kolanan desmalan difiroşe da ku alîkariya malbata xwe bike.
Rojekê Cemo kûçikeke sêwî dibîne û xwedî lê derdikeve. Saya wî kûçikî, ew digel keça delal a ku zarokê maleke zengîn e dikeve diyalogê, dilê wî dikeve wê lê her cara ku dixwaze bi wê re biaxive, ji aliyê pasvanê mehelê ve tê qewitandin.
Hayat bi zilamekî qehrok re zewiciye û rastî şîdeta navmalî tê. Rojek tê, evîna wê ya ciwaniyê ku Hayat digot mirî ye, dikeve pêşiya wê û ew her du li çayxaneyekê de hevûdin dibînin. Tiştek nebûbe jî, gava vedigere malê, hevjîna wê hesabê jê dipirse û Hayat rastî lêdana hevjîna xwe tê.
Ebru, forqeke transseksuel ji ber cudabûna xwe hertim rastî êrîşa zimandirêjî û lêdana gel tê. Ew bi xwe evîndara zilamekî ye û dixwaze ji nû ve dilê wî bistîne.
Lê evîna wê biryar daye ku bi jinekê re bizweice û malbatek avabike.
Ismail Hakki Mutevelizade 1952 de Çolîg de amê dinya.
O lacî Evdilvahab Muteliyûn bi. Keyê Muteliyûn yew keyeo xanedan o. Wextî Osmaniyan de idarê Çolîg destî Muteliyûn de bi. Wext ke 1923 de semedî xelaskerdiwî kurdistana partiya “AZADÎ” niyay rue, mesûlî Azdaî ê Çolîg keye muteliyûn ra Tayyib Ali bi.
Îsmail hakki lise zi Çolîg de qedna û cuwa pey şi Ankara ADMMA- Yükseliş de wend. O wext ke ankara de bi, hêver yew mudeyo kilm komelê wendoxan ADYÖD de ca girot û Abdulah Öcalan û embazanî ey ya kar kerd, la cuwa pey înan abirya. Îsmail Hakki Ankara DDKD de zaf aktif kar kerd, heta îdareciyê na komel kerd. Ey ADMMA ra sey muhendisî makina qedna û amê Çolîg de Bayindirlik de xebitiya.
Goreyî agahdariye Ebukat Osman Aydin Îsmail Hakki 1976 de bi endamî Partiya Karkerên Kurdistan (PKK- KIP). La na parti ne partiya Abdulah Ocalan`a. na partî embazani Dr.Şivan naybî rue. Ey myanî şar de sey DDKD – Devrimci Demokratlar ameni sinasnayiş. Ey heta darbeyi 12 elul 1980 KÎP de aktif xebatê siyasî kerd û merkez komiteyî na partî de cagirot.
Îsmail Hakki 1982 de tepişiya û mehkemayî eskeriya de amê mahkimakerdiş. Ey endambiyayişî komite merkezî ê KÎP re 15 serr ceza girot û hende 8 serrî hepisxaneyî Diyarbekir de mend. O wext ke verradiya dewlet piyerê heqanî ey dest ra girotib. O zi zi mecbur mend dest bi mutehîtê kerd. Îsmail Hakki Çolîg de zaf ray geriya bindêst û emniyetî Çolîg de îfadeyî ey geriya. O 1995 de hêna tepişiya û hende 5 aşm Hepisxaneyanî Çolîg û Muş de mend.
Îsmail Hakki çiray fek welatperiyê ra verranida, ey bênatê serranî 2000 -2002 de platformanî kurd de ca girot. Înan yew komisyon semedî ruenayişî yew partiya kurd niyabi rue. Îsmail Hakki zi myanî nê komisyon de ca girot. Bi xebatê nê komisyonan partiya HAK-PAR niyay rue. Îsmail Hakki îdarê HAK-PAR de ca nêgirot, la sey dostî HAK-PAR mend û piyerê kombiyayişanî HAK-PAR de ca girot.
Welatparezî kurd Îsmail Hakki Mutevelizade 05.10.2005 de Ankara de neweşxaneyî Îbnî Sîna de kanseri Pankreas re merd. Cenzay Îsmail Hakki 06.10.2005 de Çolîg –Duzagax de defa bî. Her cayi kurdistan re welatparezî amê defa kerdişî Îsmail Hakki de hedre bî.
Komara Kurdî ya Laçînê (azerî: "Laçın Kürd Respublikası") dewleta kurdan a ku li rayona Azerbaycanê xwestine ava bikin. Di nav NY'an de nehatiye naskirin.
Di 20'ê gulana 1992an de hat ragihandin, lê di nav salekî de ji hev hate belakirin. Serokê komarê Wekîl Mistefayêv bû.
Zahid Birîfkanî hunermend, nivîskar û kemanjenekî kurd bû ku di 1967an de li Dihokê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê. Ew kurê helbestvan Şêx Memdûh Birîfkanî bû û xwediyê gelek berhemên hunerî bû.
Xwendina seretayî û navincî li bajêrê Dihokê temam kiriye û dû re li Zankoya Mûsilê beşa kîmyayê xwendiye.
Hunermend Zahid Birîfkanî demekê jî li welatê Swêdê jiyaye.
Mirina Zahid Birîfkanî.
Di roja 23ê adara 2016an de hat ragihandin ku sê rojên berî li mala xwe hatibû kuştin. Polîsên Dihokê ragihand ku bikujê hunermend Zahid Birîfkanî yek ji karkerên wî yê bi navê Simîr Mûsî Isî bû, lê hêj li bin lêkolinê ye.
Tevkariya kurdan jî zanistê re an jî bipêşxistina zanistê ji aliyê zanistvanên kurd ve,
Bê guman xwezaya Kurdistanê, ji berê û pêş ve xwezayeke wisan geş û xweş bûye ku hertim zanist û şaxên wê tê de geş bûne û berepêş çûne. Tê dîtin ku di kûrahiya dîrokê de herdem zanistvan ji nava kurdan derketine û di gelek şaxên zanistê yên weke stêrnasî, civaknasî, muzîknasî, fizîk, kîmya, dîrok û matematîk û felsefê de xebitîne û bi pêş ve birine.
Ji dema kurdên gutî û Împeratoriya Medê heta dema îslamiyetê jî, zanistvanên mezin ji kurdan rabûne, xasma jî di Serdema Zêrîn a Îslamê de pir têne dîtin.
Tabletekî gutiyan, Bi zimanê akadiyan ve nivîsandiye
Muzîkologê bi navûdeng Ziryab (789 - 857) têla 5'an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka herêmê kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn. Ziryab ne tenê li ser muzîkê di şaxên zanistê ên wek coxrafya û kozmolojiyê de jî pispor bû.
Ziryab distre, Di mînyatorekî de
Dînewerî, (820 - 896) di Sedsala 9'an de li ser stêrnasiyê, girtina berê rojê, meteorolojî, lajwerd, riweknasî, erdnîgarî, matematîk, dîrok û di gellekî şaxên zanistê de pirtûk nivisiye. Pirtûka wî a herî navdar Kitab el-Nebat e li ser riweknasiyê ye û 8 cîld e, ji ber wî yekê weke "Bavê riweknasiyê" tê nasîn. Pirtûka wî a yek jî "Kitab'ul-qible we'z-Zewal" ("Pirtûka pozîzyona stêrkan") e ku ji bo astronomiyê gellekî girîng e.
Dînewerî xwediyê çavdêriya astronomiyê bû ku ew çavdêriya nêzikî du sed sal hatiye xebitandin û piştî erişên moxolan ve hatiye xirabkirin.
Bruno Silberberg (Lêkolînerê Alman) ji bo Dînewerî dibêje;
Fîlozofê navdar yê Rojhilata Kurdistanê yek jî Îbn Quteybe ye di navbera salên (828 - 885)'an de jiyaye bixwe perwerdehiyeke baş dîtiye û zanayekî îslamî yê girîng e, di gellek şaxên zanistiyê de pispor bû, li ser hedîsên Muhemmed, tefsîra Qur'anê, dîrok û fîlolojiyê gellekî berhemên giring nivîsiye.
Îbn Fedlan gerok û niviskarekî sedsala 10'an e, Berhema wî ya giring "Kitab ilî Malik Seqalîb" e, Îbn Fedlan di vê pirtûka xwe de behsa welatên ku li digere hemî di berhema xwe de nivîsiye.
Nivîsekî Îbn Fedlan, bi zimanê erebî
Şihabedînê Suhrewerdî (1155 - 1191) damezrênerê Îşraqîtîyê ye, felsefeya Rojhilata navîn ya Îslamê de fîlozofê herî bandordar e. Bi fikr û ramanên xwe rê li pêş piraniya fîlozofên misilman û gelek fîlozofên Ewropayî vekiriye.
Felsefevan Amîdî (1156 - 1233) bi xwe ji bajarê Amedê ye ji ber wî yekê Amîdî têye nas kirin lê perwerdehiya xwe bi pirranî li derve cîhên weke Bexda û Şamê girtiye, li ser felsefê, mentiq û fiqihê nêzikî bîst pirtûk nivîsiye, bi taybetî li ser felsefeyê mentiq kolaye.
Dîsa ji Amedê Îbnûl Ezraq (1116-1176) ku ji Farqînê bû pirtûkek bi navê "Tarîxî Meyafarkin" (Dîroka Meyafarqîn) bi zimanê erebî dinivîse û tê de behsa Dîroka Farqînê û dîroka dewletên kurdan dike.
Fizîknasê navdar Îsmaîlê Cizîrî (El-Cizîrî) (1153 - 1233) bingeha zanistiya robot û Sîbernetîkê, di Sedsala 12'an de avêtê.
El-Cizîrî pirtûkek bi navê Kîtab ul-Hîyel (Pirtûka Huneran) nivîsiye û tê de digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkê jî kiriye. Herçiqas pirtûka wî a orjînal xwe negihandibe dema me ya niha jî, lê kopyaya 15 ji wan xwe gehandine roja me, deh ji wan berhemên wî, di mûzeyên Ewropayê de, 5 jî di mûzeyên Tirkiye de li Stenbolê di mûzeya Suleymaniye û Topkapıyê de ne.
Pirtûka El-Cizîrî ji şeş beşan pêk tê.
Wêneyek ji pirtûka El-cizîrî, Diyagrama makîneyên bi hêza hilkişîna avê, (Ev li Stenbolê ye)
Kemaledînê Yûnis (1156 - 1241) yek ji zanyarekî kurd ê mezin e ku pisporê stêrnasî, fizîk, û matematîkê bû. Di sedsala 12e û 13an de pirsgrêkên matematîk û fiqihê yên ku kesî nizanibiya wî serrast dikir. Gelek xebat kir û li pê xwe pirtûkên girîng hîştiye.
Ji Malbata Îbnûl Esîr ku bi xwe ji Cizîrê bûn, (Mecdedîn, Elî û Diyadîn) sê bira hersê jî nivîskarên serdema navîn yên Îslamê bûn. Ji van birayan yê navdar Elî ye ku bi berhema xwe a bi navê "El Kamîl fî tarîx" tê nas kirin. Elî evî pirtûka xwe di navbera salên 1230-1231'an li bajarê Mûsilê nivîsiye.
Îbn Xelikan (1211 - 1282) dîroknas û nivîskarê bîyografiyê ye li pê xwe pirtûka xwe a bi navê Mirina Zadegan ku tê de qala jiyana 865 kesan dike hîştiye.
Di sedsala 13'an de Fexredînê Exlatî li bajarê Bedlîsê ji bo astronomiyê resetxanekî ava dike. Rohahiya ku ji kulekan dertê li gorî wî seat tesbît kiriye.
Exlatî, xebatên xwe yê li ser astronomiyê
bi zanyarê fars bi Nesîredînê Tûsî ve dike.
Nejmedînê Eyûb ku bi navê Muhasibê Xalatî jî tê naskirin (m. 1238) bi xwe kurdê Xelatê ye, Di dewleta kurd a Eyûbî de xebitiye û li ser stêrnasiyê berhem nivîsandiye.
Sefiyedînê Ûrmewî (1216 - 1294) Mûzîknas û bestekarê navdar yê ji bajarê Ûrmiyeyê ye, muzîka bi navê "Nuzhe" wî deraniye, Berhemên wî yên girîng "Risalet'ş-Şerefiyye fi'n-Nisabi't-Telifiyye" û "Kitab'ul-Edwar" e.
Şemsedînê Şehrezûrî dîroka jidayîkbûn û mirina wî ne kifş be jî tê zanîn di salên 1280î de jiyaye, li ser felsefe, dîrok û tibê, xebitiye û felsefeya Şihabedînê Suhrewerdî a îşraqîtiyê berdewam kiriye li pê xwe pênc berhem hîştiye.
Ebûlfida fermandarê Dewleta Eyûbiyan bû li ser xweza, dîrok û astronomiyê xebat kiriye. "Kratera Ebûlfida" ya li ser heyvê bi navê Ebûlfida ve hatiye binavkirin. Du berhemên wî yên giring hene, yek "Muxtasarû Tarixîl Beşer" a dîrokê ye û a din jî "Teqwîmûl Buldan" e ku ji 28 beşan pêk tê û li ser erdnîgariyê ye.
Nivîskar û dîroknasê Fransî Bernard Carra de Vaux (1867 - 1953), Ji bo Ebûlfida dibêje;
Sebtê Mardînî ku bi xwe zanyarê sedsala 15'an ê navdar e ku li ser matematîk, stêrnasî û endezyarî berhemên wî hene di pirtûkxaneya Misirê de ne. Sebtê Mardînî bi xwe di Zanîngeha Elezherê de mamoste bûye.
Hunermend Mehmûdê Kurdî, di Sedsala 15'an de jiyaye û gelek berhemên girîng ên cuda afirandiye, ew berhemên wî niha li gelek welatan bi piranî li Ewropayê têne dîtin. Hemî berhemên wî bi kurdîtî têne nas kirin.
Di sedsala 17'an de jî Ehmedê Xanî (1650 - 1707) li ser erdnîgarî û stêrnasîyê pirtûkekî bi zimanê kurdî bi navê "Erdê Xweda" dinivîse û tê de behsa Gerstêrkan dike. Lê mixabin ku ev berhema Xanî negihiştiye roja me.
Peykerê Ehmedê Xanî li Başûrê Kurdistanê
Îbrahîm Heqiyê Erziromî (1703 - 1780) di Medreseyên Kurdî xwendiye zanyarekî girîng e. Erziromî li ser stêrnasî, civaknasî û fizîkê xebitiye. pirtûka wî a navdar Merîfetname ye. Erziromî tê de qala pergala rojî kiriye.
Ji pirtûka Merîfetnamê a Erziromî (Nexşeya dinyayê)
Di sedsala 19'an de Melayê Erwasî pirtûkek bi zimanê kurdî li ser tibê nivîsandîye, Erwasî di pirtûka xwe de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje.
Dîsa Nalî (1801-1855) li ser zimannasî û matematîkê hizre xwe tîne serziman û fikir kolaye, Lê Nalî li ser matematîkê berhem nivisadibe jî, vê gavê negihiştiye destê me.
Ji pirtûka Axtepî a li ser stêrnasiyê
Ebdurehmanê Axtepî (1850 - 1905) zanistvanê sedsala 19'an ê kurd yê herî mezin e, li ser fiqih, mentiq, tib, felsefe û stêrnasiyê xebat kiriye. Axtepî di pirtûka xwe a li ser astronomiyê de tevgera stêrk, hîv, roj û ya exteran şirove dike, herwiha Evdirehmanê Axtepî gutlek di rengê dinyayê de ji dara gûzê çêkiriye û li serê parzemînan jî daye nîşandan. Axtepî li ser mentiq û felsefê jî du cild nivîsiye.
Ebdulsemî Kurdî dîroka jidayîkbûna wî ne kifş e, di sala 1820'an de wefat kiriye. Ebdulsemiyê Kurdî li ser zanista astronomiyê xwedî îlm bû, lê mixabin ku berhemên wî vê gavê negihiştiye destê me, bi xwe li ser zimannasiya kurdî (gramera zimanê kurdî) weke behr bû.
Emîn Fewzî (? - 1928) li ser matematîk, fizîk û kîmyayê xebitiye. Bi xwe kurdê Başûrê Kurdistanê ye ji dûre hatiye Stembolê, di Împeratoriya Osmanî de ketiye wezifeye mezin û girîng. Li du xwe gelek pirtûkên hêja hîştiye.
Zanistvanê sedsala 19an yê herî mezin yek jî Resûlê Mistê (1866 - 1908) li ser fizîkê xebitiye û ji bo kişandina avê makînekî îcad kiriye û li ser fizîkê pirtûk nivîsiye.
Kurdên Rojhilata Kurdistanê Ebdullah Pîrebab (? - 1900) û Edeb (1862 − 1912) li ser matematîk, geometrî, topografya û cebîrê pir zane bûn û gelek xebat kirine. Pirtûka ku Edeb li ser matematîkê nivîsiye li paytexta Îranê Tehranê hatiye weşandin.
Madhat Kakeî (jdb. 1954, Kerkûk) wênesazekî kurd ê Germiyan e. Di sala 1954an de li Kerkûkê ji dayîk bûye. Li Bexdayê xwendina xwe ya zanîngehê li ser Hunerên Ciwan biriye serî (1970-1976).
Jiber sûc û tawanên dagîrkeriya beesî, bêgav maye ku ji Kurdistanê dûr bikeve. Li destpêka salên 80‘yî hatiye li Swêdê bi cî bûye. Li nîvê salên 70‘yî, ta destpêka salên 80‘yî, dest bi xwendinek liser Hunerên Ciwan a li zanîngeha Madrîd‘ê kiriye. Piştî vê xwendinê, heyamek dirêj û bi tundî (kesîfî) karê hunermendiya wênekêşiyê kiriye. Di vî warî de bi serketiye. Ji lew re, wî hunera xwe li nîvê dunyayê gerandiye û bi vî awayî pêşkêşî gelê cîhanê civata hunermendî kiriye. Madhat Kakeî di warê hunera wênekêşiyê de bûye navek navneteweyî.
Madhat Kakeî tabloyên xwe li mişe paytextên mezin ên cîhanê raxistine. Pêşangehên wî li Tokyo, Madrîd, Parîs, New York, Kopenhag û li Stockholm‘ê li galeriyên bi nav û deng hatine raxistinê. Berhemên wî, li Stockholmê li du galeriyên pir bi nav û deng û xwedî prestîj, wek galeriya Aronovitj û Liljevalls‘ê hatine raxistinê. Madhat Kakeî neha xwediyê 4 atêlyeyên li Tokyo, Parîs, Stockholm û li Silêmani‘yê ne. Vê payizê (2005) jî ewê li New York‘ê pêşangehek amade bike. Sala 2006‘ê jî, li Svenska Konstakademin pêşangeha teybetî ya Madhat Kakeî amade dibe.
Ichi Hariu (japon), Antonio Guijarro (spanî), Erik Steﬀensen (danmarkî), û yên herî dawî, ne kêmtir ji Olle Granath (serkarê Muzexaneya Hevdem / Moderna Muséet) û Mats B, yek ji rexnegîrên herî navdar ê swêdî ye.
Teşûp (Teşûb) Xwedeya Ezman û Bahozê Xûrî bû.
Kardoxiyan, bavkalên Kurdan, jî bawerî vî Xwedeyê dikirin.
Destê Teşûpê de Brûskeke sêcar û Bivreke du qot an jî rihn hebû.
Ajêla ke wî Nîşan didî jî Gaye.
Mîrze Riza Kelhûr (z. 1829 Kirmanşah -
m. 1892 Tehran) xetçêker, helbestvan û dîroknasekî bi eslê xwe kurd ê ji Rojhilata Kurdistanê ye.
Ji wekî endamê hoza Kelhûr a Kirmanşa, ew di destpêkê de riya hoza tîpîk, fêrbûna siwarî û şûtê fêr kir. Ew di zarokatiya xwe de bala wî li xweşnivîsiyê kir, û ew ji hoza xwe hişt ku ji bo hînbûnê bêtir bike. Di dema kariyera xwe de, ew gelek nûjenî li xweşnivîsiya Nastaʿlīq kir, hem guherîna estetîkê û hem jî mekanika teknîkê guherand.
Mîrze Riza Kelhûr guherand û adaptî Nastaʿlīq kir ku bi hêsanî bi makîneyên çapkirinê û çapberiya rojnameyê re were bikar anîn, ku ev jî di nav xwe da belavkirina berfireh ya tîpguhêziyên wî alîkarî kir. Wî di heman demê de ji bo hînkirina Nastaʿlīq rêbaz jî çêkir û ji bo wê qaîdeyên berbiçav ên zelal diyar kir, yên ku pir kes dikarin bişopînin.
Ew ji ber kolera li Tehranê di 65 saliya xwe de mir, ku neh zarokan sire kir û gelek xwendekarên xweşnivîsiyê hîn kir, çend ji wan jî bi serê xwe di nav wan de balkêş bûn. Ew li goristana Ḥasanabadê hate definkirin.
Edward Joseph Snowden (b. hezîran 21, 1983) Pisporê Komputerê yê Amerîkayî ye û xebatkarekî NSA e. Bi aşkerekirina dosyayên veşartî yên NSAyê ew raperîneke mezin çê kir. Li gorî hin kesan ev raperînê ku çêkiriye wî dike xiniz. Li gorî hin kesên din jî wî dike gernas.
Snowden tîrmeha sala 2013 an de çû Rûsyayê. Rûsya ji Snowden re di serî de salek pey wê jî sê sal destûra rûniştinê da.
Ji ber gernasiyekê kiriye der barê wî de hinek fîlm hatiye kişandin. Sala 2014 an de Citizenfour û sala 2016 an de jî bi navê Snowden du fîlm hatiye pexşkirin.
Jost Gippert [ˈjoːst ˈgɪpʰɐt] (12 adar, 1956 li Winz-Niederwenigern, niha Hattingen, Elmanya) zimannasekî alman û kafkasolog, Profesorê zimannasiya berawirdî li Enstîtuya Zimannasiya Empîrîk di Zanîngeha Johann Wolfgang Goethe Mainê (Almanya) de û nivîskar e.
Li sala 1972an di Lîseyê Leibniz di Essen-Altenessenê de xwend. Ji sala 1972yan heta 1977an Zimannasiya Berawirdî, Hindnasî, Japonnasî û Çînnasî di Zanîngehên Marburg û Berlinê (Zanîngeha Azad) de qedand. Piştî qedandina xwendinê xwe li sala 1977an, bi karê xwe li ser "Hevoksazîya Pêkanîna Raderê di Zimanên Hind-Ewrupayî" de Pileya Doktoriyê Fîlozofî girt.
Ji 1977an heta 1990an di Zanîngehên Berlîn, Wien û Salzburgê de li cihên cuda wekî Zanyar û Alîkarê Zanîngehê û herwekî Wezîfedarê Lêkolînê û Zanîngehê xebitîya. Li sala 1991ê wekî alîkarê lêkolînê zimannasiya kompûtirê ji bo rojhilatnasî di Zanîngeha Bambergê de bi karê xwe li ser Bêjeyên Dêyn yên Îraniyê di ermenîkî û kafkaskiyê de Pileya Profesorê girt. Jost Gippert ji 1994an vir de di Zanîngeha Johann Wolfgang Goethe Frankfurt/Mainê de Zimannasiya Berawirdî dielimînê. Ji sala 1996an vir ve Endamê Derveyê Akademiya Zanistiyên ya Gelati (Gurcistan), ji sala 2002an vir ve Endamê Komîsyona Turfanê û ji 2007an vir ve Endamê Navenda "Ziman" li Akademiya Zanyariya Berlin-Brandenburgê de ye.
Li sala 1997an ji aliyê Zanîngeha Sulkhan Saba Orbeliani li Tîflîsê (Gurcistan), wek Profesorê Rêzdar, li 2009an ji aliyê Zanîngeha Ivane Javakhishvili wek Doktorê Rêzdar, li sala 2013an ji alîyê Zanîngeha Şota Rûstavêlî li Batûmê (Gurcîstan) wek Doktorê Rêzdar hat dîyarkirin.
Naveroka granîya herêmên karê wî, ji veguhêztina wî wek Profesorê Zimannasîya Berawirdî di Zanîngeha Johann Wolfgang Goethe Frankfurt/Mainê de ji sala 1994an virva, ji bo Zimanên Hind-Ewropayî û Dîroka wan û Tîpolojî ya Gelemperî û her weha Zimanên Herêmên Kafkasyayê ku, di dema dawî de, Projêyên Hevkarîyên cuda yên navneteweyî bi bin derhêneriya wî da terxan dike. Wekî Zimannasê Kompûtirê Projêya TITUSê ku daneyên bingehîn li niwîsên zimanên Hind-Ewropayî û zimanên der û doru wanên kevnar, li derbasî daneyên elektronîk kirin, armanca wê ye, ava kir û ji sala 1987an vir ve birêvediwe. Naveroka graniya herêmên lêkolînên wî Zimannasiya Berawirdiya Dîrokî, Tîpolojiya Zimên, Korporayê Elektronîk, Belgedanka Zimên yên Multîmedya, Dahûrina Elektronîk ji bo Destnivîsên.
TITUS, ARMAZI, GNC û LOEWE.
Jost Gippert avaker û birêveberêya projeya TITUSê (Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien) ye ku, daneyên bingehîn li niwîsên zimanên Hind-Ewrupayî û zimanên der û doru wanên kevnar, li derbasî daneyên elektronîk kirin, armanca wê ye (ji 1987an virva). Wî di sala 1999an de dest bi projeya ARMAZI (Ziman û Çandên Kafkasyayê: Belgedanka Elektronîk). Jost Gippert ji 2010an virva naveroka granîya "Digital Humanities Hessen" di çarçoveyê LOEWE ya Herêmên Hessen de (Projeyekê hevkarê Zanîngeha Frankfurtê bi Zanîngeha Teknîkîya Darmstadt û Sazûmanê bilinda Elmanîyê Azad/Muzeya Frankfurt Goethe) bervêdiwe.
Urfan Alparslan, di sala 1945'an de li bajarê Agirî, li gundê Mîrengiyê ji dayika xwe bûye. Wî, xwendina xwe ya seretayî li wir xelas kiriye. Paşî di dibistana mamostatiyê de xwendina xwe domand. 1967'an de dest bi mamostetiyê kir
Di sala 1979'an de ji bo Serokatiya Şarêdariya Agirî bû berendam û bû serokê Şarêdariya Agirî. Dema bû serokê şarêdariyê li gora derfetên xwe kar ûb ar ji gel rê dikirin, gel ew kir rêber û baweriya xwe pê anî. Hêzên dewletê her roj êriş û têkkdanên xwe zêde dikirin. Rojekê bi 75 hevalên xwe ve hat girtin. Paşî kûştinxwazî çê kirin û ew birîndar bû. Êrişên qirêj bazirganên Urfan Alparslan ji tekoşîna gelê wî paş de nehişt. Xebatên xwe yên gelêrî bi xebatên ramyarî vê girêda û bi awayekî bi hevbeşî digel hevalên xwe xebitî.
Çend rojan beriya 12'ê İlona 1980'yî ji aliyê wezîrê hundirîn ve serokatiya şarêdariyê ji Urfan Alparslan " hat sitandin ". 12'ê Îlonê çêbû, bi bîryara rêxistina xwe derbasî Kurdistana rojhilat bû.
Urfan Alparslan û komalek hevalên wî ji bo dîtinên cûda ji rêxistina xwe dûrketin. PSKT.- Roja Welat ava kirin. Wan di 1986'an de Tevgera Sosyalîsta Kurdistanê (TSK) ava kirin û bi bîryara bilind kirina tekoşînê li ser axa welat li Rojhilata navîn cîh girtin.
Urfan Alparslan, bi navê xwe yê din Kamilê Reşo, ava kirin û parastina Kurdistana serbixwe-azad û demokratîk ji xwe rê kirî bû armanc. Wî, bawer dikir ku şoreşa Kurdistanê, her wiha dikare di reya tekoşîna çekdarî rê bigihîje serﬁraziyê. Bi wê baweriyê di damezirandina Artêşa Rizgariya Kurdistanê (ORK) de cih girt û vegeriya welat.
Urfan Alparslan û hevalên wî bi leşkerên Tirk û cehşên ji wan rê di îlona 1988'an da li sînorê Qilaban - Elkê dest bi şer kirin. Ew şerê wan 3ê Kewçêra 1988'an da li Qilaban çiyayê Torisanê bi kîmyabarandina Tirkan bi dawî bû.
Urfan Alpaslan (Serhat Ararat, Kamilê Reşo) Endamê navendî ên TSK (Tevgera Sosyalist a Kurdistané) û Serokê Konseya Leşkerî ya bilind a Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan bû (Kürdistan Kurtuluş Ordusu Yüksek Askeri Konsey Başkanı)
Urfan Alpaslan di sala 1945'an da li gundê Mirangî ya ku bi bajarê Agirî va girêdayiyê tê dinê. Li gundê xwe dibistana seretayî dixwînê, piştra terê dibistana mamostetiye. Sala 1967 dibistanê xilas dike û dest bi mamostetiyê dike, ev 6 sal dikude.
Di Sala 1973 de li Stembol ê dikeve Înstîtuya Ataturk a Perwerdehiye, viya jî di sala 1975'an da diqedîne û cardin dest bi mamostetiye dike. Di navbera salên 1975-1978'an da gelek caran tê nefî kirin.
1978 an da bi daxweziya xwe tere Agirî. 1979 da hilbijartina Şarêderiyê da dibe namzetê PSKT ê û di vî hilbijartinê da dibe serokê bajare Agirî. Di vî demê da gelek tehdayî lê dibe, tê girtin, tê birîndar kirin.
Piştî cûnta Leşkerî ya 12 Îlone ji welat derdikeve.
Di sala 1984 an da ew û Zeki Adsiz tev bi hevalên xwe yên din ji PSKT ye diqetin û xeta TKSP-Roja Welat ava dikin, dûra ev xet di bin nave TSK (Tevgera Sosyalıst a Kurdistané) dest bi xebatê diki.
Ji bo dest pê kirina şerî çekdarî derbazî Rojhilata Navîn dibe.
Di piştî perwerdehiya leşkerî derbazî welat dibin û di 01.10.1988 de li çiyayê Sorisan di şer da şehîd dikeve.
Parêzgeha Der'a yek ji 14 parêzgehên Sûriyê ye ku dikeve başûr-rojavayê wî welatî. Li başûr parêzgeh digihêje sînorê Urdun, li rojava digihêje Parêzgeha Qinêtra, li rojhelat digihêje Parêzgeha Siwêyda û li bakur digihêje Parêzgeha derdora Şamê.
Navçeyên Parêzgehê.
Li parêzgehê 3 navçe (mentîqe) û 17 bajarok (nehiya) hene.
Friedrich Christian Anton "Fritz" Lang (z. 5ê kanûna pêşîn, 1890 - m. 2ê tebaxê, 1976) fîlmçêker, senaryonivîs û derhênerekî elmanî bû. Fritz Lang, lawê Anton Lang û Pauline Lang, li Wienê hat dinyayê. Dê û bavê Fritz wek îsewî dijîn. Malbata Pauline Lang cihû bûn lê paşê baweriya xwe diguherîne îsewîyî. Ji ber ku Lang di malbateke îsewî de mezin bû, di fîlmên wî de bandora dîn (îsewî) heye.
Piştî dibistana bilind Lang di zanîngeha Teknîkî ya Wienê de beşa endazyarî xwend, lê paşê beşa xwe guherand û beşdarî beşa hûnerê bû. Lang xwendina xwe nîvco dihêle û li Ewropa, Afrîka û Asya geriya. Di 1913 de Lang li Parîsê kêşanê (resimandin) xwend.
Îbrahîmê Goranî (z. 1616 Şehrezûr - m. 1690 Medîne) alimê mezheba şafiî û nivîskarekî kurd e.
Navê wî yê dirêj Îbrahîmê kurê Hesen kurê Şihabedînê Goraniyê Şehranî yê Şehrezûrî ye ("İbrahim bin Hasann bin Şihabedîn el-Goranî eş-Şehranî eş-Sehrezûrî")
Leqeba wî Burhanedîn e. Navdankên wî Ebul-Îrfan, Ebû Îshaq û Ebû Muhemmed e.
Îbrahîmê Goranî perwerdehiya xwe pêşyê di nav malbata xwe de girt, piştî demekî diçe Medîneyê bicîh dibe. Li Medîneyê li cem alimên mezin dersên olê û fenê yên weke fiqih, mentiq, hedîs û matematîkê hîn dibe. Îbrahîmê Goranî gellekî pirtûk jî nivîsandîye tê gotin hêjmara pirtûkên wî 80 ne lê hemî vê gavê tunene.
Seyidan an Seyidî, eşîrek Wêranşarê ye. Eşîrek ji konfederasyona eşîrên Milan e. Ev eşîr ji heft beran pêk tê: Qaloya, Hemoya, Dena, Kurmîya, Çerkezya, Eyşokya, Torina.
Gundên Seyidan piranî li hêla roavayê Wêranşarê ne. Ji van gundana çend mînak: Şabo, Xaçûk, Cinaz, Tilgoran, Tûlik, Xirbebis, Çoxran, Elî...
"Kulîlka Nîsanê" pirtûka helbestan ji aliyê Şêx Edhem Berzanî ve di 1976an de li Bexdadê hatiye nivîsandin. Dema Şêx ev pirtûk nivîsiye, temenê wî 14 sal bûye.
Pirtûk ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve hatiye veguhaztin bo tîpên latînî û di 08/2010an de ji aliyê Pencînar Weşanxaneya Çanda Kurdî ve li Stockholmê hatiye weşandiye.
Di pirtûkê de  24 sernavên babetcihê hene ku her yekê hunerekî di helbesta kurdî de afirandiye.
Çîrokên Gelerî pirtûka Xalid Sadinî ye.
Berhevkare van çîrokan di navbera salên 1992 - 2002’yan de di zîndane de maye û we demê ji hundir ev çîroken ku ji çavkaniyen curbecur berhev kirine û ji derudora xwe bihistine şandiye navenda Nubihare. Bi vî awayî gelek Çîrokên ku di ve kitebe cih digrin di wan salan de bi nave "Çîrokên Gelerî" di jimaren curbecur yen Nubihare de weşiyane.
Wêneyê Kratera Ebûlfida û Descartes li berhev
Kratera Ebûlfida navê kraterekî li ser heyvê ye ku bi navê zanistvanê kurd Ebûlfida ve hatiye binavkirin.
Pars (Persis) bin Meda (Media) yê da ye.
Pars an jî Parsistan(Parsiya kevn: "Pars-a/Parš-e", Akkadî: "Pars-u-aš/Pars-um-aš/Pars-ua", Aramî: "Paras", Farisî: "پارس/Pars") navê şûnekê binê Wirmê û Azerbaycanê bû û niştîmanê Gelê Farisiyên îrohiyan bû. Navê vê Welatê dûre hat şûna Bakûrê-Rojhilata kendava Farisî yê û îro bo navê parêzgeha Fars ê tê nivísandin.
Dînê îslamê di sedsala 7'an de derket, îslam dînekî ji îbrahîmî ye, ji aliyê  Muhemmed pêxember ve û piştî wefata Muhemmed pêxember ji aliyê xelîfeyan ve hate belavkirin.
Dema nezantî.
Ev dem ji dema pêşya îslamê re tê gotin ku nexwendin, şerr, pevçûn, koletî û bi saxî ve kuştina keçên piçûk hebû li Erebistanê û bi hatina Îslamê ew hawe hatin qedexekirin. Bi erebî ji vê serdemê re "Cahiliye" dibêjin.
Dema seadetê.
Ji bo dema ku Muhemmed li jiyanê bû tê gotin, Bi erebî "Esra Seadetê" dibêjin ku tê wateya "Dema xweşiyê" Lê li gorî hin çavkaniyan Esra Seadetê ji bo dema çar Xelîfeyan jî tê gotin.
Dema xelîfeyan.
Piştî wefata Muhemmed Pêxember Îslam ji aliyê Ebûbekir, Omer, Osman û Elî ve hate belakirin.
Gelê kurd û îslam.
Hevnasbûna gelê kurd bi îslamê re digîhîje dema Muhemmed Pêxember, Lê pirraniya kurdan di dema Omer de bûne misilman.
Serdema zêrîn.
Ji sedsala 8'an dest pê kir û heta sedsala 13'an, (li gorî hin çavkaniyan heta 14'an 15'an) di na misilmanan de zanist û xwendin pêşve ket û gellekî nûvenan hate kirin.
Dînên kurdan, olên kurdan an jî baweriyên kurdan, kurd berî îslamê li ser dînê zerdeştîtiyê bûn, dînê zerdeştîtî ji aliyê Zerdeşt pêxember ve di navbera salên 660-583 BZ ve hatiye belakirin. Pirtûka Zerdeşt Avesta ye. Tê gotin Avesta lê ser çermê 600 ga hatibû nîvisandîn lê wextâ ku Îskender hat wê erdê Mezopotamyayê stand. Ew pirtûka şewtandin.
Îslamiyet di sedsala 7'an de derket wê demê kurd di navbera du dewletên mezin Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê de perçekirî dijiyan, artêşa îslamê di dema Omer de di sala 637'an de erdê Kurdistanê fetih kir û îslamiyetê li Kurdistanê belakir û pir kêmê kurdan ne têde pirraniya kurdan misilmantî pijirand.
Li Kurdistanê çawa ku gelek gelên cûda bicihûwarin, gelek olên cuda jî hene. Ji xeynî misilmanan, êzîdî, zerdeştî, xiristîyanî, cihû
Piraniya kurdan misilman in, kurdên ku bi hewramanî, kurmancî û soranî diaxifin bi piraniya xwe sunî ne u ji mezhebe şafiî ne. Li Başûrê Kurdistanê herêmen Kirmaşan, Luristan û Hamedan kurdên şia jî hene ku bi kelhûrî an jî feylî diaxivin.
Qasî 4-5 milyon kurdên elewî li Bakûrê Kurdistanê, li herêmen Dêrsim, Mereş, Meledî, Erzingan, Sêwasê hwd dijîn.
Yarsan.
Kurdên yarsan bi piraya xwe kirmaşanî, lekî û hewramî axifin û li herêmen wek Kirmaşan, Gûran, Lekistan, Behdînan û Germiyan dijîn.
Êzîdîtî.
kurdên êzîdî bi piranî li Başûrê Kurdistanê, li herêmên Şengal, Şêxan û Mûsilê dijîn. Li Bakurê Kurdistanê, Rojhelatê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê jî hejmareke biçûk ji kurdên êzîdî hene. Herweha hejmareke biçûk li Ermenistan, Gurcistanê û Rûsyayê dijîn.
Mesîhîtî (filehtî, xiristiyanî).
Dînê xiristiyanî ji aliyê Îsa pêxember ve hatiye.
xiristiyantî di nav kurdan de pir kêm e. Belê gelek ermenî û sûryanî yên li ser dînê xiristiyanî li Kurdistanê dijîn.
Kurdên cihû li Behdînan, Hamedan, Luristan, û Kirmaşanê dijîn
Zerdeştî navê dînê ariyanê ku halê Pêxember Zerdeştê hatû belakirin. Îro kesên ku pê bawerî bînin kêm in.
"Tewarîxî cedîdî Kurdistan", anku "Tewarîxa cedîd a Kurdistanê" (Dîroka nû ya Kurdistanê) yan jî "Kitabî tarîxî cedîdî Kurdistan", anku "Kitaba tarîxa cedîd a Kurdistanê" (Pirtûka dîroka nû ya Kurdistanê) pirtûkeke li ser dîroka kurdan ku ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve hatiye nivîsandin. Ev pirtûk wenda ye. Hete niha gelek hewil hatiye dayîn, lê ew bêyî netîce mane. Li gor ew agahdariyên ji aliyê Aleksander Jaba ve hatine dayîn, ew pêşgotina ku ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve ji pirtûkê re hatiye nivîsandin û A. Jaba ew wergerandiye zimanê fransî û heta niha hatiye parastin û gelek kesên din ku di derbarê vê pirtûkê de nivîsandine.
Mele Mehmûdê Bazîdî, di sala 1857an de dest bi nivîsandina vê pirtûkê kiriye. Ew yek nusxe tenê hatiye nivîsandin û hecma wê nêzîkî hezar rûpelan bûye. A. Jaba ew bi pêşgotina pêncê rûpelan pêkhatî (A4) ya ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve ji pirtûkê re hatiye nivîsandin, wergerandiye fransî û ew di 30yê adara 1867an de ji bo zana û rojhilatnasên rûsî di vî warî de nêrînên xwe bêjin û vê xebatê binirxînin, ji Akademiya Zanistî ya Sankt Petersborgê re şandiye.
Naveroka Tewarîxî Cedîdî Kurdistan.
Gelek dîroknasan xwestin nivîsara dîroknasê kurd ê sedsala XVI bi nav û deng Şerefxanê Bidlîsî, Şerefnamê bidomînin, lêbelê hemû hewldan û xwestekên wan nehatin serî, tenê parek jê berdewam kirin. Kesê piştî Şerefxan ceger kir dîroka ne tenê meydanekê, malbatekê yan êlekê, lê ya welatê Kurdan bi temamî binivîsîne, lawê bajarê Bayezîdê, Mele Mehmûdê Bayezîdî bû.
...Heger çawa be jî, paşê çi bi nivîsara Mele Menmêd hatiye, em nizanin. Di nav destnivîsên Kurdî yên li cem Jaba bûn û niha di pirtûkxana dewletê a giştî, a bi navê E. Saltikov Şêdrîn dene, ev nîvîsar tune ye. Her nenas e jî, Gelo xebata Jaba ser wergerandina wê temam bûbû, ya na ? Di nameyên wî yên sala 1867a de û salên li pey jî, em tiştekî ser wê nabînin.
Di arşîva akademiya zanistî ya soveytê de, ji wê nivîsara Mele Mehmûd î dîrokî a fereh tenê tercuma "pêşgotinê a Frensî", ku A. Jaba bi xeta destê xwe ser 50 rûpelên qiyas 21,5x17, nivîsandiye, maye.
Dîsa em zanin, A. Jaba di nama xwe de ji B. A. Dorn re 13ê hezîrana 1868a, dibêje, ku ji bilî pêşgotinê di xironîkê de 11 beş û navnîşana (lîsta) hakiman mîr û axayên di sala (1200) 1785-1786an de hukum kirine jî hene. Di pêşgotinê de bêtirî hemî fehresta navnîşanan bala mirov dikişîne, bi xêra wê mirov naveroka pirtûkê nas dike.
Tenê pêşgotina vê kitêbe destê me heye lêbelê ev naveroka bi yanzdeh xalan ava bûye mixabin wûnda ye!.
Wekû ev fehresta navnîşanan xwanê dike, xironîka Mele Mehmûd, wilayetên bingehîn li bakur û nava Kurdistanê û degera sed salî ji dîroka wan, ji sala (1200) 1785-1786 heta sala(1274)1857-1858 dane ber xwe. Bi şehadetiya A. Jaba nivîskar gelek caran di dîrokê de kûr çûye, gihaye demên dûr û dirêj, mîna dema Şerefxanê Bedlîsî. Bêguman, heger destnivîsa xebata Mele Mehmûdê Bayezîdî bête dîtin, baza serkaniya dîroka Kurdî, bi dokumenteke ji dereca yekemîn tê dagirtin. Belê ji ber ku ev nivîsar heta niha nehatiye dîtin, çapkirina về tercumê (mebest jê wergera pêşgotina Mele Mehmûd e J. Dost), ku afranerê van xêzan ji pêlên destnivîsa A. Jaba pêk aniye, wê gelekî rind be. Iro hew ev di destê me de heye.
Nameya P.E.Lerch Derbarê Tewarîxî cedîdî Kurdistan.
"Nivisara ku 30ê adara îsal ji Smîrnayê (Îzmîrê) tevî namekê ji aliyê şêwirdarê sereke A. Jaba ve gihaye me, wergera Frensî ye ji pêşgotina (Tewarîxâî Cedîdî Kurdistan) re. Pêşgotin bi Kurdî hatiye nivîsandin û li gora peyva tercuman, wergera ji esil hatiye, ew hesab dibe mîna berdewamiya nivîsara Şerefxanê Bedlisî, ku mîrza akademîk Wiliyamînov-zêrnov bi zimanê Farisî çap kiriye, tê hesabkirin...ji ber tunebûna nivîsara Kurdî, ku wergera Frensî ji ber hatiye girtin, xwedîyê îmza li binî nikare tu tiştî li ser qîmetê wergerê bêje. Li gorî xebatên ji vî rengî, ku berê mîrza Jaba pêkanîne, xwediyê îmzê, kare tenê guman bike, ku vê carê ji fikra têkstê rast hatiye dayîn...piştî venerîna naveroka vê pêşgotinê, pêwist e bêjim ji bilî qewarekirina zaravên Kurdî, tu tiştek balkêş têda nehatiye û zor tiştên tê de hatine hela zû da ji me re aşkere ne."
Qîmeta (Girîngiya) Pirtûka Tewarîxî Cedîdî Kurdistan.
Li gor van agahiyan mirov pê dihese ku Jaba ji destxetên peyda dike hinekan li cem xwe dihêle. Kesê vê pirtûkê bibîne hem ji bo diyarkirina diroka kurdan xêrek mezin bike herwiha dikarê vê pirtûkê bi milyon dolara bifiroşe.
Kuşniya kurdî (bi çoxe) werzişeke gelêrî û kevneşopî ya kurdên Xoresanê ye. Di nav kurdên Xoresanê de gelek minasebet hene ku kuşnîzanên pehlewan lîstik û xurtbûna xwe nîşan bidin. Ev lîstik hema hema bûye sembola kurdên Xoresanê.
Kuşniya bi çoxe, li gorî hinek rêbazan tê girtin. Pehlewan divê ji aliyê stû û milên xwe ve xurt bin.
"Tarîx dewlet el-ekrad [- we'l-etrak]" ("Tārīkh dawlat al-akrād [- wa'l-atrāk]"; bi kurdî: "Dîroka dewleta kurdan [û tirkan]") pirtûka dîronasê ereb ya Elhezrecî ye.
Navê El-Hezrecî yê rastî: Muhemmed bin Îbrahîm bin Muhemmed bin Ebi'l-Fewaris Ebdulazîz el-Ensarî el-Hazrecî ye.
Di pirtûkê de qala dewleta kurdan a Eyûbî dike. Tenê çend pel wî xwe gihîştine roja me. Ev pirtûk nuha li Stembolê di pirtûkxaneya Silêmaniye ("Süleymaniye Kütüphanesi") de ye. Berhem di sedsala 13an de hatiye nivîsandin.
Tirkan li ser pirtûkê bi dizî û ji çavnebariya kurdîtiyê li kêleka "Tarîx dewlet el-ekrad" "we'l-etrak" ji nivîsandine, yanê kirine Dîroka dewleta kurd û tirkan, lê pir eşkere ye ku peyva "we'l-etrak" ji dû re hatiye nivîsandin.
Müfid Yüksel jî gotiye ku peyva "Wel-Etrak" ji durre li ser nivîsîne, û dibêje ku ewê "Wel Etrak" jî li ser nivîsiye mehtemelen Prof. Ramazan Şeşen e.
Usman Efendiyê Babij (1847 - 24.03.1929) Li taxa Camî-î Kebîr a Sêwregê hatiye dinyayê. Bavê wî Hecî Eyub Efendî ye. Ji alimekî Sêwregê yê bi navê Zulfîkar Zuhtî Efendî ders û îcazet stend. Di sala 1884an de tayina wî derket endamtiya Mehkemeya Bidayetê ya navçeya Sêwregê. Piştî mirina miftiye Sêwregê Zulfîkar Zuhtî Efendî, di sala 1903'yan de bu miftiye Sêwregê.
Usman Efendiyê ku zîrek û xwedî kesayetiyeke dilnem bû ji aliyê gel ve hate hezkirin û baweriya wan pê hat. Gelek gelemşeyên li dora xwe çareser kir. Gelek caran kesên ku jê hez nedikirin daxwazneme di deheqî wî didan û giliyê wî dikirin. Ev giliyê ku di derbarê wî dihatin dayin hemû vala derxist û pêşiya wan girt.
Li ser zaravayê zazakî yê kurdî sekinî. Bi Zazakî mewlida ewil nivîsand. Gava mewlid nivîsand him gihîşt kurahiya zimên û him jî gihîşt radeyeke estetîkê.
Celadet Bedirxan pêşekeke dûvedirêj ji mewlida ku Usman Efendiyê Babij nivîsandiye nivîsiye û li Şamê çap kiriye. Di kovara "Hawar"û de li ser girîngiya mewlida Usman Efendiyê Babij nivîsandiye û besnê wî daye.
Ji bo taybetmendiya wî ya ku alim e bi payeya "mahreç"ê hatiye xelatkirin. Li Sêwregê miriye.
Gotinake Wî.
"Marifet ew e ku ji tunebûnê bête çêkirin. Kirina tiştên ku herkes dizane û herkes dike ne marifet e."
Nasiruddewle Ehmed ibn Merwan an (Ehmedê kurê Merwan) li gundê Kormasê yê girêdayî Şêrwanê hatiye dinyayê. Ji eşîra Humediyye, milê Charbuhtiyye ye. Zavayê Mervan ê bi navê Baz bîn Dostek lawazketina nifuza Hamadiyan ya li Amedê û Cizîrê wekî firsandekê dibîne û gelek eşîrên kurd ên wekî Beşneviyye Buhatiyye ve Hakkariyye li dora xwe dicivîne. Li ser kuştina Baz a di şerekî li Mûsilê, birayê Nasruddewle yê mezin Ebû Elî Hesen Merwan hate Heskîfê û bingeha dewleta Merwanî avêt. Piştî mirina Ebû Elî birayê wî Sa'd ket şûna wî. Piştî ku Sa'd li Licê bi êrîşekê hate kuştin, Nasiruddevle çûye Farqînê û li ser serê dewleta Kurdan Mervanî rûniştiye.
Sînorê welatê xwe li rojhilatê heta Erdîşê, li rojavayê Xarpêtê, li başûr heta Nisêbînê, li bakur heta Mûşê berfireh kiriye. Çemê Muradê sînore di navbera Merwaniyan û Bîzansiyan de bû.
Nasiruddevle Piştî ku li welatê xwe aramî pêk anî, îcar dest bi xebatên îmarê kir. Parastina xwe xurt kir. Li Farqînê nexweşxane, xan hemam, sûk, pir, kuleya saetê û camî ava kir û pê ra cihokên mezin ên avê vekir. Bajarê Nasriyyeyê ava kir. Bi devletên cîran aşîtî pêk anî.
Li welatê xwe xweşdîtina di navbera olan de derxist pêş. Farqîn bû navendeke girîng a zanînê ya wê serdemê. Gelek lêkolîner, wêjekar û oldaran li wir şert û mercên xebata bi azadî dîtin.
Welatê xwe 50 salan bi edaletê tev gerand. Pirbûn, zêdebûn û bereket li her derê welat geş bibû.
Gotina Mesûd Berzanî ji bo Nasiruddevle Ehmed Îbn Merwan gotiye;
"Ji nav gelê me pêşengên mezin û zilamên têkoşînê derketine, vana ji bo heqê gelê Kurd bi qehremanî têkoşiyane. Her Çiqasî ji bo van heqan ji fedakariyê nereviyane jî, di mijara binpêkirin, talankiriana van heqe de qet tiştek neguheriye.
Nebûna koordînasyon û rêvexistinê ya di navbera serhildan û raperînan. Weka mînake; gava herêmek serî hildide, xebera herêmên din ji vêya çe nabe.
Her tim dijminan wextê despêkirina tevgera Kurdan diyar kirine. Ez bawer nakim ku Kurdan carekê jî ji bo serhildanên xwe wexta rast hilbijartibin.
Ji ber ku şert û mercên objektîv û subjektîv baş nenirxandine, Kurd ji dê la ku serî hilbidin, şerê çekdarî bikin, ketine nav têkiliyên dîplomatîk, ji dêvla ku li rêya aştiyê bigerin jî şer kirine.
Dijmin timî dewlemendtirin, xurttir û fetbaztir bûne."
Şehr an Kişwer an Dewlet an jî Dûgel
zahfwateyî ye. Bi maneyake tê zanin, ew tê wateya, di nav kom, rêkxistin an dezgehê de Fermanekê siyasî ye.
Şehr: ji zimanê Ariya kevn "xşeθre-" (desthilat) û ji Parsî: (Farisiya kevn) "*- xšaça-" (serwerî, ferman)
Kişwer: bi rêya soranî yan yekser ji farisî کشور (kişver),hevreha pehlewî kişver Dewlet: ji erebî yê tê û wateya xwe: "desthilat" û "serwerî" ye. "Dewlet" a erebî jî wek ya îranî yê bo xanedanê dahat bikarandin. (binêre:al-Dawla)
Şiklên Şehrê.
Di siyasetnasî ya nûjenê de, di nav şiklê dewletê, hikmranî û şiklê hikûmetê tê cuda kirin heye;
li dema qedîmê de Hikmranî û şiklên dewletan hevwate bûn.
Gora Arîstotales şeş hikmraniyên baş hebûn;
gora Cîcero sê Hikmraniyên baş (res publica) hebûn ew: Monarşî, Arîstokrasitî û Dêmoqritî ye.
Lîsteya şehrên cîhanê
KÜRD-DER komeleyeke kurdî ye û di 5'ê adarê 2005'an de li Amedê hatiye damezrandin. Serokê KÜRD-DER'ê İbrahim Güçlü ye.
Komela bi navê KÜRD-DER a li Enqereyê ji vê komelê cuda ye.
Qoşme, aleta mûzîka bayî ya Kurdên xorasanê, ku li menteqên Kirmanşan û Îlam pê ra duzile (du nêy) dibêjin, yêk ji sazên din e ku li bakura xorasanî bi destên Aşiqan tê lêdixin.
Li menteqa Kurmanj ya bakûra xorasanê sê cûr Qoşme tên dîtin.
1 – Qoşmên ku pênc kun hene (Qoşmên pênc kunî) 2 – Qoşmên ku şeş kun hene (Qoşmên şeş kunî) 3 – Qoşmên ku heft kun hene (Qoşmên heft kunî), li paş gişt Qoşman ti kun tunin. Qoşme pirtir li dawetan bi def (dayre) û yan jî dihola ku bi destan tê lêxistin hengên lîstikê îcra dike. Qoşme pirtir ji hestîyên qanatên têr û yan jî yên durnê (quling) û carina ji qamîş (nêy) û heta carina jî ji hesin (lûlên hesinî mîna lûlên antîna tilivîsyonan) çê dibe, ku dengê Qoşma hestîyî dilnişîntir û rindtir e. Qoşme sazek cotî (dutayî, du lûlên dengdar) ye û dirêjîya wê bi gir û qiçik bûna hestîyê firendan ne. Li serî her yêk ji lûlên Qoşmê, pîzpîzk (ser pîq) ku ji qamîş in siwar dibe. Her du lûlên Qoşmê bi piranî hevdeng kok dibin, lê mimkun e ku carina (helbete pir kêm) kokên din yê hevnasîn, mîna koka sêyim û heta carina koka duyim bêbin dîtin. Van kokana pirtir Qoşmevanên hostakar îstifade dikin. Şayed hinek van kokana ji natewan bûna (nekar bûna) Qoşmevan li ser kok kirina deqîq û serast a Qoşmê daynin, hema wer nîne û îstifade kirin ji van kokên neaşina û hevnas bi giştî û tevahî agahane ye û sa daynamîsm û cûlîna (livîna) pirtir pîyade dibe. Qoşmevan dîsa sa çêkirina daynamîsm û cûlînê carina jî du dengên ferqdar ku pirtir li kêleka hev in ji rêya lûlên Qoşmê xwe çêdikin.
Mûzîkên Qoşmê.
Mûzîkên mihelî (herêmî / navçeyî) yêk ji mohimtirîn serwet û sermîyên ferhengî li her menteqê ne, li bakûra xorasanê jî va mijara (babeta) bi ronayî tê dîtin. Dutar û Qoşme ji mohimtirîn saz û aletên mihelî li bakûra xorasanê ne. lê ez bêtirs û bêguman û bêperwa dikam bêjim ku li vê navbeyna da Qoşme xerîbtirîn û mezlûmtirîn û bê piştîvantirîn mûzîka Êranê ye. Li alîyê rojava Êranê û menteqa Êlam / Îlam va saza bi navî duzile tê naskirin. Zil yani qamîş / nêy, û duzile yani dunêy / duqamîş ku li hevdu nûsikandine / girêdane. Li zemana berê va saza bi navên coftan / coftî û nirmar-al-mosena jî dihatine nasîn. Hinek êranî dibêjin ku va saza / aleta yêkim car Farabî (şaîrê Faris) çêkirîye û paşê li nav miletên cûr bi cûr belav bûye û kamiltir û rindtir û hezkirî bûye!
Aleta qoşmê ji du qamîş / nêy bi dirêjîya li dor 20 santîmitir,an ku li kêleka hev (li cem hev, qoş yani muwazî/ rastênhev) danîne û bi hev girêdane (nûsikandîne) çêdibe. Li menteqa Kurdên xorasanê bi xisûs bilûrvan û qoşmevan yên hostakar û destbikar ku li kelan / gundan û li nav koçer û bînan in li şûna qamîşan ji hestîyên lingê têr / şahîn îstifade dikin. Ji alîyê mûzîkî da va saza oktavek kamil e yanku dikaye heft notên mûzîkî ên eslî lêxe.
Va saza ku bi xisûs (bi taybetî) sa merasim û kom / komcivîn ên dawet û dîlan û şadîyê ye, pirtir ji 70 ta 100 sal berê sazek bûye ku qaşmar û qereçî (mitrib)an li ceşn û merasim ên dawetan bi dirav lêdixistine ku bi zimanê xelkî adî carina bi wan ra mitrib jî digotine. Bi vê hal û rewşa da bi rastî qodreta dengê dilnişîn û tewana ecîb û qoweta matmayî kirina vî sazî mihelî tiştek bêhempa ye, lê mixabin (efsûs ku, heyf ku, esefnak e ku) li rêya ji bîr kirinê û wendabûnê ye.
Dutar, ji sazên nav mal û colegan e (ji sazên çiyayî û zozanî nîne) û bi destên bexşîyan tê lêxistin.
Dutar li nav  Kurdên Xorasanê du cûr kok dibin: yêk li bira çarim ya din jî li bira yan nisbeta pêncim e. Bi dîtina cenabê Alî Xolamrezayî (honermendê Almecoqî) bi koka çarim ra koka Newayî û bi koka pêncim ra koka Kurdî dibêjin û hengên Farisî ya bakûra xorasanê jî bi koka pêncim îcra dibin.
Cenabî Mihemed Yêgane (Dutarvanê Hostakar) li vê bawera ye ku, kokên dutarê yêk Kurdî ye û a din jî Tirkî ye. Bi kokên Kurdî hengên Kurdî mîna: Ela mezar (ela / la / lo mezar), durne (quling), Lo, Ceferqolî, û … îcra dibin, bi kokên Tirkî jî hengên mîna; Giraylî, Tecnîs, û … tên îcra kirin. Li meclîsên şadî û dawetan li destpêka şevê sa çêkirina lîstik û heyecanê ji Zirnê û Dihol û Qoşmê îstifade dibe, û li axira şevê (dû / dawîya şevê) jî Bexşî li hundirê malê Dutarê lêdixin û kilaman
Dudar kurdî le nav kurdên xorasanê
Dutarên zemana berê.
Dutarên zemana berê (qedîm) li bakûra xorasanê ji sazên îro qiçiktir bûne. Kasik û rûpel a dutarê pirtir ji dara Tûtê (dartû) û destê dutarê jî pirtir ji dara zerdalû (qeysî)yê çê dibin. Li zemana berê li şûna sîm ji hevrîşim (ebrîşim / herîr) îstifade dikirine. Li bakûra xorasanê qîyas û modilên Dutarê ti standardek bêlû tune. Dutarên îro, yazdeh û carina jî duazdeh perdên xwe hene. Perdên dutarê li navbeyna nîv-perdê pir deqîq û serast nayên girêdan û navberên qiçiktir ji nîv-perdê li perdebendîya dutarê tune ye.
Vir de wek "Mok" hatî nivîsandin.
Begitiya Moxê bi Gordiyan û Zawdexê Xanedana "Kardoxî" (Kurdî) bû.
Zawdex an jî Bezabde (bi zimanê ermenî: Ծավդեք, "Tsavdek" an Զավդեք, "Zavdek"), bi yonanî: Ζαβδιχηνής "Zavdichinís", bi latînî: "Zabdiccena", bi sûryanî: "Zawdai") begîtiyeke kardoxî bû. Ew begîtiye li rojavaya Akeyê, başûr rojavayê Ancewasiyê û bakûrê Hezewanê bû.
Dibêjin ku Zawdex asêgaya roman a watedar bû. Di sala 360î de Şapûrê Duyem êrîşê Zawdexî kir û ew şikand.
Begitiya Ancewasiyê xanedaneke medî-kardoxî bû, Kurdistana navendî yê. Va begîtiya li başûr rojhilatê deryaçeya Wanê û bakur rojavayê begîtiya Akeyê, navenda xwe kela Kengwarê bû.
Xanedan bi belavbûna Xanedana Ebasiyan çêbû, û li salan 780, dema serhildana wan, bi aliya serhildana Sadakiyan, dû dewletên kurd veqetîn û serbixwe bûn.
Xêzeroman, xêzeçîrok an jî wêneçîrok romanên ku bi alîkariya xêzên wêneyan hatine nivîsandin.
Di halê normal de xêzeromaneke bi pir wêneyên xêzkirî ne û sirayekî keyskirî û terxankirî ne. Eger kesekî di xêzeromanê de tiştekî dibêje paşê meriv dikarê wê di balona axaftinê de bixwîne. Misira kevnar ji berê de wêne hebûn li ber ku meriv tiştekî nivîsandin. Ema tenê li dor salên 19ê xêzeromana ku em wek îro nas dikin hene. Du grûpên xêzeromanan hene.
Di xêzeromanên kenawer fîgûran zêdekirî xêzkirî ne. Ewna wek mînak çav û pozên mezin hene wekî Asterîks û Obelîks an jî wek ajalan xuya dibin wek Mickey Mouse.
Di xêzeromanên din de derbarê lehengan de ne. Ewna mêr û jinên hêz eynî mirovên rastî xuya dibin. Çîrokan liserhev hê sernerm in. Wek mînak Superman, xêzeromanên Western an jî çîrokên serpêhatiyên Tintin in. Li Japonya de şêwaz bi xwe yê hezkirî ye ku ji wan xêzeromanan re meriv manga dibêje.
1- Yê ji rastiyê tune, rast ne, û yê bermahiyê hiyalan.
peyvek ji Frensiyê. di her demê tê dîtin lê bi piranî sedsala XVIII. de li Frensa bi tesira Romanên Tirsê yên Îngilîz destpêdike, mabetên bi alikariya hêzaxiyalîne.
Zerdeştî, Mazdayansa yan jî Behdîn dînekî Xwedayî ye û yekemîn dîn a yek-xwedayî ye ku tê zanîn. Zerdeştî, dînekî yek-xwedayî ye ku ji aliyê Zerdeşt pêxember ve li rojhilata navîn hatîye demazirandin. Baweriya zerdeştîtiyê xwediyê kozmolojîyek dualî ye ku tê de behsa başî û xirabiyê dike. Zerdeştî pêşbînî dike ku herî dawî hemî xirabî ji aliyê qenciyê ve bi awayekî mayî tê desteserkirin. Zerdeştî xwedawendek aqilmend a neafirandî û xêrxwaz ku bi navê Ahûra Mezda (Xwedayê Aqilmend) tê zanîn, wekî hebûna xwe ya herî bilind pênase dike. Ji aliyê dîrokî ve taybetiyên yekemcar ên Zerdeştiyê, wekî yekxwedayitî, mesyanîtî, baweriya bi îradeya azad û dadgehkirina piştî mirinê, têgihîştina bihuşt, dojeh, milyaket û cinan heye. Di nav têgehên din de, dibe ku bandor li pergalên dînî û felsefî yên din jî kiribe ku di wan nav de Dînên Îbrahîmî û Gnostîsîzm Bûdîzma Bakur û Felsefeya yewnanî heye.
Zerdeşt - navê wî, jiyana wî, dema wî.
Zeredeşt ji êla Spîtamîdan e, a ku di Yasna (46,13 – 51,12 – 53, 1) de hatiye binavkirin. Li ser wateya navê Zeredeşt lêkolînvan negihane baweriyekê tenê; hinek dibêjin “tîmarê hêştiran” e, hinek din jî dibêjin “xudanê hêştirên rengzêrî” ye.
Navê dê û bavê wî jî, Pouruşaspa (Yasna 9,15; yt 5,18) û Dugdova (Fr,D.4) bû.
Li ser zaroktî û xortaniya wî gelek agahî nînin. Lê tê zanîn ku ew hîn ji zaroktiya xwe de oldar bû û li ser rêûresmên pêşkêşkirina qurbanan û li ser stêrkzanîn û antropologiyê gelekî zanayî ya wî hebû (Yasna 33,6).
Di sîsaliya xwe de, Zeredeşt dest bi belavkirina ola xwe dike (Yasna 28,4). Di deh salên pêşîn de pir kes guh nadinê, loman jî di Yasne 46, 2–5 de gilî û gazincên xwe dike ku çawa peyrewên wî hindik, xizan û stemlêkirî ne.
Ji ber vê yekê jî ew ji welatê xwe bar dike (Yasna 46,1). Li gor agahiyên zimanewanî, zanyar di wê baweriyê de ne ku Ew pir dûr neçûye, ango neçûye devereke ku têde bi zimanekî di tê axaftin; ew di nav xelk û axivên heman zimanî de mayî.
Piştî ku peyam û baweriyên Zeredeşt digihin guh û dilê Viştaspa, yê ku hîngê li devereke Bakurê Îranê desthilatdar (padîşah) bû, ew ji ola nû re dibe piştgir û parêzvan. Belkî ne ji wî bûya, ola Zeredeşt dê tu ciyê xwe di dîrokê de ne girti bûya.
Li gora ku zeredeştiyên kevin gotine, Zeredeşt (77) salan û (40) rojî jiyaye û li ser destê yekî bi navê Malkuş hatiye kuştin.
Welatê Zeredeşt Airyana Vaejah bû, ku bi xwe herêmeke li Bakur-rojhilatê Îranê ye (Wandidad 1,3 – 19).
Dema bûyîna Zeredeşt, bi misogerî, ne naskirî ye; Boyce dibêje ku Ew di sedsala 18-ê berî zayîna Îsa de hatiye dinê, hinek jî dibêjin ku Ew bi 258 ber Îskenderê Mekedonî hatiye. Li gor nivîsarên Asûrî, ola Zeredeşt li derdora sala 714 berî zayînê li Mediya belav bû. Lê piraniya çavkaniyan Zeredeşt di sedsala heftê berî zayînê de bi cih dikin. Li vir tiştê giring û balkêş ew e ku, li gor agahiyên zimannasiyê û li gor zimanê ku Zeredeşt pê daxivî, mirov dikare Wî di hezara diwem berî zayînê de bi cih bike.
Avêsta - çavkanî û pêmayîn.
Berî her tiştî, hêja ye em zani bin ku gotina “Avêsta”, wek navê berhemvaniya olî ya zeredeştî, di heyama sasaniyan de hatiye naskirin.
Di nivîsarên Farsiya navîn de em pêrgî gotina “Abestāg” tên. Christian Bartholomae di wê baweriyê de ye ku ev gotin ji gotina (Upa-stāvaka) ya Îraniya kevin hiltê, ku ew bi xwe jî wateya ‘serberzî’ dide.
Di Farsiya nû de jî Āwastā dibêjin. Kurd jî dibêjin Avêsta.
Di serdema Farsiya Navîn de, Avêsta di pirtûkeke bi zimanê Pehlewî de hate şirovekirin. Vêca navê wê pirtûkê jî Zend-avêsta danîn. “Zend” wateya şirovekirinê dide.
Naskirina cîhanê ji berhemên zeredeştî re ji sala 1771-ê de dest pê dike, gava Abraham-Hyacinthe Anquetil du Perron yê firansî, ji bona wergerandina.
Avêstayê, hîn di sala 1758-an de, berê xwe da Surat-ê (Hindistan) û du sal û nîvan li wir lavij û bêrîteyên Parsan2 xwend, nivîsarên zeredeştî bi dest xwe xistin û ew wergerandin Firansî.
Bi wê wergerandinê ewî der-fet û şiyana naskirina ola Zere-deştî arastey cîhanê kir.
Gava mirov li avêsta vedige-re, jê re xuya û aşkere dibe ku ew bi du zimanan, ango bi du asteyên cida yên zimanekî, hatiye gotin/nivîsandin: Avêstayiyê kevin û yê nû. Piraniya lêkolînvanan jî di wê texmînê de ne ku Avêstayiyê kevin zimanê serdema Zeredeşt bû.
Beşên dîtir bi Avêstayiyê nû hatine nivîsandin.
“Min Tu pîroz nas kir, ey Mazda Ahora, gava min dît çawa Te bi şiyana xwe Jiyan afirand û çawa Te pişt re berdêla kiryar û gotinan destnîşan kir; pîsîtî bo bedkaran û qencîtî bo qencan da.”4
“Ez dixwazim Te hêzdar û pîroz nas bikim, ey Mazda, gava Tu bi destên xwe bi yên berdayî digrî û rê şanî peyre-wên Aşa dikî û wan ji peyrewên Drug cihê dikî; gava Tu bi tavê agirê xwe yê pîroz, ku hêza xwe ji Aşa werdigre, hêza ramana qenciyê didî min.”5
Nivîsandina Avêsta.
a>ê. Di zerdeştiyê de mirî dibirin daxmeyan
Avêstaya ku îro li ber destên me ye tenê çarêkek e ji Avêsta-ya ku di serdema Sasaniyan de cara pêşîn hatiye komkirin û nivîsîn. Çumkî piştî kavilkirina Împeretoriya Axmînî, li ser destên Îskenderê Mezin, gelek ziyan gihîşte nivîsarên zeredeştî yên pîroz. Loman jî mirov dikare Îskenderê Mezin yekemîn dijminê Avêstayê binav bike.
Herweha piştî bidawîanîna serweriya Sasanî, ji aliyê dagirkerên îslam ve, ziyaneke ne hindik gihîşte ewan nivîsaran.
Pêşîn Avêsta lêvane û bi awayekî devkî di nav Magî-yan (Zeredeştiyên Medya) de dihate parastin.
Di serdema Exmînî de, Dariusê yekê, da ku payebilindiyekê bide şaristaniya Exmîniyan, teminên (tekst) Avêstayê ji Magiyan wergirtin.
Loman jî, Avêsta paşê bi dîtinên cihê tête nivîsandin; yek li gora Magiyên Medyayê li Şîz, ya din jî li Istexr (nêzîkî Persepolis). Herdu nivîsandinên Avêstayê jî, weke me berê jî gotî, bi destê Iskenderê Mezin, di sedsala çarê berî zayînê de, tên şewitandin.
Di sedsala çarê piştî zayînê de hinde teminên Avêstayê ji nû de têne komkirin û nivîsandin. Ew jî, weke me gotî, mixabin, tenê çarêkek ji Avêstaya mak e.
Pirtûkên Avêsta.
Yasna bi xwe jî, ji du hêmanan, hevedudanî ye: ji Gatan (Gātha) û Yasna haptan-haiti. Yasna ku îro di nav destan de ye ji 72 hat ango beşan (bi zimanê Avêstayî haiti) hevedudanî ye.
Gātha (Yasna 28–34, 43–51 û 53) ji teminên kevin ên Avêstayê ne. Bêjeya Gātha wateya (sirûda bi kêş û rêzbend) dide.
Beşê herî mezin ji Yasna (Yasna haptanhaiti) bi Avêstayiya nû hatiye nivîsandin. Gewhera ola zeredeştî jî di Yas-nayê de ye, ku ew bi xwe jî serberzkirina Xweda Ahora Mazda wek Xwedayê herî bilind û afirande. Parastina vî Xwedayî jî bi riya rêwresmina tête kirin ku herweha rûmet- û rêzgirtina hêmanên xurustê yên bingehîn jî (agir, av… û Xwedayên bi wan ve girêdayî û Xwedayên roj, meh û demsalan jî) tête kirin. (Yasna 3–8)
“Ji bo rûmetgirtinê ez ji te re van tiştan pêşkêş dikim: cî-war, çêrgeh, mal, çavkaniyên avê, av, xak, çawîr û erd li vir û esman li wir. Aşa jî emê pîroz bigrin; stêrk, Heyv, Roj û ronahiya bê destpêk û dawî ya zindî jî.” (Yasna 3,14)
Videvdād ango (yasayên li dijî giyanên bedkar) ji 22 beşan hevedudanî ye. Ew pirtûka tek û tenê ye ku ji Avêstayê bi tûmî maye.
Di beşa wê ya yekê de em pêrgî cêroka afirandinê tên; çawa Xweda cih û erdên xweş û pîroz yek li pey yekê avakirine û çawa Angra Mainyu li hember wan afirandinên pîroz dijberên wan çê kirine.
“Ciyê herî baş ê ku min, Ahora Mazda, afirandiye Vaejah-a arî ya Dāityā 6 ya baş. Lê Angra Mainyu yê jehrdar jê re, weke bela, marê sor çê kir û zivistana ku jê Daêva [dêw] hatiye afirandin.”
Di beşa sisiyê de jî, em nivîsarên (rêşanên) li ser paqijî û erdtîmarkirinê, li ser çawabû-na paqijiya erd û jîngehê, li ser destdayîna laşan û dûrketina ji gemarkirinê. Di vî warî de Videvdād diyar û qedexe dike ku mirovek bi tenê laşakî rake û dibêje ku divê gor (tirbe) 70 gavî ji êgir û avê dûr be.
Di çar beşên dawiyê de, Videvdād hewildana Angra Mainyu ya ji bo jêrêkirina Zeredeştî salix dide. Herweha tembî û rawêjên tendurustiyê jî tê de hene.
Herweha di Videvdād de si-zeya tawanan hatiye şirovekirin; weke nimûne: sizeya êrişbirina ser mirovekî deh lêdanên bi qurbaca ku ji dûvê hespan çêkiriye û deh lêdanên bi qur-bacê ku ji çermê pêz hatiye çêkirin e. Dubarekirina tawanê sizeyê bêhtir dike û digihîne dused lêdanî. Herweha ji ê êrişker tête xwastin ku berdêla ziyanê bide, ango rewşê vegerîne weke berî êrişê.
Di warê yasaya şaristanî de, Videvdād awayê birêkûpêkkirina têkiliyên diravî di nav xelkê de şirove dike. Herweha mercên têkbirina peyman û lihevkirinê, û sizeya wê destnîşan dike.
Ji bîst û yek beşan (yaşt-an) hevedudanî ye. Hemû li ser lavij û pesnên Xwadayan e. Her
“ Em rêza Aşa Vahişta û Amêşa spênta yên rindik digrin û rûmeta Airyamanişya digrin, herweha ya afirandeyên Mazda yên hêzdar û Aşa yê rûmetdar yê ku Mazda afirandî…
1 Vispard: bîst û yek beş in.
Xwada û hizrên li ser wan.
“Ew herdu giyan, ku hîn ji destpêkê de weke cêwiyekî ji sawîrekê hatine der, qencî û bedîtî di raman, gotin û karî de. Ên ku baş kirine ew in ku qencî hilbijartine, ne bedîtî.”
a) Ahora Mazda – Ahora “Xweda’ ye, Mazda jî ‘zanyar’ e û wisa “Ahora Mazda” wateya (Xwedayê zanyar) dide. Ew pêşewayê hemû Ahoran e, ne ku Ahora tek û bitenê ye; weke di Yasna 30,9 de baş tête xuyakirin, gava Zeredeşt banga xwe li Mazda û Ahorên din dike
“Em dixwazin ew bin, yên ku mirovatiyê binirx dikin, Mazdao û hûn Ahorên din!”
Mazda bi zanyariya xwe û bi alîkarî û têkiliya Aşa (Xwedayê rastî û sîstema cîhanê ya dademend) Gerdûnê birêve dibe.
“Ez dixwazim bi pesindarê Te bim, weha jî binav bibim, ey Ahora, ta ez kanin, ey Aşa. Afirandeyê mirovatiyê bi destekdayîna Vahumanah, ku viyana xwe bi baştirîn awa tîne cih.”
Spenta Mainyu jî Ahorek e ku bi wî Ahora Mazda xwaste-kên xwe bi cî tîne. Herweha Ahora Mazda ew (Spenta Mainyu) ji şerê Angra Mainyu re dest nîşan kirî.
b) Mithra – Ahorek e hindo-îranî ye dêrîn e. Zeredeşt dest ji wî berneda, loman jî Mithra ciyê xwe di ola Zeredeşt de, weke Xwedayê rastî, sîstema cîhanê ya dademend û peymanê, girt.
"…Ji vê olê Aşa, rêzdarê Ahora Mazda, xwe dide xuyakirin. Tevî wî jî Vahu Manah, tevî wî jî Aşa Vahişta, tevî wî jî Xşthra Vairya, tevî wî jî Armataya pîroz, tevî wî jî Haurvatāt, tevî wî jî Amêrêtatāt…"
Bîrdoza ducemserîtiyê dihêle ku kar û delameta Xwadayan (hêzên xêrxwaz) ya bingehîn şerê li dijî hêzên bedkar û xêr-nexwaz be. Vêca serekê hêzên xêrnexwaz – yên ku bê hejmar in – Angra Mainyu (giyana şerxwaze) ye.
Angra Mainyu û Spênta Mainyu ji destpêka afirandinê de li dij hev şer dikin. Herweha Angra Mainyu li dijî afirandinên baş (qenc) yên Ahora Mazda tiştên ne qenc yên tersî wan dafirîne; herwekî çawa li dijî xweşiyê newaşiyê dafirîne.
Di Videvdad (19,31) de ha-tiye xuyakirin ku Angra Mainyu dijîtiya xwe ya li hember Ahora Mazda bi alîkariya Daēva In-dra, Daēva Saurva, Daēva Nghaytya, Daēva Taurvay, Zairik, Aēşma, Daēva Akataş, Marşavan û gelekên din.
Di bin serokatiya Angra Mainyu de Drug jî heye, ku ew jî şerê Aşa dike; ango, li dijî sîstema cîhanê ya dademend dixebite (Yasna 48,1).
Di teminên Avêstayê yên nû de (Yasna 9,8) ji bilî van hêzên şerxwaz yên navbirî, hêzine din tên binavkirin; wek Nasu (pîra laşan), Dahak (Ejdeha)7 ku Angra Mainyu ew ji bo xerabkrina cîhanê afirandine.
Qalî navê wî yê rast Ebû Elî Bin el-Qasim e ("Ebû Elî kurê Qasim"). Qalî di sala 901ê de li paytexta Kurdistanê li bajarê Amedê hate cîhanê û di sala 967an de jî mir.
Qalî du sal li Mûsilê dersên Hedîsê li cem Ebî Yalî xwend, di sala 918an de jî diçe li Bexdadê dixwîne. Dema gehaye Bexdadê bazirganên Qalîkaliyan pê re bûne, ji ber hindê ew bi navê Qalî hatiye naskirin.
Herweha Qalî li gelek welatan geriya û paşê diçe Kordobayê.
Qalî helbestvan û wêjevanê zimanan bû. Û li ser zanistiyê jî gelek zana û zîrek bû.
Misîn ew tişta ku av têde ye û ji bo destnimêj û serçav şûştinê lazim dike re tê gotin.
misinekî piçuk a av vexwarinê
Hewz cîhêku hindirê wî av dikinê û ji bo xweliavêxistin tê çêkirin.
Çemê Zerganê li bajarê Qosera Mêrdînê ber bi aliyê Rojavayê Kurdistanê ve diherike û bi qirêjiya xwe hatiye nasîn. Ji sala 2009an ve ji aliyê herêma pişesaziyê ve qirêj tevlî çem tê kirin.
Çem ji pênc tax û gelek gundan derbas dibe. Navê tirkî yê van taxan ew e: Atatürk, Turgut Özal, Tepebaşı, Koçhisar û Ersoylu.
firehiya Ariyawerteyê di dema Wedayê
Ariyawerte (Sanskrîtî: आर्यावर्त, "Zaniya/mala Ariyan", (ÎPA:aːɾjaːˈʋəɾtə) navê dîrokiya bakurê-Hindûstana îrohîn e, bi herêmên Hindistan, Pakistan (axên Hindûyî) û Nepalê.
Garo Paylan siyasetmedarek e ku di 1972an de li Stembolê ji dayik bûye. Ew yek ji avakerên partiya HDPyê ya Stembolê ye.
Malbata wî ermenên Meletiyê ne û ew di sala 1972an de li bajarê Stembolê hatiye dinê. Ji nav sê zarokên malbatê yê navîn e. Di Zaningeha Stembolê Fakulteya Îşletmeyê de master kiriye. Gellek salan rêvebertiya dibistanên ermenan kiriye. Avakerê partiya HDPyê ye û hîn jî endamê Komîteya Rêveberiya Navendî ya HDPyê ye.
Di hilbijartinên hezîran û çiriya paşîna 2015an de bûye parlementerê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Stembolê.
Mirovnasî yan jî antropolojî (ji yewnanî: ἄνθρωπος, "ánthropos": mirov; -λογία "logía" yan "logos": zanist) zanista mirovan e. Antropolojî li ser çêbûn, pêşketin û qanûnên guhertinê yên fizîkî yên çandên mirovan û nijadên mirovan lêkolînan dike. Di navbera xwe de bi du beşan tê veqetandin.
Mirovnasiya civakî (an jî mirovnasiya çandî).
Beşeke ji zanista civakî ye ko bi metodên xwe yên nîjadnasiyî, nîjadî, zimannasiyî, civakî û psîkolojîk lêkolînan li ser çandê dike. Di dîroka mirovnasiyê de, mirovnasên hêja û pêşeng Franz Boas, Bronislaw Malinowski, Claude Levî-Strauss, Alfred Kroeber, Margaret Mead, Edward Evan Evans-Pritchard, Fredrik Barth û yên dîtir in.
Mirovnasiya biyolojîk (an jî mirovnasiya fizîkî).
Beşeke zanistê ye, ya ku lêkolîna li ser peresana biyolojîk û irsîtî, lihevkirin û guheran, şêwezaniya prîmatan û peresana mirovan û tomarkirina fosîlan dike. Di sedsala nozdehan de avabûye. Tê pejirandin ku avakerê vê beşê Paul Broca ye.
Robot cîhazên ku pêşta rên programkirin ku bi xwe bi xwe dixebitin. Cîhazên elektro-mekanik in.
Robotekî meriv, modern sedsala 20'an
Abdulkadir Bingöl nivîskarekî kurd e ku di sala 1953yan de li navenda Cizîra Botan hatiye dinyayê.
Serê pêşî li cem bavê xwe Qurana Pîroz xwend. Paşê li cem melayên herêmê kitêbên rêzê yên zimanê erebî û tefsîr û fiqih û hedîs xwend. Perwerdeya pêşî li Silopya, Cizîr û Şirnexê qedand. Di sala 1995an de Zanîngeha Eskîşehîrê, Fakulteya Perwerdeyiya Derve ya Dusal-Beşa Civaknasiyê xilas kir.
Di sala 1976an di Gerînendetiya Gelemperî Ya Rêyê Bejayî de weke hoste dest bi kar kir. Paşê derbasî qeymeqamtiya Cizîrê bû. Sala 1986an di heman daîreyê de bû gerînendeyê kar û barê nivîsê. Di sala 1996an malnişîn bû. Hê jî li bajarê Cizîrê dimîne.
Ji bilî zimanê dayikê yê kurdî, ew tirkî û erebî û hinek jî farisî dizane. Zewicî ye û bavê heft zarokan e
Farisî an Farsî an Parsî an jî Îraniyên Farsê/Parsê navê gelekî li Rojhilata navîn e. Gelekî hind û ewropî ne û zimanê wan farsî ye.
Di dîroka Rojhilata navîn de roleke mezin lîstiye û gellek dewlet û împeratoriyên mîna ya sasanî û ya sefewî ava kirine. Zimanê wan, zimanê farsî, zimanekî hind û ewropî ye.
Navê "faris".
Navê Farsiya bi rastî Parsî ye, lê dema Misilman Îran feth kirûn di zimanê erebî de "p" tuneye di dewsa "p"yê de "f" nivîsandin û ji wan re weke "Fars"-"Faris" gotin û ket nav gel. Ji xwe sebehabê navdar Selmanê Farisî jî di dema Mihemed de bû misilman ji wî re jî Selmanê Farisî digotin
Şûn û warê farsan.
Şûna Farisï rûdinin, Farsistan an jî tenê Fars tê gotin, li Rojavayê ev bi navê "Parsya", bi yewnanî "Persis" bi îngilîzî "Persia" bi almanî "Persien" bi frensî "la Perse", tê zanîn, ew hemû navana ji yonanî, latînî û bi farsiya kevn hatine girtin, û Osmaniyan vê derê re digot "Ecem" an "Ecemistan" û Ereban jî dogotin "al-Acam" an "al-furs", welatê farisiyên îrohîn (nexşe: Farsiyên îranê) jî eynî deme merkeza welatê ariyanê, yane em karin bejin Îrana navendî.
Ebû Sehl Kuhî bi kurtî Kuhî (Farsî: ابوسهل بیژن کوهی‎‎)
Navê rastî "Weycen" e yek ji stêrnas û matematîknasekî fars ê sedsala 11'an. Ji dayîkbûna Kuhî nayê zanîn, Li gundê Kuhê ku girêdayî Taberistanê ye hatiye dinyayê. Di sala 1014'an de wefat kiriye. Wî ji bo stêrnasiyê gellekî hacet çê kir û xebatên hesaban jî kiriye.
Grafîkirina pûşa tekûz a el-Qūhī-yê da ku beşên konikî bikişîne
Ebdulmelik Esmeî (erebî: أبو سعيد عبد الملك ابن قريب الأصمعي, lat. Abd al-Malik ibn Quraib al-Aṣmaʿī ; z. 740 Besra - m. 828) Zanyarê bi eslê xwe ereb yê zoolojî û fîlolojiyê ye.
Esmaî perwerdehîkî baş li cem 'Ebû Amr
bin el-Ala' hilda. Piştî demekî diçe  Bexdayê xebatên xwe berdewam kiriye.
Sir Ahmed Salman Rushdie (bilêvkirina kurdî: "Ehmed Selman Ruşdî") navê nivîskarê navdarê biregez Brîtanî-Hindî ye. Ew li Bombayê (Hindistana Brîtanî) di 19'ê hezîrana 1947'an de hatiye dinê.
Romana Ayetên Şeytanî yek ji berhemên wî ye.
Nejîbudîn Semerqendî di sedsala 13'an de li Semerqendê jiyaye. Bijîşkekî fars bû ku piştî Êrîşên Moxolan çû bajarê Heratê û li wê derê mir.
Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Li ser tibê gellekî pirtûkên wî hene.
Selamî Esen'", helbestvanekî kurd e ku di sala 1992yan de li bajarê Sêrtê ji dayîk bûye. Li Zanîngeha Mêrdîn Artukluyê di beşa Ziman û Çanda Kurdî de lîsansa bilind kiriye. Qijikên Xêrê (2014) berhema wî ya pêşîn e ku xelata 1em a Pêşbirka Helbestê ya Arjen Arî wergirtiye. Gotar û nivîsên wî di gelek kovarên kurdî de hatine weşandin.
Kale, (Keleh - "Şener Özmen"), Everest, 2017.
Fîgûran, ew kes e ku di fîlm, rêzefîlm an bernameyên televîzyonê de, di lîstikên şanoyê, bernameyê muzîkê û opera û baleyê de xuya dike, lêbelê qet napeyive an jî pir hindik dipeyive. Temaşevanên bernameyên televîzyonê, di fîlman de kesên amator ku li kûçe û kolanan in, an li cihê bûyerekê ne, hemû fîgûran in. Di fîlmên şer an lehengî de koma rêvebereriya fîlm gellek fîgûran bi kar tînin. Bi taybet jî di berhemên van demên dawî ku pir biha ne, bi hezaran fîgûran cih digrin.
Navê karê fîgûranan jî "fîgûranî" ye.
Îbn Yûnis (, Ebû el-Hesen Elî ibn Ebdurehman ibn Ehmed ibn Yunus el-Sadafî el-Misrî jdb. 950- m. 1009) yek ji stêrnas û matematîkzanê girîng yê Misirê bû. Berhemên wî bala gelek zanyarên kişandiye, û gelek nûvedan kiriye li ser astronomiyê.
Kratereka li ser heyvê a bi navê "Îbn Yûnis" bi navê wî ve hatiye binavkirin.
Navçeyê destelatdaryê Împratoryê Mad li serdema hikûmetî Diyako
Deyoses, Diyaku, Diyako, yewnanî dibêjinê Diyukis (Δηιόκης, "Deiókes", "Deioces") (728 berî zayînê - 715/714 berî zayînê), keyekî medî bû.
Nêzîk 700 sal berî zayînê li nav gelê Med kesayetiyek dijiya ku ji aliya hemû mediyan rêz û hurmeteke taybet hebû, Navê wî "Diyako" bû. Diyako miroveke bi awez, têgeheştî u navdarê gundê xwe bû ku bawer dikir li navberî "zilum "u "dadmendî" de xebateke hemîşeyî û hetahetayî heye.
Gel ku lêzanî, jêhatî u têgeheştî bûn u dadwerî ya Diyako dîtbûn jibo çareserkirina gîr u girift u kêşe u ajaweyan ji wi yarmetî dixwestin u diçûn aliya wî.
Diyako bû xoşewîstê gel u nawbanga wî derkete holê, bi wê rengî ku jibona dadgerî u mêrxasî ji aliya xelk re daxwaz lê hat kirin ku bibê serok u patşayê wan. Ew jî ku bi bilavî u alozî ya navçe nerazî bû, wê daxwazî qebûl kir u biriyar da madan le cem hev kom bike u ji wan neteweyeke yekgirtî u hawbeş pêk bihîne.
Yekem kar ku Diyako kir ew bû ku ji xelkê xwest waz ji hevkûjî bihînin u li cem hev kom bin u ferman da ku paytexte çê biken. Lewma bajarê " Ekbatan (Hemedan)" ava kir. Ew bajar heft dîwarê bazneyî li dewra wê hebû u her dîwar jî ji wê din bilindtir bû u baregahê şa u xezêneyên wî li nav axirîn dîwar de bû. Rengên wan dîwaran birîtî bûn ji: sipî, reş, erxewanî, şîn u narincî. Herwisa dîwarên navîn, yek bi zîv u ewî din bi zêr dapoşadibûn.
"Ez aşiqê keçika Barzanî me!" navê gotareke rojnamevanê kurd Serdeşt Osman e. Tê gotin Serdeşt Osman bi sedema nivîsîna vê gotarê hatiye kuştin.
Gotara bi navê "Ez aşiqê keçika Barzanî me!".
Ez Aşiqê Keçika Barzanî me! Ez aşiqê keçika Mesûd Barzanî me, ew zilamê ku car car radibe û dibêje ez serokê te me, lê ez dixwazim ew xezûrê min be, yanî dixwazim bibim hevlingê Nêçîrvan.
Eger bibim zavayê Barzanî, emê meha hingivî li Parîsê derbas bikin û yek – dû şevan jî emê bi serdan herin bo koşka apê xwe li Amerîka. Mala xwe ji taxa hejaran a Hewlêrê veguhêzim bo "Serê Reş", liwir kuçikên Amerîkî û Îsraîlî bi şev mala min dişopînin û diparêzin. Bavê min'ê bexitreş ku pêşmeregeyê Eylûlê ye û heya niha PDK xizmeta wî li berç[1]avan negirtîye, bi hêceta ku niha ne bi PDK re ye, ezê bavê xwe bikim Wezîrê Pêşmergeyan. Birayê min ê bêbexit jî ku Zanîngeh bi dawî anîye û heya niha bê kare û dixwaze bi qeçaxî biçe Henderan, ezê wî jî bikim berpirsyarê zêrevanên xwe yên taybet. Xwîşka xwe jî ku heya niha şerim dike biçe sûkê, wê wekî keçên Barzanîyan PIRADO û WENEWŞE bajo. Diya min jî ku nexweşiya Şeker û Dil heye û pereya wê ya dermankirina dervey welat tuneye, ezê du bijîşkên Îtalî ji wê re li malê damezrînim. Ji bo apên xwe jî, ezê çend koşkên mêhvandarîyan(Dîwexan) vekim, Pismam û kurxalên xwe jî, ezê bikim "Neqîb, Emîd û Amîr lîwa".
Lê hevalên min dibêjin: "dest jê berde Sero, xwe nede kuştin, eve mala Mele ye, tenê bêjin HERRE, îdin her tişt temame." Başe, xo ez kifir nakim, Swînd bi destkê xencera Mele Mistefa, Îdrîs Barzanî bi bavê min re di bin yek letike çiya da 3 şevan derbas kirin. Axir çi dibe, bila Mesûd Barzanî xwe wekî Serok bizane, ger Seroke, bila bêje di 18 salên derbasbûyî de, çend caran berê xwe daye taxek ji taxên Hewlêr û Silêmanî? Lê pirsgirêka min ewe, ev zilam ewqas eşayire, li aliyê din ê "Serê Reş" kes wekî zilam nahesbîne, Jinên hemî serokên dunyayê bi yek klîk ezê bibînim, lê heya niha nizanim Xesûya min çawa ye! Nizanim ji bo xwezgîniyê kî bi xwe re bibim, di serî de min dixwest çend Mele û rûsipî û Pêşmergeyên dêrîn kom bikim û êvarek navê xwedê jê bînin, lê hevaleka min a Rojnamevan got: ”Xortê baş, hinek Caş (Cerdevan) û Enfalçîyan bibîne, Mesûd pir ji wan hez dike”. Hevalek din got: ”Weleh ger li gor min bikî, di konferansek rojnamevanî ya Nêçîrvan Barzanî de, biçe bin milê wî û jê re bêje karek min a xêr bi te heye, an jî ger nebû, ji Deşnê (Hunermendek Başûre) re bêje, ew zû zû wan dibîne, bila ji bo te eyar bike.
Şaswar Mame rojnamevanekî serbixwe ye. Ew di sala 1992an de li bajarê Ranyeya Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye.
Şaswar Mame di sala 2016an de dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr, Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye. Niha li welatê Swêdê dijî û berdewam e li karê rojnamevaniyê.
Dema Eugen Prym û Albert Socin deqên devkî ji herêma Torê kom dikirin, pêhesiyan ku devoka aramiya nû ya heman herêmê gelekî dibin têsîra Kurdî de maye. Wan dît ku Suryaniyên Torê hemî li gel zimanê xweyî zikmakî, Kurmancî jî diaxivin. Rêzanê wan yê bi navê Cano jî xweş bi Kurdî zanîbû. Bi saya serê jîrbûna A. Socin û E. Prym û bi saya serê bîra kûr ya Cano wî wextî stran, şer û çîrokên Torê yên ji wêjeya devkî ya heman herêmê di sala 1869an de hatin nivîsîn (Prym & Socin 1887, I-VII). Di salên 30î de Celadet Ali Bedir-Xan variyanteke lawija mesîh di kovara Hawar ku ji sala 1932an û şûnda 57 caran li Sûriyê hate weşandin de nivîskî pêşkêşî xwendekarên zimanê Kurdî kir. Paşê Philipp Krejenbroek jî variyanteke lawija Mesîh ji nivîsa aramiya nûjen vergerande nivîsa latînî û bi çîroka peydabûna deqa lawijê re weşand.
Di kasêta ku tê de lawija mesîh hatiye gotin de, çîroka Nebî Ûsiv jî heye. Ev yek jî dihêle çend goman peyde bibin li cem kesên ku ji vê yekê haydar in. Ev goman jî ew e ku lawija mesîh ne deqeke nivîskî tenê ye lê ew herwiha bûye perçeyek ji wêjaya devkî ya herêmê. Gomana dî jî ew e ku li cem Suryaniyên herêmê gelek çîrok û stranên dîrokî û evîniyê jî hene. Sed mixabin heta îro gelek ji vanan peyde nebûne.
Ev agahdariyên di heqê lawija mesîh û herwiha kasêta ku tê de lawija mesîh tê gotin ji Besîm Bulutê 27 salî hatine girtin. Ew ji gundê Selhê (Seleh) yê Torê ye. Besîm jî ji zimanê xwe zikmakî pê ve gelekî baş bi Kurmancî jî dizane. Li gor wî Lawijbêjê vê kasêtê Qaşo Sefer e ku bi xwe keşeyê Selhê bû. Dema tomara vê kasêtê derdora berî niha bi deh sala ye (1992). Guhdêrê wî gelek caran dibêjinê de “yabo” ku dihêle were bawerkirin ku guhdêrên wî zaroyên wî û neviyên wî ne. Dema gotina vê lawijê de lawijbêj emirekî mezin kiribû û niha jî çûye ser dilovaniya xwedê. Piştî gotina lawijê, guhdêrên wî pirsên bi zimanê aramî jê dikin û ew jî bi aramî çend gotina li ser lawijê dibêje. Him li gorî agahiyên Besîm û him jî li gorî kasêtê mirov dikare bêje ku Mesihiyên li Torê “lawija mesîh” di nava civatên xwe de digotin û guhdariya wê dikirin. Ev variyanta li vir ji ber gotina Qaşo Sefer hatiye nivîsîn lê ew û variyanta nivîskî giş bi temametî li hev dikin.
Li gor tê gotin lawija mesîh ji aliyê “Mor Basîliôs Şimcûn Mefriyan” ve hatiye nivîsîn. Ew di sala 1740 ji aliyê axayekî Kurd bi navê Ebdul Axa ve hatiye kuştin. Li gor gotinên ku li herêmê têne gotin di navbera Mor Şimcûn û Ebdul Axa de meseleyek çêdibe. Ebdel Axa dixwaze wî bi fel û finasan bide kuştin û wî dişîne cem Mîrê Botan. Axa dibêje Mîr Mehmed Beg: “Şertên ku Şimcûn nikaribe pêk bîne bide ber û paşê jî wî bikuje. Mîr Mor Şimcûn vedixwîne cem xwe û du şertan dide ber wî. Ya pêşî xwarina xwoştî ye ku li Mor Şimcûn heram e û ya dî jî gotina stiranên dinyewî ye ku nabe bêje. Mor Şimcûn salîbekê li ser goştî çedike û goşt dibe heşinayî û dixwe, paşê jî lawija mesîh di cih de li hev tîne. Ji ber tirsa axretê Mîr dihêle ku Mor Şimcûn vegere û dîsa li gor gotinan gelek xelatan jî dide Mor Şimcun.
Lawija mesîh.
1) Lo ma ev çi deng e, çi heydan e, çi xurxur e li cozman a,
Dengê nefîr we zurna we borîzana,
Hin dibêjin qiyamet e û hin dibêjin êxirzeman a.
2) Lo ma dengê stirh û boqilnefîr ji cozmana hatiya
cErd û cozman hejan we deng kete guhê miriya
Rih kete xunavê, qiyametê bi ser wa de bariya
We şîn bûna weke giyayê ku bihar lê hatiya
3) Lo insano, cihilo berê xwe bide cozmana çiqasî şîn a
Sêr bike, li gerê vê felekê hemû stêrkêd rengîn a
Siphan bike ji xudanê keremê re ê go rehma xwe li ser we danîna
Belê heyf û xebîneta minî tê bû li hisn û cemalê bal ê go balê bikevê halê go
4) Lo hin dibêjin êxirzeman a
We stêrik hemû hejan û tidarekê xwe li ketinê kirina
Belê heyf û xebîneta minî tê bû li şînayî, rihan û gulçîçek û beybûn û sosina
Go xemlê xwe avêtin weke masiyê li bejê hişkbûn, lo mirina
5) Lo mîqatê Barî Tecela li dinê derbînê
Defterê xêr û gunê min bînê
We li ber calemê, dinyayê, milyaketa bixwînê
Wey li min bêmefelo tê li huzûra mezin bikşînê
6) Lo dengekî bilind ji cozmana hatiya
Go bilezînin, mizgînî ji miriya re bibin, bera ji tirba rabin
Û xemlê xwe li xwe kirin, weke kulîlkêd rengîna
Lê buharê qiyametê hatiya, milyaketê xwe li qabil bi rê kirina
7) Lo xafil ji cozmana hatiya me hay jê tunîna
Go mirîno ji tirba rabin lê qiyamet hasil yeqîna
Xwe ji axa û risamê daweşînin û balgehê qiyametê wergirin û serê xwe herînin,
weke gul û giyayê buharî lê heşîna
8) Lo dengê nefîr ji cozmana hatiya
Yeqîn miqatê wa ye go çiyayê bilind bihelin, bîr û bahr bibin meydana
Go haşir û mahşûr bê, go hewzê li pê bikevin, yê ku hakim in nêta xwe bikin dîwana
9) Lo ma wextê qiyamet bê, Barî Tecela hakim bê
Mîxaêl gilehçî bê, àlem bê hizûrê, Cibraêl şahde bê, cUzraîl dacwaçî bê
Û alîk jê herê buhiştê, alîk jê dojehî bê
Wey li min bê mefelo, gunehkaro, wê secetê gelo halê me wê çi bê
10) Lo ez hawara xwe ji xwudê re dişînim
Bo dojeha xwe ji ba’m bibê û bihudimê û tu cara bi çavê xwe nebînim
Lê ne bes ez derdê dinê û e ji xemê mirinê go daîmen em bi çavê serê xwe dibînin
Lê têda xemê digrê dojeh go dayê dilê mi dixwînê
11) Lo waweylika serê min bê go mi xwudê li huzûra mezin bikşînin
Û kî cewaba rihê xwe bidê bi xudê mêra dihebînê
Lo waweylika serê min bê go mi xweda li hizûra mezin bikşînê
Defterê xêr û gunehê min bînin
Û li ber calemê, civatê û milyaketa bixwînin
Û min dest bi dest bikin û min bi zorê bişînin
Ji xêra xwudê re ez nebama, min ev secet nedîtaya go min serzemîna dojehê dahelînin
12) Lo stêra sibê hilatî, lo we dilezînê
Destê xwe li ba dikê, dengê xwe hiltînê
Go lo insano bilez û tobe bike, milyaketa bi xezeb e li pey me dikudînê
Wî dibê ger heçî tobe nekê
Xêr ji keda xwe nedî, roja paşî Barî Tecela wê îmanê jê bistînê
13) Lo insano bes va şer û guneha bike, biqere û rûna
Lo deng li cozmana ketiya, dergeh li wa vebûna
Barî Tecela bi xwe ye, milyaketê wî nazil bûna
Û çiqas mirî hene ji tirba rabûna
Wey li me gunehkara, lo me tobe nekir, ha îro qewmî li me butûna
14) Lo ma erd şade ne, cozman gilehçî ne
Barî Tecela hakim e, milyaketê wî dacweçî ne
Rih heta rehm li ba wî nebê, me xelas nekê, me mefel bi kesî dî nîne
15) Lo bavo çi bikim, e sefîl im, sergerdan im
Lo zikrê mirinê ne yê xêrê bê, go e xafil girtim nehişt tobedar bim
16) Lo dilê mi bi qewî ji xwe dinalî ji birîna, ji kerba li hêstirê go ji çavê mi dibarin
Weke peşkê baranê, hemû ji xemê mirinê û zêde cezabê dojehê
Û daîma tacm tahlîn e weke pelweşîn e
17) Xwuzî ji xêra xwudê re ez teyrik bame, ji wa teyrê li ber bayê
Go ez biçuwama keviya behra mezin, mi xwe bavêtayê
Mi xwe ji derdê dinê we ji guneha bi carekê xelas bikirayê
We zêda xofa mi ji mirinê go ezî xafil bim, bi ser me de bigrê, bihatayê
18) Gelî birano em tobe bikin, serê xwe helînin, çavê xwe vekin
We ji xew rabin, lê êdî em nakevin pey guneha şuxlê me xirab e
Xwuzî ji xêra xwudê re mi ev rih nedîtaye
Go rohniya wê ne bêna ye
Paşî ev rih roja paşî wê li me bikê wa decwa û hesabaye
19) Gelî birano çavê xwe vekin, serê xwe helînin we ji xew rabin
Lê dinya pevketiye, lo hin dibêjin êxirzeman e, û wacdê qiyametê hatiye
De tobe bikin, tidarekê qiyametê bikin, lê ew berî mirina malxerab mirina me birriye
20) Lo mirîno tu qewî bi lez diçê li pey me dikudînê
Tu daîm siwar î, sera dilezînê
Û tu nehêlê heta em pîr bibin, heta go Barî Tecela bi sebr e, emanetê xwe bistînê
21) Lê dinê, malxirabê te nehişt em tidarekê mirinê bikin, te em berdan nav suhrayê
De sebir bikin bi dilê xwe mirin dûr e, niha nayê
Ay dinê bêbavê te em xapandin, mirina malxerab em xafil girtin, ne hişt em têr sefa bikin li vê dinyayê, betalê
22) Lê dinê tu cewil nîşaniya me didê heçî sefa û xweşî ya
Û paşî ti dilê me tişi dikê ji jahr û tek û tahliya
Û veca zikrê mirinê ne yê xêrê bê
Go daîma ew siwar e, li ser me dilezînê
Me tişt û malê xwe bi carekê me şemiland, me dest bi rihê xwe kiriya
23) Lo mirîno tu pêşgal î me di zivistan we havîna
Te mehbûbetê dilê me ji me stand xwudiyê hesp û zîn a
Lê dinê te nehişt em têr sefa bikin li vê dinyayê, betalê
Te axa ji me birin, te ji me re hiştin kor û ker û kala
Lo zikrê te ne yê xêrê bê go ji xema we cefa
Serserê me xistibûbû tevnikê reş û şala
Belê mi ti sipartî xwudê, hukmê xwudê, Barî Tecela
24) Lo qulingo tu pir bilind dibî, tu dinyayê dibînê digo lo çi bîna ye,
Çi hewce ye hûn pirsa dinê ji mi bikin li darî çava ya
Îro şahi ye, her der şîn e, wesfê wêna hêja ya
We heke ji min yeqîne go roja malxerab ew bi xwe ya
Lê ev dinê mînaya miha zivistanê go darê mirhovê pîs û xirab dikê kawana
Sibe go bû qiyamete mînaya mihê nîsana
Go darê pir mirhovê diçê, qurmê xwe hilgirin û divê mihov qenc bizanin darê hişk û mirhovêt xerab roja paşî wê ji agirê dojehê re bibin xurdewana
25) Lo qulingo tu xweş bi ser me de gazî dikê we dixwînê
Go lo bêhna dojehê ji vê dinyayê dibê
Dikim û nakim hawara xwe dikim, ji xwedê re dişînim go laşê ti însana tê de nemînê
Xwuzî bi mirhovî go jê birevê, xêr û xêrata bikê, pêşya xwe de bişînê
26) Lo qulingo sergerdano, tu qewî hawar dikê, tu wer derdînê
Go lo e jê direvim, dengê gurgurê agirê dojehê dikim dilê mi dikuwînê
Digo ne xwuzî bi cihê heramxwira
Ê go keda bi zilmê dixwê, ê go ji xebera dewbavê xwe bider a
27) Lo qulingo e dibêjim tu xayîn î, biçî xwarî
Her zivistan tu pişta xwe didê va çiya, va berfa, va pişta, va Sîpana
Tu berê xwe didê deşt û berî, xwe berdidê rawana
Dîsa go bû germ û havîna
Tu berê xwe didê çiyayê bilind, hînikayî zozana
28) Digo lo ez ne’y xayîn im,
Lê dinya xayîn e, e ji ber direvim û e dilezînim
Nahêlê go e li derekê biqerim û rûnim
Heta go ez cemrê xwe bi rehetî biqedînim
Daîma li ser we re gazî dikim û dengê xwe hiltînim
Divê lê hûn jê birevin lê daîma da em xayîntiya dinyayê bi çavê serê xwe bibînin
29) Wî dibêjin qulingo, malxirabo em nizanin tu biha yî yan, tu nivistî
Çengê xwe bişidîne û bide xwe, çima tu qewî sist î
Da pirsa dojehê ji te bikim, me ji mêj nebihîstiya
Go lo saloxdanê wî e ji we re bidim, bera hûn jê birevin weke mirhovê mar geztî
Go lo alîk jê behreke agir e, kefrîta nift û qîr a
Bêhneke dijwar jê tê, reş e, tarî hawîr a
Go alyê dîtir behreke serma ye wek bapûka ji zemherî ra
30) Lo feleko, zalimo ev çi zilûmata go te bi serê me aniya
Go ji dêvla xweşî û sefa te dilê me ji xema we cefa dagirtiya
Wekê ji me dihat em xêr û xêrata bikin îro te ji me re nehiştiya
Niha te em ji tişt û malêt pir em xîzan kirin û îro te em anîne parsekiya, te em anîne parsekiya
31) Lo qulingo tu qewî bi hewa dikevê û çengê xwe dihejînê
Tu erd û kurs û dinyayê bi çavê xwe dibînê
Da pirsa dojehê ji te bikim, tu xwudê mêra dihebînê
Go lo herê da go mizgîniya buhiştê ji me re bînê
32) Digo gelî birano wesfê buhiştê miqata pirî zor e
Bajarekî bi qedr e, mezin e we bilind e we bi sûr e
Jê difûrê û diherikê bêhneke xweş û behreke nûr e
Belê hin jê sipî ye we heşîn e, hin jê kesk e we sor e
Lo heke behra me tê nebê, xwuzî ji xêra xwudê re ez nebana
Dojeh nedî mezin e, derdekî kûr e
33) Lo zikrê buhiştê yê xêrê bê
Wesfê wî daîma degma serê me bê
Tiştê go ne çava diye, ne guha bihîstiye û ne bi ser fikrê dila ketiye
Lo heke we ji mi yeqîne mexelitin, yê ku buhişt diye Barî Tecela bi xwe ye
34) Lo buhişt welatekî bi qedr e, fereh e û derekî pir şîrîn e
We buharekî xweş e, daîma heşîn e
Da em dica ji Barî Tecela re bikin bo me jê mehrûm nekê, lê dilê me ji guneha şikestiye, bi kul e we birîn e
Lo dojeh miqabilî me ye, me taqet cezabê wê nîne
35) Lo ma em çi bikin bi va guneha, bi kula, bi va birîna
Lê mirin hatiye, me mical bi rihê xwe nîna
Lê heke xwudê bi rehma xwe me xelas bikê, wê rojê de me mical bi tikesî dî nîna
36) Gelî birano berî mirinê rakî bide hil û rabe
Lo Barî Teela cadil e, ne rûmet li balê heye, ne muhib e
Mîr û feqîr, xer û xîzan hemû li balê yek hesab e
Wê her yek wekalê bikê, gunehê wî bikê mîzêne û cizayê wî bidiyê, heke rihetî û sefa yan cifa û cezab e
37) Lo insano hilê da em tobe bikin, lê pelikî ji wa li ber me her sisê ne
Wer ji mecr veke, wê li ber me veketîne, we bi ser wa de bikevê dav û derê rê ne
Yek jê mirin e, yek jê huzûr e, we jî dojeh e
Go şanek û kul û derdê mezin in, lê pa ew jî xilasiya me ji wa nîne
Go qesas û cezayê me ne, cemrê xwudê ne
38) Gelî birano qewlê kitêba em gêj kirin, me guhdariya wa nekiriya
Wî dibêjin wê qiyamet bê, wê mirî ji tirba rabin, guh li do ciha ya
Da em dica ji Barî Tecela re bikin, bixwînin fatîhaya
Go ya Reb ti bi [...]sitralê bi xwe kê, e nizanim hêyecana buhiştê û ti meke dojehê, lê girê hisretê besî me ya
39) Lo qulingo, hawara xwe dikim ji te dinyayê
Dengê xwe hiltînim weke kewê ribab li suhrayê
E li hezara dixwînin, her yek navê wî hiltînim
We ji her hazarî yek li pey dengê mi nayê
Lê go e deynekim ji qewlê difir go tu biha pê nayê
Lê bavo çi bikim ji derdê axretê hedana mi nayê, hedana mi nayê
40) Gelî birano ev çi buharekî şîn e, bi me re hatiya
Ez girêdam, li va mêrga û li va guhera û li va diyara
Min jê çinî baqik rihan û gulçîçeka ji civata nadir a
Rehmel li dêwbavê qewlgot û dêwbavê guhdêr û hazira
Siwarî () an jî Hevidiya Mezin, bajarokeki bi ser Bêsniyê ve ye. Navê "Suvarliyê" li dema osmaniyan navçeya Hevedî bû. Bajarok merkeza welatê Hevedan e ku ew eşîr di sedsala 17an de li navçeya Silîva û Qulpê hatibû û li Bêsniyê niştecih bû.
Siwarî dema te gotin tîpa "i" nê gotin ji çê dibe. Wisa te gotin: "swarî". Bi Tirkî "süvari" ye. "Swar" di Tirkî de "binmek" e. Yanî koka "süvari" ji kurdî hatîye.
Hewramî yek ji zaravayê Kurdiya Goranî ye. Kesên hewramî ji zarê xwe re dibêjin: oramî, maçû an jî maço. Navê axiftvanên vî zimanî hewraman e.
Li ser hewramî.
Hewramî ji zaravayek goranî ye û ji sedsala 16. heta 21. an li Kurdistana Bakur û Rojhilat wek zimanek wêjeyî tê ber çavan. Li gor Muhemmed Emîn Hewramanî: Kurdiya Hewramanî zimanek berê ye (di sala koçî 132) û ne tenê dema Begê Erdelanê Baban, diçe demên berê û zimanê ol û wêjeyî ye. Hinek berhemên li ser Kurdiya Hewramanên nîşan didin û digihîjin demên 880 sal berê.
Herwiha, Hewramî zaraveyekî zimanê kurdî ye, li navendî Kurdistanê bi pirî ji êlen kurdên yarsan, ên ku ji zimanê xwe re "maçû" dibêjin, tê axavtin. Lê belê li Bahdînan jî êlen Şebek, Bacilan û Sarlî hewramî diaxivin. Hewramî lêkçûnekî zaf ligel zazakî û zaravêyen goranî heye.
Pêtir ji % 30 yên wişeyên hewramî ligel zimanê avestayî yekin û bi zazakî, lekî û bacalanî ve, li gorî zimannasên kurd Malmîsanij û M. Izady tipekî, bi nave pehlevenkî di nav zimane kurdî de pêk tîne.
Zaravê hewramî demekî, li navendî Kurdistanê zimanê fermî bû, hetanî serê 1900 li herêma Mîren Erdelanê zimanê fermî bû, paşê şûna xwe da soranî. Îro kese ku hewramî diaxivin qasî 300.000 - 500.000 merivan ketine.
Pirtûken hewramî.
Hata serê 1900î de, 38 pirtûk bi zimanê kurdî hatibun nivîsandin, ji wan 18 hev bi zaravayê hewramî bûn, 10 hev bi soranî û 10 hev jî kurmancî. Lê belê ji wî virda hewramî rolla xwe ya zimanê edebî wenda kir û kem pirtûk bi zaravêye hewramî hatin nivîsandin.
Kofî beşek ji wergirtina jina Kurd e û bi hezarê salan e ku tê bikaranîn.
Kofî ji textikekî tenik ku jê re “elbik” tê gotin çêbûye û di nava wê de jî qedîfeyekî mîna kum heye, temeziyên rengî –bi hindikî heft temezî- bi hawayê honandina keziyan lê têne pêçan. Herweha li hawîdorê kofiyê pelikên nîvzêrk jî pê ve têne daleqandin.
Li gor qeda malbatê, bi hin kofiyan ve 24, bi hinan ve kêmtir nîvzêrk hene.
“Ha wer delal, ha wer delal
Kolos xweş e li ber Kofiyê
Zewac xweş e li ser hêwiyê...”
Di straneke din de jî xort ji evîndara xwe re gotiye “kofîxwarê”. Ji ber ku di girêdana temeziyan de hin caran girêbest li tangava eniyê bilind tê bestin û bi aliyekî ve tê tewandin. Ji ber hindê Kafixwar tê gotin.
Piraniya jinên Kurd Kofî didan/didan serê xwe. Hinek jinên ciwan çarik jî li ser kofiyê dipêçin, lê jinên navsere bi piranî bê çarik didin serê xwe. Li herêma Serhedê (Bakûrê Bakûrê Kurdistanê) jî bi piranî pêşî çarik didin serê xwe û kofiyê jî datîn ser çarikê.
Kofiyên jinên her eşîrekeke Kurd ji hev cuda ne. Dema li bajarekî yan li riyekê jineke bi kofî bê dîtin, ji ber kofî û kincên wê, tê naskirin ku ew ji kîjan eşîrê ye.
Li şêniyekê, yan di nava êleke Kurd de kofiya serê jina kesên xuyanî jî bi hawayekî cuda ye û tê naskirin ku ew jin, a maleke mezin e.
Ji aliyê din ve jî kofî wek kaseya zêr û pere tê bikaranîn. Hetanî dawiya salên 1970yî jî pere û zêrên parastinê yên malê, di binê kofiya jina malê de dihatin parastin.
Îcar dema ku diz diketin malekê, pêşî çavên xwe li kofiyan digerandin. Herweha dema şer an talanek jî çêdibû, pêşî kofî ji serê jinan dikirin û dibirin.
Niha li Kurdistanê wergirtina kofiyê zêde nemaye, lê belê kofî niha jî di nava Kurdên koçer, Êzîdî, Elewî û li nava Kurdên li Anatoliyayê tê bikaranîn.
Kurdo bi navê rastî Kurdo Jalal Omar Abdel Kader (jdb. 29ê çiriya paşîn 1988 li Silêmanî, Başûrê Kurdistan) yek Rapvanek Alman e, ku niha li bajarê Heidelberg a Alemania dijî.
Jîn.
Dema Kurdo heşt salî bu ji Iraqê bi penaberî koçberî Almanya bu. Di sala 2011an de ji ber Platforma Vîdeo a YouTube hate naskirin û herwiha di sibata 2012an de bi etîketa "Azzlackz" ji Haftbefehl bin peymanê îmze kir. Di Media-Control-Newcomercharts a MixTape de Kurdo xwe gihand ser cîhê 4an. Di wekî salê de bi derxistina Albuma Debût ya Slum Dog de bi piştgiriya ji Rap-hevalên xwe Eko Fresh, KC Rebell, Mosh36, Nazar û Kontra K anîn ser xilas kirinê.
Kurdo, di 10ê çiriya pêşîn 2014an de li ser rûpel a Facebookê etîketa xwe ya "Almaz Musiq" ava kir. Bi ev xebatê Kurdo li Almanya hilket ser 3. cîh û li Swîsre hilket ser 1. cîh.
Komele yan Komelle (bi soranî: "Komełey Şorrişgêrrî Zehmetkêşanî Kurdistanî Êran") yek ji partiyên sereke yên kurd li Kurdistana Îranê ye ku li sala 1969ê li Tehranê ava bûyî.
Li navberî salên 1979-83 Komele ligel PDK-Î deselatê rojhilata Kurdistanê li dest dabû. Komele li bajarê Sîne û derdorê wê bihêz bû.
Komele rêxistineke karkerî ye. Sekreterê giştî yê Komeleyê Ebdulla Mohtadî ye.
Hêjayî gotinê ye ku di sala 2007ê de hindek endam ji vê rêxistinê veqetîn û bi navê Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê partiyek nû ava kirin.
Rêxistina Komele li sala 1969ê de bi nepenî dest bi xebatan kir. Piştî Şoreşa Îslamî de jî bi awayek berçav li dijî rêjima îslamî dest bi şerê çekdarî kir. Bêhtir li bajarên Sîne û Merîwanê bi awayeke zindî çalakbûn.
Kanî şûna helqulîna avê ye. Avê kanî ji bin erdê re an jî ji bin çiyayan heldequlê.
Her weha be kurdiya Hewramî û hejmarek diyalektên başûrê Kurdistanê "kenî" anjî "kinaçî" be manay kîj be kar debiryet.
Pergala serokatiyê, perganla serokatiyê an jî serokatiya hikûmetê, li gor modela amerîkayî yek pergala dewletê ye. Li ser yek serokatiyê de fonksiyonên ji serokê dewletê, serokê hikûmetê û fermandarê leşkerî enîya tetbîqatê dibe. Berevajî li welatekî demokratî ye, ji berpirsiyariya dewletê ji bo ku hevceyê bedena hilbijartinê ji aliyê gel ve awayî tînin, bi vî prensîpa jêkcidakirina desthilatan û şideta dualî de pêşîlêgir bihêztir dibe.
Taybetiya hikûmeta yên zagonsazî, bi giranî ji hikûmetê ne serbixwe ye, bi taybetî jî: Ew, bervajî a demokratî û bi rêya dengdanê siyasî yên pêşnîyarên ravepirsa cesaretê nûnertiya gel, lê bi tenê ji ber buyerên buyî, hiqûqî ji aliyê vexwana ji ofîsa rakirin dibin.
Mezopotamya (), navê welatê nav çemên Ferat û Dicle ye. Mezopotamya bi zimanê yewnanî tê wateyê "nav du çeman". Navê Mezopotamya bi zimanê farsî "Miyanrudan" û bi zimanê aramî (suryanî) "Beth Nahrin" e. Kurdistan jî li bakûrê Mezopotamyayê ye.
Nexşa dirêj bûn a Navçemanê (Mezopotamyayê)
Di dîrokê de li Mezopotamyayê ya kevn împeratoriyên Sumer, Akad, Babîl, Asûran û Îranan hebûn. Mezopotamya çavkaniya olên herî mezin di cîhanê de ye.
Îro Mezopotamya di nav sinorên dewletên Tirkiye, Sûrî û Îraqê ye.
Mezopotamya, di neqebîna Dicle û Firatê de, Kurdistanê bi sînorê wê hemûkî di nava xwe de. Dema ku dema şaristaniyan dest pê kir pê de, li vê herême gelek şaristan û pêşketinên weha derketin. Cizîra Botan, ku wê demê navê wê Gerzûbaqartan, ji dema Hurî - Mîtaniyan pêde mezin bi pêşket. Weke pirtûkxanaya Kurdistanê pêşket û weyne xwe di dîrokê de leyist.
Destpêk û dîrok.
Mezopotamya ji dîrokê ve gelek gelê jihev cûda, yên ku bi hevre jîn dibûn, cihê wan bû. Di dîrokê de pir koçber lê bûna. Ji ber wan koçberan her timî di rêveberiya wê û pêşketinê wê de asteng derketine. Wan koçber û hatinan, ne hiştiye ku ew xatakê rastûrast di xwe de berdewam bike. Ev ji aliyê çandî ve jî wilo ye. Lê çanda wê ya ku pêşketi jî, bi hizrê xwe re pêşkeşî ji dîrok û mirovahiyê re kiriye. Gelek şaristanên mezin û bi nav û deng lê jîn bûna. Bi vê yekê re jî dievêt ku mirov ji bîr neke û bêje ku di cihanê jî bi van xosletên xwe re cihê herî ku tê nasîna. Demên şaristaniyan yên weke yên sumeriyan, aqadan, babilan, Gûtîyan, hurî û mîtaniyan, asuran, naîriyan medan û hwd jîn bûna. Ji xaynî van hê hele gelê û şaristanan li mezopotamya li kok dana.
Di deme dawi ya qaşayê de, hê ku dinye wilo zêde cemidi û mirovan jî ji wê cemidîbunê di revîn û dihatin, xwe di sipartine wir. Ji bo vê yekê hinek cihê ku mirov weke cihên bi cih bûna demên neolotikê jî bi navkê, li Başûrê Kurdistanê li ber çav dikevin. Piştre hin bi hin ku zûwabûn di axê de dibe, êdî hin bi hin li vê herême Kurdistanê çandin û bi herême Botanê re bi pêşdikeve. Li Bakûrê Kurdistanê jî bi zêdeyî li derûdorê Amedê, li dora Rihayê weke cihên ku jê re Girê Mirazan li wan de, li Mezopotamya di demê neolotikê de bi cih bûn dibe. Bi vê yekê re, li başûrê Kurdistanê, li ber çiyê Çemalû hê li gelek deverên din şûnpê ji bo vê yekê têne xuyakirin.
Ta deme ku cotkirin pêşkeve, ahlkirin û çêrandin bibe, jiyana gundîtiyê pêşkeve û nivîs were kifşkirin û were bi karanîn li ber Dijlê, Firatê li ber keviyên Amede û li hin deverên başûrê Kurdistanê bi cîh bûn dibe. Di wan deman de jiyana bajartiyê bi pêşketina gunditiyê re bi pêşdikeve. Awayê bajaran derdikeve hole. Bajar hin bi hin şîn di bin. Bi pêşketina gundan re deme pêşketina bajaran dest pê dike. Pêşketina bajaran jî bi çêkirina xanî û malên weke ku li Govan têne çêkirin, derdikeve holê. Derketin û pêşketina bajaran li Kurdistanê, berî zayînê di naqabîna 6000 û 5500 wan de dibe. Di vê pêşketinê de bi qasî ku tê gotin to çanda bi awa derdikevin pêş çanda Abaîd û xalaf e.
Her weha piştî van pêşketinan, deme Urukiyan dest pê dike. Deme wan jî, deme şaristaniyê ya. Ev dem bi qasî ku tê fêhm kirin, di berî zayînê, di naqabîna 4500 û 3500 wan de xwe dide ber çavan. Ev dem, demeke di hizir û di deme şaristaniyê de demeke pêşketiya. Di wê demê de, li başûrê Kurdistanê mirov bigiştî bi pêşketiye. Pêşketina Urukiyan ne tenê di qada çandê de ye. Pêşketina teknolojiyê jî dinavde ye. Di deme Urukiyan de cotkariya avî û karên madanê û çandin û di qada tekonolojiyê de pir li pêşîn. Destana Gilgameş vê yekê radixe berçavan. Baziganî jî bi pêşketiya. Çûn û hatinaka mezin di wê de ji bo bazirganiyê li Mezopotamya pêşdikeve. Di wê demê de herweha nivîs jî pêşketiya û di qada rêveberî û dewlete de qeyd kirin jî dest pê kiriya. Ji kêvalbarên wê demê, mirov vê yekê fêhmdike. Başûr di vir de ji başûr zûtir û pêşketîtir e.
Sumeran, pêşketin û şaristaniya pêşî.
Li Mezopotamya, deme şaristaniyê ya pêşî, ku berî şaristaniyên din hemûkana û hîmê wan afirandinya Şaristaniya sumeriyana. Hem di nivîs, tendûrîstî, astronomî, matamatikê û hem olê, falê, afsûnê û di mîtolojiyê de yên derketina pêş û pergala civakê afirandina Sumerin. Li afirandin û tufanê pêşî mirov di wan de rastî wê têt. Di deme sûmeriyan de nêzikî 35 bajar hene. Ji wan nêzîkî 17an yên herî mezinin. Mînak; Kîş, Nîppur, kurda, Zabalam, Umma,Lagaş, Erîdû û Ur yên mezinin. Xwûdanan wan mezinin û bi navûdeng in.
Li Lagaşê, keyê hatî ser rêveberêyê Ur-nanşe bi çêkirina malan û xaniyan navda ye. Uruqagîna bi xwenûkirin (reformên) yên ku wî pêşî nivîsandina, derdikeve pêş. Lê di demên 2400 û 2350 ku hin bi hin bi ber ketinê ve diçê, êdî hin bi hin li Mezopotamya Aqadî derdikevine pêş û serwer dibin.
Aqadan û demên piştre.
Tê gotin ku bi koka xwe re Samî ne. Çand û hizre sumeriyan di xwe de bicih kirin û rûnandin. Piştî sumeriyan re yên ku bûna serwerê mezopotamya Aqadî bûn. Ji deme hizre hemde girtin û bûna pêşavaniyê deme hemdem. Aqadiyan her weha xurt dibin û ku weke wan bi koka xwe tê gotin ku Samî ne, bingihê mazinbûna babiliyan û Asuriyan dikin. Hizre sumeriyan pêş xistin. Ji wan zêdetir wan hizre keyitiye GERDÛN û DINYÊ afirand û bicih kir. Rêveberiya navendî cara pêşî di deme wan de di bin destekî de digihê hevdû. Lê di berî zayînê di 2150 de ku careke dî sumerî bi hêz dibin û mazin di bin û serwer dibin, êdî dawiyê li dewlete wan tênin.
Damazranê xanadana Aqadiyan Sargon e. Sargon ketiya 34 şeran de, li gor qeydan. Peytaxta xwe ya bi navê Agade avakiriya. Zanebûnên di derbarê wî de bi mîtilojiyê re tevlîhevin. Ê di derbarê wî de, têgihiştinekê didine mirov. Neviyê wî Naram-Sîn dişopa wî de meşiya û wî gelek şer qizinc kirina. Şervanekî mezin bûya. Piştî deme Naram-Sîn re yên ku dawiyî aqadan jî tênin, Gûtî ne. Gûtî, weke cara sêyemîn rabûna sumeriyan jî mirov bêne ser ziman. Hizre wan pêşketi bû. Di hizre xwe de û têgihiştine xwe de ew xwediyê têgihiştineke ku Hegel bi navê diyelektikê bi pêşxistiya bûn. Pişt wan re yên ku ew hizir û şopa wan berdewam kir jî, Naîrî bûn.
Sêyemîn xanadana Ur û demên piştre ta deme Medan.
Gutiyan li jiyana xwe ya civaknasî hizirîn û zêde di rêzaniyê de pêde neçûn, her ku serweri mezopotam gişti ji bûn. Lê di wê demê de xanadana Ur, ya deme sêyamîn di wê demê de jîn dibû. Wê ev fersend bikar anî û serweriya rêzani kire dest xwe de. Nêzîkî sad salî tê goin ku li ser rêveberiyê(b. z. 2100-2000)) man. Uran, bajarên xwe di wê demê de kirne yên ku ji aliyê rêzanî ve yên herî mezin û bi hêz. Di demên wan yên dawiyê de bi êrîşên hewirdorê kaldikevin. Dawiyê xanadana Uran, dibe dawiya sumeriyan jî li mezopotamya, ji aliyê rêzanî ve. Pişt wan re, êdî hêzên ku ne ji herêmê ne, serdestiyê digirine dest. Êdî serdestî ne keve destên wan de. Lê ji aliyê çandî û hizrî ve ew hertimî serdestin. Ew kifşdikin. Ji aliyê olî ve jî wilo ya.
Bi ketina xanadana Ur e sêyamîn re, êdî li bakûr Asur hêdî hêdî cih tişî dikin û li başûr babil derikevina pêş. Babil êdî li vir derdikeve pêş. Hûrî, di wê demê de, ew hêze wan ya ku zayîf bûyî, careke dî mazin dibe û serwer dibe. Bi derketina hûriyan re êdî her çend hêze babiliyan mazin hebe û serdest jî bin weke asuryan zêde wilo serwerî hemûkî nabin. Di wê demê de hê asur ne bi hêzên. Lê hin bi hin bi hêz di bin. Hurî û mîtanê hin bi hin mazin di bin ta sadsala 13. ji hêze xwe û serdestiya xwe ya li ser herême di domênin. Şer di van deman de pir çêdibin. Asur jî bi hêz dibin. Êdî di nav wan hêzan de şerê serdetiyê berdewam dike. Piştî sadsala 13 wan êdî hin bi hin naîri derdikevin. Ew ji serdestiya wan û weke wan berdewam dikin. Ta deme 800 wan ew ji serdestin. Pêşketina mazin bi çandi û teknolojikî bi wan re heya. Piştre Asurî dawiyê li serdestiya wan tênin. Lê ew dise li berxwe didin. Ew li berxwedan, nêzîkî di sadsalî ta deme Medan berdewam dikê. Medan bi şerkirina bi asuran re û têkbirina wan re serdesti bidest xistin.
Yek pergala nîvserokatiyê an jî sîstema nîvserokatiyê (an: têkel sîstema serokatiyê-parlamanî yên hikûmetê) nîşana herdu hêmanên Parlementarîsmê û pergala serokatiyê dide.
Wek ku têgeha di sala 1980 de ji aliyê Maurice Duverger di pergala siyasî ya Fransayê di bin Komara Pêncemîn nasandin bû. Paşê dema bête ji bo danasîna formên hîbrîd hate dirêjkirin.
Di pergala serokatîyê, ku serokkomar ji aliyê hemwelatiyê hatine hilbijartin û divê hikûmet bêyî ku Parlamena form bigre ber pêkatiyên çavan. Dîvê lê dîsa jî gerek Serok bi parlamenê re hevkariyê bike, ji ber ku ew li ser qanûnê biryarê dide. Mînaka wek herî baş tê zanîn Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di pergale parlamentarî, Parlamena berpirsiyar ne tenê ji bo qanûnan e, di heman demê de jî hikûmeta hildibijêre. Pergaleke bi vî rengî, serokê erk bi piranî di merasîman de derbasî dibe wek prototîpa Keyaniya Yekbûyî, jî Komara Federal a Almanyayê yek ji wan e.
Di yek pergala nîvserokatiyê de ji pergala serokatiyê bi serokê hilbijartin rasteraste, ku ev karekî giring li pêkanîna hikûmeta nû bike.
Hikûmet her çiqas girêdayî bawerîya ji parlamenê bibe jî, dikare bi tenê bi rêya ku birêvebirinê bike.
Wekî ku Pergala Parlamenteriyê ji hikûmetê re tê gotin ku wan formasyonên pergalên parlemanî yên demokratîk ên rojava, ên ku hikûmetê ji bo xwe hispêre li ser hilbijartinê û bikaranîna di ofîsa xwe de wê li ser piştgirîya ji parlamena rasterast yan nerasterast girêdayînê bike. Li vir, her du dezgehên bi girêdanêke karmend bi Parlamena zanîna xurt de, serî de di hilbijartinan de û berdana xwe ji hikûmetan dike. Jî girîng e ku divê serokê hikûmetê (ango serokê hikûmetê yên weke Wezîrê an Serokwezîrê) ji aliyê parlamenê bê mafên dijî wezîrên hilbijartin hatiye dirêjkirin.
Alternatîva tîpa tê zanîn ji Pergala demokratîk ya hikûmetê bi navê Serokatiyê tê gotin wekî bi prototîpa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Forma têkel bi regezên her du cureyên bi navê Pergala nîvserokatiyê, ku mînaka herî bi hêz di Pêncemîn Komara Fransayê e dîtin.
Pêşketina têgehî û sazîyan.
Bi navdêr teswîrê navê "Parlamen" ji peyva ferhenga Fransîya Kevn hate nîqaş kirin û peyva "parlement" di gotûbêjan de hate axaftin.
Yekem peyva Fransî di sedsala 12'mîn de têne ji civînan re emperyal yên Padîşahê Frankîş xûya kir. Li Îngilîstanê yên sedsala 13'an de, di hevpeyvînekê de ku di navbera padîşah û standên "parliamentum" hat gotin, ku îro esas di koka pergala parlamanî de ne.
Ev heta nîvê sedsala 19'an de jî hevbeşê li Almanya bu, lê ji alîyê pêşbirkê de hin bi mercên mîna "Roj" an "Civîn" (Bundestag, NRW).
Di bin parlamen girêdayî Hêza Birêvebirinê (an jî ji bo Parlamena Rêveberê girêdan) tê wateya ku tu hikûmeta ku ji aliyê parlamenê hatibû hilbijartin, ango dezge û li ser baweriya xwe de, ji aliyê parlamanê, yanî li ser bawerîya Pergala Zagonsazî ve hilbijartin ya wan e. A dosyayek taybet bi rêya heman pergalê yên hikûmetê, ku di tevahiya rêveberiya e bawerîya Parlamenê de girêdayî ye.
Pênasên berdewam.
Di wateya fireh behsa Parlamena kêmtir dike ku hêza birêvebirinê tu sort yên sîstema siyasî ya ku hikûmetê ji aliyê parlamenê hate hilbijartinê û her tim li ser bawerîya ji parlamenê girêdayî ye pêk tê.
Di bin Pergala yekpartî an jî sîstema pekpartî ya ku weke Sîstemeke Siyasî tê danasîn, di dema dirêj de Rêveberîya Desthilatî tenê yek Partî ye û di destûrên Partîyên Muxalefetan e. Pergala yekpartî e ku bi tenêyî partiya desthilatdar û pir caran di yek beşa weke Îdeolojiyê hîn girêdane û divê pêk bînin.
Di dema ku li hin pergalên yekpartî, serweriya tenêyî yên partiyê de tenê yek bi qanûnê, bi awayekî fermî di bin navê de facto sîstemên yek-partî partiyên din tê erêkirin ku di heman demê de ji ber Qanûnan an jî Zordarîyan tu şansek ji Karanîna Hezê rastî rêjeyek mezin tune ye. Ji ber vê yekê "De Facto-Pergala Yek-Partî" bi kêmanî armanca "Demokrasîya Sexte" re hevdîtin tu nacivînin, wek ji nimûne: Pergaleke heta sala 1989 li Komara Demokratîk a Almanyayê de hene an, îro li Koreya Bakur.
Monarşîya Destûrî, Keyîtiya Makeqanûnî, Şahîtiya Makeqanûnî an jî Monarşîya Parlamenter cure hikumdariyek e ku di sîstema wê ya îdarî de Destûra Bingehîn e qewet û karbidestiya key an jî şah kêm û sînor dike. Ji xeynî key meclîsek jî heye û ev meclîs qanûnên xwe yan bi tenê yan jî bi hevkariya key derdixe.
Kes dikare di Monarşîya Destûrî de wek formeke bêdem ji hikûmetê bibîne, ê ku îro jî heye; Gelek Monarşîyên Destûrî bi hev re Monarşîya Parlamenî, ji ber ku li Parlamen bandora dîyarker ku li ser sazkirina hikûmeteke heye.
Welatên li ser asta Têrbûna Berhemên Hundurîn ya binavkirî.
Têrbûna berhemên hundirî (kinbûn: TBH; bi Înglîzî "gross domestic product, GDP")
Ew pêk tê ji hemû mal û berhem û xizmetan bihayê giştî yê bar dike, ên di nava salekî de di nava sînorên neteweyî yên aboriya neteweyî dikin. Bi vî awayî tenê dikarî hemû mal ên dawî ango mal ên li ser asta bikaranîna-dawî, wek encama aborî tomar bikin. Di nav bikaranîna hesaba malên ne bi rasterastî de, lê hema di Wargehê de danînê dikin, wek guherandinên di Pişkên hesibandin.
Li hember Têrbûna Hatina Salê ya Neteweyî hesaba TBH'ê bi tenê ji bo alîkariyên alîyê Nîştecîhan de pêk tîne, ku di bin navê "prensîba navxweyî" serî ye. Têrbûna Hatina Salê ya Neteweyî li aliyê din jî li ser rêgezên "prensîba navxweyî" dadmend e. Eger ji TBH'ê amortîsman were dabirîn, wê ji Berhemên Net Neteweyî (BNN) were dayîn.
TBH'ê di pîvana encama aborî yên di warê aborî de di demeke dayîn e. Rêjeya guhertina di TBH'ê raste ku wek nîşana mezinbûna aborîyê de bikarhênerên netewîyên ji faktora herî girîng bikar tînin.
Têrbûna berhemên hundirî dikare ji bo Dewletan û bi Yekîneyên Îdarî yên cografîk de were wergirtin. Bi qismî warê "Têrbûna Berhemên Herêmî", "Têrbûna Berhemên Bajar", "Têrbûna Berhemên Cîhanê" û yên din jî têne bikaranîn.
TBH û BNN.
Têrbûna Hatina Salê ya Neteweyî li aliyê din jî li ser rêgezên "prensîba navxweyî" dadmend e. Eger ji TBH'ê Amortîsman were dabirîn, wê ji Berhemên Net Neteweyî (BNN) were dayîn.
Têrbûna Berhemên Cîhanê û Hêza Aborî.
Têrbûna Berhemên Cîhanê (TBC), jî Têrbûna Berhemên Hundurîn-Cîhan binav kirîye, di sala 2007 de bû bi 54.274 Mîlyar US$. Li Welatên endustrîyel parmenda ji 70,8 % ye, ev dike 38.400 Mîlyar US$. Welatên pêşxistin ku ji 25,9 % e û ev dike 14.100 Mîlyar US$. Ji 3 % parmend li ser Başûrrojhilatê-Ewrûpa ye.
Dewletên bi bilindtirînên TBH – Yekbûyî yên Dewleta Amerîkayê, Japon, Almanya, Îngilîstan û Fransa – bi tenê bikarhênerên hesibandinên ji 50,7 % hilket. Ev gorî 27,5 Trîlyon US$. Tenê Dewletên di „Top Ten“ de parmenda TBH'a bilindtirîn ji 67,1 % ya TBH-Cîhan (36,4 Trîlyon US$).
ISO 3166 yek nav Koda yekîtîya geografî ye, tê weşandin ku ji Rêxistina Navnetewî ya Standartî (RNS) ye.
Lîsteya Kod ên dewletan dikare li vir were dîtin: ISO-3166-1-Lîsteya Kod
"Li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê", navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit a. Pirtûk li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê ya. Ji destpka bûyîna zarokê ji dayikê û heta mazinbûna wê, di pirtûkê de pêvajo bi pêvajo bi pêşketina zarokê re tê hanîn li ser ziman. Pirtûk, weke pirtûkek lêkolînî û zanistî ya. Nivîskar, di pirtûkê de li ser mazinkirina zarokê a dayikên kurd jî disekinê. Di serdemên berê de dayikên kurd, çawa zarok mazin dikirin û çawa bingihê pêşketina zarokê bi ziman û aqilî re çê dikirin, di pirtûkê de nivîskar pirr zêde li ser wê sekinî ya. Mijara mazinkirina zarokê a ji aliyê dayikên kurd ve heta roja me, li ser wê lêkolîn ne hatina kirin. Ev lêkolîna nivîskarê kurd Abdusamet Yigit ku bi kurdî jî nivîsandîya, di vê warê de weke berhemek ku ew pêvajo bi pêvajo wan deman tînê ser ziman a. Weke lêkolîneka ku ew bi zanistî hatîya kirin pirtûka ´li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê´, di xale mazinkirina zarokê de weke pirtûkek dest ya fahmkirina rastîya zarok û dayiktiyê û pêvajoyên wê yên bi fizyolojikî, gîyanî, derûnî û hwd ve, dihilde li dest.
Pirtûk, weke pirtûkeka zanistî a bi rêbazên pedegojikî li ser mazinkirin û pêşketina zarokê disekinê. Wê zarok, di her demê de wê çawa bijî, wê bi wê re wê li ser wê bisekinê. Pirtûk, wê weke pirtûkeka lêkolînî wê van mijaran wê ji gelek aliyan ve wê hilde li dest. Zarok, mazinkirina zarokê û pêşketina wê, di pirtûkê de wê bi hûr û kûr li ser wê bê sekin in. Pirtûk, wê weke pirtûkek bingihîn bê. JI aliyê mijara zarokê ve wê mijarên ku wê di serdema me de bi aqil û pêşketina zarokê re wê were rojevê, wê werina hildan li dest. Nivîskar, di destpêka pirtûkê de di beşa ku weke ´pêşketin´ de tînê ser ziman û dibêjê ku ´ev dem û serdema zanistê, ku wê gelek derfetên pirr zêde mazin ji pêşketina mirov re wê derkevina li holê. Lê wê herî zêde jî wê di vê mijarê de wê pirgirêkên bingihînî wê di pêşketina zarokê de wê derkevin."
Nivîskar wê van mijarên mazinkirina zarokê, wê ji aliyê fîzyolojikî, derûnî û pedegojikî ve wê bi beş bike û wê bi hevdû re di nava hevdû de wê hilde li dest. Ev pirsgirêkên mazinkirina zarokê, wê nivîskar ji dû aliyan ve wê wê hilde li dest. Aliyê pêşî û giring wê weke aliyê dêûbav û dordora zarokê wê bînê ser ziman û wê weke alî û fektorek mazin a ku wê di pêşketina zarokê de wê rol bileyizê li ser wê disekinê. Bo vê yekê, wê di pirtûkê de wê nivîskar biqasî zarokê wê li ser kirin, tevger, gotin û rewşên derûnî ên ji dêûbav ku wê li ser zarokê bina xwedîyê bandûra mazin, wê li ser wan bisekinê.
Zimanê prtûkê.
Zimanê pirtûkê, weke zimanekî felsefîkî û zanistî bê. Wê di vê warê de wê çi rengê gotinê û bi çi şêwayê wê werina hanîn li ser ziman, wê nivîskar bi heyderîyek mazin li ser wê bisekinê. Ziman, şêwayê bikarhanîna gotin, derûnîya gotinan, dengê ku mirov di dema bikarhanînê de bi gotinan re derdixe, ew rewş hemû wê bi gelek rewşên weke van re ku wê giring bin, wê di pirtûkê de wê li ser wan bisekinê. Pirsgirêkên mazinkirina zarokê ên li ser ziman re wê bi beşek teybet wê di pirsgirêkê de wê were hanîn li ser ziman. Wê bi wê re wê nivîskar li ser hin bi hin girtina zarokê a ziman, wê li ser wê bisekinê.
Mirov, dema ku bi zarokê re diaxifê, mirov li b hey bê û baldar bê, wê nivîskar di nava pirsgirêkên zimên de wê li ser wê bisekinê.
Bandûra ziman li pêşketina zarokê.
Ziman, wê li ser rewşan û salixkirina wan re wê bi zarokê re bicih bibê. Bikarhanîna gotina, di aslê xwe de dihê wê wateyê ku zarok, bi hişmendî dikarê gotinê biafirênê û werênê ser ziman. Destpêka bikarhanîna gotinan a zarokê, wê wateyên wê yên giring wê hebin. Wateya wê ya pêşî, wê li ser fahmkirin û salixkirinê re wê bibê. Bi wê re wê li ser hişmendiyê re bê. Zarok, di vê çerçoveyê de divê ku mirov vê yekê jî werênê ser ziman ku ew pêvajoya wê pêşî ya sale pêşî ku di wê de zêde nikarê biaxifê û carna heta salekê weke ku dike ku biaxivê, wê ev pêvajo, ne tenê biheyîna gotinên ziman ve girêdayî wê hebê. Her wusa, hinek fektorên din jî, bi vê ve girêdayî mirov dikarê werênê ser ziman. Fektora pêşî, ya li gorî wê zimanê di devê mirov de ku bike formekê de ku karibê bikarbênê ya. Her wusa, fektora duyem jî, ew a ku bi wê re mejî xwe ji axiftinê re amede bike ya. Lê li vir, fektora pêşî, girîngîya wê zêde heya. Li vir, çendî ku ziman, hesan bê, wê zarok, zûtirîn karibê qirikê û ziman li gorî zê bide awa û ankû reng kirin.
Li vir, divê ku mirov vê yekê jî werênê ser ziman ku ziman, di vê çerçoveyê de dema ku mirov wê şîrove bike, divê ku mirov bi sêkoşeya mejî, qirik û ziman û her wusa ya gotinan re wê hilde li dest. Di vê çerçoveyê de ziman, benên wê yên fizyolojikî ku girêdayî hena, wê li ser keseyetîyê û her wusa derûnîya wê re wê aliyna derûnî wê biafirin. Di vê çerçoveyê de em divê ku vê derûnîya vê rewşê jî weke derûnîya axiftinê binav bikin û werênina ser ziman.Derûnîya ziman, di temenê wê ben, têkilî û her wusa girêdanên bi mejî û laş ve girêdayî di temenê wê de hena. Di vê çerçoveyê de ev jî, wê rewşa zarokê bi xwe re di çerçoveyek hişmendî de weke kirdeyekê werênê li holê. Zarok, di nava wê têkiliya ziman, laş û mejî de weke kirdeyekê ya. Her wusa di vê çerçoveyê de wê biafirênê bi mejî re. Lê bo ku ew afirandin, were hanîn li ser ziman, divê ku laş li gorî w were qaymgirtin. Piştre jî, gotinên ziman, bi rewşê re werina salixkirin û qaydkirin di xêva mirov de. Di vê çerçoveyê de wê ev rewş, temenê axiftina zarokê bi xwe re biafirênin. Laşê zarokê, di destpêkê de pirr zêde ji aliyê fizyolojikî ve nerma ku dikarê xwe li gorî rewşê biadilênê. Ev rewşên adilandina qirikê, ziman û hwd, wê di vê demê de wê bibin. Lê adilîna qirikê û ziman, di vê pêvajoyê destpêk bi wê re dibê. Wê piştre, bi fêrbûna ziman re wê bi zêdebûna gotinan re wê êdî xwe zêdetirî bike wê qaysa li gorî axiftinê a li gorî wan gotinan. Her gotin, wê qaysakê wê bi xwe re bide çêkirin. Weke ku çawa ku dema ku mirov tîpekê dibêjê mirov bi deng derxistinê re dev û zimanê xwe tênê xwere û ankû banî û bi wê re bi awa dike, wê di vê çerçoveyê re rastîya qaysgirtinê wê xwe bide dîyarkirin.
Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat li sala 1969ê di nava xwendevanên kurd de hate ava kirin. Heta wî wextî kurd di nava Partiya Komûnîst ya Tirkiye de tevdigerîn. Lê bi vê rêxistinê ji nav refên komûnîstên tirk, veqetîn. Piştî derbeya leşkerî ya sala 1971ê hate qedexe kirin ji aliyê dewleta tirk ve.
Devrimci Doğu Kültür Ocakları an DDKO (Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat) komeleyeke çepgir a kurdan bû. DDKO di sala 1969'an de li Stenbolê ji aliyê 18 kesên wek Necmettin Büyükkaya, Hikmet Bozcalı, Mehmet Tüysüz, Ali Buran, Mahmut Kılıç, Ahmet Zeki Okçuoğlu, Leyla Ejder, A.Yılmaz Balkaş, Niyazi Dönmez, Battal Battı, Sait Pektaş, Şakir Elçi, û Agah Uyanık ve hate damezrandin. Yekemîn serokê DDKOyê Necmettin Büyükkaya bû.
Ebû Seîd Gerdîzî, (Farsî: ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود گردیزی, "Abu Saʿīd Abdul-Hay ibn Dhaḥḥāk ibn Maḥmūd Gardēzī") Ji dayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1061'de mir. Ew bixwe dîroknas û erdnas e. Ji bajarê Gerdeza Efxanistanê ye û bi eslê xwe fars e.
"Zeynu'l-Ahbar" pirtûka wî ye û a herî girîng e Lê çend pirtûkên wî yên weke din jî hene.
Suryanî ango aramî (bi zimanê aramî: "suroye", "suryoye") gelê suryanî gelekî Rojhilata navînê ye.
Anegorî texmînan di navbera milyonek ta çend milyon suryanî li rûerdê belavbûyî dijîn. Welatê wan Mezopotamya ye ku ew jê re dibêjin Bethnahrîn. Îro di navbera dewletên Tirkî, Iraq, Sûrî û Îranê de li hev hatiye parkirin.
Piştî Şerê cîhanî yê duyem suryanî bi çar aliyên cîhanê ve belav bûn.
Kevnariya suryaniyan.
Bi taybetî piştî ku bi awayekî girseyî kesên ji gelê suryanî ji welatê xwe dûr ketin û diyasporayeke bi hêz li derveyî welatê xwe avakirin, bi xurtî hewl dan ku li binyada xwe bigerin. Sedêmên vê yekê di serî de gihiştina bîreke neteweyî bû ku bêhtir bi derfetên li derveyî welat bi hêz bûbû. Ev hewldan ji ber lêgera gotinek nû ya îdeolojîk bû. Îro gelek îdiayên dîroknasên suryanî û yên din li ser vê xalê hene.
Anegorî dîtina herî belav bûyi ku ji aliyê piraniya dîroknasên suryanî tê pejirandin, suryanî (yên berî zayînê împeratoriyeke mezin ava kiribûn û xwediyê şaristaniyeke gelekî dewlemend bûn) ne. Kesên vê dîtinê dipejirînin û lê xwedî derdikevin di wê baweriyê de ne ku hemû gelên kevnar ên Mezopotamyayê wekî Babîlî, Kenanî, Fenîkî, Aramî û hwd. Ji yek binyadê ne û samî ne. Ji ber vê sedemê ew gel bi hesanî tevlihev dibûn û di nav hevdu de diheliyan. Zimanê wan nêzîkî hev bûn, ev jî dibû sedema ku wan zimanê hevdu zû bipejiranda an jî bi hêsaniya tevlihevbûna zimanên wan zimanekî nû yê Samî diafirandin. Piştî belavbûna ola mesîhî li nav van gelên Mezopotamyayê ev gel bêhtir di nav hev de heliyan û bûn yek. Di serî de suryanî dûv re akadî, babîlî û aramî bi xêra zimanê hevbeş, rabûn û rûniştina hevbeş û êdî ola hevbeş gelekî nû anîn holê ku ev jî gelê suryanî ye.
Dîtina din dibêje ku suryanî aramî ne. Ev dîtin pişta xwe dide rastiyeke dîrokî. Em îro dizanin ku piştî sedsala 8an û 7an a berî zayînê zimanê aramî li Mezopotamyayê belav dibe û dibe zimanê bazirganiyê. Dîsa dema ku axamenî (pers, fars) aramî weke zimanê fermî dipejirînin (sedsala 6an a berî zayînê) ev ziman di nav hemû gelên samî yên Mezopotamya de tê bi karanîn.
Dîroknasê suryanî Hanna Dolaponu dibêje ku meriv nikare di mijara binyad û daheçûya suryaniyan de li gor krîtera nîjadê lêbigere. Dolaponu dîsa davêje holê ku suryanî ji tevlûhevbûna gelên kevnar wek Arami, fenîkî, kenanî û hind û îraniyan pêk hatine. Li gor vê dîtinê navên kesên ku dêra suryaniyan dihebînin bi giştî suryani ne. Gotina suryanî bi taybetî piştî belavbûna ola mesîhî hêdî hêdî bêhtir hate bikaranîn.
Dîroka Mezopotamya jorîn.
Êdî li gor ku ev çend gotin li ser mijara aramî-suryanî ji ku hatine me bihîstin em dikarin hindekî bahsa dîroka Mezopotamya jorîn bikin.
Dîroka demên kevn.
Dîroka nivîskî (dema nivîsê) ya Mezopotamyaya jorîn bi Akadan dest pêdike. Di salên berî zayînê 3 hezaran de li bakûrê Sumeran Akadan gelek dewletên serbixwe, yek bajarî avakiribûn. Ew ne dişibana Sumeran û zimanê wan jî cihe bû. Zimanê wan zimanekî Samî bû. Ew ji rojava (ji çolên Surî) ve hatibûn û nasên gelê (klanên) li rojava bûn. Cihê Akadan di navbera Dicle û Ferat de cihekî navendî bû. Seba vê jî Akadan fethên mezin di demeke kurt de karîbûn bikin.
Suryani (yên kevnar) ji herêmên Akadan ber bi bakûr ve belav bûn û gelek bajar avakirin ku yek ji wan jî bajarê Aram bû. Aram herwiha navê xwedayê vî bajarî bû û navê aşîra ku dema paşê navê xwe li hemû herêmê kir û hemû gelên herêmê di bin bandora xwe de hiştibû bû. Bê gûman çand û şaristaniya Arami nêzîkî ya Akadan û Babîliyan bû.Sedema vê yekê ev e ku Arami ji ber ku Akad û Babîl jî samî bûn hesanî xwedî li çand û şaristaniya wan xwedî derketin û şaristaniya xwe li ser vê bingehê ava kirin.
Sedsala 15an a berî zayînê qurnê ku êdî Aram li temamê Mezopotamya jorîn belav dibe ye. Vê demê Arami pir bajarên wek Nînova, Koloh û hwd. Ava kirin. Lê li bakûrê Mezopotamya jorîn tim bi hêzên eskerî dikarîbûn bimînin. Bi vî awayî Aram bû navenda bazirganiya bi Mezopotamya jêrîn (navend û başûrê Iraqê), Kapadokya (Anatolya) û Mezopotamya jorîn (Kurdistan û Ermenistan) re.
Sedsalên 8an û 7an a berî zayînê Aram bi serdegirtinên eskerî ber bi Bakûr û Bakûrêrojava ve fereh bûn û bi riya Koloniyên xwe ev der dagîr kirin. Berî zayîne di sedsala 8an de keyê Aram Salamansarê I bi artêşeke mezin bi ser gelên ku li Bakûrê Aram dijîn de diçe û heya bi keviya gola Vanê dixe bin destê xwe.
Divê navberê de di destpêka sedsala 12an a berî zayînê êdî Aramî tên Mezopotamyayê û carcaran bi ser bajarên Aram de digirin û talan dikin. Lê di sedsala X. de êdî winda bûn ji ber ku wan jî êdî dest bi jiyana şaristanî kirin û tevlî Aramiyan bûn. Û divê navberê de ji xwe Aram gelek seferên Eskerî biribûn bi ser Aramiyan de û ew kole kiribûn û di avakirina avahiyên mezin yên Aram de bi kar anîbûn. Pey vê yekê re êdî Arami bêhtir bi bazirganiyê mijul bûn. Ev bû sedema ku di demeke kurt de Aramî bibe zimanê bazirganiyê.
Piştî ku emperetoriyan Aram şikest û herwiha ya Babîliyan jî êdî hemû gelên samî ketin bin destê Axameniyan ku bi xwe Pers bûn lê zimanê xwe yê fermî weke Aramî pejirandibûn. Ev yek bû sedema ku gelên samî vê demê yên Mezopotamya jorîn zimanê Aramî bi kar bînin.
Belavbûna ola mesîhî.
Çaxê ku mesîhîtî li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên Aramî ev ol zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî. Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin.
Navenda dêra Suryanî li bajarê Riha bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin. Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra Suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra Bîzans û dêra Suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê).
Erebên misilman û suryanî.
Çaxê ku Erebên misilman hatin Mezopotamyayê dêreke yekgirtî ya Suryaniyan ditîn. Herçi ku Suryaniyan bawerdikir ku bi hatina artêşên îslamê ew dê ji zilma Bîzans rizgar bin jî di demeke kin de dîtin ku ew bûne dîlên dewleta Erebên misilman. Mirovên ne misilman divabûn bêyî bac û xeraca ku misilman didin bac û xeracên zêde bidin.
Êdî ji ber ku Îslam bû ola herî mezîn ya herêmê û ji bo ku ji barê bacê yî giran rizgar bibin gelek endamên dêra Suryanî yên ku li bajaran dijîn misilman bûn. Van kesên ku ola xwe diguhertin nikarîbûn netewayetiya xwe biparêzin û di demeke kurt de di nav gelê ereb de winda dibûn.
Piştî hatina ereban bo Mezopotamya.
Piştî ku bandora Ereban kêm bû û Selçukiyan hikmê xwe li ser Rojhilatanavîn danîn rewşa Suryaniyan hinî anegora berê baştir bû. Selçukiyan memurên xwe yên herêmê ji Suryaniyan hildibijartin. Ev bû sedema ku zimanê Suryanî dîsa xwedî hêz bibe û were bi karanîn. Gelek bend û cild pirtûk hatin nivîsandin. Mixabin vê tevgera çandî ya pozîtîv zêde nedomand. Bi serdegirtina Moxolan re gelên herêmê hatin qirkirin û çand û şaristaniyên wan hatin talan kirin. Ji sedsala XIV. heya XV. gelek Suryaniyên ku li başûrê Mezopotamyaya jorîn dijîn çûn çiyayan.
Hatina Osmaniyan ne weke ya Ereban olî bû. Her çiqas mafê Suryaniyan û gelên misilman di bin hikmê Osmaniyan de ne wek hev bû jî bi hatina Osmaniyan talaneke mezin çênebû anku Osmaniyan hêzên avaker yên herêmê talan ne kirin.
Danûstandinê gundên (li başûr „aşîrên“) Suryaniyan li gor bercewendiyên xwe bi gelên cîran yên weke Kurdan re jî hebûn. Lê belê piştî ku Abdulhemîdê II hate ser hikim (1876 – 1909) bi planên xweyî panîslamîst herêmên Kurd û Suryaniyan xiste nav gelacê. Kurd û Suryanî êdî pev diçûn. Herwiha pir cara Suryaniyan serî li hember Osmaniyan jî hildan û hatin qir kirin.
Qirkirina yekemîn ya demên nêzîk di sala 1843 an de hate holê. Di vê salê de Osmaniyan bi hezaran Suryanî qir kirin. Qirkirina duwem di sala 1914an de rû da. Suryanî vê salê weke sala şûr bi nav dikin. Di vê qirkirinê de bêhtirî sedhezar Suryanî ji aliyê Osmanî û aşîrên Kurd (di serî de alayên Hamîdiye) ve hatin kuştin.
Em hevî dikin ku bivê nivîsa kurt xwendevan bûbin xwediyê çend agahiyan li ser Suryaniyan ku perçek ji jiyana Kurdistanê ne.
"Şerefname" pirtûka dîrokî ya Şerefxanê Bedlîsî ye. Carna wekî "Dîroka Kurdistanê" jî tê naskirin.
Şerefxan berhema xwe bi zimanê farisî nivîsandiye, lê di sala 1858-1859an de, cara pêşîn wergera wê ya zimanê kurdî ji hêla Mele Mehmûdê Bazîdî hate kirin.
Wergera kurdî ya nûjen.
Roja îro wergerên kurdî yên nûtir jî hene. Di 1998an de wergera Ziya Avcı ji nav çapên weşanên APEC ve li Swêdê hate der û dîsan di 2007an de ji aliyê Avesta ve li Stembolê hate weşankirin. Di 1970î de jî wergera soranî ya Mam Hejar hate weşandin.
Berhema ku di 2007an de derketiye, dest bi nivîsareke Emîr Hesenpûr dike, paşî pêşgotina Ziya Avci heye li ser wergera kurmancî. Pirtûk pêşgotina Mam Hejar a wergera soranî jî pêşkêş dike. Pêşgotinên din jî tê de hene: Muhemmed Elî Ewnî li ser Şarefnameya farisî û Kemal Mezher li ser "Şerefnameya" di kurdiya Sovyetê de û Vladîmîr Zîrnov li ser çapa fransî ya "Şerefnameyê".
Wergera kurmancî ya "Şerefnameyê" ji 662 rûpelan pêk tê û di pirtûkê de hin tabloyên bi reng jî hene.
Destnivîsên "Şerefnameyê".
"Şerefname" bi giringiya xwe bi zû bala xwendevan, dîroknas û dîrokhezan kişandiye. Yên ku ew bidest xistine ketine jibernivîsîna wê ya bi destxet a her du cildan jî.
Bi vî awayî hê gellekî berî çapbûna wê ew di navbera zana, alim, dîroknivîs, mîr, beg, şah û paşayan de belav bûye û ketiye nav kutubxanên miletên Rojhilata Navîn.
Xebatên dîroknasan li ser "Şerefnameyê".
Mele Mehmûdê Bazîdî kurdê herî pêşîn e ku "Şerefname" wergerandiye ser zimanê kurdî. Wî ev kar di sala 1858, an 1859ê de temam kiriye ku Aleksandre Jaba; Konsolosê Rûsyayê yê wê demê yê Erzîromê yekser ev werger şandiye Peterburgê. Ev karê ku bi destxeta Mele Mehmûdê Bazîdî bi xwe hatiye nivîsîn îro li Pirtûkxaneya Giştî ya Saltikof Şêdrîn li Peterburgê tê parastin. Di van salên dawiyê de kurdnasê hêja J. S Mûsaelian lêkolînek li ser vê wergerê kiriye û bi pêşgotineka xwe û ya K. K. Kurdoev a muşterek orîjînala wê ya kurdî daye çapkirin. Ev çap di 1986ê de li Moskovayê pêk hatiye.
Muhemmed Elî Ewnî (1897- 11ê temmûza 1952yê li Qahîreyê) cara pêşîn di sala 1931ê de çapa farisî ya cildê pêşîn ê "Şerefnameyê" daye weşandin.
Pişt re Şêx Muhyedîn Sebriyê Kurdî (bavê wî Zekeriyya Muhyedîn e ku destê rastê yê Cemal Ebdulnasir bû) ji ber ku baş farisî dizanî û di wêjeya farisî de şareza bû xwe gîhand wan û her siyan bi hev re dest bi karê amadekirina çapa farisî kirin (14: 1981, r. 77). Hersê nusxe dan ber hev lê çapa Rûsyayê kirin esas û di xebata salekê de ew amade kirin. Ev nusxe di 1931ê de li Qahîreyê hatin weşandin.
Muhemmed Elî Ewnî, her du cildên "Şerefnameyê" kirine erebî û Yehya Xeşab ji her cildekê re pêşgotinek nivîsîye. Piştî mirina Muhammed Elî Ewnî wergera cildê yekê di sala 1958-ê de, ya cildê duduyê jî di 1962-yê de li Qahîrê hatiye weşandin (15: 1991, r. 5-6). Ew pêşgotina ku Zernov li Rûsyayê ji bo çapa pêşîn a farisî nivîsiye di van wergeran de jî heye.
Mela Cemîl Bendî Rojbeyanî (1912) ji bo wê wergera xwe ya erebî pêşgotinek nivîsiye, li berhemên Huseyn Mukriyanî û Muhemmed Emîn Zekî Beg û gellek pirtûkên tir bi hûrî nihêrtiye û agahdariyên ku bi dest xistine wekî şerhan di wergera xwe de bicih kirine. Ev wergera han di sala 1953yê de li Bexdadê weşiyaye (14: 1981, r. 45 û 54).
Mamoste Hejar Mukriyanî cara pêşîn cildê pêşîn ê "Şerefnameyê" wergerandiye ser zimanê kurdiya başûr(soranî) û ev çap di 1972-yê de li Necefê ji bal Korrî Zanyarîy Kurdî ve hatiye weşandin. Her ev çapa han bêyî dest lêdan cara duduyan di sala 1981-ê de li Tahranê hatiye weşandin. Di pêşiya vê wergerê de pêşgotin û sipasnameyeka Mamosta Hejar, agahdariyek li ser wan kurdên dîroknas ên ku di amadekirina "Şerefnameyê" de bi kêrî Hejar hatine; her wekî Husên Huznî Mukriyanî, Mihemed Emîn Zekî, Muhemmed Elî Ewnî, Mela Cemîl Bendî Rojbeyanî hene. Pişt re hin bîr û baweriyên wan zanayan tên ku li ser wergera "Şerefnameyê" ya bi ser zimanê kurdî nivîsên xwe pêşkêş kirine. Nivîsara Mesûd Muhammed, Elaedîn Secadî, Hêmin Mukriyanî û Dr. Kemal Mezher Ahmed ev nirxandin in. Pişt re pêşgotina ku Muhemmed Elî Ewnî ji bo çapa farisî a 1931ê nivîsiye û di pey wê re ew pêşgotina lêkolînî ya hêja ku ji bal Zernov ve ji bo çapa pêşîn a farisî hatiye nivîsîn jî di wê wergera kurdî ya Hejarî de cih digrin.
Mehmed Emîn Bozarslan cildê yekê yê çapa Qahîrê ya weregera erebiya Muhemmed Elî Ewnî kiriye tirkî û cara pêşîn Tirkiya wê di sala 1971-ê de li Stembolê hatiye weşandin. Her vê wergera han cara duduyan di 1976ê û ya sisiyan jî di 1990ê de li Stembolê hatiye weşandin.
Qanatê Kurdo jî di sala 1972-yê de di wê gotara xwe de ya bi navê "Kurdnasî" weşandiye, behsa "Şerefnameyê" kiriye. Di vê gotarê de Qanatê Kurdo, bi taybetî bal kêşaye ser destnivîsên kevn ên "Şerefnameyê".
Em ji bîr nekin ku karên wiha yên hunerî, di qesra xanedaniya mîrên Bedlîsê de gellek belav bûn. Gava Ewliya Çelebiyê tirk li gel Melîk Ahmet Paşa çû Bedlîsê wê gavê neviyê Şeref Xanî Mîr Evdal Xan li ser hukum bû. Ewliya Çelebî gava behsa Mîr dike bahsa bi dehan huneran dike ku Mîr di wan de bikêrhatî û zîrek bûye. Ressamî û neqqaşî jî di nava van huneran de ye. Lewra jî mesela zanîna van huneran ne xas e bi Şeref Xanî tenê ve, diçe digihîje mîrên din jî (binêre, 19: 1991).
Elîşêr ev demek e li ser "Şerefnameya" wergêra mamoste Hejarî radiweste ku wê wergerîne ser kurmanciya bakur. Wergera wê temam bûye. Di dema ku ev nivîsar tê nivîsîn ev werger ji bo ku bi munasebeta 400 saliya "Şerefnameyê" bigihîje ber destê xwendevanên kurmancîaxêv di çapxanê de bû.
"Meşahirî kurd u Kurdistan", bi wergera tirkî "Kürd ve Kürdistan Ünlüleri" ("Navdarên Kurd û Kurdistanê"), pirtûkeke biyografîk e ku ji aliyê Muhemmed Emîn Zekî ve hatiye nivîsandin û di 1998an de ji aliyê M. Baban, M. Yağmur û S. Kutlay ve hatiye wergerandin bo zimanê tirkî. Tê de jiyana nivîskar, alim, zanistvan, fîlozof, pêşeng û fermandarên kurdan hatiye nivîsandin.
Cîlda yekem a berhemê di 1945an de derketiye, ya duyem jî di 1947an de û di 1998an de M. Baban, M.Yağmur, S. Kutlay zivirand bo tirkî.
Serdeşt (), yek ji bajarên parêzgeha Urmiyê û bajarekî binavûdeng a kurd li Îranê ye. 1546 m bilindahiya wê ji ruyê avê ye. Ew li bakûrê rojavayê Îranê li parêzgeha Urmiyê.
Xelkê Serdeştê bi zimanê kurdî zaravayê Soranî Mukiryanî dipeyivin.
Piraniya xelkê Serdeşt ku pêtir ji 125.000 e kurd in.
Navçeyên bajêr u eşîr u êl.
Li herêmê êlên Begzade, Gewrek(Gawerk), Beriajî, Milkarî, Pejderî û Mengur dijîn.
Şino (), yek ji bajarên eyaleta Azerbaycana Rojava li Îranê ye.
Piraniya xelkê Şino ku pêtir ji 50.000 e kurd in.
Dewleta Îranê tu gelaleyeka awedan kirin li Şino nemeşandiye u lewma ew bajêr yek ji bajêrên hejartirînê Îranê ye.
Bajarê Şino temamî kurdin û li 'eşîra Zerzane. Çoqek wê 'eşîrê jî li Şemzîna (Şemsdîna) dijîn. Hakimêt wi bajari li çendsed sala tewaw li 'eşîra Zerza bûne.
Bane (), bajarekî kurdan ê Rojhilatê Kurdistanê ye. Bajar dikeve bakurê rojava eyaleta Kurdistanê ya Îranê.
Hejmara nufûsa wê pêtir ji 100.000 e.
Brasília [bɾaˈzilyɐ] paytexta Brazîlê ye. Ew li navçeya Distrito Federal do Brasil'ê de, ku 2,6 Mîlyon Gelhe (2009) dijîn û li ser Rûerda qasî 5.802 km².
Paytext li navenda Hochplateau ya Welatê li 1158 Metroyan bilindayi nêzikî navbera Avçirandinên Çeman, ên ku alîyê yekê Bakûr li Amazonas û alîyê cuda li Başûr Río de la Plata diherike, li Navîna Brazîlê, lê dur e ji navendên wek São Paulo (872 km), Rio de Janeiro (930 km), Recife (1653 km) û Belém (1600 km).
Herêmên Metropol a Distrito Federal û derdora (Região Integrada de Desenvolvimento do Distrito Federal e Entorno) Rûerdek ji 55.570 km² û tê de Distrito Federal do Brasil 19 Cîvakên li Parêzgehên Federal a Goiás (Abadiânia, Água Fria de Goiás, Águas Lindas de Goiás, Alexânia, Cabeceiras, Cidade Ocidental, Cocalzinho de Goiás, Corumbá de Goiás, Cristalina, Formosa, Luziânia, Mimoso de Goiás, Novo Gama, Padre Bernardo, Pirenópolis, Planaltina,Santo Antônio do Descoberto, Valparaíso de Goiás û Vila Boa) heye, herwiha wek du Cîvakên Parêzgehên Federal a Minas Gerais (Buritis û Unaí).
El-Yaqûbî, (erebî: أبو العباس أحمد بن إسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح اليعقوبي; "Ahmad ibn Abu Ya'qub ibn Ja'far ibn Wahb Ibn Wadih al-Ya'qubi") (? – 897), Ya'qûbî dîroknas û erdnasê sedsala 9'an e.
Navê bavê Yakubî Wadih e. Ew demekî li Ermenistan û li Xorasanê jiyaye. Ku  Tahiriyan tên Xorasanê digrin ji ber wî Ew jî diçe Misirê û di sala 897'an de dimire.
Pawe yek ji bajaroken ku li bakurê Kirmanşanê û navenda şaristana Paweyê û her wisa li navbera sinorê Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê binecih e. Li derdora Paweyê bajarên Ciwanro, Rewanser û Merîwan hene.
Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke gelek xweş e û bajar li ber çiyayên Hewraman e.
Gelê vî bajarî kurd in û bi zaravayên hewramî û soranî (cafî) diaxivin.
Hejmara nufûsa wê pêtir ji 20.000 e.
Xûzestan yek ji parêzgehên Îranê ye. Xûzestan dikeve başûrê rojava Îranê. îklîma wê gelek germ e û mezintirîn bîrên petrola Îranê li wê ye.
Piraniya xelke wê eyaletê farsî, lur, lek, û ereb in.
Nawendê wê bajarî Ehvaz e.
Ararat navê parêzgeheke Ermenistanê ye, nawenda wê bajêrê Artaşatê.Alîkê vî parêzgehê dikeve nava Kurdistana Bakur.
Ew parêzgeh dikeve başûrê Ermenistanê u li sînorê Tirkiye u Azerbaycanê ye.
Rêvaz, rêvas, rêwas, rêwaz ("Reubarbarum / Rhababa") navê giyayeke kesk e ku li çiyayan şîn dibe.
Rêwas nebatek e û biharan li çiyayên Kurdistanê pir tê dîtin. Rêwas pincareke lê wek fêqiyan tê xwarin. Hinek rêvasfiroş jêre dibêjin “mûzên Kurdan”. Di meha nîsadê de, li cihên hinekî asê û xîzikan de şîn tê. Kurdên me zêde xwarinan jê çê nakin (anjî nizanin çêkin). Tenê mixlawê çêdikin û jibo devterî
(devşilkirinê) wek mûz û xiyaran diqeşêrin û dixwin. Temenê wê hefteyeke. Piştî hefteyekê dibehît (pîr dibit) lewre wextê dayik ji zarokê xwe aciz dibe jêre dibê “ umrê te umrê rêvasê be” (umir kurt bi).
Lî nîk me bi tenê nêrka wê ango rêvasa wê tê xwarin. Kurd ji belga wê re dibêjin “belgerû” û kes naxwe. Her weha li çiya, ji aliyê xweristê de çêdibin lê kes naçîne. Lê Ewropî di baxçên xwe de diçînin û her weha jibo ticaretê baxçevaniya wê dikin. Bi pir awayî dixebitînin. Gelek cûreyên paste, kek, xwarin, rêçal, konposto, sîrke, kokteîl, derman û heban jê çêdikin. Lê Ewropî rêvasa wê naxwin. Belgên wê dixwin û tiştan jê çêdikin. Ango tiştên em tavêjin ew bi sedan cûreyan bi kar tînin.
Di pirtûkên dermanên Çîniyan de bi hizaran sal berî niha navê rêvasê wek rhabarbar (reha- jîya- damara barbaran) derbas dibe. Ji ber ku Çîniya dema Tîbetî û Moxilan êrîşî welatê wan dikirin bi xwe re biribûn. Lewra jî wan navê wê rhabarbar lê kiribûn. Rêvas di salên 1600 de tê Ewropa. Ingilîz di 1800î de wek dikak (sebze –zerzewat) di baxçên xwe de hem jibo xwarinê, hem jî jibo xweşikahiyê dest bi çandinê kirin. 1900 an de birin Amerîka bakur. Niha li welatên Ewropa wek Holanda, Belçîka, Almanya Îtalya, Ingiltere û hwd hem jibo ticaret, hem jî jibo xwarin û xweşikahiyê tên çandin.
Narium, kalium, calcium, phosphot, asin, vîtamîn A- B1- B 2 Naîcîn vîtamîn C.
Îştahê vedike. Bedenê bi hêz dike. Gazên mexde û rûvîkan ji holê radike. Rengê mîzê (îdrarê) zer dike. Jibo qebizê başe. Lê heke zêde bê xwarin navhinavan dibe (virikî dike). Lewre jinikên zaroyên berpistan (berşîr – yên şîrê diya xwe dimijin) heyî divê kêm bixwin. An dê zarok pêzikêş û virikî bibe.
Mirov dikare rêçalên tevlihev ji rêvasan çêbike. Wek tûerd (çîlek) û rêvas. gêlas û rêvas, sêv û rêvas, mûz û rêvas, pirteqal û rêvas, kîvî û rêvas û hwd. Rêvasan spî bikin û hûr kin, hinek toza şekir pê werkin û şevekê di sarincokê de bihêlin. Qasî rêvas ewqas jî fêkiyên din bikin nav hev, hinek av û şekir berdin ser û bikelînin, ku tîr bû bikin qetremîzan (qawanozan) û rakin.
Rêvaserûn: Rêvasan spî kin û hûr kin. Hinek rûn bêxin miqilkê (tawê). Rêvasan têde sor kin, ku rêvas nerm bûn biharatan bavênê û hêkan bişkênin ser. Hûn dikarin kutilkentirş jî jê çêkin. Dewsa kartolan, spanaq û mendê, hûn rêvasan bêxinê. Mirov dikare xweşavê jî jê çêke. Wek xweşavên hemi fêkiyan.
Kek û paste: Rêvasan spî kin û li gor dilê xwe hûr kin nav avê. Qasî 15 deqan bikelînin bila nerm bibin. Ku nerm bûn, ava wê biparzinînin û bila sar be. Paşê li gor dilê xwe wek hemi fêkiyan bêxin nav kekan û pastan. Û noşîcan be!
Têbînî: Li Bajarê Colemergê û Wanê di nav xelkê de dibêjin ku Rêwas dermanê nexweşiya şekir e, lê evyek bi awayekî zanestî nehatiye îspatkirin.
Hemayûn Şeceryan (bi farisî:) (jdb. 21ê gulana 1975an, Tehran, Îran) hunermendekî muzîka kevneşopî ya îranî ye.
Şeceryan li Tehranê ji dayik bûye, kurê Muhemmed Reza Şeceryan û birayê mezin Mujgan Şeceryan e. Di temenekî biçûk de ew dest bi xwendina "tombak"ê dike û hînî stranên cureyê awazê dibe.
Şeceryan kemançe wek amûreke muzîkê ya profesyonel hilbijart û tevlî Konservatuwara Muzîkê ya Tehranê bû. Li vir dibe şagirtê Ardeşîr Kamkar. Di sala 1991ê de li gel bavê xwe bi lêxistina dombek beşdarî konserên Koma Ava Muzîkê ya li Amerîka, Ewropa û Îranê bû. Ji sala 1999an û vir ve wek dengbêj dest bi bavê xwe kiriye. Yekem berhema wî ya serbixwe ya bi navê "Nassim-e Vasl" ji aliyê Mihemed Cewad Zarrabian ve hatiye çêkirin û di 21ê gulana 2003an de di 28 saliya rojbûna wî de hatiye çapkirin. Wî di 24ê gulana 2020an de di dema pandemiya Covid-19 de konsera xwe ya weşana zindî da.
Zenofobî, ango tirsa ji xerîban, ji yewnanî: ξένος, "ksenos", bi wateya "xerîb" û "fobî" jî "tirs" e.
Ji kesên ku dijminatî li xerîban dikin û naxwazin kesên ji eslekî din bibînin. Tenê berî bixwedan e û xerîban telûke dibînin.
"Sirmehşer" pirtûka Feqe Reşîdê Hekarî ye ku bi zimanê kurdî bi tîpên erebî hatiye nivîsandin.
Pirtûk bi kêş, nikl û qafiye hatiye sazkirin. Ji 24 beşan û 526 malikan ava bûye. Bi naveroka xwe dîtin û baweriya olî, têkiliyên rind di navbera mirovan de û pêwendiyên mirovatî, girtina siyanetê li pêşberî mafên xelkê, parastina heyînên mirovan û gwd beyan kiriye.
Mamoste Mele Ehmed Qoxî ev pirtûk jî şirove kiriye û bi hawayekî kurtedirêj û bexşan di destpêka salên 1980yî de nivîsiye û daye çapkirin.
Zeynelabidin Zinar pirtûkê ji alfabeya erebî veguhaztiye alfabeya latînî, nivîsa orîjînal a bi tîpên erebî jî digel çapa bi tîpên latînî hatiye çapkirin.
Sadiq Behaedîn Amêdî (1918-1982) nivîskarekî kurd e ku di gulana 1918an de li Amêdiyê (Badînan) hatiye dinyayê.
Wî di 1944an de zanîngeha Bexdayê ya Dar el-Muelîmîn el-Aliye kuta kiriye. Di hin karên girîng de berpirsyartî kiriye. Çend pirtûk bi zimanê kurdî nivîsandine û lêkolîn li kilasîkên kurdî û folklora kurdî kirine.
Di 16ê hezîrana 1982an de li Bexdayê çûye ber dilovaniya Xwedê.
Taif, an jî Ta'if (), bajarek e ku li Erebistana Siûdî nêzikê herêma Mekeyê de ye.
Muhemmed pêxember di dema belavkirina Îslamê di salên pêşîn de li vê bajarê hatibû kevir kirin.
Logo ya Linux be kurdî
Ji bo hewldanên wergerandina Linux bi kurdî, navê "Linux a kurdî" jî tê bikaranîn. Lînuxa "kurdîtirîn" Ubuntu 6.10 e. Di Ubuntu 6.06 de salname, klavye, kontrola rastnivîs, beşên mezin a pergala bingehîn û gelek bername bi kurdî ne.
Di 16. 11. 2006'an de li Amedê di resepsiyonekê de Linux bi kurdî hat nasandin.
Projeyek bi nave Linux be kurdî ji bo wergerandina Linux û KDE bi soranî jî heye. Her dû projeyên vekîrî ne, her kes dikare tevlê bibe.
Belo Horizonte (;;), bi portûgalî ji bo "Asoya Bedew" tê zanîn. Belo Horizonte yek bajarekî girîngîye di nav bajarên Brazîlê.
Ev bajar li Paytexta Parêzgeha Minas Geraisê de ye û cîhê Başûrrojavayê Welat e. Belo Horizonte an "BH" wek (axaftin „be-agá“) bajarek Aborî û Navenda Çanda bi qasî 2 mîlyon û nîv kes e.
Giya cure çêreyek e ji famîleya "Poaceae". Çêreya çinandî jî ye ku wekî alif tê bikaranîn. Carina peyva "giya" tê wateya "hêşinahî" û kesên ku goştî naxwin jê re dibêjin giyaxur (vejetaryen).
Li dinyayê bi hezaran cure giya hene. Rengê piraniya giyayan kesk (sewz) e.
Diakritika û Suprasegmentalia.
Diese Zeichen sind keine Laute, sondern dienen der näheren Beschreibung der Aussprache einzelner Laute oder Lautfolgen.
Sefiyedînê Ûrmewî (1216-1294) Mûzîknas û bestekarê yê ji bajarê Ûrmiyeyê ye. Navê wî yê rastî " Sefiyedînê Ebdulmumin bin Yûsif bin Fahir" e.
Tê gotin ku Wî perdehiya xwe li Bexdayê girtiye. Ji bilî muzîkê perwerdehiya huner, wêje, matematîk jî girtiye.
Li ser muzîka Kindî, Farabî û Îbn Sîna xebat kiriye. Sefiyedînê Ûrmewî yek ji muzîknasê herî giring yê Serdema Zêrîn a Îslamê ye.
Sefiyedînê Ûrmewî di 28'ê çilê sala 1294'an li bajarê Îsfehanê mir.
Ebdulla Goran an jî bi nasnavê wî Goran (jdb. 1904, li Helebceyê- m. 18ê çiriya paşîn a 1962 Silêmanî) helbestvanekî kurdî bû.
Jiyana Goran.
Goran sala 1904an li bajarê Helebceyê hatiyê cîhanê. Ji aliyê malbatê ve navê Ebdullah lêdikin. Goran nasnavê wî ye. Lê navê Goran hê bêtir bandor kiriye û navê Ebdullah êxistiye pîleya duyem. Êdî ev nasnav ji aliyê wî ve ji aliyê gel ve jî tê pejirandin û ev weke navê wî derdikeve pêş. Bavê wî karmendekî dewleta Osmanî bûye.
Goran zaroktiya xwe li bajarê Halebceyê bihurandiye. Çand û perwerdeya pêşî ji malbata xwe girtiye. Di temenê xwe yê şeş salî de, ji bavê xwe fêrî Quranê bûye. Di demeke kin de Quranê diqedîne û hînî xwendin û nivîsandina erebî û farisî dibe. Di temenê heşt saliya xwe de li Helebceyê dest bi dibistana seretayî dike. Bi awayek xwezayî dibistanê bi zimanê osmanî dixwîne. Heger em zimanê dayika wî kurdî jî bihijmêrin, zimanên ku Goran dizane dibin çar ziman. Li mal û li dibistanê her çar zimanan jî pêşve dibe. Di bîst saliya xwe de digihe asteke wisa ku digel zimanê dayikê kurdî, bi farisî, erebî û osmanî jî dikare binivîse û helbestan bihûne. Lê giraniya helbestên wî bi zimanê dayikê, ango bi kurdî bûn.
Goran di sala 1919an de ji bo xwendina dibistana mamosteyan, diçe bajarê Kerkûkê û dest bi xwendinê dike. Ji ber tengasiya aborî nikare dibistana mamostetiyê biqedîne. Di navbera salên 1921 û 1925an de, karmendiya dewleta osmanî dike. Di vê navê re waneyên dibistana mamostetiyê xwe bi xwe dixwîne û dikeve ezmûnan: bi ser dikeve û dibe mamoste. Ji sala 1925an dest bi mamostetiyê dike; di dibistana seretayî ya Helebceyê de 12 salan mamostetiyê dike. Bi awayek tekûz zarokan digihîne. Gelek suxteyên wî jê hînî helbestnivîsandinê dibin. Bi taybetî di vê demê de helbesta xwe pêşve dibe û helbestên tekûz dinivîse.
Goran piştî sala 1937an xwe bi temamî dide helbestnivîsînê. Di vê demê de derbasî herêmên Qeredax û Hewramanê dibe. Li van deran li ser helbesta kevin lêkolîneke baş dike. Ji van lêkolînan sûdeke baş digire. Xwe digihîne û di warê helbestnivîsînê de digihe pîleya herî mezin. Êdî helbestên xwe zelaltir û watedartir dinivîse û pêşkêşî xwendevanên xwe dike. Ev dema ku jê tê axaftin dema Mamoste Goran a herî germ û geş e.
Goran di dema şerê cîhanî yê duyem de, ji sala 1940 heta 1945an di radyoya Yafayê ya li bajarê Filistînê de dixebite. Derbarê Rojhilata Nêzîk de bernameyan amade dike. Di heman demê de bernameyên kurdî jî çêdike û diweşîne. Van xebatan bi awayek serkeftî dide maşandin û ji aliyê rêveberan ve tê teqdîrkirin. Piştî bidawîbûna şerê cîhanê yê duyem, guherîneke mezin di cîhanê de çêdibe. Gelek neteweyên bindest rizgar dibin û mafên xwe bidest dixin. Di van mercan de desthilatiya radyoya Yafayê jî tê guhartin. Dagirker ji Yafa û Iraqê derdikevin; herwiha Goran jî ji Yafa qut dibe û vedigere welêt. Ji nûve dest bi helbestnivîsandinê dike.
Goran jî mîna gelek helbestvanên kurd, li ser xwezayê dinivîse. Ji behsa xweşikayî û delaliya xwezayê dike û helbestên xwe bi vî rengî dixemilîne.
Helbestên Goran.
Mamoste Goran kesekî jêhatî, serwext, jîr û zana bû. Çawa felsefeya îdealîzmê xwendibû ewqasî jî felsefeya diyalektîkê xwendibû. Dîtina wî ya cîhanê sosyalîst û pêşverû bû. Di dawiya temenê xwe de du caran Moskowa ziyaret kiribû û bi wan re danûstandin pêk anîbûn.
Mamoste Evdila Goran, ji temenê xwe yê bîstan û bi jor de, bi siyasetê dilebike. Xebata wî ya zêde li ser sosyalîzm û welatparêziya kurd û Kurdistanê bû. Di serî de bi veşarî lê dûv re jî bi taybetî piştî înqilaba 1958an, ev karên xwe bi eşkereyî meşandin. Di wan salên desthilatdariya Key Faysal û Nûrî Seîd de, gelek caran hatiye girtin û di girtîgehan de ma. Di zindanê de jî helbest dinivîsîn û ji girtiyan re dixwendin. Bi nivîsandin û xwendina helbestan sebra girtiyan jî dianî. Girtiyên ku pê re diman, gelekî kêfa xwe jê re dianîn û jê hez dikirin.
Mamoste Goran di helbestên xwe de, bi taybetî behsa spehîtayî, aştî, evînî, xweşî û hevaltiyê dikir. Bi awayek zêde jî li ser gel û gelên bindest radiwestiya. Ji bo rizgarkirina wan li çareyan digeriya. Bi taybetî helbestên xwe li ser rewşa gelê xwe dihûnandin.
Mamoste Goran sala 1962an, cara dawî derbasî Moskokwayê dibe û li wira nexweş dikeve. Ti derman li nexweşiya wî nayên. Piştî demekê di temenê xwe yê 58an de, gelek berhem li pey xwe hiştin û çû ser dilovaniya xwe. Mixabin mamoste Goran hê dikarîbû gelek berheman biafirîne lê di dema xwe ya herî berhemdar de, koça dawî kir.
Sala 1978an di dawiya heyvên havînê de, Komeleya Nîvîskarên Kurd li Îraqê civînek li dar xist. Berhemên Goran di ber çavan re derbaskirin û dîtin ku gelek berhemên wî yên hêja hene û nehatine çapkirin. Biryar hat standin ku van berhemên Mamoste Goran bidin çapkirin. Li ser vê biryarê ketin nava lêkolîn û lêgerînê. Gelek berhemên Mamoste Goran berhev kirin û dîtin ku gelek berhemên wî hene.
Doktor Îzedîn Resûl Mistefa, di pêşgotina dîwana Mamoste Goran de wiha dinivîse: “Beriya Komeleya Nivîskarên Kurd, Mihemed Mele Kerîm hemû berhemên Mamoste Goran bi xwe dabûn hev û li wan bûbû xwedî. Lê bi daxwaza komeleya Nivîskaran ew radestî wan kirin.”
Komeleya nivîskaran dixwest ku di demeke kin de hemû berhemên Mamoste Goran berhev bike û wan bide çapkirin. Ji ber vê yekê çend kes destnîşan kirin ku vî karî bigirin ser xwe û di vî warî de bixebitin. Mirovên ku yê ev kar bikirana Mihemed Mele Kerîm, Kake Felah, Mihemed Kerîm Fetah û Celal Tebax bûn. Van kesan hemû helbestên Mamoste Goran berhev kirin û ji bo çapkirinê dane komeleya nivîskaran. Komeleyê jî ew di sala 1981an de dane çapkirin.
Di pêşgotinê de Izedîn Resûl Mistefa dinivîse û dibêje “helbestên Mamoste Goran ên pêşî romantîk in lê pişt re helbestên realîst, rexnegir û sosyalîstî ne. Di helbesta Goran de, rengê mirovatiyê tê ber çavan.”
Mamoste Goran, di nava temenê xwe de gelek xebatên hêja ji gelê xwe re kirin û berhemên hêja li pey xwe hiştin.
Ji nivîs û helbestên wî yên bi kurdî, du piyes û çar dîwan mane.
Linux (wekî Lînuks tê gotin) pergala xebatê ya kompûterê ye. Sembola Linuxê pengûenek bi navê Tux e.
Dîroka Linuxê.
Linux (an jî Linux) pergaleke xebitandina kompûterê ya bê xwedî û bê pere ye. Xwediyekî Lînuxê tune ye. Ev bername ji bo her kesî vekirî ye. Cara yekem xwendekarekî fînlendî bi navê Linus Torvalds di sala 1990î de sûde ji Minixê wergirt û bi pêş xist. Ji dendika vê pergala xebatê û guhertoyên wê yên hatine belavkirin re bi tevahî linux tê gotin. Torvalds, ji bo dersa xwe ya mastirê sêwirandiye û li ser vê malperê xebitiye û pişt re xwestiye ku vê bernameyê mezin bike. Bi vê baweriyê bernameya xwe ji her kesê ku xwestiye re şandiye û alîkarî xwestiye. Di demek kin de bi alîkariya gelek kesan bûye bernameyek ku îro hevrikiya Windowsê dike.
Taybetiyên Linuxê.
Pergaleke ji her kesî re vekirî ye, ango her kes dikare ji bo mezinkirina wê beşdarî xebatan bibe. Ji ber vê yekê jî wekî bernameyeke azad û bê sînor tê binavkirin. Kesên ku di hêla teknîka kompûterê de jêhatî bin, dikarin hin tiştan lê zêde bikin û wê bi pêşdetir bixin. Ev pergal bi awayekî kolektîf derketiye holê. Bi lîsansa GPL tê belavkirin. Guhertoya wê ya herî dawî 2.6e.
Belavkirina GNU/Linuxê.
Niha, gelek xebatên ku nivîsbariyên GNU û nivîsbariyên din ên azad tînin cem hev û van bi dendikeke Linuxê, biawayekî sererastbûyî belav dikin hene.
Debian, Fedora, Gentoo, Mandriva, Pardus, Redhat, Slackware, SuSE û Ubuntu, tenê çend hebek ji wan in ku zêde tên nasîn in. Hemû bi awayekî ku hemû bikarhênerên komputeran dikarin bi awayekî hêsan saz bikin, tên belavkirin. Ev nivîsbarî, arşîvên nivîsbariyê yên endezyariyên komputeran û ji malperên ku belavkirina van nivîsbariyan dikin, peyda dibin
Nivîsbariya azad (free software).
"Hişyarî": Nivîsbariya azad nayê wateya nivîsbariya “bêpere/belaş”. Nivîsbariya azad, li gorî pêşdebiran wateya xwe ava dike. Ango, nivîsbariyeke azad pêkan e ku bi pere were firotin. Çavkaniya vê pirsgirêkê peyva free ya îngilîzî ye him tê wateya “belaş” û him jî “azad”.
Nivîsbariya çavkaniya vekirî (open-source software).
"Hişyarî": Nivîsbariyeke azad di heman demê de çavkaniyeke vekirî ye.
CD an jî DVDyaJînde (LiveCD/LiveDVD).
"Hişyarî": Piştî derxistina CDyaJîndî, çalakiyên ku li ser wê hatine kirin (pelên çêkirî, wêneyên daxistî, hemû mîheng û hwd.) winda dibe.
Bestekî (Dependencies).
"Mînak:" Bi nivîsbariya A-yê re pelê x.dll li pergalê tê sazkirin. Nivîsbariya B jî bi xwe re guhertoya kevn an jî nû ya x.dll-yê li pergalê saz dike. Wiha, pir caran nepixandina Windowsê pêk tê. Belkî di pergalê de 50 heb pelên x.dll-yê hene û x.dll-yê ku bi nivîsbariya A-yê hatibû sazkirin heke bê rakirin dê nivîsbariya A-yê nexebite.
Avahiya pel û pelrêçên Linux-ê.
"Avahiya pel û pelrêçên pergalên GNU/Linux-ê" ji pergalên xebatê yên din gelek cuda ne. Wekî mînak di Windowsê de li bin ajokarê C:/-yê pelên pergalê, pelrêça Windowsê, daneyên takekesî, pelrêça Documents and Settings hene; pelrêça sepanan jî li bin Program Files-ê ne. Lê di GNU/Linux-ê pel û pelrêçan li bin pelrêça “/”yê ne. Pelên pêwîst ên pêşbarkirinê -yên ku ji bo vekirina pergalê ne- li bin /boot/-ê ne, daneyên takekesî li bin /home/-ê ne.
Saziyên ku piştgirî didinê.
Niha, nêzî tevahiya navendên agahî û kiryariyan ên zanîngehan û dezgehên wekî NASA, IBM, HP, Boeing, HSBC, SonyEricsson, Nokia, Siemens, Samsung, General Motors, Hyundai, Oracle, EToys Linuxê bi kar tînin û bi awayekî piştgiriyê didinê.
Ji bo Ubuntu GNU/Linux a kurdî jî Komeleya Karger piştgiriyê di warê werger û danasînê de dike.
Çend projeyên ji bo wergerandina Linuxê bi kurdî heye. Binêre: Linux a kurdî
Xelîla an ji Xelîlan () di nav gundên navçeya Kerboranê de gundê herî mezin e. Dîse di herêmê de yê ku bêhtir xwendevanên wê hene Xelîla ye. Dikeve başûrê rojhilata Kerboranê, ji Kerboran 8 km dûr e.
Di sala 1994an de bû Şaredarî dûvre 2014 de ku Mêrdîn bû şaredara bajarê mezin gundê Xelîla bû taxek ji yên
Xelîla di perwerdehiya olî de berê bi navdar bû. Xelîlî bi mirovatiya xwe ve jî bi nav û deng in. Li gorî gotinên bav û kalan ê ku gund avakirine, navê wî "Xelîl" e. Ew jî kurê Ereb e. Bavikê Xelîla jî evin: Budaxkî, Aydokî, Şêlîlkî, Aslankî, Sînkî, Hûrikî û Mehmedereşkî di nav van bavikan de yê herî mezin Budaxkî ne.
Di wextê berê de gelek xwendavan jê rabûne, mela û alimên wê li gelek deran belav bûne.
Gund ev sê serdem in ku bi şaredarî ye. Riyên wê asfalt in.
Melê Ahmed - Yek ji Serokên Şaredariya Kerboran. Ji gundê Xelîla ye.
Nîşana rojê ye ku roj di mîtolojiya Kurdan de pîroz e
Jêdera kurdan an Eslê kurdan, pirsgirêkek e ku bi dîroka Rojhilata Navîn re têkildar e. Akademî ji bo orîjînala peyva Kurd teoriyên cûda pêşve xistin. Li gorî Orîntalîstê Ingilîz Godfrey Rolles Driver, termê kurdî bi neteweya ku jê re Kardox Sumer tê te nasîn re têkildar bû, di tabletên mêjiyê Sumeriyan de di hezarsala 3-an de hate dîtin. Li gorî yek teoriyê, ew pêşniyazkiriye ku peyva "nomadic; konê firotanê" di Farisiya Navendî de wekî "kwrt-" tê bikar anîn. Dûv re hat encamdan ku ev term ji navê toponîmek an eşîra kevnare ya Karduya derketiye.
Karda-ka, ku forma kevnare ya peyva "Kurd" e, di tabloyên Sumeriyan de (hezarsala 3an) hat bikar anîn û ji bo eşkerekirina gel û dewletekê jî hate bikar anîn. Peyva kurdî di formên cûda yên dîroka dîrokê de û ji hêla neteweyên cûda di zimanên wekhev de lê beşek jî di wateyên cuda de xuya dike. Li gorî yek teoriyê, fikirîn ku ew ji peyva 𐭪𐭥𐭫𐭲 kwrt- hatî, ku di Farisiya Navendî de termê "nomadic; konê firotanê" ye. Dûv re, di serpêhatiyên îslamî de, piştî dagîrkirina Iranê, ev term bi heman awayî bi Erebî hate pejirandin û bi taybetî ji bo eşîrên nomranî yên ranî hate bikar anîn. Gorê Şerefxanê Bidlîsî di sedsala 16-an de, Kurd ji çar koman pêk tê: Kurmanç, Lur, Kelhor û Goran jî bi zaravayek an cûdahiyek zimanî diaxivin. Ludwig Paul (2008) amaje dike ku karanîna sedsala 16an, wekî ku ji hêla zimanê kurdî ve ji hêla Şerefxan ve hatî tomarkirin, hîn jî dibe ku nasnameya etnîkî "kurd" a bakurê rojavayê Iranê, ya ku bêyî Kurmanç, Lur, Kelhor û Goranê tevdigere, berbiçav bike. Wekî ku ji peyva farisî ya navendî ya kwrt, kwrt, diyar bûye ku ev yek toponîmek serdema Bronzê, Kardu an Kar-da nîşan dide. Di Erebî de, ev nav li erdnîgariya ku Kurd lê dijîn, bi Çiyayê Cûdî re têkildar bûye, ku di Quranê de jî tête behs kirin, û ev teorî hîn xurttir bûye ku ji bav û kalên Kardox re tê gotin Gutî. Di kevneşopiya klasîk de, di çavkaniyên Yewnanî de, ji bo cara yekemîn di sedsala 4-an B.Z de, di xebata bi navê Anabasis (Vegera Hezaran) de ku ji hêla Ksenofon ve hatî nivîsandin, ew behsa mirovên şervan "Karduchoi" dike ku li herêma Cizîrê nûjen dijîn. Bi vê agahiyê, Corduene an Karduya wekî devera proto-Kurd û bav û kalên Kurd hat pejirandin û ev nêrîn ji hêla hin lêgerînên akademîk ve hate piştgirî kirin. Wekî din, Vladîmîr Mînorskî diyar kir ku Romayî û Yewnanî ji bo Kurdên ku li livingranê dijîn ji wan re "Cyrtii" digotin û ku ew wateya wan Kurdên li rojavayê Çiyayên Zagrosê ku navê herêmê ji bo cara yekê tê bikar anîn.
Zanîna rewşa heyî ya di derbarê kurdî de, bi qasî neheqî, li sînorên nêzîkê deverên ku axaftvanên devokên Kurdî yên hevdem pêk tê, destûr dide. Kurdî zimanek e ku ji malbata zimanê Hindo-Ewropî yê şaxê Îranî yê Rojavayî ye. Ew bi gelemperî di nav zimanên Îranî yên bakurê rojava de tête celeb kirin. Ludwig Paul encam da ku Kurdî bi eslê xwe bakûrê rojavayê Îranî ye, lê diyar kir ku ew gelek taybetmendiyên bi zimanên Îranî yên başûr-rojavayî re, wek Farisî, ji ber têkiliyên dirêj û fireh ên dîrokî parve kirin.
Etnogênez.
Gotina Kurdî di sedsala 16an de ji hêla Şerefxan ve ji bo neteweyê hate bikar anîn, ku çar komên eşîrî, Kurmanç, Lur, Kelhor û Goran jî di nav de hebûn, her yek bi zaravayek an cûdahiya zimanî diaxivin. Paul (2008) destnîşan dike ku Kurd xwedî etnogênezayek nû ne wek grûpek hevgirtî ya Bakurê-îranî, ji ber ku ji van çar koman niha sê ji wan dikarin wek nasnameyên komên ku bi qasî parçeyî wan wekî Kurd binav bikin nas bikin, dema ku Lur komek kurd e û di rastiyê de başûrê rojavayê Îranê ye, ne Bakurê Iran e. Ew ji malbata zimanî re girêdayî ye. Paul wiha jî dide zanîn ku, nivîsên yekem ên bi eşkereyî bi kurdî hatine nivîsîn di heman heyamê de ne.
Komên destpêkê.
Tête bawer kirin ku gelê Kurd bi eslê xwe heterojen e, di nav de Lolo, Gutî, Cyrtii, Carduchî, li pey hev, hin eşîrên berê an komên etnîkî bihevre dike. Di nav komên pêşgotinên cihêreng ên ku dibe ku ji bo etnogjeneza Kurdî de bibe alîkar, wê hiştiye ku Kurd wek axaftvanek ji zimanekî îranî yê bakur-rojavayî (ango kurdî) derkevin. Akademîsyenên sedsala 19an ên wekî George Rawlinson Carduya û Kardukhi bi Kurdên nûjen re têkildar bûn, difikirin ku Carduchi wekheviya leksik a kevn a "Kurdistan" e. This ev nêrîn Corduene wekî proto-kurdî an wekhevî ya îro ya Kurdistanê qebûl kir, û ji hêla çavkaniyên akademîk yên nû ve jî piştgirî bû. Gelek navên vî navî hene, lê -kh bi tewangî ve tewanga bi latînî dijwar e, loma ew îhtîmal e ku--kh ’li dawiya Kardukh (Karduk) ji paşpirtika pirjimar di zimanê ermenî de bê. Isdîayek heye ku cardin bi zimanek Îranî diaxivin. Bi gelemperî, baweriya Medan ji bo etnografiya kurdî (û Baloçan) destpêkek e. Vê baweriyê xweziya xwe wekî çîrokek dîrokî di nav Kurdan de di sedsala 20an de dît, da ku her çend hin pisporan jê bawer bike xelet be jî, destnîşankirina kurdan wekî Medan naha bûye rewşek hevbeş di têgihîştina niştimanî ya Kurd de.
Çîrokên jêdera kurdan.
Bûyera Nûh heya serê çîya de
Gelek efsaneyên ku detayên orîjînala Kurdan tine hene. Yek ji wan li gorî baweriya Cihûyan;
"Rastiya ku Kurd ji xulamên genimê Siltan Silêman têne derxistin. Li gorî baweriyê, şah Silêman şand Ewropayê da ku pêncsed rûkulên wî yên bedew ji bo hearema xwe bîne. Lêbelê, wan bihîst ku Siltan Silêman mirî bû heya ku Cîna xweş dît û vegeriya Îsraêl. Cîn di çiyayên Zagros de bi cîh bûn, û bi jinên ku wan anîn re zewicandin û wan zarokên di cîhana bedewî û hêz û hêza ku di cîhanê de bêhempa ne, li dûv hev, ku dûv re zarokên ku ji wan re dibêjin Kurd ".
Yek ji wan jî helbestên di Şahname de ji hêla Firdewsî ve qasî hezar sal berî niha hebûn. Li gorî vegotinên Firdewsî;
"Demek hukumdarek zordar hebû bi navê Azdehhak. Du serîkên mezin li ser milên vî padîşahê hov xuya bû. Bijîşk nikaribûn wan hilweşînin û neçar bûn. Wê hingê Bijîşk neçar bûn ku êşa xwe ji wan re bikin da ku her roj bi wan mêjiyên her du kesan re bidin. Vê wateyê ku ji bo demek dirêj ve, mirovan dest bi veşartinê di nav kûrahiyên golan de kirin, û wan dest bi veşartina kûrahiyê li ser çem kirin. Kesên ku ji kuştina padîşah nerazî nebûn. Li dora wî yek bûn. Yên ku li çiyan digeriyan da ku dest ji zordestiyê berdin wî tevlî bûn. Azdehhak û malbata wî hatin xilas kirin. Kawa hate hilbijartin ji bo padîşahê nû û şagirtên wî destpêka gelê Kurd pêk anîn. "
"Li gorî dîroknasê Migdîsî, yekem bajarê ku piştî Bûyera Nûh hate avakirin bajaroka Cudî bû, li pey kelehên Şingal û Farqîn. Bajarê Cudî ji hêla Melîk Kurdî, pêxemberê Nûh bû, ku ji 600 sal kêm jiyaye û bi dirêjahî û dirêjiya Kurdistanê ve çû. Gava ku ew hat Farqîn, ew ji avhewa hez kir û li wir bi cîh bû, azadîxwazek mezin ji wî re çêbû. Yan zimanên xwe bi serbixwe ji Hebrewbranî diaxivîn. Wan hîn jî ne Hebrewbranî û ne Erebî, Farisî, Darî an Pahlavi, hîn jî zimanê Kurdî. Zimanê Kurdî, ji dayik û axaftin û niha li Kurdistanê tê bikar anîn, navê xwe ji Melîk Kurdî re ji pêxember Nûh re deynin. "
Ehmedê Eşnehî zanyarekî heqûqa îslamê yê sedsala 11'an e ku bi eslê xwe kurd e.
Bernavka wî "Ebûlebas" e, Navê bavê wî Mûsa ye. Di sala 1058'î de ji dayikbûye, piştî demekî diçe bajarê Bexdadê li wê derê perwerdehiya dîn li cem Ebûseîd el-Mutewellî, Ebûlxenam û li cem Îbnûlbuxarî girtiye.
Di sala 1121'î de wefat kiriye û li cem seydayê wî Ebûseîd
Di 25'ê sermawezê 1960‘an de xûşkên Minerva, Maria Teresa û Patria Mirabel ku wekî perperok jî tên bîr anîn, hatin qetilkirin. Her sê di Komara Domînîk de li dijî dîktatoriya Trujillo berxwe dabûn. Roja 25'ê sermawez Ev roj ji ber vê wekî roja li dijî şîdeta li dijî jinan hat îlan kirin.
25’ê mijdara 1960’î li Komara Domînîk sê jinên xuşkên hev Patria, Minerva û Maria Teresa ku li dijî dîktatoriya Trujîllo têdikoşiyan hatin tecawizkirin û qetilkirin.
Patria Teresa di hezîrana sala 1960’î de li dijî dîktatoriya Trujîllo tevgera mezintirîn Clandestîna ava kir. Her du xûşkên wê jî beşdarî nav vê tevgerê bûn.
Bandora vê tevgerê ew qasî mezin bû ku di heman salê de dîktatorî mecbûr ma ku bêje ev xûşkên Mîrabel ji bo wan talûkeya herî mezin pêk tînin. Piştî vê daxuyaniyê bi demeke kurt roja 25’ê mijdara 1960’î her sê xuşk hatin tecawizkirin û qetilkirin.
Lê têkoşîna ku wan da destpêkirin, piştî mirina wan jî berdewam kir. Û ev tevger bû wekî serhildanekê û li her derê belav bû û dawiya dîktatoriyê anî.
Di komcivîna jinan a Amerîkaya Latîn de ku di sala 1981’ê de li Kolombiyayê kom bû, ji bo bîranîna hersê xûşkan ku têkoşîna azadiyê dane, 25’ê mijdarê ‘Li Cîhanê Roja Têkoşîna li Dijî Şideta li Hemberî Jinê’ hate îlankirin.
Têkoşîna Mirabelan îro ji aliyê jinên berxwedêr ve tê piştgirîkirin û meşandin. Neteweyên Yekbûyî (NY) jî di sala 1999’an de biryar girt ku ev bibe, ‘Ji bo Rakirina Şideta li Hemberî Jinê Roja Têkoşîna Navneteweyî’.
Dilazad Art, wekî "Dilazad ART" û "Dilazad A.R.T." jî dihê naskirin, merivekî ku ser çand û hûner û wejeyê dixebitê. Nivîs û helbest û lêkolîne nivîskar di kovarên kurdî û tirkî de hatine weşandin.
Nivîs û helbestên Dilazad di kovarên Nûbihar, Çirûsk, Nûpelda, Pengav, Heftreng, Utopya, Artos, Tigrîs, Nûdem (Qamişlo), Ufuk Penceresi, Ortak Zemin, Dava, Bûyer (Qamişlo), Gizli Azizler û Rengîn de hatine weşandin. Wek dî lêkolînên nivîskar di gelek malperên înternetê te hatine weşandin. Di bin siya Zanîngeh Akademi de xebatên dokumenterî, klîp û filman amade dike. Berpirsyarê Giştî ê Zanîngeh Akademî ye.
Wek dî di saziyên sivîl yên civakî de aktîv dixebitê.
Bi zimanê zikmakî re kurdî dizanê zimanê tirkî û hinekî îngilîzî jî.
Berhemên tirkî.
1- Nûpelda, 2001, Çapa II. 2012,
Îbn Fedlan yan jî Ehmedê kurê Fedlan (erebî: أحمد إبن فضلان إبن ألعباس إبن راشد إبن حماد; "Ahmad ibn Fadlān ibn al-Abbās ibn Rāšid ibn Hammād") Gerok û niviskarekî bi eslê xwe kurd yê sedsala 10'an e.dîroka ji dayikbûn û mirina wî nekifş e.
Di dewleta Ebasîyan de katibtî kiriye. Li gellekî welatan geriya û pirtûka xwe ya "Seyahatname"yê nivîsiye.
Di ferhengên biwêjan de peyv nayên îzahkirin, lê biwêj.
Di sala 2005'an de du ferhengên biwêjan yên zimanê kurdî derketin. Yek ji wan ji aliyê Mustafa Borak (kurdî-kurdî) hat amade kirin, ya din ji aliyê Dilawer Zeraq (tirkî-kurdî). Her du di Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de hatin weşandin.
Ebû Leyla (navê wî yê tev: Feysel Ebdî Bilal Sadûn, herwiha wek "Şêrê Kobanê" tê naskirin) (z. 1984 li gundê Qererişk, Kobanî – m. 5'ê hezîranê 2016, Silêmanî), kurdekî ji Mimbicê bû ku serdarê hêza Şems el-Şimal û endamê konseya leşkerî ya Mimbicê bû. Di şerê berxwedana Kobaniyê de binavûdeng bû. Di 3'ê hezîrana 2016'an de di dema operasyona rizgarkirina Mimbicê de li gundê Xefiet Ebû Qelqelê bi hawineke DAIŞ'ê giran birîndar dibe. Ew ji bo nexweşxaneya Şar a bajarê Silêmaniyê tê veguhêztin. Li wir jiyana xwe ji dest dide. Ebû Leyla bavê çar keçikan bû.
Ew di 6'ê hezîranê de li Kobaniyê hate veşartin.
Minbic, Mimbic an jî Mabuk (,), bajarekî girêdana Kantona Şehbayê ya li Rojavayê Kurdistanê ye.
Di sala 2004'an de serjimartina ji aliyê Buroya Navendî ya Statîstîkan (CBS) hate daxuyandin, ku Minbic bûye nifûsek nêzîkî 100,000 kes. Niştecihên wê bêhtir ji Misilmanên sunî ye û ji neteweyên Kurd, Ereb û Çerkes in.
Zêrên li bajarê bi navê Opozisyona Sûrî yên li bajêr wek Mnbg xist berî qeydên Fethê Alexanderê da.
Ji bo Asûriyan wek Nappigu (Nanpigi) hat naskirin. Cihê bi yewnanî wek Bambyce û Pliny xuya dike (v. 23) ji me re dibêje ku ev de navê Sûriyê Mabog (jî wek Mabbog, Mabbogh) bû. Wek di navenda îbadetê ya ji xwedaya Atargatisê Sûriyê de, ew bi yewnanî wek Ἱερόπολις (Hieropolis) " li bajarê perestgeha 'naskirin, û di dawiyê de weke Ἱεράπολις (Hierapolis)' Bajarê pîroz dihat naskirin'.
Kulta Atargatisê.
Ev îbadetê ya ji Atargatisên li De Dea ya li Sûriyê bi awayekî kevneşopî ji bo Lucianê Samosata bi jîder bû, ku danasîna temamî ya beherin olî yên mezargeha û tankên ji masiyekî pîroz ên Atargatisê, yên ku Aelian jî tebareke û ecêb mirin bû.
Li gor De Dea ya Sûriyê, peristina li karaktera Penisê bû, kesayitên mal ên tesadufên sihik ji dar û ji sifir bûn.
Ew jî penisên mezin bûn wek li ser danîna hûrîyên berî yên perestgehê, ku merasîmî salê carekê bejik û hatibûn xemilandin.
Şerê Navxweyî.
Berî û di salên pêşî de ji şerê navxweyî yê Sûriyê, Minbic an nifûsa etnîkî de cur bi cur ên ereb, misilmanên sunî kurd û çerkes, gelek ji yên ku li pey wî, da Naqshbandi Sufi hebû. Jiyana xwe ya civakî-siyasî ya bajêr ji aliyê eşîrên sereke yên wê serdest bû. Serokeşîrên wek kesên navberîtî dikirin û hakeman ji nakokiyên mezin li Minbicê xizmet, dema hêzên ewlekariyê yên dewletê de bi piranî bi sûcên daleqandin. Bajêr de ev rêje ji bo bajarên din ên misilman-piranî Sunnî li gundan yên li Helebê nisbeten lîberal bû.
Dema şerê navxweyî de, li ser 20'ê Tîrmehê 2012'an de, Minbic bi hêzên serhildayan herêmî ku demeke kin bi rêve bajêr hilweşiya. Li Berfanbarê de hilbijartinên meclîsa herêmî bû. Di ^rebendana 2014'an de, hêzên ji Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAIŞ) li bajêr piştî xiste serhildêran girt. Bajêr de hatiye ji ber ku navenda ji bo bazirganiyê li berhemên talan kirin û alavên kolandina arkeolojîk bûye. Di pûşpera 2016'an de, li SDF destpêkirin êrîşek ji bo bindestkirina Minbic kiribûn.
Disney Channel kenaleke televîzyonê ya amerîkî ji bo zarokan e. Xwedî Disney Channelê The Walt Disney Company ye.
Navneteweyî.
Disney Channel gellek dûgelan ragihandin dikê: DYA, Îngilistan, Kanada, Efrîqaya Başûr, Awistralya, Zelandaya Nû, Komara Çekan, Holenda, Îrlenda û Skandînaviya.
Walt Disney anîmator, çêker, senarîst û derhênereke amerîkî ye.
Kurî Flora Disney û Elias Disney'e. 3 bira û xwûşkeke wê heye.
Ferhad Birûsk Tugan, an jî Birûsk Tugan (1968-2016), welatparêz, wergêr û rojnamevanekî kurd bû ku di 1968an de li herêma Colemêrgê hatiye dinyayê.
Jiyana wî li Tirkiyê.
Birûsk li Stembolê rojnamevanî xwendiye û pişt re di rojnameyên Tirkiyê de kar kiriye. Di rojnameya "Rojname" de, di sala 1991ê de nivîsên wî li ser sporê hene û wek berpirsyarê hiqûqî yê rojnameyê jî kar kiriye.
Jiyana wî li Amerîkayê.
Di 1994an de çû Amerîkayê, wî li zanîngeha Berkeley a Kalîforniyayê xwend û jê dîplomeya xwe ya master stend. Di navbera salên 2002 û 2007an de li Dengê Amerîkayê ("Voice of America, VOA") yê Beşa Kurdî yê Washingtonê dengekî navdar bû.
Birûsk sekreterê Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê bû.
Ew hevderhêner û wergêrê belgefîlmê bi navê "Quest for Honor" ê derhênera amerîkî Mary Ann Smothers bû.
Jiyana wî li Parîs û Dunkerqueyê (Fransa).
Di 2008an de ew çû Fransayê, li Parîsê bi cih bû. Li wir bû endamê redaksiyona televîzyona Kurd1. Piştî girtina kanala televîzyonê di sala 2013an de çû bajarê Dunkerqueyê û li wir wek mediyador ji bo rêxistinên fransî yên alîkar ên koçberan Noşdarên Sînornenas û Noşdarên Cîhanê kar dikir.
Laşê rojnamevanê kurd di 5ê xizîrana 2016an de li perava deryayê ya Dunkerqueyê hat dîtin. Egera mirinê hêj ne diyar e (2016).
Bav, bira û xwişka wî.
Birûsk Tugan lawê welatperwerê kurd Hafiz Tugan e. Birayê wî Serhat Tugan e, yê ku 25 sal e ji bo kurdperweriya xwe li girtîgehên tirkî dimîne. Parêzera kurd a mafê mirovan Rojbin Tugan xwişka wî ye.
Birûsk zewicî bû û bavê du zarokan bû.
Mesopotamia Music Channel bi kurtî "MMC", yekemîn kanalê muzîkê bi kurdî ye.
MMC bi hemû zaravên kurdî û ji hemû herêmên Kurdistanê muzîka kurdî diweşînê. Herwiha bi zimanên tirkî, erebî, farisî û îngilîzî jî carcaran klîp tên weşandin.
Di destpêkê de MMC weşana xwe li ser sataleyta Hotbirdê belav dikir, jî 1'ê nîsana 2009'a ve li ser sataleyta Eurobirdê weşana xwe didomînê.
Muhammed Ali, ango Cassius Marcellus Clay Jr. (z. 17ê kanûna paşîn a 1942an de li Louisville, Kentucky - m. 3ê hezîranê 2016an de li Scottsdale, Arizona) bokskerekî amerîkî bû û bi tenê, di sernav a Şampiyona boksa bêgengeşî sê caran ji bo bi ser ketina kariyera xwe bû.
Muhammed Ali di sala 1964an de hîna 22 salî bû bi S. Liston ve boks kir û bi serve ket wê demê bû misilman û navê xwe kir "Muhammed Ali".
Muhammes Ali di 3yê hezîrana 2016an de mir.
Du boksker ketine karê xwe
Boks cureyekî werziş e. Maça boksê ji du kesan pêk dihê, yên ku lepikên boksê li xwe dikin. Pişt re bi kulman ve li hevûdû dixin heta ku yekî ji hişa xwe diçe û dikeve. Ew kesên ku vê xebatê dikin ji wan re "boksor" an "boksker" tê gotin. Yek ji bokskerên herî navdar ên cîhanê yê amerîkî Muhammed Ali bû.
Hec (bi erebî: الحج) yêk ji pênc rûknên ola Îslam ê ye. Bi kurtayî di hec da misilman Kabe ya pîroz li bajarê Mekkê zîyaret dikin. Di gora ola Îslam ê gerê her misilman di jiyana xwe da carekî here hec. Lêbelê hec girêdayiya dewlemendî û tenduristi ya mirovan e. Ji bona mirovên belengaz û nexweş hec ne mecbûr e.
Hec bi xwe kirina îhramê dest pê dike, bi serî lêdana tipikê Erefat ê berdewam dike û bi tevaf kirina Kabe yê jî dawî dibe.
Qarêna () gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
navê gundekî li rojhilata Kurdistanê ye ku xelkê wê li salên 1980 ji aliya Komara Îslamiya Îranê ve hatin kuştin.
Nifûsa gund.
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 813 kes (111 malbat) bûn.
Bangevan (bi zimanê erebî: مؤذّن mu'adhdhin) di mizgeftê da bawermendan di rokî da pênc caran bangî nimêjê dike. Ji banga bangevan ra ezan jî tê gotinê û li welatên misilman li ser minarê tê bang kirinê. Lê îro pirrî caran bangevan ezanê bi alîkariya hoperlorê/dengweşê dixwînin.
Bangevanê yekem di ola Îslam ê da Bîlalê Hebeşî bû. Bîlal mirovekî reş û sehabeyekî Muhemmed Pêxember bû.
Wêneyekî dîrokî yê Babegurgurê (Kerkûk), neft ji bîrê dipijiqe.
Neft an petrol aviya ku ji binê erdê tê derxistin, wek don (rûn) e ku di nav kevirên qulqulî de çêbûye. Ji nefta xam li rafînerî û parzûngehan ardûyên navgînan û alavên cuda cuda tên çêkirin, mîna benzîn, mazot, donê gaz, parafîn û hwd. Mirov jî dibêjinê "zêrê reş" ji ber bihabûna wê.
Li gor erdnasan (jeolog) bi vî awayî çêbûye: Gava rawirên deryayan dimirin, cihên wan yên bi dohn di binê deryayan de kom dibin û bi hin madeyên din re tevlihev dibin. Cihê ku ev dohn lê çêdibe hek li tevgereke erdîn rast bê ev don di binê erdekî pir giran de dimîne. Di binê vê giraniyê de ev don dibe neft. Deryayên ku neft lê çêdibin ne yên mezin yên teng û nizm in. Neft, di qul û qelîştekên keviran de pir tê dîtin. Di nav neftê de hin azot, oksîjen, sulfur û helyûm jî hene.
Neft li Kurdistanê.
Yek ji wargehên gaz û neftê yên herî mezin ên cîhanê li Kurdistanê ye, bi taybetî li Başûrê Kurdistanê. Çalgehên neftî bi ser sê navçeyan tên dabeşkirin
Cegerxwîn bi navê xwe yê fermî Şêxmûs Hesen (jdb. 1903 li gundê Hesarê, Kercewsa Batmanê, Bakurê Kurdistanê – m. 22ê çiriya pêşîn a 1984an li Stockholmê, Swêd), helbestvan, siyasetmedar û ramyarê kurd ê mezin bû.
a> li Amedê, 2012. Di sala 2017an de hikûmeta tirkî navê navendê guherand û navê "15 Temmuz Millet Kültür Merkezi" lê kirin.
Cegerxwîn di 1903an de li gundê Hesarê hatiye dinyayê. Navê wî ew e: Şêxmûsê kurê Hesenê kurê Mihemedê kurê Mehmûdê kurê Elî.
11 bira û xwişkên wî hebûn. Birayê wî Xelîl e û xwişka wî Asya ye. Yên din çûne ber dilovaniyê Xwedê.
Ew hê di salên zaroktiyê de dest bi kar kiriye. Di 1918-1919an de, di jiyê 15-16 saliyê de dê û bavê xwe winda kirine. Bavê wî Hesen (m. 1918) bû, diya wî jî Eyşan (m. 1919). Di salên 1918 û 1920an de di riya hesinî de dişixule. Di salên 1920 û 1927an de ew diçe deştê Diyarbekirê ber şêx û melan bixwîne. Ew diçe medreseyê. Di 1924an de Cegerwxîn dibe welatparêz.
Di sala 1927an de ew vegeriya Tilşiyîrê (Tilşihîrê), bi keça xalê xwe Kehla Selîm re dizewice û dû re li Amûdê bi cih dibe. Di 1928an de Cegerxwîn dibe seyda û meletiyê dike. Ew bû meleyê gundê Hazda Jorîn. Dû re meletiyê ber dide, diçe du gundan (Êlek û Cehenem, Rojavayê Kurdistanê) ava dike.
Di 1934an de komeleya Ciwankurd saz dikin, lê dagirkarên frensî komelê digirin. Di 1946an de Cegerxwîn dikeve Xoybûnê û lê kar dike, pişt re navê rêxistinê diguherin, dikin Civata Azadî û Yekîtiya Kurdistanê. Damizirînerê civatê Ehmed Nafiz e, Cegerxwîn dibe sekreter. Wî mala xwe ji gund bir bajarê Qamişlo
Di navbera 1948 û 1957an de ew dibe komûnîst û endamê Partiya Komûnîst a Sûriyê. Dû re di 1949an de ew cara pêşîn tê girtin.
Di 1950î de ew dikeve Civata Aştîxwazên Sûriyê û bi wan re kar dike. Li 1954ê ew dibe berbijêrê perlamana Sûriyê.
Di 1957an de Cegerxwîn ji Partiya Komûnîst dûr dikeve û rêxistina Azadî saz dike. Piştî rêxistina Azadî bi Partiya Demokrat a Kurdî dibin yek.
1959-1962 partî wî dişîne Başûrê Kurdistanê, li Bexdayê di zanîngehan de hînî kurdî dike. Ew sê salan li wir dimîne. Di 1962an de ew vedigere Rojavayê Kurdistanê. Ew dîsa tê girtin.
Li 1963ê ew dîsa tê girtin û dikeve girtîgeha Mezê ya Şamê. Piştî pêleke nedirêj tê berdan û vedigere Qamişlokê.
Di 1967an de Cegerwîn bû endamê Komîteya Navendî ya Partiya Demokrat a Kurdên Pêşverû li Sûriyê. Lê dû re di 1969-1970î de ew cardin diçê Başûrê Kurdistanê û li şoreşê nêzîkî salekê dimîne.
Di navbera 1973 û 1975an de ew ji ber stemkariya hikûmeta Sûriyê diçe Libnanê û li wir dimîne. Li Libnanê dîwanên xwe ya sêyê “Kî me ez?” û ya “Salar û Mîdya” çap dike. Di 1976 û 1979an de ew vedigere Sûriyê û heta sala 1979an li wir dimîne.
Di sala 1979an de Cegerxwîn diçe welatê Swêdê, li bajarê Uppsalayê dijiya. Ew di 22ê çiriya pêşîn a 1984an li Swêdê dimire. Dû re ew li Qamişlokê hatiye veşartin.
Gola Wanê yan jî Behra Wanê, gola herî mezinê herêma Bakûrê Kurdistanê ye ku rûava golê 3.713 km² (çarçik) e.
Ev gola ku navê xwe jî dide bajarê Wanê gola sodayî ya herî mezin ya Bakurê Kurdistanê û cîhanê ye. Di nava golê de çar girav hene. Navê van giravan: Girava Extirmanê, Girava Adirê, Girava Çarpanaxê û Girava Çûkan e. Gola Wanê di demên dîrokê de bi navên wek Behra Bilind, Behra Nari, Behra Jorîn û Deryaçe (Derya Biçûk) hildigire. Ava golê pir şor û sodayî ye. Bê sebûn kef dide û bêyî madeyên paqijiyê ji her tişt di nav de tê şûştin û paqijkirin. Tê gotin ku ava şor û sodayî ya gola Wanê ji bo nexweşiyên çermî baş e. Gol her demsal û her saet, rojhilat û rojavayê de rengekî cuda digire. Qeraxên wê hêşîn in û plajên xwezayî li derdora golê hene.
Li behra Wanê temaşekirina rojavayê tiştekî jênager e. Bi van hemû taybetmediyên xwe Gola Wanê hêjayî dîtinêye.
Gola Wanê, li beşa rojavayê de di pêkhatina tektonîkî ya di navbera Torosên Rojhilat û Aladaxan de cih digire. Li rojava û bakurê rojavayê golê çend volkanên vemirî hene. Çiyayê Sîpan û Çiyayê Nemrûd çend ji van volkanên vemirî ne. Nêzî 200 hezar sal berê, di nîveka Serdema Qeşayê de, lavên ku ji Çiyayê Nemrut diherikî bi dirêjahiya zêdeyî 60 km herikîn pêk anî. Dema ku vê herikîna lavê di navbera korta Wanê û Mûş de avê astengkir û Gola Wanê destbi tijîkirinê bû.
Navê Gola Wanê ji aliyê erdnîgarên grek ên kevnar ve wekî Thospitis Lacus yan jî Arsissa Lacus hatine binavkirin. Navê Gola Wanê di demên nûjen de navê xwe îro ji parêzgeha Wanê wergirtîye. Paytexta Keyaniya Urartu li peravên rojhilatê golê di navbera sedsalên 10 û 8an ên Beriya Zayînê de hatiye avakirin.
Di sala 2017an de, arkeologên Zanîngeha Wanê û tîmek avjenîbên serbixwe ên ku di kûrahiya Gola Wanê lêkolîn kirin, ragihandin ku kelehekî mezin a binê avê ku bi qasî yek kîlometrekê dirêj dibe dîtine. Tîm texmîn dike ku ev keleh di dema Urartûyan de, li gorî nirxandinên wan ên dîtbarî, hatiye çêkirin. Keleh, bi dorgirtina bajarên kevnare ku wê demê dor hatine avakirin hatiye dorpêçkirin. Arkeologa texmînkirin nku bi hezarsalan bi bilindbûna avê re keleh û bajarê kevnar binav bûye.
Gola Wanê golek tektonîkî ye ku 600.000 sal berê ji ber tevgera xeta jikestinên mezin ên ku di beşê Anatoliya Rojhilat re derbas bûye û hêdî hêdî daketina blokek mezin a axê çêbû ye. Qeraxa başûrê golê diyar dike: herêmek kevirê metamorfîk a herêma Girseya Bidlîsê û tebeqeyên volkanî yên Neojen û Kuaterner ve hatiye dorpêçkirin. Dabeşa kûr û rojava ya golê di depresyonek tektonîkî de hewzek antidome ye. Ev ji hêla devdan û pêvekirina normal-lêdana jikestinê ve hate çêkirin.
Piraniya dîroka xwe heta Dema Pleistosenê gola volkan a Çiyayê Sîpanê cih digire. Bi Kotrala r bi başûrê rojava ve bû a razandî., asta vê şeûdt okê bi demê re guherî, jiênber de cih digêniku ji Çiyayê Nemrûdyherikîn a li pey hea hyêogolê derketina golê ji aliyê malna Nemut ber bi rojava ber û Gola Wanê sal bi sal derkete holê.
Gola Wanê, hinek caran ji gelek werzîşên avê, keştî û werzîşên peravê re mêvandariyê dike. Werzişên ku li Gola Wanê çêbûye û werzişên avê ya herî ku tê zanîn ev in, Şampiyoniya UIM World Offshore 225 Championship's IOC Van Grand Prix û Festîvala Gola Wanê ye.
Wêneyek ji Grand Prix a UIM-IOC 2010 a li Gola Wanê.
Giravên Gola Wanê.
Di avên golê de masiyekî bi navê darex heye.
Konfederalîzma demokratîk, li gor ramyarê Abdullah Ocalan, yek sosyalîst azadîxwaz sîstema siyasî ya ku "li hemberî komên din ên sîyasî û yên vekirî ne. Ev nerm e, pir-çandî, antî-yekdest, û lihevkirina nêrîn e."
Ocalan, serokê Partiya Karkerên Kurdistan ne ku ev îdeolojiya dema di girtîgehê de hat damezirandin. Gava ku bi eslê xwe rêxistina yek Marksîst-Lenînîst, ji rêxistina xwe binêre wek Ocalan dest bi têkildarî ya bi Murray Bookchin û pêdivî bi îdeolojiya xwe hate guherandin. Ber bi dawiya jiyana xwe, Murray Bookchin bi hêmanên ku diçe apolîtîk ya hemdem Ȋraqê bû Tevgera anarşîst û pêşxistina şaredartiyê û li şûna azadiyê de. Li ser stûnên navendî ya Konfederalîzma Demokratîk ya di warê ekolojî civakî û feminîzma anarşîst e.
Rejîma yên dewletê wekî pêvajoya gav bi gav tê dîtin. Oleke bi çi rûxandina şoreşger ên dewletê wek rê ji bo guhertinên birêkûpêk dîtina ne. Lê belê, pirsgirêkên civakî û mijarên têkildarî azadî û dadmendiyê, divê ji alîyê pêvajoya demokratîk-konfederal bê çareserkirin. Eger netewe-dewletê hildibijêre da ku here li ser vê operasyonê de, lê belê, alîgirên dikarin bi hêza parastina cewherî ya konfederalîzma demokratîk (wek ya li ber xwe Yekîneyên Parastina Gel (YPG)).
Oleke bi rê avakirina meclîsa konfederal global ku ji pêş, derxistin platformeke azadîyên sivîl, wek alternatîf bo Neteweyên Yekbûyî ku ew wek komeleyê yên netewe-dewletan bibînin û serdest ji aliyê hêzên mezin. Lê belê, di Konfederalîzma Demokratîk divê li ser asta herêmî, rêxistin û Konfederalîzma global de ye hiştin ne, lê belê ne bi berjewendiya îdeolojiyan e.
Îdeolojiya ji ber ku bi serê xwe yên wekî YPG ya mezinbûna di berjewendiya jiyîn hatiye Şoreşa Rojava di şerê li dijî anîne Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê.
Çiyayê Nemrûdê yan jî Stratovolkana Nemrûdê yek ji çiyayên bilind ên ku li Bakurê Kurdistanê ye û li navçeya Tetwana Bidlîsê ye. Çiyayê Nemrûdê dikeve rojavayê Gola Wanê. Çiyayekî volqanîkî ya razandiye û çalakiya wî ya dawî di sala 1441an de pêk hatiye. Bilindbûna çiyayê 2948 mêtre ye. Biştî sekana çalakiya volkanîkî, jiber daketina madeyên volkanê kortaleke li serê çiyayê pêk hatiye û piştre bi barina baran û berfê veguhestiye golê û Gola Nemrûdê ya îro derketiye holê.
Ji ber teqandina agirpijan (volkanan) çend golên kraterî li serê çiyayê peyda bûne. Ya balkêş ev e ku gola ava sar (Gola Nemrûdê) (şîn) û Gola Germ (kesk) her çiqas nêzikê hev bin jî av ên golan yek sar yek a din jî germ e.
Stratovolkana Nemrûdê li Bakurê Kurdistanê li qeraxa rojavayê Gola Wanê ye û di; 38° 37' 10 firahiya bakur; 42° 14' 28 dirêjahiya rojhilat de çiyayekî volkanê ya razandiye ku 12e kîlomêtre li rojavayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye. Çiyayê Nemrûdê di navbera Gola Wanê, Deşta Mûşê, Gola Nazikê û Geliyê Bidlîsê de ye.
Rûbera kaldera ku li çiyayê pêk hatiye 40 km² ye. Kratera Nemrûdê li Bakurê Kurdistanê di rêza yekemîn, li Ewropayê di rêza çaremîn û li Cîhanê de di rêza şazdemîn de ye. Di kelderayê de 5 gol, gelek dergehên lavê, lûleyên lavê, kaniyên germ û 6 şikeft hene.
Gola Nemrûdê ya mezin bi awayê heyvê ye û rûbera wê 15 km² ye. Bilindahiya golê ji asta deryayê 2247 mêtre û ji asta Gola Wanê jî 600 mêtre bilindahiya wî heye. Gola Kraterê ya Nemrûdê bi dirêjahiya 6 kîlometreyan di cîhanê de duyemîn gola kraterê ya herî mezin e. Stratovolkana Nemrûdê herî dawî di sala 1441ê de çalak bûye. Tê pêşbînîkirin ku beriya teqîna herî dawî ya çiyayê bilindahiya Çiyayê Nemrûdê nêzîkî 4100 mêtre bûye. Pîştî teqînê ji ber hilweşînên navxweyî, lûtkeya herî bilind a çiyê daketiye 2935 mêtreyê.
Bi teqîna Çiyayê Nemrûdê û herikîna maddeyên volkanîk lav û tufên Nemrûdê rê Geliyê Miradê ya kevin girtiye û bi çêbûna Deşta bilind ya Rewanê Gola Wanê çêbûye. Tûfa qalind a ku di qonaxa teqîn ên dawî de derketiye holê, rê Geliyê Bidlîsê girtiye û bi van çalakiyên dawî rê li ber herikîna ava Gola Wanê qut bûye.
Îbrahîm Sediyani, di 15ê adarê sala 1972yan li Depê hatiye dinyayê. Nivîskar, gerok, helbestvan û rojnamevan e. Bi xwe Almanyayê dijî û bi eslê kurd e. Nivîskarê "Guldexwîn"ê ye. Kurdî, tirkî û elmanî dizane.
Du zarokên wî hene piriya ku ji Malcolm X hez dike navê lawekî xwe danî Malcolm.
Ehmedê Şerefedîn an Ehmedê Erbîlî di sala 1179'an de li bajarê Hewlêrê ji dayik bûye û di sala 1234'an de dîsa li Hewlêrê wefat kiriye. Navê wî di hin çavkaniyan de Şerefedîn Ebûlfezl Ehmedê Erbîlî ye. Leqeba wî "Şerefedîn" e û bernavka wî jî "Ebûl-Fedl" e.
Ehmedê Şerefedîn nivîskarekî kurd e, Kurê zanistvanê kurd yê bi nav û deng Kemaledînê Yûnis e. Navê bavê wî Mûsa ye lê ew jî bi leqeba Kemaledîn tê naskirin.
Bi xwe hem li cem bavê xwe hem li cem alimên mezin yê dewra xwe perwerde girtiye. Di wî demê ji zanyarên herî mezin bu ku pîst û pênc pirtûk nivisiye, Pirtûka wî ya giring "Şerhû Ettembih" e.
Mawerdî, (erebî: الماوردي) an bi navê giştî Ebûl Hesen Elî bin Muhemmed bin Hebîb el-Besrî el-Mawerdî (z. 974, Besre - m. 27'ê gulan 1058, Bexda) nivîskarê bi eslê xwe kurd kurd ê dadweriya îslamê ye.
Fiqihnas û hedîsvanê bi nav û deng e. Perwerdehiya xwe pêşî li Besreyê kiriye û piştî wê li Bexdayê berdewam kiriye. Tê gotin ku bavê wî karê ava gulan dikir, loma bi navê Mawerdî hatiye naskirin.
Mehmet Sevgat (Bedran) endamê Komîteya navendî yê PKKê bû ku di şerê li çiyayê Herekolê de di roja de hatiye kuştin.
Sevgat, Mehmet
Şerê PKK û Tirkiyê, nakokî û şerekî ku di sala 1984an de di navbera Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) û Tirkiyeyê dest pê kir.
Serhildanên Kurd ên li dijî Împeratoriya Osmanî de, ji bo li ser du sed ragihandin, di heman demê de di şerê pişta modern ji bo nexşe ya Şerê Rizgariya Tirkiye de, ku avakirina dewleteke neteweyî ya tirk li mafên mirovan yên gelê kurd li Tirkiyê tên tepisandin. Di nav bûyerên girîng ên dîrokî de Serhildana Qoçgiriyê (1920), Serhildana Şêx Seîdê Pîranî (1925), Serhildana Agiriyê (1930), û li Serhildana Dêrsimê (1938) hene.
Partiya Karkerên Kurdistan (PKK) di sala 1974 de ji aliyê Abdullah Ocalan hate damezirandin. Di destpêkê de rêxistineke Marksîst-Lenînîst e, ew komunîzma ortodoks berda û bernameya mafên siyasî yên mezintir ku otonomîya çandî ji bo Kurdan hate pejirandin. Di navbera 1978 û 1980 de, PKKê ji bo van armancan kete bisînorên Şerê bajariyî yên Dewleta Tirk. Di navbera salên 1980 û 1984an de, piştî 1980 Darbeya Dewleta Tirk rêxistina xwe dubare kirin û bar kirin bo avahiya Rêxistina Awayî ya Sûrî.
Xirabkarî li gundan-di navbera salên 1984 û 1992 an berdewam kir. PKK çalakiyên xwe guhert da ku şerê li bajaran di navbera salên 1993 û 1995 û di navbera salên 1996 û 1999an de. Rêberê Partiya Karkeran li Kenya di destpêka sala 1999'an de hatibû girtin, piştî kampanyaya navneteweyî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Îsraîl, Yewnanîstan, Keyaniya Yekbûyî û Îtalya. Piştî di sala 1999an de pêngava ji bo aştiya yekalî îlan kir, PKKê ji nû ve destpêkirina şerê bi darê zorê ji ber êrîşeke leşkerî ya Tirk di sala 2004an de anî. Ji sala 1974an de bikaribin xwe veguherînin û lihevanînê, ku bi rîyên alavan bû faktoreke sereke li ser piyan mayina xwe bû. Ev hêdî hêdî ji komek ji xwendekarên siyasî yên ji bo rêxistineke dînamîk bûye, û beşek ji armanca xwe li ser şerê li dijî terorê bû.
Bi çalakiya xwe ya ser neketî di sala 1991an de li serhildanên Iraqê li dijî Sadam Husên ya Neteweyên Yekbûyî li herêmên ne-firdan li herêmên kurdan ên li Iraqê spasiya wan herêmên de facto serxwebûna avakirin. [71] PKK di demeke nêzîk dîtin qadeka parastî ji ku wan nikaribû êrîşên li dijî destpêkirin Tirkiye, ku bi bersiva Operasyona Polayê (1995) û Operasyona Çekûçê (1997) di hewldana ji bo tepeserkirina PKKê.
Di sala 1992an de Giştî yê Kemal Yilmaz, da zanîn ku Daîreya Şerê Taybet (kursî yên kontr-gerîla) hê di şerê li dijî PKK de çalak bû. Wezareta Derve ya Amerîkayê fikarên tevlêbûna kontr-gerîla, ên di sala 1994an de Raport xwe li ser Fêlên Mafên Mirovan a ji bo Tirkiyeyê cîbecîkirin.
Ocalan, di encama veguhastina li dijî rayedarên Tirk, bi hewandina îdiaya hevkariyên Balyozxaneya Yewnan û Ajanên CIAê re li Kenyayê di sala 15ê sibatê 1999an de hatibû girtin. Piştî dadgehkirinê ew bi cezayê mirinê hat, di heman demê de vê hevokê bi cezayê muebet û heta hetayê temena di dema ku cezayê darvekirina di tebaxa 2002an de li Tirkiyeyê bû bû hat rakirin.
Di sala 2003an de, bi Dagirkirina Iraqê ya çekên ji aliyê artêşên berê yên Iraqê ket destê milîsên pir Pêşmergeyên Kurd. PKK û PJAKê wek gelek pêşmergeyên bi çekên xwe wek (ku beşek ji kiryarên PKK li dijî Îranê) ew komên din ên Kurd di destên xwe de di riya xwe îdiayê dîtin li bakûra Iraqê û ji çavkaniyên Tirk ên leşkeriyên rastî. Ev bi hinceta ji bo êrîşên Tirk gelek li ser herêmên Kurdistanê ji Iraqê hatine.
Di hezîrana 2007an de, Tirkiye texmînkir ku 3,000 şervanên PKK li Kurdistana Iraqê heye.
Çirûska Yekem (1972-1973).
Kongreya PKK’ê ya yekemîn li sala 1978an e lê di sala 1973an li Enqereyê bingeha xwe digire. Li Enqereyê yekemîn civîna xwe li bendava Çubukê pêktîne. Divê civînê de Rêberê Gelê Kurd û sazûmankarê PKK Abdullah Ocalan bi şiara Kurdistan tê mêtîngerkirin ve derdikevin rê û dibe tevgera gel a azadiyê. Di salê 70î li cihanê rewşeke du alî bi navê durexiya NATO û Sovyetan ve hevayeke cuda li gorî rewşê wê demê hebû û her wiha li Tirkiyeyê jî demokrat û çepgir birêxistin dibû û her wiha durexiya dijberiya vê avadibû. Rêberê Gelê Kurd Ocalan di navbera salên 1972 û 1973an de rêxistinên çepgirên Tirkiyeyê nasdike û biryar dide ku pêwîstî bi tevgereke Kurdistanî heye her wiha PKK di qonaxa xwe ya di grubê de di nava saziyên wekî ADYÖD û DDKO de cih digire.Rêberê Gelê Kurd Ocalan wê demê wiha rave dike: “Ez di nava nêvengên tevgerên civanên şoreşger hem ên tirk hem ên kurdan de bûm.Diyar e ku ez ji wan tevgeran bandorbûm. Di salên DDKO û Dev-Genç’an de sempatîzanbûyina van avaniyan ne bûyereke kêm bibandor e. Min navên THKP-C, THKO, ML-TİKKO bihitibûm û min şahîdî ji şahadeta rêberên wan ên merxas kiribû.Di serî de berxwedana Rêberê THKP-C Mahîr Çayan a bi Hûseyin Cevahîr li Maltepeyê û piştre jî bi deh hevalên xwe re ji girtîgehê fîrara wan û li Kizildere’yê gihiştina wan a şahadetê pir bi bandor bû.Bandora wan ev çendî bû ku min pêşengtî ji çalakiya boykotê ya yekemîn kir.Min çûyina Rêberê THKO Denîz Gezmîş û du hevalên wî ya sêdarê dît. Di heman demê şahadeta Rêberê TİKKO Îbrahîm Kaypakaya ya li Zindana Amedê jî bi bandor bû.”
Derketina Kurdistanê (1977-1978).
Gruba Apoî ji tevgerên şoreşger û demokrat bibandorbû û li paytexta Tirkyeyê gava xwe ya yekemîn avet. Gruba Apo’îji sala 1976an de berê xwe de Kurdistanê û li çarperceyê vê belavbû û rêxistinbûyîna xwe kêlî bi kêlî hûnand. Ocalan pêvajoya Enqereyê û derketina ser dika Kurdistanê di daxuyaniyê xwe de wiha diyar dike: “Avêtina esasê PKK’ê li Enqereyê rûdayina polîtîkayên mêtînger a klasîk e. Bi giştî cihanê di girêdana têkîlya mêtîngerî-metropolê de gelek mînakên şiba vê hatiye jiyin. Min hewlda ez diyar bikim ku derketina ji Enqereyê bijan derbasbû. Bi awayekî wekirî pêvajoyek zehmetbû. Zehmetî ne ji hêza tund,ji xwesertiya faşîzma spî ya tirk û ji nêvenga wê ya di warê psîkolojîk û çandî ditengîjîne bû. Ketina wir çiqas bi zehmet be derketina wê jî ew qas bi zahmetbû.Bi kijan ruh û çandî ve wê bê derketin pir girîng bû. Di nêvenga ku qirkirina çandî serfiraziya xwe jiyan dikir vejînatevgera netewî ya kurd, şiba miri ji mezel sax derxistin e. Ev rewş gotina ‘Canê ku ruh jê dernekeve hêvî jê qut nabe’ tîne bîra mirov. Veguhestina nexweşa ku rêça vejînê dide, ji nêvengekê birina nêvengeke bi tendirûstî pêywira sereke û ya bingehînbû.’’
Gruba ku li Enqereyê destpêkir li Kurdistanê belavbû. Li Kurdistanê bi hewldana bingeha hişmendiyeyeke îdeolojîk avabike û vê yekê belav bike gun gund, bajar bajar xebat meşandin û gelê kurd û ciwanan di vê bingehê de qezenç kirin. Di sala 1977an de Rêberê grubê Ocalan li pênç- şeş bajaran civînê berendamên qaroyan pêk anî. Ev liv û tevger di demekê kin de li hemû Kurdistanê belavbû û kurdên di bin zextên dewletê hatibûn tepisandin bi vê vtevgerê ve teşeyeke nû girt. Her wiha pêşveçûyina Gruba Apoî li Kurdistanê hate dîtîn ev yek bû sedema ku Gruba Apoî bibe hedefa alîgirên xwînxaran. Di vê pêvajoyê de di 18’ê gulana 1977an de ji pêşengê gruba îdeoljîkbûyînê Hakî Karer ji aliyê rêxistineke aligirê dewletê ya bi navê Sterka Sor hate kuştin. Rêberê GelêKurd Ocalan di nirxandinê xwe yê berê de diyar dike ku li gorî hewcedariya girêdana biranîna Hakî Karer û ji bo ku li hemberî zextên mêtîngeran têkoşînek bi hêz bide di havîna 1977an de li Dîlokê bername û gelaleya partiyê amadekir û pêvajoya partîbûyînê da destpêkirin.PKK a ku bi awayekî fermî hate damezarandin danezaneya xwe ya yekemîn di sala 1978an de di bexwedana Sîverekê de weşand.
Derbeya 12’ê îlonê.
Piştî damezrandina PKK’ê du salan darbeya 12’ê îlonê bi piştgiriya durexiya Nato pêk hat. Bi darbeya 12’ê îlonê ve dewleta tirk û çeteya kûr Gladio plan û dezge dikir ku kurdan û hêzên çepgir û demokrat qir bikin. Ev yek girêdayî rewşa cihanê ya wê demê bû jî Ocalan di daxuyaniyê xwe yê dawî de ev rewşê wisa bi lêv dikir:“Encam 12’ê îlonê bû. Geo pêwîstiyê hûndirîn û derve ev darbe hatibû dezge kirin. Di wateya dîrokî de rastî hîlweşîna pergala faşîst a tirkên spî dihat û dixwest vê hişweşîne rawestîne. Ji bo vê yekê jî dewsa netewperestiya laîk netewperestiya tirk îslam ji xwe re esas girt,di warê aborî xwe hûndir de girtin û her wiha pêşvekirina global a tekel ve girêda, ji burjîvaziya piraniya wê brokrat derbasî pêşengtiya sermayeya taybetdibe, di warê siyaysî de jî derbasî vesayeta leşkerî dibe.Vê sazûmanê jî destûra bingehîn a 12’ê îlonê ku bi darê zorê hatibû qebûlkirin avakir.”
PKK li hemberî darbeyê berxweda û berovajî planê dewleta tirk biheztir û xurtir bû. PKK plana darbeyê hiskir û pêvajoyê pêşbinîkir. Beriya darbeyê hin qadroyên xwe derbasî Rojhilata Navîn kir. Kadroyên PKK ji aliyê Ocalan ve li Filîstînê di warê îdeolojî û di warê şerê gerîla ve hatin perwerdekirin. Rêberê gelê Kurd Ocalan vê demê wiha şirove dike:“me ezmûneke serkeftî di şênberiya Kurdistanê pêş dixist. Ji eniya dij şoreşê dengê tep repa darbeya 12’ê îlonê ya leşkerî dihat. Qetlîamên Meraş, Komkujiya Çorumê, Komkujiya Bahçelievlerê û qetilkirina gelek kes û ciwanên şoreşger û rewşenbîr nîşan dida ku bêyî ku tu derneke ve derveyî welat ne mimkûne ku tu sax bifilite. Ezmûna 12’ê adara 1971’an ji bo derxstina zanebûnê têr û tijîbû. Îmha kirina kadroyên pêşeng ên rêxistina nîşan dida ku êdî zû biz û nikarin di serxwe de werin.Di 2’ê tîrmeha 1979’an de ji ser Suruçê çûyina Rojhilata Navîn li gorî rûhê têkoşîna demdirêjîbû.Ji bo şerê gel a demdirêjî û piştgiriya dîplomatîk tam di dema xwe de bû û gavek di cih de htibû avêtin.Gava darbeya leşkerî ya 12’ê îlonê pêk hat hemû grûbên çepgir derbeyên stratejîk xarin. Lê PKK’ê dest bi qonaxeke nû û bi hêvîtir dikir. Bi avayekî wekirî gavên tektîkî û serkeftîbû.”
Têkoşîna Çekdarî.
Li wê demê kadroyên PKK’ê yên li Tirkiyeyê hatibûn girtin di Zindana Amedê de ji îşkenceyan dihatin derbaskirin li hemberî îşkenceya derveyî mirovahiyê kadroyên PKK berxwedaneke bêhempa nîşanda. Kadroyên PKK di Zindana Amedê de berxwedana 14’ê tîrmehê ve darbea 12’ê îlonê vala derxistin. Ji bo girêdan û bîranîna şehîdên kadroyên pêşeng ên PKK ê ku di berxwedana mezin a 14’ê tîrmehê de rûmeta gelê kurd gihandin lutkeya herî jor pêngava 15’ê tebaxê pêk hat. Bi pêngava 15’ê tebaxê ve PKK yekemîn çalakiya gerîla li Botanêpêk anî.Berbi salên 1990 ve li Bakurê Kurdistanê êdî raperîna gelan û serhildan gihiştin asta herî jor. Têkoşîna çekdarî gelek guherînên mezin bi xwe re anî Ocalan li ser pêngavê wan nirxandinana kiribû: “di serî de di vê pêvajoyê zor û zahmet de bi pêşengtiya PKK’ê û bi taybetî bi pêngava 15’ê tebaxê ve berxwedaniya hate kirin hew ne tasfiyekirina rastiya kurdan rawestan di heman demê de di riya azadiyê de navbereke girin hate derbas kirin… Pêşwekirina Rojhilata Navîn berêxwedayîneke stratejîkbû. Dê asoyê rastiya me vekira.Vegera sîstematîk a têkoşîna çekdarî rê da ku rastiya me xwe bigihîne zanebûneke pêştir. Rê daku têkiliya Kurdistan û zorê bê lêkolîn kirin. Pêngava 15’ê tebaxê pêvajoyeke di warê dîtbarî de leşkerî di cewherî de jî rastiyeke polîtîk da bû destpêkirin. Têkiliya di navbera polîtîka û şîdetê de her diçû zelaltir dibû. Şexsiyeta ciwakî, afireneriya ferd, hêza rêxistinbûyinê, netewbûyîna ciwakî û azadiya jinê xwe bêhtir rawedikir û derdiket holê.”
Destpêka Şer (1974-1984).
Di sala 1973an de bi rêbertiya Abdullah Ocalan daxuyaniyekê li ser komek ji nasnameya kurdî hat weşandin.
Alî Haydar Kaytan, Cemîl Bayik, Hakî Karer û Kemal Pîr xwe kişandin ser vê komê û ji xwe re Şoreşgerên Kurdistanê bi nav kirin. Di sala 1974an de, li ser navê mafên kurdan biryara avakirina tevgerê kirin. Endamên komê ji bo mafên kurdan li gelek bajaran belavbûn û dest bi avakirina rêxistinên xwendekaran kirin. Piştî vê tevgerê karkeran û cotkaran dest bi piştgirîya rêxistina Şoreşgerên Kurdistanê kirin. Di navbera salên 1977an û 1978an de li gelek deverên Kurdistanê rêwîtiyê û civînan pêk anîn. Di vê demê de endamên komê ji aliyê Bozkurt ên rastgirên tundrew û çend eşîrên kurd rastî êrîşan hat.
Di 27ê çiriya paşîn a 1978an de, li gundê Fîsê ya Licê de PKK bi awayekî fermî hat damezrandin.
Li dora heman demê de komkujiya kurdên elewî bi bala nêzî Komkujiya Gurgumê dan. Hêzên ewlekariyê yên Tirk bi rastgirên tundrew û bi eşîrên kurd re ket pevçûnê. Di şerên rastgir-çepgiran de aliyên çepgir hatin girtin. Di havîna 1979an de Ocalan çû ye Lubnanê û Sûrîyê. Li vir bi Rêberên Fîlîstîn û Sûriyê re hevdîtin pêk anî. Endamên PKKê li kampên vir perwerde ditin. Di dema Şerê Libnanê ya navxweyî de bi rêjîma Sûriyê re şer kirin.
Di 1980 Derbeya leşkerî de gelek endamên PKKê hatin girtin, li girtîgehên cuda lê danîn, endamên PKKê di mayîna Girtîgeha Amedê de gotinên îşkence binav kirin. Dîsa di tebaxa 1982an de PKKê di civîna li bajarê Dera a Sûriyê peyam da ku bi armanca destpêka şerê gerîlla wê li Tirkiye "dewleteke serbixwe ya kurdan" were avakirin. Di 21ê adarê 1982an de endamê PKKê Mazlum Doğan bi encama şewitandina bedena xwe ya li girtîgeha amedê de serhildan û grêva birçîbûnê ya endamên PKKê ku çend kes ji wan jiyana xwe ji dest danî bû dest pê kir.
Serhildana Yekem (1984-1999).
PKKê êrîşa xwe ya yekem li Eruh a Şemzînanê pêk anî. Piştî du rojan li Sêrtê qereqola polîsê hat hedefkirin. Di sala 1990an dema serokê Komara Tirkiye Turgut Özal muzakereya bi PKKê re qebûl kir. Çi ye ku li ser Siyasetmedarên Tirk û PKK muzakere nehate germ nirxandin. Di sala 1993an de, bi rêbertiya Eşref Bitlis û Turgut Özal re di encama hevdîtina aşitiyê de: PKKê 20ê adarê 1993an de agirbest îlan kir. Dema Turgut Özal xebata çareseriyê kir, wefat kir (17ê nîsanê) û ev çareserî tu car neket rewacê. 24ê gulanê de bi êrîşkirina PKKê agirbest dawî lê hat.
Kuştina hovane ya 7 şivanan.
Di berddewamiya Operesyona Polayê ya Tirkiyeyê de li herêmên leşkerê tirk xistî bin destê xwe 7 şivanên kurd guhên wan hatine birî û kuştî peyda bûn
Kuştina 3 endamên MÎTê.
Piştî belavbûna kuştina 7 şivanên kurd li Duhokê dijî hinek efserên tirk êrîş pêk tê. Di encamê de 3 endamên MÎTê, çar pêşmerge û 4 jî xwepêşanderên kurd tên kuştin. Bi dûçûna angaştan li ser termê efserên tirk de ji 150an zêdetir gule hebûn û çavên wan hatibûn derxistin û guhên wan jî hatibûn birîn
Gora demborî ya yek tivinga makîneyî ya amerîkayî ên li Eniya Normandiya hate kuştin.
a>'yê Goristana Normandiya Amerîkayî û Abîde
Pevçûnê de hate kuştin, ji bo kesên ku di dema şer de jiyana xwe ji dest yek bikaranîna leşkerîya têgeh e. Wezareta Parastina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vê peyvê ji bo ti pevçûna bi leşkeran re kar ne gule nav dijmin an doza agir dostane. Bi vî awayî kesên ku jiyana xwe di êrîşên dijminên terorîst bi an bê qezayên bi wesayîtên ji dest da bi destê vê pênase sergirtî ne. Hemû erdê di warê vê pevçûnê de hatiye dîtin ji bo deryayê an hewayî hêzên bikaranîn.
Li gel vê, KIA têgeha tenê ji bo li qada şer de, dema ku li ser rê an ji ber birînên xwe li nexweşxaneyê, ji bilî mirinê ji herêmên şer piştî ku ziyana mirin () wek tê binavkirin. Welatên girêdanê NATO'yê jî ev wek DWRIA binav dikin.
DWRIA () ye. Bi kurdî; Pevçûn ji ber birîna mirinê ye. Dîroknas û yekîneyên leşkerî gelek caran bi navê kurt de bi kar tînin.
Hüseyn Çelebi (jdb. 1967 − m. 1992), şoreşgerê ciwan ê kurd û çalakdarê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê li Almanyayê bû ku ji malbateke dêrsimî di sala 1967an de li bajarê Hambûrga Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî komkujiya Dêrsimê ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye Anatoliya Navîn. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi Stembolê û Almanyayê ve çûne.
Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê hîn heft salî bû.
Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû.
Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî.
Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir.
Di dest pê ka salên 1980an de gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980an de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.
Di sala 1986an de li Zanîngeha Düsseldorfê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara Rapora Kurdistan – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo Kurdistan Zentrum (Navenda Kurdistanê) jî xebitî.
Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê PKK yê Ewrûpayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. Komara Federal a Almanya dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê Doza PKKyê li Düsseldorfê (bi almanî: "Düsseldorfer PKK Verfahren") bû. Du salên bê têkiliyên derve di zîndana Wuppertalê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan.
Di destpêka sala 1990an de wî tev bi vekirina komala Hevalên Gelê Kurdistan xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de Çelebi bû sosyalîstekî radîkal.
Di sala 1992an de çû çiyayên Başûrê Kurdistanê. Di dema ku hêzên PDK û YNK bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin.
Di kongreya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan (YXK) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewrûpayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin.
avê kurdî yên li gundê SEM. Sem wateya Lights Light nav Turkish di salên piştre li gundê hatiye a bi navê dayîn dikin. Li gorî efsaneyê de, bi navê jinê ji damezrênerên gundê Shem. li cihê ku rê ji goristana li gundê Çalışlar, gora cuda de li goristana bawerî heye ji bo yên wî ne.
Lê belê, gund û ji bo ku nêzîkî çemê di demên kevnar de ji ber ku hebûna mêrgên mezin bi Heta tê zanîn ji bo ku wek çareseriya bê bikaranîn. "Çewlîkê got:" Aras wek belkî ku li ser bermayiyên kelehê ji çemê urartuyan tune dîtin. name Kurdish nêzîkî Çalışlar Karakilise (Church Black), tê zanîn ku li cihê nelihevî di civînê de ji Armenian An jî, ku ji Împeratoriya Bîzansê de tune be. Bi hebûna van bermahî li cihê tevî ku hebûna 3-4 km ji navenda gund li koloniyan, koloniyan ên li herêmê nîşan dide ku ev devereke balkêş.
Tiştê ku wek çareseriya gund bi jiyana agahî Semler piştî winda pet bi navê Pete eşîran Osmeña pênc eşîrên serê xwecihaxêv û berê yê gundê zanîn. Hingê Îsa dest pê kir rûniştiyên gund bi torê û malbata wî. Îsa ji keriyên ji zozanan pez nêzî Gimgimê ya torê qada fireh hat. Li gundê Hims mejî Împaratoriya Osmanî li ku sîstema aborî ya Muqatta girt. dem Next gundê meydana gund bi çareseriya malbatên cuda bû. Yek ji malbata paşê li gundê bi navê malbata Mala Awrahm Sorin bi cî heta Mella hat wek mele di SEM hatiye ku meleyekî xebitî. Paşê ew axa di gund de ji bo jinê kirîn.
Li gundê tu cih li demên kevnar e, û îro jî weke awayekî Country data bi rêya Palandöken li Erziromê de tê bikaranîn. Ev e ji ber vê yekê îhtîmala ku Ermenî Russian êrîşên leşkerî An jî, rasterast herêmê dagirkirina Armenian destekirin. cihên li vê herêmê yên şehîd û encama hestiyên mirovan ku ew jî nakokiyên. Li gundê di çîrokê de old ku hat gotin, dev ji ber şerê li herêmê de li gundê dest e, lê piştî vekişîna ji azadiyê ya Erziromê ji hêzên dagîrker û ji gundiyan re got: bi ew vegeriya dîsa
Meltem Miraloğlu, lîstikvaneke Kurd'e.
Zarokatiyê wê.
Miraloğlu di dema 13ê kanûna paşîn a 1987an de li Amedê jidayîk bû. Ema eslê wê Mêrdînî bu. 2 salî bu bi malbata xwe re bare Stembolê kir ru gêçimê.
Taybetî yên Fizîkî.
Qama Meltem Miraloğlu 1.70 metroye û 45 kîlograme.
Destpêkirina Lîstikvaniyê.
Meltem Miraloğlu di zarokatî xwe de dixwast ko lîstikvan be. Miraloğlu di Müjdat Gezen Güzel Sanatlar Akademisi de mezûn bu. Vê lîstikvanê Mahsun Kırmızıgül dî. Tewre pêşî reklama "Hayatı Çalınan Çocuklar Sosyal Sorumluluk Projesi" de lîst. Rêzefîlma ko vê lîstikvanê navdar kirîye jî rêzefîlma Hayat Devam Ediyor'e.
Li IMDbê [http://m.imdb.com/name/nm4806550/filmotype/actress?ref_=m_nmfm_1 Meltem Miraloğlu]
Yarîgeha navîn, Ortevan an jî bi tenê orte (berê revîn) helwesteke lîstikê ya di tîma spora ye, bo nimûne, di futbolê de û di hockey de.
Ortevan di futbolê de.
Di fûtbolê de cihêtî di navbera êrîşberê ortevan bergirîyê ye û navendî ye.
Ortevanê berevan.
Ortevanê berevanî li ser xeta xwe îro gel di demên berê de li şûna Libero ye. Ew xwe bi post li ber parastinê û ji bo lawazkirina lîstika êrîşeke li qadê an jî ji bo "tune" ye. Ew wek "qirêjkêş" tevbigerin û ji bo pêşî li êrîşên xwe yên li tîma xwe de dibînin.
Li gel perçeyên vî parastinê, ew gelek caran jî, taybetmendî li lîstikçêkerê de hene. Ev ji wan re pêşek û bilind e ku rastbûna nasname pêwîst dibe. Divê tu karibin nas rewşên lîstikê bi lez bike, ji bo nimûne dema ku gok tenê bidestxistin bû û îhtîmala veqetinê hebe.
Gelek ji ortevanên parastinê, tê dîtin ku sîstemên lîstîkan standard hesibandin wek "sixes" bijartî, an helwesta wek "şeş" e. Di rastiyê de, bi taybetî yarîker li ser vê helwestan heta çend salan keda wan ji dilqê bi hejmara 6'an e. Sîstema bi qadên du parastinê, vê yekê jî wek tê zanîn "Cot şeş" bînîn. Tîma netewî ya futbolê tevdigerin ji bo Kasa Cîhanê û Şapîyona Ewrûpayê bi lîstikvanên alman de wek Schweinsteiger û Khedira Cot şeş in.
Navenda qada êrîşber.
Wêneyên ji aliyê AM li banî tê, bi navê dayîn ji bo rewşa lîstikvan dilîze bi baştirin ortevan e. Lîstikvanên tev li vê rewşa bi giştî di aliyê êrîşeke yên lîstikê eleqedar in. Ew wezîfe û erkên lîstikê de ne. Ortevan êrîşî ji bo têgehên navendî ya tîma pêşkêşkirin dike û gelek caran li ser rola a aktoreke ji dadigire. Yek ji erkên sereke yên wî ye ji bo amadekirina rêtenga dergehê. Ev girîng e ku ew bi hev re di qada parastinê de tevdigerin. Bêyî hevkarîya aliyan ne deman de, ku bi hêsanî dikarin ji aliyê dijmin ji pêşveçûnên bikaranîn hebe. Cûrbecûr xebatên xwe gelek caran ji opsîyona cezayê û vala li ber ev tînin wateyê. Ew bi piranî derbarê lîstika bihûrê baş derbas dibû û wan nêrîneka pir baş, ji nav wê dîtiniyên kevîyan gelekî caran îlan dike. Hejmara "klasîk" ya parastina ortevan bi 10 ("Dehanî") e. Ji bilî têgihên ortevan, tuyê navenda an derhêner be ji bo êrîşî ortevanê li jargonwerzîşa sporê tê bikaranîn.
Navenda qada berevan.
Qada xebatê wê ya her du baskên an baskê (rastê yan jî çepê) de ne, karê wan e bi taybetî amadekariya dergehê, ji bo nimûne, ji aliyê Palên dikin. Ew gelek caran pir xurt in û ew ji bo lêxistina winger temam e. Ew bi taybetî ji aliyê parêzvanên li derve ku, di beşa parastinê, derbarê tên piştgirîdan. Gelek caran ji bo derbasbûna ji qadê li derve ji bo serhildêrên kurd bi awayekî serbest e.
Dîroka zanistê weke tê zanîn dîrokekî pir kevne, BZ heta serdema navîn û vê demê sedsala 20 û 21î hertim zanyaran zanistê berfireh kirine.
Ji dema gutî, hurrî û mîtaniyan ta dema Mediya Pêşketina zanînî.
Di dema gutî, hurrî û mîtaniyan de, ya ku em kifş dikin ku wan pêşketinake mazin di nava xwe de jîn kirina. Piştre jî, wan aqil bi vaca wê û ankû bi mentiqê wê bidest karhanîna. Minaq, Mîtra, wê weke destpêkak giring bê di vî warî de, pergale olî jî êzdatî ya. Piştî Mîtra re, wê Zerdeşt were û Zerdeşt wê li ser wê pêşketina Mitra re wê pêşketina xwe bi hizrên xwe yên ku nivîsandina bi navê Avesta wê bêne ser ziman de, wê bide domandin. Zerdeşt, hizrên wî, di dema wî de wê bandûra wan li hewirdora wan jî bibe. Bi teybetî li ber behra Reş li Hallesê wê ev pêşketin pirr mazin xwe bide dîyar kirin.
Dema Mediya û "dema Avesta".
Ev dem, wê weke demeka giring ku dibê temenê pêşketinên hizrî û wejeyî û helbestgerî jî. Avesta, li gorî ku bi devkî tê gotin ku li ser 14 hezar çermî tê nivisandin. Hin vegotin jî dibêjin ku li ser 18 hezar û hin vegotin jî bahse 22 hezar çermî dikin. Ev nivîsarên wusa dirêj wê bale mirovan bikişênin û bike ku mirovên ku bi aqil ve mijul in werin û wan bibînin û bixwênin û jê sûd vergirin..
Med û Medya, wê demeka aqil bê. Bandora wê, wê li ser hem dema wê û pêşûketinên dema wê û hem jî pêşketinên piştre ên ku dibin wê bibe. Xate ku bi Mediya tê û bi hizrên zerdeşt re pêş dikeve, wê heta dema manî, wê ser 800 salî re pêşketina xwe bijî. Piştre di dema manî de jî, wê manî jî bi heman rengî ne bin 300 salî re wê pêşketina xwe li ser wê xate bijî.
Ber Behra Reş û "çaxa Atîna".
Di vê demê de, wê dema şariştaniyê ya bi aqil û bi aqilê bi rengê "felsefe" bibe. Di vê demê de, weke destpêka felsefê bi fîlozofên weke Thales re tê kirin. Piştî wî re Anaksîmanes û Anaksîmandres tên û hizrên wan jî bandûrekî û temenê diafirênê. Thales, bi salan, weke Heredot, wê li welatê Medya bimêne û hizrên xwe di serê xwe de li wir mazin bike. Di dema ku Şerê Medya û Lîdya li ber Rûbara Sor bû jî, Thales di wê demê de li wir li rexê Medya bû.
Piştî Thales û van herdû fîlozofên piştî wî re, wê fîlozofên weke Sokrat, Platon, Arîstoteles û hwd wê werin. Sokrat, weke fîlozofekî mazin tê dîtin û gelek hizrên wî bi rêya nivîsên ku Platon hildan penûsê mana roja me. Platon, Sokrat weke mamosteyê wî jî tê zanîn. Piştî Platon re, wê li wê dibistan wî, ku mazin dibe wê Aristoteles wê were û wê hizrên wê xwe bêne ser ziman. Bi felsefe, rewîst, derûnî û hwd, wê di gelek waran de serî biwastêne û wê hizrên xwe bêne ser ziman.
Ev hersê fîlozof, wê demekê bi aqail bi xwe re bidina destpêkirin. Wê dema felsefê bidina destpêkirin. Wê şariştaniya aqil bidina destpêkirn. Piştî wan re, demeka dirêj, wê dîrok ser aqilê wan re pêş bikeve. Bandûra wan, wê bi gelek awayan li ser têgihiştinên ku diafir in, wê werina ser ziman.
Serdema navîn, piştî zayinê, di sadsale 5'an û hwd pêde dest pê dike. Heta sadsale 12'an weke deme wê ya pêşî tê zanîn. Dema wê ya sêyenin jî, ji sadsale 12'an ta sadsale 14'an û ankû 15'an, ku dema ronasansê destpê dike. Di vê demê de, weke demeka xwandin û fêrbûnê bê. Di temenê wê fêrbûnê de, wê pirtûk, nivîsar û hwd, ên ku berî zayinê û pêde hatina nivîsandin û hizrên ku afirîna, wê werina xwandin û fahm kirin, Li ser wan re jî, wê êdî derketina ronasansê were û bibe.
Di vê demê de jî, wê zaneyên weke Spinoza, û hwd wê derkevin. Kopernîk, wê li ser astonomi û dunyanên dervî me serî wastêne. Li rojhilat jî zaneyên weke Elî Herîrî, Ibn Sîna, Ibn Ruşd, wê derkevin û wê bandûra wan bi felsefe wan re mazin bibe. Her wusa îmamê Xezalî ku bi aqilê xwe li gorî hin alimna ku faris bû û ku li gorî hin alimna jî tê gotin ku kurd bûya û ji ber vê yekê jê re îmamê Xazalî hatîya gotin, kartêkirina wan mazin a.
Li rojava, wê zaneyên weke Kopernik, Galileo, Bruno û hwd wê derkevin. Hizrên ku ew dihênin ser ziman, di warê felsefê, astronomî, fizik û hwd de, wê demeka nû ku bi navê "dema aqil" wê bide vekirin. Piştî ku dema aqil ku ankû dema ronasansê destpêkir, wê êdî ji felesefê bi ber zaniyarîya felsefê ve dem herê ûbi herike.
Dema ronesansê.
a>, yek ji destpêkerê zanista modern e
Dema ronesansê, ji xwe bi navê wê kifşa. Wateya navê wê, "ji nû ve bûyîn e." Di vê demê de, ji aliyê aqil ve pêşketina mezin dibe. Di jiyanî de, huner, çand, wêje û hwd jî pêş dikeve. Roman, tên nivîsandin. Cervantes, wê romana Don Kîşot dinivîsîne. Weke wî gelek mirovên din diderkevin. Huner û wêje pêşdikevin. Piştre di qada avadaniyê de demeke piştî dema ronasansê tê, ku zanist jê re dibêjin dema barok ku weke kûrbûna dema ronasansê jî tê dîtin û şîrove kirin. Di vê demê de peyker, huner û avadanî û hwd pirr zêde pêş dikevin. Nîgar û çêkirina wan, bi destê yên weke Leonardo Da Vinci, Michelangelo û hwd wê pêş dikeve. Nîgarên ku ew çêdikin, wê piştre weke nirxa hunerî ya giranbuha werina dîtin.
Piştî dema ronsansê, zanistên weke Descartes, Bacon û hwd diderkevin. Bandora wan bi teybetî di felsefê de xwe dide der. Ew felsefeyê bi jiyanê re pêş dixin. Lê felsefeya wan dibe temenê zanîsta mezin û ankû felsefeya zanîstî jî. Di vê demê de fîlozofên weke Jean Calvin, George Berkeley û hwd diderkevin û nêrînên nû di aqil de didina çêkirin. Ev filozof, xwediyê rêbaza bi navê îdealîzm bûn. Ji bilî vê rêbazê, materyalîzm (ango pêzewarî) bi pêş dikeve. Piştre jî, wê hin bi hin kutubên din jî pêş bikevin. Mînak, emprîzm û hwd ku zanistên weke John Locke, David Hume û hwd pêşengiya wê dikin pêş dikevin. Piştre jî, li ber wan gelek zanistên din jî diderkevin.
Zanîn û pêşketina wê.
Zanîn, weke beşeka giring ku divê ku mirov bi dema ronansansê de bêne ser ziman. Ev zanîna ku di vê demê re bi ronansansê re tê ser ziman, rengê wê li ser felsefe û lêkolînkirin l ser felsefê ku ser fêran û cerban re ya. Yanî, bi awayekî gin û gotinaka din, felsefeya zanistî, pêş dikeve.
Wêja, çand û weşangerî.
Di dema ronasansê de, bi pêşketinên wê yên piştî wê re weke pêşketinaka giring wê weşangerî û ankû "matbaa" pêş bikeve. Êdî wê pirtûk, werina weşandin, bi pirr minaqên wê re. Ronasans, ji vê re jî, bûya xwediyê destpêkekê. Çand, pêş dikeve. Ji xwe, gotina "netew"tiyê wê piştre li ser vê rewşa çandî û hwd re, wê rengê xwe bi pergalî û pêşketinîya xwe raxê li berçav. Ev dem, weke demeka destpêka pêşketina netewtîyê û pêşketina wê jî hatiya şîrove kirin.
Aqil, li ser temenê fêr û cerbê pêş dikeve. Mirov, ji bo ku kifş bike ji cihekî diçina cihekê din. Hertimî, mirov dixwezê ku tiştên nû bibîne. Bi wê re jî, milletên nû jî dibînin. Hevnasî û pênasî dibêt. Bi vê re, lis er aqil re, demeka serdestî û serwerîyê wê hin bi hin li gorî wê pêşketinê û asta wê pêş bikeve.
Awadanî û mîmarî û dema barokê.
Dema barokê, weke demaka ku tê gotin, herî zêde dema awadanî û mînarîyê ya. Di vê demê de, ser wê re huner pêş dikeve. Bi wê rengê, Barok, weke demeka hunerî jî tê nasîn û bi nav kirin. Li ser wê re, êdî wê hizrên nû û beşên nû ên hunerî û awadanî pêş bikeve.
Ev dema barokê, herî zêde weke dema wê sadsale 17'min û hwd tê hasibandin. Piştî wê re jî, dema aqil wê bi pirr awayên xwe pêşketina xwe bide çê kirin û pêş bikeve. Dema Barok, weke ku ji vê re jî, dibê temenekî şenber ku bi awadanî û minaritiyê hatiya çê kirin a. Aqilê demê ku fêr û cerbê ji xwe re esas digirê, vac û ankû ku bi navê wê yê din mentiqê bêhtirî li pêş û esas digirê. Ev jî, dike ku bêhtirî bi nerînê re fêr û cerb derkeve li pêş bi qiymettir bibe.
Fîzîkzanan jî ligor wan her 3 taybetmendiyên jorê, Jimareya Kuwantoma her Elektronekê, hesav dikin. Pauli, dibêje: Kes nikare li cîhanê, 2 Elektronên ku Jimareya Kuwantoma wan wek hev bin, peyda bike, ev yek mumkin nîne. Paulî jibo şirovekirina qanûna xwe, mînaka jêrê tîne: Em sêvekê hildidin û ji nav zêdetir ji milyardek Elektrona hindir wê, tenê em yek jê hildibijêrin... Werin em navê wê Elektronê, daynin Erîk. Jimareya Kuwantomiya Erîk, jimareyeke pir pir dirêj e, lê jibo ku karê me hêsan bibe, em wisa bizanin ku ew jimareya mezin, 23 ye. Pauli, îsbat kir ku li tu dera dinyayê û li stêrkên nava gerdûnê da jî, ne ku tu sêveke din, belku tu tişteke din jî peyda nabe ku Elektrona wê xwedî jimareya Kuwantomiya 23 be. Niha, eger em perçe yan pîneyek hildin û pê pîneyê, sêva han paqij bikin, ji mizdan û istikaka ku pêktê, enerjiyek berhem tê û ev enerjî, dibe sedema zêdebûna jimareya Kuwantomiya Erîk û wek mînak ew dibe 26. Û tam di wê demê da, elektrona ku jimareya kuwantoma wê 26 e, destbi guherînê dike û ya ecêb ew e ku di cîhanê da tenê elektronek heye ku xwedî jimareya kuwantoma 26 e. Cîhana me, jibo ragirtina hevkêşe û balansa xwe, gav bi gav û di her demekê da, xeml, pêkhate û pergala xwe diguherîne. Pauli, bi îsbatkirina vê mijarê, xelata Nobelê ya warê Fîzîkê wergirt û got: Eger her elektronek, xwedî hejhej yan irtiaşa taybet bi xwe be, hingî her tişt û zerreyeke dinyayê, xwedî hejheja taybet bi xwe ye. Lê encama vê qanûna balkêş û pir grîng, çî ye: Dema ku sêvek dikare bi mizdanek biçûk, were guhertin, ev yek tê vê wateyê, dema ku em zarokên xwe didin hembêza xwe û wan radimûsin yan dema ku em hevsera xwe dibaxşînin(Lêborîn)... yan dema ku em cîrana xwe ra didin xeberan û dema ku em destê xwe dixurînin, ya rast ew e ku em fermana zincîreyî û pevgirêdayî ya guhertinan, didin cîhana derdora xwe. Her raman û dîtinek ku ji mejiyê me derbas dibe, hin elektronên nava gerdûnê, dihejhejîne, murteiş dike û dibe sedema guhertina wan. Ne ku, raman, tenê li ser maddeyê bandorê daydide belke raman, madde bixwe ye jî. Xem û xeyal, min xemgîn dike û ev, mezintirîn şaşî ye ku diqewime. Xem û fikar, divê me hişyartir bike çimku dema ku em birîndar dibin, em hişyartir û baldartir dibin. Xem û xeyal, nabe ku bibe sebeba zêdetirbûna belengaziyan. Loma jî, êşê tehemmul nekin belke wê fehm bikin... Çimku êşkişandin firseteke jibo hişyartirbûnê.(felsefeya Bûda) Eger we qenciyek li kesek kir û we xirabî jê dît, ji qencîkirin û dilrehmiyê, bêhêvî nebin û dev jê bernedin, çimku hûnê dewsa wê, ji keseke din, di pêwendiyeke din û di mijareke din da, bersiva qenciya xwe bibînin. Loma dibêjin ku Zanist, mijarên felsefî yên ceribandî, erê dike. Çimku bi baweriya fîlozof û felsefevanan, li dinyayê her tişt girêdayî hev in………
Qayîdeya Pauli yan Qayîdeya nemumkin yan Esla Berdana Pauli, esleke Mekanîka Kuwantomê ye ku Wolfgang Ernst Pauli, fîzîkzanê Otrîşî / Sûwîsrayî di sala 1925’an da, wê weşand. Ev qayîdeya pir pir grîng, dibêje: di sîstemeke kuwantomî da 2 yan çend Fermion’ên wekhev(wek mînak: 2 Elektron) nikarin di demekê da xwedî haleta kuwantomî ya wekhev bibin. Jibo elektronên etomekê, ev esl dibêje ku 4 jimareya kuwantomî, ya tu 2 elektronekê, wekhev nîne, ev jî tê vê wateyê ku wek mînak eger l, n û ml’a 2 elektronan, wek hev bin, hingî divê ms jibo wan herd elektronan, cihê û newekhev bibe(Ev jî tê vê wateyê ku 2 elektron, dê xwedî Spin’ên muxalif bibin). Ev esl dibêje ku Fonksiyona Pêlê ya gîştî, jibo 2 Fermion’an, divê sedîsed dijmuteqarin be. Yek ji encamên pir grîng ya esla Paulî, ew e ku jibo Fermion’an tu çigaliyekê tune ye(bi çigaliya Bos- Einstein ra bidin ber hev). Qayîdeya Pauli, yek ji grîngtirîn eslên fîzîkê ye, çimku her 3 cureya zerreyên ku maddeya normal jê pêktê – Elektron, Proton û Notron’an jî ligor wê eslê tevdigerin. Loma jî zerreyên maddî, fezayê dadigirin û wê îşqal dikin. Esla Paulî, gelek taybetmendiyên maddeyê, ji xweragirî yan seqamgîriya maddeyan di pîvana mezin bigire hetta hebûna Cedvela Tenavubiya Unsuran, şirove dike(Periodic Table of elements). Vedor yan Spina hemû fermion’an, nîvdurust e, yanê Liva Goşeyî ya taybet bi wan heye: Zerreyên ku vedora wan jimareya durust yan sehîh e, Boson tên bilêvkirin û Fonksiyona Pêlê wan, muteqarin in. Esla Pauli, jibo Boson’an, nagunce loma jî haleta kuwantomiya çend Boson’an, dikare wek hev be. Foton, Bosonên W û Z, û cotên Cooper, mînakên Boson’ê ne. Esla Pauli, gelek fenomenên Fîzîkî, şirove dike. Yek jê jî, hebûna layeyên elektronî di etoman û qayîdeya parvekirina elektronan e. Her etomeke bêbar û xunsa, xwedî çend elektronan e û jiber ku elektron jî fermion in, loma jî esla Pauli, nahêle ku hemû elektron di cihekê da berav bibin, loma dê elektron yek li pey ya din, cih bigirin. Jiber vê yekê ye ku unsur yan elementên kîmyewî yên cihê, pêktên û grêdan û pêwendiyên navbera wan, evqas cihêreng dibin. Wek mînak, di etoma Helium’ê da ku xwedî 2 elektronan e, herd elektron jî dikarin jêrtirîn haleta enerjiyê(1s) dagîr bikin, lê divê ku vedorên wan muxalif bin. Jiber ku vedor jî parek ji haleta kuwantomiya etomê ye, loma jî hebûna van elektronan di nizmtirîn haleta enerjiyê da, li dijî esla Pauli’yê nîne. Lê vedor yan spina elektronekê, tenê dikare xwedî 2 rewş û haletan be, loma jî di etoma Lithiumê da ku xwedî 3 elektronan e, elektrona sisyan nikare di rewşa paye da cih bigire û divê ku yek ji haletên pirenerjîtir(2s) dagîr bike. Her wisa elektronên elementên din jî neçarin ku level yan rûxarên jortir yên enerjiyê dagîr bikin. Taybetmendiyên kîmyewî yên etoman, zêdetir, girêdayî hejmara elektronên layeyên lap jorê ne. Ev yek bû sedema pêkhatina Cedvela Tenavubiya Unsuran.
Êrîşber pozîsyona yek lîstikvanekî di fûtbolê û tîmên sporên din e. Pozîsyona dilîze bi sînor tektîk e û bi rêbaz û rêzikên mijarê ne. Êrîşber, divê di serî de ji bo armancên tîma ne, dê li ser şansê xwe sûcdar bide, ku di heman demê de jî amade ye. Helwesta wê ya li ser bingeheke rêkûpêk di nîvê hembervan de, di sîstemên lîstika bihûrê modern lê herweha jî rê li êrîşên muxalefetê parastinê ye.
Êrîşberên per û derve.
Wek ku êrîşberên derve li ser herêma lîstika bihûrê çepê û rastê de lîstikvanekî êrîşeke bi cih nîşan dide. Ev bi piranî ji bo amadekariya dergehê pêşkêşkirin. Gelek caran êrîşberên derve jî bê êrîşeke Peryarîker gotin (û bi vî awayî bi ortevan re têkildar),lê çi tenê pirseke ji pênase û girêdayî li ser lîstika bihûrê e. Îcar ji wî yek lîstikvanekî şablonên gelek zêdetir an jî gelek caran di herêmê de ne dimînin.
Ji ber ku di sîstemên lîstika bihûrê modern de li pişt êrîşberên derve yek berevanê derve û/an berevanê orte dilîze, êrîşberên derve gelek li ser karê parastinê, ji bo jêveqetandina li ser êrîşeke lîstika bihûrê lêhûr dibe.
Berevanê derve yên niha tê naskirin mînak ev in: Cristiano Ronaldo, Lionel Messi, Marco Reus, Neymar an Franck Ribéry e.
Nîv-Êrîşber.
Dema ku di nava Êrîşber (bi Êrîşber, terkîb, konektor kurt dibe an nîv-mafên an nîv-girêdan) helwesta di navbera berevanê derve û li navenda-êrîşber bi navê heye. Êrîşberên hundir tenê di wan sîstemên lîstika bihûrê êdî Sermişarên Skoçyayê (2-3-5) û di Sîstema-WM (3-2-5) de bi kar bû.
Êrîşberê-Orte.
Ji navenda êrîşberan yek bi taybetî di sîstemeke bi du êrîşberan bê din dabeşkirina taktîkî dipeyive. Navenda klasîk a êrîşber zûtir tenê di nîvê demajoyan û li ber armanca wê îdîayê axivî. Îro, "Êrîşberê orte" nerm û tevgera li gor rewşa lîstika bihûrê bi rêkûpêk ji bo çeperên nîvê an li ser çeperên berevanê derve de ne. Ev delîveya pêşkeftîya hemû-dora bi zanîna li êrîşberên orteyê de pêwîst e.
Wek ku Peryarîker çeperên lîstika bihûrê ji bo mafê sewqî an jî li derve li ser damezrandina gelek werzîşên tîmeke derket. Têgeha ku hem ji bo lîstikvanekî li ser van çeperên derbas dibe.
Peryarîkerek ku ji tîma êrîşberên (fûtbol) li aliyê rastê yê di nav qadan rastê-berevanê derve re tê gotin, ku di dema ku baskê çepê re derbas dibe li ser rewşa baskê çepê yê. Bi piranî, ji berevanê derve di futbolê de keda hejmara forma piştan 7 (rast) û 11 (çep) e.
Peryarîker xwediyê wezîfeyeke taybet li gelek sporê ye.
Werzîş hunerên Per-yarîker.
Di fûtbolê de, beşa berevanê derve çeperên bimeşînî-dijwar e. Li gor sîstema lîstika bihûrê de pozîsyonên ji êrîşberê orte an jî berevanê derve tê pejirandin.
Erka sereke ya çeperên berevanê derve di tevgera êrîşeke e ji bo derbasbûna ji parêznameyên hembervanê parastinî qontarên û (bilind) derbasî goka ji teniştê li ber dergehê ye.
Berevanê derveberevanê paş lîstikvanekî li ser pozîsyona parastinê tîman de ye. Erka wê ya sereke ew e, ku pêşî li diyariyên cross lateral ji bo vekirina lîstika bihûrê ji pişt fişara li ser berevanê derve, bi taybetî jî di sîstemên lîstika bihûrê wek "4-3-3", "4-4-2" an "4-2-3" ji bo hilberîna ye. Li gel vê, bi piranî li wir berevanê derve, piştî nîşanên avêtinan e.
Ne weke parêzvanê navendî ya parêzvanê dilîze nêzîkî piçûk, ţermezarkirin lateral yên qada lîstika bihûrê de, heye û bi awayekî nuwaze rêzkirina êrîşeke. Ev rewşa ku yek ji bimeşînî herî mezin di futbolê modern e û lihevnekirin, dûrahiya a berevanê derveberevanê derveback ji xeta parastinê, xwe bi xwe ji bo netendurist hembervan heye. Bi vî awayî, berevanê derve paş rewşa bi hêz li aliyê din e, ew kes bi daxwaza hêza sprint mezin, ji ber vê bi êrîşan kir aliyan xwe, ji opsîyona hembervan û ji dest milk, divê bi lez vedigere opsîyona xwe yê sûcdar û bi xwe piştî belkî bi rê ve ji bo piştgiriya ji navenda xwe vedigere.
Berevanê hundir wek lîstika bihûrê di hunerên Tîma werzîşê, Soçî û Fûtbolê ye.
Erka sereke ya yarîkerên berevanê hundir ên ku li rîyên ber deriyê dijmin û ji bo vekirina lîstika bihûrê ji paş e.
Berevanê hundir di fûtbolê de ne piranî fîzîkî nisbeten saxlem û tall, ji bo win her du şerên li ser erdê û duşerkî serê xwe dikarin.
Berevanê hundir bi piranî wek navendî dilîze, wek li ber deriyên an herêmên opsîyonan de, dema ku beg zêdetir li ser berevanê derve (per) tevdigere.
Berevan (), futbol, basketbol û çend lîstikên desteyên din pêkanîna ji doza deste ye. Bi Îngilîzî wateya parastinê wek "defence" tê zanîn.
Berevan di fûtbolê da, taktîka bergirî girtina armanca golê ye. Lîstikvanên êrîşeke tîma dijber ya ji bo rawestandinan erkedar e.
Li Libero'yê de Franz Beckenbauer, Ronald Koeman, li Stoper'ê de Fabio Cannavaro, John Terry, Rio Ferdinand, Carles Puyol, Lucio, Sergio Ramos, Alessandro Nesta, Paolo Maldini, li Begê çep de Roberto Carlos, li Begê rast de Cafu, Philipp Lahm, li pêşîya Libero'yê de Edgar Davids, Andrea Pirlo tenê ev parastin li çend wergerandî yên cîhanê navdar e.
Fûtbol ji bo şikandina aramî bergir îdîayê weke wezîfeyeke sereke yên tîma e ji bo rawestandina êrîşên û goga ji dijberan dest dinivîsîne.
Golker an jî Qalevan, yek yarîkerê di futbolê da, li herî paş de radiweste û yekem erka parastina netêketiya goga li dergeha desteya xwe dike. Di nav golkerîyê de li qada dergehê de destnedayî ye. Bi sînordariyê di hebûna nav Qada cezayê de, yek yarîkerek bi rêzika destdana gogê ye. Eeer golker seqet bibe, lîstik disekine û başkirin di nav qadê de pêk tê.
Golker, bi piranî b kurt kirina GK (Îngilîzî golker: "goalkeeper") tê zanîn. Hejmara formayê, bi gelemperî 1 e. Daxuyaniya IFFHS'ê ya herî dawî, got ku golkerê herî baş di desteya Real Madrid de xwekirina forma Iker Casillas e.
Golker, pêkanîna girtina gogê berîya gokbazê dijber dike.
Golker ji aliyê gokbazê dijber tê şarjkirin.
Golker an jî Qalevan, yek yarîkerê di fûtbolê da, li herî paş de radiweste û yekem erka parastina netêketiya goga li dergeha desteya xwe dike. Di nav golkerîyê de li qada dergehê de destnedayî ye. Bi sînordariyê di hebûna nav Qada cezayê de, yek yarîkerek bi rêzika destdana gogê ye. Egeer golker seqet bibe, lîstik disekine û başkirin di nav qadê de pêk tê.
Golker, bi piranî b kurt kirina GK (Îngilîzî golker: goalkeeper) tê zanîn. Hejmara formayê, bi gelemperî 1 e. Daxuyaniya IFFHSê ya herî dawî, got ku golkerê herî baş di desteya Real Madrid de xwekirina forma Iker Casillas e.
Pêşraw Ezîzî (jdb. 19ê kanûna paşîn, 1988 li Slêmanî, Başûrê Kurdistanê), bi eslî ji bajarê Bane ya Rojhilatê Kurdistanê ye. yek Yarîkerê fûtbolê a kurd e. Piştî koçkirina Swêdê mezin bû û ji dawîya sala 2013an de tevlîbûna Yane ya fûtbola kurd a li Swêdê Dalkurd FF bû.
Malbata Pêşraw ji bajarê Bane ya li Rojhlatê Kurdistanê ye. Piştî şoreşa Îranê hêvî dikir, bavê wî Elî di pêşerojê baştir bike, di heman demê de di nêzîk de fêm kir ku tenê di riya xwe ya ji bo azadiyê ye, ji bo tevlî gerîlayên Kurd û pêşmerge bûye li Dr. Ghassemlous PDKI. Got û kirin bavê Peshrawê siyasetê de çalak bû, malbata 60 km dûr li aliyê din li ser "sînor" ji bajarê Slêmanî (Kurdistana Iraqê) bi cî bûn, û roja pêncşemê 19ê kanûna paşîn 1988 Peshraw li wir ji dayik bû. Jixwe di temenê ciwan Peshraw li Slêmanî dest bi lîstika gogê kir, nedikarî ne bibin bigirin gogê bikaranîn ciwanên, ku ji bo hatin carna a jar caran jî perçek ji plastîk. Dema ku Paşa 11 salî bû, malbata wî biryar da ku ew dema ku dev ji Kurdistanê be, herî zêde di nava PDKI ji welêt berdan kiribû û di şerê li xwarê kêmbûye bû. Di sala 2000an de, malbata Peshraw li Arlanda ya Swêd siwar bûn û di Rönninge li derveyî Stockholmê bi cîh bûn. Gerê de pir undramatic bû, bi riya çûn Almanyayê û beşek ji bernameyên kontenjanê Neteweyên Yekbûyî. Kariyerê Fûtbolê hilda di cih de û hê bêtir di cih de piştî Paşa li Swêdê, ew komeleyê herêmî Röninge/Salem ziyaret kir. Idol Schmeichel Paşa îlham dabû ku di armanca stand, lê ji ber ku ew jî pir kurt bû, ew bû li şûna ku bibe parêzvanê. Talenta wî ji Kurdistan, sirra li Swêdê, di nêzîk de Syrianska boy tîmên Allsvenskan ji xwe bihîst û wek 14-year-old Paşa lîstikvanekî sereke li boys Södertälje Allsvenskan Team hevsû bû. karîyera wî boost din jî dema ku Paşa bi tenê wekî 17-year-old rabû peymana pêşî-ekîba wî, û li cîhanê ya fûtbolê di pêşiya wî.
Beşdarbûna Dalkurdê.
2011an de Pasha biryara di dawiyê de da ku koçî Borlänge bibe û beşek ji Dalkurdê bûye. Dibe ku ev çarenûsa ku Paşa hilda ji bo Dalkurd bû, malbata her tim ji bo Kurdistanê şer û ev beşdariyên Paşa ya ji bo têkoşîna kurd e. Paşa ji me re dibêje ku kampa Kurdistan bû an kampa fûtbolê ji rêzê ne, di heman demê de bûn, gelek dersên dîrokê li ser Amed, Nisebin, balen, Duhok û bajarên din a kurdî li wir. Tevî ku ew bi xwe Kurd e, ev pir nû ya ji bo wî jî, ji ber ku ew di wan herêman li pêş bûya bû. Paşa jî hest serbilind ku kesêk ne-Kurd xwe derfeta ku bizanibin ku gelê Kurd värme.Pasha Dalkurd tebîrê bi gelek awayan rabû. A nasnameya kurdisk xurt di heman demê de jî xweyîkirin û entegre li Swêdê, weke Dalkurd dirûşim, ala Kurdistanê bi hespekî darîn di navîn. Paşa de ye Dalkurds mezin têkoşer û gelek ji me ji yê ku wî dît play've count ji hemû navînîya 60-metre wî ji bo şikandina a danayne ji dest da. Em bi demsala amazing xwe sala borî de ku, mixabin, bi armanca xwe rûmetdar maça dîtye dawî bi dawî bînin bîra xwe. Di nava xemgînî û dilşikestina, hinek bijartin ku ji heman demê de Pasha biryar piştre û li wir bimîne û xwe berpirsîyarîya. Dalkurd ji bo xwe bi Paşa wekî kaptanê tîma, da ku ev rast e.
Dilek Öcalan, di 3'ê kewçêrê 1987'an de li Rihayê ji dayîk bû. Ji 2014'an de cîgirê Partiya Demokratîk a Gelan ya li Rihayê ye. Herwiha xwerziyê rêberê damezrînerên PKKê Abdullah Ocalan e.
Li Zanîngeha Mêrsînê beşa turîzmê qedand û li navenda girêdayî Şaredariya Bondsê bi 4 salan karê şêwirmendiyê kir.
Wîkînûçe (), wekî Wîkîpediya projeyeke Weqfa Wikimedia ye.
Di Wîkînûçê de heta dîroka 24'ê Pûşpera 2016'an de 211.789 nûçe û 14.562.261 guherandin hate sererast kirin.
"Li ser dîroka civaka kurd a hemdem" [Li ser dîroka civaka kurdî ya hemdem; Li ser dîroka civaka kurdan a hemdem], navê pirtûkeke nivîskarê Abdusamet Yigit e. Pirtûk, li ser dîroka civake kurd a civakî disekinê. Ji serdemên gûtî, qasît, lolo, naîrî, hûrî û mîtanniyan heta roja me di pirtûkê de tê hanîn li ser ziman. Bi zêdeyî, wê di pirtûkê de wê cihek berfireh wê ji demên gûtî, hûrî û mîtanniyan re wê were veqatandin. Wê pêşveçûnên van deman ên bi desthilatdarî, wê bi pêşketinn civakî ên demê re wê di ahengekê de wê werê ser ziman.
Pirtûk, ji şeş beşên sereke û beşên bin wan re pêktê. Wê di pirtûkê de wê nivîskar, serdemên berê, ji aliyê civak, aqil û felsefe û rastîya demê ve wê hilde li dest û binivîsênê. Pirtûk, weke pirtûkek lêkolînê ya dîrokê ya. Wê pergale civakî a hûrî û mîtannîyan wê cihekî berfireh ji wê re werê veqatandin. Di wê demê de wê pergale civakî wê di dema ya gûtîyan de wê were hanîn li ser ziman. Wê bi wê re pirr-yazdanî û yek-yazdanî çawa di zikhevdû de bi pêşketina civakê de bi demê re dibê, wê li ser wê were sekin in. Pirtûk, weke pirtûkek ku wê ji aliyê felsefeya civakî ve wê dîroka wê bînê ser ziman.
Heta roja me, çend pêvajoyên civakî civake kurd bi jiyane xwe re derbas kirina, wê werina nivîsandin. Serdemên civake kurd ên demên gûtî, qasît, naîrî, hûrî û mîtanniyan, wê li dûv hevdû bi reng pêşketina wan re wê di pirtûkê de wê werina ser ziman. Heta roja me, wê di pirtûkê de civake kurd çawa dijî bi kevneşopiyên xwe re wê were hanîn li ser ziman. Piştî hatina îslamê û berî wê, rewşa civake kurd çawa bû, wê di pirtûkê de wê di pirtûkê de wê bi awayekî hûr û kûr wê li ser wan were sekin in. Ev pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit, wê nerîneka dîrokî a civake kurd bê.
Di beşa dawiyê a pirtûkê de jî wê li ser rengê pêşketina desthilatdariya civakî û civaknasîya wê bisekinê. Wê pêvajoyên civake kurd, wê bi wê re bi gotina civaknasiyê re wê ji serdema gûtiyan û hûrî û mîtanniyan, wê heta roja me wê bi zimanekî felsefîkî wê bînê ser ziman. Bi wê re wê nivîskar di pirtûkê de wê pêvajoyên pêşketina aqil ên nava civakê bi pêvajoyên wê yên pêşveçûnên civakî re wê dem bi dem wê hilde li dest. Di dema hûrîyan de civake kurd xwediyê rengekî çawa ê pêşketina aqil bû û di dema mîtannîyan de wê xwediyê rengekî çawa ê pêşketina bi civakî û aqilê wê re bê, wê li ser wê hûr û kûr bê sekin in. Di pêvajoyên piştre wê civake kurd de wê, rengekî çawa civake kurd bijî, wê ew jî wê werênina ser ziman.
1) Di dema çarem ya jeolojiyê de dinya pir sar bûye û gelek dever cemed girtiye. Li hin deran cemedê erd verotiye û kortên mezin çêkirine. Piştî ku dema cemedê derbas dibe û dinya germ dibe ev kortên ku cemedê çêkiribûn bi avê tije dibin û dibin gol. Hin ji van golan pir kûr in.
2) Cemed li hin deran şujik û keviran li ber çemekî dicivîne ser hev û pêşiya ava çem dike wek bendekê. Ev benda dibe sedem ku li ber ava çem gol çêbibe. Ji van golan re gola bendî jî tê gotin.
3) Li ser hin çiyayên bilind berfên herdemî (yên ku bi tevayî nahelin) hene. Ev berf di nabêna berf û cemedê de ye. Ava ku ji van berfan diherike li jêr di kortekê de kom dibe û dibe gol. Ji van golan re golên sîrkî tê gotin. Hin ji van golan pir biçûk in.
Elî Ebdullak Kolo (z. 1980, Dirbêsî) nivîskar û parêzerê kurd e.
Di sala 1980an de li gundê Ebû Ceradê bi ser Dirbêsiyê ve hate dinê. Dibistana seretayî li bajarê Dirbêsiyê xwend û paşê li Amûdê xwendina xwe dom kir. Zaningehê li beşa parêzeriyê ango mafnasiyê li Şamê qedand.
Helbes û gotarên wî di weşanên wek Kurdî, Pênûsa Nû, Welatê Me, Gemya Kurdan de hatine weşandin.
Girê Mirazan an Xirabreşk / Xerabreşkê (), cihekî arkeolojîk ê neolîtîkê ye ku li nêzîkî gundê Xirabreşkê yê Rihayê ye û dibe cihê bermahiyên perestgeha herî kevn a cîhanê be.
Dirêjiya vî girê destçêkirî 15 metre ye, tîreya wî nêzîkê 300 metre ye, û nêzîkî 760 metre ji asta behrê li jor e. Ev du qonaxên bikaranînê dihundirîne. Li gorî arkeologê alman Klaus Schmidt, kaşif û vekolerê vî girî, armanca bikaranînê civakî yan dînî bû û ji hezarsala 10ê-8ê maye.
Di qonaxa yekem de, ya ku di dema Neolîtîka A ya berî Cervaniyê () de pêk hatiye, stûnên kevirî yên bi şiklê T-yê hatine çikandin — ev stûn megalîtên herî kevn ên dinyayê ne. Dîroka van megalîtan hatiye diyarkirin ku ji sala 9.500 mane û ev megalît 5.500 sal ji bajarên yekem ên Mezopotamyayê û 7.000 sal ji Stonehengeê mezintir in. Di qonaxa duyem de, ya ku di dema Neolîtîka B ya berî Cervaniyê () de pêk hatiye, stûnên çikandî biçûktir in û li odeyên çargoşeyî yên bi zemînekî kirêc de radiweste.
Ji 200î zêdetir stûn nêzîkî di 20 çemberan de bi rêya lêkolînên jeofîzîkî ve hatine kişfkirin (heta gulana 2020an). Dirêjiya her stûnan nêzîkî 6 metre ye û giraniya wan digihîje 10 tonan. Li erdî, qulên taybet hatine kolandin û her stûn li wan qulan hatine rûniştandin.
Piştî dema Neolîtîka B ya berî Cervaniyê, Girê Mirazan hatiye terikandin. Hûrguliyên armanca avahiyê ne eşkere ne. Ji sala 1996an ve kolandin ji aliyê Înstîtûta Arkeolojiyê ya Almanî ve berdewam dike, lê beşên mezin hîn jî nehatine kolandin.
Girê Mirazan di 2018an de ji aliyê UNESCOyê ve wekî Kelepora Cîhanê hatiye destnîşankirin.
Konteksta kronolojîk.
Girê Mirazan di dema Neolîtîka berî Cervaniyê de (qonaxa herî pêşîn a serdema neolîtîkê) hatiye avakirin û mirov lê dijîn, ku dîroka wê di navbera 9600 û 7000 de ye. Neolîtîka berî Cervaniyê di dawiya Pleîstosenê (Serdema Qeşayê ya dawîn) de dest pê kiriye. Di dema Neolîtîka berî Cervaniyê de "destpêka jiyana gundan li Asyaya Başûr-Rojavayê" û li cîhanê yekem jîngehên mirovan ên mayinde hatine pê. Gundên Neolîtîka berî Cervaniyê ji komên xaniyên kevir an kerpîçan û carinan jî avahiyên abîdeyî yan "civakî" ên girîng pêk dihatin.
Tê texmînkirin ku şêwejiyana şêniyên Girê Mirazan nêçîrvanî û komkerî bû lê belê şênî herî kêm demekê li gundan dijiyan. Dîsa jî heta niha delîla jiyana li gundan nehatiye dîtin. Bi rêbaza radyokarbonê, dawiya Qonaxa III dikare li dîroka 9000 were diyarkirin, lê belê hin arkeolog hîpotez dikin dibe ku devera bilindkirî di 10.000 an pêştir de, yanî di dawiya Pleîstosenê de wekî navendeke dînî hatibe bikaranîn.
Li gorî texmînên arkeologan ji bo derxistana stûnên giran ji kanên keviran û barkirina 100-500 metre heta gir nêzîkî 500 kes hewce bû. Giraniya stûnan 10-20 ton bû.
Dîroka vedîtin û lêkolînê.
Berî kişfkirinê, girê ku Girê Mirazan li ser e, ji aliyê xelkê ve wekî cihekî pîroz dihate dîtin.
Girê Mirazan yekem car ji hêla Zanîngeha Stembolê û Zanîngeha Chicagoyê ve bi rêya lêgerînên arkeolojîk di sala 1963an de hatiye dîtin. Arkeologê amerîkî Peter Benedict tarîxa amûrên kevirî yên ku ji gir hatine berhevkirin wekî Neolîtîka A ya berî Cervaniyê diyar kiriye lê perçeyên jorîn ên stûnên bi şiklê T-yê wek kêlikên gorê xelet nîşan daye û bawer kiriye ku goristaneke Bîzansê li serî qonaxa pêşdîrokî heye. Li ser gir ji zû ve çandinî dihate kirin, û çend nifşên niştecihan bi gelemperî ji bo paqijkirina zêviyê kevir bar kiribûn û li cihekî kom kiribûn. Dibe ku loma tebeqeyên jorîn ên gir xirab bûn. Herwiha dibe ku carinan cotkar hewl dabin ku hin stûnan bişkînin, ji ber ku bi xeletî bawer kiribûn ku ew kevirên normal in.
Li çiriya pêşîn a 1994an, arkeologê alman Klaus Schmidt, ê ku berê li Newala Çorî dixebitî, li cihekî din digeriya ku bikolîne. Wî lîteratura arkeolojiyê ya li ser wê herêmê nirxandiye, rastî vegotina kurt a lêkolînerên Chicagoyê ya ji sala 1963an li ser Girê Mirazan hatiye û biryar daye ku vî cihî ji nû ve vekolîne. Ji ber ku berê avahiyên bi heman rengî li Newala Çorî dîtibû, wî ihtimala ku wan kevir û stûnan berî dîrokê mane nas kiriye. Wî di sala 1995an de dest bi kolandinê kiriye û di demeke kurt de yekem stûnên mezin ên bi şiklê T-yê derxistine. Schmidt li ser navê Muzeya Rihayê û Înstîtûta Arkeolojiyê ya Almanî heta mirina xwe (2014) kolandinan bi rê ve birine. Ji hingê ve, lêkolîna Înstîtûtê li ser gir ji hêla Lee Clare ve tê birêvebirin. Kolandinên vê dawiyê bi qasî yên Schmidt mezin nînin, bi gelemperî li ser belgekirin û parastina cihên ku berê hatine kolandin disekinin.
Cihê li derdora Girê Mirazan
Girê Mirazan şiklekî geometrîk dişopîne. Ev şikil sêgoşeyek e ku her goşeya wê wekhev in û dorpêçên A, B û D bi hev ve girê dide. Ev tê vê maneyê ku kesên ku Girê Mirazan ava kiriye, herî kêm xwedî zanîna geometriyê ya seretayî bûn. Lêgerîneke ji sala 2020an bi navê "Geometrî û Plankirina Avahîsaziyê li Girê Mirazan" () dide pêş ku dorpêçên A, B û D hemû ji kompleksekê pêk tên û tê de hiyerarşiyek heye ku dorpêça D li herî jor e. Ev lêgerîn red dike ku her dorpêç yek bi yek hatine avakirin û bikaranîn.
Stûna 2 ji Dorpêça A (Qonax III) bi rolyefên ga, rovî û qulingê.
Kanên keviran.
Platoya herêmê ji ber erozyon û kanên keviran guheriye, ku ev guherîn hem di serdema Neolîtîkê hem jî serdemên klasîk de pêk hatiye. Çar coyên ku dirêjiyên wan 10 metre û berfirehiyên wan 20 santîmetre ne li başûrê platoyê hene. Ew co wek bermahiyên kanên kevnare tên şirovekirin ku qalibên çargoşeyî jê hatine birin. Ihtimal e ku têkiliya wan bi avahiyeke çargoşeyî ya ku tenê bingeha wê hatiye heta îro heye. Tê gotin ku ev avahî bermahiyên birceke nobedariyê ya romayî ye, lê ew tenê texmînekê ye. Avahiyên li platoyê bi gelemperî encama derxistina keviran ji kanan e. Ew kan wek cihên derxistina kevirên gewre yên avahisaziyê hatine bikaranîn.
Gir.
Li rojavaya gir, şiklekî mîna şêran hatiye dîtin. Li vî cihî parçeyên kevirê hestê û kevirê kilsî zêdetir hene. Ji ber vê yekê tê gotin ku ew der wek cureyekî kargeheke heykelan dihate şixulandin.
Herwiha platformeke ku hatiye qutkirin û bi du qulan ku van stûnan hildida û sehneyeke pehn heye. Ev platform kompleksên ji Qonaxa III teqabil dike. Navê "kompleksa E" lê hatiye kirin. Ji ber ku dişibin avahiyên li Newala Çorî, ev kompleks carinan wek "Mabeda Kevirî" jî hatiye binavkirin. Zemîna wê bi dîqetî hatiye tiraşîn û pehnkirin. Li bakura rojavayê ya vî cihî qulên wek sarincan hene ku tên bawerkirin parçeyeke kompleksa E ne.
Qonaxa III.
Di vê qonaxa ewil a dîroka girî de cara pêşîn dorpêçên girover tên dîtin. Tîreyên wan ji 10 metreyê heta 30 metreyan diguhere. Taybetmendiyên wan yên herî girîng ev e ku li vir kevirên kils yên bi şiklê T-yê di nava dîwarên stûr yên hindûrîn de hatine danîn. Heta niha çar avahiyên girover mîna wan ji binê axê hatine derxistin. Lêgerînên jeofizîkî diyar dikin ku 16 dorpêçên din, di her yekê de heşt stûn hene, bi temamî 200 stûn di bin axê de ne. Ev stûn ji nêzîkî 100 metre dûr hatine anîn.
Di navenda her çemberê de du stûnên ku ji yên din dirêj in rû bi rû radiwestin. Li serê çemberan banek hebû yan tinebû ne diyar e. Kursiyên kevirî yên ji bo rûniştinê hatine çêkirin di hundirê de hatine dîtin. Gelek ji van stûnan bi pîktogramên neberbiçav û rolyefên heywanan ve hatine xemilandin. Dibe ku ev pîktogram sembolên pîroz ên ji herkesî ve dihate zanîn temsîl bikin, ku pîktogramên mîna van li neqşên şikeftên Neolîtîkê yên din de jî tên dîtin. Rolyef guhandarên mîna şêr, ga, beraz, rovî, xezal û ker; mar û xişokên din; xêzikên mîna tevnpîrk û çûk nîşan didin. Di wexta çêkirina vê avahiyê de xwezaya wê ihtimalên cuda bû, ku tê de daristanên ku van heywanan dijîn jî hebûn. Ji ber rûniştina însanan û çandiniyê ev der êdî bûye çol.
Çend şiklên wekî mirovan jî li hunerê Girê Mirazan de heye. Li ser hin stûnên bi şiklê T-yê destên însanan hatine neqişandin, lê belê li gorî vekoler Schmidt ew mirovan (an jî belkî xwedawendan) temsîl dikin. Kevirên asoyî yên li jorê stûnan li gorî Schmidt milên mirovan temsîl dikin, ku tê maneya serên stûnan tinebûn. Bi çi taswîrê (xwedawend, mirov, pêşiyên wan) ev stûn hatine çêkirin nayê zanîn.
Qonaxa II.
a>ê, bi hin parçeyên mîna însanan. Qonaxa II, 8800–8000 b.z. – Muzeya Rihayê.
Afirandina dorpêçên çember ên di qonaxa III de piştre di qonaxa II de cihê xwe da çêkirina odeyên çargoşeyî yên piçûk. Avahiyên çargoşeyî li hemberî avahiyên çember valahiya heyî baştir bi kar tînin. Ew bi gelemperî bi derketina neolîtîkê re têkildar in, lê stûnên bi şiklê T-yê, taybetmendiya sereke ya dorpêçên kevnare, di vir de jî hene. Ev diyar dike ku avahiyên qonaxa II ji bo çanda wan heman fonksiyonê pêk dianî, ihtimalên wek pîrozgeh. Qonaxa II li Neolîtîka B ya berî Cervaniyê de ye. Bi riya metoda radyokarbonê dîrokên wan di navbera 8800 û 8000 de hatiyê nîşankirin. Stûnên bi şiklê T-yê bi dirêjiya heta 1,5 metreyê di navenda odeyan de cih digirin.
Stûneke kevirî ya ku dişibe totemekê di 2010an de qonaxa II ya li Girê Mirazan hatiye vedîtin. Ew 1,92 metre bilind e. Di totemê de sê şikl hene, ya herî jorîn lawirek, ihtimalên hirçek, û li binê wê jî şiklekî mîna însanek. Ji ber ku peyker xesar dîtiye, şîrovekirina wê bi tevahî ne zelal e. Parçeyên totemeke din a mîna wê jî nêzîkê 20 sal berê li Newala Çorî hatibû dîtin. Di heman demê de, qonaxeke Girê Mirazan a kevntir hin peykerên têkildar ên ku heywanên li ser serê mirovan nîşan didin hene.
Qonaxa I.
Qonaxa I parçeya herî jor ya girî ye. Ev qonaxa herî tenik e, ku ji tortên sist ên ji ber erozyonê çêbûye pêk tê.
Li dora destpêka hezarsala 8an Girê Mirazan girîngiya xwe winda kiriye. Pêşveçûna çandinî û kedîkirina ajalan li jiyana mirovahiyê ya li herêmê rastiyên nû pêk anîne, û "Bexçeyê heywanan a Serdema kevirî" (gotineke Schmidt a bi taybetî li ser Qonaxa III, Dorpêça Dyê) çi girîngiya xwe ji bo civaka xwe ya kevn a nêçîrvan û komker hebû winda kiriye. Lê belê, ev cih nehatiye terikandin û jibîrkirin da ku hêdî hêdî ji hêla hêmanên sirûştî ve werin hilweşandin, dewsa wê, her dorpêça gir bi zanebûnî di binê 300-500 metresêcar herî û keviran de hatiye binaxkirin, pê re girekî çêkirî bi piranî ji perçeyên keviran û amûrên kevirî pêk tê çêkirine. Di cihê dagirtî de gelek hestiyên heywanan û hetta yên mirovan jî hatine dîtin.
Girê Mirazan ji hêla hinekan ve wekî vedîtineke arkeolojîk a xwedî girîngiyeke mezin tê dîtin ji ber ku ew dikare têgihiştina qonaxeke girîng a di pêşketina civaka mirovan de bi kûrahî biguherîne. Hin lêkolîner bawer dikin ku avakirina Girê Mirazan dibe ku bûbe alîkar di pêşketina şaristaniya bajarî ya paşîn de, an jî, wek vekolêr Klaus Schmidt got, "Pêşî perestgeh hat, paşê bajar"."
Îsheq Mewsilî (767-850) yek ji muzîkvanekî kurd e ku ji bajarê Mûsilê ye kurrê Îbrahîm Mewsilî ye.
Muzîkvanên weke Îbn Xurdazbeh, Ziryab, Amr bin Bana, Allûye û Muharik li ver destê wî gihîştine.
Qazî Mihemed (jdb. 1900 − m. 10ê adara / li Mehabadê), dadger, sazkerê Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê û serokê Komara Kurdistanê bû. Di heman katî de jî serokkomarê pêşîn yê kurdan e.
Bi dûçûna gotinên temendarên malbata Qazî, kesê yekem ku hîmê binemala Qazî daniye, mirovek bi navê Muhemed e ku di serdema Dewleta Sefewiyan de hatiye welatê Mukriyan. Her çawan be, yek ji neviyên Muhemed bi navê Mîrza Mehmûd cara yekem dibe qaziyê şerî yê herêmê. Ew mirovek zanyar û di destnivîsê de gelek serkeftî bû. Çendîn berg Quran bi destnivîsa xwe ya xweşik yadîgar hiştine. Mîrza Mehmûd Qazî sê kur hebûn; Mîrza Qasim Qazî, Mîrza Ebdula û Mîrza Muhemed, ev her sê bra jî li herêmê dihatin nasîn, kesên navdar bûne. Mîrza Qasim Qazî kurekê bi navê Mîrza Ehmed hebû. Pênc kurên Mîrza Ehmed hebûn; Qazî Wehab, Hacî Şêx Celal, Qazî Fetah, Mîrza Qasim Qazî û Qazî Letîf. Ji nav van brayên Mîrza Qasim Qazî jî bapîrê Qazî Muhemed bû. Mîrza Qasim Qazî çar kur hebûn; Qazî Elî, Ebulhesen Seyfulquzat, Mîrza Ebdula Qazî û Mîrza Ebdurehîm. Qazî Elî jî du kur hebûn; Qazî Muhemed û Ebulqasim Sedir Qazî. Her wisa kurekê Ebulhesen Seyfulquzat jî bi navê Mihemed Huseyn Seyf Qazî hebû ku ew jî her dem di gel Qazî Muhemed bû.
Malbata Qazî li herêmên kurdnişîn gelek bi navûdeng bû. Bavê Qazî Muhemed jî kesê navdar bû li herêma Mukriyan. Qazî Elî li gel keça Axa Şêr Begê serokeşîrê Feyzulahbegiyan Gewhertac Xanim re dizewice. Di vê zewacê de 7 zarokên wan çêdibin lê sê ji wan hêj di zarokatiya xwe de wefat dikin. Yên mayî Xedîce Xanim, Qazî Muhemed, Ebulqasim Sedir Qazî û Amîne Xanim bûn. Piştî mirina dayîka Qazî Muhemed li sala 1910ê, Qazî Elî bi Zîba Xanimê re dizewice û ji zewacê jî keçek bi navê Fatima çêdibe.
Qazî Muhemed hêj di zarokatiya xwe de dest bi xwendinê dike li cem bavê xwe. Hêj 10 salî, dayîka wî Cewhertac Xanim ji vê dinyayê bar dike. Di esnaya şerê cîhanê yê yekemde li bajarê Mahabadê pêşiyê dagirkirina Osmaniyan, piştî çûyîna Osmaniyan jî dagirkirina Rûsan destpê dike. Di şerê dijî Rûsan ve malbata Qazî berxwedaneke mezin dike. Di encama şerê dijî Rûsan de, mamê Qazî Mihemed, Qazî Feteh ji aliyê Rûsan ve tê kuştin. Piştî şer jî jinbava Qazî, Zîba Xanim wefat dike.
Piştî derbeya Reza Şah desthilat li Îranê guherî û Îran ber bi modernîzmekê ve diçû. Reza Şah li her deverê Îranê dibistan dan vekirin. Li Mahabadê jî dibistanên kurîne û keçîne hatin vekirin. Qazî di vî warî de gelek xebitî ku ev dibistan werin vekirin.
Qazî li sala 1930ê de bi jineke Mehabadî Mîne Xanim re dizewice. Li sala 1931ê de jî bavê ji vê cîhanê bar dike. Erka qazîtiya şerî ya bajêr li ser milê Qazî dimîne. Hemû karên perwerdehî, civakî, rêveberî û pirsgirêkên bajêr ku bi agahdarî û bi rêberiya Qazî Mihemed ve çareser dibûn. Li sala 1928ê de cara yekem komeleya Şerûroja Sor(Heyva Sora Îranê) li Mehabadê vedibe. Qazî Mihemed gelek alikariya vê rêxistina xêrxwaziyê kir û heta sala 1941ê jî serokatiya fexrî ya vê komeleyê kir.
Qazî ji bo ji bûyerên li herêm û dinyayê diqewimin gelek rojname û kovar jî dixwandin; rojnameya Şefeq Sor a bi farisî, kovara Peyman a farisî ya Ehmed Kesrewî û kovara Gelawêj ku li Bexdayê ji aliyê Seyda Elaeddîn Secadî ve dihate weşandin dixwendin.
Karên siyasî.
Qazî Mihemed têkiliyên xwe li gel gelek kesên siyasetmedar, zana, rewşenbîr re xurt dikir. Qazî li gel serokê mîsyona dînî yê Amerîkayî Mr.Miler û bijîşkê Almanyayî Dr.Şalek re xurt kiribû. Ji van kesan zimanên Almanî û İngilîzî zanî. Her wisa Qazî ji layê fêrbûna ziman ve gelek jêhatî bû, frensî, almanî, ingilîzî, tirkî, rûsî, farisî jî dizanî. Bi zanîna wî ya zimanan, têkildariya wî bi zanyariyên dinyayê jî xurt bibû. Li rojhilata navîn li ser Kurdan gelek tişt zanîn, têkildariyên xwe li gel kurdên deverên din pêşvebir. Peymana Sewrê û hatina hêzên Simkoyê Şikak bo Mehabadê gelek tesîr li ciwan û kesên herêmê kir. Di serhildana Şêx Mihemed Xiyabanî yê tirk ku li Tebrîzê de jî li Mehabadê ji aliyê rewşenbîrên kurd bi pêşengiya mamê Qazî Ebdulhesen Seyfulquzat ve ku Qazî jî di nav da komîteyek ava kirin. Di salên 1927ê ta 1930ê jî li bakurê Kurdistanê Serhildana Ararêtê hebû. Wê demê jî Qazî têkilyên baş û nepenî li gel azadîxwazên Kurd hebû. Her wisa têkiliya wî bi rêvebirên Xoybûnê; Mele Ehmed Fewzî û Şêx Ehmedê Sirîlava jî xurt bûn.
Li sala 1941ê de Sovyet serokeşîr û mezinên Kurdan ji bo hevdîtina vedixwîne Bakûyê. Qazî Mihemed piştî vexwendina Sovyetan vegerî Kurdistanê û li herêma Urmiye ku şer di navbera Kurd û Eceman de dernekeve xebitî û heta dawiya Komara Kurdistanê û Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê jî çi pêvçûn û şer di navbera van gelan de çênebû.
Qazî Mihemed piştî salek ku ji avabûna Komeley Jiyanewey Kurdistan, li mala Ehmed Îlahî de bi sonda xwe ya li ser Quranê bû endamê vê komeleyê. Navê wî di komeleyê de Bînahî bû.
Ragihandina Komara Mehabadê ji layê Qazî Mihemed ve.
Di 22ê kanûna paşîn a 1946an (2ê kanûna paşîn a 1324an) de li Meydana Çwarçira Qazî Mihemed ragihand ku Komara Otonom a Kurdî (Komara Kurdistanê ya Mehabadê) hatibû sazkirin. Di kanûna pêşîn a 1946an de piştî têkçûyîna Komarê, di 10ê adara / de Qazî Mihemed û wezîrê parastinê yê Komarê Seyfî Qazî û birayê wî Sedrî Qazî li Meydana Çwarçira ya Mehabadê hatin dardekirin.
Heleb (bi erebî حلب‎, "Halab"; ji bo ewropiyan weke "Aleppo" tê naskirin; bi ermenî Հալէպ, "Haleb"; aramî "Hadad" an "Halab") parêzgeh û yek ji mezintirîn bajarên Sûriyê ye û yek ji bajarên herî kevnar e li herêmê. Ev bajar dikeve bakur-rojavayê wî welatî, nêzîka 360 km ji Şamê bi dûr dikeve.
Navên Helebê.
Ji xeynî navê Heleb, bi zimanê erebî, wek "Leqeb" û "Heleb eş-Şehbe", ango "Heleba gewr" jê re tê gotin. Akkadiyan jî jê re digotin "Halab" an "Halap" (û wisa jî "Hallaba", "Halba", "Halbi", "Halpa" hatî nivîsandin. Di jêderên kevne-misriyan de, bajar bi navê hlp dihat nasîn. Bi ûgarîtî û aramî jî wek hlb dihat nasîn.
Yek ji cihên dîrokî, ku li Helebê herî zêde tê naskirin Kelheya Helebê ye. Ev kelhe pir kevin e û bi şêweyê xwe yê îro ji aliyê eyubiyan ve hatiye avakirin.
Rûniştvanên Helebê.
Piraniya helebiyan erebên sunî ne, lê hejmareke mezin ji niştîvanên bajarê Helebê û navçeyên wê kurd in. Her wekî din, ermeni, turkman, sûryanî, çerkez, çêçan û ernewût jî li wir bi cî dibin. Dor 15-20% ji helebiyan mesihî ne.
Sabûna navdar a Helebê.
Vaye demek dirêj e (ji sedsala 7'an de) ku li Helebê sabûn tê çêkirin û firotan. Sabûna Helebê, ê ku ji zeytê zeytûnan û zeytê xarê tê kelandin, netenê li rojhilatê, lê belê li seranserî cîhanê deng vedayî. Piraniya zeytê ji navçeya Kurdaxê (Efrîn), a ku dor 40 km li bakur-rojavayê Helebê dikeve, tê anîn.
Îro, li Helebê nêzîka 60 sabûn-karxane yên biçûk hene û piraniya wan bi dest malbetan de ne.
Selmas, Şapûr an jî Dîlmeqan (an jî "Shahpur") bajarekî li bakurê parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilatê Kurdistanê ye. Piraniya xelkê wî bajarî kurd in. Tê de acem û azerî jî hene.
Dilmaqan - Dileman nave eşîrekî kurdên Serhed û Dêrsimê ye. Mark Sykes û Otto Blau qala vê eşîrê dikin. Navê vê eşîrê li hinek herêman bûye wek Mamekan, li gorî Seyfî Cengîz mimkun e ku navenda Dêrsimê Mamekiye navê xwe ji eşîra mamekan girtibe. Îzady di pirtûka xwe de êla kurdên Dêrsimî weke Dileman bi nav kiriye.
Wêneyekî satelîtê ji gola Ûrmiyeyê re
Gola Ûrmiyeyê, gola Wirmê yan deryaçeya Urmiyê, mezintirîn gola Îranê ye ku dikeve bakurê rojavaya wî welatî. Li rojavaya vê golê kurd û li rojhilatê wê jî tirkên azerî dijîn.
Bajarê Ûrmiyeyê jî dikeve rojavaya wê golê.
Ava wê golê pir şor e û tê de masî tune.
Hurmizgan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Navenda wê bajarê Bender Ebbas e.
Gîlan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Reşt e.
Herêma Şehbayê herêmeke xweser a Federasyona Bakurê Sûriyê - Rojava ye. Ev herêm ji bo birêvebirina herêmên rizgarkirî bi Hêzên Sûriya Demokratîk ji aliyê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê de di navbera Kantona Kobaniyê û Kantona Efrînê hate avakirin.
Li herêma Şehbayê Meclîsa Herêmî ya ku Şehba xwe bi civata xwe ya senatoyê ve tên afirandin, di civîna yekem û duyem yê herêmê Şehbayê di 28ê kanûna paşîn 2016an de li Efrînê, û di 2-4 sibatê 2016an de Rêveberiya Xweseriyê afirandin û di 22ê adarê 2016an de avakirin.
Bajarê Mebûk weke navendeke kar li herêmê tê dîtin û herwiha Encûmena Şûra ya niha di navbera Efrîn, Kobanî li Tîşrîn li benda rizgarkirina bajarê dorpêçkirî ji Mebûkê ye.
Li herêmê Şehbayê niha di nav deverên mezin li derdora Mabukê, Tişrîn û Arimayê ku li wir beşek ji Şerê Sivîl a parêzgeha Helebê ye. Niha Herêm ji aliyê Yekîneyên Parastina Gel û Hêzên Sûriya Demokratîk tên kontrolkirin.
Di sala 2012an de, herî zêde ya li herêmê ji rêjîma Sûriyê ji aliyê komên muxalefetê di nav wan de YPG girtin.
Di kanûna paşîn a 2014an de, li Dewleta Îslamî êrîşeke mezin ku dawî heta dîlgirtina tevahiya herêmê ji Minbic bi Dabiq destpêkirin.
Di 26ê kanûna pêşîn 2015an de, Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) êrîşek stratejîk destpêkirin û hatin Bendava Tişrîn û gundên derdora wê girtin, da ku damezrandina gehan biçûk di bank rojavayî ya Çemê Firatê.
Ji 30ê gulanê heta 12ê hezîranê 2016an, Mabuk bi êrîşeke zêdetir ji 100 gundan ji çeteyên DAÎŞê hate rizgarkirin û bûye Kantona 4emîn a bi navê Kantona Şehbayê ya li Rojavayê Kurdistanê.
Artêşa Komarî ya Îrlendayî (IRA) yek ji pirr tevgerên çekdar ên Irelandyê ye. Di 20 û 21ê sedsalê de nezirî komaritî ya Îrlendayî kirî û bi baweriya serxwebûna giştî ya Îrlendayê bûn. Bi taybetî bo gihiştina armancên siyasî bi baweriya pêwistiya dijwariya çekî ya siyasî dijî dagirkerê bû.
Yekemîn bikaranîna gotina "Artêşa Komarî ya Îrlendayî" li êrîşên Fêniyanî li dij zevî, bajar û qeleyên Britanî di dawiya 1700 û 1860ê de tê dîtin. Artêşa Komarî ya Îrlendayî ya resen ji aliyê Irish Volunteers yên ku beşdarbûna refên artêşa Britanî ji bo cenga cihanî ya yekem ê red kir di sala 1917ê de, her wiha jî ji aliyê Artêşa Welatiyên Îrlendayîyê û ên din ve hat dariştin. Di dema cenga serxwebûna Îrlenda yê artêşa Komara Îrlendayê bû ku ji aliyê Dáil Éireann di sala 1919ê de hat ava kirin. Hin Îrlendayî gotûbêjên rêkxistinên nû nîqaş dikin ku ji xwe dibêjin bi xwe cîgirên IRAya resen, ango "IRA ya kevin" bin.
Hemedan (bi farisî: همدان "Hamadān") yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê û yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê.
Navendê parêzgaha Hemedanê bi heman navî yanî Hemedan e.
Gelê herême ji Lekan, Lûran, Farsan û Azerîyan pek tê.
Parêzgeha Hemedanê yek ji deverên herî kevnar ên Îran û şaristaniya wê ye. Bermahiyên vê herêmê vê rastiyê piştrast dikin. Hemedana îro ew e ku ji Ekbatana, paytexta Medan maye berî ku ew bi Farsî re yekîtiyek çêbikin. Helbestvan Ferdowsi dibêje ku Ecbatana ji hêla şah Cemşîd ve hatî çêkirin. Li gorî tomarên dîrokî, li vî bajarî carek kelek hebû bi navê Heft Hessar (Heft Dîwar) ku xwediyê hezar jûre bû û mezinahiya wê bi ya Birca Babîlê re bû. Avahiyên bajêr bi Diya Aku ve, ji 700 sal berî zayînê, Padîşahê Medan ve têkildar in. Li gorî tomarên Grek, ji vî erdî re ji vî Padîşahî re 'Ekbatan' û 'Hegmataneh' hate gotin, bi vî rengî veguherî paytextek mezin. Di dema Parthiyan de, Ctesiphon bû paytextê Farisiya, û Hemedan bû paytexta havînê û rûniştgeha serdestên Partan. Piştî Partan, Împeratoriya Sasanîyan li Hemedanê jî qesrên xweyên havînê ava kirin.
Di sala 633an de dema ku şerê Nahavand qewimî û Hemedan kete destê Erebên dagîrker, carinan ew geş bû û carinan ew kêm bû şahidê zehmetiyan. Di dema Büwahîyan de, wê gelek zirar dît. Di sedsala 11an de, Selçûqiyan paytexta xwe carek din ji Bexdayê veguheztin Hemedanê. Di dema rabûn û ketina hêzan de bajarê Hemedanê her gav di bin xeterê de bû. Di dema êrişa Tîmûrî de bi tevahî hate rûxandin. Lê di dema Sefewî de bajar carek din geş bû. Di sedsala 18-an de, Hemedan xwe radestî Osmaniyan kir, lê Hemedan ji hêla Nader Afah Afşarî ve hate paşve xistin û di bin peymana aştiyê ya di navbera Îran û Osmaniyan de parêzgeh radestî Îranê bû
Bajarê Hemedanê li ser Riya kpekê radiweste û di van sedsalên paşîn de jî di bazirganî û bazirganiyê de li ser tora rêça sereke ya li herêma rojavayê Îranê hêviyên baş digirin. Li gorî kevneşopiyên cihûyên herêmî, di Biblencîlê de behsa Bajarê Hemedanê tê kirin, wekî paytexta Persiya Kevnar di rojên Padîşah Ahasuerus de di Pirtûka Esterê de. Wê hingê wekî usûşan dihat nas kirin. Gorên Mordecai û Esther li Hemedana îroyîn cîwar bûne.
Parêzgeha Îsfehan (bi farisî: "استان اصفهان" / "Ostāne Esfahan") yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê. Bajarek pirr bi çand û zimane. Ji bilî milletê kurd milletên biyanî jî hene.
Nawendê wê bajarê Îsfehan e.
Parêzgeha Tehran (an Taran) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Tehran e.
a>ê ku tê de êrîşa terorîstan çêbûye
Êrîşa li ser firokxaneya Ataturk a Stembolê, 2016, êrîşeke bi bombe ku di 28ê xizîrana 2016'an de li Firokxaneya Navneteweyî ya Ataturk a Stembolê (Tirkiye) çêbû. Hat ragihandin ku di êrîşê de 41 kes hatine kuştin û 239 kes jî birîndar bûne. Tê bawerkirin ku kiryarên êrîşê sê xwekujiyên rêxistina Daiş bûn ku ketin nav termînala navneteweyî ya balafirgehê û tê de xwe peqandin.
Parêzgeha Qûmê yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Qûm e.
Parêzgeha Qum.
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in;
Parêzgeha Merkezî yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Erak e.
Parêzgeha Qazwên yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Qazwên e.
Parêzgeha Yezd yek ji 31 parêzgehên welatê Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê.
Navendê wê bajarê Yezd e.
Parêzgeha Zencan yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojava wê welatê.
Navenda wê bajarê Zencan ê.
Parêzgeha Erdebîl yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakurê rojava wê welatê.
Navendê wê bajarê Erdebîl e.
Herîq an jî Mele Salih (1856 - 1909 Mehabad) helbestvanê klasîk ê kurd û fiqihnasê îslamê yê sedsala 19'an e.
Herîq nêzikî bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye. Bi xwe ji teriqeta Neqşîbendiya ye. Di bin bandora Nalî û Mewlewiyê Kurd de maye.
a> ye. Pira hilawîstî ya herî dirêj ya cîhanê ye.
Pir, pire an jî pird girêdana li ser newal û çeman ji bo pêya û wesaîta tên çêkirin. Hinekî pire bi temamî ji daran ve jî çêdikin.
Riya ku di navbera du ciyên ji hev qetiyane de pêwendiyê çêdike.
Parêzgeha Azerbaycana Rojhilat (), yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûra wî welatî.
Nawenda wî bajarî Tewrêz e.
Parêzgeha Gulistan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.
Nawendê wê bajarê Gurgan e.
Parêzgeha Kirman yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê rojhilata wê welatê.
Navenda wê bajarê Kirman e.
Parêzgeha Bûşehr yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Bûşehr e
The Internet Movie Database (kurtkirin: IMDb) danegeheke serhêl ji zanyaran e li ser filman, bernameyên radyo û televizyonî, vîdyoyên malan û lîstikan, jiyannameya lîstikvanên fîlman, karbidestên berhemînanê, kurtiya çîrokên wan, tiştên balkêş li ser wan, têbînî û piledayînên hezkeran têda hene. Di destpêkê de malper ji aliyê hezkeran ve bi rêve diçû, lê niha ew malê şîrketa imdb.com-ê ye ku yek ji kompaniyên Amazonê ye.
Heta niha, 5.300.000 serenav (bi xelekên cidacida yên rêzefilman ve) û 9.300.000 kesatî di nav vê danegehê da hene. Herweha, 83 milyon karberên wê hene.
Parêzgeha Fars yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Şîraz e.
Peyva "Fars" ji peyva "Parsa" li zimanê farsiya kevnê tê.
Parêzgeha Sîstan û Belûçistan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Zahedan e.
Parêzgeha Simnan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.
Nawendê wê bajarê Simnan e.
Çarmihal û Bextiyarî (bi farisî: "Chahārmahāl o Bakhtiyārī") yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê. Gelê wê perêzgehê bi piranî bextiyar in bi zaravekî lurî yê ku bi bextiyarî bi navê diaxivin.
Navendê wê bajarê Şarîkurd e.
Mûnîs endezyar û avahîsazekî kurd e. Xuya dike ku di Serdema Zêrîn a Îslamê jiyaye.
Dîroknasê kurd Mehrdad Izady di berhema xwe a "Kurd" de behsa wî dike, Lê dîroka jidayikbûn, mirin û bajarê wî nîşan nekiriye.
Nîşana qeydê yan Etîket markayeke tîcarî ya stran yan qeydên muzîkê ye ku xwediya vê stranê nîşan dide. Gelek caran, nîşana qeydê bi şîrketa weşandina rêve dibe ku bi tenê marka, koordîneyên hilberînan, çêkirin, belavkirin, bazargerî, pile û dûvçûna mafên kopîkirina ji bo dosyayên deng û vîdeo yên stranê ye; kadroyên rêvebirînên jîrî û pêşketina hunermendên nû ("hunermend û repertuwaran" an "H & R"); û xwedan peymanên bi hunermendên tomarkirinê û kadroyên xwe. Têgeha "nîşana qeydê" ji qeydan an jî etîketan wek tê zanîn û li navenda qeyda vînîlê ya maskeyên dîmena navên çêker e, ku bi agahiyên din ragirtin.
Pîşesaziya stranê.
Di nav sektora muzîkê, piraniya hunermendên qeydkirinê bûne her ku diçe li ser nîşana qeydê xwe bixwebawer ji bo firehkirina bingeha xerîdaran, wan, bazara albumên xwe, û hem terfî û li ser xizmetên darijandina stranên xwe, radyo, televîzyon û bihîstin, bi weşankarên ku alîkariya hunermendan di raporên medyayê erênî bazarê malên wan, û ew jî bi riya dikanên û dezgehên din ên çapemenîyê tune.
Cureyên stranê kategoriya adetî, ku dide naskirin hin perçe ji stranê wek mensûbê kevneşopiyeke parvekirin, an jî ji peymanan e. Ev ew e, ku ji forma muzîkê û awayê muzîkê hev bêne naskirin, tevî ku di pratîkê de ev şert û merc bi carinan heman wateyê tê bikaranîn.
Stran dikare bê nav cûreyên cuda di gelek awayên cuda dabeş be. Xwezaya hunerî ya muzîkê tê wê wateyê ku van tesnîfkirin caran subjektîf û gengeşiyê de ne, û hin cûreyên dikarin tevîhev. Heta bi cur pênasên akademîk yên cûreyên term ji xwe heye. Cûreyên stranê an bincûre jî dikarin ji aliyê teknîk û mûzîkî, yê bi stîla, di çarçoveya çandî, û naverok û ruhê mijarên kirin. Jêderka erdnîgarî ye, carna ji bo diyarkirina a genre muzîkê, tevî kategoriya cografîk de yek gelek caran di nav ên cîhêreng bincûreyên wê ye. Tîmotêyos Laurie îddîa dike ku ji ber ku ji destpêka sala 1980ê, "cûrê hatiye, ji ber kumê xebatên muzîkê gel ji bo ku çarçoveyeke hema hema belav bûne ji bo rê û di pêşxistina tiştên lêkolîna muzîkê qedand".
Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (bi farisî: "کهگیلویه و بویراحمد") yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê rojava wê welatê.
Navendê vê parêzgehê bajarê Yasîc e.
Gelê parêzgeh bi zedêyî Lurê Kûgîluyî û Buwêr Ehmedîne.
Navê çemê herî mezin li herêma eşîra Kûgîluyî (Celuya = celalî?) ava Kurdistanê (bi farsî: Ab-e Kordistan an jî Karûn) e.
Li Dinê pêhesiya ji sê endaman (Gara Sazkar, Rewan Riko û Samuel B. Sindî) ye. Mix nûjen û pêşengên xwe yên kevneşopî strana rojhilat û rojava jî rengekî nû di cîhanê de ji stranan diafirîne. Esasgirtina "root" di (Kurdî) mûzîka gelerî rojhilata-navîn, ew alîyêkî rojhilatî bi guhêrbar û melodiyên, besteyên muzîkê bi hip hop herikîna tenetiyê û berhemên R'n'B modern bi hêmanên mala û rock mix. Hemû ev rê li genre tevahiya nû bi navê Hemereng.
Hemereng an ramanê tenetiyê, kevnarê kurdî tê wateya yek ji hemû rengên e. Li Dinê di bikaranînê jî geţ hatiye û têgihiştineke muzîkê dayîn, ew jî wiha dikin. Bi vî rengî ya nû music Li Dinê me li ser rê bi rêya çiya, çiyan û newalan û ew jî bi şîrovekirina wan ji folklora kurdî û çîrokên ku hatine xwarê nifşekî derbasî dîtin do.
Li Dinê tê wateya "dinya, li vir em bên". In Li Dinê du nifşên ji muzîkvan hatine ba hev. Gara Sazkar a meşiya û li ser cihê bûyerê kurdish music e, dema bestekarê Rewan Riko û nivîskar Samuel B. Sindî nifşa ciwan pêk tînin. Kevneşopiya pêşwaziya music nûjen. Rojhilata digel rojava.
Mele Ebdurehmanê Melakendî di sala 1793'an de li Xîzanê ji dayik bûye, navê bavê wî Mele Ebdullah e. Zanyarekî ola îslamê bû.
Mele Ebdurehman ji piçûktiya xwe ve dest bi xwendinê kiriye û li ber destê zanayên navçeya xwe xwendiye, wek Mele Xelîlê Sêrtî û kurê wî Mela Mistefa û wî îcaza xwe ya meletiyê ji wan wergirtibû û piştî wergirtina îcazê wî dest bi melatiyê kiribû, Mele Ebdurehman di sala 1874'an de mir.
Parêzgeha Xorasana Bakur yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê. Zêdêtir ji sedî 70 kurd li wir dijîn û li wê herême qasê milyonek û nîv kurd dijîn.
Nawendê wê bajarê Bocnûrd e.
Parêzgeha Xorasana Başûr yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve rojhilata wê welatê.
Nawendê wê bajarê Bîrcend e.
Belavbûna îslamê an Fetihên misilmanan (erebî: الغزوات,al-Ġazawāt an jî: الفتوحات الإسلامية, al-Futūḥāt al-Islāmiyya) îslam di sedsala 7'an de ji aliyê Muhemmed pêxember ve û piştî wefata Muhemmed ji aliyê xelîfeyan ve hate belakirin.
Îslam li Mekeyê derket, pêşyê tenê li Medîneyê pêşve ket û mezin bû, piştî demekî Mekeyê fetih kirin û dûre hemî Erebistana Siûdî hate belakirin. Di dema Muhemmed de Erebistanê temamî bûbûn misilman. Piştî wefata Muhemmed Ebûbekir, Omer, Osman û Elî îslamê belakirin.
Rehîmî Qazî nivîskar û akademîsyenê kurd.
Di sala 1925an de li gundê Gwîgcelîyê ku bi ser Mukriyan ve ye hatiye dinê. Ji bo perwerdekirinê ji aliyê Komara Kurdistanê ve li Bakûyê tê hinartin li wir li Zanîngeha Kirovê beşa dîrokê dixwîne. Di sala 1954an de teza xwe ya doktorayê ya bi navê "Tevgerên Azadiya Kurd û Qazî Mihemed" dinivîsîne. Demekê li heman zanîngehê di beşa dîrokê de mamostetiyê dike.
Di 1946an de li rojnameya Kurdistanê ku weşana Partiya Demokrat a Kurdistanê ya wê demê bû dest bi nivîskariyê kir, çardeh salan di vê rojnameyê de nivîsên wî derçûn.
Di sala 1958an de tekane romana xwe ya bi navê "Pêşmerge" dinivisîne ku ev berhem di zarê soranî de weke romana yekemîn tê pejirandin.
Rehîmê Qazî di sala 1991ê li Bakûyê diçe ser dilovaniya xwe. Gora wî li Bakûyê ye.
Rehîmê Qazî birayê Seyfî Qazîyê Wezîrê Parastinê û pismamê Qazî Mihemedê serokkomarê Komara Kurdistanê bû.
Xorasana Rezewî (bi farisî: خراسان رضوی "Razavī Khorāsān") yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.
Nawendê wê bajarê Meşhed e.bajarên nêyşabûrê u sebzêvarê u turbetê hêyderîyê u kaşmerê u quçanê ji mezintirîn bajarên vê parêzgehê ne.kurdên vê parêzgehê li bajarên qûçanê u deregezê u kelatê u cuvêynê u çinaranê u meşhedê u hinek jî li nêyşabûrê u sebzêvarê dijîn.
Parêzgeha Bexdayê yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve naverast wê welatê.
Nawendê wê bajarê Bexda ye.
Parêzgeha Selahedînê () parêzgeheke ko 3 navçeyên xwe dikevê sînorên Başûrê Kurdistanê. Li vê parêzgehê kurd û ereb dijîn.
Yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ko dikeve naverastê wê welatê.
Li vê parêzgehê kurd û ereb hene. Kurd li navçeyên bakurê parêzgehê dijîn, ereb jî navend û başûrê parêzgehê dijîn.
Juan Luis Londoño Arias (jdb. 28ê kanûna paşîn, 1994 li Medellín, Kolombiya hate dinê), baştir bi navê qonaxa xwe wek Maluma tê zanîn, hunermend, helbestnivîs û tomarê hilberînê ye, ku bi cureyên strana reggîton û Bajarî yên Amerîkayê ya li Kolombiya di bin şîrketa strandêr a Sony Music Colombia rêkeftin. Di temena xwe yê ciwan de Maluma eleqeya fûtbolê û stranê bûye. Bi panzdeh salî ew yekem strana xwe bi alîkariya apê xwe tomar kir; ku di sala 2010an de ew dersên gotina stranê dîtiye û piştî 2 salan strana xwe ya tenêyî di pîyesayê re serbest berdan. Ji ber vê yekê, strana "Hit a Farandulera" li Kolombiya bûye 3emîn. Piştî vê bûyerê tomarkirina strana xwe bi Sony Music Latin re îmzekirin. Di sala 2012an de, albûma pêşîn ya "Magia" di stûdyoya li ser deh hezar libîya Kolombiyayê rasterast firotin hate weşandin. Herwiha albûma tenêyî ya stranên "Obsession", "Pasarla bien", "Primer amor" û "Miss Independent" bi serkeftinekî li herêma Kolombiyayê serbest hate berdan. Navûdengê strana "La temperatura" li gelek welatên Amerîkaya Başûr û di 14. Xelatên Latin Grammy 2013an de ji bo hunermendên nû ên herî baş hatiye berbijêrkirin.
Maluma di sala 2014 û 2015an de, wek dadger û rahênerê The Voice Kids re xizmet kiriye. Di çiriya pêşîn a 2015an de berhema studyoya wî ya duyemîn bi Boy Pretty û Boy Dirty re yekemîn xeta xwe ya kincan kiriye û serbest hate berdan. Bi taybetî ji aliyê rexnevanan wekî hunermendekî "bandora mezin a stranên bajarî" li Amerîkaya Latîn hate hesibandin.
1994-2010: zaroktiya xwe û pîşeyê zû.
Maluma wek Juan Luis londono Arias di 28ê rêbendane 1994an de li Medellín, Kolombiya hate dinyayê. Ew kurê Marlli Arias û Luis Londoño ye. Xwişka wî bi navê Manuela ye, ku xwişka wî Psîkolojiyê û Felsefeyê xwendiye. Ji dema xwe ya gelek ciwan de bav ji bo maçên futbolê Malumayê girt, ku wî cesaret ji bo praktîzekirina di werzîşê de ji bo heşt salan xebitî ye. Ew destê xwe li ser rewşa parçebûyî ya ji tîmên Atlético Nacional û Equidad Club Deportivo kêmtir danî ye.
a> yek ji reggaebêjên herî nasdar û bijarte bû.
Reggae cureyekî muzîkê ye ku di salên 1960an de li Jamaîkayê peyda bû û pişt re li hemû cîhanê berbelav bû û bû populer. Yek ji reggaebêjên herî bi nav û deng Bob Marley bû.
Nick Rivera Caminero (jdb. 17ê adarê, 1981 li Boston, Massachusetts hate dinê), jî wek "Nicky Jam" tê binavkirin. Nicky Jam stranbêj û hunermendekî reggîton a Amerîkayî ye.
Ji temenê xwe yê ciwan de ew dest bi rapkirinê û stran a performansa li supermarket kiriye. Nicky Jam di yanzdeh salî de bi albûma berhevdanê girêbesta tomarkirinê îmze kiriye. Di naverasta salên 1990'an de Nicky bi Daddy Yankee re hevdîtin pêk tîne, ku ew bi kesê re Duo avakirin. Nicky çend serkeftinên muzîkê afirandin, lê di sala 2004'an de ji aliyê nakokiyên cuda yên şexsî ve hate hilweşandin. Di dawîya salên 2000'an de Nicky kêmbûna kariyera muzîka xwe kiriye û piştre wekî wî biryar da ku di navbera salên 2007 û 2010'an de ji bo destpêkirina kariyerê muzîka xwe ya berê koçî Medellín bûye.
Di sala 2014'an de Nicky dest bi populerbûnê dixe û dîsa li çend welatên Amerîkaya Latîn bi stranên xwe ya «Travesuras» û «Voy a beber» bi ser ket. Herwiha di sala 2015'an de, Nicky bi Enrique Iglesias re strana li ser mijara «El perdón» dest pê kir, ku Hit ên li Amerîkayê û çend welatên Ewropayê wek Spanya, Almanya, Fransa, Portûgal û Swîsre bû. Jî Nicky, strana «El perdón» ji bo performansa herî baş di Latin Grammy Awards 2015 xelat qezenç kiriye û neqişandina xelata wek li Latin American Music Awards bi tenêyî ya salê û ceynikê ve hevkar kirin.
Parêzgeha Wasit yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve rojhilatê wê welatê.
Navendê wê bajarê Kût e.
Alkilados koma muzîkê/band a bi cureyên reggîton, reggî û pop e, ku di sala 2010'an de li Pereira, Kolombiya ava bû. Kom ji aliyê Juan David Galvez (dengekî duyemîn û ukulele), Lucho Torres (klavye û dengekî duyemîn), Eche (bass û dengekî duyemîn bi hengavekî), Xavi (gîtar û dengekî duyemîn) û Kato (Baterya/Pîl) hate avakirin. Herwiha nêzikî sala 2013'an de Kato ji koma xwe vedikişe û di şûnê de Juan Manuel tê nava komê.
Koma bandê kariyera muzîka xwe di destpêkê de bi kirêkirinê kir. Piştî kirêkirinê, navê Alkilados hate dayîn. Ev di sala 2011'an de li herêma Eje cafetero û di beşên Kolombiyayê, bi strana "Sola" û bi bandora ji cureyên muzîkê cuda wek reggîton, reggî, soka, dancehall û pop serbest hate berdan. Paşê ew strana xwe ya "Esto Es Amor", ku remixa ji aliyê J Balvin amade bûn serbest berdan.
Albuma Alkilados a yekem di sala 2014'an de serbest hate berdan. Ji aliyê taybetîyên hevkariyên bi hunermendên wek Farruko, J Balvin û Pasabordo re di sala 2016'an de dê albuma duyem xwe ya "Más playa" hev xebitîn.
Parêzgeha Meysan yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê rojhilata wê welatê.
Xelkê herêmê bi giştî ereb û kurdên feylîne
Nawendê wê bajarê Elmenare ye.
Parêzgeha Besreyê yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Navenda parêzgehê bajarê Besre ye.
Enrique Iglesias Preysler (jdb. 8ê gulanê, 1975, li Madrid, Spanya hate dinê), jî wek Enrique Iglesias tê gotin. Enrique, Stranbêj, helbestvan û lîstikvanê Spanyol e. Herwiha Enrique biçûktirîn kurê Julio Iglesias û Isabel Preysler e. Kariyera wî ya muzîkê di sala 1993'an de bi îmzakirina strandêr a Fonovisayê ya şîrketa meksîkî Televisayê dest pê kir. Kariyera wî di zaroktiya xwe de di nava welatên spanî-axiv û dîasporaya Hîspanîk a li Dewletên Yekbûyî dest pê kir. Di sala 1999'an de ew bi strandêr a Interscope îmzekirin û made ya strukturan ji bo piyesaya Îngilîzî-dipeyivî kiriye. Enrique jî bi strandêr a Universal Music Latino, xwediyê Universal Music ji bo serbest berdana albumên xwe yê bi Spanî îmzekirin. Di sala 2010'an de ew ji aliyê Interscope bi hev cuda û bi strandêr a Universal Republic îmzekirin. Û di sala 2015'an de ew bi strandêr a Sony Music re îmzekirin.
Hunermend li ser 100 mîlyon albûm û 40 mîlyon stranên xwe yên bi Îngilîzî û Spanî firotin pêk anî ye. Li Dewletên Yekbûyî yên Amerikayê de bêtir ji 12 mîlyon firotina kopiyên albûmê pêk anî ye. Bi van dîmenan, Enrique di nav stranbêjên herî serkeftî ya cîhanê bû.
Enrique Iglesias xelatên herî girîng û prestîjên di pîşesaziya stranê de bi ser ketiye. Ew ji bo hunermendê latînî ya herî baş li Grammy hate xelat kirin. Jî bi 5 Xelatên Latin Grammy, 4 Billboard, 43 Billboard a Latînî, 10 Xelatên Stranên Cîhanê, 7 Xelatên Stranên Amerîkayê, 5 Xelatên Stranên Amerîkaya Latînî, 22 Xelatên Lo Nuestro, 15 Xelatên Ciwanan, 20 Xelatên ASCAP, 3 Xelatên Stranên MTV Ewropa, 40 Xelatên Principales, 2 Xelatên Orgullosamente Latino, 1 Xelatên Ondas, zîvzêrek qaqlibaz li Festîvala Vina del Mar, û bêhtir di nav yên din de hate xelat kirin.
Di demê de heta îro ew bi pênc single/tenêyî bi danîna 5 Top ên Billboard Hot 100 ya Amerîkayê de (di nav de du hejmara yek) cîh girt. Hunermend, xwediyê rekora ji bo 27 stranan li ser depika ser serê Billboard Hot Latin Tracks e. Ev bi tevayî ji 13 hejmaran li ser dansa Billboardeke û hunermendê mêr a zêdetirî yên din e.
Nîşandanên stranên single/tenêyî yên bi serkeftinên mezin ev in: "Bailando", "El perdedor", "Loco", "Cuando me enamoro", "I like it", "Hero", "No me digas que no", "Takin' Back My Love", "Tonight I'm lovin you", "Dirty Dancer", "Heartbeat", "Nunca te olvidaré", "Noche y de día", "Duele el corazón", "I'm a Freak", "Finally Found You", "Ayer", "¿Dónde están corazón?", "Lloro por ti", "Do You Know?", "Escape", "Heart Attack", "Somebody's Me", "Quizás", "Push", "Addicted", "Experiencia religiosa", "Enamorado por primera vez", "Bailamos", "Para Que La Vida", "Esperanza", "Trapecista" an Bîlaniya Rîtim hwd.
Jiyana pêşîn.
Enrique Iglesias di 8ê gulanê, 1975an de li Madrid ji dayik bû. Ew biçûktirîn kurê hunermendê Julio Iglesias û Isabel Preysler navdeng e. Zewacê du birayên Chabeli Iglesias û Julio Iglesias Jr. û bavên wî li sala 1978 ji dayik bûn, dema Henry sê salî bû. Ji aliyê dayikê her du xwişkên din (Tamara Falco û Ana Boyer) û bavê pênc birayên (Miguel Alejandro, Rodrigo, Victoria, Cristina û Guillermo). Ev e ku pismamê duyem ya Steven R. McQueen Enrique bapîrê Rican Puerto destê xwe mezin-dapîra (bi navê Dolores de Perignat û Ruiz de Benavides) e.
Li kanûna pêşîn a 1981an de rêxistina terorê ETA bapîrê wî, Dr. Julio Iglesias, Sr. li Spanyayê direvîne. Berî ku tirs ji dê û bavê xwe, Henry û birayên wî, li ku pêwîstiya bi hev vediqetîne ji diya wî û vegere live ji bo mala bavê xwe li Miami, di sala 1982an de bûn. Enrique heft salî bû. Bi hejmara bavê dûr ji ber pîşeyê û rêwîtiyên berdewam yên bavê xwe, ji bo avakirina Iglesias ciwan jî li ser bapîr, paternal xwe û nanny wê Elvira Olivares bû.
Di sala 1993an de Enrique ji Gulliver Preparatory School mezûn bûye û dest bi xwendina birêveberîya kargehî de li Zanîngeha Miami bûye.
Stran roleke girîng e ji bo wî ku ji zaroktiya xwe lîstiye, di heman demê de li baliqbûnê de gava ku ew dest bihest û bi rastî jî meraq dikir ji bo ew li pey profesyonel be. Piştî xeyalên xwe, dem bi dem nivîsandina helbestên stranê kir.
Enrique bi gavên xwe yên pêşî di strana veşartî de ji malbata xwe piştgirî girt. Dizanibû ku dê û bavê wî, dibe ku îmkana înkar kir, wê biryar da ku li alîkariya ji lênêrê xwe bigre. Ev dizane xwestekên herî biçûk de dêr û bi dayîna 500 $ ji bo nîvîsandina a demo bi ku piştre dê li ser tomarkirinê berdan piştgiriyê. Di hewldana ji bo bi navê wî û ji bo avantaja dengê bavê xwe Julio nayê dîwankirin, Enrique dest pê kir, ku ji aliyê tomarkirinê de li Amerîkaya Latîn bi bikaranîna navê Martinez bên eşkerekirin. Ew îdîa dike ku bi eslê xwe ji Guatemala be.
Di sala 1994an de Enrique yekem rabû ser peymana qeyda wî ya bi tomargeha strandêr a Fonovisa. Hevaltiya nenas ê ku ji bo sê salan bi hunermendê dixebite îmzekirin. Bi vî awayî, Iglesias bikaribe ji bo nîvîsandina albûma xwe ya yekem li Toronto (Kanada) û piştî ku dev ji pîşeyê zanîngehê nîvco wan bû.
1995–1997: piyesaya albuma Enrique Iglesias.
Di 21ê çiriya paşîn, 1995an de amadekirina piyesaya albuma bi sernavê xwe "Enrique Iglesias" kir. Di wê de dadgeriyê de balladên pop rock û tê de stranên nivîsîn derket. "Si tú te vas" yek pêşî ya karîyera wî û pirsa ku ji bo raya giştî serbest hate berdan bû. Vîdeo klîba yekem, ên karîyera xwe ji bo vê stranê li Manhattan û New York (EE. UU.) hate gulebarankirin. Stran li ser lîsteyê Billboard a latînî bi hilketî gihîştin. Di vê stranê de ew ji aliyê sade li pey "Experiencia religiosa", "Trapecista", "Por amarte" û "No llores por mí" bûn.
Bi piyesaya albuma xwe bi rê bo firotina hema hema şeş milyon kopiyên û made yekem gera konsera xwe bû. Li Spanyayê di albûma ku ji aliyê şirketekê serbixwe ya Bat Records, difirotin, li ser nîv milyon kopiyên serbest hat berdan. Paşê albûm bi Îtalî û Portûgalî de jî hate tomar kirin.
Bi vê albûmê de, Enrique ji bo cara yekem bi Xelata Grammy di 26ê sibatê, 1997an de di kategoriyê de yên performansa pop a herî baş a latînî xelat kirin.
Di 28ê kanûna paşîn, 1997an de Iglesias serbest albuma duwem xwe bijîn. Bi vê albumê de ku ew ji bo cara yekem bi stranê stêran bi Îngilîzî dan. Yekem pêşkêşiyê yek strana "Enamorado por primera vez" bû. Album de, ji bo strana "Sólo en ti", guhertoyeke strana bi Spanî "Sólo en ti" ji aliyê band Brîtanî yên Yazoo dawiya salên 80 de hat derxistin. Sêyemîn stran "Miente" bû. "Vivir" dîsa serkeftinê û naskirina wê de ne.
Di 30ê adarê, 1997an de Iglesias gera cîhanê yê duyem ên karîyera wî dest pê kir. Bi Tour Vivir, ew 60 konseran li 16 welatan li Amerîka û Ewropayê tê pêşkêşkirin. Gera li Odessa, Texas (DYA) dest pê kir. Ew sê şevan li pey hev di Plaza de Toros li Meksîk û du li Stadyûma Deşta Çemê (Estadio River Plate) li Buenos Aires (Arjentîn) çêkir. Ew bi konseran li 19 yarîgehên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir. Gera tîmek berhemanînên stranan wek Bruce Springsteen, Elton John, Billy Joel û Elvis Presley destek kirin.
Ku wê salê ew ji bo cara yekem li American Music Awards ên di kategoriyê de ji hunermendên latînî ên hezkirî hatiye berbijêrkirin. Bavê wî Julio Iglesias û hunermendê meksîkî Luis Miguel jî hatin navandin. Enrique di dema tîrmehê de di wê demê de ji dest da.
Nexşeya zimanên cîhanê bi Spanî
Spanyol (, katalanî: "espanyols", baskî: "espainiarrak"), ew mirovên ku li welatê Spanyayê hatine dinyayê û hemwelatîbûna wan a Spanyayê ye.
Parêzgeha Zîqar yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Nasiriye ye.
Rênas Mîran (zayîn. 2'ê tîrmehê, 1984 li Hewlêr, Kurdistanê hate dinê), yek Amadekar, Helbestvan, Çêkerê stranê, Tomarkerê dengê kurdî ye, ku niha li Hamburg a Almanyayê dijî.
Mîran, herwiha kurê hunermendê Miran Herkî e. Di atmosfera ji tomarkirina pîşesaziyê de Rênas mezin bûye û ji bo pizişka li çend studyoyên tomarkirinê de li çû bajarê Hamburg/Berlin City a li Almanyayê. Ew dest bi tomarkirina hunermendên herêmî yên li Stûdyoya Stranê ya Tomargeha Strandêr a Berlinê bû.
Renas Miran yek ji yên herî berhemdêrên daxwaza Stranên Modern ên bi kurdî li ser du salên dawîn e. Ev derfeta pir baş e, ku ew bi kêmanî yek ji stranên wî yên berhemdan bihîst. Rênas Mîran hevkariya tomarkirinê bi wek Hunermendan re pêk anî ye: Şivan Perwer, Hesen Şerîf, Hozan Dîno, Xêro Abbas, Ciwan Haco, Hozan Alîn, Şerîf Omerî, Koma Mizgîn, Rojan Delyar, Hejar Temo, Şener Yildiz, Jiyan, Demhat, Destan Dogan, Yilmaz Çelîk, Gulê, Xalo û bêhtir hunermend. Ew li ser qeydên ji alîkariya Ciwan Haco, Muhabbet, Lloyd Da Meza e.
Niha ew li ser projeyeke şoreşgerî ji bo Strana kurdî ye. Nûtirîn karê xwe bi navê "Kurdish House Project" dike, ku projeya herî berfireh û navdar ku ew her û her berhem e. Renas Miran de wekî derhênerê çêkerê stranê bi karê hevkariya hunermendên navdar wekî Şivan Perwer, Hesen Şerif, Hozan Dîno, Xero Abbas, Ciwan Haco, Koma Mizgîn,Yilmaz Çelîk, Îbrahîm Rojhilat, Firat Îmîrza, Rojan Delyar û Hejar Temo ye.
Kurdish House Album wê di sala 2012an de serbest hatin berdan.
Parêzgeha Musena (Erebî: المثنى, "al-Muthanna") yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Navendê wê bajarê Semawe ye.
Parêzgeha Qadisiye (bi erebî: القادسية, "al-Qâdisiyyah") yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Navendê wê bajarê Dîwaniye ye.
Parêzgeha Babilê yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê vî welatî.
Nawendê wê bajarê Hille ye.
Parêzgeha Kerbela yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê naverastê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Kerbela ye.
Ji bo bisulmanên şîe ev bajare gelek giringe. Li vêr Îmam Husseyn hatîye vejartin.
Parêzgeha Necef yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê.
Nawendê wê bajarê Necef e.
ISSN kodbûyî ya di barkoda EAN-13'ê de bi cihekê guhertoya 0 û mijara hejmarar 5
Hejmara Çapik ên Standardî yên Navneteweyî () kurte ISSN, heşt-jimareyiyek hejmara çapik e, ku bikaranîna ji bo bêhempa diyarkirina beyankirinî ya çapik in. ISSN bi taybetî di gûhdarî di navbera rêzan de bi eynî sernavê alîkar e. ISSN bi rêzkirin, katalogkirin, navbera pirtûkxane, û pratîkên din de bi bikaranîna girêdanekê wêjeyên çapik in.
Pergala ISSN destpêkê de wek Rêxistina Navneteweyî ya Tesbîtkirinê (ISO) bi Standardeke navnetewî di sala 1971'an de û wek ISO 3297 di sala 1975'an de hatiye weşandin. Binencûmena ISO SC 9 berpirsiyarê bo parastina standard e.
Parêzgeha Neynewa yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê rojawa wê welatê.
Nawendê wê bajarê Mûsil ye.
Kovara Billboard, Kovara Stranê ya bi Heftane li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê weşandin. Kovar, li gelek deverî yên welatan tê derxistin. Ev jî, yek ji kovarên kevintirîn di cîhanê de ye. Ev çend lîsteyên stranê, di warê navnetewî yên naskirî de, ku ji stranên herî populer û albûmên, nepenî di nav çend kategoriyan diparêze. Di lîsteyê de herî navdar, "Billboard Hot 100" di rêza 100 stranên top ên ku bêyî cureyên ji bo firotina li ser girêdayiyên fîzîkî, dîjîtal û radyo ye. "Billboard 200" lîsteyek firotina ji 200 albûmên stranê ya li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.
Di sala 1894an de hate damezirandin, di destpêkê de li ser bûyerên sêrken, pîrozbahiya qarnewalê, fuar, festîval û parkan yariyan ragihandin, di heman demê de mijara muzîkê ji bo wê radeyê ku di salên pênciyê de, tiştên din ên ji hev cuda û di kovara serbixwe hatin weşandin berfireh bû.
Lîsteya ragihandina panoyê - Billboard.
Di 4ê kanûna paşîn, 1936an de, Billboard cara yekem dengê muzîkê li ser 20ê tîrmehê, 1940an weşandin ser lîsteya xwe ya populerbûna muzîkê «Music Popularity Chart» ("Populerbûna Strana Qebale") bi îngilîzî. Ji sala 1958an de, di lîsteya "Hot 100" single firotin û rotasyona yekbûneke li kanalên radyo weşandin. Billboard li ser 100 lîsteyên her hefteyê de, herî populer a "Hot 100" (ji bo stran), "Billboard 200" (ji bo albûm) û "Billboard Social 50" (ji bo hunermendan) weşan dike.
Dihok an jî Duhok (Parêzgeha Dihokê) parêzgeheke Herêma Kurdistanê ye û yek ji 18 parêzgehên Îraqê jî ye ku dikeve bakurê wê dewleta federalî.
Navenda parêzgehê bajarê Dihokê ye.
Hewlêr an Erbîl, anku Parêzgeha Hewlêrê (bi erebî: "Arbīl"), parêzgeh û paytexta Herêma Federal a Kurdistanê ye û yek ji bajarên herî mezin ê Kurdistanê ye. Yek ji 19 parêzgehên Îraqê jî ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Ji bajêrên Herêma Kurdistanê Hewlêr.
Li Hewlêrê zêdeyi du milyon kes dijîn. Hewlêr di dîrokê de gelek caran bûye qada şer. Dîroka wê digihije hetanî 8 hezar salî zêdetir. Pişti şerê sala 1991ê herêm kete bin kontrola kurdan de û di sala 1992an de ji bo cara pêşîn Parlementa Herêmê hate hilbijartin. Dema ku Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê (Arbil International Airport) vebû, dê aliyê bazirganiyê de Hewlêr pir bi nav û deng û zengîn bû.
Hewlêr 80 km dûrî başûrê rojhilata bajêrê Mûsilê ye û 50 km jî dikeve bakûrê Pirdê ve. Hewlêr dikeve derekê ku herdû rubarên Zê bi dûriyek yeksan dikevin der dorê wê. Her di demên zû de mirov li wê derê jiyan kiriye û li Şikefta Şaneder cihê nîştecîbûnê hatine dîtin û dîroka wî ji bo 70 hezar - 50 hezar sal BM diçe. Her di vê şikefta Şaneder de hêstiyên mirovê Neanderthal hatine dîtin.
Navçeya Zarî Çemê ku ketiye lêvên aliya çep ya (Zêyê Mezin) û bi kevintirîn gûnda cotkaran tê hejmartin û ji bo çaxa ku mirov ji nû dihelmiya zirhat û pez û mî xwedî kirin, di çe. Girê Çal jî ku dikeve aliya çep ya Zapê mezin, dîsan ew jî bi xwe yek ji kevntirîn gûndê çaxa ziratê ye. Dîroka wî ji bo wê çaxê diçe ku mirov ji nûve ji deştên zirhatê yên Kurdistanê dihelmiye niştecîbûnê. Dîroka wî jî ji bo 10 hezar -8 hezar sal BM diçe.
Girê Qalînç Axa, dikeve navenda bajêrê Hewlêrê û nêzîkê 4 hezar heya 5 hezar sal BM jiyan li wê derê de hebûye û pirşta hatiye valakirin bo demê 3 hezar sal BM. Ev yek jî di det xuya kirin ku dîroka Girê Qalînç Axa ji bo çaxa Koyîle û Werka diçe.
Erdnîgariya Hewlêr.
Bajar di nav paralelên rojhilat 42° - 2' û 36°- 11' bakûr de ye. Bajar li bakûr bi Dihok, li rojava bi Mûsil, li başûr bi Kerkûk û li rojhilat jî bi Silêmaniyê ve tê girêdan.
Avhewa ya bajar.
Li bajar zivistanan perfek pir zêde heye. Di demsala zivistanê de sar e. Havînan jî herêm germ derbas dibe. Li Bajar zêdetir sewalên wekî pez, mî û dewar tê xwedîkirin. Rençberî û sewalkarî serdest e, lê niha ev yek li navenda bajêr hin kêm bûye.
Deşta Hewlêr, Qerac û Kendênawe û Deşta Raniye (Bîtwên) ji girngtirîn deştên Hewlêrê ne. Deşta Qerac û Kendênawe li ser sata hemû Iraq û Herêmê Kurdistanê yek ji wan derane ku bi awayek ecîb pir zêde genim û cih di de. Hewa zozanên ku dikevin Hewlêrê pir xweş in. Li zozanê Hewlêrê zef pez hatine xweyîkirin, masta Hewlêrê bi awayekî nav û deng ê wî bilav bûye ku di dîrokê de Hewlêrê derveyî kel û minare bi Bajêrê Mast (masta pez û miyan) jî nav û dengê wî bilav bûye.
Çiyayê herî bilind ê Iraq û Herêma Federal a Kurdistanê Kurdistanê li Hewlêrê ye, ev jî çiyayê Helgord e.
Çemê herî mezin ê herêmê, Zêyê Mezin, dû ra Zêyê Biçûk û gelek çem û gol li wî bajêrî hene.
Hewlêr di warê turîzmê û xwezaye de bajarekî pir xweş û turîstîk e. Warên dîrokî yên herî zêde li wî bajêrê jî hene, mînak: Şikefta Şaneder, Kelê Hewlêrê, Girê Qalînç Axa, Kilik Mişik, Kelê Xanzada Mîrê Soran, Kela Dwîn, Tumqesre û gelek navçe û cihên din yên dîrokî û kevnare jî li wî bajêrî bi dîrokê re melovanî kirine. Ji welatên cuda cuda her sal turîst tên herêmê ji bo ku hilkişin ser çiyayên herêmê. Her wiha navendên turîstîk ên mîna: Havîngeha Şeqlawe, Hawîngeha Bêxal, Gelî Alîbeg, Riwandûz, Cûndiyan, Hawîngeha Hacî Omeran û Şikefta Bêstûn hene. Her wiha gelek cihê tirbê şêx û kesên dînî jî yên cûda hene ku ji aliyê gel ve tê ziyaretkirin.
Li Teqteq, Koye, Şîwaşok û gelek derên din niha petrol tê derxistin. Her wiha kibrît, zêr û gelek pêkhateyên din ji serwetên bin erdî hene. Av jî yek ji serwetên din yên bin erdî yê Hewlêrê ye.
Ji ber avhewaya Herêmê Hewlêr zivistanê wî sar û bi baran e û havînê wî jî germ e. Hin caran jî berf tê.
Nifûsa bajar piranî musluman in, hejmara xiristiyanan pir kêm in. Piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê, turkiman jî wek ciwaka duyem li herêmê hene.
Li Herêma Kurdistana Federal, gelek baweriyên cuda yên dînî hene. Ev yek jî li Hewlêrê jî tê dîtin. Li gorî agahiyên cûda, baweriyên dînî ên li Herêma Kurdistana Federal dijîn 96% îslam, 2% êzdî, 1% mezîhî (xiristyan), 1% jî baweriyên kakeyî û sanbiye mendayî di nava hevde dijîn.
Bawermendên îslamê zêdetir li bajêrên Hewlêr, Silêmanî û Dihokê belav bûye. Bawermendên êzdî li Dihok û Musilê belav bûne. Bawermendên mesîhî jî li bajêrê Hewlêrê li Enkawa, Şeqlawa û li Musilê jî li Siryan, Qerequş, Amdaniye dijîn. Bawermendên kakeyî herî zêde li bajêrê Diyaele û navçeya Xaneqîn û hin bajêrên Hewlêr û Silêmaniyê dijîn. Bawermendên sanbiye mendayî jî bi giştî li gelek derên Iraqê dijîn. Lê perestgeha wan dikeve nêzî çemên Zê û Firatê.
Xwarina herî navdar qeliya ye. Kifta "abdigor" ji yek ji xwarinên mehelî ne ku li herêmê tên xwarin. Herwiha dogewa, birinc û qeyîsî, doleme û gelek babetên din yên xwarinê hene.
Goşteberx.
Rûnê nivîşk, pîvaz, salçe, gihayên çolê baş bi goşt tê stran. Piştî baş hate strandin postê berx tê dijîkirin û di bin axa şil de tê veşartin. Pişt re agir li ser axê tê dadan û tê bijandin.
Qelî.
Ji goştê kar û berxan amade dibe. Di serî de goştê kar û berxan baş tê hûrkirin. Pişt re di nava selçe û rûnê nivîşk de tê qelandin. Piştî ku baş pijiya tê sarkirin. Herî dawî sîrmastê ku cuda hatiye amadekirin li ser qeliyê tê rokirin û amadekirin.
Zilam rank û çox li xwe dikin hin jî şalwar (qadî) li xwe dikin. Li ser şalwar kefiyek li pişta xwe girê didin.
a>, Di "Billboard" Social 50an de 72 hefteyan di hejmara yekemîn de cih girtiye û di mayîna lîsteya hunermendan de herî pir li ser rêza hejmara yekemîn de bi ser ketiye.
Billboard Social 50, di tora civakî de lîsteya rêza hunermendên herî populer e. Ji aliyê kovara Billboardê ve hatiye amadekirin û lîsteya ji aliyê Next Big Sound ve hatiye berhevkirin; bi herikîna daneyê re ber çavan ji alîgir û şopandinên hunermend tên afirandin. Derhênerê redaksiyona Billboardê Bill Werde, guhartina dema Social 50 wek "bersiva girîng" wesfandin. Lîste, ji bo afirandina rêzkirina yekem di malperên wek YouTube, Vevo, Facebook, Twitter, MySpace û iLike parmend dibûn. Di sala 2012an de, li van malperan de SoundCloud, Instagram û Wîkîpediya jî lê zêde bûn.
"Billboard Social 50", yekem di dema 11ê kanûna pêşîn 2010an de hatiye avakirin. Xwediyê lûtkeya vê dîrokê, hunermendê Barbadosî Rihanna bû bû. Bixwe, ji vî demê virda bi tevayî ji xwediyê lûtkeya bîst hefteyan bû. Hunermendê Kanadiyan Justin Bieber, 72 Hefteyan di hejmara yekemîn de cih girtiye û di mayîna lîsteya hunermendan de herî pir li ser rêza hejmara yekemîn de bi ser ketiye. Piştî Bieber di 6ê tebaxê 2011an de hilket ser hejmara yekemîn, 24 hefte rasterast di hejmara yekemîn de cih girtiye. Ji ber vê yekê, hunermendê di hejmara yekemîn de mayî bi sernavê bênavber ve jî dîlgirtin. Wek hunermendê Îngilîz Adele û hunermendê Korêya Başûr Psy jî piştî Bieberê bênavber herî pir li ser rêza hejmara yekemîn de bûn. Piştî hunermendê Amerîkayî Jenni Rivera di sala 9ê kanûna pêşîn 2012an mir, hilket ser hejmara yekemîn. Tevahî 15 Hunermend di lîsteyê de bi hejmara yekemîn hilketin. Ji van şeşan —Selena Gomez, Katy Perry, Rivera, Skrillex, Taylor Swift, Shakira û Justin Timberlake— tenê hefteyek di hejmara yekemîn de cîh girtin.
Hunermendên xwegihiştin ser hejmara pêşîn.
a>, Di "Billboard" Social 50 de 21 hefte li ser hejmara yekem de cih girt.
Kerkûk (, "Karkuk", asûrî: ܐܪܦܗܐ, turkmenî: Kerkük) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê wê welatê. Ji sala 1976an heta sala 2006an navê fermî yê vê parêzgehê Te'mîm bû.
Navenda parêzgehê bajarê Kerkûkê ye.
Silêmanî (Parêzgeha Silêmaniyê) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.
Navendê wê bajarê Silêmanî ye.
Qeleyçî () gundeki Tatosa bi ser Erziromê ve ye. Hejmara şêniyên vî gundî derdora hezar kesî ye.Serhildana Şêx Seîd pêşî li vî gundî bûye. Qeleyçî ji bo xebatên welatparêziyê jî gelek malovani kiriye. Li bakurê wê Meçilî, Li rojhilatê wê Kilîse,li rojavayê wê jî Qirikan he cîh digre.
Qeleyçî îro di kar û barê siyasî de cîhê xwe digre û xebatên Komalên Ciwan jî li vî gundî hene. Di warê erdnîgariyê de jî ev gund girîng e.
Îskenderiye (, bi yewnanî: Ἀλεξάνδρεια, bi Kiptîkî: Rakotə), bajarî herî mezina dûyemin a Misir'ê ye. Bajar qeraxê Derya Spî ava bîye. Jê cuda di navbera bajarên ku qeraxê Derya Spî de ava bîyî de jî bajarî herî mezine. Îskenderiye dikevê 183 km bakur-rojavayê Qahîre'yê.
Vî bajarî Îskenderê Mezin ava kirîye. Sebê vî navê bajêr Îskenderiye ye.
Bînêre.
Birca Çirayê ya Îskenderiyeyê
Pozmişk (), "(Ornithorhynchus anatinus)" ajalek di navbera bejna 39-60 cm e, ku şîrmêjekî nîv-deryayî yên di rojhilatê Awistralya û taybetmendiyên Tazmanya ye.
Pozmişk li cihê hêkkirina şîrmêjên kûnza ve hin yek ji pênc hebûnan e. (Çar ên din gêrejûj in). Nûnertiya jîyana tenê ji famîle ya Ornithorhynchidae û ji zayendî yên Ornithorhynchus in. Tevî ku çend ên zayendî yên Ornithorhynchusê ve xizmên Fosîl hatiye dîtin.
Hêkkirina gulpikên werdek, boçikên darbirê, bi hebûna mixmazekî axû ya di bin paşpaniyê nêran de wexta vedîtina vê şîrmêjê ve sirûştnas pir behitîn dimînin. Bêhevaltiya Pozmişkan wan bi hirçolek û kengur yên Awistralyayê ve wek sembolên berçavkirin dikin. Ew li pişt 20 navçeyên Awistralyayê de cihên fermî digrin.
Taksonomî û jêderk.
Çapkirina Pozmişkên rengî di sala 1863'an de
Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan John Hunter li Îngilîstanê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî xerîb ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala 1799'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê George Shaw pêk hat û got ne mimkun e ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne.
a> bi navê "Mammals of Australia" (1849-1861)
Gêrejûj, (), famîlêya ajalek şîrmêjên hêkkirin in. Bi Pozmişk re koma kûnza diafirînin. Famîlê bi du zayendiyan û ji çar cureyan pêk tê. Zayendiyek ji Jûjiyê kurtenikil "(Tachyglossus)" û sê cureyên beşên Jûjiyê dirêjnikil "(Zaglossus)" in. Tenê li Awistralya û Gîneya Nû ve zêfindar e.
Kûnza (), koma heywanên çîna şîrmêj in. nûnertiya serkeftiyên domkirina hebûnên bineçîna tenê ye.
Wek Pozmişk li cihê hêkkirina şîrmêjên kûnza ve hin yek ji pênc hebûnan e. (Çar ên din gêrejûj in). Nûnertiya jiyana tenê ji famîle ya Ornithorhynchidae û ji zayendî yên Ornithorhynchus in. Tevî ku çend ên zayendî yên Ornithorhynchusê ve xizmên fosîl hatiye dîtin.
Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan Captain John Hunter li Îngilîstanê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî xerîb ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala 1799'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê George Shaw pêk hat û got ne mimkun e ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne.
Hirçolek "(Phascolarctos cinereus)" cureyên ajalên şîrmêjên hurbanî ye, ku di Awistralyayê de bi taybetmendiyên giyaxwer û daran dijîn. Tenê di nûnertiya famîle ya Phascolarctidae ye û xizmên wan ên herî nêzîk Wombat in. Di peravên rojhilat û başûrên Awistralyayê de bi qasî dirêjayiya di Queensland, Başûrê Wales a Nû, Victoria û Başûrê Awistralyayê de tên dîtin. Hirçolek ji gelaleya stûr û bêboçik, guhên bi mû û gilover, pozê mezin wekî bi awayê kevçî ve tê naskirin. Dirêjahiya bejna laşên Hirçolekan di navbera 60 û 85 cm vediguhere û giraniya wî di navbera 4 û 15 kg ve tê guhertin. Porxanê wan bi cudahiyên rengekî gewr zîvî û çîkolata rengî ye. Di popûlasyonên bakuran de gelemperî rengên wek jîndewarên başûran hîn biçûtir û vekirî ne. Bûyînên herdû popûlasyonên Binecur gengaz e, lê ev mijar bên gotûbêjkirin.
Hirçolek bi gelemperî di warên darên okalîptûs de dijîn û di xurdemeniyên beşên mezin de bi cureyên pelên van daran re diafirînin. Nirxên adanî yên van pelan û naveroka kalorî yên bisînor ve ji bo hirçolekan bi gelemperî jîyanek bêtevger diqewimîne û di rojê de heta 20 saetan xew dikin.
Dayik ango dê, ji kese jin a ku ew xwedî zaro re ya tê gotin. Bi gotinaka din jî dayik jina ku ew bûya dayik a. Dayik, weke Dayikên ciwan û Dayikên pîr li gorî temenê wan tên ji hevdû cudakirin. Malbatek, wê bi dayikê re wê hebe. Dayik û Bav wê bi hevdû re wê malbatê bi afirênin. Wê bi hevdû re wê têkiiliyên zayendî dênin û wê ji wê têkiliyê zaroyên wan çê bikin. Dayiktî, weke rewşek fizyolojî û çandî, wê xwediyê dîroka xwe ya bi dîroka mirovatiyê re bê.
Dayik, weke jin pêşî keçik a. Ew keçik û ango dot ku ew mezin bû, wê bi bûyîna zarokên wê re wê bê dayik.
Xweşik, ji tişta levhetî, lêhatî û bedew re tê gotin. Xweşikatî, dibê navê têgiha xweşikatîyê. Di felsefeyê de weke têgiheka felsefîkî di bin navê "estetîsmê" de hatîya pêşxistin. Xweşikatî, weke têgîneka ku ew a objecta şênber û qayîlbûna sehekî, hest pê dikir mîna têgehek razber; qane ku Balkêşi.
Estetîk dikare bê bikaranîn û tecrûbeya me ya mîhengê mirovî danasîn. Girtina bi hîsan, her tim ji bo tercîhên me ku girîng a, û dîtina ji derve û bi wê dîtina estetîkî ku bi wê jî di jiyana rojane de bi dîzaynkirin û mîmarîyê, muzîk û wêjeyê re jî tê hanîn li ser ziman.
Hewldana pêkanîna derbeya leşkerî li Tirkiyeyê, hewildaneke derbeya leşkerî li dijî hikûmeta tirkî ya Recep Tayyip Erdoğan bû ku di navbera rojên 15 û 16ê tîrmeha 2016an de li çend bajarên mezin ên Tirkiyeyê çêbûn, bi taybetî li Enqere û Stembolê.
Di nav Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê de komeke serbazên ku xwe wek Konseya Aştiyê ya Tirkiyeyê bi nav dikirin, hewl da derbeya eskerî pêk bînin. Pêşî ji e-peyama Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê ji rojnamevanan re bi daxuyaniyekê hate ragihandin ku wan dest avêtine rêvebiriya Tirkiyeyê û li hemû welatî derketina derve hate qedexekirin.
Reaksiyonên li bûyerên hundir û navnetewî de bi giranî rêjeyan bûn. Partiyên sereke yên muxalefetê yên li Tirkiyeyê, ji bo nimûne, hewildanê şermezar kirin. Birêveberên navneteweyî—wek ji Yekîtiya Ewropayê, NATO, û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê—bangkirina ji bo rêzkirina saziyên demokratîka li Tirkiyeyê û rayedarên hilbijartin wan kirin.
Ji ber ku dewleta nûjen a Tirkiye di sala 1923'an de ava bû, Hêzên Çekdar ên Tirk (TSK) di salên —1960, 1971, û 1980'an de—sê caran bi derbeyên leşkerî li welat xistin û di sala 1997'an de bi rêya muxtiraya leşkerî mudaxeleyî kirin. Avakirina dîrokî ya leşkeriyê bin Mustafa Kemal Atatürk ve ji bo Dewleta Tirkiyeyê wek çavderên laîk hate dîmenkirin.
Di salên sereke ve heta 2016'an hewldana derbeyê, cihên darizandinên Ergenekonê ji bo avakirina hakimiyetên ser leşkeriyên rêberên sivîl li Tirkiyeyê di bin serokatîya Serokwezîr Recep Tayyip Erdogan ji bo avakirina serdestiya li ser leşkerî hat dîtin, girtin. Di van darizandinên di sala 2013'an de—wek "Sansasyonî" vêkolandin û "yek ji dîroka Tirk a mezintirîn nêz de"—275 kes, di nav wan de efserên pilebilind ên artêşê, rojnamevan, parêzer û akademîsyen, bi plankirina darbeyên di sala 2003'an û 2004'an de wekî beşek ji tora dizî de binavê "Ergenekon" li dijî Serokkomar Recep Tayyip Erdoğanê hatine tawanbar kirin. (Hinek efserên leşkerî yên tevlêbûna li komployek îdîakirinên cuda de, Balyoz hatin gunehbar kirin.)
Di 15'ê tîrmehê 2016'an de, wek ragihandina di berê saet 23:00'an de, balafirên leşkerî şahidên keşîf li ser Enqereyê kirin, û herdû pirên Fatîh Siltan Mehmet û Boğaziçiyê li Stenbolê di warî de ji Anatolyayê ji bo Ewropayê hatin girtin.
Serokwezîrê Tirkiyê Binali Yıldırım got: çalakiyên leşkerî "Avêtina li derveyî xeleka fermanê" tê kirin û ev yek "hewldana neqanûnî" bi zorê desthilatê ji aliyê "beşek ji artêşê" bû. Wî herweha got ku ew kesên tev de "wê bihayê herî giran bidin". Çapemeniya herêmî ragihand ku leşker bi tankan ketin Balafirgeha Ataturk a Stenbolê. Ev hat ragihandin ku, bikarhênerên internêtê di nav Tirkiyeyê de xwe negihîne Twitter, Facebook û YouTube û ew dê were asteng kirin. Twitter piştre îdîa kir ku ew "bê sedem bawer bikin wan bi temamî asteng kirin". Hinek rehîne ji aliyê bargehên leşkeriyê ve hatin girtin û tevî Serfermandariya Giştî Hulusî Akar a Serokê Tirkiyeyê hatin binçavkirin. Leşkerî jî ketin buroyên Partiya Dad û Geşepêdanê ya li Stenbolê û gel xwestin ku ew derkevin. Raporên zû diyar kir ku Serok Recep Tayyip Erdoğan li Marmarîs, başûr-rojavayê Tirkiyeyê, li cihê ku ew li ser betlaneyê ewle bû, rapor îdîakirin ku ew bi balafira taybet ji welat reviyan.
Di saet 00:02 dema herêmî (EEST) de, ev bi destê Reutersê de hate ragihandin ku leşkerên tirk di nava avahiyên ya kanala dewleta Tirk, di Saziya Radyo û Televizyonê (TRT) li Enqerê bûn. Di dema hewldana derbeyê de, leşkeran bi zorê daxuyaniya pêşkêşkarê nûçeyên a TRTê Tîjen Karaş da xwendin û got, "bi serweriya laîk û demokratîk yên qanûna ji aliyê hikûmeta niha jî lawaz hatiye dîtin" û Tirkiye niha ji aliyê "konseya aştiyê" ku dê "misogerkirina ewlekariya xelkê" ve hat birin. Di daxuyaniyê de hat xwendin ku di vê beşê de "Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê bi temamî li ser rêveberiya welêt girtin û ji bo aktîvkirina destûra bingehîn, maf û azadiyên mirovan, bi serweriya yasa û ewlekariyê giştî re derbe bû. […] Hemû lihevhatinên navneteweyî hê jî derbasdar in. Em hêvî dikin ku hemû têkiliyên me yên baş bi hemû welatan wê dewam bike". Plangerî, diyar kir ku ew "kirinên ji bo parastina sazûmana demokratîk û serweriya qanûnê kiribû, divê pêşanî bimîne". Di daxuyaniyê de herwiha îdîaya fermana desthilata demkî cengîyane kir ku destûra bingehîn a nû "di demekî kurt de" bên amadekirin. Kanala TRT ji hewayî ve hate binçavkirin.
Li dor saet 01:00 (EEST de, Erdoğan hevpeyvîneke ji FaceTimê bi CNN Türk re pêk anîna li ser alîgirên xwe kir ku li dijî berbendkirina-leşkerî derkevin kolanan û ti astengî guhdar nekin. Herwiha ferzkirinê de got: "Ti hêzeke li ser hêza gelê me heye tune ye". Ew çi dixwazin bila wî bikin, ji wan re meydanên giştî û balafirgeh vala û berfireh e".
Konseya Aştiyê ya Tirkiyeyê, Konseya Aştiyê ya Serbazî (), komeke serbazî ku di 15'ê tîrmeha 2016'an de li dijî 65em hikûmeta Tirkiyeyê hewldaneke kodetaya eskerî çêkiriye. Tê gotin ku ev derbe ji aliyê Muharrem Köse, Mehmet Oğuz Akkuş, Erkan Ağın û Doğan Uysal ve hat rêvebirin.
Konseyê li ser ekranên kanala fermî ya Tirkiyeyê TRTyê daxuyaniya kodetayê da xwandin.
Matsuo Bashō (松尾 芭蕉, jdb.1644 - 28.11.1694), navê zayinê Matsuo Kinsaku (松尾 金 作), paşê Matsuo Chūemon Munefusa (松尾 忠 右衛門 宗 房), helbestvanê herî navdar ê serdema Edo li Japonya bû.
Di dema jiyana xwe de, Bashî ji ber xebatên xwe di forma haikai no renga hevkar de hate nas kirin; îro, piştî şirovekirina bi sedsalan, ew wekî hostayê herî mezin ê haîkûyê tê nas kirin (wê hingê hokku jê re digotin). Helbesta Matsuo Bashō di navneteweyî de navdar e, û, li Japonya, gelek helbestên wî li ser bîrdarî û deverên kevneşopî têne hilberandin. Her çendî Bashî bi mafdarî li hokku li Rojava navdar e jî, wî bixwe bawer kir ku karê wîyê çêtirîn rêber û beşdarî renku bû. Ew tête gotin ku, "Pir şagirtên min dikarin hokku binivîsin û ez jî dikarim. Li ku ez nîşan dikim ku ez kî me, ew di girêdana ayetên haikai de ye."
Rêzedîrok an jî Demname (), riya dîmenkirinên lîsteya bûyeran li gor kronolojiyê, hin caran jî wekî berhemên projeya behs e. Ev bêhtirê nîşandanên forma grafîka barek dirêj a etîketa bi dîroka kêleka xwe û bi piranî bûyerên etîketa li ser xalên ku ew ê pêk hatin.
Ji bilî yên di dîroka (bi piranî) bûyerên ku çovikên grafikên bi ser etîketên deqên bikaranîn.
Tijen Karaş (z., li Enqere, Tirkiye), pêşkêşkareke nûçeyan a televîzyona tirkî TRT 1 e.
Pêşkêşkarê nûçeya kotedayê di destpêka Hewldana derbeya leşkerî ya li Tirkiye 2016'an de di bin dagirkeriya leşkeran ve li mala televîzyona TRT1ê bi zordestî çekan daxuyaniya Yurtta Sulh Konseyi (Encûmena Aştiyê ya Tirkiyeyê, Konseya Aştiyê ya Serbazî) vexwend. Pêşkêşkara nûçeyê herwiha bûye hêjara kodetayê û wiha bi bandor hate naskirin.
Tijen Karaş di sala 1975an de hate dinê û bi eslê xwe ji Yenimahalleya Enqereyê ye. Ji malbata xwe de keça navînî ye û sê xwîşk û bira ne. Di Zanîngeha Hacettepeyê de di beşa Sosyolojî ve bûye mezûn. Di kanala Nûçeyên TRT Ewrasyayê re li ber xwe berdide nav cîhana bername û Huner û Siyaset ji Ajansa Nûçeyan a Tirk re kuncikekê hatiye şandin.
Rêveberiya awerte, ferzkirina efserê herî payebilind leşkerî de wek walî û leşkerî an wek serokê hikûmetê ye, bi vî awayî, rakirina hemû hêza ji rêveberên berê, yasayî, û şaxên darazê yên dewletê ye. Ev bi piranî ji bo demekê ferz dema ku hikûmeta an sivîl desthilatê nemîne bi xebatê bi bandor e. Rêveberiya awerte dikare ji aliyê hikûmetên ji bo cîbicîkirina hukmê xwe li ser raya giştî bike.
Bûyerên wiha piştî derbeya leşkerî dibe (wek Tayland di sala 2006 û 2014'an de); dema ku ji aliyê protestokirina gel gef li (Çîn, protestoyên meydana Tiananmen 1989); ji bo tepisandina muxalefetê yên siyasî (Polonya, di sala 1981'an de); an jî ji bo aramkirina serhildanên an serhildanên fêm (Kanada, Krîza Cotmehê di sala 1970'an de).
Rêveberiya awerte dikare di rewşên karesatan mezin de xwezayî îlan bibe; lê belê, piranîya welatên bi kar sazîyeke legal cudahî, wek rewşa awarte ye. Rêveberiya awerte jî di dema pevçûnên ferz kirinê de û di dozên ji pîşeyan de, ku nebûna hikûmeta sivîl yên din ji bo nifûsa bêparsengî ye.
Xelatên Latin Grammy cara yekem di sala 2000'an de ji aliyê weşandina televîzyona CBS hate pêkanîn.
Salên Xelatdanê.
2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007
Xelatên Lo Nuestro an jî Premio Lo Nuestro (), şova xelata Spanî-peyivî ya dijimêreya baş a strana Latînî ye, ku bi pêşkêşkirin ji aliyê Univision e.
Premio Lo Nuestro a la Excelencia.
Li gel Kategoriyên ji bo cuda yên cure ya stranê, bi qedir de "Premio Lo Nuestro a la Excelencia", (di rastiya xwe de, Xelata "Ya me," ji bo Excellence) a pîşeyê an jî Xelata" 'serkeftineke jiyanê' " ye. Di lîsteyên jêr de salên wergirên borî ne.
Muhemmed Katib Erbîlî an ("Muhammad al-Khatib Arbili") yek ji muzîknasên kurd ên Serdema Zêrîn a Îslamê bû.
Muhemmed Erbîlî bi xwe ji Başûrê Kurdistanê ji bajarê Erbilê ye. Dîroknasê kurd Mehrdad Izady di pirtûka xwe a bi navê Kurd de behsa wî dike.
Roubaix () an jî Rûbê bajarekî kevn ê pîşesaziyê li bakurê Fransayê ye ku dikeve ser sînorê Belçîkayê. Di aboriya tekstîlê de bajarekî giring bû. Roubaix bi nêziki kesî dibe sêyemîn bajarê herî mezin ê herêma Hauts-de-France. Li bajarê beşek ji Ewropayên Metropolê a Lille () e.
Ev bajar baş tê zanîn a pêşbirka bisiklêtan wekî cihî qedandin "Paris-Roubaix".
Jinek ji xwe re fîstîng dike
Fîstîng an fist-fucking (bi îngilîzî "fist" bi wateya "mist", ango "mistegan", "misteniyan"), peyveke ku ji bo destekî gî dikine vajîna an jî anûs re tê bikaranîn.
Seksa komî, seksa garankî an jî boneya komî, ketina boneya zayendî ya di navbera bêhtirî du kesan re tê gotin.
Peyvên vê boneyê.
Zayendiya ku sê kesan bi hev re dikin.
Zimanî Îngilîzî de xelk jê re dibê "threesome".
Çarkirin an jî Çarî: Zayendiya ku çar kes bi hev re dikê. Zimanî Frensî de gel jê re dibê "Ménage à quatre".
Gang bang: Cureya boneyê ye ku kesek bi çendek kesan re eyni demê de an jî bi rêzê dikevê zayînê.
Orgy: Partiya seksê ye ku gellek kes tevlî dibê.
Zewacên Muhemmed an Jinên Muhemmed Muhemmed pêxember pêşiyê di 25 saliya xwe de bi jinekî bî a 40 salî Xetice bint Xuweylid re dizewice. Piştî wextan bi jinên ku mêrên wan dimirin ku ji bo li derve nemînin bi wan re jî dizewicî.
Misilman dema qala jinên Muhemmed dikin ji bo hurmetê dibêjin "Dayikên mu'mînan". Sedemê wî ji di sureya Ehzab ayeta 6'an e ku dibêje xanimên wî dêyên wanin.
Armanca zewacên Muhemmed.
Francis Edwards Peters dibêje ku; Zewacên Muhemmed bi pirranî ji bo ku jinên mêrên wan dimirin ku wan jinan li rastan nemînin, ji bo belavkirina misilmantiyê, ji bo gunehê wî bi wan dihat, û ji bo tengasiyê nekşînin zewiciye.
John Esposito jî dibêje; Zewacên Muhemmed bi taybetî ji bo jinên bî re jiyaneke nû bidest bixe zewiciye.
Muhittin Akgül jî dibêje; Zewacên Muhemmed hinekî jî ji bo xwendin û nivisê bûne.
Jin di îslamê de
Katy Perry navê wî ya rastî Katheryn Elizabeth (jdb. 25 çirê 1984), Katy Perry stranbêj, strannivîs û lîstikvanêke Amerîkayî ye.
Perry di sala 2008-an de bi albûma xwe ya duyemîn, One of Boys, rekorek pop-rock ku stranên "I Kissed a Girl" û "Hot n Cold" girt navdar. Rêya berê ji bo mijarên wê yên lezbiyenîzmê jî nerazîbûn derdixistin. Albûma wê ya sêyemîn. Teenage Dream (2010), nav dîsko derket, û yekemîn tomara wê bû ku derket Billboard US 200-ê. Ew di Hejmara Yek li Billboard Hot 100 ya Amerîkî de derket û stranên "California Gurls", "Xewna Teenage", "Firefire", "ET", û "Last Friday Night (TGIF)", dema ku "Yek Ku Got Away" gihîşt jimara sê li ser chart-ê. Ev album bû yekem ji hêla hunermendek jin ve ku pênc stranên yek-hejmarê di Dewletên Yekbûyî de hilberandin, û duyemîn piştî Michael Jackson. Di 2012 de, Perry dîsa albuma xwe wekî Teenage Dream: The Complete Confection derxist, ku stranên "Beşek ji min" û "Wide Awake" hilberand. Danasîna wê ya paşîn Prism (2013) bû, ku bû duyemîn wê ku topên nexşeyên DYE girt. Ew ji pop û dansê bandor dibe, û ew bû hunermendê yekemîn ku bi vîdyoyên pirjimar gihîştî yek mîlyar nêrîn li ser Vevo bi vîdyoyên ji bo stranên xwe "Roar" û "Horse Dark". Wê li pey vê bi'sahîn a 2017-yê re, ku di nav elektropopê de derket û bû albuma xwe ya sêyemîn ku di hejmar yek de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkî çap kir "Chained to the Rhythm" albuma herî serkeftî ya albûmê bû, ku di wextê piraniya stêrên yekem de ji bo reklama Spotify hilweşand. stranek ji hêla hunermendek jin ve.
Perry xelatên cihêreng wergirtiye, di nav de çar Guinness World Records, pênc Xelatên Muzîkê Amerîkî, A Brit Award, A Juno Award, û sêwan namzetên Grammy. Ew ji navnîşa salane ya Forbes-ê ku ji 2011–2019-an vir ve di nav muzîka jina ku herî zêde qezenc dike tê de cih girtiye. Nirxa wê ya texmînî ya ku ji 2016-an ve $ 125 mîlyon e. Ew yek ji hunermendên muzîka herî populer ên cîhanê ye, ku li seranserê cîhanê 18 mîlyon albûm û 125 mîlyon singê firotiye. Di fîlimê de, ew belgefîlmek xweser a bi navê Katy Perry: Part of Me di 2012 de derket û di sala 2011-an de fîlimê Smurfette deng da The Smurfs and the sequel its 2013. Perry di sala 2018-an de jî dest bi dadwerê li ser American Idol kir.
Katheryn Elizabeth Hudson di Santa Barbara, California de hat dinê, da pastorên Pentecostal Mary Christine (née Perry) û Maurice Keith Hudson. Dêûbavên wê dîsa xiristiyan ji dayik dibin, her yekê piştî "ciwanek çolê" zivirîn olê. Perry xwedan Englishngilîzî, Almanî, Irishrlandî û Portekîzî ye. Bi diya xwe re, ew neviyê derhênerê fîlim Frank Perry ye. Wê birayek piçûk bi navê David heye, ku stranbêj e, û xwişkek mezin, Angela.
Ji temenê 3 û 11 salî, Perry bi gelemperî li welêt geriyam dema ku dêûbavên wê li dêrê damezrandin berî ku dîsa li Santa Barbara bicîh bibin. Mezinahî, ew di salên destpêka xwe de beşdarî dibistanên olî û kempên, di nav de dibistana Christian Paradise Valley li Arizona û Santa Barbara Christian li California, Malbata wê di warê aborî de têkoşîn dikir, carinan stûyê xwarinê dixwendin û ji banka xwarinê jî dixwendin ku ji bo civînê li dêra dêûbavên xwe feda bikin.
Mezin bûn, Perry û xwişkên wê destûr ne hat dayîn ku xwarina nan bixwin Lucky Charms wekî peyva "luck" diya xwe Lucifer ji bîra xwe kir, û neçar ma ku hêkên şeytanok "hêkên hêrs" bibêjin. Perry di serî de li muzîka goselî guhdarî dikir, ji ber ku muzîka laîk bi gelemperî di mala malbata de ducarî bû. Wê muzîka populer bi CD-ve ku ew ji hevalên xwe dûr xist kifş kir. [13] Digel ku bi hişkî wekî olî nehatiye nasîn, Perry wiha gotiye, "Ez her dem dua dikim - ji bo xwe-kontrolkirin, ji bo mêrxasiyê."
Dixwaze ku ew mîna xwişka wê Angela be, Perry dest bi stranbêjiyê kir û bi kasetên kasetên xwişka xwe dest bi pratîkê kir. Wê li pêş çavên dêûbavên xwe, yên ku wê dersên dengbêjî hildidan ber xwe, wekî Angela di wê demê de bû. Wê di 9 saliya xwe de dest bi perwerdehiyê kir, û tevlî karûbarê dêûbavên xwe bû, di temenê 9 ta 17-ê de li dêra xwe stran kir. Li 13, Perry ji bo rojbûna xwe, gîtara xwe ya yekem hate dayîn, û stranên ku ew nivîsand, bi giştî weşand. Wê dema ku mezin bû, hewl da ku "piçûktî keçika kalîfornîstan be", û xortan dest bi rollerskating, skateboarding, û surfing kir. Birayê Perî Dawid di xortaniya xwe de jê re qala tirombêlan kir. Wê dersên danskirinê girt û fêr kir ka meriv çawa swing, Lindy Hop, û jitterbug.
Pêrista Pêşveçûna Mirovî (PPM) (), bernîşaneke statîstîka pêkhatî ji bendewariya jiyanê, perwerde û dahata serê kesekî e, ku bi bikaranîna ji ritba welatên nav çar taqên jor ên pêşketina mirovan e. Çendina welat jê mezintirê PPM ye, dema ku bendewarî asteke bilindtirî ji perwerde mezintirî e, ji TBH serê şênîyekî mezintir e, ji rêjeyê kêmtir e, û ji enflasyon kêmtir e.
Hikûmeta Herêma Kurdistanê.
PPM ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê jî 0,750 e.
PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e.
PPM ya Rojhilata Kurdistanê 0,688 e.
Qatjimara Gini, qatjimara Cini, yek nirxandina pîvana newekhevî yên belavkirina frekansê dike (mînak, giranbiha dahatû). Qatjimara Gini, qatjimareke ji bo pîvandinê dabeşkirina dahata neteweyî li welatekî wekhev e. Qatjimar nirxê di navbera 0 û 1 digre, bi nirxên bilindtir ji bo newekheviya mezintir beranberî ye. Ji bo nimûne, herkesî xwediyê civakekî hatiniya jî wekî qatjimara Gini 0 di kombûna hemû hatina yek kesê ye (ji bo endamên zêdetir ji yek kesê) civaka ji qatjimara 1 e. Qatjimara Gini di qada Tewana Lorenz ya jorîn bi parçekirin û tevahiya herêma di bin wekhevî di anketê de 45 derece tê hesabkirin.
Qatjimara Gini, bedenên dîsîplînê ji bo lêkolînkirina ziyanan dikarin bên bikaranîn, bi sosyolojiyê, aborî, ekolojî, endezyarî û wek çandinî di warên cuda de tê bikaranîn.
Koda welatên navperên asta bilind, (Îngilîzî ccTLD: "country-code Top Level Domain") dirêjkirina du peyvên dawî ya danzanîna navnîşana Înternet a welatan e.
Mînak di navnîşana www.rojava.krd ".krd" ji bo Kurdistan nîşana Koda welatên navperên asta bilind dide. Mînak ev kod ji bo Rûsya ".ru", ji bo Îtalya ".it" ye. Koda desthilata welat li ser her Navnîşana web nayê dîtin.
Demonîm (ji înglîzî: "demonym", ya ku ji yewnanî tê: û, ango "navê xelk, navê nîştecihan"), peyvekî ji navê cihê ku di pirsa ji bo diyarkirina nasnameya welatiyên an şûnewarên ji cihekî taybetî yên navdêr e. Bi kurdî, paşgira ku demonîm, niştecih û mensûbiyetê nîşan dide -î ye.
Çînî ji bo gelên xwecî yên li Çînê, Peravê Swahiliyan ji bo gelên xwecî yên Swahili an Vasvahiliyan, Brîtanî ji bo Keyaniya Yekbûyê an Brîtanya Mezinê, Amerîkî ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê an jî wek Kurd ji bo Kurdistanê.
TBH serê şênîyekî, di parîteya hêza kirînê di cîhanê de (PHK), ji bo sala 2014'an hate serastkirin
Ji bo TBH ya PHK'ê welatên cîhanê. DYA welatek girtîyek bingeh e, ku ev ji ber vê yekê 100 e. Nirxa endeksa herî bilind, ji bo Bermûda 154 e, Yanê berhemên li Bermûdayê ji DYA'yê %54 hîn zêdetir e.
Parîteya Hêza Kirînê an jî bi kurte PHK, cudahiyên buhayê asta di navbera welatên ku rêjeya bi veguhastina pereyan e. Dema ku cotek pereyan bi rêjeya giştî ya ji bo pereyê cuda vegerî, dikare di hemû welatên ku di heman selikên mal û xizmetan bên kirîn.
Parîteya kirîna mutleq; Her du welatan de, komeke berhemê (bi taybetî CPI) tê wateyê wekhevkirin buhayê ji destê xurdeyê.
Transatlantîk, navê giştî yê wasiteyên veguhastinê yên ku Okyanûsa Atlantîk dikarin derbas bikin û di navbera Ewropa û Amerîkayê de biçin û werin e.
Û her wiha ji tiştên ku Atlantîkê derbas dikin (ji Amerîkaya Bakur ber bi Ewropayê ve diçin) re jî transatlantîk tê gotin.
Komên etnîk di nexşeya Kafkasyayê
Etnîsîte an jî etnîkî, komên civakên mirovan ku hev û din piştguhkirin û li ser bingeha a rast an ferezî endamên berê yên di raya giştî de. Komên etnîk de komên civakî ji yên din jî bi her cûre û cudahiyên çandî yên ji hev cuda ne. Li hin welatan de, bi dehan, bi sedan komên etnîkî dikarin di yên din jî hate dîtin.
Etnîsîte.
Pênase ji komên etnîk li ser John Milton Ying ve sê naverok tespît kirin.
Ev her sê krîter dê di navbera kesan û komên cuda be û ku gor pîvanên bi rêjeya ji netewê, tê pîvandin. Kombînasyona jî ji aliyê sê pîvanên hanê bi çavekî cuda ji kesekî rates kesê nirxandin bi objektifbûn subjektîf e.
Têgeha etnîkî an jî komeke etnîk konsepta virt di sosyolojîyê de ye. Ev ji aliyê Nathan Glazer û Daniel Moynihan nasandin bû. Etnîsîte dijî warê nijadî konsepteke berfirehtir e. Sîmayek e ji tevna civakî, endamên komeke taybet ji bo nasnameya wan neyê, koma ji bo siyasetê, ji bo îfade hîsên xwe yên aîdbûnê Etnîsîte di koma ku ji kesên wisa kevn bû, di heman demê de jî hatiye dîtin yên ku di warê husn nijadî kirin tawanbarkirin.
Bi giştî, etnîkî, e ku self-hişê, di heman demê de weke yekîtiya siyasî serdest di asta navnetewî de weke kolektîf naskirin dîrokî Etnîsîte danasîn. Ji bo nimûne, nêzî sed kes li Îranê, bi sedan kes li Hindistan, Fransa û mînakên hevokan ên komên etnîk yên li Tirkiyeyê ji bo li dora 30 mimkun count. Komên etnîk de bi avahiya wek nasnameya dîrokî û çandî de xwe polîtîze. Hemwelatî, cudakarî, nîjadperestî, cihêxwazî, wekhevî, qirkirina, kollektivist, têgehên pirçandî, çoktürcülük, çandên din, milet, netewe, ziman, nijad, xizmatî, ol, kolonyalîzmê, koledarîyê, ji nêz ve pêwendîdar, wekî kêmanîyên. Civaknasên carna di navbera Etnîsîte diçe şûna wan digire yên asîmîlasyonê, pirrengî, serhildana sîyasî li hemberî asîmîlasyon, piştgiriya li dijî cudagerî û newekheviyê re bêje, hatiye dîtin.
Zimanê neteweyî li ser navê zanîngehê de an bi zimanê standard ji neteweya e, di wateya berfireh jî danekî ji bo hemû zaravayan, sociolects û guhertoyên zimanê fonksîyonel yên ku di çarçoveya civaka zimanî bi dîrokî-siyasî danasîn. Pênasen ji zimanê netewî bi pirsgirêk in, ji ber ku di çarçoveya pênasên netewe, dewlet û ziman pirî caran bi unîforma ne.
Têgeha zimanê neteweyî ji nêzîk ve weke konsepta nûjen bi pêşkêşkirina netewe çandî ye, ya ku wek ku, ziman danasîn, çandî û siyasî de axa yekgirtî ve girêdayî ye. Ji ber ku nûjenên feraseta netewe yên li Fransayê di sedsala 16an de zaravayê di Parisîyan ji Langues d'petrolê ji bo cara yekemîn zimanê netewî di wateya nûjentir derve hate avakirin. Zimanên neteweyî çalakiya di gelek dozan de ji aliyê polîtîkayên zimanê teşwîq kirin an hate afirandin, bi awayekî sûnî û amûreke girîng ji bo damezrandina dewletên netewî di sedsalên 18'an û 19'an de bûn. Îcrayê ji ber armancine siyasî yên bikaranîna sole yên zimanan netewî di hinek welatan de di encamê de ji dîroka zilm û zordarî û çewsandina li ser gelek zimanên hindikayiyan bûn.
Îro, li gelek welatên Di makezagonên an qanûn yek an jî zêdetir zimanan weke zimanên neteweyî, ku gelek ji wan zimanên fermî ne û paşê wan bi xwe jî danasîn. Lê belê, ev bikaranîna zimanên din ên fermî ne bes e. Di gel wan, bi zimanên din li ser rewşa zimanê hûrgelê heye. Zimanê neteweyî û zimanê fermî dibe an jî dibe ku ne weke. Bi vî awayî, ji bo nimûne, zimanên neteweyî li gelek welatên afrîkî bi Fransî an jî Îngilîzî wek zimanê fermî tê axaftin, lê wek jî bi zimanên cuda ne.
Çerxa cemserê ji bakur ve piraniya pênc derdorên sereke yên hêlîlarên ku boneya nexşeya erdê ye. Li herêma bakur ji vê xelekê wekî Arktîk tê naskirin, û li qada bi tenê ji bo başûrê tê gotin di hedê xwe bêçekên bakurê. Bakur yên li Çerxa Arktîkayê, ku roj e raserî qeraxa ji bo bîst û çar saetan berdewam kêm carekê sala (û ji ber vê yekê di nîvê şevê xuya) û li jêr asoyê ji bo bîst û çar saetan berdewam kêm carekê sala (û ji ber vê yekê xuya ne nîvro); ev jî ne rast e di çembera cemserî miqabilê di Nîvkada Başûr, li Çerxa Antartîkê.
Helwesta Çerxa cemserê ne sabît e; wek ku ji 28'ê tîrmehê 2016, ew direve 66° 33'46.3 Bakurê Ekwatorê. Hêlîlarên xwe ya girêdayî bi zirara serrûyê erdê de, ku fluctuates di nava margin ji 2° ser demeke 40,000-salî, ji ber ku hêzên akincîbûnê ji ber orbitê ji Heyvê. Wekî encam, Çerxa cemserê niha li ber tekçûnê berbakûr li bileziya yên li ser 15 m (49 ft.) serê salê.
Meclîsa jorîn carna Senato ya bi navê yek ji herdu pêşvebirinên du erzaqxaneyên meclisan e (an jî yek ji pêşvebirinên sê erzaqxaneyên meclisan e), meclîsên din ber meclîsa jêrîn e. Meclîs bi fermî wek meclîsa jorîn terxankirî ye û ji meclîsa jêrîn bi piranî ya biçûk gelek caran hêza zêdetir hatiye sînorkirin. Wergerandî yên meclîsa jorîn di nav welatên Brîtanyayê de wek House of Lords, Senatoya Kanadayê, Rajya Sabha Hindistanê, Encûmena Federasyonê ya Rûsyayê, û Senatoya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
Zagonsazî, tenê sepandina ji yek meclîs e (û ji ber vê yekê ne ji bo meclîsa jorîn, ne jî meclîsa jêrîn) wek yek-kamarayî binavkirin e.
Meclîsa jêrîn
Kemaledîn Hesen bin Eli bin Hesen el-Farisi an Kemaledîn Elfarisî (1267 - 1320) Zanyarê stêrnasî, matematîk û fizîkê ye.
Kemaledîn Elfarisî ji bajarê Tewrêzê ye.
Wî pirtûka Îbn Heysem a Optîkê şerh kiriye. Xênc ji wî wekî din jî gelek pirtûk nivîsiye.
Ebdurehman Sûfî (farisî: "عبدالرحمن صوفی", jdb. kanûna pêşîn 903 – m.) stêrnasê fars yê sedsala 10an e.
Ebdurehman Sûfî li bajêrê Reyê hatiye dinyayê lê bi pirranî li Îsfehanê jiyaye. Kratera li ser heyvê a bi navê "Azophî" bi navê wî ve hatiye binavkirin. Bi xwe li ser berhemê Betlemyûs xebitiye.
Xazinî, Ebûlfeth Ebdelrehman Mansûr el-Xazinî an jî Ebûlfeth Xazinî (erebî; الفتح الخازني, "Alfath al-Khazini"‎‎, farisî; ابولفتح خازنی‎‎, "Abulfath Khazini") (jdb. ? - m. 1115–1130?), matematîknas û stêrnas bû. Xazinî di bin bandora Aristoteles de maye.
Li bajarê Merwê (Turkmenistana îro) hatiye dinyayê, zanistvanekî mezin ê wexta xwe ye, keşfa quweta ku cisman ber bi navenda erdê ve dikşîne, kiriye. Navdanka Xazinî "Ebûl-Feth" e.
Xazinî berhemên  Bîrûnî û Îbn Heysem xwendiye û li ser xebitiye û hinekî nûvedan kiriye.
Komkujiya Qamişlokê ew bûyera bi bombe ye ku di 27ê tîrmeha 2016an de li bajarê Qamişlo, paytexta Rojavaya Kurdistanê, pêk hat.
Di spêdeya 27ê tîrmehê de kamyoneke bombekirî li Kolana Mezin a Taxa Xerbî ya Qamişlokê hat teqandin. Li encama vê teqînê de 44 kes qurban bûn û hijmareke mezin jî birîndar bûn. Ji ber şida bombeyê li Nisêbînê jî camên hin avahiyan şikiyan û du kes birîndar bûn.
Rêxistina terorîst Daiş berpirsyariya xwe ya wê peqînê ragihandiye.
Meclîsa jêrîn yek ji herdu meclisên pêşvebirina du meclîsî ye, meclîsên din ber meclîsa jorîn e.
Wek di nava Nûnerên Meclîsa Awistralyan e.
Tevî ku helwesta xwe ya fermî "jêr" meclîsa jorîn de, di gelek qanûnçêkerîya cîhanê, ku ji meclîsa jêrîn zêdetir hatiye şiyanên desthilatê.
Zagonsazî, tenê sepandin ji yek meclîsa weke yek-kamarayî binavkirin e.
Navên hevbeş.
Ser gelek meclîsa jêrîn de bi awayê navê: Meclîs/Nûnerên Erzaqxaneyê/Gel/Hevbeş/Parlementer.
Meclîsa jorîn
a> (standin di daneyên sala, weşandin li ser 14'ê berfanbarê, 2015).
a> ji aliyê welat dike (standin di daneyên sala 2013, weşandin li ser 24'ê pûşperê, 2014).
Ev, lîsteya hemû welatên ji aliyê Îndeksa pêşveçûna mirovî wek di Rapora pêşveçûna mirovan a Bernameya Pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî ya di nav de ye. Rapora dawî, li ser 14'ê berfanarê 2015'an de serbest hat berdan û pirtûkên li ser esasê texmînên bo 2014'an e.
Di sala 2010'an de Rapora Pêşveçûna Mirovan zêdetir Newekhevî-Eyarkirî Pêşveçûna Mirovî (N-EPM) hat kirin pêk hat. Gava ku ÎPM sade kêrhatî dimîne, diyar kir û potansiyela "Pêşveçûna Mirovî" li ÎPM dikare wek îndeksa bînrawe "(an jî ya herî zêde N-EPM dikare bibe" N-EPM asta rastî ya Pêşveçûna Mirovî (hesab ji bo newekheviya) ne "bidestxistin, eger ti newekhevî heye)".
Tîrbûna Gelhe (gelhe her km2) ji aliyê welat di sala 2018
Ev, lîsteya welatên û girêdayînên derkeft di aliyê piraniya şêniya mirovan, û pîvana bi hejmara niştecihên mirovan her kîlometrên çargoşe an mîl çargoşe ye.
!Helw.!!Welat (an jî herêmên girêdayî)!!Rûerd (km²)!!Rûerd (mi²)!!Gelhe!!Tîrbûn(gel./km²)!!Tîrbûn(gel./mi²)!!Dem!!class="unsortable"| Çavkaniya Gelhe
Tabloya Duyemîn.
!Helw.!!Welat (an jî herêmên girêdayî)!!Rûerd (km²)!!Rûerd (mi²)!!Gelhe!!Tîrbûn(gel./km²)!!Tîrbûn(gel./mi²)!!Dem!!Çavkaniya Gelhe
Qurana bi zimanê kurdî an Wergera quranê ya kurdî, Quran bi zimanê erebî ye. Piştî Belavbûna Îslamê zivirandin zimanên din jî, îro Quranê zivirandine hemî zimanan.
Herçiqas pelên wî niha bidestên me neketibin jî, tê gotin Quranê herî pêşîn Xanayê Qubadî zivirandiye zimanê kurdî.
Di sala 1980ê de Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir.
Abdullah Varlı jî di sala 1994'an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê zivirandine.
Mele Muhemmed Garsî Farqînî meala wî di 2003îyan de bi navê “Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz” nivîsiye.
Mele Muhemmedê Hekarî di sala 2007an de bi navê “Ronahîya Qur’ana Pîroz” meala wî nivîsiye.
Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin.
Qur’ana pîroz Kurdî -Tirkî Meala Wê ya îcmalî jî di sala 2009an de ji aliyê Tenvîr Neşriyatê ve hate weşandin.
Muhemmed Şoşikî 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.
Fikrî Amedî 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" ve nivîsand.
Cuz, (erebî: جزء, gelejmar: اجزاء aczâ) ji beşên Quranê re tê gotin.
Di bêhtirê Qur'anên çapkirî de yek cuz dibe 20 rûpel.
Bi tevahî di Quranê de 30 cuz hene.
Tecwîd, ji xwendina Quranê re tê bikaranîn. Quranê bi Tecwîdê ve bi şekle baş ve têye xwendin.
Hefiz bi pirranî Quranê bi Tecwîdê ve dixwînin.
Wergera Quranê, meala Quranê yan jî zivirandina Quranê ji zimanê erebî bizivire zimanekî re tê gotin.
Quranê herî pêşîn Selmanê Farisî zivirandiye zimanê farisî.
Behaedîn Amilî, an bi navê temamî Behaedîn Mihemed bin Husên bin Ebdisemed el-Amilî (Jidayîkbûn 1547 - mirin 1622) (erebî: شیخ بهایی, "Şêx Behaî") stêrnas, matematîknas, avahîsaz û helbestvanekî sedsala 16an e ku li bajarê Balbeka Libnanê ji dayik bûye. Behaedîn bi xwe hîna zarok bûye bavê wî koçî Îranê dike.Berhemên xwe bi zimanê erebî û bi zimanê farisî nivîsiye.
Behaedîn Amilî ji stêrnasê pêşiya ku Teoriya Kopernîkus hereketa dinyayê tê derxistiye.Gora Behaedîn Amilî
Kemaledînê Yûnis, Kemaledîn ibn Yûnis an Eb-ul Fetîh Mûsa Kemaledîn an jî Îbn Yûnis (b. 1156, Mûsil - m. 1241 Mûsil) stêrnas, matematîknas û fiqihnasê kurd e.
Kemaledîn di sala 1156an de li bajarê Mûsilê ji dayik bûye û di sala 1241ê de jî, dîsa li Mûsilê wefat kiriye. carna wek Mewsilî jî tê naskirin. Navê wî yê rast "Mûsa bin Yûnus bin Muhammed bin Men’a" ye. "Kemaledîn" jî bernavkekî wî ye.
Kemaledîn zanayekî xurt bûye, zêdetir matematîknas û stêrnas bû.
Kemaledîn, pêşî perwedehiya xwendinê li ba bavê xwe Şêx Yûnis Rizaedîn kiriye, xasma dersên fiqihê wergirtiye. Piştî xwendina li cem bavê xwe di sala 1175an de çûye Bexdadê di Medreseya Nîzamiyeyê xwendina xwe pir pêşve biriye. Li cem Şerafedîn Tûsî perwerdehiya matematîkê girtiye. Ji bilî xwendina olî û matematîkê, zêdetir li ser zanista mentiq, metafizîk, fizîk, tib, hedîs, û tefsîrê gelek berepêş çûye. Li ser berhemên Betlemyûs xebitiye pirtûka wî a "Almagest"ê, cebir û arîtmetikê jî hîn bûye.Zanayên wek Esîredîn Elebherî û gelekî zanyarên navdar di binê bandora wî de mane.
Kesên Ewropayî ji zanistên wek fizîk, stêrnasî û matematîkê hez dikirin. Wî demê li welatên Ewropayê kesên ji evan zanista bizanîbyana pir kêm bûn ji ber wî di zanistê de xwe li welatên misilmanan digirtin, li ser evan zanistan mijarekî hebûya dişandin welatên misilmanan çinkî wî demê Serdema Zêrîn a Îslamê bû li ser zanistê misilman pir pêşve bûn. Rojekî mijarekî li ser zanistê hebû kesekî nizanîbû ku serrast bike şandin Mûsilê cem Kemaledînê kurê Yûnis bersiv da û serrast kir.
"Almagest" pirtûka Betlemyûs a herî navdar e. Ku li ser stêrnasiyê ye, pirtûk ji sê cildan pêk tê. Berê matematîk çiqilekî stêrnasiyê bû ji ber vê yekê navê pirtûkê bi matematîkî derbas dibe.
Navê pirtûkê ê rastî û. Piştra pirtûkê navê xwe di de û girt. Navê "Almagest" () ji navê tê. Navê erebî tê ji.
Ebdullah Pîrebab li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Mehabadê li gundê Duhbikirê jidayikbûye. Pîrebab li ser geometrî, topografya û cebîrê pir zane bû. Gelek xebat kiriye li geometriyê.
Li ser pirtûkên Behaedîn Amilî, El-Bîrcendî û  Zekeriya Qezwînî rexne çêkiriye.
Bi xwe di dibistana Ebas Axa de perwerde daye û di sala 1900î de wefat kir.
Îmam Bîrgîvî (z. 1521 - m. 1573), alimek ji alimên osmanî yên herî navdar bû. Navê wî Muhemed kurê Elî Bîrgîvî bû, bi Zeynedîn jî hat naskirin. Di roja înê ya 27ê gulana 1521ê de li Balıkesirê hatiye dunyayê.
Bi zanabûna xwe, bîr û baweriya xwe, jêhatîbûna xwe û çelengtiya xwe tê naskirin. Di nav alimên osmanî de, di sedsala xwe da herî navdar cenabê îmam Bîrgîvî bû û mezhebê henêfî dişopand.
Îmam Bîrgîvî, bavê xwê mirovekî alim bû û li medresê seydatî dikir. Dema pêşiyê li hinda bavê xwe bû xwendekar û ders(wane) ji bavê xwe girt. Le belê hemsalê xwe zû derbas kir û ket astek bilind. Mixabin zanêbûna xwe gihand zanebûna bavê xwe. Dû re jî ji bona îlmê xwe zêde biki çû Stembolê. Li medresa bi nav û deng Semaniyyê, li hinda Ahîzade Mehmet Efendî xwend. Medresa Semaniyye bi kêf û hezkirinek pir mezin qedand û îcazet girt, bû muderrîs. Dû re li cem qadi esker Abdûrrahman efendî jî wane(ders) domand.
Dema bû mamoste, demikê li Stembolê ders da û ket tarîqata bayramiye. Îmam Bîrgîvî, li hinda Abdurrahman Karamanî re jî bû xwendekar. Le belê di demik hindik da dersa Abdurrahman Efendî jî qedand û ket çavê Abdurrahman efendî. Bi semedê Abdurrahman efendî di demikê da li Edîrnê peywîra Qassamî eskerî (Qazîye mîrat bela dikin) kir. Le belê ev peywîr jî berda û dixwest dest ji karê dunyayê berde. Le belê bi daxwazîya Abdurrahman efendî, Îmam Bîrgîvî waz û pend û şîret domand.
Mamosteyê Selîmhanê duyem, Ataullah efendî li bîrgî medreseyek ava kir û xwest Mihemed (Îmam Bîrgîvî) bibi seyda yê medresa wî û xwendekara xwendin bide. Îmam Bîrgîvî, çû Bîrgî û dest bi xwendina xwendekaran kir. Şîret li xelkê kir û gelek pirtûk nivîsandin. Û heta davî ya emrê xwe li bîrgî ma û bi navê bîrgîlî navdar bû. Îmam Bîrgîvî ji tiştên heram (qedexe) dûr diket û baş zanî bû dunyayêkî derewîn e. Jiyana xwe li gor fermana Xwedê xwe di domand. Ji Xwedayê xwê ra bendîtî dema dikir, pir kêfxweş dibû. Di sedsala tê de bi gelek aliman re jî ket nîqaşê, tiştên dînî qilawiz (rênîşan) dianî. Îmam Bîrgîvî di der heq ê îslamê da, ne di tirsiya û fedî nedikir, rast rast bû. Sadrezam Mehmet paşa jî ji Stembolê tê, ji Îmam Bîrgîvî pend û şîreta digire.
Zanabûna Îmam Bîrgîvî.
Îmam Bîrgîvî, alimekî pir zana bû, bîr bir bû, gotinê xwe ji kesîra teksîr nedikir. Li gor Qurana pîroz û sineta Mihemed jiyana xwe didomand. Di dema Îmam Bîrgîvî de aliman pirtûkên xwe pêşkêşî padîşahan dikirin. Lê belê Îmam Bîrgîvî, gotina xwe rast digot û pesnê padîşahan jî ne dikir. Heta rexne dikir, ji ber ku pertîl zê de bûbûn.
Îmam Bîrgîvî, pesnê hinik aliman daye, weki Îbn Teymîye; hinik jî rexne kirine, weki Îbn Arabî. Îmam Bîrgîvî, di der heqê bîdat û heraman (qedexe) gelek fetwa danîn, wek mirov bêje alimekî xwe pêşda kiribû û rê nîşaniya mirovan dikir. Hinik tiştên bîdat û qedexe rêz kirine.
Îmam Bîrgîvî di 1573an de li Bîrgîviyê jiyana xwe ji dest da û çû ser dilavaniya Xwedê. Mezelê wî li bajarê Îzmîrê, li navçeya Odemiş, li gundê Bîrgiyê li ser girekî ye.
Zimanê pehlewî yê eşkanî - an jî zimanê pehlewanî an zimanê partî - zimanê gel, keyetî û xanedana eşkaniyan bû. Di dema 250ê berî zayînê heta sala 224 de li kêleka aramî wek zimanê fermî yê keyekseriya eşkaniyan hat bikaranîn û di dema Sasaniyan de dijîya û tê zimanê Sasanî şûna wê girt.
Zimannas û zanyarê Mehrdad Izady îdîa dike ku pê re, zimanê pehlewanî û xwe navê Pehlewan, Pehle, Pahla û hwd. li Kurdistanê hîna dijîn. Jê nimûneyek navê zimanê Feyliyan e ku bi eslê xwe û berê Îslamê wek Pehlî hat nasîn. Ji ber ku di alefbayê erebiyê de tîpê "p" tine ye, ji vê demê ve bo vî zimanê kurdî, "Feylî" hat gotin. Her wiha tê zanîn ku li Kurdistana Rojhilatê devereke bi navê Pahla heye ku tê de hîna Kurdên feylî û lekî dijîn.
Zimanê pehlewî yê eşkanî
Di îslamê de çar pirtuk an Çar pirtukên pîroz ya pêşîn Tewrat e ku ji Mûsa pêxember re hatiye, ya dûyemîn Zebûr e ji Dawid pêxember re hatiye, ya sêyem Încîl e ku Îsa pêxember re hatiye, ya çarem Quran e ji Muhemmed pêxember re ji aliyê Xwedê ve hatine.
Li gorî îslamê orjînala Tewrat û Zebûr ji aliyê Cihûyan ve, orjînala Încîl jî ji aliyê Xiristiyanan ve hatiye guhertinlê Quran heta Qiyametê Xwedê diparêze.
Ji bo misilmanan pêvûste ku bawerî bi van her sê pirtûkan ên neguhertî jî bawerî bîne.
a> ve tê pêşandan ku firîşteyeke parêzvan li du zarokan temaşe dike.
Firîşte, melek an jî milyaket (erebî: ملاك, "malak" îbranî: מלאך, "malˀāχ", yewnanî: Άγγελος, "ángelos"), terîmeke dînî ye ku li gorî baweriyan xizmetkariya xwedayan dike. Li gorî olên îbrahîmî gelek caran wan wekî navbeynkarên esmanî yên di navbera Xwedê (an bihuştê) û mirovahiyê de nîşan didin.
Di nava karên wan de ji bo mirovan parêzvan, rêber û xizmetkariya Xwedê heye. Olên îbrahîmî hiyerarşiyên firîşteyan ku li gorî mezheb û dînan diguherin, tê pênasekirin. Hinek firîşte xwedî navên taybet in (wekî Cibrayîl û Mîxayîl).
Firîşte, ku di zimanên rojavayî de tê bikaranîn ji peyva yewnanî "ángelos" tê girtin û "ángelos" di yewnaniya kevn de tê wateya sefîr. Li gorî panteona yewnanî ya firîşte Angelia, peyamnêrê xwedawendanan e û keça xwedayê peyamnêr Hermês e.
Pispor dibêjin ku peyvên wekî milyaket, melîk, milk, milk û memlûk ji navê "Molek" ("molekh", "molokh") hatine afirandin. "Molek" xwedayê gelê Emon ê ku cîranê îsraêliyan bû.
Di baweriya zerdeştiyê de kesayetên cuda yên bi xuyabûna firîşteyan hene. Her kes xwedî firîşteyek parêzvan, bi navê Fravaşî ye. Ew alî mirovan û zindiyên din dikin û di heman demê de ew enerjiya Xwedê nîşan didin.
Amesha Spentas gelek caran wek firîşteya hatine hesibandin, lê belê ji wan re tu referansên rasterast tune, ku wan peyaman anîne. Ahûra Mezda ("Perwerdekarê Biaqil", Xwedê); ew di destpêkê de bi awayekî veqetî xuya bûn û paşê bûne kesên şexsî ku bi aliyên cuda yên afirandina Xwedê re têkildar bûn.
Baweriya bi firîşteyan beşek ji baweriya olî ya îslamî ye, ango ew yek ji prensîbên baweriyê ye. Li gorî vê yekê, kesê ku di dînê îslamê de bi hebûna firîşteyan bawer nake û nêrîna firîşteyê îslamê bawer nake. Mijar di 2/285 û 2/177 de di Quranê de derbas dibe.
Di îslamê de, firîşte wekî hebûnên ku naxwin, venaxwin, mêranî û jinîtiya wan nîn e, xew nakin, gunehan nakin, nedîtî ne, ji ronahî an agir hatine çêkirin. Wezîfeya wan ev e ku li afirîdên bi navê Xwedê temaşe bikin, di wan cûrbecûr de hêz û karên hunerî yên Xwedê bibînin, ji hemî kêmasiyan pesnê Xwedê bidin û ji Xwedê re perestîşt bikin.
Firîşte, bi îbranî מלאך "mal'akh" "peyamnêr", bi wergera Tanaç û di kevneşopiyeke dirêj de wek hebûnên xwezayî yên li ezmanan li ba Xwedê disekinin, lê ji Xwedê cuda ne û ji wan re dibin xizmetkar. Carinan ew daxwaza Xwedê ji kesên hilbijartî re tînin. Di kevneşopiya Cihûyan de jî ji mirovan kêmtir in, ji ber ku îradeya wan bi xwe nîne û tenê dikarin daxwazên xwedayî pêk bînin.
Mesîhî.
Di xiristiyaniyê de milyaket her dem xwedî girîngiyek mezin in. Di doktrîna milyaketê Pseudo-Dionysius Areopagita de, rêza hiyerarşîk a milyaketan rolek sereke dileyze. Thomas Aquinas bi berfirehî li ser doktrîna melekan di berhema xwe Summa Theologiae de diyar kiriye. Li gorî Thomas, firîşte hebûnên nemadî ne, ji formên paqij pêk tên û ti xuyabûneke ya wan tine. Di Încîlê de, di nav firîşteyan de behsa celebên cûda dike.
Muhemmedê Hesenê Kurdî (z. 1379 - m. 1439) bijîşkekî bi eslê xwe kurd e. Bi navê Îbn el-Kurdiye jî tê naskirin. Navê wî yê dirêj Muhemmedê kurê Hesen kurê Ehmed kurê Muhemmed el-Şems Ebû Ebdullah el-
Kurdî el-Makdesî ye. Dê û bavê wî ji Kurdistanê koçî Mekeyê kiribûn.
Muhemmed kurê Hesenê Kurdî li Mekeyê  perwerdehiya xwe jî li wê li cem alimêm mezin girtiye. Pir li ser tibê xebitiye.
Îbn Dînar, fîlozof û bijîşkekî kurd yê sedsala 11'an ê serdema Merwaniyan e. Tê texmîn kirin bi xwe ji Farqînê ye.
Pirtûkekî wî bi navê El-Perbazîn ser tibê heye.
Beyt an beyit stran û helbestên olî ne. Carna weke "Îlahî" tê gotin. Îlahî tê wateya Ey Xweda.
Nivîskarên beytan dinivîsînin di beytan de qala Xwedê Pêxemberan dikin û besna wan didin.
Kesên ku beytan dibêjin ji wan re beytbêj tê gotin. Elî Herîrî û Yunus Emre gellekî beyt nivîsîne.
Qetbûna heyvê (erebî: انشقاق القمر'") li gorî sureya Qemer û hinek hedîsan tê gotin ku Muhemmed pêxember tiliya xwe ber bi heyvê kiriye û heyv bûye du qet.
"Saeta qiyametê nêz bû û hîv bû du şeq. Eger ew mûcîzeyeke bibînin, hema rû jê dizivirînin û dibêjin "Ev ji berê de sêhreke bi hêz û dewamî ye."
Îro bi wêneyên NASAyê ve jî hinekî alimên îslamê dibejin ew qelişteka heyvêde kifş e.
Nikki Benz (bi navê rastî Alla Montchak bî ûkraynî / rusî Алла Мончак; jdb.. 11ê kanûna pêşîn 1981 li Mariupol, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst) modela kanadî, pornostêrk û derhênera fîlman yê bi eslê Ûkraynî ye.
Benz li Mariupol, Ûkrayna ya Yekîtiya Soviyetê ji dayik bû; malbata bavê wê kanadayî bûn. Di heft saliya xwe de, wê bi dêûbavên xwe re koç kirin Kanada. Ew li Toronto mezin bû.
Benz berî kariyera pornoya xwe wekî modela mayoyê û rûtker xebitî. Ew bi e-nameya derhênerê pornoyê Jim Gunn, ku wê Frank Kay, serokê Pleasure Productions, nas kir, ket branşa fîlmên erotîkî. Wê di kanûna paşîn a 2003an de bi Pleasure Productions re navîşand û yekem dîmena zayendî ya li ser ekranê li Strap on Sally 20 bi Gina Lynn re çêkir, û yekem dîmena kur-keç bi Ben English re di "The Sweetest Thing" de. Piştî ku peymana xwe qedand, Benz çû Los Angeles û di îlona 2004an de bi Jill Kelly Productions re îmze kir. Benz di îlona 2005 an de bi "TeraVision" re peymanek navîşand.
Ew "Penthouse Pet of the Month for April 2010" e, û di hejmara Gulan 2008 de jî keç û bergê kovarê bû. Benz wekî Penthouse Pet of the Year 2011 hate binav kirin.
Di hezîrana 2016an de, Brazzers navîşand ku bibe yekem balyoza marqeya xwe ku hilberên xwe bide nasîn. Çend meh şûnda, Benz angaşt kir ku dema ku ji bo malperê fîlm dikişand êrîş li wê hat kirin. Wê angaşt kir ku derhênerê dîmenê Tony T wê xeniqand piştî ku wî xwest ku kişandina fîlmê bide sekinandin. Piştî tawanbarkirinan, çend lîstikvanên din jî di nav de Dana DeArmond, Carter Cruise, û Devon çîrokên xwe yên derhêner derxist pêş. Tony T û Ramon Nomar li dijî Benz û Brazzers ji ber bêrûmetiyê doz vekir.
Xûyabûn.
Digel Lisa Ann û Sean Michaels, Benz di nîsana 2010an de Xelatên XRCO-yê hevkarî kir. Benz li ser  FoxSports.com pêşandana Cubed gelek pêşandan çêkiriye, ku jinek paqijker a hişmend û jêhatî ya werzîşhezê dilîze.
Di 2012 de, Benz di lîstikek vîdyoyê "Saints Row: The Third – Penthouse Pack de", ku ji hêla Volition ve hatî weşandin hate pêşandan. Ew di vîdyoyek muzîkê de,"Lose Yourself", jî hate xuyang kirin. Di sala 2013an de ew bi kurtî di fîlmê "Pain and Gain" de xuya bû. Ew di fîlmê dramatîk "My Trip Back to the Dark Side", ku ji hêla derhêner Shane Stanley ve hatî rêvebirin de xuya dibe.
Karên din.
Wê li KSEX pêşandanek bi navê Peymana Superstars li kêleka Lacie Heart, Ashley Steele, Stormy Daniels, û Tyler Faith kir, lê dev ji "tixûbên demê" berda.
Benz û hevkara wê lîstikvana salmezinan Alexis Texas biryar dan ku ji bo wekheviya zayendî kampanya bikin û piştgirî bidin hunermendên jin ên li jorê bê (toplessnes) ji hêla hunermendên Times Square ve bi nîşandina çiçikên xwe li Times Squareê.
Kampanyaya şaredariya Torontoyê.
Di gulana 2014an de, Benz bi riya hesabê xwe yê Twitter -ê berendamiya xwe ji bo namzediya şaredariya bajarê Toronto yê Kanadayê ragihand. Wê biryar da ku ji bo şaredariyê ya Toronto li dijî Rob Ford şer bike. Daxuyanî piştre ji hêla Huffington Post, TMZ, û di hevpeyvînek Playboy.com de hate behskirin. Nûçe di heman demê de bi navgîniya Yahoo li Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Fînlenda ve bala navneteweyî kişand. Di 28ê gulana 2014an de, Benz hewl da ku serlêdana xwe bike da ku bibe berendamê şaredariya Toronto, lê bajar dê serlêdana wê na pejirand, ji ber ku ajonameya wê ya Ontario jixwe xilas bûbû. Wê demê nehat zanîn ka ew ê ji bo şaredariyê dîsa serlêdan bike yan na. Di hevpeyvîna Playboyê de, Benz mijarên cûda yên kampanyayê, di nav de mafên hevzayendan, mildana aborî ji bo bajêr, û veguhastina giştî nîqaş kir. Platforma wê piştgirî û berhevkirina drav ji bo Downtown Relief Line, pêşnumayek zêdekirî ya pergala veguhastina girseyî ya Toronto. Wê di heman demê de şahidî kir ku şaredarê berê Rob Ford tiryakê dikêşe û veqetîna wî ji kampanyayê dema ku wî beşdarî rehabîlîtasyona narkotîkê dibû. Di hevpeyvînê de, Benz dilsozî û zelaliya xwe, hezkirina xwe ji bajarê xwe yê bajarokê, û xema mirovên wê vegot. Wê her wiha sond xwar ku nîvê muçeya xwe wekî şaredar ji bo dozek ku ji hêla hemwelatiyan ve hatî hilbijartin bide.
Baweriya bi qederê ((çarenivîsê) yek ji ruknê îmanê yê ola Îslam ê ye. Çarenivîs (Qeder) ”Ji roja ku mirov ji dayîka xwe dibe tê dunyayê û hetanî roja ku mirov dimire, ji kar û kirên ku mirov dikin û bûyerên ku tên serê mirovan, rê ya ku mirov tê de diçe û ji liv, tevger, fikr û ramanên mirov re qeder tê gutin” Yanî jiyana mirovan qedera mirovan e.
Di jiyana her mirovek de, tişt hene di bin îrada mirovan da ye û mirov li ser wan tiştana desthiladare û bi riza xwe wî karî dike û hin tişt jî hene ku ji îrada mirovan der e û ne bi daxwaz û xwesteka mirovan e.
Bi gotinên din qeder li gorî zanîna Xwedê ya ezelî û li gorî xwestina hikmeta wî, teqdîr û tertîpkirina Xwedê Teala ya gerdûnê ye. Teqdîrkirina Xwedê Teala ya kaînatê li gorî zanîna wî ya ezelî û xwestina hikmeta wî ye. Zanîna Xwedê ne girêdayê demek an jî cîyek kifşey e, belkî zanîna xweda ya ku meqdûr e. Divê mirov bawer bike ku Xweda Teala yekser û bi kitekitayî (mufessel), ezelî û ebedî her tistî dizanê. Qet ferq nake; çi ev yek bi kirinên wî re peywendîdar be û çi jî bi kirinên evdên wî re be. Xweda dizane û haya Wî jê heye ku mirov di jiyana xwe de çi dike û wê çi bike.
Dûra mirov gerê bawer bike ku Xwedê Teala ev yek di Lewhul-Mehfûz ê de nivîsandiye.
Sêfikan an jî Sêfikî, eşîrekî kurdan ê li Anatoliya navîn. Li sala 1800 ji Semsûr û Gurgumê hatine Anatoliya navîn. Eşîra Sêfikan, yek ji eşîrên Reşwan ê.
Gundên eşîra Sêfikan li ser axên Qonye, Enqere û bajarên dîn belav bûne.
Eşîra Sêfikan ji berê elewîtî, îroja sunî (henefî) ola ne.
Îzedînê Erbîlî an Îzedîn Hesenê kurê Muhemmedê kurê Ehmed (z. 1190, Nisêbîn ? -m. 1262 Şam) felsefevanê kurd yê sedsala 13'an e.
Li ser felsefeyê û îlmên olî pir zane bû û ji ber wî di nav gel de hate nas kirin. Bi xwe li Nisêbînê ji dayik bûye lê paşê çûye Şamê jiyaye. Bernavka wî Erbîlî ye dibe ku demek li Erbîlê mabe loma bi bernavka Erbîlî hatibe nas kirin
Tê texmînkirin ku Ew li cem Mûsa Kemaledîn xwendiye.
Alexander Graham Bell, (–) dahênerê telefonê ye.
Pêşiyê Bell xwest ku kesên nikaribin biaxifin an ku bêdengbûna kerran çareserî bike lê biser neket, ji wî şûnde telefonê îcad kir.
"el-Qanun fî el-Tib" an  (erebî: , bi kurdî: "Qanûnên tibê"), pirtûka Îbn Sîna a herî navdar û herî giring e. Pirtûk li ser bijîşkiyê ye û ji 14 cildan pêk tê.
Îbn Sîna bi xwe çiqas fars be jî, pirtûkê bi zimanê erebî nivîsiye.
Ev pirtûka Îbn Sîna zivirandin gellek zimanan û bi sedsalan ve di dibistanên Ewropayê hate xwendin. Heta sedsala 19'an jî giringiya xwe parastiye.
Xiyasedîn Cemşid an El Kaşî, (,) (jdb. 1380, Kaşan, Îran - m. 1429, Semerqend) zanyarê stêrnasî, matematîkê û tibê bû.
Perwerdehiya xwe li Kaşanê girtiye piştî wextan li ser xwestina Ulux Beg hatiye Semerqendê. Bi xwe li ser Pi ya Arşîmed xebitiye û di wexta xwe herî baş wî Piyê hesab kiriye.
Martin van Bruinessen antropolog û nivîskarekî holendî ye ku di 10ê tîrmeha 1946an de li Schoonhoven, Holenda, ji dayika xwe bûye. Ew lêkolîn û pirtûkên li ser civatên kurd, tirk, faris, îndonezî û dînê îslamê dinivîse.
Ew li Zanîngeha Utrechtê fîzîk, bîrkariyê xwendiye (di 1971 de xelas bû) û dû re jî mirovnasî û civaknasî. Di navbera 1974 û 1976 de, wî di nav Kurdên Iraq, Iran û Tirkiyê de gelek lêkolînên zevî pêk anî.
"Hebûn, têgihiştin û metafizîk", navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e. Pirtûk, li ser felsefeyê ye. Mijarên ku di pirtûkê tên ser ziman, wê mijarên weke ´têgihiştina hebûnê´, ´ form´, ´rastî´, ´metafîzîk´, ´dîroka têgihiştina metafîzîkê´ û hwd bin. Bi van mijaran re wê weke van mijaran wê gelek mijarên din ên zimanî, felsefîkî û zanînî wê hebin ku wê di pirtûkê de li ser wan bê sekinin.
Hebûn têgihiştin û metafizîk wê weke pirtûkek felsefîkî a nivîskarê kurd Abdusamet yigit bê. Pirtûk li ser rengê fikrê metafîzîkê, têgihiştina hebûnê û felsefeya têgihiştinê wê, weke mijarna giring û kûr ku wê hilde li dest bê. Pirtûk wê weke pirtûkek lêkolînî ya. Wê, di derbarê dîroka felsefeyê a civake kurd de jî wê têgihiştinek xort û baş wê bi mirov de wê bide çêkirin. Di demên berê de filosofên kurd ên ku ev mijarên metafîzîkî hildana li dest wê, bal bê kişandin li ser wan jî. Kê bi çi rengê nêzîkî mijara fahmkirina wê bûya wê, li ser wê bisekinê. Lê pirtûk wê, di warê xwe de wê, weke pirtûkek ku armanca wê ew bê ku ew têgihiştinek felsefîkî a aqadamikî di wê warê de bi xwe re bênê ser ziman bê. Di wê rengê de wê, weke pirtûkek perwerdeyê jî mirov dikarê wê, bînê ser ziman. Ast û pîvane wê ya zaningehê ya.
Di destpêkê de wê nivîskar Abdusamet yigiti wê şîroveyek pirr dirêj li ser mejuya civakê û hebûna wê re wê bikê. Piştre wê, wê hin bi hin wê, gotinê bînê ser mijarên felsefîkî ên xesas ên weke "hebûn çi ya", "hebûna xwûdê", "zindî û jîyan", "xweza û hebûn", "xweza û têgihiştin", "pêşveçûnên zanistî ku ew di roja me de rûdidin ku mirov wan çawa fahmbikê û hilde li dest wê li ser wan yek bi yek wê bisekinê wê têkiliya wan di hundûrê mijarê de wê bi hevdû re wê, dênê.
Pirtûka hebûn, têgihiştin û metafîzîkê wê, weke pirtûkek ku wê, li ser aqilê metafîzîkî re wê bifikirê wê pirsên metafîzîkê wê, bipirsê û wê li bersiva wan bigerihê. Metafîzîk wê, bi feslefeya xwe re wê çawa wê bê, temenê fahmkirina zanîn û zanistên din ê ku wê piştre wê pêşkevin wê, mijar wê, di wê warê de wê, fahmekê zelal wê bide mirov. Di pirtûkê de wê, mijarên "idealisme subejektiv", "idealisme objektiv", fikrên metalyalismê û hwd re wê bînê ser ziman.
Hilbijartina Parlamena Kurdistanê, 1992
Hilbijartina Parlamena Kurdistanê, 2005.
Hilbijartina Parlamena Kurdistanê, 2009.
Hilbijartina Parlamena Kurdistanê, 2013.
Ev nexşe cihên ku PDK û YNK qezenc kirine nîşan dide.
Hilbijartina Parlamenê ku 19 ê Gulanê 1992 an de hatiye çêkirin. Di vê hilbijartinê de PDK ji 100 kursiyan 51 kursî qezenc kir û partiya YNK ku bûbûn partiya duyemîn ew jî ji 100 kursiyan 49 kursî qezenc kir. Lê belê paşî ji bo di nav bera her du partiyan de wekheviyeke hebe PDK kursiyekî xwe da YNK.
Şîrketekê ku ji aliyê Michael Dell ve sala 1984 an de hatiye damezirandin e. Navenda wê li DYAyê ye. Dell şîrketekê ku komputer, hişkalav û nivîsbarî hildibêre ye.
Michael Dell wexta ku 19 salî bû bi 1000 dolarê şîrketê hilberand. Dell sala 1984 an de sermayeya dezgehê xwe ji 1000 dolarê bir 85 milyon dolarê. Sala 2001 an de jî Dell Company bû hilberînera komputerê ya herî mezin ê dinyayê.
Fexriya Adsay nivîskar û wergêra kurd e.
Di sala 1971ê de li Dêrika Mêrdînê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî, navîn û lîse li Îzmîra Tirkiyê xwendiye. Lîsansa xwe li Enqerê li Zanîngeha Rojhilata Navîn ya Teknîkî di beşa dîrokê de qedandiye. Li Zanîngeha Dîcleyê ya Diyarbekirê di beşa civaknasî û li Zanîngeha Artukluyê ya Mêrdînê di beşa Ziman û Wêjeya Kurdî de master kiriye. Ji Îngilîzî bo tirkî û kurdî gelek berhem wergerandine. Ji sala 2014an vir ve xwedî û edîtora kovara Zaremayê ye.
Şîrketekê ku navenda wê li Çînê ye û hilberana komputer, nivîsbarî, hişkalav û tablet, telefonê  dike. Sala 1984 an de Legend Holdings(navê berê yê Lenovoyê ye) bi 25000 dolarê li Çînê hate damezirandin. Legend Holdings sala 2004 an de navê xwe guhert û sala 2005 an de jî beşa komputera kesanî ya IBMê stend.
Îro jî Lenovo bi 34 milyar dolarê di hilberînera PCyê de şîrketa herî mezin ya dinyayê ye. Şîrket  di 160 welatê de bi 33000 şolkerê xizmet dide û li Çîn, Rûsya, Japon û Almanyayê jî di hilberînera PCyê de sereke ye.
Sala 2014 an de Motorolayê bi 2.91 milyar dolarê ji Google stend.
http://www.lenovo.com/lenovo/us/en/our_company.html
Îbnî Hecîb (1174-1248) nivîskar û alimê mezheba Malikî ye. Îbn Hecîb bi eslê xwe kurde ku li Misirê ji dayik bûye û dîsa jî li Misirê miriye.. Berhema wî ya herî navdar "El-Kafiye" ye.
Navê wî yê dirêj "Osmanê kurê Omerê Ebû Bekr" e. Kunya wî "Ebû Amr" û Bernavka wî "Cemaledîn" e.
Pêşiyê li Misirê perwerdehiya Quranê girtiye, ji wî şûnde jî fiqihê hîn dibe.
Perwerdehiya xwe li cem Ebul-Hasen el-Ebyarî, Ebu’l-Hasen bin Ceyd, Îmamê Şatibî, Gaznewî, Ebu’l-Cud, İmam-ı Ebu’l-Hasen Şazilî hildaye.
Diyojen an Diyojenê Sînopî (;), BZ derdorê 412 ? - BZ 323, Fîlozofê yewnanî yê felsefeya kînîk e.
Diyojen li bajarê Sînopê ji dayîk bûye û li Korîntê miriye.
Rojekî Orta nîvrojê Diyojen ampilekî dide destê xwe û li nav gel digere û gel jê dipirsin ku ev çi rewşe ? Diyojen dibêje Ez li morovên rastok digerim.Wêne; JHW Tischbein 1780Peykerê Diyojen li bajarê Sînopê
Muzîknasî an Muzîkolojî çiqila zanistê ye ku li Muzîkê ye.
Dîroka muzîkê li Kurdistanê pir kevn e. Pêşiya zayînê heta dema îslamiyetê di navbkurdan de stranbêj û muzîknasên rabûne bi taybetî di dema Belavbûna îslamê li Kurdistanê di nav kurdan de stranbêj, û muzîkvan mezin rabûne. Muzîknasên herî pêşîn Îbrahîm Mewsilî, Îsheq Mewsilî û Ziryab in.
Îbrahîm Mewsilî zêdetirê 900 berhemê besterêz kiriye, Ziryab pisporê muzîkê bû têla 5an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka spanî kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn.
Bîrdanka gihîştinê ya rasthatî, storaja yekem an jî RAM, bi îngilîzî "Random Access Memory (Ram)", hişkalaveke kompîturê ye. Qada xebata kompîturê ye. Vatiniya wê ya din jî tomarkirina agahî ye. Cudahiya wê ya ji harddiskê tomarkirina agahiyê ji bo zêhnekê û bilezbûna wê ye. Yanê agahiyekê ku ji ramê re hatiye tomarkirin, di pey girtina xêvjimêrê de jî tê surandin.
Bîrdanka ramekî çiqas fireh be, hejmara bernameyên ku di heman kêlî de tê xebitandin, pir dibe. Bi vê sedemê jî ram di xêvjimêrê de cihekî girîng digire. Li xêvjimêrên ku îro tê firotin, 8 gb ram tê bikaranîn. Îcar di Kompîturên berê de ev hejmar heta 64 mb, 128 mb, 256 mb, 512 megabaytê kêm dibe.
Ram di telefonan de jî heye. Lê belê mezinatiya bîrdankê li gorî xêvjimêrê kêm e. Wek mînak ramê Samsung Galaxy s4 2 gb e. Lê belê ramê xêvjimêra Lenovo yoga510ê 8 gb e.
Organon (yewnanî: Ὄργανον, "Órganon" tê wateya "Hacet") berhema Arîstoteles e ku ji 6 cîldan pêk tê.
Arîstoteles bi xwe navê berhemê lê nekiriye, lê du wî re talebeyên li pê şopa wî lê kirine.
Hard dîsk an jî dîska westar, di nava komputerê de hişkalavekê komputerê a ku agahî û daneyan qeyd dike ye. Her belge, muzîk, wêne û vîdyoyên ku di komputerê de tê qeydkirin, hemû di hard dîskê de tê depokirin. Di heman katî de jî hard dîsk cihê ku pergala xebitandinê hatiye damezirandin e.
Hard dîsk carna bi ramê tê tevî hevkirin.Lê belê vatiniyên wan ji hev cuda ne. Komputer, wexta ku bîrdanka ramê ehîl nabe beşekê hard dîskê wek ramê bikar tîne. Lê belê hard dîsk li gorî ramê pir giran(hêdî) e. Ji ber vê yekê ev kirarî pir çêtir nayê dîtin.
Di van salên dawî de hard dîsk di telefonan de jî cihekî qewre girt. Wek mînak bîrdanka hundirîn(ji hard dîskê telefonan re tê gotin) ya Samsung Galaxy S4ê 16 gb e. Û li ber vî jî hard dîska Dell Inspirion 3542yê 500gb e.
Qada ku di bin munhaniya fonksiyonê de û di navbera xalên b û a de dimîne.
Qada ku di bin munhaniya fonksiyonekê de dimîne, jê re "întegral" tê gotin. Bi gotineke din jî kirariya dîtinê fonksiyonekê ye, ku darişteya wê tê zanîn lê belê bi xwe nayê zanîn.
Întegral ji aliyê Gottfried Leibniz ve ji bo hesibandina qadên parçeyên biçûk yên bêdawî hatiyê dîtin. Dawêra întegralê  formula_1  e.
Întegral di nav xwe de dibe du beş. Întegrala diyar û întegrala nediyar. Întegrala fonksiyonekê bi alîkariya hin rêzikên sereke ve tê dîtin.
Întegrala hin Fonksiyonan:.
Fonksiyonên Trîgonometrîk.
Nimûneyeke hêsan:.
Em întegrala formula_1 ê derbixînî.
formula_1 = formula_1
Muzeya Çanda Filistînî ya Corinne Mamane (bi îbranî: המוזיאון לתרבות הפלשתים ע"ש קורין ממן, bi îngilîzî: "Corinne Mamane Museum of Philistine Culture") muzexaneyeke arkeolojîk a bajarê Ashdoda Israêlê ye. Muzexane di 1990î de hate vekirin.
Corinne Mamene.
Corinne Mamane, xwendekara jin a cihû ku xelkê Kasablankaya Marokê bû, di 1984an de rastî rûdanyeke trafîkê li Fransayê hat û jiyana xwe ji dest da.
Pêşangehên muzexaneyê.
Muzeya ji sê qatan pêk tê. Ya yekem pêşangeha çanda filistiyan e; ya duyem ji bo guhertina pêşangehan e. Li qata sisiyan pêşaneyeke li ser çanda xwarina Deryayê Egeyê ya bi navê "Pêjgeha Filîstiyan" heye.
Tevdeka hêzan û tevdeka momentan sifir e.
Yek ji çar binebeşa mekanîkê ye. Statîk, rewşa hevsengê ya cîsmên westar, lê dikolîne. Li gorî statîkê, sîstemekê ku di hevsengê de ye divê ew bêliv bibe.
Ji bo ku sîstem bibe bêliv jî divê çeqa hêzên asoyî û tîkane, û tevdeka momentan jî bibe sifir.
Bi saya vê jî sîstemekê ku ne di hevsengê de ye, bi lehiqandina hêzên din ve ew dê bikeve rewşa hevsengiyê.
"School of Rock" (bi kurdî: "Dibistana muzîka rockê") rêzefîlmekî muzîkal û komedî ye ku ji 12ê adara 2016an heta 8ê nîsana 2018an li ser kanala Nicklodeonê hatibû weşandin. Bingeha rêzefîlmê fîlmê ji sala 2003an de ku bi eynî sernavê bû.
Şêwira.
Rêzefîlm li Austin, Teksas (li DYAyê) de dilîze û derbarê komek xwendekarên rêpîvanperest de ye ku ji aliyê mamosteyê nû birêz Dewey Finn, muzîkvanek ku zimanê "rock û roll" bikar tîne îlhama xwe ji pola xwe re dikin da ku komek veşartî ava bikin û ewna him dibin rîsk bigirin û qadên nû bigihîjin. Li seranserê salê, ev pola navîn xwe dibînin têkiliyên navînî, jêhatîyên xwe yên nenas vedibînin û dersên fêrbûnê li ser dilsozî û hevaltiyê hîn dibin.
Gundekî Bismilê ê herabe ku niştecihên wê ên kevn Malbata Akaydinên Zerî ne.
Gund li peravê Çemê Caferî di navbera ((Hola Sofî Hemê û Hola Hecî Qado de hatiye avakirin.nuha li şûna gund bi tenê çend xaniyên xerabe ma ne.
Mehmet Özkan Şüküran (z. 1994 li Kanîreşê), nivîskar û helbestvan.
Mehmet Özkan Şüküran, di 20ê gûlana sala 1994'an de li Kanîreşa Çewlîgê ji dayik bû. Sala 2016an de di zanîngeha Anatolyayê de faqulteya darayî qêdand. Di sala 2016an de xelata helbestê ya Yaşar Nabi Nayır, wergirt. Di kovara "Evrensel Kültür" û "Varlık" ê de nivîsand.
Qureyş (erebî: قريش), eşîrekî ereban yê Mekeyê ye. Muhemmed pêxember bi xwe ji vê eşîrê bû.
Eşîra Qureyş eşîrekî mezin, dewlemend û bi hêz bû.
Kîsdik an Kistikan (), gundekî navçeya Albistanê ye. Gundî hemû elewî ne û bi zaravayê kurmancî diaxivin.
Kistikon gunde olbistan marase. Kilome husna can le we gundiye. Gele kistikan le Ewropa yi Stenbole ye.
Azer Bulbul bi navê rastî Subutay Kesgîn (z. 1ê şiwata 1967 li Zarûşad, Qersê (Serhed, Bakurê Kurdistanê) - m. 6ê kanûna mezin a 2012, li Antalyayê (Tirkiye)) stranbêj û lîstikvanekî tirk bû.
Lı ser.
Subutay Kesgin yan jî Azer Bülbül, li navçeya Arpaçay a Qersê ji dayik bû û li Elmanyayê mezin bû û dest bi xebata xwe ya muzîkê bi albuma "Garip Yolcu" kir. Ew berdewam kir bi albumên erebeskî wek mînak Yalan Olur ',' Ben Sana Vurgunum ',' Fırat '. Di sala 1996an de, ew albûmek bi navê "Ben Babayım" derxist. Albûm Yaralandın mı Ey Can û 'Dokunmayın Çok Fenayım di vê albûmê de popûler bû. Ew di 15ê Reşemiyaa 2001an de 10 meh girtîgeh hate mehkûm kirin û ev ceza li drav hate guhertin. Piştî cezayê: "Ez nuha paqij im. Ez naxwazim ew rojên hêj bêtir bîra min bikim," wî got. Ew di 44 saliya xwe de ji ber krîza dilê di odeya otêla xwe ya li Antalya de jiyana xwe ji dest da. Ew li Goristana Hadımköy Gülbahçe hate definkirin.
Navdariya Wî.
Azer Bülbül lı Almanya'ye mezın bû û li Gazinoya u lı Ciye Dawetan wexta stran dıgot û jı aliyê Yildiz Tezcan ve hat dîtın.
Egu nave wî kır Azer Bülbül ji Yıldız Tezcan bu..
Dı muzîka erebeske her kesî jê re gotın ˈˈBavˈˈ
Azer Bülbül carekî zewicandî bû. Zewac ema bê zarok dihat qedandî. Paşî ew ji bo destê Yıldız Tilbe digirt ewa ema bal ji wê tune bû. Azer Bülbül bêzarok bû.
Mehmet Butakın (z.1972, Çewlîg), nivîskar û helbestvan
Mehmet Butakın, di sala 1979'an li bajarê Çewlîgê ji dayik bû. Zanîngeha Firatê Dirok, Zanîngeha Beykentê Diplomasi Master qedand. Helbest û nivisê xwe kovara "Varlık", "Düş Çınarı", "Sanat ve hayat", "Yasakmeyve", "Milliyet" û "Radikal" ê weşand. Di sala 2001an de xelata helbestê ya Yaşar Nabi Nayır wergirt. Disa sala 2001an bi gotara "Seküler Cumhuriyet: Türkiye’nin Siyasal ve Toplumsal Değişimi" ji xelata "Milliyet Awards", "Xelata Zanistên Civakî" wergirt.
Donald Trump bi navê bûyînê Donald John Trump (jdb., New York City, New York, DYA) hatiye dinyayê. Ew 45emîn serokkomarê niha yê Amerîkayê ye. Berî wê, ew karwer anko bîznismanekê navdar, berhemhînerê televîzyonê û nivîskar bû. Ew berbijarê Partiya Komarî di hilbijartinên serokatiyê ya di sala 2016an de bû.
Trump li bajarê Nû Yorkê ji dayik bû û her li wî bajarî jî mezin bû. Wî li sala 1968ê xwandina aborîyê li Dibistana Whartonê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê qedand. Piştî wê, li sala 1971ê kontrola Fred Trumpê ya xanî û milkan ya ko ji dabapîra wî ji aliyê babî ve gehiştibû wan wergirt. Trump li Miss USA pageantsê ya ku ew ji sala 1996an heta 2015an de xuya bû hatiye naskirin û bi dîtina di film û rêzefilmên televîzyona Cameo pêk hatiye. Di sala 2000an de Trump dixwest ku bibe namzedê serokatiyê partiya Reformê ya DYAyê, ku berî dest bi dengdana di heman demê de vekişand. Trump ji sala 2004an heta 2015an bi mazûvaniya The Apprentice ya ku li ser rêzefîlmên televîzyona NBCê pêk hatibû hev-hilberîn. Ji ber ku Hilbijartinên di 2016an de, Trump ji aliyê Forbes wek dewlemendtirîn kesên 324emîn ya di cîhanê de, û 156emîn li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di lîsteyê de ye.
Di hezîrana 2015an de, Trump namzediya xwe ji bo Serokê Komarî ragihand û bilez eniya-rakerî ji bo namzedê partiya xwe derxist holê. Di gulana 2016an de, wek hemberên Partiya Komarî xwe rawestandin ser kampanyayên xwe û di meha tîrmehê de ew bi awayekî fermî ji bo serokê Partiya Komarî 2016an Peymana Niştîmanî ya Partiya Komarî mayî berbijêrkirin. Kampanyaya Trump (Trump Pence) ya qutkirî yên medyayên nedîtî û bala navnetewî hatin qebûl kirin. Kampanya di gelek daxuyaniyên di hevpeyvînan de wek li ser Twitterê û di mîtîngan de hatine gengeşiyê an xelatkirin. Çend mîtîngên di dema hilbijartinên ji aliyê xwepêşandan yan bûyer jî ligel bûn. Li ser de tomarkeran dengê Trumpê derxistin holê. Rojnameyên jinan ragihandin ku li ramûsandinan û tesîrkirinan israr kirin; pircaran jin bi zorê kirina vê yekê bûn û piştî demeke kin de tê gunehkarkirin. Ev ji bo şirove yên 2005an de lêborîn û îdîayên înkar kirin, ji bo danasîna wan ku wekî beşek ji kampanyaya lekeyê de firehtir in.
Esl.
Trump di de li Jamaica Estates, Queens li taxa New York City ji dayik bûye. Ew zarokê duyem ya pênc zarokan bû. Ji çar xwîşk û birayên xwe, sê dijîn: Maryanne, Elizabeth, û Robert. Trump birayê kevintirê xwe Fred Jr., ku di sala 1981an de ji ber alkolê mir.
Trump ji bapîrê Alman ê ku li ser aliyê bavê xwe û dapîrê Skotî li ser aliyê dayika xwe ye; hemû çar ji dapîr û bapîrên xwe li Ewropayê ji dayik bûne. Bavê Trumpê Fred Trump (1905-1999) ji bo dê û bavê xwe ên ku li Kallstadt, Almanya ji dayik bû û yek ji mezintirîn pêşdebiran sîteya rast vekişiyan Queensê ya li New York City. Dayika Trump Mary Trump (née MacLeod, 1912–2000) li Tong, Lewis, Skotlenda ji dayik bû.
Trump ji sala 1956an heta 1959an, xwendekarê li dibistana Kew-Daristanê ya li New Yorkê bû. Di sala 1959an de ew ji gazinên mamosteyên herêmî û hesta bavê ku ew kontrola kurê xwe li Cornwall-li-Hudson, dibistana şevînî ya taybet li parêzgeha New Yorkê bi perwerdeya li pêşdibistana ji dest da, ku ji bo Akademiya Leşkeriya New York (Nyma) meşiya. Li wir di sala 1964an de xwendina dibistana bilind kirîbû. Heta wê demê bi şertê birayê xwe Fred bû ku rola xelîfê ya împaratoriya sîteya rast û bavê xwe de demeke dirêj de ne bû. Piştî ku Trump 1964-1966 aboriyê li zanîngeha Jesuit Fordham li New York xwendiye.
Di sala 1966an de Donald Trump berevajî Fred dibistana Wharton li Fîladelfiya pejirandin. Di dema xwendina xwe de, Trump wek kesên beşdarî li jiyana xwendevanên klasîk girtiye. Di vê dibistanê de bazirganî navdar bu, di heman demê de di qada kampusê ya kevneşopiya Zanîngeha Pensîlvanyayê bêhtir marjînal û nisbeten muhafezekar bû.
Di sala 1977an de Trump zewicî bi modelê Çekî Ivana Marie Zelníčková re zewicî. Ji vê zewacê du kurên wan bun û navê wan Donald Jr. Don (jdb. 1977), Eric (jdb. 1984) û Keça Ivanka (jdb. 1981) bu. Di sala 1990an de cot hevberdan.
Ji sala 1993 heta 1999 Trump bi hunermendeke amerîkî Marla Maples re zewicî bû, bi wî re keça wan Tiffany (jdb. 1993) bû; Di sala 2005an de ew bi modelê Slovenî Melania Knauss re zewicî bû. Di sala 2006an de kurê wan Barron William ji dayik bû. Barron biçûktirîn kurê serokê ye, ku ji vir de John F. Kennedy, Jr. ye.
Ji sala 1973an, Trump ji aliyê parêzer Roy Cohn, wek di Mentorê Trumpê ve bandorbun hat temsîlkirin.
Nêrîna Trumpê ya olî da xuyakirin ku ji aliyê wezîrê Norman Vincent Peale bandor bûn, ji Xiristiyanên fêrkirinên laîk yên "ramana erênî" ve girêdayî jî difikirîn. Li gorî agahiyan, ew bi temamî mezaxtina cixareyê û vexwarinên alkolê belavkirin. Birayê wî Fred wek di encama alkolê ya di sala 1981an de miriyê, ew di vê rewşê de bi cesaretê kiriye. Xûşka Trumpê Maryanne Trump Barry dadgerê li ser berpirsê sêyemîn navçeya Dadgeha temyîzê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.
Şaristana Seqiz yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Seqize û Sahêw jî bajarek din ê girîng e li vê navçeyê de.
Ev şaristan li bakûrê Parêzgeha Kurdistanê cih digire. Seqîz li bakur Bokan (navçe), li rojhilat Dîwandere (navçe), li başûr Merîwan (navçe) û li rojavayê xwe jî cînarê Bane (navçe)ê. Her wisa li başûr sinor bi Hikûmeta Herêma Kurdistanê heye. Li gor serjimariya dawî ya Hikûmeta Îranê kirî nifûsa vê derê 210,820 kes in.
Îbrahîm bîn Sînan yek ji zanyarê Ereb yê stêrnasî û matematîkê bû. Di sala 908an de hatiye dinyayê û di 38 saliya temenê xwe de sala 946an de mir.
Îbrahîm bîn Sînan bi koka xwe ji Herranê ye lê malbata wan koçî Bexdayê kiribûn.
Mecrîtî yan Mesleme el-Mecrîtî (), yek ji zanayê kîmya, stêrnasî û matematîkê bû.
Mecrîtî di sala 950î de li Madrîdê ji dayik bûye û di sala 1007an de li Kordobayê miriye. Wê demê Spanya di destê misilmanan de bû.
Mecrîtî di dû Cabir bin Heyan û Razî re kîmyagerê misilman yê herî mezin e. Li gorî Mecrîtî kesê bikarîbe qala kîmyayê bike pêvûste kû pêşiyê matematîkê baş bizanîbe û ji wê şûnde jî berhemên Cabir bin Heyan û Razî bixîne û li ser vana bibe pispor hîna bikarîbe li ser Kîmyayê bixebite.
Şoreşa Rojhilata Kurdistanê destpêka têkoşîna çekdarî û ya siyasî ya kurdên Rojhilata Kurdistanê îfade dike. Piştî dagirkirina DYAyê li Iraqê, guherînên radîkal li Rojhilata Navîn çêbûn û van guherînan tesîra xwe li hemî dewletên Rojhilata Navîn kirin. Rêxistin û partiyên kurdan li Îranê bi dehsalane ku têkoşîna xwe ya çekdarî rawestandibûn. Lê li sala 2016ê de bi hindek çalakiyan daxuyandin ku li Îranê û Rojhilata Kurdistanê dê çalakiyên çekdarî jinûve destpê bikin.
Kurtedîroka Rojhilatê Kurdistanê.
Daxuyandina Komara Kurdistanê li sala 1946ê
Ebdulrehamn Qasimlo û pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê
Rojhilatê Kurdistanê bi Peymana Qesrê Şîrîn (bi farisî ehdname zehab (عهدنامه زهاب)) a di navbera osmaniyan û Dewleta Sefewiyan de ji parçeyên din yê Kurdistanê re hate dûrxistin. Her çend di wê demê de ev sinor hebin jî, bi rêya mîrektiyên kurdî ev sinor dihate binpêkirin. Lê di dema belavbûyîna osmanîyan de ev sinor jî ji her du aliyan ve hate zeftkirin. Piştî zeftkirina van dewletan serhildanên kurdan destpê kirin. Şêx Ubeydelayê Nehrî li 1880an de li Şemdînan li dijî her du dewletên dagirker serhildan da destpêkirin. Şêx Ubeydullahê Nehrî bi vê serhildanê dixwast herêmên wek Şemdînan, Hekarî, Urmiye, Tîrgever û Mîrgever bixe bin destê xwe. Hêjayî gotinê ye ku gelek dîroknas dibêjin ku dîroka nûjen a kurdên Îranê piştî Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî destpê dike. Ev nêrin cara yekem ji aliyê Basil Nikitin ve hate gotin. Piştî vê jî hindek dîroknasên din jî li dû vê nêrînê çûn. Li sala 1918an de jî Simkoyê Şikak li herêma Urmiyê serhildan da destpêkirin. Di vê serhildanê de Simkoyê Şikak gelek cihên Rojhilatê Kurdistanê rizgar kirin. Lê ev serhildan jî di sala 1930an de bi dawî bû.
Li sala 1945an tevgerên kurd li Îranê yekemîn car bi awayeke nûjen tevgerîn. Partî û rêxistinên hevdem ava kirin. Di encamê de bi pêşengiya Qazî Mihemed bi rêxistina xwe Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê, her wisa bi alikariya Sovyetan Komara Kurdistan ava kir lê ev komar zêde nejiya û di sala 1946an de ji aliyê dewleta Îranê ve hate ruxandin. Hînkirina zimanê kurdî hate qedexe kirin. PDK-Î wek tehdîdek hate nasîn bo dewletê.
Li sala 1950an de li Ciwanroyê li dijî hikûmeta Îranê serhildanek rûdide.
Piştî salên 1950an li Îranê bi rêberiya siyasetmedar û serokwezîr Mihemed Miseddiq li dijî Şah Mihemed Reza û emperyalîstan helwest hate nîşan dan ku dixwastin hem erkên şahê Îranê kêm bikin hem jî îstîsmara emperyalîstan xelas bikin. Kurdên Rojhilata Kurdistanê di vî wextî de li gel Mihemed Misediq bûn. Di hilbijartinên herêmî yên li sala 1952yê PDKÎ bi awayeke azad tevlî hilbijartinan bû û di hilbijartinan de dengekê biqîmet destxist. Jixwe di kabîneta Museddiq de kurdek jî hebû. Lê ev demokratîzekirin û reformekirina Muhemmed Museddiq biserneket û bi derbeyeka bi alikariya CIAyê ji aliyê şah ve li sala 1953yê ji kar hate dûrxistin. Piştî ketina serokwezîr Mihemed Misediq, artêşa Îranê berê xwe da Rojhilata Kurdistanê û kurdên deverê aşt kirin. Muhemed Reza Şah dîsa dest bi reforman kir, zimanê farisî di her alîyê jiyan û polîtîkayê de mecbûrî kir. Mecbûrîyeta bikaranîna zimanê farisî îlan kir ku di hemî nivîsîn û belavokên dewletê de bê bikaranîn lê rê jî da zimanê kurdî ku di televîsyonan û radyoyan de pê weşan bikin.
Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo Başûrê Kurdistanê têkiliyên xwe li gel her aliyan xurt kir. Di xebata wî ya li dijî artêşa Îraqê de PDKÎyê alîkariya wî kir. Rêvebirên PDK-Îraq û PDK-Îran piştî Komara Kurdistanê yekemîn car bihevra xebat kirin. Lê ev hevxebat zêde dewam nekir. Li salên 1960an Mela Mistefa Barzanî li dijî rêvebiriya Îraqê bi Îranê re lihevhat û tevgerî. Ev pêngava Mela Mistefa bû sedema şikestina têkiliyên PDK-Î Û PDK-Iyê. Ev nêzîkiya PDKê bo Îranê heta sala 1975ê de dewam kir. Li sala 1975ê Îranê li gel Iraqê hevpeymana Cezayîrê destnîşankir. Piştî vê hevpeymanê têkiliyên Başûrê Kurdistanê bi taybetî fraksiyona PDKê li gel Îranê li ser zemîneke bêbawerî birêveçû.
Li sala 1964ê de rewşenbîrên PDKÎyê bang kir ku li dijî rêjima Îranê şerê çekdari bikin. Di encamê de ji 50 kesan bêhtir endamên PDKÎ, ku serokeşîr, mela, karker, rençber di nav de, jiyana xwe ji dest dan. Piştî van rûdanan PDKÎyê xebatên xwe nepenî kirin. Di van salan de PDKÎyê nekarî bi şerê çekdarî mafê xwe ji rejîma Îranê bistîne. Her wisa Partiya Demokrat a Kurdistanê bi rêberiya Mistefa Barzanî, têkiliyên xwe li gel Îranê xurt dikirin ku li dijî Îraqê şer bike. Ji ber van sedeman di nava PDKÎ de dudilî derket ku li gel Îranê şer bike an na. Li sala 1967ê grûbek ji PDKÎ veqetî û li Îranê şer dijî Îranê dan destpê kirin lê biserneketin û gelek ji wan hatin kuştin.
Piştî raperîna xelkê Îranê dijî desthilata şah, li sala 1979 û rûxana rejîma şah, li Rojhilata Kurdistanê û Îranê de valahiyeke leşkerî rûda. Di vê rewşê de PDKÎ û hindek rêxistinên din yên kurdî li Mahabad û derdora wê kontrol kirin. Xûmênî dema şoreşa Îslamî çêbû sozdabû kurdan ku Kurdistan bibe xweser û daxwaz û armancên rêxistinên kurdî jî ew bûn. Lê piştî serketina Şoreşa Îslamî ew soz hatin jibîr kirin û di navbera rêxistinên kurd û pasdarên Îranê de şer derket.Di 17ê tebaxa 1979ê de Xûmênî şerê pîroz li dijî kurdan da destpê kirin; Ebdulrehman Qasimlo wek dijminê Îranê, PDKÎ jî wek partîya şeytan binavkir. Di vî şerî de PDKÎ, Komele û kesê bi navê Şêx İzedîn Husênî rêbertî ji bo kurdan kirin. Di tebaxa sala 1979ê de kurdan bajarê Pawe ji destê leşkerên Îranê derxist. Dest danîn ser çekên wan. Lê li sala 1984ê rêjima Îranê hemî herêmên kurdî dîsa dagir kirin.
Piştî hilbijartina serokkomar Ebdulhesen Benîsedr, bajarên Senendec, Mahabad, Seqiz û Bane rastî êrîşên hewayî yên Îranê hat. Şerê Îran û Iraqê jî destpêkir û kurdan di vî şerî wek usûlê gerîlayan dest bi şoreşê kir. Kurdistan bû meydana şer û Xûmênî gelek hêz şandin Kurdistanê. Heta sala 1983yê 250 hezar leşker şandibûn Kurdistanê. Hêjayî gotinê ye ku di şerê PDKÎ û Îranê de 2 tîmên nojdarî yên Fransayî alîkariya brîndarên kurdan kirin lê piştî dagirkirina Kurdistanê, ew jî vekişîyan bo hidûdê Iraqê.
Li sala 1989ê de jî serokê PDKÎ Ebdulrehman Qasimlo di hevdîtîna wî li gel rêvebirên Îranê de hate kuştin. Li sala 1992yê de jî serokê piştî Qasimlo, Mihemed Sadiq Şerefkendî bi suîkastekê jiyana xwe ji dest da. Li sala 1993yê kampên PDKÎyê yên li Iraqê ji alîyê Îranê ve hatin bombebaran kirin.
Li sala 1997ê de Mihemed Xatemî yê namzedê reformxwazan bû serokkomar û dest bi reforman kir. Kuştinên li dijî serokên kurdan hat rawestin. Kurdekê bi navê Ebdula Remezanzade wek walîyê Kurdistanê hate tayîn kirin. Remezanzade her çend kurdekê Şîî jî be, gelek fêde da kurdên Sunî ku di dewletê de rolekê bilîzin. Di dewra duyem ya Xatemî de Ebdula Remezanzade ji walîtîtîyê hate dûrxistin. 5 parlamenterên kurd îstîfa kirin û Xatemî bi dijberîya kurdan sûcdar kirin.
Kurdên ku li Îranê dijîn bi giştî ji mezheba sunî ne lê hejmareke zêde jî şîî ne. Herêmên ku kurdên şîî lê dijîn bi sîstema rêjima Îranê entegre ne. Zêde pevçûn û şer li wan herêman çênabin lê li herêmên kurdên sunî lê dijîn; hem ji ber cudamezhebiyê hem jî ji cudanetewetiyê şer û pevçûn zêde ne. Jixwe rêxistinên kurdan bi giştî li herêmên sunî xebatan dikin.
Destpêka Şoreşa 2016ê.
Di nav PDK-Î de destpêkirina şoreşa Rojhilatê Kurdistanê di 2015ê de bi giştî dihat axiftin û niqaşkirin. Berdevkê Karên Derve ên PDKÎ Loqman H. Ehmedî got ku ew dixwazin Kurdên Rojhilatê li dijî rêjima Îranê biparêzin.
Bûyera Ferînaz Xusrewanî.
Di sala 2015an de di meha gulanê de keçeke kurd a bi navê Ferînaz Xusrewanî ku li otêla Tarayê karê paqijî dikir, ji ber tirsa tecawiza karmendên îstixbarata Îranê xwe ji qata çarê avêt û mir. Piştî ku ev bûyer li Mehabadê belav bû, xelkê Mehabadê rabû ser piyan û otêla Tarayê bi tawanbariya navenda tecawiza dewleta îranê hate şewitandin. Ji ber vê bûyerê jî dewleta Îranê li seranserê Mehabadê rewşa derasayî îlan kir. Di van bûyeran de kêmanî 6 kes hatin kuştin ji 28 kesan bêhtir xwepêşandar hatin brîndar kirin. Piştî vê bûyerê partiyên kurdî bêhelwest neman û bersivên xurt dan rejîma Îranê. Li gor berdevkê PJAKê, wan êrîş bir li ser noqteya eskerî ya Îranê û du pasdar kuştin.. Berdevkê PAKê(Partî Azadî Kurdistan) Şemal Bokanî jî got ku partiya wan amadeye ku kurdên Rojhilata Kurdistanê ji rêjima faşîst a mollayan biparêze. Her wisa serokê PAKê jî li ser vê bûyerê axivî got ku me li dijî rêjimê li navbera Şîno û Urmîyê çalakî pêkanî û em dixwazin ku herkes dengê xwe bilind bike.
Bûyera Kelaşîn.
Piştî ku PDK-Î biryar da ku ew dê pêşmergeyên xwe bişînin Rojhilata Kurdistanê, pêşmergeyên PDK-Î ketin rê û li ser sinorê Başûr û Rojhilat belav bûn. Li herêma Kelaşîn, li derdora Xinêre pêşmergên PDK-Î û gerîlayên PKKê li hev hatin û di navbera gerîla û pêşmergeyan de pevçûn derket. Di vê bûyerê de pêşmergeyekê bi navê Qadir Kerîmî şehîd ket, 2 pêşmerge jî brîndar bûn. Her wisa 7 gerîla jî ketin destê pêşmergeyan. Hikûmeta Herêma Kurdistanê û şexsiyetên din di vê bûyerê de bûn navbeynkar û ev bûyer bi aştiyane xelas bû. Piştî ev bûyer aşkera bû, dewleta Îranê herêma kelaşîn bombebaran kir.
Bi dûçûna medyaya PKKê pêşmergeyên PDKÎ ketin nav herêma wan û bûyer li ser vê derket..
Bi dûçûna PDK-Î sedem ew bû ku PKKyê rê neda wan ku biçin Rojhilata Kurdistanê.
Li gor nivîskar Hejîr Şerîfî Şerê Sar hêj li navbera kurdan dewam dike
Teqîna li Koye.
Şeva 20ê kanûna pêşîn 2016ê de, di çalakiyeke di Şeva Yeldayê de du teqîn li baregeha HDKÎ çêbû. Di vê teqînê de 6 kesan ku endamên partiyê ne jiyana xwe ji dest dan..Piştî vê teqînê brîndarekê din jî jiyana xwe ji dest da û bi vê hejmara mirîya gehişte 7 an.
Li ser vê teqînê 2 kes hatin girtin
Serokê HDKÎ, Xalid Ezîzî li ser vê bûyerê axift û got; Em bi terorê bersiva terorê nadin.
Li gor wezîrê derve yê berê yê Îraqê Hişyar Zêbarî li pişt vê bûyerê Îran heye
Hêjayî gotinê ye ku baskê HDKÎ hêj jî bi fermî neragehandiye ku ew ê li dijî Îranê şerê çekdarî bidin destpê kirin.
Bûyera Balekayetî.
25ê tebaxa 2017ê de li devera Balekayetî ya bi ser Hewlêrê, di navbera gundiyan û pêşmergeyên Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê de pêvçûn derket. Di encamê de 2 gundiyan jiyana xwe ji dest da û yek jî brîndar bû. Piştî vê bûyerê hindek kesan êrîşî baregehên partiyên rojhilatî kirin û baregehên wan hatin şewitandin û 13 pêşmergeyên PDKÎ ji aliyê gundiyan ve dîl hatin girtin lê paşî ev pêşmerge hatin berdan.
Li ser vê bûyerê YNKê daxuyaniyek da û got ew her du kesên hatin kuştin endamên me bûn û em vê destdirêjiya li dijî endamên xwe qebul nakin. Divê zûtirîn dem da ev kesên ev tawane kirin bên dadgehkirin. Komeleyê jî daxuyaniyek da ku wan du pêşmergeyên gumanbar radestî asayîşa deverê kirîne, her wisa ji asayîşê jî xwest ku ew kesên ku avahiyên pêşmergeyên rojhilat şewitandin werin ceza kirin. Gundiyan jî daxuyaniyek da ku ew dixwazin ev kesê ev tawane kirî divê bên ceza kirin.
Hêjayî gotinê ye ku piştî partiyên rojhilatê baregehên xwe vala kirin ji bo ku temaseke xerab li gel gundiyan çênebe, PKKê hêzên xwe li wir bicî kirin lê paşî PKK û partiyên rojhilatî lihev hatin û PKKê baregehên pêşmergeyan vala kirin.
Kuştina kolberan.
4ê îlona 2017ê de du kolberên kurd yên bi navê Qadir Behramî û Heyder Ferecî li Bane ji aliyê leşkerên Îranê ve hatin kuştin. Piştî vê bûyerê xelkê Banê xxwepêşandan dan destpêkirin. Rojek piştî vê bûyerê xelkê Banê dikanên xwe venekirin û dest bi xwepêşandanan kirin. Çalakvan çûn ser avahiyê hikûmetê û bi dûçûna hindek çavkaniyan qaymiqamê bajêr ji Banê derket. Di xwepêşandanan da nêzî 10 kes brîndar bûn û 10 kes jî ji aliyê polîsên Îranê ve hatin binçav kirin. Piştî xwepêşandanên Banê, li hindek bajarên din jî xwepêşandan hatin destpê kirin.
Hêjayî gotinê ye ku Rêxistina Mafên Mirovan a Hengaw ragihandiye, ku di 30 rojên bihorî de heşt kolberên kurd bi destê hêzên Îranê hatine kuştin û kolberek jî ji ber ketina ji çiya, canê xwe ji dest daye.
Têkiliyen kurd û azeriyan.
Têkiliya van herdu gelan digehe hatina tirkan ji Asyaya Navîn bo Rojhilata Navîn. Tirkan axa gelên Rojhilata Navîn dagir kirin, kurd, ermen, asûr di nav de.. Bi taybetî li herêmên kurdnişîn gelek azerî hatin bicîhkirin, polîtikatyên îskanê hatin meşandin. Piştî sala 1000ê ku tirk wan wextan hatibûn Rojhilata navîn gelek guherîn çêbûn û tesîra van guherînan digehe ta niha. Li devera Urmiyeyê gelek tirk hatin bicîhkirin, ev jî bû xundariyek di navbera kurd û tirkan de. Gelek kurd hatin kuştin û gelek kurd jî hatin koçber kirin. Heta salên 1900ê jî rêvebirina welatê Îranê di destê van tirkan de bû. Zilma tirkan li dijî kurdan li Îranê heta sala 1925ê bi desthilata Şah Reza Pehlewî bi awayeke sîstematîk berdewam kir. Piştî desthilata Reza Pehlewî têkiliyên kurd û azeriyan guherîn. Êdî çi ji van gelan desthilat nebûn.
Despêka sedsala 21emîn.
Di destpêka sedsala 21emîn de têkiliyên kurd û azeriyan bi taybetî li ser eşîran birêve diçû. Gelek eşîrên kurd û azerî li nav heman herêman de dijiyan, ji ber vê jî gelek pirsgirêk jî derdiketin. Li devera Urmiye wek tê zanîn eşîra bi navê Şikak gelek meşhûr e û xwediyê gelek gund û axê ye. Piştî şerê cîhanê yê yekem, Simko Axayê Şikak devera Urmiyeyê ji tirkan stand û sê salan hikm li herêmê kir. Bi dûçûna çavkaniyekê tirk li Urmiyeyê di şerên navbera tirk û nastûriyan de, paşî şerê di navbera tirk û Simkoyê Şikak de 150 hezar tirkên efşar jiyana xwe ji dest dan.
Sinorên Rojhilata Kurdistanê.
Rojhilata Kurdistanê ji ber ku ta niha jî nebûye dewleteke kurdî, hêj jî sinorên wê bi zelalî aşkera nînin. Kurdên Îranê bi taybetî li parêzgehên Azerbaycana Rojava, Kurdistan, Kirmanşan, Îlam, Hemedan û Luristanê dijîn. Di dîrokê de gelek caran guherînên demografîk çêbûne û cihnîşinên kûrdan hatîne guhertîn. Lê bi taybetî li wan parêzgehan dijîn ku yên me li jor nivîsîn.
Bi dûçûna parlamenterê tirk yê agirî yê ku li sala 1943ê, Husametîn Tuxaç;
Janet Jackson an Janet Damita Jo Jackson (z. 1966 -...) stranbêjê Emerikî yê navdar e. Xuşka Michael Jackson e. Bi Wissam Al Mana re zewicî ye. Janet bi xwe bû Misilman.
Elî Qazî Serokê Partiya Azadiya Kurdistanê, her wisa kurê Qazî Muhemmed û Mîna Qazîyê ye. Di sala 1933an de li Mehabadê ji dayik bûye.
Ew xwediyê 5 zarokan e. Ji van du kesî ji ber ku diya wan alman e kurdî nizanin lê yên din ji ber ku diya wan kurd e zimanê kurdî dizanin.
"Mahîe Sîe Büçkełanege", yekîg le dastaneyl minałaney dastannüs Îranî Semed Bihrengî e. Î dastane, dastan beçke mahî sîeyg e ki le jyan serdisiř naw gûławe büçkełegeyan şeket bîe û tway biçû biřesî e derya. Herçen řî derya fere dür û xeternak e, bełam mahîe büçkełanege amade s ta her karîg bikey ta we arezû xuey biřesî.
Semed Bihrengî î dastane le sał 1346 şemsî nüsas û Muhamadreza Bahadur îş le sał 2015 we şîwezwan Kurdî Kirmaşanî tercimey kirdîe.
Evîna Mêrxasekî romaneke kurdî ya dîrokî û evînî ye. Yekemîn romana Îbrahîm Osman e. Roman bi zaravaya kurmancî hatiye çapkirin.
Bûyera ku bûye mijara vê romanê ji çîrokekê hatiye hûnandin. Bûyer serpêhatiya destana lehengiyê ye û qewimiye. Encama gelek lêkolînên ku nivîskar gihiştiyê, bûyera ku bûye sedema strana Dewrêşê Evdî, li derdorê salên 1784an qewimiye. Wê heyamê, li herêma Wêranşarê, navçeya Ruhayê, eşîra Milan gelekî mezin e. Hewil dide serbixwe bijî. Lewma bac û qemçûrê nade dewletê û di navbera wî, Erebên Gêsan û Turkmenan de nakokî hene. Sultanê dewleta Osmanî Evdilhemîdê I. wê demê li ser text e. Sutan Evdilhemîd ji Temir Paşayê Milî bi tirs û fikar e. Sedemeke din jî ev e ku Osmnaiyan hêza xwe ya li Ewrûpayê winda kiribû, di destên wan de bi tenê gel û eşîrên Rojhilat mabûn. Sultan, ji bo ku berjewendiyên dewletê bigire binê demanê, destekê dide Ereb û Turkmenan, yekîtiya wan ava dike, êrîşî terş û talanên eşîra Milan dikin. Ji sedema êrîş û talanan serweriya Temir Paşa dikeve metirsiyê. Dewrêş evîndarê Edûlê ye û ji sedema bend û astengiyên olî û eşayirî nikare bigihîje destgirtiya xwe. Lewma, ji bo xatirê ku bighîje hezkiriya xwe Edûlê, Dewrêş li gel yanzdeh hevalê xwe dadikeve qada şer û dibe cangoriyê evîna xwe.
Ebû Mehmûd Xecûndî () an bi tenê Xecûndî tê naskirin di sala 940î de ji dayik bûye û di sala 1000î de jî miriye. Bajarê Xecûnd niha girêdayîyê Tacikistanê ye.
Xecûndî stêrnas û zanyarê matematîkê ye ku bi eslê xwe fars e.
Pêxemberê pêşîn yê ku navê wî di Quranê de derbas dibe Hz. Adem e û yê dawî jî Hz. Muhemmed e. Li gorî hin hedîsan di navbera ev her dû pêxemberan de 124 hezar pêxember hene. Lê belê di Qurana pîroz de ji van 124 hezar pêxemberan bi tenê navê 25 pêxemberê derbas dibe."Sond be, me berî te gellek pêxember şandiye ku me hinek wan ji te re
gotiye û me hinek wan jî ji te re negotiye. Bêyî destûra Xuda ji tu pêxemberî
re nabe ku ayetek (ji kîsê xwe) bîne. Vêca gava fermana Xuda bê, bi rastiyê
tê qedandin-hukim kirin û li wê der ehlê doza pûç ziyan dikin ." (Sureya Mumîn: 78)
Bi dorê kronolojîk Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibe wekî xwarê ye.
Bîrdariya bîrhatiyê ya Sadako, Hîroşîma
Orîgamî bi Japonî pevgihana peyvên "orî"(ta kirin) û "gamî"(kaxiz) pêk tê û ji hunera takirina kaxizan re tê gotin. Her çiqas navê wî bi Japonkî bibe jî hin çavkanî angaşt dikin ku ew hunereke Çînî ye. Bi giştî bê bikaranîna meqes û zeliqandox, tenê bi takirin, nîgarên giyan an jî negiyanewer tê çêkirin. Cureyê ku meqes tê bikaranîn jê re Kîrîgamî tê gotin.
Cureyên wî.
Orîgamî di nav xwe de bi navê Klasîk û bi navê bi parçe dibe du beş. Orîgamiyê Klasîk bi giştî ji kaxizê yekparçe tê çêkirin.Bi orîgamiyê klasîk nîgarên ajal an jî eşya tê çêkirin. Bi orîgamiyê bi parçe jî bi tevî hev bûna parçeyên wek hev pêk tê. Orîgamiyê bi parçe di çêkirina nîgarên hendesayî(geometrîk) yên sê dîmenî de tê bikaranîn. Gewşîna orîgamiyê ku Orîgamiyê ji Kîrîgamiyê ji hev dike kîrîgamî hunera sîmetrîkî ye û orîgamî jî hunera teşedana lewnê ye. Orîgamî hunereke navdar ya cîhanê ye.
Quling, di çanda Japonan de cihekî mezin digire. Heman giringî ji bo qulinga orîgamiyê jî çûnbar e. Bawer dibin ku kî/kê 1.000 heb çûka qulingê  çê bike jîneke dirêj û baş dê bidomîne.Sedema girîngiya qulingê keçeke 11 salî ya bi navê Sadako Sasakî ye. Ev keç wexta şerê  cîhanê yê duyem de ji ber bombeya atomê ya ku li Hîroşîmayê hate avêtin bû losemî(êşa xwînspîbûnê). Ev keç bi heviya başbûnê dest pê çêkirina Qulingê dike. Lê belê piştî qedandina qulingê ya 664. ew jiyana xwe ji dest dide. Ji bo bîranîna wê her salvegera avêtina bombeyê(6'ê gelawêjê) li Japanê û li cîhanê zarokan çûka Qulingê çê dikin û dişeynin bîrdariya Sadakoyê ya ku li Hîroşîmayê ye.
Bikaranîna wî.
Tê gumankirin ku Orîgamî  herî pir dekoratîf û wek hobî tê bikaranîn lê belê gelek qada bikaranînê orîgamiyê heye.
Bo nimûne di dîzayna antenê de ya ku li fezayê tê bikaranîn bi bikaranîna orîgamiyê tê çêkirin.
Nexşa Cizîrê (Mezopotamya jorîn), û Parêzgehên xwe, Derbekr (Diyar Bakr)
Diyarbekr navê herêma derdora Amedê û heta Sêrtê ye, çema Dîcleya jorîn dişopîne, bajêrên din Heskêf û Farqîn in. Navê Diyarbekrê tê wateya Warê Bekran, Eşîrekî Erewan e, kîjan di sedsala heftê de hatûn Kurdistanê û wê demê vir de navê herêmê wek Derbekr tê naskirin.
Pehle an jî di tesîra erewî yê de wek Fehle û Behle tê naskirin, navê herêmekê Kurdistanê ye û navê kevna parêzgeha Îlamê ye.
Ev herêma welatê Kurdên feyliyan e, û navê Feyliyan jî ji Pehle yê tê û bi bandora erewî yê bû feylî, sinorên Pehleyê Îlam û hin warên feylî axiviyan de ye.
Îndonêzî ("Bahasa Indonesia") zimanê fermî ya Îndonezya ye. Îndonêzî yek jî zaraveyên Zimanê malayî ye ku hatîye standardîkirin. Zimanê malayî û Îndonezî heman yekin.
Îndonezî yek jî zimanên Tîmora Rojhilate. Ji alîyê 225 mîlyon kesan te axaftin.
Piranî ya kesên lî Îndonezya yê dijîn, xwedanê zimanên heremîne û Îndonêzî bî avayê zimanê fermî dizane. Îndonêzî zimanê nivîsên fermî, rojname û perwerdehî yê ye.
Hejik, vetewş an jî hej, navê guhêrkên ku di navbera du an jî jê pirtir rewş de bi giştî li gorî dem tê wekilandin jê re tê gotin. Di navbera nimûneyên girîng de em karin dardarok û tezuya alternatîfê bidî.
Rêmana Hejikê  ne bi tenê sîstemên fizîkî de ne. Ew di heman katî de sîstemên biyolojîk, civaknasî û aborî de jî xwe xuya dike.
Nîmûneyan.
Hin nimûneyên hejikê li xwarê hatiye dayîn.
Rewteka pêlpêlokî, tezûya alternatîv an jî tezûya pêldar  (bi Îngilîzî: "Alternating current"), rewteka karebayî ye ku fireyî û berekê wê wek vedorî tê guherandin. Pêla ku herî pir tê bikaranîn pêla sînusê yê. Temamiya pêlan  bi vedora elektronîk ve karin di nav xwe de ji hev re dabigerin. Ev veguherî di vedorê de bi bargegir (kondensor), diyod û roleyê tê dagerandin.
Hêza AC bi giştî di pîşesazî û xaneyan de tê bikaranîn. Di şandina enerjiyê ku di santralan de tê hilberandin de jî AC tê bikaranîn.
Sîstema AC ya herî pêşîn
Mirovê herî pêşîn ê ku bi AC re xebitiye William Stanley e. Lê belê AC a ku bi rewşa îroyîn tê bikaranîn wek pêşîn ji aliyê Nikola Tesla ve sala 1886an de dest pê hilberandinê bû. Pişt re Tesla patenta xwe ji George Westinghouse re firoştiye. Di wan salan de Lucien Gaulard, John Dixon Gibbs, Carl Wilhelm Siemens û hin zanyar jî di vî warê de xebat kirine.
Santrala pêşîn a ku bi armanca endustriyî tezuya elektrîkê ya sê fazî hilberandiye, sala 1893yan de ji aliyê Almirian Decker ve di santrala hîdroelektrîkê ya Mill Creek a ku li Kalîforniyayê de hatiye damezirandin. Sîstema ku Decker sêwirandiye sîstemeke 10.000 voltî û sê fazî ye.
Rewteka pêlpêlokî di dawiya sedsala 19an û serê sedsala 20an de dest bi bikaranînê bûye.
Hilberana wê.
Wekî ku tê zanîn kabloyê ku tê de tezuya elektrîkê derbas dibe derdora xwe de qada manyetîk pêk tînê. Wek berevajkî jî, di kabloyê ku ji qada manyetîk re dûçar dimîne, di vê kabloyê de tezuya elektrîkê çê dibe. Ji vê prensîpê jî sistemekê ku ji statora westar û rotora tevgerdar pêk tê hatiye sêwirandin. Rotorê ku bi hin hêzan(wekî ava ku li santrala hîdroelektrîkê ji bilind dikevê, hêza dûkel(hilm) a ku li santrala termîk(germî) de ye, hwd.) ve tê çerixandin, li statorê li ser kabloyên ku rewşa pêçandiyê de ne, tezuya elektrîkê pêk tînê. Sedema pêla sînusê ya ku li AC ye, qada manyetîkê ku ji her fazê re dikevê, bi sedema rotorê ku diçerixe her tim diguhere.
Ragihîna wê.
Voltaja tezuya alternatîv wekî ku tê zanîn bi transformatoran re karin zêde bikin an jî kêm bikin. Di xetên guhezî de ji bo ku hêza windayî pir nebe, voltaja zêde tê bikaranîn. Ev xetên ku li diyar tê behskirin xetên ku di navbera santral û şebekeyê bajêr de ne.
Hêza windayî ya ku di xeta ragihînê de ye bi lêkdana çarçika tezu û bergirê tê dîtin. Formûla wê wek formula_1 dibe. Wateya vê formûlê ev e. Eger tezuyê ku di gihînêr de ye derbikeve du qata xwe, hêza windayî dê 4 qat zêde bibe.
Lê belê dezavantaja voltajên zêde jî hene. Vana li xwarê hatine nivisandin.
Belakirina wê.
Ji aliyê transformatoran ve voltaj kêm dibe û tezu jî zêde dibe. Ji vê kirariyê pê ve em karin dest pê belavkirina elektrîkê bikî.
Muhyedîn Mexrebî (1220 - 1283, erebî, محيي الدين المغربي, bi latînî: Muḥyī al‐Milla wa al‐Dīn Yaḥyā Abū Abdallāh ibn Muḥammad ibn Abī al‐Shukr al‐Maghribī al‐Andalusī), stêrnas û matematîknas e ku li cem zanyarê fars Nesredînê Tûsî perwerdehî standiye.
Muhyedîn li sêgoşenasîyê jî xebitiye. Bi pirani bi xebatên xwe yên şîroveyê ên ku li ser matematîknasên yewnanî kiriye tê naskirin.
Damezirana weşanê ya Brîtanyayê an jî BBC (British Broadcasting Corporation), li Brîtanyayê dameziranekê weşanê ye ku bi desteka diravî ya dewletê ve dixebite. Ji damezirandina wê heta sala 1954an di warê televîzyonê de û heta sala 1972an jî di warê weşana radyoyê de ew şirketa sereke bû. Navenda wê li Londonê ye.
British Broadcasting Company sala 1922an de wek şirketeke fermî hate damezirandin. Lê belê di sala 1925an de şirket hate tesfiyekirin û di sala 1927an de jî British Broadcasting Corporation ya ku wek sektora gelemperî hati bû damezirandin cihê wê girt. Lijneya kargêriyê ji aliyê fermandarê Keyaniya Yekbûyî ve tê pîşandan.
Di navbera salên 1927 û 1938an de serperiştê giştî yê BBCyê John Reith kir. John Reith salên pêşîn ya damezranê de roleke girîng leyîstiye. Ew sala 1936an de xebatên weşanên televîzyonê ya pêşîn bi rê ve bir.
Dema Şerê Cîhanî yê duyem de, weşanên televîzyonê ya BBCyê qut bû, sala 1946an de ji nû ve dest pê kir. BBC weşanên xwe yên televîzyonê yên rengîn û bipergal wek pêşîn sala 1967an de da destpêkirin. Heta sala 1954an ew di warê televîzyonê de sereke bû û heta sala 1972an jî di warê weşana radyoyê de serekebûna wê qediya.
BBC tu car reklam nake û ew programên ku fînansmanên wan ne ji hikûmet e, naweşîne.
Lêçûn (mesref).
Bazirgan, navê yek ji bajarên navçeya Makûyê li parêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Bazirgan dikeve bakûrê bajarê Makûyê. Bazirgan wek bi sernavê deriyê têketin û derketina Îran û Tirkiyeyê tê nasîn û di quntara çiyayê agirî de ye.
Ev bajar ji hêla aborî û erdnigariyê ve taybetmendiyên wê yên girîng hene ji ber ku ji alîyê bakûrê ve bi Tirkiye û ji hêla rojhilatê ve jî bi komara Nexcewanê re hev sînor e. Deriyê sînorê Bazirganê girîngtirîn derîyê sînorîyê îranê yê li ser erdê ye û degehê ewropayê tê hesibandin.ku rojane bi sedan rêwî yên hindirî û biyanî û bi sedan kamîyonên tranzîtî ji vê bajara kevin û sînorî derbas dibin.
Yek ji wan kesên ku hatîye vî bajêrî û di sefernameya xwe de ji bazirganê nav biriye Ujêl fenland ê navdarê firansî ye ku di ser dema Qcarîyan de di dema jîyana Elîxan serdarê makûyê hatîye û ji bazirgan di pirtûka xwe da bi bîr anîye.
Bazirgan ji sala 1365 de bi destê nûnerê şaredarîyê û di bin şaredarîya Makûyê de di hat îdarekirin.li ser hesasiyên sînorî û mezinkirina vî bajarî ku nûnertî nikari bû wê îdare bike ji bo vê piştî gelek bûyeran ev bajara ser bixwe bû û ji makûyê hat qedandin
Li gor serjmariya sala 1385 an gelê vê bajarê nêzîkî 9.047 kes e. Dergehê sînorê çavkanîya serekeya miaşa gelê vê navçeyê ye.
Gelê bazirganê bi kurdî û bi azerî diaxivin..
Bazirgan li gor derfetên ku navçeya azad a Makûyê çapkiriye ji girîngiya wê ya zor taybet heye.
Anîmasyonê motorê yê ku hatiye hêsankirin.
Termodînamîk, beşa fizîkê ya ku peywendiyên di navbera enerjiya tînê û enerjiya kînetîk de dinirxîne ye. Bi vegotineke hêsan termodînamîk, bi transfera enerjiyê ya ku ji cihekî heta ji cihekî din re berdewam dibe, pê têkildar dibe.Têgîna girîng a ku di vî pêvajoyê de tîn e.Tîn teşeyekî enerjiyê yê ku ji karekî mekanîk re lê tê ye.
Têgîna Temodînamîkê bi Yewnanî, pevgihana peyvên thermos(tîn) û dynamic(enerjî) pêk hatiye. Ew bi têgînên fizîkî wekî enerjî, tîn, kar, entropî û ekserjî têkildar dibe.
Sadi Carnot(1796-1832), Ew wek damezrînerê zanista termodînamîkê tê qebûlkirin
Termodînamîk her çiqas bi danûstendina enerjiyê têkildar bibe jî, bi leza van pêvajoyan têkildar nabe. Jiber vê yekê gava ku termodînamîk tê gotin asasî termodînamîka hevsengiyê tê alazkirin.Bi bûyerên ku bi dem ve girêdayî ye, termodînamîka ku ne di hevsengiyê de ye pê re têkildar dibe.
Guherbarên Termodînamîk.
Van guherbaran bi giştî bo terîfkirina sîstema bixwe an jî bo mercên hawirê tê bikaranîn. Ên herî pir tê bikaranîn ev in.
Di gelek sepanên Termodînamîkê de, dema ku yek an jî ji yekê pirtir guherbar wek westar tê pejirandin, guherbarên din li gorî vana çawan diguherê tê vekolandin.Bo nimûne mirov dikarê zagona gaza îdeal bide.
Di vî hevkêşeyê de R" neguhera gaza gerdûnî "ye.
Qanûna Sifirem.
Du sîstem ku bi hev re di halî hevbandorî de ne û rewşa wan bê guherîn bimîne ev çax Qanûna sifirem dibêje ku ev her du sîstem bi hev re di halî hevkêşeyê de ne. Eger her du sîstem jî bi hev re rewşa hevbandorî de bibin û di navbera xwe de jî transfera tînê nekin, ev çax jî ev her du sîstem bi hev re hevkêşeya tînî de ne.
Qanûna Yekem.
Qanûna yekem ya Termodînamîkê wek parastina enerjiyê jî tê zanîn. Li gorî vê qanûnê ev rewş wisa tê nîşandan.
U2 – U1 = Q – W
Enerjî ji tunebûniyê çê nabe û ji hebûniyê jî winda nabe bi tenê ji lewnekî derbasê lewnekî din dibe.
Qanûna duyem.
Her sîstemên girtî dixwazin ku bigihîşîn halê hevkêşeyê. Di vî halê hevkêşeyê de gava ku entropî asta herî zêde de ye, tebaba enerjiyê ya ku kar bi wê tê kirin sifir e.
Yanê qanûna duyem dibêje ku pirtûkek dikeve erdê û eger ku em bixwazin wê pirtûkê ji erdê hilbidî ancax bi hêzeke ji berê pirtir bikarbînî wê bibî cihê xwe yê berê.
Qanûna sêyem.
Ev qanûn der barê sifira rût de hin agahî dide. Ev qanûn heta sifira rût sarkirina madeyekê çima negengaz e ji me re dibêje. Li gorî vê qanûnê madeyek bigihîşe sifira rût ev made dibe têkûz. Yanê wek nimûne em karin motorên erebeyan bidin. Di nûqteya sifira rût de motorên erebeyan ji sedî sed berdarî ve dişixule. Lê belê germiya odeyê de motorên erebeyan ji sedî 20-40 berdarî ve dixebite.
Girdok, amûra ku mirov pê beşenan (cîsm) mezin dike ye. Çêkirina girdokê de rojika (mercek) keviya zirav tê bikaranîn. Girdok ji gewşînên şikestina ronahiyê kelkdar dibe. Di girdokan de dûriyên tîşkoyê hindik in.
Girdoka hêsan.
Girdoka hêsan, bi tenê ji rojika nêzakî pêk tê û ew di temamiya amûrên optîk de amûra herî hêsan û herî temel e. Em ferz bikin ku beşenek ji çav s cm dûr bibe. Bûuta dimenê ku li çav çê bûye, bi girêdayî hokeya Ø ya ku li çav çê bûye ye. Eger ku beşen nêzîkî çav re bê kirin, Ø zêde dibe û dîmen jî mezin dibe. Lê belê çavekî normal nikarê beşenekê ku ji 25 cm yê nêzîktir e bînê ser nîskokê.
Mele Mûsayê Kurdî zanyarê îslamê yê mezheba Şafiî ye. Navê bavê wî Husên e. Navê wî yê dirêj "Mûsayê kurê Husênê Lalanî" ye.
Li Amêdiyeyê dibistan ava kiriye û tê de ders dida telebeyan. Bi xwe jî li cem alimên wek Şêx Alwan u Mele Îsmaîl el-Şirvanî perwerdehiya xwe standiye. Di sala 1524 an jî 1533an de hate kêr kirin û jiyana xwe ji dest daye.
Komeleya Vejiyana Kurdistan an jî Komeley Jiyanewey Kurdistan di nava Şerê cîhanî yê duyem de wek encam ji layê elît, rewşenbîr û siyasetmedarên kurd ve, di 16 gelawêja 1942yê de ev rêxistin bi awayek nepenî hate ava kirin. Serokê vê rêxistinê Ebdurehman Zebîhî bû.
Di avakirina vê rêxistinê de alîkarî ji Hîwa (rêxistin) hate xwestin. Avakerê Hîwayê Mîrhacê Zaxoyî alîkarî kir
Endambijartina komeleyê jî gelek balkêş bû. Ji ber ku tenê kesên ji dayik û bavên wan kurd dikarin bibin endamê komeleyê. Lêbelê tenha îstîsnayek hebû ku dîya wan Asûrî be, ew jî dikarin bibin endam. Ev tişt wê nîşan dide ku têkiliyên kurd û asûrîyan gelek baş bûn
Piştî belavbûna artêşa Şah Reza, givaşa li ser gel jî nema, gelek kes hatin azad kirin ji zindanan, givaş û sansûra li ser medyayê rabû. Gelek serokeşîrên Kurd û rewşenbîrên Kurd hatin azad kirin. Piştî van bûyerên azadîxwazî, li Mehabadê Komeley Jiyanewey Kurdistan hate ava kirin. Ev sazî bi dûçûna makezagona Îranê îllegal bû û yek ji mercên endamtiyê ew bû ku bi dizî be. Sonda komeleya li ser Quranê bû. Qazî Mihemed dema avakirinê de endamê vê komeleyê nebû, encax piştî salek din avakirina komeleyê de bû endam. Piştî endamtiya Qazî Mihemed li herêma Mukriyan, zêdebûn û popûlerbûna vê komeleyê zêdetir bû û mezin bû.
Vê rêxistinê 3 salan xebatên veşartî û girîng kirin. Piştî sê salan ev rêxistin wek partiyeke modern hate ava kirin. Partiya ku bi li ser vê bingehê ava bûyî Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranêye. Bi dûçûna Abbas Valî ev komel jî ji Komeley Azadixwazî Kurdistan çêbûye. Piştî belavbûna Komeley Jiyanewey Kurdistanê şûna wê Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê ava bû. Hêjayî gotinê ye ku Partiya Demokratîk a Azerbaycanê li îlona 1945ê de bi alikariya Rusiyan ava bû. Partiya Demokratîk ya Kurdistana Îranê jî mehek piştî vê partiyê di cotmeha 1945ê de ava dibe.
Weşana fermî ya vê komelê Niştiman (rojname) bû.
Îdeolojiya Komeleyê.
Endam û kesayetên girêdayî vê komeleyê bi giştî azadîxwaz û welatparêz bûn, peyrewên ramanê komûnîzmê nebûn.,
Hizba Demokrat a Kurdistanê (HDK) xwe wek dewama Partiya Demokrat a Kurdistanê dibîne. Piştî kongreya 13demîn a di sala 2006ê de Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê bû du parçe. HDK bi rêberiya Xalid Ezîzî partiyek nû ava kir. Li sala 2017ê Mistefa Mewlûdî wek sekreterê giştî şûna Xalid Ezîzî hate hilbijartin. Li kongreya 17ê wê partiyê (2019) carek din Xalid Ezîzi wek sekreterê giştî hat Hilbujartin. Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê jî beşê din ê vê parçebûnê ye. Navê vê partiyê bi soranî Hizbî Dîmokratî Kurdistan e. Kurtenav jî "HDK" ye.
HDK yekem hizba Îraniya kû bûye tam endamê Înternasionala Sosyalîstan.
Rêxistina leşkerî ya vê partiyê PRK(Parezeranî Rojhilatê Kurdistanê)
Gava ku F-18ek leza dengê derbas dibe
Leza dengê, li hewayê,li asta deryayê û di germiya 21 °C de wek 343.2 m/s(nêzîkî 1235.5 km/saet) tê girtin.
Leza dengê wek girêdayî frekansê naguherê, deng her frekansê de di heman lez de diçe.Li gorî rewşa germahî û kesafet(çirî) ya hewayê leza pijilînê ya dengê diguhere. Di hewayê sar de leza dengê kêm dibe.
Leza dengê ya ku li hewayê wek nêzîkî bi vê formûlê tê hesibandin.
formula_1 (theta) îfadeya germahî ya ji cureyê santîgrad(°C) e.
Li qadekê de, eger ba ji paş bê deng ber bi zemînê ve araste dibe.Eger ba ji pêş bê, deng ber bi jor ve araste dibe.Biroj, ji ber ku zemîn germ dibe pêla deng bi sedema teka tînê ve ber bi jor ve araste dibe.Bişev jî, ji ber ku zemîn sar dibe, pêla deng dê ji biroj dûrtir biçe û ew dê ber bi jêr ve araste bibe.
Li deryayê pêkhateya avê rûxareke şewqvedêr pêk tînê.Ji ber vê yekê li deryayê deng di hawirekê sekan de qasî 4-5 km karê dûr biçe.
Eger ku leza çavkaniya dengê ya livdar, leza pijilînê ya dengê derbas bibe,deng wek dengê teqanê tê bihîstin. Van pêlan wek pêla şokê(teys) tê bi navkirin.Mirovê yekem ê ku leza dengê derbas kiriye Chuck Yeager e.
Di hin hawiran de leza dengê.
Li gorî germahiyê leza dengê ya li hewayê
Ebû Zebî (' Bilêvkirina Emîratî) paytext û duyem nifûsa bajarê herî mezin a li ser Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb e (hebûna tîrbûna gelên mezin ji Dubaî), û jî paytexta Îmarata Ebû Zebî, herî mezin ji heft mîrîtiyên li Îmaratê heye. Ebû Zebî ji ber keviya navendî ya rojava wek girava teşeyên-T dikevin Kendava Fars. Li bajar nifûsa 1,5 milyon di sala 2014an de hebûn.
Ebû Zebî meclîsa baregehên hikûmeta federal ya li ser kursiyên hikûmeta Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî e, ku meclîsa malbata emirîya li Ebû Zebî ye. Ebû Zebî bi pêşveçûna lezgîn û bajarbûnê de tevî ku derameda naverast nisbeten bilind yên xelkê xwe wek bajarê nav metropoleke mezin û pêşketî guhertin bûye.
Îro di navenda bajar de li welat ji xebatên siyasî û pîşesaziyê û navendeke çandî û bazirganî mezin e, ku ji ber helwesta xwe ya ku li paytext e. Hesabên Ebû Zebî li ser Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî aboriya dora-milyar $ 400.
Ebû Zebî çaremîn bajarê herî erzan ji bo karmendên meşhûr li herêmê ye, û di sala 2014an de li 68emîn bajarê mezin herî erzan di cîhanê de bû.
Merîfetname berhema zanistvanê kurd ya Îbrahîm Heqiyê Erziromî ye.
Ev pirtûk di sala 1757an de hatiye nivîsandin. Di sala 1836 û 1864an de li Misirê, û di sala 1889 û 1914an de jî li Stembolê hatiye weşandin.
Pirtûk li ser stêrnasî, erdnîgarî, û hebûna Xwedê ye. Destnivîsa vê pirtûkê hîna heye.
Dêrsîm.
Mordem ke sona ra Dersimi ser
cero yeno vence sin u shivare
"zor o. zor o derde cigera hare"
Ne zalimune dina xorte Dersimi qir kerde
Dersimi sero miz u diman o,
Usar nawo ame, derda ma re pepuk u sosin
"Dersim di az ne mano! "
Seyid Qazi
Zanîngeha Bîrûnî (tirkî: "Biruni Üniversitesi"), zanîngeheke Stembola Tirkiyeyê ye ku di sala 2014an de ava bû.
Zanîngeh navê xwe ji zanyarê fars Bîrûnî digire.
Gipsy Kings (ku. „Keyên Qereçî“) yek eslê fransî, spanî Koma Muzîkê ya Flamenko-Pop e.
Jiyana Bandê.
Dîroka Gipsy Kings di sala 1975'an de dest pê dike, dema ku kurên Jose Reyes stranbêj, flamenko - civîyan û kurê wî Chico Bouchikhi bi wî re - Nicolas, Paul, Canut, Patchai û André. Di destpêkê de bi navê Meriva José Reyes et Los Reyes û tingelte di navbera dawetan, festîvalên û performansa kolanan û ewanê. Li dawetan de, ew bi sê Baliardobrüdern Diego, Paco û Tonino ji bo xebatê li hev kirin. Paşê ew bi navê band xwe ji bo "Gipsy Kings" guhertin. Lê break mezin neda yekem bê ne; du albûmên pêşiyê bal nekişandin ser. Di vê demê de li bilûrê Qereçiyan û ne jî alîyêkî xwe yên gelêrî, enerjîk Flamenko, ji alîyê Toninos kar gîtar û dengê Nicolas. Berhemkar Claude Martinez, li Gipsy Kings bi bandora ji Rojhilata Navîn, Amerîkaya Latîn û Afrîkaya Bakur dewlemendtir dike. Band di sala 1987'an de 'Djobi, Djoba' 'û' 'Bamboleo' li ser tomarkirina serbixwe de serbest hate berbijêrkirin.
Frekans an jî hejmara lerzê di nava demekî de bûyerekî çend car hatiye wekilandin pîvandina wê ye, bi îfadeya matematîkî vajiyê periyodê yê li gorî carkirinê ye.
Sê xal û frekansên wan
Pîvandina wê.
Ji bo pîvandina frekansa bûyerekî, di nava demekî de ev bûyer çend car wekiliyaye tê hejmartin û paşî jî ev hejmar ji dûrînga demê re tê parkirin û ev encam ji me re nirxa frekansê dide.
Frekans di sîstema navneteweyî ya yekeyan(SI) de bi Hertz(Hz) ve tê nîşandan.Wateya hertzekê, bûyerekî ku di nav saniyeyek de carek wekiliyaye ye. Yanê frekanseke 60 hertzî tê wateya ku ev bûyer di saniyeyek de 60 car tekrar bûye.
Frekansa pêlê.
Frekansa pêlekê, bi dirêjiya pêlê re tekildar e. Encama lêkdana frekans û dirêjiya pêlê, leza pêlê ye.
Di vê îfadeyê de formula_1 lez e û λ(lamda) jî dirêjiya pêlê ye.
Pêlekê ji hawirekî derbasê hawirekî din bike frekansa wê naguherê. Bi tenê lez û dirêjiya pêla wê diguherê. Ji bilî Bandora Doppler frekans tu car naguherê.
gogekê ku ji ber zûkahiya erdkêşî dikeve erdê.
Tawdana kêşî an jî zûkahiya erdkêşî, zûkahiya cismekî ku ji ber erdkêşî çê bûye ye.
Ev tawdan sedema her cismekî ku dikeve erdê ye. Nirxa wê ya li Parîsê  9,80665 m/s² ye. Zûkahiya erdkêşî ya ber bi cismekî bi formula_1 gumlatî ve bi vê formûlê tê hesibandin. Zûkahiya erdkêşî bi sembola formula_1 tê nîşandan.
Di vê formûlê de formula_1 dûrayiya ku di navbera navenda cismê û navenda cîhanê de ye ye, formula_1 jî neguhera kêşanê ye.
formula_1 li her cih wek hev nîne. Sedema vê şêweya cîhanê ye. r li cemseran de 6,356.8 km ye û li ekvatorê jî 6,378.1 km ye.Ji ber vê yekê eger ku giraniya kesekî li ekvatorê 60.000 kîlo be li cemseran de giraniya wî dê 60.400(şêst kîlo û çar sed gram) bibe.
Bozanê () yek bajarokek di nav Kantona Kobaniyê li Rojavayê Kurdistanê ye. Ku di navbera bajarê sînorê derecebilind a li çeperên Girê Spî û herêma Reqqa ye.
Di Tîrmeha 2015an de, Bozanê ji aliyê Hêzên Rojavayê Kurdistanê Yekîneyên Parastina Gel (YPG) ku di dema xwe de Operasyona Girê Spî ve hate rizgarkirin. Çaxê ku ew di demeke destê mîlîtanên Dewleta Îslamî de bû, it was reclaimed by the YPG in early July.
Ferit Karahan (z. 4ê nîsana 1983an Mûş), derhêner û rexnegirê sînemayê û senaryonivîsê kurd e.
D sala 2006an de ji beşa elektrîkê ya Zankoya Marmarayê ya li Stenbolê mezûn bûye. Di dema xwendekariya xwe ya li Stenbolê de ew ji bo temaşekirina filman diçe BEKSAVê û li wir bi bandora temaşekirina filmên Tarkovskî biryara xwe dide ku bi sinemageriyê re mijûl bibe û bi vî awayî dest bi kursa sînemayê dike. Pêşî di Roj Tvyê de li ser arkeolojiya medbexa kurdî bername çêkirin. Wî di sala 2005an de bi kişandina kurtefîlmên Fotofobî û Analog dest bi kariyera xwe ya sînemayê kiriye. Di sala 2010an de bi navê Beriya Tofanê kurtefîlmek çêkir û ev film diyarî giyanê keça kurd Ceylan Önkolê û hemû zarokên mexdûrên şer kir. Bi vê filmê navê Ferît Karahan li cihana sînemayê belav bû. Ev fîlm beşdarî gellek festîvalên neteweyî û navneteweyî bû û ji van festîvalan hinekan xelat wergirtin. Yekemîn filmê wî yê metrajdirêj ê bi navê "Derbûyina Ji Bihûştê" di 50emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Antalyayê de wek filmê herî baş hat hilbijartin û xelata Pirteqala Zêrîn bi dest xist. Ji sala 2002an heta 2006an derheqê semiyotikê de lêkolînan kiriye û di hin rojname û kovaran de rexnegiriya filman kiriye. Niha di kompanya FK Fîlm de wek derhêner û çêker dixebite.
Rêxistina Hevkariya Şanghayê (RHŞ), an Pakta Şanghayê, yek siyasetekî Ewrasyayî, aborî, û rêxistina leşkeriya ku di sala 2001'an de li Şanghayê ji aliyê rêberên Çîn, Kazaxistan, Qirgizîstan, Rûsya, Tacîkistan, û Ûzbekistanê ve hate damezrandin.
Van welatan, ji bilî ji bo Ûzbekistan endamên Şanghayê Pêncane bû, di sala 1996'an de hatiye damezrandin; piştî Ûzbekistanê di sala 2001'an de cîh girt, endamên rêxistinê hatiye guherandin. Di 10'ê tîrmehê 2015'an de RHŞ biryar da ku Hindistan û Pakistanê wek endamên tev bipejirînin.
Jwan Yosef, anku Ciwan Yûsif'", wênesaz û hunermendekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd û ermen e. Bavê wî kurdê Rojavaya Kurdistanê ye, diya wî ermen e. Ew di sala 1984an de hatiye dinyayê.
Ew di navbera salên 2004 û 2006an de li Dibistana Pernby ya Resamiyê ("Pernbys målarskola") ya Stockholmê (Swêd) hîn bûye, dû re wî li zanîngeha Konstfack (Stockholm) jî xwendiye. Wî di sala 2011an de li zanîngeha Central Saint Martins a Londonê xwendina xwe kuta kiriye.
Ew niha (2016) li Londona Brîtanyayê jiyan û karê xwe berdewam dike.
Jwan Yosef geybûn û hevzayendbûna xwe eşkere dike û ji meha nîsana 2016an û pê de hevjînê wî stranbêjê portorîkoyî yê bi nav û deng Ricky Martin e.
Zuhal Topal (jdb. 23ê îlonê 1976, li Stembolê, Tirkiye), lîstikvan, pêşkêşkerê bernameyê û şanovanê tirk e. 8 sal e bi hunermend Korhan Saygıner re zewicî ye û bi navê Lina keçeke wan heye.
Jiyana demborî.
Bi rêzefîlma Sihirli Annem de bi karaktera "Suzan" ve hate naskirin. Di weşana rêzefîlma Atv'yê ku bi navê Selena ya "Fitnat Korkmaz" yek gerînendekî xirab Zuhal Topal dilîze, ev rêzefîlm piştî pêşbira bi navê Şarkı Söylemek Lazım beranê xwe ligel İlhan Şeşen re pêşbir kirin; ji aliyê gel û jûrîyan ve yekemîn maf kirin.
Dînamîk, tevgera heyberekê ku di bin hêzekî de ye vedikolîne. Bi gotineke din dînamîk, jandeyên ku dibin sedema tevgerê û tevgerê diguherînin, vedikolîne.
Ew yek ji şaxên Mekanîka Klasîk e.
Xebatên ku di vî warî de ye piranî serê sedsala 17. de ji aliyê Sir Isaac Newton ve hatiye çêkirin û van encaman, bi sê zagonê de hatiye îfadekirin.
1) Prensîba tebatî .
Eger ku çeqa hêzên ku ji heyberekê re hatiye sepandin sifir be ew heyber derawaya xwe ya wê kêlî de dihêvişîne. Yanê eger ku cîsm disekine ew dê sekina xwe berdewam bike. Eger ku cîsm dilivîne jî ew dê bi leza xwe ya westar livîna xwe berdewam bike.
2) Prensîba asas a dînamîkê.
Heke hêzeke net bandor li cismekî re bike ew cîsm dê bi lezanî bilivîne.
formula_1, hêza çeq a ku di bereka livê de ye ye. Yekeya wê Newton(N) e.
formula_1, baristeya têhev a hemû cismên ku tevî tevgerê bûne ye. Yekeya wê kîlogram(kg) e.
formula_1, tawdana(lezan) sîstemê ye. Yekeya wê formula_1 e.
3) Prensîba tek û bertek (kar û kardanewe).
Hêza ku ji aliyê cîsmêkî ve bi çik li ser rûxarê disepîne jê re "kar" (tek) tê gotin. Hêza ku ji aliyê rûxar ve bi çik li cismê disepîne jî jê re "kardanewe" (bertek) tê gotin.
Cîsmekî ku li ser zemîna asoyî tê hiştin, ew qasî giraniya xwe hêza tek disepîne. Eger ku cîsm li ser zemînê hevsengê de be jî qasî giraniya xwe hêza bertek çê dike.
Hêza delkê (hêza xişandinê).
Hêla hêza delkê ji hêla livê re ters e. Peyva formula_1 sembola qatjimara delkê ye.
Cîsmekî ku dilive jê re hêza delkê bandor dike. Hawireke bê delk hema hema tuneye.
formula_1, hêza delkê ye. Yekeya wê Newton (N) e.
formula_1, qatjimara delkê ye. Sembola wê ya din jî formula_1(mu) ye.
formula_1, hêza bertekê ye. Yekeya wê Newton (N'") e.
Hêza delkê tu car nikare cismekî bida livandin.
Greyder, bi giştî makîneya ku karên rê çêkirinê de û di rastkirina rûxarê de tê bikaranîn e.
Di navbera tekerên pêş û paş ên greyderê de kêrekî rûçal heye.Ev kêr hîdrolîk an jî mekanîk e. Serikên vî kêrê karin bên bilindkirin an jî nizmkirin.
Ricky Martin stranbêjekî cureyên mûzîka latînî mîna salsa û merengue û bolero û aktorekî portorîkoyî yê navdar e ku di 24ê kanûna biçûk a 1971ê de hatiye dinyayê. Ew bavê du lawan e.
Hevjînê wî yê roja îro (2016) resamê swêdî yê bi eslê kurd-ermen Jwan Yosef e. We di nîsana 2016an de hev nas kir û di 16ê çiriya paşîn a 2016 de li "Ellen DeGeneres Show" evîna xwe eşkere kirin.
"Mirina kalekî rind" duyemîn romana Mehmed Uzun e. Sala 1987an de ji weşanên Orfeusê derketiye. Mehmed Uzun vê pirtûkê ji bo bîranîna Cegerxwîn nivîsandiye.
Du mirov. Du ronakbîrên kurd; ronakbîrê destpêka 1990î Kalo û ronakbîrê nûjen Serdar Azad. Jiyanên wan, hîs û serpêhatiyên wan, xewn û xeyalên wan, dan û standinên wan bi hev rê û bi doralî re, dijwarî û berberiyên wan... Romam li dor van kes, tişt û pirsiyaran tê pê.
Ronakbîrê nûjen Serdar Azad, penûs di desta de, li ber masê rûdine û rohakbîrê kevnare Kalo bi bîr tîne; gundekî biçûk û kalemêrekî ecêb. Kalo kî ye? Ew ji kû ye? Ew çi vedişêre? Serdar Azad, li milekî, ji xwendevanên xwe re behsa kalê ecêb û sirtijî dike û lî milekî jî, ew bi Kal re dipeyive û jê re behsa xwe, hîsên xwe û zarotiya xwe dike.
Ango, roman, ne bi tenê, li ser du kesan tê pê, herweha ew bi du şêwan jî tê hûnandin.
Mirov dikare Kalo weke rûpeleke jibîrbûyî ji dîroka Kurdistanê bîbîne, Serdar Azad û jiyan, hîs, daxwaz û bîranînên wî jî, weke mirovekî kurd yê nûjen û jiyana wî... Ji ber ku kes, bûyer û peywendiyên romanê herçend şexsî û taybetî bin, ew ewçend jî gelemper in.
Cîsmekî ku di bin bandora hêzeke bi navê F de viz dibe, teka zivirandinê bi tenê pêkhateya ku ji vektora asûnê re tîk e, disepîne.
Torq, momenta hêzê an jî momenta zivirê, meyla zivirînê ya hêzekê ku li ser tewereyê de ye ye. Bi kurtasî torq zivirandina heyberekê ye.Bi matematîkî, torq lêkdana hêz û dûrayî ye.
Sembola torqê formula_1(tau) ye. Heke wek moment bê bi nav kirin jî, bi formula_1 tê îfadekirin.
formula_1, vektora torqê ye.
formula_1, vektora cihguhêzî ye.(dûrayî)
formula_1, vektora hêzê ye.
θ(formula_1), hokeya ku di navbera vektora hêzê û vektora cihguhêzî de dimîne ye.
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan(SI) de yekeya torqê Newton metre(N.m) ye.
Hoke, têgînekê ku ji bo terîfkirina nirxa keyanê ku di navbera du raste an jî du tîrêjê de dimîne tê bikaranîn, e. Li gorî ferhenga zaravên teknîkî wateya wê "Koma xalên ji du tîrêjên ku ji heman cihî dest pê dikin" e. Hoke bi yekeyên wekî "radyan", "pile" an jî "grad" tê pîvandin.
Gelek cureyên hokeyê hene. Vana "tenghoke", "hokeya çik", "firehhoke", "hokeya tam", "hokeya dorê", "hokeya gir, hokeya navendî, hokeya rast, hokeya tevker, hokeya rasterû" û hwd, in.
Hoke, derdora xalekê de bi gerandina rasteyekê pêk tê.
Yekeyên pîvanê ya Hokeyê.
Pile: Hokeya navendî ku kevaneke 1° yî dibîne, jê re hokeya 1°yî tê gotin.
Grad: Hokeya navendî ku kevaneke 1 gradî dibîne, jê re hokeya 1 gradî tê gotin.
Radyan: Yekeya kevanê ye. 2 pî li hemberi 360 pileyê tê.
Têkiliya ku di navbera radyan,grad û pileyê de ye.
Ji bo dagerandina hokeyan ber bi hev re,formûla ku xwarê hatiya nîşandan tê bikaranîn.
Nimûne: 45° çend radyan û çend grad e?
formula_1 → formula_1 → formula_1formula_1
formula_1 → formula_1
Mozoleya Che Guevara () li bajarê Santa Clara, Kûbayê de cih digire. Bîrdariya Ernesto Che Guevara û şazdeh şervanên wî yên ku di sala 1967'an de ji dema xebatên xwe yên li Bolîvyayê hatin kuştin.
Di sala 17'ê kewçêrê 1997'an de terma Che Guevara ji Bolîvya heta Kûbayê birin. Ev Bîrdarî ji bo jiyana Che Guevara hate nezirkirin.
Hewraman, Hawraman an Horaman herêmeke li navenda Kurdistanê ye.
Ev herêm a ku li Kurdistanê ji aliyê çand û ziman de xwêdiye cîheke taybetmendî ye, li Başurê Kurdistanê ji deverên Helebçe û bakurê deşta Germiyan û li Rojhilatê Kurdistanê ji navçeyên Pawe, Newsû û hin gundistanê Riwanserê pêk tê. Hewraman herêmeke zaf bilind e, Çiyayen Hawraman li vê herêmê ne. Gele herême bi piranî kurdên Hewramî ne.
Bajarên mezintirîn yên Hewraman Pawe û Merîwan in. Ji aliyê olê de Hewraman gelekî dewlemend e. Navenda ola Yarsan li vir e, Zerdeştî û gelek terîqeye misilmanan jî hene.
Camilo Cienfuegos Gorriarán (; 6ê sibatê 1932 – 28ê çiriya pêşîn 1959) yek Şoreşgerê Kûbayê bû, ku li La Habana hatiye dinyayê. Ew ligel Fidel Castro, Che Guevara, Juan Almeida Bosque, û Raúl Castro bûye endamê sala 1956an ya nardeya "Granma", ku dest bi serhildana çekdariya Fidel Castro ya li dijî hikûmeta diktatora Kûbayê Fulgencio Batista kirin. Ew yek ji fermandarên gerîlayê bilind ya Castro, ku piştî bi navê "Lehengê Yaguajay" bidestxistina şerê girîng ên li Şoreşa Kubayê bûn.
Ew di demeke kin de piştî serkeftina artêşa serhildêr Castro di sala 1959an de wek serokê hêzên çekdar ên Kûbayê hatiye kifş kirin. Dema ku ew rêwitiya bi balafirê biçûk difiriya, hat pêşniyarkirin ku ew di vê salê û şevê ji Camaguey heta La Habana hatiye revandin û wendakirin. Cienfuegos li Kûbayê wekî qehremanê şoreşê, bi abîde, bîrdarî, û ji pîrozbahiya salane li rûmeta xwe re rêzgirtin.
Camilo Cienfuegos di 6ê sibatê 1932an de li navçeya Lawton a La Havana hatiye dinyayê. Ew di malbateke çîna karker ku berî koçberbûna Spanyayê di nav Şerê navxweyî yê Spanyayê dabû hatiye zindî kirin. Bavê wî, bi terzîtiyê dikaneke biçûk li Habanayê xebitî, ku prensîbên siyasî yên çepgir hebûn.
Ji ber ku hunerên ciwanên zû ve xwar, Camilo di sala 1950an de Escuela Nacional de Bellas Artes "San Alejandro", di heman demê de xwendina xwe berda, ku piştî ji ber tengasiyên aborî. Di vê heyamê de, ew dikaneke modeyê wek "El Arte" li bajarê Habanayê vedike û dest bi karê şagirtekî terzîtiyê dike.
Li dora sala 1948an de, ew tevî li pirsgirêkên siyasî bûye û tevlî xwepêşandanên gel li dijî zêdekirina bihaya biletên otopêzan bû. Di nîsana 1953an de, Cienfuegos û hevalê xwe yê Amerîkayê li ser vîza 29-rojê wek mêvantiyê ji bo lêgerîna kar digeriyan.
Ew çend meh ji bo karê kêm derbasî New York City, Chicago, û San Francisco bûn, ku ew ji aliyê berpirsên koçberiyê hatin kirin û ji riya Meksîkê heta Kûbayê vegerin. Dema ku Cienfuegos li New Yorkê tevî komeke nefîkirina siyasiya Kûbayê bû û ji bo rojnameya xwe "La Voz de Cuba" çend gotaran nivîsî.
Di kesayetiyek dîroknasê de Cienfuegos wek dinivîse, "di pratîkî de nefsên xwecih, mêr, wateyên pêkenok û bajariyên Kûbayê, eleqeyek mezin a govend û baseball, awirên baş, hezkirina jinan, û bi giştî Joie de vivre". Ji bo çardeh mehan destpêkên rejîma şoreşger Rufo López-Fresquet, ku xizmeta Wezîrê Xezîneyê bû, wî wekî "yek gay, kêfxweş-bibext-here, cûreyekî biserhatî" binavandin.
Juan Almeida bi rastî Juan Almeida Bosque (17ê sibatê 1927 - 11ê îlonê 2009) siyasetmedarekî Kûbayê û yek ji fermandarên eslî yên hêzên xirabkar di nava Şoreşa Kûbayê bû, ku li La Habana hatiye dinyayê. Piştî di sala 1959an de tekoşerên hêzan birin, ew navdareke serekiya Partiya Komunîst a Kûbayê bû. Di dema mirina xwe de, ew Cîgirê Serokê Konseya Kûbayê ya Dewletê bû û sêyem endamê payebilindê wê bû. Ew di nav de çend xemilandinên xelatên netewî û navneteweyî, bi sernavê "Qehremanên Komara Kûbayê" û saziya Máximo Gómez wergirt.
Almeida li Habana ji dayik bû. Ew dibistanê di temenê xwe yê yazdeh salî de derket û dîwarlêkerî bû. Her çiqasî xwendina qanûna li zanîngeha Habanayê di sala 1952an de be, ew dostên xwe yên nêzîk bi şoreşger Fidel Castro û yên ku di adarê de, di vê salê de tevlî tevgera Antî-Batista bûn. Di sala 1953an de ew Fidel û birayê wî Raul Castro di êrîşa li ser Moncada ya li Santiago bûn. Ew û birayên Castro di girtîgeha Isla de la Juventud de hatin girtin. Di dema efûya 15ê gulanê 1955an de ew serbest hatin berdan û ji bo Meksîkê veguhestin.
Almeida bi birayên Castro, Che Guevara û 78 şoreşgerên din li ser rastnivîsandina Granma ji Kûbayê vegeriya û yek ji wan tenê 12 veniştinê destpêkê de xelas bûn. Almeida gelek caran bi qîrîn got "Tu kes li vir neterikandin!" ji bo Guevara (bi alternatîvî "li vê derê, tu kes radestî nabe"), ku dê bibe yek ji sloganên Şoreşa Kûbayê, tevî ku gotinên rastî hatin kirin ji aliyê Camilo Cienfuegos tê axaftin. Almeida wek jî segvanekî baş hatiye hesab kirin.
Piştî bi daxistinan, Almeida berdewama ji bo şerê li dijî hêzên hikûmetê Fulgencio Batista li çiyayên bilind Sierra Maestra tevlî şerê gerîla bû.
Wîndowsa Kurdi navê qampanyayeke ku ji bo derketina sîstema "Microsoft Windows" bi zimanê kurdî hewl dide.
Projeyên din bi navên Linux Kurdistan û Linux be kurdî ji bo wergerandina Linux jî heye.
Ebdulsemî Kurdî an Şêx Ebdulsemiyê Kurdî (jdb. 1797 Silêmaniye - m. 1820 Heleb) zimannasê kurdî û stêrnasê kurd bû.
Li Silêmaniyê li gundê Çinarê hatiye dinyayê. Navê bavê wî Ehmedê Berzencî ye.
Perwerdehiya xwe ya dîn li cem Şêx Ebdulqadir el-Biyare, perwerdehiya xwe ya stêrnasiyê jî li cem Meleyekî Hewlêrê Mele Puçuk girtiye.Bi xwe rêzimana Kurdî pir baş dizanîbû.
Sala 1797an de li Helebê mamostetiyê kiriye û piştî demekî di Medreseya kurdan a bi navê "El-Medrese el-Ahmediy"e (Medreseya Amediyeyê) di dû Şêx Husênê Kurdî re wî mamostetiyê kiriye û heta dawiya temenê xwe di wê de ders da û sala 1820an de wefat kiriye û di goristana Şêx Salep de hatiye definkirin..
Eger ne ji zaroka biwa ticarî dê fêrî lorandinê nedbû.
dêmek zarok dahênanê bi xwe re tîne.
jiyan bi zarokan xweşdibe,qerebalixê wan leystikê wan û kenê wan, di kolanên bajaran de,û li ser bênderên gundan.
Wek win di zanin zarok mêweyê "Nivîsa stûr"jiyanê ne, û nifşê pêşerojê ne,û firiştên ser riwê zemînê ne.heme mizgîniya herî mezin di jiyanê de bi zayîna zarok re tê.û her wiha ew bingehin di perwerdekirina civakande,ji lewra pêdiviyek bi guhdaneke taybet bo wan divê,vêce hemû rêbazên perwerdeyiyê berê xwe bi xurtî dan perwerdekirina zarokan. ji ber ku avakirina civakeke durist û pêşketî bi avakirina kesayetiya zarokan destpêdike.û ji ber ku kesayetî ne bi zayîna zarok re çêdibe,lê belê di riya dan û standinê bi jîwarê xwe re zarok kesayetiyê qezenc dike.
û li gor vê rasteqîniyê jîwarê zarok kesayetiya wî avadike.
Tore:berhevkirinek yan jî wênekirinek endîşeye(texeyulî)ji jiyanê re,di riya avhiyên zimankî, û ew bixwe jî şaxek ji şaxên zanista mirovayî giştiye.
Toreya zarokan:ew komek ji berhemên toreyî ne, yê ku pêkêşî zarokan dibin,û çavdêriyê bi pêdivî û asteyê geşebûna wan dikin.
Boyî vê yekê toreya zarokan roleyek çandî di leyize,ji ber ku wan fêrî zimên dike,û her wiha coreyên çandeyê şanî wan dide,û bi ser vê tevî jî roleyek wê di zanistê de jî heye,û bi vî rengî toreya zarokan dibe dezgeyek di avakirina çanda zarokan de.
Dema Can Cak Roso bangkir:(zaroktiyê bi nase).mebesta wî ew bû ku em pêdiviyên zarokan xwestekên wan bizanin,da em bikaribin riya perwerdeya rast bo wan peydakin.
û li gor gotina feylesûfekî dî jî:mejiyê zarokan mîna kaxezeke spiye,tu çi têde binvîse ma ew.vêce berpirsyariya me beramberî zarokan mezine.û divê em çavdêriyê li wan bikin.em sinciyên pak bi wan xweş bikin wek:mêranî,ciwamêrî,rastî,alîkarî, dilsozî…………..ûhd.
Ereb dibêjin:zanîn di piçûkatiyê de,mîna nexşê li ser kevire.ev mejiyê teze zû bi zû tiştan jiberdike,û ji bîrnake.û ev sedeme ku çîrokên diya min ji min re di gotin dema ez zarokbûm, ta niha di bala min de ne wek çîroka: şengê û pengê,zîlanê, gur û rovî,rovî û dîk………ûhd.
Gelî biraderan: rijêma ba,sa Sûryê şerkî dijwar dijî zimanê me dikir, ji ber ku dizanî ziman yek ji mercên serekeye di hebûna gelande,biryar hebû bi qedexekirina zimanê Kurdî di cihê fermîde.
Ev seyaseta çewt dijî zimanê me ziyanek mezin gihande hemî cûreyên toreyê, û bandorek mezin li pêvajoya zanînê kir.
Û bi van pîlanên xweyî şofînîst,dergehê pêşketinê di toreyê de girt.vêce di rewşeke wiha de,normale ku toreya zarokan jî li paş bimîne.û ev rasteqînî diyare,di kêmbûna kesên derbarî zimên û mamustayiyê de di xebitin,bi zanyariyeke rêkûpêk li rojavayê Kurdistanê.
Mij te re got sed carî
Û her wiha Ehmed ismaîl hin şano ji zarokan re bi zimanê Erebî nivîsîne wek:توبة الثعلب البارزاني û
Konê Reş jî komek helbestên zarokan bi navê Sîpan û Jînê ristine.
Osman Sebri jî hin çîrok ser zimanê lawiran boyî zarokan weşandine.mîna: (dîk û rovî).
Yekî ji ê dî re got
lê mixabin wek ku berhemên toreya zarokan kêmin, wisa jî xwendevanê wê kêmin.beramberî piroblemeke wisa em gihan baweriyekê,ku pêwîste em bi nifşên nû destpêbikin,da em xwendevanê zimanê Kurdî pirbikin,vêce Himber vî şerî Min û Hefîz Ebdurehman û xalid Muhemed,me pirtûkek bo fêrkirina zimanê Kurdî bi navê(Pirtûka min) çêkir.
Û ji ber ku ez mamuste bûm hayê min ji rêbazên fêrkirinê hebû, me rêbazên fêrkirinê dîtin wek rêbazên Erebî, Ingilîzî,û me li gorî wan rêbazan ev pirtûk çêkir.bi şêweyekî zanistî û perwerdeyî,li gorî rêbazên nûjen em pêdçûn, ev pirtûk li gorî asta zarokên ku berî herin dibistanê re ye, ji ber ku asta wê destpêka xwendinêye.bi rêyek hêsan zarok fêrî zimanê xwe dibe.pirtûk 70 rûpele.ji hêla kêsmê xwe ve gelekî ciwane,û bi wêneyê rengîn xemiliye,cil ûbergên kesan di pirtûkêde modêrnin,derhênerê vê pirtûkê Luqman Ehmed e ew şêwekarekî bi nav û denge.vê pirtûkê zû bi zû cihê xwe girt. Ji ber ku cara yekembû pirtûkek bo zarokan bi vê ciwaniyê li rojavayê Kurdistanê derdikeve.heme me 4000 jimar çapkirin,lê kêmî sê mehan ew jimar tevde belavbûn.me xwest di riya vê pirtûkê re her malek kurd bikin dibistanek,û mebesta me ew bû: em mafê zarokan ku fêrbûna zimanê dayikê ye, bi cih bînin,lewra me dest bi korsên fêrkirina zimên kir, li hemû bajar û gundên Kurdistana rojava.û ta niha jî kors bi vê pirtûkê di çin serî.xwesteka me ji vî karî ewe: avakirina nivşek kurd evîndarê çand û kelepûrê xwe be.
Ev armanc tê pêkanîn dema em binasin, ku qonaxa zaroktiyê berî dibistanê,qonaxa herî giringe di avakirina kesayetiya zarok de. û em wek dê û bav berê zarok bidin xwendinê, û em jî ji wan re bixwînin,bi vê piroseyê du armanc bi cih dibin: yek jê civakiye, û ya dî perwerdeyiye.bera duruşma me ev be:(ji zarok re bixwîne).da ku zarok kêlîk ne kêfxweşyê bi xwendinê re bibînin,û pirtûk bibe mîna dostekî ji wan re,di mehên pêşîn ji jiyana wan.
em hewl bidin wan bikin kesne serkeftî di hemî cûreyên jiyanê de.em dergehê pêşerojê bi firehî li ber wan vekin.
Wek win di zanin zarok mêweyê jiyanê ne, û nifşê pêşerojê ne,û firiştên ser riwê zemînê ne.heme mizgîniya herî mezin di jiyanê de bi zayîna zarok re tê.û her wiha ew bingehin di perwerdekirina civakande,ji lewra pêdiviyek bi guhdaneke taybet bo wan divê,vêce hemû rêbazên perwerdeyiyê berê xwe bi xurtî dan perwerdekirina zarokan. ji ber ku avakirina civakeke durist û pêşketî bi avakirina kesayetiya zarokan destpêdike.û ji ber ku kesayetî ne bi zayîna zarok re çêdibe,lê belê di riya dan û standinê bi jîwarê xwe re zarok kesayetiyê qezenc dike.
Mîkaîl Bilbil (fermî: Mikail Bülbül) (z. 1978 li Qoserê), nîvîskar û akademîsyenê kurd e.
Di sala 1978an de li gundê Curnikê yê Mêrdînê çê bûye. Li Zanîngeha Çukurovayê Beşa Mamostetiya Gruba Felsefeyê qedandîye. Mastera xwe li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê kiriye. Di sala 2002an de li gel 12 kesan bi hinceta xebatên li ser zimanê kurdî hatiye desteserkirin û di encamê de demekê li Girtîgeha Mêrdînê zindanî bûye. Ji sala 2012an heta 2017an di Beşa Ziman û Çanda Kurdî ya Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê de weke mamoste xebitî û li ser rêzimana kurmancî dersan pêşkêş kir. Paşê di 2017an de bi KHKya 679an ji kar hate derxistin. Bilbil li Zanîngeha Zaxoyê li ser sen­taksa kurmancî doktora kirîye.
Niha li Weqfa Mezopotamyayê wekî kordînator dixebite.
Zankoya Zaxoyê ango Zanîngeha Zaxoyê, zaningeheke ku li bajarê Zaxoyê bi ser parêzgeha Duhokê ve ye.
Zankoya Zaxoyê di tîrmeha 2010an de hatiye damezrandin lê prosesa damezrandina wê digihê sala 2005an. Berî ku ev zaningeh bête damezrandin bi Zankoya Duhokê ve girêdayî bû ku li Zaxoyê wek Kolêja Perwerdehiyê û Kolêja Bazirganiyê hatibû vekirin.
Serokwezirê Hikûmeta Herêma Kurdistanê di dema axaftina xwe ya serenoniya vekirina van her du kolêjên navbihurî got ku ev kolêj dê bibin bingeha zaningeheke serbixwe. Heta sala 2010an bi Zanîngeha Duhokê ve girêdayî perwerdehî dom kir. Di sala 2010an de ji bo ku li Zaxoyê zaningeheke bête damezrandin ji aliyê Serokatiya Lijneya Wezîran ve biryareke hate cibîcîkirin.
Zaxo
Juan Guillermo Almeida jî wek JG (z. 1986, La Habana, Kûba), hunermendekî stranên dansa Kûba ye ku jiyana wî ya hunerê bi koma reggîton Gente de Zona ye. Raserî Lîsansê Qanûnê di sala 2010an de dest pê kir.
Rêgehê hunerî.
Dema ku Juan Guillermo biçûk bû, pir eleqeya stranê dikir. Bavê wî Fermandarê Şoreşa Kûbayê Juan Almeida Bosque jî yek muzîkvan û muzîkarê vê rê bû, ku ji aliyê stranên cihanê hate dorpêçkirin. Tevî ku ev daxwaza wî ya ji zarokatiya xwe de hate guherandin, 21 salan de li stranê cih digirin û dema sêyem-salî karîyera qanûnê bû ew tevlî koma reggîton ya Kubayê Gente de Zona bûn.
Ji ber ku ew biryara ji bo perwerdehiya muzîkê bigire, dest bi xwendina stranan kiriye. Di dawiya sala 2009an de ew di koma çepgir û berfireh de li ser serpêhatiyeke afirandina projeya xwe li ser 26 kanûna pêşîn yên ku wê salê bûn.
Armanca wan ji bo avakirina komeke ku nikaribû deyne û şiroveyên bi taybetî stranên dansa Kubayê populer bû. JG enîyan salsa, Timba û heta reggîton dilîze.
Ew vîdyo klîp di 51emîn salvegera Komîteyên Parastina Şoreşê (CDR) de beşdar bûn. Li gel gelek hunermendên Kûbayê ku li minasebetan bûn.
Juan Guillermo çendîn konser di parêzgehan de pêk hatiye. Di eniya sêyemîn de li cihê ku maye ji bavê xwe lîst. Di xebatên siyasî de ji Wezareta Karên Hundir, Girtîgeha Jinan a Rojava, Ezmûnên Yektakirin û ji aliyê raya giştî ya gelek bi xêrhatin wek hatiye dîtin.
Komîteya Parastina Şoreşê () di 28'ê rezberê, 1960 li bajarê La Habana ji bo pêkanîna erkên haydariya kolektîf li dijî destwerdana ji derve û bi rola kirinên nearamkirina Pergala Siyasiya Kûbayê de hate damezrandin.
Di vekirina CDR'ê de cihê merasîma dewletê li ber qesra serokkomariyê (niha li Muzexaneya Şoreşê), bi serokatiya Fidel Castro Ruz girt.
Ev hêza herî xurt ya ji rêxistinên Kubayê dewletê yên ku ji seferberiya ji alîgirên Şoreşa wekî yek ji armancên sereke yên wê ye. Erkên jî li tenduristî, paqijî bibin, piştgiriya aborî û ji bo beşdarîya welatiyekî li deverên cuda, wek beşdarbûna di hilbijartinên an civînan. Berî damezrandina CDR bû, gelek rêxistinên bi armancên cuda yên ku bi çêkirina rêxistina komî ya nû yekgirtî bûn.
Avahî.
Avahiya xwe ya navendiyê; Her astengkirina CDR xwe bi xwe bûye, û serokên ji CDR ji hev astengkirina pêkanîna CDR yên li parêzgeha û neteweyî bûn. Di organên neteweyî beden û bedenên kargerî ew in: Kongre, Dezgeh û Sekreteriya Rêveberiyan. Ev nêzîkî 7.6 milyon endamên wî welatiyên li ser 14 salan ji temenê (ji bo tevlî mercê ku rêxistina jênager) bûn. Komîteya Şoreşa Parastinê, bi hêza ji bo parastina sosyalîzmê di çavkaniya bêrawestan xebatên ji bo gelê Kûbayê rêxistin kirin.
Zanîngeha Habanayê an jî UH (), di 5ê kanûna paşîn 1728an de ji bo rahîb Domînîkan yê ku ji Orden de Predicadores ve hate damezrandin. Ev giştî û ji kevintirîn Kûba ye, herweha yek ji yekemîn ya Amerîka ye.
Pêşî navê wî "Real y Pontificia Universidad de San Gerónimo de La Habana" bû. Di vî demê de, di zanîngehan de pêwistên destûra rast an Kandayê, ku navên "Real y Pontificia" diyar dike; Kî bi destûra damezrandina zanîngeha ji papa Inocencio XIII û el rey Felipe V de España bûn.
Artaşat bajarekî kevin e li nik rûbarê Erezê, li dola çiyayê Araratê.
Ew bajar di sala 166 piştî zayînê de ji aliyê Artaşes ve hatiye avedankirin û wekî navenda siyasî û çandî ya Ermenistanê dihate binavkirin.
Navê Artaşat ji farsiya navîn hatiye girtin û tê wateya "şahî ya erdê" an şahiya xudanê erdê an jî şahiya Artaşes.
Radar, cîhazekê ku bi alikariya sîtavka pêlên radyoyê ve, heyberan û lezên van heyberan zexm dike ye. Bi îngilîzî Radio Detection And Ranging (bi radyoyê zexmkirin û diyarkirina menzîlê).
Radar, li gorî qadên bikaranînê wek radarên hewayê û radarên deryayê dibe du beş. Radarên hewayê di leşkerî, balafirgeh, balafir hwd de tê bikaranîn. Radarên deryayê jî di keştiyên leşkerî an jî keştiyên bazirganiyê de tê bikaranîn.
Dîrokçe.
Endezyarê alman ê bi navê Christian Hülsmeyer di sala 1904an de serîlêdana patentê kir. 30ê nîsana 1904an de ew patenta xwe girt.
Rêgeza şixulandinê.
Enerjiyê ku bi pêlên radyoyê ve tê hilgirtin, digihîşe heyberê û dîsa ji heyberê bi şewqdanê vedigere.
Eger menzîla ku di navbera cîsm û radarê de ye bibe formula_1, ew bi vê formûlê tê dîtin. Di vê formûlê de formula_1 leza ronahiyê ye û formula_1 jî dema şewqê ye.
almanya
Xaçkevir an jî xaçkar (Noratus, Ermenistan)
Xaçkevir (, "Xačk‘ar"), navê kevirên goristana ermaniyan e ku li ser wan wêneyê xaçekê ye. Bi zimanê ermenî "xaçkar" dibêjinê.
Li Kurdistan û Ermenistanê bi hezaran xaçkevirên ermenî hene.
Tehm an jî bi Îngilîzî Impuls, guhêrka ku di momentûma xêzeyî ya cîsmekê de ye ye.Ew bi peyva J tê nîşandan. Impuls bi lêkdana hêza navekî ya bandor li cismê dike û maweya bandorkirinê ya hêzê karê bê hesibandin.Impuls ji ber ku bi întegrala vektora hêzê pêk tê ew jî vektor e. Yekeya wê newton-saniye ye.
Hêza ku bandor li cîsmekî re dike ew tawdanê pêk tînê û ev tawdan jî leza cîsmê diguherîne.Eger hêz bi demeke dirêj ve bisepîne guhêrka lezê jî pir dibe.Ji ber vê yekê jî guhêrka momentûmê dibe lêkdana mawe û hêzê.
Kütlenin sabit olduğu durumda türetilmesi.
Impulsa ku ji dema formula_1ê heta dema formula_1yê ye bi vê întegralê tê terîfkirin.
Zagona duyem ya Newtonê momentûm û hêzê bi vê defransiyelê girê dide.
Eger di formûla yekê de ev defransiyel bê nivîsandin
tê destxistin.Li vira Δp nîşana guhêrka ku momentûma xêzeyî de çêbûye dide.Ev yeksanî wek teorema impuls-momentûm tê bi nav kirin.
Eger hêz bi demê re bê guherandin, impuls wek întegrala bi girêdayî demê ya hêzê tê hesibandin.
Baristeya guhêrbar.
Eger bariste wekî roketan guhêrbar be impuls bi hevkêşiya Tsiolkovsky a roketê tê dîtin.
Roza Erîzîn (jdb. 1982 Ezirgan), derhêner û mamosteya kurd e.
Di sala 1982an de li Erzinganê ji dayik bû. Di Zanîngeha Marmarayê di beşa Şêwirmendiya Psîkolojîk de perwerde bû. Dibistanên seretayî û yê navincî li Erzinganê qedand. Vê gavê li Amedê mamostetiyê dike. Di sala 2010an de li Konservatuara Aramê Dîkran a Şarederiya Bajarê Mezin a Amedê dest bi perwerdehiya sinemayê kir û di sala 2012an de perwerdehiya xwe qedand. "Defter" yekemîn kurtefîlma wê ye. Duyemîn kurtefîlma wê ya bi navê "Bayêkûr" di 4emîn Mîhrîcana Filman a Antaqyayê ya Cihanî de kete nav fînalîstan.
Medea an Mediya (bi yûnanî: Μήδεια, "Mēdeia", Gurcî: მედეა, "Medea") di destanasiya yûnanî de,  dota key Etêsê Kolxîsî û nêviya Hêlyosê bû. Zemanekê jî bi Ceson ve zewicandî û wî ve du zarokên xwe (Mermeros û Feres) hebû.
Gorî Heredot navê Medan ji wê û lawikê wê (Medos) hatî, dibêje Medê û Medos çûne welatê Ariyan û hin Ariyan (Med) navê xwe guherandin kirin Med(î).
Kişanek, miqnatîs an jî hesindiz, heyberek e ku qada manyetîk) pêk tîne û teqila wê 2.7 gr/cm3 e. Ew lajwerdine wekî hesin, nîkel û kobalt dikişîne, lê belê ew lajwerdine wekî sifir (mis), bafonê û kereseyên ku lajwerd nîn in têsir lê nake.
Kara kişanekê, di kereseyan de  du serikê beramber de kom dibe. Ji van her du serikan re navê salîsa (qutb) bakur û başûr a kişanekê tê dayîn. Salîsên wekhev hevdû tehm didin. Salîsên dij jî hevdû dikişînin.
Kişanekan, bi tenê madeyên ku ferromanyetîk in karin lê tesîr bikin. Di 25 °Cê de hesin, nîkel û kobalt ferromanyetîk in. Eger ku ji hesin, nîkel û kobaltê amêjen bê çêkirin pirî caran gewşîna xwe ya ferromanyetîkê hêdivişînin.
Kişanekên xwezayî.
Kişanekên xwezayî, li xwezayê madeyên ku wekî kevirê kişanekê hesindizîbûne ye. Van kişanekan, kişanekên saf ên ku jiberxwe çêbûne ye.
Kişanekên xwedestî (çêkirî), bi giştî amûrên ku wekî motora elektrîkê û dengweşê(hoparlor) enerjiya elektrîkê dizivirînin enerjiya tevgerê, tê bikaranîn. Kişanekên xwedestî wekî bi navê xwe bi destan di karxaneyan de tê çêkirin.
Elektromiqnatis.
Bi halê herî hêsan, elektromiqnatisek du serikê têlekî yê ku şekilê helezonî hatiye dayîn, jê re bi sepîna teweturê tê destgirtin. Bi danîna cismekî ya li navenda helezoniyê re gewşîna miqnatisî bi sed qatan karê zêde bibe. Elektromiqnatisan bi tenê wexta ku tezû ji ser têlê derbas dibe, gewşîna xwe ya miqnatisî hêdivişînin.
Demanyetîzekirina kişanekê.
Wateya demanyetîzekirinê, windakirina gewşîna manyetîkê ya kişanekê ye. Ji bo demanyetîzekirinê çend azîne hene. Vana li xwarê hatine dayîn.
Du salîsa(qutb) Kişanekê.
xêzên qada manyetîkê ku derdora salîsên kişanekê de çê dibin
Kişanekan, xwediyê dû salîs in.Navê van her du salîsan yek bakur(Nort) yek jî başûr(South) in.
formula_1: Hêza manyetîk e.
formula_1: Tundiya qada manyetîk e.
formula_1: Tezûya ku ji ser têlê derbas dibe.
formula_1: Dirêjiya têlê ye.
Bi kara hêza manyetîk ve, madeyên ku bixwe ne manyetîk e lê belê tê kişandin, ji wan re madeyên paramanyetîk tê gotin û ên ku tê kişandin jî ji wan re madeyên diyamanyetîk tê gotin.Ji madeyên paramanyetîk re bo nimûne mirov karê bafon(aluminyûm),baryûm û oksîjenê bide.Ji madeyên diyamanyetîk re jî mirov karê zibeq, zêr, bizmût, silîsyûm û hwd. bide bo nimûne.
Ferromanyetîzma, madeyên ku ne xwediyê gewşîna manyetîk in çawan tê miqnatîsîkirin, pê re têkildar dibe.
Asnusokî ya Ferromagnetism (Ferro(Asin)+Magnet(Nusok)), Madeyên ferromanyetîk wexta ku di hundirê qada manyetîkê ya kişanekê de dibin bi xêzên qada manyetîkê ya wê kişanekê re di heman hêl de karin bên miqnatîsîkirin e.Bo nimûne em karin hesin, kobalt,nîkel, polad û Alnicoyê bidin.
Madeyên ferromanyetîk, çêkirina amûrên wekî motora elektrîkê, jenerator, trafo û hwd.  de tê bikaranîn.
Teqil an jî teql, giraniya qewareya yeke a madeyekê ye. Bi giştî bo yekeya giraniyê gr-giranî tê hilbijartin. Ji ber vê yekê jî yekeya teqilê gr-giranî/cm³ dibe. Bi kurtasî gr/cm³ tê nivîsandin. Bi sembola formula_1 (gama) tê nîşandan.
Teqila avê 5°Cê de 9807 formula_1/formula_1 e.
Formûla wê.
formula_1: Teqil e, yekeya wê  formula_1 e.
formula_1: Çirî ye, yekeya wê  formula_1 e.
formula_1: Zûkahiya erdkêşî ye, yekeya wê  formula_1 e.
Benzodiyazepîn (BZD) yek ji dermanên psîkoaktîv e ku ji xeleka benzen û xeleka diyazepîn pêkhatiye. Ev derman li salên 1960de dest bi bikaranînê hat. Berî vî îlacî ji bo endîşe, bêxewiyê, depresyonê, hwd. barbîtûrat dihatin bikaranîn. Lê ji ber ku ev îlac zêde bengîtî dikir, nexweş li xwe girê dida û tesîra rexnak zêde dibû, bikaranîna wê birîsk bû. Li salên 1960an de Klordiyazepoksît hate dîtin ku ev derman ji beşa Benzodiyazepînan e. Niha ev derman ji bo epîlepsî, bêxewiyê, spazma maskûla, hwd. tê bikaranîn.
Ev derman di kezeba reş de metabolîze dibe.
Zimanê belûçî an jî zimanê beloçî, zimanek ji şaxa zimanên îranî yê bakurê rojavayê yê malbata hind û ewropî ye. Piraniya gelê Belûçistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya belûçan ev ziman e.
Zimanê belûçî.
Zimanê belûçiyan li gorî çend zanistan zaravayekî zimanê kurdî ye û her wekî din bi genetîkî jî û bi dîroka kevnar jî ev derdikeve holê. Kurdî zimanekî ji 6 zaravayan pêk tê ye lê li gorî henek zanyaran dibe ku kêmtir an jî zêdetir be û ev her şeş zarava bi peyvên xwe û rêzimanên xwe jî dişibine hev. Belûçî jî zaravayekî zimanê kurdî ye û wekî kurmancî û soranî di nava pahlewanî de cî digire. Peyvên belûçî piranî wekî peyvên kurmancî û soranî ne lê gelek peyvên belûçî yên wekî zaza-goranî jî hene û ji zaravayên pehlewanî, yê herî zêde nêzî zaza-goranî belûçî ye.
Zavê navê tiştên ku ev sedsalan in hene hê jî di her şeş zaravayan de wekî hev in. Heke em li hejmarên belûçî binêrin, em ê bibînin ku hejmarên belûçî giş wekî hejmarên kurmancî ne û navên tiştan di xwezayê de jî hêj wekî hev in. Lê tiştên ku di sedsalên dawî de hatine dîtin dibe ku navên cuda li wan kiribin.
Zımanê belûçî u Braxweyi weki zımané Oseti u Tati,Mazanderani ewji zımanek jı zımané Kurdiye. Kurdi dü kısmın; Kısmek bı navé zımané kurdi té naskırın. Ev kısım lı ser Kurmanci,Sorani,Feyli u zaravén ditır avabuye. Jı vi kısmire té gotın Kurdiya ci-Merkezi. kısmé ditır; Zımanén kurdine. Oseti,Beluci,Mazenderani,Braxweyi u zımanén ditır evana ji zımanén kurdine. Lé ev zımanan édi serbıxwe bune. L" belé ev zıman tevda bınavé "Zımanén Kurdi" tén naskırın.
Belûç (bi bêlûçî: بلوچ) gelekî başûrê rojhilata Îranê, li başûrê Efxanistanê û başûrê rojava Pakistanê ye.belavbûna gelê belûç sala 1980 Bi zimanê xwe, dîroka xwe û eslê xwe gelekî nêzî kurda ne, hinek zanistvan hene dibêjin ku ew jî kurd in. Zimanê belûçan belûçî ye.
Bêlûçike li Parazgeha nîmruzê, Efxenistan
Evanescence (/ˌɛv.æn.ɛs.ɛns/) rock kom Amerîkî li Little Rock, Arkansas di sala 1995 ji aliyê stranbêj / pîanîst jî Amy Lee û wîde Ben Moody avakirin e. Piştî tomarkirinê albums serbixwe, li kom wek rêtenga serbest yekem albûm full-length xwe, Hilweşiya, li ser Records Wind-up in 2003. ketî firotin bêtir ji 17 milyon kopiyên cîhanê û alîkariya kom win du xelatên Grammy ji heft xelatên, herweha No. 6 di "Top Best Selling Artist of The Last 10 Years" CBS ye (2008). Piştî salekê, Evanescence Yekemîn albuma xwe bijî, Anywhere But Home, ku zêdetir ji yek milyon kopiyên herderê dinyayê tên firotin. Di sala 2006 de, li kom duyemîn albûm studio xwe, The Open Door, ku zêdetir ji pênc mîlyon bêtir kopiyên firotin serbest hatin berdan.
The line-up ji koma çend car hatiye guhertin: David Hodges dev ji di 2002 de, hev-avakara Moody derket di sala 2003 (mid-tour), Jrock Will Boyd di sala 2006 de, ji aliyê wîde John LeCompt û drummer Rocky Gray di sala 2007 de li pey wî, û Terry Balsamo in 2015. encama vê çalakiyê de, yek ji sê albûmên studyoyê li kom ya feature di heman lineup. Du Guherandinên dawî bi sedem ku ji asêbûna, bi endamên kom demî de beşdarbin di geryaneke performansa. Billboard Evanescence No. 71 li ser Best Artists ji chart Decade ji serpelê.
Ragihand, di hezîrana 2009 de, newest line-up of the kom di dawiyê de bi Evanescence vegeriyan, self-navê albûm studio wan ya sêyem, 11 çiriya pêşîn berdan, 2011. Ev at jimar 1, li ser 200 chart Billboard bi 127,000 kopî li firotina Şeqama. Di vê albûmê de jî li jimar 1, li ser çar din charts cuda Billboard Şeqama; li Albums Rock, Albums dîjîtal, Albums Alternative, û ji Albums Hard Rock charts. The kom 2012 li ser gera li pêşvebirina albûma çardemîn xwe bi orkêstrayên din jî di nav de pir bêtirs û Fair to Midland de derbas kir. Troy McLawhorn jî endamê kom full-time di vê demê de bû. Piştî ku dawiya cycle gera albûm di 2012 de, kom ketin selek bi din.
Di 2015 de, kom ji asêbûna derket holê û ragihand ku ew ê touring destpêkirinê; Lê belê, ew red kir ku materyalên nû Evanescence tên çêkirin, wek Lee li şûna li ser projeyeke solo dihat. Li gel vê, Balsamo ji komê veqetiyane û ji aliyê Jen Majura re hate guhertin. Dereng 2016 dît touring din ji kom û daxuyaniya ji Lee ku Evanescence dê dewam bike.
Şile, şilavî an jî mayî, yek ji halên bingeh ên madeyê ye. Şile, madeyên ku şeklekî yê wan xuya nîn in e. Şile herkoyî in û nikarin bên dewisandin.
Qebareya şileyê pê germahî û pestana wê ve girêdayî ye. Şile gihîner in. Lê gihîneriyê wan bi madeyên ku tê hatiye xistin, karin biguherin. Şile ji madeyên req (hişk) pirtir xwediyê valayî ye. Lê li gorî gazê jî jê kêmtir xwediyê valayî ye.
Nimûne: Ava xwerû û ava bişekir negihîner(îsolator) in. Lê ava bixwê gihîner e.
Yekeyên pîvanê.
Tebaba şileyan bi yekeyên qewareyê tê pîvandin. Yekeya qebareyê ya SI  metre kûp e (formula_1) û bi giştî lître tê bikaranîn(1 formula_1 = 1 L)
Dewisandinayî.
Şileyan pir hindik karin bên dewisandin. Di germahiya odeyê de pestana avê nêzîkî 4000 bar bê zêdekirin, di qewareya avê de bi tenê kêmasiyekî qasî %11î pêk dibe. Di kîmyayê de, şile bi giştî wek nepestanbar tê pejirandin.
Pestan.
Di qada erdkêşeyekî de, pestana ku di şileyê de çê dibe, ber bi her hêlê ve tê veguhestin û ev pestan bi kûrahiya avê zêde dibe.Yanê kûrahiya avê çiqas zêde be pestan jî bi hevgirtî zêde dibe.
formula_1, bilindiya avê ya ku di derdanê de ye ye.
formula_1, tîrbûna şileyê ye.
formula_1, zûkahiya erdkêşê ye.
Belavbûna Dengê.
K, modûla Bulkê ye.
Bo nimûne, deng di ava şêrîn û 25 °C'yê de leza wê qasî 1497 m/s ye.
Erd, Dinya yan jî Cîhan (bi îngilîzî: "Earth"; nîşan:) yek ji gerstêrkên pergala rojê ye ku piştê her du gerstêrkên Tîr û Gelawêjê gerstêrk a sêyem a nêzîkî rojê ye. Erd, yekane heybera astronomîkî ye ku tê zanîn jiyanê dihewîne û piştgirya jiyanê dike. Di pergala rojê de gerstêrk a yekem e ku girseyên mezin ên avê diparêze. Rûyê Erdê bi giranî av e yan wekî qeşa avê ya li herêmên polar e. Bi piranî ji sedî 70.8 rûyê Erdê ji avê pêk tê û rûyê deryayê û bejahiyê bi giştî 510 milyon km2 ye. Ji çaran yekê serzemînê bejahî ye û ji çaran sisê rûyê erdê ji deryayê pêk tê. Temenê erdê 4.5 milyar sal e û ji sedî 29.2ê rûyê erdê ax e ku ji parzemîn û giravan pêk tê. Piraniya axê di nîvkada bejahiyê de ye. Erd xwedî atmosferek heyî ya ku bi piranî ji nîtrojen û ji oksîjenê pêk tê.
Şert û mercên rûyê erdê bi giranî ji hêla atmosferê ve ji hêla pêkhateyê erdê û sîrkulasyona erdê û bi sîrkulasyona Okyanûsê ve têne birêvebirin. Atmosfera Dinyayê, ji hîdrosfer û lîtosfer, hawîrdora ku li ser rûyê erdê jiyanê dihewîne afirandiye û di heman demê ev atmosfer bi girîngî ji hêla erdê ve hatiye çêkirin. Wekî hilbera pergala avhewayê ya Erdê, avhewa materyalkirina dabeşkirina budceya enerjiya Erdê ye, ku li ser latên cihêreng newekhev û bi demsalê cuda tê wergirtin û ji cûdahiyên topografî û guheztinên atmosferê hesas e. Wek mînak zêdebûna gazên serayê yên atmosferê, ku dibe sedema bandorên mîna guherîna avhewa ya gerdûnî. Kêşiya erdê bi tiştên din ên li fezayê re, nemaze Heyv, ku tenê peyka xwezayî ya herdemî ya Cîhanê ye, bi dûrahiya saniyeyek ronahiyê de bi qasî çaryeka firehiya Cîhanê heye.
Avabûna erdê.
Materyalên herî kevn ên ku di pergala Rojê de hatine dîtin (4.5682+0.00020−0.0004) berî 4 milyar salan e. Di 4.54±0,04 sal de, Erdê seretayî ava bûye. Gerstêrkên di pergala rojê de, bi rojê re çêbûne û geş bûne. Di teorîyê de ewrekî tozê bi hilweşîna gravîtasyonel qebarek ji ewrekî molekulî dabeş dike û dest bi vegerînê dike. Ewrê tozê, di dîsk a stêrkî de diherike û paşê gerstêrk ji wê dîskê bi rojê re mezin dibin. Ewrê tozê, toz ên qeşayê û toz ên axê (tevî nuklîd ên seretayî) dihewîne. Li gorî teoriya ewrê tozê, gerstêrk ên ku ji girseyan hatine çêkirin, tê pêşbînîkirin ku Dinyaya seretayî di vana 70ê û 100 mîlyon salan de hatiye avakirin.
Tê pêşbînîkirin ku temenê Heyvê 4.5 milyar sal e. Hîpoteza sereke ev e ku ew ji ber berhevkirina ji maddeya ku ji Dinyayê derketiye, piştî ku heyberek bi mezinahiya Marsê ku bi qasî ji sedî 10 ji girseya Dinyayê, bi navê Theia, bi Erdê re li hev ketiye û Heyv avabûye. Bi derbeke zexm li erdê ket û hinek ji girseya wê bi erdê re bû yek. Di navbera 4.1 û 3.8 milyar sal de, gelek bandorên asteroîdê yên di dema Bombardimana Giran a Dereng de bûne sedema guhertinên girîng li hawîrdora mezin a rûyê Heyvê û Cîhanê.
Atmosfera Erdê û okyanûsan bi çalakiya volkanîk û derketina gazê çêbûne. Dukela avê ya ji van çavkaniyan ku ji okyanûsan çêdibe, bi av û qeşa ji asteroîd, protoplanet û kometan tê zêdekirin. Di vê modelê de, dema ku roj nû çêdibe tenê ji sedî 70 ronahiya wî ya heyî hebû û di vê kêmasî ya germahiya rojê de gazên serayê yên atmosferê okyanûsan ji cemidandinê parastiye. Di serdema 3.5 milyar sala dema ku qada manyetîk a cîhanê hate avakirin û ev avakirina qada manyetîk a cîhanê dibe sedem ku atmosfer ji ber bayê rojê ji holê ranebe.
Dema ku tebeqeya derve ya zirav a Erdê sar dibe qalika yekem a zexm a erdê tê avakirin ku tê texmîn kirin ku di pêkhateya wî mafîk (ku ji hêla magnezyum û hesin ve dewlemend e) e. Navenda parzemînê ya yekem ku di pêkhateya wê de felektir bû, ji helîna qismî ya vê qaşilê mafîkê ve pêk dihat. Yekemîn qalikê parzemîna ku kompozîsyona wî bêhtir felsîk e ku ev bi helandina parçeyî ya mafîkê pêk hatîye. Hebûna gewherên mîneralê zirkonê yên serdema Hadean di zinarên niştecîh ên Eoarchean de destnîşan dike ku bi kêmî ve hinek qalikên felsîk di destpêka 4.4 milyar sal de, tenê 140 milyon sal piştî çêbûna Dinyayê hebûne. Mezinbûnek berbiçav a heta roja îro ku ji hêla radyometrîk dîroka parzemînî ya gerdûnî ve tê piştgirî kirin û pêşveçûna zû ya di asta kontinental de di dema Arçiyan de, avakirina kelûpelên parzemînî yên ku niha hene ku ji hêla delîlên îzotomîk ve ji hefnium in zircons û neodymium di zinarên sedimentary rocks de têne piştgirî kirin.
Temenê erdê.
Temenê Erdê rasterast bi temenê zinaran nayê pîvandin. Ji ber ku kevirên herî kevn ên naskirî jî ji kevirên kevnar ên ku îro li ser rûyê erdê nemane, çêbûne. Kevintirîn kevirên ku heta niha hatine dîtin li rojavayê Gronlandê hatine dîtin û temenê wan 4.1 milyar sal in. Rêbaza herî baş a ku îro ji bo hesabkirina temenê Dinyayê heye, veguhertina hêmanên radyoaktîf jibo hêmanên din e ku di encama nîvcobûna wan de ye. Bo nimûne, hêmana radyoaktîf uranyumê du celeb atoman hene, wek uranyumê-238 û uranyumê-235 e. Ev her du atoman di pêvajoyek pir hêdî de vediguherin atomên zirîçê. Bi veguherîna uranyuma-238, ku ji îzotopa dinê ya uranyumê hinekî girantir e, îzotopeke siviktir a serpê, zirîç-206, çêdibe û bi veguherîna uranyuma-234, îzotekek sivik, zirîç-207 çêdibe. Rêjeya veguhertina uranyuma235-ê bo serpê şeş ​​qat ji rêjeya veguhertina uranyuma238-ê zûtir e. Ji ber van sedeman, rêjeya atomên zirîç-206 û zirîç-207 di zinarek di bin lêkolînê de li gorî temenê kevir diguhere. Cûdahiya di navbera mîneralek serpê de ku tê texmîn kirin ku herî kevn e û strukturên îzotopên lîberê yên ku îro li okyanûsan pêk tê tenê bi dirêjahiya 4.5 mîlyar salî ya di navbera çêbûna van her du nimûneyan de têne rave kirin. Ev serdema 4.5 milyar sal wekî temenê erdê (Cîhanê) tê qebûlkirin.
Destpêka jiyanê û pêşveçûn.
4 mîlyar sal berê reaksiyonên kîmyewî bûne sedema molekulên yekem ên xwe-zêdekirinê. Pîştî 0.5 mîlyar salan, bavê hevpar ê dawî yê hemî jiyana heyî derketiye holê. Pêşveçûna fotosentezê hişt ku enerjiya rojê rasterast ji hêla formên jiyanê ve were berhev kirin. Di encamê de oksîjena molekular (O2) ku li atmosferê kom dibe û ji ber têkiliya bi tîrêjên rojê yên ultraviolet re, di atmosfera jorîn de tebeqeya ozonê ya parastinê (O3) çêkir. Tevlihevbûna şaneyên piçûk di nav şaneyên mezin de bû sedema pêşkeftina şaneyên tevlihev ên bi navê okaryotê. Organîzmayên rastîn ên pir-hucreyî yên di nava koloniyan de hatin avakirin, her ku çû pispor bûn. Bi helandina tîrêjên ultraviyole zerardarî ji hêla tebeqeya ozonê, jiyanê rûyê erdê kolonîze kir. Di nav delîlên destpêkê yên fosîl ên jiyanê de fosîlên mat ên mîkrobiyal hene ku li Rojavayê Awûstralyayê kevirên xîzê yên 3.48 mîlyar salî hatine dîtin. Grafîta bîyojen ku di zinarên metasedîmenter ên 3.7 mîlyar salî ne li Rojavayê Gronlandê hatine dîtin û bermahiyên madeyên biyotîk ên li zinarên 4.1 mîlyar salî yên li Rojavayê Awûstralyayê hatine dîtin. Delîlên rasterast ên destpêkê yên jiyana li ser rûyê erdê di zinarên Awustralya yên 3.45 mîlyar salî de hene ku fosîlên mîkroorganîzmayan nîşan didin.
Di dema Neoproterozoîk da, ji 1000î heta 541ê milyon salê, dibe ku piranîya cîhanê bi qeşayê hatibe nixumandin. Ev hîpotez wek "Erda Berfê" tê bi nav kirin û ji ber ku beriya teqîna Cambrîan bû. Dema ku jiyana pirzimanî di tevliheviyê de pir zêde bû, rastî eleqeyeke taybet tê. Piştî teqîna Cambrian ya 535 milyon salî, bi kêmî ve pênc wendakirinên girseyî yên mezin û gelek girseyî yên piçûk hene. Ji xeynî bûyera wendabûna Holosenê ya heyî ya herî dawî, 66 milyon sal berê dema ku barîna asteroîda bû sedema tunebûna Dînezoran û kêzikên din ên mezin. Hinek ajalên piçûk ên mîna kêzik, ajalên bi memik û hinek celeb ên çûkan ku bûne dewamî ya jîyana îro xwe ji vî serdema barîna asteroîda parastine.
Awa.
Ji ber formasyonên topografîk ên li ser rûyê erdê û tevgera wê ya eksantrîk a li dora eksenê, geometrîyeke wî ya yekreng tineye. Bi awayeke Geoibs e lê rûbara wê ya li ekvatorê ji rûbara polar mezintir e. Pîvana navîna çapa erdê 12.742 kîlomêtre ye. Ji ber ku zivirandina erdê ya li dora eksenê dibe sedem ku ekvator hinekî ber bi derve ve biçe, qada ekvatorê 43 kîlomêtre ji çapa ku pola bi hev ve girê dide dirêj tir e. Xala herî bilindî û nîzm Çîyayê Everestê (8.848 m li ser asta deryayê) û Xendeka Marianayê (10.924 mêtre di binê deryayê de) ye. Bi vî rengî, Erd li gorî elipsoidek îdeal xwedî toleransek 0.17% ye.
Avabûna navxweyî.
Hundirê Erdê jî mîna gerstêrkên din ên bejayî ji aliyê taybetiyên xwe yên kîmyayî ve li qatan hatiye dabeşkirin. Tebeqeya derve ji hêla kîmyewî ve qaşeyek zexm a silîkatî ya cihêreng e ku di binê mantelek zexm a pir zirav de ye. Qalik bi veqetandina Mohorovičić ji mantoyê tê veqetandin. Qalindahiya qalikê ji 6 kîlomêtreyê û di binê okyanûsan de heta 30-50 km ye. Ev pîvan ji bo parzemînan diguhere. Qalik û serma, hişk, jora mantoya jorîn bi awayekî kolektîf wekî lîtosfer tê zanîn, di nav plakayên tektonîkî yên serbixwe de tên veqetandin.
Hemî agahdarî di derbarê strukturên hundurîn ên cîhanê de ji lêkolîna erdhejan û ji ceribandinên li ser materyalên ku tê texmîn kirin di hundurê Erdê de hene hatine bidestxistin. Li ser bingeha hebûna volkanan û pîvandina herikîna germê ya li ser rûyê qalikê erdê, em dizanin ku hundurê cîhanê pir germ e. Her ku kûrtir dibin qalikê erdê, germahiya zinaran serê kîlometreyekê 30 °C bilind dibe. Bi vî rengî zinarên ku ji qatên herî jêrîn ên qalikê de ne vediguherin zinarek sotandî.
Tevgera parzemînan.
Dinya di 365.2564 rojên Cîhanê yan jî saleke gerstêrkî, bi dûrahiya navînî bi qasî 150 milyon kîlomêtre li durê Rojê di rêgeha xwe de tevdigere. Her ku d 12e saetan carekê tav an jî heyv xuya dibe, bi tevgera ku li dorpêça Rojê ber bi rojhilat ve pêk tê. Ji ber vê tevgerê, bi navînî 24 saet lazim e - rojek tavê - ji bo ku Dinya li dora eksena xwe zivirînek tam temam bike ku Roj vegere merîdyenê. Leza Erdê ya li dorpêça rojê bi navînî nêzîkî 29.78 km/s te. Heyv û Erd di her 27.32 rojan li dora stêrkên paşerojê li dora barsentrek hevpar dizivirin. Dema ku bi geroka hevpar a pergala Erd-Heyvê ya li dora Rojê re were berhev kirin, heyama meha synodîk, ji meha din heta meha nû, 29.53 roj e. Ji pola bakur a ezmanî tê dîtin ku tevgera Dinya, Heyv û zivirîna wan a asîmanî hemû li berevajiya demjimêrê ne. Ji xalekî polar ên bakur ên Dinyayê tê dîtin ku Dinya li dorpêça rojê li aliyekê berevajiyê saetê tevdigere.
Dorvegera erdê.
Anîmasyonek ku Dinya li dora xwe digere nîşan dide
Her dem ku Erdê di tevgerê deye, du celeb ên tevgerê hene. Tevgera yekem li dora eksena xwe pêk tîne û tevgera duyem ji rojava ber bi rojhilat ve li ser rêgeh xwe ya li dorpêça rojê digere, pêk tîne. Vegera li dora eksena xwe di 23 saet, 56 xûlek, 4.098903691 çirkeyan de temam dike. Duyemîn tevgera Dinyayê bi tevgera li dorpêça dora rojê ye. Dinya di 365 roj, 5 saet, 48 hûrdeman, 9 çirke, 763.545,6 mîkroçirkeyan de li dora Rojê ku di dorbereke elîptîkî ya pir berfireh de digere, pêk tîne. Ev her du tevgerên Dinyayê yên li dor eksa xwe û li dora Rojê dibin sedema du bûyerên girîng. Zivirîna wê li dora eksena xwe, şev û roj, û gerandina wê ya li dora Rojê bi meyla 23 pile û 27 deqe demsalan diafirîne û lihevhatina demsalan misoger dike.
Azad Dildar (z. 1978, Amed), psîkyatrîstê kurd e.
Di sala 1978an de li Amedê li gundê Elîparê hatiye dinyayê. Piştî lîseyê li Zanîngeha Dîcleyê di Fakulteya Tibê de dest bi perwerdehiyê dike. Dû re li Zanîngeha Adnan Menderesê di warê psîkiyatriyê de pisporiyê dixwîne. Azad Dildar vê gavê li Dêrsimê wek bijîşkê psîkiyatriyê kar dike. Nivîsên wî yên bi kurdî di "Tîrojê" de yên bi tirkî jî di kovarên "Esmer", "Genç Radikal" (Radîkala Ciwan) û "Popüler Psikiyatriyeçê" de derçûne. Yekemîn pirtûka wî ya bi navê "Zarokên Bêziman" di 2014an de ji nav "Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkcî" belav bûye. Ev pirtûk ji aliyê derûniyê ve rewşa zarokên kurd ên ku ji perwerdehiya zlmanê zikmakî bêpar mane û rastî kiryarên pişaftinê bûne rave dike.
Azad Dildar kurê nivîskarê kurd Receb Dildar û birayê helbestvan Gulîzer û nivîskar Murad Dildar e.
Bahoz Baran (jdb. 1982, Licê) zimannas û nivîskarê kurd e.
Bahoz Baran di sala 1982yan da li navçeya Licê ya Diyarbekirê ji dayik bûye. Çîroknûs û zimannas e. Dibistana seretayî, ya navîn û lîse li Licê xwendîye. Li Zanîngeha Dîcleyê ya Amedê beşa perwerdehîyê xelas kirîye. Di salên zanîngehê da xwedîtiya Kovara "Tîgrîs"ê kirîye û di sala 2003yan da tevî hevalên xwe zimanê kovarê kirîye kurdî û li "Tîgrîs"ê dest bi xebatên kurdî kirîye. Bi salan li Kurdî-Derê dersên rêziman û hişmendîya zimanî daye. Di sala 2015an da li Zanîngeha Mardîn Artukluyê di warê zimanê kurdî dest bi xwendina masterê kir. Yek ji rêvebirên Weqfa Mezopotamyayê ye û endamê Komxebata Kurmancîyê ye. Herweha yek ji avakarên Weşanên Wardozê ye û edîtorîya wê dike.
Bêhrûz Şocayî (jdb. 1970 Kotol, Xoy), nivîskar û zimannas kurd e û ji Rojhilata Kurdistanê ye.
Bêhrûz Şocayî di 23 Çiriya 1970 de li qeza Kotolê, ser bi bajarê Xoy ji dayik bû. Di sala 1976a de tevî malbata xwe koçî Azerbaycana Îranê kir. Salên 1979/80 dîsan ji ber şerê bi dewleta Îranê re zivirîn Kotolê. Piştî şikestina serhildanê ji Kotolê diçin bajarê Tewrêzê. Sala 1986an di 15 saliya xwe de mişext dibe û diçe Tirkiyê. Sala 1987 bi riya NY diçe Swêdê û li wir xwendina lîse û zanîngehê dawî dihîne. Sala 2003yan dest bi xwendina doktorayê dike. Di 2005an de koçî Başûrê Kurdistanê dike û li wir heta sala 2010an mamostetî dike, di rêveberiya Enstîtuya Kelepora Kurdî û Bingeha Rahênan û Geşedana Zankoya Dihokê de xebitî. Di 2010an de vegeriya Swêdê û li Saziya Mişextiyên Swêdê wekî efserê vekolînê kar kir. Di navbera salên 2013 û 2016an de li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê mamostetiya bi peyman kir. Endamê komîsyona kurmancî ya Enstîtuya Parîsê, 1996-2009 lêhûrnêrê ferhenga Swêdî-kurdî (soranî), stûnnivîs di heftenameya Kurdish Globe ye.
Gülistan Acet (z. 1985, Êlih), derhêner û lîstikvaneke kurd e.
Di sala 1985an de li Êlihê hatiye dinyayê. Ji Zanîngeha Uludağê ji beşa mamostetiya tirkî mezûn bûye. Di Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê li ser zimanê kurdî mastera xwe temam kir. Piştî zanîngeh temam kir wê du salan mamostetiya zimanê tirkî kir û piştî du salan di 2009an de dev ji mamostetiyê berda û berê xwe bi temamî da sînemayê. Bi vê yekê re di bin banê Navenda Çanda Mezopotamyayê dest bi perwerdehiya sînemayê kir ev proses qasî du salan dom kir. Gülistan Acet bi derhênerê kurd Ferit Karahan re zewicî ye.
Xebatên Sînemayê.
Gülistan Acet fîlmê xwe ya yekem "Bihûşta Zebeşan" di 2013an de temam kir. Vê filmê di 50emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Antalyayê de wek kurtfilma herî baş hat hilbijartin. Di heman salê de di filmê "Derbûyîna Ji Bihûştê" ya derhêner Ferit Karahan wek aktrîs cih girt û ji heman festîvalê xelata aktrîsta alîkar a herî baş wergirt.
Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts () an jî bi kurtasî MIT, zanîngeheke teknîk e ku li DYAyê di sînorên federedewleta Massachusetts de dimîne. Bi taybetî ji ber ku di warên zanist, endezyarî û ekonomiyê de bi ser ketiye, pir tê nasîn. Di warê endezyarî û teknolojiyê de wek zanîngeha teknîk a herî baş a dinyayê tê qebûlkirin.Heta vê gavê di navbera xwendekar, destûrdar û endamên perwerdehî yên MITê de 72 kes xelata nobelê qezenc kirine û 15ê van xelatan di nav pênc salên dawî de hatine kesibandin. Di zanîngehê de 11.192 xwendekar û 998 personelên akademîk hene.
MIT di sala 1861an de hate damezrandin û di sala 1865an de li navenda şarê Bostonê di avahiyeke bikirê de dest pê perwerdehiye bûye. Di sala 1916an de derbasê kampusa xwe ya anayîn ya ku li taxeya Cambridge de ye bû. Di sala 1900an de hate ramandin ku bi Zanîngeha Harvardê ya ku di heman bajar de ye bê tevîhevkirin. Lê destûrdarên (mezûn) MITê bizivîn û paşî jî ev pêşniyaz çê nebû.
Girîngiya zanîngehê bi taybetî di dema şerê cîhanî yê duyem de ji ber îcadên leşkerî û zanistî zêde bû.
Beşên wê.
MIT di nav xwe de wekî pênc fakulteyê ku xwediyê 26 beş e û bi kolejek dibe du beşek mezin.
World Wide Web.
Navenda World Wide Web Consortium di kampusa MITê de ye.
a> ya di dema Nebî û Hûlefa-î Raşîdîn de
Çar Xelîfeyê Mezin an jî Hûlefa-î Raşîdîn, xelîfeyên ku piştî mirina Muhemmed bi sifatê "Serê Ummetê" erk kirine ye. Mijara "Çar Xelîfe" di şiîtî û sunîtî de bi awayekî cuda tê qalkirin. Ramana şiiyan ev e ku ji Elî re neheqî hatiye kirin. Divê Xelîfetî bi Elî re dest pê bibana.
Xîlafet bi dorê bi vî awayê ye.
Di hin çavkaniyan de Hesen bîn Elî jî hatiye daxilkirin.
Li gorî çavkaniyên şiî, xîlafet bi Elî re dest pê dike û bi îmaman jî berdewam dibe.
Li gorî baweriya Sûnî jî di nav xelîfeyan de Ebû Bekir li gorî temenê ('emr) mirovê herî mestir e û dostê Pêxember e. Ji ber vê yekê divê xelîfetî bi Ebû bekir re dest pê bibe.
Dêwê gazê, yek ji têgînên astronomiyê ye. Piranî ji bo gerstêrkên ku ji gazê pêk hatine, tê bikaranîn. Di nav gerstêrkan de Berçîs û Keywan di vê kategoriyê de ne. Li gorî modela ku ji aliyê piranî ve tê pejirandin, dêwên gazê ji du parçeyê pêk tên. Yekî ji van "beşa hundir" e û ê din jî "beşa derve" ye. Metalên giran û ferşan(kevir) di beşa hundir de ne. Gaz û toz jî di beşa derve de dibin.
Berçîs û Keywan ji dêwên gazê ne.
Yek ji têgînên astronomîk e.Ji bo gerstêrkên ku di rêgeha herî derve ya pergala rojê de dimînin, ji wan re tê gotin. Berçîs, Keywan, Ûranûs, û Neptûn ji gerstêrkên derve ne. Van gerstêrkan piranî ji gazê pêk hatine û wek dêwên gazê tên binavkirin.
Heta sala 2006an plutoya ku yek ji gerstêrkên derve bû, di 24ê gelaweja 2006an de di hevcivîna "Yekîtiya Astronomîkî ya Navneteweyî" de pluto kete pola gerstêrkên boçî û wê van sifatan jî winda kir.
Wek welatekî parzemînî tê zanîn, ku ti girêdana rasterast ber bi deryayê vekirî re tune ye.
Li seranserê cîhanê, di 44 welatên parzemînan de li her du welatên wekî Liechtenstein û Ûzbekistanê hene, ku tenê ji aliyê welatên parzemînên din de hatiye dorpêçkirin. Sê welatên parzemînan de wek Lesotho, San Marîno û Vatîkan, ku ji aliyê cîranê welatên yekane de her hatiye dorpêçkirin û heft dewletên wek Andorra, Bûtan, Liechtenstein, Moldova, Mongolya, Nepal û Swaziland bi rêzê ve di navbera du welatên cîranî de ne.
Di aliyê erdnîgarî de, di nava welatê parzemînî û wek tenê welatekî parzemînî li ser du parzemînan de Kazaxistan e. Ti welatekî li ser giravan de tune ye. Li welatê parzemînan de yê herî gelhên tîrbûnî Etiyopya ye. Moxolîstan di aliyê erdnîgarî de duyemîn welatê parzemînî di cîhanê de û yek ji welatên herî kêm dijîn e.
Li Amerîkaya Bakur û Awistralyayê (ji bilî ji bo naskirian Lawmîrê River Hutt) ti welatên navxweyî yê li wê derê tune ne.
Welatê Lawmîrê River Hutt (), berê wek "Parêzgeha Hutt River" dihat zanîn, biçûktir welatekî parzemînî û mîkronetewekî girêdayiyê Awistralya ye. Lawmîrî îdia kir ku dewleteke serbixwe ligel statuya hiqûqî, di 21a nîsanê 1970an de kiriye, tevî ku ev nenaskirin ji aliyê Awistralyayê dimîne.
Lawmîrî li bakurê Perth 517 km (354 mi) cih digre, li nêzîkî bajarokê Northampton di nava dewleta Rojavayê Awistralyayê. Ger wekî serbixwe tê hesibandin, ew jiyangeha Awistralya ye. Ev jî cihekî turîzmê ya herêmî ye.
Lawmîr, di 21ê nîsana 1970an de ji aliyê Leonard George Casley hatiye avakirin. Piştî hilbijartinên giştî ku bibe Mîrê Leonard, li Parêzgeha River Hutt û Lawmîrê River Hutt guhertin, dema ku ew û alîkarên wî cudabûna xwe ji Rojavayê Awistralyayê îlankirin. Jina wî Keçmîr Shirley, li ser 7ê tîrmeha 2013an de mir.
Lawmîrê River Hutt di de bi fermî hatiye rakirin.
Mîkronetewî carna ji bo ku wek welatekî model an jî projeyeke welatê nû, hêzeke ku îdia dike ku dewleteke serbixwe an dewleta di heman demê de ji aliyê hikûmetên cîhanê yan jî rêxistinên mezin ên navnetewî de naskirî ne.
Mîkronetewiyên welatên xeyalî û ji cureyên din ên komên civakî yên emekdar in (Wek abor-gundên, kampûs, eşîr, tîre, mezheb, û komeleyên civaka rûniştinê) ji aliyê derbirîna fermî, bi israriya heta ku eger naskirin û ji serdestiya li ser hinek xaka fîzîkî ne. Çend mîkronetewiyan zîv, alan, pûlên posteyê, pasaport, madalya, û tomarên din weşandin. Van tomaran bi kêm caran li derveyî civaka xwe bi xwe qebûl kirin, lê dibe ku wek ji bo komkirina peran an komkirina bi heyecan bên firotin.
Zûtirin mîkronetewiyan zanîn ku ji destpêka dîroka sedsala 19'an de ne.
Nivîsbariya gerok (bi îngilîzî: "browser"), bi pergala Windows 10 dixebite. Ji bo gerîna ser malperên (rûpel) înternetê.
Microsoft Edge piştra Internet Explorer dervekirin.
Safari wekî Microsoft Edge û Mozilla Firefox gerokek (browser) ji bo înternetê ye.Bi giştî ji bo bikarhênerên ku pergala xebitandinê ya Apple Mac OS Xê bikartînin, hatiye amadekirin.
Safari li gorî rêjeya bikaranînê li ser Cîhanê geroka çaremîn e.Di sala 2006an de rêjeya bikaranînê ji sedî 3.5 e.
Xala (niqte) sepanê ya hêza çeq a ku çeqa hêzên paralel ên heman hêlî ne, jê re navenda giraniyê tê gotin.Bi giştî ji beşên fizîkê statîk û dînamîkê de pir tê bikaranîn.
Dîtina navenda giraniyê.
Navenda giraniyê ya cîsmekî ku ji du çarçikgoşeyê pêk tê.Cîsmên ku homojen û sîmetrîk in, navenda giraniya wan xala hevbirînê ya tewereyên sîmetrî ye.
Dîtina navenda giraniyê ya bi riya hesibandinê:.
çepNavenda giraniyê ya cîsmekî homojen, bi formûla ku li xwarê hatiye dayîn, bi rihetî tê dîtin.
formula_1, formula_1, formula_1
formula_1, giraniya cîsmê ye.
formula_1, di sîstema koordînatê de derawaya cîsmê ya mustewiya xê de nîşan dide.
formula_1, di sîstema koordînatê de derawaya cîsmê ya mustewiya yê de nîşan dide.
Galeon gerokeke belaş dihat belavkirin bû. Galeon Browserê sûde ji Opera, Internet Explorer û hwd. wergirtiye.
Bi giştî ji bo Gnome pêk anîn.
.tt navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Trînîdad û Tobago ye. (ccTLD)
tt
.ac navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Girava Ascension e. (ccTLD)
Herwiha ev navper li welatên Japonya (.ac.jp), Keyaniya Yekbûyî (.ac.uk), Belçîka (.ac.be) di zanîngehan de û li Rexistinên akademîkî de tê bikaranîn.
Bi taybetî.
ac
.ad navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Andorra ye. (ccTLD)
ad
.ae navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî ye. (ccTLD)
ae
.af navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Efxanistan e. (ccTLD)
af
.ag navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Antîgua û Berbûda ye. (ccTLD)
ag
.ai navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Anguîlla ye. (ccTLD)
ai
.al navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Albanya ye. (ccTLD)
al
.am navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ermenistan e. (ccTLD)
am
.ao navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Angola ye. (ccTLD)
ao
.aq navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Antarktîka ye. (ccTLD)
aq
.ar navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Arjantîn e. (ccTLD)
ar
.as navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Amerîkaya Samoa ye. (ccTLD)
.at navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Awisturya ye. (ccTLD)
at
.au navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Awistralya ye. (ccTLD)
au
.aw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Arûba ye. (ccTLD)
aw
.ax navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Åland e. (ccTLD)
ax
.az navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Azerbaycan e. (ccTLD)
az
.ba navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bosniya û Herzegovîna ye. (ccTLD)
ba
Zagros an çiyayên Zagrosê, navê zîncîreçiyayê ku ji herêma Wanê - Colemêrgê dest pê dike û ber bi başûr ve diçe. Di nav axa Kurdistanê de derbas dibe. Ji bakur ve di destpêkê de, di navbera tixûbên Tirkiye û Îrana îroyîn de û piştre wek tixûb di navbera Îran û Îraqa îroyîn de dom dike. Nêzîkî Kendava Îranê di nav axa Îranê de heta herêma Hurmizê diçe. Dirêjiya çiyayên Zagrosê 1.500 km ye. Di zîncîreya Zagrosê de gelek çiya hene. Di nav van çiyan de çiyayê bi navê Zana û çiyayê bi navê Zerd ên herî bilind in. Çiyayê Zana 5.098 m û yê Zerd jî 4.548 metre bilind e. Ji Zagrosê re çiyayê Kurdistanê jî dibêjin. Ji ber ku piraniya Zagrosê di nav axa Kurdistanê de ne. Îbn Xeldûn di pirtûka xwe ya Muqaddîme de ji Zagrosê re wek "çiyayên Kurdistanê" behs dike.
Zîncîreçiyayên Zagrosê bi hezar salan in ku di navbera çandên herêm ên cuda cuda de wek tixûb hatine kişandin. Di navbera gelên wek faris, asûrî, ermenî, kurd û ereb de.
Di dîrokê de Zagros.
Zagros bi tenê ne zîncîreçiyayên bilind û asê ne. Li gor arkeolog û dîroknasan cara yekem çandinî û şaristanî li qontarên Zagrosê destpê kiriye û ew gel kurd bi xwe bûne. Kurd heta îro jî li ser axa xwe mane û li heman herêmê dijîn. Ji wan kurdên herî kevn heta îro arkeologan navên sê eşîran tespît kirine: eşîrên Makran, Zengene û Çigînî. Bi rastî ev hersê eşîr hîn îro jî li Kurdistanê dijîn.
Di serdema me de arkeolog û lêkolîngerên dîrokî dibêjin ku sumer ji çiyayên Zagrosê ber jêr daketine deştê û şaristaniya ku li Zagrosê hebûye, bi xwe re anîne û bi pêş xistine. Esas navê sumeran "hatî" ne. Hatî yanî yên ku ji çiya hatine. Piştre ji hatiyan re sumer gotine.
Bajarên yekem ên ku îro hatine dîtin li nêzîkî Zagrosan bajarên wek Ansan, Sûsa, Şandiyar û Cermo ne.
Îro hema hema hemû arkeolog û dîroknas hemfikir in ku 9.000 sal berî zayînî ango 11.000 sal berî niha li qontarên Zagrosê mirovan dest bi xwedîkirina ajelan kirine. Cara yekem li wir bizin, mîh û mange û beraz kedî û xwedî kirine. Xanî û mal lêkirine. Genim, çewder û fesûliye çandine. Berî zayînî di navbera salên 5.400-5.300 li nêzîkî qontarên çiyayên Zagrosan bi awayekî sîstematîk rez xwedî kirine û ji tirî mey çêkirine. Navê tiriyê "Vitis silvestris" bûye ku îro jî bi latînî navê wê "Vitis vinifera" ye. Herweha bîra jî li wir hatiye çêkirin.
Ksenofon di "Vegera dehhezaran" de (beri zayînî 401-400) behsa serpêhatiya xwe û çiyayên Zagrosê dike ku çawa asê ne û di wan çiyayên asê de qala şerê artêşa xwe û kardoxiyan dike. 75 sal piştî vegera Ksenofan, vê carê Îskenderê Mezin dixwazê di ser Zagrosê re here Îranê. Lê ji ber ku di ”Vegera dehhezaran" de bûyerên ku li çiyayên Zagrosê hatibû serê artêşa Ksenofan hemû xwendibû û di derheqê Zagrosê de êdî xwedî zanyarî bû, di jêrê Zagrosê re derbasî Îranê dibe.
Zagros di jiyana şerê çekdarî ya kurdan de ciyekî xwe yê girîng û pîroz heye. Di serdema me de, bi salan pêşmergeyên Başûr û Rojhilat di dema tengasiyê de hildikişiyan Zagrosê, li wir bi cih dibûn û xwe diparastin. Di van 15-20 salên dawî de gerîlayên PKKê li serên zîncîreçiyayên Zagrosê biryargehên xwe yên mezin û navendî danîn û niha jî li çiyayên Zagorsê ne. Artêşa tirk bi balafir, helîkopter û teknîka nûjen a şer nikare li Zagrosê bi ser bikeve. Operasyonên artêşê bê encam dimînin.
Zagros ne bi tenê hêlîna pêşmerge û gerîlayên kurd e, herweha hêlîna teyrê Sîmir e jî.
Zagros ji aliyê siruştê ve him bihuşt û him jî dojeha nedîtî ye! Zivistanan ba, bager û pûk e. Tu jîndarek nikare xwe li ber pêtî, serma, fîgan û fîzana Zagrosê bigre. Hirç bi hirçîtiya xwe bi mehan newêre ji qula xwe derkeve. Di demsalên bihar û havînan de mirov dikare çar demsalan li gel hev bibîne. Dar û ber, nebat û kulîlkên çiyayên Zagrosê bi dîmen û bîhna xwe paradîsa rasteqîn e. Di mîtolojiyê de, li Zagrosan giyayekî pîroz heye ku mirov bixwe, namire.
.bb navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Barbados e. (ccTLD)
bb
.bd navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bangladeş e. (ccTLD)
bd
.be navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Belçîka ye. (ccTLD)
be
.bf navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Burkîna Faso ye. (ccTLD)
bf
.bg navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bulgaristan e. (ccTLD)
bg
.bh navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bahreyn e. (ccTLD)
bh
.bi navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bûrûndî ye. (ccTLD)
bi
.bj navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Benîn e. (ccTLD)
bj
.bm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bermûda ye. (ccTLD)
bm
.bn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Brûney e. (ccTLD)
bn
.bo navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bolîvya ye. (ccTLD)
bo
.br navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Brezîl e. (ccTLD)
br
.bs navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bahama ye. (ccTLD)
bs
.bt navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Bûtan e. (ccTLD)
bt
.bw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Botswana ye. (ccTLD)
bw
.by navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Belarûs e. (ccTLD)
by
.bz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Belîze ye. (ccTLD)
bz
.ca navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kanada ye. (ccTLD)
ca
.cc navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Giravên Kokosê ye. (ccTLD)
cc
.cd navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kongoya Demokratîk e. (ccTLD)
cd
Dîmenek ji zomeke çiyayên Pontî ku lûtkeya wan a herî bilind çiyayê Kaçkarê ye. Çiyayên Pontî rêzeçiyayek e ku ji bakur-rojava ber bi bakur-rojhilatê ve bi dirêjahiya herêmên bakurê rojhilat ên Behra Reş ên Tirkiyê digihe çiyayên Qafqazê.
Zîncîrçiya an rêzeçiya bi hejmareke mezin ji çiyayan ku li navçeyekî berfireh û berîn de ne tê gotin, mîna çiyayên Toros, Zagros û Alpên Pontî.
.cf navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Komara Afrîkaya Navend e. (ccTLD)
cf
.cg navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Komara Kongoyê ye. (ccTLD)
cg
.ch navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Swîsre ye. (ccTLD)
ch
.ci navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Peravê Diranfîl e. (ccTLD)
ci
.ck navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Giravên Cook e. (ccTLD)
ck
.cl navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Şîle ye. (ccTLD)
cl
.cm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kamerûn e. (ccTLD)
cm
.cn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Çîn e. (ccTLD)
cn
.co navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kolombiya ye. (ccTLD)
co
.cr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kosta Rîka ye. (ccTLD)
cr
.cu navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kûba ye. (ccTLD)
cu
.cv navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kap Verde ye. (ccTLD)
cv
.cw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Kûrasaw e. (ccTLD)
cw
.cx navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Girava Christmasê ye. (ccTLD)
cx
.cy navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Komara Kîprosê ye. (ccTLD)
cy
.cz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Çekya ye. (ccTLD)
cz
.de navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Almanya ye. (ccTLD)
de
.dj navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Cîbûtî ye. (ccTLD)
dj
.dk navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Danîmarka ye. (ccTLD)
dk
.es navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Spanya ye. (ccTLD)
es
.dm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Domînîka ye. (ccTLD)
dm
.do navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Komara Domînîk e. (ccTLD)
do
.dz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Cezayîr e. (ccTLD)
dz
.et navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Etiyopya ye. (ccTLD)
et
.fi navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Fînlenda ye. (ccTLD)
fi
.fr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Fransa ye. (ccTLD)
fr
.ir navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îran e. (ccTLD)
ir
.it navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îtalya ye. (ccTLD)
it
.jp navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Japonya ye. (ccTLD)
ip
.kz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Qazaxistan e. (ccTLD)
kz
.nl navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Holenda ye. (ccTLD)
nl
.pe navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Perû ye. (ccTLD)
pe
.pl navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Polonya ye. (ccTLD)
pl
.pt navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Portûgal e. (ccTLD)
pt
.qa navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Qeter e. (ccTLD)
qa
.ro navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Romanya ye. (ccTLD)
re
.rs navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Sirbîstan e. (ccTLD)
rs
.ru navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Rûsya ye. (ccTLD)
ru
.rw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Rwanda ye. (ccTLD)
rw
.re navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Dîsayekbûn e. (ccTLD)
.se navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Swêd e. (ccTLD)
se
.so navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Somalî ye. (ccTLD)
so
.sz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Swazîland e. (ccTLD)
sz
.tc navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Giravên Turks û Kaykosê ye. (ccTLD)
tc
.tr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Tirkiye ye. (ccTLD)
tr
.ua navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ûkrayna ye. (ccTLD)
ua
.uk navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Keyaniya Yekbûyî ye. (ccTLD)
uk
.us navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. (ccTLD)
us
.uz navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ûzbekistan e. (ccTLD)
uz
.uy navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ûrûgûay e. (ccTLD)
uy
.ug navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ûganda ye. (ccTLD)
ug
.va navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Vatîkan e. (ccTLD)
va
.vc navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Saint Vincent û giravên Grenadîn e. (ccTLD)
vc
.ve navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Venezuela ye. (ccTLD)
ve
.vn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welatê Viyetnamê ye. (ccTLD)
vn
.vu navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Vanûatû ye. (ccTLD)
vu
.wf navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Giravên Wallîs û Fûrtûna ye. (ccTLD)
wf
.ws navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Dewleta Samoaya Serbixwe ye. (ccTLD)
ws
.ye navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Yemen e. (ccTLD)
ye
.yt navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Mayotte ye. (ccTLD)
yt
.za navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Afrîkaya Başûr e. (ccTLD)
za
.zm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Zambiya ye. (ccTLD)
zm
.zw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Zimbabwe ye. (ccTLD)
zw
.lu navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Luxembûrg e. (ccTLD)
lu
.no navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Norwêc e. (ccTLD)
no
.np navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Nepal e. (ccTLD)
np
.ng navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Nîjerya ye. (ccTLD)
ng
.pr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Porto Rîko ye. (ccTLD)
pr
.ps navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Filistîn e. (ccTLD)
ps
.py navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Paragûay e. (ccTLD)
py
.pa navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Panama ye. (ccTLD)
pa
.ph navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Fîlîpîn e. (ccTLD)
ph
.pk navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Pakistan e. (ccTLD)
pk
.in navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Hindistan e. (ccTLD)
in
.il navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îsraîl e. (ccTLD)
il
.is navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îslenda ye. (ccTLD)
is
.id navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Endonezya ye. (ccTLD)
id
.gr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Yewnanistan e. (ccTLD)
gr
.gy navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Guyana ye. (ccTLD)
gy
.ma navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Maroko ye. (ccTLD)
ma
.mc navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Monako ye. (ccTLD)
mc
.md navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Moldova ye. (ccTLD)
md
Zanîngeha Soran (), zanîngehê dewletê ya ku di sala 2009an de hatiye damezirandin e. Navenda wê li Soranê ye.
Fakulteyên wê.
Zanîngeha Soranê xwediyê pênc fakulteyê ye.
Kurdistan 24 (anku "Kurdistan Bîst û Çar", K24), kenala u radyoya nûçeyan li Başûrê Kurdistanê, di 31ê cotmehê sala 2015an de dest bi weşanê kiriye, bi herdu zaravayên kurdî (kurmancî û soranî). Xwediyê wê qereqolê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye. Ew bi piştgiriya kanala fransî France24 hatiye damezirandin.
Rêveberê giştî yê televizyonê, Nûredîn Weysî, Lezgîn Çalî û Redwan Badînî damezirînerên televizyonê bûn.
Îstgeha Valagehê ya Navneteweyî (ISS)
Îstgeha Valagehê ya Navnetewî (bi înglîzî: "International Space Station (ISS)"), ew îstgeha valagehê, an jî peyk nişînbar e, li xulgeha Zemînê ya nizim e, hêmanên wê ên yekem di sala 1998an de li xulgeha hatine avêtin, Îstgeha Valagehê ya Navnetewî niha heybera destkirî ya herî mezin li gerê ye û gelek caran bi çavê rût tê dîtin. Ew ji yekîneyên zextkirî, prîzmayên derveyî, panelên rojî, û pêkhatiyên din pêk tîne.
ÎVN wek ezmûngeha lêkolînê ya hûrrakêşê û derdora valagehê tê bikêrhatin ku lê endamên desteyê ezmûnên biyolojî, biyolojiya mirovî, fizîk, stêrnasî, meteorolojî, û ên qadên din dikin. Îstgeh ji bo ezmûnkirina keştiyên valagehê û amûrên ku ji bo şandinên Bahramê û Heyvê pêwîst in kêrhatî ye. ÎVN xulgeheke bi bilindahî di navbera 330 û 435 de km diparêze. Ew 15,54 xulgeh her roj temam dike.
Televîzyon teknolojiyek ji bo tomarkirin, şandin, di ciyeke din de pejirandin û dîsa nişan dan wêne û dengan e.
Bi zimanê yewnanî: tele: dûr, vision: wêne. Bi Kurdî wêneguhêz, ango wêne diguhêze, neqil dike.
Di sala 1883 de cihazek bi navê "teleskopa elektrîk" ji aliye Paul Nipkow hat îcad kirin, îro ew wekî televîzyona yekemîn tê pejirandin.
Ji bo televîzyonên kurdî, bibîne gotara Televîzyonên kurdî.
Nefron yekeya bingehîn a parzûnkirinê ye.
Nefron (bi înglîzî: "nephron") yekeyên bingehîn ên parzûnkirinê ne di gurçikan de[1]
Her gurçikek mirov malavaniya bi qasî milyonek nefronan dike.[2] Nefron ji tûkilê dadikêşin nav kiroka gurçikê û ji kirokê jî dîsa hildikêşin nav tûkila gurçikê. Erkê serekî yê nefronan, bi parzûnkirina xwînê, rêkxistaina rêjeya av û madeyen tîwawe ye. Madeyên bikêr ji nefronan dubare tên mijandin û tevlê xwînê dibin, madeyên bêker an jî madeyên paşmayî jî wekî mîz tên deravêtin. Bi deravêtina paşmayiyan, nefron qebare û pestoya xwînê rêk dixe, asta xwê û iyonên xwînê û pH ya xwînê rêk dixe. Çalakiyên nefronan gellek girîng e bo berdewamiya jiyanê. Hormonên wekî hormona dijemîztin (bi înglîzî: "antidiuretic hormone"), hormona aldosteron û hormona paratîroîd bandor li ser çalakiyên nefronan dikin.[3]
Pekhateya nefronan.
Nefron ji du beşên serekî pêk tê; tenolkeyê gurçikê û lûleka gurçikê.[4] Tenolke pêkhateyên bo parzûnkirina plazmaya xwînê lixwe digire. Lûlek pekhateya taybet e ji bo dubaremijîn û derdanê.[3]
Tenolkeyê gurçikê.
Tenolkeyê gurçikê (bi latînî: "renal corpuscle") di tûkila gurçikê de cih digire, ji tora mûlleyên xwînê û qepsûla Bowman pêk tê. Tora mûlûleyên xwînê wekî giloka mûlûleyanan jî glomerul (bi latînî: "glomerulus") tê navkirin. Qepsûla Bowman (bi înglîzî:"Bowman's" "capsule") pêkhateyek kovikî ye û giloka mûlûleyan dipêçe.[5]
Gloka mûlûleyan.
Giloka mûlûleyan (glomerul) di navbera xwînberokan de cih digire. Xwîna ji dil tê bi xwînberoka hatî digihîje glomerulê. Xwîn bi navbenkariya xwînberoka derketî ji glomerulê tê dûrxistin. Ango herdu lûleyên glomerulê jî ji xwînberokan pêk tê. Erkê sereke yê glomerulê parzûnkirina plazmaya xwînê ye. Glomerul mîna amarekî bêjingê ye. Çawa ko tiştên hûrik di bêjingê de derbas dibin û yên gir li ser bêjingê de dimîne, herwisa madeyên hûrik ên nav plazmaya xwînê jî di glomerulê de derbas dibin lê proteînên gir û xaneyên xwînê derbas nabin. Xirokên sor ên xaneyên xwînê, perikên xwînê, proteînên plazmayê û hin madeyên din ên gir, ji kunikên mulûleyên glomerulê derbas nabin loma di nav xwînê de dimînin.
Badoka Henle ji kotahiya lûleka badayî ya nêzikî dest pê dike, heta destpêka lûleka badayî ya dûrî dirêj dibe.
Qepsûla Bowman.
Serê lûleka nefronê (lûleka gûrçikê) girtî ye (kor e) kotahiya lûleka nefronê jî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye. Serê kor bi şêweyê kovik an jî bi şeweyê fîncanê ye, glomerulê dipêçîne û wekî qepsûla Bowman tê navkirin.[6] Şileya ji glomerulê hatiye parzûnkirin, diherrike nav qepsûla Bowman.[7] Şileya parzûnbûyê (şijû) ji qepsûla Bowman ber bi lûleka badayî ya nêzîkî ve tê arastekirin.[8]
Lûleka gurçikê.
Lûleka gûrçikê (bi înglîzî: "renal tubule") pêkhateyek dirêj û badayî ye, di tenolkeyê gurçikê, ji qepsûla Bowman dest pê dike heta coga berhevkirinê dirêj dibe. Lûleka gurçikê ji sê beşan pêk tê. Beşa yekem ji ber ko nezîkê giloka mûlûleyan e, wekî lûleka badayî ya nêzikî tê navkirin û di tûkila gurçikê de cih digire.[5] Beşa duyem a lûleka gurçikê wekî badoka Henle tê navkirin. Badoka Henlê ji milê dakêşayî û milê hilkêşayî pêk tê. Badoka Henlê heta kiroka gurçikê dirêj dibe. Beşa sêyem a lûleka gûrçikê wekî lûleka badayî ya dûrî tê navkirin. Ev beş, beşa dawî ya nefonê ye û di tûkilê de cih digire. Lûleka badayî ya dûrî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye.
Lûleka badayî ya nêzikî.
Di nefronê de piştê tenolkeyê, lûleka badayî ya nêzikî (bi înglîzî: "proximal convoluted tubule") heye. Navpoşê lûlekê ji rûkeşexaneyên şeşpalû (şeş rû) pêk tê. Rûkeşexane gellek wirdememîle (bi înglîzî: "microvillus") lixwe digirin[1], Dirêjiya wirdememîleyan bi qasî 1 mîkrometre (µm) ye. Ji ber hebûna wirdememîleyan rûyê lûlekê hê firehtir dibe û dubaremijîna madeyan hêsantir dibe. Herwiha hêjmara mîtokondriyên rûkeşexaneyên lûleka badayî ya nêzîkî jî gellek zêde ye. Mîtokondrî enerjî dabîn dikin ji bo veguhaztina çalak a malekulan a ji lûlekê ber bi mûlûleyên xwînê.[9]
Badoka Henle.
Badoka Henle an jî badoka nefronê (bi înglîzî: "loop of Henle -nephron loop")[8]pêkhateyek bi şêweyê U ye, di tûkila gurçikê de ji kotahiya lûleka badayî ya nêzikî dest pê dike, heta destpêka lûleka badayî ya dûrî dirêj dibe.[3] Badoka Henle dubaremijîna av û sodyum klorur (NaCl) a nav şijûyê rêk dixe.[10] Du milên badoka Henle heye, milê dakêşayî (bi înglîzî: "descending limb") ji tûkilê ber bi kiroka gurçikê dirêj dibe. Milê hilkêşayî (bi înglîzî: "ascending limb") yê badoka Henle jî ji kirokê dîsa dirêjê tûkilê dibe.
Beşa stûr a milê dakêşayî ji rûkeşexaneyên şeşpalû yên sade (bi înglîzî:"simple cuboidal epithelium"), beşa zirav a milê dakêşayî jî ji rûkeşexaneyên pehn ên sade(bi înglîzî: "simple squamous epithelium") pêk tê. Rûkeşexaneyên şeşpalû yê milê dakêşayî yê stûr ji bo firehtirkirina rûyê coga lûlekê, gellek wirdememîlel ixwe digirin. Beşa zirav a milê hilkêşayî ji rûkeşexaneyên pêhn ên sade, beşa stûr a milê hilkêşayî jî ji rûkeşexaneyên şeşpalû yên sade pêk tê.[11]
Lûleka badayî ya dûrî.
Nefron bi beşa lûleka badayî ya dûrî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye. Lûleka badayî ya dûrî ji rûkeşexaneyên şeşpalû yên sade pêk tê. Lê rûkeşexane wirdememîle lixwe nagirin. Lûleka badayî ya dûrî di tûkila gurçikêde cih digire. Rêkxistina xestiya potasyum(K+), klsiyum(Ca+2) û NaCl û pH ya şileya laş, karê serekî yê lûleka badayî ya dûrî ye. iyonên wekî potasyum (K+) û hidrojen (H+) ji aliyê xaneyên lûleka badayî ya dûrî ve tên derdan û tevlê şijûnê dibin.[11]
Corê nefronan.
Li gor dirêjbûna wan a li kurahiya gurçikê, du cor nefron heye. Giloka mûlûleyan a hin nefronan li nezîkê beşa derve ya tûkilê de cih digire, nefronên wisa, wekî nefronên tûkilî (bi înglîzî: "cortical nephrons") tên navkirin.% 85 ê nefronên gurçikê ji nefronên tûkilî pêk tê.[12] Badoka Henle ya nefronên tûkilî kurt e û dirêjiya wan a di nav kiroka gurçikê de hindik e.[7] Badoka Henle ya % 15 yê nefronên gurçikan dirêj e. Ji van nefronan re tê gotin nefronên kêleka kirokê (bi înglîzî: "juxtamedullary nephrones"). Giloka mûlûleyan a nefrona kêleka kirokê li aliyê jêrê tûkilê, li nêzîkî kirokê de cih digire û badoka Henle di nav kirokê de hê pirtir dirêj dibe.[12]
Çêbûna mîzê.
Mîz ji pêkhateyên nav plazmaya xwînê, di nefronên gurçikan de çê dibe. Heta ko mîz ji xwînê were cihêkirin, gellek guherîn di beşên nefronê de çê dibe. Pêvajoya çêbûna mîzê bi sê qonaxan rû dide: parzûnkirin, dubaremijîn û derdan.[3]
Parzûnkirin ("filtration").
Plazmaya xwînê di nefronên gurçikan de di glomerulê de tê parzûnkirin. Xwîn bi xwînberoka hatî digihîje glomerulê. Di nav xwînê de pêkhateyên parzûnbar û hin pêkhateyên neparzûnbar heye. Pêkhateyên neparzûnbar di nav mûlûleyan de diherikin û bi xwînberoka derketî ji glomerûlê tên dûrxistin. Pêkhateyên parzûnbar jî ji dîwarên mûlûleyên glomerûlê derbas dibin û di valahiya qepsûla Bowman de berhev dibin. Pestoya xwîna xwînberoka hatî, zorê dide plazmaya xwîna nav glomerulê û %20 plazmaya xwînê bi parzûnkirinê derbasê nav qepsûla Bowman dibe.[13] Ji bilî xaneyên xwînê û proteînên plazmayê, pirraniya pêkhateyên plazmaya xwînê, ji mûlûleyên xwînê derbasî nav lûlekên nefronan dibe.[2] Di glomerulê de av û tîwaweyên hûrik ên wekî glukoz, asîdên amînê, sodyum, ure vîtamîn, xwê û hvd tên parzûnkirin.[13] Şileya ji glomerulê derbasê nav qepsûla Bowman dibe,wekî şijûya glomerulê (bi înglîzî: "glomerular filtrate") tê navkirin.[14] Şijûya nav valahiya Qepsûla Bowman, hê nebûye mîz û dişibe plazmaya xwînê.[12]
Parzûnkirina li glomerulê ji ber bandora hin hokaran rû dide.
Hokara yekem pestoya xwînê ye. Xwînberoka hatî ji xwînberoka derketî stûrtir e. Ziravbûna xwînberoka derketî herrika xwînê hêdî dike loma pestoya xwînê bilind dibe. Hokara duyem hebûna giloka mûlûleyan e. Ji ber badokên giloka mûlûleyan, di glomerulê de rûyek fireh peyda dibe bo derbasbûna madeyan. Hokara seyem hejmara kunikên li ser dîwarê mûlûleyan e. Di navbera rûkeşexaneyên mûlûleyên glomerulê de gellek kunikên parzûnkirinê (bi înglîzî: "filtration pores") hene. Madeyen parzûnbar di nav van kunikan de bi hêsanî derbas dibin.[15]
Dubaremijîn ("reabsorption").
Di rewşa asayî de di herdu gurçikê mirov de rojê bi qasî 180 lître şijû ji plazmaya xwînê derbasê nefronan dibe.[16] Şijû pêkhateyên bikêr û bêkêr lixwe digire. Pêdiviya mirov bi madeyên bikêr heye, loma divê madeyên bikêr di laş de bimînin.
Dubaremijîn, tevgera bijartî ya madeyên bikêr ên nav lûlekên nefronan e. %99ê ava şijûyê û hema hemû glukoz, asîdên amînî, vîtamîn, ure û hin madeyên din bi dubaremijînê dîsa tevlê xwînê dibin. Dubaremijin bi alîkariya proteînên hilgir ên rûkeşexaneyên lûleka nefronê pêk tê.[16] Dubaremijîn bi guhaztina çalak an jî bi guhaztina neçalak rû dide.[2] Glukoz, asîdên amînî, hin cor iyon û av bi dubaremijînê ji lûlekên nefronan derbasî nav şileya derveyî, ji wir jî dikeve nav mûlûleyên xwînê yên derdora lûlekên nefronan. Li gel madeyên bikêr, di lûleka badayî ya nêzikî de gellek ure jî tê dubaremijîn. Ure molekulek sakar e, ji parzûna xaneyan bi hêsanî derbas dibe. Piştê parzûnkirinê xestiya ureyê di nefronan de zêde dibe, loma ure bi veguhaztina neçalak ji lûleka badayî ya nêzikî derbasî mûlûleyên xwînê dibe. Bi qasî %50yê ureya nav lûlekê bi vî awayê dubare tê mijîn.[17] Li gel ureyê, asîda ureyî û kreatînîn ("creatinine") jî paşmayiyên nîtrojenî ne, lê dubaremijîna ev herdu madeyan rû nade.[17] Madeyên bêkêr an jî ziyanbexş di lûlekên nefronan de dimînin û ber bi cogên berhevkirinê diherrikin.
Di lûleka badayî ya nêzikî de hema hemû xurek (minak: glukoz û asîdên amînî), iyonên wekî sodyum, vîtamîn û proteînên plazmayê bi veguhaztina çalak dubarê tên mijîn. %60-65ê dubaremijna avê jî bi osmozê rû dide. Madeyên dubaremijînî di mûlûleyên ser lûlekan (bi înglîzî: "peritubular capillaries") de tevlê xwînê dibin.[11] Ji ber ko ji nav şijûyê ne hemû lê hin cor made tên dubaremijîn, ji bo vê karê tê gotin dubaremijîna bijartî (bi înglîzî: "selective reabsorption")[17]
Dubaremijîna avê di nav badoka Henle ya dakêşayî de didome. Li vir cogên avê yên bi navê akuaporîn (Di zimanê latînî de "aquaporin"= kunikên avê)[14] derbasbûna avê hêsantir dikin. Ji bo derbasbûna xwê û madeyên tîwawe yê din bi têra xwe cog tune. Ji ber kêmbûna avê, xestiya şijûyê di nav badoka Henle ya dakêşî de zêde dibe.[12] Berevajiyê badoka dakêşayî, milê hilkêşayî ya badoka Henle cogên iyonan lixwe digire, lê cogên avê lixwe nagire.[5] Ango ev beşa badokê rê nade derbasbûna ava nav şijûyê. Di badoka hilkêşayî ya Henle de NaCl ji cogan derbasê nav şileya navbera xaneyan dibe. Di beşa stûr a milê hêlkêşayî de sodyum bi veguhaztina çalak, Klor(Cl-) bi veguhastina neçalak derbasê şileya navbera xaneyan dibe[2] Ji ber kêmbûna xwêyê û mayîna avê, şijûya xestî ya nav lûlekê,hê rohntir dibe.[18]Milê hilkêşayî ji kirokê ber bi tûkila gurçikê dirêj dibe û bi lûleka badayî ya dûrî ve yek dibe.[11]
Di lûleya badokî ya dûrî de cih guhertina iyonan rû dide. Bi gelemperî sodyum, bi dubaremijînê ji şijû cihê dibe û tevlê xwînê dibe, loma şijû ya diherrike nav coga berhevkirinê hê rohntir dibe.[6] Dubaremijîna sodyum ji aliyê hormona alosteronê (bi înglîzî: "aldosterone") tê han kirin. Aldosteron ji aliyê rijênê adrenal (rijênê ser gurçik) ve tê berhemkirin û derdan. Li ser xaneyên lûleka badayî ya dûrî de cogên sodyum- potasyumê heye. Aldosteron guhaztina çalak dide destpêkirin, sodyum ji cogê ber bi şileya navbera xaneyan ve tê pompekirin, di heman demê de potasyuma(K+) nav şileya navbera xaneyan jî ber bi nav cogê ve tê derdan. Herwiha ji ber kêmbûna sodyuma nav şijûyê, hinek av jî bi osmozê derbasê şileya derve dibe.[14] Hormona paratîroîd (bi înglîzî: "parathyroid hormone") dubaremijîna kalsiyumê(Ca+2) zêde dike.[3]
Derdan ("secretion").
Ji xeynî parzûnkirinê, bi derdanê jî hinek madeyên paşmayî ji xwînê tên avêtin. Derdan, tevgera madeyan a ji xwînê ber bi şileya derveyî (bi înglîzî: "extracellular fluid") ye. Iyonên hîdrojenê(H +), kreatînîn, fosfat û hin corên dermanan ên wekî penîsîlîn û aspîrîn mînakin bo madeyên bêkêr an jî yên ziyanbexş ko bi veguhaztina çalak tên derdan[9]. Bi derdana hîdrojen û amonyum pH ya xwînê tê rêkxistin.[3]Derdana madeyan ji mûlûleyên ser lûlekan ve ber bi şijûna nav lûlekê ye.[6]
Bi kurtasî, nefron xwînê parzûn dike û mîzê çê dike.Gurçik nikarin nefronên nû çê bikin. Loma ji ber birîndarbûna gurçikan an jî di dirêjiya zêdebûna temenê mirov de hejmara nefronan gav bi gav kêm dibe. Di temenê 40 saliyê şûnve hejmara nefronan di her deh salan de bi qasî %10 kêm dibe. Ango di temenê 80 saliyê de hejmara nefronên çalak ên mirovek, ji hejmara nefronên temenê wê yê 40 salî % 40 kêmtir dibe. Nefronên sax mane ji ber rewşa nû, çalakiyên xwe zêdetir dikin, loma kêmbûna nefronan li ser jiyana rojane de rewşek metirsîdar çê nake.[7]
Apollo 11 firîna valagehê ku cara yekem mirov li ser Heyvê dada. Fermandarê mîsyonê Niel Armstrong û balafirvan Buzz Aldrin yekîneya heyvî Eagle di 20ê tîrmehê sala 1969an de di katjimêra 20:18 de UTC dada. Armstrong bû ê yekem ku gav avêtiye li ser rûyê heyvê şeş katjimêr piştre di 20ê tîrmehê de di katjimêra 02:56 de, Piştî nêzî 20 xulek Aldrin tevlî wî kir. Ew du katjimêr û çarek bi hev re li derveyî keştiya valagehê dema xwe derbas kir, û 21.5 kg ji kereseyê Heyvê berhev kiriye ji bo vegerandina li Zemîn. Michael Collins bi tenê rêberiya yekîneya fermanê Columbia li xulgeha Heyvê kir dema ew li ser rûyê Heyvê bûn. Armstrong û Aldrin nêzî rojekî li ser rûyê Heyvê berî man ku bi Columbiayê li xulgeha Heyvê bigihîjin.
Bi moşeka Saturn V hatiye şandin ji Kennedy Space Center li Merritt Island, Florida di 26ê tîrmehê de, mîsyona pêncem a bernameya Apollo a NASA. Keştiya valagehê ya Apollo sê beşên wê hene: yekîneya fermanê, ligel çaviyek ji bo wan sê asrtonotan, beşê tek ku li Zemînê carek din dada; yekîneya rajeyê ku alîkariya yekîneya fermanê bi pêşvebir, hêza elektîkî, oksîjen, û avê kir; û yekîneya heyvî ku du qonaxên wê hene - qonaxa jêrîn ji bo dadana li ser Heyvê, û qonaxa jorîn ji bo bicihkirina astronotan li xulgeha Heyvê. Piştî ku ber bi Heyvê bi qonaxa Saturn V ya jorîn hatiye şandin, astronotan jê veqetiye û sê roj geşt kirin heta ketin di xulgeha Heyvê ve. Hingê Armstrong û Aldrin çûn yekîneya heyvî Eagle û li Deryaya Hêminîtiyê dadan. Ew li ser rûyê Heyvê 21.5 katjimêr man. Astronotan qonaxa Eagle ya jorîn bi kar anî da ku ji rûyê Heyvê rabikin û bigihîjin Collinsê li yekîneya fermanê. Wan Eagle avêtiye berî ku tevgerek kiriye ku ew wan ji xulgeha Heyvê derketin ber bi riya Zemînê. Ew li Zemînê vegerîn û di 24 tîrmehê de li Okyanûsa Mezin dadan.
Zindî li ser televizyonê li seranserî cîhanê, Armstrong gav avêtiye li ser rûyê Heyvê û derheqa bûyerê wiha got (Ji bo mirovekî gavekî biçûk, ji bo mirovahiyê gavekî girs)
"Rojava Medya" rojnameyeke kurdî li Diyarbekirê di 11.11.2016ê de dest bi weşana xwe kir; hejmara yekemîn a rojnameyê bi manşeta Xezeba Firatê mezin dibe' hat weşandin.
Rojname ji 12 rûpelan pêk tê, mijarên; polîtîk, çand û huner, jin, Şoreşa Rojava, û nûçeyên di derbarê kurdan de diweşîne.
Parka Samî Ebdulrehman, parkeke Hewlêrê ye. Ev park, parka herî mezin a Kurdistanê ye. Qada wê 200 hektar e. Di nava wê de du gol, bexçeyek gulan, bîrdariya Şehîdan û hin market û xwaringeh hene.
Navê parkê, ji Samî Ebdulrehmanê ku Yawerê Serokwezîrê yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê bû di 1ê sibata sala 2004an de bi êrîşekî xwekujiyê jiyana xwe ji dest da bû, tê.
Parkorman, parkeke mezin a Dîclekenda Amedê ye. Park ji bo xelkê Amedê di sala 2007an de hate vekirin.
Dirêjiya wê ya ji serî heta dawî 421 metre ye. Qada wê jî 72 donim (72.000 m²) e.
[http://www.parklarimiz.com/park-orman.html Ji malpera bi navê Parkên me]
Parka Sumerê yan jî Sumerpark, parkeke mezin a Amedê ye. Ew berê cihê Fabrîka Xaliyan a Sumerbankê bû û di navbera Îstasyona Trênê û Deriyê Rihayê de ye.
[http://www.diyarbakir.bel.tr/hizmetler/sosyal/sumer-park.html Ji malpera Şaridariya Bajarê Mezin ê Amedê.]
Parka Koşûyolê (bi tirkî: "Koşuyolu Parkı"), parkeke mezin a taxa Rezika Amedê ye. Ev park di 1995an de hate çêkirin. Qada parkê 73 donim (73.000 m2) e.
Ev park di dîroka nêzîk a Amedê de cihekî girîng digire. Her wiha di 12ê îlona sala 2006an de êrîşê ku ji aliyê Lîvaya Tolhildanê ya Tirk ve bi termosa avê hate kirin, di vê parkê de çêbû. Di vî êrîşê de 7 zarok û 3 kes jiyana xwe ji dest dan.
Nurettin Turgay yek ji îlahiyatnasên kurd e. Ew di 5ê gulana sala 1952an de li gundê Xursa Uzêr ê Qoserê ji dayik bûye.
Ew niha (2016) di fakulteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Dîcleyê de wek profesor dixebite. Di heman katî de jî carna li kanala kurdî ya bi navê Dîjle TV di derbarê Îslamê de programekî saz dike.
Zehawî navê wî yê rastî Muhemmed Fewzî Zehawî (1834, Silêmanî - 1890 Bexda, Iraq) yek ji nivîskar, felsefevan û wêjevanê kurd e.
Zehawî kurrê Emîr Ehmed e, navê kalikê wî jî Hesen e. Malbata Zehawî ji Emîr Silêman Paşa aciz bûbûn ji ber wî koçî cem Mele Ehmedê Zehab kirin wê demê sala 1834an de Zehawî tê dinyayê loma navê wî Zehawî lê dikin.
Li bajarê Silêmaniyê li cem Resûl Zekî û Merûfê Nûdhî perwerdehiya xwe standiye, dura jî li cem Muhemmedê Resûl xwendina xwe qedand û destûrnameya xwe stand û zivirî Silêmaniyê di mizgefta Ebdurehman Paşa de ders da.
Sala 1854an de bû miftiyê Bexdayê û heta dawiya temenê xwe muftîtiya Bexdayê kir û di 1890an de mir.
Mele Husên Peşderî, Şêx Ebdulwehab en-Naîb û Ebdurehmanê Qeredaxî li cem wî xwendine.
Zehawî di jî wêjeyêde gellek zane bû, bi zimanê kurdî, erebî û farisî helbest dinivîsand.
Bi xwe di bin bandora Omer Xeyam û Firdewsî de maye.
Şehmus Özer, bi kurdî Şêxmûs Ozer (z. 10ê gulana 1980, Erxenî, Diyarbekir - m. 21ê kanûna biçûk a 2016, Xûx, Xarpêt), futbolerekî kurd û sertîmê Amedspor SK bû. Şêxmûs Ozer di pîşeya xwe ya profesyonel de di nav 507 maçan de 157 gol avêtine.
Di 21ê kanûna biçûk a 2016an de Özer di rûdaneke tirombêlan de jiyana xwe ji dest da.
Müfid Yüksel lêkolîner û nivîskarê bi eslê xwe kurd e ku bi tirkî dinivîse. Li bajarê Muşê ji dayik bûye bi koka xwe ji Bidlîsê ye, xwendina xwe li Stembolê qedandiye. Di sala 1991ê de li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn bûye mezûn. Kurrê Sadrettin Yüksel e.
Müfid Yüksel kurdî, erebî, înglîzî û farisî dizane. Li ser kurdan û pirsgirêka kurd ji gellek nivîsên wî hene.
Zagros TV televizyoneke kurdî ye.
Televizyona Zagrosê ku weke kanaleke herêmî weşana xwe dikir, di roja 14'ê pûşperê sala 2005an dest bi weşana xwe ya hewayî kir. Zagros TV, ji Başûrê Kurdistanê weşana xwe dike. Zagros TV di weşanên xwe de bêhtirîn birhê dide ser nûçeyên Kurdistanê û cîhanê. Herweha ew bi programên xwe yên cure cure bûye kanalek Kurdistanî ya hemerengî.
Di destpêkê de Zagros TV weşana xwe ji Hewlêrê dikir, piştre wê stûdyoyên xwe li Duhok, Silêmanî û Kerkûkê jî vekir. Û bi rêya wan stûdyoyan ew herroj nûçeyên herêmî yên rojane diweşîne.
Zimanê TV.
Zagros TV bi herdu zaraveyê kurdî kurmancî û soranî weşana xwe dike. Kurmanciya Zagros Tv bêhtir ji devoka Zaxo û Duhokê pêk tê.
Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2016an de çûn ber dilovaniya Xwedê.
Kabe (erebî الكعبة‎‎ "el-Keʿbe") xaniyekî çargoşe li bajarê Mekeyê li Erebistana Siyûdî ye. Kabe bi perdeyekî neqişkirî û reş hatiye dadan û ji bona misilmanan xaniyê herî pîroz e. Misilman Kabeyê wekî "mala Xwedê" dibînin û her sal bi milyonan bawermend ji bona serlêdana Kabeyê terin hec. Bi gotinên din Kabe sembola yekîtiya hemû misilmanan e. Ji ber vî yekê bawermend di nimêjê da berê xwe didin Kabeyê yanê qibleyê.
Di gora ola Îslamê Kabeyê di hêla Îbrahîm pêxember û lawê wî Îsmaîl pêxember hatiye înşakirin. Di sala 570'an da serokê leşkeran bi nav Ebrehe xwestiye ku Kabeyê hilbişînî û ji bona vî bi hêzên xwe hatiye Mekeyê, lê Xwedê bi xwe Kabe parastiye û hêzên Ebrehe tune kiriye.
Misilman li hec Kabeyê tewaf dikin. Tewaf heft caran li dora Kabeyê fitilandin e. Tewaf berevajiyê zivirandina saetê, ji hecer el-eswed (berê reş/kevirê reş) dest pê dike û heft caran tê dubarekirin.
Çiyayê Kilîmanjaro, çiyayekî Afrîkayê ye.Bilindiya wê li bandeva Kîboyê de 5.895 metre ye.Di heman katî de jî Kilîmanjaro volkanekê vetemirî ye.Ji bilî bandeva Kîboyê, ew xwediyê du bandevê ye.Bandeva "Mawenzî" û "Şîra". Bilindiya Mawenziyê 5.149 metre û bilindiya Şîrayê jî 3.962 metre ye.
Kilîmanjaroyê ku li bakurê rojhilata Tanzanyayê ye,bi bandeva xweyê ya bi navê Kîbo, çiyayê herî bilind ê Afrîkayê ye.Di sala 1987an de ji aliyê Unescoyê ve wek kelepora xwezayî ya Cîhanê hate îlankirin.
Kilîmanjaro nêzîkî 340 km li başûrê Ekvatorê dur e.Di heman katî de jî ew bi tenê çend kmyê ji tixûbên Kenyayê dur e.
none
Çiyayê Vinson, bi bilindiyekî 4,892 metreyî ve çiyayê herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ji ber vê yekê ew dikeve kategoriya Heft Bandevê.Navê vî çiyayê ji navê senatorê DYAyî ya bi navê Carl Vinson tê.
Çiya di sala 1957an de ji aliyê Hêzên Hewayê ya DYAyê ve tê vedîtin.Rapelikîna herî pêşîn di 17ê berfanbara sala 1966an de ji aliyê American Alpine Club ve pêk hatiye.
Di navbera cemsera başûr û çiyayê Vinsonê de 1200 km dûrayî heye.
288x288px
Heft Bandev, koma çiyayên ku li parzemîna xwe de çiyayê herî bilind in, e.
Çiyayên Qefkasê, ji yek alî ve giredayî Ewropayê ye û ji yek alî ve jî giredayî Asyayê ye.Ji ber vê yekê çiyayê herî bilin ê Ewropayê bi rihetî nayê aşkerakirin.
Çiyayê Kosciuszko an jî Çiyayê Kwozîosko, bi 2.228 metre bilindayî ve çiyayê herî bilind ê Awistralyayê ye.Ew di parêzgeha Gallera Başûr a Nû de ye.Di heman katî de jî ew yek ji heft bandevê ye.
Kesê pêşîn ê ku li çiyayê rapelikiye, Pawel Strzelecki ye.Ji ber vê yekê ew navê çiyayê ji bo rûmetiya mêrxasê gel ê Polonyayê yê bi navê "Tadeusz Kościuszko", wek "Kosciuszko" daniye.
Çiyayê Elbrûs (bi rûsî:Эльбрус), bi 5642 m bilindayî ve çiyayê herî bilind ê çiyayên Qefqasê û ê Rûsyayê ye. Çiyayê Elbrûs stratovolkaneke bi du bandevî ye.Di navbera van her du bandevan de 1500 m dûrayî heye.Di heman katî de jî "Çiyayê Elbrûs", piranî bi qeşem ve rûgirtî ye. Her wiha ew bi qeşema 145 km²î nixamtî ye.
Eger Qefqasan wek tixûbê Ewropayê bihatana pejirandin, Çiyayê Elbrûs niha çiyayê herî bilind ê Ewropayê dibûn.
Elbrûs, 11 km li bakurê Gurcistanê û nêzîkî 270 km li bakurê rojavaya Tbîlîsî dur e.
Gelek salan di mijara parzemînê de gengeşî hatiye kirin. Hin kes dibêjin ku Çiyayên Qefqasê di navber Asya û Ewropayê de tixûb e.Ji ber vê yekê Çiyayê Elbrûs, çiyayê herî bilind ê Ewropayê ye.Hin kes jî vê ramanê qebûl nakin.
Di dîrokê de tixûbê Ewropa û Asyayê gelek caran guheriyaye. Ji ber vê yekê  bi hêsanî biryar nayê danîn.
Rapelikîna Yekem.
Rapelikîna yekem a li bandeva Rojhelatê di 22yê Tîrmeha sala 1829an de ji aliyê "Killar Haçirov" ve hatiye pêkanîn. Rapelikîna yekem a li bandeva Rojavayê jî di 28ê Tîrmeha sala 1874an de ji aliyê "Frederick Gardiner, Florence Crauford Grove, Horace Walker û Peter Knubel" ve hatiye pêkanîn.
Sir Henry Cavendish FRS (z. 10 çiriya pêşîn 1731 - m. 24 sibat 1810), kîmyager û fizîknas bû ku di 10ê çiriya pêşîn a 1731ê de li Nice, Mîrîtiya Sardînyayê, hatiye dinyayê. Wî li Zanîngeha Cambridge ya Brîtanyayê, xwend.
Di sala 1766an bi zêdekirina Mermer li ser asîd, karî gaza sabit yan heman CO2, berhem bîne. Ew bi zêdekirina asîd li ser hesinê jî, karî "Hewaya agirok", "Hewaya şewatok" ("inflammable air") yan tirşînza, berhem bîne. Wî, keşf û vedîtinên xwe ranegihandin, lê piştî sed salan, James Clerk Maxwell, deftera bîranînên Cavendish peyda kir û hemû xebatên wî tê da dîtin.
Cavendish, îsbat kir ku av ji du unsurên cihê ku bê bihn in, pêkhatiye.
Bariste ("density") yan çiriya Erdê û li gor wê jî cirma ("mass") goga Erdê, ji azmayîşên Cavendish, hatine bidestxistin. Sabit û neguhera Kaşa Erdê yan G ("gravitational constant") ku Cavendish, hesab kiriye, ev e: 6.754 × 10−11N-m2/kg2.
Piştî mirina wî, li gor wesiyeta ku ew bixwe tanzîm kiribû, giş mal û hebûna wî ji bo çêkirina avahiya labaratuwara bi navê Cavendish ("Cavendish Physical Laboratory") hate xerckirin. Di heman labaratuwarê di sala 1897an da, Joseph Thomson, karî elektronê keşf bike û 6 zaniyarên din jî bi riya xebatên xwe yên li wir, xelata Nobelê wergirtin.
Cavendish, di 30 saliya xwe da bû endamê Encumena Seltenetê.
Bi azan an bang, (bi erebî; أَذَان) bangevan bawermendan di rojekê da pênc caran bangî nimêjê dike. Belê di mizgeftên mezin da azan li ser minarê dihat bang kirin, lê îro azan bi piranî bi alikariya hoparloran tê bang kirin. Azana yekemîn di diroka ola Îslam ê da ji hêla Bîlalê Hebeşî li bajarê Mekkê hatiye bang kirin.
Azan tim bi zimanê erebî tê bang kirin.
(*) Ev cîh tenê di nimêja sivê de tê xwendin.
Banga nimêjê an jî banga mêjê, ew banga ku ji mizgeftê tê kirin di her waxtê ku wê bibe de ji bo ku herkesek herê mizgeftê û mêj bike. wekîn din jî, wate bangê, ew ku deme mêjê heya. Ku nîvro bû, di wê watê ku deme mêje nîvro hatiya, ku asrê bû, tê wê watê ku deme mêje asrê hatiya, ku mixribê bû, tê wê watê ku deme mêja migribê hatiya û ku aşayê bû, tê wê watê ku deme mêja aşayê hatiya. Dem, bi wê re tê ziman. Bang, bi dengê mirov tê kirin
Mestîzo, bi navê bikaranîna ji bo taybetmediyên hîbrîd a li welatên cuda ye.
Li Navend û Amerîkaya Başûr de, wateya kesên bi eslê tevlîhev ên xwecihên Îberî ye. Ev xwebêjeke civakî û çandî yên li hin welatên wekî Ekuador hildigire; herwiha wek xwîna paqij cilên Ewropayî û gumrikê de bi navê Mestîzo an Çolo pejirandin û tê gotin. Bi qasî di wateyên cuda li Meksîkê ji dabeşandina qeyda şêniyên hiştin tê bikaranîn.
Biyanî yên li Filîpînê ku xwecihên tevlîhev ên Mestîzo ji koka (wek nimûne. Çînî) tê zanîn.
Gola Dûkan an jî Deryaçeya Dûkan, deryaçeya herî mezin a başûrê Kurdistanê ye. Ew nêzîkî li bajarê Ranyeyê ye. Asasî gola Dûkan rezervûarek e ku li ser çemê zapa biçûk hatiye çêkirin. Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959an de ji bo depokirin, avdanî û hîdroelektrîkê hate çêkirin.
Qada rûxarî ya deryaçeyê e. Di rewşa asayî de zerengiya (kapasîte) rezervûarê e. Lê di rewşa maksîmûm de qewareya avê digihîje ê. Di vê rewşa maksîmûmê de bilindiya rûxarî ji asta deryayê 515 metre zêde ye. Ji bo xebitandina îstasyona Hêzê jî divê bilindayiya rûxarî di navbera 469 û 511 metreyan de bibe. Qada Tejaneyê (hewza) jî  11,700 km² e.
Jacobus Henricus van ’t Hoff
Jacobus Henricus van ’t Hoff (jdb. 30ê tebaxa 1852 li Rotterdamê, Holenda - m. 1ê adara 1911 li Berlînê, Almanya) yekemîn wergirê Xelata Nobelê ya Kîmyayê ye. Ew di zanîngehên Amsterdam û Berlînê da mamosteyê kîmya-fizîkê bûye.
Hoff, damezrînerê kîmyaya fezayî yan kîmyaya 3-alî di sala 1877an da ye. Girîngiya xebatên wî yên zanistî piştî 10 salan bi riya Bel Joseph Le Bel, hate zanîn. Wî di warên zanistî yên cihê da bi berfirehî xebatên pir hêja kiriye. Wek mînak di warê Hevkêşe yan hevsengiya kîmyewî ("chemical equilibrium"), kînîtîkên kîmyewî ("chemical kinetics"), pestoya osmozîk, kîmyaya 3-alî ("stereochemistry"), şêwazên nû ji bo texmînkirina kêş yan wezna molekulan û jihevveqetandina elektrolîtan da, encamên pir balkêş bidest xistiye.
Hoff, ji ber keşfa qanûnên pestoya osmozîk ("osmotic pressure") di sala 1901ê da, Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirt.
Lîsteya Departmenan.
Departmenên Kolombiyayê ji 32 herêman pêk tê.
Navê Departmen binebeşekî ji Perû bû ku hate dayîn. Ev 24 Departmen şûnekî dema ji aliyê 25 herêmên Perûyê heta sala 2002'an bûn.
Parêzgeha Callao, ku beşek ji wezaretê kiribû nebû, herêma xwe bû.
Abdurrahman Adak ("Ebdurehman Adak") (jdb. 1977, Hezex) nivîskar û akademîsyenê kurd e.
Di sala 1977an de li Hezexê hat dinyayê. Di sala 1998an de Fakûlteya Olnasiyê ya Zanîngeha Enqereyê xilas kir. Di gel perwerdehiya fermî perwerdehiya medreseyê jî wergirt. Ji 1999an heta 2002an li Amedê mamostetî kir û paşê di sala 2003yan de li Zanîngeha Dîcleyê Fakûlteya Olnasiyê Beşa Wêjeya tirkî ya Îslamî dest bi wezîfeyê kir. Di sala 2006an de li Enstîtuya Zanistên Civakî ya Zanîngeha Enqereyê, di warê wêjeya tirkî ya Îslamî de bernameya doktorayê xilas kir.
Di sala 2009an de ji bo ku damezrandina beşa Kurdî de cih bigre derbasî Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê bû. Di sala 2013an de pîleya doçentiyê bi dest xist. Demekê li wekî Serokê Beşa Ziman û wêjeya Kurdî ya Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê xebitî. Li heman zanîngeha di warê wêjeya klasîk a kurdî dersan pêşkêş dike. Bi derketina kovara "Nûbihar Akademî" ye edîtoriya wê kir. Demekê di televîzyona TRT 6ê de li gel Kadri Yıldırım bernameyeke li ser edebiyata klasîk amade kir.
Qedrî Yıldırım (jdb. 5ê sibata 1959an, Licê, Diyarbekir - m. 26ê adara 2021an, Diyarbekir), akademîsyen, nivîskar û parlamenterê kurd e. Ew di 5ê sibata 1959an de li navçeya Licê ya Diyarbekirê ji dayik bû. Navê bavê wî "Masûm" û navê diya wî jî "Xanim" e. Di heman katî de jî ew ji bilî zimanê kurdî zimanên tirkî, erebî, farisî û îngilîzî jî dizane.
Ew dozîneya xwe di Fakulteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Harranê de temam kir. Paşî 13 sal jî mamostetî kir. Ew li Zanîngeha Dîclê û Zanîngeha Artukluyê de xebitî.
Qedrî Yıldırım der barê ziman, dîrok û wêjeya kurdî de gelek pirtûk nivîsandiye. Hejmara pirtûkên ku bi xwe nivîsandiye 14 e.
Qedrî Yildirim di 24ê adara 2021an de ji ber nexweşiya xwînçûna mejiyê rakirin nexweşxaneyê, piştre di 26ê adara 2021an de wefat kir.
Aaron Hillel Swartz (jdb. 8ê çiriya paşîn a 1986 - m. 11ê kanûna paşîn a 2013), bernamekar, nivîskar û aktîvîstê înternetê yê amerîkî bû. Di heman katî de jî di organîzekirina RSS de cihekî mezin girtiye. Ew di 6ê kanûna paşîn a 2011an de ji aliyê hikûmeta DYA ve ji ber ku wek nehênî dosya ji JSTOR daxistine, hate girtin.
Kariyer û zayîna wî.
Swartz di 8ê çiriya paşîn a sala 1986an de li bajarê Chicago yê federedewleta Illinoisê de ji dayik bûye. Ji ber ku dibistana amadeyî hez nedikir, di pola 10em de jê derket. Ew di Zanîngeha Stanfordê de xwendiye. Di sala 2008an de malpera "Watchdog.netê" derxist.
Swartz emrê xwe yê 26 salî de li Broklynê di apartmana xwe de xwe daleqand û mir. Bavê wî di cenazeyê wî de wiha got ku "Aaron ji aliyê dewletê ve hate kuştin û MIT jî jê re xiniztî kir".
Di sala 2014an de derbarê wî de belgewarekî bi navê ("The Internet's Own Boy") hatiye kişandin.
Dilokî devoka di herêmê Enteb û Kilîs hatin diaxive. Ev devok bi devoka Rihayî pir nezîk e û bi ev devok ji zimanê erebî pir peyvan derbas bû.
Peyvên yekem ji bo devokê Dilokî, peyvên duyem ji bo kurmanciya standardî ye.
Nimûneya axiftin.
Selam biraderem. Nawım...e. Ez di Enteb dijim. Ez zimanani Kurmancî û Turkî mizanım. Lêkin niha di zimani Kurmancî qıse dikim. Enteb di Cenûbî Turkiya yek şehre. În şeher xêyli gowreye. Teqrîben di Enteb dû milyon nefer dije. Ayzen di în şeher bi Sûriya xêyli nezîke. Pes niha bi în şeher ji Sûriya xêyli mültecî köç dike.
Bi Kurmanciya standardî: Silav birayê min. Navê min Azad e. Ez li Entebê dijim. Ez zimanên Kurmancî û Tirkî dizanim. Lêbelê niha bi zimanê Kurmancî diaxivim. Enteb di Başûrê Tirkiyê de bajarek e. Ev bajar pir mezin e. Kêm-zêde li Entebê du milyon kes dijî. Wekî din ev bajar bi Sûriyê ve pir nêzîk e. Niha ji vî bajarî re ji Sûriyê pir penaber koç dike.
Wêjeya tirkî ev wêje ye ku ji pirtûkên bi zimanê tirkî hatine nivîsandin pêk tê. Wêjeya tirkî vediqete du çiqila yek pêşiya îslamê û piştî îslamê.
Wêjeya tirkî piştî îslamiyetê bi alfabeya erebî ve hate nivîsandin. Wêjeya tirkî piştî wêjeya erebî, farisî û kurdî wêjeyek bi wêjeke fireh e.
Seluloz, madeya kîmyewî ya asas e ku avaniya sereke ya riwekan pêk tîne. Makromolekûlê ku li ser cîhanê herî pir tê dîtin seluloz e.Jê cûda jî seluloz elyaf e.
Seluloz ji glukozan tê û ew piraniya dîwara şaneyê ya şaneyên riwekê pêk tîne. Di heman katî de jî seluloz ji aliyê mirovan ve nayê herisandin.
Şoreşa Amerîkayê sazgar û siyasiya ku di navbera salên 1765'an û 1783'an de di dema ku dagirkerên Sêzdeh Koloniyên Amerîkayê ku di monarşîyê Brîtanî û arîstokrasiyê, desthilatî ya Brîtaniya Mezin de gêr kirin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ava hilda bû.
Guherandinên di sala 1765'an de, endamên civakên koloniyalê Amerîkayê ji bo desthilata parlamena Brîtanya red kir û ji wan re bacê ji bo avakirina qanûnên din tesîra xwe li nûnerên wan bê koloniyala di hikûmetê de kirin. Piştî deh salan, berdemama xwepêşandan ji aliyê koloniyan (naskirî wek Patrîotan) gur bûn, wekî ku di Partiya Çayê ya Bostonê di sala 1773'an de, dema ku welatparêzên karên şandinê ya bacê ji Parlamena kontrolkirin rûxandin û Şirketa Rojhilatê Hindistanê qedirkirin. Brîtanya bersiv di esasa qanûna zextkirin li ser Massachusetts di sala 1774'an hate naskirin wek şandiyan û tepeseriyê piştî Patrîotên di koloniyên din de li pişt Meşa Massachusetts bûn. Di dawiya sala 1774'an de, Patriot hikûmeta alternatîf xwe bi xwe ji bo hewldanên berxwedanê li hember jî Brîtanyaya Mezin hevahengî baştir damezirandin, dema ku koloniyên din tê zanîn ku dilsozan tercîh kir ku rêzkirina li Taca Brîtanyayê mane.
Danezana Mafê, (), Makezagona Amerîkayê ye, ku yekem 10 madeyên din jî wek beşa bi tenê di 15ê kanûna pêşîn 1791an de pejirand. Nobetdar û sînorkirinên li ser hikûmeta federal û hikûmeta herêmê li ser mafên kesên bi van madeyan xurtkirin.
Çavkaniyên serekî yên Danezana Mafê Magna Carta, Daxuyaniya Danezana Mafê ya Îngilîzî, kolonyalîsta li dijî key û parlamenê û berfireh ên wekheviyê di nav gelê Amerîkayê de diçe ramankirin. Beşek mezin ji George Mason ku di sala 1776an de Danezana Mafê ya Virginia nivisî, wek Danezana Mafên nûçegihanê tê jimartin. Danezana Mafê, ku tê de misoger dike esas bê serekî hiqûqiyê girtin jî hildigire. Bi Qanûna Danezana Mafê Kongreyê (makezagon), ji ber bê nedestûrî dikare Dadgeha Bilind a Amerîkayê binpêkirin.
Ev lîste, welat û navçeyên girêdayî yên ji aliyê şêniyan e. Ev di nav dewletên serbixwe de deverên girêdayî dijîn û di hinek rewşan de, welatên nifûsê ji dewletên serbixwe ve bi hevbendiya di nava lîsteya serî de li ser bingeha ISO ISO 3166-1 ye. Ji bo nimûne, Keyaniya Yekbûyî jî wekî yekeyeke hesab dikirin dema welatên nifûsê ji Keyaniya Holendayê bi hev cûda hatin nirxandin. Li gel vê lîsteyê de dewletên hin bi naskirina sînor li ISO 3166-1 nehate dîtin heye.
Ew kesayetiyên şêniyên çi pratîkê de ji welatên ku bo raporkirina gelên cuda bi awayekî welatiyên hundur û giştî roniyê ne. Hin welatan, bi taybetî jî Tayland, ma giştî şêniyên bo raporkirina ne, tenê ji hemleyeke welatiyên; ji bo giştî gelên ku ajansa navnetewî divê texmîna bidin.
Jî di sedî gorî nifûsa cîhanê de, ku li Neteweyên Yekbûyî de li ser 7.5 milyar şêniyên her welatî di kanûna pêşîn a 2016 texmînkirin dayîn e.
Lîsteya Dewletên Gelhe ya Cîhanê.
!data-sort-type="number"|Rêz!!Welat (an herêmên girêdayî)!!Gelhe!!Dîrok!!% ya cîhanêgelhe!!class="unsortable"| Çavkanî
Girav, dorav an gizirt ji reşahiyên (bej) ku hawirdorên wan bi avê tije ne re tê gotin. Sê beşê giravan hene: Hin perçeyên zinaran an resîf, giravok û giravên esasî. Li hin deran gelek girav li cem hev cih digirên, ji van ra komgirav tê gotin. Hin girav wek kevan an xelekekî rêz dibin, ji van ra jî rêzegirav tê gotin.
Di devokên kurdî de ji giravê re durge jî tê gotin.
Mezoamerîka (), li Amerîkaya Navîn ji Meksîk di nîvê Belîze, Guatemala, El Salvador, Hondûras, Nîkaragua û di warê bakurê Kosta Rîka heta sedsalên 15'emîn û 16'emîn berî dagirkeriya spanyolan li ber berî Kolombiyayê ji aliyê civakên li herêmê û çanda vala tên afirandin.
Xwecihên Amerîkayê
Kolombiyayî yan jî kolombiyan (), gelên Komara Kolombiyayê, welatekî etnîkî yên Amerîkaya Başûr in û kesên ku bi nasnameya çandî an neteweyî yên Kolombiyayê tê nasandin. Kolombiyayî bi piranî xiristiyan in û navhevketî yên ewropî, xwecihên Amerîkayê, Afrîka û Rojhilata Navîn in.
Kolombiyanê mestîzo.
49% ji xelkê Kolombiyayê mestîzo ne an jî têkel ên Ewropayê û kurtirîn bapîrên xwecihên Kolombiyayê ne.
Xwecihên Kolombiyayê
Çemê Ron () çemekî ku di navbera Fransa û Swîsrê de dimîne ye. Dirêjiya wî 812 km ye. Ew ji qeşayiya Ron a li Swîsrê dest pê dike û bi gihîştina Deryaya Navîn jî dawî lê tê.
Debiya wî di saniyeyek de 1.700 m³ e. Ev nirx gava ku seylav (rabûyî) çê dibe digihîje 12.000 m³ê.
Nalişkêne yek ji çiya yên navdar li devera Bokan li rojhilata Kurdistanê ye.
Gorê Hesen Zîrek Hûnermendê kurd li ser wê çiyayê hatiye naştin.
Erol Şaybak ango "Bawer Ronahî" (z. 1987, Miks) wergêr û nivîskarekî kurd e.
Erol Şaybak di sala 1987an de li navçeya Miksê ya bajarê Wanê ji dayik bûye. Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Mêrdînê qedandiye. Nivîsên wî pêşî di malperên wek "Kronik Muhalif" û "Koala Kültür" de hatin weşandin. Kurteçîrokên wî di kovarên wekî "Çirûsk", "W", "PênGAV"ê, "Vejîn Fanzîn", "Jehr" û "Mülemma"yê de hatine weşandin. Yekemîn pirtûka xwe ya bi navê "Şaneşîn" bi bernavê xwe "Bawer Ronahî" da weşandin. Di sala 2011an de di Pêşbazîya Çîrok û Helbestan a Hüseyin Çelebi de xelata yekemeniyê wergirt. Niha di gel karê wergêrî û dûblajê xwendina wî ya bilind li Zanîngeha Mêrdînê berdewam e.
Chiapas (), bi fermî Dewleta Azad û Serbixwe ya Chiapasê (), dewletekî ji 31 dewletên Meksîkê ye, ku bi Navçeya Federal, 32 hebûnên federal ên Meksîkê ve xemilandin. Ev di 122 şaredar û paytexta wê jî bajarê Tuxtla Gutiérrez tê dabeşkirin. Navendên din ên şêniyên girîng li Çîpasê wek Ocosingo, Tapachula, San Cristóbal de las Casas, Comitán û Arriaga ne. Cih li Başûrrojavayê Meksîkê digre, ku ew ji başûrê dewletê ji aliyê dewletên Oaxaca li rojava, Veracruz li ser bakurrojava û Tabasco li ser bakur ve sînorkirin, û ji aliyê departementên Guatemalayê a li ser rojhilat û başûrrojhilatên Petén, Quiché, Huehuetenango û San Marcos in. Çîpas li ser peravên Okyanûsa Pasîfîk li başûr de cih digre.
Navê "Çîpasê" ya bi kurdî.
Navê Çîpasê ya rastî bi spanî "Chiapas" e. Ev nav bi kurdî wek "Çîpas" tê gotin. Ji ber ku, ev nav di helbestên stranên kurdî de gelek caran tê gotin. Herwiha ev navê bi kurdî di rojname û medayayên Kurdistanê de jî tê dubarekirin û vegotin.
Dîroka leşkerî.
Dema ku Meksîk ava bû, ew di bin dîktatoriya Porfirio Diaz birêvekirin. Li dijî vê dîktatoriyê ji aliyê Emiliano Zapata Şoreşa Meksîkê hatiye destpêkirin. Piştî şerê şoreşa Meksîkê bi dawî bû û Emiliano Zapata jiyana xwe ji dest da, Chiapas ketiye bin rêvebertiya partiya hatiye hilbijartin. Li hemberî vê rêvebertiyê, hêzên Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst "EZLN" di sala 1994an de ji bo îdeolojiya Emiliano Zapata ji nû ve bidin jiyandinê, yekemîn êrîşa xwe li Chiapasê li dijî Artêşa Meksîkê pêk anî. Di vê salê de Chiapas hatiye dagirkirin. Di van salan de Gelên Chiapasê jî piştgirî dan çepgirên Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst. Piştî erîşa çekdarî Rêvebertiya Meksîkê biryar dan ku Artêş bikevin Chiapasê, ku herêmê ji Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst rizgar bikin.
Qereçan (,, navçeyeke Erziromê ye. 182 km ji Erzîromê dûr dikeve.
Di sala 1966an de bûye şaredarî û di sala 1987an de jî kirine navçe. Yek nahiye, 17 gund û çend jî mezreyên wê hene.
.mx navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Meksîk e. (ccTLD)
mx
Parîs paytexta Fransa ye û di heman demê de paytexta herêma Île-de-France ye. Li gorî hijmartina sala 2009'an 12.161.542 milyon kes lê dijîn.
Parîs di Yekîtiya Ewropayê de bajarê herî zêde kes lê dijîn e. Di hemû Ewropayê de jî piştî Moskowayê (bi Londonê re) bajarê dûyemîn e, û di cîhanê de di nav 20 metropolên herî mezintirîn de ye.
Parîs di cîhanê de bi navê "Bajarê Ronahiyê" (la Ville Lumière) tê naskirin, navendeke herî mezin a tûrîstan e.
Med TV, yekemîn televizyona kurdî ya ser satelîtê bû.
Med TVê di 15ê gulana 1995an de dest bi weşana xwe ji bajarê Londonê kir. Med TVê rojane şeş saetan bi zimanên kurdî, tirkî, asûrî û erebî weşana xwe dikir û li Ewropa, Afrîkaya Bakur û Rojhilata Navîn dihate temaşekirin. MED TVê bi vê yekê gaveke mezin di dîroka çapemeniya kurdî ya nûjen de avêt û sînorên di nav kurdan de bi riyeke modern, bi riya teknolojiyê rakirin.
Astengkirina weşana MED TVê.
Ji destpêka weşana xwe da MED TV bi zextên dewleta tirk re rûbirû ma. Bêriya ku MED TV dest bi weşanê bikê, dewleta tirk ket hewldanan û MED TV bi propaganda nerast li ber çavê raya giştî û dewletên Ewropayê reş kir û weke televîzyona PKKê îlan kir. Paşê bi zextên li ser Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Polonya, Spanya, Fransa û Portûgalê xwest MED TV bidê rawestandin. Di nîsana 1999an de Komisyona Serbixwe ya Televizyonê ya Brîtanyayê (Independent Television Commission, ITC) lîsansa MED TVê betal kir û weşana wê rawestand. Lê sê meh şûn de, di tîrmeha 1999an de Medya TV dest bi weşana xwe kir û cihê MED-TVê tijî kir.
Girava Jan Mayen giravek e di Okyanûsa Atlantîk de. Ew li herêma Arktîkê de ye û girav bi Norwêcê ve ye, ji aliyê parêzgarê Osloyê ve tê îdarekirin. Ew nêzîkî 600 km li bakurê Îslendayê û 500 km jî li rojhilata Grînlendayê ye. Rûbera wê 377 km² e. Bilindiya bandeva wê ya herî bilind 2.277 m ye. Di sala 1614an de ji aliyê deryavanê îngilîz ê bi navê John Clark ve hate vedîtin.
Li giravê bi tenê personelên ku ji bo "Hêzên Çekdar ên Norwêcê" û "Enstîtûya Meteorolojî ya Norwêcê" dixebitin, tê de dimînin. Di heman katî de jî çiyayê Beerenberg ê ku volkana çalak a tenê ya Norwêcê ye, di vê giravê de ye.
794x794px
London paytexta Ingilîstan û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Bakurê Îrlandê ye û herwiha mezintirin bajarê vî welatî û yek ji mezintirîn bajarên Ewropayê ye. Ew li başûra rojhilta Ingilîstanê li ser çemê Thames hilkevtiye. Navenda bajêr gelek kevanar û dêrîn e û weke yek ji bajêrên dîrokî yên cîhanê tê zanîn. Di serdema navîn de, London bajarekî biçûk û pêkhatî ji çend mehelan bûye, lê di sedsalên berê de, ji ber hatinûçûnên firewan dewrûpişta wî hatiye avakirin û hêdî hêdî bûye bajarekî mezin. Îro London giringtirîn bajêr e di Ingilîstanê de û xwedî pêkhateyeka rêveberî ya berfireh û berbelav e.
Nifûsa Londonê li gor serjimariya sala 2007an, 7,556,900 kesan e û pirnifûstirîn herêma bajarî yê Yekîtiya Ewropayê ye.
Bajarê London ê kevnar ku îro zêdetir ji 2 mîlyon kesan li xwe de cihdike, ji aliyê Romiyan ve hatiye avakirin.
Agirê Mezin ê Londonê
Ampûl an jî gilope şûşeya cama ku tê de gaza argon heye û wexta ku bi tezûya elektrîkê re temas dibe, derbasê rewşa geş dibe û li derûdora xwe ronî dide, ye. Di hundirê ampûlê de têlekî pir zirav ê ku ji metala tungstenê hatiye çêkirin heye. Ji vî têlê re filaman tê gotin. Tezûya elektrîkê ku ji ser vî têlê derbas dibe, vî têlê pir germ dike (nêzîkî 3000 °C). Bi saya vê jî têl li derûdora xwe re ronî dide.
Ampûl ji aliyê Thomas Edison ve hatiye çêkirin. Ev dahên yek ji dozînên Edisonê ye û di heman katî de jî dahêna herî mezin e.
Ampûlên ku îro tên bikaranîn, emrê wan 2 sal e. Lê carna heta 8 salan jî tên bikaranîn.
Ampûlê ku ji aliyê Thomas Edison ve hatiye çêkirin.
Der barê ampûlê de gelek xebat hatine çêkirin. Mûcîda ampûlê Humphry Davy e. Lê belê emrên ampûlên wî pir kin bûne.Di heman salan de Thomas Edison û Joseph Wilson Swan ampûleke emrdirêj dîtine. Paşî Edison di sala 1880an de vê ampûlê pêşvebir û ampûla modern çêkir.
Filaman.
Di ampûlê de parçeyê ku germbûnê pêk tîne, ye. Filaman ji metala wolframê tê çêkirin.
Qedexekirina wê.
Ampûl ji ber ku berdariya wê kêm bû û li derûdora xwe re karbondîoksît berdidan, di 1ê kewçêra sala 2012 de li welatên ku endamên Yekîtiya Ewropayê ne, hate qedexekirin. Bi vê qedexeyê ve hate armanckirin ku 40 milyar kîlowatseet enerjî bê sixurandin û emisyona karbondîoksîtê jî 15 milyon ton kêm bibe.
Îsraêl (Îsraîl, Îsrayîl, Îzraîl) (;) dewleteke rojhilata navîn a ber sînorên Libnan, Sûriye, Urdun, Urduna Rojava, Misir û Xeze ye.
Rojavayê xwe digihêje deryaya navîn. Ji hemû dewletên cîhanê de tenê li wir pirraniya gel ji gelê cihû pêk tê.
Bi saya plana UNO ya 1947an ji bo parkirina Fîlîstînê Îsraêl piştî dawiya bervedariya neteweyên yekbûyî ya ji bo Fîlîstînê di roja 14ê gulanê 1948an de weke komara parlamenter hate avakirin. Ev plana dewletên yekbûyî ya parkirina Fîlîstînê ji bo avakirina dewleteke îsraêlî û erebî bûyereke sereke bû ji bo qewimandin û pêkhatina pirsgirêka rojhilata navîn, ya ku hê jî berdewam e.
Hejmara şêniyên wê 7 milyon e. Welatê Îsraêlê piştî Şerê Duyem ê Cihanî ku bû sedema kuştina 6 milyon cihûyan li Ewrûpayê hat damezrandin.
Zimanên fermî yên Îsraêlê hebrayî-cîhûkî (îvrît) û erebî ne.
Li gorî rêxistina NGO ya bi navê Freedom House ew tek dewleta demokrasiyê ye li rojhilata navîn (li gorî rewşa sala 2009an).
Herwiha, li Îsraêlê hejmareke mezin kurd jî dijîn, ku ji wan re "kurdên cihû" tê gotin.
Navê fermî yê welatê ji wir ve tê û weke "Medinat Israêl" derbas dibe.
Navên din ên alternatîv ên ku di dema damezirandina dewletê de dihatin giftûgokirin Eretz Israêl ("Welatê Pîroz"), Zion, Yûdea û Yûdeaya Nû bûn.
Îsraêl weke li ser pireke erdnigarî ya di nava Asya û Afrîka de, li ber ava rojavayê ya deryaya navîn e. Li gorî vê yekê ji aliyê erdnigariyê ve dikeve nava Asyaya pêşîn, lê ji aliyê jeolojîk ve beşeke Afrîka ye, ji ber ku li ser lewheya qit'eyî ya efrîqî disekine. Li rojavayê, lewheya erebî peyda ye û sînora her dû lewheyan ji Wadiya Urdun pêk tê, ya ku beşeke qelişa mezin a vekirina efrîqî ye. Li bakûrê Îsraêlê Libnan, li bakûr-rojhilata wê Sûriye, li rojhilata wê Urduna rojava û Urdun, li başûr-rojavayê wê Xeze û Misir û li başûrê wê behra sor hene.
Piştî salên 1880an de ji welatên Ewropaya Rojhilat ve bo herêma Filîstinê koça hindek cihûyan çêbû. Jixwe herêma Filîstîn ji berê were ji cihûyan herêmeke pîroz bû. Li sala 1897ê de yekemîn Kongreya Siyonîst li vê derê hate lidarxistin û di vê kongreyê de banga avakirina welatekî cihû hate kirin. Ev herêm di wî wextî de di bin kontrola osmaniyan de bû û koça cihûyan her berdewam dikir. Heta 1914ê hejmara cihûyan gehişte 85 hezar kesan, yanî 12% nifûsa herêmê cihû bûn
Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û ji nav çûna Împeratoriya Osmanî û Peymana Sykes–Picot, axa osmanî hate dabeşkirin di navbeyna Fransa û Brîtanya da. Filistîn bo Împeratoriya Brîtanyayê Brçû. Hîngê Brîtanî gelek harî siyonîsta kirin ji bo damezrandina welatê cihûyan bi rêka Deklarasiyona Balfour (1917) û koçberiya cihuyan ji dewletên Polonya, Romanya, Rusya hwd û dewletên Ewropî yên dî bo Filistînê berdewam kir. Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Hevpeymana Versailles (1919) hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya Fransa û Brîtanyayê dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Jixwe Îsraêl jî di nav herêma Filistînê de bû.
Li Filistînê hindî ku hatina cihûyan zêde dibû, nerazîbûnên ereban jî zêde dibûn. Bi rêberiya Muftiyê Qudsê Emîn El-Huseynî têkoşîna çekdarî li dijî rêvebirina Brîtanyayê û cihûyan pêkhat. Li sala 1937ê de li Brîtanyayê Komîsyona Peel biryarên nû hilgirtin. Bi dûçûna van biryaran li Filistinê dê du dewlet bên avakirin yek ya ereban yek jî ya cihûyan. Ev ji bo cihûyan pêngaveke baş bû. Lê ereban ev yek qebûl nedikir. Li sala 1939ê de jî Hikûmeta Brîtanyêyê biryarên nû wergirtin. Bi dûçûna van biryaran li Filistînê hikûmeteke ereb dê were avakirin û hatina cihûyan bo Filistînê dê were kêm kirin û kontrol kirin. Lê ev biryar jî ji layê cihûyan nehate pejirandin û cihûyan jî dest bi têkoşîna çekdarî kir.
Sala 1947ê de Brîtanyayê pirsgirêka Filistîn û Îsraîlê bir hizûra Neteweyên Yekgirtî. Neteweyên Yekgirtî ji bo herêmê planek amade kir û mijdara 1947ê de hate pejirandin. Lê ev plan ji aliyê dewletên Ereb û nûnerên filistînî ve hatin redkirin.14ê gulana 1948ê de Brîtanyayê biryar da ku hemî hêzên xwe ji Filistînê bikêşe. Di heman rojê de civaka Cihûyan serxwebûna dewleta Îsraîlê daxuyandin. Ev biryar ji aliyê Rûsya û Amerîkayê hevdem hate nasîn. Li ser biryara civaka cihûyan; hêzên leşkerî yên Misir, Urdun, Iraq, Sûriye û Libnanê dest bi hereketê kirin û ber bi axa filistînê ve çûn. Lê Îsraîl di vî şerî de serketîtir bû, gelek axa Filistinê ji dewletên ereb stand. Di serêsala 1949ê de di bin çavdêriya Neteweyên Yekgirtî di navbera Îsraîl û dewletên ereb de hevpeymanên berdana çekan hate kirin. Nêzîkî 75% axa Filistînê ma di nav dewleta Îsraîlê de, ji Xeze bigire heta sinorê Misirê jî ber dewleta Misirê ket, axa mayî Urduna rojava jî Urdunê stand. Quds jî di navbera Urdun û Îsraîlê de hate parvekirin. Bi vî şerî axa dîrokî ya Filistînê bû sê parçe: Îsraêl, Urduna rojava, û Şirîta Xezeyê.
Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraîlî yên li derdora Kanala Sûveyşê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya DYAyê ev rewş guherî û bi serketina Îsraîlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û OPECê ambargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. 2 sal piştî şer, bi berevaniya DYAyê Sûrî û Îsraîl pêkahtin û Îsraîl ji axên dagirkirî derket. Li sala 1978ê de di navbera Misir û Îsraîlê de hevdîtin hatin kirin û hevpeymana Camp David hate kirin, Bi dûçûna vê hevpeymanê Îsraîl ji nîvgirava Sînayê hêzên xwe vekişand û Misirê jî Îsraîl nasî.
Siyaset û rêvebirin.
Serê têkiliya kurdên Başûrê Kurdistanê û Israiliyan digehe sala 1931ê ku serokê Mossadê Reuven Shiloah li wê tarîxê têkiliyê li gel kurdan ava dike
Piştî avabûna Îsraîlê, Kamiran Alî Bedirxan têkiliya xwe li gel Israiliyan ava kir û bi vê rêye kurdên başûrî jî tevlî vê têkiliyê kirin. Her wisa Îran jî navbeynkariya kurdan û cihûyan dike ku têkiliyan bidanin.
Têkiliya kurdan û Îsraîlê teqrîben li sala 1963ê destpê dike. Her wisa têkiliya kurdan li gel şahê Îranê jî bi awayekî erênî li sala 1962ê destpê dike
Di şerê 1967ê ku di navbera dewletên Ereb û Îsraîê de Mela Mistefa Barzanî bêalî dimîne. Ne leşkerên xwe dişîne alîkariya filistîniyan li gor cîhada ereban îlan kirî ne jî li Iraqê dijî leşkerên iraqî çalakiyan lidar dixe
Li sala 1964ê Şîmon Peres û Kamiran Alî Bedirxan hevdîtinekê dikin. Di encamê de Israîl di dawiya sala 1965ê de sê efseran dişîne Başûrê Kurdistanê ku perwerdehiya pêşmergeyan bike
Li sala 1967ê yekem car Mela Mistefa Barzanî seredaneke veşartî dike bo Israîlê, seredana duyem li sala 1973ê tê kirin. 28 îlona 1980ê serokwezîrê Israilê daxuyand ku wan alîkariya kurdan kiriye
Serokê Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê Haviv Şimoni di daxuyandineke xwe de dibêje ku li İsrailê 90 hezar kurd dijîn
Piştî Peymana Cezayîrê têkiliya kurdan û Israilê kete di bin bêedengiyekê de heta şerê 1991ê.
Di dawiya sala 2011an de jimara gelheya Îsraêlê (teva herêmên îşqalkirî) 7.837.500 bû, ji wan nêzî 5.901.000 cihû (75%) û 1.611.100 jî ereb bûn.
Li ser lîsteya welatên serbixwe li gorî jimara gelheyê  Îsraêl di sala 2011an de raya 97em digire (hema piştî Swîsreyê). Ji gelheyê nêzî 91% li herêmên bajarî, 25% jî li bajarên mezin ên welêt dijîn. Gelhe her sal 1% meztir dibe, nêzî 70% li herêmên derveyî bajaran jidayikbûne û 30% jî ji 14 saliyan biçûktir in. Bi guraniya gelheyê be, li ser her metrekareyekî 300 kes dijî.
Mirov hemwelatiyê bi rêya serlêxistinê an jî bi jidayikbûnê distîne. Bi saya zagona vegerînê her cihû kare xwe li Îsraêlê bi cih bike û mafê hemwelatiyê bixwaze.
Îsraêl ji aliyê olî ve xwediyê taybetiyên bêhempa ye, ji ber ku weke navenda sê olên mezin ên cîhanê tê zanîn û lewra bona olên cihûtî, xirîstiyantî û misilmantî warekî pîroz e. Ji bilî vê yekê, Îsraêl tek dewlet e ku ola pirraniya gelheyê cihû ye. Îsraêl dewleteke cihû ye, lê ne dewleteke teokrasî; li wir olên din jî azad in.
Li gorî daxuyaniyên wezareta hindurî ya îsraêlî heta 31'ê berfanbarê 2006'an ji 7,1 mîlyon nîştecîhanên Îsraêlê 80,01% cihû ne, ji van dîsa 94,6% wek cihûyên bi bawer qeydkirî ne. Kesa/kesê ku bavê wê/bavê wî cihûyekî oldar e, bi xwe jî kare xwe wek cihûyeke oldar bi nav bike. Cihûyên oldar ên ku li Urduna rojava dijîn wek 'bê îman' tên hesibandin. Ji xeynî vê yekê, 0,5% cihûyên ku bûne xirîstiyan jî hene û ji wan 4,9% ji aliyê olê ve ne qeydkirî ne. Herwiha, 19,7% ê gelheyê ereb in ku ji wan 83% misilman, 8,5% erebên xiristiyan û 8,3% drûs û yên din in (bûdîst, hîndu, samarîtan).
Li gorî qanûna vegerandinê kesên ku dayika wan cihû ye an jî derbasî ola cihûtî bûne weke cihû têne hesibandin û lewra karin xwe li Îsraelê bi cih bikin. Cihûyên bê bawerî û ateîst jî dikevin nava wan, lê jimara wan ne diyar e.
Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2017an de çûn ber dilovaniya Xwedê.
Restoran û kluba şevê ya Reina, Stembol (Tirkiye).
Êrîşa li ser kluba Reinayê ya Stembolê 2017, êrîşeke bi çekan e ku di 1ê kanûna mezin a 2017'an de li kluba şevê ya bi navê Reina ya Ortakoya Beşiktaşa Stembolê (Tirkiye) çêbû. Hat ragihandin ku di êrîşê de 39 kes hatine kuştin û zêdeyî 69 kes jî birîndar bûne. Tê bawerkirin ku kiryarê(n) êrîşê rêxistina Daiş e.
Hat zanîn ku ew êrîşkar 7 deqîqeyan li cihê bûyerê maye, ketober gule reşandine, kincên xwe guherandine û wiha derketiye.
Enstîtuya Polîteknîkî ya Lêkolînê ya Pêşkeftî (sernavê fermî Institut polytechnique des sciences avancées (IPSA)) a zanîngehê Fransa di sala 1961 de tên afirandin e. Ew li hewavaniyê û hewavanî ya taybetmend e.
Located in Paris, Liyon, Marseille û Toulouse, endamê koma IONIS, yekem a taybet ji komeke perwerdeya bilind li Fransayê ye.
École nationale de l'aviation civile (ENAC) e a Zanîngeha Hewaya Fransa li 1949 hat damezirandin.
Li Toulouse, ew bi taybetî li hewavaniyê, hewayî û balefiran e. Ev li Zanîngeha Aferîqayê de, di sala 2017 de li Ewropayê ye.
Zanîngeha Versailles-Saint-Quentin-en-Yvelines an UVSQ () yek ji zanîngehên Fransayê ye ku di sala 1991ê de hate sazkirin.
Li zanîngehê beşên zanista civakî, zanista xwezayî, zanista siyasî, endazyarî, teknolojî û bijîskiyê hene. Zanîngeh ji heşt kampusên cuda pêk tê li Versay, Saint-Quentin-en-Yvelines, Mantes-en-Yvelines û Vélizy-Villacoublay / Rambouillet.
Di sala 2017an de yek ji baştirîn zanîngehên Fransayê bû.
"Li ser felsefeya ramyarîyê", navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit a. Di destpêka sale 2017an de derket. Pirtûk, li ser felsefeya ramyarîyê(sîyesetê) ya. Weke xabateka akadamîkî û zêde kûr a. Gotinên weke ´felsefeya ramyarîyê´, ´zanista ramyarîyê´, ´olzanîya ramyarî´ û hwd wê pêşî van gotinên bi vê rengê ên ku wê di çerçoveya mijarê de wê bên bikarhanîn wê werina şîrovekirin. Di dewama wê de wê li ser felsefeya kirina ramyarîyê û keseyetîya wê, bi felsefeya wê re wê li ser wê bisekinê. Pirtûk, wê di vê çerçoveyê de wê, weke xabateka di warê de wê bi zanistî ku ew hatibê kirin bê.
Pirtûk wê ji nêzî 40 beşî zêdetir wê beş wê di wê de hebin. Di çerçoveya dîroka civake kurd, demên wê yên bûhûrî, felsefeya wê ya xwe-rêvebirinê de hatîy hatîya nivîsandin.
Hezo (1928: هازو / "Haso" (Hazo);) navçeyekî Batmanê ye. Li bakura rojhilata Batmanê ye û 40 km dûrî wê ye. Hezo bajarekî kevn e li dorî Birca Hezoê hatiye avakirin.
Li rojhilata bajar wilayetên Bidlîs û Sêrtê, li rojavayawî wilayeta Amedê cîh digire. Li bakura wê navçeya Qabilcewzê û li başûra wê navçeya Qubînê hene.
Bajarê Hezo yê di sala 1514'an de ketiye bindestên osmaniyan. Dema ku komara Tirkiyê avabû, Hezo bajarokekî li ser bajarê Qabilcewzê bû. Lê di sala 1938'an de bû bajarek wek Qabilcewzê. Ji wê salê heta sala 1990'î Hezo navçeyekî li ser bajarê Sêrtê bû. Ji bo ku Atêsha Tirk lêshkerên xwe li heremê zêde biket, gelek navçeyan kir Bajar wek Elih, Lê belê piştî ku Elih (Batman) di sala 1990'î de bû wilayet, navçeya Hezo yê bi wilayeta Elih (Batman) ê ve hat girêdan.
Hezo bajarekî di nav çiyayan de ye. Lewra jî, ji gelên danêshwanên wê re tê gotin: çiyayî, herçendî çîyayîyên Hezo yên ên liçîyayê jorînin, herweha ji Barajvanên navgîn re jî tên gotin çîyayî.. Ji xeynî vî jî, ji xelkê Hezo yê re tê gotin:Xerzî, ji bala kû Hezo li navgîna di nav dila herêma Xerzan bi xwe de ye, jê re jî tê gotin: Xerzan, û herwiha di nav çiya de dimîne.
Malbatên aristoqrasîya Xerzan a kevn li vir henin, yekî ji wan ên Gellek bi navdar û bandor wek: Xalid Efendî (Xalid Efendi ed-din (Aydin) Xerzanî ji hêla kora Osmanîyan de Pashnav dihat dayî, lê bi rastî Xalid Effendîyê Xerzanî û anjî wek Kûr û lawê wî ê bi navdar dîsan jî kû ew jî tê gotin: Abdurrahman Efendî (ad-din an jî Aydin) bi rastenivîs Avdirrahman Effendîyê Xerzanî wek Serkirde û serok û Aristoqrasîya Hezo û heremê hawirdora Xerzan û herwisa jî mirovek pêshverû yên vî herêmî ku li ser û di doza Kurdî de bû rolek mezin hebu, û serkirdeyek malbata û wek bi nava Mala Îsê tê navdan û nav kirin û nasîn. Ew bi xwe li dijî Ashiretbû. Abdurrahman Effendi bi xwe ji hêla Dewleta dirindeya Artêhsa Tirkê wî demî de hatet girtin û xistin bin çavkirin û Girtigeha wê demê dans girtin. Bi welatperwerî bi doza Kurdî re dihat tewanbarkirin. Lê dîsa Abduurahman Effendî wek dostek Malla Evdullayê Timmoqî jî bash dihat naskirin. Melle Evdilahê Timmoqî gelle caran dihate li gel Evdirehman Effendîyê Xerzanî guft-û-got dikirin, danusandin dikirin, Melle Evdilahê Timmoqî gelle carant herdem pistavanîya û nêrîna Evriheman Effendîya Xalid Effendî pêshwazî dikrd û rêz dikir, herwûsa, û gellek Carak dinav hevde li ser rewsha doza Kurdîde gellek runishtin û nêrînên cur-be-cûr dihate got-û-bêj krirn, li ser dikan axiftin gotubêjan di navhev de dikirin. Evdirrehman Effendîyê Xalid Effendî, Ev wek Aristoqrasîyek, wek Mirovek Pêshveru, Zana û fêriz, wek Serkirde û Serokê gelle mala Xanedana Ìsê bû jî û Kurdek nishtimanperwer, fêriz û zana doza Kurdî di her warî de di parast. wek ji yek kurên Xalid Effendîya Xerzanî ya mala Xanedana Ìsê ên bi nav û Shan wek Evdurehman Efendî Xerzanî ad-Din (Aydin)ji cihê nav û shanê Xalid Effendî domand û herwisa jî, (Mala Îsê destê navî li vî şaxî gellek gring bûwe) wek pêşverûyên deshelat û aristoqrasîyê heman herêmî bûye û heman herêman bi badorin. Bandoriyên Evdurehman Efendî Aydin (Xerzanî)ê Xalid Efendî wek malbatên di cih de tekûz û rayedar û wek bi navê Malayên Îsê tên dîtin, shaxek wan en herî mezîn jî li Bedlîsînin. Dîsa, malbatên Balûdtash an wek Maarûf (Mala Şêxûbalî) pêşverû jî lêre gellek hene. Bi tahbîrî ê min, li devereyên dewletên derveyi Nistimanên Bîyanîya derve de jî çendîn malbatên Xerzanîyan henin û belav bûn. Hemû ji deverên Hezo hatine nefîkirin. Wek herweha, malbatên Xerzanî yan li derveyî Kurdistan de zêde hene. Li gor lêkolînên di destên me de, mala Xerzani yan (ad-din an jî Aydin) tên hesibandin. Navdarê bi nav wek Evdurehman Efendi yê Xalid Effendî (aydin)ê Xerzanî ji mala Îsê tê zanîn. Milek wan ên din jî le Bedlis bi navê malbatek cawaz tên naskirin, lê hemu ji yek rahyan tên.
Geshtek û têghînanî ji hawirdor û malbatên herêm û Kesên bi temên Pîr û kalan hatet tomarkirin. Nêrin gellekin herweha li ser vê darbareyîde gigihêjet rûw-bi-rûw bûn.
Destek Malbata Ìsê Aristoqrasîya Xanedana Evdirrahman Effendîyê Xalid Effendîyê Xerzanî, li herema Xerzan, bi taybet li navênda HEZO, Kabilcewz Sason, Bedlis û li hawirdor malbatek bi gelle Shax ve bi gellek navêndîtir ji ji vê malbatê ve girîdayî bûn.
Bi taybet herem bi xwe Navênde HEZO bû.
Abrurrahman an jî Evdirrehman Effendîya Xalid Effendî gelle bandora xwe ya Nishtimanperwerîya Kurdî li hemen heremêde di wî dema dabu zexm kirin.
Gellek hemcivînan bi Mellê Evdilleha Timmoqî, wek melle Sabrî û hwd re gellek gellek caran li ser rewsha Bashura Kurdistan jî guft-û-gah dihatet kirin, wek li ser hate çûn a Melle Mistafayê Berzanî jî dihatet gotûbej kirin. li ser debareyî herem, Ajil, çandînî û herwiha li ser mikanizmaya Bajêr jî gellek caran dihatet guft-û-goh kirin...
Evdirrehman Effendîya Xalid Effendî berjewendî Hezo, gellê Hezo û bi Taybet berjewendî Kurd û Kurdistani li ser destî hemû tishtan digirt.
Ew bi xwe ji hêla Dewleta Tirk ve hatu Girtin û bin çavkirin, di vê demê de Evdirahman Effendîya Xalid Effendî serî ji ji Dewleta dagirkerrê ne tewwand. Gellê Kurd û bi Taybet berjewendîya Hezo her parast. Ew bi xwe zana û fêriz bû, gellek zana û bi bandor bû.
Mixabin, di sala 1974 de bi temenek gellek direj çû ser dilovanîya xwe.
Xalid Effendîya Xerzanî, wek serkirdeyek a Hezo, sertan-seride bi taybet xwedî Xanedan bû. Xalid Effendi tu car nam û san a Aydin û an jî ad-din lê nebu, safi wek Xalid Effendiya Xerzanî dihate nasan.
Lawê wî, Abdurrahman Effendî, her weha nam û sana Aydin li ser nebu, safi di salaneya ku temmena wî, bawer bim, di salaneya wek 1940 an de wek Pasnaw AYDIN LÊ KIRIN... bi rastî ew jî wek Abdurrahman (Evdirrehman Effendîya Xalid Effendîya Xerzanî dahtin nasan.
Malbat û Xanedanek gellek berfireh bûn, Saxek li HEZO, shaxek li Bedlis, Shaxek li Qabilcewz û li ser sertanseri Hezo bi bandor bûn.
"Li ser felsefeya pedegojiyê", navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e. Pirtûk, di sale 2014´an de hatîya nivîsandin û di destpêka sale 2017´an de hatîya weşandin. Pirtûk, navaroka wê li ser perwerde û perwerde dîtinê ya. Li ser zanîna perwerde dîtinê disekinê. Pirtûk, weke pirtûkeka ku ew mijare perwerdeyê bi nerîneka pedegojikî wê dihilde li dest û li ser wê disekinê. Di hundûrê pirtûkê de wê ji destpêka fêrbûna mirov û heta demên dawîya perwerdeyê wê di wê de wê werina hildan li dest.
Di pirtûkê de mijara ´pedegojiyê´ wê bi zanîstî wê were hildan li dest. Hîmê pêşketina mirov wê, temenê wê li ser çi esasê bê wê li ser wê bisekinê. Bi wê re wê, giringîya zimanê zikmakî di perwerdeyê de wê bo zarokê, ji destpêka destpêkirina dibistanan ku ew çendî jîyanî û giringa wê, li ser wê bisekinê.
Têgîna legopediyê û ziman, wê navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e.
Pirtûk, di destpêka sale 2017´an de hatîya weşandin ji aliyê weşanxaneya Soran ve. Pirtûk wê, weke pirtûkeka ku ew bi newrolojikî wê, li ser pirtûkên zimanî ên weke ziman alîqînê, dîsleksî û di perwerde dîtinê de wê çawa xwedîyê bandûrê bê, wê li ser wê bisekinê. Ber çi ziman di aliqin, pirtûkên nexweşîyê ên mejîyî û hwd ku ew dibin wê bi wan girêdayî wê hilde li dest. Nivîskar wê, pirsgirêka zimanên ên newrolojikî û bi aliyên din ve wê ji dû aliyan ve wê hilde li dest. Aliyek wê bi rakendî ku wê zaro wê ji dê û bav mîrete bigrê wê tînê li ser ziman. Aliyê din ê duyem jî wê, bi bûhûrîna mejiyê mirov weke bûhranan, çûyîna xwûnê li ser mejî û hwd re wê, weke van bi gelek nexweşîyên din re wê bênê li ser ziman.
Nivîskar di pirtûkê de wê, ji aliyê zimanî û pêşketinê ve jî wê hilde li dest. Nivîskar tînê li ser ziman ku wê çendî pêşketin wê bibin wê, mirov wê acêbmayînan wê di mejiyê xwe de wê bi wan re wê derbas bikê. Wê stress û depresyonan wê bijî. Wê pirsgirêkên derûnî wê bijî. Wê ev rewş hemû jî wê karibin di temenê pirsgirêkên ziman de ew cih bigirin bin. Mijara ziman aliqînê wê nivîskar wê bi nexweşîyên ku wê mejî bijî re wê bênê li ser ziman.
Nivîskar di beşa dawî a pirtûkê de wê li ser zimanê ku ew weke zimanê bişavtinê û ango ku wê bi wê zimanê asîmlekirina mirov wê werê kirin wê, bandûra wê jî wê, di vê çeroveyê de wê biskeinê. Nivîskar wê, bi çavkanîyan wê bênê li ser ziman ku wê hemû zaroyên ku ew ne bi zimanê dayika ê zikmakî perwerde dibînin wê, potansîyala jîyankirina van pirsgirêkên zimanî wê di astên cûr bi cûr de wê bijîn. Heta ku wê, weke ku nîvîskar wê bênê li ser ziman ku wê, ev pirsgirêk wê di temenê wê de bê ku mirovên ne zêde pîr(mirovê ku ew ji zimanê dayika xwe dûr) û ku ew hê ciwanin, pirsgirêkên weke xwûnçûyîna li ser mejî jî bijîn, wê bi wan re wê rû bidin. Nivîskar, tînê li ser ziman ku wî ji ber van sedeman wî, ev mijar hildaya li dest.
Mihemed Pîro (jdb. 1952, Dihok, Başûrê Kurdistanê – m. 2016 Enqere, Tirkiye), dengbêjekî navdar ê kurd bû ku di 1952an de li Batîfa, parêzgeha Dihokê, hatiye dinyayê. Ew ji eşîreta Hosta bû.
Mihemed Pîro ji zarokiyê dest bi gotina stranan kiriye û berdewam bûye heta roja wexerkirinê û beşdarî çend bernameyên folklorî bûye. Mawê rojên borî hunermend tûşî nexweşiyeke giran bû û li nexweşxaneyê mabû û pişt re bo welatê Tirkiyeyê hatibû şandin.
Di 31ê kanûna biçûk a 2016an de hunermend Mihemed Pîro li Enqereya paytexta Tirkiyeyê çû ber dilovaniya Xwedê. Ew di 1ê kanûna mezin a 2017an de li Kurdistanê hate veşartin.
Hikûmet, lijneya şalyaran, rêveberiya dûgelê; rêveberiya dûgelekê û koma ji vê rêveberiyê berpirsyar e. Xwermend, pêvajoya sepandina biryar û polîtîkayê ji aliyê peywirdarên di hundirê amûreke polîtîk de ne ye. Di heman demê de ji koma ku ji peywirdarên berpirsyarî wergirtina biryarên polîtîk ên girêder pêk tê jî "hikûmet" tê gotin.
Hema hema li serê hemû hikûmetên di dîrokê de şah an jî şahînşah hebûn. Li serê piraniya xwermendên hemdem de mirovên ku desthilatî bi riya rakendê bidest nexistine, yên bi taybetmendî û pisporiyên xwe hatine hilbijartin an jî peywirdarên tayînkirî cih digirin. Di hin şahîtiyan de jî dikare li cem şah xwermendek hilbijartî yan jî tayînkirî hebe.
Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê, an jî Keyaniya Yekbûyî (UK) an Brîtanya (), dewleteke li bakurê rojavaya Ewropayê ye. Bi şiklê keyaniya makezagonî û demokrasiya parlamenê tê îdarekirin. Ev dewleta giravî ji Brîtanya Mezin (Înglistan, Skotlenda, û Wales) û ji bakurê girava Îrlendayê tê meydanê (Îrlendaya Bakur).
Keyaniya Yekbûyî dema ku Keyaniya Îngilistanê û Keyaniya Skotlendayê di 1707an de bûn yek pêk hat. Bi vî awayî Brîtanya Mezin () bû yek keyanî. Tenê parlameneke wê hebû. Di 1801an de, Keyaniya Îrlendayê bi Brîtanya Mezin re bû yek. Vê yekê Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê çêkir. Giravên Brîtanya () di bin yek parlamenê lêvegerekê bûn.
Piraniya Îrlendayê di 1922an de ji welêt serbixwe bû. Niha ji wê dewletê re Komara Îrlendayê tê gotin ku Îrlendaya Bakur tê de nîne.
Berê împeratoriyeke brîtanî hebû ku navê wê Împeratoriya Brîtanî () bû û împeratorîya herî mezin a dinyayê bû. Brîtanya û împeratoriya brîtanî yek ji beşdarên di herdu Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyemîn de bûn. Di her du şeran de, Brîtanya neşikestî bû. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, hin koloniyên Alman û Osmanî dane Brîtanya. Li Rojhilata Nêzîk, Filistîn (û Urdun –) û Mezopotamya (Mandateriya Iraqê) bûn Brîtanî. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn, Împaratorîya Brîtanî dest bi perçebûnê kir. Hindistana Brîtanî () di 1947 de serbixwe bû, û bû dabeş li Hindistan û Pakistan (û piştra jî Bangladeş).
Nifûsa herî mezin li London, li başûr-rojhilatê Îngilistan e. Li navenda Brîtanya Mezin (bakurê Îngilistan) gelek kes li dora û dijîn. Li deşt Skoçyayê li dora Edinburgh û Glasgow, û li başûrê Wales li nêzê gelheyên mezin hene. Li Îrlendaya Bakur, pir kes li rojhilat, li nêzê Belfast dijîn. Di sala 2020 de, 83,9% mirovên li Brîtanya li bajaran dijiyan.
Ji gelê Keyaniya Yekbûyîyê 59,5% xiristiyanên ne (45% angîlîkî, 19% protestanî û 10% katolîk). 4,4% jî misilman in.
Neteweyên Keyaniya Yekbûyî.
Girêdayîbûnên Taca Brîtanî wek Guernsey û Jersey û Girava Manê ne li nava Keyaniya Yekbûyî ne, lê ew têkildarên keyana ku seroka dewleta Keyaniya Yekbûyî ye.
Faksekê ku ji aliyê Samsung ve hatiye çêkirin.
Faks, alavekê pevguhazî ye. Faksek, materyalên ku hatine sehkirin, bi alîkariya xetên telefonan dişeyinê ji faksekî din re.
Di serî de belgeya resen (orjînal), bi makîneya faksekî tê sehkirin. Îcar makîneya stînerê ya faksê jî vê belgeya ku di serî de hati bû kodkirin, van kodan didewîne, analîz dike, û dîsin vê belgeyê dadigerîne halê xwe yê berê.
Di sala 1843an de ji aliyê "Alexander Bain" ve patenta faksê hatiye girtin.Lê belê faksa ku îro tê bikaranîn, di sala 1924an de ji aliyê şîrketa Amerîkî ya bi navê "Radio Corporation of America" ve hatiye sêwirandin. Ev şîrket di 24ê çiriya paşîn a sala 1924an de wêneyekî ji New Yorkê şiyand Londonê.
Enrico Macias li Tel Avîvê (2011)
Enrico Macias stranbêjekî fransizê. Navê wî ye dayikî Gaston Ghrenassia û di sala 1938an li Cezayîrê ji dayik buyê. Di sala 1961î de piştî azadîya Cezayirê koçberî Fransa buyê û heta îro ji li vir jîyana xwe berdewam dike.
Malbata Enrico cihû bû û wî ji zaroktîya xwe dest bi muzîka Cezayirê kir ku ew muzik bi gelenk rengên xwes dihate çekirin (erebî, cihûyî, endilusî, kereçî, espanyolî û frensizî).
Pel, di riwekan de cihê ku fotosentezê tê kirin, e.
Giyandarên ku xwediyê klorofîl in, bi bikaranîna enerjiya roniyê, pêkhatiyên lebatî (organîk) tînin holê. Ji vê bûyerê re jî fotosentez tê gotin. Giyandarên ku bi vê bûyerê adan pêktînin, ji wan re organîzmayên fotosentetîk tên gotin û piraniya vê komê jî ji plankton û riwekan pêk tên.
Organîzmayên fotosentetîk, bi alîkariya enerjiya roniyê enerjiyê depo dikin û karin pêkhatiyên lebatî çêbikin. Riwek jî wekî giyandarên din, enerjiyê ku ji bo jiyana xwe berdewam bikin, ji enerjiya kîmyewî a madeyên organîk peyde dikin. Ji bo vê jî ew bi bikaranîna karbondîoksît û roniya rojê, adanên xwe yên lebatî sentez dikin. Eger li cihê ku riwek lê re ye, roniya rojê tune be, riwek nikarin fotosentez bikin. Ji ber vê yekê navê vê bûyerê wek fotosentez ("photo synthesis") yanê bi riya roniyê sentezkirin, tê binavkirin.
Her giyandarê ku li serzemînê dijîn, enerjiyê ku ji bo çalakiyên metabolîzmayê pêwîst e, ji ser sê riyan ve peyde dikin. Fotosentez fealiyetekê gewiran (anabolîzma) e.
Pel, navenda hilberana adan a riwekan in. Li hundirê şaneyên ku pêlên riwekan pêk tînin, parçeyên ku wekî kloroplast tên binavkirin, hene. Di hundirê van kloroplastan de klorofîl hene. Erka klorofîlê jî girtina roniyê ye. Kloroplast wekî panelekê tîrêjên rojê tevî hev dike û wekî kolektor jî van tîrêjên rojê dadigerînê enerjiyê. Bi vê enerjiyê jî ew adan pêk tînin. Ev adanên ku hatine hilberandin, ji pelan ji beşên din ên riwekê yê ku divê bên xweyîkirin re, tên birin.
Korbondîoksîtê ku ji hewayê tê girtin, bi bikaranîna enerjiya rojê tê dagerandin devtî û karbonhîdratan. Oksîjenê ku piştî bikaranîna karbonê yê ku ji karbondîoksîtê (CO2) hatibûn girtin, li hewayê tê berdan. Heke riwek paşî hewcedarî pê enerjiyê bibin, van karbonhîdratan bi kar tînin. Giyandarên ku bi van riwekan xweyî dibin, hewcedariya xwe ya enerjiyê ji karbonhîdratên ku di riwekan de ne, têrî pê dikin.
Bi fotosentezê her sal nêzîkî 200-500 milyar ton CO2 dikeve veguheriyê. Ji ber vê yekê bi fotosentezê karbondîoksît û av dadigerin karbonhîdratan.
Pêvajoya dîrokî.
Pêşveçûyîna (kawdan) fotosentezê ya di dîroka zanistê de bi vê awa ye.
Giringiya fotosentezê.
Bi bûyera fotosentezê hevsengiya CO2 û O2yê hewayê tê hêvişandin. Nîvê tîrêjên rojê yê ku digîje serzemînê, di bûyera fotosentezê de tên bikaranîn. Lêkolanên ku di vî warî de hatine kirin, didin xuyakirin ku, di hewcedariya zadê ya gelheya cîhanê de, fotosentez cihekî pir giring digire.
Pigment.
Di fotosentezê de gewşîna herî giring, dagerandina enerjiya rojê ber bi enerjiya kîmyewiyê ye. Ev pêvajo di kloroplastan de tê kirin.Di hundirê kloroplastan de jî pigment hene. Yanê vê pêvajoyê pigment dikin.
Reaksiyona fotosentezê.
Di reaksiyona fotosentezê de karbondîoksît û av bi alîkariya roniyê dadigerin şekir û oksîjenê.
"Sedrenc an jî Kişik" (Navê resen: Schachnovelle), yek ji berhemên navdar yên Stefan Zweig e ku li Brezîlyayê dema mişextîya xwe de nivîsîye.Çapa wê ya ewil 250 heb û di sala 1942yan de ji Buenos Aires derket; wergera wê ya ingilîzî di sala 1944an de li New York'ê hate weşandin. Kişik, li Elmanyayê ji 1.200.000î bêhtir hate firotin.
Çîrok di keştîyeka behrê ya ku berê xwe ji New York'ê daye Buenos Aires'ê de derbas dibe. Hinek ji rêwîyên keştîyê şampîyonê kişikê yê pirtûkê Mirko Czentovic vedixwînin yarîyê. Di yarîya ewil de wek herkesî texmîn kirî şampîyon biser dikeve. Di rovanşa yarîyê de dema hindik mabû têk biçe yekê navê wî Dr. B tevlî dibe, yarîyê de kes biser nakeve û wekheb dimînin. Li ser vê yekê rêwîyên keştîyê ji bo Czentovic û Dr. B de yarîyekî amade dikin. Berî yarî destpê bike Dr. B ji vebêjê pirtûkê re behsa çîroka xwe dike. Ji alîyê Gestapo ve Dr. B tê girtin û dikin hicreyekî de. Rojekî berî lêpirsînê ji montê bi dîwêr ve daleqandî pirtûkeka kişikê didize. Li gor yarîyên di pirtûkê de di hicreya xwe de bêyî textikê kişikê di serê xwe de dest bi lîstikê dike. Ev yarîya kişikê Dr. Byê ku hindik mabû ji qehra dîn bibe ji nû ve jiyanê dide Dr. B. Lê paşîya paşî digihe cihê ku ew jê re dibêje 'xeleka mirinê' û hemû lîstikên pirtûkê hîn dibe, dîsa dikeve wê rewşa berî pirtûk bikeve destê wî. Li ser vê êdî ew di serê xwe de yarîyên nû çêdike û ev yarîyên şîzofrenîk heta krîzê derbas dike bi xwe re dilîze. Dawîyê ji hespê tê berdan. Di keştîyê de yarîya wî û Czentovic ya ewil wekhev diqede. Dr. B bi wan tecrubeyên xwe yên hicreyê ku ewqas yarî di serê xwe de bi xwe re lehîstibû, hemû gav û hemleyên Czentovic berîya wî texmîn dikir û dema dor digiha Dr. B gelek zû hemle dikir. Di yarîya duyem de Czentovic ferq kir ku Dr. B tê de xira dibe û dîno mîno dibe bi qest êdî hêdî hêdî dilîze û Dr. B dîsa dikeve krîzê û yarî di nîvî de dimîne.
Kufe (erebî: الكوفة, El-Kūfah), Bajareke girîng yê Iraqê ye.
Di dema Dewleta îslamê de ev bajêr cihê wî pir giring bû.
Xelifeyê îslamê yê çaremin Elî li vê bajarê hatiye kuştin.
Mehmedê Siloyê BAVA (Babayêv Mamêd Sulêymanovîç) (1920 gundê Araratê, Ermenîstan - 2011 Bakû, Azerbaycan) - sertêkoşerê ji nûva dasekinandina Kurdistana Sor, avakar û serokê rêxistina «Yekbûn» ê, pêşeng û rêberê kurdên Yekîtîya Sovyêt a berê. Ji salên 1940-50 î ji bo parastina maf ê gelê xwe yên sîyasî, cîvakî, aborî, çandî dest bi têkoşînê dike. Di sala 1946-an de li Mehabadê bi serok û mêrxasên kurdan, Qazî Mehemed, M.M.Barzanî re hevdîtina pêk tîne. Di avakirina Komara Mehabad`ê rola wî jî heye.
Mehmedê Siloyê BAVA (Babayêv Mamêd Sulêymanovîç) wek kesayetek dîrokî navê wî derbazî dîrokê bûye. Sertêkoşerê ji nûva dasekinandina Kurdistana Sor, avakar û serokê rêxistina «Yekbûn» ê, pêşengê kurdên Yektîya Sovyêtê a berê M.S.BAVA weha tê pejirandin û nirxandinê.
Babayêv Mamêd Sulêymanovîç di 20 ê cotmehê sala 1920 an de li gundê Araratê li Ermenîstanê ji dayik bûye.
Ji salên 1940-1950 î ji bo parastina maf ê gelê xwe ên sîyasî, cîvakî, aborî, çandî M.S.B. destbi têkoşînê dike.
Dema Yektîya Sovetê de kesî culet nedikir ji netewetîyê behs bike, lê ewî destpêkêde tik û tenha berê xwe dabû dewletê, name rêber û serokên dewletê re dişand (Î. Xûrûşov, L.Brêjnîyêv, Y.Andropov, M.Gorbaçov, Y.Prîmakov, B. Êlcîn, S.A.Tovmasîyan - serokkomar ê Ermenîstanê, A.Elçîbay, A.Mutalîbov, X.Vazîrov, G.Alîyêv - serokkomarên Azerbaycanê……) û hevdîtin pêk dihatin. Ewî bi îsrar hîvî û daxwaz dikir ku sebebên rûxandin a Kurdistana SOR û nefîkirina kurdan (1937-1944) werên zelal kirin, Kurdistana Sor jî ji nûva were ava kirin.
Kurdisyana a Sor a ku 1923- an de li ser erdnîgarîya Kurdistana kevnar û dîrokî de hatibû damezirandin û di sala 1929-an de bê sebeb tê rûxandin. Di sala 1937-a kurdê Kafkazîyayê bi fermana Stalîn bê sebeb, bê qanûn nava 24 seeta de li bin şert mercên giran û dijwar de surgunî Asîya Navîn û Kazaxistanê dikin. Li ser 14 herêm û 110 nehîyan gund-gund, malbet-malbet parevedikin. Mebest helandin a cîvaka kurd bûye. Ev bûyera qirêj mora xwe li çarenûsa M.S.BAVA ji dixe (16-17 salî bûye).
Di şer û dagirkeriyê de rastî û mirovatî tê kuştin, edalet tê vemirandin..
Pey BABAYÊV re kesî culet nekir ew êstafêta ku wî hildabû heya dawîyê hilbigire.
Babayêv di sala 1946-an de li Mehabadê serok û mêrxasên kurda ra Qazî Mehemed, Mistefa Barzanî re hevdîtina pêk tîne. Di avakirina Komara MEHABAD ê keda wî jî hebû.
Babayêv bi bandora Q.Mehemed û M. Barzanî de wek kesayet û rêberekî kurd têdigêhije.
Ku M.Barzanî tê Sovyêtê (1947-1958) dema ku Ermenîstanê nava kurda de digere wedekî mala Mehmedê Siloyê Bava de dimîne. Babayêv bi Serokê kurdan M. Barzanî ra diçe qebûla serok komarê Ermenîstanê S.A.Tovmasîyan. Serok M.M.Barzanî ji wî hivî dike ku jêra soz bide wekî salê 10-15 law û keçên kurd bê îmtîhan zanîngehada werên qebûlkirin. S.A.Tovmasîyan gilî dide û sozê xwe diqetîne. Bi daxwaz û tekîda M.M.Barzanî Babayêv sazî û rayedarên dewletêra nama dişîne û hivî dike ku sebebê nefîkirina kurda agah kin. Bersîv nastîne lê tên jêra dibêjin careke din karê wehara mijûl nebe, Babayêv li mala xwe de Gênêralê kurd M.M.Barzanî re soz dide ku yê heya dawîya emrê xwe ji bo mafê gelê xwe, ji bo rastîyê yê berxwdanê bike. Berxedaneka weha ne hêsabû gelek cara mala wî digerin, tu zext, zor, astengî, bandor, xeberdartî, dijwarî nikarin wî bidin rawestandin, gellek cara rayedarên dewletê jêra radigihînin ku dest ji kurdayetîyê berde, lê ew vî karê pîroz bi bawerî heya dawîya emrê xwe berdewam dike.
Babayêv di 1993-ê sale diçe Rojavayê Kurdistanê. Bi rêberê PKKê Abdullah Ocalan re û hemû derdodên sîyasî yên kurd re hevdîtinan pêk tîne û tevî hevdîtinên aştîyê dibe, pêşnîyar dike ku PKK ji Turkîyê daxwaza atonomîyê bike, ji Abdula Ocalan jî vê daxwaza Babayêv dipejirîne. Bi wesîla Celal Telebanî Turkîyayêra ev daxwaz tê ragîhandin, lê rayedarên dewletê vê daxwazê qebûl nakin.
Pêşengê kurd Babayêv him jî zanyarbû, li ser beşa malhebûna gundîtîyê endamê ulmîbû (kandîdat nauk s.x.). Ji bo xebata baş çend cara bi xelat û mêdalên tewrebilid ve tê rewa kirin. Hertim xebatê bilid de kar kirîye (Ermenîstan û Azerbaycan). Ew mirovekî xêrxwez û întêrnesîonel bûye. Ewî hertim digot: «Pêwîste mirov kêrî hevdu were, mirovan ra alîkar û xizmetkar be». Ew hertim li gelê xwe re girêdaybû, nav gelda digerya, civîn derbaz dikirin, ji kurd û Kurdistanê gilî vedikir. Cîwanara şadibû, ji mera digot: «Netewa xwe hesbikin, qedirê mirova bigirin, şerm nekin zimanê xweda –bi kurdî biaxifin, pêşerojê hunê gel temsîl bikin, bixûnin, zanebin û gelê xwe nasbikin. Em miletekî mêrxas û dîrokîne». Ewî hertim şîret dida cîwana, bicûkara bicûk mezinara mezinbû, mirovekî gellekî bi sebr û bi hemdbû, tu wext ji xwe dernediket, heya dawîye her kes dibihîst, tu wext ser mirovan de hêrs nedibû. Mirovekî pir xwedênas û zanebû, dixast her kes bi zanebe, serbest û baş bijî. Heyîn û hebûna wî,nefesa wî kurd û Kurdistanbû, bi ruhê xweva gel ra girêdaybû. Ji eskerekî artêşa Yektîya Sovyêtê heya lîdêrekî gel têgêhîşt.
Pêşeng û xêrxwezê gelê kurd Babayêv di 29-ê dêkabrê sala 2011-de li serbajarê komara Azerbaycanê li Bakûyê çûye li ser dilovanîya xwe. Ku tê defn kirin akadêmîk, zanyarê kurd ê navdar birêz Knyaz Mîrzoyêv li ser gora wî him bi zimanê azerbaycanî, him jî bi kurdî diaxife, ramana xwe weha tîne ziman: «Îro em di şexsê Mehmedê Siloyê Bava de miroveki bê hempa, lêgendar (efsanewî) çalakvanekî azayê mirovekî maqûl, şareza, xizmetkarekî mirovahîyê verêdikin dunya heq. Ew gelê xwera, her kesîra sembol mayak, mînak bû. Jîyana xwe çarenûsa netewa xwera girê dabû. Heya dawîyê gelê xwera kar û xizmet kir. Ez bi şanazî dîyar dikim wek kesayetek têgêhîştina minda bandorekî girîng û balkêş a Mehmedê Siloyê BAVA li ser min heye. Ew mêrxasekî mirovahîyê, azayê bû, dîroka wî gelê wî bû. Her kes hewil dide ku bişibe Babayêv. Ji mirovahîyê ku em difikirin ew tê bîra me. Dereqa wîda kilam hatine sêwirandinê ("Ya ku te kir kesî nekir Mehmedê Siloyê BAVA"). Ew him jî sembola dostanîyêbû, dostî û biratîya gelan dixwast. Em gellek tişt ji wî hînbûn. Hesret a yekbûnê, azaya gel û welêt di dilê wîda ma. Navê wî bi tîpên zêrînva di dîroka welêt de yê bê nîvsarê. Wî nifşek hîşt çû, nifşên hatî yê rêça wîda bimeşin… Ew hêjayî nirxandinêye».
Pey K.Îbrahîm re sernîvîsar (redaktor) û xwedanê rojnama «Dîplomat» ê rojnemavan Tahir Silêman weha diaxife: «Mirov çi ku dibîne pêwîste wê jî bêje. Ez 1988-ê salê li Kazakistanê bûm xeber hat ku Mehmedê Siloyê Bava bangi kurda kirîye ku li bajarê Moskva beştarî meşêbin. Cara ewlîn min ew li Moskova meşêda dît. Bi hezaranva mirov berav bibûn meşê bi coşeke mezin û bi hestek usa ji kurd û Kurdistanê axifî hundirê mirovada hestên waletparêzîyê û kurdayetîyê pêşda dihat. Gellek mirovan qe nizanbûn kurd û Kurdistan çiye. Welatparêzî û kurdayetîyê ji wî hînbûn. Geleka ew naskirinê şûnda dibûne welatparêz. Ewî pir ked da gelê xwe, emekê wî pire, piştgirî û alîkarîya her kesî dikir. Hewil dida gelê wî hertim pêşda here, em tu wext wî ji bîr nakin. MIROV HEYE JI MALÊ DIÇE, MIROV JÎ HEYE JI ÊLÊ DIÇE. Mehmedê Siloyê Bava ji elê çû…».
Navê M.S.Bava ji bo kurdên Yektîya Sovyetê bibû sembol a berxwedana kurdayetî û walatparêzîyê, kurd hemû bi wîra şadibûn û bawer dikirin,ew wek xayî xwedan û parestvanekî netew ditîtin
Kurdên Sovyêtê welatparêzîyê, kurdayetîyê, biratîyê, dostanîyê, rûmetê, serbestîyê,dîrokê, berxwedanê, jîyanê ji Babayêv hîndibûn. Emel û kirinên mirovan ên qenc mirova hertim zindî û jîndar dike. Mirov gorî keda xwe a menewî dijîn.
Mirovên bextewar û dahî-berz ew kesin ku bi emelên xweva qelbê mirovanda diêwirin û têne bîranînê de.
Navê Mehmedê Siloyê Bava wek sertêkoşerê ji nûva avakirina Kurdistana Sor, pêşeng û rêberê kurdên Yektîya Sovyêtê di dîroka kurd û Kurdistanê de bi tîpên zêrînva yê bê mor kirin. Kesayyetên wek Babayêv nemirin.
Dereq Babayêv gelek gotar, hevpeyvîn, pirtûk hatîye nîvsarê û kilam hatîye sêwirandinê (Mecîdê S.) û helbest hatine nivîsarê.
«Gulla ku bere gel ê min didin, bila ya ewlîn li singê min keve». Mehmedê Siloyê Bava (Mamêd S. Babayêv).
Partî Sewzî Kurdistan, ango Partiya Sewz a Kurdistanê bizaveka ramiyarî komelayetî ye, dirust bûye ji bo piştgîrîkirinê li jîngehê û mirovî û çespandina dest helata yasayê li herêma Kurdistanê, jêr dirûşmê "Parastina jîngehê - demokrasiyet - dadperweriya komelayetî".
Partiya Sewza Kurdistanê partiyeka nû ye di gurepana xebatê da li herêma Kurdistana Îraqê, jbê xemetî ptir mukm kirina berjewendiyên herêmê, zêde barî xodîtin dpêşxistina dîmukrasiyê û fre ḧzbayetiyê li herêmê. Ya xuyaye fre ḧzbayetî diyardeyeka tendrustî ye li nav hemî rjêmên dîmukrasî xazda. Kurdistana mejî beşeke ji vê cîhana nwî da jbu bicihـ înana armancêt dîmukrasîyi û mafên miruvî. Ji ber vê çendê em dbînîn ji dayk buna partî ya sewza kurdistanî diyardeyeka nayabe bitaybetî di mêjuya kurdistanê da, u bigşitî li rojhelata navîn, jber ku helgrê druşmên guhrînên rhu rîşalîne li kurdistanê li bwarî zanistî wkumelayetî waburî, we xu dbînît berprsiyar li paşerojê beramber gelê xu. Zur kes demê guhdariya peyiva sewz dken wesa hzirdken ku ev parte taybet mende bi jîngehê ve ! Belê raste jîngehـ beşekê here giringe divê partêda, belê hndek teweru armancên diyên giring jî bi stuyê xuve grtî ne û xebatê bodket, evê partê wekî droşm ev armance helgrtî ne zêdebarî jîngehê, ewjî dîmukrasiyet u pêsixistina kumelayetî û ne hêlana tundu tîjiyê û wek hevî li nav bera regezê nêru mê da û u dabînikirina mafê miruva li kumelgeha kurdî û dad perwerî yakumelayetî. Ev druşme hemî dbine xalên serekî di felsefew aydluciyeta partî ya sewza kurdistanî da. Bigureyi van armancên me dest nîşan krîn em refza hemî pêgehên dest helatdariyê di keyin u me bawerî û îman heye bi azadiyê û şfafiyetî di kar kirinê da li ser binaẍê berjewendî ya gşitî serwere li ser hemî berjewendiyên takî da. Partiya sewz rkmaniyê û rşdbunê dket jbu ku dest helata ramiyarî (siyasî) guhrîn têda hebît taku nehête astẍlal kirin jbu berjewendiyên tesk û taybet. Jber vê çendê daxaza me ji perleman û partên siyasî vê xalê bi giring li ber çav werbigirin û pêgîrpê pê biken ji bu ne hêlana wê diyarda ku berî nuke me dest nîşan krî (astẍlal kirin jbu berjewendiyên tesk û taybet).
Herwesa partî ya sewza kurdistanê rêzgirtin û azadî ya kesayetiya miruvî ji xalên here giring daydluciyeta xoda dbînît, we mafê care nvîs û layen griya bê dest helata di ket. Bi dîtina me dîrkeftin ji tundu tîjiyê wtuxm perstiyê an ku regez perstiyê ji bîru bawerên mene. û parastina dahatên siruşitî ku mercekê here giringe ji bu asudeyî û xuşiyê di jiyana meya paşerujê da. Lewra parastina jîngehê wjiyan darên wê dbine xalêt giring wêk layî kirin dbarê xebata meda, we bi gurreyi van xalên çwîyi em dşêyin bêjîn ku ayduluciya me hatiye danan li ser van binaẍa (yeksanî - azadî - dadperwerî ya kumelayetî) li çar çuvê dîmukrasiyeka bi bzav û çalak. Lewra dbêjîn dîmukrasiyet serwere bu hêla meya ramiyarî ji bu bicihînana (yksaniyê - azadiyê - dadperwerî ya kumelayetî). Ev partiya kurdistanî ya nwî dê kevîte xebatê u milmilanê bi rêkên dîmukrasî û yasayî di gurepana ramiyarîya kurdistanê. Li jêr peyrewu berinameyekê run û aşkra her wekî dbelgeya yasayî ya serekî ya partê da hatiye ku (parastina jîngehê - dîmukrasiyet - dadperwerî ya kumelayetî) bi bawerya me divêt ev xale hebin dabibine merc jbu jiyaneka asude u bextewer bu akinciyên herêma kurdistanê.
Ebû Bekir Şaşî an Muhemmed Meyahanî yek ji zanyarekî îslamê yê girîng yê kurd ê mezheba şafiî ye.
Navê wî yê rastî Muhemmed Meyahanî ye lê Ew bi xwe bi navê Ebû Bekir Şaşî hatiye naskirin. Şaş navê herêmekî li Farqînê ye. Navdanka wî "Fexrul-Îslam" e.
Di sala 1037-38an de li Farqînê ji dayik bûye, Navê bavê wî Ehmed e. Ji bo perwerdehiya xwe çûye Bexdayê li cem Şêx Ebû Îshaq Şîrazî xwendiye. Li ser fiqihê gelek pirtûk nîvîsandiye.
Bi xwe di sala 1113-14an de li Bexdayê wefat kir.
Radyoya Swêdê (bi swêdî: "Sveriges Radio", bi inglîzî: "Radio Sweden Kurdish") pişka kurdî ya Radyoya Swêdê ye. Bi kurmancî û soranî rapor û nûçeyên derbarê Swêdê û revenda kurd li Swêdê pêşkêş dike.
Programa xwe ya pêşiyê di 6ê kanûna paşîn a sala 2001ê de ji Stokholmê weşand. Navê beşa kurdî di destpêkê de "Zayele" bû, lê di sala 2015ê de ev nav ji ser xwe guherî û tenê ma "Radyoya Swêdê".
Nasser Sîna, Zana Schiroyi, Şîlan Diljen, Lorîn Berzencî, Nazanîn Mahmoud, Niştiman Irandoust, Beşir Kavak, Şaho Mwany û Robin Şahin.
Teleskopa esmanî ya Hubble, teleskopa valahiyê ya Hubble, teleskopa fezayê ya Hubble (bi îngilîzî: "Hubble Space Telescope" ("HST")) teleskopa esmanî ku di sala 1990an de ber xulgeha Zemînê ya nizm hatiye şandin, û hê li kar e. Tevî ku ew ne teleskopa esmanî ya pêşîn jî be, Hubble ya herî mezin û piralî ye. Teleskopa "Hubble" bi navê esmangerê amerîkayî Edwin Hubble binavkirî ye.
Neynika wê 2-4 metre e. Xulgeha Hubble ku li derveyî çelexwariya atmosfera Erdê digere, rê dide wê wêneyên bi kalîteya zêde bikşîne, ji ber ku ronahiya paşxaneyê ji teleskopên zemînî gelek kêmtir e. Hubble wêneyên ronahiya berçav ên herî kitekit kişandin, rê dide bergeheke kûr ber valageh û demê. Gelek ji çavdêriyên Hubble astrofizîkê pêş xisitye, wek diyarkirina rêjeya radana gerdûnê.
Galaksiya Andromedayê, wek Messier 31, M31, an NGC 224 jî tê nasîn, galaksiyeke lûleyî ye ku ji Zemînê teqrîben 2,50 milyonên salên ronahiyê bi dûr e. Ew galaksiya herî nêzîk ji Kadizê û gelek caran wek Nebuloza Mezin a Andromedayê di nivîsên kevn de dihat nişankirin.
Dirêjahiya Andromedayê teqrîben 220,00 salên ronahiyê, û a herî mezin li Koma Deverî, a ku tê de Kadiz û Galaksiya Triangulumê jî hene, û galaksiyên din ên biçûk. Tevî keşf û vedîtinên berê ku bêhtir hêmana tarî di Kadizê de heye û dibe ku galaksiya herî mezin di komê de, di sala 2006an de çavdêriyê Teleskopa Esmanî ya Spitzer eşkere kir ku di Andromedayê de 10 trilyon stêrk hene: bi kêmî du caran hejmara stêrkên Kadizê ye, ku li gorî texmînan 200-400 milyar in. Girseya Andromedayê wek 1.5×1012 girseyên rojê tê texmînkirin, lê girseya Kadizê wek 8.5×1011 girseyên rojê tê texmînkirin.
Tê pêşbînîkirin ku Kadiz û Andromeda dê piştî 4.5 milyar sal bi hev bixin, û di dawiyê de dê bibin yek û galaksiya hêkeyî ya girs çêkin. Mezinahiya xuya ya Galaksiya Andromedayê 3,4 e, wê bi çavê rût di şevên bê heyvê de dixwiye.
"Tom û Jerry", rêzeya anîmasyonê ye ku ji aliyê William Hanna û Joseph Barbera ve hatiye pêkanîn. Ev anîmasyon keftelefta ku di navbera pisîngekî bi navê Tom û mişkekê bi navê Jerry de derbas dibe tîne berçav. Anîmasyona "Tom û Jerry" a herî pêşîn di sala 1940an de hatiye çêkirin. Hanna û Barbera, di studyoya xêzafîlmê ya "MGM"ê de di navbera salên 1940 û 1957an de 114 kurtefîlm nivîsandine û bi rê ve birine. 13ê van kurtefîlman ji bo xelata akademiyê wek berendam hatin nîşandan. Belam bi tenê 7ê wan di warê kurtefîlmê anîmasyonê yê herî baş de xelata akademiyê girtin.
Piştî girtina studyoya MGMyê, di sala 1960an de amadekariya fîlmên "Tom û Jerry"ê Gene Deitch jê teslîm girt û xêzefîlm li Rojavaya Ewropayê de dest pê çêkirinê bûn. Belam di sala 1963yan de Chuck Jones amadekariya "Tom û Jerry"ê girt destê xwe û dîsin wî anî Hollywoodê. Wexta ku di sala 1967an de dawî ji rêzeya kurtefîlman re hate, bi têhev 161 kurtefîlm hatibûn çêkirin.
Wexta ku hatin salên 1970yî Hanna û Barbera bi hev re studyoya fîlmê çêkirin û fîlm di televîzyonan de hatin weşandin. Heta domayiya salên 1980yî û salên 1990î cure bi cure şowên TV hatin nîşandan. Gelek fîlmên dirêj û şowên taybet hatin çêkirin. Mafê telîfê yê "Tom û Jerry" yê îroyîn aîdî şirketa Warner Brosê ye.
Mijara xêzefîlmê.
Mijar bi giştî li ser bûyerekê derbas dibe. Jerry di nav malê de ji xwe re cihekî girtiye û tê de dijî. Di heman katî de jî ew ji xurik û vexurikên malê xwe xweyî dike. Tom jî naxwazê ku Jerry di nav malê de xwe xweyî bike. Jiber vê yekê jî ew hertim li hev dixin. Her çend rewiştê hêzdar Tom bibe jî Jerry bi heş û aqilê xwe hertim bi ser dikeve.
Di xêzefîlmê de ji ber ku deng ji rewiştan (karakter) der nakevê, muzîk jandeyeke pir girîng e. Ji ber vê yekê di xêzefîlmê de muzîkên fon ên gerdîşî tên bikaranîn. Lê belê carna Tom ji yara xwe re stranan dibêje. Van stranan jî bi giştî ji fîlmên ku aîdê MGMyê ne tên girtin.
"Tom û Jerry".
Tom pisîngekî heşîn e. Jerry jî mişkeke qehweyî ye. Tom pisîngekî hêrsok, tîzek, zerarok, dildar, ewlemend û zîrek e lê belê pir axgiran e. Jerry jî azad, kone, keysperest û aqilmend e. Ew pir enerjîk û şipil e jî û ji Tomê jîrtir e. Jerry di şerê xwe yê bi Tomê re de bi giştî bi ser dikeve, Tom jî bi giştî vê tekoşînê winda dike. Ligel vê yekê Tom qet dev ji qefandina Jerryê ber nada.
Rêwiştên din.
Di xêzefîlmê derêwiştên din hevalên Tomê, kuçik, çûk, werdek û masî ne.
Butch.
Butch pisîngekî kuçeyî û reş e. Di warê nan, yar û cih de bi Tomê re devê xwe dikin devê hev. A ewilîn di sala 1943yan de bi kurtefîlm ê bi navê Baby Puss daxilê fîlmê bûye. Ew pisîngekî keno, nebaş û xirwebaz e. Bi giştî li ser sergoya kuçeyê de dijî. Ew di 17 kurtefîlm de hatiye sêwirandin.
Toodles.
Toodles pisîngeke dilkêş, xweşik û spî ye. Tom ji wê hez dike. Lê belê Butch jî ji wê hez dike û bi Tomê re ji ber vê yekê li hev dixin. Tom di vî tekoşînê de jî rêwiştê têlçûyî ye. Toodles di 4 kurtefîlm de hatiye sêwirandin.
Tuffy.
Tuffy an jî Nibbles, xwişka biçûk a Jerryê ye. A herî pêşîn di sala 1946an de di fîlmê bi navê The Little Orphan de derketiye holê. Ew di 13 kurtefîlm de cih girtiye.
Spike û Tyke.
Spike kuçikê pasvanê ye. Ew hilorî û êrîşok e. Ji pisîngan hêz jê nagirin belam kêfa wî ji mişkan re tê. A herî pêşîn di sala 1942an de ketiye navbera rêwiştan û di 28 kurtefîlm de hatiye sêwirandin. Ew dijraberî rêwiştên din dipeyive.
Tyke jî lawê Spikeyê ye. Her du jî di heman tarîxê de ketine kurtefîlmê.
Mammy Two Shooes.
Mammy two shoes, reşikeke Amerîkî ye. Ew suxrevana malê ye. Ew Tomê bi gezikê lê dixe û bi giştî ji Tomê re xerab tev digere. Ew ji mişkan ditirse û wexta Jerry derdikeve holê ew derdikeve ser kursiyê. Sêwirandina wê di 19 kurtefîlm de hatiye çêkirin.
Quacker.
Quacker, di navbera salên 1950 û 1957an de hatiye sêwirandin. Ew çêlika werdekekê ye û di heft kurtefîlm de hatiye sêwirandin.
Meathead ("Seregoşt").
Meathead, di sala 1943yan de daxilê kurtefîlmê bûye. Ew jî wekî Butch pisîngekî kuçeyî ye. Ew pir hêzdar e û di kurtefîlmên ku tê de leyistiye, wekî kerê Tomê lê dixe. Ew di 7 kurtefîlm de leyistiye.
Joseph Louis Lagrange, matematîknas û  stêrnasê îtalyan e. Ew di 25ê çileya sala 1736an de li Torînoyê ji dayik bûye. Li gorî rayekê ew matematîknasê herî mezin ê sedsala hijdehem e. Ew beşekê jîna xwe li Prûsyayê, beşeke din jî li Fransayê bihartiye. Ew ji teoriya hejmaran heta mekanîka esmanî xebatên girîng kiriye.
Ew di sala 1766an de li ser qewîtiya Euler û d'Alembertê ve dest pê gerînendetiya matematîkê ya "Akademiya Zanistan a Prûsyayê" kir. Ew ji 20 sal pirtir li wê derê ma û di vî wextî de gelek berhem anî holê. Di heman katî de jî ew gelek xelat ji "Akademiya Zanistan a Fransayê" girt.
Dozîneya wî ya ku di sala 1788an de li ser mekanîka analîtîkî kiribû, piştî Newtonê xebata herî berfireh bû û ev dozîne di sedsala nozdehem de ji bo pêşvebirina fizîka matematîkî pir alîkar bû.
Jîna wî.
Malbata wî îtalyan bû, belam li ber vê jî bav û kalên wî yên Fransayî hebûn. Di sala 1787an de wexta ku 51 salî bû ji Berlînê mala xwe bir Fransayê û li Fransayê bû endamê "Akademiya Fransayî" û heta dawiya jîna xwe li Fransayê ma. Ji ber vê yekê Lagrange carna wek Fransayî carna jî wek Îtalyan tê ramankirin.
Di sala 1794an de wexta ku "École Polytechnique" vebû, li wê derê profesorê analîz ê yekem bû. Lagrange di 10ê nîsana sala 1813an de li Parîsê mir û navê wî jî wekî navên endezyar, matematîkzan û zanyarên Fransayî, li ser Barûya Eyfelê hatiye nivîsandin.
Hevkêşeya Defransiyel a Lagrange.
Lagrange di matematîkê de li ser hevkêşeyên defransiyel de gelek xebat kiriye û hevkêşeyekê bi navê wî jî heye.
Hevkêşeya Lagrange bi vî awayî ye:: formula_1
Ji bo çareserkirina giştî ya vê hevkêşeyê, li gorî x'ê darişteya her du aliyê hevkêşeyê tê girtin. Lê belê di serî de ji bo ku di çareserkirinê de tevlihevî çê nebe, em ji darişteya y'ê re p bêjin.(formula_1)
Di navbera ev îfade û hevkêşeyê de formula_1 ji navê tê rakirin û çareserî tê dîtin.
Mûqadîme berhema Îbn Xeldûn a herî bi nav û deng e.
Pirtûk di sala 1375an de hatiye nivîsandin ku mijara wî civaknasî û dîrok e.
Mistefa Mewlûdî, siyasetvanê kurd û sekreterê giştî yê berî yê Hîzba Demokrat a Kurdistanê (HDK-Î) ye. Ew piştî îstîfaya Xalid Ezîzî'yê sekreterê giştî yê berî di 15ê çileya sala 2017an de bi hilbijartinê wek sekreterê giştî hate ser HDKê.
Mistefa Mewlûdî li gundê Masoyê di navbera her du bajarên Mihabad û Nexede yên ser bi parêzgeha Urmiyê ya Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye. Di sala 1979an de tevli refên Hêza Pêşmerge ya Partiya Demokrata Kurdistanê bûye.
Di kongeraya heftem a Partiya Demorkata Kurdistana Îranê de (berî cudabûna herî dawî), bûye endamê serkirdatiya PDKÎ yan HDKAyê. Di kongreya 12 a PDKÎyê de jî weke Endamê Polîtboruya PDKÎyê hatiye hilbijartin.
Piştî ku cudabûn di nav refên PDKÎyê de çê bû û HDK ango PDKa Rojhilat hebûna xwe ragihand, di kongreya 14em de weke Cîgirê Sekreterê Giştî yê HDKê hat diyarkirin.
Xwendin û perwerde.
Mistefa Mewlûdî xwendina zanîngehê li Başûrê Kurdistanê bi dawî kiriye û lîsanasa yasayê li Zanîngeha Koyeyê wergirtiye.
Molekûlên zîbeq ji ber kohezyonê li ber hev dimînin.
Kohezyon (bi latînî: "cohaerere", wateya wê li ber hev man e) hêza kişanê ya di navbera molekûlên hemcins de ye, jê re tê gotin.
Kohezyon di madeyên req û şileyan de tê dîtin. Kohezyon di gazan de ji ber ku hêza kişanê pir biçûk e, tê îhmalkirin.
Kohezyon di navbera barên pozîtîf û negatîfê van madeyan de çê dibe. Emrê van bendên ku di navbera barên pozîtîf û negatîfê de çêbûne, qasî trilyonekê saniyeyekê ye belam di navbera molekûlên cîran de her tim bendên nû çê dibin û ev jî nahêlê ku pêkhatî belav bibe.
Wekî encama vê bûyerê jî di şilekan de kirjiya rûxarî diqewime.
Tesîra wê ya li ser riwekan.
Kohezyonê ku di encama bendên hîdrojenê de pêk tê, di riwekan de kişandina avê ya ber bi hêla dij ve gengaz dike. Av di riwekan de wexta ku di boriya ezingê(Ksîlem) de ji xwarê ber bi diyar ve tê birin, ji adezyon û kohezyonê sûdmend dibe.
Rehikîtî an jî Bûyera Kapîler, bûyereke fizîkî ye ku madeyekê madeyekê din dikişîne xwe. Ev bûyer sîstema ragihînê ya riwekekê rave dike. Ev bûyer wexta ku hêza kişanê ya ku di navbera şile û madeyekê de ye, ji hêza kişanê ya ku di navbera molekûlên şileyê de ye, pirtir bibe diqewime. Yanê wexta ku hêza adezyonê ji hêza kohezyonê zêdetir bibe ev bûyer pêk tê.
Bi saya bûyera rehikîtî, riwek ava xwe ji koka xwe bi rihetî karin bigirin. Ji bo çavdêrîkirina rehikîtî, boriyên rehikî, sazgerîna taqî ya ku herî pir tê bikaranîn e. Boriyeke cam, bi tîkane li hundirê şileyeke wekî avê tê noqandin. Di encama vî de jî  menîskusekî rûçal çêdibe. Bilindayiya avê û dirêjiya eşkêla boriyê ji hev re rêjedar in.Ev rêje rêjeya vajî ye. Bo nimûme, boriyeke cam a bi nîveşkêleke 0.5 mmyî, avê karê bibe bilindayiyekî 2.8 mmyî. Nirxa vê nîveşkêlê çiqas hindik bibe, bilindayiya ava ku ber bi jor ve diçe zêde dibe.
Dîtina bilindayiya avê.
Bilindayiya şileya ku ber bi jor ve diçe, bi vê formûla ku li xwarê hatiye dayîn tê dîtin.
Behayî (farisî: بهائیت, Bahá'iyyat; erebî: بهائية, Bahá'iyya) dînek e ku ji aliyê Behaulah ve hatiye derxistin. Di eslê xwe de bingeha dînê Behaî ji îslama Şîeye. Berî damezrandina dînê Behaî, kesên vî baweriyê ji terîqeta Babitiyê bûn. Babitî jî şaxeke ji Şêxiye û Şêxiye jî baskekê Îslama Şîe ye.
Behaulah bi navê xwe yê rastî Mîrza Husên Elî Nurî, dînê Behaî li sala 1863ê li Bexdayê hate îlan kirin. Piştî îlankirina vî dînî Osmaniyan Behaulah sirgûn kir Stenbol, ji wir bo Edîrne û di dawiyê de jî hate sirgûn kirin bo bajarê Eqayê. Piştî mirina Behaulah, kurê wî bo rêverberê vî dînî, navê kurê xwe jî wek Abdulbeha danî bû.
Xaneyên ksîlemê dirêj û teng in. Ew avê vediguhase.
Xaneyên zaylimê ya di bin mîkroskopê de
Ksîlem yan jî "xylem" (, "zaylîm" (bilevkirina îngilîzî ya peyva "xylem" e;), şaneyek di riwekan de ye. Xaşîleya xaneyên wê sext û stûr e. Şaneya ksîlem piştî çêbûnê heman dimire û di navenda darê de dibe dep (texte). Ev xaneyên mirî wekî boriyeke dep û navvala ne.
Ksîlem, yek ji du şanya veguhezê ya riwekan e. Ew madeyên girîng ên ku ji bo riwek jîna xwe berdewam bikin pêwîst in, ji beşên din ên riwekê re vediguhasîne. Di navbera madeyên ku ji aliyê zaylim ve tê veguhastin, tê de av û mîneralên ku ji kokên riwekê hatine bidestxistin hene. Şaneya veguhezê ya din a riwekê jî floem ("phloem") e. Floem jî şekir û kimyewiyên din ji pel digire û vediguhesîne beşên mayî yên riwekê.
Xaneyên ksîlemê, li her cihê riwekekê de tê dîtin. Av li dijî rakêşê, bi "teoriya xwêdan û kêşê" ve tê ravekirin.
Floem an jî "phloem" (), di riwekên faskuler de, bi saya fotosentezê adan pêk tên. Ji bo ku riwek jîna xwe berdewam bikin, divê ev adan li cihên riwekê ku hewcetî pê adan çêdibin bên veguhastin. Tevîneka ku vê karê veguhastinê dike, floem ("phloem") e. Floem tevînekeke ganî ye ku ji lûleyên biçûk pêk tê. Floem di riwekan de, li tewqa herî hundir a qalikê darê de ye. Ji ber vê yekê navê wê ji zimanê latînî "φλοιος" ("phloios") tê û wateya wê jî qaşikê darê ye.
Spiya pelê û kêzikên din, lûleyeke zirav tê hundirê riwekê dikin. Ew bi vê lûleyê ji hundirê şaneyên floemê adan ji xwe re derdixin û bi vî awayî xwe xweyî dikin.
Xaşîleyên ku di navbera şaneyên floemê de ne, li gorî ksîlemê biçûk in. Ji ber vê yekê veguhastina ksîlemê ji veguhastina floemê leztir e.
Anton Pavlovîç Çexov (bi rûsî: Анто́н Па́влович Че́хов, "Anton Pavlovich Chekhov"), 29'ê çileya paşîn a 1860î li Taganrogê (Împeratoriya Rûsî) - 15'ê tîrmeha 1904an li Badenweilerê (Împeratoriya Almanî), bijîşk, şanonivîs û çîroknivîsekî rûs e.
Ta niha gelek çîrokên wî bi kurdî jî derketine. Yek jê Keşîşê Reş e ku Hisên Mihemed (Husein Muhammed) wergerandiye kurdî.
Malbata Çêxov ji gundê Voroneyê ye. Kalê wî xulamê mîrekî bi navê Çertkov bû. Lê ji ber baqilî û jîriya xwe di demeke kurt de, li kêleka Donê, li wargeha mîrekî dewlemend dibe kûxa, pera dide ser hev û di sala 1841 de azadiya xwe û her sê lawên xwe dikire. Kurê xwe î bi navê Pavel Yegorîç Çêxov wek şagirtekî dişîne Taganrogê ba bazirganekî bi navê Kobîlîn. Pavel Yegorîç heta demeke dûr û dirêj jî, li ba Kobîlîn şagirtiyê dike. Û di sala 1857 de li Taganrogê ji xwe re dikanekê vedike û bi Yevgenya Yakolevnayê re dizewuce. Anton Pavlovîç Çêxov î nivişkar di 17 çileyê pêşîna sala 1860 de ji diya xwe dibe. Wek malbat, Çêxov xwedî çar bira û xwengekê ye. Di binê maxên xaniyekî de hemî jî bi hev re dixwin û bi hev re dijîn. Bavê wan li hemberî wan gelek hişk û bi xwîyekî teng e. Çêxov vê rewşa bavê xwe î wê demê di çîroka xwe ya bi navê Sê SaFê de bi devê Laptev pir xweş raber dide. Lê diya wan Yevgenya Yakolevna gelek zarxweş, dilovan, dilpak û baqil e. Bi vî awayî qet li bavê wan ne çûye. Dêyek wusa ku jiyana xulamî û zordariyê dîti bû, jiya bû, bi her awayî li dij bû û pirî caran ev tişta lê dixuya. Daxwaza dilê wê ev bû ku zarokên xwe bi ramaneke fere mezin bike û bi her awayî wan bigihîne. Hemî birayên Çêxov jî jfr, baqil, bi henek û şorgerm in.
Mala ku Anton Çexov tê de ji dayik bûye
Bêhntengiya ku bavê wan bi vî xwiyê xwe î ne xweş diafirîne, ew bi jîriya xwe li ber xwe belav dikin. Di wê demê de wek hemî bajarên kêleka DeryaReş, bazirganiya Taganrogê jî di dest bazirganên Yewnanî de ye. Bavê Çêxov jî di vê demê de bazirganekî destê sêyemîn e. Wî dil heye ku bi kêmanê lawekî wî jî wek bazirganekî Yewnanî bibe dewlemendekî destê yekem. Bi vê fikrê di sala 1867 de li Taganrogê Çêxov dişîne dibistana Yewnanî. Çêxov hêj di heftsaliya xwe de ye.
Herweha dibistana Yewnanî û şagirtiya dikana bavê wî, ji bo Çêxov dibe karekî rojane û dikeve ser milêwî. Ev dibistana ku Çêxov diçiyê, meriv dikare bi çîrokek wî têbigêhîjea ku ji odeyekê pêk tê û bi mamosteyekî naşî ye. Awayê hîmdayinê jî bi repikirin û çokirinê ye. Di malê de haya diya Çêxov jê heye ku Çêxov bi ser nakeve. Ji ber serhişkiya bavê xwe jî, Çêxov ji bêgavî diçe vê dibistanê û tê. Lê piştî demekê bavê wî jî tê digihîje ku Çêxov bi ser nakeve. Di sala 1868 de wî ji dibistana Yewnanî derdixîne û dişîne amadeyiya Taganrogê Ji ber barxwariya karê xwe, bavê Çêxov di sala 1876 de mala xwe koçî Moskvayê dike. Ji bo xatirê xwendina xwe, Çêxov li Taganrogê bi tena serê xwe dimîne. Herweha heta derekê Çêxov ji şagirtiya dikanê jî û ji çûyina dêrê jî difilite.
Ji bo ku jiyana xwe ya aborî bidomîne, hêj di van salên xwe yên ciwaniyê de, bi jiyanê ve destpelikî hev dibe. Û ev berxwedana wîjî di van salan de jê re dibe sedem ku bi çavekî rexnegîr jiyana tal û tûj, dijwar û çetin ji hev derxîne û bi awayekî li hember rabeste. Di nav dersên xwe de Çêxov ji zimanê ûrisî û edebiyatê hez dike. Ji bilî vi ya jî dildariya wî ya herî mezin jî temaşa tiyatroyê ye.
a>ê (li Rûsya), cihê ku Anton Çexov di 10a Sebatê ya 1860an de hat vaftîz kirin
a> (sedsala 19an), navê wê wek "Lîseya Anton Çexov" hatiye guhertin
Çexov dest bi nivîsandinê dike.
Di van salan de Çêxov dest pê dike û ji kovarê dibistanan re nivisaran dişîne. Di sala 1879 de Ii Zanîhgeha Moskovayê dikeve beşê fakulta tibbî û destpêka niviskariya wî jî bi vê salê dibe. Ji bo debara jiyan û domandina xwendina xwe, ev xwendekarê ciwan dest pê dike ji kovarên mîzahî re kurteçîrokên pêkenî dişîne. Pirtirîn bi navê V... ya Çêxov, Çêxonte, Anton Ç, Mêrikê Bi Kerb, Birayê Birayê Min, Doktorê Bê Nexweş û hwd... Gelek ji van çîrokên wî yên vê demê, piştî ku zanîngeha xwe xelas dike, wek pirtûkekê çap dibin. Di salên pêşîn de bûyerên ku derûdora Çêxov dibin, ewqas bala wî nakişîne û ew jî zêde guhê xwe nadiyê. Lê di sala 1880'de zordariya Çar êdî bala Çêxov jî dikêşîne. Ew neheqiyên ku dibin, bi roniya çavên xwe dibîne. Dibîne ku ronakbîrên wê demê roj bi roj ji kerba dimirin: Glep Ûspenskî bi nexweşiya mejî ketiye, Garşîn xwe kuştiye, Levîtan jî bi dijwarî xwe ji vê rewşa xirab filitandiye. Di vê dema rewşxirab de bêhêvîtî û dilsarî xwe li Çêxov diyar dike. Çîroka wî ya bi navê Çîroka Xemgîn, vê rewşa wî baş dide xuyakirin. Herweha bi viya re dîtinê Çêxov jî têne guhertin, Anton Çêxonteyê şoagerm, henek û tinazker ji navînê radibe û Anton Çêxov dikeve dewsa wî. Ji wê demê û pê ve, Çêxov neheqî û xirabiyên ûrisên wê rojê wek pêşmalek pînekirî li ber çavan radixe.
Piştî zanîngeha xwe Çêxov diçe û bajarekî nêzîkî Moskovayê doktoriyê dike. Bi vî awayî, her aliyê jiyanê jê re dibe mijarên nivisîna çîrokan. Çîrokên xwe yên bi navê Revok, û Cendek li vir nivisiye. Çêxov ji doktoriyê hez dike, lê mixabin dildariya wî ya li ser edebiyatê zêdetir û girantir e. Ji ber vê yekê niviskarî û doktoriya xwe bi qasî çend salan bi hev re didomîne.
Di sala 1888 de wek niviskarekî mezin nav û deng dide û tê nasîn. Di vê demê de hevalekî wî jê re dibêje: «Edî dev ji doktoriyê berde.» Lê ew jîweha dibersivîne: «Ne karek, dema ez difikirim ku min du kar hene, wê caxê ez xwe xurtir hîs dikim. Doktorî jina min e, niviskarî jî yara min e. Dema ez ji yekî têr bim, ez diçim ba ya din.» Lê mixabin Çêxov tu carî ne bûye doktorekî profesîyonel. Carina yara wî ketiya pêşiya jina wî û herweha xwe bi tevayî daye edebiyatê. Lê tiştekî seyr e ku Çêxov bi salan baweriya wî bi wî hatiye ku bi xwe doktorekî baş e, lê ne niviskarekî baş.
Di sala 1886 de ji çîrokên wî pirtûka wî ya duyemîn çap dibe û her ku diçe navê niviskariya wî belav dibe û deng dide. Herweha baweriya wî jî bi wî tê êdî. Di sala 1887 de pirtûka wî ya sêyemîn jî derdikeve. Bi derketina vê pirtûkê re Akademiya Zanistiyê xelata Pûşkîn dide wî. Di sala 1888 de tiyatroya wî ya pêşîn îvanov li Moskvayê di Korşê de tê raxistin. Dîsa di vê salê de çîroka wî ya bi navê Beyar di kovara Mizgîna Bakur de diweşe. Ev çîroka jî ji hêla rexnegîran ve gelekî tê ecibandin. Çêxov di sala 1890 de diçe girava Sahalîn. Serguzeştên xwe yên vê dûrgeştê, di pirtûka xwe ya bi navê Girava Sahalîn de kat dike.
Anton Çexov digel Olga Knîpper (sal 1901)
Li Ewrûpa.
Di sala 1891 de cara pêşîn derdikeve Ewrûpayê. Di sala 1892 de ji xwe re wargeha Melîhovayê dikire û herweha bi serekî rihet gelek çîrokên xwe yên xweş û dirêj li vir dinivise. Wek: Selula Numeroya Şesan (1892) Metranê Res (1893) Sê Sal(1894) Çîroka Wênekêşekî (1895) Jiyana Min (1896) Mûjîkina (1897) ûhd... Lê divê meriv viya jî bide zanîn ku nexweşiya jana zirav, wek gelek kesan bi Çêxov re jî heye. Ev nexweşiya wî, hêj di dema xwendekariya wî ya zanîngehê de xwe lê dide der. Lê Çêxov heta 24 adara vê sala 1897 guhê xwe nadiyê. Belê, Çêxov di vê rojê de bi hevalê xwe î Suvorîn ve li ser xwarina nîvroyê ye û ji nişka ve xwînê vedirişîhe. Ji ber vê yekê bi qasî panzdeh rojan di nexweşxana Moskvayê de dimîne û dûre diçe U bakurê Fransayê dijî. Di ser vê nexweşiya xwe re, wargeha xwe ya Melîhovayê difroşe û di sala 1898 de diçe li Yalta bajarê Kirimê bi cî dibe. Û ji bo Çêxov dewreke nû dest pê dike êdî. Ji ber nexweşiyên xwe, Gorkî û Tolstoy jî di vê dewrê de li vî bajarî ne. Çêxov li vir pêwendiyên xwe yên bi wan re baştir û germtir dike. Nemaze bi Gorkî re heta dawiya jiyana xwe jî van pêwendiyên xwe germû nêzoctir didomîne. Di vê navberê de niviskarên bi navûdeng yên wê demê: Kûprîn, Bûnîn, Mamîn- Sibiryak û hwd... car carina têne serlêdana wî. Li vir Çêxov bêtirîn wexta xwe li ser tiyatroyan dibuhurîne.
Zewaca bi Olga Kniper re.
Di îlona sala 1898 de bi Olga Knîperê re danûstandinên xwe çêdike. Olga, artîsteke Hunera Tiyatroya Moskvayê ye. Ji ber niviskariya Çêxov û artîstiya Olgayê, her ku diçe ew pêwendiyên di navbera wan de nêztir û germtir dibe. Di dawiya dawîn de jî, di 25 adara sala 1901 de bi hev re dizewucin. Herçiqas bi hev re dizewucin jî, zêde li ba hev namînin. Lewra Çêxov ji ber nexweşiya xwe li Yaltayê û Olga jî ji bo artîstiya xwe li Moskvayê dimîne. Dûre Çêxov li havîngeheke nêzîkî Moskvayê xaniyekî digire û di gulana sala 1904 de koçî wir dike.
Herweha nexweşiya Çêxov ji nû ve lê diazire û piştî mehekê bi hevalbenda xwe ya Olgayê re diçe Ewrûpayê. Li ser merzê Swîsrê û Almanyayê, li bajarê Badenweîlerê bi cî dibe. Di çend rojên pêşîn de, rewşa nexweşiya wî parîkî ber bi başiyê diçe. Lê di 29ê hezîrana sala l904 de nexweşiya wî dîsa ji nişka ve lê diazire û di 2 yê tîrmeha 1904 de serê xwe datîne. Cendekê Çêxov, li Moskvayê di goristana Novo-Dîvîçiyê de tê binaxkirin.
Piştî mirina wî, di 12ê tîrmeha sala 1908 de, eleman li bajarê Badenweöerê beryadekî wî dadiçikînin. Lê di destpêka şerê Cihana Yekemîn de, di sala 1914 de, ev beryadê wî dîsa bi destê elemanan tê şikandin û belavkirin.
Derheqê nivîsên Çêxov.
«Riya xweşnivîsê ew e; meriv di ser wan xirabnivisên ku hatine nivisîn re xetekê bikêşin.» Bi vî awayê nivisîna xwe, bêguman alîkariya Çêxov ê ji bo zimanê ûris jî gelek û gelek bibe. Di warê zimanê Çêxov de, A. Derman î rexnegfrê edebiyata ûris weha dibê: «Wêjeya ûris ji gelek hêlan ve ge§ bû û bi pêş ve çû. Lê ne Gogol, ne Dostoyevskî, ne Tolstoy û ne jî Tûrgenyev asankirina edebiyata ûris ji xwe re kirin kar. Lê Çêxov ev tişta da ber xwe û bi ser ket. Ev jî ji bo demokratkirina wêjeyê havêtina gaveke nû û mezin e. Bê guman em dikarin bibêjin ku Çêxov bereyê xwendevanên xwe gelek û gelek fere kir. Lewra dijwar e, meriv rastîyekî were ku di Çêxov negihîje»
Çêxov di çfrokên xwe de tew cî nade bêje, hevok û kesên zêde. Tiştekî herî piçûk jî bi tevayiya çfrokê ve girêdayî ye. Ango ku di çîrokê de cixarekê bide kêşandin, baranê bide barandin, meyekê bide vexwarin ûhd... ew ne ji bona xemalindina çfrokê an dagirtina rûpel e. Lê di çîrokê de wan tiştên ku bi kar tîne, ji bo pêwistiya çîrokê ye. Meriv dikare bibêje ku pirî caran di çîrokê de hinek tişt kêm tên xuyakirin.
Ji xwe dema meriv Çêxov û niviskarên din bidin ber hev, cudayiyek gelek mezin û girîng ber bi çavên meriv dikeve ku; Çêxov hertim alîyekî fikirkirinê ji xwendevan re hiştiye. Li ser vê yekê jî ew bi xwe weha dibêje: «Dema ez dinivisim, bi her awayî bi xwendevan bawer im. Lewra ez wer dizanim ku xwendevan ê bi xwe wê valayiya di çfrokê de dagirê.» Heta ku ji dest Çêxov hatiye, kurt û hindik nivisiye û bi wan gelek tişt dane xuyakirin. Wî ev yeka ji xwe re kiriye xwîyekî hunermendî û heta dawiyê jî domandiye û bi vî awayê xwe jî nav û deng daye.
Di vî warî de di sala 1889 de ji birayê xwe î Aleksander re nameyekê dişîne û tê de weha dibêje: «Kurtî û vekirîtî xwenga serketinê ye.» Û dîsa di wê salê de ji bo Gorkî nameyekê dişîne û tê de dîtinên xwe weha dide xuyakirin: «Di serastkirina destnivisarên xwe de, heta ku ji dest we tê, bikin ku xemil û rengdêrên zêde ji nav derxînin! Serqisê ku ez bibêjim: -Merivek li ser giyan rûnişt.- herkesê viya fahm bike. Lê ku ez bibêjim: -Merivekîbejindirêj û rîsor, bi tirs û xof li dor xwe nêhirî û hêdî hêdî li ser gîyayên şîn û çilmisî rûnişt.- ew ê tu kesek di cara pêşîn de tênegêhîje." Di xwendina çfrokên Çêxov de pirî caran meriv berê nizane ku çîrokê ji kuderê dest pê kiriye, û di dawiya pirî çfrokan de jî meriv dibê qeyê niviskar ji nivisîha çîroka xwe westiyaye û nîvçe hiştiye. Lê di bingehê vê rastiyê de, dîsa tê fahmkirin ku Çêxov ev jî bi zanistî û awayê hunera xwe wusa kiriye. Li ser vê yekê jî weha dibêje Çêxov: «Ji bo nivisîna çîrokek baş, destpêk û dawiya çfroka xwe bavêjin.» Ango dixwaze bibêje ku ne hewceye meriv ji serî heta dawiyê çfrokê wek girêbendekê an weke protokolekê binivise. Bi qasî ku ne hewce ye, ewqas jî tiştekî bê mane ye.
Yûrî Bondirêv derheqê wî.
Bonderw Yûrî Bondirêv nivîsarên Çêxov weha dide nasîn: «Em ji namên Çêxov dizanin ku di dema xwe ya dawî de wî dixwest romanekî binivisîne. Dest bi nivisandina romanekî kir û paşê dev jê berda. Nivisandina çirokan domand. Çi kurteçirok û çi çirokên wî yên dirêj hertim ji tevleheviya jiyanê û ji romanên mezin dagirtî ne. Û di warê giranbahayiya xwe de, ez dikarim bibêjim ku ew bergenî romanan in.» Çêxov î niviskarê mezin; gundî, xulam, pir, zarok, jin, bûk, keç û xortên berzewac, malmezin û'hwd.. ji çirokên xwe re kirine mijar û herweha ji her babetî nexşên civatê re bûye xwedî rexne. Ev beriya sed salekê ye ku Çêxov ev çirokên xwe nivisîne, lê meriv bi rihetî di roja îroyîn de li her aliyê jiyanê rastî wan tîpan tê. Bi her çîrokek wî, bi kêmanî nexşê tîpekê tê ber çavê meriv. Çirokên Çêxov wek neynikekê ye. Meriv dikare gelek aliyên xwe û civata îroyîn tê de bibîne. Çêxov di bîst salên niviskariya xwe de, ji bilî nêzîkî deh tiyatroyan, zêdeyî heft sed çirokên kurt û dirêj nivisiye. Ji bo ciwanekî ku biryara niviskariyê dabe, Çêxov van amojgariyan lê dike. «Binivisin, heta ku ji dest we tê pir binivisin. Tiştên hûn binivisin ku hemî ne baş bin jî, xem nake. Her ku biçe ew ê baştir bibe. Xortaniya xwe û zîrekiya serê xwe li avarê ne buhurînin... Binêrin, ku serê pênûsa we tûj, lê ferhenga we teng be, wê çaxê divê hûn bêje û metelokên nû hîn bibin. Ji bo vê yekê jî divê hûn hertim binivisin... Jiyana min, fikra min û tiştên ku di serê min de hatine, divê di çîrokên min de xwe bidin xuyakirin... Kurteçîrok, divê kwîr û dagirtîbe.»
Çiyayên Hemrîn, li başûrê rojavaya Herêma Kurdistanê zîncîreçiyayek e.
Çiyayên Hemrîn di navbera Herêma Kurdistanê û Îraqê de wekî tixûb tê pejirandin. Li gorî vê rayê jî Kerkûk di nava tixûbên Kurdistanê de dimîne. Ev nêrîn ji aliyê dîroknasê Îraqî yê bi navê "Abdulrezzak el-Hassanî" ve jî hatiye pejirandin. Herwiha Mam Celal jî di sala 1992'yan de di axaftina Kerkûkê de ji bo tixûbên Kurdistanê çiyayên Hemrînê nîşan da.
Lacîwerd, lapis lazuli, kevirê gewher, lajewerd, kevirekî ku nêzikî hêşînê ye û tariya hêşînê ye.
Lacîwerd ji mêj ve li rojhelatê dihê bikaranîn bo xemlandinê. Ev kevir ji mineraleke bi navê lazûrît pêk dihê û bi taybetî li Efxanistanê dihê dîtin.
Faysal Dağlı (jdb. 4ê kanûna paşîn 1966 li Farqînê) rojnamevan, derhêner û nivîskarekî kurd e.
Dağlı di sala 1966an de li Amedê li navçeya Farqînê hate dinyayê.
Di zanîngeha Dîcleyê, di beşa wêjeyê de xwendiye. Ji sala 1988an û vir ve rojnamevaniyê dike. Heta niha sê ji wan bi tirkî, heft pirtûken wi hatine weşandin. Dağlı di navbera salên 1996 û 2007an de di TV'yên kurdî de ji 2 sedî zêdetir belgefîlmên dirokî amade kiriye. Ew niha li Almanyayê dijî.
Faysal Dağlı heta hezirana 2010an edîtorê giştî yê rojnama siyasî-mehane "Le Monde diplomatique" çapa kurdî bû.
Nîzamedîn Nîşabûrî, matematîknas, stêrnas û tefsîrvanê Quranê yê fars e ku ji dayîkbûn û mirina wî bi temamî ne kifş e lê di sedsala 14'an de jiyaye.
Bav û kalên Nîzamedîn Nîşabûrî ji bajarê Qûmê bûn lê Ew bi xwe li Nîşabûrê ji dayik bûye û
perwerdehiya xwe li Nîşabûrê girtiye piştî wexta çûye Tebrîzê.
Nîzamedîn Nîşapûrî li ser tefsîra Quranê, stêrnasî û matematîkê gelek pirtûk nîvîsandiye.
Kemal Seyîd Qadir dadnas û nivîskarê kurd e. Hemwelatiya Awistiryayê jî ya wî jî heye. Di roja 23ê çiriya pêşîn 2005an de li Hewlêrê winda bû. Piştre diyar bû ku di deste KDPê de ye.
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî çalakiyeke bilez ji bo wî derxistibû.
Sebtê Mardînî an Bedredînê Muhemmed (jdb. 1423 Şam – 1506 Misir ?) zanyarê stêrnasî û matematîkê ê kurd e. Bi koka xwe ji bajarê Mêrdînê ye, Bavê ji Mêrdînê koçê Şamê kiriye.
Navê wî yê dirêj: "Ebû Ebdullah Bedredîn Muhemmad bin Muhemmad bin Ehmad bin Muhammad bin Xazal" e.
Bi xwe li Şamê ji dayîk bûye û xebatên xwe yên li ser zanistê jî li Misirê kiriye.
Berhemên Sebrê Mardînî li ser endezyarî, matematîk û stêrnasiyê li Misirê di pirtûkxaneya bi navê "Hedyû" dene. Sebrê Mardînî bi xwe di Zanîngeha Elezherê de mamoste bûye.
Ebdullahê Beytûşî an Bitûşî (erebî: عبد الله بن محمد الكردي, البيتوشي, z. 1774 Şehrezûr - m. 1806 Besre) alimê îslamê û helbestvanê kurd ê Rojhilata Kurdistanê ye.
Di sala 1774an de li gundê Bîtûşê hatiye dinyayê. Navê wî rastî Ebdullahê kurê Muhemmedê Kurdî yê Bîtûşî ye. Li piş xwe gelek pirtûk hîştiye. Ebdullah Bîtûşî xên ji pirtûkên dîn pirtûkekî wî jî a helbestan e ku bi erebî, kurdî û farisî helbest jî nivîsiye, di helbestên xwe de besna gundê xwe dide.
Beytûşî dema ku diçe ziyareta hevalê xweyê Ehmed bin Şeyh Derwêş el-Ebasî li Besrayê sala 1796an an jî 1806an de wefat kiriye û di goristana Hesen Besrî de hatiye definkirin.
Gelek berhemên wî hene, hinek ev in.
Doris Day (jdb. 3 nîsana 1922, li Cincinnati, Ohio, DYA - m. 13ê gulana 2019 li Carmel Valley Village, Monterey County, Kalîforniya, DYA) hunermend, lîstikvan û stranbêjeke amerîkî bû. Navê wê yê dayikî Doris Mary Ann Kappelhoff bû.
Di sala 1960î de bi nîşana Oscarê ve namzed buyê. Perçe wê "Que Sera, Sera" ("Her çi bibê bila bibê") di cîhanê de pir bi deng û navdare.
Şevka baranê albûma hunermendê kurd Seîd Yûsiv e. Albûm ji deh stranan pêk tê û ji aliyê Koçer Production ve hat çêkirin.
[https://www.youtube.com/watch?v=iv9_jYFlvRY Şevka baranê]
"Que Sera, Sera" "(Her çi bibê, bila bibê) ", straneke Ray Evans û Jay Livingston e. Lê belê ev stran behtir bi Doris Day ve tê naskirin.  "Que Sera, Sera" di cîhanê de pir bi deng û meşhur e.  Doris Day bi ve stranê di sala 1957an de nîşana Oscarê stand. Gelek stranbêjên dinyayê ev stran vegerandine zimanê xwe û bi zimanên xwe gotine.
Kapadokya (bi parsî: "Katpatuka",) herêmekê dîrokî ye û pirraniya erdê li ser axên Axsere, Nevşehir, Qeyserî, Kırşehir û Niğde (Anatolya Navîn, Tirkiye) bû.
çepNavê herî kevna Kapadokyê ji Sedsala 6ema derenga Bz. ye, ji nivîsên du Keyên Hexamenişiyên Darius û Xerxesê ne, wek welatê (parsî "dehyû-'") Parsehê bû.
Di wir de wek (lîsteya welatan) Hespedûya ye û bi wateya Welatê Hespên rind e"Huw-espe-dehyû".
Gorî dinan navê xwe ji "Kat-patûka"ya Zimanê lûviyê tê, bi wateya "Welatê Nizm"
Heredot dibêje navê Kapadokyê ji Farsiyan (Parsî) hatî cem wan, lê Yonaniyan xelkê Herêmê wek "Sûriyî" an "Sûriyiyên Spî" nas dikirin.
Rutuls (, "Мыхабыр") gelek e li Çiyayên Qefqazê di navbêra Azerbaycan û parêzgeha Daxistanê ya ku bi ser Rûsya ve ye dijîn. Ji welatê Rutulian re dibêjin Rutulia. Zimanê wan Rutuli ye ji malbata zimanên qefqazî ye.
Ji sedsala 7'an ve Rutuls bûne misilmanê sunî (ji mezheba şafi'î).
Serdema bronzî an jî Serdema tûncîn, navê demekê ye ku mirov ji amêjena  bronzê amûr çêdikirin.
Bronz bi asas awêteya pîl û sifirê ye, herwiha halîtayek/pêhatiyek e ku ji sedî 90 ji paxir û ji sedî 10 ji qilê pêk tê. Kereseyên wekî kevir û darîn jî ji bo amûran dihatin bikaranîn belam bronz hem ji bo birîn û qesifandinê ji din çêtir bûn û dirûvdan (şekildan) jî hêsantir bû.Serdema bronzê li her cih bi heman demê de nebûn. Çinkî hawîş ji hev dûr bûn û di navbera wan de têkilî hê çênebû bûn. Serdema bronzê li rojavaya Ewropayê di navbera  salên 2000 û 800 a beriya zayînê de dom kir. Belam serdema bronzê li Mezopotamyayê di beriya zayînê sala 3300an de dest pê kiri bû. Heya wê demê, mirovahî aletên xwe yên metalî ji metalên wek zêr, zîv û paxir/sifir çêdikirin û ew kanza bi awayê xwe yê xwezayî dihatin bikaranîn.
Hin amûrên giştî yên ku heta domahiya serdema bronzê hatine çêkirin.
Serdema bronzê dewra navîn a Sîstema Periyodîk a sê beshî ye ku ji aliyê dîroknasê serdema kevnare Christian Jürgensen Thomsen ve hatiye amadekirin. Li gorî vê sîstemê dîroka zûkayî ya ewropî û medîteran‘ ji sê beshan pêk tê ku navên wan ‚serdema kevirî, serdema bronzî û serdema hesinî ye.
Navê „serdema bronzê“ di sala 1836ê de cara ewil di rojnameyeke muzeyan de ji aliyê dîroknasê danîmarkî Christian Jürgensen Thomsen ve hatiye bikaranîn.
Bastannas, wiha difikirin ku mirov di serdema bronzê de ji berê tertîptir bûn. Çunkî çêkirina amûrên kanza pir zor bû û hewcetî pê hin hunerwerî dibûn. Ev mirovên ku xwediyê van hunerweriyan bûn, ji mirovên din girîngtir bûn. Ev amûrên metal ên nû hate firotin an jî standin û bi vî awayî bazirganî di navbera mirovan de hate kirin.
Piştî çêkirina amûrên hesin, dawî li serdema bronzê hat û serdema hesinê dest pê kir. Sedema destpêkirina serdema hesinê ev bû ku dîtina pîl ji dîtina hesinê zortir bû. Sedema din jî amûrên sifir pir nerm bû û sûdmend nebûn.
Dîmenekê çandinî ya xelkê misirê.
Di serdema bronzê de xwirdeyên yawanî (direwîn) êdî parçeya girîng a diyetê nebûn. Çandinî di wexta sumeriyan de dest pê kiri bû.
Çandinî ji nêçîrvanî pirtir ji mirovan re destek didan.diramet, ji bo dan û standin û bikaranîna zivistanê, dikaribûn bên veşartin.
Xelkên mezopotamyayê ji bo axên çandinî yên kêrhatî di navbera xwe de şer kirin û bi vî awayî jî şahînşahî derketin holê. Piştî demeke kin xelkê misirê ku li geliyê Nîl ê berdar de dijîyan, gelheya xwe zêde kirin. Bi vî awayî jî ew hejmara şervanên xwe jî zêde kirin û ev hejmar ji bo berfirehkirina şahînşahê sê qat ji şahînşahê sumeriyan zêde bûn.
Li Sumerê ceh dirameta yekem bû. Li ber ceh genim, sêv, tirî û xurme jî dihatin gihandin. Çandiniya mezopotamyayê ji aliyê çemên dîcle û firatê ve dihatin sînordarkirin û destekirin. Sêlav ji berfên ku di serê bihar û havînê de li ser çiyayên bakurê kurdistanê dibariyan, pêk dihatin.
Mêşin û bizin bi giştî ji bo goşt, şîr, rûn û pênîrê hatin kêdîkirin. Bajerê mezin yê bi navê Ur qadekê nêzîkî 50 hektarî cih digirtin.Ew xwediyê 10.000 ajalê bûn. Gelheya bajarê 6.000 kes bûn û hêza karkirinê ya 3.000 kesî yê wê jî hebûn. Digel vê jî xakeke 3.000 donimî ya şarê Ur çandî bû.
Tampere (bi swêdî "Tammerfors") bajarek e li rojavaya Fînlendayê.
Li dawiya sala 2016an 225 485 kes li Tampere dijiyan.
Xalid bin Yezîd, kîmyagerê ereb e di sala 708an de mir. Torinê Muawiye ye.
Xalid bin Yezîd ji piçûktiya xwe de ji kîmyayê heskiriye, piştî Yezîd xwest ku bibe xelife, dema ku nebû xelîfe wî jî xwe bi temamî da ser kîmyayê.
Sifir (0'") ji navê latînî "nullus" tê. Ew li navberê -1 û 1 ye. Sifir kane li nav komê hejmarên xwezayî be, bes pir dibêjin, ew ne raste. Li zimanê erebî hejmarê sifir "۰" e.
Berê xelk vê sifirê hesabdikirin. Loma li hejmarên romî da ew tine. Li salê 300 berî mîlad li Hindistanê jî sifir hatiye "çêkirin". Wergî kirin çima wana dîn, pir çêtine hejmarên mezin vê tişta binîvîsînin.
Yên pêşî sifir vedîtin ne hindî bûn. Babîliyan û aztêkan berî wan bi gelekî sifir nas kirine. Lêbelê bi saya serê sîstema jimartinên dehyekî (decimal numeration system) ya hindî dilîve bi dest ket, da ko bi rêk û pêkî lêkolîn li ser sifirê bêne çêkirin. Di destpêkê de ji bo jimartinê tilî hebûn. Dema mirov hemû tiliyê destekî xwe dijimartin, berdewam dikir tiliyên destê din jî dijimartin û carnan tiliyên piyên xwe jî bi wan re dijimartin. Tê behwerkirin ji ber vê be ko di çanda piraniya gelan de jimara pênc, deh yan jî bîst bûye bingeha sîstema jimartinê. Bi gotineke din mirovan jimar dikirine komikne pêncepênc, dehdeh yan jî bîstebîst. Ta roja îro hê jî gelek caran em rojan yan firaxan pêncepên dijimêrin. Bi demê re hin bi hin sîstema jimartinê bedewtir dibû. Hê ji sala 2000an ve BZ li Babil mirovan sîstemeke rêzê, ya xwedî binke 60 ji bo nivîsandina jimaran, vedîtin. Li gor cihê jimarê di rêzê de ew dibû xwedî hêzeke binke 60. Ji bo bête nîşankirin ko cihek vala maye, û da mirov jimaran tevlî hev neke, weke nimûne jimara 601 û 61, nîşaneke taybetî hate danîn – ew nîşan weke du singikan bû û ew sifira pêşî bû di dîroka cîhanê de. Sifira pêşî bû di dîroka cîhanê de, ew berî çar hezar sal hatiye vedîtin, ew weke du singikan bû. Bê ko haya wan ji babiliyan hebe indiyanên Maya jî li Guatemala sîstemeke rêzê, ya binke (bi piranî bû) 20 ji bo nivîsandina jimaran, vedîtin. Sifira wan di rengê sedefê de bû. Piştre hindî hatin. Wan di destpêka heyamên navîn de sîstema xwe ya rêza jimartinên dehyekî çêkirin. Ew sîstem ji jimarên 1 - 9an bû û ji xalekê yan bazinekî piçûk bû. Ew bazin sifireke bi rastî bû, wê cihê vala dida nîşankirin. Çavkaniya dîrokî ya herî kevn, ko tê de basa sifira hindiyan tê kirin, digehe bîrkarê (mathematician) navdar Ebû Cafer Muhemed kurê Mûsayê Xewarizmî (Ew faris bû lê bi erebî dinivîsand, jiyana wî di nav salên 780-850 de bû). Ew li ser sîstema jimartinê ya hindiyan dinivîse: ”… dema piştî jihevbirinê tiştek nemêne, hingî bazinekî piçûk tê nivîsandin da li cih vala be.” Ereban ev sîstem girtin û hêdî hêdî di riya Spanya re geha Ewropa. Îro ew li seranserî dinyayê tê bikaranîn, lê şêweyê wê hinekî hate guhertin, ew bazinkê piçûk bû xelekeke durist. Hindiya digotine sifirê sunya-bindû, wateya wê jî ”xala vala” ye. Ereban ew nav wergerandin û navê el-sifir lê kirin, wateya wê jî ”vala” ye. Zêroya fransî û îngilîzî ji sifira erebî hatiye. Bêjeya sifir di zimanê swêdî de wate xwe ya kevn winda kiriye, êdî sifir bûye nîşana hemû jimaran. Zû hate xuyakirin ko sîstema jimartinên dehyekî ya hindî ji hemû sîstemên din baştir e, lê li Ewropayê ew zû bi ser neket. Sedem jî ew bû ko mirov di bazar û karûbarên bankan de ji sextekariyan ditirsa. Gelekî hesan bû mirov sifirekê li dawiya jimaran deyne, bazinekî piçûk dikarîbû jimarê deh caran mezintir bike. Ji bilî wê jî eger defterdarekî dilbijiya perên bêhtir kiribana, wî dikarîbû hesanî bi çivekê jimara sifirê bike şeş yan neh. Ji ber wê demeke dirêj li gor qanûnên şaredariyên îtalî divabû di nivîsandinê de jimarên romayî bêne bikarnîn. Ji bilê wê jî, da titişt bi ser ve nebe, mirov di dawiya jimarên romayî de kevanek datanî (nimûne 27 = XXVIJ), wek çawa mirov di kar û barên bankan de jimaran bi tîpan dinivîse û navê peran li dideyne ”kron”. Vê ta sedsala 1500î dirêj kir, ji nû êdî sîstema jimartinên hindî bi tevayî cihê xwe li Ewropayê girt. Derket ko sifir, bi dilşadiya bîrkaran, xwedî rêzek xisletên balkêş e, ew xislet berê nenas bûn û îro sûd ji wan tê girtin. Eger mirov sifirê li jimarekê zêde bike yan jê bibe encam dîse jimara destpêkê ye (x + 0 = 0, x - 0 = 0). Mirov hêza kîjan jimarê bike sifir encam dibe yek. Lê eger mirov jimarekê li sifirê dabeş bike (Ew yek rengê her mamostayê bîrkariyê spîçolkî dike) encam digehe nemayê.
Feylesûfan yekcar texmîn nedikirin ko ev encam derkevin. Hate xuyakirin ko gelek hevşêweyî di nav netiştî de û di nav nemayê de hene. Di cîhana jimaran de û li der ve di gerdûna herî bêpîvan de ew herdû, sifir û nema, jimarên herî dijwar in.
Aldous Huxley, nivîskar, li gor dilê xwe jimar li sifirê dabeş dikirin.
Aldous Huxley, nivîskarê "Brave New World" (Cîhana Nû ya Wêrek), dinivîse: ”Win hevkêşa M/0 = ∞ (ta nemayê, bêdawîtî) nas dikin. De baş e, çima em wê hevkêşê bi awayekî din nenivîsin. Va ye der dikeve ko M = ∞ x 0. Wateya wê ev e, ko jimareke rast û erênî derencama sifir û nemayê ye. Gelo ev dernaxe ko gerdûneke bêdawî dikare ji netiştekî bête afirandin?”
Di rastiyê de ramana afirandin ji netiştekî, "creatio ex nihilo", ramaneke bingehîn e di nav cîhana dîtinên olî yên cihû û filehan de. Di van dehsalên dawî de gerdûnzanan jî ew raman birine nav lêkolînên xwe.
Vê mijarê û gelek mijarên din mirov dikare di pirtûka "The Book of Nothing" (Pirtûka Netiştekî) de bixwêne.
Nestûlus an Mihemed îbn Ebdullah Nestûlus yek ji stêrnas û hostayê astrolabê yê sedsala 10'an e. Bi xwe di bandora Xwarezmî de maye. Stêrnasa jin Meryem el-Îcliye ji di bin bandora wî de maye.
Ji bo jiyana wî zêde agahî tuneye, li gorî Sîczî misilman e, li gorî hin dîroknasan ji navberka wî dişive yewnaniyana.
Mehmûd Onder (z. 1952, Amed, Bakurê Kurdistanê – m. 31 kanûna mezin 2017, Kopenhag, Danîmarka), rojnamevan û xebatkarê çapemeniya kurdî bû.
Ew di sala 1952an de li taxa Elîpaşayê ya Amedê hatiye dinyayê û zaroktiya wî li wir derbas bû. Pişt re di destpêka 1970î de bû şoreşger û wî doza sosyalîzm, kurd û Kurdistanê nas kir. Piştî darbeya 12ê îlonê 1980’î hat desteserkirin û piştî çend carên binçavkirin û îşkenceyên giran, weke bi hezaran şoreşgeran, ew jî çû derveyî welêt.
Dû re li Ewropayê di gelek televîzyonên kurdî (MED TV, Medya TV, Roj TV, Stêrk TV û Ronahî TV) de wekî pêşkêşvan dixebitî. Dibêjin Onder yek ji sembolên çapemeniya kurdî bû.
Niha çend sal e ew bi nexweşiya pençeşêrê (kanser) ket û ev demeke dirêj bû li nexweşxaniyeke Kopenhaga Danîmarkayê dihat dermankirin.
Di 31ê kanûna mezin a 2017an de rojnamevanê kurd Mehmûd Onder çû ber dilovaniya Xwedê.
Cemal Batun, rojnamevanek navdar ê kurd e. Ew 21ê meha îlonê 1963an li bajarê Nisêbînê hatiye dinê.
Sala 1987an zanîngeha Rojnamevaniyê ya Uniwersiteya Sofyayê (Bulgaristan) qedandiye. Di sala 1986an de li Rojnameya Otechestven Front a bulgarî, berpirsiyariya beşek ji Rojhilata Navîn, Tirkiye û Pirsa Kurd kiriye. Di heman salan de di rojnameya Kurdistan Press de nivîsên wî derketin e. Sala 1989an hatiye Swêdê û heman salê di redaksiyona kovara Demokrat de cîh girtiye. Sala 1990an bûye endamê redaksiyona kovara Berbang organa federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê. Sala 1993an bûye nivîskarek sereke yê kovara Hevdem.
Her di salên 1990an de pirtûkên wî "Şerê Kendavê û Kurd" (li gel Amed Tigris û Paşa Uzun), wergera wî "Mitolojiyên Mezopotamya" hatine çapkirin. Di sala 2001ê de, di Radyoya Swêdê beşa kurdî de, dest bi xebatê kiriye. Di heman salan de, di televizyona Swêdê de UR rêzebernameyên wî ji bo zarokên kurd, bi zimanê kurmancî hatine weşandin. Di sala 2006an de derbasî Rojhilat TV bû ye û berpirsiyariya beşa kurmancî kiriye. Sala 2010an xebata xwe di ASOsat TV de berdewam kiriye.
Di salên destpêkî ya 2000an de pirtûkên wî berhevkarî ya "Barzanî" û pirtûka bi zimanê bulgarî "Sinat na Slantseto" (Lawê Rojê) hatine weşandin. Herweha berpirsiyariya kovara Dengê Bakur kiriye. Di sala 2011an de bernameya "Ronahî" di Barada TV de pêşkeş kiriye. Herweha di gelek kovar, rojname û malparên internetî de nivîsandiye. Wekî: Insiyatîf, Rojeva Kurd, Rastî û hwd. Di sala 2016an de di Kurdistan24 de dest bi bêjerî û birêvebiriya bernamayê kiriye.
Yusuf Aslan, di sala 1947an de li gundekî Yozgadê hate dinê. Hindekariya xwe ya navîn li dorhêleke oldar û antî-komînîst qedand. Di sala 1966an de ket ODTUyê. Hîna saleke wî neqediya bû tevlî kulûba ramanên sosyalîst a ODTUyê bû, di nava Dev-Genç de dest bi xebatan kir. Piştî vê demê destpêkê di dibistana amadekariyê de paşê jî li fakulteya Endezyartiyê de di rêxistina çalakiyên boykotê û dagirkirina ODTUyê de yek ji pêşengên zîrek bû.
Çalakiya ku destpêkê jê hate darizandin, şewitandina wesayeta sefîrê Amerîka û ajanê CIA Commer bû. Di sala 1969an de tevî hevalên xwe çû Filistînê. Li vê derê fêrî pîlotiya helîkopter û balafiran bû. Ji traktorê bigir heta helîkopterê hemû cûreyên wesayetan bi hostatiyeke mezin bi kar dianî. Di sala 1970yî de tevî Yusuf Aslan û Deniz Gezmiş dema diçû tevlî koma gerîla ya li çiyayên Nûrhakê bibe li Şarkişlaya Sêwasê birîndar hate girtin. Li dadgehên rêvebiriya awerte hate darizandin. Di 6ê gulana 1972an de tevî Deniz Gezmiş û Huseyîn Înan hate dardekirin.
Gelenbevî Îsmaîl Efendî (z. 1730, Manisa - m. 1790 ?) matematîkzanê tirk ê osmaniyan bû.
Li Manisayê li qeza Gelenbeyê ji dayik bûye, Navê wî yê rastî Îsmaîl e. Wî bi zimanê erebî û zimanê tirkî nêzikî 30 berhem nivîsine.
Nîmetullah yan Şêx Nîmetullah (z. 1860, Rojhilata Kurdistanê - m. 1915, Hewlêr) zanistvanê kurd ê ku li ser mentiq, astrolojî û gramerê gelek berhem nivîsandin.
Di sala 1860an de li bajarê Sîneyê li gundê Hezarkaniyan ji dayik bûye. Kurrê Şêx Ebdulkerîmê Merdûhî ye, ji malbateke kurd yên alim û zanayar tê. Şêx Nîmetullah perwerdehiya xwe pêşiyê li cem bavê xwe standiye, piştî wefata bavê xwe jî çûye cem Reîs el-Ulema Şêx Ebdulqadir li wir Quranê ji ber kiriye. Di mescîda Darul Îhsan de pirtûkên fiqihê xwendiye piştî wextan jî bi apê xwe re ji Erdelanê diçe li  Silêmaniyê bi cîh dibe. Şêx Nîmetullah piştî mirina apê xwe ijar diçe Stembolê û cardin ji wêderê tê Hewlêrê di temenê xweyê 55 saliyê de wefat dike.
Îbn Kec an Îbn Geç yan jî navê rastî  Yûsifê Ehmed bi dirêjî Yûsif bin Ehmed bin Kec Ebu'l-Qasim el-Qadî  (erebî: يوسف بن أحمد بن كج أبو القاسم القاضي) alimekî kurd e lê zêde agahî li ser jiyana wî tuneye, bi texmînî di sedsala 10an 11an de jiyaye. Îbn Kec bi koka xwe ji Dînewerê ye.
Mihemed Emîn Zekî jî di berhema xwe de behsa wî kiriye.
Şêx Hesen an bi navê naskirî Kurdî Îmadî bixwe ji kîjan bajarêye nayê zanîn lê di sala 1622an de hatiye Sûriyê bajarê Şamê li nêzikê Medreseya Zahîriyeyê sekiniye û li wêderê ders daye telebeyan. Şêx Hesen di tefsîr, fiqih û felsefeyê de weke behr bû, gelek pirtûkên wî yên hêja hebûn pêşiya mirina xwe wesêt kiriye gotiye "Dema Ez mirim pirtûkên min bidin zanistvanan".
Şêx Hesen di sala 1638an de wefat dike û di goristana Feradîs de veşartine.
Emîn Fewzî an "Emîn Fewzî Beg" (jdb. 1862, Silêmaniye - m. 1928 Stembol) zanistvanê kurd yê sedsala 19an û 20an e ku li ser felsefe, matematîk û fizîk xebitiye.
Emîn Fewzî sala 1862an de li Silêmaniyê ji dayîk bûye. Demek di Artêşa Osmaniyan de jî xebitiye. Zanistvanek pir mezin bû li ser matematîk, fizik, kimya, felsefe û wêjeyê gelek berhem nivîsand. Bi fikr û ramanên xwe yên li ser fen û wêjeyê gelek ateîstan kerr kiriye. Ji bo heca xwe çûye Mekeyê jî, û ji wêderê çûye Hindistanê jî geriyaye. Piştî wextan çûye Viyana û Parîsê jî geriyaye. Emîn Fewzî di sala 1928an de nexweş dikeve û li Stembolê wefat dike.
Şêx Rizayê Talebanî di helbestek xwe de besna wî daye.
Mele Ebdulwecîd (jdb. ? Meşhed; m. 1434, Kütahya) zanayê stêrnasî, hedîs, tefsîr û fiqihê ye ku bi koka xwe ji Meşhedê ye.
Ji herêma Xorasanê koçî Anadoluyê kiriye di medreseya Umur Beg de xebitiye. Tirba wî jî di hundirê medresê de ye.
Muhemmedê Qeredaxî yan jî Mele Mihemedê Qeredaxî (z. 1798, Silêmaniye, Qeredax - m. 1864 Qeredax) zimannas, mentiqvan û matematîknasê kurd yê sedsala19'an e.
Muhemmed Qeredaxî di sala 1798an de li Başûrê Kurdistanê li bajarê Silêmaniyê li gundê Qeredaxê ji dayik bûye. Perwerdehiya xwe ya pêşîn li vê bajarê girtiye piştî wextan çûye gundê Mertegeyê li cem Mele Ebdulxefûr el-Mertegî perwerdehiya mentiq,  wêje û gramerê girtiye. Perwerdehiya xwe ya fiqih û tefsîrê jî li cem Şêx Ebduletîf Berzencî girtiye. Paşê çûye Helebê li cem Şêx Ebdullah perwerdehiya kelamê girtiye. Destûrnameya xwe jî  ji Mewlana Şêx Halid girtiye. heta dawiya temenê xwe gelek pirtûk nivîsiye sala 1864an de cîhê ku lê ji dayik bûye li Qeredaxê wefat kiriye.
Îbrahîm Kaypakkaya şoreşger û sazûmankarê ML bû.
Kaypakkaya di sala 1949'an de li Alaca ya ser bi Çorûmê hate dinê. Malbata wî, bi aslê xwe malbatekdersimî ya ku ji komkujiyên dersimê filitîya û hatîya goçkirin li rojavayê tirkiya. Sazûmankarê ML'ê ye. Li dibistana mamostetî ya Hasanoğlan, dibistana Çapa ya mamostetiya bilind û Zakoya Stenbolê, fakûlteya fen beşa matematîk-fîzîkê xwand. Di sala 1968'an de bû endamê TÎP'ê yê Eminönüyê. Di desteya weşanê ya kovarên Ant û Çepa Tirk de cih girt. Tevlî çalakiyên protestoya fîloya 6'emîn a Amerîkayê bû. Di nîqaşên MDD-SD de destpêkê tezên SD, paşê jî tezên MDD pejirand. Ji TÎP'ê hate derxistin. Paşê di nav rêxistina PDA-TİİKP ku bi pêşengiya Doğu Perinçek hatibû damezirandin de cih girt. Ji vê tevgerê cihê bû û tevî hevalên xwe tevgera TKP/ML saz kir. Di 24'ê Çileya 1973'an de li çoltera Dersimê hate girtin. Sê meh û nîvan di bin çavan de ma. Di 18'ê Gulana 1973'an de li Amedê dema di binçav de bû bi êşkenceyê hate kuştin.
"Min di nava tekoşîna xortan de riya şoreşê hilbijart".
Îbrahîm Kaypakkaya got: "Min wek kurek ji malbatekê hêjar, di dibistana Hasanoğlan İlköğretmen de 6 sal xwendiye. Ji ber ku ez şagirtek jîr bûm, ez rêkirime dibistana bilind ya mamosteyî (Yüksek Öğretmen Okulu). Piştî salek perwerdehiyê çûm dibistana bilind ya Çapa Yüksek Öğretmen Okulu û herwiha ez ketime dibistana İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesiyê.
Ji wê demê ve ez ketime nav çalakiyên xortan yên şoreşgerî û demokratîk, û min ramanên xwe yên şoreşgerî pêşde bir. Di sala 1967 de min û 9 hevalên xwe ve kluba ramanê ya Çapa yê (Çapa Fikir Kulübü) ava kir. Di wê demê de ez beşdarê hemû kombûn û çalakiyên Federasyona Kluba Ramanan (FKF) û wek endamê TIP bûme.
Sala 1968 de ji aliyê rêveberên paşverû yên dibistanê ve, ji dibistanê hatime jê dûr kirin. Û di gel hemû giliyên min ve jî, ji ber rêveberiyek faşîst, raman û çalakiyên min wek sedema jê dûrkirina min hat nîşan dan.
Wek ku tê bîra min di wê demê de beşdarbûna min yên çalakiyên wek xwenîşandana li dijê Nato, Filoya Amerika ya 6, û xebata min ya şeva Hozanên Gel de, belavkirina belavokan û meşên karkeran zerar dabû shagirtiya min. Heçku ev çalakiyên han, karên kesên ku ji welatê xwe, gelê xwe hez dikin, ji bo riya raman û baweriyên xwe xwedi berpirsiyariyan e".
Li ser felsefeya dîrokê, navê pirtûka nivîskarê kurdî Abdusamet Yigit a. Pirtûk wê, weke pirtûkek felsefî û teorîkî a li ser têgihiştin û zanîna dîrokê bê. Di pirtûkê de wê, nêzîkatîya li dirokê, raman û felsefeyên di derbarê dîrokê re wê werina analîz kirin. Mirov çawa dikarê dîrokê hilde li dest, şêwa û rengên nivîsandina dîrokê çi na û çawa na wê, li ser wê bisekinê. Di pirtûkê de wê, fahmkirina dîrokê û weke felsefeyekê hildana li dest wê, bê hildan li dest.
Di roja me de mirov, çawa dikarê dîrokê hilde li dest? Ji çi re mirov, dikarê bêjê dîrok? Wê li ser wê bisekinê. Fahmkirina dîrokê wê, bi têgîhiştina wê re wê li ser wê bê sekin in. Di beşa dawî a pirtûkê de wê, li ser encamên rast nivîsandin û ango rast ne nivîsandina dîrokê wê bê sekin in.
Di destpêka pirtûkê de wê, di derbarê felsefeya dîrokê de wê, ev wê bê hanîn li ser ziman. "Li vir, divê ku mirov vê yekê jî wê werênê li ser ziman ku wê zanîna dîrokê wê bi demê re wê li ser serborîyên jîyanî û xwezayî re wê xwe bi afirênê. Serborîyên jîyanî ên weke bi zindîyan û hwd re wê mejûya wan ya bi temenî wê werênê li ser ziman û wê ev wê, dîroka wan ya ku wan derbaskirîya bê. Lê ya xwezayê jî wê, mirov dikarê wê bi dîroka xwezayê re wê werênê li ser ziman. Di mantiqê wê de wê, her tişta ku ew heya wê, xwediyê temenekê û ankû pêvajoyek jîyanî bê. Ev jî wê mejû û dîroka wê bê. Mejû wê di nava têgîna dîrokê de wê, ew weke têgîna ji destpêkê û heta dawîya hebûnê a bi serborîya wê re wê, werênê li ser ziman. Di vê çerçoveyê de wê mejû wê, di derbarê jîyankirina tiştê de wê xwediyê wate û heyînê bê. Di derbarê zindîyan de wê xwediyê heman wate û heyînê bê. Wê wan wê werênê li ser ziman. Hişmendîya bi zanîna dîrokê re wê, di nava jîyanê de wê di derbarê pêşveçûnên jîyanî ên civakî û xwezayî de wê, temenê aqile me yê ku ew pêşdikeve bê. Her wusa mirov dikarê vê yekê jî wê werênê li ser ziman ku wê têgîna aqilê me wê, weke rewşek me di derbarê mejûya tiştê de wê bigihênê zanîna dîrokê." Ji rûpelê 78an ê pirtûkê hatiya girtin>.
Avhewa an jî Avûhewa, nîvekiya bûyerên meteorolojîk ên wekî germahî, xenam (nem), pestoya mehwayî (pestoya atmosferîk), ba, şilî ye ku li cihekî bi salan tê çavdêrîkirin. Avhewa ji rewşa hewayê cuda ye. Hewa di nava hefteyek de diguhere belam avhewa bi salan nayê guhertin.
Hêlîpan, cih û bilindayî avhewaya cihekî karin biguherînin. Okyanûs û qadên ava mezin jî di nîşankirina avhewaya cihekî de roleke girîng digire. Avhewa bi giştî li gorî germahî û şiliyê tên senifandin. Senifandina herî pir tê bikaranîn, senifandina avhewayê ya "Köppen" e ku cara yekem ji aliyê Wladimir Köppen ve hatiye çêkirin.
Avhewa piştî demeke dirêj karin biguherin. Îstatîstîkên îroyîn didin xuyakirin ku di van salên dawî de cîhan ji berê germtir bûye. Bi vî awayî jî avhewa diguherin. Sedema vê guhertina germahiyê jî li gorî naseran germbûna kadî ("global warming") e.
Ji avhewaya herêmekê re navên wekî hênkayî, dihm, sar, ziwa, tundra, tropîkal, ekvatoral, savan û hwd tê dayîn.
Erif Xelîl ê Mihemd ê Murşid ê Ehmed ê Hec Qedûr ê Bejûj ê Mirano ê Mezyano, rojnamevanê kurd e ku di nava kar û xebata siyasî û rojnamevaniyê de, bi navê Hozan Efrînî û carna Hozan Xelîl tê naskirin. Di sala 25ê tebaxa 1970ê de, li gundê Miskê Jêrîn ya ser bi navçeya Cindirêsa Kantona Efrînê li Rojavayê Kurdistanê di hembêza malbateke welatparêz û fedakar hatiye dinê û çavên xwe li jiyanê vekirî.
Li dibistana gundê Miskê û pişt re jî li navendiya Cindirêsê û pişt re jî li navendiya Mazin Dabakh ya Aleppo (Heleb)ê dixwîne û xwendina xwe bi dawî nake û peywendî bi rêzên tevgera azadiya Kurdistanê ve dike û bi germî li gel rêxistinan bi awayekî aktîvana di kar û çalakiyan de berdewam dike.
Leşkeriya neçar û têkelîkirina bi tevgera kurdî re.
Di sala 1989an de, diçe xizmeta leşkeriya neçar ya Sûriyê li Libnanê di bajarê Baalbek de, di wê derê de, derfet ji kar û xebata wî re zêdetir dibe û peywendiyên xwe ên rêxistin û siyasî kurdî berferehtir û bihêztir dike û wek xebatkarekî pir çalak dikeve nava xebata siyasî ya tevgera azadiya Kurdistanê û gelek caran beşdarî çalakiyên cur bi cur ên derbarê maf û azadiyên gelê kurd û Kurdistanê dikir heya sala 1992an ku xizmeta leşkeriya Sûrî bi dawî kir.
Tevlêbûna fermî ji tevgera kurdî re.
Di 15ê gulana 1992an de, Hozan Efrînî bi fermî têkelî bi rêzên xebata Tevgera Azadiya Neteweyî Kurdistanê re dike. Ji sala 1992an ve ku bi awayekî fermî dest ji jiyana mal û jiyana xweyî berdide û tevlî rêzên Tevgera Rizgariya Neteweyî ya Kurdan dibe û heya tebaxa 2004an dirêjahiyê bi kar û xebatên xwe dide.
Fêrbûna nivîs û xwendina zimanê zikmakî.
Di sala 1992an de, bi riya van kesna fêrî zimanê kurdî bû, xalên xwe yên nemir Bekir û Xelîl Hesen Elî ji gundê Keferdela jorîn û bi riya helbestvanê kurd ê Efrînî nemir Bavê Welat ku ew jî ji Keferdela Jorîn bû, xwe fêrî rêzmanê kurdî latînî kiribû, sûdeke pir mezin ji xalê xwe yê nemir û ji helbestvan ê nemir Bavê Welat girtibû.
Pişt re jî, dema ku tevlî xebata tevgera rizgarîxwaza kurdî dibe, ji bo bihêzkirin û serrastkirina rêzman û wêjeya kurdî a resen, beşdarî perwerdeya zimanê kurdî li taxa Şêx Meqsûd û Eşrefiyeyê dibe, piştî bi dawîbûna perwerdeyê, ew wek mamoste dest bi karên dayîna waneyên kurdî ji bo komên kadro û cebhewiyên û ciwan û zarokên kurdî xebatkarên navxweyî ku di xebata nava gel dikirin.
1992 derbasî xolên perwerdeyê zimanî kurdî dibe.
Efrînî dibêje, "Dema ku min di sala 1992"an de perwerdeya zimanê kurdî bi serkeftî bi dawîkir, pişt re jî, ez wek mamosteyê zimanê kurdî hatim destnîşankirin. Êdî pişt re min waneyên perwerdeya zimanê kurdî, ji bo komên zimanê kurdî dest bi kar kir û bi serkeftî jî derbas kir."
Her weha Efrînî di dirêjahiya gotinên xwe de, wiha dibêje, "Xalê min Xelîl ê nemir û her weha xalê min Bekir ê nemir, her du wek mamosteyên min bû, bi taybetî di warê hendan û destekdayînê de, gelek xweşhaliya xwe ji min re anîn ser ziman û herdukan bi awayekî geşbînî ez hendam û ji bo dirêjedayîn bi zimanê kurdî tako di pêşerojê de, ez xizmetekî di wê barê de ji bo dewlemendkirina ziman û çanda netewaya kurdî bikim."
Li gor axiftinên Efrînî ku Xalê wî Bekir ê ku çû ser dilovvaniya Xwedayê xwe, xwendin û nivîsa xwe ya zimanê kurdî latînî pir baş bû ye. Her weha zimanê kurdî yê xalê wî ê ku di sala 2009an de koça dawî kiribû Xelîl bavê Ocalan jî her wusa bû.
Her du xalên wî û helbestvan Bavê Welat mamosteyên Efrînî bûn.
Efrînî dibêje, "Ew herduk ligel helbestvanê nemir Bavê Welat ê ji gundê Keferdelê Jorîn, hender û destekvanên min di warê pêşxistina zimanê kurdî de bûn."
Helbestvanê nemir Bavê Welat, yek ji kesayetiyên herî çalak di warê pêşxistina zimanê kurdî de bû. Ew xalê xalojina min Almaz xwîşka siyasetmedar û damezrênerê tevgera kurdî li Rojavayê Kurdistanê Dr. Xelîl Abdula ye.
Nemir Bavê Welat jî alkariya min pir kir bi taybetî di barê rêzmanê zimanê kurdî de. Ez henderî helbestan jî kirim û ji ber wê jî min çendîn helbest bi zimanê kurdî amadekirin û niha jî ez hewildidim ku bikim pirtûk. Ji ber wê jî, dema ku ez li Eşrefiyê û taxa Muxaberata tevlî xolên perwerdeya kurdî bûm, min dikarî di asta baş de derbas bibim û pişt re jî we mamosteya imanê kurdî omên ziman birêve bibim. Ji ber wê jî ez heya niha jî girîngî bi zimanê kurdî didim û iha min pirtûkek derbarê Rojavayê Kurdistanê de amadekiriye tako di demên pêş de drbaî çapê bikim.
Veguhertina awaya xebatê.
Her weha di dawiya 2004an de, piştî derketina nakokî û aloziyan ligel hinek ji serkirdeyên Tevgerê, Efrînî neçar dibe dest ji xebata pîroz berde û berê xebata xwe bide bi xebatên sivîlî û rojnamegerî û niha jî di nava kar û xebatên rojnamgerî û nivîskarî û rêxistinên sivîlî berdewam e.
Rojnameya Aso ya ser bi saziya Xendanê.
Di sala 2005an de, bi fermî wek peyamnêrek û rojnamevanek di Rojnameya Aso ya girêdayî saziya Xendanê ya çap û weşanê ku li bajarê Silêmaniyê derdiket dixebitî. Efrînî li wir piştî ezmûnkirin û teqîkirina bi têwrî û kirdarî, ji aliyê komîteya destnîşankirina peyamnêran ve, hate pejirandin û bi fermî wek peyamnêr û şopênerê karûbarên Bakur û Rojavayê Kurdistanê, dest bi kar dike.
Di rojnameya Aso de, gelek hevpeyvînên girîng ligel serok û sekreter û endamên serkirdeyetî û politburoyên piraniya partiyên Rojavayê Kurdisdtanê û Bakurê Kurdistanê saz kiriye û rojena jî nûçeyên derbarê fişar û êrişên rêjîma Sûrî li ser aliyên kurdî çi bi nûçe û çi bi raportên nûçeyî diweşand.
Hevpeyvîna Efrînî li gel helbestvanê nemir Şêrko Bêkes
Fişara aliyên kurdî li ser Aso û deskişandina Efrînî ji xebata rojnameya Aso.
Her weha Ji 2005 heya dawiya sala 2009an di kar û xebata Rojnameya Aso de berdewam dibe. Lê ji ber fişarên hinek ji Partiyên Kurdên Rojavayê Kurdistanê bi serkêşiya nûnerê Partiyên Rojavayê û berdewamkirina wan part û aliyan li gilîkirin û dijayetîkirinên li hemberî xebata rojnamegeriya Efrînî di rojnameya Aso de, bi taybet piştî ku xebatên xwe li dijî reftarên şovenîst ên rêjîma Sûrî bihêz kir.
Her weha û çend carekê jî, di rojnameya Aso de, bi awayekî fermî daxuyanî ji aliyê Mesûd Kobanê ve hatibû weşandin ku tê de daxwaza destpêkirina şerê çekdarî li dijî rêjîma Baesê kiribû.
Her weha di encamê de, sernûserê Aso Arif Qurbanî ji Efrînî daxwaz dike ku dest ji rojnameya Aso berde û li ser malpera Xendanê beşê kurmancî de bixebite tako fişarên partiyên kurdên Rojava li ser saziya wan bête sivikkirin. Lê ji bo wê karî, Efrînî bi pêşniyara wî razî nabe, li gor Efrînî ku ew aliyên Rojavayê Kurdistanê bi zanebûn giliyan li dijî wî tomar dikin, çendîn car ji aliyê serkirdeyên partiyên Rojavayê Kurdistanê ve hatibû rexnekirin ku ziman û pênûsa wî li ser rêjîma Sûrî pir tûje û nivîsên wî yên li dijî siyaset û reftarên rêjîma Sûrî dibe sedema ku li Rojavayê Kurdistanê rêjîm fişarê bixe ser karê wan û rewşa wan têk diçe û nerihetî ji wan re derdikeve. Hozan Efrînî neçar dibe ku dest ji rojnameya Aso û saziya Xendanê bi giştî berde û destjikarberdana xwe pêşkêş rêvebriya saziya Xendanê dike û ji saziyê derdikeve.
Livîn Press.
Di saa 2008-2009`an di kovara Livîn de jî dixebitî, di barê raportên li ser Rojavayê Kurdistanê de, kar dikir û bi awayekî pir çalak dikarî siyaseta rêjîma Sûrî ya ku di navbera erebên Suna û Elewiyan de hevparkiribûn û proje ş armanc û kiriyarên aliyên ku bêhtir dijheyatiya doza kurdî dikirin aşkire bikireye û rastiyên heye ji bo jinabirina doza kurd li ber çavên ragihandina cîhanê zelal dikir û rizwa dikir.,
Rojnameya Çavdêr.
Efrînî ji sala 2006`an ve wek nivîskar û raportger di rojnameya Çavdêr de, xebat berdewam dikir û heya niha jî tê de berdewame.
Nivîsên Efrînî heya 2011`an li ser Bakur û Rojavayê Kurdistanê bûn, lê piştî destpêkirina buyer û aloziyên li Sûriye, êdî hemû erk û nivîs û rapor û hevpeyvînên wî, di der bar ê Sûriye bi giştî û Rojavayê Kurdistanê bi taybetî ye.
Fişarên rêjîma Sûrî li ser malbata Efrînî.
Ji ber ku di heman demê de, li Rojavayê Kuridstanê fişareke mezin li ser malbata wî hebû û rojana birayê wî Ebdurihman Xelîl Murşid bangî,a baregehên ewlekariya xwe dikirin û gef lê dikirin ku berê jî bi dehan caran hatibû girtin û di zîndan de hatibû eşkencedan.
Wek tê zanîn ku gelek caran ew dixistin jêr fişarê û jê re digotin agahî ji me re tên ku birayê te Hozan Efrînî di zaziyên rojnamegeriya Amerîkî de dixebite û ew karê ku dike gelek metirsiye li ser ewlehiya nîştimanî ya Sûrî.
Astangiyên li ser tomarkirina keçka Efrînî ya biçûk ji aliyê rêjîmê ve.
Her di heman demê de, keçkeke hevîjna wî li Efrînê bi navê Vejîn jidayîk dibe, ango di roja 13-11-2008`an, lê ji aliyê rêjîma Sûriyê ve nehate tomar kirin û her çiqas hewildan jî hatin kirin û bi taybetî ji aliyê nusîngeha peywendiyên Yekîtiya Nîştimanî ya Kuridstanê ve li Şamê berdewamî hebû, lê ew hewldan bi ser neket û wek Efrînî di nivîseke xwe de nisiye û wiha dibêje; Nemir Salah Berwerî ji min re got rewşa te aloze û îstîxbarata rêjîmê ji me re bi zelalî got ku Hozan Efrînî li cem me wek AFYONê ye û em li wî digerin û pêwîste ku ew were û xwe radestî ewlehiya siyasî bike.
Ji ber wê jî, Berwarî ji Efrînî re dibêje tu hawil bide zarokê xwe bi qaçaxî derbasî Herêma Kurdistanê bike tako metirsî li ser nemîne û ew pirsgirêk bi wê rengî çareser bibe.
Li KNN dest bi kar kir.
Piştî ku dest ji karê Rojnameya Aso berda, li kampaniya Wuşe di kenala KNNê de, ku ji aliyê serkirdeyê kurd yê mezin û navdar Newşîrwan Mistefa ve birêvbe diçû, dest bi kar dike heya şeş mehan û pişt re jî, li Mekteba Ragihandina Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê dest bi kar dike û di beşa kurmancî ya PUKmediayê de nûçesazî dike û heya niha jî her berdewam e.
Di sala 2006an bi fermî beşdarî xoleke perwerdeya rojnamegeriyê li Kerkûkê dike û bawernameyê bi dest dixe. Di sala 2007an de, careke din beşdarî xoleke rojnamegeriyê li bajarê Silêmaniyê dibe û bawernameyê bi dest dixe. Di heman sala 2007an de, beşdarî xoleke perwerdeya rojnamegeriyê li Peymangeha Birîtanî ya Şer û Aştî dike û bi serkeftî derbas dike. Di kovara Livîn-Siyaset-Xêzan-Xewin de û di rojnameyên Awêne û Çawdêr û hinek rojnameyên din yên bi zimanê kurdî zaraveya soranî. Ji sala 2006an ve endamê Sendîkeya Rojnamevanên Kurdistanê ye.
Serokê Komelaya Kurdî-Kenedî ya Mafên Mirovan.
Ji sala 2008`an ve bi riya netê, pewendî ligel rêveberên Komelaya Kenedî Kurdî ya Mafên Mirovan saz dike û wek peyamnêr bi wan re dixebite heya sala 2009`an, piştre ji ber girîngiya karûxebatên Efrînî di barên civaka sivîl de, rêveberiya Komeleya Kenedî ji Efrînî daxwaz dike ku şaxê Komeleyê li Herêma Kurdistanê bide saz kirin û ew wek serok hate dest nîşankirin û bi piştgiriya wezareta pîşesaziya Kenedayê, ew ji bo vekirina çaxa Komeleyê hate piştgirîkirin û nameyek fermî ji bo wezareta pîlansaziya hikûmeta Herêma Kurdistanê hate şandin. Hozan Afrînî ji sala 2009 heya 2013 bi fermî û bi piştgiriya welatê Kenedayê, wek serokê Komeleya Kenedî-Kurdî ya Mafên Mirovan li Êraq û Herêma Kurdistanê erkên xwe heya sala 1-6-2013 bi rêve biriye.
Lê ji ber sedemên ewlehiyê, xebata Komeleyê li Herêm û Êraqê hat rawestandin, lê ew rêxistin hîn jî bi fermî li ser navê wî tomarkirî ye û bi piştgiriya wezareta pîşesaziya Kenakeyê.
Vexwendina Efrînî ji aliyê parlemana Kurdistanê ve.
Vexwendina Hozan Efrînî wek serokê Komeleya Kenedî-Kurdî ya Mafên Mirovan li Herêma Kurdistanê û Êraqê ji aliyê parlemana Kurdistanê ve 2 caran pêkhat
Diserdana şandeya Komeleya Kenedî Kurdî ya Mafên Mirovan bi serokatiya Hozan Efrînî bo parlemana Kurdistanê ku bi awayekî fermî ji aliyê lîjneya mafên mirovan ve hatibû vexwendin, li ser rewşa penaberên kurd yên Rojava û Rojhilatê Kurdistanê û xwendekarên kurd yên Rojavayê Kurdistanê yên li Herêma Kurdistanê gotûbê hat kirin.
Şandeya Komeleya Kenedî-Kurdî Ya Mafên Mirovan ji aliyê rojnamevan Hozan Efrînî û serokê federesyona giştî ya penaberên Êraqê Arî Celal û nûnerê Komelaya Kenedî -Kurdî yê li Hewlêrê rêzdar Kemîran Şêxo ve pêkhatibû û ji aliyê serokê lîjneya mafên mirovan kak Salar Mehmûd û Xanim Viyan û Heja Silêman ve hatin pêşwazî kirin.
Di wê dîdarê de, serokê Komeleya Kenedî-Kurdî ya Mafên mirovan Hozan Efrînê, dosyay penaberên Rojava û Rojhilatê Kurdistanê û rewşa xwendekarên Rojavayê Kurdistanê pêşkêşî serokî lîjneya mafên mirovan li parlemana Kurdistanê kaka Salar Mehmûd kir û derbarê hevkariyê de, çend pêşniyar arastreya wan kiribû.
Jialiyê xwe ve jî, Salar Mehmûd spasiya xwe pêşkêş bi şandeya mêvan kir û soz da ku ewê di barê daxwazî û mpêşniyerên Komeleya Kened-Kurdî de bipeyvin û bikin projeyek ji karên lîjneya xwe re.
Her weha pîrozbahiya wergirtina muleta fermî ya komeleyê ji aliyê wîzareta pîlansaziya herêma Kurdistanê ve li serokê komeleyê û şandeya pê re kir.
Serokê Rêxistina Hawarê.
Di sala 20/10/2012`an de li bajarê Silêmaniyê, Hozan Efrînî ligel komeke rewşenbîr û xwendekar û çalakvanên sivîlî, Rêxistina Hawar ya Mafên Penaberên Kurd - Sûriya damezrand û di Kongireya yekmîn de, wek serokê Hawar hat hilbijartin û heya îro jî wek serokê Rêxistina Hawar ya Mafên Penaberan di nava xebat û kar de ye.
Xebata rojnamegerî li PUKmediayê..
Di îlona 2010an de, li bajarê Silêmaniyê, Hozan Efrînî dest bi xebata rojnamegerî li malpera PUKmediayê a girêdayî bi Mekteba Ragihandina Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê kir.
Her weha heya niha jî wek berpirsê beşa kurmancî li wir di xebata xwe de berdewam e.
Berpirsê peywendiyên HRRKê li Başûrê Kurdistanê..
Di destpêka sala 2015`an ve, rojnamevan Hozan Efrînî, ji aliyê rêveberiya Hevgirtina Rewşenbîrên Rojavayê Kurdistanê ve, hat bi erkkirin tako konferansa damezrandina Şaxa Herêma Kurdistanê ya Hevgirtinê bide lidarxistin û di 2-8-2015`an de, ew konferans bi serkevtî derbas bû, niha jî wek Serokê komîteya Peywendiyên Hevgirtina Rewşenbîrên Rojavayê Kurdistanê yê şaxa Herêma Kurdistanê di nav kar û xebatê de ye.
Çavdêr û şirovekarê ramyarî di kenalên ragihandinê de şirovekare..
Ji sala 2008`an ve, wek çavdêrê siyasî û rojnamevan, di piraniya kenalên kurdî ûn her çar aliyên Kurdistanê de, heya roja îro jî, dirêjahî bi karên xwe dide, wek şirovekar û çavdêrê ramyarî û carna rojnamevan tê bi nav kirin.
Xebatkarê rojnamegeriya meydanî li Rojava bû ye.
Di xebatên rojnamegeriya meydanî de, di sala 2013`an de, beşdarî şopandina rojnamegeriyê li Kantona_Efrînê kiriye, di şerên li sînorê Cindirês û Atmê û ya gundê Dêrbeûtê û Dêwa û Celemê û navçeyên din ên ser bi Efrînê ve li stuyê xwe girtiye û bi hevpeyvîn û raport û nûçeyan dirêjahî bi kar û xebatên xwe ên rojnamegeriya meydanî daye. Her weha di sala 2014`an jî, di dema ku şerê DAIŞê li ser kantona Kobanê berferehtir bû ye, Efrînî beşdarî li remalkirinm û şopandina cenga giran û berxwedaniya bê wêne ya şervanên YPG-YPJ`î li dijî dagîrkirina DAIŞê ji bajarê Kobanê re.
Beşdarbûna Efrînî di xebata rojnamegeriya meydanî ya li Kantona_Kobaniyê ya dîrokî, wateyeke xwe cuda heye. Ji ber ku di wê şerî de, terazoyên hêz bi yekcarî hatine veguhstin û Kurd bi serket û teror jinavbir.
Her di naverasta sala 2015`an de, beşdarî remalkirin û çalakiyên rojnamegerî, li Kantona_Cizîrê kiriye û di navçeyên Dêrik û Til Koçer û Qamîşlo û Serê Kanî û Til Temirê (Girê Xorma) û derdora Hesekê û çiyayê Kawzane, dirêjahî bi kar û xebatên xwe ên rojnamegeriya meydanî de ye, her bi hevdîtinên vîdyoyî ligel şervanên di eniya şer de û ên li biryargehan û li gel xelkên sivîl ji hemû pêkhatan pêkhatine, her weha di sala 2017`an de jî, li tevahiya Rojavayê Kurdisanê geriya ye û raport û nûçe û vîdyo amadekirine û wê hem bike pirtûk û hem jî bike bi filîmên dukumenter li ser şoreşa Rojavayê Kurdistan û Bakurê Sûriyê.
Bû bi endamê fermî yê ‏‎Journalist‎‏ ‏‎IFJ.
Di sala 2017`an de, piştî bi derbaskirina 12 saliya xwe di nava kar û xebata rojnamgeriyê û endamtiya Sendîkeya Rojnamevanên Kurdistanê, ji ber karên xwe ên serkeftî û pabendbûna xwe bi rastiya destur û yasayên xebata rojnamgeriyê, bawername û kerta nasnameya rojnamegeriya navnetewî jî bi dest anî û niha endamê ‏‎Journalist‎‏ ‏‎IFJ - International Federation of Journalists‎‏ http://www.ifj.org/ ye.
Dîsa vegeriya xebata rêxistina siyasî.
Di sala 10-8-2016`an de, wek nûnerê Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî li Başûrê Kurdistanê hat destnîşankirin û di 24-5-2017`an de, di duyemîn kongireya Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî ku li herêma Efrînê birêve çû, wek endamê Desteya Cêbicêker ya Hevpeymanê hate hilbijartin û bi fermî bû bi serokê Şaxa Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî li Başûrê Kurdistanê.. thumb
Efrînî hîn jî di nava kar û xebatên Hevpeymaniya Nîştimanî ya Demokrata Sûrî de dirêjahî bi karên xwe dide. Gelek car beşdarî li kongire û civîn û çalakiyên derbarê aloziya Sûriye û Rojavayê Kurdistanê de dike.
Gera Efrînî ya Rojavayê Kurdistanê.
Cara yekemîn ku serdana Efrînê dike di 9-6-2013`an de bû ku dema bi hevjîna xwe Mêdiye Elî û keîka xwe Vejîn Efrînî re derbas bibû.
Wek Efrînî di nivîsên xwe de çêrê serdana xwe ya yekemîn dike ku ew xewin bû, lê pêkhat. Ji ber ku dema ku derketibû, rêjîma Sûrî li Efrînê desthilatdar bû, lê dema ku vegeriya, rêvebiriya kurdî a Rojavayê Kurdistanê desthilat girtibû bi dest.
Her weha di roj 3-3-2017an de jî ji bo kongireya Encûmena Ciwanên Sûrî hat vexwendin û di roja 4-3-2017an de beşdar bû.
Beşdarbûna Efrînî di kongireya damezrêner ya Ciwanên Sûriye Demokratîk de.
Piştî beşdarbûna Efrînî li kongireya damezrêner ya Ciwanên Sûriye Demokratîk kir. Pişt re jî dest bi gera xwe ya pêwîst kir ku hinek ji sedemên wê karên rojnamegerî û ya amadekirina pirtûka derbarê Şoreşa Rojavayê Kurdistanê bû.
Di roja 12-3-2017an, ew beşdarî kongireya ragihandina Rêveberiya Sivîl ya Demokratîk Munbij û gundwarên wê ku ji aliyê Encûmena Zagonan ve hatibû lidarxistin. Roja Yekşemê 12-3-2017`an, Kongireya Bajara Munbicê avakirina Rêveberiya xwe yê Demokratiya Sivîl nişan û aşkire kir. Di Kongireyê de Endamên Encûman a yasedanan /zagonan/û hemû saziyên Encûmana Sivîl amade bûn,bi axaftina Faroq El-meşî serokê Encûmanê Yasedanan li ser meşandina karê saziyan ji hemû pêkhatiyan re dest bi Konferensî bû.
Di wê barê de Endezyar Îbrahîm Qeftan yê Areb û Zêneb Qenber ya Kurd wek serokên Hevbeş ji Rêveberiyê re hatin hilbijartin. Hêjayî gotinêye ku di wê Encûmanê de hemû pêkhatiyên civakê hene (Areb,Tirkman, Çerkez, Ermen, Kurd, Mesîh), û her pêkhatiyek li gor zimanê xwe yê dayîk hat beş kirin.
Efrînî beşdarî civîna Encûmena Zagonan ya Mubicê bû.
Her weha di roja 14-3-2017`an de jî, tevlî civîna giştî ya Encûmena Zagonan ya Mubicê bû. Ew li Efrîn û Şahbayê û Helebê û Kobanê bi navê Hevpeymana Nîştimanî ya Demokraîka Sûrî tevgeriye. Ji ber ku ew wek nûner û serokê şaxê Hevpeymaniya Nîştimanî li Herêma Kurdistanê ye. Li kantona Cizîrê û heya Girê Spî û Eyn Îsa û Kobanê û Munbic û heya Şahba û Efrîn û Helebê û di dawiyê de, tevgera xwe li Kobanê bi dawî kir û careke din berê xwe da Herêma Kurdistanê.
Efrînî ber bi Efrînê ve bi rêkevt.
Hozan Efrînî piştî bi dawîkirina serdana xwe ji Munbicê re, berê xwe da herêma Efrînê, dema ku gihîşt ber sînorê Kantona Şahbayê, ji aliyê Kordînetorê Giştî yê Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî rêzdar Ehmed Hiso ve, hat pêşwazî kirin û dûv re serdana bingeheke leşkerî ya ser bi Artêşa Şoreşgeran kirin û şevek bi şervanên Artêşa Şoreşgeran û bi ên Eniya Kurdan re jî derbas kir û roja din berê xwe dan navçeya Şêrawayê kirin ku bi armanca dîtina cih û warên kevnar û dêrîn ên wê navçeyê ku tê de Perestgeha Maronî ya cîhanî jî heye.
Efrînî ji aliyê Ehmed Hiso ve hat pêşwazîkirin.
Efrînî dema ku gihîşte sînorê Şahbayê, ji aliyê kurdenîsyona giştî yê Heveymana Nîştimanî ya Demokrata Sûrî ve tê pêşwazî kirin.
Di wê serdanê de, li gundên Şêrawayê yên ser bi herêma Efrînî ligel Ehmed Hiso serdana mala dayîka dayîka wî kir.
Li wir çîroka girtina xalê Ehmed Hiso ji aliyê pitka wê ve dibhîse ku çawa xwestibû bi riya Azazê derbasî Bakurê Kurdistanê û pişt re jî derasî Başûrê Kurdistanê bibe kir, ku ji aliyê terorîstên DAIŞê ve tê girtin û bê ser û şên kirin.
Serdana Efrînî ji gundê xwe Miskê re.
Pişt re jî rojnamevan Hozan Efrînî piştî 4 salan, careke din berê xwe dide gundê xwe Miskê û malbata xwe şah dibe.
Her kesên ku bihîst ku Hozan Efrînî vegeriya Efrînê, serdana wê li gundê Miskê kirin û bi xêrhatina wî kirin.
Piştî 27 salan bo yekem car Hozan Efrînî tevlî şahiya cejna Newrozê ya Herêma Efrînê dibe û bi dilgeşî û xweşî ew roj ligel welatiyên Efrînê derbas kir.
Amadekar û pêşkêşkarê bernameya Ji Rojava ya DGKê..
Di destpêka meha eylona 2017`an de, rojnamevan Hozan Efrînî erka amadekirin û pêşkêşkirina bernameya Ji Rojava ya ku di Radyoya Gelî Kurdistanê de tê bexişkirin li stuyê xwe girt û heya niha tê de dixebite.
Bernameya (Ji Rojava ve) di radyo Gelî Kurdistanê de tê weşandin...
Berê di hemû rojên çarşemê demjimêr 11 bo 12an nîvro de, di radyoya dengê Gelî Kurdistanê de, bernameya Ji Rojava`yê tê weşandin û îsal dema wê hat guhertin û di hemû rojên duşemê demjimêr 2 bo 3 tê weşandin.. Hûn diakrin li ser vê linke http://karwan.tv/dengi-geli-kurdistan.html, guhdar bikin û bernameya Ji Rojavayê ji aliyê rojnamevan Hozan Efrînê ve tê pêşêş kirin.
Li gorî gotina Efrînî ku Radyoya Dengê Gelî Kurdistan, di her bernameyên xwe de, bi riya telefon û studyoyê, mêvanan vedixwîne bernameyê, her weha li ser rewşa ramyarî,ewlekarî,civakî û giştî çi li Sûriye û çi li Rojavayê Kurdistanê be, bi awayekî babetî û zelal nêrînên cuda cuda tên şirove kirin.
Her weha Efrînî aşkire dike ku jî ku mirov dikare xebatên bernameya Ji Rojavayê, bi riya vê rûpelê jî www.facebook.com/dgkradio/ guhdarî bernameyên derbasbûyî bikin.
Merûfê Nûdhî yan jî Şêx Merûfê Nûdhî (jdb. 1753 Silêmaniye - m. 1837 ?) zimannas û wêjevanê kurd e.
Merûf di sala 1753an de li Silêmaniyê qeza Şehrezûrê li gundê Nûdî ji dayik bûye. Navê wî yê rastî Şêx Seyîd Muhemmed e. Navê bavê wî Şêx Mistefayê Nudhî ye.
Merûf Nûdhî perwerdehiya xwe ya pêşîn li Kalakoçanê di medreseya "El-Xaziye"yê de girtiye û piştî wextan koçî Hezarmerdê kiriye li wêderê jî li cem alim Mele Muhemmed el-Hacî ders girtiye li wan deran bi wêjevanê kurd Ebdullahê Bîtûşî re tê naskirin û berhemên wî yên wêjeyê û helbestan xwendiye.
Berhemên xwe bi zimanê kurdî, erebî û farisî nivîsiye.
Tê gotin Zehawî telebeyê wî bûye.
Hêjmara pirtûkên wî 50yê zêdetir in, ji van berheman 30 heb li ser îslamê (fiqih, hedîs, kelam), 20 heb jî li ser wêje û yê helbestan e.
Enver Çingizoğlu () 1962) edîtor û nivîskarê azerî ye.
Di sala 1962an de li Azerbaycanê hat dinyayê. Di sala 1990î de Fakulteya Rojnamevanê ya Zanîngeha Bakuyê xilas kir. Di sala 1990î de cara pêşî li Fuzûlîê di rojnameya "Araz Qəzeti" ("Rojnameya Arazê") de dest bi karê rojnamegeriyê kir.
Gêjgerîna ku li ser baskên balafirê bi saya cudayiya pestoyê
Seyalekê bi sedema guhêrka pestoyê di derdora navendeke tewereyî de tevgera vizbûnê dike. Ji bo terîfkirina vê tevgerê jî têgînên wekî "gêjik, xerqe, gêjgerîn û avger" tên bikaranîn. Tewereya ku li derdora seyalê de viz dibe, karê wekî xwar an jî rast, tenê an jî pir, peytandî an jî tevgerî bibe. Bi tevdana seyalekê gêjgerîn çêdibe. Em vê pêkhatinê bi hêsanî di hundirê çaya ku em tev didin, karin bibînin. Di heman katî de jî, li paşiya balafirên ku tevdigerin û di hin pêkhatiyên bayê de dîtina gêjikê gengaz e. Ev bûyera şirûştî, ji aliyê Bernoulli ve bi rêgezên mekanîka seyalan hatiye ravekirin.
Debian an jî Debian GNU/Linux dîstrîbusyoneke Linuxê ye ku bi tevahî ji nivîsbariya azad pêk te. Niha dîstrîbusyoneke herî mezin e, ji 29.000 paketan pêk tê.
Debian di pêşkêşkaran de gelek tê bikaranîn. Gelek dîstrîbusyonên din ser bingeha Debian tên avakirin. Di nava wan de Ubuntu û Knoppix in.
Navê sîstema paketan ya Debian.deb e, ev sîstem gelek xurt e. Rojanekirina bi vê sîstemê gelek hesan e. Sîstema.deb ji aliyê Ubuntu jî tê bi kar anîn.
Beşeke girîng a Debian sazkerê wê (Debian installer) e. Ev sazker bi kurdî hat wergerandin.
Temendirêjtirîn(pîrtirîn) Rešçalên kešfbûyî ya cîhanê, emrê wê 13 milyard sal e û cirma wê 2 milyar qasî ya Tavê ye.
Çêbûna wê vedigere serdema Big Bang'ê û ew hê jî mijûlî daqurtandina kehkešanên(galaxy) derdora xwe ye.
Japonî, biryar dane ku zêrên madalyayên Olempîka 2020'an ya Tokyo'yê, ji Mobayl û Tabletên ku tên avêtin, bidest bixin.
Jibo çêkirina 5 hezar madalyayên Olempîkê, pêwîstî bi 20 ton zêr, zîv û bronzên ku ji ziblên Mobayl û Tabletan, tên derxistin, heye.
Lekkeya Scooter, lekkeyeke ku jiber bagerên pir pir bixof yên ku li atmosfera Neptun'ê, çêdibin, tên xûyan.
Lekkeya ku bi qasî Goga Erdê ye û leza bagerên wê 2400 kîlometr di seetekê da ne.
http://www.windows2universe.org/neptune/atmosphere/N_clouds_scooter.html
Margaret Hamiltona 81 salî, rêber û berpirsê bernamenivîsîna projeya [http://Apolo Apolo] 'ya 11 bûye.
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Margaret_Hamilton_(scientist)
[http://Sergei%20Krikalev Sergei Krikalev] wek fezagerek Sovêtê, çû esman lê dema vegerya ser Erdê, îdî bûbû hemwelatîyekî Rûsyayê.
Çimku dema ku Sovêt di 26'ê December'a sala 1991'an da, hilwešîya ew hê di vedora Erdê da bû.
Dirêjtirîn xîyabana cîhanê ya bi navê [http://Yonge Yonge] li Torento'ya Canada'yê ye ku 86 km e.
Dirêjtirîn xîyabana Rojhilata Navîn jî, Velîesr e ku 18 km e.
Ev heman Viking'a 1'e, heman fezapîvê ku di sala 1976'an da wêneyên serçavên tištên ser Merîxê ku dišibyan Firewnan, šande Erdê.
Gotinên [http://Greg%20Molnar Greg Molnar] yên li ser medenîyeta jiholêrabûyî ya li Merîxê jî hingî bû sedema gengešî û alozîyên pir mezin.
1-Ligor teorîya Einstein, veguhestina ber bi Sor a kehkešanek, ne jibo dûrbûna wê ya ji Erdê, diqewime belke jiber vebûn û berfirehtirbûna(inbisat) fezaya di navbera Erd û Kehkešanê da, pêktê.
Ronahîya kehkešana ji me dûr, jiber vebûn û inbisata fezayê, tê kišandin û çemandin.
4 milyard salan šûn va, eger em ji fasileya 37 sala Ronahîyê li Tavê binêrin hingî dê ew wisa were xûyan.
Ev stêrk, wek Pasewanê Bakûr, tê nasîn û aniha bûye wek dêweke Sor ê Terikî.
Cilên Fezageran, ji balonên ku ji [http://Neopran Neopran] çêbûne û tê da ba heye çêbûne.
Ev cil dikarin fišara hewayê wisa tenzîm bikin ku xwîna fezageran, wek av(avîn, šilekî) bimîne û neqerise.
Jixwe fišara han pir ji fišara standard a atmosfera Erdê kêmtir e.
Jibo pîvandina leza Ronahîyê pêwîstîya me bi šêwazên pir pêšketî heye çimku labaratuwarê ku meriv bikare tê da leza Ronahîyê di sanîyekê da jî bipîve, qe ne divê dirêjahîya wûr 3 * 10^8 kîlomtre be.
Dema em dibêjin, cirmeke esmanî ya taybet, di fasileya deqeyek ronahî, ji me da ye, ew tê wateya ku ew di fasileya 18 milyon kîlometreyîya Erdê da ye.
Xelek û bazineya Einstein, numayišeke pir ecêb û kesnedîtî ye ku jiber berbihevçûn û tevgirtina hêza kaša Ronahîyê, pêktê.
Ev heman teorîya nisbîyeta(ligortî) Einstein e ku 100 salan berîya niha hatîye pêšbînîkirin.
Troposfer nêzîktirîn layeya atmosferî ya Erdê ye ku 99%'a hulma avê di nav xwe da, xweyî kirîye û bi zêdebûna her kîlometre bilindahiyê, germahiya hewa, derdora 6 dereceya Sîlîsyûs, tê guhertin.
Ligor bawerîya zanîyarên beša jînnasîya li derveyî Erdê, eger gerstêrkek xwedîyê atmosfera tîr(r'en nebe) be hingî dibêtîya hebûna çûkan tê da pir zêde dibe çimku çûk di atmosferên ku tîrtir in da baštir dikarin bifirin.
Yaqûb Beg helbestvanê kurd ê sedsala 15'an e ku bi xwe piştî wefata birayê xwe bû mîrîtîya eşîra Merzûkiyeyê.
Yaqûb gellek helbestên xwe bi zimanê kurdî dinivîsand.
Yaqûb Beg bi xwe mirovek bifazîlet û alimekî navdar ê wexta xwe bû.
Eliyê Lokerî yan jî Elî el-Lokerî helbestvanek kurd yê pêşîn ê serdema îslamê yê kevn e ku di sedsala 10'an de jiyaye.Hinek jiyana xwe li paytexta Samanîyan li Buxwarayê derbas kiriye.
Dema ji Buharayê hatiye welatê xwe Kurdistanê ji wezîrê Samaniyan re peyam şandiye tê de bi zimanê farsî nivîsiye û tê de qala Kurditiyê kiriye. Lê berhemên wî yên bi zimanê kurdî ên gihandibin destê me vê gavê tunene.
Di derbarê jiyana wî de çavkanî kêm in,
Navê wî yê dirêj ev e; "Ebûl Hesen Eliyê kûrê Mihemedê Xezwînî Lokrî" ye.
Karger komeleyeke lêkolîn û pêşxistina çand û ziman bû. Navenda wê li Amedê bû. Piştî amadehiyên çar mehan, di 19ê kanûna pêşîn a 2005an de bi awayekî fermî hatiye avakirin. Karger li ser çend beşan hatiye avakirin. Kongreya xwe ya yekem di 08.08.2006an de pêk aniye.
Komele di serê sala 2007an de hatiye girtin. Piştî ku serokê komeleyê îstifa kir, endamên komeleyê jî ji komeleyê vekişiyan û komele hatiye girtin.
Kurdîkirina Ubuntu.
Kargerê beşeke giran a xebata xwe da ser kurdîkirina Ubuntu GNU/Linux. Bi vê armancê komeke endamên Kargerê li avahiya saziyê civiyan û ji meha hezîrana 2006an û pê ve dest bi wergerandina wê kirin. Xebatên Kargerê projeya Linuksa kurdî di navbera 2 mehan de bi qasî 2 salan pêşde bir.
Bernameyên rastnivîsa kurdî.
Kargerê beşeke xwe jî daye ser bernameyên rastnivîsa kurdî. Li ser vê yekê rastnivis.org weşana fermî ya komeleyê ye û ji bo xebatên rastnivîsê hatiye vekirin. Bi riya vê projeyê dê bernameyek were amadekirin ku dema mirov li kompûtera xwe bar bike, kontrola rastnivîsa kurdî bixweber bike.
Herêma xebatê ji bo komputergeriyê.
Karger ji bo sala 2006an jî yekemîn Pêşbaziya nivîsbariyê bi kurdî li dar dixe.
Karger dixwaze CD'ya yekê bi bernameyên kurdî amade bike.
Kongreya Yekem.
Kongreya yekem a Kargerê di 8ê tebaxê de li Amedê pêk hat. Di kongreya yekem de rêz û rêçikên komeleyê, bernameya sala 2006an, xebatên hatine kirin û yên dê bên kirin hatin nîqaşkirin. Di kongreyê de Lijneya Rêveberiyê, Lijneya Kargeriyê û Lijneya Saxtîkirinê hatin hilbijartin. Ji bo rêveberiya komeleyê Rêzan Tovjîn, Rizoyê Xerzî, Yılmaz Dünen (Farqîn), Roşen Arî, Mehmet Sait Alpaslan, Felat Jiyan û Bedirxan Amed hatin hilbijartin.
Şivan Qadirî [http://www.pjak.com/default.asp?p=youth_so] (anjî Seyid Kemal Esferem) xebatkareke siyasiya Kurd li bajarê Mehabadê bû ku ji aliya hêzên Komara Îslamiya Îranê hat kuştin û termê wî li bajarê bi Jeep hat gerandin.
Piştî kuştina wî ta çend heftan li bajarên rojhilata Kurdistanê ji aliya xelkê wê xwepîşandan hat lidar xistin.
Elî Hekarî (1019-1093) hedîsvanê îslamê yê kurd yê pêşîn e. Ji nesla wî jî gelek alim derketine. Elî Hekarî di sala 1019an de li herêma Mûsilê ji dayik bûye, li gorî hin çavkaniyan ji bajarê Amêdiyê ye.
Navê wî "Şexûlîslam Ebûl Hesenê Eliyê kurê Ehmedê Hekarî" ye.
Tirko Şêx Cundî (z. 1938 - m. 21ê sibata 2017an, Şêxan, Dihok) hevjîna mîrê êzidîyan Mîr Tehsîn Beg bû.
Ew li bajarokê Şêxan ê Dihokê (Badînan) di jiyê 79 saliyê de çû ber dilovaniya Xwedê û li goristana Bahedrê hat veşartin.
"Kafdağı’nın Gölgesinde Alem-i Suğra" (bi kurdî: "Di bin siya Çiyayê Qaf de"), pirtûka bi zimanê tirkî ya lêkolîner-nivîskar Mehmet Salih Özalp e ku di sala 2016ê de bi riya Weşanxaneya Hermesê hatiye çapkirin. Yekîtiya karîgeh (gerdûn), cîhan û insanê bi sembolên Îranî-Medî şîrove dike û felsefeya Wehdetê Wucûd bi awayek nûjen vedibêje.
Pirtûk ji çar beşan hatiye avakirin.
[http://www.kitapyurdu.com/kitap/kafdaginin-golgesinde-amp-alemi-sugra/405611.html&filter_name=kafda%C4%9F%C4%B1n%C4%B1n%20g%C3%B6lgesinde Weşanxane]
Trappist-1, di heman demê de wek 2MASS J23062928-0502285 jî tê binavkirin, di nav komstêrka Dewlikê ("Aquarius") de stêrkeke bejnbihost e ku ji Rojê 39,5 sala roniyê (12,1 parsek) dûrtir e.
Di sala 2015an de stêrnasên belçîkayî sê gerstêrk vedîtin. Mezinbûna van gerstêrkan mîna ya Erdê bû û li derdora stêrka bejnbihost de diçerixiyan. Vê tîma ku di bin pêşawatiya esmannas Michaël Gillon ê Zanîngeha Liègeyê ya Belçîkayê de ye, ev gerstêrk li riwangeha La Silla ya Şîleyê bi bikaranîna fotometreya transît zexm kirin. Wexta ku vî karî jî dikirin, ew teleskopa bi navê "Transiting Planets and Planetesimals Small T'"elescope" ("TRAPPIST") bikaranîn. Di 22yê sibata sala 2017an de hate diyarkirin ku esmannas çar gerstêrkek ji yên din cûda dîtin. Piştî vê daxuyandinê teleskopa pir mezin a ku li Paranalê ye û Teleskopa Fezayê ya Spitzer a NASAyê jî hatin bikaranîn. Bi saya van teleskopan agahiyên xurttir ji NASAyê re hatin û pişt re NASA daxuyand ku ji van gerstêrkan, a herî kêm sê bi têhevî di nav heft gerstêrkan de herêma jiyanbar mumkûn e.
Keşf û navdayîn.
Stêrka ku li navenda sîstemê ye, di sala 1999an de, di projeya 2MASS de hate vedîtin. Ji kataloga li dû re, bi navê 2MASS J23062928-0502285 hatiye derbasbûn. Di vê navdayînê de hejmar, dûringa rast û dûringa çik a derawaya stêrkê nîşan didin. Tîpa J jî salnameya julianî nîşan dide.
Pişt re sîstem ji aliyê tîpeke ji Zanîngeha Liègeyê ve hate vekolandin. Ew çavdêriyên xwe bi bikaranîna Teleskopa TRAPPIST ji rezberê heta kanûna sala 2015an kirin û encamên ku ji vê çavdêriyê derketin, di hejmara gulana 2016 ya kovara Nature de hate pexşandin. Navê stêrkê jî ji aliyê vebîneran ve wek kurtasiya navê teleskopa "Transiting Planets and Planetesimals Small Telescope" (TRAPPIST), navê Trappist-1 hate dayîn.
Gerstêrk li gorî rêzeya keşfbûnê hate terxandin û ji bo gerstêrka yekem tîpa b, ji ê duyem re jî tîpa c hate bikaranîn. Li  derdora Trappist-1 sê gerstêrk hate vedîtin navên wan wek b, c û d hate wekatkirin. Beşa duyem a keşfan jî wekî yekem navên wan e, f, g û h hate diyarkirin.
Gewşînên gerstêrkan.
Trappist-1, stêrkeke bejnbihost a laphênik ("ultracool") ya çîna spektral a M8,0 ± 0,5 e. Baristeya wê nêzîkî 8% ê baristeya rojê ye û nîveşkêla wê jî 11% ê nîveşkêla rojê ye. Germayiya wê 2550 K (kelvîn) e û ew herî kêm 500 milyon salî ye. Li ber berawirda vê, Roj nêzîkî 4,6 milyar salî ye û germayiya wê jî 5778 K e.
Bi saya tewisîna kêm, stêrk heta 12 trilyon sal kare bijîn. Stêrk li gorî metal dewlemend e. Nirxa rêjeya ([Fe / H]) 0.04 e. Tewisîna wê 0,05% ê tewisîna rojê ye. Piraniya wan di spektruma dûrêsor ("infrared") de belav dibin.
Sîstema gerstêrkî.
Stêrnas di sibata sala 2017an de diyar kirin ku sîstema vê stêrkê ji heft gerstêrkê wekî Erdê pêk hatiye û ji sêyê van (e, f, g) di herêma jiyabar de ne.
Gerstêrkên sîstema Trappist-1 û gerstêrkên sîstema Roj
Her heftê gerstêrkên Trappist-1, di rêgeheke ji rêgeha tîr a bi rojê nezîktir de ne. Dûrînga ku di navbera rêgeha Trappist-1b û Trappist-1c de ye, bi tenê 1,6 qata dûringa di navbera rêgeha cîhan û heyv de ye. Gerstêrk di esmanên hev û din de tê dîtin û carna jî çend qat ji xuyîna heyvê ji cîhanê mezintir tê dîtin. Di gerstêrka herî nêz de salek bi tenê qasî 1,5 roja cîhanê berdewam dike û ev hejmar di gerstêrka şeşem de 12,3 roj e. Di vê mijarê de der barê gerstêrka heftem de, ji ber ku bi tenê derbaseyek hatiye çavdêrîkirin, hê agahî tûne ye.
Vizbûna van gerstêrkan a li derdora tewereya xwe de, mumkûn e ku bi çerixîna li derdora stêrkê senkronîze bibin (rojek=salek). Gerstêrkên bi girêdayî pêlgirt (tidal locking), gengaz e ku beşekê wan her tim ronîdar û beşekê din ya wan jî her tim tarî ye. Bi saya vê di navbera van her du beşên (tarî û ronî) gerstêrkan de cûdatiya germahî dê pir mezin bibe û ev dê bayên dijwar pêk bîne. Ji ber vê yekê jî cihê herî baş yê ji bo berdewamkirina jîn, mumkûn e ku di navbera du layen de, li nêzîkî herêmên qemik bibin.
Girêdayî pêlgirt ("Tidal locking").
Her heftê van gerstêrkan, bi dibetiyeke xurt dê senkronîze bibin. Ji ber vê yekê jî di nav van gerstêrkan de pêşvebirina jîn dê pir zorlêker bibe. Wateya girêdayî pêlgirt (tidal locking) ev e. Heke gerstêrkek an jî cîsmekî esmanî maweya vizbûna xwe ya li derdora cîsmekî esmanî, wekhevê maweya çerixîna li derdora tewereya xwe bibe, ev cîsmê esmanî di rewşa girêdayî pêlgirt de ye. Wek mînak, maweya çerixîna heyvê ya li derdora tewereya xwe 28 roj berdewam dike. Di heman katî de jî heyv di nav 28 rojan de li derdora cîhanê de viz dibe. Ji ber vê yekê jî em her tim bi tenê rûyekê heyvê dibînin. Rûyê din yê heyvê tu car ji cîhanê nayê dîtin. Îcar ji bo vê rewşê wek têgîna astronomîk, girêdayî pêlgirt ("tidal locking") tê bikaranîn.
Di çanda gelêr de.
Wexta ku ev agahî ji aliyê NASA ve hatin diyarkirin, li her herêma cîhanê de wek nûçeya lezgîn di televîzyonan de hate pexşkirin. Dîsin di 23ê sibata sala 2017an de, Google bi anîmasyonekê vê nûçeyê pîroz kir.
Şîfa Gerdî anku Şîfa Zikrî Îbrahîm (jdb. 1'ê tîrmehê, 1986 - m. 25'ê sibata 2017), bêjer û rojnamevaneke kurd bû. Di dema şerê li Mûsilê de, di teqînekê de jiyana xwejidest da.
Şîfa Gerdî di sala 1986an de li herêma Ûrmiyê hatiye dinyayê. Malbata wê koçber bû. Wê di 2006an de piştî derçûna beşa ragihandinê ya zanîngeha Selahedînê dest bi karê rojnamevaniyê kiriye û yek ji rojnamevanên diyar ên Kurdistanê bû û li çend saziyên ragihandinê yên Kurdistanê kar kiriye.
Di dema tîma rojnamevanan romalkirina şerê Daişê li rojavayê Mûsilê dikir, bombeyeke çandî nêzîkî tîma televîzyona Rûdawê teqiya û di encama teqînê de karmenda Rûdawê jiyana xwe ji dest da û wênegir Yûnis Mistefa jî birîndar bû.
Navname ferhenga navên kurdî ya Polat Can e, tê de 6800 navên keç û kuran hene.
Pêşgotina pirtûkê.
Gelên xwedîdîrok, xwedîziman û xwedîçand, bi van nirxên xwe hene û bi van jî têne nasîn. Gelên ku ne xwedî van nirxan bin, wekî gel nayên dîtin û dawîya gelên bi vî rengî, windabûna ji qada dîrokê ye.
Gelek rewşenbîr, zana û torevanên me bi awayekî ketûber nêzîkî van nirxan dibin, qaşo xwe enternasyonalîst dibînin û dibêjin: “Nav amûreke bikaranînê ya rojane ye, çi nav be ne girîng e.” An ku tînine wê yekê ku em cudahîyê di navbera navên Kurdî, Tirkî û Erebî de nebînin. Nêzîkatîyên van zanyarên (!) me, ji bişaftin û qedexekirina navên Kurdî ya ji hêla dewletên dagirker ve xeternaktir e.
Gel bi çanda xwe heye, bi kelepûrên xwe heye, bi tore û kevneşopîyên xwe heye, bi zimanê xwe heye. Gelê Kurd ê herî kevnar ku gelekî Mezopotamyayê ye; di heman demê de li gel gelên din (Asûr, Ermen, Faris, Keldan, Nastûr, Suryan û Ereb) afirînerê şaristanîtîya Mezopotamyayê ye. Kalikên gelê Kurd jî xwêdana xwe di avakirin û afirandina hemû nirxên mirovatîyê de herikandiye û keda xwe daye van karên giranbiha.
Protokurdan, deh hezar salan berî zayînê, şoreşa mirovatîyê ya yekem “Şoreşa Çandinîyê ya Neolîtîk” li navbera çemên Ferat û Dîjleyê, an ku li Mezopotamyaya Jorîn pêk anîye. Çandinî û ajeldarî dane destpêkirin. Ev yek ne angaşta me ye. Ev ji alîyê şûnwarnas û zanyarên dîrokê yên cîhanê ve hatiye çespandin. Ev zanîn û angaşt ji vekolanên vê dawîyê yên li Kurdistanê; ên li Batmanê “Çemê Xalanê”, li Amed-Erxenîyê “Çemê Koteberê”, li Riha-Swêregê “Newala Çorî/Newala Çorê”, tên. Bermayî û alavên ku hatine dîtin, dîroka niştecihbûn û cîwarbûna van deran digihînin 11000 sal berî zayînê. Her weha Gelê Kurd xwedî dîrokeke kevnare ye, xwedî çandeke resen e, xwedî şaristanîtîyeke windakirî û nixumandî ye.
Xaka Kurd yekem car sala 1639an bi Peymana Qesrî Şîrîn a di navbera Dewleta Osmanî û Dewleta Safewî de bû du parçe. Sala 1923yan jî bi Peymana Lozanê ya di navbera Sûrîye, Iraq, Îran û Tirkîyeyê de bû çar parçe. Êdî felaket û bobelata li ser gelê Kurd sift û dijwartir bû. Ji bilî qirkirina mirovên Kurd, qirkirina çand, kelepûr, dîrok, tore û kevneşopîyan jî destpêkir.
Li çar parçeyên Kurdistanê, ku her yek li jêr desthilatîya birêveberîyeke faşîst e, qedexeyên li ser çand, wêje, dîrok, ziman û hemû nirxên Kurdînîyê, bi awayekî hovane û sîstematîk hatin meşandin. Navên Kurdî, çi navên mirovan û çi jî navên cî û waran, para xwe ya herî mezin ji van qedexekirinan girt. Li çar parçeyên Kurdistanê dagirkerên hov û bêperwe, heta bi navên çîya, robar, çem, gelî, newal, deşt, zozan, zevî, neqeb, bajar, navçe, gund, tax, kolan, sikak, meydan û bênderan guherandin. Îranîyan nav wergerandin Farisî, Ereban wergerandin Erebî û Tirkan jî wergerandin Tirkî.
Bi saya lekeleka xwîna şehîdên çar parçeyên Kurdistanê, ku îro em hin mafên xwe bidest dixin, êdî pêwîste em li hemû nirxên xwe yên neteweyî xwedî derkevin. Nav nasnameya gel e. Li gor dîtina min, nav berî gelek nirxan tê. Ji lew re navekî Kurdî Kurdbûna xwedîyê xwe nîşan dide. Navekî Tirkî, heger takekes Kurd be jî, dê wî mîna Tirkekî nîşan bide. Heta kuKurdbûna xwe bi peyva xwe yan jî bi gotina xwe neyîne zimên, kesek dê nizanîbe ku ew Kurd e.
Êdî di vê dema nazik û girîng de, ku gelê Kurd piştî bi hezarên salan hinek derfetên xwedîlêderketina nirxên xwe bidest dixe, nivîsandin û weşandina pirtûkên mîna Navnameyê pêdivîyeke pir mezin e. Gelek ferhengên navan hatine çapkirin û belavkirin, lê bi qasî ku min vekolandiye, tu ferheng mîna Navnameyê bi awayekî birêkûpêk û akademîk nêzîkî mijarê nebûye. Taybetmendîyeke Navnameyê ya din jî ew e ku wateyên navan bi Kurdî hatine rêzkirin. Navên ku di vê ferhengê de cih girtine, bi lêkolîneke akademîk hatine nivîsandin. Gelek navên balkêş ku wateyên wan heta nuha ne dîyar in, ji kûrahîya dîroka Kurdî tên û wateyên van navan jî hatine nivîsandin.
Nivîskar Polat Can, bi vê pirtûka xwe, heger bi qasî dilopekê be jî, herka robarê çanda Kurdî xurt kiriye. Hêvîya min ew e ku nivîskar hîn bêtir hewl bide û gelek berhemên bi vî rengî bi pirtûkxaneya Kurdî bide qezenckirin.
Cudakirina navên lawan û yên keçan ku di gelek ferhengên din ên Kurdî de tê dîtin, di ferhenga Polat Can de xuya nake. Di vê babetê de nivîskar dibêje: “Min ev yek bi zanabûn kir. Ne rast e ku mirov ji destpêka avakirina civakeke nûjen de, cihêwazî û cudatîyê bixe nava çandê. Hele gelek nav hene ku ji her duyan re jî dibin. Hinek nav jî hene ku hîn kesî bikarneanîne, êdî li gor wate û muzîka wan navan, mirov dê bizane ka kîjan ên keçan in û kîjan jî yên lawan in.”
Ez bawer dikim ku ferhenga Polat Can a bi navê Navnameyêdê di çand û wêjeya Kurdî de cihekî payeberz bigire û di vî warî de valahîyekê dagire.
Ez hêvîya berhemên çê û berfirehtir ji Polat Can dikim û di vî warî de biserketinê jê re dixwazim. Awata min ew e ku gelê Kurd ê her çar parçeyan ji vê berhemê sûd bigire.
Sehabeyên ne ereb an Sehabeyên ku ne ereb in di nav sehabeyên Muhemmed pêxember de hinek kes hebûn ku bi eslê xwe ne ereb bûn lê pêxember ew wek bira didîtin û dipijirandin. Ji ber ku di dînê îslamê de nîjadparêzî qedexe ye.
Ji wan sehabeyên ne ereb hinek bi eslê xwe kurd hinek faris hinek komor bû.
Pîramîda Keops an jî Pîramîda Mezin, pîramîda herî mezin e ku ji aliyê xelkê misira kevnare ve hatiye çêkirin. Di heman katî de jî di navbera heft nuwazeyên cîhanê de avahiya herî kevnar e. Ew nêzîkî Qahîreya Misirê ye. Di dema avakirinê de bilindayiya wê 146,5 m bû. Heta maweyeke 3.800 salî ve ew avahiya herî bilind a cîhanê bû. Pîramîda Keops ji bo fîrewnê misirî yê bi navê "Khufu ve" hatiye çêkirin. Hin çavkanî jî ji bo çêkêrê Pîramîda Keopsê, wezîrê Khufuyê yê bi navê "Hemiunu" nîşan didin. Wiha tê ramankirin ku avakirina wê 20 sal dom kiriye û beriya zayînê di dora sala 2551 de çêkirana wê qediyaye.
Agahiyên teknîkî.
Di wexta avakirina pîramîdê de, rûxarê der ê pîramîde bi lewheyên kevir hatibûn hefidandin. Belam niha ev hefidandin nemaye. Bilindayiya Keopsê ya orjînal 146,5 m bû. Lê belê sal bi sal bi maşînê bilindayiya wê 138,75 m bûye. Pîramîda Keops, pîramîdeke çargoşe ye û dirêjiya her rûqetekê wê 230,37 m ye. Li gorî hesibandinên ku hatine çêkirin, giraniya wê 5,9 milyon ton e û qewareya wê jî 2.500.000 m3 e. Pîramîd ji 2.300.000 berdekîç ve pêk hatiye. Pîramîd li gor zanyaran, ji aliyê koledaran ve nehatiye çêkirin. Ew bi peretî ji aliyê karkeran ve hatiye çêkirin.
Di nav Pîramîda Keops de sê menzel heye. Ji van yek di bin pîramîdê de ye û çêkirina wê neqediyaye. Ên her du yê din jî menzela key û menzela keybanûyê ye. Di heman katî de jî di nav pîramîdê de du derbasok heye. Ji van yek li pêş e û ê din jî li paş e. Di navbera pîramîdan de ê ku xwediyê du derbasok e, bi tenê pîramîda keops e.
Konfederasyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz bi kurtenavê "Xwendekar" tê nasîn, rêxistineke civakî, çandî û xizmetguzarî ya xwendekarên Kurd li Suriyê û Rojavayê Kurdistanê ye. Ji Aliyê Polat Can ve di 27ê adara 2012an de hate ragihandin.
Di payîza sala 2011 de li zanîngeha Helebê bi însiyatîfa Polat Can dest bi xebata rêxistina xwendekarên zanîngehê hat kirin. piştî xebat, civîn, hevdîtin û nîqaşên çend mehan, cara yekem di 09.12.2011 de li bajarokê Ehresê yê girêdayî Helebê yekemîn Konferansa xwendekarên zanîngeha Heleb hat li dar xistin. Paş konferansa Helebê, li Şam, Reqa, Hesekê û Latiqiyê konferansên xwendekarên Kurd hatin li dar xistin û di encama van konferansan de biryara çûyîna kongireya damezrandinê bibe.
Kongreya damezrandinê.
Di encama 5 konferansên li ser asta parêzgeh û zanîngehên mezin li Rojavayê Kurdistan û Suriyê biryara lidarxistina kongireya giştî hat girtin. di 27.03.2012 li taxa Şeyx Meqsûd ya bajarê Helebê bi beşdariya 350 xwendekaran ji zanîngehên (Şam, Heleb, Îdlib, Laziqiyê, Tertûs, Hesekê, Dêra zorê, Reqqa, Hums, Suwêyda û zanîngehên Minbic û Qamîşlo) kongire bi serpereştiya Polat Can hat li darxistin.
Encamên kongireya damezrandinê.
Di encama nîqaş û goftûgoyên azad û demokratîk û bi îradeya serbixwe û azad ya xwendekaran biryar hat dayîn ku Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz bi kurtenavê (Xwendekar)were ragihandin. her wiha sembola alaya komara Mihabadê wek nîşan û sembola Xwendekar hat pejirandin. koordînasyonek ji 25 xwendekaran hat hilbijartin. Polat Can wek koordînatorê giştî hat hilbijartin.
Mezlum Dogan, Leyla Qasim, Ferzad Kemanger û Rustem Cudî wek sembola Xwendekarên Kurd li Rojava hatin qebul kirin. her wiha gelek biryarên din hatin girtin.
Rojnameya Xwendekar.
Li ser biryara ku di kongireya damezrandinê de hatibû girtin. di roja rojnamegeriya kurdî de di 22 Nîsana 2012 de yekemîn hejmara Rojnameya xwendekarên zanîngehên Suriyê û Rojavayê Kurdistanê bi navê Rojnameya Xwendekar derket. bi zimanê kurdî û erebî weşana xwe kir.
Radioyên Xwendekaran.
Cara yekem li Suriyê û Rojavayê Kurdistanê radioyekî kurdî bi navê CUDÎ FM di 16-10-2012 li bajarê Amûdê hat damezrandin û paş çend rojan hat veguhestin bo bajarê Qamîşlo. Cudî FM ji aliyê Konfedresyona Xwendekaran ve hat damezrandin û rêvebirin. di 11-11-2012 de duyemîn Radioyê kurdî bi navê KOBANÎ FM li Kobanê ji aliyê Xwendekar ve dest bi weşana xwe kir. Di 1-04-2013 de, li herêma Dêrîkê mezintirîn radioyê kurdî bi navê ROJAVA FM ji aliyê Xwendekara ve dest bi weşana xwe kir. di havîna sala 2013 de radioyê EFRÎN FM dest bi weşana xwe kir. bi vî awayî Xwendekar (KXKW) 4 radioyên kurdî li tevayî Rojavayê Kurdistanê damezrandin.
Şehîdên Berxwedana Xwendekaran.
di havîna sala 2013 de, êrîşên berfireh ji aliyên grupên Selefî, Tekfîrî yên wek Cebhet El Nusra hatin ser Rojavayê Kurdistanê. li ser daxwazî û banga YPG, Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz jî, beşdarî seferberiya giştî ya parastina Rojava bû. Endamên Konfedresyonê li rex YPG-YPJ û Asayîşê li eniyên şer û di parastina bajaran de cih girtin. li Heleb, Efrîn, Kobanê, Serê Kaniyê, Hesekê, Tiltemir, Qamîşlo, Tirbe Sipiyê, Çil axa, Rimêlan, Girkê Legê, Dêrîk û cihên din de xwendekar beşdarî berxwedanê bûn.
Dîwan-a Dubeytî komeke strana kurdî ya ji endamên Zelal Gökçe, Serhat Ertuna, Meral Tekçi, Nurcan Değirmenci bi cure ya pop, alternatîv rock, rock, dengbêjî di bin peymana strandêr a KOM Muzîkê ve hate tomarkirin. Kom di sala 2006'an biryar dan û di vê salê de dest bi proje ya Dîwab-a Dubeytî kirine. Ev proje di sala 2012'an de li gorî helbest û gotinên Baba Tahirê Uryan ve hate çêkirin.
Bernama Newa - di Televîzyona Med Muzîk
Polonya, Lehistan, Polenda an jî Polonistan (bi polonî: "Polska"), navê fermî: Komara Polonyayê (bi polonî: "Rzeczpospolita Polska") welatekî li navrasta Ewropayê ye.
Polonya li rojava bi Almanya, li başûr bi Slovakya û Komara Çekî, li rojhilat bi Lîtvanya, Belarûs û Ûkrayna, li bakur jî bi Deryaya Baltîk û beşek ji erda rûsan ve hatiye dorpêçkirin.
Tê bawerkirin ku eşîrên slavî di sala 2000î berî zayînê de li baska Vîstûl bi cih bûne. Di sedsalên 9 û 10an piştî zayînê de mîrasa Piastê li ser vê herêmê serdest bû. Di sala 966an de Piast Mieszko xiristiyanî qebûl kir û ji bo dewleta Polonî rê vekir.
Polonya 200 salan neçar ma ku li dijî împaratoriya Elman a Romê ya Pîroz ku bi armanca berfirehkirina Rojhilat serxwebûna xwe biparêze têkoşîn meşand. Polonya di sedsala 12an de ket bin serweriya vê împaratoriyê û hinek ji axa xwe winda kir. Welat di sedsala 13an de bi pirsgirêkên nû re rû bi rû ma. Serdegirtinên Mogolan ku di sala 1241an de dest pê kir, bû sedema texrîbateke mezin. Di vê navberê jiber ku li rojhilatê Vîstulê hêz bi dest xistin, bakurê welêt rastî gefa Töton Knights hat. Polonya di sala 1308an de Danzig (îro Gdansk) û beşa peravê ya Pomeranyayê bi dagirkir, Polonya ji deryayê qut bû.
Qralê paşîn ê Pîastê Casîmîrê III, hewl da di navbera cîranên xwe yên ku di bin bi gefa Töton de ye hevkarî çêke. Jibo ku yekitiya Lîtvanya û Polonan bê avakirin, di sala 1386an de Grandoka Lîtvanya II Wladyslav Jagiello bi Qeralîçe Queen Jadwiga ya Polonyayî re zewicî. Bi vê zewacê yekitiyek hevpar pêk hat û axa Polonyayê çar caran mezintir bû û rêya bazirganiya rojhilat vebû. Di sala 1410an de Jagiello li Grunwaldê leşkerên siwarî ên Totonê têk bir. Di sala 1466an de kurê wî Kazimîerz ê ÇARemîn di Şerê Sêzdeh Salan ê li dijî leşkerên Tötonê bi ser ket û Pomeranya û Gdanskê beşdarî axa Polonyayê kir. Bi vî rengî derketina ber bi Derya ya Baltikê ve hat bidestxistin. Di dawiya sedsala 15an de Tatarên Osmanî û Kirimê êrîşên welat kirin li dora Derya Reş, rêya bazirganiya rojhilat a Polonyayê girtin. Di heman demê de împaratoriya Elman a Romê ya Pîroz li dijî Polonyayê leşkerî siwarî ên Tötonê amadekirin û di vê demê de car caran de welat rastî êrîşên Rûsan jî dihat.
Di sedsalên 16 û 17an de nexşeya axa Polonyayê dide diyarkirin.
Qerala polonî Zygmunt I. (1506-48) piraniya êrîşên Rûsyayê têk bir. Di sala 1569an de qanûna bingehîn a ji bo serdestiya qralîteya yekgirtî û serbixwe hat amadekirin. Destûr hate dayîn ku hemû xanedan rasterast beşdarî hilbijartinên Qerala bibin. Granduka Lîtvanya û Qralîyeta Polondê, dewleta bi tenê ji aliyê desthilatdarekî ve bê birêvebirin hate afirandin. Di vê demê de zextên xanedana li ser gundiyan zêde bû.
Muhemmedê Mela Kerîm yê berniyas bi Hemey Mela Kerîm (bi tîpguheziya ji erebî: "Muhammadi Mela Karim") (jdb. 1930 - m.) nivîskar û wêjevanê navdar ê kurd bû.
Hemey Mela Kerîm kurê Ebdulkerîmê Muderîs e ku di 13ê adara 2017an de li Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) çû ber dilovaniya Xwedê û 20 pirtûk û bi sedan vekolîn û gotarên cuda cuda li dû xwe hêlane.
Rabî Zekerya Beraşî, ango Rabbi Zecharia Barashi (z. 1900 - m. 11 adar 2017) rabiyê bi eslê xwe yê herêma Beraşê (Başûrê Kurdistanê) û merivê herî kal ê Îsraêlê bû. Bavê wî Xaxam Ben Abraham Beraşî bû. Di salên 1930î de koçî Etrûşê kirin, dû re di 1936an de çûne Îsraêlê.
Rabî Zekerya Beraşî di 11ê adara 2017an de li Orşelîmê çû ber dilovaniya Xwedê.
Bajarê Başure Kurdistan'e Girêdayî'ya Parezgeha kerkûk'e,
Li Bajar dê Kûrd, Tirkmen, Erêp Dijîn.
Letonya an jî Komara Letonyayê (fermî bi letonî "Latvijas Republika", lîvonî "Leţmō Vabāmō") welateke li Bakurê Ewropayê ye. Letonya ew yek ji welatên baltîk (Estonya, Letonya, Lîtvanya). Paytexta Letonyayê Rîga ye.
Letonyayê di 18ê çiriya paşîn 1918an de serxwebûna xwe îlan kir. Letonya di navbera salên 1940 û 1945an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetê û Almanyaya Nazî ve hat dagirkirin. Piştî şer Letonya ket bin serweriya Sovyetê. Di 1991ê de Letonya serxwebûna xwe bi tevahî nû kir. Letonya di 2004an de bû endameke tam a Yekîtiya Ewropî.
Firehiya xakên Letonyayê li derên herî fireh bakur başûrî de 210 km û rojava rojhelatî de jî 450 km e. Rûerda wê 64.589 km² ye û tixûbên wê bi temamî 1.370 km ye. Tixûbên Letonyayê bi çar welatan re hene: Estonya li bakurê (333 km), Rûsya li rojhilatê (332 km), Belarûs li başûrê rojhilat (161 km) û Lîtvanya‎ başûrê (544 km) wê dikevin. Ew bi Deryaya Baltîkî li rojavayê (498 km) dorpêçkirî ye. Cihê herî bilind ê Letonyayê Gaiziņkalns e, bilindahiya wî 312 metre ye. 54% ji axa Letonya daristan in û 29% ji axa wê kêrî çandiniyê tê.
Çemên mezin ên Letonyayê ev in: Daugava, Gauja, Venta û Lielupe. Gola wê ya herî mezin Rāznas e.
Herêmên Letonyayê.
Letonya bi 10 bajarên dewletê ("valsts pilsētas") û 33 herêm ("novadi").
Li Letonya bi gelemperî zimanên letonî û rûsî tên axaftin. Letonî zimanê dewletê yê welêt e û zimanê lîvonî li hin deveran zimanek fermî ye.
Li Letonyeyê 62% letonî, 27% rûsî, 3% belarûsî, 2% ûkraynî û polandî dijîn.
Dînên Letonyayê.
Derbarê ayîna gelê Letonyayê de 80% xiristiyan (2011: protestan 35%, katolîk 24%, ortodoks 19%) ne; 19% ateîst û agnostîk in.
Li Letonyayê werzişa herî giring hokeya ser cemedê û basketbol in. Fûtbol û tenîs jî giring in.
Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê ("Zankoy Polîteknîkî Silêmanî",), zanîngeheke giştî ye û yek ji endamên "Yekîtiya Zanîngehên Navneteweyî" (IAU) ye. Navenda wê li navçeya Qirga ya Silêmaniyê ye. Di heman katî de jî ew yek ji navendên zanistî û çandî yên herêmê ye. SPU di sala 1996an de di bin navê "Weqfa Damezraweyên Teknîk" de hate damezirandin û di sala 2003yan de navê wê wek "Weqfa Perwerdehiya Teknîkî ya Silêmaniyê" hate guherandin.
SPU ji 13 enstîtû û kolejê pêk tê. Kampûsa bingeh a zanîngehê li şarê Silêmaniyê ye û yên din jî li Dûkan, Kelar, Helebce, Çemçemal û Xaneqînê ne. Di zanîngehê de beşên endezyarî, tenduristî û bijişkî, çandinî, zanistên komputerî û karsazî hene.
Armanca bingeh a damezraweyê, rêvebirina perwerdehiya teknîkî ya li Kurdistanê bûn. Armanca din a SPUyê ya ji bilî îdarekirina enstîtû û kolejan, perwerdekirina personelên teknîk û pispor ya ji bo pêşvebirina civak, sektora dewlet û sektora taybet bû.
Eşîra Kiçî anjî Kiçan, Eşîra Herî Mêzin a Cizîr e,yê.
Her Wiha, Derika Hemko, Qamişlo, En diwer, û Hezex e, Dijîn.
Gelhe. = (Li Gor Îstatîka herêma Botan e,) 48.000
Tayi Anjî Tayan, Eşira Herî Mêzin a Cizîr e, yê.
Tayî, Dibejîn Peşîya Wan Erêbin, Şer e, Osmanî û Ereban, Gelek Erep Ji Alî ye Osmanîyan Hatin Sirgin kirin Li Bakure Kurdistane.
Tayî Li Cizîr û Silopîyaye Dijîn.
Batû, Anjî Batûyan, Eşira Heri Mazin a cizîre yê,
Gelek Dengbej û Sitranbej e, Êşire Henê,
Hinek jî dengbej = Rezanê Batû
Kaşê Ser Cizîr a Botan e,
Li Ser Kaş Çiyaye Cudî û Gabar Dixwere.
Li Gor Jiyana wî, Hê Niha, Tiştek Nê Hatîye Parwekirin
Sosyalîzma Demokratîk, 19 Sedsele'de Hatîye Awakirin.
Şer Pey Mirin û Kûştin e, Nayê Safîkirin, Diwe Pey Çaresêrî û Demokrasîye Be Sekinandin.
"A Tale of Two Cities" ("Çîroka du bajaran"), romanek e ku ji aliyê Charles Dickens ve di sala 1859an de hatiye nivîsandin. Mijara wê li ser çendîn bûyer e ku di gav û beriya Şoreşa Fransayê de li Parîsê qewimîne. Bi hejmara firotina wê ya li ser 200 milyonê ve ew di nav berhemên wêjeyî yên herî navdar ên hemû deman de ye.
Roman, qala rewşa gundiyên fransî yên ku pêşengiya şoreşê kirine û bi salane ji aliyê torinan ve tehde dîtine, û li hemberî vê jî di salên nêzîk ên şoreşê de havîtiya ber bi torinan ve û manendiyên di navbera civaka wê demê de ne, dike. Ligel van bûyeran, ew jiyana çend karakteran jî qal dike. "Charles Darnay û Sydney Carton" karakterên herî girîng in. Darnay her çiqas zadeganekî fransî be jî xwediyê kesayetiyeke dilpak e û li ber bindestan e lê ew rastî xişma şoreşê tê. Îcar Carton jî parêzer e û ji jina Darnayê re evîndar e lê ev evîn yekalî ye. Di heman katî de jî ew xwediyê kesayetiyeke xerab e.
Dr. Manette'yê ku li Parîsê di girtîgehekê de bêtawan 18 sala xwe derbas kiriye û bi alîkariya hevalekî xwe filitîye, wexta ku bi keça xwe re ji Londonê vedigere, bi Charles Darnay re hev nas dikin. Piştî vê hevnaskirinê Darnay û Lucia'yê ku keça "Dr. Manette"yê ye, li hevdû evîndar dibin. Di pirtûkê de jî qala bandorên şoreşa Fransayê yên li ser jîn û zewaca Charles Darnay û keça Dr. Manetteyê tê kirin. Pirtûk guhêrkên giyanî yên van mirovan digire destê xwe. Di heman katî de jî di pirtûkê de em dikarin ku pêrgî gelek eserên dîrokî bibin.
Darêjên bûyerê û pêwendiyên bi hev û du re, di romanê de meraqa xwendevanê heta rûpela dawî didome.
"Charles Dickens" wexta ku vê romanê dinivîsand, di nava gelşên ku wekî gelşên Charles Darnay, de bû. Ji ber vê yekê destpêka nav û paşnavê Charles Dickens û destpêka nav û paşnavê Charles Darnay wek hev in.
Tesîrên wê.
Nivîskar armanc kiribû ku behsa êşa hezar mirovên bi giyotînê serê wan hatibûn jêkirin û rêzikên monarşiyê ku li derdora welatê kiribûn gola xwîn, bikira. Li hemberî vê jî xelk bi zagonên derew biryara îdamê didan arîstokratan. Yanê yên ku dikuştin, ji vê pê ve dihatin kuştin.
Šiprage (kîrîlî: Шипраге, "Şîprage"), gundekî devera Kotamadya Varoš (Bosniya û Herzegovîna) ye. Gund li ber çemê Vrbanja (85 km), nêzîkî çiyayê Vlašić (1943 m), li navendiya Bosniyayê ye.
Li gor Li gorî serjimêra sala 2013 de, li vê derê bûn 788 niştecihan hene.
"Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan" berhemeke Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku ji sê maqale û çil çirokan pêk hatiye. Ew di bin Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan de, weki pirtûk bi hev re hatine çapkirin.
Naveroka pirtûkê.
Ferhad Pîrbalî, destxetên Mele Mehmûdê Bazîdî ji pirtûka xwe re kir bingeh û berhema xwe ya bi navê “Mele Mehmûdê Bazîdî 1799-1867 Yekemîn Çîroknûs û Pexşanûsî Kurd” di Weşanxaneya Arasê li Hewlêr di sala 2000 de weşand. Ziya Avcı jî çîrokên Mela Mehmûd Bazîdî, di bin navê Cami‟eya Risaleyan û Hikayetan di Weşanxaneya Lîsê ya li Diyarbekirê di sala 2010 de çap kir. Cankurdî ev çil çîrok û heft çîrokên Xanima Dietrici Chrestomathie Ottomane, bi tîpên latînî vediguhezîne. Ev berhem bi navê “Çirokên Kurmancî” di weşanxaneya çanda nûjen de di sala 2000‟î de bi transkripsiyona Cankurdî tê weşandin. Cankurdî ev berhemên li jor rêzkirî ji tîpên erebî û rênivîsa berê, kirine yên latînî û ferhengoke jê re çêkiriye.
Muhemmedê Resûl an Muhemmedê kurê Resûl an jî Mele Muhemmedê Sawciblaxî
yek ji alim û matematîkzanê kurd yê sedsala 19'an e. Carna wek Îbnî Resûl jî tê naskirin.
Li ser cebîrê jî pirtûk nivîsiye û zanyarekê pir bi nav û deng yê wexta xwe bû.
Bi xwe bi piranî bi berhema xwe a "El-Cexmînî Şerhîne" tê naskirin. Dawid Paşa wî dawetê Bexdayê kiriye ku ders bide talebeyan, Lê Muhemmedê Resûl qebûl nekir û xwest ku bixwe di medreseyên welatê xwe de ders bide. Piştî wextan diçe Stenbolê digere û dizivire welatê xwe. Di 1830'an nexweş dikeve û bi vê nexweşiyê wefat dike.
Gora wî li Mehabadê ye.
Ji ber perwerdehiya Muhemmedê Resûl gelek alim û zanyar gîhîştine, yek ji talebeyên wî Muhemmed Fewzî Zehawî ji bo wî gotiye: "Matematîk di destê Muhemmedê kurê Resûl de weke gog e û çewa bixwaze wisa dide lîskandin".
Muhemmed Efendiyê Şehrezûrî dîroknasê kurd e ku di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Di sala 1662an de li Mekeyê  bi navê "Tarîxû Kurdistan" berhemek nivîsiye. Muhemmed Şehrezûrî di sala 1667an de wefat kiriye.
Li gorî hin çavkaniyan hin ji pelên vî pirtûkê li muzeyekî Îngilterê, hinek jî dibêjin li Iraqê Sammerayê ye.
Klorîn (, ji) elementeke kîmyewî ye ku kurtebêjeya wê Cl ye. Nimroya wê ya atomî 17  e. Giraniya wê ya atomî jî 35.45 e. Ew yek ji elementên stûna 7em a tabloya periyodîk e ku wek halojeniyan jî tê nasîn. Klorîn li serzemînê weke elementekê nayê dîtin.
Gêwşînên fîzîkî.
Klorîn gazeke pir zivêrker e û rengê wê jî zerê keskoyî ye. Ew wekî sodyûm hîpoklorîd xwediyê bêhneke giran e. Di heman katî de jî ew jehredar e. Ew wexta ku bê sarkirin, kare bibe şile. Ew ji hewayê girantir e.
Gewşînên kîmyewî.
Klorîn têr baş reaktîf e. Ew ji brom reaktîftir û ji fluor kêm reaktîftir e. Ew bi gelek tişt re kare bikeve reaksiyonê.
Bikaranîna wê.
Klorîn wek dezenfektan û gewrkera avê tê bikaranîn. Ji bilî van, ew di hilberandina gelek pêkhatiyên girîng ên wekî karbon tetraklorîd(CCl4) û kloroform(CHCl3) de tê bikaranîn. Di heman katî de jî di cengin de wek gaza jehredar dihatin bikaranîn.
Klorîn di sala 1774an de, ji aliyê Carl Wilhelm Scheele ve hatiye dîtin. Belam Wilhelm ev tiştê ku dîtîbû, nizanibû ku elementeke nû ye. Paşî di sala 1810an de ji aliyê Humphry Davy ve navê Klorînê hate dayîn.
Muhemmed Tahirê Kurdî (1900-1980) dîroknas, xetat (destxet) û zanyarekî girîng yê kurd ê îslamê ye.
Muhemmed Tahirê Kurdî li Mekeyê hatiye dinyayê. Bavê wî ji Hewlêrê koçê Mekeyê kiribû. Muhemmed Tahirê Kurdî perwerdeya xwe li Erebistanê di dibistana fermî de a Medresetul Felahê de temam kiriye. Di sala 1921î de bavê wî biriye Misirê di Zanîngeha Elezherêê de qeyd kiriye.
Ji ber ku ji seneeta xetan hez dikir sala dinê xwe îjar xwe qeydê Medresetu Tahsîni’l-hutûti’l-Arabiyye el-Melekiyye’yeyê kir.
Bendava Dûkan (), bendaveke kemerî ya çendmebestî ye ku li parêzgeha Silêmaniyê ya Herêma Kurdistanê ye. Ew pêşiya Zêyê Biçûk girtiye û bi vî awayî jî Deryaçeya Dûkan çêbûye. Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de hatiye çêkirin. Belam jêderka hêz bi temamî di sala 1979'an de bi ger kete. Dirêjayiya wê 360 metre û bilidiya wê jî 116,5 metre ye. Zerengiya maksîmûm a santrala hîdroelektrîk a bendavê 400MW e.
Dîroka projeyê.
Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de ji bo embarkirina av, avdanî û hîdroelektrîkê wek bendaveke pirmebestî hate çêkirin. Sêwirandina bendavê ji aliyê "Binnie & Partners"(şirketa endezyariyê ya Îngilîz) ve hatiye çêkirin. Herêma ku di bin avê de ma, li wê nêzîkî 50 gund hebû. Ev 50 gund jî ji 1.000-1.200 malbatan pêk dihatin. Beriya çêkirina bendavê ev 50 gund hate valakirin û kesên ji vê herêmê li rojavaya deryaçeyê hatin bicihkirin.
Santrala hîdroelektrîkê di sala 1973'yan de ji aliyê şirketa Rûsî ya bi navê "Hydroproject" ve hate sêwirandin û di sala 1979'an de bi ger kete. Wizeya santralê, ji sedema kêmasiyên xweytî û veherê ve,  kêm bû û pêwîst bû ku piştî suxreya 30 salî ew bê guhirandin. Di sala 2007'an de Bankaya Cîhan 40 milyon dolar şiyand, da ku bi vî pereyî bendavên Dûkan û Derbendîxan vebiherînin.
Taybetmendiya bendavê.
Bendava Dûkanê, bendaveke ji beton a pir armancî ye ku ji aliyê yekpareyên giraniyê ve hatiye avakirin. Dirêjahîya wê 360 mêtre û bilindahiya wê 116.5 mêtre ye. Li bingeha wê 32.5 mêtre firehî ya wî heye. Deşarza herî zêde ya hevbeş a bendavê di çirkeyê de 4.300 mêtrekup e. Bendav, li ser tuneleke rêwîtiyê ya bi sê deriyên radyalê ve hatiye deşarjkirin ku xwedî berdana herî zêde ya hevbeş a 2.440 metrekup, di çirkeyê de ye. Di deh salên dawî de du dezgehên avdanê yên ku bi 220 metrekup ên bihevra di çirkeyê de ye, nehatine xebitandin. Hêza pênc yekeyên Francisê di 80 MW de her yek di navbera 110 û 550 metrekup di çirkeyekê de, serbest dibe. Gola Dûkanê ku depoya ji aliyê Bendava Dûkanê ve hatiye xwedîkirin, xwedî qadeke rûerd a j270 kîlometre çarçik e. Kapasîteya bendavê tê texmînkirin ku herî kêm 6.8 kîlometrekup e û herî zêde dertê 8.3 kîlometrekupê.
Bendava Derbendîxanê (), bendaveke çendmebestî ye ku li ser çemê Sîrwanê yê li parêzgeha Silêmaniyê hatiye çêkirin. Cureya wê bendava axî ye û di navbera salên 1954-1961ê de hatiye çêkirin. Mebesta bendavê avdanî, hilberandina wizeya hîdroelektrîkî û rekreasyon e. Bendav û sentrala wizeyê ya bi 249 MWî, ji ber nerind çêkirin û xemsarî, di nav salan de gelek car hatin veherandin. Rindkirina sentralê di sala 2007an de dest pê kiriye û di sala 2013an de jî dawî lê hatiye.
Dîroka bendavê.
Piştî sêwirandina bendavê ya ji aliyê "Şirketa Endezyariyê Harza ya DYAyê" ve çêkirina bendavê di sala 1956an de dest pê kir. Gola bendî (rezervuar) jî di sala 1961ê de dest pê kir û di heman salî de çêkirina bendavê qediya. Piştî tijekirina gola bendî, çend problem derketin holê. Di sala 1967an de hezazekê çêbû. Ev hezaz bû sedema xûziyeke nêzîkî 100 metreyî û ev çewtî her gav di bin veherandinê de ye.
Di navbera salên 1983-1985an de sentrala wizeyê ya bendavê ji aliyê şirketên alman Polensky & Zöllner û japonî Mitsui ve hate veguhertin. Jeneratorên 83 MWî bi 2 jeneratorên bendavê yên bi 800 kWî re hate guhirandin. Piştî kemijîna bûyerên siyasî, ew di sala 1990î de kete navberê. Digel vê yekê, du jenerator xweş neşixûlîn û turbîn jî li dûçarî kavîtasyonan man. Ji ber şerê Îran û Iraqê, di sala 1988an de rêherk hatin rakirin û di navbera salên 1989 û 1990î de deriyên rêherkê yên nû hate sazkirin. Sentrala wizeyê di sala 1990î de bi bombebarankirinê gelek xesar çêbû. Di sala 2007an de ji aliyê Banka Cîhanê ve ji bo veherandina bendavên Dûkan û Derbendîxanê, nêzîkî 40 milyon dolar hate şandin. Vehera Bendava Derbendîxanê 18.850.000 dolar girt û di sala 2013an de tewaw bû.
Dîzayn û karsazî.
Bendav, li ser newalekê ku ji latiyê niştî pêk hatiye, dimîne. Bilindiya bendavê ya maksîmûm 128 m û dirêjiya kretê ya bi rêherkê 535 m ye. Firehiya kretê 17 m û asta kretê jî 495 m ye. Qewareya bendavê ya binyadî 7.100.000 m3 e. Bendav di qadeke 17.850 km2 de av di xwe de dihewîne. Li gorî dîzayna xwe zerengiya avgirtinê bendavê 3 Mm3 e. Ji vê zerengiyê 2.500.000.000 m3 depokirina karîger û 500.000.000 m3 jî depokirina xalî ye. Di bilindahiya 485 metreyê de, qada rezervuarê 113 km2 e.
Ebdurehmanê Kurdî an Diyarbekrî navê wî yê dirêj Şêx Ebdurehmanê kurê Îbrahîmê Kurdî yê Saharî ye. helbestvan û mamosteyekî kurd yê ji Amedê ye. Li cem Mele Çelebî xwendiye. Piştî wextan çûye Stembolê. Li Yenişehirê bûye Qazî di Sibata 1655an de wefat kiriye.
"Risale fî Sureî Yasîn" ji vana yek e.
Ebdurehmanê Qeredaxî fiqihnas, mentiqvan û zimannasê kurd e.
Ebdurehman Qeredaxî di sala 1833'an de Qeredaxa nêzikî Silêmaniyê jidayik bû. Perwerdehiya xwe li Başûrê Kurdistanê li cem alimê navdar Muhemmed Qeredaxî stand. Di sala 1858'an de çû Bexdayê li cem miftiyê Bexdayê Zehawî jî perwerde û destûrname stand û di sala 1859'an de dîsa hat Qeredaxê û ders da talebeyan gellek talebe li ber destê wî gihîştin. Bi xwestina waliyê Bexdayê di sala 1886'an de dîsa çû Bexdayê 1917'an de wefat kir. Gellekî pirtûk li pê xwe hîşt.
Evîn, eşq an jî hezkirin, hezkirina rêzeçiyayên navkesîn e, ku wek ("Ez diya xwe hezdikim") ji bo kêfxweşiyekî ("Min xwarinê hez kir") cîhêrengên cuda yên hestên welat û nêzîkbûnan e. Ev tenê dikare bi coşekî xurt û hezkirina şexsî bêne bikaranîn. Evîn jî dikare fezîletê nunertiya qenciya mirovan, dilovanî, û hezkirinê di xema dilsozî û xweparêzên destgirên ji bo baş ên din bin. Ev jî dikare nasandina kiryarên dilovan û dilane li hember mirovên din û yekî bixwe an heywanan be.
Di vê lêkolînê de yekem ya cûreyeke hezkirin ji bo psîkîatrîyê ye ji aliyê Sigmund Freud ve hate şîrovekirin. Freud, bawer dike ku ji seksê de çavkaniya hemû cure hezkirin e. Ev nerîna jî bi temamî ji bo rexneyên pir rastî ye, hezkirin wek hormonên biyolojîk e û çavkaniyên din jî di warê cinsî an kîmyewî hene. Li gor Freud hemû cureyên din hezkirin (hezkirina malbat, hezkirina Xwedê) di encama sublimasyon e û pêşdebirina şaristaniya jêdera ji seksê re ye. Di vî warî de, di lêkolînên Îdareya taybetî de giraniyê dide têgeha totem-tabû di beherin navxweyî.
Enerjiya ava ku ji diyar dikeve, bi salane ji aliyê mirovan ve tê bikaranîn.
Hîdroelektrîk, cureyekê enerjiyê ye ku bingeha xwe ji tevgera avê digire. Ji bo çêbûna wê, li ser çemekî bendavek tê çêkirin. Wexta ku av tê serbestberdan, pestoya mezin ya di paşiya bendavê de, avê ber bi boriya ku tê de turbîn heye, tehm dide. Ev jî dibe sedema zivirandina turbînê ku jeneratorê diçerixîne. Bi vî awayî jî jenerator enerjiya tevgerê diguherîne enerjiya elektrîkê.
Ev azîneya enerjiya tênûkirin, nêzîkî çaryeka elektrîka cîhanê pêk tîne. Ew ji makîneyên hilmî kêmtir qirêjî derdixe holê. Cihine wekî Norwêc û Quebec, piraniya elektrîkên xwe bi vî awayî hildiberînin.
Santralên Hîdroelektrîkî.
Di vê tabloyê de 4 santralên herî mezin yên cîhanê hene.
Pêşvetiyên hîdroelektrîkê.
Riya hilberandina enerjiyê ya hîdroelektrîkê qasî şewatên fosîl yên wekî neft û rejî ziyan nagihînin xwezayê. Digel vê yekê, ew pir hêzdar û ewledar e û ew qirêjî pêk nayne.
Hîdroelektrîk bi awayekî bilez kare çêbibe. Ev jî wê di demên ku daxwaza elektrîkê zêde ne, dike kêrdar. Ava ku li hundirê rezervuarekê  tê depokirin, wexta ku hewcedarî pê tê dîtin, kare bê serbestberdan. Bi vî awayî enerjî bi lez kare bê hilberandin. Yê din jî, ew li gorî enerjiyên tênûkirin ên wekî enerjiya bayê û rojê pêşvetî ye. Di heman katî de jî wexta ku dabîna avê rind be, enerjiya hîdroelektrîkê dibe enerjiya bêkutayî.
Dezavantajên hîdroelektrîkê.
Çêkirina bendavên mezin yên ku avê di xwe de dihewînin, karin zerar bigihînin hawirdorê. Li herêma ku bendav tê çêkirin, ekosîstema wê derê xerab dike û zeviyên ku ji bo çandinî kêrhatî ne jî, di bin avê de dihêle.  Bendava Sê Geliyê ya li Çînê, projeya hîdroelektrîkê ya herî mezin a cîhanê ye. Qada ku bendav dihatin çêkirin, nêzîkî 1.2 milyon însan li wê qadê dijîbûn û beriya çêkirina bendavê ew însanan ji cihê xwe bûn. Ji aliyê din ve jî, zanyar radigihînin ku dîwêra bendavê biteqe, dê gelek şahar, navçe û herêm di bin avê de bimîne û zerareke mezin çêbibe.
Lêranî-Lêr qebîleke li Enqere/Haymanaê ye, bi devokekê Lekî bi navê Şêx bizinkî diaxivin.ew eşir ji Loristan
nawê Lêranî-Lêr minîya Lor-Loranî Îranê.Ewan dijin li hamamözü li Amasyayê û Haymanayê.
Bahattin Gümgüm, endezyarê bilind ê kemiyayê ye ku sedema navdarbûyînê ya di nav kurdan de amadekirina ferhengekê ye. Bahattin Gümgüm, di sala 1949an de li navçeya Gimgimê ya bi ser bajêrê Mûşê ji dayik bûye. Ji ber ku li Gimgimê hatiye dinyayê, paşnavê wî bi tirkî Gümgüm(Gumgum) e. Bavê wî yê bi navê "Abdullah", wek alimê dînî û şêx dihatin dîtin. Diya wî jî keça şêxekî navdar bûye. Herçiqas navê diya wî "Müslimet" bibe jî, li derdora navçeyê ji diya wî re Qîza Şêx dihatin gotin. Jixwe Bahattin Gümgüm wexta ku dest pê xwendina xwe ya di dibistana "Malatya Akçadağ Öğretmen"’ê de kiriye, navê diya xwe li ser nasnamayê xwe dîtiye û paşî hîn bûye.
Kariyera wî ya Akademîk.
Bahattin Gümgüm, di sala 1968’an de di Beşa Kemiyê ya Zanîngeha Enqerê de dest pê hindekariya bilind kiriye. 5 sal paşî ew li çend cih dest pê kar kiriye. Di sala 1975’an de wek asistan derbasê Zanîngeha Dîcleyê kiriye. Di navbera salên 1975 û 1979’an de li ser xebata kêrdarîtiyê ya li ser fosfatên Şemrexê  sekiniye û ji ber vê yeke navnasa Dr. ji wî re hatiye dayîn. Di sala 1987’an de ew bûye Doçentê Kemiya Neorganîk û di sala 1993’an de di heman beşê de bûye Profesor. Di heman katî de jî ew di navbera salên1994 û 1998’an de bûye dekanê "Peymangeha Fenî ya Zanîngeha Dîcleyê".
Bahattin Gümgüm li ser kemiya fosforê gelek xebat kiriye û birêvebiriye. Ew gelek bûjenên nû yên fosforî sentezkiriye û li ser van xebatên dozîneyî û lîsansa bilind daye çêkirin.
Profesor Gümgüm, nêzîkî 70 gotar nivîsandiye û ev gotar di gelek berheman de wek çavkanî hatine nîşandan. Ew gelek car di civînên netewî an jî navnetewî de danezan pêşkêş kirine û ew li gelek welatên wekî Spanya, Almanya, Holenda, Iraq, Swîsre, Swêd, Îtalya û hwd. bûye.
Ferhenga Termên Fenî.
Bahattin Gümgüm, nivîskarê "Ferhenga Termên Fenî" ye û ev ferheng bi tirkî, kurdî û îngilîzî hatiye nivîsandin. Ew vê ferhengê di nav 15 salan de amade kiriye û di ferhengê de nêzîkî 26000 peyv hene. Prof. Gümgüm di amadekirina vê ferhengê de zimanê Îngilizî ji xwe re wek referans girtiye. Ev ferheng di zimanê kurdî de ferhenga yekem e ku derbarê biwêjên fenî de hatiye nivîsandin. Sedema giringbûna din ya vê ferhengê jî peyvên nû ne ku di zimanê kurdî de berê nehatine bikaranîn. Di amadekirina ferhengê de ji ber ku termine fenî yên ku di zimanê kurdî de tune bûne, Prof. Gümgüm gelek zehmetî kişandiye. Mesela ji bo peyva "Solution" ya bi îngilizî ew gelek tengayî dîtiye û ji bo vê peyvê çend meh li ser fikiriyaye. Paşî ew peyva vehûrê hilbijartiye. Bi vî awayî qasî 2000 peyv ji aliyê "Prof. Dr. Bahattin Gümgüm" ve hatiye çêkirin.
Mançurya, (; rûsî: Маньчжурия; mongolî: Манж) deverekî ku li Asyaya Rohhelat li bukurrohhelata Komara Gel a Çînê yê hiroyîn û herêmê Prîmorskîyê dikeve ye.
Li rohavaya wî Mongolyaya Hindirrîn, li başûrê wî Çîn, li bakurê wî Sîbîryaya Rohhelat û li başûrrohhelata wî jî Korê dimîne. Çemê Amûrê dikeve li bakurê wî û Deryaya Zer jî dikeve başûrê wî. Beşa wî ya herî girîng Mançuryaya Başûr e. Li Mançuryaya Başûr berriyên mezin hene. Navê Mançuryayê ji navê xalkê mançu tê ku xalkê xwacihî yê wir e.
Rewşa Korêyê di sedsala 1em piştî zayînê de
Keyaniya Buyeoyê (bi korêyî 夫餘, 부여) keyaniyeke li bakurê Korêyê bû ku di sedsala 2em berî zayînê de hate damezrandin û di sala 494 piştî zayînê de hilweşiya û kete bin desthilatiya Goguryeoyê. Lê keyaniya Goguryeoyê û keyaniya Baekjeyê, herdu jî xwe wek wêrisê vê dewletê didîtin.
Xanbazarî gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Bismil û Farqînê li newalekê hatiye avakirin.
Li derdora wê Aslanoxlî û Qeselê hene. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Piştî Mîladê di sedsala 1em de rewşa Korêyê
Okjeo (bi korêyî 옥저, 沃沮), dewletekî qebîleyan li Nîvgirava Korêyê bû ku li sedsala 2emîn B. Z. hate damezrandin û heta sedsala 5emîn P. Z. hebûna xwe parast.
Dong-okjeo (Okjeoya Rohhelat) herêma Hamgyong ya Bakurê Korêyê digirt nav xwe û Buk-okjeo (Okjeoya Bakur) jî devera çemê Tumenê digirt nav xwe.
Okjeo di sedsala pêncem de ji hêla hukimdarê Goguryeoyê Gwanggaeto ve hate fethkirin.
Samhan (bi korêyî 삼한, 三韓), li dîroka Korêyê li mavînê û li başûrê Nîvgirava Korêyê heyna konfederasyona Mahan, Jinhan û Byeonhanê ye ku li navbera sedsalên dawî yên B. Z. û sedsalên ewil yên P. Z. ye. Heyna Samhanê bi giştî wek binebeşa Heyna Sisê Keyaniyan jî tê pejirandin.
Tê ramandin ku heyna Samhanê li dema ku tomarên nivêskî yên dewleta Jinê wenda bûn û Gojoseona li bakurê Korêyê li sala 108 B. Z. hilweşiyabû dest pê kir. Li sedsala 4emîn Mahan Qiraltiya Baekjeyê ra, Jinhan Qiraltiya Sillayê ra û Byeonhan jî Konfederasyona Gayayê ra ku paşînga ji hêla Sillayê ve hat îlheqkirin, hat girêdan.
Goguryeo yan jî Koguryo (bi korêyî 고구려) yek ji qiraltiyên berê yên Korêyê ye. Ev qiraltî dikeviya Nîvgirava Korêyê, başûrê Mançuryayê û başûrê Deryaya Rûsyayê îroyîn.
Damezirênerê wî Jumong bû. Ew tîravêjekî û şervanekî efsanewî bû. Goguryeoyê ku wî damezirandibû li Korêyê hiroyîn 705 sal hukim kiriye.
Baekje û Silla bi Goguryeoyê yek ji sisê qiraltiyên Korêyê bûn. Goguryeo bi saya civakên xwa yên li Nîvgirava Korêyê hêzeke bibandor ji hêla siyasî û karûbarên derva li Çînê û li Japonyayê bû.
Li gorî Samguk Sagiyê ku li sedsala 12emîn li ser tarîxê Korêyê hatiye nivêsandin, Goguryeo li sala 37 B. Z. ji hêla prensekî buyeoyî bi navê Jumong hatiye damezirandin. Bi hilweşîna keyaniya Joseon ê kevnar ji ber zextên xanedana Hanê li sedsala 2emîn B. Z. xalkê Gojoseonê koçî welatên û qebîleyên cuda kirin. Jumong vê xelkê ku belavbûyî û di bin zilmê Hanê da mayî di bin direfşekî da yekkir, Mançuryayê û Korêya Bakur dagir kir û keyaniya Goguryeoyê damezirand.
Goguryeo li Bakurrohhelata Asyayê di navbera dema ku hêzekî herêmî bû hetanî reqabetê bi xanedana Tang ve dikir hêdî hêdî lawaz bû. Li sala 668 tifaqekî di navbera Tang û Sillayê xanedan qulipand û bi vê yekê Goguryeo ji holê rabû. Piştî têkçûna Goguryeoyê axên wî ji hêla xanedana Tang, Silla û Balhaeyê ve hatin dabeşkirin. Goryeo wek paşhatiyê Goguryeoyê tê zanîn. Damezirênerê Goryeoyê Taejo ye.
Keyaniya Baekjeyê (bi korêyî: 백제, 18 B. Z. - 660 P. Z.) keyaniyekî bû ku li başûrrohavaya Korêyê hate damezirandin. Ev keyanî bi Goguryeo û Sillayê ve yek ji sê keyaniyên Korêyê bû. Ev keyanî mêvandariya Budîzm, Konfusiyanîzm û Şamanîzma Korêyê kir.
Li gorî Samguk Sagiyê Baekje li 18 B. Z. di tejaneyekî navbera Goguryeo û Çemê Hanê ji hêla komek merivên di bin rêhberiya Key Onjoyê ve hatiye damezirandin. Li gorî San Guo Zhiyê ku tomarên Çînê ne, di heyna Samhanê da Baekje di nav Konfederasyona Mahanê da gihîştiye mefkiya herî bilind. Samguk Sagi der heqê damezirênerê Baekjeyê de zanînên hûrgilî dide. Jumong jibo ku bikare qiraltiya Goguryeoyê damezirêne lawikê xwa Yuri li Buyeoyê hiştibû. Dema ku Jumong bû Qiral Dongmyeongseong dwudu lawikên wî ji Soseonoyê hebûn. Dema ku Yuri hat Goguryeoyê Jumong demildest wî wek prensê welîaht ê xwa îlankir. Piştî ku hat famkirin Yuri dikê dû Jumongê key bibe, Soseono bi lawikên xwa Onjo û Biryu digel xelkê xwe ji dehe tebaayan çû başûr jibo ku qiraltiya xwa ava bikin. Soseono di damezirandina Goguryeo û Baekjeyê de wek fîgûrek bibandor tê bi nav kirin. Onjo li Wiryeseongê (Bajarrê Hanamê hiroyîn) bi cih bû û welatê xwa ra got Sipje ku tê maneya "Dehe Tebaa". Biryu jî li Michuholê (Bajarrê Incheona hiroyîn) bi cih bû. Li hêlekî xalkê Wiryeseongê di refahê de dijiya, lê li hêla di avê têrxway ya Michuholê û qadên çiravê yên wî bicihbûna li wir dijwar kiribû. Ji ber vê sedemê Onjo çû hindê birayê xwa û textê Sipjeyê jê xwast. Ji ber ku Onjo vê yekê red kir Biryu jê ra şer îlan kir lê di wî şerî da têk çû. Biryu ji fediya xwa kuşt û xelkê wî jî koçî Wiryeseongê kirin. Key Onjo wana bi xwaşbînî pêşwazî kir û navê welatê xwa wek Baekje guhart. Vergeriya qewmê xwa, merivên li Wiryeseongê wî pêşwazî kirin û ew jî navê Baekjeyê (Sed Tebaa) li welatê xwa kir.
Key Onjo, paytextê welêt ji başûrê çemê Hanê veguhast bakurê wê û paşînga jî mihtemelen ji ber zextên dewletên Mahanê veguhast başûrê, şûna Sêûlê hiroyîn. Tê bawerkirin ku Key Gaeru li 132ê da paytextê veguhastiye derdora çîyayê Bukhanê ya bajarrê Gwangjuyê hiroyîn ku dikeve başûrrohhelata Sêûlê. Li sedsalên ewil B. Z. ku car caran wek demên herî rind yên heyna sê keyaniyan tê bi nav kirin Baekje hêdî hêdî kontrola qebîleyên din yên Mahanê jî xist bin xwa.
Li sedsala 5emîn da başûrê Goguryeoyê di bin gefa leşkerî ya Baekjeyê bû û li sala 475ê da Goguryeoyê li herêmê Sêûlê ket. Paytexta Baekjeyê di navbera 475 û 538ê da Ungjin (Gongjuyê hiroyîn) bû.
Li sala 538ê da Key Seong paytextê veguhast Sabiyê (Navçeya Buyeoya hiroyîn) û keyaniya xwa wek dewletekî bihêz revîze kir. Ji vê gavê şûnda navê welatê ya fermî Nambuyeo (Buyeoya Başûr) bû ku ev jî nîşan dide ku eslê Baekjeyê dere heta Buyeoyê. Di heyna Sabiyê da çandeya Baekjeyê bû govanê mezinbûna Budîzmê. Seong li bakur di bin zextên Goguryeoyê û li başûr jî di bin zextên Sillayê bûyesa jî hewl daye ku pêwendiyên di navbera Baekje û Çînê bihêz bike. Sabi ji hêla şûna xwa li deverê ku çemê Geumê seyrê ra destdayîye bû. Ev rewş danûstandinên bi Çînê ve hêsantir kir û têkiliyên bazirganî û dîplomatîk di navbera herdu welatan li sedsalên 6emîn û 7emîn da mezin bûn. Li sedsala 7emîn da ji ber bandora Sillayê li başûr û li navenda Nîvgirava Korêyê paşketina Baekjeyê dest pê kir.
Li Korêyê li 375ê da welatê ku herî zêde pêşve diçû Baekje bû. Di dema hikumdariya Key Goiyê (234 - 286) da Baekje bi Konfederasyona Mahanê ra yekbû û keyaniyekî temam bû. Li gorî metinê japonî Nihonshokiyê li 249ê, ferabûna Baekjeyê gihîşt Konfederasyona Gayayê ku li derdora çemê Nakdongê bû. Baekje di tomarên Çînê da wek qiraltiyekî 345 salî hatiye terîfkirin. Şandeyên dîplomatîk yên ewil ku ji axên Baekjeyê diçûn Japonyayê li derdora sala 367ê gihîştin wir. Key Geunchogo (346 - 375) bi Goguryeoyê ra şer kir û axên Mahanê ku li bakur diman tevlî Baekjeyê kir û bi vê yekê axên xwa fera kir. Di hukimdariya Geunchogoyê da qada ku di bin desthilatdariya Baekjeyê de bû rohavaya Nîvgirava Korêyê digirt nav xwa. Li sala 371ê da Baekje Goguryeoyê li Pyongyangê tarûmar kiribû. Baekje di dema ku bi Goguryeoyê ra tim bazirganî dikir çande û teknolojiya Çînê pejirandibû. Budîzm li sala 384ê dînê fermî ya dewletê bû. Hêzekî deryayî ya Baekjeyê jî çêbû û têkiliyên niyeta rind ku bi rêhveberên Japon ên heyna Kofunê dewam dikirin li hêla japonan şopên çandeyî hiştin. Di dema ku têkiliyên bi Çînê ve dihatin meşandin, sîstema nivêsandinê ya çînî, Budîzm, qewaqiya pêşketî, merasima cinazeyan û bizavên din yên çandeyî ji hêla zadegan, zanyar, pîşekar û rahîban ve hatin nasandin. Di vê heynê da çemê Hanê wek şûna herî girîng ya welêt ma.
Pirr kes difikirin ku hukimdarê herî bihêz di dîroka Korêyê da Gwanggaeto ye ku di dema xwa da bakurrohhelata Asyayê dixistbû bin hukima xwa. Feqet di dîroka Korêyê da hukimdarekî din jî heye ku, serkeftinên wî jî herî hindik mîna ya wî hijmetkar dihêle; 13emîn hukimdarê Baekjeyê "Key Geunchogo". Li bakur Goguryeoyê qedîm şikênand, li başûrê jî dewletên bajêrî yên Mahan û Kayayê fetih kir û bi vê yekê jî nema û bi Çîn û bi taybetî bi Japonyayê ra têkiliyên girîng yên siyasî û dîplomatîk danîbû. Hukimdarê ewil ya Baekjeyê ku di çavkaniyên Çînê û Japonyayê da derbas dibe jî ew bû û ev jî bandora wî nîşan dide.
Geunchogoyê ku li sedsala 4emîn da hate dinê lawê çûçik ê 11emîn hukimdarê Baekjeyê Biryu bû. Piştî Key Gyeyê ku xelefê Key Biryu bû û salekî li ser textê mabû tacê da serê xwe. Di nav da Samguk Sagi jî hinek çavkanî derbarê wî behs dike, lê ti çavkanî nabêjin ku çima li şûna kakê xwa ew derketiye ser textê. Gerçi di der heqê kariyera leşkerî ya Key Geunchogoyê da di çavkaniyan da gelek zanîn hene. Serkeftina xwa ya leşkerî ya ewil bi seferekî bi 20.000 leşkeran ve jibo bidestxistina Baekjeyê bi têkbirina qiralê Goguryeoyê Kogukwonê li Keleha Chiyangê qezenc kiribû.
Di heman heynê da Key Geunchogo sînorên Baekjeyê bi bidestxistina dewletên bajêrî yên Mahan û Kayayê ber bi başûr ve ra fera dikir. Bi saya karkeriya kanzayê ku pêşketibû di destê Baekjeyê da çekên pêşketî hebûn. Her çiqas ku Baekje ji çandeya cotkariyê dihatsa jî û artêşa xwa bi pirranî ji peyayan pêk dihatsa jî leşkerên Baekjeyê wekî tirkan û mongolan dikarin li ser hespê tîran biavêjin. Baekje siftê jibo bidestxistina 7 dewletên bajêrî yên Gayayê ji çîyayê Sobaekê hilbû paşê jî 4 deverên li eyaleta Jeollaya hiroyîn û dewletên bajêrî yên ku li pey Mahanê mane wergirt. Wê çaxê Silla di nav sisê qiraltiyan da ya herî bêbandor bû. Bi Sillayê ve tifaqekî kirin û hevsengiyê bi Goguryeo û Baekje - Sillayê ve çêkirin. Qiral Geunchogo bi hêzê leşkerî otorîteya navendî ya xwa zeximand û bi pêbaweriya vê çavên xwa dabû ber Goguryeoyê...
Piştî dwudu sal ji têkbirina artêşa Goguryeoyê li sala 369ê ji hêla artêşa Key Geunchogoyê li Keleha Chiyangê derbas bûbû Goguryeo hewl da ku bi êrişekî duyemîn ve biserkeve lê dîsa têkçû. Li zivistanê heman salê da Qiral Geunchogo bi 30.000 leşkeran paxtexta Goguryeoyê dorpêçkir û Qiral Kogukwonê kuşt. Axên Diafangê ku ji heyna dagirkirina Korêyê ji hêla xanedana Hanê mabû jî bidestxist. Van bûyeran Baekjeyê gihandibû sînorên herî fera heta wî çaxî.
Kopiya Şûrê Heftguliyî li Muzeya Bîrdarî ya Şerê li Sêûla Korêya Başûr
Di demekî da ku li giravên gir û hûr yên japonan di heyna Kofunê da hukim dikirin, Key Geunchogo tifaqan bi van dewletan ra çêkir û siyaseta birina çandeya Baekjeyê li wan axan meşand. Delîla herî mezin ya têkiliyên dostane di navbera Baekje û Japonyayê "Şûrê Heftguliyî (七支刀)" bû ku ji hêla Key Geunchogoyê ve Japonyayê ra hatiye şandin e. Li sala 371ê Baekje vê carê çavên xwa da berî hêla din ya deryayê. Baekje ji gêr û kêşêyên li Çînê sûd wergirt û herêmên Liaoxi û Shandongê bi dest xist û van deran wek bingehên ticaretê bi kar anî. Baekje bi sîstema xwa ya siyasî ya pêşketî, bi aboriya xwa, bi artêşa xwa û bi çandeya xwa bû nîskoka bazirganî ya nûv li bakurrohhelata Asyayê. Van serkeftinan yekî tenê kir ew jî "Key Geunchogo" bû. Berî ku li sala 375ê di 51 saliya xwa da mir, Go Heungê ra dîroknameyekî bi navê "Seogi"yê nivêsandida ku tê da tarîxa Baekjeyê hate tomarkirin, lê mixabin ew pirtûk piştî hilweşîna Baekjeyê ji hêla tifaqê Tang - Sillayê windabû.
Li sala 660ê leşkerên Sillayê bi leşkerên Tangê ve mitefiq bûn û erişî Baekjeyê kirin. Artêşekî pirr bihêz ku ji hêla General Gyebaekê ve dihat birêhvebirin, di şerê Hwangsanbeolê da li nêzikî Nonsanê têk çû. Paytexta Sabiyê di encama êrişa Sillayê ve ket. Hinekî ji sinifên serwer reviyan Japonyayê, Key Uija û lawikê wî jî sirgûnê Çînê hatin kirin. Hêzên Baekjeyê tevgerekî xwadanhevê nîşan dan, lê bi 130.000 leşkerên tifaqê Silla - Tangê ve hatin hemberî hev. General Boksin Prens Buyeo Pungê ra navê Key Pung (풍왕) da û wî kir keyê nûv yê Baekjeyê. Baekje ji Japonyayê alîkarî xwast û Key Pung bi 5.000 leşkeran vergeriya. Leşkerên keyê berî ku keştiyên japonan bigihên Baekjeyê li eyaleta Ungjinê bi leşkerên Tangê ve hatin hemberî hev. Li sala 663ê da Artêşa Rizgarî ya Baekjeyê û hêzên deryayî yên japonan di cenga Baekgangê li dijî leşkerên Sillayê li başûrê Baekjeyê top bûn. Xanedana Tangê jî 7.000 leşker û 170 keştî dişîne. Piştî 5 şerên deryayî ku bi texmînî li Çemê Geumê yan jî li qismên jêr ya Çemê Dongjinê çêbûbûn, hêzên Sillayê bi ser ketin û Buyeo Pung direve Gogoryeoyê.
Baekje ji hêla koçberên Goguryeoyê hatiye damezirandin ku tê guman kirin ku bi zimanê Buyeoyê diaxiviyan. Zimanê Buyeoyê komekî zimanê ya hîpotetîk e (bi tekezî nayê zanîn) ku ji zimanê Buyeoyê, zimanê Goguryeoyê û zimanê Baekjeyê pêk dihatiye ye. Xalkê Samhanê ku ji heman deverê koç kiriye jî mixtemelen bi cûreyekî din yê heman zimanî yan jî bi zaravayekî wê diaxiviyan. Hunermendên Baekjeyê di bin bandora cur bi cur yên rêbazên hunerî yên çînî da mane û karine ku wan bandoran bi hunera gerdîşî bi awayekî bêhempa bikin yek. Di karên hunerî ya Baekjeyê da mijarên Budîzmê hînî zêde ne. Bişirîna Baekjeyê ku hunera Baekjeyê ya tîpîk temsil dike û dilşadî dide, di pirrek peykerên budîstan da hene. Bandora Taoyê jî pirr belavbûyî ye. Li sala 541ê da pîşekarên çînî ji hêla Xanedana Liang ve Hikumdariya Korêyê ra hatine şandin. Meriv dikare bê ku bandora Çînê li heyna Sabiyê da jî ji wê tê. Gorra Key Muryeongê (501 - 523) bi modela gorra libinî ya çînî ve hatiye çêkirin û gelek melzemên wî ji Çînê hatiye îthal kirin. Wekî din malzemên cinazeyê yên Baekjeyê yên gerdîşî wek nexşên zêrîn yên Keyaniyê, kemerên zêrîn û guharên zêrîn jî hatine bikaranîn. Di karên cinazeyê da jî kevneşopiyên Baekjeyê yên bêhempa dihate sepandin. Ev gorr wek mînakekî jibo gorrên di heyna Unginê da tê nîşandan. Ferfûrên li ser banan modelên nîlûferê yên narîn, nîgarên tevlihev yê liban, kevaneyên ku di qewaqiyê da tên bikaranîn û nivêsên zarîf li ser nivêskan taybetiyên karakterîstîk yên çandeya Baekjeyê ne. Peykerên budîstan û pagodayên ziravî afirînerî û bandora dînê xuya dike. Neungsan-ri, qabekî semyandar ê pêxistina pixûrê (백제금동대향로 Baekjegeumdongdaehyeongno) ye ku li navçeya Buyeoyê di kolandinekî li qada perestgehekî kevnar da hatiye dîtine ku yek ji mînakên hunera Baekjeyêyê. Derbarê muzîka Baekjeyê da pirr zanîn tinê ne. Lê dîsa jî tê zanîn ku muzisyenên mehelî li sedsala 7emîn da Çînê ra wek erkdar hatine şandin û terzekî muzîkê ya cuda perisandine.
Gojoseon (bi korêyî 고조선, 古朝鮮) dewletekî kevnar ya Korêyê bû.
Li gorî Samguk Yusayê (1281) û pirtûkên din yên Korêyê ku ji Serdema Navîn mane, Gojoseon li sala 2333 B. Z. ji hêla Dangunê ve hatiye damezirandin û ji bihûştê hatiye hatin. Herçiqas delîlekî ku rastiyê piştrast dike tineyêsa jî, rolekî girîng di peresandina nasnameya netewî ya korêyî da lîstiye.
Li sedsala 12emîn da prensekî ji Xanedana Shangê ya Çînê bi navê Gija Gija Joseonê damezirand. Bi vê yekê ji ber kêmasiya delîlên arkeolojîk, hebûna xwa ji sedsala 20emîn vir ve biguman e û rêbaza bingehîn pêk neaniye.
Di tomarên Çînê da cara ewil ku xuya bûye sedsala 7emîn e. Di demên xwa ya pêşîn da paytexta Gojoseonê li dorhêla Liaoningê da bûye û li derdora sala 400 B. Z. bo Pyongyang hatiye veguhastin. Dewleta Jinê li başûrê Nîvgirava Korêyê li sedsala 3emîn B. Z. derket holê.
Li 108ê B. Z. Xanedanê Han Wiman Joseonê fetih kir û jibo ku herêmê Gojoseonê birêhvebibe çhar fermandarî damezirand.
Silla (57 B. Z. - 995 P. Z.) welatekî li Nîvgirava Korêyê di heyna Sisê Keyaniyan da bû. Li sedsala 7emîn bi fikra yekkirina Baekje, Gaya û Koguryoyê ve derket pêş. Piştî ku bihêzbûna Keyaniya Sillayê dest pê kir, Gayayê kir bin hîmayeyê xwa. Dû ra jibo binhîmayeyêxwaxistina Koguryo û Baekjeyê peymanekî bi xanedana Tang (Çîna hiroyîn) ve çêkir. Lê Xanedana Tang xwast ku Baekje û Koguryo bixwa helgire. Ji ber vê sedemê jî Silla ket şerekî li hember Xanedana Tangê û bi ser ket. Vê çaxê hikumdara 27emîn û birêhvebira yekemîn ya jin keybanû Seondeok yek ji çavdêrxaneyên ewil li Rohhelata Dûr da çêkirin. Ev çavdêrxane hîn jî heye û li deverê Gyeongjuyê ye. Sillayê ku di nav sedsala 8emîn da heyna xwa ya herî rind derbas kiribû, paşînga ji rûyê keyan ku berjewendiyên xwa difikirîyan hilweşiya û ket destê Goryeoyê ku di heyna xwa ya herî rind da bû.
Siwariyên artêşa Sillayê ji yekîneyên bihesp pêk dihatin. Ji bilî vê yekîneyên ku ji ciwanên ku di bikaranîna şûran hosta bûn û wek Hwarang (Leşkerê çîçek) dihatin navandin da dihatin hilbijartin, rolekî girîng di tarîxa vê xanedanê da lîstin. Li gorî kevneşopiyên Hwarangan berî ku wan diçûn şerekî yan jî dikeviyan daewiyekî rûyên xwa boyax dikirin û guhar dikirin guhên xwa.
Piştî vê yekê heyna ku em wek Sillaya Yekbûyî dinavînin dest pê kiribû û hikuma Sillayê li Nîvgirava Korêyê dest pê kiribû. Lê piştî ku paşînga rêhveberî lawaz bû û kete destê zadeganan û bû lîstoka wan, wêrisê Goguryeoyê Balhae dest bi wergirtina axên bavikên xwa ji Sillayê kir û bi vê yekê jî piştî tarîxekî 1.000 salî Silla ji holê rabû.
Keyaniya Sillayê ji hêla sisê klanên (qebîle) cuda Park (박), Seok (석), Kim (김) ve hatiye birêhvebirin. Dîroknas dibên ku divê xwûn hatibe rijandin ku ev sisê klan serkêşî kiribin. Zate bêyî ku xwûn rijandibe nabe ku sisê klanên cuda welat birêhvebiribin. Klanê Parkê (박) heta ku rastî darbeyekî ji hêla klanê Seok (석) ve hatibû sisê nifş ji vê klanê Sillayê birêhvebirin. Lê piştî ku di navbera wan herdu klanan alozî derketibû klanê Kimê (김) dawî bi vê aloziyê anî û bû ser.
Sillaya Yekbûyî (676 - 935) û heyna Balheyê (698 - 926)
Piştî ku Goguryeo hilweşiya Dae jo youngê ku wek fermandarê Goguryeoyê dixebitiya li herêma Mançuryayê dewletekî nûv bi navê Balhe damezirand. Di serî da Balhae wek welatekî bihêz pêş ketsa jî ji hêla Goranan ve hat hilweşandin û piştra jî ketiye destê Goryoeyê. Li hêla din Sillayê ku sisê qiraltî yekkiribû pêşketina xwa bi têkiliyên çandeyî yên rind bi Çînê ve dewam kir. Belavkirina Budîzmê ku di heyna Sisê Keyaniyan da kete nav Korêyê bi berhemên wek Perestgeha Bulgukê û Sokguramê çandeya Budîzmê pêş xist. Piştî dewra duyemîn ya sedsala 8emîn da bi damezirandina dewletên bi navên Baekjeya li Dû û Goguryeoya li Dû di navendên mîrekiyên li herêmê li axên Baekje û Goguryeoyê berê da Heyna Sisê Qiraltiyan li Dû destpêkiribûsa jî keyê dewletê Goguryeoya li Dû navê welatê wek Goryoeyê guhart û bi vê yekê yekîtiya miletê dabîn kir.
Ji ber ku Silla dûrî Çînê bû, ji çandeya çînî pirr bandordar nebû, kevneşopiyên taybetmend ya xwa parast. Bi taybetî ji ber pejirandina Konfusiyanîzmê berevajî bûyerên li herêmên din, li Sillayê rêzê jinan hatiye girtin û fikra wan jî nehatiye çûçik dîtin. Ji bilî vê jî jin erkên girîng ya dewletê jî hildigriyan.
Keyên navdar yên Sillayê.
57 B. Z. - 4 P. Z. Hyeokgeose (keyê damezirêner)
927 - 935 Gyeongsun (keyê dawî)
Sillaya Yekbûyî (bi korêyî 통일신, 統新羅) yan jî Sillaya Dereng (후신라, 後新羅 "Hushila"), navê Sillayê piştî fetihkirina Baekje û Koguryoyê di navbera salên 668 P. Z. - 935ê bû. Sillaya Yekbûyî xwadiya çandeyekî dewlemend bû û paytexta wî Gyeongju çharemîn bajarrê mezin yê dinyayê bû. Jibo ku serweriya xwa li herêmê ava bike bi qiraltiya goguryeoyî-moheyan Balhaeyê ve micadele da. Di imrê xwa da tim ji ber rûp û gêr û kêşêyên siyasî di serî da ji hêla serhildêrên baekjeyî û koguryoyî ku welatê wan hatibûn fetih kirin ve, hat firisandin. Keyê dawî Gyeongsun dewletê tenê bi navê xwa birêhvebir û bi pêşketina Goryeoyê neçar ma ku li sala 935 P. Z. teslîmî wan be. Bi vî awayî jî xanedana wî bi dawî hat.
Sillaya Yekbûyî digel bêîstikrariya siyasî ya xwa di qada çandeyî û hunerî da pêş ket. Bi bipêşxistina pêwendiyên xwa li gel xanedana Tangê piştevana bingehîn di felsefe û îdeolojiyên elîtên Budîzm û Konfusiyanîzmê li gel avahîsaziya heynê bû.
Yekîneyên Jinên Şengalê, navê wê yê kurt YJŞ’e ye. ji jinên Êzidî pêk tê ji bo parastina jinê û rizgarkirina Şingalê hatiye avakirin. Keçên Êzidî bi jinên ketine destê çekdarên DAÎŞ,ê bandor bûn li ser wê asasê ji bo ku tola wan hilînin hêza YJŞ,ê avakirinin.
Ala Yekîneyên Jinên Şengal’ê bi van renga pêk tê: Li ser zemîna sor, derdora zemînê jî xeta kesk, di nîva wê de tîrêjên rojê bi rengê zer e. Li ser alê bi tipên zer Yekîneyên Jinên Şengalê nivisandiye.
Pênaseya Yekîneyên Jinên Şengalê: YJŞ’e hêza parastina cewherî ye, ji bo parastina civak û jinên Êzidî, hatiya avakirin. Yekîneyên Jinên Şengalê xwe wek bersiva fermana 73’an û tola hemû Jinên ku di fermanê de hatine qirkirin û dil girtin pênase dike.
li gorî rêziknameya vê hêzê, Yekîneyên Jinên Şingalê (YJŞ): Wek hêza parastina cewherî ya Êzidxanê, paradigmaya cîvaka demokratîk, ekolojîk û azadiya jinê esas digire, di xeta parastina rewa de xwe rêxistin dike. Li dijî zihniyeta baviksalarî ya şaristaniya dewletparêz û modernîteya kapîtalist ku sîstema qirkirina civakê û jinê ye tekoşînê bingeh digire. Li diji hemû êrîşên li ser nirxên civakê, jinê, ol, baweri, çand û netewan tekoşîn dike.
Konferansa Yekîneyên Jinên Şengalê:Cihê biryarê ya herî jore dû (2) sala carek bi delegeyên tevahî nunerên xebatê dicive. Pratîka pêvajoya di navbera her dû konferansa de dinirxîne, ji bo merheleya xebatê ya nû biryara digire, rêya taktîkî diyar dike. Konferans Konseya Leşkerî ya YJŞ’ê hildibijêre, ger pewîst bibîne di rêziknamê de guhertin çêdike. Ger ku rewşekî awarte pêşbikeve, li gorî derfetan konferansê li gorî dema ku hatiye diyar kirin dibe ku pêşnekeve, dibe ku 6 meh pêş an ji paş de were li darxistin.
Konseya Leşkerî ya Yekîneyên Jinên Şengalê: Konseya Leşkerî ya YJŞ’ê ji 17 kesan pêktê, di konferansê de tê hilbijartin. Di navbera her dû konferansan de cihê biryar û rêvebirinê konseya leşkerî ye. Endamên Konseya Leşkerî, wekî delegeyên xwezayî beşdarî konferansê dibin. Ji kombûn û amadekariya konferansa berpirsyar e.
Konseya Leşkeri ya Yekîneyên Jinên Şengalê: di nava xwe de 5 kesan wek fermandariya biryargehê diyar dike. Fermandariya biryargehê xebatê pratîkî yê rojane kordîne dike û birêve dibe. Konseya Leşkerî ya YJŞ’ê mehê carek civina xwe pêktîne. Di çarçoveya xebatê xwe yê bingehîn de kar parve dike.
Di halên ku jimarê endamê Konseya Leşkerî de kêmbûn (nexweşî, ji kar durxistin hwd.) çêbibe, ew erkê Konseya Leşkerî heye ku cihê wan dagire, tayin bike.
Ji çareserkirina sucên disiplînê Konseya Leşkerî berpirsiyar e. Li gora sucên hatine kirin komîsyonê lêpirsînê derdixe, li ser esasê encamê lêpirsînê biryar tê dayin.
Fermandariya biryargeha YJŞ’ê ji hemû sewq û îdareya YJŞ’ê berpirsiyar e. Terfî-tayin dike û Konseya Leşkerî agahdar dike. Bi sîstema civîn û tekmilê rojane dixebite. Ji 15 rojan carekê civîna xwe ya ku hemû xebatan dinirxîne pêktîne. Ji hemû qadên xebatê rapor digre, talîmatên pêwîst ji rêveberiyan re radigihine.
Akademiya Şehîd Xanê: Şervanên nû yê kû tevlî YJŞ’ê bûne perwerdeya xwe ya bingehîn ya xweser dibînin, li ser esasê bîrdozî û leşkerî perwerda xwe bi rêxistin dike.
Akademiya Şehîd Bêrîvan Şengal: Akademiya Fermandariyê, kadroyên xwe di felsefeya Rêber Apo de, di çarçoveya îdeolojiya rizgariya jin de kûr dike û li ser esasê zanistiya parastina rewa xwe perwerde dike. Li ser bîr û baweriya Êzidayetî û kevneşopiya civaka neolitîk ya civaka Êzidî xwe serwext dike.
Komîteya Têkiliyên Gel: Xebatên rêxistinî dimeşîne, di nava gel de li ser esasê parastina cewherî jinan perwerde û rêxistin dike. Ji bo hişmendiya jinan were çêkirin, giraniya xwe dide ser perwerdê û rêxistinkirina jinan. Li gorî pêwîstiyan birîmên xwe yê xebatê rêxistin dike.
Arşiv-Sicil: Ji qeydkirina sicîlê hemû endaman û arşîvkirina xebatan û ji parastina wê berpirsyar e.
Çapemenî: Li ser esasê propaganda- ajitasyon û rojevkirina jinan kar û xebat dimeşîne û ji xebatên weşanê berpirsyar e.
Muxabere:Ji ragihandina bi tendirust û ewle ya di navbera yekîne û fermandariya de berpirsyar e.
Konseya Leşkeri li gori pêwistiyan saziyê xwe rêxistin dike. (birdozî, teknîkî,lojistîk,cebilxane, tendirustî hwd)
Yekîneyên Jinên Şengalê hemû xebatê xwe li ser esasê xebitîna hundirîn dimeşîne.
Disîplîna emir talîmat: Di Yekîneyên Jinên Şengalê de navendparêziya demokratîk esase. Navendparezî bi talîmatan tê pêkanîn, aliyê demokratîk jî, bi rêya konferans, civîn, tekmîl, rapor pêşkêşkirin, pêşniyar û nêrîn girtin û di cihên pêwîst de bi rêya dengdayinê pêktê. Di her astê de fermande bi rêya emir û talîmatan hêzên girêdayi xwe rêvedibe û erka xwe ya fermandarî bi cih tîne.
Emir: Ji bo bi cih anîna erk, fermana kurt û cewherî ye.
Talîmat: Ji bo bi cih anîna erkekê berfireh û mezin, wê erk çawa pêk bê ferman û perspektîf di nava xwe de dihewîne ye.
b) Disîplîna tekmîl-rapor: Derheqê xebatan de nizama agahdarkirina fermandariya jorîn e.
Tekmîl: Derheqê xebatan yan jî erkekê de agahiya kûrt û cewherî ya ji qedemeya fermande ya berpirsyar re tê dayin.
Rapor: Derheqê encamê xebatên demdirêj û fireh de, tevî şirove ji qedemeya fermandariya jorîn re wek agahî tê pêşkêş kirin. Rapor bi disîplîn tê pêşkêş kirin, her wiha dema pêwîst hat dîtin, her şervan an jî rêveber dikare ji qedemeya Fermandariya jorîn re, ji Fermandariya Biryargehê re rapor binîvisine.
Di dema hat diyar kirin de, rêxistinbuna jêrîn bi awayekî disîplîn tekmîl nede, rapor amade neke û negihijine cihê pewîst wekî ku erka xwe ya bingehîn pêk ne aniye tê hesibandin.
c-)Civîn: Civîn, platforma rêveberiya YJŞ’ê û yekîneyên wê, di demên diyar de û gava pewîstî hat dîtin xebatê xwe dinirxîne, pirsgirêkên xwe yê rêxistinî çareser dike, rexne û rexnedan dide, pêşniyar û biryaran digire. Civîn ji aliyê dîvana hatiye erêkirin ve di çarçoveya madeyên rojevê tê meşandin. Di civinê de mafê her kesî heye ku di çarçoveya rojevan de nêrînên xwe û fikrên xwe bine ziman. Encama civinê ji rêveberiya xwe ya jorîn re tê pêşkêşkirin.
d-) Rexne rexnedan: Di nava xebatê de kêmaniyên derketine derdixine holê û mekanîzma bihurandina kêmaniyan e. Di YJŞ’ê de, ferd, sazî û di rêxistinan de li hemberî kêmaniyên tê jiyankirin di fermiyetê de rexneyên pêşdikevin wekî tekoşîna rêxistinî tê dest girtin. Ji aliyê din her şervan û fermandarê YJŞ’ê li hemberî kêmaniyên derdikevin xwe berpirsiyar dibîne û nêzîkatiya rexnedanê wekî nêzikbûneke exlaqî qebûl dike.
e-) Disîplina xebatê, YJŞ wekî her rêxîstinbûna leşkerî disîplîn wekî rêgez û prensîba bingehîn digire dest. Disîplîn daneheva hemû quralên leşkerî ye. Berpirsiyariya fermandar û şervanan heye ku quralên reziknameyê be kemanî bi cih bine. Ji bo wê disîplîna cewherî esas tê girtin. Di çareserkîrina pirsgirekên disîplîne di serî da Konseya Leşkerî û fermandarên YJŞ’ê berpirsiyarin.
Tayîn û terfiyên giştî ji aliyê Konseya Leşkerî ya YJŞ’ê ve tê kirin.
Li gorî pêwîstiyan tayîn û terfiyên taxim û li ser taximan bi erêkirina Fermandariya biryargehê tê kirin. Fermandarê tîmê di nava yekîneyê de tê diyar kirin û pêşkeşî fermandariya jorîn tê kirin.
Ji erk girtin wekî rêbaza herî dawî tê dîtin. Hê bêhtir hêz dayin, tecrûbe dayin û li ser esasê rexnedanê dîsa teşwîq kirin esas tê girtin. Di rêwşên ku rêgez tên binpêkirin û hewldana xwe sererastkirinê nayê nîşandayin de ji erk girtin pêktê. Ji erk girtin bi erêkirina Fermandariya biryargehê tê kirin.
Fermandarê ku avahî wê naxwaze ji erk tê girtin û rewşa wê ji aliyê Konseya Leşkerî ve tê nirxandin.
Disîplîna Yekîneyan: Hemû yekîne di çarçoveya esasên hatiye diyarkirin de tê rêxistinkirin.
Disîplîna Tîm: Ji fermanderek tîmê û ji 2-4 şervanan pêktê.
Disîplîna Taxim: Ji fermandarek taxim û ji 2 tîman pêktê. Fermandarê tîma yekemîn alîkarê fermandarê taximê ye.
Disîplîna a Boluk: Ji fermandarek boluk û ji 2 taximan pêktê. Fermandarê taxima yekemîn alîkarê fermandarê bolukê ye.
Disîplîna Tabûr: Ji fermandarek tabûr û ji 2 bolukan pêktê. Fermandarê boluka yekemîn alîkarê fermandarê tabûrê ye.
Yekîneyên Asayîşê: Ji bo kontrol kirina ketin û derketina cihûwaran yekîneyên taybet in. Disîplîna yekîneyê li gorî pêwîstiyan tê diyarkirin.
YJŞ’e di nava civakê de, ji bona parastina civak û jinan, birîmên xwe yê parastinê, asayîş û komên ewlekarî ava dike. Kesên ku di nava van birîm û komîteyan de cih digrin li hember Yekîneyên Jinên Şengalê berpirsiyarin.
Di serî de Jinên Êzîdî ê ku amadene xwe ji bo Êzidxanê feda bikin, li gel jinên Êzidî jinên ku ji ol û netewên cûdane ji rêziknameya YJŞ’ê qebûl kiribe wekî şervan tên qebûl kirin.
Tevlîbûna Yekîneyên Jinên Şengalê li ser esasê dildariyê ye.
Pêwîste ji perwerdeya YJŞ’ê ya bingehîn derbas bibe û di dawiya perwerdê de sonda xwe xwendibe.
Pêwîste rêzîknama YJŞ ‘ê qebûl bike û bipejirîne.
YJŞ’e şervanê ji 18 salî jêrtir naxe nav şer.
Di esasê armanca YJŞ’ê de ji her cure vesazkirin û erk girtinê re amade ye. Li dijî rakirina hemû cûreyên êrîşên li ser jin û civaka Êzidî, yekîneyên profesiyonel tên avakirin. Ev yekîne ji yekîneyên pispor yên YJŞ’ê pêk tê.
Cewherê Êzidayetî û paradîgmaya Rêber Apo di milên wê yên felsefî, çandî, zanistî û exlaqî dana jiyan kirin esas digre.
2-) Taybetmendiyê Şervanên Yekîneyên Jinên Şengalê
Li ser bingeha azadiya jin civaka demokratîk esas digire.
Girêdanî û dilsoziya xwe bi bawerî, çand, dîrok û hemû nirxên civaka Êzidî heye.
Pêwîstiyên civaka exlaqî û polîtîk bi cih tîne.
Ji bo mîsyona ku ji YJŞ’ê girtiye bi cih bîne fedakar, zîrek û bi disîplîn e.
Di şerê parastinê yê pêşdikeve de wêrek, bêtirs û berxwedêr e.
Hemberî hemû gelan, baweriyan, çandî û zimanan bi rêzdar û xweşbîniye.
Girîngî nade madiyatê, manewiyata xwe xurt e.
Ji cinsê xwe hezdike, bi rêgezê îdeolojiya azadiya jin bawerdike.
Hişmendiya xwe ya civaka cinsiyet parêzî heye û li gori vê tekoşin dide.
Bi zilam re nakeve uzlaşmê tekoşina cins esas digre.
Li hemberî her cûreyên êrîşên ku li ser jinê pêşdikevin û li hemberî paşverutiyê di jin de heyi bi rêgezên îdeolojiya rizgariya jin de tekoşîn dike.
Li hember êrîşên paşveru di civakê de parastina jin esas digre û jiyana wê digre bin ewlehîyê.
Di jiyanê de xwedî seknek azadîxwaz bi rêgez, dilnizim, kedkar, parvekirî û durûste, hemû xweşikbûna di dilê xwe de dicivînê de ji bo hevalên xwe dibe çavkaniya hêvî,moral û kêyfxweşiyê ye.
Hişmendiya xwe ya dîroka berxwedaniya jinan bi giştî û jinên Êzidî heye. Hişmendiya xwe ya dîroka Êzidxan û Kurdistanê heye, sedem û encama 73’ê fermanên hatiye jiyîn derxistiye zanabûnê.
3-) Mafên Şervanên Yekîneyên Jinên Şengalê
Mafe xwe ya tevlîbûna civîna yekîneya xwe heye.
Mafê xwe ya rexne û rexnedayinê heye.
Mafê xwe ya rapor nivîsandinê heye.
Derheqê xwe, yekîniyê xwe, xebatên YJŞ’ê de mafê xwe ya peşniyarê heye.
Mafê xwe ya bijartin û hilbijartinê heye.
Mijarên ku di YJŞ de Suc Têne Hesibandin
Di rêziknameya YBŞ’ê de madeyên ku ji bona suc derbasdibin ji bo Yekîneyên Jinên Şengalê jî derbasdarin.
Endamên ku axa xwe, çanda xwe, zimanê xwe, baweriya xwe neparêze, li ser van mijaran ev endam tên perwerde kirin û tên îqnakirin. Ger ev nêzîkatiyên xwe dubare û israr bike, rewşa van kesan ji aliyê Konseya Leşkerî ve tê nirxandin.
Kesên ku li ser axa Êzidxanê tehdidên ku tê çêkirin bibine û ne tevlîbûna şer de israr bike û derdorê xwe bandor bike suc e.
Jiyana ku esas tê girtin paqijbûn, durustî, exlaqî, bawerîxwaziyê ye. Çanda xirakirin, berjewendiyê xwe ya şexsî de israr kirin, di bin navê bawerî de bi zilam re parvekirin û pêkanînê xweseriyê îhlal kirin, wekî suc tê hesibandin.
Siriyeta xebat û civînê rêxîstinî ne parastin, li derveyi resmiyetê parvekirin û belavkirin suc e.
Soza Endamtiya Yekîneyên Jinên Şengalê: (ev soz ji bo şervanê Êzidî yên nû tevlîdibin derbazdare)
Ez ê hemû baweriya xwe ya Tawusê Melek û rastiya Êzidayetiyê, Laleşa Nuranî, wargeha muqaddes Şengalê û hemu axên Êzidiyan biparêzim. Di bingeha azadiya jin, ez ê civaka azad û demokratik esas bigirim; hemberî hemû ol, çand, ziman û netewa bi rêzdarbim. Li dijî hemû êrîşên ji derve û hundir parastina rewa esas bigrim. Divê çarçovê de ji Rêber APO re, ji şehîdên Kurdistanê û şehîdên 73 fermanan re, ji hevalên xwe yên têkoşînê re sond dixwim.
Yekîneyên Jinên Şengalê di nava Yekîneyên Berxwedana Şengalê (YBŞ) de xweser xwe rêxistin dike. Ji erk û armancê wê, xwe berpîrsiyar dibîne û li ser vê esasê xwe rêxistin dike. Di tevahî kar û xebatên YBŞ’ê de temsîliyeta xwe dibîne, tevlîbûna xwe çêdike û erkên xwe bi cih tîne.
Yekîneyên Jinên Şengalê, Meclisa Jinên Êzidî li Şengal, wek îradeya xwe ya siyasî qebûl dike û di nava Meclisê de temsîliyetê xwe dîbine.
Di Yekîneyên Jinên Şengalê de Îtîfaq
Yekîneyên Jinên Şengalê bi her dewlet û rêxistinên ku nasnameyê YJŞ’ê nasdike, li hemberî wan bi rêzdare,di çarçovê prensîbên xwe, dikare hevdîtin û îtîfaqan bike.
Yekîneyên Jinên Şengalê li gorî armanca xwe, li ser esasê rêgez û prensîban, bi tanzîm û kesayet û hêzên parastinê cewherî yê jin re, dikare îtifaqan pêşbixe.
Şoreşek Mezin Di Paşeroja Rêwîtiya Hewayî Da Bi Balafirên [http://Hybrid-%20Electric Hybrid- Electric]
Paşeroja Rêwîtiya Hewayî ya Elektrîkî di nav Amerîkayê da pir berbiçav e. Şîrketa hewayî ya bi navê Zunum Aero di fikra zêdekirina balafirên Hybrid-Electric da ye ku ev yek dê bibe sedema erzantirbûna seferên hewayî û kêmtir qirêjkirin û lewitandina hewayê jî.
Wek tê gotin, di firîneke 4000 maylî da pêwîstî bi 20,000 galon ardû heye. Li gor gotina malperek bi navê [http://FlightState FlightState] ku zaniyariyên firînê bi rojane belav dike, rojane 90,000 balafir radibin û dêdidin. Ev tê wateya qirêjahî û pîsatiyeke pir pir mezin ya hewayê.
Wek tê zanîn matorên Jet, bi şewitandina her galon şewatokan, 21 pound Karbon Dîoksîd berdidin hewayê û wê dilewitîne.
Li gor lêkolîna Saziya [http://David%20Suzuki David Suzuki] ku saziyeke zanistî ya li ser hawîrdor û xwezayê ye, ji sala 1990 hetta nika, pîsbûna hewayê ya jiber rêwîtiya hewayî ya navnetewî 83% zêdetir buye. Belavbûna CO2 dibe sedema xisarên pir ciddî ya tendurustiyê û zirarên mezin yên li ser xwezayê jî.
[http://Oslo Oslo] jî dixwaze ji hemû welatiyên xwe ra biskilêtên Elektrîkî, çêbike û bide wan.
[http://Zunum%20Aero Zunum Aero] dibêje ku 40% ji gazên bizirar ku balafiran belav dikine hewayê, jiber firînên navxweyî û yên navbera navçeyên nêzîkê hev in.
Komek hatiye avakirin û bi navenda baştirkirina hêza sîstema [http://Electro-Thermal Electro-Thermal] ya zanîngeha [http://Illinois Illinois]ê ra li ser destkefta, Hybrid ber bi Electric, lêkolînan dike ku ev yek dikare elektrîka ku di nav pîlan da embar bûne bi hêza berhemhatî ji matoran ra terkîb bike û bike yek. Nermalavek li ser balafirê dê were bikaranîn ku bikare pêwîstiya matorê bipîve û bizane ka divê çiqasî vêkeve.
Rêveber û fînansorê şîrketê, [http://Ashish%20Kumar Ashish Kumar] dibêje: jiber bikêrhatina zêde ya pîlan, sîstema şewatokê trênên ku hêza wan bi qasî ya balafiran in jî dikarin bi temamî veguherin sîstema elektrîkê.
Yekemîn Trêna ku pîskirina hewayê wê sifir e, li Almanyayê hate test kirin.
Zunum dixwaze di 2020’an da bi balafirên 10-rêwî despê bike û paşê vê teknolojiyê di balafirên mezin da jî bikar bîne. Divê bê gotin ku mesîrên navxweyî baş nayên bikaranîn û ev teknolojî jibo mesafeyên dûr û dirêj û balafirgehên mezin pir baştir û biqazanctir in.
Amerîka bi 13,500 balafiran xwediyê mezintirîn hejmara balafirên cîhanê ye û aniha 140 habên herî mezin ya cîhanê dibin sedema 97% trafîk û qerebalixiya hewayî.
Şîrketa navbirî, kariye ji şîrketên mezin yên hewayî yên wek Boeing û [http://JetBlue%20Technology%20Ventures JetBlue Technology Ventures] ku beşek ji şîrketa hewayîya JetBlue ye, fînansan werbigre.
Lê xêncî Zunum hin şîrketên din jî hene ku bi vê yekê rabûne.
Wek mînak [http://Beijing Beijing] vaye hemû Taksiyên xwe dike Elektrîkî ku rêjeya pîskirina hewayê ya jiber şewatokên bizirar, daxîne.
Projeya ceribandina balafirên ku bi sîstema [http://Solar%20Impulse Solar Impulse] di mesafeyên dûr da difirin, par jibo cara yekem ji aliyê tîmek Swissî hate despêkirin û ew dixwazin bi enerjiya Rojê, balafiran bifirînin esman. [http://Airbus Airbus] jî bi bernameya [http://E-Fan E-Fan] dixwaze projeya balafirên Elektrîkî berfirehtir bike. [http://Boeing Boeing] û [http://NASA NASA] jî li ser projeyên hybrid-electric pir ciddî dixebitin. [http://Uber Uber] jî vaye li ser Erebeyên Firok yên ku bi enerjiya Elektrîkê dixebitin va mijûl e.
Paşeroja rêwîtiya hewayî pir baş tê xuyan û şîrketên wek [http://Zunum%20Aero Zunum Aero] jî dibin sedema şoreşek pir mezin di warê veguhestina hewayî da.
https://www.globalcitizen.org/en/content/these-hybrid-electric-planes-are-revolutionizing-t/?utm_source=Iterable&utm_campaign=iterable_campaign_US_March_18_2017_Finance_innovation_newsletter_4_actives&utm_medium=email
.@zunumaero, a startup based in Kirkland, emerges from stealth mode with big plans for hybrid electric planeshttps://t.co/pOQC3Vx04Apic.twitter.com/fWhbcISGGK
— Taylor Soper (@Taylor_Soper) April 5, 2017
Birayên Benî Mûsa sê birayê zanistvanên ku di sedsala 9'an de jiyane li ser fizîk û stêrnasî xebitîne. Navê bavê wan Şakir e.
Navê birayê mezin Muhemmed, birayê ortê Ehmed, û birayê piçûk Hesen e.
Muhemmed Sidiq Minşewî (erebî: الشيخ محمد الصديق المنشاوي‎) Hafizê Quranê yê Misirî ye ku di sala 1920'an de ji dayik bû û di sala 1969'an de wefat kir.
Li welatên weke Erebîstana Siûdî, Lîbya, Ûrdûn, Filistînê, Quweyt û Endonezyayê geriyaye.
Dîlgirtina 52 Dîplomatên Amerîkayê di "Wiesbaden Air Base Hospital" (kanûna paşîn 1981)
Dîlgirtina Tehranê, bûyera ku di 1979-1981ê de li paytexta Tehrana Îranê çêbû, di revandina 52 dîplomatên Amerîkayê ji bo 444 rojan ji 4ê çiriya paşîn a 1979an heta 20ê kanûna paşîn a 1981ê wek dîl hatine girtin, piştî komeke xwendekarên Îranê li balyozxaneya Amerîkayê ya li Tehranê di dema Şoreşa Îslamî de dagirkirin.
Di dawiya payîza sala 1979an de, ji berpirsiyariyê Chase Manhattan Bank, David Rockefeller, birayê wî û Cîgirê Serokê berê Nelson Rockefeller, Wezîrê Derveyê berê ya Amerîkayê Henry Kissinger û Serokê berê yê Bankaya Cîhanî ya aktorên sereke John Jay McCloy di kampanyaya lobiyan bi mehan ji bo cîhgirtina mala xwe yên ji bo armanca dermankirinê çûn Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, ku li rûdanên şahê Îranê bun. Berî ku Şah nikaribû li înîsîyatîfa David Rockefeller û hevalbendên wî li Amerîka firînê de bikevin, Rockefellerê bidestxistina Şahê jixwe li Manora Coral Gablesê ya di Bahamasê bun. Wekî sirgûna hevqeyserê farsî yên herêmî piştî deh hefteyan li mesrefên rojane yên 24,000$ pir buha bun, David Rockefeller ji bo lêgerîna mişexteke Şahê çu.
Polîs bi gelemperî hîndarî dike da ku mazûvanên ku bi zorê hatine girtin, bistîne, lewma di vê xebatê de.
Dîlgirtin an jî Rehîne kesên ku bi zorê û bi revok tên binçavkirin û tên girtin e. Ji aliyê dema binçavkirinê de carna jî bi gefan tên dîlgirtin. Di Rewşa Dadgeha Leşkerî ya Navneteweyî ya 8'ê Tebaxê 1945'an de, kuştina rehîne an dîlgirtinan wekî tawanên şer re tên hesabkirin. Di Hiqûqa Navneteweyî de, dîlgirtin bi gelemperî ji aliyê xizmekî Peymana Cenevre ya Parastina Kesên Sivîl di Dema Şer ên 1949'an de qedexe bune.
Chobani navekê bazirganî yê tomarkirî yê kompanyayeka Emrîkayî ya mastê dawerandî ye. Xudanê kompanyayê û damezirîner û rêveberê wê yê giştî, Kemdîyê Ulukaya Kurdekê Bakurê Kurdistanê ye. Hemdî li sala 2005ê bi kirrîna karxaneyeka ko li ber girtinê bû li bajarê Berlîna Nû li Wîlayeta Nû Yorkê li Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê ew kompanya damezirand.
Chobanîyê niha zêdetir ji 2000 karmendan hene û firoşindeya jimare yek ya mastê Yewnanî li Emrîkayê ye.
Hemdîyê Ulukaya li destpêkê karxaneyek ji Kraft Foodsa ko li ber girtinê bû kirrî. Wî gelek ji karkerên wê karxaneyê hiştin û hostayekê mastvegirtinê jî îna û li sala 2007ê navê mastê xwe kir Chobanî.
Ev nav ji navê Çobanî yê tirkî hatiye, ko di koka xwe ji peyva farisî ya Çûpan (چوپان) bi ramana şivan hatiye.
Chobanî li sala 2012ê bû piştevana fermî ya Tîma Olempîka Emrîkayê.
Li meha Kanîna Pêşîn a sala 2012ê Chobanîyê mezintirîn karxaneya mastvegirtinê ya cîhanê li Twîn Falê li wîlayeta Idahoyê vekir. Bihayê wê karxaneya yek-milyon pêyên çargoşe 450 milyon Dolarên Emrîkayî bû û 300 kes lê dixebitîn. Seydayê Ulukayayî got, "Ew li bendê ne ko bandora aborî ya bazirganî ya wan ji bo wîlayetê dê dora yek milyon û sêsed hezar dolaran be." Li sala 2013ê wê karxaneyê xelatê DBIA Design-Build Project-ê û xelatê Food Plant-ê ji kovara Endazyarîya Xwarinê (Food Engineering Magazine)wergirtin.
Li meha Nîsana 2016ê Chobaniyê ragehand ko dê 10% ji pişkên xwedîtiyê yên karxaneyê bi karkerên xwe bide. Bi danana jimareya karmendên wê kompanyayê li ber çavan (2000), dê bi awayekê navincî pişka her karmendekî dora 150,000 dolarên Emrîkayî bin. Hindek ji karmendan her di gavê da dê ji ber vê birryarê bibin Milyoner.
Sermaye anko kapîtal, di aboriyê de ew tişt anko mal e yê ko berê hatiye hilbirîn anko berhemînan û dikare ji bo hilbirîna zêdetir bihêt bikarînan.
Adamê Smît sermayeyê weha pênase dike: "Ew par ji malê kesekî ko çaverrê dihêt kirin ko dahatî ji bo wî desteber bikit."
Tevî Nobetgirên Sor ên Karker-Gundî di bin parastina kontrola AGKê de ye.
AGKê dijminên xwe yên sereke wek Komara Hêzên Çekdar ên Koreyê û Hêzên Dewletên Yekbûyî yên Koreyê, li seranserê Herêma Parastina Koreyê ji ber Peymana Agirbestê ya tîrmeha 1953'an de buye, diparêze û hember digre., bi 5,889,000 personelên paramîlîter, ew mezintirîn rêxistina paramîlîter ên li ser erdê ne. Ev hejmar nûnertiya ji xelkên 25% e.
Koreya Bakur bi awayekî fermî ji dewrana damezrandina AGKê vegeriyan avakirina Kim Il-sung ya Artêşa gerîlayan a li dijî Japonê. Di sala 1978'an de, "Roja Weqfa ya Leşkerî" ji 8ê sibat heta 25ê nîsanê, wek roja binavkirî yê damezirandina vê artêşê di sala 1932'an de guhertin.
Di sala 1939 de, Artêşa Dilxwaz ên Koreyê (ADK), li Yan'an, Çînê ava bu. Du kesên berpirsyar ji bo Artêşa Kim Tu-bong û Mu Chong bûn. Di heman demê de, dibistaneke nêzîkî Yan'an ji bo perwerdeya rêberên leşkerî û siyasî de ji bo paşerojeke serbixwe ya Koreyê hat avakirin. Di sala 1945'an de, ADKê bi piranî ya mêran nêzîkî 1,000 leşkerên Koreyî ji Artêşa Împaratoriya Japonî mezin bûn. Di vê heyamê de, ADKê li gel Hêzên Komunîst ên Çînê ji ku ew çek û cebilxane yên xwe kişandin, şer kirin. Piştî têkçûna ya Japonî, ADKê ji nav Hêzên Komunîst ên Çînê li rojhilatê Jilinê çûn, ku dixwestin leşkerên etnîkî yên ji koreyê li Çînê bi dest bixin, bi taybetî jî ji Yanbianê û tevahiya Koreyê.
Hema piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn û di dema dagirkeriya Yekîtiya Sovyetê ya beşa Koreya Bakur de, di paralela 38emîn li navenda Artêşa Sovyetê ya 25emîn li Pyongyangê daxuyaniyek xetabarê hemû komên berxwedana çekdarî li bakurê nîvgiravê derxistin û di 12ê çiriya pêşîn a 1945'an de hilweşandin.
Du hezar Koreyî bi tecrûbeyên berê ya di Artêşa Sovyetê ji bo amadekirina hêzên elimîn bi destûr ji navenda leşkerî ya Sovyetê ji cihên cuda li seranserê welat hatine şandin û hêza li ser 21ê çiriya pêşîn a 1945'an de hatine afirandin.
Li navenda pêwîstiya ji bo yekîneyeke cuda ji bo ewlekariyê li dora rêhesin û damezirandina yekîneyê di 11ê kanûna paşîn a 1946an de hate hestkirin. Hat ragihandin, ku yekîne di 15'°e tebaxê de ji heman salê çalak de wek çavdêriya hêzên ewlekariyê û afirandinê ya hêzên çekdar ên neteweyî heyî.
Peymangehên leşkerî yên wekî Akademiya Pyongyangê û Akademiya Navendî ya Miduriyetê (No. 2 Karmendên Dibistana AGKê di sala 1949an de amade bû) (di Kanûna 1948an de Akademiya Leşkerî ya AGKê bû), di nêzîk de ji bo perwerdeya karmendên leşkerî û siyasî yên ji bo hêzên çekdar ên nû dan pey.
Piştî leşkerî pêk hat û dezgehên ji bo hînkirina leşkerên xwe yên nû hatine çêkirin, Midûriyeta Disîplînê ya Kolorduyê ya Artêşa Gel a Koreyê birêxistin kirin.
Kendrick Lamar Duckworth (jdb. 17ê hezîrana 1987), rapvan û mûzîkjeneke amerîkî ye.
Di sala 2009an de Kendrick Lamar bi hevalên xwe yên rap û hevalên Schoolboy Q, Jay Rock û Soul ji koma hip-hopa Black Hippy, ku hemû di bin peymana strandêra Top Dawg Entertainment in, di heman demê de ji destpêkê de bêsedem dest bi albumê çêkir.
Eyaleta Kurdistanê (bi osmanî ايالت كردستان‎, Eyâlet-i Kurdistân) yek ji eyaletên dewleta osmanî bû ji sala 1847an heta 1867an. Yekeya îdarî ya pêşîn a dewleta osmanî ya ku bi navê "Kurdistan" hatibû navlêdanîn.
Hinek lêkolîner jî eyaleta Şehrezûr bi Kurdistanê ve tevlihev dikin, zen dikin ku eyaleta Şehrezûr eyaleta Kurdistan e. Li sala 1847ê Bedirxan Beg serî hildaye. Di rojnameya osmanî li 14 kanûna pêşîn 1847ê da - Rojnameya Takvim-i Vekayi - parêzgehekî bi navê "Eyaleta Kurdistan" bi fermî hatiye damezirandin. Di vê eyaletê de misilmanên kurdîaxiv dijiyan. Li gorî salnameya wê heynê Hakkâri, Dêrsîm û Diyâr-ı Bekr li sala 1849ê daxilî vê eyaletê kirin. Herêm ji ber damezirandina xwa paşînga hatiye guhartin û li sala 1867ê hatiye belavkirin.
"Zanist" wê, pirtûka nivîskarê Abdusamet Yigit a li ser zanistê û felsefeya zanistê ya. Pirtûk wê, nêzî 650 rûpelî bê. Weke pirtûkeka ku wê felsefeya zanistê wê bi çerçoveya wê re wê bînê ser ziman. Nivîskar Abdusamet Yigit wê, di pêşgotina ku wî li ser pirtûkê nivîsandî a destpêka wê de wê, weha li ser navaroka pirtûkê binivîsênê. "Di lêkolînê de me li pênc beşan beşkir û me di wê çerçoveyê de ew hanî li ser ziman. Beşa pêşî wê di çerçoveya serdemên berî şariştanîyê û bi pêşketina civakî ên weke bi têgînên anamîst, totemîst û mîtolojikî ku ew pêşketina me hanî li ser ziman. Beşa duyemin wê, bi awayekî çerçoveya gotina zanistê bi felsefeya wê re wê, çawa wê hebê wê, li ser wê bisekinê û wê di wê çerçoveyê de me, di bin navê gotina ´felsefeya zanistê´ de ew lêkolînkir û ew hanî li ser ziman. Di dewama wê de jî wê, bi felsefîkî wê, rê û rêbaz û şêwayê zanistî me di wê de hinekî bi kûrehî û direjehî li ser sekinî. Ber vê yekê di li vir di ´pêşgotinê´ de emê zêde li ser rêbazê ne sekin in. Di dewama wê de wê, beşa sêyem wê bi têgîna zanist û teknolojiyê û felsefeya wê ya bi zanistî ku ew pêşdikevê wê, li ser wê were sekin in. Di vê beşê de me bi zêdeyî lêkolînên fîlosofê kurd Îsmaîlê Cizîrî me kir bingeh û li ser wê hîmê wê re me temenê wê, bi têgîna mekanî, destûr û rêgezên wê re di çerçoveya aqilê fîzîkî de me hanî li ser ziman. Di dewama wê de wê, weke beşa çarem wê dîroka pêşketina stêrzanîyê wê, were hildan li dest. Di vê beşê de jî wê, lêkolînên fîlosofên kurd ên weke Fexredînê Xelatî û hwd wê, werina kirin weke bingeh û li ser wê re wê, were hanîn li ser ziman. Di dewama têgîna stêrzanîyê de wê, bi aqilê fîzîkê û destûrên wê re wê hizirkirina bi zanyarî wê bidomê û wê di beşa pirtûkê a pêncem de wê, bi navê zanista fîzîkê û têgîna teknîkê re wê, hanîna li ser ziman wê bidomê. Di vê çerçoveyê de wê, ev beş wê weke beşeka ku wê di çerçoveya destûrên fîzîkî de wê, were hizirkirin û wê, bê hanîn li ser ziman bê."
Di dewama wê de wê, di pirtûkê de wê, li ser şêwayê nivîsandina wê xabate xwe ya dirêj wê, dîsa di devereka din a pêşgotina pirtûkê de wê, weha bînê ser ziman. "Di dewama wê de wê, bêgûman wê, di navê zanyarîyê wê, lêkolîn û xabatê min ên ku wê weke dewama wê bin wê, piştre jî wê, bibin. Lê li vir bi serê xwe wê, ev xabate min wê bi lêkolîn min ên di wê de re wê, weke temen û bingeh bê ji wan lêkolînên min re. Wê, her wusa wê, weke çerçoveyekê jî bê. Ber vê yekê, wê ev xabat di warê xwe de wê, weke lêkolîneka giring ku min ew hildayî li dest bê. Di çerçoveya nivîsandina xabatê de wê, dîroka lêkolîn xabatkirina li ser wê û mijarên wê, heta salên 1998´an wê herê. Di vê demê de wê, ez di zindanê de bûm. Gelek mijar ku min dikarî ez li wir werênima li ser ziman, ber ku wê, min nikarîba ku ez wan derxim derve min tenê di mejiyê xwe de hiştin. Hinek mijarên ku min li wir nivîsandina jî wê, di demên hêrîşên leşker û polîsên tirk ên li me de wê, di wê de wê werina şawitandin, destserkirin û piştre windakirin. Ber ku min ne xwest ku wê zêde wusa bibê, piştî ku ez derketim dervê êdî min xabatên xwe hin bi hin ên ku ez di wan de serwaxtbûm min, bi dest rijandina li ser rûpel kirin. Di dewama wê de wê, piştre wê, çendî ku wê, lêkolînên min ên din jî wê bibin min, di ber hevdû de wê, nivîsandina wan domand. Pêşî her pênc bergên pirtûka Feqiyê teyran min nivîsandin. Di aslê xwe de wê, ev pirtûka min a feqiyê teyran wê bii her pêncc bergên wê re wê, ji min re wê, di warê kûrbûna min a bi têgîna zanyarîya vê xabatê de wê, weke temenekî giring bê. Piştre di dema wê de pirtûka çîrokên keçelok´ min nivîsand. Ew jî heta nûha sê bergên wê hatina wêşandin. Lê wê dewama wê jî wê hebê."
Pirtûka zanistê wê, weke xabateka di warê zanistê de wê, weke destpêkekê bê di warê xwe de ku ew bi zimanê kurdî hatîya nivîsandin a. Zimanê pirtûkê wê, pirr zelal bê. Nivîskar Abdusamet Yigit wê, bi zimanekî zelal û safî wê, bênê li ser ziman. Bi teybetî wê, zimanê pirtûkê bixwe û bi serê xwe wê, çerçoveya zimanê zanistî wê bi xwe re wê, ji aliyê ve wê bide dîyarkirin. Pirtûk wê, bi van aliyan û gelek aliyên din û bi teybetî bi mijarên navaroka wê re wê, temenekî bi felsefeya zanyarîyê wê, dênê li berçav.
Çağatay Ulusoy model û lîstikvanekî tirk e ku di 23ê îlona 1990î de ji dayik bûye.
Ulusoy li Bakırköya Stembolê hat dinyayê. Bavê wî, endamek hûrgelêya tirkî ya li Bulgaristanê, bi hatina xwe ya Tirkiyê re ji bo koçber bû; diya wî bi eslê xwe bosnî ye. Birayê wî biçûk ê bi navê Atalay heye. Piştî qedandina lîseyê, Ulusoy yekem dest bi xwendina li Zanîngeha Stembolê ya Beşa Baxçeyên Sêwir û "Landskeypîng" kir.
Ulusoy di sala 2009 pêşî wek model xebitî û paşê lîstikvanî kir. Di 2010an de ew pêşbirka Modelê Baştirîn a Tirkiyeyê qezenc kir. Di tîrmeha 2011an de, ew diviyabû ku li Bulgaristanê nûneriya baştirîn modela cîhanê di pêşbirkê de nûneriya Tirkiyê bike, lê ji filmê "Anadolu Kartallari" re mijûl bû.
Digel xebatên xwe yên modelkirinê, Ulusoy di sala 2010an de li dibistana lîstikvaniyê Akademi 35 Buçuk Sanat Evi li Stembolê perwerdehiya lîstikvaniyê ya du-meh qedand. Di rêzefîlmê "Adını Feriha Koydum" de, ew di hemî beş de ligel Hazal Kaya, di rola Emir Sarrafoğlu de dilîze. Ji sala 2013an heya 2015an, ew di rêzefîlmê tirkî Medcezir rola serekî da Yaman de girt. Ji sala 2016an heta 2017an, ew di rêzefîlmê Içerde de rola sereke lîst.
Di 25ê kanûna paşîn a 2013an de, 30 lîstikvanên Tirk, tevî Çağatay Ulusoy, ji bo lêpirsîna tiryakê ji hêla polîsên tiryakî ya Stembolê ve hat binçavkirin.
Di sala 2016an de li gel Leyla Lydia Tuğutlu, Ulusoy fîlimê Delibal derxist. Di heman salê de ew bûbû rûyê "Colin's" li Tirkiyê û bi modela Victoria's Secret Taylor Hill re di şirketa Bize Uyar de bazirganî kir.
Ji sala 2018an û pê ve, Ulusoy rola serekî Hakan di rêzefîlmê Netflixê "Hakan Muhafiz" de dilîze.
Mezher Xaliqî (jdb. Gelawêja 1938 li Sineyê) yek ji stranbêj û hunermendên navdar ê kurd e. Mezher Xaliqî li Rojhilatê Kurdistanê li bajarê Sineyê ji dayik dibe. Ew hê di 8 saliya xwe de wekî dengxweşekî nav û deng dide. Ew li ba Esedî fêrî solfej û meqamên kurdî û farisî dibe. Di 12 saliya xwe de li Radyoya Sineyê dest bi stran gotinê dike. Piştî hingî li ba Hesen Kamkar perwerde dibe ku wê demê rêberê orkestrayê bû. Ew, havîna sala 1958’an Sineyê li cih dihêle û ji bo xwendinê diçe Tehranê. Her wê demê dibe hevkarê Radyoya Tehranê. Ew zûtirê têkiliyê digel mamosteyên bi nav û deng yên wekî Henane, Kesrewî, Melah, Beharî, Yusif Zemanî, Nasirî û Muctebay Mîrzade datîne û tevî orkestraya senfonîk, orkestraya mezin a Radyoya Îranê, orkestraya wezareta hunerên ciwan û orkestrayên din ên wê serdemê çendîn awaz û stranan tomar dike.
Xaliqî li Zanîngeha Tehranê beşa fizîkê diqedîne û piştra 4 salan wekî asîstan li zanîngehê dixebite. Lê dest ji warê akademîk ber dide, di warê muzîk û hunerê de kar dike. Berî rejîma îslamî ew li Îranê berpirsê radyo û televîzyona herêma Kurdistanê bû. Piştî ku rejîma şah wergeriya, ew çû Brîtanyayê. Demeke dirêj li wir ma. Li vir jî mastera management endustriel kir. Piştre vegeriya Başûrê Kurdistanê û di sala 2003an de Enstîtuya Kelepora Kurdî ava kir.
Mezher Xeliqî, hunermendê pêşî yê kurd e ku wekî dahênerekî di salên şêstî de stranên folklorîk yên kurdî digel orkestraya senfonîk û orkestrayên mezin yên wê serdemê tomar kiriye. Ew bi taybetî li başûr û rojhilatê Kurdistanê gelekî bi nav û deng e, heya bigire li ba farisan jî.
Mirov dikare ji stranên wî "Asoy Kurd" û "Pepûley Azadî" binav bike.
Rûpoşên pêkenok û trajedî, sembolên Mûzeya Yewnaniya Kevn, Thalia û Melpomene.
Drama an jî dilşewatî awayekî performansa taybetî yên temsîlkirina xeyalî ye. Têgeha ji zimanê yewnanî tê wateya "çalakî" (yewnaniya klasîk: δρᾶμα, drama), ku ji navdêra "Ez dikim" (yewnaniya klasîk: δράω, drao) e. Du maskeyên têkildar bi nûnertiya dabeşkirina kevneşopiya drama ya jenerîk di navbera komedî û trajedî ye. Ew sembolên Yewnaniya kevn Mûze, Thalia û Melpomene in. Thalia Mûzeya pêkenoka (rûyê kenê) bu, dema ku Melpomene Mûze yên trajedîyekî (rû bi girî dike) bu. Hesibandin wek cureya helbestan tevahî bi awayekî dramatîk, bi destan û awayên tenetiyê, her û her ji sala Poetîka paralelî ya Arîstoteles (C. 335 BZ) zutirîn karê teoriya dramatîk ve hatiye dîtin.
Di zimanê îngilîzî de (wek doza weşanên di gelek zimanên din ên Ewrûpayê bû), peyva "lîstin" an jî "lîstik" (bi anglo-saksonî "plèga" an latînî "ludus"), bikaranîna têgeha standard ên ji bo danasîna dramaya heta dema William Shakespeare buye, wek ku afirînerê xwe "çêker-lîstik" li şûna "dramatîker" bu û li avahiya "mala-lîstikê" "şano bu.
Amy Lynn Hartzler (nawî pêş hawsergîrî: Amy Lee, ledaykbûy 13î kanûnî yekemî 1981) ke be fermî be "eymî lî" nasrawe; goranîbêj, goranînûs û pyanojenêkî klasîkî emrîkîye. Lepall pyanoda çend amêrêkî trîş dejenêt, wek gîtar û harp. Damezrêner, berrêweber û goranîbêjî grûpî rokî emrîkîy Evanescencee, ke le sallî 1995 damezrawe, lew katewe lî tenha endamî resenî grûpekeye ke têda mawetewe û nûser û awazdanerî serekî grûpekeyşe.
Bêcge le karekanî le êvenêsnisda, beşdarî çend tomarkirdnêkî meznî dîkey kirduwe, wek: "tomarkirdnekanî wallt dîznî", "dêwezmeke serdanî krayewe" û "bûkellekan: elbume sewzeke." lî herweha karî legell çendîn hunermendî corawcor kirduwe, brrêk lew hunermendane brîtîn le deyivd hacêz, sîzer û korn. Cge lemane, berrêweberî rêkixrawî xêrixwazî "hatne derewe le sêberekan"e. lekatî pşuwekey êvenêsnisda, lî sawinditrakî bo çend fîlmêk nûsyewe ke brîtî bûn le "çîrokî şerr" (2014) û "îndîgo grey: ze paseyc" (2015) legell çêlojen deyv êger.
Ew nûseraney ke karîgerîyan leser lî danawe emanen: mozart û danî êlifman. le naw goranîbêjekanîşda kesanêk wek byork, torî amos, pllemb û şêrlêy mansin karîgeryan leserî hebuwe. eymî le sallî 2008da xellatî baştirîn nûserî mosîqay birdewe le "bllawkrawe mosîqîye cîhanîyekan" û le 2012da xellatî baştirîn goranîbêjî birdewe le "dyarî xwa alltunîyekanî rîvollver"da û herweha nawî xwawendî sallî lênra lelayen "xellate mosîqîyekanî lawdwayer". le pall ewaneşda, sallî 2015, xellatî baştirîn nûserî sawinditrakî fîlmî birdewe bo fîlmî "îndîgo grey: ze paseyc" le "fîstîvallî fîlmî cîhanî mûndanis"da.
Jyanî pêşû legell perwerde.
Eymî lî le rîversaydî kalîfornya ledayk buwe, le bawkî be nawî con llî, ke dîcey buwe û kesayetîyekî nasrawî ser tîvî ew kate buwe, û daykîşî benawî sara kargîl. Lî yek bray heye benawî robî û dû xuşkîşî heye benawî lorî û karî, ew xuşkêkî gencitrîşî hebû ke le sallî 1987 le temenî 3 sallîda be nexoşî gyanî ledestda. goranî sllawî elbumî follên bo ew nusrawe her wek goranî wek to le elbumî derga kraweke. lî waney pyanoy klasîkîy pê gutrawetewe bo mawey 9 sall.
Xêzanekey gwastneweyekî zoryan kirduwe, serdanî çendîn şwênyan kirduwe wek "wêst pallm bîç"î florîda, "rokford"î îlînoy û lekotayda le lîtill rakî arkinsas cêgîrbûn, ke şwênî damezranî êvenêsinse. Lî derçûy amadeyî "peymangay pulsakî"ye le sallî 2000. Be kurtî le zankoy nawendî wîlayetî tênîsî mêjû û tyorî mosîqa û nûsînewey mosîqay xwênduwe, bellam naçarbû waz le xwêndnekey bhênêt boewey gringî be êvenêsnis bdat.
Le çawpêkewtinêkda legell "mosîqay AOL" lî raygeyand yekem goranî ke bebîrîbêtewe nusîbêtî nawî 'êtêrnîtî of de rîmors" buwe ke le temenî 11 sallîda nusîwêtî û wîstuyetî bbêt be goranînûsêkî klasîkî, we duwem goranîşî be nawî "tenha firmêskêk" ke le polî 8 leser dawakarîyek nûsîwêtyewe le qutabxane.
Le katêkda ke lî hêşta le qutabxane bû, ew beşdarî kirdbû le korose têkellekey qutabxanekey wek goranîbêjêkî allto, ke le dwatirda bûbe berrêweberî konsollekey. Le temenî 17 sallîda, lî goranîyekî korosî nûsîyewe benawî "gwê le baraneke bigre." em goranîye sernicî mamostay korosekey rakêşa û hanî lî da ke pêşkeşkirdnî koroseke bo ew goranîye rêkbxat û derîbhênêt. Pêşkeşkirdnî goranîyekey le sallanî derçûnî lî da destxoşî lêkra lelayen bîneranewe. Emeş bûbe hokarî ewey ke lî zyatir mitmaney bexoy hebêt. Goranîyeke xrawete nêw tomarkrawî drêjxayenî 'êvenêsnis".
1999–êsta.
lî le konsêrtêkda le 2011
Êvenêsnis le layen goranîbêj û pyanojen eymî lî we goranîbêj û gîtarjenî pêşû bên mûdî damezrawe. Ew duwane le sallî 1994 yektiryan nasî le kampêkî gencan le lîtil rak, katêk ke mûdî gwêy le lî bû goranî "etwanim hemûştêk bkem bo xoşewîstî" dewt leser pyanokey. lemawey mangêkda, herdûkyan goranî ekûstîkyan pêşkeş dekrid le qawexane û ktêbxanekanî arkinsas. yekem goranyan pêkewe nawî "tenyayî" û "pêmî bbexşe" bûn û herdûkyan nusrawî destî lî bûn, we "têgeyiştin" û nemrekem herdûkyan nusrawî destî mûdî bûn û herdûkyan gorrankaryan têdakridûn. Dû goranîyan leser radyoy nawxo pexişkra û xellkî destyankird be nasînyan û herdûkyan bîryan le konsêrtêk kirdewe, dway maweyek grûpeke konsêrtêkî rastewxoyan encamda û bûn be benawbangitrîn grûp lew nawçeye.
Dway hellsengandinî naw weku: "xwastî mindallane" û "brîndarkraw" grûpeke 'êvenêsnis"î hellbjard ke be manay kall bûnewe yaxud win bûn dêt. (Le wşey 'êvenês"î zmanî latînî wergîrawe ke be manay win bûn yaxud neman dêt.)
Grûpeke dû tomarkrawî drêjxayenyan bllaw kirdewe yekemyan be nawî grûpekeweye "êvenêsnis EP" ke le sallî 1998bllaw krayewe ke nzîkey 100 kopî lê drûsitkra û le konsêrtekanda dabeşkra û duwem tomarkrawî drêjxayenîş be nawî "le xewtinda" û be "çirpe" nasrawe le sallî 1999 bllaw krayewe we herweha tomarkrawêkî drêjxayenî trîşyan hebû ke nasrabû be "mîstirî" ke le sallî 2003 bllaw krayewe le elbumî orîcin ke 2٫500 kopî lê froşra.
Le 22î tişrînî yekemî sallî 2003 bên mûdî grûpekey becêhêşt, wek û lî û mûdî dellên behoy cyawazî hunerîyewe buwe. Le katî çawpêkewtinêk da dway çend mangêk lî wtî "ême geştîn be birryarêk eger ştêkman negorryaye, neman detwanî elbumêkî dîke bkeyn" eweşî wit ke "ême le kotayîda grûpêkî rasteqîneyn, nek her min û bên û çend kesêkî tir pêkewe" têrî ballsamo endamî pêşûy "kolld" cêy girtewe.
Le 3î huzeyranî sallî 2014 bllaw bowe ke eymî lî skallay leser tomarekanî wayind-ep tomar kirduwe behoy ewey ke 1٫5 mîlyon dolarî grûpeke qerzare. le adarî sallî 2014 be tuyterekey bllawî kirdewe ke tomarekanî wayind-ep çîtir kompanyay tomarkirdnî ewan nîyew êsta ewan serbexon.
2000–2007: kare tenhayyekan.
Le sallî 2000da, lî dû goranî "be fermî" bllawnekrawey le studyo tomarkird, ke herdûkyan nusrawey destî kîbordjenî pêşû deyivd hodcis bûn, be nawî "henase bde" û "dekewme nêw towe." ew dengî bak-ep bû bo goranî "win"î "bîg dîsmal" le sallî 2003 bo elbumî "bawerr", we bak-ep bû bo dû goranî trîş bo grûpî rokî "ze damnîng wêll", herçende le kotayişda dengî lî leser trakekan labran behoy kêşey kompanyay tomarkirdinekeyanewe. lî dwatir goranîyekî legell xoşewîstekey pêşûy şon morgan tomarkird le studyo benawî "şkêndraw" bo elbumî 2004î sîzer benawî "dîskleymer II", goranîyeke bo sawinditrakî fîlmî 2004 "ze penîşer" hellbijêrdra.
lî le berazîl le 2007
Lî wtî ke ew goranîyekî nusîwetewe bo fîlmî benawbangî 2005 ke nawî lekrîmosabuwe û bellam retkrawetewe behoy tarîkî goranîyekewe.
Lî wtîşî boye ştêkî baştirbû bîkate elbumî derga krawekewe. Bellam derhênerî fîlmeke wtî ke ewan neyanzanîwe ke yekêk le goranîyekanî êvenêsnis hellbijêrdrawe bo sawinditrakî fîlmeke. Katêk ke dengu bas bllawbowe ke goranîyekan birrdrawn û drawnete pall çend goranîyekî tir, lî emey retkirdewe û wtî tenha beşêkî birrdrawe bo ewey legell goranî gud înef rêkbkewêt.
Lî bû be berrêweberî rêkixrawî emrîkî "hatnederewe le sêberekan"e ke rêkixrawêke taybete be xwêndin û dozînewey çareser bo "fê" ka halletêkî derûnî buwe ke pêştir brakey xoy, robî, heybuwe. goranîbêj lî herweha le vîdyoyekî mosîqîş derdekewêt, ke taybete be goranî "conî kaş" "xwa detbrrête xwarewe" le kotakanî 2006da. her yekêk le ekterekan ke bo vîdyoklîpeke hellbijêrdrabûn deyantwanî xoyan ew kare hellbijêrn ke deyanewêt le vîdyokeda bîken, lî biryarîda ke çepkegullêk dabnêt leser gorrêk. Vîdyokey ew le peristgay trînîtî tomarkrawe, lî le vîdyokeda kotêkî reşî leberdaye ke pêşûtir taybet buwe be tîm bêrtin.
Le nîsanî 2007, mîwzîk tîvî goranî bllawnekrawey bllawkirdewe ke duwêtêk bû le nêwan eymî lî û grûpî rokî emrîkî korn, be nawî "frîk on e lîş", dwatir goranîyeke bllawkrayewe wek duwem takî elbumekeyan.
2008–2012: elbume giştîyekan.
Le huzeyranî 2008da, "bllawkirdnewey mîwzîkî cîhanîy" xellatî baştirîn hunermendî pê bexşî ke "nîşaneyeke bo goranînûse serkewtuwekan û projekanyan." bo tomarekanî wallt dîznî sallî 2008, lî goranîyekî dûbare tomarkirdewe bo elbumî "dêwezmeke serdanîkrayewe", ke nawî "goranîyekey salî" bû, lî beşêwazêkî cwan û tarîk em goranîyey tomarkirdewe. Em elbume çendîn keverî nwêy lexo girtbû ke bo goranîye resenekanî fîlmî dêwezmekey pêş krismisî tîm bêrtin krabûn, ke fîlmêkî benawbangî sallî 1993 bû.
Lî dû car "goranîyekey salî" be rastewxo pêşkeş kirduwe, yekêkyan le holîwud û ewî trîşyan le bernamey "programî emşew legell cey lîno."
Le çawpêkewtinêkî rastewxoda legell spîn le tişrînî yekemî 2008da, lî raygeyand ke xerîkî nusînewey goranîye bo elbumêkî takîy û wtîşî ke "hest dekem be rêga hunerîye konekanimda degerrêmewe"
Ew amajey bewe da ke ew çeşnî mosîqayaney ke karîgerîyan leser elbumeke heye "kêltîk" û follkn.
Le çawpêkewtinêkî tir le tişrînî yekemî 2008 legell "ze gantllêt" lî raygeyand ke dillnya nîye ke aya pîşeyekî takîy dest pêbkat yaxud berdewambêt legell êvenêsnis. Wtî ke "hest dekem ke nazanim çî tir bkem." le heman çawpêkewtinda amajey beweş da ke êvenêsnis hêşta pêkewen û bellam amadey hîç geştêk nîn. Wtîşî ke ew berdewam debêt le nûsînî goranî herçende naşzanêt berew kwêyan debat.
Le çawpêkewtinêkda legell "spîn" le azarî 2010, lî wtî ke ew "karîgerîyekî cyawaz leserî buwe bo nusînî goranî [ew kate]" û herçende goranîyekanî ke le pêşûda nusîwêtî, hîçî le elbumî sêyemî êvenêsnisda nîn û bllawnakrênewe.
Le 2011da, lî goranî "nîwey xwarewey plîkanekan"î tomarkirdewe bo elbumî "bukellekan: elbume sewzeke" û heman şit goranî "min zor tenham lewaneye bigrîm" le sallî 2012 bo elbumî "ême le xetekeda derroyn."
2013–2015: "aftermat" û "rîkover".
lî le 2007 le xellatekanî "sikrîm"
Le 2î kanûnî yekemî 2013, rageêndra ke lî legell awazdanerî emrîkî deyv êger pêkewe kardeken bo nusînewey sawinditrak bo fîlmî "çîrokî şerr." le çawpêkewtinêkda lî wtî "bînerekanim tuşî sersurrman dekat, ewe nîye ke pêşbînî dekeyt; fîlmeke zor tarîke. Dayalogîşî zor nîye, başîşe ke waye, leber ewey bo min ewe goranîyekan zor cwantir dekat û betewawetî deguncêt." herweha "zor deng têkellkirdin û mîkis heye zor kîbord dejenim û notey nizmîş zor bekardehênim, goranîyek heye be nawî 'pence be dugmekeda bnê' ke be tewawetî cyawaze bo min, elîktronîye û hemûy xom kirdûme karekan, herçende şêtaneş bû, leber ewey min herdem le mallewe goranîyekanî xomim nusîwetewe û awazm danawe, bellam em care erkî fîlmeke leser min bû, boye mnîş bexomim dewt 'tewaw, min em kare dekem. '"
Le 6î ogest lî raygeyand ke nawî elbumeke aftermat debêt û le 25î ogest bllawdekrêtewe. Lî leser her de trakekan karî kirduwe û cêdestî le hemûy dyare û deyivd êgerîş le heşt daneyanda beşdarî kirduwe û goranîbêj "melîka zara" le yek daneda ke nawî "awî tarîk"e, melîka be 'erebî morako goranîyeke dellêt bellam lekatî gwêgirtinda zor bebaşî tênageyt dellêt çî leber ewey lî le 'erebî nazanêt bellam ew beşaney ke zor bedllî buwe têkellî kirdûn û dûbare debnewe, boye watayekî tewaw nadat bedestewe. Lî le heman rojda tîserêkî 30-çirkeyî bllaw kirdewe wek taqîkirdneweyek. em elbume yekem elbumî tenhayî eymî lîye ke grûpî rokekey, êvenêsnis lêy dûre û karyan leserî nekirduwe.
Le azarî 2015 lî û êger rayangeyand ke legell "çek pallmer" xerîkî nusînewe û tomarkirdnî goranîn bo kurte fîlmî "îndîgo grey: ze paseyc", ke le 14î eylûlî 2015 bllawkrayewe. fîlmeke herdû goranî "lenêwan cîhanekanda" û "drustibûnewe"î pexişkird
Le 13î ogestî 2015, lî goranîyekî nwêy nûsî û awazî bo dana benawî "legellm bidwê" ke goranîyek bû bo fîlmî "deng le berdekewe", fîlmeke tomarkrawe le 22î tişrînî yekemî 2015 le qellay kêlsa le nzîk snay îtalyawe. derhênerî fîlmeke howell buwe.
Le çawpêkewtinêkî ser radyo le culay 2015, lî amajey beweda ke xerîkî tomarkirdnî goranî kevere û deyewêt leser înternêt bllawî bkatewe. le 27î tişrînî yekemî 2015, yekem goranî bllawkirdewe ke keverêkî "portishêd" bû benawî "ewe agre" we dwatir goranîyekî 1987î U2 be nawî "legill yan bebê to." le 10î tişrînî yekemî 2015şi goranî 1971î lêd zêplîn be nawî "royşîn bo kalîfornya" we le 1î tişrînî duwemî 2015şi kota goranî elbumeke ke goranîyekî 1996î krîs îsak bû be nawî "azîzekem ştêkî xrap xrapî kirduwe", ew elbumey ke em goranyaney lexo girtuwe nawî rîkovire, ke le 19î fêbirwarî 2016 be tewawetî bllawkrayewe bo froştin le aytîwuniz. Heryekêk le keverekan vîdyoyekî taybet be xoy heye ke lelayen derhêner 'êrîk rayan endîrsin"ewe tomarkrawn.
Le çawpêkewtinêkda legell rollîng ston, lî raygeyand ke ew "bedillnyayyewe kar leser mosîqaî nwê dekat." eweşî bllawkirdewe ke hîç "hewallêk yan planêk"î nîye bo êvenêsnis carê, bellam leser tuyter bllawîkirdewe û bîner û gwêgranî dillnyakirdewe ke "grûpeke hêşta pêkewen û neşkawe, [ême] lew core hunermendane nîn ke froyiştin û bazirganî karman têbkat, ême goranîyekanman katêk drust dekeyn katêk huner karîgerîyekî zorî leserman hebêt."
Le tişrînî duwemî 2015 lî gwêgranî dillnyakirdewe ke xerîkî tewawkirdnî hendêk goranîye bo elbumêkî êvenêsnis. Ew goranyane lerrastîda lelayen "stîv lîlîwayt"ewe derhêndrabûn, bellam tomarekanî wayind-ep bllawkirdnewey elbukey ret kirdewe le 2010. lî raygeyand ke bllawnekirdnewey elbumeke zor turrey kirduwe, bellam birryarî da ke berdewambêt û mosîqay nwê drust bkat, bewşêweyeş elbumî sêyemî êvenêsnis drust bû. Herçende 3 le goranîyekanî lîlîwayt le elbumî sêhemda bllawkrabowe, bllam lî hêşta rûnî kirdewe ke dllî xoş nbuwe û elbumî pêşûy be "elbume şkaweke" naw debat.
2016–êsta: "xewnî zor bbîne".
Le 17î huzeyranî 2016, Amazon.com raygeyand ke lî elbumêkî xêzanî tomarkirduwe bo bllawkirdnewe betaybetîy le "amazon praym mîwzîk" le sallî 2016da. elbumeke lejêr nawî "xewnî zor bbîne (2016)"yew "goranî têdaye bo mindallan û xêzanekan" û le 30î eylûlî 2016da be fermî bllawkrayewe. Lekatêkda zorêk le gwêgranî eymî lî emeyan be hengawêkî baş nezanî û narrezayî xoyan derbrrî lerrêgey mîdyakanewe, eymî lî le çawpêkewtinêkda raygeyand ke "cakî [kurrm] handan buwe bo elbumeke. Bîrm lewe nekirdotewe ke karêkî dîkey leme bkem le dahatuda û zyatir bîr le pîşe 'gewranekem' dekemewe."
Le 14î eylûlî 2016da, wtarêkî hewallekanî mîwzîk tîvî way bllawkirdewe ke eymî lî leser mosîqa kardekat bo fîlmî "kwêr", ke alêk ballduyn û dêmî mûr rollî têda debînin. fîlmeke bo yekemcar pexişkra le 13î tişrînî yekemî 2016.
Le 10î şubatî 2017da, lî keverêkî bo goranî "lamor êsêst"î françêska mîkêlîn bllawkirdewe, ke le îtallya lekatî karkirdin leser prrojeyekî fîlm leser radyoy nawxoyî gwêy lêy buwe û sernicî rakêşawe. Be resenî goranîyeke be zmanî îtallîye, bellam dwatir lî werîgêrrawete ser îngilîzî û lejêr nawî "lov îgzîstis" ("xoşewîstî heye") bllawî kirdotewe. Derhênerî em goranîye gay sîgisworte û deyv êgerîş amêre teldarekanî rêkxistuwe û goranîyeke tomarkrawe le studyoy flêkis le nîwyork sîtî.
Jyanî taybetî.
Lî legell goranîbêjî sîzer "şon morgan" peywendî xoşewîstî hebuwe le sallî 2003we bo 2005. lî goranîyekî lebarey ew nusîyewe benawî katêk bangim bke ke be hoşît, ke yekem takegoranî elbumî derga kraweke bû.
Lî le çawpêkewtinêkî rastewxoda legell "mîwzîkmeç" raygeyand ke marekrawe, dwatir le mallperrî îvtirêd bllawî kirdewe ke coş hartizler, hawrrê drêjxayenekey marey kirduwe. eweşî bllawkirdewe ke goranî gud înef û bimhêne bo jyan herdûkyan lelayen ewewe handrawn. ewan le 6î kanûnî duwemî 2007 hawsergîryan kird û mangî henguynîyekeşyan le bahama bû. le îvtirêdis bllawîkirdewe ke "êsta be fermî eymî hartizlere."
Lî le 8î kanûnî duwemî 2014 le mîdyakan raygeyand ke dûgyane. yekem mindallî keplleke benawî cak "layon" hartizler le 28î cullay 2014 ledaykbû.
Şêwaz û stîl.
emî lî le konsêrtêkî sao bawlay berazîl
Lî core şêwazêkî nasrawî heye, nasrawe be bekarhênanî mîkyajî gotîkî û arezuwekanî bo clî "vîktorîyekan". ew xoşî zorêk le poşakekanî dîzayn dekat, wek ew poşakey le vîdyoklîpî jêrkewtinda leberîdabû, ew poşakey ke leser Filey keverî elbumî derga krawekeda leberîdabû. Herweha ew claney ke le konsêrtî "nobill pîs prayz"da leberîdabû. Dway ewey ew poşakey dîzayn kird ke le xellatî gramîyekanî sallî 2004 leberîdabû, ew drûmanêkî japonî hellbjard boewey boy bdurêt. herweha lepêşûda leser broy pîrsîngêk hebuwe (wek gware waye bellam be şêweyekî cyawaztir ke leser bro dadenrêt, ke zorbey mosîqîye rokekan heyane) leser broy çepî ke leser keverî elbumî follên derdekewêt.
Le çawpêkewtinêkda legell vîvo lî rûnkirdneweyda leser şêwazî clubergekanî û amajey beweşda ke arezû dekat xoy poşakekanî xoy dîzayn bkat û bîdurêt çunke ewey ew bedwayda degerrêt destkewtinî ştêkî asan nîye le şwênêkîtir. le çawpêkewtinêkî tirda legell "AOL" lî rûnîkirdewe ke şêwazî jyanî rojaney zor cyaweze le şêwazî ser şano û vîdyokanî; lekatî pîşandanî clubergekey ke le çawpêkewtnekeda leberîdabû û nawbirdnî be "ştêkî gulldar." eweşî rûnkirdewe ke hoy cyawazîyekey eweye ke ew katêk leser şano goranî dellêt, pêwîste ştêk leberbkat ke goranîyekan tewawbkat û legell dewruberekeyda bguncêt û şêwazî grûpeke têk nedat. Ew pêştir çend poşakêkî leberdekrid wek krosêt bo ewey şêwazî grûpeke têk nedat, bellam dwatir be staylekey xoy rahatuwe û zyatir hestî be aramî kirduwe têyda. Clubergî ser-şanoy êstay zyatir pêkhatuwe le pût û krasêkî reşî sade û tenûreyekî drêj û çend cwankarîyek (hendêk car allay ew wllatey ke konsêrtekey têdadekat deykat beser kemerîyewe yaxud şanîyewe wek cwankarîyek.)
Lî çendcarêk dûbare û sêbarey kirdotewe ke hergîz leşî xoy be şêwazêkî naşrîn dernaxat weku hendêk le hunermandanî tir bo ewey sernicî xellkî belay xoyda rabkêşêt. Le vîdyoklîpî goranî debengî hemuwan amancî ewe buwe ke bew core hunermendane rabgeênêt ke herkesêk cemawer drust bkat behokarî sêksîyewe, ewe lerrastîda hîç nîn bêcge le "froşyarêkî drozn."
Zorêk le cemawerekanî lî destxoşî lêdeken bo retkirdnewey le bekarhênanî rûtî bo sernic rakêşan.
Le 2006da, "blênder" lî le lîstî sernicrrakêştirîn afret le rokda dana letenîşt hunermendî wek "cowan cêt", "kortênî llev" û "lîz feyr". le 2013da, lî pley yekemî bedestihêna le ser mallperrî NME bo "cwantirîn afret le mosîqada."
Va ye lîsteya kanalên televîzyonê yên kurdî ye.
Destpêka televîzyonvaniya kurdî.
Bi destpêkirina weşanên herêmî a televîzyonên PDK û YNK 1991an ji vir ve nêzî 15 sal derbas bû. Di 15 salan de televîzyonvaniya kurdî gelek pêşket. XEBAT TV ku li Duhokê di sala 1992an de hate damezirandin û hin jî bi navê K.TV-DUHOK weşan dike, televîzyona pêşîn a bi kurdî li Kurdistanê bû. Her wiha li Başûrê Kurdistanê televîzyona Parlamena Kurdistanê jî her roj 1-2 katjimêr weşan dikir.
Med TV yekemîn televîzyona kurdî bi satelît bû. Med TV di sala 1994an de dest bi weşanê kir û di sala 1999an de hate girtin. Piştî girtina MED TV Medya TV dest bi weşanê kir. Medya TV jî di sala 2003an de hate girtin. Di heman salan de Kurdistan TV û Kurdsat TV jî li Herêma Kurdistanê ya Başurê Kurdistanê de bi riya satelît dest bi weşanê kirin. Televîzyona fermî ya Îranê Sahar TV jî her roj nêzî 5 katjimêr kurdî weşan dike. Televîzyona fermî ya Tirkiyê TRT jî di 2004an de dest bi weşana bi kurdî dike. Li Bakurê Kurdistanê hin televîzyonên cigayî hindik be jî kurdî weşan dikin, piranî klipên kurdî diweşînin.
Malbata zimanî komekî zimanên giredayê bi eslê xwe ji zimanê hevparên bav û kalan an jî dê û bavan, bi navê proto-ziman ên malbat in. Têgeha "malbat" şewqa darên zayîna modelekî zimanê di warê zimannasiya dîrokî, ku jî bikaranîna şibandinê di danberheviya zimanan ji bo gelê darên malbata biyolojîk yan jî guherînekî li pêş ji bo evolusyona cureyên darên fîlojenetîk ya denganî ye. Zimannas ji ber vê yekê zimanên keçan di nav malbata zimanî de wek jenetîka peywendîdar danasandin e.
Tê texmînkirin ku hejmara zimanên zindî ji 5,000 heta 8,000 diguhere, li gor teqeziya pênasekî "ziman" û bi taybetî jî li ser ku çawa yek zimanê şêwezarê ye.
Qîşên Liancourtê (bi korêyî 독도, Hanja: 獨島, Dokdo) qîşên ku li qismê rohavayê Deryaya Japonyayê dimînin in.
Li gorî Japonyayê girêdayî şaredariya Okinoshima ya navçeya Oki ya parêzgeha Shimane (島根県) ye, li gorî Korêya Başûr jî girêdayî navçeya Ulleungê (울릉군,鬱陵郡) ya parêzgeha Gyeongsangbuk-doyê (경상북도, 慶尙北道) ye.
Çepgirên tund bi bikaranîna rêbazên terorîstî beşeki çepê ya têgeha kolektîf ji bo tevgerên cuda yên komunîst, anarşîst û îdeolojiyên di nav siyasiya çepê ku demokrasiya parlamenê red dikin û di hinek rewşan de serweriya qanûna civatekî adiltir e.
Ji ber ku di salên 1970'î de, bi navê medyayê almanî, sazîyên dewletê û zanist tê bikaranîn. Li sînorên zanistên civakî û pêkanîna têgeha tevlihev e.
Guevarîzm yek ji serokên navdar ên şoreşa kûbayê di stratejiya şoreşa çekdarî û şerê gerîla ya komunîst bi Ernesto Che Guevara buyî ye. Di dema Şerê Sar, Amerîka û Sovyetê de, bi taybetî li welatên ji Dinyaya Sêyem pêşketin, rêzekî di nav têkoşîna dabeşkirina gelek koloniyên di şer de rû bi rû xelas bune.
Teyrikê bihuştê piraniya cureyeke Balinde yên li rojhilatê Endonezyayê, Papua Gîneya Nû û li rojhilatê Australyayê ne. Li 42 cureyan de 15 cinsî yê malbatê hene. Endamên vê malbatê, cinsî herî mêr bi milkên dîmorfîzm e, ango bi taybetî jî ji nîkil, bask û dirêjkirina dûvikê, ku bi purtên pir dirêj û berfireh tê zanîn. Ew bi piranî li barînên daristanan de dagirtî dijîn. Hemû cureyên parêzî, fêkî û qasî cidabûna kêzik ên yekreng in. Teyrikê bihuştê bi cur di navbera îdiayan sîstema cotbûnê ji bo firejinî yê hene.
Hejmara cureyên di bin xetereya jiholêrabûnê de ji ber nêçîrê û hewçend in.
Şerê gerîlayan an jî gerîla (ji zimanê spanî "guerilla" tê wateya "şerê biçûk"), awayekî şerê ne rêzikî ye, ku komekî biçûk a şervanên wek karmendên paramîlîter, sivîlên çekdar, rêzikên bikaranîna taktîkên leşkeriyê di nav de kemînan de, sabotaj a li ser malan, şerê taloqkirinê, lêdan-û-birêvebirina taktîkan û qewîkirina şerê leşkeriya kevneşopî yên mezintir û kêmtir e. Hêzên gerîla ne artêşên dewletan in, bi piranî li hembera artêşên dewletan şer dikin.
Li Kurdistanê, wekî gerîlayên azadîya kurdistan şervanên azadîyê PKK (ARGK, HPG) û PJAK (PARTIYA JIYANA AZAD A KURDISTANÊ)tên binavkirin.
Trîton, peyka herî mezin a gerstêrka Neptûnê ye. Di 10'ê kewçêra sala 1846'an de ji aliyê stêrnasê îngilîz "William Lassell" ve hatiye vedîtin. Trîton, xwediyê rêgeke rikeber e. Yanî ew li gorî rêgeha gerstêrka ku pê re girêdayî ye, bi bereka vajî ve viz dibe. Eşkêla wê 2.700 km ye û di rojbendê de heftemîn peyka herî mezin e. Rûxara Trîtonê piranî ji nîtrojena qerisî, qeşaya avî, lajwerd û zinaran pêk hatiye. Pûxteya Trîtonê ji sedî 70'yê girseya tevdeyiya wê pêk tîne. Trîton, xwediyê tîriyeke 2,061 g/cm³'î ye û nêzîkî %15-35'ê wê ji qeşeya avî tê. Girseya wê jî 21.400.000.000.000.000.000.000 kg, yanî 21.400 katrilyon e.
Wiha tê ramandin ku trîton yek ji beşenên kembera Kuiper e û beriya milyon salan ketiye golka miqnatisî ya Neptûnê. Ew beşena herî sar a di rojbendê de ye. Germahiya rûxara trîtonê ji aliyê Voyager 2 ve wek -235 ° C (-391 ° F) hate tomarkirin.Herçiqas rûxara wê sar bibe jî ew ji hêla jeolojîkî ve karîger e. Car caran bûyerên wekî hejek, volkan û gayzeran diqewime. Holka miqnatisî ya bi xwe ya Trîtonê heye.
rêgeha sor a Trîtonê û rêgeha heşîn a Neptûnê ye.
Sedema ramandina trîtonê ya wek beşena girtî, rêgeha wê ya bêhempa a di rojbendê de ye. Ew li gorî Neptûnê, di hêla vajî de doş dibe. Piraniya peykên Keywan û Ûranûsê jî wekî trîtonê beşena girtî ne. Lê van peykan, li gorî trîtonê pir biçûk in. Her wiha ku herî mezinê wan a bi navê Phoebe, li gorî girseyê, nêzîkî ji sedî 0.03'yê trîtonê tê. Hem xwediyê rêgeheke rikeber(retrograd) e û hem jî têr baş berxwar e. Trîton wekî heyva me, bi tenê rûyekê xwe nîşan dide: bi girêdayî pêlgirtî ve li derdora Neptûnê doş dibe.
Vedîtin û navdayîn.
Trîton ji aliyê William Lassell'ê sternasê îngilîzî ve piştî 17 rojê ku li ser dîtina Neptûn ve derbas bûbû, hate vedîtin. Lassell, di sala 1820'an de ji bo teleskopa xwe dest pê çêkirina awêneyan kir. Wexta ku John Herschel nûçeya vedîtina neptûnê girt, ji Lassell'ê re nivîsand û jê re behsa peykên gengaz kir. Piştî heşt roj, Lassellî Trîton vedît.
Sir John Frederick William Herschel, 1st Baronet KH FRS, matematîknas, stêrnas û Kîmyager Brîtanî e. Ew di 7'ê adara sala1792'an de ji dayik bûye. Ew lawê stêrnas William Herschel e û bavê 12 zarokan e.
Herschel, gelek tevkarî ji stêrnasî re kiriye. Wek mînak, navdayîna 7 peyka keywanê û 4 peyka Ûranûsê ji aliyê wî ve hatiye kirin. Ew di heman katî de bi wênekêşî re jî têkildar bûye û li ser tîrêjên binxemrî (ultraviyole) xebitiye. John Herschel, di 11'ê gulana sala 1871'an de jiyana xwe ji dest daye û mezelê wî di Westminster Abbey de ye.
Tufan Derince (jdb. Amed, Bakurê Kurdistanê), hunermendeke Muzîka gel a Kurdan e, ku di sala 2005'an de dest bi hilbestandina tembûrê û piyano kiriye.
Di sala 2013'an de bi beşên T.H.Bê ya li Zanîngeha Dîlokê ve biserket. Piştî saleke navbera rawestandina xwendinê daye. Li gorî nîşana qeydê bi koma muzîkê ya rojê re hevbend e. Di dema niha de, ew li Mêrsînê çalak e. Herwiha bi nîşana qeydê "Aşanlar Muzik Yapım" re dixebite.
Tirba Dawudê li gundê Zarde perestgehek Yarsanan e
Yarsan anjî Ehl-e heq (), navê dînekê kurdan ê kevin e li Kurdistanê û Rojhilata Navîn.
Ji bo kesên girêdayî dînê Yarsan ev peyvên li jêr tên bikaranîn;
Kesên pîroz.
Ji bo Yarsanan Tirbeya Siltan Sahak cihekê pîroz e. Ev tirbe li Şêxan (Pawe) ye. Her wisa Tirbeya Baba Yadegar jî pîroz e ku ew jî li Dalahû ye.
Pirtûkên pîroz.
Navê pirtûka pîroza yarsaniyan Serencam e.
Bawerî û rîtuelên olî.
Di baweriya Yarsanan de reenkarnasyon (tenasûh) heye û di wê baweriyê de ne ku Elî vegeriye dinyayê. Ev nêrîn Yarsanan ji Şîîyan cuda dike.
Dînê Yarsan di sedsala 15ê de ji aliyê Siltan Sahak an jî Siltan Îshaq ve hate damezrandin.
Hejmara Yarsaniyan li gor hin kesan 4 ji milyonan zêdetir e, piraniyan wan li parêzgeha Kirmanşan a Îranê dijîn. Hejmarek ji wan jî e ku Kakêyî tên navkirin, nêzîkî Kerkûkê bi cîh in. Lê li gor hin çavkaniyan hejmara wan ji milyonekê kêmtir e û civateke wan a girîng li Tehranê, û çend Êlen Yarsan li Bahdînan bi Navê Şebek û Sarlî jî hene.
Yarsan Hewramî, Soranî, Kirmaşanî, Lorî û Lekî diaxivin (zimannas Hewramî û sê terîqetê wan yên ku ji hev gelekî chê ne hene.
Gelek ronakbîr Yarsaniyan û Êzidiyan wek hev dibînin.
Rejîma Komara Îslamiya Îranê Yarsan wekî oleke serbexwe qebûl nake û lewma herdem ji aliya parêzerên mafên mirovên cîhanê rexne lê dê girtin.
Gelek caran xwepîşandan û têkhelçûn navberî xelkê Yarsaniyan û Komara îslamiya Îranê diqewme.
Wîkîpediya (), ensîklopediyeke azad bi rengê wîkî ye. Projeyeke vekirî ye, her kes dikare tevlê bibe. Wikipedia lasher dasti Wikimedia ya.
Wîkîpediya projeyeke navneteweyî û bi 304 zimanan ye. Taybetiya vê ensîklopediyê ev e ku her kes dikare her gotarê biguherîne û tiştekî lê zêde bike. Xweqeydkirin ne pêwîst e. Bi tevkariyên kesan ji hemû dinyayê komkirina zanîna mirovahiyê pêk tê.
Wîkîpediyaya herî mezin ya îngilîzî ye, tê de ji î zêdetir gotar hene. Di hemû zimanên ku di Wîkîpediyayê de xwedî malper in, ji 17.000.000î zêdetir gotar hene.
Logoya Wîkîpediyayê dinyayek e ku ji tîpên alfabeyên cûr bi cûr pêk hatiye. Wekî Wîkîpediya ev dinya jî vekirî ye.
1.000.000+ gotar.
العربية • Deutsch • English • Español • Français • Polski • Italiano • Nederlands • ガンからジョー • Português • Русский • Sinugboanong Binisaya • Svenska • Українська • Việt / 越南語 • Winaray • 中文
100.000+ gotar.
Afrikaans • Shqip • Armãneashce • Azərbaycanca / Азәрбајҹан / آذربایجان دیلی • Asturianu • Български • Bân-lâm-gú / Hō-ló-oē / 闽南语 • Беларуская (Акадэмічная) • Català • Нохчийн • Česky • Dansk • Eesti • Ελληνικά • Esperanto • Euskara • فارسی • Filipino • Galego • Հայերեն • မြန်မာဘာသာ • देवनागरी और हाउस • Hrvatski • Indonesia • עברית • Latina • Latviešu • Lietuvių • Lumbaart • Македонски • Malagasy • Magyar • Melayu / بهاس ملايو • Minangkabau • Norsk (bokmål • nynorsk) • Nnapulitano • Occitan • Oʻzbekcha / Ўзбекча / اوزبیکچه • Қазақша / Qazaqşa / قازاقشا • Română • Cymraeg • Simple English • Slovenčina • Slovenščina • Српски / Srpski • Srpskohrvatski / Српскохрватски • Suomi • Tagalog / ᜊᜌ᜔ᜊᜌᜒᜈ᜔ • தமிழ் • Татарча / Tatarça • Тоҷикӣ / تاجیکی / Tojikī • تۆرکجه • Türkçe • اردو • Volapük • ภาษาไทย • Ślůnski • Zazaki • 한국어 • ქართული
10.000+ gotar.
Acèh / بهسا اچيه • Alemannisch • አማርኛ • Aragonés • Kreyòl Ayisyen • বাংলা • Banyumasan • Башҡортса • Беларуская (Тарашкевіца) • भोजपुरी • Bikol Central • Boarisch • Bosanski • Brezhoneg • Буряад • Чӑвашла • Chavacano de Zamboanga • Corsu • Diné Bizaad • Emigliàn–Rumagnòl • Fiji Hindi / फ़िजी बात • Føroyskt • Frysk • Gaeilge • Gàidhlig • ગુજરાતી • Hak-kâ-fa / 客家話 • Hmoob • Hornjoserbsce • Ido • Ilokano • ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী • Interlingua • Иронау • Íslenska • Jawa / ꦧꦱꦗꦮ • Kapampangan • ಕನ್ನಡ • Kurdî / كوردی • • کوردیی ناوەندی Кыргызча / qırğızça / اوزبیکچه • Мары • Kotava • Lëtzebuergesch • Limburgs • Malti • मैथिली • 古文 / 文言文 • മലയാളം • मराठी • مصرى • / Mäzeruni مازِرونی • მარგალური • Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ / 閩東語 • Монгол • Молдовеняскэ • Nāhuatlahtōlli • नेपाल भाषा • नेपाली • Nordfriisk • Марий • ଓଡି଼ଆ • ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ) • پښتو • Piemontèis • Plattdüütsch • Ripoarisch • Runa Simi • संस्कृतम् • Саха Тыла • شاہ مکھی پنجابی (شاہ مکھی) • Scots • Sesotho sa Leboa • Сибирской говор • Sicilianu • سنڌي / सिनधि • Melayu sareng Buku / ᮘᮞ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ • Kiswahili • Tarandíne • བོད་ཡིག • తెలుగు • Türkmençe / түркмен / تۆرکمنچه‎ • ᨅᨔ ᨕᨙᨁᨗ / Basa Ugi • Vèneto • Walon • 吳語 • ייִדיש • Yorùbá • Žemaitėška • 粵語 / 粤语 • ភាសាខ្មែរ • සිංහල
1.000+ gotar.
Адыгэбзэ • Аҧсуа • արեւմտահայերէն • अंगिका • Arpitan • ܐܬܘܪܝܐ • asụsụ bekee maọbụ asụsụ oyibo • Atikamekw • Avañe’ẽ • Авар • अवधी • Aymar • Ænglisc • Bali / ᬩᬲᬩᬮᬶ • Banjar • Bislama • црногорски / crnogorski • Vahcuengh / Vaƅcueŋƅ / 話僮 • Deitsch • Dolnoserbski • डोटेली • Эрзянь • Estremeñu • Ἑλληνική ἀρχαία • Eʋegbe • Furlan • Viti • Gaelg • Gagauz • Gĩkũyũ • گیلکی • 贛語 • ГӀалгӀай мотт • गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni • gwiyannen • Хальмг • Hausa / هَوُسَا • ʻŌlelo Hawaiʻi • Hulontalo • Interlingue • Iñupiak • Kalaallisut • كشميري • Kaszëbsczi • Kabɩyɛ • Kernuack / Kernewek / Kernewek / Kernowek • کهووار • Kinyarwanda • Kinaray-a • K’iche’ • Koyraboro Senni • Коми • Kongo • Krio • Dzhudezmo / לאדינו • Лакку • لکی • Ladin • Latgaļu • ພາສາລາວ • Лезги • Líguru • Lingála • līvõ kēļ • Livvinkarjala • Lingua franca nova • lojban • لۊری شومالی • Luganda • Saro Mandailing • Maaya t'aan • Reo Mā’ohi • Māori • ꯃꯩꯇꯩꯂꯣꯟ • Mirandés • Мокшень • Naoero • isiNdebele saseNyakatho • Nedersaksisch • Normaund / Nouormand / Normand • Novial • Oromoo • অসমীযা় • पाऴि • Pangasinán • Pangcah / 阿美族 • Papiamentu • Patois • Перем Коми • Pfälzisch • Picard • Къарачай–Малкъар • Qaraqalpaqsha • Qırımtatarca • Rumantsch • Runyankore • Русиньскый Язык • سرائیکی • Sakizaya / 撒奇莱雅 • Sámegiella • Sāmoa • ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ • Sardu • Seeltersk • ChiShona • Soomaaliga • Sranantongo • kerol seselwa • ၵႂၢမ်းတႆးယႂ် • Taqbaylit • Tayal / 泰雅 • Толыши • Tetun • Tok Pisin • faka Tonga • ತುಳು • chiTumbuka • Tsėhesenėstsestotse • ᏣᎳᎩ • Тыва дыл • Удмурт • Uyghur / ئۇيغۇرچه • Võro • Vepsän • West-Vlams • Wolof • Хакас • isiXhosa • Zeêuws • isiZulu • ދިވެހި
100+ gotar.
Acholi • Akan • Адыгэбзэ • Langue des Signes Américaine • Bamanankan • Ichibemba • Bewtai • ဘာသာ မန် • Chamoru • Ciluba • Chichewa • Dusun Bundu-liwan • Fulfulde / 𞤆𞤵𞤤𞤢𞤪 • Gã • ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / Inuktitut • jysk • Lazuri • Lingít • Lozi • Lwo • Maarrênga'twich • ᠮᠠᠨᠵᡠ ᡤᡳᠰᡠᠨ • kreol morisien • isiNdebele seSewula • Ñhähñu • Nēhiyawēwin / Nehithawewin / Nehinawewin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ • Nigerian Pidgin • Ko e vagahau Niuē • Norfuk / Pitkern • ߒߞߏ • Ποντιακά • Prūsiskan • Toba Qom • къумукъ тил • རྫོང་ཁ • Romani • Kirundi • Sängö • Ganda ke Lava • Setswana • Словѣ́ньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ • SiSwati • Chaouïa • ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ • Thuɔŋjäŋ • ትግርኛ • Xitsonga • Tshivenḓa • Twi • Vaďďa • Yugtun • 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺
10+ gotar.
Afar • Choctaw • Ebon • Hiri Motu • Kanuri • Kuanyama • Muskogee • Oshiwambo • Otsiherero • tlhIngan Hol /   • tokipona • ꆇꉙ
Wîkîpediyaya kurdî.
Taybetiyeke girîng ya Wîkîpediyaya kurdî ev e ku bi zimanê kurdî heta îro ensîklopediyek tune. Carê yekemîn di înternet de ensîklopediyeke kurdî pêk tê.
Beşa kurdî ya Wîkîpediya di 07.01.2004an de ji aliyê Erdal Ronahî ve hat dan destpêkirin. Di Wîkîpediyaya kurdî de niha gotar heye.
Wîkîpediya di 15.01.2001 de ji aliye "[http://wikimediafoundation.org Wikimedia Foundation]" (Vaqfa Wikimedia) hat dan destpê kirin.
Lîsans.
Naveroka Wîkîpediyayê di bin Lîsansa Belgekirina Azada GNU (GNU Free Documentation License)de tê weşandin. Ev tê wateyê azad e û wê her dem azad bibe. Her kes dikare naveroka Wîkîpediyayê gora keyfa xwe belav bike. Kes nikare Wîkîpediyayê bifroşe an bikire. Naveroka Wîkîpediyayê naveroka azad e. Nivîsbariya Wîkîpediya bi navê MediaWiki jî nivîsbariya azad e.
Efsane.
Li ser damezirandina keyaniya ewil ya Korêyê (Gojoseon = "Joseona kevnar") efsane têne veguhêzîn ku têde tê gotin ku li sala 2333 B. Z.ê ji hêla Dangun Wanggeom (yan jî Tan'gun Wanggŏm; Korêyî: 단군왕검, Hanja: 檀君王儉) ve hatiye damezirandin û piştra jî ji hêla Gijayê ku ji xanedana Shangê ya Çînê hatibû Gija Joseon (yan jî Kija Josŏn; 기자조선, 箕子朝鮮) hatiye damezirandin.
Wiman Joseon.
Keyaniya ewil ku hebûna xwa ji hêla arkeolojîk ve hatiye peyitandin Wimam Joseon (yan jî Wiman Chosŏn; 위만조선, 衛滿朝鮮; 194 B. Z. - 108 B. Z.) ji hêla Wimanê ku ji xanedana Yanê ya Çînê hatibû hatiye damezirandin. Li sala 108 B. Z. ji hêla împeratorê Han Wu ve hatiye tine kirin û li şûna wî di serî de navçeya Lelangê (樂浪郡 / 乐浪郡) çar navçeyên Hanê hatine damezirandin.
Heyna Proto-Sisê-Qiraltiyan.
Dewletên Jinhan, Mahan û Byeonhan; bi demê ra ev dewlet ji holê rabûn û li ser axên Mahanê "Baekje", li ser axên Byeonhanê (Byeonjin) "Gaya" û li ser axên Jinhanê jî dewletê "Silla"yê hate damezirandin.
Heyna Sisê Keyaniyan.
Ji van qebîleyan qebîleya ewil ya ku li qeraxa çemê Amnokyangê akincî bû paşînga bûye keyaniya Goguryeoyê (yan jî Koguryŏ; 고구려, 高句麗; 37 B. Z. - 668 P. Z.), qebîleyên ku li derdora xwa bû kir bin stara xwa û devera Lolangê li Çînê jî li sala 313ê bidestxist.
Li dema ku Koguryo bi Çînê ve mijûl dibû li başûrê welêt Baekjeyê (yan jî Paekche;　백제, 百濟; 18 B. Z. - 660 P. Z.) ku qebîleyên li derdora xwa bi dest xistibû bihêz bû û axên xwa fera kir. Li dema key Kinçagoyê (346 - 375) dewletekî navendîbûyî û bihêz bû.
Gaya (가야, 加耶 yan jî 伽倻; 42 P. Z. – 562 P. Z.), konfederasyona welatên çûçik ku li başûrê welêt akincî bûn bû.
Silla (신라, 新羅; 57 B. Z. - 995 P. Z.) li şûnâ herî li başûre ya welêt bi cih bûbû û welatekî pêşveneçûyî û lawaz û dûrî sê keyaniyan bûbû.
Sillaya Yekbûyî.
Piştî ku keyaniya Sillayê bihêz bû siftê cîranê xwa keyaniya Gayayê kir bin stara xwa. Silla jibo ku keyaniyên di Koguryo û Pekçeyê jî bi dest bixe bi Çînê ra hevkarî kiribû lê ji ber ku Çîn jî xwastibû ku van axan bi dest bixe mecbûr ma ku bi wan ra jî şer bike. Silla di vî şerî da ku bi Çînê ra kiribû jî serkeftî bû.
Keyaniya Sillayê jî di mavînên sedsala 8emîn da heyna xwa ya herî bihêz derbaskiribû. Di vê keyaniyê ku budîst bû perestgeha Bulguksayê ku yek ji karpêkên herî girîng ya dîroka Korêyê bû hatibû çêkirin.
Bi demê ra Çandeya Budayê li ser dewletê pirr bibandor bû. Bi xwastina hewesa jiyîna lûks dejenere bû û di rêhveberiya keyaniyê jî qelîşk çêbûn. Mecbûr ma ku di vê heynê da histiyê xwa xanedana Goryeoyê ra xwahr bike.
Li Sillayê jin û mêr xwedîyê heman mafê bûn û di dîroka Sillayê da 3 hikumdarên jin jî hebûn. Ji van ya ewil jî Seon Duk bû.
Xanedana Goryeoyê û mongolbûn.
Li sala 1231ê da mongol dest bi îstîlakirinê kirin û li sala 1232ê da ji bilî Ganghwa-doyê (Girava Ganghwayê) ku xanedana Goryeoyê xwa dispêriyan hemû nîvgiravê Korêyê dagir kirin. Li sala 1258ê da key Gojongê ku li Ganghwa-doyê li ber xwa dida teslîmî împeratoriya Mongolan bû û lawikê xwa, welîahtê xwa (ku dû ra wek key Wonjong dikê derkeve ser text) mongolan ra emanet kir. Lawikê Wonjongê Chungnyeol bi keçika Kubilay Xanê ra zewiciya û êrîşî Japonyayê kirinê da israr kir. Axirî seferên Japonyayê di salên 1274ê û 1281ê da pêk hatin. Lê di herduyê da jî mongol û korêyî têk çûn. Li sala 1298ê da ji ber ku bi siyaseta xwa hêlgira mongolan dikir ji textê hate xwarê lê di heman salê da ji hêla mongolan ve dîsa derket ser textê. Lawikê Chungyeolê Chungseon (navê xwa yê mongolî: Ijirbuga) melezekî nîv korêyî nîv mongolî bû û keyên ku wî şûnda dihatin jî xwedîyê navên mongolî jî bûn. Keyê 27emîn (navê xwa yê mongolî: Aratotosili), keyê 28emîn Chunghye (navê xwa yê mongolî: Botapsilli), keyê 29emîn Chungmok (navê xwa yê mongolî: Palsamanaeisa), keyê 30emîn Chungjeong (navê xwa yê mongolî: Misagamtaaji), ê 30emîn Gongmin (navê xwa yê mongolî: Bayan Timur).
Keyaniya Joseonê.
Ber bi dawiya keyaniya Goryeoyê da li sala 1389ê General Lee Seongyeyê ku ji hêla siyasî û leşkerî ve bihêz bû key Changê li salên 1388 - 1389ê da ji text xist û li şûna wî key Gongyangê anî (1389 - 1392). Bi vî ra jî nema û dest bi reformên girîng kir. Li dijî monarşî û sinifa zadeganên Goryeoyê Konfusiyanîzmê wek felsefeya bingehîn ya keyaniyê pejirandin.Vê keyaniya ku li sala 1392ê hate damezirandin der barê birêhveberiyê da pergalekî siyasî ya gelekî parsengdar bi kar anî. Dest bi helgirtina kesên ku li qedemeyên cûr bi cûr yên dewletê warin erkdar kirin, bi pergalekî ezmûnê ya diyarkirî kirin û hewl dan ku ji hêla geşedana civakî û ramanî civakekî ku xwa dispêre Konfusyusê biafirînin. Lê di dema vê bûyîngê da heman bal û pûte ji bazirganî û hilberanê ra neteyisîya.
Di heyna hikumdariya keyê çaremîn Sejongê da (1418 - 1450) pêşveçûnekî mezin di warê çande û hunerê da bû. Bi piştevaniya keyê, giregirê zanayên keyaniyê alfabeya korêyî Hangul amade kirin. Di heman demê da eleqeya key Sejongê histêrknasiyê ra jî hebû. Dîsa di vê heynê da zanyarên mezin saetên rohyê, saetên avê, girrovirrên esmanî û nexşeyên histêrknasiyî çê kirin. Key paşînga şûna xwa hişt lawikê xwa Munjongê (1450 - 1452), lê hew jî ji nişka ve mir û welîahtê 11-salî Danjong bû serî. Di heynê ku keyê gênc li ser textê bû hêza monarşiyê kêm bû û apê wî jî vê yekê wek firsat dî û textê bizorê ji destê wî helgirt. Key Sejo (1455 - 1468) piştevaniya Konfusiyanîzmê kir û dixwast ku keyaniyê dîsa bibe şûnê ku jê ra layiqî ye û koşana wî bingeha şêwaza jînê ya korêyî ya hiro pêk anî.
Şerê Imjinê û Şerê Jeongyuyê.
Li sala 1592ê hikûmata Japonyayê ya Toyotomi Hideyoshiyê ji ber ku rêh li ber hicûmên li dijî Çînê ra veke keyaniyê Joseonê îstîla kir. Di vî şerê da Amiral Yi Sunsinê (1545 - 1598) ku yek ji navên herî girîng yên dîroka fermî ya Korêya Başûr e jibo ku li dijî japonan li ber xwa bide keştiyên bizirx yên bi navê Gobuksonê (Keştiyê Kûsî) çêkirindida.
Japon jibo berrevanîkirina bihêz û bi mirina hikumdar Toyotomi Hideyoshiyê biryar dan ku vekişin Busanê. Amiral Yi hewl da ku pêşiya vekişîna Japonan bigre û wan îmha bike lê di Şerê deryayî ya Noryangê da têk çû û mir.
Ev şer li sala 1598ê da saẍ bû lê bandorekî mezin di Keyaniya Joseonê da hişt. Mezinên hunermendan yên welêt, zanyar bi zorê li Japonyayê hatin birin, tevkariyê huner û zanistê japonan kirin.
Piştî Şer.
Piştî şer, di sedsala 17emîn da Keyaniya Joseonê şahidê guhartinên mezin yên civakî û aboriyî bû. Vaya bû sedem ku keyanî bi sedemên madî gelek reform bike.
Dibistana malê, perwerdehiya malê, homeschooling, fêrkirina zarrokan di nav mal de ye. Perwerdehiya malê pirraniya caran ji aliyê dêbavan yan mamostayekê taybet ve tê encamdan.
Berî ku hikûmet yasayekê bidane ku xelik neçar be biçe zanîngehên hikûmî, pirraniya zarrokan zanîn û perwerda xwe ji aliyê xêzan û civakê xwe ve werdigirt.
Li gelek welatan homeschooling, di serdemên hevçerx de, wekî rêyeka pêgihur e li şûna zarrok li zanîngehên hikûmî yan taybet bixwînin û ew jî helbijartineka yasayî ye bo dêbavan. Li him miletên din, wekî Almanyayê, Homeschooling wekî karekê narewa û ne yasayî tê hijmartin û ji ber hin egerên taybet hatiye rawestandin, li sala 2016, nêzîkî 2,3 miliyon qotabiyan homeschooling li Amerîkayê (Wîlayetên Êkgirtî), Brian 2016, encam da.
Homeschooling li Rojhilata Navîn tune ye. Hin kurdan, yên ku kar digel rêxirawên nehikumî kirîn, serbor li gel homeschooling hene, çimkî ecnebî pirrî caran homeschooling li gel zarrokên xwe encam didin ji ber nebûna pêguheran.
Times Square (bi kurdî "Qada Times"), tax û hevbirîna bazirganî, sîteyeke tûrîstîk, navenda şahiya mezin di nav beşên navolkên kolanên Broadway û Seventh Avenue yê li navçeya Manhattana New York City ye.
Ev ji kolanên 42'an Rojava heta 47'emîn Rojava dirêj in. Bi şewqa xwe tevî bîlbordê û reklaman hatiye xemilandin, ku Qada Timesê carinan wekî "Xaçera li cîhanê", "Navenda gerdûnê", "Dilê rêspîyek mezin" û "Dilê cîhanê" ye. Yek ji riyên herêmên rêwîyek di cîhanê de, ew jî ji qurretî ya Navçeya Şanoyê li Broadway û navendeke girîng a pîşesaziya şahiyê ya di cîhanê de ye. Times Square yek ji herî serlêdana tûrîstîk a di cîhanê de ye, ku li gorî texmînan 50 milyon mêvanên salane hene. Nêzîkî 330.000 kesan bi riya Qada Timesê ve rojane derbas dibin, gelek ji wan tûrîst in, dema ku li ser 460.000 kesên rêwengî bi riya Qada Timesê li ser rojên biçûnehat ve dimeşin.
Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji serê hilbijartinên dewletê û serokê hikûmetê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Rêbertiya serokê rêveberiyê ji aliyê hikûmeta federal û serfermandarê Hêzên Çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Serokê bi mane ji bo wezîfeke çar-salî ji aliyê gel ve bi rêya koleja hilbijartinan de hatine hilbijartin (an ji aliyê Meclisa Nûneran, divê ji bo kolêja hilbijartinan nemîne, xelata piraniya mitleq ya dengên ji tu kesî re) ye.
Ji ber ku avahiya di sala 1789'an de hate sazkirin, 44 kes wek serokê wezîfedar hatine xizmetkirin. Yê pêşî, George Washington, bi ser ketiye û dengan ji kolêja hilbijartinan ve xurt kiriye. Grover Cleveland ji aliye avahiya du derveyî miştûmir hate wezîfedarkirin û wek 22'emîn serokê netewe û 24'emîn serok hate jimartin. Bi vî awayî di hilbjartinên yekûn de, Donald Trump 45'emîn serokê netewe ye. Bi xwe niha pênc serokên jîndar ên berê hene. Mirina herî dawî serokê berê 26'ê Kanunê 2006'an de bi mirina Gerald Ford bû; serokê herî dawî ya di xizmetê de bû, ku ew dê bimiri jî Ronald Reagan 5'ê Pûşperê 2004'an de bû.
William Henry Harrison kêmtirîn dem de li avahiya xwe mezaxt, ku di 31 rojan de piştî li avahiya xwe ya di sala 1841'an de bû, mir. Franklin D. Roosevelt dirêjtirîn li ser diwanzdeh salan wezîfedar kiriye, berî mirina di dema çaremîna xwe de zûtir di sala 1945'an de; ew bi tenê serokê zêdetir ji du warê xizmet kirine ye. Ji ber ku, pejirandina xala bîst û duyê bi destûra Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya di sala 1951'an de, ti kesek dikaribû bibe serokê zêdetirîn du caran û tu kesek tunebû, ku ji du salan zêdetir têgiha wezîfedarê ji bo kesekî din hate hilbijartin, ku zêdetir careke din bên hilbijartin pêk hatiye.
Nizamettin Akkurt, Nizamedîn Akkurt, nivîskarek e ku di sala 1968'an de li gundê Bêkendê ku bi Misirca Sêrtê ve girêdayî ye, ji dayik bûye.
Dibistanê li gund û navçeya Misircê xwendiye. Zanîngehê li Stenbolê beşa Medyayê xwend, lê ji ber xetereyên jiyanî, hestên welatperwerî û şoreşgerî zanîngehê di nîvî de dihêle û tevlî gerîlla dibe. Edîtoriya kovarên weke Dengê Amed û Bergeh kiriye. Li Wargeha Mexmûrê di rojnameya Maxmûr Rojev de weke qunciknivîs xebitiye. Pişt re jî di sala 2004'an de ji nava refên gerîlla îstîfa xwe bi fermî daye û veqetiyaye.
Ji bilî du pirtûkên zimanê tirkî, Nizamettin Akkurt îmze avêtiye çend pirtûkan. Di nava pirtûkên wî de roman, helbest, muzîkal, pexşan û lêkolîn hene.
Nivîskar endamê Pena Kurd e. Ew bi hevjîna xwe Serpîl Kilinc re li Swedê dijî û karê xwe yê nivîskariyê berdewam dike.
Akkurt, Nizamettin
Gulistan Perwer (z.1962, Riha, bakûrê Kurdistanê) stranbêke Kurd e. Xanima stran bêj Şivan Perwer e. Xwedîya çendîn stran û kasête ye.
Gulistan di sala 1962an de li Rihayê ji dayik bû. Heta şeş saliya xwe li gund ma, pişt re heta 16 saliya xwe li Wêranşarê ma jiya. Di 16 saliya xwe de wê berê xwe daye xerîbiyê. Piştî ku derket Ewropayê li wir dest bi hunerê kir. Gulistan bi dehan stranên gelê kurd vegotin. Gulistan bi navê xwe heft û bi Şivan Perwer re du kaset derxistin.
Ji bilî karê stranbêjiyê Gulistan Perwer bi karê pêşkeşkirina bernameyên televîzyonê jî mijûl e. Ev çend sal in ew di ROJ TV û berê di MEDYA TV de bernameyan pêşkeş dikê.
Perwer, Gulistan
Manuel Antonio Noriega Moreno (; 11 sibat 1934 – 29 gulan 2017) siyasetmedarekî Panamaniyan û efserê leşkerî bû. Ew dîktatorê leşkerî ya Panamayê ji salên 1983 heta 1989'an de bû, dema ku ew desthilatê ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema dagirkirina Panamayê de hate rakirin.
Ji salên 1950'an heta demeke kin berî dagirkirina Amerîkayê, Noriega ji nêzîk ve bi Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê ("CIA") ya Amerîkayê re kar dikir. Noriega yek ji çavkaniyên ewlekariyê herî bi nirxa CIA de, herwiha yek ji navbêra seretayî ji bo çekên qaçax, alavên leşkerî û ne qedera peretî piştevaniya hêzên kontrgerîla li seranserî Navendî û Amerîkaya Başûr bû.
Noriega jî sereke ya trafîkerê kokaînê, tiştekî ku Pîşesaziya Îstîxbarata Amerîkayê ve xwe ji bo salên agahdarbûnê bû, lê ji ber bikêrhatina xwe ji bo operasyonên leşkerî yên sergirtiyan, wan destûra li Amerîkaya Latîn dane.
Kawar (), gundekî Xinûsê ye. Kawar ji aliye malbat mûsanve hatiye çêkirin di dema Împeratoriya Bîzansê da.
ŞERÉ DÎNÊ YEKEMÎN DA ALÎYE ERMENI YA HATIYE XÎRAFKÎRÎN Û PÎR XELK HATIYE KUŞTÎN ŞERÊ KURD Û ERMENIYADA ÊŞIRETA
MUSA SERI RAKÎRIYE JI BOY KURDISTANE HEMBER ERMENIYA.
şehid den kaware dema serhildanede isa û emin di nav Partiya Karkerên Kurdistanê da ji serhilda xinis şehid buye.
Midyad (, "Medyad"; bi suryankî Midyadê: "Miḏyôyo") navçekî û bajarekî biçûk ê li Bakûrê Kurdistanê ye. Navçe li herêma Mehelmiyan ne. Midyad li ser Parezgeha Mêrdînê ye. Li rojavayê Midyadê bajarokê Hezexê heye, li başûrê wê Nisêbîn, li rojava Mehsert û li bakûrê wê Kircews û Kirboran hene. Midyad navenda herêma Torê ye, ku bi taybetî di dîroka Xiristiyaniyê de cihekî girîng digire. Ji Medyadê re ji ber zêdebûna dêrên bajêr "Bajarê heft dêran" jî tê gotin.
Li navenda bajêr û gundên derûdorê bi piranî Kurd dijîn, lê hejmarek biçûk Suryanî û Ereb jî dijîn. Li vî bajerî ji aliyekî ve dengê naqosên dêra, ji aliyê din ve bangên melayan di heman demê de tên bihîstin. Îro Midyad ji du beşan pêk tê. Yek jê Êstil e ku piraniya şêniyên wê Mehelmî ne, ya din jî Midyada kevn e ku piraniya şêniyên wê Kurdên Sunî û Aramî – Suryanîyên Xirîstiyanî ne. Li gundên derdora Midyadê heta beriya çend salan gelek gundên Kurdên Êzdî jî hebûn, lê niştecihên wan gundên ji ber tahde dewleta tirk û cahşên herême neçar man û di salên heşteyî û nodî de warê xwe terikandin û koçberî Ewropa kirin. Ji ber heman sedeme piraniyê rûniştvanên Xirîstiyanî jî Midyad û gundên derûdorê terikandin û wan jî koçberî Rojavaya Tirkiyê - bi taybetî Stembolê - Ewropa û welatên din kirin. Îro hejmarek kem Xirîstiyanî û Kurd]ên - Êzdî li Midyadê û gundên derdorê wê mane. Li gor serjimartinên şêniyan di sala 1997a de 61.378 kes li Midyadê dijiyan.
Dîroka Bajêr.
Belgenameyên nivîskî yên pêşî derbarê Midyadê de digihêjin sedsala 13an B.Z. ev der herêmek e ku divê ji bo keyayên Asûrê were talankirin. Aşûrnasîpalê Duyem bi gewzî di 879an de dibêje wî ev herêm xistiye bin desthilatdariya xwe. Midyad di serdema Hz. Omer de dikeve bin darazê Îslamê de (640).
Ajalên herêma Midyadê.
Li Midyadê wekî hemî deverên Kurdistan ê, xwedî hinek taybetmendiyên ajalên cude ne.
Li herêmê Ajalên kedî û yên berî bi du beşa ne
Gundên Xirbe.
Xirbê Ilto, Dêrhadet, Kûndelê, Xerabê Fêro, Qêsra Jêrî, Qêsra Jorî, Qûzre, Xirbê Koçek, Xirbê Diza, Bamered, Mamûsiva û Qiryasa.
Heşda Şebî, Yekîneyên Çalakbariya Gel bi kurte (YÇG), yan jî Hêzên Çalakbariya Gel (HÇG) ("Al-Hashd al-Sha'abi"), rêxistina ji 40 milîsên binasîna sîwanî ya dewleta Iraqê pêk tê, wekî ku bi taybetî komên misilmanên şiî û misilmanên sunî ne, tevî ku li wir kesên xiristiyan û êzidî yên baş jî hene. Yekîneyên Çalakbariya Gel ji bo Mûsilê dijî Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAIŞ) hatiye avakirin. Wezareta Karên Hundir di hezîrana 2014an de bi rêxistineke ji aliyê yekgirtina milîsên heyî di bin "Komîteya Çalakbariya Gel" ve ava bû. Yekîneyên Çalakbariya Gel ji bo binpêkirinên mafên mirovan ên li hemberî sivîlên sunî û xwînrijên mezhebî hatine gunehkarkirin hatiye dîtin.
Di 19 kanûna pêşîn 2016an de, Serokkomarê Iraqê Fuad Masum qanûna ji aliyê parlamenê di meha çiriya paşîn de derbas bû, cihgirtina YÇGê tevî hêzên çekdarên li wî welatî de pejirandin. Bi vê beralîkirinê de, YÇGê niha bi fermandarê giştî yê hêzên çekdarên neteweyî û dê êdî ji bo hemû komên siyasî an civakî yên girêdayî ye.
Artêşa Filîpînê (AF;;), sereke ya herî kevn û mezin a ji parçeya Hêzên Çekdar ên Filipînê (HÇF) ji bo şerê li erdê ye. Fermandarê Giştî ya Korgeneral Eduardo Año, Serokê berê ya Dezgeha Muxaberatên ya Hêzên Çekdar ên Filipînê (DMHÇF), vebûnek avahiya li ser 15ê tîrmeha 2015an de ye. Navenda wê yên serekî li Fort Bonifacio, Taguig û li Metro Manila ye.
Di dema rola Spanyolan de, li ser hema ji sê sedsalan ne aramiya fîlîpîniyan ve hatiye kaşkirin. Ew di demeke nêzîk de ji bo reforman û bi dawî anîna desthilata zordestiya keşîşê dikirin. Di sala 1896an de, Andres Bonifacio li Katipunanê ji bo amadekirina banda xwe ji azadîxwazên fîlîpîniyan ji bo serhildaneke çekdarî ve hatiye avakirin. Katipunan li ser Çêkirina Artêşa Şoreşgeran ve hatiye damezrandin.
Hema hema salekê piştî ji ber rûdana şer di navbera Katipuneros û Hêzên Spanyol de, Hikûmeta Şoreşgerên Filîpînê Emilio Aguinaldo û artêşa wê ya li ser 22ê adara 1897an li ba Tejerosê ya San Francisco de Malabonê li Caviteyê ji dayik bûye, pêk hat.
General Artemio Ricarte wek Kaptanê Giştî yê "Ejército en la Republica de las Islas Filipinas" an jî Artêşa Şoreşgerên Filîpînê ve hatiye binavkirin. Li vê dîrokê de şopên roja damezrênerên rojên nûjen de Artêşa Filîpînê tê avakirin.
Li ser 12ê hezîrana 1898an de, General Emilio Aguinaldo ji Spanyayê serxwebûna Filîpînê îlan kir û cara yekemîn Komara Filîpînê avakir, ku ew wek bi serokatiyê ve rûniştiye.
Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, Referandûma serxwebûna Başûrê Kurdistanê, Rîfirandoma serxwebûna Başûrê Kurdistanê, kar û xebatên di rêya serxwebûna Kurdistanê de ye. Piştî sala 2003an ku DYA kete nav axa Îraqê de derfetek mezin ji bo kurdên başûr çêbû ku statuyekê bi dest bixin. Jixwe statuyek jî standin û piştî wê jî kar û xebat di rêya serxwebûnê de dikin. Li sala 2004ê li welat û derveyî welat destnîşan kom kiribûn ku kurd dixwazin serbixwe bibin. Di encamê de 1 milyon 700 hezar destnîşan hatin kom kirin û teslîmî Neteweyen Yekbûyî kirin. Her wisa di kanûna paşîn a 2005ê de jî referandûmeke nefermî hatiye kirin ku pirraniya kurdan serxwebûn dixwast. Niha gehiştiye asta giştpirsiya serxwebûnê. 30ê adara 2017an, serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî li Hewlêrê pêşwaziya sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî António Guterres kir.
Di vê civînê de Mesud Barzanî ji di gel sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî re gotiye ku di demeke nêz de wê referandûma serxwebûnê were kirin û ji Neteweyên Yekbûyî xwestiye ku alikariya wan bikin.
Di 2ê nîsana 2017an de Partiya Demokrat ya Kurdistanê (PDK) û Yekitiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) li ser refealayûma serxwebûnê û bilindkirina alaya Kurdistanê li Kerkûkê civiyan. Li gor siyasetmedarên kurd ev pengava yekê bû ku li ser giştpirsiyê her du alî kom bûn.
Nûnêrê taybet yê Neteweyên Yekbûyî yê Îraqê di 22ê gulana 2017an de got ku Herêma Kurdistanê di derbarê referandûmê de em agahdar kirine û her wisa lêzêdekir ku gelê Kerkûkê dixwaze bikeve nava Herêma Kurdistanê.
Her wisa Mesud Barzanî di 25ê gulana 2017an de çû Sofiyaya paytexta Bulgaristanê. Li vir li gel serokwezîrê Bulgaristanê Boyko Borissov hevdîtinek pêkanî û ji wi re behsa referandûmê serxwebûnê kir.
Li gor serokê komiteya hilbijartin û giştpirsiyê Hendren Muhammed Neteweyên Yekbûyî wê di giştpirsiyê de bêalî bibin û ji bo ku giştpirsî yasayî bibore wê ofîsan vekin.
14ê îlona 2017ê li Duhokê di navbera Serokatiya Herêma Kurdistanê û Neteweyen Yekgirtî re bi beşdabûna DYA, Almanya, Fransa û Brîtanyayê de hevdîtinek girîng hatiye kirin.
Biryara Giştpirsiyê.
Serokê Herêma Kurdistanê bi aliyên siyasî, partiyên û hinek bûrokraten re 7ê hezîrana 2017an de li Pîrmamê kombûnek pêk anî. Di wê kombûnê de biryara referandûma serxwebûna Kurdistanê hatiye îlankirin ku referandûm di 25ê îlona 2017an de were kirin.. Parlamena Kurdistanê jî 15ê îlona 2017ê de ev biryar pesend kir,
Di vê civînê de Mesûd Barzanî Komîsyona Bilinda Hilbijartinan û Referandûmê li Herêma Kurdistanê erkdar kir, da ku ji bo birêveçûna referandûm û hilbijartinan dest bi amadekariyan bikin, Her wisa hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Tevgera Goran û Komela Îslamiya Kurdistanê hazir nebûn.
Duyemîn Civîn (30.07.2017).
Hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê û beşdariya birêz Kosret Resûl Elî Cîgirê Serokê Herêma Kurdistanê, Nêçîrvan Barzanî Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê, nûnerên partiyên siyasî û pêkhatên neteweyî û dînî yên endamê wê Encûmenê birêveçû.
Şeşemîn Civîn(10.09.2017).
13ê îlona 2017ê Encûmena Bilind ya Giştpirsiyê daxuyaniyek belav kir. 7 xal nîşan kirin.
14ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî li gel Brett McGurk Nûnerê Taybetî yê Serokê Amerîka û Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî û Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraq û Frank Baker Balyozê Brîtanya li Iraq civînek girîng kir. Di vê hevdîtinê de ji aliyê vê heyetê ve alternatîfek nû li şûna giştpirsiyê dan Mesûd Barzanî. Lê Barzanî ji bo vê alternatîfê got ku biryar ne ya min e, divê serkirdeyên Kurd bi hevra biryar bidin.
Nehemîn Civîn(24.09.2017).
Piştî encamdana giştpirsiyê Serkidayetiya Siyasî ya Kurdistanê kom bû, dawîbûna erka Encûmena Bilinda Giştpirsiyê kir. Endamê Encumena Bilinda Referandûmê Sadiq Cebarî jî dibêje; dibe ku em navê encumenê ji Encumena Bilinda Referandûmê bo Encumena Bilinda Serxwebûnê yan Encumena Bilinda Niştimanî biguherin
Budceya û pêkhateyên Giştpirsiyê.
-23/24ê îlonê hêzên pêşmerge, asayîş, polîs, kesên girtî û nexweş dengên xwe bidin
-Roja 25ê îlonê jî dê ji demjimêr 08.00ê sibê heta 18.00ê êvarê hemwelatî herin ser sindoqan û dengê xwe ji bo vê pirsê bidin: “Gelo hûn dixwazin Herêma Kurdistanê û navçeyên li derveyî îdareya Kurdistanê bibe dewleteke serbixwe?”
-Kartên dengdanê bi zimanên Kurdî, Erebî, tirkî û Suryanî têne çapkirin
-12 hezar bingehên giştpirsiyê dê hebin, 7 hezar ji wan dê çar parezgehên di bin îdareya Kurdistanê de bin, 5 hezar jî dê li navendên derveyê îdareya Kurdistanê bin
-Jimara dengdara dê di navbera 3milyon 300hezar-3milyon 500hezar de ye
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê piştî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê gehişte asteke girîng û aloz.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyê.
Ev têkilî bi giştpirsiyê kete asteke din ku navbera her du pêkhateyan de krîzek mezin derket.
Cûdahiyên fikrî di nav YNKê de.
Wek tê zanîn di nav YNKde du bask tên zanîn ku yek ji wan li gel PDKê, yek ji wan jî li gel Goran têkilî hene. Ev parçebûna di nav YNKdê di sala 2009ê de destpêkir ku ji wê parçebûnê Tevgera Goran derket. Niha jî ku piştî vemirîna tesîra Celal Talebanî li ser YNKê û di nêzikbûna giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê de, yek bask li gel giştpirsiyê ye ku çêbibe û yek bask jî li gel Gorane ku şert û mert datînin ber PDKê ku berî giştpirsiyê hindek şertan bên cih. Wek tê zanîn cîgirê Serokê Kurdistanê Kosret Resûl, Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm û cîgirê serokwezîrê Kurdistanê Qubad Talebanî li gel giştpirsiyê ne ku bê şert û merc were kirin û niha jî aktîf di nav pêkhateyên giştpirsiyê de cîh digrin. Ji aliyê din kesên wek Hêro Talebanî, Mele Bextiyar, Mehmûd Sengawî jî li dijî giştpirsîye ne ku bê şert û merc bê kirin.
Baskê yekem.
Di civîna 7ê hezîranê de ku partî ê rêxistinên Kurd biryara giştpirsiyê dan de Kosret Resul bi navê YNKê di civînê de bû û destnîşana xwe kir ku ew vê biryarê qebûl dikin. Qubad Talebanî jî di 12ê hezîranê de bi şandekê diçe ewropayê û dibêje ew dê behsa giştpirsiyê bikin. 9ê tîrmehê de jî parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm li gel şandekê bi serokayetiya Mesud Barzanî diçe Ewropayê û di hevdîtinan de amade ye. Endamê Polîtbîroya siyasî ya Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê Sedî Pîre jî di gel PDKê danûstaninên di derbarê giştpirsiyê de dike. Endamêekî polîtburoya Yekîtî Niştimanî Kurdistan Azad Tewfîq jî di derbarê giştpirsiyê rijd e û dibêje Kurd dê destkeftên mezin bi dest bixin piştî giştpirsiyê.
Baskê duyem.
Endamê mektep siyasî yê YNK, Mehmûd Sengawî dibêje ku Necmeddîn Kerîm temsîliyeta YNKê nake. Ew ne bi temsîliyeta YNK, bi temsîlîyeta Kerkûkê li gel şanda giştpirsiyê çûye Ewropayê. Her wisa lêzêde dike û dibêje Mesud Barzanî bêyî çalakkirina parlamena xwe li parlamenên Ewropayê piştgiriyê dixwaze. Her wisa Endamê Polîtbûroya Yekîtiya Nîştîmaniya Kurdistanê (YNK) Rif'et Ebdûllah dibêje, bêyî çalakkirina parlamenê referandûm nabe û YNK jî beşdar nabe. Berpirsî Desteya kargêrî mektebî siyasî ya YNKê Mela Bextiyar di hevdîtinek xwe de dibêje ku biryara YNKê ew e ku bêyî parlamen, YNK beşdarî proseya giştpirsiyê nabe.
Di vê derbarê de endamê polîtbûya PDKê Elî Ewnî dibêje ku "Hin bêserûberî li nav Yekîtî de heye, ewan destpêkê piştgiriya referandûmê kirin, niha jî piştivaniya wan kesên li dijî referandûmê ne dikin, herwiha daxuyaniyên cor bi xor didin, divê demeke nêzîk de Yekîtî nûnerê xwe bo prsa referandûmê diyar bike.".
Hêjayî gotinê ye ku ev cudahiyên fikrî di navbera YNKê de bû sedema dagirkirina Kerkûkê ji aliyê Heşda Şebî û leşkerên Îraqê ve.
Neçalakkirina Parlamenê.
Di zivistana 2015ê de ji ber nedana meaşên karmendan li Kurdistanê, xwepêşandan destpê kirin. Di xwepêşandanan de li Silêmanî û Helebçê avahiyên PDKê hatin şewitandin û 4 kes jî hatin kuştin. Piştî van bûyeran PDKê Goran sûcdar kir ku wan avahiyên wan şewitandîne û kesên nêzîka wan kuştine. Ji ber van sedeman PDKê bi yekalî hatina serokê parlamenê Yusif Mihemed ku ji Goranê ye qedexe kir bo Hewlêrê û çend wezîrên Goranê jî ji komîteya Wezîran hatin derxistin. Piştî van bûyeran ta niha parlamena Kurdistanê girtiye û hêj jî nehatiye vekirin. Ji ber van sedeman jî Tevgera Goran, daxil nebûye gotubêjên giştpirsiyê. Niha jî berî ku giştpirsî çêbibe hemû partî hemfikirin ku parlamento bê vekirin û li ser vê dixebitin û li rêbazan digerin. Piştî biryardayîna giştpirsiyê PDK û YNK civiyan û ji bo parlamen bê vekirin hewl dan û biryar dan ku parlamen bimerc were vekirin. Bi dûçûna wê rêbazê divê parlamen bê vekirin lê serokê parlamenê ku ji Goran e bê guhartin. Lê Tevgera Goran ev pêşniyaz red kir. Her wisa Komeleya Îslamî jî ev pêşniyaz red kir. Tevgera Goran û Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê(Yekgirto) bi hevra civînek kir û di vê derbarê de hindek biryar dan. Bi dûçûna daxuyaniyê ev her du partî dibêjin ku ew li pişt gelê Kurd in ku çi biryarekê bidin lê dixwazin bê şert û merc parlamen bê aktîf kirin û krîza serokayetiya Herêma Kurdistanê bê çareser kirin. Serokê dîwana serokayetiya Kurdistanê Fuad Husên jî dibêje divê parlamen berî giştpirsiyê were vekirin. Piştî gelek hatinûçûnên YNKê hem li gel PDKê hem jî li gel Goranê, ev mesele hêdî hêdî ber bi zelalbûnê ve diçe. Serokê Encûmena rêveberiya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) Edhem Barzanî li Silêmaniyê dibêje ku PDK amade ye ligel Tevgera Goran û tevahiya aliyên siyasî rasterast bicive û Endama Civaka Niştimanî ya Tevgera Goran Gulistan Seid jî got ku Goran amade ye li gel PDKê hevdîtinên rasterast bike. Her wiha Endamê rêveberiya PDKê Dr. Aras Heso Mîrxan jî bilêvkir ku piştî hatina serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî li dervey welat, PDK civînên rasterast li gel Tevgera Goran dê pêkbîne. Bi dûçûna angaştekê dibêje ku PDK qanî bûye ku parlamen dê bêşert were vekirin û endamê Goranê Yusif Muhemmed dê erkê xwe yê Serokatiya parlamenê dewam bike. Endamê Serkirdatiya PDKê, Hêmin Hewramî got ku partiya wî razî bûye ku bêmerc parlamen were çalakkirin.
Parlamena Kurdistanê 15ê îlona 2017ê hatiye vekirin. Lê Tevgera Goran daxuyanî da û got ku ev vekirin neyasayî ye.
Neketina du partiyên mezin bo Komîteya Giştpirsiyê.
Wek tê zanin di 7ê hezîrana 2017ê de partî û rêxistinên herêma Kurdistanê civînek pêkanî û di civînê de biryara giştpirsiya serxwebûnê derket. Goran û Komela Îslamî çend ji aliyê serokê dîwana serokayetiyê Fuad Husên hatibin vexwendin jî van her du partiyan ev beşdarbûn red kiriye. Beşdarnebûna van her du partiyan di rêya giştpirsiyê de nakokiyên mezin derxist holê. Ji aliyekî meşrutîyeta giştpirsiyê kêm kir ji aliyekî din di nava YNKê de krîz derket ku baskek li gel Goran e, baskê din jî dixwaze bêyî Gorran biryar bide. Mela Bextiyar di daxuyaniyeke xwe de jî bal kişandi bû li ser vê krîzê. Piştî van bûyeran YNK serdana her du partiyan kir. YNKê li gel Tevgera Goran gelek hevdîtin kirin. Piştî hevdîtinên YNKê, PDKê jî hevdîtinên xwe destpê kir. Xuya ye ku YNK wek nermkerek rola xwe lîst, bi taybetî ji bo têkiliyên PDKê û Goranê. Ji ber ku li Silêmanî avahiyên PDKê hatibûn sotin û PDKê jî Goran sûcdar kir û piştî van bûyeran parlamento jî hatiye girtin. Lê têkilî di navbera Komela Îslamî û PDKê de nermtir e. Hatinûçûn çêdibin. Jixwe 9ê tîrmehê Sekreterê Polîtburoya Partiya Demikrat a Kurdistanê (PDK) Fazil Mîranî serdana Emîrê Komela Îslamî ya Kurdistanê Elî Bapîr kir. Piştî vê serdanê jî PDKê biryar da ku bi heyeteke mezin biçe Silêmanî. Her çend bo pîrozbahiyê li Rêkxerê Giştî yê Tevgera Goranê ev serdan çêbe jî, rasterast têkilî bi giştpirsiyê heye. Berî serdana PDKê bo Goranê, PDK û YNK kombûnek din kir û bi dûçûna Berdevekê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) Mihemed Mehmûd got wan ligel Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) li ser mijara lihev kirine.
Tehdîdên li ser kurdên feylî.
Piştî aşkera bûn wextê giştpirsiyê û piştgiriya feyliyan, zext û tehdîd li ser feyliyan zêde dibe. Kesayetekî navdar ê kurd ê feylî li Bexdayê Esaf Feylî ragihand ku otomobîlekê têde teqemeniya TNT û C4 û betlên xazê hatiye bicîkirin li taxa Kifah a kurdên feylî dijîn hatiye zeftkirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî ku referandûma serxwebûna Kurdistanê ket rojevê derdorên şîe, ji ber ku kurdên feylî yên li naverast û başûrê Iraqê piştgiriya referandûma serxwebûna Kurdistanê dikin, gefan li wan dixwe.. Piştî van gef û tehdîdên li ser kurdên feylî, tê gotin ku ciwanên kurdên feylî li dijî gefan çek hilgirtîne û 500 ciwanên xwebexş çek hilgirtîne. Bi dûçûna hindek hiqûqnasên Kurdên Feylî ji biryara giştpirsiyê ta niha sê kurdên feylî hatine kuştin.
Hêjayî gotinê ye ku li Bexda herêmek bi navê Keîfî heye ku runiştevanên wê pirranî kurdên feylî ne in û hejmara wan nêzî 150 hezaran e.
Pirsa Kerkûkê.
Bingeha pirsa Kerkûkê digihe serdema osmaniyan da, dema osmanî belva bû, Kerkûk di nav osmanî û dewletên Ewropayê de bû pirseke mezin. Ji ber ku osmaniyan digot ev der yê me ye, lê xelkê deverê jî nedxwast. Ev pirs piştî Tirkiye hatiye avakirin di navbera van dewletan de hatiye çareserkirin. Lê niha kurd li Kerkûkê bûn desthilat lê tirk ji ber vê dibêjin Kerkûk axa me ye. Piştî 2003ê ku DYA kete nav axa Îraqê kurdên vir bûn xwedî statû. 2017ê kurdan alaya Kurdistanê li Kerkûkê daliqand û biryara beşdarbûna giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê jî bû sebebek ku taybetî dewleta tirk û Îran tehdîdan li kurdan bikin.
Herêmên ku bi Madeya 140 ve girêdayî ne.
Parêzgarê berî yê Mûsilê Esîl Nûceyfî, ku niha jî di nav Mûsilê de xwedî roleke mezin e, dibêje ku em naxwazin li hindek herêman wek Deşta Newnewa giştpirsî bê kirin û me daxwaz jî kiriye. Serokê Cebheya Tirkmenî Erşad Salihî jî dibêje em û kurd ji Mendelî ve heta digihîje Zaxoyê divê em li ser hemû tiştî li hev bikin. Li Xaneqînê encûmena qezaya Xaneqînê bi amadebûna hemû endamên encûmenê civiya û biryar da li gel rêbeberiya Germiyanê beşdarî giştpirsiya Başûre Kurdistanê bibe. Encûmenê daxwaz kir, ku li navçeya wan sindoqên dengdanê werin danîn. Encûmena bajarokê Başîkê jî ku ji 30 hezar kesan bêhtir nifûs lê heye daxwaz ji herêma Kurdistanê kir ku li Başîkê jî giştpirsiya serxwebûnê were kirin. Her wisa nûnerê kristiyanan jî dibêje ku wan bi navê kristiyanên deşta Nînewayê ji herêma Kurdistanê xwestiye ku li deşta Nînewa otonomiyek bê avakirin û bi wî rengî deşta Nînewa dê bikeve ser axa Kurdistanê. Li bajarokê Celewla ya ku girêdayî Xaneqînê jî bi biryareke fermî ragihandu ku dê li Celewla giştpirsî bê kirin. Encûmena bajarokê Qeretepe jî biryara beşdarbûna giştpirsiyê bi dijî 5 dengan 10 dengan welgirt. Bajarokê Seîdiye ku girêdayî Xaneqînê ye biryara beşdarbûna giştpirsiyê kirin. Encûmena Seîdiye 12 kes in û 9 ji wan gotin belê ji bo giştpirsiyê. Piştî vê biryarê Heşdî Şebî gefê li xelkê dixwe û xelkê tehdît dike. Encûmena Diyaleyê li dijî navçeyên girêdayî Diyale ku biryara giştpirsiyê hilgirtibûn, biryara redkirina giştpirsiyê hilgirt. Diyale bixwe bajarekê Erebane lê hindek navçeyên wê Kurd in. Hêjayî gotinê ye ku 29 endamên encûmena Diyaleyê hene û 3 kes ji wan Kurd in.
Bûyera li Mendelî.
Li bajarokê Mendelî ku girêdayî Xaneqîne, nêzîkî 100 çekdarên Ereb û rêxistina Esaîbil Ehlî Heq êrîşî encûmena navçeya Mendelî kirin û ala Kurdistanê anîn xwar. Bi dûçûna serokê encûmena Mendelî Ednan Mensûr çalakvanan xwestiye ku encûmena Mendelî biryara xwe ya beşdarbûna giştpirsiyê betal bike. Hêjayî gotinê ye ku endamên encûmena Mendelî 13 ne û 8 ji wan Kurd in, yên din Ereb in. Li dijî vê çalakiyê serokê herêmê daxuyaniyek da û her wisa asayîşê jî tedbîrên nû hilgirtin.
HDP.
Parlamenê HDPê Îmam Taşçîer di hesaba xwe ya twîtterê de kêyfxweşiya bi "Bijî Kurdistan" anî ziman. Her wisa dibêje ku ev giştpirsî dê hemû Kurdan bi cesaret bixe
Berdevkê HDPê Osman Baydemir got ku: Ya ku dikeve li ser milê me piştgiriya birayên me yên li Başûrê Kurdistanê ye û Baydemir herwiha ji ber biryara referandûmê pîrozbayî li gelê Kurd kir.
Serokwekîlê partiya HDP Ahmet Yıldırım got ku ew dê bêşert û merc piştgiriyê bidin giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê
Parlamenter û Serokê Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê yê berê Ahmet Turk derbarê biryara referandûma serxwebûna Kurdistanê de ragihand ku divê hesreta kurdan a dewletbûnê were bicihanîn
Partiya Gelan ya Demokratîk (HDP) di daxuyanîyeneke nivîskî de piştgirî da giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê û got ji bo meşrûîyeta vê giştpirsiyê divê pirsgirêkên navxwe werin çareser kirin û parlamen bê vekirin
KCK.
Hevserokê Konseya Rêveber a Koma Civakên Kurdistanê (KCK) Cemîl Bayik got, referandûm mafekî demokratîk e,divê ti kes li dijî vê dernekeve.. Endamê payebilind yê PKKê Duran Kalkan dibêje ku ev giştpirsîye propagandaya PDKê ye li dijî me dike û dewletbûn her tişt nîne, çareseriya hemû tiştan nake. Hevseroka Konseya Rêveber a KCKê Besê Hozat di hevpeyvîneke xwe de tîne ziman ku ev giştpirsî propagandaya PDKyê ku dixwaze di rewşa xwe ya tengav de derkeve, her wisa lêzêde dike ku ew ne li dijî serxwebûna Kurdistanê ne lê dibêje ku netew-dewlet nabe çareserî ji bo Kurdan.
Hudapar.
Cîgirê Serokê Hudaparê Mehmet Yavuz di daxuyanîyeke xwe de got ku em naxwazin herêmên Îslamî perçe bibin lê eger yekitî neçêbe divê têkiliyên cîranî bên ceribandin
Serokê Hudaparê Zekeriya Yapıcıoğlu got ku ev biryar ya gelê Kurdistana Iraqê ye û lêzêdekir û got divê Tirkiye ji Kurdistana Serbixwe netirse
Partiya Herêmên Demokratîk.
Di civîna vê partiyê de hatiye gotin ku serxwebûna Kurdên Başûr ji bo hemû Kurdan nabe çareserî û her wisa hatiye gotin ku netew-dewlet ji bo berjewendiyên Kurdan baş nîne.
Encamên dengan.
Mafê 4.581.255 kesanan dengdanê hebû ye. Rêjeya beşdarbûnê: %72,16.
Encamên polîtîk.
Lêkolîner Robert Olson dibêje ku eger Tirkiye û Îran, serxwebûna Kurdistanê asteng neke dê hevsenga hêzên dinyayî biguhere
Dewletên Libnanê û Misirê ji ber biryarên meclîsa Îraqê, hatinûçûnên xwe yên hewayî bo Başûrê Kurdistanê dan rawestandin
Başûrê Kurdistanê %40 axa xwe li dijî artêşa Iraqê wenda kir. Ev ax hemû di wextê DAIŞê de ketibû di bin desthilata kurdan de
Meşrûbûna Giştpirsiyê.
Dadgeha Bilind a Iraqê derbarê referandûma Başûrê Kurdistanê de biryareke demkî da û daxwaz kir, ku karê referandûmê were sekinandin.
Krîza dîplomatîk a Qeterê di 5ê pûşpera 2017an de derket. Çar welatên erebî Erebistana Siyûdî, Behrên, Îmarat û Misirê peywendiyên xwe yên dîplomatîk li gel Qeterê qut kirin. Piştî van 4 welatan 3 welatên din jî têkiliyên xwe li gel Qeterê qut kirin. Piştî van welatan welatê Senegalê jî pêwendî qut kirin.
Piştî qutkirina pêwendiyan Tirkiye û Îranê piştgiriya xwe ji bo Qeterê îlan kir.. Dewleta Îranê çar firokeyên alikariyê şandin Qeterê. Tirkiyê tezkereya leşkerî bi awayek lezgînî derxist ku artêşa Tirk biçe Qeterê. Wezîrê derve yê Qeterê Şêx Muhammed bin Abdurrahman es-Sani jî got ji bo ewlehiya herêmê artêşa Tirk wê were Qeterê. Piştî van agahitan Artêşa Tirk îlan kir ku heyeteke leşkerî a sê kes tê de, ji bo zanîn û bicihkirina leşkerê Tirk çûn Qeterê.
Li pişt vê bûyerê li gor angaştan Qeter alikariya terorê dike û têkiliyên nêzik di gel Îranê ava dike.
Frankofon an jî fransîaxêv, kesên kû bi fransî diaxivin an jî cîhê ku bi piranî bi fransî diaxivin.
Mînak: Senegal, Bruksel, Kêbek (Kanada)
Balîsan, nahiye, navend û gundekî bi ser navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Yek ji gundên here mezin a devera Xoşnaw li bajarê Hewlêrê ya Başûrê Kurdistan e. Balîsan wekî navendê komek gundên din tê hejmar; wekî Berawe, Şêxwestan, Kanîberd, Totme, Darereş û hwd.
Balîsan û Şêxwestan li sala 1987 li rêka rijêma Bexdayê a Seddam Husên bi hêrşeke gasa kuşinde hatin bordumankirin ku bu sedema kuştina sedan kes.
Koma Berxwedan, komeke muzîka kurdî ye. Piraniya stranên Koma Berxwedanê bi kurmancî ne û piştî bi kirmanckî (zazakî), lê hin stranan jî bi soranî û bi goranî hene.
Salên aktîv ên Koma Berxwedan ji 1983 heta 1995 in. Li van salan Koma Berxwedan 16 albûm derxistin. Ew li ser zordestiya Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyê dibêjin. Weke navê wan jî dibêje ew komeke şoreşvan bûn yanê daxwaza wan yan jî ilmê wan ji bo avakirina Kurdistanê ye.
Fatma Savcı, anku "Fatma Savcî", helbestvan û nivîskareke kurd e ku di sala 1974an de li gundê Girê Mîran ê Nisêbîn ji dayika xwe bûye.
Bav û kalên wê ji Hêştrekê, gundê Midyadê ne. Li gundê Girê Mîran dibistana bingehîn xwendiye. Tevlî têkoşîna doza azadiya kurdan bûye.
Salên li girtîgehê.
Di sala 1992an de ji aliyê hêzên ewlekariyê yên dûgela Tirk ve hatiye girtin. Cezayê panzdeh salan wergirtiye. Diwanzdeh salan di girtîgehên wekî Colemêrg, Elezîz, Çanakkale, Stembol, Mêrdîn û Mîdyadê de maye. Di zîndanan de dest bi nivîsandina helbestan kiriye.
Helbestên wê.
Helbestên wê di gelek kovar û malperan de wekî Jiyana Rewşen, Azadiya Welat, Tîroj, Peyv, Kovara W, Hîwa, Mavî ve Kent hatine weşandin.
Piştî diwanzdeh salan di sala 2003an de ji girtîgehê hatiye berdan. Niha li Stembolê dijî û nivîsandina xwe ya helbest û pexşanên wêjeyî didomîne.
Şaho çiyayeke berz li Rojhilata Kurdistanê ye. Berzahiya wî 3390 metre ye.
Çiyayê Şaho dikeve navberî parêzgeha Kurdistan û parêzgeha Kirmanşan li Îranê.
Navê wî yê rastî Kemal Yaman e. Di sala 1978an li Baxlara Amedê ji dayîk bûye. Ji ber dijwariya şertên jiyanê û kêşeyên aborî ji Amedê koç kir Enqereyê.
Kemalê Amed ji 12 saliya xwe de bi mûzîkê mijûl bû. Dibistana seretayî û navincî li Amedê qedand. Di sala 2000ê bi awayekî profesyonelî dest bi muzîkê kir. Heta niha du albûmên wî derketin. Kemalê Amed di fîlmên derhêneriya wan Ganî Ruzgar Şawata kiribû wekî Dumanlı Yol/Riya bidixan û Azad de rol girt.
Alareş (, "reyet es-sewde" an jî tenê, "er-reya"), alayeke di kevneşopiya ji aliyê Îslamiya Muhemmedê ve hate pêldan e. Di dîroka ji aliyê Ebû Muslim Xoresanî ve di sala 747'an de di Şoreşa Ebasiyan de hate bikaranîn û bi taybetî ji ber vê yekê ligel Xelîfeta Ebasî ve hate têkildarkirin.
Alareş ji sala 1990'an ve ji bo wek sembolên îslamî û cîhadî tê bikaranîn û nişankirin.
Apocî (yan Apoçî, carine jî Apoyî) bernavek e ku ji bona kesên ku xwe bi îdeolojiya Abdullah Öcalanê serokê Partiya Karkerên Kurdistan îfade dike re tê bikaranîn.
Peyva "Apocî" ji "Apo" û "-cî" tê. "Apo" bi xwe jî ji peyva "ap" (mam, birayê bavê kesekî) û paşgira "-o" têt û bernavê Abdullah Öcalanî ye. "Apocî" jî wiha tê wateya kesên li dû Apo diçin.
Peyva "Apocî" bi giştî bi wateya kesên di PKKê de yan jî sempatîzanên wê re tê bikaranîn.
Navê berê yê PKKê.
"Apocî" di heman demê de navê berê yê Partiya Karkerên Kurdistan bû.
Ev jî diyar dike ku qenc be yan xirab be, PKK bi gelek awayan tê wateya Apo û Apo jî hemî PKK ye.
Elqaîde yan jî Elqaede (القاعدة anku "bingeh", bi înglîzî "al-Qaida" yan "al-Qaeda"), rêxistineke tundîxwazên îslamî ye ku di 1988'an de hatiye damezrandin. Rêxistinê di 11'ê îlona 2001'ê de êrîş anîne ser bajarên New York û Washingtonê (DYA) û bi hezaran sivîlên amerîkayî kuştin. Êrîşa Elqaedeyê li dijî Amerîkayê yek ji sedemên cenga Amerîkayê li dijî rêxistinê û rejîma Sedam Huseyn li Îraqê bû. Dema sazkirina rêxistinê Usame bin Ladin serokê wê bû.
Li gorî çend çavkaniyan armanca wê derxistina "kafiran" ji welatên Îslamê ye. Wekî din dibêjin ku ew ne pabendî ti dada navneteweyî ye û ew sivîlan jî wek leşkeran dike hedefa êrişên xwe. Lêbelê agahiyên di derheq vê rêxistinê de gişk biguman in. Lewra bi destê dijminên wan ve tên belakirin. Ji ber wê hindê ne agahiyên piştrast in. Heta ku tê gumankirin ka gelo bi rastî rêxistinke bi vî awayî heye yan ne. Lewra ji hin hêlan ve tê dozkirin ku rêxistineke bi vî rengî tuneye. Tenê hêzên sîxûriyê yên dewletên wekî Îsraîl û DYA li ser navê vê bizava xeyalî daxwazên xwe yê hovane pêk tînin.
Li gorî Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê û DYA'yê rêxistineke terorîst e.
Usama bin Ladin (, "Usāmah bin Muḥammad bin `Awaḍ bin Lādin" (anku, Usamê kurê Mihemedê kurê Ewezê kurê Ladin) (10'ê adarê, 1957 li Riyad, Erebistana Siyûdî - 2'ê gulanê, 2011 li Abbottabad, Pakistan) serokê rêxistina terorîst Elqaîdeyê bû.
Bin Ladin li Riyada Erebistana Siûdî hatiye ser dinyayê. Berê çalakiyên wî yên siyasî bin Ladin bazirgan bû. Di navbera salên 1970 û 1980'î de ji aliyê rêkxistina sîxurî ya Amerîkayê CIAyê ve dijî Sovyetistanê dihat perwerdekirin.
Êrişên 11'ê îlona 2001'ê li New Yorkê.
Nivîsara sereke: Êrişên 11.9.2001
Rêxistina Bin Ladin di 11'ê îlona 2001'ê de bi firrokeyên revandî li New Yorkê û Washingtonê da.
Di 1'ê gulana 2011'an de li Pakistanê ji hêla leşkerên amerîkan ve hat kuştin.
Portreya edebdosteke jin (Ivan Kramskoi, 1881)
Wêje, edebiyat an jî lîteratûr sê peyvên hemwate ne. Peyva edebiyatê bi Erebî ye, ya „wêje“ bi Kurdî ye, ya „lîteratûr“ jî bi Latînî ye. Edebiyat ji peyva „edeb“ê tê û wateya vê ya ferhengî „zerafet, nezaket û xweşikî“ ye. Ereb bi xwe di wateya peyva edebiyatê de mîna disîplîn peyva edebê bikar tînin. Wekî ku dibêjin „el-edeb’ul Kurdî, ango edebiyata Kurdî. Pirhijmara peyva edebê edebiyat e û ji aliyê Kurd, Faris û Tirkan ve tê bikaranîn. Wekî „Edebiyata Kurdî“, „Edebiyatî Farisî“ û „Türk Edebiyatı“. Wêje ji peyva „wutin“ê tê. „Wutin“ di Kurdiya Soranî, Goranî û Zazakî de bi fonetikek nêzî hev beramberî wateya peyva „gotin“ê tê bikaranîn.[1] Peyva lîteratûr di hemû zimanên ewropî de bi wateya edebiyatê ye.
Cûre bi cûre bê tarîfkirin jî, edebiyat ji berhemên nivîskî û devkî re tê gotin û ew jî bi ziman re zexm girêdayi ye. Edebiyat hêza xwe bikaranîna ziman digire û bi berhemên xwe jî ziman dikemilîne. Ji berhemên ku nivîskî û devkî yên bi hunerî bûyer, raman, hest û xeyalan bi şêweyekî bedew/estetîk pêşkeşî guhdar û xwendevanan dike re tê gotin. Ew berhem mîna helbest, çîrok, roman, destan, zargotin, zêmar, stran, şano û hwd derdikevin holê û cîhana nîgaşî ya guhdar û xwendevanan dixemilînin.[2]
Di derheqê edebiyatê de pir tişt hatine gotin û hîn jî ewê bên gotin. Edebiyat tê maneya/wateya hewldana nêrînek berfireh û gerdûnî, bilindkirina merhamet û hezkirinê. Di vê dema nûjen de êdî nivîsandin pir hêsan e. Loma ji bo parastina berhemek edebî nivîsandin pêwîst e. Nivîskar bi herfan nêrîn, hest û xeyalên xwe bi awayek hunerî dineqişîne û digihîne xwendevanan. Lê ev nayê maneya ku edebiyat bi tenê ji berhemên nivîskî pêk tê. Edebiyata Kurdî li ber sedemên așîkar hîn jî zêdetir edebiyata devkî ye. Lazime ku edebiyata nivîskî li ser hîmê edebiyata devkî were avakirin. Wê demê dewlemend û xurt û bedevtir dibe. Li gor edebiyatvanê kurd Mehmed Uzun edebiyata kurdî pêwist e ku li ser rîçikên stran û kilamên dengbêjan were avakirin. Ji ber ku kevneșopa dengbêjtîyê hetan niha digel hemû tehdît û șîddet, asîmîlasyon û tunekirina hember zimanê kurdî ji bona zindîmayina edebiyat, huner û muzîka kurdî rolek herî girîng lihistiye.[3]
Hinek beșên edebiyatê zêdetir bi devkî tesîr dikin. Wê demê ji xwendevanan zêdetir guhdar derdikevin li pêș. Mînak stranên dengbêjên kurdan in. Stranên dengbêjan bi deng û peyîvên xwe tên pêșkeșkirin, alavên muzîkê û tinîya wan pir jî hewce nîne. Kilamên dengbêjan ne tênê muzik e. Ew bi peyîv û mijarên xwe çavkaniyên ziman û edebiyata kurdî ne. Ji ber astengiyên li ser zimanê kurdî li Kurdistanê dengbêjî û çîrokbejî hetan van demên dawî pir pêșketî bûn. Birêz Mehmet Uzun di deheqê dengbêj û çîrokbêjan de wisa dibêje:[4]
„Bêguman û bêșik, dengbêj û çîrokbêj xwedî û hostayên edebiyata devkî ne. Di gotinên wî/ê de fantazî û rastî, xewn û serpêhatî, bûyerên qewimî û çêkirî di nav hev de ne.“
Muzîk jî tiștekî li derî edebiyatê nîne. Tekiliya muzîkê zêdetir bi helbestan re heye. Her gotinên muzîkê helbestek e jî. Ji ber vê têkiliya xurt di navbera edebiyat û muzîkê ye ku di sala 2016’an de muzîkvanekî amerikî bi Xelata Nobelê ya Wêjeyê hat xelatkirin. Ango muzîk bi șêweyek xurt girêdayî edebiyatê ye.
Mijara wêjeyê.
Têkiliya edebiyatê bi her tişt û her bûyerê re heye. Mijara edebiyatê mirov û jiyan e. Edebiyat her dem dixwaze ku tenêtiya însan, tengasî, evîn, keder, nefret, hemû hest û xeyalên wî; ango însan ji însan re salix bide û pê bide nasîn. Tu cudahiyê nake di navbera gel û mirovan. Dixweze aliyên wan ên baş û nebaş, rind û xirab, rast û şaş; her alî van dixweze ku derxe holê û pêșkeș bike. Armanca edebiyatê îzahkirina hevpariya qedra ruhên însanan e. Bi hev nasîn û biberhevkirinê ji wan re bibe neynik. Bi van xisletên xwe edebiyat hûnereke gerdûnî ye.[5]
Di berhemên edebî de behsa însan, qilqiliya/tedirginiya wî, șașwazîya wî, hebûna wî, mirina wî, hêz û neçaretiya wî, șewqet û dilovaniya wî, hêrs û bêmerhemetiya wî, bêçaretiya wî, piçûkxistina wî, kul û keserên wî yên derûnî tên kirin. Herçiqas leheng û mirovên berhema edebî kesên dewerek belû bin jî, bi alîyên van ên însanî ve temsîlên hemu însanan in. Lewma birêz Mehmet Uzun dibêje ku: “Edebiyat xwedî hêzek jîndar e. Jiyanê watedar dike, nemabûnê dizivirîne geșbûnê, ji berxwedanê re dibe çavkanî. Tirsê dizivirîne cesaretê, yên ketî ra dike, tunebûnê dizivirîne hêviyê.” [6]
Huner û edebiyat divê ji armanca xwe dûrnekevin. Ango tu car nekevin bin bandora doz, bîrdoz, raman û ramyariya kesan û koman. Ew ji bona însaniyetê amada ne. Kengê edebiyat bûye navgîna doz, bîrdoz, raman û ramyariya mirov, ew hatiye dorpeçkirin ku edî ji edebiyatê derketiye. Edebiyatvan ger gora kêfa dilê xwe tevbigere ku bi șêweyek serbixweyî berheman ava bike. Ji bo edebiyatê sinordayin edebiyatê difetisîne. Edebiyat bi kurtayî ji bo mirovahiyê ye û malê mirovahiyê ye.
Edebiyatê heta ji kêfxweșî û dilfiraziya dil, ji hêvîya daxwezan hêz girt jîndar dike. Di vê wateyê de di dema herî zor û tengasîyê de dibe mekanê stara mirovan. Bi jîndariya xwe mirov ji bêhêvîtiyê, keserê û fikra tunebûnê azad dike, ruhê wî diarimîne. Lehenga “Çîrșîrokên Hezarûșevekê” ya bi navê Șehrazat bi çîrçîrokên xwe (bi edebiyatê) karîbû hêrs, kîn û dilșikestiya padîșah bizivirîne șewqet, merhemetê û hestên bedew.[7]
Adar Jîyan ji bona edebiyatê wusa dibêje: „Wêje tenê ne derbirîna hunera ku hest û nîgașên mirov bi gotin û nivisandinê dide neqișandin e. Wêje, wekî dîn jî çand, huner, ziman û șaristaniya qirnên dîrokî û rê û rêbazên jiyana civakî jî bi mirov dide nasandin.“ [8]
Wêjevan.
Edebiyatvan ew kesên ku kilîta xezneya ziman di destê wan de ye. Ew bi nivîs û gotinan peyîvên di xeyalên xwe de difirin bi rêkûpêk û nîzamî didin berhev, dixemilînin, dinivîsînin, dibêjin û vedibêjin. Bi wan xeyal, raman, derd, kul û keserên xwe tînin ziman. Di vê hewldanê de derûdora xwe îstîfade dikin, tûrê xwe berdidin bin bîra dilên xwe, wan bi tecrûbe, raman, hest, xeyal û hêvîyên xwe cûrecûr dixemilînin û pêşkeş dikin. Edebiyatvan bi uslûbek xweşik behsa mirovan dikin, bi awayekî hunerî mirov ji mirovan re tarîf dikin.
Dema mijar li ser mirov û mirovahiyê be edebiyatvan xwe, civaka xwe, herema xwe jî vebibêje; ev vegotin gerdûnî û ji bo herkesî ne. Edebiyatvan pirsgirêkên hemu kesên li rûyê erdê mîna pirsgirêkên xwe dibînin û ji bo çareseriya wan hewldidin. Ev hewldana gerdûnî sînor û tuxûbên di dil û mêjoyên mirovan de hatine danîn serûbin dikin, nêrîn û dîtinên berfireh didin ber wan. Ew êș û jana mirov û mirovatiyê ji xwe re dikin êș û jan, ji bona çareseriya wan tevdigerin. Bi duristkirin û têkuzkirina gotin û vegotinê niyet û mexsedên mirovan zelaltir dibin, baștir û duristir tên fêmkirin. Ev jî bi bêjinga edebiyatê mimkin in.
Edebiyatvan bi hestyarî û pênkariyeke xurt û hêvîdar dikare pêșt ve biçe û bigihê miradê xwe. Ew bi nêrînek berfireh jiyana civakan dinêre û șirove dike. Di berhemên wî de hestyariyek û dilsoziyek mirovhezî û gerdûnî heye. Ew ji xwendewanên xwe re dibe pêșeng û hișmendar.
Edebiyat him nivîskar û edebiyatvanên dunê digihîne hev, him jî civak û neteweya wan. Piștdayîn û ragihandina edebiyatvanên gerdûnî dikarin așitî, azadî û hevaltiya gelan xurt bikin. Edebiyatvan bi feraset û hișmendiyê ve girêdayî ye. Ew bi pênûsa xwe dikare civaka xwe û hemû civakên dunê ji xirabî û gemariyên demê haydar bike û ji wan re rêya însaniyetê salix bide. [9]
Wêje û civat.
Mîna hemû beşên hunerê, edebiyat jî di nav civakê de derdikeve holê û bi civakê re xwe dikemilîne. Di navbera civakê û edebiyatê de her dem têkiliyek dualî heye. Edebiyatvan ji nav civakê de derdikeve û berhemên xwe mîna konekî li ser sînga civakê ava dike. Berhemên edebiyatvan, ango edebiyat ruh dide civaka ku tê de dijî, hişê/bîra wê teze û zelal dike, tamir û tedavî dike. Ji bona fêmkirin û lihevkirinê zemîn peyda dike, amade û sererast dike. Li gor hewceyên ciwakê pêşîya wan ronî dike, ji wan re dibe rêber. Edebiyat ziman û çanda wan berfireh dike.[10]
Dema mirov bala xwe dide nișêtên edebiyatê dibîne ku ew ji bona lêkirina bîra/hișê hevpar a gel pêwist e/zerûri ye. Her ku berhemên edebî gor însan û vegotinên însan hatên pêşkeşkirin ew zindî û hewceyek e. Mirov çiqas zimanê xwe pêștve bibe weqas xwe pêștve dibe; çiqas xwe pêștve bibe weqas bîra xwe pêșt ve dibe û ev dîsa pêștvebirina ziman ji xwe re tîne. Ji ber ku mirov hebûnek civakî ye di bin bandora civakê de ye, kêm be jî bi kirinên xwe li ser civakê xwedî bandor e. Gelê kurd bi salan zimanê xwe ên hat qedexe kirin, kêm hat dîtîn, biçûk hat xistin û pê henek hat kirin bi saya edebiyata devkî (dengbêj û çîrokbêjan) parast û bi wan hestên xwe derman kir. Ew hêza gotinên devkî ji birîn, hêrs, bêçaretî û tengasîyên wan re bûn merhem.[11]
Edebiyat nebe, hedî hedî hestên civakê vedimire, mirovên di nav civakê de bê xem û bê hîs dibin, her yek ji alîyê xwe yê nebaş re dikeve bezê. Edebiyat qirş û qalên jiyanê ku mirov dorpeç kirine, dide aliyekî û eslê însan nîşanî mirov dide. Edebiyatvan deng li mirovahiyê dike û ji bona têkûziyên mirovahî berhemên xweșik û bedew pêșkeș dike.
Civak û gel ji gor xwedîderketina edebiyat û edebiyatvanên xwe dikare bigihê qadek bilind û payedar. Xwedî derketin jî herî pêștve girêdayê xwendina berhemên edebî ne. Ew çiqas zêde werin xwendin û di cîh de werin rexnekirin, ewqas zêde ji wan îstifadekirin peyda dibe. Gor jê îstifadekirinê edebiyat ruh û can dide xwendevan û civaka wan.
Tiștên ku neteweyekê li ser piyan dihêlin edebiyat û berhemên wê yên edebî ne. Ew jî bi zimanê wî gelî va zexm girêdayî ne. Lewma hemu dewletên dagirkerên nûjen êrișên xwe yên ewil li dijî zimanên gelên bindest dikin. Kurdan bîrên/hișên xwe demek dirêj bi stran, kilam, çîrok û destanên dengbêjan zindî girtin.
Rexnegiriya/Kritîka Wêjeyê.
Rexnegiriya wêjeyê ji bona pêșveçûn û serkeftina wê girîng û bingehîn e. Bi saya rexnegiriyê xurtî û kêmasîyên berheman derdikevin holê. Bi vê avayê berhemên baș û nebaș hêsantir ji hev cûda dibin û bi wî awayî tên nasîn. Cûdayetiya di navbera berhemên bedew û nebedew kișf û diyar dibe.
Rexnegiriya di cîh de û rastîn dibe sedema pêșveçûna edebiyatvan û berhemên wî. Bi saya rexnegir edebiyatvan bi kêmasîyên xwe dihese, ji bona sererastkirina wan hildide û di ser rêça edebiyatê de pêștve diçe. Rexnegirên edebiyatê ger ji bona pêșveçûna edebiyatê, ne ji bona qelskirina wî rexneyên xwe pêșkeș bikin.
Divê rexnegir ne bi hestyarî û ramyarî, bêtir bi hișmendi, kêrdarî, hêwidarî û zanistî berheman binirxîne. Tu heqê rexnegir piçûkxistin, darizandin, qewirandin û dehfandina berhemê tune ye. Lewma dema rexne hat kirin divê rexne ne li raman û hișmendiya edebiyatvan, li berhema wî bête kirin.[12]
Têbinî: Va nivîsa di malpera Çandname da hatiye wesandin.Binêre: http://candname.com/edebiyat-weje-literatur/
Wêje an "edebiyat" an jî "lîteratûr" bi wateya xwe ya berteng navê hevparê yê helbestvaniyê û pexşanê ye. Di wateya berfireh de wêje têt maneya her tiştê ku hatiye nivîsîn.
Ev nivîsar li ser wêjeya spehî ye. Bo wêjeya zanistî, binêre nivîsara li ser Wêjeya zanistî.
Wêjeya spehî.
Deqa xweşik, xweş, xwediyê taybetiyeke hunerî û bi armanca têrkirina xwendevan a bi vî rengî nivîsîn, an jî ku ne xwediyê armanceke wisa be jî ji alî teşe û naverokê ve xwediyê van taybetiyan, wekî wêje tê binavkirin. Wêje awayekî vegotinê ye. Wekî hunerê vegotina dilîniyan a xweşik û bi bandor jî tê binavkirin. Ji bo deqek (tekst) wekî berhemeke wêjeyî bête pejirandin, divê xwediyê nirxekî hunerî be.
Wêje bi giştî dibe du cure.
Ji berhemên nivîskî û devkî yên mîna helbest, çîrok, roman, destan, zargotin, zêmar, stran, şano û hwd. yên ku bi mebesta çêjeke gewzîn bide guhdar û xwendevên û cîhana wî/ê ya nîgaşî bixemilîne, hatibe nivîsandin re “wêje” tê gotin. Wêje, şêweya vegotinê ya herî manîdar bedew û çêjdar e.
Etîmolojiya peyva "wêje".
Peyva "wêje" formek devokî ya bi wateya "[bi]bêje" ye.
Edebiyat ji erebî û lîteratûr ji latînî ye.
Wêjevan, nivîskar, fîlozof, alim û zanistvanên Kurd
Têbinî.
1- Adak, Abdurrahman: Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk, çapa sêyem, Stembol 2015. Rûpel 27-29
2- Jiyan, Adar: Ziman û Jiyan, Stembol, 2005. Rûpel 159
3- Uzun, Mehmed, Berhevker Alî Biçer: Bir Dil Yaratmak. Konușmalar/Söyleșiler (Afirandina zimanekî. Qisedan/Hevbeyivîn), Stembol 1997. Rûpel 21
4- Uzun, Mehmed: Destpêka Edebiyata Kurdî, Stembol 2007. Rûpel: 33
6- Uzun, Mehmed: Dengbêjlerim (Dengbêjên Min), Stembol 2008. Rûpel 67
7- Uzun, Mehmed: Dengbêjlerim (Dengbêjên Min), Stembol 2008. Rûpel 68
8- Jiyan, Adar: Ziman û Jiyan, Stembol, 2005. Rûpel 162
9- Jiyan, Adar: Ziman û Jiyan, Stembol, 2005. Rûpel 163-165
10- Polat, Hesen: Hêza Edebiyatê. Kovara Nûbihar, Stembol, Hêjmar 122, Zivistan 2012, Rûpel 100
11- Uzun, Mehmed: Dengbêjlerim (Dengbêjên Min), Stembol 2008. Rûpel 70
12- Jiyan, Adar: Ziman û Jiyan, Stembol, 2005. Rûpel 168-169
Dûzo an jî Dizo cureyekî govenda kurdî ya li Rihayê ye.
Dûzo wek bi lingan rasterast bi hevre yek gavî davêjê û tevî gav avêtinê herdû girikê piyan bi lez tên reqisandin.
Govenda Dûzo hema hema wekhevê govenda Girtî ye.
Girtî cureyekî govenda kurdî ya Erzîromê, Mûşê, Wanê, Qersê û Çewlîgê ye.
Di govenda Girtî de, herdû ling sê caran li ser paniyan hilbipekîne, di heman demê de pêwîst e ku çok sê caran nîv were xwarê. Bi van herdû tevgeran ger girikê piyan jî were reqisandin.
Govenda Girtî hema hema wekhevê govenda Dûzo ya ji aliyê herêma Rihayê ye.
Delîlo cureyekî govenda kurdî li tevahiya Kurdistanê ye. Govend bi eslê xwe ji Bakurê Kurdistanê ye, bi taybetî li bajarên Çewlîg, Mûş, Erzîrom, Amed, Wan, Dersîm, Qersê tê reqisandin.
Lîstikandin.
Govenda Delîlo asayî bi sê gavî lingan pêşve dibe, tevî gav avêtinê tiliyên di nav pêçiyan bi koziya 45 derece dimîne û herdû dest bilez tên reqisandin.
Qerepxwar (), gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Muxtarê gund Kenan Karakurt e. Di gund de mizgeftek, goristan, dibistan û du dikan hene.
Mêşhingiva karker tozkulîlk tov kiriye.
Mêşhingivên karker di nav kewarê de mêşhingivên herî zêde û çalak in. Di be ku hejmara mêşên karker ên di kewarê de ji 7-8 hezaran zêdetir be. Mêşhingiva karker bi zayenda mê ye, lê hêkdanka wan ne çalak e, ango karker sêr (nezayok) in. Di kewarê de tenê şaheng hêk dike.
Mêşhingiv û pêvedan.
Mêşhingivên karker bi derzî û jehr in. Derziya pîroxan (mêşhingiva nêr) tune, şaheng jî ji kewarê dernakeve û derzîya wê jî kin e. Kengê ku li karker an jî li kewarê gef hate xwarin, êrîş dikin û pêve didin. Dema derzî çerm veda û ket hundirê laş, êdî dernakeve. Piştî vedandinê, mêşhingiv difire û diçe, lê derzî, kîsikê jehrê û hûr û rûviyên wê li paş wê dimîne. Ji ber ku kîsike jehrê hê jî jehrê diherikîne nav laş, divê zûtir bên derxistin. Mêşhingiva bê derzî û rûvî derketî, di demeke nêz de dimire. Loma gava gefên giran lê nebe êrîşê tu kesî nakin. Jehra mêşan ji bo hîn kesan dibe sedema alerjî ya giran. Lê bi piraniya însanan, tu pirsgirêkên girîng dernakeve û cihê vedayî 2-3 rojan werimî dimîne û birînek piçûçik çê dibe.
Balafirvanê kamîkazeyê fermana xwe ya dawiyê digire.
Kamîkaze, peyveke japonî ye ku ji bo balafirvanên xwekujî yên Împeratoriya Japonê tê bikaranîn. Navê xwe ji teyfûnekî (bagêrên ku di Okyanûsa Hindî de çêdibin) girtiye ku vê teyfûnê di sedsala 13em de keştiyên mongolî wêran kiriye û Japon ji dakirkeriyê xelas kiriye. Di salên dawî yên Şerê Cîhanî yê Duyem de, balafirvanên kamîkaze armanc kiribûn ku bi balafirên xwe yên bi teqemenî, bombe û sotemeniyeke gelek zêde ve barkirî, êrîşê keştiyên hêzên hevpeymaniyê bikin û bi vî awayî jî ziyaneke mezin bigihînin wan.
Gelek mirov bawer dikin ku peyva kamîkazeyê ji aliyê artêşa japonî ve hatiye dayîn, lê ev ne rast e. Artêşa japonî ji balafirvanên xwekujî re "tokubetsu kōgeki tai" (特別攻撃隊) digot û wateya wê "Yekîneya Palemarî ya Taybet" bû. Bi giştî wek "tokkōtai" (特 攻 隊) dihatin kurtkirin. Ji bo êrîşên xwekujî yên ku ji aliyê balafirvanên stolê ve dihatin kirin, wek "shinpū tokubetsu kōgeki tai" (神風特別攻撃隊) dihatin binavkirin. Wergerên amerîkî bi şaşî peyva "shinpū'yê" (bayê rewanî-xwedayî) wek "kamîkaze" xwendin. Pişt re ji ber ku ev nav di çanda japoniyan de pir dihatin zanîn, japoniyan jî dest pê bikaranîna peyva kamîkaze kirin.
Kiyoshi Ogawa, "balafirvanê kamîkazeyê", ew balafirhilgirê Amerîkayê ya bi navê USS "Bunker Hill lê xist."
USS "Bunker Hill," di 11ê gulana sala 1945an de ji aliyê Kiyoshi Ogawa û yekî din ve tê lêdan. Di vî êrîşê de 372 leşkerê deryayî jiyana xwe winda kir.
Di 7ê kanûna 1941ê de piştî êrîşê Pearl Harbor, Hezên Deryayî û Asmanî yên Japonê di şerên Midway û deryaya Fîlîpînê de têk çûn. Ew gelek keştî û bi sedan balafirên şerî yên xwe winda kirin û piraniya balafirvanên herî baş ên Hêzên Asmanî jî jiyana xwe winda kirin. Digel vê yekê çavkaniyên pîşesaziya Japonê kêm bûn û li gorî endustriya Amerîkayê jî pir hêjar bû. Bi vî awayî Dewletên Yekbûyî keştî û balafirên xwe nû kirin. Di salên navbera 1943 û 1944an de Hêzên Hevpeymanî ber bi Japonê ve dikişiyan. Di şerê Deryaya Fîlîpînê de, di 19-20ê hezîrana 1944an de, hêzên japonî ber bi Fîlîpînê ve vekişiyan.
Di 15ê tîrmehê de herêma Saipanê ji aliyê hêzen Hevpeymaniyê ve hatiye bidestxistin. Piştî ketina Saipanê, fermandarên Japonê xweş dizanibûn ku piştî Saipanê armanca hevpeymaniyan Fîlîpîn bû. Fîlîpîn, ji ber ku xwediyê kanên petrolê bûn, herêmeke pir girîng bûn. Eger Japon kontrala xwe ya li ser Fîlîpînê winda bikira, dê ji keştiyên wî re sotemenî pir kêm bimaya. Di 17ê çiriya pêşîn de, Hevpeymaniyan di Şerê Kendava Leyteyê de dest pê erîşê li ser Fîlîpînê kirin.
Nîvamîral "Takijiro Onishi", ji hêzên Asmanî yên Japonê berpirsiyar bû. Ew fam kiribû ku bi balafirvanên kêmhêvoyî û bi çend balafir ve şer nayê qezenckirin. Ji ber vê yekê ew biryar da ku tîmeke xwekujî ya bi navê "Yekeya Palemarî ya Taybet" damezirîne. Ji bo vê erkê, 24 balafirvanê xwendekar minêkar bûn. Ev hêz di bin çar koman de rêxistî bûn: Yekîneya Shikishima, Yekîneya Yamato, Yekîneya Asahi û Yekîneya Yamazakura. Ev navên yekîneyan ji helbesteke welatparêzî hatiye girtin ku ev berhem ji aliyê helbestvanê klasîk a Japonê Motoori Norinagayê ve hatiye nivîsandin.
USS "Columbia" , di 6ê çileya 1945an de ji aliyê kamîkazeyekî ve tê lêdan.
Di êrîşê USS "Columbia de", 13 leşkerê deryayî mirin û 14 kesî wan jî birîndar bûn.
Japon, di Şerê Kendava Leyteyê de têk çû, lê hêzên taybet serkeftineke mezin bi dest xistin. Êrîşê yekem ê kamîkazayê di 21ê çiriya pêşîn a 1944an de, li dijî Hêzên Deryayî ya Awistralyayê ve pêk hat. Di vê êrîşê de tevî Sitvan "Emile Dechaineux" ve 30 leşkerê deryayî mirin û ji vî pirtir kes jî birîndar bûn. Heta 26ê çiriya pêşîn 47 keştiyê hevpeymaniyan dûçarî êrîşan hatin. Piraniya van keştiyan, wekî balafirhilgirê Amerîkayê "USS St. Lo" ziyaneke mezin dîtin ango ketin bin avê.
Ev serkeftina zûka, fermandarên japonî bo domandina êrîşên kamîkazeyê qaneh kirin û gelek balfirvan daxilî êrîşên kamîkazeyê bûn. Piştî çend meh, ji du hezarî pirtir balafir di van êrîşan de bûn. Bi vî awayî balafirên Japonê ber bi kêmbûnê çûn û wexta ku hejmara balafiran pir kêm bûn, ji bo van vatiniyên kamîkazeyê gelaleyên nû ava bûn. Wekî balafirê "Nakjima Ki-115 Tsurugi çendinê wan ji depîn (darîn) hatin çêkirin û di van balafiran de motorên kevin dihatin bikaranîn. Taxima dananê ya balafirê bi giştî ji aliyê balafirvanên ku dest pê firînê kiribûn, ji diyar dihatin avêtin çunkî balafirê destpê firînê kirî, careke din xwe nedidaniyan û bi vî awayî jî ev taximê dananê di balafireke din de dîsa dihatin bikaranîn.
Yên herî girîng ên êrîşên kamîkazeyê di navbera tarîxên 6ê nîsanê û 25ê gulana 1945an de, di Şerê Okinawayê de pêk hatin. Wê demê, ji 1500î pirtir balafir ve heft êrîşê girîng pêk hat. Hêzên hevpeymaniyê di vî şerî de bi ser ketin lê ew ji ber êrîşên kamîkazeyê gelek keştiyên xwe jî winda kirin. Di dawiya şerî de, herî kêm 21 keştiyê Amerîkayê ji aliyê kamîkazeyê ve hatibûn binavkirin û ji Stolên din yên Hevpeymaniyê jî çendin keştî hatibûn binavkirin ango ziyaneke mezin dîtibûn.
Bi hezaran balafirên kamîkazeyê ji bo parastina Japonê ya ji dagirkeriyê amade bûn. Digel vê, di 15ê tebaxê de piştî radestbûna Japonê û avêtina bombeyên atomê ya li ser Nagasakî û Hîroşimayê, careke din nehatin bikaranîn.
Bandorên kamîkazeyê.
Tesîra herî mezin a êrîşan, di navbera Yekîneyên Hevpeymaniyê de pêkanîna tirsekî bû. Bi rastî jî wexta ku keştiyên Amerîkayê ber bi şerên dawî ve diçûn, leşkerên deryayî ji balafirvanên kamîkazeyê pir ditirsiyan. Bi dawiya Şerê Cîhanî yê duyem, Hêzên Deryayî yên Japonê 2.525 balafirvanê kamîkazeyê û 1.387 balafirvanê Artêşê bi garî kirin. Hikumeta Japonê aşkere kir ku di van êrîşên kamîkazeyê de 81 keştî bin av bûn û 195ê wan jî ziyaneke mezin dîtin. Digel vê, ew daxuyandin ku ji sedî 80ê yê sedema mirinên hêzên hevpeymaniyê ji ber êrîşên kamîkazeyê ve çêbûye.
Li dijraberê van agahiyan, çavkaniyên Amerîkî jî angaşt dikin ku ji gotinên japoniyan kêmtir keştî bin av bûne. Lê dîsin jî ew hemfikir in ku ziyaneke mezin dîtine. Li gorî çavkaniyên Hêzên Asmanî yên DYAyê, di êrîşên kamîkazeyê de 34 keştiyê sîtolê bin av bûn û 368yê wan ên din ziyan dîtin, 4.900 leşker mirin û 4.800yî pirtir leşker birîndar bûn. Dîroknas Robin Rielly di pirtûkekê de nivîsand ku di êrîşên kamîkazeyê de 60ê keştiyên Amerîkayê bin av bûne û 400î zêdetir keştî jî ziyan dîtine.
Yên kesk nîşanî Hêzên Hevpeymaniyê û yên şîn jî nîşanî Hêzên Tewereyê dide.
Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem an jî bi kurtasî Hevpeymanî, di Şerê Cîhanî yê Duyem de komek bû ku li dijî welatên tewereyê şer dikirin. Ew di şerî de bi ser ketin. Jiber ku di vê komê de Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetan cih digirtin, wekî "Sisiyê Mezin" jî dihatin binavkirin.
Otto Frederick Warmbier (z. – m.) xwendekarek zanîngehekî amerîkan bû, dema ku di sala 2016an de xweş bûye serdana li Korêya Bakur kiriye, piştî ku li dijî otobûsê veguhestina propagandaya xwe ya otêlê ew 15 salan ji ber cezaya zehf hate girtin.
Du mehan piştî zindanê, Warmbier ji ber sedemek nenasî birîndariya neurolojîk bû. Karbidestên Korêya Bakur got ku di encama botulîzmê Warmbier şewitek xewek bû û tevî bijîşkên Amerîkanê tu belaşîzmê tunebû. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hewldanên dîplomatîk ên serbestberdana Warmbier di sala 2017an de girtin, piştî Warmbier 18 meh hatibû girtin. Warmbier di 13ê îlonê de li Ohio di Navenda Tenduristiyê ya Zanîngeha Cincinnati de ji bo çavdêriya nirxandinê gihişt.
Warmbier di 19ê hezîranê 2017an de piştî şeş roj berê vegeriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mir. Hin berpirsyarên Amerîkayê ji bo mirina Warmbier Korêya Bakur sûcdar kirin. Ew yek ji 16 hemwelatiyên Amerîkayê li Korêya Bakur hatibûn binçavkirin bûn, ku her sê kesên hê di binçavkirinê de ne.
Otto Warmbier di 12ê Kanûnê 1994an de, ji sê zarokên Fred & Cindy li Cincinnati, Ohio ji dayik bû. Bavê wî Fred Warmbier, karsaziya xwe ya xwedanê di şîrketekî paqijî ya di sala 2015an de di "Forbes" hate dîtin xurt kirin. Diya wî ji cihûyan e. Birayê Otto Austin e û xwişka Otto jî Greta ye.
Kalikê diya wî Charles Garber bû, dermankêşek li Cincinnati bû. Otto ji sala 2010an heta sala 2013an de li şirketekî xebitî.
Warmbier di Dibistana Bilind a Wyoming di 2013an de wekî çîna silavnameyê xwendekarek duyemîn bilindtirîn xwendekarê salê bû. Ew gelemperî û bihura xirab bêdeng bû, ku li ser tîma yaneya fûtbolê ve dilîst. Hevserokê wî got ku ew lîstikvanek xwerû û rêberê xwezayî bû.
Serdana Korêya Bakur.
Fred Warmbier got ku kurê wî Otto di sala 2015an de li Çînê bû, dema ku ew şîrketekî li Koreya Bakur dît. Ew li gorî bavê xwe biryar da ku ew here ji ber ku ew netirs bû. Warmbier got ku serdana operatorê bi dirûşmên ciwanên wekî dirûşmên bangî xwestin, "Ev serdana dê û bavê ye ku naxwazin te bigirin!" Fred Warmbier got ku operasyona turîzmê ya Çînê, Tûrên Ciwan Pioneer ji bo hemwelatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di ewlehiyê de ragihand.
Komkujiya Srebrenîtsayê (), Komkujiyekî di tîrmeha 1995an de bi piranî 8,000 kuştî li hember misilmanên bosnak ên mêr û xort, ku li bajaroka Srebrenîtsa ya di dema Şerê Bosnî de pêk hat.
Kuştin ji aliyê yekîneyên yekbûyî yên Sirbê ya Artêşa Komara Sirbîstanê (VRS) di bin fermandariya giştî Ratko Mladić ve hatin kuştin. Yekîneyên paramîlîter ên Dûpişk ya Sirbîstanê, ku beşek ji wezareta hundurê di sala 1991an de bû, tevlî komkujiyê beşdar bûn. Di nîsana 1993an de Neteweyên Yekbûyî (NY) ragihand ku deverên Srebrenîtsa li Geliyê Drinayê ya bakurê Bosniya hate dorpêçkirin û di bin parastina Herêmên Ewlehî yên Neteweyên Yekbûyî de ye.
"Şivanê Kurmanca" an jî Şivanê Kurd, di dîroka wêjeya Kurdî de romanê yekemîn bi zimanê Kurdî ye. Ev roman ji aliyê Erebê Şemo hatiye nivîsandin.
Roman bi alfabeya latînî ya Marogûlov - ya ku di 1929an de ji aliyê Îsahak Marogûlov û Erebê Şemo ve hatibû amadekirin - di sala 1935an de ji aliyê Neşra Hikûmetê Rewanê ve hatibû çapkirin. Piştre ji bo zimanê rûsî hatiye wergerandin. Basil Nikitin di sala 1946an de ev pirtûk ji rûsî wergerandiye fransî û Nûredîn Zaza jî di 1947an de, ew ji fransî wergerandiye kurmancî. Di encama wergera wergera wergerê de, navê pirtûkê jî dibe "Şivanê Kurd". Roman di gulana 2009'a de bi navê xwe ê orîjînal "Şivanê Kurmanca" wek pirtûka weşanxaneya Lîsê ya 75em û wek pirtûka rêza Pirtûkxaneya Ehmedê Xanî ya 21em disa hete çap kirin.
Pirtûk sereboriyên niviskar ya dewra zarokatî û xortaniya wî û koçerên Kurd ên Qefqasê ye. Ereb Şemo li dora biraninên dewra zarotî û xortaniya xwe, rewşa civati ya Kurdên Qefqasyayê ji bihûrbilî û bi hosteyî dihone û weke berr û mafêreke rengîn a destkariya keçeke Kurd a bengî radixe ber çavên xwendevanan. Di beşên dawîn ên romana xwe de jî, nivîskar bahsa bûyerên dema şoreşa mezin a '17an, şerê li dijî emperyalîstan û şerê navxweyî jî dike. Her wiha roman, zehmetî û dijwariyên parastina destketiyên piştî şoreşê jî dike û bi awayekî serketî wêneyê demê teswîr dike.
Melevanî, ajnî an jî avjenî, corek e ji corên werzişê ku di avê de tê kirin, mirov dest û lingê xwe bikar tînin ji bo encamdana vî corê werzişê.
Dîroka melevaniyê li Kurdistanê vedigere beriya çendîn salan, li dema ku pirraniya xelkê li gundan dijiyan. Xelkê, li wan serdeman, di ava kanî, rûbar û birikan de melevanî dikirin. Herwisa beriya ku kanî, rûbar û birik ji bo melevanan bên bikaranîn, xelkê wan deveran ji bo mebestên serşûştin û balavkirinê (cil şûştin) bi kar dianîn. Lê piştî ku hin xelkê gundên xwe bi cih hêlan û hatin li bajaran jiyana xwe bibin ser, melevaniyê û melevangehan jî pêşkeftin. Û niha em dikarin bibînin ku bi sedeha cihên melevanan li Kurdistanê hene, ji bilî "avên vekirî" (avên di nava siriştî de) û kanî û rûbaran.
Paqijiya melevangehê.
Hin rê hene ji bo paqijkirina melevangehê
Rêyên paqijkirinê.
Ew rêyên dikarin ava melevangehan bihêlin paqij evene: Fîlterên avê da ku pisatiyan ji avê biderêxe, dijemîkrob da ku mîkroban bikoje, hayjînê melevanan da ku bergiriyê ji nexweşiyan bike, herwisa taqîkirina ava melevangehê û zêde kirina kilorî û rêja pHî.
Çewa melevangeh pîs dibe.
Hin eger hene ku ava melevangeh pîs dibe, mîkrob yên ku ji leşê melevanên nexweş û zeytên (maddên) leşî mîna xwêdan (areq, xuh), bênxweş û mikiyaj, dest ava (Mîz) mirovî, tifa mirovî û pîsatiya mirovî (dest nivêja stûr). Ji aliyê lêkoleran ve hatiye beralî kirin ku, bi rêja, 30 bo 80 mL, yên dest avê (Mîz)yên melevanên ku melevangehan bikar tînin, di nava ava melevangehan de ye.
Xizmetgozarî û hayjîn.
Şûştina pêyan dibe harîkarek ji bo kêmkirina pîsatiyan.
Piştî ku av gelek tê bikaranîn, kalisyom ku pirraniya xwê bi dîwarên û herwisa fîlteran, pempan. Gelek caran tê pêşbînî kirin ku baştir e ava melevangehê hemiyê hişk bikin û dubare pirr bikin an jî ew ava ku di melevangehê de paqij bikin (Recycle) ji pisatiyan bi bikaranîna "Reverse Osmosis" û başîya vê rêyê ewe ku mirov dikare bi rêja 90% ji vê avê bikarbîne ve.
Nehêlan û rêgirtina nexweşiyan di melevangehan de.
Da ku bikarîn nexweşiyan ji melevangehan dûr bikîn divê pHê wê di nav bera 7.2-7.8 be. Rewştê saxlem û tendirustî li melevangehan gelek yê giring e ji bo nehêlana metirsiyên saxlemiya mirovî. Serşûştin ji berî biçî di melevangehê de dişê metirsiyan kêm bike, herwisa serşûştin piştî ji melevangehê hatin der jî gelek giring e ji bo nehêlana metirsiyên saxlemiyê.
Ew kesên ku zikçûn heye an her nexweşiyeka girêdayî pêve nabe melevaniyan bike û biçe melevangehan bo mawê 2 heftiyan, bi taybetî zarrok.
Rêja standerd ya pHî.
Ya here giring e ku rêja pHî di nava melevangehê de di nav bera 7.2-7.8 be li dû Langerlier Saturatio Index, an jî 7.8-8.2 li dû Hamilton Index. Demê rêja pHî ya kêm be dibe eger ku melevan nerehet be û bi taybetî çavên melevanan.
Nexşeya Patagonyayê li gor rêjeya herî pejirandî ye (Nivîsarê bibînin).
Patagonya () herêmêke li Amerîkaya Başûr e, li gorî Arjentîna û Şîleyê parvekirî ye. Li herêma başûrê çiyayên Andes û herwiha çemê pampasê û çiyayên rojhilatê li başûrê rojavayê Andesê ye. Patagonya xwedî du deravan e: rojavayê deryaya Okyanûsa Pasîfîkê û li hember rojhilatê Okyanûsa Atlantîkê ye.
Deryaya Çemê Colorado û Barrancas, ku ji Andesê heta Atlantîkê diçin, bi gelemperî sînorê bakurê Argagonî ya Patagonya têne têtekirin.
Fuzeya Balîstîk a Navparzemînî kurte "FBN" () mûşekek balîtalîstek bi rêjeya herî kêm 5,500 kîlometre ye, ku bi taybetî ji bo peymana çekên atomî yên vekirî hatiye damezirandin (şewitandina yekîneyên tironîk an jî bêhtir belav kirin). Bi vî awayî, çekên kevneşopî, kîmyewî û çekên biyolojî jî dikarin bi bandorên cuda cuda were belav kirin, lê qet carî li FBN'ê nehatine avêtin. Pêşniyarên pirjimarên gelek bi destûra wesayîtên rêberî (MIRV) piştgirî dikin, da ku meriv tenê mîlîtalek li ser gelek mirinan digerin, ku her kes dikare êrîşekî cuda bikin.
Destûra FBN'ê heqîqetek sînor bûye, ku ji bo bikaranîna wan tenê li hemberî armancên herî mezin, wek bajaran hate çêkirin. Ew bijarek bijarte dê "ewle" ye, wekî ku hêza binçavkirinê ya nêzîkî malê bimînin ku ew ê dijwariya dijmin bikin. Li hemberî armancên leşkerî (hinek zehfên hişk) jî êrîşî hêrişek bombervanek bêhtir rastîn xwestin. Duyemîn û sêyemîn sêwirên (wekî LGM-118 Peacekeeper) bi rasta xweşfireh çê dibe ku armanc hebe hedelek êrişên herî biçûk hê bikarin bi serkeftî êrîşî bikin.
FBN'ê ji hêla mestir û gavbûna ji mûşeyên balîtalîstîkên din ên cuda têne çêkirin: Mûşekên Balyozîstîk ên Navendî (MBêN), Mîlîtalayên Navîn ên Navendî (MNN), Mîlîtalayên Biçûk ên Navendî (MBN) û Mûşekên Balîstîk ên Taktîkî (MBT).
Mûşekên Balîstîk ên Kurt û Navîn bi awayekî kolektîf wek Mûşekên Balîstîk ên Şano jî tê zanîn.
Di cîhanê da jibo cara yekem bû ku Zanîyarên muesseya zanistîya California(Caltech) û muessiseya zanistîya Massachusetts (MIT), pêlên kaşker, rasterast dîtin. Ev pêl ji hûrpêlên nav feza û demê pêktên ku ew jî jiber lihevketin û yekbûna du reşçalên 29 û 39 caran ji Tavê mezintir, pêkhatine.
Pêlên Kaşker ji alîyê Albert Einstien va di Teorîya Nisbîyeta Giştî di sala 1915’an da hatibû pêşbînîkirin. Lêkoleran bi resedkirina sîgnalên wergirtî têderxistin ku du reşçal di demeke pir pir biçûktir ji sanîyeyekê da bi leza nêzîkê nîvê leza Ronahîyê li hev qelibîne û beşek ji cirma wan li gor hevkêşeya Cirm- Enerjî ya Einstien veguherîye forma Enerjîyê.
Eşîre Sînkan an Sînka, eşîreke mezin e, niha serokatiya wê birêz Necat Nasıroğlu dike, ji kontara çiyayê qêre, ji aliyê Bişêriyê û hetanî beşekî mezin ji deşta Bişêriyê herêma wan e. Niha beşek mezin ji wan li devera Mêrdînê bi cîh bûne û heta Rojavayê Kurdistanê berbelav bûne, artêşa Tirk gelek êrîş birine ser wan. Herwiha dîsa gelek jî koçberkirine û çûne bajerên mezin Tirkiyeyê; Edene, Stenbol, Mersîn û bajêrên din nêzî 100 hezar kes lê dijîn.
Konê Reş, ji nivîsên wî hatiye wergirtin,Dîroka Sînka te de heye.
Subhî Beg Berekat El-Xalidî yan Subhî Berekat (, ; 1889, Antakya – 1939, Tirkiye) siyasetemdarekî sûrî ji Antakyayê bû, ku li malbateke esil-tirk ji dayik bûbû. Di dema mandaya Fransayê li Sûriyeyê de bû serokê Federasyona Sûriyeyê (28 hezîran 1922 – 31 kanûna pêşîn 1924) û serokê dewleta Sûriyeyê (1 kanûna paşîn 1925 – 21 kanûna pêşîn 1925).
Yek ji sedemên ku Fransayê piştgiriya namzetitiya wî ya serokatiya bo Federasyona Sûriyeyê kir, ew bû ku bi eslê xwe ne ji Şamê bû û ne jî erebiya wî gelekî baş bû(zimanê wî yê dayikê tirkî bû) lewra wiha diyar dibû ku dê nebe gefeke nasyonalîst li ser Fransayê.
Di destpêkê de hevkarê Îbrahîm Henanoyî bû di şoreşa wî de. Roleke giring di yekkirina dewletên Heleb û Şamê da lîst.  û di sala 1925an de dest ji serokatiya Sûriyeyê berda daku helwesta Fransayê li dijî çarenûsa dewleta [Dewleta Çiyayên Elewiyan elewî] û durzî protesto bikin, ji ber Fransayê qebûl nekiribû tev li dewleta Sûriyeyê ya nû-damezirandî bike ji ber dibe bibe gef li ser dewleta Libnanê ya nû-damezirandî.
Jiyana Şexsî.
Berekat bi Xalîdeyê re zewicîbû; Qîza wan Suheyla Meqbûle bi siyaetmedarê tirk Refik Koraltan re û Zehra jî bi Siyasetmedarê tirk Vahit Melih Halefogluyî re zewicî.
Elektrîk (an kareba an jî kehreb) têgiha jorîn ji bo hemû diyardeyên sedemên wan di barên elektrîkyên rawestî an barên hatine livîn (herk) û warên wan ên kehrebar û manyetîk e. Barkêşên barên kehrebar elektron bi neyînî, proton û îyon bi erênî hatine barkirin in. Barên wekhev hev û du didefînin û yên cihê hev û du dikşînin. Ji bo sedema hêzên bandorgewrîn kehreb wek wizekêş pir girîng e. Barên kehrebê kaniya warê kehrebar, barên hatine livîn kaniya warên manyetîk in. Pêlên kehrebar, wek ronî, bandora li ser warê kehrebar in û piştî afirandina wan ji barkêşan serbixwe (wek foton) di mekan de dikarin xwe biweşînin, ango bilivin, bandorgewrîna wan bi bûje jî heye.
Gotina kareba ji gotina kevirê kehrîban tê. Di yewnanî de kehrîban elektron e. Elektrîk jî ji elektronê tê. Yanî ji rêçûna elektronê elektrîk çêdibe.
Elektrîk pêşîn hatiye fehmkirin di çaxê Yewnanê Antîk û Misrê Antîk. Li Misrê mirovên lêgerînên xwe destpêkirine bi masîyên elektrîkê. Ew masî ji bo parezandinê xwe elektrîkê dikaranî. Di welatê yewnanî de kehrebar hat bikaranîn û bi wî awahî ew hêz re gotin "elektrîk".
Paşê di sedsala 18an de zanyar Benjamin Franklin elektrîkê lêgerand û cerban çêkir. Cerbekî wî yê pir zanîn "Cerbê Bafirok" alîkarî kir bo daxuyandinê hebûna elektrîk.
Di dawiya sedsala 19 û 20î de, gelek zanyaran lêgerînan çêkir li ser elektrîkê. Bi vî, Endazeyarîyê Elektîk hat şixûlandin. Navê zanyaran ku bi elektîkê lêgerandinê ewe: Nikola Tesla û George Westinghouse û Thomas Edison û Samuel Morse û Werner von Siemens û Alexander Graham Bell e.
Barê elektrîk.
Ew hat rind zanîn ku "barên elektrîk" bûyerekî binatom ê û enerjiyê elektromagnetîk jî pêkanê. Ji bo hebuna elektrîkê tevgera elektronan hatiye qebul kirin. Heger cîsmê nêtar elektron hildide ew bi barê negatîv bardibe û dibe "cîsmê negatîv". Kengê cîsm elektron dide, ew dibe "cîsmê pozîtîv".
Pirtikan bi barên eynî barkirî be, li hev tehm dikin. Pirtikan bi barên cuda, li hev kaş dikin.
Potansiyelê elektrîk.
Di nav zimanê zanistî de, "potansiyel" ewe ku pirtik dixwaze biçe li ser rê. Direjiya vê rê bi potansiyelê pêwendarê. Potansiyel çiqas zahf bibe, pirtik ewqas rê diçe di valahî de.
Kurd Idol (bilêvkirina kurdî:Kurd Aydil) (), pêşbirkeke deng û stranê ye, weşan di kanala Kurdsatê pêşkêş dibe û li Başûrê Kurdistanê li Silêmanîyê birêve diçe, versiyona kurdî ya bernameya cîhanî Pop Idolê ye, ku ew ji aliyê Simon Feller de hate avakirin û pêşvebirin ji aliyê pargîdaniyek brîtanî Freemantle e û ev bername di dîroka muzîka kurdî û weşana kurdî de ya herî mezin e. Jûriyên Kurd Idolê Bîjen Kamkar, Ednan Kerîm, Nizamettin Ariç û Kanî ne. Berhemhênerê programê Çekdar ERKIRAN e.
Beşdarên sezona pêşîn.
Ji 2000 kesan 172 beşdar hatin bijartin ji bo heftiyên Silêmanî, bes ji bo fînalê tenê 17 kes hatin bijartin.
سێوی زەرد لە شاری کلی لە ویرجینیای رۆژئاوا  لە ئەمریکا هاتوە
لە ساڵی 1905 بۆ یەکەم جار پێیان زانی
Şerê fîlîpînî–amerîkî (,) pevçûnên çekdariya di navbera Komara Filîpînê û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di 4ê sibat 1899an heta 2ê tîrmeha 1902an ve pêkhat. Şerê têkoşînê ji bo serxwebûnê bû, ku di sala 1896an de bi Şoreşa Filîpînê dest pê kir. Pevçûn gava ku Komara Filîpînê yekem li hemberî şertên Peymana Parîsê, ku binavê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji Spanyayê ve hatibû derxistin, şerê spanî-amerîkî derket.
Pevçûnên di navbera hêzên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Komara Filîpînê bi xeter li ser 4ê sibat 1899an de, li ku tê zanîn ji ber ku Şerê Duyem yê Manila bû. Di 2ê hezîran 1899an de, Komara Filîpînê yekem fermî li dijî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ragihand. Şerê bi fermî di 2ê tîrmehê 1902an de bi serkeftina ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye qedexekirin. Lêbelê, komên hin filîpînan-rêberên ku ji aliyê Katipûnan ve têne rêberkirin, gelek salan ji bo hêzên artêşa Amerîkî şer kirin. Di nav wan de rêberên Giştî Macario Sakay, endamê Katipunan yê ku serokkomariya "Komara Tagalogê" ve hat avakirin, di sala 1902an de piştî girtina serokwezîrê Emilio Aguinaldo pêk hat. Gelek komên li herêmên dûr û giravên dijwar berdewam kirin, ku tevlî Gelê Moro û Pulahanan heta di dawiya 15ê hezîran 1913an de Şerê Bûd Bagsak têkçûn.
Tiliya nîşandanê, ew bi her zimanî navê wê tiliya nîşandanê ye, sedem ew e ku zêde mirov bi vê tilîkê tiştan nîşand dide, zêde bo nîşandanê tevdigere. Mirov pênc tilî di her destekî wî de hene.
Erka tiliyên destên mirov wek nivîsandin, hest pê kirin, nîşandan di zimanê lalan û gelek erkên din.
Tilî bi rêya masûlkên araktlî pîlî têne kontrol kirin.
Bi navê xwe yê dirêjî António Manuel de Oliveira Guterres di sala 30ê nîsana 1949ê jidayik bûye û siyasetmedarekê ji Portekîzê ye. 1ê çileya 2017ê bû sekreterê giştî yê Neteweyên Yekbûyî. António Guterres piştî xelasbûna erka Ban Ki Moon bû 9emîn sekreterê giştî yê Neteweyên Yekbûyî. António Guterres dilsozê penabera ye û gelek xebat jî di derbarê penaberan de kiriyê li cihên şer çêbûyî. Her wisa berî vî erka xwe jî ew Komîserê Giştî yê Penaberan bû di Neteweyên yekbûyî de.
António Guterres 30ê adara 2017an bi fermî seredana Başûrê Kurdistanê kir û li gel Mesud Barzanî hevdîtin kirin. Bi dûçûna serokayetiya Başûrê Kurdistanê ev hevdîtin li ser rewşa şerê Îraqê û penaberan bû. Hêjayî gotinê ye ku Başûrê Kurdistanê di 7ê hezîrana 2017an de biryara giştpirsiya serxwebûnê bi fermî da zanîn.
Goran, Gorran (), partiyeke siyasî ye ku di sala 2009ê de li Başûrê Kurdistanê peyda bûye.
Goran bi kurmancî guherîne. Serokê yekem Newşîrwan Mistefa bû. Newşîrwan Mistefa û gelek endamên vê partiyê ji YNKê veqetiyan û dijî PDKê û YNKê derketin. Di hilbijartinên 2009ê de 25 kursî di parlamena Başûrê Kurdistanê de bidest xistin. Di hilbijartinên 2013ê de jî bûn xwedanê 24 kursiyan û her wisa di parlamenê de bûn duyem partiya herî mezin.
Serokê pêşîn ê vê partiyê Newşirvan Mistefa di 19ê gulana 2017ê de wefat kir. Piştî wefata Newşîrwan Mistefa di 25ê tîrmeha 2017ê de hilbijartin ji bo serokayetiya Goranê hate kirin. Di hilbijartinê de Omer Seyîd Elî wek serokê nû yê Goranê hate hilbijartin.
Xorasan an Xuristan herêm an parêzgehekî mezin bûye li bakûrê rojhilata Îranê.
Xelkên wê Fars û Kurdên Xorasanê bûne. Li parêzgeha Xorasana bakûr piranî Kurd in ku le çaxa Nadirşa ji herêma, Erzirom, Dêrsim, Azerbeycan û Urmê hatin dûrxistn.
Kesayetiya here navdarê wê deverê li dîrok de Ebû Muslim Xoresanî bûye.
Li gorî hevpeyvîna Enstîtuya Kurdî ya bi Şoreş Reşî re navê Xorasanê tê wateya "Cîhê rojê"; ev yek him ji aliyê xwezayî û dîrokî ve him jî ji aliyê olî ve bi rojê ve tekîldar e. Herwiha, Meşhed (paytextê eyaleta Xorasanê) bajarekî nêzikî pênc mîlyon nifûsa xwe heye û navenda şîîtiyê ye. Tirba Îmam Riza (817) li wir e. Ji gelek aliyên dinyayê şîî tên serdanê.
Kurdên Xorasanê.
Kurdê Xorasanê zotir ji nader şahê, li zemanê Sah Ebbasê Sêfevî hatene Xorasanê.
Ew lî zemanê koç kirne pirrtir ji 45000 malbat bûn. Lî zemanê qacar bi Xorasana bakûr ra digoten Kurdistanê şarq.
Kurdên Xorasanê evalin legheb îlxanî lî eranê standin.
Ji nazare nezami o siyasi bol mohem bûn.
Wêjeya kurdî an jî edebiyata kurdî ew wêje ye ku bi zaravayên hewramî, zazakî, kurmancî û soranî hatiye berhemandin. Di kurdî de du beşên bingehîn a wêjeya kurdî ên bi navê devkî û nivîskî hene. Wêjeya devkî berî nivîsê derketiye, hîn jî berdewam e û di navenda wê de helbest heye. Çîrok, stran, destan û hwd. hemû bi devkî ji nifşekî derbasî nifşê din dibûn. Wêjeya nivîskî jî li ser vê wêjeya devkî bilind bûye. Wêjeya kurdî a nivîskî di zaravayan de li demên cuda dest pê kiriye; li gorî zanyariyên destketî berî zaravayê hewramî, piştî kurmancî û dawiyê soranî û herî dawî jî dimilî bûne xwediyê wêjeya nivîskî. Niha di her çar zaravayan de wêje tê berhemandin.
Wêjeya kurdî a gelêrî.
Wêjeya gelêrî, wêjeya devkî, zargotina kurdî an jî folklor ku wek taybetmendiyên xwe yên anonîm û kolektîf di nav civakê de tê afirandin û dîsa di nav şert û mercên civakê de bi nifşên nû re tê veguhastin, di çanda civakekê an jî heremekê de roleke gelekî bingehîn dilîze. Wêjeya gelêrî an jî devkî yek ji beşên folklorê ye ku folklor bi xwe beşeke zanistê ye. Mela Mehmûdê Bazîdî yekem kes e ku li ser folklora kurdî xebatan kiriye. Wî ev karên xwe bi hevkarî û alikariya Alexandere Jaba (1803-1894) kiriye. Xebatên folklora kurdî, dikare were gotin ku, her çiqasî di asta berhevkirinê de bin jî xebatên analîz, şirove û berawirdiyê jî hêdî hêdî derdikevin pêş. Berhevkarên girîng yên folklora devkî ya kurdî, nivîskarên wekî Zeynelabidin Zinar, Ordîxanê Celîl, Celîlê Celîl, Celîla Celîl, Heciyê Cindî, Eskerê Boyîk, Hilmi Akyol, Rohat Alakom û hinek kesên din in.
Wêjeya gelerî, ji du beşan pêk tê: vegotina gelêrî û helbesta gelêrî.
Vegotina gelêrî.
Vegotinên gelêrî ji mît, efsane, destan, çîrokên gelêrî, gotinên pêşiyan, biwêj, şano, zûgotinok (çîvanok), tiştanokan (mamik) û hwd. pêk tên.
Çîrok (bi zazakî "çîroke~hikaye"), cureyek ji folklora kurdî ya devkî ye. Çîrok ji aliyekî de hînkar in, ji aliyekî de mirovan difikirîne, ji aliyekî jî şîretkar in. Di çîrokan de bi piranî kes/leheng (carcaran lehengên çîrokan ajel in) derasayî ne, xwedî hêzên derîaqil in. Herçiqas mijara çîrokên kurdî xeyalî be jî cardin bingeha xwe ji jiyana civaka kurd girtiye. Çîrok, di şevên zivistanan de li ser lêvên çîrokbêjan bi sedan sala ne ji nifşekî digihêje nifşekî din û bi vî awayî hetanî îro hatine.
Motîfên curbicur û efsûnî derdikevin pêşberî me. Qesrên li ser ewran, bajarên heft tebeqan di binê erdê de, hûtên wekî çiyayan bilind, keçikên pêriyan, postên efsûnî, hewzên nemiriyê, beranên qemer yên dûvên wan wekî zinaran mezin, qehremanên birim, kevirên biefsûn, ajelên rê û rêberiyê nîşanî mirovan didin û her wekî din tiştên ecêb di çîrokan de cihê xwe yên taybet digirin. Di çîrokên gelêrî de, zimanekî, heta sade, fesîh, xwerû û zimanê rojane a axaftin û jihevfamkirinê hatiye bikaranîn.
Mela Mûsayê Hekarî di sedsala XVII. de zêdetirî 50 çîrokên kurdî yên gelêrî berhev kirine û ew bi navê "Duru’l Mecalîs" wekî pexşankî nivîsîne. Ji aliyê berhevkarî û tomarkirinê xebata herî berfireh di salên 1850î de ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî (1797-1867) hatiye kirin. Pirtûka wî ya bi navê "Camiayê Rîsale û Hikayetê Ekradiyye" li ser wêjeya kurdî ya gelêrî ye. Tê de 3 meqale û 40 çîrokên gelêrî hene.
"Şengê û Pengê", "Dêwê Heftserî", "Mîrze Mihemed", "Hedlîlik û Bedlîlik" û hwd. Yek ji çîrokên kurdî ne.
Gotinên pêşiyan (bi soranî "pendî pêşînan", bi zazakî "vateyê verênan"), texlîdeke ji wêjeya gelêrî ye ku, serborî, tecribe û rabirdûya civakan bi awayekî zargotinî û bi bandor rave dike. Gotinên pêşiyan; raman û hestên rayagiştî, nexşerêya helwesta jiyana neteweyî, rengvedana zanist û çanda gel, paşxaneya daneheva civakî û hilberînên binehişa kolektîfî ye. Lêkolînên Law Reşîd û Hîlmîyê Siwêregî yên di rojnameya "Jîn"ê (1918-1919) de weşiyane, ya ku bi navê "Kürdlerde Durûb-ı Emsâl" xebatên pêşîn ên li ser gotinên pêşiyan in.
Biwêj (bi zazakî "tabîre~îdyome"), pêkhatineke ji gelek peyvan e û yekîtiyek e, lê wateya wan ên giştî nikarin yekser ji wateya endamên wan yek bi yek were girtin. Ango formekî taybet yê gotinên bi hev re tên bikaranîn. Wekî mînak, dema xisareke mezin bigîje kesekî, biwêja "agir bi navê ketin" tê gotin.
Mamik ("tiştanok", bi soranî "metel", bi zazakî "canerûge~çibenoke"), ew pirs in ku bi şêwazeke veşartî tên vegotin û her wiha ji bo ku heyîînên veşartî yên di wan de bên dîtin, mamik wek ew pirsên ku zêhna mirov dişuxulînin tên qebûlkirin. Mamik, gotinên li hevkirî ne û wek qalibekê tê pirsîn. Yên ko ji wan qaliban re dibêjin mamik wek "Mamikê min ê mamanî... çi ye?" dipirsin. Yên ko ji wan qaliban re dibêjin tiştonek dibêjin "Tişteka min heye... çi ye?" Mînakek yek ji mamikan: "Qesreke sipî a bêderî, melayek tê de bêserî? (hêk)"
Wateya peyva efsaneyê ji efsûnê tê û ew jî di wateya sêr û mîtolojiyê, lê di dewsa gotegot û fablan de jî tê bikaranîn. Ji aliyekî ve jî mijara destanî ve jî têkiliya wê hene, lê cudahiya destanê ji efsaneyan ev e ku destan cureyek wêjeyê ya menzûm e, lê efsane dibe ku weke pexşan be an bi şêweya çîrokê hatibe gotin. Di nav kurdan de efsaneya herî navûdeng şahmaran e.
Li Kurdistanê beriya hatina şanoya ewropî yek ji mînakên kevneşopiya kurdî ya performansê "Mîr Mîran" an "Mihrîcana Mîrê Şaş" e. Lî başûr û rojhilatê Kurdistanê di destpêka biharê, Newrozê de dihate îcrakirin. Ji bo vê mihrîcanê qonaxên keyaniyê dihatin avakirin û kolanên Silêmaniyê dihatin xemilandin û xelk li ser kolanan disekinîn ku keyê xwe yî nû bibînin. Waliyê fermî ya bajêr, ji xeynî azadkirina xulaman û kuştina mirovan desthilatdariya wî tesdîq dikir û bi vê tesdîqê gelek cûre lîstik dihatin lidarxistin. Lê di 1922an de ev mihrîcan ji aliyê Brîtanyayê ya mêtinger hat qedexekirin.
Jixeynî "Mîr Mîran", Kosegelî ("Gaxand"), "Bûka Baranê, Bûkella (Kûkla), Sersal," lîstik û temsîlên "Newroz"ê jî di nav gel de dihat/tê dîtin. Her wiha şanoya kurdî bi “dengbêjî û çîrokbêjiyê” ve jî dîsa xwedî formên netewî ye.
Helbesta gelêrî.
Li gor fikrên ekseriyetê li serê erdê destpêka wêjeyê bi helbestê bûye; ango berhema wêjeyê ya yekem helbest e. Ji kevin de, li kurdî helbest heye û li ser zarên dengbêjan, ji nifşekî bo yê din hatiye veguhestin, di rêka beyt, sebeqe, qesîde, heyranok, payîzok û hwd, gihaye îro. Him bi formên epîk û lîrîk mijarên dinyewî û him jî bi formên ayînî û mezhebî ên mîna elewî, êzidî û ehlê heqan bi kar anîne, helbest hatine xwendin. Gelek ji wan anonîm in û hinek helbest hene ku helbestvanê wan tê zanînn lê ji aliyê dengbêjan wekî stran hatine gotin û di folklora kurdî de bi varyasyonên cuda be jî cih girtîne. Wekî mînak hin helbestên Feqiyê Teyran bi vê awayî di hişê gelê kurd de cih girtine.
Di helbestên gelêrî de destan, stran, kilam, zêmar (kilamên şînê) û hwd. hene.
Destan (bi zazakî "destane"), berhemên ku kirinên awarte yên lehengan bi coş, şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û gelek caran helbestî ne. Wekî cureyekî herî kevin ê wêjeyî tê zanîn. Gelek caran mijarên xwe ji bûyerên rastî digirin û di nav sedsalan de di zimanê gel de wekî destan tê afirandin. Di destanên (beyt, serpêhatî) kurdî de gelek realîteyên jîyînê hene. Çend mînak ji destanên kurdî ev in: "Memê Alan, Derwêşê Evdî
, Siyabendê û Xecê, Cembeliyê kurê Mîrê Hekariyan" û hwd. Ev destanên kurdî, îroj li gellek deveran û bi gellek varyantan ve tên gotin û hin ji wan hatine çapkirin. Ehmedê Xanî berhema xwe ya bi navê "Mem û Zîn" ji destana Memê Alan adebte kiriye. Ji xeynî destanên resen ên kurdî, çend destanên erebî mîna "Leyla û Mecnûn" û "Usiv Zelîxe" û ji farisî jî "Ristemê Zal" a di "Şahname"yê de ye ketine kurdî."
Di wêjeya kurdî ya devkî de di beşa nezmê de cûreya ji hemîyan dewlementir stran ("kilam") e (bi soranî "goranî", bi zazakî "lawike~deyire~kilame"). Peyva “stran” ji gotina “stirîn”ê têt. Stirîn ji bo gotinên bi rîtm û selîqe têne gotin. Lawje, lawik, şeşbendî, narînk, serê zava, miqam, kilam, peste, heyranok, payîzok, berîte, dîlok, dûrik, zêmar, laylayê, serîlêk, delêl, medîhe, qewlêrk û hemû cureyên din têdikevin nav stranê. Di strana kurdî de kêş (wezn) û serwa (qafiye) heye. Kêş, sîstema birîtimkirin û hemahengkirina rêz û malikan e. Heta niha strana Kurdî bi awayekî rêkûpêk nehatîye vekolîn.
Ji karên sibê heta êvarê, ji biharê heta zivistanê, jîyana gundan ya rojane, çûn û hatina zozanan, çûna karwanan û têkilîyên bazirganî, xwendin û medrese, mîratî û rêveberî, şer û lêkdanên di jîyana kurdawerî ya klasîk hemî cihê xwe di stranê de girtîne.
Zûgotinok ("çîvanok"), ji deng û gotinên şaşker ên biserwa pêk tên û ji aliyê ahenga hundirîn ve helbest, ji aliyê teşeya derveyî ve jî di dîmena pêxşanê de ye. Zûgotinok, ji aliyê naverokê ve bi gelemperî ji ramanên hevnegirtî pêk tê û her wiha bêhtir weke cureyeke edebiyata zarokan jî tê pejirandin. Di bîngeha zûgotinan da carinan meselokên biwate carinan jî ên bêwatê têne vegotin. Hinek kin hinek dirêj in.
Dengbêj (bi zazakî "lawikvajîye~dengbêjîye"), gundiyekî hosta ye ku xwediyê dengekî pir xweş e û carinan hostayê lêdana amûrekê ye. Dengbêjên kurdan, li ser hemû bûyerên takekesî, civakî û siyasî kilam û destan afirandine. Ji ber vê yekê, dengbêj arşîva devkî ya kurdan in. Bi alîkariya kilaman haya kurdên ji herêmên cihê, ji hev çêbûye. Ji vî aliyî ve kilama kurdî, peywira medyayê jî bi cih aniye. Di rewşeke weha de bi giştî folklora kurdî û çanda devkî, bi taybetî jî muzîka kurdî, di sazkirina nasnameya çanda kurdî de xwediyê roleke sereke ye. Destpêka vê hunerê gelekî kevin e. Çanda dengbêjiyê; ji bo dîrokê, wêjeyê, erdnîgariyê, civaknasiyê, kevneşopiyê, derûnnasiyê û mûzîkê xîmeke pirqewi ye. Bi saya dengbêjan, çanda kurdan gihiştiye hetenê nifşên îro. Yekemîn dengbêj Evdalê Zeynikê ye. Evdalê Zeynikê, hunermendê bi nav û deng ê wêjeya devkî yê kurd û Kurdistanê û dengbêjê dîwana Surmelî Mehmet Paşa bû. Kilamên li ser Filîtê Quto, Lawikê Metînî, Memê Alan, Evdalê Zeynikê, Derwêşê Evdî, Bavê Feqrîyo, Bavê Bexçet, Xalê Cemîl, Geliyê Zîlan, Şerê Ûriz, Xezalê, Têlî nav kurdan gelek bi nav û deng in.
Wêjeya kurdî a nivîskî.
Çanda nivîskî ya kurdan, li gor çandên cîranan, ji ber ku jiyana nivîskî dereng ketiye nava rojeva kurdan, bandora xwe zêde li ser çanda devkî ya kurdan nekiriye. Berhemên kurdî yên bi çar zaravayan hatine nivîsandin piştî îslamiyetê hatine berhemandin. Herçiqas xanedaniyên kurd ên mîna Rewadî (845 - 1222), Hesnewî (942 – 1015), Şeddadî (952 – 1072), Merwanî (983 – 1085), Fedlewî (1156 – 1424) û Eyyûbî (1172 – 1287) hatibe avakirin û di dîroka îslamê de navdar bûne jî berhemên kurdî ji serdemên wan nemaye yan jî hîç nebûye. Melayê Cizîrî (1567/68-1640), yekem helbestvanê kurd e ku bi terzê wêjeya klasîk a rojhilatî, dîwaneke bi kurdî aniye holê. Destpêka wêjeya modern a kurdî bi Hecî Qadirê Koyî (1815 – 1897) dest pê dikê.
Lê ji ber ku zimanên wan ne yek ji zaravayên kurdî ne, berhemên wan ji wêjeya kurdî nayê hesibandin. Her wiha ji ber ku berhemên wêjeyî ya Elî Teremaxî an jî Mele Yûnisê Erqetînî negihiştiye îro nabin mijarê vê gotarê. Di heman demê de nivîsên yekemîn ên kurmanciyê ya ji diayeke kin a xiristiyaniyê pêk tê, ne mijarê vê gotarê ye.
Wêjeya hewramî.
Tekstên wêjeyi yên herî kevn ku gehiştiye îro bi zaravayê hewramî hatine nivîsîn. Bi gelemperî pehlewanî û bi taybetî jî hewramî di demekê da xwediyê statuyek gelek bilind û gewre bûn. Di eslê xwe da goranî û zaravayê wê hewramî heta demên modern jî zimanê wêjeyi û civaka bilind bû. Xanedaniya kurd a Erdalan (1168-1867) heta ku hatiye rûxandin jî bi zaravayê hewramî diaxiviya. Ji ber wê hindê tekstên herî kevn ên gihiştiye îro bi zaravayê pehlewanî hatine nivîsîn. Kevntirîn afirandina bi hewramî “"Perîşan-name"” (ji aliyê Mela Perîşanê Dînewerî ve, m. 1421) ji nîveka duyemîn ya sedsala XIV tê û bergirtina wê jî ji sala 1313h./1846ê ye.
Kilamên yarsanî.
Yarsan piranî zaravayê hewramî (hewramî), farisî û lurî bi kar tînin û xwedî wêjeyeke dînî ne. Bingeha vê wêjeyê ji gotinên pîroz ên Xwedê, ferîşte û pîran pêk tê û ev gotin wekî kelam têne binavkirin. Kelamên yarsanan, bi awayekî melodîk hatine gotin û car caran kelam bi tenbûrê re jî hatine gotin.. Helbesta dînê Yarsanê wekî hemî wêjeyên dînî di nav zeman de dirust bûye û piştre hatine berhevkirin, gelek car xwedîyê van helbestan nayên nasîn. "Kitêba Serencamê" yek ji pirtûkên giring ên dînê Yarsanê ye, Minorsky di sala 1902an de destnivîsa rast a vê pirtûkê peyda kiriye, ev destnivîs di sala 1259k/1843an de hatîye nivîsandin. Ev pirtûk ji dîroka dînê Yarsanê pêk hatîye. Li gor kevneşopa yarsanan, kelamên pîroz bi Behlûl (ss. 8emîn) dest pê kiriye, bi Baba Serheng (ss. IXemîn?), Şah Xoşîn (ss. XIemîn?) û Baba Nawis (ss. XIemîn?) dewam kiriye û di serdema Siltan Sehak de bi emrê Siltan ev kelam ji aliyê Pîr Mûsî ve hatine tomarkirin. Pîr Mûsî, wekî katibê Siltan tê nasîn û kelamên wê serdemê û serdemên berê xwe, hemû ji aliyê wî ve hatine qeydkirin ango tomarkirin. Li gorî Mohammad Mokri, sedema qeydnekirina van kelaman ew e ku pîroziya xwe wenda nekin.
Beşa klasîk.
Bingehên wêjeya klasîk a rojhilatê li erdnîgariya Hîcazê bi zimanê erebî hatiye avêtin, lêbelê pêşketin û tekamula wê li welatê Îranê bi zimanê farisî rû daye. Wêjeya farisî bi awayekî siruştî bandor li miletên cîranê xwe kiriye û wejeyên van miletan di bin serdestiya edebiyata farisî de derketine meydanê. Di vê çarçoveyê de mîna zimanên din, kurdî jî dest bi nivîsandina berhemên bi şêweya farisî kiriye û helbestvan û nivîskarên xwe mezin kiriye û berhemên xwe geh wek yên farisî geh resen nivîsandine.
Yekem helbestvanê xwediyê dîwan a kurdiya goranî/hewramî Mela Perîşanê Dînewerî tê hesibandin û pirtûka wî bi navê "Dîwana Mela Perîşanê Kurdî" di sala 1916ê de li Kirmanşanê hatiye çapkirin. Helbestvan Serheng Elmas Xan (1706-1777) di sedsala 18emîn de piraniya helbestên devkî yên ' berhev kir ku hinek cudahî di navbera wê û ya farisî de hene. Destnivîsara "Kitāb-i Gurba [wa] Mūsh" jî li heman nivîskarê tê barkirin. Mestûre Erdelan (1805-1848), him dîroknasekê bû û him jî xwediyê dîwan bû helbestên xwe him bi kurdî û him jî bi farisî nivîsandiye.
Piştî rûxandina mîrektiya Erdelanê berhemandina wêjeya hewramî bi paş de ket. Yek ji sebebê wê ev e ku di mîrektiya cîran de, di Baban de soranî ji bo wêjeyê hat bi kar anîn û ev jî li dijî hewramî bû. Her wiha li ser sekinîna wê bandora qedexekirina zimanê kurdî ya li Îranê jî heye.
Wêjeya kurmancî.
Li gorî gelek lêkolînerên kurd û biyanî Elî Herîrî yekemîn wêjevanê kurmancî ye, heta niha berhemên Elî Herîrî negihîştibû dema me lê îro çend helbest û menzûmeya bi navê "Borê Qer" tê zanîn û her wiha ew bi helbestê xwe ya “Têt”, di nav gel de navdar e û Ehmedê Xanî di "Mem û Zîn" a xwe de wî wekî şaîrekî kurd nîşan kiriye. Lê tarîxa ku ew jiyaye ji aliyê gelek vekolîner ve hatiye gotûbêjkirin; di demên dawî de tê qebulkirin ku ew di sedsala 16emîn de jiyaye.
Di de ku di sala 1514an de di navbera tirk û îraniyan de pêk hat, kurd, di Kurdistana navendî de hemû bûn yek û di nav çarçeva Dewleta Osmanî de texlîtek ji mafê netewî wergirtin. Eva han jî tesîr kir li ser hin zana û alimên kurdan ên wek Elî Herîrî, Melaye Cizîrî, Feqiyê Teyran û heta gihîşte Ehmede Xanî û Bateyî, ku heta bi kurmancî helbest û çîrok binivîsin.
Di dema mîrektiyan de.
Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran di sedsala 17an de jiyane û gelek hellbesta wan a bi navê "Feqê û Mela" heye ku pevre di 1621ê de gotine. Melayê Cizîrî herçend yekemîn helbestvanê edebiyata kurdî nebe jî damezirînerê edebiyata klasîk a kurdî ya bi zaravayê kurmancî ye. Lewra Melayê Cizîrî yekemîn helbestvanê kurd e ku kêşa erûzê û yekîtiya qafiyeya helbesta klasîk a erebî aniye nava wêjeya kurdî û kêşên mîna remel, hezec, recez, besît, serî’, muzarî’ û xefîf bi kar aniye. Feqiyê Teyran di warê şîretên ayînî (dînî), pesnê pexêmber, evîn û xezel de, di ware axaftin (munacat) li gel av û aş de, li ser tabîet, biharê û ji bo hicwê jî helbest gotine. Gelek destanên wî navdar bûne mîna "Şêx Sen'an". Li gorî Maruf Xeznedar di edebiyata kurdî de "Zembîlfiroş"a Feqiyê Teyran yekemîn berhema edebî ya bajarî ye. Kurmanciya mesnewiya "Usiv û Zelîxe" ya di wêjeyên klasîk ên miletên misilmanan de navdar e yekem car ji aliyê Selîm Silêman ve hatiye nivîsandin. Mela Huseynê Bateyî, bi navê "Mewlûda Kurmancî" yekem car mewlûdnameyek menzûm nivîsandiye û kevneşopîyekî ava kiriye û îro jî di nav xelkê de gelek belav e. Her wiha destana navdar "Zembîlfiroş" ji aliyê wî ve wekî çîroka menzûm hatiye nivîsandin. Xelwetî (Şêx Şemseddînê Qutbê Exlatî yê Birîfkanî), mutesewifekî bû û bi gelemperî di helbestên xwe de li ser mijarên dînê bû.
Di dora sedsala 16-17an de gelek helbestvanên kurmancî derketiye wekî mînak Mele Mensûr Girgaşî, Mîna, Sadiq, Macin, Bekir Begê Erzî û hwd. Lê ji van helbestvanan tenê yek du helbestên dirêj gihiştiye îro. Lê helbestvanê vê sedsalê û li wêjeya kurdî ya klasîk yê herî nav û deng bêguman Ehmedê Xanî (1651-1707) ye. Ehmedê Xanî ji destana "Memê AIan" îlhama xwe girtîye û bi wê îlhamê di 1692a de "Mem û Zîn"ê li gorî jiyana dema xwe honandiye. Ev mesnewiya yekemîn a kurdî ji 2256 beytan pêk hatiye, gelek caran hatiye istinsahkirin, her wiha gelek caran hatiye çapkirin jî.
Wêjeya kurdî ya kurmancî ber bi sedsala 18emîn û 19emîn ve mezintirîn bûye û ne tenê li Kurdistanê di heman demê de li Xorasanê jî hatiye berhemandin. Xaris Bedlîsî di 1758-59ê de "Leyla û Mecnûn"a kurmancî a yekemîn; Miradxanê Bazîdî jî di 1776an de wekî malikan destana "Zembîlfiroş"ê nivîsandiye ku berî wî Feqiyê Teyran û Mela Bateyî jî vê destanê gotibû. "Nehcu'l-enam"a Mele Xelîlê Sêrtî manzûmeyeke li ser aqaîdê bû. "Dîwan"a Pertew Begê Hekarî di 1806~1808an de hatiye nivîsandin û hêla rêzgirtinê dişibe ya Melayê Cizîrî. Li Xorasanê gelek helbestvanên kurd derketine ku kurmancî nivîsîne, di nav wan de yê herî navdar Caferqûliyê Zengêlî ye ku xwediyê Dîwanekî ye.
Piştî rûxandina mîrektiyan.
Rêvebirî û desthilata mîrektîyên kurdan li kêleka Dewleta Osmanî û Dewleta Îranê heta sedsala 19emîn dewam kir. Lê di nava vê sedsalê de ji bo hikûmeteke navendî ava bikin, hemû mîrektîyên Kurdan hêdî hêdî hatin rûxandin. Encamên van guhertinan heta serê sedsala 20emîn hat hîskirin û wêjeya kurdî a klasîk ji serayên mîran derket û hêdî hêdî ket li nav tekye û dergehên wekî neqşîbendî û xalidiyan. Malbata Şêx Hesenê Nûranî ku yek ji şêxên neqşîbendî bû, gelek navdar e: kurê wî Şêx Evdirehmanê Axtepî (1850-1910) li ser navê Rûhî "Dîwana" xwe nivîsandiye lê "Rewdneîm"a wî ya li ser rîwayetên kevnare ye, navûdengtir e. Kurê din ê Şêx Hesenê Nûranî, Şêx Mihemed Can jî xwediyê medhiyeyekî 40 beytî ye. Kurê Evdirehmanê Axtepî, Şêx Mihemed Kerbela (1885-1939) xwediyê "Dîwan"ekî (1914) û "ferhengok"ekî kurdî - farisî a menzûm a bi navê "Mirşâdü’l-etfâl" (1912) e. Şêx Mihemed Eskerî (1898-1952), birayê Şêx Mihemed Kerbela ye, xwediyê "Dîwan"ekî û berhemekî bi navê "Iqdê Durfam" e ku li vî kitêbê çîrokên kurdî wekî helbestî nivîsandiye. Mela Mihemedê Licêyî (1860-1912) "Dîwan"a xwe bi navê Hadi nivisandiye; Di "Dîwan"a Şêx Mihemed Hadîyê Qewmanî (1884-1956) de piranî qesîde hene; ji ber ku zimanê "Dîwan"a Seyid Elîyê Findikî (1890-1967) sivik e, li nav xelkê belav bûye; Mela Nezîrê Bedewî (1933-1982) yek kurmancî yek erebî xwediyê du "Dîwan" in.
Piştî qedexekirina bikaranîn û weşangeriya kurdî û girtina/qedexekirina tekye û dergehan li Tirkiyeyê wêjevanên kurdî dinivîsînin hunerên xwe bi veşartî berdewam kirin lê nêrîna giştî ev e ku ji ber polîtîkayên qedexekirin û asîmîlasyonkirina kurdan di nav sînorên Tirkiyeyê de berhemandina kurdî heta salên 1990an pir paş ve çûye. Wêjeya klasîk, îro jî li cem wêjeya nûjen piranî di tekye û medreseyên kurdan de berdewam e.
Beşa Nûjen.
Derketina holê û avabûna wêjeya kurdî a nûjen bi çapemeniya kurdî re girêdayî ye. Ji ber ku kurdiyên çeşnên wêjeyî yên rojavayî yekem car bi riya rojname û kovaran belav bû. Her wiha di nav çapemenî û rêxistên kurdî de cih û bandorên malbata Bedirxaniyan gelek mezin e. Yekem rojnameya kurdî a bi navê "Kurdistan" li Qahîreyê di sala 1898an de ji aliyê Mîqdad Mîdhed Bedirxan ve hat weşandin. Lê geşbûna wêjeya kurdî piranî bi saya komeleyên polîtîk û rojname û kovarên wan bû ên ku piştî Meşrûtiyeta Duyem (1908) derbasî qonake nû bû, heta destpêka salên 1940î jî bandora xwe dewam kirin. Di van salan de "Hawar"a Celadet Elî Bedirxan jî derket ku avakirin bikaranîna alfabeya kurdî a latînî navdar e, ekolekî ava kir. Aliyê din di Qefqasyayê de, li Sowyetistanê kurmancên êzîdî bi riyekî din ekolekî kurmancî anîn holê ku qasî xebatên wêjeyî, bi zanistî ve jî navdar in. Her wiha piştî qedexekirina kurdî ji aliyê dewletên li ser Kurdistanê wêjeyekî "sirgûnê" (xeribiyê) jî derket holê.
Helbesta kurdî her çiqas naveroka xwe guherandibe û li ser neteweperestî, hestên sîyasî, zanistî, pêşveçûn û hwd. hatibe nivîsandin jî, guherîna dirûvên wê nebû rojeva wêjeyê sedsala 20emîn û veguherîna wê hêdî bû. Di vê serdemê de helbestên Ebdirehîm Rehmiyê Hekarî (1890-1958)ên ku hêmanên dînî-klasîk û neteweyiyê di nav xwe de dihewînin di vê çarçoveyê de mînaka herî mezin e. Piştî salên 1950-60î di helbestên Cegerxwîn (1903-1904) û Qedrîcan (1911-1972) de neteweperweriyeke marksîst derdikeve pêş. Her wiha piranîya helbestên Osman Sebrî (1905-1993) yên welatperwerîyê ne û yek ji nûnerê girîng a veqetîna ji helbesta klasîk e.
Çîrok û Roman.
Yekem çîroka nûjen a kurdiya kurmancî "Çîrok"a ("Şiş") Fûad Temo tê hesibandin ku di 1913an de di "Rojî Kurd" de hatiye weşandin. Piştî wê Celadet Elî Bedirxan di "Hawar"ê (1932-1943) de "Ber Tevna Mehfûr"ê xwe weşandibe jî di rastiyê de di sala 1927an de wê nivîsandiye û di çîroka xwe de trajediya gelê xwe sêwirandiye. C. E. Bedirxan jî tê de qasî 70 çîrok û gelek helbestên Kamiran Elî Bedirxan, Osman Sebrî, Qedrîcan, Nûredîn Zaza, Mistefa Ehmed û hwd hatine weşandin. Di van çîrokan de bûyerên nû qewimîne (Serhildana Şêx Seîd, Serhildan Agirî û hwd.) û encamên wan jî di çîrokan de gelek hatine şixulandin ku ev bandora realîzmê ye. Piştî "Hawar"ê di kovarên "Ronahî" (1942-1944) û "Roja Nû" (1943-1946) de bingeha kevneşopîyeke hat avakirin. C. E. Bedirxan ji bo Nûredîn Zaza gotiye "Çexovê kurdan".
Destpêkirina romana kurdî ji hêla kurdên Qefqasyayê ve bûye. Yekem romana kurmancî (di heman demê de ya kurdî) a ku hatiye çapkirin di sala 1931an de, ji aliyê Erebê Şemo ve bi navê "Şivanê Kurmanca" hatiye nivîsandin. E. Şemo ev romana xwe piştî sererastkirinê bi navê "Berbang" di 1959an de carekî din weşandiye. Roman, weke otobiyografiyekê hatiye nivîsandin. Ya duyemîn "Xatê Xanim"a (1958) Eliyê Evdilrehman e. Her wiha Mîroyê Esed, Seîdê Îbo û Heciyê Cindî jî di Sovyetê de romanên xwe weşandine. Lehengên romanên kurdên wir kesên îdeal bûn û başî û nebaşî li gora pîvanên bîr û baweriyên nivîskêr dihatin diyarkirin. Herçiqas di navbera salên 1940 û 1970an de romanên kurmancî nehatibe nivîsandin jî romana kurdî him ji ber rakirina qedexeyê ya li ser kurdî li Tirkiyê him jî li Ewropayê di navbera salên 1990 û 2010an de him ji aliyê naverokî ve û him jî ji aliyê hejmar ve bûye qadekî berhemdar û mezin. Di nav nivîskarên kurd de, yê ku herî pir romanên kurdî nivîsî û weşand Mehmed Uzun e. Di gel wî, nivîskar Medenî Ferho, Helîm Yusiv, Hesenê Metê, Firat Cewerî, Lokman Polat, Mihemed Dehsiwar, Dewran Evdirehîm, Suleyman Demir, Mezher Bozan, Xurşîd Mîrzengî, Zeynelabîdîn Zinar, Eyub Mîlan, Aram Gernas, Mustafa Aydogan, Îbrahîm Seydo Aydogan, Abdusamet Yigit, Bubê Eser, Laleş Qaso, Mîr Qasimlo, L. Ayebe, Remezan Alan, Adîl Zozanî, Omer Dilsoz, Serkan Birûsk, Torî û hwd. jî romanên kurdî nivîsîn û weşandin.
Şano.
Yekemîn şanoya nûjen a kurmancî di salê 1919an de ji aliyê Evdirehîm Rehmî Hekarî ve bi navê "Memê Alan" di 15emîn û 16emîn hejmarên Jînê de hatiye weşandin. Lê şanoya kurdî li Sowyetistanê bi awayekî giştî bingeha xwe xurt kir. Di sala 1928an de li Tiblîsê şanoya Hakob Xazaryan a bi navê "Qelen" hat lîstin. Di navbera 1934-1935an de Heciyê Cindî "Qutiya Dû-Dermana"; Ehmedê Mirazî "Zimanê Çîya"; Wezîrê Nadirî "Reva Jinê" çap kirin. Li bin desthilatdariya Stalin gelek rewşenbîrên kurd hat girtin û sirgûnkirin lê “Tiyatroya Kurdî ya Elegezê” karên xwe berdewam kir. Di vê tiyatroyê de piyesa berpirsiyarê tiyatroyê Celatê Koto ya bi navê "Lûr de Lûr," ya Heciyê Cindî ya bi navê “Miraz” û ya Cerdoyê Genco ya bi navê "Xûşka Doxtirîyê û Bira" hatin lîstîn. Piştî girtina vê tiyatroyê, cihê şanoyan Radyoya Êrîvanê bû.
Ji ber qedexebûna kurdî li Tirkiyê xebatên lîstînê heta 1991ê tune ye. Lê wekî îstîsna, "Birîna Reş" (1965) a Musa Anter û "Dawiya Dehaq" (1978) a Kemal Burkay bi wergerên tirkî re hatin weşandin. Bi avabûna Navenda Çanda Mezopotamyayê ya navenda wê Stembol e, lîstina şanoyan jî dest pê kir û her wiha gelek komên şanoyê jî ava bûn.
Çeşnên din ên wêjeyî.
Çeşnên wêjeyî yên mîna ceriban, rexne, bîranîn û hwd. di gelek kovarên wêjeyî de mîna Hawar, Ronahî, Roja Nû û Riya Teze hatin weşandin û nemaze bîranîn û ceribanên nivîskaran dawiyê wek, pirtûk hatin berhevkirin. Kurdolog Thomas Bois di pirtûka xweye "The Kurds" de, ku di sala 1966an Libnanê de bi zimanê îngilîzî çap bûye, dibêje ku, li Sovyetê Emerîkê Serdar û Ordîxanê Celîl nivîskarên ewil in, ku dest bi rexnekirina wêjeya kurdî kirine. Di bîst salên dawî de di qada ceribanê de gelek berhem hat dayîn: "Kulîlkên Hinaran" a Mehmed Uzun, ´´Şahmaran´´ a Abdusamet Yigit, "Kultur, Huner û Edebiyat" a Firat Cewerî, "Rewşa Romana Kurdî" ya Medenî Ferho yek ji wan in. Her wiha gelek bîranînên nivîskar û helbestvanan jî hatin weşandin wekî mînak "Bîranînên Min" a Osman Sebrî û "Mikurî" ya Emerîkê Serdarî.
Beşa Klasîk.
Dema di nîveka sedsala 19an de di serdema mîrektiya Baban de wêjeya soranî derket holê (dîsa li Kurdistana sahaya Osmaniyan). Di vê demê de helbestvanên herî navdar ev in: Mehwî Neqşebendî (1830-1904), Mela Herîq (1851-1907), Wefayî (1838-192) û Nalî ("Mela Xidrî Ehmedî Şawêysî Mixayilî", 1797-1856). Nalî yekemîn hozanê soran e ku qesîde û xezelên xwe bi kurdî nivîsiye û hîmdarê ekola helbestî ya soranî ye. Hin ji misreyên wî êdî bûne methelok, ketine ser zimanê xelkê. Şêx Riza Telebanî (1832-1909) di qada helbestên hicwî de nav û deng e. "Ebdulla Misbah Beg (1862-1917)", ku bêtir bi navê Edeb "Misbeh el-Diwan" tê nasîn. Helbestên wî ji alî bedewî û estetîkê ve pirr dewlemend in û wan ji bo evîna jina xwe nivîsiye. Kurdî (1809-1849) di helbestên xwe de piranî derheqa dildarîyê nivîsandiye. Bêhûd (1878-1955) û Ziver (1875-1948) welatperwerîya xwe di helbestên xwe de dîyar kirine. Sebrî (1881-1944) derheqa ayîn û dînê misilmanîyê û her wiha evînê helbestan nivîsandiye.
Hecî Qadir Koyî (1816-1894) ye ku xasîtiya afirandinên wî hakimiyeteke mezin a teknîkên helbestî, naverokeke civakî û bikaranîna zimanekî sade ye û ew wekî damêzrênera wêjeya/helbesta nûjen a hemû zaravayên kurdî tê naskirin. Helbestên Hecî Qadir Koyî cara yekem gelê kurd romantîze kiriye û wateyên "weten, milet, dewlet" guherandiye. Pîremêrd (1867-1950), yek ji pêşengên helbesta modern e û helbestên klasîk ji rastiyê dûr dîtiye û rexne kiriye.
Çîroka yekemîn a soranî di sala 1920an de bi saya pêşbirkekî rojnameya "Pêşkewtin" (1920-1922) hatiye weşandin a ku di vê pêşbirkê de xelata çîroka yekemîn girt "Cûr û Ga Şitêkî Çak e" ya Şêx Nûrî Şêx Salih e. Lê kesên ku "Le Xewma" ya Cemîl Saîb wekî çîroka yekemîn dibînin jî hene ku ev çîrok di sala 1925 û 1926an de di rojnameyên "Jiyanewe" û "Jiyan"ê de wek 23 beş hatiye weşandin. Saîb bi realîzma rexnegir kelepûra dîrokê wergirtiye.
Yekemîn romana soranî, "Meseley Wîjdan", ji aliyê Ehmed Muxtar Caf ve di salên 1927-28an de hayiye nivîsandin û di 1970ê de ji aliyê Îhsan Fuad ve li Bexdayê tê çapkirin. Ev berhem, dikare weke çîrokeke dirêj bê hesibandin. Çîrok û destanên kurdî ên weke Şahmaran, çîrokên keçekelok û hwd wê çîrokna civakî ên kurdistanî ên gelirî û pirr kevn bin.
"Komeley Zanistî Kurdan" a ku di 1926an de li Silêmanî hat avakirin, ji bo avakirin û pêşketina şanoya kurdiya soranî roleke girîng lîst. Yekem lîstika soranî a bi navê "Îlm û Cehlê" di 1920an de ji aliyê Fuad Reşîd Bekir ve hat nivîsandin û ew bi xwe derxist li ser dîkê. Lîstik li ser du birayan e ku yekî jîr û ê din tiral e. "Zulmî Qeyser Nêron" lîstikekî din a Bekir e ku adebte kiriye. Lîstika yekemîn a çapkirî "Mem û Zîn" a Pîremêrd e û di 1934an de hatiye weşandin û di eyda Remezanê de çar rojan li ser dîkê maye. Di 1957an de bi pêşengiya Nermîn Nakam, jin weke lîstikvan di şanogeriya kurdî de cih girtibû. Koma yekem a fermî a şanoya kurdî bi navê "Tîpî Nwandin û Mosîqay Silêmanî" di sala 1969an de dest bi xebatê kiriye. Di 1985an de cara ewil şanonameyên nîvîskareke jin Leylan Şefîqe Elî Hiseyn bi navên "Şaciwanî Derbend Feqerew" û "Keyxan" du şanoname li Silêmanî tê çapkirin. Li gorî berhema Yasîn Qadir Berzincî a bi navê "Şanoy Kurdî" (2007) hin ji şanonamenûsên herî berhemdar ev in: Heme Kerîm Remezan Hewramî, Emînê Mîrza Kerîm, Pîremêrd, E. B. Hewrî, Fetah Kerîm Kawe, Mistefa Nerîman, Zekî Ehmed Henarî, Ebdulrezaq Bîmar, Şêrko Bêkes, Mehdî Omêd, Ehmed Salar, Mihemed Ebdulrehman Zengine…
Wêjeya zazakî.
Zimanê zazakî, ji zaravayên kurdî yên din pirtir nêzî hewramî be jî destpêk û geşedana wêjeyên wan ji hev cuda ne û di nav kurdî de wêjeya herî dawî dest pê kiriye ya zazakî ye. "Mewlida Nebî" ya Ehmedê Xasî (1867-1951) destpêka edebîyata nivîskî ya kirdkî (zazakî) ye. Di 25 adarê 1899 de li Dîyarbekirê di Çapxaneyê Lîtografya de bi 400 nusxeyan hatiye çapkirin. Berhema din jî "Bîyîşê Pêxamberî" ya Usman Efendîyê Babij (1852-1929) e ku Celadet Alî Bedirxan wê di 1933an de li Şamê çap kiriye. Piştî li Tirkiyeyê qedexekirina zimanên ji bilî tirkî, demeke dirêj bi zimanê zazakî berhem nehatin nivîsandin.
Avakirin.
Berhemên nûjen ên zazakî piştî salên 1970ê ji aliyê Malmîsanij ve hatin nivîsandin û di kovara "Tîrêj" de hatin weşandin. Ev kovar, di heman demê de yekem kovar e ku di nav sînorên Tirkiyeyê de xwerû bi zimanê kurdî (kurmancî û kirmancî) dest bi weşanê kiriye û ji bo avakirina wêjeya zazakî peywirekî girîng hilgirtiye. Wekî mînak helbestên nûjen a yekemîn "Etnik" û "Kıtabê Ramıtey" û çîroka nûjen a yekemîn "Engıştê Kejê" (bi navlêka "M. Birîndarî") di vê kovarê de hatine weşandin. Di heman demê de Malmîsanij wekî damêzrenerê wêjeya nûjen a zazakî tê qebilandin, ji ber ku yekemîn pirtûka helbestan a nûjen "Herakleîtos" (1988) û yekemîn ferhenga "Zazakî - Tirkî" (1987) ên wî ne û xebatên xwe yên folklorî jî di "Folklorê Ma ra Çend Numûney" (1991) de hev daye.
Geşedan.
Îro di wêjeya zazakî de gelek nivîskar û helbestvanên serkeftî hene. Hunermendên zazakî-nivîs di gelek şaxên wêjeyê de berhaman didin. Di warê çîrokê de Roşan Lezgîn, J. Îhsan Espar, Murad Canşad, Hüseyin Karakaş, Ömer Faruk Ersöz navûdeng in. Her wiha Deniz Gunduz, Munzur Çem û Jêhatî Zengelan him di warê çîrokê de û him jî romanê de xwediyê berheman in. Îlhamî Sertkaya jî romanan nivîsandiye. Di warê helbestê de ji bilî hunermendên hat rê dan, Çetîn Satıcı, W. K. Merdimîn, Zulkuf Kişanak, Newzat Valêrî û Fexrî Ergun berhemdar in.
Çiyayê Perestgehê (, "Har HaBáyit", "Çiyayê malê [ya Xwedê, di Perestgehê de]"), Ji aliyê Misilmanan re wek Harem-î Şerîf tê zanîn (, "al-Ḥaram al-Šarīf", "Perestgeha esîl", an, "al-Ḥaram al-Qudsī al-Šarīf", "Perestgeha eslî ya Orşelîmê"), çiyayê li ser Orşelîma kevn e, ku li cîhanê yek ji navnîşên dînî yên girîng e. Ew bi hezar salan ji aliyê kesên Cihû, Xiristiyan û Misilmanan ve hate pîroz kirin. Di vê malperê de sê serdestên avahiyên sereke yên ji destpêka Heyama Emewiyan heye: Mescîda Eqsa, Qubeya Zinarê, Qubeya Xelekê û herwisa jî çar mînare hene. Herodiyan dîwar û dergehên nû yên paşîn diavêjin Bîzansiyan û demên îslamî yên di nav hestiyên Çiyayê de mane. Niha mirov dikare bi riya gihîştin yanzdeh dergeh, deh mîsogerkirî ye ji bo misilmanan û yek ji bo kesên ne-misilman in, di nav deverên cerdevan ên polîsên Îsraîlê di her deverê de hatine parastin.
Li gor Încîlê, Cihûyan Perestgehên li ser Çiyayê Perestgehê rawestandin.
Li gor kevneşopiya Cihûyan û Nivîsara Cihûyan, perestgeha yekemîn Keya Pêxemberê Dawid li Qudaxa 957 BZ çêkirin û di 586 BZ de li Babîlê hatiye winda kirin. Di duyemîn perestgeha di bin sîwanê Zerûbabîlê ya di 516 BZ de hatibû avakirin û ji aliyê Împaratoriya Romê ya li 70 CE rûxandin. Kevneşopiya cihûyan dipeyivîn, ku ew Perestgeh û sernavê dawîn wê ava kirin. Cihê di Cihûstanê de cihan eşkere ye û ew e cihûyên li ser dua bikin. Ji ber ku pîrozbahiya xwe ya tundî, gelek Cihûyan dê di çiyayê xwe de ne, da ku ji derveyî herêman ketin cihê li Pîrozweriya Pîroz û rawestandin, ji ber ku hiqûqê Rabînîkal hinek perçeya pêşengiya devê li ser vê malperê ye.
Sêyaneya pîroz an jî teslîs di ayîna mesîhîtiyê de baweriya ku Xwedê ji sê kesên ji hev cuda ye: Bav, Kur û Giyanê Pîroz. Her sê kes ji yek cuda ne, lê yek sirişt heye.
Giringiya helbijartina peyveka bi seruber.
Helbijartina peyvê babetekê here giring e bo Mesîhiyan. 'Al-Thaluth' peyvek e ku di Qur'anê de hatiye bikaranîn (S 4:171), lê di kurdiyê de pêkola çêkirina peyvekê ye ku derbirîna her duyan bike sêyanî û herwisa yekêtiya Xwedê.
Mirîşka nav bajarrî an ji ya nav baxçeyî ew mirîşke ya ku li wê dera mirov lê dijîn, tê bixwedan kirin.
Egerên serekî yên bixwedankirina mirîşan vedigere bo xwarin û dahatê ku bi firotina hêk û goştî bi dest ve tê.
Xwedankirina mirîşkan li bajarran vedigere bo bizava kiştokalê li bajarran, herwisa li dû NSAIS û pisporên xwedankirina heywanê nav baxçan, gelek mifa yêt heyin ji bo xwedankirina mirîşkan di baxçê malekê de.
Retîkûlûma endoplazmî (RE) toreke labîrentî û kîsikî ye. Di zimanê latînî de wateya retîkûlûm "tora piçûk" e.
Wateya endoplazmî jî "di nav sîtoplazmayê" e. Retîkûlûma endoplazmî (RE) torek labîrentî û kîsikî ye. Ji cot parzûnên navikê, ji ya derve dest pê dike ber bi parzûna xaneyê di nav sîtoplazmayê de cih digire. RE bi şileya herikbar tijî ye. Li gor dirf (teşe) û erkê wî, du beşên endoplazmiya retîkûlûm heye. Beşa ko rûxara wî bi rîbozom e, di bin mîkroskopa elektronê de zivir dixuye, loma ev beş wekî Retîkûlûma endoplazmî ya zivir tê navkirin. Beşa retîkûlûma endoplazmî ya ko rûxarê wî bêrîbozom e û şayik e, wekî Retîkûlûma endoplazmî ya lûs bi nav dibe. Cudahiya van her du aliyên RE ne tenê ji aliyê teşeyê yê, lê erkê van beşan ji ne wek hev in. Retîkûlûma endoplazmî ya lûs, lîpîd, fosfolîpîd, kolesterol û steroîdan çê dike. Her wisa metabolîzmaya karbohîdratan jî li vir dibe. Xaneyên masûlkeyan jî xwediyê retîkûlûma endoplazmî ye, lê navê wî Retîkûlûma Sarkoplazmî ye (RS). Retîkûlûma sarkoplazmî îyonên kalsiyûmê embar dike, dema Kalsîyûm ji RS ber bi plazmayê tê berdan, girjbûna masûlke dest pê dike. Xaneyên kezeba sor, ji bo ko ji xaneyê jehrê an jî derman û alkol dûr bixe, bi alîkariya retîkûlûma endoplazmî ya lûs karê detoksîfîkasyonê jî dike. Ji ber ko li ser retîkûlûma endoplazmiya zivir de rîbozom hene, retîkûlûma endoplazmiya zivir di çêkirin, guhertin û veguhastina proteînan de erk digire ser xwe. Di çêkirina parzûna xane û parzûna endamokan jî retîkûlûma endoplazmiya zivir cih digire. Her çiqas proteîn di nav rîbozoman de tên çêkirin jî, a rast ev proteînên çalak nîn in, tenê zencîra asîdên amînî (a.a) ne. Gava zencîra asîda amînî ji plazmayê dikeve nav retîkûlûma endoplazmiya zivirê, hinek cureyên proteînan li vir diguhere û çalak dibe. Hîn ji proteînên di nav retîkûlûma endoplazmiya zivirê, de di nav kîsikên hilgir ve ber bi heybera Golgî ve tê şandin. Hinek ji proteînên nav retîkûlûma endoplazmiya zivir rasterast bi egzosîtozê ji xaneyê tên avêtin Ji xeynî xiroka sor, hemû xaneyên navikdirust (eukaryotî) xwediyê retîkûlûma endoplazmî ne. Retîkûlûma endoplazmî bi rîbozom, bi heybera Golgî, bi navik û RNA têkildar e.
"Harry Potter" rêzeromana fantazî ye ku ji hêla nivîskara brîtanî J. K. Rowling ve hatine nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li "Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwarts"ê xwendekar in. Çîroka sereke bi tekoşîna "Harry"yî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî "Wezareta Sêrbaziyê" tê binavkirin, hilbiweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike.
Di 26ê hezîrana 1997an de ji weşandina romana yekem "Harry Potter and the Philosopher's Stone" vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê populerbûnek berbiçav pêk anî û pesnê rexnegir û serkeftinek bazirganî dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên wêjeya mezinên ciwan tê hesibandin. Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hatiye firotin û ketiye nav "lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin" û li heştê zimanan hatine wergerandin. Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li DYAyê di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a "lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin".
Pirtûk di destpêkê de bi zimanê îngilîzî ji hêla du weşanxaneyên mezin ve hat weşandin, Bloomsbury li Keyaniya Yekbûyî û Scholastic Press li Dewletên Yekbûyî. Şanoya "Harry Potter and the Cursed Child", li ser bingeha çîrokek e ku ji hêla Rowling ve hatibû nivîsandin, li Londonê di 30yê tîrmeha 2016an de li Palace Theaterê hat pêşandan, berhem ji hêla Little, Brown ve hatiye çapkirin. Fîlmên heft pirtûkên xwemalî di nav heşt beşan de bi heman navê ji hêla Warner Bros. Pictures ve hatin çêkirin, ku heta sibata 2018an bûye sêyemîn rêzefîlma ku herî zêde dahatê dest xistiye. Di sala 2016an de, nirxa giştî ya "takemafa Harry Potter wekî" $25 mîlyar hatiye texmîn kirin ku bi vê jî "Harry Potter dibe" yek ji takemafên medyayê yên herî bilindtirîn yên hemî deman.
Logoya ku beriya sala 2010an di weşanên Brîtanya, Awistiralya û Kanadayê de dihat bikaranîn.
Rêzeroman ji gelek cureyan pêk hatiye, di "cîhana Harry Potter" de fantazî, drama, mezinbûn û çîroka xwendingehê ya Brîtanî (ku tê de hêmanên sêrbazî, rakêşanî, serpêhatî, tirsnakî jî) hene, gelek mijaran hatine nexşandin û gelek referans û wateyên çandî jî dihewîne. Li gorî Rowling, temaya sereke mijara mirinê ye. Mijarên din ên girîng ên rêzeromanê pêşdarazî, gendelî û dînîtî ne.
Serkeftina pirtûk û fîlman destûr daye nivîskêr ku cîhana "Harry Potter" bi gelek xebatên din ên alîgir re berfireh bike û bi vê derfetê ve J. K. Rowling bi riya malpera Pottermoreê ji bo geşedana cîhanê çîrokên alîgir diweşîne û wan rojane dike ku di nav wan de ya herî navdar "Fantastic Beasts and Where to Find Them e". Di van demên dawî de, li seranserê cîhanê li çend "Universal Parks & Resorts"ê bi navê "Wizading World of Harry Potter" parkên temadar hatine çêkirin ji bo gerr û geştên tûrîstîk.
Platforma 9¾ li stasyona trenê ya London King Crossê
Lehengê navendî yê rêzeromanê Harry Potter e, lawikê yanzdeh salî li Surreyê li bajarroka honakî ya bi navê "Little Whinging"ê bi xaltîk, ap û pismamên xwe -bi Dursleysan- re dijî û her çiqas ew mirovên ne-sêrbaz bin jî ku wekî Muggles têne zanîn, Harry sêrbaz e. Cîhana sêrbaziyê ya veşartî bi cîhana Muggle re paralel e. Hêza wî ya sêrbazî zikmakî ye û zarokên xwedî hêzên bi vî rengî têne vexwendin ku biçin xwendingehên sêrbazî yên taybetî yên ku behreyên pêdivî yên ser efsûnî fêr bibin da ku di cîhana sêrbaziyê de bi ser kevin.
Harry dibe xwendekar li "Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê", vê akademiya sêrbaziyê li Skoçyayê ye û piraniya bûyerên rêzeromanê li wir qewimiye. Her ku Harry di temenên xwe de pêşve diçe, ew fêr dibe ku pirsgirêkên têne ber wî, çawa çareser bike: sêrbazî, civakî û hestyarî, mîna pirsgirêkên xortaniyê yên normal, weke hevaltî, dilşikestî, têkiliyên romantîk, karûbarên xwendingehê û ezmûnan, xeyal, depresiyon, stres û hêj mezintir ceribandina tundîtî bi riya şerên cîhana sêrbaziyê.
Di her pirtûkê de ji 1991ê heta 1998an ve saleke temenê Harryî tê vegotin. Di pirtûkan de gelek "flashback" jî hene, ku bi gelemperî bi riya bikaranîna amûra "Pensieve"yê tevlî honakê dibin ku Harry tê de bîranînên karekterên din dibîne.
Jîngeha ku ji Rowling ve hatiye afirandin bi rastiyê ve girêdayî ye. Civakên sêrbaziyê yên Brîtanî ya pirtûkên Harry Potter li bin bandora çanda Brîtanî ya 1990an û gelêriya Ewropî ye û nivîskar sûd ji mîtolojiya klasîk û sîmyayê girtiye û hêmanên cîhana xwe ya mîna şivikên sêrbazan, nebatên efsûnî, melkisên firrinde, peyv û gotinên cadûgerî/efsûnî, sentor û afirîdeyên din ên efsûnî û kevirê fîlozofê hwd. çêkiriye. Digel cîhana mîtolojîk a "Narnia"yê û Cîhana Navîn a "Lord of the Ringsê" cîhana sêrbazî ya "Harry Potter" tevî cîhana rastîn e û di nav xwe de gelek hêmanên jiyana normal a rojane dihewîne û bûyerên diqewimin piranî li Skoçyayê (Hogwartsê), West Country, Devon, London û Surreyê li başûrê rojhilata Îngilîstanê pêk tên. Cîhana ku tenê ji sêrbazan re gihîştîye, ji komek perçebûyî ya kolanên veşartî yên tirsnakî, barên kevnar, xanûmanên welatê tenêtî û kela û şatoyên veşartî yên ku ji xelkê Muggle re nedîtî ne, pêk tê.
"Harry Potter and the Philosopher's Stone".
Pirtûka yekemîn a rêzeromanê, "Harry Potter and the Philosopher's Stone" (li Dewletên Yekbûyî wekî "Harry Potter and the Sorcerer's Stone hatiye" weşandin) dema hatiye weşandin, diyar dibe ku bûyerek girîng û balkêş di cîhana sêrbaziyê de qewimiye ku Muggles (mirovên ne-sêrbaz) jî nîşanên wê dibînin. Daxuyaniya tevahî ya vê bûyerê û paşeroja Harry Potterê di seranserê rêzeromanê de bi hêdî hêdî û bi piledarî tê diyarkirin. Piştî beşa danasînê, pirtûk bi beriya rojbûna yanzdehem a Harry Potterî vedibe û pê re serpêhatiya wî ya sêrbazî dest pê dike.
Herçiqas met û apê wî hewil dide ku Harry behreyên xwe yên sêrbazî ferq neke, hewildanên wan pûç dibe. Harry nîv-efsûnî "Rubeus Hagrid" nas dike ku ew pêwendiya wî ya yekem bi cîhana sêrbaziyê re ye. Hagrid xwe wekî "Nobedarê Kilît û Erdên Hogwartsê" û şahidê hin bûyerên dîroka wî dide nasîn Harry fêr dibe ku, di pitikiyê de, ew bûye şahidê kuştina dêûbavên xwe a ku ji hêla sêrbazê tariyê Lord Voldemort ve hatine kuştin û piştre jî hewil daye ku wî jî bikuje. Di cihê kuştinê de, bûyerek ecêbmayî qewimiye: Harry ji vê êrîşî xelas bûye, tenê bi şopa brîneke birûskî ya li ser eniya xwe û Voldemort bi qelsbûneke şûnde winda bûye.
Ji ber vê bûyerê ya bêxwestek û bêhewila wî pêk hatiye, Harry di cîhana sêrbaziyê de bûye efsaneyek zindî. Lê belê, bi fermana sêrbazê pîrê navdar Albus Dumbledore, "Harry"ê sêwî li mala xizmên xwe yên cirnexweş ên Muggle, "Dursley"an hat hewandin lê tevî parêziyê tevgerên xirab jî pê kirin; wî gelek caran di dolabekê de bêxwarin hebskirin û wî wekî xulamê xwe dîtin. Hagrid ew bi riya fermî vexwend "Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê" ku di vê xwendingeha navdar a Skoçyayê de ji zarokên deh saliyan heta ciwanên hevde saliyan re heft salan perwerdehiya sêrbaziyê dihat dayîn.
Bi alîkariya Hagrid, Harry amadekariya xwe dike û dest bi xwendina xwe ya sala yekem a li Hogwartsê dike. Gava ku Harry dest bi venasîna cîhana sêrbaziyê dike, xwendevan li gelek deverên sereke yên ku li seranserê rêzeromanê de têne bikaranîn, nas dike. Harry bi piraniya lehengên sereke re hevdîtinê dike û bi du hevalên xwe yên herî nêzîk re li hev tê: "Ron Weasley", endamê malbatek kevn, mezin û şa, lê hejar e û "Hermione Granger" ciwanekê hêja, jêhatî û zaroka dêûbaveke ne-sêrbaz e. Ji wan pê ve Harry rastî van kesan jî tê: mamosteyê îksîrê yê xwendingehê, "Severus Snape" ê ku her tim bi dilsarî nêzî "Harryî" dibe; "Draco Malfoyê ku ji destpêkê ve dijminatiya "Harryî" dike û "Quirinus Quirrell'ê ku dersa "Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê" dide ku piştre hevalbendiya wî ya bi "Lord Voldemort"î re eşkere dibe. Her wiha ew behreya xwe ya ajotina "melkisên firrinde"yê vedibîne û piştî serkeftinên xwe li tîma "Quidditch" tê peywirdarkirin, ku ev werzîşek e di cîhana sêrbaziyê de. Pirtûka yekemîn bi rûbirûmana duyemîn a "Harry"î bi "Lord Voldemortî" re dawî dibe, ku ew pir dixwaze ji bo laşek nû, bibe xwediyê kevira fîlozofê, ji ber ku hêza kevir derfeta jiyanek bêdawî û behreya zêrkirina hemû metalan dide xwediyê xwe.
"Harry Potter and the Chamber of Secrets".
Rêzeroman bi "Harry Potter and the Chamber of Secrets"ê didome, ku salvegera duyemîn a "Harr"yî ya li Hogwartsê vedibêje. Ew û hevalên wî dikevin şopa sirrek 50 salî, ku têkiliya wê bi bûyerên xirab ên herî dawiya xwendingehê re girêdayî xuya nake. Xwişka biçûk a Ron, "Ginny Weasley", sala xwe ya yekem li Hogwartsê tomar dike û lênûskek kevn li nav alavên xwendekarekî berê "Tom Marvolo Riddle"î dibîne, piştre eşkere dibe ku ew ezîtiya xortaniyê ya "Voldemort" e. Bîra "Tom Riddle" di hundurê wê rojnivîskê de veşartî maye û dema ku Ginny dest bi pêbaweriyê dike, Voldemort derfetê dibîne ku bibe xwediyê wê.
Bi domahiya rojnivîskê re, Ginny li ser fermanên Voldemort tevdigere û bêhemdê xwe bo berdana cinawirekî, "Odeya Sirran" vedike, piştre tê fêmkirin, êrîşa ku li ser xwendekarên Hogwartsê tê birin, ji aliyê cinawirekî bi navê "basilisk"ê tê kirin. Ew kesên ku rasterast li çavên wî dinihêrin dimirin û kesên ku bi dizîka lê dinihêrin jî dibin kevir. Pirtûk her wiha mamosteyê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê "Gilderoy Lockhart"î dide nasîn; sêrbazek pir şa û bixwebawer be jî piştre tê dîtin ku sixtekar e. Harry vedibîne ku pêşdaraziya nav Cîhana Sêrbaziyê di dîroka xwendingehê de jî heye, û fêr dibe ku hikumdariya terorê ya Voldemortî bi gelemperî li ser sêrbaz û cadûyên "bingeh-Muggle"an pêk aniye.
Her wiha Harry fêri behreyek xwe ya din dibe ku dikare zimanê maran "Parseltongue"ê biaxive û ev behreya kêmdîtin bi "Hunerên Tariyê" re girêdayî ye. Gava ku Hermione êriş kir û bû kevir, Harry û Ron asoxî parçeyên pazilê li hev anîn û "Odeya Sirran" vekir. Harry rojnivîskê ji holê rakir û "Ginny"ê xelas kir, piştre fêr dibin ku ew perçeyek ji giyana Voldemortî jî tune kirine. Dawiya pirtûkê diyar dike ku "Lucius Malfoy" ê ku bavê Draco û dijberê bavê Ron û Ginny ye, wê rojnivîskê têxistiye nav alavên "Ginny"ê.
"Harry Potter and the Prisoner of Azkaban".
Romana sêyemîn, "Harry Potter and the Prisoner of Azkaban", li ser sala sêyemîn a perwerdeya sêrbaziyê ya "Harry"î disekine. Ev pirtûk bi ti awayî "Lord Voldemort"î tevlî bûyeran nake ku di rêzeromanê de tenê ev pirtûk vê taybetiyê hildide. Di şûna wê de, Harry bi Sirius Black re mijûl dibe, ku ew hevalê herî baş ê bavê wî bû lê belê bi ya Cîhana Sêrbaziyê ew mêrkujek girseyî ya reviyayî ye û di kuştina dêûbavên "Harry"î de alîkariyê kiriye, ji ber vê tawanbariyê ew avêtine girtîgeha "Azkaban"ê. Gava ku Harry bi "dementor"an dikoşiya ("afirîdeyên tarî yên ku giyanên mirovan dimêjin, giyanmêj") ku bi dîtinê ve xwendingehê jî diparêzin, wî digihîje mamosteyê "Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê" Remus Lupin ê ku dawiyê derdikeve holê ku ew gurmirov e. Lupin hunerên parastinê li "Harry"î dide fêrkirin ku behreya wî yê sêrbaziyê ji yên hevsalên xwe bilindtir e. Harry fêr dibe ku him Lupin û him jî Black hevalên baştirîn ên bavê wî bûn û hevalê wan ê çaremîn, "Peter Pettigrew", diyar dibe ku di canê mişka malî ya Ronî, "Scabbers"ê de hatiye veşartin, ku wî ketibû bin fermana "Voldemort"î. Bi vê pirtûkê re diyar dibe ku dê di hemû salên perwerdehiyê de mamosteyek nû ya dersa "Parastina Li Dijî Hunerên Tarîyê" were xwendingehê ku yek ji wan jî dê salek zêdetir nemîne.
"Harry Potter and the Goblet of Fire".
Di dema xwendingeha sala çaremîn a Harry de (di pirtûka çaremîn, "Harry Potter and the Goblet of Fireê de"), Harry bêdilxwazî beşdarî "Triwizard Tournament" bû ku ev pêşbaziyek gelek xeternek û qasî wê peroşîner e, sê pêşbazên xwendingehan di sê peywiran de ji bo destxistina kupaya Triwizardê bi hev re pêşbaziyê dikir. Îsal, Harry divê li dijî cadûyekê û sêrbazekî şampîyon re pêbaziyê bike ên ku ji xwendingehên dûr ên aliyê din ên deryayê "Beauxbatons'ê û "Durmstrangê hatine, û ev dibe sedema ku hevalên Harry ji wî dûr bikevin.
Harry di domahiya tûrnûvayê de ji hêla mamosteyê xwe yê nû yê Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê ve tê rêberîkirin ku ew Alastor "Mad-Eye" Moody ye ku yek ji alîgirên Voldemort e û navê wî yê rast Barty Crouch, Jr. e. Plana Voldemort ev e ku Crouch di tûrnûvayê de Harry bibe ji wî re. Her çend Harry karibe xwe jê xelas bike jî, "Cedric Diggory", şampiyonê din ê Hogwartsê bû, ji hêla Peter Pettigrew ve tê kuştin û Voldemort dîsa bi bedeneke fîzîkî re têdikeve Cîhana Sêrbaziyê.
"Harry Potter and Order of the Phoenix".
Di pirtûka pêncemîn de, "Harry Potter and Order of the Phoenix", Harry divê bi darî Voldemortê nûvekirî keve. Ji bo bersivê bide nûvekirina Voldemortî, Dumbledore "Order of the Phoenix"ê ("Celebiya Sîmûrgê") ji nû ve çalak dike ku ev civakek veşartî ye û di mala malbata tarî ya Sirius Black de dixebite da ku peyrewên Voldemortî têk bibin û li hemberî armancên Voldemortî bi taybetî Harryî jê biparêze. Tevî ku daxûyaniya Harryî li ser çalakiyên vê dawiyê yên Voldemortî, "Wezareta Efsûnê" û gelek kesên din ên li cîhana sêrbaziyê red dikin û dibêjin Voldemort venegeriyaye. Li hemberî hewilên Dumbledore û "Harry"yî yên ku hewil didin ku qala vegera Voldemortî, Cîhana Sêrbaziyê hişyar bikin, "Wezareta Efsûnê" "Dolores Umbridge"ê wek Vekolînera Bilind a Hogwartsê û mamosteya Parastina Li Dijî Hunerên Tariyê dişînin xwendingehê. Ew xwendingeh vediguherîne rejîmek dîktatorî û destûrê nade xwendekaran ku li hemberî sêrbaziya tarî, dersên parastinê bistînin.
Hermione û Ron "Artêşa Dumbledore"î ava dikin, komek veşartî ye û tê de Harry ji hevalên pola xwe re efsûnên "Parastina Li Dijî Hunerên Tarî"yê rê dide ku wî li pevçûnên xwe yên berê ya li dijî sêrbazên tariyê ceribandibû. Bi saya van dersan bala "Harry"yî dikeve "Cho Chang"ê a ku navdar û dilkêş. Karûbarên xwendingêhê û xebatên komê Harryî têdixe tengasiyê û di xewnên xwe de her tim dibîne ku ew di eywanên wezaretê yên tarî de ye, bi vê rewşê ew bi bêxewiyê de diçe. Paşê kehanetek girîng di derbarê Harry û Lord Voldemortî de eşkere dibe û Harry vedibîne ku di navbera wî û Voldemortî de têkiliyeke êş heye, ku destûrê dide Harry da ku hin çalakiyên Voldemortî telepatîkî bibîne. Di lûtkeya romanê de, Harry ji aliyê "Wezareta Efsûnê ve" tê xapandin û ev dibe sebeba ku Sirius êşkence bibîne. Ew û hevalên wî bi peyrewên Voldemortî (bi navê "Death Eaters", "mirinxuran") ên li Wezareta Sêrbaziyê ne, rû bi rû dimînin. Her çiqas bi hatina endamên "Order of the Phoenix" jiyanên ciwanan xilas bibe jî, di pevçûnê de Sirius Black tê kuştin.
"Harry Potter and the Half-Blood Prince".
Di pirtûka şeşan de, "Harry Potter and the Half-Blood Prince", Voldemort dest bi şerek bipergal dike. Harry û hevalên wî kêm zêde ji xeterên li Hogwartsê têne parastin. Lê ew bi tengasiyên xortaniyê mijûl dibin - Harry di dawiyê de bi Ginny re dest bi têkiliyê dike, Ron bi xwendekara Hogwartsê "Lavender Brown" re têkiliyek xurt ava dike û Hermione di nav xwe de hestên romantîkî pêşde dixe bo Ronî. Di destpêka romanê de, Harry pirtûkek bi dest dixe ku ji xwediyê kevn ve bi gelek şîrove, jêrenot û pêşniyazan re hatiye dagirtin: "the Half-Blood Prince"("Mîrzayê Melez"). Ev pirtûk çavkaniya serkeftinek zanistî ya skolastîk e û bi saya wê di nav hosteyên îksîran de navdariyeke mezin a nivîskarê wê, "Horace Slughorn"î pêk hatiye; lê ji ber bandorên mezin ên îksîran bûye çavkaniyek xeternak jî.
Bi nêzîkbûna şerê ve Dumbledore bi Harry re dersên taybet dimeşîne, ku Harry bi saya amûra "Pensieve"ê ji bîranînên cûda yê wî di wê kevirê de ew dîtin, di derbarê destpêka jiyana Voldemortî de agahiyan hev dide. Van agahiyan eşkere dikin ku, ji bo ku jiyana xwe biparêze, Voldemortî giyanê xwe parçe parçe kiriye û ji bo afirandineke nû wan têxistiye nav "Horcrux"an - alavên efsûnî ên şeytanî yên ku li cihên ji hev cûda hatine veşartin, ku yek ji wan rojnivîsk bû a ku di pirtûka duyemîn de hatibû tunekirin. Draco, ku tevlî "Death Eater"an bûbû, piştî vegera xwe ya ji berhevkirina "Horcrux"an, hewl dide ku êrîşek bibe ser "Dumbledore"î û pirtûk bi kuştina Dumbledoreî ji hêla Severus Snape ve diqede, yê ku bi "Half-Blood Prince" hatibû binavkirin.
Harry Potter and the Deathly Hallows.
"Harry Potter and the Deathly Hallows", romana dawîn a rêzeromanê ye, rasterast piştî bûyerên pirtûka şeşemîn dest pê dike. Lord Voldemort hêza xwe ya desthilardariyê temam dike û Wezareta Efsûnê dixe bandora xwe. Harry, Ron û Hermione xwendingehê berdidin ku karibin bi rehetî têkevin şopên Horcruxên mayî yên Voldemortî û wan hilweşînin. Him ji bo ewlehiya xwe û him jî yên malbat û hevalên xwe neçar dibin ku xwe bi xwe îzole bikin. Ron wekî bi nexweşiyeke ketiye tev dide û ji malbata xwe dûr dikeve, ji xwe Harry û "Dursley"an ji hev cihê ne û Hermione jî bîranînên dê û bavê xwe ji hişê wan paqij dike û wan dişîne derveyî welêt.
Gava ku li "Horcrux"a sêyemîn digeriyan, ew hûrguliyên li ser kehaneteke kevn a "Deathly Hallows"ê ("Qencinên Mirinê") bi dest dixin, bi ya efsaneyê heke kesek sê alavên efsanewî li bin Nobedarê bike yek, dê ew ê bibe Serdarê/a Mirinê. "Invisibility Cloak" ("Kitana Nedîtbariyê") a Harry yek ji wan alvan e û ew pê dihese ku Voldemort li yekî din digere: "Elder Wand", şivika herî hêzdar a dîrokê. Di dawiya pirtûkê de, Harry û hevalên wî hînî pêşeroja Dumbledoreî û her armancên rastî yên Snapeî dibin - ew ji kuştina dayika Harryî vir ve ji bo Dumbledoreî xebitiye. Di encamê de, Snape ji hêla Voldemortî ve tê kuştin.
Pirtûk bi Şerê Hogwartsê diqede. Harry, Ron û Hermione, bi hevkariyên endamên "Order of the Phoenix"ê û gelek mamoste û xwendekaran, Hogwartsê ji Voldemortî, Death Eater û afirîdeyên efsûnî yên cûrbecûr diparêzin. Di pêla yekem a şerê de çend lehengên mezin têne kuştin, mîna Remus Lupine û birayê mezin ê Ron Fred Weasley. Piştî ku fêr dibe, ew bixwe jî Horcrux e, Harry li "Forbidden Forest"ê ("Daristana Qedexe") xwe berdide destên Voldemortî lê di wê kêliyê de lenet (Avada Kedavra) li wî dike. Parêzgerên Hogwartsê ji ber texmîna mirina Harryî radestî dijminê nabin û şerê didomînin. Harry hişyar dibe û tê ber rûyê Voldemortî, ê ku hemû "Horcrux"ên wî hatin hilweşandin. Di şerê dawîn de, leneta Voldemortî li efsûna Harryî (Expelliarmus) ket û Voldemort kuşt.
Epîloga "Nineteen Years Later" (danîn li 1ê îlona 2017) li ser jiyanên lehengan e ku ji şerê xelas bûbûn û bandorên mirina Voldemortî ya li ser Cîhana Sêrbaziyê vedibêje. Di epîlogê de, Harry û Ginny zewicî ne û sê zarokên wan hene;` Ron û Hermione jî xwediyên du zarokan in.
Malpera Pottermore.
Di 2011an de, Rowling ji bo ragihandina projeyek paşerojê bi navê Pottermore, malperek nû da destpêkirin. Pottermore di 14ê nîsana 2012an de ji raya giştî re vebû. Pottermore destûrê dide bikarhêneran ku bên hilbijartin, ji hêla şivikê ve bêne komkirin û derfeta lîstikên biçûk ên cuda cuda dide ku bilîzin. Armanca sereke ya malperê ew bû ku ku çîrokên qasî 18.000 bêjeyan pêk hatine ji aliyê bikarhêneran ve bêne gihaştin ku berê nehatibûn weşandin.
Di îlona 2015an de, malper bi tevahî hatiye sererastkirin û piraniya taybetmendiyên wî hatin guhartin. Malper ji nû ve hatiye çêkirin û êdî ew giraniya xwe dide agahiyên heyîn û di pirtûkan de tên peydakirin.
a>yê, di 2007an de, xwendevan li benda firotina çapa yekem e
Pirtûk li 80 zimanan hatiye wergerandin, Rowling di nav nivîskarên herî wergerandî yên di dîrokê de cih digire. Pirtûk ji zimanên cihêreng ên wekî koreyî, ermenkî, ûkraynî, erebî, urdu, hindî, bengalî, bulgarî, afrîkî, albanî, letonî, viyetnamî û hawaîyî hatiye wergerandin. Romana yekem ber bi latînî û hetta yewnaniya kevn ve hatiye wergerandin, û ji ber vê wergerandinê ew wekî xebata herî dirêj a nivîsandî ya yewnaniya kevn e, ji romanên "Heliodorusê Emesa"yî yê vir ve ya ku di sedsala 3an PZ. hatibûn nivîsandin. Romana duyem jî bo zimanê Latînî hat wergerandin.
Hin wergêrên ku ji bo wergerandina pirtûkan xebitîne, berî wergerê jî nivîskar û rexnegirên zimanên xwe bûn ên ku di civata wêjeyî de xwedî hêz bûn, wekî Viktor Golyshev, ê ku wergera rûsî an jî Sevin Okyay, wergera tirkî kiriye.
Di Fransayê de yekemîn pirtûka ziman-biyanî ya ku têketiye lîsteya pirtûkên herî pir hatine firotin, romana pêncemîn a Harry Potter e.
Weşanên DYAyê bo îngiliziya Amerîkayê hatin adaptekirin da ku wan ji xwendekarên ciwan ên Amerîkî re bêtir famdar bibe.
Pirtûkên dengî.
Hemû heft pirtûkên "Harry Potter" bi versiyonên xwe yên dengî yên nekurtkirî jî hatine weşandin. Stephen Fry çapa Keyaniya Yekbûyî û Jim Dale jî ya amerîkî xwendiye.
Ev endamok bi navên wekî Heybera Golgî, dezgeha Golgî an jî Golgî tê navkirin.
Heybera Golgî di sala 1897an de ji aliyê zanyarên Îtalî Camillo Golgi ve hate vedîtin. Endamoka Golgî ji loda kîsên pehnikî (sîsterna) pêk tê. Di nav sîtoplazmaya xaneyên eukaryotiyan (xaneya navikrasteqîn) de ne yek, lê bi dehan lod ên Golgî hene. Kîsikên ji Retîkûlûma endoplazmî(RE) diqetin, bi kîsên pehnikî yên heybera Golgî ve dizeliqin. Ev bêşa Golgî ku kîsikên ji RE digire nav xwe, wekî rûxara (rûyê) cîs (Golgî ya cîs) tê bi nav kirin. Ji beşek heybera Golgî jî hin kîsan, kîsikên hûrik bûtik didin. Ev beşa Golgî wekî rûxara trans (Golgî ya trans) nav dibe. Golgî navenda çêkirina karbohîdradan e. Di nav xaneyê de veguhastina çewrî(lîpîd), karbohîdrad û proteîn karê retîkûlûma endoplazmî û Golgî ye. Di nav kîsên pehnikî (sîsterne) de hin enzîm hene bi alîkariya van enzîman guherandin(modîfî) û nûrexistinkirina molekulên wek çewrî, karbohîdrat û proteînan pêk tê. Di nav xaneyê de corbicor makromolekul çê dibin, evan molekulan di nav heybera Golgî de tên embarkirin. Golgî molekulên komkomî bûyî berhêlî dike ko, biçin cihê pêdivî pê van heye. Lîzozom jî ji heybera Golgî çê dibe. Bûtikên ji Golgî diqetin an dibin lîzozom an jî xwe bi parzûna xaneyê ve dizeliqinin û şileya hundirê xwe bi egzosîtozê davêjên derveyî xaneyê. Dîwarê xaneyên riwekan ji aliyê Golgî ve tê çêkirin. Her wisa,Golgî û retîkûlûma endoplazmî bi hev re, veherandin û çêkirina parzûnên endamok û xaneyê pêk tînin. Hejmara Golgî di xaneyên derdanî de hê pirtir e.
Hesp an astor ("Equus ferus caballus"), binecureyekî guhandarê gihaxwer ji cureyê hespê kovî ("Equus ferus"), ji cinsê "Equus" û ji famîleya hespan an "Equidae" ye. Hesp ji ker mestir e, bo siwarbûn û barhilgirtin û cotajotinê têt bikaranîn. Ta ku simên wan nêşînin, tên nalkirin.
Terminolojî.
Ji hespên mê re mehîn tê gotin. Yên ciwan jî canî an canîk in. Ji yên berî siwarbûnê re li hin deveran hesptor tê gotin. Cureyekî hespên yê pir mezin heye pê ra dibêjin qedene. Bi hespên çê ra dibêjin kihêl.
Dirêjiyê hespê gor cureyên wî qasî 76 ta 175 cm û giraniyê wî digihîje 54 ta 998 kg.
Hesp pir zexm û hêzdar e. Ew girseya xwe ku çi qas bi kar e jî li hêlekê mixeter ye jî. Ajalên mina ker û hespan zîtan davên, yanê simên xwe yên paş li merivan dixin. Ku hepsek zîtekê rasta berjorî zikî merivan bîne dikan merivan bikuje.
Hespên çê bi rehwanî direvin. Reva rehwanî ew reva ku her du nigên pêşiyê bi hev ra davên e. Mehnê ku hespan hubiki rehwaniyê sindifê davên nigên pêşiyê. Reveka din ya hespan heye ku pê ra dibêjin liq. Liq revê hêdî ya ku hesp nigên bi hev ra navên e.
Hesp di çandeyê da.
Hesp di çandeyê kurdan da ciyekî giring digire. Ji bo şuxul û karan bi kar anîn li hêlekê dema berê bûk li hespan dikirin. Wextê ku bûk diwirin jî xortan hesp xar dikirin.
Kurmanc, kirmanc, kurdmanc, ew kes in yên ku bi zaravaya serekî ya kurdî anku kurmancî diaxivin.
Kurmanc bi taybetî li Bakur û Başûr-Rojavayê Kurdistanê dijîn.
Lê kurmanc her wiha li Başûr û Rojhilata Kurdistanê jî hene. Li başûr ji Behdînanra dibêjin kurmanc. Li rojhilat jî ji Şikakî ra dibêjin kurmanc, li rojhelati bajarê Urmiyeyê û derdorên wê ber bi bakur ve kurmanc lê dijîn.
Peyva Kurmanc wiha tê vekirin: Kur(d)+Man(c)=Kur(Kurd)+Man(Manda/Med/Medan)=Kurmanc=Merove^ ji ku Medan(Kurde^ ji ku Medan)
Kur(d)+Man+Cîh = Kurdên ki Cîhê xwe da Man =Kurdên ki şûna xwe nelivî
teoriya din jî: "Kur" a Sumerî û "mannu" a Avestiyê tê yane "Kur" (Çiya) û "Mannu" (Mêr, Mîrov) "Mêrên çiyayê"
Peyva "kurmanc" di dîrokê de bo hemî kurdan hatiye bikaranîn. Lê niha êdî herî zêde tenê bo axiftvanên kurdiya bakur tê bikaranîn.
a>) yek ji tiryakên bitalûke yên qanûnî ye.
a>an di bijîşkiyê de wekê dermaneke êşbir tê bikaranîn.
a>, yek ji tiryakên herî ziyankar û xeternak e ji bo tenduristiyê.
Tiryak an muxederat an jî mewadê muxedir madeyekê tibbî, întoksîk, performans zêdeker û xudantesîr e dema ku tê wergirtin an jî dikeve nava bedenê mirov an jî nava heywanekî din û wek xwarin nayê pejirandin.
Di dermannasiyê de derman wek "madeyeke kîmyayî bi armanca tedawîkirin,xweparastin,pêşlêgirtin an jî teşhîsa nexweşiyê û her wisa bi armanca başbûna fîzîkî û zihnî tê bikaranîn.Derman hem ji bo demeke kurt hem jî ji bo nexweşiyên kronîk bi awayeke rêkûpêk dikare bê reçetekirin.
Dermanên dilxweşker madeyên kîmyayî ne ku tesîrê li Sanral Sîstema Norvus dike wek opiyoîd an jî halosînojenan.Ev dermanên henê dikarin bên bikaranîn ji bo tesîrên sûdbar li ser hiş,têgehiştin,şexsiyet û kiryar.Hindek derman dibe ku bibin tilyak û xwevegirêder.
Peyva derman ji proto-hîndûewropî(dʰer- (parastin, ragirtin, hilgirtin)), ji wir ketiye avestayî (drve-),ji wir jî bi rêya zimanê pehlewî wek derman ketiye Zimanê Kurdî.
Dermankirin ji bo tedawîkirin an jî qenckirina semptomên nexweşiyan an jî ji bo rewşên tibbî an jî tê bikaranîn wek dermankirina parastvan ku xwedî sûdên paşerojî.
Bikaranîna Dînî û Manewî.
Bikaranîna dînî û manewî ji çêbûna mirovatiyê heta niha heye.Dermanên ku tên pejirandin bi bikaranîna dînî û manewî wek entyojens tên nasîn.
Sepana Dermanan.
Derman çi yên tibbî çi yên dilxweşker dikarin bi rêyên curbecur bên sepandin.Gelek derman ji gelek rêyan dikarin bên sepandin.
Laş (ango "leş") tê wateya ser û dest û pî û pişt û zik û her dera mirovekê/î yan ajelekê/î.
Di kurdî de leş bi van gotinan jî tê navandin: "cesed", "cism" û "gewde".
Zanînên me yên li ser derveder û lebta laşê mirov, hê ji piçûkayî ve, bêhtirên caran nêzîrkî rastiya zanîstî ne. Lê kêm-zêde ew zanîn bi tenê naskirina qaşûl (çerm) û wêne û kêsmê mirov e. Ew wêne bi me xweşik e, yan nexweşik e. Dîtinên û berhemê hunermendên reyalist, yên heyamên berê, bi gelemperî, bûne pîvan û endaza xweşikbûn û nexweşikbûnê.
Di binê çerm de hinav û komên organên(endam) pir têkel û aloz veşartî ne. Em dikarin di wan endaman de parçeyên hê piçûktir bibînin û di wan de jî hê yên piçûktir hene û em dikarin wilo pêde herin ta, ko em bigehine, yên ko ne bi mikroskoban bin nayên dîtin. Her parçe bi form û avakirina xwe ji yên din cê û başqe ye û karûbarê ko pê dirabe jî nîşaneke sereke û taybetî ye.
Avayiya laşê mirov mijara zanistiya, ko jê re dibêjin anatomya ye. Karûbarê, ko laşê mirovî pê dirabe mijara fîzyolojyayê ye. Guhertinên tenduristî yên laşê mirov mijara lêkolînên anatomiya patolojî ye. Guhertinên tenduristî yên karûbarên laşê mirovî mijara lêkolînên fîzolojya patalojî ye. Ev nav tev ji zimanê yûnanî hatine girtin, lê gişt di her zimanî de têne bikaranîn, ew navnetewî ne.
Avabûna Laşê Mirov.
Ji aliyê kîmyayî ve laşê mirov bi piranî ji avê ye. Eger giranbûna mirovekî 70 KG (Kîlo Gram) be, ji wê 45 KG av e, 14 KG protein e, 7 KG çewrî(bez) ye, 0. 5 KG glycid e (bixwêne glîsîd!) û 3.5 KG çend texlîtên xwê ne. Her ko mirov kal dibe av di laşê wî de kêm dibe. Bê av jiyan nabe, lê ticaran ava xurû di lêş de peydenabe. Hin xwêyên, ko nayên pişaftin di biheketiya dinan û hestûyan de ne. Lê li wir jî ne bê guhertin in.
Nîşana jînê û karaktera wê ya diyar pevguhertina keresteyî (materyalî) ye, ew jî pevguhastina materyal û enerjiyê (tehnê, taqatê) ye. Hemû bizavên jînê enerjiyê xerc dikin. Laşê mirov enerjiyê (xwarinê) ji derve distêne. Mirov xwarinê dixwe: pêşî bi dinanan hûr dike û piştre di ûr û roviyan de diherisîne. Xaneyên laş jî wê dihêrivênin, dişewitênin. Ev şewtandin enerjiyê dide laş. Bi enerjiyê organên laş avadibin, yên kevin nû dibin, xwîna ko laş winda bike nû dibe. Laş enerjiyê ji xwe re dike ardû, imbar dike, dike çewrî. Yek ji giringtirên materyalên, ko laş ji derve distêne oksîcên (oxygenium, O2) e. Oksîcên ji bê bi bêhnkişandinê tê pişikan. Ne her materyalê, ko laş distêne dibe enerjî û dikeve nav avakirna organên nû yên laş de. Pareke mezin jê tê avêtinî derveyî lêş, wek: xwêdan, destava piçûk, destava mezin û bêhnberdana karbona dîoksîdê (carbondeoxygenium, CO2). Neberdewamkirina pevguhastina materyal û enerjiyê dike mirina laşê mirov.
Ji aliyê struktûra parçeyên laşê mirov ve, parçeyê bingehîn xane (cellula) e. xane pir piçûk in, ne bi mikroskopê be, nayên dîtin. Xane ji sê peşên sereke biheketiye: navik, li hawîrdorî navikê sîtoplazma û tev di parzûna xaneyê de ne. Navik û sîtoplazma bi têkiliyên ve pir aloz in. Guhertina materyal û enerjiyê di sîtoplazmayê de diqewime, lê kodên jîna mirov di navikê de ne, wek: koda tuxum, zayend (cins) ûhd. parzûna xaneyê, xaneyê dighîne dinyaya derve û tê ve xurek (xwarinê) derbasdibe hundurû, da were şewitandin û jibermayî xurek jî tê ve têne avêtin. xane, zû yan dereng, her yek li gor texlîtê xwe, hinbihin pîr dibin û dimirin. Li şûna wan yên nû çêdibin, lê yên nû jî, hin pîrîtiya gelmper bi wan re heye û ev e sedem û bingiha pîrbûna mirov û dawî jî mirina wî.
Rûkeşe şane.
Çerm beşek ji şaneya rûkeş(rûkeşeşane)e,ko hawîrdorê laşê mirov û organên hindurû dinixumêne û dipêçe. Ji xeynî pêçana lêş û organan, karê çerm pevguhastina keresteyî (materyalî) ye wek: birina oksîcênê û dana xwehdanê.
Bestere şane.
Beşen bestere şaneyê xwîn,çewrî, kirkirak û hestîye. Hestî kelexê barhêl e, ko karê wî rahiştina laş e. Hestî kelexê di skeletê laşê mirov û kirkirakê de ye. Kirkirak bi dawiya hin hestiyan ve, di zengelor û di guh de ye. Hestû ji hemû kelexên din hişktir e. Ko mirov berbi kalbûnê ve diçe hestû pûçdibin û zûtir dişkin.
Maskûlkeya lûs(hilû).
Lûse maskûlke hêdî hêdî dilivin û karê wan derî vîna mirov e. Ew di roviyên zirav û stûr de ne, di ûr û di çerm de ne.
Masûlkeya peyker.
Peykere masûlke xurt dilebitin û li gor vîna mirov kardikin, tevlî ko em carna jî bîra vê yekê nabin. Ev maskulkeyan hestiyan di lebitînin û hin endamên wek: çav, ziman ûhd.
Maskûlkeya dil.
Dile masûlke bi serê xwe ye. Karaktera wê dilkutka peryodî ye. Ne li gor vîna mirov dijene û kardike.
Şaneya demar.
Demare şane kelexê ko bi pevguhastina infermasyonê (agadariyê) dirabe. Du texlîtên xaneyên demar (demarexane) hene. Demarexaneyên navendî yê laşê gewr, ko ew jî mêjî ye. xaneyên demare yên din laşê sipî, ko ew jî ra ne.
Hemû endam(organan) û tevayiya laşê mirovî aloz ji her çar texlîtên şaneyan bi hev re çêdibe. Karûbarê endaman jî pir aloz e. Pir endam bi hev re kar dikin û koendam(koma endeman) çêdikin. Koma hemû sîstemên organî bi hev re organizmê mirov, yan jî laşê mirovî çêdikin, yê ko tevlî aloziya xweyî herî mezin, dîse yekîtiyeke necêkirî bi dinya dora xwe re çêdike. Koma hemû parçeyên laşê mirov û bertekiya (reaksyon) wan, ya zû bi guhertina dinya hawîrdorî xwe ve, bi du sîstêman tê ajotin. Sîstêma pêşî kevnare ye û ew hêdî hêdî kardike. Ew jî bi taybetî bi afirandina hin hormonan pêktê. Sîstêma din nûtir e û zû kardike. Ew jî bi mejî, ra û hesteyan (hesteyê dîtinê, bihîstinê, hingavtinê, behnkirinê û çeştinê) pêktê.
Pirtûka "Gedeyê Ṣîrîn" romana Nîzamettîn Akkurt e ku di sala 2015 di heyva tebaxê ji aliyê weṣanên Aram hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê dadgeheke li Turkiyeyê di sala 2016 de hate qedexekirin.
Pirtûk di naveroka xwe de jiyana legengekî kurd bi navê Sînanê Amedî û her wiha nakokiyên di navbera jin û mêr, çemkî, tebeqeyî û ramanî dihewîne.
"Rastnivîsîna kurdî" pirtûka Nîzamettîn Akkurt e ku ji aliyê Navenda pedagojiyê ya kurdî (Kurdiska pedagogiska centrum) li Stockholmê di sala 2013an de derketiye.
Pirtûk ji xebateke lêkolînî pek hatiye sereke taybetmendiyên hêmanên zimanê kurdî weke peyv, navdar, cînav, rengdêr, hoker, lêker û hwd. di naveroka xwe de hewandiye.
Taybetmendiya cuda ya vê pirtûkê ku ji pirtûkên rêziman ên heyî vediqete ew e ku, ne tenê li ser rêziman rawestiyaye her wiha bi awayekî lêkolînî hêmanên sereke weke peyv, navdar, cînav, rengdêr, hoker, lêker û hwd. ji gelek aliyan ve hildaye dest û weke encameke payebend raxistiye holê. Ev desthildan û lêkolîna ku pirtûkê daye ber xwe di bin pênc qategoriyan de hatiye dabeşkirin. Bi vê wateyê hemû hêmanên sereke yên zimanê kurdî di bin navên qategoriyên weke ji aliyê wateyê ve, ji aliyê peyvsaziyê ve, ji aliyê peywirê ve, ji aliyê binkeyê ve û her wiha ji aliyê zayend/mêjerê ve hatine vekolandin.
Xaleke dî ya girîng ew e ku mijarên weke tewang, awayên veqetandekan, awayên qedînekan, hemû awayên deman û sereke hêmanên hevokê bi zelalî hatine ravekirin. Hêjayê gotinê ye ku mijarên tewang, veqetandek û awayên qedînekan li ber pêdiviya lêkolînê ne û ve pirtûkê bi lêkolîna xwe ve gaveke girîng avêtiyê di vê pêngavê de.
Serdema hesînî, heyna piştî serdema bronzê ye. Hilberiya hesinê di salên 1200î yên beriya zayînê de li Anatolyayê dest pê kiriye lê hin berjeng nîşan didin ku ew ji vê dîrokê zûtir dest pê kiriye.
Li Mezopotamyayê, di herêmên Sumeriyan, Asûriyan û Akadiyan de, dibe ku hesin di sala 3000î beriya zayînê de dest pê kiribe. Yek ji berên hesinî yên helandî yên herî kevin ên ku ji aliyê me ve tê zanîn, xencerek bû ku li nav mezelekî hattiyan ê bi tarîxê 2500î BZ  hatiye dîtin. Bikaranîna giştî ya çekên hesinî yê ku cihê çekên bronzî girt, di destpêka sedsala 10em a BZ de li Rojhilata Nêzîk belave bû.
Ji beriya vê demê, mirov amûrên bronz an berheste û qir û qaf bikaranîn. Ew çotkarî dikirin û bi awayekî kombûyî dijiyan. Wekî serdemên berê, di heman demê de li her cih serdema hesinê dest pê nekiriye.  Gelên Ewropayî, Efrîkayî û Asyayî heta sala 500î BZ  derbasî serdema hesinê kirin.
Dîtina hesinê asayî bû lê çêkirina amûrên hesinî zor bû. Sedema wê jî, germahiya helînê ya hesinê ji bronzê zêdetir bû. Wexta ku mirovan fêrî çêkirina amûrên hesinî bûn, pîşeyeke bi navê hesinkerî derket holê. Bi van amûrên baş û zêde, cotkar karibûn berhemenên zeviyê zêde bikin. Digel vê yekê, hinek mirov hebûn ku pereyên daringî dahênandin da ku ew ji bo danûstandinê bibe alîkariyek.
Hesin, tesîrê qadên şerî jî kir. Mirovan zirxên baş û zexm çêkirin. Her wiha hawîşên ku amûrên hesinî çêdikirin, li ser qada şer bi ser diketin.
Retîkûlûma endoplazmî ya zivir, beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxara wî bi rîbozom e, di bin mîkroskopa elektronê de rûyê wê zivir dixuye, loma ev beş wekî retîkûlûma endoplazmî ya zivir tê navkirin.
Retîkûlûma endoplazmî ya zivir ji cot qatên parzûnên navikê, ji ya derve dest pê dike, ber bi parzûna xaneyê di nav sîtoplazmayê de dirêj dibe. Ji ber ko li ser retîkûlûma endoplazmî ya zivir de gelek rîbozom hene, retîkûlûma endoplazmî ya zivir di çêkirin, guhertin û veguhêztina proteînan da kar dike. Di çêkirina parzûna xane û parzûna endamokan jî retîkûlûma endoplazmî ya zivir cih digire. Her çiqas proteîn di nav rîbozoman da tê çêkirin jî, a rast ev proteînên neçalak in, tenê zencîra asîdên amînî (a.a) ne. Gava zencîra asîda amînî ji plazmayê dikeve nav retîkûlûma endoplazmî ya zivirê, hinek cureyên proteînan li vir diguhere û çalak dibe. Hin ji proteînên di nav retîkûlûma endoplazmî ya zivirê de di nav kîsikên hilgir ve ber bi heybera Golgî tê şandin. Hinek ji proteînên nav retîkûlûma endoplazmî ya zivir jî rasterast bi egzosîtozê ji xaneyê tên avêtin. Xaneyên pêdiviya wan pir bi enzîm û proteînan heye, hê pirtir retîkûlûma endoplazmî ya zivir lixwe digirin. Retîkuluma endoplazmî ya zivir bi rîbozom, bi heybera Golgî, bi navik û ARNyê va têkildar e.
Dîlan () dikeve başûrê Kerboranê, navbera Xelîla û ava mezin (Dîcle) an jî bi navê din "Şetê Bota".
Gund bi mezinahiya xwe derdora 50 malî bû. Gund niha vala ye, ji ber ku ji aliyê dewleta tirk ve hate şewitandin û gelê gund jê hat derxistin. Gund ji 5 bavikan pêk tê. Ji van bavikan di serî de mala Qêsim, mala Birhî, mala Hemedkê mala Îsê û mala Silto ne. Gundê Dîlan, aliyek jê tor e, aliyek jî dibe çiya û eşîra wan Eşîra Elîka ye.
Cyaxares'", koma muzîka şêweyê metala rojhilatî ye, ku ji aliyê muzîkvanê kurd ê ji Silêmaniyê, Mîr Şemal Hemeferec ve di sala 2009an de hatiye damezrandin. Vê komê heta salan 2017an du albûm derxistine. Ya yekem di 21ê adara 2014an de bi navê Whores of Babylon ("Qehpikên Babîlê") û ya duyem jî di 4ê nîsana 2017an de bi navê House of the Cosmic Waters ("Xaniyê Avên Kozmîk") derketiye.
Cyaxares newayên rojhilatî (oryental) bi muzîka metalê re li hev tîne û loma jî berhemên metala rojhilatî diderkevin holê.
Bingeha pirsa Kerkûkê digihe serdema osmaniyan da, dema osmanî belva bû, parêzgeha Mûsil bi taybetî jî Kerkûk di nav osmanî û dewletên Ewropayê de bû pirsgirêkeke mezin. Ji ber ku osmaniyan digot ev der yê me ye, lê xelkê deverê jî nedxwast. Ev pirsgirêk piştî Tirkiye hatiye avakirin di navbera van dewletan de hate çareserkirin. Lê niha kurd li Kerkûkê bûn desthilat lê tirk ji ber vê dibêjin Kerkûk axa me ye. Piştî 2003ê ku DYA kete nav axa Îraqê kurdên vir bûn xwedî statû. 2017ê kurdan ala Kurdistanê li Kerkûkê daliqand û biryara beşdarbûna giştpirsiya serxwebûna başûrê Kurdistanê jî bû sebebek ku taybetî dewleta tirk û Îran tehdîdan li kurdan bikin.
16ê adara 2017ê parêzgarê Kerkûkê Necmedîn Kerîm bi fermî ferman da ku bi helkefta cejna Newrozê, alaya Kurdistanê li kêleka alaya Iraqê li ser hemû avahî û dezgehên fermî were bilindkirin. 3 roj din bi serokayetîya Necmedîn Kerîm alîyên sîyasî civînek din lidarxistin û li pişt vê biryarê sekînîn û bi lezgînî ji Encûmena Parêzgeha Kerkûkê biryarek fermî bide. Piştî vê fermanê encûmena Kerkûkê 28ê adarê de kombûnek fermî pêkanî ku ala were bilind kirin an neyê bilind kirin. Di vê kombûnê de encûmena Kerkûkê biryara alaya Kurdistanê li ser dezgehên fermî yên bajêr hate dayîn. Her çend Ereb û Tirkmenan li dijî vê civînê derketin û ev civîn boykot kirin.Lê hêjayî gotinê ye ku di meclîsa Kerkûkê de 25 endamên Kurd, 9 endamên Tirkmen û 6 endamên Ereb hene. Li ser vê parlamena Îraqê civînek li ser Kerkûkê pêk anî ku di ev civîn ji alîyê Kurdan hate boykot kirin, di vê civînê de biryara daxistina ala Kurdistanê hate dayîn. Tê angaştkirin ku serokê parlamena Îraqê Selîm Cuburî berî vê civînê li gel Balyozê Îranê civîyaye. Piştî biryara parlamena Îraqê, Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm daxuyanî da û ev biryar şermezar kir û got em guh nadin vê biryarê.Serokê encûmena Kerkûkê Rêbwar Talebanî jî ev biryar rexne kir û got ku Selîm Cuburî bêalî ji destdaye.
Piştî biryara Kerkûkê li bajarokên Dubiz û Daqûqê jî alaya Kurdistanê li ser dezgehên fermî hate bilindkirin.
Her çend ereb û tirkmen li dijî vê biryarê bin jî hinek eşîr wek serokê eşîra Cibur Şêx Mesrûr Nacî got ku li gel wê yekê de ne ku, li ser dazgehên fermî yên hikûmetê li bajarê Kerkûkê alaya Kurdistanê were bilindkirin.
Berdevkê Wezareta derve yê Îranê li ser pêngavê nerazîbûna xwe nîşan da.
Piştî van bûyeran li dijî hildana alaya Kurdistanê li ser avahiyên hikûmî yên Kerkûkê, tirkmenên bajêr gilî li dijî Serokê Encûmena Parêzgeha Kerkûkê Rêbwar Talebanî tomar kiribûn. Dadgeha Federalî ya Iraqê biryar da bû ku 2ê gelawêja 2017an civînekê li dar bixe ser vê meselê lê ji bo 24ê gelawêjê hate paşxistin. hatibû diyar kirin ku Rêbwar Talebanî di 24ê tîrmehê de were darizandin lê dadgeh dîsa hate paşxistin. 17ê tebaxê 2017ê darizîna vê meselê xelas bû û Dozgeriya Bexda ya Îdarî biryar da ku bilindkirina alayê Kurdistanê ne yasayî ye û mesrefên hemû dozê jî dê Rêbwar Telebanî bide.
Alîkarê Serokê Encûmena Kerkûkê Rêbwar Talebanî ragihand ku ew dê pirsa giştpirsiya serxwebûnê bikin di rojeva encûmena Kerkûkê de û dê gotûbêj bikin. Encûmena Wezîrên Îraqê jî dibêje bêyî ku hindek şert neyên cîh, li Kerkûkê hilbijartin nabe ku bê kirin.
Bi dûçûna endamên YNKê li Kerkûkê nêzî 400 leşkerên tirkmenî hene ku serbixwe ne û ji aliyê tirkan hatine perwerde dikin. Çend bibêje ev gûvaşa li ser Kerkûkê zêde dike jî, serokê vê grûba çekdar dibêje ku agahiya Necmedîn Kerîm ji me heye. Şêwirmendê Partiya Tirkmenelî Elî Miftî di derbarê pirsgirêka Kerkûkê de dibêje ku divê Kerkûk bibe herêmek taybet û xweser. Her wiha Serokê Eniya Tirkmeniya Iraqê Erşed Salihî jî dibêje ji bo van herêmên pêkvejiyan tê de heye, divê em tirkmen û kurd li hev bikin.
Wezaretên Petrolê ya Îranê û ya Îraqê li ser petrolên Kerkûkê peymanek nû destnîşan kir ku dixwazin ji bo petrolên Kerkûkê komîteyek hevbeş pêkbînin û xeta petrolê ji Kerkûkê bo parzûngehên Îranê were avakirin. Berpirsê PDKê yê Kerkûkê jî dibêje ku ev peyman dê krîzên mezin derxe holê.
29ê gelawêja 2017ê de encûmena Kerkûkê civînek pêkanî ji bo teklîfa beşdarbûna giştpirsiyê. Di vê civînê de ji 41 yek endaman 15 endaman ku ji Ereb(6) û Eniya Tirkmenan(9) pêk tê ev civîn boykot kirin, 26 endaman deng dan û di encama dengdanê de bi 24 dengan hate qebulkirin ku Kerkûk dê beşdarî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê bibe. Hêjayî gotinê ye ku ev her 24 kes endamêna Listeya Bratîne. Piştî vê biryarê yekemîn helwest ji Tirkiye hat. Wezareta derve ya Tirkiyê jî berî ku hikûmeta Îraqê helwesta xwe nîşan bide, dijatiya xwe li dijî biryara Kurdan daxuyand. Eniya Tirkmenan jî biryara encûmena Kerkûkê red kir. Her wisa Eniya Tirkmenan ji Bexda xwest ku ew jî li dijî Kurdan helwesta xwe nîşan bidin. Serokwezîrê Îraqê Heyder Ebadî jî di konferanseke medyayê de helwesta xwe nîşan da û got ku ev biryar şaş e. Piştî van helwestan Îranê jî Encûmena Kerkûkê tehdît kir ji vê biryara şaş, provakatîf vegerin.
13ê îlona 2017ê serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî serdana Kerkûkê kir û li gel rêxistinên sîyasî û medenî re hevdîtinên girîng pêkanî.
14ê îlona 2017ê bi daxwaza serokwezîrê Îraqê Heyder Ebadî ji bo ji kardurxistina parêzgarê Kerkûkê kom bû û biryara ji kar avêtina Necmedîn Kerîm kirin.Necmedîn Kerîm jî dibêje tenê Encumena Parêzgehê dikare ji Parêzgarê Kerkûkê baweriyê werbigre û wî ji kar dûr bixe, ne ku Serokê Parlementoyê û Serokwezîr.Serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî ev biryare bi tundî şermezar kir û got Necmedîn Kerîm ji aliyê xelkê Kerkûkê ve hatiye hilbijartin. Dewam kir û got ku em vê biryarê bicîh naînin.Civata Parêzgeha Kerkûkê biryara parlamen û hikûmeta Iraqê ya derbarê dûrxistina Parêzgarê Kerkûkê Necmedîn Kerîm de red kir.
19ê îlona 2017ê de di dema bangaşeya giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê de alozî derket û pasewanên baregeha Tevgera Neteweyî ya Tirkmenî li Kerkûkê teqe li girseya kesên bangaşekarê giştpirsiyê kirin. Di encamê de kesekî jiyana xwe ji dest da û 5 kes jî birîndar bûn. Ew kesê ev cerîme kirî, hate girtin.
Dagirkirina Kerkûkê.
29ê îlona 2017ê Hikûmeta Federal ya Îraqê biryar da bû ku herêmên wek Kerkûk bixe nav destê xwe. 13ê cotmeha 2017ê Artêşa Îraqê û Heşdî Şabî operasyona dagirkerî li dijî Kerkûkê da destpê kirin. Kerkûk di navbera çend seetan de kete nav destê Heşdî Şabî bi taybetî jî Esayîb Ehlî El Heq û artêşa Îraqê. Şerekî mezin neqewimî. Dibe ku hevpeymaniyek li navbera hêzên Îraqî û hêzên Kurdî hebe. Fermandariya Giştî yê Pêşmergeyên Kurdistanê got ku xiyaneteke mezin li dijî Kurdistanê hate kirin ku hin hêzên Kurd alîkariya Haşdî Şabî kir ku Kerkûkê dagir bikin. Rêxistina dagirker Esayîb Ehlî El Heq jî di daxuyaniya xwe de spasiya serkirdeyên YNK kir ku li gor berjewendiyê Îraqê helwest nîşan dan. Her wisa hêjayî gotinê ye ku roja şemiyê serokê Feyleqa Qudsê ya Êranê Qasim Silêmanî serdana mezara serok Mam Celal kir.
Serokkomarê Îraqê Fûad Masûm dûrxistina Necmedîn Kerîm ji kar erê kir.
Sosyalîst Enternasyonel (bi ingilîzî:Socialist International) encûmeneke cîhaniye ku ji partî û rêxistinan pêk têt. Armanca sereke ya vê rêxistinê ku sosyalîzma demokratîk ava bike. Sosyalîst enternasyonel encûmena mezintirin ya sosyalîstan e li cîhanê. Serokê vê encûmenê serokwezîrê berê yê Yewnanî George A. Papandreou ye.
Partiyên û rêxistinên di Sosyalîst Enternasyonelê de 6 beş in.
Partiyên Kurd yên di vê beşê de:Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê, Hizba Demokrat a Kurdistanê, Îran
Partiyên Kurd yên di vê beşê de:Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê, Partiya Yekîtiya Demokrat, Partiya Demokratîk a Gelan
Partiyên Kurd yên di vê beşê de: Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê, Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê
"Derûnî û fahmkirina wê" [Derûnî û fehmkirina wê] pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e.
Pirtûk li ser derûnîyê, pêvajoyên pêşketina derûnîyê û rewşên derûnî disekinê. Ji aliyê felsefe, civaknasî û civakî ve wê, bi awayekê pirralî wê li ser gotina derûnîyê wê di pirtûka "derûnî û fahmkirina wê" de wê li ser wê bisekinê. Di hundûrê pirtûkê de wê, bi giştî wê ji aliyê nêzîkatîya derûnî, fahmkirina wê û rastîya têgihiştina wê ve wê nêz bibê û wê hilde li dest. Pirtûk weke pirtûkeka ku ew bi zimanekê aqadamîkî hatîya nivîsandin bê. Ev pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit wê, bi şêwayekê wê li ser rewşa derûnîya zaroktiyê jî wê bisekinê. Ji dîroka kurd, û têgihiştinên zane û fîlosofên wê yên civakî wê bi mînaqên bi gotinî wê nêzîkatîya wan wê bikê ku di pirtûkê de bînê li ser ziman.
Di hundûrê pirtûkê de wê, di beşa pêşî a destpêkê de wê, li ser salixkirina gotina derûnîyê û koka wê ya felsefîkî wê bisekinê. Di beşa dûyem de wê, li ser pêdeçûyina wê û kifşkirin û dermankirina nexweşîyên derûnî wê bisekinê. Di beşa sêyem de wê, li ser sînîran û rola wan di rewşên derûnî û pêşketina wan de wê li ser wê bisekinê. Di vê beşê de wê, bi awayekê bîolojikî wê li ser têgihiştina sînîran re wê nivîskar wê bikê ku ew têgihiştina derûnîyê fahmbikê. Di vê beşê de wê, li ser rewşa hafizayê, beşên mejî û girtinên wan û rola rêyên girtinê ên weke çav, gûh û ziman û hwd wê, bisekinê. Di beşa çarem de wê li ser têkiliya rewşên civaknasî û têkiliyî û têgihiştina derûnîyê wê bisekinê. Di vê beşê de wê rewşa civaknasîyê wê hem ji aliyê derûnîyê ve wê li wê binerê û wê bînê li ser ziman û hem jî wê ji aliyê civaknasiyê ve wê li rewşên derûnî wê binerê wê bîne ser ziman. Gotinên weke "civaknasîya derûnî" û piştre "derûnîya civaknasî" wê bikê ku wan bi serborîyên mirov ên jîyanî û civakî ku mirov wan dijî re wê salixbikê û bînê ser ziman.
Nivîskar Abdusamet Yigit wê, di vê pirtûka xwe de wê, zimanekê aqadamîkî wê bikarbênê. Wê têgihiştina derûnîyê û rewşên derûnî û serdestbûyîna wan a li jîyane merîv wê li ser wan bisekinê. Di herîkîna pirtûkê de wê, weke beşeka ku wê çawa wê derûnîyê weke nexweşîyekê wê hilde li dest û wê bikê ku wê başbikê wê li ser wê bisekinê. Wê bi wê re wê li ser têkiliya mirovê bi derûnî nexweş û yê derûnvan wê bisekinê û wê cihekê fireh wê ji têkili û bandûra wan a li ser hevdû re wê vaqatênê û wê li ser wê bisekinê. Ji vê aliyê ve wê rêgezên başkirinê ên bi derûnî wê çi bin wê bi serekeyî wê bikê ji hin aliyan ve wan bînê ser ziman.
"Dîroka bûyîna mirov, dema neolîtîkê û demên destpêkê ên şariştanîyê" [Dîroka bûyîna mirov, dema neolîtîk û demên destpêka şariştaniyê], navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit e.
Pirtûk wê, li ser demên berî mirovatiyê wê ji wan bidest pê bikê û wê bînê li ser ziman. Weke pirtûkeka destpêka fahmkirina têgihiştina antropolojiyê jî wê mirov dikarê wê hilde li dest û wê bînê li ser ziman. Bi teybetî wê, pirtûk wê li ser demên berî dîrokê ên li ser axa kurdistanê û ango mesopotamîya ku ew pêşketina wê li ser wan bisekinê. Ji demên berî mirovbûnê heta dema mirovbûnê û pêşketina mirovbûnê wê bi awayekê antropolojikî wê li ser wê bisekinê. Pirtûk wê, weke pirtûkeka atropolojiyê û fahmkirina wê jî bê.
Pirtûk wê ji sê beşên pirr zêde dirêj wê pêk werênê. Nivîskar Abdusamet Yigit wê, her beşê wê weke pirtûkekê wê bi nav bikê û wê bi rengê ´pirtûka pêşî, ´pirtûka dûyemin´ û ´pirtûka sêyemin´ wê bînê li ser ziman. Di beşa pêşî û ango pirtûka pêşî de wê li ser demên jeolojikî wê bisekinê. Wê ji demên berî peleolîtikê û heta demên mezolîtîkê û neolîtîkê wê li ser wê bisekinê. Nivîskar Abdusamet Yigit wê, vê pirtûkê wê, zanîn û çavkanîyên xwe wê, hemûyan wê bi sipêrê lêkolînên arkolojikî ên li ser axa kurdistanê. Wê sînorê pirtûkê jî wê, bi lêkolînên li kurdistanê ber diclê û firatê re wê bi sînor wê bihêlê. Di beşa yekem a pitûkê de wê, ji homo sapîens û neandertal berî wan û heta piştî wan wê pêşketina mirov wê dem bi dem bi dem wê li ser wan bisekinê.
Nivîskar Abdusamet Yigit wê, di beşa dûyem de wê li ser dema neolîtîkê û civaketîya wê bisekinê. Wê li ser pêşketinên vê demê wê li ser wan bisekinê. Di vê beşa pirtûkê de wê destpêkê de wê, li ser demên pêşî, navîn û dawî ên peleolîtîkê wê bisekinê û wê ji wan wê bînê heta dema neolîtîkê û pêşketinên wê. Di vê beşê de wê, destpêka dîrokê wê bi civakî re wê çawa wê ji komên peleolîtîkê wê destpêkê wê li ser wan bisekinê. Di vê beşê de wê bi zêdeyî wê, çavkanîyên wê, di nava pirtûkê de wê, di herîkîna wê de wê bîn ser ziman. Wê, ew jî wê, herêmên li dora cizîra bota, çolemergê, qamişlo, afrîn û hwd wê li ser wan bisekinê. Ev herêm wê nivîskar wê, weke herêmna giring û dîrokî wê bênê li ser ziman. Dema ku meriv pirtûkê di xwênê wê di dewama wê de wê were dîtin ku wê nivîskar wê, bi awayekê pirr zêde wê balkeşîyekê wê bide li ser çîyayê sipî û dora wê ku ew li dora cizira bota û hezexê ya. Wê li van deveran, bi teybetî li hezexê, nisêbînê, silopî, cizîra bota, û heta ku wê bigihijê çolemegê û qaxizmanê wê li ser herêmên ku ew weke gûndikên neolîtîkî bi nav dikin wê li ser wan bisekinê. Di "pêşgotina" pirtûkê de ku nivîskar abdusamet Yigit bixwe nivîsandîya wê kurdistanê weke "welekê neolîtîkî" wê bi nav bikê û wê bînê li ser ziman. Wê vê gotinê wê bi sipêrê wê ku wê, hema bêja wê li her deverên wê gûndên neolîtîkî ku ew hatina kifşkirin.
Di pirtûkê de wê, di beşa sêyemin û ango pirtûka sêyemin de wê, li ser pêşketinên dema neolîtîkê û ber pêvajoyên şariştanîyê ve çûyinê ve wê li ser wan bisekinê. Di dewama wê de wê li ser wan gûndên neolîtîkî bisekinê ku ew yek bi yek wê çawa wê bi demê re wê vegerihina bajarên şariştanî. Di pirtûkê de wê, wê di vê beşa sêyem de wê, bi zêdeyî wê, ji gelek aliyan ve wê, li ser zimanê sûmerîyan û zimanê kurdî ê roja me re wê, bahse rengê pêşketina pêvajoyên jîyane civakî, pêşketina pîşeyan di jîyane de û hwd wê li ser wan bisekinê. Wê, di vê çerçoveyê de wê nivîskar wê zimanê kurdî wê weke ku ew di vê beşa sêyemin de di destpêka wê de tînê li ser ziman wê weke ´zimanekê çavkanî´ wê bikarbênê û wê li ser wê bisekinê. Pirtûk wê, weke pirtûkeka bi têgihiştin û zanîna antropolojiyê ku ew hatîya nivîsandin bê. Wê zimanekî aqadamîkî wê di wê de wê bê bikarhanîn.
Annemarie Schimmel (bûn 7ê Nisana 1922ê – mirin 26ê Kanûna Paşîna 2003ê) rojhilatnaseka navdar ya Almanî ye ko gelek bi berfirehî li ser Îslamê û sofîtiyê xebitîye. Ew bi taybetî ji bo xebitîna li ser sofî û arifê mezin yê misilman, Mewlana Celaledînê Rûmî, û Ellame Iqbalê lahorî navdar bûye.Wê di jîyana xwe da zêdetir ji 80 pirtûkan nivîsîne ko pirranîya wan li ser alîyên cidacida yên şehrewarîya Îslamî û dînê Îslamê ye.
Annemarie li malbateka protestan ya ji çîna navîn ya Almanyayê li bajarê Erfurtê hat dinyayê. Bavê wê Paul karmendekê postê bû û dayika wê Anna ji malbateka bazirganên deryayî bû.
Wê li 15-salîyê xwandina xwe ya dibistanê qedand û piştî wê ji bo heyama çend mehan li Reichsarbeitsdienst (Dayîreya Karê ya Rayşê) wekî xobexş xebitî. Wê li sala 1939ê di temenê 19-salîyê da li Zanîngeha Berlînê dest bi xwandinê kir. Li zanîngehê di bin bandora dersdêrê xwe Hans Heinrich Schaederî ve wê dest bi xwandina helbestên dîwana Dîwana Şemsê Tevrêzî kir ko helbestên Mewlana Celaledînê Rûmî ne. Li meha Çirîya Paşîna sala 1942ê wê doktorîya xwe li ser "Die Stellung des Kalifen und der Qadis im spätmittelalterlichen Ägypten" (Pûgehê Xelîfe û Qadî li Misrê li Dawîya Çaxên Navîn) wergirt. Piştî wê li "Auswärtiges Amt" anko Wezareta Derve ya Almanyayê hat damezirandin û heta dawîya Şerê Cîhanî yê Duyem li wir xebitî. Piştî dawîbûa şerrî, li sala 1945ê, hêzên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber ko ew jî yek ji karmendên Wezareta Derve ya hukmeta Nazî bû, ew çend mehan girt. Piştî bihurandina çend mehan di girtîgeha Emrîkîyan da, ew hat berdan, ji ber ko dîyar bû wê karek ji bo Nazîyan nekiribû.Salekê piştî wê, anko li sala 1946ê, di temenê 23-salîyê da ew bû dersdêra zimanê Erebî li Zanîngeha Marburgê li Almanyayê. Wê li sala 1954ê, her li wê zanîngehê doktorîya xwe ya duyê di warê dîroka dînan da wergirt.
Jîyana Pîşeyî.
Xaleka werçerxanê di jîyana wê da ew bû ko li sala 1954ê wekî dersdêra dîroka dînan li Zanîngeha Enqereyê dest bi karê xwe kir. Ew 5 salan li Enqereya paytexta Komara Tirkîyê ma û xwe niqomî ferheng û kevneşopa wî welatî kir. Ew jina herî pêşîn bû ko li Tirkîyê dibû dersdêra dîroka dînan û jina herî pêşîn ya nemisilman bû ko li zanîngeheka wî welatî dersa olnasîyê dida.
Annemarieyê li sala 1967ê li Zanîngeha Harvardê ji bo cara pêşîn dersa xwandinên Hindî-Îslamî vekir û heta 25 salan wekî dersdêrekê li wê zanîngehê xebitî. Di wan salan da wê gelek caran serdana Mûzexaneya Metropolîtan ya Hunerî li bajarê Nû Yorkê dikir û wekî şehrezayeka destnivîsên Îslamî ji bo wê mûzexaneyê xebitî.
Di salên 1980yan da ew wekî desteka nivîskarên Ensîklopedîyaya Îslamê ya 16 cildî da di bin rêveberîya Mircea Eliade da xebitî.
Li sala 1992ê (piştî xanenişînîya li Zanîngeha Harvardê) heta sala mirina xwe, 2003ê, ew wekî dersdêreka rûmetê li zanîngeha Bonnê li Almanyayê xebitî.
Wê bi ser zimanê xwe, Almanîyê, û Ingilîzîyê ra, zimanên Farsî, Erebî, Tirkî û Puncabî jî dizanîn û gelek pirtûk ji wan zimanan wergerrandin ser zimanên Almanî û Inglizî.
Makû yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Makû e.
Makû Nêzîkî sînorê bakurê Kurdistanê. Piraniya gelê Makûyê kurd in, lê li herêmê azerî jî dijîn. Hin kes li ser vê bawerê ne ku navê Makûyê ji peyvên Mad Kûh (çiyayê mad, med) tê. Mad yan Med bav û kalên kurdan in. Kurdên Makûyê gelekî welatperwer in, ziman û çanda xwe ya kurdî baş parastine. Dewleta Îranê ji bo ku pêşveçûnên kurdan ra astengan çêbike, serdestiya navçeyê daye destên azeriyan. Azeriyan gelek nemirovahî dijî kurdan kirine û dikin lê kurdan tu caran serê xwe berjêr nekirine.
Zimanên deverê.
Zimanên devera Makoyê kurdî û azerî ne. Di nivîsên li ser înternetê yan li her derê ku bibe, azerî hewl didin Makûyê wekî bajarekî azerî bidin nasandin lê ev yek nikare rastiyê biguhure. Divê bê gotin, ermenî jî li vî bajarî pirr bûn, lê azeriyan di dema qirrkirinê de, ew gişt qirr kirin.
Enzîm asta enerjiya çalakkirinê ya reaksiyonê kêm dike
Enzîm makromolekulên proteînî ne. Hemû zîndewer di xaneyên xwe de enzîmên xwe berhem dikin.
Enzîm û enerjiya aktîvasyonê.
Di nav xaneyên mirov de her roj bi sedan reaksiyonên biyokîmyayî rû dide. Xane bi saya ev reaksiyonan, hemû pêwistiyên jiyanê bi cih tîne. Peydakirina ATP, duhendebûna ADN, dabeşbûna xaneyê, çêkirina endamokan, çêkirin an jî herisîna makromolekulan û hwd hemû bi reaksiyonên kîmyayayî yên xaneyê tên pêkanîn. Ji bo her reaksiyonê pêdivî bi enerjiyê heye.
Bingeha reaksiyonên kîmyayî, an çêkirin an jî qetandina bendên navbera molekulan e. Wekî mînak laktoz dîsakkarîd e, ji bo hîdrolîza laktozê li gel benda navbera molekula avê, divê benda navbera glukoz û galaktozê jî bên qetandin. Laktoz bi serê xwe molekulek xweragir e. Molekulên xweragir tevî reaksiyonan nabin. Eger xweragiriya molekulê bên xerakirin, wê molekul bibe molekula xwenegir, tenê bi vê gavê reaksiyona kîmyayî dest pê dike. Wekî mînak; eger şekir (glukoz) di nav lûleya ezmûnê de bên şewitandin, ango bi oksîjenê têkeve reaksiyonê, dawiya dawî li gel tînê, karbondîoksîd û av jî çê dibe. Ji ber tînê, germahî jî zêde dibe. Şekir bi tena serê xwe naşewite, divê li gel hebûna oksîjenê germahiya hawirdor jî bi qasê 150°C be, loma ji bo şewitandina şekir, divê pêşî lûleya ezmûnê were germkirin. Dema germahiya şekir gihîşt 150°C yê şewitandina şekir jî dest pê dike. Ango ji bo şekir bikeve reaksiyonê, pêdivî bi enerjiya tînê heye. Şekir bi vî enerjiyê çalak dibe û dikeve reaksiyonê. Glukoz di nav xaneyên mirov de jî tê şewitandinê (henaseya xaneyê) bi vî awayê ji enerjiya glukozê ATP tê çêkirin. Lê divê dema şewitandina glukozê germahiya xaneyê jî 37-39 °C yê zêdetir nebe. Na eger germahiya xaneyê zêdetir bibe, vê gavê xane dimire. Gelo molekulên şekir di germahiyekê wisa kêm de çawa çalak dibin û xwenegir dibin? Bê guman tenê bersîvek vê pirsê heye, ew jî bikaranîna enzîm e.
Enerjiya herî kêm a ji bo çalakkirina molekulan, wekî enerjiya çalakkirinê an jî enerjiya aktîvasyonê (EA) nav dibe. Ji ber astengiya enerjiya aktîvasyonê, reakaksiyonên kîmyayî zû bi zû dest pê nakin. Divê di pêşî de enerjiya aktivasyonê were peydakirin.
Pêkhateya enzîman.
Enzîm makromolekulên taybet in. Enzîm bi piranî ji proteîn pêk tên. Erka enzîmê, katalîzekirina reaksiyonê ye. Enzîm asta enerjîya çalakkirinê ya reaksîyonê kêm dike û reaksiyonê dilezîne. Ji ber vî taybetmendiya enzîmê, dema reaksiyon pêk tê tîna hawirdorê xaneyê zêde nabe û tu xetera germahiyê li xaneyê çê nabe. Enzîm bi xwe tevî reaksiyona kîmyayî nabe, ango di destpêka reaksiyonêde mêjara enzîm çiqas be, di dawiya reaksiyone jî ew qas enzîm bêyî ko kêm bibe an jî biguhere ji reaksiyonê derdikeve. Reaksiyonên kîmyayî bê enzîm jî çê dibin. Lê bi enzîm reaksiyon bi dehmîlyonan qat leztir dibe. Bi kurtasî em dikarin bibêjin, di laşê mirov de reaksiyonên enzimî bi gelemperî di germahiya 35-39° C yê de bi awayek gelek lezgîn çê dibin.
Enzîmên yekbûyî ji proteîn û kofaktorê pêk tê
Her çiqas hin enzîmên ji ARNyê (Asîda rîbonukleyî) çêbûyî hebin jî (mînak: rîbozîm), enzîm bi gelemperî ji proteîn pêk tên. Proteînên bi şeklê teşaya sêyemî enzîman çê dikin. Proteînê enzîman proteînên gogî ne. Hin enzîm tenê ji proteîn pêk tê, ev enzîm wekî enzîma sadê tê navkirin. Hin enzîm jî li gel proteînê, madeyên neproteînî jî li xwe digire, ev enzîman jî wekî enzîmên yekbûyî tên navkirin. Beşa neproteînî ya enzîmê wekî kofaktor bi nav dibe. Dibe ko kofaktor ji madeyên organîk (endamî) an ji yên înorganîk (neendamî) çêbûyî be. Hesin (Fe2+), sifir (Cu2+), magnezyûm (Mg2+), manganez (Mn2+), nîkel (Ni2+), zink (tûtya) (Zn2+) û hwd madeyên înorganîk ên kofaktorin. Eger di pêkhateya enzîmê de li gel beşa proteîn, vîtamîn an jî hin molekulên organik cih bigire, ev beşa organîk a enzîmê wekî koenzîm tê navkirin. Pêwist nîn e ko koenzîmek an jî kofaktorek tenê bi yek enzîmek hevgirtî be. Wekî mînak bi sedan enzîmên corbecor koenzîma NADH ê bi kar tînin. Beşa proteînî ya enzîma yekbûyî ya bi kofaktor re negirêdayî, wekê apoenzîm bi nav dibe. Apoenzîm a bi kofaktor re girêdayî wekî holoenzîm tê navkirin.
Taybetmendiya enzîman.
Ji bo enzîm li ser reaksiyonê bandor bike, divê navbera rûxara enzîmê û a madeyên di reaksiyone de lihevhatîbûn hebe
Her enzîmek tenê li ser reaksiyonek an jî madeyek bandordar e. Ji bo enzîm li ser reaksiyonê bandor bike, divê navbera rûxara enzîmê û a madeyên di reaksiyone de lihevhatîbûn hebe.
Madeya (daring) ko di reaksiyonê de di bandora enzîmê de dimîne wekî substrat tê navkirin. Dibe ko substrat yek an jî pirtir cor be. Wekî mînak, nîşa substarda enzîma amîlazê ye. Dema em xwarinan dicûn, amîlaz di nav tûka me de tevlê xurekê dibe, lê tenê nîşayê diherisîne. Tu bandora amîlazê li ser proteîn û rûnên di nava xwarinê da, tune ye. Beşa rûxara enzîmê ya li ser substrat bandor dike û reaksiyonê lêztir dike wekî rûxara çalak bi nav dibe. Li dawiya reaksiyonê madeyên nû ji substratan çê dibin, van madeyan wekî ber bi nav dibin.
Gelemperiya enzîmên herisê bi dualî kar dikin. Wekî mînak hem hîdrolîz hem jî di dehîdrasyona laktozê de heman enzîm, enzîma lakaz kar dike.
Enzîmên dehandinê bi dualî kar dikin
Navlêkirina enzîman.
Enzîm navê xwe ji substartê digire. Bi gelemperî navê enzîman bi paşgira "-az" dawî dibe. Ango terma pêşgir navê substratê ye, terma pêşgir û a paşgir bi hevdu navê enzîmê diyar dikin.Li jêr hin mînakên van enzîman heye.
Navên hin enzîman ne bi paşgira "-az", lê bi paşgira "-jen" an jî "-în" bi dawî dibe. Enzîmên pasîv bi paşgira "-jen", heman enzîma çalak jî bi paşgira "-în" bi nav dibe. Wekî mînak;
Hin caran enzîm navê xwe ji reaksiyonê jî digirin. Wekî mînak; Enzîmên herisê, enzîmên henaseyê, enzîmên fotosentezê û hwd.
Lihevkirina enzîm û substratê.
Di der barê li hevkirina enzîm û substratê de du teorî heye. Bi îngîlîzî navê teoriya yekem modela "lock and key", a duyem jî wekî modela "induced fit" tê navkirin.
Modela koc û kilîd (Lock and Key).
Ev model ji aliyê zanyarê alman Emil Fischer (wekî "Emîl Fîşer" bixwîne) ve di sala 1894 de hatiye pêşniyarkirin. Li gor vî teoriyê rûxarên enzîm û substartê wekî mîna koc û kilîd li hev tên. Li gor teoriyê, enzîm dişibe kocê û substrat ji dişibe kilîdê. Mezinahî, firehî, qalindî,dirêjî û rûxarê kilîdê li gor kocê be wê gavê koc vedibe. Ango tenê kilîda (substrata) li gor rûxara kocê (rûxara çalak a ezîmê) li hev tên.
Modela "Induced Fit".
Ji aliyê zanyarê amerîkayî Daniel Koshland ve di sala 1958ê hatiye pêşniyarkirin. Li gor vî bîrdoziyê(teoriyê), rûxara çalak a enzîmê ne req e lê qaîşokî ye. Dema substrat xwe bi rûxara enzîmê ve girê dide şiklê enzîm di despekê de tam ne li gor rûxara substratê ye. Rûxara enzîmê xwe li gor substratê diguherîne. Paşê enzîm substartê dorpêç dike digire nav xwe. Bi van gavan şûnde reaksiyon dest pê dike. Zanyarên biyolojî û yên kîmyayê, van salên dawî modela "Induced Fit"ê ji modela "Lock and Key"ê pirtir dipejirînin.
Hin hokarên ko li ser xebata enzîman bibandorin.
Hin hokar (faktor) li ser leza reaksiyonên enzîmî bibandorin. Evan hokarên li jêr, ên sereke ne. Xestiya (tîriya) enzîmê, xestiya substratê, bandora germahiyê, bandora pHê, bandora xestiya berê, bandora aktîvator û înhîbîtoran, bandora xwêy û avê
Xestiya enzîmê û leza reaksiyonê.
a) Li gel hemû şert û mercên din ên reaksiyonê, eger di qada reaksiyonê de bi têra xwe substrat hebe û enzîm li reaksiyonê bên zêdekirinê, vê gavê her ko xestiya (konsantrasyona) enzîmê zêde bibe, leza reaksiyonê jî zêde dibe.
b) Di qada reaksiyonê de mêjera substartê sabît e û enzîm li reaksiyonê tên zêdekirinê, pêşî her ko xestiya enzîmê zêde dibe, leza reaksiyonê jî zêde dibe,l ê paşê lêza reaksîyonê zêde nabe û digihêje asta sabît. Gelo ji ber çi reaksiyon bileztir nabe? Çi astengî li reaksiyonê dike ? Ma enzîm kar nake?
Di xala e0 de mêjera substrat ji ya enzîman zêdetir e, loma hemû substart bi enzîm re girêdayî nin ne û leza reaksiyonê kêm e. Di navbera e0 -e1 ê de her ko diçe mêjera enzîmê zêde dibe û hin pirtir substrat bi enzîman va tên girêdan û reaksiyon leztir dibe. Di xala e1 de hemû substrat bi enzîman ve girêdayî ne, êdî substratên serbest nema ye. Di vî xalê de leza reaksiyonê digihîje asta herî bilind(Vmax). Ji xala e1 ê pê ve êdî enzîm bi substrat ve nayê girêdanê, enzîmên zêde di qada reaksiyonê de serbest dimînin.
Xestiya substratê û leza reaksiyonê.
a) Di qada reaksiyonê de bi têra xwe enzîm hebe, bi lê zêdekirina substartê leza reaksiyonê jî zêde dibe. Gava mêjara enzîm û a substartê li reaksiyonê tê zêdekirin, şansa li hev qelibîna substrat û enzîmê zêde dibe. Ev rewş bandora erênî li ser çalakiya reaksiyonê dike.
b) Eger li qada reaksiyonê de mêjera enzîmê sabît be û mêjera substartê were zêdekirin, vê gavê leza reaksîyonê zêde dibe lê paşê leza reaksiyonê sabît dimîne. Di xala R yê de hemû enzîm bi substratan ve tên girêdan. Êdî bi têra xwe enzîm tune, substrat li qada reaksiyênê were zêdekirin jî rastê enzîman nayê, loma leza reaksiyonê naguhere.
Germahiya dorhêlê û leza reaksiyonê.
Ji bo berdewamiya reaksiyonê, divê enzîm û substrat li hev biqelibin û navbera wan da bendên kîmyayî yên qels ava bibe. Enerjiya tînê bandor li ser enerjiya kînetîk a molekulan dike. Eger tîna dorhêla reaksiyonê bên zêdekirin, germahiya dorhêlê jî zêde dibe. Gava germahiya qada reaksiyonê zêde dibe, îcar enerjiya kînetîk a molekulan jî zêde dibe. Molekul bi saya vî enerjiyê li dorhêla reaksiyonê bi leztir tevdigerin û li hev diqelibin.
Di laşê ajalên xwîngerm(balînde û guhandar) de enzîm di germahiya 35-40°C de herî baş çalak in. Ev asta germahiyê ji bo enzîman wekî germahiya optîmum tê bi nav kirin. Ji bo hemû zîndeweran germahiya optîmum ne yeksan e.
Wekî mînak, corek ji bakteriyên Arke yên bi navê bakteriyên termofîlî di nav ava germik a bi germahiya 40 – 120 °C de dijîn.
Enzîm herî baş di germahiya optîmumê de bi çalak in. Eger germahiya dorhêla enzîmê ji pileya optîmumê kêmtir be, pêşî xebata enzîm kêm dibe û çalakiya reaksiyonê hedî dibe, paşê çalakiya enzîm bi tevayî radiweste. Piraniya enzîman di dorhêlên sar da neçalak in. Serma, enerjiya kînetîka molekulan kêm dike, loma molekulên enzîmê di sermayê de nalivin û bi subtratê ve nayên girêdan. Enzîm di sermayê de kar nakin lê, xera jî nabin. Eger germahiya dorhêlê zêde bibe, enzîm dîsa çalak dibin. Ji ber vî taybetmendiya enzîman, xwarin û vexwarin dema zivistanê an jî di cihê sar de zû bi zû genî nabin. Hemû enzîm ji proteîn pêk tên.Şiklê proteînên enzîman, proteînên bi teşeya sêyemî ne. Zincîrên dirêj ên polîpetîdê li gel bendên peptîdî, bi bendên dîsulfîdî, bendên hîdrojenî û bi bendên îyonî bi hev re girêdayîne. Bi gelemperî guherîna pH an jî zêdekirina germahiya dorhêlê, ji derdora proteînê dûrkirina avê an jî lê zêdekirina metalên îyonî, teşeya proteînê diguherîne.
Proteînên enzîmên mirovan di pileya bilintir ji ya germahiya optîmumê de hin bendên navbera zincîra xwe winda dikin, bi vî awayê şiklê proteînê diguhere. Ev guhertina teşeya proteînê wekî denaturasyon bi nav dibe. Gava proteîna enzîmê denature dibe, şiklê ruxara enzîmê jî diguhere, enzîm substratê nas nake, bi substratê ve nayê girêdan, loma enzîm reaksiyonê çalak nake. Ji xeynî bakteriyên Arke yên termofîlî, enzîmên zîndeweran bi gelemperî di pileya 50-60 °C yê de denature dibin. Enzîmên carek denature bûyî germahiya dorhêlê bizivire germahiya optîmumê jî êdî çalak nabin. Ango enzîm di germahiya bilind de bi temamî xira dibe.
pH a dorhêlê û leza reaksiyonê.
pH yekeya pîvanê ye. Di nav gîrawe yê de mêjera îyonên Hîdrojenê bi pH ê tê pîvandin. Wateya pH bi Îngîlîzî ‘power of Hydrogen’ e, ango pH di nav gîraweyê de xestiya iyonên hîdrojenê dîyar dike. Nîrxa pH ji hejmarên 0 heta 14 pêk te. Li gor vî nîrxandinê hejmarên 0 heta 6 asîdiya gîraweyê, hejmarên 8 heta 14 jî alkaliya gîraweyê diyar dike. Gîraweyên bi pH 7 wekî gîraweyên nêtar (bêbar) bi nav dibin. Gîraweya bi pH 2 li gor a pH 5ê hê zêdetir îyonên hîdrojenê lixwe digire, loma gîraweya pH 5 nîşana asîda qels (lewaz), pH 2 nîşana asîda hêzdar e.
Eger pH a dorhêla enzîmê were guhertin, dibe ko şiklê rûxara enzîmê jî biguhere. Îyonên hîdrojenê (H+) û yên hîdroksîlê(OH-) bi asîdên amînî re dikevin nav reaksiyonê û an bi koma amîn an jî bi koma karboksîlê ya asîda amînî ve bendên kîmyayî ava dikin. Hin caran jî îyonên hîdrojenê an jî yên hîdroksîle bi bendên iyonî yên enzîmê ve dikevin nav reaksiyonê. Ev rewş dibe sedema guherîna şiklê enzîmê. Her enzîm di gîraweya bi pH a taybet de çalak e. Guherîna pH a hawîrdorê, dibe sedema denaturasyona enzîmê. Enzîmên denaturebûyî dibe ko bizîvire şiklê xwe yên çalak, lê divê pêşî pH a havîrdor ji bo enzîmê bibe optimum. Amîlaz, pepsîn û trîpsîn enzîmên herisê ne. Xurekên karbohîdradî bi navbeynkariya amîlazê tê heriskirin. Amîlaz di nav tûka mirov de heye. pH a tûka mirov li derdora 6,5 - 7,5 e. Devê mirov ji bo amîlazê dorhêla bi pH a optîmum e, loma amîlaz çalak e û nîşa yê di devê mirov de diherisîne nav molekulên hûrtir. pH a gedeya mîrov 1-2 ye. Amîlaz di vê pH de denature dibe, loma heriskirina nîşa di gedeyê de radiweste, ta ko xurek biçe nav rûviya zirav. Pepsîn enzîma herisînê ya proteînê ye. Ji bo pepsînê pH a herî baş 1-3 ye, loma proteîn di nav gedeyê de bi navbeynkariya pepsînê, bi qismî tê heriskirin. Berevajkî asîdiya hêzdar a gedeyê, rûviya mirov alkalî ye. pH a rûvî 7-8 e. Ji ber ko pH a rûvî ji bo pepsînê neoptîmum e, di nav rûvî de amîlaz û trîpsîn çalak in. Pepsîn di rûviyên mirov de neçalak e.
pH a nav rûvî ji aliyê xwê yên zeravê yên kezebê û îyonên bîkarbonatî yên pankreasê, tê hevsengkirin.
Bandora avê ya li ser çalakiya enzîman.
Hema bigre hemû enzîm ji bo çalakkirina reaksiyonê pêdivî bi avê dikin. Di reaksiyonên hîdrolîzî de av wekî substrat tê bikaranîn, wekî mînak, sukroz (şekirê çayê) karbohîdrada dîsakkarîdî ye. Sukroz bi çalakiya enzîma sukrazê hildiweşe, ji sukroza dîsakkarîdê, glukoz û fruktoza monosakkrîd çê dibe. Sukraz benda glîkozîdî ya navbera glukoz û fruktozê diqetîne û hîdrojen û hîdroksîla ji perçebûyina molekûla avê çêbûyî ne, bi herdu monosakkarîdan ve girê dide. Eger di qada vî reaksiyonê de av tune ba, vê gavê sukroz ne dihat heriskirin. Enzîm di nav avê de dibihujin(dihelin) û bi serbestî li der dor digerin, bi vî awayê şansê li hev qelibîna enzîm û substratê zêde dibe.Di pêkhateya enzîm de hin beşên hîdrofobî(dijav) û hîdrofîlî(avxwaz) hene, beşa hîdrofobî ya enzîmê xwe ji avê dûr dixe, beşa hîdrofîlî ya enzîmê jî, xwe nêzî avê dike. Loma enzîm di nav avê de şeklê xwe diguherîne.
Tînîgirî (kapasîteya tîn girtinê) ya avê zêde ye, av guherîna germahiya hawirdorê rêk dixe û rê dide enzîman da ko di nav germahiya optimum de kar bikin. Bi vî awayê, enzîm li hawirdorek aram de, bandor ji guherîna germahiya hawirdorê nagire û çalaktir dibe. Li gelek deverên Kurdistanê, Kurd dema havînê hin xurekan li ber tavê hişk dikin û ji bo rojên zivistanê embar dikin. Îsot, masî, goşt, firingî (bacanê sor), bacanê reş, bastêq, mewij, tu, hejîr çortan hin ji zadên hişkkirî ne. Ji ber kêmasiya avê, di nav van xurekan da tu bakterî an jî kufik çê, nabe. Eger hin bakterî xwe li ser xurekên hişkkirî bigirin jî, enzîmên bakterî ji ber tunebûna (kemasiya) avê çalak nabê, loma bakterî li ser xurek zêde nabin û tehma xurek naguhere û xurek genî nabe.
Li ser çalakiya enzîman bandora madeyen înhîbîtor û aktîvator.
Ji bo kontrolkirina leza metabolîzmaya xwe, divê çalakiya enzîma zîndewerê di bin kontrola zîndewer de be. Zîndewer bi sê awayê çalakiya enzîman dike bin kontrolê;
Hin molekul wekî molekulên eyarker (regulator) tên navkirin. Molekulên leza çalakiya enzîmê zêde dikin, wekî aktîvator(çalakker),ên leza çalakiya enzîmê kêm dikin jî wekî înhîbîtor(rêgir) tên navkirin. Leza çalakiya reaksiyonên enzîmî bi çalakiya înhîbîtor û aktîvatoran tên eyar kirin. Guherîna germahiyê û pHyê jî wekî înhîbîtor bandor li ser enzîman dike, lê ev guherîna hawirdor ji bo gelemperîya enzîman heman bandorê dike û ji bo cureyek enzîm taybet nîn e. Bi zêdebûna germahiyê an jî pHyê ya reaksiyonê, pêşî çalakiya enzîm kêm dibe, paşê enzîm denature dibe loma reaksiyon bê enzîm dimîne.
Piraniya Înhîbîtor û aktîvator xwe bi rûxara enzîmê ve girê didin û bandor li ser çalakiya enzîmê dikin. Eger înhîbîtor an jî aktîvator xwe li ser rûxara çalak a enzîmê girê bide, ev rewş wekî înhîbîtora kompetetîv, an jî aktîvatora kompetetîv tê navkirin. Wateya ‘kompetetîv’ hevrikîdar e. Navbera înhîbîtor û substratê de hevrikî(pêşbazî) heye ko, kî di peşî de xwe li rûxarê enzîmê ve girê bide. Lê eger înhîbîtor an jî aktîvator ne li ser rûxara çalak lê li ser aliyek din a ruxara enzîmê re xwe girê bidin, vê gavê ev molekulan vekî înhîbîtorên allosterî, an jî aktîvatorên allosterî bi nav dibin.‘Allosteric’ ji zimanê Yewnanî ji allos (a din) û stereos (req,cîsm) çê bûye. Ango wateya allosterî aliyê rûxara enzîmê ya ne çalak e.
Aktîvator(çalakker) molekulên taybet in,aktîvator jî wekî înhîbîtoran bandor li ser leza reaksiyonê dikin. Berevajîyê inhîbîtoran, aktîvatorên enzîman, leza reaksiyonên enzîmî zêdetir dikin. Îyon, molekulên hûrik yên organîk, proteîn û lîpîd hin ji cureyên aktîvatoran in. Îyonên wekî K+, Mg+2, Zn+2, Fe+2, Ca+2,Co+2 û Cl-, Br-, F- aktîvatorên gelemperî ne. Aktîvator bi çendek aweyan bandor li ser reaksiyonan dike. Piraniya aktîvator xwe li rûxara allosterî ya enzîmê ve girê didin û bi vî awayê wekî aktîvatorên allosterî tên navkirin. Aktîvatorên allosterî rûxara çalak a enzîmê hin çalaktir dikin. Hin aktîvator girêdana substarat û enzîmê hêsantir dike.
Hin aktîvator inhîbîtoran ji ruxara çalak a enzîmê dûr dixin. Wekî mînak; jehra kêzik, pîrik û maran înhîbîtor e, xwe li ser rûxara enzîmê girê dide rê nade reaksiyonê. Li hember van jehran, dermanên dijî jehr (jehrkuj,dijehr) tên bikaranîn. Jehrkuj, jehrê ji rûxara çalak a enzîmê dûr dixe, bi vî awayê erka aktîvatoriyê bi cih tîne.
Di jiyana rojene de bikaranîna enzîman.
Enzîm di nav xaneyên zîndeweran de tê çêkirin, lê li dervayê xaneyê jî reaksiyonan çalak dike. Enzîm ji xaneyên riwek, ajal an jî ji bakterî û karok(kuvark) tên tovkirin. Bi taybetî di warê pîşesaziyê de bi meyandina bakterî û karokan, gelek enzîm tên bidestxistin. Enzîm ji bo karê pîşesaziyê û karê zanistiyê wekî katalîzor tên bi kar anîn. Di pîşesaziyêde bikaranîna enzîman, wekî teknolojiya enzîman bi nav dibe.
Enzîmên bi navê proteaz û amîlaz di nav deterjanan da tê bikaranîn. Bi alîkariya vî enzîmê lekeyên ji ber proteîn û nîşayê çê bûyê, ji cilan bi hesanî tên paqijkirin.
Paramotor cudeyekî çalakiya werzişî ye ku mirov tê de pereşûteke bi motor bi kar tîne.
Çalakiya paramotoran li Kurdistanê.
Du cihên berniyas ji bo paramotor, li ser çiyayê Zawa li Dihokê, herwisa li ser çiyayê Korek. Zîrek Mayî li sala 2017ê bizav dikir vî corê yariyiyê bide niyasîn, herwisa gelek çalakî encam dayine, li serê herdu çiyayan: Zawa û Korek. Zêdebarî vê çendê, paramotorbazê kurd Zîrek Mayî li Facebooka xwe wêne belav dikirin.
Pêkhateya Sentrozomê.
Navlêk(Têgîn)a sentrozom, ji peyvên centrum û sōma çê bûye. Bi Latînî centrum 'navend' + bi Yewnanî sōma 'laş' ê. Sentrozom di nav sîtoplazmayê, li nêzikê dendikê cih digire. Sentrozom lebatoka bêparzûn e û ji du paran pêk tê, her parek wekî sentrîol tê bi nav kirin. Ango sentrîolên di nav gilokên proteînên bêteşe(amorf) wekî sentrozom bi nav dibin. Her sentrîolek ji neh mîkrotubulên sêmendî(trîplet) çê bûyî ye. Ango her sentrîolek ji 27 mîkrobulan pêk tê.
Dema dabeşbûna xaneyê dest pê dike,di qonaxa înterfazê de, sentrozom duhendî dibin. Her sentrîolek bi duhendîbûnê sentrîolek nû çê dike,sentrîol a kevn bi navê mak, a nû jî bi navê keçik tê bi nav kirin.
Erka Sentrozomê.
Sentrozom navenda organîzekirina mîkrotubulan e. Mîkrotubul di nav sîtoplazmayê de mîna tor belav dibin û di çêkirina kakûtê xaneyê (cytoskeleton) de par digirin.
Xaneyên karok, riwekên bitov, bêsentrozom in. Xaneyên riwekên bispor (riwekên bêtov) û piraniya xaneyên ajalan di nav sîtoplazmaya xwe de cotek sentrîol dihewînin.
Xaneyên Wekî xaneya masûlke, xaneya hêka, xaneya rehikê, hin xaneyên ajalan jî bêsentrozom in. Çi riwek be, çi ajal be, ku di çerxa jiyana wê de xaneyên bi dûçik an jî bi rîşik hebe, xaneyên ew zîndewer bi sentrozom in.
Wêneya Jêrsora Baroveyê, ku di 5'ê Îlonê de nêzîkbûna giravên Leewardê dike.
Baroveya Îrmayê () hewayek pir zehf e, ku Giravên Leewardê û Porto Rîko bandor dike û li herêmên Kûba û başûrrojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî gelekî xurt Baroveya gefan e. Li derveyî Karîbê û Kendava Meksîkê ew hêşînek bihêztir e, ku hîn di nav baskê Atlantîkê de ye. Barove, di çîna 5'emîn kategoriya xwe de cih digre. Lez, di saetê de 185 mîlometre hate pîvankirin.
Nadir Kerîm Nadirov (6ê kanûna paşîn 1932; Sederek, Naxçivan, "YKSS") endezyarekî kurd ji Qazaxistanê ye. Li Naxçivanê hatiye dinyayê tevî malbata wî li Qaxaxistanê hatin sirgûnkirin. Ew serokê Komeleya Kurdên Qazaxistanê (Berbang) û cîgirê serokê yê yekem ê Akademiya Endezyarî ya Qazaxistanê ye. Ew jî rêveberê navenda zanistiyê a Neft e. Di sala 1992 de, wî hesabên dersînorkirina kurdên Yekîtiya Sovyeta berê di salên 1930an û 1940an de pêşkêşî raya giştî kirin.
[https://www.youtube.com/watch?v=3_ht5rFFkDw hevpeyvînek li gel Nadir Nadirov]
Di çerxa jiyana xaneyê de hin caran xane xwe dabeşê du an jî pirtir paran dike. Ev kar wekî dabeşbûna xaneyê tê bi nav kirin. dabeşbûna nîvekî, dabeşbûna mîtozî û dabeşbûna miyozî sê corên dabaşbûna xaneyê ne. Ji vana dabeşbûna nîvekî û dabeşbûna mîtozî bi gelek aliyan ve dişibin hevdu. Di herdu corên dabeşbûnê de jî, dabeşbûn bi makexaneyek dest pê dike û di dawiya dabeşbûnê de du xaneyen keç çê dibe. Herdu xaneyên nû çêbûyî, bi aliyê genetîkî ve heman yek in. Wekî mînak bakterî bi dabeşbûna nîvekî zêde dibin, bejna mirov bi dabeşbûna mîtozî ya xaneyên hestî dirêj dibe.
Sperm, hêk û spor xaneyên taybet ên bi nîve (haploîd) kromozom in û wekî xaneyên haploîdî tên navkirin. evan hersê xane jî bi dabeşbûna miyozî çê dibin. Bi dabeşbûna miyozî, ji makêxaneyek çar xane çê dibe, lê ev her çar xane jî dibe ko ji hêla genetîkî ve ji hev cuda bin. Her wisa kromozomên xaneyên nû, nîvê kromozomên makexaneyê ne. Ango bi dabeşîna miyozî kromozomên xaneyê dadikeve nîvê. Wekî mînak; xaneyên çermê mîrov bi 46 kromozom in, heke xaneya çerm bi dabeşbûna mîtozî dabeş bibe, du xaneyên wekhev ên bi 46 kromozom çê dibe. Di hêkdankên mirov de makexaneyên hêkê yên bi 46 kromozom hene. Makexaneya hêkê bi dabeşbûna miyozî çar xaneyên bi 23 kromozom çê dike. Loma xaneya hêk a mirov bi 23 kromozom e.
Merwanî (bi erebî: ‏مروانيون‎, "Marwānīyūn") xanedaneke kurd e, ku ji sala 983an heta 1096an wekî welatekî serbixwe li derdora Amedê serwerî kiriye.
Damezrandina dewleta Dostikî.
Dewleta Dostikî an jî Dewleta Merwanî di sala 982'an zayînî de hatiye damezirandin.
Damezrênerê vê dewletê Bazê Dostikî bû (1). Baz jî, di wexta xwe de, bi mêranî û cegerdarî û bi bîrtûjî û şarezayiyê hatibû naskirin. Elî ibn el-Esîr di pirtûka xwe de ya bi navê "El-kamil fî l-tarî" de dibêje ko xelîfeyê Ebasiyan Udetê Dewle (bi erebî: Uddat al-Dawla") wexta bi Bazê Dostikî re civiya, bi dizî ji wezîrê xwe re gotiye ko ev zilam mirovan ditirsîne. Wa dixuye ko Baz bi xwe jî di çavên xelîfê de hin tişt xwendibûn, lewra şiya ligel siwar û leşkerên xwe ji qesrê bireve û xwe ji tora xelîfe û leşkerên wî rizgar bike.
Piştî wê dest bi avakirina dewleta xwe ya di çeşnê stiraneke kurdî de, dike.
Di destpêkê de êrîşa xwe dibe ser Ardîş (2) û yeko yeko piştî hinartina nameyan, keleh û bajarên kurdan dergehên xwe bê xwîn rijandin li ber wî vedikin. Bi vî awayî navûdengê Baz belav dibe û dewletên cîran ji tirsa xwe re, bi taybetî dewleta Biweyhî û xîlafeta Ebasî dest bi amadekirina hêz û betalyonên xwe dikin da ko li bermberî destkeftin û berfirehkirina dewlata wî rawestin. Gelek caran hewl dane ko wî bikujin. Di êrîşa xwe ya li ser Mûsilê de, Baz vê carê bi rastî têt kuştin.
Rawestana li ser şexsiyeta Baz pêdiviyî lêkolîneke taybetî ye digel ko jiyana wî tarî û di çavkaniyên dîrokî de ne ewqasî zelal e.
Navê wî Husênê Ebdulahê Dostikî ye, ji kurdên Harbexî ye ji mîrên Botan e.
Piştî Mirina Baz, Ebasiyan û Biweyhiyan û romê wa texmîn kirin ko êdî ji tirsnakiya dewleta dostikiyan xelas bûn, lê belê berevajî gumana wan, cîgir û mîratgirên Bazî, bi taybetî Ebû Elî kurê Merwanî, di demeke kurt de şiya bajarên xwe ji nû ve asê bike û hêza xwe jî careke dî berhev û tundtir bike.
Îbn Kesîr vê yekê bêtir zelal dike: "xelîfeyê Fatimiyan şandeyeke giranbuha digel diyarî û entîkeyan hinartibû cem Mîr Ebû Elî û hebûna dewletê pejirandibû, herwilo xelîfeyê Ebasiyan û Împeratoriya Bîzantiyan jî her yekî ji milê xwe ve daxwaza hevalbendî û sînorbendiyeke hêja jê dixwestin"
Firehbûna dewleta Dostikî.
Destnîşankirina firehî û zemîna ko dewlet li ser ava bûbû, hinekî aloz e. Lê eger em navçe û herêmên di bin destê dewletê de bi sînor bikin renge em bikaribin di vî warî de wêneyekê di hişê xwe de ji berfirehiya wê dewletê re dirust bikin (3): Miyafarqîn (paytext), Diyarbekir, Ardîş, Nisêbîn, Mêrdîn, Riha (Urfa), Mûş, Wan, Heskîf, Xarpêt, Botan, Qamişlo, Amûde, Serêkaniyê û Dêrikê.
Diyare ko hemî xaka kurdan neketibû bin destê Dostikiyan. Lewra ji bo ko em wêneya giştî ya vê dewletê bizanibin gerek nexşeya siyasî ya wê serdemê li ber dest be, gerek em bişên nakokiyên siyasî û hêzên leşkerî û rengên pevçnê, binasin, û em bikaribin çawatiya danûstendina Dostikiyan bi xwe bi wan rûdan û bûyeran re, têbigihêjin.
Dewleta Biweyhiyan û xîlafeta Ebasî wê wextê li Bexdayê bûn, û xîlafeta Fatimî jî li Misrê bû, di navbera wan de her û her li ser serkêşiya Misulmanan pevçûn ranediwestiya. Li milê dî, Împeratotiya Bîzantî jî fileh diparastin û di navbera van hersê dewlatan de, berî hatina Selçûqiyan (4), pevçûna ji bo daqurtandina dewletên biçûk li dar bû.
Digel ko Mîrên Dostikiyan carcaran diyarî ji pîzantayê re, lê ne wek Hemedaniyên Helebê di şûna bacê de, dişandin. Herweha peywendiyên wan ên siyasî û aborî wek ko çawan ligel Ebasiyan hebûn wisa jî ligel Fatimiyan berdewam bûn.
Vê siyaseta bê alîgirî hiştiye ko dewleta Dostikî, hem cihekî taybetî di herêmê de ji xwe re qezenc bike û hem jî dewleta xwe ji şer û pevçûna bi cîranan re biparêze. Lewra wextekî pir hêja ji bo avakirin û pêşvebirina dewletê bi destxistibûn, bûbû penageha hemî perîşan û renckêşên navçeyê.
Sedsala 12'an da, ji pirtûka destnivîsa gerokekî Rojava ve wêneyê serokê dewleta Dostkî Emîr Ebû Nesr
Di qûmistana dorhêlê de dewleta Dostikiyan ji ber geşbûn û lêewlebûnê bûbû bazargeha bikaranînîna sermiyanên bazirganên herêmê, tenê li wê dewletê dikarîbûn bê rêbirr û pêxwas û bêyî tawankariyan bazirganiya xwe berdewam bikirana.
Îbn Kesîr di vî warî de wisa dibêje: "Kurê Nebhan ê bazirgan di rojekê de 500 dînarên bîzantî qezenc dikir ".
Îbn el-Fariqî jî dibêje ko, Dewleta Dostikî li rada desthilata xwe sermiyanê tu kesî ji wan nedistend, ji bilî mirovekî Ereb ko çek di mala wî de dîtibûn, wek nokerekî ji bo welatekî dî hatibû nav wan dixebitî.
Dîroknasên ko li ser qonaxa dîrokî ya navçeyê radiwestin didin xuyanîkirin ko (Nesirê Dewle) Mîrê Dostikiyan, mirovekî siyasî, şareza û hişmendekî bê hempa bû.
Di têgihiştina hunera desthilatdariya dewletê de dûrbîn bû, lewra şiya gelê xwe di aşîtî û xweşiyê de bihêle. Li seranserî 53 ê salan bi hiştûjî danûstendin ligel dewlet û imperetorên herêmê dikir bêyî ko welatê xwe hogirî asteng û nakokiyên siyasî bike. Herweha beşdarî çareserkirina pirsgirêkên di navbera dewletên navçeyê de, dibû.
Dewleta Dostikî û hunera avahiyê.
Jibermayî û kavil û şûnşopên hunera avahiyê yên dewleta Dostikiyan mirovan mit û mat dikin. Di wê wextê de, û di wê navçeya ko bi şer û pevçûnan mijûl bû, Dostikiyan berê xwe dabûn avakirina pêdiviyên jiyaneke xweş, hewl didan ko xwe ji ber pevçûnan bidin alî da ko xwe ji avakirina şaristaniya mirovane re û xwe ji avakirina welatekî bajarvanî û xweşkirina jiyana xelkên wî welatî re, vala bikin.
Ji nû ve tekûzkirina Keleha Amedê û ji nû ve tebûtkirina sûra wê û keleha Batmanê û sûrên Miyafarqînê û pirên asê li ser çemê Batmanê û kelehên Botan, tev, çend nimûne ne ji hunera avhiya Dostikiyên ko navên xwe û navên avahîkar û hostayên kurd li ser wan kavilan kolandine.
Herwisa, Dostikiya bi awakî pir balkêş guh dabûn avakirina bazaran û kolanan û hewl dabûn ko ava paqij li hemî mal û taxan belav bikin.
Bêguman hemî avahî û eywanên ko di wexta Dostikiyan de avadibûn, wek pîşe û hunereke spehî; bi taybetmendiya giyanê kurdan ve girêdayî bûn. Lewra ji yên herêmê û ji hunera avahiya Romanî pir cihê bûn.
Tekurawa (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Ji navenda bajarê Colemêrgê 60 km û ji navçeya Geverê jî 35 km dûr e. Sînorê wê yê bi başûrê gundikê Birifkan re jî tixûbê Colemêrg-Wanê ye.
Hemîdiye yan hengên Hemîdiyeyê yan jî leşkerê Hemîdî (bi Romî: "Hamidiye Hafif Süvari Alaylari"), yekîneyên osmanî yên nîvsiwarî, di forma hengan de hatibûn avakirin bû. Hengên Hemidiye ji gelek eşîrên kurdan bi awayekî bênîzam hatibûn ava kirin. Avakerên hengên Hemidiye Ebdulhemîd II, Mehmed Şakir Paşa û Mehmed Zeki Paşa bûn.. Her wisa hêjayî gotinê ye ku şêwirmendên li sala 1885ê fikirîbûn û li ser dixebitîn. Her wisa divê em lêzêde bikin ku Mehmed Şakir Paşa li salên 1878-1879an balyozê Osmaniyan bû li Rûsî. Jixwe Hengên Qazaxan modela çêkirina Hengên Hemidiyeyê bû. Siltan Ebdilhemîd berî avakirina van hengan serokeşîrên kurd xelat dikirin û xwe nêzîk nîşanî kurdan dida. Bangeşe dikir li nav kurdan. Xwe wek "Bavê kurdan" dida nasîn, her wisa li nav arnewûtan de jî wek hevwate "baba mbret" xwe dida nasîn.
Pêşbingeh.
Piştî sedsala 19ê li nav Osmaniyan hewlên guherîna sîstema Osmanî hatiye kirin. Navendxwazî li nav siyaseta Osmaniyan peyda bû. Ev yek bû sedema dawîhatina mîrektiyên kurdan. Osmaniyan li seranserê Kurdistanê hewla rûxandina sîstema otonom ya mîrên kurdan kir. Piştî Bedirxan Beg êrîş bir ser nestorîyan, ji bo Osmaniyan hincetek xweş hatiye pê. Her wisa dewletên Ewropiyan jî ev yek dixwast ku Osmanî xelkên mesihî li dijî kurdan biparêze.
Her wisa Siltan Ebdulmecîd li sala 1840an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku girêdayî Osmaniyan li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê tapû dihate dayîn.
Mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Piştî jiholêrabûna mîrektiyan valahiyeke siyasî û leşkerî li deverê peyda bû. Hêza serokeşîran li deverê zêde dibû û her serokeşîr bi serê xwe kar dikirin. Ev jî dibû sedema xerabûna rewşa Kurdistanê û Osmaniyan.
Li Kurdistanê bi serkêşiya serokeşîr û şêxan li dijî Osmaniyan serhildan hatin destpê kirin. Her wisa hêzên ermenî jî li dijî Osmaniyan dest bi çalakiyan dikirin. Dewleta Osmanî mecbûr ma ku guherînên radîkal li herêmê çê bike.
Li sala 1878ê di navbera Osmaniyan da û Rûsan de Peymana Berlînê hatiye destnîşan kirin. Di encamê de biryar hatiye girtin ku divê ermenên deverê werin parastin ji layê çerkez û kurdan. Ev jî bû sedem ku eşîrên kurd li dijî rûsan, piştgiriya osmaniyan bikin
Di çiriya paşîn a sala 1890ê de nêzî 12 serokeşîrên ji aliyê Siltanê Osmaniyan hatin vexwendin bo paytextê Osmaniyan Stembolê. Li wir têkiliyeke xurt hatiye destpê kirin. Ev serokeşîrên bi awayekê wek zabitên artêşa Osmaniyan hatin nîşane kirin û vegerîn Kurdistanê. Li Kurdistanê dest bi komkirina leşkeran kirin.
Berî ku hengên Hemîdiye tê avakirin li Rûsyayê hengên Qazaxan hebû. Modela leşkerî ya Rûsan bû ku dixwast bi van hengan merzên dewleta xwe biparêze. Dîplomatên Osmaniyan jî li ser vê difikirin ku ew jî dikarin li merzê Îran û Rûsan hengên wiha damezrînin.
Şerên ku Hengên Hemîdiye tevlî bûyî.
Di dema komkûjiya yekem ya li dijî Ermeniyan(1894) Lîwaya Hemîdiyê alikariya Osmaniyan kiribûn.
Vegûherîna hengên Hemîdiye.
Li sala 1908ê Jontirkan şoreşek pêkanî. Jontirkan xwest ku hêzên Hemîdiyeyê belav bikin lê piştî demek din Jontirkan zanî ku ji bo parastina Rojhilatê Anatolyayê ev hêzên han hewce bûn. Ji ber wê,Mehmûd Şevket Paşa ev hêzên han wek Hengên Eşîran dîsa saz kirin û lê hejmara wan tenê sê heng bûn. Di gelek şeran de alîkariya Jontirkan dikirin. Her wisa gelek serokeşîr jî dilgirtiyên Siltan Ebdulhemîd bûn ku li dijî Jontirkan şer dikirin.
Rêvebirina hengan.
Hengên Hemîdiyeyê ji serokê van hengan û ji serokeşîran dihate pê. Serleşkerê van hengan Mehmed Zeki Paşa bû û 20 salan serokatiya vê pêkhateyê kir. Hengên Hemîdiyeyê girêdayî Arteşa 4ê bûn ku navenda wê li bajarê Ezirganê bû.
Jimara hengan.
Hengên Hemîdiyeyê ji 65 hengan pêk dihat. Lê li gor hinek lêkolîneran ihtimal heye ku 66 jî bin. Ji avabûnê hêdî hêdî jimara van hengan zêde bû heta ku sala 1900an gihişte jimara zêdetirîn ku 65 an jî 66 heng bûn. Heng bi giştî ji kurdan pêk dihat lê sê-çar hengên ereb û qerepapaqan jî hebûn.
Guherandin û rûxandin.
Hengên Hemîdiyeyê li sala 1908ê bi îlamkirina meşrûtiyetê ji aliyê Îtihad û Teraqî ve hatiye veguhezandin. Navê hengên Hemidiyeyê hatiye guherandin, li şûna wan Hengên eşîran hatiye ava kirin. Îtihad û Teraqiyê nexwast vê pêkhateyê ji holê rake, tenê xwest têkiliya vê pêkhateyê bi Siltan Ebdulhemîd bibire. Serokê hengan Zekî Paşa ji kar hatiye dûr xistin. Ferîq Ehmed Paşa hem bû serleşkerê artêşa 4ê hem jî hengên eşîran. Armanca Îtihad û Teraqî jî wek Siltan Ebduhemîd bû ku miletê kurd di bin kontrola xwe de bihêle.
Tesîra hengên Hemîdiye li ser civaka kurdan.
Hengên Hemîdiyeyê li ser civaka kurdan guherînên mezin çêkirin. Hem serokeşîrtî di nav kurdan de ma û hem jî rêya pêşveçûna miletê kurd girt. endamên eşîran jî ji ber miafbûnên leşkeriya mecbûrî û nedana bacê tevlî vir dibûn. Di nav kurdan civakeke taybet hatiye ava kirin û paşeroja kurdan bi vî awayî ket bin destê tirkan.
Her wiha ji bo perwerdehiya zarokên serokeşîrên ernewût, ereb û kurdan jî 21 îlona 1892yê de li Stembolê Dibistanên Eşîran hatiye vekirin.
Wekî tîm û cerdevanên îro, arteşekî taybetî, ji hin beg, axa û serokên êlên Kurd damezirandi bû. Pirraniya eşîrên kurdan daxwaza tevlîbûna van alayan napejirînin.
Komkujiya ermeniyan.
Tirk di sala 1914 -1915an de rûreşiyeke mezin a di dîroka mirovahiyê de pêk tînin. Komkujiya ermeniyan dikin. Bi qasî 1,5 mîlyon ermenî qirdikin, dest didin ser dewlemendiyê wan. Hinek eşîrên kurd jî bi saya serokên xwe tevlî tevlîkujiyê dibin.
Gotina hin dîroknasên tirk a Hengên Hemîdiyeyê bi tevayî tevlî tevkujiya filehan bûn û alîkariya me kirin, ne rast e. Lewra di sala 1908an de Hengên Hemîdiyeyê hatin belavkirin. Dîsa ew yekîneyên ku Mehmûd Şewket Paşa damezrandîbûn jî bi têkçûyîna osmaniyan û dagirkirina serkeftiyên şerê cîhanê yê yekem, bi serê xwe ve mabûn. Tirk dixwazin vê rûreşiya xwe bikin para kurdan jî.
Tê zanîn ku di heman demê de bi sed hezaran Kurd ên êzîdî, asûrî, yewanên Pontûsê hatine qirrkirin û koçberkirin. Pirraniya Kurd ên li Sovyeta berê ji ber tevkujiya dûgela Tirk reviyane ji Bakurê Kurdistanê çûne. Dîsa dinya dizane hin eşîrên Kurdan di nîjadkujiyê de alîkarî dane filehan. Serhildana Dêrsimê de, Seyîd Riza 30.000 Ermenî ji ber terteleyê parastiye.
Nêrînên kurdan.
Kurên Bedirxanê Evdalxan li ser vê babetê gelek rexne li hengan dikirin. Ebdurehman Beg û Mîkdat Mîthad Beg di rojnameya Kurdistanê de hengên Hemîdiyeyê gelek rexne dikirin ku hemû istiqrar û hizûra Kurdistanê xerab kirin. Endamê Îtihad û Teraqî jî ku bixwe kurd e Evdila Cewdetê Daskûzayî di nivîsarên xwe de hebûna hengên Hemîdiyeyê mehkûm dikir û bi xerabî behsa hengan dikir. Seddema destpêkirina şerê kurd û ermen girêdide vir
Nêrînên din.
Dîplomatekê ingilîz li ser pêkhateya Hemidiye wiha dibêje;
Xoybûn (li gorî hin çavkaniyan wateya wî "Xwebûn e") rêxistineke siyasî ya kurdan bû. Ji aliyê Celadet Elî Bedirxan û çend hevalên wî ve hatibû damezirandin.
Piştre, di bin serokatiya Îhsan Nûrî Paşa de, eniya neteweyî ya Kurdî bi navê 'Xoybûn'ê hat damezrandin. Îdareyeka sivîl jî di bin serokatiya Îbrahîm Paşa de hat sazkirin. Li 27.10.1927´ê serxwebûna Kurdistanê hat eşkerekirin û alaya Kurdistanê li serê çiyayê Agirî hat çikandin.
Dans, raks an jî govend (,) forma hunerî ye, ku ji hilbijartî yên armanca tevgera mirovan e. Ev tevger xwedî wateya festîvalê û sembolîk e û wekî danser û xwenîşanderan di nav çandekî taybetî de tê pejirandin. Dans dikare ji hêla korografiyê ve were kategorîzekirin û ji aliyê repertuwarê ve têkoşînên tevgerê an jî dema dîrok û cîhê dîrokê ve were gotin.
Ji berhevkirina giring e, ku di navbera nîqaşên danetok û beşdaran de tevlihev bibin, her çiqas van herdu kategoran herdem bi tevahî cuda ne; herdu erkên taybetî dikare hebin, wek sosyal, şehyane, hevrikî, erotîk, cengî, an pîroz/ayînî.
a> li ser damezirandina firotanê ya klîmîk a normal
Fotomodelên zilam ên cêwik ên amerîkî "Cêwik Carlson"
Modela li peymengeheke hunerên spehî
Model kesekî bi rolekî pêşveçûnê an danasîna hilberînan e (nexşeyek cilên di fîlmên fîzîkî de), an jî ji bo mirovên karên hunerî an wêneyê çêbikin.
Modelsazî ji celebên din ên cuda yên performansa gelemperî têne dîtin, wekî lîstikvan an jî danser. Her çend cûdahî di navbera modelkirin û çalakiyê de her tim ne diyar e, di fîlm an jî lîstikê de nabe, ku bi gelemperî nimûne ya "modelkirin" be.
Peykerê xaneyê (bi înglîzî: "cytoskeleton" / "cell skeleton") tora rîşên proteînên nav sîtoplazmayê ye
Hemû xane xwediyê peyker in. Peyker şikil dide xaneyê. Endamokên xaneyê bi alîkariya peykerê xaneyê, di nav sîtoplazmayê de cih diguherin, an jî xwe bi peykerê xaneyê ve girê didin û ciyê xwe sabit dikin. Li gel endamokan, xane jî bi alîkariya peyker dilive. Herwisa peykerê xaneyê dema dabeşbûna xaneyê de ji bo parvebûna kromozom û sîtoplazmayê jî alîkarî bi xaneyê dike. Peykerê xaneyên eukaryotî ji sê cor proteînan pêk tê.
-Livîna amîbî("ameboid movement") bi proteînên aktînê dibe.
-Dema dabeşbûna xaneyê de parvebûna sîtoplazmayê (sîtokînez) pêk tîne
-Herwisa girjbûna xaneyê jî bi alîkariya rîşaloka aktînê pêk tê.
Aktîn bi rengê sor,mîkrotubul bi rengê kesk dixuyê
-Rîşaloka navber di sîtoplazmayê de, di nav endamokan de belav bûyî ye.
-Xaneyê bi xaneyên cînar ve girê dide.
-Di navikê de ji bo zexmbûna qalika navikê qata navikê (nuclear lamina) çê dike.
3.Mîkrotubul ("microtubules)": sentrîol jî ji Mîkrotubulan çê dibin.
-Kûlk ("cilium") û dûçik ("flagellum") ên xaneyê ji mîkrotubulan çê dibin.
-Vezîkûl (kîsik) ên hilgir bi riya mîkrotubulan di nav sîtoplazmayê de cih diguherin.
-Rîşê teşî ("spindle fibers") karê parvebûna kromozoman pêk tîne û ji gurzên mîkrotubulan çê dibin.
(a) Nîgara naviki û navikokê (b) Di bin mîkroskoba elektronî de wêneya navik û navikokê.
Di nav navika xaneyên navikdirust (eukaryotî) de hin deverên plazmaya navikê tîr û tarî ye, ev deverên gogî yên bêparzûn, wekî navikok bi nav dibe(bi îngîlîzî: "nucleolus"). Li dora navikok parzûn tune ye û navikok ji navikê cihê nîn e. Navikok ji ADN (Asîda deoksîrîbonukleî), ARN (Asîda rîbonukleî) û proteînên di nav navikê pêk tê. Dema dabeşbûna xaneyê di despêka qonaxa înterfazê de navikok belav dibe û di qonaxa telofazê de cardin çê dibe û tê xuyakirinê.
Navikok navend e ji bo çêkirina rîbozoman. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê. Binebeşa gir û binebeşa piçûk. Van herdu binebêş jî di nav navikê de li nav navikok tên çêkirin, paşê ji kunikên(por) li ser parzûna(qalika) navikê derbasê sîtoplazmayê dibin.
Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê di 17ê îlona 1992an de li restorana yewnanî ya bi navê Mykonos li Berlînê (Alemanya) çêbû. Di vê restoranê de sekreterê giştî yê PDK-Î Muhemmed Sadiq Şerefkendî, Fetah Ebdulî, Humayûn Erdalan û wergerê wan Nurî Dehkordî 17ê îlona 1992yê de ji aliyê îstîxbarata Îranê ve bi awayeke terorîstî hatin kuştin.
Kazim Darabî yek ji kujeran bû ku endamê îstîxbarata Îranê ye, bi dûçûna dadgeha Almanyayê Kazim Darabî bi talîmatên serokê dînî Elî Hamaney û serokkomar Haşimî Rafsancanî ev sûîkast plan kirin.
Piştî van kuştinan dewletên Ewropa balyozên xwe yên li Tehranê vexwendine welêt. Îranê jî dîplomatên xwe yên li Ewropayê vekişiyan. Lê di 16ê mijdara 1997ê de cardîn 11 dewletên Ewropayê balyozên xwe şandin Tehranê.
Ji bilî Nurî Dehkordî her sê cenazeyên din li goristana Père Lachaise ya li Parîsê hatin veşartin.
Retîkûlûma endoplazmî ya lûs, beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxarê wî bêrîbozom û şayik e.
Li gor dirf (teşe) û erkê wan, du beşên retîkûlûma endoplazmiyê hene. Beşa ku rûxara wî bi rîbozom e, di bin mîkroskopa elektronî de zivirî dixuye, loma ev beş wekî retîkûlûma endoplazmî ya zivir tê bi nav kirin. Beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxarê wî bêrîbozom e û şayik e, wekî retîkûlûma endoplazmî ya lûs bi nav dibe. Cudahiya van her du pariyên RE ne tenê ji aliyê teşeyê ye, lê erkên van beşan ji ne wek hev in. Retîkûlûma endoplazmî ya lûs, lîpîd, fosfolîpîd, kolesterol û steroîdan çê dike. Her wisa metabolîzmaya karbohîdratan jî li vir dibe. Xaneyên masûlkeyan jî xwediyê retîkuluma endoplazmî ya lûs in, lê navê wî retîkûlûma sarkoplazmî ye (RS). Retîkûlûma sarkoplazmî îyonên kalsiyûmê embar dike, dema kalsiyûm ji RS ber bi plazmayê tê berdan, girjbûna masûlke dest pê dike. Xaneyên kezebê, ji bo ku ji xaneyê jehrê an jî derman û alkol dûr bixe, bi alîkariya retîkûlûma endoplazmî ya lûs karê detoksîfîkasyonê jî dike.
Kongreya Erzîromê kongreyeke neteweperwerên tirk (osmanî) bû ku di navbera 23ê tîrmehê û 7ê tebaxa 1919an de li bajarê Erzîromê ji aliyê Komeleya Parêziya Mafên Rojhilatê Anatolyayê ("Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemayeti)" ve hatiye pêkanîn û armanca wê parastina dewleta Osmanî li dijî hêzên dewletên hevgirtî bû.
Piştî ku dewleta Osmaniyan di cenga cîhanî ya yekem de bindest derket, dewletên hevgirtî di serê sala 1919an de kongreya sulh û aştiyê li bajarê Parîsê amede kirin û biryara serxwebûna gelên ku di bin Osmaniyan de ne girtin.
Bi vê axaftina xwe ya du rûtî ew hemû qanî kirin, ew xapandin, xistin aliyê xwe, bi vî awayî azadiya Kurdistanê pelişandin.
Endamoka bi cot parzûnan dorpêçkirî ye. Mîtokondrî ji bo xaneyên ajal, riwek, karok û protîstan navenda henase ya xaneyê ya bioksîjenê ye. Bi kurtasî, ji xeynî prokaryotan hemû xaneyên eukaryotî di nav sîtoplazmayên xwe de xwediyê mîtokondrî ne. Her ku pêdiviya xaneyê bi ATP zêde yê, hejmara mîtokondriyên xaneyê jî zêde ye. Xirokên sor(erîtrosît), tu mîtokondrî li xwe nagirin, lê xaneyek kezebê ji 1000ê zêdetir mîtokondrî li xwe digire. Mîtokondrî bi qase 0.5 – 10 μm(mîkron) gir ê.
Mîtokondrî enerjiyên di nav bendên kîmyayî yên molekulên organîk, diguherîne enerjiya ATP yê. Du endamok di guherandina enerjiyê de cih digire, a yek mîtokondrî ye a din jî kloroplast in. Van herdu endamokan jî cotparzûnî ne û xwediyê ADN, ARN, enzîm û rîbozomên bi xwe ne. Matrîksa mîtokondrî dişibe sîtoplazmayê. Piraniya reaksiyonên henasê(hilmijê) li vir çê dibe. Li ser parzûna hundir de enzîma ATPaz heye, dema proton ji valahiya navbera parzûnan ve ber bi matrîksê diçe ji ADP, ATP çê dibe. Ji bo demeke kin Kalsîyûm di matrîksê de tê enbarkirin. Mîtokondrî dikare bi serê xwe bi dabeşbûna nîvekî dabeş bibe û mîtokondriyên nû çê bike. ADN ya xaneya mirov û ADN ya mîtokondriya heman xaneya mirov ne wek hew in. Nîvê ADN ya mirov ji dê, nîvê din ji ji aliyê bavê tê, lê ADN ya mîtokondriyê tenê ji aliyê dê(mak) tê. Ango mirov mîtokondriyên pêşîn ji hêka makê digire, mirov ji spermên bavê tu mîtokondrî nagire. Mîtokondrî û kloroplast ji lebatokan bêhtir, dişibin xaneyên xweser.
Li gor teoriya endosîmbîosîs, mîtokondrî di destpêkê de xaneyek prokaryotî bû. 2 milyar sal berê niha di nav avê de tenê xaneyên prokaryotî hebûn. Hin ji wan xaneyan, xwe xweyker(ototrof) bûn hin jî hazirxwur(heterotof) bûn hin ê wan aerobî hin jî anaerobî bûn. Xaneya prokaryotî ya pêşî(bapîrî), bi xaneyên din ve xweyî dibû. Xaneya bapîrî, xaneya aerobî bi fagosîtozê dadiqurtê, lê wî di hundirê vakuola adanê de nedihine û naxwe. Xaneya bapîr bi xaneya daqurtî ve jiyana hevpar ava dike. Bi vî awayê endamok mîtokondrî pêk te. Ji bilî endamokên plastîd û mîtokondrî, hemû endamok biparzûn, ji parzûna plazmayê çê bûyî ne.
"Psychology Kurdî", yekemîn kovara derûnnasîyê ya bi zimanê kurdî dertê ye. Xwediyê kovarê li ser navê Ajans J&J Mehmet Güngörmüş, berpirsiyarê giştî jî Azad Zal e ku ji payîza 2016 ve, çar mehan carekê tê çapkirin. Navenda wê li Amedê ye.
Kovarê di hejmara yekem û duyem de bi giranî li ser trawma û zarok, cûreyên trawma, stresa piştî trawma û rê û rêbazên tedawiya trawmayê sekinî.
Hejmara sêyem de Prof. Dr. Jan Îlhan Kizilhan, bi nivîsa xwe ya bi zimanekî zanistî girîngiya zimên, xweza û aramiya derûniya zimên ji xwendevanan re rave dike. Derûnnas Mesût Ûmar, bi nivîsa xwe ya “Istismar û Ihmalkirina Zarokan” bi hûrgilî behsa îstismar û îhmalkirinê, cureyên wê dike, bertek û encamên wê dide nasîn.
Bi Prof. Dr. Vamik D. Volkan re hevpeyvîneke balkêş hatiye kirin. Di vê hevpeyvînê de, li ser mijarên şîn, şîna civakî, şîna sirûştî, şîna derûnnexweşî (psychopathological) û li ser dermankirina şînê hate axaftin. Derûnnas Darius Winzer bi nivîsa xwe ya “Şîn û Şîna Normal” pêvajoya şîn û şînkêşiyê bi me dide nasîn û hevsengiya pêvajoya nû vedibêje. Derûnnas Siyabend Aslan, bi nivîsa xwe ya “Mirin, Windahî û Şîn di Jiyana Zarokan de”, danasîna têgehên mirin, windahî û şînê dike, ji bilî vê li gorî temenê zarokan bertekên mirin û şînkêşiyê parve dike. Dermansaz Etman Yavuz bi nîvîsa xwe ya “Şîn û Derman”ê pêdiviya dermanan û asta bikaranîna wan dinirxîne. Prof. Dr. Cem Kaptanoglu, bi nivîsa xwe ya "Jêderên Erîşbarî û Tundiyê yên Takekesî"yê ya bi wergera Aydin Rengîn, bi zimanekî derûnkolînerî êrişkarî, tundî û êrişkariya wê ya siyasî parve dike. Derûnnas Mihemed Elî Alucî, bi nivîsa xwe ya “Nexweşiya Sewesî û Zorlêtiyê - NSZ" li ser cureyên sewesî û zorlêtiyê disekine û dermankirina vê nexweşiyê bi xwendevanan dide nasîn. Prof. Dr. Melek Gorenli, bi hevpeyvîneke têr û tijî ya li ser derûnnasiya civakî û mijara kurdan derikeve pêşberî xwendevanan. Derûnnas Leyla Nisêbînî û Lêkolînêr Duzgun Ugur, bi nivîsa xwe ya “Piştgiriya Derûncivakî ya bi Zimanê Zikmakî” li ser civak û derûnnasiyê, di hevdîtinên derûnî de girîngiya zimên û piştgiriya derûncivakî ya bi zimanê dayikê radiwestin.
Derûnnas Hemed Elî Qoserî bi nivîsa xwe ya “Fêrbûna Renc û Dijwar - FRD”ê behsa pirsgirêkên xwendin, nivîsandin û hesabkirinê dike û rêûrêçikên çareseriyê nîşan dide. Derûnnas Rewşen Remalkî bi nivîsa xwe ya “Kêmasiya Baldariyê û Nexweşiya Hîperaktîwîteyê - KBNH" li ser pirsgirêkên baldarî û hîperaktîwîteyê disekine û hûrgiliyên vê nexweşiyê dide nasîn. Derûnnas Gulistan Bakir, bi nivîsa xwe ya “Vajînîsmûs"ê li ser sedem, rêbaz û dermankirina vajînîsmûsê radiweste. Kenan Kedkar bi çîroka xwe ya “Pirtûkxane"yê behsa nexweşekî NSZê dike. Ji bilî van nivîs û nivîskarên hêja, di vê hejmarê de danasîna “Enstîtûya Derûndermanî û Derûntrawmayazanistiyê ya Zanîngeha Dihokê" jî tê parvekirin. Cara yekem e enstîtûyeke wisa li Başûrê Kurdistanê hatiye avakirin.
"Li ser dîroka aborîyê" [Li ser dîroka aboriyê] wê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit bê. Pirtûk wê li ser zanîna aborî û pêşketinên civakî ên bi wê re wê bînê li ser ziman. Pirtûka li ser dîroka aborîyê wê, pirtûka nivîskarê kurd abdusamet yigit a li ser xate pêşketina aborîyê a li kurdistanê wê bi giştî wê bisekinê. Ji serdemên sûmer-gûtî û heta roja me wê, dem bi dem wê di çerçoveya kurdistanê, civake kurd û herêmê de wê, li ser pêşveçûnên bi aqil re wê bênê li ser ziman. Pirtûk wê, di vê warê de wê ji sê beşên mazin û dirêj wê pêk werê. beşa pêşî wê li ser dîroka aborîyê û pêvajoyên wê yên pêşketinê wê bikê. Beşa duyem wê, weke beşeka ku wê, di dewama wê beşa yekem de wê bê nivîsandin bê. Wê bi sernavê "serdema gelemperîyê" û ankû "serdema globalîsmê" û di wê de pêşveçûnên aborî û rengên wan wê li ser wê bisekinê. Wê ji gelek aliyan ve wê b hevdû re û di zikhevdû de wê bi pêşketina civakî a demê re wê bînê ser ziman. Beşa sêyem jî wê di bin navê "aborîya kurdistanê û talanê" de wê bînê li ser ziman. Ev beş wê, bi giştî wê, li ser rewş û rengên pêşketina jîyane aborî û sazûmana aborî wê bisekinê. Di vê beşê de wê, di dawîya wê de wê li ser pêvajoyên talanê ên li ser aborîya kurdistanê û di encama wê de qatkirina kurdistanê, kirina bin pêvajoyên qirkirinê a hebûna civake kurd û heta roja me di dewama wê de pêşxistina ´çerçoveya pirsgirêka kurd´ wê, di çerçoveya wan de wê, li ser sekinê. Wê weke mijareka esasî a pirtûkê wê ev beş bê. Wê, di dewama wê de wê, ji şerê cihanê ê yekem yê parvekirinê û heta şerê cihanê ê duyem ê parvekirinê wê, di çerçoveya sedemên talankirina aborîya kurdistanê de wê, çawa wê pirsgirêka krud wê bê pêşxistin wê, li ser wê bisekinê.
Pirtûk wê, bi zimanekê aqadamîkî wê bê nivîsandin. Wê, bi wê re wê, zimanekê herikbar wê di wê de wê were bikarhanîn. Wê, çavkanîyên pirtûkê ku ew ji wan sûd tê girtin ku pirtûk tê xwandin wê di wê herikîna xwandinê de wê, di nava wê de wê, yek bi yek wê bên ser ziman. Pirtûk weke pirtûkeka stûr a aborîyê bê. Wê, bi wê re wê di çerçoveya aqilê aborî de wê, gelek mijarên felsefîkî ên ku ew bi wê ve girêdayîna û ango ku wê bina temenê pêşveçûnên têgîhên aborî wê, li ser wan wê bisekinê.
Nivîskar di pirtûkê de wê, li ser pêvajoyên jîyane civakê di çerçoveya pêşxistina rewşên xwe dabarekirinê de wê li ser wê bisekinê. Wê pêvajoyên jîyane aborî wê li ser wê re wê, bînê ser ziman. Pirtûk wê, bi zimanekê aqadamîkî wê mijaran wê hilde li dest. Navaroka pirtûkê de wê, gelek beşên wê wê hebin. Wê, di pirranîyan beşên wê de ku ew hatina nivîsandina de wê, ji serdemên berê û heta serdemma wê, di wê de bîn hanîn li ser ziman. Wê, di pirtûkê de wê, çerçoveyeka giştî a ku ew tînê li ser ziman wê hebê. Di zimanê kurdî de wê, bi awayekê bijartî wê gotinên ku ew di nava jîyane aborî de ew tên bikarhanîn wê werina kifşkirin û wê bi wan wê were nivîsandin. Ji aliyekî ve jî wê, pirtûk wê çerçoveya gotin û zimanê aborî bi zimanê kurdî re wê bide dîyarkirin. Zimanê kurdî yê aborî wê, di pirtûkê de wê çerçoveyeka wê were dîtin û kifşkirin. Ber vê yekê wê, pirtûk wê, weke pirtûkeka bingeh bê. Ji aliyê zimanê aborî ve wê, pirtûk wê xwediyê ferhenga xwe ya ku mirov wê kifşbikê bê.
Eintracht Frankfurt, yaneyeke futbolê ya Almanyayê ye.
Yarîgeha Eintracht Frankfurt arenaya Deutsche Bank ye.
Risteya mercî, risteya merc û daxwazê, raweya merc û daxwazê, raweyeke rêzimanî ya zimanê kurdî ye.
Risteya mercî (1).
Corê êkê behsê wî tiştî dike yê ku di şiyan de ye çê bibe.
Risteya mercî (2).
Corê duyê derbareyî rewşên amadekirî yan hizirkirî ye.
Risteya mercî (3).
Corê sê ye, derbirrîna wan rewşane yên ku mehale rwî bidin. Ku her di borî da rwî daye û di borî da bi duhamîk jî hatiye, herdem ev corê ristan derbirrîna peşêmaniya mirovî diyar dike.
Pêkhateya Lîzozomê.
Kîsika bi parzûn dorpêçî ye. Di hundirê wî da enzîmên herisînê heye. Navlêka lîzozom ji du peyvan pêk te lysîs + soma Di zimanê Latînî de Wateya lysîs ’nerm kirin, helandin’ e. Di zimanê Greek te wateya soma ‘laş’e. Bi gelemperî xaneyên ajalan xwediyê lîzozom in, lê bi taybet, xaneyên wekî xiroka spî, ji xaneyên din pirtir lîzozom lixwe digirin. Di nav kîsika lîzezoman de ji 40î pirtir cureyên enzîm heye. Hemû enzîmên lîzozomê di nav retîkûlûma endoplazmî de çê dibin û di hundirê heybera Golgî'yê de tên guhertin û paket kirin. Bi gelemperî lîzozom ji bûtikên Golgî’yê çê dibin, lê carna ji endozom jî lîzezom çê dibin. Endozom jî kisikin, kîsika endozomê ji parzûna xaneyê çê dibe. Molekulên ko di hundirê endozomê de cih digire, ji derveyî xanêyê tên û van molekulan bi endosîtozê dikevin nav xaneyê.
Erka Lîzozomê.
Di nav xaneyên ajalan de lebatoka bi navê "lîzozom" heye.
Ji boy mirov kar û girîngiya gedeyê çi be, ji boy xaneyên ajalan jî lîzozom ew e. Lîzozom endamoka ji boy herisîna nav xaneyê yê. Lîzozom endamok û molekulên bêerk ên xaneyê diherisîne, bi vî awayê molekulên hûrik cardin di nav xaneyê de ji bo çêkirina endamok an jî molekulên gir tê bi kar anîn (otofaj). Erka sereke ya lêkosît, parastina laş ê. Dema bakterî an jî vîrus ket nava xwîna mirov, ji aliyê lêkosît ve tên qefaltin. Lekosît bi hellûşenerîyê van mîkroban digire nav sîtoplazmaya xwe û bi alîkariya lîzozoman wan diherisîne. Dema di laşê zîndewerên firexaneyî de xaneyek mir, lîzozom ew xaneya mîrî diherisîne û molekulên wê yên bikêr tevlê laşê organîzmayê dike.
Beq ên ko hîn nû ji hêkê derketiye bidoçik in, roj bi roj hem gir dibin hem jî bi metamorfozê dirfên wan ê mîna masî diguhere û dişibe beqê. Beqên bidoçik dema têra xwe civirîn, doçika wan bi alîkariya lîzozoman diqete. Her wisa dema jiyana margîsk (gumgumok) di bin xeterê de be, wê gavê ji bo xwe ji êrîşên dijmin bifilitine, doçika xwe bi alîkariya enzîmên lîzozoman diqetîne, dema doçik diqete, hê jî dilive loma êrîşkar berê xwe didin doçikê û margîsk jî baz dide û xwe di cihekî ewle de vedişêre.
Enzîmên di nav lîzozomê tenê li dorhêlên asîdî bi çalak in, loma pH a nav lîzozomê der dora 4 e. Ji bo berdewamiya asîdîtiye, proteînên li ser parzûna lîzozome, ji sîtoplazmayê proton (H+) pompeyê lîzozomê dikin. Van salên dawî di hin weşanên zanistî de tê diyarkirin ko hin riwek jî lîzozom lixe digirin. Bi rastî, di xaneyên riwekan de lîzozom tune. Lê dibe ko hin enzîmên lîzozom di nav vakuolên riwekan de hebe. Riwek wan enzîman ji bo dehandina molekulên nav xaneyê bi kar tînin. Ji ber ko xaneyên riwek bi dîwarê ji selulozê dorpêçî yê, xaneyên riwekan fagosîtoz nakin.
Pirsa Mûsilê (bi tirkî: "Musul Sorunu",) herêmeke xwedî gengeşê ye di sedsala 20ê de, di navbera Tirkiye û Keyaniya Yekbûyî de. Mûsil parêzgeheke kurdnişîn ya osmaniyan bû. Îro navenda Mûsilê dikeve nav sinorê Başûrê Kurdistanê û Iraqê de. Hêj nehatiye kifşkirin ku ev herêm dê di nav sinorên Iraqê da be an jî Başurê Kurdistanê de be.
Mûsil kîder e?
Bi dûçûna dabeşkirina parêzgehên osmaniyan ya li sala 1907ê de Mûsil ji sê senceqan pêk tê. Ya yekem Mûsil e ku ji Amêdî, Zaxo, Duhok, Akrê û Şengalê pêk tê. Ya duyem Kerkûk e ku ji Rewandûz, Koysenceq, Ranya, Hewlêr û Kifriyê pêk tê. Ya sêyem Silêmanî ye ku ji Gulanber, Mamuretûlhamîd, Bazyan, Şehrîbazar pêk tê. Lê li gor sîstema rêvebirina Brîtanî û Iraqê wiha ye; Mûsil(herêmên li rojavayê Zêyê Mezin, Hewlêr (herêmên di navbera herdu Zêyan de), Kerkûk û Silêmanî
Dîroka Mûsilê.
Mûsil di dîrokê de ketiye destê gelek şaristanan. Ji ber vê jî xuya ye ku gelek netewe û dîn li vê parêzgehê hene. Mûsil bajarekê girîng yê asûriyan bû. Piştî ruxandina dewleta Asuriyan, li herêmê îraniyan, Îskenderê Mezin, Sasaniyan, Ebasiyan, Selcûqiyan, Eyûbiyan hwd hikûm kir. Di şerê Çaldiranê de ku di navbera safewiyan û osmaniyan rû daye, ev herêm kete bin destê osmaniyan.
Tirkên oxuz di dema Selcukiyan de li dora sala 1050 şûnde tên herêma Mûsilê. Her wiha ji van tirkan re dibêjin tirkmen.
Mûsil di serdema osmaniyan de.
Di salnameyên Parêzgeha Mûsilê de wiha dibêje: "Parêzgeha Mûsilê sê qism e, qisma yekem bajarî ne ku piraniyan wan kurd in. Li şehrên wek Mûsil, Şehrîzor (Kerkûk), Silêmanî, Akrê, Duhok, Zaxo, Şengal, Kifrî, Rewandûz, Koysenceq de dijîn. Qismê duyê jî nîvkoçer in û gelek ji wan eşîrên kurd in. Qismê sêyem jî eşîrên koçer in."
Sami Frashëri di berhemekê xwe de wiha dibêje;
İbrahim Hilmi jî di berhema xwe de wiha behsa Mûsilê dike;
Ev delîlên dîrokî nîşan didin ku parêzgeha Mûsilê û taybetî bajarê Kerkûkê, herêmên dîrokî yên kurdistanî ne. Hem bi dîrokî hem bi çandî hem jî bi gelheyê xwe ev herêm, têkildariyeke xurt bi kurdan re heye.
Mûsil di serdema şerê cîhanî de.
Mûsil di şerê cîhanî yê yekem de di bin desthilata osmaniyan de bû. Piştî ku şer xelas bû, Brîtanî dest bi dagirkirina Mûsilê kirin. Em dikarin bibêjin ku Mûsil li ser mase ji destê tirkan derket.
Parêzgeha Mûsil û bi giştî Rojhilata Navîn di bin dagirkeriya dewletên Keyaniya Yekbûyî û Fransa de bû. Dema şer dewam dike, di 29 nîsan 1916 de di navbera Keyaniya Yekbûyî û Fransa û paşî jî Rûsya beşdar bû, van her sê dewletan Peymana Sykes Pycot bi dizîkî destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Rojhilata Navin di navbera van dewletan de hate parvekirin. Parêzgeha Mûsilê jî kete bin destê Fransayê. Lê paşî dikeve destê Keyaniya Yekbûyî. Hêjayî gotinê ye ku dema ev peyman hatiye destnîşankirin, Mûsil hêj jî di destê osmaniyan da bû. Piştî Bexda jî ket destê Keyaniya Yekbûyî, vê dewletê berê xwe da Mûsilê.
Hêjayî gotinê ye ku di proseya şer de bi dûçûna planên veşartî herêmên Rojhilata Navîn wiha hatibûn parve kirin;
30ê çiriya pêşîn a 1918ê de di navbera osmaniyan û dewletên Îtîlafê Hevpeymena Agirbes ya Mondrosê hate destnîşankirin. Ev peyman belgenameya fermî bû ku Împeratoriya Osmanî xirab bû. Bi dûçûna vê peymanê dewletên Keyaniya Yekbûyî, Fransa û Rûsya dikarin li her derê osmaniyan dagir bikin. Jixwe artêşa Keyaniya Yekbûyî jî berê xwe da Mûsilê û li vir artêşa tirkan xwest ku ji Mûsil derkevin. Serkirdeyê leşkerên Brîtanî li Îraqê General Marshall di 7ê çiriya paşîn a 1918ê de ji artêşa tirkan xwest ku heta 15ê çiriya paşîn a 1918ê ji Mûsil derkevin. 9ê çiriya paşîn a 1918ê de Sedrezam Îzzet Paşa fermanek ji serkirdeyê leşkerî yên tirkan Ali İhsan Paşa re şand ku Mûsilê vala bikin. Di encamê de 15ê çiriya paşîn ji Mûsilê vekişiya, 7ê kanûna pêşîn a 1918ê de jî temamî Parêzgeha Mûsilê vekişiyan heta Nisêbinê. Dema dagirkeriya Brîtanîli parêzgeha Mûsil dewam dike, di gulana 1919ê de li Silêmanî Serhildana Şêx Mehmûd Berzencî ya Yekem destpê dike. Şêx Mehmûdê Berzencî, Keyaniya Kurdistanê îlan kir, xwe jî wek melikê Kurdistanê îlan kir. Dagirkeriya Brîtanî bi tundî dijî derket û operasyon li Silêmanî ji Brîtanî hate destpêkirin. Di encamê de Şêx Mehmûd hate girtin û sirgûnê Hindistanê kirin. Her wisa di heman wextî de Rewandiz hêj di destê leşkerên osmaniyan de bû.
Konferansa San Remo (18-26 nîsan 1920).
Dewletên Brîtanî û Fransa di nîsana 1920ê de li Îtalya konferansên San Remo dan destpêkirin. Elbete bi rûxandina Împeretoriya Rûsî plana Sykes Pycot jî betal bû û planên nû hatin danîn. Serokwezîrê Fransayê Georges Clemenceau miqabilê %25 petrola Mezopotamyayê, Mûsil ji bo Brîtanyayê hêla. Em dikarin bibêjin ku hidûdên Mûsilê û Sûrî hatin kifş kirin. Piştî Konferansa San Remoyê hevrikên li ser parêzgeha Mûsilê Tirk, İngilîz û rêvebirina Iraqê ne.
Peymana Sevrê (10 gelawêja 1920).
10ê gelawêja 1920ê de di navbera dewletên îtilafan û osmaniyan de Peymana Sevrê hate destnîşan kirin. Osmaniyan bi vê peymana veqetîna Îraqê û Mûsilê pejirand. Lê li Tirkiyeyê Şerê Rizgariya Tirkiyeyê destpê kir û di encamê de Peymana Sevr nehate bicîhkirin. Tirkan li ser Mûsilê mafên xwe îlan kirin û nexwastin ev der ji bo Brîtanî bimîne.
Konferansa Lozanê (11 mijdar 1922-24 tîrmeh 1924).
Parêzgeha Mûsilê ji aliyê petrolê ve gelek zengîn bû û çavê Brîtanî li ser vê herêmê bû ku bixin destê xwe. Jixwe pêşiyê ev herêm di destê Fransayê de bû, ji ber girîngiya petrolê ji Fransayê bi rêya dîplomasiyê wergirt. Lê piştî şerê cîhanî yê yekem, Tirkiye ber bi avabûna dewleteka nû û modern ve çû. Tirkiyeyê di meclîsa xwe de biryar girt ku parêzgeha Mûsilê parçeyek ji Tirkiyeyê ye. Lê Mûsil hêj jî di destê Brîtanî de bû.
Pirsgirêka Mûsilê di konferansa Lozanê de ji pirsgirêkên sereke bû yên hatine gengeşekirin. Ji bo bidestxistina parêzgeha Mûsilê herdu dewletan wiha îdiyaên xwe diparastin
Îdiayên Brîtanî.
Brîtanî jimarên xwe parve kirin ku tirkên herêmê pişkek ji 12 pişkan e. Bi dûçûna Brîtanî 455 hezar kurd, 66 hezar tirk û 62 hezar mesihî hene. Bi dûçûna jimaratina nifûsa herêmê ji layê Brîtanî; tirk hem hebûna kurdan ya bingeh-aryan red dikin hem jî nifûsa kurdan gelek kêm nîşan didin. Lê dijî vê Brîtanî dibêjin ku kurd mileteke cuda ye ji ereban û tirkan. Ji ber vê sedemê Brîtanî nexwast ev parêzgeh bikeve destê tirkan.
Bi dûçûna raportên Brîtanî nifûsa parêzgeha Mûsilê;
Îdiayên tirkan.
Dewleta Tirkiyeyê di Lozanê de tezên xwe diparastin û digot nifûsa Mûsilê 500 hezar e; 263 hezar kurd, 146 hezar tirk, 43 hezar ereb, 18 hezar êzidî û 13 hezar jî xeyrîmûslîm dijîn li herêmê. Bi dûçûna van jimaran nûnerê Tirkiyeyê İsmet İnönü diparast ku qedera tirk û kurdan wekhev e, bingeha kurdan digehe ser nijadê turanan. Ji ber vê sedemê parêzgeha Mûsilê wek para xwe hesab dikir.
Bi dûçûna raportên tirkan nifûsa parêzgeha Mûsilê;
Elbete herdu dewletan delîlên xwe nîşan didin ku mafê wan li ser Mûsilê heye. Lê pirsa Mûsilê bi temamî nehate çareser kirin. Di encamê de Peymana Lozanê hate destnîşan kirin. Her çend Pirsa Mûsilê nehatibe çareser kirin jî rêbaza çareserkirina Pirsa Mûsilê hate diyar kirin.
Peymana Lozanê (24 tîrmeh 1923).
Ev gengeşeya herdu terefan negihîşt ti encaman. Di Lozanê de biryar hat girtin ku divê di neh mehan de ev pirsgirêk bi dostane were çareserkirin. Eger dîsa çareser nebû, ev pirsgirêk dê li Cemiyeta Neteweyan were çareserkirin. Heta ku ev pirs were çareserkirin nayê qebûlkirin ku ti alî statûko yê xerab bikin.. Jixwe heta ku dîsa heyetên van herdu dewletan kombûn, ti hereketên van herdu hêzan li herêmê çênebûn.
Di metna Peymana Lozanê de(madeya 3yê) wiha dinivîse;
Hidûdê di navbera Tirkiyeyê û Îraqê de divê di nav 9 mehan de di navbera Brîtanyaya Mezin û Tirkiyeyê de bi dostane dê were çareser kirin. Eger di nav 9 mehan de ev pirsgirêk neyê çareser kirin, pirsgirêk dê were birin bo Konseya Cemiyeta Neteweyan. Heta ku ev pirsgirêk neyê çareser kirin, şer destpê nake û hidûdên niha dê werin parastin
Konferansa Stenbolê (19 gulan-5 xizîran 1924).
Piştî Lozanê prosesa 9 mehan destpê kir û 19ê gulana 1924ê li Stenbolê konferansek çêbû. Tirkiyeyê li vir jî tezên xwe parastin û ji Brîtanî got eger Musilê bidin Tirkiyeyê, em ê hinek dahatên petrolê bidin Brîtanî. Lê serokheyetê Brîtanî Sir Percy Cox ev qebûl nekir û li ser vê herêma Hekariyê jî ji tirkan xwest ku li Hekariyê nerazîbûnên nestoriyan hebûn û dewleta tirk ev nerazîbûn bi şidetê çareser dikir. Ji ber van angaştên Brîtanî, tirk bêçare man. Jixwe piştî vê konferansê 7ê tebaxa 1924ê li herêma Hekarî, serhildana nestoriyan destpê kir. Vê rûdanê nîşan da ku tirk hêj nikarin aşitî li welatê xwe durist bike lê Mûsilê jî dixwazin. Wezareta derve ya tirkan ji vê civînê jî destvala vegerî.
Êdî karê çareserkirina Pirsa Mûsilê ji bo Cemiyeta Neteweyan ma.
30emîn rûniştina Cemiyeta Neteweyan (îlon 1924).
Ji bo çareserkirina vê pirsgirêkê rêyek tenê ma bû; Çareseriya Cemiyeta Neteweyan. Cemiyeta Neteweyan ji bo vê pirsgirêkê komîsyonek ava kir. ev komîsyon ji 3 kesan pêk dihat. Navê wan hersê kesan; Mr. Branting(Swêd), Sr.Quinones de Leon(Spanya), Sr. Guani(Ûrûguay). Her wisa komîteyek din jî hate ava kirin ku li navenda Cemiyeta Neteweyan bixebite. Piştî van kifşkirinan komîsyonê berê xwe da hidûdê Tirkiyeyê û Iraqê. Vê komîsyonê dest bi xebatên çandî, dîrokî, folklorî, cografyayî kir.
31emîn rûniştina Cemiyeta Neteweyan (çiriya pêşîn 1924).
Komîsyona Cemiyeta Neteweyan xebatên xwe bi dawî anîn û raportek amade kirin. Bi dûçûna wê raportê 29ê çiriya pêşîn a 1924ê di navbera parêzgeha Hekarî û Mûsilê de xetek hate çêkirin. Ev xet wek Xeta Brûkselê hate binavkirin. Komîsyonê bi dûçûna lêkolînên xwe gihiştin van biryaran;
31emîn rûniştina Cemiyeta Neteweyan bi nêrînên komîsyonê bidawî bû lê biryarên dawiyê nehatin kifş kirin. Her çend her tişt bi menfieta dewleta Iraqê biçe jî, komîsyonê dîsa dest bi lêkolîn xwe kirin. Mijar hemû li ser kurdan ma, tirkan digot kurd ji miletê me ne, komîsyonê jî digot kurd xwedî neteweyek, zimaneke cuda ne. Her çend tirkan digot kurd brayên me ne, li Bakurê Kurdistanê nerazîbûnên kurdan mezin dibû li dijî rêvebirina kemalîstan. Çûnkî kemalîstan zilm û zordariyeke mezin li Bakurê Kurdistanê didan meşandin. Di prosesa lêkolînên komîsyonê de li Tirkiyeyê bi taybetî jî li Kurdistana Tirkiyeyê nerazîbûnên kurdan xwe nîşan didan.
Serhildana Şêx Seîd li Tirkiyeyê (13 reşemeha 1925).
Di prosesa çareserkirina Cemiyeta Neteweyan de, li Tirkiyeyê gelek rûdan çêbûn. Berpirsên komîsyonê ji aliyê tirkan dihatin asteng kirin ku lêkolînên xwe bikin, li herêma Hekarî êrîşên tirkan ser nestoriyan çêbûn û ya girîngtirîn li Bakurê Kurdistanê, Serhildana Şêx Seîd rûda. 16 reşemeha 1925ê de di medyaya tirkan de agahiyên derbarê vê serhildanê de hatin weşandin. Ji bo pirsa Mûsilê angaştên tirkan berhewa dibûn ku kurdan nedixwast li gel tirkan bijîn. Ev serhildan ji bo dewleta Brîtanya û Iraqê bû sedemeke baş.
Di encamê de angaştên tirkan bêbingeh man. rûniştinên din yên Cemiyeta Neteweyan qedera Mûsilê hate kifş kirin.
Peymana Brîtanya û Iraqê (13 kanûna pêşîn 1926).
Di 13ê kanûna pêşîn ya 1925ê de di navbera Brîtanyaya Mezin û Iraqê de peymaneke nû hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê; ev peyman ji 16ê kanûna pêşîn dê destpê bike û heta 25 salan dê berdewam bike. Lê eger Dewleta Iraqê tevlî Cemiyeta Neteweyan bibe, dê peyman were betal kirin. Ev peyman şert û mercên mandateriya Brîtanyayê li Iraqê kifş dike.
Di 18ê kanûna paşîn a 1926ê de parlamena Iraqê mandateriya Brîtanyayê ji bo 25 salan dirêj kir. Di 18ê sibata 1926ê de parlamena Brîtanyayê, ev biryara parlamena Iraqê pejirand.
37emîn rûniştina Cemiyeta Neteweyan (kanûna pêşîn 1925).
Di dawiya dawîn de 16ê kanûna pêşîn a 1925ê de di rûniştina 37ê ya Cemiyeta Neteweyan de biryar hate hilgirtin;
Peymana Enqereyê.
5ê hezîrana 1926ê di navbera Tirkiyeyê, Brîtanya û Iraqê de peymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Tirkiyeyê tevlîbûna Mûsilê bo Iraqê pejirand. Li hemberî vê hindek dahatên petrola Mûsilê ji Tirkiyeyê re hat dayîn. Ev dahatên petrolê ji bo 25 salan dê were dayîb ji bo Tirkiyeyê. 7ê hezîrana 1926ê jî parlamanetoya Tirkiyeyê ev peyman erê kir.
Paşeroja vê mijarê.
Her çend pirsa Musilê wek herêma Mûsil bê fêmkirin, di esasê de li vir behs û xeber Başûrê Kurdistanê ye.
Niha pirsa Mûsilê bi serxwebûna Başurê Kurdistanê girêdayî ye ku parêzgeha Mûsil ya di wextê Osmaniyan de bi giştî herêmên kurdnişîn bûn.
Her çend kurd dixwazin serbixwe bibin jî dewletên cîran ji vê rewşê nerazî ne û dixwazin Başûrê Kurdistanê dagir bikin. Ji van dewletan ya herî muhim Tirkiyeye ku hêj ji dibêje Mûsil û Kerkûk axa tirka ye. Dîroknasê tirk Mim Kemal Oke dibêje ku Turgut Özal şevekê ji niska ve bi telefonê li min digere û ji min re dixwaze ku eger em Başûrê Kurdistanê dagir bikin tu dikarî argûmentên kêrhatî û dîrokî peyda bikî
Nîgara xaneya ajalan û endamokên di nav sîtoplazmayê
Pekhateyên ku di nav sîtoplazmayê de cih digirin û ji bo xaneyê hin karên taybet dikin, wekî endamok (organel)tên bi nav kirin. Piraniya karûbarên xaneyê di nav sîtoplazmayê de pêk tê. Bi gelemperî, xaneyên ciwan ên ku metabolîzmayê wan bi lez û bez in, sîtoplazmaya wan jî pir e. Beşa sîtoplazmaya bêendamok wekî sîtozol tê binavkirin. Xaneyên prokaryotî ji bilî rîbozom, tu endamok lixwe nagirin.
Di nav sîtoplazmaya eukaryotiyan de sê kom endamok heye.
Endamokên bêparzûnî: Sentrozom û Rîbozom
Endamokên yekparzûnî: Retîkûlûma endoplazmî,
Heybera Golgî, Lîzozom, Vakuol, Vezîkul.
Endamokên cotparzûnî: Mîtokondrî û Plastîd
Hejmara endamokên hemû xaneya ne wek hev e. Li gor erka xane û şaneyê dibe ku hejmara hin endamokên xaneyê ji xaneyên din pirtir be. Wekî mînak, xaneyên masûlke û xaneyên kezebê gelek pêdivi bi ATP tînin, loma di nav sîtoplazmaya van xaneyan de hejmara mîtokondriyê ji xaneyên din ên laşê mirov zêdetir e.
Di nav sîtoplazmayê de gelek endamok hene.
Li gel sîtoplazma'", tegîna protoplazma jî ji boy vî pêkhateyê tê bikaranîn. Sîtoplazma dişibe spîka hêkê, nîvherikoyî û nîvruhnik e. Ji ber ku di nava wê de molekulên hûrik û gir hene û bi hev re tevdigerin, sîtoplazma madeyek kolloîdal e û hundirê xaneyê de, navbera endamok, navik û parzûnê tijî dike. Sîtoplazma bi parzûna xaneyê dorpêçî ye.
Di nav sîtoplazmaya xaneya navikdestpêkî(prokaryotî) de tenê endamoka rîbozom heye.
Xaneyên prokaryotî di nav sîtoplazmayê de ji bilî rîbozom, tu endamokok nahewînin. Pekhateyên ku di nav sîtoplazmayê de cih digirin û ji bo xaneyê hin karên taybet dikin, wekî endamok tên binavkirin. Beşa sîtoplazmaya bêendamok, wekî sîtozol tê bi nav kirin. Sîtoplazma 80% ji avê pêk tê. Ji bilî avê, gelek molekulên organîk û înorganîk ên wekî glukoz, asîdên amînî, asîdên nukleî, asîdên rûnê, sodyûm, kalsîyûm hwd.jî di nav sîtozolê de cih digirin. Ji xeynî vana, rîşalkên proteîn jî wekî torek di nav sîtoplazmayê de belav dibin û kakûtê xaneyê ("cytoskeleton") pêk tînin.
Piraniya karûbarên xaneyê di nav sîtoplazmayê de pêk tê. Bi gelemperî, xaneyên ciwan, ên ku metabolîzmayê wan bi lez û bez in, sîtoplazmaya wan jî pir e.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê digehe salên 1980an. Di wê demê ta niha bêhtirî li ser PKK, ev têkilî geş man. Lê niha ji ber giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, ev têkilî ketin aloziyeke mezin de.
Wek tê zanîn dewleta Tirkiyê li dijî giştpirsiya Kurdistanê ye û ji gelek bûrokratên tirkan ev helwest hat daxuyandin. Her çend dewlet û sîstema Tirkiye tenê li dijî PKKê diyar be jî, dijayetiya hemû kurdan dike. Ev demek dirêje di nav medyaya tirkî de tê gotin ku dê operasyonek li dijî PKKê li Şengalê çêbe. Lê ev gotin rasterast nebin jî têkildarî giştpirsiyê ne.
Nêrîna dîrokî.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê li salên 1960an bi rêya partiyên kurd û rêxistinên dewleta tirk dest pê dike. Lê berî statûbûna Başûrê Kurdistanê, têkiliyên Tirkiyeyê bi taybetî li gel dewleta Iraqê hebûn. Berî avabûna Iraqê jî li Başûrê Kurdistanê car car serhildanên kurdan çêdibûn. Tirkiyeyê ji ber hebûna pirsgirêka kurd di nav axa xwe de nedikarî di pirsgirêka kurd de alîkariya kurdan bike. Li hemî Rojhilata Navîn dijayetiya kurdan dikir. Nedixwast kurd bibin xwedî statû. Jixwe piştî Serhildana Şêx Seîdê Pîranî li Tirkiyeyê li dijî kurdan înkara kurdbûnê destpê kir.
Li sala 1963yê dewleta Iraqê û yên kurdnişîn li dijî Şoreşa Îlonê givaş li ser kurdan da destpê kirin. Di encamê de zilmeke mezin li ser kurdan peyda bû. 9ê tîrmeha 1963yê Sovyetan li dijî van dewletên Tirkiye, Îran û Iraqê daxuyandinek da ku dixwest ev dewlet dest ji karûbarên Iraqê vekêşin. Rasterast nekarî lê bi rêya dewleta Mongolya mijara kurdan bir Neteweyên Yekgirtî. Ev piştî Peymana Sevrê duyem care ku mijara kurdan dibe mijareke enternasyonel. Her wiha Tirkiyeyê û Îranê bihevra dixwast operesyoneke bi navê "Hereketa Piling" li Başûrê Kurdistanê lidar bixin. Armancê vê hereketê ew bû ku Îranê dixwast Silêmaniyê, Tirkiyeyê jî dixwast Mûsilê dagir bike Lê ji ber givaşa navneteweyî bi taybetî ji ber bertekê Sovyetan ev plan nehate bicîh anîn.
Li sala 1966ê ji bo ku doza kurdên Başûrê Kurdistanê û zilma li ser kurdan, ji hemî dinyayê bide nasîn nameyan ji dewletan dinivîse, yek ji wan dewletan jî Tirkiye bû. Lê serokkomar Cevdet Sunay derê nameyê venekir û vegerand
Li sala 1988ê Seddam Huseyn çekên kîmyayî li dijî kurdan bikartîne û qîra miletê kurd radike. Gelek kurd ber bi sinorê tirkan ve direvin. Lê Tirkiye heta ku dewletên Ewropayî zext li ser giran nekirî, nedihêla kurd derbasî axa tirk bibin. Her wisa kurdên bi çekên kîmyewî hatin brîndarkirin li Tirkiyeyê dihatin tedawî kirin lê bi dûçûna angaştên Der Spiegelê Tirkiyeyê raportên kîmyewî amade nedikirin ku tenê nexweşiyên biçûk li nav van nexweşan hebûn. Armanc parastina Seddam Huseyn bû. Di raportên DYAyê de ev hate aşkera kirin
14ê xizîrana 1991ê yekem car serokkomarekê Tirkiyeyê, seredana serokekê ku, Celal Telebanî qebûl kir. Piştî vê seredanê li Enqereyê berpirsiyaretiyeke PDKê û YNKê hate damezrandin. Li sala 1992yê jî hem Mesud Barzanî hem Celal Telebanî bi hevra seedana Enqereyê kirin
6 gulan 1992 Tirkiye operasyonekê dibe Başûrê Kurdistanê bi hêceta PKKê. Doğan Güreşê sererkanê berê Tirkiyeyê li ser vê operasyonê wiha dibêje; Li sala 1992yê hêzên Barzanî Telebanî federasyon îlam kir. Rojev ser vê derbas bû me jî operasyon bir herêmê. Armanca me PKK nebû, astengkirina federasyonê bû
Salên 1990an.
Nivîskarê kemalîst yê tirk Tuncay Özkan li ser babeta serxwebûna Kurdistanê wiha bilêv dike;
Her wisa serokwezîrê Tirkiyeyê Necmettin Erbakan jî li ser paşeroja Başûrê Kurdistanê dibêje ku "Kurd û mislimanên li bakurê Iraqê brayên me ne lê em rê nadin ku dewlete kurdî li wê herêmê were ava kirin"
Krîza Tirkiyê û YNKê.
Tê angaştkirin ku PKKê li Silêmaniyê du endamên MİTê girtî ne û li ser vê bûyerê dewleta Tirkiyê li dijî YNKê helwesta xwe nîşan da. Jixwe KCKê jî piştrast kir ku wan endamên îstîxbarata Tirkiyê girtî ne. Nûnerê YNK yê li Enqereyê Behroz Gelalî ji Tirkiye hat derxistin. Her wisa tê gotin li ser meseleya PKKê navbera Tirkiye û YNK xerab dibe. Her wisa dewleta Tirk vîzeya xelkê Silêmanî bo Tirkiye jî rawestand.
Di dawiya sala 2018ê de li herêmên ku YNK desthilat, ofîs û navendên Tevgera Azadiyê hemî girtin. Tevgera Azadî rêxistineke nêzîkî PKKê ye. Di kanûna paşîn a 2019ê de jî seferên hewayî yên di navbera Silêmanî û Tirkiyeyê dest pê kirin. Hêjayî gotinê ye ku seferên Hewlêrê ji zû ve hatibûn destpêkirin. Her du seferên balafirgeha piştî giştpirsiya sexwebûna Kurdistanê hatibûn girtin ji aliyê Tirkiyeyê ve lê balafirgeha Silêmaniyê ji ber têkiliya PKK û YNKê nehate vekirin heta ku YNKê hindek pêngav avêtin.
Çêbûnên rojane.
Her çend navbera hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê ticaret û têkiliyan xweş be jî niha ketiye asteke girîng û xeter. Wek tê zanîn çend caran ji serokkomar heta gelek wezîrên dewleta Tirk dijayetiya xwe ji bo giştpirsiya kurdan anîbûn ziman. Rêvebirên tirk dibêjin ku "Yekbûna axa Iraqê xeta me ya sor e". Di dawiyê de serokkomarê Recep Tayyip Erdoğan di daxuyaniyeke xwe de got ku 27ê îlona 2017ê me dê Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê kom kiriba lê ji ber ku Barzanî ji giştpirsiyê lêvenebû, em ê civîna xwe di 22ê îlona 2017ê de bi awayekî pêşwext bikin û ew dê helwesta me ya dawî bibînin. Piştî vê tehdîdê Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê li Silopiya nêzîkî Derê Xabûr ku dikeve navbera Tirkiye û Başûrê Kurdistanê de tetbîqeteke leşkerî pêk anîn.
Piştî giştpirsiya encamdayî.
Dema giştpirsiya Başûrê Kurdistanê destpêkirî ji sê aliyên dewleta Tirk tehdîtên xwe li ser giştpirsiyê anîn ziman. Ji aliyekî Wezareta Derve ya Tirkiyeyê, ji aliyekî Serokkomariya Tirkiyeyê û ji aliyê din jî artêşa tirk tehdîtên xwe parve kirin. Di daxuyandina artêşa tirk de hevpeymaniya xwe li gel artêşa Îraqê anî ziman û hinek leşkerên artêşa Îraqê hatin Tirkiyeyê. Bi dûçûna artêşa tirk ew ê bi hev ra tetbiqetan bikin. Her wisa hêjayî gotinê ye ku Encûmena Ewlehiya Netewî ya Îraqê bi serokatiya Heyder Elebadî kombûnek kir û di wê kombûnê de ji Başûrê Kurdstanê hate xwestin ku divê kurd, deriyên sinor, meterên hewayî û bîrên petrolê teslîmî Îraqê bikin. Piştî van her sê pêkhateyên tirkî, pêkhateyek din ku bi navê RTUK, karê medyayî ya dewletê dike, biryara derxistinê kanalên Başûrê Kurdistanê; Rûdaw, K24, War TV, ji TURKSATê kir. Her wisa seferên bo Hewlêr û Silêmanî hatin rawestandin. Ofîsa YNKê berî vê meseleyê hatibû girtin. Piştî referandûmê jî tirkan êrîş bir ser ofîsa PDKê. Bi vî awayî ofîsên her du partiyên kurd li Enqereyê girtî ne.
Serşêwirmendê serokkomarê Tirkiye İlnur Çevik di nivîsa xwe de dibêje ku divê li gel Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê têkilî cardîn dest pê bikin. Îtîraf jî pê kir ku Tirkiye li gel Îraqê hevkarî kiriye li dijî Başûrê Kurdistanê
Piştî pêvajoya giştpirsiyê.
27ê adara 2018ê de seferên Tirkiyeyê bo Hewlêrê dest pê kirin. Di dawiya sala 2018ê de li herêmên ku YNK desthilat, ofîs û navendên Tevgera Azadiyê hemî girtin. Tevgera Azadî rêxistineke nêzîkî PKKê ye. Di çileya 2019ê de jî seferên hewayî yên di navbera Silêmanî û Tirkiyeyê destpê kirin. Hêjayî gotinê ye ku seferên Hewlêrê ji zû ve hatibûn destpê kirin. Her du seferên balafirgeha piştî giştpirsiya sexwebûna Kurdistanê hatibûn girtin ji aliyê Tirkiyeyê lê balafirgeha Silêmanî ji ber têkiliya PKK û YNKê nehate vekirin heta ku YNKê hindek pêngav avêtin. Wek tê dîtin têkiliyên Tirkiyeyê bi du aliyan li Kurdistanê berdewam dike. Li ser partî û rêxistinan bi rê ve diçe.
28ê nîsana 2019ê de wezîrê derve yê Tirkiyeyê Mevlut Çavuşoğlu seredana Hewlêrê kir. Li Hewlêrê bi pêşwaziya serokwezîrê herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî hevdîtin destpê kir û paşî li gel Mesrûr Barzanî û Qubat Telebanî jî hevdîtin kir. Yekemîn car e ku Mesûd Barzanî li gel mîsyoneke Tirkiyeyê hevdîtin pêkneanî. Bi dûçûna nivîskar û rojnameyan yekemîn sedema vê seredanê ew e ku Tirkiye ji aliyê bazirganiyê ve xwe li Kurdistanê xurt bike.
Dîplomatên Tirkiyeyê li Kurdistanê.
Têkiliyên Komara Tirkiyeyê bi Başûrê Kurdistanê heta sala 2011ê bi rêya balyozê Bexdayê yê Tirkiyeyê û hindek berpirsiyarên leşkerî, îstîxbarî bi rê ve diçû. Li 11ê adara 2010ê de Tirkiyeyê li Hewlêrê konsûlxaneyek vekir û têkiliyên dîplomatîk bi vê rêyê berdewam kir.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê têkiliyên dewleta Îranê û Başûrê Kurdistanê dihundirîne. Bi taybetî piştî dagirkirina DYAyê li Iraqê, Başûrê Kurdistanê bû xwedî statûyek û gelek welatan li Başûrê Kurdistanê bi rêyên dîplomatîk têkiliyên xwe li gel partî û rêxistinên Başûrê Kurdistanê danîn. Îran jî yek ji wan welatan e.
Têkiliyên di navbera van her du welatan bi rêya Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê û Wezareta Têkiliyên Derve ya Komara Îslamî ya Îranê ve pêktê.
Dîplomatên Îranê li Kurdistanê.
Mîsyonên Îranî li Başûrê Kurdistanê girêdayî Balyozxaneya Bexdayê ya Îranê ne.
Divê têkiliya Başûrê Kurdistanê û Îranê ji têkiliya kurdên Îranê û Îranê serbixwe neyê dîtin. Ji ber ku berî fermîbûna Hikûmeta Herêma Kurdistanê gelek têkiliyên kurdên Başûrê Kurdistanê bi rêya partî rêxistinên kurdî li gel Îranê hebûn. Gelek eşîrên li Başûrê Kurdistanê dijîn li Rojhilatê Kurdistanê jî dijîn, ev jî rasterast tesîrê li van hemî têkiliyan dike. Serokê PDKê yê berê Mela Mistefa Barzanî di avabûna Komara Kurdistanê de roleke mezin leyistiye. Yek ji çar generalên artêşa Komara Kurdistanê bû. Dijî Şah Reza Pehlewî şer dikir. Lê piştî rûxandina Komara Kurdistanê Mela Mistefa Barzanî vegerî Başûrê Kurdistanê û ji ber givaşa artêşa Îraqê meşa xwe ya dirêj bo Sovyetan da destpê kirin û 12 salan ma li Sovyetan. Piştî vegera xwe bo Başûrê Kurdistanê têkiliyên xwe li gel her aliyan xurt kir. Di xebata wî ya li dijî artêşa Îraqê de PDKÎyê alîkariya wî kir. Rêvebirên PDK-Îraq û PDK-Îran piştî Komara Kurdistanê yekemîn car bihevra xebat kirin. Lê ev hevxebat zêde dewam nekir. Mela Mistefa Barzanî li dijî rêvebiriya Îraqê bi Îranê re lihevhat û tevgerî. Ev pêngava Mela Mistefa bû sedema şikestina têkiliyên PDK-Î Û PDK-Iyê. Ev nêzîkiya PDKê bo Îranê heta sala 1975ê de dewam kir. Li sala 1975ê Îranê li gel Iraqê hevpeymana Cezayîrê destnîşankir. Piştî vê hevpeymanê têkiliyên Başûrê Kurdistanê bi taybetî fraksiyona PDKê li gel Îranê li ser zemîneke bêbawerî birêveçû.
Têkiliya kurdan li gel şahê Îranê jî bi awayekî erênî li sala 1962yê destpê dike. Heta 1975ê ev têkili bi awayekê erênî dewam dike ku Şahê Îranê alîkariya tevgera Barzanî dikir.
Pirsa avê.
Zêyê Biçûk ji Rojhilatê Kurdistana Îranê derdikeve û diçe Başûrê Kurdistanê, ev çem Gola Bokanê xwedî dike û li bajarên wek Qeladizê, Silêmanî av dike. Dewleta îranê bi hinceta çêkirina seddeke avê ava Zêya Biçûk qut kir. Piştî vê qutkirinê bajarê Qeladizê bêav ma û gola Bokanê ji sedî 70ê kêm bû. Piştî vê pêngava Îranê, Wezîrê Çandinî û Çavkaniyên Avê yê Herêma Kurdistanê Ebdulsettar Mecîd daxuyanî da û got: "Eger Îran ava herêmê serbest bernede, em naçarin ku ava Îraqê qut bikin". Piştî ev daxuyanî hat rêvebirên Îranê li rojhilatê Kurdistanê gotin ku piştî restorasyona Sedda Kolse ku ya li ser Zêya Biçûk çêdikin xelas dibe, ew dê ava Zê berdin. Her wisa rêvebirên Îranê lêzêdekir ku Ava Zêya Biçûk wek berê gelek nayê. Piştî vê bûyerê Dewleta Îranê ava çemê Elwendê jî girt lê bi dûçûna rêvebirên Başûrê Kurdistanê ev tiştek normal ku ji sala 2003ê heta niha ev li hinek wextan tê kirin.
Ziyana girtina pêşiya avê her roja diçe zêde dibe li ser derdorên vî çemî. Li qezaya Pîşderê pirsgirêka bêavîyê zêde dibe.
Şerê pêşmergeyên Rojhilatê li gel Îranê.
Piştî ku li sala 2016ê pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê ku ji 2-3 partiyan pêk tên, biryar dabûn ku ew dê li dijî Îranê şerê çekdarî bidin destpêkirin. Îsal jî ev şer germ bûye û heta gihiştîye wê astê ku dewleta Îranê herêmên Başûrê Kurdistanê topbaran dike. Bi dûçûna Qaymiqamê Çomanê Ehmed Qadir topxaneyên Îranê zozanên Kunerê û Kîfarîstanê yên li ser sînorê bajarokê Hacî Omran û devera Balekayetî topbaran dikin. Serokê artêşa Îranê ya bejahîyê Muhemmed Pakpur ev bombebaran qebûl kir û got ew dê her dem li dijî terorîstan bersiv bidin.
Hevdîtinên li gel Îranê.
Piştî van qeyranan, pirsgirêka avê, bombebaran û dijatiya Îranê li dijî piştgirsîyê Mam Celal Talebanî li ser vexwendineke fermî ya jî aliyê Îranê ve dê serdana Tehranê bike. Bi dûçûna hindek mamosteyên zanîngehan ev seredan bi girêdayî giştpirsîyê ve ye û YNK û PDK dixwaze bi rêya Mam Celal li gel Îranê hevdîtinan bike. Celal Talebanî yekem civîna xwe li gel wezîrê Tenduristiya Îranê û balyozê Filîstînê yê li Îranê kir. Her çend hindek şîrove hebin jî li ser çûna Mam Celal, hêj jî bi fermî sebeba sereke nehatiye aşkere kirin.
Di 15ê tîrmeha 2017ê de heyeteke ji balyozên Îranê li Îraqê Îrec Mescîdî û konsûlên wî welatî hatin Başûrê Kurdistanê û li gel YNKê û serokwezîrê Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî re hevdîtin kirin.
Piştî serdana Mam Celal bo Îranê, ji aliyê Îranê ve vexwendin ji heyeteke din ya YNKê re hate kirin. Bi vê vexwendinê Cîgirê Yekemê Sekreterê Giştî yê YNKê, Kosret Resûl Elî û bi endambûna Berpirsê Desteya Kargêrî ya Polîtboruya YNKê Mela Bextiyar û Endamê Polîtboruyê Mehmûd Sengawî û çend berpirsên din serdana Tehranê dikin.Bi dûçûna endamê YNKê Rifet Ebdullah dê têkiliyên Îran û Başûrê Kurdistanê bê axiftin û lêzêdekir her çend wek pirsgirêkên wek girtina avê hebin jî, sebeba serdana me ya sereke giştpirsîya serxwebûna Kurdistanê ye.. Ev heyet li Tehranê bi Nûnerê Rêberê Îranê û Sekreterê Encumena Bilind a Asayişa Netewî ya Îranê, Elî Şemxanî re hevdîtinek pêkanî. Di vê hevdîtinê de Elî Şemxanî gotiye ku ev giştpirsî dê Kurdan ji herêmê îzole bike û ji bo Kurdan dê encamên xerab bide. Nûnerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê li Îranê, Nazim Debax jî ragihand ku piştî vê hevdîtinê dê hevdîtinek li gel serokê Parlamena Îranê Elî Larîcanî re jî hebe.
Li ser vê hevdîtina Îran û YNKê Berpirsê Desteya Kargêriya Polîtburoya Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê (YNK) Mela Bextiyar di konferanseke rojnamevaniyê de li ser serdana şanda YNKê ya bo Îranê diyar kir ku li Îranê ji Rêber heta Wezareta Derve, helwesta wan li dijî giştpirsî û serxwebûna Kurdistanê bû. Di vê civînê de jî, bi awayekî hûrgilî dijayetiya xwe ya li ser vê mijarê ji me re ragihandin. Wan gotina xwe got û me jî gotina xwe got. Wan giştpirsî red kir û me jî parast.
Siyasetmedarên Rojhilatê Kurdistanê dibêjin, Îran bi rêya bombebaran û qutkirina avê dixwaze giştpirsîya serxwebûna Başûrê Kurdistanê betal bike. Bi dûçûna Endamê Polîtbûroya Yekîtiya Nîştîmaniya Kurdistanê (YNK) Rif'et Ebdûllah jî eger giştpirsî were kirin dê şer li gel Îran û Tirkîye derbikeve. Bi dûçûna nivîskar Eskender Ceiferî jî Îran li dijî serxwebûnê kartên xwe dileyize.
Hêjayî gotinê ye ku Nûnerê Celal Talebanî Ebdullah Heme Seîd dibêje ku Îran sînorê xwe li ser Kurdistanê nagire û dê bazirganiya li gel Kurdistanê berdewam bike.
Piştî Encamdana Giştpirsiyê.
Piştî encamdana giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê dewleta Îranê li dijî Kurdan zextên xwe zêde kirin. Dewletên Îranê, Îraqê û Tirkiyeyê di civînên NYê li Newyorkê li hev civiyan û li dijî Başûrê Kurdistanê hindek biryarên hevpar wergirtin. Piştî van biryaran her sê dewletan dest bi zextan kir li ser Başûrê Kurdistanê. Sekreterê Giştî yê Ewlehiya Îranê Elî Şamhanî di daxuyaniya xwe de got ku ew vê giştpirsiyê qebûl nakin û nas nakin. Wezîrê Berevaniyê yê Îranê General Emîr Hatemî got ku ev nayê qebul kirin, divê bi rêya diyalogê pirsgirêk bên çareserkirin.
Têkilîyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê ji salên 1900an ta niha bi şêweyeke şeroke gihîştiyê vê astê. Têkilîyên Başûrê Kurdistanê bi rêya Hikûmeta Herêma Kurdistanê birêve diçe. Her çend piştî dagirkirina DYA ta niha, yanî heta giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê bêşer be jî niha gef û tehdîdên şer tên kirin.
Piştî Giştpirsiya Serxwebûnê.
Ev biryarên yekalî ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatin red kirin
Her çend ev biryar wek parlamena Iraqê hatibine hilgirtin jî li ser yasabûna wê pirsgirêk hene, ji ber ku li Bexda biryaran Erebên Şîî werdigrin, Erebên Sunî ji vê yekê nerazî ne û em dikarin bibêjin ku Erebên Sunî piştgiriya Kurdan dikin. Muftiyê Iraqê Rafih Refaî jî ji vê yekê dibêje û her wisa dibêje Hikûmeta Îraqê, hikumeteke mezhebî ye û bi xwe biryaran dide. Her wisa serkirdeyên Erebên Sunî wek cîgirên Serokomarê Iraqê, Eyad Elewî û Usame Nûceyfî jî vê yekê tekewz dikin ku ev dorpêçkirina Herêma Kurdistanê nayê qebûl kirin. Her wisa hêjayî gotin3e ye ku Erebên Sunî wek Kurdan hewla giştpirsiyekê ji bo herêmen xwe dikin da ku xweser bibin
Bi dûçûna van biryaran dibe ku li Kerkûkê şer li navbeynê Îraqê û Kurdistanê de derkeve. Her wisa di van biryaran tê xuya kirin ku Bexda ji dewletên navnetewî dixwaze konsol û balyozên xwe ji Hewlêr vekişin.
Bi rêberiya Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê li dijî vê pengava Kurdan, ji bo yekitiya axa Îraqê dê Cebheya Netewî ava bikin. Cîgirê Sekreterê Giştî yê Tevgera Nuceba Yusif Naserî jî tehdîdan li Kurdan dike û îşaretên şer dide li gel Kurdan.Her wisa ji bo dagirkirina Kerkûkê piştgiriya xwe daxuyand
. Berdevkê Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê Cafer Huseynî jî dibêje em nahêlin dewleta Kurdî ava bibe û dibêje divê Tirkiye wiha dewa bike.
Hêjayî gotinê ye ku Artêşa Îraqê hindek leşker ji bo Tirkiye hindek jî ji bo Îranê şandine
Hikûmeta Îraqê bi fermî daxwaz ji Tirkiye û Îranê dike ku hidudên xwe yên li gel Kurdistanê bigire
Civata Ewlehiya Niştimanî ya Îraqê li dijî Başûrê Kurdistanê hindek biryarên din wergirtin ku dixwaze torên telefon yên Kurdan hemû bikevin bin destê Hikûmeta Îraqê
Dagirkirina Herêmên Kurdistanî.
Piştî biryarên Hikûmeta Îraqê li dijî hebûna hêzên Kurd li herêmên Kurdistanî, Heşdî Şabî û Hêzên Îraqî êriş birin li ser Kerkûkê û her çend li hindek deveran şer di nav van aliyan derketibe jî, ev bajar bi piranî ji aliyê hêzên Kurdî ve teslîmî hêzên Îraqî û Heşdî Şabî kirin.
Hêjayî gotinê ye ku ev herêmên Kurdistanî girêdayî Îraqê bûn heta 2014ê dema DAİŞê li Îraqê şerê navxwe destpêkir. Piştî şerê DAİŞ û hêzên dî derketî, ev herême bi awayek de-fakto ketin bin destê Herêma Kurdistanê. 2017ê DAİŞ ji Mûsil hat derxistin û xetera DAİŞê nema. Piştî nemana DAİŞê, Hikûmeta Federal ya Îraqê berê xwe da herêmên ketin bin destê Herêma Kurdistanê. Ta niha gelek herêm ji destê pêşmerge hatin standin. Tenê li hindek herêmên girêdayî Parêzgeha Mûsilê hêj jî di destê pêşmerge de ne. Ev herêm hêj nehatin teslîm kirin.
Serokwezîrê Îraqê di reşemeha 2018ê de daxuyand ku di nêz de sehaya hewayî ya herêma Kurdistanê bo navdewletî dê were vekirin. Lê qedexeya hewayî 3 meh din jî, yanî ta 31ê gulanê hate dirêj kirin. Cardîn biryar hat guhertin û 13ê adara 2018ê de balafirgehên Başûrê Kurdistanê bo geştên esmanî yên nawdewletî hatin vekirin. Hêjayê gotinê ye ku serokê Fransa Emmanuel Macron ji bo vê navbeynkarî kiriye. Ji bo vekirina balafirgehên Kurdistanê hevpeymanek çawa hatiye destnîşan kirin hêj nehatiye zanîn lê bi dûçûna serşêwirmendê serokkomarê Tirkiye İlnur Çevik, Hikûmeta Herêma Kurdistanê balafirgeh teslîmî Bexda kirine. Lê wezîrê Navxwe yê Îraqê got ku rêvebirên balafirgehan nayên guhertin dê her wekî xwe bin.
Ambazoniya bi fermî Komara Ambazoniyayê, an jî wek Anglofonan tê zanîn, ku ji du saziyan re tê vegotin. Yek ji bo berxwedana têkoşînê ji bo restorekirina tevgera dewleta Lîga Neteweyi yên Manda ya Brîtanî yên Kamerûna Başûr. Ew ji bo rêxistinên ji bo hilweşandina di sala 1961'an de yekîtiya Kamerûnê bi têkoşîna Kamerûna Başûr re tê bikaranîn. Beşek ji civaka Kamerûna Başûr xwe di nav welatê Kamerûn de bindest dibînê û serxwebûna herêma xwe dixwazê. Ew ji bo Kamerûna Başûr peyva Ambazoniya anjî Ambazaniya bikar tînin.
Peyva "Ambazoniya" ji peyva Ambas Bay, derê li devê Mungo yê derheqê, sînoriya sirûştî ya di navbera Komara Kamerûnê û CKamerûna Başûr ve tê gotin.
Giştpirsiya Serxwebûna Ketelonyayê, 2017 bi Hikûmeta Herêmî ya Ketelonyayê ji bo serxwebûna Ketelonyayê ve di 1ê çiriya pêşîn 2017an de giştpirsiyek damezrandin. Ev giştpirsî cara yekem bû, ku di hezîrana 2017an de hatibû danîn û di rûniştina 6ê îlonê 2017an de di parlamena Ketelonyayê de hatiye destnîşankirin. Partiyên opozîsyonê ji bo beşdarî rûniştinê nebûn û li ser dengdêrên xwe ji bo dengdana boykotê, ji bilî digotin Catalunya Sí que es Pot, ku dest pê kir û tevlîbûna beşdarî piştgiriyê dike. Li gorî qanûna Destûra Xweseriya Ketelonyayê pêwîstî bi piraniya sêyemîn di meclîsa Ketelanan de ji bo her guhartina li rewşa Ketelonyayê neqanûnî ye. Di referandûmê de xwe li gorî Destûra Spanî bi neqanûnî ye. Ev ji aliyê Dadgeha Makezagonê, di 7ê îlonê 2017an de hatibû rawestandin, bi hikûmeta Ketelan re diyar kir ku biryara dadgehê Ketelonya ne derbas bû û piştgiriya 750 şaredariyên of 948 municipalities of Catalonia, Katalonyayê, tevlî piştevaniya bi Barselonayê re parçeyek partî ye. Ev ji bo krîza destûrî de li Spanyayê birin û dest bi operasyoneke polîsan ji bo rawestandina referandûma bû.
Hikûmeta Spanyayê ji bo referandûmek jixweberkirina xweseriya ketelonî dijber kir, ji ber ku li gorî destûra spanyayê serxwebûnekî herêmî ya spanyayê destûr nabe û herwiha ev bêyî destûra spanî qedexe ye. Ev şîrove ji aliyê Encûmena Mîsogeriya Ketelanî hatiye piştgirîdan. Lêbelê, Hikûmeta Ketalanî mafê xwe ya rastiyê kir û banga dengdêran da ku referandûmê de dengên xwe bidin.
Li gorî Makezagona Hikûmeta Spanyayê xwestiye, ku Dadgeha Destûra Spanyayê biryara Parlamena Ketelonyayê da, ku ew dengdana xwe bigire. Hikûmeta Katalonyayê, parastin ku dê dengdan hê li ser 1ê çiriya pêşîn 2017an were lidarxistin.
Hikûmeta Katalanê li ser navê Hikûmeta Spanyayê ji hêla piraniya hêsan bi hiqûqa xwe referandûmek rûbirû ve hatibû destnîşankirin, ku di îlonê de ragihandin ew dê bi riya "tenê-ketelanî" yekta bikin. Serokwezîrê Spanyayê Soraya Sáenz de Santamaría ragihand, ku hikûmet û dewlet wê piştî derbasbûna hiqûqa referandûmê bigire.
Dabeşbûna nîvekî,corek ji pirbûna nezayendî ye.
Dabeşbûna nîvekî (bi înglîzî: "binary fission") an jî sakaredabeşbûn (bi înglîzî: "simple division") corek ji pirbûna nezayendî ye.
Pirbûna bi dabeşbûna nîvekî bi gelemperî di zindewerên tekxaneyî de rû dide. Bakterî, arkea, protîst û korokên havên mînakin bo zindewerên texaneyî ko bi dabeşbûna nîvekî pir dibin. Di dabeşbûna nîvekî de, ji dabeşbûna xaneyek, du xaneyên wekhev peyda dibe. Pêvajoya dabeşbûna nîvekî li hemû zîndeweran de ne yek e, lê duhendebûna ADN an jî krozoman û parvekirina zanyariyên bomaweyî bo herdu xaneyên nû, ji bo hemûyan heman e.Di pêvajoya dabeşbûna nîvekî de, zîndewer kromozom an jî ADNya xwe duhende dike, qebareya xaneya xwe zêde dike, paşê dabeşê du beşa dibe, her beşek kopykekî ADN an jî kromozoman digire. Bi vî awayê du zîndewerên kopyayên hev peyda dibe.
Cudahiya dabeşbûna nivekî ji gopikkirinê ev e ko, piştê dabeşbûna nîvekî xaneya bavan (bi înglîzî: parent cell) namîne û du xaneyên wek hev peyda dibe. Lê di gopikkirinê de ji bavan weçeyek (bi înglîzî: offspring) biçûk peyda dibe, hertim bavan ji weçeyê girtir e.
Her çiqas dabeşbûna nîvekî bi gelek aliyan ve dişibe dabeşbûna mîtozî jî, lê dîsa jî bi hin aliyan ve navbera herdu dabeşînan da cudahî heye. Herwisa şiklê dabeşbûna nîvekî di tekxaneyên navikrasteqîn (bi yewnanî: "eukaryote") û navikseretayî (bi yewnanî: "prokaryote") jî mîna hev nîn e.
Dabeşbûna nîvekî ya navikseretayiyan.
Bakterî bi dabeşbûna nîvekî zêde dibin
Bakterî û arkea (bi yewnanî: "archaea") zîndewerên navikseretayî ne.
Duhendebûna ADN ya bakterî û sîtokînez bi heman demê de çê dibe, loma qonaxa S tune ye. Her wîsa qonaxên profaz, metafaz, anafaz û telofazê jî tuneyê.
Dabeşbûna nîvekî ya bakterîyan di demek kurt de bi lez rû dide. Li hin corên bakteriyan de dema dabeşbûna nîvekî ji 20 xulakan kêmtir e. Ango li jingehek guncav de bakterî dikare her 20 xulekê de hêjmara xwe ducar bike.
Dabeşbûna nîvekî ya navikrasteqiyan.
Bi gelemperî zîndewerên tekxaneyi bi dabeşbûna nîvekî pir dibinZîndewerên cîhana pêşenge (bi înglîzî: "protist") yên wekî amîb, paramesyum û euglena navikrasteqînên tekxaneyî ne û bi dabeşbûna nîvekî pir dibin. Pêkhateya xaneyên navikrasteqîn ji yên bakteriyan aloztir e. Kromozomên navikrasteqînan ne yek lê gelek in, kromozom di nav navikê da ne. Di xaneya bakterî de tenê rîbozom heye, lê xaneyen navikrasteqîn li gel rîbozoman hemû endamokên xaneyê jî lixwe digirin. Ji ber van sedeman dabeşbûna nîvekî ya navikrasteqîyan bi gelek aliyan va dişibe mîtoza asayî. Cudahiya herî berçav, neparçebûna parzûna navikê ye. Rîsên teşîyê an di hundirê navikê de çê dibin an jî di çavikên (por) parzûna navikê de dikeve nav navikê û kromozoman parve dike. Dabeşbûna nîvekî ya navikrasteqînan bi du coran pêk tê, dabeşbûna nîvekî ya bi berahî û dabeşbûna nivekî ya bi dirêjkî. Paramesyum bi dabeşbûna nîvekî ya berahî, euglena bi dabeşbûna nîvekî ya bi dirêjkî pir dibin.
Herdu endamokên xaneyên navikrasteqîn; mîtokondrî û kloroplast jî bi dabeşbûna nîvekî, di nav xaneyê de hêjmara xwe zêde dikin.
Hemoglobîn ji proteînan pêk tê
Protein makromolekulek polîmer e. Di zimanê Yewnanî de "proteios" e. Wateya wî "a rêza yekemîn " e. Proteîn ji zincîra asîdên amînî pêk tên û li gor hejmar,cure û rêza asîdên amîni proteîn cure bi cure ne. Proteîn biyomolekulên mezin û makromolekul in ku ji zincîrên yek an jî zêdetir dirêj ên bermahiyên amîno asîdê pêk tên. Proteîn di nav organîzmayan de gelek fonksiyonan pêk tînin, ji wan reaksîyonên metabolîk, dubarekirina DNA'yê, bersivdana stimuliyê, avahîjiyê didin hucre û organîzmayan û molekulan ji cihekî din vediguhêzin. Di destpêkê de di rêza asîdên amînî de, ku ji hêla rêzika nukleotîdê ya genên wan ve hatî destnîşan kirin, ji hev cûda dibin, û ku bi gelemperî proteîn di nav avahiyek 3D ya taybetî de ku çalakiya wê diyar dike vedihewîne.
ADN ji boy çêbûna proteînan,ARNyan bi kar tîne
Asîda amînî yekeya proteîn e
Asîdên amînî bi bendên kîmyayî yên peptîdê li hev tên girêdan û polîpeptîd(proteîn) çê dikin
Zanyariyên genetîk ên li ser ADNyê, cureya proteînan dîyar dike Proteînên her cureya zîndewer ji boy wî taybet e. Tenê cêwiyên yekhêkê bi hemû cureyên proteînên xwe hevyek in.
Di her xaneyek mirov de proteîn heye. Lê cureya proteînên di nav şane û endamên mirov jî ne wekhev in. Wekî mînak proteînên xaneyên masûlkeyan ji yên kezeb û mejû cuda ye. Proteîn di nav rîbozoman de li gor fermana ADNyê tê çêkirin. Xaneya hişk(zuha) bi %50yê giraniya xwe ji proteînan pêk te. Di laşê mirov de bi dehhezaran proteinên cur bi cur heye. Ne tenê xaneyên mirov lê di xaneyên hemû zîndeweran de proteîn heye. Bi gelemperî, proteînên xaneyên riwekan ji yên ajal û karokan kêmtir e. Asîdên amînî bi benda peptîdê bi hevre girê dibin. Benda peptîdê di navbera koma karboksîlî ya asîda amînî ya pêş û koma amînî ya asîda amînî ya paş ve tê avakirin. Heke du heb asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi hev bên girêdanê molekulek dîpeptîdê çê dibe. Sê hev asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi hev bên girêdan, molekulek trîpeptîdê çê dibe. Gelek molekulên asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi bendên peptîdê bên girêdan, wekî polîpeptîd tên bi nav kirin.
Proteîn di nav rîbozoman de li gor fermana ADNyê tê çêkirin
Awayên proteînan.
Zincîra dirêj a asîdên amînî, molekula polîpeptîdê pêk tîne. Polîpeptîd tenê ji zincîrek asîdên amînî pêk tê, lê pêkhateya proteînê de li gel zîncîrek an jî zêdetir zîncîrên asîdên amînî, dibe ku hin molekulên din jî hebin. Wekî mînak, hemoglobîn proteîn e. Di pêkhateya hemoglobînê de li gel çar zincîrên polîpeptîdan, çar atomên hesinê (Fê+2) jî heye.
Teşeya seretayî.
Însulîn minaka teşeya seratayî ya Protein e. Du zincîrên asîdên amînî bi xêzeke rêz dibin. Zincîr bi du serî ne, serê yek bi koma karboksîlê bi dawî dibe, ew ser wekê serê-C bi nav dibe. Serê din a zincîrê bi koma amîn dawî dibe, ew ser wekî serê-N bi nav dibe.
Li gor şiklê wan,çar cureyên proteînan heye.
Teşeya duyemî.
Teşeya duyemî ya proteîn bi avakirina bendên hîdrojenî çê dibe. Di navbera koma N-H a komek peptîdî û koma C=O ya komek peptîdi ya din ve bendê hîdrojenê ava dibe. Bi gelemperî du cureyên teşeya duyemî ya proteînan heye, lûlpêça alfa û pela badayî ya beta. Keratîn û kolojen proteînên bi teşeya duyemî ne. Por û neynokên mirov, hirî û qiloçên ajal ji proteîna keratînê çêbuyî ne. Proteîna kolojenê di nav hestî, kirkirak û masûlkeyên ajalan da gelek pir e.
Teşeya sêyemî.
Zincira polîpeptîd xwe li dora xwe ba dide, ditewe û teşeya sêyemî ya proteînê çê dibe. Ev teşeya sêdîmenî bi alikariya çar cure bend şeklê xwe diparêze. Hêza navbera bendan, proteîna tewînî bi hevre digire û nahêle teşeya wî xera bibe. Bi gelemperî guherîna pH an jî zêdekirina germahiya dorhêlê, ji derdora proteînê dûrkirina avê an jî lê zêdekirina metalên îyonî teşeya proteîn diguherîne. Ev guhertina teşeya proteînê wekî denaturasyon bi nav dibe. Hemû enzîm ji proteîna bi teşaya seyemî çêbûyî ne. Dema proteîna enzîmê denatûre bibe, enzîm karê xwe nake.
Teşeya çaremî.
Ev teşeya proteînê ji kombûna çend polîpeptîdan pêk te. Dibe ku li gel polîpeptîdan hin madeyen din jî,di nav polîpeptîdan cih bigre. Bendên di pêkhateya proteîna teşeya sêyemî de çalak in, di pekhateya teşeya çaremiyê de jî çalak in. Hemoglobîn proteîna bi teşeya çaremî ye. Di pêkhateya hemoglobînê de çar polîpeptîd û çar atomê hesin heye.
Kêrhatî û çavkaniyên proteînan.
Goşt,hêk,şîr,nok,nîsk,kakil gelek proteîn li xwe digirin
Ji boy dabeşbûna xaneyan, mezinbûn û bejndirêjiyê pêdiviya laşê mirov bi proteînan heye. Birîn bê proteîn sax nabin. Ji bo reaksiyonên kîmyayî,divê bi têra xwe enzîm hebe. Hemû enzîm proteîn lixwe digirin loma pêwîstiya laş bi proteînan heye. Piraniya hormonan ji proteînan çê dibin. Ji boy metabolîzmaya laş divê bi têra xwe proteîn hebe. Xaneyên masûlkeya rîşalên proteînên aktîn û mîyozînê li xwe digire. Li ser parzûna xaneyan gelek cureyên proteînan heye. Hemoglobîn pîgmenta ji boy veguhestina oksîjenê ye û ji proteînan çê dibe.
Bi gelemperî xurekên wekî mînak, goşt, hêk, şîr, nok, nîsk, gelek proteîn li xwe digirin.
Hêk bi spermê tê pîtandin
Yekbûna navika hêkê bi navika spermê ve wekî pîtîn an jî pîtandin tê navkirin. Hêka pîtandî jî wekî zîgot tê nav kirin. Piştê pîtandina hêkê, zîgot dest bi dabeşbûna mîtozî dike û hejmara xaneyên zîndewer zêde dibe. Pîtîn yek ji bingehînên serate yên pirbûna zayendî ye. Du corê pîtînê heye; pîtîna dererekî (bi înglîzî: "external fertilization") û pîtîna navxweyî (bi înglîzî:"internal fertilization").
Pîtîna derekî.
Bi taybetî zîndewerên avî yên wekî masî û beq bi pîtîna derekî pir dibin. Ji bo pîtînê, beqa mê û ya nêr gametên xwe (hêk û sperm) bi hemdemî (senkronî) ber didin nav avê, sperm û hêk li derveyî laşên zîndewer digihîjin hev. Di pîtîna derekî de egera li hev rasthatina hêk û spermê gelek kêm e, loma beqa mê bi hezaran hêk berdide avê. Bi vî awayê egera pîtîna hêkan zêde dibe.
Pîtîna navxweyî.
Di pîtina navxweyî de sperm di nav coga hêkê de rastê hêkê tê û hêkê dipitîne
Zîndewerên bejayî û hin zîndewerên avî bi pîtîna navxweyî pir dibin. Ango pîtandin di hindirê laşê mêyê de, di nav coga hêkê de pêk tê. Firsenda pîtîna hêkê gelek zêde ye, loma di rêya hêkê de tenê hêkêk gewrebûyî heye.
Pîtandin di riya hêkê de pêk tê
Di nav xaneyê de du navik dixuyê. Yek ji spermê hat a din ya hêkê ye.
Hêka pîtandî wekî zîgot tê bi nav kirin. Zîgot ji yekbûna du navikên haploîdî pêk tê, loma zîgot xaneyek dîploîd e. Ji ber ku kromozomên sperm û yên hêkê li xwe digire, ji boy çêkirina zîndewerêk, zîgot xwediyê hemû zanyariyên genetîkî ye. Zîgot xaneya seretayî ya mirov e. Ango mirov di despêkê de zîgot e. Zîndewerên firexaneyî bi dabeşbûna mîtozî ya zîgotê gir dibin.
mala Mûsa mala musa Rihaya Wêranşarê ye. Serokê pêşîn ê eşîretê mirovê bi navê Mûsa bû, li Rihayê hatiye dinyayê. Bavê wî Ebdilhemid bû.
Musa li Rihaya Wêranşarê hat dinê lawê Ebdilhemid e. Nav zarên Ebdilhemid de pirsgirêk derdikeve. Lawên Ebdilhemid gişt belav dibin, Mûsa tê Mûşê. Gundekî çêdike, navê wî dixe kawar. Di wî gundê de pisgirêkekê rû dide, mala Mûsa ji Mûşê dertikevin, diçin Erzirom, Xinûsê, û li wir gundekî
çêdikin navê wir jî dîsa dikin Kawar.
Proto-dewlet (ji yewnaniya kevn: πρωτο- "prōto-", "yekem"), wekî "kêm-dewlet" jî tê zanîn, (ji latînî: "quasi-", "hema hema"), yekîtiyek siyasî ye ku dewletek serbixweyek sazûmanî an xweseriya xweserî ye. Têkoşîna di sala 2014'an de derketiye holê, nirxandinekî wekî ji bo Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAÎŞ) destnîşan kir.
Dîroka rastîn ya "proto-dewletê" li ser çarçoveya di wêjeya polîtîk ve tê bikaranîn. Wek nimûne, ew ji alîyê hinek pisporên nûjen têne bikaranîn ku ji hêla kolonyayên xweserparêzî û rexnegiran re diyar kirin ku forma xaniyê xwe bikar anîn, lê beşên parçeyek berbiçav ên Îngilîzîya Brîtanî dimînin û yekem li ser îdareya metropolê ye. Wekî din, Komarên Yekîtiya Sovyetê, ku yekîtiyên îdarî yên bi neyekên neteweyên xwe ve temsîl dikin û pêşkêş dikin jî wekî dewletên proto têne gotin. Bi vî awayî dewletên proto wek Serhildana Tuaregê 2012, di navbera Komara Serbistan û Bosniya û Herzegovîna ve di dema Şerê Bosnayê û Azawadê re tê gotin. Dewleta Îslamî ya Îraq û Şamê jî pir mezin e, ku nimûneyeke wekî proto-dewleta nûjen e.
"Birayên Karamazov" romana dawî ya nivîserê rûs Fyodor Dostoyevskî ye û romana wî ya herî serkeftî ye. Roman ji kanûna paşîn a 1879an heya çiriya paşîn a 1880î mîna rêznivîsa kovara Русскій Вѣстникъ (Russkiy Vestnik) dihate belavkirin.
Di pirtûkê de babetên mîna xwedênasî, hebûna xwedê yan na, peywendiyên civakî û revanzanstî dihêne şirovekirin. Romanê cihê xwe di dilê kesên mîna Albert Einstein, Sigmund Freud, Martin Heidegger û Ludwig Wittgenstein vekir û bi baweriya wan yek ji romanên herî rêkûpêk ên Dostoyevskî bû.
Leheng û çend bûyerên romanê.
Roman ji çar beşan û epîlogekê pêk tê û kesê sereke yê tê de mirovekî bi navê Fyodor Pavlovîç Karamazov e û çar lawên wî (birayên Karamazov ên bi navê Dmîtrî, Îvan, Aleksey û Pavel).
Monosakkarîd (wateya ‘mono-’ ‘’yek’’; a sakkarîd ‘’şekir’’ e), ango wateya monosakkarîd karbohîdradên yek şekirî ye. Ji ber ku tenê ji molekulek pêk tê, monosakkarîd wekî şekira hêsan tê binavkirin. Monosakkarîd ji boy karbohîdradên makromolekul, monomer in. Monosakkarîd li gor hejmara karbonên molekulê tên rêzkirin.
Di xane û şaneyên zîndeweran de herî zêde monosakkarîdên sêkarbonî, pênckarbonî û şeşkarbonî heye. Molekula sêkarbonî wekî trioz, a pênckarbonî wekî pentoz û a şeşkarbonî jî wekî hegzoz tê bi nav kirin. Di nav molekula monosakkarîdan rêjeya karbon, hîdrojen û oksîjenê 1:2:1 e. Ji xeynî deoksîrîboz, pêkhatina hemû monosakkarîdan bi formûla (CH2O)n ê tên îfade kirin. Di vî formulê de n hejmara karbonan temsîl dike. Wekî mînak, glukoz monosakkarîdek şeşkarbonî ye, loma formûla wî C6H12O6 ye. Terma karbohîdrad bi kokî ji peyvên karbon û avê tê.
Trîoz.
Monosakkarîdê sêkarbonî ye. Wekî mînak, glîseraldehîd trioz e. Trîoz dema hilmija xaneyê û dema fotosentezê çê dibe. Lê di xaneyê de molekulên trîoz bi serbixwe namînin, bi hin molekulan ve bi bendên kîmyayî girê dibin û molekulên wekî hegzoz, asîda amînî, glîserol, asîda laktî, asîda pîruvî hwd çê dikin.
Pentoz.
Şekirên pênckarbonî ne. Ji boy pentozan formula gelemperî C5H10O5 e.
Di xaneyên zîndeweran de herî zêde pentozên bi navê rîboz û deoksîrîboz heye. Tu xane pentozan ji bo peyda kirina enerjî bi kar nayne. Enerjiya xaneyê ji hegzoz, dîsakkarîd û polîsakkarîdan peyda dibe.
Rîboz.
Şekira rîboz di çêbûna ARN(asîda rîbonukleî), ATP (adenozîna trîfosfat) û hin koenzîman de cih digire. Formula rîbozê C5H10O5 e.
Deoksîrîboz.
Şekira deoksîrîboz, di çêbûna ADN (asîda deoksîrîbonukleî) de cih digire.
Di pêkhatina deoksîrîbozê de oksîjenek kêm ê. Loma formula rîboza kêmoksîjen (deoksîrîboz) C5H10O4 e.
Hegzoz.
Monosakkarîdên şeşkarbonî wekî hegzoz tên bi nav kirin. Glukoz, fruktoz û galaktoz hegzoz in. Tehma her siyan jî şîrîn e. Van her sê monosakkarîd jî di nav avê de dibihujin(dihelin). Formula kîmyayî ji boy her sê monosakkarîd jî C6H12O6 e. Hemû cureyên hegzozan ji bo çêkirina dîsakkarîd û polîsakkarîdan, dibin molekulên yeke (monomer). Glukoz,fruktoz û galaktoz îzomerên hevdu ne. Ku hin molekul bi formula kîmyayî wekhev bin, lê rêza atomên an jî cihên atomên her molekulê ne yeksan be, vê gavê van molekul wekî molekulên îzomer tên bi nav kirin.
Hemû hegzoz bi eslê xwe ji glukozê pêk tên. Glukoz jî ji madeyên inorganîk, bi gavên fotosentez û kemosentezê ji hêla zîndewerên ototrofî tê çêkirin. Monosakkarîd di nav avê de formula zincîrî ya xwe diguherînin formula xelekî yê.
Monosakkarîd di nav avê de formula zincîrî ya xwe diguherînin formula xelekî yê.
Glukoz.
Di siruştê de şekira herî belavbûyî glukoz e. Navê din a glukozê dekstroz e. Her wîsa glukoz wekî şekira xwîne jî tê bi nav kirin. Ji ber ku di nav tirî de gelek glukoza serbest heye,li hin deveran şekira tirî jî ji boy navê glukozê tê bi kar anîn. Hingiv ji %35 ê giraniya xwe ji glukoza serbest distîne. Hemû polîsakkarîdan ji molekulên glîkozê pêk tên.
Ji boy piraniya zîndeweran çavkaniya serekî ya enerjiyê glukoz e. Xaneyên mirov ji bo peyda kirina enerjiya ATP yê, pêşî molekulên glukoza nav xwînê digrin nav xaneyê. Ku di xaneyê de têra xwe glukoz tune be, vê gavê lîpîd an jî proteîn ji bo çêkirina ATP tên bi kar anîn. Ji xeynî vana, ji boy çêkirina lebatokên xaneyê, hin asîdên amînî (aa), û hin cureyên vîtamîn jî pêwistî bi glukozê heye. Ku di laşê mirov da asta glukozê zêde bibe, vê gavê hinek ji molekulên glukozê bi navbeynkariya hormonan vediguherin glîkojen an jî lîpîdan. Loma mirov bi xwarinên adanên bi karbohîdrad qelew dibe. Zîndewer piraniya glukozê ji adanên bikarbohîdrad digirin. Wek mînak, dema em nan, savar, maqarne, kartol, gêzer, an jî pîvaz dixwin, em ji van adanan nîşa digirin û bi enzîmên hilweşîner, nîşayê parçe dikin û dikin glukoz.
Fruktoz.
Di nav hegzozan da şekira herî tehmşirîn fruktoz e. Wekî levuloz ji bi nav dibe. Ji ber ku di nav fêkiyên wekî tirî, sêv, û hirmiyan da fruktoza serbest bi mêjerek mezin heye, fruktoz wekî şekira fêkî jî tê bi nav kirin. Hingiv û nektar(şîreya şîrîn a kulîlkan) jî gelekî fruktoz dihundirînin. Şekira çayê(sukroz) ji fruktoz û glukozê pêk tê.
Fruktoz di kezeba mirov de tê guherandinê, ji fruktoz molekulên wekî glîserol û trîglîserîd çê dibin. Ji van molekulan jî dibe ku molekulên rûnê,glukoz û glîkojenê çê bibin. Hema hemû xaneyan ji bo peydakirina enerjiya ATPyê ligel glukoz, fruktozê jî bi kar tînîn.
Galaktoz.
Wekî şekira şîrê tê bi nav kirin. Şîrîniya wê ji ya fruktoz û glukozê kêmtir e. Di siruştê de galaktoza serbest tune ye. Galaktoz di pêkhateya laktozê de heye. Ji xeynî şîrê ajalan, hin riwek an jî berhemên riwek jî galaktoz dihundirînin. Wekî mînak, hêjîr, bindeq û fasûlî. Ji bilî vê, di çêbûna molekulên bi navê glikoproteinê jî pêdivî bi glaktozê heye. Li ser parzûna xaneyên mêjî molekulên galaktozê heye, loma navek din a galaktoz şekira mêjî yê.
Guhandar (memikdar) di xaneyên memikên xwe de ji glukozê galaktoz çê dikin. Ji glukoz û galaktozê jî şîr çê dikin. Laktoz karbohîdrada şîrê yê û ji galaktoz û glukozê pêk tê
İyi Parti bi kurdî "Partiya Baş", yek ji partiyên siyasî yên Tirkiyê ye, ku di 25'ê kewçêrê 2017'an de ji aliyê Meral Akşener ve bi nûnerên ji Partiya Tevgera Neteweparêz (MHP) û partiyên din re hate sazkirin.
Partiya Baş di buyera gengeşiyê di sala 2017'an de, referandûma destûra Tirkiyê, piştî sîstema siyasî ya Tirkiyê ji parlemana yek serokatiyê bi piştgiriya ji AKP û MHP'ê derbasî bû hat avakirin. Hinek endamên sereke yên paşîn li ser guhertinên destûrî yên dijberî, lê an jî ji partiyê rakirin û ji aliyê rêberê partiyê ve hatibû veşartin. Meral Akşener, ku di sala 2016'an de ji rêveberiya MHP'ê nerazîbûnek berbiçav bû, di 8'ê Îlonê de ji partiyê hate derxistin. Di dawîyê de hate ragihandin, ku ew bi partiyeke nû li ser 25'ê cotmehê 2017'an de li Navenda Çanda Nâzım Hikmet ve ava bike. Di wê rojê de, bi navê logoya partiyê û dirûşmê ji bo raya giştî hate eşkerekirin.
Ji ber ku partiyên siyasî yên sazkirî yên damezrandinê, Partiya Baş di Meclîsa Niştimanî ya Tirkiyê de parlamenterê Partiya Gel a Yekîtiya Demokrat Aytun Çîre û şefê MHP'ê yê Yusuf Halaçoğlu re bû.
Dîsakkarîd ji du monosakkarîdên hevgirtî pêk tê. Monosakkarîd bi dehîdrasyonê navbera hevdu de benda kovalend ava dikin û molekula dîsakkarîd(cotşekir) çê dibe. Benda kîmyayî ya navbera her du monomerên dîsakkarîdê wekî benda glîkozîdî bi nav dibe. Dema çêbûna dîsakkarîdê molekulek av ji reaksîyonê derdikeve.
Monosakkarîd + monosakkarîd → dîsakkarîd + H2O
Sê cureya dîsakkarîdên belavbûyî; maltoz, sukroz û laktoz e. Formula kîmyayî ya her sê dîsakakrîd jî C12H22O11 ye. Cureya monomerên dîsakkarîdê, cureya dîsakkarîdê dîyar dike. Dîsakkarîd di nav avê de dibihujin (dihelin). Tehma wan şîrîn e. Bê ku bi enzîman bên herisandin, dîsakakrîd ji parzûna xaneyê derbas nabin.
Maltoz.
Maltoz ji du molekulên glukozê pêk tê.
Di siruştê de dîsakkarîda herî kêm belavbûyî maltoz e. Di nav tovên zîl vedan de piçek maltoz heye. Hinek maltoz jî ji nîşayê çê dibe. Dema hîdrolîzê, nîşa bi carekî de naherise nav glukozê, pêşî, bi enzîma amîlazê ji nîşayê maltoz çê dibe, lê paşê ev maltoz jî tê herisandin û jê glukoz çê dibe.
Cehê zîldayî û cardin hatî hişkkirî wekî malt tê bi nav kirin. Malt gelek maltoz dihundirîne, loma maltoz wekî şekira maltê an jî şekira ceh jî bi nav dibe. Malt di çêkirin û meyandina bîrayê (cehav) de tê bikaranîn.
Sukroz.
Sukroz Ji molekulek glukoz û molekulek fruktozê pêk tê. Sukroz dîsakkarîda herî şîrîn e. Şekira çay sukroz e. Sukroz ji silqê û levenê şekir tên hilberandin. Riwek şekirên ku bi fotosentezê çê dikin, diguherînin sukrozê û bi vî awayê ji boy enbarkirinê dişînin reh û qurmên xwe.
Bi hîdrolîza sukrozê glukoz û fruktoz pêk tê. Glukoz û fruktoza ji sukrozê hatî hilberandinê, wekî şekira învert bi nav dibe. Şekira învert ji şekira çayê şîrîntîr e û biteşeya şirûbê ye.
Ji rûviya zirav a mirovan enzîma sukraz avzê dibe. Ev enzîm sukrozê hîdrolîz dike bi vî awayê glukoz û fruktoz bi hêsanî ji rûvî derbasî nav xwînê dibin.
Laktoz.
Laktoz ji molekulêk galaktoz û glukozê pêk tê. Şîr bi giraniya xwe ya %4 - %6an ji laktozê pêk tê. Loma laktoz wekî şekira şîrê tê bi nav kirin. Ji boy dehandina laktoz di rûviya zirav a dergûş û zarokan de enzîma laktaz tê avzê kirin. Ji ber ku vexwarina şîr kêm dibe, di laşê mirovên gihîştî de, avzêya laktazê jî roj bi roj kêm dibe an jî bi tevayî radiweste. Loma dema mirovên gihîştî şîr vedixwin, di be ku laktoz neyê herisandin.
Mirovên ku di rûviya wan da bi têra xwe laktaz çê nabe, wekî nexweşên bi bêtoleransiya laktozê bi nav dibin. Van kesan gava şîr vedixwin, laktoz di rûviya wan da nayê dehandin û dibe sedema vijik û gazên rûvî. Li hin herêman, mirovên gihîştî vexwarina şîrê her wekî dema zaroktiya xwe didominin. Avzêbûna laktaz jî di laşê van însanan da didome, loma nexweşiya bêtolerensiya laktozê li nav van însanan gelek kêm e.
Mirovên bi nexweşiya bêtoleransiya laktozê ketine, di rûviyên wan da enzîma ji boy herisandina laktozê çê nabe. Dema di nav rûvî da laktaz kêm be, wê gavê laktoz nayê herisandin. Bakteriyên nav rûvî, laktozê dimeyinin(tirş dikin). Bi meyandina laktozê gazên wekî Karbondîoksît, Hîdrojenê û hin asîd çê dibin. Ji ber ku laktoz di rûvî de dimîne pestoya osmosiya nav rûvî zêde dibe, av ji dorhêlê bi difuzyonê dikeve nav rûvî. Zêdebûna av, gaz û asîdan zik û rûviyên mirov diwerîmîne û diêşîne. Li gel van nerihetiyan, dibe ku mirov vijikî jî bibe.
Polîsakkarîd cureyek karbohîdrad e. Ji monomera glukozê pêk tê.
Monosakkarîd bi bendên glîkozîdî bi hev tên girêdan û dibin zincîrek dirêj a polîsakkarîd.
Dibe ku polîsakkarîdek ji deh hezaran pirtir monosakkarîdan çêbûyî be. Di xane û şaneyên zîndeweran de çar cureyên polîsakkarîdan heye. Ji vana nîşa û glîkojen polîsakkarîden ji boy enbar kirina adanên karbohîdradî(bi karbohîdrad) ne. Seluloz û kîtîn jî polîsakkarîdên binyadî ne.
Nîşa.
Ji du molekula polîmerên glukozê, amîloz û amîlopektîn pêk tê. Riwek xurekê wekî hebikên nîşayê di xaneyên xwe de enbar dikin. Ku di nav xaneyek de molekulên nîşa hebe, bê şik ev xane xaneya riwekê ye. Riwek bi fotosentezê glukozê çê dikin, paşê vî glukozê di xaneyên reh û qurmê xwe de bi şiklê nîşa embar dikin.Nîşaya riwekan, %15-25an ji amîlozê û %85-75an ji amîlopektînê pêk tê. Amîloz û amîlopektîn polimerên glukozê ne. Zincîra amîlozê ne şaxdayî ye,molekulên glukozê bi hevdu re bi bendên glîkozîdî yen α(alfa) 1,4 tên girêdanê. Zincira xêzikî ya amîlozê di nav giraweya avî de şeklê lûlpêçê digire. Bi gelemperî molekulek amîlozê ji 500- 10000an molekulên glukozê pêk tê.Amîloz di nav avê de nabihuje (nahele). Molekula I2(Îyod) bi rengê sor e. Dema dilopek îyodê li ser nîşa bên dilop kirin,îyot dikeve nav zîncîra lulpêçî ya amîlozê û rengê nîşa dibe şîn-lacîwerd.
Amîlopektîn ji amîlozê girtir e. Molekulek amîlopektînê bi gelemperî ji 2000-200000an molekulên glîkozê pêk tê. Zincîra amîlopektîn şaxdayî ye. Glîkoz bi bendên α 1,4 û bendên α 1,6 ê bi hev girêdayî ne. Amîlopektîn bi îyodê rengê binevşî digire. Li gor amîlozê, amîlopektîn di nav avê de hin bêhtir dibihuje.
Ji bo ku nîşa ji parzûna xaneyê derbas bibe, divê bên herisandin. Enzîma amîlazê nîşayê bi hîdrolîzê parçeyê maltozê dike. Maltoz jî bi enzîma maltazê hîdrolîz dibe û glîkoz çê dibe. Dema mirov adanên bi nîşa dixwe, nîşa bi alikariya enzîman tê herisandinê û bi şiklê glukozê dikeve nav xaneyan.
Glîkojen.
Ji xeynî riwekan, hemû zîndewer ên prokaryotî û yên eukaryotî adan bi şiklê glîkojenê di nav xaneyên xwe de enbar dikin. Glîkojen polîmera glukozê ye. Ango molekulên glukozê bi reaksiyona dehîdrasyonê bi hevre tên girêdanê û dibin glîkojen.
Glukoza zêde, bi alîkariya hormona însûlînê di xaneyên kezebê û masûlkeyên mîrovan de wekî glîkojen tê enbar kirin. Ne bi qasî kezeb û masûlkeyan be jî, xaneyên gûrçikê û xaneyên leukosîtan jî glîkojen dihûndirînin.
Dema asta şekira xwînê dadikeve, glîkojena kezebê bi navbeynkariya hormona glukagonê, hîdrolîz dibe û glîkoz ji kezebê derbasê nav xwînê dibe. Glukoz bi gera xwînê belavê hemû şane û xaneyan dibe. Glîkojena masûlkeyan tenê ji bo xaneyên masûlkeyan dibe çavkaniya glukozê.
Molekula glîkojenê dişibe molekula amîlopektînê,lê glîkojen girtir e û hê pirtir şaxdayî ye. Ji boy peydakirina ATP, çavkaniya yekemîn a xaneyê glukoz, a duyemîn jî glîkojen e. Ku di xaneyêk de glîkojen hebe, bi dilopa iyotê pirtikên glîkojenê rengê sor an jî qehweyî digire.
Seluloz.
Molekulên glukoz lê pey hev rêz dibin û selulozê çê dikin. Di molekula selulozê de molekulên glukozê bi 180° ji hev badayî bi hev hatinê girêdanê. Ji ber wê sedemê, her çiqas ku monomerên seluloz û nîşayê glukoz bin jî, molekula selulozê ji ya nîşayê cuda ye.
Dibe ku molekula selulozê ji sedan an jî bi hezaran molekulên glukozê çêbûyî be. Berevajiyê nîşayê, seluloz molekulek neşaxdayî ye. Molekulên selulozê li ber hev dirêj dibin û mîkrofîbrîl(hûrrîşal)an çê dikin. Dîwarê xaneyên riwekan û ên kevzên avê ji selulozê pêk tê. Loma li derdora dinyê de molekula organîk a herî zêde belavbûyî seluloz e. Mîkrofîbrîlên selulozê xurtayî didin dîwarê xaneyên riwekan. Seluloz bêbêhn û bêtehm e, di nav avê de nabihuje.
Seluloz karbohîdrada binyadî ye, ajal nikarin selulozê biherisînin(hîdrolîz bikin) û jê glukoz derxin. Ajalên giyaxur bi alikariya bakteriyan selulozê parçê dikin. Ajalên wekî çêlek,mîh, bizin, hêştîr ajalên hûrdar in. Di ûrê van ajalên giyaxur de bakteriyên ku selulozê diherisîn hene. Bakterî selulozê diherisînin nav molekulên piçûktir, an jî heta glukozê parçe dikin. Ajal bi vî awayê parçeyên selulozê an jî glukoza selulozê wekî adan digirin. Ajalên wekî kergoşk, hesp, kusî ajalên giyaxur ên bêhûr in. Di rûviya kor ên van zîndeweran de bakterîyên selulozê hene. Seluloz bi kêra van bakterîyan tê herisandinê. Loma rûviya kor a van ajalan ji ya ajalên din girtir e.
Ji xeynî bakteriyan,hin cureyên karok jî selulozê diherisînin. Bi vî awayê riwek pûç dibin, dirizin û tevê xweliyê dibin.
Kîtîn.
Dîwarên xaneyên karok û qalikên artiropodan ji kîtînê çêbûyî ye.Di cîhana ajalan da, ajalên wekî dûpişik, kêzik, kulî, pîrik zîvzîve ajalên ji çîna artiropodan e. Kîtîn di qalikê artiropodan de erka kakûtê dike.
Wekî hemû polîsakkaridan, kîtîn jî ji monomeran pêk tê,lê monomera kîtîn ne glukoza asayî ye. Glukoza di nav kîtînê di pekhateya xwe de ji xeynî atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê, atoma azote jî li xwe digire. Molekula kîtînê dişibe molekula selulozê,lê her monomerên kîtînê de komek hîdroksîle bi komek amîn asetîlê cih guheriye. Monomerên kîtînê ne wekî glîkoz lê wekî glîkozamîna asetîl-N tên bi nav kirin.
Kalika dûpişkê ji kîtînê pêk tê.
Kîtîn di nav avê de nabihuje(nahele). Herisîna kîtînê gelek zor e. Piraniya ajal ji enzîma kîtînê, kîtînazê bêpar e. Bi gelemperî kîtîn wekî madeyek nayê herisandin tê qebul kirin.
Kîtîn madeyek qaîşokî û zexm e. Ji boy birînên laşê mirov zû baş bibe,li nexweşxaneyan pizîşk kîtînê wekî tayê nîşdarî(tayên emelîyatê) bi kar tînin.
Lîpîd terma ji zimanê yewnanî ji peyva "lipos", bi wateya "rûn", çê bûye. Peyva lîpîd ji bo hemû cor rûnên xane û şaneyan tê bikaranîn. Şima, fosfolîpîd, glîkolîpîd, asîdên rûnê, hin corên vîtamîn (A, D, E û K), karetenoîd, steroîd, kolesterol, bez û rûn hemû di koma lîpîdan de tên bi navkirin. Lîpîd molekula dijav e (hîdrofobî).
Rûn (trîglîserîd).
Trîglîserîd(Rûn) ji glîserol û sê asîdên rûnê pêk tê
Rûn makromolekul in lê ne polîmer in. Pêkhateya molekula rûnê ji du cor molekûlan, ji glîserol (glîserîn) û asîdên rûne pêk te. Glîserol alkola sêkarbonî ye, li ser her karbonê koma hîdroksîlê heye.
Hejmara karbonên di nav asîdên rûnê dibe ko ji 4 heta 38 an be. Lê asîdên rûnê bi gelemperî ji zincîra 12- karbonan pêk tê.
Molekula rûnê ji çar beşan pêk tê. Yek glîserol û sê heb asîdên rûnê molekulek rûnê pêk tîne. Rûn bi dehîdrasyonê çê dibin. Navbera glîserol û asîden rûnê de bendên esterê ava dibe.
Nîvişk, bezê goşt donê gulberojê, donê zeytê hwd, hemû rûn in, lê molekulên wan ne wekhev in. Pêkhateya hemû rûnan da glîserol yek cor e. Lê gelek texlîdên asîdên rûne hene, loma sedema corebûna rûn ne ji ber glîserolê, lê ji ber cora asîda rûnê ye. Ne tenê hejmara karbonan, lê hejmara bendên di navbera karbonên asîdê jî cora asîda rûnê diyar dike.
Asîda rûnê ya têrbûyî.
Eger di navbera hemû karbonên asîda rûnê de yek bendên kîmyayî hebe, ev asîda rûnê ya yekbendî wekî asîda rûnê têrbûyî tên binavkirin.
Asîda palmîtoleî,asîda rûnê ya terbûyî ye
Asîda rûnê ya netêrbûyî.
Asîda oleî yek ji asîdên rûnê ya netêrbûyî ye
Hin asîdên rûnê di navbera hin karbonên xwe de cotbendên kîmyayî lixwe digirin, ev asîdan wekî asîdên rûnê yên netêrbûyî bi nav dibin.
Hejmara cotbendên asîdên rûnê di pêkhateya hemû asîdê rûnan da ne yeksan e. Dibe ko di asîda rûnê de yek cotbend, di yeka din da pirtir(herî zêde heşt) cotbend hebe. Asîdîn rûnê yên ko yek cot bend dihundirîne wekî asîdên rûnê yên yekîtêrnebûyî,ên pirtir cotbend dihundirînin jî wekî asîdên rûnê yên çendeyîternebûyî tên navkirin.
Asîdên rûnê yên bingehîn.
Xaneyên mirov ji xeynî du asîd, dikare heman asîdên rûnê ji molekulên xurekê çê bike, lê du ji wan asîdên rûnê di laşê mirov de çê nabe, divê van asîdan raste rast wekîxurek bên girtin. Asîdên rûnê yên ko tenê bi xurek tên girtin û di xaneyan da çê nabin, loma wekî asîdên rûnê yên bingehîn bi nav dibin.
Asîdên rûnê yên bi navê asîda linoleî (asîda rûnê ya omega-6) û asîda alfa-linoleî (asîda rûnê ya omega-3) asîdên rûnê yên bingehîn in. Van herdu asîd jî asîdên rûnê yên çendeyîternebûyî ne.
Ji boy berdewamiya kar û barên asayî yên xane û şaneyan, pêdivî bi asîdên rûnê yên bingehîn heye. Rûnên bingehîn wekî beşekî fosfolîpîdan, di pêkhateya parzûna xaneyê de cih digrin. Her wisa bi taybetî parzûna xaneyên çav û mêjî bi asîdên bingehîn dewlemend in.
Goştê masî û rûnên riwekan ji boy asîdên bingehîn çavkaniyên herî baş in. Dendikê kûndir, dendikê gûlberojê, û gûz bi asîdên rûnê yên bingehîn dewlemend in.
Li gor asîdên rûnê du corên rûn (trîglîserîd) heye. Ko di pêkhateya rûn de asîdên rûn, ên asîdên têrbûyî be ev rûn wekî rûnê têrbûyî bi nav dibe, na eger ko pêkhateya rûn da asîdên netêrbûyî hebe, vê gavê ev rûn wekî rûnê netêrbûyî tê binavkirin.
Rûnê têrbûyî.
Bez, rûnê nivişk û margarîn rûnê têrbûyî ne. Hemû karbonên asîdên rûnê bi têra xwe bi hîdojenan ve girêdayî ne. Êdî tu derfet tuneye ko hîdrojenên nû bi karbonên asîdên rûnê ve bi bendên kîmyayî bên girêdanê. Ango asîdên rûnê ji hîdrojenê têr bûne.
Bi gelemperî rûnên têrbûyî di xane û şaneyên ajalan de tê çêkirin. Van rûnan di germahiya odeyê de(20-25°C) req in. Ango asta xala helîna rûnên têrbûyî li gor rûnên netêrbûyî zêde ye.
Rûnê netêrbûyî.
Rûnên netêrbûyî wekî don tê binavkirin.
Bi gelemperî rûnê riwekan û ên masiyan rûnên netêrbûyî ne. Hemû karbonên asîdên rûnê hîn bi têra xwe bi hîdojenan ve negirêdayî ne. Rûnên netêrbûyî di germahiya odeyê de(20-25°C) avî (şilemenî) ne. Asta xala helîna rûnên netêrbûyî li gor rûnên têrbûyî kêm e. Rûnên netêrbûyî wekî don tê binavkirin. Wekî mînak; donê zeytûn, donê guleberojê.
Margarîn.
Margarîn ne rûnekî xwezayî ye. Rûne neterbûyî yên riwekan bi hîdrojenê tên têrkirin û bi vî awayê margarîn çê dibe.
Fosfolîpîd.
Beşa sereke ya parzûna xane û endamokan e. Bi gelemperî molekula fosfolîpîdê ligel glîserolê ji du asîda rûne û ji koma fosfatê pêk tê. Di be ko koma fosfatê bi alkolek nîtrojenî girêdayî be.(alkola ethanolamîn, alkola kolin, hwd).
Steroîd.
Steroîd di xane û şaneyên karok, riwek û ajalan da tê çêkirin. Steroîd ji celeba çewrî ye. Steroîd dijav in û di nav avê de nabihujin. Bi binyatî streroîd naşibê çewriyan. Ji ber ko steroîd ne ji asîdên rûne û glîserolê, lê ji çar xelekê bi hev ve zeliqî pêk tê. Vîtamîna D, hormona aldesteronê, testosteron, hormona êstrocen,hormona kortîzolê, hormona procesteronê û zerav hemû steroîd in.
Piraniya kolesterolê di kezeba mirovan da çê dibe, lê hemû xaneyên ajalan dikare kolesrerolê çê bike. Di pekhateya parzûna xaneyên ajalan de, li gel fosfolîpîdan, kolesterol jî cih digire. Her wisa kolesterol pêşengiya hemû steroîdan dike. Herikbariya parzûna xaneyê ji ber kolesterolê ye. Kolesterol parzûnê bi hevre digre û zexm dike.%20 ê lîpîdên parzûne ji kolesterolê pêk tê
′′′1848′′′ di salnameya Gregorî da saleka kebîse ye ko roja wê ya herî pêşîn rojeka şenbî bû. Lê di salnameya Jûlyûsî da, saleka kebîse bû ko bi rojeka pêncşenbî dest pê dibû. Li destpêka sala 1848ê salnameya Gregorî 12 rojan ji salnameya Jûlyûsî pêştir bû. Ew salnameya Jûlyûsî heta sala 1923ê jî li hindek deveran dihat xebitandin, lê piştî hingî bi giştî qad ji bo salnameya Gregorî çol kir.
Sala 1848ê bi giştî sala gelek şoreşên mezin bû, ji Brazîlê haeta Mecaristanê.
Rûdanên sala 1848ê.
. Mestûreya Kurdistanî li vê sala wefat kir.
. 2ê Sibatê: Dawîbûna Şerê Amerîkayê-Meksîkayê. Bi dawîbûna wî şerrî û Peymana Guadalupe Hidalgoyê tivava wan herêmên ko niha dibijinê başûrê Welatên Yekgirtî yên Amerîkayê ji Meksîkayê vebûn.
. 21ê Sibatê: Karlê Marks û Fredrîşê Engels bi hev ra Beyannameya Komatîyê anko ′′The Communist Manifesto (Manifest der Kommunistischen Partei)′′ belav kir.
Peymana 11ê Adarê yan Beyana 11ê Adarê lihevhatinek bû di navbera rêberê kurdan di Şoreşa Îlonê de, Mela Mistefayê Barzanî, û cihgirê serokkomarê wê demê yê Îraqê Sedamê Hisên de li roja 11ê Îlona sala 1970ê çêbû.
Ew peyman di dîroka xebata geleê kurd da xaleka werçrxanê bû jiber ko ji bo cara pêşîn bi awayekê fermî zimanê Kurdî wekî zimanekê fermî li Îraqê hat dîyarkirin û bi awayekê fermî ji layê hukmeta Îraqê ve dana mafê xwerêvebirinê anko otonomîyê bo 3 parêzgehên Kurdistanê hat niyasîn. Herçend e ko pişt ra Seddamî nexwest bi wê soza xwe wefadar bimîne û careka dî di sala 1974ê da şerr di navbera kurdan û Îraqê da derkevt, lê ew peyman her wekî bingehekê qanûnî di çarçûveyê qanûnên Îraqê da giring e. Tenê Destûr anko qanûna bingehîn ya Îraqê ko piştî nemana Seddamê Hisên li Îraqê hat pejirandin mafekê zêdetir ji wî mafê di Beyana 11ê Adarê da hatiye diyarkirin bi kurdan daye.
Kim Woo Chung (z. 19ê kanûna paşîn 1936 - 2019.12.9) damezrîner û serokê Desteka Daewooyê ya pîşesazî ya Komara Korêyê bû. Ew yek ji hîmdarên Koreya nû bû ko şîyan Koreyê ji xizanî û nedarîyê ber bi pîşesazbûn û pêşkevtineka mezin ya Aborî û civakî bibin.
Ew li bajarê Daeguyê hat dinyayê. Salên jîyana wî ya zarotîyê salên bindestîya Koreyê di destê Japonê da bûn. Babê wî fermandarê herêmê bû. Lê paşî rewşa wan xerab bû û wî ji bo debara jiyana malbata xwe dest bi karkirinê kir. Wî li destpêkê dergehdergeh rojname difirotin.
Wî xwanidna xwe li dibistana bilind ya navdar, Kyunggi-yê bi dûmahî îna, paşî bawernameya aborînasîyê ji Zanîngeha Yonsei ya paytexta Koreya Başûrî Sêûlê wergirt. Babê wî seydayê serokkomarê berê yê wî welatî Park Chung Hee bû. Ji bo wê qencîya babî, serokkomarî ji alîyê aborî û bazirganî ve arîkarîya Kim Woo Chungê pis kir.
PIştî qedandina zanîngehê, ew li şerîkeyeka biçûk ya bazirganîyê xebitî ko paştir bû taybetmenda warê qumaş û pertalan.Paşî kompanyaya xwe damezirand û dest bi karê pîşesazîyê kir. Li destpêkê navûbangê wî ji ber wê ko wî kompanyayên ber bi şkestinê dikirrîn û ew dikirin kompanyayên serkevtî. Piştî 30 salên xebatê, kompanyaya Daewoo ji alîyê sermayeyê ve bû jimare 2, ji alîyê dahatê ve bû jimare 3. Ev ji bo kompanyayeka wekî ya wî gelek giring bû ko dihat rêja kompanyayên wekî Hyundai, LG û Samsungê.
Lê di Tengasîya Darayî ya Asyayê da, ew jî neçar ma ko zêdetir ji 50 kompanî û liqên xwe bifiroşe û tenê liqên xwe yên serekî bihêle. Bi sedema deyindarîyên wî di wê tengasîyê da, navê wî kevt nav lîsteya navên xwestî yên Interpol anko Polîsê Navneteweyî. Ew li sala 2005ê hat zindanîkirin û daxwaza lêborînê kir jiber ko bi herrifiyana kompanyaya xwe neteweya Koreyê birîndar kiribû. Ew bi 10 salên zindanê û 22 bilyon dolarên Emrîkayî hat cezakirin, lê paşî li sala 2007ê ji bo sersalê ew ji alîyê serokkomarê welatî, Roh Moo-hyun ve hat efûkirin.
Di dema serkevtina xwe da, ew kesatîyeka naskirî li cîhanê bû. Pirtûkeke wî, bi navê Zêrr ji Axê Mişetir e (Every Street is Paved with Gold), ko zêdetir şîretên wî li ciwanên Koreya Başûrî bûn, li welatê wî û li cihanê bû yek ji pirtûkên pirrfirotî. Ew pirtûk bi kurdî hatîye çapkirin, û Weşanxaneya Spîrêzê li sala 2007ê bi paçiveya Lezgînê Çalî li bajarê Dihokê çap û belav kir.
Peyva monomer ("mono", ”yek” û "-mer", “parçe, heb”) ji zimanê yewnanî çê bûye. Monomer bi serê xwe molekulên hûrik in. Monomer bi reaksiyona dehîdrasyonê, di navbera hev de bendên kîmyayî ava dikin û dibin polîmer. Ango, monomer yekeya polîmerê yê.
Di zanista biyolojiyê de asîdên amînî, glukoz, asîdên rûnê û nukleotîd hin ji monomerên xwezayî ne.
n(Asîda amînî) → proteîn(polîpeptîd) + (n-1)H2O
n(Glukoz) → (nîşa an seluloz an jî glîkojen) + (n-1)H2O
Nukleotîd monomerên asîda deoksîrîbonukleî (ADN) û asîda rîbonukleî (ARN) ye.
n(nukleotîd) → ARN + (n-1)H2O
Xurekên wekî rûn, proteîn û karbohîdrad makromolekul in. Ji boy derbasbûna nav xwînê û xaneyan divê ji aliyê enzîmên dehandinê ve bên parçekirin û bibin monomer. Xurekên karbohîdradî bi enzîmên dehandinê hîdrolîz dibin û monomerên wekî glukoz, fruktoz û galaktoz çê di bin. Xurekên proteînî jî bi enzîmên dehandinê, tên dehandin û asîdên amînî wekî monomer çê dibin. Van monomeran têra xwe hurik in û dikarin derbasî nav xwînê bibin.
Galaktoz (ji peyvên "galacto" + "ose", "şekira şîrê" çê bûye) karbohîdradek monosakkarîdî ye. Wekî "şekira şîrê" tê binavkirin. Şîrîniya wê ji ya fruktoz û glukozê kêmtir e. Di siruştê de galaktoza serbest tune ye. Galaktoz di pêkhateya laktozê de heye. Ji xeynî şîrê ajalan, hin riwek an jî berhemên riwek jî galaktoz dihundirînin. Wekî mînak, hêjîr, bindeq û fasûlî. Ji bilî vê, di çêbûna molekulên bi navê glikoprotinê jî pêdivî bi glaktozê heye. Li ser parzûna xaneyên mêjî de gellek molekulên galaktozê heye, loma navek din a galaktoz şekira mêjî ye.
Guhandar (memikdar) di xaneyên memikên xwe de ji glukozê galaktoz çê dikin. Ji glukoz û galaktozê jî şîr çê dikin. Laktoz karbohîdradek dîsakkarîdî yê şîrê ye. Laktoz ji galaktoz û glukozê pêk tê. Enzîma laktaz ji bo dehandina laktozê tê bikaranîn. Formula kîmyayî ya galaktozê C6H12O6 e.
Laktoz + laktaz → glukoz + galaktoz + laktaz
Under the Shadow (bi kurdî: "Bin Siyê"), fîlmê pêncan ê Babak Anvari ye ku di sala 2016an de hate pêşkêşkirin.
Fîlm çîroka keçek û diya wê dike. Piştî şoreşa Îranê, di salên 1980'î de, di navbera Îran û Iraqê de şer diqewime. Tehran tê bombebarankirin. Şîdeh (dê) û Dorsa (keç) ji şer aciz bûne lê xirabiyek din jî musellitê wan dibe.
FileZilla bernameyeke FTP ji bo Windows û Linuxê ye. FileZilla nivîsbariya azad e.
FileZilla 3 li Zimane kurdî tê wergerandin.
Rijênên kor ên sereke yê laşê mirov
Pankreas hormon û enzîm berhem tîne loma pankreas rijênê têkel e.
Rijên an jî toşpî ji boy peyva “"gland"” a bi zimanê îngilîzî tê bikaranîn.
Di laşê mirov de derkirina madeyên wek hormon, enzîm, çewrî (rûn), xwêdan, şîr, lîncemade hwd, wekî derdan tê binavkirin.
Xane an jî komela xaneyan(ango şane) derdan çê dikin û ji xaneyê der dikin. Eger derdan ji aliyê xaneyek ve bê berhemkirin û derkirin, ew xane wekî xaneya derdanî bi nav dibe. Eger derdan ji hêla komek xaneyan va were derkirin, îcar ew koma xaneyan wekî rijên bi nav dibe. Di dibistan û zanîngehên başûrê Kurdistanê de ne peyva toşpî, lê peyva rijên tê bikaranîn. Ev peyv di nav xwendekarên Başûr de zindiyê û belavî ye.
Di laşê mirov de sê cure rijên heye.
Rijênê cogedar (rijênê bicogî).
Hin minak ji boy derdana rijênên cogedar; enzîm, xwêdan, lîncemade(mukus) û şîr e. Xane derdana xwe der didin nav cogê, cog ji rijênê dirêj dibe û derdanê dikişîne ber bi cihê ku derdan bê bikaranîn. Rijênê memik, rijênê prostad, rijênê xwedanê û lîkerijên(rijênê tûkê) rijênên cogedar ên sereke ne.
Rijênê kor (korerijên).
Ev rijênan hormon çê dikin û der didin. Rijênên kor derdanê xwe der didin nav xwînê. Mînakên sereke ji boy korerijên; rijênê hîpofîz, rijênê adrenal, rijênê tîroîdê.
Rijênê têkel.
Kezeb û pankreas rijênên têkel in, derdanên vana hem enzîm hem jî hormon e.
Fabrîqaya Kia Motorsê li Korêya Başûr
Kia li sala 1944ê li Korêya Başûr hatiye damezirandin. Hilberînerê ewil ya duçerxe û otomobîlan ê Korêyê ye. Li sala 1998ê ji hêla konsorsiyûma ortaxiya Hyundai û Daimler-Chryslerê ve hatiye kirrîn. Kia hilperrîna xwa ya rast ji vê noxtayê şûnda pêk aniye.
Di hedefa 2010yê ya ku Kia Motors diyar kiriye da di rêhya 5emîn markaya otomobîlê ya herî mezin bûnê da gelek miwahedeyên sponsoriyê kiriye.
Sponsoriyên xwa di werzişên tenis û futbolê da bi miwahedeyê sponsoriya sereke ve di navbera salên 2007-2014ê zêde kiriye.
Nexweşiya şekir, nexweşiya şekirê an jî diyabet, nexweşiyeke metabolîk e ko ji ber sedemên bomaweyî(genetîk) û hawirdorî bi encama bilindbûna asta rêjeya şekira xwînê peyde dibe.
Xaneyên mejiyê mirov, tenê dikare ji glukozê enerjî peyda bike. Loma, divê her tim di nav xwîna me de glukoza serbest tevbigere. Glukoza xwînê wekî “şekira xwînê” jî tê navkirin. Di nav xwîna mirovên tendurist da, asta glukozê 80-120 mg/dl ye. (Ji bo asankirinê em dikarin vî mînakê bidin, nîv pîyanek (qedeha avê) xwîn divê bi qasî 80-120 mîlîgram glukoz li xwe bigire). Eger di nav xwîna mirov de rêjeya şekir her tim bilind be ev rewş wekî hîperglîsemî bi nav dibe. Na eger rêjeya şekir (glukoz) her tim kêm be vê gavê ev rewş wekî hîpoglîsemî tê navkirin. Mirovên bi hîperglîsemî bi nexweşiya şekir dikevin (şekirmîz, diyabet).
Di nav xwînê de asta glukozê bi navbeynkariya hormonên însulîn û glukagon ve tê rêkxistin. Ev herdu hormon jî ji rijênê pankreasê tên derdan. Însulîn û glukagon hevdijê yek in. Ango însulîn rêjeya şekira xwînê kêm dike, glukagon jî zêde dike.
Li ser rêkxistina mêjera glukoze de bandora însulînê.
Di laşê mirovên tendurist de însulîn bi du awayê bandor li ser kêmkirina şekira xwînê dike;
Hin caran dibe ko ji hin sedeman (birçîbûn, rojî) rêjeya şekira xwînê kêm bibe, îcar glukagon bandor li ser kezebê dike daku glîkojena embarkirî têkbişkê û glukoz çê bibe. Kezeb ev glukoza ji perçebûna glîkojenê çêbûye, der dide nav xwînê, bi vî awayê rêjeya şekira xwînê bilind dibe.
Corên nexweşiya şekir.
Mirovên bi nexweşiya şekir ji ber du sedeman, nikarin rêjeya şekira xwîna xwe rêk bixin. Cureya yekem a bi nexweşiya şekir wekî diyabeta tîpa1 (bi îngilîzî: "type 1 diabetes") bi nav dibe. Di vî nexweşiyê de rijênê pankreasê bi tera xwe însulîn der nade, loma şekir di nav xwînê de berhev dibe, nakeve nav xaneyan. Ji bo wan kesan hormona însulînê wekî derman bi derzî didin laş.
Cureya duyemîn a nexweşiya şekir jî wekî diyabeta tîp 2 (bi îngilîzî: "type 2 diabetes") tê navkirin. Mirovên bi vê nexeşiyê ketine, dikarin însulînê çê bikin û dibe ko di nav xwîna wan da asta însulînê bi rêjeya asayî be. Lê parzûna xaneyê li hember însulînê bergirî dike, nahêlê glukoz derbasê nav xaneyê bibe. Bergiriya li dij însulîne dibe sedema bilindbûna rêjeya şekira xwînê.
Xwîna mirovên bi nexweşiya şekir, ji ber rêjeya glukoza nav xwînê, tîr dibe. Xwîna tîr, dibe sedema bilindbûna pestoya xwînê, gava pestoya xwînê bilind dibe hem, dil diweste û xwînê bi zehmet pompe dike, hem jî zirar dide mûlûleyên xwînê yên di çav û gurçikanda cih digirin. Ev zirar dibe sedema qulbûna (çirandina) lûleyên xwînê. Di rewşek wisa de dibe ko çavên mirov kor bibe an jî gurçikên mirov êdî kar nekin. Ji bo rohnkirina xwînê, mirovên nexweş pir tî dibin. Loma, nîşaneyek nexweşiya şekir tîbûn e. Xaneyên mirovên tendurist ji bo peydakirina ATP (Adenozîna trîfosfat) pêşî glukozê bi kar tînin, eger bi têra xwe glukoz tune be, paşê çewrî(lîpîd) û proteîn bi kar tînin. Mirovên bi nexweşiya şekir, ji bo peydakirina enerjiya ATPyê ne glukozê, lê çewrî û proteînan bi kar tîne. Ji bo bergirî girtina li hember nexweşiyan û başbûna birînan pêwistî bi proteînan heye. Di xaneyên mirov de embara proteînan tune ye, mirovên bi nexweşiya şekir li dewsa glukozê proteînan bi kar tînîn, loma di laşê wan de proteîn kêm dibe, ji ber vî sedemê jî birînên kesên bi nexweşiya şekir zû baş nabin.
Roja diyabetê ya cîhanê.
Di sala 1921 de ji Kanadayê, zanistekî bi navê Frederick Banting ji bo cara pêşîn ji pankreasa dewar û berazan însulînê derxist û wekî derman bi kar anî. Frederick Banting di roja 14.11.1891 de ji dayik bûye, ji bo bîranîna vî zanyarê, li her derê cîhanê, 14ê mijdarê wekî “Roja Diyabetê ya Cîhanê” tê pîrozkirin.
Yannîs Xrîsomallîs (Yannis Chrysomallis, yewnanî: Γιάννης Χρυσομάλλης, Giánnis Chrysomállis; z. 14ê Çiriya Paşîn a 1954ê), ko di qada hunerê muzîkê de wekî Yannî (/ˈjɑːni/ YAH-nee) hatiye niyasîn, muzîkvan û pîyanojenekê yewnanî ye ko pirraniya jiyê xwe yê piştî sinêleyiyê li Welatên Yekgirtî yên Amerîkayê bihurandiye.
Ew parçeyên muzîkê dinivîsit û karên muzîkî jî berhem diînit. Di karên xwe da ew pirranî li ser piyanoyê û depkilîl anko keyboarda elektronîkî dixebite û muzîka caz, klasîk, raka nerim û muzîka Cîhanî tev li hev dikit da muzîkeka bi giranî amûranî biafirînit. Yannî bi rêvebirina konserên mûzîkî li cihên dîrokî yên cihanê navdar e. Wî li Çînê, Tac Mehela Hindistanê, Akropolîsa Yewnanê, Birca Xelîfe ya Mîrgehên Yekgirtî yên Erebî û gelek cihên dî konsert çêkirine û vîdeoyên wan konseran jî gelek caran li ser perdeyên televizyonan dihên nîşa dan.
Vîdeoya konsera wî ya bi navê Zindî li Akropolîsê (albûm) di rêza vîdeo-muzîkên pirrfirotî yên cîhanê da ya duyê ya hemî dem û dewranan e.
Bi kêmanî, 16 albûmên Yannî di rêza "Albûmên Dema Nû yên Gelêrî" (Top New Age Album) da jimare yek bûne, û du albûm jî (Dare to Dream
û In My Time) bûn berbijarên xelata Grammy Award. Wî li zêdetir ji 30 welatan û li 5 parzemînan konser çêkirine
û zêdetir ji 40 albûmên platînî û zêrrîn li seranserî cihanê firotine. Bi giştî, hijmara albûmên wî yên firotî zêdetir ji 25 milyon niskeyan e.
Yannî harîkariya berbelavbûna civandina muzîka elektronî û muzîka sîmfonîka tivav kir.
Kurdistan TV (anku KTV yan Kurdistan Tî Vî) televizyoneka asmanî ya Kurdistanî ye, yekemîn televizyona asmanî ye ku ji başûrê Kurdistanê weşanê dike û weşana xwe ya pêşîn di 17ê kanûna paşîn sala 1999ê de dest pê kiriye.
KTV dikare bi riya satelîtê li seranserî cîhanê bêt temaşekirin.
Zimanên KTVê.
KTVyê bi pirranî bi zimanê kurdî ye. Ew herdu zaravayên serekî yên kurdî (kurmancî û soranî) ye herweha jî bi zimanên erebî, inglîzî, farisî, tirkî, siryanî û turkmenî jî bernameyên xwe pêşkêş kirine. Hinek program bi van zimanan ku niha pêwîst nayêne dîtin, hatine rawestandin.
TVya PDKê.
Kurdistan TV bi Partiya Demokrat ya Kurdistana Başûr ve girêdayî ye.
Amûrên jîdar anko amûrên têldar ew amûrên muzîkê ne ko di wan da dengê mûsîqayî bi rêya velerizandina têl anko jiyan çêdibe.
Di hindek ji wan amûran da mûzîkjen têlan bi tibil anko tiliyên xwe an bi perr an tiştekê zirav yê mîna nînokan an bi lêdana çekuçekê darîn an jî bi malîna têlan bi kivanekê vedilerizîne û dengî ji wan derdiêxe. Di hindek ji amûran da, mîna piyanoyê mûzîkjen bi rêya şidandina kilîlên depkilîlekê çekuçî li têlan dide. Di amûrên ko kivan di wan da heye, mûzîkjen kivaneka ji mûyê hespan bi têlan ra dixişîne û dengî ji wan der diêxe. Di hindek ji amûran da jî mûzîkjen çerxekê dizivirrîne û bi awayî têlan vedilerizîne.
Amûrên bi kivan ew in ko di orkestraya muzîka klasîk da dihên bikarînan, û ev in: keman anko viyolon, viyola, çelo. Hindek ji wan jî yên kurdî û rojhilatî ne, mîna: ribab, kemançe û qîçik. Hemî amûrên kivandar dikarin bi tibil anko tiliyan jî bihên jenîn, ko ji vî karî ra dibêjin pizzîkato.
Hindek ji amûrên jîdar yên bê kivan di muzîka kilasîk da jî dihên bikarînan, mîna gîtara kilasîk. Lê pirraniya wan amûran yên kurdî û rojhilatî ne, mîna: tenbûr anko saz, ûd, tar, sêtar, sîtar, qanûn.
Hindek ji amûrên dî yên jîdar bi çekuçî dihên jenîn. Pîyano yek ji wan e. Lê di piyanoyê da mûzîkjen bi awayekê ne rasterast çekuçî li têlan dide. Ew kilîlên ser depkilîlekê dişidîne û bi şidandina wan çekuçek bi têlan dikeve. Lê di hinedk amûrên dî yên mîna sentûrê da, mûzîkjen rasterast çekuçekê sivik yê darîn ko serê wî bi hirî an tiştekê wekî libadê hatîye dapoşîn li têlan dixe.
Karbohîdrat an ji bi navekî din "sakkarîd" ji atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê pêk tê. Di zimanê yewnanî de wateya ‘’sakkharon’’ şekir e. Karbohîdradên wekî glukoz, sukroz, maltoz molekulên hûrik in û bi gelemperî wekî şekir tên binavkirin, lê glîkojen, seluloz, kîtîn û nîşa, karbohîdradên makromolekul (polîsakkarîd) in.
Karbohîdrat, ji boy enerjiya zîndeweran çavkaniya yekem e. Adanên karbohîdratî bi şeklê glîkojen an jî wekî nîşa di xaneyên zîndeweran de tê enbarkirin. Polîsakkarîda kîtînê di çêbûna kakûtê (îskelet) arthropodan (kêzik, dûpişk, mûrî, hwd) cih digire. Dîwarê xaneyên riwekan ji selulozê pêk tê. Her wisa, karbohîdrat di pêkhatina ADN, ARN, ATP û parzûna xaneyê de jî heye. Navkirina karbohîdrat (sakkarîd) li gor mezinahiya molekula wê, an jî hejmara monomerên di nav molekula wê de dibe. Karbohîdratên ji yek molekul çê bûyî wekî monosakkarîd, ên ji du molekul pêk tê, wekî dîsakkarîd, ên ji gelek molekul pêk tên wekî polîsakkarîd tên binavkirin.
Cama Cihanî ya FIFAyê ya 2018ê dê cama 21ê ya Cama Cihanî ya FIFAyê be ko kêbirkêyeka werzişî ya navneteweyî ya goka pêyê ye her çar salan carekê dihêt pêkînan. Pişikdarên wê kêbirkêyê tîpên neteweyî yên mêran yên goka pêyê yên welatên endamên FIFAyê ne. Li roja 2ê meha Kanûna Paşîn ya sala 2010ê birryar hat dan ko cama 21ê ji 14ê Hezîrana 2018ê heta 15ê Tîrmehê li welatê Rûsyayê bihêt kirin. Ev cam dê cama pêşîn be ko piştî sala 2006ê li parzemîna Ewropayê dihêt kirin. Kêbirkêyên goka pêyê di wê camê da hemî dê di yarîgeh anko stadyomên para Ewropayî ya welatê Rûsiyayê bihên kirin da hatinûçûna werzişvanan sanahî be.
Di wê camê da dê 32 tîp pişikdar bibin ko ji wan 31 tîp bi kêbirkêyên destpêkî hatine hilbijartin. Lê tîpa 32ê rasterast tîpa welatê mêhvandar e. 20 tîp ji van 32 tîpan di cama pêşî vê camê anko di Cama Cihanî ya FIFAyê ya 2014ê da jî pişikdar bûn, ji wan jî Tîma neteweyî ya futbolê ya Almanyayê qehremana cama 2014ê û tîpa neteweyî ya goka pêyê ya Brazîlê ne. Lê du tîpên Îslanê û Panayê ji bo cara pêşîn e ko pişikdarî Cama Cihanî ya FIFAyê dibin. Bi tevayî, dê 64 lîstik li 12 yarîgehan li 11 bajaran bihên kirin. Lîstika dawîyê dê li roja 15ê Tîrmeha 2018ê li Yarîgeha Lijnik ya bajarê Moskoyê be.
Qehremana vê camê dê mafê pişikdarîya di Cama Konfederasyonên FIFAyê ya 2021ê werbigire.
Endazyariya nermalavê (bi inglîzî "Software engineering") wate bikaranîna prensîpên endazyarî bi şêweyekê sîstematîk û rêkxistî ji bo çêkirin û amadekirina berhemên nermalaviyên baş ku bihêne bikaranîn li ba xelkî û li ser amîrên elêktronî kar bikin.
Endazyariya nermalavê bi tenê endazyariya wî beşê amîrekê elêktronî ye ku nahête hestkirin bi fîzîkî li ba mirovan wate tenê endazyariya wan livînên elêktronî yên ku di nav her amîrekî de hene, lê ne bi sadeyî lê bi awayekê gelek rêkxistî û newaze ku bikare li ser şaşeyekî gelek bernameyên ku jiyana me asan dikin nimayş bike û bilav bike.
Bikaranîna endazyariya nermalavê behayekê bilind di civak û di abûrîyê de heye, ji ber wê ku cihê xwe di hemû çalakiyên jiyanê de vekiriye, çewayiya jiyana me diyar dike. Xelk bi alîkariya endazyariya nermalavê dikare gelek karan bike ku berê nemimkun bûn.
Hewcedariya mirovan bi endazyariya nermalavê.
Her ji ber van sedeman hewcehiya mirovan bi endazyariya nermalavê zêdetir dibe.
Bo nimûne ji bo ku li pirtûkekê di pirtûkxaneyeka mezin bigerim. gelek zehmet e û gelek jî demê min dibe ku bi rêya geryana navan di lîsteka çapkirî de, kitêba ku ez dixwazim bibînim. Dema ku me navê pirtûkê û koda cihê pirtûkê dîtin paşî lazim e ku em di nav wê pirtûkxaneya mezin de bigerin ta her car digihîn cihekî ku yek ji wan kodan li ser hatibe nivîsîn.
Lê eger em vî karî bi bikaranîna endazyariya nermalavê encam bidin wê gelek bi asanî navê pirtûka ku dixwazîn binivîsin û di heman demê de em dikarin hemû pêzanînan li ser pirtûkê bibînîn.
Teknolojî û rêbazên kiryarkî.
Endazyarên nermalavê piştevanên gelek ji cureyên cuda yên teknolojî û rêbazên kiryarkî ne, ku di hev dijin. Ev babet li sala 1960ê dest pê bûye û belkî herdem pirsgirêk bimîne. Endazyarên nermalavê ji bo ku bernameyên xwe li ser reqalavan bi kar bixin gelek curên teknolojî û rêbazên kiryarkî bi kar tînin. Vê jî bi rêya kompayleran (Compiler) dikin.
Hunermend Kurd Kerîm Şêxo ji bajarê Qamişlo yê û li Almaniya dimîne wekî Welatkî Alman
albûma wî ya dawî hata nas bi strana " li vê dê "
Pêkhateya hîpotalamus û rijênê hîpofîz
Di nav demax de cihê hîpotalamusê
Hîpotalamus beşek ji demaxê ye. Karê serekî yê hîpotalamusê, parastina hevsengiya navekî ye (homeostazî). Hîpotalamus wekî çavderek kontrola hormon û madeyen nav xwîn û xaneyan dike, ka kîjan nizm e, kîjan berz e. Ji koendama demar ragîhandin werdigre û bi şêweyek rasterast an jî nerasterat bandor li ser metabolîzmaya laşê dike. Ango hîpotalamus di navbera koendema demar û rijênan de girêdanê çê dike. Hîpotalmus hormonên derpirandinê û hormonên westirînera derpirandinê berhem dike, bi vî awayê li ser hormonên laş, kontrola xwe dabîn dike.
Erka hîpotalamusê.
Hîpotalamus van kar û reaksiyonên li jêr kontrol dike.
Hîpotalamus gelek hormon der dide. Bi gelemperî xebata hîpotalamus bi hîpofîzê re ye. Gava hîpotalamus ji koendema demarê hişyarî digre, bi xaneyên demarî yên derdanî hormon berhem dike. Bi bandora van hormonên hîpotalmusê, rijênê hîpofîz an derdana hormonek dide despêkirin an jî derdana hormonekî radiwestîne.
Hormona dijî mîztin.
(Vazopressîn) - Anti-diuretic hormone (ADH)). Ev hormon ji cogên gurçikan dubare mijina avê zêde dike bi vî awayê mîza kêmav ji gurçikan tê derdan.
Hormona oksîtosîn.
Du erkên sereke yên vê hormonê, girjbûna masûlkeyên malzarok û ji memikan derdana şîr e.
Ev herdu hormon ji xaneyên demarî yên derdanî berhem dibin. Aksonên xaneyên derdanî yen hîpotalamusê hetanê hîpofîza paş dirêj dibin, rijênên xwe li vir der didin. Ango hormonên ji hîpofîza paş tên derdan,ne ji hîpofîzê lê ji hîpotalamusê tên derdan.
Hîpotalamus ji bo hîpofîza pêş jî hormonên derpirandinê û hormonên wêstirînerê derpirandinê der dide.
Hormona derpirandina rijênê tîroîd.
(Thyrotropin releasing hormone (TRH)). Armanca vê hormone hîpofîza pêş e. Bi bandora vê hormênê rijênê hîpofîz hormonek hander çê dike. Navê vê hormênê jî hormona handera rijênê tîroîd e.
Hormona derpirandina tûkila adrenal.
(Corticotropin-releasing hormone (CRH)). Hîpotalamus bi vê hormonê, ji hîpofîza pêşê re peyam dişîne da ko ji bo rijênê adrenal, hormon çê bike û bişîne.
Hormona derpirandina rijênê zayendî.
Gonadotropin-releasing hormone (GnRH)). Ev hormon bandor li ser hîpofîza pêş dike.Hîpofîz hormonên FSH û LH der dide.
Hormona derpirandina hormona geşê û hormona westirînera derpirandina hormona geşê.
Growth hormone-releasing hormone (GHRH) and growth hormone-inhibiting hormone (GHIH). Hîpofîz bi bandora van hormonan hormona geşbûnê(mezinbûnê) der dide an jî derdana hormonê radiwestîne.
Hormona derpirandina prolaktîn û hormona westirînera derpirandina prolaktîn.
(Prolactin-releasing hormone (PRH) or prolactin-inhibiting hormone (PIH)). Bi van hormonan hîpofîza pêş hormona prolaktînê der dide an jî derdana wî radiwestîne.Prolaktîn bandor li ser rijênê şîr dike.
Werîsban cureyek veguhastinê bi pergala kablo ye ku li ser kêliyên wesayîtan digirin an jî li ser rêjeya birêkûpêk li wan bikin. Termînolojî li ser pergalên van wesayîtan nîşan dide. Werîsban herwiha bêmotor û bêkêmasî ne û ew ji hêla kabloyê ve têne veguhestin ku ji hêla rêbaza girtina motorê veguherîne.
Pergala veguhestina trîbarên karûbar ji bo rewşên cuda yên pergala veguhestinê ye. Guhastina lezîn ya paldayî dikare wekî pergala rêkûpêk gelemperî bandor be, wekî di pergala werîsbanên pêşîn a cîhanê de piranî bi rêwîtiyên hatiniyê tê de kêm hate nîşandan.
Ew ji bo guhastina çiya, gelî, kendal û laşên ava têne bikaranîn. Avakirina li avahiyên rêzeçiyayan hewce dike ku ji bo fonksiyoneke girîng dikare bandorê hawirdorê bikin. Pêşniyara krîza berbiçav ya herî kêm dibe ku werisbanên bêyî zirarê li ser bandora turîzmê ya vîzyonê de hema hema berbiçav nerazîbûn.
Hilweşandina hewa.
Di pergala rêwîtiya hewayî de, kabîne (herwiha xerc, wesayît, otomobîl an jî otomobîlên hêsan tê gotin) ji hêla jor bi kabloyan ve têne rawestandin. Ew kabine piştgiriya kabloya dikare an jî nikare bibe yek ku ew jî tehlîm dike. Ev li ser teknolojiyê tê bikaranîn. Ev guhestina du riyan e.
Pergala cudabarek mono-kablo (MRG) piştgirî û herwiha xwedî bikaranîna tehndanê ya tenê kabloyek dike.
Pergala cudabarek du-kablo ji piştgiriya kabinê ya bi du kabloyan tê bikaranîn. Ev kabîn di dema kêleyê de digerîne û armanceke pêdivî ye.
Tramwayek hewayî ji kabînê ya kabloyê ve girêdayî ye û ji hêla din re vekirî tê rawestandin.
Werîsbana Koblensê (), Werîsbana hewayîyek li ser çemê Rhein ya li Koblenzê ye. Ew wekî hawirdora têkiliyên veguhestina peywendîdariya bi nîşana Bundesgartenschau 2011 ve hate avakirin. Werîsban ji pûşpera 2010'an li ser çemê Rheinê li ser asta Basilika St. Kastor ya bi platoya ser Ehrenbreitsteinê ve girêdayî ye.
Ew yekemîn Sêwerîsbana (3W-Ban) Almanya ye û bi kapasîteya hilberîna saetê de 7600 kesan e ku ew xwedî çalakiya herî cîhanê ye. Lêçûna avakirinê nêzikî 12 Mîlyon Ewro ye. Piştî pejirandina UNESCOyê teknîkiya Werîsbanê dikare heta dawiya sala 2026'an de jiyana dawîn ya herî dirêj bide xebitandin. Operatorê berpirsyarê Skyglide Event Germany GmbH ya Lindau (Alîkariya Constez), ya ku xwediyê karsazkarê Doppelmayrê ye, ku xwenîşandanek Werîsbana Koblensê re xizmetê dike.
! colspan=2 style="background-color: #e3e3e3;" | Ajotin
! colspan=2 style="background-color: #e3e3e3;" | Paşbingeh
Wêneyê hewayî ya Werîsbana Koblensê
Nêrînek ji Gondola li ser Ehrenbreitstein
Çand hemî ferheng, tore û kultura gelekî ye.
Çand herwek civak, zanîn, huner, amojgarî û tenduristî di jiyana me ya civakî de gotineke bi pirmane ye û di dîroka gelan de neteweke bêyî çand wek netewe nayê pejirandin. Her neteweyek bi rengê xwe heye û ew jî dibe pirrengiya gerduniyê.Herweki din, neteweyek bi şiklê ruh, xemilandin, xwerin bi tore û baweriya xwe bi xwe re qerektera çande ke taybetî dihuliqîne.
Çanda gelan bi nivîsandina pirtûkan (pirtûkên dîrokî, çandî, zanyarî, olî, çîrok), destan u stranan û seranser di nava jiyana gel de tê afirandin, bi xêzikan, wênean, şano û fîlman xurt dibe û pêş ve diçe.
Çanda gelê kurd.
Lê di dîrokê de heya îro tu car çand azad nebûye û tim û tim di bin destê dewlemandan de ji bo pêdiviyên wan hatiye bikaranîn. An jî di bin hukmê kevneperest û olperestan de şûn de maye. Hatiye qedexekirin yên ku xwestine karê çandî bikin gunehbar bûne û ew hevcedariya çande ke azad û serbixwe ji bo gelê kurd jî bûye hesretekî dûr û dirêj.
Ji bo kurd û Kurdistanê çandeke azad divê di gel mafên çarenusî pêk bê û pêş ve biçe. Heya ku armanca yekîtiya neteweyî, yekîtiya ziman, yekîtiya aborî û ya çandî pêk neyê ev felatî ne mumkîn e.
Vejîn Erif Xelîl Mihemed Murşid Ehmedê Hec Qadûrê Bejûj Mirano Marziyano (Marziano).
Li sala 13-11-2018`an li Herêma Efrînê jidayîkbûye.
Navê dayîkê Şêrîn Elî Şahîn Mûrad Yonisê Birîmce ye.
Pola 6 ya seretayî li bajarê Silêmaniyê dixwîne.
Di waneya karetê ya Silêmaniyê de endame û kembera kesik û şîn jî bi desxistiye.
Bi herdu zarevayên kurdî Kurdmancî û Soranî baş dipeyîve û dinivîse.
Ji yek saliya xwe ve, herdem beşdarî li xwepêşandan û çalakiyên ji bo piştîvaniya her çar aliyên Kurdistanê kiriye û heya niha jî dike.
Gelek caran derdikeve ser weşana zindî ya facebookê û derbarê rewşa Şengalê û Kobanê û Efrîn û Cizîrê jî nêrîn piştîvaniya xwe aniye ser ziman.
Têbînî; Ev zanyarî heya sala 2019`an bû.
Jiyannama şehîdî.
(‘mîd Omer Muhemed xalid boselî)
(  عمید عمر محمد خالد بوصەلی) Ji Daiyk buyê 1972,9,5 gundê boselê ji Malpateka kurdperwer û dîndar sala 1975zi digel kes û karên xwe awarey welatê îranê bûn bu mawey heyvekê Duvra digel deyka xwe û xuşk û brayên xwe qesta welatê suryê krin da xwe bigehînin def babê xwe ta sala 1978 li sala 1978 bu mawey salekê qesta welatê tirkîya krin û li wêrê aknicî bîn sala 1979 piştî înqlaba îranê xwe gehandin welatê îranê û li bajêrê niqde rujhelatê kurdistanê aknicî bîn Xwandna xwe ya seretayî û navnicî li îranê bdîmahîk îna sala 1991 di serhildana pîruzda beşdar bî û di heman salda bu hindek karên partayetî û rêkxistinê çuye welatê suryê bajêrê qamişlu weku endam lîjne û li dîmahîka sala 1991 vegerya kurdistanê sala 1992 hate dest nîşankrin weku kadir di gel babê xwe Muhemd xalid boselî sala 1993 hate veguhastin bu akrê leşkerê 6 weku berpirsê îdarî sala 1994 hate veguhastin bu devera zaxu bi pla endamê (fewca 1) û di heman salda hate veguhastin bu devera çemçemal û careka dî di heman salda bu devera zaxo hate veguhastin sala 1995 fewca wan hate veguhastin bu devera hewlêrê û di heman salda jiber çelengî û zîrekya wî hate destinîşan krin weku cêgrê (fewca 1) ser bi lîwa 16 sala 1996 pla wî hate berz krin weku amir fewc sala 1997 jiber pakdestî û çelengya wî buye endamê zêrevanyê sala 1998 ta 2000 weku endamê fermandê spîlkî sala 2004 ta 2007 dest bi xwandna xwe ya zankuyê kir li kulêja kargêrî û aburî û bawernama macistir dibiwarê kargêrî û aburî bdest îna û her wesa berdewam bû lser karê xwe li spîlkî sala 2013 hate veguhastin bu fermandehya dihuk weku harîkarê fermandê fermandeya dihuk û jber mêrxasî û çelengîya wî hate ple berz krin bi pla 'mîd (عميد) sala 2014 demê hatna tîrurîstên da'şi (داعش) jber mêrxazî û xuragirya wî digel kumeka kadir û pêşmergên supayê zêrevanî û lqa17 li ruja 8,8,2014 xwe gehande çiyayê şingarê.
brîndar bûn û Şehîd bûn.
sala 1996 çoyayê kîvereşê hatye brîndarkrin sala 1996 careka dî li devera nihêlya hatye brîndar krin li rêkeftî 20,10,2016 li ramalîna tîrurîstên da'şi li devera batnayê (tlisquf) hate brîndar krin.
Ev çende kurtyek bû lser jiyannama fermandê şehîd 'mîd Omer muhemd xalid boselî ku li temenê gencînya gelek bçîk şiyaye li buwarê xwandewarya xwe bawernama masterê bi dest xwe ve bînt û huşmendya xwe bidete diyarkrin bu kurdistanê û taybet deverê û gundê boselê lewra hêşta di gencatya jiyê xwe ev şerefa mezn bi destve îna û li rêkeftî 26,10,2017 lşerê parastna axa kurdistanê li devera a> hate şehîd krin Her çende eve ne xerîbe bu vê bnemalê û gundê boselê.
DERBARÊ KESAYETIYA XALÊ MIN YÊ NEMIR BEKIR HESEN DE HINEK AGAHÎ.
BEKIR HESEN ELÎ ji gundê Keferdelê jorîn, di hembêza malbateke kurdperwer û welatparêz û mirovdost de jiyaye û di sala 1954'an de çavên xwe hilaniye û hatiye dinê.
Navê bavê Hesenê Meyrikê û navê Dêkê Zênebê Alo Axa xwîşka Elî Riza bavê siyasetvanê dêrînê kurdaxê Mihemed Elî Riza bavê Ristem e.
5 bira û 3 xwîşik hene, ev navên wanin; Endazyar Mihemed Delal bavê Zekeriya, Edhem bavê Rêber, nemir Xelîl bavê Ocalan û Fedilî. Her weha birayê Minîre û Salhe û Zelûhê ye.
Bavê 4 zarokan bû... Mihemed û Xelîl û Zêneb û Henîfe.
Di heştiyan de proseya hevjîntiyê li gel Fîdan Xelîl Hîto ji navçeya Cindirêsê ya ser bi kantona Efrînê li Rojavayê Kurdistanê pêkaniye.
Hevjîna xwe Fîdan keça muxtarê Cindirêsê yê navdar û xwedî bandor ku ji aliyê hemû kes û pêkhatan ve dihate pejirandin nemir Xelîlê Hîto ye. Xwîşka mamoste Fexrî û Nejet û Nezmî û Xelîle û Adnane.
Di peywendiyên xwe ya civakî de, xalê min Bekir herdem xwedî dilgeş û geşbînî bo û lgel hevalên xwe pir disoz û di kar û çalakiyên wlatparêziyê de, xwedî roleke sereke bû.
Her weha ji bona parastina dirêjahiya peywendiyên dirust di navbera wî û heval û dost û hogirên xwe de, xwedî bandoreke girîng û li ber çavan bû.
Kesekî li kar û îşê xwe bû. Mirovperwer û dostperwer û kurdpewrwer bû. Lê kesekî pir bi hêz û dilgeim û wêrek bû.
Xalê min Bekir ji aliyê peywendiyên netewayî ve gelek dilsoz û xwedî hestên bilind bû û dikarî hemû tiştên xwe di xizmetî parastina doza gelê xwe de bi karbîne û rastiya netewaya xwe bike rastiya vejandina çareseriya doza xwe.
Xalê min Bekir bi xwe alîgirê tevgera kurdî ya li Rojavayê Kurdistanê bû. Xwedî hest û helwestên parastina doza kurdî bû. Ti carî xwe ji erkên netewayetî bi dûr nexistibû.
Piştî vejandina tekoşîna Bizava Rizgariya Netewaya Kurdistanî srî hilda, xalê min dest bi peywendiyên li gel wê bizavê kir û heya Roja ku ji nava me barkir, ew her girêdayî bîrdoza xwe bû.
Di aliyê girîngdayîna bi zimanê kurdî xwedî rol û helwest bû. Dema ku min di sala 1992"an de perwerdeya zimanê kurdî bi dawîkir û pişt re jî ez wek mamosteyê komên zimanê kurdî dest bi kar kir.
Xalê min Xelîl ê nemir û her weha xalê min Bekir é neir gelek xweşhaliya xwe ji min re anîn ser ziman û herdukan ez hendam û ji bo dirêjedayîn bi zimanê kurdî tako di pêşerojê de, ez xizmetekî di wê barê de ji bo dewlemendkirina ziman û çanda netewaya kurdî bikim...
Xalê min Bekir xwendin û nivîsa xwe ya zimanê kurdî latînî pir baş bû.
Her weha zimanê kurdî yê xalê min ê nemir Xelîl bavê Ocalan jî her wusa bû. Ew herduk ligel helbestvanê nemir Bavê Welat ê ji gundê Keferdelê jorîn, hender û destekvanên min di warê pêşxistina zimanê kurdî de bûn.
Helbestvanê nemir bavê Welat, yek ji kesayetiyên herî çalak di warê pêşxistina zimanê kurdî de bû. Ew xalê xalojna min Almaz xwîşka siyasetmedar û damezrênerê tevgera kurdî li Rojavayê Kurdistanê Dr. Xelîl Abdula ye.
Nemir bavê welat jî alkariya min pir kir bi taybetî di barê rêzmanê zimanê kurdî de. Ez henderî helbestan jî kirim û ji ber wê jî min çendîn helbest bi zimanê kurdî amadekirin û niha jî ez hewildidim ku bikim pirtûk. Ji ber wê jî, dema ku ez li Eşrefiyê û taxa Muxaberata tevlî xolên perwerdeya kurdî bûm, min dikarî di asta baş de derbas bibim û pişt re jî min wek mamosteya zimanê kurdî waneyên ziman birêve bir.
Ji ber wê jî ez heya niha jî, girîngî bi zimanê kurdî didim û min 2 pirtûkek derbarê Rojavayê Kurdistanê de amadekiriye tako di demên pêş de drbaî çapê bikim.
Di warê karên hunerî de pir li pêş bû. Pir ji şêwaz û dîmenên hunerî nas dikir. Gelek karên xwe hebûn lê mixabin ne dikir ber dest û nirx nedid karên xwe û bi awayekî pir normal derbas dikir.
Her yek ji karên wî ên huneî çêkirina Birc Êvel ya Parîsê ku bi esin û perçîmê sazkiribû.
Ew kar gelek dem xweribû. Lê di encamê de bi dawî kir û min jî di sala 2013'an de, piştî serdana min jê re ev wêne girt û ji min re got ev ne ya herî destpêkê ye ku min sazkiribû. Wek ez dizanim ya berê ji vayê mezintir bû ye.
Di roja pêncşemê 28-12-2017`an, li bajarê Cindirêsê ya ser bi Herêma Efrînê, xalê min *** Bekirê Hesenê Meyrikê*** ji gundê Keferdela Jorînê koça dawî kir û tevlî karwana nemiran bû..
Bi vê boneya xembar, ez di serî de, serxwşiyê li xwe dêk û xaltîka û xalên xwe û li tevahiya malbata xalê xwe yê nemir Bekir dikim û ji Xwedayê mezin û mîhreban, hêvîxwaz in ku dilovaniya xwe li rewanpakiya nemir bike û di beheşta xwe ya berîn de, şad bike.
Ev rê, ya me giştika ye, ez ji zarokên xalê xwe Bekir re serxweşiyê dixwazim ku ev êş û xembarî ya herî dawî be ji malbatê re.
Komeleya Ehmedê Xanî di dîroka 01.02.2013'an de li Bakurê Kurdistanê bajarê Rihayê ji aliyê çend kesên kurdperwer ên dilsozên Ehmedê Xanî ve hate vekirin.
Navê komeleyê ê bi tirkî "Uluslararası Ahmed-i Hani Toplum Araştrmaları Merkezi Derneği" û bi kurdî jî "Komeleya Ehmedê Xanî ya Navenda Lêkolînên Civakî ya Navnetewî" ye.
Armanca vekirina Komeleya Ehmedê Xanî bi taybetî li Rihayê ku hestên kurdewariyê kêm bûne û li tevahiya Kurdistanê xizmeta ziman û çanda gelê kurd e. Komele dixwaze di nav civaka kurd de felsefeya Ehmedê Xanî ya "Dewletbûnê" belav bike û gelê kurd li fikra Ehmedê Xanî ya "Dewletbûnê" xwedî derkeve.
Di nav rêvebir û endamên Komeleya Ehmedê Xanî de 5 mamosteyên zimanê kurdî hene û herwiha li bajarên Enqere, Mêrdîn, Diyarbekir, Şirnex û Stembolê jî endamên xwe hene.
Komele xizmetên xwe zêdetirî bi dayîna qursên zimanê kurdî dimeşîne. Di sala 2016'an de di dîroka Rihayê de yekem car dersên kurdî dane Baroya Rihayê û gelek parêzer beşdarî qursa zimanê kurdî bûn. Herwiha hetanî niha li ser mijarên siyasî û çandî di derheqê gelê kurd de gelek rapor amade kirine.
Mistefa Elhesenî Munbicî (bi erebî: "Mustafa al-Hasani") rewşenbîr, kurdperwer û welatperwerê kurd e ku ji sala 70î ve wek kadroyekî tevgera rizgariya neteweyî li Efrînê (Rojavaya Kurdistanê) xebat dikir.
Mistefa Elhesenî ji kurdên Minbicê ye, car hebû jê re digotin "Mistefê Kobanê", car jî hebû jê re digotin "Miçê Kobanê". Navê gundê wî Eseliyeyê ye, ango bi kurdî Hingûvîn e. Gundê wan tev ji êla wan e.
Mistefa Elhesenî piştî ku li gundê Qijûma ya ser bi Cindirêsê ji aliyê rêjîma Sûrî ve hat girtin, ew 3 salan bêhtir hat zîndankirin.
Mlemedê Murşid Ehmed Hec Qedûr Bejûj Marno Maziyano.
Li gundê Kora ya ser bi Cindirêsê li herêma Efrînê ji dayîk bû ye. dema ku hîn ew pir biçûk bû, bavê xwe Murşid tevlî şerê Çanaqelê ya Osmanliyan dibe û di encamê de, jiyana xwe ji dest dide. Lê ti kes çarenivîsa wî ji nêzîk ve nizane.
2- Ebdurihman jî yê naverast bû..
Yek keçê wî heye bi navê Emîne ligel Mistefayê Hesenê Hisoyê Gulka hevjîntî kiriye û 5 law û 5 keç hene.
Li gorî gotinên kalkê min Mihemedê Murşid li ser Kalkê bavê xe nemir Hec Qedûr wiha ji min re anîbû ser ziman; Nemir Hec Qedûr kalkê bavê min Murşid bû, kesekî navdar û ji aliyê civakê ve pir pejirandî bû. Xêrxwaz û xwedî bandoreke bihêz û berfereh bû. Dêka mmin Ela Kodê jî wiha li ser dipeyîvî û digot ku bêhtir ji 500 kes li cem wî dixebtîn. Hinek di barê keriyên paz û mer û bizinan de û hinek di barê cotkariyê de û hinek dibarê zêtûnan de û hinek jî di barê xizmet û xêrxwaziyê de û hinek jî di barê parastinê û birêkxistina jiyanê de û hinek jî li barê peywendiyan de û karûbarê civakî de tevdigerîn.
Li gor gotina nemir apê Şahîn Murad Yunis ku pir nêzîk bû ji Mihemedê Murşid û li gundê Miskê Jêrîn cîranê hevdu bûn, li ser kalkê Mihemedê Murşid nemir Hec Qedûr wiha digot; Hec Qedûr Mezinê navçeya Cindirês û derdorê bû, xwedî erd û zêtûnên pir bû. Xwedî kerî paz û dewaran bû û pir merd û camêr bû. Li gundê Çobana cîgeha çêkirina penêr hebû. Li devera Xirêbe ya di navbera gundê Miskê û Kora û Guordan de ye, darên zêtûnê beriya darên hemû Herêma Efrînê çandibû. Jiwan darên zêtûnan re dibêjin zêtûnên Enkûran.
Hêmin, Hêmin Mukriyanî, Muhemedemînî Şêxelîslamî Mukrî (1921 – 1986), helbestvan, nivîskar û wergêrekî kurd ê Rojhilata Kurdistanê bû.
Hêmin li gundê Laçînê ser bi mukriyan, li Sabilaxê (Rojhilata Kurdistanê, Îran), ji dayik bûye.
Li gel hevalê xwe Hejar bû endamê Komeley Jiyanewey Kurd. Li Komara Kurdistanê de nasnavê helbestvanê netewî wergirt.
Hêzgeha nukleerî, yek ji cûreyên santralên vejenê ye ku bi bikaranîna tînê ya ji reaksiyonên nukleerî kareba peyda dike. Ev reaksiyon di nav reaktorekê de çêdibin. Di heman katî de li hêzgehê makîne hene ku bi wan, tîn ji reaktorê tê girtin û li tûrbîna hilmî tê şandin. Karebayê ku ji hêzgeha nukleerî hatiye peydakirin, wek hêza nukleerî tê binavkirin.
Hêzgehên nukleerî bi piranî nêzîkî cihên avî tên sazkirin ku bi vî awayî tîna zêde ya ji reaktorê derketî, ji holê tê rakirin. Hinekî yê wan jî ji bo sarkirinê, barû bikartînin ku ji bo van barûyan "barûya sarkirinê" tê gotin. Hêzgehên nukleerî bo sotemeniyê uranyûm bikartînin. Wexta ku reaktor vekirî be, gerdîleyên uranyûmê lete dibin û piştî letebûyînê ew li derdora xwe tîneke gelek zêde belav dikin. Ji bo vê bûyera letebûyînê re jî "Fîzon"(kerîbûn) tê gotin. Ji bo fîzonê gerdîleyên herî baş uranyûm û plutonyûm e. Ev herdu atom piçek tîrêjçalak(radyoaktîf) in. Lê wexta ku ew lete dibin, gerdîleyên nû yên gelek tîrêjçalak peyda dibin. Îro, fîzon bi tenê di nav reaktorên nukleerî de çêdibe.
Li ser cîhanê ji meha nîsana sala 2017an pê ve, 449 hêzgeha nukleerî hene û 60 hebê nû jî di bin çêkirinê de ne. Piraniya wan li DYA, Fransa û Japonê ye.
Gundê Miskê, gundekî ser bi bajaroka Cindirêsê li hemberî Çiyayê Lêlûn ya kantona Efrînê (Çiyayê Kurmênc‎) li Rojavayê Kurdistanê ye.
Gundê Miskê, bi xwe du gund in, ya Jorîn û ya Jêrîn heye. Lê niha herdu gund gihîştine hevdu, ji ber berferehbûn û mezinbûna hejmara xelkêln wê gûndî. Miskê cihê wê li bakurê bajaroka Cindirêsê bi qasî 6 km re, û ber kaşe, derdora wê hemû bax û darên zeytûnê ne.
Her weha gundê Çeqelê Cûmê li rojhilat e û Xelta jî li bakur-rojhil e û Kora jî li rojavayê wê ye û Gorda û Çobana jî li roja-bakurê wê ne û Sindiyankê jî li başûrê wê ye û Qîlê û Bircikê jî li başûr-rojhilatê wê ne.
Ew herdu gund ji sê malbatên sereke pêkhatiye ku malbata Hesenê Hisoyê Gulkê û malbata Mehmedê Murşid (Hec Qedûr) û malbata Hiskê û Reşkê. Her weha hinek malbatên dî jî li wan herdu gundan nîştecîh bûne wek Mala Mistî û mala Abas û Mangawî û Edê ku bi regez ereb in. Ew herdu gund, karên keştûkaliyê dikin û di serî de, zeytûn û henaran û her weha karên bazirganî jî dikin.
Mihemed lawê nemir Xelîlê Mihemedê Murşidê Ehmedê Hec Qdûr (z. 1964 - m. 3 tebax 2016), bi Bavê Şiyar dihate naskirin, siyasetmedarê kurd bû ku di sala 1964'an de li gundê Miskê Jêrîn, di hembêza malbateke welatperwer û aramxwaz û mirovdost de, çavên xwe li jiyanê hilaniye û hatiye dinê.
Bavê Şiyar birayê mezin yê serokê şaxa Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî li Cindirêsê, mamoste Abdurihman Xelîl Murşid û birayê rojnamevan Hozan Efrînî ku li Herêma Kurdistanê wek nûnerê Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîk a Sûrî dixebite bû. Her weha birayê Adnan bavê Roniyar û Hesen bavê Kurdistan û Kamîran bavê Aram û Rêzan bavê Xelîl û Îbrahîm jî ye. Birayê Mizgînê dêka Hisên li Çobana û Zêneb dêka Rodî li Çobana û Almaz dêka Xelîl li Kefirsefrê û Leyle dêka Ehmed li Almanyayê û Emîne dêka Abdurihman li Cindirêsê ye. Xwerziyê Endezyar Mihemed Delalê Hesenê Meyrk, Edhem, Nemir Bekir, Nemir Xelîl û Fedlî li gundê Keferdelê jorîn ê. Pismamê Esed Erif Murşi, Felemez, Qedûr, Mihemed û Rêber ê. Û lawê xalê Mihemed Hesen Bavê Kawa, mamoste Hesen Bavê Can, Ebdurihman Bavê Serxwebûn,Erif û Qehreman e.
Bîrdoz û alîgiriya ramyarî.
Ji bîr û ramana xwe ve alîgirê Yekîtiya Nîştîmanî ya Kurdistanê bû û bi taybet girêdayî kar û xebat û siyasta serokê nemir Mam Celal bû. Tê bîra min ku ji salên heyştê ve, her roj radyoya xwe dixist ser pêla Dengê Gelî Kurdistan [DGK] û derdiket ser xanî û dengê radyoyê pir bilind dikir. Serbarî ku ti kadro an jî ti jêderekî ser bi YNK'ê bi nemir Bavê Şiyar re neketibûn têkeliyan, lê wî ji ber hezkirina xwe ji kesayetiya Mam Celal ve, xwe wek endamek û alîgirekî pir bihêz û dilsoz ê YNK û Mam Celal didî. Malbat ligel Bakur û ew jî ligel Başûr bû.
Di wê demê de, malbat bi piranî alîgirên bizava rizgarîxwaza kurd ya Bakurê Kurdistanê bûn, lê Bavê Şiyar bi tenê alîgirê Bizava Başûrê Kurdistanê û YNK'ê bi taybet bû. Bavê Şiyar her beiya ku hevjîntî bike jî, jê re digotin Bavê Şiyar û dema ku hevjîntî kir û lawê xwe hte dinê, nav lê kir Şiyar.
Bavê Şiyar kesayetiyekî pir aram û xêrxwaz û dil pak bû. Lê carna jî pir bi hêrs dibû, bi taybet dema ku li hember aloziyan bê çare dima. Ji gelê xwe, hevalên xwe, malbata xwe û doza gelê xwe pir hez dikir. Kesekî pir hiş vekirî bû.
Bo nûmona di barê mîkenîk û teknîk de gelek şareza bû. Di dibistana xwe de her dem yekemîn bû. Lê ji ber ku ew lawê mezin bû, bavê min ê nemir Xelîl ji Bavê Şiyar xwest ku dest ji dibistanê berde û alîkariya wî di karûbarên rêvebirina mal û milk de bike. Ji ber ku xwedî dar û milkekek pir bûn. Ji ber wê mijarê birayê min yê nemir Bavê Şiyar dest ji xwendina xwe ya pola 7'an li Navendiya Cindirêsê berda.
Lê piştî derbasbûna çend salan hindî ji xwendinê hez dikir, her limal û bi awayekî azad ji bo ezmûna pola 9'an xwe tomar kir û tê bîra min bi pileyên baş serketin bi dest anî. Lê helûmercên malê li sr wî hatibûn sepandin ku nneçe dibistanê. Nemir Bavê Şiyar 3 caran hevjîntî pêkaniye.
Keçkek ji jina duyemîn heye bi navê Hêvîn û xwendina xwe ya Karûbarên Rêvebirî bi dawî kir û di proseya hilbijatrinên komînan qonaxa yekemîn de, wek nûnera Hevpeymana Nîştimanî ya Demokrata Sûrî hate hilbijartin û endama Desteya Cêbicêkar ya Hevpymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî ye.
Her weha ji jina xwe ya sêyemîn ku ji Çobana ye, Hemîde Hemo xwedî 2 keçkaye; Şêrîn û Rolav û yek law bi navê Şiyar heye. Nemir Bavê Şiyar di roja ku serokê nemir Mam Celal wek serokkomarê Êraqê hate hilbijartin, ji min re telefon kir û got; Pîroz pîroz li tevahiya gelê kurd, ma min beriya 20 salan ji we re nedigot ku serok Mam Celal rêber û mezinê kurda ye. Min nedigot ku ewê bibe nûnerê kurda di siyaet û diplomasiyê de. Min dema ku berevanî li Mam Celal dikir û jê hezdikir ji i boşiyê bû.
Mam celal serê gelê kurd pir bilind kir. Bi nêrîna Bavê Şiyar ewe ku bi nexeşkeftna Mam Celal rewşa Başûrê Kurdistanê wê pir were guhertin û wê ne li berjewendiyên gelê kurd be mixabin. Nemir Bavê Şiyar digot; di asta hemû Êraqê de tenê Mam Celal şoreşgerekî xwedî berwanameya parêzerî rasteqîne ye ku bi erk û hêza xe bi dest xistiye û di xizmeta gelê xwe û doza rewa de bi kar aniye.
Eger rewşa tenduristiya Mam Celal divê qonaxa hestyar de zûh baş nebe,wê rewşa doza kurd li Başûrê Kurdistan û Êraqê pir xerap bibe û ti kes jî wê nikaribin wek berê biparêzin. Ji ber ku hebûna Mam Cell li QesraAştiyê ya Bexdadê, tê wê wateyê ku Herêma Kurdistanê aram û parêzrawe û eger Mam Celal ne li wir be, tê wê wateyê ku êdî rewşa ewlehiya Herêma Kurdistanê ne arame.
Nemir Bavê Şiyar pir dûr û hûr şiroveyên xwe dikir û rastiya şirove û nérînên wî pir pêkdihatin. Rewşa Bavê Şiyar ya dawî Bavê Şiyar piştî têkçûna rewşa Helebê mala xwe anî gundê Miskê.
Ji ber neliheviya rewşa aborî di dawiya 2013'an de derbasî Stenbolê dibe û di nûsîngeheke kirêdana xanî û kirîn û firoştina zeviyan de dest bi kar kiribû. Xwediyê nûsîngehê endamê HDP`ê bû. Gelek jê razî bû. Lê ji nîşkave rastî werema guhê dibe û roj bi roj lê giranbû. Çiqas birin diktoran û bijîşkan ti çare jê re nebû. Di encamê de, di roja 3.8.2016'an de jiyana xwe ji dest da û vegerandin gundê Miskê û li goristana gund bi axê hat spartin.
Casim Sebrî Zahir Boselî ("Jassim Sabri") nivîskar û helbestvanekî kurd e.
Casim Sebrî di sala 1992an de li bajarê Zaxo hatiye ser dunyayê di kevin da xelkê gundê Boselê ye, li dibistana Miqdad Medhet dest bi xwendina seretayî kiriye û qonaxa navîncî li dibistana Hevût xilas kiriye, li dibistana Şehiyan qonaxa amadeyê xilas kiriye, derçoyê Peymangeha Teknîkî Zaxoyê li beşê kargêrî nexweşxane. Niha li bajarê Zaxo akincî ye.
Berhem û çalakî.
Li sala 2007 dest bi nivîsînê kiriye. Di rûpel û rojname û kovaran da gelek babet û raportên taybet belav kirine, û berdewam e di karê nivîsinê da weke despêkek, ta niha pirtûkeke helbestan çapkiriye û belav kiriye bi navê "Ez û pênûs" li sala 2014 an da, paşan li sala 2019 an da pirtûkek amadekrîye û çapkirye bi navê " gulbijêrek ji nameyên navdaran " paşan pirtukek elektronî bi navê "Ez û Facebook" belav kiriye, her dîsa pirtûkeke din berhevkirye weke ferhengeke zanistî u rewşenbîrî bi şêweya elektronî belav kir bi navê "Vejîn", dîsan pirtukek din ji zaravê soranî bu zaravê badînî veguhastiye bi pîtên aramî bi navê " ew 10 pirtukên duniya hejandî" li radyoya dengê Kurdistan Zaxo bernamekê helbestan pêşkêşkirîye bo demê 3 mehan, niha wek çalakvan mijûli kar u çalakiyên civakî û rewşenbîrî u geşepêdanê ye u berdewame d karê nivisandina gotar û babetên nivîskî da.
Babet û raport li evan malper û rojname û kovaran belav kirine.
Li çendîn rûpel û malperên kurdî jî babet û nivîsinên xwe belav kirine.
Nûr Neîm (), nasnavê wî Noor Stars, ji navê Nêreleya YouTube yê Navekî naskirî ye, li Îraqê dijîn e, û li cîhanê ya yekem a Influencer ê yekem e ku 5 milyon kes bikar bîne ser YouTube. Ew ji bo fikrên xweş û hûrsên comedy yên ku ji hemî cîhanê ereb bi mîlyonên xwe berbiçav têne fêm kirin. Hemî platformên medyayê yên sosyal ên civakî, Nur ji 7 milyon kesan re digerin, bi piraniya YouTube-ê re, ji hêla Instagram, WeNow, Facebook û Twitter.
Ew qeydkirî ye ku WeTuber di nîsana 2014ê de ye, hilbijêre ku yekem li vîdyoya "What is My iPhone" ya di sala çiriya paşîn de tête destnîşankirin. Nur Naem di ser kanala xwe de ji 300 mîranan zêdetir kirine, nêzîkî nîv mîlyar mîlyar dakêşin.
Di tîrmeha 2016an de, ew ji bo zêdetirî mehê, bi zêdetirî 350,000 kesên nû hene. # 4 li Tubefilter Top 100 ji bo fîlmên zêde kir. Nurê xwişka xwe, dê, din, WeTubersê tengahiyê dike, û heta ku ji fêrên xwe re fikir dike! Di van gengazan de, Nur ji her tiştî xwarinê xwarinê Erebistana Erebîstanê kir, da ku ji hevalên xwe biparêzin ku bi wê re bizewicin, da ku di dravaniyê de gelemperî. Xelata Nûr ji ji hêla afirandina vîdyoyên wê ve tête standin, û pir ji hêla hevkariyên afirîner ên ku ew bi brînan re çêkiriye. Ew bi brandsên ku KitKat, Pantene û Bellami ve xebitîn, li ku derheqên xwe yên hevalbendiya hilberên hilberê de bi hilberên xwe hez dikirin.
Di 4ê gulana 2017 de, Rojhilata Forbes ya Rojhilata Navîn a lîsteya WeTuberên Cîhanê ya Cîhanê ya cîhanê belav kir. Nur stars keçikek erebî yekem bû ku lîsteya herî bilind bin û hejmara hejmarek du heb.
Di sala 2017 de, youtube ji bo piraniya vîdyoyên li rojhilata rojhilata navîn hatine çêkirin û hejmara vîdyoyên non-musikî de 5 hejmar kir, vîdyoya "Marriage and cheating make-up" bû ku ji 6 mîlyonî zêdetir dîtin.
Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê romanekî kurdî û yek ji berhemên Mehmed Uzun e.
Ew roman berhema wî ya şeşem bû û di sala 1998an de li Stembolê hat weşandin. Piştî wê ew roman ji aliyê Muhsin Kızılkaya bi tirkî hat wergerandin û li sala 2000 hat weşandin. Wergera wê ya tirkî gellek ji aliyê xelk ve pêşwazî lê hat kirin û ta niha 19 caran hatiye weşandin.
Ebdurihman Xelî Murşid bi Evdoyê Murşid tê naskirin, siyasetmedarê kurd e ku di 28ê nîsana 1966an de li gundê Miskê Jêrîn ya navçeya Cindirêsê ya bi ser herêma Efrînê ve ye, di hembîza malbateke welatperwer de hatî dinê û çavên xwe ji jiyanê re vekiriye.
Bûye bi xandekar.
Dibistana seretayî li gundê Miskê ya Jorîn û ya navendî û amadeyî li Cindirêsê bi dawî kiriye. Li zanîngeha Amerîkî ya Lubnanê, kolîja Yasa û Mafperwerî xwendî ye, lê ji ber helûmercên şerê navxweyî ya Lunbanê bi dawî nekirî ye.
Bûye bi mamoste.
Li gundên Cindirêsê wek mamoste xwendekar bi xwendin da ye û di nava kar û xebatên siyasî û tevgera rizgariya neteweyî kurdî de, ji sala 1983an ve û heya îro dirêjahî bi xebata xwe dide.
Bû bi endamê encûmena parêzgeha Helebê.
Di naverasta salên niwedî de, di hilbijartinên Sûriye ên encûmena parêzgehan de, bi serdikeve û dibe bi endamê encûmena parêzgeha Helebê.
Cindirêsê: Çalakiyên Peymangeha taybet berdewam e.
Ahenga vekirina Peymangeha Cindirêsê ya Fêrbûna Xolên Taybet. Li bajarê Cindirêsê ya ser bi herêma Efrînê, ji bo pêşxistin û bilindkirina asta xwendin û zanîna xwendekarêpn qonaxa pola amadeyî û bekeloriya, peymangeheke taybet ji aliyê komek ji mamosteyên navçeya Cindirêsê ve hat vekirin.
Di wê barê de, rêveberê Peymangeha Cindirêsê ya Fêrbûna Taybet mamoste Ebdurihman Murşid ji kenalên ragihandinê re ragihand ku armanca wan ji damezrandina peymangeha Cindirêsê ya Fêrbûna Xolên Taybet ew e ku asta xwendin û zanînê li ba xwendekarên qonaxa amadeyî û yên bekeloriyeyê bête pêşxistin û bilind bikin tako bikaribin li gorî qonaxa niha ya hestyar bibin bersiv.
Murşid aşkire kir ku ew destpêşxerî ji aliyê komeke ji Yekîtiya Mamosteyên navçeya Cindirêsê ve hatiye pêşxistin û di encamê de, wan bi awayekî hevkariya komî, dikarîn di roja yekşemê 24-11-2013`an de, Peymangeha Cindirêsê ya Fêrbûna Xolên Taybet damezrînin û bi fermî bidin ragihandin.
Peymangeh bi fermî karên xwe dike.
Di derbarê mulet û fermiyeta wê ji aliyên peywendîdar yên herêma Efrînê, Ebdurihman Murşid dazanîn ku wan ji destpêka projeya xwe ve, bi fermî daxwaznameya xwe arasteya rêvebertiya asayîşa Cindirês û ya Efrînê kirin û pişt re jî, rê ji wan re hat dayîn tako dest bi kar û xebatên xwe yên xizmetkirina xwendekaran kirin.
Murşid di barê pêşwazîkirina xwendekaran ji Peymangehê re, aşkire kir ku di asteke bilind de, pêngava damezrandina peymangehê, ji aliyê xwendekaran ve hat pêşwazîkirin û êdî bi fermî me dest bi perwerde û taqîkirina xwendekaran kiriye û em ê herdem di xizmeta wan de bin û em vê bi erkên xwe dizanin.
Hêjayî gotinê ye ku navçeya Cindirêsê bêhtir ji 75 gundên wê hene û hejmara nav bajaêr derdora 45 hezar kes heye û bi paytexta Çiyayê Kurmênc tê naskirin ku di barê keştûkalê de gelek dewlemend e û navenda behemanîna darên zêtûn û henar û keskayiyê ye. Her weha stana wê dikeve sînorê Rîhaniyê û Atmayê ku girîngtirîn cihên Sûriyê û Bakurê Kurdistanê ne.
Bû bi serokê Hevpeymana Nîştimanî ya Demokrata Sûrî şaxa Cindirêsê jî ve kir.
Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratî Sûrî şaxa Cindirêsê jî ve kir. Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî, bi awayekî fermî, şaxa xwe ya Cindirêsê ya girêdayî Herêma Efrînê li Rojavayê Kurdistanê jî ve kir û mamoste Ebdurihma Xelîl Murşid (Evdoyê Murşid)jî bi fermç wek serokê wê şaxê hat destnîşan kirin.
Di roja pêncşemê 25ê tebaxa 2016an li bajarê Cindirêsê ya ser bi kantona Efrînê, baregeha fermî ya Hevpeymana Nîştimanî a Dîmokratîka Sûrî hat vekirin.
Bi beşdarbûna Kordînesyona Giştî yê Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî parêzer Eladîn Xalid Kalo û serokê çaxa Cindirêsê ya Hevpeymana Nîştimanî Ebdurihman Xelîl Murşid û berpirsên komîteyên wê çaxê li Cindirêsê, bi awayekî fermî û serkevtî, baregeha navendî ya Hevpeymana nNîştimanî ya navçeya Cindirês hat vekirin û pîroz kirin.
Proseya hevjînî.
Di sala 1994an de, proseya hevjînî li gel dotmama xwe Ayrîn Erif Mihemed Murşid pêkanî, çar keçkên xwe hene; Ronahî, Jîndar, Narîn û Viyan.
Di dema erkên xwe de, jineke terorîst xwe bi xala bazgeha wan de teqand û ew li gel hevaleke xwe bi giranî birîndar dibin.
Her weha li gorî agahiyên ANHA`yê ku ew 6 kesên ku mirine tev xelkê Misrê bûne û yek ji wan jî firokvanekî kevin yê Misrê bûye û hatine tevlî rêxistina Cebhutil Nusreyê û DAIŞ`ê bûne.
Di encama wê teqînê de, 6 kesên terorîst hatine kuştin û 2 endamên asayîşê jî hatine birîndar kirin ku yeke ji wan berpirse bi navê Ronahî Ebdurihman Murşid e ku li nexweşxaneya Evrîn li Efrînê hatine derman kirin.
Ronahî Evdoyê Xelîl ê Mihemed ê Murşid ê Ehmed ê Hec Qedûr, anku Ronahî Murşid, li gundê Miskê ya ser bi Cindirêsê jidayîk bûye. Heya xwendegeha navîn (bakelorya) xwendî ye û tevlî rêzên asayîşa Efrînê bibû. Di dema erkên xwe de, jineke terorîst xwe bi xala bazgeha wan de teqand û ew li gel hevaleke xwe bi giranî birîndar dibin. Birazayê rojnamevan Hozan Efrînî ye.
Teqîna otombîla li Efrînê.
Ew koma ku otombîla bli gundê Xezêwiyê ya ser bi Kantona Efrînê teqandine, nasnameyan wan hate aşkire kirin û armanc û mebestên wan yên terorîstî jî xweyabû.
Derbarê teqîna terorîstî ya ku ji aliyê komek ji Komeke çekdar li dijî bendeke kontirola Asayîşê li gundê Xezêwîyê pêkhatibû de, wezîrê karê hundir yê Kantona Efrînê derbarê mijarê de ji raya giştî re ragihand; Ew êrîşa Xezêwiyê êreşeke terorê bû û li dijî Rêvebiriya Xweseriya Demokratîk a Rojavayê Kurdistanê pêk hatiye.
Derbarê bûyerê de ev agahî dan: "roja 6ê sibatê li bendê kontrolê yê gundê Xezêwiyê hêzên Asayîşê du otombîlên bi guman rawestandin, lê dema ku hêzên asayîşê xwestin ku otombîlê kontrol bikin mêrek û jineke ku di tirimpêlê de bûn xwe teqandin, di encama teqînê de herdû kes û çar kesên din ku di tirimpêlê de bûn hatin kuştin. Hêzên Asayîşê jî tirimpêla din bi tevî kesên tê de ragirtin. Li ser kesên ku hatine girtin bombeyên dest, kemberên teqemeniyê, amûrên bêtêl, çekên klaşînkov û pitrûkên olî yên terîqeta Wehabiyan hatin dîtin".
Her weha li gorî agahiyan ku ew şeş kesên ku mirine tev xelkê Misrê bûne û yek ji wan jî firokvanekî kevin yê Misrê bûye û hatine tevlî rêxistina Cebhut el-Nusreyê û DAIŞê bûne.
Di encama wê teqînê de, şeş kesên terorîst hatine kuştin û du endamên asayîşê jî hatine birîndar kirin ku yeke ji wan berpirsê bi navê Ronahî Ebdurihman Murşid e ku li nexweşxaneya Evrîn li Efrînê têne derman kirin.
Bi nexweşiya guatrê qirika mirov diwerime
Guatr, perîzade, strûma, girep hemû term ji bo corek nexweşiya rijênê tîroîd tên bikaranîn.
Ji bo berdewamiya tendirustiya mirov, pêdivî bi mînerala îyotê heye. Mirovek gihiştî divê rojê bi qasê 145 mîkrogram îyot werbigire. Ji vî mêjerê kêmtir an jî zêdetira îyodê dibe sedema nexweşiyan.
Hormonên tîroksîn (T4) û trîîodotîronîn (T3) atomên îyotê lixwe digirin. Ango ji bo berhembûna van hormonan pêdivî bi îyotê heye. Eger asta rêjeya îyotê di nav xwînê de kêm be wê gavê hormon çê nabin.
Gava di nav xwînê de rêjeya hormonên hîpofîzê kêm be, ji hîpotalamusê hormona derpirandina rijênê tîroîd (Thyrotropin releasing hormone (TRH)) tên derdan. Ev hormon li ser hîpofîza pêş bandor dike ko ji hîpofîzê hormonek hander çê bike. Navê vê hormênê jî hormona handera rijênê tîroîd e(TSH). Armanca hormona TSHê rijênê tîroîd e.
Bi bandora hormona TSH, tîrod dest bi berhemkirina hormonên tîroîdê dike. Ji bo berhembûna tîroksîn û trîîodotîronîn, li gel asîdên amînî, divê bi têra xwe îyot jî hebe. Di rewşa kêmîyotî de rijênê tîroîd bi têra xwe hormon çê nake, vê gavê di nav xwînê de asta rêjeya hormonên tîroîdê kêm dibe. Ji ber ko hormonên tîroîdê kêm in hîpotalamus hê pirtir TRH der dide, ji ber bandora TRH, hîpofîza pêş jî hê pirtir TSH berhem dike û ber dide nav xwînê. Ji ber bandora TSH rijenê tîroîd hewl dide ko hê pirtir hormon berhem bike, lê ji ber kêmîyotî bi têra xwe hormon berhem nabe. Her çiqas ji ber kêmasiya îyotê tîroîd hormon berhem neke jî, ji tîroîdê wetrê xaneyên wî kêm in loma bi têra xwe hormon berhem nake. Ji ber vî sedemê xaneyên tîroîdê dabeş dibin û tîroîdê gir dikin. Ji ber tîroîda girbûyî, di qirika mirov de girê çê dibe û qirik û gewrî diwerime. Ev rewş wekî perîzade (guatr) bi nav dibe. Nexweşiya guatr bi gelemperî ji ber kêmîyotî peyda dibe, lê hin caran hîpotîroîdîzm û hîpertîroîdîzm jî dibe sedema guatrê.
Mirov iyotê di nav xurekan de werdigire. Gelekî xurek (adan) îyot lixwe digirin, lê di nav xurekên ji deryayê yên wekî kevz, masî, karîdes de zef îyot heye. Li gel vana, zerika hêkê, şîr, penêr, mast, kartol, tûfiringî (çîlek) û mûz jî gelek îyot lixwe digirin. Bikaranîna xweya biîyot jî rê li ber nexweşiya guatrê digire. Nexweşiya guatrê bi neştergeriyê çareser dibe.
"Telgraf", rojnameyeke heftane li paytexta Brîtanya Londonê weêanê dike. "Telgraf" bi zimanê kurdî û tirkî weşana xwe dike. Navenda wê li Londonê ye. Her hefte 10 hezar tê çap kirin.
Rojnameya "Telgraf" di sala 2006an de dest bi weşanê kir.
Mehmet Aksoy (z. 24ê sibata 1985 li gundê Tariciyan ('), Arxa − m. 26ê îlona li 2017 Reqa), wekî "Fîraz Dag" jî binavkirî, fîlmsazê kurd-brîtanî bû. Aksoy di 26ê îlona 2017an de li Reqaya Sûriyê hat kuştin.
Malbata Aksoy ji komeleya Elewî ya Kurd in û bi eslê xwe ji navçeya Elbistan li Bakurê Kurdistan li parêzgeha Mereş bûn. Ew di sala 1988an de ji Meletî malbarkirin li Londonê, û entresa Aksoy ji bo tevgera serxwebûna kurd di 2004 de dest pê kir gava ku ew yekem car serdana Navenda Civaka Kurd li bakurê London kir.
Aksoy ji ber ku têkiliya wî bi civaka kurd re li London-ê çêbû û bi nivîsarên Black Panther George Jackson û her weha nivîsarên Abdullah Öcalan ji girtîgehê re li ser Konfederalîzma Demokratî bandorbar bû.
Aksoy li Zanîngeha Keybanû Maryê ya Londonê, û piştre jî Zanîngeha Goldsmithê ya Londonê, fîlmçêkeriyê xwend. Kurtefîlmê wo Panfilo, ku ji bo kursa xwe ya MA çêkir, di sala 2014-an de hat derxistin, û di Festivala Kurtefîlmên Îtalî û Xelatên Fîlmên Xwendekarên Brîtaniyayê de jî xelat wergirt.
Aksoy dêûbavên xwe ne agahdar kir pêşiya çûyîna xwe ji Rojava (Rojavayê Kurdistanê) / (Bakurê Sûriye) di hezîrana 2017an de. Ew nexwest ku bi hêzên kurd re li Sûrîyê şer bike, lê berevajî wî xwest ku çîrokên şervanên kurd bi rê ve bibe fîlimên wî. Ew damezrîner û serweşangerê malpera Kurdish Question (Pirsgirêka kurd) bû.
Apê wî, Firaz, di şerê salên 1990an de yên leşkeriya tirk bi şervanên PKKî re hat kuştin. Aksoy ji ber namûsa apê xwe bernavka xwe yê gerîllayê xist 'Firaz Dağ'.
Piştî mirina wî, pirtir ji 2000 kes li navendek civakê li bakurê London derketin ku baca bidin.Aksoy pêncemîn hemwelatiyê îngilîzî ye ku li bakurê Sûriyê dema ku şerê li dijê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê di şer de hate kuştin. Ew di 10' Mijdara 2017an de li Goristana Highgateê li Londonê hate wefatkirin.
Rifeyî, gundekî başûrê Şingalê ye 5 kîlometiran ji gundê Koço. Misilmanên şîa li wir bûn. Nuha hindek ji vî gundî li Domîzê dijîn û yên din aware bûn li gundê Ênişkê.
Gundên din yên şîa Kunruviya Rojhilat û Kunruviya Rojava ne.
Merwan Osman () an Royarê Amedî an Bêwar (bi van navan tevan nivîsandiye ji ber sedemên hebûna rêjîmeke dikator û ne demokrat li sûryayê) helbestvan û siyastemdar e.
Di sala 1959an li gundê Talikê, yê ku bi bajarê Amûdê girêdayî, ji dayik bûye.
Yek e ji bingehdarên koma serxwebûn a floklorî û rewşenbîrî li amûdê. Yek e ji damezrênerên kovara pirs e û endamê desteya wê ya rêvebir e.
Di sala 1988an de di 11 heyva sebatê de hate girtin ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî ya sûryayê û dîwanek wî û ew herdû shano û destnivîsa şanoyeke din hat zemtkirin ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî.
Di sala 1990î çend rojan hate binçavkirin dîsa ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî û gelek eşkence lê hate kirin ji ber eşkenceyê sê movikên pişta wî ziyan xwarin.
Di sala 2002an di roja gerdûnî ya dazanîna mafên mirov ew mamoste Hesen Salih wek du endamên komîteya navendî û polîtîkbîroya partiya yekitiya kurd li sûryayê serdariya xwepêshindanekê kirin û bi wê sedemê hatin girtin û sê sal hukum li wan hate birîn lê ji ber zexteke cemawerî û navneteweyî piştî salekê û sê heyvan hatin berdan di 24.02.2004 de
Di serhildan kudan de ya 12e adara 2004an de dîsa hate bin çavkirin ango piştî azadbûna wî bi demeke hindik.
Di 01.09. 2004an borseya feylesûfa elman Hannah Arendt li bajarê Hannover stand
Di laşê mirov de kalsiyum (Ca+2) mînerala herî zêde ye. Ji bo zexmbûna hestî û diranan, ji bo girjbûn û xavbûna masûlkeyan, ji bo berhemkirina enzîman, ji bo meyandina xwînê pêdivî bi kalsiyumê heye. Her wisa îyonên kalsiyumê di xaneyên demarî de wekî molekula peyamber kar dike.
Mirov kalsiyumê ji xurekan bi dest dixe. Hemû xurek ne bikalsiyumê dewlemend in. Li gor cora xurekan mêjera kalsiyuma nav xwînê hin caran kêm dibe hin caran jî zêde dibe. Lê divê rêjeya kalsiyumê her tim di asta asayî (bi înglîzî: "set point") de bimîne. Di nav xwînê de rêjeya asayî ya kalsiyumê 9-10 mg/100ml ye. Asta asayî ya kalsiyumê bi rebaza hevsengiya navekî tê dabînkirin.
Rêkxistina mêjera kalsiyuma nav xwînê ji aliyê sê hormonan ve tê kontrolkirin. Ev hormonan; Hormona Paratîroîd, Kalsîtrîol (vîtamîna D ya çalak) û Kalsîtonîn e.
Homona paratîroîd (PTH).
Ev hormon di rijênê paratîroîd de tê berhemkirin. Navê din a vê hormonê parathormon ê. Rijenên paratîroîd çar heb in û li paş rijenê tîroîdê cih digirin. Gava di nav xwînê de mêjera îyonên kalsiyumê kêm dibe, derdana kalsîtonîn tê rawestin. Ev rewş bandor li ser rijênê paratîrod dike. Rijênê paratîroîd parathormon berhem dike û der dide nav xwînê.
Bi hebûna PTH, hinek kalsiyuma di nav hesti de embarkirî, derbasê nav xwînê dibe. Hormona paratîroîd wekî hormonek hander li ser gurçikan bandor dike ko gurçik ji vîtamîna D yê hormona kalsîtîrol berhem bike. Ev hormon zorê dide xaneyên rûviyan ko hê pirtir kalsiyuma nav xurekan bigirin nav xwînê. Her wisa PTH bandor li ser gurçikê dike, kalsiyuma bi mîzê ve hatiye parzûnkirin cardin ji lûleyên mîzê de tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Bi hebûna hormona paratîroîde mêjera kalsiyuma xwînê bilind dibe û digihîje asta asayî.
Hormona kalsîtrîol.
Eslê vî hormonê vîtamîna D ye. Vîtamîna D peşî di kezebê de, paşê di gurçikan de ji ber bandora hormona paratîroîdê, diguhere û dibe hormona kalsîtrîol (1,25(OH)2D). Ango kalsîtrîol dema rijêne paratîroîd çalak e, tê çêkirin. Kalsîtrîol ji bo zêdebûna kalsiyuma nav xwînê kar dike. Bi bandora kalsîtrîolê xaneyên rûvî ji nav xurekan hê pirtir kalsiyum dimije nav xwînê. Kalsîtrîol ji bo zexmbûna hestiyan, handêra embarkirina kalsiyum û fosfatê dike.
Hormona kalsîtonîn.
Kalsîtonîn yek ji sê hormonên tîroîdê ye. Erka sereke ya kalsîtonînê, li gel hormona paratîroîdê rêkxistina mêjera kalsiyuma nav xwînê ye.Gava asta rêjeya kalsiyuma nav xwînê bilind dibe, ev rewş dibe sedema berhemkirin û derdana hormona kalsîtonîn. Bi zêdebûna kalsîtonînê, derdana hormona paratîroîdê radiweste. Ji ber kêmbûna hormona paratîroîdê, di gurçikan de çêkirina hormona kalsîtrîolê jî kêm dibe.
Kalsîtonîn kalsiyuma nav xwînê di hestiyan de embar dike. Bi neçalakbûna hormona paratîroîd û kalsîtrîolê, bi çalakiya kalsîtonînê asta mêjera kalsiyuma xwînê dadikeve asta asayî.Hormona kalsîtonîn û hormona paratîroîd dijberê hev kar dikin. Hormona kalsîtonîn rêjeya kalsiyuma xwînê kêm dike, hormona paratîroîd kalsiyuma nav xwînê zêde dike. Gava yek ji van herdu hormonan çalak be, a din ne çalak e. Eger xebata du hormonan dijberê hev be, ev hormonan wekî hormonên antagonîst tên navkirin. Li gel kalsîtonîn û hormona paratîroîdê, hormonên însulîn û glukagon jî hormonên antagonîst in.
Zagrosjet, kompaniyeke rêhewayî ye ku di cotmeha 2005ê de ji aliyê "Zagros Grûp" ve hate avakirin. Navê Zagrosjet ê berê "Zagrosair" bû lê ji ber ku li gel "Zagrosairlines"a Îranê tevlîhev nebe, navê wê guherandin. Zagrosjet navê xwe ji çiyayên Zagros digire.
Di pûşpera 2013ê de jî lîsansa rêwî û kargobirinê ji wezareta ragihandinê ya Îraqê wergirt. Zagrosjet bi hevpariya Atlasjeta Tirkiyê û Mistefa Barzanî ku bixwe brazayê Mesûd Barzanî ye hate lîsanskirin. Ev şîrketa rêhewayî bi 51% di destê Mistefa Barzanî de bû, lê hemû tamîrat û lênêrîn ji aliyê Atlasjet dihatin kirin. Ji xwe ev bû pirsgirêk û hevpariya Atlasjet û Zagros Grûp hilweşiya. Di mijdara 2014ê de hevparî bi dawî bû. Di çileya 2015ê de Zagrosjetê li gel Onurair karê xwe berdewam kir.
Piştî Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017 ji ber ku firokexaneya Hewlêrê ji bo firînên nawdewletî hate girtin, seferên Zagrosjetê jî hatin betalkirin. Ji ber ku îştîraqa şîrketên Tirkiyê heye di Zagrosjetê de, Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiye gelek tesîrê li bazirganiya herêmê dike bi taybetî jî li Zagrosjetê.
Navenda Zagrosjetê, Firokexaneya Navdewletî ya Hewlêrê ye. Zagrosjet xwedî du firokeyan e. Tîpê wan Airbus A321 ye.
Zagrosjet yekemîn kompaniya rêhewayî ya kurdan e.
Ensar el-Furqan rêxistineke leşkerî ye ku li parêzgeha Sîstan û Belûçistana Îranê xebat dike. Ev rêxistin bixwe ji gelê Belûc pêk tên û her wisa sunî-selefî ne. Di sala 2013ê de hatiye damezrandin. Armanca wan ew e ku li dijî rêjima Îranê şer bikin.
Hêjayî gotinê ye ku di dema xwepêşandanên kanûna pêşîn a 2017ê de li parêzgeha Xuzistana Îranê, xeta gazê ji aliyê vê rêxistinê ve hatiye teqandin.
Parathormon bandor li ser rêkxistina kalsiyuma xwînê dike
Hormona paratîroîd (PTH), navê din ê vê hormonê parathormon e. Ev hormon di rijênê paratîroîd de tê berhemkirin. Rijênên paratîroîd çar heb in û li pişt rijênê tîroîdê cih digirin. Gava di nav xwînê de mêjera îyonên kalsiyumê kêm dibe, derdana kalsîtonîn tê rawestin. Ev rewş bandor li ser rijênê paratîrod dike. Rijênê paratîroîd PTH berhem dike û der dide nav xwînê. Bi hebûna PTH, hinek ji kalsiyumên di nav hestî de embarkirî, derbasê nav xwînê dibe. Hormona paratîroîd wekî hormonek hander li ser gurçikan bandor dike ko gurçik ji vîtamîna D yê hormona kalsîtîrol berhem bike. Ev hormon zorê dide xaneyên rûviyan ko hê pirtir kalsiyuma nav xurekan bimijînin û bigirin nav xwînê. Her wisa PTH bandor li ser gurçikan dike, kalsiyuma bi mîzê ve hatiye parzûnkirin cardin ji lûleyên mîzê de tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Bi hebûna hormona paratîroîde mêjera kalsiyuma xwînê bilind dibe û digihîje asta asayî.
Berxwedana Efrînê di 20 kanûna paşîn a 2018an de bi êrîşên rejima Tirkiyeyê û komên çekdar ku di bin navê Artêşa Azad a Sûriyê de komkirine bi ser Efrînê de dest pê kir. Pêvajoya êrîşên li ser Kantona Efrînê bi hêrîşên bejehî û yên hewayî ji aliyê rejîma Tirkiyeyê ve hatiye kirin. Rejîma Tirkiyeyê Efrîn dagir kir.
Pêvajoya êrîşên li ser Efrînê, piştî vekişîna hêzên Rûsyayê ji Efrînê û di encama lihevkirineke di nav Rûsya û rejîma Tirkiyeyê de pêk hat. Piştî ku êrîşên li ser Efrînê dest pê kirin, weke ku di dema pêvajoya êrîşên li ser Kobanê de, li her çar beşên Kurdistanê û welatên ewropî kurdistanî hemû rabûn serpiyan. Xwepêşandin li dar xistin û êrîşên rejîma Tirkiyeyê û komên çekdar hatin şermazar û lenetkirin.
Piştî her sê kantonên kurdî ava bûyî, dewleta tirk ji başûrê welatê xwe tirsiya ku kurd bi van kantonan digihin Derya Spî. Ev tirs û gef gelek caran ji serkirdeyên anîne zimên. Her çend piştî van gefan rayedarên tirk axiftinên xwe pîne bikin jî hatiye zanîn ku tirk naxwazin li başûrê wan dewletên kurd ava bibin. Jixwe ji ber van tirsan dewleta tirkan yekemîn êrîşa xwe bir li ser Ezazê, El Babê û deverên wê. Bi vê operasyonê dewleta Tirk pêwendiya axê ya kantona Kobanê û kantona Efrînê birî. Jixwe serokkomarê Tirkiye jî ev anî zimên.
Di 14ê kanûna paşîn a 2018an de koalîsyona navdewletî a dijî DAIŞê bi pêşengiya DYAyê biryar da ku li Sûriyê hêzeke nû ava bike li dijî DAIŞê. Bi dûçûna vê ev hêz dê sinorên bakurê Sûriyê biparêze lê li dijî vê hêzê Tirkiyeyê bertek nîşan da û got em qebûl nakin. Dibe ku ev hêceta mezin be ku Tirkiye êrîşî Rojavayê Kurdistanê bike. Piştî vê bûyerê serleşkerê Tirkiyê Hulusî Akar, 16ê kanûna paşîn a 2018an de çû DYAyê, 18ê kanûna paşîn a 2018an de jî çû Rûsyayê. Sehaya hewayî ya li Efrînê di bin kontrola Rûsyayê de bû. Tê gotin ku Hulusî Akar ku destûra êrîşên hewayî ji Rûsyayê bistîne çû Rûsyayê. Piştî van hevdîtinan di 19ê kanûna paşîn a 2018an de êrîşa Tirkiye li ser Efrînê dest pê kir.
Hîpotalamus derdana hormona geşê rêk dixe
Hormona geşê an jî Hormona somatotropîn, ev hormon bi fermana hîpotalamusê, ji beşa hîpofîza pêş ve tê berhemkirin û derdan. Ji xaneyên derdanî yên hîpotalamusê Hormona Derpirandina Geşê an jî Hormona Westirînera Derpirandina Geşê: [Growth hormone-releasing hormone (GHRH) and growth hormone-inhibiting hormone (GHIH)] tên derdan. Li gor bandora van hormonên hîpotalamusê, hîpofîza pêş hormona geşê berhem dike an jî berhemkirina hormona geşê radiwestînê. Xaneyên somatotropîk hin ji xaneyên taybet ên hîpofîzê ne, ji ber ko ev xaneyan hormona geşê berhem dikin, navê din a hormona geşê, hormona somatotropîn e.
Pêkhate û erka hormona geşê.
Hormona geşê, hormonek peptîdî ye, ji zincîrek 191 asîdên amînî pêk tê. Ev hormon ji bo geşbûna asayî ya zarokan pêwist e. Di nav xwînê de asta mêjera hormona geşê ji zaroktiyê heta baliqbûnê bi şeweyek ahengdar zêde dibe. Dema baliqbûnê mêjera hormonê digihîje asta herî bilind. Hormona geşê di xaneyên armanc de hem berhemkirina(duristkirina) proteînê han (teşwiq) dike, hem jî hilweşandina çewriyê(lîpîd) zêdetir dike. Bi vî awayê xaneyên laş ji bo geşbûna şaneyan enerjî bi dest dixin. Hormona geşê hema li ser hemû xane û şaneyên laş bibandor e, lê bandora wî ya li ser kezebê ji ya xaneyên din cudatir e. Bi hankirina hormona geşê, xaneyên kezebê hin proteînan berhem dikin van proteînan wek “Hokarên geşê ya hevşêweya însulîn” (insulin-like growth factors(IGF) bi nav dibe. Eger di nav xwînê de bi têra xwe ji vî makromolekulê hebe, ev makromolekul wekî insulînê tevdigere. Hokara geşê ya hevşêweya însulîn hem qebareya xaneyan gir dike hem jî hêjmara xaneyan zêde dike. Li gel vî karê, bandor li ser mêjera glukoza xwînê jî dike mêjera glukoza xwînê dadixîne. Derdana hormona geşê û Hokarên geşê ya hevşêweya însulînê piştê baliqbûnê kêm dibe.
Bandora herî berbiçav a hormona geşê li ser geşbûna hestî û masûlkeyan e. Hormona geşê dema mirov di xewê de ye hê pirtir berhem dibe û tên derdan.
Kêm an jî zêde derdana hormona geşê.
Kêm an jî zêde derdana hormona geşê dibe sedema nexweşiyê.
Eger heta dema baliqbûnê di laşê mirov de bi têra xwe hormona geşê berhem nebe, bejna mirov dirêj nabe û bejinkurtî(bejinbhostî) peyda dibe. Lê eger ev hormon dema zaroktiyê de zêde berhem bibe vê gavê mirov pir gir dibe, bi nexweşia gîgantîzmê dikeve û dibe mina hût. Hin caran di laşê mirovên gihîştî de dibe ko asta mêjera hormona geşê bilind bibe, vê gavê nexweşiya akromegalî li mirov çê dibe. Dest,poz,çene,guh û nig(pê)ên mirovên bi nexweşiya akromegaliyê gir dibe, lê beşên din en laşê wî di asta asayî de dimîne.
Müslüm Aslan helbestvanekî Kurd e lê sê pirtûkên xwe bi zimanê tirkî nîvisandine. Ew di sala 1974'an de li Nisébîné kû navçe ya Mêrdînê ye hatiye dinyayê. Dibistana xwe ya seretayî û ya navîn li Nisêbîne dixwîne û di salên 1990 î de jî li Nisêbînê diçe lîseyê.Di wan salan de li heremê tevgera siyasî xurtir dibe. Gelek kes tên girtin, kuştin û gelek kes jî tevlî refên şoreşgeriyê dibin. Tu bikî nekî ev rewş bandorekê li Müslüm Aslan dike.
Di sala 1991ê de hate girtin ji ber siyasetê, 10 sala di girtîgeha Amedê de ma. Endamê PENa Kurd û Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê ye.
Di despêkirina nivîsandinê ya Müslüm Aslan de tesîra bapîrê wî gelekî heye. Hezkirina bapîrê wî ya li hember Cegerxwîn û ji dil û can xwendina helbestên Cegerxwîn dike ku Müslüm Aslan berê xwe bide nivîsandinê. Di girtîgehê de jî bêtir helbestan dinivîsîne. Û helbestên wî yên yekem di kovara Hawarê de ya ku di dema Mazlum Doğan û Ferhat Kurtay de di girtîgehê de dest bi weşanê kiribû, ji aliyê girtiya weşana wé berdewam dikirin de diweşe.
Di sala 2001ê ji girtîgehê derdikeve. Di 2002an de di Kovara Ütopyayê de berpirsiyariya wêşanê kiriye.
Di sala 2004an li Nisébîn bi navé Roza Kültür ve Sanatevi mala çandé vekirin. Du Kovar derxistin. Dem Dergisi, û Nûbîn. Mixabin ev xebat ji ber şert û mercan temen kin bu.
Helbest, nivîs û ceribînên wî di kovarên weke Güney Dergisi, Ütopya, Yaratı, Hayal Dergisi, Tîgrîs, Kovara W, Tîroj û gelek kovar û rojnameyên dîtir de hatiye weşandin.
Arjen Arî di pirtûka xwe ya ku bi navê Antolojiya Helbesta Bakûr de di weke gellek helbestvanan cîh daye Müslüm Aslan jî. Nivîskar,helbestvan Müslüm Aslan, li ser muzîka kurdî jî xebat kiriye, serêşandiye.
Helbesté wî yén ji bo strana hatine nivisandin ji aliyé Diljen Ronî û Raperîn muzîk ji wan re hatine çékirin,gotin.
2021an de bi navê ARAM pirtûkek helbesta ji 'weşanên J&J weşand.
Li gel hormona prolaktînê, mijandin jî derdana şîrê zêde dike.
Şîr ji rijênên şîrê yên memik tê berhemkirin û derdan
Hormona şîrê û hormona luteotropî navên din ên hormona prolaktînê ye. Hormona prolaktîn (PRL), hormonek peptîdî ye. Derdana sereke ya PRL ji loba pêş a hîpofîzê ye. Ji xeynî hîpofîza pêş hinek prolaktîn ji malzarokê, ji çerm, ji memikan, ji xaneyên bergiriyê û ji rijênê prostatê jî(di laşê nêran) tê derdan.
Karigeriya sereke ya hormona prolaktînê li ser rijênê şîr e. Eger di nav xwînê de bi têra xwe prolaktîn hebe ev rewş bandor li ser rijênên şîr dike ku şîr berhem bikin. Hormona prolaktîn şîr berhem dike lê ji memikan derdana şîr bi bandora hormona oksîtosînê pêk tê.
Oksîtosîn rijênên şîrê girj dike ku zorê li şîra nav rijênan bike. Bi vî awayê şîr ber bi gupika memik diherike.
Gava dergûş memik dimijê, ji gupika memik hin sînyal digihîje hîpotalamusê, hîpotalamus li ser hîpofîzê bandor dike ku prolaktîn berhem bike û der bide. Ango mijandina memik, berhemanîna şîr zêde dike.
Du hormon, hormona estrojen û hormona dopamîn li ser derdana prolaktînê bi bandor in. Hormona estrojen ji hêkdank û ji plasentayê tê derdan. Eger mêjera estrojena xwînê zêde bibe, ev reş ji boy derdana prolaktîn dibe hander û hîpofîz hê pirtir prolaktîn berhem dike. Hormona dopamîn li ser prolaktînê bandora neyînî dike. Gava dopamîna xwînê zêde bibe, hîpofîz berhemanîn û derdana hormona prolaktînê kêm dike.
Ji xeynî berhemanîna şîr hin bandorên din ên prolaktînê jî heye.
Bi destpêka ducanitiyê de di laşê dayikê de gelek guherîn çê dibe. Yek ji van guherînan, derbarê zêdebûna dilnermiya dayikê ye. Bi bandora hormona prolaktîn dayik hê pirtir li dergûşa xwe xwedî derdikeve û diparêzê.
Xesan Eshed hunermendekî kurd ê êzidî ye ku di sala 1976an de li gundê Merkeba bi ser bajarê Amûdê ve ji dayik bûye.
Xesan ji gundek ser bi Amudê ve ji dayik bûye û piştî bûrîna heft salan barkirin ji bo bajarê Serêkaniyê her li wir di sala 1986an de Xesan dest bi karê hunerî kiriye. Xesan bi xwe hînî bikaranîna tembûrê kiriye li berdestê birayê xwe Fehîm.
Xesan di sala 1993an de diçê Başûrê Kurdistanê li bajarê Dihokê û komelgeha Xankê û her li wir hunermendiye xwe berdewam dike. Xesan sitran li gelek şahî û dewatan de gotine, di sala 1996an de carek din Xesan diçê Rojavayê û li wir jiyana xwe berdewam dike heta sala 1999an berê xwe didê Almanyayê. Gelek asteng li ser rêya wî ya li Almanya têne pêşiya. Herçewa be Eshed niha li Almanya dijî û li şahî û dawetên kurdan distirê.
Minak: Navê eşîra min Bêrtî ye. Ez Bêrtî me.
Eşîra Bêrtiyan eşîreke koçer e ku, li rojhilat û başûrê Tirkiyeyê, li bakurê Sûriyê û bakurê rojavaya Iraqê dijîn.
Bêrtiyan li ser erdên bajarên Amed, Elezîz, Riha, Bîngol (Çewlîg), Mêrdîn, Mûş, Erzîrom û Erzincanê bi çend sedsalan koçertî kirine. Eşîra Bêrtiyan bi navê "Qerqûlaxan" û "Melemeran" û "Qosan" ji sê beşên mezin pêk tê. Îro gelek malbatên Bêrtiyan jî, ji ber sebebên aborî û siyasî li bajarên Tirkiyê yên metropol, welatên Ewropayê û welatên parzemînên din cihwar bûne.
Ji kesên ku bi eslê xwe ji vê eşîrê ne re "Bêrtî" tê gotin. Eşîra Bêrtiyan ji ber ku bi sedsalan li van bajarên ku behsa wan hatiye kirin jiyaneke koçertî dewam kiriye, xwediyê çand, kultur û wêjeyeke dewlemend e. Piraniya Bêrtiyên ku îro li gund û navçeyan dimînin, bi karên xwedîkirina heywanan, cotkarî û ticaretê re mijûl dibin. Yên ku li welatên xerîb û bajarên din cihwar bûne jî, dîsa ticaretê û kar û xebatên din dikin.
Herweha ji eşîra Bêrtiyan gelek kesên xwedîmeqam, siyasetmedar û hunermend jî derketine ku ji bo miletê kurd xizmetên girîng kirine. Nivîskar û lêkolînvanê kurd Ayhanê Bêrtî kitêbeke bi navê "Eşîra Bêrtiyan" li ser vê eşîrê bi zimanê kurdî nivîsiye ku, li Berlîna Almanyayê ji aliyê Weşanxaneya Han ve di sala 2009an de, hatiye weşandin. Di vê kitêbê de li ser edet, tarîx, kultûr û dîroka bêrtiyan gelek agahî û belgeyên ji arşîvên dewleta Tirkiyê jî hatine dayîn ku, pir bi qîmet in.
Remscheid () bajarekî li parêzgeha Nordrhein-Westfalen ya Almanyayê ye. Ew piştî Wuppertal û Solîngenê şaredariyek sêyemîn li Bergisches Land e, ku li ser sînorên bakurê herêmê, li ser aliyê başûrê herêma Ruhr e.
Remscheid wekî di sala 2005'an de xwediyê li gorî 109,000 şêniyan e.
Xala wî ya herî bilind Brodtberg (378 m) e.
"Regierungsbezirk" (, pir caran bi Reg.-Bez. tê kurtkirin;) navçeya îdarî ya yek ji neteweyê Parêzgehên federal e. Pergala desthilatdariya wê navê wek "Regierungspräsidium" an "Bezirksregierung" (hikûmeta navçeyê) tê dayîn û ji aliyê serokatiyê wek "Regierungspräsident" (serokê navçeyê) ve tê dayîn.
"Regierungsbezirke" qanûnan nakin; Bi awayekî, her çalakiyek wekî opozisyona navendî ya federal e, û bi piranî bi biryarên birêvebirî li asta herêmî ji bo (gundan û bajaran) wargehan e, ku ew hiqûqa wê ye.
Helbestvan Bozan Yaman,di sala 1964'an de li Kurdistana Bakur (li Siruc'ê) ji dayîk bû.
Wî bi zimanê Tirkî dest bi nivisandinê kir. Sê pirtuken wî yên helbestan bi zimanê Tirkî hatine weşandin. Helbestê wî ye bi Kurdî li ser înternete di "Mehname", "Avesta" û "Nivîs" de hatine weşandin.
Ev lîste deverên postayî û hin hûrgelên postal ên Almanyayê ye.
10115 - 14199.
Koda Postayê ya li Berlînê
Rijenên adrenal li ser gûrçikan cih digire
Qeta dirêjkî ya rêjênê adrenal
Navê din a vê hormonê hormona adrenokortîkotropî (ACTH) an jî bi kurdî hormona handera tûkila adrenal e. Ev hormon di bêşa hîpofîza pêş de tê berhemkirin û derdan. Hormona kortîkotropîn hormonek peptîdî ye û ji 39 asîdên amînî pêk tê. Hîpotalamus, hormona derpirandina kortîkotropîn (CRH) der dide, bi bandora vê hormonê, hîpofîz jî hormona handera tûkila adrenalê der dide. Armanca hormona kortîkotropî, beşa tûkil a rijênên adrenal e. Rijênê adrenal li ser gurçikan de cih digire. Her çiqas li ser her gurçikek de rêjênêk adrenalê hebe jî, karê van rijênan û gûrçikan ne yek e. Bi bandora hormona handera tûkila adrenal, ji rijênê adrenal hormona kortîzol û hormonên androjen berhem dibe û tên derdan.
Şêr ("Panthera leo"), cureyekî pisîkên mezin ku niha li parzemîna Afrîkayê û hinek parçeyên Hindistanê dijî.
Nava Şêr ji Proto-Aryayî û hevreha Soranî "Şêr" le Zazakî "Şêr" le Farisî "Şîr" le Pehlewî "Şegr" e.
Herwiha ihtimal e ku têkilî peyva şiyan e (rehê dema niha -şê-) anku "şêryê ku dişê/dikare/bihêz e".
Şêr ji alî pî de, yê dirêjtir e di nav famîleya pisîkan (Felidae û cinsê Panthera, lê di mezinahî de di pê piling ê tê ye. Giraniyê şêrên nêr yên mest der dorê 150–250 kg û şêrên mê bi giranî qasî 120–182 kg. Dirêjiya ser û laşê şêrên nêr 170–250 cm û şêrên mê 140–175 cm.
Şêr di çaxên berê li gelek warên parzemîna Asyayê û li Rojhilata Navîn hebû. Lakîn anika şêr bi tenê Efrîqa Navîn da hene emma lê Hindistanê hema Şêrê Îranî hene. Di sala 2017-an de, Koma Pisporê Pisîkan ji nû ve tesnîfkirina şêran weşand (di tabloyek nû de vedibe), pisîkan li du binecureyên nû dabeş kir: Şêrê şêrê Panthera (ku jê re binecureyên bakur jî tê gotin) û Panthera leo melanochaita (bincureyên başûr).
Şêrê Panthera li Afrîkaya Navîn, Rojavayê Afrîkayê (şêrê Afrîkaya Rojava an Senegalî) û Hindistanê (şêrê Asyayê) nifûsa şêran dihewîne. Zanîngeha Kent (di tabloya nû de vedibe) û nifûsên winda yên berê li Afrîkaya Bakur (şêrê Barbary), Ewropaya Başûr-rojhilatê, Rojhilata Navîn, Nîvgirava Ereban û Asyaya Başûr-rojavayê hatine dîtin. Panthera leo melanochaita nifûsa şêran ji beşên başûrê Afrîkayê (şêrê Katanga û şêrê Afrîkaya Başûr-rojhilatê) û Afrîkaya Rojhilat (şêrê Masai û şêrê Etiyopyayê) vedihewîne.
Qadên kodên herêmên li Almanyayê
Koda Welatî: +49
Pêşgira Lêgerîna Navneteweyî: 00
Pêşgira Navdil: 0
Koda Herêmê ya li Almanyayê () ji du heta pênc hejmar hene, ku nirxandina rêberiya krîza sereke 0 e. Dema ku di nav welatê Almanyayê de were telefonkirin, divê pêşî lêgerîna telefonê sereke ya 0 bikarbînin û dema ku ji derveyî welat banga telefonê hat, were vekirin. Dema ku lêgerîna riya torên sabît di nav heman herêmê de bi koda bajêr ne pêwîst in. Bi gelemperî, kodên kurt ên qadên bajaran ji kodên dirêj ên bajarokên biçûk tên tayinkirin. Hejmarên telefonê bi gelemperî veguhestina dirêj e: Ew di nav bajarên mezin de heft û heşt jimare hene û di nav bajarên biçûk de jî kêmî sê yan çar jimare hene. Yekem jimare (piştî sifira sereke) ji hêla herêmê ve tê diyar kirin: Destpêka kodên herêmê bi (0)2 li rojava têne lêgerîn, bi (0)3 li rojhilat, bi (0)4 li bakur, bi (0)5 li beşa navenda bakur, bi (0)6 beşa navenda başûr, bi (0)7 li başûrrojava, bi (0)8 li başûr û bi 9'emîn li başûr de têne lêgerîn.
0700 ji bo hejmarên niştimanî ya kesane tê bikaranîn.
01.
Pêşgira 01 ji bo hejmara taybet tê bikaranîn, û ji bo herêmêkî erdnîgarî ve ne girêdayî ye.
03.
Hemû yên berî Rojhilatê Almanyayê û Berlîn
Rojhilatê Almanyayê berî yekbûnê koda +37 bikaranîn. Piştî yekbûnê, Rojhilatê Almanyayê di bin plana hejmara Almanyaya Rojava de muxal kirin.
Li seranserê cîhanê kodên lêgerînê ya hejmaran bi rengan destnîşankirin.
Kodên Lêgerîna Welatan an jî Jimara Kodên Welatên Navneteweyî pêşniyarên telefonê ji bo welatên endam û herêmên Yekîtiya Telekomûnîkasyonê ya Navneteweyî (ITU) ji telefonê têne kirin. Ew di standardên ITU-T de bi pîvana E.123 û E.164 têne diyarkirin. Pêşniyarên birêkxistina Jimartina Rasterast a Navneteweyî (IDD) û herwiha wekî kodên Jimartina Şopîner a Navneteweyî (ISD) têne navnîş kirin.
Giravên Leeward li ser milê navîn têne weşandin.
Giravên Leewardê () komên giravan e, ku li derê bakurê Karîbe, li bakurrojavayê Okyanûsa Atlantîkê digire.
Hormona aldosteron an jî bi kurtî aldosteron (bi înglîzî: "aldosterone") hormonek steroîdî ye, di beşa tûkila rijênê adrenal (rijênê ser gurçik) de tê berhemkirin.
Karê serekî yê aldosteronê hankirina gurçikan e ko sodyuma nav mîzê dubare were mijîn. Aldosteron xaneyên lûleka badayî ya dûrî û yên coga berhevkirinê han dike bo dubaremîjîna sodyuma nav mîzê. Di xwînê de kêmbûna rêjera sodyumê, kêmbûna qebareya xwînê, an jî pestoya xwînê, an jî di nav xwînê de zêdebûna asta potasyumê (K+) dibin kartêkir bo derdana aldosteronê.
Heke ne ji aldosteronê ba, di gurçikan de gellek sodyuma xwînê tevlê mîzê dibû, di laş de kêmasiya sodyumê rû dida. Sodyum tîwaweya herî zêde ya şileya navbera xaneyan e. Ji bo dabînkirina qebare û pestoya asayî ya xwînê, pêdivî bi sodyumê heye. Herwisa di demarexane û masûlkexaneyan de çêbûna erkê kar bi cih guhertina sodyumê rû dide. Aldosteron rê li ber ziyana sodyumê ya bi xwêdan, lîk(tûk) û şileya herisê digire. Dubaremijîna sodyumê di xaneyê de pestoya osmozî zêde dike, bi vê awayê hê pirtir av di laş de dimîne, ev jî dibe sedema zêdebûna qebare û pestoya xwînê.
Aldosteron ne tenê ji bo rêkxistina pestoya xwînê, av û sodyuma nav xwînê kar dike,herwisa aldosteron li ser kêmkirina rêjeya potasyuma nav xwînê jî bandor dike.
Ji ber bandora aldosteronê ya li ser mîneralan, ev hormon, wekî hormonek sereke ji koma mîneralokartîkoîdan tê hesîbandin.
Gava di laş de xestiya potasyumê (K+) pir zêde dibe, demareragihandinên tên şandin bi têra xwe bandordar nabin û hêza girjbûna masûlkeyan lawaz dibe. Ahenga dillêdanê xira dibe û dibe ko westana dil (bi înglîzî:"cardiac arrest") rû bide. Potasyuma zêde ji şileya dervayê xaneyan ber bi lûlekên gurçikê ve tê derdan û di nav mîzê de ji laş tê deravêtin.
Aldosteron ji bo deravêtina potasyumê kar dike, her ko di nav xwînê de hormona aldosteron zêde dibe gurçik hê pirtir potasyumê di nav mîzê de ji laş dûr dixe. Ango di laş de zêdebûna potasyumê dibe sedema derdana aldosteronê.
Sîstema renîn-anjiyotensîn-aldosteron ("renin–angiotensin-aldosterone system (RAS)").
Pêwendiya navbera gurçikan, anjiyotensîn II û hormona aldosteron a ji bo rêkxistina qebare û pestoya xwînê wekî “sîstema renîn-anjiyotensîn-aldosteron “ tê navkirin.
Kontrola berhemanîn û derdana hormona aldosteron bi sîstema anjiyotensîn-renîn pêk tê. Li gor vê sîstemê, daketina pestoya xwînê û hormona anjiyotensîn II ji bo derdana aldosteron dibe kartêkir. Gava asta pestoya xwînê dadikeve, di gurçikan de komek xaneyên bi navê “dezgeha kêleka glomerulê” (bi latînî: "juxtaglomerular apparatus") enzîma renîn berhem dikin û der didin. (Ji ber ko hin taybetmendiyên renînê dişibe hormonan, hin taybetiyên wê jî dişibe enzîman, renîn di hin çavkaniyan de wekî hormonek gurçikê, hin çavkaniyan de jî wekî enzîmek gurçikê tê navkirin) Dezgeha kêleka glomerulê, her wekî ji navê wê jî diyar e, di nêzikê glomerulê, di beşa navbera lûleka badayî ya dûrî û mûlûleya hatî û derketî ve cih digire. Di kezebê de proteîna bi navê anjiyotensînojen (bi latînî: a"ngiotensinogen") tê berhemkirin. Kezeb, anjiyotensînojenê der dide nav xwînê. Renîn, anjiyotensînojena nav plazmayê hildiweşîne bo polîpeptîdên anjiyotensîn I ("angiotensin I") ê. Anjiyotensîn I ji 10 asîdên amînî pêk tên. Ji pişikan enzîma guhertina anjiyotensîn I tê derdan (bi înglîzî: "angiotension-converting enzyme(ACE)") bi bandora vê enzîmê, ji anjiyotensîn I ê du asîdên amînî tên qetandin û anjiyotensîn II çê dibe. Anjiyotensîn II ji 8 asîdên amînî pêk tê û hormonek peptîdî ye.
Bi bandora anjiyotensîn II ji tûkila rijenê adrenalê hormona aldosteron tê berhemkirin û derdan. Herwisa anjiyotensîn II hîpofîza paş han dike bo derdana hormona dijemîztîn û peydabûna hestê tîbûnê. Tengkirina lûleyên xwînê û bi vê awayê bilindkirina pestoya xwînê jî erkê anjiyotensîn II e.
Necat Baysal, nivîskarekî kurd e. Di sala 1988an de li gundê Gurika Mêrdînê (Nisêbîn) hatiye dinê.
Ji ber sedemên siyasi di sala 2009an de hatiye girtin. Bi giştî pênç sal û niva di Zîndana Tekirdaxê de maye girtî. Heta niha pirtûkek wî ya bi navê "Paytextên Êşê" hatiye çapkirin. Xebatên xwe yên wêje yî berdewam dike. Niha li Almanyayê dijî.
Çukur () rêzefîlmekî bi cureya aksiyon û drama li bajarê Stembolê ya Tirkiye di kanala Show TV de ji dema 23ê çiriya pêşîn a 2017 dest bi weşanê kiriye. Rêzefîlm hê niha didome (2020).
Lîstikvanên birêvebir û karakter.
Nîşe: Ji bo danasînên hûrgulî yên karakterên sereke yên li jêr, agahdariya berfireh a di derbarê tîpên alîkar û tîpên din de, û ji bo agahdariya di derbarê hejmarên beşan de, li lîsteya tîpan binêrin.
https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Çukur_karakterleri_listesi
Aram Îlîç Xaçatiryan (bi RûsîАра́м Ильи́ч Хачатуря́н; bi Ermenî: Արամ Խաչատրյան, Aram Xačatryan; wekî [ɑˈɾɑm χɑt͡ʃʰɑt(ə)ɾˈjɑn] dihêt gotin; 6ê hezîrana 1903 – 1ê gulan 1978) mûzîkvanê navdar ê ermenî-soviyetî ye. Ew wekî yek ji navdartirîn mûzîkvanên Soviyetê û cihanê li sedsala 20ê dihêt naskirin.
Ew li Tiblîs a paytexta Gurcistanê ji dayik bû û her li wî bajarî jî mezin bû. Ew li temenê 18-salîyê, li sala 1921ê, piştî soviyetandina herêmên Qewqazê çê Moskoya paytexta Soviyetê. Bi ser wê ra ko berî hingî qet mûzîk nexwandibû, navê xwe li Enstîtûta Gnessin ya Mûzîkê dest bi xwandinê kir, paşî çû ber dersa Nîkolay Miyaskovskî li Konzervatoara Moskoyê.
Karê wî yê giring yê herî pêşîn knoserto ya piyanoyê ya sala 1936ê bû, ko navê wî li nav Soviyetestanê û li derveyî wê jî bilind kir. Paşî li sala 1940ê Konsertoya kemanê anko viyolonê û li sala 1946ê jî konsertoya çeeloyê nivîsî anko dana. Karên wî yên dî, suita Maskaradê bû li sala 1941, sirûda niştîmanî ya Komara Sosiyalîstî ya Soviyetî ya Ermenistanê (1944), 3 sîmfonî (1935, 1943, 1947) û nêzîkî 25 parçeyên mûzîkê ji bo filman bûn. Lê ew herî zêde ji ber mêzîka baleyên Gayanê (1942) û Spartakos (1954) hatîye niyasîn. Parçeya Reqsa Kahorî ji baleya Gayanê yek ji navdartirîn parçe mûzîkên cihanî ye ko di nav xelkê da gelek belav bûye.
Di salên xebata xwe da, ew gelek caran ji alîyê desthilata Soviyetistanê ve hezkirî bû û gelek mensebên bilind di mûzîka wî welatî da wergirtin, herçend e ko ew li sala 1943yê bi awayekî fermî bû endamê Partîya Komonîst. Lê paştir ew digel Sergeyî Prokofiyef û Dimîtrî Şostakovîçî li sala 1948ê kevtin ber xezeba Partîyê û hemî berhemên wan weekî ″formalîst″ û ″dijberî-gel″ hatin nasandin. Piştî salekê dîsa Partîyê ew efû kirin.
Li sala 1950ê, Xaçatiriyanî li Enstîtûta Gnessinê ya Mûzîkê û Konzervatoara Moskoyê dest bi dersgotinê kir û dest bi gerriyanekê li Ewropayê û Welatên Yekbûyî yên Amerîkayê kir. Li sala 1957ê, ew bû emîndar anko sekreterê Yekîtîya Mûzîkdanerên Soviyetistanê û heta dawîya jiyana xwe li ser wê kursîyê ma.
Wî di karên xwe da, bil ji mûzîka Ermenî, gelek mifa ji mûzîka Gurcistanê û mûzîka Kurdî wergirtîye. Nemaze, perdeya duyê ji Baleya Gayanêyê tijî awaz û mûzîka kurdî ye.
Aram li gundekê nêzîkî paytexta Gurcistanê, Tiblîsê, di malbateka ermenî da hat ser dinyayê. Babê wî, Yeqîya, ji gundê Aza Jorî ya nêzîkî Urdûbadê li Nexcivanê hatibû ser dinyayê, lê paşî di temenê 13-salîyê da mişextî Tiblîsê bûbû.
Wild Fire bandora amerîkî ye, di 5ê çileya paşîna 2015ê de Biloxi, Mississippi de 2015. Band di çar endamê de: Zack Sawyer li ser vocal, Taylor Roberts li Guitar, Tyler Voss li ser bass û Cameron Alidor li ser drums. Band bi tenê 5ê çiriya paşîna (5) 2015ê, "Villain", ya ku bi paşê di albumê yekemîn de hebû ku di 23ê gulana (2017) de "Revolt" hatibû serbest kirin. Serhildana 15 şewitandin, yek ji wan Kûçikek doktorê ya Hookê ya Dr. Hookê, ku bi rêberiya dawî ya albûmê bû. Muzîka muzîkê bi hunermendên ku Korn, Incubus, Sevendust, bandorek, Nexşebûyî, Diwanzdeh Ninja, Avenged Sevenfold, Parkin Linkin Park, Me Ez Horizon Bînin, û ezmûnên berê Zack Sawyer bi bandor.] Fire Fire di 1065 Fest 2016, Rocklahoma 2017, Gulfport Music Fest 2017, û Inktober Fest 2017 de hate nîşandan.
cavekan.
[https://ckb.wikipedia.org/wiki/وایڵد_فایەر Wikipedia Kurdi Navin]
Şehzade Mistefa (bi Zimanê osmanî: ﺷﻬﺰﺍﺩﻩ ﻣﺼﻄﻔﻰ), (z. 1515, Manîsa - m. 1553, Qonye) şehzadeyekî Împeratoriya Osmanî bû. Kurê Siltan Silêmanê Qanûnî û Mahîdewran Siltan e.
Şaredarîyên Saruhan, Amasya û Qonye kirîye. Hatî sûckirin ji îsyankirina bavî xwe; Di dema artêşa osmanîyan a ku diçû sefera Naxçiwanê li Qonye vêzdikir li otaxa padîşêh hate fetisandin. Qetla xwe ji sûca îsyankirina dûgelê ye; lakîn gotûbêj hene di mijara delîl û şahîdan. Hinik dîroknas îdîa dikin ku Xurrem Siltan ji bo kurekî xwe derkevê têxt pusu kirîye Şehzade Mustafa û mirina wî amade kirî ye. Hinik dîroknas îna dikin ku Şehzade Mustafa bêsûc e.
Di sala 2005'ê Walîtîya Amasyayê peykera mumhingiva Şehzade Mustafa çêkir. Ji vê peykerê li cîhanê tenê li Muzexaneya Şehzade hêye.
Înyûpîk (di zimanên wan de "Iñupiaq" (yekhejmar) "Iñupiak" (duhejmar)" Iñupiat "(pirhejmar)), gelekî ji beşê Inuit a ji gelên eskîmoyan e; di bakur (North Slope Borough) û bakurê rojava (Northwest Arctic Borough û Nome Census Area) yê parêzgeha Alaskayê de ya girêdayê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye, niştecih in. Ji ber ku li Alaskayê tenê ew ji gelên Inuit in, ji wan re Inuitên Alaskayê jî tê gotin. Navê ku li xwe kirine, ji peyvên iñuk (mirov) û piaq (rastî) tê. Zimanên wan jî bi Iñupiatun (mîna mirovê rastî) tê binavkirin.
Li gorî Navenda Zimanên Xwecihan ên Alaskayê, di nav xwecihên Alaskayê de piştî Yupîkan ên 25.000 nifûsî, bi nifûsa xwe ya 14.700 re duyemîn gelê herî mezin a Alaskayê ne, lê belê tenê ji wan 2.144 kes dikarin zimanê xwe bipeyivin. Di sala 1993an de di nav xwecihên Alaskayê de yên ku zimanê îngilîzî nizanin, bi rêjeya ji % 42 ve Yupîk yekemîn, bi rêjeya ji % 20ê ve jî Înyûpîk duyemîn in. .
Baweriyên wan li ser şamanîzmê ye û piranî nêçirvan û komker in. Ji aliyê çandî ve du beş in: Taġiuġmiut (gelê behrê) nêzîkî peravê dijîn û nêçirvaniya nehengê, foq û morsê dikin, Nunamiut (gelê bejayiyê) jî li herêmên dûrî behrê nêçirvaniya şivira kediyê dikin. Carinan wekî du gelê ji hev cuda hatine hesibandin û yên li Nîvgirava Sewardê bi navê Qawiaraqê û yên li North Slope û Northwest Arctic jî bi navê Inupiaq têne nasandin. Hevnijadên wan ên Kanadayê, Uummarmiutan ji ber endîşeyên polîtîk û rêveberiyê bi Inuitên Kanadayî ya Rojava re dibin yek û navê Inuvialuit bikartînin.
Di nav eskîmoyan de yên herî bejinbilind Înyûpîkên Alaskaya Bakur in, ji Inuitên Kanadayê 10 santîmetre dirêjtirin.  Înyûpîkên Kobukê bi Çermsorên Koyukun re yên Atabaskan in li herêmên sînoran de zewicîne ku him cîranên wan ên rojhilat in û him jî hevparên wan ên danûstandinê ne. Eskîmoyên ku yên her dawî Ewropayiyên Spî nas kirine, Înyûpîkên Alaskaya Bakur in ku piştî sala 1890an xiristiyaniyê nas kirine.
Li Alaskayê ji ber wateya wê ya biçûkxistinê (derogatory) navê “eskîmo” nayê bikaranîn û li şûna wê  Inuit û Inuk tê bikaranîn. Carinan ji bo tevahiya eskîmoyên Alaskayê navê Yupik-Inupiaq (an jî Inu-Yupiaq) tê bikaranîn. Her çiqas Yupîkên (Yupiget) Sîbîryayê yên li St. Lawrenceê, zimanekî cuda dipeyivine jî ji aliyê çandî ve gelê ku herî nêzîkî gelê Înyûpîk in û di heman koma çandê de têne hesibandin.
Hormonên herisê, ne navê hormonek, lê navê komek hormonan e. Taybetiya vê komê ew e ko hemû hormonên vê komê li ser sîstema herisê bandor dikin. Hormona gastrîn, hormona sekretîn û hormona kolesîstokînîn, hormonên sereke yên sîstema herisînê ne.
Gava mirov xwarin dixwe, xwarin rasterast derbasî nav xwînê nabe. Xwarinên proteînî, lîpîdî û karbohîdradî, xurekên makromolekulî ne. Divê xurekên aloz (makromolekul), pêşî di nav gede û rûvîyanda bêne hilweşandin. Ji bo hilweşandina xurekên aloz, pêdivî bi enzîmên herisê heye.
Enzîmên wekî amîlaz, lîpaz, pepsîn, maltaz, sukraz, laktaz û erepsîn hin enzîmên sereke yên herisînê ne. Bi navbeynkariya van enzîman xurekên makromolekulî perçe dibin û dibin monomer. Molekulên monomerî bi têra xwe hûrik in, loma bi hesanî ji diwarê rûviya zirav derbasî nav xwînê dibin. Mirov bi şev û roj 24 saet her tim xwarin naxwe. Ango gede û rûviyên mirov hertim bi xurekan tijî nîn e, gava têda xûrek tune ye, divê gede û rûvî çalak nebin û enzîm der nedin.
Ji bo rekxistina rêjeya enzîman, çalakiya gedeyê û rûviyan, hinek hormonên herisê kar dikin. Ev hormonan jî wekî hormonên din di nav xwînê de belavê laş dibin. Hormonên herisê di xaneyên gede û rûviya dozdetilîk de tê berhemkirin û derdan. Hormonên herisê, an li gor cureyên xurekan an jî di nav gede û rûviyan de dema hebûn an jî tunebûna xurekan de kar dikin. Wekî mînak eger gede bi xurek tijî be, vê gavê hormona gastirîn ji bo derdana asîda gedeyê û enzîma pepsînojen hin xaneyên gedeyê han dike, asîda gedeyê jî dest bi herisa xurekên proteînî dike. Na, heke gede vala be, ango mirov birçî be, vê gavê hormona sekretîn û kolesîstokînîn rê li ber berhemkirin û derdana enzîma pepsînojenê digire. Ji xeynî rawestandina derdana enzîmên gedeyê, van hormonan girjbûn û xavbûna gedeyê jî kêm dike.
Hormonên herisê bandor li ser rêjeya pileya pH a gede û rûvî jî dike. Wekî mînak, pH a gedeyê 1,5-2 ye. Lê pH a donzdetilîk 7-8 ê. Hormona sekretîn pankreasê han dike, pankreas îyonên bîkarbonat berhem dike û der dide nav rûviya donzdetilkê, îyonên bîkarbonat asîdê lawaz dike û pileya pH a dorhêlê bilind dike.
Miranda Kerr (z. nîsan 20, 1983, Sîdney), mankeneke awistralî ye.
Malbat û jîyana wî.
Kariyera wê ya profesyonel di sala 1997an de dest pê dike. Di karên wî de Maybelline û Victoria's Secret hê ye.
Miranda zarokê biçuke a malbata Kerr e.
Miranda di dîroka Juyeh 23, 2010ê de Orlando Bloom re zewucî. Di 6 Jenviye 2011ê kurî xwe Flynn Christopher Bloom hanî cîhanê. Oktobir a 2013ê Miranda û Orlando ji hev veqetiyan.
Du veqetandinê di Mars 2014ê di daxuyaniyekê GQ de Kerr got: "Ez boneyek bîseksûel dixwazim. Ez him peya him jî jina diecibînim. Zînhar mebên zînhar."
Qerîyera wî.
2003: Qerîyera Miranda bi reklamekê re destpêkir.
2004: Bare New York City dikê û bi ajansa Next re peymanekê îmze dike. Miranda di paragidanîyên Baby Phat, Lisa Ho, Voodoo Dolls, Levi's, Bettina Liano, Nicola Finetti, L.A.M.B, Heatherette, Betsey Johnson, Trelise Cooper, Jets, John Richmond, Blumarine Swimwear, Seafolly Swimwear, Victoria's Secret, Anna Molinari, Roberto Cavalli, Enrico Coveri, Arden B, Cia Maritima û Amuleti J de mankenî dike.
2006: Maybelline ile anlaşmasından sonra Miranda Kerr dibe yekem mankena Victoria’s Secret a Awûstral.
2011: Li 2011 Victoria's Secret Fashion
Showê de sûdyeneke 2.5 mîlyon dolar li xwe dike.
2013: Miranda Kerr û Victoria's Secret rêyên xwe cuda dikin.
"Cormoran Strike" rêzeromanekî polisye ye, ku ji hêla nivîskarê brîtanî J.K. Rowling ve hatî nivîsandin û bi bernavka Robert Galbraith hatî çap kirin. Mijara Romanan li ser dozên detektîvê taybetî Cormoran Strike û alîkarê wî Robin Ellacott ne. Di seri de çar roman heta niha hatine weşandin. Romana çaremîn, Lethal White, di 18' ê rêzbera 2018an de hate weşandin. J.K. Rowling radigihand ku bi kêmî deh romanên din daha plankirî ne.[https://www.radiotimes.com/news/2017-08-30/jk-rowling-could-write-at-least-another-10-strike-books-as-robert-galbraith/]
Du romanên ewil wekî rêzefîlma wêneguhêzê ji BBC ONE -yê re hat adapt kirin û di havîna 2017an de hat weşandin. Ev rêzefîlm ji bo sezona duyemîn hate nûkirin, li ser bingeha pirtûka sêyemîn, Career of Evil, ku di meha reşemiyê û Adarê 2018 de di du beşan de derket.
"Fantastic Beasts and Where to Find Them" ("Cinawirên fantastîk û li kû tên dîtin") navê du, ji aliyekî ve, pirtûkek aşopî ji romanên Harry Potter û, ji aliyê din ve, pirtûkek rastîn a nivîskarê brîtanî J.K. Rowling e. Nivîskarê pirtûka aşopî Newt Scamander e.
Scamander di heman demê de serlehengê rêza fîlmên "Fantastic Beasts and Where to Find Them" e, ku ji pirtûka aşopî pêk tê, çîroka nivîskarê xwe vedibêje.
Pirtûka aşopî.
Pirtûka aşopî ku ji hêla nivîskarê Newt Scamander ve hatiye nivîsandin yekem car di Harry Potter û kevirê fîlozofan de tê behs kirin û li ku. Ew li ser lîsteya pirtûkên xwendekaran e ku ji bo sala yekem li Hogwarts hewce ye. Pirtûk li cem Flourish & Blotts tê peydakirin.
jiyanname an jî jînenîgarî, mirov dîroka xwe
yan ya yekî dinivîse yan tomar dike kanê çi kirîye ji kîrê ye kî bû û htd.
Zambir (,), gundekî bi ser navçeya Tilbişara Entabê ve ye.
Civaka gund tirkmenên elewî pêk tê.
"The Tales of Beedle the Bard" (bi kurdî: "Çîrokên Hozan Beedle") pirtûkeke J. K. Rowling e. Ew pirtûk bi pênc çîrokên di cîhana Harry Potter de dilîze. Ew pirtûk weke hemû berhemên Rowling heta niha nehatiye wergerandin bo kurdî.
Pirtûk komek ji çîrokên aşopî yên ji cîhana Harry Potter pêk tê. Her çîrok li dû şiroveyek ji hêla Albus Dumbledore, birêveberê berê yê Hogwarts re, li ku derê ew analîz dike, li ser wê nîqaş dike, û agahdariya paşîn ya aşopî peyda dike.
Pênc çîrok bi sernavan The Wizard and the Hipping Pot, The Fountain of Fair Fortune, The Warlock's Hairy Heart, Babbitty Rabbitty and Cackling Stump û hem jî çîroka sê birayan (The Tale of the Three Brothers) ne.
Pirtûk di heman demê de pêşgotinek jî ji hêla nivîskêr ve hatiye nivîsîn. Di wê de, di nav xwe de çîrokên Beedles yên bi çîroknivîsiya "me"; her çend gelek paralel hene, mîna serketina bingehîn a qenc, lê di heman demê de cûdahiyan jî, mîna nûneriyek kêmtir neyînî ya sêrbaz û serxwebûna mezintir a kesayetên jin.
Wateya di cîhana Harry Potter de.
Çîrokên Hozan Beedle di rêzeromanên Harry Potterê de berhevokekî çîrokên navdar ne. Di cildê paşîn ê rêzeromanê de ("Harry Potter and the Deathly Hallows"), rehmetî Profesor Dumbledore rûnivîsekek ji berhevoka çîrokan ji Hermione re dihêle. Tenê piştî demekê Hermione, Harry û Ron fêr dibin ku çîroka sê bira bi bingeheke rastîn e û nîşana sê tiştên efsûnî yên bihêz, bîreweriyên mirinê dide.Çîrok bi vî rengî mifteya çareseriya naverokê ye.
Di pirtûkê de çar çîrok hatine behs kirin, çîroka "The Warlock’s Hairy Heart" jî ji hêla Rowling ve zêdek hatî afirandin.
Helmut Rellergerd an jî bi bernavk Jason Dark (jdb. 25ê kanûna paşîn, 1945, Dahle bei Altena, Almanya), nivîskarekî alman e yê kesê romanê John Sinclair ji jiyanê afirand û yek ji nivîskarên ku herî zêde tê de beşê wî tê xwendin e.
Helmut Rellergerd li Dortmundê mezin bû û piştî ku dibistan û artêş qedand, romana xwe ya yekem nivîsand. Lêbelê, ev berhema yekem ji hêla weşangeran ve hate red kirin.Yekem romana Rellergerd ku ji hêla Bastei ve hatî weşandin de, bi sernavê "Im Kreuzfeuer des Todesdrachen", di rêzeromana Cliff Corner de bû. Piştî ku wî di destpêka kariyera xwe ya nivîsandinê de bi romanên polisye re mijûl bû, ew di 1973 de romana "Die Nacht des Hexers" nivîsand û di pêşveçûna din de karakterê aşopî "John Sinclair" afirand.Serpêhatiyên lehengê îngilîz ji hêla weşanxaneya Bastei-Lübbe ve di forma romana lênûskê û pirtûka berîkê de têne çapandin û di salên 1970î de di nav rêza herî serfiraz a tirsnak a Almanyayê de tê pêşve xistin. Gelek hejmarên nû jî bi zimanên din hatine wergerandin. Ji bo xebata jiyana wî, bi taybetî jî wekî afirînerê John Sinclair, Rellergerd di 2018 de Xelata Vincentê wergirt. Rellergerd rêzeromanên Professor Zamorra û Damona King dahênand û 2 roman wek Dave Morris ji bo rêzeromana Fledermaus nivîsand û nivîskarê rêza polisye Franco Solo bû. Di bin bernavkê Red Geller de wî rêzepirtûkên ciwanan Das Schloß-Trio nivîsand. Ji sala 2006an pê ve ew rêzeromana "Don Harris Psycho-Cop" di bin bernavkê xwe yê naskirî de, ku ji hêla weşanxaneya Blanvalet ve hatî weşandin. Rellergerd îro li Bergisch Gladbach dijî.
Mehmed Uzun (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1953 li Siwêrekê (Riha) – m. 11ê çiriya pêşîn a 2007 li Amedê, Bakurê Kurdistanê), nivîskarekî kurd bû.
Heft roman û gelek ceribandin, lêkolîn û helbest nivîsîne û weşandine. Helbesteka wî ya dirêj bi navê "Destana Egîdekî" ji layê hunermend Ciwan Hacoyî ve hatiye strandin. Mehmet Uzun tenê bi kurdî nanivîse, gelek berhemên bi zimanên tirkî û swêdî jî nivîsîne.
Îro hinek kes wî wekî serkêşê romana kurdî ya modern dipejirînin, her çiqas ev cihê nîqaşê be jî, lê rastî ew e ku ew ji wan kesan e ku berhemên wî herî zêde tên xwendin û hezkirin. Bi taybetî hêjayiya romana "Siya evînê" û "Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê" gelek berçavtir e. Ji xwe ev herdû berhem bo zimanên biyanî jî hatine wergerandin.
Mehmed Uzun li sala 1953ê li gundê Siwêreka ser bi Rihayê (Urfayê) hat dinyayê. Ji ber xebata wî ya nivîsîna bi zimanê dayikê çend caran ji aliyê desthelata tirkan ve hat zîndankirin. Her ji ber wan gefên li ser jiyana xwe, li havîna sala 1977ê ji Tirkiyê derket û heyameke dirêj li Swêdê ma.
Ew endamekî çeleng ê PENê û Yekîtiya Nivîskarên Swêdê ye. Wî li sala 2001ê xelata Torgny Segerstedt wergirt.
Ew li sala 2005ê vegeriya Tirkiyê û li Stembolê ma. Li dawiya wê salê (2005ê) ji aliyê wezareta rewşenbîriyê a hukmeta Herêma Kurdistanê ve li Hewlêra paytext hat xelatkirin.
Lê mixabin ko li 29ê meha gulana 2006ê hat zanîn ko tûşî nexweşiya giran a şêrpenceyê bûye. Li destpêkê, ew li nexweşxaneya zanîngeha Karolînskayê li Stokholma Swêdê hat nivandin. Ew ji bo çareserê ber bi Amerîkayê jî hat şandin.
Berî nexweşkevtinê, Mehmed Uzun mijûlî nivîsîna romaneke nû bi navê "Hêviya Auerbauch"î bû.
Mehmed Uzun di 11ê çiriya pêşîn a sala 2007an di saet dora 11.00an li Amedê ji ber nexweşiya xwe çû ser dilovaniya xwe.
Bernd Heinrich Wilhelm von Kleist 10ê çiriya pêşîn an jî 18ê çiriya pêşîn 1777 (agahî ji pirtûka dêrê) li Frankfurt (ji Oder) /Împeratoriya Romê ya Pîroz; m.21ê çiriya paşîn 1811 Kleiner Wannsee, Berlîn/ Prûsya) helbestvan û nivîskarekî Alman bû. Di nav berhemên wê yê girîngtirîn şanonameyên "Das Käthchen von Heilbronn, Der zerbrochene Krug, Amphitryon, Penthesilea" û romana Michael Kohlhaas tên hesibandin. Kleist xwe bi hevala xwe ya nesaxbûn Henriette Vogel ve kuşt.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Kleist
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Kleist
Yek ji sehneya "Romeo û Juliet"ê.
"Romeo û Juliet" ("Romeo and Juliet"), yek ji trajêdiyên herî navdar ên nivîskarê îngilîzî William Shakespeare e. Naveroka wê derbarê hezkirina du cîwanên evîndar de ye, lê çima ku malbatên wan dijminên hev in berxwedana wan bi xwekuştina her du evîndaran bi dawî tê. Naveroka Romeo û Juliet qasî pênç roj diajo û li bajarê Verona (Bakûrê Îtalyayê) derbas dibe. Berhem dibe ku di nav salên 1594–96 de pêk hatibe. Di sala 1597 de ew berhem cara yekem hatiye çapkirin. Çavkaniya girîngtirîn ya Shakespeare berhema Arthur Brooke: "Tragicall Historye of Romeus and Iuliet" ji sala 1562an de bû. Romeo û Juliet di wêjeya cîhanê de wek navdartirîn evîndaran hatine nasîn û çîrok bi pir cûreyan mûzikî û wêjeyî bi kar anîne, fîlman pirin û li ser şanoyê de berhem ji dema pêkhatinê de gelek popûlere.
Romeo û Juliet ji alî wergêr Aram Gernas ve hatibû wergerandin û ew jî ji alî Weşanên Helwestê ve di sala 2002’yan de li Stockholmê hatibû weşandin.
Edward "Eddie" John David Redmayne (6ê kanûna paşîn, 1982 li Londonê, Brîtanya), lîstikvan, stranbêj û modelekî brîtanî ye ku temaşvanan re bi taybetî bi fîlmê "Les Misérables" bi nav û deng bû. Ji bo nimandina rola xwe wek Stephen Hawking di fîlmê "The Theory of Everything" de Redmayne pir xelat wergirt û di bin wan xelatan de Xelata Oscar jî bû.
Jiyana wê û kariyera niyarî.
Eddie Redmayne zarokek di nav pênc zarok de bû û li Londonê mezin bûye. Dayika wî Patricia Burke e, rêvebera servîsa malbirinê de dexibitî û bavê wî jî bazirganê londonî Richard Redmayne ye. Eddie Redmanye High Wycombe de diçû li Jackie Palmer Stage School (Dibistana Niyarî ya Jackie Palm) û li Eton Collegeyê dixwend. Li vir ew û Prens William hemdibistanî bûn. Li Trinity College li Cambridgeyê de jî ew dîroka hûnerê dixwend. Tevî rengkoriya xwe, ew teza xwe li ser rengê karakterîstîk a Yves Klein, International Klein Blue nivîsand.
Di navê din de ew ji bo rola xwe di filmê "Elizabeth: The Golden Age" dihat nasîn. Di sala 2008ê Eddie Redmayne ji bo marka kincê Burberry model bû. Di sala 2010an de Xelata Laurence Olivier ku xelata herî giring ya şanoyê ye jî wek rindtirîn berlîstikvan danê. Ew xelatê ji bo piyesa "Red" hildida li ku ew tevî Alfred Molina dilîst. Di eynî salê de ew Xelata Tony distand. Ew xelata herî girîng ya xelata şanoya amerîkî ye. Di kanûna paşîn a 2012an de ew ji bo rola xwe ya sernavê wek Richard II li şanoya londonî Donmare Warehouse de wek lîstikvanê herî rind ê piyesên Shakespeare Xelata Critics’ Circle Theatre distand. Redmayne ji bo pêşwîsteya xwe di fîlma Les Misérables (Mirovên hejar) pêşde wane ji mamosteyê stranê Mark Meylan hildida. Dengirtin ne li studyoya muzîkê de  hatin amade kirin, çawa di fîlmên muzîkê de rojane ye - Lê dengên muzîkê li cihê fîlmkişandinê bixwe  li ber kamerayê hatin girtin. Di sala 2014an de  Redmanye li ber kamerayê ji bo fîlmê drama yê James Marsh "The Theory of Everything" dilîst. Ji ber vê yekê ew di sala 2015an de di Kategoriya serlîstikvanê rindtirîn yê dramayê Xelata Kûreya Zêrin,  Xelata Oscar ji bo serlîstikvanê rindtirîn yek jî Xelata BAFTA û Xelata SAG herdu xelat  jî ji bo serlîstikvaniya rindtirîn werdigerand. Di sala 2016an de ew  ji bo serlîstikvaniyê di dramaya The Danish Girl dîsa bi Xelata Oscar ve navzedî bû. Di 15kanûna pêşîn a 2014an de Redmayne hevala xwe Hannah Bagshawe dizewicî. Di 12ê hezîrana 2016an de dota wan herdu Iris Mary zayîn dibû. Di 12ê hezîrana 2015an de Redmayne ji aliye Keybanû Elizabeth II ve Nîşana Împaratoriya Brîtanya wergirt.
Kariyera modelî.
Redmayne tevî Cara Delevigne ji bo Burberry modeltiyê dike.
Xiroka sor an jî erîtrosît cureyek ji xaneyên xwînê ye. Di zanista bijîşkî de kurtenivisa wî RBC (bi înglîzî: "Red Blood Cell") e.
Xiroka sor bi şeweya xepleyî û rûçalî hê pirtir oksîjen diguhezîne.
Di nav xwînê de xaneyên herî zêde xirokên sor(erîtrosît) in. Moxê sor a hestî xirokên sor berhem dike. Karê sereke yê xiroka sor, guhestina oksîjen û karbona dîoksîd e. Şêweya xirokên sor, şêweya xepleyî ye. Rûyên xirokên sor bi herdu aliyan ve rûçal in. Bi vî awayê rûyê xaneyê hê firehtir dibe û guhastina oksijen hêsantir dibe. Xirokên sor yên mirov, ne xaneyên asayî ne. Erîtrosîtên gihîştî, tu endamok û navik li xwe nagirin. Bi vî rewşa xwe xirokên sor ji xaneyê pirtir dişibin kisikokan. Xirokên sor proteînek gogî li xwe digirin. Navê vî proteînê, hemoglobîn e. Ji ber ku navik, mîtokondrî û lebatokên din tune ne, di nav xirokên sor de ji boy hemoglobînê gelek cih dimîne. Di nav her xaneyek xiroka sor de bi qasî 250 milyon molekulên hemoglobînê heye. Her molekulek hemoglobînê, 4 molekul oksîjen li xwe girê dide û ji pişikan diguhezîne xaneyên laş. Li ser parzûna xaneyên xirokên sor de molekulên glîkoproteîn û glîkolîpîd hene, van molekulan, komeleya xwîna mirov diyar dikin. Di moxê sor a hestiyê mirovên gihîştî de her çirkeyek (seniyekî) de bi qasî 2400000 xirokên sor tê çêkirin, her wisa her çirke ewqas xirokên sor jî tên hilweşandin. Temenê xirokên sor derdora 120 roj e. Xaneyên neçalak ji aliyê xirokên spî ve tên hilweşandin, hin beşên xirokên sor di kezeb û sipilê de tê embarkirin. Di nav 1 mm3 (mîkrolître) xwînê de bi qasî 5-6 milyon xirokên sor heye. Eger ji ber hin sedeman hejmara xirokên sor kêm bibe, mirov bi nexweşiya kêmxwînê dikeve. Navê din a kêmxwînê anemî ye.
Xwîn ji plazma û xaneyên xwînê pêk tê
Jules Gabriel Verne (jdb. 8 sibat 1828, li Nantesê, li devera Pays de la Loire, Fransa - m. 24 adar 1905 li Amiensê li devera Picardie, Fransa) nivîskarekî fransayî bû. Jules Verne wekî Hugo Gernsback,Kurt Lasswitz û H. G. Wells yekek ji nivîskarên mezinê wêjeya Honaka zanistî tê nasîn.
Jule Verne li navçeya barkirinê ya bajarê Nantes wekî mezintirîn zarok di nav pênc zarokên parêzvan û jina wî ji pargîdaniyên armatoriyê mezin bû. Dema ku ew yanzdeh salî bû, tê gotin ku ew bi dizî hewl daye ku rêwîtiya deryayî wek kurikek keştiyê çêke, lê di hûrdema dawî de ew ji keştiyê hatibû derxistin.
Ew salên dibistana xwe li dibistanên Katolîk ên taybet li bajarê xwe jiya kir û li wir di sala 1846an de li zankoya dewletê qedand. Dûv re ew çû dibistana dadrêsiyê ya Parîsê, ji ber ku ew divê li ser pratîka dadrêsiya bavê xwe biserkeve.
Bi kurtî xwendekar, lêbelê, ew dest bi nivîsandinê kir û bi têkiliya cîhana wêjevanên Parîsî re, têkilî dan di nav wan de Alexandre Dumas, yê ku wî hinek parast, û kurê wî, Alexandre Dumasê ciwan ku wî re bû heval.
Gundê başûrê Çîyayê Şengalê, 5 xolek ji Şengalê dûr e.
Pitir ji 400 mal hebû, lê nuha gund xalî ye.
Av boş bû ji ber kanîyê gundê, lê di demên modrên de av hişk bû. Ji ber hindê darên mişmiş hişk bûn.
Jerry Cotton an jî G-man Jerry Cotton navê yek rêzeromaneke polisiye ye ku bi taybet li welatên almanîpeyv herî biserkeftî ne. Dahênerê wê fîgûra romanê Delfried Kaufmanne. Romanên lênûskê bi taybet di kîosk û dikanên kovaran û rojnameyan tên firotin. Navê weşanxaneya wan romanan (bi almanî), Bastei -Verlag e. Her wiha jî Jerry Cotton bernavkê wê weşanxane jî ye û pir nivîskaran li ser wê bernavk jî roman dinivîsin. Ji kanûna paşîn di sala 2015 rêzeroman her hefte wek E-pirtûk jî hatiye weşandin.
Piştî rêzeya 8 fîlmên sînemayî bi serlistikvaniya George Nader re di 1960an de, di sala 2010an de fîlmeke nû hate derxistin.
Fîlmên Jerry Cotton.
Di Destpêka salên 1960î de 8 Film hatin çêkirin. 4 Film bi rengin yê din jî Filmên sipîûreşin. Rola Jerry Cotton listîkvanê Amerîkan George Nader dilîst û rola heval û alîkarê wî Phil Decker listîkvanê alman Heinz Weiss dilîst. Di adara sala 2010 de fîlmekî nû hat çêkirin.
Karl Friedrich May (jdb. 25'ê reşemiya 1842 li Hohenstein-Ernstthal, Almanya; m. 30'ê adarê 1912 li Radebeul (Almanya) Nivîskarekî alman bû.
Karl May yek ji nivîskarên herî berîner yê romanên serpêhatî ye û yek ji nivîskarên ku herî zêde têne xwendin û, li gorî UNESCO, yek ji nivîskarên ku herî zêde wergerandine alman e. Çapên cîhanî yê berhemên wî bi 200 mîlyonî heb têne hesibandin, ji wan 100 mîlyon heb li Almanya.
Ew herî baş ji bo çîrokên xwe yên rêwîtiyê, ku bi piranî di sedsala 19an de li Rojhilatê, Dewletên Yekbûyî û Meksîkê de cih digirin, çêtirîn dihat zanîn. Romanên di derbarê çermsor Winnetou de, ku di sê beşan de qusandin bûne, bi taybetî navdar bûn. Piraniya berhemên wî hatin e fîlmandin, ji bo şanogehê hatin adaptekirin, di nav lîstokên radyoyê de hatin çêkirinan jî wekî xêzeroman hatin e bicihkirin.
Karl May ji malbateke hejaran bû, ew zarokê pêncemîn bû, di nav 14 zarokan de, ku 9 ji wan yekûyek ji ber hejariyê, nexweş ketin û mirin. Dilê wî di ciwaniyê de li ser musîk û helbestê bû, fantaziya wî bi zûkî diyar bû, û dest bi xwendina xwe ya wêjevanî di sala 1865 li Waldenburgê kir, hema ji ber ku wî şeş mûmdan diziyan, ew ji dibistanê hate avêtin. Pişt re ew pir caran ji ber diziyê an bedkariyan hate zindankirin, û di zindanê de dema xwe bixwendina pirtûkan derbas dikir, û bêtir pirtûkên ku misiyoner û rêwiyan, dîroknas û olnasan, li ser gelan û welatên dûr dinivîsandin… Weku ew bi zûkî pir caran hatibû girtin û tawanbarkirin, wilo jî, demekê pişt re, wî bi zûkî baştirîn xelatên wêjevaniyê standin. Bi ser de jî, li Amerîka belgenameya Doktoriya Rûmetê (Doctor honoris causa) ji aliyê zanîngeha Amerîkî ya Almanî ve, li Chicago, bo wî hate dayîn.
Jîr Dilovan nivîskar û wergêrekî kurd e.
Sala 1956'an li gundê Hêştireka Midyadê hatiye cîhanê. Dibistana seretayî li gund, ya navîn li Midyadê û dibistana mamostetiyê jî li Kirşehir bajarê Tirkiyeyê, sala 1975an qedandiye. Dû re jî xwendina xwe ya bilind li Zanîngeha Anatolî ya Eskîşehirê kuta kiriye. Di gelek kovar û rojnameyan de nivîs û helbestên wî hatine weşandin. (Welat, Welatê me, Rewşen, Jiyana Rewşen, Nûdem, Huner, Amara, Kovara W) Di kovarên Huner û Amara de di desteya weşanê de cîh girtiye. Leyîstika wî ya bi navê Qolinc (15 beş) û gelek skeçên wî di Med Tv de hatine weşandin. Di Televizyona Mezopotamya de, di bernameya Rojbaş Kurdistan de, dersên zimanê Kurdî dane û demekê bernameya "Destpêka Rojê" amade û pêşkêş kiriye. Di Radyoya Dengê Mezopotamya de, sê bernameyên wêjeyî yên bi navê "Ji Kaniya Wêjeyê," "Şana Helbestê" û "Li Benda Rojê" amade û pêşkêş dike. Niha li Almanya dijî.
Li Helsinki, 2017. World Science Fiction Convention, Pêşangeha Xelata Hugo
Xelata Hugo (bi rastî: "Science Fiction Achievement Award") xelatekî xwendevane û ji sala 1953an ve tê dayîn. Xelat navê xwe ji Hugo Gernsback digire -weşanger û nivîskarekî amerîkî.
Lingua franca, an jî bi navên din zimanê hevpar, zimanê bazirganî, di civatên ku bi gelek ziman an jî zaravayan xeber didin de, ji bo ku xelk ji hev fam bikin, bi hev re bikevin îrtîbatê wê zimanê an jî wê zaravayê bi kar tînin. Ev gotin îro ji bo zimanê îngilîzî tê bikaranîn. Lingua franca, bi zimanê îtalî tê maneya "zimanê frankî".
Lingua francas (yanî zimanên hevpar), di dîroka însanetiyê de carna ji ber sedemên ticarî, çandî, dînî, dîplomatîk û îdarî û carna jî li seranserê cîhanê ji bo ku alim û zanayên ji milletên cuda bi hev re danûstandinên ilmî kirine bi pêş ketiye. Ev gotin pêşî ji bo zimanê Sabîr (an jî bi navê xwe yê din Lingua Franca yê Deryaya Navîn) hatiye bikaranîn. Fikra "zimanê dinyayê" fikrekî çêkirina "lingua franca"yek global e.
Xusûsiyet.
Lingua franca, gotinek fonksiyonel e, ne ji bo yek zimanê, ji bo hemû zimanên ku di vê fonksiyonê de ne dikare were bikaranîn. Pidgin û kreol (creole) bi pirranî wek "lingua franca" rol digrin, lê gelek zimanên lingua franca hene ku ne pidgin in ne jî kreol.
Herçiqas "zimanê vernekûler" (vernacular language - yanî zimanê deverekê, pîşeyekê yan girûhekê) di civatekî de wek zimanê pêşîn - zimanê dayîkî were bikaranîn jî, lê belê "lingua franca" wê li derveyî sînorên wê civatê û li navbera komên cuda ji bo îrtîbatê wek zimanê duyem were bikaranîn. Wekî nimûne, zimanê îngilîzî li Keyaniya Yekbûyî zimanek vernekûler (zimanê deverekê, pîşeyekê yan girûhekê) e lê belê li Filîpîn û Hindistanê wek lingua francayê tê bikaranîn. Rûsî, çîniya mandarîn, erebî, spanî, portûgalî û frensî di gelek qadan de wek lingua francayên îndûstriyî/perwerdeyî têne bikaranîn.
Zimanên alîkar yên navneteweyî yê wek Esperento ji ber ku li seranserê dinyayê nehatine qebûlkirin nikarin wek "lingua francayên global" werin binavkirin.
Terma lingua franca ji zimanê Sabîr (an jî bi navê xwe yê din Lingua Franca yê Deryaya Navîn) hatiye peydakirin. Ev ziman ji aliyê kesên li rojhilata Deryaya Spî û derdorên wê ve ji zemanên Serdema Navîn heta sedsala 18em û bi taybetî jî di dema Ronesansê de di warên ticarî û dîplomasiyê de wek zimanê esasî hatiye bikaranîn. Wê gavê kesên îtalî-axev, di bazirganiya behrî de li bajarên lîmanê yên Împeratoriya Osmanî bûne hakim û versiyona hêsankirî yê zimanê îtalî, tevî peyvên deynkirî yên ji zimanên yewnanî, fransiya kevin, portûgalî, oksîtanî û spanî û digel wan de jî erebî û tirkî li wê derê bi awayekî berfireh wek "lingua franca"yek hatin bikaranîn.
Di gotina Lingua Francayê de "lingua" bi portûgalî û îtalî tê maneya zimanê, û "franca" jî bi zimanê yewnanî eleqedarê peyva phrankoi ye û di zimanê erebî de jî bi 'faranji'yê re eleqedar e û herwiha beramberî maneya wê ya îtalî ye. Di her sê halê de jî maneya heqîqî "Frankî" ye, lê belê ev nav di zemanên Împeratoriya Bîzansê de ji bo hemû Ewropiyên rojhilatê dihate bikaranîn.
Di Ferhenga Etîmolojiyê ya Dougles Harper de tê gotin ku peyva Lingua Franca (yê ji bo zimanê sabîr), cara pêşîn di salên 1670an de hatiye qeydkirin. Digel ku nimûneyek gotina Lingua Francayê ya bi zimanê îngilîzî a kevintir di sala 1632an de hatibe bidestxistin jî lê belê li wir ev gotin wek "Bastard Spanish" (Spaniya teqlîdî) jî hatiye behskirin.
Nimûneyên Lingua Francayan.
Gotina lingua francayê ji zemanên berê ve heye. Zimanê latînî û yewnaniya koine lingua francayên Împeratoriya Romî û çanda Helenî ne. Zimanê akkadî û piştre jî zimanê aramî ji împeratoriyên berê wek zimanê hevpar ya parçeyek mezin yê Asyaya Rojava maye.
Li hinek welatan, lingua franca zimanê neteweyî ye. Wekî mînak, zimanê urdû hem lingua francayê Pakistanê ye hem jî zimanê neteweyî yê wê welatê ye. Zimanê îndonezî jî li Îndonezyayê di eynî fonsiyonê de ye, herçiqas zimanê javayî xwediyê zêdetir axiveran be jî. Dîsa jî, zimanê îndonezî bi tena serê xwe zimanê fermî ye û li seranserê wê welatê tê xeberdan. Herwiha zimanê farisî jî hem lingua francayê Îranê ye hem jî zimanê neteweyî yê wê welatê ye.
Di navbera zimanên îşaretê de yek zimanek heye ku wekî lingua francayê tê bikaranîn, ew jî "Plains Indian Sign Language" (Zimanê îşaretê yê hindiyaniyên deştan) ye. Ev ziman li Bakurê Amerîkayê zahf tê bikaranîn. Ev ziman wek zimanê duyem di navbera gelek qewmên xwecihî de hatiye bikaranîn. Li gel Plains Indian Sign Language an jî wek rihê zimanê Plains Indian Sign Language, "Plateau Sign Language" (Zimanê îşaretê yê platoyan) jî hebû, lê ev ziman niha vemirî ye. "Zimanê îşaretê yê Inuît" li Arktîkê dibe ku di eynî rewşê de be lê li ser vê zimanê lêkolînên ku hene pir kêm in.
Li Yekîtiya Ewropayê bikaranîna zimanê îngilîzî yê wek lingua francayê, bûye sedem ku zaravayek nû yê ku wek "îngilîziya euroyê" (euro english) derkeve holê.
Georg Christoph Lichtenberg (jdb. 1ê tîrmeha 1742ê - m. 24ê sibata 1799ê) fîzîkzanekî almanî ye ko di dîroka wî welatî da kesê pêşîn bû bi awayekê fermî dibû ostad anko profesorê fîzîka tecrîbî.
Ew ji bo nivîsînên xwe yên ko piştî mirina wî bi navê ′′Sudelbücher′′ anko ′′defterka parçeniviştan′′ hat belavkirin û ji bo vedîtina zanistî ya awayê wekî daran yê valabûna barê karevayî navdar e. Di fîzîkê da dibêjin wê nexşên Lichtenbergî.
Georg Christoph Lichtenberg li Ober-Ramstadtê nêzîkî Darmstadtê hat dinyayê. Ew biçûktirîn zaro ji 17 zaroyên malbatê bû. Babê wî, Johann Conrad Lichtenberg, qeşeyekê bû ko di dêrê da heta pileya serkarê hemî dêrên Darmstadtê bilind bû. Zanînên zanistî yên wî ji yên qeşeyekê edetî yê wî serdemî zêdetir bûn. Lichtenbergî li detpêkê li ber destê babê xwe dest bi xwandinê kir, paşî li temenê 10 saliyê çû dibistana latînî ya Darmstadtê (Lateinschule). Hema zû jîrî û biaqiliya wî eşkira bû. Wî xwast matematîk xwandiba, lê malbata wî neşîyan xwe li ber mesrefa wê xwandinê bigirin. Li 1762ê, dayika wî daxwazî ji Ludwigê VIII, hakimê Hesse-Darmstadt kir ko pareyê xwandina pisê wê bidaya. li 1763ê, Lichtenbergî li Zanîngeha Göttingenê dest bi xwandinê kir.
Li 1769ê ew bû dersdêrê fîzîkê. Ew heta mirina xwe li ser wê kursiyê ma. Li ser daxwaza şagirtên xwe, wî du caran serdana Ingilistanê kir, carekê li sala 1770ê û cara dî li 1774ê. Li Ingilistanê, Georgê III, şahê Ingilistanê û şabanî Charlottê bi germî pêşwaziya wî kir. Wî zêrevanîgeha Rîçmondê nîşanî şahî da, û ji ber wê şahê Ingilistanê pêşniyara dersdêriya felsefeyê da wî. Wî serdana rêvîngên deryayî yên deryavan Cook kir. Di wan serdanan da, wî ji Brîtanyaya Mezin hez kiribû û heta dawiya jiyê xwe jî yek ji ingilîzhezên navdar bû.
"Frankenstein, an jî Prometeusê nûjen"
"Frankenstein: or The Modern Prometheus" ku bi kurtahî mîna "Frankenstein" tê naskirin, romaneke îngilîzî ye hatîye nivîsandin ji hêla nivîskar Mary Shelley ve. Ev Roman di (1ê kanûna paşîn a 1818an) de hat weşandin û weka yek ji çîrokên pêşî yên tirsê tê hesibandin.
Ew roman derbarê çîroka Viktor Frankenstein de ye. ew dixwaze ji laş û bedenên cinawiran mirovekî çêbik. Lê gava ew mirovê xwe çidike ji berku laşê mirovê bi dast hetiya çêkirina û ne laşê wî ye. Lewma mirovê wî di be weka hovekî û mirovan dikuje.
Yekem car di sala 1910an de fîlmekî bêdeng ji çîroka vî romanî hat kişandin.
Derhêner James Whale di sala 1931ê de ji vê romanê fîlmekî kişand û Boris Karloff serlîstikvaniya wê kir; fîlm di nav yek ji fîlmên navdar cih girt.
Fîlm li Jenevê tê kişandin, li Meydana Plainpalais peykerê Frankestein heye ku hê jî bala tûrîstan dikişîne.
"Star Wars" (" Şerên Stêrkan ") ji aliyê George Lucas ve hatiye çêkirin, pêşiyê bi fîlmên xwe hatiye naskirin, salên pey jî bi xêzeroman, lîstikên xêvjimêrê û wek çêkirinên televîzyonî da berhema xwe pêşxistiye û ew markeke gerdûn û pevbestîn e. Rêzeya fîlm di 25'ê gulana 1977 ji aliyê şirketa fîlmê 20th Century Fox ve weşandî bû û cîhanî fenomeneke çanda popûler bûye.
Du fîlm jî her sê salan hatin weşandin. 16 sal piştî weşandina fîlma paşîn a sêyîneya esasen, yekem fîlmê sêyemîn a "pêşane" hate weşandin û dîsa du fîlmên din dê sê sal ji hev bên derxistin û du fî û rêzeya fîlman bi fîlma nehem de bi dawî dibe. Fîlma [https://tunlog.com/obi-wan-kenobi-veroeffentlichungsplan-wann-erscheint-episode-1-bei-disney-plus/ Obi-Wan Kenobi] de di 26ê Gulana 2022 an de derkeve peşberî temaşevanan
Xirokên sor di moxê sor de tên çêkirin.
Hemoglobîn (an jî bi kurtenivîsê Hb, Hbg) molekulek gewre (makromolekul) ye. Ji proteîn û hesin pêk tê. Peyva hemoglobîn ji peyvên û çê bûye. Çar heb proteînên gogî yên hemoglobînê heye, her yek ji van proteînan wekî globîn bi nav dibe. Di nav molekulek hemoglobînê de 2 heb α (Alfa), 2 heb β (Beta) globîn heye. Taybetmendiya van polîpeptîdan ew e ku, her zincîrek polîpeptîdê komeleya hem li xwe digire. Ango hemoglobîn ji çar binebeşan(zincîrên polîpeptîd) pêk tê, di her binebeşê de komeleya hem heye, komeleya hem jî, îyona hesin (Fe+2) lixwe digire. Proteînên globîn komleyên hemê dorpêç dikin.
Hemoglobîn di xaneyên moxê sor a hestî de, ji aliyê mîtokondrî û rîbozoman ve di nav sîtoplazmayê de tê çêkirin. Karê sereke ya hemoglobînê, guhestina oksîjen û karbona dîoksîd e. Her îyonek hesin molekulek oksîjenê bi xwe ve girê dide. Ango hemoglobînêk dikare 4 molekul oksîjen bixwe ve girê bide. Hemoglobîn li ser xirokên sor e. Xaneyek xiroka sor bi qasî 280 mîlyon hemoglobîn li xwe digire. Ango yek xiroka sor dikare ji mîlyarek pirtir oksîjen biguhezîne.
Hemoglobîn di pişikê mirov de bi oksîjenê ve tê girêdan, ev rewşa hemoglobînê wekî oksîhemoglobîn bi nav dibe. Rengê oksîhemoglobînê sor e. Hemoglobîna bêoksîjen bi rengê şîn e. Hinek ji karbona dîoksîd ji xaneyan bi navbeynkariya hemoglobînê, ber bi pişikan ve tê guhestin. Pêkhateya hemoglobîn û karbona dîoksîd wekî karbomînohemoglobîn tê binavkirin. Eger di pişikan de li gel oksîjenê, karbona monoksîd jî hebe, hemoglobîn ji dewsa oksîjenê, pêşî bi karbona monoksîdê ve girêdan çê dike. Girêdana hemoglobîne bi karbona monoksîdê, ji girêdana oksîjenê zexmtir e. Ev taybetmendiya karbona monoksîdê dibe sedema bijehrêketina karbona monoksîdê. Hin caran mirov ji ber dumana sobê bijehrêdikeve, sedem karbona monoksîd e.
Molekula hemoglobîn bi qasî 120 roj çalak dimînê, bi mirina xiroka sor, hemoglobîn jî neçalak dibe. Xirokên mirî, di kezeb, sipil an jî di moxê hestî de tê hilweşandin. Beşa proteîn, hildiweşe û yeke ya proteîn, ango asîdên amînî çê dibin. Ev asîdên amînî ji boy çêkirina xirokên sor yên nû di xaneyên bineretî(binxane) de tên bikaranîn. Hesinên nav komeleya hemê di sipil an jî di kezebê de wekî ferritîn tê embarkirin. Di nav plazmaya xwînê de glîkoproteînek bi navê Transferrîn heye, transferrîn ferritînê diguhezîne moxê hestî ku hesinê ferritîn tevlê xirokên sor yên nû bibe. Komeleya hem a bêhesin, perçe dibe û ji komeleya hemê bilirubîn çê dibe. Bilirubîn bi navbeynkariya albumîn(proteîna plazmayê) diçe kezebê. Di kezebê de ji boy çêkirina zeravê tê bikaranîn. Kêmasiya hemoglobîn, bi taybetî kêmasiya hesinê hemoglobînê, rê li ber çêkirina xirokên sor digire, ev rewş dibe sedema nexweşiya kêmxwînî (anemî).
Avkelînkeke polayî ya bi girtin
Avkelînk amana elektrîk a ku avê dikelîne. Yekemîn avkelînk di sala 1993an de li pêşangeha cîhanê Şîkagoyê hate pêşkêşkirin.
Ursula Kroeber Le Guin (jdb. 21ê çiriya pêşîn, 1929, li Berkeley, Kalîforniya, DYA - m. 22ê kanûna paşîn, 2018, li Portland, Oregon, DYA), yek ji nivîskarên mezin ên wêjeya fantezî û honaka zanistî bû. Wê ligel berhemên di vî warî de helbest, ji bo metnên şanoyê ked da.
Ew di sala 1951ê de ligel Charles A. Le Guin zewicî, sê zarokên wan çêbûn.
Ursula K. Le Gun di destpêka salên 1960î de dest si wêjeyê kir. Di sala 1962yan de yekem pirtûka wê ya çîrokan hat weşandin. Pêre li gelek zanîngehan ders da, gelek gotarên wê hatin weşandin. Di sala 1969an de "Destê Çep ê Tarîtiyê" weşand û bi vê du xelatên mezin ên cîhana honaka zanistî Xelata Hugo û Nebula girtin, bi vê yekê navdar bû. Di sala 1974an de romana honaka zanistî ya utopîk "Bêmilk" nivîsî û 1975an de carek din xelata Hugo û Nebula girt.
Di sala 1973yan de bi "The Farthest Shore" xelata neteweyî ya DYAyê "National Book Award" ku ji bo pirtûkên zarokan tê belavkirin girt. Di sala 1990î de carek din xelata Nebula girt.
Pirtûkên wê ji 40î zêdetir ji bo zimanan hatine wergerandin. Nivîskara navdar Ursula K. Le Gun di 88 saliya xwe de bi dehan pirtûkên xwe li dû xwe hiştin û xatir xwest.
Kurê wê Theo Downes-Le Gun got ku diya wî roja 22yê mehê wefat kiriye.
Piştî mirina wê yek ji nivîskarên din ê vî warî Stephen King ji ser Twitterê re ji bo wê wisa nivîsî: "Ew ne tenê nivîskareke honaka zanistî bû, ew îkoneke wêjeyê bû."
Isaac Asimov (navê jidayikbûnê Isaak Yudovich Osimov; 2ê kanûna paşîn 1920 Petrovichi, m. 6ê nîsanê 1992, Nû York, DYA) - nivîskarê amerîkî zanist, pisporekî zanistî, biochemist bû. Nivîskar ji ser 500 pirtûk, bi piranî art (bi taybetî di genre yên Honaka zanistî, di heman demê de jî li yên din genres: fantazî, detektîv,henekbazî) û zanista gel (li gellek waran de - ji astronomî û genetîkê, ji dîrok û wêjeyê). Xelata Gelek Xelata Hugo û Nebula. Hin ji yên ku şertên kirinên wî - robotîk (robotîk, robotên), positronic (positron), psychohistory (psychohistory, zanyarîya tevgera komên mezin ên gel) - part of English û zimanên din bûye. Di kevneşopiya wêjeyî Anglo-Amerîkî, li gel Asimov û Arthur C. Clarke, Robert Heinlein ku wekî "The Big Three" ya nivîskarên romanê de zanist tê behskirin.
Xelatên sereke.
Xelata Hugo
Ganî Mîrzo an jî Xeniyê Mîrzo, hunermend û muzîkjenekî kurd e.
Ew di sala 1968an de li Qamişloka Rojavaya Kurdistanê (Sûrî) ji dayik bûye. Ji destpêka sala 1990î û vir de ew li bajarê Barselona yê Ketelonyayê dijî û dixebite. Mîrzo li Heleb (Sûrî) û Spanyayê mûzik xwendiye û elementên muzîka kurdî bi flamenkoya spanî ve girêdaye. Ta niha çar CDyên wî derketine.
Xeniyê Mîrzo û Komeleya Muzîkjenên Bêsînor.
Di sala 2018an de Xeniyê Mîrzo bi hevkariya Komeleya Muzîkjenên Bêsînor 250 alavên muzîkê pêşkêşî peymangeh û dibistanên muzîkê yên Kurdistanê kirin.
Peymangeha Mîrzo ya Muzîkê û projeyên alîkariyê bo êzidiyan.
Di sala 2019an de li Xanesora Şingalê navenda hunerî û muzîkê ya bi navê Peymangeha Mîrzo ya Muzîkê bi alîkariya Xeniyê Mîrzo hate vekirin.
Qureqela (bi cafî:) yek ji gundên parêzgeha Kirmaşana Kurdistana rojhilatê ye.
Rûnîştevanên vê gundê di sala 2006ê de 989 kes bûye
Dr. Henry Walton "Indiana" Jones, Jr., serhatîperest, leşker û profesorekî kevnarnasiyê ye. Navê lehengê aşopî wê rêzê Indiana Jones e û ji aliyê George Lucas ve hatiye dahênan. Di salên 1980î de sê fîlmên pêşîn hatin çêkirin û di salên 1990î de jî George Lucas rêzefîlmekî televîzyonî çêkir. Di sala 2008an de fîlmê çarem hate kişandin. Her çar fîlm bi birêveberiya hilberîner George Lucas û derhênerê fîlman Steven Spielberg hatine çêkirin. Serlîstikvanê her fîlm de Harrison Ford dileyst. Ji bo serkeftina mezin a wan fîlman pir roman, xêzeroman, lîstikên telefona destan û xêvjimêrê bi Indiana Jones hene.
Indiana Jones di fîlmên sînemayê de.
Sê fîlm dema kişandinê pir biserkeftî bûn û heta îro wekî fîlmên kultê hatine nasîn. Fîlmê çarem bi qasî 20 sal pê re hatibû kişandin. Ji bo berê di nav branşa fîlm tendansek de hebû kişandina vedorên fîlman dereng berdewam kirin.
Berdewameke din a rêzeya Indiana Jonesê ji bo demek dirêj ne gengaz bû, her çend gotegotan piştî fîlmê çarem dom dikir. Di sala 2012an de George Lucas ji karsaziya fîlmê xelas bû û pargîdaniya xwe Lucasfilm ji pargîdaniya medyayê ya Walt Disney Company re firot. Di adara 2016an de, Disney fîlmekî pêncem di rêzeyê de ragihand, dîsa bi Harrison Ford di rola Indiana Jones de. Dihat gotin ku fîlm di Tîrmeha 2019an de li sînemayan were nîşandan û bi derhênerê Steven Spielberg re were hilberandin.
David Koepp, ku di heman demê de li fîlmê çarem jî dixebitî, di destpêkê de wekî senaryonivîs hate xebitandin. Lucas wekî hilberînerê kargêr tevlî bû.
Hamlet û Horatio li goristanê
Hamlet (bi îngilîzî: "The Tragical History of Hamlet, Prince of Denmark") navê şanonameyekê ye ku ji aliyê William Shakespeare ve hatibû nivîsandin. Naveroka trajediyê li Keyaniya Danîmarkê de dilîze. Claudius birayê key, ferwerdarê dikuje, keyanî dixe bindestê xwe û bîjina keyê Gertrude dizewice. Mîrza Hamlet dixwaze ji bo mirina bavê xwe tol hilde û wisa hemû kesên tevlîbûyî dixe belayê.
Wergêrê kurd Kawa Nemir ev berhema Shakespeare li ser sernavê: Hamlet Mîrzayê Denmarkê (2013) wergerand bo kurdî. Pirtûk Weşanxaneya Lîs de derket.
"Merlin" rêzefîlmekî brîtanî ye û li ser nêreng Merlin û pêwendiya wî ya bi Prens Arthur re ye. Ji sala 2008an heta 2012an 5 sezonê rezêfilmê li bin fermana kanalên NBC û BBC ONE ji aliyê şirketa Shine Limited ve hatibû çêkirin. Rêzefîlm him li Keyaniya Yekbûyî him jî li qada navnetewî serkeftinekî mezin bû û li 50 welatan hatibû weşandin. Di berfanbara 2012an de rêzefîlm bi dawî hat.
Li Kamelotê Key Uther Pendragon dijî û li erdên Keyaniya Kamelotê de efsûn (sêhrbazî) qedexe ye. Bikaranîna efsûnê bi mirinê tê cezakirin. Ew ne hêsan e ji bo Merlinê ciwan, ew gava dî hatiye bajarê. Merlin li cem bijîşkê keyanî Gaius (bêje Gayus) dijî ew kanînê wî zû dinase û Merlin bi her derfetan hildide bin parastina xwe. Zeman pir zû derbas nabe û Merlin û Arthur pêrgî hev tên. Herdu jî xwe ji keftûleftan vedidizin. Her wiha bi rojekî Merlin jiyana Arthur difilitîne û lewma Uther, Merlinê wek diyarî çokarê Arthur radigihîne. Di destpêkê de herdu ne pir kêfxweş in ema demek şûnde navbera wan herdukan de pêwendiyeke dostane çêdibe. Ejdehayeke bindest ku li binê Kamelotê dijî ji Merlin re dibêje ew çarenûsa Merlin e ku Arthur biparêze û di bi riya wê ya diyarkirî de jê re bibe alîkar.
Othello (The Tragedy of Othello, the Moor of Venice) an jî Trajediya Othello, morîtaniyê Wênîs bi kurtahî Othello şanoname ye û ji alîyê William Shakespeare ve hatiye nivîsandin. Pêkhatina wê berhemê di sala 1603 an jî 1604 hatibû dîrokandin.Naveroka Othello di sedsala 16'an li Wenîsê û Kîprosê dilîze.Evîn, dexesî û îxanet mijarên wê klasîka şanoyê ne. Desdemonaya bedew bi Othelloyê morîtanî, ku di Artêşa Wênîsê generale,zewicî ye.Direfşgirê wî Iago dixwaze xwe ji Othello ji bo bêdadiyeke goya tol hilde. Bi entrîkayên jêhatî ew Othello serwext dike jina xwe Desdemona bikuje. Wexta lîstîka xirabê yê Iago aşkere dibe Othello xwe bi şûra xwe ve dikuje.
Wergêrê kurd Husein Muhammed ev berhema Shakespeare wergerand bo kurdî.
Colin Morgan (jdb. 1ê kanûna paşîn 1986 li Armagh, Îrlendaya Bakur) lîstikvanekî brîtani ye.
Colin Morgan diçû li "Akademiya Muzîk û Drama ya Keyaniya Skot" û li ku ew 2007an de perwendîşa xwe kir.
Di sala 2007an de ew li ser Old Vic Theatre de bîter bû û di adaptsyona Pedro Almodóvar "All About My Mother" rola Esteban dilîst. Her wiha ew di Young Vic Theatre di adapsyona DBC Pierre "Vernon God Little" de dilîst. Di sala 2008an de ew di şanonameya şanonivîs Thomas Babe bi sernav "A Prayer for My Daughte" de dilîst.
Colin Morgan di gelek rêzefîlman de berrol dilîst wek mînak The Catherine Tate Show(di sala 2007an) an jî Doctor Who(di sala 2008an). Di sala 2008an de ew di rêzefîlma Merlin di rola Merlin de serlîstikvaniya xwe ya yekemîn dilîst. Di sala 2010an de ew di Fîlma Island dilîst ku li ser pirtûka Jane Rogers binyatkirî ye.
Merlin (dikar be nav ji walesî tê: Myrddin), navê nêrengekî navdartirînê efsanewî ji dorhêla çanda welatên rojavayî ye.
Şayesandina herî tê nasîn ku derbarê Merlin de ye Historiya Regum Britanniae (Dîroka Keyên Brîtanyayê) ye di ku kesên dîrokî û efsanewî tevlihev dibîn û ji aliye Geoffreyê Monmouthî ve hatiye nivîsandin. Geoffrey kesekî bi navê Merlin Ambrosius (bi walesî Merlin Emrys) afirand û dîroka şervanê romayî-britanî Ambrosius Aurelianus û çîrokên keşeyekî serket bi navê Myrddin Wyllt (Medrlinus Caledonensis) û ku pêwendiya bi Key Arthur tune bû, tevlihev kir. Wezîfeya esil ya Merlin lê ku Arthur biparêze. Meriv gotegot dike ku Merlin Stonehenge ê jî çêkir.
Stephen Edwin King (jdb. 21ê îlonê 1947 di Portland, Maine / Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê), nivîskarekî Amerîkane. King di bin bernavk jî nivîsand,1972an li bin bernavk John Swithen û di nav salên 1977an û 1985an di bin bernavk Richard Bachman. Stephen King bi taybet bi romanên xwe yên tirsnakê navdar bû û wisa nivîskarekî herî zede tê xwendin û biserkeftî bû. Nivîskar King heta îro ji 400 Mîlyon pirtir pirtûk firot wê ku bi 50 ziman pirtir hatine wergerandin.
Stephen King di îlona 21ê 1947an de ji kurê Nellie Ruth Pillsbury û mêrê wê Donald Edwin King li Portland, Mainê de hat cîhanê.Debavê King di sala 1939 dizewicîn. Wexta Stephen 2 salî bû, bavê wê malbatê di sala 1949an bi tenê dihîşt. Dayika wî ewî û birayê wî bi karên biçûk bi tenê zor mezin dikir û malbat pir caran mal diguherand.
Di zaroktiya King de hevalekî wê keti bû pêşiya trênê û miri bû. Bê her bîranîn malbat ewî re paşê goti bû Stephen mat û bi şok bû. Malbat tek paşê ji mirina hevala wê beled kir. Rexnergir texmîn dikin ku ew bûyer dikar be King bi berhemên wê tarî îlham kir ye. King wê bûyer di pirtûk xwe "On Writing" de behs nake. Bûyerek din ratekandî ji jiyana wê mirina dapîra wî bû ku ew geleka dîqat kir wexta dayika wê ne malê bû. Stephen ji berê de bi 7 salan çîrokên xwe yekemîn nivîsand. Di sînemayê de ew fîlmên aşopî û honaka zanistî temaşe dikir û li ku tercîha wi ji bo çîrokên dilteng yên aşopî û tirsnak. Bi 19 salan King di kovara: "Comics Review“ çîroka xwe ya yekemîn weşand.
Jiyan pêşiya serkeftina wê ya mezin.
Ji salên 1966an heta 1977an King di Zanîngeha Mainê de Inglizî dixwend li ku ew Tabhita Spruce nas dikir. Coteyar di kanûna paşîn a 1971 zewicî. Ji sala 1971 di dawiya vekolîna xwe, King li bajarê Hampden de ji mamoste Inglizî fêr dikir. Debara wê ema têr ne dikir ji bo malbata xwe xwêdî ke û lema ew bi şev wek otîvan li balavxaneyê de dixebitî. Demên wê yê bêkar lema hinek bû. Wê demên bêkar de ew kurteçîrok nivîsand. Carecar ew dikar bû çîrok bifiroşe ema vê dêmê de nikar bû abora xwe bi tene bi nivîskarî qezenc ke. Pêş serkeftina wê ya mezin, King çend romanan nivîsand dibû ku weşangeran ema ne dipejirandin. Wan berhemên berê King paşê sererast dikir û di bin bernavka xwe „Richard Bachman“ diweşand.
Serkeftina Bazirganî.
Di karavanekî kirêkirin de King bi nivîsandina Romana xwe Carrie destpê kir. King bi xwendina destnivîsê wê begem ne dikir û lema davît hindirê gilêşê (çop). Jina we destnivîs li vir ditê bû, derdixist û ewî dicixirand ji bo romanê dawî ke. King wî dikir û di sala 1973an de weşana Doubelday wê romanê dipejirand. Paşê ew biryar da pîşeya mamoste ber da ji bo bi nivîsandinê bijî. Romana wê Shining jî xwe pir rind difirot. Bi salên dûmahî pir romanên wê hatine filmçêkirin wek mînak Carrie ji Brian Palma an jî Shining ji Stanley Kubrick.Debara wê 45 Mîlyon Dollar bi salekî ye.
Problemên Tiryakê.
Stephen King zû de bi vexwarina alkol destpê kiri bû û bê dîtinê ket li bin girêdayiya alkolê. Paşê ew destpê dikir Kokain û hişyarker (stimulans) hildida. Ji sala 1885an de King him girêdariya alkol him ji Kokaînê bû. Li ser tê ve dana jina xwe King diçû li klînîka jêkişînê. Ji wê demê da ew alkol ne vedixwe û ew diçe li cem grûpa alkolîkên anonîm.
King wek Muzîkvan.
Koma Muzîkê Rock Bottom Remainders di sala 1992 hat damezrandin û bi nivîskar û rojnamevanan ne. Li ber Stephen King ewna li vir endamin: Matt Groening,Kathi Kamen Goldmark, Amy Tan di hevbêjê(koro), Dave Barry ji solo gîtar, Ridley Pearson ji e-bassê, Mitch Albom ji kîbordê, Josh Kelley ji baterî û Erasmo Paolo ji saksofonê.Helbet Stephen King wê di komê de gîtar dileyze û carcaran distre ne hema cem pêşwîste de ye.
Bernavk Richard Bachmann.
Stephen King di bin bernavkê xwe Richard Bachmann heta niha 9 Roman nivîsand.
Rage (1977), The Long Walk (1979), Roadwork (1981), The Running Man (1982) (bi serlîstikvaniya Arnold Schwarzenegger fîlma wê romanê dihat çêkirin), Thinner (1984) -(ew jî fîlmekî Tom Holland bû wê wek fîlma Langoliers li bin derhêneriya wê dihat çêkirin) û Blaze (2007). Stephen King di bin bernavk romanan nivîsand ji bo dikanan bi pirtûkên ku li ser navê wê dihatin nivîsandin zêde ne bin û ji bo binêre mirov seva navê li ser qapaxê an jî bo kalîte dikirin. Wexta ema derket ku ew bernavkên King in, hêjmarên pirtûkên firotin zêdetir ketin jorê.
Pirtûkfiroş Stephen Brown bi xwendina pirtûka çaremîn bi nav : Thinner pêtir dinêrand û bi çewtî ji aliyê weşanxaneya NAL di dosyayên mafên nivîskaran de di romana "Rage" li ser navê Stephen King nivisandin bû. Romanên din li ser nav Richard Bachmann nivîsandin bu.
"The Raven and other Poems" (Qelareşk û helbestên din). Wêneyê John Rea Neill e (1910).
Qelareşk (bi îngilîzî "The Raven"), helbesteke nivîskarê amerîkayî Edgar Allan Poe ye. Ew helbest cara yekem de di 29ê kanûna paşîn a 1845an de di rojnameya newyorkî Evening Mirror hatibû weşandin û derbarê qijakekî ye yê dikare bipeyve û di nîvşevê de difire li cem mala mêrekî perîşan yê evîndara wî miriye. Ew helbesteke nastirîn a yekîtiyên dewletên Amerîkayê ye.
Di helbestê de vebêjê helbestitî dema pirtûk dixwîne û nêzîkê xewê ye derî de dengê lêdanekî tê guhê wî. Mêr ji bo mirina evîndara xwe "Lenore" pir gêj bû ye û bi xwendina pirtûkan (dikar be pirtûkên Okûltism ne) xemrevandin digere yên jixwe hişê wê hê biheyecan kirine. Lê wisa dilê wî hê zû lê dixe li dema zerbûna agirê dûkêşê de an ji xuşîniya perdeyan. Ji bo bêhna xwe fireh ke ew xwe re dibêje ew lêdana deriyê ji mêvanekî derenghatî ye. Wexta ew ema derî vedike û kes li vir tune ew di bin bandora pirtûkên ecêb dîsa hevî dike ku ew lêdana derî ji "Lenore" tê. Dema ew dîsa vedigere odeya xwe dîsa lêdan tê guhê wî, îcar ji pencerê. Ew pencere vedikê û pencere de qijayek difirê li nav odeyê li ser busta Atîna. Vebêj dixwaze navê qijak bizan be û wê lema dipirse. Qijak jî diweqîne:,Tew qet". Mêr li ser vê xwe dipirse qijak li ku wî hîn bûye û çi mebest dike. Mêr xwe re dibêjî "Lenore" dîsa bîr ke. Li ser vê qijak nepirsyayî dibersîvîne:,Tew qet". Ew vebêjê fît dike û ew qijak re pirsên xwe didomîne: Gelo ji bo canê wê dilxweşî heye û dikar be ew belkî Lenore bihûşt de bibîne. Qijak herdu pirs bi:,Tew qet" dibersîvîne. Di tevê hev de hêrsa mêr tê û qijak re tika dike ji bo qijak ewî biterkîne. Qijak jî wek hema eynî dibersîvîne.Helbest bi vê dawî te ji mêr an jî canê wî di nav sîyê qijak yê te diramedîne û "tew qet" hil dibe.
Wergêrê kurd Samî Hêzil ev helbest di pirtûka xwe ya bi navê Qelareşk û Bîst Helbestên Din (2004) de wergerand bo kurdî. Di Weşanên Bajar de derket.
Gaspar Melchor de Jovellanos, Nivîskarê spanî.
Nivîskar, an jî bi zazakî û goranî: nûsker, di zimanê kurdî de, bi zaravayê kurmancî nivîskar ji wan kesana re tê gotin ku nivîsandin ji wan re bûye pîşe, herweha nivîsên wan çap bûne û hatine weşandin, yan jî meqale û gotar di kovar û rojnameyanm de dane weşandin. Di kurdî de ji van kesan re nivîsevan, nivîser û nûser jî tê gotin. Kesê kû berhemên xwe yên nivîskî, wekî pirtûkekê, gotar û nivîsên xwe her wek dirêj an jî bi kurtasî bi awayî wêjeyî an teknîkî, ava dike.gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.
Nivîskar dikarin çîroknivîs, helbestvan, romannivîs yan şanonivîs bin. Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên zanistî anku agader dinivîsin.
Nivîskarî, di roja me de bi beşî pêk tê. Yanî, minaq, nivîskarîya wêjeyî, Nivîskarîya Felsefî, Nivîskarîya zanistî û hwd, beş bi beş pêşketîya. Mirovên ku pirtûkan di nivîsênin in. Nivîskarî, bi gotinî bingihê xwe ji nivîsînê dihilde. Yanî, li Pênûs dan û hwd. Gotina nivîskarîyê bi serê bi tenê nin a. di temenê wê de gotina rewşenbîr weke kirdeyeka veşartî heya. rewşenbîrî, mirovê bizane û bi zanebûna xwe re li pêş a, ku karê bi zanebûn û gotinên xwe re rê şanî mirov bide na. Nivîskarî, ku mirov di qadakê de xwe birewşên kir yanî bibîr û zanebûn kir, hingî, li ser wê re nivîsandin a.
Nivîskariya psikolojiyê û felsefe wê.
Li gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.
Nivîskar dikarin çîroknivîs, helbestvan, romannivîs yan şanonivîs bin.
Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên zanistî anku agader dinivîsin.
Weşanên Pêrî weşanxaneyeke kurdî û pirtûkên li ser kurdan diweşîne.
Weşanên Pêrî, berdewamiya Weşanên Med, Zêl û Nûjen e û di sala 1997an de hatiye damezrandin. Heya niha nêzikî 300 pirtûkî çap kirîye û ji wan pirtûkan teqrîben 100 lib kurdî ne. Ji bo ku di her salekî de 20-25 pirtûkan çap bike xwedî bername ye. Di qada azadiya ramanê de her çiqas dad (27 doz) û tadayî ditîbe jî, bê sinor li ba azadiya ramanê xwedî helwêst e.
Berpirsiyarê Giştî yê Pêriyê Ahmed Onal e. Ahmed Onal heta niha ji ber berhemên ku cap kirine, hatiye dadgehkirin û gelek caran cezayê girtin û peran lê hatiye birîn. Weşanxane xebatên xwe ji Stenbolê birêvedibe.
Mijara Xabetên Pêriyê.
Di derheqa wan nasnameyên ku ji aliyê sîstemê ve nayên nasîn û pejoral têne dîtîn weke kurd, ermenî, elewî, jin û hwd. de pirtûkên li ser dîrok, lêkolîn, zargotin, wêje, çand, û curbecur mijaran de weşangeriyê dike.
Wesanxaneya navborî navê xwe ji Çemê Pêriyê ku dikeve nava sînorê Çewlîgê (Bîngolê) wergirtiye.
"Detektîv Conan" () navê rêzeyekî manga ye ku bi destê xêzkarê japonî Gosho Aoyama hatiye afirandin ku di sala 1994'an de dest pê kir û qada navneteweyî de jî biserkeftî ye.Naverok derbarê xwendekarê 16-salî (di rêzefîlm/animê de 17-salî) Shinichi Kudo (bêje: Şînîçî Kûdo) de ye ku seva jehrekî dibe zarokekî 6 an jî 7 salî.
Ji wê pê ve ew li cem detektiv Kogoro Morî dijî û dozên wê wisa dizîka hal dike. Rêze cureya polîsiye û komedî hatiye hesibandin û wek rêzefîlm, sira fîlman û lîstikên xêvjimêrê hene.
Detektîv Conan bi kurteçîrokên pêwend derbarê lîsevan û detektîvê bi hobî Shinichi Kudo de ye ku cîwan û pir jîre. Bi rojekî du mêr bi kincên reş Shinichi li cem doza tawankarî bi bin dixin û kapsûla jehra xaneyî Apoptoxin 4869 didin wê ji bo Shinichi bikujin. Li şûna jehr ewî 10 sal daha cîwan dike û Shinichi wisa dibe zarok.
Shinichî wisa hêz û meziniya xwe winda dike ema belam jîrî û pêjnayiya wê ma ye. Ew li cem cînar û hevalê xwe Profesor Agasa alîkarî digere ku zemanên zor de alîkariya wî dike û amûrên teknoliyê wek mînak belîtangek wê birastî alaveke bi ku meriv dikare dengê mirovên din texlît bike. Wexta hevala biçûktîya Shinichi Ran Mori Profesorê digere gedeyê biçûk û nenas bala Ran dikişîne. Ji ber ku Ran lêçûniya gedeyê bîçûk û Shinichi nas ne ke ew berçavkek dinikîne. Bi dîmena 2 romanên polisyeyê ew xwe Conan Edogawa bi nav dike ji navên nivîskarê brîtanî Arthur Conan Doyle û nivîskarê japonî Rampo Edogawa. Ran ema dîsa hinek lêçûnî bi Shinichi dibîne. Lema ew Ran re dibêji ew kesûkarê Shinichî ye û pir dem bi we re bihûrîn bû ye. Conan li cem Ran û bavê wê Kogoro Mori -detektîvek prîvat bê serkeftî, mal bar dike. Ew wisa dixwaze herî agahî derbarê mêrên bi kincên reş, şirketa wan û jehrê bicivîne. Armancên wê hilweşîna şirket û gihandina meziniya xwe bi jehrê ye. Ji niha û pê ve ew hewl dide ji bo Mori neberçav pişt bigire an jî tiştonek bi xwe hal bike. Helbet bê kiyîtiya xwe rastî nîşan de.
Yu-Gi-Oh! (bi japonî: 遊☆戯☆王, "Yū-Gi-Ō", bi wateya "Mîrê Lîstikan") navê rêzemangayekî ye ku ji aliyê xêzkar Kazuki Takahashi ve hatiye afirandin. Ji Yu-Gi-Oh! rezefîlmên animekirî û pir tiştên bazarkirinê hene di wan de jî kartên berhevok yên leystin (trading card game) hene ku bi qada navnetewî jî biserkeftî bû. Naverok derbarê xwendekar Yugi de ye ku lîstikan pir hez dike û di destpêk de berdîware. Yugi bi rojekî pazilekî Misira kevnar hal dike û wisa canê fîrewnekî misir ji pazilê de hişyar dibe. Bi hevra bi fîrewnê ku ji bo dadmendî ye û yên bêdad cezadike ew bi pir cengan de geleka cîhanê ji hilweşînê de bifilitîne. Hevalên din bi taybet Katsuya/Joey, Hiroto/Tristan û Anzu/Téa li pişt de wî de disekinîn û alîkar dikin. Pazila Misirê (bi resen: "Millennium Puzzle") lê belê tenê yek ji heft artefaktên Misirê ne, ku divê hêzên wan hene cîhanê hilweşînin. Lema pir mirovên bêd dixwazin pazila misirî bidin nav destên xwe. Lê belê Yûgî bi hevalên xwe dijê wan şer dikin.
Xwendekarê japonî Yugi Muto pazilek sêberî ya misira kevnar ji bapîrê xwe distîne wê pazil kesek pêşde nikar bû çêke. Dema Yûgî wê pazilê hal dike canê fîrewnekî kevnar hişyar dibe ku bîranîn wê jêbirî bûye. Wê demê de Yûgî û canê fîrewn bedenekî şirove dikin. Bi aliyê lîstîka kartan "Duel Monsters" ("Cinawirên Duşerkî") ewna dixwazin bîrê windabûn yê Yami (fîrawîn navê xwe rastî de destpêkê de nas ke û li ser navê Yami dixwazê bi nav be) gêrî bînin. Pazila misirî lê belê tenê yek ji heft artefaktên misirî ye ku divê hêza wan hebe ku cîhanê hilweşîne. Lema pir mirovên bêd dixwazin pazilê dixin di nav destên xwe. Lê belê Yugi bi alikariya hevalên xwe dijê wan şer dike.
Qars an jî Qars Zûlqediriye (,) navçeyeke Tirkiyê ye.
Di dawiya sala 2009an de gelheya navenda Qars Zûlqediriye di derdora 84.483 de û bi gundan 120.951 e.
Maurice Marie Émile Leblanc (jdb. li Rouen, Fransa; m. li Perpignan, Fransa) nivîskarekî fransayî bû û bi taybetî bi kesê romanên xwe dizê camêr Arsène Lupin navdar bû.
Maurice Leblanc kurê armator Émile Leblanc bû. Dayika wî di sala 1885an de miri bû. Xwîşka wî stranbêj û aktrîs Georgette Leblanc (1869–1941) bû. Li hemberê daxwaza bavê xwe Maurice Leblanc diçû Parîsê ji bo binivîse. Di destpêkê de ew pîşeya rojnamevanî dikir û paşê jî romannivîs bû. Leblanc romanên polîsiyê, romanên serpêhatiyê, şanoname û kurteçîrok nivîsand. Fîgûra wê yê hûnerî yê herî navdar Arsène Lupin e. Sirûş ji bo Arsène Lupin belkî anarşistê fransayî Marius Jacob bû wê ji bo 150 dizketinê 23 sal di girtîgehê daraz kirin. Maurice Leblanc wê têkilî ema hema bervê dida. Nivîskarê navdar di goristana Montparnasseyê defin bû û di vîlaya wî ya Étretatê de îro muzeyeke giştî tê berdestî vekirî bi navê "Le Clos Arsène Lupin, Maison Maurice Leblanc" e.
Nîşana Lejyona Namûsê ji bo karûbarên wêjeya fransî.
Kêmxwînî an ji anemî nexweşiyeke xwînê ye.
Eger ji ber hin sedeman di nav xwînê de hejmara xirokên sor kêm bibe, ev rewş wekî kêmxwînî tê binavkirin. Zêdetirî 400 cureyên kêmxwînî heye. Ji boy kêmxwînî gelek sedem hene.
Ji ber kêm-hesinî.
Ji ber ducanîbûnê.
Pêdiviya mirova ducanîbûyî hê pirtir bi hesin heye. Dergûş ji dayika xwe hesin digire, loma asta rêjeya hesinê laşê ducan dadikeve. Ew jî dibe sedema kêmxwînî.
Ji ber kêmasiya vîtamînan.
Ji boy çêkirina xirokên sor, divê di laşê mirov de bi têra xwe vîtamîna B12, Vîtamîna B9(Asîda folîk) û vîtamîna C hebe. Di laşê mirov de yek ji van vîtamînan kêm be, kêmxwînî rû dide.
Ji ber birîn û birindarbûnê.
Xwînçûna birînan jî dibe sedemê kêmxwînî, wekî mînak birînên aşikê(made),û yên rûvî ji derve bi çav nayê dîtin, loma dibe ku demek dirêj ji mirov xwîn biçe.
Ji ber nexweşiyan.
Nexweşiyên wekî şêrpence, AIDS, nexweşiya gûrçikan, hejmara xaneyên xwînê kêm dike.
Ji ber sedemên genetîk(bomaweyî).
Şiklê asayî ya xiroka sor gilover e. Ji ber nexweşiyeke bomaweyî di xwîna mirov de xirokên sor ne bi şiklê gilover, lê bi şeweya dasî ne. Ev nexweşî wekî kêmxwîniya xaneya dasî (Sickle cell anemia) tê binavkirin. Ji ber şiklê dasî, xirokên sor bi têra xwe hemoglobîn li xwe nagirin, loma veguhêztina oksîjenê têra laş nake. Nexweşiya bi navê talasemiya (Thalassemia) jî dibe sedema kêmxwîniyê.
Hin nîşaneyên kêmxwîniyê.
Rengê tenê mirovên bi kêmxwînî zerokî ye.
Di destpêka nexweşiyê de nîşanên nexweşiyê hindik in, lê bi pêşveçûna nexweşiyê ve nîşanên ji boy kêmxwînî zêde dibin.
-Ahenga lêdana dilê wan ne asayî ye.
-Bi kêşeyên bîr û têgihîştinê re rû bi rû dimînin.
-Gêjî û serêşî li wan peyda dibe.
-Qerim(kramp) dikeve hêt û çîpan. Hin beşên laş ditevize.
-Dest û ling sar dibe, bi gelemperî pileya germahiya laşê wan nizim e û dicemidin.
-Rengê tenê mirovên bi kêmxwînî zerokî ye.
Xurek û kêmxwînî.
Mirov bi xurekên rojane jî dikare rê li ber hin cureyên kêmxwîniyê bigire. Kêmxwîniya ji ber kêmasiya hesin û kêm vîtamînî dibe ku bi xurekan baş bibe.
Goştê sor, kezeb, sipil gelek hesin lixwe digirin. Riwekên bi rengê keskê tarî wekî mînak brokolî, spînax(îspanax),kelema brûkselê gelek hesin lixwe digirin.
Çavkaniya serekî ya vîtamîna B12 goşt, hêk û şîr e. Bi taybetî goştê sor, kezeb, hêk, pênîr, kakil gelek vîtamîna B12 lixwe digirin.
Di nav fasûlî,spînax, porteqal, nan,û findiq de gelek ji vîtamîna B9 heye. Ji nav rûvî de ji boy mijandina hesin, pêdivî bi vîtamîna C heye. Ango eger di laşê kesekî de bi têra xwe vîtamîna C tune be, ji xurekan hesin derbasî nav xwînê nabe. Vîtamîna C bi gelemperî di nav mewe û zebzeyan de gelek e.
To, toşîr, toxavk, tihûk, sermast an jî qeymax, tixavka li ser mastî ye ku ji şîrê gamêş û çêl û pez û bizinan tê çêkirin, bi taybetî li Navenda Asya û hindek welatên balkanî û li welatên Kurdistan, Tirkiye û Îran û Îraqê. Dema mirov şîr bidoşe û dest nedê tebaqeyeke to bi ser dikeve. Ango rûnê şîr hildikişe jor.
To bi serê xwe tê firotin û gelek kes to dikin nav qahwê û vedixwin. Mirov di çêkirina penîr de jî to bi kar tîne.
Riya berbelav a çêkirina toyî ew e ku şîr bi hêwaşî bêt kelandin. Paşî bo mawê du demjimêran li ser germatiyeke kêm bêt kelandin. Piştî ku jêderê germatiyê hate vemirandin, şîr hatiye çirrkirin û dihêlî ta ku sar dibe bo çend demjimêran an jî rojan. Rêjeke zor a rûnî ya di nav qeymaxî da heye, nêzîkî 60%. Xwedan heft taman e.
Hugo Gernsback (jdb. 16ê tebaxa 1884an li Lûksembûrgê; m. 18ê tebaxa 1967an li New York, DYA) weşanger û nivîskarekî honaka zanistî yê amerîkan ku bi eslê xwe lûksembûrgî bû.
Hugo Gernsback (esasen Gernsbacher) li navçeya Bonneweg a paytexta Luksembûrgê, Luksembûrg hat cîhanê. Malbata wî cihû bûn. Dayika wî Berta Dürlacher kevanî bû û bavê wî Moritz Gernsbacher meyfiroş bû. Ew perwerdehiya xwe ya teknîkî li Zanîngeha Teknîkî ya Bingenê qedand, di wê demê de hîn jî navendek teknîkî ji bo endezyariya mekanîkî û endezyariya elektrîkê. Di sala 1904a de ew koçî Dewletên Yekbûyî bû. Ew sê caran zewicî bû: Rose Harvey di sala 1906an, Dorothy Kantrowitz di 1921an de, Mary Hancher di 1951an de.
Di 1925 de Gernsback îstgeha radyoya WRNY saz kir û beşdarî weşana bernameyên wêneguhêzê bû. Gernsback di sala 1926an de kovara Amazing Stories diweşand û wisa jenra nûjen a wêjeya honaka zanistî damezrand. Xêzkarê herî giring ê wê kovarê Frank R. Paul bû (ku bi eslê xwe awistiryayî bû). Gernsback bi sebeba fandoma honaka zanistî roleke sereke dilîst ji ber ku ew di kovarên xwe de navnîşanên nivîsevanên birîdeya xwendevan diweşand.
Xelata Hugo (bi rastî: "Science Fiction Achievement Award") xelateke xwendevane û ji sala 1953an ve tê dayîn. Navê wê Xelatê ji pêşnavê Gernsback de tê. Di sala 1996an de Gernsback li "Science Fiction and Fantasy Hall of Fame" esîrkirî bû. Hugo Gernsback bi xwe jî honaka zanistî nivîsand, di nav de romana Ralph 124C 41+, ku ew yekem car di kovara xwe Modern Electrics ji nîsana 1911-ê heta adara 1912an de weşand. Sernavê romana, ku bi îngilîzî tê axaftin, Ralph one two four c four one“ ku ew jî dikare wekî Ralph, one to foresee for one“were fêm kirin. Bi kurdî de ev tê vê wateyê: "Ralph, yê ku ji me re di paşerojê de dinihêrîne".
Hugo Gernsback di heman demê de dahêner bû û heya mirina wî 80 patent bi dest xist. Ew dahêneriya yek ji wan amûrên muzîkê yên elektronîkî yên yekem bi karanîna oscillatoran, Staccatone bû.
Hîçek (trîviya).
Di lîstika xêvjimêrê Mass Effect 2 de navê keştiyek hilweşandî Hugo Gernsback e.
Yılmaz Odabaşı () helbestvanekî bi eslê xwe kurd e. Odabaşı helbestên xwe bi tirkî dinivîsîne.
Yılmaz Odabaşı di sala 1962an de li Amedê ji dayik bûye. Malbata wî bi eslê xwe ji Qirwara Sêwregê ye.
1980 tê girtin. Di navbera 1985-2005 da gotar, çîrok û ceribandinên wî di kovar û rojnameyên mîna Yazko Somut, Günümüzde Kitaplar, Düşün, Sokak, Gerçek, 2000'e Doğru, Özgür Gündem, Evrensel Kültür, Edebiyat û Eleştiri, Varlık, Express, Söz, Cumhuriyet, Siyah Beyaz, Birikim, Öküz, Birgun, Esmer de hat weşandin.
Gerr û geştên Gullivero (bi îngilîzî: "Gulliver’s Travels"), navê romaneke şerecûnê (satîr) e û ji aliyê nivîskarê îrlendî û keşeyê anglîkan Jonathan Swift ve hat nivîsandin. Bi romana resenê de çar parçe bû û di sala 1726 bi wê sernav hatibû weşandin:"Travels into Several Remote Nations of the World. In Four Parts. By Lemuel Gulliver, First a Surgeon, and then a Captain of Several Ships."
Gulliver, bijîşkê keştiyê, berê nîvê cîhanê geriyaye û di sala 1699 de dest bi rêwîtiyek berbi Hindistana Rojhilat dike.Lê li ser riya Hindistana Rojhilat, ew keştiyek binav dibe û tevahiya tîm xeniqîne. Gulliver yekane yê ku sax dimîne û diqede li giraveke bi navê Lilliput. Li wir Gulliver ji aliyê Lilliputî (bejnbost) ve tê girtin û birin hundurê welat.
Ji ber mezinahiya mezin a Gulliver, ew tê birin ber împerator, ku di dawiyê de neçar e ku biryarê bide ka çi tê serê dêw. Lê ew demek dirêj nake û Gulliver wekî hevalek tê pejirandin, ku pir caran ji ber mezinahiya xwe dibe alîkar. Bi ser de, Gulliver azadiya xwe ji nû ve bi dest dixe, lê bi tenê eger ew hin mercan pêk bîne. Piştî serbestberdana xwe, ew serdana bajarê Milendo, ku wekî paytexta Lîlîpûtê tê binavkirin, dike. Digel ku axa Lilliput bi Blefescu re şer dike, Gulliver piştgiriya xwe ji Împeratorê Lilliput re pêşkêş dike.
Gulliver bi rê ve dibe ku fêlbaziya Blefescu rawestîne û dibe hemwelatiyê rûmetê yê Lilliputê, şer bi yekcarî bi dawî dike. Lê aştî dirêj nake ji ber ku Gulliver bi xeletî bi xiyanetê tê tawanbar kirin, ku tê vê wateyê ku ew neçar e bireve. Ew direve Blefescuyê, li wir piştî sê rojan ew rêyek dibîne ku dawî li giravê bihêle û vegere Îngilîstanê.
Gulliverê, ku ji rêwîtiyê hez dike, ji serpêhatiyên wî têr nebûye û rêwîtiyê dîsa diceribîne - vê carê ber bi Bombayê ve. Keştî di nav bahozekê de ye û keştiyek ji bo ku bigihêje bejahiyê bi cih dibe. Gulliver diçe herêmê keşfê dike, lê pir dereng vedigere, ji ber vê yekê ekîb jixwe çûye û Gulliver li bejahiyê tê jibîrkirin.
Tiştê ku Gulliver nizane ew e ku ew li Brobdingnag e, welatê dêw. Ew ji hêla yek ji niştecîhan ve tê girtin, ku ew xwe wekî yek ji Lilliput hîs dike. Lêbelê, keça dêw bi hezkirin -li vir- Gulliver-a piçûk digire. Ji bo wî ne tenê dergûşa bûkokê hatiye çêkirin, hemû dever jî jê re tê nîşandan. Dema ku Gulliver bi key re têkilî danîne û piştî demek kin bi dahêneriyên xwe dibe sedema kenê û xwe "pêşwazî" dike, ew li ser tevgera dêw lêkolîn dike.
Gulliverê ku di qûtiyê de dijî, piçekî paşê ji aliyê eylo û qutiyê ve tê revandin û tenê li ser deryayê tê berdan. Gulliver tê birin deryayê ku li wir keştiyek wî dibîne, ku piştî seferek neh mehan wî davêje Îngilistanê.
Roman ji aliyê Sorgul Keskîn ve bo kurdî hatiye wergerandin û di sala 2021’an de ji aliyê Weşanên Aram ve hatiye çapandin.
"The Time Machine" (bi kurdî: "Makîneya Demê"), navê romaneke honaka zanistî ye û ji aliyê H. G. Wells ve hate nivîsandin.
Romana klasîkê di sala 1895an de hat weşandin û di wêjeyê de cara yekeme wê derbarê rêwîtiya demî di paşerojê bi makineyekê demê ye. Roman pir cara wekî fîlm dihat çêkirin. Berhem ji bo pêkhatina steampunkê (şêtiya dûkelê) roleke mezin dilîst.
Gerrvanê Demê wê di romanê de ne tê binavkirin, li ber dawiya sedsala 19'an makineyeke demê çê kir ye û bi vê makînê ew dikare di nav bîwara caremîna demê de bajo. Gerrvanê Demê hevalên xwe gumanber prensîpa makînê aşkire dişayesîne û gotin ji bo xwendevanên îro jî watebare. Bi rêwîtiya wî ya yekem ew tê di sala 802.701an. Li vir ew cîhana du heb heyberên dijeyî bi koka mirovanî dibîne. Herdû heyber di derbasa hezar salan de xwe ji herdu polên civakî yê Înglistana vîktoriyayî peresîn kirin. Regeza ku li jorê dijîn re Eloi dibejîn û yê li bin erdê dijîn re Morlock dibêjin.
Daniel Defoe (ji Daniel Foe jdb. texmînen 1660 li London; m. 24ê nîsanê 1731 li London) nivîskarekî îngilîz ji zûdemiya Serdema ronahîdariyê bû kuê bi taybet bi romana xwe "Robinson Crusoe" li cîhanê de navdar bû. Daniel Defoe wek yek ji damezrînerên romana înglîzî tê nasîn.
Daniel Foe ji kurê James Foe donfiroşekî bihal û endamekî "Worshipful Company of Butchers" (komeleya goştfiroşan) û jina wê Annie hatibû cîhanê. Rojbûn û cihê zayînê ne pêbawere. Çavkaniyên din salên 1659–1662 ihtîmal dibînin. Daniel Foe paşê paşnavê xwe re De biser de kir û navê wê nû Defoe wisa pejnek bi zadegan hildida.
Jana Seyda helbestvaneke kurd e.
Di sala 1976an de li Amûdê hatiye dinyayê. Li zanîngeha Helebê endezyarî xwendiye. Di despêka 1990î de nivîs û helbestên wê di gelek kovar û rojnameyên kurdî û erebî da dest bi weşandinê dike.
Arsène Lupin kesekî romanên nivîskarê fransayî Maurice Leblanc ye. Dizê camerê aşopî li Fransa û herêmên Kanadaya fransîpeyv de pir popûlere.
Kesîkirin.
Arsène Raoul Lupin camêre û di sala 1874an ji kurê Henriette d’Andrésy û Théophraste Lupin dihat cîhanê. Lupin di dadnasî û tendurustî de perwerdiyeke pir rind distand bi ve re ew xwe çermnasiyê (dermatolojî) de pispor kir. Ji ber Latînî,Înglîzî û Yewnanî jî ew zimanên dinê nûjênê dizane. Arsene Lupin xwe bijîr xwe bi kinc û kostûman dikare nepenî ke û di çend cûreyên dinê werzişa cenge de hosteye,pisporekî hûnere û wênesaze. Lupin bilîmetiya xwe nas dike û ew re zore nefsbiçûk bisene. Lupin hez dike bi polisan bilîze û carcaran ew wî lîstikê dewlemendiya xwe pirtir hez dike.
Bi têkilîya jinan Lupin behremend û kibare. Ew kotek hez ne dike û lema wisa ew tek xweparastinê de kesekî dikuje. Pircaran di gelemperî de ji bo Lupin pir sempatî he çinkî ew mirovên ew cem wan dizî dike bi awayekî biguman dewlemend bûne. Bi borîna demê re ew ji dijminê polisê ew dizîka dibe alîkarê wan. Detektîvê îngilîz Sherlock Holmes re (seva sedemên zagonî ew di romanan li ser navê „Herlock Sholmes“ tê binavkirin) ew hinek rêz û hijmekarî he çinkî tek ew Lupin dikare tengî ke. Lupin welatparêzeke mezine û lema ew ni kare pergala vîktoryayî bipejirîne. Carcaran ew diziyên ramyarî jî dike.
Serpêhatiyên Arsène Lupin di navbera salên 1905an û 1935 bi 20 roman, 2 şanoname û têvel kurteçîrokan hatine şayesandin. Arséne Lupin serpêhatiyên xwe di romanên berdewamiyê di kovara „Je Sais Tout " destpê kir. Leblanc Arséne Lupin ji wek dijberê Sherlok Holmesê Arthur Conan Doyle afirand. Sernaveke romanekî Arséne Lupin li hemberê Sherlok Holmes e. Ji boçûnên belavkirî sirûşa Arséne Lupin anarşistê neqanunî Marius Jacobe, ku Leblanc wê jî hema bervê dida.
Nivîskarên din jî, bi taybet bipardariya Boileau-Narcejac,ji wê 5 roman hene, çîrokan derbarê dizê hoste Arséne Lupin de nivîsandin.
Romanên Arsene Lupin di dîroka romana polisye serdemekî giringe, çinkî perspektîva detektîv ji tawankar diguherîne û modela dizê camêr tê nasandin.Helbet nivîskarê ingilîz Ernest William Hornung berê jî bi dizê xweyê camêr
Fîlman.
Ji bo sînema û wêneguhêzê pir fîlm hene. Fîlma herî nû li ser sernavê resen Arsène Lupin  tê naskirin û çêkirinek ji sala 2004an e. Fîlma yekemin yê Hollywoodê bi Arséne Lupin ji sala 1932an e. Ji berê di sala 1910an de jî fîlmekî bêdeng hebû.Her wiha rezayên -filmê kartonê-û- xêzeroman hene ku li ser çîrokên Arséne Lupin binyatkirî ne.
Gosho Aoyama (, jdb. 21ê hezîrana 1963an li Daei (îro Hokuei, Prefektoriya Tottori) mangavanekî Japone.
Gosho Aoyama mangaya xwe ya yekemîn di sala 1986an li ser sernavê: "Chotto Mattete" (ちょとまってて) weşand. Ji berhemên wê herî navdar li hindê din: Yaiba, Magic Kaito û Detektîv Conan tên hesibandin. Bi taybet Detektiv Conan rojane bi 94 bandên mangayê,896 beşên rezefîlm û 21 fîlmên sînemayê Aoyama navnetewî navdar kir û pereyî jî biserkeftî bû. Di sala 2000an ew li ser siraya sêyemîn yê kesên privat japonî yê herî pere distînin, di sala 2001 ew siraya şeşemîn bû û di sala 2006an ji wekî Rumiko Takahashi mangavanê wê herî rind pere distînin.
Di sala 1993an Aoyama ji bo Yaiba Xelata Shogakukan Manga yê 38mînê di kategoriya zarok distand û ji bo Detektîv Conan ewî di kategoriya Şonen (Shonen) Xelata Shogakukan Manga yê 46mînê distand.
Gosho Aoyama li ber xêzkirina mangayan jî çalak Kendo û beyzbolê dileyze. Her wiha jî ew ne tene fanê goga pê ew him jî fîlm û romanên polisiye ye (bi taybet romanên Sherlock Holmes) wê ew bi fîgûran û motîvan gelek caran di naveroka Detektiv Conan jî bi kar anî.
Di 5ê gulan 2005 Ayoma bi Minami Takayama zewici bû wê di koma popê Two-Mix stranbêje û dûblajvane rezefîlmên anime ye, di nav wande ewî Conan jî dûblaj dikir û di rêzefîlm de jî pêşwîsteyekî wê hebû. Di kanûna pêşîn a 10ê 2007 de rojnameyên japonî derbarê teleqa wan de dinivîsin.
Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê (bi îngilîzî: American University of Kurdistan, bi kurdî: زانینگەھا ئەمریكی یا كوردستانێ) zanîngeheka taybet ya ne-ji-bo-qezencê ya bajarê Dihokê li Başûrê Kurdistanê ye ku li sala 2014ê bi serokînîya Mesrûr Barzanî hat damezrandin. Ji armancên serekî yên vê zanîngehê perwerandina rêveber û rêberên pêşeroja welatê ye.
Zanîngehê ji bo sala xwendinê ya 2014-2015ê dest bi wergirtina xwandinkaran kir û heta niha tenê ji bo xwendinên heta astê bekaliryosê xwandinkaran werdigire. Ji ber ko zanîngeh nû ava bûye, hêşta çi xwandinkarên zanîngehê xwendina xwe neqedandî ye.
Zanîngehê binkeyekê fêrbûna zimanê îngilîzî jî heye ko armanca wê bilindkirina astê bikarînana zimanê îngilîzî yê xwendinkaran e berî ku dest bi xwendina dersên serekî bikin. Herwesa, xelkên ku naxwazin li zanîngehê bixwînin jî dikarin li Binkeyê Fêrbûna Zimanê Ingilîzî dest bi xwendina îngilîzîyê bikin.
Şanoya Muzîkê ya Akademîk a Dewletî ya Ûzbêkan a Oşê (rusî: Ошский Государственный академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура) li koristana herî pîşesaziyê ya Qirgizistan, duyemîn ya kevneşopî li Asyaya Navendî.
Di sala 1914 de, rêberê Rakhmonberdi Madazîmov, bi mamosteyê rûpela xweya olî ya Och, Baltykhodzha Sultanov, bi hevpeymanek şanoyê ava kir.
Derhênerê hunermendê yekemîn Madazîmov Rakhmonberdi yekemîn û rêveberê yekemîn a tevgera Şanoyê di Qirgizistan de bû.
The Şoreşa Babur Şanoya Och di nav Asyaya Navendî de, piştî piştî Uzbek-a akademîk Drama Hamza li Tashkentê (di sala 1913-27-ê sibata 1914'an de hate sazkirin)
Welîd el-Huseynî, Waleed al-Husseini nivîskar û blogerekî filistînî ye.
Di cotmeha 2010an de, Desthilatdariya Filistînî ew ji ber ku sûcdarê li dijî Îslamê li Facebook û di navnîşên blogan de hate sûcdarkirin; girtina wî ya navneteweyî kir. Ew paşê çû Fransayê, ku ew bi serkeftî ji bo penaberiyê ve hatî xwestin. Di 2013an de, wî Konseya Ex-Mûsilê ya Fransayê ava kir û di sala 2015an de wî pirtûka xwe ya pêşîn a bi navê "Blasphémateur" nivîsand û li ser tecrûbeyên wî yên girtî li girtîgehan e.
Key Arthur, Şah Artûr navê ferwerdarekî efsanewî ye ku di berhemên wêjeyî ye serdema navîn li Ewropayê de derbûn dibe. Cihê ferwerdariya wî li Brîtanyayê bi taybet Kamelota efsanewî ye. Ji sedsala 9'ê ya dereng de bûyernameyên britanî derbarê beşdarbûna biserkeftî ya Arthurê di şerên dijê anglus, jût û saksonên (anglosakson) tê ketin behs dikin. Ji sedsala 12'ê ew çîrok di wêjeya olfatûnê de dihat nexşandin û di forma îro dihat çekirin. Ji ku bo Key Arthur embazekî dîrokî û birastî hebû nediyare û di dirokzanî de îro ema ji zêdetir tê gumandin.
Efsane û dîrok.
Key Arthur kesekî giring e di mîtolojiya Brîtanyayê de. Di bin bandora wî ya îlham jê girtin ew wek Richard I (Rişarê Dilşêr) û Robin Hood hemberbare. Key Arthur hema bi dolhêrên efsaneyên din jî peywendî tê behskirî wek mînak efsaneyên Merlin, Piyana pîroz û Nêçîra Kovî.
Esasa rastiya dîrokê di Dema Koçê de hati ye gerandin wexta gelê romayayî-brîtanî mayî bû û li pey derketina Lejyonên Romayî xwe dijê Angelsaksonên asî xwe li hember derketin. Helbet wê dema zû de çavkaniyek tune ku Key Arthur dikare peyitî ke. Di berhema Gildasê de pêşengê Brîtan di bin navê Ambrosius Aurelianus tê nasîn.
Di çavkaniyên zûtirîn yê dîrokê ku behsa Arthur dikin wek mînak Historia Brittonum (Dîroka Brîtanan) ji sedsala 9ê ya dereng ew wek artêşyarekî brîtanî ji sala 500 paş Isayê ye. Tenê di serdema navînê ya bilind de niwandinên bi detay hene. Ji kevintirîn çîroka derbarê Arthur yê nerît bû ye Historia regum Britanniae (Dîroka Keyên Brîtanyayê) yê Geoffreyê Monmouthî ye (di dora sala 1135) Di pey de çîroka Key Arthur di dastanên rêz û di romanên pexşan de dihatin bi kar anîn.
Ew helbestên dastanî di sedsala 12ê heta 14ê candar kirin. Gelek motîvên din wek mînak Şehsiwarên Maseya Giloverê paşê di dora sala 1190an de di romana Wace Roman de Brut bi ser de bûn.
Gelek danasînên xuypakiyên şehsiwarî ji serdema navînê de ji aliye helbestvanê fransayî Chrétien de Troyes di dora sala 1170 nasandî bû.
Xirokên spî an jî lêkosît navê corekî xaneyên xwînê ye. Bi îngilîzî wekî "white blood cells" ("WBCs") tê navkirin.
Xirokên spî li dij hokarên nexweşiyê, bergiriya laş dirist (ava) dikin. Xirokên spî jî wekî mîna xiroka sor, ji moxê hestî çê dibin. Di nav xwînê de hejmara xirokên spî li gor xirokên sor gelek hindik e. Di nav 1 mm3 (mîkrolître) xwînê de bi qasî 5-10 hezar xirokên spî heye. Xirokên spî ji xirokên sor girtir in. Xirokên spî xwediyê navik û endamok in. Temenê piraniya xirokên spî ji xirokên sor kintir e. Bi gelemperî temenê lekosîtan ji hefteyek kêmtir e. Dibe ku dema nexweşiyê de temenê hin lêkosîtan ji rojek kintir be. Xirokên sor li nav xwînê de, li gor gera xwînê cih diguherin, lê xirokên spî hem li nav xwînê hem jî li derveyî xwînê, di navbera xaneyan de bi awayekî çalak li hemû beşên laş de tevdigerin. Li kîjan beşê laş de birîn, kulbûnî an jî hokarên nexweşiyê hebe, xirokên spî xwe digihînin wê derê û li hember hokarên nexweşiyê bergirî dikin. Ne yek, lê pênc corên xirokên spî heye. Navê vana: nêtrofîl, êzonofîl, bazofîl, monosît û lîmfosît e. Lîmfosît jî du cor in, Lîmfosîta B û Lîmfosîta T.
a> (SEM) de xaneyên xwîna mirov
Li gor hebûn an jî tunebûna danikên (hebikên) nav sîtoplazmayê, du komên sereke yên xiroka spî heye. Koma yekem wekî xirokên spî yên danikî, a duyem jî wekî xirokên spî yên bêdanik tê navkirin. Hemû beşên xaneyê di bin mîkroskopê de xuya nabe. Ji bo dîtîna endamok (organel) û madeyên nav sîtoplazmayê, divê xane di nav hin boyax (madeyen rengdan) de bê rengkirin. Eger madeye rengdan li ser xaneyên nêtrofîl, bazofîl û êzonofîlê bê dilopkirin, di nav sîtoplazmayê van xaneyan de gelek hebikên danikî xuya dibe loma ev xaneyan wekî xirokên spî yên danikî tên navkirin. Di nav sîtoplazmayê xaneyên monosît û lînfosîtan de hejmara hebikan gelek kêm e, loma van xaneyan wekî xirokên spî yên bêdanik tên navkirin.
Kazuki Takahashi (; z. 10'ê kewçêrê, 1961, li Tokyo, Japon), mangavanekî (xêzkarê mangayan) japonî ye ku bi taybetî bi rêzeya manga û anîmeya bi navê Yu-Gi-Oh! navdar bû. Ji berê de di sala 1991ê de ew bi rêzeyan ji wek çîroka gemşa profesyonelê Tennenshoku Danji Buray ji bo Weekly Shonen Jump dixebitî ku li Japonê de kovara mangayê ya herî giring e. Lêbelê ew di sala 1996an de bi Yu-Gi-Oh! navdar bû. Di ber mangayê her wiha listîkên xêvjimêrê, kartên listîkê û fîlmên Yu-Gi-Oh! hene. Berdewamiyên wê rêzê Yu-Gi-Oh! GX û Yu-Gi-Oh! 5D’s ne ji aliyê Takahashi ve tê xêzkirin.
Kazuki Takahashi fanekî mezin yê xêzeromanên amerîkî ye, bi taybetî yê Hellboy.
"Death Note" (デスノート, "Desu Nōto", anku "Lênûska Mirinê") sernavê rêzemanga ye ku bi destê xêzkarê japonî Takeşî Obata ve hatiye xêzkirin. Naveroka "Death Note" ji aliye nivîskarê mangayê Tsugumi Oba ve hatiye afirandin.
Naverok derbarê lîsevanê pir jîr Light Yagami de ye ku lênûskek ku ji esmanê de ketiye û ya yezdanekî mirinê ("Şînîgamî") ye dibîne.
Light lênûskê ji xwe re hil dide û rênîşanek ji bo bikaranîna ku bi wekî "Lênûska Mirinê" (bi resen "Death Note") tê navandin dibîne. An ku meriv rû û navê kesekî nas dikê û wê di lênûskê de dinivîse ew kes dimire. Ew her tişt di bin çavên hişyar yê yezdanê mirinê Ryuk dibe.Light jê û pê de xwe Kîra (japonîkirina peyva inglizî killer ji bo kujer) an jî wek xwedayê cîhana nû bi nav dike, lênûska mirinê bi kar dine ji bo tawankaran bikuje û îbretek bike. Bi riya wê ew polisan li dijê xwe dîne. Demek şûnde detektîvê sirdar L xwe destê dike.[https://de.m.wikipedia.org/wiki/Tsugumi_Ōba]
a> – "The Story of King Arthur and His Knights", 1903)
Uther Pendragon, Key Ûter, Şah Ûter ("Pen-dragon" an jî "Ben-dragon" bi wateya "Bilindtirîn Pêşeng", "Bilindtirîn Şervan") di mîtolojiya Brîtanyayê de bavê Key Arthur û Keyê Kamelot e. Uther Pendragon di berhema Geoffreyê Monmouthî bi sernavê Historia Regum Britanniae (Dîroka Keyên Brîtanyayê) tê navandin. Li gorî Geoffreyê Uther hevjîna Dûkê Cornwall Gorlois bi navê Igraine ducan dike. Uther ewi bi efsûnekî veguherîn serkeftin dike di wexta Gorlois diçe şerê û ew wisa bejna xwe ji wek Goilois vediguherînine. Mijara zayîna ilillegitim xwe ji aliyê Arthur bi dolgirtina Mordred dubare dibe.
Kesê efsanewî Uther dikar be pişkî li ser rêberê romayî-brîtanî Ambrosius Aurelianus binyatkirî be. Geoffrey birayê mezinê û pêşrewê Uther wek Ambrosius navand, pêkre bi birayekî Konstans ku Vortigern kiri ye dijkey, hemû kurên Şahinşah Konstantînin. Ew şahinşah dikar be li ser Konstantînê Sêyemîn binyatkirî be, ku di nav sala 407 û 411 ferwerî dikir û kurekî wê bi navê Konstans (m. 411) hebû an jî ew şahinşah dikar be li ser Konstantînê Dumnonia ku di sedsala 6ê dijiya binyatkirî be. Ew ema hatiye wê manayî koka Arthur anku nêzîkê însestê ye, çinkî Igraine jî eceba ji xanedana Dumnonia dihat.Geoffrey ema di dîroka xwe de honak û rastî bi hev re tevlihev dike.
Adaptasyonên serdema nû.
Adaptasyonekê ku hûrûkûr serbest yê sujetê meriv di romana Mijên Avalon ku ji aliye Marion Zimmer Bradley ve hatiye nivîsandin dibîne.
Uther Pendragon di rêzefîlma brîtanî Merlin rolekî giring dileyze û ji aliye Anthony Head ve tê rolkirin.
Nivîskar Valerio Massimo Manfredi di romana xwe L’ultima legione (Lejyona Dawiyê) derbarê Romulus Augustulus de ji wek Uther Pendragon angaşt dike.
Uther Pendragon di heman demê de rola girîng di rêzefîlma amerîkî ya Cursed de, ku di sala 2020an de ji aliyê Netflixê hat weşandin, dilîze.
Kamelot qesr û keleha efsanewî ye wê bi Key Arthur tê têkildarkirin. Destana Key Arthur derbarê gelek kesan e ku meriv dibêje ewna li vir dijîtin.
Dîrok û herêmbûn.
Nivîskarê destnivîsa xwerû ya Key Arthur, Geoffreyê Monmouthî wekî navê rûniştevaniya key King Arthur bajarokê walesî Caerleon (nêzîk Newport) behs dike, li nêzê ku derê niştecîhê Romayî Isca Silurum e; Monmouth wêrana amfîşanoya kevnar wekî Kamelot aşkere kir. Lêbelê, di guhertoya resen de navê "Kamelot" nayê binavkirin. Ev cara yekem di dawiya sedsala 12an de di nivîsên helbestvanê fransî Chrétien de Troyes de xuya bû.
Étienne Émile Gaboriau (z. 9 sermawez 1832, li Saujon, Charente-Maritime, Fransa; m. 28 rezber 1873, li Parîs, Fransa) nivîskarekî fransayî bû. Gaboriau pêşhatiyê romana detektîviyê bû û kesê romana wê Pişkîner Lecoq ji wek pêşrewê detektîvê navdar Sherlock Holmes tê hesibandin.
Émile Gaboriau pîşeyên têvel dikir wek mînak
berdestkê parêzek, Husar li Efrîka. Pêşî ew xwe ji bo 7 salan di artêş de wezîfedar kir, paşê ema ew demek şûnde peymanê betal kir ji bo li Parîsê vebigere, li ku ew êwrana xwe bi nivîsandina bûyernameyan distand. Paşê wexta ew sekreterê Paul Féval bû, ew rojnamevanî ji xwe re dît.
Afirandina wêjeyî.
Romana wê ya yekem„L'affaire Lerouge" (Hetîketiya Lerouge) rezonanzekî mezin distand. Di wê pirtûkê de Lecoq di cara yekem ji wek ajanê asayîşê destpê dike ji ber ku paşê bibe pişkînerê navdar. Lecoq ji bo detektîvê bilîmet emsale, çinkî ew hemû tiştanok bi jîriyekî nerizînbar û têhînandarî çareser dike. Ne wekî Sherlock Holmesê kifşkirinên Lecoq li ser rewşên rastbîn û li ser zanebûnên nûtirîn yê serdema Krimînalistîkê binyatkirî ne. Kesê roman Lecoq li ser Eugène François Vidocq (1775–1857) binyatkirî ye ku di dema jiyana xwe de him diz him jî polis bû û di bîranînên xwe de rastiyan û honak bi hev re tevlihev kirî bû. Romana yekem ya Gaboriau „L'affaire Lerouge" pêşî ji wek romana berdewamî di rojnameya „Le Pays“ di cara yekem weşandî bû û pir hindik bal dikişand. Wexta ew roman ema cara din di rojnameya „Le Soleil“ çapkirî bû ew roman îkaz distand.Piştî wê serkeftinê Gaboriau di rojnameya „Petit Journal“ de ji laperê vesihîne tevkarî dikir. Di sala 1872an Gaboriau bi hevkariya Jules Émile Baptiste Holstein şanonameyek ku li ser wê romanê binyatkirî ye li sehnye de lîstin.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Émile_Gaboriau
Ebdulla Peşêw an Evdila Peşêw helbestvanekî kurd e ku bi zaravayê soranî dinivîse. Di salên 1960an de tev li şoreşa başûr dibe, demekî pêşmergetiyê dike, pişt re derdikeve derveyî welêt.
Niha (2008) jî li Fînlendayê mamostetiya zanîngehekê dike.
Sînorê sêyemîn e ku ewverên ku herêmên sê sê cûda hevdîtin, an bi dirêjkirina damezrênerên herêmî yên din. Sînorên neteweyî yên sêwemîn 157 hene.
Hejmara sînorên sêyemîn.
Hejmareya tevahiya sê sînor dikarin li hemberî ku neteweyên li seranserê dinyayê de serdestiyên cuda yên cîhanî têne hesibandin û li ser bingeha dewletên serbixwe yên yekîneyên navneteweyî wekî bingehîn de wek dewletên cuda têne dîtin. Bi gelemperî cîranên neteweyek heye û hejmarek hejmarek sînorên sêyên xwe hene; Ji bo nimûne, Çînê 16 û Rûsya ye. 14. Dewletên girava mîna Japonê sînor sê sêyemîn tune; Ji bilî, dibe ku li deryaya sêyemên sînorê sînor (wek mînak, Singapur, Malî û Endonezya) sînor derbas dibe sînorên sêyemîn hene.
Peymana navneteweyî.
Dema ku cîhek rastîn ya navbera herdu welatan de bi gelemperî ji kerema xwe re peymanên hevpeymanan ve girêdayî ye, peymanên sêyemîn peyda dibe ku ji bo helwesta sêyemîn a sêwirdar bike. Ji bo nimûne, Çînê, Rûsyayê û Mongolya di navbera 27ê çileya paşîna (January), 1994ê de li sînorê Ulan Bator îmze kirina sînorên du sêyemîn (meseleyên rûsî) û mongolya destnîşan kir ku peymanek diyar kirin ku li sînorê sêyemîn nîşan dide Rojhilata van her du xeletî, li herêmê navê Tarbagan-Dakh (49°50′44.25″N 116°42′50.49″E), lê ev yek forma sembolê ji bo duyem ji van duyemîn amade ne amadekirin (li ser pex tavan-Bogdo-Ula).
Robert Louis Balfour Stevenson (jdb. li Edinburgh, Skotlenda; m. li Vailima, li nêzîkê Apia, Samoa) romannivîs, helbestvan û gerrnamenivîsek skotî û ji cêlê nû-romantîzma inglîzî bû.  Stevenson bi nexweşiya tuberkulozê ket û tenê 44 salî bû; lêbelê, ewî berhemeke berfireh ji çîrokên rêwîtiyê, wêjeya serpêhatî û romana dîrokî, û hem jî helbest û gotarên xwe hişt. Berî her tiştî, klasîkên pirtûkên ciwanan "Girava Gencîneyê" û romana tirsnakê "Meseleya Seyr a Dr. Jekyll û Mr. Hyde", ji bo bûyera dabeşkirina kesayetiyî ve girêdayî ye û dikare wekî romanek tirsa psîkolojîk were xwendin. Hin roman îro hîn jî popûler in û ji bo adaptasyonên pirjimar wek nimûne xizmet kirine.
Robert Louis Stevenson wek tenê kurê endezyar û çêkerê fanosên deryayî Thomas Stevenson û Margaret Isabella Stevenson, ji malbata Balfour (1829-1897), li 8 Howard Place, Edinburgh ji dayik bû. Bi eslê xwe navê wî yê noqkirinê Robert Lewis Balfour bû; Di temenê 18 saliyê de, bavê wî Lewis guvaştibû bi forma fransî "Louis" da ku pêşî li têkiliya bi radîkalekî ramyarî ya bi heman navî re bigire. Bapîrê wî Robert Stevenson, apên wî Alan Stevenson û David Stevenson, pismamên wî David Alan Stevenson û Charles Alexander Stevensons, û her wiha pismamê wî Alan Stevenson (1891-1971) hemî endezyar û çekerên fanosên deryayî bûn. Malbata dayika wî jêdera navê xwe anîn li ser Alexander Balfour, ku di sedsala 15' ê de xwediyê erdên nêzîkê Fifeê bû. Bavê Margaret, Lewis Balfour (1777-1860), keşeyê Dêra Skotlandê ya li nêzîkî Colinton bû, ku Steveson pir caran di dema zaroktiya xwe de betlaneyên xwe derbas dikir.
"Girava Gencîneyê" (bi sernavê resen ê înglîzî: "Treasure Island") navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî Robert Louis Stevenson ve hatiye nivîsandin û di sala 1883’yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye wergerandin bi kurdî.
Nexşeya Girava Gencîneyê li gorî Stevenson
Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike.
Hall for Memorial National For Fall Falling Israel (National Memorial Hall For Israel's Fallen - היכל הזיכרון הממלכתי לחללי מערכות ישראל) li Mount Herzl di Hêza Hêrs hewldariyek wezareta parastina îsraîl e ku hemî leşkerî dijminên îslamî û şervanên Cihû yên ji hêla 1860 heta îro. Pêşniyara ku avahiyê avahiyê ji aliyê Wezareta Parastina Ewlekariyê Ehud Barak de hatibû ragihandin. Salona Memorial ya 30ê Tebaxê 2017 de hate vekirin.
Memorial Of Soldier.
Di navenda navenda hestiyê de zilamekî herheyî ye, ji bo leşkerên nenas ên Îsraêl ve girêdayî ye.
Kemal Badilli.
Kemal Badilli siyasetmedar û zimannasek Kurd e ku di sala 1923yan de li bajarê Ruhayê ji dayik bûye. Dibistana seretayî û ya navîn li Ruhayê lîseyê jî li Stenbolê Qabataşê dixwîne paşê dîsa li Stenbolê Fakûlteya dadî ya zankoya Stenbolê diqedîne û dibe parêzer. Di hilbijartinên sala 1961ê de ji partiya Tirkiyeya Nû (Yeni Türkiye Partisi) dibe parlementer û diçe Enqereyê, ji xeynî mebûsiyê li ser zimanê kurdî gelek serê xwe diêşîne û di sala 1965an de pirtûka xwe ya bi navê Türkçe İzahlı Kürtçe Gramer - Kurmancî diweşîne her wiha helbestên wî jî hene û di sala 1975an de koçdawî dike.
Doctor Who (bi wate: "Doktor Kî") rêzefîlmekî honaka zanistî ye û ku ji aliyê kanala wêneguhêza brîtanî BBC ve ji sala 1963an de hatiye weşandin.
Doctor Who derbarê gerrvanekî demê de ye ku tenê wekî Doktor tê navandin. Ew û birêkarên xwe bi makineya dem û fezayê TARDIS  (Time And Relative Dimensions In Space) geşt dikin û ku wek kabîna telefona polisiyê nepandî ye. Doktor û birêkarên xwe bi TARDISê pir serpêhatî bi çavên xwe dibînin. Rêzefîlm di salên 1963an heta 1989an mayinde berdewamî bû; di sala 1996an fîlmekê wêneguhêzê jî he bû û ji sala 2005an de rêzefîlm bi teknolojiya nûtirîn nû berdewam dibe. Doktorê yekem (di nav salên 1963an–1966an) ji aliye William Hartnell ve rolkirin bû, rojane (ji sala 2017an de) aktrîs Jodie Whittaker Doktorê sêzdehmîn dileyze û wisa cara yekem kesekê jin cîsmîbûna Doktorê dileyze.
Mel Columcille Gerard Gibson (jdb. 3 kanûna paşîn 1956 li Peekskill, Nû York, DYA) lîstikvan, derhênerê fîlman û hilberînerê îrlendî-amerîkî-awistralyayî ye.
Mel Gibson bi rolên di filmên aksiyonê navdar bû û wê cîhanî biserkeftî bûn û ji bo ew her wiha muçeyên rekorî distand. Mel Gibson ji bo fîlma xwe Mêrxas di sala 1996an de du xelatên Oscarê distand ji bo rindtirîn derhênerî û rindtirîn fîlm û her wiha ew dîsa ji bo rindtirîn derhênerî Xelata Kureya Zêrîn wergirt. Gibson ji wek fîlmvan û bi reftara xwe kontroversan berda.
Koka wî.
Mel Gibson ji wek zaroka şeşemîn di nav deh zarokan ji malbateke katolîk û bi eslê îrlendî di eyaleta Nû Yorkê de dihat cîhanê. Zarokekê yazdemîn lê anîn bû. Bavê wê Hutton Gibson ji wek kurê xwe li Amerîka welidîn bû û di nîşangeha azmûnkirin Jeopardy! de 25.000 Dolarên amirîkî qezenc kir û pişt re diçû Awistralya li ku jina wê jî welidîn bû. Dapîra wî ji aliyê bavî ve stranbêja opera Eva Mylott bû.
Ji 1980an heta 2009an Gibson bi Alîkara berê yê diransaziyê Robyn Gibson ku bi paşnavê keçiktiyê Moore bû re zewicî bû, li gel wê heft zarok, keçek û şeş kur hene.
Dorothy Leigh Sayers (z. 13ê hezîranê 1893 li Oxford nivîskar, ceribannivîs û wergêreke ingilîz bû ku bi taybet bi romanên polisye derbarê Lord Peter Wimsey de navdar bû. Romanên wê tawanê, ku tê de dîmenên ecêb, nîgarê derdorên salên 1920 û 1930an hene, navûdengê wê wekî yek ji navdartirîn "Xanimên Brîtanî yê Tawanan " (British Crime Ladies) saz kiriye.
Karê wê di wexta mirina wê de pir hat jibîrkirin. Xebata wê yekemcar wekî beşek ji tevgera jinê ya dawiya salên 1960an hatiye vegerandin. Danasîna romanên wê yên Lord Peter Wimsey ji bo rêzefîlmekî ku BBC-yê di destpêka 1970an de hilberand û ji 1973-an weşanê kir, wan dîsa ji nû ve xwendevanek fireh nas kir.
Ev roman wekî berhemên girîng ên çîrokên detektîf ên klasîk, ku bi piranî ji hêla nivîskarên Britanî ve di serdema navbera du şerên cîhanê de hatibûn nivîsandin, têne hesibandin.
Rojnameya brîtanî The Guardian di sala 2009-an de du romanên wê yê tawanê Whose Body?  (1923) û Murder Must Advertise (1933) di lîsteya hezar romanên ku divê her kes pê bixwîne, tomar kir.
Marion Eleanor Zimmer Bradley (z. 3'ê pûşperê, 1930 li Albany (New York), DYA; m. 25'ê rezberê, 1999 li Berkley, Kalîforniya, DYA) nivîskareke amerîkî bû wê bi romanên fantezî wek mînak "The mists of Avalon" ("Mijên Avalonê") navdar bû.
Marion Zimmer Bradley bi navê Marion Eleanor Zimmer di sala 1930an de li Albany hatibû cîhanê. Dema ew 11 salî bû ew bi nivîsandinê ve destpê dikir. Pêş de ew bi nivîsandina romanên dîrokî dicerîband.
Bernavk.
Marion Zimmer Bradley di salên 1960 an ji seva sedemên pereyî romanên lênûsk, romanên tirsnak, mikurên jiyanê, romanên polisye û softporno li ser bernavkên têvel wek mînak "Lee Chapman", "John Dexter", Miriam Gardner, Valerie Graves, Morgan Ives û John J. Wells. nivîsand.
Di sala 1984an de Marion Zimmer Bradley ji bo romana xwe "The mists of Avalon" ("Mijên Avalonê") Xelata Locus werdigerand. Di sala 2000an de (salekî pey mirina wê) Marion Zimmer Bradley ji bo berhema jiyanê Xelata Fanteziya Cîhanê dayî bû.
Taharê Biro nivîskar û wêjevanekî Kurd e. Malbata Tahirê Biro di sedsala 19an de ji ber zilm û komkuştina Roma Reş ji herêma Qersê revîne û çûne Ermenistanê li Gundê Kaniya Kor/Şênkanî binecih bûne û li wir jiyana xwe domandine. Tahirê Biro jî di roja 21ê meha berfanbara sala 1923yê de li Gundê Kaniya Kor/Şênkanî ji dayik bûye. Piştî sê mehan ji dayikbûna Tahirê Biro Malbata wan dîsa mala xwe bardikin diçin bajarê Tîflîsa Gurcistanê û li wir cîwar dibin. Tahir li wir di nav zarokên bajarî de mezin dibe, û li wir destpê xwendinê dike. Di sala 1948an de jî koleja mamostetiyê diqedîne û di heman salê de dizewice, paşê li balafirgeha Gurcîstanê dest diavêje hînbûna teknîkî û derbasî Ûkraynayê dibe.
Xebatên Wî.
Tahirê Biro di temenê xwe yê 18an de dest davêje Wêjeya Kurdî û pirtûka xwe ya pêşîn di sala 1954an de bi helbestên zimanê Kurdî diweşîne her wiha bi zimanên wek Rûsî, Gurcî, Ûkraynî, Ermenî û Azarbeycanî jî helbestan dinivîse her wiha dîsa di rojnameya Riya Teze de nûçevaniyê jî dike. Ev kesayetê têr û tije di sala 1967an de bi zimanê Kurdî şanoyeke bi navê Memê û Eyşê dinivîse û diçapîne.
Once Upon a Time (bi wateya "Hebû tune bû") rêzefîlmekî fanteziya amerîkan yê Edward Kitsis û Adam Horowitze û ji aliye ABC Studios ve ji bo kanala amerikan ABC hatibû hilberandin. Naveroka rêzefîlmê derbarê Emma Swan de ye ku kurê xwe yê zikmakî berê li pey zayîna wê de dabû pêsikandin û kûrê Emma Henryê 10 salî di rojbûna wê ya 28'ê ewî serdan dike. Ew Emma dibe li Storybrooke li Maine ê. Bi gotina Henry hemû rûniştvanên wê cihê berê kesên çîrokî bûn ku paşê bîranînên xwe winda kirin.
Di Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de rêzefîlm di 23'ê kewçêrê 2011 li ser kanala ABC despê kir. Di reşemiya 2018 meriv agahdarî dihîşt ji ber ku rêzefîlm peyra re bi sezona heftemîn dawî dibe. Dawiya rêzefîlm li DYA di 18'ê gulanê 2018 dihat weşandin.
Sezona yekem.
Di roja zewaca "Snow" White û Prens David "Charming" de, keybanûya dilreş di merasîmê de dikeve û radigihîne ku ew nifirek li ser wan bike. Hin dem şûnda, Snow White ya niha ducanî ji ber nifirê mereq dike û ji ber vê yekê li zîndanê Rumpelstiltskin serdan dike. Ew pêşbîn dike ku, nifira keybanûyê (ku ew ji bo wê afirand) dê hemî li cîhekî tirsnak bigerin ku li wir biqewime û dawiyên kêfxweş nabin. Lê ew jî eşkere dike ku zaroka wê ya nezayînbûyî, Emma, ​​dê roja 28ê rojbûna xwe vegere û hemî wan bifilitîne. Li ser pêşniyara periya şîn, Geppetto û Pînokyo ji darika sêrbaz dolabek çê dikin ku dikare kesek ji nifira keybanûya dilreş biparêz e. Prens Charming armanc heye ku dolabê ji bo Snow û zaroka wê ya nezayînbûyî bikar bîne, lê Emma ji beriya çekirina dolabê zayîn dibe. Di vê rojê de, nifir dest pê dike ku pêk were, da ku Prens keça xwe dixe hindirê dolabê û wisa ew jiyana wê difilitîn e. Wekî encamek, ew ji hêla şervanên keybanûya dilreş bi giranî birîndar dibe.
Di Bostona îroyîn de, Emma Swan jiyanek tenêtiyê dijî û wekî ajana mewdûatê û nêçîrvana xelat tê de dixebite. Di 28 saliya xwe de, xortek deh-salî yê bi navê Henry wê re serdanek dike. Ew xwe wekî kurê biyolojîkî pêşkeş dike, ku Emma ji bo pesikandinê berda bû. Emma nexwaze ku bi wî re têkiliyek ava bike û wî pişta xwe davêje mala wî li Storybrooke, Maine. Di rê de, Henry wê re pirtûkek mezin bi çîrokan nîşan dide, ku ew israr dike ku hemî çîrok rast in. Dema ku gihîştibû Storybrooke, Henry wê agahdar dike ku hemî niştecîhên bajêr di rastiyê de kesên çîrokî ne, ku ji hêla nifir ve hatine qewirandin û bê bîranînek jîyana xwe li daristana çîrokan ne. Ew angaşt jî dike ku dem qefilî ye û runiştvan nekarin bajêr biterikînin, lê nifir were kestin ji ber ku Emma keça Snow White û Prens David e.
Emmaya gumanbar Henry li cem dayika wê ya pêsikandinê Regina Mills re, şaredara bajêr, ku di rastiyê de keybanûya dilreş e, tîne. Emma Henry dibîne, ku ew dîsa ji mala xwe direve, û biryar dide ku bi kêmî ve hefteyek li Storybrooke bimîne. Dûv re mîlên demjimêra xaçxaneyê ji bo cara yekê xwe dilivînin.
Di demajoê de bêtir û bêtir agahdarî di derbarê pêşçîroka kesên cure de têne zanîn. Bi taybetî Rumpelstiltskin/ Birêz Gold girîng e. Ew di cîhana çîrokî de evîna xwe Belle winda kir, ya ku ew bi mirî şaş kir. Her wiha ew kurê xwe Baelfire diger e, yê ku bi dergeha efsûnî ket di cîhaneke din. Rumpelstiltskin berê nifirê bi îksîrek evîna rastîn tevlihev kir, ji ber vê yekê ew dikare her tiştî li Storybrooke bi bîr bîne, lê tenê piştî Emma hat li vir.
Gava Henry di dawiya sezonê de li nexweşxaneyê mirî ye, Emma, ​​ku niha di teoriyên wî de bi bawerî ye, bi ramûsanek li ser eniya wê nifir dişiken e. Beşa dawî ya sezonê li ser Rumpelstiltskin ku bi Belle re vedigere, efsûnê gêrî dîne Storybrookeê da ku hêzên xwe yên sêrbaz gêrî bistîne. Ev, xwe nîşan dide ku, pilana wî ji destpêkê ve bû: Ji ber ku Storybrooke li cîhana ku kurê wî winda bû ye.
Tevî ku nalet hatiye şikandin jî, niştecihên Storybrook li vî cîhî dimînin û venagerin daristana çîrokan. Derdikeve holê ku beşek ji cîhana çîrokan ji nifiran xilas bû, lê 28 salan di celebek felcê de derbas kir û niha dîsa bi girseyî ji hêla ogres ve tê tehdît kirin. Sedema vê yekê efsûnek parastinê ya ji dayika Regina Cora bû. Rumpelstiltskin dixwaze ku Regina bikuje, ji bo tolhildana Belle, ku keybanûya dilreş pêşî li daristana çîrokan girtibû û dûv re jî 28 salan di Storybrooke de di saziya giyanî de, û ji ber vê sedemê giyanmêjek tîne bîra xwe. Dema ku ew êrîşî Regina dike, ew dikare bi riya dergeha kulikçêker vegere daristana çîrokan. Bi rasthatinek bêbext, Emma û Mary Margaret jî di dergeha xeterê de derbasî nav daristana çîrokan dibin, ji ku derê li rêyek vegerê digerin. Ew bi Mulan, Prenses Aurora û Prens Phillip re hevdîtin dikin, ku ji wan re dibe alîkar ku riya vegerê bibînin. Di heman demê de, Cora û Kapîtan Hook jî hewl didin ku ji cîhana çîrokan derbasî Storybrooke bibin.
Hook yekcar evîndara jina Rumpelstiltskin Milah bû, lê yê paşîn ew kuşt piştî ku dev ji wî berda. Wî jî destê Hook birî, û Hook ji wê demê ve hesreta tolhildanê ye. Her çar jî di dawîyê de, her çend bi awayên cihêreng, karibin dev ji cîhana çîrokan berdin. Emma û Regina hewl didin ku ji bo xatirê Henry, di destpêkê de bi serfirazî li hev bikin.
Dîsa paşvekişînek jî nîşan dide ku bavê Henry kî ye. Ew di derbarê Neal Cassidy de, tawanbarekî piçûk ê ku Emma piştî Augustê terikandî wî ji wî re qala cîhana çîrokan û têkiliya Emma bi wê re kir. Ji hêla Neal ve hat terikandin, Emma ket girtîgehê, li wê derê welidî û zarokê xwe danî ber pejirandinê.
Berfînxan û her heft bejnbihost, Kiçepaşa û heft kurtebala an jî Berfespîçîrokeke gelêrî ya almanî ye ku di sala 1812an di cara yekem ji aliyê Birayên Grimm ve hatibû Nivîsandin.
Çîrok derbarê keybanûyekê dilreş de ye ku li ser bedewiya keçmariya xwe dexes e û lewma dixwaze wê bikuje. Keybanû nêçîrvanek wezîfedar dike ji bo Berfînxan bikuje. Ew nêçîrvan ema dilsojî bi Berfînxan he û lema wê dihêle bireve. Li daristanê de Berfînxan heft bejnbihostan nas dike û li vir cem wana dijî. Keybanû ji awêneya xwe ya nêrengî xeber jê stendine ji ber ku Berfînxan dijiye. Dêmariya dilreş gelek caran beredayî dixwaze Berfînxan bikuje.
Çîrok di cara pêşîn de li ser navê almaniya jêrîn "Schneewittchen" ("Berfespî") dihat weşandin. Bi kurdî navekî yekgirtî tune û gelek nav ji bo Berfînxan hene wek mînak Berfespî an jî Keçmîra Pembû.
Behlûlê Mahî helbestvan û zanayek Kurd e ku wek damezrênerê baweriya Yarsanê tê pejirandin. Di dawiya çarîka sêyemîn a sedsala 8an de li Luristanê li herêma Mahilkûfeyê ji dayik bûye, di heman herêmê de zarokatiya xwe derbas dike û di temenê 8-9an de diçe medreseya Mahîlkûfeyê dest bi xwendin û perwirandinê dike ku hê neqedandî di temenekî piçûk de "Rêbaza Yarî" ya yekem li Hewremanê dadimezrîne loma wek damezrênerê baweriya Yarsanê tê pejirandin.
Navê wî yê rastî Emer e û navê bavê wî Leheb e, di nava gelê herêma wî de ji wî re Emerê Leheb digotin Behlûl nasnavê wî ye her wiha wek "Behlûlê Dane Behlûlê Dîwane, Behlûlê Danende, Behlûlê Yekdane" jî tê nasîn. Behlûl û çend hevalên xwe yên Yarî ji bo pêkanîna xwendin û perwirandina xwe ji Loristanê derbasî Bexdayê dibin û li wir di medreseya Cahferê Sadiq de qeyda xwe dikin dest bi xwendinê dike û bi serkeftî diqedîne ku ji wir ber bi Qermasîn (kirmanşah)ê ve diçe ku rêbaza xwe pêş de bibe û belav bike lê belê ji ber rexne û zimanê wî yê tûj xelîfeyê Ebbasiyan Harûn Reşîd fermana kuştina wî dide li ser vê yekê jî Behlûl diçe vê meselê bi seydayê xwe Cahferê Sadiq re dişewire ku dikare çi bike seydayê wî lê tembîh dikeku xwe dînîtiyê dane da jiyana xwe bidomîne Behlûl jî ya seydayê xwe dike û xwe dînîtiyê datîne axir derdor wî êdî wek dîn dizanin heta Harûn Reşîd wî efû dike jiyana xwe wisa didomîne. Behlûl ji bilî helbestên Kurdî gelek helbestên Erebî jî vehonandine lê piraniya helbestên wî Kurdî ne bes gelekê wan winda bûne yên mayî jî bi saya pirtûka "Serencam" hatine parastin û gihîştine roja me dîsa li gor vê pirtûka Serencamê Behlûlê Mahî di sala 837an deli Tengegulê koçdawî dike û li gorisatan wê herêmê tê weşartin.
Nêtrofîl an jî bi inglîzî "Neutrophil", yek ji sê cureyên xirokên spî yên danikî ye.
Di nav xirokên spî de xaneya nêtrofîl bi hejmara herî zêde ye. % 50-70 yê xirokên spî ji nêtrofîlan pêk tê. Danikên nêtrofîlê herî baş bi boyaxên nêtar (ne asîdî ne jî bazî) de xuya dibin, loma ev cureya xiroka spî ya danikî, wekî nêtrofîl tê binavkirin. Di xaneya nêtrofîla asayî de navik ji du heta pênc loban pêk tê, lê lobên navika nêtrofîla pîr, dibe ku ji pêncan pirtir be. Hin bakterî mirov tûşî nexweşiyê dikin. Dema di laşê mirov de bakterîyên hokarê nexweşiyê peyda dibê, pêşî nêtrofîl erîşê bakteriyan dike. Danikên nêtrofîlê gelek lîzozom, enzîmên herisînê û hîdrojena peroksîd (H2O2) lixwe digirin. Nêtrofîl bi fagosîtozê bakteriyan dadiqurtîne, paşê di nav sîtoplazmaya xwe de bi enzîmên herisînê bakteriyan têkdişkîne.
Gavên bergiriya nêtrofîlê ya li dij bakteriyan.
Gavên bergiriya nêtrofîlê ya li dij bakteriyan
"Perry Rhodan" navê serleheng û sernavê rêzeromanekî honaka zanistî ya almanî ye û ku ji 8 rezber 1961 de wek romanên lênûskê û berdewam ji aliyê weşanxaneya Pabel-Moewig-Verlag ve, ku şirketeke jêrîn a Bauer Media Group ye hatiye weşandin. Dahênerên "Perry Rhodan" her du nivîskarên almanî Karl-Herbert Scheer û Walter Ernsting (di bin bernavk Clark Darlton) ne. Helbet heta îro jî gelek nivîskaran ji bo "Perry Rhodan" dinivîsin. Di heta îro 2900 pirtir romanên lênûskê hene û "Perry Rhodan" wisa di cîhanê de çîrokê berdewamiyê ye wê herî biderdore û herî dirêj berdewam dibe.
Rêzeya Perry Rhodan di ber formata romanên lênûskê jî wek pîrtûkên stûr, pirtûkên bêrîkê, xêzeroman, çîrokên bi deng, pirtûka bideng û e-pirtûk weşandî bûn.
Di sala 1967an de fîlmekî "Perry Rhodan" li ser sernavê "Mission Stardust" (bi almanî "Perry Rhodan – SOS aus dem Weltall") dihat hilberandin. Ew fîlm ema di nav fanên Perry Rhodan de gelek bigelempşe ye.
Her wiha rêzeya Atlan wek romanên lênûsk û pirtûk dihat weşandin, lê ku dostekî Perry Rhodan "Atlan" (ji nîjada Arkonîd) lehengê wan romanane.
Di 30ê rezbera 2011an de di ber rêzeya kevn, rêzeya Perry Rhodan Neo destpê kir lê ku naveroka "Perry Rhodan" nû û bi awayeke din behs dibe.
Hansel û Gretel (bi almanî "Hänsel und Gretel") çîrokeke ji aliyê Birayên Grimm ve ye û wana jî çîrok ji aliyê Giambattista Basile ve lê hatin anîn, lê ku koka çîrokê germanî ye angaşt dikin.
Hansel û Gretel zarokên darvanekî hejar ne û wê bi jina xwe li daristanê de dijî. Wexta rewşa wana pir xirab dibe dêmarî mêrê xwe razî dike ji bo herdû zarokan tenê li daristana bi ber dixin. Darvan di roja din wana dibe daristanê. Hansel ema debavê xwe li deri yê guhdarî kirî bû wisa ji wê planê xeber jê distend. Ew di riya wan kevir dirije û bi wê şopê ve zarok dîsa vedigerin malê. Plana dêmarî wisa pûç dibe. Dê û bav dîsa dicerbînin ji bo zarokan tênê li daristana bi ber bixin û wê cara ewî diserkevin. Wê carê tek çêniyekê nan cem wan herdû zarokan he. Hansel nanê hûr dike ji bo şop çê ke. Balindeyan ema wan firdikên nanê bikul lê dixin. Zarok wisa na bînin malê û winda dibin. Di roja sêyemîn ewna li daristanê de malekî dibînin wê tam ji nan, kulîçe û şekir çêkiri ye. Li vir ema pîrelkeke pîrhebokeke mirovxwer dijî. Pîrhebok wan herdu digirê, Gretel dixe cêriye xwe, Hanselê davêje hundirê rekehê û pir xwarin dide Hansel ji bo ew gir be û paşê wê bixwe. Pîrheboka nîvkor ji ber ku bizane ku Hansel gire ew dest dide li ser tiliyên wê. Hanselê fêlbaz ema hema hestiyek zirav dide destê pîrhebok. Wexta pîrhebok dibîne ku Hansel gir nabe ew dixwaze Hansel hema bibiraştîne. Pîrhebok Gretel re ferman dike ji bo binêre ku argûn kele. Gretel ema pîrhebok re derew dike û dibêje ew bi xwe biçûke û pîrhebok gereka bi xwe vebinêre. Wexta ew argûnê vedike Gretel pîrhebokê hundirê argûnê de tê ve dide. Zarokan gencîneyên pîrhebok xwe re hildidin û vedigerin malê cem bavê xwe. Dêmarî vê navberê de miri ye. Ewna îcar bextewerin û bê birçîbûnê dijîn.
Karl-Herbert Scheer (jdb. 19ê hezîranê 1928 li Harheim, Hessen, Almanya; m. 15ê îlonê 1991 li Bad Homburg, Almanya) nivîskarekî honaka zanistî yê alman bû ku herî zêde bi kurtahî K. H.Scheer dihat nasîn.
Piştî zayina wî re malbata wî li Frankfurt (am Main) mal bar kirin li ku Karl-Herbert Scheer mezin dibû. Di dawiya salên 1950an ew bi malbata xwe ve li Friedrichsdorf li Taunus mal bar bû li ku ew heta mirina xwe dijiya. Di îlona 1944 Scheer xwe bi dil ji bo hêzên deryayiya şerê (Kriegsmarine) tomar kir, ji bo perwerdeya endezyarê hêzen deryayî destpê bike. Bi gotinên xwe ew li Kielê de kursa perwerdey li cem firqeya keştiya binavê dikir. Dema pêşiya radestiya hêzen parastinê (bi almanî Wehrmacht) wana ewî ji nexweşxaneya hêzên deryayî de berdidan û şandin malê. Scheer lema wisa ne kete dîliya şerê.
Berhema wê ya yekem di sala 1948an li ser sernavê "Stern A funkt Hilfe" dihat weşandin. Paşê ew di şêweya honaka zanistiyê de kariyereke bêhempa dikir. Di nav bera salên1950an ew cemiyeta balkêşiya honaka zanistiyê bi navê Stellaris damezrand. Di sala 1958 Xelata Hugo dane Scheer. Li ser bernavk Aleksey Turboyev ew romanên honaka zanistî û her wiha çîrokên polisye û çîrokên serpêhatiyên li sera deryayê nivîsand.
Bi tevkariya Walter Ernsting (bi bernavk: Clark Darlton) ew rêzeya girîngtirîna honaka zanistiya almanî Perry Rhodan kefş kir û damezrand. Scheer ji Banda 1 heta Banda 674 ji bo çêkirina naverokê berpirs bû û puxte nivîsand bi wan nivîskaran roman nivîsandin.
Walter Ernsting (jdb. 13 hezîran 1920 li Koblenz, Almanya; m.15 kanûna paşîn 2005 li Salzburg, Awistirya) nivîskarekî honaka zanistî yê alman bû wê herî li ser bernavka xwe Clark Darlton tê nasîn.
Walter Ernsting seva zewac û telaqên dayika xwe li Essen, Ludenscheid(bi almanî Lüdenscheid) û Bonnê de mezin bû. Ew di lîseyê de heta pola yazdemîn dixwend û paşê dibû zandarê kuçkên kinpê.Di sala 1940 di pey destpêka Şerê Cîhanî yê Duyem re ew ji bo artêşa hêzê parastinê (bi almanî Wehrmacht) dihat hindirandin. Li ser Polonya, Konigsberg (Königsberg),Norwêc, Fransa û Rîga ew dihat li Kûrland li ku ew kete dîliyê. Hevgirtiyareke wê ewî li cem birêveberiye altaxî dikir û Walter Ernsting ji bo 5 salan li Gûlageke li Karaganda(Kazaxistan) daraz kirin. Di pey serbestberdana xwe ew di birêveberiya dagirkerên brîtaniyê de dixebitî. Li vir karê de ew honaka zanistiyê romanên kovarê amerîkan (Pulp magazine) nas dikir. 1954 Ernsting di cem weşanxaneya Pabel-Verlag li ku ew wek weşanger û wergêr ji bo rêzeya romanê lenûskê Utopia Zukunftsroman dixebitî.Kirinê girîngtirîn yê lênûskê li ser wergerandina nivîskarên inglîzîpeyv bû. Di sala 1981 Ernsting wê li Bavyera (Almanya) û Awistirya dijiya li Îrlenda de mal bar dikir. Ew ema seva sedemên tendiristiyê dîsa vedigeriya li Salzburgê ji bo nêzîkê zarokên xwe bijî.
Piştî mirina wê re Asteroîd wek wê dihat navandîn. Ew li ser (15265) Ernsting dihat navandin.
Berhem wî.
Di sala 1955 ew romana xwe li ser sernavê Ufo am Nachthimmel (Ufo li ser esmana şevê) bi xapekî weşand. Weşanxaneya Pabel-Verlag li ku ew wek wergêr dixebitî, berê ji bo rêzaya Utopia Großband nivîskarên Alman ne dipejirand. Walter Ernsting lema romana xwe wek wergerandina ferezî yê nivîskarê britanî (û aşopî) Clark Darlton dida ji weşanxaneyê.
Romanên din wê li ser bernavk Clark Darlton hatibûn nivîsandin her wiha romana Raum ohne Zeit (fezaya bê dem) ji sala 1957an û sêyîneyek derbarê şerekî galaksiyê peyda sê romanan: Attentat auf Sol (Lêxistin li ser Sol), Zurück aus der Ewigkeit (Berepaş ji herheriyê) û Die Galaktische Förderation (Federasyona Galaksiyê).
Walter Ernsting her wiha hevdamezrînereke Yaneya Honaka Zanistiyê Almanya (bi resen Science Fiction Club Deutschland-(SFCD) bû û li ku serokatî demekî li deste wê de bû.
Di sala 1961 bi hevkariya Karl-Herbert Scheer rêzeya romanê Perry Rhodan afirand.
Eger ku ne bi awayekî din ne hatiye not girtin, paşê pirtûkên di heta sala 1972 li ser bernavk Clark Darlton weşandî ne.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Walter_Ernsting
"Li ser masîvan û jina wî" (Alexander Zick)
Li ser masîvan û jina wî (bi almaniya bilind: Vom Fischer und seiner Frau) sernavê çîrokeke ku di pirtûka çîrokên Birayên Grimm de hatiye cîvandin û ji aliyê Philipp Otto Runge ve hatiye nivîsandin.
Masîvanek bi jina xwe ve di kozike belengaz dijî. Bi rojekî masîvan masîkartûxkekî digire ku bi rastî prenseke naletlêbûyî ye û ji bo jiyana xwe lava dike. Masîvan ewî dîsa ber dide. Wexta jina wî Ilsebill ew dibihîze ew masîvan re dipirse ew çima ji bo azadiya masiyê tiştek ne xwast. Ew masîvan re zor dike ji ber ku gazî masiyê ke û ji wê re kozike biçuk bixwaze. Masîvan daxwaza wan peyda dike. Helbet Ilsebill bi wê daxwaz ne xweşnûd ne bû ye û ji nû ve ew mêre xwe re dixwaze ji ber ku gazî masî ke û tişteke herî mezin ji wê re bixwaze. Masîvan daxwazên jina xwe ne dipejirîne ema ew bi tirsî ye û lewma gotina jina xwe dike. Di ça mezin daxwazên Ilsebill dibin û wisa rewşa rêbayê xirab dibe. Derya pêşiyê keske, paşê şîn-binefşî û paşê reş dibe û bahoz jî hema hişk dibe. Piştî hozikê re ew qesr dixwaze. Ema Ilsebill dîsa xweşnûd ne bûye û dixwaze pêşî bibe Keybanû, paşê Şahbanû û Papa. Masîvan hemû daxwaz bi bersîva:, Here wir ew wisa bûye ", peyda dike.Wexta Ilsebill ema dixwaze wek Xwedê be, masî dibersîvîne:,Here vir ew dîsa li hovika xwe ya berê de ye".
Bradley James (jdb. 11ê çiriya pêşîn 1983 li Exeter, Devon, Îngilistan) lîstikvanekî brîtanî ye. Di xeleka Merlin de bi rola Arthur Pentragon tê naskirin.
Bradley James li Înglistanê de dayik bûye. Wexta ew 9 salî bû ew bi malbata xwe li Jacksonville, Florida de mal bar dikir û li vir de ew diçû li dibistana seretayî yê û dibistana navînê. Paşê ew li Înglistanê de vedigeriya û li ku ew diçû li Madeley High School (Dibistana Bilind a Madeleyê). Bradley James gogbazekî dilxwaz e û gelek caran ji bo armancên rind goga pê dilîst.
Di navber sala 2005an heta 2007an ew li dibistana niyarî Drama Centre London de perwerdeya niyariyê distand. Pêşkeşa wî ya yekem di wêneguhêzê de di sala 2008 bi rêzefîlma Lewis bû. Di wê eynî sal ew rola Ben Davies di bêşa pîlotî ya rêzefîlma Dis"/Connected" wê ne berdewam dibû de dileyst û her wiha ew di kurtefîlm Portobello 196 de jî dileyst.
Pêşwîste û serkeftina wê ya mezin bi rola Prens Arthur di rêzefîlma Merlin bû û ku di sala 2012an bi 5 sezon dawî bû. Bradley James di sezona dawî ya rêzefîlma biserkeftî di adara 2012an li Wales û Fransa de dilîst.
Di 15ê hezîranê 2012an fîlma werzişê Fast Girls ku li Keyaniya Yekbûyî û Îrlenda weşandî bû li ku ew rola fizyoterapîst Carl dilîst.
Angel Leonie Coulby (z. 30ê tebaxê, 1980, li London, Brîtanya), lîstikvaneke şano, fîlm û wêneguhêzê yê brîtanî ye wê di Keyaniya Yekbûyî û welatên din de bi taybet bi rola xwe ya Guinevere "Gwen" di rêzefîlma Merlin tê nasîn. Rola xwe ya yekem di wêneguhêzê de di rêzefîlma "Orrible" bû.
Coulby li Islington, London, ji dayik bû, û ew Guyanayiya reş e. Wê li Zanîngeha Queen Margaret, Edinburgh-ê de di lîstikvaniyê de wane xwend û yekem girt û di 2000 de Bursa Laurence Olivier wergirt.
Di 2019 de, Coulby ragihand ku ew vê dawiyê bûbû dayikek kurek ku di 2018 de çêbû.
Katherine "Katie" Elizabeth McGrath (jdb. li Ashford, County Wicklow, Îrlenda) aktrîseke îrlendî ye.
Katie McGrath ji zanîngeha Trinity College li Dublin perwendîşa dîroknasiyê qedand. Ew dixwest ku bibe rojnamevana modeyê û ji bo kovara xwendekaran Image xebitî heya ku ew karekî wek arîkarvana camedanî ji bo rêzefîlmê The Tudors wergirt. Dema ku li The Tudors dixebitî, ew hatiye pêşniyaz kirin ku lîstikvanî bike. Ew wêneyan ji nûnerên Îrlendî re şand û di beşa pêncemîn a sezona duyemîn a The Tudorsê de rolek biçûk wergirt. Ew di sala 2008an de di fîlmên Eden û Red Mist-ê de jî derket pêşiya ku ew rola Morgana di rêzefîlmê Merlin de wergirt.
Katie McGrath di heman demê de li Channel 4 di fîlma pênc-beşî The Queen de xuya bû, ku jiyana Elizabeth II di rola Prenses Margaret a ciwan de nîşan dide. Di sala 2011an de, ew di fîlma A Princess for Christmas de tevî Roger Moore lîst. Wekî din, ew rola Thelma Furness di dramaya fîlmî ya brîtanî W.E. de girt û di sala 2012 ew di fîlmê Labyrinth dihat xuyandin. Di sibata sala 2013ê de, ew tevî Jonathan Rhys Meyers di rêzefîlmê wêneguhêz a NBC ya Dracula dilîst û rola Lucy Westenra wergirt. Di sala 2014 de, ew di fîlmê Jurassic World de, parçeya çaremîn a rêzêya Jurassic Park dilîst. Her wiha ew di fîlmên Leading Lady û The Throwaways de jî lîst. Di sala 2015an de, ew sezona pêşîn a rêzefîlma Slasher kişand, ku tê de rola serlîstikvaniya a Sarah Bennett girt. Weşandina destpêkê di adara 2016 de li DYA û di nîsana 2016 de li Kanada pêk hat. Ji sala 2016an ve, ew di rêzefîlma superlehengên Supergirlê ya CW ya amerîkî de ye ku wekî rola aliyê ya Lena Luthor li pêş kamerayê ye. Vê rolê ji sezona sêyemîn, ku di 2017an de dest pê kiriye, karekterek girîng bû ye.Projeyên din tê de muzîkala Buttons, ku di kanûna pêşîn a 2018 de hatiye derxistin, û fîlma King Arthur: Legend of Sword, ku di sala 2017 de hatiye derxistin.
Giambattista Basile (an jî Giovanni Batista Basile) nivîskar û kesekî zadegan di mîryetiyên Ewropa de bû. Ew di ber helbestan şanoname jî nivîsand û bi berhema xwe ya girîngtirîn Pentameron wek çîrokbêjê ewropî yê yekemîn tê nasîn.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Giambattista_Basile
Anthony Stewart Head (20'ê sibata 1954, li Camden Town, London, Îngilistan), lîstikvan û muzîkvanekî brîtanî ye.
Debavên wê her du di şirketa fîlmê de dixebitin, bave wê Seafield Head belgefîlmkare û dayika wê Helen Shingler aktrîse. Birayê wê Murray Head mûzîkvane û bi Mûzîkala Chess navdar bû, li ku strana cazê One Night in Bangkok tê.
Anthony Head ji sala 1982an de bi Sarah Fisher dijî û 2 dotên wan Emily Head û Daisy Head jî aktrîsin. Mala wê ya dewamî li Bath(Somerset, Îngilistan) e û her wiha maleke wê li Los Angeles ê de he.
Şano, wêneguhêz û fîlm.
Anthony Head perwendîşa xwe di „London Academy of Musical and Dramatic Art, destpê dikir. Pêşiyê ew li şano de dileyst li ku ew di navên dinde de di piyesa William Shakespeare Julius Caesar û Henry V de jî dilîst. Her wiha ew bi birayê xwe ve di Şanoya Prens Edward de "Chess" dilîst û di mûzîkala The Rocky Horror Show de ew rola "„Frank'N Furter“" dilîst.
Anthony Head di gelek hilberandinên wêneguhêzî de dilîst. Rola wê ya yekem di sala 1978an de di dramaya wêneguhêziya brîtanî (wê bi 12 parçe bû) "Enemy at the Door" de bû. Rola wê yekem ya sînemayê de di fîlma "Lady Chatterley's" Lover (1982) bû li ku ew roleke biçuk dilîst. Di sala 1992 Head diçû li Amerika li ku ew di çendek berrol di rêzefîlmên amerîkan de dilîst. Serkeftina wê li Amerîka ema bi rastî bi leystina di reklamên qehweh de destpê kir. Vebirrî ew bi rola Rupert Giles di rêzefîlma Buffy the Vampire Slayer navdar bû.
Piştevanên Buffy dengê resen yê Anthony Head diecibînin: Head di beşa "(The Yoko Factor)" strana koma Lynyrd Skynyrd bi sernavê Head "Free Bird" distre û di beşa "(Where the Wild Things Are)" ew strana bi sernavê Behind Blue Eyes ya koma The Who distre.
Di rêzeya komedî Little Britain de Head 2003 heta 2006 rola serokwêzîrê dilîst wê seva asîstane xwe yê dilketî Sebastian Love tehemil dibe. Di sala 20008an de Head di fîlma operaya rokê bi sernavê: Repo! The Genetic Opera,ku bi derhêneriya Darren Lynn Bousman çêbû ye, Head serrol dileyst. Di eynî sal de Head di rêzefîlma "The Invisibles" de dilîst. Di sals 2009an de ew di rêzefîlma brîtanî (bi şeş parçe) "Free Agents" Stephen Caudwell,de şefê herdû serkesan dilîst. Di sala 2008 heta 2012 Head di rêzefîlma Merlin de rola Uther Pendragon dilîst. Di nûfîlmçêkirina trajediya Macbeth ew rola Duncan dilîst. Di sala 2011an de Head, wek versiyona brîtanî him jî versiyona DYA ya adapsiyona rêzefîlm bi eynî nav "Free Agents" de di ber Hank Azariya û Kathryn Hahn ve dilîst. Helbet temaşvanên versiyona DYAî kêm bûn û lema rêzefîlm di pey 4 beş daxistî bû.
Xelîl Xeyalî (jdb. 1876 - m. 1926) zanyar û nivîskarek kurd e ku di sala 1876an de li Modkayê ji dayik bûye, ji êla “Mûdan” e.
Li cem Seîdê Nûrsî (1876-1960) ders girtiye û gelek di bin bandora wî de maye. Di dawiya sedsala 19an de çûye Stembolê û li wê derê li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê Kurdî xebat kiriye. Di sala 1908an de li Stembolê di damezirandina komeleyên bi navên “Kurd Teavun û Teraqî” û “Kurd Neşrê Mearif” de cih girtiye. Ji bo perwerdekirina zarokên Kurdan bi zimanê Kurdî di sala 1910an de ji aliyê komeleya “Kurd Neşrê Mearif” ve li Çemberlîtaşê yekemîn dibistana Kurdî bi navê “Kurd Nimûne İbtidaîsi-Meşrutiyet” hatiye veki- rin. Xelîl Xeyalî di vekirina vê dibistanê de rolek mezin lîstiye. Di vê dibistanê de li gor elfabeya wî ya ku em ê jê behs bikin, perwerdeyî bi zimanê kurdî hatiye kirin. Di sala 1912an de li Stembolê ji aliyê hinek xwendevanên kurd ve komeleya “Hêvî” hatiye damezirandin û heta Şerê Cîhanê yê Yekem dewam kiriye. Xelîl Xeyalî di damezirandina vê komeleyê de jî roleke girîng lîstiye. Armanca herî girîng ya vê komeleyê ji bo hêsankirina xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî amadekirina elfabeyeke kurdî bû. Xelîl Xeyalî di kovara bi navê “Rojî Kurd” de, ku organa weşanê ya vê komeleyê bû, li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî û standardkirina elfabeyek ku ji bo temamê zaravayên kurdî bi kar bê, çend gotar nivîsandine. Bo nimûne di hejmara sisêyan de di gotara xwe ya bi sernavê “Ziman” de pirsek wiha kiriye: “kurd îro muhtacê çi ne? Em ewan bêjin”. Paşê jî tiştên ku îhtiyaciya kurdan bi wan heye di 10 madeyan de rêz kiriye. di sala 1909an de li Stembolê yekemîn elfabeya kurdî ya bi tîpên erebî çêkiriye û navê wê daniye “Elifbayê Kurmancî”. Seîdê Nûrsî (Kurdî) derbarê wî û elfabeya wî de wiha dibêje: “Ez mînakek neteweperwerî ji we re pêşkêş dikim ku ew jî Xelîl Xeyaliyê Motkî ye. Mîna her beşek miletperweriyê di beşa ziman de jî xelata pêşbaziyê a wî ye. Wî elfabe û serf û nehv (rêziman) a ku bingehê zimanê me ye çêkiriye. Vî zatê han nimûneyek miletperweriyê nîşan daye û ji bo zimanê me yê ku mihtacê temamkirinê ye bingehek daniye. Ez ji ehlê hemiyetê (ji miletperweran) re tewsiye dikim ku li pey rêça wî herin û zimanê me li ser wê bingehê ava bikin”. Çawa ku ji gotinên Seîdê Nûrsî tê fêmkirin wekî niha di wê demê de jî rewşenbîrên kurdan ji bo standartkirina zimanê kurdî li ser elfabeyek standard nîqaş kirine. Di nîqaşên di vî warî de Se‘îdê Nûrsî xwestiye ku elfabeya Xelîl Xeyalî wekî bingeh bê qebûlkirin. Di rûpela dawîn a vê alfabeyê de di bin serenavê “Rica “de wiha hatiye nivîsandin: “Behayê vê (elfabeyê) ji bo tebikirina (çapkirina) kutubê (pirtûkê) kurmacan e. Li pey vê, qiraet (xwendin) û serf (morfoloji=peyvsazî) û nehv (rêziman)a zimanê kurmancî jî dê tebi bibe (were çapkirin). Feqet em muhtacê arîkirinê ne. Bê arîkirin tiştik nabe. Hêviya me xeyret û cuwamêriya kurmacan e.
Meqseda me ji zarokê kurmacan ra nîşandana rêya ‘ilm û hunerê ye”.
Abraham „Bram“ Stoker (jdb. 8ê çiriya paşîn 1847 li Clontarf li cem Dublîn;m. 20ê nîsanê 1912 li London, Îngilistan, Keyaniya Yekbûyî) nivîskarekî îrlendî bû ku bi taybet bi romana xwe Drakula navdar bû.
Bram Stoker wek zarokê seyêmin di nav heft heft zarok li Marino Crescent (berê li Clontal li cem Dublîn, heute Dublin-Farview) zayîn bû. Ew heta heft salî nikar bû bi têne rabe an ji here. Ew tecrûbeya ratekandî di xebatên wê ye wêjeyî de xwe nîşan dide. Xewa herherî û vejîna mirinan, wê mijarekî pir giring bû di berhema Drakula, ji bo Bram Stocker roleke mezin dileyst.
Ne tenê nexweşiya wê him jî tenderûsta wê jî derhoze bû.
Di pey wê re ew di Koleja Trinity Dublin him werzîşvan him jî gogbaz dibû. Di wê kolejê de ewî di dora 1864 heta 1870 dîrok, wêje, bîrkarî û fizîk dixwend.
George Nader (jdb. 19ê çiriya pêşîn a 1921an li Pasadena, Kalîforniya; m. 4ê sibata 2002 li Woodland Hills, Kalîforniya) lîstikvanekî amerîkan bû. Ew di gelek fîlma de dilîst li ser wan de Sins of Jezebel (1953), Congo Crossing (1956) û The Female Animal (1958). Di vê demê de ew di rêzefîlman de jî dilîst wek mînak The Man and the Challenge (1959–60 ji aliye şirketa NBC). Di salên 1960an ew li Almanya çend fîlman de ajanê FBIyê Jerry Cotton dilîst. Ew ji bo serlîstikvaniya xwe ya yekemin di fîlma honaka zanistî Robot Monster ya 3D û erzan çêkirî û ku wek yek ji xirabtirîn fîlm ku hatibû çêkiri tê nasîn, hatibû nasîn.
George Nader dema xwe ya dibistanê de jî ji bo niyarî bal dikişand û di gelek şanoname de di şanoya Pasadena Playhouse de şanoger bû û wisa ew di têvel filman de rolên biçûk distand. Serlîstikvaniya wê ya yekemîn di fîlma 3Dê Robot Monster de bû.
Di salên 1950an de ew carcaran jî biserkeftî bû. Ji bo rola xwe di fîlma Four Guns to the Border de ew Xelata Gerdûna Zerîn (Golden Globe Award) wek niyarê neslên nû yê rintirîn wergirt. Kariyera Nader bi fîlma Away All Boats serfirazî bû. Paşê serkeftina wê di sînemayê de kêm dibû û ew xwe di wêneguhêzê de diceriband. Piştî serlîstikvaniya di çend beş di rêzeyên "The Further Adventures of Ellery Queen (1958/59)" û "The Man and the Challenge (" 1959/60, 36 beş) de George Nader di dala 1961an di rêzefîlm "Shannon" li ku ew detektîveke misogerî dilîst, serlîstikvanî distand. Di wê rezefîlm de ew wek alav kamerayek wê hindirê ronahîker têde girtî bû an jî dengkêş ku hindirê demjimêra milê de têde girtî bû bikar anî. Rêzefîlm bi 36 beş bûn.
Di nav ber salên 1950 George Nader diçû li Ewropa, li ku ew bi fîlmên alman yê lehengê sernav Jerry Cotton biserkeftî bû û di sinemayan de vedigerand.Di sala 1968an de ew ji kovara ciwanan bi navê Bravo xelata bi navê Bravo Otto yê zîv û di sala 1969 ew Bravo Otto yê brons wergirt. Piştî bibirînbûna çavan de ew ji branşa fîlmê de derket ji bo pirtûkan binivîse. Pirtûk wê ya yekemîn bi sernavê "Chrome" heycan distand çinkî ew romana yekemîna honaka zanistî bi naveroka hevzayendîtî bû.
Nader bi aktor Rock Hudson dostekî rind bû. Rock Hudson di sala 1985an de ji nexweşiya AIDS mir û meriv dibêje ku Hudson ewî re dewlemendî gêrî dihîşt. Pisporên Hollywoodê bêserkeftîbûna Nader li Amerîkayê bi Coming out a wê wek hevzayend dibînin. George Nader heta mirina xwe bi hevjînê xwe Mark Miller ve dijiya li ku bi wê ew ji sala 1951an de li ser girava Hawaiiyê Maui an ji li mala wê li Palm Springs.
Bank "an jî p"erexane dezgeha ku pareyên kesan yan şirketan li nik xwe diparêze û pareyan vediguhêze û deynan dide û hin xizmetên din yên darayî pêk tîne.
Peyva Bank ji frensî banque ji îtalî "banco" (dik, doşk, dezgeh, mase, mêze) tê. Li vir maseya diravguhêr tê niyazkirî. Bi Zimanê kurdî hevwate perexane an jî diravxane hene.
Dîroka bankê.
Pêşhatiyên zûtirîn ya bankvaniya nûjen meriv li Mezopotamya texmîn dike.
"Peter Pan" di hin çîrokên zarokan ên James Matthew Barrie de serleheng e û li wir zarokê tenê ye ku dê tu carî salmezin nebe. Ew li girava aşopî Neverland dijî li ku ew serkêşê koma lawan bi navê lawên windabûn (bi îngilizî "The Lost Boys") e. Neyarê Peter Pan Kapîtan Hook e.
Peter Pan di pirtûka "The Little White Bird" (Balindeya biçuka sipî) ku esasen ji bo salmezinan hatibû nivîsandin, di cara yekem kifş bû û di sala 1905an di promiyera Londonê çîrok li ser sernavê "Peter Pan, or The Boy Who Wouldn’t Grow Up (,"Peter Pan an jî lawê wê ne dixwast salmezin be" an jî ne salmezin dibû) li ser sehneye dihat bi biserkeftiyê leystin. Di sala 1906 fesla The little White Bird wek pirtûka bi xwe "Peter Pan" li Kensington Gardens dihat weşandin. Ew çap ji aliye Arthur Rackham ve xêzkirî ye.Di sala 1911 J.M.Barrie naveroka şanoname ji bo çîroka "Peter and Wendy(Peter û Wendy) li anî, ku îro zêdetirîn li ser sernav Peter Pan tê weşandin."
Di çîroka J.M.Barrie de Peter Pan û Periyeke bi navê Tinker Bell li Londonê seyran dikin. Li vir ew herdu tên li mala keç Wendy Darling. Peter Wendy û birayên wê John û Michael bi xwe re dibe li Neverlandê li ku Wendy ji bo Peter û lawên windabûn wek dayike. Ewna hemû gelek serpêhatî bi çavên xwe dibînin. Di dawî de zarokên Darling ji bîra mal û debavê xwe dikin û Peter lema wana gêrî dibe malê.
Game Boy (bi japonî: ゲームボーイ, "Gēmu Bōi") konsoleke guhêzbar ya Nintendo bi 8 Bit e û ku ji aliye Gunpei Yokoi ve hatibû pêşvebiri û di sala 1989 fermî dihat pêşkeş kirin.
Game Boy yek ji konsolên lîstika herî firotan a her timî ye, bi zêdetirî 118.69 mîlyon kopî hatine firotin (modela Game Boy Color jî tê de ye) û ji demek dirêj ve konsola alava destan a firotanê ya herî cîhanê ye. Lêbelê, ev rekora firotinê ji hêla Nintendo DS ve bi hêla nêzî 154.01 mîlyon alavên firotin ve hatî veqetandin. Pêşîn, Game Boy tenê bi lîstika Tetris re, ku di dîrokê de bû lîstikek xêvjimêrê ya herî firotanê, bi hev re peyda bû.
R. L. Stine (z. 8'ê kewçêrê, 1943, li Columbus, Ohio, DYA; li ser navê Robert Lawrence Stine û bernavkekî berê Jovial Bob Stine) nivîskarekî pirtûkên zarok û ciwanan ne.
Di heta îro ji 400 Mîlyon zêdetir pirtûkên wê hatine firotin û wisa ew weke yek ji biserkeftintirîn nivîskar tê hesibandin. R.L.Stine gelek xelatan wergirt û di sala 2003an ew wek nivîskarê wê herî zêde pirtûkên zarok difirot ket di pirtûka rekorê ya Guiness ê.
R.L.Stîne ji malbateke Cihû tê. Wexta ew serdavê debavên xwe de tilînivîsekî dît ew bi 9 salî ve bi nivîsandina çîrokên biçûk destpê dikir.
Paşê ew xwe ji bo Zanîngeha Dûgela Ohioyê tomar kir û li vir bi bekeloriyosa hûnerê (Bachrlor of arts) perwendîşa xwe kir. Ji sala 1965an de ew li New York City dijî li ku ew mamoste bû û 10 sal kovara henekbaziyê "Bananas" weşandî dikir. Di sala 1969an de ew hevkara xwe Jane Waldhorn, bi wê ew pirtûken nivîsandî bû, dizewicî. Stine li ser bernavk "Eric Affabee" û "Zachary Blue" nivîsand û îro jî li ser wan bernavk dinivîse. Ew bi hevjîna xwe Jane û kurê xwe Matthew li nêzîke Central Park li Nû Yorkê dijî.
Di sala 1986an de Stine bi nivîsandina pirtûkên tirsnakê ji bo ciwan û zarok destpê kir û di pey wê re ew bi romanên Fear Street biserkeftî bû. Mijûlgeha wê wê demê de bi kakût û rûyînên afrîkî xemilandî bûn. Heta niha 100 Bandên Fear Street hene. Fear Street derbarê ciwanan di riyekeke nifirlêkirî li bajara biçûk bi navê Shadyside e.
Di sala 1992an de ew bi siraya romanên tirsnak "Goosebumps" bi qada navnetewî biserkeftî bû. Ew romanan bi 30 ziman hatiye wergerandin û li DYA de rêzefîlm û fîlm hatine hilberandin. Rêzeya "Goosebumps" bi qada navnetewiyê wek siraya pirtûkên zarok wê herî serkeftin e. Rojnameya "USA Today" Stine wek nivîskarê pirtûkên zarok zelal kir ku herdem de binavûdeng e. Ew bi berhemên xwe ve xwendevan ne tenê dihêle tirsnak be him jî wê dihêle bikene. Di nameyên xwendevanan tê xwendin ku zarokên wê berê ne dixwendin bi pirtûken Stine ve dibûn xwendevan. Sirayeke roman ku qasî "Goosebumps" biserkeftî nîne li ser sernavê "The Nightmare Room" ye. Naveroka wê siraya pirtûkên zarok angori "Goosebumps" ye. Di sala 2007an de li DYA de pirtûka "Haunting Hour – Don't Think About It" ji aliyê şirketa filman Universal Studios dihat hilberandin. Ji sala 2010an de rêzefîlma R. L. Stine’s The Haunting Hour, ku li ser pirtûkên wê binyatkirî ye, hatiye hilberandin. Di sala 2015an de fîlma Goosebumps (fîlm) wê adapsiyona çîrokên goosebums dihat çêkirin.
Teknîka karê.
Stine ku wek nivîskarê ku pir dinivîse û karkereke perûş tê nasîn bi teknîkeke jîr yê karê ve mehekî de du roman dinivîse. Bi gotina xwe ve ew di gotarên rojnameyan wek mînak efsaneyên bajar de sirûşt digere. Tenê ku ew sernavê afirand ew dinivîse û bi dawiya şaşwazker destpê dike û wisa çîrok ji para heta pêşiyê sist dibe. Di malpera xwe de ew di atolyeya xwe ya nivîsandin ew pêşniyar dide nivîskarên destpêkî.
GoosebumpsEdit.
Main article: List of Goosebumps books § Goosebumps Series
Dangerous GirlsEdit.
Both were re-released in 2010 under the name Bitten. ISBN 978-0060530808
Wizards, Warriors and YouEdit.
The books followed the standard Choose Your Own Adventure formula, but also featured "flagged" choices that were determined by choices earlier in the book. (For example, "If you already have the Unfathomable Pocket of Crowden, turn to page 65; otherwise, turn to page 78.") The books attempted to introduce a further "role-playing game-like" element with the inclusion of randomization to determine events such as the outcome of a battle or success of a spell. These RPG-like elements were designed for young readers, and were thus very simple, as opposed to the complex mechanics of the teen-oriented "Fighting Fantasy" and "Lone Wolf" series of gamebooks.
Ebdurrizaq Bedirxan (bi tirkî: "Abdürrezak Bedirhan"), kurê Necîb Paşa û neviyê Bedirxan Beg bû. Ebdurrizaq Bedirxan li sala 1864, li bajarê Stembolê ji dayik bûye.
Li destpêka jiyana xwe Ebdurizaq Bedirxan zimanên rojhilat û ewropî xwendine, ji wan jî zimanê
fransî, vî yekê arîkariya wî ji bo nasîna edeb û dîroka fransî kiriye, her wusa jêder (çavkanî) xuya dikin ku helbestvanê bi nav û deng Hecî Qadirê Koyî (1810–1897) hestê neteweyî li cem Ebdurrizaq berz kiriye. Ebdurrizaq Bedirxan hewl daye ji bo temamkirina xwendina xwe ber bi Fransa ve biçe, belê Ebdulhemîdê duyem derfet nedayê. Li destpêka salên nodî ji çerxê nozdehê Ebdurrizaq wek karmend li wezareta derve ya Osmanî hate destnîşankirin. Paşê bo balyozê osmanî li Sankt Petersburg hate veguhastin, belê ji ber hevbendiyên wî digel Rusya, dewletê ji balyozxaneya rusî veguhaste balyozxaneya osmanî li Tehranê û dewletê çavdêriya wî dikir heta careka dî bo Stembolê vegerand. Belê Ebdurrizaq berê xwe neda Stembolê, belku ber bi Rusyayê ve çû û bi arîkariya karmendên balyozxaneya rusî gihişte bajarê Tiblîsê yê li ser Rusyayê.
Dema Ebdurezaq gihiştiye di nav axa Rusya de, siltanê Osmanî gelek pê ne xweş bû û rêyên dîplomasî di gel Rusya bikaranî da ku Ebdurrizaq ji axa xwe dûr bike, her di wê demê de guvaştin li Necîb Paşayî dikirin da Ebdurrizaq vegerîne Stembolê û şiya bi rêka babê wî careka dî Ebdurrizaq li Stembolê akincî bike. Dema ku Ebdurezak hatiye wir careke dî kete li jêr çavdêrîya polîsên siltan Ebdulhemîdî û siltan navberê Ebdurrizaq li serokatiya karûbarên balyozan li koçka sultan destnîşan kir da her li jêr çavdêriya wî be. Ji ber çavdêrîya siltan û polîsên wî careka dî Ebdurrizaq ligel balyozê Rusya Zînufîf kete di gengeşî de. Ebdurrizaq daxwaz jê kir ku derfetê bide ku ew careke dî biçe Rusyayê. Belê Zinufîf razî nebû, çunke nediviya hevbendî di navbera Rusya û Osmaniyan de nexweş bibin. Her li wê demê balyozê rusî peyman da Ebdurrizaq ku dê ligel sultanê osmanî sebaret serederya osmaniyan digel Ebdurrizaq axive. Belam sultan siyaseta xwe li hember Ebdurrizaq Bedirxan neguherî. Li 22ê adara sala 1906an Ridwan Paşayê serokê polîsên osmanî li Stembomlê hate kuştin. Ebdurrizaq û mamê wî Elî Şamil bi vî kuştinî hatine gunehbarkirin. Gelek dîroknas dibêjin kuştina Ridwan Paşa di dîroka Bedirxaniyanyan de bûyerek girîng bû, lewra siltan Ebdulhemîd vê bûyerê bi deliv dît da ku endamên malbata Bedirxanîyan ji Konstantînopelê dûr bike û di encamê Ebdurrizaq Bedirxan û Elî Şamil bo bajarê Trablusa Libyayê hatine surgûnkirin.
Ebdurezaq Bedirxan di navbera salên 1910–1917 ji bo damezrandina Kurdistaneke xweserî û di bin çavdêrîya Rusya de karekî berçav, her li wî demê digel kesên siyasî yên rusî kom dibû. Behsa damezrandina Kurdistana xweserî dihate kirin. Her wisa, dema ku Şerê Cîhanî yê Yekem çêbûye ku Ebdurrizaq Bedirxan pişkdarî ligel leşkerê Rusyayê kiriye û bi arîkariya wî Rusya çendîn deverên dewleta Osmanî girtine.
Ebdurrizaq Bedirxan wek sîyasetmedar û rewşenbirekî kurd, bawerîyeke daîmî hebû ku xizmetkirin û geşkirina bizava çandî li Kurdistanê roleke her karîger di rizgarkirina wî de heye. Wî ji bo vê meremê projektên ber bi çav hebûn ku yên ji hemîyan girîngtir ev bûn: 1. Avakirina Komeleya Cîhanzan 1913 ku komelayeke çanda kurdî bû; 2. Vekirina xwendegeheke kurdî li bajarê Xoyê ku bajarekî Kurdistana rojhilatê ye. Destekêseya hikûmeta osmanî berdewam divçûna bizav û livalivînên wî dikir. Heta şiyaye li sala 1918 li derdora bajarê Rewanduzê bigirin, pişt re Ebdurrizaq wek esîr da destê Elî Îhsan Paşayê serkirdeyê feleqa şeşê ya leşkerê Osmanî li eniya Îraqê ku serkirde navber bêyî dadgeh bi biryara dardekirinê hate hukûmkirin û ev biryar li bajarê Mûsilê û bi veşartî hate encamdan.
Edogawa Ranpo (bi japonî 江戸川 乱歩) an jî latînîkirin Edogawa Rampo, navê wî yê rast Hirai Tarō (平井 太郎); z. 21'ê kewçêrê 1894 li Nabari, Honşû, Japon - m. 21'ê tîrmehê 1965) rexnegirê wêje û nivîskarekî japon bû. Ew weke damezrînerê wêjeya polisye ya nûjena japonî tê hesibandin. Gelek çîrokên wê derbarê detektîv bi nav Kogoro Akechi de ye,ku di romanên paşî de pêşengê koma lawên detektîv bi nav Yaneya Detektîvên Law (少年探偵団 "Shōnen tantei dan") ye.
Edogawa kurê malbatek dewlemend bû. Bavê wî pargîdaniyek mezin damezrand da ku di xortaniya xwe de ji wî re ti xemgîniyên darayî tune. Ji 1912 heta 1916 ew li Zanîngeha Waseda zanista aboriya gelê xwend. Piştra wî bi karên cûda re rûtîn kir. Dûv re, ew dikana pirtûkfiroşî ya xwe bi hevalên re vekir, di vê demê de ew jî zewicî. Di ciwantiya xwe de Edogawa gelek roman û çîrok xwend û heyranek mezin ê Edgar Allan Poe bû. Bernavka wî Edogawa Rampo li ser bingeha wergera japonî ya Edgar Allan Poe ye - di heman demê de, lêbelê, nîgarên ku têne bikar anîn dikarin wekî " Geşta Edoyê (çem) " jî tête fam kirin.Digel Poe her wiha herdu nivîskar Maurice Leblanc û Arthur Conan Doyle ewî re bandorbar bûn.
Shinichi Kudo di manga/rêzefîlma Detektîv Conan paşnavê bernavkê xwe Conan Edogawa ji aliye Rampo Edogawa û pêşnav ji aliye Arthur Conan Doyle hilda.
Kemera astroid (10321) Rampo wek wê nivîskar hatiye navandin.
Di sala 2005an Rêzefîlmek (Anîme) ku li ser berhêmên Edogawa binyatkirî ne li ser sernavê dihat çêkirin.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Edogawa_Rampo
Kogoro Akechi () detektîvekî şexsî yê aşopî ye ku ji aliyê nivîskarê japon Rampo Edogawa ve hatiye afirandin.
Kesîkirina fîgûrê.
Kogoro Akechi mêrekî mezin, dilgir û rind xemilandî ye û ku encamên jîr distîne ema hinek jî eksentrîkî ye. Bi bervajiya paşê de dîmena wê ya berê de ew bi porên belawela û kîmonoya hincirî bû û wê demê de di xaniyeke 10-qm- di tebeqa duyemîn li ser dikaneke titûnê de dijiya.
Kogoro Akechi di nepandina bi kinc hosteyî ye û her wiha jî dizane. Ew di dozên zor de alikariya polisan dike, bi taybet li Tokyoyê li ku ew dijî ema ew li gunditî jî alîkarî dike.Wexta ku ew difikire ew cigareyên misirî dikişîne. Ew pêhesiya xwe ji amajeya xwe zêdetir dibawerîne. Dozên tawankarî ew bi kanînên xwe yê derûnî çareser dike.
Kogoro Akechi bi jinek bi navê Fumiyo zewicî ye. Ew herdu lawek bi navê Yoshio Kobayashi pêsikandî kirine. Ew jî ji nepandina bi kinc hosteyî ye, bi taybet wek jinekî cîwan. Yoshio her wiha serkêşê Yaneya Detektîvê Law e (Boy Detectives-Club). Akechi gelek caran wê yaneyê bikar tîne ji bo agahî ji bo dozên xwe biciwîne. Dijvanê Akechi Şeytanê 20 rû ye ("Kaijin nijū mensō"), dizekî bêkotek ku ne ji bo pere didize lê belê tek ji bo jîrî ya xwe çespandî ke. Herdu kes de rêz li hev du re he.
Nivîskar û berhemên wê.
Kogoro Akechi ji aliye Rampo Edogawa ve dihat afirandin. Rampo heyranekî Arthur Conan Doyle bû û kesê romana wê Sherlock Holmes wek emsalê Kogoro Akechi sirûşt bû. Kogoro Akechi di sala 1925an di cara yekem di kurteçîrokekî de kifş dibû. Di sedsala çarîka lipê detektîvê ji Tokyoyê di çîrokên din yê Ranpo de doz zelal kir û wisa Akechi kesê aşopî yê yekemîn bû ku di wêjeya japon bi dîsa kifşbû. Di çîrokên Rampo de dengê nizm bi dersiriştî û şehwanî ve ye.
Shinichi Kudo di manga/rêzefîlma Detektîv Conan paşnavê bernavkê xwe Conan Edogawa ji aliye Rampo Edogawa û pêşnav ji aliye Arthur Conan Doyle hilda. Di eynî manga de pêşnavê detektîvê şêxsî Kogoro Morî ji Kogoro Akechi tê.
"Çewlika heywanan" (), cefeneke distopyayî ye û ji aliyê nivîskarê îngilîz George Orwell ve nivîsandî ye û di sala 1945 weşandî bû.
Pirtûk derbarê serhildana ajalan de ye ku li hemberê ferwerdariya sahibê xwe mirovanî ku ajalan paşguhkirî û serifandî dike. Di pey serkeftînen ji serî de û dewlemendiya destpêkî berazan hema herî zêdê rêberî xwe re hildidin û zordestiyekî tê damezrandin ku ji ya berê xirabtire. Ji sewa ku naverok, roman wek kurteçîrokeke li ser dîroka Yekitiya Sovyetê sirûştkirî bû li ku şoreşa reşemiyê bi gelê çê dibû û paşê zordestiya Stalin ava bû.
"Albûma Helbestên Dînik" albûmeke helbestan e.
Albûm navê xwe ji pirtûka Occo Mahabad ya Helbestên Dînik girtiye. Di vê albûmê de ji bîstan zêdetir helbest hene. Mijara helbestan ser eşq û evînê ye.
Helbestên Dînik pirtûka wî ya yekemîn e û ji aliyê Weşanxaneya Ava ve di sala 2012'an de derketiye. Pirtûka Helbestên Dînik ji 80'ê rûpelan pêk tê.
Occo Mahabad xwestiye ku qalib û qlîşeyên zimanê Kurdî bişkêne. Lewma em zimanê wî de şop û dengên Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî dibînin. Di helbestan de şêweya modern û yên dengbêjî bi hev re hatine bikaranîn. Mijara helbestan bi giştî li ser evîn, eşq û pevşabûnan e. Occo Mahabad tê de 12 cure, şêwe û terz bi kar aniye. Ev pirtûk ji aliyê raya giştî ve gellek hat rexnekirin. Pirtûk bi formeke azad û zêde zêde erotîk bû. Piştî pirtûka Arjen Arî ya Erotîka pirtûkeke radîkal hat dîtin. Him ji aliyekî zehf hat hezkirin him jî jê zehf hat nefretkirin. Lê rastiya herî mezin ev bû ku pirtûk xwe da xwendinê. Rastiyeke din jî ew e ku di civata Kurdan de erotîzm girîng e. Di klam û stranan de, ji xeynî wê şair û edîbên mezin Baba Tahirê Uryan, Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî û gellek nirxên din li ser erotîzmê sekinîne. Divê em vê rastiyê qebûl bikin û tiştekî normal bibînin
Helîm Yûsiv nivîskarekî kurd e ku di sala 1967an de li Amûdê (biniya xetê) hatiye dinyayê. Wî li Zanîngeha Helebê xwendina hiqûqê qedandiye û ji sala 2000î û vir ve li Almanyayê dijî.
Bi dehan gotarên wêjeyî di kovar û rojnameyên erebî û kurdî de weşandine.
Heta niha berhemên wî bi Kurdî, Erebî, Tirkî û Elmanî hatine weşandin. Hemû berhemên wî yên bi Kurdî ji hêla weşanxaneya Avesta yê ve li Stembolê hatine weşandin.
Heta niha ev berhemên Helîm Yûsiv çap bûne: Mêrê avis, çîrok, 1991 bi erebî, 1997 bi kurdî. / Jinên qatê bilind, çîrok, 1995 bi erebî, 1998 bi kurdî. / Mirî ranazin, çîrok, 1996 bi kurdî, 1998 bi tirkî. / Sobarto, roman, 1999 bi kurdî û erebî.
Wekî din çend çîrokên Helîm Yûsiv bûne şano û wî herweha li Sûriyê di antolojiyeke çîrokên Sûriyê de jî cih girtiye.
Xebatên Televizyonê.
Ji 11ê çiriya paşîn sala 2000an, bernameyeke wêjeyî, bi navê Gava Sêyemîn, heftane, di Medya TV û Mezopotamya TV û niha jî di Roj TV de amade û pêşkêş dike.
Diyar anjî Hozan Diyar hunermendekî kurd e ku di 1ê kanûna paşîn a 1966an de li gundê Hêwedana bi ser Mêzgira Dersimê ve hatiye dinyayê.
Hozan Diyar, ku xwediyê du bira û du xwişkên wî ye, zarokê duyem ê malbata xwe ye. Ji ber ku piraniya livdariya li gund xwedîkirina ajalan û nîv-çandinî ye, wî di zaroktiyê de li van deveran xebitî. Her wiha xwedîkirina xwedan û cotkariyê, bavê Hozan Diyar hunermendek navdar û drêjker li wê deverê bû. Bavê wî debara xwe bi stranên dîlanê an bi druman li hin wedediyan dikir. Wekî rastiyê, xewn û xwestina Diyarê ku bibe hunermendek bi girtina bavê xwe re wek nimûne dest pê kir. Wî dixwest ku stranên mîna bavê xwe stranbêj bike û ji dengê wî re bibe navdar. Hozan Diyar li vê herêma ku lê ji dayik bûye, perwerde û hîndariya xwe temam kir. Wî dibistana seretayî li gundê xwe dest pê kir û li Elezizê qedand. Hozan Diyar, ku jiyana xwendekariya wî ne pir serfiraz bû, xwendina xwe ya dibistana bilind li Çewlikê qedand. Perwerdehiya dibistana xweya navîn ji ber ku dibistana wî ya perwerdehiyê ya din ne serkeftî bû û hunermend piştî dawiya dibistanê di bîst û du saliya xwe de çû Almanyayê.
Hozan Diyar di 1988an de i ber astengî û qedexeyên dewleta tirkî çû Almanyayê û bû endamekî Koma Berxwedan. Dû re di 1990î de albûma wî ya "solo" derket. Wî di stranên xwe de zilma ser gelê kurd û rewşa Kurdistanê tîne ziman.
Di sala 2004an de vegeriya Bakurê Kurdistanê. Pîştî ku vegerîbû, wî li Bakurê Kurdistanê û gelek bajarên Tirkiyê, mîna Stembol, Qonya, Enqerê, Edene, Antalya û gelek deverên din, konser li dar xistin.
Hozan Diyar bi Denîz Deman re zewicî ye.
Perikên xwînê wekî trombosît jî tê navkirin. Bi gelemperî perikên xwînê wekî corek ji xaneyên xwînê tê hesibandin. Bi yewnanî "trombos" “meyîn”, "kytos" jî bi wateya “xane” tê bikaranîn. Lê bi eslê xwe perikên xwînê xane nînin. Trombosît pirtikên sîtoplazmaya xanêyên gewre (megakaryosît) yên moxê hestî ne. Di moxê hestî de xaneyên gewre (megakaryotîs) perçe dibin. Ji sîtoplazma û hin endamên van xaneyan, perikên xwînê çê dibin.
Perikên xwînê bênavik in. Temenê perikên xwînê 7-12 roj e. Trombosîtên pîr an jî yên bêkêr, di sipil û kezebê de tên hilweşandin. Mîkrolîtreyek (mm3) xwînê de bi qasî 150-400 hezar perikên xwînê heye. Perika xwînê ji xiroka sor û xiroka spî hûriktir e.
Heke di laş de birînek çê bibe, ziyan digihîje lûleyên xwînê, xwîn ji lûleyên ziyangirtî diherikê derve. Divê rê li ber xwînçûyînê bêne girtin, yan na, jiyana mirov dikeve xeterê. Karê serekê yê trombosîtan, meyandina xwînê ye. Xwînmeyîn dema xwînçûnê pêk tê. Hinek ji perikên xwînê li sipil de tê embarkirin. Hin caran ji ber hokarên genetîk (bomaweyî) an jî jiber nebûna proteîna meyînê, trombosît karê xwîn meyînê pek nayinin, ev rewş wekî nexweşiya xwînberbûn (hemofîlî) tê navkirin.
Defraggler, yekereke bêpere û xurt e. Mirov dikare dîskên kompîturê bi vê bernameyê bi yek bikin ku pergala xwe bihêz û xurttir bixebitînin.
Bername ji aliyê şîrketa Priform ve hat pêşxistin. Kurdiya vê bernameyê cara ewil aliyê Occo Mahabad ve hatibû kirin. Niha bername bi fermî ser internetê tê belavkirin. Bername ji pêncî zimanî zêdetir hat wergerandin.
Bername ji bo lez û performansa kompîturê ye.
Revo Uninstaller amûra rakirina bernameyan ji bo kompîturan e. Qirêjî û bermahiyên bernameyan jî radike.
Revo ev amûran dihewîne.
Pêşxistkerê bername VS Revo Group e.
Kurdiya vê bernameyê ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû kirin.
Aimp Player bernameyeke ji bo lêdan û guhdarkirina muzîkê alternatîveke azad û bêpere ye. Bername herî baş li ser pergala Windowsê dixebite.
MP1, MP2, MP3, MP4, M4A, MPC (MP+, MPP), AAC, aacPlus, AC3, Ogg Vorbis, FLAC, Ogg FLAC, TTA, APE, WavPack, Speex, WAV, CDDA, WMA, MID, RMI, KAR, S3M, XM, MOD, IT, MO3, MTM, UMX.
Taybetiyên bernameyê.
-Desteka vebijêrkên dubarekirin û tevlihevkirina stranan
Pêşxistkerê bername Artem Izmaylov û Mike Green e. Ev bername ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû kurdîkirin.
"Rondikên Binevşê", pirtûka sêyem ya Occo Mahabad e. Pirtûk ji aliyê weşanxaneya Do'yê 2016'an de der çûye.
Em dikarin bibêjin ku bi du beşan hatiye teşekirin.
Beşa yekê de Rondikên Binevşê û serpêhatiya helbestê bi naverokeke tije hatiye honandin. Bi giştî mijara vê beşê li ser eşq, veqetîn, êş û bêriyên hezkirinê ne. Beşa duyem bi helbestên cuda û tevlihev hatine vegotin.
"Êşên Qehbik", pirtûka duyem ya Occo Mahabad e. Pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Do ve di sala 2013'de hatiye çapkirin.
Mijara pirtûkê.
Mijara pirtûkê bi temamî êş in. Tê de êşên cur bi cur hene; êşên sîyasî, êşên eşq û evînê, êşên tenêtiyê, êşên veqetînê, êşên terikandinê û yên din.
Mehyeddin Hussein an jî Mohiddin Hussein, bloger û rojnamevanekî kurd e, li Almanyayê dijî.
Li dezgeha medyayî ya almanî Deutsche Welle û herwiha li Bernama Kurdî ya WDR COSMO dixebite.
Berê edîtor û prodûserê nûçeyan bû li televizyona Rûdaw li Hewlêrê.
Mehyeddin Hussein sala 1992an li bajarê Dêrika Hemko yê Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. Piştî destpêka şerê Sûriyê, çû Başûrê Kurdistanê û li wir dest bi xwendina endazyariya kompûterê kir li zanîngeha Kurdistan-Hewlêr lê berê xwe da rojnamegeriyê û li Rûdawê bû prodûserê nûçeyan. Pişt re berê xwe da Almanyayê û li wir di dezgeha medyayî ya almanî Deutsche Welle de dest bi kar kir.
Tosinê Reşîd yek ji rojnameger û nivîskarên kurdên li Ermenistanê ye.
Di sala 1941ê de, li gundê Kûrekendê a ku li ser navçeya Êçmîadzînê li Ermenistanê ji dayîk bûye. Rûniştvanên gund gişk kurdên êzdî bûn.
Ew heta pola çaremîn li dibistana gund dixwîne, dû ra xwendina xwe li dibistana gundê cîran didomîne, ku gundê ermeniyan bû. Sala 1964an fakûlta fîzîk-matêmatîk ya Înstîtûta Yêrêvanê ya Pêdagogiyê temam dike. Sala 1975an ew têza xwe doktorayê dinivîse û dibe doktorê zanyariya kîmyayê. Salên dirêj li Zanîngeha Yêrêvanê û Înstîtûtên Akadêmiya Armêniya da karê zanyariyê dike û gelek gotarên zanyarî çap dike. Gotara wî ya yekemîn sala 1961ê li rojnama Riya Teze çap dibe. Ji salên 60emîn dest pê kirî gelek gotar, şiîr û çîrokên wî li rûpêlê rojnama Riya Teze û bi radyoya Yêrêvanê tên belav kirin. Dor 12 salan gelek gotarên wî bi navê Ênsîklopêdiya Kurdî di radyoyê de dihatin belav kirin. Ew gotar ser dîrok, wêje û çanda kurdî bûn. Di wan da pirsên kurdayetiyê, yên rojane jî cîhê xwe digirtin. Bin bandora şoreşa li Başûrê Kurdistanê, Tosinê Reşîd bi çend hevalên xwe va sala 1963an li Yêrêvanê komela kurdan ava dike. Wê demê ew yekemîn komela netewî bû li seranser Yekîtiya Sovyêtê. Dûwarojê, ji bo hişyarkirin û geşkirina hestên kurdayetiyê ew gelek caran diçe nav kurdên Gurcistanê, Qazaxistanê, Qirqizistanê. Ji sala 1993an ve li Awistraliya dijî.
Berhemên Tosinê Reşîd.
Hin berhemên A. Pûşkîn, L. Tolstoy, A. Çêxov, A. Bûnîn, A. Voznêsênskî, A. Îsahakiyan, P. Sêvak wegerandine zimanê kurdî û çap kirine.
Hambûrger cureyekî balolk ê bi kufteyekî gilover di nav du şêrt nançe de ye. Bi giştî ew bi ketçap, mayonez, tirşîn, pîvaz, firengî, gormiz û naverokên din ve jî servîs dibe.
Hambûrger normal bi goştê sor e ema bi goştê mirîşk jî heye (mirîşkbûrger). Hambûrgereke bi şêrtekî penîr jî he û jê re penîrbûrger (bi înglizî: "cheeseburger") dibêjin. Her wiha hambûrgera bi masî (masîbûrger) û ya vejetaryan jî (vejîbûrger) hene. Navê "hambûrger" ji navê bajarê almanî Hamburg tê.
Penîrbûrger hambûrgereke bi şêrteke penîr e.
Bi awayê normal şêrteke penîr li ser kufteyekî gilover tê danîn. Xwaringehên di cîhanê de penîrên cûr bi cûr hildiden. Çedar, penîrê swîsreyî, mozzarella, Monterey û penîrên herî giring in. Di wek hambûrgerê penîrbûrger jî dikare bi pir naverok be wek mînak: selete, firengî, pîvaz, arû, gormiz, mayonez, ketçap û bi pîleberêz ve hene. Naverokên ku hindik tên bi kar anî wek mînak siyale û zeytûn ne.
Her wiha penîrburger bi pir şêrt û kifte jî hene. Wana re penîrbûrgerê duqat an jî penîrbûrgerê sêqat tê gotin. Gelek penîrbûrger bi wê cure bi goştê beraz ne û wisa lewma li Amerîkayê gelek caran penîrbûrgerê mezin re "bacon triple cheeseburger" (penîrbûrgerê goştê beraz yê sêqat) dibêjin.
Penîrbûrgereke taybet bi navê "Juicy Lucy" ye. Di wê cure de pênîr hindirê goşt de ye û paşê goşt heta helandina penîrê tê biraştin.
Di wek dahênerê penîrbûrgerê Lionel Sternberger tê navandin ewê ku di sala 1924an jî 1926an de di xwaringeha bavê xwe de bi ceribandin şêrtek penîr li ser hambûrgerek bi dest xist. Xwaringehên din jî ji bo dahêneriya penîrbûrgerê maf xwe re hildidin. Îzbata yekem a nivîsandin di menûya xwaringeha O'Dell's li Los Angeles ji sala 1928 tê dîtin.
Filet-O-Fish an jî Masîbûrger balolkeke bi fîletoya masiya panekirî, bi sosa Tartarê, penîrê amerîkan yê pastoritî di nav du şêrt nançeyên pijiyayî ye. Masîburger di sala 1962an de li Cincinnati, Ohio ji aliyê xudaneke lîsansê McDonald’s Lou Groen ve dihat afirandin, çinkî hinek katolîk di roja îniyê de goşt ne dixwarin û firotina Hambûrger wê roj de kêm dibû.
Ew balolk di sala 1962an de li Cincinnati ji aliyê Lou Gron xudaneke lîsansê Mcdonalds ve dihat afirandin. Xwaringeha wê li nêzîkê cîraniya mirovên katolîk bû û wê roja îniyê de goşt ne dixwarin (ema masî dixwarin).
Sersal çalakiyek ji çalakiyên gelêrî ên herêma Efrînê ye, berê bi teşeyekî çalak û firehtir dihat çêkirin, nemaze, wexta jiyana mirovan tekûz bi çandin û berhemên xwezayê ve girêdayîbû.
Sersal bi resenê xwe diyardeyeke olî ye, ango ji baweriya ku xwedê desthilatdarê her tiştî ye tê, û bêyî razîbûn û pesenda wî, ne pêkan e tu tişt li ser rûyê zemîn çêbibe. Heyama peydabûna vê têgînê vedigere destpêka jiyana mirovê baqil, wê çaxê mirov hêma û sembolên xwezayê wek hêzên nediyar dihesibandin, û roj ji rojê têgîna ku ew hêz mirovne jîndar in, û ji ber ku hêzeke wan a taybet heye, mirovên asan nikarin tu caran wek wan bibin peyda bû, hingê raman û têgihêştina mirovê asan navê xwedewandan li wan kir, û her hêzeke xwezayê bi xwedewandekî hat bercestekirin, her wiha xwedawendê şer, mirinê, baranê …hwd derketin, û ji ber ku bandora wan hêzên xwezayê bi şêweyekî rasterê li mirovên asan dibû, mirovên han girift û arîşeyên neyênî ên ku bi serê wan dihatin, dispartin van xwedawendan, û ji bo xwe ji xeyd û nifirên wan biparêzên, ew hertim li pesend û razîbûna xwedawendan digeriyan, di encamê de ew têgihêştin, rêya pêşkêşkirina qurbanan, qurban jî wê çaxê hem mirov û hem jî lawir bûn, belê ji bo qurban li wargehekî taybet bên pêşkêşkirin, perestgeh jî hatin afirandin, ji hingê ve, jiyana mirov û terzên cihêreng ên vê jiyanê bi van xwedawendan ve hatin girêdan û hêj berdewam in. Bi borîna salan, herçend hiş û ramanên mirovantiyê bi pêş ketin û werar bûn jî, lê ta roja îro bandora têgîn û ramanên ku mirov cara yekemîn wergirtinbûn berdewam e, ev dîmen di civaka me kurdan de pirtir diyar e, nemaze, Kurd xwedî baweriyeke olî ne, ku ji hezar salan ve bêbirîn berdewam e, belê ew jî ola Ezdayetî ye, û digel ku piraniya Kurdan îro misliman in, lê di jiyana wan ya rojane de, dirûv û terzên ola kevin bi xurtî cihê xwe girtine û hêj digrin. Ta roja îro oldarên tev perest ên ku ola mislimantiyê dişopînin, pir caran bi serî şêx û îmamên Êzidiyan sûnd dixwin, Dayîka min jineke misliman e, lê ta roja îro dibêje, KEREMETEK DI CIDÊ SÊX SILÊM DE HEYE, BI SERÊ EZÎZ Û WEZÎZ, TU JI DESTÊ GOLA ŞÎN BIBÎNÎ, (digel ku ne ew û ne jî ez em dizanin, gola şîn çî ye û ev sûnd ji ku hatiye).
Sersal jî yek ji wan fêr û dabên ku ji dema kevn de maye ye. Berê pir caran baranê xwe radigirt û nema bi salan dibariya, belê wê çaxê jiyana Kurdên Efrînê sedîsed bi çandin û berhemên xwezayê ve girêdayî bû, çi ji bo wan çi ji bo lawirên wan, û ji ber ku hemû xelkê Herêmê têkildarî vê giriftê bûn, ew bi şêweyekî hevbeş li pesend û dilovaniya xwedê digeriyan, wek çawa mirov berî hezarsalan li eynî tiştî digeriya. Libergerîna xewdê ji alî xelkê ve niha di sersalê de tê berceste kirin, armanca sereke ya xelkê ew bû ku xwedê ji wan razî bibe û barana ragirtî bi ser gemin, giya û zoznên wan de jinûve bibarîne. Teqez, wan jî dizanî ku beyî tikan, lavan û qurbanê ew tişt ne pêkan e, di encamê de meşa sersalê derket holê.
Bi rahatî, meş û boneya sersalê di danê şevê de çêdibe, hingê ciwanmêrêm her gundekî li hev dicivin û dest bi meşa sersalê dikin, serekê koma ciwanmêran li defikekê dixe, saz û lîrîkên olî distirê û hemû kesê vê re dimeşin jî li pey wî lîrîkan dubare dikin, hemû sazên wan jî, tika, lava, pesnên xwedê û gazî ji mala ku li deriyê wê dixin in.
Her wiha, karwana ciwanmêran mal bi malên gund digerin, û hertim bang û tikayên wan ligel defikê berz û bilin din, Xelkê gund jî, ên ku karwan diçe mala wan her kes li gor reşwa xwe ya aborî beşdarî bizavên meşê dibin, û her kes li gor taqeta xwe, savar, nîsk, nok û diravan didin karwanê, pêre, piştî ku çi ji destan tê der, xwedanê malê dê kodikek av bi ser karwanê de bireşîne, ev jî tê wateya arîşanî û razberî ku barana ragirtî wisa bi ser wan de bibare, gera karwana sersalê bi mal û sînora gund ve ne girêdayî ye, ew diçe gundên hawîdora gundê wan, û li beranberî wan jî karwanên gundên din tên gundê wan, her wiha, sersal dibe tiştekî gelemper û giştî û li hemû gundên herêmê belav dibe. Karwan di heyama hefteyekê de digere û hertim jî meş û gera xwe bi şev e, di dawiya hefteyê de, ciwanmêrêm karwanê dê bicivin û tiştê xelkê ji wan re pêşkêşkiribû, veqetînin, tiştê tê firotan dê li aliyekî bê danîn, û dirav dê li aliyekî bên danîn, pêre çend ciwanmêr dê biçin bazarê û tiştê tê firotin bikin dirav û têxin ser diravên ji sersalê komkirine, bi hemû diravan, ew ê berxekî yan jî beranekî bikirin, û bibin li ber perestgehekî bikin qurban, ango eynî serpêhatiya berî hezarsalan dubare bikin. Di boneya pêşkêşkirina qurbanê de hemû endamên beşdarî sersalê bûbûn û çend mirovên ji gund bi wan re çûne ber perestgehê, wexta ku serê berên tê jêkirin, destên xwe berve ezmên dikin û yekdeng tikan û lavan ji xwedê dikin ku baran bibare û jiyana wan jinûve şîn bike, pêre ew xwarina xwe dixwin, û goştê mayî jî li feqîr û hejaran belav dikin.
Bi rastî, pir caran xwedê an jî xweza lava û tikan dibihîse, û xelkê ewqas cefa dîtiye dilşkestî nahêle, ango piştî çend rojan baran dibare û hemû jiyana wan jinûve şîn û şad dike. Lê wek her tiştekî ku kurd vê re têkildar in, Kurdên Efrînê qerf û henek jî der barî sersalê gontine. Dibêjin salekê encama gera sersalê pir berdar bû, ta wexta endamên sersalê çûne bazarê biryar dan ku beranê tev mezin bikirin, û piştî çend rojan ji pêşkêşkirina wê qurbanê, baran barî û nema sekinî, baranê wê çaxê jiyana wan şîn nekir; lê jiyana wan reş û tarî bû, çimkî mal û çandina wan tev li ber lehî û lêmiştan çû, hingê ew ji nûve çûn bazarê, û beranekî din kirin qurban, lê wê carê bo ji xwedê tikan bikin baran raweste.
Hasan Tercan Muzikjen, Hunermendekî Kurd e. 1969an de li navçe ya Mêrdîn, Li Midyadê li gundê Mizîzexê hatiye dinyayê. Heta heftsaliya xwe li gund maye. Dibistana serate yan navîn li vir xwendîye.
7 salî bi malbatî koçberî Konya, navçeya wê Seydişehirê kirine û di 11 saliya xwe de jî dest bi futbolê kiriye. Di 18 salîya xwe de di asta profesyonelî di Konya spor lîga ya yekem de berdevam kiriye.
Xwestek ya muzîkê her wext di dilê xwe de veşartî hiştiye. Di karê xwe yên pêşî bi qezenca xwe tembûr ji xwe re kiriye, ew roj û ev roj e ji hev veneqetiyane.
1992 an de koçberî Swêd bûye. ji 6 welatên biyanî bi şeş kesan re ji xwere Komek muzîkê çêkir, bi zimanên cuda cuda stran gotin.
Herdem li himberî pirsgirêkê ciwakî hişyarîya xwe kêm nehiştîye. Sekna Hunermendî ji Hunermendî ya xwe dûr nehiştîye.
Berhemên wî yê bi tirkî, bi kurdî hene. Sitrana wi ya bi navê Anam Ağladı - Canın Olayım ji aliyê bi 100dan kesan ve hatiye xwendin. 'Hasan Tercanhîn li Swêd dijî û li ser kar û xebatên xweye.
"Periya deryayî ya biçûk" (bi danîmarkî: "Den lille Havfrue") çîrokeke nivîskarê danîmarkî Hans Christian Andersen e.
Peykereke navdar a Periya deryayî ya biçûk heye li Kopenhagenê (Danîmarka).
Hanna Jazmin Jaff Bosdet (jdb 4 ê çiriya paşîn 1986 an da li bajarê San Diego, Kaliforniya), kesayetiya televîzyonê, ramyara, mirovhêz, axaftvan, nivîskar, û çalakvanek e. Ew tê nas kirin ku yekem Meksîkî ye ku tevlî arîstokrasiya Brîtanî dibe.
Jiyana destpêke û zanyarî.
Hanna ji Tijuana ye, lê li San Diego ji dayik bû.
Navê bavê wê Jaff e. Bavê wê ji Kurdistanê ye, ji eşîra Jaff’a ye. Muhammed Paşa Jaff bavê wê yî mezin û paşa bû. Di sala 1700 de serokekî eşîrek mezin û serdestê erdnîgariya xwe bû. Ew ji nifşê Adela xanim, Osman Paşa Jaff û Mahmud Paşa Jaff'e ye. Bavê Hanna, kurê Dawood Fettah Al Jaff'e û serokê eşîra Jaff'an bû. Navè malbata dayika wè Bosdet'e, ji Îngilistan çuye Meksika'yè. Kalkê wêyî mezin Carlos Henry Bosdet wan şandiye Meksika'yê. Diya wê li Meksîko ji dayik bû.
Hanna li zaningeha Harvard'è beşa nanavnetewî û ji diktorîya Derunnasiyè ya zaningeha niştimanî(kaliforniya) yè xelas kirîye. Wè li New York'è li zanîngeha Coombia, Tecnolojco de Monterrey, Kampus Monterrey û Zaningeha Paris, xwendî, û xelas kirîye. Di adara 2014 an de wè ji bona xebata mirovahî ya ji alîyè Meksika Diktor Claustro(Meksika) hatîye pejirandin. Ew niha li Meksikayè di beşdarîya kampanyaya Harward Ex Elumnî’ de endamè Elumnîye.
Xêrxwazî û çalakî.
Jaff ji sê axaftinên TEDx, Neteweyên Yekbûyî re, û her weha li zêdeyî 80 Zanîngehên Meksîkî axaftvan bûye.
Hanna ji bona perwerdêya sazkarê Jaff Foundation rêxistinekî neqfûnî di 4 e Xizirana 2013 an de damezrandiye. Foundation xebatek çêtirî ji bona karubarên xêrxwazîyê ye û di 200 rojande çêkir. Di vê xebatê de 120 000 kesan havil dît. Di daxuyaniya xwede koçberan, penaberan pirr kêfxweş kir.
Kampanyayên nacûdahî kirinê hate destpê kirin û armanca wan liser cîhanê perwerdêya aştîyê dan e.
Îro li civata Meksîkayê 7000 hezar dilxwazên û minêkarên ve xebatê henin.
Hanna ji bona koçber û penaberan çalakvan e û pirr caran li kampên penaberên Iraqê de zimanè ingilizî hîn dike û bi hezaran xwendekarên xwe bi fêrbûna zimanê Îngîlîzî kir. Di 2013 n da wê festîvala yekem a Kurdî li Meksikayê damezrand. Ev festîval festîvalekî herî mezin bû û di 4 rojan de 80000 kes di vê festîvalê de cîh girt.
Hanna kampanyayê niştimanî, yên kû ji bona niştecîhên dinê; rengê çerm, niştîmanî, astengdar, ol, zayendî, cinsî, nêrînên siyasî û temen bi ciyawazî anîye cih. Hanna di piştgirîya şerê Rojhilata navîn de yek kampanyayek pêk anî.
Her projeyên şermezariyê û hişmendiya gelemperî li ser hilveşandinê pêk anî.
Televîzyon.
Di tebaxa 2018-an de, Netflix ragihand ku Jaff dê yek ji endamên lîstikvan ên pêşandana televîzyonê Made in Mexico be, ku di 28-ê Septemberlona 2018-an de dest bi weşanê kir.
Jaff bi Harry Roper-Curzon re, arîstokratek Brîtanî û mîratgirê sernavê û pênasê pêşîn, 22-emîn ye. Gava ku mîras bimîne, ew ê bibe Xanima Hanna, "Baroness Teynham".
Yek ji kesên çîrokê, Qasim, birayê Elî Baba
Elî Baba û çil diz yan jî Elî Baba û çil şêlanker (bi erebî "Ali Baba wal arba'een harami") 270emîn çîroka Hezar û yek şev e. Di çapa berê ya ereb de ew çîrok tune bû. Bi tenê ew di wergera rojhilatnasê fransayî Antoine Galland de hebû wê vê çîrokê goya di sala 1709an li Parîsê de ji aliyê çîrokbêjeke sûrî ve bihîstiya.
Elî Baba êwrana xwe bi darvanî qezenc dike. Bi alikariya xulama xwe ya jîr Mercane (an jî Morgiana) ew koma çil şêlanker zorbirin dike û gencîneya ji şkeftiyê xwe re hildide. Ji wek xelat Eli Baba Mercane serbest dide û wê bi biraziyê xwe ve dizewicîne.
Lord Peter Death Bredon Wimsey navê serlehengê di nav 11 romanên polîsî û çend kurteçîrok e ku ji aliyê Dorothy L. Sayers ve hatine nivîsandin. Di wek detektîvê hewesdar ew dozên tawankarî (bi taybet dozên kuştinê) hal dike. Bi dewlemendiya xwe ya mîratkirî ew di wexta xwe ya serbest dikare dozên detektîvî hal bike û bi jêdera xwe ya xanedanî têkiliya wê bi kes û dozên balkêş he. Dema weşandin Lord Peter Wimsey di çîrokan wek kese hevdem tê behskirî. Rojbûna wê ya aşopî di sala 1890an de ye.
Jiyana wî ya aşopî.
Lord Peter Wimsey kurê duyemînê Mortimer Gerald Bredon Wimsey, Dûkê yazdemînê Denver û Honoria Lucasta, dota Francis Delagardie of Bellingham Manor, Hampshire ye. Navê birayê Lord Peter Gerald Christian e, Dûkê şazdehminê Denver zewicî bi dotmama xwe Helen. Navê Xwîşka wê banû Mary ye ku bi pişkînerê Scotland Yardê Charles Parker zewicî ye û du zarokên wan hene.
Lord Peter Wimsey di Eton College de dixwend û di sala 1912 ew di Balliol Colege de bekeloriyosa dîrokê (Bachelor of History) distand. Li vir jî ew gelek rind krîket dileyst. Paşê jî ew çapên kevn (wê ji sedsala 15' min bi tîpên livbar hatine çapandin) dicîvand. Ew her wiha nivîskarê berhema: Notes on the Collection of Incunabula und The Murderer's Vademecum, ye.
Pêkhatina romanên derbarê Wimsey di serdema di nav herdu şêrên cîhanê de ne. Çend heb roman derbarê jiyana Lord Peter Wimsey ne li ku ew bi çokarê xwe Bunter ji bo nihênîkariyê dixebitin. Di Şerê Cîhanî yê Yekem jî ew ji bo nihênîkariya Keyaniya Yekbûyî dixebitî li ku ew dawî de mîcer (major) bû. Di romanan de bûyerên Wimsey yê şeran rolekî mezin dileyzin û ew ji bo wan şeran gelek sal biderde. Hevalê wê yê şerê û çokarê wê dilsoz Mervyn Bunter, hevalê wê Pişkîner Charles Parker, paşê jî hevjîna wê Harriet Deborah Vane,nivîskareke romanên polisye, pê wê re diçin û destyariya wê dikin. Sê kurên Lord Peter û Harriet Vane hene.
Rêzeya wêneguhêzê.
5 Çîrok di nav salên 1972an heta 1975an de li Keyaniya Yekbûyî de rêzefîlm li ser sernavê Lord Peter Wimsey bi 21 beş dihat weşandin. Serlîstikvanî ji aliye Ian Carmichael ve dihat leystin. Di sala 1987an de 3 çîrokên din (Strong Poison, Have His Carcase û Gaudy Nigh) filmçêkirî bû û li ku Edward Petherbridge rola Lord Peter Wimsey dileyst.
Eledîn û lembeya newaze, Aladîn û lampaya bi efsûn yek ji çîrokên Hezar û yek şev e. Ji wek çîroka Elî Baba û çil diz meriv niha texmîn dike lê ku ew çîrok di sedsala 18'an ji aliyê rojhîlatnas û wergêrê fransayî Antoine Galland ve dihat biserîkirin. Çavkaniya wê xiristiyanê maronî Hanna Diab ji Helebê bû.
Eledîn mêrekî ciwan e ku li Çînistanê dijî. Nêrengek ewî re ferman dide ji bo çirayeke di şikeftekê nêrengî bibîne. Wexta nêreng dixwaze Eledîn bixapîne ew çira ji xwe re hildide û ew dibîne ku li çirayê de cinekî dijî ku gerek e hemû daxwazên xudanê xwe peyda ke. Bi alikariya cinê ve Eledîn dewlemend û bihêz dibe û dota bedewa Sultanê dizewice.
"Keça Kumsor" çîrokeke ewropî derbarê keçikek û gurekî mezin û xirab e. Jêdera çîrokê heta sedsala dehem gêrî diçe û di gelek çîrokên ewropî de. Di nav ên dinde çîrokek de yek li ser sernavê "La finta nonna (Dapîra nerast) e." Ew çîrok ji aliyê "Italo Calvino berhema xwe Fiabe italiane (Çîrokên Gelêrî yê Îtalyan) de" dihat nivîsandin. Guhartoya navdartirîn ji aliyên Charles Perrault û Birayên Grimm dihat nivîsandin. Keça Kumsor yek ji gelek çîrokan ên herî zêde tê guhartin û ravekirin û parodîkirin dibe.
Keçikek ji dapîra kumeke sor diyarî dike. Mirov lema wê re Keça Kumsor dibêjin. Bi rojekî dayika wê Keça Kumsor bi selikek bi kulîçe û mey ve dişine ji bo here li cem dapîra xwe wê nexweş û ramediyayî ye. Dayik ewî serwext dike ji bo riya xwe derbas ne ke. Li daristan de ew gurekî dibîne û wê re dipeyve. Gur Keça Kumsor guh dan dike û behsa gulîkên li ser çergehê dike. Keça Kumso hişyarî dayika xwe ji bîr dike û biryar dide û destegulekî din dîsa diçîvîne. Gur jî lez dike û diçe mala dapîrê li ku ew wê dixwe. Ew kirasa raketinê ya dapîrê li xwe dike û hêviya Keça Kumsor disene. Demek jî şûnde Keça Kumsor tê mala dapîr û diçe hindirê (verziyona Perrault) bi gotinên din ji nivîna dapîrê (versiyona Birayên Grimm). Li vir Keça Kumsor seva dirûva dapîrê şaş dibe û ema gur nas na ke û gur wisa Keça Kumsor jî dixwe. Nêçîrvanek ema dapîr û Keça Kumsor ji zikê gur de derdixe. Di cem versiyona Perrault de nêçîrvan gule ber dide gur. Di cem versiyona Birayên Grimm nêçîrvan keviran dixe hindirê zikê gur û seva giranî gur ni kare birevê û wisa dimire. Di versiyoneke çîrokê yê îtalyan de (Dapîra nerast) Keça Kumsor xwe bi jîriya xwe ve xwe rizgar dike. Gur jî di pey re dimire.
Geoffreyê Monmouthî (bi îngilîzî "Geoffrey of Monmouth", bi walesî: "Gruffudd ap Arthur" an jî "Sieffre o Fynwy"; bi latînî: "Galfridus Monemutensis"; ~1090 –~1155) keşe, zana û dîroknivîsekî walesî ku li gorî hin çavkaniyan bi eslê xwe bretonî bû.
Berhema wî ya herî girîng nivîsek dîrokî ya bi Latînî ye. Navên wê an in. Ev nivîs, û pirtûkên wî yên din, di geşedana çîroka Key Arthur de pir girîng bûn. Hin kesên di Serdema Navîn de fikirîn ku nivîsarên Geoffrey dîrokek rast in. Lêbelê, ji sedsala 16-an ve karakterê mîtolojîk û efsanewî yê çîrokên wî tê nas kirin.
Gert Fritz Unger, bi kurtahî G.F. Unger, (z.23 adara 1921 li Wrocław (Breslau), Polonya; m. 3ê tebaxa 2005 li Weilburg, Almanya) nivîskarekî alman bû kuê bi taybet bi romanên gavan û çermsoran tê nasîn.
Unger yekem car endezyariya mekanîkî xwend û pîşeya hesinsazê fêr bû. Di dema ciwaniya xwe de ew di dawiya salên 1930î avjeniyê de bû şampiyonê ciwanan yê alman. Bi van şertên baş ên laşî û teknîkî û ji ber - li gorî wî - bangeşeya cezbker Unger bi dilxwazî xwe serhildêr, Unger bi dilxwazî ​​di destpêka şerê cîhanî yê duyem de xwe ​wekî mekanîkê torpîd di hêza keştiya binavê de tomar kir û paşê ew ket di dîliya brîtaniyê..Piştî vegera wî li Almanya ew li hêrema Ruhrê mal bar dikir û pêşiyê de ew li Gelsenkirchenê wek montajker û pîşekar xebitî.Yek ji peywirên wî yên pêşîn veherandina demjimêra kestî ya avahiya şaredariyê li Buerê bû. Dûvre ew berpirsê projeyên mezin cem pagîrdaniya Siemensê bû.
Di sala 1949 de Unger di pêşbaziyeke ji aliyê Nordwestdeutscher Rundfunk ji bo çîroka xwe ya polisyeya bidengê xelata yekemîn qezenc dikir. Lema ew di wexta xwe ya serbest de ew bi nivîsandina romanan destpê dikir û konsantrasyona wê li ser romanên gavan û çermsoran bûn.
Pêşiyê ema ew seva zemanê xwe di hêza deryayê de çîrokên wê li ser deryayê dileyzin nivîsand. Ji bo lêpirsîna weşangerê xwe ew romana xwe ya yekemin bi gavan nivîsand. Di weşanxaneya Uta Verlag de, Unger li ser rêzeromanên Billy Jenkins, Tom Prox û Pete xebitî û yekem rojava xwe ya serbixwe nivîsand.
Ji sala 195an de nivîskarî pîşeya wê ya yekemîn bû. Di sala 1960an de Unger ji Hêrema Ruhrê de ji Weilburg li Hessenê mal bar dikir. Ji sala 1972an de romanên wê ji aliyê Bastei-Verlag (weşanxane) di siraya wê Western-Bestseller von G.F. Unger û ku bi gelek wêneyên derdankê ji aliyê wênesaz Vicente B. Ballestar weşandî bûn.
Di sala 1973an de G.F. Unger ji aliyê wêşanxaneya Zauberkreis Verlag rêzeya bi xwe hildida.
Di zemana serfiraziya xwe ya xebatî Unger bi qasî her hefte romanek nivîsand. Paşê ew tek 6 roman di salê de nivîsand ku pêşiyê wek pirtûkên berîkê weşandî û paşê wek romanên lênûsk dîsa çapandî bûn.
Di 3' ê gelawêje 2005an de G.F.Unger bi 84 salî ji nexweşiyeke kurt û zor ve dimir.
Piştî mirina Unger ji aliyê Bastei Verlag de di ber nûçapên du rêze wek romana lênûskê weşandî bûn û rezeyekî wek pirtûka berîkê bi nivîsandina romana nû weşandî bû. Ew romanan ema ne behsa mirina nivîskar kiri bûn. Hemî ji wan destnivîsan bûn ku Unger berî mirina xwe temam kiribû.
Kirdarî.
Berhemên Unger ji aliye weşanxaneyên têvel wek mînak Zauberkreis, Pabel, Indra û Kelter weşandî ne. Unger pêşiyê ji bo pirtûkxaneyên pereyî pirtûkên bi deyn nivîsand. Ew pirtûkxaneyan darayî biserkeftin bûn. Paşê ew romanên Unger wek romana lênûskê dîsa çapandî bûn. Wexta marketa pirtûkên berîk darayî roleke mezin dileystin Unger li vir da jî cih girt.Ji xeynî romanên wê berê wek mînak „Billy Jenkins“ û „Tom Prox“, li ku ew 25 lênûsk nivîsand, dikar be ko tenê yek ji romanan („Skull-Ranch“ Band 1) wek romanê lenûskê weşandî bû.Tevî ku îmaja Unger wek nivîskarê romanên lênûskê bû, normalî 742 romanên wê pêşiyê wek pirtûkên bi deyn û pirtûkên berîkê weşandî bûn. Bi tenê çapên paşê wek romanên lenûskê çapandî bûn.
Di ber navê xwe yê rastî Unkar çendek bernavk bi kar anî wek mînak G. F. Bucket an jî A. F. Peters. Ew ema şaşbaweriyeke belavbûyî ye li ku hemû bernavk bi kurtahiya G.F. yê Unger e. Wek mîna bernavkên G. F. Barner, G. F. Wego û G. F. Waco ji aliyê Gerhard Friedrich Basner ve tên bi kar aniyê.
Ji seva çapa wê ya giştî yê berhemên wê ve ew dibû nivîskarê romanê gavanê navdartirîn wê bi zimanê almanî nivîsand. Ji ber berhema zêde ya çapên wî, ew bû nivîskarê herî serketî yê almanîaxêv ku westernan nivîsand, di heman demê de ew digel Thomas Jeier û Alfred Wallon, nivîskarê almanê yekane yê westernan e ku berhemên wî wekî werger li Dewletên Yekbûyî hatine weşandin. 742 romanên rojavayî, di nav hev de, ji zêdetirî 300 mîlyon kopiyan derbas dibe. Romanên Unger eger bi kesa seyem tê vegotin û paşê dema niha de nivîsandî ye, di gava ku kesa yekem vedibêje paşê roman dema borî de nivîsandî ye. Romanên wê derbarê serlehengê gavan dikin ku namûsa xwe diparêzin û didomînin. Li gorî Unger, western "tekoşîna tenê ya y mêrek li dijî çarenûsê ye.
Li gorî vegotinên xwe, Mark Twain, Jack London û Louis L'Aour di nav îdolên wêjeyî yên Unger de bûn..
Digimon (japonî デジモン "Dejimon" an jî デジタルモンスター "Dejitaru Monsutā", „Digital Monster“ bi wateya Cinawirên Dijîtal) sernavê tiştên bazirganî pargîdaniya Bandai ne û li ser wê sernavê de 6 rêzefîlm, 11 Fîlmên Anîmeyê, sirayeke lîstikên xêvjimêrê ji bo platformên têvel, pir manga û kartên berhevok yê leystinê hatine hilberandin.
Lîstok.
Di hezîrana 1997an de li Japonya versiyonên yekemînê "Digimon Virtual Pets" ji wek pêşketina Tamagotchiyê xuyandin bûn. Kesên lîstoka karebayî dikar bûn virtûel li hemberê hev re şer bikin. Ew alavan pir biserkeftî bûn û di kanûna pêşîn de nifşa duyemînê ya wan kesên virtûell hatibûn firotinê. Di wana de gelek versiyon hene Digimon-Pendulum-, Pendulum-Progress-, Pendulum-X, Accel-, Twin-, Digivice ic û ya Mini-rêze. Her wiha versiyonên ji bo Alava destê (bi înglîzî handheld) jî hene.
Manga.
Di Havîna 1997an de li Japonya de Mangaya Oneshot bi sernavê "C’mon Digimon" weşandî bû û ew pêşhatiya siraya mangaya "Digimon Adventure V-Tamer 01" bû.
Rêzeya "Digimon Adventure V-Tamer 01" wê ji aliyê xêzkar Tenya Yabuno û nivîskar Hiroshi Izawa ve di sala 1998 heta 2003 di kovara V-Jump ji aliyê weşanxaneya Shueisha weşandî bû.
Digimon Chronicle mangaya duyemînê Digimonê ye.
"Digimon D-Cyber" xêzeromaneke çîn (bi Çînî Manhua) ya Digimon e.
"Digimon Next" mangaya Digimonê ya seyemîne.
Digital Monster Ver. S: Digimon Tamers.
Platforma: Sega Saturn
Dîroka eyanbûnê: 23ê îlon 1998 (Japonya)
Digital Monsters wek lîstika yekemîn di sals 1998 ji bo konsola Sega Saturnê eyan bû. Ew lîstik hinek wek Tamagotchi ye. Ema bi grafîkeke tûje û meriv dikare pir Digimon perwerde ke. Di lîstikê de lîstikvan gereke Digimona xwe ji hêkê heta levela Şampiyonê an jî Ultrayê perîsandî ke û gereka li File Island de hûrde(perê hesin) bicivîne. Lîstikvan lîstikvanên din bi navê Hacker dibîne û ew jî Dîgimonên xwe dişînin tekoşîne û dixazin hûrde bistînen.
Digimon Adventure: Anode Tamer.
Dîroka eyanbûnê: 15ê kanûna pêşîn 1999
Ew lîstik derbarê zarokê bijarte ne wê li cîhanekê dijîtal tên li ku ew cengên Digimonan dikin. Digimona bed Milleniamon zarokan ji cîhana rastî direvîne û dixwaze cîhana Digiwelt dixe di binê ferwerdariya xwe. Augumon Digimoneke baş dikare bireve û ew lehenge lîstikê Ryou bi xwe re dibe li cîhana dijîtal. Armana wê ewne li ku gereke hemberê Digimonên bed şer bike, wana bigirên û perwerde ke ji bo artêşeke bi Digimonan çê ke û paşê hemberê Milleniamon hilweşîn bikin û wisa hevalên xwe rizgar bikin.
Digimon World.
Dîroka eyanbûnê: 28ê kanûna paşîn 1999 (li Japona), 23ê gulan 2000 (li DYA), 6ê tîrmeh 2000 (li Ewropa)
Lîstikvanê lîstikê rola laweke dileyze wê lîstika Digimon pir hez dike. Wexta ew bi êvarek tê malê û lîstik destpê dike ew bi xwe bi hindirê lîstik ve dikeve di cîhana dijîtal.Di
Di pey hatina xwe re ew xwe li vir xwe li File Island dibîne û ew kesê xwe Digimon û rêber Jijimon nas dike. Jijimon wê rê behsa krîzê dike. Hêzên nerind armoniya cîhana dijîtal xirab kirine û Digimonan wê li File Island dijîn jihevcuda û hov bûne. Armanca lîstikvan ew ew gereka File Island vebibîne, rûniştvanên bajarê îzan bike û wana gêrî bîne bajarê. Peywira girîngtirîn yê listîkvan li ku ew Digimona xwe gereka wek Tamagotchi perwerde ke li ku meriv wê têr dike, hêz dike, lê mez dike û him jî dibe daşirê (tuwaletê) û seva ew peresîneke hêz biserkeve.
Digimon Digital Card Battle.
Dîroka eyanbûnê: 22ê kanûna pêşîn 1999
Naveroka lîstikê kartên berhevok yê Digimnon ne. Lîstikvan ji cîhanê de xwe tomar dikin û li cîhana dijîtalê de kart dicîvînin ji bo bi hev re lîstika kartan bileyzin. Meriv wek xwe re qatek bi 30 kart tevlihev dike wê bi kartên Digimon û kartên Opsiyona Taybet ne. Lîstikvanê wê lîstik qezenc dike 3 kart distîne.
Digimon Adventure: Cathode Tamer.
Dîroka eyanbûnê: 20ê kanûna paşîn 2000 (Japonya)
Ew lîstika duyemine yê rêzeya Digimon Adventure û wek ferehkirina "Digimon Adventure: Anode Tamer, ye."Naveroka lîstikê bi qasî wekî lîstika yekemîne. Belam gelek Digimonên nû he ne û meriv cêngên nû bi dijvanên nû ve şer dike. Ji bo berhevoka xwe ya Digimonan komplet be meriv re lîstika yekemîn jî pewîste.
Digimon Adventure 02: Tag Tamers.
Ev lîstok guhartoyek guhêrbar e ku ji berê de lîstikên Digimon Adventure weşandî bûn. Herdu lîstikvan Ryou û Ken (gengaz e ku ji karakterên sereke yên Capcom Street Fighter re ilham bûn) derbasî cîhana dîjîtal dibin da ku dijê Milleniamonê vejandî û çokarê wî Diablomon şer bikin.
Platform: WonderSwan Color
Dîroka eyanbûnê: 8ê kanûna pêşîn a 2000
D1 Tamers berdewamiya lîstika Tag Tamers e. Piştî ku Millenniamonê xirab têk çû, serlehengê lîstikê Ryou dîsa di cîhana rastîn de vedigere. Lêbelê, ew dîsa ji hêla Digimonan ve tê gazî kirin ku beşdarî Tûrnûvaya Şerê Cinawiran a D1 bibe. Ew ku diyar dibe, Milleniamon hîn jî zindî ye û dixwaze tol hilde.
Berbera (Somali: Barbara, Erebî: بربرة) li Somaliland li bajarê Westernwest Woqooyi bakbeş e. [3] [4]
Li deryayê, Berbera beşdariya portên bazirganî li ser sevara Somalî bû. Piştre piştre wekî paytexta Somaliland ji 1884-1941 heta 1941, dema ku ji aliyê Hargeisa ve hatibû veguherandin. Di sala 1960î de, parastina Somaliland Brîtanya Dewleta Somaliland û pênc rojan piştî bi Trust Trusta Somalayê (Somalaya Îtalya ya berê) da ku ji bo Komara Somalilî ava bike. [5] [6] Li ser riya petrolê ya stratejîk girêdayî ye, bajarokê kapîtalek kûr heye, ku wekî qezenca bazirganî ya herêmê ye.
Di dema demên kevnar de. Berbera beşek ji bajarên Somalî bû ku di nav torê bazirganî de bi bazirganiya somîlan re digel Phenicia, Ptolemic Misir, Yûnanî, Parthian Persia, Saba, Nabataea û Roman Empire. Sailorên sîvîl ên kevneya maristanî ya Samomî ya ku wekî beden veguherîna xwe veguhestin tê bikaranîn. [7]
Berbera bi navê kevneşopî ya deryaya başûr ya başûrê Gulf-Aden diparêze. Ew tête fikirkirin ku bajarokê Malao ji 800 bajariyên derveyî Avalîtiyan ve tê gotin, di beşa heştê ya Perrya Erythraean de, ku di sala sedsala yekemîn de nivîsandiye hate nivîsandin. Di Perlusê de ev tê gotin
qeşek vekirî ye, ji hêla tewra veşartî ji alîyê rojhilat ve veşartî. Li vir niştecîh bêtir aştî ne. Li vê derê veguhestin tiştên ku ji berê ve behsa bihîstin, û gelek tuneyên, klokên ji Arsinoe, cil û şewitandin; vexwarinê, kulîlkên nermî yên piçûk di piçûkek, rûn, zêr û zêr, zêrîn. Ji van cihan ji merrh, piçûkek piçûk, ((ku bi awayekî dûr ve tê zanîn), firotana zehmet, duaca, copal û
Zeila (Somalilî: Saylac, Erebî: زيلع), wekî Zaila an Zeyla jî tê naskirin, li bajarê Somaliland li bakurê rojavayê Awdal portê ye. [2]
Di Agahiyên Navîn de, rêwîtiyek Cihûya Benjamin ya Tudela Zeila (an Zawilah) bi cîhê Mizgîniya Havîlah nas kir. [3] Pir zanistên nû yên ku di nav-sedsala Greco-Roman de, Perestûya Erythraean Sea û Ptolemyiyê de di nav malpera Avalîtan de tê naskirin, her çend ev nakokî ye. [4] [5] Bajar piştî navenda hegira mizgefta misilman di navendeke îslamî de destpê kir. Bi sedsala 9'an, Zeila paytexta Adal a destpêkê û di Îzna Sedsalê ya Înat Sultanate bû û her weha dewletek ji bo serfiraziya wê ya Adal Sultanate bû, ew ê di sedsala 16emîn de çend sedsala wê ya bilindbûna dewlemendiyê bû. Bajar piştî paşîn di sedsala 18emîn de di bin Osmanî û Brîtanî de bû.
Zevî bi kevneşopî ya eşîra Somalî ye ku navê Dir, ku niştecîh û damezrênerên bajêr kevin e.
Gelek cihan ji bo Havilah têne nîşandan, li herêmê Zeila
Zeila bajarekî kevnare ye, û tête zanîn ku li ser Avalîtên (Yewnanî: Αβαλίτες) li herêmê li erdnîgarî Barbara Barbara li bakurê Samolî li ser kîjan qralî ya kevneşopî tête dayîn. Bi cîranê Habab (Habesha an Abyssîniyan) li Rojavayê Al Habibî, Barbaroi an Berber (bavê Somalîs), ku li herêmê rûniştin di di sedsala 1emîn de derbas dibe. Yewnanî belgeya Perestgehê ya Deryaya Erythraean bi qada berfireh bazirganî ye. Bi Misrê û Erebistana pêş-Îslamî ve veguherîne. Rêwîtiyê ji bajarên xwe yên wekî Avalites (Zehila Nûjen) di nav deverên din ên din ên Barbaroyê de firokek firotin, behsa. Li ser seqenê de, nivîskarê Perlusê jî nîşan dide ku ew li seranserê Sor-Sor û Kendavê Adenê bazirganî kir. Belgeya pergala Barbaroi ya pergala rêveberiyê wekî nakentralîzekirin tête diyar dike, û bi awayekî ku ji bo kolektîfên xweser ên xweserî-xweserî pêk tê. [9] Ew jî diyar dike ku "Berbêrên ku li cîhe dijîn ne pir nebêjin", [10] nimûneyeke diyarî ya wan a belaşek serbixwe.
Tevî ku beşek ji 1559-ê, ji 1821 û 1841-ê Mihemed Elî, Paşa-Misrê, beşdarî Yemayê û Sahil kontrol kir, ji Împaratoriya Osmaniyan re bû. Piştî ku Misirê ji 1841 -41-ê li ser deryaya Yemenî vekişand, Haj Ali Şermerki, bazirganî ya serkeftî û serkeftî ya Somalîst a, ji wan re li ser Mafên Rêveberiyê kir kir. Rêveberiya Shermerki li ser bajêr, lewma ku wî bi desthilatdariya bazirganiya herêmî ve gengaz e ku ew mimkûn e ku ew mimkûn e ku ew mimkûn e ku her tiştî hewce ye ku hêla Harar û Ogaden. Di 1845 de, Şermerki çend mêrên mûzaletê şandin ku desthilatdariya cîranê Berbera ku ji desthilatdarên paşeroja Somalûn ên bajêr ve digire kontrol dikin. Di vê mijarê de Emerîka Harar, ku li ser mijarên mûçeyên darayî yên Şermerki bi rêveberî re derbas bûne, di derbarê ramana ku ev tevgerên dawî bi bazirganiya bajêr xwe bi dawî dibe. Emir got ku ji rêberên Şermerki li dijî rêberên berxwedana Berbera û ji bo berxwedana berxwedanê kir. [30] Piştre Şermerki paşî wekî Walî Padîşahê ji hêla Abu Bakr Paşa, dewleta Afar a herêmî bû. [31]
Zeila di 1877ê de, bi mêvanek Îtalî
Di 1874-75, Misilman ji Osmaniyan re firotek wergirtiye, ku ew li ser bajariyên ewlehiyê digirin. Di heman demê de, Misilman qebûl kir ku hiqûqa navendî ya ku li Rojhilata Navîn Cape Guardafui qebûl kir. [29] Di rastiyê de, lêbelê Misirê li ser hundurê hundurê hindiktir bû û serdema serweriya xwe li ser golê bû, tenê çend salan (1870-84) berdewam dike. Gava ku cenazeyê Misrê di Harar de 1885 de hate hilweşandin, Zeila di navbera pêşbaziya Tadjoura-fransî û Brîtanyayê de ji bo kontrolkirina stratejiya Kendavê Adenê stratejiyê rabû. I. M. Lewis dibêje ku "dawiya 1885 Brîtanyayê amade kir ku ji bo zeviya Fransayê ya Zeila-ê têkoşîna hêvî kirin." [31] Lêbelê, du hêzan li gor danûstandinan bikin.
Bab-el-Mandeb (Erebî: باب المندب, "Gate of Tears") [1] di navbera Yemen û Ereb li Djibouti û Eritrea de li Hornê Efrîqayê ye. Ew Deryayê Sor ya Sorê ya Kendava Soran ve girêdayî ye.
Bab-el-Mandeb wekî navendên stratejîk ên navbera Okyanûsa Navîn û Deryaya Seryozê deryaya Navîn û Deryaya Navîn pêk tê. Di sala 2006 de, an estimated 3.3 mîlyon bermîl (520,000 m3) per roj di nav rojê de, ji derveyî cîhanê nêzîkî 43 milyon barrel (6,800,000 m3 / d) ji aliyê tankeran ve têne derbas kirin. [2]
Distana li nêzîkî 20 mîlîta (30 km) ji Ras Menheli li Yemenî ya Ras Siyyan li Djibouti ye. Girava Perim di navbera her du kanalan de, ew e ku rojhilat, wekî Bab Iskender (Strait of Alexander), 2 mîlometre (3 kîlometre) dirêj û 16 fathoms (30 m) kûr e, dema ku rojavayî, an Dact- el-Mayun, dora 16 mîlometre (25 kîlometre) û kûrahiya 170 fathoms (310 m) heye. Near coast of Djibouti koma grûbên piçûk ên wekî "Birayên Dayik" têne zanîn. Li ser kanalek rojhilata navîn heye, lê di nav kanala rojavayî de bêtir xurt e.
G20 (an G-20 an Giştî ya 20-an) ji bo hikûmet û bankeyên navendî ji bo Arjentîn, Awistralya, Brezîlya, Kanada, Çîn, Fransa, Almanya, Hindistan, Endonezya, Îtalya, Japonyayê, Meksîkayê, Rûsya, Erebistana Suûdî, Afrîka Başûr, Koreya Başûr, Tirkiye, Yekbûyî, Dewletên Yekgirtî û Yekîtiya Ewropayê (spanyar wekî endamê mêvanê mêvandar heye, di nav dengê civatê de vexwendin). Di 1999'an de hate saz kirin, G20 dixwaze ku polîtîkayên li ser pêşxistina pêşxistina aborî ya navneteweyî. Ew hewce dike ku pirsgirêkên lêpirsîn ên ku ji ber berpirsiyariyên yek kesek herin derve. [3] G20 serokê hikûmetê yan dewletên serdema ku di sala 2008'an de destpêka civîna destpêkê de di civîna wan de hatibû destnîşankirin, û komek jî wezîfeyên xwezayî yên wezîran û wezîran biyanî ji ber ku di salên dawî de di pêşveçûna ajansa xwe de ye.
Endamê G20-ê ji welatên din ên din û Ewropayê Yekbûyî (EU) pêk tê. Ewropa ji aliyê Komîsyona Ewropayê ve û ji aliyê Bankeya navendî ya Ewropayê ve tê nîşandan. Bi giştî, aboriyên G20 ji sedî 85% ya hilberîna cîhanê ya Grossê (GWP), ji sedî 80% cîhana bazirganî (yan jî heger heke derveyî bazirganiya Yekîtiya Ewropayê, 75%), du-sêyemîn cîhanê cîhanê, [2] û nêzîkî nîvê cîhanê zevî erdê.
Bi G20-ê di sala 2008-ê de li pêşkeftina rêberên serokatiya xwe vekişandin, bi rêberên wê di 25ê îlona (îlon) 2009 de ragihand ku koma wê G8 wekî wekî civata aboriya dewlemendiya dewlemend a dewlemend e. [5] Ji destpêka vê yekê, polîtîkayên endametiya G20 rexneyên gelek rewşenbîran, [6] [7] û hevdîtinên wê ji bo xwenîşandanên mezin yên çep û anarîstan ve balkêş bûn. [8]
Serekên G20 welatan di navbera 2009 û 2010an de di civîna G20-ê de nîv-salane daketin. Ji sala 2011-ê Nîsana 2011-ê civînek hemî civînên G20-ê hatin sal kirin.
Egîdê Cimo, wekî "Mîrê Bilûrê" jî hatiye binavkirin (jdb 1932 – mrn 2019) hunermend û bilûrjenekî kurd bû ku di sala 1932an de li gundê Erdeşîrê ku bi ser nehiya Armavîrê Ermenistan ve ye hatiye dinyayê. Di sala 1955an de dema ku li Radyoya Dewletê ya Ermenistanê de beşa kurdî vedibe, mirovê yekem e ku di warê sazbendiyê de li radyoyê xebitiye.
Li gorî xwesteka Rehmetiyê Casimê Celîl ku berpirsiyarê beşa kurdî ye, gund bi gund dikeve pey şopa sazbend û dengbêjan da ku berê wan bide ser riya radyoyê. Paşê jî salên dûvedirêj; bi mey, fîq û bilûra xwe li pey dengbêjên eyan çi jin, çi jin disekine û navê xwe li ser dergeha sazbendiya kurdî bi tîpên zêrîn dide nivîsandin. Li gorî gotina wî, 37 sal li ser hev li Radyoya Êrîvanê bi bilûr, fîq û meya xwe sazbendiya kurdî pêk aniye. Di sala 1967an de baştirîn Koleja Sazbendiyê ya bi navê ‘Romanos Melîkyan’ ku li Êrîvanê ye kuta dike û dibe sazbendekî profesyonel.
Ji bo wî bêjeya ‘Mîrê Bilûrê’ tê bilêvkirin. Carinan jî bi bilêvkirina Keremê Seyad ku li ser pêlên Radyoya Erîvanê digot; ‘Distre Sûsika Simo, lê dixe Egîdê Cimo!’ navê wî ciwamêrî diket dil û mêjîyê mezinên li civata ‘giregir’ên li ‘dîwan’a gund.
Hunermendê kurd Egîdê Cimo di jiyê 87 saliyê di 31ê çileyê a 2019an de li paytexta Ermenistanê Êrîvanê çû ber dilovaniya Xwedê kir.
Mehmet Söğüt helbestvan, nivîskarekî kurd ê bi zimanê tirkî ye. Di sala 1973’an li Albistanê ji dayik bûye. Dibistana yekem, navîn û lîse li wir xwendiye. Paşî çûye derveyî welêt, Swîsreyê. Gelek demek dirêj e ku li Ewropayê ye. Kar û barên nivîsê ji li Ewropa didomine. Rojnameya Özgür Politika, Özgür Gündem de nivisand. Esmer Dergisi, Berfin Bahar, Güney Dergisi, Her Şeye Karşın, Aykırı Sanat û gelek kovaren din ê wejêyî de jî cih girt. Helbest, kurteçirok û romanan dinivîsîne. Li gelek cîha meriv kare nivis, çîrok û helbestên Mehmet Söğüt bibine bixwîne.
Di derbarê çand û wêje ya kurdî de li ser televîzyonan pêşkêşiya bernaman kir, xebitî.
Sê pirtûken wî bi zimanê tirki çapkiriye. Aniha bi biryarek radîqal wergerek nû sitendiye ku vegere ser kaniya zimané zikmakî ji ber vê yekê bi kurdî jî dinivîsîne.
Tilîko navê çîrokeke almanî ye ku ji aliyê Birayên Grimm ve hatiye cîvandin. Ew çîrok di cara yekem di çapa duyem ê bi hêjmara 37 tê xwendin.
Cotkareke hejar û jina wî ku li gundekî dijîn, ji ber ku zarokên wan tune ew gelek xemgînin.Rojekî ew û jin xwe dibêjin: Xasiya zarokeke me hebûya û ew qasî tiliyekî bûya me yê bi dil û can hezkira. Jin nexweş dibe û piştî 7 meh de ew lawek zayin dike ku qasî tiliyekî ye û lema Tilîko tê navandin. Bi rojekî ew bi bavê xwe diçin ji bo darjêkirinê û çenberî dajo li ku ew di ber guhê hespê rûdine û ferman dide wê. Du mêr wê dibînin û dixwazin ji bo Tilîko bikirin pere bidin bavê wê. Mêr pêşiyê naxweze kurê xwe bifiroşe. Tilîko ema bavê xwe hemandî dike û vegera xwe soz dike. Tilîko li ser kulika yek ji wan mêran rûdinê û wan re diçe. Tilîko bi êvarek herdu mêra dixapîne û dibêje ew gereka hera bimîze. Lema herdu mêran ewî li ser zeviyê de dihêlin. Tilîko ema şanşê xwe hildide û direve hindirê qulika mişk. Di peyre Tilîko karûbara xwe dide 2 diz û dibêji ku ew di malê de dikarê pere di nav çarçoveya caxan bide. Li wê malê de ema Tilîko diqarê û dizên bi tirs dirêvin. Bi beyaniyek li ser pûşê ew xew re diçe. Çêlekek pûş dixwe û Tilîko wisa dikevê hindirê ûrê çêlek. Cihê ûrê çêlek kêm dibe û ji ûrê de Tilîko diqarê ku ew ne dixwaze daha bixwe. Keşe bawer dike ku cin ketiye bejna çêlekê û lema ew wê dihêle şerjikirî û ûrê çelekê davêje li ser rêxê li ku gurek wê dibîne û dixwe. Tilîko bi dengê xwe vê gur dişîne li cem mala debavê xwe li ku bavê Tilîko gur dikuje û Tilîko rizgar dike.
Auguste Dupin an jî C. Auguste Dupin detektîvekî aşopî ye ku ji aliyê nivîskarê amerîkî Edgar Allan Poe ve hatiye afirandin. Dupin di kurteçîroka "The Murders in the Rue Morgue" (Kuştinên Rêka Morgueyê) di cara pêşîn de derbûn dibe û gelemper ew wek detektîvê aşopî yê yekem tê nasîn. Piştî wê kurteçîrokê re ew di kurteçîrokên "The Mystery of Marie Rogêt" (1842) (Sira Marie Roget) û "The Purloined Letter" (1844) (Nameya dizîn) dîsa derbûn dibe.
Dupin ne detektivekî profesyonel e û handana wê ji çareserkirina dozên her sê çîrok de guherandî ne. Bi ve wê Poe ratiocination digot Dupin jîriya xwe ya mezin bi fanteziya afirînerî bi hev re dikir û wisa dikar bû di jîriyên tawankaran de heştyar bike. Karînin wê wisa rindin ku ew dikarê ramanên hevalê xwe (ku di wan sê çîrok bênave û behsa Dupin dike) çare bike.
Wexta Poe derbarê Dupin de nivîsand wê demê de peyva detektîv tune bû. Kesê C. August Dupin bingeha detektîvên aşopî (wek mînak Sherlock Holmes) çê dikir û jenreya detektîvên aşopî de gelek element tev damezrand.
Heval û Hêvî (bi japonî: 未来少年コナン, "Mirai Shonen Conan", bi wateya "Lawê paşerojê Conan") rêzefîlmekî anîme ye ku di sala 1978an de ji aliyê şirketa Nippon Animation ve hatiye hilberandin. Sernavê ingîlizî ku ji aliyê hilberînerê Japon tê "Conan, the Boy in Future" ye. Ema bi îngilzî ew li ser sernave "Future Boy Conan" tê nasîn.
Ev rêzefîlm bi Kurdî li ser sernavê "Heval û Hêvî" hatiye dûblajkirin. Rêzefîlm adaptasyona romana "The Incredible Tide" ku ji hêla Alexander Key ve hatiye nivîsandin.
Di sala 1984an de di pey rêzefîlm de fîlmekî sînemayê li ser sernavê "Mirai Shōnen Conan Tokubetsu-hen: Kyodaiki Gigant no Fukkatsu" (未来少年コナン　特別編　巨大機ギガントの復活), hatibû hilberandin.
Pêşçîrok di sala 2008an de destpê dike wexta mirovahî nêzîke qirbûnê ye. Di nav netewan de şereke wêranker hebû ku çekên ultramagnetizî bi kar anî bûn û ku ji kakilka req a erdê de ziyan kirine û sirniya erdê xar bûye û wisa her heft parzemîn parçebûyî û li binê asta deryaya têwer bûn. Komeke mirov dixwastin li gerdûnê de birevin ema ew plan bi ser neket û roketên wan dîsa li ser erdê de ketin.Tek hinek ji wan mirovan ne qir dibûn û di pey gêrbûnê ewna giraveke biçûk dîtin ku he ne xirabî bû. Ew koma mirov girav dixistin wargeha xwe ya biçûk. Piştî 9 sal de di nav wan mirovên jînde de laweke bi navê Heval zayîn bû. Zayina wê gede ji bo mirovan heviyeke nû bû. Piştî 11 sal re her mirov mirine tek Heval û dapîrê xwe hê dijîn.Bi rojekî di sala 2028an de Heval ji peravê de keçeke bêhiş dibîne. Navê wê keç Hêvî ye. Ji nû ve Heval û Hêvî serpêhatiyeke mezin bi çavên xwe dibînin.
Avatar (sernavê resen: "Avatar: The Last Airbender, an jî navnetewî Avatar: The Legend of Aang)", rêzefîlmekî kertonî ye ku ji aliyê şirketa Nickelodeon ve hatiye hilberandin û weşandin. Ew rêzefîlm bi kurdî li ser kanalên Zarok TV û Pelistank TV hatine weşandin. Ew rêzefîlm di herdu kanala de bi zarava û dûblajvanên din weşandî bûne.
Rêzefîlm li cîhanek aşopî ku piranî li ser bingeha Rojhilata Asyayê ye, dileyize. Şêwaza rêzefîlmê bi bandora anîmeyên japonî ve girêdayî ye û bi vî awayî xwe ji rêze anîmasyonên dinên amerîkî veqetîne, lê şêwazek anîme ya paqij nine.
Di vê rêzefîlmê de, Aangê 12 salî divê bi aştiyê û hevsengiyê bi cîhanê re bîne û bi dawî anîna şerê li dijî Netewê agirî yê bi ya cîhanê. Di dema naverokê de, ew bi heval, rêheval û hevalbendên ku piştgiriyê didin wî re dike, lê bi berdewamî ji hêla Neteweya agirê ve tête şopandin.
Li şûna Avatar rêzefîlmê The Legend Korra, ku naveroka wî 70 sal şûnda tê danîn, di bernamê de, naverok di vê heyamê de di xêzeromanan de berdewam dibe.
Eugène François Vidocq (z. 23'ê tîrmehê 1775 li Arras; m. 11'ê gulanê 1857 li Parîs) tawankar û tawanzaneke fransayî bû.Jiyana wê gelek nivîskaran wek mînak Victor Hugo an jî Honoré de Balzac sirûş kir. Seva çalakiyên wê wek damezrîner û birêveberê Sûreté Nationale û yek jî vekirina detektîvxaneya şexsî (ku belkî ya yekem di cîhanê de bû) ew lema ji aliyê dîrokzanan wek bavê tawanzanîya nûjen û yê polisa fransayî tê hesibandin. Her wiha ew wek detektîvê yekem tê nasîn.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Eugène_François_Vidocq
Soza hevala, anku Soza hevalan (ロミオの青い空 "Romio no aoi sora", "Romeo's Blue Skies"), rêzefîlmekî anîme ye ku ji aliyê şirketa Nippon Animation ve hatiye hilberandin. Sernavê bi kurdî "Soza hevala" (Soza hevalan) wergera sernavê erebî "عهد الأصدقاء" " ye. Digel ku "Romeo's Blue Skies" wergera sernavê japonî ye, sernavê resen ku ji aliyê Nippon Animation ve hatiye danîn: "Romeo and the Black Brothers" e. Çîroka Soza hevalan li ser romana almanî "Die schwarzen Brüder" ("Birayên reş") binyatkirî ye. Ew roman ji hêla Lisa Tetzner ve hatiye nivîsandin.
Kesên rêzefîlmê.
Laweke cîwan û çakbîne ku bê dîqata xwe alîkariya mirovên xwe dike. Ew kesûkariya xwe dide Luini ji ber ku bavê wê nikarê perê bijîşkê bisencîne. Romeo diçe li Mîlano li ku ew kar rind hîm dibe û çakbiniya xwe ber na dide. Di pey 10 sal ew Bianca dizewice û Kurê wî wek heval û bûrayê xwe yê mirî Alfredo tê navandin.Romeo (di romana Die schwarzen Brüder navê wê "Giorgio" ye) li Sonogno li gundekî Swîsre ji sînora Îtalya de li cem malbateke dilovan mezin bû ye. Bavê wê Roberto cotkar û dayika wê Jessica kevanî ye. Du birayên wê cêwî hene: Carlo û Pietro. Her wiha dapîr û banevankeke kedî wê bi navê Piccolo he. Wexta Romeo mendal bû ew gereka li gundê xwe de zengela xaçxaneyê biçingîniya. Bi rojên bi tav ew bi hevalên xwe ve diçû masîgirtinê. Ew li zeviye garisê ya malbatî bi alikariya bavê xwe jî dikir. Ew bê dîqeta xwe alikariya mirov dike. Bediyekî wê zemaneke dirêj bû dihat li ser Sonogno û gelek malbat biderd bûn. Di nav wan de malbata Romeo jî bû. Wê dem de Luini " Xwedayé mirinê" dihat li gunde seva lawan bike û ji ber ku wan ji wek yarmetkar ji kûlevanên Mîlanoyê bifiroşe. Mixabin Romeo bala Luini dikişand. Xwedayê mirinê Roberto re dixwast ji bo ew Romeoyê 11 salî bifiroşe. Ema Roberto wê ne dipejirand. Ji ber ku Romeo bi peyman ve girêdariya xwe bike Luini zeviya garisê ya malbata Rome dişewitand. Di gava ku wê trajedî de bavê Romeo jêborîna serî hildide û lema kor dibû. Malbata Romeo nikar bûn ji bo Roberto re gazî bijîşkê kin ji ber ku ewna aborê xwe winda kirin. Romeoyê 11 salî mecbûr bû xwe ji xwedayê mirinê bifiroşe ji ber ku bişijk bisencîne ku koriya Roberto tendurist bike. Wexta Romeyo peymana Luini navîşand, bijîşkekî ji Locarno bi navê Baregî dihat gazîkirin û wê jêborîna Roberto li Sonogno tendurist dikir. Romeo malbata terikand û rêwingiyeke dirêj li Mîlano dikir. Wê rêwingiyê de ew Alfredo nas dikir wê Romeo ji sêvfiroşekî ku Romeo bi çewtî wê sûcdar dikir ji ew sêvên wî diziya. Romeo û Alfredeo dibûn herî rind heval. Ew herdu ji aliyê Luini ve ji pêşengên wan dihatin firotin. Romeo ji Marchelo Rossi dihat firotin. Wexta Romeo û Alfredo vediqetin ew na sond dixwin ji ber ku ew hema heval disenin û hevdu dîsa bibînin. Romeo wek pîşeya kûrevan li Mîlano de gelek problem û serfirazî bi çavên xwe dibîne. Ew ji aliyê malbata Rossi tê şkencekirî û komeke lawan wê xwe guran binavdikin ewî cerde dikin. Paşê Romeo û Alfredo hevdu dîsa dibînin. Di pey tevhatina wan Alfredo plana xwe ji ber ku ewna biraderî ji bo kûlevan avabikin û wê paşê zemanê zor de alikariya hevdu dikin. Ew herdu bi kûlevanên Mîlanoyê ve biraderiya Birayên reş avadikin. Romeo û endamên biraderîyê Alfredo wek serkêş radigihînin. Birayên reş di cengên xwe de li ser koma guran li Xaçxaneya San Babila û li Seyrangeha Sempione yê de qezenc dikirin. Serfiraziya mezintirîn ya Romeo wexta ew bi alîkariya Profesor Casella hîmê xwendin dibû. Lawê ku him ne dikar bû  bixwîne him jî binivîse bi alikariya profesorê dilovan  cîhana zanînê nas dikir. Romeo xwendin hîm dibû û him jî wek hevalê xwe Alfredo xwendina pirtûk hez dikir. Wexta Alfredo li Mîlano di zivistanekî sar de ji tuberkuloz de dimiriya, Romeo gelek liberketî bû. Birayên reş û xwîşka Alfredo Bianca ewî bi sozên xwe ve wêrek kirin û wisa Romeo mirina hevale xwe dipejirand.Piştî mirina Alfredo re Romeo dibû serkeşê Birayên reş.
Xcas bernameyek komputerê ye ku ji bo mathematics bikar tîne. Xcas ji interfaceê giac e ku gihiştiye ku Baskê bi Pergala Algebra Computer (CAS) ji bo Microsoft Windows, Apple macOS û Linux / Unix. Giac di zimanên programa C++ de hatiye nivîsandin.
Xcas hevpeymanan çareser dike û dikarin grafikên plankirin.
Xcas û Giac bi projeyên ku ji aliyê Parîsê Bernard Parisse ve di sala 2000'an de ji Fransayê Grenoble (Isère) li Zanîngeha Joseph Fourier ve têne pêşxistin, projeyên vekirî hene. Xcas û Giac li ser projeyên pêşîn ên ku ji projeya Erable tête bingehîn.
Kaptin Bijar, anku Kaptan Bijar (), rêzefîlmekî anîme ye ku di sala 1983an de bi 128 beş ji aliyê şirketa Toei Animation ve hatibû hilberandin. Ew rêzefîlm behsa çîroka rêzeya mangayê "Captain Tsubasa" dike û ku bi destê mangavan Yoichi Takahashi hatibû afirandin. Bi kurdî ew serleheng û sernavê rêzefîlm li ser navê "Kaptin Bijar" hatiye dûblajkirin.
Xwendekara seretayî ya Japonî ya donzdeh-salî Bijar gogbazek dilxaz e ku xeyal dike ku Kasa Cîhanê ji bo Japonyayê qezenc bike. Bi dirûşma xwe "Gog hevalê mine" û pir rahenanê, ew di salên paş de lîstikvanekî serketî dibe û gelek heval qezenc dike.
Richard Wilson (navê birastî Iain Carmichael Wilson; jdb. 9'ê tîrmeha 1936 li Greenock,Renfrewshire, Skotlenda)lîstikvan, derhênerê şanoyê û moderatorekî skotlendî ye.
Di pey perwerdiya xwe ya bilinde Wilson diçû Artêşa Brîtanyayê li ku ew leşkeriya xwe li Singapûrê dikir. Di pey wê re ew di Royal Academy of Dramatic Art de perwerdiya aktorî fêr dibû û ew li Edinburgh, Glasgow û Manchester de şano dilîst. Di sala 1994an de ew ji bo destmêza xwe seva şanoya brîtanî ew wek "Officer of the British Empire" tayinkirî bû. Di sala 1996an de heta 1999 ew bireveberê Zanîngeha Glasgowê bû.
Wilson ji bo rola xwe ya wek pasevanê malnişînbûyî Victor Meldrew di rêzefîlma BBC"One Foot in the Grave" navdar dibû.Ew rêzefîlm bi 6 sezon bû ku di nav salên 1990 û 2000 weşandî bûn. Di rêzefîlma Merlin de ew rola bijîşkê keyanî Gaius dilîst.
Salihê Qûbînê yek ji dengbêjên me yê bi nav û deng e ku bi taybetî li Herêma Xerzan, bi giştî jî li seranserê welêt tê naskirin.
Qûbînî di sala 1949’an de li Gundê Eyndarê (Agaçlîpînar) ya bi ser Misirca (Kurtalan) Sêrtê ve ye, hatiye dinyayê. Ji ber feqîrî û belengaziyê, hêj di zarokatiya xwe de malbata wî li gelek gundan geriyaye. Berê mala wî li gundê ‘Girikê Boto’ ya bi ser Farqîna (Silîvan) Diyarbekirê ve ye bû, niha ew li Batmanê bi cih û war e.
Qûbînî ji bilî karê dengbêjiyê, ji bo dabara malbata xwe bike, di çêkirina avahî û mizgeftên gundan de karê sewaxê û lêkirina dîwaran dike.
Di gotûbêjeke ku me pê re kiribû de, bersiva pirsa me ya bi rengê: “We çawa, çi çax û bi çi awayî dest bi karê dengbêjiyê kiriye? Ev çend sal in ku hûn stranan dibêjin? Di malbata we de ji xeynî we kesên ku distrên hene gelo?” wisa bersivandibû:“Hêj di 12-13 saliya xwe de, li poxan û bênderên gund min kilam û stran digotin. Min dênh û bala xwe dida darekî, xaniyekî, mirovekî an jî heywanekî, min digot û li hev dianî. Di malbata me de birayê min ê mezin ku ‘Qasimê Dengbêj’ jê re digotin, berê stran digotin û îro kêm be jî dibêje. Babê min ‘Sofî Hemê’ jî dengbêjekî baş bû. Lê dema ez dibim 9-10 salî, êdî ji ber bêtaqetiyê, dest ji kilam û stranan dikişîne. Ev 40 sal e ku ez dibêjim. Hinek kilam û awaz min ji birayê xwe Qasim û hinek ji wan jî min ji bavê xwe Hemê girtine. Gelek kilamên ku min bi xwe çêkirine jî hene...”
Gelo dengbêjên ku herî zêde tesîr li Salihê Qûbînê kirine kî ne? Li gorî gotina wî Teyîboyê Siertî ku niha li Gundê Marîbê ya Misircê rûdine, Şakirê Bedih ango Şakirê Mezin û Rehmetiyê Hiseynê Orginosî yê Mûşî tesîreke mezin lê kirine. Lê dengbêjek jî heye ku gelek dixwaze li civat û dîwana wî bibe mêvan û pê re dîwaneke ‘Xerzanî’ pêk bîne. Ew dengbêj jî ‘Bermahiyê Komkûjiya Filehan’, ‘Qûlîngê Deşta Xerzan’, ‘Lejyonerê Artêşa Fransa’, ‘Hevalbendê Seîd Axayê Cîzîrî’ û ‘Xweşawazê Radyoya Erîvanê’ Karapetê Xaço ye. Li gorî gotina wî 5-6 meh berê bi riya telefonê, bi Karapêt re ketine têkiliyê û ji hev re çend bend kilam gotine.
Heta niha bi sedan kasetên Salihê Qûbînê bi awayên amatorî hatine qeydkirin û tomarkirin. Lê bi awayeke profesyonelî ev 6-7 sal in ku 6 kasetên wî derketine pêşberî kilamhezan.
Bi kurtasî mirov bibêje; ev ciwanmêrê hanê Deng û Awaza Deşta Xerzan bixwe ye. Dema kilamên Metran Îsa, Derwêşê Evdî, Genc Xelîl û Edûlê, Lawiko Dîno, Hay lo li min (Xêlyeya Farqînî), Koçero Lawikê Silîvanî, Şerê Hethetkê, Kilama Behcetê Dawûd bê gotin Salihê Qûbînê tê bîra mirov. Her wiha Emê Gozê ku wekî “Rêbirê Posteya Dewletê” tê nasîn, kilameke ku ji hêla Seydayê Cegerxwîn ve jî gelekî hatiye ecibandin, awazeke şêrîn e ji devê Salihê Qûbînê...
Peykera Şînok li Brukselê (li cem Galerie Horta)
Şînok () kesên xêzeromanekê ne ku wek kesên dumahiyê rêzeya xêzeromana "Johan et Pirlouit" (Johan û Pirlouit) ji hêla kovara Spirou û xezkarê belcîkayî Peyo dihatin afirandin. Peyva "şînok" ji renge şîn tê. Çinkî şînok şînin. Şînokan afirîdên merivî bi kulik û şelên spî ne ku li nav daristane li malên kivar de dijîn. Ew ji 100 şînok pirtir he ne. Markeya Şînokê bi xêzeroman destpê dikir ema paşê bi fîlm, rêzefîlm, lîstikên xêvjimêrê, lîstok, parka kêfê û hwd ve berbelav dibû.
Darbirên hêrsok (sernavê resen "The Angry Beavers") anîmasyoneke destkir e ku ji hêla Mitch Schauer ve hatiye afirandin û ku li ser Norbert û Daggetê du birayên dînoke ye ku hem ji hev hez dikin hem jî hez dikin şerê hev bikin.
Rêzefîlm di derbarê birayên darbir Daggett û Norbert de ye, ku du xwişkên piçûk hatine dayîn û ji ber vê yekê ji hêla dêûbavên xwe ve ji malê hatine avêtin. Naha ew di bendava xwe de wek bekar dijîn û serpêhatîyên ecêb li wê derê û li derûdora wê dijîn. Car carinan, her du bira jî li bajêr an jî li deverên din ên ku berê darbirek nedîtine, rêwîtiyê dikin. Di serpêhatiyên xwe de, ew pir caran dikevin nav cedelên hişk û dûv re aliyên xwe bed zer re nîşan didin, ku sernavê diyar dike. Norbert û Daggett bi gelemperî kesên ku bi wan re hevdîtin dikin weke batînok têne hesibandin.
Akira Toriyama (, "Toriyama Akira"; jdb. 5ê nîsanê, 1955, li Kiyosu, Aichi, Japonya), mangavanekî japon e.
Akira Toriyama ku li prefektoriya Aichiyê hatiye cîhanê, di zarokatiya xwe de jî fanekî xêzeroman û filmê karton bû. Bi fîlmê kertonê "101 Dalmatians" yê Walt Disney ve di cara pêşîn daxwaza wê hedibû ji bi xwe li ser kaxizê xêz bike.
Toriyam di sala 1974an de di dibistana bazirganiyê prefektorî di cêrgeya darijêniyê de perwendîşa xwe xelas kir û di eynî sal de ew heta sala 1977an de ew wek sêwirîner (dîzayner) ji bo fîrmeyeke sêwirînerî dixebitî.
Sala paşîn, wî beşdarî mehana Shukan Shonen Jump "Young Jump Award" bû û bi Wonder Island wekî xêzkar pêşkeşa xwe ya yekemîn kir ku çîrokek serpêhatî ya ecêb di derbarê şikeftvan, cadû û keyek de, ku di Weekly Shonen Jump de hate weşandin.
Di 1979 de wî dest bi kar kir li ser rêzemangaya Dr. Slump, ku di heman kovarê de bi serfiraziyek mezin derketi bû. Toriyama ev xelata Shogakukan Manga ya 1982an di kategoriya Shōnen de werdigire. Serkeftina wî ya herî mezin heya nuha ji 1984-an heya 1995-an hatî weşandin û 42 berheman rêzefîlmên manga berbiçav Dragonball. Ew digel 152 mîlyon kopiyên ku tenê li Japonê têne firotin (2010) di rêza duyemîn a rêzefîlma herî serkeftî ya dîrokê de cih digire.
Di 1983 de, Akira Toriyama studyoya xwe ya sêwirandinê damezrandiye Bird Studio û beşdarê sêwirandina grafikî ya karakteran di lîstikên vîdyoyê de, di nav de serpêhatiya Dragon Quest û 1995-an de lîstika rola-lîstina Chrono Trigger ve hatî weşandin. Ji wî tê sêwirana idiosyncratic ya otomobîlê QVOLT, ku otomobîla japonî CQ Motors di adara 2005-an de li bazirganiyê derxist.
Di kanûna paşîn a 2007 de li Shonen Jump "Dragon Ball x One Piece: Cross Epoch" xuya bû, kurteçîrokek kurt a nû bi hevkariya Eiichiro Oda, ku xêzkarê One Piece e.
Di sala 2013an de, ew di Festîvala Navneteweyî ya Dessinée d'Angoulême de xelata taybetî wergirt.
Perav (sernavê resen "The Beach") fîlmekî amerîkî ku di sala 2000î de ji hêla Danny Boyle ve hatiye hilberandin.Fîlm li ser bingehê pirtûka nivîskarê Înglîz Alex Garland ku di sala 1996an de bi sernavê The Beach ("Perav") nivîsandibû hatiye çêkirin.
Xwendekarê amerîkan Richard Fischer li Taylendayê di betlaneyê de ye. Li Bangkok di otêlek kevn de ew bi skotlendiyekî hişbelav re ku xwe wekî "Daffy Duck" binav dike re rûdine. Ew bi wî re dipeyive û roja din xwe dikuje, û nexşeyek ji peravekî veşartî ya ku ji geştyarên normal re negihîştî ye ji Richard re hişt. Richard û bi cotyarê fransî Étienne û Françoise re, naha li rêyek ber bi peravê ku soz dide bihiştê digere. Li ser riya wan, Richard kopiyek nexşeyê dide du amerîkan, Sammy û Zeph, yên ku ew li Ko Samui nas dike.
Richard,Étienne û Françoise bihevre bi belemeke demankirî ve di girava cîranane li Seyrangeha Netewi ya Mu Ko Ang Thongî dajon. Di pey re wexta ewna li kelekê girava dinê çend kîlometre avjenî dikin li ku rêxistineke tiryake li vir weke zevî bikar tîne, ew na paşê komavayeke nas dikin ku dest danîn ser giravê û tek hinek cara bi belemê ve giravê derbas dikin ji bo şaristanî de xwarin û tiştên din dikirin û marîhuana difiroşin. Jineke amerîkî wê bi salmeziniya navîn e û navê wê Sal e û evîndarê wê Bugs serkeşên komavayê ne û ew bi qasî dîktatorî serdestin. Kesên nûhatî li vir ne xwestî ne ema nayin gêrîşandî ji bo girava beheşt ne bin xeter bixin. Hebûna wê cihê gereke sir be. Da ku ew sê nûhatî bibin emdamê komavayê ewna gereka li ser milê çep ye beramber de şaneya şewatê bike.
Piştî çend roj de Richard wek leheng tê pîrozkirî ji ber ku ew segmasîyekî bi kêrekî ve kuşt. Bugs tenê li ser vê kiri dexsoke.Françoise und Richard dibin cotyar û li pey wê berhewa û lêvegerandin dibe. Birinc kifîkî dibe û Sal lema gereka here şaristaniyê ji bo danûstandinê. Digel ku ew xwe ne agahdar dike Sal ema Richard ji bo pêreçûnê xwe re dibe. Ew herdu daxwazên kesên din li ser lîste dinivîsin ji bo wan daxwaz bikirin. Dawî de Bugs tê û bi destê xwe ve organê zayendî yê Richard digivişîne û wê serwext dike ji bo Richard hevala wê bi awayeke zayendî xwe nêzîk neke. Di wexta ku ew diçin seyranê Sal Richardê digihîne ji ber ku ew bi hevre radizên.Richard wan giştyar ku ew kopiyeke nexşeyê dabû dîsa dibîne û ew bi wan re şer dike.Li cem Salê ew kirina xwe daşartîne.
Wexta ew li giravê vedigirin, di pey 3 roj re ewna wan giştyar dîsa li perava cirane de dibînin. Sal Richardê daraz dike ji bo li ser zînarê noberdar bike û nexşeyê gêrî bîne. Li wargehê de ew herkesî re behsa zayenda xwe bi Richard dike û Françoise ji wê şûnde pêwendiya xwe bi Richardê dawî dike. Richard xwe daha gelek ji rasteqînê de vedikişîne û cotkarên milîtanê kanabîs raçav dike. Ew dibîne ku cotkarên milîtan gule berdidin giştyarên nûhatî û ewna wisa dimirin. Di pey wê re ew têkilî bi Étienne û Françoise ve digere û ew sê kes biryar didin ji bo bihevre birevin, ji ber ku cotkarên milîtan rojanî gihandin bin. Berî ku Richard xwe bi wan herdu bibîne ew giravvaneke wê ji ber ku segmasî wê kit kirî bû û ew zor birîndar bû û Richard wê bi mirinê alîkar dike. Ji ber ku tek Étienne wê birîndar dinêriya û wisa kuştina wê wek divêtiya dilovanî dihat hesibandin.
Bi zemaneke kurtî giravvan ji aliyê cotkarên çekdar ve tên şaşmayî û ewna giravvanan re kotek hereşe lê dikin ji bo ewna giravê derbas bikin. Sal red dike û serkêşê cotkaran pêşnerîyekî dike: Eger komava bixwaz be dewam li giravê de bisene paşê Sal gereka gule berde Richardê. Sal şeşarê hildide ji xwe û dehişandin dike ema şaneya fîşenga girîng vala ye. Komava ema matbûne ji ber ku Sal amade bû mirovekî bikuje. Ji xeynî Sal, hemû kesên komavayê giravê derbas dikin û vedigerin jiyana xwe ya berê de.
Di sehneya dawî yê fîlme de meriv Richard li Înternetxaneyê de dibîne ku Richard e-peyamekî debavê xwe werdigire û her wiha ew e-peyamekî Françoise werdigere li ku wêneyeke komê ji peravê tê dîtin.
Barguhêz () fîlmekî fransayî yê aksiyonê ji sala 2002an de ye.
Frank Martin, ku berê Pisporê karûbarê hewayê ya bijarde bûv, karbes kir û xaniyek li nêzî Fréjus li kendava deryaya navîn li başûrê Fransayê kir. Li wir ew jiyanek biyanî ya bîrûbawer û vekişandî dijî. Li pişt dîmenê, Frank xwedan karsaziyek xêrxwazî ​​û her wiha veguhastina berbiçav a ji bo bikirrên dbişik ku dixwazin kes (ne pir pir mezin) tiştan bikişînin pir bi ewlehî û berbiçav veguhestin. Veguhastin, ji bo ku ew BMWya 7î ya tarî bikar tîne, ew plan û berbiçav bicîh dike.
Di veguhaztinek yekî de, ew neçar e ku ji ber tekerek qedandî yekeke nû ji bagajdanjê hildee. Ew dibîne ku çelteyê ku ew veguhezîne xwe dilivîne. Ew çente vedike û hindirê wêxew Liya'ya asyayî ku bendkirî dibîne. Her çend ew digel vekirina pakêtê rêpîvana xwe binpê kir, ew çelteyê bi Lai ve ji dermandarê xwe Bettencourt re radest kir. Bettencourt wî bi veguhaztinek din re ferman dike û çelteyek dosyeyê jî dide wî.
Di rê de pişta ku Frank li benzîngehek aşo dikie. Ev aşoya kurt jiyana wî difilitîne, çinkî dema ku ew vedigere cihê parkkirinê, gerîdeya wî ya ku li wir parkkirî ye diteqe. Bettencourt bi eşkere xwest ku wî bi alîkariya bombeya çelteyê bikuje.
Frank vedigere mala Bettencourt û dest bi şerkirina cerdevanên wî dike. Di tevliheviya gelemperî de, Lai ku di xenzikê de hatî dîlkirin dikare bireve.
Lîstika qîntê lîstikeke gerîlî ji lîstikên herêma Efrînê ye, û pir bi coşî berê ji alî gundiyan ve dihate temaşe kirin.
Ji ber ku qînte hêz û şiyanê dixwaze, ew bi zayendê nêr ve girêdayî ye, ango keç vê lîstikê nakin. Hejmara lîskevanan di qîntê de ji du heya çar kesan e, yek li dijî yekî, yan jî dudu li dijî duduyan dileyizin.
Amûrên lîstika qîntê ji çû û qîntê ve pêk tên, çû dora 50 santîman dirêj e û dawiya wî ji jêr ve quloç e, amûra din jî qînte ye, qînte ji çû kintir û ziravtir e, û bi rahatî ji darekî zirav û ter tê çêkirin, nemaze darî zeytonê, herdu aliyên qîntê tûjkirî ne bo ew bi asanî hilpeke heyama lîskevan bi çû li aliyekî wê dixe, belê hertim sê, çar qînte ji bo lîstikê tên amede kirin, ji ber ku di dewsa lîstikê de pir caran qînte tên şikestin, û bo lîstik neraweste gerek şûngira wê hebe, hêjayî gotinê ye ku ji mafê her lîskevanekî ye qînteyeke taybet di lîska xwe de bikar bîne.
Ji bilî çû û qîntê ve, kêl jî amûreke girîng di lîstika qîntê de ye, kêl navenda lîstikê ye, ji wê lîstik dest pê dike, û ew nîşana ku mokevan qîntê davêjê ye, bi kêlê ser-bin mokevan jî diyar dike.
Ji fêr û daba lîstika qîntê ye ku ew li meydanên gundan tê lîstin, ji ber ku wek em dizanin li her gundekî kurdan meydaneke vala heye. Ligel ew ne tiştekî fermî ye, lê bi baweriya min yasaya ku dibêje, heke qînte bikeve hewşa malên derdorî meyadnê, mok dibe ya lîskevan, ji têgîna ku bêhna malên derdorî meydanê teng nebe tê, lewma û bi teşeyekî xoza kêlîka qînte dikeve hewşên derdorî meydanê, lîskevan mirina xwe ango moka xwe dipejirîne.
Qînte çawa tê lîstin.
Berî lîstik dest pê bike, lîskevan ser-bin dikin, bo zanibin dê bibe moka kîjanî, ser-bin jî wisa ye: yek ji lîskevanan şelpekî(derbekê) lar li qîntê dixe bo ew pir ji kêlê bi dûr nekeve, û pêre ji rikberê xwe re dibêje ” ser lê bin”, heke rikber bêje ser, lîskevanê qînte avêjtibû dê here ji cem qîntê ta kêlê çû teqle bike û ji teqleyekê re bêje ser û ji a din re bin, teqleya dawî, ango cara ku çû dighêje kêlê dê mokevan û lîskevan diyar bike, rikber gotibû ser, û eger teqleya dawî ser be, ewê ku çû teqle dike, dê biçe ber moka xwe, lê eger berevajî be, ango bin be dê bibe moka rikber.
Piştî ku lîskevan diyar dibe, ew diçe ber kêlê û çû û qîntê dixe nav destên xwe, belê li vir ji mafê mokevan e, ku here li ber qîntê bisekine, ji ber ku dibe ew qîntê li banî bigre û ji destpêkê de moka xwe derxe. Berî lîskevan qîntê bavêje ew du sê caran çûyê xwe li kêlê dixe, û ev jî pêdivî ye, pêre ew qîntê davêje banî û şelpekî bi çû li bin dixe. Wek me gotiye, eger qînte ji alî mokevan ve di şelpê yekem de li banî bê girtin, tavilê dibe moka lîskevan; lê heke qînte bikeve bêyî ku bê girtin, mokevan dê gavekê pêşve bê û qîntê bavêje kêlê, carik din eger li kêlê ket, moka xwe mir, lê eger li kêlê neket, lîskevan dê biçe û sê şelpan li erdê li qîntê xwe û dûr bajêve, belê her şelpek qîntê ji kêlê dûrtir dike, ew mewda (mesafet) jî wek xalan di berjewndiya lîskevan de tên hejmartin, ango dibe di sê şelpên yekem de qînte 300 xalik biçe, û di a duyem de 600 biçe ta xalik digihêjin hejmakere li ser lihevkirî, û ji gihîştina wê hejmarê re dibêjin (xweşkirin an jî xweş bû), wek nimûne dibe hejmara xweşkirinê 2000 bin, belê hejmar her sê şelpan tên komkirin, yanê piştî sê şelpên yekemîn, dê mewda ku qîte gihîştiye bijmêrin, û pêre mokevan qîntê davêje kêlê, heke li kêlê ket mok mir, û heke lê neket, sê şelpên din ji alî lîskevan ve hene, û herweha ta xweş dibe yan jî qînte li kêlê dikeve, hêjeyî gotinê ye, ku heyama lîskevan xwe ji şelpên erdê re amede dike û bi çewtî qîntê berî şelp lêxe bihejîne, dîsa dibe moka wî.
Veşartok an çavgirtonek, lîstikeke şahî ya zarokan e, di vê lîstikê de hejmara lîskevanan ne bi sînor e, lê hertim ji 4 heya 10 lîskevanan tevle vê lîstikê dibin. Bingeha lîstikê wisa ye, ew kesê ku moka wî ye, dê serê xwe tev çavên girtî bi ser hêlanê de xar bike û heya hejmareke li ser lihevkirî bijmêre, di vê navberê de lîskevanên mayî xwe vedişêrin. Piştî jimartinê mokevan dê bi dengekî berz bang li ew kesên xwe veşartine bike û bêje VEKE û dest bi lêgerînê bike, belê heya ku moka mokevan rabe, gerek ew yekî ji ên veşartî bi destên xwe bigre, lê dema mokevan bala xwe dide ser yekî taybet, ên mayî derfetê digrin, û dibezin hêlanê û dibêjin HÊLAN, heya ê ku mokevan jî bala xwe daye ser karê bighîne hêlanê û mokê carik din di stûyê mokevan de bihêle, çimkî dema mokevan dibeze lîskevan bigre, dibe lîskevan ji wî lezgîntir be û xwe nexe destên wî, û bighîne hêlanê û bêje HÊLAN. Heke wisa be, dê mokevan sînaroya derbasbûyî dubare bike, lê heke ew kesekî bi destên xwe bigre, lîskevanê girtî dê bibe mokevan û herweha, lîstik berdewan dike. Hêjayî gotinê ye, ku ev lîstik pir di dana şevê de tê lîstin.
Berî ku lîstik dest pê bike, lîskevan di nav hev de peymanê dîdinin, ka dê bi moka kîjanî be, û cihên xweveşartinê li ku bin, derbarî warên veşartinê, ew bi şêweyekî giştî tên nîşan kirin, lê ka dê bibe moka kê, bi şingêra diyar dibe, şingêra jî wisa ye, yek ji zarokan, kevirekî biçûk dixe nav mistên xwe û li paş xwe di yekî ji destên xwe de vedişêre, pêre destên xwe dide pêş û ji ê ku li pêş xwe dipirse di kîjan destî de ye, heke tê derxe, ew ê ji mokê azad bibe û heke berevajî be, ew ê kêvir bibe û ji zarokekî din bipirse, lê zarokê ku cara yekemîn şingêra kirî dê bi fermî ji mokê xilas be û wek lîskevan tevle lîstikê bibe.
Luna Rival pornostêrkeke fransî ye.
Luna Rival 24'ê çileya 1997'an li Dijona Fransayê hatî cîhanê.
Rival pêşî mêvanxaneyekê de şixulî. Du re ji sektora fotografvanî de teklîf jê re hatin.
Heta 18 sal tijikir şowê webcamê kir. Du re jî teve sektora pornografiyê bu. Fîlma xweyê herî pêşî tebaxa 2015'an de kişand. Navê vê fîlmê French Bukkake2 bu û derhêner jî John B. Root bu.
Di pargidanîyên mezin Marc Dorcel, Private, Brazzers, Kink û Legal Porno de cih girt. Bi Rocco Siffredi, Ian Scott, Steve Holmes, Bruno Sx û David Perry re pornofîlm kişandî ye.
Li Budapeşt'ê ajansa pornoyê a herî mezin a ewropayê Brillbabes re peyman îmze kir. Kategoriya "teen" de uzman bîye.
Çavên Luna Rival şîn in û rengê porî wî jî çakar e. Qama xwe 1,55 m ye. Kîlo jî 45 kg ye.
Justine 19 ans (Fred Coppula Prod)
Tatarên Qirimê bi cilûbergên kevneşopî, 1880
Tatarên Qirimê neteweyeke tirkên qipçaq in. Welatê vê neteweyê Qirim e.
Di sala 1944'an de ji aliyê serokê YKSS Stalin ve hatine koçberkirin.
Lîstika şîşê lîstikeke zayendê nêr e. Hejamara lîskevanan di vê lîstikê de 5 kes in, û naverokên wê, kêl û tope ne. Kêl ji pênc keviran an jî libatan tê çêkirin, her pênc libat li ser hev tên danîn û navenda lîstikê jî ev kêla ye. Amûra din jî tope ye, tope ji bo avêjtina kêlê û rûxandina libatan tê bikar anîn.
Berî lîskevan dêst bi lîstika xwe bikin, hev şingêra dikin bo zanibin dê bibe moka kîjanî. Piştî mokevan tê nîşankirin, ew diçe li ber kêlê radiweste, her çar lîskevanên mayî jî, dora pênc mitran ji kêlê bi dûr dikevin û yek ji wan topê dixe destên xwe û davêje kêlê, heke top kêlê birûxîne, mokevan bi lezgînî dibeze topê û wê davêje lîskevanên ku dema kêl dikeve, direvin û belav dibin. kêlîka top li kêlê nekeve, lîskevanekî din dê topê bavêje kêlê, û herweha heya kêl dikeve, çimkî ji mercên domandina lîstikê, rûxandina kêlê ye.
Kêlîka kêl dikeve, me got mokevan topê radike û davêje lîskevanan, heke mokevan bi bext û jîr be, ew ê topê li lîskevanekî xe, heke wisa bibe, mok tavilî ji stûyê mokevan derdikeve û dibe moka ewê ku top lêketiye, lê eger topa mokevan vala diçe, ango li tu kesî nekeve, ew ê bi lezgînî here topa xwe bîne. Di vê navberê de lîskevan derfetê distînin û diçin kêlê didin ser hev, heke kêl berî hatina mokevan bê avakrin, lîskevan dê bang bikin û bêjin DAWÎ. Dibe hûn bipirsin çima mokevan ji dûr ve topê navêje lîskevanan?, na, ew nabe, ji hîm û bingehên lîstikê ne ku mokevan topa xwe ji ber kêlê de bavêje lîskevanan. Kêlîka kêl tê venandin û DAWÎ tê bangkirin, bez û rev hêviş dibe û carik din lîskevan li ber kêlê dicivin û lîstika xwe dubare dikin, herweha heya lîstik diqede.
Lîstika korta hêkan lîstikeke zarokan e, nemaze, ên temen biçûk, ango kêmtirî dozdeh salan. Hejmara lîskevanan di vê lîstikê de ji çar heya heft kesan e. Amûrên lîstikê ji tope û kortên di erdê de hatine kolandin pêk tên, kort li gorî hejmara lîskevanan tên kolandin, yanê her lîskevanekî kortika xwe ya taybet heye. Li rex kortikan jî komek kevirên biçûk tê dayîn, ev kevir wek xalikan tên bikar anîn bo xuya bikin ka lîskevan gihîştiye kîjan radeyê.
Lîstik bi vî şêweyî tê lîstin.
Mokevan (ew kesê ku mok di stûyê wî de ye), li ber kortikan radiweste û lîskevanên mayî jî dora pênc mitran ji kortikan bi dûr dikevin, yek ji lîskevanan, helbet, bi dobe û bi teşeyekî rêzkirî topê tol nav kortikan dike, heke top bikeve kortika mokevan, ew ê topê rake û bavêje lîskevanên dema top dikeve kortika wî direvin, eger top li lîskevanekî keve dê kevirekî biçûk ji komikê rakin û têxin kortika wî; lê heke li tu kesî nekeve dê kevirekî bixin kortika mokevan.
Hêjayî gotinê ye, ku keke top têkeve kortika lîskevanekî ji kortikan dûr sekiniye, ew eynî karê mokevan dike, yanê dibeze topê û davêje lîskevanên din, heya mokevanê yekem jî bi lîskevanan re baz dide.
Kengî lîstik bi dawî dibe, bi demê ve ne girêdayî ye; lê hejmara keviran di kortikên lîskevanan de dawiya lîstikê nîşan dike. Ji fêr û daba lîstikê ye, ku dema dozdeh kevir di kortika lîskevanekî de kom dibin, lîstik kuta dibe. Ji erkê lîskevanê ku daye der e, ku xwarin an jî vexwarinekê ji lîskevanên din re bikire, dendik, kazûz, dondirme…hwd.
Logoya Hawar Kurdistan Media Group
Hawar Kurdistan Media Group grubekî medyaya Kurdî ye.
Hawar Kurdistan Media Group 25 Kewçêra 2005'an de hatîye damezirandin Xwedî û Damezrênerê HKMG Serhad B. Rênas e.
HKMG bi giranî grubekê medyaya înteraktîf e.Ger şertûmerc dirûst be medyaya dîtbarî, çapkirî û xizmetên produsîyon(bo mûzîk û sînemaya kurdî) di nav projeyên HKMG de ne. HKMG bi giştî pêngaveke taybet,bê layen yekem grûba medyaya înteraktîf(online) ya Kurdî ye.
Bi pêkhatina demên pêş ya vê projeyê de HKMG xwe li Kurdistana Azad jî wê birexistin bike. HKMG Serxwebûna Kurdistan,piştî serxwebûnê jî di Cîhanê de bo Kurdistan rola herî mezin û asta herî bilind ji xwe re bingeh digre.
Armanca bingehîn a HKMG pêşxistina medya,ziman,çand,zargotin,wêje,hişmendiya dîrokê,înternet û zanista kurdî,bernamesaziya kurdî,hêza siyasiya Kurdistan,modernîze kirin û pêşxistina Kurdistan de alîkarî dayîn û bi vê avahî parastin,pêşxistin û berdewamiya Şaristaniya Kurdistan e.
Zanyariyên giştî.
Niha girêdayî HKMG portala nûçe HAWARDENGÛBAS malpera lînkên Kurdî(Kurdistan Malper) portala Medyaya Kurdî (Medyaya Kurdî), malpera xebatên Serhad B.RÊNAS,malpera dîroka Kurdistan (Mejû Dewletên Kurdî), Malpera wêjeya Kurdî, (Wêje û Pirtûk), malpera Sînemaya Kurdî (Sînema Kurd), malpera mûzîka Kurdı (MûzîkKurd),malpera Dewleta Federe ya Kurdistan,malperek derbarê Kerkûkê de, malpera zanist û teknolojîjiyê,malpera zankoyên Kurdistanê û di mijar û babetên cûrbecûr de ji zêdetirê 50 malper(Hûn dikarin di stûna rast de hemû malperan bibînin) girêdayî HKMG weşan dike. Ji %95 ê malperan bi zimanê Kurdî weşan dikin. HKMG Zimanê Kurdî wekî zimanê “tenê” ya Medyaya Kurdî dibîne.Hemû zimanên din divê bo dîplomasiyê were bikaranîn.
Dahatû.
Di projeyên dema navîn vekirina Televizyon(Hawar TV) û radyo(Radyo MuzîKurd) ser webê di projeyên dema dirêj de jî vekirina Televizyon(Hawar TV) û radyo(Radyo MuzîKurd) bi şêweya satalaytî, rojname(Rojnameya HawarKurdistan),kovara wêjeyî(Kurdolog),kovara aktualîteyê (24 Saet) hene.Şîrketên musîk û filmê(KurdFilm û HawarKurd Music) jî di nav projeyê de ne.
Girêdanên Sereke ya Hawar Kurdistan Media Group.
Hûn dikarin di malpera dezgehiya HKMG http://www.hkmg.net de navnîşanên hemû malper û weşanên HKMG bibînin
Zazakî û zaravayên din ên kurdî
Zaza, dimilî, kirmanc an jî kird, ev kurdên ku bi kurdîya zazakî (kirdkî, kirmanckî, dimilî) dipeyivin û bi taybetî li bakurê Kurdistanê dijîn.
Kurdên zaza li sala 1881, Ernest Chantre & Capitaine BarryKurdên ku bi kirmanckî diaxifin, li her herêmê, xwe bi eynî navî bi nav nakin; cuda-cuda navên etnîkî didin xwe û zimanê xwe: kirmanc, kird, dimilî û zaza.
Herêmên ku kirmanc (zaza) tê de dijîn; Çewlig (Bingöl), Dêrsim (Tunceli), Erzingan (Erzincan), Erzirom (Erzurum), Barbut (Bayburt), Qers (Kars), Mûş, Xarpêt (Elazığ), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Semsûr (Adıyaman), Bedlîs (Bitlis) û Sêrt (Siirt) e. Dîsa, li hinek bajarên Tirkîyê, wek Qeyserî (Kayseri), Nigde, Gümüşhane û Sêvazê (Sivas) ji mensûbên ve grûbê hene. Di van herêman de kirmanc tenê li Dêrsim û Çewligê piranî ne, li cîyên din ji kurmancan kêmtir in.
Kurdên ku lehça wan kirmanckî (zazakî) ye, ji alîyê dînî de du beş in: Misilmanên sunî û elewî. Meriv ku xeta Xarpêt û Mûşê esas bigire, başûrê wê xetê sunî, bakurê wê jî elewî ne. Yek îstîsna Bongilan (Solexan) a Çewlîgê ye. Qismek ji vê qezayê li bakûrê xetê ye û sunî ye.
The Fast and the Furious (wate: Lezgîn û Bihêrs) fîlmeke di sala 2001'an de ji aliyê Universal ve hatiye kişandin e.
Brian O'Conner (Paul Walker) ajaneke FBI e ku ketiye nav çeteya Dominic Toretto (Vin Diesel). Li vê gorewê de Brian xwûşkê Toretto re meftun dibe.
Ecem navek e ku bi wateya "kesekî ji xelkên Îranê" ye; ereban ji kesên neereb re ecem digotin. Di nav gellek neteweyan de ev peyv tê bikaranîn; mîna kurd, ereb û hinek ji welatiyên bakûrê Efrîqayê.
Li Kurdistanê, bi taybetî ji kesên azerî û terekemeyan re "ecem" dibêjin. Di nav kurdan de "ecem" wekî navê kur û keçan jî tê bikaranîn.
Emînê Qoserî (Emin Yalçınkaya) (z. 18 xizîran 1968 - m. 11 tebax 2018), aktor, derhêner, şanonivîs, wergêr û endamê navenda PENa Kurd bû. Wî di salên 1980an de dest bi şanoya profesyonel kir û demeke dûr û dirêj di Şanoya Şaredariya Amedê de leyîst. Rêvebiriya hunerî ya Şanoya Şaredariya Diyarbekirê jî dikir. Di 25ê çiriya pêşîn a 2016an de, piştî darbeya 15ê tîrmeha 2016an li Tirkiyê û sepandina Rewşa Awarte li ser çanda kurdan, Emînê Qoserî ji karê xwe hat xistin.
Aktorê navdar ê kurd Emînê Qoserî di 11ê tebaxa 2018an de li Îzmîrê ji ber nexweşiya pankreasê çû ber dilovaniya Xwedê. Li goristana Yenîkoyê ya Amedê hat veşartin.
Ehmedê Qutikê (1902-1997) çîrokbêjekî navdar ê kurd bû. Ew ji navçeya Hezroyê bû, mirovekî xizan, jiyana xwe di xulamtiya axayan de derbaz kiriye. Ew çîrokên xwe ji civat û şevbêrkan hîn bûye.
Ehmedê Qutikê bavê sê kur û sê keçan bû. Heta ku mala xwe aniye Amedê ji gund derneketiye.
Çîrokên Ehmedê Qutikê ji hêla berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol ve hatine tomarkirin û di gelek pirtûkan de hatine çapkirin.
Çîrokbêj di 1997an de çû ber dilovaniya Xwedê.
Salihê Ûsivê Qaso, kevnarefiroş û çîrokbêjê serpêhatiyên gencînegeran ê kurmanc e ku di 1952an de li gundê Merxendê yê Bismila Diyarbekirê hatiye dinyayê.
Bav û kalên wî sed sal berê ji gundê Şêxûsivê hatine Merxendê. Di sala 1964an de diçe bajarê Êlihê, li wir 25 salan dijî. Li Êlihê hew li veşartî û pelik û zêr û zîvan digere. Di 1989an de diçe bajarê Mersînê, 14 salan lê dimîne. Dû re di 2003an de mala xwe dibe Amedê û çar salan li wir dijî. Di 2007an de diçe navçeya Bismilê û li wir karê xwe yê entîqecîtiyê didomîne.
Bîranîn û serpêhatiyên wî yên gencînegeran ji aliyê Hîlmî Akyol ve hatine berhevkirin û ji hêla Weşanên Do ve hatine çapkirin.
"Çîrokên gelêrî û destana Şemikê Bêdiran" navê pirtûka berhevkarê çîrokan Îkram Îşler e. Pirtûk ji heft çîrokên herêma Serhedê derûdora Erdîşê pêk tê. Berhevkar ev çîrokên Serhedê ji devê Sinem Îşler, Selahattin Köstekçi, Hesoyê Satilvala û İzzet Kurt girtine.
Çîrokên vê pirtûkê.
Di dawiya pirtûkê de ferhengok heye.
Klamek ji bo Beko yek ji fîlmên herî pêşîn ên kurdî ye.
Mijara fîlmî li ser rêwîtiya dirêj ya lehengê fîlmî, Beko ye. Beko li birayê xwe yê ku ji girtîgehê reviya ye digere. Destpêka fîlmî li Kurdistanê derbas dibe û di dawiyê de bi hatina Elmanya ya Beko bi dawî dibe. Fîlm bi zaraveya kurmancî hatiye kişandin û beşdarî gelek festîvalên navnetewî bû ye. Herwiha "Klamek ji bo Beko" gelek caran di televîzyonên kurdan û Ewropiyan de jî hate pêşkêşkirin.
Nasname.
Derhêner: Nizamettin Ariç
Derhênêrê Dîmenê: Thomas Mauch
Senaryo: Nizamettin Ariç û Christine Kernich
Lîstikvan: Nizamettin Ariç (Beko), Bezara Arsen (Zînê), Lusîka Hesen (Zeyno), Cemalê Jora (Cemal)
Welat: Ermenistan û Elmanya
Muzîk: Nîzamettîn Arîç
Dominic Haakon Myrtvedt Purcell (jdb. 17ê sibata 1970 li Wallasey, Cheshire, Îngilistan) lîstikvanekî awistralî ye ku li Îngilistanê hatiye dinyayê.
Dominic Purcell kurê mêreke norwecî û hevjîna wê ya îrlendî ye. Di sala 1972an de malbata wî ji Îngilîstanê de li Awistraliya malbar kirin. Purcell wekî avahîsazê peyzajê hate perwerdekirin, pişt re jî ew xwe ji bo dibistanên lîstikvaniya The Australian Theatre for Young People û Western Australian Academy of Performing Arts hilbijart. Ew pêşkêşiya xwe ya yekem di sala 1997an de di rêzefîlma awistiralyayî "RAW FM" de kir. Di fîlmê wêneguhêzê ya "First Daughter" (1999) de, ew bi Mariel Hemingway û Monica Keena re lîst, di fîlmê "Mission: Impossible II" (2000) de ew tevî Tom Cruise lîst.
Di 2000 de, Purcell karta kesk wergirt û li Dewletên Yekbûyî hate pejirandin. Ew di fîlmê televîzyonê John Doe û paşê di rêzefîlmê bi eynî sernav de rola serekî lîst. Di fîlmê "Blade: Trinity" (2004) de ew ligel Wesley Snipes û Kris Kristofferson lîst.
Ji salên 2005an heta 2009an ew serlîstikvaniya girtiyê Lincoln Burrows di rêzefîlmê amerîkî "Prison Break" de lîst. Rêzefîlm ji sala 2017 ve bi sezona pêncem berdewam bû.
Purcell bi jina xwe Rebecca Williamson re çar zarok hene. Heya şikandina wan, coteyar li Los Angelesê dijiyan. Di sala 2011 de, ew dest bi randevûyê kir ku bi lîstikvanê 90210-yê yê berê Anna Lynne McCord; Di sala 2014an de, çoteyar veqetina xwe ragihand, her çend wan salek paş re romansa xwe nû vejenandin. McCord ji People Magazine re got ku ew wek heval vedigeriya dema ku lîstikvan bi şêrpenca çerm hat nasandin, lê têkilî zû şûnda dîsa bi romantîk bû. Di kanûna paşîn a 2018an de, McCord têkilî qediya.
Zarokê nedipeyvî, anku "Zarokê ku nema dipeyvî", "Zarokê ku êdî nepeyvî" (sernavê bi holendî: "De jongen die niet meer praate"; bi îngilîzî: "The Boy Who Stopped Talking"), fîlmeke holendî-kurdî yê ji sala 1996 ku di bin derhêneriya Ben Sombogaart de hatiye hilberandin.
Fîlm li ser bingehê pirtûka nivîskara holendî Anke de Vries ku di sala 1996an de bi sernavê "Memo zwijgt" ("Memo bêdeng e") nivîsandibû hatiye çêkirin.
Mihemed, ku her kes jê re dibêjin Memo, lawek 9-salî ye. Ew bi dayik û xwişk xwe ya piçûk re li Bakurê Kurdistanê dijî. Li wir ew demek bextewar derbas dike û ji birîdevanê re dibe alîkar ku nameyan belav bike. Bavê wî li Holenda dixebite. Li devera ku Memo lê jiyaye şer heye. Bavê wî biryar da ku malbata xwe bîne Holendayê. Memo naxwaze, lê kesî ji wî ne pirsiye. Ji hingê ve, ew biryar dide ku dev ji axaftinê berde.
Bankeya navendî ya Djibouti (Fransa: Centque de Djibouti) desthilata pere ya Djiboutî ye. Ew berpirsiyar e ku birêvebirina welatê welatê, fransî Djiboutî û herweha wekî helwesta derveyî biyanî û hesabê netewî ye.
Ji bo mijaran û kûçeyan red kirin
Ji bo çavdêrkirin, kontrolkirin û kontrola saziya darayî ya ku li hundur û ji hundur di Djibouti de dixebite
Ji bo pêşxistina aborî û hişkiya saziyên darayî
Ji bo çavdêrkirin, biryara an naveroka pirsgirêkên fînansî yên ji hêla saziyên diravî an ji niştecîhan ve tête kirin
Ji bo ku alîkariya sûcê fînansî û pêşîgirtina alîkariyê bike
Ji bo têkiliyên nêzîkî di navbera saziyên diravî û navendên dezgehên dewletê û hikûmetê
Ji bo rêveberiya danûstandinê veguhestin û veguherînan di nav dezgehên biyanî an zêrîn li zorê
Ji bo şêwirmend û alîkariyê li ser banking û mijarên aborî û diravî yên saziyên dewletê
Ji bo karên vî rengî wekî ku pêwîst be ku hûn tiştên tiştên gotinê pêk bikin.
Bank berpirsiyariya hikûmeta Djiboutî ye. Ew ji hêla 79030 ya 18ê nîsana 1979'an ve hate saz kirin. [1]
Oromia Banka Navnetewî (OIB li banka taybet a taybetî li Addis Ababa, Ethiopia ye. Ew di 18ê îlonê 2008ê de hat saz kirin. [1]
Oromia Bankeya Navnetewî ya S.Cê 25-çiriya pêşîn a 2008-ê li paytexta destpêkirina 110 mîlyon birr (Br) dest pê kir, ji aliyê 35 mîlyon dravê hewceyê kêmtir derbas dibe. Bi navenda navenda navenda Dembel City, li Afrîka Avenue (Bole Road).
Bi armanca karsaziya bazirganiyê ya bazirganî ya OIB, O xizmetkarên bazirganiya bazirganî ya cîhanê wek saz kirina mobîlîzasyonê, ji diravkirina pereyan, xizmeta veguhestinê, û xizmeta bankeya navneteweyî û bankeya belaş balkêş e. Bank ji niha ve hilberandinên banking ên elektronîk ve wekî destûra ku bi Oro-Card (ATM û POS), Banking Mobile, wek Oro-Cash, Bankê Agent Banking-Oro û Navnetewî ya Înternetê nameyek li ser Oro-Kart. Hejmarek hebên OIB-ê li seranserê Ethiopyayê 225 hema sîstemê pergala banking a bingehîn ve girêdayî ye. Banka Oromia Int'l li navenda Girtîgeha Getu Commercialê li ser kolanê ya Addis Ababa xweda xaniyek 13 storey heye. Bank niha yek ji navdarên herî taybet û bandor ên taybet ên li Ethiopyayê ye û herweha ji bo xizmeta bankeya xizmetê ya berjewendiya balkêş e.
Banka Somaliland (Somalilî: Baanka Somaliland) li Somalîlendayê, li Somaliland, navendî ya xweseriya ku bi navneteweyî wek xweseriya xweseriya Somalal tê naskirî ye. [1] Di sala 1994 de hate sazkirin, ew herdu desthilatdariya dirav û bankeya karsaziyê ji bo erdê. Banka navendî ji bo destûra Somaliland ji bo destûra dayîn. Li Hargeisa, Berbera, Borama û Gabîl di nav balafirgehan de di nav Hargeisa de, di çar aliyên din ên din de û navendên danûstandinên biyanî yên biyanî hene.
pêşxistina kredî û mercên bazirganiyê yên ku piştgiriya mezinbûna aboriyê biparêzin
piştgiriya aborî û aborî ya hikûmetê ku derfetê bike
Kulûbeya telefonê (sernavê bi îngilîzî: "Phone Booth") filmeke amerîkî ji sala 2002 de ye û ku ji aliyê Joel Schumacher ve hatiye hilberandin.
Stuart Shepard, ku wek,Stu " tê navandin, rojnamevanê nûyorkî yê jixwerazî e. Ew karsaziyên biteredud dike, hevkarên karsaziya xwe bi derew û nîv rastiyan li dijî hev dileyze û li pêşberî jina wî Kelly çavê xwe li ser Pam'a ciwan girtiye. Bi rojan e, ew bi kulûbeya telefonê ji nîvro ta telefonê Pam dike da ku peyivînên wan di fatûreya telefona wî ya desta de xuya ne be.
Rojekê ew e ku dîsa ji Pam ve têlefonaxaneya ku di 53-ê kolana di navbera Broadway û Avenue 8-ê de ye, dîsa telefona Pam bike. Berî ku ew karibe bi hejmar bikeve, ew ji hêla pîzavanek ve tê rawestandin ku tê xwestin ku pîzaya ku berê ji Stuart re hatî dayîn sipariş bike. Stuart bi vê tengasiyê re hêrs dibe, ew bi kirrûbirra înkar dike û wî bi pîzeyê re dişîne. Piştî ku gazî Pam re dike têlefonê lê dixe û Stuart têlefonê hildide. Dengek bi îsrar heye ku Stuart dibêje, bi dengek ku nahêle nakokiyan bike, ku heke ew bangê biqedîne û ji telefonxaneyê derkeve ew ê were kuştin.
Natasha Thomas (li Roskilde, Danîmarka) stranbêj, strannivîs û modeleke berê ya danîmarkî ye.
Kariyera mûzîkê.
Gava ku ew diwanzdeh salî bû, Natasha Thomas ji bo cara yekemîn li ser şanoyê rawesta. Di wê demê de wê sernavê Killing Me Softly With Song Wî, strînand ku ji hêla Roberta Flack ve navdar bû.
Wentworth Earl Miller III (jdb. 2ê pûşpera 1972 li Chipping Norton, Oxfordshire, Brîtanya) lîstikvan, fîlmnamenivîs û modelekî amerîkî ku li Brîtanyayê hatiye cîhanê.
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Wentworth_Miller
Lee Ryan (jdb. 17ê hezîrana 1983 li Kent, Keyaniya Yekbûyî) stranbêj, strannivîs, bestekar û lîstikvanekî brîtanî ye ku berê endamê koma muzîkê Blue bû.
Ew di nav salan de di pandomîm de jî xuya kir; rola wî ya herî dawî di sala 2017an de rola Prensê li Darlington Hippodrome bû.
Lee beşdarî rêzeya BBC Strictly Come Dancing bû. Ew bi dansvana profesyonel Nadiya Bychkova re hevkarî bû û xelata duyemîn bû ku di 7-ê cotmeha 2018an de were rakirin.
Lee Ryan li Chatham, Kent hat dinyayê. Dê û bavê wî veqetî bûn dema ku ew şeş salî bû. Ryan bi piranî bi dayika xwe, xwişka Gemma û dapîrê xwe re dijiya. Ryan çû Dibistana Bedonwellê berî ku beşdarî dibistanên hunerî yên pêşbazî bike, di nav de Dibistana Wellingê û Independent Performing Arts School Belcanto London Academy (BLA), ku wî yekem gewreyên xwe pêşxist, piştre jî dibistanên şanoyê yên serbixwe û bipere Sylvia Young Theater School û Italia Conti Academy of Theatre Arts.
[https://www.instagram.com/officialleeryan/ • Instagram photos and videos]
Rengîn Kardelen, nivîskareke kurd e ku di 1974an de li Sûra Amedê hatiye dinyayê.
Nivîskarê dibistana seretayî, navîn û ya lîse li Amedê xwendiye. Jiyana wê ya rojnamegeriyê bi xebata li rojnameya Gündemê li bajarê Êlihê dest pê kir.
Demekê ji bo kovara heftane ya Kovar Gerçek nivîsî. Li rojnameyên Ronahî û Hêvî xebitî. Ji bo kovara Evrensel Kultur û ji bo kovara çand û hunerê ya Tavirê jî nivîsî. Para xwe ji êrişên li ser çapemeniya azad girt. Bi giştî jê re 100 sal cezayê girtîgehê hate xwestin. Neçar ma derkeve derveyî welat û li yekemîn televîzyona asîmanî ya Kurdistanê li MedTV têkoşîna xwe ya rojnamegeriyê berdewam kir.
Rengîn Kardelen hêjî li Ewropayê û li welatê Belçîkayê dijî.
Radyo Newa, radyoyeke nûçeyan e, ku bi kurdî û erebî, li ser du kenalên radyoya satelaytî, rojane 24 saetan weşanê dike; ku ji saet 6ê sibê heta 12ê şevê, serê nîv saetê carekê nûçe û guherînên Iraq û Herêma Kurdistanê bi taybetî û yên cîhanê bi giştî belav dike.
Radyo Newa, ku li Iraqê ezmûna yekem a bi vî rengî ye, 1ê kanûna paşîn a 2005an de dest bi weşanê kir. Newa, li Iraqê destpêka projeyeke mezin a dezgeheke medyayê ya serbixwe ye, ku di di pêş de projeyeke mezintir, wekî kenaleke televîzyoneke fezayî û ya rojnameyekê daye ber xwe.
Bernameyên Radyo Newa.
Bernameyeke rojane ye û bi awayekî giştî li ser pirseke diyarkirî girîngiyê dide nêrîn û ramanên welatiyan ku di bernameyê de tê azirandin.
Ev bername heftê carekê tê pêşkêşkirin û zêdetir li ser şirovekirina daxuyaniyên komelayetî, siyasî û rewşenbîrî ye.
Ev bername pêdeçûn û şirovekirina wan bûyerên germ û giring ên siyasî û komelayetî ye, ku li Kurdistan û Iraq û herêmê têne rojevê
Koçer Bîrkar (FRS) (jdb. tîrmeha 1978 li Merîwan, Rojhilata Kurdistanê (Îran) li ser navê "Fereydon Derakhshani"), bîrkarekî kurd e ku giringiya xebatên wê li ser hendewa cebirî ye. Ew li Zanîngeha Cambridgeyê de profesor e.
Koçer Birkar li gundekî li Rojhilata Kurdistanê mezin bû. Dêûbavên wî cotkar bûn. Ew li Zanîngeha Tehranê xwendiye, dema serdanek ji Inglistanê serîlêdana mafê penaberiyê kir û ji sala 2001an de li Zanîngeha Nottingham xwend, li wir di sala 2004an de doktoraya xwe ji Ivan Fesenko wergirt (Topics in geometrya algebraic modern). Birkar her wiha xwendekarê Vyacheslav Vladimirovich Shokurov bû, ku di destpêka salên 2000an de bernameya Modelê Minimal vejand (di nav tiştên din de, wî hebûna flipsan di çar aliyan de îsbat kir). Bîrkar Koçer zewicandî ye û kurê wî jî heye.
Medalyaya Fields.
Di 1ê Tebaxa 2018an de, ew bi Alessio Figalli, Peter Scholze û Akshay Venkatesh Medalyaya Fields wergirt. Ew her wiha di bîrkariyê de Xelata Nobel tête hesibandin û her çar salan carekê ji çar bîrkarên di binê 40 salan re tê xelat kirin. Tenê demekê piştî ku Birkar ew xelat pêşwazî kir, ew ji wî hate dizîn. Kongreya Bîrkaran a Navneteweyî, ku merasîma xelatan li darxistibû, piştre ragihand ku Birkar dê xelatek nû Fields bistîne.
Zimanê klingonî (bi klingonî: tlhIngan Hol) zimanekî çêkirî ye û yekem car di filmên Star Trek de hatiye bikaranîn. Di sala 1984an de şirketa fîlmî ya Paramount daxwaz de zimannasê amerîkî Marc Okrand ji ber ku gelê gerdunî yê Klingon re zimanek biafirîne. Gelên biyanî di filmên honaka zanistîyê de herî car zimanê bê sîstem dipeyvandin, ema hilberînerên Star Trekê dixwastin zimaneke bi paşxana rastbîn bikar bînin, ji ber ku bikaranîna zimên di fîlmên têvel de di nav hev de lihevhatî be. Fanên rêzefîlmê û zimanzanan ziman hildidan û klingonî fêr dibûn.Enstitûya Zimanê Klingonî (Klingon Language Institute, an jî bi kurtahî KLI) parastin û reşana klingonî xistî ye karê xwe. Berhema standart û bingeha rêziman "The Klingon Dictionary" (Ferhenga zimanê klingonî) ye ku ji aliyê Marc Okrand ve hatiye nivîsandin.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Klingonische_Sprache
Walter Appel (jdb. 24ê nîsana 1948 li Seligenstadt, Hessen, Almanya) nivîskarekî alman e.
Walter Appel ji sala 1973an de di bin gelek bernavk wek mînak "Earl Warren" û "Edgar Tarbot" ji 900 pirtir romanên lênûsk nivîsand.
Kurtahî BW di lîstê de ji bo bernavka weşandinê ye.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Walter_Appel
"Mummies Alive!" (Mumiyên zindî) xêzefîlmeke Kanadî-Amerîkî ji sala 1997an de ye ku ji aliyê şirketên DIC Entertainment û Northern Lights Entertainment hatiye hilberandin. Ew esasen ji bo sezonek weşandî bû.
Li Misira kevnar, efsûnkarekî dilreş a bi navê Scarab kurê firawîn, Prens Rapses dikuje, ku bibe nemir. Ji bo sûcê xwe zindî bijî (laşê Rapses jî nehatiye dîtin), Scarab di cîhana nûjen de zindî dibe û dest bi lêgerîna ji bo vejîna Rapses, ciwanek li San Francisco-rûniştevanek bi navê Presley Carnovan dike, da ku canê Rapses bistîne da ku ew bibe nemir. Cerdevanên Rapses (Presley), Ja-Kal, Rath, Armon û Nefer-Tina, ligel pisîka Rapses, Kahti, ji miriyan hişyar dibin da ku wî ji Scarab biparêzin. Ew hêza Ra bikar tînin da ku bibin cerdevanên bi hêz.
Her yekî mumî bi hêza xwedêrek Misirê ve girêdayî ye. Ja-Kal canê baz bikartîne, Rath canê marê bikar tîne, Armon canê hogeç bikar tîne, û Nefer-Tina canê pisîkê bikar tîne. Ew dikarin li ser wê bang bikin ku ji bo artêşên mûjî û hêzan werin ku li dijî xirabkarên sermirovanî şer bikin. Her çend, gava ku hêza wan tewandî bibe, ew pêdivî ye ku di gorên mumiyayan de rûnin da ku şiyariyê bistînin. Ji bo gihîştina van hêzan, dayikan bangê "Bi Hêza Serê Ra!" re, ku veguherîna wan vedibêje. Gengaz jî xwedî hêz in ku rûyê tirsnak çêbikin, bi gelemperî ji bo tirsandina rêberên nazik dikirin.
Wekî din ji Scarab, gengaz bi gelemperî neçar ma ku bi xwedan û giyanên ji mîtolojiya Misirê re werin gazî kirin li cîhana nûjen, di nav de Anubis, Set, Geb, Apep, Bast, Sekhmet, Bes, û gelekên din, bi gelemperî wekî beşek ji yek ji Skarab-ê,pîlanên ku ji kontrola wî derketin.
Rolf Torring serlehengê rezeya romanên lenûsk yê almanî "Rolf Torring's Abenteuer (" Serpêhatiyên Rolf Torring) ye ku ji aliyê weşanxane di binê bernavk Hans Warren hatibû nivîsandin.
Dîroka weşandinê.
Rêzeroman cara yekem di navbera 1930 û 1939 de derket û bi tevahî 445 hejmar domandin li Berliner Verlagshaus für Volksliteratur und Kunst derket. Piştî şê cîhanê yê duyemîn, rêzeroman (naverok û îdeolojîk bi serdema nû re) hate dubarekirin, pêşî wekî romanên lênûsk, paşê jî wekî çapê reprint di forma pirtûkê de. Lênûskên pêş û piştî şerê îro nirxên bilind li ser bazara berhevokvanan distînin.
Cihên çalakiyê, bîrîşa rêzeromanê.
Rêzeroman bi piranî li Asyaya rojhîlata başûr û Hindistanê, bi gelemperî li Afrîka û carinan jî li Çînistanê, di hin lênûskan de jî li Almanyayê tê lîstin. Di lênûskên kevn (dema berî şerê) de pir caran bîrîşek emperyalîst heye ku hîn jî îro bi formeke veşartî heye.
Di sala 1965am de Rolf Torring jî hate fîlm kirin. Wekî ku lehengek nûjen a di kincê spî de, ew di fîlimê zû de Rolf Torring - Der Fluch des schwarzen Rubin bi şêwaza fîlmên Kommissar X (Komser X) ji hêla Thomas Alder ve hat rolkirin, li ku di fîlm û lênûskan de, paşxana eksotîk ku hê jî rola serekî dilîze.
Uwe Hans-Joachim Wilken (jdb. 22ê kanûna paşîn a 1937 li Hamburg; m. 16ê çiriya pêşîn a 2001 li Hamburg) nivîskareke Alman ku bi taybet bi romanên gavan û çermsor ve navdar bû.
Wilken li ser navê Uwe "Tieck li Hamburgê" li cem malbata xwe ya pêsikanê mezin dibû. Malbata wê ya pêsikanê ji malbateke bazirganên dewlemend dihatin ku pêwendiyên wanê dostane bi malbata Carl Hagenbeck hebûn. Dema Wilken mezin bû ew dest bi lêgerîna li koka xwe kir. Tenê piştî lêkolînên berfireh bû ku wî hişt ku bêtir fêr bibe. Wî tenê bi kurtasî bi diya xwe re nas kir. Di wê demê de wî dîsa navê xwe yê rastîn avêt Wilken.
Motîva nasname û koka nenas paşê piştre di romanên Wilken de xwe dubare kirin. Ew bi taybetî taybetmendiya lehengê wî Cheyenne, lê di heman demê de ji nîgara davker Dan Oakland, ku Wilken wî wekî "şervanek tenê yê ku di navbera spî û sor de radiweste" vedigire.
Wekî xwendekarek 16-salî, Wilken ji bo kovarên ciwanan çîrokan nivîsand. Di temenê 19 saliya xwe de ew westerna xwe ya yekemîn, "Der Sattelwolf" (Gurê kurtan) nivîsand. Piştî ku diwanzdeh weşanxane ev destnivîs gêrî şandin, weşanxaneya Paul Feldmann Verlag li Kölnê wî re peyman kir.
Pirtûkên U. H. Wilkens cîhanî bi gelek werger (li Brezîlya, Çînistan û Îsraîlê) hatine weşandin. Di berhema wî de ji zêdetirî 600 roman tê de; Zêdetirî 80 mîlyon kopî hatin firotin di dema jiyana wî de xwendevanên xwe dîtin.
Rêzeromanên wî Dan Oakland Story, Cheyenne û Zurdo rolekek taybetî bi dest xist. Romanên wî ji hêla Kelter Verlag Hamburg û Edition Bärenklau ve têne weşandin.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Uwe_Hans_Wilken
Anna Basener (jdb. 1983 li Essen, Almanya) nivîskareke alman e ku bi taybetî bi nivîsandina romanên lênusk ve tê nasîn.
Anna Basener li Zanîngeha Hildesheim Pratîkê Estetîkî xwend. Ew baca xwendinê bi nivîsandina romanên lênûskê ji bo Bastei Verlag fînanse kir. Di sala 2010an de, pirtûka wê ya şêwirê "Heftromane schreiben und veröffentlichen" derket û yekem pirtûk ji bo nivîsandina romanên lênûskê, rêbernameyek ji bo nivîsandina romanên evînê û ku li gorî Deutschlandfunk ê berhema standard e. Rojnameya ZEIT Basener wekî romannivîsa herî serkeftî yê alman ya romanên lênûskê ragihand. Ew bi taybet di bin bernavka Catharina Chrysander romanên lênûskê di jenrên zadeganî û warê de - û her wiha westerneke erotîkê wekî "Jack Slate" weşand. Di sala 2013 de, ew rêzeromana Fürstenroman bi hejmara 2429 "Die Musik ist mein Leben" weşandî bû ku romana paşîn a lênûskê ya Anna Basener ê bû.
Pêşkêşa yekemîn a wêjeyî ya Anna Basener "Als die Omma den Huren noch Taubensuppe kochte" di sala 2017 de di Eichborn Verlag weşandî bû û ji sibatê sala 2019an vir ve wekî komediyek muzîkê li Schauspiel Dortmund de tê pêşandan.
Adolf Winkelmann ji vê berhemê re mafên fîlmandinê wergirtiye û niha li ser adaptasyona fîlmê dixebite.
Pirtûka duyemîn a Anna Basener "Schund und Sühne" di sala 2019 de hate weşandin, di cîhana spehî ya zadeganî de cîh digire û bi wêjeya pop-xwe-rûreş re rûbirûyê kîtleya birûsîn dibe. Dema ku ew bi wê re seredana pirtûkê dike, çîroka wêya dengî a Audible "Die juten Sitten" di şevekê de li ser lîsteya pirtûkên ku baştirîn hatî firotin wek hejmara 1em bû.
"*Als die Omma den Huren noch Taubensuppe kochte". Eichborn 2017.
"Heftromane schreiben und veröffentlichen". Autorenhaus Verlag, Berlin 2010. ISBN 978-3-86671-074-0
Di nîsana sala 2018an de Anna Basener ji bo romana xwe "Als die Omma den Huren noch Taubensuppe kochte" "Xelata Pulitzer" wergirt.
Ernest William Hornung an ji bi kurtahî E.W. Hornung (jdb. 7ê hezîrana 1866 li Grovehill, Middlesbrough, Îngilistan - m. 22ê adara 1921 li Saint Jean de Luz, Fransa) nivîskarekî îngilîz bû.
Piştî 2 sal ku Hornung li Awistraliya dijiya ew destpêka salên 1890î de li Londonê karê rojnamevanî dikir. Li vir jî ew xwîşka Arthur Conan Doyle nas dikir û di sala 1893an de zewicî bû. Serkeftina hevlingê Hornung wî ilham jê girt ji ber ku ew jî bi nivîsandina çîrokên polisî destpê kir.
Hornung hevpişkek ji bo detektîvê hosteyî Sherlock Holmes çêkir: krîketvanê rêzdar A. J. Raffles, ku dizîka wek diz li ser rê ye. Bi şêwaza Robin Hood, ew bi zexmî ji civaka ku jê re tê de dewlemend dibe dizê dike, û dema ku nasnameya xwe bi dizî digire, dem û careke din serketî dibe ku polîs bixapîne. Serpêhatiyan ji perspektîfê hevkar û hevalê wî yê dilsoz Bunny Manders ve têne vegotin.
Mîna çîrokên Doyle, çîrokên E. W. Hornung di Kovara Strand de derketin û hêdî hêdî hemî 26 çîrokên di forma pirtûkê de di sê cildan de hatin weşandin. Pîran bi - berevajî li Holmes - bi dawîbûna mirina Raffles di şerê Boeran de bi dawî dibe. Naveroka romana "Mr Justice Raffles" ku paşê dihat nivîsandin demeke berê de dilîze.
Dizê hosteyî Raffles li Îngilistan de xwedî wateyek taybetî ye ku ji ya Arsène Lupin ya li Fransayê bihevra ye. Ew ji bo şanogeh, fîlm û televîzyonê hatiye bikaranîn û her wiha ji bo gelek dizên camêr di wêje û fîlmê de îlham bû.
Mûlûleyên lîmfê di valahiya navbera xaneyan de mîna tiliyan dirêj dibin
Mûlûleyên lîmfê (;) wekî mîna torek di nav valahiya navbera xaneyan de belavî ne. Kotayî ya mûlûleyên lîmfê girtî ye. Ji xeynî sîstema demarî ya nevendî, mejîyê hestî (moxa hestî), diran, hestî û çîna kornea ya çav,hemû beşên laş bi mûlûleyên lîmfê ve dagirtî ye. Serê mûlûleyên lîmfê di nav şileya navbera xaneyan de dirêj dibe. Mûlûleyen lîmfê dişibe tilîyên nav lepik. Heke em mûlûleyê wekî tilî bihesibînin, lepik (destgork) şileya navbera xaneyan e. Mûlûleya lîmfê ji çînek xaneyên epîtelî (endotelîum) pêk tê. Xaneyên epîtelî li hin beşan de li ser hev qat dibin, bi vî awayê derîçok çê dibin. Şileya şanêyê ji derîçokan (derîçeyên piçûk) derbasî nav mûlûleya lîmfê dibe. Dema pestoya şileya nav xaneyan nizim be, derîçok rê li ber paşvegera lîmfê digire û nahêle lîmf ji mûlûleyê derkeve navbera xaneyan. Lê gava pestoya şileya şaneyê berz dibe, îcar derîçok ve dibin û şileya navbera xaneyan derbasî mûlûleya lîmfê dibe. Li gel guherîna pestoya şileya şaneyê, rîşalên kollogenî jî vekirin û girtina derîçokan rêk dixe. Gava pestoya şileya navbera xaneyan berz dibe, rîşalkên kollogenî derîçokan hê pirtir ve dikin, bi vî awayê şileya şaneyê bi awayekî hêsantir derbasî nav mûlûleya lîmfê dibe. Piştî herisînê (hezm, dehandin) ji xurekên herisî madeyên wekî glukoz, asîda amînî, asîda çewrî û glîserol çê dibin. Ji vana yekeyên çewrî (glîserol û asîdên çewrî) di nav xaneyên epîtelî yên rûviya zirav de, wekî dilopek rûn tov dibe. Ev pêkhate wekî kiylomîkron (chylomicron) bi nav dibe. Kiylomîkron derbasî nav şileya şaneyê dibe. Paşê kiylomîkron ji aliyê mûlûeyên lîmfê ve tên mijandin û bi navbeynkariya sîstema lîmfî, dawiya dawî di dil de tevlî gera xwînê dibe. Ne tenê çewrî(lîpîd), lê vîtamînên A, D, E, û K jî ji rûvî derbasî mûlûleya lîmfê dibin û bi navbeynkariya sîstema lîmfê, xwe digihînin dil û tevlî xwînê dibin.
Mehmed Dicle nivîskarekî kurd e.
Mehmet Dicle di sala 1977'an de li Hezroya Amedê hatye dinê. Di sala 2003 de li Zanîngeha Stembolê beşa Erdnîgariyê kuta kiriye.
Dicle heta niha di kovarên Jiyana Rewşen û Rewşen-nameyê de kar kiriye, di Dibistana Taybet a Zimanê Kurdî de mamostetî kiriye û nivîsên wî di gelek kovar û derên din de hatine weşandin.
Charles-Henri Dewisme an ji bi bernavka Henri Vernes (jdb 16'ê kewçêra 1918 li Ath,Belçîka; m. 25ê tîrmehê) romannivîs û nivîskarê xêzeromane bû ku bi taybet bi serlehengê xwe yê aşopî Bob Morane tê nasîn.
Henri Vernes kurê Valérie Dupuis û Alphonse Léon Dewisme ye. Piştî ku dêûbavên wî ji hev veqetiyabûn, ew ji hêla dêbavên dayika xwe ve hatibû mezin kirin. Di şazdeh saliya xwe de wî dev ji dibistana navîn berda û demekê wekî alîkar li dukana gostfiroşxaneya bavê xwe xebitî, lê di dawiyê de vegeriya dibistanê li Enghienê. Di sala 1937an de dilê wî ket ji jina çînî "Madame Lou" û bi wê re diçe geşteke du mehan a Guangzhouê û pasaportek sexte bikaranî.
Dîsa li Tournai, di 1938an de ew bi Gilberte, keça elmasçêkerekî re zewicî; lê zewac di 1941 de hilweşiya. Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de wî di nihênîkariya artêşê de xebitî. Di sala 1944 de wî pirtûka xweya yekem, "La Porte Ouverte" (Deriyê vekirî) weşand.
Di sala 1946 de ew diçe Parîsê û demekê ji ajansek nûçeyan a Amerîkî û rojnameyên Fransî re dinivîse. Dîsa jî, wî nivîsandina romanan domand. Di sala 1949an de wî weşana "La Belle Nuit pour un Homme Mort" (Şev baş ji bo mirovekî mirî), û vegeriya Belçîka.
Di navbera 1949 û 1953 de Vernes, di bin bernavkên cûrbecûr de, ji bo kovarên heftane mîna "Heroïc Albums" û "Mickey Magazin" re gelek çîrok nivîsand. Di sala 1953an ew hate vexwendin ku ji bo rêzeromana "Marabout–Junior" (Éditions Gérard) romanek serpêhatî binivîse. "Conquérants de l'Everest" (Zeftkarên Everestê) yekser serketinek bû, û ew bû nivîskarekî sereke yê wê berhevokê.
Wan pirtûkan destpêka lehengê herî populer Vernes, Bob Morane, û hevalên wî yên sereke Bill Ballantine, Frank Reeves, Aristide Clairembart bû; û hem jî yê bedmirovê yekem, Roman Orgonetz. Yekem albuma xêzeroman, L'oiseau de feu (Balindeya agirê), di 1959 de hate weşandin, ku ji hêla Dino Attanasio ve hatî xêzkirin, û serfiraziyek din a mezin bû. Di navbera 1959 û 1967an de Bob Morane navdarê gelek pirtûkan, albûman, kurtefîlmek, L'espion aux cent visages (Sîxurê bi sed rû) (1960), û rêzefîlmek TV bû ku di 26 beşan re derbas bû.Di wê serdemê de Vernes dest bi çend çerxên serpêhatî yên din kir û çend kesayetên din jî destnîşan kir, wekî bedmirov Monsieur Ming (wekî "L'Ombre jaune" an Siya Zer jî tê zanîn), Dr. Xathan, û Miss Ylang-Ylang.
Piştî 1967 berhevoka Marabout – Junior ji nû ve hate guhertin û navê wê hate kirin Pocket Marabout.Vernes, bi karakterên kevn û nû, ji bo rêzeromanê nivîsandina xwe domand. Populerbûna wî zexim ma bû, û di sala 1970an de rêzeroman li ser 15 mîlyon pirtûk firotibû. Di 1974an de wî dest bi çerxa Ananké kir, ku ji hêla pir kesan ve wekî şahesera wî tê hesibandin.
Lêbelê, vê serfiraziyê Marabout ji qeyrana weşanê ya 1970an xilas nekir, û di 1977an de rêzeroman bi hejmara 142an, Bob Morane dans le Triangle des Bermudes (Bob Morane li Sêgoşeya Bermuda) bi dawî bû.
Di 28 salên dahatû de, Vernes gelek sernavên nû nivîsand, di nav de çerxa Donê ji bo salmezinan (pirtûkên wî wek "Jacques Colombo" navîşand) û çavdêriya gelek nûçapên berhemên xwe yên kevn kir.
200emîn romana wî, serpêhatiya Bob Morane La guerre du Pacifique n'aura pas lieu (Şerê Pasîfîkê Wê Ne Bû) di 1996 de hate weşandin.
Vernes war Gegenstand eines Dokumentarfilms, Henri Vernes, un aventurier de l'imaginaire (1997), und 1999, im Alter von 81 Jahren, wurde er als Beamter im belgischen Orden der Künste und Briefe ausgezeichnet.
Vernes bû mijara belgefîlmek, Henri Vernes, un aventurier de l'imaginaire (1997), û di 1999 de, di 81 saliya xwe de, ew wekî Karmend di Nîşana Huner û Nameyê ya Belçîkî de hate pejirandin. Klûbeke fanan, Club Bob Morane, di 1986an de di 33-emîn salvegera lehengê de hate damezrandin.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Henri_Vernes
Bilalê Hebeşî (bi erebî: "Bilāl ibn Rabāh al-Habashī", jdb. 580 pişt Îsa re li Meke - m. 2ê adara 640 pişt Îsa re li Şam, Sûrî) rêhevalekî (sehabe) pêxemberê îslamê Muhemmed û her wiha ew bangevanê yekem di ola îslamê de bû. Dibe ku ew ji rojhîlata Afrîkayê bû û xulamê Ummeye bin Xelef bû. Navê dayika wê Hamame û navê bavê wê Rebah bû.
Ew di nav kesên biyanî tê hesibandin ku li Meke zayîn dibûn û ne ereb bûn.çep
Lîmf an jî şileya lîmfê. (an jî "lymphatic fluid")
Xane ji bo berdewamiya jiyana xwe, xurek û oksîjenê ji xwînê digire, herwisa, madeyen paşmayî jî bi navbeynkariya xwînê ji xaneyê tên dûrxistin. Dîwarê mûlûleya xwînê bi parzûna xaneyê ve zeliqî nîn ne. Di navbera dîwarê mûlûleya xwînê, mûlûleya lîmfê û parzûna xaneyê de valahiyek piçûk heye, ev valahî wekî ” valahiya navbera xaneyan” tê binavkirin. Ango gava tiştek ji xwînê diçe nav xaneyan, pêşî ji dîwarê mûlûleya xwînê derbas dibe û dikeve nav valahiya navbera xaneyan, paşê ji vir dikeve nav parzûna xaneyê û derbasî nav sîtoplazmaya xaneyê dibe. Valahiya navbera xaneyan ne vala ye, lê bi şileyek tijî ye. Ev şile wekî “şileya şaneyê” an jî “şileya navbera xaneyan” tê binavkirin. Çavkaniya şileya şaneyê plazmaya xwînê ye. Ji ber pestoya hîdrostayî ya xwînê, hin made ji dîwarê mûlûleya xwînê derbas dibin û dikevin navbera valahiya xaneyan. Hinek ji van madeyan derbasî nav xaneyan dibe, ên di navbera valahiya xaneyan de dimînin jî wekî şileya şaneyê tê binavkirin. Her roj ji dîwarê mûlûleyên xwînê yên laşê mirov de, bi qasî 20 lître ya şilemenî ji plazmaya xwînê tê parzûnkirin. Ev şilemenî ya parzûnkiri, ango şileyeya şaneyê dikeve nav valahiyên navbera xaneyan. 17 lîtreyê vî şilemeniyê ji aliyê xwînhênerokan ve cardin tê mijandin û tevlî xwînê dibe. Sê lître ya şilemenîyê di valahiya navbera xaneyan de dimîne. Heke ev şilemenî ji bo demek dirêj di navbera mûlûleya xwînê û parzûna xaneyan de bimîne, laş diwerime, û xwîna nav lûleyên mirov jî kêm dibe. Sîstema lîmfê ev şilemeniyê (şileya şaneyê) ji derdora xane û şaneyan tov dike û cardin tevlî xwînê dike. Carek şileya şaneyê ket nav mûlûelya lîmfê, êdî wekî ” lîmf” an jî “şileya lîmfê” bi nav dibe. Di zimanê latînî de ji bo lîmfê peyva “lympha” tê bikaranîn. Wateya “lympha” av e. Şileya lîmfê mîna avê, bê reng e,loma lîmf wekî “xwîna spî” jî bi nav dibe. Dîwarê mûlûleyên lîmfê delînbar e û pestoya hîdrostayî ya nav mûlûleyên lîmfê ji ya mûlûleyên xwînê kêmtir e. Ji ber wê yekê, şileya şaneyê bi hêsanî derbasî nav mûlûleyên lîmfê dibe. Lîmf (şileya lîmfê) dişibe plazmaya xwînê,lê di nav lîmfê de xirokên sor, perikên xwînê û proteînên gir tune ye. Lîmf ji av, mîneral, asîdên amînî, glukoz û lîpîd(çewrî) pêk tê. Li gel van madeyan, di nav lîmfê de xirokên spî (lîmfosît) jî heye.
Jean-Claude Van Damme, bi navê rastî "Jean-Claude Camille François Van Varenberg", (jdb. 18ê çiriya pêşîna 1960 li Berchem-Sainte-Agathe, Bruksel, Belçîka) fîlmnamenivîs, hilberînerê fîlman, hunermendê hunera şerî ("martial arts") û lîstikvanekî belçîkayî ye ku bi taybetî bi fîlmên aksiyonê bi naveroka hunera şerî ve navdar bûye. Bernavkê wê "The Muscles from Brussels ("Maskûleyan ji Brukselê") ye."
Van Damme di sala 1960an de li belediya duzimanî ya Brukselê, Sint-Agatha-Berchem, wek kurê kulîlkfiroşek hat cîhanê. Di deh saliya xwe de bavê wî anî ba rahênerê karateyê Claude Goetz. Ew her wiha di leşciwanî de û ji 16 saliya xwe de perwerdehiya baletê kir. Van Damme di nozdeh saliya xwe de bû şampiyona giraniya navîn a Komeleya Karateya Profesyonel a Ewropî. Wî kembera reş li karateya Shotokan qezenc kir. Di sala 1978an de di bedenparêziyê de dibe Mr. Belgium.
Di sala 1982an de ew û hevalê xwe yê zaroktiyê Michel Qissi diçin li Dewletên Yekbûyî ku dest bi kariyera lîstikvaniyê bikin, û hemwelatiya amerîkî distînin. Wî di destpêkê de sê sal ajokarê lîmûzînê, dergehvan û rahênerê fîtnêsê kar kir heya ku rola xweya yekem stend. Di sala 1984 an de bi alîkariya Chuck Norris ve, ew wekî stuntman di fîlme Missing in Action de hate xebitandin. Van Damme berê li klûbê jina Norris wekî dergehvan xebitî, li wir haya wî jê çêbû. Van Damme karibû wî razî bike û peymanek stend. Van Damme yekem rola xweya mezin di 1986an de wekî dijber di Karate Tiger de lîst. Di 1987an de ew di destpêkê de ji bo rola Predator di fîlimê bi heman navî de hate lêpirsîn kirin, lê derhêner John McTiernan, ku Predatorek dirêj û bi heybet dixwest, biryar da ku rola Kevin Peter Hall bide ji ber bilindahiya beramberî ya Van Damme ya 1.77 m Hingê, ji ber bilindahiya wî ya mezin 2.20 m, ew ji bo cinawir û candarên deresayî lîstikvanek populer bû. Van Damme di dawiyê de serketina xwe di 1988an de bi fîlma Bloodsport pîroz kir, ku bi lewazî li ser bûyerên (rastiya wan, lêbelê, nakokî ye) ji jiyana hunermendê şerker Frank Dux.
Di salên pêş de Van Damme bû lîstikvanek fîlmê aksiyonê yê geriyayî û di fîlimên serfiraz ên bazirganî de jî bi fîlmên wekî "Cyborg", Kickboxer, "Nowhere to Run" û "Timecop". Bi taybetî fîlmên "Lionheart" û rola wî ya ducarî wek birayên cêwî di "Double Impact", ku tê de ew wekî hevsenarîst beşdar bû, û her wiha beşdarbûna wî di "Universal Soldier" yê Roland Emmerich ji sala 1992an de, balê dikişîne. Dûv re wî bi derhênerê kultê yê aksiyonê John Woo re di sala 1993an de "Hard Target" kişand.
Di sala 1994an de, adaptasyona lîstika vîdyoyê ya bazirganî ya serketî "Street Fighter", ku bi piranî ji hêla rexnegir û temaşevanên orîjînal ve hatî pan kirin, şopand. Salên jêrîn ji hêla firoşgehên bazirganî ve, wekî berhemaa Double Team, ku Van Damme li kêleka Mickey Rourke û lîstikvanê basketbolê yê profesyonel yê berê Dennis Rodman lîst, an fîlmên wekî "Maximum Risk" û "Universal Soldier- The Return". Bi "Legionnaire" û "The Quest", wî karibû hin rexnegiran ne tenê bi jêhatîbûnên xwe yên şerkirinê lê di heman demê de bi lîstikvaniya xwe jî qanih bike. "The Quest" di heman demê de pêşandana derhêneriya Van Damme bû, ji bo ku wî karibû Roger Moore di rolek serekî de bi dest bixe.
Jean-Claude Van Damme (2007)Di sala 1999an de, lêbelê, yek ji fîlimên wî derneket li sînemayê, û ev karên ku bi piranî rexne lê hatin kirin rasterast li ser DVD hatin weşandin. Di sala 2008an de fîlmê "JCVD" hate kişandin, ku Van Damme, bi kêmî ve li hin welatan, ew vegerand sînemayan. Di vê komediya trajîk de, ew bi gelek pirsgirêkan xwe wekî stêrkek aksiyonê ya pîr û nerazî dilîze. Rexnegiran pesnê fîlim, xwerexneya rexnegir û lîstikvaniya Van Damme dan, û hin kes wê wekî fîlma wî ya herî baş a heya îro dihesibînin.
Di hevpeyvînekê de bi The Sun re, ku tê de wî fîlmê xwe JCVD gotûbêj kir, Van Damme behs kir ku ew demekê li Los Angelesê bêmal bû. Jiyana wî ya berê ji "“being on the street and sleeping on the street and starving in L.A.”" (bi kurdî: "li kolanê, xew li kolanê û birçîbûnê li Los Angelesê") pêk dihat.
Kovara Time pesnê wêne û lîstikvaniya wî da, ya ku, bi dîtina nivîskar, di heman salê de tenê ji hêla Heath Ledger ve di The Dark Knight de derbas bû, û ku wî ji bo fîlimê Filmes "ne mafê kembera reş, lê Oscar" girt, Van Damme ji bo kovara FHM bi Ben Wilson re hevpeyvîn kir. Di wê de ew di heman demê de qala nefsbiçûkiya xwe ya di destpêka kariyera xwe de li Hollywood û tirsên xwe dike, û destnîşan dike ku digel hemî navûdengê serketî, serketin û kêmbûna ji nişka ve, "Lê di dawiyê de ez sûcdar bûm tenê xwe. Ez tenê ew zilamê bêhiş ji Belçîkayê bûm.
Projeya wî ya din, Rêya Eagle, ku di 2010an de di Festîvala Fîlman a Cannes de hate pêşandan, bi eleqeyek mezin hate şopandin. Sylvester Stallone ji Van Damme re di fîlma ensemble The Expendables de rolek pêşkêş kir, ku wî ew red kir, lê di paşerojê de Van Damme ji biryarê poşman bû. Ji bo berdewamiya The Expendables 2, ku di sala 2012an de hatî kişandin, Van Damme pejirand ku beşdar bibe, lê bi şertê ku Steven Seagal jî beşdarî fîlmê nebe. Ji ber ku Seagal naha têkiliyek teng bi hilberîner Avi Lerner re heye, ev ji Stallone re hate pejirandin.
Min ji Steven Seagal hez kir. Ez ji kêmbûna xuyangên rûyê wî bandor bûm, nemaze dema ku wî çekek diavêt. Dûv re min ew li ser TVyê dît ku di pêşandana gotûbêjê ya Jay Leno de dixebitî. Wî ji min re kopiyek gazî kir û ew ji min aciz kir. Dûv re ez çûm yek ji pêşandanên wî û min raya xwe jê re got. Pêdivî ye ku Seagal ji bîr kir ku ez zilamê yekem bûm ku bi lêdana 360 pileyî li hewayê navdar bû. Ez zilamê yekem bûm ku splitê li ser ekrana fîlmê kir.
– Van Damme: Hevpeyvîn tevî Ben Wilson ji bo "FHM"
Ev hevrikî di fîlma JCVD de jî bi îronî tê nirxandin, li wir Seagal Van Damme pêşniyara fîlmê dizîne ji ber ku ew amade ye ku pûyê xwe ji bo wê bike qurban.Di çiriya pêşîn a 2011an de, derketina wî li salvegera rojbûna Serokê çeçen Ramzan Kadîrov, ku bi binpêkirinên giran ên mafên mirovan tê tawanbar kirin, ji hêla rêxistina mafên mirovan Çavdêriya Mafên Mirovan, û yên din, hat rexne kirin.
Di çiriya pêşîn a 2012an de hate ragihandin ku Van Damme dê ji bo nûvekirina fîlma xweya serkeftiyê Bloodsport ku ji bo 2014an hatî plan kirin neyê hesibandin. Wî hêvî dikir ku wekî rahênerek rolek piştgiriyê bistîne û di vîdyoyek ku li ser Youtube hatî weşandin de ji biryarê hêrs û dilşikestî bû. Di heman vîdyoyê de, wî şikestinek giyanî kişand û lêborîn xwest ku jina xwe berda ber glamura Hollywoodê. Di heman demê de wî xwe bi neyînî li ser zexta ku di karsaziya fîlimê de hatî jiyîn eşkere kir.
Di mijdara 2013an de, reklamek ji bo Volvo Trucks a bi navê "Epic Split" li ser înternetê belav bû ku tê de Van Damme di navbera du neynikên derve de li ser du kamyonên berepaş perçebûnek çêkir. Van Damme stunt xwe bixwe kir, lê ji hêla çepek ewlehiyê ve hat ewle kirin. Ew cîh di nav hefteyekê de zêdetirî 40 mîlyon car li çaraliyê cîhanê hate dîtin, û ev yek bû yek ji klîpên reklamê yên herî populer ên van salên dawî. Di nav çend rojan de, cîh gelek caran hate parod kirin. Di sala 2016an de, rêzeyek bi navê Jean-Claude-van-Johnson li Amazon Originals hate weşandin ku tê de ew bixwe dilîze û gelek fîlman bi şêwazek îronîk parod dike.
Sê zarokên Van Damme hene û ew pênc caran zewiciye. Ew ji 1980 heta 1984 bi Maria Rodriguez re, ji 1985 heta 1986 bi Cynthia Derderian re, ji 1987 heta 1992 bi bodybuilder û hîndekarê berê Gladys Portugues, ji 1994 heta 1997 bi lîstikvan Darcy LaPier û ji 1999 dîsa bi Gladys Portugues re zewicî. Kurê wî Kristopher Van Varenberg (jdb. 1987) di Universal Soldier, The Quest - The Challenge, The Eagle Path, Universal Soldier: Regeneration, Assassination Games, Derailed and Six Bullets, keça wî Bianca Bree bi navê rastî Bianca Van Varenberg (jdb. 1990) de xuya bû Sheivan, Rêya Eagle, Lîstikên Kuştinê û xeş Gule, kurê wî Nicolas Van Varenberg di Kickboxer: The Reckoning. Ew bi jina xwe re li Los Angeles dijî.Di paşerojê de, Van Damme bixwe ji pirsgirêka kokainê ya berê ya ku ji 1995an û vir ve heye veşêre. Wî terapiya ku wî di 1996an de dest pê kir piştî mehekê terikand û heftane dora 10 000 $ li kokainê xerc kir Van Vanme jî nexweşiya bipolar dikişîne.
Duşerkî an jî dûelo tekoşîneke bi rêpîvan di nav du kese ji ber ku pirsgirêka rûmet bi çekên kujende çareser bikin. Kesê ku duşerkî dike meriv wê re duşerkîbaz dibêje.
Serdema yekemîn ji beriya şer yan jî di demê şer de yek bi yek pevçun çêdibun. Rêya çareseriya li hev nekirinên di navbera hozan de ev cureyên şeran bûn. Ev rewş di serdema navîn de her kû ber bi Ewropa ve diçû şêwe di gûherand. Di sedsala 10-12an de tenê mirovên azad dikarîn duşerkî bikin.
Duşerkî bi awayeke aşkere, bi amadehî û şahidiya navbeynkara pêkdihat.Di vê heyama ku duşerkî dihat kirin;bawerî pê hebû ku, li ba Xweda têkçûna mafdar tûcar nîne û ev(duşerkî) jî; awa û alaveke dadî ye, ku mafa bi maf dike.Wek mînak; ger dadgeh, di navbera gumanbar û mafdar de delîlek bi dest nexe û negihê encamekî, aliya bangî duşerkiyê dike.
Duşerkî ber gel dihat kirin. Yê kû duwenda kirî nemirî be, ceza dikirin ji ber tawanê wî hatîye peyitandin. Vê şikla duşerkî li Fransa yê sala 1547 yê qedexe bibû lê li Înglistan yê heta 1819 an berdewam bû. Duşerkî êdî vê demê şûnda navbêra zadeganan ji bo pirsgirikên rûmet çareser be dihat kirin. Yê kû bawer dikir rûmeta wî şkiya ye, kesê kû xwe re tajang kirîye bawer dikir kû bi duşerkî yê rûmeta xwe xelas bike.
Kesê difikirya ku rûmeta wî şikestîye, ligel du govana hevrikê xwe vexwendê hemberiyê dikir. Hevrikê wî jî du govan pêyda dikir, van govana jî ristên pêşbirkê di danînan. Hilbijartina çekî kesê ko pêşbirk xwestîye dikir. Gelemperî şûr an jî demance bikar dihat. Govanan firehiya qada ku dê duel lê çêbibe bipîvin û çekan kontrol bikin. Eger duşerkîbazan bi şûr şer dikirin, diviyabû di nav qada diyarkirî de cih bigirta. Ger ji bo duşerkiyê çek hatiba diyarkirin, kesên beşdarî duşerkiyê bûbûn dê ji cihên nîşankirî li dûrahiya ku govanan diyar kiribûn, gulebaran bikin. Ger sûcdarkirinek pir giran nebûna pirsê, dê duşerkî bi agirek hevdu an jî birîndariyek piçûk biqede. Li ser sûcek giran, duel dê bibe sedema mirin an birîndariyek giran. Dem hebûn ku govanan jî bi hev re şer dikirin. Duşerkiya herî dawî ya naskirî di sala 1967an de li Fransayê bi şûran hate kirin, piştî ku Şaredarê Marsîlyayê Gaston Defferre heqaret li endamê parlamanê René Ribière kir. Maça ku ji hêla Wezîrê Karên Derve yê Fransa yê wê demê Jean de Lipkowskiin ve hat hakemkirin, di encamê de Gaston Defferre bi ser ket ku di encama du caran birîndarbûna René Ribière ji milê wî de.
Gaston Louis Alfred Leroux (jdb. 6ê gulana 1868 li Parîs; m. 15ê nîsana 1927 li Nice rojnamevan û nivîskareke fransayî bû ku di cîhanê de bi taybet bi romana xwe Le "Fantôme de l'Opéra" (Spêleyê operayê) navdar bû.
Piştî rojên dibistanê li Normandiyê, ew ji 1886 ta 1889 li Parîsê dadnasiyê xwendiye. Dûv re jî ew ji bo rojnameyên cihêreng nivîsand û di sala 1887 de kurteçîroka wî ya yekem derket. Piştî ku perwendîş bû, ew çend demek bû wek dadnas xebitand heya ku dildariya wî ji bo nivîsandinê hatiye saz kirin.
Leroux dest bi xebata xwe wek rexnegirê şanoyê û nûçegîhanê polisyeyê ji bo "L'Écho de Paris" xebitand û gotarek hestiyar jê re kir ku bi rojnameya navdar "Le Matin" re kar bike. Di navbera 1896 û 1906 de wî wek nûçegihan li gelek welatên Ewropa, Afrîka û Asyayê geriya, û raportajên wî yên dilşewatî ewî zû navdar kir. Di nav tiştên din de, ew li ser şerê Rusî-Japonî û xirecirên li Odessa û St. Petersburg û li Marokoyê ragihand.
Di sala 1907 de wî biryar da ku dev ji xebatên xwe yên rojnamevaniyê berde û tenê xwe ji nivîsandina romanan re kir. Di heman salê de "Raza odeya zer" hat weşandin, klasîkek wêjeya fransî ya polisyeyê, ku di odeyek girtî de derbar dibe. Di vê û şeş pirtûkên din de detektîv nûçevanê ciwan Joseph Rouletabille e. Rêzeya duyemîn li ser Chéri-Bibi jî girêdayî jenra polisye ye.
Berhema wî ya herî navdar heya niha "Le Fantôme de l'Opéra" ji sala 1910an e, ku ji wî re hat sehkirin ji seredanek di binhêlên jêrzemîn ên Operaya Parîsê de. Lêbelê, serfiraziya mezin a çîrokê tenê bi adaptasyona fîlmê hollywoodî ya 1925an dest pê kir û heya îro jî berdewam dike, ji her tiştî ji ber adaptasyona muzîkalî ya ji hêla Andrew Lloyd Webber.
Wekî din, Leroux her dem şanonameyan ji bo şanogehê nivîsandibû, lê ew tenê dema ku berhemên wî li Fransayê fîlimandim ew dest pê kir ku bala xwe liser pîşesaziya fîlimê de kişand. Di sala 1916an de ew fîlmnameya xwe ya yekem nivîsand ku cîranê wî René Navarre, lîstikvanek berê ya Fantômas, hilberand û bi wî re jî xebata xwe domand. Bi wî û çend kesên din re ew di 1919an de pargîdaniya xwe ya fîlimê damezrand, ku ew di sala 1922an de ji ber nakokiyan derket.
Ew heta mirina xwe berdewamî bi nivîsandina romanan kir.
Romanên din.
Postera adaptasyona fîlma Balaoo di sala 1913an de
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Gaston_Leroux
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Gaston_Leroux
Richard William „Wil“ Wheaton III (jdb. 29'ê tîrmeha 1972 li Burbank, Kalîforniya) lîstikvan û nivîskareke amerîkan e. Ew kariyera xwe wek lîstîkvanê zarok destpê dikir.
Dêûbavên Wheaton lîstikvan Debbie û endezyarê bijîşkî Richard William Wheaton ne. Birayê wî, Jeremy, û xwişkek, Amy heye.
Wheaton populerbûna xwe bi eslê xwe ji rola Wesley Crusher di ya televîzyona Star Trek: The Century Next de deyn dike.Berê, ew di filmê Stand by Me de rolekî serekî dilîst.
Di ciwaniya xwe de ew mêvanek dubare li Kongreya Star Trek bû û di kovarên ciwanan de pir navdar bû.
Sexton Blake detektîvekî aşopiyê brîtanî ye ku di sala 1893an de dihat afirandin. Ew serlehengê ji 5000 pirtir çîrokên ku ji aliyê bi qasî 200 nivîskar hatibû nivîsandin û ku wek romanên lênûsk, xêzeroman, fîlm, piyes, rêzefîlm, bernameya radyoyê û pirtûk weşandî bû. Sexton Blake bipirranî li Keyaniya Yekbûyî di Sedsala 20'an de gelek popûler bû û paşê ew hêdîka hinek diket jibîrkirinê.
Sexton Blake di sala 1893an de ji aliyê rojnamevanê Harry Blyth li ser bernavka "Hal Meredeth" ve ji bo weşanxaneya Amalgamated Press hatibû afirandinê. Pêşwîsteya yekem ya detektîvê şexsî di kovara 6 bû ku di 20' ê berfanbarê de weşandî bû.
Çîrokên Sexton Blake bi weşana wan a li kovara The Union Jack ji 1894 û di sala 1933-an de li domdara wan Detective Weekly heta 1940an de navdar bû. Wekî din, ji 1915 ta 1968 weşanxane her meh gelek roman li ser Sexton Blake di rêzeya Library Sexton- Blake çap kir. Çîrokên bi Sexton Blake re di gelek weşanên din de derketine û hatine wergerandin bi zimanên cuda.
Çîrokên Blake di heman demê de wekî xêzeroman jî hatin bicihkirin - mînakî ji sala 1939-an di kovara Knockout de - û wekî şanoname li ser şanogehê hat pêşandan.
Hem di serdema fîlmê bêdeng de û hem jî piştî, Sexton Blake di çend fîlmên sînemayê de hate pêşandan, digel ku detektîf ji aliyên Langhorn Burton, George Curzon û David Farrar ve jî di nav de, hatibû lîstin.
Di sala 1968an de ITV rêzefîlmek anî çêkirin ku bi Laurence Payne Rola serekî lîst. Deh sal şûnda bi BBC re bi Barry şeş-parçe ji aliyên Barry Letts û Jeremy Clyde re hat berdewam kirin. Piştra, tiştek din bi Sexton Blake re nehat weşandin.
Karakter.
Her çend pêkhatina karakterê Blake û taybetmendiyên cihêreng ên wê ji modela Sherlock Holmes re tên hesibandin, çîrokên li ser Blake ji wan ên Holmes pirtir çalakî û tundî bûn. Blake ramanderekî bivac bû, lê wî pirtir ji lehengekekî çalakiyê bû û neçar ma ku bi cûrbecûr dozên hanê bipejire.
Blake re gelek dijberên ecib und bêd hebûn. Ji sala 1904 ve, ew ji hêla Tinker ve hate alîkar kirin.
Kate Ryan (jdb. 22ê tîrmeha 1980 Tessenderlo, Belçîka) li ser navê rastî Katrien Verbeeck stranbêjeke belçîkayî ye ku ji sala 2001ê de di karûbara muzîkê de çalak e.
Ryan di malbatek muzîkal de mezin bû û ji piçûktiya xwe ve leyztina gîtar û piyanoyê dizan bû. Wê demê, dêûbavên wê kafeyek li dar dixin ku tê de wê stranên Alanis Morissette, 4 Non Blondes, Pointer Sisters û Aretha Franklin li ser piyanoyê an gîtarê şîrove dikirin. Ew zû li bajarê xwe hate nas kirin.
Di sala 1998an de Ryan albûmek bi hilberînerek flamanî re tomar kir ku ne hate berdan û ne jî drav dan. Wekî tezmînat, ew diviya bû ku wekî jina pêşîn a projeyek pop tevbigere, ku ew jî pêk nehat
Zare (bi ermenî: Զարե) fîlmekî dramayê yê sovyetî-ermenî ye. Derhênerê fîlm Hamo Beknazarian e.
Fîlm li ser kurdekî ciwan û hevala wê ye ku ji bo mafê evîna xwe şer dikin.
"Nathaniel Parker" (jdb.18'ê gulana 1962 li London) lîstikvaneke brîtanyayî ye.
Nathaniel Parker li Londonê ji dayik bû, kurê herî biçûk ê karsaz û serokê berê yê British Rail Sir Peter Parker û Jillian, bijîşkek malbatê û baxçevan ku berhema "The Purest of Pleasures: Creation of a Romantic Garden,"nivîsand.Du birayên wî yên mezin hene, Alan, serokê Brunswick Group, û Oliver, derhênerê fîlimê, û xwişkek, Lucy. Parker beşdarî Şanoya Ciwanan a Neteweyî bû, û piştî perwerdehiya li Akademiya Muzîk û Hunera Dramatîkî ya London, di 1986 de bû endamê Civaka Keyi ya Shakespeareê.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Nathaniel_Parker
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Nathaniel_Parker
Thomas Jeier (z. 24'ê avrêlê 1947 li Minden, Almanya) nivîskarekî alman e ku bi taybet bi roman, wêjeya ciwanan û roportajên rêwîtiyê tê nasîn.
Thomas Jeier li Frankfurt am Main mezin bû. Jixwe wekî xwendekar wî gotarên kovarê û romana dime nivîsand. Piştî ku şagirtiya xwe ya pirtûkfiroşiyê qedand, wî ji 1969an wekî edîtor li Kauka Verlag xebitî. Ji sala 1972an de ew wek nivîskarekî azadîxwaz û her wiha wekî weşanger di weşanxaneyek de xebitiye. Yek ji berhemên wî yên pêşîn, Der Große Goldrausch von Alaska, di 1974 de xelata prestîjî ya Friedrich Gerstäcker wergirt.
Di gelek rêwîtiyan de ew zanînên pir baş li ser DYA û Xwecihên Amerîkayê yên li wir wergirt. Beşeke baş ji romanên wî yên ciwanan a bi piranî dîrokî li ser parzemîna Bakurê Amerîkayê cih digire û derbarê jiyana Xwecihên Amerîkayê de ne. Ew her wiha gelek raporên rêwîtiyê jî weşand, gelek caran bi hevra wênegir Christian Heeb. Ji sala 2002an ew romanên serpêhaiyê ji bo mezinan, ku di heman demê de li Amerîkaya Bakûr jî dilîzin, di bin bernavk "Christopher Ross" de nivîsand. Di 2004an de, romana wî "Sie hatten einen Traum" weşandî bû û ji bo Xelata Wêjeya Ciwana ya Alman hatibû namzedkirin.
Jeier di muzîka Country a alman de jî tê nasîn. Ji bo 20 salan wî bernameya radyoya Country Club li ser Bayerischer Rundfunk saz kir. Ew her wiha li ser vê janrê gelek pirtûkên pisporî nivîsand. Ew yek ji çend almaniyên ku têkiliyên rasterast bi dîmena Naşvîl re heye. Ji aliyê Komeleya Muzîka Country ve, komeleya herî girîng a muzîka Country, ew ji bo karûbarên xwe, Xelata Navneteweyî wergirt.
Jeier ji 100 roman û pirtûkên zanîn weşand. Berhemên wî li gelek zimanan hatine wergerandin û gelek caran xelatan wergirtine.
Lîmfegirê an jî girêya lîmfê (;) pêkhateya sîstema lîmfê ye û li tevahiya laş de belavî ye. Bi taybetî li stû, binçeng, berran û çokan da hejmara lîmfegireyan zêde ye. Teşeya girêya lîmfê dişibe gurçikan. Hemû lîmfegirê bi lûleyên lîmfê ve bi hev re girêdayî ne. Lîmfegirê gelek xaneyên xiroka spî lixwe digire. Lîmfosîta B, lîmfosîta T, xaneyên makrofaj û xaneyên plazma di nav lîmfegirê de li dij hokarên nexweşiyê kar dikin. Ji %90ê lîmfosîtan ji lûleyên xwînê derbasî nav limfegirêyan dibe, ji %10ê lîmfosîtan jî ji şileya lîmfê tê.
Lîmfegirê ji du beşên sereke pêk tê, xaşe û tûkil. Çîna derve wekî xaşe(kapsul) bi nav dibe û ji bestereşane pêk tê. Li bin xaşê de tûkil heye. Lîmfosîtên B û T yên neçalak û xaneyên makrofaj di nav tûkil de cih digirin. Tûkil jî ji du beşan pêk tê, tukila derveyî û tukila hundirî. Navika lîmfegirê wekî kirok tê binavkirin. Tûkil kirokê dorpêç dike. Xaneyên plasma yên çalak di nav kirok de cih digirin. Xaneyên plasma li dij hokarên nexweşiyê dijaten çê dikin û der didin. Dijaten proteînên taybet e, bakterî û vîrusan bê bandor dike. Şileya şaneyan a di navbera xaneyan, bi navbeynkariya mûlûleyên lîmfê tê berhevkirin. Mûlûleyên lînfê şileya lîmfê diguhezîne limfegirêyan. Lîmfegirê şileya lîmfê parzûn dike, hokarên nexweşiyê yên wekî vîrus û bakterîyan ji şileya lîmfê dûr dixe. Bi vî awayî, lîmfegirê ji bo bergiriya laş kar dike. Herwiha hin xaneyên bi nexweşiya şêrpence jî di lîmfegirêyan de tên kuştin. Gava mirov diçe nexweşxaneyê, bizîşk bi çav û dest kontrola lîmfegirêyên stû an jî yên binçeng dike. Hin caran dibe ku ji ber teşeneyê(enfeksîyon) an jî ji ber şêrpenceyê girêyên lîmfê biwerime.
Leşkerên Parastina ên Şoreşa Îslamî ya Îranê (, "Sepāh-e Pāsdārān-e Enghelāb-e Eslāmi"), hêzeke leşkerî ye ku bi artêşa Îranê ve girêdayî ye. Xwedî hêzên bejayî, avî û hewayî ne. 22yê nîsana sala 1979ê de bi rêdana Ayetula Xumênî û bi fermana meclîsa şoreşê hate ava kirin.
Ev artêş di serî de bi rêvebirina dewletê ve hate girêdan lê serok û rêberên vê arteşê ev yek qebûl nekir û piştî vê rûdanê serok û rêberên vê arteşê ji aliyê Ayetula Xumênî ve hatin tayîn kirin. Ta niha jî ev yek didome.
Fehmî Balayî wênesazê kurd e ku di sala 1963an de li Başurê Kurdistanê li Berwarî bala ser bi parêzgeha Dihokê ve hatiye dinê.
Sala 1986 xwendina li Înstîtuta Hunerî li Mûsil bi dawî aniye, beşa şêwekarî dîplom wergirtiye. Sala 1992-1995 mamosteyê Înstîtuta Hunerî bûye li Duhokê. Sala 1993-1995 weke serokê Yekîtiya Hunermendên Kurdistana Başûr li Duhokê çendîn pêşangehên teybet û girop li Kurdistan ê û Îraqê vekirîne. Sala 1995 koçberî Elmanya bûye û li Bajarê Berlînê digel malbata xwe û hevala xwe ya helbestvan Hêvî Berwarî û du zaroyên bi navên Komat û Agirî bi hev re dijîn. Sala 1997 Navenda Çand û Hunera Kurdî li Berlîn dameziraye, niha weke serokê wê bi fermî li Berlînê kar dike. Endamê Înstîtuta Kurdî ji bo Zanist û Lêkolînê li Berlîn e. 8 pêşengehên hunerî yên taybet li Almanya û Ewropa vekirîne, endamê Komela Resamên Berlînê, endamê Bingeha Kulturî ya Rusya ya li Berlîn, endamê neqaba hunermendên Îraqî ye, gelek nivîsên hunerî, dîrokî li rojname û kovarên kurdî belav kirîne. Pirtûkek li jêr navê (Mezopotamya-bingehê hunera şêwekariya kurdî) ji 322 rûpela pêk tê, li jêr çapêye. Pirtûkek lêkolîna reng li ber amadebûnê ye. Katelokek tabloyên hunera wî li jêr navê (rengên welatekî winda) çapkiriye niha jî berdewam e li ser wêne kirin û nivîsînên hunerî.
Balayî, Fehmî
Nadiye Murad Besê Taha, wekî Nadia Murad Basee Taha an bi tenê Nadia Murad jî tê naskirin (z. 1993 li gundê Koço, Şingal, Başûrê Irakê), keçekê êzîdî ye. Piştî ku ji destê DAIŞê hate xilaskirin, ji wir û pê ve ji bo parastina mafên mirovan kar dike.
Wek xilaskiriyeke ji komkujiya DAIŞê ya dijî êzdiyan a di sala 2014ê de, ew di îlonê 2016ê de ji aliyê Yekbûyên Netewan (UNODC) ve wek yekemîn "balyoza taybet a ji bo rûmeta xilaskiriyên bazarkariya mirovan" hate hilbijartin.
Di sala 2018ê de Murad, digel Denis Mukwege Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirt
Çîroka wê.
Nadiya Murad di 3ê tebaxa 2014ê de ji aliyê rêxistina terorîst a DAIŞ ji gundê xwe Koço hate revandin û qasî du salan bû girtiya rêxistinê.
Di vê demê de ew pirr caran hate firotin, rastî îskence û destdirêjiyê hat.
Saya malbateke misilman wê xwe ji destê rêxistinê xilas kir, ji Mûsilê reviya û dû re gihîste kampeke penaneran a li Dihokê.
Di êrîsa rêxistina terorîst DAIŞ a roja 3ê tebaxê 2014ê de, dayik û ses birayên wê hatin kustin. Bi tevahî 18 endamên malbata Murad bûn qurbanên komkujiyê.
Di adarê 2015ê de ew û xwiska xwe digel 1000 jin û zarokên din ên ku muxtaca alîkariyên taybet bûn ji aliyê eyaleta Baden-Württemberg a Almanya ve wek penaber hatin qebûklirin û bi vî havî gihîstin Almanya. Ew ji wir û pê de jiyana xwe li Almanya berdewam dike.
Daxwaza wê.
Nadiye Murad ji serî ve zanîbû ku divê cîhan fermana ku li dijî gelê wê hatiye kirin zanibe. Da ku ew bûyera hovane bê sekinandin û jin û zarokên din bêne rizgarkirin, ew di berfanbarê 2015ê de wek yekemîn êzdî li pêşiya meclîsa ewlekarî ya Netewên Yekbûyî axivî û ji rays giştî re qala wan bûyeran kir.
Ji ber xebata xwe, ew di 16ê îlonê 2016ê de li New Yorkê ji aliyê sekreterê gistî yê Netewên Yekbûyî Ban Ki-Moon ve wek „parêzgera serdar a gelê êzdî“ hate bi nav kirin û ji aliyê UNODC ve wek „balyoza taybet a xilaskiriyên bazarkariya mirovan“ hate xelatkirin.
„Ev keça êzdî di destê rêxistina terorîst de gelek êsên li dijî mafên mirovan dît û bi berxwedana xwe ya li dijî van sûcan cesareteke mezin peyitand.“
Nadiye Murad ji roja rizgariya xwe û pê ve ji bo qebûlkirina komkujiya li dijî êzdiyan kar dike û bûye dengê bi hezaran jin û zarokên ku hê jî di destê DAIŞê de ne.
Ew daxwaz ji raya giştî ya cîhanê de ku bêdeng nemînin û ji bo zelalkirina sûcên rêxistinê kar dike da ku ew bêne cezakirin.
"Dewleta Islamî bi sekleke rêxistî dixwaze gelê ezdî tune bike".
Ji îlonê 2016ê û pê ve parêzgera bi nav û deng Amal Clooney alîkariya wê dike ku sûcên DAIŞê bigihînin pêşiya Dadgeha Navnetewî.
Bi tevahî qasî 6500 ezdî hatine revandin, ku di nava wan de 3500 keç û jin in. Hê jî 1700 ezdî di destê DAIŞê de ne. Qasî 1300 kes ji aliyê rêxistinê ve hatine kuştin û 2700 zarok bûn sêwî.
Hêjayî gotinê ye çalakvana êzdî-elman ya mafên mirovan Düzen Tekkal berxwe da ku dengê Nadiye Muradê bigihîne raya gistî ya cîhanê. Pistî ku siyasetmedarên iraqî pistgiriya xwe ji bona berendamtiya Nadiye Murad diyar kirin, siyasetmedarê norwêcî Audun Lysbakken pistî hevdîtina ligel Murad bi awayeke fermî serlêxistina wê ji bo xelata Nobelê ya sala 2016ê gihande komîteyê.
Lysbakken hê di salê 2016ê de pistgiriya xwe ya bo Nadia Murad ji AP re wiha anîbû ziman: "Em xelateke astiyê dixwazin, ku cîhanê siyar dike û nahêle di nava ser de destdirêjî wek çek bê bikaranîn."
Di 10ê çiriya pêşîn a 2016ê de Nadiye Murad ji aliyê Civîna Parlamenteriyê ya Meclîsa Ewropayê ve bi Xelata Mafên Mirovan a Václav Havel hate xelatkirin.
Di 27ê çiriya pêşîn a 2016ê de serokê parlamena Ewropayê Martin Schulz diyar kir ku ewê Xelata Saxarov a parlamena YE bidin Nadiye Murad û Lamiya Ajî Beshar. Di 13ê kanûna pêşîn a 2016ê de xelatê gihandin wan.
Di 5ê çiriya pêşîn a 2018ê de ew bi xelata Nobelê ya astiyê hat xelatkirin.
Denis Mukengere Mukwege (/mʊkˈweɪɡi/) (jdb. 1ê adara 1955ê) pizişkekê nesaxiyên jinan û wergirê Xelata Nobelî ye. Ew xelkê Komara Demokratîk a Kongo ye. Wî Nexweşxaneya Panzî li bajarê Bukavuyê damezirand ko bi rengekê taybetî çaresera wan jinan dikir ko ji kevtibûn ber destdirêjiya seksî ya destekên çekdar. Wî bi hezaran jin çareser kirine ko hingavtiyên namûshingavtina destekên çekdar yên dema şerrê duyê yê Kongoyê bûn, hindek rojan di 18 saetên karê xwe yê rojane da, wî zêdetir ji 10 niştergerî ji bo wan jinan dikirin.
Di sala 2018ê da, wî û Nadiya Miradê bi hev ra Xelata Nobelî ya Aştiyê "ji ber bizavên ji bo nehêlana tundîtîjiya seksî wekî çekekê dema şerr û alozî yên çekdar" wergirt.
George Pearson Smith (jdb. 10ê adara 1941ê) jînnasekê Amerîkayî û wergirê Xelata Nobelî ya kîmyayê ye. Ew dersdêrê zanistên jînzanistî li Zanîngeha Misûrîyê ye.
Pîşe.
Wî bekaliryûsa xwe ya jînnasîyê li Zanîngeha Haverfordê wergirt û ji bo heyama salekê bû dersdêrê dibistaneka amadeyî û teknîkkarê ezmûngehê û paştir diktoraya bakterînasîyê û êminînasîyê li Zanîngeha Harvardê wergirt. Ew li Zanîngeha Wîskonsînê xwandikarekê qonaxa piştî diktorayê bû (digel Oliver Smithies yê wergirê paştir yê Xelata Nobelî), berî ko li sala 1975ê bibe yek ji dersdêrên Zanîngeha Missorîyê li Mîssorî ya Kolumbiyayê. Wî sala xwandinê ya 1983-1984ê li Zanîngeha Dûkê digel Robert Websterî derbaz kir û pirranîya wan karan kirin ko bûn sedema wê ko Webster xelata Nobelî werbigire.
Ew zêdetir ji bo nîşadana bakterîxweran hatîye nîyasîn. Ew teknîkek e ko têda şifreya bomayîk ya proteyîneka dîyarkirî bi awayekê destkirî dikin nav genên kevlojankê proteyînî yê bakterîxwerekê, û bi wî awayî ew proteyîn dê bi ser kevlojankê bakterîxwerê da dîyar bibe. Smîthî cara pêşîn li sala 1985ê ev teknîk wesifand, dema wî hindek peptîd li ser bakterîxwereka dûvikdar nîşa dan. Wî ew kar bi rêya nûsandina peptîdên meremkirî bi gena 3ê ya bakterîxwera dûvikdar ve kir. Wî xelata Nobelî ya 2018ê ji bo kîmyayê ji bo vî karî stand. Di xelatê da Greg Winter û Frances Arnold jî digel wî hevpar bûn.
Smith yek ji piştevanên berdewam yên bizava Boykot, Bêparkirin û Dorgirtinê ye ko alîgirîyeka felestîniyan e di Şerrenîxa Israyîlî-Felestînî da.
Çaxê Asinî qonaxa dawîyê ji Pergala Sê-çaxanî ye, û piştî qonaxên Çaxê Berîn (Çaxê Nûberîn) anko Neolîtîk û Çaxê Bronzî dihêt. Ew heyameka şûnwarzanistî di çaxên pêşdîrok û serêdîrokê yê deverên Ewropayê û Rojhilata Nêzîk ya Kevnar e û bi awayekê danberhevanî ji bo parên dî yên Cihana Kevnar jî dihêt xebitandin. Pergala Sê-çaxanî li destpêka sedsala 19ê bi awayekê taybetî ji bo şûnwarnasîya Ewropayê hat pêşnihan anko pêşniharkirin. Paştri li dawîya sedsala 19ê ew bû şûnwarnasîya Rojhilata Nêzîk ya Kevnar jî hat bikarînan. Her wekî ko ji navê wê dihêt fehmîn, teknolojîya Çaxê Asinî bi berhemandina amûr û çekên asinî ji asingerîyê dihêt venîyasîn.
Dirêjîya heyama Çaxê Asinî li goreyê deverên li ber lêkolînê dihêt guhartin. Ew bi lihevhatineka şûnwarzanistî dihêt pênasekirin û vedîtina berhemên asinî bi tenê ji bo dîyarkirina ferheng anko kulturê Çaxê Asinî têrê nake, lê zarav anko terma "Çaxê Asinî" digehîne ko berhemandina polayê karbondar hind berfireh bûbe ko berhemandina berfireh ya amûr û çekên asinî bi ser rikeberên xwe yên bronzî kevtibe. Di Rojhilata Nêzîk ya Kevnar da, ev derbazbûn li sedsala 12ê berî bûna Îsayî li destpêka heyamekê da ye ko wekî herrifyana Çaxê Bronzî dihêt nîyasîn. Ew teknolojî zû li hemî herêmên Deryaya Spî ya Navîn û Başûrê Asyayê belav bû. Belavbûna wê ya zêdetir ber bi Asyaya Navîn, Ewropaya Rojhilatê û Ewropaya Navîn piçekê derengtir bû. Ew hêşta derengtir gehişt Ewropaya Bakurî, li dora 500ê Berî Îsayî.
Her bi lihevhatin, destpêbûna tomarên dîroknivîsîyê wekî dawîbûna Çaxê Asinî dihêt hesibandin. Ev bi rengekê edetî hêleka eşkira ji bo dawîbûna Çaxê Asinî dîyar nake. Ji ber ko li herêma Rojhilata Navîn ya Kevnar ew dibe damezirandina Împeratoriya Hexamenişî li dora 500ê Berî Îsayî (ev wekî tomareka dîroknivîskî dihêt hesibandin ji ber ko Herodotusî nivîsîye), û li Ewropaya Navîn û Rojavayî dagîrkirina Romanî li sedsala 1ê Berî Îsayî wekî dawîya Çaxê Asinî dihêt hesibandin. Çaxê Asinî yê Germanîk li Skandînavyayê li sala 800ê Piştî Îsayî diqede û Çaxê Vîkîngan dest pê dike.
Vedîtina Amerîkayê bi dîtina ewil a parzemîna Amerîkayê ji aliyê deryageriyên ewropî pêk hat.
Her çiqas tê zanîn ku gelê graenlandîngar bi pêskêsiya Leif Eriksson di derdora sala 1000ê de gihîstine Amerîkayê, Krîstophor Kolumbus îro wek vebînerê Amerîkayê tê hesibandin. Sedema vê yekê ev e ku bi vedîtina Karîbîkê ya di 12ê cotmehê 1492ê de parzemîn bi awayeke berfireh hate kesfkirin û bi vê yekê neteweyên ewropî dest bi kolonîzekirina parzemînê kiribûn. Bi vê yekê dîroka mirovahiyê rastî guherandineke bêhempa hat.
Herwiha, li gorî dîroknasan Giovannk Cabota yekemîn ewropî ye ku pê li erda amerîkî kiriye. Li gorî teoriyên din Didrik Pining û João Vaz Corte-Real wek ewropiyên ewil gihîstine wê derê. Di sala 1507ê de Amerîgo Vespuccî ew warê nû wek parzemîneke serbixwe bi nav kir û di heman salê de Martin Waldseemüller navê Amerîkayê li vê parzemînê kir.
Di dîroka cîhanê de mirov cara ewil berî 12000 salan bi Rêya Berîngê ji bakur-rojhilatê Asyayê derbasî Amerîka bûne û li wir jiyane. Nêviyên ew kesan îro wek amerîkiyên resen têne bi nav kirin.
Şerê Viyetnamê (bi îngilîzî: "Vietnam War", bi viyetnamî: "Chiến tranh Việt Nam" yan jî "Chiến tranh Mỹ", "Şerê Amerîkî"), cengeke dirêj û tûj li Viyetnam û Laos û Kambocyayê ku di sala 1955ê de dest pê kir û heya rizgarkirina Saigonê di 30ê nîsana 1975ê de berdewam bû. Di vê cengê de hêzên rizgarker ên Viyetnama Başûr ên FNL û yên Viyetnama Bakur, hêzên rejîma Viyetnama Başûr a ku ji aliyê Amerikayê û çend welatên dijkomunîst ên din ve hatî piştgirîkirin şikandin û Amerîka naçar bû zû bi zû ji Viyetnamê derkeve.
Çima ku ev şer xwe bi Şerê Îndoçînê (1946-1954) ve girêda û tesîra wî li seranserî Îndoçînê hebû, carinan wek Şerê Îndoçînê yê duyem jî tê binavkirin. Ji ber ku hêzên herî mezin ên cîhanê bandora xwe li ser vê şerê kirin, wek "şerê temsîlî" ya Şerê Sar tê hesibandin.
Şer piştî parçekirina Viyetnamê ya di sala 1954ê de wek şerê hindurîn li Viyetnama Başûr dest pê kir (1955-1964). Di vî şerî de Viet Minh (ku di sala 1960ê de wergeriyane Vietcong) xwestin rêveberiya Viyetnama Başûr bişkînin û welatê xwe dîsa bikin yek. Viyetnama Bakur a komunîst piştgirî da NLF û DYA alîkariya leşkerî li Viyetnama Başûr kirin.
Di salê 1965ê de serokê DYA Lyndon B. Johnson biryara bombebarandina Viyetnama Bakur kir û di meha adarê de zêdetir leşkerên amerîkî şande Viyetnama Başûr da ku li dijî NLFê şer bikin. Li ser vê yekê Yekîtiya Sovyet û Komara Gel a Çînê piştgiriya Viyetnama bakur kirin, şeş netewên din jî alîkariya leşkerî dane DYA û Viyetnama başûr. Di sala 1964ê de şer derbasî Laos û di sala 1970ê de ji derbasî Kambocayê bû. Piştî bûyera Tet a NLF Johnson bombebarandinê di sala 1968ê de da sekinandin.
Di sala 1969ê de serokê nu yê DYAyê Richard Nixon biryar da ku ji 1969ê û pê de leşkerên xwe ji Viyetnama Başûr vekişîne û piştî çend bombebarandinên nu agirbestê bi Viyetnama Bakur re ragihand. Heya 1ê gulanê 1975ê leşkerên Viyetnama Bakur hemî Viyetnama Başûr xistin bin destê xwe û dawî li şer anîn.
Jimara qurbaniyên viyetnamî digihêje pênc milyonan, di nav wan de 1,3 milyon kes leşker bûn. Qasî 58.200 leşkerên DYAyê û 5.264 leşkerên alîgir hatin kuştin. Bi milyonan viyetnamî ji ber şer û tesîra jehra Agent Orange seqet man.
Paresana mirovahiyê pêkhatina mirovê nûjên (homo sapiens) û nêziktirîn mervatiyên wî yên ku wek pêşiyên wî tên qebûlkirin dike niqaş. Ev di paresanê de cihekî serbixwe digire.
Li gorî zanyariyên îro, dîroka paresana mirovahî bi ji hev qetandina populasyona hevbeş a pêşiyên mirov û yên şempanze pêk hatiye. Ev koma pêşiyan ku ji wan mirovê nûjên û mervên wî yên ku neslê xwe tinebûyî ne pêk hatin, wek homînînî tê bi nav kirin.
Paresana mirovahyê cara ewil di sala 1863ê de ji aliyê T. H. Huxley ve di çarçoveya bîrdoziya prîmatan de hat lêkolîn, ku hemî pêkatinên meymûn ên fosîl û yên îro jî dixist nav xwe. Fosîlên cûr bi cûr li Eqrîqa, Asya û Ewropayê têne dîtin û gelek zanyariyên derbarê pêşiyên mirovahiyê tînin pêş çavan, lê derheqê jînemawe û belavbûna wan hêj kêm zanyarî hene. Rêzandina sîstematîk a pêştirîn fosîlên mirovahî û yên mervên wê û rewşa wan a mervatiyê gelekî biberberî ye, ji ber ku metodên zanistî yên îro digihêjin sînorên xwe.
Cûrên ku dikevin nava koma homînînî bi pirranî wisa tên bi nav kirin: Australopithecus (mirovê herî kevnar), homo habilis û homo rudolfensis (mirovên kevnar), homo (mirovê zûkayî) û homo sapiens (mirovê nûjên).
Berfende ji berf û cemedê ku ji çiya qut dibe û yan berjêr diherike yan jî ser qadan hildiweşe re tê gotin. Berfendeyên ku dibin sedema zirarên maddî, mirovî yan hawirî wek afeta xwezayî tên bi nav kirin. Lewma ji dîroka kevnar heya îro berfende ji mirovahiyê re tehlûkeyek e.
Çavkaniyên kevnar ên nivîskî bi giştî qala leşkeran dikin, yên ku gava çiyayên Alpê derbas dikin dibin qurbanên berfendeyan. Bi vî havî Hannibal di çarçoveya derbaskirina çiyayên Alpê de qasî 20.000 leşker û jimarek fîl ji ber berfandeyan winda dike.
Şerê navxwe yê Spanyayê an Şerê Spanyayê li welatê Spanyayê ji tîrmeha 1936an heya adara 1939an ajot û di nava hikûmeta hilbijartî ya Dûyemîn Komara Spanyayê û derbekerên faşîst ên li dora Francisco Franco qewimî.
Şer bi serfiraziya alîgirên Franco û leşkerên hevpeyman ên ji Îtalya û Elmanyayê bi dawî hat.
Bi dawiya komara Spanyayê dîktatoriya Franco destpê kir ku wek dewleta frankîst a Spanyayê tê binavkirin û heya mirina Franco ya di sala 1975ê de ajot. Di vê dîktatoriyê de gelek alîgirên komara Spanyayê hatin kuştin.
Şerê navxweyî yê Rûsyayê (, "Graschdanskaja woina w Rossii"), di nava bolşewîkên komunîst ("Yên Sor", Artêşa Sor a Lev Trotskî) û komên wek yên mihafiz, demokrat, sosyalîst, nijadperest û Artêşa Spî de qewimî.
Li gorî hin dîeoknasan şer bi şoreşa cotmehê ya sala 1917ê destpê kir, li gor yên din jî destpêka şer dikeve bihara 1918ê. Şer bi awayeke xurt û hovane hat meşandin ku tê de qasî 10 mîlyon sivîl hatin kuştin.
Bi tevlîbûna welatën Entente û ‚hêzên navîn‘ her ku çû xurttir û dirêjtir bû. Her çiqas Rûsyaya sovyet bi vê yekê hikumdarî li ser pirraniya emparatoriya rûsî ya kevin bidest xistibe jî, welatên wek Polonya, Ûkrayna, Belarûs welatên baltîk, Fînlandiya û Komara gel a Tûvîn serxwebûna xwe ragihandin.
Şer li Ewropayê bi bidestxistina Krîm (1920), li Asyayê jî bi bidestxistina Batûmî û Wladîwostokê (1922) a ji aliyê Artêşa Sor ve bi dawî bû.
Piştî bidawîbûna şer Yekîtiya Sovyek hate avakirin.
Fortuné du Boisgobey, li ser navê rastî Fortuné Hippolyte Auguste Castille, (jdb. 11ê îlona 1821 li Granville, Departementa Manche; m. 26ê sibata 1891 li Parîs) nivîskarekî fransayî bû.
Fortuné du Boisgobey li Granville (Manche) ji dayik bû, û ji Lycée Saint-Louis mezûn bû. Ew ji 1844 heya 1848 bi çend kampanyayên li Cezayîr ve wekî mûçevanê paytextê Artêşa Afrîkayê xebitî.
Berhem(hilbijar).
First UK edition of "A Railway Tragedy" in wraps.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Fortuné_du_Boisgobey
Eniya Tirkmen ya Iraqê (bi tirkî: Irak Türkmen Cephesi) li çiriya pêşîn a 1997ê li Hewlêrê hatiye avakirin. Ev rêxistina tirkmenan bi çend partiyên tirkmen wek sîwan hatiye avakirin. Di nîsana 1995ê de bi rêya hikûmeta Tirkiyê li Enqere ji bo tirkmenan komcivîn hatin kirin. Di wan komcivînan hatiye biryardan ku tirkmen li Başûrê Kurdistanê û Îraqê mafên xwe biparêzin divê ev rêxistinên were avakirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî Operasyona Aramî Temînkirin li Iraqê hatiye kirin, li bakurê Îraqê herêmek xweser ya kurdan ava bû. Ev herêm ji bo dewleta tirk acizî peyda kir. Ji ber vê sedemê jî tirkan dixwastin li başûrê Kurdistanê hegemonyaya xwe ava bikin. Vê paradîgmayê tesîr li ser polîtîkaya tirkan ya Iraqê kir û di dawiyê de ku tirk bikeve nav siyaseta başûrê Kurdistanê, alîkariya Tirkmenan kir û dixwast wan rêvebirên polîtîkaya xwe li wir bicîh bike.
Serokê vê rêxistinê Erşad Salîhî ye.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê, têkiliyên siyasî, ekonomîk, çandî yên di navbera Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê de dihundirîne.
Bingeha têkilî digehe dema Cihûyên Kurdistanê li nav Başûrê Kurdistanê dijiyan. Di wê demê de tê gotin ku têkiliya kurdan bi taybetî jî li gel eşîra Barzan ku Nexşebendî ne, gelek baş bûn. Piştî salên 1900an li herê derê dinyayê cihû ji bo welatekê nû ava bikin diçûn Filîstînê. Her wisa cihûyên Kurdistanê jî hêdî hêdî ber bi Filistînê ve diçûn. Ev çûna cihûyan nasandina Kurd û Cihûyan zêdetir dikir. Li salên 1960an de yekemîn têkiliya Kurdan û Îsraêlê çêbû. Îsraêlê bi rêya Şahê Îranê alîkarî ji hêzên Mela Mistefa Barzanî re dişand. Ev alîkariye heta Şoreşa Îslamî ya Îranê bi rêya Şahê Îranê dewam dikir. Li salên 2000an de jî bi aşkera îsraêliyan digot em dixwazin pêşmerge perwerde bikin. Lê ji bo ku kurd û ereb ji ber vê têkiliyê nebine dijmin bi veşartî tê kirin. Her wisa Mesud Barzanî jî dibêje gelek dewletên ereban têkilî li gel Îsraêlê hene, çima têkiliya kurdan nebe?
Riza Şah Pehlewî (‎, 15 adar 1878 – 26 tîrmeh 1944) avakerê dewleta modern ya Îranê. Ji malbateke leşkerî ye û wî dewrî di nav leşkerên bijartî ên Lîwaya Qazaxan de bû. Li 1921ê derbeya leşkerî kir û li sala 1925ê jî taca şahitiya Îranê kir serê xwe. Desthilata qacariyan bi dawî kir û desthilata malbata pehlewiyan da destpê kirin. 16ê îlona 1941ê bi zordariya sovyet û brîtanî dest ji desthilatiyê berda.
Piştî sê salan ku ji desthilatiyê ketî li Afrîkaya Başûr mir. Şûna wî desthilata Muhemmed Reza Pehlewî destpê kir.
Robert Ervin Howard (jdb. 22ê kanûna paşîn a 1906 li Peaster, Teksas, DYA; m.11ê hezîrana 1936 li Cross Plains, Teksas, DYA) nivîskarekî amerîkan bû ku romanên fantezî, serpêhatî, tirsnak û her wiha ew gelek "western" jî nivîsand.
Robert E. Howard kurê bijîşk Isaac Mordecai Howard û hevjîna wê Hester Howard (ku li ser paşnavê keçiktiyê Ervin dayîk bû) bû. Gava ku ew di nameyekê de ji edîtorê kovara Pulp Weird Tales re di sala 1931an de nivîsand (wekî danasîna Pigeons fromm Hell ê hat çap kirin), bav û kalên wî bi gelemperî îrlandî bûn, li hêla din îngilîz, jî skotlendî ji cihên çiyayî û danîmarkî bûn.
Howard li gundewarê rojavaya Texsasê de mezin bû û çend rêwîtî pêk anî. Dema mezinbûnê, ew li zeviyên neftê yên herêmî xebitî, ku, li gorî vê namê, wî dît ku "jiyan dikare tiştek xirab be." Di zaroktiya xwe de jê re digot kurikek şerm û jar bû ku bi riya leşcîwaniyê serkeftand bedena û xwebaweriya xwe pêşve bibe.
Howard wek pembûvan, kowboy, firoşkar, di ofîsek parêzvanek de, wek erdpîv, û wekî rojnamevanek berî ku ew karibû xwe bi firotina çîrokên xwe li kovarên cûrbecûr ên pûlp, bi taybetî Weird Tales, Thrill Adventures, Argosy û Top-Notch, xwedî bike. Ew di 18 saliya xwe de çîroka xwe ya yekem Spear and Fang ji Weird Tales firot.
Howard jiyana xwe di 30 saliya xwe de bi xwekuştinê bi dawî kir. Gava dayika wî ya nexweş ket nav komayê û hêviya başbûnê jê re nemabû, ew ket hundurê otomobîla xwe û li rêça mala xwe de xwe bi guleyan kuşt.
Şerê navxweyî yê Amerîkayê ji ev şer re tê gotin ku ji sala 1861ê heya sala 1865ê ajot û tê de dewletên başûr (ku ji DYAyê veqetiyabûn) û dewletên bakur (dewletên yekîtiyê) bi hev re şer dikirin.
Sedema şer ciyawaziyên aborî, civakî û siyasî yên di nava dewletên bakur û başûr bûn ku bi giranî bi pirsa xulamiyê derdiketin pêş û di sala 1830ê de her ku diçûn kûrtir dibûn. Bi hilbijartina Abraham Lincolns wek serokê DYAyê, ku dijminatiya xulamiyê dikir pirraniya dewletên başûr zivistana 1860/61ê ji yekîtiyê cuda bûn.
Şer roja 12ê adarê 1861ë bi êrişa konfedereyan a bi ser Fort Sumterê destpê kir û roja 9ê adarê 1865ê bi teslîma Artêşa North Virginia li Appomattox Court House bi dawî hat. Leşkerên dawî yên konfedere xwe di roja 23ê pûşperê 1865ê li herêma îndiyaniyan (bakur-amerîkiyên resenan) de teslîm kirin.
Piştî serkeftina bakuriyan dewletên başûrî di çarçoveya Reconstruction de ji nu ve ketin nava yekîtiyê. Wek encam, hêza navendî hat xurtkirin û xulamî li DYA bi tevahî ji holê rakirin. Wekî din hat diyarkirin ku DYA wê bibe dewleteke sanayî.
Şîzma tê wateya cudabûnê di hundirê civakeke olî de, bêyî ku têgîneke nu (heresî) derkeve holê.
Ev cudabûna di nava vê olê de dibe sedema veqetînekê û bi vê yekê baskeke serbixwe ya vê olê pêk tê.
Hespikê Avê (,) navê rêzefîlmeke kertonî ye ku bingeha wî pirtûkên "Petit Potam" e û ku ji aliyê Christine Chagnoux ve hatine nivîsandin.
Rêzefîlm di cara pêşîn di 1ê kanûna paşîna 1997an de li ser kanala France 3 weşandî bû. Rêzefîlma Hespikê Avê di cara pêşîn li ser kanala Kurd 1ê bi kurdî hatibû dûblajkirin û weşandin. Niha kanala Zarok TV wê rêzefîlm diweşîne.
Anna û şah (sernavê resen ê bi îngilîzî: "Anna and the King") fîlmeke amerîkî ji sala 1999an de ye. Andy Tennant derhênerê fîlm bû. Fîlmname ji aliyê Steve Meerson ve û li gorî bîranînên Anna Leonowens ve hatibû nivîsandin. Jodie Foster û Chow Yun-Fat serlîstikvanên fîlmê bûn.
Fîlm çîroka perwedekara îngilîzî Anna Leonowens (1831-1915) vedibêje, ku di sala 1862an de bi kurê xwe Luis û du xulamên Hindî re diçe Siyamê û da ku 58 zarokên şahê Siyamê Mongkut (Rama IV) fêrî zimanê Îngilîzî û perwerdeya rojavayî bike.Leonowens wek jinebî rêwîtiyê dike, mêrê wê Tom, asûdarekî brîtanî, hema du sal berê miriye.
Leonowens şaş dibîne ku di heman demê de piştî sê hefte mayîn jî, ew li pêşberî şah temaşek nayê dayîn ku wî di peywira pêşerojê de wê ferman bide
Thomas "Tom" Andrew Felton (jdb. 22'ê rezbera 1987 li Epsom, Surrey, Îngilistan) lîstikvan û stranbêjekî brîtanî ye. Ew bi taybet bi rola xwe ya Draco Malfoyê ve di fîlmên Harry Potterê tê nasîn.
Tom Felton li taxa Kensington a Londonê, wek kurê Peter û Sharon Felton ji dayik bû.Di heft saliya xwe de, ew dest bi stranbêjiyê li koroya dêrê kir û di dema xwe de bû endamek gelek koroyên din.Ew bi malbata xwe re li Surrey dijiya û beşdarî dibistanek seretayî ji bo kuran bû.
Ji heşt saliya xwe de Felton li ber kamerayê sekinî. Ew di 1997 de di rolê Peagreen Clock de di fîlma "The Borrowers" de hat nas kirin.Di sala 1999-an de ew di rola Louis Leonowensde tevî Jodie Foster di fîlma Anna û şah de dilîst.Digel rola sêrbaz Draco Malfoy di fîlmên Harry Potter de eî di dawiyê de navneteweyî jî navdar bû.
Digel û piştî fîlmên Harry Potter, Felton di rola piştgiriyê de li ser projeyên din jî hate destnîşan kirin.
Gustavo Adolfo Bécquer (jdb. 17ê sibata 1836 li Sevilla li ser navê "Gustavo Adolfo Domínguez Bastida;" m. 22ê kanûna pêşîn a 1870 li Madrîd) yek ji navdartirîn nivîskarê Romantîzma spanî bû.
Di pênc saliya xwe de, Bécquer diya xwe, Joaquina de la Bastida y Vargas, ku heşt zarokên xwe bêkeshişt, winda kir. Ji 5 sal kêmtir şûnda bavê wî José Domínguez Bécquer mir, ku wênesazek ​​pir xweş û navdar li Seville yê ku mîna kurê wî paşê, navê xwe hunerî Bécquer (goya bi jêdera flamî) bikaranî. Ew ji hêla kirîva xwe ya weftîzê ve hatiye pejirandin û heta sala 1854 li Sevîlayê dijiya. Ew biryar da ku wêjeyê bixwîne û ceribandina xwe li paytexta Madrid biceribîne. Di vê demê de, wî gotar di rojname û kovarên herêmî de weşand, lê bi ser neket.
Ew ji bo Dirección de Bienes Nacionales nivîsand ji ber ku pere qezenc bike, lê zû hat berdan dema ku serkarê wî ew bi nişkeve girt wexta ew hin sehneyên ji berhemên Shakespeare xêzkir.
Di sala 1858an de ew vegeriya Sevilla yê, li ku ew ji ber tûberkûloz an sifilîs nekarî kar bike. Di vê demê de, pêwendiya wî ya bi birayê wî Valeriano re, ku mîna bavê wî wênesaz bûbû, xurtbû. Bécquer di 1861an de zewicî; lêbelê, zewac, ku ji wan du zarok hat, bêhêvî bû û cûdabûn bû. Ji 1864 heta 1868 ew wekî sensûrvanê romanan dixebitî, lê ew xemsar bû û ji ber vê yekê ket bin rexneyê. Dema ku ew 34 salî bû ew li Madrîdê ji ber nexweşiyek nediyar mir.
Roja serxwebûnê (sernavê resen Independence Day) fîlmeke honaka zanistî yê amerîkane ji sala 1996an de ye û ku di bin derhêneriya Roland Emmerich hatiye çêkirin. Fîlm derbarê candarên derasayî li ser erdê û parastina wê rojgerê ji aliyê mirovan ve de ye. Jeff Goldblum, Will Smith û Bill Pullman rolên serekî dilîstîn. Di 24"ê pûşpera 2016an de berdewamiya fîlmê Inderpendence Day: Resurgence (Roja serxwebûnê 2) li sînemeyayên amerîkî hatibû nîşandan.
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Independence_Day_(1996)
Endezyariya kîmyayê, Kîmendaze an kîmendazyarî tayekê endazyarîyê ye ko binemayên kîmyayê, fîzîkê, [Kîmendaze an kîmendazyarî tayekê endazyarîyê ye ko binemayên kîmyayê, fîzîkê, matematîkê û aborîyê ji bo berhemînan, terraguhartin û terraguhastina keristeyên kîmyayî û wizeyê dixebitîne. Kîmendazyar anko zanayê kîmendazeyê ji bo guhartina keristeyên kîmyayî, keristeyên xav, xaneyên zindî, hûrendamweran û wize anko enerjîyê ji bo reng û form û berhemên mifadêr pêvajoyên di astê mezin da dadirêje.
Kîmendazyar di gelek warên dariştin û xebitandina karxaneyan da pişikdar in, mîna silametî û êmnahîyê, helsengandina metirsîyan, dariştin û şirovekirina pêvajoyê, endazyarîya hevsarkirin anko kontrolkirinê, endazeya karvedanên kîmyayî, taybetmendîyên nijandin û avakirinê û rênumayîyên xebitandinê.
Li goreyê nivîsareka kovara zanistî ya Brîtanyayî, dibêje ko James Donnelly behsa wê dike ko li sala 1839 seba berhemînana gogirîktirşî anko Asîd Sulfurîkî navê kîmendazeyê hatîye. Lê her di wê nivîsarê da şerefa dahînana wî navî bi George Davis, şêwirmenê ingilîz, hatîye dan. Davîsî her weha ji bo damezirandina 'Civata Kîmendazyaran' jî bizav kirîye, lê li şûna wê navê wê civatê bû Civata Pîşesazîya Kîmyayî (1881) û Davîs bi xwe bû debîr anko sekreterê wê yê pêşîn. Lê ensîklopedîyayeka Amerîkayî xebitandina vê zarav anko termê vedigerrîne sala 1890ê. Kîmendaze an jî endazyarîya kîmyayî bi maneya xebitandina amûrên mekanîkî di pîşesazîya kîmyayî da piştî salên 1850an li Ingilistanê tiştekê belav bû. Li sala 1910ê, kîmendaze wekî pîşeyeka naskirî li Brîtanyayê û Amerîkayê belav bûbû.
Kîmendaze li ser bingehê kiryara yekîneyanî hat avakirin. Kiryara yekîneyanî çemk anko mefhûmeka bingehîn ya kîmendazeyê ye. Bawerîya pirranîya rayedaran ew e ko Davîsî çemka kiryara yekîneyanî dahîna. Wî li sala 1887ê, çend dersgotar li Xwandingeha Teknîkî ya Mançesterê (ko paştir bû parçeyek ji Zanîngeha Mançesterê pêşkêş kirin, ko wesa dihêt bawerkirin ko dersgotarên herî pêşîn di kîmendazeyê da bin. Sê salan berî dersgotarên Davîsî, Henry Edward Armstrong di xuleka kîmendazeyê da li Binkeyê Bajar û Pîşekarên Londonê (City and Guilds of London Institute) ders dida. Xula Armstrongî bi ser nekevt, hema ji ber wê ko... derçûyên wê xulê bi dilê kardaran nebûn. Kardarên wê demê zêdetir ji kîmyanasan û endazyarên mekanîkê hez dikir. Xulên kîmendazeyê li Bingehê Teknolojîyê yê Masaçûsetê (MIT) li Amerîkayê, Zanînkoma Owensê (Owens College) li Mançesterê û li Zanînkoma Zanîngehî ya Londonê tûşî wê arêşeyê bûn.
Li destpêka 1888ê, Lewis Nortonî li MITyê dest bi xula yekê ya kîmendazeyê li Amerîkayê kir. Xula Nortonî hevdem û hevrengî xula Armstrongî bû. Her du xulan bi sanahî babetên kîmyayê û endazyarîyê digel nitilandin anko dîzayna berheman tev li hev dikirin.
kîmya
Peyami Safa (jdb. 2ê nîsana 1899 li Stembolê; m. 15ê hezîrana 1961 eynî bajêr de) rojnamevan, kunciknivîs û romannivîsekî tirk bû.
Bavê wî, nivîskarê hêja Ismail Safa, ligel malbatê li Sêwas jiyaye. Ew mir dema Peyami Safa du salî bû. Dûv re Safa bi diya xwe re çû Stenbolê. Ji ber nexweşiyek giran a hestiyê, Safa di temenê 8 salî de reviya û bi tenê ampûziyek destê wî hat qewirandin û neçar ma ku di vî temenî de kariyera dibistana xwe betal bike.
Safa dema ku ew 13 salî bû, dest bi çapkirinê kir wekî çapker. Ew kurteçîroka xwe ya yekemîn di temenê 14ê de weşand. Di sala 1912an de ew li Wezareta Post a Tirkiyê karek wergirt û perwerdehiya xwe ya dibistanî berdewam kir. Ji salên 1914 ta 1918 ew wek mamoste xebitand û di rojnameya stenbolî Yirminci Asır de nivîsan nivîsand.
Hêdî-hêdî, ew dikar bû wekî nivîskar cih bigire. Ew domandina weşana xwe di rojnameyên mîna Cumhuriyet û Son Posta û kovarên cihêreng de kurteçîrok, ceriban, roman û çîrok nivîsand. Di bin bernavka xwe Server Bedi de ew romanên polisye weşand, bi wan re ew êwrana xwe sencand.
Karxaneya makîneyê û karxaneya hesin ya Halle A.G.(1903)
Karxane an jî paluke cihekê pîşesazîyê ye ko bi rengekê edetî ji xanîyan û makîneyan pêk dihêt. Bi awayekê gelek berbelavtir ew komeka çend avahîyan e ko karker têda tiştan çêdikin an li ser wan makîneyan dixebitin ko hindek keristeyan diguhêrrin û dikin keristeyên dî.
Karxane bi peydabûna makîneyan li destpêka Şoreşa Pîşesazî mişe bûn, dema sermaye û qebare hind mezin bûn ko êdî di kargehên biçûk da cihê wan nedibû. Lê pirranîya karxaneyên nûdem xwedîyên inbarên mezin in û avahîyên mezin yên mîna inbaran têda hene ko amûrên giran yên hêlên montajkirinê di wan da dixebitin. Karxane an berhemên dîyarkirî çêdikin an coreyekê berdewam yê keristeyên mîna maddeyên kîmyayî an kaxezê, an berhemên parzinandî yên neftê. Karxaneyên ko keristeyên kîmyayî çêdikin pirranîya amûrên xwe, mîna tankên keristeyan, amanên pestandî, karvedangehên (reaktorên) kîmyayî, pompe û borrîyên xwe li derveyî avahîyan bi cih dikin û ji dûr ve, ji odeyên kontrolê, wan kontrol dikin. Pirranîya amûrên parzinîngehên neftê li derveyî avahîyan in.
Komstêrka Dewlikê anko Aquariusê, komstêrkeka çerxa bircan e ko dikeve navbera komstêrka Gîsikî û komstêrka masîyan. Peyva dewlika kurdî jî mîna Aquariusa yewnanî ji navê amanê avkêşanê hatîye. Ev komstêrk yek ji kevintirîn komstêrkan e ko di çerxa bircan da hatîye niyasîn. Ew yek bû ji lîsteya 48 komstêrkên Betlemyûsê (Ptolemy) stêrnasê yewnanî di sedsala duyê da. Ew niha jî yek ji 88 komstêrkên nûdem anko yên dema me ye. Ew di herêmeka çerxa bircan da ye ko bi rengekê edetî jê ra dibêjin "derya", ji ber ko tijî ye ji komstêrkên ko bi awayekî an yê dî girêdayî avê ne, wekî komstêrka nehengî anko Cetus, komstêrka masîyan, û komstêrka rûbarî.
Bi mezinahiya berçav ya 2.9ê, stêra Beta Aquarii geştirîn stêra wê komstêrê ye.
Komstêrk komeka stêran e ko wîneyekê xeyalî li spehrê asmanî çêdikin, ko gelek caran ew wîne wîneyê lawir anko heywanekî, kes an bûnewerekê çîvanokî (mîtolojîk), an êzidokekî an hema tiştekê bêcan e.
Koka komstêrkên destpêkê dibe ko ji demên berî dîrokê be. Xelkî ew ji bo vegêrrana bawerî, serhatî, afirandin an çîvanokên xwe bi kar diînan. Ferheng û welatên corbicor komstêrên cida li goreyê xwe dorxêz kirine ko hindek ji wan heta sedsala 21ê jî mane. Her 48 komstêrên kevneşopî yên rojavayî bi koka xwe ji Yewnanê ne. Navên wan di pirtûka Pedîtaran ya helbestvanê yewnanî Aratusî da û di pirtûka Mecestî ya Betlemyûsî da hatine, her çend e ko dibe gelek berî wan pirtûkan jî hebûbin. Komstêrkên asmanê nîvgoka başûrî yê Erdî ji sedsala 15ê heta sedsala 18ê hatin zêdekirin, dema ewropayiyan dest bi gerra nivgoka başûrî kir. 12 ji wan 48 komstêrkan yên çerxa bircan in (ko gerriyana berçav ya Rojê, heyvê û exteran li ser kerxa wê ye).
"Serpêhatiyên Tom Sawyer" (sernavê resen) romaneke nivîskarê amerîkan Mark Twain e. Ew pirtûk ji wek klasîkên wêjeya ciwanan tê hesibandin. Helbet ew roman ji heta îro jî bala kesên salmezin jî dikişand.
Tom Sawyer û Becky Thatcher, Xêzkarî ji çapa 1876
Serpêhatiyên Tom Sawyer çîrokeke belhizokî ye û li cihê aşopî yê St. Petersburg li Missouri ji keviyê Mississippi di nîvê Sedsala 19an de derbas dibe. Tomê sêwî digel meta xwe Polly re, digel biramakê xwe Sid, dotmama xwe Mary û xulamê reş Jim dijî. Sid biaqil e û her carê giliya Tom dike. Tom, ji hêla din ve, ew hez dike ku li dibistanê skip bike, şer bike û bi hevalê xwe yê herî baş Huckleberry Finn re dorpêç bike. Ev rûniştinê daîmî tune; diya wî mirî ye, bavê wî li barbarê de alkolîkek navdar e. Li jêr çend serpêhatîyên ku Tom û hevalên wî li St.Petersburg bi çavên xwe dibînin.
Meta Polly, Xêzkariya çapa 1876
Gava ku Tom piştî pevçûnê bi kirasê qelişandî tê malê, ew neçar e ku çeperê meta Polly wek ceza roja îniyê de boyax bike. Her cara ku kurikek tê ser cezayê darvekirinê û kêfê dike, Tom bi rûyê rast jê re dibêje ka çiqas zehmet e ku meriv rengê kilsî rast serda ke û ku ji herkesê dûr e ku meriv dikare vê peywira zor çareser bike. Kuran mereqdar bûne û jê dipirsin gelo ewna gerek ew ceribandinê nekin, û tenê piştî demeke dirêj bi dudilî û di dawiyê de li dijî destmêza bi madeyên guheztinê, Tom destûrê dide wan ku ji bo wî çeperê boyax bike. Demek şunda Tom bi şev Huck re diçe goristanê ji ber ku efsûnekî xweşiyê biceribinin. Vê demê de sê mêr têne li cem goristanê: Joe'yê çermsor, durehekî ku gundî jê ditirsin, Muff Potter, berdoşekî bêhişek û bijîşkê ciwan ê gund Robinson. Joe'yê çermsor û Muff Potter gorek vedikin û leşê dadînin li ser destgerê. Doktor dixwaze ku ew zilamê mirî bînin mala xwe, lê Joeyê çermsor ji bo wê zêde pere dixwaze. Cengekî diqewime û Joeyê çermsor doktorê ciwan bi kêrê Muff Potter ku ew jî bêhiş hatiye kutandin, kêr dike. Gava ku ew hişyar e, Joe bi wî dike ku ew bifikire ku ew kujerê doktorê ciwan e. Ji tirsa tolhildana Joeyê çermsor, Tom û Huck ji hevdû sond dixwin ku çu carî li ser tiştên ku wan dîtine eşkere nekin. Dotira rojê kuştinê tê vedîtin û Muff Potter paşê li girtîgehê de girtî ye.
Tom û Huck biryar didin ku bi hevalek din, Joe Harper re bibin korsan. Hêwir giravek li jêr St. Petersburg di navîna Mississippi de ye. Li wir ew ji jiyana korsanî kêfê digirin dema ku her kesê li gund li çem wan digerin, û xizmên wan bawer dikin ku ew xeniqî bûn e.
Tom yek şev şûnda xwe vedişêre li cem mala meta Polly û bi dizî guh dide li ser meta Polly, diya Joe Harper, Sid û Mary.
Piştî bagerek Huck û Joe biryar didin ku dev ji korsaniyê berdin. Tom dikare ji wan re razî bike ku ew bimînin û ji wan re di derbarê serdana xwe ya dizîka de li ser axa sereke, jivana ku ew di derbarê karûbarê cenazeyê wan de hebû, û ramana wî di wê demê de vedigere.
Ewna wisa li ser galeriya dêrê guh didin ser cenazeya xwe û di dawiyê de ewna xwe eşkere dikin. Tevî belhizokîyên wan, mirovên li ser cenazeyê di dêrê de ji zindîbûna wan kêfxweşin û Tom bi temenên din re ji bo serpêhatiyên wî tê dexisîn.
Di darizandina Muff Potter de, Joeyê çermsor, Tom û Huck jî amade ne. Tom sonda xwe ku ti tiştî ne bibêje û Muff Potter ji dardakirinê difilitîn e. Joeyê çermsor dikare bireve, û Tom niha ditirse ku Joe wî wekî govanê tawanê bikuje.
Di hilweşînê de, Tom û Huck biryar didin ku bibin gencîneger. Ew di heman demê de li xaniyek hilweşandî ya ku tê texmîn kirin ku li vir spêle he jî digerin. Dema ku herdu li tebeqa yekem e, Joeyê çermsor û hevkariyê wî tên malê ku pere veşêrin. Ew sinderûke kevnar tijî hûrdeyên zêr ku di taqekî dîwarê de hatine veşartin, vedişêrin, ku ew bi xwe re hildigirin da ku wan li ciheke din veşêrin.
Çend roj şûnda, Huck li dû du tawankaran digere da ku cîhê veşartinê gencîneyê bibîne. Ew li ser axaftinê guhdarî dike û fêr dibe ku Joeyê çermsor dixwaze êrîş bike jinebiya dadger Douglas li xaniyê wê û wê kût bike. Huck dikare ji cîranê xwe alîkariyê bistîne, lê tawankaran direvin.
Di heman demê de, hin zarok - tevî Tom û hevala wî Becky - diçin li şikefta McDouglas. Tom û Becky di pergala şikefta mezin de winda dibin. Tom bi Joeyê çermsor re hevdîtin dike, ku ew di tariyê de Tom nabîne. Di dawiyê de, Tom derçûnek din, ya ku berê nenas bû û dikare wisa Becky û bifilitîn e. Tom paşê fêr dibe ku bavê Becky, dadger Thatcher, piştî ku winda wiya bû ket hundirê şikeftê û bi deriyekî darî ya giran re girtî bû da ku pêşî li qezayên din bigire. Tom niha eşkere dike ku ew Joeyê çermsor di şikeftê de dîtiye. Tawankar di şikeftê de mirî tê dîtin, ew nikar bû derî veke, û ji ber birçê mirî bû.
Tom gencîneyê dibîne, Xêzkariya çapa 1876êTom di heman demê de xezîneya zêrîn a ku Joe Indian di şikeftê de veşartibû didît. Tom û Huck bi rehetî parve dikin, û Huck li mala jinebî Douglas tê hildan.
Lêbelê, piştî demekê ew ji mala hişk bitertîb e û biterbiye ye de direve, ku li wê derê jî nahêle ku qelûnek vexwe, li ser kolanê vedigere û biryar dide ku dîsa jiyanek azadiyê bijî.
Tom diqewime ku Huck qane bike ku bi jinebî re dîsa biceribîne, ji ber ku Tom plan dike ku paşê komek talanker û şantajker peyda bike, û tenê endamên baş-xwedan "bi şêwaz" divê werin pejirandin. Huck vê yekê dibîne û vedigere jinebiya.
Adaptasyonên fîlmî.
Çîrokên li ser Tom Sawyer û Huckleberry Finn bi gelemperî ji sala 1917 ve ji bo sînema û televîzyonê têne edîtandin. Fîlmên sînemayî bi gelemperî bi mijara gencînegerî û serpêhatiyên bi keleş Joeyê çermsor re bi sînor in. Yek ji adaptasyonên bêkêmasî di rêzefîlmê pêşêvarê "Huckleberry Finn and His Friends" ji sala 1979 de pêkhat.
Yek ji ferîbotên gerîdokê ku xeta TT di navbera Almanya û Swêdê de tê bikaranîn bi navê Tom Sawyer e.
Yek ji stranên herî naskirî yên ji hêla koma rockê kanadayî Rush ve ji albûma Moving Pictures ve tête Tom Sawyer navandin.
Nicole Collier Paggi (jdb. 15ê tebaxa 1977 li Travis County, Teksas) lîstikvaneke amerîkane ku bi taybet bi rola Sydney Shanowski di sezona yekem a rêzefîlma Hope & Faith tê nasîn.
Nicole Paggi li Travis County dizêya û li Austinê mezin dibû. Ji ber ku bibe lîstikvan ew 2 sal li Los Angeles û Nû Yorkê de dixwend. Kariyera wê di sala 2001an de bi roleke serekî di rêzefîlma Pasadena destpê dikir. Di sala 2002an de ew di rêzefîlmên Providence û Glory Days de dilîst. Di sala 2003an de Nicole Paggi di fîlma Frozen Impact de dilîst. Her wiha ew di rêzefîlmên Fastlane û Judging Amy de di sezonekî de dilîst. Di eynî sal de ew ji aliye American Broadcasting Company(ABC) ve rola "Sydney Shanowski" di rêzefîlma Hope & Faith wergirt. Lê ew piştî sezona yekem re ew derdiket ji ber ku emrê wê ji emrê rola xwe zêdetir bû. Rola wê paşê Megan Fox dilîst. Di navbera salên 2005î û 2006î an de ew di 22 beş di rêzefîlma One on One dilîst. Di sala 2007an de Nicole Paggi tevî Alejandro Alcondez di fîlma Cielito Lindo an de dilîst. Alcondez derhêner, hilberînerê û senaristê wê fîlmê bû.
Paggi niha li Los Angeles dijî, ku ew dema xwe ya serbest bi rêwîtiyê, xwarinê, xwendinê û bezê derbas dike.
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Nicole_Paggi
Alison Marion Lohman (jdb. 18ê îlona 1979an li Palm Springs, Kalîforniya, DYA) lîstikvaneke amerîkan e.
Alison Lohman li Palm Springs, Kaliforniyayê wek keça Diane (bi paşnavê zayinê Dunham), xwedan patisserie, û Gary Lohman, kevnegerek ku li Minnesota zayîn bû, hat dinyayê û, Birayekî wê piçûk, bi navê Robert (1982) he ye. Di neh saliya xwe de, ew rola Gretl li mûzîkala Sound of Music li Şanoya Palm Desert McCallum. Du sal şûnda, ew Xelata Lîga Şanoya Desertê ji bo lîstikvaniya herî pêşketî di muzîkala de ji bo rola sernavê li Annie wergirt. Ew berdewam kir wekî stranbêjek zarokî, ku tevî Frank Sinatra beşdarî lihevrûniştinek benefîsent li Palm Springs bû, performansa herêmî kir.
Lohman li dibistana bilind xelas kir, û ji bilî drama, di hemî dersên dibistanê de notaya herî rind wergirt, ji ber ku ew şermok bû. Di sala xwe ya mezin de, Lohman xelatgirê Weqfa Neteweyî ya Pêşveçûnê ya Hunerê bû. Wê stîpendek bêkêmasî hatiye dayîn ku beşdarî zanîngeha Nû York-ê bibe, lê red kir, li şûna ku ew xwe rasterast ji bo kariyera lîstikvaniyê qerar kir.
Daniel Jacob Radcliffe (jdb. 23'ê tîrmeha 1989 li Fulham, London, Îngilistan) lîstikvanekî brîtanî ye. Ew bi taybetî bi rola xwe yê Harry Potter, ku bingeha wan romanên J.K. Rowling ne, tê nasîn.
Daniel Radcliffe di sala 1989an de wek zaroka yekane ya nivîskarê wêjeyê Alan George Radcliffe û ajana castingê Marcia Jeannine Gresham (bi navê zayînê Jacobson) li nexweşxaneyek li Londona rojavayî hat cîhanê. Bavê wî Protestan e û ji Îrlendaya Bakur tê, dayika wî Cihû ye, paşnavê wê Gresham îngilîzîkirina navê Gershon e. Daniel Radcliffe bixwe bêol e.
Daniel Radcliffe di sala 1999 de di temenê deh salan de di hilberîna televîzyona Brîtanî de David Copperfield, lîstikek fîlmê ya romanê ji hêla Charles Dickens ve, David Copperfieldê ciwan lîst. Ew pêşkeşa xwe ya yekemîn a sînemayê ya di 2001-an de wekî kurê filmî ya Jamie Lee Curtis û Geoffrey Rush di adaptasyona John Le Carré de John Bo Carré de The Tailor of Panama temam kir.
Di 2001an de, Radcliffe ji ber serfiraziya mezin "Harry Potter and the Philosopher's Stone", wekî herdu hevpîşeyên wî Emma Watson û Rupert Grint, ku rolên Hermione Granger û Ron Weasley lîstin heman demê de li cîhanê de zû navdar bûn.
Piştra berdewamiyan bi sernavên "Harry Potter and the Chamber of Secrets" (2002), "Harry Potter and the Prisoner of Azkaban"(2004), "Harry Potter and the Goblet of Fire" (2005), "Harry Potter and the Order of the Phoenix" (2007) û "Harry Potter and the Half-Blood Prince"(2009) çê dibûn. Ji bo "Harry Potter and the Deathly Hallows", pirtûka paşîn a rêzeromanê, ku du fîlmî hate veqetandin, Radcliffe di heman demê de li Parceya 1 û Parçeya 2 jî rolkirî bû. Ew di fîlma December Boysê de serlîstikvaniya "Maps" dilîst.
Nîşaneyên destan, şopên pêlavan û şopên dîwarê (ji çepê berbi rastê) yên Watson, Radcliffe, Grint, li Grauman's Chinese Theatre li Hollywoodê de.
Sezai Temelli (z. 15ê tîrmeha 1963 li Stembolê, Tirkiye) ramyar, hevdamezrîner û hevserokê berê yê HDP ye.
Temelli li Fakulteya Aborî ya li Zanîngeha Stenbolê zanista fînansê xwend. Ew doktoraya xwe wergirt û wek mideris di beşa rêveberiya giştî, darayî û ramyariyê de xebitî û piştî hewla derbeya sala 2016an hate ji kar derxistin. Temelli ji 25-ê serdema zagonî ve endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê bû. Ew di hilbijartinên Mijdar 2015 de hate hilbijartin. Temelli ji 11-ê Sibata 2018-an ve digel Pervin Buldan HDPê ye. Pasaporta Temelli di Gulana 2018 de hate desteser kirin. Temelli daxwaza serbestberdana Selahattin Demirtaş û ramyarên din yê girtî yê HDPê dike.
Temelli zewicandî ye bavê zarokek jî ye.
Pasadena rêzefîlmeke amerîkan e ku di navbera mehên rêzber û sermaweza sala 2001 ji aliyê Fox Broadcasting Company ve dihat weşandin.
Malbata rêzdar Greeley ji Pasadena her tişt heye ku meriv dikare bixwaze: Ji çend nifşan de wan împaratoriyek saz kirine, serbilindiya wan ev e "L.A. Sun, rojnameya herî xwendî ya li Kalîforniya ye. Lê sîyek tarî li ser malbatê dimeşe - di heman demê de Lily McAllister, neviya serokê pargîdaniyê, hest dike ku tiştek çewt e. Rojek, mêrek biyanî tê di xaniyê McAllisteran de û di odeya xwarinê de û gule ber xwe dide. Bi hemdibistanî û paşê hevalê xwe Henry Bellow re ew dest bi vekolîna veşartinên ku malbata wê vedişêrin dikin.
Desteya karî.
Pasadena ji hêla Mike White ve hat afirandin, ku li Pasadena, Kalîforniya ku, dibistana seretayî û lîse de xwend. Actress / derhêner Diane Keaton beşa pîlotî deranî, û di nav de hilberînerên kargêr ên pêşandanê bû. Di nav hilberînerên din de Mark B. Perry, Dana Baratta, R. W. Goodwin, û Bill Robinson hene. Beşa pîlotî ji hêla Tatiana S. Riegel ve hat sererastkirin.
Bişûndekirinî.
Her çend pêşandan bi baldarî hat rexne kirin, lê tenê ji 4.3 mîlyon temaşevanan hate temaşekirin. Pêşbîniya giştî di wê demê de ew bû ku, digel vê pêşangehê du hefte piştî êrîşên 11ê Îlonê, 2001, temaşevanên amerîkî ne amade bûn ku temaşe bikin pêşandanek wek Pasadena, bi atmosfera xwe ya tarî û xeta çîrokê sînist.
John Doe rêzefîlmekî amerîkan ji sala 2002an e.
Mêrekî ciwan tazî û bi bîrwindakrineke tam li ser giravek hişyar dibe. Ew dibîne ku ew rengkor ê û li ser singê wî jî nîşaneke ecêb he ye. Her wiha ew zanîna tam ya cîhanê li xwe tomarkirî ye. Di beşan de ew zanîna xwe bikar tîne ji bo alîkariya polisan bike û dozên tawanî çareser bike. Armanca wê naskirina nasnameya xwe ye.
Motîva bingehî.
Rêzefîlm li ser kok an jî nasnamê mêrê ku tazî li ser giravek hişiyar bû ye û lê çima bîrwindakrineke tam he ye xwe John Doe binavdike. Ji Theresa, kesek ku ew bi rengî dibîne, û ku ew wisa dixuye ku ji paşeroja xwe dizanin, jê re Tommy tê gotin.Theresa jî her wiha xuya dike ku mirovek bi karînên taybetî ye. Koma Phoenixê li seranserê vê yekê tiştek digerin. Di vê lêgerînê de, koma Phoenix di nav wan de jî teknolojiya xêvjimêrê ya bilind bikar tîne. Di dawiya dawîn de, ew temaşevanên dûr in ku John Doe dixin binê dara veşartinê ya Koma Phoenix.
John Doe bîranîna xwe ya yekem rengkor e. Ji demên din, lêbelê, ew dibe ku tiştên din an mirov bi reng bibînin e. Wan tiştan / mirovan dixuye ku wateyek taybetî heye û agahiyên derbarê pêşeroja wî didin. Di rêzeyê de sedemek nayête diyar kirin ku çima John Doe tenê dikare hin mirovên bi reng bibîne.Beriya her tiştî, tiştê balkêş ev e ku mirovên ku ew di derbasa rêzefîlmê de bi reng dibîne eşkere ye ku têkiliya wan bi hevûdu re tune. Yek ji wan wêneyan keçek revandî ye ku wî alîkar dike ku bibîne, duyemîn wêneya hevalê şervan ê ji Digger e û wêneyê sêyemîn yê Theresa ye. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi zimanê nîşankirinê agahdar dikin.
Phoenix.
Di vê komê de di nîvê duyemîn a rêzefîlmê de tê gotin. Ev kom çi dike, kîjan armancê dikeve mebestê an jî armanca wî çi ye, bi piranî ne diyar e. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi zimanê nîşankirinê agahdar dikin.
Rijênê tîmus an jî tîmus endama sîstema lîmfê ye û alikariya bergiriya laş dike. Ji bilî vî, tîmus hormon jî berhem dike, loma tîmus wek endamekî sîstema korrijên (hormon) jî tê hesîbandin. Şiklê tîmusê dişibe pelên zembûrê(awîşen) loma navê xwe ji vî riwekê (Thymus vulgaris) girtiye.
Ciyê tîmusê.
Tîmus, li hêla jorê sing, di navbera pişikan de cih digire. Li paşiya tîmusê kevanê şahxwînber (bi inglîzî: "aortic arch") li pêşiya tîmusê jî perasûbend(depê sing) heye. Li jêrê tîmusê de dil heye. Beşa laş a tîmus tê de cih bûye, wekî “medîastînum” bi nav dibe.
Pêkhateya tîmusê.
Tîmus ji du beşên sereke pêk tê; pişka ("lob") çepê û pişka rastê. Pişkên tîmusê bi xaşeye dorpêçî ne. Li binê xaşê de tûkil û kiroka tîmusê heye. Xaşe ji bestereşaneyê pêk tê û pişkên tîmusê diparêzê. Li hin beşên tîmusê de xaşe xwe dirêjî nav tîmusê dike ev niçikên xaşeyê yên di nav tîmusê, wekî trabekul ("trabecula") bi nav dibe. Trabekul pişkên tîmusê dabeş dike û pişkên hê hûriktir ("lobul") çê dibin. Endama tîmus bi serekî ji xaneyên epîtelî (rûkeşexane), lîmfosît(Xaneyên lîmfê) û şaneya çewrî pêk tê.
Di laşê dergûşan û zarokan de tîmus gewre ye, bi salên ciwantiyê hê gewretir dibe. Tîmusa mirovên têgihîştî her diçe diquncise û biçûk dibe.Tîmusa dergûşan bi qasî 10-15 gram e. Di salên ciwaniyê de giraniya timusê dibe 30-40 gram, lê di salên paş de giraniya tîmusa mirovê têgihîşti kêm dibe û dibe 10-15 gram. Tîmus herî zêde di salên zarokatiyê û ciwaniyê de çalak e.
Erka tîmusê.
Her wekî mîna hemû xaneyên xwînê, lîmfexane (lîmfosît) jî di mejiyê sor a hestî de tê berhemkirin. Lîmfexaneyên li moxê hestî de berhembûyî bi navbeynkariya xwînê, xwe digihînin tîmusê. Peresandin û geşbûna lîmfexaneyan li tîmusê pêk tê. Gava di nav tîmusê de gihîştina lîmfexaneyan diqede, êdî lîmfexane wekî lîmfexaneya T an jî xaneya T bi nav dibe. Hinek ji lîmfexaneyan jî di nav moxê hestî de gihîştîna xwe diqedînin, ev lîmfosîtan jî wekî lîmfexaneya B an jî xaneya B bi nav dibin. Lîmfexaneyên têgihîştî ji tîmusê dubare derbasî nav xwînê dibin. Hinek ji wan di nav şaneya lîmfê de dimînin, hinek jî di nav lûleyên xwînê de belavê laş dibin. Lîmfosîtên T, şane û xaneyên laş nas dikin, lê li hember xaneyên biyanî û dijepeydakeran bertek nîşan didin. Li ser rûyê lîmfexaneyên B û T yê de wergirên proteînî heye. Wergir, proteînên curbecur lixwe digirin. Bi alîkariya van wergiran, xaneyên T û B, xaneyên asayî yên laş dinase. Eger Lîmfexaneyên T di nav laş de rastê xaneyên bi nexweşiya şêrpence, xaneyên ziyangirtî, xaneyên biyanî, an jî dijepeydakeran were, wan nas nake, loma li hember wan êrîş dike û wan bêbandor dike.
Peresandin û geşbûna tîmusê û şaneya lîmfê ji hêla hormona tîmozînê ve tê rêkxistin. Tîmozîn li xaneyên epîtelî yên tîmusê de tê berhemkirin û derdan. Ji ber derdana hormona tîmozînê, endama tîmus hin caran wekî rijênê tîmus (tîmosarijên) jî tê binavkirin.
Hisamedînê Bedlîsî zanayekê navdarê kurd û bavê Îdrîsê Bedlîsî bû. Li ser jiyana wî gelek tişt nahên zanîn.
Lê ji pirtûkên ko wî nivîsîne dihêt zanîn ko zanayekê pirrxwenda bûye û şehrezayê zanistên serdema xwe bûye. Tefsîr anko şiroveyeka Quranê bi navê wî heye ko li dora salên 900ê mişextî anko 1494-1495ê piştî zayînê hatiye nivîsîn. Ew tefsîr bi rastî nîşana zanabûna wî ye.
Ew di zimanên erebî, farisî û kurdî da desthil bûye.
Tiştekê zêde li ser jiyana wî nahêt zanîn, lê wesa dîyar e ko hema ji zû ve gehiştiye terîqeta nûrbexşiye ya sofiyan. Terîqeta nûrbexşiye bi xwe jî tayekê terîqeta kubrewiyeyê bû ko Necmedînê Kubra serkêşê wê ye. Wesa dihêt bawerkirin ko Hisamedînê Bedlîsî li destpêkê mirîdê Mehmedê Nûrbexş bûye û paşî bûye cêgirê wî.
Hisamedîn li sala 900ê mişextî anko 1494-1495ê piştî zayînê miriye û li bajarê Bedlîsê hatiye veşartin.
Nûrbexşiye, anku terîqeta nûrbexşiyeyê, terîqeteke sofîyan e ko mirîdên Mehmedê Nûrbexş damezirînerê wê terîqetê ne. Ev terîqet bi xwe tayek ji tayên terîqeta kubrewiyeyê ye ko damezirînerê wê Necmedînê Kubra ye.
Mehmedê Nûrbexş yek ji şagirdên Ishaqê Xetlanî bû û di baweriyên dînî yên xwe da jî şîe bû. Mehmed Kerîmê Xurasanî di pirtûka xwe ya bi navê "el-Tenbîhat el-celiye fî keşf el-esrar el-batiniye" da behsa wê nake ko Mehmedê Nûrbexş mirîdê Necmedînê Kubra bûbe. Lê dema behsa wan 14 an 16 terîqetan dike ko mirîdên Meirûfê Kerxî ne, navê terîqeta nûrbexşiyeyê jî diîne.
Paştir, Mehmedê Nûrbexş xwe wekî îmam Mehdî daniyasîn. Li goreyê Daîret ul-mearifê farsî ya Xulamhisênê Musahibî ji ber vê, nûrbexşiye jî wekî cewriye û qizilbaşan li pey meremên siyasî bûn. Ew her weha dibêje ko baweriya wan têkhileyek bû ji baweriyên sunniyan û şîetiyê. Bi ser wê ra, bi sedema xurbûna sefewiyan li Îranê wan nekarî gelek bi pêş bikevin. Lê li derveyî Îranê, nemaz li Keşmîrê belav bûn.
Di nav navdarên kurdan da jî dihêt gotin ko Hisamedînê Bedlîsî babê Îdrîsê Bedlîsî jî li ser vê terîqetê bûye.
France 24 () toreyeka televizyonî ya navneteweyî ya nûçeyan ya hukmeta Fransayê ye. Ew li 6ê kanûna paşîn ya sala 2006ê hat damezirandin û bi rêya têleyan û heyvokan, bi zimanên fransî, ingilîzî, spanî û erebî weşanê dike.
Malpera fermî ya televiyona France24ê: http://www.france24.com/en/ Official website
Seidedîn Mehmûd kurê Emînedîn Ebdulkerîm kurê Yehyayê Şebisterî naskirî wekî Şêx Mehmûdê Şebisterî (bi farisî: شیخ محمود شبستری) yek ji arif û sofî yên navdar yên îranî ye ko li sedsala 8ê yê mişextî jiyaye. Ew ji bo pirtûka xwe ya bi sernavê Gulşena Razan (bi farisî Gulşenê Raz: گلشن راز) navdar e. Gelek şirove an şerh ji bo vê pirtûkê hatine nivîsîn û yek ji wan jî ya sofî û zanayê kurd Hisamedînê Bedlîsî ye. Ew di sofîtîyê da alîgirê bawerîyên arif û feylesofê navdar Îbn Erebî bû.
Sala ji dayikbûna wî bi gelek rengan hatîye gotin, lê dibe ko sala 487ê mişextî ji hemiyan zêdetir nêzîkî rastîyê be. Ew li gundê Şebisterê ya nêzîkî bajarê Tevrêzê hat dinyayê. WÎ êrîşa Mexolan û wêrankirina Tevrêzê bi çavê xwe dîtîye. Ew paşî çû bajarê Kirmanê û li wêderê zewicî.
Ew şehrezayekê Irfana teorîk anko ramanî bû û gelek hogirê pirtûkên Fitûhat Mekkîye û Fisûs el Hikem yên Şêx Mihyedîn Ibn Erebî bû. Ew jî li pey şêxê xwe gerriya û bû mirîdê Şêx Emînedînî. Her wekî ko di pirtûka xwe da dibêje: شیخ و استاد من امین الدّین --- داد الحق جواب‌های چنین / من ندیدم دگر استاد چنین --- کآفرین بر روان پاکش باد
Anko, Şêx û ustadê min, Emînedîn, bi rastî bersivên weha da. Min ustadekê dî mîna wî nedîtîye, aferîn li riha wî ya pakij bin.
Berhemên wî yên pexşankî û helestkî hene.
Balduin Groller bi navê rastî Adalbert Goldscheider, (jdb. 5ê îlona 1848 li Arad, Impereretoriya Awistiryayê; m. 22ê adara 1916 li Viyana) rojnamevan, nivîskar û karkervanêkî werzişê bi eslê awistiryayî bû.
Adalbert Goldscheider zaroktiya xwe li Arad û Dresden derbas kir û li Zanîngeha Viyanayê xwend,di nav tiştên din jî felsefe û dad bû. Jixwe di dema xwendina xwe de, wî karibû bi beşdariyên piçûk re di beşa taybetmendiyên rojnameyên cûda de debara xwe bike. Di sala 1880-an de ew navê xwe macarî kir Gál Béla.
Di 22 saliya xwe de, Groller di loca Széchenyi li Aradê de bû mason. Ew di 23 saliya xwe de, di sala 1871 de, wî li Algenmeine Kunstzeitung li Viyana di sala 1871an de damezrand, ligel ku ew tenê piştî demek kurt bi îflasê ket. Dûv re wî Deutsche Schriftstellerzeitung, Neue Illustrierte Zeitung û Neue Wiener Journal edîtor kir û wekî nivîskarê taybetmendiyê xebitand.
Groller ji bo kovarên Die Gartenlaube û Über Land und Meer çend salan wek xebatkarê serbest xebitî. Ji bo çend salan, Groller serokatiya komeleya rojnameger û nivîskaran Concordia kir wekî cîgirê serokwezîr, û wekî wisa bû endamê Komîsyona Hunerî ya Wezareta a Awistiryayê.
Di 6ê sibata 1906an de, Komîteya Giştî ya werzîşê ji bo Awistirya hat damezrandin û wekî komîteya rêveber, ji bilî serok Viktor Silberer û sekreter Siegfried Hochermann û Groller wekî cîgirê serok hatiye wezîfedarkirin. Ev komele îro wekî pêşengê Komîteya Olîmpîk a Awistiryayê tête hesibandin.
Di 16ê adara 1908 de, Komeleya Navendî ji bo Berjewendiyên Werzişê Hevbeş li Viyana hat damezrandin û Groller wek serokê xwe yê yekem hatiye hilbijartin. Ji Alîkarê Serokwezîr Alexander Hornaczek û Gustav Magg re hatiye arîkar kirin.
Di nav hev de, ew bi nivîskarê Bertha von Suttner re heval bû, ku ew di bîranînên xwe de radigihîne.
Resepsiyon.
Wekî nivîskarek an kunciknivîs, Balduin Groller îro hema hat ji bîr kirin. Bi tenê û tenê Dagobert Trostler balkêş e, ji ber ku wî serfiraz kir ku guhertoyek awistiryayî ya Sherlock Holmes çêkir.
Sofîtî an tesewwuf an ′′′sofîgerî′′′ rêbazek ji rêbazên Îslamî ye. Li goreyê sofîtiyê benî anko ebidê Xwedê dibê bi rêya îbadet anko peristina Xwedê, û xwedûrgirtina ji gunehan û terikandina xirabiyan û evîna dinyayê rêyekê ber bi Xudê û niyasîna wî bibîne. Ew dibê nefsa xwe bi peristinê û terikandina gunehan û xweşîyên cihanê pakij bike ko Xudê û mezinahî û bedewî ya Wî di dilê rêvîngê rêya sofîtiyê da eşkira bibe.
Di nav Îslamê da, nemaze di sedsala 20ê û 21ê da, bi giştî piştî serdestbûna baweriyên selefîtiyê di nav misilmanan da, baweriyeka weha heye ko sofîtî varrêbûn û derkevtina ji Îslamê ye. Her çend e, berî wê jî kes hebûne ko digot sofîtî ne ji Îslamê ye. Lê koma zanayên Îslamê, bi giregire yên mîna Şêx Muhyedîn îbn Erebî, Îmam Mehmedê Xezalî, Mewlana Celaledînê Rûmî û gelekên dî ji wan in.
Ji aliyê baweriya kelamî ve, pirraniya sofiyan ji sunniyan in, lê sofiyên şîe jî hene û hebûne.
Peyva Sofî.
Gengeşe û lihevnehatineka mezin li ser koka peyva "sofî" di Îslamê da heye. Bawerîya herî belav ew e ko ew peyv ji peyva "sewf" (bi erebî: صوف) ya erebî hatiye ko mehnaya wê "hirî" ye. Sedema vê bawerîyê ew e ko pirranîya sofiyan ji ber terikandina dinyayê kincên nedirûtî yên ji hiriyê çêkirî li xwe dikirin ji wan ra sofî dihat gotin, anko "hirîpoş". Yek ji kesên ko li ser vê baweriyê ye Îbn Xeldûn e.
Newasazî pergaleke derxistin û dariştina kêş an newaya helbestên kurdî ye ku ji alîyê helbestvan û zimannas Îrec Mêhrbexş ve ji bo kurdî hatiye pêşniyarkirin. Ev pergal cihê erûza erebî digire û gişt newayên kurdî bi hêsanî û bi durûveke kurdewarî pêkan dike.
Ew pergal li ser bingehên zanistî û daneyî hatiye dariştin û pêşniyarkirin.
Kurdî ji bo helbestên ahengîn û newadar (erûzî) gelekî jêhatî ye. Di gel pêşîneya helbesta newadar di kurdî de pir dewlemend e lê hê jî ji bo derxistina kêş an newaya helbestan, pergala erûza erebî tê bikaranîn. Mixabin ev pergaleke ne li gor kurdî ye û hem jî ji bo kurdî gelek dijwar û bêkêr e.
Helbestvan mecbûr dimînin bi dehan navên behr û zehafat û tefîleyan hîn bibin. Ev hemû jî di kurdî de hema bêje bêwata ne. Mînak: remel, hezec, muteqarib, mekfûf, mexbûn, mekşûf, mehzûf û hwd. (li pêvekê binêrin). Ji ber vê jî nivîserê vê gotarê biryar da ku bi şêweyeke zanistî û li ser esasê taybetmendîyên zimanê kurdî, Newasazîya helbestên kurdî bi pergaleke li gorî zimanê kurdî terxan bike. Li gor lêkolîna lêkolînerî, li ser pênc milyon û şeşsed hezar kîteyan, rêjeya kîteyên dirêj 64% û yên kurt 36% ye û ev yek herikbarîyeke taybet dide newayên wî zimanî.
Kîte.
Kîte, ji sê pişkan pêk tê: destpêk, navik û dûvik. wek, dar (d: destpêk, a: navik, r: dûvik). Navik hertim dengdêrek e.
Kîte dikarin bê destpêk an bê dûvik bin lê bê navik nabin. Kîteyên bê dûvik vekirî ne û yên bidûvik jî girtî ne.
Ji bo hûnandina helbestên newadar, nasîna kîteyan li gor kurt û dirêjbûna wan girîng e. Di vê pergalê de kîteyên dirêj bi hijmara “1” û yên kurt bi “0” ê tên nîşankirin.
Kîteyên kurt: (0) Ew kîteyên vekirî an bêdûvik in ên navika wan dengdêreke kurt (e, i, u) e. wek, de, ku, li, xwe û hwd.
Kîteyên dirêj: (1) Ew kîteyên vekirî yên navika wan dengdêreke dirêj (a, ê, î, o, û) e herwesa gişt kîteyên girtî an bidûvik çi navika wan dengdêreke kurt be çi jî yeke dirêj. wek: ka, lo, kî, dê, çû, kar, dûr, ker, kur, kurd, bend û hwd…
Her pêlika tekûz, çar kîte ye û navê wê “çarkît” e. Ji bilî çarkîtan, pêlik dikarin yek, du an sê kîte bin û navê wan yekît, dukît û sêkît e.
Pêlikbendî.
Ji bo bidestxistina aheng an newaya helbestan, pêşî divê avanîya kîteyî ya nîvmalikekê bi “0” û “1” were rêzkirin û piştre bi dû peydakirina pêlikên wekhev bigerin û li gor wan, rêzekîteyê pêlikbendî bikin.
Pêlikên wekhev dikarin li pey hev bin an ji hev dûr bin.
Weke: (1001 101 1001 101), (1100 111 1100 11), (1011 1011 1011)
Weha çewt e: (1101 1 1101 1),
Weha rast e: (110 11 110 11),
Lê di yên li pey hev de weha rast e: (1011 1011 1011 1)
Bi newasazîyê de têgeha “gav”ê ji bo demekê ye ku dawîya pêlikan kurt be û rawestan di dawîya pêlikan de pêkan nebe. Îcar ji bo ku newa xera nebe, divê ew kompêlik bi hev re bên xwendin. Pêlika dawî ya gavan divê dirêj be.
1- Sazbendîya pêlikan: Dema pêlikên du alîyê rêzikekê wekhev bin.
Weke: (1001 101 - 1001 101).
Nîveka rêzikên sazbend bi xêzikekê tê diyarkirin.
2- Sazbendîya gavan: Dema her nîvrêz ji gavekê pêk bê. Li vir êdî pêlik wekhev nebin jî, ne girîng e.
Weke: (110 01 - 010 11)
Hekî çi yek ji rewşên jor di rêzekîteyekê de, nehatin dîtin, hingî divê kîte ji serî ve çar çar bên veqetandin û kîteyên mayî bikin yekît, dukît an sêkîtek.
Pêlikên tekûz ji çar kîteyan pêk tên. Ew jî ji du pişkên dukîteyî bi navê serpêlik di destpêkê de, û paşpêlik di dawîyê de tên çêkirin.
Çar jî dukîtên dawîyê an paşpêlikên dukîteyî hene ku ji paşgirên -dar û -der li gel -in û -e pêk tên.
–darin: bi avanîya 11 (dar+in = da-rin)
–derin: bi avanîya 01 (der + in = de-rin)
–dare: bi avanîya 10 (dar + e = da-re)
–dere: bi avanîya 00 (der + e = de-re)
Bi van serpêlik û paşpêlikan, sercem 16 çarkît an pêlikên çarkîteyî çêdibin. Her serpêlikek tev gişt paşpêlikan, çar pêlikên çarkît pêk tîne.
Pêlikên sêkîteyî jî ji dukîtên destpêkê û parkîtên –dar/der ji bo (1) û ne/ye ji bo (0).
Hekî pêlika berî sêkîtê pirjimar be yanî dawîya wê –in be, hingî pêlika dawîkurt li gor wataya xwe, dê -ne bigire lê hekî yekjimar be dê –ye bigre.
Hekî di rêzepêlika bidesthatî de sê kîte man, pêlika sêkîteyî ku kîteya wê ya dawîn “1” be, li gor pêlika pêş xwe an rewanxwandinê, -der an –dar ’ê digire.
Hekî di dawîya vekîtkirina nîvmalikê de du kîte man, li gor avanîya wê, yek ji dukîtên destpêkê bi kar tê, yanî wata, newa, wane û bere. Hekî yek bi tenê ma, “wa” bi kar tê.
1 1 0 0 1 0 1 0 1 1
1 1 0. 01 - 0 1 0. 1 1
0 1 1 1 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1 1 1
0 1 1 1. 0 1 1 1. 0 1 1 1. 0 1 1 1
1 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1
1 0 1 1. 1 0 1 1. 1 0 1 1. 1 0 1
1 1 0 1 1 0 1 - 1 1 0 1 1 0 1
1 1 0 1. 1 0 1 - 1 1 0 1. 1 0 1
0 1 1 1. 0 1 1 1. 0 1 1. 0 1 1 1
Tişta balkêş ev e ku gişt pêlik, watadar in û wataya wan jî wesa hatiye terxankirin ku dema rêzepêlik çê dibe û newaya wê tê xwendin, bi xwendina wan pesna helbestê tê dayîn. Ji ber vê taybetîyê jî êdî pêdivî nîne ku wekî erebî, navê newayan (behran) bê gotin.
Berwarî Bala ji 75 gundan pêk tê. Devera Berwari Bala dikevite ser sinorê parêzgeha Duhokê. Hozên dikevine ser sinorên Berwarî Bala ev in: Gulî rojhelat, Doskî başûr, Mizûrî dikevine rojavayê devera Berwarî Bala û kurdên bakur jî dikevine bakurê devera Berwarî Bala.
Di sedsala 20an de du begên navdar ên Berwarî Bala Reşîd Beg û Mûsa Beg bûn.
Hisamedînê Çelebî, Husamedînê Çelebî, zanyarekî Îslamê yê kurd e ku di sala 1225an li Qonyayê hatiye dinyayê, Lê bi koka xwe ji Ûrmiyeyê ye. Talebeyê Celaledînê Rûmî ye ji xwe bernavka Çelebî jî Mewlana lê kir. Ew di 1284an de mir.
Leqeba wî "Ahî Turk" e ji berku bavê wî bazirganekî mezin yê Qonyayê bû loma lêbûye.
Mewlana di pirtûka xwe a Mesnewiyê de besna wî dide.
Tê gotin ku tornê ewê ku gotiye "Ez raketim Kurdbûm, Hîşarbûm bûm ereb" e
Ew li sala 622ê mişextî beranberî 1225ê piştî Îsayî li bajarê Qonyeyê li Anatoliyayê hat dinyayê, lê ji ber ko bavê wî Hesen ji bajarê Ormiyeyê bû, di pirtûka Mesnewîyê da hindek caran navê wî wekî HIsamedînê Ormewî jî hatiye.
Bavê wî mezinê yek ji terîqetên sofîtîyê bi navê exiyan bû. Piştî mirina babî, ew bû mezinê wê terîqetê. Lê piştî hevaltîya wî bi Mewlana Celaledînî ra, ew digel hemî mirîdên xwe bû mirîdê Mewlanayî. Eflakî di pirtûka Menaqib el Arifînê da dibêje ko Wî hemî malê terîqeta exiyan jî bi Mewlanayî da.
Mewlanayî li ser daxwaza wî dest bi vehandina Mesnewîyê kir, lê li destêka Deftera Duyê ya Mesnewiyê banî anko jina Hisamedînî mir û ji ber wê karê vehandina Mesnewiyê du salan bi paş ket.
Piştî mirina Selahedînê Zerkûb, xelîfeyê yekê yê Mewlanayî, ew bû xelîfe. lê piştî mirina wî li sala 683ê mişextî beranberî 1286ê piştî zayînê, di navbera mirîdên Mewlanayî da lihevnehatinek peyda bû. Ji ber ko hindek ji mirîdên wî dixwast ko pis anko kurê Mewlanayî, Siltan Weled li şûna Mewlanayî bûba şêxê terîqetê. Lê Siltan Weledî bi xwe got ko Hisamedîn ji wî hejîtir bû. Bi vî awayî tenê piştî mirina Hisamedînî Siltan Weled bû şêxê terîqetê.
Hisamedîn li Qonyeyê mir û li wî bajarî jî hat veşartin.300px
Selahedîn Fireydûnê Zerkûb ê Qonyewî (bi farisî: صلاح‌الدین فریدون قونوی زرکوب) yek ji mirîd û xelîfeyê yekê yê Celaledînê Rûmî bû. Selahedîn li destpêkê yek ji mirîdên Birhanedînê Tirmizî bû. Wî ji bo heyama 10 salan, ji sala 647ê heta 657ê mişextî Mewlana kir şeydayê xwe. Vê yekê agirê hesadeteka mezin di nav mirîdên wî da hilkir. Mewlanayî nêzîkî 70 qesîdeyên dîwana xwe ya mezin Dîwana Kebîr bi navê wî pîroz kirine.
Selahedîn li sala 657ê mişextî nesax kevt û li heyva Miherrema wê salê çû ber dilovanîya Xudê. Piştî mirina wî, Hisamedînê Çelebî bû xelîfeyê Mewlanayî.
Siltan Weled (bi farisî: سلطان وَلَد) an ′′′Behaedîn Mehmed pisê Celaledînê Rûmî pisê Behaedîn Mehmed′′′ (bi farisî: بهاءالدین محمد بن جلال‌الدین محمد بن بهاءالدین محمد) (bûn: 623ê mişextî, bajarê Larinde anko Karaman, mirin: 712ê mişextî, Qonye) pisê Celaledînê Rûmî bû. Piştî mirina Hisamedînê Çelebî xelîfeyê duyê yê babê xwe, ew bû şêxê terîqeta Mewlewîyeyê.
Behaedîn li bajarê Qeremanê li bakurê çiyayê Torosê hat dinyayê. Ew li ser daxwaza babê xwe bi Fatîmexana Zerkûb dota Selahedînê Zerkûb xelîfeyê yekê yê babê xwe ra zewicî. Çar pis an kurrên Siltan Weledî (Arifê Çelebî, Abidê Çelebî, Zahidê Çelebî û Wacidê Çelebî) û du dot anko keçên wî hebûn (Abida û Arifa).
"Menaqib el-'arifîn" (bi farisî: مناقب‌العارفین) pirtûkeka Ehmedê Eflakî yek ji mirîdên terîqeta Mewlewiyeyê ye. Ev pirtûk yek ji pirtûkên giring di warê zarav û termên sofîtiyê û rewşa sofiyan da ye.
Pirtûk di deh pişkan da bi rêz behsa jiyana van dike: Behaedîn Weled bavê Celaledînê Rûmî, Birhanedînê Tirmizî, Celaledînê Rûmî, Şemsê Tevrêzî, Selahedînê Zerkûb, Hisamedînê Çelebî, Siltan Weled, Celaledînê Çelebî Mîr Arif, Şemsedînê Çelebî Mîr Abid, û zaroyên dî yên wan.
Pirtûka "Menaqib el-'arifîn" neynikeka zelal ji jiyana serdema xwe ye. Zimanê wê sade û rehwan e û tijî ye ji zarav û termên dîwanî yên dema Selcûqiyên Rûmê.
Lêkolînvanê tirk Tehsin Yazıcı ev pirtûk di du bergan da li weşanxaneya Civata Dîroka Tirkan di salên 1959 û 1961ê da li Enqereyê çap kir.
Kesekê bi navê Ebdilwehabê pisê Celaledînê Mehmedê Hemedanî (mirî 954ê mişextî) kurtkiriyeka vê pirtûkê bi navê "Sewabit el-menaqib" nivîsiye.
Balafirgeha Stembolê (bi romî: "İstanbul Havalimanı") balafirgeha navneteweyî ya nû ya Stembolê ye. Balafirgeh li kersaxa deryaya Reş a devera Arnavutköyê 35–40 km dûrî Stembolê ye û di 29ê çiriya pêşîn a 2018an de wek "mezintirîn balafirgeha cîhanê" hatiye vekirin.
Avakirina balafirgehê (2010-2018).
Kompaniyên avakirina balafirgehê konsorsiyûma grûpeke hevkariyê “joint-venture” ye ku ji çend kompaniyên avakirinê pêk tê, wekî grûba Cengiz-Mapa-Limak-Kolin-Kalyon. Avakirina balafirgeha ku salane xwedî qebareya 90 milyon rêwî ye, wek fikir di sala 2010ê de ji aliyê serokwezîrê wê heyamê Recep Tayyip Erdogan ve hat rojevê.
Bedela îhalê wek 22 milyar euro hatiye destnîşankirin û bikaranîna balafirgehê dê 25 salan di destê kompaniyên avakirinê Limak, Kolin, Cengiz, Mapa û Kalyon de be.
Bi giştî li ser 76,5 milyon metre çargoşe erd tê avakirin. 30.000 karmend li ser dixebitin û heta niha di dema xebatê de 27 kesan jiyana xwe ji dest dane.
Karxistina balafirgehê (2018).
Geşta yekem ji aliyê firokeya THYê Boeing 777 di 31ê çiriya pêşîn de bo Enqere bê kirin. Di destpêkê de rojane 5 firoke dakevin û rabin.
Di qonaxa yekem de balafirgeh dê bikare 90 milyon kesî li xwe bigire. Ji bo beşa yekem 6 milyar euro hatiye xerckirin. Beşên din dê heta sala 2023yê bidawî bibin. Rojane 3 hezar û 500 firoke dê bikarin dakevin û rabin. Balafirgeh dê xizmetê ji bo 250 kompaniyên geştên esmanî pêşkêş bike.
Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).
a>ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.
Sumer dewleteke dîrokî ya Mezopotamyaya başûr e. Li gorî dîroknasan, Sumer, kevintirîn şaristaniya cîhanê ye. Şaristaniya sumeriyan ya pêşî tê dîtin. Li welatê sumeran carê yekê bûyerên civakî wek bajar, xulamtî, çînên civakî, şer û her wekî din pêk hatin. Bi taybetî civaka çînan li Sumerê pêk hat.
Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên Dicle û Ferat li başûrê Iraqê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran Erîdu, Ur, Kurda, Nippur, Urûk û Larsa bûn. Sala 2370 bz, sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya Sargonê Mezin (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê Amoriyan (samî).
Nivîs û ziman.
Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. Tîpên sumeriyan yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera Rojhilata Navîn serdirêjye ya 2000 sal bûn.
Mîtolojî û dîn.
Di mîtolojiya sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng Înanna, Nînhursag, En, Enlîl, û Enkî ne. Gilgameş keyekî sumeran bû.
Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek Ziggurat tên binavkirin.
Felsefe.
Felsefe hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya.
Zanistî.
Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin.
Sumeriyan hîmê matematîkê û geomatriyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan Stêrnasî jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî.
Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn.
Stêrnasî bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî.
Awayê civakê.
Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand.
Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin.
Dad.
Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê van pêşketinan dike hîmê xwe de.
Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana Gilgamêş,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin.
Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê Asya yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê Samuel Noah Kramer, "dîrok di Sumerê de dest pê dike.
Bikarhêner peyveke kurdî ye ku bixwe ji sê peyvên cuda pêk hatiye: "Bi + Kar + Hêner" û tê bi wateya kesekî ku tiştekî bi kar tîne. Niha ew kes dikare her kes bibe û ew kar jî dikare her karek bibe.
Di zanistên kompiyoterî de "Bikarhêner" ew kes e ku sepan, malper yan jî nermalaveke taybet bi kar tîne û carinan wek endam tê dikeve di vê sepan ya malperê de.
Walî Bedelpûr di roja 27ê sibata 1988an de li bajaroka Nûşîn Şehir a bajarê Ûrmiyeyê ji dayîk bûye. Helbestvanekî kurd e û bi terza klasîk bi zimanê kurdî helbestan dinivîse.
Zêdetir ji 100 helbest heya niha nivîsîne û pirtûka helbestên wî amadeyî çapê ye. Zêde helbestên evîndarî dibêje lê di helbestên wî de xweza, welat û netewe, civak û malbatê jî cihek taybet hene.
Walî ji bilî helbestan, Nermalav û Appên telefonan jî çê dike û heya niha çend Appên kurdî jî çêkirine, wekî Telegrama Kurdî, Nermalava Rojhejmêra Kurdî, Nermalava Kaniya Helbestan, Leyîstoka Ew çi ye?, Stranên Kurmancî û hwd.
Rojhejmêra Kurdî navê nermalaveke telefonên Androidî ye bo nîşandana dîrok û bûyerên rojane yên kurdî ku ji aliyê Walî Bedelpûr ve hatiye amadekirin.
Ev sepan bi 6 zimanên kurdî (kurmancî û soranî),farisî,
îngilîzî,erebî û tirkî kar dike.
Kaniya helbestan bernameya appeke kurdî ye ku hewl dide dîwanên helbestvanên kurd di yek cihî de kom bike û bigihîne destê xwîner û bikarhîneran.
Di vê sepanê de ku ji boy sîstema Androidê hatiye amadekirin nêzîkî 100 dîwanên helbestan ji helbestvanên navdar û helbestvanên serdemî yên kurd hatine zêdekirin.
Qasimê Xelîlî di sala 1979an de li gundê Dîlan ku girêdayî bi Kerborana Mêrdînê ve ye hatiye dinyayê. Ew bi xwe ji gundê Xelîla ye. Ji ber bavê wî mela bû wî li gelek gundên derdora Kerboran zarokatiya xwe bûrandiye. Di salên notî de xwendina xwe ya dibistanê li Cizîr û Amedê kiriye. Di 2001î de piştî mezûniyeta zanîngehê dibe mamosteyê wêje û zimanê tirkî. Zewacî ye û bavê du zarokan e.
Ji xortaniya xwe ve bi teybet ji bandora bavê xwe dibe meraqdarê ziman û wêjeya klasîk a kurdî. Hinek dersên erebî yê medresê jî xwendine.
Hê di dema zanîngehê de di kovara înternetî ya çand û hunera kurdî ku bi nav Mehname bû de çend helbestên wî têne weşandin. Lê piştî hingî heta sibata 2017an navberereke dirêj dide nivîsandinê.
Helbestên wî kêm ji wan bi pîvana kîteyan in, piraniya wan bi aruzê ne. Hin helbestine serbest nivîsandibin jî bêhtir helbestên wî bi pîvan in. Dîse piraniya wan li ser mijarên evînê ne. Di helbestê de bi zanîn weke tercîhekî devoka Torê bi kar tîne.
Qasî çend pirtûkan helbestên wî hene û pirtûka wî ya bi navê Durr û Mercan çap bûye.
Şemsedîn Ehmedê Eflakî (bi farisî: شمس‌الدین احمد افلاکی) (z. 675ê heta 690ê koçî/1286ê heta 1291ê piştî zayînê - m. 761ê koçî/1360ê piştî zayînê) yek ji mirîdên terîqeta mewlewiye ya sofîtiyê û ji mesnewîxwînên xaneqaya Qonyeyê bû. Ew çend salan bi nivîsîna pirtûka Menaqib el-arifîn, li ser jiyan û kerametên Behaedîn Weled (bavê Celaledînê Rûmî), Birhanedînê Tirmizî, Celaledînê Rûmî, Şemsê Tewrêzî, Selahedînê Zerkûb, Hisamedînê Çelebî, û şêxên dî yên wê terîqetê nivîsiye.
Cihê jidayikbûna wî nayê zanîn, lê li goreyê wî bi xwe, babê wî yek ji zanayên dîwana Ewreng Xanê Artêşa Zêrîn bû. Ji nasnavê wî jî wesa diyar e ko karê wan stêrnasî (eflakî) bûye. Lê çawa be paşî ew hat Qonyayê û digel kesên wekî Seracedînê Mesnewîxwîn, Ebdilmuminê Tûqatî û Nizamedînê Erzincanî li xaneqaya mewlewiyeyê dest bi xwandina mesnewiyê kir. Wekî diayr, di wan heyaman da hindek karên stêrnasîyê jî kirine. Lê paştir bû yek ji mirîdên herî nêzîk yên Arifê Çelebî û digel wî çû gelek bajaran, mîna Tebrêz û Siltaniyeyê.
Piştî mirina Arifê Çelebî, ew bû yek ji mirîdên Abidê Çelebî. Di wan salan da wî xwe bi nivîsîna pirtûka xwe ve mijûl kir.
Behaedîn Weled an Mehmed kurê Hesenê Xetîbî yê Bekirî (bi farisî: بهاءُالدّین وَلَد، محمد بن حسین خطیبی بکری) (z. 543ê koçî/1148ê piştî zayînê - m. 628ê koçî/1231ê piştî zayînê) Arif, zana û şêxekê navdar yê terîqetê di sofîtîyê da, bavê Celaledînê Rûmî bû. Pirtûka wî ya navdar "Mearif" e.
Behaedîn li gundekê dora Belxê li Xorasana mezin ko niha dikeve Efxanistanê hat dinyayê. Wê demê Selcûqî desthilatdarên wê deverê bûn.
Wî li wê derê dersên dînî didan û ji ber bawerîyên xwe yên sofîyane ji felsefeyê û kelamê hez nedikri. Ev jî ji rexnegirtina wî li Îmam Fexredînê Razî di pirtûka "Mearif"ê da diyar dibe.
Heyamekê berî destpêbûna êrîşa Mexolan ew bi merema Hecê ji Belxê derkevt. Ew li berahîyê çû Bexdayê, paşî çû Mekkeyê. Piştî heca xwe, ew çû Şamê û paştir çû Larende anko Karamanê û li wêderê jî Elaedîn Keyqubadê Selcûqî gelek qedrê wî girt. Piştî wê, ew çû Qonyeyê. Du salan piştî wê, di temenê 58 saliyê da mir. Koma şîret û gotarên wî di kitêbekê da bi navê "Mearif" hatine komkirin. Mewlana Celaledînê Rûmî di axivtinên xwe da wekî "ji qenciyên bavê min", behsa wan tiştan dikir ko di wê pirtûkê da hatibûn.
Elaedîn Keyqubadê Selcûqî yan Elaedîn Keyqubadê pisê Keykawîsî yan jî Keyqubadê I (bi farisî: علاء الدين كيقباد بن كيكاوس‎; bi tirkî: I. Alâeddin Keykûbad) (z. 1188 - m. 1237) siltanê 11em ji siltanên selcûqî yên Romê anko Anatolyayê bû. Wî ji 1220î heta 1237an desthilatdarî kir. Wî li ser hisaba hevsiyên xwe, nemaze li ser mengûjekiyan û eyûbiyan, axa jêr desthilata xwe berfireh kir. Wî bi girtina benderê Kalon Orosê desthilata wî selcûqiyan gehişt Deryaya Spî ya Navîn. Paştir ji ber wî navê wî benderî bû "Elaîye". Wî êrîş kir ser benderê Sûdakê li ser Deryaya Reş û ji bo heyameka kurt nîvgizirta Qirimê jî êxist bin destê xwe.
Ev siltan ku gelek caran wekî "Keyqubadê Mezin" tê binavkirin, ji ber avahiyên zêde ku li paş xwe hiştine tê bibîranîn. Desthilatdariya wî wekî kopîtka herî dawîn ya desthilata selcûqiyan li Anatolyayê tê niyasîn. Piştî êrîşa Mexolan li nîva sedsala 13an, xelkê herêmê wekî dema zêrrîn li dema desthilatdariya wî dinihêrrî û gelek ji xûnkarên piştî wî bizav dikir ku ji bo rewakirina desthilata xwe neseba xwe bigehînin wî.
Amazon.com, Inc. kompaniyayeka bazirganiya elektonîkî û dûreberisandinê ya amerîkayî ye ko bingehê wê li Seattleya wîlayeta Washingtonê ye.
Jeff Bezosî li sala 1994ê ev kompanî damezirand. Amazon ji alîyê dahatê û sermayeyê ve mezintirîn kitfiroşa înternetî ya cihanê ye, û ji aliyê firotina giştî ve, piştî kompaniya Alibabayê kompaniya duyê ye. Malpera "Amazon.com"ê li destpêkê wekî kitêbfiroşgeheka serhêlanî dest bi karê xwe kir û paştir karê xwe berfirehtir kir û dest bi firotina wînokan anko vîdeoyan û mp3yan, kitêbdengan anko audiobookan, nermalavan, lîstikên wînokanî bi rêya dagirtinê, herwesa firotina amûrên elektronîkî, kincan û qumaşan, navmaliyan, xwarinê, lîstikên zaroyan û tiştên dî kir. Her weha, tayekê weşanê yê wê kompaniyê (Amazon Publishing), tomargeheka anko stodyoyeka filman (Amazon Stodyo), tayekê berhemînana amûrên elektronîkî ji bo karberan (e-xwînera Kîndle, depik anko tabletên Fire Fire TV, û amûrên Echo jî têda) û mezintirîn xizmetkara dûrberisandinê (IaaS û PaaS) ye.
Bazirganî karê kirrîn û firrotin û danûstandina pertalan û xizmetkariyan di astekê berfireh da ye, nemaze heker ew pertalên danûstandinkirî li herêmekê ji bo herêmeka dî bihên veguhastin.
Peyva bazirganî ji "bazar" + "gan" hatiye. "Bazar" kiryara kirrîn û firotinê anko danûstandinê ye, "-gan" jî paşgireka avakirina navê bikerî ye. Bi gotineka dî, bazargan ew kes e ko bazarî dike, anko dikirre û difiroşe.
Ji demên berî dîrokê ve mirovan bazirganî kiriye. Dema mirovan berhemek ji hewcedariya xwe zêdetir berhem îna û hewcedariya wî bi berhemekê dî hebû ko wî her nebû an kêmtir hebû, dest bi danûstandinê kir. Anko, ji bo mînakê, hindek genim da ji bo wê ko hindek nîskan bistîne.
Navê wî yê rastî Ebdulfettah û paşnavê wî jî Yazici ye.
Li derdora xwe û li herema ku lê dijiya bi navên Mela Ebdulfettahê Hazroyî û Hecî Seyda dihat naskirin.
M. Cevat Ergîn di nivîsa xwe ya ku di derheqê wî de nivîsandiye de sedema van unvanên wî wiha îzah dike: “Ebdulfettah Yaziciyê ku wek Seyda Hacî tê naskirin piştî ku perwerdehiya xwe ya medresê xelas kir re dest bi dayîna dersê kir ku ji ber vê yekê unvana “Seyda” ya ku li heremê ji bo alimên mezin tê bikaranîn, ji ber ku di emreke piçûk de çû hecê jêre “Hecî Seyda” û ji ber ku birayê wî bi navê Evdirrehman Yazici ji Begên Hazro re katiptiyê dikir paşnavê ‘Yazici’yê wergirt.”
Bes e Fethî ji heddê xwe meçe der
Te‘alellah ji vê nezma delal e
Seyda Ebdulfettahê Hezroyî weke ku ji navê wî jî diyar e eslê xwe ji Hezroya Diyarbekirê ye. Seyda hêj dema ku biçûk bû dest bi tehsîla ilmê dike.
Di derbarê dîrok û cihê salbûna Seyda Ebdulfettahê Hazroyî de Mehmet Yalar wiha neqil dike: “Seyda Yazici di h. 1310/ m. 1892an de li Taxa Camiya Hazroya ku di wextê xwe de girêdayê Farqînê bû hat dinyayê. 2 jê qîz 2 jê lawik tevde çar xweşik û birayên wî hene û ew bi xwe di nav malbatê de zarokê herî mezin e.
Seyda weke kevneşopiya heremê hêj 10-12 saliya xwe de dest bi tahsîlkirina ilmê dike.”6 Seyda piştî ku 12 salan telebetî û 52 salan jî muderrîsî dikî re di Sibata sala m.1975an de li Hazroyê wefat dike.
Mela Ebdulfettahê Hazroyî hêj di xortaniya xwe de digel xalê xwe Ebdullah Düşünücü, rêya hecê girtiye û bi sed zehmetiyê vê rêwîtiya xwe ya hecê qedandiye.
Di derheqê vê yekê dîsa Ergîn wiha radigihîne: “ Di sala 1908an de dema ku 16 salî bû digel xalê xwe yê bi navê Ebdullah çûye hecê. Di ya rastiyê de Seyda niyet kiribû digel xalê xwe ji Hazrro heta Diyarbekir pê re were, lê îhtîmal e ji ber ku negihaştina kafîleya hecê û ji ber şertên nebaş ên wê heyamê, xalê wî jê xwastiye ku heta rêwitiya hecîbûnê xilas bibe pê re be û bi vê wesîlê Seyda Hazroyî çûye hecê û ji ber vê yekê jî bi navê Hecî jî hatiye binavkirin.
Seyda Ebdulfettah Hazroyî du caran zewiciye. Pêşî bi qîza xalê xwe Ebdullah Düşünücü re zewiciye, lê qet zarokên wî çênebûne. Piştî ku xanima wî di sala 1944an de wefat kir re bi qîza Şêx Muhammed Selîmê Hezaniyê (qs) ku întîsabî wî kiribû re zewicî û heta dawiya emrê xwe pê re zewicî ma. Encax ji vê zewaca wî ya duyemîn jî qet zarokên wî çênebûn
a-Divêtin Ger Bi Qencî Bî Muweśśef: 60 malik
b- Munebbeh Be Ey ‘Arifê Bû El-Kemal: 36 malik
c- Di Tewĥîda Xweda da ‘Ebdê Kemter:63 malik
d- Ela Ger Ŧelebkarî Ez Qa’il im:12 malik
e- Hezar ĥemd û ŝena û xweş meqale (tecwîd): 26 malik
6. Manzûmeyên di Derheqê Nahîv, Sarf û Qira’atê de
Guneh di tevnax anko konteksteka dînî da, binpêkirin an pêşêlkirina qanûneka xwedayî ye. Wer weha, guneh dikare her hizir an kiryarek be ko havilî û peywendiya dilxwaz û îdeal di navbera Xûdê û kitekesî da xerab bike an wekî varrêbûneka ji jiyana îdeala mirovan be. Her weha, guneh dikare wekî binpêkirina binemayên exlaqî jî bihêt dîtin.
Peyva "guneh" an gunahê di zimanê kurdî da ji peyva zimanê pehlevî "winah/winas"ê hatîye. Ew di zimanê farisî da bûye "gunah". Lê forma "winas"-a wê jî di kurdîyê da maye û bûye "binas", ko ev form di zimanê farisî da nemaye. Her çend e ko mehnaya binas û gunehê êdî ne yek e. Guneh di tevnaxeka dînî/exlaqî da dihêt bikarînan û binas di tevnaxeka civakî/mentiqî/zanistî da. Ji bo mînakê kurd dibêjin, "Binasên te bûn ez dereng mam".
Helbestvanê kurd ê bi nav û deng, Muhammed Cewad naskirî bi Siyahpûş tê gotin ku ji Rojhilatê Kurdistanê an li gor Celîlê Celîl, li Ûrmiyeyê ye. Ew demek li Tehranê, pişt re jî li Bexdayê maye. Siyahpûş pir geriyaye. Dawî hatiye herêma Silîva li ba Ferhoyê Inzêr Axa maye. Ferhoyê Inzêr Axa, serokê eşîra silîva bûye ku ev di rastiyê de konfederasyoneke eşîran bûye. Lewra di nav eşîra silîva de gelek êl û eşîrên din jî cî girtine. Her wiha sînorê herêma Silîva jî ji deşta Bismil bigire heya nêzî sînorên Sasonê berfireh e. Paşê tirkan di fermiyetê de navê herêmê li bajaroka kevnare Farqînê kirine.
Ji ber diyalogek ku di nav Ferhoyê Inzêr Axa û Siyahpûş de derbas dibe û ji devan heya îroj hatiye, tê zanîn ku Siyahpûş demek li ba wî, li gundê Hilêliyê maye. Ferhoyê Inzêr Axa, pişt re ji ber serî li ber osmaniyan danayne, bi alîkariya eşîrên din û bi xap tê girtin û osmanî ew li qazoxê dixin û dikujin. Diyaloga navbera Siyahpoş û Ferhoyê Inzêr Axa jî, li ser vê ye ji xwe. Tê gotin ku rojek Ferho ji Siyahpoş dipirse: "Ka bêje Siyahpoş, ez axayekî çewa me?" Siyahpoş: "Axayê min, ez bêjim tê min bikujî, newêrim." Piştî Ferho bawerî didê ku çi jî bêje dê dest nedê, Siyahpoş weha dibêje: "Axayê min, xweş axa ye lê qûna wî qûna qazoxa ye." Îcar tê gotin ku ji ber Ferho timî li dijî osmaniyan derdiket û osmanî sonda Ferho xwaribûn ku dê wî bigirin û li qazoxa bixin, Siyahpoş jî gihîştiye encameke weha.
Siyahpoş, pişt re li gundekî çiya yê Farqînê li Kurbeytê bi cî dibe. Ew herêma çiya bi giştî mîna Narik tê binavkirin. Pir gund lê hene û li gel ku her yek navê xwe heye jî, bi giştî dibêjin gundên Narikê, an jî ji gundiyan re dibêjin narikî jî. Narikî bi diziya xwe navdar bûne. Heya dema ku ez li Farqînê bûm jî, rastiya vê yekê hebû, lê niha çewan e, nizanim. Tê gotin ku rojek gundî mirîşkên Siyahpoş didizin. Siyahpoş bi serê xwe ye û nikare tu tiştek jî bike, an li dijî gundiyan derkeve. Ji xizanî û êşa xwe radibe helbestek li ser diziya mirîşkên xwe dinivîse: Ehlê Narik ehlê nar in/ bi dev dost in bi dil neyar in/ Sê mirîşkên Siyahpoş hebûn ew jî xwarin.
Ji ber ku tê zanîn Ferhoyê Inzêr Axa di nîveka pêşîn a sedsala 1700î de jiya ye, loma jî tê zanîn ku Siyahpoş jî di wan deman de, ango nêzî 300 sal berê jiya ye.
Di sala 1961î de, welatparêzê mezin, cangoriyê welatê xwe Mele Evdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî, diçin gundê Kurbeytê û gora Siyahpoş ku êdî çend kevir jê mane, ji nû ve çê dikin û li ser kêlika wî bi tîpên erebî navê wî didine nivîsîn.
Dîwana wî ya bi nav û deng "Seyf ul-milûk" e. Dîwan, di serdaneke birêz Celîle Celîl a Amedê de, li ser daxwaza wî, demek li balê ma û çû heya paytexta Viyanaya Awistiryayê. Tê zanîn ku Celîle Celîl li ser Siyahpoş lêkolîneke hêja jî kiriye, her çendî derbarê jiyana Sîyahpoş de hin agahiyên kêm dabin jî, pirtûkek bi navê ”Seyf ul-miluk / Siyahpûş” jî amade kiriye û pirtûk di sala 2000î de hatiye çapkirin.
Seyf ul-milûk û Melke Xatûn Di edebiyata kurdî de Siyahpoş di nav navdarên herî mezin de cih digre. Li gor riwayetekê di sala 1820an de, li gor riwayetekê din jî di sala 1779an de Xwedê daye. Ji şi’irên wî fêm dibe ku ji kurdên Îranê ye. Ji bo xwendinê li gelek deveran geriyaye û demek dirêj jî li Farqînê maye. Pirtûka wî Seyf ul-Milûk û Bedî ul-Cemal mesnewiyek e û nivîskar xezelên gelek xweş di navbera beşên vê mesnewiyê de danîne.
Siyahpûş stêrkeke geş e di ezmanê huner û wêjeya kurdî de. Kaneke teyîsî ye di kûrahiya deryaya çand û helbestên klasîk a kurdî de. Siyapûş nivîskarekî kurd ê bi nav û deng e. Berhemên gelek hêja jê mane. Lê ev berhemên wî wekî destnivîs mane û heta niha nehatine çapandin. Jînenîgariya wî jî ne diyar e û rengê niştecihiya wî jî ne zelal e. Bes, di pirtûka xwe ya Seyfilmilûk de dibêje; "Wekî min hiştî Îran û berê xwe daye Bexdayê" û ji devoka wî jî tê xuyan ku ji Rojhilatê Kurdistanê ye. Dîsa di malikeke pirtûka wî ya bi navê Seyfilmilûk de bi hesaba ebcedê dîroka çaxê jîna wî derdikeve ber çavan. Weha dibêjê Siyapûş; “Bi avzêrê nivîsî xetê kûfî/ Temam ebced ji yekî ta u'lûfî/ Mueʼllim da bi dest wan lewhê sîmîn/ Bi carek elîf û bê kirne telqîn”. Di malikê de, rêza “Bi carek elif û bê kirne telqîn” bi hesaba ebcedê dibe 1205ê hicrî (1790 miladî). Dîsa di helbesteke xwe de behsa Eliyê Herîrî, Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî dike, ji vê îşaretê jî tê zanîn ku ew piştî wan hatiye dinyayê.
Endamê Enstîtuya Kurdî ya Stembolê M. Reşîd Irgat, transkrîpsiyona vê pirtûkê pêk aniye. Di xezelan de gelek peyvên ku di kurdiya îro de zêde nayên bi kar anîn û zanîn û her weha hin peyvên erebî û farisî hene.
Seyid Qedrî Haşimî an Qedriyê Cizîrî Helbestvanekî Kurd e
Navê wî yê durist Muhemed e, Kurê Haşim ê kurê Muhemed e. li berê da li Cizîrê bûne û xwe ji malbata Pêxemberê Îslamê û Seyîd dizanin.
Seyîd Muhemed bi nasnavê Qedrî tête nasîn.li sala 1317 koçîya heyvî beranber bi sala 1900 a zayînî li taxa Mîrelî li Cizîra Botan hatiye dinyayê. û li sala 1961 ê jî her li Cizîrê çûye ser dilovaniya xwe û li mizgefta Nebî Nûh li Cizîrê hatiye veşartin.
Dîwana wî ya bi navê "Dîwana Irfan" cara yekê li sala 1980 ê belav bûye û salên dawî jî bi têkoşana Tehsîn Doskî li Başûr hatiye çapkirin.
Mela Ehmedê Heyderî, helbestvanê kurd ê ku di çaryeka dawîn a sedsala 19an û nîvê yekem ê sedsala 20an de jiyaye. Di van salan de wêjeya klasîk a kurdî êdî hêdî hêdî serencama xwe biriye serî. Di vê qonaxê de Heyderî, bi nûnertiyeke serkeftî ve bûye yek ji xeleka dawîn a wêjeya kurdî ya klasîk.
Dîwana Heyderî, ji her aliyan ve gelek bi hêz hatiye vehonandin. Erûz, bi awayekî serkeftî hatiye tetbîq kirin. Di rêstina helbestan de rewanî û zimanekî vekirî hatiye tercih kirin. Di dîwanê de digel bêjeyên erebî û farisî, peyvên tirkî jî gelek hatine bikaranîn. Di bêjeyên farisî yên ku di dîwanê de hatine bikaranîn de, bêtir bêjeyên ku nêzikî kurdî an jî yên ku bi kurdî re hevpar in, hatine tercih kirin.
Herçiqas, Heyderî, helbestvanekî serdema nû be jî, him di nav çavkaniyên wêjeya kurdî yên dawîn de û him jî, di nav seyda û meleyên navdar ên ku di nav tradîsyona medreseyên klasîk ên kurdan de ne, cî negirtiye.
Anku, Heyderî digel ku bi berhemên xwe ve di lîteratûra kurdî de cî negirtiye, zêde nehatiye naskirin jî. Ji aliyekî din ve jî di serdema wêjeya klasîk a kurdan de, ji bilî çend îstîsnayan nivîsandina pirtûkên biyografîk ên derheqê helbestvanan de zêde berbelav nebûne.
Ji ber van sedemên neyênî yên ku hatine destnîşankirin, derbareyê jiyana Heyderî de tu agahî û pêzanînên niviskî nîn in. Herwiha, girseya mezin a pêzanînên me yên derbareyî vê beşê, devkî ne.
Nuşînşar bajarek e di navçeya Nazê girêdayî bi bajarê Ûrmiyê di parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Şêniyên Nuşînşarê kurdên kurmanc û azerî ne û rêjeya wan teqrîben bi qasî hev e.
Nuşînşar 25 kîlometreyan ji bajarê Ûrmiyê dûr e û kevtiye bakurê bajarê Ûrmiyê û tê de gelek kargeh û karxaneyên piçûk û mezin wekî Karxaneya Şekira Ûrmiyê, Karxaneya Çîmentoya Sipî ya Ûrmiyê û dehan kargehên piçûk û mezin ên din.
Gelek rez û baxên mêweyan jî li Nuşînşarê hene ku ji wan mirov dikare sêv û tirî û zrddelî û xox û gêlasan nav bibe.
Kela Çariyê bi kevnariya xwe vedigere hizarsalên berî zayînê û kevtiye nêzîkê gundê Çariya Ewraz ku 25 kîlometran dûr ji bajarê Selmasê ye.
Kela Çariyê ku cihê jidayîkbûn û serhildana Simkoyê Şikak bû li ser zinareke bilind hatibû avakirin.
Skotlenda an Skoçya an jî Skotistan (;;), yek ji çar welatên bingehîn ên Keyaniya Yekbûyî e. Paytexta Skotlendayê Edinburgh e û bajarê herî mezin Glasgow e.
Navê Skotlendayê.
Skotlenda ji "Scoti" ya latînî ya ji bo gaelanê. Peyva "Scotia" (Welatê Gaelan) ya latîniya dereng ji bo Îrlendayê ra dahat bikarandin.
Di sedsala 11emê ji "Scotia" ji bo Skotlendayê li bakurê çemê Forth (kû gaelî te peyivîn) dahat bikarandin li gel"Albania" an "Albany" wana herdu peyvana ji "Alba" ya gaelî da çebûn.
Moxê hestî an jî mejiyê hestî (an) şaneyeke nerm e û dişibe jelatînê. Ev şane xaneyên xwînê û xaneyên lîmfê dirist dike, loma têkiliya wî bi sîstema lîmfê û sîstema gera xwînê ve heye. Hestiyên pahn ên wekî hestiyên kilox (hestiyên serê mirov), hestiyên hevzê (pelvîs) û hestiyê perasûbend (hestiyê singê), moxê hestî li xwe digirin. Her wiha hestiyên birrbirre û hestiyên dirêj ên wekî hestiyên ran (femur), hestiyên perasû û hestiyên bazû (humerus) jî moxê hestî li xwe digirin. % 4ê giraniya laşê mirov ji moxê hestî pêk tê.
Cureyên moxê hestî.
Moxê zer di nav valahiya hestiyên dirêj de cih bûye
Li nav hestiyên mirov de du cureyî moxê hestî heye, moxê sor û moxê zer. Ji dayikbûnê heta temenê heft salî, li nav hestiyên zarokan de tenê moxê sor berhem dibe. Pîştî temenê heft saliyê, li hin beşên hestiyan de dewsa moxê sor, moxê zer cih dibe. Di laşê mirovên têgihîştî de valahiyên hundirê hestiyên dirêj bi moxê zer tijî ye, beşa hestiyê îsfencî yên hestiyên pahn û yên dirêj jî moxê sor li xwe digirin. Moxê zer ê hestiyan gelek xaneyên çewrî li xwe digire, rengê wî ji ber xaneyên çewrî (lîpîd) zer e. Demên asayî de moxê zer wekî enbara çewrî kar dike. Heke di laş de ji ber xwînçûna zêde, kêmxwînî peyda bibe, dibe ku moxê zer biguhere û bibe moxê sor û xaneyên xwînê çê bike. Hemû cureyên xaneyên xwînê ji aliyê moxê sor ê hestiyan ve tê berhemkirin. Berî ya ji dayikbûnê, xaneyên xwînê yên korpele (embriyo) ji hêla endamên wekî sipil, kezeb û şaneyên lîmfê û moxê hestî ve tên çêkirin. Lê, piştî ji dayikbûnê, êdî piraniya xaneyên xwînê di moxê sor ê hestî de berhem û geş dibin, di laşê mirovên têgihîştî de li gel moxê hestî, hinek xaneyên xwînê di sipil û kezeb de tê çêkirin. Karê çêkirina xaneyên xwînê wekî hemopoez an jî hematopoez tê binavkirin. (= xwîn, = berhemkirin e). Di laşê mirovên têgihîştî de hemopoez li moxê sor ê hestiyan de pêk tê. Di moxê sor de xaneyên bineratî () heye, bi dabeşbûn û guherîna van xaneyan, xaneyên xwînê û yên lîmfê tên çêkirin. Xirokên spî û xaneyên lîmfê (lîmfexane) bergiriya laş rêk dixin, loma moxê hestî wekî endamekî sereke ya sîstema lîmfê tê binavkirin.
Şêrpenceya xwînê.
Dibe ku ji ber hin nexweşiyan, berhemkirina xaneyên xwînê yê moxê hestî ne bi rejeya asayî bê. Lusemî () yek ji van nexweşiyên moxê hestîyan ne. Lusemî nexweşiya şêrpenceya xwînê ye. Gava mirov tuşî lusemî dibe, rêjeya hejmara xaneyên xwînê diguhere. Hejmara xirokên spî zor zor zêde dibe, hejmara xirokên sor û perikên xwînê kêm dibe. Her çiqas hejmara xirokên spî zêde bibe jî, ev xirokên spî ne yên asayî ne û karê parastinê pêk naynin. Loma bergiriya laşê nexweşan lawaz dibe. Nexweşiya lusemî bi pişkinîna xaneyên xwînê diyar dibe. (complete blood count (CBC)). Heke hêjmara xaneyên kesek, ne asayî be û gumana nexweşiya xwînê bi wî /wê kesê ve hebe, vê gavê pizîşk, ji bo taqîkirdinê ji moxê hestî perçeyek şane digire. Xaneyên moxê hestî yên bi nexweşiya lusemî ne bi şeweya asayî ne. Ev perçeya şane di bin mîkroskobê de tê teqîkirin, ku heke xane tuşî nexweşiya xwînê bûye an na. Çareseriya nexweşiya şêrpenceya xwînê de derman (kemoterepî) an jî tîrêjên radyasyonê (radyoterapî) tê bikaranîn, hin caran ev herdu rêbaz li du hev tên bikaranîn. Ji bo çareseriya lusemî, mox guhestin rêbaza (metod) herî serkeftî ye. Bi vî rêbazê moxê ziyangirtî yên bi nexweşiya lusemî, bi moxên saxlem ve tên guhestin. Lê ji bo mox guhestinek serkeftî, divê şaneyên mox bexşînerê bi şaneyên mox wergir re guncaw be. Heke mox bexşîner û mox wergir xizmên hev bin, rêjeya egera guncawbûna moxên hestî hê zêdetir dibe. Di demên berê de ji bo mox guhestinê, hestiyê mox bexşîner bi derziyek zirav dihat qulkirin û ji nav hestiyê isfencî hinek mox dihat kişandin. Ev rêbaz karek gelek biêş bû loma nerehetî dida mox bexşînerê. Van salên dawî êdî xaneyên moxê ji xwîna mox bexşînerê tov dikin, ev jî canê mirov naêşîne.
Xedîr Xum, anku Ẍedîr Xum (bi erebî: غَدِيْر خُمّ‎, "Ghadīr Khumm"), an jî Cejna Xedîra Xumê, cejneke şîeyan e ku di roja 18em a zîlhiceyê de tê pîrozkirin.
Di sala dehê ya hicreta Muhemmed Pêxember de ji aliyê şîeyan ve tê bawerkirin ku di vê rojê de li herêma Xedîr Xum ku di navbera Meke û Medîne da dimîne, Li gorî şiiyan Muhemmed Pêxember wek xelîfeyê xwe Elî îlan kiriye.
Şahnameya kurdî çirokên kurdî yên kevn in ku bi kurdî hatine gotin û nivîsîn. Hinek beşên girîng ên Şahnameya kurdî hene wekî Rosem û Sorab ya Bîjen û Menîje. Şahnameya kurdî bi gelek zaraveyên kurdî hatiye gotin û nivîsîn, lê zêdeyî zimanê Şahnameyê bi zaraveya goranî ye
. Hunermendê kurd Şehram Nazirî di albûmekê de Şahnameya kurdî jî beste kiriye.
Nexoşxana Tengaviya, anku Nexweşxaneya Tengaviyan, nexweşxaneyeke Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.
Nexweşxaneya Tengaviyan û Rûdanan di 11ê çiriya paşîn a 1998an de li parêzhgeha Dihokê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye vekirin. Qebara wê ya giştî digehe 122 textên nivistinê.
Wales (), welatekî nîvotonom a Keyaniya Yekbûyî ye.
Serbajarê Walesê Cardiff (bi kimrî "Caerdydd") e. Zimanê walesiyan kimrî yan walesî ye. Zimanekî keltîk e, wekî bretonî û îrlendî.
Nivîskarê Elman Heinrich Böll (jdb. Köln-m. Langenbroich) wek yek ji nivîskarên alman ên herî girîng di sedsala bistan de tê dîtin.
Di sala 1972 de Böll Xelata Nobelê ya wêjeyê stend.
"Berhemên ku bo kurdî hatine wergerandin:"
Çek û Çol bi hemû wan amêran tê gotin ku li dema şer de dê bikarhînan.
Çek û Çol ji demên kevnar re ji aliya mirov hatine bikarhînan û ew jî gellek corên ciyawaz hene.
Çek ne tenê jibo ser têne bikaranin, jibo Sporê ji gelek têne bikaranin.
Li gelek bajarên Ewropa Komelên Çekan hene, di van Komelan'da mirov dê hinkirin u mirov dikarê xwe jibona besek anji jibona gelek besên sporê xwe hin bikê u xwe amade bikê.
"Dêma mirov ÇEK dibihizê, divê mirov ne tenê Şer u Kuştinê bifikirê".
"Binêre herwiha:" Çek (amûr)
Yaşar Kemal (jdb. 6ê çiriya pêşîn a 1923, Osmaniye – m. 28ê sibata 2015, Stembol), nivîskarekê bi esil kurd e û bi zimanê tirkî karê xweyê nivîsandinê dikir.
Yaşar Kemal li navçeya Osmaniyeya Edeneyê, li gundê Hemiteyê ji dayîk bûye. Navê wî yê di nasnameyê de, Sadik Kemal Göğçeli ye. Bi eslê xwe kurdê gundekî Bêgiriya Wanê ye, nexasim di romannûsiya bi tirkî de, zimanê tirkî gihandiye asteke gelekî bilind. Piştî Şerê cîhanî yê yekem malbata wî tev koçî Edeneyê, Osmaniyeyê kiriye. Di biçûkiya xwe de, çavekî xwe winda kiriye.
Di dema dibistana navîn de, têkiliya wî ya bi nivîsê re ew ber bi berhevkirina berhemên folklorê ve tê veda. Wê heyamê, helbestên wî di kovara Mala Gel a Edeneyê ya bi navê "Kovara Nihêrînan" de hatin weşandin. Di dibistana navîn, pola dawî de, dev ji dibistanê berda û karmendiya pirtûkxaneyan de xebitî. Di vê navê de, helbestên wî di kovarên wekî "Ülke", "Kovan", "Millet" û "Beşpınar"ê de derçûn.
Di sala 1951ê de hate Stembolê, di rojnameya Cumhuriyetê de, nivîskariya hevpeyvîn û pêkenokan kir. Bi hevpeyvîna bi navê "Di Mezintirîn Çewlîga Dinyayê De Heft Roj" ve Perrûya Taybet a Komelaya Rojnamevanan a Serkeftinê wergirt. Di sala 1952yan de, pirtûka wî ya bi navê Keleka Havînê hate weşandin. Romana wî ya pêşîn, Memedê Zirav di sala 1955an de derket. Di navbera salên 1955-1984an de 33 pirtûkên wî yên ku ji çîrok, roman, hevpeyvîn û bend û gotaran pêk hatine derketin. Di hevdeh saliya xwe de, cara pêşîn hate girtin. Di temenekê biçûk de, dest pê kir li tembûrê xist, dengbêjî kir, bû stranbêj. Bi dengbêjên herêmê re kete lecê.
Yaşar Kemal bi roman xwe ya pêşîn Memedê Zirav ve Perrûya Romanê a Varlıkê wergirt. Ev roman wergeriyaye zêdetirî çil zimanên dinyayê. Berhemên wî yên din ji bo zimanên biyanî hatine wergerandin. Sala 1974an, bi pirtûka xwe ya bi navê Qetla Sûka Hedadan ve Perrûya Madaralı ya Romanê wergirt. Di sala 1977an de, bi berhema xwe ya bi navê Erd Hesin Esman Sifir ve ji aliyê Sendîkaya Rexnegirên Wêjeyê ve wekî baştirîn romana salê ya biyanî hate hilbijartin. Di berhemên xwe de êş, çewisandin, kedxwarî, xwînîtî, axatî û pirsa axa Torosan, Çuqurovayê û mirovên Çuqurovayê bi awayekî karîger, bi teswîrên bêhevta li tevnê dixe, ku ev yek girîngtirîn taybetiya nivîskariya wî ye.
Mero an Mero 428, bi navê rastî Enes Meral (jdb. 28ê tîrmeha 2000 li Rüsselsheim, Almanya) rapvanekî alman ê bi eslê xwe tirki ye.
Mero cara yekem li ser xwe formekî vîdeo ya rap li ser Instagramê baldar kiriye û gihişt bi qasî 450.000 şopîneran. Di 23ê çiriya paşîn 2018an de Mero piyasaya yekaneya xwe Baller Los weşandiye û bi pîvanekî mezin di YouTube ya almanî û wekî Spotify, iTunesê jî gihişte ser cihê yekem. Piştî rojekî vîdeo ya Mero xwe gihişt ser mîlyonekî temaşevanan û guhdarvanan. Li Almanyayê strana wî ket nava cihê yekan. Bi vî awayî Mero bû rapvanekî yekem a dîroka Singlecharts ya Almanyayê. Weşandina Albûma Stûdyoya yekem bi navê Ya Hero Ya Mero ji bo 1ê adara 2019an ve hate naskirin. Mero niha li ser peymana qeyda tomarkirinê ya Groove Attack e. Êdî di gulana 2018an de Mero ji rapvanekî kurd ê Rojhilatê Kurdistanê Xatar ve bin peymanê pejirandin.
"Kobanî" romaneke ji hêla Jan Dost ve bi kurdî hatiye nivîsandin û sala 2017an weşanxaneya Darayê ew li Stembolê çap û belav kiriye. Roman di eynî demê de bi erebî jî hatiye nivîsandin û sala 2018an li Tûnisê derket.
Çapa kurmancî nêzîkî 450 rûpelan e, tê de behsa jiyana malbatekê ji Kobanî dibe. Bi vegotina jiyana endamên vê malbatê re mirov tarîxa Kobanî jî nas dike, ji avakirinê de, berî bêtirî sed salî heta şerê efsaneyî yê ku li dijî Daişê sala 2014an qewimî.
Ev malbata ku roman behsa wê dike temsîla milletê kurd li Rojavayê Kurdistanê dike, roman hûrgiliyên jiyana her yekî ji malbatê dibêje, wek mînak Baranê mûzîsyen, Lewendê pêşmerge, Rewşena YPJ, Metînê gerîlla, Mihemedê wek kesekî ji rêzê, Xedîceya ku koçberî Ewropayê dibe û hin kesayetiyên din.
Di nav re, nivîskar wek gerreke fantazî jî berê xwe dide Kobaniyê, bajarê xwe yî ku ji 15 salan de ew nedîtiye, diçe kolana ku lê jidayik bûye û jiyaye, dibîne ku hemî wêran bûye, hîç kesek li wî bajarî nîne, tenê kavil û wêranî hene.
Ev roman behsa berxwedana keç û xortên kurdan jî dike, ku çawa bi şerê li dijî hêza tarî Daiş dengê wan li tevaya cîhanê belav bû û Kobanî bû sembola berxwedana li himber hovîtiyê.
Romana "Kobanî" hatiye wergerandin bo farisî û soranî.
Partiya Şoreşî ya Kurdistanê (PŞK) (tirkî: "Kürdistan Devrim Partisi") partiyeke qedexekirî ye ku li Tirkiyê çalak e. Armanca partiyê damezirandina dewleteke kurdî ye ku xwe disipêre prensîpên marksîst-lenînîst.
PŞK li gorî polêsê Tirkiyeyê yek ji 12 rêxistinên terorîst yên çalak e.
Salomê Zûrabîşvîlî (;), siyasetmedar û dîplomata Fransayê û Gurcistanê ye. Ew berbijarê Partiya "Armanca Gurcî" di hilbijartinên serokatiyê ya di sala 2018'an de bû.
Salomê Zûrabîşvîlî li Parîsê, di nav malbeta emîgrantên gurc jidayîk bû. Piştî bîst salan xizmeta dîplomatî ji aliyê Fransayê kişand. Heta sala 2004 beylozê Fransayê li Gurcistanê bû.
Di sala 2004 da, serokê Gurcistanê Mîxeîl Saakaşvîlî Zûrabîşvîlî li ser sewyê Wezîrê Derva tayînkir. Di sala 2007 da, Salomê Zûrabîşvîlî partyayê nû "Rîye Gurcistanê" sazdike, û diçe li opozîsyayê. Di sala 2013 da hate berbijare li parlamêntoyê Gurcistanê wek wekîlê aza. Di sala 2018 da, Zûrabîşvîlî bijare wek jinek yekem di dîroka Gurcistanê, ku bibe serokdewlet.
Komelgeh (bi îngilîzî: "collective settlement, collective town") gundên nû û kolektîv in ku ji salên 1970î heta salên 1990î li Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma be's ve hatine avakirin ji bo kesên ku ji warên xwe ji ber ewlekariya rejîmê bi zorê hatibûn veguhastin.
Di 1975an de herêmeke bi dirêjahiya sînora Turkiyê û Îranê ya bi navê Kembera Ewlekariyê ji aliyê rejîma be’s ve hate çêkirin. Gundên vê herêmê, hemû gundên ku bi 10-30 kîlometreyan nêzîkî sînorê bûyî, hatine vala û wêrankirin û li dora 600.000 kesan hatine veguhastin bo warên nû yên bi navê “komelgeh”.
Di salên 1980î de jî rejîma Sedam Huseyn ji nû ve zêdeyî 4000 gundên kurdan wêran kirine û gelek nîştecihên van gundan dîsa hatine veguhastin komelgehên nû.
Piştî ku rejîma Sedam Huseyn ketibû, 2620 ji gundên wêrankirî, ji hêla Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve û bi alîkariya Neteweyên Yekgirtî û rêxistinên sînornenas cardin hatine avakirin.
Komelgehên Misêrîkê (1975), Pêşabûr (1976), Tilkeberê (1976), Dêrelûk (1977), Şêladizê (1977), Xankê (1988) li parêzgeha Dihokê ne.
Pêşabûr (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Peshabur", "Feshabur"), komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin.
Di sala 1976an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.180 kesan.
Zerayen (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Zarayan"), komelgeheke Derbendîxanê (Silêmanî, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 10.085 kesan.
Mela Omer (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Mala Omer"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1979an de hatiye avakirin.
Di sala 1979an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 4.587 kesan.
Birahîm Mele Qasim Nivîskar û Helbestvan e
Di sala 1961m an de li gundê Hemzebegê,herêma Dêrika Hemko li rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye.
Derçuyê Zanîngiha Helebê beşê Peymangiha Bazirganî di sala 1985 an de.
Endamê desteya rêveber ya Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriya ye.
Endamê desteya sernivîser a Kovara Pênûsa Azad de ye.
Endamê Komîteya Mihrecana Helbesta Kurdî li Sûriya ye.
Mamostayê beşê wêje di Peymangiha Bedirxan de ye.
1-Şîn û Zayîn-Helbest çapa Şamê 1991m.
3-Vekolîn – vekolîneke lezgîn di tore û wêjeya Kurdî de çapa Dirika Hemko sala 2012.
4-Vekolîn – Ciwaniya Helbesta Kurdî- çapa Hesekê sala 2017 an de.
5-Azariya Dêmên Mehweşîn –Helbest- çapa Qamişlo sala 2018 an de.
Diyala (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Diala"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1988an de hatiye avakirin.
Di sala 1988an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 10.573 kesan.
Gelale (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Galala"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1981ê de hatiye avakirin.
Di sala 1981ê de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 4.044 kesan.
Herîr (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Hareer"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 7.280 kesan.
Bestore (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Bastora"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1977an de hatiye avakirin.
Di sala 1977an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 6.114 kesan.
Tobzawa (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Tobzawa"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 16.500 kesan.
Xebata Nû, Xebatî Nö (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî û bi îngilîzî: "New Khabat"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1988an de hatiye avakirin.
Di sala 1988an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 5.200 kesan.
Şaxolan, Şaxollan (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Shakholan"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1990î de hatiye avakirin.
Di sala 1990î de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 2.843 kesan.
Kanî Qirjale, Kanî Qiřjałe (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Kani Qirjala"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1974an de hatiye avakirin.
Di sala 1974an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 2.793 kesan.
Cedîdeya ser Zêyî, Cedîdey ser Zêy (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Jideeda Zab"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 2.000 kesan.
Sêbîran (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Sebeeran"), komelgeheke Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1977an de hatiye avakirin.
Di sala 1977an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 2.300 kesan.
Nexşeya Desthilata Şêx Ubeydelayê Nehrî li derûdora 1880
Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî li sala 1880ê de bi rêberiya Şêx Ubeydullahê Nehrî hatiye dest pê kirin. Gundê Nehrî dikeve başûrê Şemzînanê ku 16 km yan jê dûr e. Ev gund piştî salên 1850ê bû navenda terîqeta neqşîbendî. Malbata Şêx Ubeydela ji layê dînî ve rêberiya gelê herêmê dikir. Li sala 1820ê Mewlana Xalidê Kurdî şêxê Nehriyê wek xelifeyê ye tayîn kir. Piştî vê rûdanê gundê Nehrî bû yek ji navendên girîngtirîn ya terîqeta Neqşîbendî li Kurdistanê. Gelek ekolên Kurdistanê wek Şêxên Menzîlê, Şêxên Norşînê îcazetên xwe ji şêxên Nehrî wergirtî ne.
Danasîna wî.
Şêx Ubeydullah ji malbateke wiha tê ku tesîra wê malbatê li hemû Kurdistanê heye. Kurê Seyîd Tahayê Nehrî ye. Şêx Ubeydullah li sala 1877ê di şerê osmaniyan û rûsî de diçe cebheyê. Ji aliyê Osmaniyan wek serleşkerê hemû hêzên eşîrên kurdan tê tayîn kirin. Di vî şerî de jî nasandineke mezin li ser xelkê Kurdistanê hêlaye. Piştî şer, Şêx Ubeydela vedigere Nehriyê. Li vê derê dest bi weezan dike. Zanînê li xelkê vir û yê derûdorê belav dike. Bi dûçûna di van civînan de 500 heta 1000 kesan beşdar dibûn.
Bi dûçûna Dr. Cochran ku wî wextî navenda Kurdistanê wek mîsyonerekî dixebitî, dibêje ku Şêx Ubeydela wêjeya erebî û farisî baş dizanî, her wisa folklora kurdî jî baş dizanî.
Sedem û armancên tevgera Şêx Ubeydela.
Piştî şerê di navbera Osmaniyan û Rûsan xelas bû, herdu aliyan hevpeymana Berlînê destnîşan kir. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî mecbûr dimîne ku ewlehiya gelê Ermenan biparêze. Di nav kurdan de jî gotegotên ku ermen dê li Kurdistanê dewletekê avabikin belav bû.Tirs kete dilê kurdan. Her wisa dewleta Osmanî û Qacariyan ber bi zeîfbûnê ve diçûn.
Di axiftina Şêx Ubeydela li gel karmendekê tirk wiha dibêje;
Her wiha piştî şerê Osmaniyan û Rûsan, xelayeke mezin li Kurdistanê peyda bû. Bi dûçûna hinek çavkaniyan 10 hezar kes li herêma Hekarî jiyana xwe ji dest dan. Rojnameya ermenî Mîşak wiha dibêje;
Şêx Ubeydela wek di axiftina xwe jî de dibêje; serhildana wî ne serhildaneke ketûber nîne. Li ser her xalên serhildanê fikiriye. Bo mînak her tiştê hikûmeta Qacariyan zaniye, xalên Qacariyan yên zeîf zaniye û bi van dûçûnan plana xwe daniye. Her wek di wî wextî Qacarî di nav şer de bûn, her wisa jî di nav rêvebirên Qacariyan de jî nakokî hebûn. Piştî mirina Mihemed Şah Qacar, di nav kurên wî de şerê desthilatiyê dest pê kir. Pêvçûna mezin di navbera Nasredîn Şah û Ebbas Mîrza de bû. Di encamê de Nasireddîn Şah bû Şahê nû lê ji Ebbas Mîrza ditirsiya ku Ebbas xerabiyekê lê bike. Şêx Ubeydela jî ev hevrikiya wan dizanî, ji ber vê jî bi du qasidan nameyek ji Ebbas Mîrza şand ku Ebbas Mîrza alikariya wî bike û di dawiyê de wê Şêx alikariya Ebbas bike ku bibe Şahê Îranê lê Ebbas Mîrza ji bo ku xwe li dijî Nasireddîn Şah pak bide nîşan, ev her du qasidên Şêx teslîmî Şah kirin û bi vî awayî jî ev teklîfa Şêx red kir.
Konsolosê Brîtanyayê yê Tebrîzê William Abbott dibêje;
Konsolosê Brîtanyayê yê Erziromê Trotter jî dibêje;
Şêx Ubeydela hem ji layê leşkerî ve hem jî ji layê hêza xwe ya li ser gel dixwaast tesîrê li şer bike. Ji ber vê berî ku biçe şer bike li gel Îranê gelek gund û war li navbera sinorên Îran û Osmaniyan de kirîbûn. Her wisa li Wanê jî îşaretên şer xuya dibûn. Kurdan gelek dexl dikirî.
Artêşa kurdan.
Artêşa Şêx Ubeydela ji eşîrên herêmên Şemzînan, Gever, Tîrgever, Mîrgever, Şino, Serdeşt û Mehabadê pêk dihat. Bo mînak, mengurî, mameşî, pîranî, zerzayî, şikakî, herkî, gewrikî, mukrî û dibukrî bûn. Ev eşîretên han niha di navbera Îran-Tirkiye-Iraqê de dijîn. Bi dûçûna dîroknasê kurd Necat Ebdula 220 eşîrên kurd tevlî tevgera Şêx Ubeydela bûn. Yekitiya van bajêran û van eşîran wisa xuya dike ku di dîrokê de yekemîn car kurmancaxiv û soranaxivên kurd li hev kombûne. Ev kombûn rihê neteweyîtiyê di dîroka modern a kurdan de daye destpê kirin. Mikhail Semenovich Lazarev û Ş.X. Mihoyan di xebateke xwe de dibêjin ku ev komcivîn yekemîn komcivîna neteweyê kurd e Her wisa têkiliyên Şêx Ubeydela bi ereban jî baş bûye, jixwe bi dûçûna hindek çavkaniyan erebên Mûsilê û Bexdayê ji bo alikariyê nêzî 5 hezar kes amade kirîne bo yarmetiya Şêx Ubeydela. Di nav vê artêşê de nîzameke leşkerî tune bû. Li ser şervanên her eşîretê serokeşîrê wan hebû. Çekên wan bi giştî yên paşvemayî û kevn bûn; tivingên kevn, xencer, rim...
Artêşa Şêx Ubeydula ku avakirî ji du şaxên mezin pêk dihat. Şaxa yekê bi di bin serokatiya kurê wî Seyîd Evdilqadir û Hemze Axayê Mengurî de bû. Armanca vê şaxê ew bû ji Şemzînan ber bi herêmên soranîaxivên başurê Urmiyê re biçe; Mahabad, Şino, Miyanduav, Pîran... Şaxa duyê ya artêşê di bin serokatiya Şêx Ubeydela bixwe de bû. Armanca şaxa Şêx Ubeydela jî ew bû ku ji Şemzînan ber bi Urmiyê ji wir heta Tebrîzê biçe.
Di nava artêşa Şêx Ubeydela de yekîneyek hebû ku ji Nestoriyên çiyayî hatibû ava kirin. Bandoya leşkerî jî ji Nestoriyan hatibû çêkirin. Her wisa ermenekê navdar yê herêmê jî di nav artêşê de bû ku di şer de zerer negihe gelê ermen
Artêşa qacaran.
Her çend bi dûçûna çavkaniyên Îranî ev hêzên han nêzîkî ji 200 hezaran pêkbê jî, bi dûçûna Lord Curzon, ev jimar ji 30 hezar kesan nediborî.
Şer.
Şerê yekemîn di navbera artêşa Osmaniyan û kurdan de rûda. Qeymeqamê Geverê ji ber hindek fêlên eşîra Herkîyan, wan ceza dike. Li ser vê Şêx Ubeydela leşkerên xwe kom dike û bi rêberiya kurê xwe Seyîd Evdilqadir êrîşê dibe ser Amêdîyê. Di vî şerî de leşkerên Şêx têk diçin û vedigerin Nehriyê. Şêx û Osmanî lihev tên û vê pirsgirêkê çareser dikin. Di encamê de qeymeqamê Geverê ji kar tê dûrxistin.
Di cotmeha 1880ê leşkerên Şêx Ubeydela ji hidûd derbas bûn ber bi Îranê ve. Şaxa yekê ji Şemzînan heta hemû herêmên Mukriyanê bêyî şer ji dewletê standin. Pîranşar, Şino, Mahabad.. Dû re çûn Miyanduabê, li wir rastî berxwedanekê hatin lê di dawiyê de ew der jî standin. Li Miyanduabê hêzên kurd gelek kes kuştin, bi dûçûna hinek çavkaniyan 2 hezar kesên ji Miyanduabê ji aliyê hêzên kurd ve hatin kuştin. Ev xeletiya hêzên kurd, kîn û rikeke mezin da hêzên şah û di encamê de hêzên şah vegerin Miyanduabê û gelek gundên kurdan şewitandin Lê piştî şikestina Şêx Ubeydea li Urmiyê, ev hêz hemû ji van deran vekişiyan.
Şaxa duyê ji mîrgever heta Urmiyê çûn. Lê piştî çend carên Urmiye dorpêçkirinê nekarîn Urmiyê rizgar bikin û li wir hêzên Kurd şikestin. Şêx Ubeydela cardîn vegerî Nehrîyê. Diplomasiya Qacaran yekemîn sebeb bû ku Şêx nekarî Urmiyê rizgar bike. Bi alîkariya Rûs, İngilîz û osmaniyan ev êrîş bêencam man..
Di nava şer de artêşa Osmaniyan Şêx Ubeydela aştiyane gazî kir Wanê ku li ser herêmê biaxivin û alikariya Şêx bikin û li wir girtin, şandin Stenbolê. Li tîrmeha sala 1882yê Şêx Ubeydela bi pasaporeteke sexte çû Rusî û ji wir jî vegerî Hekarî ku cardîn tevgera xwe bi rêkûpêk bike. Li gel kurên xwe artêşeke 5 hezar kes ava kir ku dîsa serhildanê bidomîne. Şêx Ubeydela û artêşa wî heta meha îlona 1882yê di kelheya Oremarê de berxwedana xwe dewam kir Lê Osmaniyan artêşek mezin şand ser hêzên Şêx û ew girtin. Bi rêya Îskenderûn û Beyrûtê, ew şandin Hîcazê. Li sala 1883ê de jî jiyana xwe ji dest da
Şêx Ubeydelayê Nehrî ji Kurd û Kurdistanê re hişa neteweyî û kurê xwe Seyîd Evdilqadir hêla.
Li rojhilata Kurdistanê piştî serhildana Şêx Ubeydela, bêdengiyek ket nav Rojhilata Kurdistanê, lê piştî Şerê Cîhanî yê Yekem lîv û tevger nav Kurdan de zêde bû û di encamê de Serhildana Simkoyê Şikak destpê kir.
Kasa pîroziyê an jî Graal, di mîtolojîya xiristiyaniyê de kas xwedî hêza derhozeyî ye û li gor gotinan Îsa ev xas şîva dawiyê bi kar anîye. Tê bawerandin ku Ûsivê Aramatî dilopên xwîna Îsayê xaçkirî di vê piyanê de civandine.
Behsa Kasa pîroz cara pêşîyê di efsaneyên Key Arthur û Şahsiwarên Maseyên Gilover de -yên di sedsalên 12-13ê de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin- tê kirin. Weha xuya ye ku serkanîya îlhama efsaneyên piyala pîroz, mîtolojiya keltî ye. Di mîtolojîya keltî de pir nimûneyên şaxên çavkaniya adaniyê, sîtilên nexweşan sax dikin û mirîyan zindî dikin, hene. Nimûneyên herî berbelav jî sîtila ciwanîya bêdawî ya Dagda û sîtila nemirîyê ya Bran in."
Taekwondo, werzişeke şerî ye ku li başûrê Koreyê hatiye çêkirin.
Taekwondo (bi Koreyî - Hangul: 태권도, Hanga: 跆拳道) yek ji hunerên şerî yên kevneşopî yên Koreyî ye û ji hêj bêtir hunereke tekane ya laşî ye. Û ev werzeşa li koreyê xuya bû û zêdetirî 2000 sal hatiye naskirin û xelkê wê afirandin û wê bi pêş xistin wek amûreke xweparastinê bi sedema pirrbûna şerên navxweyî û zehmetiya jiyanê di nava canewerên dijwar de, da ku mirovê koreyî neçar ma di amûreke de bifikire, da ku li dijî êrîşkeran û li dijî caneweran, yên ku dest pê kirin ji wan şêweyên xweparastin û bicegera lezgîn fêr bibin xwe piparêzin Û tevlî ku werzeşa Taekwondo bi pênan bi awayekî mezin xwe pişt rast dike, lê çawa be bikaranîna kulman jî paşguh nake. Û bi borîna salan re karîbû bibe werzeşek olîmpî ya fermî di Lîstikên Olîmpî de li sala 2000,'an, ya ku li bajarê Sydneyî ya Australyayê pêk hat, piştî ku werşeşek pêşbirk di olîmpiyatên berê de bû, ya ku her bajarê Siyol a Koreyî Berşelona Ispanî û Atlenta Amrîk wê himbêz kir.
Dîroka werzîşê.
Taekwondo bi eslê xwe ji dînastiya desthilatdar a li bajarê Koguryo ve diçe, li wir hunera taekwondo ji bo parastina xwe bi xwezayê kevneşopî digire ku di rêûresmên olî de li ser rîtmên muzîkê ku di wan deman de têne naskirin û di mêr û zarok, jin û kal û pîr de di hezkirina tevgerên xwe de ji yek alî ve û ji bo parastina xwe-parastinê ji hêla xwe ve tê de kişandiye. Aliyek din.
Gava ku hunera taekwondo di Padîşahiya Koguryo de derketiye holê, hûn di Padîşahiya Silla ya li başûrê rojhilata Koreyê de 20 sal berê ji Koguryo derketin, ku li paytext, Kungo, Sella du statu yên Buddha dîtin di rewşek şer de li ser gewra gîştî (Ko Makeng), û belgeyên kevnar îsbat kirin Hawaringdo bi werzîşê taekwon ne tenê wekî qurmek ji bo berevaniya xwe lê belê wekî çandek kevneşopî û çalakiya werzîşê ya rojane eleqedar bû.
Wateya peyva Taekwondo:.
Yekem pêşgotinek (Tai), ku lingê vedibêje, û ev rêwîtî di nav pêlavên lîstikên din ên xwe-parastinê de tête kirin, û ew behremendiya karanîna lingê, ku Taekwondo ji hevûdu ve tête diyar kirin.
Rêzeya duyem (kwan) tê wateya gripê destan.
Pêla sêyemîn (du) tê wateya rêbazê wê û navên lîstokên din ên wekî Judo, aikido, kendo û yên din tête nav kirin.
Têgeha wê.
Li gorî navgîniya orîjînal, wergera tewangê ya erebî ya vê peyvê ev e: awayê lingê û fistiqê.. Wekî ku diyar e, wergera wêjeyî nayê wateya pir. Wekî ku ji bo wergerandina armanckirî ya vê peyvê, wekî termek matematîkî ew tê wateya şêwaza gulebarankirin û lêdanê û bi gelemperî ev tê wateya hunera xweparastinê bi karanîna ling û fistiqê..
Rêbaza Taekwondo, şêweyê û taybetmendiyên.
Dibistana Koreyî li ser gavên berbiçav ên lezgîn têne damezirandin, ji ber vê yekê gav li erdê ronahî û nebawer in. Her weha, ev dibistan rasterast bi çekan napeyive, ji ber vê yekê em dibînin ku Taekwondo çekê bikar nayîne. Di derbarê dibistana Koreyî de tête zanîn ku ew bi giranî li ser ziviran radiweste ji ber ku ew taybetmendiyek diyar di wê de ye û Taekwondo bikar tîne ku ji destê bêtir êrîş bike û ev e ya ku ew ji yê din cuda dike ji ber ku ling dema ku punc dikeve destê dijberê.
Dabeşbûn.
Pêşîn: zanebûnên bingehîn an bingehên Taekwondo.
Duyem: komên şerker ên xeyalî, an baskên.
Ya sêyemîn: Maçên pêşbazdest, an şer di pêşbaziyan de.
Cilên Taekwondo.
7 - Parêzgerên destan ên destan, û amûrên parastinê yên jorîn pêdivî ye ku bi taybetmendî û rêzikên lihevhatî yên ji hêla Federasyona Taekwondo ya Cîhanê ve were pejirandin bikin.
Qanûn.
Dibê ku lîstikgeh ji astengan xalî be û rasterd be û bi textan yan jî cilik yan jî tişkî nermik nixumandî be.
cihê lîskê û hekem û du lîstikvan li ser in û zeviya wê 8*8 metran û bi xîzeke sipî tê sînorkirin pe´inbûna wê 7,5 sm
cihê ewleyiyê 2 meter ji her alî kî ve
ketina erdê di dema lîskê de qedexe ye
Qada lîstikê cîhê ku судиer û lîstikvan lê dijîn e. Qada wê 8 * 8 metre ye û ji hêla xeta spî ve tête gotin ku bi dirêjahiya 7.5 cm ye.
Herêma ewlehiyê ji her aliyî 2 metre ye.
Dema ku lîstin ne ket erdê
Grades.
2. Zer li du pileyan tê dabeş kirin
3. Kesk di du astan de dabeş dibe
4. Blueîn li sê polan tê dabeş kirin
5. Sor di sê polan de tê dabeş kirin
6. Reş di 9 pileyan de tê dabeş kirin
Hewcedariyên serkeftinê di werzeşa Taekwondo de.
laşnermî, lez, hêz, xwebawerî, xweragirtin, terkîz, û lezbûna zûvegerê û mubare lîstin û lezbûna bêhemdî
Yekîtiyên fermî yên werzeşa Taekwondo.
Cîhanê: WTF: Komeleya herî populer û naskirî ya cîhanê, ku wekî endamê Komîteya Olîmpiyadê ya Navneteweyî tê naskirin.
ITF: Federasyona Taekwondo ya kevnar a Taekwondo ye û wekî endamê Komîteya Olîmpiyadê ya Navneteweyî nayête qebûl kirin.
Ranye (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Ranya"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1979an de hatiye avakirin.
Di sala 1979an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 5.721 kesan.
Şikerte (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Shkarta"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 6.685 kesan.
Tiwasoran (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Tuasoran"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 450 kesan.
Jarawe (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Zharawa"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 416 kesan.
Bestesên, Besteseyn (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Bastasen"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 200 kesan.
Pêmalik (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Pemalk"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 14.300 kesan.
Piremegrûn (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Piramagrun"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1988an de hatiye avakirin.
Di sala 1988an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 17.118 kesan.
Bergiriya xaneyî ya bergiriya giştî, bi rêbaza hellûşînê pêk te.
Hellûşênera gewre hokara nexweşiyê qûtdide
Ji aliyê xirokên spî ve daqurtandina (xwarin) hokarên nexweşiyê, wekî hellûşîn, daûrandin an jî fagosîtoz tê navkirin (bi înglîzî "phagocytosis"). Xaneyên karê hellûşînê pêk tînin jî wekî hellûşêner (fagosît) bi nav dibin. Hellûşîn corek ji rêbazên bergiriya giştî ye. Heke hokara nexweşiyê ji çerm û linceperdeyê derbasî nav laş bibe, bergiriya xaneyî çalak dibe. Xaneya dendrîdî, hellûşênera gewre û nêtrofîl berbesta yekemîn a xaneyî ya laş in û bi hellûşînê, rê li ber hokarên nexweşiyê digirin. Xaneyên hellûşêner bi awayek çalak, li her derê laş de, di nav xwînê, an jî li nav xane û şaneyan de digerin. Heke rastê hokarên nexweşiyê werin, hellûşêner hokarên nexweşiyê qûtdidin (daqurtînin) û têkdişkînin. Ji ber ku li ser rûyê hokarên nexweşiyê de nexşên molekulên tekîldarê hokarên nexweşiyê (PAMPs) heye, xaneya hellûşêner bi alîkariya wergirên nasîna nexşan(PRRs) ji hebûna hokara nexweşiyê (dijepeydaker) haydar dibe. Dema hokara nexweşiyê bi wergirên nasîna nexşê re ket têkiliyê(temas), ev beşa parzûna xaneyê ber bi sîtoplazmayê ve tê kişandin. Parzûna hellûşênerê bi zirpêyan hokarên nexweşiyê dorpêç dike û hokara nexweşiyê dixe nav kisikê, ev kîsik wekî fagozom tê navkirin. Lîzozom endamokek xaneyê ye û enzîmên herisînê lixwe digire. Lîzozomên xaneya hellûşênerê, xwe bi fagozomê ve dizeliqînin, ev pêkhate wekî fagolîzozom tê navkirin. Lîzozom, enzîmên herisînê ber dide ser hokara nexweşiyê. Enzîm hokara nexweşîyê diherisîne û têkdişikîne, hin madeyên neherisbar û bêkêr bi egzosîtozê ji xaneyê tên avêtin. Bi vî awayê di nav xwîn û derdora xaneyan de rê li ber zêdebûna hokorên nexweşiyê tê girtin.
Bariyke (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Baryka"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 10.500 kesan.
Erbet (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Arbat"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1977an de hatiye avakirin.
Di sala 1977an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 7.164 kesan.
Baziyan Esrî (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Bazyan Asri"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 30.715 kesan.
Alehî, Aleyî (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Allahi"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin.
Di sala 1976an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 3.650 kesan.
Teynal (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Taynal"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin.
Di sala 1976an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 2.351 kesan.
Baziyan 1 (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Bazian 1"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1989an de hatiye avakirin.
Di sala 1989an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 504 kesan.
Baziyan 2 (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Bazian 2"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1989an de hatiye avakirin.
Di sala 1989an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 13 kesan.
Raperîn (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Raparin"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin.
Di sala 1976an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 4.970 kesan.
Tasluce (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Tasluja"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1975an de hatiye avakirin.
Di sala 1975an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 4.300 kesan.
Xurmal (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Khurmal"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 4.600 kesan.
Şanederî (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Shanadari"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 553 kesan.
Sîrwan (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Seerwan"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.957 kesan.
Gopala (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Gopala"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin.
Di sala 1976an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 2.156 kesan.
Beyncan (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Baynjan"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1988an de hatiye avakirin.
Di sala 1988an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 12.000 kesan.
Memdûh Selîm an jî Memduh Selîm Begê Wanî (z. 1880 li Wanê, m. 1976) Ji pêşengên dîplomatên Kurda bû, endazyarê avakirina pêwendiya ye di navbera Kurdan û Ermeniyan de û Hîmdarê damezirandina Komela Xoybûnê bû. Memduh Selim li Wanê dayîk bû.Navê bavê wê Cemîl Tewfîq bû.. Di hin cihan de jî navê wî Memdûh Cemîl Begê Selîm hatiye nivîsandin, hem jî bi navê Eskender Begê hatiye naskirin, ev navê wî yê veşartî bû. Memdûh Selîm xwendina destpêkê li Wanê û ya bilind li Stenbolê di felsefeye û ramyariyê de bi dawî aniye û di gel re jî fêrî zimanê Fransî dibû.
Ji encamên dostaniya wî bi ermeniyan re fêrî zimanê Ermenî jî bûye, jixwe zimanê kurdî zimanê axaftina mala wî bû. Li Stenbolê de ew mamosteyê wêjeyê û pêwendiyên wî bi rewşenbîrên Kurdan, Ermenan û Tirkan re çêbûye, nexasim bi Kurdên Stenbolê re wek Bedirxaniyan, Nehriyan, Babaniyan, malbata Cemîl Paşa û kesayetiyên wek Abdellah Cewdet, Kemal Fewzî, Hemzeyê Miksî, Xelîl Xeyalî, Mustefa Beg û Bozan Begê Berazî, Dr. Mihemed Şikrî Segvan û wiha di nav tevgerqa netewî Kurdî de jî xwedî cihekî berz bû.. Wiha jî pêwendiyên wî bi Ermeniyan re jî hebûn û cihê baweriya rewşenbîrên Ermeniyan bû wiha jî endamên partiya Taşnaq. Di salên xwendina li Stenbolê de beşdarî di damezirandina gelek komeleyên Kurdî de kiriye. Di sala 1913 an de wek kadirekî di kovara (Rojî Kurd) de cih girtiye. Di dawiya ţerê cihanê de ku wî jî beşdarî têde kiribû, bi welatparêzên Kurdan re li Stenbolê Cemiyeta Tealiya Kurd damezirandiye û di sala 1918/1919 an de kovarek bi navê Jîn weşandine. 25 hejmar ji vê kovarê hatine weşandin, ji hejmara yekê ta bîstan berprisyarê wê Hemze Begê Miksî bû, ji hejmara 21 an heta hejmara dawî (25) Memdûh Selîm Beg bi berpirsyariya wê rabûye.Kovara Jîn weşana fermî ya rêxistina Cemiyeta Tealiya Kurdê bû. Di Cemiyeta Tealiya Kurdê de, ew li rexê Emîn Alî Bedirxan û kurên wî sekiniye û doza serxwebûna Kurdistanê kiriye, vajî Şêx Abdulqadirê Nehrî serokê komelê û Zeynelabidîn berbirsyarê komelê li Edene.. Û her wisa di sala 1918/1919 an de Memdûh Selîm di gel Sureya Bedirxan, Arif Mêrdînî, Nicmedîn Kerkûkî, Abdullah Cewdet.. sekiniye û komela (Lique Kurde) damezirandine.. Di 20 çêriya paţî sala 1919 an de Memdûh Selîm karîbû bi hunera dîplomasiya xwe, raya komeleyên Kurdî (Komela Tealî Kurdistanê, Komela Teşkîlatê Îctîmaiye, Komela Serxwebûna Kurdistanê û yên din), di bin serokatiya Şerîf Paşa de bike yek û Şerîf Paşa wek nûnerê Kurdan bi Nûbar Paşa nûnerê Ermeniyan re beşdar bibe û herdû bi hev re doza mafê netewên xwe bikin.. Anku Memdûh Selîm karîbû Kurd û Ermenan li hev bîne, berî ku peymana Sevrê di roja 10.8.1920 an de bê mor kirin.. Tevî qirkirina Ermeniyan û gunehê ku bi rex Kurdan de dihat avêtin û hê jî tê avêtin.. Di sala 1922/1923 an de Memdûh Selîm neçar dibe ku Stenbolê li paţ xwe bihêle.. Hingî diçe Misrê, bajarê Qahîre bal Sureya Bedirxan û pêlekî li wîr kar dike.. Piştî têkçûna serhildana Şêx Seîdê Pîranî di 1925 an de, careke din welatparêzên Kurd, ronakbîr û hîmdarên komeleyên Kurdî yên Stenbolê di Rojhilata Navîn û Ewrûpa de belav dibin û Kemalîst piraniya serok eşîr, şêx û axayên Kurdan Sirgûnî Anadola Rojava dikin.. Di sala 1926 an Mîr Celadet Alî Bedirxan bo mirina bavê xwe Emîn Alî, ji Almaniya hatibû Qahîre. Li Qahîre çav bi birayê xwe Sureya û dostê xwe Memdûh Selîm, hevalê rojên Stenbolê dikeve.. Piştî veşartina Mîr Emîn Alî Bedirxan di goristana Qahîre de, her sê ronakbîrên Kurd di rewşa welat û welatiyên xwe de diponijin û di encam de ramana damezirandina komeleyeke Kurdî ya nû bi alîkariya Ermeniyan diket serê wan de. Ji bo vê armancê Mir Celadet Bedirxan û Memdûh Selîm Beg têne Beyrûtê mala Mîr Xelîl Ramî Bedirxan, waliyê Maletyayê yê berê.. Li Beyrûtê, Memdûh Selîm û mîr Celadet Bedirxan, pêwendiyan bi Ermeniyên Beyrûtê re girêdidin, di serê wan de, Vahan Papazyan, berpirsê partiya Taşnaq li Libnan
Memduh Selim di wêjeyê de.
Nivîkarê rehmetiyê Mehmed Uzun jî di romana xwe ya Siya evînê, ya sisyan de, beşek ji jiyan û xebata Memdûh Selîm Begê Wanî aniye ziman.
Helebceya Taze (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî û bi îngilîzî: "New Halabja"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1988an de hatiye avakirin.
Di sala 1988an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 31.200 kesan.
Şaruşiyan (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Sharushyan"), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1977an de hatiye avakirin.
Di sala 1977an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 11.500 kesan.
Çemê Volga di bajarê Rjêvê (Rûsya) ve diherike - wêneyekî rengkirî yê ji despêka salên 1900an
Volga rûbareke li rojawa Rûsyayê ye.
Dirêjahiya wê 3.690 km ye û bi mezintirîn rûbara Ewropayê tê hejmardin.
Bi sedema çalakiyên pîşesazîyen berfreh li Rûsyayê, avê wê rûbarê tevî paşmawên pîşesazî dibe. Lewma avê wê rûbarê ku dirijê deryayê Mazenderan wek yek ji ploxtrirîn avê dinyayê tê hejmar.
Karzan Ebdulkarîm Qadir, bi îngilîzî: "Karzan Kader" (jdb. 8ê îlona 1982 li Silêmaniyê, Başûrê Kurdistanê) lîstikvan, derhêner û fîlmnamenivîsê kurd e.
Ew 9 salî bû wexta ku malbata wî di sala 1990î de ji seva şerê Iraqê direvîn Swêdê. Li wê welatê ew bi xwîşk û bira mezin dibû. Niha ew li Stockholma Swêdê dijî. Di sala 2007an de, wî li Akademiya Hunerên Dramatîk a Stockholmê (SADA) tomar kir ku derhêneriya xwendinê bike. Kurtefîlmê wî Bêkes ("Bekas") di dawî de Oscarê xwendekaran wergirt û ket fîlimê ya nîgarkirî.
Çiğdem Aslan (bilêvkirin wekî: Çîẍdem Aslan), (jdb.1980 li Stembolê) stranbêjeke Kurda Elewî de.
Jiyan û kariyera hunermendî.
Çiğdem Aslan ji malbatek muzîkvanî ya bi eslê kurdên elewî tê. Ew li Zanîngeha Stenbolê wêjeya îngîlîzî xwend û di 2003 de çû London.Li wir ew li Koleja Goldsmithsê ya Zanîngeha Londonê muzîk dixwend. Bi bandora muzîka etnîkî ya tirk û sephardîk ve, ew li Londonê beşdariya Dunav Balkan Group, komek muzîkê ku asoyên muzîka wê berfireh kir.
Rexneya mûzîkê.
Muzîka Çiğdem Aslan di medyayê de pir erênî tê pêşwazîkirin. Digel gotarên di çapemeniya pispor de, gotarên di rojnameyên rojane de derketin. Herdu rojnameya Guardian a brîtanî û rojnameya belaş Evening Standard gotarên xwe yên berfireh dan. Hevpeyivînek bi wê re ji hêla rojnameya fransî Libération ve di sibata 2014an de hate weşandin.
Her çend kovara çandî ya viyenewî ya bi navê Cultural News derbarê wê de dibêjin " Berfînxaneke agirîn ji Tirkiyeyê", ew kovar ema di qursê de pir tişteyî dibe. Portala Internetê ya Deutsche Welle, Qantara.de, li ser gera yekem ya Ewropî ya Çiğdem Aslan, ku li Berlînê dest pê kir, ragihand, û muzîka wî wekî "stranên derketî" û Rembetiko wekî "Bluesê egeyî " binav dike.
Şoreş, Şoriş (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Shorish"), komelgeheke Derbendîxanê (Silêmanî, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 16.000 kesan.
Tekiye (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Takya"), komelgeheke Derbendîxanê (Silêmanî, Başûrê Kurdistanê) ye ku di salên 1975-1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 15.800 kesan.
Piryarî, Pîryarî (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Piryari"), komelgeheke Derbendîxanê (Silêmanî, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 12.376 kesan.
Qadir Kerem (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Qadir Karam"), komelgeheke Derbendîxanê (Silêmanî, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 10.561 kesan.
Nasir (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Nasir"), komelgeheke Derbendîxanê (Silêmanî, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1985an de hatiye avakirin.
Di sala 1985an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 5.000 kesan.
Rizgarî, berê Simûd (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Rizgari"), komelgeheke Derbendîxanê (Silêmanî, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 19.946 kesan.
Bergê "The Wisdom of Father Brown"
Keşe Brown (bi îngilîzî: "Father Brown") keşeyekî romayî-katolîkî û aşopî ye ku di navbera salên 1910 û 1936 di 53 kurteçîrokan de weşandî bûn û ji aliyê nivîskarê îngilîz Gilbert Keith Chesterton ve hatibûn nivîsandin. Keşe Brown bi pejn û têgeheştina xwe ya mezin sir û tawanan çareser dike. Kesê Keşe Brown hinek li ser keşeyê John O'Connor binyatkirî ye û ku bandorekî mezin dilîst ji ber ku Chesterton guherand di xaçxaneya katolîktiyê.
Chesterton keşe Brown wekî keşeyekî katolîk ê romayî yê kurt, bi kincên bêform, sîwanekî mezin, û nêrînek nediyar a li ser xirabiya mirovan diyar dike. Di kurteçîroka "The Head of Caesar" de ew berê keşeyê Cobhole li Essex bû, û naha li Londonê dixebite". Ew di çîroka "The Cross Blue" ku di sala 1910an de hatî çapandin cara yekem tê xuyandin ku pênc cilt bi pêncî kurteçîrok de didomîne. Du çîrokên din jî piştî paşîn hatibûn vedîtin û weşandin, ku pir caran ji hêla tawankarê nûsazkirî M. Hercule Flambeau ve hatin piştgirî kirin.
Bersîvdana hewdanî (bi înglîzî "inflammatory response") yek ji rêbazên beravaniya laş e. Heke hokara nexweşiyê bikeve nav laş an jî li beşek laş de birindarbûn rû bide, bersîvdana hewdanî çalak dibe. Armanca bersîvdana hewdaniyê tenêkirin, bêçalakkirin û tûnekirina hokarên nexweşiyê û xaneyên tuşbûyî ne. Her hokara ku ziyan dide xaneyan, an jî şaneyan birîndar dike, dibe sedema çalakbûna bersîvdana hewdaniyê. Li gel vîrus, bakterî, mişexwer, tozkulîlk, jehr û hwd., birînên li ser çerm, ên wekî birînên kêrê, çûyina sitriyek (dirî, kelem) jî bersîvdana hewdaniyê han dike. Li gel hokarên nexweşiyê û birîndarbûnê, hestiyarî (allerjî) jî bersîvdana hewdaniyê çalak dike. Nîşaneyên sereke yên bersîvdana hewdaniyê, sorbûn, ta, werimî û êş e. Sedema van nîşaneyan, derdana madeyên kîmyayî yên xaneyên hellûşêner û xaneyên ziyangirtî yê.
Birîndarbûna şane û xaneyan.
Xaneyên ziyangirtî (birîndarbûyî) hin madeyên kîmyayî (sîtokîn)der didin, ev made xaneyên mastê han dikin. Xaneyên mast, yek ji corên xiroka spî ye, madeyen kîmyayî yên wekî hîstamîn, serotonîn û prostaglandîn der didin. Hîstamîn lûleyên xwînê yên derûdora birînê fireh dike, bi vî awayê herika xwînê zêdetir dibe. Ji ber hîstamînê, xaneyên epîtelî (rûkeşexane) yên dîwarê mûlûleya xwînê girj dibin û dîwarê lûleyên xwînê tenik dibe. Bi vî awayê diwarê mûlûleya xwînê delînbar dibe. Plasma ji xwînê derbasî nav şaneyan dibe, ev rewş derûdorê cihê birîndarbûyî diwerimîne. Prostaglandîn û lêkotrîenan (leukotrienes) navbeynkarên bersîvdana hewdanî ne. Lêkotrîen xaneyên nêtrofîlê ji xwînê arasteyê beşa birîndarbûyî dike. Her wisa lêkotrîen lûleyên xwînê he pirtir delînbar dike. Prostaglandîn bi xavkirina lûsemasûlkeyan, lûleyên xwînê fireh dikin. Sedema sereke ya êşa ji ber hewdaniyê jî prostaglandîn in. Dermanên wekî aspîrîn rê li ber derdana proglastînan digire, loma êşê kêm dike.
Firehbûna lûleyên xwînê.
Madeyên wekî hîstamîn û prostoglandîn bandor li ser masûlkeyên li ser diwarên mûlûleyan dike û mûlûleyên xwînê fireh dikin. Xwîn di nav lûleyên firehtir de hê zûtir diherike.Mûlûleyên xwînê hê pirtir xwînê diguhezîne cihê birînê, firehbûna lûleyên xwînê, dibe sedema germbûn û sorbûna dewera tûşbûyî.
Zêdebûna delînbariya lûleyên xwînê.
292x292pxBi heman dema firehbûna lûleyên xwînê de, navbeynkarên bersîvdana hewdaniyê (hîstamîn, prostaglandîn, lêkotrîen) lûleyên xwînê hê pirtir delînbar dike. Ev rewş rê li ber herika plazmaya xwînê û proteînên plazmayê vedike ko ji xwînê derbasî nav şaneyan bibe, ji ber zêdebûna şileya nav şaneyan, derûdorê birînê diwerime.
Gazîkirina (bangkirin) hellûşêneran.
Lêkotrîen madeyên kîmyayî ne ji aliyê xaneyên xiroka spî ve tên berhemkirin û derdan.Lêkotrîen ji boy xaneyên nêtrofîlê nîşaneyên kîmyayî ne, heke li cihekî derdana lêkotrîen dest pê bike, ev nîşaneyan ji boy nêtrofîlan bandora bangê dikin. Nêtrofîl ber bi cihê derdana lêkotrîen ve koç dikin û li wir kom dibin. Koça nêtrofîlan a ji ber nîşaneyên kîmyayî, wekî kemotaksî bi nav dibe. Her ko nêtrofîl li dewera tûşbûyî de kom dibin, hê pirtir hellûşênerên gewre lêkotrîen der didin. Bi vî awayê li derûdora birînê hê pirtir hêllûşêner kom dibin. Nêtrofîl bi hellûşînê hokarên nexweşiyê û xaneyên ziyangirtî qûtdide. Dema têkoşîna li dij hokarên nexweşiyê de, hin ji xirokên spî jî têk dişkên û dimirin. Paşmayî yên xirokên spî, wekî kêm (îltihab) bi nav dibe. Kêma birînê ji aliyê hellûşênera gewre ve tê tunekirin.
Perestgeha Salt Lake ya Dêra Îsa ya ezîzeyên dema dawiyê sembola navdartirîn ya avahîsaziya Mormontî ye
Mormontî de hemû cîvakên ola xiristiyanî tên hesibandin ku tevî Încîlê Pirtûka Mormon jî dipejirînin. Bi gotina Mormonan pêxemberê mormontiyê Joseph Smith di sala 1827 li kaşên Cumorah siniyên zêrîn dîti bû û ji wan siniyan ew Pirtûka Mormonê wergerand. Pirraniya lixwenanên mormonî wehîyên din ên nas dike ku di nivîsa Doctrine and Covenants de hatine berhevkirin.
Di sala 1830an de, Smith yekem bawermendiya yekem "Church of Christ" damezrand. Ew ji civaka Mesîh derket, ku îro nêzîka 250.000 endam heye û duyemîn dêrê mezin ê mormontiyê e. Wekî ku di sala 1880an de wekî domdara qanûnî yê "Church of Christ" a esasî hate nasîn, xwediyê perestgeha kevnartirîn e - Mormonan ji wan re nivîsgehên navendî re dibêjin "perestgeh" - û piraniya belgeyên ji hîştinê Joseph Smith, Jr.
Ta yek ji rêbazên sîstema(koendama) bergiriya gîştî ye.
Germpîvek dîjîtalî. Taya mirov bi germpîvê (termometre) tê pîvandin.
Ta (bi îngilîzî "fever"), bersîvdanek bergiriya giştî ye.
Bi gelemperî ta û bersîvdana hewdanî di heman demê de rû didin, loma li hin çavkaniyan de ta wekî beşek ji bersîvdana hewdaniyê tê nîşankirin. Heke endamek laşê mirov tûşî hokarên nexweşiyê bibe, ta tê mirov. Ta ne tenê li devrûbera tûşbûyî, lê li seranserê laş de pileya germiya laş bilind dike. Ango ta ji ber tekoşîna laş a li dijî hokarên nexweşiyê peyda dibe, loma gava ta tê mirov, ev tê vî weteyê ko sîstema bergiriya mirov çalak e.
Pileya asayî ya laşê mirov.
Pileya asayî (sirûştî) ya germiya laşê mirov 37oC ye. Di demên asayî de pileya germahiya laş ji aliyê hîpotalamusê ve tê rêkxistin. Heke beşek ji laş tûşî hokarên nexweşiyê bibe, hokarên nexweşiyê li beşa tûşbûyî de madeyek kîmyayî ya bi navê pîrocena derveyî ("exogenous pyrogen") der didin. Pîrocena derveyî bandor li ser xaneyên hellûşêner dike, xaneyên hellûşêner jî di tekoşîna xwe ya li dij hokarên nexweşiyê de pîrocena nawxweyî ("endogenous pyrogen") der didin nav xwînê. Pîrocenên hokarê nexweşiyê û yên hellûşênerên gewre bi navbeynkariya xwînê, xwe digihînin hîpotalamusê. Hipotalamus ji ber hebûna pîrocenan êdî nikare rêkxistina pileya germî ya laş a asayî kontrol bike, divê asta pileya germahiya laş bê bilindkirin, ango ji nû va bê sazkirin. Di rewşek wiha de pileya germahiya laş di asta asayî de namîne û bilind dibe. Heke pileya germî li der dora 38oC yê de bimîne ev ta, weki taya sivik ango siviketa bi nav dibe.
Siviketa.
Siviketa ji bo mirov sûdbexş e. Gava siviketa hat mirov, hellûşêner hê pirtir çalak dibin, xirokên spî hê pirtir dijeten berhem dikin û hokarên nexweşiyê têk dibin. Her wisa ji bo piraniya hokarên nexweşiyê pileya germiya asayî 35oC ye, loma dema ta tê, hokarên nexweşiyê bêçalak dimînin. Taya sivik kezebê han dike ko hin madeyan berhem bike. Ev madeyên ji kezebê tên derdan hesinên nav xwînê lixwe girê didin. Bi vî awayê rêjeya hesinê xwînê kêm dibe, hesin têra hokarên nexweşiyê nake ko zêde bibin û belavê laş bibin.
Dema ta tê mirov, hîpotalamus hewl dide laş hê germtir bike, lûleyên xwînê girj dike û teng dike. Mûlûleyên xwînê ji rûyê çerm, ber bi jêrê çerm ve dikişîne ko germahiya laş bi xwînê belavê hawirdor nebe. Ji ber vî sedemê çerm û rûyê mirovên ta hatî, çilmisî û zerokî dibe. Her wisa dema ta tê, hîpotalamus masûlkeyan han dike ko biricifin. Masûlke bi ricifînê germahiya hawîrdorê zêde dikin. Her ko pileya germiya laşê nexweş bilind bibe jî, ji mîrovên nexweş wetrê ew dicemidin, loma diricifin û dixwazin xwe hê pirtir germ bikin.Germayhiya laşê mirov gav bi gav zêde dibe û digihîje derdora 38-39 oC ye. Ev germahî ji bo siviketa, xala berteng e. Ji vî xalê şunda hîpotalamus hewla sarkirina laş dide destpêkirine. Hîpotalamus bi navbeynkariya sîstema demarî ya sîmpasawî lûleyen xwînê fireh dike, loma hê piritir xwîn diherike navbera şaneyên çermê. Mûlûleyen xwînê ber bi rûyê çerm ve bilind dibin, ev rewş rengê çermê çilmisî û zerokîyê diguherîne, bi taybetî rengê çermê rûyê mirov sor dibe. Ji ber ko herika xwîna bin çerm zêde dibe û mûlûleyen xwînê nezikê rûyê çerm dibin, tîna laş belavê derûdor dibe, pileya germahiya laş dadikeve. Di heman demê de hîpotalamus rijênên xwêdanê han dike. Bi derdena xwêdanê, ji rûyê çerm şileya xwêdanê dûkel dibe, bi dûkelbûna xwêdanê, hê pirtir tîn ji laşê mirov belavê hawirdor dibe. Bi vî awayê pileya geramhiya laş dadikeve asta asayî.
Sîstema tememker beşek ji sîstema bergiriya gîştî ye.
Sîstema temamker an jî sîstema tewawker (bi îngilîzî: "complement system") beşek ji sîstema bergiriya giştî ye. Sîstema temamker ji komek proteînên navber ên xwînê pêk tê. Ev sîstem zêdetirî 30 cure proteînên pêşeng lixwe digire. Proteînên sîstema tewawker (temamker) di kezebê de tên çêkirin û gava tevlî xwînê dibin hê neçalak in. Heke proteînên sîstema temamker di nav xwînê an jî di navbera şaneyan de rastê hokarên nexweşiyê (dijepeydaker) werin, wê gavê çalak dibin. Di nav xwînê û navbera şaneyan de hertim proteînên sîstema temamker hene, loma li dij hokarên nexweşiyê, bersîvdana sîstema temamker bi lez çê dibe. Çalakbûna sîstema temamker ne bi yek carê de, lê gav bi gav, bi rêzereaksiyonan (zincîra reaksiyonan) rû dide. Gava proteînek çalak bû, îcar ev proteîna çalak, proteînek neçalak, ji bo çalakbûnê hand dike.
Sê riyên biyokîmyayî yên sîstema temamker.
Bi sê riyên biyokîmyayî sîstema temamker çalak dibe: Riya klasîkî a sîstema temamker, riya alternatîv a sîstema temamker û riya lektîn a sîstema temamker.
Riya klasîkî.
Xeleka proteînên sîstema temamker, parzûna bakteriyên gram negatîv, kun dike
Heke di nav xwînê de hokara nexweşiyê hebe, dijetenên nav plazmayê bi dijepeydakera li ser rûyê hokara nexweşiyê ve tê girêdan. Dema girêdana dijeten û dijepeydaker pêk hat, îcar proteîna C1 bi dijeten ve tê girêdan, girêdana proteîna C1 gava yekem a sîstema çalakbûnê ya temamker dide destpêkirin. Proteîna C1 a çalak, proteîna C2 û C4 ê çalak dike. C2 û C4 ên çalak yek dibin û proteîna C3yê çalak dikin. C3 ya çalak jî C5ê çalak dike. C5 bi proteînên C6, C7, C8 û C9 an ve li ser rûyê hokara nexweşiyê de xelekek ava dikin. Di nav xelekê de C9 hê pirtir kom dibe. Xelek dîwar û parzûna xaneya hokara nexweşiyê kun dike, av û mîneral diherike nav xaneyê û hokara nexweşiyê dimire. Xeleka ji proteînên C6, C7, C8, û C9 ê pêk tê wekî pêkhateya êrîşa parzûnê bi nav dibe (bi îngilîzî: "membrane attack complex (MAC)").
Riya alternatîv.
Riya alternatîv bi çalakbûna C3yê dest pê dike. Proteîna C3 bi tena serê xwe, xwe dike du parçeyan, C3a û C3b. Heke di nav laş de hokarên nexweşiyê tune be, C3b bi zûka ve xirab dibe. Lê heke di nav laş de hokarên nexweşiyên dagirker hebe, wê gavê C3b bi rûyê hokara nexweşiyê ve tê girêdan û gazî li proteînên temamkerên din dike. Ji vî gavê şûnde bi heman gavên mîna riya klasîkî ve li ser rûyê hokara nexweşiyê de bi şeweya xelekî kom dibin û parzûna xaneya hokara nexweşiyê kun dikin. Ji bo çalakbûna rêya alternatîv, hewceya girêdana dijeten a bi dijepeydaker nin e.
Riya lektîn.
Bi sê riyan sîstema temamker çalak dibe
Riya lektînê a sîstema temamker dişibe rêya çalakbûna klasîkî, lê ji bo destpêkirina çalakbûnê gava yekem ne girêdana dijeten - dijepeydaker e. Li ser rûyê hokarên nexweşiyê de hin molekulên taybet hene ev molekulan wekî nexşên molekulên têkildarên hokarên nexweşiyê ("Pathogen-associated molecular patterns (PAMPs)") tên nasîn. Li ser rûyê piraniya xirokên spî jî proteînên bi navê wergirên nasîna nexşê ("Pattern recognition receptors (PRRs)") heye. Xaneyên bergiriyê bi van wergiran, hokarên nexweşiyê dinase. Wergirên nasîna nexşê ne tenê li ser rûyê xirokên spî de ne, hinek ji wan jî wekî molekulên serbest di nav xwînê de tevdigerin. Gava ev wergirên serbest rastê hokara nexweşiyê tên, xwe bi nexşên molekulên tekîldarên hokarên nexweşiye ve girê didin. Lektîna bi mannozê ve tê girêdan (bi îngilîzî: "Mannose-biding lectin(MBL))" jî yêk ji van wergirên serbest e ko bi rûyê hokara nexweşiyê de xwe girê dide. Bi girêdana MBL gava yekem a riya lektîn a sîstema temamker dest pê dike. Piştê girêdana MBL, proteîna C4 a nav xwînê tê perçekirin, ji C4ê C4a û C4b çê dibin. C4b jî li rûyê hokara nexweşiyê de tê girêdan. Girêdana C4b çêkirina C3 konvertazê han dike. Piştî çêkirina C3 konvertazê êdî gavên rêya alternatîv û rêya klasîkî dubare dibe. Di dawiyê de proteînên temamker li ser rûyê hokara nexweşiyê de xelekek ava dikin û parzûna xaneya hokara nexweşiyê kun dikin.
Destpêkirina her sê riyên çalakkirina sîstema tememker ne yek e. Li piştê çalakbûnê, proteînên sîstema temamker bi sê rêbazan li dij hokarên nexweşiyê berevaniya laş ava dikin, kunkirin, hellûşênerî û kemotaksî.
Kunkirin.
Proteînên sîstema tememker xwe li ser rûyê dîwarê xaneyên bakterîyan ve girê didin û xelekek dirûst dikin. Ev xeleka proteînan, dîwar û parzûna xaneya bakteriyan kun dike, ji kunê av û hin made dikevin nav xaneya bakteriyê û xane dimire. Bi taybet bakteriyên gram negativ bi vî awayê tên kuştin.
Hellûşênerî.
Proteînên sîstema temamker xwe li ser rûyê xaneya hokarên nexweşiyê ve girê didin bi vî awayê xaneyên hellûşêner han dikin ko hokara nexweşiyê qûtbide û têkbişkîne.
Kemotaksî.
Proteînên sîstema temamker ên li ser rûyê hokarên nexweşiyê, bi kemotaksîyê, xaneyên hellûşêner ber bi hokara nexweşiyê dikişînin.
Jacques Health Futrelle (jdb. 9ê nîsana 1875 li Pike County, Georgia, DYA - m. 15ê nîsana 1912 li cem noqbûna keştiya Titanic (Taytanîk) li deryaya Atlantîk a bakur) nivîskarekî amerîkan bû ku bi taybet bi kurteçîrokên xwe li ser makîneya fikirandin bi navê Profesor van Dusen tê nasîn.
Jacques Futrelle kurê mamosteyê kolejê Wiley Harmon Heath Futrelle û jina wê Linnie Bevill Futrelle bû. Malbata wî bi koka xwe ji hûgenotên koçber bûn.
Futrelle pêşî ji bo rûpelên werzişê ya rojnameya Atlanta Journal û paşê ew ji bo rojnameyên New York Herald, Boston Post û Boston American jî wekî rojnamevan dixebitî. Di sala 1902an de ew li Richmond Virginia de birêveberê şanoyeke biçûk bû li ku ew bi nivîsandina şanonameyan destpê kir û di gelek piyes de lîstikvan bû.
Di sala 1905an de çîroka wî ya yekem bi serlehengê makîneya fikirandin Profesor van Dusen di çîroka berdewamîyê li ser sernavê The Problem of Cell 13 di rojnameya Boston American dihat çapandin. Futrelle di 17ê tîrmeha 1895 de nivîskara amerîkan Lily May Peel zewicî bû. Du zarokên wan hebûn: Virginia Futrelle (z. 8ê çiriya paşîn a 1896) û Jacques Heath Futrelle, Jr. (z. 20ê çiriya paşîn a 1898).
Piştî ku ew ji bo Boston American heta 1906 xebitî, Futrelle rojnamevanî hişt ku balê bikişîne ser kara nivîskariyê. Piraniya dema wî heya mirina wî ya zû di sala 1912an de li xaniyek li Scituate, Massachusetts, ku jê re digot "Stepping Stones" derbas bû.
Înterferon beşek ji sîstema bergiriya giştî ye
Înterferon proteînên agahdariyê yên laşê mirov in.
Xane bi gelek rêbazan bi hev re di nav têkiliyêde ne, nîşanên (sînyal) cur be cur ji xaneyek ber bi yeka din ve wekî peyamber tên şandin. Navê gelemperi yê van molekulên peyamber, sîtokîn e. Gelek cureyên sîtokînan heye, înterferon jî yek ji van sîtokînan e. Înterferon proteînên agahdariyê ne. Cara pêşîn di sala 1957an de ji aliyê bakteriyologê brîtanî Alick Isaacs û bakteriyologê swîsrî Jean Lindenmann ve hatê vedîtin. Xaneyên bi virûsan tûşbûyî, înterferon der didin. Înterferon xaneyên nêzîkî xaneya tûşbûyî ji vîrûsan agahdar dikin, bi vî awayê xaneyên sax li hember zêdebûna vîrusan bergiriyê ava dikin. Înterferon nê ji boy vîrûsek diyarkirî, lê li dij hemû vîrûsan bi heman şêweyê berevanî dabîn dike. Ji ber ev karê înterferonê, înterferon wekî beşek ji bergiriya giştî bi nav dibe. Înterferon rêgiriya zedebûna piraniya vîrûsan dike, lê li ser hemû vîrusan bi bandor nîn e.
Bandora înterferonan.
Xaneya tûşbûyî înterferon berhem dike û der dide.
Cureyên înterferonan.
Li gor şêwe û pêkhateya wergirên li ser rûyên xaneyên ku înterferon lê bandor dike, sê komên înterferonan heye; înterferona alfa, înterferona beta û înterferona gama.
Xirokên spî, bi gelemperî lêkosît înterferona alfa berhem dikin û der didin.
Înterferona beta ji aliyê şaneya bestereşane, di xaneyên fîbroblastê de tên derdan.
Înterferona gama jî ji xaneyên kujerê sirûştî û xaneyên T jehravî tên berhemkirin û derdan.
Înterferon û derman.
Ji salên 1980yan vir de, interferon li dij hin nexweşiyan wekî derman jî tê bikaranîn. Wekî mînak ji boy nexweşiya hepatid C, înterferonên alfa tê bikaranîn.
Bergiriya giştî yek ji beşên sereke yên sîstema bergiriyê yên laşê mirov e.
Hokarên nexweşiyê hertim li derdora mirov e, lê mirov hin caran nexweş dibe lê, gelek caran bi nexweşiyê nakeve. Sîstema (koendema) bergirî di laşê mirov de li dij hokarên nexweşiyê, bergirî dirust dike. Sîstema bergiriyê ji du beşên sereke pêk tê; bergiriya giştî û bergiriya destketî. Koendema bergiriyê bi du qonaxên sereke rê li ber hokarên nexweşiyê digire û parastina laş dabîn dike. Di qonaxa yekem de bi hin pêşgiriyan hokarên nexweşiyê tên astengkirin ko nekevin nav laş. Na heke qonaxa yekem bi ser neket û hokarên nexweşiyê ketin nav laş, îcar qonaxa duyem dest pê dike. Di qonaxa duyem de sîstema bergiriyê ji bo tunekirin an jî bêbandorkirina hokarên nexweşiyên di nav laş de kar dike.
Bergiriya giştî ne ji bo corek diyarkirî ya hokara nexweşiyê ye. Li dij hemû corên hokarên nexweşiyê, bi heman şêweyê bergirî tê dabînkirin. Ango dibe ko hokar bakterî, vîrus, jehr an jî tiştek din be, lê dîsa jî li dij hemû corên hokaran heman rêbaz tên bikaranîn.
Berbestên rûyî.
Çerm bi derdana xwêdan alîkariya bergiriyê dike.
Li dij hokarên nexweşiyê, berbesta yekem a bergiriyê li rûyê laş de ango li çermê mirov û lînceperde yê de ye. Çermê mirov li rûyê derve yê laş, lînceperde jî li rûyê hundirinê laş de bergiriyê dabîn dike. Çerm bi derdana xwêdan alîkariya bergiriyê dike. Di nav şileya xwêdanê de enzîmek bi navê lîzozîm (bi îngilîzî: "lysozyme") heye ev enzîm kuştin û têkşikestina hokarên nexweşiyên li ser çerm pêk tîne. Herwiha çerm di navbera şaneyên laş û hawirdorê de berbestek fîzîkî ya siruştî ye. Dema birîndarbûnê, çerm diqelişe û hokarên nexweşiyê ji cihê birînê de derbasî nav laş dibin. Li ser rûyê çermê mirov de gelek bakterî dijîn. Van bakteriyan wekî floraya asayî ya çerm tên zanîn û tu ziyanê nadin mirov. Hebûna van bakteriyên li ser çerm rê li ber bakteriyên ziyanbexş digire. Ji xaneyên çermê yên coga guh de madeyek çewrî tê derdan, çewrî û mûyên kerika guh rê li ber hokarên nexweşiyê digirin û nahêlin patojen derbasî hundirê guh bibin. Hêsirên mirov jî enzîma lîzozîm lixwe digire. Her wiha gava hêsir ji çavan tê, şileya hêsir hokarên nexweşiyê ji çav dişo û dûr dixe. Di nav tûka mirov de li gel enzîma lîzozîmê, hin madeyen bakterîkujer jî heye, bi vî awayê rê li ber hokarên nexweşiyê tên girtin ko ji devê mirov nekeve hûndir. Heke hin ji hokarên nexweşiyê di nav xurekan de ji dev derbasî gedeyê bibe, îcar asîda gedeyê piraniya van patojenan bêbandor dike. Rûyê gedeyê, rûyê rûvîyan, rûyê trakeyê (boriya hewa) û hûndirê pozê mirov bi perdeya lîncê (lînceperde) girtî ye. Ji perdeya lîncê, madeya lînc (çilm) tê derdan. Hokarên nexweşiyê gava bi lînceperdeyê ve rû bi rû dimînin, ji ber madeya lîncê, li ser rûyê lînceperdeyê dizeliqin. Wekî mînak heke bi bêhn girtine (henase girtinê) li gel hewa, hin hokarên nexweşiyê jî bikeve poz û qirika mirov, piraniya van patojenan ji aliyê lînceperde û mûyên poz ve tên girtin.
Bergiriya xaneyî.
Xaneya hellûşêner hokarên nexweşiyê qûtdide
Heke hokarên nexweşiyê ji berevaniya berbestên rûyî bifilitin û derbasê nav xwîn û şaneyên laş bibin, vê gavê bergiriya xaneyî li dij hokarên nexweşiyê çalak dibe. Bergiriya xaneyî ji aliyê xirokên spî (xaneyên spî yên xwînê) tê dabînkirin. Xirokên spî wekî mîna zîndewerek tekxaneyî li hemû dewerên laş dê digerin û li dij hokarên nexweşiyê berbesta duyem ava dikin.
Heke xaneyek tuşî vîrus bibe, vîrus rasterast dikeve nav xaneyê û li wê derî de zêde dibe. Lê hokarên nexweşiyê bakterî, mişexwer an jî zindiyên din be, dibe kodi nav xaneyê de an jî li dewrûbera xaneyê de zêde bibin. Ji bo nasîna hokarên nexweşiyê, divê xirokên spî û hokarên nexweşiyê an jî xaneyên mêwandar (xaneyên bi hokarê nexweşiyê tuşbûyî) rastê hev werin. Li ser rûyê hokarên nexweşiyê de nexşên molekulên têkildarên hokarên nexweşiyê (bi îngilîzî: "Pathogen-associated molecular patterns (PAMPs)") heye. PAMP molekulên taybet in, dibe koji polîpeptîd, karbohîdrad an jî ji asîdên nukleyî (dendikî) çêbûyî bin. Taybetiya van molekulan eve ku, li ser xaneyên sax ên laş de tune ne. Lêkosît heke rastê PAMPan were, wê gavê dizane koev xane ne ji xaneyên asayî yê laş e. Xaneyên hellûşênera gewre û xaneyen dendrîdî corên xaneyên xirokê spî (lêkosît) ne. Li ser rûyê parzûna xaneyên hellûşênera gewre û xaneyên dendrîdî de ji bo naskirina PAMPan molekulên tewawker heye. Ev molekulan wekî wergirên nasîna nexşê (bi îngilîzî: "Pattern recognition receptors (PRRs)") bi nav dibin. Ango PAMP û PRR temamkerên hevdu ne. Hellûşênera gewre (makrofaj) bi alikariya PRRên li ser rûyê derva yê parzûnê, hokarên nexweşiyê ji PAMPan nas dike û hewl dide ko hokarên nexweşiyê qûtbide (diqurtine) û têkbişkîne. Ji bo naskirina hokarên nexweşiyê, divê lêkosît û hokarên nexweşiyê di nav têkiliyê de bin.
Hellûşîn.
Bersîvdana hewdanî yek ji rêbazên beravaniya laş e
Heke hokara nexweşiyê ji çerm û linceperdeyê derbasî nav laş bibe, bergiriya xaneyî çalak dibe. Xaneya dendrîdî, hellûşênera gewre û nêtrofîl berbesta yekemîn a xaneyî ya laş in û bi hellûşînê, rê li ber hokarên nexweşiyê digirin. Xaneyên hellûşêner bi awayek çalak, li her derê laş de, di nav xwînê, an jî li nav xane û şaneyan de digerin. Heke rastê hokarên nexweşiyê werin, hellûşêner hokarên nexweşiyê qût didin û têk dişkînin.
Bersîvdana hewdanî.
Bersîvdana hewdanî (bi înglîzî: "inflammatory response") yek ji rêbazên beravaniya laş e. Heke hokarê nexweşiyê bikeve nav laş an jî li beşek laş de birindarbûn rû bide, bersîvdana hewdanî çalak dibe. Armanca bersîvdana hewdaniyê tenêkirin, bêçalakkirin û tûnekirina hokarên nexweşiyê û xaneyên tuşbûyî ne. Her hokara ko ziyan dide xaneyan, an jî şaneyan birîndar dike, dibe sedema çalakbûna bersîvdana hewdaniyê. Li gel vîrus, bakterî, mişexwer, tozkulîlk, jehr û hwd., birînên li ser çerm, ên wekî birînên kêrê, çûyina sitriyek (dirî) jî bersîvdana hewdaniyê han dike.
Ta.
Ta jî yek ji bersîvdanek bergiriya giştî ye. Bi gelemperî ta û bersîvdana hewdanî di heman demê de rû didin, loma li hin çavkaniyan de ta wekî beşek ji bersîvdana hewdaniyê tê nîşankirin. Heke endamek laşê mirov tûşî hokarên nexweşiyê bibe, ta tê mirov. Ta ne tenê li devrûbera tûşbûyî, lê li seranserê laş de pileya germiya laş bilind dike. Ango ta ji ber tekoşîna laş a li dijî hokarên nexweşiyê peyda dibe, loma gava ta tê mirov, ev tê vî weteyê ko sîstema bergiriya mirov çalak e.
Sîstema temamker.
Rîyên sîstema temamkerEv sîstem zêdetirî 30 cor proteînên pêşeng lixwe digire
name="Microbiology"/>. Proteînên sîstema tewawker (temamker) di kezebê de tên çêkirin û gava tevlî xwînê dibin hê neçalak in. Heke proteînên sîstema temamker di nav xwînê an jî di navbera şaneyan de rastê hokarên nexweşiyê (dijepeydaker) werin, wê gavê çalak dibin. Di nav xwînê û navbera şaneyan de hertim proteînên sîstema temamker hene, loma li dij hokarên nexweşiyê, bersîvdana sîstema temamker bi lez çê dibe. Çalakbûna sîstema temamker ne bi yek carê de, lê gav bi gav, bi rêzereaksiyonan (zincîra reaksiyonan) rû dide. Gava proteînek çalak bû, îcar ev proteîna çalak, proteînek neçalak, ji bo çalakbûnê han dike.
Înterferon.
Xane bi gelek rêbazan bi hev re di nav têkiliyêde ne, nîşanên (sînyal) cur be cur ji xaneyek ber bi yeka din ve wekî peyamber tên şandin. Navê gelemperi ji bo van molekulên peyamber, sîtokîn e. Gelek corên sîtokînan heye, înterferon jî yek ji van sîtokînan e. Înterferon proteînên agahdariyê ne. Cara pêşîn di sala 1957an de ji aliyê bakteriyologê Skotlandî Alick Isaacs û bakteriyologê swîsrî Jean Lindenmann ve hatê vedîtin. Xaneyên bi virusan tûşbûyî, înterferon der didin. Înterferon xaneyên nêzîkî xaneya tûşbûyî ji vîrûsan agahdar dikin, bi vî awayê xaneyên sax li hember zêdebûna vîrusan bergiriyê ava dikin. Înterferon nê ji bo vîrusek diyarkirî, lê li dij hemû vîrusan bi heman şêweyê berevanî dabîn dike.
Bextiyar Elî romannivîs, helbestvan û ronakbîrekî kurd e. Yek ji damezrênerên kovara Rehendê ye. Yekemîn romana wî bi navê Mergî Taqaney Duwem (Mirina Tekaneyê Duyem), di sala 1997an de li Swêdê hat weşandin.
Bextiyar Elî, li bajarê Silêmaniyê di sala 1960an de ji dayik bûye. Li Silêmaniyê xwendina seretayî li dibistana Şêx Selam qedandiye, dû re li dibistana navendî ya Ezmir xwendiye, qonaxa amadeyî jî li dibistana amadeyî ya Helkewt xilas kiriye. Li Zanîngeha Silêmaniyê û pişt re li Hewlêrê, di fakulteya zanistî ya Zanîngeha Selahedînê di beşê Zevînasîyê de xwendekar bû, lê xwendina xwe ya zanîngehê xilas nekir.
Di sala 1983an de, di xwepêşandanên zanîngehê de birîndar dibe û ew dixin zindana rijêma Bees. Paşê dev ji zanîngehê berdide û ji wê salê bi şûn de bi tevahî xwe ji bo karê edebiyatê terxan dike. Kevintirîn berhema wî ya belavkirî ku di sala 1983an de nivîsandiye helbesta "Niştiman" e ku piştî 9 salan di dîwana "Guneh û Karneval" de tê çapkirin. Di rojên destpêka Raperîna 1991an de, bi çend nivîskarên din re hejmareke kovara "Azadî" ku pênc hejmar jê derdikevin, belav dike. Di sala 1992an de yekemîn dîwana xwe bi awayekî sade û seretayî û bi tîrajeke kêm çap dike. Di navbera salên 1992-1994an de, hejmareke zêde ya panel û semîneran li Hewlêr û Silêmaniyê pêşkêş dike.
Di salên 1980yan de, Bextiyar Elî hejmareke helbestên dirêj dinivîse, weke “bajar”, “guneh”, “karneval” û çend helbestên din. Destnivîsa yekem a romana Mergî Taqaney Duwem jî vedigere wê heyamê. Di payiza sala 1989an de, gotara xwe ya yekem di rojnameya paşkoya Iraqê de belav dike.
Piştî derketina şerê navxwe di Îlona 1994an de, ji Kurdistanê bar dike û berê xwe dide Sûriyê, piştî neh mehan ji jiyana li Şamê diçe Almanyayê û heya sala 1999an li bajarê Frankfurtê bicî dibe. Di sala 1998an de romana "Êwareyî Perwane" dinivîse. Ji sala 1999an ve li bajarê Kölnê rûdine.
Remezan Alan nivîskar û akademîsyenê kurd e.
Di sala 1968an de li Şêrwana Sêrtê hatiye dinyayê. Beşa Wêje û Zimanê Tirkî ya Zanîngeha Dîcleyê qedand. Di 2013an de li ser Ziman û Çanda Kurdî mastera xwe li Zanîngeha Artukluyê kir. Di gelek kovarên bi kurdî û tirkî de li ser folklor, teoriya wêjeyê û wêjeya kurdî rexne, lêkolîn û ceribandinên wî weşîyane. Li Enstîtûya Zimanên Zîndî ya Zanîngeha Artûklûyê di beşa Ziman û Çanda Kurdî de mamostetî kir her wiha di beşa Wêje û Zimanê Kurdî de dersên wêjeya kurdî ya nûjen, rexneya wêjeyî, vegotinnasî û wêjeya berawirdî da. Romana wî ya yekem "Saturn" di 2002an de hate weşandin.
Alan vê gavê li Zanîngeha Zaxoyê di Kolêja Edêb de li ser wêjeya kurdî doktorayê dixwîne.
Xaneyên T beşek ji bergiriya taybet e.
Xaneya T an jî lîmfexaneya T xaneyên bergiriya taybet e. Laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bêdeng namîne. Heke hokarek nexweşiyê tûşî laş bibe, bergiriya laş çalak dibe. Bergiriya taybet du cor e, bergiriya xaneyî û bergiriya derdanî. lîmfexaneyên T bergiriya taybet a xaneyî dabîn dikin. Lîmfexaneyên T jî wekî mîna hemû xaneyên xwînê, di moxê hestî de dirust dibin. Xaneyên T yên nû bi navbeynkariya xwînê ji moxê hestî derbasê rijêne tîmusê dibin. Hormona tîmuzîn ji aliyê rijenê tîmusê ve tê berhemkirin, derdana vî hormonê handera geşbûn û peresandina xaneyên T dike. Je ber ko xaneyên T di rijênê tîmusê de geş dibin û diguherin, xaneyên T navê xwe jî ji tîmusê digirin. Dema xaneyen T ji rijênê tîmusê tên derdan, êdî xaneyên gihîştî ne. Lê divê neyê jibîrkirin ko xaneya T ya çalak, tenê li dij corek dijepeydaker (hokara nexweşiyê) bergiriyê dabîn dike. Loma ji bo her corek dijepeydaker, di rijenê tîmusê de divê xaneyêk T bê dirustkirin. Wekî mînak, heke xaneyek T ji bo nasîkirina vîrusa hepatît C yê hatibe dirustkirin, ev xane ji bilî vîrusa nexweşiya hepetît C yê, tu hokarên nexweşiyê nas nake.
Naskirina hokara nexweşiyê.
Pirtikên dijepeydaker xwe li ser rûyê MHC yê de cih dikin
Li ser rûyê hokarên nexweşiyê de dijepeydaker heye. Li ser rûyê lîmfexaneyên T yê jî proteînên wergir hene. Heke lîmfexane rastê dijepeydaker were, bi alikariya proteînên wergir dijapeydakerê dinase û xwe bi dijepeydakerê ve girê dide. Anko corek xaneya T, yek cora proteînên wergir ên diyarkirî li ser parzûna xaneyê digirin. Gava lîmfexane cara pêşîn rastê hokara nexweşiyê tê, wê gavê li dij hokara nexweşiyê çalak dibe. Xaneya T her tim raste rast bi hokara nexweşiyê ve tekilî çê neke, di nav laş de bi navê xaneyên diyarkirina dijepeydaker hin xane hene (bi îngilîzî: "antigen presenting cells"), van xaneyan alîkariya xaneyên T dikin ko ji hebûna hokara nexweşiya ji derveyê laş hatiye agahdar be. Li ser rûyê xaneyên diyarkirina dijepeydaker de hin proteînên taybet hene ev proteîn wekî pêkhateyên MHC (bi îngilîzî: "major histocompatibility complexes") tê binavkirin. Dijepeydaker xwe li ser MHC girê dide, xaneyên T jî bi vî awayê ji dijepeydakeran agahdar dibe. MHC du cor e, MHC I û MHC II. Gellek corên xaneyên diyarkirina dijepeydaker heye, xaneya hellûşênera gewre yek ji van xaneyan e. Xaneya hellûşênera gewre (xaneya makrofaj) beşek ji bergiriya giştî ye, lê ji bo bergiriya taybet jî kar dike. Hellûşênera gewre hokara nexweşiyê qût dide (diqurtîne) û di nav xaneyê de diherisîne. Piştê hilweşîna hokara nexweşiyê, hin pirtikên (perçeyên) dijepeydaker li ser rûyê parzûna xaneya hellûşênera gewre de, li ser proteînên MHC de cih dibin. Anko xaneya xaneya hellûşênera gere dibe xaneya diyarkera dijepeydaker. xaneya diyarkirina dijepeydaker, hokara nexweşiyê (dijepeydaker) li ser protînên MHCyan de bi xaneyên T ve dide naskirin. Ev pirtikên li ser rûyê hellûşênera gewre xaneyên T çalak dikin, Xaneyên T dabeş dibin û hejmara xwe zêde dikin. Xaneyên T xwe bi pirtikên dijepeydakerên li ser MHCyan ve girê didin. Dibe ko ji xeynî xaneyên hellûşênera gewre, pirtikên dijepeydaker li ser rûyê xaneyên tûşî hokara nexweşiyê bûyî jî hebin. Vê demê xaneyên T xwe bi van xaneyên tûşbûyî ve jî girê didin. Di nav xaneyên asayî de gelek corên proteîn tê dirustkirin. Xane ji hemû corên proteînan perçeyek li ser parzûna xaneya xwe de cih dike. Xaneyên T ev hemû perçeyên proteînan nas dikin, li hember wan bergiriyê dabîn nakin. Heke hin şaneyên laş tûşî nexweşiya şêrpenceyê bibe, li ser rûyê xaneyên şêrpenceyî jî pirtikên biyanî (dijapeydaker) peyda dibin. Ji ber ko ev pirtik li ser parzûna xaneyên asayî de tune ye, xaneya T van xaneyên bi şêrpenceyî jî wekî hokara nexweşiyê dehsibîne û li hember van xaneyan bergiriya taybet dabîn dike.
corên lîmfexaneya T.
Gavên çalakbûnê ya lîmfexaneyên T
Sê corê xaneyên T heye; xaneya T alîkar (T yarîdeder), xaneya T jehravî û xaneya T rawestiner (T serkutker)
Xaneya T alîkar (T yarîdeder).
Sîtokînên wekî înterferon û înterlêkîn der dide. Xaneyên B û Xaneyên T jehravî çalak dike.
Xaneya T jehravî.
Madeyên jehrî der dide. Parzûna xaneya tûşbûyî kun dike, xaneya tûşbûyî têk dişkîne.
Xaneya T rawestiner (T serkutker).
Çalakiya limfexaneyan rêk dixe, piştê têkşikestin û ji navbirina hokarên nexweşiyê, çalakiya lîmfexaneyan radiwestine.
Fata Reş Xanim seroka hozeke Mereşî bû. Fata Reş sedsala 19an de jiyaye. Lê dîsa agahiyên jiyana wê ne zelal in. Dema mêrê wê, ku serhoz bû, diket dîliyê Fata Reş di şera Qirimê de rêberiya hêzekî kurd dikir û wisa ew dixwast dilsoziya xwe ji Împeratoriya Osmanî bîne selmandin.
Li gorî dîroknasê herêmî Cezmi Yurtsever ji devera Mereş-Edene, Fata Reş (Kara Fatma) (1820-1865) bernavkê Asiye Xanim ji Andirînê bû ku di dema şerê Qirimê de şer dikir. Ew di nûçeyên kovara The Illustrated London News a 22ê nîsana 1854ê de, ku li ser hatina wê, bi retîngek mezin a şervanên siwî yên ji hoza xwe, li Stembolê ve, nivîsek dirêj û tevne-rûpel vedibêje.
a>, li aliyê rastê), li cem wan in (1916)
Serhildana Simkoyê Şikak yek ji şorêşên herî mezin ên kurdên Rojhilata Kurdistanê bû ku di navbera salên 1918 û 1930 de ajot.
Destpêka Serhildana Simkoyê Şikak û sedemên bingehîn.
Piştî Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî (sala 1880'an), serhildana Simkoyê Şikak di ‎rojhilatê Kurdistanê de şoreşa herî mezin û domdirêj tê hesibandin. Di çaxê vê ‎şoreşê de bû ku kesayetiya tehqîrbûyî ya kurd wek neteweyekê, hinekî bişkivî û ‎hissên millî di nava kurdên vê perça Kurdistanê de zêdetir ji berê zindî bûn. ‎Kurdan karî wek netewe hebûna xwe di hemû Îranê de bidin selmandin û ‎berevajî xwesteka şovînîstên faris, hurmeta xwe ya civakî û siyasî wek ‎mîrasekî dîrokî biparêzin. Ji bona wê jî nivîskar û dîroknas Chris Kutschera, ‎Simkoyê Şikak bi weke bavê neteweperestiya kurdî ya di rojhilatê Kurdistanê de binav ‎dike.
Li gor gotina mezinên Evduyiyan Simko di çaxê şehîdbûna Cewer Axa de xurtekî ‎‎18-19 salî bûye. Yanî sala ji dayibûna wî 1887 an jî 1888'ê zayînî ye. Herwiha Tahirxanê Kurê Simko dide diyarkirin ku dema bavê wî li bajarê Şinoyê hatiye ‎şehîdkirin, temenê wî 42 an jî 44 sal bûye. Simko ku ji aliyê Xalê Mîrzê û ‎mezinên din yên êla Şikak ve wek cîgirê bav û birayê xwe yê mezin hatibû ‎hilbijartin, di dilê xwe de ji bêbextî û nemerdiya desthilatdarên dewleta Îranê, ‎kînek mezin ji wan girtibû. Wek tê gotin Simko di ciwaniya de xurtekî şervan, ‎netirs û di liv û lebatên wî de hissa tolhildanê gelek bihêz bûye. Ji ber wan ‎hemû derd û belayên ku bi ser malbata wan de hatibûn, mirovekî kêm axiftin ‎û xemgîn bûye û gelek bi xwe re ponijiye.
Hissa tolhildanê jî bi sedemên dîrokî ve girêdayî bû. Simko baş dizanî ku ji ‎bapîrê wî yê mezin Smayîl Xan bigire heya birayê wî Cewer Xan tev bi nemerdî ‎ji aliyê berpirsyarên dewleta Îranê ve hatine xapandin û kuştin. Ji bona wê baş ‎dizanî ku desthilatdarên Îranî li wî jî nagerin û yê rojekê bela xwe li wî jî bidin. ‎Çimkî Simko xwedî hêzeke mezin ya leşkerî bû û wek mezinê eşîreta Şikak di ‎nava kurdan de mirovekî bi qedir û rûmet bû. Wî dizanî ku Îranî dixwazin wî jî ‎weke bira, bav û bapîrên wî, bikujin. Lê ferqa di navbera Simko û bira û bavê ‎wî de, di vir deye ku bîr û rayên Simko yên siyasî (wek rêber û kesayetiyek ‎siyasî yê kurd) ji bo azadî ya Kurdistanê bêtir geş bûn. Çaxê ku cîgirê waliyê ‎Azerbayacanê (Mukerrem el Mulik) di sala 1919'an bi hevkariya ermeniyan, ‎bombeyek çêkirin û di nava qotiyekê de bi navê şiranî ji Simko re şandin, ‎neyartiya Simko bi dewleta Îranê re derbasî pêvajoyek siyasî û eşkeretir bû.
Têkiliya Simko bi du kesayetiyê kurd Ebdulrezaq Bedirxanî û Şêx Seyîd Tahayê Hekarî ‎‎(neviyê Şêx Ûbeydulahê Nehirî) re, şoreşa di bin desthilatdariya Smayîl Xanê ‎Şikak de, di rojhilatê Kurdistanê de û heya radeyekê jî li bakurê Kurdistanê, ‎berfirehtir kiriye. Lê wek jêder û şahidên zindî dibêjin Seyîd Teha Gîlanî heya ‎dawiyê bi Simko re nemaye û navbera wan li ser awayê têkiliya bi brîtanî re, ‎têk çûye. Her wisa Ebdulrezaq Bedirxanî piştî hatiye Rojhilata Kurdistanê, di destpêka sala 1913ê diçe Xoyê û li wir bi alîkariya Simkoyê Şikak bi navê Gihandin(rêxistin) rêxistinekê ava dike. Her wisa dibistaneke kurdî jî bi alîkariya rûsan vekir. Di dibistanê de bi elfebaya rûsî hem dersên kurdî hem dersên rûsî dida. Bi navê Cemiyet(rojname) rojnameyek derxist. Ji ber lihevnehatina Simkoyê Şikak û Ebdulrezaq Bedirxanî û ji ber destpêkirina şerê cîhanî yê yekem van xebatan zêde dewam nekir. Piştî van xebatan Ebdulrezaq Bedirxanî dikeve destê îtihadxwazan û li Mûsilê bidarve dikin [2]
Hêjayî gotinê ye ku di sala 1922yê de Simko dîsa dest bi serhildanê kir, di heman wextî de Loran jî serhildan da destpê kirin. Tê gotin ku Simko û Loran lihevhatîne ku hevdem serhildanê bidin destpê kirin
Simko ku gelek kes hereketa wî bi bizavek eşîretî û herêmî dihesibînin, li gor ‎pîvanên wê çaxê mirovekî zana bûye û haya wî ji siyaseta Îran û cîhanê ‎hebûye. Simko bi nameya ku bi riya serleşkerekî brîtanî ji Zefer el Dulê re ‎şandibû, vê rastiyê baştir dide selmandin. Simko di pareke nameya xwe ‎de dibêje: ”Em pir baş dizanîn ku hinek netewe di cîhanê de hene ku hejmara ‎wan nagehe çaryeka kurdan, lê ew gihiştine xweziyên xwe ku mafê ‎otonomiyê ye. Li almanan binêrin ku çawa ev karê han di nava xwe de ‎pêkanîne. Birastî ger netewa kurd di Îranê de negihije mafê xwe, êdî mirin û ‎neman jêre baştire ji jiyan û mayînê. Di vê roja ku em têde dijîn, dewleta Îranê ‎bixwaze an jî nexwaze, em mafê xwe yê otonomiyê dixwazin. Êdî ev xweziya ‎hemû mirovekî kurd e û ji xelkê me re jî jiyaneke nûye. Her wisa divê ev xal jî bê nivîsîn ku Serhildana Simko ne tenê li devera Urmîyeyê, her wiha li Elbaka girêdayî Wanê jî bibû sedema serxwebûnxwaziyê. Bi dûçûna çavkaniyeke brîtanî xelkê Elbakê jî bi pêsengiya Simko li dijî dewleta tirk derketin û azadiya xwe ragihandibûn.
Ev name dide diyarkirin ku Simko mirovekî dûrbîn bûye û ji bo standina mafê ‎rewayê gelê kurd bi armancên mezin û pîlanên nû dest bi xebata xwe ya siyasî ‎kiriye. Herwiha tenê naveroka vê nameya dîrokî (ku bêgoman di arşîva milliya ‎Îranê de hatiye parastin) ji bo wan nivîskar û lêkolînvanên neteweperest ku tenê bi ‎awaykî negatîv behsa kesayetiya siyasî û serhildana Simkoyê Şikak kirine.
Piştî serhildana Simkoyê Şikak, li Rojhilatê Kurdistanê hêdî hêdî rê li ber rêxistinên modern re vebû û rêya avakirina Komara Kurdistanê vebû.
Helwestên dewletan.
Dewleta Tirkiyeyê ji ber êrîşên ermen û nastûriyan aliakriya çekdarî bo Simko dikir. Dewleta Tirkiyeyê heta sala 1922yê ku serkeftina xwe ya dijî dewletên ewropayî îlan kiribû, alikariya Simkoyê Şikak dikir. Paşî ev alîkarî hate birîn.
Komara Kurdistanê û Hikûmeta Netewî ya Azerbaycanê
Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê (Tirkiya Azerbaycanî: Azərbaycan Milli Hökuməti[1]; Farisî: حکومت ملی آذربایجان), (Rûsî: Азербайджанское народное правительство) yek ji hikûmeta Tirkan e ku di wextê Şerê Cîhanî yê Duyem de li rojavayê Îranê di kanûna pêşîn a 1945ê de hatiye ava kirin û çiriya paşîn a 1946ê de hatiye rûxandin. Qedera Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê û Komara Kurdistanê wekî hev bû. Di demek kaotîk de hatin ava kirin û zêde nejiyan.
Tirkên Azerbaycanê, herêma Azerbaycanê wek welatê xwe dibînin. Di dema meriv li dîrokê dinêrê herêma Azerbaycanê gelek caran wek Şedadiyan, Rewadiyan hwd. di bin desthilatdara Kurdan de bû.Lê piştî belavbûna Tirkên Asyaya Navîn bo Rojhilata Navîn ev herêmên han hemû ketin di bin zilm û zordariya Tirkan. Gelek ax û herêmên Kurdî jî bi van êrîşên hovane bûn Tirk. Kurd ji Tebrîzê bi temamî hatin derxistin lê wekî bajarên Urmiyê, Selmas, Xoyê hêj jî nifûsa Kurdan ma ye û ji ya Tirkan bêhtir e.
Piştî belavbûna Tirkên Azerbaycanê, wan bi sedsalane li Îranê bi rêya binemalên wekî Selçuqiyan, Sefewiyan, Qacariyan, Efşeran hikûm dikir. Piştî salên serdema 20an de tesîra Tirkan ji berê kêmtir lêhat. Netewa Faris li Îranê hêdî hêdî dibû desthilatdar. Jixwe ev desthilatdar li sala 1921ê de bi derbeya leşkerî ya Riza Pehlewî hatiye pê.
Li sala 1908ê de meclîsa Îranê ji aliyê Şah ve hatiye girtin. Piştî vê bûyerê bi rêberiya Settar Xan, li Tebrîzê li dijî hikûmraniya Şah serhildan hatiye destpê kirin. Settar Xan gelek alîkarî ji Bakûyê diwergirt, ev alîkarî heta 1920ê dewam kiru. Her wisa Settar Xan alikarî ji balyozxaneya Osmanî jî xwest û bersiveke erênî jê hatiye dayîn. Ev mînakên wiha xuya dikin ku Tirk li dijî netewên din yên Rojhilata Navîn dibin yek. Çi Şîe be çi Sunî be, Tirk hemû ji hêla netewperestî gelek bi hêz in û alikariya hev dikin.
Di havîna sala 1917ê de li Tebrîzê ji aliyê Şêx Mihemed Xiyabanî û hevalên wî re Hizbi Dimokrati Azerbaycan hatiye ava kirin. 7ê nîsana 1920ê de bi rêberiya Şêx Mihemed Xiyabanî serhildan li Tebrîzê hatiye destpê kirin, di encamê de Tebrîz ket bin desthilata tirkan de. Ji ber navê Azerbaycanê navê dewletekê bû, navê herêma xwe kirin Azadîstan. 24ê hezîrana 1920ê de hikûmeta netewî hatiye damezirandin. Lê ev hikûmet xwedî temenekê dirêj nebû û li 12ê îlona 1920ê de Lîwaya Qazaxan dest dana ser bajêr. 2 roj piştî vê jî Şêx Mihemed Xiyabanî ji aliyê Liwaya Qazaxan ve bi awayekî hovane hatiye kuştin.
Berî Avabûnê.
Piştî vê bûyerê bi dehsalane li Azerbaycana Îranê bêdengiyek ketibûyê. Di sala 1941ê de Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bakurê Îranê bi rêberiya ecemê sovyetan Mîr Cefer Baxirov ve dagir kir. Bi giştî li Azerbaycanê Îranê dagirkirin hatiye pê, ji ber ku xelkê Azerbaycana Îranê wekî xelkê Azerbaycana Sovyetan Tirk bûn. Ji ber vê nêzîkatiya nijadî dagir kirin birehetî çêbû. Piştî vê dagirkirinê di nava Tirkên Azerbaycanê de hîsên netewî pir zêde bûn. Li Tebrîzê bi navê "di Rêya Welat de" rojnameyek bi alikariya Sovyetan derxistin û her roja diçû tesîra Sovyetan li Azerbaycanê zêde dibû. Di hilbijartinên sala 1943ê de li Azerbaycanê 13 parlementer bo meclîsa Îranê hatin hilbijartin, 8 ji wan terefdarên Sovyetan bû ku yek ji wan jî Seyîd Cefer Pîşeverî bû. Lê ji mezbeteya Pîşeverî hatiye betal kirin û parlamenterî ji ali yê Hikûmeta Îranê hatiye jê standin. Hêjayî gotinê ye ku berî van bûyeran 3ê gulana 1942yê de yekbûna axa Îranê ji aliyê DYAyê ve hatiye nasîn. 24ê hezîrana 1944ê de Wezareta Derve ya Sovyetan rêda ku dibistanên bi zimanê tirkî li Azerbaycana Îranê vebin. Jixwe gelek wext neçû, dibistan hatiye vekirin.
Hêjayî gotinê ye ku Kurdên Rojhilata Kurdistanê ji vê rewşa netewperestî ya Tirkan gelek caran nerazîbûnên xwe nîşan didan. Nedixwastin li bajarên wan wek Urmiye, Selmas, Xoyê hikûmeteke netewî ya Tirkan bê ava kirin. Lê gelek caran li dijî van nerazîbûnan mîsyona Sovyeta ya li Azerbaycana Îranê piştgiriya Tirkan dikir. Lê şêwirmendê balyozê Sovyetan ê li Tehranê bi rapora xwe 4ê tîrmeha 1944ê ya ji bo Mîr Cefer Baxirov re rêkirî dibêje ku berpirsiyarên leşkerî û konsulxaneya Sovyetan zêde nirxê nade pirsgirêka Kurdan
Piştî Almanyayê xwe teslîm kir di şerê cihanê yê duyem de, Îran jî ber bi guherîne ve diçû, ji ber ku hêzên emperyalîst ji ber parastina Îranê ji Almanyayê ketibûn Îranê. Êdî wextê vekêşana hêzên van dewletan hatibû ku meclîsa Îranê jî ev dixwast. Sovyetan jî ji bo piştî vekişînê hêza wana siyasî bimîne, xebatên xwe li Azerbaycanê û Kurdistanê bi awayekê propagandî dewam kir. Tirk û Kurd bihêz dikirin ku li van deran herêmên xweser ên di bin tesîra Sovyetan de bimîne, ava bikin. Ji bo ku propagandaya Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê bike rojnameya Dengê Azerbaycanê hatiye weşandin. Armanca Sovyetan ew bu ku kadroyên Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê ji hereketa Tudehê ava bike. Jixwe gelek kadroyên Tudehê yên Azerbaycanê tevlî partiyê kirin. Ji bo serokatiya partiyê jî Seyîd Cefer Pîşeverî hatiye hilbijartin. Seyîd Cefer Pîşever rêverberê rojnameya Ajir bû. Mixalîfekê rêjima Şah Reza bû û nêzî Sovyetan bû. 3yê îlona 1945ê de Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê bi şiyara "Bi şerta yekbûna axa Îranê, divê xweserî ji Azerbaycanî were dayîn û heqê her netewe dikare qedere xwe tayîn bike were dayîn" avabûna xwe îlan kir.
Hêjayî gotinê ye ku hikûmet û gelê Îranê ji vê pêngava Tirkên Azerbaycanê nerazîbûna xwe nîşan dida. Tirsa wan ew bû ku Azerbaycanê Îranê li gel Azerbaycana Sovyeta bibe yek. Ev tirsên han bi nameyeke balyozê Sovyetan li Tahranê ji bo Mîr Cefer Baxirov hatibûn şandin. Her wisa berpirsiyarê hereketa Tudehê Erdeşir Ovanesyan di vê derbarê de wiha dibêje;"Mir Cefer Baxirov û Seyîd Cefer Pîşeverî dixwazin plan û bernameyên xwe bînin cih. Armanca wan ewe ku Azerbaycanê Îranê ya 5 milyonî û Azerbaycana Sovyetê ya 3 milyonî bikin yek da ku hêza xwe qewîtir bikin. Çawa ev tirsên wiha di nav gelê Îranê de hebe her wisa di nav rêveberiya Bakûyê jî de tirs hebû ku Ermenî bikevin nav refên Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê û li derdora Urmiyê herêmeke xweser ava bikin
Di 3ê kanûna pêşîn a 1945ê de li Azerbaycanê dest bi hilbijartinan hatiye kirin. Lê li hindek cihan ji ber kêşe û kaosê piştî vê tarîxê hilbijartin encam dan. Piştî hilbijartinê bi rêberiya Seyid Cefer Pişeverî Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê di 12ê kanûna pêşîn a 1945ê de hatiye ava kirin.
Piştî Avabûnê.
6ê çileya 1946ê da Hikûmeta Netewî ya Azerbaycanê bi serokatiya M.C. Pîşeverî hindek biryar wergirtin. Bi dûçûna van biryaran xala herî girîng ewe ku dibêje; Li Azerbaycanê zimanê fermî tirkî ye û her netewê din ê li Azerbaycanê dije, dikare bi zimanê xwe xwendinê bike. Hêjayî gotinê ye meqseda li vir Kurd in ku li rojavayê Îranê wek bajarên Urmiye, Selmas, Xoy hwd. bi giştî Kurd dijîn. Her wisa li Mehabadê û derdora wê jî Kurdan dest danî bû ser bajaran û li wir hikûm dikirin. Heykelên Reza Şah hatin rûxandin li şûna wan heykelên Settar Xan, Baxir Xan hatin çikandin. 16ê Çileya 1946ê manîfestoyek ji aliyê Pîşeverî hatiye hazir kirin, bi dûçûna wê hindek madeyên girîng;
Wek di van rêzikan de jî xuya ye ku Hikûmeta Azerbaycanê bi alikariya Azerbaycana Sovyetan gelek axa Kurdistana Îranê dagir kiriye. Serokê mîsyona Azerbaycana Sovyetê M.C. Baxirov jî dixwast Kurdistanekê di nav Azerbaycana Îranê de ava bikin lê xuya bû ku plana Sovyetan ew bû ku Kurdistaneke xweser wek Azerbaycanê ava bikin.
Her çend ev hevpeyman hatibe destnîşan kirin jî, hikûmeta Îranê li ser gotina xwe nema û serokwezîrê Îranê Kavam di 21ê çiriya paşîn a 1946ê de got ku ji bo ewlehiya hilbijartinên 7ê kanûna pêşîn li Îranê, dê leşkerên Îranê biçin her derê Îranê. 4ê kanûna pêşîn a 1946an de hêzên Îranê êriş li ser Azerbaycanê dan destpê kirin. Di 14ê kanûna pêşîn a sala 1946an de, hêzên Artêşa Îranê Paytexta Azerbaycanê bi destxistin û ber bi Mehabadê ve meşiyan. Hêzên Rejîma Îranê, bi desteka Brîtanya, di 17ê kanûna pêşîn a sala 1946an de, Komara Kurdistanê ya li Mehabadê hilweşand.20ê kanûna pêşîn de hemû Kurdistan û Azerbaycan hatiye dagir kirin. Serokê Azerbaycanê Pîşeverî ber bi Sovyetan ve reviya lê Qazî Mihemed soza anî cih.
Şeweyê dijeten dişibe pîta Y
Dijeten ji zincîrên giran û cotek zincîrên sivik ên polîpeptîdî pêk tê.
Dijeten, dijbeden an antîkor (;), molekulên glîkoproteînî ne.
Lîmfexaneyên B yên gihîştî, dijeten berhem dikin û der didin. Lîmfexaneya dijeten der dide, wekî xaneya plazma (plazmaxane) bi nav dibe. Dijeten di nav xwînê an jî di nav şileya navbera şaneyan de li dij hokarên nexweşiyê (dijepeydakar) bergiriya taybet a derdanî dabîn dikin. Herwiha hin dijeten jî li ser rûyê xaneyên B de cih digirin û wekî wergirên xaneya B (bi îngilîzî: "B-cell receptors" (BCRs)) tên navkirin. Dijeten molekulên glikoproteînî ye. Dijeten ji cotek zincîrên giran û cotek zincîrên sivik ên polîpeptîdî pêk tê. Herdu zincîr bi bendên dusulfîdî ve bi hev re girêdayî ne. Şêweyê (şikilê) dijetenan dişibe pîta Y yê. Zincîra giran cora dijetenan diyar dike. Zincîra sivik ji bo çêkirina beşa girêdana dijepeydakeran kar dike. Navê din a dijeten îmunoglobun e, îmunoglobun bi kurtasî wekî Ig tê nîşankirin.
Corê dijetanan.
Li gor cora zincîra giran, pênc corên dijeten heye. Navê wan; IgA, IgG, IgD, IgE, IgM e..
Karê dijetenan.
Dijeten xwe li ser rûyên dijepeydakeran girê dide.
Netarkirin.
Nêtarkirin (bi îngilîzî: "neutralisation"); dijeten xwe li ser rûyê bakterî an jî vîrîon (vîrusa li derveyî xaneyê) ve girê didin, ji ber ko di navbera hokara nexweşiyê û xaneya armanç de dijeten heye, hokarên nexweşiyê nikarin raste rast tûşê xaneyan bibin. Bi vî awayê êrîşên hokarên nexweşiyê bêbandor dikin.
Qusîn (aglutînasyon).
Hokarên nexweşiyê bi navbeynkariya djetenan kom dibin.
Dijeten xwe bi rûyê dijepeydakeran (hokarên nexweşiyê) ve girê didin û kom dibin. Çawa kî dema proteînên nav şîrê tov dibin û şîr diquse, koma dijeten û dijepeydaker jî wisa di nav xwînê de an jî di nav şileya navbera şaneyan de diqusin. Xaneyên hellûşêner, bi hesanî ji vê qusînê agahdar dibin û koma dijepeydaker û dijetenan têkdişikestin. Ev kom ji aliyê sipil û gurçikan ve hê bi hesantir tê parzûnkirin. Herwiha koma dijeten û hokarên nexweşiyê xaneyên hellûşêner jî ber bi xwe ve dikişînin.
Opsonîzasyon.
IgG wekî mîna molekula opsonîn kar dike.
Hin molekul li ser rûyê dijepeydakeran de hin nîşanan çê dikin, ev nîşan xaneyên hellûşêner han dikin ko dijepeydakerê qûtbide. Ev molekulên nîşanker wekî opsonîn bi nav dibin. (Di zimanê yewnanî de wateya opsōneîn “ji bo xwarinê amede kirin” e.) Dijeten jî, bi taybetî dijetena IgG wekî molekula opsonîn kar dike. Bi molekulên opsonîn ve pêçandina rûyê dijepeydakeran jî wekî opsonîzasyon (opsonization) bi nav dibe.
Bi bandora dijeten, ji xaneyê derdana sîtotoksîn.
Heke hokara nexweşiyê gewre be, bi sîtotoksînan tê kuştin.
Heke hokara nexweşiyê ji xaneya hellûşênerê girtir be, vê gavê hellûşîn pêk nayê, ji bo têkşikestina hokara nexweşiyê rêbazek nû tê bikaranîn. Navê vî metodê "sîtotoksîsitya bi navbeynkariya xane ya bi bandora dijeten" (bi îngilîzî: "antibody-dependent cell-mediated cytotoxicity" (ADCC)) e. Bi taybetî, kujerexaneya sirûştî bi vî awayê li dij hokarên nexweşiyê berevaniya laş dikin. Lê dibe ko hellûşênera gewre û nêtrofîl jî bi rêbaza ADCC yê hokarên nexweşiyê bikujin. Dijeten xwe bi hokara nexweşiyê ya gewre ve girê dide, paşê kujerexaneya sirûştî jî xwe bi dijetenê ve girê dide û madeyên jehrî der dide. Madeyên jehrî wekî sitotoksîn bi nav dibin. Sîtotoksîn hokara nexweşiyê dikuje.
Çalakkirina sîstema temamker.
Dijeten li ser rûyê hokara nexweşiyê de xwe girê didin. Bi vî awayê protaînên sîstema tememker han dikin. Bi dijetenên hander sîstema temamker çalak dibe û parzûna xaneya hokara nexweşiyê kun dike û hokara nexweşiyê dikuje. Bi taybetî, dijetenên ImG û IgM xwe li ser rûyê hokara nexweşiyê ve girê didin û sîstema temamker a riya klasikî didin destpêkirin.
Ferhenga soranî - kurmancî (bi soranî: "Ferhengî soranî - kirmancî") ferhengek Husein Muhammedî ye.
Di wê ferhengê de peyvên zaravaya soranî hatine rêzkirin û bi kurmancî hatine şirovekirin.
Ferheng bi alfabeya latînî ye.
Ji A ta P.
Ferheng ji tîpa A ta tîpa P amade ye. Lê Husein Muhammed li ser dixebite ku wê di sala 2006ê de bi dawî bîne.
Bedriye Tahir Gökmen balafirvaneke tirk bû ku balafirvana yekem a tirk a jin bi destûrnameya balafirvanî bû.
Tahir li dibistana firîna taybet a Vecihi Hürkuş perwerde kir û di sala 1933an de destûrnameya xwe wergirt.
Lêbelê, kardêrê wê balafirvaniya wê ne pejirand, û wek cezayê mûçeyê wê kêm kir. Dîsa jî, ew di sala 1934-an de ji dibistana firînê xelas kir, û serkretera dewletî ya Hêza Hewayî kir da ku destûra wê bide pejirandin. Ofîs tîmek pişkîneran şand dibistanê, lêbelê, mixabin ji ber karesatekê, dibistanê ji bo Tahir ne xwedî balafirek nexistibû ku bikar bîne da ku jêhatiyên xwe biselmîne. Ew tîm ne vegeriya û dibistan heman salê şûnda girtî kir.
Paraşûtvanê tirk, Abdurrahman Türkkuşu, paşnavê wê "Gökmen Bacı" ("Xwişka esmanê şîn") danî. Di sala 1934an de gava zagona paşnavan li Tirkiyeyê hat destpêkirin, ew paşnavê Gökmen girt.
Dijepeydaker an jî dijpeydaker hemû tiştên ko dibin sedema çalakbûna sîstema bergiriyê ne. Dijepeydaker bi îngilîzî wekî "antigen" tê binavkirin. Peyva "antigen" ji pêşgira -anti ya "antibody" (dijeten) û paşgira -gen pêk tê. Paşgira -gen ji bo peydakirin, berhemkirin, çekirin tê bikaranîn. Ango di zimanê îngilîzî de wateya "antigen" “tişta ko dijeten ("antibody") peyda dike” ye. Dijepeydaker bi taybetî lîmfexaneyan çalak dike. Lîmfexane jî dijeten der didin. Bi gelemperî, du beşên serekî yên dijepeydaker ji aliyê lîmfexaneyan ve tê nasîn. Dijepeydakerên bîyanî û dijepeydakerên xwemalî.
Dijepeydakerên biyanî.
Bi kutanê(vakslêdan) dijepeydakerên neçalak an jî yên lawaz tûşî laş dibe.
Mêşhingiv ji kulîlkên riwekan tozkulilk(polen) berhev dike. Ev giloka zer a li ser lingê mêşhingivê, tozkulîlk e. Herwisa li gel jehra mêşhingivê tozkulîlk jî madeyek dijepeydaker e.
Çavkaniya dijepeydakerên biyanî (bi îngilîzî: "foreign antigens, heteroantigens") derveyî laş e, ji hawirdorê peyda dibin. Wekî mînak pirtikên bakterî û vîrusan an jî bermahiyên bakterî û hokarên nexweşiyê dijepeydakerên biyani ne. Herwiha jehra maran, jehra mêşhingivan, hin cureyên proteînên nav xurekan, an jî xwîn û plazmaya mirovekî din jî ji bo laşê me dijepeydakerên biyanî ne. Hin cureyên dijepeydaker dibin sedema hestiyariyê(alerjî) wekî mînak tozkulîlk (polen) ên riwekan an jî hin proteînên nav xurekan dijepeydakerên ji hawirdor in. Kutan(vaksîn) ji bo çalakkirina sistema bergiriyê tê bikaranîn, bi kutanê (vakslêdan) dijepeydakerên lawazkirî tûşî laş dibe, ango kutan jî dijepeydaker e.
Dijepeydakerên xwemalî.
Dijepeydakerên xwemalî (bi îngilîzî: "self-antigens, autoantigens") di laşê mirov de çê dibin. Laşê mirov dijepeydakera xwemalî û ya biyanî ji hev derdixe û li dij dijepeydakera xwemalî sîstema bergiriyê çalak nake.
Pêkhateya dijepeydakeran.
Ji bo her cureyek dijepeydaker, plazmaxane cureyek dijeten berhem dike û der dide. Dijepeydaker bi gelemperî ji proteînan, peptîdan (zincîra asîden amînî) û polîsakkarîdan(zincîra monosakkarîdan/şekirên basît) çêbûyî ne. Lê hin dijepeydaker ji yekgirtina çewrî û polîsakkarîdan çê dibin, ev dijepeydaker wekî dijepeydakerên ji lîpopolîsakkarîd çêbûyî tê bi navkirin. Hin caran jî dibe ko dijepeydaker ji asidên nukleî çêbûyî be.Li ser rûyê dijepeydakeran hin beşên taybet hene, van beşan wekî diyarkerên dijepeydakerî (bi îngilîzî: antigenic determinants) bi nav dibe. Li ser rûyê dijepeydaker de ne yek lê zêdetir beşên diyarkerên dijapeydakerî hene. Navê van beşan wekî epîtop (bi înglîzî: epitope) jî tên bi navkirin. Bi kurtasî em dikarin bêjin ko epîtop nexşên taybet ên li ser rûyê dijepeydaker in. Beşa guherbara dijeten a bi epîtopa dijepeydaker ve tê girêdan jî wekî paratop bi nav dibe. Ji bo her epîtopek, ji plazmaxaneyan cureyek paratop tê berhemkirin û derdan. Rûyê epîtop û paratop temamkerên hevdu ne.
Hevbandoriya dijepeydaker û dijetanan.
Gava dijeten rastê dijepeydaker tê, yek ji van karên li jêr pêk tê.
Qusîn(aglutînasyon).
Dijeten xwe bi rûyê dijepeydakeran ve girê didin û kom dibin. Çawa kî dema proteînên nav şîrê tov dibin û şîr diquse, koma dijeten û dijepeydaker jî wisa di nav xwînê de an jî di nav şileya navbera şaneyan de diqusin. Xaneyên hellûşêner, bi hesanî ji ev qusînê agahdar dibin û koma dijepeydaker û dijetenan têkdişikestin.
Di zimanê yewnanî de wateya opsōneîn (opsonin) “ji bo xwarinê amede kirin” e. Dijeten li ser rûyê dijepeydaker de kom dibin, ji bo qûtdana dijepeydaker xaneyên hellûşêner han dikin. Bi taybetî dijetena IgG xwe li ser epîtopên dijepeydakeran ve girê dide, beşa Fc (bi îngilîzî "FC=fragment of crystallization") ya dijeten jî vala dimîne, li ser rûyê xaneyên hellûşêner û kujerexaneyên sirûştî de wergirên FC hene, ev xaneyan bi navbeynkariya van wergiran bi hesanî xwe bi beşa FC ya dijetenê ve girê didin û dijepeydakera bi dijeten ve girêdayî têk dibin.
Nêtarkirin.
Dijeten xwe li ser rûyên dijepeydakeran ve girê dide.
Nêtarkirin (bi îngilîzî: "neutralisation") ango bêbandorkirin. Dijeten xwe li ser rûyê dijepeydakeran ve girê didin, nahêlin ko dijepeydaker tûşê xaneyên sax bibin. Bi vî awayê êrîşên hokarên nexweşiyê bêbandor dikin.
Çalakirina sîstema temamker.
Dijeten xwe li ser rûyê dijepeydakeran ve girê didin û proteînên sîstema tememker han dikin. Bi handera dijetenan sîstema temamker çalak dibe û parzûna xaneya hokara nexweşiyê (dijepeydaker) kun dike û hokara nexweşiyê dikuje. Bi taybetî, dijetenên ImG û IgM xwe li ser rûyê dijepeydakeran ve girê didin û sîstema temamker a riya klasikî didin destpêkirin.
Joomla! wekî Php-Nuke, PostNuke, Mambo û hin systemên din paketeke skrîptên amade ne ku bi kodên serbest (open source)hatine bernamekirin û ji wan re Pergala Rêveberiya Naverokan (Content management system, CMS) dibêjin.
Joomla! ku li gor lêkolînan bihêztirîn û biewletirîn systema malpersazî û ragihandinê ya kodên serbest e bi zimanê bernamenivîsînê yê PHP û danegeha (database) MySQL hatiye amadekirin.
Yek ji aliyên herî baş yê vê systemê eve ku mirov dikare bi hêsanî şiklê/dîmenê malperê (qalib) biguhere bêyî ku bandor li ser naveroka malperê bê danîn. Herweha mirov dikare bi hezaran Modul (Parçe), Components (Pêkhatî) û Plugins (Plûgîn) ku bi yek nav ji wan hemuyan re dibêjin Pêvek(Extensions) yên amade ku ji aliyê endamên systemê ve hatine amade kirin bi xorayî li ser systema xwe siwar bike û bikar bîne.
Pergala Joomla! ji du başan pêk hatiye, beşek ji bo bikarhêneran û beşek jî ji bo birêvebiran e. Birêvebir dikarin li her cihê ku înternet û komputerek hebe bikevin hundurê beşa birevebirinê an jî panela kontrolê û malperê birêve bibin û naverok û ragihandinê lê zêde bikin.
Joomla! xorayî(bêpere) ye û ji ber vê yekê jî bi hezaran kes bi hevre ji bona pêşdebirin û baştirkirina systemê ji her aliyê cihanê ve alîkariya hevdu dikin.
Joomla! ji sala 2005:an ve bi versîona 1.0(ya herî dawiyê 1.0.15) dest bi xebatê dike û ji sala 2008:an ve Joomla! bi versîoneke nû bi navê Joomla! 1.5 derkete meydanê û zora hemû CMS-ên din bir. Îro bi sedhezaran malper bi vê systemê weşanê dikin û pergala malpersaziyê ya herî belavbûyî ya cîhanê ye.
Wergera kurmancî ya Joomla! 1.5.x ji bo beşên Administrator(Birêveber), Front(Bikarhêner) û Installation(Siwarkirin) ji aliyê Fîroze û Kamal Mavane û wergera soranî jî ji aliyê Mohamad Jahad ve hatine wergerandin.
Rojbîn Qizil an Rojbin Kizil (jdb. 1999 li welatê Almaniya) stranbêjeke kurd ya Nisêbînê ye li Bakurê Kurdistanê. Niha li Almanyayê dijît..
Ew bi zimanê kurdî stranan dibêje. Gellek kar û çalkîiyên wê hene li Almanya û li Nisêbîna û Bakurê Kurdistanê. ku jî wan jî çend klîpekên muzîkî dirust kirine. Wê beşdarî di çandîn konsert û çalakiyan de kirî ye li welatê Almanya û başûrê Kurdistanê her wesa li Mêrdîn û Nisêbîna Bakurê Kurdistanê jî. Di sala 2017-2018 de Qesta Nisêbîn dike ji bo Rekordkirins 7 kilîpên mûzîkî.
Jiyan û malbet.
Ji malbateke hûnermend û honerdostin. heryek ji Met û Apê wê jî sitranbêj û tembûljen in.. babê wê Harvkar û piştevanê wê bûye, ji bo kar û pêşxistana karê wê di Çenda û muzîka kurdî de. wek wê di kanalê waar tv de daye xwîyakirin ku yakemîn sitran wê sitranek bû ji bo karesata şingalê û sitran dûyê jî bi navê "Me rojekê neyim bîra te" bû. Sebart karê wê jî di çavpêkeftinekê de li kanlê kurdistan Tv behs ji wê yekê di ke ku ji bo karê dûktoriyê di xwin e sitranên wê ji herdû corên Evînadrî û Şûreşgêrî ne. Di nah saliyê de û ji zarokîniya xwe ew hejêkera muzîk û tembûljeniyê bû. Lêxera Amûrên wek Gîtar û Tembûlê ye. Û hejêker dengê honermend Ciwan Haco ye.
Li ser rûyê xaneyên B de wergirên taybet heye.
Xaneya B an jî lîmfexaneya B corek xirokên spî ye. Bergiriya taybet a derdanî bi navbeynkariya lîmfexaneyên B tê dabînkirin. Xaneyên B jî wekî mîna hemû xaneyên xwînê, di moxê hestî de tê berhemkirin. Lîmfexaneyên B bi navbeynkariya xwînê belavê laş dibe, lê di nav endamên lîmfê yên wekî sipil, lîmfegirê û şileya lîmfê de hê pirtir in. Di laşê balîndeyan de kîsikek heye navê wî bi îngilîzî: "bursa of Fabricius" e. Wateya “bursa” kîsik e, “Fabricius” jî ji paşnavê zanyarê Hieronymus Fabricius ê hatiye girtin. Di laşê balîndeyan de hemû xaneyên xwînê di nav moxê hestî de tê berhemkirin û di nav plazmaya xwînê de belavî laş dibin. Lîmfexaneyên B jî di moxê hestî de tê dirûstkirin, lê geşbûn û peresandina lîmfexaneyên B di nav kîsikê bursa Fabriciusê de rû dide. Zanyar cara ewil geşbûna lîmfexaneyên B yê li vî endamê de kifş kirine loma navê lîmfexaneyê kirine lîmfexaneya B, ango pîta B ji navê kîsike bursa Fabricius a balîndeyan tê. Ji xeynî balîndeyan tu ajal kîsika bursa Fabriciusê lixwe nagire.
Pêkhateya xaneya B.
Berevajiyê Xaneyên T, xaneyên B dikarin raste rast jî hokara nexweşiyê binasin. Ev naskirin bi navbeynkariya dijeten ên serbest an ji bi wergirên li ser rûyê xaneyê pêk tê. Li ser rûyê xaneyên B yê de ji bo naskirina hokarên nexweşiyê, wergir hene. Ev wergiran wekî wergirên xaneya B (bi îngilîzî: B-cell receptors (BCRs)) tê binavkirin. Pêkhateya wergirên xaneya B û dijetenên serbest heman yek e. Anko wergirên xaneya B jî dijeten e. Wergirên xaneya B ji cotek zincîrên giran û cotek zincîrên sivik pêk tê. Herdu zincîr bi bendên dusulfîdî ve bi hevre girêdayî ne. Şikilê wergiran dişibe pîta Y yê. Serekî herdu zincîrên giran di nav parzûna xaneyê de dirêj dibin. Serê din ên zincîrên giran ber bi derveyî xaneyê dirêj dibin û bi zincîrên sivik ve giridayî ne. Ev beş cihê girêdana dijepeydaker e.
Çalakbûna xaneya B.
Gavên rêbaza çalakbûna xaneyên B bi alîkariya T alîkar
Heke hokara nexweşiyê bikeve nav xwînê an jî navbera şileya şaneyan, bergiriya derdanî bi du awayê rû dide. Rêbaza yekem, lîmfexaneya B rastê rast bi navbeynkariya wergirên ser rûyê xwe, xwe bi dijepeydaker ve girê dide. Rêbaza duyem jî bi navbeynkariya lîmfexaneya T alîkar a çalak, Lîmexaneya B çalak dibe.
Gavên rêbaza çalakbûna xaneyên B bi alîkariya T alîkar.
Xaneya B bi alîkariya wergirên ser rûyê xwe ji dijepeydakerê agahdar dibe. Xaneya B xwe bi dijepeydaker (hokara nexweşiyê) ve girê dide û hokara nexweşiyê dadiqurtîne. Hin pirtikên dijepeydakerê li ser parzûna xaneya xwe de bi molekula MHC II ve girê dide. Bi vî awayê xaneya B, ji bo xaneya T alîkar, dibe xaneya diyarkirina dijepeydaker. Xaneya T alîkar bi navbeynakiya wergirên xwe ji xaneya diyarkirina dijepeydaker (Xaneya B) ve agahdar dibe û xwe bi vî xaneyê ve girê dide. Xaneya T alîkar sîtokîn (înterlukîn) der dide. Xaneya B ji ber bandora sîtokînan dest bi dabeşbûnê dike.
Corên xaneya B.
Hejmara lîmfexaneyên B bi dabeşbûna mîtozî zêde dibe. Bi dabeşbûnê, du corên lîmfexaneyên B çê dibe.
Xaneya plazma.
Piraniya xaneyên nû dibin xaneya plazma (plazmaxane) û dijeten der didin. Dijeten molekulên proteînî ne, loma plazma xane gelek zêde ji retîkûlûma endoplazmî ya zivir di nav sîtoplazmaya xwe de digirin. Dijeten xwe li ser rûyê hokara nexweşiyê (dijepeydaker) de girê didin û bi hin rêbazan bergiriya derdanî dabîn dikin. Temenê plazmaxaneyan kin e, bi qasê rojek e.
Xaneya B bîrker.
Hinek ji xaneyên nû jî dibin xaneya bîrker (xaneya B bîrker). Piştî tunekirina dijepeydakeran û saxbûnê, xaneyên bîrker ji bo demek dûr û dirêj di nav laş de dijîn û hêdî bi hêdî dijeten der didin. Heke heman cor dijepeydaker cara duyem tûşî laş bibe, vê gavê xaneyên bîrker bersîvdana bergiriya duyemî dabîn dikin. Ji ber hebûna lîmfexaneyên B yên bîrker, bersîvdana bergiriya duyemî leztir û hêztir dibe.
Mahmut Tanrikulu şervanê azadiya gelê kurd bu.
Di nav refên PKK ê da cih digirt.
Roja 14 tirmeh ê di sala 1990 an de li navçeya Merdîn Kerboran ê dı nav şerê tekoşîna azadiyê de jiyana xwe ji dest da.
Lîmfexane cureyên xirokê spî ne.
Lîmfexane an jî lîmfosît ango xaneyên lîmfê, cureya xirokên spî (xaneyên spî yen xwînê) ne. Dendikê(navok) lîmfexaneyan gewere ye, sîtoplazmaya wan li gor xaneyên din ên xirokên spî, hindik e. Lîmfexane bergiriya taybet a laşê mirov dabîn dikin
. Di nav laşê mirovê gihîştî de % 20 heta 40 ê xirokên spî ji lîmfexaneyan pêk tê. Lîmfexane di nav moxê hestî de tê berhemkirin, bi gera xwînê û di nav şileya lîmfê de belavê hemû laş dibe, lê bi gelemperî di nav endamên sîstema lîmfê yên wekî sipil, aloq, rijênê tîmus û limfegirêyan de hê pirtir lîmfexane hene. Bi gelemperî bersiva bergiryê pêşî di nav endamên lîmfê de dest pê dike loma van endaman hê pirtir lîmfexane lixwe digirin. Ji ber ku lîmfexane li dij hokara nexweşiyê ya diyarkirî bergirî dabîn dikin, bergiriya lîmfexaneyan wekî bergiriya taybet tê bi navkirin. Li ser rûyê lîmfexaneyan de wergir hene, hemû wergirên li ser rûyê lîmfexaneyek heman yek in, lê wergirê hemû lîmfexaneyan ne yek e. Her wergirek ji bo cureyek dijepeydaker a dîyarkirî ye. Ango li gor cureya wergiran, hejmara cureyên lîmfexaneyan bi qasî hejmara cureyên dijepeydakeran e.
Cureyên lîmfexaneyan.
Sê cureyên sereke yên lîmfexaneyan heye. Kujerexaneya sirûştî, lîmfexaneya B û lîmfexaneya T.
Xaneya kujera sirûştî bi taybetî bergiriya giştî dabîn dike.
Di bin mikroskoba elektronî de şiklê lîmfexaneyê.
Lîmfexaneya T.
% 80-90 ê lîmfexaneyan ji lîmfexaneyên T pêk tê.. Herwisa lîmfexaneyên B û T jî ne yek cure ne, her yek ji wan hê pirtir cure lîmfexane lixwe digirin. Lîmfexaneya T bergiriya taybet a xaneyî dabîn dike. Çar cureyên sereke yên xaneyên T heye. Xaneya T alîkar (T yarîdeder), xaneya T jehravî, xaneya T rawestiner(T serkutker) û Xaneya T bîrker
Lîmfexaneya B.
% 10-20 ê lîmfexaneyan jî lîmfexaneyên B yê ne. Lîmfexaneya B,bergiriya derdanî dabîn dike û du cure ne, xaneya plazma û xaneya bîrker. Xaneya plazma li dij hokarên nexweşiyê dijeten berhem dike û der dide.
Bergiriya derdanî an jî bersîvdana bergiriya derdanî (bi îngilîzî: "humoral immunity"). Navbera şane û xaneyan bi şileyê tijî ye. Piraniya bakteriyên ku dibin sedama nexweşiyê li derveyî xaneyên laş de, di navbera valahiya şaneyan de, di nav xwînê de an ji di nav şileya lîmfê de dabeş dibin. Herwisa heke hokara nexweşiyê bikeve nav xaneya laş û li wir xwe zêde bike jî, îcar ji bo belavbûna nav xaneyên din, divê ji xaneya tûşbûyî derkeve, ji şileya navbera şaneyan derbas be û bikeve nav xaneyek nû. Ango hokarên nexweşiyê hertim bi şileya nav şaneyan ve di nav tekiliyê de ne. Bergiriya taybet a derdanî jî li gel xwîn û şileya lîmfê, di nav vî şileyê de rû dide. Di nav laşê mirov de bergiriya xaneyî ya xaneyên T û bergiriya derdanî ya xaneyên B, wekî temamkerên hevdu, bergiriya taybet dabîn dikin. Ango di nav herdu cure bergiryê de danûstandin heye. Dema nexweşiyê de, herdu bergirî bi hevdu re dixebitin. Bergiriya derdanî bi navbeynkariya dijetenan tê rêkxistin. Dijeten jî ji aliyê xaneyên B yê ve tên berhemkirin û derdan. Ji boy destpêkirina bergiriya derdanî, gava bingehîn, çalakbûna xaneya B ye. Xaneyên B bi du rêbazan çalak dibe. Limfexaneya B, an bi tena serê xwe ango bi serbixwe çalak dibe, an jî bi navbeynkariya xaneya T alîkar çalak dibe.
Çalakbûna xaneya B ya negirêdayî xaneya T.
Çalakbûna serbixwe ya xaneya B, bê alîkariaya xaneya T pêk tê
Çalakbûna serbixwe ya xaneya B, (bi îngilîzî: "T cell-independent activation of B cells") bê alîkariaya xaneya T pêk tê. Li ser rûyê parzûna xaneya B yê de hin wergir hene, wergirên xaneya B, dijepeydakerên ji polîsakakrîd û lîpopolîsakkarîdê çêbûyî dinasin. Loma xaneya B raste rast xwe bi hokara nexweşiyê ve girê dide. Piştê girêdanê, xaneya B çalak dibe û dest bi dabeşbûnê dike. Bi dabeşbûna xaneyên B yê, xaneyên nû çê dibin, xaneyên nû dibin xaneyên plazma (plazmaxane). Plazmaxane dijeten berhem dikin û der didin. Bi guherîna Xaneyên B, wergirên li ser rûyê xaneyên B yê jî winda dibin. Dijetenên ku ji aliyê plazmaxaneyan ve tê derdan bi wergirên xaneya B yê ve bi heman şêweyê ne. Dijeten êrîşê dijepeydaker dikin. Bi rêbaza nêtarkirin û qûsîna hokarên nexweşiyê an jî handerkirina hellûşînê û sîstema temakerê, li dij hokarên nexweşiyê berevaniya laş dikin. Çalakbûna xaneya B ya negirêdayî xaneya T, ji bo demek kurt e. Herwisa, bi çalakbûna serbixwe ya xaneyên B, tenê plazmaxane tên dirûstkirin, xaneyên B bîrker nayên çêkirin. Ev rewş, rê li ber bergiriya bersivdana duyemî digire.. Bergiriya li dij gellek bakteriyan bi çalakbûna serbixwe rû dide.
Çalakbûna xaneya B ya girêdayî xaneya T.
Çalakbûna xaneya B ya bi alîkariaya xaneya T
Bi gelemperî xaneya B ne bi tena serê xwe, lê bi navbeynkariya xaneya T alîkar, çalak dibe û bergiriya derdanî dabîn dike(bi îngilîzî: "T cell-dependent activation of B cells"). Gava hokara nexweşiyê dikeve nav laş, xaneya hellûşênera gewre hin ji van hokaran bi hellûşînê têkdişkîne. Hin ji pirtikên(perçeyên) hokara nexweşiyê li ser rûyê parzûna xaneya hellûşênera gewre de tên cihkirin. Ev pirtikên li ser rûyê xaneyê, wekî molekulên diyarkirina dijepeydaker tê bi navkirin. Herwîsa, bi vî awayê hellûşênera gewre jî dibe xaneya diyarkera dijepeydaker. Xaneya hellûşênera gewre sîtokîn (înterlêkîn) der dide. Lîmfexaneya T alîkar ji hebûna dijepeydkerê agahdar dibe û xwe bi xaneya tûşbûyî (hellûşênera gewre) ve girê dide. Bi vî awayê xaneya T alîkar çalak dibe û bi dabeşbûnê hê pirtir ji heman xaneya T alîkar çê dike. Xaneya B bi alîkariya wergirên xwe, bakteriyê bi xwe ve girê dide û hin pirtikên dijepeydakerê li ser molekulên MHC II yên li ser rûyê xwe de cih dike. Xaneya T alîkar a çalakbûyî xwe bi xaneya B yê ve girê dide. Xaneya T alîkar sîtokîn der dide. Girêdana xaneya T alîkar û derdana sîtokînê, xaneya B yê çalak dike. Xaneya B ya çalakbûyî dest bi dabeşbûnê dike û hê pirtir ji xaneyên mîna xwe çê dike. Piraniya xaneyên nû diguherin û dibin plazmaxane. Plazmaxane dijeten berhem dike û der dide. Ji ber ku dijeten ji hokara nexweşiyê re taybet e, li dij hokara nexweşiyê bergiriya derdanî dabîn dike. Hinek ji xaneyên B yê jî dibin xaneyên bîrker. Xaneyên bîrker (xaneyên B yên bîrker) piştî tunekirina dijepeydakeran û saxbûnê, ji boy demek dûr û dirêj di nav laş de dijîn û hêdî bi hêdî dijeten der didin. Heke heman cure dijepeydaker cara duyem tûşî laş bibe, vê gavê xaneyên bîrker bersîvdana bergiriya duyemî dabîn dikin. Ji ber hebûna lîmfexaneyên B yên bîrker, bersîvdana bergiriya duyemî leztir û hêztir dibe. Ji boy rêbaza çalakiya dijetenan, berê xwe bide gotara bingehîn a dijetenan.
Sorya, gundekî bi ser navçeya Batîfa a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gunde Surya Ser Bi Nahya Batifa
Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK) di 12-13ê kanûna pêşîn a 1991ê li bajarê Bochuma Almanyayê hat damezrandin.
Kongreya duyem.
Di kongreya YXK ya duyem de ya ku di sala 1992an li Ewropa pêk hat Hüseyin Çelebi ji hêla xwendevanan ve bi awayekî giştî serokê rûmetî hate hilbijartin. Ji wê demê pê ve her sal ji bo bîranîna Hüseyin Çelebi xwendevan pêşbirka helbest û çîrokan li dar dixin.
Pêndro, gundeke di keve ser navçeya Mêrgesor ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ye. Gund dikeve nêzîkî sînorê Bakurê Kurdistanê, nêzîkî 18 km li bakurê Barzan, xelkê wê zêdetir ji 2540 kesan e, Pêndroyî ji eşîra Mizûrî ne yek ji heft eşîrên Barzan. Pêndro di keve nav devereka çiyayî, çiyayê Bûtînê çar kîlometre dikeve bakurê rojhilata Pêndro û herweha geliyê Sardavê jî nêzîkî panzdeh deqîqe bi piyade ji bakurê gundê ye. Cînarêt Pêndro ji gundên Benan û Şîvê di kevine bakûrî, Êdilbê û Zêt li rojhilat, Sêlkê û Stope û Gîza Wilatî li başûr, Binavyê û Navkurika li rojavayê, Dêzo û Spîndarê li bakurê rojavayê, û parêzgeha Hekarî di keve bakurê rojhilata gundî. Rûberê Pêndro zêdetir ji 10 km². Dikeve nav çiyayê Zagros de; kêmtir 10% ya erdê Pêndro bin 1225 m asta deryayê, û xala herî bilind Çiyayê Butînê 2534 m. Hemû Pêndroyî bi kurmancî dipeyivin.
Dîroka Pêndro bi kêmî ve di dema serweriya Emirate ya Badînan de ye, ku di sala 1843 de bi dawî bû. Pêndro sedan salan e ji aliyê Mizûrî ve hatibû rûniştin. Mizûrî yek ji kevintirîn eşîrên kurdan e li Kurdistan ê. Eşîra Mizûrî cara yekem ji aliyê Şerefxanê Bedlîsî ve tê behskirin di pirtûka xo de Şerefname di sala 1597an de. Ewliya Çelebî di pirtûka rêwîtiyê xwe ya bi navê "Seyahatname" de di sala 1638 de behsê Mizûrî kiriye û ji aliyê Mark Sykes ve di sala 1909an de, ji aliyê dîroknasê kurd Muhemmed Emîn Zekî di pirtûka xwe (Kurd û Kurdistan) di 1931ê de behsa eşîra Mizûrî kiriye.
Li erdê, çiyayî û daristan, bûye harîkar bo tevgera kurdayetî û tevgera civakî. Di tevahiya dîrokê de, herêm gelek caran bi hêzên derveyî hatiye dagirkirin. Pêndro û gundên din li herêmê gefa jeopolîtîk ya herî mezin bû bo dijminê kurdan. Gelek caran gundiyan ji mecbûr hatin derxistin û gundên wan hatin şewitandin, dijminê kurdan ev kir, ji ber ku gelek gundan serhildan kirin û ji bo serxwebûna Kurdistan şer dikin. Gelek pendroyî beşdarî şoreşa yekem a Barzan bûn, ku di sala 1932an de bi dawî bû û Şêx Ehmedê Barzanî zorê lê hat kirin penaberiyê bikin bo Wanê bi 400 malbatan Barzanî re, ev hejmara malbatan 31 pêndroyî hene. Piştî deh salan di sala 1943an de Mistefa Barzanî li sirgûnkirinî di li Sulaymaniyê derket, ji vegera Barzan û wî li deverê serdana çend gundan kir û hejmarek gundiyan gehişne wî, û polîsit herêmî girtin û bê çek kirin. Hevketineka xûnavi di navbera Barzanî û leşkerên îstîxbarata leşkerî de li Pendro, vê pevçûnê da sê karbidestên îstîxbarata leşkerî ya Îraqî hatin kuştin, ew şer destpêka serhildan 1943 yê Barzanî bû. Dagirkirna Barzan di 7ê cotmeha 1945 de ji aliyê Îraqê ve, zorê Barzanî kir ku hêzên xwe ji deverê vekişînin û derbasî Rojhilata Kurdistanê bi nêzîkî sê hezar Barzanî re, 165 ji wan ji Pêndro hatibûn. Paşê bejdarî û sazkirina Komara Kurdistanê kirin. Piştî Komara Kurdistanê ji aliyê artêşa Îranê ve hatibû rûxana din, Barzanî û 500 pêşmerge wî di çine Sovyetê de, di nav de 19 pendroyî hebûn. Zêdetir ji 150 pendroyê di Şoreşa Îlonê û Şoreşa Gulan de beşdarî bûn. Piştî Peymana Cezayirê zêdetir ji şêst hezar kurd bi zorê hatine penaberkirin, di nav de 116 malbatên pêndroyê hebûn, piraniya pir ber bi Îranê ve reviyan.
Di 25ê hizêrana 1978'an de artêşa Iraqê hemî gundin nêzîkî sînora derxistin û veguhastin û gundên wan rûxandin û hatin şewitandin, hemî pêndroyî li Komelgeha Behirkê li Hewlêrê nîştecêkirin, tevahî herêmê winda kirin û kes tûne ma tê da. Komkujî li dijî kurdên Barzanî ji hêla rejîmê Îraqê di 1983an de, kuştina 8.000 barzanî, 16 qurbanî ji Pêndro bûn.
Di dema 1980î de serhildanên kurdan, çend malbatên pêndroyî dîsa vegeriyane gundê Pêndro û li bakur gundek nû ava kirin, li binarê çiyayê Bûtin digutê "Mlane", carek dî dîsa gund ji aliyê rejîmê Îraqê ve di sala 1987an de gundê wan hate şewitandin û gundiyên mecbûr hatin ku di Îranê de penaber bin.
Di 1991ê de, piştî serhildana Başûrê Kurdistanê, gundî vegeriyan gundê û di sala 1994an de ji aliyê rêxistinên brîtanî ve hat avakirin. Gundek nû ya nêzîkî 1,5 kîlometre rojavayê Pêndro ya erdê ve ava kir ku "Çema" digutin. Lê du salan piştî gund di dema şer PKK-Tirkiye de winda kir.
Coxrafya.
Pêndro dikeve li ser 1325 m asta deryayê û erdê wê li dora 10 km². Ew dikeve li bakurê Başûrê Kurdistanê. Piranî ya beyarê gundî çiyayan û giran, bi pir kêm hinek deşteka xar û navendî heye. Xala herî nevî şîfka avêye ya Çema, ku 1174 metre bilind e û bilindtirîn xal serê çiyayê Bûtîn e, 2.534 m, li rojava gundî li Çema gelek şîvkit avê tevhev dibin. Çiyayê di nêzîk gund na Bûtin û Kêryê Spîndarê ne, li başûrê Mîsek û Kûrê Hurê ne. Pêndro ne çem û gol hene. Di warên sînorên erdê de, Pêndro bi sînorê Êdilbê, Zêt, Benan, Şîvê, Dêzo, Spîndarê, Navkurika, Binavyê, Stopê, Sêlkê, Gîza Wilatî û Hekarî ji bo. Bajarên here nizîk Şêrwan Mezin, di keve ji başûr-rojhilat, Barzan, di keve ji başûr û paytexta Hewlêrê, ji başûr (bi rê trimbêl). Zeviyên gundê yên gelemperî dibêjin: Sebaskî, Gurê, Çema, Milanê, Bûtînê, Eliyê, Lêrî û Ser Xingêl. Pêndro gelek kanî serekî yên heyê wekî Kaniya Gundî, Kaniya Serderavê, Kanî Jêfrê, Kaniya Milanê, Kaniya Bûtînê, Kaniya Hilara û Kaniya Mîra ne.
Avhewaya Pêndroyê germ e li havînan û şileka navîn heye ("Disa") li gor dabeşandina avhewaya Köppen, avhewaya li herêmê bi taybetî li zivistanên navendî ye ku pir sar û baranî ye (zêdetir ji di hindek salan de) û barîna berf ji salekê de. Çile meha zêdeyî ya şil e.
Pêndro gundê sê-herî mezin e li eşîra Mizûrî bi nifûsa xwe de, di sala 2017 de serjimara ku ji aliyê Mihemedali Said Pêndroyê, gundê Pêndro 2547 nifûs hatiye qeydkirin; 50,65% mê û 49,35% nêr. Zidetir ji nîvê wan li Behirkê dijîn ji sala 1978û û vir da.
Xwendekar û mamosteyên Pêndroyê di sala 1968an de
Di gor jimara 2017 de ji aliyê Mihemedali Said pêndroyî ve, Pendroyê li gundên qeza Mêrgesor yek ji asta herî bilinde ji perwerde ye. 50% kesên pêgihîştî yên Pêndroya xwendekar zanîngeha an derçoyê zanîngehê.
Jiyana Wehşî.
Parastina hawirdorê li Pêndro û deverên din yên eşîrên Berzanî di dema serokatî ya Xûdanî de destpê kir, Wî jêbirina darên û neçirkirna heywanên kûvî qedexekirin, bi taybetî bizna kûvî, parastina û pêşveçûnê hawirdorê ya deverê zêdetir di salên 1990'î de dest pê kir.
Floraya.
Pêndro bi sedan cureyên nebatan hene, hin cûreyên din têne naskirine û ne niştecîhn. Ji zêde 70% devera Pêndro daristane, bi dara Berû, Mazî, Kezwan, Fistiq, Bî, Behîv, Gûz, Hejîr, Mêwê rêz, Hirmî, Tûtirşik, Mişmiş, Tewî, Terqî, Sêv, Hinar, Xox, Bîhok, Simaq û darên hêja yên din. Gîha kîvî mîna Kuvark, Rese, Porsorik, Qaçmûk, Rizyane, Luşe, Kengir, Karî, Hindirş, Rêwas û gelek gîha ên din. Di gulan de Nêrgiz, Zengila Zoma, Şîlan, Şilêr, Yasemîn, Hîro, Pizîlaq, Gulebûk û gulên din.
Şîrmêj.
Heywanan ku li derdora Pêndro hene, Hirç, Sivorî, Kûz, Bizina Kîvî, Berazê kovî, Gur, Keftar, Tûrg, Kurbeşk, Sîxur, Fistîk, Rovî, Xerûşk, Jûjî.Famîleya pisîkan Di vê malbatade Pisîka kovî, Gorewîlk hene.
Balinde.
Bi deh hezaran teyran ji gelek cûrên ku di heyama koçberiyê de derbasî Pêndro û gundên derdorê dibin, ji Qefqasya û rojavayê Asya bû başûrê Iraqê û başûr-rojhilatê Îranê li zivistanê, û paş li biharê de vedigerin. Tevaya herêmê xala rawestandina ji bo hezaran teyrên koçber ji Qefqasyayê bo Kendava Farsê û hinek dema Quling ji ber hewayê xerab dê bisekinin li deverê, dema ku di navbera demsala zêdebonê û bingehîn zivistanan de rêwîtiyê dikin. Hinek nav û cûrên balinde li Pêndro û derdora wê.
Kewê sor, Kew, Qitik, Zirsûsik, Quling, Sîqalok, Margîr, Baz, Şimqar, Şahîn, Başok, Hulîçal, Eyloyê zêrîn, Teşîlok, Şaqaviyê spî yê mezin, Leglega spî, Tirliyê çavzer, Hechecikê malan, Dûvmeqesk, Kotirî, Kewê hêşin, Pepûk, Kurkurê zikreş, Kund, Kundê spî, Şakund, Bûmekorik, Sorewîlka mezintir, Şivanxapînok, Şehlûr, (heşt cure yên Torxe hene), Mûte, Başkulok, Boqijeya reş, (li ser çar cureyên ji Çirkone "Warbler" hene), Bersorik, Dûvsorik, Serreşe, Befrîk, Bûknefsok, Berkuteyê biçûk, Berkuteyê mezin, Gasor, Gabelek, Bûrek, Pêping, Zaq, Qirgurg, Qijak, Qirika reş, Qijika bikumik, Qelaşînk, Cîq, (bi kêmîmanî şeş cureyên balinde Zerdik "Bunting" hene), Kîrkot, Befrîk, Zengilok, Çivîka malan, Ebûr, Bereşe, Fîkar, Li seranserî cîhanê 30 cureyên Çivîk hene û heşt cure ji wan ku li herêmê hene.
Xijende û ewan din.
Eve hinek xijendeyên Pêndro ne, bi taybetî di devera bakurê Başûrê Kurdistanê. Kûremar, Marê reş. Margîska Kurdistanê, Kobrayê çolê, Tîremar, Ejdehmarê axê, Req, Apik, Marmaroka dîwaran, Daykemar, hinek cûreyên din ên Mare, Qirtîş û Kûsî di herêmê de hene. Bejavî di vê Çîn (biyolojî)de, Beq, Beqa bejî, Qurnewêlk, û bejavît din. Pêndro bi hezaran Bê Hestî (Invertebrates) û Cinsên berbiçav (Invasive species) hene.
Sisê Qiraltiyên Korêyê di dawiya sedsala 5emîn da
Sê keyaniyên Korêyê (bi korêyî: 삼국시대, 三國時代), di dîroka Korêyê da navê heyna keyaniyên Baekje (百濟), Silla (新羅) û Goguryeoyê (高句麗) di mavîna salên 57 B. Z. - 668 P. Z. ye.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (27ê tebaxa 1770 - 14ê çiriya paşîn a 1831) fîlozofekî alman bû, li Stuttgartê ji dayik de bûye. Yekî fîlozofên herî girîng ên Îdealîzmê yan jî ramanperestiyê ye. Navê sîstema ku avakiriye "mantiqa diyalektîkî" ye. Gorî vé mantiqê; Ramanek (yanî tezek) li dijberî ramaneke din derdikeve, di encamé de jî sentez çédibe. Li gor dîtîna Hegel xweza û hemû hémanén zanyariyé berhemén bîra bémerc in, ev jî, ji derveyî sîndorén bîra merivan e. Hegel ji ber nexweşiya kolerayê li Berlîné jiyana xwe ji dest da.
Hegel gelek bandor li ser Marx û Engels kir.
Hemreş Reşo (jdb. 1939 − m. 2003) siyasetmedar û nivîskarekî kurd e.
Hemreş Reşo li mêjuyê 11ê sibatê sala 1939ê li gundê Saqo'yê li qeza Kolik ê ku li nav herêma bajarê Semsûrê ye, ji dayika xwe bû ye. Dibistana dest pê kî û navînî li Kolikê xwendiye. Kolêja Amerîkî li bajarê (Qeyserî) biriye li serî. Di navbera salên 1957-1960î de li Stanbolê xwandina xwe ya dibistana madehiye yê kiriye. Di salên 1961-1963'yî de jî, li Enqerê xwendina zankoyî ya Zanîngeha Enqere biriye li serî.
Di sala 1963yî de hatiye Swîsrê û paşê ji wir jî derbasê Elmanyayê bû ye. Di navbera sala 1967-1975ê de jî li zankoya Berlînê xwandina aboriyê kiriye.
Piraniya jiyan û têkoşîna watedar a rewşenbîr û siyasetmedarê kurd mamoste Hemreş Reşo, ji bo vejandin, pêşvexistin û parastina ziman û çanda kurdî bûye.
Hemreş Reşo van salên xwe yên li dîasporayê ku tam 40 sal dike, bi tevayî di riya pêşvexistin û parastina çand û zimanê kurdî de buhurandiye. Ji me re sê govarên kurdî yên di dîroka çand û zimanê me de, her yek bi serê xwe sê dîmen û bihnên geş û xweş in, pêşkêş kiriye;
Kovarên ku derxistiye.
Doz û têkoşîna Hemreş Reşo'yî, xebata wî ya di warê çand û zimanî de, di dîroka xebata li derveyî welêt, gavên pir ber bi pêş de ne û di dîroka ziman û çanda kurdî de wê her dem xwedî ciyek herî diyar be.
Hemreş Reşo di roja 27ê kanûna pêşîn sala 2003yî de li bajarê Dîsburgê li Elmanya'yê koçê dawiyê kiribû.
Hemreş Reşo gava ji dunyayê bar kir, serokê Partiya Demokrat a Kurdistan - Bakur bû.
Reşo, Hemreş
Kêlik an kêl, lîstikeke ji çanda kurdî ye. Ev lîstik li bakûrê Kurdistanê li dora Heskîfê û Kercewsê tê zanîn.
Awayê lîstinê.
Pêşî lîstikvan ji hevdu vediqetin û 2 koman ava dikin. Herdu kom 20-30 metre ji hevdu dûr dibin û li hemberî hevdu her du kom 3 kêlika (kevirê çandî) radikin. Ev her sê kêlik li pey hevdu rast û navbera wan de herî zêde 30 cm divê hebe.
Navê kêlika yekemîn "goşt", kêlika duyemîn "savar", kêlika sêyemîn jî "tirşik" tê gotin. Lîstikvanên komê ji bo kêlika bixin keviran ji xwe re kom dikin û bi dorê va keviran davêjin kêlikê çandî.
Berî lîstik dest pê bike lîstikvanên komê ser tiştan şert digirin ev cilên ser wan, karîş, gorê yan jî tiştên din. Yekemîn komek dest bi lîstikê dike û bi dorê lîstikvan kevirê xwe davêjin wan kêlika.
Lîstikê de her lîstikvan yek carê kevirê xwe davêje kêlikan, lîstikvan ku yek kêlik bide erdê du caran, ku du kêlikan bide erdê sê caran dikare kevirê xwe bavêje ev her dorê de dom dike. Heta lîstikvanên komê xılas bibe bi dorê kevirê xwe davêjin.
Armanca lîstikvanên komê ku her sê kêlika yekemîn berî koma dî bidin erdê. Di lîstikê de koma ku kêlikê pêşî (goşt) bide erdê û listik xılas bû lîstika duyemîn de ew kom pêşî dest bi lîstikê dike. Komek ku her sê kêlik danê erdê paşî koma dî kevirê xwe yê dawî davêjin kêlika, di vê ya dawî de her lîstikvan du caran kevirê xwe diavêje, ku lîstikvan kêlikek dabe erdê 3 caran, ku du kêlikan dabe erdê sê caran kevirê xwe yê dawî diavêje.
Heger ew kom jî her sê kêlika bidin erdê lîstik xilas dibe û lîstik dibe wek hev û kes bi ser nakeve. Heger nede erdê koma din bi ser dikeve.
Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve, ser hev ji sê zemînan pêk tê. Dirêjî û firehiya her sê zemînan weke hev mezin in. Zemîna li jor bi rengê xwe sor e, ya navîn spî ye û ya jêr jî kesk e. Firehiya alayê 2/3 cara dirêjiya wê ye.
Dîametra cerga rojê bi tevî tîrêjên xwe re 1.0 e û bê tîrêjan 0.5 e. Hawirdorê cerga rojê, bi 21 tîrejên wekhev hatiye xemilandin. Dawiya tîrêjan tûj e û tîrêj ji herdu aliyên xwe ve bi xêzeke rast pêk tên. Bingehê tîrêjên rojê bê navber li ser zemîna cerga rojê digihin hev du. Roj bi awayekê geometrîk cihê xwe di nîvê alayê de digire. Roj bi awayê emûde, ku vektor di nava tîrêja jorîn de derbas dibe, hatiye bicihkirin.
Ev belgenama ala fermî a hikûmeta herêma Kurdistana Îraqê, bi eslê xwe ji aliyê Mehrdad Izady (bi nêrîna dîrokî û estetîkî) û Dr. Bijhan Eliasi (ji aliyê teknîkî) ve, di sala 1998 de hatiye amedekirin.
Alaya Rojavaya Kurdistanê.
a> Ala fermiya Qantonên Rojavaya Kurdistanê
Alaya Bakurê Sûriyê an jî Alaya Tevgera Civaka Dêmoqrasiya Rojavaya Kurdistanê alya ku li Rojavaya Kurdistanê tê bikarandin.
Ew ala jî alayek sêreng e, ser "zer" nav "sor" û bin "kesk".
Wateya rengan.
Taybetiya alê a bingehîn nîşana roja zêrîn e. Nîşana rojê di dîroka kurdan de wateya xwe ya olî û çandî heye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, "vejîn/nûjîn"ê nîşan didî, hejmara 21 di Dînên kurdan, wek Yezdaniyê de, çevenga "vejîn"ê ye. Roj û agir sembola azadî û ronahiyê ne. Herwiha Newroz bi xwe re demsala biharê jî têne. Rengê sor, xwîna Pakrewanên Kurdistanê nîşan dide. Rengê kesk siruşt û xwezaya Kurdistanê sembole dikê. Rengê spî aştîxwazî û aramîya gelê kurd sembole dike.
Ev nivîsa li ser alayê ya Mahmûd Lewendî ye ku di salên 1991an de nivîsiye û di gelek kovar û rojnameyên wê demê de belav bûye. Gelo çima navê wî nehatiye nivîsîn?
Dîroka alaya Kurdistanê.
Alaya Kurdistanê yekem ji aliyê Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti, kîjan di sala 1920ê de hatî avakirin, bi reng û şiklê xwe ve, wek Alaya Netewî qebûl kirin.
Di pirtûka "Doza Kurdistan"ê de Zinnar Silopî dibêje: "Teşkilat-ı Ictimaiye Cemiyeti Alaya kurdî yê bi dirêjiyê û sê rengî, wek jorê de "sor" di navê de "spî" û tê de "Roj" û jêr da jî "kesk", qebûl û belav kirû."
Xoybûn û alaya Kurdistanê.
Ala neteweyî cara pêşî ji hêla rêberên Tevgera Xoybûnê ve, ji bo temsîla kurdên li hemberî împeratoriya Osmanî ya li ber têkçûnê têkoşîna serxwebûnê didin, hatiye diyarkirin.
Kovara "Hawarê" û alaya kurdî, 1932.
« Her milet xweyiyê aleqê ye. Al nîşana milet û welat e. Tevayiya heyîna miletan di ala wan de civiyaye. Al namûs, rûmet û bextê miletan e. Zarowên her miletî ji bona bilindî û bikedrbûna ala xwe, beperwa xwe didin qûştin. Ala her miletî jê re beha ye. Di cejn û şahînetan de kesr, xanî û qûçayan pê dixemilînin, di ber wêre diborn, slavan lê diqin, di rêveçûna leşqerî de diveqin pêşiyê. Lê alên miletên dîl, weq ya miletê me, ji her der biderqirî, lihevtewandî li ser dilên zarowên wan de hilandî ne. Miletên dîl dixebitin xwîneên xwe dirijênin qo biyaniyan ji welatên xwe bikewirinin û alên xwe li ser qalat û bajarên xwe ji nû ve daçiqînin. Ala her miletî bi çend rengan û bi şiqleqî din e. Ala kurdan, ji jor ber bi jêr ve, ser hev, qesq, sipî û sor e, di nava wê de Çiyayê Agirî û Roj diçirise. »
— Celadet Alî Bedirxan, Hawar, Hejmar 9 (30 îlonê 1932)
Alaya kurdî di 1932 -an de li ser herdu bergên kovara Hawarê, hejmara 11 (10 çiriya paşîn a 1932an), bi rengîn hatiye çapkirin. Rengên alayê ji jor ber bi jêr ve, ser hev, sor, sipî û kesk bû, û rojeke zêrîn bi 18 tîrejên xwe hebû.
Alaya kurdî li Mehabadê, 1946.
Zinar Sîlopî (Qedrî Cemîl Paşa) derheqê Alaya Kurdî ya Cumhurîyeta Mehabadê de weha dibêje: "Hikûmeta Komara Mehabadê Alaya Kurdistanê ya ku di 1919-an de ji alî Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetiyê ve hatibû tesbîtkirin wek ala ji xwe re pejirand, lê li kêleka roja wê, rismê du simbilên genim û li pişt wê jî çiyayek û dareke çamê lê zêde kirin û bi guloverî jî li ser wê Dewletî Cumhurîyetî Kurdistan nivîsîn û ew wek ala Komara Mehabadê qebûl kirin"(4).
"...Ey Ala Kurdistanê sê rengîn, ey nîşana bilindiya Kurdistanê!...Rengê te yê sor şahid e ku tu bi xwîna Kurdan hetiye hilgirtin, rengê te yê sipî nîşana dilpakiya Kurda ye, rengê te yê kesk jî delîla ciwaniya axa Kurdistanê ye..."(4)
William Aegleton jî derheqê Ala Kurdî ya Mehabadê de weha nivîsîye: "Di Gulana 1944-an de rêxistina Komele, bi alîkarî û hevkariya hevalbendên xwe yên li Iraqê, ala Kurdî ya netewî amade kirin. Ev al ku ji sê xetan pêkhatî bû, her xeteke wê rengek bû. Li jorê sor, li navê sipî, li jêr jî rengê kesk cih digirt. Bi vî awayî bi vajî qulubandineke rengên ala Îranê, ala Kurdî hatibû çêkirin. Li ser alê roj -ku sembola Kurda ye- û li kêleka rojê du simbilên genim, li pişt wan jî çiyayek û pênûsek hebû"(5)
"...Serê sibeha meha Çileya Paşîn a 1946-an bû. Tav diçirisî, rojeke xweş bû...Ji gundên dorê gundî û serok eşîr hemî hatibûn Mehabadê. Meydana Çarçirayê tijî bûbû. Papûra ku ji herdû seriyên bajêr digihîşt qada Çarçirayê bi alên Kurdî û bi flamayên sor û sipî û kesk hatibûn xemilandin..."(6)
Musa Anter di bîranînên xwe de qala rêxistineke îllegal ku di salên 1948-an de li gel Yusif Azizoglu û çend Kurdên din danîne, dike. Di rêxistinê de sondek jî dixwarin. Ji bo sondê destê xwe datianîn ser Ala Kurdî û çekekê û sonda xwe dixwarin. Musa Anter ji bo vê alê weha dibêje: "Wezîfa çêkirina alê li ser min bû. Ez çûm Kapaliçarşiyê min her yek nîv mîtro, min çar reng qûmaş kirîn. Al îro jî tê zanîn. Sor, sipî û kesk, li navê jî rojek zer. Sembola reng û roja li ser alê jî weha ye; Sipî, aşîtî ye, sor, xwîn û şoreş e, kesk bereketa Kurdistanê û Mezopotamyayê ye. Roj jî sembola dînê netewî yê Kurdan Zerdûştî ye..."(7)
Bulletin Du Centre D-Etudes Kurdes, di bin berpirsiyariya Dr. Kamûran Alî Bedirxan de li Parîsê di navbera salên 1948-1950"yî de li ser hev 13 hejmarên wê derketine. Nivîsên wê bi Fransî ne, carna cih daye hin nivîsên Îngilîzî jî. Li ser bergê her hejmara wê ala kurdî heye ku bi rengîn e. Sor li jor, sipî li navê, kesk li jêr û li navê jî roja zer (8).
Kurdistana Sor.
Di sala 1992an de di dema îlankirina Kurdistana Sor de li Laçînê heman alaya ku ji aliyê Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti ve hatibû qebûlkirin hatiye bikaranîn.
Di dîrokê de alayên rexistinên Kurdistanê.
Di Kurdistanê de alayên curbecur hatin bikaranîn û tên bikaranîn lê biryareke li ser bikaranîna aleke neteweyî tune ye.
Fûad Ehmed (z. 1933 − m. 18 tebax 2004), stranbêj û muzîkvanekî kurd e.
Stranbêjê dengxweş di sala 1933yan de li gundê Ewêne li bajarê Hewlêrê hatiye dunyayê.
Di sala 1953yan de xwendina mamostatiyê biriye serî. Wî li dor sed stran li Radyoya Kurdî kom kirine. Li dor pêncî stran li Televîzyona Kurdî li Bexdayê kom kirine. Fûad Ehmed piraniya stranên xwe bi xwe dibeste û dibêje. Muzîka wî li seranserî Kurdistanê dihate guhdarkirin û ew yek ji wan hunermendan bû, ku muzîka wî bandoreke mezin li ser muzîka kurdî heye. Heyşt zaroyên Fûad Ehmedî hene.
Roja 18ê tebaxa 2004an hunermendê mezin Fûad Ehmed li Holendayê çû ser dilovaniya xwe û li gundekî di navbera bajarên Mûsil û Hewlêrê hate veşartin.
Cengo Elî di 25ê gulanê sala 1967an de li bajarê Amûdê xwedê daye. Li Amûdê jî ta bakalorya xwendiye. Di salên 1986-1987 li Şamê di xwendegeha hunerî de xwendiye. Di salê 1987-1993 li Akademya hunerî li Lenîngradê xwendiye û vê demê bo dektoratê li Akademya Şanoyî (hunerê dekorê) dixwêne.Di 2-3.12.1996an pêşangeheke hevbeş bi hunermendên Rûs re li Salona Yekîtiya Hunermendên Rûs çêkiriye.
Elî, Cengo
Rebet, yek ji bajarên eyaleta AzerbaycanaRojava (Urmiye) û bajarekî binavûdeng a kurd li Îranê ye. 1546 m bilindahiya wê ji ruyê avê ye. Ew li bakûrê rojavayê Îranê li parêzgeha Azerbaycana Rojava.
Xelkê Rebet bi zimanê kurdî zaravayê mukrî dipeyivin u eşira Gewrek(Gawerk) we navceya da dijin.
Piraniya xelkê Rebete ku pêtir ji 20.000 e kurd in.
Şanoya Bîra Welat li Awustralyayê xebatên xwe didomîne. Şanoya Bîra Welat, girêdayî Komeleya Kurdên Vîctorîa ye. (Victoria, eyaletek Awustralya ye.) Koma Şanoya Bîra Welat, di sala 1999’an de dest bi xebatên Şanoyê kir. Bi lîstika bi navê Kes Nikare Roja Me Tarî Bike di Mijdarê de dest bi şanoyê kir. 15’ê Çilê 1999’an de navê koma xwe kirin Şanoya Bîra Welat.
Lîstikên Şanoya Bîra Welat.
Şanoya Bîra Welat lîstikên xwe bi gelemperî li Melbournê û li Sydneyê dileyizin. Azîna wan ya şanoyê azîna epîk e. Ew bi azîna Bertolt Brecht dixwazin lîstikên xwe amade bikin.
Meydana Çwarçira, anku Meydana Çarçira, navê meydaneke navdar e li bajarê Mehabada Rojhilata Kurdistanê (Îran).
Di 31'ê adara 1947an de serokê Komara Kurdistanê Qazî Mihemed, wezîrê parastinê yê Komarê Seyfî Qazî û birayê serok Sadrî Qazî ji aliyê Îranê ve lê hatine dardekirin.
Santiago Cabrera (jdb. 5'ê gulana 1978 li Karakas, Venezuela) lîstikvanekî jî Şîle ye.
Santiago Cabrera li Karakasê wek zarokê navîn dayîk bû. Bavê wî dîplomateke şîleyan bû. Santiago bi taybetî li Îngilistanê ema lê li Romanya, Toronto û Madrîdê de jî mezin bû. Dema ku ew 15 salî bû malbatê wê vedigeriya li Şîleyê. Ew dibistana bilind de serkêşê tîma goglingê bû, dema mamosteyên vî ew daharandin despê lîstikvaniyê kir. Di dema perwerdehiya xwe ya sê salan de li Drama Center London, Cabrera di hilberên The Madras House, A Month in the Country, Napoli Milionaria, Britannicus, The Dutch Courtesan, The Strangeness of Other, Three Birds Alighting on a Field, karekterê sernavê di The Last Days of Don Juan de lîst.
Medreseya Sor, cihekî dîrokî û kevnare li Cizîra Botan e.
Medreseya Sor ji aliyê Mîr Şerefdîn Duyem ve hatiye avakirin. Emîr Şerefê Duyem ê kurê Emîr Bedredînê kurê Emîr Şerefê Yekem ê kurê Emîr Alî Begê kurê Mecdedîn e. Cizîr, 1475'an de ketiye bin destê Aqoyunîyan de. Di wî demî de Mîrên Cizîrê tevde hatine sirgûn kirin, gelek ji wan jî hatine kûştin. Emîr Şerefê Duyem ê kurê Emîr Bedredîn bi alîkariya gelê Botan 1508'an de dîsa Cizîr vegirtiye.
Avahiya Medreseya Sor bi mîmariya xwe ji cûreyên medreseyên hewşa wan vekiriye. Di nava gel de bi “Medresa Sor” tê navkirin. Medreseya Sor, li roj avayê Cizîrê li ser sûrhê hatiye avakirin. Ji ber ko bi pirnî bi toxlayên sor hatiye avakirin ji wê re “Medreseya Sor” hatiye gotin. Ji bo ketina malde li pêşiya deriyê wê yê ji derve 4 derincên bi kevir hatiye çêkirin. Medrese ji aliyê rojhilat ve 18,95 m ji erdê bilind e, bes binetara wê jî 1,10 m ji erdê bilindtir hatiye danîn. Aliyê wê yê başûr bi sê eywan e û mizgefta medreseyê jî di wê beşê de ye. Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî li aliyê rojhilat yê mizgeftê ye.
Li aliyê medresê yê bakûr sê eywan hene, ya aliyê çepê 3,45 m vekiriye û mîhraba wê ya zivistanî jî heye. Eywana aliyê rastê 3,46 m, ya nêvê jî 5,19 m vekiriye. Ew eyvanên difekin hewşê, gûşeyê hemiyan 10-13 cm bi çal û mirtikin. Ji eywana nêvê ji bo çoyîna herdû eywanên teniştê deriyên bi 1,33 m û serdera wan jî bi qûbbe hene. Eywana aliyê rastê di rastê wê de deriyek 0,93 m fireh heye, peşderiyek 2,44 x 2,45 m û serbanê wê bi qûbbe hatiye çêkirin.
Bêkova, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Li Bêkovayê baregeha leşkerî ya dewleta tirkî ya Bêkova (Girê Biyê) ye.
Şêrwan Mezin, Şêrwan Mazin, navenda nahiye Mizûrî Bala (Başûrê Kurdistanê) ye. Ev bajarok li devera Barzan û ser bi şehristana Mêrgesorê li parêzgeha Hevlêrê ye. Nahiye Şêrwan Mezin ji sala 1890 hate sazkirin bi navê berêveberya nahiye Mizûrî Bala, ku navendiya wê li Şêrwan Mezin bû.
Ev nahiye 70 gunda bi xo vedigire û niha 19 gund avedanin û 51 gundjî ji ber şerê PKK û Tirkiyê ne hatin avakirin an hatin şewitandin.
Lionel C. Sternberger Bi îro wek dahênerê penîrbûrgerê tê nasîn.
Lionel Sternberger ji destpêka temen ve dema ku li xwaingeha bav û kalê xwe li Pasadena, Kalîforniya, xebitî bû hunerên pêşandinê ji holê rabû. Jixwe di 16 saliya xwe de wî penîrbûrgera navdar a ku jê re vedigere, diyar kir ku tenê destpêka destkeftiyên wî yên berbiçav e.
Ew şêwaza xwe ya yekta pêş xist. Ew xwarinên navdar bi awayekî nû, pir caran dorfireh bihevre kir. Hinek carî ji hêla aşpêjên muhafezekar ve ne hatine hez kirin.
Penîrbûrger jixwe nehat naskirin heya 1935 gava ku Louis Ballast ew danasîn Humpty Dumpty Drive-in li Denver, Colorado pêşkeş kir. Di pêşgeha wî de, wî giringiyek dida mayonezê, ku wî hema hema her tiştî zêde kir. Ew bi navdarbûna karanîna mayonezê di nav kartolên sorkirî de tê hesibandin.
Bergiriya xaneyî an jî bersîvdana bergiriya xaneyî (bi îngilîzî: "cell-mediated immune response") corekî ji bergiriya taybet e. Bergiriya xaneyî ji aliyê xaneyên T ve tê dabînkirin. Bergiriya derdanî jî cora din a bergiriya taybet e û ji aliyê xaneyên B yê ve tê dabînkirin. Heke hokara nexweşiyê ji berevaniya bergiriya giştî û berevaniya dijetenan bifilite û xwe bigihîne nav xwînê, nav lîmfêgirêyan, nav şaneyan an jî nav xaneyan, wê gavê bi berevaniya xaneyên T yê ve rû bi rû dimîne. Berevajiyê xaneyên B, xaneyên T rasterast ji hebûna hokara nexweşiyê agahdar nabin. Xaneyên T, bi navbeynkariya xaneyên dendridî û hellûşênera gewre ji hebûna hokara nexweşiyê agahdar dibin û çalak dibin. Herwisa xaneyên T ji bo bergiriya derdanî, xaneyên B yê jî çalak dikin. Ji ber ko dijeten di nav xwînê, lîmfê û navbera xane û şaneyan de digere lê nakeve nav xaneyan, bergiriya derdanî ya bi dijetenan, nikare li dij hokara nexweşiya di nav xaneyên laş de berevanî dabîn bike. Taybetiya bersîvdana bergiriya xaneyî eve ku, xaneyên T ne tenê ji bohokarên nexweşîyên di nav xwînê an jî di nav lîmfê berevanî dikin. Heke hokara nexweşiyê ketibe nav xaneyên laş, wê gavê xaneyên T,xaneyên tûşbûyî yên laş jî têkdişkîne, bi vî awayê rê li ber zêdebûn û belavbûna hokarên nexweşiyê tên girtin. Bandora bergiriya xaneyî, bi taybetî li dij hokarên nexweşî yên wekî, vîrus, qarçik(fungus),û hin corên bakteri yên di nav xaneya mêvandar de dijîn de hê zêdetir e. Xaneya T alîkar, xaneya T jehravî, xaneya T rawestîner û xaneya T bîrker ji bobergiriya xaneyî xebat dikin.
Rêbaza çalakbûna bergiriya xaneyî.
Heke hokara nexweşiyê bikeve nav laş, xaneyên dendrîdî û xaneyên hellûşênera gewre ji hebûna wî agahdar dibin. Bi taybetî hellûşênera gewre, bi wergirên ser rûyê xwe hokara nexweşiyê dinase. Heke hellûşênera gewre rastê hokara nexweşiyê were, bi hellûşînê hokara nexweşiyê dadiqurtîne û di nav xaneya xwe de diherisîne. Hin ji pirtikên hokara nexweşiyê jî li ser parzûna xaneya xwe de cih dike. Bi vî awayê xaneya hellûşênera gewre dibe xaneya diyarkirina dijepeydaker (bi îngilîzî: "antigen presenting cell"). Li ser rûyê xaneyên T yê de hin wergirên ji bo dijepeydaker hene. Xaneya T bi navbeynkariya wergirên xwe ji xaneya diyarkirina dijepeydaker ve agahdar dibe û xwe pê ve girê dide. Ji xeynî xirokên sor, li ser rûyê hemû xaneyan de molekulek glîkoproteînî ya bi navê MHC (bi îngilîzî: "major histocompatibility complex" (MHC)) heye. Kujerexaneya sirûştî bi hebûna molekula MHC xaneyên sax ên laş dinase û êrîşê wan nake. Molekula MHC du cor e, MHC I û MHC II. Hemû xaneyên bi navik, li ser parzûna xaneya xwe de molekula MHC I diyar dikin. Xaneyên dendrîdî û xaneyên hellûşênera gewere, li gel molekula MHC I ê, molekula MHC II jî li ser parzûna xwe diyar dikin. Heke xaneyak tûşî hokara nexweşiyê bibe an jî xaneyên hellûşêner xokara nexweşiyê qût bidin, hin pirtikên hokara nexweşiyê wekî dijepeydaker li ser molekula MHC de cih dikin û ji bo lîmfexaneyan didin diyarkirin. Xaneya T alîkar jî bi navbeynkariya xaneyên diyarkirina dijepeydaker ve tê çalakkirin. Ne hemû xane, lê xaneyên B, xaneyên dendrîdî û hellûşênera gewre dikarin xaneyên T alîkar û T rawestîner çalak bikin. Loma van xaneyan wekî xaneya diyarkirina dijepeydaker(XDD) bi nav dibin. Xaneyên T jehravî li gel xaneyên diyarkirina dijepeydaker, ji aliyê xaneyên tûşbûyî jî tê çalakkirin.
Çalakbûna xaneya T alîkar.
Gavên çalakbûna xaneya T alîkar
Li ser rûyê xaneya T alîkar de ji bilî wergirên xaneya T, wergirek duyem jî heye. Ev wergir wekî CD4 tê bi navkirin. CD4 (bi înglîzi, CD: "cluster of differentiation") li gel wergira xanaya T, wekî wergira alîkar ji bo girêdana xaneya T alîkar û xaneya diyarkirina dijepeydaker kar dike. Xaneya T alîkar tenê dikare ji aliyê xaneya diyarkirina dijepeydaker(XDD) ve bê çalakkirin. Wergira xaneya T yê dijepeydakera li ser molekula MHC II yê dinase ev kar ji bo çalakbûna xaneya T alîkar, gava yekem e. Paşê, CD4 a li ser xaneya T alîkar xwe bi molekula MHC II yê ve girê dide. Bi vî awayê wergira xaneya T alîkar bi dijepeydakera ser molekula MHC yê ve tên girêdan. Wekî gava sêyemîn, XDD û Xaneya T alîkar sîtokîn der didin. Derdana sîtokînan, xaneyên T alîkar çalak dike. Piştî çalakbûnê, xaneya T alîkar dest bi dabeşbûna mîtozî dike, komek xaneyên mîna xwe çê dike. Xaneyên nû çebûyî wekî xaneyên T yên neçalak bi nav dibin. Ev xaneyên neçalak li gor derdana cora sîtokînên XDD yê digûherin. Xaneyen T alîkar-1, xaneyên T alîkar-2 û xaneyên T bîrker ji van xaneyan çê dibin. Xaneyên T alîkar-1 bi derdana sîtokînên xwe, xaneyên din ên bergiriya giştî û bergiriya taybet han dike. Wekî mînak, xaneyên T jehravî han dike koxaneyên tûşbûyî bikuje an jî hin xaneyên bîrker ên T jehravî dirûst bike. Herwisa xaneyên hellûşênera gewre û nêtrofîlan han dike koli hember bakteriyên navxaneyî hê pirtir çalak bibin.Xaneyên T alîkar-2 bi derdana sîtokînan xaneyên B çalak dike bi vî awayê alîkariya bersivdana bergiriya derdanî dike. Herwiha bi derdana sîtokînan bandor li ser xaneyên B dike ko dijetenên corbicor berhem bike û der bide. Temenê xaneyên T alîkar-1 û -2 kin e. Lê xaneyên bîrker yên T alîkar ji bo demek dirêj di laş de dimîne, heke heman hokara nexweşiyê cara duyemîn bikeve nav laş, li dij wî bi awayekî zû û bihêz bergiriya bersîvdana duyemîn ava dike.
Çalakbûna xaneya T jehravî.
Gavên çalakbûna xaneya T jehravî
Xaneyên T jehravî jî mîna xaneyên T alîkar bi sê gavan çalak dibe. Gava pêşîn naskirina dijepeydakera li ser MHC yê, lê ev car ne MHC II lê MHC I armanc e. Gava duyemîn girêdana molekula CD8 (ne CD4) bi molekula MHC II yê. Gava dawîn jî derdana sîtokînan e. Sîtokînên ji aliyê xaneya diyarkirina dijepeydaker û xaneya T jehravî ve tên derdan. Derdana van sîtokînan le ser herdu cor xaneyan jî bandor dike. Ji ber derdana sîtokînan, xaneyên T jehravî çalak dibe ko dabeş bibe û biguhere. Xaneyên T jehravî yên çalak bûyî diguherin, piraniya wan dibin xaneyên T jehravî yên bandordar û hokarên nexweşiyê dikin armanc. Hinek ji xaneyên T jehravî yên çalak jî dibin xaneyên bîrker. Xaneyên bîrker di pêşerojê de ji bo heman dijepeydakerê bersivdana bergiriya duyemîn dabîn dike. Xaneya T jehravî madeyek proteînî ya bi navê perforîn ber dide ser xaneya diyarkirina dijepeydaker. Perforîn parzûna xaneyê kun dike. Herwisa xaneya T jehravî granzîm jî der dide, granzîm ji kuna parzûna xaneyê derbasê nav sîtoplazmayê dibe. Çalakiya perforîn û granzîm dibe sedema destpêkirina apoptosîsê. Apoptosîs mîkanîzimaya xwe kujtina xaneyê ye. Ev kujtin bi awayek kontrolî rû dide, xane gav bi gav ber bi mirinê diçe lê tu ziyan nade xaneyên derdorên xwe. Herwisa xaneyên T jehravî li dij xaneyên bi nexweşiya şêrpence ketine jî tekoşîn dikin û wan dikujin.
Xaneyên T rawestîner.
Piştê têkşikestina hokarên nexweşiyê, xaneyên T rawestîner bi derdana sîtokînan çalakbûna xaneyên T radiwestîne.
Bêdyal, Bêdyał (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Bedyal", gundekî suryanî ye bi ser navçeya Barzan ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dîroka gundê Bêdyalê.
Dîroka gundê Bêdyal bû 800 sal pêş niha vedigere û ew bi tinê gundeke li devera Barzan kû xelkê wê xiristiyan in.
Zewaca bêdil yek jî mînakeke giring e ku zargotina kurdî de herî zêde hatiye bikaranîn.
Zargotin peyveke xwerû kurdî û peyveke hevedudani ye. ‘Zar’ û ‘gotin’ê pêk tê, ango tiştên bi ziman hatine gotin dibin mijara zargotinê. Zewaca bêdil di nav civakê de dibe karesateke mezin û gelek caran encamên xirab bi xwe re tîne, wekî revandin, revîn, kuştin, talan, mirin, xwe kuştin û şer û pevçûnên mezin.
Zewaca bêdil û sînor.
Gava bûk an jî zava ji aliyê dê û bav an jî malbatê ve ji bo zewacê gef li wan bên xwarin an jî li ser wan zordarî bê bikaranîn, wî wextî zewaca bêdil/bi zorê dibe mijara gotinê. Heke yek ji aliyan (bûk an zava) bi zewacê neqayîl be û bêyî raya wê/wî be an jî ji bo erêkirina zewacê xwe di bin zextê de bihesîne, ev dibe zewaca bi zorê. Li vir xort an jî keç ne xwedî bextekî rast in û nikarin bêjin “na”. Bi vî yekî re zewaca bêdil/darê zorê bi xwe re gelek encamên derûnî, cîvakî, kesayetî û exlaqî tîne holê. Kesê ku zewacê neqayîle dikeve bin zextekî giran; jiyaneke tehl, teng û bistres. Hinek berzewac gelek caran mecbûr dimînin ku gotina dê û bavê xwe binpê nekin çimkî, qayîlnekirina zewacê re ew kes ditirse ku ji aliyê malbatê zextekî giran bê kar anîn û paşê dîsa ê bê dilê wî/wê zewacê pêkbînin. Wexta ku em behsa zewaca bêdil bikin, biveneve divê em herî zêde behsa keçan bikin ne xortan, çimkî zewac gelek caran bi dilê xort e/mêr e lê gelek caran ne bi dilê keçikê/jinê ye. Xort an jî mêrên ciwan jî dikarin rastî zewaca zorê bên, lê belê ev yeka pir kêm caran tê dîtinê. Wekî, mecbûr dibe ku ji ber kevneşopî û berjevendiyên malbatî jina birayê xwe an jî apê xwe yê bî maye re bizewice. Bêhtir di malbatên kevneperest de xort bêyî daxwazên wan tên zewicandin, malbat dixwazin keç an lawan disîplînîze bikin û di nav çarçoveya çanda xwe de bihêlin. Lema keçikan yekî ji eşîra xwe didin mêr. Hinek caran jî ji ber cûdabûna ol û mezheban keçikan nava xwe de dizewicînin (bi îngilîzî: endogamy). Ji bo keçik zewacê erê bike, gelek caran bi rêya dê û bav û nasan, bi navgînên derûnî û zexta civakî, tê bikaranîn. Zewaca bêdil bi giranî di nav sînorên malbatê de pêk tên (ev tê wateya zewaca keçap û kurapan, keçmet û kurmetan û hwd.).
Berdêlî.
Hin caran ji ber giraniya qelen û xizaniyê keçan bi hevdu re diguhezin. Ji vê yekê re ‘berdêlî’ an jî ‘gorîn’ tê gotin. Keça xwe didin birayê bûkê. Carinan bav keça xwe ji bo xwe jî dikin berdêlî. Malbat bi vî yekî binê barê zewacê jî derdikeve. Zewaca berdêlî pirî caran dibe zewaca ne bi dilê keçikê. Di zewacên berdêlî de dema yek jina xwe berde, yê din jî divê jinê berde an jî qelenê bide.
Xwînî.
Cureyek zewaca bêdilê keçikê jî, cureya ‘xwînî’ye. Dema ku du alî an jî du eşîr ji hevdu mêr dikujin, alîyê ku mêrê yê din dikuje di lihevhatinê de keçikê dide alîyê din. Ev tê wê manê ku êdî bûne xizmên hevdû. Ji vê keça ku ji ber xwînê ve didin re dibêjin “xwînî.”
Zewaca bi mêrê kal.
Zewaca bi mêrê temen mezin an jî mêrê kal. Keçek ciwan bi mêrek temendirêj ve tê zewîcandin.
Zewaca bi tiyê xwe.
Hin caran gava mêrê jinekê dimire, jinikê bi tiyê wê re dizewicînin û ev him bo jinê him jî bo lawik karesateke mezin e û ne bi dilê herduyan e jî.
Ji ber zewaca bêdil keçik gelek caran gilî û gazinên xwe diya xwe dikin. Gelek caran jî pirsgireka zewacê de xwastina bavê ne li dilê keçikê ye û dê jî di navbera mêrê xwe û keça xwe de dimînin. Dibe ku dê jî ne bi dilê wê hatibe mêrkirin lema dixwaze pişta keça xwe bigrê lê belê ji ber edet û mercên zorê tev li biryara mêrê xwe dibin. Keçik jî stûyê xwe ji ber zewaca bêdil ditewîne.
Zewaca bêdil û jina kurd.
Gelek nivîskarên biyanî civaka kurdan, civakeke pêşverû dibînin û aliyê wekheviya jin û mêran de pesnê wan didin. Ev yeka xwe zewaca keç û xortan de jî dide xûya. Di vê derbarê de Mehrdad Izady xwe dispêre gelek dîroknas, gerok, rojhilatnas û kurdnasên wekî, G. R. Driver, Ploutarchos, Ely Bannister Soane, Henny Hansen û hwd. û destnîşan dike ku jina kurd li gor jinên tirk, ereb û farisan gelekî serbest e, çarşevan xwe napêçe, di nav cîvatê de jin jî wekî mêran tevdigerin û wekî ‘stûna malê’ tên pejirandin. Izady ji bo zewacê jî dibêje, “…zewac ne li gor kevneşopiyan ango xwestina dê û bavan e; law û keç hev hildibijêrin. Zewacên xwestina dê û bavan li ber şert û mercên aborî û eşîrî pêk hatine…van salên dawîn, piştî gelek zilamên kurd edet û toreyên gelên cinar yên desthilatdar wekî ‘nûjenbûnê’ hildigirin û bi wê şeweyê hewl didin ku serbestiya jinan di mal û cîvatê de bidin sînor kirin ” Di destanên kurdî de jî em dibînin ku di civaka kurdan ya qedîm de jin bi zorê nehatine mêrkirin.
Mele Mehmûdê Bazîdî jî berevajî Izady, dibêje ku (pirtûka xwe sala 1859an de nivîsiye) “heqê keçên kurdan nîne ku mêrên xwe hilbijêrin. Bav an jî birayê keçikê wê bidin kê divê keçik wî re bizewice. Her çiqasî xwesteka keçikê jî dipirsin lê gotina dawî ne li gor dilê keçikê, li gor gotina dê û bavan dibe.” Beyazidî vê yekê rewa nabîne.
Di qonaxa ewil bigre heta serdestiya dînê Îslamê di nav cîvata kurdan de, ji ber bandora dînên kurdan yên qedîm ku rê didan mêr û jin wekhev bin li ser jinê zext û zordarî nehatiye bikaranîn. Ji ber ev kevneşopiyên qedîm hema bêje heta roja îro, jinên kurd li gorî jinên dinên Rojhilata Navîn cihekî bi hêztir û civakî paraztine. Helbet ev yeka li ser biryara zewacê jî hatiye parastin. Di wêjeya gelêrî ya Kurdî de hem mêla dayiksalariyê û hem jî mêla baviksalariyê hatine dîtin.
Zewaca bêdil di dilok, payîzok û heyranokan de.
Dilok û heyranok stranên lîrik yên kurt in. Stranên ji dil xuliqî ne. Pirî caran keç an jî xortan, kêm caran jî jin an jî mêrên ku mirazê xwe şanebûne li ser dilketiyên xwe gotine û pirs avîtine ber hev. Cureyek ji stranên evînê ne. Pirî caran jî stranên evîna ku neçûye serî ne. Jixwe evînên bê asteng re ne hewce bû ku bibe stran. Evînên pêknehatî bûne derd û kul bi şêweyekî zargotinî derketine holê. Payîzok jî stranên xemgînîyê ne. Wexta payizan dagerina ji zozanan hatine gotin. Keç û xort êdî ji hev nikarin bi rehetî bibînin, dibe ku sala din qet hev nebînin; keç an jî xort dibe ku bêdilê xwe hatibine zewicandin.
Di nav van dilok, payîzok û heyranokan de xort û keç li hember zewaca bêdil sekinîne û her tim gotinên xwe gotine. Lê gelek caran piştî destçûyina dilketiyên xwe êşa xwe anîne zimên ku niha destê mêrê kotî, pîsî heram, netutişt de ne. Mînakên jêrê de bêçaretiya xort an jî keçikê xuya dike. Hin keça ku êdî bûye jina yekî din, hin jî xort ji ber êşa dilê xwe mêr re pirsên xirab dibêjin. Mêr, heram e, kotî ye, kund e, pîs e û hwd. Dîsa tê gotin ku zewaca bêdilî ezeba gorê xirabtir e, mêrê kotî jî ne tê kuştin ne jî tê berdan. Ji bo jinê karesateke giran destpê dike, ew bedew e, xweşik e û hêj “hîva çarde şevî”ye lê ketiye destê ne tayê xwe. Lema bêdilî, bîz û nefreta xwe, wisa tîne zimên;
“ Sed heyf heyfa min xanimê,
ezê minê nakim berê xwe bidimê.”
Devê wî şor bû, sûretê min evdalê Xwedê diqelêşî.”
Heve pezê me maye germa deştêda,
mîna birincê Ulexanê, kişmîşê Îranê serbe,
Kotî, pîsê mêrê wêya rabû serçev neşûşt loqmek lêda.”
Çend dilokan de jî keçika ku giraniya zewaca bêdil stuyê wê xwar kiriye, pênase dike û tîne ber çavê me gelo zewaca bêdil hest û jiyaneke çawa ye.
“ Sebrê kulmal, ji Dîyarbekir virda pire,
Dagerîyame baxçe bostanê bavê Elo zaza, min çinîbû baqê gule,
Keçkê dibê, lawko, zewacîka bêdil ji ezabê gorê girantire.”
“ Ji Amûdê vir de pir e
Ji pirê vir de Qitirbil e
Bêdilî ji ezaba gorê xirabtir e”
“ Dilê min hêlîna teyrê lale,
Çûme alîyê malê, sebra dilê min ne male,
Çûme alîyê odê, sebra dilê min rûniştîye, şindokê mêrê xwera gale-gale.”
“ Bê Beyazê, bejna zirav bejna teye,
Dêrê ha li ser dêrê zêdeye,
Kê dîtîye emrada, kê bînaye, kundê kor here rûnê ser hêlîna gogerçînê.”
“ Ezê çîçikê berfim, hêlanî bilind mame,
Ezê par van çaxa qîz bûm, mala bavê xwe bûm, sal pêra nava pencê kotî mêrada ha telîyame”
“ Derdê dila ez pîr kirim,
Wezî par vî çaxî neçîra teyrê bazî bûm,
Îsal kundê kor, qefa zinêrda, ez dixarim.
Ezê sevanî çev û biryê belek kavlê gundada hêsîrim, stuxarim,
Ezê rûniştime hetanî sibê digrîm, ha dinalim.”
“ Meyrê xazla wan sala, wan zemana, wan wexta, wan dewrana,
Sûretê Meyrê sore gul-gulî bûn mîna sêva xelatê, tek-teka, xal-xalî bûn,
Simbila mine reşe narincî bû, simbêla reş wê ser sûretê Meyrêda bû mêvane,
Meyremê tu berê xwe bide wî dîwarî,
Bêmede, bimirûz, pişta xwe mede pîsî, heramê şindok mêra, vî dewarî.”
Minakên jêrê de jî xort dev ji dilketiya xwe bernade, lê destê wî tiştek nayê, ji Xwedê dixwaze ku ruhê mêrê wê bistîne ku bi vê awayî bikaribe bigihîje dilketiyê xwe.
“ Te li ava van hêsira,
Minê nifirekê ber rebê elamê bikira,
Bira kotî, şunedê, dewarê mêrê keleş kawa min bimira,
Minê rok rojî bigirta, qurbanek jî şerjê bikira.
“ Dêre spîyê xwe ba neke,
Derd û kulê min tev raneke,
Bira Xwedê ruhê mêrê te bistîne, te helalî canê mike.”
Yek-dewarê mêrê teye, yek jî herama jina mine.
Di diloka jêrê de jî keçik dev ji dilketiyê xwe bernedaye û hêviya xwe nebiriye;
“ Lawko qurba zevîya serê rê raneke,
Kî bê, here, nifirkara canîya min û te ke,
Xwedê kotîya jina te bikuje, min helalî canîya te ke.”
Car caran jî ji ber bêdiliyê, mêrê jinê tê rehmê û jê dixwaze berde, belkî jî jinê di dilê xwe de ev sewirandiye, dilok wisaye;
“ Derdê dilê min ne tu derde,
Berseriya min kevir e, doşeka min erd e,
Sond xariye nava şêxan û mella da,
“ Lo-lo lawko, çûkim çûka benda,
Ne tême kuştin, ne tême berdan.”
Dilokan de gazin ji dê û bavan carna jî dilketiya xwe tê kirinê. Keçik gazinan ji dê û bavê xwe dike ku çima wê nedane dilketiyê wê û bi malê dinê ev dane yekî kal, xerîb û pîs. Dilketiyê xwe jî dike gazin ku çawa nikaribiye wê bistîne an jî birevîne. Li vir de mêrxasiya jinê derdikeve pêş ku, ev dawa revê dike û hember edet û toreyan derdikeve. Tiştekî natirse, dibe ku ji ber revê tevî dilketiyê xwe bê kuştinê jî, lê belê riya din, mêrekî ne bi dilê wê ye û ew mirina heta hetayê ye.
Xudê dê û bavê mira qebûl neke, destê min girtin, dane kurê axa.”
Bira aykê min dê-bavê kawa kubarra nemîne,
Çawa min distîne dide yekî dine.”
Dê û bavê min destê min girtine dane yekî kale.”
“ Kuriko dîno min bihîst te girt yarek
Heke ji min çêtir bit, li te pîroz û mubarek
Bi te vede heft dûpişk û koremarek”
“ Gede qurba, minê bihîstîye, teyê ser mira girtîye tole yarek,
Hergê min yaxtire, bira xwedê kula Helebê, mala bavê teda bîne salê carek.”
“ Gede lawko, qurba, xema neke, xem xirabin,
Cixarekê bikşîne bira xemê dilê te bela bin,
De bira dayka min xêrê wayê nevîne,
Çima sala îsalîn xemê dinê tera peyda kirin?”
Belkî dê û bavê min xêrê nevînin,
ça destê min girtin dane mêrê bîda.”
Çend dilokan de jî keçik an jî lawik gazin û nifiran şênî û çînaran jî dikin. Dijî edet û kevneşopiyan derdikevin ku bi destê mezin, kal, şêx û pîran tn meşandin û nahêlin dilgirtî bigihîjin mirazê xwe.
“ Steyrê gundê me çiqayî pirin,
Xêrê wayê nebînin qomsî nemamê kavlê gunda, çawa kewa gozel,
kawa kubar ji mala bavê min dibirin?”
“ Ava Mûradê tê çarde bira,
Ez çawa nedame xortekî çarde salî, çaxê mira,
Bira xwedê xirab bike mala pîra,
Çira qîza digrin didine kal û pîra”
“ Gede lawko me derketîye hîva sava,
Bira sebeb baysê min xêrê nebînin, çawa nehîştin, xortê çardeh salî mala bavê mida bive zava.”
Minakên jêrê de jî keçik dev ji xortê delal bernade û hewîtiyê ji razi dibe.
Heger jinî wekî bînî, dîsa ez hêwîme.”
“ Tu sorgul î, ez penî me,
Bavê heft kura bî, heft qîza bî,
Tu were, sala îsalîn ramûsanekê min kerem ke, hesêbanî ez hêwîme.”
Çend dilokan de jî em rastî hezkirina neveger tên ku ji aliyê lawik tê vegotin. Ev qasî keçikê hez dike ku heta ku dilketiya wî bikeve bin dara dergûşê hêviya xwe jê nabire. Lê ji ber şert û mercên edetî ger kete ber dergûşa darîn êdî eyb û şermeke mezin e ku lê binêre. Êdî ew destçûyi ye.
Wezê terka çev-birîyê belek nakim heta têkeve ber darê dergûşê.”
Minê sondeke isa sond xariye, terka çev-birîyê belek nakim, heta dergûşa kurîn nevê: ‘Dayê’.”
Zewaca bêdil di destanên kurdî de.
Motiva jinan, evîn û zewacê di zargotina kurdî de motiveke gelekî xurt û fireh e. Destan jî parek zargotinê ne û gelek destan bûyerên rûsar, xemgîn û nedilşa bi dawî dibin; zewaca bêdil yek jî wan bûyeran e. Destanan de gelek fesad û neyar peyda dibin ku bila dilketî negihîjin hev, car caran xwîn dirije, an jî dilketî ji ber neheqiyan, ji ber êş û jana dilan an dimirin an jî xwe dikujin. Lê jin mêrkirinên bêdil û rewa tu wext qebûl nakin. Sal derbas bin jî ew ne dilşa ne, her tim dilê wan de dilketiyê wan û çavê wan jî riya wan e ku bên û wan xilas kin û heta roja mirinê jî hêvî heye.
Zewaca bêdil di nav destanên kurdî de herî berbiçav di destana “Binefşa Narîn û Cembelîyê Kurê Mîrê Hikariyê” de hatiye bikaranîn. Di destanê de bavê Binefşê merivekî lawaz e, destteng e lema dixwaze Binefşê bide Dewrêş Beg, lê birayên wî naxwazin xwişka xwe ji bo malê dinê bidin yekî dewlemend. Lê wexta ku Cembelî rastî wan tê û mêranîya wî dibînin û pê dihesin ku Binefşê jî ew ecibandiye, Binefşê didin Cembelî. Zewaca bidil dixwazin.
Binefşa Narîn keça Fariz Begê ye. Fariz Beg ji ber xwinê ji êla xwe qetiyaye û konê xwe di fêza êla Derwêş Begê de vergirtiye. Wexta ku çavê Derwêş beg Binefşê; bedewî, delalî bejn û bala wê dikeve, aqil û hiş ji serê wî diçe. Derwêş beg, hemû hebûna xwe ji bo dayîna Binefşê pêşkeş dike û Fariz beg dixwaze ku Binefşê bide wî. Fariz beg jî dil dike Binefşê bide Derwêş beg ku di êla wan de bisitirin. Di berhevokeke din de tê gotin ku bavê Binefşê, dilê qîza wî nîbe jî, dide axayekî dewlemend. Her sê birayên Binefşê pê razî nabin ku xwişka xwe ya çarde salî bidin yekî nod salî. Binefş jî hember bavê xwe radibe. Ji ber tirsa Derwêş begê konê xwe nîvê şevê de bardikin û vedigerin êla xwe.
Derwêş beg pêdihese ku reviyane, bi pêncî siwarê xwe dikevin dû wan û digihîje wan û şerekî giran dikin. Di wî şerî de du birayên wê tên kuştin, sed siwarên Derwêş beg davêjin ser birayê din, ji nişkeva Cembelîyê kurê mîrê Hikarîya ji neçîrê wan dibîne û tê hawariya wan. Zorê dide Derwêş beg û Binefşê destê wan derdixîne. Cembelî gustîla xwe dide Binefşê û xatir ji wan dixwaze diçe. Derwêş beg vî yekî wekî firsend dibîne û dajo ser wan û bav û birayê Binefşê dikuje û Binefşê bi darê zorê tîne dike jina xwe. Binefş dibêje “ Derwêş axa, tu bav û birayê minî, mar kirin tine, suxulê te bi zorye” Tê gotin ku Derwêş beg ji ber Cembelî revîyaye û Cembelî jî sond xwariye ku heta Binefşê nebîne nasekine.
Binefş bê dilê xwe, darê zorê bûye jina Derwêş beg, lema “bi gav û sehet çevê Binefşa Narîn bi hêstêrke, û dilê wê bi kule û bi girîne. Tu car li dinîyayê, di mala Derwêş-axada nakene. Şuxulê wê tev bi kîne.”
Saleke wan qediyaye û kurekî wan bûye û Binefşê navê kurê xwe daniye Cembelî. Bi navê kurê xwe sebra xwe tîne. Cembelî jî pey şopa Binefşê dikeve û rojekê rastî keriya pezê Derwêş beg tê û dikeve dilqê şivan û xwe nîşana Binefşê dide. Binefş ji ber ku Cembelî re bireve planeke datîne û kurê xwe Cembelîyê dergûşê de dihêle û evîndarê xwe Cembelî re direve. Rev ji ber zewaca bêdil wekî çareyekê hatiye bikaranîn. Revandina jina bimêr jî encama zewaca bizorê ye. Keç revandin di destana Mehr û Wefa de jî tê honandin. Her çiqasî Mehr û Wefa dilketiyên hev bin jî, Melîkşah bi darê zorê Wefayê bi kurê xwe re dibe û roja ku dewata Wefayê dibe, dilketiya xwe direvîne lê axir her du jî tên kuştin.
Çend destanan de em zewaca bêdil an jî xwesteka dilê bêdil aliyê jinê li ser mêran hatiye ferz kirin dibînin. Çawa ku keç xên ji dilketiyê xwe kesî naxwaze, xort jî xên ji dilketiya xwe kesekê ku bêdilê wî ye naxwaze. Berî ku Cembeliyê Hikarî xwe bigihîne dilketiya xwe ew di rê de rastî kesên mayîn jî tê. Carekê dilê keça şêxekî ereban dikeve Cembelî, navê wê keçikê Wedîha bûye. Wedîha bi dilekî na hezar dilî dibe evîndarê Cembelî. Ji bo ku ew û Cembelî timê hev bibînin, hev şabin, ew rêkê difikire, diçe bal bavê xwe wekî Cembelî Hilde ser karekî û di mala wan de bimîne. Lê Cembelî vê yekê razî nabe, çi dike nake ji destê keçikê nafilite. Şevekî Cembelî bi dizîka ji mala keçikê direve û pey rêça mala bavê Binefşa Narîn dikeve. Di vî beşê de keça şêxê ereban pê dihese ku wek bi zorê du dil nabine yek. Di destana Zembilfiroş de Gulxatûn jî dixwaze Zembilfiroş bi malê dinê bike yarê xwe. Çend şaxên destanê de tê gotin ku Gulxatûn hetanî mirinê li pey zembilfiroş ketiye.
Destana Kurdan ya herî qedim tê zanîn, Memê Alan, gelek kevneşopiyên kurdan yên resen û berî misilmantiyê dihewîne. Mînak; keç û xort ji bo hilbijartina dilketiyekî/ê roja newrozê dadiketin qada cejnê û berzewac mebesta dîtina û naskirina hev bi eşkere û bi serbestî li gorî dilê xwe tevdigeriyan. Zordestî bi keç an xortan nehatiye kirin ku bêdilê xwe bizewicin. Di vî warî de serbestî û dilnermiyeke berbiçav jî derdikeve pêş me. Wexta ku Mem digihîje Cizîra Botan dibe mêvanê Çeko, Qeretacdîn û Hesen. Raza dilê xwe ji wan re eşkere dike. Pê dihesin ku dilê Mem Zînê de ye ku ev sê sale dergistiya Çeko bûye. Çeko jî dizane ku Zîn ne li wî, Mem hezdike û dizane ku evîna bêdil naçe sêrî, Çeko dev ji Zînê berdide ne bi dilêşîyek, dilrikiyekî ne ji dilxirabiyekî. Her sê bira hewl didin ku mirazê wan biçe sêrî. Lê encam de dilketî ji ber xayîntî û bêbextiyê nagihîjin mirazê xwe. Destanê de ev yeka hatiye protestokirin. Keça Bekoyê Ewan jî dixwaze Mem bixapîne û ber bajarê Cizîrê rastî Mem tê û xwe wek Zînê nîşan dide. Dixwaze Mem bi xwe re bibe û bike mêrê xwe lê ev yeka jî naçe sêrî.
Destanên kurda dijî zewaca bêdil in, dijî zordestî û dilxirabiyê ne. Destana Şor Mehmûd û Merzînganê de jî neheqî dilketiyan tê kirin û bavê Merzînganê keça xwe nade Şor Mehmûd lema Merzîngan xwe li ser pirê re davêje avê û dixeniqe. Pirevan bûye şede. Şor Mehmûd jî bihîstina vê xeberê ew jî xwe berdide avê û dixeniqe. Pirevan bûye şedeyê bûyerê û nifirên ku Merzîngan li dê û bavê xwe kirine neqîl dike. Destana Şêx Fexr û Astî de jî, ji ber ku bavê Astiyê ev daye yekî ne bi dilê wê ye, astî ker û gêj bûye û kerba dila miriye.
Di destanên Kurdan de serdestiya jina zêdetir e, ev jî derînîya destanan tên. Ev yeka jî gelek eşkere xuya dike ku civaka kurd dewrên qedîm de ne feodal ne jî zordest bûye li ber jinê. Heta wekî bira nehîştine û bav jî qayîlbûye ku keça xwe nedin yekî her çiqasî dewlemend be lê ne bi dilê wê be. Lê ev yeka berhemên van sedsalên dawîn de wekî dilok û stranan de derdikeve pêş. Desthilatiya li ser jinan û gelek edet û toreyên nerewa gelên cînarên xwe wergirtine. Izady jî dibêje ku “…zewac ne li gor kevneşopiyan ango xwestina dê û bavan, law û keç hev hildibijêrin. Zewacên xwestina dê û bavan li ber şert û mercên aborî û eşîrî pêk hatine…van salên dawîn, piştî gelek zilamên kurd edet û toreyên neteweyên cinar yên desthilatdar wekî ‘nûjenbûnê’ hildigirin û bi wê şeweyê hewl didin ku serbestiya jinan di mal û cîvatê de bidin sînor kirin ”
Zewaca bêdil di çîrokan de.
Çîrokên kurdî de jî em gelek caran rastî zewaca bêdil/darê zorê tên. Lehengên çîrokan ger keç bin ger xort gelek caran nagihîjin mirazê xwe. Ji ber destê fesad û dexesan ji hev dûr dikevin. Dawîyê de her dû bermiraz digihîjin hev û em dibînin ku mal-milk, dewlemendî, pere-pûl ewqas ne giring in. Hezkirina jidil, dilpakî, rastî, heqî her tim wan çîrokan de serdikeve. Çîrokan de qîmeteke bilind ji bo keçan hatiye danîn. Keç li hember neheqîya dê û bavan rabûye û gelek caran bi alîkariya lehengê çîrokê ku ev dilketîya keçikêye, zora stemkara û yên ku dixwazin wê bi darê zorê bibin serî rakiriye. Çirokan de destdirêjiya li ser jinan jî hatîye honandin. Jin pakî û bi aqilîya xwe, beyî ku xwe û kesê destdirêjiyê dike rezîl bike çareyekî digere û wî belayê xilas dibe. Hinek çîrokan de jî, ye ku destdirêjîyê dike padşa an jî meleyeke û bi dek û dolaban mêrê jinê dişînin riya hat û nehatê û vê kirinê dixwazim bi darê zorê dest bidin ser jinê. Çîroka bi navê Jin û Padşa de, dilê padîşahêkî dikeve jineke mêrkirî. Mêrê jinikê leşkeriya xwe dike û padşa dixwaze jinikê re şa bibe lê jinik pakîya xwe nayê jêr û padşa wê û mêrê wê dikuje. Çîroka Jina Wezîr ya Aqil de jî, em dibînin ku jinik bi zanebûna xwe bikartîne û padşa kirina wî çawa dide şermandinê. Mele jî çev bardane jinên xelkê û dawîyê de ji ber kirinên xwe yên kirêt û helaliya jinê rezîl û rusva bûye û cîvatê ev yeka qet bi carekî nepejirandiye û ev melleyan merivên xirab û pîs hesibandiye. Di van çirokan de serketina jinê derxistine pêş. Em helaliya di nav mêr û jin de di van çîrokan de dibînin.
Ji ber gelek nimûneyên gelek çirokan de jî eşkere dibe ku heta berî çend sedsalan di nav gelê kurd de zewaca bêdil ne berbeleav bûye. Gelek çîrokan de keç li gor dilê xwe tevdigerin. Ji xwe re dilketiyekî peyda dikin, an jî berevajî vî yekî xort bi azadî tevdigerin. Ev yeka gelek destan û çîrokên kurdî de tê dîtin ku stran û dilok-heyranokan kevintir nimûneyên zargotinê ne. Dibe ku guherîna demê, pêwendiyên olî û cîvakên cinara re ev şeweya xirab ketibe nav çanda kurdan.
Zewaca bêdil an bi darê zorê di çîrokan de jî gelek encamên xirab bi xwe re tîne; jinên bi yar. Sînorên çîrokan gelek fireh in. Dikarin gelek tiştên civatê de nepêkbûyî, bibin. Lema jin jî li ber nerazîbûn û bêdilbûna mêrê xwe ku sebra wan cem mêrê wan nayên, xwestiye xwe re yarekî peyda bike ku qet nebe, kula dilê xwe hinekî rehet bike, sebra xwe wê jiyana kirêt bîne. Jin ji ber ku mêrê wê ne bi dilê wê ye, xwestiye bişîne der û yare xwe re bikeve kêf û henekan. Di çîroka bi navê “Silo û Rehmo”de jinên bi yarik gelek zêde ne. Silo di gomekî de xwe vedişêre, mêze dike dor bi dor sê mêrên çîptazî, hatin gomê tevî pêz bûne. Ev kes yarikên wê jina ku Silo di goma wê de xwe veşartiye, bûye. Dema mêrê jinikê tê, diçe gomê rastî çend kesan tê. Silo mêrik re dibêje ev yarên jina te ne. Silo jî radibe diçe mala xwe jina wî derî venake, jina w jî bi yar e. Jinik yarê xwe dike kûpekî, vedişêre. Piştî demekî, mêrik vî kûpê dibe difroşe, dide cihûkî. Cihû dibêje, Silo bibe mala min, dema Silo kûp dibe mala cihû, mêze dike heft bûkên cihû her yek ji an bi yarê xwe ve ketine nav kêf û henekan.
Hinek çîrokan de jî hesûdiya birayan ser keçikan tên honandin. Serpêhatiyên du birayên ezep di berhevoka A.Jaba de wisa derbas dibe. Dilê birayê mezin Hesen Axa dikeve keça bi navê Lalî xanim. Paşê birayê wî yê piçûk Çeleng Axa jî keçikê dibîne, dilê wî jî dikeve keçikê lê dilê keçikê Hesen Axa de bûye. Birayê piçûk bi dek û dolaban Lalî Xanimê ji destê birayê mezin derdixe û pê re dizewice. Zewaca bi zorê naçe sêrî, Lalî Xanim vê yekê napejirîne û jehrê dixwe, xwe dikuje.
Di çîroka Nêçîra Çiyayê Reş de em rastî zewacên bi zorê tên ku keça pîra heftserî û dergstiya dêwê Canpolat benda lehengekîne ku wan destê neyarên zorbe azad bike. Ev yek bi destê Mîrze Mihemed pêk tê, ev keçikan bi formekî dijî zordestiyê û bêdiliya bavan, mêran derketine. Çîrokeke din de Mîrze Mihemed, keçika bedew, Çilkeziyê ji destê dêwê Canpolat aza dike û digihîne mirazê wê. Dîsa çîroka Usifê Tenbûrvan de, Usif ji ber bêbextî û dilreşiyên birayên xwe mecbûr dibe ku dêwê Canpola re keça mîrê cinan Gulbarînê bîne. Di bin mercan de Gulbarînê tîne. Dilê Gulbarînê dikeve wî, lê Usif ji ber merca xwe wê radestê Canpola dike paşê ji ber bêdilî û bêçaretiya Gulbarînê kirina xwe poşman dibe. Dev ji Gulbarînê bernade û bi alîkariya wê raza ruhê canpola hîndibin û Usif ruhê Canpola dest dixe û wî dikuje. Bi vî şêweyê her du digihîjin mirazê xwe. Wekî van lehengan Rostemê Zal jî keçên bêdilê wan hatine revandin, destê dêw û neyaran xilaskirîye û gihandiye mirazê wan.
Hevberdan her çiqas di civata kurdan ya kevneşopî de tiştekî nelirêzê dihat hesibandin ev yeka di çîrokan de jî rê nedaye ku zewaca bêdil an jî biteşqele hevberdanê encam de. Ev zewac him ji bo mêr him jî bi bandorî ji bo jinê heta hetayê bûye barekî giran maye. Çend çîrokan de keçîke xwe kuştîye. Hinek çîroka de jî xwe re yarek peyda kirine. Nimûneya hevberdanê çîrokekî de tê honandinê. Zewaca Qijik û Kevokê de piştî wextekî ser zewacê re pirsgirek di nav wan de çêdibin û mebesta hevberdanê diçin ba qazî. Dawa hevberdanê dikin.
Zewaca bêdil di stranan de.
Kurdan êş, derd û kulên dilê xwe kirine stran û wisa dilê xwe piçekî rehet kirine. Gelek eş hatine kişandin, ferman li ser wan rabûne, koçber bûne, hev qetiyane, dê û bavê xwe, zarokên xwe winda kirine. Helbet di nav van êşan de yek jî zewaca bêdil e. Lema di gelek stranan de zewaca bêdilê keç an xort bi hestekî dilsoj û kûr hatiye honandin. Zewacên bêdil, evînên bê encam her gav bûne mijara kilaman. Bêbextî û bêmirazî her tim dilê dilketiyan şewitandiye. Ev şewata dil bûye kilam û dilketiyan karibûne hestên xwe vî şeweyî bînin ziman. Bi xêra kilaman karibûne birîna dilê xwe bikewînin. Bi darê zorê revandina keçikê an jî bûkê, hawar û gazîya wê, lawakirina ji bo berdana xwe, an jî li hember mêrê nejidil bêdengî heta hetayê, nifir û lome ji bo dê û bavê xwe an jî dildarê xwe ku nekaribûye wê bistîne di van stranan de tên zimên û li ser dilê mirov wekî kêrekî tûj disekinin. Di strana “Baro” de revandina bûka bi dergûş û hawara wî wisa tê vegotin;
“Baro malmîrato min ji te re negot, tu megrê destê min rebenê merevîne,
Te îro sê roje girtiye destê min rebenê Xwedê revandîye,
Dergûşa ber pêsîra nazdara Xwedê maye li malê.
Ez nizanim dergûşa min rebenê kî dimêjîne,
Lo Baro malmîrato, îro sê roje dergûşa berpêsîra min nazdara Xwedê maye li malê
Ber û pêsîra min tijî bûne, ez nexwaşim, îro ji bedhal im, halê min tunî ne
De oy oy oy rebenê Xwedê ye Pêrîşanê.”
Reva bidilê keçikê jî heye û ji bo dilê bidil e, ji ber dilê bêdil. Wexta ku zewaca bêdil li ser keçikê tê ferz kirin, ji bo wê û dilketiya wê xên ji revê êdî çareyek nemaye. Rev ji alîkî de protestokirina pêwendiyên nemirovî û paşdamayînê ye. Her revek riya xelasiya jinêye û dilê bimiraz hev digihîne, riya zewacên bêdil dixitimîne. Di gelek kilaman de keçik dilketiyê xwe dixwaze ku hêj wê rênekirine bila bê û wê birevîne. Di kilama Hesenê Mala Mûsa de, dilketiyê Hesen, Hedo gazinên xwe dê û bavê xwe dike ku ji ber desttengiya Hesen lê nedanê. Lê Hesen herçiqasî kîsê wî vala be jî dilê wî fireh e û tijî ye lema dev ji Hedo bernade û wekî Hedo jî gotiye, ewqasî ji bo xwastinê hatiye-çûye sola wî qetiyaye, çilên mala bavê wê qetyane ji danînê, raxistinê, guhê diya wê qulkirine bi gotin û galegalê. Hedo xwe nagirê û dîsa dibêje “Xwedê xirab bikî mala xwedyê dilgirtinê...wele bi Xwedê min didinê-min bidinê,min nadinê ezê kincê xwe bişênime ser boyaxa reşkirinê, ez ê mara mêra piştî çavê reş û belek li xwe heram kim dara dinê.” Êdî xên ji revê çareyek namîne û di encamê de Hesen bi destê bira û pismamê Hedo tê kuştinê. Dawiya dilgirtinê, revandinê tim kuştin û girî û berberî talan bûn. Ev bû di Kurdîstanê de xelata heskirin û dilketinê. Ev berxwedana Hedo me dide eşkerekirin ku gava ku jinê dil nekir, her tim serê xwe natewîne û çareya xilasiyê jî digere. Em dikarin bibêjin ku her serpêhatiyeke kurd de nefreteke mezin li dijî zewacên bêdil heye.
“Min go; bila birayê min ê mezin xere bike, ayê can û bedenê xwe nebîne wax li min e.
“Lê lê yadê navê Xwedê ger min nedin Hesenê Mala Mûsa,
Ez ê jê re bidim soz û qiralê, yadê, lê revatinê,”
“Were mam û birano meke meke, lo lo min bidinê, wax li minê
Qelingê min dêlê xwe re bigrin, urf edetê dinê,
Kul bi mala we keve, çar qurişê we bimînin, hûn jî hildin bona xatirê min dêlê, sev dil ketinê
Wele heger hûn min nadinê, qisem navê Xwedê
Ez ê gulîyê soro bidim revandinê,”
Di strana Hesenîko de, Asê nagihîje mirazê xwe û bi darê zorê dibe jina Xirno. Tê gotin ku Asê û Hesen gelekî ji hevudu hezkiribûn. Malbata Hesen çend caran ji malbata Asê, wê xwestibû jî qîza xwe nedabûnê. Nedixwastin qîza xwe bidin yekî ne ji eşîra wan. Lema destê Asê digrin didin Xirno yê eşîra wan. Lêbelê bi nedayînê, hezkirina wan nehatiye birrînê. Evîna wana timî lê zede bûye. Bi deng ketiye li ser hevudu kilam gotine.
Malbata Asê li gorî tore û edetên welat êşyane. Xwe di tengasîyê de dîtine, lema biryar dane ku Asê bizewicînin û bi darê zorê dane lawê Hesê Xello, Xirno, bi gotina Asê, Xirno yê pîsî heram. Her çiqasî li ser vê zewaca bêdil re gelek sal jî derbas bibin û sê zarên wan jî çê bibin jî, dilê Asê hêji Hesen de ye û kilama wan jî hêji berbelav bûye. Paşê şerê cîhanê ya yekem destpê dike û Xirno jî neçar dimîne mala xwe bar dike û ber bi başûr diçin. Wexta ku li ber birekî pez re derbas dibin, dengê şivanekî dibihzin ku kilama Hesenîko ku li gor gotina Asê li ser gotibû dibihîzin.‘Ev Xirno yê ku heyanî wê kêlê, wê seetê, wê tawê, weqas, bi salan ew strana jina wî li ser merivekî, li ser evîndarê xwe Hesen gotîye, guhdarî kirîye bêdeng maye. Wê demê di wê taxê ra, jibona wê yekê, wê bûyerê teng dibe, bêxûlq dibe. Pir û pir li hal dikeve, ruhê wî di bedena wî hilnayê. Di dilê xwe da dibêje “hela li min û vê ecêba giran, derdê min ji min ra bes nîne, di vî halî de ez bi weqas rojane ji cih û cangiyê xwe ewqas dûr ketime, ewqas diltengiya min heye, lê vire jî ev kilama tê gotinê. Min digote ka ev kilam li cihê me hebû, li wê derê dihate gotin. Li wir ma? Ez dibînim û dibihsim ku heyanî vira jî hatiye. Ma qey li her derê jî ez ji vê kilamê xilas nabim?”
Xirno êdî tehemûl nake û dixwaze ew jina ku wî heznake û dayîka sê zarokan bikuje. Zarokê ku hêj yek salîye li ser pişta Asê dide datînê û bi sê gulleyan berê canê Asê dide û cinyazê wê li erdê dihêle û riya xwe didomîne. Zewaca bêdil dîsa naçe sêrî û Asê seb xatirê kilama Hesenîko dibe qurbanî.
Di strana Xalê Cemîl de jî em rastê zewaca bêdil tên û hawara Werdem Xanimê, lawakirina wê ji ber mêrê wî ku bi qelenekî zêde daye, jê re dibêje “Xalê Cemîl ez gune me” tu bandorê li ser zava nake.
Xalê Cemîl, Xalê Cemîl, Xalê Cemîl
Lo lo Xalê Cemîl min heyrano,
Welle tu extiyarî dîno wez gede me,
Lo lo Xalê Cemîl emrê te çûye çil û şeşan
Ji min veger, wez stûxwar û bê çare me,
Wez ne parîyê devê murdarê fena te me,
Keçikeke çardeh salî ji ber zewaca bêdil serî rakiriye lê dê û bavê xwe na, mêrê xwe yê bi qelen hatiye dayîn lawa dike, lê wisa xûyaye girî û gazinên keçikê tu çare nake û dilê Xalê Cemîl de tu dilnermiyekî pêknayîne. Werdem xanim ji ber qedera xwe bi tenê dikare straneke bîne holê.
Lo lo Xalê Cemîl malxirabo wele tuyê ji min gerabe tu mezin î li şûna xalê min î
Lo lo Xalê Cemîl tu mezin î li şûna bavê min î
Lo lo Xalê Cemîl ez gede me malxirabo wele tu mezin î
Lo lo Xalê Cemîl tu yê nebe sebebê lo lo qedera min î xalê Cemîl ez gune me,
Xalê Cemîl, xalê Cemil lo lo ez birîndar im
Wezê birîndarê destê kesê kal im oy…
Jin herçiqasî hewl bide jî zane zewaca bêdil veger ne mimkûn e. Ev wekî “qeyda hikumatê”ye.
Heger min bizanibûya qedera min ê serê,
Kotî, şindoqê heramê heramê mêran bûya,
Ezê danê sibê rabûma ser postê nimêjê,
Minê qameta miriyê herdu tiliya cotê bikira,
Çevê vê qederê, rebiyo, Rebiyo, Rebiyo,
Xwedawo, ez evdê te nebûm, min çi kir?
Te yê kirasekî êtîman bêmil û bêpastî anî li min kir,
Te nîkaha vî kurê kerê, mînanî qeydeke hikumatê, anî lingê min kir.
Te derd û kulê dinyayê temamî top kir,
Sê payek da temamî, du payek para min kir.
Dîsa zewaca ne bi dilê keçikê kilama “Sînanê Kiriv” de derdikeve pêş me û dilketiya Sînan, Sakîne ji ber ku malbatên wan kirîvên hevûdu ne, li ber edetên kirîvatîyê, Sakîneyê nadin dilketiyê wê Sînan. Dil û hebandin qeydeyên edet û kevneşopiyan nahesibînin lema Sakîne dijberê edet û rêzikên cîvatê derdikeve û Sinan dixwaze ku wî birevine. Lê destê Sînan nayê û narevîne û Sakineyê didin yekî din û Sakîne her çiqasî bi zorê mêrkirîbe jî dilketiyê xwe re dibêje “ Sakînayê bê Mamo bûye ji masiyakî spî ji masiyên Gola Hîmo, welleh bê bavê rûh dê diya tor avêtin lo ji xwe re girtin lo.” Sakîne ji ber evîn û şewata dilê xwe car caran nifiran Sînan dike û dibêje “Şûrê Şamê me li pişta teme lo”, car caran jî agirê dilê xwe nagire û dibêje “de tu yê xema nekişînî, Sakînayê bê Mamo soz û qirarê dide, ger ez bimirin ji axa sar re me, ger ez bimînin lo ez ya te me.”
Gazin li pey daxwazên pêknehatî dibin. Gelek caran daxwazên mêran bi cih tên lê kêmcaran her tişt li gor daxwaza jinan dibin lema gazin hema bêje ji layê jinan hatine kirin. Piştî zewaca bêdil keçik gazinên xwe dilketiyê xwe dike çima nelezandiye ku mirazê wan bi cî bihata. Kilana “Têlî”yê de xûyaye. Têlîyê digo; “Lê kuliya zimanê te nexwaribû, ava reş bi çavê te nehatibû, tiliya min bi çavê te re neçûbû, rokî teyê heval û hogirê dora xwe re bigota dilê min ketî Têlîyê. Wê gavê min û te, me hevdu birevanda, tu yê ji min re bibûya malxê, wezê jî te re bibama kevanî û bermalî. Wele tuyê vê sibê li hal û demê min napirsî. Ez ê ketim bext û tora vî kalê heftê û heştê salî, rojê carê mirin çêtir e, ji min ra ji vî halî, Têlî, were Têlî.”
Gelek stranan de ji ber bêçaretiya kur û keçan ji destê dê û bavan gazin û nifir li wan hatine kirin. Car caran jî gazin û nifir wekî di kilama Sînanê Kirîv de lawik tê kirin ku nikaribûye keçikê birevîne an jî bixwaze ji ber vê yekê bûye nesîbe yekî ne ji dilê wî û dibe ku heta hetayê vî derdê binale. Car caran jî lawik piştî çend salan dilketiya xwe dihêle, yeke din re dizewice û wexta ku keçik vê bêbextiyê dibihîze kerba kula dilê xwe dide der û ji ber hezkirina kûr dev ji lawik bernade û ger jina lawik jê çêtir be berdestiya wê jî qayîle, lê keçik dîsa jî bêbextiya lawik dide rûyê wî. Strana Lawikê Metînî de jî keçik şeva berê dewata xwe, xwe davêje ber bextê dîya xwe ku xeberekê Lawikê Metînî re bişîne ku bê, wê zewaca bê dilê wê rizgar bike û bigihîje dilketiyê xwe. Lê dibe ku berê de xeber şandibûye û lawik nehatibûye lema gazinan jî jê re dişîne dibêje;
“Eger tê min dixwaze bila delo bê min bixwaze,
Heger tê min direvîne bila bê min birevîne,
Heger min narevîne sibê wê min rêkin
Ay feleka me xayîn e, welle me dixapîne me re nayê.”
Bi vê yekê keçik mecbûrî zewaceke bêdil dibe û heta hetayê di dil de dinale.
Dema keçikê dil kir, bêtirs dikare bi dilşahî memikên xwe pêşkeşî delaliya canê xwe bike. Di merc û hoyên zewaca bêdil de, êdî keç vê comerdiyê nîşan nadin, ewqas “sîngvekirî” nîn in. Memik para kê ye? Bersiva vê pirsê bi daxwaziya keçê ve girêdayiye, di serpêhatiya Hecî Mûsa û Gula Ermenî de,… Gulê naxwaze bibe jina Hecî Mûsa, dilketîkî wî heye, navê wî Miqsî ye. Ev keça ermenî enînivîsa xwe ji zû de kifş kiriye: “…heta ez li darê dinyayê sax bim, cot memikên min wê ji Miqsîyê lawê apê min re be…”
Gelek stranan ku ji zarê jinan hatine gotin de, jin gazinên xwe mêrên xwe dikin û em pêdihesin ku zewaca xwe ne qayîl in. Jin wan wekî mêr napejirînin û navên nexoş li wan dikin wekî; dewar, kund, kundo, şindok, çepel, mêrê kotî-mirdar, mêrê herifî, nemêr, pintî, serhevde, miskînî heramî mêran,serjinik …û hwd. Ev jinan her tim çaverê dikin ku dilketiyên wan bên û ji ber mêrên kotî, gazî ‘gede lawik’ên xwe dikin lê gede lawikê wê jî newêrek derdikevin.
“tu nizanî, min go, qey tu mêrî, tu camêrî,
Min go; kotiyê mêra ne li male, tu yê şeva îşevîn bişkênî cam û camekana, şûşe û pencera zirza dêrî
Şeva xwe nava taxima sîng û berê min esmerê de bihêrî,
Min nizan bû tu ne mêrî, ne camêrî, tu miskîn î heram î mêrê min newêrî.”
Gelek stranan de jî keçik bêyî daxwaza wê, didin kesekî dûrî malbavê wê û xerîbekî. Dibe ku keçik zimanê wan jî nizanibe. Di kilama “Dewranê” de keçik gazinan dike ku ew nedane berdilka dilê wê ku heft salî de dilê wan hev de ye, bi êzîdikî serhedê mehr kirine. Dibêje ku, îro di êvara xwedê de derdê dilê xwe re dibêje, pê re dimire. Kilameke din de jî gazin dê û bav tê kirin û tê gotin; “lawikê mal di gund de, me dil tê de, ez xwestime, nedane. Xwedê bi dê û bavê min re qebûl neke, qet qehir mede, ez dame kotî mîskînî nemerdî heram î mêrê xirab.” Li ser de zêde dike û dibêje ku “ Minê ji derdê dilê rezîl, nexşê Çîn û Maçînê tev jibîr kir, min kotiyê mêra ra tu mal nekir.” Dinya keçikê reş û tarî bûye û dibêje “ne sax im, ne mirî me.” Kilameke din de jî jinik dilketiyê xwe re dibêje “de were teresê kuçkê mêrê min bikuje.” Di van stranan de jî xuya dibe ku jin ji ber zewaca bêdil gelek xemgîn û dilsar in. Derd û kulên xwe di dilê xwe de veneşartine, wekî stran û kilam derbirîne. Dibe ku xên ji vê yekê tiştek din jî destê wan nehatibûye.
“Destê min negirtin nedane Ahmedê Şivîn,
Îşev, şeva çara dora min e,
Va kopeka çawa bûye mexmûnê ber tendûrê”
“ sîng û berê xelkê delal usa ne,
Di kilama ‘Hey Narîn’ de dîsa keçik dilketiyê xwe re gazinên mêrê xwe dike ku mêrê wê kal e û ew keçikekî xama ye, nazik û delalî ye, sing û berên wê jî wisa ne. Dibêje ku kopegê mêrê wê li ser sîng û berê wê hilke dike lê kûr dinale û dixwaze ku li gor şerîeta dînê Mihemed mehra wê û serê kotiyê mêrê pîs bila betal be.
Nifirên ji boy zewaca bêdil.
Zewacên bêdil her dem di navbera mêr û jinan de bûye mijara nîqaşê. Di gelek kilama de jin ji mêrê xwe yên xerab gazinan dikin.Gelek caran jî nifiran dikin, ji van nifiran de bavê keçikê bi xwe jî para xwe distînin. Helbet ev yek ne belasebeb e. Jin di temenê piçûk de hatine zewicandin. Ew zewac bi piranî zewacên bêdil in. Mêr gelek salan ji keçikê mezintirin yan jî keçik ji bo qelen hatiye dayîn.
Heçî kesê dila dila sar ke,
Xudê kula Şamê, Helebê, mala bavê wanda çar ke,
Biharê ne ga be, ne golik be, mala bavê xwe pişta kûsî bar ke
Nifirên mezin li mêrên ku careke din zewiciye hatiye kirin. Ji bo jinekê, yek jî bobelatên mezin “Hewitî”ye. Tu jin bi dilê xwe naxwaze ku mêrê wê careke din bizewice. Lê hin mêr cara duyemîn dizewicin û jinê tînin ser jinê. Her du jin di malekê de hev nakin. Pev diçin. Her du jin jî mexdûr dibin. Jina pêşî jî ji ber vê bêbextiya ku lê hatiye kirin nifiran li mêrê xwe dike.
Di kilama “Sîno” de jina wî ber wî digere ku li ser wê re nezewice ku bi êşa hewîtiyê nekişîne û wiha dibêje;
“Sîno qurban min ji te re çi go lo tu xeyîdi,
Lo lo dilê min xerîbi çi xereca li min nema lo lo tu’b şewitî,
Dilê min go te li delawê re çi zerar dît, li ser min re dizewicî
De meke, meke, meke lo lo dilê min xerîbî, lo lo dilê min evdala Xwedê xirab meke.”
Di kilama Ehmedê Ronî de jî, Besna nifiran li dê û bavê xwe dike ku lê nedane Ehmed, dane yekî xwedanê heft jinan, heftê salî, diran tune dêv de û dibêje ku bila dê û bavê min xêrê bikin, ayê qet nebînin.
Ez naçime Meqlûbê Şêxan, meqlûbê sotî
Ez li hêre nabim de dê mala xwe barkim
Îşalla çi kesê mabeyna min û bejna bilind
Çavên reş û belek enya kal û gewer baxivit
Ez dil nahêlim çi nifirat bikim
Bo xatirê Xwedê û Nebiyê Ummetê
Axlevê/serê biharê lê bimirît şivanê pez
Çirya ewilî lê bimirit her du gayên cotî.
Zewaca bêdil meteleok û gotinên pêşiyan de.
Metelok û gotinên pêşiyan neynika civatê ya ceribandinên salên dûr û dirêj in. Piştî gelek rûdanên wekî hev, hatine gotin û bûne rêzik, gotin û şîroveyên zêde kurtisandine û ketine formake sade û têr û tijî. Helbet zewaca bêdil jî para xwe vê yekê girtiye. Di van metelok û gotinan de jî wekî nimûneyên din dilmayîn, nefret û kîna li hember zewaca bêdil hatiye derbirîn. Li jêrê çend metelok û gotinên pêşiyan hatine rêzkirin. Me dest neda rastnivîsa wan ku reseniya gotinê biparêzin.
Çavkaniyên dîjîtal.
Şakiro, Huseynê Mûşî, Karapetê Xaço, Şakiroyê Mûşî, Gulîstan Perwer
Baedre, Ba'edre, gundê Baedrê (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Baadre"), gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Baedre gundê jidayikbûna mîrê êzidiyan Mîr Tehsîn Beg e.
Salihê Heydo'", rewşenbîr, nîvîskar û helbestvanekî kurd e. Ew li Rojavayê Kurdistanê dijî.
Kurtejiyan û berhemên wî.
Salihê Heydo li 6ê adar a 1956an de li gundê Hesê Ûso ku dikeve ser devera Amûdê parêzgeha Hesîçeyê ji dayik bûye.
Salihê Heydo li her perçeyên Kurdistanê geriyaye ji bo belgekirina û berevkirina folklorê kurdî.
Ji hêla Enstîtuya Kelepora Kurdî de li Herêma Kurdistanê ev nasnav lê bûne: "Enstîtuya Gerok", "Helbestvanê bi lebt û liv", "Helbestvanê Gerrok", "Googlê Kurdî", "Googlê Rojava", "Pîrê zimanê kurdî", "Derwêşê folklorê kurdî", "Pirtûkxaneya Guhêzok", "Kesayetiyek nepeyda", "Seriyê pir Şepol", "Dîroka zendî", "Mezintrîn folklornas li her çar perçeyên Kurdistanê"...
Mihemed Teqevî(1977, Şîrvan, Xorasana Bakur) nivîskar û, werger û sererastkerê kurd ê kurmanc e. Di sala 1977an da, li gundê Melebêqirê, başûrê Şîrvanê, parêzgeha Xorasana Bakurê Îranê ji dayîkê bû. Pola sêyemîn li dibistana seretayîya gundî xwend, dû ra ligel malbata xwe koçberîya bajarê şîrvanê bûn û li wir dest bi xwendina xwe li dibistana seretayîyê kir û ew qetand.
Dibistana navincîyê li Ferhengîyan derbas kir û piştra çû huneristana Teqevîyan û dîploma xwe di beşa kehribayê da stand û xwe ji bo zanîngehê amade kir.
Ew di sala 1990an da li zanîngeha Ferdowsîyê hat pejirandin û piştî 4 salan, beşê wêje û zimanê îngilîsîyê qetand û di heman demê de dest bi xebatê xwe di debîristanên bajarê Şîrvanê da wek mamosteyê zimanê Ingilîsîyê kir. Hîn 10 sal xebatên wî wek mamosteyê Ingilîsî xilas nebubû ku di zanîngeha Bîrcendê wek xwandekarê beşê zimannasîyê hat pejirandin û piştî du salan wî karnasîya xwe ya bilind di wî beşî da jî stand. Têza wî ya karnasîya bilind li ser nîşandarîya halet(case-marking)a devoka Kurmancîyê û miqayisekirna wê bi ya Farsî bû. Ji alîyê wî çend gotarên wergirtî ji têza wî di kovarên zanîstî yên îranê hat weşandin. Ew di sala 2015an da ji alîyê weqfa Mezopotamîyayê hat vexwendin û beşdarîya komxebata kurmancîyê bû. Di sala 2019an da navê wî wek endamekî ji wê komxebatê li ser pirtûka Rêbera Rastnivîsînê hat nivîsîn. Mihemed Teqevî heya niha bi sedan kurteçîrokan wergerandine û ew kurteçîrok di biloga wî bi navê Linguakurd.blogfa.com hatine weşandin. Ev niha nêzî 10 sal in ku wek nivîskar û wergêr bi zimanê kurmancî çalak e û herwiha çend pirtûkên çîrok û helbestan sererast kirine û navê wî wek sererastker hatîye qeydkirin.
Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) partiyeke siyasî ye ku li Sûriye kar dike. Ev partî zêdetir ji kurdan pêk tê. PYD di sala 2003'ê de hatiye damezirandin. Hevserokên partiyê Eyşe Hiso û Şahoz Hesen in.
Endamên koordînasyona PYD Meysa Bakî (Şîlan Kobanê) û Hîkmet Tokmak (Fuat) di sala 2004'ê de li Mûsilê hatin qetilkirin.
Gelê Ermenî, Ermanî an jî Ermen ("Hayer"), yek ji gelên kevn ya Rojhilata Navîn e. Ew ji nav gelên filehanê cîhanê li gelek pîrrtirin.
Ermen jî 2700 salan bûyî li Bakurê Kurdistanê û başûrê Qefqazê dijî. Hem jî hewna gelê Ermenistanêne.
Navê ke ew xwera dibejin "Hayer" û xelke dinan ji wan ra dibejin "Armen", "Ermen" ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn.
"Hayaysa" ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û "Arme-Şupriya" ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn.
Têgîna "Ermen" ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin "Ermen", ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan Hekatayosî Miletî û Nivîska Behîstunê Dareyos I.. Gelên cîranan ji gişk "Ermen" dibêjin bi tenê Gurcîyan wan ra digotin "Somexi", welatê ra jî "Somextî"
Diana Wekîl operabêjeke kurd e.
Wekîl di sala 1973an de li Tîflîsê (Gurcistan) hatiye dinê. Li konservatiwara Rewanê (Ermenistan) xwendiye û albûmeke wê ya bi navê "Dengbêja Operayê" heye. Bi îtalî, almanî, îngilîzî, rûsî, ermenî û kurdî aria, romans û stran dibêje.
Muhemmed Behaedînê Neqşbendî yê Buxarî (farsî: بهاءالدین محمد نقشبند) (14ê meherem 718ê mişextî, 18ê adar 1318, Buxara-3ê Rebi el Ewwel 791ê mişextî, 2ê adar 1389, Buxara) damzrînerê terîqeta neqişbendî di sofîtiya îslamî da ye. Ew mirîdekî Ebdilxaliqê Xecdewanî yê terîqeta xwacekan bû.
Ew li roja înê 14ê meherma 718ê mişextî li gundê Qesrê Hindûyan ko paştir navê wê bû Qesrê Arifan, li nizîk bajarê Buxarayê li Xorasanê (niha parek ji axa Ûzbekistanê) hat dinyayê. Babê wî ew spart destê Xwace Mehmedê Babasemasî ko yek ji mirîdên terîqeta neqişbendî bû.
Ew roja duşem, 3ê rebi el ewwelê, sala 791ê mişextî li Buxarayê mir. Gora wî jî li wî bajarî ye.
Va ye lîsteya rêxistinên siyasî yên kurdî yên Kurdistanê û derveyî welêt.
[http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/KurdiKK/Organisations_KUR/Organisations_Index_Kur.htm Pirtûkxaneya kurdî]
Fûad Elî peykertiraşek kurd e. Ev 30 sale li Îtalyayê dijî.
Niha li ser projeya abîdeya Leşkerê Winda dixebite, Ev proje di hêla hukimeta Kurdîstanê da hatîye destpêkirin.
Zbych Krzysztof Trofimiuk (jdb. 7'ê avrêla 1979an li Warşova, Polonya), lîstikvanekî awistralyayî ku bi eslê xwe polonyayî ye.
Zbych Trofimiuk kurê wênesazê çekyayî Jurak Trofimiuk û peykervana awistraliyayî Zoja Trofimiuk ye û li Polonyayê hatiye cîhanê. Dema ku ew çar salî bû ew bi debavên xwe li Awistraliya malbar kir. Ew pêşî li Dibistana Bilinda Lawan ya Melbourneê (Melbourne Boys Highschool) de dixwend. Di sala 1994an de ew ji bo rêzefîlma Sky Trackers dihat naskirin. Ji bo wê rêzefîlmê ew di sala 1995an de him Xelata AFI - di kategoriya Herî kanînê rindê nû (Best New Talent) him jî Xelata lîstîkvanên ciwan (Young Actor's Award) wergirt. Ji bo serlîstikvaniya xwe di rêzefîlma Spellbinder ew daha navdayî dibû(1995) Ji bo wê rol jî ew xelat wergirt. Ew xelat Xelata Premier’s VCE bû. Di sala 1994an de ew karê lîstikvaniyê berda bû û di Dibistana bilinda Sandrighamê (Sandrigham Highschool) de dixwendi bû. Di pey wê re ew Zanîngeha Victoriyayê de perwendîşa xwe bi bekeloriyosek di Xwendina encamdanê (Performance Studies) de dikir. Ji sala 2005an de Zbych Trofimiuk dîsa lîstikvanî dike ema helbet ew têne li ser şanoyê de dilîze. Ew wisa di piyesa Bunny de nîşandayî bû û di piyesa La Mama de ew derhênerî dikir. Aniha ew di Zanîngeha Monashê li Victoriyayê de waneder e. Zbych Trofimiuk karê hûnermendî jî dike.
Mirov bi çendan riya bergiriya destketî peyda dike
Bergiriya destketî an jî bi îngilîzî "acquired immunity", hin caran wekî bergiriya taybet jî tê bi navkirin. Heke di laşê mirov de li dij nexweşiyek an jî hokara nexweşiyêk diyarkiri dijeten hebe, ev rewş wekî hebûna bergiriya destketî bi nav dibe. Anko bergiriya destketî bi berhemkirina dijetenan tê dabînkirin. Lîmfexaneyên B û lîmfexaneyên T ji boy bergiriya destketî kar dikin. Bergiriya destketî ji boy hokara nexweşiyê ya diyarkiri taybet e, tenê bandor li ser hokara nexweşiya diyarkirî dike. Di laşê mirov de bi çendan riya bergiriya desketî peyda dibe.
Şîrê dayikê û bergiriya destketî.
Mirov cara pêşîn dijetenan ji diya xwe digire. Dema ducaniyê, ji xwîna dayikê dijeten derbasê xwîna korpeleyê dibe. Piştê zayînê, dergûş şîrê dayika xwe dimije, hin dijeten jî bi riya şîrmijandinê derbasê dergûş dibe. Van dijetenên dayikê, bergiriya desketiyê ya dergûşê dabîn dikin. Bergiriya desketiya ji dayikê tên girtin bergiriya sist e. Ji ber ku dijeten ji aliyê dergûşê ve nehatinê berhemkirin, hejmara wan di nav laşê dergûşê de zêde nabe, herwiha xaneyên bîrker jî çê nabe. Loma bandora dijetenên dayikê ne ji boy demek dûr û dirêj e.
Nexweşketin û bergiriya destketî.
Mirov dema nexweşketinê xaneyên bîrker û dijeten berhem dike
Heke mirov tûşî nexweşiyê bibe û paşê sax bibe, di laşê mirov de li dij hokara ew nexweşiyê, bergiriya destketî ya çalak peyda dibe. Gava hokara nexweşiyê tûşî laş dibe, lîmfexane hewla tunekirina hokara nexweşiyê dike. Bi bergiriya xaneyî û bergiriya derdanî hokara nexweşiyê têkdişkîne. Di heman demê demê de hin ji lîmfexaneyên B û T diguherin û ji bo ew hokara diyarkirî, dibin xaneyên bîrker. Heke siberojê heman hokar cara duyemîn tûşî laş bibe, bersîvdana bergiriya duyemîn rû dide. Vê gavê xaneyên B bîrker di demek kin de bi hejmarek zêde dijeten berhem dike û hokara nexweşiyê têkdişkîne.
Kutan û bergiriya destketî.
Vaksînlêdan li dij nexweşiyê, bergiriya destketiya çalak dabîn dike.
Kutan (vaksîn) jî rêbazek e ji boy dabînkirina bergiriya destketî ya çalak. Kutan gîrawek ji hokarên nexweşiyê yên mirî an yên hatine lawazkirin an jî perçeyek ji hokara nexweşiyê ye ku li ser wî de dijepeydaker hene, pêk tê. Bi vaksînlêdanê, bersîvdana bergiriya yekemîn a laş çalak dibe û xaneyên bîrker tên dirûstkirin. Anko bi vaksînê laş bi awayêk kontrolkirî bi hokarên nexweşiyê ve rû bi rû dimîne. Ji ber ku hokarên nexweşiyê yên nav kutan lawaz in, bergiriya laş li dij van hokaran beravaniyê ava dike û bi hesanî van hokarên mirî an jî lawazkirî têkdişkîne. Di heman dema beravaniyê de hin xaneyên bîrker ên xaneyên B û T jî tên dirûstkirin. Heke heman hokara nexweşiyê carek din tûşî laş bibe, xaneyên bîrker li dij hokara nexweşiyê hê hesantir, bi bergiriya xaneyî û bergiriya derdanî bi bervaniya laş dikin. Anko mirov bi kutanê(vaksîn) hokara nexweşiye ya diyarkirî bi awayek kontrolî bi laş ve dide naskirin ku lîmfexane li dij wî nexweşiyê xaneyên bîrker û dijeten berhem bike.
Serûm û bergiriya destketî.
Hin caran ji boy çareseriya nexweşiyan, dibe ku dijeten di nav şileya serûmê de bidin laşê nexweş. Li dij hokara nexweşiyê ya diyarkirî bi gelemperî di laşê ajalan de dijeten tên berhemkirin. Ji boy berhemkirina dijeten, hinek ji hokara nexweşiyê tûşê laşê ajal dikin. Lîmfexaneyên ajalê li hember dijepeydakeran (hokarên nexweşiyê) dijeten berhem dikin û der didin nav xwînê. Paşê ji xwîna ajalê hinek plazmaya xwînê tê girtin û dijetenên nav xwînê tên berhevkirin. Heke mirovek tûşî heman hokarê bibe, vê gavê ew dijetenên ji xwîna ajal hatibû berhevkirin, wekî serûm didin mirovê nexweş. Serûm bi rêjeyek zêde raste rast tevlî xwîna nexweş dibe. Dijetenên nav serûmê dijepeydakerên di nav xwîna nexweşê têkdişkînin, nexweş di demek kurt de sax dibe. Laşê mirov bi serûmê bergiriyê dest dike, lê ev bergirî bergiriya sist e. Ji ber ku limfexaneyên mirovê nexweş dijeten berhem nekir û xaneyên bîrker çê nekir, dijetenan ji derve girt, heke cara duyemîn tûşî vî nexweşiyê were, ji ber tunebûna xaneyên bîrker, nikare bersîvdana bergiriya duyemîn ava bike. Wekî mînak heke mar li mîrovek pêvede, jehra mar ji ciyê pêvedanê tevlê xwînê dibe. Jehra maran ji boy laşê mirov proteînek dijepeydaker e, lê di laşê mirov de li dij jehra maran xaneyên bîrker an jî dijeten tune ye. Loma ji boy bêbandorkirina jehra meran, serûma dijejehr didin laşê mirov. Dijejehr, ji laşê ajalên bi jehra maran ve hatiye tûşbûyî ve tê berhevkirin. Bi eslê xwe dijejehr dijeten e. Heke ev serûm tevlê xwîna mirovê mar pêvedayî bibe, hemû dijepeydaker(jahra maran) di demek kurt de ji aliyê dijetenan ve tê tunekirin.
Heather Lee Mitchell (jdb. 1958) lîstikvaneke awistralyayî ye.
Heather Mitchell di Dibistana Bilind a Camdenê li Walesa Nû ya Başurî (New South Wales) de dixwend. Her wiha ew Enstîtuya Navnetewî ya Hûnerên Dramatîk (National Institute of Dramatic Art) de xwendibû. Heather Mitchell bi taybet bi rola xwe Ashka di rêzefîlma Spellbinder û de tê naskirin.
Fîlmnîgarî.
1987: The Place at the Coast
1993: Seven Deadly Sins (rêzefîlmeke hûr)
1994: "Cody: A Family Affair", (fîlma wêneguhêzê)
1995–1997: Spellbinder (rêzefîlm)
1997: Spellbinder – Land of the Dragon Lord (rêzefîlm)
1997: "Thank God He Met Lizzie"
1998: "A Little Bit of Soul"
1998: "Cody: The Wrong Stuff"(fîlma wêneguhêzê)
2000: The Love of Lionel's Life (fîlma wêneguhêzê)
2001: "The Day of the Roses"(fîlma wêneguhêzê)
2005: Hell Has Harbour Views (fîlma wêneguhêzê)
2005: Da Kath & Kim Code (fîlma wêneguhêzê)
2006: The Society Murders (fîlma wêneguhêzê)
2011: Underbelly Files: The Man Who Got Away (fîlma wêneguhêzê)
2011: The Eye of the Storm
Pêşedanên şanogeh.
Hilberînên şanoyê de,The White Devil (tebaxa 2000), Bye Bye Birdie (adara 2001) ne.Mitchell di tîrmeha 2008an de dayika Hamlet Gertrude li Bell Shakespeare ya Hamlet li Playhouse, Arts Centre, Melbourne, lîst.Ji tîrmehê heta tebaxa 2011, ew di Belvoir St, Theatre de, hi bo Neighborhood Watch,hatibû pêşkirin. Di 2017 de wê di hilberîna Sydney Theater Company ya Cloud Nine a Caryl Churchill de Edward û Betty lîst ku bi derhêneriya Kip William bû.
Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê - YNK (bi îngilîzî: "PUK") partiyeke kurdistanî ya çepgir e. YNK di sala 1975 li Berlînê hat damezrandin. Serokê YNK Celal Talabanî ye. YNK di Îraqê de kar dike.
Mêjuwî damezrandinî (YNK) u nuwê bûnewe.
şorşî eylul le salî (1961) le bardoxêkî nawçeyî u nêwdewletî diyarî kiraw u le encamî zulm u stem u çewsanewey neteweyî ‏u komelayetîda helgîrsa u zorbey kurd lejêr balî ew şorşeda kobibowe, ziyatir le (100) hezar pêşmergey hebû le ruwî madî u ‏me'newî dewletî iêran piştwanî dekird, iêran bo labela kirdinewey nakokiyekanî xoy legel 'êraq hawkarî şorşî kurdî dekird.‏ duway rêkewtinnamey (11 î/ adarî / 1970 u çwar sal gftugo kirdin, le encamî razî nebûnî hikumetî 'êraq bo dan nan be ‏mafekanî gelî kurd, le nîsanî (1974) şer be germî destî pêkirdewe u hikumetî 'êraq le rêgay çendîn dewletî wek (rusiya – ‏iurdin- misir – emrîka) hewlîda bo gftugo kirdin legel (şay îran) ke eme dwa kartî 'êraq bû bo le barbirdinî şorşî kurd.‏ le rêkewtî 6/3/1975 rêkewtinnamey cezayr le nêwan (êdam hsên) u(şay îran) le cezayr morkira u rêkewtineke be akam geyşt ‏biriyardra kewa çîtir dest le karubarî yektir werneden u îran dergay hawkarî kirdin dabixat le şorş. ‏ rojî 12/3/1975 wefdêkî partî be serokayetî barzanî çuwe îran duway hewldanêkî zor twaniyan (şay îran) bibînin u (şa) pêyîanî ‏rageyand ke mawey (42) sale nakokîman heye legel 'êraqda iêsta rêkewtin be akam geyştuwe u iêweş (3) rêgatan le pêşe:- ‏ ‏-‏ dên bo iêran wek hawlatî îran hsabtan bo dekirê ‏ ‏-‏ degerênewe 'êraq arezuwî xotane ‏ ‏-‏ drêje be xebat deden iême snûr dadexeyn u be pê î îtfaqiyey cezayr her kesêk le snûr bigîrê teslîm be 'êraq ‏dekirêtewe. ‏ welamî barzanî: îmeş berjewendî îraniman belawe giringe. ‏ wefdeke gerayewe bo kurdistan le 14/3/1975 kobunewey serkirdayetî partî destî pêkird bo mawey (6) roj berdewam bû, şewî ‏‏18/19/3/1975 sercem serkirdayetî u mektebî siyasî u fermandekan kobunewe u dawa kira kewa drêje be xebat bidrê belam bê sûd ‏bû, dwacar le rojî 19/3/1975 biriyarî şer rawestan dra u aş betal kira. ‏ cge le partî (komelew hzbî şîu'î) hebû belam bçuk bûn twanay maneweyan nebû, (komeley marksî lînînî kurdistan) le ‏‏10/6/1970 damezrabû be nhênî le naw rîzekanî partî karî rêkxiraweyî xoyan dekird be serperştî (mam celal). ‏
Bo ewey xelk le dewrî ew rêkxirawe kobibêtewe kesanî roşnbîrî helbijard le wane (newşêrwan mstefa – şazad êayb – mehmudî ‏mela 'zet – rf'et mela mehmud) ewaneş be nhênî le naw (balî mektebî siyasî) kariyan dekird. ‏ diyare pêş heftakanîş partî tuşî kêşey gendelî siyasî bibû le nawxo, twanay drêjedan be xebatî nemabû (mam celal) le ‏hewlî drust kirdinî rêkxirawêkî nîştmanî şorşgêrdabû.‏ endamanî serkirdayetî (komele) le salî 1970 le mane pêkhatbûn (şhabî şêx nurî skirtêrî komîtey serkirdayetî le nawewey ‏wilat – mhemed se'îd mîrza/ l. lîjney bixda ‏ ‏-‏ ce'fer 'ebidulwahd/ l. lêjney hewlêr ‏ ‏-‏ awat 'ebidulxefur / l. lîjney slîmanî ‏ ‏-‏ frîdun 'ebidulqadr / l. lîjney kerkuk.‏ lew serdeme gencêkî zor peywendiyan be komelewe dekird heval (şazad êayb) seferî derewey kird bo lay (mam celal) ‏bemebestî birdinî name u agadarbûnî le wez'î kurdistan herwea namey (mam celal) î hêna bo kurdistan ke helumerceke le bare ‏bo drust kirdinî rêkxirawêkî nîştmanî frawan. ‏ ‏ ((destey damezrênerî / YNK))‏ ‏ le (22/5/1975) le (dîmşq) le rîsturanî (glîgle) le gerekî (abu rmane) î suriya yekem kobunewey destey damezrêner be 'emelî ‏destî be cêbecê kirdinî kareganî xoy kird em hevalane beşdarbûn:- ‏ ‏1-‏ mam celal 2- newşêrwan mstefa 3- d. fwad m'êwm 4- d. kmal fwad 5- 'adl mrad 6- 'ebidulrezaq feylî 7- 'mr şêx ‏mûs neytwanî beşdar bê çunke kurdî suriya bû. ‏ kobunewey duwem le berlîn bestira le 27/5/1975 be serperştî (mam celal) hendêk goran le pirojeke kira u be resmî le rojî ‏‏1/6/1975 bilawkirawe. ‏ ezmunî naw yekêtî î nîştmanî î kurdistan ezmunêkî nuwê bû le kurdayetîda ke (3) rêkxirawî ciyawaz (3) serkirdayetî ciyawaz ke ‏her sêkiyan serbexoy rêkxiraweyî tewawiyan hebû.‏ ‏- komeley marksî lînînî kurdistan le 10/6/1970 be nhênî damezrabû ‏ ‏- bzutinewey sosiyalîstî kurdistan ‏ ‏- hêlî giştî. ‏ le biraderanî destey damezrênerî (YNK) pêkhatbû + ew kesaney ke ne bzutinewey sosiyalîst bûn ne komele bûn, nawiyan ‏lênan (xetî giştî).‏ ‏ ((aşkirabûnî rêkxstinekanî komele)) ‏ komele dostayetî legel rêkxirawêkî 'erebî hebû be nawî (hreke al'rbiye aştirakiye) ke be nhênî karî dekird le naw 'êraq ‏lêpirsrawekey nawî ('bidalle alnêrawî) bû.‏ bo peywendî kirdin be yektirewe le layen komele (anur zorab) lelayen hreke (ulîd jnun) diyarîkirabûn herdûkiyan le m'ml karton ‏birîn îşiyan dekird le bexda, duway tawto kirdinî wez'î kurdistan (frîdun 'ebidulqadr) raspêrdra ke bçête derewe bemebestî ‏agadar kirdinewey (mam celal) le wez'î kurdistan pêş çûnî kak (fereydun – mam celal) nameyek rewan dekat le rêgay (hreke ‏‏) nameke degate destî (ulîd) ke danîştuî bexdaye kurêk be nawî (star ş'lan) le rêkxstinekanî (hreke) legel (ulîd) debê le ‏gerek debête şeriyan ke polîs dêt bo girtinî (star) rojnameyekî (hreke) le malekey degîrê le emnî bexda dan be bûnî ‏rêkxstin dekat le naw 'êraq u herwea basî (ulîd) dekat ke deçne malî (ulîd) komelêk belgenamey (hreke) yan dest dekewê le ‏wane namekey (mam celal) ke bo kurdistan hatbû paş lêdanî (ulîd) nawî (anur zorab) dênî u şew kat jmêr (2) deyben le ‏malekey bernamey komele u demançeyek dedoznewe, bo beyanî mew'îdî kobunewe debê le malî (anur zorab) ke biraderan dên dezanin ‏gîrawe herçî belgenamey ke hebuwe lewê legel xoyan dîben berew snûrî îran deron bemebestî xorizgarkirdiniyan newek ‏aşkirabibn, le ser snûr hemuwiyan degîrên le rojî 24/9/1975 ke jimareyan (40) kesew le rojî 1/1/1976 be pê î atfaqiyey ‏cezayr îran hemuwiyan teslîm be hikumetî 'êraq dekatewe 0‏ ‏ ((helgîrsanewey şorş))‏
le 1/6/1976 yekem mefrezey çekdarî le layen berêz (mam celal) le suriya be rêkira ke jimareyan (37) pêşmerge bûn neqîbî ‏mhndis (îbirahîm 'ezo) lêpirsrawiyan bû,em (37) pêşmergeye kira be (4) mefrezey bçuk, duway geyştiniyan le snûrî suriya – ‏turkiya – bo kurdistan.‏ her çwar mefrezeke lelayen qiyadey mweqetey ew katey partî destgîr kiran u şehîd kiran lenawçekan.‏
‏"uwem wecbey nardinî pêşmerge bo kurdistan"‏
em hêze lefermande u kadîrekanî suriya pêk hatbû, karn be sê retl be serperştî kak newşêrwan mstefa le 21/11/1976 ‏rewaney kurdistan kiran. belam hêşta mam celal betêçûnî mefrezey yekemî nedezanî dû namey danê bo 'elî 'ebidulla, îdrîs ‏barzanî u mes'ud barzanî. paş geyştinî duwem mefreze le sê snûr baregayan dana. ‏
iyekem wecbey çek lesuriyawe hat paş îtfaq kirdin legel qiyadey mweqete. le1/3/1977 çekekan birîtî bûn le: 60 klaşînkof ‏ke lelayen newşîrwanewe wergîran.‏ geranewey mam celal le salî 1977 bo kurdistan duway geranewey lebeyrut bo kurdistan yekem kobûnewey komîtey serkirdayetî ‏leser xakî kurdistan le 31/8/1977 best, ke 12 rojî xayand.‏ lekobûneweke mam celal be skirtêrî giştî danra.‏ komele: aram - salar 'ezîz.‏ bzûtinewe: resul mame - 'elî 'eskerî.‏ xetî giştî: endamanî destey damezrênerî (î. n. k)‏ duway labirdinî serkirdayetî le sê snûr bo nokan. lemangî 3/1978 duwem kobûnewey serkirdayetî bestira bo rêkxstinî pêşmerge – ‏darayî – dananî nexşe u plan – drust kirdinî heşt herêm. ‏ duway çend mangêk biriyar dra bigerênewe bo sê snûr. leber nzîkî lesuriya – turkiya – iêran – kurdistan.‏ ew kate ziyatir le hezar pêşmerge le serkirdayetî bûn, kiran be sê retl u jimareyekî zorî bê çek bûn. paş wergirtinî zaniyarî ‏leser sê snûr ke hêzekanî qiyade mweqete lewê bûn jimareyan 300 kes bûn. ‏ duway berê kewtinî retlî yekem u duwem le hekarî tûşî şer bûn legel qiyade mweqete u caşekanî turkiya. ziyatir le 750 ‏pêşmerge lew serdeme tiyaçûn.‏ baqî hêzekey serkirdayetî geranewe qendîl le20/9/1978 duway xorêkxstinewey serkirdayetî u drêjedan beşorş u helgîrsanî ‏şerî nêwan 'êraq u iêran le salî 1980 peywendî nêwan komarî îslamî iêran legel yekêtî baş bû.‏ lemaweyekî kem yekêtî twanî xo rêk bixatewe u zor lesnûrekan lerjêm azad bikat u ta salî 1988.‏ duway şerî nêwan 'êraq u kuwêt yekêtî bernamey azad kirdinî kurdistanî dana u ew kate zorbey hêzekanî yekêtî wek partîzan ‏mabûnewe ta raperînî 1991. ‏ ‏"nuwê bûnewe"‏
hemû rêkxirawêkî siyasî seretay drust bûnî beqonaxekanî mindalî u gencî u pîrîda têdeperê u hewlî geyştin be amanc ‏dedat. ‏ şorşî nuwê lemawey xebatî siyasî u çekdarî leşax komelêk goranî têda rûdawe. herweha berengarî hemû roje sextekan ‏bwetewe u twanay helsanewey hebuwe sereray bûnî komelê bîrî ciyawaz lenaw yekêtî.‏ bestinî çendîn konfrans leşax, lesalanî 80 kan wek konfransî komele lesalî 83 u 84 herweha konfransî herdû balî naw ‏iyekêtî – xetî giştî u bzûtinewey sosiyalîst paş ciyabûnewey beşêkî bzûtinewey sosiyalîst lenaw yekêtî lew konfranse ‏her dû baleke yekiyan girt u nawiyan na yekêtî şorşgêran. lewe bedwawe yekêtî buwe dû bal. yekêtî şurşgêran u komeley ‏rencderan.‏ bestinî kongirey yek le 28/1/1992 leslêmanî duway dû roj gwastirawe bo hewlêr ke mawey 17 rojî xayand. ziyatir le 750 kadîr lew ‏serdeme beşdarî kongireke bûn, her dû balî komele u yekêtî şorşgêran twanewe u biriyarî yekxstinî herdû baleke dra u tebenî ‏fîkirey sosiyal dîmukirat kira ke fre mînberî u cêgay hemû takêkî kurdistanî têda debêtewe u detwanin lenaw em rêkxirawe xebatî ‏siyasî xoyan biken u sereray bûnî bîr u ray ciyawazîş. ‏ we leduway salî 1996 yekêtî bo mawey çendîn roj kobûnewey serkirdayetî best le slêmanî be mebestî gorankarî lebernamey ‏karî xoy wek:‏ dananî wezaretî mafî mirov u kirdinewey nûsîngey mafî mirov le sercem dam u dezgakan. drust kirdinî çendîn rêkxirawî medenî u ‏kirdinewey kenalî ciyaciyaî azad u derkirdinî çendîn rojname u giringî dan berêkxirawe pîşeiyekan u kirdinewey çendîn senter u ‏komeley roşnbîrî be mebestî goran u kiranewe.‏ leruwî xizmetewe hewlê başî da bo bujanewey wez'î danîştwanî snûrî hikumetekey u ziyad kirdinî mûçey sercem fermanberan ‏pêş rûxanî hikumetî 'êraq. le 4/4/1999 konfransî nawxo bestira bo rêkxstinekan le sercem melbendekan, le 2001 kongirey ‏duwemî yekêtî le slêmanî bestira, tebenî fîkirey sosiyalîst u dîmukirat kira u serkirdayetî nuwê helbjêrdra u berêz mam celal be ‏skirtêrî giştî yekêtî helbjêrdra. ‏ sereray ew barudoxey ke kurdistanî pêda têdeperî bûnî şer lenêwan yekêtî u partî herweha lenêwan hikumetî 'êraq be ‏hawkarî p. k. k u anêar walaslam leser snûrî iêran u hêrşekanî salî 1997î partî behawkarî dewletî turkiya bo ser ‏hêzekanî yekêtî. ‏ beşdarî kirdinî yekêtî lekonfransî rêkxirawî ‏SI‏ lerojanî 31/5 u 1/6/2001 lemerakîş u wergîranî yekêtî beendamî çawdêr lew ‏rêkxirawe ke beduwem rêkxiraw dê leduway ‏UN‏ u nuwênerî 172 part u rêkxirawî têda endame.‏ mêjuwî 31 saley yekêtî behemû qonax u berzî u nzmî u germî u sardiye heme coriyekaniyewe, demanbatewe ser rastî twanay ‏iyekêtî lexo guncandin u rew kirdin legel ew waqî'e tazey ke heye. ‏ leserdemî şax u rûberû bûnewey çekdarane legel dagîr keranda u leduniyaî qurbanîdan da dijî sê kuçkey te'rîb – teb'îz – ‏tehcîr. yekêtî xawenî mezntirîn sermaiyeye. ‏ leraperênî helumercî şar u awedan kirdinewe damezrandinî berdî binaxey dîmukirasî u medeniyet u azadîş da yekêtî lerîzî ‏pêşewey parte siyasiyekanî kurdistan buwe. ‏ qonaxî duway rizgar kirdinî beşekey tirî jêr deselatî rjêm lesalî 2003 we erkî parastin u çespandiyan amajey behêzn u twanay ‏iyekêtî.‏ paş 2003 meseley bexoda çûnewe u xo nuwê kirdinewe lenaw yekêtî xstine ruwî kêşekan u beşdarî pê kirdinî xelk lekêşekan ‏ştêkî tazeye lerojeelatî nawerast begiştî u lekurdistan be taybetî.‏
Hawar Dengûbas girêdayî Hawar Kurdistan Media Group e. Di beşên Kurdistan, Cîhan, Çand, Huner û Zimanê Kurdî, Kurdistana Azad, Medyaya Kurdî, Aktuel, Aborî, Teknolojî û Zanist, Jiyan/Civak de nûçe û agahiyan diweşîne û beşa nivîskaran jî heye. Weşanek nûjen û netewî ye. Xwedî û berpirsê giştî Serhad B. Rênas e.
William Shakespeare (bixwîne: "Wilyam Şeykspîr") (1564–1616) helbestvan, şanoger, şanonivîs û lîstikvanê îngilîz ê mezin e û yek ji navdartirîn nivîskarên diroka wêje û şanoya cîhanê ye. Li Warwickshireyê, Stratford-upon-Avonê ji dayik bûye.
Shakespeare dibistana navînî ya li Stradford de xwendiye, li wir fêrî yewnaniya kevn û latînî bûye, perwerdehiya wêjeya klasîk girtiye, vê jî bandor mijarên lîstik û helbestên wî kiriye. Di temenekî xort de, di 18 saliya xwe de bi Anne Hathawaya ji wî bi heşt salan mezintir re zewiciye, jê re keçek û yek kur û yek keç, cêwiyek bûye. Wî van çaxan, ji ber sedemeke ku hê jî nayê zanîn, terka Stratfordê daye û heta sala 1592'yan çi kiriye, çawa jiyaye, ev yek zêde nayê zanîn, tu agahî û belge ji qala vê demê nakin.
Shakespeare gelek trajediyên xurt û komediyên xweş nivîsîne.
Di 23'yê avrêla 1616'an de, li ciyê xwe yê jidayikbûnê miriye.
Shakespeare
Zayend, zayenda civakî û zayendperestî wekî mijareke hevçerx, bi xebatên cîvakî û herî zêde xebatên li ser jinan derketine pêş. Lê divê em qalibên ku ji bo jinê hatine honandin fehm bikin em neçar in bala xwe bidin têgiha “mêrtî” yê jî. Lema wexta em bixwezin fehm bikin ka zayendî (mêrtî û jinîtî) çawa û çi şêweyê hatiye avakirin divê bi nêrîneke gelemperî meseleyê hûr bibin. Ev avakirin û şêwekirin xwe herî zêde û berê sifte di “zimên” de dide der. Helbet mesele, metelok û gotinên pêşiyan ku nimûneyên herî berbelav yên neynika ziman û çandekê ne navgîneke giring ya bilêvkirina zayendperestîyê ye jî. Ji ber vê yekê di nav gotinên pêşiyan de têgiha zayendî, qaîdeyên ji bo jin û mêran hatine xwestin, jin û mêr çawa hatine teswîr kirin, nêrîna civakê li ser zayendê gelek daneyên giranbiha pêşkeşê me dike ji bo têgihştina dirûvê çandekê. Ew diyarde heta bêje bes di nav çanda kurdan de jî cihê xwe girtiye.
Ziman hemana sereke ya ragihandinê ye û bi xêra zimên nifşên nû têdigihêjin. Wekî bûyereke sirûştî her civakek bi geşepêdana xwe ya dîrokî de, di nav xwe de zimaneke hevpar peyda kirîye û çandeke xweser afirandiye. Ziman formek daye çandê û çand jî formek daye zimên. Em dikarin bibêjin ku wexta em dixwezin civakekê binasin divê rasterast em bala xwe bidin zimanê wê û binêrin gelo çandeke çawa ava kiriye û bi çi astê de ye. Ziman neynika civatê ye û hemû taybetîyên civakê radixe ber çevan. “Zimanê her miletî angorî xû-xeysetê wî miletî jî r’ewş û nîgara xwe standye, t’evî yazya milet jî jîyana xwe dom kirye”. Herwisa civak jî rengek û li gor bîr, bawerî û rabûn-rûniştina xwe formek daye zimên. Ev yeka herî zêde xwe di nav berhemên zargotinî de dide der. Wekî dîyardeyekê tê zanîn ku, tiştê ku zimên têr dike, fireh dike, diedilîne, diguherîne, wateyên cûda lê bar dike çanda wê cîvakê ye. Helbet wêje jî para xwe ya bandora zimên û çandê hildigire. Cureyeke wêjeyê jî em dikarin bibêjin ku hema hema bi gotinê ve girêdayî ye, wêjeya devkî, an go “zargotin”e. Jixwe zimanê zargotinê eslê xwe de zimanê xelkê ye û zimanekî xwerû û bênixamtî(bê sansur) ye. Zimanê xelkê, ango wêjeya devkî berevajî zimanê nivîskî pêwistiya wî gotinên neqşandî an jî xemlandî nîne, wekî wênegirekê rastiyên cîvakî, kesayetî û dîrokî bêyî rûpoş radixe ber çavan. Pareke zargotinê ya herî fireh jî meselok, metelok û gotinên pêşîyan in.
Gotinên pêşiyan ji bo naskirina çandekê gelek nimûneyên berbiçav nîşanî me didin.
Ji bo mesele, metelok û gotinên pêşiyan em dikarin bibêjin ku ev cureya zargotinê cewahir û durr û xemlên zimanê miletekî ne. “Her nimûnekê wana gelekî six, kurt û kin in, lakonîk, lê belê ew bi serecema xwe ve gelekî kûr in, pirnêt, çawa ‘Jin û mêr, tevir û bêr’… ev efrandina na nava cmaetê da bi navekî nîn in, lê belê bi çend nava eyan in, çawa xeberê pêşîya, gotinê pêşîya, gilîê kal û bava, xeberê dê û bava, gilîê mezina, xeberê mezina, tîmsal, mesele, metelok, mislehet û êd dinê ”(Cindî, 1985:9). Gotinên pêşîyan, gotinên gelekî bi nirx in ku bi encama sedan salan û ceribandineke dûr û dirêj ji pêşîyan ji bo me wekî mîratek hatine pêşkeş kirinê. Ev cure gotin dewsa gotinên gelekî zêde û dirêj, bûne gotinên “hûr û kûr” û him ji bo mena rasteqîn û him jî bo mena mecazî hatine bi kar anîn. Ev gotin hema bêje li ser her tiştî hatine peydakirinê û bîr û hestên hevpar yên hemû endamên miletekî dinimîne. “Ev cure berhemên gel ji alîyê derbirîna nêrîn û hestên civakekê gelekî bi nirx in û lema ji bo têgihîştina awaya derûnî, xeyset û bîra wê cîvakê û pê re têgihîştina çend encamên gelemperî bo wê cîvakê gelekî payebilind in”. Mesele, metelok û gotinên peşîyan wekî tûrekî, dîzekî bi sedan salan bi ceribandinên dûr û dirêj hatîne dagirtinê ne. Ev tûr an jî dîz car caran gotinên gelek şîrîn wekî hingivê, car caran jî gotinên pir tehl wekî jehrê dihewînin (di vê xebatê de ji bo jina gelek gotinên pêşiyan yên bibin sedema dilsariyê hene). Lema di nav van gotinên ceribandî de zanyariyêk û pêşbinîyên giring tên xûyakirinê. Ji ber ku piştî gelek encamên wek hev hatine gotinê êdî bûne zagon û darizandinan dihewîn in, ango fermanan didin. Car caran jî ew qas ne hişk in lê şîretkar in û dixwazin rê nîşanî mirovên xam bidin lê ne tenê ji bo mirovên xwe ji bo her miletî. Mesele, metelok û gotinên pêşiyan xwedî form û taybetmendiyekî ne, mirov nikare bi awayekî din bibêje û ev gotin li her derê û demê nayên gotin.”Zêdetir ji bo rewşên taybet, axaftinên zanyarî, di dema nesîhetkirinê de tên xebitandin”.
Di nav van gotinan de babeta sereke mirov e û wexta em dibêjin mirov berê her tiştî mêr û jin ango zayend tê bîra me. Em ê di vê xebatê de hewl bidin ka gelo di gotinên pêşîyan û metelokan de zayenda civakî, zayendperestî çawa hatiye bikar anîn? Gelo ev şîret û qaîde herî zêde ji bo kîjan zayendê û bi çi şêweyê hatine bi kar anîn. Di pêvajoya civakîbûnê û têgihîştina zarokan de û li ser rolên wan wekî keç û kur, xort û keça xama bandoreke çawa û feraseteke çawa bi xêra gotinên pêşiyan hatine ferz kirin. Dîsa em ê bala xwe bidin gelo sazîyên cîvakî wekî malbat, ol, perwerdehî zimanekî çawa afirandine û çi bandor li ser zêna milet yê cîvakî hiştine.
Çarçoveya têgihî.
Cîvaknas, zayendê wekî zayenda sirûştî û zayenda cîvakî du cure hesibandine. Wexta ku em dixwezin behsa çawanîya anatomî û genetîka kesekî/ê bikin tegiha “zayenda sirûştî”(sex) bi kar tînin. Ango zayenda bîyolojîk ciyawazîyên laşê nêr û makê dest nîşan dike. Ji bo ciyawazîyên derûnî, civakî û çandî yên navbera jîn û mêran jî tegiha “zayenda civakî”(gender) tê bi kar anîn. Ev navlêkirin cara ewil sala 1968an de bi destê Robert Stoller di xebata xwe ya bi navê “Sex and Gender” (Zayend û Zayenda civakî) de ji bo ji hevderxistina ‘jinanî’ û ‘mêranî’ yê hate bi kar anînê. Dîsa di sala 1972an de, Ann Oaklay, di pirtûka xwe ya bi navê “Sex, Gender û Society” de li ser mijara peywendiya zayendê û kesayetîyê hûr bûye û hewl daye ku bizani be ka rolên zayenda civakî çawa û çi cureyî derbasî nifşên nû dibe.
Zayenda civakî, di nav her civatekê de, bi tewrekî cûda tê pênasekirin û ew kategorîyên mêranî û jinanî an jî li ser her du koman yên bi alîyê civakê hatine bar kirin dinimîne. Di naveroka zayenda cîvakî de ne ciyawazîyên bîyolojîk; nirx, bendewarî û darazên cîvakê dihewîne ku gelo civak wekî jin û mêr çawa me dinirxîne, çawa têdigihêje, ji bo me çi difikire û bo hewldanên me çi bendewariyan dide pêş me. Di nav her civakekê de gelek qaîde hatine danîn ji bo hewldana jin û mêran. Helbet ew qaîde li gor dem, cih û ciyawaziyên çandî naveroka xwe diguherin. Di nav van qaîdeyan de yên herî berbiçav helbet qaîdeyên ji bo rolên mêr û jinan hatine danîn û darazînên forma zayendî ku li gor her civakekê tê guherîn in.
Cîvakîbûna zayendê, pêvajoyeke dûr û dirêj e ku bi xêra sixûrên wekî malbat û medyayê têgihîstina qaîdeyên zayenda cîvakî ye. Ev pêvajo ji dayîk bûnê detpê dike, her çiqasî salên ewil lez û bez be jî dîsa heta mirinê didome. Zarok qaîdeyên civakî yên zayendî wekî bendewarî û qaîdeyên bîyolojîk û sirûştî dihundirnin û wisa hewl didin û diedilin. Her wisa li gor wan qaîde û bendewarîyan “ rolên zayendî” mêranî û jinanî nê jî dihundirînin.
Pêywendiyên zayenda civakî, hevbandorîya jin û mêran ku civat şikl dayê destnîşan dike. Çend cîvaknas derbirîna nêrtî û makiyê, wekî amûrekî destê mêran hatîye bi kar anîn û wekî desthilatdariya mêran li ser jinan ferz bike hatiye bi kar anîn pêjirandine. Bi vê yekê re takekes fêr dibin ku, divê mêr çawa tew bigerin û jin çawa tev bigerin û li gor vê yekê hewl didin ku li gor zayenda xwe ya sirûştî fêrî qaîdeyan bibin, van qaîdeyan diqulibînin li ser qaliqên çandî. Di nav van amûran de helbet derbirîna herî bi bandor meselek, metelok û gotinên pêşîyan in. Gotinên pêşîyan wekî qaîde û şîretan bi cîvakîbûna zarokan de jî bi bandor in û wekî amûrekî fêrbûna qaîde û rolên cîvakê tên bi kar anîn. Em dikarin bibêjin ku gotinên pêşîyan neynika civatekê ne. Dab û nêrîtên civakê ber pêş dikin û ji bo fehm kirina binyada çand û cîvakî nimûneyên gelekî balkêş pêşkeşî me didin. Ev nimûneyên gelêrî hema bêje zayenda civakî re sedî sed girêdayîne û şîret û qaîdeyên cîvakê derbasî nifşên nû dikin. Herdu zayend ne li gor rewşa xwe ya sirûştî li gor rewşa xwe ya cîvakî hatine tasnîf kirin û pejirandin. Jin û mêr; keç û kur, pîrek û zilam ji hev hatine veçirandin û ev yeka bi xwe re zayendperestî jî derxistiye holê. Zayendperestî hema bêje di nav hemû qadên jiyanê de derdikeve pêş me. Ev têgih jî wekî têgiha zayenda cîvakî, têgiheke cîvaknasîyê ye û zayendperestî jî bûye mijara gelek xebatên zimanî, derûnî, çandî, edebî û helbet bûye mijara zargotinî jî.
Zayendperestî di mesele, metelok û gotinên pêşiyan yên kurdî de.
Her milletek xwedî çandeke xweser e û helbet miletê kurd jî xwedî çandeke xweser e û berê mîladê bigire heta roja îro çandeke kurdewarî ava kirîye. Di nava vî çandê de, ya ku miletekî zêdetir yên din cûdatir dike helbet çanda manewî ye û mesele, metelok û gotinên pêşîyan parek jî çanda manewîyê ne. Hecîyê Cindî derheqê vê yekê de dibêje “Meselok û xeberokêd cmaeta kurd jî zef zûda hatine efrandinê, bawer bikî ji wê hene, gava ku cmaetê xeberdana xwe destpê kirîye. Wana xeberdana meriv dane xemlandinê. Bi pêşdahatina xwe ve, ew saya nêta xwe ya kûr va, kurtbûn û bedewsinetîya xwe, bawer bikî her formasyake cmaetê ra, xeber dane û bi silsileta ra, hey hatine, hey teze bûne.” Bi guherîna dewr û zemana re ev mesele û metelok jî yan forma xwe guhertîne yan jî dewsa xwe dane yên nû. Ji ber ku civakê re girêdayîne, wekî bîr û boçûnên civakê şikl girtine. Gotinên bav û kalan bi saya tecrûbe û zimanê kurdî dibin xwedî naverok û li cîvatê belav dibûn. Tevgirêdanên ku di nav van xalan de hebûn, bi etîka cîvata kurdan ve hatibûn meyandin. Ruhiyeta kurdan, tecrûbe û normên îdeolojîk li vir dihatin ser ziman. Zanebûn û tecrûbeyên ku parzûnandî bûn, di van gotinan de dihatin ziman û dibûn alîkar ji bo danûstandineke bi wate, xwedî nirxên cîvat û normên exlakî.
“Gotinên pêşiya wek neynika felsefeya jiyana gelê kurd gelek zanyarî û agahîyên gelek giranbiha pêşkeşî me dikin. Bi taybetî bi warê pêwendiyên civakî û mirovî de, ev gotinên kurt, têr-tijî û menakûr gelek şîretan li me dikin.
Gotinên pêşîyan yên kurdî heta roja îro bi destê gelek nivîskar û lêkolîneran hatine berhevkirin. Li gor agahîya H. Cindî dide hêj sala 1711an de bi navê “Beytêd Kurdî û Şiêr” ji alîyê Mêşrop Mastos bi ermenkî hatine nivîsîn. Paşê bi destê mîsyonerên biyanî hinek gotinên pêşiyan hatine berhevkirin lê ew berbelav bûne. Bi zimanê kurdî cara ewil di kovara Jînê de Law Reşîd û disa heman kovarê de Hîlmîyê Sîwêrekî birrek gotinên pêşiyan weşandine. Di vî warî yekem pirtûk bi destê Îsmaîl Heqî Şawêş li Bexdayê sala 1933an bi navê “Qiseyê Pêşîyan” hatiye çapkirinê. Dîsa Marûf Cîyaûk (ciwakî)bi navê “Hezar Bêj û Bend” sala 1938an, Mehmûdî Xal (mehmûd Xan) jî bi navê “Pendî Pêşyan” sala 1957an çap kirin. Kamûran Elî Bedirxan û L. Paul Margueritte sala 1937an li Parîsê bi navê “Proverbes Kurdes” gotinên pêşiyan çap kirin. Sala 1972an de Ordîxanê Celîl û Celîlê Celîl li Moskvayê “Mesele û Metelokê Kurda” dane çapkirinê. Dîsa bi vî mijarê de pirtûka herî berfireh, ya Hecîyê Cindî sala 1985an li Êrêvanê çap bû. Li Tirkiyeyê jî piştî salên 90î gelek berhevokên gotinên pêşiyan hatin çap kirin.
Pir zelal dixûye, wexta ku meriv bala xwe dide van berhevokan beşa herî zêde ber çave meriv dikeve bêşik li ser mijara pêwendiyên jin û mêran (di pirtûka Heciyê Cindî û C. Celîl&O. Celîl de gotinên pêşiyan herî zêde li ser jinê, dê, qîz û endamên jin hatine rêz kirin û helbet têra xwe behsa mêr, bav, kur û endamên din jî hatiye behs kirin) de ye. Ev berfirehîya nimûneyên wiha rê da me ku em li ser pêwendiyên jin û mêran, bilêvkirina zayenda cîvakî bixebitin û li lîteratûra kurdî de cihekî vala hinekî dagirin.
Di nav mesele, metelok û gotinên pêşîyan yên kurdî de jin û mêr hema bêje babeta sereke ne û rolên jinan parve dibin wekî, qîz, bûk, dê, kulfet, dapîr, pîrek, xwesî, gorim, jintî…; rolên mêran jî wekî, kur, law, xort, zilam, bav, bapîr(kal-bav), xezûr … hatine destnîşan kirin. Dîsa divê bê gotin ku di nav van gotinan de gelek hene kevneperest in, li gor roja îroyîn divê neyên qebûl kirin û nemaze ji bo wesfandina jinan nimûneyên gelek neçê dihewînin û neyên bikar anîn lê ji bo xebateke zanistî pêwist in. Em dikarin van gotinan hav veçirînin li ser çend beşan parve bikin.
Mal, malbat û erka jin û mêran.
Malbat di nav civaka kurdan de ji mêj ve wekî saziyeke bingehîn û binirx hatiye pejirandin. Em dikarin bibêjin ku mal û malbat jî li ser keda jinê hatiye avakirin.Herwisa jîyan jî bi jinê ve hatiye şayesandin wekî hatiye gotinê “ Jin kanîya jîyînê ye.” Mala bê jin xirabe ye. Di nav malbatê de rola jinê gelekî giring û taybet e. Jin wekî stûna malê û neynika malê hatine zanîn pê re tê çaverekirin ku keça dê jî ku ew ê jî paşerojê de bibe jin û kebanî divê rola xwe ya nav malê bielime û li gor vê yekê tev bigere. Gelek gotin li ser malbatê û peywira mêr û jinan hatine gotin. Jin wekî, kabanî, bermalî, dîwarê malê, malkêr, dûyê malê, gol, bend, kanî, birk; li berevajî vê yekê, mêr wekî malxwe malê, dîwarê derva, surk, (çend gotinan de jî kanî), ebûra malê, hebûna malê hatine hesibîn. Jin wekî tê çaverêkirin, şuxulên malê (kebanî), xweykirin û mezinkirina zarokan re girêdayî ye, wekî gotinek jî dibêje, ”jin ew e, zarê xwe xweyke.” Lê berevajî vê yekê jin wekî malxûr jî hatine nîşandan ku ev jina xirab e. Tê gotin ku “Cîê mêr xirab kin, mêr dikarin çêkin, cîê jin xirab kin, kes nikare çêke.” Çawa jin bi şuxulên malê re hatiye girêdan, tiştekî şermê hatiye dîtin wekî mêr şuxulên malê ango yên jinê bikin û mêrên wisa bûne mijara tinaz û henekan ku “serjinik in.”
Ger zarokên wê tunebin tê gotin ku gunê jinê li malê nayê. Mêr jî divê avakirin û hewcedarîyên malê peyda bike û malê biparêze, şuxulên derva bike. Wekî hatiye gotin, “Mal û mêr, tewr û bêr.” Civak di gotinên xwe de jin serbilind jî kirîye, car caran jî erdê xistîye. Lê berevajî vê yekê mêr zêde gotinan de hatine serbilind kirin û jin jî bin siya wî de hatiye cî bi cî kirin, wekî hatiye gotin “Jin bi serê merê xwe merî ye.”
Beranberî van teswîrên jina yên baş, çend teswîrên xirab jî hatine kirin ku jinê wekî malxur dide nîşandan û di malekê de zêdebûna jina wekî elemetekî xirab nîşan dide.
Mala têr jin xwedê xirab ke ji bin.
Xeyset, kesayetî û vekhevî/newekheviya jin û mêran.
Jin bi rengdêrên çê, baş; mêr jî yên ciwan û xas hatine teswîr kirin wekî, jina çê, çapik, qoçax; mêr jî mêrxas, camêr. Ev navlêkirin bendewarîya civakê baş ifade dike ku jin çê be, jêhatî be û di nav malê de qoçax be lê mêr yên xas bin. Dîsa cûdatiyek hatiye danîn û jin bi gelek taybetiyên neçê ve hatine destnîşan kirin, wekî bêaqil, bêhiş, nezan, bêîtbar hatine destnîşan kirin. Li gor van gotinan aqilê jina nabire, jin bixwe jî nehêja ne. Heft jin ne beranberê mêrekî ne. Gotina jinê jî wekî “dawîya dinê” hatiye hesibîn.
Dilê wana mîna tayê kerenga ne
Ba kî derê bixweze, wê da dibe bi roja ne.
Dîsa li beranberî mêr kesayetîyeke kêm hatiye nîşan dan wekî parsûşkestî. Şîret ji mêran hatiye kirin ku, gotina jinê nekin, bawerîya xwe pê neynin û pişta xwe pê girênedin, nekevin dû jinê. Hemû gilî û gotinên xwe pê eyan nekin. Çimkî, jin nikarin gilîyan dilê xwe de bihewînin, gilîgerok in, ango wekî hatiye gotin, “perda devê jina desmala ber bê”, “gilî hate dinê, jin bela dike.” Dîsa tê şîretkirin ku divê pirsyara jinka xwe bikin, bes guh nedin. Yên ku guh nedin van şîretan wekî xwelîser, exmax û efsene hatine navlê kirin.
Jin wekî kesên fêldar, dexes, xayîn, durû, serhişk, demdemî, aqilsivik, kudkudo, şeytan û …hwd. hatine teswîr kirin. Di gelek gotinên pêşîyan de behsa pakbûn û xirabbûna jinê tê kirinê, zimanşîrîn lê kesên dilxirab hatine nîşandan, mêr nikare xeysetê wan eyan be, pirzane ne û gelek xeysetên xirab jî hatine bikaranîn, û şibandine çend ajalên xeysetxirab. Wekî “Jin qismî hene sê cure ne:Yek cisnê meryan e, yek jî cisnê tûlê belek e, yek jî, cisnê keran e. Xeysetên bizina û gura jî jina hatiye bar kirin.
Helbet divê ev wêneyekî taybetî ya zayendperestî û zayenda cîvakî ku bi tevahî destê mêran hatiye şikilandin, dide pêş me ku civakê xastiye jin çawa bêne nas kirin û wan bi çi şêweyî nifşên nû bide naskirin. Me jorê jî destnîşan kir pêywendîya zimên û çandê, helbet di vir de jî bandora çandekê hember jinê hişk derdikeve pêş me. Ol çawa pareke çandê ye, li gor hêza xwe li ser zimanê civakê bandoreke giran hiştîye. Helbet ev çîrokên baweriyên olî û baweriyên batil herî zêde di nav mesele, metelok û gotinên peşiyan de bi bi asanî cih girtine. Çawa jin bêîtbar, parsûşkestî, mar û şeytan hatine bi nav kirin li vir de çîroka Adem û Hewa tê bîra meriv. Yê ku berê ewil hatiye afirîn Adem e û Hewwa parsûya wî hatiye çêkirin lema parsûşkestiye. Dîsa yê nefstenik, jine ku baweriya xwe îblîsê bi şiklê mar de anîye û sêva qedexekirî xwariye û bûye sebeb ku mêrê wê jî bixwe û rê derkeve lema divê mêr dû jinê neçe. Xwedê çawa jin ji parsûya mêr ya şkestî afirand lema jî jin kêm e, ango jin û mêr newekhev in û jin bê mêr kêrî tiştekî nayê û jin bi serê mêrê xwe meriv e. Wekî;
Ber eksê jinê di nav van gotinan de xeysetê neçê yên mêran pir kêm in. Çend gotinan de behsa derdê mêrê xirab tê kirinê ku jin tê berdanê lê mêr berdan nepêkan e lema heta hetayê derdekî bê derman e. Lê li gor çend gotinên pêşîyan jî sedema xirabbûna mêr jî jin e. Mêr her tim jinê balatir û bi hêztir, biaqiltir hatine terîf kirin. Wekî nimûne;
Çend gotinên peşiyan de jî jin wekî hêzekê li mera xurttir, serwexttir û hêjatir hatine hesibandinê. Jin kanîya jiyînê ye. Jin wekî kela, mêr jî girtîyê tê de ye. Şuxul ji destê jina tê kirinê û pirsgirek bi navçitîya wan tê çareserkirinê. Jin mêra ser destê xwe wekî desmala dikarin bihecînin û du jin dikin bazirganek û dikarın sed mêran bikin karwanek û bajon. Eger jinê dil kir tiştekî bike, wê bike, mêr bibe Rostemê Zal jî pê nikare, ango, gotin, gotina jinê ye.
Jin kesên diltenik û giro hatine nîşandan, wekî, “Rondik çekê jinane.” Jin kesên li gor aqil na, li gor dilê xwe tevdigerin, wekî, “Hêsabûna jina tune, hêsîrê aqilê xwe ne”. Mêr tê şîretkirin ku kêmasî û sistî li ber jinê eşkere neke “ Devê te tijî xûn dibe, pêşiya jina xwe nerêje.” Jin wekî kesên zimandirêj û derevîn hatine nîşandan û hatiye gotin ku “Baê gurgurîn, jina virvirîn ji wan tiştek nabe.”
Di gotinên pêşiyan de gelek caran hatiye wekilandin ku jin û mêr bi hev re meneya jiyanê temam dikin û ger bê hev bimînin ên hevsengiya xwe bidin der. Divê xwedîyê herduyan jî hebe. Ger bê xwedî bin rê derdikevin lê herî zêde bêxwedî bûn kêrî jina nayê, çimkî tê gotin ku jina bêxweyî har dibe, lê mêrê bêxweyî jar dibe. Helbet di vir de xuya dibe ku civakê mêr wekî kesên xwedî otorîte û qaîdeyan, wekî berpirs û berdewamiya sazûmanê, lê jin jî wekî kesekê kebanî ku merê xwe xwey bike û bi rêk û pêk bike, xwarinan çê bike, serçekên wî bişo û lê çeleng û xurttir bike (kincê mêr, merîfeta jinê ye), ger vê neke mêr bi tena serê xwe nikare xwe xwey bike û ê jar bibe, ê bikeve ber desta. Loma zewac jî bo lawikan hatiye teşwîq kirin ku bila rewşa wan rêkûpêk be.
Zewac û qaîdeyên hilbijartina hevseran.
Zewac pêvajoyeke gelek giring e û divê biryareke aqilane hevser bê hilbijartin. Mezinan seba vê hilbijartinê gelek şîret li peyrewên xwe kirine ku axir poşman nebin. Zewac û malbat hertim hatiye ecibandin û wekî saziyeke pîroz hatiye pejirandin. Hatiye şîretkirin ku xort û keçan zû bizewicînin. Eger na, qîzê bibe bela serê dê-bavê xwe, ê gelek keviran pey bavêjin. Dîsa tê gotin ku “qîza xwe zû verêke, eyb neyê ser.” Yên tên xwestinê keç an jî jin in. Peyva ‘jinanîn’ û “mêrkirin” jixwe zayendperestiyê jî eyan dike. Li vê karê de yê kirde her tim mêr e, ku dixweze û jin tê xwestin ango bireserek e. Lê jin herçiqasî wekî bireserekê tê şayesandin jî, jin di nav tevgera malê de kirde ye wekî mal mala wê ye, zarok jî ber destê wî mezin dibin helbet divê jineke çê bê anîn. Madem ya tê anînê keç an jî jin e, mezina gelek pîvan ji bo yên bên anîn danîne. Divê ev jin bi esl bin. Çawa avê tînin çavkaniya divê jinan jî bînin bieslî ya. Yên neynê anînê jî ew in, keça malgerok, kudkudo, çavlider, nazdar, dilçivîk, kenok û spehî. Yên spehî û bedew jî dibin bela serê mê xwe. Jina speyî her belaye, Jina bedew bela serîya ne. Çawa yê tê xwestinê jin e, yê tê berdan dîsa jin e û peyva “jinberdan” li vê yekê eşkere dike. Herçiqasî jinberdan di nav civaka kurdan de tiştekî şermê bê zanîn jî, jin berdan li gor qaîdeyên olî gelek hêsan e û “telaqê jinê sê kevirin.” Mêr berdan tiştekî ne hêsan û civakê rê nedaye jinê ku mêrê xwe berde.
Wexta ku em mesele, metelok û gotinên pêşiyan dinêrin qaîdeyên hilbijartina hevseran de hema bêje bi tenê behsa “jin”ê tê kirin. Çawa jin binyata malê hatiye zanîn helbet divê avakirin û rêbirina malê de jî hêmana sereke çawa jin e, lema hilbijartina jinê jî tiştekî nehêsan be. Balkêş e, di nav mesele, metelok û gotinên pêşîyan yên me tespît kirin de bi tenê metelokek behsa qaîdeyan zewacê yên ku şîretan keç an jinan dik e heye û wisa ye; “Ne jina kenok, ne mêrê gerok; ne jina gerok, ne mêrê dilbezok. Lê li vir de jî dîsa behsa mêr bi hinceta jin hatiye kirin.
Civat ji bo zewacê merca qîztîyê daye pêş, giringî daye keçanîyê, lema anîna jina bî neecibandine û jina bî wekî karesatekî mezin ku hatiye serê mêr hesibandine. Gotine “bila qîz be, bila pîr be.” Jina bî qodixlî, nanê ceh û dewê tirş, malikê mêra xirab dikin. Zewaca du an pir jinî wekî “hêwîtî” wekî derdekî giran û wekî êşa dirana hatiye zanîn û nehatiye pêjirandin.
Tu kê qîzê bibî, li dê binêre.
Mêrberdayê tînî, serê hespê min berde, hespê minê texe.
Gelek şîret keç û kuran hatiye kirin ku piştî zewacê çawa tew bigerin. Qîdeyên herî zêde ji bo bûkê hatine danîn û hatiye çaverê kirin ku êdî dest ji mala bavê xwe bişo seba vê yekê hatiye gotin, bûk çû mala gere dê û bavê xwe têke şimik û ser re derbas be. Dîsa ev şîret li mêr hatiye kirin ku “ tu zewicî jina xwe zef neşîne mala bavê.” Jin wekî kesên piştî zewacê her dem çavê wan li mala bavê ye hatine teswîr kirin. Xwesiyek jî ji ber sersariya bûkê gotiye, “Bûkeke min heye mala bavê de ye.” Mala mêrê wê xezne be jî dîsa çavê wî mala bavê ye.
Dê û bav û pêywendiya wan bi zarokan re.
Dê wekî formekî jinê û bav jî wekî formekî mêr di nav gelek mesele metelok û gotinên peşiyan de hatine bikar anîn. Lê dîsa em dibînin ku berevajî bav, dê bûye mijara gelek gotinan. Helbet dê wekî jinekê avakara malê hatiye hesibîn. Lema jî peywirên hundurê malê, pê re fêrkirina zarokan jî zêde zêde li dê hatine bar kirin. Ev yeka xwe gotinên pêşiyan de jî dide der. Dê çawa stûna malê ye wisa jî xerca malê ye û neferên malê hembêz dike û dihewîne. Bi vê yekê helbet dibe modeleke sereke jî bo cîvakîbûna zarokan de. Bêşik dê tê çaverêkirin ku herî zêde bandora xwe qîzê bike ne kur, çimkî divê kur ji bavê xwe fêr bibe û pîyê xwe bilind ke cihê bavê daîne. “Kurê bavê xwe” vê yekê dinimîne. Bav ji bo kurê xwe dibe modelekî “mêrxasiyê” û xwebaweriyê ye. Lema divê bav kesên serwext û bitedbîr bin. Wexta ku keç û kur mezin bûn bivênevê ê dê û bavê herin, wekî bav xirab be tê gotin “bav çi se ye, kur jî wa ye.”
Her çiqasî cîvaka kurd, wekî cîvakeke baviksalar be jî, gelek nimûne hene ku qîma me pê bê ku di nav civaka kurd de heta demekî nêzîk bandora dayîksalariyê hebûye. Wekî tê gotin, berê texte ya jinan bûye.Ev gotina pêşiya ji alîkî de xirabiyên civata îro kêmasiyên navbera jin-mêran rexne dike, alîkî de jî bendewarîya wextên zêrîn yên dayiksalariyê dike. Çawa gelek caran zarok bi navên dayikên xwe, ne bi bavên xwe hatine nasîn. Li ber dilê zarokan dê zêdetir hatiye hezkirin û hatiye gotin, “dê ji bav şirîntir e”, “dê hejandiye, dê mêjandiye”, “zarok li ser milê dê mezin dibin”, “zarok ya dê ye ne ya bavê ye”. Mirina bav, li hember mirina dê bandorê zarokan nake û hatiye gotin, “bav dimire, zar nizanin bavê wan miriye, dê dimire stûyê wan xar dibe.” “Wexta dê dimire, destê wê jê bikin, pê êtîman bikutin.” Cihê dê ewqasî payebilind e ku hatiye gotinê ”dayîk hat derda, Xudê rabû berda.” Dê dîsa jî bi tena serê xwe nikare zarokan xwedî û mezin bike û “tev bavê weke cot bask e.”
Balkêşe di gotinên pêşiyan de wexta gotin tê ser jinê herî zêde taybetiyên xirab tên nişandan lê belê wexta jin dibe “dê” ev ziman diguhere zimanekî nerrm, wê wextê wekî jinekê “dê” mêr bi qîmettir, bi hêztir, bi dilrehmtir (dê doşeka zara ye) û zanatir tê nîşandan. Dê di elimandina zarokan de navgina sereke ye û perwerdeya ewilîn dê dide zarokan lema “dê medresa zara ye.”
Zarokên keç û yên kur.
Di civakên kevneşop de sedema herî giring ya avakirin û rewşa malê hebûna zarokan e. Jixwe mala bê zarok xirabe hatiye zanîn. Qîmeta ku ji bo zarokan hatiye danîn rewşa çandî û civakiya miletekî radixe ber çavan. Di malê de cih û nirxê zarokan li gor her civakekê û li gor guhastinên çand û civakî yên heman civakê diguherin. Di nav gotinên pêşiyan de jî kevneşopi mora xwe gotinan xistiyê û helbet ev yeka di nav civaka kurdan de jî eşkere ye.
Herçiqasî gotinekî pêşiyan de hatiye gotinê, “kur jî ewled e, qîz jî ewled e” lê civak hertim zarokên kur keçikan zêdetir xwestine û kur wekî berdewamîya malê hesibandiye. Nebûna kur wekî bêruh û bê giyanbûnê hatiye zanîn. Kurê mezin wekî cîgirê bav û dara pişta bavê ye lê qîz warê xelkê ye. Qîz ne ji nefera malê ne. Qîz zêr be jî mala bavê de namîne.Kur ezîzê malê, çara bavê, axayê malê û wexta zewicî jî cinarê bavê hatiye hesibîn. Bazîl Nîkitin jî destnîşan dike “ kur zêdetir tê xwestin û her tim ber dilê dê bava ne. Keç kêm caran ber dilê dê bava ne. Eger hemû zarokên jinekî qîz bin, dilê xelkê pê dişewite û her tim tinaz û qerf lê tên kirin”. Diya qîzê jî wek jin keçikan naxwaze, çimkî zarên keç wekî gunehkariya jinê tê pejirandin. Qîmeta jinê bi kurên zêde ve bilind dibe û bûkekî gotiye; “ Bûkê gote xezûr, diçî şeher kumekî kurê min re bîne, go; lawo, kur te ra bive, ezê kolozê xwe daynim serî.” Çawa di gotinên pêşîyan de newekheviyek di nav jin û mêran de hatiye danîn ev yeka di navbera keç û kuran de jî hatîye danîn. Xeysetên jinan keçan jî hatine bar kirin û xeysetê mêran jî kuran hatine bar kirin. Cih û rolê qîz û kuran jî hatiye destnîşan kirin û civakê rêyeke zêde fireh nedaye qîzan, divê tixûbê wan nav malê be wekî “kur dikare bibe mîr, qîz gotî bibe dê.” Dîsa tê gotin ku qîz teşîya dê radike, wekî şuxulên nav malê dike û fêrî rolên dayîkan dibin, kur jî dara bavê bilind dike wekî ebûra malê ser wî ye û fêrî rolên bavan dibin.
Wexta ku jinik dibe ducanî çaverê tê kirin û amedekarî tê kirin seba kurekî, ger keçik bibe wê wextê rûtirş dibin. Dîsa qerf wî kesî tê kirin wekî “bavê keçikan.” lema hatiye gotin, kur dibin herdu desta digirin, qîz dibin destekî digirin. Çimkî, qîz bi destekî tê girtin, warê xelqê ye.
Dîsa qîz wekî kesên cahil, dilçivîk, serhişk hatine şayesandin carcaran jî qîz wekî gula malê, sêva sor hatine binav kirin. Wekî bi forma bedew, diltenik, gêj, berevajî vê yekê jî kur wekî xezne, dur, mêrxas car caran jî wekî keçikan cahil, nezan û gêj hatine bi nav kirin. Divê miqyata qîza bin an teqez yên biryarên xelet werbigrin. Jixwe lawiktî û keçiktî qonaxeke cahiltiyê ye û wî qonaxê de her du alî jî serhişk in, ne serwext in, bêaqil in û gêj in. Wekî gotinekî de jî derbas dibe; Gayê pîs tim golik e, mêrê pîs tim lawik e, jina pîs tim keçik e. Ev analîzeke derûnîye ku civakê karîye vê yekê bibîne. Li gor rewşa kesayetiyê sê rewş hene; Cahal, dêybav û ahal. Keç û kur wekî kesayetiya cahaltiyê de ne ku mêr û jin ger ne serwext bin hertim di vê qonaxê de ne. Dîsa civakê baş çavderî lê kirîye û gihîştiye qinyata kelgengîbûna wan û gotiye, qîz ce ye, kur genim e. Ev yeka jî alîyê mezinbûn û têgihîştinê niha rastîyeke zanyarîyê ye. Qîz çawa dilçivîke, bi vê re jî dilsaf e û kela wî zû radibe û zû dadikeve lema jî çawa di nava dîzê de her tişt zû dikele û sar dibe, hatiye gotin, dilê qîzê kela dîzê. Dîsa ciyawaziya qîza çê û neçê hatiye nîşan kirin û divê qîz çê be û bielime gelek tiştan.
Qîz ku heye zevîyê cê ye
Zayenda jin, wekî; bûk, xwesî, jintî, gorim, hewî.
Di nav civaka kurdan de malbat çiqas giring be, têkiliyên merivatiyê (xizm û lêzim) jî ewqas dorfireh û giring in. Zimanê kurdî de ji bo pêywendiyên merivatiyê gelek peyv hene ku vê yekê piştrast dikin. Wekî, bûk, xwesî, jintî, gorim, met, xaltî, tî, zava, xezûr, pismam, dotmam, keçmet, kurmet, bilxatî…ûhwd. Lê xizmên ku herî nêzîkî hev in helbet kesên bin banekî de ne. Di gotinên pêşiyan de jî mijar dîsa li ser pêywendiyên neferên malê yên jin lod dibin û ev pêywendiyeke nakokî ye.
Di nav pêywendiya malê de nakokî û hevkêşiya herî mezin, di navbera bûk û xwesîyê de hatiye honandin. Helbet nakokîya jintîyan jî bûye barekî giran ji bo malê. Disa di nav malê de hebûna gorimê jî hevkêşiyekî din di nav wê û bûka malê de car caran derdixe pêş. Lê di malê de hebûna hewî an hewiyan ji bo jina yekem derdê herî giran e, wek jana tiliya û qolinciya rûvya ne. Tiştekî balkêş e, her dem nakokî di nav jinan de tiştekî asayî hatiye qebûl kirin û wekî bûyereke rojane hatiye pejirandin. Lê me di nav gotinên pêşiyan yên hatine analîzkirin de qet tesbît nekir ku nakokî di nav xezûr, zava, bûrayan dê çêbibe. Gelo sebeba vê yekê rastiya civakê an jî di ser gotinê wekî jina kesên nakokîhez û xwedî pirsgirek nîşandan e. Helbet di nav malê te herî zêde xwesî û bûk mecbûr in ku şuxulên malê bi hevre bikin ev yeka bi xwe re çend pirsgirekan jî derdixe pêş û zêdebûna van cure gotinên pêşiyan û metelokan derxistiye pêş.
Gelek gotinan de xwesî kesên dilreq, bê wijdan û bê îman, bûk jî kesên belengaz, bê zar û ziman hatine destnîşan kirin. Ew mal, mala xwesiyê ye. Hevkêşî li ser serkariya malê daye. Xwesî serkar e û ger malê de jintî zêde bin yek dixweze nêzî xwesiyê be û dixweze bikeve dilê xwesiya xwe ku jintiyên xwe yên din alt bike. Çend gotinan de jî xwesî destê bûka xwe dikeve hawarê. Civatê jî ev yeka neecibandiye û gotiye “eva çi derd e, bûk dibêje xwesiyê; rabe kerê berde.” Ecêba bûkê heyirîne wekî, bûkê heft xwesî xeniqandiye, ji bilqe-bilqa sewil ditirsiya ye. Bûk benda mirina xwesiyê ye û bi vê yekê re cihê wê fire dibe û “Xwedê dide wê.” Bûk gotine “xazî xasî tunebûna, bûk dilê xwe bûna.” Di nav vê hevkêşiya xwesî û bûkê de mêr bêçareye û dibe terik. Pêşiyan bûkê şîret kirine ku bûkeke “çê” be ku xwesî jê re “dê” be.
Bi ro bêşin guh, bi şev bêşin diran
Zayenda mêr, wekî; bav, bira, bapîr, xezûr, zava.
Zayenda civakî û zayendperestî berê ewil di dilê merivan de şikl digrê û paşê xwe berdide ser zimên û bi xêra zimên dixweze bibe rastiyeke civakê. Wexta em behsa pêşiyan an jî mezinan dikin, behs hertim tê ser mêran. Wekî gotinên bav û kalan. Dîsa kesên zana û aqilmend re jî rûspî tê gotin ku ev herdu peyv jinê derdike. Gotinê dike gotina mêran, çi bav be, çi mêr be, çi lawik be. Di peyva “mêranî” jî her çiqasî xeyseteke hêzê bê bikaranîn jî, dîsa li hember bêhêzbûna jinê û kêmasiya wan û şerten mêrbûnê derdixe ber çavan. Peyva “mêrxas” jî dîsa vê yekê dinimîne.
Ji ber ku neferên malê yên mêr ne zêde di mal de dimînin lema nakokî û hevkeşî bi qasî jina di nav wan de nehatiye zimên. Bav, bapîr wekî mezinê malê hatine hesibîn. Li ser nakokîyên xezur û zava an jî xwesî û zava jî hema hema qet gotinên pêşiyan nehatin tespît kirin. Berevajî hevrikiya bûk û xwesîyê, navbera zava û xwesî-xezûr gelekî baş tê nimandin. Ev yeka jî disa piştrast dike ku malbat bi zayenda jinê ve hatiye zanîn û temsîl kirin.
Li ser jin û mêran daraziyên gelemperî.
Wexta ku em li ser gotinên pêşiyan hûr dibin, tişta ku herî zêde baldikişîne zêdebûna gotinên li dij jinê û jiqîmetxistina jinê ne. Gelek daraziyên neçê hatine rêz kirin û ev darazî bi xêra zêna civakê ji nifşên nû re dibe pêşdarezî. Jin û mêr wekî gotinên pêşiyan de çawa hatine cibicî kirin, wisa jî tên pêjirandin. Helbet ev yeka ne tenê gotinên pêşiyan yên kurdî de, gotinên pêşiyan yên gelek miletên din, belkî jî yên kurdî de zêdetir û neçêtir jî hene. Ew dîyarde hema bêje gelemperî ye. Daraziyên neçê yên sereke bêaqilî, rik, serhişkî û zêdegavîya wan de ye. Lê dîsa jî jiyan bi wan re jî, bê wan jî nehatiye tesewur kirin. Jin him bûne “jin”, him jî bûne “jan”. Him bûne “seyd” him jî bûne “qeyd”. Him melhemê dilan in, hin jî derdê bê derman in. Dîsa jin wekî zarxweş û dil dijmin hatine nîşandan.
Di gelek gotinan de jin di bin siya mêrê xwe de hatiye teswîr kirin, mêr jinê xwey dike û yê ku jinê tîne rê û şikl didê mêr e, lema “hasilkirina jinê jî divê destê mêr be”. Jin wekî qarekê giran e û divê qara wê nedine serê mêrê wê. Wexta gotin tê ser jina xirab û cînarê xirab, derman jî hatiye gotin; cînarê xirav dûrkeve û jina xirab berde. Lê zêde behsa mêrê xirab nehatiye gotin û mêrê xirap ne tê kuştin ne jî tê berdan. Jin tîmsala namûsê hatine qebûl kirin û divê navê mêrê xwe di her şert û mercê de bilind bikin. Dîsa divê çevê jinê her li mal be ne li der be. Ger çevê wê der be mal û mêr xwelîser in. Bêyî qayîlîya jinê kes nikare dest bide ser. Di vir de jî îradeya jinê û hêza wî hatiye nîşandan. Ê jinek bike, êlek nikare bike. Herçiqasî mêr timsala xurtbûnê û li ser jinê re hatiye detnîşan kirin jî, di malê de dîsa jî gelek caran gotin gotina jinê ye û “mêrek nîne ku jina xwe netirse.” Û Xwedê hatiye xwestin ku “mêra ji şerê jina bixefrîne.”
Mesele, metelok û gotinên pêşiyan derbirîna hişmendî û bîr û baweriyên civakê ne. Ev gotin, fikr, raman û hewldanên civakê di nav xwe de dihewînin. Ev fikr û hewldanên cîvakê jî bivênevê bandoreke mayînde li ser bîr û boçûnên takekesan dikin. Takekes bi pêvajoya cîvakîbûnê ve ev gotinên ku dibihîze, li gor bûyer û dîyardeyan şîrove dike û ev yeka jî şikl dide dinyaya wan. Lema mesele, metelok û gotinên pêşiyan li ser kesayetî, derûnî, civakî û bere bere li ser zimanê takekesan û cîvakê guherînên çê an jî neçê derdixin holê.
Li dor van pêzanînan em dikarin bibêjin ku di nav gotinên pêşiyan yên kurdî de yek jî mijara herî zêde hatiye bi kar anîn, mijara zayendî ango, gotinên li ser mêr û jinan hatine gotin in. Vî derbarê de jî hema bêje jin cihekî giring dagirtiye. Peywira malê û têgihîştina zarokan, kar û barê malê li ser jinê, kar û barên derve, rêbirina malê, spartina neferên malê jî li ser milê mêr hatine bar kirin. Gelek xeysetên neçê û xirab jinê hatine bar kirin lê berevajî vê yekê mêr zêde nehatine rencîde kirin. Berevajî vê yekê ji bo jina gelek gotinên neçê û lomekirî hatine ser zar û wekî mesele, metelok û gotinên pêşiyan di nav civakê de cih girtine. Dîsa wekî amûrekê cîvakîbûnê hatine bikar anîn û şîret li jina û mêra hatiye kirin ka çawa tew bigerin, çawa bifikirin. Lê wexta jin dibe dê di gotinên pêşiyan de cihê xwe yê bilind û hêja digire êdî xirabbûna wê tune. Stûna malê ye, per û baskên xwe li ser malê vedike û mêr û “bav”ê ezîztir û şirîntir dibe.
Mijara zarokên keç û kur û pêywendiyên wan bi dê û bavan re jî di nav gotinên pêşiyan de hatine detnîşan kirin. Zarokên kurîn ber dilê dê bavan û helbet ber dilê cîvakê ezîztir bûne û hatiye xwestin ku mal tijî kur be. Çimkî kur xwedî malê û berdewamîya tovên bavê xwe hatiye hesibîn. Keç ne neferê malê bûye, her dem mêvan bûye. Helbet di vê yekê de bandora baviksalariyê û desthilatdariya mêran bi xêra gotinên pêşiyan jî hatine reva kirin.
Em hema hema her roj di her qadên jiyanê de rastî bilêvkirina zayenda civakî tên. Ev yeka di nav gotin û kirinên rojane de pir eşkere xûya dibe. Li gor her qaîdeyên cîvakê gotinek hatiye peyda kirin û çi xwendî, çi nezan; çi gundî çi bajarî; çi jin, çi mêr li ser zimanê her kesî ji bo rûdanekî, gotineke pêşiyan an jî îdyomek heye. Ev mesele, metelok û gotinên pêşiyan dora mijara zayendê de lod bûne. Ev yeka jî gelek agahî û rastiyên civakî û çandî pêşkeşî me dike. Mînak; mêr û jin ne wekî hev hatine qebûl kirin û mêr li gor çîrokên baweriyên olî yên aferînê, taybetiyên ku bi aliyê Xwedê hatine baxşandin ve her dem pêş jinê û jê bilindtir û zanatir, serwexttir û xurttir hatine nîşandan û pejirandin.
Xulesa di nav mesele, metelok û gotinên pêşiyan de wexta mijara zayendê tê kirinê, mijar bivênevê li ser jinê (û keç, qîz, xeyset û erkên wan) tê lod kirinê lê herçiqasî mêr malxwê malê be jî ji bo wan gotin gelek kêm hatine gotin. Ev jî rastiyekê nîşan me dide ku wesfeke makî, malbat û malê ve hatine girêdan ji xwe zimanê kurdî de jî ev herdu têgih mê hatine pejirandin. Bi vê yekê re jî jin ketiye bin siya mêr û di nav malê de hatiye sînor kirin, lê belê sînorê mêr bê ser û ber hatiye nîşandan û mêr û mêrtî wekî nirxekî bilind hatiye destnîşan kirin.
Meyan Xatûn di sala 1945an de
Meyan Xatûn (jdb. 1874/1873 li Baedre, Împeratoriya Osmanî - m. 1957/1958 li Şingalê, Keyaniya Iraqê) mîrbanû û ferwerdareke Milette a êzidî ya Mîrîtiya Şêxan bû (di salên 1913-1958/1957an de), dota mîrê êzidî Ebdî Beg û hevjîna Mîr Elî Beg, dayika Mîr Seid Begû dapîra Mîr Tehsîn Seîd Beg bû.
Samî Hêzil (jdb. 1975 li Setmanis, Wan, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û wergêrekî Kurde.
Samî Hêzil sala 1975’an de li gundê Setmanisê yê Wanê ji dayîk bû. Ew di sala 1999’an de Beşa Ziman û Wêjeya Îngilîzî ya Zanîngeha Yüzüncü Yılê ya Wanê kuta kir. Hêzil ji salên 2000’an û vir ve ye ji zimanê Îngilîzî helbest, roman, kurteçîrokan û berhemên zanistî werdigerîne Kurdî. Di kovarên wêjeyî û zanistî yên wek Jiyana Rewşen, Zend, W û Tabularasayê de nivîs û wergerên wî hatine weşandin. Li sazîya Kurdî-Der’ê Şaxa Wanê dersên wêjeya Kurdî dide. Beşdarî panel, konferans û komxebatên der barê ziman û wêjeya Kurdî de bûye. Bi Kurdî kurteçîrokan û berhemên lêkolînî dinivîse. Hêzil bavê keçekê ye û li Wanê dijî.
Meke ("Makkah" yan jî "Makkah al-Mukarrama") bajarek mezin li rojava yê welatê Erebîstana Siûdî ê ye û pirr û hindik 100 km ji Deryaya Sor dûrtire. Tevayiya nifûsa bajêr 1.294.168 e (li gora hêjmara sala 2004 an). Meke di Îslam ê de û ji bona misilmanan bajarekî pîroze, ji ber ku Mizgefta Pîroz û Kabe li wî bajarê ne.
Her sal di dema hec da bi milyonan misilman ji her derên cîhanê terin Mekê û bi vî avayî yek ji penc rûkneyên ola Îslam ê tînin şindê. Lê ji nemisilmanan ra ser lêdana bajarê Mekeyê qedexe ye. Di Kurdî de herwiha bilêvkirinên Mekê û Mekih jî ji bo vî bajarî hene.
Medîne li bakûr, cîde li rojava û Taîf jî li rojhilat a Mekê dimînin. Bajarê Mekeyê di navbera rêzên du çiyan da bi cîh digirî. Derdora Mekeyê bi temamî çiya û çol e. Bajarê kewn belê li dora Kabê hatî bû çê kirin, lê îro qet tiştek ji bajarê kewn şinda nemaye. Mizgeft a Pîroz bi heft Mînaran û Kabe jî di navenda bajêr da ne.
Li gora dînê Îslamê Îbrahîm pêxember lawê xwe Îsmaîl û jina xwe yê bi nav Hacer aniye şinda îro yê bajarê Mekeyê û dûra bi tev lawê xwe, bi fermana Xwedê, Kabe disa ji nûva ava kiriye. Di sala 570 an da Muhemmed li Mekeyê ji dayik bûye. Di çel saliya Pêxamber Muhemmed da Quran a Pîroz cara yekemin bi sûreya Elaq li çîyayê Mekeyê hatiye danin. Bajar di sala 630 an da ket destê misilmanan û nebawermend êdî başebaş bi bin ketin. Dîsa di wî salê da Muhemmed di Mekeyê da xutba xwe yî xatir xastinê ji misilmanan ra xwend.
Lê hîna di berê dema Muhemmed Meke bajarekî bazirganiyê bû. Karwanên ji Suriye yê, Misir ê û hîn welatên din ji Mekeyê va derbaz dibûn û bi vî avayî mirovên Mekeyê yê li gora mirovên bajarên din yên Erebistan ê gellekî dewlemend bûn.
Cihên dînî.
Çend cihên ku di dema Hecê de têne dîtin ev in.
Wexta ku Eyşê seh kir ne xewn e, rast e ev xortê delal Memê ye, hesreta wê ya heft sala ye, bi şabûna ningê wê erd nedigirt, bê per û bask difiriya.
Destana Memê û Eyşê di nav nimûneyên zargotina kurdî de cihekî taybet digire. Mijar balkêş e û rûdaneke dilsoj û xembar e; dê kurê xwe yê tayê tenê dikuje. Ji ber ku bûyerekî trajedîk e bala çend nîvîskarên kurd kişandiye, heta bigrê bala nivîskarekî Ermen jî kişandiye û bûye pîyes û hatiye pêşandan. Celîlê Celîl bi gotineke rast dibêje ku ger ev çîrok destê Shakespeare de hebûya ew ê trajediyeke pir baş jê derxista û hemû dinya yê pê bihesanda. Trajediya ku tê serê Memê û diya wî, pakiya bûkê ku heft sala benda mêrê xwe maye û rû nedaye axayê êlê, hebandina bûkê û xwasiyê û hev rêbirina wan ya heft sala, mêvanhezi û mêvanhebandina jina kurd, şîngerandina jina kurd bi şeweyeke hostatî hatiye honandin.
Dem û devera destanê.
Destana Memê û Eyşê gelek deverên Kurdîstanê tê zanîn û bi dilşevat tê strîn. Bûyera ku bûye mijara destanê kengî boriye nayê zanîn lê meriv dikare bibêje ku tarîxa bûyerê herî kêm çend sedsalan şunda diçe. Destan cara ewil di pirtûka Folklora Kurmanca de hatiye weşandin. Pênc guhartoyên stranê hatine tomarkirin. Ev beşên Eyşê û Memê di nav salên 1932-1933an de li navçeyên Êrîvanê, ku derê ku milete kurd dijîn, hatine nivîsandin. Di nav yek jî ji çirokan de navê Memê wekî Îbrahîm derbas dibe. Ev guhartoyeke cuda ye û dibe ku guhartoya ji hêla Kurdistana Başûr be, çimkî zimanê vî beşî zêdetir devoka Behdînanî ye. Dîsa vê guhartoyê de tê behs kirin ku piştî jinanîna Îbrahîm re zarokekî wî tê dinê û Îbrahîm bona edura mala xwe diçe cem mîrê Ereban bixebite. Di guhartoyekî de Memê bi dilê xwe diçe cem paşayê Şamê heft sala jê re qulixiyê dike. Guhartoyên din de Memê piştî zewacê, bi destê qewazên romê diçe eskeriya dewletê. Guhartoyekê de cihê ku Mem çûye eskeriyê pişt çiyayê Cûdê ye lê Weta dê nameyekê kurê xwe re dişîne û cihê ku destûra Memê derdikeve dewleta Misrê ye. Memê piştî destûrê li ser pişta hespê xwe yê kihêl di heft roja de, derengê şevê digihîje mala xwe.
Bandora destana Memê û Eyşê li ser çand û wêjeya kurdî.
Çîroka Memê û Eyşê bandoreke mezin li ser çend nivîskaran hîştiye lema ev çîroka ne tenê wekî berhevokeke zargotinî her wiha wekî pîyes û çîrok û poêm nivîsandine. Ya herî balkêş jî eve ku ev çîroka cimaeta kurda ya dilsoj cara ewil bala nivîskarekî Ermen, Himayag Sahagî Vosganyan ango navê xwe yê eyan Sîras kişandiye û bi kurmanciyeke pak û zelal û folklorîk wekî çîrok di sala 1934an de li Êrîvanê weşandiye. Zaroktiya wî di gundekî kurda de girêdaya Qerekîlîseyê derbas dibe, xên jî Memê û Eyşê bi navê Letîfe pirtûkeke wî yê Kurmancî dîsa heye.Ev pirtûk bi destê zargotinzanê eyan yê kurd Heciyê Cindî bi latînî hatiye wergerandin û sala 1935an de dîsa hatiye çapkirin.
Destana Memê û Eyşê û trajediya wan zêdetir bala nivîskarên kurd yên Ermenîstanê û Gurcîstanê kişandiye. Li Gurcîstanê û Ermenîstanê cihên ku kurd lê diman hêj salên 60an û 70an de şanoyên kurdî hatibûn saz kirin û ev pîyesên hatine nivîsin dihatin pêşandan. Yek jî van nivîskaran Taharê Biro ye. Taharê Biro çîroka Memê û Eyşê wekî şanoyekî di sala 1967an de nivîsiye û sala 1991ê de Enstituya Kurdî ya Brukselê ev wekî pirtûk çap kiriye. Şano pênc perdeyan pêk tê. Di beşa yekem de behsa dewata Memê û Eyşê tê kirin. Dewat bi kêf û şayî dibore. Di beşa duyem de zabitên romê diqesidin gund û dawa cahilên gund dikin ku bila tivdarekên xwe bikin ku wextekî zûtir wan bibin eskeriya dewletê. Beşa sêyem di mala Wetê de derbas dibe û jihevbûna Wetê-Eyşê û Memê, çavnebariya axayê gund Casim Beg tê raber kirin. Beşa çaran dîsa di mala Wetê de derbas dibe û jina parsek Şemê giliya davêje ber Eyşê ku axayê gund, Casim Axa dawa zewacê ji Eyşê dike. Eyşa pak li ser van gotinên beredayî, Şemê ji mala xwe diqewirîne û Wetê re behsa nêta Casim Beg dike. Beşa pêncan ya dawî hema heman şevê destpê dike û vegera Memê ya piştî heft salan, hevşabûna Memê û Eyşê û bi sibetirê re kuştina kur bi destê Weta reben ve şano diqede. Taharê Biro şano bi gelek gotinên pêşiyan, mesele û metelokan dagirtiye ku resenî û dewlemendiya zimanê kurdî bi şêweyekî baş hatiye bikar anîn. Memê û Eyşe ya zargotinî de qet behsa axayê êlê nayê kirin ku di van berheman de ew kes heye û merivek dilxirab e û çav berdaye Eyşê.
Yek jî kurdên Ermenîstanê, nivîskar, rojnamevan û serokê beşa kurdî ya radyoya Êrîvanê, Xelîlê Çaçan jî destana Memê û Eyşê car din berhev kiriye û wek şano û poêm weşandiye. Xelîlê Çaçan poêma xwe cara ewil di sala 1965an li Êrîvanê çap kiriye. Poêm neh beşan pêk hatiye. Di beşa yekê de behsa kuştina bavê Memê, Qereman(Qero) tê kirin. Di beşa duyem û sêyem de behsa Wetê ya bî tê kirinê çawa piştî mêrê xwe car din mêr nekir û Memê xwe nekire destê zirbavêkî û çawa Memê xwe yê tayê tenê xwey kir, mezin kir. Beşa çaran û pêncan de behsa xwestina Eyşê û dewata wan tê kirin. Di beşa şeşan de tê behskirin ku çawa qewazên dewletê hatin, destê Memê zavayê nû girtin birin eskeriya heft salan. Beşa heftan de melûliya Eyşê û Wetê û nameya wan ji bo Memê şandinê û vegera Memê wextekê şeva dereng tê behs kirin. Beşa heyştan de, sibetirê re ji xew rabûna Wetê û bi nezanî kuştina Memê bi destê Weta dê û beşa dawî de jî xwe kuştina Eyşê û dîn bûna Weta reben tê honandin. Xelîlê Çaçan her wiha piyesa xwe ya bi navê Memê û Eyşê jî di sala 1978an de li Êrîvanê wekî pênc perde nivîsîye û wekî pirtûk di sala 1978an de çap kiriye.
Zaroka xwe kuştin an jî qurbanîkirin.
Bêhemdê xwe kurê xwe kuştin, anjî bi nezanî bavê xwe kuştin ji mêj ve bûye mijara gelek efsane, mît, destan û çîrokan. Lê tiştekî din jî heye ku bihemdê xwe zarokên xwe qurbanî kirin e. Di çîrokên herî kevnar de behsa zarok qurbanîkirina bihemd tê kirin. Çend derûnnas li ser vê mijarê serê xwe êşandine û gihîştine çend encamên cûda. Tê tespît kirin ku kujer piştî van bûyerên xemsar tûşî têkçûnên derûnî dibin û heta hetayê jî di bin bandora kiryara xwe de dimînin. Di dîroka desthilatdariyê de bavê xwe kuştin an jî kurê xwe kuştin ji bo desthilatiyê bûye bûyereke asayî. Di dewrên qedîm de qurbanîkirina zarokan bo xwedayan ne tiştekî ecêb bû, ji bo aşkirina agirê dilê xwedayan tiştekî pêwist bû. Di xetên pîroz de jî behsa qurbanîkirina zarokan tê kirin û di pirtûka pîroz Tewratê de çîroka Îbrahîm û kurê wî Îshaq derbas dibe. Çîrok di beşa Destpêbûn; 21-22an de derbas dibe; Pey van yekara Xwedaê Brahîm cêr’iband û got “Brahîmo!” Brahîm got: “Lebê ezî va me.” Xwedê gotê: “ Niha r’abe, kur’ê xwe yê tayê t’enêyî delal hilde û her’e welatê Morîyayê, li wê derê li serê çîyakî kîjanî ezê tera bêjim bike dîyarîya t’evayîşewatê”. Lê Xwedê rastgotiniya Brahîm ceribandiye û rê nedayê ku kurê xwe bike qurbanî û dewsa wî beranekî jor de dişîne ku wî têke qurban.
Kurê xwe kuştin an jî bave xwe kuştin di nav mitolojiyên gelek miletan de eşkere ye. Ev yeka bi xwe re encamên gelekî bi bandor û xirab anîne. Kujerê ku kurê xwe an jî bavê xwe kuştiye an jî wekî çîroka Memê û Eyşê, kujerê kur dê ye, êdî ser vê yeka sosret, dîn dibe û çola dikeve. Rûstemê Zal jî bêhemdê xwe û bi kemina neyaran kurê xwe Sohrab bi xençereke tûj dikuje. Neyarên Rostem Sohrab dişînin ser wî ji bo şer. Sohrab herçiqasî zora wî dibe ji ber wî dilê wî dikele dibê qey ev Rostemê bavê min be. Lê dipirse, lê bextê xirab, ji ber ku Rostem li ber zarokekî ketibû tengasiyê nexwastiye navê Rostem xirab bike û gotiye “ Rostem pelewanekî mezin e û ez merivekî piçûk im.” Hêviya Sohrab ditemire. Şerê wan bi rojan didome û roja dudan Sohrab, Rostem davêje erdê lê nakuje. Roja sisêyan Rostem zora Sohrab dibe û lê dikuje. Sohrab li ber sekaretê heyfa xwe tîne ku negihîştibû mirazê xwe ku dixwast bavê xwe Rostem bidîta. Bi nezanî Rostem re dibêje ku “Niha tu her çiqasî di behran de mesî bî, tariya şevê bî, li ezmên bibî stêrk û rojê bigirê bavêjî derekî û rûerdê bikî şevereş jî bavê min wexta ku bizanibe balgiya min kils û kevir e dê heyfa min ji te hilde, ew Rostemê Zal e.” Wexta ku Rostem ev gotinan dibihîze, wekî birûsk lê kevê bêhiş dibe, şevereş dadikeve ber çavê wî. Ji canê wî taqet nema û xwe çû. Paşê hat ser xwe û zend û bendên Sohrab bada û bazbenda ku dabû Tehmîneyê di milê wî de dît û porê xwe rûçikand, xalî li ser serê xwe de kir û bi kelegirî domand. “Xalî li serê min be, ew Rostemê malhedimî ez im.” Di mîtolojiya yewnanan de jî Oîdîpûs bêhemdê xwe bavê xwe dikuje û dîsa bêhemdê xwe diya xwe re dizewice. Wexta ku pê dihese ku bavê xwe kuştiye û diya xwe re zewiciye, xwe dikuje û diya wî jî çavê xwe bi derziyekî qul dike û dirijîne. Dîsa li gor mîtolojiya yewnanan bavê hemû xwedavendan Zeûs, evdê xwe (wek kurê xwe) Prometûs li ser ciyayê qaf dest û pîyê wî dike qeyd û zîncirê û dil-cêgerê wî dike xurê teyrokan û bi vê şêweyê dixwaze bikuje.
Mîtolojî û zargotina miletên mayîn de bav û kur her tim dibin dijminên hev an jî bi nezanî bi hevre dikevin qal û cengê lê qasî ku ez dizanim motifa dê kurê xwe dikuje xên ji destana Memê û Eyşê, bi tu zargotin û mîtolojiyan de nîne. Kur parçeyekî goşt û xwîna dê ye, dê can dide kurê xwe ne canê wî distîne. Ji ber vê yekê be ku ev dijberî, bi nezanî be jî zêde nehatiye honandin.
Ev trajedîyeke ku di nava zargotina kurdî de cihekî mehkem girtiye û wek duayeke dayikan “Bila dûrî deriyan be” ne bi ziman tê gotinê ne jî di dil de tê hebandinê. Ev trajediya dayika Memê ya reben Wetê ye. Bêbextiya ‘Eyşê ye. Malweraniya saziya eskeri ya romê ye ku heft sala Memê ji ‘Eyşa rûbixêlî û Weta bî ya reben dûrxistibû ye. Ev çîroka Memê bejn bilind û simbêl zirav e. Ev çîroka kurda ye ku bi hezaran nimûneyên zargotinî di zêna xwe de dihebine ye.
Çîroka Memê û Eyşê.
Memê di zaroktiya xwe de bê qeder û bê qismet bû, bavê wî Qereman (Qero) di cerdekê pez revandinê de xwe dabû pêş cerdevanan û bi mêranî şer kiribû û gotibû;
Eger hûn mêr in, lawên eşîrê
Kê cinyazê’l kê vir dide tavê!..
Ez Qereman im, ez bavê Memê
Ez ji ti kesî nakim tu xemê!..
Telebexta re çend gulleyên cerdevanan lê girtibûn û ji ber birînên xwe miribû. Vê dinyayê de Memê mabû yek jî diya wî ya bîya jina pak; Wetê. Dayikê piştî mirina mêrê xwe, sond xwar ku Memê nehêle êtîm stûxwar lema mêr nekir û bi serbilindî û pakî kurê xwe yê sêwî, tayê tenê mezin kir û Memê bû xortekî keleş. Wekî hemû xortên bermiraz helbet wedê zewaca wî jî hatibû. Di gund de lawikê keleş Memê bû, keçika kawa kubar jî Eyşê bû. Qey te digot Xwedê wan ji bo hev û din afirandibû. Lema huba wan niqitîbû dilê hev û dilê wan ketibû hevdu. Helbet dilê Wetê jî dixwast Eyşê bibe bûka wê.
Memê xewnekê dibîne û sibetirê diya xwe dişîne xwazginiya kawa kubar, têlî Eyşê. Lê diya xwe jî temî dike ku bila bibêje bavê Eyşê re “Memê bi tenêyo.” Xwedê şuxulê Memê li hev anî û Eyşê bû helaliya wî û Weta dayik gor kîsê xwe û dilê xwe dawetek darxist. Bûka xwe Eyşê bi kêf û şayî anî mal, ew bû dayîk, Eyşê jî gelekî keçeke şîrhelal bû ne wekî bûka, wekî keça wê ber dilê wê û ber destê wê dihat û diçû. Heft meh wisa derbasbûn û çûn. Memê bûbû xwedî qeder qismet. Lê dibêjin şabûn sêwiyan nayê. Çira mehrûman heta sibê venakeve.
Kaxêzek ji bo Memê hatiye, kaxêzeke reş, qet nayê xwendinê. Ev xebera gelekî bi dilê Casin axa tê ku zûda çev berdabû Eyşê. Divê hemû cahilên gund yên gihîştî biçin eskeriyê û Casim axa, axayê rûtirş, sixef, nepak û beraz ferman da ser qewaza zû Memê, zavayê çend mehan yê mirazkin ji malê derxin, bidin destê qewazên dewletê. Divê Memê biçe eskeriyê, eskeriya heft salan. Hinek varyanta de cihê eskeriyê Şam e, hinekan de jî Misre. Di varyantekê de jî tê gotin Memê berdevkê paşayê Şamê ye. Heft sal wedeke gelekî dirêj e, helbet di vir de mubalaxa heye lê dîsa jî em dizanin ku dewrên berê leşkerî an jî sefer bi salan dajotin. Heft sal jî ji bo sebrê, ji bo kamilbûnê wek wextekî pêwîst hatiye pejirandin. Car caran jî ji ber bêtêkilî û bêagahiyan jin, zar û dê gumana xwe vegera mêr, bav û kurên xwe dibirin ji ber ku heft sal wextekî pir dirêj e.
Heft salê Memê li qulixiyê temam dibin Wetê û Eyşê kaxêzekê jê re dişînin ku êdi bila vegere û dibêjin “Bila li min nesekine, bi sal û mehêyo, bila me vegere şev û rojêyo”.Wexta ku kaxêz digihîje destê Memê,
Ew bûbû risas û mabû di cî de
Heta xweş e ku ew li vir bisekin
Û qulix bike boy Roma dijmin?
Heta xweş e ku ew bibe xerîb
Li bejn û bala Eyşê ew nebe nesîb
Ku bê ser navê wê gilîyên minasîb?.
Memê destûra xwe dixwaze, hespê xwe, Delû Leylê, dikişîne ji tewlê û berê xwe dide welatê xwe. Dibêjin qonaxa sê mehan ajotiye sê roj û denekê. Wexta terî dikeve erdê xwe gihandiye ber derê mala xwe. Eyşê li pencerê bala xwe dide sîwarekî sivik î, çapik î, çeleng li ser hespekî boz ber bi mala wan tê lê çima dilê wê wekî çivîkeke tirsyayî pilte-pilta wê bû diavêt. Dilê wê şa dibû ku belkî xeberekî wî sîwarê bistîne bo Memê. Alîyekî din jî ji kerba heyfa xwe dianî. Xwazil ev kesa Memê bûya. Jixwe her roj an ew an jî Wetê derdiketin ser riyan hat û çûyîyan dipirsîn gelo xeberek ji Memê anîne an na. Eyşê deng bi siwar dike;
Go: - Mêvan heye, mêvanê Xwedêyo,
Go: - Mevano serê min bi gorî,
Erkê tu sîwar î, bila hespê te bikşîne tewlêyo,
Ji te ra bavê yorxan û yastiqêyo,
Sîwar nêz te lê telebexta re Eyşê lê nasnake, helbet çetin e, heft sal rû-rûçikê Memê bîrkiriye. Varyantekî de tê gotin ku wexta ku sîwar tê ber malê Eyşê xanim bangî xulaman dike û hespê mêvan dide kişandina tewlê û dixwaze pirsa Memê jê bike. Memê ser hespê dadikeve jêr û dibêje “Ez Memê me, Memê me, kurê Weta dê me, zavayê heft meha me, xerîbê heft sala me, li welatê Şamê me. Hat kavranî Kêşêyo, Têlî Eyşê kaxezekê nivîsî şandî dû Memêyo, go “Bila nesekine bi salê û mehêyo, fesad û memanê gundê me gelek hene, xeber didin ji qîreyo, serê Memê min ranabî, ji ber xelqêyo. Memê me, Memê me, kilê çevê Têlî Eyşê me.”
Wexta ku Eyşê seh kir ne xewn e, rast e ev xortê delal Memê ye, hesreta wê ya heft sala ye, bi şabûna ningê wê erd nedigirt, bê per û bask difiriya. Telî Eyşê hespê Memê kişand li tewlê. Paşê çûn rûniştin li oda Têlî Eyşê. Memê pirsa diya xwe kir ku Eyşê xeberê bide Weta reben bila zû bê dîtina kur şa be. Eyşê gote Memê, “ Pîredê îsal heft sale, çavên wî kor bûn ji giriyane, îro sê rojin pîredê ketiye xewê ye, bihêle bila rakeve ezê sibê zû mizgîniya xêrê bidimê were em rûnên tu çend rojê rê têyî piçekî hêsa be.” Lê dibê tiştekî xirab biniqute dilê Memê, ber xwe de got “Me neheqî kir dê ji xewê hişyar nekir.”
Evana hesreta heft salan ketin nava kêf û henekan heta serê sibê hevdu hembêz kirin û xew de çûn. Lê felekê cerekê toq avîtibû stûyê Memê û Eyşê û dayika Wetê, nedihîşt şabûna wan hebe, çerxa xwe çep dizivirand.
Berbangê Weta dê rabû ji xewa nebixêr, qesidî ji bo nimêja sibê, derê tewlê wekir. Nihêrî hîre-hîra hespekî ji tewlê tê. Wetê jineke mêvanhez e, şadibe û difikire ku mêvanê Memê hatiye û dibêje “ Şikur mêvanê kurê min jî hatiye, lê Eyşê çima deng li min nekir, ez ê hurmetekî lê bikim, bila nebêjin Memê ne li mal bû lema nikaribûn mêvan re hurmet bikirana.” Diçe oda mêvana lê ode valaye, tavilê çû oda Eyşê. Ji nişkeva veciniqî, perda reş kete ber çevê wê. Ev çi teva ye! Ev çi namûs e!, namûsa dinê ye!. Xortekî xerîb li ber hembêza telî Eyşê ye. Hey Eyşê, Eyşê stûyê te bişikê/ Te zenda zer da ber serê kê? Axîneke kûr kişand ji dil de û heyfa xwe kurê xwe-bûka xwe anî, xortê xelkê hatiye û heftsale min Eyşê wekî çavê xwe parastibû, xapandiye û namûsa keça min re lîstiye. Çavên wê sor bûn, lenet ji îtbara jînê jî anî, heyfa xwe Memê anî û destê xwe avîte tivingê ku xort bikuje. Lê fikirî ku ev yeka qet nabe. Ger tifing biteqe, gundî-cînar yên pê bihesin, birijin ser wan de, navê Eyşê yê bela be li dinê û namûsa wê yê bilewite, Memê jî li xerîbîyê yê ji kerba biteqe. Vê carê destê xwe avîte şûr ku bê deng û hes xortê xelkê bikuje, lê qewata wê der bû û nifir qewata jinê kir vê carê dest avîte xençerê. Ber xwe de fikirî. “lê dibe ku ev jî quweta min der be. Nikaribim bi derbekî bikujim û ê deste min bifilite dîsa gundî-cînar ên ser me de birijin. Navê me yê belav be li rûyê dinê. Heyfe namûsa Memê re.
Bala xwe da Eyşê û xortê xelkê, heyfa xwe dîsa anî, axînekî kûr kişand û li ber berserê wan soraniya xort ber çevê wê ket. Fikirî ku evê bikar bîne. Helbet soranî, li gor quweta wê ye, yê dil û hinavê wî biqelêşe û çend bihusta jî erdê de here. Erê ev li gor quweta wê bû. Ger bilezanda an jî ê dereng bûya, ên rabûna. Behna xwe girt, quweta xwe civand û bi derbekî soranî danî ser dilê Memê. Soranî qul dike dilê Memê û çar tilîyan jî dikeve erdê. Memê hema cî bi cî dest û piyên wî ketin erdê xwîna sor jê kişîya.
Go: - Dayê te çima kuştiye
Eyşê dîn dibe, porê xwe vedirû, digirî. Wetê teze pê dihese ku wê kuşt kurê xwe yê tayê tenê, hesretiya heft salan. Xwe davêje ser cinyazê kur û digirî dilûbîne. Eyşê nifiran Wetê dike;
Xwedê çevê te kor bike rû dineyo
Şaxek sêv e, yek hurme ne,
Kesî ecêba giran nebîno, rû dinêyo,
Tê gotin ku Eyşê piştî mirina xerîbê xwe Memê, ew jî xwe davêje ser soranîyê û canê xwe teslim dike,
Ku paşî Memê nemîne li dinê
Ku li ber şayîyekê dinê rûnenê
Ku ew hetanî di ax û berên sar de
Bimîne tenê di behra Memê de.
Gelo ev trajedî û trawmaya bandorekî çawa ser derûniya Wetê encam daye, dê rabe kurê xwe bikuje, ango parçeya xwe, xwe bi xwe bikuje. Wetê ser vê yekê êdî nizane çi bike û her tim dibêje dilûbîne. Êdî xwastiye çola bikeve, bibe hurç û gurê serê çiyan. Şîna xwe heta hetayê gerandiye. Di çend guhartoyan de tê gotin ku Wetê piştî kuştina kurê xwe, nikare binê vê barê giran de bimîne. Çola dikeve, şêt dibe, li çiya û baniyan dike qare-qar û xwe zinarekî re davêje, ew jî piştî Memê û Eyşa pak vê dinyayê bar dike diçe. Û wext û dewran bihurîn lê kilamên ku Weta porkur ji bo kurê xwe strîne nava gel de belav bûne û ên heta hetayê jî hebin, dê çawa bûye Qesasê Serê Kurê Xwe.
Navê tejiya Memê min Çîlê ye,
Memê min siyarê bozê zirav e,
Min nizanbû îşev pê ra Eyşê mêvan e,
Memê min syarê bozekî serxweş e,
Dya te çima herdu diniya rûreş e, lawo
Dayk gura serê çiya be, lawo!
Neçik, rêzîn, qosk, çekan, çetik, çekeke, çetelastîk, qanik, qewsik an jî darneçûk (bi kurdiya soranî: "qoçeqanî") alavek ji alavên aw û nêçîrê ye. Herwiha, bi eslê xwe çekeke kevnar e û bi taybetî li Rojhilata Navîn tê bikaranîn. Gelek navên çetikê hene ku herêm-herêm diguhêrin. Lê divê bête gotin ku çetik û kevirkan ne yek in, kevirkan çekeke din a kevnar e. Wek mînak: li gorî pirtûk a pîroz a cihû, xiristiyan û bisilmanan Dawid bi kevirkanê li Goliyatê xist û kuşt.
Ev amûra folklorî di nav kurdên herêma Efrînê, û nemaze zarokan de, pir belavbûye, belê li herêmên din ên Kurdistanê jî heye. Mirov nikare dîroka wî paşve bişopîne û heyameke teqez ji afirandina wî re bêlî bike. Temenê bikarhênerên neçik berê ne bi sînor bû, lê niha ew bi giştî di nav zarokan de tê bikaranîn, nemaze piştî ku xurdax û çîfte bûne alavên nêçîrê ji bo mezinan. Fermo, çetik hê jî di nava zarok û ciwanan gelek bi nav û deng e. Wek mînak: ne tenê wek leystok, lê di dema xwepêşandanên li Kurdistan û Filistînê jî ji aliyê ciwanên har ve wek 'çeka mehsûman' tê bikaranîn.
Çêkirina neçikê.
Neçik ji sê zîvaran pêk tê û perçeya/îskeleya xwe ya bingeh ji texteke bi çetel pêk tê. Neçik an jî wek me gotiye darneçik, ew jî tim ji darikekî tê çêkirin, nemaze darikên zeytûnê, an jî heke yek bextewar be dê tûşî neçikekî ji darê palûtê bibe. Yên herî baş ji textê findiqan, narewan û berûyan tên çêkirin ji ber ku texteya ew daran xurt in û zû naşikên. Şêwazê neçik wek tîpa “Y” ye.
Zîvara duwem, lastîk e, ew jî du ta lastîk in, berê ev ta ji lastîkê dêxûnan, yan jî ji şamblêrên loqên wanyayan (otomobêlan) bûn, lê niha ew ji lastîkê pîşesazî ne.
Zîvara sêyem jî jê re çermik tê gotin. Çermik bi rahatî ji çêrmê pêlavên qetî tê çêkirin, sêwazê çermik çargoşe ye, û ji her du aliyên rast û çepê ve qulkirî ye, ev qul jî lastîk tê re derbas dibe û çermik bi xwe ve diçespîne. Ev her sê zîvarên navborî bi girêdanan bi hev ve tên çespandin û alaveke ku jê re dibêjin "neçik" peyda dikin.
Herwiha, di salên 1970'yî de çetikên hesinî yên ticarî hatin firotin û lastîka wan jî xurttir bûn. Ji bo çêkirina modeleke biçûk a çetikê, meriv kare şerîteke lastîkî li ser du pêçiyan radimedîne û perçeyek pelg a li navê bixe.
Neçik çawa tê bikaranîn.
Peywira sereke a neçik ew e, ku kevir pê bên avêtin. Avêtina kêvir jî ji şiyana ku dema lastîk ji hev tê kişandin peyda dibe, çêdibe, hingê ewê ku neçik bikar tîne kevirekî li gorî meziniya çermik, dixîne nav çêrmik, û neçik bi destekî digre û bi destê din kevirê di nav çermik de digire û paşve dikşîne. Li vir berî ew kevirê xwe bavêje, ew ê nêçîra raçavkirî nîşan bike, û nîşankirin jî di nav her du pîçikên neçik re tê girtin, dema nêçîr kete nav her du pîçikan, û nêçîrvan, bikarhênerê neçik dabîn bû ku nîşana wî baş hatiye danîn, ew ê çêrmik berde, berdana çêrmik jî hezeke têvedanê dide kêvir û bihêz pêşve davêje. Anîna nîşanê li gorî zîrekî û jêhatina nêçîrvan e. Neçik digel ku alaveke asan e, lê ew li dijî çûkên curbecur tê bikaranîn, ji çitikên pêşî bigire heya qaz û werdekan.
Tevî ku neçik alaveke asan e, lê bandora xwe di nêçîrê de pir mezin e, û ta roja îro dikare şûna çekên xurdax û saçmeyan bigire.
Şeqlawe yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Şeqlawe ji nahiyên Şeqlawe, Selahedîn, Herîr, Hîran, Basirme û Balîsan pêk tê.
Di sala 2018an de jimara akinciyên navçeya Şeqlaweyê digehe 158.418 kesî.
Prof.Dr. Nihat Hatipoğlu (jdb. 11'ê gulana 1955 li Amedê) akademîsyen û olzan e.
Nihat Hatipoğlu li Amedê hatiye cîhanê. Ew li Meletî û Qeyserî de dibistana seretayî de dixwend. Paşê ew di Lîseya Îmam Xetîbê de dixwend û xwendina xwe di Zanîngeha Enqereyê de qedant.
Mêrgesor yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Bajêr Mêrgesor navenda navçe ye û herêma giring û navdara Barzan bi xwe ve digirit.
Navçeya Mêrgesor ji pênc nahiyên Barzan, Pîran, Şêrwan Mezin, Meznê û Goretû pêk tê û ji 252 gundan pêk tê, 172 gund hatîne avakirin û 80 gundîj nehatine avakirin.
Li bakurê wê Bakurê Kurdistanê ye. Şehristana Soran anko Diyana li rojhilata wê, Amêdî li rojava, Şeqlawe û Akrê jî li başûrê wê ne.
Bergiriya sist an jî bi ingilîzî "passive immunity." Heke di laşê mirov de ji bo nexweşiyek diyarkirî dijeten nehatibe çêkirin û ji bo saxbûnê dijeten ji derve bi awayekî hazir, ji yekê din hatibe wergirtin, bergiriya sisit peyda dibe. Anko bi bergiriya sist, ji bo dabînkirina bergiriyê, lîmfexaneyên nexweş çalak nabin. Bergiriya sist bergiriyek demkî ye. Bergiriya sist bi du rêbazan di laşê mirov de peyda dibe. A yekem bi awayekî sirûştî, a din jî bi awayekî destkarî çê dibe.
Bergiriya sist a sirûştî.
Ev bergirî ji dayikê derbasî dergûş dibe. Dema ducaniya dayikê, hin dijetenên dayikê bi navbeynkariya lûleyên xwînê, derbasê laşê korpele dibin. Bi taybetî dijetena bi navê IgG derbasî laşê korpele dibe û piştî zayinê di laşê dergûşê de bi qasî şeş mehan bergiriya demkî ya sist dabîn dike. Piştî ji dayikbûnê, îcar dergûş di nav şîrê dayikê de dijeten ji dayika xwe werdigre. Dijetena IgA bi mijînê, di nav şîrê dayikê de derbasî dergûşê dibe.
Bergiriya sist a destkarî.
Dijeten bi destkarî ji xwîna zindiyên bibergirî tê bi destxistin. Di zanista bijîşkî de, dijeten ji bexşker (mirov an ji ajal) tên tovkirin û bi awayekî serûm didin laşê mirovê nexweş. Bi vî awayê di demek kurt de di nav xwîna nexweş de dijeten zêde dibe û hokara nexweşiyê têk dibe. Wekî mînak, piştî pêvêdana marek jahrî an jî gezkirina kûçikêk har, li dij jehra maran an jî li dij vîrusa nexweşiya harbûnê serûm didin mirovê nexweş. Bandora serûm gelek zû çê dibe. Serûm gelek dijeten lixwe digire, loma di nav laşê nexweş de bi hêsanî êrîş li hember hokara nexweşiyê dibe û mirov di demek kurt de sax dibe.
Gustil cewerek e mirov dike bêçiya (tilî) xwe.
Sersal û xweşî ji dest bi der dan
Eyşê xwe bedel kirin bi derdan
Li nav Kurdên Êzdî jî gelek caran gustîlkên bi wêneyê tawis dikine tilîyên xwe, û jinên Êzdî jî gustîl û xişirên (Guher) ji zêr yên bi wêneyê tawis bi kar tînin.
Li navça Xorasanê hengulîsk (Gustîl) a bûkê ji aliyê malbata xort yan zava tê kirrîn û ya zava jî li stûyê malbata bûk e. Gava li şîranî şeker tê şikandinê û Aqid xutba eqdê xwend, êdî bûk û zava bi hev re helal in û dikarin destê hev bigirin vêca gustîl tên guhertin û divê bi tiliya ku hengulîsk tê da hatiye kirin bi lêva hev hinguv bidin. Bûk li wê pirr şerm dike lê zava tiliya wê gez dike.
Te ku degût ez mêr nakim
Min sa tera kire dîx e,
Cewerê gustîlê.
Gustîl bi gelemperî ji zêr an zîvê ne. Bi taybetî jin hez ji gustîlêl almastê dikin.
Nîşana marîbûnê (zewac).
Li gelek welatan di marîbûnêv de dustîlê dikin babelîçê (yan tiliya gustîlê) ya destê çepê ku ev nîşana nîşanîbûnê ye. Destê rastê be, parcot marî bûne (zewicîne).
Eckernförde a ye German bajar li Schleswig-Holstein, Kreis Rendsburg-Eckernförde li deryaya Baltîkayê nêzîkî Kiel. Nifûsa nêzîkî 23,000.
Eckernförde navenda Elmanya Bakur a navdar a turîstîk e. Di 1302 Eckernförde de yekemîn yek bajêr behsa navnîşan kir.
Ala Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê (PÇDK)
Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê (PÇDK) di 5ê adarê sala 2002 de li herêma Kurdistana Fedseral hat damezrandin. PÇDK di Iraqê de kar dike. Serokê PÇDK Diyar Xerîb e. Armanca PÇDK çaresereke demokratîk ji bo pirsgirêka kurd û aşitî ji bo hemû gelên Rojhilata Navîn e. Heya niha çar kongire sazkiriye û sê kes serokatiya wî partiyê girtine dest, wek: Hoşyar Husên, Dr. Fayiq Muhemed Gulpî û Diyar Xerîb.
Cewer (yan "gewer") kanzayên yan mîneralên bihadar û binirx in.
Cûnên ceweran.
Zêrr wek navdartirîn cewer têt hesibandin. Herwiha zîv jî pirr belav e.
Herçi elmas e, ji hemiyan bihadartir e.
Mirov ceweran bi xwe ve dike yan jî mala xwe pê radixîne.
Cewer bi taybetî wek gustîr, bazin yan gerdenî tên bikaranîn.
Navên cewerî.
ta be emro zor helistan gewrekan û mîrî kurd hîç yekîş azad nr bû zanim le kêm tedbîrî kurd
Bîra bergiriyê an jî bi îngilîzî "immunological memory". Bergiriya çalak xaneyên bîrker lixwe digire. Anko pêkhateya hokara nexweşiyê di bîra sîstema bergiriya çalak de dimîne. Bi hebûna van xaneyan heke hokara nexweşiyê ya diyarkirî carek din tûşî laş bibe, li dij hokarê bi hêz û lez bersîvdana bergiriyê peyda dibe.
Bersîvdana bergiriya yekemîn.
Bersîvdana bergiriya duyemîn bileztir û bihêztir e.
Gava laş cara peşîn rastê hokara nexweşiyê tê, bersîvdana laş a li dijî dijepeydaker, wekî bergiriya yekemîn bi nav dibe. Bi bersîvdana bergiriya yekemîn ve lîmfexaneyên B û lîmfexaneyên T çalak dibin, hejmara wan zêde dibe. Xaneyên plazma dijeten der didin, lîmfexane bi bergiriya xaneyî û bergiriya derdanî li dij hokara nexweşiyê berevaniya laş dikin. Piştî têkşikestina hokara nexweşiyê, hinek ji lîmfexaneyên B û T diguherin û dibin xaneyên bîrker. Ev xaneyên bîrker ji bo hokara nexweşiyê ya diyarkirî taybet in. Anko her cora hokara nexweşiyê ya tûşî laş dibe, dibe sedema dirûstbûna corek xaneyên bîrker. Wekî mînak heke nexweşiya jana zirav (tuberkuloz) tûşî mirov bibe, dibe sedema çêbûna xaneyên bîrker ên taybet ji bo hokara nexweşiya jana zirav. Dibe ko demek din laşê mirov îcar tûşî nexweşiya sorikê bibe, vê gavê li dij hokara nexweşiya sorikê xaneyên bîrker tê dirûstkirin. Heke mirov bi arsimê bikeve îcar ji bo vîrusên arsimê xaneyên bîrker tên dirûstkirin. Piştî saxbûnê, xaneyên bîrker ji bo demek dûr û dirêj di nav xwînê an ji di nav lîmfegirê û endamên lîmfê de bi awayek sist(ne çalak) dimînin. Dibe ko xaneyên bîrker bi dehan salan di nav laş de bimîne, heke hokara nexweşiyê cara duyemîn tûşî laş nebe, xaneyên bîrker jî hêdî bi hêdî dimirin û kêm dibin. Ji ber ko xaneyên bîrker neçalak in, bersîvdana bergiriya yekemîn a li dijî dijepeydaker hêdî ye, bêhêz e û xestiya dijeten di laş de kêm e. Piştî tûşbûnê dibe ko di nav yek an jî du hefteyan de rêjeya dijeten bigihîje asta herî bilind.
Bersîvdana bergiriya duyemîn.
Piştî saxbûnê, bi rojan an jî bi salan şûn ve, heke heman hokara nexweşiyê carek din tûşî laş bibe, bersîvdana bergiriya duyemîn di cih de çalak dibe. Hebûna xaneyên bîrker di demek kurt de rê li ber berhemkirina dijetenan ve dike. Xaneyên bîrker hokara nexweşiyê dinasin, bi dabeşbûnê xaneyên nû çê dikin û li dij hokara nexweşiyê dijetenên taybet berhem dikin. Xestiya dijetenan di nav laş de zû zêde dibe. Loma bersîvdana duyemîn li gor a yekemîn, 10-15 car leztir û bihêztir e. Rêjeya dijetenan wisa zû berz dibe ko hokara nexweşiyê derfeta dagirkeriya laş li dest naxe. Pir caran ji ber berevaniya bersîvdana bergiriya duyemîn, mirov an qet nexweş nakeve, an jî nexweşiyê bi awayekî sivik derbas dike. Loma hin caran haya mirov ji tûşbûna nexweşiyê ya cara duyemîn nabe.
Flê Jiyan nivîskar, wergêr, civaknas û dadnasekî kurd e.
Flê Jiyan di sala 1990an de li bajarê Misirca girêdayî Sêrtê hatiye dinê. Ew li Misircê çûye dibistanên seretayî û navîn û li Sêrtê çûye lîseyê. Jiyan di 2009an de li Zanîngeha Dîcleyê Beşa Civaknasiyê xwendiye lê ji ber sedemên siyasî di 2011an de dev ji zanîngehê berdaye û koçberî bajarê Maina Almanyayê bûye. Li Zanîngeha Goetheyê li bajarê Mainê di sala 2014an de dest bi Beşa Hiqûqê û di sala 2017an de dest bi Beşa Civaknasiyê kiriye û her du beşan di 2019an de serkeftî qedandiye. Di sala 2018an de li Akademiya Xebatkarên Perwerdehiyê ya Hessenê ji Azmûna Dewletê ya bo Wergêran derbas bûye û wekî wergêrekî sondxwarî û îcazetdar bo zimanê Kurdî ye.
Flê Jiyan di sala 2009an de bi Amed Çeko Jiyan re dest bi wergerandina her 600 Fablên Aysopos kirine û tevahiya Fablên Aysopos ji 2009an heta 2012an di Rojnameya Azadiya Welat de belav kirine. Di salên 2017 û 2018an de di Komîsyona Kovara Ronahî ya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de cih girtiye.
Flê Jiyan ji 2019an ve li Berlinê dijî, li ser zimanê Kurdî dixebite û di Nûnertiya Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ya Almanyayê de berpirsyarê dostaniya bajarên Almanyayê û Kurdistanê ye.
Kutan bergiriya destketî ya çalak peyda dike
Vaksîn an jî kutan (bi înglîzî: "vaccine") şileyên taybet in bo xurtkirina bergiriya laş li dij hokarên nexweşiyê.
Di laşê mirov de bi du riya bergiriya destketî ya çalak peyda dibe. Riya yekem nexweşketin, a duyem jî vaksînbûn e. Gava mirov cara pêşîn rastê nexweşiyêk were, an hokara nexweşiyê têkdişikîne û sax dibe, an jî dibe ko hokara nexweşiyê laşê mirov dagir bike û bibe sedema mirina mirov. Heke hokara nexweşîyê piçek lawaz be, saxbûn jî hê hêsantir dibe. Dema mirov ji nexweşiyek sax dibe di laşê mirov de derheqê wî nexweşiyê de hin agahî dimîne. Heke heman hokara nexweşiyê cara duyem tûşî laş bibe, îcar laş hê zûtir û hêsantir xwe ji nexweşiyê diparêze. Anko, cara pêşîn hokara nexweşiyê ya lawaz tûşî mirov bibe, mirov zû baş dibe û bergirî ava dike, lê hokara nexweşiyê bihêz be, dibe ko saxbûna mirov jî dijwar be. Gelo derfet heye ko mirov cara pêşîn tûşî hokara nexweşiyê ya lawaz bibe? Bê guman, îro bi vaksînkirinê ev derfet heye.
Mirov bi derzîkirinê tê vaksînkirin an jî hin caran vaksîn wekî dilopêk avê di devê mirov de tê dilopkirin
Di zimanê latînî de ji bo çêlekan navê "vacca" tê bikaranîn, ji peyva "vacca", "vaccinus" çê bû ye. "Vaccinus" jî wekî "vaccine" (vaksîn) derbasî îngilîzî bû ye. Vaksîn cara pêşîn ji çêlekên bi nexweşiya xurikê ketine, hatiyê bi destxistin û ji bo laşê mirov bi xuriyê nekeve, wekî madeyek ji bo alîkariya dabînkirina bergiriyê hatiye bikaranîn. Lê îro çavkaniya kutanê ne tenê ji çêlekên xurikî ye. Li gel perçeyên hokarên nexweşiyê ko li ser wî dijepeydaker heye, hokarên nexweşiyê yên mirî an jî yên hatine lawazkirî jî wekî kutan tê bikaranîn. Hin corên kutan jî ji jehra hokarên nexweşiyê (bakterî) tê destxistin. Ji bo nexweşiya hîna tûşî laş nebûye, lê di pêşerojê de egera tûşbûna wî heye, kutan tê bikaranîn. Anko bi vaksînlêdane (kutanê), laş bi awayêk kontrolkirî bi hokarên nexweşiyê ve rû bi rû dimîne. Ji ber ko hokarên nexweşiyên nav vaksînê lawaz in, bergiriya laş li dij van hokaran beravaniyê ava dike û bi hesanî van hokarên mirî an jî lawazkirî têkdişkîne. Di heman dema beravaniyê de hin xaneyên bîrker ên xaneyên B û xaneyên T jî tên dirûstkirin. Bivaksînkirinê, bersîvdana bergiriya yekem a laş çalak dibe. Xaneyên bîrker di nav laş de ji bo egera tûşbûna heman hokara nexweşiyê bo demek dûr û dirêj dijîn. Heke hokara nexweşiyê cara duyem tûşî laş bibe, vê gavê xaneyên bîrker li dij wî, di demek kurt de berevanî ava dikin. Ev beravanî wekî bersîvdana bergiriya duyem bi nav dibe. Anko, kutan li dij hokara nexweşiyê ya diyarkirî, bergiriya taybet peyda dike.
Hemû welatên dinyayê, li gor şîreta Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO), hemwelatiyên xwe vaksîn dikin. Mirov bi derzîkirinê tê vaksînkirin an jî hin caran vaksîn wekî dilopêk avê di devê mirov de tê dilopkirin. Bi gelemperî vaksînkirin gava dergûş hîn du mehî ye dest pê dike hetanê 10-12 saliya zarok didome. Dergûş li dij nexweşiyên wekî sorik, binguhk, xurî, zerika B, êşa zirav (tuberkuloz), soreta û hwd tên vaksînkirin. Ji bo xurtkirina bergiriyê dibe ko ji bo her hokara nexweşiyê ne carek, lê çendan car vaksînkirin were dubarekirin. Dibe ko şeva piştî vaksînlêdanê ta were laşê zarok. Lê ev ta ne tayek xeter e, ta nîşana çalakbûna bergiriya laş a li dij vaksînê ye. Mirov ne tenê dema zaroktiyê tê vaksînkirin. Hin caran mirovên têgihîştî jî neçar dibin ko bên vaksînkirin. Wekî mînak heke kuçik, pisîk an jî ajalek kûvî mirov bîrîndar bike, ji ber egera nexweşiya harbûnê mirov tê vaksînkirin.
Korpusa deqên bi kurdiya soranî ya Asosoftê, anku bi kurdiya navendî: Korpisî deqî kurdîy soranîy Asosoft'", yekemîn korpusa qebare-mezin a kurdî ye ku ji aliyê koma vekolîn û peredana Asosoftê hatiye berhevkirin û pêvajokirin. Weşana yekem ya vê korpusê bo kurdiya navendî an soranî ye û 458.000 belgenameyan li xwe digire.
Tekstên korpusê.
Deqên vê korpusê ji malperan, navendên havalnêrî, pirtûk, kovar û hwd hatine komkirin. Beşek ji belgenameyên korpusê bi leybilê babetan ("topic tags") hatine destnîşankirin û vekolîner dikarin van taybetmendiyan ji bo karên venasînên babetan ("topic identification") bi kar bînin. Her weha, ew korpus bo karên dinên pêvajoya zimanê siruştî wek venasîna axaftinê ("speech recognition") û deranîna modela zimên ("language model") û wişedankê ("lexicon") tê bikaranîn..
Dilnasî an jî kardiyolojî parek ji pizişkîyê ye ko babetê wê veniyasîn û çaresera nexweşîyên dilî û koendamê gerra xwînê ye. Dilnasî pisporîyeka pizişkîyê ye ko nakeve ber pênaseya niştergerî anko cerrahîyê. Anko, çavdêrî û sexbêrî ya nexweşan bi dermanan û guhartina şêwazê jîyanê dike.
Bi rengekî dikare bihêt gotin ko zanistê dilnasîyê li sala 1628ê, ji William Harvey, bijîşkê Ingilîz dest pê dike. Şiroveya dirist ya herî pêşîn ya gerra xwînê ya wî bû.
Her çend e ko gerra xwînê girêdayî xwînê ye, lê zanistê xwînnasîyê (hematolojî) ne girêdayî dilnasîyê ye û bi tena serê xwe pisporîyeka dî ya pizişkîyê ye.
a>, Ew amûrek girîng e ku di tespîtkirina hin nexweşiyan de tê bikaranîn.
Veniyasîn, Teşhîs an jî Diyagnoz (bi kurte Dx an DS) pêvajoyekî bijîşkî ye, ku tê de destnîşankirina nexweşî yan jî rewşa kesekî li ser bingeha berjeng û semptomê pêk tîne. Agahiyên ji bo veniyasînê bi gelemperî ji dîrok û muayeneya laşî ya kesên lênihêrîna bijîşkî digere têne berhev kirin, hewce ne. Dema pêvajoya yek an çend prosedurên tespîtkirinê, wekî ceribandinên bijîşkî jî werin bikaranîn. Carinan veniyasîn piştî mirinê celebek teşhîsa bijîşkî tê hesibandin.
Veniyasîn dikare dijwar be ji ber ku gelek berjeng û nîşanên netaybetî ne. Mînak, sorbûna çerm (erythema) bi serê xwe nîşana gelek nexweşiyan e û nikare nîşanî pisporê tenduristiyê bide ka çi xelet e. Ji ber vê yekê, pêdivî veniyasîn cûda were çêkirin, çend ravekirinên gengaz werin berhev kirin.
Refîq Sabir (jdb. 1950 li Qaladzê, Başûrê Kurdistanê) helbestvanekî kurd e.
Ew li Qaladzê li Başûrê Kurdistanê hatiye cîhanê. Di sala 1974an de ew ji aliyê Zanîngeha Bexdayê ve de bekeloriyosa huneran wergirt. Ew bi zaravaya soranî dinivîse.
Kurdên xiristiyan, ango berê kurdên fileh, ew kurdên ku baweriyê bi dîna Îsayê Mesîh tînin. Ji mêj tê nasîn, ku hindek êlên kurd di demên pêşîn mesîhî ango xiristiyanî qebûl kiribûn.
Ji navdarên êlên Kurdên mesîhî herdu êlên ku ji alî dîroknasê islamî yê binavê Elmesûdî hatibûn behskiririn. Navê van herdû êlên kurdên mesîhî Yaaqibe ango Yaqûban û Cewzeqn ango Hûrikan bûn, û welatê wan çiyayê Cûdî û derdora wê bû.
Ji demên islamiyên paşîn û demên osmanî ve, bi kurmancî navandina fileh dihat û ta îro jî tê bikaranîn ji dêla mesîhî. Sedema vê navandina têkiliya mesîhiyan bikarê felahî ango çandinê bû, ku bi gelemperî li gund û bajaran rûdiniştin û cotyarî dikirin. Çunku di wan deman de pirraniya êlên kurd misilman bûn û rengê jiyana wan koçerîtî bû, ku karên felahî nedikirin.
Di demên paşîn de jî hinek dîroknasan li ser kurdên mesîhî nivîstin, mîna rojhelatnasê alman Lerch, ê ku mijûlê kurdên filehên êla tiyarî bûbû li herêma Hekarî.
Di dema nûjen de jî hin nivîskaran mesîhiyên kurd zikr kirin, mîna Zekeriya Wesfî ê sûrî, ku li gor gotinên wî pirraniya êla Hevêrkan ya li Rojava mesîhî bû.
Bitevku piraniya wan mesîhiyên kurdnijad îro nasnameyeka din ji xwe re bijartine, hejmara kurdên mesîhî ên ku nasnameya Kurd diparêzin, roj bi roj pirtirdibin, jiberku gelek kurd ola xwe diguherînin ango derbasî ola xiristyan dibin.
Seyîd Cefer Pîşeverî (bi azerbaycanî: "Seyid Cəfər Pişəvəri", سید جعفر پیشه وری, Farisî: سید جعفر پیشه‌وری‎) (1893 – 11 xezîran 1947) yek ji avakerê Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê ye li Îranê.
Li Xalxala bi ser Erdebîlê ve hatiye dinyayê. Di jiyana xwe de gelek xebat ji bo tirkên Azerbaycanê kiriye. Li salên 1900an de koçî Bakûyê kirine bi malbat ve û li wir gelek têkiliyên wî li gel bolşevîkan çêbûye. Fikrên bolşevikî di nav ramanên wî de cih girtî ye. Li sala 1920ê de bi alikariya sovyetan li Gîlanê bi rêberiya Mîrza Kuçîk Xanê Cengelî, Komara Sosyalîst ya Gîlanê hatiye ava kirin. Di vê komarê de Seyîd Cefer Pîşeverî wek wezîrê karên derve hatiye tayîn kirin. Piştî ruxana vê komarê çûye Taranê û li wir karê weşan û rojameyan kiriye lê piştî derbeya leşkerî ya Reza Şah Pehlewî ya di sala 1924ê de li hemû Îranê givaşa Reza Şah zêde bûye. Di encamê de jî li sala 1930ê de Pîşeverî hatiye girtin û 11 salan maye di zîndanan de. Şûnde di destpêka şerê duyem yê cîhanê de li sala 1941ê de sovyetan û brîtanî Îran dagir kir. Bi vê dagirkirinê givaşa Reza Şah hate pûç kirin. Wek gelek siyasetmedar, rojnamevan, serokeşîran Pîşeverî jî hate berdan. Piştî berdana wî çû Taranê û li wê derê karê rojnamevaniyê kir, dest bi weşana rojnameya Ajir kir. Li sala 1945ê de jî bi vexwendinan hindek rewşenbîrên Azerbaycanî diçe Tebrîzê û li wê derê bingehên Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê ava dibe.
Di sala 1947an de çû ber dilovaniya Xwedê.
James Joseph "Jim" Parsons (jdb. 24'ê adara 1973 li Houston, Teksas) lîstikvanekî amerîkan e ku bi taybet bi rola xwe ya Sheldon Cooper di rêzefîlma "The Big Bang Theory" navnetewî dihat nasîn û ji bo wê rêzefîlm ew 4 Xelatên Emmyê û Xelata Kureya Zêrîn jî wergirt.
Jim Parsons li Houstonê mezin dibû li ku ew ji pola yekemîn de bi lîstikvanî destpê kirî bû. Piştî bi dawîkirina dibistanê, ew li Zanîngeha Houstonê dest bi lîstikvanî kir a ku wî li Zanîngeha San Diegoyê bi dawi kir.Li her du zanîngehan Parsons beşdarî pêşandanên şanoyê bû. Dûv re wî çû New York Cityê da ku karê xwe li wir bidomîne. Ew yekem rola wî ya wêneguhêzê di sala 2003an de di rêzefîlma Ed de wergirt, pişt re jî rolên wî yên bicûk di fîlmên wêneguhêz û sînemayê de he bûn. Ji bo rêzefîlma Judging Amy ew di 2004 û 2005an de li heft beşan rol dilîst. Ji sala 2007an ve, ew di sîtkoma "The Big Bang Theory" de rolekî serekî lîst. Digel hevalê xwe yê rêzefîlmê Johnny Galecki ew di sala 2009'ê de ewna di xêzefîlma ' de pêşandana wanê mêvanekî hevbeş hebû, her yek di rolên wan de ji "The Big Bang Theory".
Ji bo rola xwe wekî Dr. Sheldon Cooper, Parsons ji 2009an heta 2014an de ji bo rêzefîlma pêkenokê de wek lîstikvanê rindtirîn hi bo Xelata Emmyê navzedî bû. Ew çar caran wê xelat wergirt. Di sala 2011'ê de ew Xelata Kureya Zêrîn wergirt. Di Adara 2015an de, ew bi stêrkek wêneguhêzê ve li hate xelatkirin. Ew stêrka 2545-ê ye û li pêşberî Hudson Apartments û li cem hêjmara 6533 li e. Ji Gulan heta Tebaxê 2012, Parsons rola Elwood P. Dowd li Harvey di şanoyek de lîst. Jim Person gey (hevzayendxwaz) e û bi hevjînê xwe Todd Spiewak re zewicî ye. Coteyar seva karî him li Nû Yorkê him jî li Los Angelesê dijî.
Rêşe beşa jêrîn ji riwekan ya ku di bin erdê(zevî) de ye.
Her visa pira reh dête gotin.
evara sêşenbî yan şeva çarşenbîya davîya sal ku têda agir dête hilkirin.
di kurdî de bi agirî gele geş gurî yan gurik dête gotin û bi wê xatirê bi vê şevê, şeva gurik dite gotin.
ji adetin vê şevê ewe ku xwe ser agir de dihawêjin(derbas dibin).
Lauren Hewett (jdb. 8ê kanûna paşîn a 1981 li Sîdney, Awistralya) awistralyayî ye û ku berê lîstikvan bû. Ew bi taybet bi rolên xwe yên Mera di rêzefîlma Ocean Girl, X di rêzefîlma Halfway Across the Galaxy and Turn Left û ya Lara Ritchie di fîlma The Echo of Thunder de tê nasîn. Her wiha ew di rêzefîlma de rola Kathy Morgan dilîst.
Dema ku Lauren Hewett di branşa lênihêrinê de xebitî ew 6 salî bû. Ew ji bo dans û strînandinê wane wergirt. Xuyana wê ya yekem di wêneguhêzê de ji bo dalberîna vewarina şîrê QUIK bû. Dema ew 9 salî bû ew ji bo mûzîkala The Seven Little Australians li ser şanogehê dilîst.
Lauren Hewett di gelek rêzefîlmên cîwanan de rol dilîst. Her wiha ew 2 Xelatên Lîstikvanên Ciwan ji aliye Enstitûya Fîlmê ya Awistraliya (Australian Film Institute) wergirt (di sala 1991an de ji bo fîlma Act of Necessity û di sala Halfway Across the Galaxy and Turn Left). Her wiha ew di sala 1999an de tevî Emily Browning, Chelsea Yates û Ben Hanson ji bo Xelata Lîstikvanên Ciwan (Young Artist Award) navzedî bû.
Têkoşîna belûcan li Îranê sedemên şer û pêvçûnên dewleta Îranê û gelê belûçî dide nîşan. Gelê belûc bi giştî li parêzgeha Sîstan û Belûçistan (parêzgeh) dijîn. Her wisa hejmareke ji nifûsa wan ya ji Îranê mezintir jî li Pakistanê dijîn.
Kurtenêrînek li ser belûçan.
Gelê belûç di navbera dewletên Îran, Pakistan û Efxanistanê de dijîn. Li Pakistanê bi taybetî li parêzgeha Belûçistanê, li Îranê li parêzgeha Sîstan û Belûçistanê, li Efxanîstanê jî bi taybetî li parêzgehên nêzîkî Pakistan û Îranê dijîn. Gelê Belûç bi vî halê xwe dişibin kurdan. Çûnkî ew jî wek kurdan di navbera dewletên herêmê hatîye dagir kirin. Her wisa hêjayî gotinê ye ku sinorên cografyaya Belûçan digehe Okyanûsa Hindê û gewrîya Hurmizê, ji ber van sedeman xwedî cihekê girîng e.
Bi dûçûna zanyar û dîrokzanan bingeha gelê belûç digehe bajêrê Helebê. Ji wir diçin Iraqê û ji wir jî dibin penaber û di navbera dewletên Îranê, Pakistan û Efxanistanê de bicîh dibin.
Li Pakistanê yekemîn car li sala 1947ê de serhildanên belûçan bi daxwaza serxwebûnê destpê kirin.Ji ber hêza Pakistanê şandî Belûçistanê Ehmed Yar Xan mecbûr ma ku li gel Pakistanê hevpeymanê destnîşan bike. Li sala 1948ê ji ber givaşa Pakistanê xweserî jî ji Belûçan hate standin. Hemû şer û pevçûnên modern yên Belûçan li vir destpê dikin. Li salên 1955ê, 1968ê û 1973yê şer û pevçûn li herêmê qewimîn. Her çend di sala 1973yê de di makezagona Pakistanê de federalî hatibe qebûl kirin jî, ji ber îhlalên Pakistanê nerazîbûn di nav belûçan de rûda. Heta niha jî şer û pevçûn berdewam dikin.
Li Îranê pirsgirêka belûçan xwedî taybetmendîyên cuda ye. Îran di makezagona xwe de dewleteke Şîî ye û gelê belûç jî bi giştî Sunî ne. Li sala 2003yê Cundilah hate damezrandin. Armanca vê rêxistinê ew bû ku mafên gelê belûç li dijî rêjima Îranê biparêze. Bi taybetî vê rêxistinê li sala 2005ê êrîşî konvoya serokkomar Ehmedînecad kir û bi vê xwe da nasîn bo dinyayê.
Li Efxanistanê heta niha nehatiye dîtin ku belûçan mafên neteweyî bi awayeke çekdarî xwestibin. Ji ber sûnîbûna wan û aryanîbûna wan û gelên din yên Efxanistanê, taybetî ji bo neteweyê xwe têkoşînê nakin.
Têkiliyên gelê belûç û rêxistinên selefî wek el-qaîde û talîban jî xwedî cıhê lêkolînê ye.
Piştî şoreşa Îslamî li Îranê mezheba Şîî li Îranê bû desthilat û wek mezheba fermî hate îlan kirin. Vê bûyerê jî têkiliyên gelê Belûc li gel rêjima Îslamî xerab kir. Jixwe gelê Belûç bi giştî Sunî ne. Gelê Belûç yê li Pakistanê û Efxenistanê dijîn gelek tesîr li Belûçên Îranê jî kirine. Di nav Belûçan de ji ber rêxistinên El-Qaîde û Telîban fikrên wehabîtî gelek zêde ne.
7-Zip, bernameyeke ji bo şidandina dosyayan e ku xwedî algorîtmayeke gelekî xurt e. Ew formatên wekî "7z", "zip", "bzip2", "gzip" û "tar", ji bilî van jî wekî "RAR", "ARJ", "CAB", "CHM", "CPIO", "LZH", "Z", "RPM" û "Deb" nas dike. 7-Zip nermalaveke azad e.
Wergara 7-Zip ji bo kurdî ji aliyê endamê Koma Pc Kurd Rizoyê Xerzî ve hatiye kirin.
Ji bo sazkirin û bikaranîna 7-Zip e-pirtûkeke bi kurdî jî hatiye amadekirin.
Mirov dibe ku ji ber hin sedeman neçar bimîne,ji mirovek din xwîn werbigire. Wekî mînak mirovên bi nexweşiya kêmxwînî (anemî) an jî bi şêrpenceya xwînê ne, pêdiviya wan bi xwînwergirtinê heye. Herwisa ji ber birîndarbûnê an jî niştergeriyê jî mirov xwînber dibe û xwîna mirov kêm dibe, loma boy van kesan jî pêdivî bi xwînwergirtinê heye. Tekane çavkaniya xwînê, laşê mirov e, ango heke pêdivî bi xwînê hebe, divê xwîn ji xwînbexşerek bên peydakirin. Lê taybetmendiya xwîna hemû mirovan ne wekî hev e. Ji boy xwînguhaztinê divê xwîna xwînbexşer û xwînwergir guncav bin. Hetanê destpêka sedsala bîstan ji hîn mirovati ji derheqê xwînguhaztinê de xwediyê zanyariyê ne bû. Cara pêşîn zanyarê Awustrî Karl Landsteiner (Karl Lendşitaynir) (1868–1943) di sala 1901 î de vedîtina komeleyên xwînê pêk anî û sîstema ABO ê ava kir. Ji wê rojê şûn ve êdî mirovatî ji rêbaza xwînguhaztinê pê hesiya.
Erk û pêkhateya xwînê.
Şaneya xwînê beşek ji bestereşane ye. Wekî hemû şaneyan, xwîn jî ji xane û şileya navbera xaneyan pêk tê. Xwîn ne şaneyek req, lê şaneyek avî ye. Şaneya xwînê ji xaneyên xwînê û plazmaya xwînê pêk te. Xaneyên xwînê sê cure ne; xiroka sor, xiroka spî û perikên xwînê. Xaneyên xwînê di nav plazmaya xwînê de diherikin. Yek ji karên sereke ya xwînê dabînkirina bergiriya laş e. Li dij hokarên nexweşiyê di nav plazmaya xwînê de proteînên taybet hene, navê van proteînan dijeten e. Dijeten ji aliyê lîmfexaneyan(xirokên spî) ve tê berhemkirin. Heke dijepeydaker (hokara nexweşiyê) bikeve nav laş, dijeten xwe bi rûyê dijepeydakeran ve girê didin û wan bêbandor dikin. Xwîn di nav lûleyên xwînê de belavê hemû beşên laş dibe. Dil xwînê pompe dike, xwîn di nav xwînberan de ji dil derdikeve û ber bi şane û xaneyên laş ve diherike. Heman xwîn di nav xwînhêneran de vedigere nav dil. Di laşê mirovek têgihîştî de bi qasî 5 – 6 lître xwîn heye. Heke ji ber xwînberbûnê (xwînçûyîn) xwîna nav laşê mirov bi qasî 1,5 lître kêm bibe, dibe ku bibe sedema mirina mirov.
Polenkirina komeleyên xwînê.
Hebûn an jî tinebûna dijepeydakerên li ser rûyê xirokên sor, komeleyên xwîna mirov diyar dike.
Li ser rûyê xirokên sor de li gel proteînên hevbeş, karbohîdratên taybet heye, van karbohîdratan xwe bi proteînên li ser rûyê xiroka sor ve girê didin û wekî glîkoproteîn bi nav dibin. Molekulên glîkoproteînî, ji bo dijetenên nav plazmaya mirov, wekî madeyek dijepeydaker e. Ji boy polenkirina cureya xwînê, du cure glîkoprotein(dijepeydaker) heye, dijepeydakera A û dijepeydakera B. Sîstema ABO li ser rûyê xirokên sor, hebûna yek an du dijepeydaker, an jî nebûna dijepeydaker diyar dike. Herwisa komeleya xwîna mirov jî li gor hebûn an jî tunebûna van dijepeydakerên li ser rûyê xirokên sor, diyar dibe. Komeleya xwîn zanyariyek bomaweyî ye, ji dê û bavan derbasî mirov dibe. Heke li ser rûyê xirokên sor ê mirovek dijepeydakera A hebe, komeleya xwîna vî mirovê A ye. Heke dijepeydakera B li ser rûyê xirokên sor bin, vê gavê xwîna mirov komeleya B ye. Na heke herdu dijepeydaker, A û B bi hevre li ser xirokên sor bin, komeleya xwîna wî mirovê AB ye. Hin caran dibe ku li ser rûyên xirokên sor hîç dijepeydaker tune be, wê gavê komeleya xwîna mirov O ye. (wekî O ya komê tê xwendin) Ji xeynî dijepeydakeran, di nav plazmaya xwînê de hin proteîn hene û wekî dijeten bi nav dibin. Dijeten jî du cure ne, dijetena A û dijetena B.
Komeleya A.
Kesên komeleya xwîna wan A ye(ango glîkoproteîna A li ser rûyê xirokên sor ê wan e) lîmfexaneyên wan dijetena B berhem dikin. Ev dijeten li gel xirokên sor di nav plazmaya xwînê de tevdigerin. Ji boy dijetena B, dijepeydakera A xwemalî ye, loma êrîşê xirokên sor nake. Ev têkiliya dijeten û dijepeydakera xwemalî ne tenê ji boy komeleya A, lê ji boy hemû komeleyên xwînê wisa ye.
Komeleya B.
Kesên bi komeleya xwîna B ye, plazmaxaneyên(lîmfexane) wan dijetena A çê dikin. Ango li ser rûyê xiroka sor a wan de dijepeydakera B, di nav plazmaya wan de dijetena A heye.
Komeleya AB.
Heke komeleya xwîna mirovek AB be, tu dijeten berhem nake, ango di nav plazmaya van kesan de li dij dijepeydakerên A û B dijeten tine ye, lê li ser rûyê xirokên sor ê wan de dijepeydakera A û B heye.
Komeleya O.
Mirovên komeleya xwîna wan O ye, plazmaxaneyên wan dijetenên A û B berhem dikin. Ango li ser rûyê xirokên sor ê van kesan de dijepeydaker tine ye, lê di nav plazmaya wan de hem dijetena A hem jî ya B heye.
Dijetenên xwînê wekî beşek sîstema bergiriyê kar dikin. Hin caran dibe ku di navbera du mirovan de pêdivî bi xwîn guhaztinê hebe. Heke xwîna xwînbexşer û xwîna xwînwergir ne guncav bin, bi navbeynkariya dijetenan topelbûna xwîn rû dide. Lûleyên xwînê dixitime(tê girtin) di encam de xwînwergir dimire. Wekî mînak, heke xwîna komeleya A bidin mirovek ji komeleya xwîna B, dijetenên A yê nav xwîna komeleya B xwe li ser rûyê xirokên sor ê xwîna komeleya A ve girê didin û xwîn topel dibe.
KARSAZ saziya karderên kurd li Ewropayê ye.
Pêşkêşî.
Karsazên Kurd ji hev bela bela ne. Armanca vê xebatê ew e ku van kesan bên cem hev, di nav xwe de reqabeteke prensîpî bidin mesandin, hember derveyî xwe jî, zemîna tevgera saziyek yekîtî û hevkariya erka kar biafirînin. Li Ewropayê ji hev bela û xwedî curbecur kar, bi hezaran mutesebîs û karbidestên Kurd hene. Ji ber ku bê rêxistinin, bi aloziyên di nav xwe de, dem bi dem hevudu ber bi tinekirinê ve dibin. Tu kesek ji wan tenê bi serê xwe nikane pêdiviyên gelê me pêswazî bike. Bona vê sedemê gelê me jî, pêdiviyên xwe ji derve, ji derdorên ku hebûna wê napejirînin temîn dike. Heger bê xwestin, bi rêxistin û hevkariyeke bas, ev pêwîstî bi hêsanî ji holê radibe. Bersîv dayîna pêdiviyan, di heman demê de pêsdeçûyînê jî bi xwe re tîne.
Divê ku wek karbidestên Kurd sîara me; “Bi zimanê xwe, bi rengê xwe û bi nasnama xwe, em jî hene” be! Bi kurtasî divê ku pêdiviyên kurdan, dîsa Kurd hilbirînin. Armanca bingehîn ya sermaya ji vê tê bi dest xistin, di bazirganiya navnetevî de wekî erkekî reqabetê bikaranîn e.
Daxwaza KARSAZ ew e ku di navbera kurdên di sektoreke de kar dikin û li her derê cîhanê belav bûne de têkilî bidin çêkirin, di her welatî de ji bo lebata karên wan alîkarî bikin, di têkilî û sazkirina karên nû de destek bidin, di curbecur sektoran de projeyên nû amade bikin, lêkolîn bikin û ji bo realîzekirinê encamên wana rabigihînin karsazan, ji bo pêsdebirina kurdistanê, lêkolîna projeyên alternatîf çêbikin û çavkaniyên bidest xistî jî, di van projeyan de bikarbînin, di navbera karsazên Kurd û sermaya cîhanê de têkilî bidin danîn, li ser sektorên di karê xwe de serketî ne, lêkolîn çêkin û encamê têxin xizmeta karbidestên Kurd, di teknolojî û zanistiyê de tistên nû komê ser hev kin û bona bikaranînê bigihînin karsazên Kurd, hevkariya kurdên akademîsyen ên pispor-serketî û karsazên kurdan bi cîh bînin, zanistî û sermayeyê bi hev re bikarbînin, di avakirinên nû de, teserûfên serfkaran jî tevê kin û wana ji tebatiyê xilas bikin, herwiha ji wana re amadekirina ciyên kar û tesfîqa derxistina malên bi motîfên netewî, mîsyona me yê bingehîn e.
Komîta rêveber.
Bi tevlêbûna 165 delegan, di 31 Çile-02 Sibat 200. li Elmanyê bajarê Frankfûrtê Kongra 3. ya Aboriya Kurd hate lidarxistin. Biryarên di vê Kongrê de hatin standin, ji alî hemû delegan ve hatin pejirandin.
Navenda KARSAZê ji pênc besên bingehîn Pêk tê.
Saziya navenda KARSAZ.
Di navenda gistî de, 3 kesên navendî, 4 kes jî ji Komîta Navendî, bi tevahî 7 kes wek grup kar dikin. Ev kom di heman demê de bi komîsyona ku ji curbecur sektoran hatine hilbijartin û 3 kes in re xebateke hevbes dikin.
Xebatên navendiya gistî, di radeyek wisa de ye ku dikane bi zimanê kurdî, îngilîzî,elmanî û tirkî xizmetê bike. Bi alîkariya endaman di pêseroj de navenda me yê gistî, bi hîn kesên pispor, ku hakimên karê xwe ne, wê êdî xebatên bi qalîte û bi îdîayên encam standinê, wê ji endamên xwe re xizmetê bikin.
Zimanê bernamekirinê yê C di destpêka salên 70an de ji aliyê Ken Thompson û Dennis Ritchie ve ji bo pergala xebitandinê ya Unixê hat amadekirin. Ken Thompson zimanê bernamekirinê yê BCPL hilda û li gor pêwîstiyên xwe guhart û navê vî zimanê nû danî "B". Ev herdu zanyar li B'"ell Laboratories dixebitîn. Ji wî zimanî B paşê zimanê C çêbû.
Bernamên bingehîn yên Sîstemên Unix û dendikên (kernel) piraniya sîstemên bikaranînê bi C hatine bernamekirin.
C li ser nêzîkê her sîstemên kompûteran de dibe. Zimanên wek BASIC înterpretereke nav sîstema bikaranînê û bername de divê. Lê bernamên C, dema ku hatin nivîsandin û hatin xistin bername (compile), êdî bê tişteka din tên bikaranîn. Ji bo vê sedemê û hin yên din, wek hêsanbûna hînbûna vî zimanî, ti zimanekî bernamekirinê tunne ku wek C belav bûye.
Bernamên bi C hatine nivîsandin zehf bi lez in. Ji bo bernamekirina sîsteman C zehf baş e. Bi C Bernamên piçûk û bi hêz dikarin wérin nivîsandin. Lewma dendikên sîstemên bikaranînê bi C tên bernamekirin. Lê ji bo nivîsandina bernamên kar zimanên din wek C++, Object Pascal, Java meydan ji C standine.
Zimanê C.
Bernamên C berê bi "text editor"ekî tên nivîsandin ("source code", "source" yanî çavkanî). Paşê ev nivîs dibe bername ("compiling"). Ji van re "object code" tê gotin. Piştre "object code" bi hev re tên girêdan ("linking, binding").
Bi rastî bername wisa tên çêkirin, ku her perçe bi xwe tê nivîsandin û xistin bername. Piştre ev perçe di her bernameyî de dikarin werin bikaranîn.
Bernameya "Silav, cîhan!".
codice_2 û her hevokên bi codice_2 dest pê dikin, fermanên ne ji bo "compiler", lê ji bo "preprocessor" in. Ji codice_2 re 'header file' tê gotin. Preprocessor li codice_2 digere û ku dît naveroka wî derbasî nivîskaniyê dike. Di wir de fonksiyonên din yên berê hatine bernamekirin an jî tenê navên wan hene û ew bûne bername û wek object code li hêviya girêdana xwe ne.
Di codice_2 (Standard input output) de fonksiyonên nivîsandin û xwendinê hatine amadekirin. Lê di wir de ev fonksiyon nehatine nivîsandin; li wir tenê navên wan û naveroka wan heye (function prototypes). Fonksiyon bixwe hatine xistin bername û di kitêbxanê (library) de ne. Bi alîkariya codice_2 ev fonksiyon dikarin di nav bernameyan de werin bikaranîn. Yek ji van fonksiyonan codice_2 e. Bi printf dayinên bernamê li monitorê an printerê tên nivîsandin "standard output".
Her bernameyê C yek an bêhtir fonksiyon in. Fonksiyona herî grîng, bê wê bernameyên C nameşin, codice_2 e. Her fonksiyon, dema biqede, vedigere mainê. Main vedigere sîstema bikaranînê.
Panorama Avşara Geliyê Elî Beg
Avşara Geliyê Elî Beg, yek ji avşarêt Başûrê Kurdistanê ye, devereka geştyarî ye û bi deh hezaran geştyar li Başûrê Kurdistanê û Iraqê serdana wê dikin, ji bo aboriya herêmê gelek bixêre. Geliyê Elî Beg 12 km dirêj e û dikeve nav bera çiyayê Korek û çiyayê Biradost li navçeya Soran ya parêzgeha Hewlêrê.
Dibêjin Mîr Elî Beg mîrê êzidiya, li sala 1892ê bi destora sultanê osmanya dihête binçavkirin, paş de diben bo Mûsilê li wê de efserekê osmaniya bi navê Omer Wehbî Paşa zoriyê li mîrî diken olê xwe biguherînin bibine misilman, lê mîr qebûl naket olê xwe biguhere û ji ber vê yekê Elî Beg di gel hevjîna wî Meyan Xatûn dibene bakûra Anadolê li wêrê dimîne, li sala 1913ê di dema vegeryanê bû warê bab û kalê xwe cedirmên dewleta osmanî li Geliyê Elî Beg kemînê bû mîrî didane û dikujin, li wî demî de navê Geliy boyê Geliyê Elî Beg.
Zimanê bernamesaziyê, zimanê programsaziyê, zimanê bernamekirinê, zimanekî ku bi destê mirovan hatiye çêkirin, daku fermanên bikaranînê yên sîstemên şuxulandinê pê werin amadekirin. Ev ziman hem ji bo meriv, ê ku bernamayê dinivîse û hem jî ji bo kompûter, a ku wê ev bername li ser bixebite, divê bikaribe were xwendin. Zimanên bernamekirinê pêwîst in, ji ber ku zimanên xwezayî ji bo şuxulandinên kompûter, ên ku ji wan re fermanên zelal divê, pirrmenayî ne.
Ji gotinên zimanê bernamekirinê re, yên ku meriv dikare bixwîne, nivîsa çavkanî tê gotin. Karê ji bo çêkirina van bernamekirin e. Ev kar ji aliyê bernamekarekî tê kirin. Nivîsa çavkanî ji bo ku ji kompûterê were têgihîştin, divê were wergerandin. Ev wek wergerandina gotinên zimanekî li zimanekî din e wek ji kurdî bo almanî. Lê ev bi bikaranîna bernameka wergerandinê dikare were xwemeşwariyê. Di dawiyê de bernama xwejimêrê di destê me de ye.
Di destpêka kompûteran de zimanên bernamesaziyê tune bûn. Bername bi zimanê makînê dihatin nivîsandin. Paşê "assembler" hat damezirandin. Mirov bi peyvên inglîzî wek MOVE, ADD wek cîgirên fermanên zimanê makînî bikaranî û bernameya "assembler" ev dizivirrand zimanê makînî ("assembling"). Ji bo tegihîştina mirovan û bernamekirina hêsanî ev gavek mezin bû, lê têr ne bû. Mirov zimanek baştir pê bigihîje divê. Lewma gava piştre damezrandina zimanên nizm wek C hatibû. Daxaz ew bû, ku nivîsên bernameyan hem baş werin têgihîştin û hem jî li zimanê makînî bi hêsanî werin wergerandin.
Nimûne: C, Ada, Erlang, C++, Java
Şêxo di sala 1959an de li gundê Keralmaz yê girêdayî herêma Serigolle (Semsûr) di nav malbateke cotkaran û elewiyan Kurdperwer de hat dinê. Şêxo xwendina xwe ya destpêk û navemdî li xwîndingehên bajarê Cepeqçûr (Bingol) û Muş'ê bi dawî anîn. Dora sal û niveki ew zarokên gundê xwe ra mamoste bû. Piştre ew ji welatê xwe derket û cu ewropa. Li Elmanya Federal wi zmanê Almani fêr bu. Li Uniwersita Karlsruheyê Teknik beşa Makina Muhendisligi xwand û diploma xwe girt. Ji sala 1988 heta îro ew li ser karê xweyî muhendisi ye. Wî xwandina xwe li welateki xerib bi qota xwe amadekir. Alikariya keseki nedit û li fabriqan karkir û xwandina xwe bi xwe finanse kir.
Şêxo di serda li welateki derwayi karê siyasî û pirsgirêka Kurdîye zanati çêkir. Wî xwendina xwe berneda. Ji ber ku ew zû pêhesiya ku bi riya zimanê serdest siyaseta asîmîlasiyônê yê di Kurdistanê de bêtir bê meşandin.
Evîna Şêxo ya ji bo muzîka Kurdî di temenê zarokatiyê de bi rêya guhdarkirina radyoyên Êrîvan û Bexdayê zedetir bû. Deng û awazên hunermendên mîna M. Arifê Cizîrî, Meryem Xan, Kawîs Axa, Hesenê Cizîrî, û hwd. bandorek mezin li ser bilindkirina hestên wî yên hunerî hiştin. Şêxo li eramê xwe û li dibistanê da xorteki bi nav û deng bû. Bi zarokti wi pir helbestên dilani û evinti nivisandin. Carên pir stranên Aşik Mahsuni, Ihsani, Aşik Veysel û... hwd digot. Di piştê da Ruhi Su naskir û hûneriya Ruhi Su ji wi ra bû rêya hûneriyê.
Ew pir caran bû mêwanê radyo û telewizyonê Alman, yê MED-TV, ROJ TV, YOL TV, TRT6, Dünya TV, SU TV, tvt û Kanal 7. Dora 300 helbestên xwe hene. Di meha berçile 2005da xanimek ji Swiss li ser Şêxo pirtukek çirokan û helbestan bi navê "DREI GESCHICHTEN - EIN LIED" derxist.
Şêxo di bin tesîra ogit û şîretên hûneriya paqij da hertim xwest ku di qada huner de ber bi pêşve bimeşe.
Em tev bi dilxweşî li benda xebat û berhemên hozanê xwe yê dengxweş Şêxo ne.
Franso Herîrî, (jdb 1937'an de li bajarê Harirê ya girêdayî Hewlêrê) siyasetmedarêrê Asûrî û endamê serkirdatiya komita nawendi ya PDK bu ku li 19.2.2001 hat kustin.
Hikûmeta Herêma Kurdistanê jibona mirina wî 3 rojan pirse ya netewî ragehand.
Franso Herîrî di sala 1937'an de li bajarê Harirê (70 kîlometre ji Arbilê) ji dayikbû û sala 1960-ê de ji saziya mamosteyên perwerdeya perwerdehiya ya li Hewlêrê derçû. Salên 1960'î di nava PDKê de xebat kir. Ew nêzîkî serokê kurd Mustafa Mustafa Barzanî bû û di şoreşa kurdî de di nava PDK-ê de roleke giring sitend. Weke endamê Komîteya Navendî ya PDKê hat hilbijartin û bû serokê Parlamenê PDKê li parlemana herêmî û herwiha bû wezîrê karûbarê Herêma Kurdistanê li Hewlêrê.
Ew projeyên piştgirîkirin û çêkirina modernbûnê ya bajarê Hewlêrê. Herweha piştevanîyeke hêzdar ji bo perwerdeyê, tenduristî û projeyên werzişê li bajêr kir.
Hikûmeta Herêma Kurdistanê, navê fermî yê hikûmeta Komara Kurdistanê ye. Nêçîrvan Barzanî serokê Konseya Serokatiya Kurdistanê ye û bi vê boneyê vê demê "Serokê Herêma Kurdistanê" ye.
Navên herêmê.
Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê" be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi erebî: إقليم كردستان العراق, "Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq"). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû.
Bi ingîlîzî navê wê "Kurdistan Regional Government" e.
Navekî din jî "Başûrê Kurdistanê" ye lê belê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye.
Rewşa fermî ya hikûmeta Herêma Kurdistanê.
Hikûmeta Herêma Kurdistanê, hikûmeta Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona Iraqê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970î de ji aliyê serokê kurd Mele Mistefa Barzanî û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê Sedam Huseyn ve hatibû morkirin.
Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî
Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970an mezinahiya herêmê bi 37.000 km² hat sînordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên Hewlêr, Dihok û Silêmanî tê de bûn. Lê kurd bajarên Kerkûk û Mûsilê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkman û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin.
Mezinahiya herêmê ya îro qasî 80.000 km² ye. Tê de nêzî 7 mîlyon kes dijîn û ji wan bi tenê 4 mîlyon kurd in. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên Xaneqîn, Mendelî (yên ku di parêzgeha Diyala de ne), Bedre (di parêzgeha al-Wasît de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin.
1900-1943.
Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922
Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya Şêx Ebdulselamê Berzanî ve serhildanek li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914ê berdewam kir. Jixwe li sala 1914ê dema Şêx diçe hevdîtina Simkoyê Şikak li Bajêrga Mezin ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî Osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan Osmanî ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî.
Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi Peymana Sykes–Picot jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li Zaxo yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû.
Li bihara 1918ê de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin
Şêx Mehmûdê Berzencî li herêma Silêmanî kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919ê Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin.
Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin.
Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. Şêx Ehmed Barzanî ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî Mela Mistefa Barzanî jî di van şeran de bi awayeke çalak dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê.
Li sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan.
Li sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Emîr Faysal li vê salê dive keyê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina key Faysal destpê dike.
Piştî desthilata key Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman li sala 1922yê Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. 12ê çiriya pêşîn a 1922yê desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Li çiriya paşîn a 1922yê de jî xwe wek Keyê Kurdistanê îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923ê Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li Rewandizê. 19 nîsana 1923yê hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî.
Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye dest pê kirin. Li sala 1932yê bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike.
Şoreşa Barzanî, 1943.
Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Li sala 1935ê de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de li sala 1943yê Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma Barzan. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin.
Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Li dawiya sala 1943yê hikûmeta Nurî Seîd tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qeb3ul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nurî Seîd diçe Filistînê bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd. Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nurî Seîd li sala 1944ê îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Iranê ve. Li wê derê jî di damezrandina Komara Kurdistanê de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê li sala 1945ê de Partiya Komûnîsta Kurd an ku Şoreş hatiye ava kirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd.
Li 14ê tîrmeha 1958ê şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata keyaniyê xelas û komara parlamaneterî destpê kir.
Derbeya Leşkerî li Iraqê, 1958.
Piştî şoreşê ku bi rêberiya Ebdulkerîm Qasim birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku "Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn". Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di radyoya Bexdayê de êdî zaravayê kurmancî jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata bazraniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke.
Wî wextî li Kerkûkê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nbû.
Şoreşa Îlonê, 1961.
Ji destê rastê bo çepê; Celal Telebanî, Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, Hejar(Helbestvanê neteweyî)
8ê tîrmeha 1962yê dewleta Iraqê li Qilabana girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan.
Destxistina xweseriyê, 1970.
Hevpeymana Iraqê li gel Mela Mistefa Barzanî ji bo xweseriya Başûrê
Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxıst. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970an pêwîst bû pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de Taha Muhi ad-Din Maʿruf (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê pirsgirêka Kerkûkê nehate çareser kirin
Wî wextî têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka Şetelereb gelek dijwar bûn. Her wiha DYA jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, Şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYA jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike.Di konjunktûreke wiha de, Hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974ê dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa.
Şikestin, 1975.
Piştî xiyaneta Îran û DYAyê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975ê dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. Celal Talebanî cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdyolojiya marksîst bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de YNK ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û şerê gerîlayî dan destpêkirin.
Dema Şerê Îran û Iraqê de.
Li sala 1979ê de li Îranê şoreşa îslamî bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare Xûzistanê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer.
Li salên 1980yan de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. PKK piştî derbeya leşkerî li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn.
Li tîrmeha 1983ê de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983yê de êrîş bir Başûrê Kurdistanê. Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir.
Komkujiya Enfalê.
Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin.
Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê "Eniya Kurdistanê ya Iraqê" komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir.
Daxuyandina herêma ewle.
Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li Kendava Besreyê bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li Ranya û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina Sedam Huseyn hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji "cehş"an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin.
Hêjayî gotinê ye ku Micahîdên Gel di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê
5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn.
Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê.
Li sala 1992yê "Eniya Kurdistanê ya Iraqê" biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê (Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê) 50 kursî, ya PDKê (Partiya Demokrat a Kurdistanê) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir.
Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire.
Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin.
Birakujî.
Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin.
Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir.
Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû.
Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî Şerê Iraqê bûn.
Piştî Şerê Iraqê.
Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan.
Li sala 2017ê Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017 hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne.
Makezagon.
Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi "de facto" hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze.
Parlamen.
Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber Şerê birakujî hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn.
Encamên hilbijartinan.
Celal Telebanî û Mesûd Barzanî piştî hilbijartinên 1992yê)
Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya
Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye.
Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn.
Artêş.
Leşkerên artêşa Kurdistanê ji pêşmergeyan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên zêrevanî jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e.
Polîtîkaya navneteweyî.
Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê bi rêya Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê birêve diçe.
Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din ereb, tirkmen û aramî jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî misilmanan (sunî û şî), kurdên êzîdî, zerdeştî, cihû,kakeyî (yaresanî) û xiristiyan jî dijîn.
Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.
Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî.
ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.
Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê.
Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî makezagona Iraqê divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. Tirkiye, Îran û Sûrî naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek.
Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.
Têkildar.
Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017
Têkoşîna azeriyan li Îranê hemû têkoşîna gelê azerî ku li Îranê rûdide, binav dike. Têkoşîna azeriyan li Îranê hêj digehe salên 1900iyan ku bi gelek serhildanan navê xwe belav kiribû. Li sala 1946ê de jî bi ev azadîxwaziya azeriyan bi avakirina Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê gihişte asta herî bilind. Piştî rûxandina vê hikûmeta Azeriyan, tevgerên azerî jî çûn binerd û bi veşartî xebatên xwe kirin. Piştî Şoreşa Îslamî ya Îran jî gelek ji wan têkoşeran derketin derveyî welêt. Bingeha azadîxwaziya digehe rûxandina Dewleta Qacariyan, ji ber ku rêvebirên vê dewletê tirk bûn.
Azerîyên Îranê bi giştî li parêzgehên Parêzgeha Qazwên, Parêzgeha Erdebîl, Parêzgeha Zencan, Azerbaycana Rojhilat, Azerbaycana Rojava dijîn.
Dîroka têkoşînê.
Piştî belavbûna Sovyetan li sala 1991ê de dewleta Azerbaycanê hate ava kirin. Bi hêcana vê dewletê jî tevgerên netewî yên azeriyan geştir bûn. Neteweperestên azerî bingeha neteweperestîya xwe digehînin serdema Qacarîyan ku bi hevpeymanên Gulistan(1813) ve Tirkmençay (1829), Azerbaycana mezin wek Bakurê Azerbaycan û Başûrê Azerbaycanê bû du parçe. Jixwe Bakurê Azerbaycanê bi belavbûna Sovyetan li sala 1991ê bû dewleteke serbixwe. Lê Başûrê Azerbaycanê di bin kontrola Îranê de ma.
Li sala 2006ê di rojnameyeke Îranî de karîkatûrek hate weşandin ku azerîyên îranê biçûk dîtîye. Li dijî vê karîkatûrê azerîyên îranê dest bi xwepêşandanan kirin û li seranserên niştecihên azerî ev belav bû. Rêjîma Îranê li ser vê bûyerê rojname qedexe kir û rojnamevan jî girtin.
Ewr (carina wek ewir an hewr jî tê nivîsandin; bi sanskrît, "abhrá"-, "ewrê giregir"; avesta, "aβra"-, "ewrê giregir"; farisiya navîn, "abr"; soranî, "hewr"; zazayî, "hewr") diyardeyeke seqa û hewayê ye.
Ewr peyda dibin wextê hilma avê bi awayekî neberçav tê guhirîn ji bo awayekî berçav di çînên esmanî yên bilind de. Ewr ji dilopên hûrik ên avê û krîstalên cemedê pêk tê û jêderkên serekî yên berf û baran e.
Cureyên ewran.
Mirov ewran di çar cureyên bingehîn de dabeş dike.
Navên zanistî.
Navên zanîstî yên ewran ji latînî çêbûne: sîrus û sîro- ("Cirrus", anku gulî, pûrt), kumulus ("Cumulus", anku rewake, lod), stratus û strato- ("Stratus", belavbûyî, çînbûyî), nîmbus û nîmbo- ("Nimbus", anku baran û gijlok û berf) û altus û alto- ("Altus", anku bilind, berz).
Baran ew av e ya ku ji ewran dikeve erdê.
Ji hatina baranê re "barîn" têt gotin.
Baran di pileya 0 yan pileyek bilindtir yan Celsius (C) de dibare. Eger pile ji 0 C kêmtir be, hindê ava ji ewran têt xwarê berf e.
Dema baran pirr dibare, lehî peyda dibin.
Baran û çand.
Di gellek çandan de baran bi nîşaneya xêr u bereketê tê dîtin bi taybet demê ku jibo cotyaran baş bê nirxandin.
Di nav kurdan jî de, dab û nerîten taybet bi baranê hene; mîna: Bûka baranê.
Komeleyên xwînê ji ber hebûn an jî tunebûna dijepeydakerên li ser rûyê xirokên sor peyda dibe. Li gor sîstema ABO yê, dijepeydakerên A û B komeleya xwîna mirov diyar dike. Li gel sîstema ABO yê hokara Rh (sîstema Rh) jî di polenkirina xwînê de tê bikaranîn. Ango komeleya xwîna mirov ji aliyê dijepeydakerên A, B, û Rh ê ve tê diyarkirin.
Dîroka vedîtina hokara Rhê.
Hokara Rh cara pêşîn di xwîna meymûnên rhesus macaque de hatê vedîtin
Dijepeydakera Rh cara pêşîn di sala 1940î de ji aliyê zanyar Karl Landsteiner û Alexander Weiner ve hatiye vedîtin. Ev vedîtin di xwîna meymunê de pêk hatiyê. Lê heman dijepeydaker di xwîna mirovan de jî heye. Navê cureya vî meymunê rhesus macaque e loma navê dijepeydakerê jî ji herdu pîtên pêşîn a rhesusê hatiye girtin û wekî Rh hatiye bi navkirin. Dijepeydakera Rh molekulek proteînî ye. Gelek cureyên Rhê hatiye vedîtin, lê ji boy xwînguhaztin û nexweşiyên xwînê, dijepeydakera Rh D giring e. Kesên dijepeydakerên Rh li ser xirokên sor ên wan hebin, xwîna van kesan wekî Rh pozîtîv bi nav dibe(bi îngilîzî xwendina wî “ar eyç pozîtîv”, bi fransî xwendina wî “er aş pozîtîv”). Di nav plazmaya xwîna kesen Rh pozîtîv de li dij dijepeydakera Rhê dijeten tune ye.
Kesên li ser xaneyên sor ên xwîna wan de dijepeydakera Rh tune ne, xwîna wan wekî Rh negatîv bi nav dibe.(bi înglîzî “ar eyç negatîv” bi fransî “er aş negatîv” tê xwendin) Di nav plazmaya xwîna kesên Rh negatîv de hinek dijetena D (Antî-D) heye. Ew kesê xwîn dibexşe, heke Rh+ be û xwîn bide kesek Rh-, di nav plazmaya xwînwergir de dijetena Rh(antî-D) dirûst dibe. Dijetena Rh xwe li ser rûyê xirokên sor ên xwîna ji xwînbexşê ve girê dide. Bi vî awayê topelbûn û hilweşîna xirokên sor rû dide. Lê heke kesên bi xwîna Rh negatîv, xwîn bide kesên Rh pozîtîfê neguncîn rû nade.
Negunciniya hokara Rhê ya dema ducaniyê.
Heke xwîna dayik Rh negatîv, xwîna korpele jî Rh pozîtîv be, nexweşî peyda dibe.
Negunciniya hokara Rh a dayik û korpeleyê dibe sedema nexweşketin an jî mirina korpeleyê. Heke xwîna dayik Rh negatîv, xwîna bavik Rh pozîtîv be û xwîna korpele jî wekî mîna xwîna bavê xwe Rh pozîtîv be, nexweşî peyda dibe. Ango ji boy dayikên Rh pozîtîv egera vî nexweşiyê tune ye. Korpele bi navbeynkariya plasentayê(hevalpiçûk) ji xwîna dayika xwe xurek, oksîjen, av û dijetena IgG û hwd digire, lê xaneyên xwînê yên dayik û korpele têkil nabin. Ber bi dawiya ducaniyê an jî dema zayinê, hinek ji xirokên sor ên korpele tûşî xwîna dayikê dibe. Heke xwîna korpele Rh pozîtiv û ya dayikê Rh negativ be, dijepeydakerên li ser rûyê xirokên sor ên korpeleyê sîstema bergiriya dayikê çalak dike. Li dij xwîna korpele di laşê dayikê de bersîvdana bergiriya yekem peyda dibe. Di nav xwîna dayikê de dijetena antî D (IgG) dirûst dibe. Dijetena IgG ji xwîna dayikê bi navbeynkariya plasentayê derbasî xwîna korpeleyê dibe. Bi gelemperî bi bersîvdana bergiriya yekem dijeten hêdî bi hêdî dirûst dibe, hê ku rêjeya dijeten negihîştiye asta xeterê, zayin rû dide û dergûş nexweş nakeve. Heke xwîna dayik cara duyemîn rastê dijepeydakera Rhê were, ango heke cara duyemîn dergûşa wî bi xwîna Rh pozîtîv be, dibe ku dema ducaniyê de ji laşê korpeleyê hinek xwîn tûşî xwîna dayik bibe, îcar dayik bi bersîvdana bergiriya duyem li dij xwîna korpeleyê dijetena Rh(Antî-D) dirûst dike. Di demek kin de bi rêjeyek zêde dijeten (IgG) derbasî xwîna korpeleyê dibe. Ji ber dijetenên dayikê, xirokên sor ên korpeleyê dihelin û têk dişkên. Ev nexweşî wekî nexweşiya “helbûna xaneyên sor ên xwînê” bi nav dibe(erythroblastosis fetalis). Jiyana zarokên bi vî nexweşiyê metirsî de ye.
Çareseriya newxeşiyê.
Ji boy rê li ber nexweşiya ji ber neguncaniya Rhê bên girtin, dema ducaniya yekem de dayik bi dijetena Antî-D ve tê derzîkirin. Dayik di 28emîn hefteya ducaniyê de û piştî zayinê di nav 3 rojan de derzî dibe. Derzîkirin ji boy her ducanîbûna bi korpeleya Rh+ vê tê dubarekirin. Dijetenên antî-D di nav xwîna dayikê de dimînin, heke xwîna korpele têkilê xwîna dayikê bibe, dijetenên ji derve wekî serûm hatina dayin, xwe li ser dijepeydakera Rhê girê didin û xaneyên ji xwîna korpeleyê têk dişikînin. Ji ber ku haya lîmfexaneyên dayikê ji xwîna korpele nabe, bersîvdana bergiriya yekem a dayikê çalak nabe. Bi vî awayê egera nexweşketina korpeleya duyemîn a bi xwîna Rh pozîtivê kêm dibe.
Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2019an de çûn ber dilovaniya Xwedê.
Navenda PEN a Kurd, ango PENa Kurd yekîtiyeke nivîskar û rewşenbîrên kurd e ku ji bo bihêzkirina wêje û zimanê kurdî dixebite. Beşeke ji PENa Navneteweyî ye û ji sala 2013an û vir de di komîteya nûhilbijartî de nûneriya xwe ya her çar perçeyên welêt û zaravayên zimanê kurdî tê de reng girtine û sê jin di komîteya birêveber a giştî de cih girtine. Di 2013an de serokê PENa Kurd a Amedê Şêxmûs Sefer e.
PENa Kurd li Ewrûpayê.
Navenda PEN a Kurd ji aliyê Hüseyin Erdem hat damezrandin. Endamen ewil Hüseyn Erdem, Yayla Mönch-Bucak, Abdurrahman Nakshabandy, Hüseyn Kartal, Emine Erdem, Haydar Işik û Mehmet Uzun bûn. Serokê navenda PEN a kurd Dr. Zerdeşt Haco bû.
PENa Kurd li Amedê û Komeleya Nivîskarên Kurd.
PENa Kurd a Amedê di sala 2004an de, li Amedê hate avakirin, lê ev avakirin her çiqas bi daxwaza Navenda PENa Kurd pêk hatibe jî, ne bi destûra PENa Navnetewî pêk hatiye û endamiya wan hêj jî nehatiye pejirandin. Daxwaznameyên serîlêdana endamiya PENa Kurd a Amedê dê di sala 2006an de ji aliyê PENa Navnetewî ve were nirxandin. Di sala 2006an da ev daxwaz nehate pejirandin. Ji lewre, vê rêxistina li Amedê navê "PEN" ji ser xwe rakir û tenê wek Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Amedê û paşê Komeleya Nivîskarên Kurd hat binavkirin.
Sebastian Bieniek (jdb. 1975- m. 9 reşemî 2022) hunermend û nivîskarekî polonî-alman e. Çalakiyên wî yên hunerî di warê wênesazî, performans û vîdyoyên hunerî de ne.
Sebastian Bieniek di 1975 de li Polonyayê hatiye dinyayê. Di sala 1989 de ew çû Almanya; wî di navbera salên 1996 û 2014an de li Berlinê xwend.
Di laşê mirovek gihîştî de bi qasî 5 lître xwîn heye. Dibe ko mêjera xwîna mirov ji ber nexweşiyên wekî kêmxwîniyê, şêrpenceya xwînê an jî ji ber niştergeriyê, birindarbûne kêm bibe. Heke ji xwîna mirov bi qasî 1,5 lître kêm bibe, mirov bi metirsiya mirinê rû bi rû dimîne. Loma divê xwîn bidin kesên wiha. Ango pêdivî bi xwînguhaztinê çê dibe. Xwîna mirov şaneyek sirûştî ye, tenê di laşê mirov de tê dirûstkirin. Ango guhaztina xwîn di navbera du mirov de rû dide, ê ko xwînê dide wekî xwînbexş an jî xwînbexşîner bi nav dibe, ê ko xwînê digirê jî wekî xwînwergir tê navkirin. Hin caran xwîn raste rast ji xwînbexş tê destxistin, lê bi gelemperî xwîna xwînbexş di navendên xwînê(benqeyên xwînê) de tê embarkirin. Gava pêdiviya mirovek bi xwînê hebe, xwîn ji wî navendê tê peydakirin.
Rêbaza xwînbexşînê.
xwîn ji xwînhênera milê xwînbexş ve tê girtin
kîsikê xwînê bi qasî 450 mîlîlître(nezikî nîv lître) xwînê tê tijekirin.
Dema mirov ji bo xwînbexşînê serî li navendên xwînê dide, divê pêşî bersîva hin pirsan bide. Gellek pirsên nivîskî ji xwînbexş tê pirsin. Bi wî awayê bijîşk ji egera hebûna nexweşiyên xwînbexş agahdar dibe. Heke hin nexweşî an jî egera nexweşiyê bi xwînbexş ve hebe, rê li ber xwînbexşînê tê girtin. Lê heke di laşê xwînbexş de nîşanên nexweşiyê tune be, vê gavê bijîşk derbasî qonaxa duyemîna xwînbexşînê dibe.
Heke hemû şert û merc li cih be, vê gavê bijîşk ji bo pişkinîna mêjera xwînê û komeleya xwîna xwînbexş, ji xwînhênera milê xwînbexş hinek xwîn digire. Bi taqiya(test) hemogramê, pêkhateyên xwînê tê jimartin. Bi jimartinê, rêjeya xirokên sor, xirokên spî û perikên xwînê diyar dibe. Ji bo xwînbexşînê divê rêjeya van pêkhateyan di asta asayî de be. Heke ne wisa be ango xwîna xwînbexş kêm be, ji wî kesê xwîn nayê girtin. Ji van gavan şûnde êdî heke hemû şertên xwînbexşînê di cih de bin, xwîna xwînbexşê digirin. Xwîn bi gelemperî ji xwînhênera milê mirov ve tê girtin. Bi navbeynkariya lûleyên plastîk xwîn di nav kisikê plastîk de tê berhevkirin. Mirov her carek dikare bi qasî 450 mîlîlître (nezikê nîv lîtreyê) xwîn bibexşîne. Piştî xwînbexşînê, divê xwînbexş bi qasî 15 xulek rûnê an jî vezele û bihênvede. Şilemeniya(plazma) xwînê di nav 1-2 rojan de dîsa digihîje asta asayî ya berê xwîn bexşînê. Di nav 6-12 hefteyan de moxê hestî xaneyên nû çê dike, bi vî awayê rêjeya xaneyên xwînê jî digihîje asta asayî. Kesên bi temenê 18- 65 salî ü ji 50 kîloyê girantir, dikarin sê mehan carek xwîn bibexşînin.
Rêbaza xwînwergirê.
Bi alikariya rakêşê, xwîn dilop bi dolop ji kîsikê ber bi laşê xwînwergir diherike.
Xwîna bexşandî dibe ko bi awayek tevayî bidin xwînwergir. Wê gavê kisikê xwînê li jorê xwînwergir de tê dardakirin. Bi derzîyek xwînhênera milê xwînwergir tê kunkirin. Bi alikariya rakêşê, xwîn dilop bi dolop ji kîsikê ber bi laşê xwînwergir diherike. Di be ko 450 mîlîlître xwîn bi qasî du seetê(demjimêr) de bê guhaztin.Lê bi gelemperî piştî bexşîna xwînê, xwîn tê parzûnkirin, pêkhateyên xwînê yên wekî xirokên sor, xirokên spî, perikên xwînê û plazmaya xwînê ji hev tên cudakirin. Bi vî awayê xwîna xwînbexşek ji bo gellek xwînwergiran tê bikaranîn. Wekî minak heke li kesek nexweşiya kêmxwînî(anemî) hebe, ji bo vî kesê pêdivî bi xirokên sor heye lê pêkhateyên din ên xwînê ne hewce ye. Loma ne xwîna tevayî, lê tenê xirokên sor didin ew kesê. Perikên xwînê jî didin kesên bi nexweşiya şêrpenceyê ketiye. Ji bo guhaztina xwînê an jî pêkhateyên xwînê, divê komeleya xwîna xwînbexş û xwînwergir guncîn(guncav) bin. Heke xwîna wergir û xwîna xwînbexş neguncîn bê, xwîna xwînwergir topel dibe û xwînwergir bi egera mirinê rû bi rû dimîne.
Guncîna komeleyên xwînê.
Di rewşên asayî de xwînwergir bi kîjan komeleya xwînê bê, ew cor xwîn diguhazînin laşê xwînwergir. Wekî minak heke mirovek bi komeleya xwîna A Rh(+) be(xwendina wî: “A er aş pozîtîv”) û pêdiviya wî bi xwînguzatinê hebe, xwîna bexşerên A Rh(+) didin vî kesê. Lê hin caran dibe ko xwîna pêdivî pê heye bi dest nekeve, vê gavê xwînek ji komeleyek din tê guhaztin. Her komeleyên xwînê li hev nayên, piranî car xwîna xwînbeş a ne guncîn di laşê xwînwergir de topel dibe û jiyana xwînwergir dikeve bin xeterê. Hin komeleyên xwînê li hev diguncin heke xwînguhaztin li gor vî zanyariyê be, ziyanek giran nagihîje xwînwergir. Li gor sîstema ABO û Rh’ê guncîna komeleyên xwînê wiha ye; Kesên bi xwîna komeleya O li gel komeleya O, dikare xwîn bide komeleyên A, B, û AB yê, loma kesên bi xwîna komeleya O wekî xwînbexşên giştî tê navkirin. Kesên bi komeleya xwîna AB, dikare ji hemû komeleyan xwîn bigire, loma ev kesan wekî xwînwergirên giştî tên navkirin. Li gor sîstema Rh’ê, kesên Rh(+) dikarê ji Rh(+) û Rh(-) an xwîn bigire. Kesên Rh(-) tenê ji kesên Rh(-) xwîn digire.
Li gor sîstema ABO û Rh'ê guncîna xirokên sor ên xwîna xwînbexş û xwînwergir..
Kesên bi xwîna komeleya O wekî xwînbexşên giştî tê binavkirin. Kesên bi komeleya xwîna AB, dikare ji hemû komeleyan xwîn bigire, loma ev kesan jî wekî xwînwergirên giştî bi nav dibin.
Selîm Silêman (1586, Bedlîs/Hîzan) - ?) helbestvan, wêjevan û nivîskarê kurd bû.
Heya ku Rojhilatnasa sovyetî Margarita Borissowna Rudenko behsa destnivîsên kurdî kir, eşkere bû ku Selim Silêman jî helbestvanekî Kurd e û Yûsif û Zuleyxa bi Kurmancî nivîsiye. Ji xwe Aleksandr Jaba, rojhilatnas û dîplomatê rûs behsa Selim Silêman kiriye. Ew dibêje ku Selim Silêman hevdemê Şerefxanê Bedlîsî bûye (sedsala XVI-XVII) û bixwe helbestvan û dengbêjê Mîr Şeref (Mîrê Xizanê) bûye. Ji bilî van agahdariyan, em di derbarê Selîm Silêman de xwediyê zanîneke kêm in.
Aleksandr Jaba yê ku guman dikir ku Selîm Silêman dîwana xwe ji dîwana "Camî" helbestvanê farisî girtiye, Hewl nedabû lêbipirsê ka gelo şaxên Yûsif û Zuleyxayê di zargotina Kurdan de heye an na? Kurdnasa Sowyetî M.B. Rûdênko di dîsertasyona xwe de tîne holê û îsbat dike ku Yûsif û Zuleyxaya Selîm Silêman koka xwe ji zargotina Kurdan girtiye. Rûdênko dide nîşan ku çend şaxên naveroka destana Selîm Silêman û yên Firdewsî û Camî hevûdin digrin, Lê wekîdin çend şaxên naveroka destana Selîm Silêman di yên Firdewsî û Camî de tunene. Ji ber vê yekê Rudenko bawerdike ku Yûsif û Zuleyxaya Selîm Silêman, destaneke Kurdîyî serbixwe ye.
Birûsk di nav ewr û axê
Birûsk, yan jî brûsk, ji elektrîkî bûna ewran pêk tê. Ewrê bielektrîkê dagirtî vala dibe û dibe birûsk. Gelek caran ev birûsk di nav tilpên ewran de diçin û tên. Carina jî ji tilpên ewran ber bi erdê ve tên xwarê, wê demê em dibêjin birûskê veda. Dengê birûskê nîflan dide ku çirûska wê çiqas germ û xurt e.
Lez.
Birûsk (cem 0 °C) 332 mitiran di sanîyekê da dare (formula_1)
a> di 50 salan de 6.000 hezar wêneyê krîstalan kişandiye. Lê krîstalên weke hewdû rast nehatiye.
Berf yek ji wan barînan e. Hilma ku ji erd û deryayê bilind dibe bi çavan nayê dîtin. Ev hilm li jor sar dibe û dibe ewr. Ger ev hilm têra xwe hebe û sariya wê bikeve bin sifirê, wê demê krîstalên qeflayî pêk tên. Ev krîstal bi stêrkên biçûk dimînin. Dema ku ev krîstalên qeflayî digihin hev, dibin kuliyên berfê û tên xwarê, wê demê mirov dibêje berf dibare.
Li ser bajarên Kurdistanê taybetî ên Serhadê zehf berf dikeve û demeke dirêj ew bajar binê berfê de dimînin. Zarok berfê re dilîzin û berfê ve Bûka Berfê çêdikin.
Di devokên kurdî de ji berfê re befr jî tê gotin.
James Augustine Aloysius Joyce (z. 2ê sibatê, 1882 li Dublînê, Îrlenda – m. 13ê kanûna paşîn, 1941 li Zürich, Swîsre) romannivîs, helbestvan, û rexnegirê wêjeyî yê navdar yê îrlendî ye ko wekî yek ji nivîskarên herî bi bandor yên sedsala 20ê dihê hesibandin.
Ew zêde ji ber romana "Ulysses"ê (1922) navdar e, ko awayekê nûdemanî anko modern yê "Odîseya" ya Homerî ye. Ji pirtûkên wî yên navdar yek jî komeka kurteçîrokan ya bi navê "Dublînî" ye. Romana wî ya bi navê Wîneyê Hunermendî Dema Hêşta Ciwan jî gelek navdar e.
James Joyce di sala 1882an de li Dublîna paytexta Îrlendayê hatiye dinyayê. Ew mezintirîn zaro ji 10 zaroyên mayî yên babê xwe, John Stanislaus Joyce û dayika xwe Mary Jane Murrayê bû. Di dibistanên navdar de xwendiye (Cizvît). Bavê wî herdem serxweş bûye. Debara mala xwe daye şerab û roj bi roj ji aliyê aboriyê ve paş ve diçin û dikevin zorê. Çiqas diçe malbat feqîr dibe. Zarokbûna wî di nav xîzantiyê de derbas dibe. Li Zanîngeha Dublînê ji xeynê dersê teolojî û felsefeyê dersên zimanê jî ditiye. Rojên betlaneyan de wextê xwe zêdetir bi pirtûkxwendinê derbas kiriye. Di komeleya edebiyat û dîrokê de rolekî aktîv girtiye.
Heyranê Henrik Ibsen bûye. Ji bo ku şanoyê wî bi zimanê wê yê eslî bixwîne zimanê norwêcî hîn dibe. Li ser lîstikên Henrik Ibsenê ceribandineke dinivîse. Piştê rojbûna wî ya hejdeh salî ceribandin tê weşandin. Ji ber vê serkeftinê hestên nivîskariyê di nava wî de zêdetir dibe. Joyce hem bi edebiyatê re mijûl dibe hem jî ji bo aboriyê dixwaze bibe bijîşk. Li Dublînê dikeve dersên hekîmtiyê. Paşê dev jê berdide. Rexnegirî dike, dersên zimanê îngilîzî dide. Joyce li dijî zewacê bûye lêbelê evîndarê Nara dibe (ji ber daxwaza keça xwe di sala 1931an de bi Nara re dizewice). Wê qanî dike û bi hev re ji Îrlendayê derdikevin û diçin Awistirya-Macaristanê. Piştê vê diçin Romayê. Li wir mamostetî dike, li ser edebiyata ewrûpî dixebite û sembolîzm û realîzm bala wî dikişîne. Dema ku em bibêjin Dublîn Joyce tê bîra mirov. Têkiliya edebiyat û bajaran.
Nivîskarê îrlendî James Joyce di 13ê kanûna paşîn a 1941ê de li Zürichê (Swîsre), piştî ku rûviya wî hatibû qulkirin, li nexweşxaneyekê çû ber dilovaniya xwedê. Ew li goristana Fluntern ya Zürich veşartî ye.
Qazî Elî an jî Mîrza Qasim Elî bavê Qazî Mihemed ê ku Komara Kurdistanê avakirî. Qazî Elî di zarotiya xwe de dest bi xwendinê kir û li gelek deverên Rojhilatê Kurdistanê hînkarî kir. Bi zanatiya xwe li herêma Mukriyan bi navûdeng bû, gelek dihate naskirin.
Qazî Elî bi Gewhertac Xanima keça Axa Şêr Beg re dizewice. Axa Şêr Beg serokê eşîra Feyzullahbegiyan bû. Bav û kalên Axa Şêr Beg bi demeke dû û dirêj herêma Mukriyan bi rêya Mîrektiya rêvebiriye. Piştî vê zewacê keça din ya Axa Şêr Beg, Zubeyde Xanim jî bi birayê Qazî Elî, Ebdulhesen Seyfulquzat re zewicî.
Qazî Elî û Gewhertac Xanim berî xwedêdana Qazî Muhemed sê zarok hebûn lê her sê jî di zaroktiya xwe de mirin. Zaroka çarem Xedîce bû û dû re Qazî Muhemed tê dinyayê. Paşî Xwedê zarokên din bi navê Ebulqasim Sedir Qazî û Amîne Xanim dide malbata Qazî Elî. Cewhertac Xanim li sala 1910ê de koça dawî dike. Piştî mirina Cewhertac Xanimê, Qazî Elî zewaca xwe ya duyem dike bi Zîba Xanima keça Şêxilîslamê wê deverê. Ji vê zewacê jî keçeka wan bi navê Fatime çê dibe.
Li sala 1931ê de diçe ber emrê Xwedê.
Anna Harriette Leonowens (jdb. 6ê çiriya paşîn a 1831 li ser navê Ann Hariett Emma Edwards, li Ehmednagar, Hindistan - m. 19ê kanûna paşîn a 1915 li Montreal, Kanada) perwerdekar û nivîskareke înglîzî-hindî bû.
Anna Leonowens bi taybetî bi pirtûk û çîrokên xwe li ser mandina xwe ya pênç sal di salên 1862 heta 1867 li Siyamê (îro welatê Taylenda) navdar bû. Ew hatibû gazîkirin ji ber ku bi îngilîzî wane bide nêziyê 50 zarokên Key Mongkut (Rama IV). Dîroka jiyana Anna Leonowens bingeha romaneke jînenîgarî ji sala 1944 bû ku aliyê nivîskar Margaret Landon ve hatibû nivîsandin. Ew roman ji bo muzîkala Broadwayê hatibû adaptasyonkirin û her wiha çend fîlm jî hene.
Gora Werner Caskel û jina wî
Werner Max Theodor Caskel (jdb. 5ê adara 1896 li Gdańsk (bi almanî: Danzig), Polonya - m. 28ê kanûna paşîn a 1970 li Köln, Almanya) dîroknas, profesorê fîlolojiya rojhîlatê û nivîskarekî berhemên dîrokî ku bi eslê xwe alman bû.
Yûsif û Zuleyxa berhemeke bi nav û deng a wêjeya Rojhilata Navîn e. Bi Dîwana helbestvanê farisî Camî ev serpêhatiya evînî yekcar li nav gelên herêmê hatiye nasîn. Helbestvanê kurd Selîm Silêman jî ev serpêhatî bi kurmancî nivîsiye û xelkeyekî zêrîn tevlî wêjeya kurdî kiriye.
Aleksandr Jaba yê ku goman dikir ku Selîm Silêman dîwana xwe ji dîwana "Camî" helbestvanê faris girtiye, hewl nedabû lêbipirsê ka gelo şaxên Yûsif û Zuleyxayê di zargotina kurdan de heye yan na? Kurdnasa sovyetî M.B. Rûdênko di dîsertasyona xwe de tîne holê û îsbat dike ku Yûsif û Zuleyxaya Selîm Silêman koka xwe ji zargotina kurdan girtiye. Rûdênko dide nîşan ku çend şaxên naveroka destana Selîm Silêman û yên Firdewsî û Camî hevûdin digrin, lê wekîdin çend şaxên naveroka destana Selîm Silêman di yên Firdewsî û Camî de tune ne. Ji ber vê yekê Rudenko bawer dike ku Yûsif û Zuleyxaya Selîm Silêman, destaneke kurdî yî serbixwe ye.
Destpêka destanê: Bûna Yûsif û wesifdana wî.
Emma bi seadet û bi înwan
Du kur dibûn we pir seadet
Emma herdu jî ziyade seng in
Yek Yûsif û yê dî binê Yamîn
Ismê wan bikin ji bo we zahîr
Ew reng dikir ji wî me kulfet
Yek Zulf û bi namê Lehfet
Ew herdu emma bi îz û înwan
Ew reng e ji exterê di mezbor
Mudrîk ne dibû li wî xiyalek
Telet qemer û munîr û mehrû
Qamet elîf û siyah û ebrû
Tesbîhê meh û nezîr û xursîd
Sedarê nicûm û necm û nahîd
Yûsif û Zuleyxa bitenê ne: Zuleyxa şerm dike ji dilxeraban.
Perde me kisa ji boyê potan
Ez serm dikim ji wan mutleqan
Karî tu bibînî talib im ez
Da zen nebin ew ku raxib im ez
Lew perde me kir ji bo xwe haîl
Ew jî ku bibin ziyade xafil
Pasî bi vî dengî mahê Kenan
Ev renge dikir ji bo xwe efxan
Sermê tu dikî ji bê sifatan
Bê izz û keramet û hevatan
Aya me nehin heya ji barî
Qeyyom û qedîm û bê niyaz e
Rehman û rehîm û karesaz e
Bandî ku biket li min îtabê
Ev renge çi ye dikî fîxane
Hindî ku me kir ji bo te izzet
Carek me nedîtî ji te çu sefqet
Mirina Yûsif û Zuleyxayê.
Lazim ew e em bikin teessuf
Behsê bikin em ji halê Yûsif
Rojek wehe reng bi izz û inwan
Rabû ku biçite gest û seyran
Sahdano bi behecet û û surorê
Da seî biket ji wî meabî
Dunya di fena ye bê meal e
Baqî tu bizan ku zulcelal e
Sed ahu kiru du sed dureyxa
Ew jî wehê reng ji darî dunya
Dunya ye fena ye bê beqa ye
Baqî ebed e ebed xuda ye
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê têkiliyên kûr yên her du şaristanên cîran Îran û Tirkiyeyê nîşan dide. Bi taybetî jî li ser têkiliyên modern yên dewletên Komara Îslamî ya Îranê û Komara Tirkiyeyê disekîne. Piştî hatina tirkan bo Rojhilata Navîn ta niha guherînên mezin çêbûne. Van guherînan gelek tesîr li ser welatê kurdan kiriye û welatê kurdan bûye meydana şerê van herdu dewletan. Ev gotar bi bingeheke dîrokî û zanistî li ser têkiliyên van herdu şaristanan li ser bûyeran dimîne û şirove dike.
Îran û Tirkiye bi 450 km hidûd ve girêdayî hev in. Li herêma Rojhilata Navîn ev herdu dewlet wek dewletên sereke tên nasîn û di nav siyaseta dinyayê de jî giraniyeke van her du dewletan heye.
Reza Şah Pehlewî û Mistefa Kemal Ataturk
Serokkomarê Komara Tirkiyeyê Receb Teyîb Erdogan û serokkomarê Komara Îslamî ya Îranê Hesen Ruhanî
Di wextê Osmaniyan û Sefewiyan ta niha gelek têkiliyên van herdu welatan çêbûyê. Piştî Peymana Qesra Şîrîn ku di sala 1639ê ji aliyê Sefewî û Osmaniyan hatiye destnîşan kirin heta niha hidûd bi hindek guherînan wek hev ma ye. Lê têkiliyên van herdu welatan çi caran jî li dijî dewleteke biyanî wek hev nebûye. Piştî peymana Qesra Şîrîn welatê kurdan an ku Kurdistan ji aliyê van her du dewletan ve hatiye parçe kirin û ji hîngê heta niha di hidûdên van her du dewletan de pirsgirêkên mezin yên girêdayî kurdan qewimî ne.
Her çend malbatên Osmaniyan û Sefewiyan tirk bûne jî têkiliyên wan ji ber cudabûna mezheban çi caran di asteke de baş de nebû. Gelek caran li herêmê di navbera van herdu dewletan de şer û pevçûn çêdibûn. Hemû şer jî li Kurdistanê dihatin kirin. Ji ber van şeran li herdu rexan jî dûrxistin û bicîhkirina eşîrên kurd di polîtîkaya van herde dewletan de hebûye. Ev têkiliya van herdu welatan heta salên 1900an jî bi vî awayî berdewam kir. Piştî van salan ev herdu dewlet her çend sîstemên guherandibin netewe-dewlet jî hêj jî giraniya mezheban di navbera wan de heye.
Bi dûçûna dîroknas û sîyasetnasê tirk Atay Akdevelioğlu 4 sedemên girîng di navbera têkiliyên Tirkîyeyê û Îranê de dilîze;
Piştî xerabûna têkiliyên Îran û DYAyê piştî şoreşa Îslamî, dagirkirina DYAyê li Iraqê jî tesîrên gelek mezin têkiliyên navneteweyî yên dewletên Rojhilata Navîn kirin. Piştî vê dagirkirinê Iraq ber bi parçebûnê ve diçe. Di Iraqa nû de Tirkiye dixwaze Iraq perçenebe û kurdên li vir nebin xwedî statû lê her çend armanca Îranê jî neperçebûna Iraqê be jî her wisa dixwaze ku Şîiyên Iraqê bixe nav tesîra xwe de û destê xwe li Iraqê bihêz bike û îdeolojiya xwe belavî Iraqê bike. Jixwe gelheya Iraqê bêhtir Şîî ne. Her wisa tirsa Îranê jî ew e ku Tirkiye li Iraqê dixwaze Mûsil û Kerkûkê dagir bike. Li Iraqê pozîsyona Tirkiyeyê û Îranê her çend wek hev be jî li dijî vê rewşa ku statû standina kurdan, pozîsyon û siyasetên xwe yên girêdayî ewlehiyê guhertin. Niha di navbera Tirkiyeyê û Îranê de li nav Başûrê Kurdistanê û Iraqê de pêşbazî heye. Lê ev rewş hêj jî ji bo kurdan rewşeke ewle nîne, çûnkî ev herdu hêz jî ji hebûna DYAyê ditirsin.
Hebûna PKKê jî di navbera herdu dewletan de dibe pirsgirêkeke mezin. Tirkiye îdîa dike ku Îran alikariya PKKê dike û ji wî aliyê hidûd êrîşî Tirkiyeyê dike. Lê piştî dagirkirina DYAyê li Iraqê rewşa herêmê hat guhertin û statûya kurdan ji bo Îranê jî ji bo Tirkiyeyê jî bû pirsgirêkek mezin. Jixwe paşî ji aliyê PKKê ve rêxistina PJAKê hate ava kirin û gelek pêvçûn û şer di navbera PJAK û Îranê de qewimîn lê di sala 2011ê de ev şer û pevçûn sekinîn. 27 Temmuz 2004ê serokwezîrê Tirkiyeyê çû Îranê û li wir hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê Îranê PKK/Kongra Gel, Tirkiyeyê jî Micahîdên Gel wek rêxistinên terorîst binavkirin û nasandin.
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê xwedî dîrokeke dûr û dirêj in. Berî belavbûna îslamê li Îran, Kurdistan û Antolyayê li Tirkîyeyê dewleta Bîzansiyan û li Îranê jî dewleta Sasaniyan hebû. Berî Sasaniyan li Îranê, Pers û Medan hikûm li herêmê dikir. Di sedsala 10emîn de koça tirkên Asyaya Navîn destpê kir bo Îran, Kurdistan û hemî Rojhilata Navîn. Di esasê xwe de koçberîya tirkan û şerxwazîya tirkan qedera vê herêmê hemî guhert. Gelên qedîmî yên herêma Rojhilata Navîn bi taybetî kurd, ereb û fars hemî ketin bin destê tirkan. Şaxeke tirkan li Îranê dewlet û mîrektî ava kirin, şaxeke din yê tirkan li Anatolyayê dewlet û mîrektiyên xwe ava kirin.
Dema rûpelên dîrokê sedsala 16emîn dibîne, hemî dewletên ereb yên îslamî ji layê tirkan ve hatine xerab kirin. Li Anatolyayê û Rojhilatê Navînê malbata Osmaniyan, li Îranê jî malbata Safewiyan ev herdu herêmên mezin kirin bin desthilata xwe. Li gelek herêman jî ne Osmaniyan ne jî Safewiyan nekarîn seda sed wê herêmê bikin bin desthilata xwe. Bi taybetî jî li Kurdistanê mîrektiyên kurd hebûn bi dûçûna guherîna hêza van herdu dewletan aliyê xwe aşkera dikir. Carna piştgirîya Osmaniyan carna jî piştgirîya Safewiyan dikirin. Şer û pevçûnên di navbera van herdu dewletan her daîm çêdibûn.
Şerê Çaldiranê(1514).
Li sala 1514ê di nava van herdu hêzan de şerê yekemîn yê mezin qewimî. Di vî şerî de Osmanî dijî Sefewiyan biserket û li Kurdistanê desthilata xwe îlan kir. Begên Kurdan hemû ketin bin desthilata Osmaniyan de.
Peymana Amasyayê(29 gulan 1555).
Li sala 1555ê di navbera herdu dewletan de peymana Amasyayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Azerbaycan, Kurdistan, Iraq hemû ketin bi desthilata Osmaniyan
Peymana Stembolê(1590).
Li sala 1590ê di navbera van herdu hêzan de peymana Stenbolê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Loristan,Kirmaşan, Gurcistan, Gence, Qerebax ketin bin desthilata Osmaniyan
Peymana Nasûh Paşa(1613).
Her wisa wek peymana Stenbolê ya duyem jî tê zanîn. Li sala 1613yê di navbera van herdu hêzan de peymana Nasuh Paşa hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê herdu dewletan qebûl kir ku sinorên peymana Amasyayê dîsa bên qebûl kirin. Hêdî hêdî pirsgirêkên têkildarî kurdan derdiketin meydanê. Li herêma Şarezorê, rêvebirin di destê Xelo Xan de bû. Bi vê peymanê Sefewiyan soz da Osmaniyan ku dema Xelo Xan êrîşî Osmaniyan bike, Sefewî alîkariya wî nakin
Peymana Zehabê(17 gulan 1639).
Li sala 1639yê di navbera van herdu hêzan de Peymana Qesra Şîrîn hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Azerbaycan û Rewan bo Sefewiyan, Iraq û Bexdad bo Osmaniyan ma. Ev peymane di dîroka Kurdistanê de jî xwedî nirxeke gelek mezin e, ji ber ku bi vê peymanê Kurdistan bû du parçe. Ev peyman yekemîn peymana fermî ye ku Kurdistan ji aliyê du hêzan ve tê parve kirin û dibe du parçe. Piştî vê hevhatina van dewletan gelek konfederasyonên eşîrên kurdan jî di navbera van herdu împeretoriyan de bûn du parçe. Van herdu hêzan welatê Kurdistanê ji xwe re wek tampon didît. Herdu aliyan ji xwe re hevalbend ji eşîrên kurd çêkiribûn ku dema şer çêdibû, ev eşîr û Kurdistan diket bin xeteriyê. Hem cografyaya Kurdistanê hem jî mirovên Kurdistanê gelek ziyan ji van şeran didît.
Peymana Erziromê-1(28 tîrmeh 1823).
Li sala 1823yê di navbera van herdu hêzan de peymana Erziromê hate destnîşan kirin. Di vê peymanê de jî pirsgirêka têkildarî kurdan nehate çareser kirin. Çûnkî welatê hevpar yên eşîrên kurd bibû du parçe. Jixwe piştî vê lihevhatinê artêşa Osmaniyan dest bi êrîşan kir li ser Kurdistanê û yekûyek mîrektiyên kurd hatin hilweşandin.
Peymana Erziromê-2(31 gulan 1847).
Li sala 1847ê di navbera van herdu hêzan de peymana Erziromê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê 4 mijarên sereke hatin çareser kirin;
Peymana Berlînê(1878).
Li sala 1878ê de di navbera Rûs û osmaniyan de ev peyman hate destnîşan kirin. Piştî şerê Rûs û Osmaniyan hate destnîşan kirin. Her çend Îran beşdarî vî şerî nebe jî, bi dûçûna vê peymanê herêma Kotol bo Îranê ma
Yekemîn êrîşa Osmaniyan li ser Îranê(1905).
Li tîrmeha 1905ê Osmaniyan bi artêşa xwe û Lîwayên Hemîdiyeyê ve êrîşî Îranê kir. Li sala 1908ê ji ber givaşa rûs û ingilîzan Osmanî ji Îranê derket.
Duyemîn êrîşa Osmaniyan li ser Îranê(1908).
Di dawiya sala 1912ê de Osmanî ji Îranê hatin derxistin
Sêyemîn êrîşa Osmaniyan li ser Îranê(1914).
Tirkan bi alîkariya hinek eşîrên kurd dîsa êrîş bir ser Îranê. Heta Tebrîzê û Mahabadê çûn ev hêz.
Çaremîn êrîşa Osmaniyan li ser Îranê(1918).
Osmaniyan ji ber fersenda paşveçûna Rûsan, dest bi êrîşî Rojhilatê Kurdistanê û Azerbaycana Îranê kirin. Bajarên Tebrîz û Urmiyeyê dagir kirin. Di dawiya sala 1918ê de Osmanî ji ber binketina di şerê cîhanê yê yekem de, ji van deran hêzên xwe dîsa vekêşî.
Hêjayî gotinê ye ku di vê dagirkirina tirkan de bapîrê Qazî Mihemed, Feyzula Beg serhengiya komeke leşkeran dikir. Vê grûba leşkeran nedihêla tirk herêmê dagir bikin
Protokola Stenbolê(17 çiriya paşîn 1913).
Li zivistana 1905ê hêzên Osmaniyan fersend ji kaosa di nav Îranê de dît û ji Makû, Urmiye heta Seqizê dagir kirin. Brîtanya û Rûsî ji van pêngavên Osmaniyan gelek aciz bûn û givaşeke mezin li ser Osmaniyan çêkirin ku Osmanî vekêşin. Di encamê de li sala 1907ê Osmanî ji Îranê derket. Di van salan de li Osmaniyan de jî li nava Qacariyan de jî şoreşên makezagonê hatin kirin. Rêya çûna van şoreşan herdu dewlet xistibûn bin kaoseke mezin de. Bi taybetî jî li Îranê otorîteya navendî ya Îranê gelek zeîf bibû.
Bi vê protokolê gelek pirsgirêkên di navbera Îran û Osmaniyan de hatin çareserkirin.
Destpêka şerê cîhanî yê yekem.
Li sala 1913ê rêxistina Îtihad û Teraqî gelek neteweperestên azerî ku bi navên; Xelîl Kut, Yaqûp Cemîl, Sapancalî Haqan, Ebdulqadir rêkirin Azerbaycana Îranê ku li dijî şahê Îranê şer bikin. Ji bilî van jî Mihemed Emîn Yurdakul, Emer Nacî ku kesên netewperestên tirk bûn di Îtîhad Teraqiyê de cîh digirtin, car car diçûn Îranê ku fealîyetên turanîzmê bikin
Di dema şerê cîhanî yê yekem de li Rûsyayê Şoreşa çiriya pêşîn pêkhat. Ji ber vê şoreşê Rusî ji Îranê vekişiyan. Di wê valahîya otorîteyê li Îranê, fersend bû Osmaniyan çêbû ku biçin têkiliyên xwe li gel Azerbaycaniyan xurt bikin heta gehişte wê astê ku Osmaniyan heta Tebrîzê Îran dagir kir. Heta Bakuyê jî çûn Osmanî lê İngilîzan nehêle ev tişt çêbe û piştî şer hêzên Osmaniyan vegerîn hidûdên berê. Piştî Osmanî vekişiyan, Şêx Mihemed Xiyabanî li Tebrîzê Partîya Sosyalîst ya Demokrat ya Azerbaycanê ava kir û Komara Azadîstanê daxuyand
Piştî şerê cîhanî yê yekem-1918.
Piştî dawîbûna şerê cîhanî yê yekem li Îranê valahiyeke otorîteyê peyda bû. Taybetî li Kurdistana Îranê bi serkêşiya Simkoyê Şikak kurdên herêmê dixwastin dewleteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Wî wextî li Kurdistana Tirkiyê li devera Hekariyê serhildan û nerazîbûnên Nestorîyan li dijî dewleta tirk hebûn. Tirkan dixwast li dijî Nestûriyan, Simkoyê Şikak bikarbîne. Lê ev hemleya tirkan dibû sedema têkçûna têkiliyên Îran û tirkîyeyê. Lê piştî nemana xetera Nestûriyan, tirkan bi rehetî êdî li ser Simko fikirî. Jixwe li sala 1922yê Simkoyê Şikakî ji ber givaşên hêzên Îranî revî Tirkîyeyê û paşî jî çû Başûrê Kurdistanê. Di dawîya vê pirsgirêkê de têkiliyên Îran û Tirkîyeyê aram bûn.
Li sala 1921ê de ji bo ku pirsgirêkên di navbera Îran û Tirkîyeyê de bên çareser kirin bi taybetî jî pirsgirêka Simkoyê Şikak, Îranê sefîrek ji Enqereyê şand. Hêjayî gotinê ye ku wî wextî hêj dewleta Tirkîyeyê nehatibû ava kirin û navenda Osmaniyan Stenbol bû. Piştî vê pêngavê jî Hikûmeta Enqereyê 7ê çiriya paşîn a 1922yê Muhîdîn Paşa wek balyozê Tirkîyeyê bo Tahranê şand. Ev destpêka têkiliyên Tirkîyeya modern e li gel Îranê. Wî wextî rêya avê bêhtir dihate bikaranîn. Jixwe Îran bi rêya Deryaya Reş têkiliyên xwe li gel dewletên Ewropayê didomandin. Ji ber vê Îranê xwest ku li Trabzonê û Sakaryayê jî konsûlxaneya veke. Lê hikûmeta Enqereyê tenê ji bo Trabzonê îcaze da Îranê.
Piştî daxuyandina avakirina Komara Tirkîyeyê têkiliyên Tirkîyeyê û Îranê pêşvetir lêhat. Îranê li sala 1924ê Seyîd Tebetebaî wek balyozê nû yê Enqereyê şand Tirkîyeyê. Tirkîyeyê li sala 1925ê Memduh Şevket Esendal wek balyozê nû şande Tahranê.
Peymana Dostî û Ewlehiyê(22 nîsan 1926).
Piştî aştbûna Simkoyê Şikak li Îranê, têkiliyên Simkoyê Şikak û hikûmeta Îranê jî aram bûn. Li Tirkîyeyê jî piştî Serhildana Şêx Seîdê Pîranî Kurdistanê Tirkiyeyê ber bi rewşeke aloztir ve çû. Gelek cihan serhildan dijî rêjima nû ya Tirkîyeyê rûdan. Bi taybetî jî li herêma Agirîyê nerazîbûnên kurdan dewam dikirin, bi alîkarîya hêzên eşîrî kurdan êrîşî baregehên tirkan dikirin. Dema tirkan dixwest dawî li hêza van eşîran bîne, eşîr ji hidûd dibuhurîn û diçûn nav axa Îranê. Hikûmeta Îranê ji ber neşiyana xwe nedikarî rê li ber eşîrên kurdan bigire û ev helwesta Îranê jî dibû pirsgirêk li navbera herdu welatan de. Tirkan li ser vê li dijî Îranê hindek astengiyên aborî dan destpê kirin. Li hidûd bacên tiştan zêde kirin. Terîfeyên gumrikê girantir kirin. 22yê nîsana 1926ê van herdu dewletan ji ber sedeman Peymana Dostî û Ewlehiyê destnîşan kirin, bi dûçûna vê hevpeymanê;
Wek di van madeyên li jor hatîne rêzkirin tê dîtin ku bawerîya van dewletan bi hevdu nîne. Tirkîye, Îranê bi alîkarkirina eşîrên kurd sûcdar dike; Îran jî Tirkîyeyê bi alîkarkirina Azerbaycanê sûcdar dike. Jixwe Reza Pehlewî di hevdîtineke xwe ya di gel bûrokratekê tirk, wiha jê re dibêje;
Her çend ev hevpeyman hatibe destnîşan kirin jî,ji ber Serhildana Agiriyê ya yekem ya 16ê gulana 1926ê de têkîlî dîsa xerabûn. 17 xizîrana 1926ê ev serhildan ji aliyê tirkan hate vemirandin lê serhildêr hemî derbasî axa Îranê bûn. Piştî vê Tirkîyeyê daxwaz ji Îranê kir ku serhildêran teslîmî wan bike û hindek axê ji hev veguherin. Îranê ji bo aşkerakirina veguherîna axê û aşkerakirina hidûdên nû bi erênî lênêrî.
Hem ji ber serhildana Şêx Seîd hem jî ji ber nerazîbûnên xelkê Agiriyê, li dijî dewleta Tirkiyeyê nerazîbûn dewam dikir. Li sala 1927ê de li devera çiyayê Agiriyê kurdan gelek leşkerên tirk girtin û ber bi axa Îranê ve çûn. Tirkiyeyê Îran sûcdar kir ku alîkariya kurdan dike. Li ser vê jî Tirkiyeyê balyozê xwe yê Tehranê vekêşa. Ev yekemîn care ku Tirkiye balyozê xwe ji Îranê vedikêşe. Sedem jî dagirkirina herdu dewletan bû li Kurdistanê ku dixwastin kurdên herêmê kontrol bikin
Têkiliyên Tirkîyeya modern û Îrana modern bi esas di sala 1930ê de xwe nîşan da. Li sala 1930ê de Serhildana Agiriyê ya sêyem çêbû. Di encama vê serhildanê de li Çiyayê Agiriyê, Komara Agiriyê hate ragihandin. Li ser vê Tirkîyeyê êrîş bir ser kurdan û bi alîkarîya Îranê li îlona 1930ê, dawî li vê komarê anî. Piştî vê serhildanê balyozê Tirkîyeyê li Tahranê hate guhertin. 15ê îlona 1930ê de Xusrev Beg dest bi balyoziyê kir û xebatên xwe yên li dijî kurdan da destpê kirin.
Peymana Hekemî (23 kanûna paşîn 1932).
29ê adara 1931ê de jî Mîrza Sadiq Xan wek balyozê nû yê Îranê li Enqereyê hate tayîn kirin. Dîyar bû ku ev herdu dewlet dê li ser pirsgirêka kurd, çareseriyên hevbeş bikin. Yekem pirsgirêk ew bû ku tirkan dixwast çiyayê Agiriyê yê biçûk bi herçar aliyan bibe ya tirkan û li hember vê jî xwestin li Wanê, li devera Kotulê hindek zeviyan bidin Îranê. Di encamê de 23ê kanûna paşîn a 1932yê de hevpeymana kifşkirina hidûdê tirk û îranê hate destnîşan kirin û ew daxwazên tirkan hatine bicîh kirin. Jixwe piştî vê nêzîkbûna Tirkîyeyê û Îranê, têkiliyên van herdu dewletan bêhtir pêşketin.
Peymana Îadeya Sûcdaran (9 kanûna paşîn 1933).
Li 10ê xizîrana 1934ê Reza Pehlewî seredana Tirkîyeyê kir û li gel Mistefa Kemal Ataturk hevdîtin kirin. Heta 6ê tîrmeha 1934ê li Tirkîyeyê ma. Ev seredana Reza Şah bû sedema gelek guherînan. Reza Şah hêdî hêdî wekî Mistefa Kemalê tirk xwest ku ew jî welatê xwe jinûve biafirîne û li ser bingeha netewe-dewleta fars ava bike.
Pakta Seedabadê (8 tîrmeh 1937).
Piştî çareserkirina hidûdên Îran û Tirkîyeyê, pirsgirêkên hidûdî yên Îran û Iraqê jî li 4ê tîrmeha 1937ê bi taybetî pirsgirêka Şetelereb hate çareser kirin. Her wiha hindek pirsgirêkên hidûdî di navbera Îran û Efxanistanê jî de hebûn. Ev xebatên han, rê da van welatan ku piştî pirsgirêkên hidûdî, di pirsgirêkên din de jî çareser bikin. Bi taybetî Kurdistan di navbera Îran, Tirkîye û Iraqê de hatibû parçe kirin û xetera avabûna Kurdistanê di nav dilê van her sê dewletan de hebû. Ji ber vê sebebê, van hersê dewletan û efxanistanê xwestin bi hevra hevpeymaneke din destnîşan bikin. Li 8ê tîrmeha 1937ê de di navbera van hersê dewletan de Hevpeymana Neêrişkirina Hev hate destnîşan kirin. Ji ber ku ev hevpeyman li qesra Sadabadê hatîye destnîşan kirin, jê re dibêjin Peymana Seedabadê an jî Pakta Sadabadê. Ji bilî Efxanistanê, endîşeyên dewletên din ya esas pirsgirêka kurdan bû. 10 madeyên hevpeymanê hebûn û çar ji wan rasterast behsê kontrolkirina kurdan dike
Wisa hatibû dîyar kirin ku her pênc salan carek ev hevpeyman dê dîsa were destnîşan kirin. Lê li sala 1955ê ji ber xetera Sovyetan Hevpeymana Bexdadê hate destnîşan kirin. Ji ber vê girîngîya Hevpeymana Sadabadê ber bi kêmê ve çû. Li sala 1980ê de jî ji ber şerê Îran û Iraqê ev hevpeyman ji holê rabû.
Piştî Şoreşa Îslamî li Îranê(1979-..).
Li sala 1979ê de li Îranê li dijî şahê Îranê serhildan û nerazîbûn hatin nîşandan, xelk bi girseyî li dijî şah derketin. Di encamê de rêvebirina şahê Îranê hate rûxandin û şûna wê Komara Îslamî ya Îranê hate damezrandin. Damezrandina Komara Îslamî wekî hemû têkiliyên derve yên Îranê, têkiliya Îranê bi Tirkiyeyê jî serûbin kir. Hemû têkiliyên Îranê li ser bingeha îslamî hatin ava kirin. Komara nû ya Îranê li ser welatên Rojhilata Navîn bû xeter ku dixwast şoreşa îslamî xaricî dewletên din bike. Tirkiyeyê jî nesîbê xwe girt. Nivîskar Robert Olson di vê derbarê de wiha dibêje;
Piştî şoreşa îslamî li Îranê û derbeya leşkerî li Tirkîyeyê tehdîdên cuda ji bo van dewletan derketin holê. Li Îranê Micahîdên Gel, li Tirkîyeyê jî PKK li herêmê bûn aktor û li dijî van dewletan şer dan destpê kirin.
Li sala 1989ê de nivîskarekê tirk pirtûka Salman Ruşdî ya bi navê "Ayetên Şeytan" wergerand zimanê tirkî, li ser vê balyozê Enqere yê Komara Îslamî rexne li rêvebiriya Tirkiyeyê kir. Paşî Tirkiyeyê jî ev balyoz ji welat derxist. Ev cara yekemîn bû ku Tirkîyeyê balyozê Îranê ji welêt derxist
Li sala 1997ê jî balyozê Enqereyê yê Îranê hindek daxuyandinên piştgirkirina tevgerên îslamî yên Tirkiyeyê kir û di encamê de ev balyoz ji Tirkiyeyê hate der kirin. Ev cara duyemîn bû ku Tirkîyeyê balyozê Îranê ji welêt derxist Jixwe piştî vê derbeya leşkerî li Tirkiyeyê çêbû. Hikûmeta Necmedîn Erbakan ket.
Her çend ji aliyê îdolojiyên xwe ve dewletên wek Tirkîye û Îran nefretê ji hev bikin jî, dijî kurdan pişgiriya hev dikin û têkiliyên wan xerab nabin. Dema serokê PDK-Î, Sadiq Şerefkendî û hevalên wî li Ewropayê ji aliyê dewleta Îranê ve hatîne kuştin, têkiliyên van dewletan qet xera nebûn. Berevajî vê hemû dewletên Ewropayê dîplomatên xwe ji Îranê vekişiyan. Lê dewletên Ewropayî jî heta sala 1998ê dîplomatên xwe dîsa şandin Îranê û ketin têkiliyê.
Pirsgirêka kurdan.
Pirsgirêka di navbera Osmaniyan heta Tirkiye di navbera Îranê de pirsgirêka sinor herdem çêbûye. Li navbera îdareya van herdu dewletan de kurd dijiyan û ev herêmên kurdnişîn herdem dibû cihê şerê van dewletan. Hebûna bazirganiya kurdan li deverên kurdnîşin herdem pirsgirêk diafirand di navbera van herdu dewletan de. Ji ber ku sinorên van herdu dewletan di nav axa Kurdistanê de bû û gelê kurd li herdu aliyan dewletan bi serbestî dihatin û diçûn cem xizm û eqrebayen xwe.
Ji ber dagirkirina van dewletan li Kurdistanê, xebatên akademîk jî gelek caran bidawî nedihatin. Gelek akademîsyen û zanyar rastî astengkirinên van dewletan dihatin. Li 9ê tebaxa 1926ê de li Xoyê kesekê bi navê Mario Menotti ji aliyê leşkerên Îranî tê girtin û teslîmî Tirkiye dikin. Mario Menotti di nav kurdan de xebatên etnîkî û dîrokî dikir. Her wisa li gel Simkoyê Şikak jî hevdîtin kiriye.
Parvekirina Kurdistanê di navbera van dewletan de bi hindek hevpeymanan fermî bûye;
1-Hevpeymana Qesrê Şirîn an jî Hevpeymana Zohabê: Ev hevpeyman di navbera Osmaniyan û Sefewiyan de li bajarê kurdnişîn li Qesrê Şirîn li gulana 1639ê hate destnîşan kirin. Di encama vê hevpeymanê de Şehrezor, Bexdad û Besra bo Osmaniyan ma. Erîvan jî bo Sefewiyan ma.
2-Hevpeymana 1842yê: Ev hevpeyman di navbera Osmaniyan û Qacariyan de hatiye destnîşan kirin, wek hevpeymana Erziroma 2 jî tê zanîn. Rojavayê bajarê Qesrê Şirîn bo Osmaniyan, rojhilatê bajarê Qesrê Şirîn bo Îranê ma. Îran dê dev ji Silêmanî berde. Lîmana Muhemmere, girava Xizir û Şettulereb dê bo Osmaniyan bimîne. Lê vê hevpeymanê jî pirsgirêkên hidûdî çareser nekiriye.
3-Hevpeymana 1932yê: Hevpeymana 1932yê di navbera dewleta Tirkiyeyê û Îranê de li 23ê çileya 1932yê hatiye destnîşan kirin. Pirsgirêkên hidûdî bi taybetî têkildarî kurdan hatiye çareser kirin.
Pirsgirêka azeriyan.
Li Îranê heta sala 1925ê jî desthilata azeriyan(tirkan) hebû. Lê piştî rûxandina dewleta dawî ya tirkan li Îranê, neteweperestiya farisî û aryanî li Îranê berbelav bû. Ji ber vê jî di navbera azeriyan de hestên neteweperestî zêde bûn û carna dijî desthilata Îranê serhildan çêdibûn. Pirsgirêka azeriyan di navbera Tirkiyeyê û Îranê de herdem dibû sedema bêbaweriyê. Çûnkî Îran guman dike ku Tirkiye alikariya azeriyan dike ku li Îranê dewleteka serbixwe a tirk were ava kirin. Serleşkerekê Îranê di hevdîtina xwe ya li gel serleşkerekê tirk de ji wî re wiha dibêje;
Konsolosxaneya Urmiyeyê.
Konsolxane di sala 1923ê de hatiye avakirin.
Veganên Kurdistanê ("Kurdistan Vegans") rêxistineke mafê giyaneweran e ku li hezîrana 2018 ji layê Zanko Bexşî û Jiyar Elî ve li bajêrê Hewlêrê hatiye damezirandin.
Ev rêxistine tîşkê dêxîte ser mafên ajal û giyaneweran û di heman dem da hana parastina jîngehê û saxlemiyê diket bi rêka bangeşekirinê bo veganîzmê tekînewe li bikarînanên berhemên giyanewerî.
Evê rêxistinê li Roja Cîhanî ya Veganan li 1ê çiriya paşîn a 2018ê, piştî pênc heyvan ji damezirandinê, êkem çalakiya xo ya fizîkî encam da. Li sêmanyê li Parka Azadî û li Hewlêrê jî li Parka Samî Ebdulrehman, rêxistinê çendîn zanyarî derbarey veganîzm (vîginîzm) û şêwazê jiyana vegan belav kiriye bi bexşîna çend namîlke û pirtûkeka biçûk ku ji zanyariyan pêkhatbû.
Piştî vê çalakiya rêxistinê, kanalên navxwe wekî Rûdaw, NRT, Kurdistan24 û çendîn kanalên dîtir çavpêkeftin di gel endamên rêxistinê encam dayne û tîşk êxistîne ser felsefeya veganîzmê.
Derkeftin.
Li destpêkê rêxistin wekî blogekê bo hişdarîkirina xelkî sebaret bi veganîzmê li 2017 hate dirustkirin. Ta ku damezirandina rêkxirawê bi fermî, çalakiyên Veganên Kurdistanê bi tinê ji belavkirinê pêk hatibû li ser turên komelayetî Facebook û Instagram. Piştî wê çendê ku serokê rêkxirawê çend çalakvanên mafên giyaneweran niyasî, pêk ve biryar dan ku karên xo biken fermî û wekî rêkxiraweyek kar biken, bi vî şêwey ev rêkxirawe li 24ê xizîrana 2018 bi fermî ji layê Fermangeha Rêkxirawên Nehikûmî yên Kurdistanê, li jêr madeya 10 û 11 ya sala 2011, bîrwaname pê hate dan û moleta karkirinê wergirt.
Roja Cîhanî ya Vegan.
Evê rêkxirawê li Roja Cîhanî ya Veganan li 1ê mijdara 2018, piştî pênc heyvan ji damezirandinê, êkem çalakiya xo ya fizîkî encam da. Li sêmaniyê bi stafekê pênc kesî ve li Parka Azadî bi nûnerayetiya cêgrê serokî Jiyar Elî û li Hewlêrê jî bi stafekê çar kesî ve li Parka Samî Ebdulrehman bi nînerayetiya bexşî bixo ku xudanê rêkxirawê ye birêvebir.
Naveroka vê çalakiyê pêk hatibû ji dabeşkirina çend namîlke û pirtûkeka biçûk ku zanyariyên sebaret bi jemên xwarinê û vîtamînan û kesayetiyên navdar yên vegan bi xo ve girtbû, di gel lêdiwanên nûneran bo amadebûyan derbarey veganîzm û hewlîn wan bo têgehandina xelkî li vê felsefê.
Armanc û bîrubawer.
"Ev kesên vegan bi felsefeyeka exlaqî pabendibûn ku tê da kesên bawerî pê heyn, ne bi tinê xo ji xwarinên berhemên giyanewerî duyir diken, belkû ji bikarînana pîstê giyaneweran jî dirawist in, çinkî di wê baweriyê da ne hetakû cêgir bo wan tiştan hebît, giyaneweran, nevên bibine beşek ji wan êşanên ku di bazirganîkirinê da bi giyaneweran dihête kirin".
Di çavpêkeftineka dî da, Zanko Bexşî ciyawaziya veganîzm, ku felsefeya rêkxirawê ye, di gel vejetaryanîtî bo NRT ron kir û gotî: "Vejetariyan dişêt wekî rijêmeka xwarinê bihête seyirkirin, ew kes bi tinê goştê giyaneweran naxon, belê pa veganîzm berhemên giyaneweran jî naxon û bi kar naînin, wekî hêk û berhemên sipyatî û şîremenyan, çinkî di wê baweriyê da ne ewa ku di kêlgeyên balindeyan da dihête kirin kêmtir nîne ji kuştina giyaneweran". Ev rêkxirawe û endamên wê helgirên ewê bîr û baweriyê ne ku bikarînana giyaneweran û paşmawên wan karekê ne diruste ji ber wê serederîkirina ne exlaqî ya ku di gel giyaneweran dihête kirin û ew eşkencedana giyanewer di pêşesaziyan da derbaz dibin.
Heval îbrahîm, (li Mûsilê) hûnermend û strannivîsekî kurd e ku cûreya muzîkên pop û muzîka slow a bi kurdî dibêje.
Heval Îbrahîm, di 10ê îlona 1980ê de li bajarê Mûsilê ji dayik bûye, muzîvan, stranbêj û strannivîsekî kurd e. Karê wî yê muzîkê di temenekî ciwan de dest pê kir û bi destpêka karê muzîkê re beşdarî çend festîvalên navneteweyî û herêmî dibe. Di sala 2004an de bi derxistina albûma wî ya yekem "Zi Bizevra" (devoka behdînî) destpêka kariyera wî ya pîşeyî bû. Piştî albûma yekem di demekî kurt de albûma duyemîn "Xozî" ku di sala 2006an derxist û bi vî albûmê bal kişand. Di sala 2009an de bi albûma sêyem "Min Çî Kirye" re, di 2009an de destkeftiya xwe bi dest xist û wek muzîkjenekî kurd nav û deng da û albûma wî bû yek ji albumên herî serkevtî yên salê. Di sala 2011an de albûma “4” rekora berê şikand û li gorî çapameniya kurdî bû albûma herî zêde yê ku di sala 2011an de hatiye firotin. Di sala 2015an de ji aliyê Koleja Işik û navenda çandî ya zanîngehê ve wek baştirîn stranbêjê kurd hat hilbijartin. Di salên paşerojê de bi hunermendên cûda re bi sitranên "Biratî" û "Kêfa Min Ji Tere Te re karê hevkar kiriye. Di sala 2020an de sitranên yekane yên "Tu Ya Canî" û "Leyla" derketin, ku heta îro bûne stranên wî yên herî serkevtî. Rêzeya stranên wî bi "Kurdish Mashup" ku bi hevkariya Karzan Hîşam hatiye çêkirin û strana "Pencera Jivana" ya ku di sala 2021an de derketiye berdewam kir.
Bane Şîrwan yan jî navê ku pê tê zanîn Bana, (, "Bana Shirwan"), stranbêjeke ciwan a kurd e ku li bajerê Silêmaniyê ji dayik bûye û bavê wê jî xelkê Qeredaxê ye. Derketina wê ya yekem li bernameya "Kurd Idol" bû û strana wê ya serketî ya yekem "Bro" di sala 2018an de hat belavkirin.
Bana di 4 'ê Adara 2001 ' an de li Silêmaniyê ji dayik bû û li wir mezin bû. Di 16 saliya xwe de beşdarî programa kurdî ya Aidel bû, û gihîştibû qonaxên dawîn ên bernameyê. Wî bi rêya vê bernameyê nav û deng bi dest xist.
Berhema hunerî.
Yekemîn pêşandana Bana di bernameya televizyona Kurdî de Îdil bû ku li kanala Kurdsat belav bû û karî bû bigihîje qonaxên rasterast û dawî yên bernameyê û piştî temambûna wê bernama televizyona Bana yekemîn strana xwe bi stranbêjê Rojhilatê Kurdistanê Navîd Zerdî re bi navê "Go" got û stran di nav ciwanên Kurd de navdariyeke baş bi dest xist Ya sêyem jî vîdeoyeke bi navê "Çima" ye ku di 24ê Cotmeha 2019an da hatîye weşandin.
Di 17 saliya xwe de yekem strana xwe bi Nawîd Zerdî re belav kir Yekemîn strana ku wî bi tena serê xwe got, di sala 2019'an de bû, dema Efşîn Şukrî nivîskar û derhêner bû. Vê stranê ew bêhtir populer kir. Di sala 2020an de strana "Crazy" derxist.
Wezîrê Têkiliyên Derve Felah Mistefa li gel Wezîrê Derve yê Awistiryayê Sebastian Kurz
Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê, anku Fermangey Peywendiyekanî Derewe - Hikûmetî Herêmî Kurdistan, dezgeheke bi Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve girêdayî ye ku pêwendî û têkiliyên navdewletî bi navê Başûrê Kurdistanê bi rê ve dibe. Dezgehê Têkiliyên Derve di îlona sala 2006ê de ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê hate ava kirin. 14 nûnertiyên vê dezgehê li cîhanê hene. Berpirsê vê dezgehê Sefîn Muhsîn Dizeyî ye.
Erkên dezgehê.
Mîsyonên dîplomatîk li Başûrê Kurdistanê
Hevedan, êşîreki kurdan e ku zimanê kurdiya kurmancî diaxwevin. Gor diroknasan ew êşîr li sersala 17an (1700) da li heremê Silîvan an ji Silîvan Amedeye belav bûye. Êşîra Hevêdan bi piraniya xwe îro li nêzike Semsûr û Bêsniye bi cih bûye.
Siltanê duyem ê osmaniyan Mehmûd êşira Hevêdan gor 33 gundên belav kiribu. Êşîra Hevêdan li welatê xwe ye kewn li navbera Qulb û Silîvan, li Besniyê, Mûş û Bidlîsê, Cizîra Botan û li başurê Kilîsê û Efrînê nîştehcî bûye. Ew êşîr yek ji êşîrên mîrê Silêmaniye û bapiren wan di tarixa kurdan da girêdane merwaniyan in. Gor Şerefname û tarîxa kurdan ew êşîr bi eslê xwe ezidî ye.
Sebrî Botanî an jî Sebriyê Ehmedê Temir helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Botanî di sala 1925'an de li gundê Lodê yê navçeya Dihê hatiye dinyayê. Ew ji hoza Jêliyan bû.
Wî hemû jiyana xwe xistibû xizmeta ziman, wêje û çanda kurdî. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de li ser mijarên cihê dinivîsand û yek ji çalaktirîn kesayetiyên kurd bû. Ew di salmeziniya xwe de sirgûn bû û di heta dawiya jiyana xwe li Norwêcê dijiya.
Sebrî Botanî di 25'ê cotmeha 1998'an de li Oslo, serbajarê Norwêcê, çû ber dilovaniya Xwedê.
Herweha nêzîkî deh pirtûkên Botanî yên neweşandî jî hene.
Botanî, Sebrî
a> (tevnê wênekirî ji sedsala 18-an).
Harpagos navê wezîrê padişahê dawiyê yê Împaratoriya Medan Astiyages e. Wî piştî ku padişah ji bo ku wî neviyê padişah Kyros, Persian: کوروش بزرگ, Romanization of Persian), li gor fermana padişahî nekuşt ciza kir û li gor hin riwayetan, goştê kurê wî pê da xwarin. Harpagos jî di şerê di navbera Kyros û Astiyages de xiyanet li Astiyages kir. Ew bi vê xiyaneta xwe di dîrokê de bi nav û deng e. Her wiha Herodot jî bahsê kiriye û dibêje ku piştî ku Astiyages di şer de têk diçe gotiye Harpages "Te dixwest tu tola xwe ji min hilînî, te ji bo çi kesekî ji Medan ne anî ser desthilatdariyê?" Paşê jî dibêje ku êdî piştî vê xiyanetê farisên ku berê di desthilata Medan de bûn, bûne fermandarên wan.
Mode Gakuen Cocoon Tower (bi japonî: モード学園コクーンタワー, "Mōdo Gakuen Kokūn Tawā") balaxaniyekî navçeya Shinjuku ya Tokyoya paytexta Japonê ye. Bilindbûna vê avahiyê 204 m ye.
Avakirina esmançira Mode Gakuen Cocoon Tower di cotmeha 2008an de temam bû.
Gurbet Aydin, bi nasnameya xwe ya hunermendî Hozan Mizgîn jî tê naskirin, di sala 1962an de li gundê Bileydera Batmanê hate dinê. Beriya ku darbeya leşkerî ya 12ê Îlonê derbasî Ewropayê bû û ji kar û xebatên hûnerê re pêşengî kir.
Hozan Mizgîn ku li Ewropayê di damezirandina Koma Berxwedan de cîh girt, di gelek albûman de stranên şoreşgerî digotin. Pişt re derbasî çiyayên Kurdistanê bû û bi nasnameya xwe ya hunermend di nav refên gerîlla cih girt. Ji Mêrdînê heta Garzanê li gelek herêman gerîllatî kir û weke fermandar wezîfe girt.
Hozan Mizgîn, 11ê gulana 1992an de li bejahiya Tatwanê di encama şerekî bi artêşa tirk de, heta gulleya xwe ya dawî şer kir û tevlî nav kerwanên şehîdên nemir bû.
Leyla Walî Hasan (Viyan Soran)
Leyla Walî Hasan an Viyan Soran (1981 Silêmanî-1 sibat 2006 Haftanîn) şehîda tekoşîna azadiyê ye. Soran di sala 1997an de tev li refên PKKê bû. ji bona protestokirina tecrît û zextên li ser Abdullah Ocalan, agir bi bedena xwe xist.
Viyan Soran endama meclîsa PKK û YJA Star bû.
Hasan, Leyla Walî
Andrew James West (jdb. 22ê çiriya paşîn a 1986 li Merrillville, Indiana, DYA), lîstikvanekî amerîkan e. Ew bi taybetî bi rola xwe di rêzefîlma Greek de hat naskirin (2009 heta 2010).
Andrew J. West di tebaxa 2013an de bi lîstikvan Amber Stevens dergistî bû, pişt re di 5ê kanûna pêşîn a 2013an de ew herdû li Los Angeles dizewiciyan.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Rûsyayê têkiliyên Hikûmeta Herêma Kurdistanê û Rûsyayê dihundirîne. Bi taybetî piştî xweseriya Başûrê Kurdistanê li sala 2005ê heta niha ev pêwendiyên siyasî bi awayeke fermî dom dike.
Têkiliyên van herdu pêkhateyên dewletî her çend li salên 1993an bi fermî destpê bike jî, di dîrokê de gelek têkiliya kurd û rûsan çêbûye.
Li sala 1963yê dewleta Iraqê û yên kurdnişîn li dijî Şoreşa Îlonê givaş li ser kurdan da destpê kirin. Di encamê de zilmeke mezin li ser kurdan peyda bû. 9ê tîrmeha 1963yê Sovyetan li dijî van dewletên Tirkiye, Îran û Iraqê daxuyandinek da ku dixwest ev dewlet dest ji karûbarên Iraqê vekêşin. Rasterast nekarî lê bi rêya dewleta Mongolya mijara kurdan bir Neteweyên Yekgirtî. Ev piştî Peymana Sevrê duyem care ku mijara kurdan dibe mijareke navneteweyî
Di navbera salên 1961 û 1970yan de Sovyetan her sal 360 hezar dolar alîkarî dida kurdan
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û DYAyê têkiliyên van herdu pêkhateyên dewletî dihundirîne. Bi taybetî piştî xweseriya Başûrê Kurdistanê li sala 2005ê heta niha ev pêwendiyên siyasî bi awayeke fermî dom dike.
Têkiliya Başûrê Kurdistanê û DYAyê li sala 1972yê bi hevkariya Şahê Îranê hate saz kirin. Henry Kissinger û Mela Mistefa Barzanî aktorên sereke yên van têkiliyan bûn
Yekem car li sala 1975ê lobiya kurdÊn başûr hate berhev kirin. Dîplomatê berê yê Iraqê Mihemed Doskî serkêşê van çalakiyên dîplomatîk bû. Her çend zêde nekarîbe serkeftî be jî DYAyê 3 hezar û 500 xwendekarên kurd ji bo DYAyê qebûl kirin ku perwerdehiyê li vir bibînin
Celal Telebanî li sala 1988ê bi rêya Peter Galbraith seredanî DYAyê dike. Jixwe Berhem Salih wek berpirsiyar li vir dixebite, her wisa Qubad Telebanî jî li cem Berhem Salih dixebite
Têkiliyên kurd û rûsan pêwendiyên van herdu gelan dihundirîne. Ev pêwendiyên gelê rûs li gel kurdan di dîrokê de bi taybetî li ser eşîr û partiyên kurdî birêveçûye.
Sedsala 19emîn.
Di dîroka herdû gelan de gelek caran temas çêbûye lê bi esasî di dewra şerên osmaniyan û rûsan de ev pêwendî bi awayeke aşkeratir rûdaye. Li herêmên kurd lêdijiyan di bin desthilata osmaniyan û qacariyan de bûn. Ev herdu dewlet jî di destê tirkan de bû. Dewleta osmaniyan heta salên 1800î bi taybetî bi riya îslamiyetê û xîlafetê kurd girêdabûn xwe. Lê piştî salên 1800î li nav împeratorya osmaniyan de modernîzm peyda bû û kurdan jî para xwe wergirt. Gelek mîrektiyên kurd ji ber vê modernîzmê ve ji holê rabûn. Ev jî bû sedemek ku kurd li dijî osmaniyan helwesta xwe biguherin. Jixwe wî wextî rûsî dijberên tirkan bûn û xwe nêzîkî kurdan dikirin. Her wisa li Îranê jî desthilata malbateke tirk ya qacariyan hebû. Ev dewlet jî li ser mezheba şiî bûn û ekserê kurd jî sunî bûn. Ev jî dibû sedem ku kurd li Îranê serhildanan bikin û herêmên xwe ji dewleta qacariyan û ya berê wê sefewiyan biparêze.
Yekem temasa kurd û rûsan di şerê 1803-1813ê yê di navbera Rûs û Îranê de qewimî peyda bû.
Di têkiliyên kurd û rûsan de gelek faktor hene ku tesîra xwe li têkiliyan kirî. Bo mînak serketinên Rûsî di şerên salên 1800an de li dijî Îran û Osmaniyan da kurd nêzîkî Rûsan kirin. Kesekê ku bi navê Fraser wî wextî li rojavayê Îranê digere û li maleke kurd de dibe mêhvan. Di mêvantiya xwe de dibîne ku kurdek li ser şerê îran û rûsi de stranan dibêje, di stranê de gelek heqaretan li îranê tê kirin û hemû kurdên guhdariyê dikin pê dikenin. Ji ber ku van herdu dewletan gelek zilm li kurdan dikirin. Jixwe piştî van şeran Prens Paskevîç gelek girîngî da eşîrên kurdan. Her cihê ku diçîyê, bi pêşwazîyeke germ li deverê tê pêşwazî kirin. Heta ku wî wextî tê gotin ku di şerê Osmanî û Rûsan de bêhtir kurd di sengerên Rûsan de hebûn.. Jixwe di şerê navbera osmaniyan û rûsan li salên 1829ê de rûsan li dijî osmaniyan lîwayeke leşkerî û di şerê sala 1853-1856ê de jî du lîwayên leşkerî ji eşîrên kurd berhev kiribûn. Polîtîkayên Prens Paskevîç tesîrên xwe nîşan dabûn û bi xêra kurdan kurdan, rûs di vî şerî de serketibûn. Jixwe di vî şerî de dema rûsan Erîvan standî, kurdên êzidî bi rêbertiya Hesen Axa alîkariya rûsan dikir. Rêvebirê senceqa Bazîdê Behlûl Paşa ji rûsan qasidekî dişîne ku dixwast li dijî Osmaniyan bi rûsan re be. Li başûrê van şeran de jî mîrên Mîrektiya Badînan, Mîrektiya Hekarî û Mîrektiya Rewandizê bêalî man
Piştî şerên li sala sala 1829an de di nav kurdan de popûlarîteya rûsan zêde bû. Jixwe têkiliyên kurd û rûsan jî pêşkeftin. Di navbera paşayê Qersê Qasim Xan ku kurd bû û general Babotof li sala 1855ê de hevdîtinek hat kirin. Di wê hevdîtinê de Qasim Xan qanî bû li Qers û Kaxizmanê desthilata rûsan hebe
Li van salan agahiya me tine ku di nav van têkiliyan de haya kurdan ji hev heye an na, lê wisa xuya dike ku dîplomat û ajanên rûs herêm herêm li gel kurdan têkiliyan didanin. Li sala 1855ê de di navbera Kurdên Şemsedînov da, du Lîwayên Şemsedînov ava dike
Li sala 1855ê jî li Kurdistanê li dijî osmaniyan Serhildana Êzdînşêr rûda. Bi dûçûna hindek çavkaniyên tirk rûsan di vê serhildanê de alikariya kurdan kiriye
Di şerê sala 1877-1878an de jî di navbera osmaniyan û rûsan de jî hindek eşîrên Dêrsimê bi rêya konsolosê rûsî yê li Erziromê alikarî ji rûsan xwast ku piştgiriya wan bikin li dijî osmaniyan û rûsan alîkariya hindek eşîrên Dêrsimê wergirt. Piştî vî şerî li Kurdistanê Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî rûda. Serhildan ewqas mezin bû ku heta bigihije hidûdên Rûsî. Rûsan ji ber tirsa ku Şêx Ubeydela tesîra xwe li ser xelkê Qers û Erdexanê zêde bike, alikariya Îranê kir ku ev serhildan zû vemire
Di dawîya sedsala 19emîn de Konsolosê Rûsan yê Urmîyê Basil Nikitin aşkera dike ku dewleta wî ji bo kurdan polîtîkayeke rasteqîn ava nekiriye;
Sedsala 20emîn.
Li sala 1904ê de jî li derdora Sason, Mûş û Wanê serhildanekê rûda. Rûsan bi armanca yekkirina gelê ermen û kurdan alîkariya vê serhildanê kir.
Di sala 1908ê de jî bi dûçûna artêşa tirkan rûsan Şêx Ebdulselamê Berzanî vexwend Tiflîsê û alikariya xwarin û ya pare da Şêx Ebdulselamê Berzanî di dema serhildanê de.
Berî destpêka şerê dinyayî Seyîd Tahayê Duyem ku nevîyê Şêx Ubeydela bû gelek caran diçû welatê Rûsî û têkiliyên wî li gel rûsan baş bûn heta ku zimanê rûsî baş dizanî. Piştî vegera welat tê Rojhilata Kurdistanê li bajarokê Rajanê binecih dibe. Lê paşî têkiliyên xwe bi almanan jî xurt dike. Rûs ji ber vê hêrs dibin û dema diçin Nehrîyê, mala Seyîd Taha xerab dikin
Li salên 1913-1914an de serokeşîrê heyderaniyan Hisên Paşayê Kor û Yusif Kamil Bedirxan diçin Tiblîsê û li gel rûsan hevpeymanekê destnîşan dikin, her wisa ermen û asûrî jî beşek ji serhildanê ne. Her wisa Ebdulrezaq Bedirxanî li sala 1913ê diçe Xoyê ji bo hevdîtina konsolosê rûsî. Wî wextî konsolosê Rûsî Fon Kallem bû û di raporteke xwe de li 26ê adara 1914ê wiha dibêje;
1ê nîsana 1914ê li Bedlîsê Şêx Seîd Eliyê Xîzanî pêwendiyan bi ermenan xurt dike û xelefê wî Mela Selîm serhildanekê dide destpê kirin lê ev serhildan sernakeve û Mela Selîm xwe davêje nav konsolxaneya rûsan.
Di sala 1914ê de li Bajêrga Mezin hêzên tirk, Şêx Ebdulselamê Berzanî digirin. Di vê bûyerê de Şêx Ebdulselamê Barzanî ji bo hevdîtina li gel Simkoyê Şikak li herêmê bû. Lê hindek kesên Şikakî rêya Şêx dibirrin û wî teslîmî waliyê Wanê dikin. Hêzên rûsî li ser vê bûyerê hêrs dibin û eşîra kardariyan ku bi şikakiyan ve girêdayî ye sûcdar dikin. Gelek zilmê li vê eşîrê dikin. Her wisa zilmê li eşîrên hinareyî, begzadeyan û herbeyiyan jî dikin.
Di dema Serhildana Simkoyê Şikak de jî Sovyetan navbeynkarî kiriye ku li Îranê di bin desthilata Simko de herêmeke xweser were ava kirin. Jixwe di sala 1922yê de di navbera Simko û Îranê de hevpeymanek hate destnîşan kirin.
Li sala 1934ê bi pejirandina rêjima Rûsî li Êrivanê Kongreya Kurdologan hate derhev kirin.
Têkilîyên kurd û rûsan gelek têkildarî ermenan e jî. Çûnkî di gelek şer û pêvçûnan de ermen û kurd cîranên hev bûn û biryarên van herdu gelan jî girîng bûn. Gelek caran rûsan ji ber mesîhîbûna ermenan pişta ermenan bêhtir digirt. Ev jî dibû sedemek ku kurd bawerîya xwe nedin rûsan. Jixwe li sala 1936ê de jî hikûmeta Rûsyayê, partîya komûnîst ya ermenan rexne dike ku kurdan îhmal dikin her wisa helwestên nijadperestî li dijî kurdan nîşan didin
Wek tê zanîn Joseph Stalin 52 gelê li Sovyetan dijiyan, sirgûnî rojhelatê welêt kiribû. Di kongreya 20emîn ya Partiya Komûnîst ya Yekitiya Sovyetan de Kruşçev di axivtina xwe da,li ser vê babetê rexne li Stalin kirin û li nîsana 1956de neheqiya li dijî kurdan hate rexnekirin û mafên kurdan hatin dan
Di 21.02.1952yan de, jiber ku Bangladeş ji aliyê dewleta Bagistanê ve hatibû dagirkirin, zimanê dewletê yê fermî tenê zimanê Bagistanî bû loma cemawer û xwendekarên Bagiladişê xwepêşandanek bo vermîkirina zimanê Urdû digel zimanê Bagistanî li dar xistin.
Jibo rê lêgirtina xwepêşandanê polîsên Bagistanî tiving dijî xwepêşanderan bi kar anîn û gule li wan baran.
Di encama vê gulebarandinê yazdeh(11) kes ji xwepêşanderan hatin kuştin.
Di 17.11.1999an de rêxistina Yûnisko ya çand û hunerê biryar da ku roja 21ê sibatê bibe roja cîhanî ya zimanê dayîkê.
Ji ber vê yekê gelê cîhanê çi biçûk çi mezin ji wan gelan jî gelê Kurd bi vê rojê şa dibin û ahengan li dar dixînin.
Kûruşê II, ango Kûruşê duwem yan Kûruşê Mezin (bi zimanê farsiya kevin: کوروش "Kûruş", bi zimanê Babîloniyan: "Kuraş", bi zimanê yewnanî: "Kyros"), şahanşah pêşî yê Hexamenişî‎ e (558 b.z.- 530 b.z.). Jê hatîbûna wîyî siyasî û leşkerî hişt ku ew desthilatiya împeratoriya farisan bihêz bike û li hemû rojhilata navîn desthiladariya farisan (Axamenî) qewîn bike. Gelek agahdariyê cihê di derbarê wî de hene. Lê em dizanin ku ew ji binemala Axameniya bû, ku keyên farisan bûn.
Ew heman demê li gor Herodot xwarziyê Astiyagesê keyê Medan yê dawiyê bû. Astiyages xwestibû piştî ku Koçekan jê re gotibûn ku dê xwarziyê wî desthilatiya wî ji bistîne, Kûruş bikuje.lewre vî destur da wezîrê xwe Harpagos ko wî bikuje û Harpagos ew kar da şiwanek bi nawê Mehrdad Lê mehrdad vî nekuşt. Herodot dibêje ku Kûruş di deh saliya xwe de êdî mîna Keyekî ye, ew ji zarokan re dibêje ezê bibime şahê we. Kûruş jê agahdar dibe ku xwarziyê Astiyages e û Astiyages jî êdî dizane ku ew dijî. Li ser vê yekê Astiyages wî ji seraya xwe dûrdixe û wî dike Mîrê farisan. Lê Kûruş dixwaze bi xwe bibe keyê împeratoriyê hemûyî. Piştî ku Harpages jî bi xiyaneta xwe alîkariya wî dike li dijî Astiyages bi ser dikeve û dibe keyê împeratoriya farisan yê pêşî.
Şahitî.
Gora Kûruşê II li Pasargadê (Îran)Dûv derbaza textê bû di 550 b.z. de şahê Madyan Astiyag (bi zimanê farsiya kevin: "Rişti Vaiga") bin xist, paytexta Medyan Ekbatana dest xwe xist û Împeratoriya Persanê mezin ava kir.
Paş Kûruş Împeratorî ava kir Lîdyan pêşengiya Krösus de bi Babîlan Misir û Spartan va piştgirtî kir. Lê Kûros di 546 b.z. de Lîdyan bin xist û Krösus dîlgirt. Paş re Asya Biçûk, ango Anatolî, jî dest xwe xist.
Dûv di 29'ê kewçêrê 539 b.z. de Babil vegirt şunda hem Împeratorî bitûnî serwer kir, hem jî cihû li Sirgûnê Babîl filîtandin.
Di 530 b.z. de 71 salan de cenga bi Masaget re de birin bû û 3 rojan din şunda jî mir.a> şunda ava dike.
Balora Kûruş.
Kênga Kûruş Babil vegirt li ser balorakê danezanêk nivisand. ew di 1879an de li Babil hat veditîn û îroj li Perûkxane British tê veşartin. Gorî hin Dîrokzanan ew Danazena Mafên Mirovana herî pêş de ye.
Navên Kûruşê Mezin.
Şahê Pars, Şahê Enşan, Şahê Mad, Şahê Babil, Şahê Sûmer û Ekked, Şahê çar aliyên cîhanê.
Zimanê yewnanî (ya kevn an ya nû: Ελληνική γλώσσα "hellēnikē glōssa") zimanekî hind û germanî û şitleka ziman malbata hind û germanî ya serbixwe ye. Bi zimanê Makedoniya kevn eqreba ye.
Li Yewnanistanê, li giravên Deryaya Egeyî, Kîprosê tê axavtin. Herwekî cihên ku yewnanî lê dijîn tê peyivîn. Zimanekê kevn ê dinyayê ye, wekî Kurdî. Bi qasî 15-20 milyon kesî ve tê bikaranîn. Yewnaniya nûjen ("dimotikî") herçendî guhertîbe jî, bingeha xwe ji Şarezayiya Yewnanî a Kevn digire.
Gellek peyvên yewnaniya kevn di zimanên rojane de tên bikaranîn. Yewnanî di 3.500 salan vir de xwediyê nivîsê ye. Di vî warî de piştî çînî zimanê herî kevn e.
Elfabeyeke taybet ê vî zimanî heye. Yewnanî yek ji zimanên hind û ewropî ye. Yewnaniyan heya niha gelek elfabe bikaranîne û pêşxistine.
Zimanê yewnanî.
Yewnanî
Têkiliyên derve yên Komara Îslamî ya Îranê hemû doktrîn û siyasetên Komara Îslamî ya li dinyayê pêşvedibe dihundirîne. Rêvebiriya têkiliyên derve yên Îranê j aliyê Wezareta Têkiliyên Derve ya Komara Îslamî ya Îranê tê kirin û di bin kontrola Rêberê Dînî de ye.
Li sala 1992ê dewleta Îranê ji layê hindek ajanên xwe ve serokê PDK-Î û hevalên wî li Restorana Mykonosê dikuje. Li ser vê hemî welatên Ewropayê têkiliyên dîplomatîk li gel Îranê dibirrin. Balyozên xwe vedikêşin. Îran jî li ser vê balyozên xwe vedikêşe. Li sala 1997ê Mihemed Xatemî li Îranê dibe serokkomar û têkiliyên Ewropa û Îranê nerm dibin. 11 welatên Ewropayê balyozên xwe dîsa dişînin Îranê û têkilî dîsa tên danîn. Tenê Brîtanya balyozê xwe naşîne Îranê. Jixwe sedema balyozkêşana İngilistanê ew bû ku rêberê dînî yê Îranê li dijî Salman Ruşdî fermana mirinê da, li ser vê İngilistanê ji 1989ê balyozê xwe vekişiyabû.
Ebubekîr Çelebî serokê Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê ye.
Çelebî di sala 1960î de li gundê Kosa, yê navçeya Çelîkhana Semsûrê hatiye dinê. Dibistana seretayî li gundê xwe ya navîn û lîse jî li Meletiyê xwendiye. Piştî wê çûye Enqereyê li Zanîngeha Gazî, fakûlteya Perwerdehiyê, beşa Werzîşî qedandiye. Heta 2004an li bajarên cihê cihê ên Tirkiyeyê mamostetî kiriye. Di sala 1991ê de bi damezrandina Eğitim-Senê xebat kiriye. Gelek salan li Egîtîm-Senê, di Komîsyona Perwerdiyê de li ser perwerdehiya zimanê zikmakî xebat kiriye. Di sala 1998-99 de jî Serokatiya Egitim-Sena Amedê kiriye û 2004 de ji mamostatiyê malnişîn bûye.
Nestorî gelekê mesihî û aramî ye ku heta salên 1900an jî li navenda Kurdistanê bi taybetî li herêma Hekarî û Ûrmîyeyê dijiyan.
Gelê Nestorî gelekê qedîmî yê Rojhilata Navîn û Kurdistanê ye. Li sedsala 5ê de ji Mereşê belavî Kurdistanê bûn. Girêdayî dêrên rojhilatê ne.
Têkiliyên kurd û nestoriyan heta sedsala 19em jî baş bûn. Lê piştî hatina mîsyonerên rojavayî û zextên Osmaniyan têkiliyên van herdu gelan ziyaneke mezin dît.
Yekemîn êrîş(1843).
Yekemîn êrîşa li ser nestoriyan li sala 1843ê ji aliyê begê Botanê Bedirxan Beg û begê Hekarî Nurulah Beg ve hate kirin. Ev êrîşa Bedîrxan di nav şert û mercên têkildarî zordariya Osmaniyan pêkhat. Dewleta Osmaniyan hêdî hêdî sîstema xwe diguherand û mîrektiyên kurd ji holê radikirin. Her wiha mîsyonerên dewletên Ewropayî jî gelek tesîr li ser têkiliyên kurd û nestoriyan kir heta ku şer destpêkirî. Jixwe sedemeke vî şerî ew bû ku serokê Nestoriyan Mar Şemûn ala İngilîzan li herêma xwe bilind kiribû ku kurd jî ji vê nerazî bûn
Duyemîn êrîş(1846).
Duyemîn êrîşa li ser nestoriyan li sala 1846ê ji aliyê begê Botanê Bedirxan Beg û begê Hekarî Nurulah Beg ve hate kirin. Di vê êrîşê de keleha nestoriyan ya li gundê Aşûtê ku ji aliyê mîsyonerên Amerîkî ve hatibû çêkirin hate rûxandin
Şerê dawîn-1915.
Di şerê cîhanî yê yekem de bi îlankirina cîhadê ji aliyê dewleta Osmaniyan, têkiliyên kurd û nestoriyan ji binî ve xerabûn. Ev herdu gel ketin nav şer de û herdu aliyan jî zerer û ziyanên mezin dîtin. Di encama cîhadê de kurdan alîgirya Osmaniyan kir. 10ê gulana 1915ê jî nestoriyan dijî Osmaniyan biryara şer wergirt. Li 28ê xizîrana 1915ê jî serokê nestoriyan Mar Şamûn û gelê wî ji ber nehatina alikariya rûsan ber bi Urmiyeyê revîn.
Bi vê revînê nestorî çûn Îranê û li wir bi alikariya rûsan dest bi komkujiyan kirin. Li Mahabadê gelek kes kuştin. Li Şinoyêjî Fetah Qazî, Simkoyê Şikak, Seyîd Tahayê Şemzînî binçav kirin. Her wisa bi dûçûna hindek çavkaniyan di payîza 1916ê de li Rewandûzê 5 hezar kurd ji avêtina çiya kuştin.
16ê adara 1918ê Simkoyê Şikak, serokê Nestoriyan Mar Şîmun dikuje. Nestorî bêser dimînin
Li sala 1920ê nestorî bi rêberiya Axa Petros dixwast li Hekariyê bidest bixe. Ji bo vê dest bi xebatan kir.
Serhildana Nestoriyan(1924).
7ê gelawêja 1924ê Nestorî bi serkêşiya Axa Petros li Hekariyê waliyê bajar digirin û gelek leşkeran jî dikujin. Lê 14ê gelawêjê tirk êrîşê dibin ser Nestoriyan û gelek nestorî tên kuştin. Yên mayî, direvin Urmîyeyê. Bi dûçûna çavkaniyên tirk, ingîlîzan alîkariya hewayî di van çalakiyan de da nestoriyan.
Têkiliyên Îran û DYAyê têkiliyên Komara Îslamî ya Îranî û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dihundirînê.
Yekemîn car peywendiyên DYA û Îranê bi awayeke fermî li sala 1882ê destpê kirin. Di Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî de û berî serhildanê, pêywendiyên Amerîkiyan li Îrane bi rêya mîsyoneran ve birêvediçû. Piştî serhildanê ji bo ku Amerîka xweyitiyê li mîsyoneran bike 5ê gelawêja 1882yê S.G.W Benjamîn wek serkonsolos û mezlehetgozarê Îranê tayîn kir
Têkiliyên Îran û Rûsyayê hemû peywendîyên Îran û Rûsyayê bi nêrîneke dîrokî dihundirîne.
Têkiliyên Îran û Rûsyayê xwedî dîrokekeke kevn e, çûnkî herdu dewlet ji berê were cîranên hev bûn. Di sedsala 19emîn de di navbera Rûsî û Îranê de gelek şer çêbûn û di encama wê de jî hidûdên herdu dewletan bi taybetî jî hidûdên Îran û dewletên Qefqasî ta niha bi guherînên biçûk wekî xwe man.
Hevpeymana Gulistanê.
Li navbera salên 1804 û 1812yê, Qacariyan û Rûsîyan şerên mezin kirin, di encamê de di navbera herdu dewletan de Hevpeymana Gulistanê li sala 1813ê hate destnîşan kirin. Ev hevpeyman di dîroka Îranê de wek hevpeymaneke şikestinê tê binav kirin. Di encama vê hevpeymanê de Îran gelek bajarên Qefqasyayê wek; Bakû, Şîrvan, Gence, Derbend, Qerebax wenda kirin. Her wisa Îranê pejirand ku li Deryaya Qezwînê keştîyên şerî yên xwe xwedî nake.
Hevpeymana Tirkmençayê.
Li sala 1828ê de piştî 15 sal ji hevpeymana Gulistanê, rewşa aram ya di navbera van herdu dewletan de xerabû. Şerên giran qewimîn û di encamê de Qacarî têkçûn. Hevpeymana Tirkmençayê di navbera herdu dewletan de hate destnîşan kirin. Bi vî şerî gelek axa Îranê bo Rûsî ma. Êrîvan û Naxçivan ket bin destê Rûsan.Yanî axa Îranê ya li Qefqasyayê heta çemê Erez ji destê Îranîyan derket. Her wisa ji layê bazirganîyê ve jî Îran mecbûr ma ku gelek kapîtîlasyonan bide Rûsan. Êdî Rûsî di siyaseta Îranê heta niha jî dibe aktoreke girîng. Her wisa Azerbaycan bû du parçe, yek parçe Azerbaycan ma di nav Rûsî de, yek parçe jî wek parêzgeha Azerbaycana Rojava û parêzgeha Azerbaycana Rojhilat man di nava Îranê de.
Li sala 1879ê de ji bo ku şahê Îranê biparêzin bi şêwirmendîya Rûsan Lîwaya Qazaxan hate damezirandin. Ev lîwa ji bo paşeroja Îranê dê gelek girîng be. Çûnkî desthilata Qacarîyan bi destê vê lîwayê xelas dibe. Lêbelê serleşkerîya Reza Pehlewî bi alîkarîya İngilîzan çêdibe.
Salên 1900an.
Piştî şerê Osmanîyan û Rûsan a li sala 1877-1878ê de li qefqasyayê şerên giran diqewimîn. Di encamê de Osmanî têk diçe û gelek axê wenda dike. Piştî vî şerî hegemonyaya Rûsan li Rojhilata Navîn bi taybetî jî li Îranê mezin dibe.
Di şerê cîhanî yê yekemde Rûsan Îran dagir kiribû. Di vê dagirkirinê de otorîteya navendî nemabû. Lê hêj şer dewam dike, li Rûsyayê Şoreşa Cotmehê pêkhat. Di encama vê şoreşê de Sovyet ji Îranê vekişîyan. Lê ev vekişiyan zêde wext negirt ku Sovyetan jî wekî Çarîya Rûsan li ser Îranê armanç hebûn. Li sala 1920ê de Sovyetan Îran dagir kir. Di encamê de li herêma Gîlanê de Komara Gîlanê ya Sovyet û Sosyalîst hate damezirandin. Her wisa di heman salê de Partîya Komûnîst ya Îranê jî hate damezirandin.
Li sala 1921ê Sovyetan li gel Îranê hevpeymana bratî û dostînîyê destnîşan kir, bi dûçûna vê hevpeymanê Îran dikare li Deryaya Qezwînê leşkerê avê berhev bike. Her wisa biryar hate dayîn ku Sovyet hêzên xwe ji Îranê vekêşe. Jixwe Sovyetan hêzên xwe ji Îranê vekişîyan û Komara Gîlanê hate rûxandin.
Francis Bret Harte (jdb. 25ê tebaxa 1836 li Albany, Nû York (DYA) - m. 5ê gulana 1902 li Camberley, Brîtanya), nivîskarekî amerîkan bû.
Francis Bret Harte wekî kurê mamosteyê bi eslê holendî Henry Philip Harte û jina wî Elizabeth Rebecca bi navê keçiktiyê Ostrander ji dayik bû. Bavê ku di rihê Dêra Reformed a Holandî de mezin bûbû, xwendibû lê ji ber mafê xwendinê deyndar bû nikaribû dîplomayê bistîne. Dayik ji malbateke xwendî bû û endamê Dêra Episkopal bû.
Piştî mirina zû ya bavê wî di 1845 de, malbat koçî New York kir, ku Harte li nivîsgehek parêzer û ji bo dermansazek xebitî. Di deh yan yanzdeh saliya xwe de wî di forma helbestên piçûk de dest bi pêvajoyên serpêhatiyên birayê xwe di Şerê Meksîkî-Amerîkî de kir.
Helinc (), gundekî bajarê Kobaniyê ye derdora 4 kilometreyan bi aliyê başûr de ji bajarê Kobanî dûr e li binaniya kaşê Miştenûrê ye.
Navê Helicê ji "hilac" hatiye ku ji kesên ku kulavan çêdikin re tê gotin herwiha kal û pîrên gund dibêjin ku berê li gundê wan kulav dihatine çêkirin ew jî pir ji kevin de bûye û bi demê re bûye Helinc.
Şêniyên gund.
Tevaya şêniyên gund kurd in ji êlên ilêdîn û mîrî pêk tên jimara gundiyan dora 2000 kes e, malên gund dora 300 yan 400 mal e ku parve sê komînan dibin.
Xan û mal.
Herwihaha hewzê ava vexwarinê, komîngehek, dibistaneke seretayî û amadeyî, sê goristan herwiha kaziyeke petrolê û hejmarek firoşgeh û gomaçî hene.
Têkiliyên Îran û Iraqê pêwendîyên aborî, dîrokî, civakî, dînî yên Iraq û Îranê dihundirîne.
Pirsgirêka Şetelereb.
Çemê Şetelereb di navbera Îran û Iraqê de hidûdekê sirûştî çêdike
Çemê Şetelereb ji herdu rûbarên bingeha wan digehe Kurdistanê, ji rûbarên Firat û Dîcleyê çêdibe. Ev herdu rûbar li başûrê Iraqê li bajarê el-Qurne (Elqurne) digehin hev. Her wisa çemê Karûn jî ji Îranê tê û tevlî Şetelereb dibe. Her wisa li terefê Îranê çemekê bi navê Behmîşîr jî ji çemê Karûn vediqete û ber bi başûr ve diçe heta ku digehe Kendava Farsê. Bi vî şeklî di navbera çemê Şetelereb û çemê Behmîşîr de nîvgiravek çêdibe. Ji vî nîvgiravî jî re dibêjin Abadan an jî Cezîret el-Xizir. Ev herêm di parêzgeha girêdayî Îranê Xûzistanê de dimîne û gelê li vir dije hemû nijad ereb in. Çemê Şetelereb ji ber faktorên erdnigariyê carna diguhere û di nava çem de hindek caran girav çêdibin, hindek caran jî ev girav xerab dibin. Ev giravên çêdibin dibe pirsgirêk ji ber ku aşkera nîne ku bi kîjan dewletê ve girêdayî ye. Her wisa ji Kendava Farsa bo nava Îranê û Iraqê bi rêya Çemê Şetelereb sefîne tên û diçin, ev jî potansîyeleke mezin ya bazirganiyê di nav xwe de dihundirîne. Du bajarên sereke yên Îranê Abadan û Xuremşehr jî li kenarê Şetelereb cih digirin.
Çemê Şetelerebê di navbera Îran û Iraqê de hidûdekê siruştî çêdike. Ji ber vê gelek pirsgirêk ji ber bikaranîna vî çemî di navbera herdu dewletan de derdikeve holê.
Pirsgirêka Şetelereb digehe têkiliyên Osmanî û Sefewiyan. Wî wextî li navbera van herdu dewletan carna şer çêdibû û hidûdên van herdu dewletan dihatin guhertin. Ji ber pirsgirêkên hidûdî Osmanî û Sefewî li sala 1639ê de Peymana Qesra Şîrîn destnîşan dikin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Xuzistan bo Îranê, başûrê Iraqê jî bo Osmaniyan dimîne. Lê ji ber guherîna Çemê Şetelereb ji ber sedemên sirûştî, hidûdê van herdu dewletan zelal namîne.
Li sala 1812ê de eşîreke ereb bi navê Benî Ka'b ji axa Osmaniyan derbas dibe û diçe Xuremşehrê. Her roja ku diçe gelheya ereban li herêmê zêde dibe. Ji ber vê zêdebûnê Osmanî rojhilatê Şetelerebê wek mafê xwe dibîne ku axa Osmaniyan e. Bi peymana Erzeromê ya di sala 1847ê de hatîye destnîşankirin rojhilata Şetelerebê û nîvgirava ku Xuremşer tê de ji bo Îranê ma û Silêmanî jî bo Osmaniyan ma.
Piştî salên 1900an Brîtanya û Rusî li Rojhilata Navîn du aktorên sereke bûn. Bi taybetî jî Brîtanya hem li nav Osmaniyan hem jî li nav Îranê de xwedî giraniyekê bû. Li sala 1908ê li Îranê petrol hate dîtin û ev petrol bi rêya şîrkete Brîtanyayî dihate derxistin û bi rêya Şetelereb dibir Kendava Farsê. Her wisa li sala 1908ê de li dewleta Osmanî jî şoreşa makezagonî çêbû û Partiya Îtîhad û Tereqî bû desthilat. Îtîhad û Tereqî jî di bin bandora brîtanî de bû. Li sala 1913ê di navbera Îran û Osmaniyan de, protokola Stembolê an jî bi navê din Protokola Kifşkirina Hidûdê Osmanî û Îranê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê çemê Şetelereb di navbera van herdu dugelan de wek hidûd hate pejirandin. Lê paşî şerê cîhanî yê yekem destpê dike û brîtanî herêma Iraqê ji Osmaniyan paqij dikin. Êdî herêma Şetelereb hemû dikeve bin kontrola brîtanî.
Piştî şerê cîhanî yê yekem li sala 1921ê de Keyaniya Haşemî ya Iraqê di bin mandateriya Brîtanyayê de hate damezrandin. Li sala 1932yê jî Iraq ji bin mandateriya brîtanî derket û serxwebûna xwe îlan kir. Jixwe piştî serxwebûnê pirsgirêka Şetelerebê bêhtir mezin bû. Lê Cemiyeta Miletan dest avête vê pirsgirêkê û bi navbeynkariya xwe ev pirsgirêk 4ê tîrmeha 1937ê hate çareserkirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê çemê Şetelereb bo hemî sefîneyên navneteweyî dê were serbest be. Iraq jî qebûl dike ku Abadan û Xuremşehr yên Îranê ne. Lê li ser vê destnîşankirinê Iraqê got ku çemê Şetelereb bêhtir heqê Iraqê ye. Pirsgirêk bi vî awayî neçareserkirî ma.
Li sala 1954ê bazirganiya petrolê li Îranê berfireh bû û hemî sefîne û gemî bi rêya çemê Şetelereb dihatin petrol dibirin. Bi dûçûna hûrgiliyên hevpeymana sala 1937ê keştiyan bac didan û bi van bacan jî çemê Şetelereb dihate îslahkirin. Lê ji ber nezelaliya xerckirina van dewletan bo paqijkirina çemê Şetelereb pirsgirêk dîsa rûda. Heta ku Iraqê got Xûzistan ya Iraqê ye.
Pirsgirêka Şetelereb nehate çareserkirin heta ku Îranê li sala 1969ê de daxuyand ku wan hevpeymana sala 1937ê yekalî betal kir. Piştî vî wextî pirsgirêka kurdî jî hêdî hêdî diket nav têkiliyên van herdu dewletan de. Jixwe Îranê vî wextî bi aşkerayî alîkariya hêzên kurd kir heta ku Iraqê dest ji nakokiyan berda û mecbûr ma ku li ser maseyê birûne. 13ê xizîrana 1975ê di navbera van herdu dewletan de Hevpeymana Cezayîrê hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Îranê alîkariya xwe ji kurdan vekişiya û Iraqê jî kontrola nîvenîv ya herdu welatan qebûl kir.
Li sala 1979ê şoreşa Îslamî li Îranê çêbû. Li sala 1980ê de Iraqê ev şoreş û zeîfbûne otorîteya navendî fersend dît û rojavayê Şetelerebê dagir kir. Di encamê de Şerê Îran û Iraqê destpê kir. Ev şer heşt salan berdewam kir û li sala 1988ê bi agirbestekê bidawî bû. Lê li sala 1990 ji ber Iraqê ji ber wendahiyên xwe hevpeymana Cezayîrê dîsa nasî.
Pirsgirêka Şetelerebê her çend li ser bingeha hevpeymana Cezayîrê bisekîne jî, xuya ye ku di paşeroja van herdu welatan de dê her geş bimîne.
Zimanên hind û ewropî, zimanên hindoewropî (zimanzanên alman jê re dibêjin "zimanên hind û germanî"), malbata zimanên hevlêzim ên ji Ewropa ta Hindistan, bi 2,5 milyar axaftinêran a herî mezin li ser erdê ye. Lêzimiya zimanên hind û ewropî bi qadên (flexion), (numerus), zayend (genus) û deng hatiye isbatkirin. Kurdî endamê wê ye.
Têgiha "hind û germanî".
Zimanzanên sedsala mezin ev têgih bikar dianîn, ji ber ku zimanên di vê malbata zimanan de ji hev dûrtirîn zimanê hindî yê kevn, sanskrît û germanî bûn. Zimanên keltî ewdem ne dihatin jimartin, ji ber ku rêzimanên wan xwedî hin taybetiyên cihê bûn û toxarî a bêhtir li Rojhilatê bû di sala 1890 hat dîtin.
Di warê zanistiya zimanên hind û ewropî de zimanzanên alman pêşiya giştan in. Ew navê "hind û germanî" bikartînin.
Reh û peresendî.
Zimanên hind û ewropî di wateya zimanzanî de lêzimê hev in.
Di dawiya sedsala 18an de rojhilatnasê îngilîz William Jones wekheviyên di navbera sanskrît a zimanê Hindistanê kevn û latinî û yewnanî de dît û têgihîşt ku rehên wan yek in. Pişt re ev lêzimî di navbera farisî û keltî de jî texmîn kir.
Franz Bopp ê alman bi berhema xwe ya li ser yekrehiya sanskrît, yewnanî, latinî, farisî û almanî bingeha zanistiya hind û ewropî li Almanya danî.
Zimanê hind û ewropî yê rehane bi awayê zimanzanî hat veafirrandin. Lê ti kes nikare bibêje ku ev zimanê kalên hind û ewropiyan bû.
Welatê gelê kal û bavên hind û ewropiyan li ku der e, ew jî baş nayê zanîn. Ewropî dibêjin ew bakûra Derya Reş e. Lê dîroknasên arî, bi taybetî kurd, dibêjin ew çiyayên Zagros, ango Kurdistan e.
Merritt Ruhlen (1991). A Guide to the World's Languages. Vol. 1: Classification. Edward Arnold, London-Melbourne-Auckland.
Zimanên îranî şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Li cîhanê li dor 270 milyon kes zimanekî îranî diaxêvin.
Cihêkirin bi erdnigarî.
Mirov dikare zimanên îranî têxe du cihan: yê rojhilat û yê rojava; her yek ji wan jî cardin têxe du cihan: yê bakur û yê başûr.
Zimanên îranî yên rojava.
Partî ("mirî ye")
Zimanên îranî yên kevin.
Zimanên îranî yên kevn ji 5000 hate 1000 (b.z.) hatin axaftin.
Di lêkolînên nû yên Nicholas Sims-Williams ji Zanîngeha Londonê hat dîtin ku Avestî zimanê herî kevn e.
Yên din ji wî peyda bûne.
Navenda Şotê, navê yek ji nahiyeyên navçeya Şotê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê ye.
Dabeşkirina nahiyeyê.
Du bajar û du gundistan li vê nahiyeyê hene;
Elî bin Ebû Talib, Îmam Elî an jî bi tenê Elî (), (598, li Mekeyê hatiye dinê - 661, him pismamê Muhemmed Pêxember (lawê Ebû Talib ê ap) û him jî zavayê wî (mêrê Fatimeya keç) bû. Li cem wî mezin bûyî û yekemîn kesên ku berê bi pêxamberiya Muhemmed re bîad kiriye ew e, di nav 12 îmaman de îmamê pêşîn bû.
Wek serleşkerîkî belavbûyîna dînê Îslamê da ristek girîng lîstiye û tev li hemû (bê şerê Tebûk ê) şeran bûye, ji xwe ji ber van sedeman wek "Şêrên Xwedê" an jî "Şûrên Îslamê" tê nasîn.
Di 63 saliya xwe da li bajarê Kufê dema nimija sibe pêk dianî di mizgeftê de ji hêla xarîciyan ve hat kuştin.
Qereqoyona Şotê, navê yek ji navçeyên şaristana Şotê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê ye.
Bajarek û du gundistan li vê nahiyeyê hene;
Osman bin Efan an jî Osman kurê Efan (579 – 17'ê pûşpera 656) yek ji xelîfeyên ayîna misilmanan e.
Bi Rukiya keça Muhemmed Pêxember re zewiciye. Sêyemîn xelîfeyê ola îslamê ye. Piştî Omer ibn Xetab ew bû xelîfe Îslamê (644-656). 12 sal Xelîfetî kiriye.
Dû wî re jî Elî bûye xelîfê 4em.
Dema hatina wahiyan de ji Muhemmed Pêxember re nivîsvaniyê dike, û hemû wahiyên jiber dike. Dema xelîfetiya xwe de Quran wek pirtûk berhev dike û dide belavkirin.
Wexta wî de dîsa şerê belavbuyîna ayîna Îslamê didome. Şervanên misilmanan ber bi Îranê û Qefqazê terê, Kîpros hat girtin, li hemberî bîzansan gelek şer kirine.
Omer, Emer, Omerê bin Xetab () di navbera salên 634-644'an de duyem xelîfeyê ayîna Îslamê ye. Di 591ê de li Mekeyê hatiye dinê û di 644'an de hatiye kuştin.
Kurtnasî.
Navê bavê wî Xetabê kurê Nufêl, navê diya wî Hanteme bû û ji êla Qureyşiyan bûn.
Duyem Xelîfeye ola Îslamê ye (634-644). Piştî Ebûbekir ew dibe Xelîfe û nav oldarên Îslamên da wek Xelîfeye herî bidad tê nasîn.
Cara yekem di dema wî da walî û qadî ji hev cûda tê ve guhêztin. Salnameya Hîcrî wek salnameyek fermî tê pejirandin.
Dîsa dema wî da di pêvajokî kurt de welatên mîna Îraq, Îran, Kurdistan, Xorasan, Sûrî, Filistîn û Misir Misilmantiyê dipejirîne û dikeve bin ala Îslamê.
Bûyîna Omer ibn Xetab.
Omer 13 sal di pey cenga Fîl, li Mekeyê hatiye dinyayê. Bi angorî gotina wî, ew çar sal di pey cenga Fîcar a mezin ji dayîka xwe bûye. (1)
Bavê wî Xetabê kurê Nufeyl e, neseba wî di Ke'b de digihîje Pêxember, ji qebîla Qureyş, ji mala Edî ye. Diya wî keça birayê Ebû Cehl (an jî keça apê wî) Henteme ye. (2)
Dîrok ji dema beriya mislimantiya wî pirr behsê nakin. Lê di piçûktiya xwe de ji keriyê bavê xwe re şivanî kiriye, dû re jî dest bi tîcaretê kiriye. Bi piranî bi tev karwanên ku diçûn Suriyê re hevaltî dikir. (3)
Di dewra cahiliyeyê de yek ji eşrefên Mekeyê bû û sefareta dewleta Mekeyê jî di dest wî de bû. Dema cengekî di navbera wan û hinekên din de çêba, Omer balyozê di navbera her du terefa bû; Omer çi raporê bida mekiyan bi angorî wê raporê hereket dikirin. Ger pirsgirêkekî di navbera du heb qebîleyên Mekeyê de derketa, Omer di vê pirsgirêkê de rolekî mezin dilîst û gotin û biryara wî, di vê pirsgirêkê de dihat pejirandin. (4)
Omer, xwedî mîzacekî sert û girêdayê bi baweriyên kevn va bû. Di destpêka Îslamê de, wî jî li hember mislimanan cephe girtibû. Wisan li urf û edetên xwe xwedî derdiket ku ji herkesî pirtir wî dixwest ji Îslamê re astengiyê derxe. Heta rojekî şûrê xwe girt û çu ku Muhemmed bikuje. Lewra bi angorî wî; Muhemmed pêxember dînê bav û kalê wan înkar dikir û tu hurmetekî Wî ji putên wan re tunebû. Di civînekî de mekeyiyan biryara kuştina Muhemmed dan, Omer jî di nava wê biryarê da bû. Ji hemiyan Omer şûrê xwe girt û bi rê ket ku biçe ji boy kuştina Muhemmed. Lê çuyîna wi, bû sedemê mislimantiya wî.
Mislimantiya wî.
Omer di şeş saliya rîsaletê de bûbû misilman, dema ku ew bû misilman hejmara misilmanan bi qasî heftê-heyştê kesî hebû. (5)
Bi angorî ku Teberî ji Ebdullah bin Ebas riwayet dike, yê yekem ku misilmantîya xwe bi eşkerayî ji her kesî re îlan kiriye, Omer e. (6)
Omer beşdarî hemî cenga (wekî Bedir, Uhûd, Xendek, Xeyber) bû. Di hinekan de jî serleşkerî kiriye.
Bi hilbijartina Ebû Bekr ku bû xelîfe, Omer roleka pirr mezin lîst.
Piştî wefatkirina Ebû Bekr, Omer di sala 634'an de bû xelîfe. Xelîfeyê duyemin.
Hinek nûzayiyên di dewra Omer de.
Di sala 644'an de ji aliyê xulamê Xiristiyan ê Farisî Fîrûz Nihawendî) an ("Pîroz Nihawendî) ve hat kuştin.
1) Îbnul-Esîr, Usdul-xâbe, Qahire 1970, IV/146
2) Îbnul-Esîr, Usdul-xâbe, Qahire 1970, IV/146
3) H. Îbrahîm Hesen, Tarîxul-Îslâm, Misir 1979, I/ 210
4) Suyûtî, Tarihul-Hulefâ, Beyrut 1986, 123; Üsdül-gâbe, IV, 146
5) Îbn Sa'd / Tebeqetu'l Kubra / II/ 268-269
6) Suyûtî: Tarîxul-Xulefa / Beyrût 1986 /129
Ebûbekir Etîq bin Ebî Quhafe an bi tenê Ebû Bekir, (erebî: أبو بكر, z. 573 - m.) di sala 573ê da li bajarê Mekeyê ji dayîk bûye. Navê diya wî Um el-Xeyr Selma bint Sexr, navê bavê wî jî Osman Ebî Quhafe bû. Ji eşîreta Teym û mirovekî dewlemend bû. Pîştî ku bûbû Misilman dewlemendiya xwe ji bo îslamê bi kar aniye.
Piştî wefata Muhemmed ew bû yekemîn xelîfeyê îslamê (632-634).
Dû wî re jî Omer bû xelîfeyê duemîn.
Bi pejirandina wî a dînê Îslamê gelek kesên navdar di bin bandora wî da mane û bûne misilman. Ji bo ku dînê Îslamê di nav ereban da belav bû, di nav hewildanên gelek mezin da bû.
Bi tevahî du sal û sê meh xelîfetî kir.
Piştî ku wefat kiribû li kêleka Muhemmed da binax kirin.
Kardox (;;) an Gordiyan an jî Kurdû herêmeke kevnar bû ku li bakurê Mezopotamya û îro di nav başûrê rojhilata Tirkiya û bakûrî Iraqê parvebûye. Cihê Kardox başûrê rojhilata Ermênyayê Mezin bû.
Li gor "Encyclopaedia Britannica", Kardox navê Botan kevnar e. Çavkaniyên ereb û sûryaniyan de li jêra herêma Gola Wanê wek Beth Qardu nav girtiye. Beth Qardu welatek e ku di nav Firat û Çiyayê Cûdî de dirêjbûye.
Di sala 353an de Artêşa Romiyan, vekişîn bakûrê Kardox. Împerator Romê, Iulianus, cardin meşiya li ser Dîjle û danêya fîloya keştî şewitand. Li dema vekişînê hêzên Iulianus li ber parsiyan tarr û marr bûn. Kardox û Arzan bûn parêzgêrrê Parsya.
Arşak Safrastian dibêje ku Kardox û Jûtî netewey wekhev in. Artêşa Deh Hezaran li nizma şilopey Çiyayê Hemrîn destpêkiriye, ew hozên Jûtiyan in û damezrînerê Manj û sekakan in.
Bedîuzzeman Seîd Nûrsî, yan Bedîuzzeman Seîdê Kurdî (jdb. 1878 li Nors/Nûrs, Xîzan − m. li Riha) fîlozof û nivîskarekî Îslamê ye ku jê re "Bedîuzzeman" ("Di dema wî de kes asayê wî tune") tê gotin. Di dîroka Îslamê de çar kes xwediyê vê şerefa mezin bûne. Muellifê Kulliyata Risaleyên Nûr e.
Digel leqeba "Bedîuzzeman", tê zanîn ku navên "Seîdê Nûrsî, Seîdê Kurdî, Mela Seîd, Mela Seîdê Meşhûr" jî bi kar anîne.
Jiyana Bedîuzzeman Seîdê Kurdî.
Bedîuzzeman Seîdê Kurdî, di sala 1878an de (navbera 5 kanûna paşîn - 12 adar) li bajarê Bedlîsê, navçeya Xîzanê, li gundê Nûrsê ji dayik bûye. Bavê wî sofî Mîrze, dêya wî jî Nûre xanim bû. Tehsîla pêşîn û navîn li welêt diqedîne. Di xortaniya xwe de xebatên welatperweriyê dike. Beşdarî Şerê cîhanî yê yekem dibe. Li Rûsyayê, du salan dîl dimîne û paşê vedigere welêt. Di tevgera welatperweriyê de xebata xwe domand. Paşê, dev ji van xebatan berda û bi temamî xwe da rêya dînî. Di vê xebatê de dijayetiya rejîmê kişand. Li gelek deran heps û sirgûnî kişand. Li Ruhayê di 23 adara sala 1960 de çû ser heqiya xwe.
Di pirtûka xwe ya Munazeratê de, Bedîuzzeman gotiye "Mirin roja newroza me ye". Pirr balkêş e ku du roj piştî Newrozê û hem di sibeha şeveke Leylet-ul Qedrê de wefat kiriye.
Bedîuzzeman Seîd Nûrsî di sala 1878an de li Nûrsê gundekî Xîzanê navçeya Bidlîsê ji dayik bû. Perwerdahiya pêşîn ji Mela Ebdullah girt. Îcazeta xwe li Bazîdê li Medresa Şêx Muhemmedê Celalî stand. Navê Bedîuzzeman (بَديعُ الزَّمان "Badî' az-zamân") lê hat danîn ji ber ku di zanîna Îslamî de pir pêşveçuyî bû, di nav civata Îslamzanan de cîhek zaf mezin digirt. Di sala 1894an de li pirtûkxaneya Bidlîsê du sal xwendina xwe berdewam kir û di Ulema Îslamî de bû xwedî navekî giran. Ji wir çû Wanê. 10 sal li Wanê ma. Xebatên xwe li wir berdewam kir.
Di hengama ku li bajarê Wanê ma, di qonaxa waliyê Wanê de pirtûkên hemdem û yên li ser zanistên fenî dîtin û bi balkêşî ew zanistên hanê di demeke kurt de bidest xistin. Di jiyana xwe ya li bajarê Wanê de pirtûkek li ser matematîkê jî nivîsandiye, lê mixabin ew pirtûk di agirekî de şewitiye.
Li qonaxa walî di rojnameyekê de vê nûçeyê dibîne: "yan divê em hemû Quranan ji nav misilmanan hilînin yan jî misilmanan ji Quranê sar bikin. Jiholêrakirina hemû Quranan bêîmkan e lê divê em bi awayekî misilmanan ji Quranê sar bikin. Yan na heta ku Quran di destê wan de be em bi ti awayî nikarin li wan hikim bikin." Li ser vê nûçeya hanê Xîreta Bedîuzzeman Seîdê Kurdî ya dînî difûre û wiha dibêje "Ez'ê nîşanî hemû cîhanê bidim ku Quran xwedî ronahiyekê ye ku ne vedimire û ne jî dikare bê vemirandin!"
Li ser vê yekê berê xwe dide paytextê osmanî Stembolê û li wê derê di xaneya Şekercî de odeyekê kirê dike û li ser deriyê wê odê lewheyeke balkêş darde dike: "ji hemû pirsan re bersiv heye, lê ji ti kesî pirs nayên kirin". Li ser vê daxuyaniya balkêş bi sedan kes ji ehlê ilm û zanistê berê xwe didin xana şekirciyan û pirsên xwe yên herî zor jê dikin. Ew jî bi alikariya Xwedayê Zane bê dudilî û xeletî bersivê li hemûyan vedigere. Li ser vê yekê navê wî di nav cîhana zanayên paytext de jî pêl bi pêl belav dibe û navdar dibe. Dema ku rektorê zanîngeha el-Ezherê ji bo serîdanekê hatiye Stembolê, alimên wê derê jê lawa dikin ku bi Bedîuzzeman Seîdê Kurdî re têkeve nîqaşê. Ew alimê han jî ji bo ku asta zanistiya wî bipîve, pirseke wiha jê dike: "Gelo nerîna te derbarê Ewropa û Osmaniyan çi ye?" Bedîuzzeman bersivê lê vedigerîne: "Ewropa bi dewleteke îslamî avis e û dê rojekê ji dayîk bibe. Osmanî jî bi dewleteke ewropî avis e û dê rojekê ji dayîk bibe!" Li ser vê bersivê rektorê el-Ezherê wiha dibêje: "Ez jî di heman nerînê de bûm, lê tenê Bedîuzzeman dikare bi vê kurtayê bilêv bike. Naxwe bi vî xortî re kes nikare têkeve nîqaşê û zora wî bibe!
Zanîngeha Zehra.
Xewna wî ya herî girîng ew bû ku li Wanê zanîngeheke Îslamî bi navê "Medreseya Zehra" were avakirin.
Ev daxwaza xwe ragihand padişahê Osmanî. Guh nedan gotinên wî û ew berê avêtin timarxanê, paşê ji wir girtin avêtin girtîxanê. Piştî serbestberdana wî li Stembolê di "xîtaba li Hurriye" de ji gel re got ku "Meşrûtiye" ne tiştekî dijî Îslamê ye. Ew axaftin di rojnamên wê demê de hat weşandin.
Di sala 1910an de zivirî welêt û hat Wanê. Li bajarên Kurdistan geriya, çû Mûş, Bidlîs, Çolemêrg, Amed û Rihayê. Li wan deran di nivîs û axaftinên xwe yên bi navê "Munazerat" de bi serokê eşîrên kurdan re li ser buyerên demê peyivî. Di sala pey wî de çû Şamê û di mizgefta emewî de xutbek li ser kêşeyên
siyasî, aborî û civatî yên civata Îslamê da. Ew xutbe paşê bi navê "Xutbeya Şamê" hat çapkirin.
Ji Şamê hat Stembolê û tev li gerra Siltan Reşad li welatên rojhilatê bû. Li Skopiyeyê tev li hîmavitina Zanîngehê bû. Dema ji ber Şerê Balkanê ew proje hat sekinandin, bi hikûmeta osmanî da pejirandin, ku ew texsîsata Zanîngeha Skopiyê li "Medresa Zehra" were guhêztin. Paşê hat Wanê. Hîmê Zanîngeha Zehra di sala 1913an de li kêleka behra Wanê, li Artemîtê hat avitin. Lê ji ber destpêkirina Şerê Cîhanî yê yekem avakirin rawest.
Di vê navberê de pêwendiyên xwe bi kurdên li Stembolê re çêdikir serî dida qehwexaneyên ku kurd lê rûdiniştin û di ber xwe dida ku wan hişyar bike û yekîtiya navxweyî çêbike da ku bi saya vê yekîtiyê hem namûsa kurdayetiyê û hem jî ya alema îslamê rizgar bike.
Ji bo nimûne maqaleyeke xwe de Bedîuzzeman Seîdê Kurdî nexweşî û çareseriya nexweşiyên kurda û qenciyên wan weha rêz dike.
Dema Şerê Cîhanî.
Di şer de pir kes ji xwendevanên wî şehîd ketin. Ew jî ji aliyê rûsan hat girtin. Di şoreşa Rûsyayê de tevlihevî li Rûsya çêbû û ev jî ji bo rvîna wî bû sedem. Ji Kostroma derbasî Petersburgê, ji wir jî Varşovayê û di dawiyê de Viyanayê bû. Bi alîkariya Hukumeta Alman derbasî Stembolê bû. Dema osmanî di Şerê Cîhanî yekem de binketin û brîtanî ketin Stembolê Seîdê Nursî berhemekî xwe bi navê 'Xutuwatî Sîtte' dijî dagirkeriya brîtanî weşand. Desthilatdarê brîtanî dan ragihandin ku mirî an jînde wî bigrin û bînin.
Serhildana Anatolyayê.
Dema serhildana Anatoliyayê dijî dagirkeran destpêkir Şêx-ul Îslam dijî wan fetwa derxist. Seîd Nursî jî dijî wê fetwayê fetwak wederxist û da ragihandin ku serhildana 'Quwa-î Milliye' cîhad e û kesên dijî desthilatdaran şer bikin mucahîd in. Herwiha li aliyê Mustefa Kemal dijî desthilatdaran mucadele kir.
Ev ji aliyê Mustefa Kemal û hevalên wî hat dîtin û wan xwast ku Bedîuzzeman were Enqereyê.
Dema Enqereyê.
Bedîuzzeman di 25ê çiriya paşîn a sala 1922an de bi merasîmeka fermî hat meclîsa Enqereyê. Li Meclîsa Enqereyê bi piraniya dengan berdewamkirina avakirina Zanîngeha Zehra li Wanê da pejirandin. Lê dema raghiand endamên meclîsê ku bila ev nimêj bikin û girîngiya nimçjkirinê ji gel re bibêjin ew û meclîs ji hev qetiyan. Di dawiyê de ew têgihîşt ku daxwaza îslamnexwazan pêkhatiye.
Dema Nefiyê.
Di serhildana Şêx Seîd de di sala 1925an de ew jî hat girtin û li Burdurê hat nefîkirin. Di destpêka sala 1926an de ew anîn gundekî piçûkê Spartayê, Barla. Piraniya berhema xwe a herî mezim, Risaleyên Nûr li vir nivîsand û da weşandin. Ji ber ku hikûmetê dixwast ew li ber çavên wan be, Bedîuzzeman anîn nava Spartayê. Li vir polîs ew û 120 şagirtên wî girtin û birin girtîxaneya Eskişehirê. Biryara dadgehê ew bû ku wê Bedîuzzeman 11 di girtîgehê de binmîne û pişt re nefî Kastamonu be. Di sala 1943an de careka din hat girtin. De'we hemû li ser Risaleyê Nûr lê dihat kirin. Ew ji wir şandin Denizliyê li wir heta 1944an ma. Piştî berdana wî dîsa serbest nema û ew şandin Emirdağê navçeya Afyonê.
Li wir li hemberê bîna hikûmetê bicîh kirin. Nedihîştin biçe mizgeftê jî. Dewletê pê nikari bû, ewî karê xwe yê ronakkirina cîwanan li her derê berdewam kir. Sê caran hewl dan xwe ku wî bi jehrê bikujin.
Bi saya serê pêşveçûna gerdişên teknîk êdî nivîsên wî li her derê dikarî bûn werin belavkirin. Ev di çavên hikûmeta CHPê de bibû qîtek. Lewma cardin hate girtin û 20 meh heps jê re hat dayinç Lê dadgeheka din ev biryar ji holê rakir û ew serbest ma. Paşê biryerk din ji Enqerê hat û li Afyonê hat rawestandin. Di dawiya sala 1949an de car din hîştin ku were Emirdağê.
Dema Partiya Demokrat.
Di dema Partiya Demokrat de jî ji bo sedema şepqe hat dadkirin, pişt re ji bo pirtûka wî a "Rêbera Ciwanan". Piştî dadkirinê li Stembolê sê mehan li wir ma û zivirî Ispartayê.
Di sala dawiya jiyana xwe de çû Rihayê. Pir nexweş li ber mirinê bû. Lê hikûmetê ew li Kurdistanê nedixwast, jê re ferman derxistin da ku biçe Ispartayê. Li Rihaye 23ê adarê di sala 1960 gihîşt rihmeta xwedê. Piştî Alparslan Türkeş generalek nijadperest bi zordariyê hikûmet kir destê xwe laşê Bedîuzzeman dizîn û bi balafireke leşkerî revandin birin. Heta niha kes nizane li ku ye.
Seîd Nûrsî di sala 1909an de xwestiye rojnameyek kurdî derxîne
Çend Gotinên Wî.
"Ku em kurd in, dibe ku bêne xapandin. Lê em tu kesî naxapînin. Em ji bo jiyaneke bêrûmet tenezulî derewan nakin."
Şîreta Seîdê Nûrsî li Kurdan
Têkiliyên Iraq û Tirkiyeyê hemû têkilîyên di navbera Tirkiyeyê û Iraqê de hene dihundirîne. Têkiliyên Iraqê û Tirkiyeyê piştî şerê cîhanî yê yekem di bin sîbera Brîtanya destpê kir. Piştî di navbera van hersê dewletan de Pirsa Mûsilê hatiye çareser kirin li sala 1928ê li Iraqê jî li Tirkiyeyê jî balyozxaneyan van herdu dewletan vebûn û dest bi têkiliyên dîplomatîk kirin. Lê tesîra Brîtanî heta serxwebûna Iraqê ya sala 1932ê jî dewam kir li ser Wezareta Derve ya Iraqê.
Li sala 1946ê van herdu dewletan Peymana Hevkariyê ya Tirkiyeyê û Iraqê 1946 destnîşan kir.
Li sala 1958ê li Iraqê derbeya lêşkerî çêdibe û ev dibe sedema xerabûna têkiliyên Tirkiyeyê li gel Iraq û Sovyetan. Wek tê zanîn ev derbeyeke sosyalîst bû û Tirkiyeyê jî wisa difikirî ku ew ê ji aliyê sosyalîstan vê bê dorpêçkirin. Wezîrê derve yê Tirkiyeyê Fatih Rüştü Zorlu daxuyaniyeke xwe de dibêje ku li Iraqê 500 hezar tirkmen dijîn û dixwazin wan biparêze. Dijî van gotinan Kruşçev daxuyaniyekê belav dike ku eger Tirkiye liveke leşkerî bike, Sovyet jî dê bersiveke leşkerî bide Tirkiyeyê
Peymana Ewlehiyê (1983).
Li destpêka sala 1983yê Tirkiyeyê bi Iraqê Peymana Hevkarî û Ewlehiya Hidûd destnîşan kir. Piştî vê peymanê Tirkiyeyê li dijî PKKê li Başûrê Kurdistanê dest bi operasyonan kir.
28 gulana 1983yê yekem car dewleta tirk li Iraqê dest bi operasyona derveyî hidûd kir.
Li cotmeha 1984ê dewleta Iraqê rêda Tirkiyeyê ku "şopa germ" li dijî tevgerên kurdan bike li Başûrê Kurdistanê
Li salên 1990an Bulent Ecevit dixwast ku sinorê Iraq û Tirkiyeyê bê biguherîn. Diparastin ku sinorê Tirkiyeyê divêt 25 km yan bikeve nav axa Iraqê
Operasyonên leşkerî yên Tirkiyeyê bo Iraqê.
Tirkiyeyê piştî çalakiyên PKKê gelek operasyon lidarxistin li dijî PKKê, bi giştî;
Parçebûna Başûrê Kurdistanê bi şerê PDKê û YNKê
Şerê birakujî, an jî Şerê navxweyî yê kurdan, şerên di navbera partî û rêxistinên kurdî yên modern de ne.
Şerê birakujî di Dîroka Kurdistanê de xwedî cihekê girîng e ku netîceyên wê heta niha jî dewam dike. Berî partî û rêxistinên kurdî avabibin, li Kurdistanê bi giştî hêzên mîrektiyên kurd û hêzên eşîrên kurd hebûn. Van hêzên feodal bi dûçûna berjewendiyên xwe li dijî hêzên din çi kurd çi ereb çi tirk çi jî fars şer dikirin. Lê piştî sedsala 20emîn li tevahiya Kurdistanê rêxistin û partiyên kurd hatin damezrandin. Ev rêxistinên modern her çend bi dûçûnên îdeolojiyan hatibin damezrandin jî, li ser esasê kurdbûnê rê û rêbazên xwe kifş dikirin. Bingeha fermîbûna partiyên kurd bi avabûna Komara Kurdistanê pêkhat. Komara Kurdistanê bi rêya PDK-Î hate damezrandin. Hemû kadroyên komarê ji partiyê bûn. Piştî rûxandina Komara Kurdistanê li Iraqê, Tirkiyeyê û Suriyeyê livînên kurd çêbûn û gelek rêxistin hatin ava kirin. Piştî çiqdana van tevgeran nerazîbûn li nav partiyan destpê kir, nêrînên cuda cuda derketin, berjewendiyên kesayetî çêbûn, nêrînên herêmî derketin, nêrînên îdeolojîk zêde bûn. Ji ber van sedeman di nav partî û rêxistinên kurd de jî lihevnehatîn çêbûn. Heta ku ev lihevnehatin gihişt şerekî dijwar di navbera miletekê bêdewlet de. Ev agirê di navbera kurdan de bi alîkariya dewletên herêmî jî ve gihişt asteke gelek dijwar û xerabker.
Şerefxanê Bedlisî di pirtûka xwe de, di derbarê şerê navxweyî yê eşîrên kurd de wiha dibêje: Eger di navbera kurdan de edetên kuştina hevdû nebaye, ji ber vê nifûsa mezin ya ku kurd hemû welatê Îranê hetta ku hemû dinya dê di birsiyetî û xelayê de maba
Piştî salên 1980yan.
Li salên 1980yan bi taybetî li Başûrê Kurdistanê qeyran hebû. Gelek partî û rêxistinên kurdî li başûrê Kurdistanê ji bo parçek axê destbixin şer dikirin û xwe li cihê xwe asê dikirin. Her wisa li salên 1980yan PKK ku binyad ve partiyeke Bakurê Kurdistanê bû û PDKÎ, Komala ku ji Rojhilatê Kurdistanê bûn li Başûrê Kurdistanê binecih bûn. Bi vî halî li her derê Başûrê Kurdistanê di bin kontrola partîyên kurd de bûn.
Li sala 1983yê PDK bi alîkariya Îranê li dijî PDK-Î şer kir
Li sala 1983yê serokê PDKê Mesûd Barzanî û serokê PKKê Abdullah Öcalan di navbera xwe de Protokola Hevtêgehiştin destnîşan kir. Bi dûçûna vê protokolê ev herdu hêz li dijî her cureyê emperyalîzmê dê hevkariyê bikin. Bi taybetî jî li dijî emperyalîzma DYAyê. Dixwastin ji bo Kurdistana Mezin hevkariya xwe û hêzên din yên kurdî bikin. Lê li sala 1984ê PKKê li Erûh û Şemzînanê dest bi têkoşînê kir bi Tirkiyeyê re. Li ser vê ji bo PDKê cebheyê din yê şerê vebû bi Tirkiyeyê re. Li ser vê ev protokola PKKê û PDKê hate betal kirin.
Li sala 1984ê di navbera Tirkiyeyê û Iraqê de peymanek hate destnîşan kirin ku li dijî grûbên çekdarî şer bikin
Li sala 1988ê serokê YNKê Celal Telebanî û serokê PKKê di navbera xwe de Protokola Hevtêgehiştinê destnîşan kir. Armanca sereke ya vê protokolê avakirina yekitiya kurdî bû. Lê ev protokol jî zêde nejiya û ji aliyê Abdullah Öcalan wek "vala û bêkêr" hate danasîn. Wî wextî Celal Telebanî li DYAyê bû û digot şerê çekdarî xelas bûye û wextê dîyalogê ye. Polîtikayên dewletên derve, hemû protokol û hevgirtinên kurd bi awayekî hêsan xelas dikir. Para kurdan jî firotina kurdên din bû. Her çend atmosfereke diyalogê hebû jî piştî axiftinên Celal Telebanî, Iraqê dest bi operasyona Enfal 1988 kir. 23yê şibatê destpê kir 25ê îlona 1988ê xelas bû. 23ê şibatê heta 25ê tebaxa 1988ê li dijî herêmên YNKê, 25ê tebaxê heta 25ê îlona 1988ê jî li dijî herêmên PDKê ev komkujiyên Enfalê dewam kir.
Hêjayî gotinê ye ku partiyên kurd dijî hev bihêz, dijî dewletên derve jî bêhêz bûn. Hevsenga di navbera xwe de û di navbera dewletên derve de nedikarin ava bikin.
Destpêka şerê navxweyî yê Başûrê Kurdistanê.
Şerê PDKê û YNKê di gulana 1994ê de li Şeqlawa û Çemçemal destpê kir. Ev herdu nahiye YNKê ji hêzên PDKê standin.
Teqîna li Zaxo (27 reşemeha 1995).
Li Zaxoyê teqîneke mezin çêbû, di encamê de 54 kesan jiyana ji dest da. Li ser vê şer û cudabûnên hêzan zêde bûn.
Dewletên derve tevlî şer dibin.
Piştî geşbûna şerê PDKê û YNKê armancên van herdu partiyan jî eşkere bûn. YNKê li gel PKKê û Lîwayên Bedrê êrîş bir Hewlêr ku ji PDKê bistîne. Li ser vê PDKê jî li gel hêzên Tirkiyeyê li dijî PKKê tevlî Operesyona Polayê bû.
Salên 2000î.
Piştî li sala 1998ê PDK û YNK pêkhatin, şerê bingehîn yê Başûrê Kurdistanê vemirî lê hêj di navbera hinek rêxistinên kurd de hevrikî hebûn. Yek ji van Piştiwananî Îslam le Kurdistan bû ku li sala 2001ê li gel YNKê dest bi şer kir û gelek zerer gihande hêzên YNKê. Piştiwananî Îslam le Kurdistan rêxistineke îslamî bû ku ji Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan veqetî.
Hinetîtik (li Stewrê), hinetîtk (li herêma Torê), hinetîşk, hinatîşk (li Dirbêsiyê), hinetaş, hineqîtik ("Xanthoria sp."), cureyekî lîken e ku li ser tehtan şên tê. Rengê wê spî û gewr e.
Dema zarok bi destê xwe dixin û hûr dikin weke ku hine pê dabin sor dike lewma hinetîtik (hinetehtik?) gotinê. Wekî din, hinetîtik li nav lingên zarokên biçûk dikin gava wan dipêçin.
Hêro Qadir Mistefa (navê wê bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Herro Kader Mustafa"; jdb. 1973 li Hewlêr, Başûrê Kurdistanê), dîplomateke amerîkan e ku bi eslê xwe kurd e. Dîroka malbata wê mijara belgefîlma American Herro bû.
Hêro Mistefa pir ziman dipeyve: bi kurdî, îngilîzî, erebî, tirkî, spanî û yewnanî dizane.
Hêro Mistefa li Hewlêrê, li Başûrê Kurdistanê, hatibû cîhanê. Ew di zaroktiya xwe de du sal li wargeheke penaberan de dijiya. Malbata wê di sala 1976an de li DYAyê de pena digeriya. Bavê wê çalakvanekî ramyarî bû ku li dijî rejîma Sedam Huseyn bû. Malbat di sala 1976 de ji hêla Dêra Ziyon ya Lutherî li Minot, Dakota Bakur ve hat pejirandin.
Hero Mistefa di sala 1991 de ji Dibistana Bilind a Minot perwendîşa xwe ya bekeloriyosê kir û di sala 1995-an de li Zanîngeha Georgetownê a Dibistana Karûbarê Derve ya Edmund A. Walsh kir û li wir ewlehiya neteweyî û Rojhilata Navîn xwend. Wê jî ji Zanîngeha Princeton perwendîşa masterê ji bo têkiliyên navneteweyî ya Dibistana Woodrow Wilson wergirt.
Kariyera wê ya dîplomatîk.
Di 2019an de Hêro Qadir Mistefa weke balyoza Amerîkayê li welatê Bulgaristanê ji aliyê serokê amerîkî Donald Trump ve hat destnîşankirin.
Cogên zeravê, tora cogan e ku şileya zeravê ji kezebê ber bi rûviya donzdetilîkê ve diguhezînê.
Zerav şileyek bi rengê zerokî-keskoyî ye, di kezebê de tê berhemkirin. Rojê bi 0,5- 1 lître zerav ji kezebê tê derdan. Erka bingehîn a zeravê ji boy herisa mekanîk a çewrî ye. pH a şilemeniya zeravê 7,6-8,6 e. Şileya zeravê, ji av, lîncemade, xwêyên kanza, kolesterol, bilirubîn, xwêyên zeravê (bi gelemperî ji kolesterolê tên çêkirin), asîdên zeravê, fosfolîpîd, proteîn, karbohîdrad û elektrolîd an pêk tê. Elektrolîdên nav ava zeravê bi gelemperî ji Cl-, Na+, K+ û îyonên bîkarbonadê pêk tê.
Zerav di nav tora cogên zeravê de diherike.
Zerav bi navbeynakriya tora cogan ji kezebê ber bi donzdetilîkê ve tê guhastin. Pila çepê û pila rastê ya kezebê, zeravê der didin nav coga rastê û çepê ya kezebê. Ev herdu cog digihîjin hevdu, coga nû êdî wekî coga hevbeş a kezebê bi nav dibe. Dirêjiya coga hevbeş a kezebê 3 cm e. Zerav ji kezebê bi riya coga kîsikê ber bi kîsikê zeravê (zerevdank) diherike, zerav di kîsikê zeravê de tê embarkirin. Gava pêdivî bi zerava embarkirî hebe, zerav bi riya heman cogê ber bi donzdetilîkê diherike. Ango coga kîsikê zeravê, li gel tijîkirinê, ji boy valakirina kisikê zeravê jî tê bikaranîn. Aresteya herika nav cogê, ji aliyê hormonên herisê ve tê diyarkirin. Coga kîsikê zeravê tevlê coga hevbeş a kezebê dibe, bi vî awayê coga hevbeş a zeravê çê dibe. Coga hevbeş a zeravê 7,5 cm dirêj e û qalindiya wê bi qasî 6 mîlîmetre ye. Coga hevbeş a zeravê, ji kezeb û kîsikê zeravê, şilemeniya zeravê diguhezîne nav donzdetilîkê. Li hêla gupika gewre ya donzdetilîkê de coga hevbeş a zeravê bi coga pankreasê ve yek dibe û bi hev re dikevin nav rûviya donzdetilîkê.
Kevirên kîsikê zeravê coga kîsikê dixitimîne û êş dide canê mirov.
Hin caran dibe ku di nav kîsikê zeravê de an jî di cogên zeravê de kevir peyda bibin. Heke kolesterola tîr û îyonên kalsiyumê têkilê hev bibin, di nav kîsikê zeravê de çêbûna kevir rû dide. Kevirên zeravê wekî xîçikên hûrik peyda dibin. Hin caran kevir coga kîsikê zeravê dixitimîne, wê gavê herika zeravê an disekînê, an jî pir kêm dibe û dema herika zeravê, êş li canê mirov dikeve. Bi gelemperî kevirên kîsikê zeravê bi niştergeriyê tên derxistin. Hin caran jî, li gel keviran, kîsikê zeravê jî bi niştergeriyê ji laş tê dûrxistin. Zerav di kezebê de tê berhemkirin, loma mirovên bêkîsikê zerav jî dikarin jiyana asayî bijîn, ji ber ku di laşê wan de zerava embarkirî tune ye, divê xurekên kêmrûn bixwin. Nexweşiya kîsikê zeravê di nav jinan de hê pirtir peyda dibe. Di laşê jinan de kevirên kîsika zeravê ji yê mêran du car zêdetir çê dibe.
Makeqanûna Yekîtiya Ewropayê anku "Qanûna Bingehîn ya Yekîtiya Ewropayê" anku "Destûra Yekîtiya Ewropayê" qanûnek e di navbera welatên Yekîtiya Ewropayê de lê hê nehatiye pejirandin.
Makeqanûna ne-makeqanûn.
"Makeqanûna Yeketiya Ewropayê" bi rastî ne makeqanûn e lê peymanek navneteweyî ye di navbera welatên endamên YEyê. Ew ne makeqanûn e ji ber ku, berevajî ku perlemanên welatan dikarin makeqanûnên wan biguherrînin, dezgehên YEyê nikarin "Makeqanûna YEyê" biguherrînin. Tenê perlemanên welatên endam yan jî gel bi referanduman dikarin wê biguherrînin.
Ger Makeqanûn wek hatî plankirin bêt pejirandin, ev guhartinên jêrîn dê di pergala YEyê de bi cih bên.
Seroka/ê YEyê.
Li gor Makeqanûnê dê serokek bo Yeketiya Ewropayê bêt hilbijartin. Hêza wê / wî dê pirr sinorkirî be. Heyama serokatiya wê / wî dê ne ji pênc salan dirêjtir be. Karê wê / wî dê berdevkiya civînên bilind (zîrweyan) be.
Wezîra/ê Derve.
Tê xwestin ku kesek ji hemî karûbarên YEyê yên bi hêzên derve re berpirs be. Wezîra/ê derve dê karûbarên niha yên nûnerê siyaseta derve Javier Solana bi cih bîne û di komisyonê de jî berpirsa/ê karûbarên derve be.
Nûkirina komisyonê.
Karê komisyonê amadekirina pêşniyar-qanûnan û çavdêrîkirina bicihanîna qanûnan e. Niha her welatek endam maf heye komîserek xwe di komisyonê de hebe. Ji ber berfirebûna YEyê, belkî komisyon bêt bertengkirin û postên komîseran li welatên endam dorê bikin. Nûkirina komisyonê yek ji dijwartirîn arîşeyên Makeqanûnê ye.
Nûkirina perlemanê.
Makeqanûn dê zêdetir mafê qanûndanînê li ser mijarên cuda-cuda bide perlemana YEyê.
Nûkirina hêza dengê welatên endam.
Makeqanûn dê derfetên zêdetir bide bo biryardana bi dengdanê. Li gelek biwaran êdî mafê vetoyê di destê welatên endam de namîne. Armanc asankirin û lezandina biryardanê ye. Ev yek ji dijwartirîn xalên Makeqanûnê ye.
Dozgera/ê Ewropî.
Welatên endamên YEyê dikarin bi biryarek yekdeng Dozgeriya Ewropî damezrînin. Dozgera/ê ewropî dê maf hebe dozan li dijî wan tawanan veke yên ku li herêma YEyê dijî berjewendiyên aborî yên YEyê ne, yan sinorên welatên endam derbas dikin, yan jî bazirganiya tilyakê ne.
Hêza biryardanê ya dezgehên YEyê li ser mijarên bazirganî dê zêde bibe. Ew dê xwe bigihîne bazirganiya eşyayî, xizmetguzariyê, bazirganiya mafên samanê giyanî û razemeniyên yekser yên derveyî. Anku YE dikare peymanan li ser van mijaran li gel hêzên derve, wek Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, girê bide.
Siyaseta derve û ya ewlehiyê.
Siyaseta derve ya hevpar dê bêt xurtkirin. YE dê ji berê zêdetir xwe bo karûbarên kontrolkirina krîzan amade bike. Bi taybetî Hêzên (leşkerî yên) Xebata Lezgîn dê bên afirandin. Welatên di YEyê de dê soz bidin ku hev dijî êrişên derve biparêzin. Herwa welatên endam soza alîkariyê dijî belayên mezin û êrişên teroristî didin hev.
Nirxên YEyê.
Nirxên bingeha YEyê rêzgirtina li nirxê mirovî, azadî, desthilatiya gel, wekhevî, serdestiya qanûnê, mafên mirovan û yên endamên kêmeneteweyan in. YE dikare xwe bispêre van nirxan ger welatek endam wan binpê bike. Herwa dema welatek dixwaze bibe endam, dê jê bêt xwestin ku van nirxan bi cih bîne.
Welatvaniya YEyê.
Welatvaniya YEyê welatvaniya li welatên endam temam dike. Her welatvana/ê YEyê maf heye li her welatê endam bijî yan bixebite û li kîj welatî be, li wir di hilbijartinên YEyê û yên deverî de deng bide.
Mafname.
Mafname beşek ji Makeqanûnê ye û mafên bingehîn yên welatvanên YEyê diyar dike.
Benjamin Disraeli, Yekem ' KG FRS (–) siyasetvan, helbestvan û ceribannivîsekî brîtanî bû.
Disraeli, Benjamin
François Marie Arouet de Voltaire
Voltaire (François Marie Arouet) (21.10.1694 Parîs - 30.05.1778 Malek li sînorê Swîsre û Fransayê) ku bi navê wî yê rastî "François-Marie Arouet" bû, nivîskar û fîlozofek fransî bû. Di Şoreşa fransî de roleke mezin lîst.
Ji xeynî nivîsên xwe yên li ser ol û Azadiya Ramanê bi nivîsên xwe yên li ser mijara Mafên Mirovan jî tê naskirin. Di berhemên xwe de pêkanînên dêrê û saziyên wê demê ên Fransayê rexne kiriye.
Di gelek beşên wêjeyê de berhemên Voltaire hene.
Voltaire cara yekemîn helbestên wî hatine çapkirin.
Voltaire
Nalîn Pekgul, (1967) siyasetmedarêkî swêdî ye ku li bajarê Batmanê li bakûrê Kurdistan ji dayik bû ye.
Nalîn, li navbera salên 1994-2002 de, endama perlemana Swêdê bû. Niha jî seroka Federasyona netewiya Jinên Sosyaldemokrat yên Swêdê ye.
Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen (jdb. 1 nîsan 1815 − m. 30 tîrmeh 1898), mirovê dewletê û ramyarekî Almanyayê bû. Ji 1862 ta 1890 - bi kurtahî di 1873 de - ew bû serokwezîr (Kanslêr,) li Prûsyayê, ji 1867 ta 1871 jî serokwezîrê Konfederasyona Almanyaya Bakur û ji 1871 ta 1890 yekem serokwezîrê Împeratoriya Almanyayê, damezrandina ku ew girîngî dabûyî. Wan jê re digotin "Kanslêr Hesinî" (;).Otto von Bismarck
Bismarck, Otto von
Feleknas Uca (jdb. li Celle), nûnera Partiya Sosyalîzma Demokratîk ya Almanyayê li Perlemana Ewropayê ye.
Feleknas li sala 1976 li malbateka kurd a Êzidî ji Bakûrê Kurdistanê li Celle ya Saksonya jêrîn li Almanyayê ji dayik bû. Birayek û şeş xwîşikên wê hene.
Wê xwîndina xwe ya pîşeyî wekî alîkreka pizişkî qedand û lîseya xwe jî paştir dawî kir.
Feleknas li sala 1999ê, li temenê xwe yê 22 saliyê, wekî nûnera 5ê ji şeş di rêzika neteweyî ya nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokratîk da jibo Parlemana Ewrûpayê hat hilbijartin. Di gera 5ê ya Parlemana Ewropayê da (1999 heta 2004ê) ew di karkom anko komîteya ferhengî (kultûrî), perwerdeyî û weşanan û delîveyên hwekhev da bû.
Feleknasê pêwendiyeka nêzik digel partî yên çep ên Tirkiyê, bi taybetî jî partî yên kurdî, hebû ye u bi yek ji piştevanên Leylaya Zana dihêt niyasîn. Ew endameka karkoma (komîteya) parlemanî ya hevpişk ya Yekîtiya Ewropayê û Tirkiyê bû.
Di hilbijartinên jbo gera 6ê ya Parlemana Ewropayê (2004 heta 2009ê) Feleknas ji pêgeha xwe ya 5ê di rêzika (lîsteya) nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokratîk da ber bi pêgeha 7ê dakevt û mana wê di Parlemana Ewropayê da kevt ber gefeyan. Lê di wê hilbijartinê da kursiyên nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokratîk li Parlemanê zêdetir bûn Feleknas karebû li Parlemanê bimînit.
Heta sala 2006ê jî Feleknas hêşta nezewicî ye û her li Cellê dijît.
Uca, Feleknas
Jean-Jacques Rousseau (bixwîn: "Jan Jak Ruso") (z. 1712 - m. 1778) fîlosofek, nivîskarek, awazvanek û têorîstek siyasî yê swîsreyî-frenseyî bû.
Navdartirîn pirtûka Rousseau "Peymana Civakî" (Du contrat social) e.
Nivîsbarî ji bo amûrên elektronîk ên ku ji bo cur bi cur peywiran hatine afirandin bikaribin bi hev re têkevin têkiliyê û li hev bikin û bi hev re bixebitin hatiye amadekirin. Ferman e ji bo ku ew amûr bêhtir bikaribin peywira xwe bi cih bînin.
Nivîsbarî ji bo hemû bernameyên ku nîşan dide dê amûrên elektronîk çawa xebata xwe pêk bîne, tê gotin.
Bernameyên kompûterê jî mînakek e. Nivîsbarî bi zimanekî bernamekirinê tê nivîsandin.
Du kategoriyên mezin ên nivîsbariyê hene: nivîsbariya pergalê (bi îngilîzî: "system software") û nivîsbariya sepanê ("application software").
Mînakên ji bo nivîsbariya pergalê Linux û Microsoft Windows in; mînakên ji bo nivîsbariya sepanê Microsoft Word an jî bi kurdî Abiword in.
Wikipedia li ser nivîsbariyeke bi navê "MediaWiki" dimeşe.
Ji nivîsbariya ku bêmize ye re nivîsbariya bêmize ("freeware") tê gotin. Ji nivîsbariya azad re nivîsbariya azad ("free software") tê gotin. Linux û MediaWiki mînakên ji bo nivîsbariya azad in, Winamp û Microsoft Explorer jî mînakên ji bo nivîsvariya bêmize ne.
Gelek bernameyên nivîsbariya azad li kurdî jî hatine wergerandin. Ji bo vê yekê li nivîsbariya azad û nivîsbariya kurdî binihêre.
Konfusyus an Konfuşyus fîlozofê çînî di salên 551- 479 berî zayînê de li Shandongê hatiyê ser cîhanê û li wir miriye. Navê wî yê rast "Kong-fuzi" (孔夫子, anku "Mamoste Kong"). Ew weke mirovekî oldar tê naskirin, li gorî pirrê çavkaniyan ew jî pêxember e.
Ramanên Konfusyus bi sedsalan bandorek mezin li Asyaya rojhilat kirine. Ew di dema şerên mîrekên Çînê de, di dema ku mîrektiyên bi navên bihar û payîzê şer dikirin de jiyaye. Wî dixwest dinyayê sererast bike, lê belê ew ne giha armanca xwe. Ji bona ku vê ramana xwe bi cî bêne ew yek bi yek li cem hikumdarên Çînê geriya. Di dawiyê de wî zanebûna xwe xûrttir kur û bi diravan ders dan. Wateya gotina "Zi" ku li dawiya navê wî ye tê wateya "hosta" û ev yek jî ji mamostetiya wî tê. Ji vê hostayiya xwe ya mîstîk, ji baweriya ku bixwe dianî û ji xwesgotina xwe, ew bûye yek ji mamosteyên herî navdar yê dîrokê.
Fêrmendiya wî bi giranî li ser birêvebirinê ye û di nav gel de berpirsyariyek giran derpêş dike. bingiha felsefa wî li ser çar linga ye; Rewişt (ahlak), Têkiliyên civakî, polîtîka û Dad. Wî felsefeya xwe bi van ramanan aniye ziman; "Tişta ku ji kurekî tê xwestin, bide bav, tista ku ji mamur tê xwestin bide hikûmdar, tişta ku ji birayê piçûk tê xwestin, bide bêra yê mezin û tişta ku tu ji bo xwe dixwazî bide hevalê xwe. Di van ramanan de hiyerarşiyek xwurt xwuya dike.
Ev felsefe ji nava felsefeyen wek Taoîzmê, û hin felsefeyên din cuda dibe, li herêma Asiya bi gûr bela dibê û heta ku dibê ol. Ev bawerî jî "Konfusiyanîzm" hate bi nav kirin. Hetanî sedsala 20 an jî, ji aliyê dewletên Çînê ve wek ola fermî hate pejirandin.
Konfusyus, ji aliyê E.T.C. Werner ve di pirtuka " Myths & Legends of China" (1922) de hatiye neqişandin û hemî ramanên wî hatinê berhevkirin. Piştî mirina Werner, ev hemû di pirtika bi navê "Bijartinên ji Konfusyus" de hatine berhev kirin. Di van berheman de cî dane hin axaftinên di navbera wî û xwendekarên wî de jî. Di vê berhemêde wiha diyar e ku gelek ji van nivîsan, ne yên Konfusyus in, lê belê bi wextre ev wek ramanên wî hatine pejirandin. Di van berheman de "Zanebûna Mezin" û "Doktirîna navberê" bi zimanekî zelal hatiye dân.Konfusyus
Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) romannivîs, helbestvan, zanistvan, fîlozof û deh salan wezîrek elmanî bû.
J. W. Goethe di 23ê tebaxa 1749an de li Frankfurtê ji dêya xwe bûye. Ji ber ku dê û bavê wî bi zanist û hunerê ve mijûl bûne li hawîrdoreke hunerhez mezin bûye. Di şanzdehsaliya xwe de ji bo perwerdehiya hiqûqê çûye Leipzigê. Piştî ku ji ber nexweşiya xwe vegeriyaye Frankfurtê li ser wêje, kîmya û olê xebitiye. Di sala 1770an de çûye Strassburgê û li wir helbestvanê herî navdar ê wê serdemê, Herder nas kiriye û bi saya Herder bêtir giringî daye helbestê û bi vî awayî dirûvekî nû daye helbesta elmanî. Di sala 1774an de "Jana Werther" nivîsandîye. Ev roman wek destpêka berhemên kemilî yên Goethe tê binavkirin.
Goethe di sala 1776an de bûye şêwirmendê dukê Waimarê û her wiha bûye rêveberê şanoya Waymarê. Wî ev vatinî heya dawiya jiyana xwe domandiye.
Di sala 1786an de çûye Romayê û heya sala 1788an li wir maye. Di van du salan de şaristaniyeta Yewnan û Romayê vekolandiye. Piştî vê serdanê di berhemên wî de bandora herdu şaristaniyetan zêdetir bûye. Wî şanoya xwe ya bi navê Egmont li Romayê nivîsiye.
Di sala 1808an de bi handana Schiller berga şêþîn a berhema xwe ya navdar Faust qedandiye. Wî berga duwem ya vê berhema giranbiha çend hefte berî mirina xwe temam kiriye. Goethe di 22yê adara 1832an de çûye ser dilovanşya xwe.
Berhemên wî yên sereke ev in: West-oest Licher, Faust, Iphigenie, Wilhelm, Meister, Kont, Egmont, Tarkuato Tasso, Herman û Doratho.
Goethe wek serkêþê wêjeya klasîk a Almanî tê binavkirin. Wêjeya Almanî bi saya wî di wêjeya klasîk a Ewropayê de bû xwedî cihekî girîng. Her wisa rexnegîrên wêjeyê hevbîr in ku wî her çiqas bi Almanî û wekî Almanekî nivîsandibe jî her tim nirxên gerdûnî derxistin pêş.
Goethe
Frawartiş ("Fravartish") an Fraortis ("Phraortes") hukumdarekî ji hukumdarên Medyayê bû ku paş Deyoses desthilatya Medyayê girt dest û 22 sal (655-633ê beriya zayînê) hukum kir.
Le katî hatine ser textî Frawartiş, hozî skayî ke tîreyekî şerxir u cengawer bûn le dewruberî golî urmêda dejiyan. parsekanîş le başûr dejiyan. Frawartiş herdem hewlî deda ke snûrgey împiratorîî mad berbilawtir bika, ewe bû hêrşî birde ser parsekan u melbendekeyanî xste jêr deselatî xoy u qelemrewî împiratorîî madî berîntir kird. Belam ew le xuliyaî eweda bû ke hêrşîş berête ser împiratorîî aşûr u kotayî be zolm u stemî asûriyekan bênê u gelê netewe ke naçar bûn bac u pîtak u serane be asûriyekan biden le jêrî ew bêdadiyeda rizgar bikat.
Supayekî giranî ko kirdewe u berew neynewa paytextî aşûuriyekan kewte rê. Hewal geyşte aşûriyekan, ewan le pêşewe berperçî madekaniyan dayewe. Skayiyekanîş ke le dewruberî deriyaçey urmêda dejiyan u hawpeymanî aşûriyekan bûn, supayekî giraniyan le piştewe xsterê bo hêrşbirdine ser madekan u piştîwanî le aşûriyekan. Maweyekî dûrudrêj gelê şerî qurs u giran lew nêweda kira. Madekan kewtbûne gemaroy skayiyekan u aşûriyekanewe.
Le yekê lew şeraneda le salî 633î pêş zayîn Frawartiş kujra u dewletî mad kz bû u skayiyekan ke heliyan be lebar dezanî kewtine dagîrkirtin u talankirdinî melbendî madekan. Ewan nzîkey 28 sal heteran u teteraniyan le wilatî madda dekird u kewtbûne kuştubirî madekan.
Kiyaksar, Key Xusrew (;; bi îraniya kevn: 𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼, "Uvaxştra", bi avestayî: "Huxşaθra" "Hukumdarê baş", bi akkadî: "Umakiştar", bi frîgiya kevn: "Ksuwaksaros", navbera li dor 625–585 berî zayînê),
Li gorî "Herodot keyê" sêyem yê Îmbirtoriya Med. Ew ji bavê xwe Frawartiş û ji bapîrê xwe Deyoses (Diyako) jî hêjatir bû. Ji hêla leşkerî ve Ew gelek yê bi navûdeng bû. Keyxusrew bi komkirna piranîya êl û hozên Îrana kevn karî dast bi dagîrkirina deverên cîranên împeratoriya Medî bike.
Pîştî kuştîna Frawartiş. Kurê wî yê bi navê Key Xusrew desthilatîyê digir e. Key Xusrew bi Rengekî serkî ji bo bi Rêvebirine karûbarên welat serokekî bêhempa bû. wî şervanên herî beş ji leşkerên xwe dirustkir. Û di nav de jî tîrhavêjên kêrhatî û ji hajî hebûn û şervanên wî yên Rimhavêj jî hebûn.
Ji berkû welatê mad welatekî ji hajî bû sebarat Hespsûriyê û karûbarên şervaniyê de. lewme jî ev yaka ji dibú sedam ku Huxşter bi kara xwefîdayên bi cûrat û ji hajî li xwe kombike. ew leşkerê ji çû şeran ne di tirsan. Bi dirstikirine wî leşkerî û şervanên xweragir wan karîn skayiyekan ji nav bibin. ku ew Demêkî dirêj bû skayiyekan li wilatê maddiya kuştin û wêranî dijî xelkên sivîl dikirin. Bi wê serkeftinê jî wî karî Heyfa bavê xwe wilatê xwe ji skayiyekan vekin.
Paşra Huxşter têkîldarî û havgirtinê bi paşayê babiliya ra çêdike. Ji hajî gotinê ye. ku babilya bi hilgirtina havkariya laşkerî ji madd karîn xwe ji bin destiyê xilsa bikin. Û bi havgirtina Mîddiya û babilya Aşûriyan tên şikestin. û bajarê Neynewa li sala 612ê berî zayînê tê dagîrbikin ji hêla madday û babiliya ve. sarakus paşay Îmbirtoriya aşûrîya xwe û jin û zarokên xwe dike dinav agir de eva jî diba sedam ku bi timamî hûkmê hezar salî ya împiratoriya aşûr ju nav harit. Û huxşterda di sala 584ê ya berî zayînê jiyane xwe ji dest dide.
An Iştovigo padşahê dawî ya Mad bû.
Paş Kiyaksar, kurê wî ku navê wî Asteyax bû deselat girte dest. Ew jî nêzîkey 34 sal deselatdarî kir. Li serdema wî de wilatî Mad hêmin û kir û kip bû. Astiyag be lasayîkirdinewey patşayanî Aşûrî baregay drust kird û xelkêkî zor tiyaî kewtine kar kirdin. Derbariyekan cilî rengawrengiyan leber dekird û le rêwresim û bone taybetiyekanda zincîr û milwankey zêrîniyan dekirde mil.
Astiyag kiçêkî hebû be nawî Mandana, em kiçe dirabû be mêrd be yekê le serkirdekanî pars le başûr. Ewîş diwacar kurêkî debê ke nawî denên Kûruşê (Mezin). Katê Kûruşê gewre debêt xoy be Parsêkî tewaw dezanê û biriyarîş deda ke wilatî Mad dagîr bikat.
Lem law ewla supayek ko dekatewe û be siyasetîş xoy le babiliyekan nizîk dekatewe û dawayan lê deka ke pêkewe helmet berne ser împiratorî mad. Babiliyekanîş ke demêk bû le hesretî Haranda bûn ke rêgay hatuçoy nêwan Sûriya û Babil bû û lejêr destî Madekanda bû, debin be hawpeymanî parsekan û dû qolî hêriş debene ser wilatî Mad û paş gelê şerî qurs û giran, Astiyag ke zorîş betemen bû upatşa û serkirdey supay Mad bû, le layen parsekanewe be dîlî degîrê û çemeserî zor debînê. Bew cor e deselatdarî Madekan dekewête destî parsekan û Kûruşê Mezin detwanê hukûmetî hexamenşiyekan bo yekemcar damezrênê.
Bew cor e împiratorî Mad le salî 550î pêş le zayînda estêrey deselatî le tirûske dekewê.
Fîlozofê romayî Marcus Tullius Cicero
Marcus Tullius Cicero [] (106 BZ - 43 BZ) fîlozof û siyasetmedarekî romî bû.
Bi alîkariya diranan, gezkirin, jêkirin, perçekirin, cûtin û hêrandina xurekê rû dide.
Heriskirina xurek bi du riya rû dide; herisa mekanîk û herisa kîmyayî. Herisa kîmyayî bi navbeynkariya enzîman pêk tê. Piştî herisa kîmyayî pêkhateya xurek bi awayekî kîmyayî diguhere, ji molekulên aloz ên gewre, molekulên nû yên hûrik û sakar(sade) tê çêkirin. Herisa mekanîk pêkhateya xurekê naguherîne, xurekê perçe dike, nerm dike û rûyê xurekê fire dike. Bi vî awayê xurek bi hêsanî di nav coga herisê de dilive û diherike. Herwiha ji ber zêdebûna rûyê xurekê, enzîmên herisê hê pirtir çalak dibin.
Herisa mekanîk di dev de.
Diran endamê serekî yê herisa mekanîk e. Bi alîkariya diranan, gezkirin, jêkirin, perçekirin, cûtin û hêrandina xurekê rû dide. Ziman endamek masûlkî ye, di nav devê mirov de ber bi her aliyê ve dilive û loqê xûrekê li nav hev dixe,di heman demê de bi alîkariya lîkê, xurek şil dibe û nerm dibe. Herisa mekanîk di devê mirov de dest pê dike, lê li vir bi dawî nabe. Di coga herisê de, ji soriçikê heta rûviya stûr bi alîkariya girjbûn û xavbûna masûlkeyên rûvî û gedeyê, herisa mekanîk li gel herisa kîmyayî didome. Herwiha zerav jî ji boy herisa mekanîk a çewrî ji aliyê kezebê ve tê derdan.
Herisa mekanîk di sorinçik û gedeyê de.
Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên soriçikê, xurekê ber bi gedeyê tehn dike.
Ziman xureka hêrandî û nermbûyî loq bi loq ber bi gewrî û soriçikê pal dide. Soriçik boriyekî masûlkî ye. Gava mirov xurek dadiqurtîne, masûlkeyên soriçikê jî beş bi beş girj dibe. Girjbûn ji beşa aliyê gewrî dest pê dike û pel bi pel ber bi gedeyê didome. Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên soriçikê, xurekê ber bi gedeyê tehn dike. Ev culeya (liv) masûlkeyan wekî culeya perîstaltî bi nav dibe. Xurek di nav soriçikê de hê pirtir nerm dibe, masûlkeyên bazinî yên soriçikê alîkarî ji bo hêrandina xurekan dike. Anko herisa mekanîk di nav sorinçikê de didome. Xurek ji sorinçikê derbasî gedeyê dibe. Culeya perîstaltî di gedeyê de hê bi hêztir didome. Masûlkeyên dirêjkî, çaprest û bazinî yên gedeyê bi hêzek mezin xwe dişidînin û sist dikin, di heman demê de ji dîwarê gedeyê şileya gedeyî (bi îngilîzî: gastric juice) ya asîdî tê derdan. Xurek bi alikariya şileya gedeyî û culeya perîstaltî ya masûlkeyên gedeyê, hi pirtir nerm dibe, hûriktir dibe. Di nav gedeyê de xurek êdî şiklê xwe diguherîne, dişibe şorbeya tîr a nîvherikbar. Ji vê gavê şûn ve xurek wekî kîmos tê binavkirin. Kîmos herî kêm ji bo 2-4 seatan di nav gedeyê de dimîne, di vî demê de herisa mekanîk didome.
Herisa mekanîk di rûviyan de.
Kîmos di gedeyê de bi aweyek mekanîk û kîmyayî tê heriskirin, lê heriskirina xurek di rûviya zirav de didome. Kîmos hêdî bi hêdî û beş bi beş ji gedeyê derbasî rûviya zirav dibe. Masûlkeyên bazinî yên rûviya zirav li hin beşên rûvî de girj dibin, di navbera du beşên girjbûyî de rûviya zirav mîna kîsikek bi kîmostijî xuya dike. Wekî mina dewê di meşkê de tê kilandin, kîmos di nav her beşên ji hev cudabûyî de ber bi pêş û paş ve tê kilandin. Paşê, masûlkeyên rûvî xav(sist) dibin, kîmosa di nav beşên ji hev cudabûyî, dîsa têkilê hev dibe. Bi vî awayê xurek hê pirtir perçe dibe û tev lê enzîm û avê dibe. Kezeb ji bo herisa mekanîk a çewriyan zerav berhem dike û bi navbeynkariya cogan, zervê têkilê kîmosa nav rûviya zirav dike. Zerav dilopên çewriyê perçe dike ji boy dilopên hûriktir. Rêwîtiya kîmos a nav rûviya zirav bi qasî 3 -5 seat didome, di vî navberê de li gel herisa mekanîk, herisa kîmyayî û mijîna xurek jî rû dide. Gava kîmos ji rûviya badayî derbasî rûviya kor a beşa rûviya stûr dibe, di nav rûviya stûr de herisa mekanîk jî dest pê dike. Masûlkeyên rûviya stûr bi culeya perîstaltî kîmosê li nav hev dixin, bi vî awayê ji kîmosê mijîna av û vîtamînan hêsantir dibe.
Niccolò Machiavelli (bixwîne: Nîkolo Makyavêlî) anjî bi navî wî ê rast "Niccolò di Bernardo dei Machiavelli" fîlosof, muzîkvan, helbestvan û şanonivîsekî îtalî bû. Ew di 3'ê gulanê 1469'a li San Casciano li devera Val di Pesa ji dayîk bû û di 21'ê pûşperê 1527'a li Florenzê mir.
Machiavelli herî zêde bi pirtûka xwe "Il Principe" (Mîr) tê naskirin, ku yek ji giringtirîn berhema fîlosofiya dewletê ya serdema nû û pendnameyek jibo birêveberên dewletê ye. Berhema wî ya herî giring di warê polîtîk de "Discorsi" (Raman li ser Polîtîkayê û rêvebirina dewletê) hinekî di siya berhema wî Mîr de maye.
Machiavelli ji aliyê gelek kesan ve hate rexne- û nahletkirin, lê gelek kes jî wî weke yek ji mezintirîn nivîskarê politîk û afirînerê zanistiya politîk (ya siyasî) qebûl dikin. Navê Machiavelli bi bêjeya "Machiavellizm" ji ber şaşnaskirin anjî tênegihiştina berhemên wî îro di gelek waran de û bi taybetî di warê polîtikayê û aboriyê de weke hevwateya (sînonîma) xerabî û bêehlaqiyê tê dîtin. Li gor vê şîroveyê kesekî ku bi "awayê machiavelli" tevbigerê, tenê li gor berjewendiyên xwe, bi hemû aletên xapandin û derewan û dûr ji ehlaq û zagonên dînî ji bo armancên xwe dixebitê.
Coga herisê, coga xurekê an jî rêka herisê (bi înglîzî; "digestive tract, alimentary canal, gastrointestinal (GI) tract").
Endamên koendama herisê du curê ye; endmên herisê û endamên alîkarê herisê. Coga herisê ji endamên herisê pêk tê. Endamên coga herisê; dev, gewrî, soriçik, gede, rûviya zirav ê rûviya stûr e. Ev endaman ji dev heta komê bi şeweya borî dirêj dibin. Bi girjbûn û xavbûna masûlkeyên dîwarê coga herisê, xurek ji dev ber bi komê tê guhestin. Bi gelemperî coga herisê ya ajalên gihaxwer, ji yên goştxwer dirêjtir e. Dirêjiya coga herisê ya mirovê zindî 7,60 metre, ya mirovê mirî bi qasî 10,60 metre ye. Ji ber ku dev û kom vedibin derve yê laş, xurek û ava di nav coga herisê wekî derve yê laş tê hesibandin. Loma herisa nav cogê jî wekî herisa derveyê xane tê bi navkirin. Coga herisê ji du beşa pêk tê, beşa yekem ji dev heta gedeyê ye. Beşa duyem jî ji gedeyê heta komê ye. Ji ber erka endaman, pêkhateya coga herisê li hemû beşan de ne wekhev e, li bi gelemperî ji soriçikê hata dawiya rûviya stûr pêkhateya coga herisê dişibe hevdu.
Pêkhateya coga herisê.
Ji lumenê ber bi derve, cog ji çar çîna pêk tê; çîna lînceperde, çîna jêrelînceperde, çîna masûlkeyan û çîna betanê(seroza)
Ji serî heta dawî, coga herisê ji çînên şaneyan pêk tê. Valahiya cogê ya xurek di nav de derbas dibe, wekî lumen tê bi navkirin. Ji lumenê ber bi derve, cog ji çar çîna pêk tê; çîna lînceperde, çîna jêrelînceperde, çîna masûlkeyan û çîna betanê(seroza). Li hin beşan, betan bi çîna mezenterî dapoşî ye.
Çîna lînceperde.
Rûyê aliyê lumenê ya lînceperdê, bi lîncemadeyê dapoşî ye. Ji ber madeya lîncê rûyê cogê xijok e, loma xurek bi hêsanî di nav cogê de xij dibe. Lîncemade ji aliyê rûkeşexaneyên coga herisê tê derdan. Lîncemade rê li ber enzîm û asîdên herisê digire, bi vî awayê dîwarê cogê ji egera ziyangirtinê diparêze. Xurekên herisbûyî ji aliyê çîna lînceperdeyê tê mijîn. Çîna lînceperde jî ji sê çîna pêk tê. Çîna rûkeşeşane rasterast bi xurek ve di nav temasê de ye. Li binê rûkeşeşaneyê de çîna bestereşane ya sist heye. Li gel van çîna, lînceperde çînek tenik a masûlkeyên lûs jî lixwe digire.
Çîna jêrelînceperde.
Li binê lînceperdê, çîna jêrelînceperde heye. Jêrelînceperde ji bestereşane ya sist pêk tê û gellek lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar di nav bestereşaneyê de cih digirin. Lûleyên xwînê û lîmfê xurekên ji aliyê linceperdeyê de hatine mijîn, diguhezînin her aliyê laş. Herwiha lîmfegirê jî di jêrelînceperdê de cih digirin. Ev lîmfegirêyan wekî mîna aloqan, li hember hokarên nexweşiyê bergiriya laş dabîn dikin. Herwiha ji boy derdanên heriskirinê, di nav çîna jêrelînceperdê de rijênên herisê jî hene.
Çîna masûlkeyan.
Çîna sêyem a coga herisê çîna masûlkeyan e. Ev çîn bi gelemperî ji du çîna lûsemasûlkê pêk tê. Çîna hundir ji masûlkeyên bazinî, ya derve jî ji masûlkeyên dirêjkî pêk tê. Di navbera masûlkeyan de lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û tora demar heye. Bi girjbûn û xavbûna çîna masûlkeyan, herisa mekanîk a xurek rû dide. Xurek ji soriçikê ber bi rûviya stûr, ji ber girjbûna van masûlkeyan diherike. Ji ber karê xwe yê taybet, gede li gel masûlkeyên bazinî û dirêjkî, çînek masûlkeyên çeperast jî lixwe digire. Masûlkeyên gewrî û yên guşera komê, peykeremasûlke ne, loma daqurtina xurek û derketina destavê di bin kontrola mirov de ye.
Çîna betanê (seroza).
Rûyê derve yê coga herisê bi çîna betanê dapoşî ye. Betan perdeyek xijok û hilû ye. Coga herisê ji ber culeya(livîn) masûlkeyên cogê, hertim di nav zikekelênê de dilive. Çîna betanê di navbera coga herisê û endam û pêkhateyên derdora cogê de lêkxişanê kêm dike, bi vî awayê coga herisê, bê ku rastê tu ziyanê were, bê navber bi culeya perîstaltî, girjbûn û xavbûnê didomîne.
Rêkxistina çalakiya coga herisê.
Koendama demar, hormonên herisê an jî di nav cogê de hebûn û tunebûna xurek, bandor li ser çalakiya coga herisê dike. Sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî ya koendama demar a navendî, girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyên coga herisê kontrol dike. Bi gelemperî sîstema sîmpasawî çalakiya coga herisê kêm dike, sîstema parasîmpasawî jî çalakiya cogê zêde dike. Hormonên wekî gastrîn, kolesîstokînîn û sekretîn jî bandor li ser çalakiya hin beşên coga herisê dikin. Herwiha dema di nav coga herisê de xurek tune be, çalakiya cogê jî kêm dibe.
"Selahadinê Eyûbî" navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet yigit a. Pirtûk li ser jîyane selahadin bi awayekî lêkolînî hatîya nivîsandin. Pirtûk zimanê wê kurdî ya. Pirtûkek lêkolînî ya. Pirtûk ji 6 beşên dîrok pêk têt. Di pirtûkê de wê, di destpêkê de wê, pêşgotineka dirêj ku wê, li ser lêkolînê, rêbaz û çavkaniyên bisekinê wê, ji aliyê nivîskar ve wê, were nivîsandin. Niviskar di pêşgotinê de bi van gotinan li ser pirtûka selahadin tînê ser ziman. "Pirtûka selahadin wê dema ku min hewlda ku em wê binivîsênin min di serî xwe de xwest ku ew xwe ji van aliyan dûr bidina girtin û wê, li ser esas û temenê hebûna wê û ya civakeyîya wê ya kurdistanî wê binivîsênim. Ji aliyekê din ve jî wê, weke ji aliyê kurdan ve wê, weke kurdekê wê dîroka selahadin wê çawa wê were nivîsandin wê, ev pirtûk wê, bi wê rengê wê hewl bêdayîn ku ew were nivîsandin. Bi gotineka din bi çavê kurdan selahadin çawa ya û mirov wê çawa karibê fahmbikê wê, ji wê aliyê ve wê, nêzî mijarê bibê.
Wekî din jî wê, dema ku mirov ji aliyê kurdan û dîrok û mejuya kurdan ve selahadin hilde li dest wê, bi dem, pêşketin û hebûna xwe re wê çawa wê were fahmkirin wê, weke aliyekê din ê giring bê ku mirov wî fahmbikê bê. Di aslê xwe de wê, heta roja me jî wê, selahadin wê bi çavê kurdan û weke kurdekê wê ji aliyê civake kurd û dîroka wê ve wê, ew newê hildan li dest. Ji xwe wê, weke kurd li herêmê tûneyî wê, ew wê, were hanîn li ser ziman. Di demên dawî de wê, di çend nivîsên ku ew di wan de dihê gotin ku “selahadin kurd a” û ankû dibêjin “ew kurd a” jî wê, di aslê xwe de wê, çawa wê, ji vê aliyê ve wê şîlobikin wê bi wê armancê wê ew wê were bi navkirin. Ji vê aliyê ve jî wê, nivîs û berhemên ku ew li rojava hatina nivîsandin wê, bi qadirtir û qiymettir bin. Wê wê di rastîyê de wê, bikin ku ew bi dûrûstî ji gelek aliyan ve wî werênina li ser ziman. Lê nivîs û bineterên nivîskî ên li herêmê weke ku wê ji aliyê zaningeh û rejima tirk ve wê, werênina nivîsandin wê, tenê û tenê wê bi armanca manipûlakirina kurdeyetîya selahadin di çerçoveya wê qadaxaya ku wan danîya li ser nivîsandina dîroka kurd û zimanê kurdî de bê. Di wê rengê de wê, mirov dikarê weke aliyekê giring wê, werênê li ser ziman. Tenê ku mirov li rewşa nivîsên li ser selahadin binerê ku wê, dema ku wê bahse kî hebû berî wî ku wê navê “zengî!” bicihbikin jî wê, têra fahmkirina wê manipûlakirinê bikê û wê zêdetir bê. Çendî ku wê, ew jî kurd jî bin lê wê, di aslê xwe de wê manipûlaya ku wê li ser zengiyan re wê werê kirin wê ji ya li ser selahadin re ku ew dihê kirin wê nekêmtir bê. Em dema ku em li rewşa hewldana fahmkirina şedadî û merwaniyan jî binerin wê, were dîtin ku wê pêşî wê ew di nivîsandina dîrokê de wê bi zanebûnî weke ji nedîtî ve wê werina dîtin. Lê dema ku nikarin wê bikin jî êdî wê, bidest hanîna li ser ziman weke “mirgehek piçûk” û ankû weke “xanadanak piçûk” wê pênasbikin û wê bikin ku werênina li ser ziman. Şedadî wê, başûr û rojhilatê kurdistanê giştî wê serdest bin. Wê ji wê zêdetirî jî wê, li ser gelek herêmên qafqasya jî wê, serdest bin. Merwanî jî wê, li bakûr û rojava giştî wê serdest bin. Selahadin wê, dema ku wê, desthialtdarîyek giştî wê di yekbûnekê de wê pêşî li giştîya kurdistanê wê çêbikê wê, van desthilatdarîyan wê bigihênê li hevdû."
hin beşên ji nava pirtûkê ên giring.
Di pirtûkê de wê, di beşa pirtûkê a çarem de ku wê, bi navê "ji destnivîsa selahadin jîyanî" wê, li ser jîyane wî fêrbûn û ilmê wî bê sekin in. Beşa pêncem wê ji sê beşên hundîrîn di nava xwe de wê ji wan biafirê. Ev beş bi navê "Weka aqildan û şêwirmendekê demê filosofê kurd Zeynedinê hakariyî û rol û bandûra wî di dem û pêşketina selahadin de" wê, li ser mazinbûna wî wî were sekin in. Di vê beşê de wê, sazûmana civakî ku ew li kurdistanê heya û selahadin wê, çawa wê li ser wê re wê mazin bibê wê, bînê ser ziman. Filosof û mazinên civake kurd ku ew jî bi aslê xwe kurd in ên weke Zeynedinê Hakariyi ku ew ji herêma çolemergê ya û filosofên kurd ên weke bavê şadadî wê, di vê beşê de wê rola wan di mazinbûna selahadin de wê li ser wê bisekinê. Di dewama wê de wê, di beşa pirtûkê a bi navê "Sefera selahadin a li anatolia li hemberî komên tirk û serçûqî û serkevtina wê û bandûrên wê" wê selahadin çawa li herêmê serdest a û li hemberî çi rengên hêrîşan disekinê û civakê diparêzê wê li ser wê bê sekin in. Wê di dewama wê de wê, selahadin wê li ser rewşa wê ya li herêmê û mibesebeta wê ya bi xacîyan re wê, di beşa pirtûkê a bi navê "Hevpeymaniya aşîtîyê ku selahadin bi hêzên xacî re çêkir û aqûbeta wê" wê li ser rewşa herêmê, seferên xaciyan wê bisekinê. Di beşa pirtûkê a bi navê "Hevpeymaniya kurdistanî ya giştî a ku selahadinê eyûbî çêkir di dema xwe de" wê, di wê de wê li ser rewşa wî ya li kurdistanê û desthilatdarîya wî ya giştî û rewşa kurdistanê wê bisekinê. Di vê beşê de wê, nivîskar wê, bi van gotinan wê bahse wê hevpeymaniya kurdistanî wê di pirtûkê de wê bikê. " Li kurdistanê wê, heta wê demê jî wê pêvajoyên hêrîşan wê bibin. Selahadin wê, pêvajoyek nû wê li kurdistanê wê bide destpêkirin. Wê, ew wê, dema şedadî û merwanî wê bigihênê li hevdû wê di çerçoveyek giştî a civakî de wê, ew wê, bikê ku ew çareserîyekê ji wê rewşê re ew, bibînê. Di aslê xwe de mirov wê, dema ku di wê çerçoveyê de kirinên selahadin şîrove dikê mirov, ji kirinên wî fahm dikê ku ew bi teybetî fahm dikê ku wê ji wê demê û pê de wê, bi xanadan, mirgeh û rêveberîyên herêmî û hwd re wê, êdî wê dem newê derbaskirin. Ew wê dibînê. Ber vê yekê wê, piştî serkevtina xwe ya li li hemberî komên serçûqî û tirk a bi sefera wê ya li herêmên başûr û rojhilat û herêmên din ên li dora qafqasya û hwd re wê, bangê li hemû serokên herêmî û aşîrî ên mazin ên herêmê bikê û wê wan li Reheya roja me wê li dora xwe wê bide hevdû û wê ji wan re wê bênê ser ziman. Wê bi wê re jî wê, ji wan re wê bêjê ku ew divê ku ew yekîtîyek giştî a civakî bi desthilatdarî di nava xwe de çêbikin. Wê, selahadin wê, di wê, helwesta xwe de wê bigihijê armanca xwe jî. Di sefera xwe de wê, komên kurd ên weke yên fedlewi û hwd ku ew ji hêrîşan kalketina wê, jinûve wê wan rakê serpîyan weke hêzek herêmî a mazin. Wê di wê rewşê de wê, hêzek mazin a civakî wê derxê li holê. Selahadin wê, di wê rewşê de wê ew wê dibînê ku ew heta ku ew civake xwe bixwe ew nekê yek di bin desthilatdarîya xwe de wê, nikaribê serkevtinên mazin bidest bixê. Ber vê yekê wê, pêşî wê berê xwe wê bide civake xwe ya kurd. Di wê warê de wê, encamên mazin ên dîrokî jî wê bidest bixê. Em dema ku selahadin ji aliyê civake wê bixwe ve wî ne hildina li dest û têgîn û hizirkirinên wî yên di wê warê de wan ne hildina li dest û fahm nekin emê nikaribin bi awayekê rast û pak wî û rastîya wî jî wî baş fahmbikin. Tenê di bin dîmenekê olî de wî hanîna li ser ziman wê, têra fahmkirina wî û dema wî û fahmkirina bi pêşketinên wî yên dema wî ku wî dana çêkirin nekê. Di serî de wê, divê ku mirov weke aliyekê girin ê fahmkirina selahadin wê hilde li dest û wê werênê li ser ziman. Selahadin di rastîya xwe de ew pêwîstî bi wê heta ku ew bi çerçoveyek giştî de weke serokek civakî û piştre yê olî ew were hildan li dest û ew were fahmkirin."
Ziman û şêwayê pirtûkê.
Zimanê pirtûkê bi kurdî ya. Pirtûk weke pirtûkek lêkolînê hatîya nivîsandin.
"Şoreşa çandê li Kurdistanê" [Şoreşa çandî li Kurdistanê] wê navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit bê. Pirtûk rewşên civakî û çandî û zimanî ên li kurdistanê ên demên dawî dihilde li dest bi perspektifek dîrokî. Li ser dîroka kurdistanê a wêjeyî disekinê. Axlabe wê pirtûk li ser pêşketina civakê ku wê jîyane wê li ser wan bisekinê. Ji aliyekê din ve jî wê li ser kêmesî, têr û netêrbûnên saziyên kurd ku ew kêm dimênin ku e bersivê bidina xwestekên zêhnî ên civakê û bi wê re ku ew bi awayekê fizikî û objektiv dibina lingekê asimlekirina civakê wê li ser wê bisekinê.
Pirtûk weke pirtpkek lêkolînê hatîya nivîsandin. Navaroka pirtûkê ji gelek beşên dirêj û kin pêktê. Lê di çerçoveya giştî de pirtûk tevî hemû pêvajoyên hêrîşên fizikî ên li civake kurd û pêvajoyên asimlesyonê ên şitt li ser serê civake kurd wê, aliyên civakî ku ew pêşketina wê bi temen û dîroka civakê a berê re wê hilde li dest. Beşa daweî wê cih bide berxwedanên zindan û civakê disekinê. LI ser dîmanmisma civakê û hêza wê ya ku ew divê ku were kifşkirin bo parastin û pêşketina wê disekinê.
Li ser rêya sêyemîn [Li ser rêya sêyem] wê navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit bê. Pirtûk wê, gotina "rêya sêyem" wê xwe re wê bikê mijar. Wê di pirtûkê de wê, ji aliyê dîrok û felsefîkî ve wê, were hildan li dest. Wê dii pirtûkê de wê, di destpêkê de wê, li ser mejuya wê bisekinê û di destpêkê de mirov çi ji vê gotina rêya sêyem fahmbikê wê li ser wê bisekinê.
Di destpêka pirtûkê de wê, nivîskar wê bînê ser ziman ku "birêz Ocalan di paraznemeyên xwe gotina rêya sêyem hanî li ser ziman. Min jî ji wê hanîna li ser ziman û ev lêkolîn li ser vê gotinê nivîsan. Nivîskar wê di destpêka pirtûkê de wê, b i van gotinan wê, ji wê gotinê wê bahs bikê û wê bînê ser ziman. "Gotina ´rêya sêyem´ piştî ku birêz Ocalan di paraznemeyên xwe de wê hanî li ser ziman wê, pirr zêde wê, di nava kurdan de wê, bicihbibê û wê were hanîn li ser ziman. Lê ev gotina ´rêya sêyem´ çîya û ne çiya ew jî wê, weke aliyekê ku wê pêwîstî bi wê hebê ku mirov wê hinekî li ser wê biwastênê bê. Ji aliyekê din ve jî wê, dema ku mirov wê, gotinê wê hilde li dest wê, ew di serî de wê, întibayekê wê, di mejiyê me de wê, di nava gotina ´kapitalismê´ û ´sosyalizmê´ de wê bi gotina ´demokrasiyê´ re wê bide afirandin. Lê di aslê xwe de wê, weke aliyekê din wê, ev têgîna rêya sêyem wê, di aslê xwe de wê, weke aliyekê ku wê piştî salên 1970 û pê de wê, piştî kêmbûna bandûra sosyalismê û marksimê wê zêdetirî wê li ser gotina demokrasiyê û têgîhiştin û têgîna wê re wê, were li ser ziman. Intîba, têgîn û hizirkirina bi wê gotinê re wê, di wê rengê û awayê de wê, di nava jîyane civakê de wê, were li ser ziman. Heta roja me wê, gelek caran wê, gotina ´rêya sêyem´ wê bê mijara lêkolînên cûr bi cûr. Lê di warê kurdistan, tevgera wê ya maf û azadiyê û felsefeya wê ve jî wê, cara pêşî bê ku wê, bê mijara lêkolînên bi vê rengê ên kûr. Di aslê xwe de wê, dema ku mirov ji aliyê dîroka vê gotinê ve wê, hilde li dest mirov wê, di serî de wê, ji destpêka sedsale 17´em û pê de wê, karibê dîrokeka wê ya li ser zêhn, aqil û têgihiştinê re wê, kifşbikê û karibê wê werênê li ser ziman. Tevgerên karkaran ên ku wê, ji van deman û pêde wê di encama hişmendîyekê de wê pêşkevin û wê derkevina li pêş wê, di aslê xwe de wê, hin bi hin wê, vê gotinê jî wê, bi xwe wê, derxê li pêş. Ji van deman û pê de wê, zêdetirî wê, hizirkirinên weke yên kapitalismê wê zêdetirî wê bi pêşketinên wê yên bi endûstiryali û hwd re wê, ji van deman û pê de wê bidest pêşketina xwe wê bikê. Lê di aslê xwe de wê, mirov dikarê wê, werênê li ser ziman ku wê, weke aliyekê wê yê giring jî wê, ew wê xwe bi wê re wê, bide dîyarkirin. Ji aliyê aborîya hemdem ve ku wê bi balkişandina aborîya malbatê re wê keynes wê, bi têgîneka kapitalî û aborî wê, balê bikişênê li ser wê. Wê piştre wê, ev têgîn wê bê temenê pêşveçûnên teori piştî dem Clinton û bleir ku wê, bi gotina ´rêya sêyem´ re wê werênê li ser ziman li ser rewşên civaknasî ên jîyanî re bê. Di vê rengê û awayê de wê, ev gotin wê, hin bi hin wê, derkeve li pêş. Lê di aslê xwe de ev gotin wê, weke ku wê çawa wê marks wê di destpêka destnivîsa xwe ya pêşî a bi navê “manifestoya komonismê” de ku wê bêjê “xîyeletek li ser ewropa re digerihê” wê, bi heman rengê wê, ev gotin wê, ew bi gotinî wê hebê lê wê bi kirinî û ankû şenberî li berçav wê ti zêde pêşketina wê ya li berçav wê nebê."
Pirtûk wê, weke pirtûkek lêkolînî bê. Wê bi çavkanî û dîpnotên xwe re wê, weke berhemek ku wê, di vê warê de wê çerçoveyek giştî wê karibê bide me. Çerçoveya berhemê wê, bi armanca çêkirina têgihiştinekê di derbarê wê gotinê, felsefe û wateya wê de bê.
Vincent Willem van Gogh (jdb. li Zundert, Holandê; m. li Auvers-sur-Oise, Fransayê) holendî bû yek ji wênesaz û xêzkarê herî mezin yê nûjen têt hesibandin.
Vincencent Van Gogh ê ku ligel Gauguin xalên wan ên hevpar hene, kurê bawermendekî Hollandî bû, Di wêneyên xwe yên pêşîn de, sermesele di Petatxurekan de, bi bihîstyariyeke erjeng, hewl dabû ku jiyana nefsbiçûk a gel di wêneyê de bi cih bike, Piştî ku Hollanda terk kir û berê xwe da Parîsê, feraseta xwe ya rengan ji binî ve guherand û derbirînên wî berê xwe dan bikaranîneke rengan a balkêş, bi azwerî û bi coş, Tê zanîn ku piştî ku Van Gogh hevaltiyeke demkurt bi Gauguin re kir, qeyranên giyanî jiya û vê serdema bi êş heta xwekuştina wî ya sala 1890î domiya,
Van Gogh bawerî pê dianî ku hemû realîte tiştên sembolîk in, Tişt û heyberên di wêneyên wî de ji jiyana rojane hatibûn hilbijartin û ev tişt ji bo vê têgihiştinê ne asteng bû, Ji ber ku rastiyeke wilo hebû ku, wî ev nirxekî ku ji nirxên heyî yên ev tiştên hanê dida ev tişt û heyberan, Yek ji wêneyê Van Gogh ê herî balkêş, ê ku di wêneyên wî de wateyên takekesî hene, yek ji wêneyê wî yê dawîn Qijikên Li Ser Zadên Genim e, Ev wêne wekî yek ji belge û mikurhatina wî ya hilweşandina giyanî û venehewîna wî ya di tu derfetan de ye, Wêneyên bi vî rengî, berhemên wî yên wilo ne ku tê de kelecanên zêde yên Van Gogh tên belavkirin û meyla şibandina hebûna wî ya trajîk xwe didin der, Tu wênesazekî din tune ye ku karibe wêneyên xwe bi heman tîrbûna bi hêrs ava bike, Van Gogh bi ev taybetiya xwe hatiye naskirin û deriyekî din ê giyanî yê wêneyê modern vekiriye,Piştî sala 1890î tekane wênesazê empresyonîst ê ku li Parîsê ma, wênesaz Degas e, Cézanne, Monet û Renoir li gundan dijiyan, Di vê demê de em dibînin ku li Parîsê Kont Henri de Toulouse-Lautrec, bi meyleke li ser a Degas, di xebatên xwe de girîngiyê dide tevger û fîgurên jinan, Dîsa di sala 1890î de komeke biçûk a li ser şopa Gauguin, tevgereke wêneyê ya bi navê Nabi ava kirine, Nabi peyveke bi Îbranî ye ya ku tê wateya pêxember, Di danezana vê tevgerê de ya ku Maurice Denis pêşengiya wê dike, hatiye gotin ku deng, reng û peyv nirxeke wan a mûcîzevî ya derbirînê heye, Denis û hevalên xwe nikaribûne ku fikrên xwe li gorî bernameyeke çalakbûnê ava bikin, Bandora wan li ser şêwaza tezyînî ya bi navê Art Nouveau, bi awayekî ne yekser dikare were dîtin, Ji nav wan hunermendên wekî Edouard Wuillard (1868-1940), Pierre Bonnard (1867-1947) xwe li ser wêneyê kirin û li ser feraseteke empresyonîst li hev kirin, Di dawiya sedsala 19an de li welatên dîtir ên Ewrûpayê hin hunermend hene ku, ev hunermendên hanê di warê avabûna wêneyê modern de, rol lîstine, Sermesele, li Anversê James Ensor (1860-1949), li Berlînê Munch (1863-1944), li Amsterdamê Toorop (1858-1928), li Londrayê Steer (1860-1942), Sickert (1869- 1942), Beardsley (1872-1898), James Whistlerê Amerîkî hene. Vincent van Gogh
William Blake (z. 28'ê sermawezê 1757, London − m. 12'ê gelawêjê 1827), helbestvanek inglîz bû.
Husein Muhammed hin helbest û gelek gotinên wî wergerrandine kurdî.
Şetunis, gundeke ji eşîreta Doskî Joriyan, li Başûrê Kurdistanê, li ser sinorê başûr-bakur ê Kurdistanê, ser bi qeza Amêdiyê.
Li sala 1988an ve ketiye ber pêla enfala reş û niha vala ye.
Li gor amara sala 2017an hijmara hevwelatiyên gundê Şetunis dibe 1181 û 261 xêzan. Niha hevwelatiyên gundê Şetunis akincî ne li parêzgeha Dihok taxa Hewşkê, Soran, Sersink, Şîladizê, Gever û Merîna.
Jêdera navê Şetunis.
Derbarê navê gundê Şetunis heta niha çi zanyarî ên rast di dest me de nînin bi tenê hindek boçûn ên devokî hene ku bi hevre grêdaneke xwezayî a hebûna Robarê Şîn ku "şet" bi ramana robar dihê di zamanê erebî de û ew likandina "unis" aşkira ye ku ji Yunis hatiye lê ew Yunis kî ye kî nîne mexabin nahê zanîn.
Siriştê gundê Şetunis.
Gundê Şetunis bi sirişt û jîngeha xwe a pirî warên balkêş navdare. Derbas bûna Robarê Şîn di navenda gund de ciwanîyeka mezin daye sîmayê gundî. Dîsan gelek çiya, dol, nihal, kanî û şikeftên mezin li gund hene û gund bi çiya ên bilind û asê hatiye dorpêç kirin weke çiya ên "Serderê", "Pişta Gundî", "Sertî", "Tekelê", "Dilêj", "Sipî" û "Perespan".
Elbet di nava van çiya û dol û nihalan de kanî û cû wê pir hebin çi ew kanî biharî bin ên ku piştî nemana befrê ji bin erd derdiketin paşî dîsan hişik dibûn an jî kanî ên herdemî bin. Ava kanîyan jêdera sereke a ava vexwarinê û kar û barên rojane ên gundiyan bû, navên kaniyan jî ev bûn: "Serokanî", "Mêşkê", "Menda", "Sergîza", "Pembiya", "Gurgava", "Bizinminê", "Xaranê", "Kewa" û "Sergirî".
Gundiyan sûdek mezin ji çend aliyekan ve ji şikeftan jî didî wan ew ji bo xwedî kirina giyandaran û terş û kewalî bi kar di anîn, herwiha weke kogeh ên paraztina alîkê giyandaran û berhemên xwe ên zêde ji pêdawîstiyan jî sûd jê wer digirt, dîsan gundiyan ew şikeftên li nizîk robar ji bo dirist kirina mêwîjan û doşavê bi kar di îna ji ber vê yekê navê şikefteke gund kirine şikefta "Doşavê". Navên hindek ji şikeftên gundê Şetunis evin: "Dêrê", "Kuyîrkê", "Beroj", "Suyîryê", "Zera", "Gezê", "Çemê Zorê" û "Çemkê Umerkî".
Robarê Şîn li gundê Şetunis
Jiyana civakî a gundê Şetunis.
Di derbarê jiyana civakî a gundê Şetunis ew mînaka êkrêzî û bi hevre jiyan û hev pejiraninê bû, Şetunisyan peywendî ên xizmatî bi gund û eşîrên derdora xwe re girê dane. Bi hevre jiyana gundiyan bibû dergehê seredan û rûniştina şevbêrî ên pirî xweşî û serpêhatî û dîwanên bi keyf û serbor ji bû gundiyan û kesayetî ên gund û eşîrên derdor.
Aborî a gundê Şetunis.
Bi awayekî giştî jiyana aborî li devera Doskî jorî an di barûdoxên aloz de derbas dibû, ji ber alozî û zehmeta rêyên hatin û çûnê ji bo tirimpêlan. Ji bervê jî hemû kesan ne dikarî kerek yan hêstirek ji xwe re bikrin ji bo veguhastina berhemên xwe da ku veguhêzin cihên bazirganî û ji xwe re bi firoşin, ev bibû egerek ji bû rewşa aborî a ne baş a Doskî jorî an.
Lê rewşa aborî a xelkê gundê Şetunis li çav wan hindekî baş bû ji ber giringî a cihê erdnîgarî ê gund ku bibû navendeke bazirganî li deverê di navbera sinor ên başûr û bakûr de, pitirî a bazirganî a wan bi gundên Doskî an ên li bakûr bû herî zêde jî bi Oramar û Satê an re bûn. Gelek caran jî karwanîn Şetunisyan ên bazirganî gehiştine bajarên Mûsil, Amêdî, Şêrwan, Goretû û Mêrgesorê, bazirganî a wan jî herî zêde li ser pez, terş û kewal, qumaş û tûtinê bû, ji aliyekê din ve "Robarê Şîn" bibû egerê keş û hewa ê xweş û fênik û çerwanekê baş ji bû pez û terş û kewalî. Dîsan robar bibû egerê hebûna giya ên biharî ên xwarnê li dol û nihalên gund weke rese, Kuvark û stirk. Darên fêqî jî weke Mêw, Behîv û Gûz hebûn ku sûdek aborî a herî mezin dida xelkê gund.
Rêya asê ya diçe gundê Şetunis
Gundê Şetunis û tevgera azadî xwaza kurdî.
Gundê Şetunis roleke pêşeng lîstiye di meydana xebata tevgera azadî xwaza gelê kurd de, Her ji şoreş ên pêşîn ên Barzan paşî Komara Kurdistanê û Şoreşa Îlonê û Şoreşa Gulanê heta şerên têkbirina terorîst ên Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê. Û di vê rêde gelek şehîd dane mîna Şehîd Ebdulrehman Selîm Şetunisî ku êkem şehîdê fermandar bû li devara Badînan li şoreşa îlonê û dîsan Şehîd Mihemed Emîn Xurşîd, Şehîd Sidqî Ebdulrehman Şetunisî, Şehîd Elî Salih Şetunisî, Şehîd Hisên Teha Şetunisî, Şehîd Saman Şetunisî...hwd. Dîsan gundê Şetunis xwedî çendîn pêşmerge û fermandar ên xwedî xebat bû mîna Seîd Ebdulrehman Şetunisî, Hecî Umer Şetunisî, Umere Sor Şetunisî, Hesen Erefat Şetunisî, Şukrî Silêman Şetunisî, Tahir Îsmaîl Şetunisî û hwd.
Amadekar: Muhemed Necmedîn Ebdulrehman
Herisa kîmyayî, herisa enzîmî (bi îngilîzî:chemical digestion, enzymatic digestion)
Xurek di nav xaneyan de, ji boy çêkirina xaneyên nû, enzîm, hormon an jî ji boy destxistina ATP tê bi karanîn, loma pêdiviya xaneyên mirov bi proteîn, enzîm, hormon hwd heye. Di nav xurekan de dibe ku ji van molekulan hebe, lê ev molekulên nav xaneyên mirov ji molekulên nav xaneyên ajal û riwekan cuda ye. Wekî mînak; gava mirov goştê bizinê dixwe, di nav goşt de proteîn jî digire. Lê proteînên bizinê û yên xaneyên mirov ne yek e, loma xane ev proteînan rasterast bi kar nayîne, proteînên goştê bizinê bi herisa kîmyayî tê hilweşandin boy asîdên amînî. Asîdîn amînî yekeya proteîn e. Xaneyên mirov asîdên amînî yên ji goştê bizinê bi kar tînin ji boy çêkirina proteînên xaneyên mirov. Hin curê xurek wisa hûrik in ku ne hewce ye bê heriskirin, rasterast bi hêsanî ji coga herisê derbasî nav xwînê û xaneyan dibe. Wekî mînak; av, xwê, vîtamîn, glukoz, fruktoz, kanza(mîneral) hwd. Xwarinên rojane bi gelemperî ji molekulên aloz pêk tên. Goşt, nan, hêk, hemû cûre rûn, şekirê çayê, şîr, pênir, savar, birinc, maqarnê û hwd molekulên aloz lixwe digirin. Di nav van xurekan de li gel molekulên sakar, molekulên aloz ên wekî proteîn, nîşa, glîkojen, çewrî û asîdên nukleî(ADN, ARN) heye. Molekulên aloz wekî molekulên gewre (makro molekul) bi nav dibin û ji ber qebareya xwe ya gir, nikarin ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyê bibin. Molekulên aloz pêşî di coga herisê de bi navbeynkariya enzîman tê hilweşandin boy molekulên sakar(sade), paşê molekulên sakar dikevin nav xaneyan. Dema ji molekula aloz, molekulên sakar tê bi destxistin, Şêweya molekula aloz bi bi awayek fîzîkî û kîmyayî diguhere. Ango molekula aloz û ya sakar ji aliyê pêkhateya kîmyayî û qebareya molekulî de ji hevdu cuda ne. Wekî mînak; nan û maqarnê molekula nîşayê lixwe digirin. Nîşa molekulek aloz e, ji parzûna xaneyê nikare derbasî nav xaneyan bibe, di nav avê de ne tiwawe ye, ango di nav avê de nahele. Herwiha tahma(çêj) nîşayê ne şirîn e. Enzîmên herisê û av nîşayê hildiweşînin boy glukozê. Glukoz yekeya(monomer) nîşayê ye, ango nîşa ji zincîra glukozan pêk tê. Her çiqas ji herisa nîşayê peyda bibe jî, glukoz û nîşa naşîbin hev. Glukoz hûrik e, dikare ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyê bibe. Tahma glukozê şirîn e û glukoz molekulek tiwawe yê.Hilweşandina molekulên gewre ya bi navbeynkariya enzîman û bi lê zêdekirana avê, wekî herisa kîmyayî tê bi navkirin. Herisa kîmyayî hem di nav coga herisê, hem jî di nav xaneyan laş de rû dide. Di coga herisê mirov de di dev, gede û rûviya zirav de bi derdana enzîman, xurek bi herisa kîmayayî tê têkşikestin. Ji boy herisa kîmyayî, divê şert û mercên hawirdor a heriskirin rû dide, guncav be. Ji boy heriskirinê, divê enzîma guncav, pH a guncav, germahiya guncav û bi têra xwe av hebe. Piraniya xurekên herisbûyî di rûviya zirav de ji aliyê memîleyên li ser rûyê rûviya zirav ve tê mijandin.
Søren Aabye Kierkegaard (z. 1813 − m. 1855), fîlozof, nivîskar û teologek danmarkî bû.
Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.
Kierkegaard, Soren
Baruch Spinoza (24ê çiriya paşîn a 1632ê Amsterdam – 21ê Reşemeh 1677ê Lahey) feylesofekî holandî yê ko bi eslê xwe cihuyê sefardî bû.
Ev nav mezinên cihûyan li wî kiribû. Lê Amesterdamiyan jê ra digot Benedictus de Spinoza an Bento d'Espiñoza. Bi René Descartes û Gottfried Leibniz ra ji rasyonalîstên herî mezin ên sedsala 17ê ye. Ew ji ber pirtûka xwe ya herî grîng "Ethica" yê wekî yek ji mezintirîn sincbaweran dihêt niyasîn. Ew bi pîşeya xwe berçaviksaz bû û nîskok (lênz) çêdikirin. Nivîsînên wî nîşa didin ko wî şehrezayîyeka mezin di warê matêmatîkê da hebûye.
Bandora wî ya mezin li paş mirina wî, dema pirtûka wî Opera Posthuma belavbûy, dîyar bû. Ew wekî rêxweşkerekê ruhnhizriyê anko enlightmentê li sedsala 18ê û wekî rexnegirê nûdem yê Tewratê dihat naskirin
Débavên cihû yên Spînozayî ji tirsa hindê ko bizor nebin Fele (Xiristan) ji Portûgalê revîn û çûn Holendayê. Spinoza kurê bazirganekê dewlemend ê Portekîzî bû. Di 6 saliya xwe da malbata xwe winda kir û li Amsterdamê li dibistaneka Cihûyan hat qeydkirin.Ji ber ramanên wî yên dijî dînî, di navbera wî û xwendekarên dî û berpirsiyarên dibistanê da arîşe derkevtin û li sala 1656ê ji dibistanê hat derkirin.
Li sala 1656ê ji ber bawerî ya bi hindê ko Xudê mêkanîsma hebûnê ye û çi kesayîyeka diyarkirî wekî ko dihêt fêmkirin nîne û Tewrat pirtûkek e bi zimanekê mecazî hatîye nivîsîn, ji civaka dînî ya cihûyan hat derêxistin.
Spinoza demekê li vê dibistanê ma û latînî û yewnanî ya xwe pêşve bir.
Spinoza ji dibistanê veqetya û di atolyekê da xebitî. Piştî atolyê, li gundekî biçûk akincî dibit û het du sê salên dawî ya jiyana xwe xebatên xwe li vî gundî meşandin.
Havrîyek li Felsefeya Wî.
Li berahiyê Spînozayî wekî Dekartî bawer dikir ko mirov ji du pêkhateyên cida pêkhatîye: Can û Laş. Lê paşî qayîlbû ko ew herdu aliyên ji hev cida yên yek tiştî ne. Wî bawerî bi hindê hebî ko Xudê û Hebûn (Kewn) du aliyên yek tiştî ne. Wî ji wî tiştî ra digot "substans", lê ramana vê peyvê li nik wî ne "madde" bû. Ramana ko wî pê mebest bû "bin û koka her tiştî" bû.
Ernest Miller Hemingway (jdb. – m.) roman- û çîroknivîsek amerîkî û wergirê Nobela Wêjeyê ya sala 1954ê ye.
Nivîskarê nemir di 21ê tîrmeha sala 1899an li Oak Pak/Illinoisê hatiye dinê. Ernest kurê Clarence Edmond û Grace Hallê bû. Bavê wî bijîşk û diya wî stranbêja operayê bû.
Dibistana bilind hêj pêşiya neqedandinê berda, li ba rojnameyeke niştecih li bajarê Kansan City wek hevpeyvînwanekî dst bi xebatê kir. Di sala 1918an bi refek kesên Xaça Sor re çû Îtalya yê û di eniya şer de cih girt. Birîndar bû û şûn de jî di sala 1919an de vegeriya welatê xwe.
Hemingway li ser serboriyên xwe yên şerê yekemîn ya cihanê pirtûka bi navê orîjînal "A Farwell to Arms" (Bi Xatirê Çekan) nivîsand û di sala 1929an de jî ji hêla Charles Scribner ve li New Yorkê hate çapkirin.
Çend sal şûn de li bajarê Şîkago helbestvan û pisporê wêjeyê Sherwood Andersonê nas dike. Di nav bîst salan de Hemingway wextekê xwe li Parîsê di nav derûdora hunermend û wêjevanan de, bi yên wekî Ezra Pound, Gertrude Stein, James Joyce û F. Scott Fitzgerald re derbas kir. Nivîskar di heman demê de xebata xwe wek şîrovwan domand. Ji Çînê û li ser şerê Gel a Spanyayê daxûyaniyên şîroveyî da. Piştre Şerê Gel a Spanyayê romana xwe ya "Zengil Ji Bo Kî TÊn Lêxistin" di sala 1940an de diweşîne. Ev Romana ji bo sînemayê tê adaptekirin. Gava ku di 1952an de romana xwe ya "The Old Man and the Sea" (Kalemêr û Behr) dinivîse navdariya wî radigehe qada herî bilind. Piştê vê serkeftina xwe yê mezin di sala 1954an de Xelata Wêje ya Nobelê distîne.
Di 2ê tîrmeha sala 1961an de bi awayekî xwekuj dawiya jiyana xwe tîne.
Ta niha romanên wî yên "Bi xatirê sîlehan" (Farewell to arms) û Kalemêr û Behr (The Old Man and the Sea) li kurdî hatiye wergerandin
Ji bilî van romanan, hin kurteçîrrokên wî jî bi kurdî derketine.
Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde (z. 16'ê kewçêrê, 1854 – m. 30'ê sermawezê, 1900) şanonivîs, helbestvan û eseyîst îrlendî bû. Hê ti pirtûkên Oscar Wilde bi kurdî derneketine. Lê Husein Muhammed çend çîrrok û gelek gotinên wî kirine kurdî.
Berhemê wê ya bi navê "Portreya Dorian Gray" serê nivîskar têdixe bela û aliyê dadgeh vê pirtêk bêsinc dibîne. Li gorî nêrîna dadgehê Wilde hevzayend bû û ew hevzayendî ya xwe meşru dikir. Ji bo vî havî du sal girtîgehê dimîne. Oscar Wilde hevzayendî (homoseksûelî) ya xwe kiribû felsefeya jiyana xwe.
Mistefa Kewê helbestvanekî mirovahî ye.Çewa ê mirovahî?.
Di 1ê kanûna paşîn 1950’an de li Mûşê ji dayîk bûye. Navê gundê wî Soktilî ye. Ev gund navçeya Kopê ye. Helbestvan Mistefa hem jî gundiyê helbestvanê bênavdar Mele Weysiyê Soktîlî ye.
Mistefa heta temenê 25 saliya xwe li vê gundî ma.
Kewê, di navbera salên 1970-1971’an de ji bo vê çend sedeman de bêgavî/mecbûrî malbatê xwe koçberiya bajarên rojava dike.
Mistefa Kewê zehf bajarên Tirkiyê xebitî û niha li bajarê Bûrsayê dijî. Lê jiyana xwe li ev bajarê biyaniyan derbas dike. Helbestvan di ev jiyanê dijwar de jî helbestên xwe dest bernedaye. Hê jî dinivîse.
Helbestvan Mistefa Kewê helbestên xwe zimanê kurdî û zimanê tirkî dinivîse. Ji ber vê yekê her çiqas ew bi kurdî jî binivîse li tirkî jî dinivîse. Helbestên wî li ser mirovahî, li ser xweza, li ser dinya, li ser Xweda, li ser pêxember û hwd e.
Mixabin helbestên wî hezaran e lê ji bilî du helbestên wî zêdetir ne hatîye weşandin. Du helbestê wî ya yekemîn tenê di sala 2005’an de li Kovara Mehname li aliyê Metîn Kewê Dilxêrî hate weşandin.
Paşê navê helbestvan guherî bû Mistefayê DILXÊRÎ
Mirov ji sê cure xurek enerjiya ATP bi dest dixe, vana; karbohîdrad, çewrî û proteîn nin. Ji boy mirov, çavkaniya yekem a enerjiyê karbohîdrad e. Ango gava pêdiviya mirov bi enerjiya ATP hebe, pêşî xurekên karbohîdradî wekî çavkanî tê bi kar anîn. Paşê çewrî, herî dawî jî proteîn ji boy peydakirina enrjiyê tê bi karanîn.
Cureya karbohîdradan.
Xwarinên rojene yên wekî; lazût, kartol, pîvaz, tivir, gêzer, savar, birinc, şîr, penêr, şekira çay, hingiv, bîra(bi îngilîzî beer), hemû tiştên ji arvan çêbûyî (nan, maqarne, biskiwît, hwd), hemû cureyên fêkî(zebeş, tirî, sêv, mişmiş, porteqal hwd), bastêq û dimis mînakin ji boy xurekên karbonhîdradî. Karbohîdrat ne navê yek, lê navê komek made ye ku wek sakkarîd jî tên bi navkirin. Peyva sakkarîd ji peyva latînî ya saccharum çê bûyê. Wateya saccharum şekir e. Loma şekir navê gelemperî ye ji boy karbohîdradan. Her çiqas mirov di jiyana rojane de xurekên şirin ên wekî şekirê çayê, hingiv an jî şîraniyan, wekî madeyên bi şekir re têkildar bihesibîne jî, a rastî ev e ku şekir her tim şîrîn nîn e. Wekî mînak kartol, pîvaz û nan gellek karbohîdrad (şekir) lixwe digirin lê tahma wan ne şîrîn e. Mirovên bi nexweşiya şekir (diyabet)ketinê, ne tenê şekira çayê, lê divê hemû cure xurekên karbohîdradî kêm bixe. Li gor qebareya molekulê, xurek sê cure karbohîdrad lixwe digirin, monosakkarîd, dîskkarîd û polîsakkarîd. Wateya ‘mono-’ ‘’yek’’; a sakkarîd ‘’şekir’’ e. Ango wateya monosakkarîd; karbohîdradên yek şekirî ye. Ji ber ku tenê ji molekulek pêk tê, monosakkarîd wekî şekira sakar tê bi navkirin. Monosakkrîda nav xurekan, bê ku bên heriskirin, rasterast di rûviya zirav de tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Glukoz, fruktoz û galaktoz karbohîdradên monosakkarîdî yê şeşkarbonî ne. Glukoz wekî şekira tirî an jî şekira xwînê jî tê bi navkirin. Herwiha fruktoz jî wekî şekira fêkî bi nav dibe. Monosakkarîd yekeya karbohîdradên aloz e. Du molekul monosakkarîd bi awayek kîmyayî yek dibin û karbohîdradên dîsakkarîd çê dikin. Sukroz (şekira çayê), laktoz (şekira şîrê), maltoz(şekira bîrayê) cureyên dîsakkarîd in. Karbohîdradên dîsakkarîdî pêşî tê heriskirin boy monosakkrîdan, paşê tev lê xwînê dibin. Polîsakkarîd karbohîdradên herî gir û aloz in. Bi hezaran molekul glukoz bi awayek kîmyayî bi hev re tên girêdan, bi vî awayê polîsakkarîdên wek nîşa û glîkojen peyda dibin. Riwek xurekê zêde, wekî nîşa di xaneyên xwe de embar dikin. Loma xwarinên ji riwek tên bi destxistin, ên wekî kartol, nan, pîvaz gellek nîşa lixwe digire. Karbonhîdradên polîsakkarîdî di dev û rûviya zirav de tê heriskirin boy glukozê. Li gel nîşa û glîkojenê, kîtîn û seluloz jî karbohîdradên polîsakkarîdî ne, lê kîtîn û seluloz ne herisbar in. Herisa karbohîdradên polîsakkarîdî di devê mirovde dest pê dike, li rûviya zirav de heriskirin bi davî dibe. Heriskirina dîsakkarîdan di rûviya zirav de rû dide.
Herisa karbohîdradan di dev de.
Ji lîkerijênê li gel lîkê, enzîma amîlaz jî tê berhemkirin û derdan. Amîlaz enzîma heriskirina nîşa û glîkojenê ye. Gava mirov loqa xurekê di dev de dicû, di heman demê de amîlaza lîkê jî tevlê xurekê dibe. Dibe ku loqa xurekê li gel karbohîdrad, çewrî û proteîn jî lixwe bigire, lê amîlaza lîkê tenê li ser karbohîdrad bandor dike. pH a devê mirov ji ber derdana lîkê, di navbera 6,5 û 11,5 e. Amîlaz herî baş di vî pHêde çalak e. Amîlaza lîkê nîşayê hildiweşîne boy dekstrîn û maltozê. Dekstrîn jî karbohîdrada polîsakkarîdî ye, lê ji molekula nîşayê hûriktir e,loma di nav karbohîdradên olîgosakkarîd de tê polenkirin. Bi daqurtina loqê ligel maltoz û dekstrînê, nîşaya ne herisbûyî jî derbasî soriçikê dibe. Di soriçikê de enzîmê herisê tune û pileya pH a soriçikê mîna ya dev e, loma enzîma amîlazê çalakiya xwe ya li ser nîşayê li vir jî didome.
Herisa karbonhîdradan di dev û rûviya zirav a mirov de rû dide.
Herisa karbohîdradan di rûviya zirav de.
Amîlaza lîkê di dev û sorinçikê de çalak e, lê di gedeyê de ne çalak e. Pileya pH a gedeyê 1,5- 2,5 e ango asîdî ye. Amîlaz di dorhêla asîdî de hildiweşe û kar nake. Li gedeyê ji boy heriskirina karbohîdradan enzîm nayê derdan, loma herîskirina nîşayê jî rû nade. Beşa donzdetilîk a rûviya zirav de ji ber derdana zerav û şilemeniya pankreasê, pH a hawirdorê derdikeve navbera 7-8 ê. Li gel îyonên bîkarbonatê, pankreas ji boy koendama herisê enzîm berhem dike. Pankreas ji boy heriskirina nîşayê, amîlaz berhem dike û der dide nav rûviya donzdetilîkê. Amîlaza pankreasê, nîşaya ne hersbûyî ya ku ji çalakiya amîlaza lîkê filitiye, heris dike boy maltozê. Di rûviya zirav de li gel nîşa û dekstrînê, karbohîdraden dîsakkarîdî jî tên heriskirin. Ji xeynî pankreasê, rûkeşexaneyên rûviya zirav jî hîn enzîman berhem dikin boy dîsakkarîdan û der didin nav rûviyê. Dekstrînaz, maltaz, sukraz û laktaz enzîmên rûviya zirav e. Dekstrînaz dekstrînê hildiweşîne boy maltozê. Dibe ku ji bilî nîşayê, karbohîdradên dîsakkarîdî jî di nav xurekê de hatibe xwarin. Vê gavê çalakiya enzîmên dîsakkarîdan dest pê dike. Maltaz, maltozê heris dike boy du molekul glukozê. Sukraz, sukroz(şekira çayê) hildiweşîne boy glukoz û fruktozê. Laktaz, laktozê(şekira şîrê) hildiweşîne boy glukoz û galaktozê. Bi vî awayê xurekên karbohîdradî heris dibin boy monosakkarîdan. Monosakakrîd molekulên sakar in, ji aliyê memîleyên li ser rûyê rûviya zirav de tên mijandin û tevlê xwînê dibin.
Mirovên ku di rûviya wan da bi têra xwe laktaz çê nabe, wekî nexweşên kêmtoleransiya laktozê bi nav dibin (bi îngilîzî:lactose intolerance). Ev kesan gava şîr vedixwin, laktoz di rûviya wan da nayê heriskirin û dibe sedema vijik û gazên rûvî.
Parêzgeha Elborz yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve navend wê welatê.
Navenda wê bajarê Kerec ê.
Alexis de Tocqueville (wekî "Aleksîs de Tokvîl" bixwîne) (z. 29 tîrmeh 1805 - m. 16 nîsan 1859) siyasetmedar, weşankar û dîroknasek fransî bû.
Tocqueville huqûq xwend, bû dadger û ji bo lêkolînen ser sîstema hiqûqî ya Amerîkayê di sala 1831ê de çû vê derê. Ser encamên lêkolînen xwe pirtûka xwe ya bi nav û deng "Ser demokrasiya Amerîkayê" nivîsand.
Tocqueville azadî û demokrasiyê parast, lê piştî şoreşa 1848an hembera sosyalistan tekoşîn meşand. Di 1849an de wezîreyê karên derve bû û parlamentarîzmê li hembere Napoleonê sêyan parast.
Abidin Parıltı (bixwîne wekî: Abîdîn Parilti) nivîskar û çîroknivîsekî kurd e.
Abidîn Parilti di sala 1978an de li Nisêbînê hatiye dinyayê. Heta dest bi zanîngehê bike li Nisêbînê xwendiye û paşê ji bo perwerdehiya zaningehê koçî Îzmîrê kiriye. Ew li Îzmîrê, li zanîngeha bi navê Dokuz Eylül Üniversitesi (zanîngeha nehê îlonê) beşa drama û nivîskariyê dixwîne. Angaşta xwe li ser dengbêjan da. Heta niha gelek nivîs, hevpeyvîn û wergerên A. Parilti yên bi kurdî û tirkî di kovar û rojnameyên kurd û tirkan de hatine weşandin.
Niha li Stenbolê di weşanên mîna Radikal Kitap, Virgül, Kitaplık, Gündem, Esmer de dinivîsîne. Di filmê Hiner Saleem ê bi navê DOL de asîstaniya Hiner Saleem kir. Li Stenbolê dijî.
Babayê Keleş çîroknivîs û nivîskarekî kurd e.
Babayê Keleş di sala 1947an de hatiye dinyayê. Kalikê wî – Dodoyê Baba aqilmendekî dema xwe bû. Wî neviyê xwe – Baba bi serpêhatî, destan, beyt û çîrokên kurdan mezin kir.
Babayê Keleş beşa kurdzaniyê ya Ûnîversîteya Yêrêvanê xelas kiriye. Paşê 18 salan di redaksiyona rojnama kurdî Riya Teze de kar kiriye.
Heta niha pirtûkeke wî bi sernivîsa Nîşanî çap bûye ko tê de 14 serhatiyên bijare hene.
Xên ji vê pirtûkê, gelek serhatiyên wî di almanaxa Bahara Teze" de çap bûne, ko her sal li Yêrêvanê çap dibû. Çend serhatiyên wî bi ermenî û rûsî jî çap bûne. Pirtûkeke wî ya din jî li ber çapê ye.
Babayê Keleş jî mîna gelek ronakbîrên kurdên Sovyeta Berê ji dest rewşa aborî, ji Ermenistanê derketiye û berê xwe daye biyanistanê.
Ew niha digel malbata xwe li Rûsyayê dijî.
Bûbê Eser (z. 1ê kanûna paşîna 1955 li gundê Xozberiya, Dêrika Çiyayê Mazî), nivîskarekî kurd e.
Bûbê Eser di sala 1955an de li gundê Xozberiya Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Wî dibistana xwe ya destpêkê li Qesra Qenco, navîn û lîse jî li bajarê Mêrdînê di sala 1973yê de qedand. Wî di sala 1971ê de dest bi siyasetê kir. Di sala 1975an de li Enqerê dest bi xwendina bilind a bi navê Akademiya Zanistiyên Aborî û Bazirganî (bi tirkî: "Ankara İktisadi Ticari İlimler Akademisi") kir.
Di sala dawîn de ko wî yê zanîngehe xwe biqedanda, polîsan di dîroka 2ê sibata sala 1980yî de li Diyarbekirê, li cihê karê wî ew girtin. Ew 72 rojan di îşkencê û nêzîkê sê salan jî li girtîgeha bi nav û deng ya Diyarbekirê ko navê wê "5 nolu" bûyî ma û di 19ê gulana sala 1983an de ji girtîgehê hat berdan.
Piştî berdana xwe ya girtîgehê, ji ber binçavkirina polîsan û nexweşiya xwe mecbûr ma ko welatê xwe biterkîne.
Ew di 24ê çiriya paşîn a 1983an de li Swêdê bi cih bû û hê jî li wir dijî.
Nivîskar Bûbê Eser.
Bûbê Eser ji sala 1992an û vir de dinivîsîne. Berhemeke wî a bi navê Gardiyan ko li ser rewşa wê girtîgeha bi nav û deng e di sala 1994an de di nav Weşanên Roja Nû de hatiye weşandin. Ew roman bi zimanê yewnanî jî hatiye wergerandin û weşandin. Her weha wî di Kovara Niştiman, Berbang, Nûdem û di Roja Nû de nivîsî ye. Wî di rojnameya Azadî, Dengê Azadî, Ronahî, Hêvî de nivîsî ye û niha jî nivîskarekî rojnameya Dema Nû ye.
Bûbê Eser niha di malpera înternetê ya bi navê nerinaazad.netê de gotarên xwe dinivîse.
== Erk û pêkhateya proteînan ==
Di xane û şaneyên laşê mirov de, rêjeya proteînan ji nîşa û çewrî zêdetir e. Bi gelemperî xurekên ji ajalan tê bi destxistin, ji xurekên riwekî hê pirtir proteîn lixwe digirin. Wekî mînak; rêjeya proteîna nav goşt û hêk ji ya kartol û pîvazan zêdetir e. Xurekên ji riwekên wekî nok, nîsk û fasûlî tên bi destxistin jî gellek proteîn lixwe digirin. Ji bo çêkirina xane û şaneyên nû, ji bo berhemanîna enzîm û hormonan, ji bo dabînkirina bergiriya derdanî, ji boy başkirina birînan pêdiviya mirov bi proteînan heye. Her zindewer li gor kromozom û genên xwe, xwediyê proteînên taybet e. Ango cureya proteînên laşê zindeweran ne yek e. Proteîn di xaneyên zineweran de li gor rêzbendiya genên li ser kromozoman, di rîbozoman de tê berhemkirin. Asîda amînî yeke ya proteîn e, 20 cureyê asîda amînî heye. Asîdên amînî bi bendên kîmyayî li hev tên girêdan, bi vî awayê proteîn çê dibe. Proteîn molekulek gewre ye an go makromolekul e. Di nav xaneyan de li gor cure, rêzbendî û hêjmara asîdên amînî curbecur proteîn tê berhemkirin. Heke ji du mirovan, a yek porreş, a dinê porsor be, an jî komeleya xwîna yekî AB a dinê B be, ev cudahiyan ji ber cudahiya proteînan e. Ango zanyariyên bomaweyî yên van kesan cuda ye, loma proteînên por û xwîna van her du mirovan ne yek e. Ji ber ku hin proteînên zîndeweran ji hev cuda ye, proteînên ji xurekan rasterast kêrê mirov nayê. Loma pêşî, proteîn bi enzîmên herisê tên hilweşandin boy asîdên amînî, paşê di nav xaneyên mirov de ji van asîdên amînî proteînên nû yên ji wî/ê mirovê re taybet, tê çêkirin.
Ji gedeyê hetanî rûviya zirav enzîm beş bi beş li ser heriskirina proteinan bandor dikin.
Heriskirina proteînan di gedeyê de.
Di devê mirov de ji boy heriskirina proteînan enzîm tune, di dev de tenê herisa mekanîk a proteînan rû dide. Proteîn di coga herisê de, di gedeyê de cara yekem rastê enzîma herisê tê. Enzîma pepsîn di xaneyên gedeyê de tê berhemkirin. Pepsîn proteînan hildiweşîne boy polîpeptîdên hûriktir. Gedê bi xwe jî gellek proteîn lixwe digire. Xaneyên gedeyê enzîma ji boy heriskirina proteînan bi awayekî neçalak berhem dikin û der didin nav gedeyê. Enzîma neçalak wekî pepsînojen tê bi navkirin. Xaneyên gedeyê li gel pepsînojenê, asîda hîdroklorî(HCl) jî berhem dike û der dide nav gedeyê. Asîda hîdroklorî pepsînojenê çalak dike, pepsînojena çalakbûyî êdî wekî pepsîn bi nav dibe Ji ber asîda hîdroklorî, pileya pH a gedeyê li derdora 2 ye. Berevajiyê enzîmên din, pepsîn li dorhêla zor asîdî de hê baştir kar dike. Pepsîn proteînan hildiweşîne boy molekulên hûriktir, ev molekulan wekî polîpeptîd tê bi navkirin. Polîpeptîd ji proteînan hûriktir e, lê hê jî makromolekul e û ji boy tevlê xwînê bibe, divê hê zêdetir bê hilweşandin.
Heriskirina proteînan di rûviya zirav de.
Herisa proteînan ji gedeyê dest pê dike,li rûviya zirav de bi dawî tê.
Beşa pêşîn a rûviya zirav, rûviya donzdetilîk e û pileya pH a wê ji ya gedeyê berztir e. Ji ber derdana zerav û şileya pankreasê, pH a rûviya donzdetilîkê li derdora 7 e. Ji pankreasê li gel enzîma çalak a karboksîpeptîdazê, enzîmên trîpsînojen, kîmotrîpsînojen jî bi awayekî neçalak tên berhemkirin û derdan. Ji xaneyên dîwarê rûviya donzdetilîkê de enzîmek bi navê enterokînaz (wekî enteropeptîdaz jî tê zanîn) tê derdan. Enterokînaz trîpsînojenê çalak dike. Trîpsînojena çalakbûyî wekî trîpsîn tê bi navkirin. Tripsîn jî kîmotrîpsînojenê çalak dike.Ev herdu enzîmên çalakbûyî; trîpsîn û kîmotrîpsîn, li ser polîpeptîdan bandor dikin û polîpeptîdan hildiweşînên boy polîpeptîdên hûriktir her wiha hinek asîdên amînî jî peyda dibe. Ji xeynî pankreasê, xaneyên rûviya zirav jî enzîm berhem dike û der dide ser xurekê. Ji dîwarê rûviya zirav enzîmên karboksîpeptîdaz, dîpeptîdaz û amînopeptîdaz tê derdan. Van enzîman polîpeptîdên hûrik perçe dikin boy asîdên amînî. Bi herisa gedeyê û ya rûviya zirav proteînê xurekê tên hilweşandin. Monomerên proteînê; asîdên amînî, bi têra xwe hûrûk in, memîleyên li ser dîwarê rûviya zirav asîdên amînî dimijîne û tevlê xwînê dike. Asîdîn amînî di nav xwînê de ber bi kezebê ve te guhestin, kezeb rêjeya asîdên amînî yên laş rêk dixe. Bi kurtasî; mirov gava xurekên proteînî dixwe, di coga herisê de proteinan heris dike boy asîdên amînî. Asîdên amînî bi navbeynkariya xwînê belavê laş dibe. Di xaneyên laş de ji van asîdên amînî car din proteîn tê çêkirin, lê ev proteîn li gor zanyariya genên mirov tê çêkirin. Loma ji proteîna di nav xurekan de hatiye heriskirin ve cudatir e.
Tehsîn Beg an Mîr Tehsîn Seîd Beg‎ (z. 15ê tebaxa 1933 li Baedre, Başûrê Kurdistanê - m. 28ê kanûna paşîn a 2019 li Hannover, Almanya) mîrê êzidiyên Kurdistanê û cîhanê bû.
Mîr Tehsîn kurê Seîd Beg kurê Husên Bege, diya wî Xoxê keça Nayif Begê kurê Hesen Beg kurê Husên Beg e. Li 15 gilavêj a sala 1933an li Baedreyê ser bi qeza Şêxan li Başurê Kurdistanê ji dayîk bûye. Piştî koça mirina bavê wî, di dawiya meha tîrmeha 1944an di temenê 11 saliyê de ji bû postê mîratî a kurdên êzidî dihê berbijarkirin. Ji wê demê pê de 75 salan dibe mîrê êzidî yên Kurdistan û cîhanê. Di serdema ku ew sinêle de Meyan xatûn serperiştiya karûbarên mîratîyê dike heta ew dibe 18 sal. Di 18 saliya xwe de dest kir bi cîbicîkirina êrkên mîratiya hemû kurdên êzidî jî serokatiya karûbarên dinyewî heta nûnerîkirina êzidiyan li hemû kombîn û kor û peywendî ên bi welatan û pêkhateyên Mîr Tehsîn Beg di nîsana 1959an de di dema bizava Ebdulah Şewaf de li Mûsilê hate zîndanîkirin, di destpêka sala 1960î de û ta tebaxa 1961ê ji bo Amara, Bexda û Dîwaniyê hate sirgûnkirin. Di dema destpêkirina Şoreşa Îlonê di sala 1961ê de, hat zîndanîkirin û bo Dadgeha Urfî ya Mûsilê hate veguhastin. Di sala 1970î de pêwendî bi Şoreşa Îlonê re kir û li Nawpirdan li nêzîkî baregaha Barzaniyê Nemir niştecih bû, piştî têkçûyîna şoreşê li sala 1975an koçberî Îranê dibe, paşî di heman salê de berê xwe dide Brîtanya heta sala 1981ê ango 7 salan li Londonê dimîne.
Li sala 1981ê Mîr Tehsîn ji aliyê hikûmeta Be’is ve lêborîn bû derdikeve û roja 9ê îlona 1981ê vedigere Îraqê. Mîr Tehsîn Beg du caran rastî êrîşa kuştinê hatiye û du caran jî birîndar bûye. Cara yekem roja 18ê sibata 1992an li navbera Mûsil û Şêxanê. Cara duyem jî roja 22ê îlona 2003an li navbera el-Qoş û Şêxanê de.
Hevdîtin ligel hejmarek mezin ji padîşah, serok û siyasetmedarên cîhanê re kiribû, papayê Vatîkanê jî dît û berevanî li mafê êzidiyan kir herwisa sindoqeke xêrxwaziyê bi navê xwe dirust kiriye û dahatê wê bo perestgeha Laleşê terxan kiriye. Hejmarek ji xelat û rêgirtinên navdewletî yên derbarê pêkvejiyan, lêborîn û aştiyê wergirtiye.
Piştî mana çend rojan di nexweşxaneyeke Almanyayê de li 28 kanûna duyem a sala 2019an di jiyê 86 salan de koça dawiyê dike.
Kurên Mîr Tehsîn.
Ziyad, Merwan, Serbest, Hazim, Ferhad û Îsmet.
Desthilatên dinyewî yên Mîr Tehsîn.
Nizîkî 10 sedsal e, jiyan û jiyara kurdên êzidî ji aliyê mîrê wan ve dihê birêvebirin. Li gor bîrûbawerên êzidiyan dema mîr jiyana xwe ji dest dide yek yan jî pitir ji endamên nav malbata mîr “Mala Îmaret” dê ji bû mîratiyê bê berbijarkirin paşî dê ji aliyê serok eşîretan, rihsipiyan, kesên diyar bihê pesendkirin û bibe mîr.
Şehriyar Cemşîdî (,) (jdb. 1971) lêder û bestekarê ribabê yê kurd ê ji Îranê ye. Pêwendiya wî piranî li ser muzîka kurdî û Îranê ye.
Jiyan û perwerdehiyê.
Şehriyar di malbateke kurdî de li Kirmanşanê ji dayîk bûye. Ji ber sînorkirinên Şoreşa Îranê ya 1978ê nepêkan bû ku heta 17 saliya xwe muzîkê bixwîne. Berî ku li Zanîngeha Tehranê ya Hunerê bixwîne li bin çavdêriya Mehmûd Merati du sal dersên muzîkê yên taybet xwendine. Di Tehranê de, wî ji mamosteyên cuda, mîna Ehmed Pejman, Houshang Kamkar, Ardeshir Kamkar û Taghi Binesh dersên xwe xwendin û xebatên muzîkê berdewam kir. Her wekî din wî li bin çavdêriya ribabjenê kurd ê navdar Mucteba Mîrzadeî jî xebitî.
Donê gulberrojê û donê zeytûnê
Çewrî, trîglîserîd, an jî rûnên nêtar
Di nav xurekên rojane de bi gelemperî; donê gulberrojê, donê zeytê, runê nivişk, rûnê margarîn û bezê goşt heye. Di zanista biyolojiyê de evana hemû di bin sîvana çewrî(lîpîd) de tên komkirin. Ango çewrî navê gelemperi yê ji boy rûn, don, bez, steroîd, fosfolîpîd, kolesterol, karotenoîd û vîtamînen A,D,E,K. Çewrî, li gor karbohîdrad û proteînan hê pirtir enerjî lixwe digire. Xaneyên mirov ji boy destxitina ATPyê, peşî karbohîdrad bi kar tîne, heke di laş de bi têra xwe karbohîdrad tune be, vê gavê molekulên çewrî wekî çavkaniya ATP tê bi karanîn.
Enzîma lîpazê trîglîserîdê hildiweşîne boy asîdên rûnê û monoglîserîdê
Cureyê rûn.
Di nav gelê Kurdîstanê de ji bo hemû cûreyên çewriyên nav xurekan, peyva rûn tê bi karanin. Wekî rûnê zeytunê, rûnê nivişk. rûnê vîte, rûnê garisê hwd. Di rastî de heke rûnê ji xurekan hatiye bi destxistin şîle(rohn) be, ev curê rûn wekî don bi nav dibe. Na, heke tîr be, îcar peyva rûn tê bi karanîn. Li gor vî esasî, çewriya riweka gulberrojê du cure ye, donê gulberrojê û rûnê gulberrojê. Donê gulberrojê şile(rohn) ye. Margarîn jî ji riweka gulberrojê tê bi destxistin, lê mîna rûnê nivişkê tîr e, loma ji boy margarînê peyva rûn tê bi karanîn. Bi kurtasî; heke çewrî di germahiya odê de rohn(şile) be navê wê don e, heke req(pitew) be navê wî rûn e.
Rûn, don, û bez ên ji xurek tên bi destxistin; wekî trîglîserîd tê bi navkirin. Herwiha ji ber ku molekula trîglîserîd netar e, ango barê + û – lixwe nagire, molekula trîglîserîd wekî rûnê nêtarî jî tê bi navkirin. Trîglîserîd ji boy bi destxistina ATP, çêkirana parzûna xaneyê û hin hormonan tê bi karanîn. Molekula trîglîserîdê ji molekulek glîserol û sê molekulên asîda çewrî pêk tê. Trîglîserîd molekula gewreye, di coga herisê de pêşî bi herisa mekanîk û kîmyayî tê hilweşandin boy monoglîserîd û asîdên çewrî, paşê xaneyên rûviya zirav van herdu molekulê sakar dimijîne û tev lê şileya lîmfê dike.
Çewrî (trîglîserîd) di coga herisê de bi herisa mekanîk û kîmyayî tê hilweşandin. Lîpaz enzîma herisê ye ji boy çewrî. Di laşê mirov de ji xaneyên ziman, ji xaneyên gedeyê û ji xaneyên asînî yên pankreasê lîpaz berhem dibe. Lîpaza zimanî di dorhêla asîdî de çalak e, loma di devê mirov de heriskirina çewrî rû nade. Lîpaza zimanî û lîpaza gedeyî, di gedeya mirov de çalak dibin. Ev herdu enzîm di dorhêlên asîdî de(pH 3-5) çalak in.Heta bigihîje gedeyê çewrî bi herisa mekanik ve rû bi rû namîne. Dilopên çewriya nav gedeyê gir in, çewrî di avê de natiwawê loma lîpaz di gedeyê de bi têra xwe kar nake. Çewriyên xurekan bi %10 heta 30 di gedeyê de tê heriskirin boy asîdên çewrî, dîglîserîd û monoglîserîdê. Anko ji boy heriskirina çewriyan qada bingehîn rûviya zirav e. Di rûviya zirav de herisa mekanîk û kîmyayî ya çewrî pêk tê. Ji kezebê zerav tê berhemkirin û derdan. Zerav di kîsikê zeravê de tê embarkirin. Gava mirov xurekên bi çewrî dixwe, derdana zeravê jî ji kîsikê zeravê ber bi rûviya donzdetilîkê dest pê dike. Zerav dilopên çewrî perçe dike boy dilopên hûriktir, bi vî awayê, enzîm bi hêsanî xwe li ser rûyê dilopên çewrî ve girê dide. Pankreas ji boy herisa çewrî enzîma lîpazê der dide. Lîpaza pankreasî li dorhêla nêtarî de (pH 6-8) hê baştir kar dike. Bi çalakiya lîpazên pankreasî, molekulên trîglîserîdê hildiweşe boy asîdên çewrî, û monoglîserîdê. Dibe ku li gel van molekulên sakar, bi herisbûna trîglîserîdê, glîserol jî peyda bibe.Ne tenê trîglîserîd, lê çewriyên wekî; fosfolîpîd, steroîd, kolesterol jî bi enzîma lîpazê tên hilweşandin.
Weqfa Mezopotamyayê, weqfeke perwerde, zanist, huner, çand û tenduristiyê ye ku di 2013an de li Amedê (Bakurê Kurdistanê) hate sazkirin.
Armanca bingehîn a Weqfa Mezopotamyayê.
Armanca bingehîn a Weqfê ew e ku bibe saziyeka ku gelên Mezopotamyayê di zimanên xwe yên zikmakî perwerdeyê bikin, lêkolînên li ser çand, ziman û civaka xwe bikin. Weqfa Mezopotamyayê dixwaze zanîngeheke pirzimanî jî ava bike.
"Girtî", pirtûkek wêjeyî ya Firat Cewerî ye ku çapa wê ya yekem di 1986ê de li Stokholmê ji Weşanên Nûdemê hatiye weşandin.
Pirtûk ji çardeh çîrokan pêk hatiye: Lawikê Nexweş, Çîroka Muxtêr, Hemîdo û Avûkat, Diya Miho, Xewna Nebixêr, Girtî, Kurmê Darê Ji Darê ye, Bîsîklet, Boyaxkerê Solan, Ciwangeyê Temo, Kevoka Dîlan, Barkêşên Biçûk, Cigarefiroş, Serhildana Zarokan.
Hemû çîrok di salên '80an de hatine nivîsîn û di kovarên cûr bi cûr hatine weşandin. Mijarên çîrokan li ser rewşa zarokên kurdan, rewşa welêt, tirs û zilma leşkeran in.
Beirut komeke amerîkî ye ku bi eslê xwe projeya muzîka solo ya Zach Condonê Santa Feyî bû. Muzîka Beirut hêmanên "indie-rock" û "muzîka cîhanî" li hev tîne. Performansa pêşîn a komê di gulana 2006an de li New Yorkê pêk hat, ji bo piştgiriya albûma xwe ya pêşîn, "Gulag Orkestar".
Condon navê komê ji paytexta Libnanê wergirtiye, ji ber dîroka bajêr a pevçûnê û çandên wê yên cuda. Beirut, konsera xwe ya yekem a li Libnanê di sala 2014an de li "Festîvala Navneteweyî Byblosê" pêk anî.
Zach Condon di 13ê sibata 1986an de, li Albuquerqueya New Mexicoyê hat dinê. Ew li Newport News, Virginia û Santa Fe mezin bû. Condon di xortaniya xwe de bi komeke cazê re li borîjenê da û caz bandorek mezin li ser wî kir.
Condon beşdarî Xwendingeha Bilind a Santa Fe bû, heya 17 saliya xwe tê de domand. Li saloneke sînemayê xebitî a ku fîlmên navnetewî dida temaşekirin û ev baldariya wî kişand li ser Fellini, stranên Sîcîlyayî û muzîka Balkanî.
Condon ji bo demeke kurt beşdarî zanîngehê bû, berî ku di 17 saliya xwe de ligel birayê xwe yê mezin Ryan biçe Ewropayê. Lêgerîn û naskirina Condon a muzîka cîhanê dengê melodîk a Beirût pêş ve bir. Birayê biçûk a Zach, Ross Condon di koma "Total Slacke"r a Brooklynî de lê da.
"Gulag Orkestar".
Bi vegerîna ji Ewrûpayê, Condon qeyda xwe li Zanîngeha New Mexicoyê kir û wî li wir beşên zimanê portûgalî û wênekêşiyê xwendi. Condon piraniya materyalên xwe yên Gulag Orkestar bi tenê di odeya xwe ya nivînê de tomar kir, albûmê bi alîkariya Jeremy Barnes (Neutral Milk Hotel, A Hawk û Hacksaw) û Heather Trost (A Hawk û Hacksaw) li stûdyoyê temam kir ku ew her du bûn beşdarên destpêkê yên komê.
Tomarên "Ba Da Bing!" hêza îmzeyên Condon hilgirtin. Condon ji bo yekem pêşandana xwe ya zindî hevalên xwe hev da û "Gulag Orkestarê" li New Yorkê di gulan 2006an de lê da.
Vîdyoya muzîkê ya yekem a Beirutê ji bo "Elephant Gun" bi derhêneriya Alma Har'el hat girtin ku wê di heman demê de derhêneriya vîdyoya duyemîn a komê, "Postcards from Italy"yê jî kir. "Lon Gisland" EP yekem reşaneya komê bû di 2007an de.
"The Flying Club Cup".
Albûma duyem a Beirut, "The Flying Club Cup," bi piranî li stûdyoyeke "Albuquerqueê hatiye tomar kirin û li stûdyoya "Arcade Fire" a li "Quebecê ye, hatiye qedandin. Li muzîkên ku di albûmê de ne bandora fransî heye ji ber baldariya Condonî ya li "chanson"an. Condon li bin bandora stranbêjên fransîaxêv maye mîna "Jacques Brel, Serge Gainsbourg û Yves Montand". Wî her wiha bala xwe da fîlm û çanda fransî û îdîa kir ku ev yek sedemê bingehîn a çûyîna Ewropayê bû. "The Flying Club Cup" bi fermî di çiriya pêşîn a 2007an de hat reşandin. Di îlona 2007an de wan vîdyoyek akûstîk a "Take-Away Show" weşandin ku ji hêla "Vincent Moon" ve hatiye der anîn. DVD-ya "Cheap Magic Inside" hatiye derxistin lê hemû di demeke kurt de hatin firotin; di Kanûna 2010an de, Beirut, destûrê da "La Blogothèqueê ku "BaDaBingê li ser torê belav bike.
"March of the Zapotec".
270x270px
Di 3ê nîsana 2008an de, Beirut tûra xwe ya havînê ya Ewropayê betal kir ku vê çalakiyê berê ragihandibû. Ji xwe di sala 2006an de, Beirut piştî tûra du mehî ya DYAyê piya tûrê ya Ewopayê ji ber betilbûniyê dîsa betal kiribû. Di Kanûna 2009an de "cote EP"ya "March of the Zapotec/Holland EP" hatiye weşandin, ev tomara fermî ji rêwîtiya Condonê a "Oaxacaê (March of the Zapotec)" û muzîka elektronîk a bi navê "Realpeople" ("Holland")ê pêk hatiye. Di 6ê sibata 2009an de Beirut performansa xwe ya televîzyonê ya li DYAyê li ser "Late Show with David Lettermanê bi" performansa "A Sunday Smile" kir.
"The Rip Tide".
Di destpêka hezîrana 2011an de, di navbêna tûra Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, Beirut ragihand ku albûma wan a nû, "The Rip Tide", ku zivistanê berê li New Yorkê tomar kiribûn, di 30yê tebaxê de bê weşandin. Koma bi hevdemî yekeyek derxist: "East Harlem" (ku yekem car li "Live at the Music Hall of Williamsburgê" hatiye tomarkirin), bi "B-side "Goshen". albûm di nav tomarên Condom-ê ya xwe de bi navê Pompeii Records hatiye tomarkirin, rêvebirin û weşandin. Bi ya rexnegir û muzîkjenan, berevajî albûmanên berê yên vê komê ku mûzîkên Meksîka, Fransa, Balkanan, hwd. dihewiya, balê dikişîne ser xwe, "di vê albûmê de Beirut dengê xwe bêtir nêzîkî popê kiriye ku hunera derketiye holê [ya di nav Ride Tideê de ye] şêweyeke resen a ji yên din zêdetir girêdayî koma Beirûtê ye." Rexnegıirek destnîşan dike ku "Bandora Ewro [ya li ser albûmên berê yên Beirut] hîn jî li wir in, lê rûhê pop-amerîkayê ya kevnare jî tê de heye." Ev albûm di heman demê de ji albûmên berê yên Beyrûtê cuda dibe ku di vê albûmê de stranan wekî muzîkên enstrumantal hatine tomarkirin û piştre ji hêla Condon ve peyvên/gotinên stranan lê hatine zêdekirin.
"No No No".
Di 1ê hezîrana 2015an de, Beirut albûma xwe ya çaremîn ragihand, "No No No", ku di 11ê îlona 2015an de derket. Di heman rojê de, sernavê sernavê "Na Na Na" ji bo weşanê hatiye parvekirin. Ev albûm piştî bûyerên tûndî di jiyana Condon de hatiye tomar kirin, bi tevlîheviyek re rû bi rû mabû û li nexweşxaneyek li Avusturalyayê raketibû. Lêbelê, Condon bi saya têkiliyek nû û vegera xwe ya li New York-ê bi tevahî baş bû. Beirut ji bo albûmê jî tûrek ragihand.
"Gallipoli".
Di 22ê çiriya pêşîn 2018an de, Condon albûmek din a Beirutê ragihand, "Gallipoli", ku di 1ê sibata 2019an de derket. Ev albûm navê xwe ji bajarrokek Îtalyayê biriye. Di 10ê çileya 2019an de, vîdyoya muzîkê ji bo strana nû ya Beirutê, "Landslide" hatiye derxistin. Di 9ê sibata 2019an de, Beirut li beşa "Saturday Sessions" a CBS This Morning's Saturdayê xuya bû, ku lê stranên bijarte yên ji "Gallipoli" lê da.
Kadro.
Condon wekî amûrên sereke flugelhorn û ukulele lê dide. Ew ukuleleyê ji bo henekkirinê kiriye, lê dîtiye ku dengê xweş e, jê hez kiriye û digel birîna zenda xwe girîngiye dide lêdana wê. Condon di heman demê de li borîjen, euphonium, mandolin, akordiyon, amûrên cihêreng ên klavyeyê û conchê dide ku li ser "The Flying Club Cup" xuya bûne.
Endamên paşîn.
Piraniya endamên Beirut di çalakiyên zindî de û di metaryelên tomarkirî de cih girtine.
Realpeople.
Realpeople alîgira projeya elektronîkî ya Zach Condon e. Condon li bin vî navî albûma xwe ya yekem (neweşandî) çêkiribû; "The Joys of Losing Weight" û "Holland" EP di nav vê projeyê de hat afirandin. "The Joys of Losing Weight", ku dema Condon panzdeh salî bû, wê çêkiribû, ti carî bi fermî nehatiye weşandin, lê bêdestûr li ser înternetê hatiye reşandin.
1971.
Condon di heman demê de bi navê 1971 EP-yek, "Bats-American-Small-Time-ê jî derxistiye. Vê xebatê xwe di 16 saliya xwe de bi hevalê xwe yê Alex Gaziano re tomar kiriye (2002). Gaziano avaker û endamê komeke din a bingeh-Santa Fe, New Mexicoyê ye ya bi navê Kidcrash.
Landing Soft.
Soft Landing projeyek bû ku ji hêla endamên Beirut ve -Paul Collins (bass) û Perrin Cloutier (harmonîk) û Mike Lawless- hat destpêkirin. albûma wan a yekem a bênav di 12ê çiriya pêşîn a 2010an de li ser tomarên Ba Da Bing derket û wekî "guhartoyek pop-a Beirut" û freak-folk a bi rîtmên dansê û enerjiya saf hatiye bi navkirin
Pompeii Records.
Pompeii Records şîrketa tomarê ye ku di sala 2011an de ji hêla Zach Condon ve hatiye damezirandin da ku kom û muzîka wan bixwe kontrolê bike. Yekem tomarên li ser şîrketê hatiye weşandin ducariya EP-ya wan, March of the Zapotec/Holland EP bû.
Berhevok.
Dîsa di 2011an de, wan "cover"a "O Leãozinho"yê ya ku strana Caetano Veloso ye, ji bo albûma "Red Hot+Rio 2"yê kirin "ku ev" albûma herî dawî ya Rêxistina Red Hotê bû. Ev albûm dewama albûma 1996 "Red Hot+Rio"yê ye. Pereyên ku bi firotinan hatine berhevkirin ji bo çalakiyên bilindkirina hişmendiyê bo AIDS/HIVê û pirsgirêkên tenduristiyê yên ji wan dertê, hatiye bexşkirin.
Изменения внес его сын. Гасанян Тахир Шкоевич
Şikoyê Hesen (z.1928-m.1975) Mîrê helbesta kurdî, Helbestvanê nenas heta roja îro, xwediyê helbesta "Zimanê Kurdî", û ji aliyê gelek hunermendan hatîye xwendin li gundê Camûşvana Biçûk navbera Gundê Sîpan ê û Gundê Elegezê yan Alagyaz, yê navçeya Axbaranê ya Ermenistan ê di sala 1928an de di malbateka êzidî de ji dayik bû
Mala bavê Şiko di eslê xwe de ji gundê navçeya kars ê ye,Hesen di 17ê hizêrana,1928 de li vî gundê çêbû. Gava 5 salî bû, bavê wî Axmed nexweş ket û 25 salî bû. Piştî mirina bavê wî, mamê wî Sofî ew xwedî dike
li gor pirtûka “Dîroka Edebîyata Kurdî” ya Maruf Khaznadar,Qonaxa navendî di xwendegeha Elegeza Kurdan pêk anîye,Bi temam kirina xwendina navendî re, di sala 1948an de di Zanîngeha Êrîvanê Beşê Rojhilatnasîyê de bûye xwendekar, di sala 1953an de bawernameya wê dezgeha zanistîyê wergirtîye,Di sala 1965an de xwendina bilind temam dike
Şiko di sala 1954an de li gundê Begnarê yê navçeya Gagirayê (Ebxazya Gurcistan ê) bûye mamosteyê xwendegeha wî gundî, dersê ziman û edeba êrmenkî gotîye heta sala 1957an di wî karî de maye
Li akademîya zanistî ya Peterburgê li enstîtûya rojhilatnasî di beşê Kurdnasîyê de tê bi cih kirin,Di nîvê salên şêstî yên sedsala 20an de ji alîyê desthilata Bexdayê ve dihat bombebaran kirin, Şorişe Îlona 1961an di şer de bû Rojnameyên Ewropayê nûçeyên wêrankirina Kurdistanê diweşandin, piranîya sernivîsên rojnameyan bi navê “Kurdistan Dişewite” bû,di sala 1965an de Şiko ev helbesta li bajarê Yerevan ê nivîsandîye û hestên helbestvanekî li hemberê erdê xwe,warê bav û bapîrên xwe raber dike
Sala 1973 dibe Endamê Yekîtiya Nivîskarên Gurcistanê
Berhem û helbest.
Xeyala nivîsandinê li ba Şiko di serdema xwendekarîya wî de pêşkevtî bu,Hinek helbest di rojnameya Zanîngeha Êrîvanê de hatine weşandin,Her wiha helbestên Şiko di Rojnameya Rya Teze cîheki sereke digirtin,Piştre helbestên wî yên hatine weşandin û helbestên nû di dîwana wî ya taybetî de hatine weşandin,Ji van komek helbest bi navê “Qalçîçek” (1961), “Tembûra Kurda” (1965) û “Meremê Dilê Kurd” (1970) weşandine,Beşek ji van berheman bi zimanê Rûsî, Gurcî û Ermenî li St: Petersburgê, Tiflîsê û Êrîvanê hatine weşandin
"Payîz û Ba" komek e ji helbestên bijartî yên Şiko hate çapkirin sala 2008 an.
Berhemên Şiko: “Qalçîçek” (1961), “Tembûra Kurda” (1965) û “Meremê Dilê Kurd” (1970), Perwaza Weten 1977
Faysal Turnaci (Faysal Dunlayici, Kanî Yilmaz) (jdb. 1950 li Serê Kaniyê ya Rihayê - m. 11ê sibatê 2006 li Silêmanî) endamê kevn yê PKK û yek ji damezranêrên PWD bû. Di roja 11ê sibata 2006an de li Silêmaniyê (Herêma Kurdistanê, Îraq) hat kuştin.
Eslê wî ji gundê Tixûbê ye. Di Sala 1975 tevlî PKKê dibe. 12ê gulanê 1980 tê girtin û heya sibata 1989ê li zîndanê dimîne. Bi serbestberdanê ve dîsa tevlî PKKê dibe.
Di nava salên 1992 - 1992 li rojhilata navîn, di baregehên PKKê de dimîne. Sala 1993 derbasî Almanyayê dibe, li wir serî li mafê penaberiyê dide. 23ê çiriya pêşîn a 1994an li Londonê polîsên Brîtanyayê wî digirin, davêjin zîndanê. Wê demê Yilmaz berdevkiya ERNKê dikir.
11ê sibatê 1998an de tê berdan. Sala 1999 bo rojhilata navîn tê şandin.
Bi tevî Osman Öcalan, Nizamettin Taş, Hıdır Yalçın ûêd ji PKKê vediqete û partiya PWD (Partiya Welatparêzên Demokrat) dadimezirînin (sala 2004).
PKKê kuştina wî negirt ser xwe û nepejirand. Hat îdîakirin ji aliyê PKKê ve hatiye kuştin.
Yilmaz, Kanî
Hildan Mihemed Elî (jdb. 26 sibat 1996, Dihok, Başûrê Kurdistanê) stranbêjekî muzîka POPaya kurdî ye.
Ji akinciyên bajarê Dihokê ye. Di sala 1993an de, destpêka xwandina wî ya seretayî ye. Di sala 1999an de jî li Xwandingeha Bizav her li bajarê Dihokê dest bi xwendina navin dike.
Teyrên Baz ên Azadiya Kurdistanê (li gorî çend çavkaniyan "Teyrêbazên Azadiya Kurdistan" an jî "Teyrênbazê Azadiya Kurdistan") bi kurtî TAK ("Têakê"), komekê ku çalakiyên wekî sûîkastên bibombeyî pêk tîn in.
Li gora gelek kurdan, TAK rêxistineke tohildanê ye. Li gora wan, li dijî komkujiya, zext û zordariya dewleta Tirk a li ser gelê Kurd hatiye damezrandin. Rêxistin ji aliyê kesan an jî komekê ve nehatiye avakirin. Weke hêzeke nerazîbûn û bersivdayîna rewa ya Ciwanên Kurd dikare were binavkirin.
Ji aliyê gelek kesên din wekî komeke terorîst tê dîtin.
Hat idiya kirin ku girêdayê PKK ne, lê ev ji aliyê PKK nehat pejirandin. HPG çend çalakiyên TAK'ê mehkûm kir.
Publius Ovidius Naso (20-ê adarê, 43 B.Z. li Sulmo, belkî 17 AD li Tomis) helbestvanekî romayî ya kevnare bû. Ew yek ji sê helbestvanên mezin ên serdema klasîk di dîroka wêjeya Împeratoriya Romê de ligel Horatius û Vergilius e. Ovidius di gava destpêkê de helbestên evînê, di gavekeke navîn de çerxên destanî û di gava dereng de stranên gazinê nivîsand. Berhema baş parastî yê Ovidius, piştî ku di entîka dereng de kêm bal kişand, bandorekî mezin li ser helbest, hunerên dîtbarî û muzîka serdema navîn û barokê de kir. Di serdema romantîzm de, bandor paşde çû, lê di paşiya sedsala 19-an de ji nû ve vejîn.
Bîranîn bi kûr ve xemilandî li ser nifşên pêşerojê; Berî her tiştî, divê xebata wî ya bingehîn, Metamorphoses (veguherîn), li vir were navandin.
Erebistana Siûdî mezintirîn welatê Rojhilata Navîn e û dikeve navbera Kendava Farisî û Deryaya Sor.
Hêj Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de dewam dike, Şerîfê Mekeyê Huseyîn li dijî Osmaniyan derhildanên dide destpê kirin û Hîcazê dixe bin kontrola xwe û xwe wekî Kralê Hîcazê dide nasîn. Lê li nava Erebîstanê hikûmraniya Siûdiyan jî her berfirehtir dibû. Ebdulezîz Hîcaz û Mekeyê dixe bin kontrola xwe û dewletê 1953yê rêvedibe.
Li gelî Erebistana Siyûdîyê 100% xwe misilmanên ne.
Dante Alighieri (1265 - 1321) helbestvanek îtalî û nivîserê "Komediya Xwedayî" (La divina commedia) ye.
"Komediya Xwedayî" wek giringtirîn berhema ewropî ya Serdema Navîn û bingehdanîna zimanê îtalî têt pejirandin.
Rûviya zirav qada bingehîn e ji bo mijîna xurekan
Xurekên aloz bi herisa mekanîk û kîmyayî di coga herisê de tên têkşikandin bo molekulên sakar. Xaneyên laş van molekulên sakar ji bo bidestxistina enerjiyê, berhemkirina protein, enzîm û hormonan, an jî ji bo çêkirina xane û endamokên nû bi kar tîne. Xurek ji dev hetanî tortorikê di nav coga herisê de diherike. Coga herisê di nav laşê mirov de ye, lê xurekên nav cogê ne di nav xane û şaneyên mirov de ye. Ji bo ji xurekan sûd bigire, divê xurek bikeve nav xaneyên laş. Hin ji xurekemadeyan, rasterast li dev û gedeyê tê mijandin, lê qada esasî ji bo mijîna xurekan rûviya zirav e.
Mijîna xurekan di rûviya zirav de.
Rojê ji 10 lîtreyê zêdetir xurek, şilemenî û derdanên herisê dikeve nav coga herisê. Ji vana bi qasî lîtreyek derbasî rûviya stûr dibe, ên din di rûviya zirav de tên mijîn. Rûviya zirav hema hemû xurekên herisbûyî, %90ê avê, %80yê xwê û kanzayan dimijîne. Rûviya zirav bi dirêjiya 6 metre û bi qalindiya 2,5cm e. Xurek, ji aliyê xaneyên rûkeş ên rûviya zirav ve tê mijîndin. Ji rûyê navî ya rûviya zirav pêkhatyên wekî mîna tilî ber bi xurekan ve dirêj dibe, ev pêkhate wekî memîle bi nav dibe. Memîle rûberê rûyê navî yê rûviya zirav fireh dike. Rûyê memîle bi rûkeşexane yên mijer dapoşî ye. Xaneyên mijer jî ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, ji parzûna xaneyê pêkhateyên wekî mîna kulkan, ber bi valahiya coga herisê (lumen) dirêj dikin. Ev pekhateyan wekî wirdememîle tê navkirin. Memîle û wirdememileyan rûyê rûviya zirav bi qasî 300m2 fireh dike, ev rûyê fireh ji bo guhestina xurekan a ji coga herisê derfet çê dike. Xurek pêşî ji valahiya cogê derbasî xaneyên mijer dibe, paşê bi navbeynkariya lûleyên xwînê û lîmfê belavê laş dibe.
Guhestina xurekan a ji coga herisê ber bi xaneyên rûkeş, bi çendan riya pêk tê. Hin xurek bi veguhastina neçalak, hinek jî bi veguhastina çalak ji parzûna xaneyên rûkeş derbasî nav xaneyan dibe. Wekî mînak fruktoz bi veguhastina neçalak(pasîf) a hêsankirî, av bi veguhestina neçalak a ozmosê, asîdên amînî jî bi veguhestina çalak ji coga herisê derbasî nav xaneyên rûkeş dibin. Piraniya yekeyên(monomer) karbohîdrad, çewrî û proteînan di beşa rûviya birçî ya rûviya zirav de tê mîjandin. Xwêyên zeravê û vîtamîna B12 di kutahiya rûviya badayî de tê mijandin. Memîle, mûlûleyên xwînê û lîmfê lixwe digire. Mûlûleyên memîleyan xurekê dimijîne. Asîdên çewrî û monoglîserîd di nav xaneyên rûkeş de yek dibin bo trîglîserîdê. Trîglîserîd bi proteîn, fosfolîpîd û kolestrolê ve yek dibe. Ev pêkhate wekî şîlomîkron tê bi navkirin. Şîlomîkron ji xaneyên rûkeş derbasî mûlûleyên lîmfê dibe û di nav şileya lîmfê de ber bi dil ve tê guhestin. Herwiha, vîtamînên di lîpîd de tiwawe; Vîtamîna A,D,E û K jî bi şileya lîmfê tê guhestin. Ji xeynî çewrî, xurekên din ji rûkeşexaneyan derbasî nav mûlûleyên xwînê dibin. Xurekên di nav mûlûleyên xwînê bi navbeynkariya xwînhênera derî ya kezebê, ber bi kezebê ve tê guhestin. Ango ji bilî çewriyan, hemû xawarin û vexwarin ji coga herisê rasterast tê guhestin bo kezebê. Ji kezebê jî bi navbeynkariya xwînhêneran xurek ber bi dil ve tê guhestin, dil jî di nav xwînê de xurekê belavî tevahiya xane û şaneyên laş dike. Ji ber ku cara peşî kezeb bi xurekan ve rû bi rû dimîne, rekxistina mijera xureka laş jî di kezebê de pêk tê. Wekî mînak; asta rêjeya glukoza xwînê bi navbeynkariya hormonên însulîn û glukagonê, di kezebê de tê rêkxistin. Herwiha heke di nav xurekan de madeyên jehrî hebe, ev madeyan jî ji aliyê xaneyên kezebê ve tê bêbandorkin.
Mijîna xurekan di rûviya stûr de.
Li ser rûyê rûviya stûr de ji bo mijînê, memîle û wirdemamîle tune. Her wiha rûviya stûr enzîmên herisê jî berhem nake. Jixwe rûviya zirav hema hemû xurek û şilemeniya nav coga herisê dimijîne. Hinek av, vîtamîn, kanza û hin derman ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tên mijandin. Di rûviya stûr de gelek cor bakterî dijin, lê vana ne bakteriyên ziyanbexş in. Beravajî wî, hin ji van bakteriyan ji bo mirov sûdbexş in, xurekên neherisbûyî perçe dikin, di heman demê de vîtamînên B û vîtamîna K jî berhem dikin. Van vîtamînan ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tên mijandin û di xaneyên mirov de tên bi karanîn. Xurekên neherisbûyî û yên nehatine mijandin êdî wekî pîsayî bi nav dibe.
Nermalav an nivîsbariya Azad ew e ku bernameyên bi rengekî hesan bigihîne hemû gelan, her bername bi her zimanî hebe, kodên wan ji aliyê herkesî ve were dîtin, da ku her kes bikaribe tiştekî lê zêde bike. Ji lew ra jî bernameyên nivîsbariya azad ji her alî ve azad in.
Her kes dikare Nivîsbariyên azad bifiroşe jî, lê ji ber ku jibergirtina wê serbest e, kes zêde pereyan tê nade.
Heta niha çend bernameyên Nivîsbariya Azad li kurdî jî hatine wergerandin û di vî warî de komek bi navê Koma PCKurd di sala 2005'an de bi armanca ku van xebatan wergerîne kurdî hate avakirin.
Nivîsbariya azad bi piranî belaş e, lê ne her car.
Yek ji avantajên nivîsbariya azad ew e ku bi hêsanî li zimanên din tê wergerandin. Bi zimanên wekî zimanê kurdî bikarhêner dikarin nivîsbariya azad serbixwe wergerînin û ne girêdayî şirketekê ne.
Mînakên ji bo nivîsbariya azad.
Pergala Microsoft Windows bi xwe ne azad e, lê ji bo Microsoft Windows jî gelek nivîsbariyên azad hene.
Azadiya nivîsbariya azad bi lîsansan weki Lîsansa giştiya GNU tê parastin.
Sûra Cizirê cîheke dîrokî li Cizîra Botan e.
Sûrha Cizîrê ew a ku Cizîrê seranser dorpêç dike, eserên gelek saxlem û bi heybet in. Di demê gudiyan de hatiye avakirin. Sûrha Cizîrê di şiklê wê Keştiya Nûh Pêximber ya li ser çiyayê Cûdî rawestiyayî de hatiye avakirin. Ji nav deriyên wê yê kevin de, deriyê Torê û deriyê Deştê wekî mecrefên keştiyê dihatin dîtin.
Tevayê sûrhê bi kevirên reş hatiye avakirin. Her çiqas piraniya kevirên wê ji wan kevirên reş û hişk û bê kûnik bin jî, ew burca li aliyê rastê yê pozê serayê û hindek ji sûrha wê, ji wan kevirên reş, bi kûnik û wekî sûngerî hatiye çêkirin. Bilindahiya sûrhan 14-15 m ye, sitûrahiya dîwarê wan jî nêzîkî du metreyan e. Vê gavê li aliyê başûr pênc bûrc, li aliyê rojava 1 bûrc, li aliyê bakur jî 2 bûrc heyîne. Ew bûrcên dî û sûrhên wan, di êrîş û şerên derbazbûyî de hatine hilweşandin û li ser erdê ti eserên wan nemayî ne. Kevirên van sûrhan bi piranî di nava kelhê de di avakirina avahiyên wekî melbex û firin û avahiyên cûda-cûda de hatine bikaranîn.
Tê gotin ko sûrha Cizîrê, pêşiya zayînê bi 4000 salan ji aliyê gudiyan ve hatiye avakirin. Di demê piştî gudiyan de bi êrîş û şeran cih bi cih hilweşaye. Di demê aşûriyan de tamîratek mezin lê hatiye kirin. Piştî aşûriyan bi karesatên xwezayî û bi êrîşên dijminan dîsa cih bi cih hilweşayiye û ji aliyê sasaniyan ve hatiye tamîrkirin. Piştî zayînê di sala 639an de demê artêşa misilmanan hate ser Cizîrê, ji ber ko gelê Cizîrê bi viyana xwe Îslamîyet qebîl kirin, ji aliyê misilmanan ve hatin ecibandin. Ew sûrhên hilweşayîn ji nû ve hatin tamîrkirin û li ser wan Qûrana Pîroz bi tevayî hate nivîsandin. Di sala 1596an de, ji aliyê yek ji begên Cizîrê Mîr Şerefê kurê Mîr Muhammed kurê Han Abdal ve Burca Belek hatiye avakirin û ji wê burcê re bi zimanê erebî gotîne Burcu’l-Ebleq. Ji berk o ew burc rêzekevirên wê yek reş û yek jî sipî hatibû avakirin, bi wî navî hatibû navdan. Tê gotin ko hostayê ew burc avakiriyeke ji dîndarên îsewiyan bû, navê wî jî hosta Henna bû.
Di roja me ya îro de jî, ji aliyê Wezareta Çand û Turîzmê ve sûra Cizîrê bi kelha wê ve hatine tescîlkirin û di bin parastina wezaretê de ne.
Surhên Cizîrê
Kanada yan Keneda (bi inglîzî û frensî "Canada") welatekî federal e li Amerîkaya Bakur. Kanada bi axa xwe ve duyem mezintirîn welatê cîhanê ye. Lê gelheya wê tenê nêzî 30 milyon e. Kanada li bakur digihîje Okyanûsa Arktîk, li başûr Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, li rojhilat Okyanûsa Atlantîk û Grînlenda, li rojava jî Okyanûsa Mezin û Alaska. Paytexta Kanadayê Ottawa ye lê bajarê herî navdar û mezin Toronto ye.
Navê Kanada dibe ku ji peyva "kanata" hatibe, ev peyv bi zimanê îrokêzên Saint-Lawrence tê wateya gund yan wargeh.[http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/canada/] Sala 1535 gava xelkên vê herêmê riya diçe gundê Stadacona pêşkêşî kaşîfkerê frensî Jacques Cartier kir, wî navê Kanada ne li wî gundî tenê lêbelê herêma ku di bin destê serokê eşîra gundê Stadacona de bû jî lê kir. Ji sala 1545an pê ve di pirtûk û nexşan de herêm bû Kanada. Jacques Cartier navê Çemê Saint-Lawrence kir "Rivière de Canada", ev nav heta destpêka sedsala 17an de dihat bikaranîn. Lêkolîner û baziganên kurka koçî başûr û rojava dikirin, wilo herêma bi navê Kanada mezintir dibû. Di destpêka sedsala 18an de navê hemû Rojavaya Navîn û Louisiana bû Kanada.
Firehbûn û sînor.
Bi rûberekî 9.984.670 km² Kanada piştî Rûsya dûyemîn dûgela herî mezin di dinyayê de ye û hema digihîje mezinbûna Ewropayê. 41% ji Amerîkaya Bakur ji Kanada pêk tê. Bi sînorên li ser erdê hew li rojava û başûr digihîje DYAyê wekî din derdora wê deryaye. Cîranekî din Grînlenda ye ku Tengava Kennedy ye bi firehbûna 30 kîlometre dikeve navbera wê û girava herî bakur li Kanadayê Ellesmere. Ji xeyrî wê giravên Saint-Pierre û Miquelon (ku beşek ji Fransayê ne) dikevin başûrê Fondlenda Nû.
Ji bakur Kap Colombia li ser girava Ellesmere heta başûr Middle Island li Gola Erie 4.634 kîlometre hene. Ji rojhilat Cape Spear li ser Fondlenda Nû heta rojava sînorê Devera Yukon bi Alaskayê ve 5.514 kîlometre hene. Tevahiya dirêjbûna sînorê di navbera Kanada bi DYAyê 8.890 kîlometre dike. Berava Kanadayê 243.042 kîlometre dike û dibe dûgela ku berava wê ya herî dirêj di dinyayê de ye.
Girava herî mezin Girava Buffinê ye ku dikeve bakur-rojhilatê vî welatî û bi rûbera xwe ya 507.451 km² dibe pêncemîn girava herî mezin di dinyayê de. 9.093.507 km² ji Kanada erd in û 891.163 km² av in.
Li Kanadayê şeş navçeyên demjimêrî hene.
Hurmizgan (an jî: Hormizgan, Hurmuzgan) helbesteke kevin a kurdî ye ku li dema êrişên erebên misilman bo ser Kurdistanê hatiye nivîsandin.
Ew helbest ku li ser pêstê askê hatiye nivîsîn di destpêka sedsala 19'an de li nêzîkê gundê Hezarmerd a ser bi bajarê Silêmaniyê ve hatiye dîtin.
Dîroknasê kurd yê bi nav û deng Mehrdad Izady di derbarê vê helbestê de di pirtûka xwe a bi navê Kurds de wisa dibêje: Ev helbesta ku bi navê "Hurmizgan" ku tê de behsa Misilmanan li Zerdeştiyan zilmê kirine bêguman bi sextekarî ve hatiye çêkirin. Jiber ku;
Armanca nivîsandinê.
Armanca nivisandinê Mehrdad Izady wisa dibêje: "Muhtemele ku kurdekî bêumidê neteweperwerê sextekar xwestiye ku destpêka Wêjeya kurdî wek bi Soranî ve destpêkiriye bide nîşandan".
Urartû yek ji gelên kevnar ên Ermenistanê û bakûrê Kurdistanê bû.
Li nav çenda Zagros de, cihê Urartuyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin Asûriya, Hititan hatubun ber daviyê. İda li zaxrosê çanda Asuriyan, li kafkasya ji çandin Kafkas zor didane çanda Zagros. çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda urartuyan derdikeve holê.Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin.
Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike.
vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose.
a> de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.
a> yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.
Hurî, hurrî yan ḧûrî yan jî xurî (bi nivîsa mîxî: ') yek ji gelên Mezrabotana kevnar a bakur ango Kurdistanê bûn. Peytexta welatê Hûriyan bajarê Kerkûk bû.
Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî Subaroyan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. Sumer û Akad ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî grekiyan ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine Mezopotamya.
Piştre navê Subaro bûye "Hurî". Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.
Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin.
Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan hind û ewropî bûye.
Hûriyan li herêma jorê Dîclê hukim kirine. Demeke ji Zagrosan, heta Amed, Riha, Mêrdîn, Kerkûk, û beşek ji Sûriya îro û heta Deryaya Spî jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn.
Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne.
Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne.
Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Haran, Riha, Heleb, Antakyayê hikm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Weha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye.
Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012.
Hiromi Tsuru (, jdb. 29ê adara 1960an, m. 16ê çiriya paşîn a 2017an) lîstikvan û dûblajvanekî japon bû ku ji aliyê pargîdaniya Aoni Production ve dihat nimandin. Ew bi taybet ji 31 sal zêdetir bi dûblajvaniya xwe ya Bulmayê di rêzefîlma Dragon Ball dihat naskirin. Rolên wê dinê navdar yê dûblajvaniyê ewna bûn: Ukyo Kuonji (Ranma ½), Dokin-chan (Soreike! Anpanman), Madoka Ayukawa (Kimagure Orange Road), Miyuki Kashima (Miyuki), Reiko Mikami (Ghost Sweeper Mikami), Meryl Strife (Trigun) und Naomi Hunter (Metal Gear).
Ew bi Keiichi Nanba ji 1986-an vir ve zewicî bû heta ku ew di 1990 de ji hev veqetiyan.
Tsuru di gerîdeya xwe ya li ser rêça hundurîn a nêzikî Nihonbaşî ya li Tokyoyê de di nav otomobîla xwe de bêhiş hat dîtin, rakirin nexweşxaneyê û mirî ragihand. Ajansa wê paşê piştre piştrast kir ku ew ji berhevdana aortek di 16ê çiriya paşîn de di temenê 57 saliyê de mir.
Makû an jî Mako (; bi kurdî weke Mewkê jî bilêv dikin) bajarekî Rojhilatê Kurdistanê ye û dikevê bakûrê rojavayê Îranê. Her wisa bajarê navendî ya şaristana Makû (navçe)e. Nêzîkî sînorê bakurê Kurdistanê. Piraniya gelê Makûyê kurd in, lê li herêmê azerî jî dijîn. Hin kes li ser vê bawerê ne ku navê Makûyê ji peyvên Mad Kûh (çiyayê mad, med) tê. Mad yan Med bav û kalên kurdan in. Kurdên Makûyê gelekî welatperwer in, ziman û çanda xwe ya kurdî baş parastine. Dewleta Îranê ji bo ku pêşveçûnên kurdan ra astengan çêbike, serdestiya navçeyê daye destên azeriyan. Azeriyan gelek nemirovahî dijî kurdan kirine û dikin lê kurdan tu caran serê xwe berjêr nekirine.
kurd li maku yê.
makû bajare ki kurd e li berêva(ji qedim) lê hin diroknas dibêjin berî folkana agrî de kurda li wir dijiyan u û kurda folkana agrî ditî ye u hin ji dibêjin berîya(pêş) êrîşl moxola li maku yê kurda dijîya.
bajarokeka şewtî nêzîkî bajarê makuyê yê ku navê we dambad e.ev bajaroka nêziîkî çîyayê agrî yan heman glîdaxeku niha hinek berete û asarên wê mane. hin dibêjin ew bajara kurda bûye ku piştî folkana glîdaxê şewitîye.kurde maku ye piranî wan ji eşîra celalî ne.
koçber kirina kurdên Makû yê.
di serhildana komara agirî ya ku kurdên makûyê jê re dibêjin şerl gilîdaxê da û serhildana Celaliyan da ku bi mêrxasî şer ser danîn û piştî şikestina şoreşa wan bi rêberiyê Biro yê Hesikê û ferzede yê Celalî rêjîma şahê Êranê dest bi komkujî a kurda kir u dest bi koçber kirina wan kir û berbi Xorasan û Qezvinê ve koçber kirin lê belê dîsa Makû (Mewk)piraniya wê kurd in tê gotin ku gelê MakÛyê pranî koçber bûne û li gundan dijîn lê vê gavê kurdan ji koçberî dest vekişadine û li Makû û gundên wê da dijîn kurdê Makûyê piranî Celalî ne û tê da Mîlanî jî hene.
hatina Azerîan li Makûyê.
dema hikûmeta şah Îsmailê sefewi de pîştî koçber kirina kurdan berbi Xorasanê wî li şûna kûrdan Azerî anîn Mewkê. yek ji wan tayfê ku hatine Mewkê tayfê beyat bûn ku hê ji neviyên wan li Makûyê dijîn û paşê berê berê (hindik nindik) Azerî hatin Mewkê.
naçeyên kurd nişinên Makûyê.
li tevahî bajara Makûyê de kurd dijîn lê bi piranîya kurdên makûyê li naçeya borelanê ne û her wiha di bajêr de jîpiranî li taxên jorîn a makûyê wek navçeya sayta B,Fermandarî û taxên qere korpîyê de dijîn her wiha li kişmîştep û li baxçacûxê jî hejmarek zêde li kurdan hene lê piranîya kurdên makuyê li gundan dijîn ji ber ku koçer in.
gundên mezin ên Makûyê ku gişt kurdnişîn in.
Behlûl kend,Dêm qişlax,pincarlû, zekerlî,qereyax ev ji gundên mezin ên bajara makûyê ne ku ji sedî sed kurd nişîn in û nifûsa her yek ji van gundan ji 2000 hezar kes heya 3000 kes e.
navê hinek gundên Makûyê.
Bêrî, qûç,kulîk,nawir,adexan,kolos,têlimxan,xerman, yarmiq (ku di dema şoreşa Îranê d hat bombebaran kirin),Melhem,qoçalî,tîkme,zilekê jêrîn, zilekê jorîn,îsa kend,mele hesen,şêx esker,înce, kendal,qizil dax a kurda,xeleca kurda,çexmaxlû,daylan kend,eşq abad,girik,dêm,zekerlî,sîra,mistefa qelesî,kêştaz,qizilsûrî... ev gund û gelek gundên din jî ji sedî sed kurd nişîn in.
kelên Mewkê.
li mewkê bi 10han kel hebûn lê mixabin ku ew kela na hatine xerab kirin ji ber ku dixwestin wê bajarê azerî bîkin lê disa li ber wana kera mistefa lê gundê kosê da e.mistefa mirek ji wan mirê mezin ê mewkê bu ku bi salan mewk bin destê wî da bû.kela qeye ku yek jiwan kelê dirokî ê mewkê e ku li bin ciyayê mewkê da ye û diroka wê kelê dighêje serdema şah ismail û ew kel bi destê şah ismail hat xerab kirin li gorî zaninan ew kel ji dest kurda da bû û hezên şah nikarî bûn tê kewîn hindir bi vrani (derewani) mirê kurd re di bêjin em go tubêj bikin û mir dixapîne u demaku mir deri vedike wana erişi ser kurda dikin û kelê ji xrab dikin û pişti wê şah kurda re neyartî yê dike û dest bi kuştina kurda dike.
Mizgefta Nûh Pêxember a restorekirî di sala 2009'an de. Li aliyê çepê, cihê ku dibêjinê gora Nûh e.
Çend turîst serdanî tirbeya Nûh a li Cizîra Botan dikin.
Mizgefta Nûh Pêxember û tirbeya wî ji yek cihên dîrokî û kevnare li Cizîrê ye.
Tê gotin cihê Mizgefta Nûh û tirba wî berî îslamê Dêr bo û navê wê jî “Derebuna” bo. Bi hatina îslamiyetê re wergerandinê mizgeftê hatîye kirin. Li qeta bin mizgeftê de tirba Nûh Pêxember heye. Li ser tirbê mizgefte û pêşiya deryê mizgeftê jî tirbeya Ebûliz Îsmaîlê kurê Rezaz heye. Tirbeya Nûh Pêxember pênc metreyan dirêj e.
Ziyaretkirin û dîtina tirbeya "babê mirovayetiyê yê dûwemîn" bala turîstên bîyanî û navxweyî dikişîne. Ew qeta bodrumê ya tirbeya Nûh Pêxember têde teng û dirêje.
Pêşî bi derincan mirov diçe xwarê, mirov digihêt cîyek yê nimêjê ya xwedî mîrabek kevnar, di nava mîhrabê de li ser kevirek sipî bi rengên sor û şîn nexşek hatîye çêkirin.
“Kamûsa Fîrozabadî ka cihê tirbeya Nuh pêximber li kîjan cihîye dibêje.”
Kela Cizîrê û Birca Belek, di sala 2009'an de.
Kelheya Cizîra Botan di sala 1908'an de. Li aliyê rastê Birca Belek jî tê dîtin.
Kela Cizîrê yek ji cihên dîrokî û kevnar ên Cizîrê ye.
Li bakûrê Cizîrê li ber ava Dicle ye. Ev kelha xwediyê şatoyeke mezin, di dema Gudîyan de hatiye avakirin, piştî wan di demê Aşûrîyan de ji nû ve hatiye tamîrkirin. Salên pêşî yê îslamiyetê de hindek tamîrat lê hatine kirin û di demê Ebasîyan de jî ciyên xirab boyîn ji aliyê Emerê kurê Ebdilezîz ve hatîne tamîr kirin. Hindek ji vê kehlê bi sê qetî, hindek jî bi du qetî hatiye ava kirin. Tevayê kelhê di demê tekûziya xwe de 365 ode bo.
Ji mîrên Cizîrê Emîr Seyfedînê kurê Izedînê kurê Seyfedîn, li ser navê xwe di nava kehlê de Medreseya Seyfiye da avakirin. Di demê îro de mizgefta wê medresê li ser piya ye dîwarên wê saxlem in, bes serbanê wê hatiye xwarê, lê belê mixabin medrese bi tevayî hilweşaye. Di navbeyna Medreseya Seyfiye û Birca Belek de cihek bilind û bervekirî hebo, ji wî cihî re Şaneşîn dihat gotin. Di nava kehlê de ji bilî wan tiştê me gotîn hemam jî hatibî avakirin. Ava kelhê bi boriyên kûzîn ji Cehfer Sadiq hatibû kişandin.
Di nava kelhê de zindanek jî heye, niho jî dimîne. Deriyê zindanê dinêre aliyê başûr. Dîwarên wê pir sitûr, avahiya wê girover, serê wê jî bi qûbbe hatîye çêkirin. Dû pencereyên wê yê dinêrin aliyê jiderve û çar deriyê wê hene. Nava zindanê 3-4 metre ye, wekî bîrekê fireh e serê wê jî qûbbe ye. Te gotin di demê berî îslamiyetê de ew zindan wekî cihê potperestîyê dihate kar anîn. Li bakûrê kelhê, di navbeyna kelhê û ava Dicle de valahîke heye ji wê valahiyê re tê gotin Rezê Mîran. Wekî ji navê wê jî tê fêhmkirin ev valahî heta demê 1700’an jî bi cûre cûre darên fêkî, darên gûl û çîçek û cûre cûre ajalên kedî ve wekî baxçeyek yên ajalan xwe nîşan dida.
Di sala 2010'an de biryar hat dan ku Birca Belek wê ji leşkerê tirkî bihê valakirin û bibe şûnewareke navneteweyî û bihê nûjenkirin.
Kela Cizîrê
Projeya GNU ji aliyê Richard Stallman hat dan dest pê kirin. Armanca vê projeyê çêkirina sîstemeke bikaranîna kompûteran a azad bû. Berdewamên sîstema GNU îro wek Linux tên bi kar anîn. Ji ber vê yekê şûna "Linux" jî "GNU/Lînux" tê gotin.
"Gnu" jî navê lawirekê ye, ji ber vê yekê wekî sembola GNU gelek car serê vê heywanê tê bi kar anîn.
Lîsansên GPL û Lîsansa Belgekirina Azada GNU (GNU FDL) ji bo projeya GNU hatin nivîsandin. Linux û Wikipedia îro projeyên herî mezin bin vê lîsansan in.
Radyoya Dengê Mezopotamya radyoyeke kurdî ye.
Radyoya Dengê Mezopotamya di 27'ê gulanê 2001'ê de dest bi weşana xwe kir. Dengê Mezopotamyayê pêşî bi 6 saetan dest bi weşana xwe kir û di serê sala 2002'a de dema weşana kir 12 saet. Radyoyê Dengê Mezopotamyayê îro bi weşana xwe ya 16 saetan, bi zarava û devokên kurdî weşana xwe dikê. Radyo her roj bi saeta Amedê di navbera 7 û 22'an, li pêla kurt 25 metir 11 hezar û 530 khz weşanê dike.
Radyo bi 5 zarava û devokên kurdî, bi Kurmancî, Soranî, Zazakî, Hewremanî û Lorî weşanê dike. Ev di dîroka kurdan de hemle û rûpelekî nû ye. Weşan hem zindî û hem jî wek pakêt dibe.
Coxrafya weşana Radyoya Dengê Mezopotamya fireh e, li seranserê Rojhilata Navîn,Kafkasya, Bakurê Efrîka û saetên piştî nîvro jî liEwropa weşanê dike.
Aseton, an propanon, bi formula (CH3) 2CO re pêkhateyeke organîk e. Ketona herî hêsan û piçûk e. Ew bi bêhnek tûj a teybetmendî rengek bê reng, pir hilû û şewitandî ye.
Di sala 2010an de li seranserê cîhanê li dor 6,7 milyon ton, bi taybetî ji bo wekî "solvent" û hilberîna metîl metakrîlat û bîsfenol A hate bikar anîn. Bikaranînên acetonê yên navdar ên navmalîn wekî melzemeya çalak a di rakirina lakêşeyê nail de ye û wekî boyaxê jî teniktir e. Li Dewletên Yekbûyî statûya wê ya volatîl organîk (VOC) heye.
Aseton di laşê mirov de bi pêvajoyên metabolîzma normal tê hilberandin û avêtin. Bi gelemperî di xwîn û mîzê de heye. Kesên bi nexweşîya şekir wê di mîqdarên mezin de hilberînin. Testên jehra jehrî yên hilberandinê nîşan didin ku potansiyela wê ya kêm heye ku bibe sedema pirsgirêkên hilberînê. Parêzên ketogjenîk ên ku di xwînê de laşên keton (aseton, asîda β-hîdroksîbutirîk û asîda asetoasetîk) zêde dikin têne bikar anîn da ku li hember êrişên epîleptîk ên pitikan û zarokên ku bi êşa agirîn a agirîn êş dikişînin bikar bînin.
Lotikxane malperek satîrîk yê xwerû bi zimanê kurdî ye.Lotikxane radigihîne ku ew bêsansûr e û xwendevanên xwe hişyar dike ku belkî ew aciz bibin. Malpera Lotikxane di sala 2006ê vebûye.
Nayê zanîn ka berpirsên wê kî ne yan jî ka gelo ew serbixwe yan girêdayî dezgehekê ye. Ya ta niha diyar ew e ku Lotikxane hem kurdan û hem jî biyaniyan dide ber devê dasa xwe ya qerf û henekan.
Netkurd (Netkurd.com, Netkurd.net yan netkurd.org) yek ji dewlemendtirîn malperên bi zimanê kurdî ye. "Netkurd"ê di newroza 2005ê de dest bi weşana xwe kiriye.
Nûçeyî.
Netkurd rojane bi dehan nûçeyên nû di malperra xwe de belav dike.
Belkî tiştê Netkurdê yê ji malperrên din yên kurdî cuda ew e ku Netkurd ji bilî nûçeyên li ser kurdan, herwiha nûçeyên cîhanê,ên spor û magazînê jî diweşîne.
Hin ji nivîskarên Netkurdê soranî jî dizanin û rojnameyên Başûrê Kurdistanê jî wek serekaniya nûçeyên xwe pirr bi kar tînin.dîsa di nava nivîskar û peyamnêrên Netkurdê kesên bi erebî,tirkî, almanî, flemanî,çekî û ingilîzî jî dizanin hene û loma jî ji çapemenyî welatên van zimanan bikar tînin jî nûçeyan radigihînin xwendevanên xwe.
Nivîsar.
Di Netkurdê de gelek nivîskarên navdar yên kurd, wek Şahînê Bekirê Soreklî, Receb Dildar, Hasan Kaya,Mahmud Kilinç,Mûrad Ciwan û herweha M.Şefîq Oncu, Husên Duzen, Ali Yuzen, Yasar Abdulselamoglu her hefte bi nivîsarên xwe malperrê dixemilînin.
Ji bilî van kesî navborî, bi dehan kesên din jî di Netkurdê de wek nivîskarên berdewam yên jî nivîskarên mêvan dinivîsin.
Înteraktîf.
Xwendevanên Netkurd dikarin bi xwe nûçe û nivîsarên malperrê şirove bikin.
Şiroveyên xwendevanan diçin ber destê redaksiyona malperrê lê ti sansorek berçav nediyar e û şiroveyên ji gelek bîr û baweriyan belav dibin.Redaksiyon radigihîne ku ew tenê şîroveyên heqaret li kes, ol an netewe, kêmneteweyan û grûbên civakî û sosoyalî dikin,naweşînin.
Dosyeyên taybet.
Netkurd bi berdewamî hevpeyivînên dirêj bi siyasetvan yan hunermendên kurd re dike û wan di beşa xwe ya bi navê "Dosye" de belav dike.
Di "Dosye"yê de herwiha lêkolînên hêja jî hatine weşandin, wek lêkolînek Rohat Alakom li ser kurdbûna Hülya Avşarê.
Karîkator.
Di beşa "Karîkator" de nîgarên qerfî yên Mamoste Nûjen derdikevin.
Pirraniya karîkatoran bi awayekî yan yek din rexnekirina dewleta Tirkiyeyê ne.
Xwendevan.
Dixwiye ku Netkurd xwendîtirîn malperra kurdî ye.
Ger bawerî bi statîkên wê yên li binê malperrê hebin, bi berdewamî bi sedan kes mêvanên wê ne. Li gor statîstîkên Netkurdê rojê dora 7000 kesên cuda serî li malpera wan didin.Li gora statîstîkên makîna hejmartina a alexa.comê sê navnîşanê Netkurdê (com,net û org) rojê ji aliyê 12.000 kesî tê ziyaret kirin.
Xweseriya Netkurdê.
Netkurd dikare bi giştî wek malperrek serbixwe bêt hesibandin ku kesên ji bîr û baweriyên cuda li xwe hewandine.
Xweseriya wê herwiha ji hindê diyar e ku ew mîna hin malperrên din yên qaşo serbixwe pesna ti serokên kurdan jî nade.
Netkurd vekirî hin kêmasiyên kurdan jî berçav dike. Lê kêm car cih dide rexneyên yekser yên li ser Partiya Demokrat ya Kurdistanê yan jî Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê.
Rêkxistina demarî.
Li ser dîwarê coga herisê de gelek cure wergir hene, çalakiya van wergiran ji bo rêkxistina karê heriskirinê ye. Ji van wergiran, mîkanîkewergir, kîmîkewergir û osmosewergir dikarin pê ji kartêkerên(hişarker) mekanîkî, kîmyayî û osmosî bihesin. Wekî mînak, tijîbûn û firehbûna gedeyê ji ber xwarinê, cureya xurekan(çewrî, karbohîdrad û proteîn) û mêjara avê û şilemenîyên nav xurekan ji bo wergiran hişarker e. Wergir ne bi tena serê xwe ne, li ser diwarê coga herisê de li gel wergiran, torên demar(nerve plexuses) jî heye. Torên demar bi koendama demar a navendî ve girêdayî ye. Wergir kartêkeran werdigire, bi navbeynkariya van toran, dişîne demarekoendam a navin. Sînyalên ji wergiran, dibe ko derdana hormon û enzîman bide destpêkirin, an jî leza perîstaltiyê zêde an kêm bike. Herwiha hestên birçîbûn û têrbûnê jî ji ber çalakiya wergiran peyda dibe. Asta glukoza xwînê ji ya asayî kêmtir be, mirov birçî dibe, xurek dixwe û koendama herisê çalak dike, heke asta rêjeya glukoza xwînê ji ya asayî berztir be, vê gavê mirov xwe têr hest dike. Mejiyê mirov navend e ji bo hesta birçîbûn û têrbûnê. Masûlkeyên coga herisê û masûlkeyên li dîwarê lûleyên xwînê ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Çalakiya lûsemasûlkeyan bi riya xweye demarekoendam ve tê kontrolkirin. Demarekoendama xweyî ji du sîsteman pêk tê; sîstema sîmpasawî û sîstema parasîmpasawî. Bi gelemperî sîstema parasîmpasavî çalakiya coga herisê zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya heriskirinê kêm dike.Piraniya ragihandinên ji sîstema parasîmpasawî ber bi coga herisê, bi navbeynkariya demara vagus ve pêk tê.
Berteka demarî li dij xurekan.
Koendama demar li dij xurekan bi sê qonaxê sereke bertek nîşan dide.
Qonaxa serî(mejî), qonaxa gedeyî û qonaxa rûvî. Ev hersê qonax jî di bin kontrola koendama demar de, bi alîkariya gelek enzîm û hormonan rû dide.
Qonaxa serî.
Qonaxa yekem a ji bo bersîvdana xurekan, li koendama demar a navîn, di mejî de dest pê dike. Hê ko xurek neketiye nav coga herisê, bêhnkirin, tahmkirin, dîtin an jî fikirîna xurekemadeyan dibe kartêker(hişarker) ji bo koendama demar. Ji ber van kartêkeran koendama demar lîkerijenan han dike ji bo derdana lîkê. Herwiha gedeyê han dike ji bo derdana şileya gedeyê û lîncemade. Bi vî awayê koendama demar gedeyê amade dike ji bo wergirtina xurekemadeyan.
Qonaxa gedeyî.
Gava xurek digihîjin gedeyê, qonaxa gedeyî destpêdike. Asîda gedeyê û enzîm dest bi heriskirina xurekên nav gedeyê dikin. Firehbûna gedeyê, bilindbûna pileya pHê û hebûna xurekên neherisbûyî, qonaxa gedeyî han dike. Di vî qonaxê de, ji ber çalakiya koendama demar û hormonan, girjbûna gedeyê û derdanên gedeyê zêde dibe.
Qonaxa rûvî.
Gava kîmos ji gedeyê derbasî rûviya zirav dibe, qonaxa rûvî jî dest pê dike. Kîmos ji bo derdana enzîmên herisê, rûviya zirav han dike. Herwiha kîmos hin hormon û demaran han dike ji bo kontrolkirina derdanên kezeb, pankreas û kîsikê zeravê. Qonaxa rûvî leza valabûna gedeyê jî kontrol dike.
Berteka hormonî li dij xurekan.
Gelek hormon ji bo koendama herisê kar dikin, lê ji wana sê heb; gastrîn, kolesîstokînîn û sekretîn hormonên bingehînîn ji bo rêkxistina heriskirinê. Di qonaxa gedeyî de demara vagus sînyal radigihîne gedeyê, ji xaneyên dîwarê gedeyê hormona gastrîn tê berhemkirin û derdan. Gastrîn jî hin xaneyên gedeyê han dike ji bo derdana asîda gedeyê(asîda hîdroklorî (HCl)) û enzîma pepsînojenê. Gava gede vala ye, îcar divê derdana gedeyê jî kêm be, loma hormona enterogastron a di rûviya zirav de tê berhemkirin çalakiya gastrînê kêm dike. Li gel hormona enterogastronê, hormona sekeretîn û kolesîstokînîn jî ji aliyê xaneyên dîwarê rûviya zirav ve tê berhemkirin û derdan. Hormona kolesîstokînîn bandor li ser pankreasê dike ji bo derdana enzîmên herisê(amîlaz, lîpaz, trîpsînojen û kîmotrîpsînojen). Herwiha hormona kolesîstokînîn kîsikê zeravê jî girj dike, zerav ber bi rûviya zirav ve diherike. Hormona sekretîn kezebê han dike ji bo berhemkirina zeravê., di heman demê de pankreasê han dike ji bo derdana îyonên bîkarbonatê. Îyonên bîkarbonat û xwêyên zeravê kîmosa asîdî ya ji gedeyê nû hatî nêtar dikin. Bi vî awayê enzîmên herisê di rûviya zirav de hê baştir kar dikin.
Henry Justice Ford (1860–1941) wênesaz û xêzkarê îngilîzî ku pêşkeftî û serfiraz bû û ji 1886 heta dawiya salên 1920an çalak bû. Carinan wekî H. J. Ford an Henry J. Ford tête zanîn, gava ku wî gelek nîgarên spehî ji bo Pirtûka Periyan ya Andrew Lang peyda kir, ku aşopê nifşek ji zarokên Îngilîz girtin û di 1880î û 1890î de li seranserê cîhanê hatin firotin.
Piştî perwerdehiya li Dibistana Repton ê û Koleja Clare ê li Cambridge ê - li ku ew di sala 1882 de pola yekem di triposên klasîk wergirt - Ford vegeriya Londonê da ku li dibistana Slade ya Fine Art û piştre, li Dibistana Hunerê ya Bushey ê, di bin birêveberiya Hubert von Herkomer ê ku bi eslê xwe alman bû, xwend.
Di sala 1892an de, Ford li pêşangehên Akademiya Keyani ya Hunerê de bi pêşandana mijarên dîrokî û şiryaran dest pê kir li.Lêbelê ew ji bo xêzkariyên pirtûkên mîna Arab Nights Entertainments (Longmans 1898), Kenilworth (TC & EC Jack 1900) û A School History of England ji hêla C.R.L Fletcher û Rudyard Kipling (Clarendon Press 1911) ku Ford re him dahat him jî navdarî anî.
Dêûbavên wî Katherine Mary Justice û William Augustus Ford bûn; bapîrê wî yê bavinî George Samuel Ford bû, ku baştirîn discounterekî navdar bû. Bavê wî, (ku parêzer bû) û piraniya malbata wî krîketvan bûn. Bavê wî li ser vê mijarê gelek gotar û pirtûk nivîsand û birayê Ford, Francis Ford (1866-1940) ji bo Îngilistanê di rêzeka Ashes de li Awistralya de lîst.
Bi temenê 61-an de, Ford hevalên xwe şaş kir ku bi jinek 35 salî piçûk re zewicî. Ew Emily Amelia Hoff (bi paşnavê zayînê Rose), jinebî bû ku mêrê wê yê yekem di şerê Neuve Chapelle de di Adarê sala 1915-an de hate kuştin. Piştî zewacê di Office of Register Kensington di Sibat 1921 de, Henry û Emily Ford li Bedford Gardens, Kensington bicîh bûn. çend salan û, di sala 1927 de, zarok June Mary Magdelene Ford manewî kirin.Modela rûniintî ya di wêneya Henry Justice Ford 'Remeber Happier Times' de, ku niha di berhevoka Galeriya Huner a Russell-Cotes de, Bournemouth, bi jina Ford re, Emily, rengek xurt heye.
Hobî.
Hezkirina wî ya lîstikê hişt ku Henry Justice Ford ji lîstika lîstikvanê JM Barrie ya Allahakbarrie Cricket Club-ê bi rêkûpêk kriket bilîze. Ev jî di encamê de sedem ku Ford nexşeya naskirî ya Baxçeyên Kensington li J. M. Barrie 'The Little White Bird " peyda kir. Ew jî ji bo karakterê Peter Pan dema ku şanonameya Barrie di sala 1904an de cara yekem li West End hat pêşandan. Berjewendîyên berbiçav ên Ford wî ji hêla gelek kesayetiyên navdar ên wê demê ve têkilî û hevaltî derxist, her wiha nivîskarên PG Wodehouse, Sir Arthur Conan Doyle û AEW Mason.
"Bayê Aazadiyê" pirtûkek kurteçîrrokan ya Lokman Polat e.
Çîrrokên pirtûkê.
"Bayê Azadiyê" ji 15 kurteçîrokan pêkhatî heye ku digel pêþgotina nivîskar, li ser hev 106 rûpel e. Ev kurteçîrok di destpêka salên 1990î de hatine nivîsîn û bi giranî li ser jiyan û xebata þervanên kurd, rewþa gundiyên Kurdistanê û hovîtiya dijmin li welatê me ne. Pirtûk ji aliyê birêz Lokman Polat de hatiye nivîsîn û Weşanxaneya Çanda Nûjen ew weþandiye.
Niha, ji ber ku pirtûk êdî ne mîna nanê tenûrê germ û nerm e û çend sal di ser derketina wê re derbas bûne, ez gelekî fikirîm ka vê pirtûkê çawa binirxînim û dîsan jî min zehmetî di nirxandinê de kiþand. Ne ji ber ku min ê nikaribûya tiþtek li ser wê bigota, min ê nexwestibûya wê bipesinînin an jî newêrîbûya kêmasiyên wê bînim ziman û rexne bikim lê ji ber ku diviyabû min ji xwe re perspektîvek bibijartiya. Lê perspektîv di rewþên wiha de zaf bûn, tenak problem ew bû ku yek ji wan jî nikare bi tena serê xwe têr hêjayî û kêmasiyên pirtûkê bîne ber xwendevanan.
Eger bi tenê armanc ev nivîsar bûya, bes bû min bi tenê perspektîva dîrokî, ango di vê delîvê de rewþa kurteçîroknivîsiya kurdî bi taybetî an jî wêje û zimanê kurdî bi giþtî di dema nivîsîna van çîrokan de, li ber çavan bigirta û diyar bikira ku birêz Lokman Polat karek bêwêne hêja kiriye. Bêguman ev yek bi serê xwe jî rast e: herçî ku pirtûkên kurdî niha jî kêm in û hunera çîroknivîsiya nûjen li cem me hê baþ nekemiliye, di destpêka salên 90î de rewþ sedcarî ji niha jî kamax- û wêrantir bû. Li aliyek din, bi dehan þoreþ û serhildan li Kurdistanê hat pêkanîn, di nav wan de bi hezaran mêrxas û çelengên nedîtî û bêmînak rabûn û dîsan jî bi dehan hezaran keç û xortên nestêle giyanê xwe yê pak di vê þopê de gorî roj û tavek geþ kirin daku ew bê û ewrên tikîtarî ji ser esmanê welatê me rabike û tîrêjên azadiyê li çiyayên berz û zozanên hênik, bejiyên beyar û mêrgên têrav bireþîne... Lê piþtî têkçûna yek li pey a din a van serhildan û berxwedanên bêpayan tiþtek ji me re li pey wan nemaye çimkî roman û çîrokên nivîskî li ser wan bûyer û rûdanan nehatine vegotin; serokatiya pirraniya serhildan û þoreþên me girîngî nedaye dokumentkirina þer û pevçûnan, serkeftin û têkçûnan û ji ber ku gelê me hema bi temamî ji arþîvek gelêrî/neteweyî ya başparastî bêpar bûye, hertiþtê me hertim di bin gefa wenda- û jibîrbûnê de maye.
Jiyana şervanên kurd.
Lê, mîna ku hat gotin, nivîskar jiyan û çelengiyên þervanên kurd, bi taybetî gerîlayan, serekanî girtiye û hema hemû çîrokên wî kêm-zêde li ser vê mijarê ne. Tevî ku gelekî yekalî û reþespî be jî, ev 15 kurteçîrok wêneyek jêhatî li ser tevgera neteweyî û þerê çekdarî, jiyana gundiyan û zilma li ser wan, þiyarbûna gel û têgihîna rêça rizgariyê radixe ber çavên xwendevanan. Ango serekanî û îlhama nivîskar rewþa rojane ya Kurdistanê û realîteya gelê me ye. Jiyana gundewarî, stemkariya dijmin û zimanê kurteçîrokan realîst in û jixwe ev yek armanca nivîskar jî bûye. Lê - bi yan jî bê dilxwaziya nivîskar - pirraniya lehengên çîrokên wî ne realîst lê îdealîst in. Ew bi asanî dikevin nav refên þoreþê, xwe, malbat û gundê xwe û pirranî caran hemû hebûna xwe gorî þoreþê dikin. Ez nabêjim ku bi vî awayî vegotina çîrokan xerab e çimkî nivîskar azad e ku lehengên çîrokên xwe li gor dilê xwe biafirîne. Tenak kêmasî ew e ku leheng gelekî sernerm in û li gor daxwaza nivîskar tev digerin. Nizanim ka ji serhiþkiya min bi xwe ye yan çima ez zêde ji lehengên hinekî serhiþk hez dikim ku ne li gor nivîskar lê jiyana xwe bi xwe bijîn. Bi vî awayî ew wisan jîndar dibin ku xwendevan zêdetir pê tê bawerandin û herwiha bandorandin jî.
Li aliyê din baweriya nivîskar bi şervanên kurd bêsînor e. Ev yek jî li ser herdu çavan. Lê nivîskar hevsarê lehengên xwe jî wisan dikêşe ku ew jî ji şervanan hez bikin, alîkariya wan bikin û hwd. Bêguman e ku bi mîlyonan kurd ji þervanên xwe hez dikin û ji her alî de alîkariya wan dikin. Di navbera salên 1986 û 1988an de malbata me li wargehek çiyayî li ber sînorê Bakur û Baþûrê Kurdistanê bi cî bûbû. Ez hingê gelekî biçûk bûm lê hê jî hinekî tê bîra min ku hem gerîla û hem jî pêþmerge gelek caran li wargehê me dibûn mêvan, me hem xwarin û hem jî derfeta razanê dida wan. Û ji ber ku bavê min û pirraniya zelamên gund bi xwe jî bi dirêjiya salan di nav þoreþê de bûn, me ji þervanên kurd gelekî hez dikir. Dîsan jî ji gund gelek kesên gernas û navdayî rabûbûn û þehîdên me hebûn. Lê vê yekê jî tirsa heyî ji dilê me dernedixist. Me baþ dizanî ku her deqeyê balafirên artêþa Iraqê yan jî ya Tirkiyeyê dê gundê me xopan kiribûya. Di wê demê de, ku hem li Baþûr û hem jî li Bakur tevgera rizgarîxwaz qels û lawaz bû, bêguman dîtina bi sedan þervanên kurd bêyom kêfa me dianî lê hatina wan - ji ber gef û tehdîdên dijmin li ser me - ji me re tirs bû jî... Lê ev rastî hema qet di çîrokên di pirtûkê de dernakeve ber çavan.
Li aliyê din, eger em rewşa dema nivîsîna van çîrokan li ber çavan bigirin, divê bê pejirandin ku nivîskar ew ji bo hiþyarkirina gel nivîsîne loma beþek ji yekalîtiya wê divê wek kêmasî neyê hesibandin.
Tevnê pirtûkê.
Herçî hunera hûnandina kurteçîrokên "Bayê Azadîyê" ye, birêz Polat bi xwe di pêþgotina xwe de daye diyarkirin ku pêwîst e çîrok û çîvanok (çîçîrok) ji hev bên veqetandin û cihêtiya di nav wan de bê dîtin. Mirov dikare kurteçîrokên vê pirtûkê wek navbeyna çîrokên klasîk û yên nûjen bihesibîne. Rast e ku di çîrokên wî de lawir napeyivin û cin tine ne lê li aliyê din kronolojî bi temamî klasîk e ango bûyer bi herikîna demê re tên salixdan. Li bûyerên rûdayî hema qet nayê vegerîn û nivîskar ji xwe re kurtedemekê nagire daku di neynika wê re hem basa pêþeroj û hem jî ya paþerojê bike. Lê pirraniya çîrokan ji bûyerên pey hev ên demek dirêj pêk tên loma nivîskar mecbûr dimîne ku gelek caran vê gotinê bi kar bîne: "Di nabeynê da cîsan (dîsan) çend roj derbas bubû."
Herçî zimanê çîrokan e, ew asan e û xweþ li wan tiþtan tê ku bas jê tê kirin. Hevok jî sade û baþ kêrî wan kesan jî tên ku ji berî vê pirtûkê gelekî bi zimanê kurdî nexwendibe. Bêguman divê negotî nemîne ku gelek þaþîtiyên rêzimanî û yên çapê hene. Bi taybetî kesandina lêkeran/verban (ango tewandina lêkeran li gor cînavan) mîna tevlihevandina nîsk û savarê dixwiye. Lê dîsan jî divê neyê jibîrkirin ku pirtûkên din jî yên di heman demê de derketî bi heman tevliheviyan rû bi rû ne. Tiþtek din jî a biçûk lê balkêþ bala min kiþand: nivîskar çend caran paþgirtika tirkî "-sa/-se" bi lêkerên kurdî ve zeliqandiye: "bike-se" (yapar-sa= ku bike), "biçe-se" (gider-se= ku biçe). Herwiha carinan "en"a tirkî jî ji bo superlatîvandina rengdêran (adjektîvan) bi kar aniye: "En pirr jî keyfa Zozanê hatibû" (Herî pirr...).
Paşgotin.
Min ev nirxandin li gor zanîn û pêçêbûna xwe kir lê dibe ku min gelekî hêjayiyên pirtûkê nedîtibin an jî ji bîr kiribin û/yan jî di rexnegiriya xwe de gelekî tûj bim. Eger wisan be, hêviya lêborînê ji xwendevanan û birêz Lokman Polat dikim. Li dawiyê dixwazim bibêjim ku ev pirtûk - tevî kêmasiyên heyî jî - karek gelekî serkeftî bû ku di dema xwe de hat kirin. Herwiha divê bê gotin ku "Bayê Azadiyê" li aliyekî û romana birêz Lokman Polat "Fîlozof" û romanên birêz Laleþ Qaso "Sê þev û sê roj" û "Xezeba Azadiyê" li aliyê din, nîþanên wê yekê ne ku divê tevgera neteweyî - ya kîjan perçeyê û kîjan partiyê dibe, bila bibe - hem bi hêjayî û hem jî kêmasiyên xwe ve bê nirxandin û rexnekirin.
Husein Muhammed: Kovara Mehname, hejmar 11/2000
Ferhenga kurdî-holendî ((Koerdisch-Nederlands Woordenboek) ferhengek e ku tê de peyvên kurdî bi zimanê holendî hatine şirovekirin. Ferheng ji alî birayan Mahabad B. Qilorî û Nêçîrvan Qilorî ve li sala 2002ê hatiye amadekirin.
Bi giştî.
Ferhenga Kurdî-Holendî yek ji mezintirîn ferhengên kurmancî û zimanek ewropî ye ku ta niha hatine weşandin. Ferhenga 365-rûpelî ji alî birayan Mahabad B. Qilorî û Nêçîrvan Qilorî ve hatiye amadekirin û 2002yê di nav weşanên Bulaaq de li Amsterdamê derketiye.
Ferheng bi çapek bedew û zelal e û bo bikaranînê pirr asan e. Ji bilî ferhenga yekalî ya kurdî-holendî, tê de nivîsarek dirêj ya rojhilatnasê navdar yê holendî Prof. dr. Martin van Bruinessen jî heye. Li gel nivîsara holendî wergera wê ya kurdî jî di pirtûkê de cî digire. Mijara nivîsarê ne tenê ev ferheng e lê Bruinessen bi kurtî dîroka ferhengên kurdî û zimanê kurdî bi giştî jî dide nasîn.
Bo asankirina bikaranîna ferhengê, danerên wê çend rûpel şîretên bikaranînê jî pêşkêş kirine.
Naverrok.
Di vê ferhengê de hema hemû peyvên pirr tên bikaranîn yên kurdiya kurmancî û gelek jî yên soranî û dimilî (zazakî) û bergind û wateyên wan yên holendî hene. Lê pirrî caran tenê wateya bingehîn ya peyvê hatiye dan û bikaranîna peyvê di rewşên taybet de bi berfireyî û bi nimûneyan nehatiye ravekirin.
Li ber wê rastiyê ku tevî ku bi sedan hezaran kurd li welatên Rojava dijîn lê hê jî ferhengek tekûz û bikêrhatî ya kurmancî û zimanek Rojavayî peyda nabe, ev ferheng biserketinek mezin e. Di ferhengê de gelek peyv ji hemû devokên kurmancî hene û her kurmanc dikare vê ferhengê bi asanî bi kar bîne.
Kêmasiya serekî ya ferhengê ne ferheng bi xwe ye lê ew e ku ferheng kurdî-holendî ye. Holendî ne zimanek mezin e ku gelek kurd têkildarî wî bin. Ne tenê kurdên "sade" lê zimannasên kurd jî dê bikarin mixabin tenê sûde û mifayek bisinor - eger qet - jê werbigirin. Eger ferheng kurdî-îngilîzî yan ta kurdî-fransî yan kurdî-elmanî jî ba, dê rewş têvel û cuda ba.
Husein Muhammed: Kovara Mehname, hejmar 40, 5/2003
Holendî
Ferhenga Tirkî-Kurdî (Kurmancî) (Türkçe-Kürtçe Sözlük) ya Mehmet Tanrıkulu yek ji wan çendîn ferhengên tirkî-kurdî ye ku di salên 1990î de derketine.
Ev ferhenga yekalî (tirkî-kurdî) ji zêdeyî 520 rûpelan pêk têt û bi çapek pirr spehî li Stockholmê di nav Weşanên Podium de bi hevkariya li gel Pirtûkxaneya Kurdî ya Stockholmê derketiye. Ji bilî rêzkirina peyvan, di ferhengê de çend rûpel şîretên bikaranînê (tenê bi tirkî) hene.
Ev ferheng pirr baş e lê ji ferhenga Zana Farqînî ya tirkî-kurdî û ya D. Îzolî jî ya kurdî-tirkî-kurdî vedimîne tevî ku ji van herdu ferhengan ya dûtir dehsalekê berî ya Tanrikulu derketiye jî.
Li gor kurtedaxwiyaniyek bi swêdî ya bi ferhengê ve hatiye zeliqandin, Tanrikulu bîst sal li ser vê ferhengê xebitiye. Rast e ku daner xwe pirr bi diyarkirina tîp û bingehên peyvên tirkî ve westandiye lê mixabin gelek ji bergind û wateyên wan yên kurdî pirr qels in - eger ne ta şaş jî bin. Ferheng bi xwe bi tidarikek sivik hatiye danîn ango tenê peyv hatine wergerandin û bikaranîna wan û pend û biwêjên têkildarî wan nehatine dan. Bêşik ferheng bi awayek wa sivik jî dibe. Lê, li aliyê din, daner ta etîmolojî û serekaniya peyvan jî lê zêde kiriye û bikaranîna wê bo xwendevanan dijwar bûye.
Tanrikulu gelek çavkaniyên baş bi kar anîne. Lê hin ji wan ta yên têkiliya wan bi zimanê kurdî re kêm jî, wek: Ferhenga Etîmolojiyê ya Hindo-cermenî (Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch). Lê mixabin ti ferhengên heyî yên tirkî-kurdî (yan kurdî-tirkî) bi kar neanîne. Ku ew ferheng bi kar neanîne ne tenê ji çavkaniyên di ferhengê de hatine rêzkirin lê herwa ji naveroka ferhengê jî diyar e. Ji min re pirr seyr e çima wî - bo nimûne - ferhenga kurdî-tirkî-kurdî ya D. Îzolî bi kar neaniye ku du çapên wê bi salan ji berî derketina ferhenga Tanrikulu hem li Ewropa û hem jî li Tirkiyeyê mişe hebûne. Eger wî ev ferhenga baş ya wê demê heyî bi kar bianiya, dê ferhenga Tanrikulu herî kêm hindî wê bikêr ba lê mixabin ya Tanrikulu nage wê pileyê.
Hatiye diyarkirin ku di ferhengê de zêdeyî 23 hezar peyv hene. Mixabin dikare bêt gotin ku beşek ne kêm ji van peyvan yên ji zimanên ewropî ne. Ne ku dijî rêzkirina wan peyvan im di ferhengan de lê di vê ferhengê de bergind û wateyên wan tenê her eynî peyv hatiye dan û bi ti awayî nehatine ravekirin. Mînak: "anket anket; dantel dantêl; gotik gotîk" û bi hezaran peyvên din. Dikare bêt pirsîn: Eger bikarînera/ê vê ferhengê vê peyvê fam bike, dê çima di ferhengê de lê bigere yan jî eger di "anket, dantel, gotik" nege, dê çi feyde ji "anket, gotîk, dantêl" hebe?
"Zazaki" - kop da ziwanan dê Îranî da pîl ra yew ziwan
Ziwanê Zazayan, xelq ko zêdeyêri werte dê Mezrabotana Corin di, gilorek (çember) da Xoresan-Mutki Diyarbakır-Sêwreg-Gerger-Zara-Beyburti miyan di kopende runişyaye wo, ziwanê înan... cêvetiş dê çendan gore, no xelq ko kî eslê ci Dimlî (yan zî Dumilî) yo, no name wo Zaza bı fekan dê xelqan dê embıryanan a (!), zuwan dê cı dı zêde biyayen da herf da "z" sera deyawo ci. Rastayi ya na cêvetış mineqeşe wazena. Ze kı ninan rê vanê Zazay, ne ya piya, nê vêşêri xwo name dê Dımli ya anê ver. (Dersımıji xwo rê vanê "Kırmanc", Piranızi zi xwo rê vanê "Kird".)
Dımıli hım zew xelqi hım zuwanê cı ifade kena. Fıkro pêt o yo kı dawelatê Dımıliyan Dêlam o (yan zi Deylam / Daylam). Texminan ser, namewo Dımıli zi "Dêlam" ra yeno. Dêlam, veraroz dê Dengız dê Azeri dı zu mıntiqeyê da koyına kı tede Dêlami -zew zuwanê do zey Dımli- qısey bena, wuza wo. Texmina, zew koço kı wuza ra werısto ver dawo rozaway, şiyo u çend cayan dê Mezrabotana Corın dı komi rona wo. Nê komi Dımliyê ê dê na roz ê. Naqor, êyê kı nê koçi pey dı mendê ê zi Goran-Hewrami u zewbina komên zuwanan dê bıni yê.
Age Meyer Benedictsen, eserê xwo "Les Dilects D'Awraman et de Pawa, Qopınhaq 1971, rıper 3-6" dı, mıntiqe da Hewramani dı tetqiq kerden u geyrayen da xwo sera vano kı; gore dê fonoloji, morfoloji (vırastenzanayi) u zuwanrêznayi da cı, Hewrami u Zazaki pê ra nêzdi dudu zuwani yê. Dabeste dê berrızyayen da mıletperwerin nêzdi ameyena zuwanan ewro rasti ya nê fıkıri arda werte. Nay sera, zew şeno mantıq po bero kı, Zazaki u Gorani dudu zuwani yê rêçe ra pê gırêdeyayeyê.
Coxrafiyeyê Zazayan dê ewroyıni dı xelqo tewr kıhano kı zaneyeno na dawelat dı ronışyaye biyo "Hurri" yê. Hurri cana ra ameyê dawelat dê Zazayan, Mezrabotana Corın. Cawo tewr verêno kı nê Hurriyan cı ra vıziyayê, nay sera zêde vinaway estê. Nê vinaway pêro kı arêdeyenê pêser, na rastani yena werte; nê Hurriyên kı rêçe ra zu qewmê da İrani yê, dawelatê ninan Koyan dê Qafi dı rozawa dê Gol da Areli, miyabên dê Dêlami u Agıri dı ca yê dı biyo. Vera peyni da serran dê III hezaran V.İ dı, wexto kı rastê çax dê vılabiyayen da Eqadan yeno, no çax dı Hurriyan ray berda Mezrabotan da Cori ser, zor da wo xetan dê xelqan dê Hititan, Mituniyan, Eqadan, Asuriyan u Babilan kerdê, wext bı wext zi kewtê bındestê cı; rıziyayen da sukduwel da Katmuxi (suka Semsuri u çoşmeyê cı), dıma zi, serr da 713 V.İ dı, rıziyayen da Meliddu (Meletiya Kıhan) sera sahnewo siyasi dê terixi ra abıryayê. No terix ra tepiya, Hurriyan, duwelên kı Mezrabotana Corın dı roneyayê, inan miyan dı zuwanê xwo, mitolojiyê xwo, ew eddet u vinayiya xwo po berdo.
Vanê kı, Hurri nêresaybiyê kultur (kare) dê nusten; qandê coy, terix dê medeniyeti dê nê xelqn dê embıryanan; zey Hititan, Eqadan, Babilan, Asuriyan u Mitaniyan miyan dı, din dê cı, ew zuwan, mitoloji, eddet u vinayi da cı sero serpoşên muhimi ameyê werte.
Zewna xelqo kıhano kı welat dê Zazayan, Mezrabotana Corın dı rona wo Sıkitiyê. Nı Sıkitiyên kı suwari biyayen da xwo ya yenê zanayen, kultur u huneri ser zêde po şibiyê ew xelqê do zêde cengawer biyê. Sıkiti rêçe ra qewmê da Hınd-Ewropa yê, ew ninan miyabên dê serran dê III u II hezaran V.İ. dı, çoşme dê Gol dê Erali dı emmır kerdo; pey dê serran dê III hezaran V.İ dı, nê wuza ra vıziyayê, şiyê u deştan dê Urısiyeyê verarozi u koyan dê Qafan dı ca da wo xwo.No coxrafiye, na roz da ma dı Osetiya ya. Xwora, Oseti zi kokê cı Sıkiti yê.Dıma Sıkitiyan welatê xwo kerdo hera, sevcêr biyê, şiyê Mezrabotana Corın, wuza dı rona wo, ew pıra, pıra duwela xwo heta Yehuda po berda.
Gorê dê vinayi da çendan, Zazaki him ra, çıhar şiveyan dê Kurdi ra zew zuwan o; Zazaki, Kurmanci, Sorani, Gorani. Çendna kesi vanê kı, kom da zuwanan dê İraniya pil miyan dı Zazaki zew zuwanê do ca wo. Axıri, seni kı bıbo u pobıberiyo, ew çiyo nêzanayewo kı cıya esto pêro bıvıziyo werte.
Kom biyayen da zuwanan sera, a koma zuwanana kı Zazaki bıxwo zi ilaqedar kena, ay sera qenêbo çend vinaway bıdeyê fayde keno.
Çıme wo tewr kıhano kı abırnayen da şiweyan dê Kurdi ser zaneyeno Şerefnameyê Şerefxani yo. Şerefxan komanê Kurdan u zuwananê cı wuna rêzayneno; Kurmanc, Kelhor, Lor, u Gor. Şerefname dı bahsê Zazayan u ê dê cı Zazaki qet nêkeno.
Oskar Mann, Zuwan dê Kurdi sera têgeyrayen da xwo gore, Kurdi, ze "Kurmanciya rojxilati, ê peyaroji ew ê veraroji" cê ra abırneno, ew Zazaki zi ze şiweyên dê Gorani gêno desta.
Dr. Mac Kenzie, meqale da xwo ya "Kürt dilinin kökeni" ya kı serr da 1961 i dı Pêserok da Zuwani dı çap biya, ay dı Kurdi dudu hetan ser abırneno; "kurmanciya Corın, Kurmanciya Cêrın". Ey Gorani ze zuwanê do xwoseri qebul kerdo. Ey eser dê xwo yo "The Dialect of Awraman (Hawramani-Luhan)" dı Gorani ze qolê do Farısiya kıhan gurota dest.
Eserê xwo yo "Grammar of Kurmandji, or Kurdish Language, 1913" dı Ely Bannister Soane, şiweyên Zuwan dê Kurdi, him ser, xe "Kurmanci ya Corın, Kurmanci ya Cêrın" gurotê dest, ew Zazaki u Gorani ninan ra abırnayê. Dr.Tewfıq Wehbi zi zey Soane, eyni vinayi sero yo.
Sosyolox (komzanyar) Ziya Gökalp, o yo kı esslê xwo Kurdo labırê Tırkperwerin kerdena ame wo zanayen, ey tetqiq dê xwo yo "Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, Komal Yayınları, 1975" dı "Kurmanc, Zaza, Soran ew Lor" pêro ze zuwnên Kurdi gurotê desta, ew Zazaki u Gorani ra zi ze "zuwanên pê nêzdi" bahs kerdo.
Aleaddin Seccadi, esrê xwo yo "destur u Ferhengi Zuwan ê Kurdi, Erbi u Farısi" dı Kurdi him da dudu şiweyan ser abırneno; Şiweyê Bahdinani (Botan) u şiweyê Sorani (Mukri).
Dr. Kemal Fuad, şiweyanê Kurdi him ser wuna rêzayneno; "Kurdiya Rozxeleti ê Rozaway, ê Verarozi, ew ê dê Goran-Zazayan".
Eserê xwo "Zımanê Kurdi, Dabestbuni Coqrafyayiy Dialektakaniy" dı, Fuad Hemmê Xurşid, zuwanê Kurdi ze "Kurmanciya peyarozi, Kurmanciya Werteyın, Kurmanciya Verarozi ew Sorani" rêzayneno, ew Zazaki zi ze şiweyê do bıniyo ê dê Gorani gêno dest.
Mehmed Emin Hewremani, esrê xwo yo "Zari Zıman ê Kurdi ve Terazu yi Beravis da" dı, Kurdi ze "Kurmanciya Corın (Bahdini), Kurmanciya Werteyın (Sorani), ew kurmanciya Cêrın (Gorani)" gêno desta, ew Zazaki, Hewramani, Lori u Bacelani zi Gorani Miyan dı vineno.
Zuwanzanyar-nuskar Malmisanıj, Kurdi panz şiweyan dê essli sera Abırneno; Zazaki, Kurmanci Sorani Gorani (Hewrami), ew zewbin şiweyên bıniyen kı Kurdistanê Verarozi dı Qısey benê, ê.
Ebubekir Pamukçu, Têgeyrayox u Zuwanzanyarê Zuwan dê Zazaki, nuskar; o yo kı vêşêri Zazaki sero xebıtyayen da xwo ya vıziyawo ver (zaneyeno), ey Zazaki u Kurmanci cê ra ca gurotê desta, ew diqet anto pêmaneyen da Zazaki u Gorani / Hewrami ser. Ebubekir Pamukçu wekerden da Zuwanzanyani da (lingwistik) Zazaki sero teniya nê, ê rêçan dê terix dê cı sero zi gurweya wo. Ey tetqiq u têgeyrayena xwo na mesıla ser, zêdeyêri Stoqholm dı; veror pêserok da Ayre dı, dıma zi heta Heziran 1992 kı vetê, ay dı dêbı mıneqeşi ver.
Têgeyrayox-Nuskar Minorsky, Kurdan miyand dı hehsê zew unsurê do İrani keno kı, na qewmêda Kurdi niya (Koma Goran-Zaza).
Têgeyrayoxo Êrmeni Garo Sasuni, kıtabê xwo yo "Kürt Ulusal Hareketleri ve Ermeni-Kürt İlişkileri" dı vano kı, çendı kı rêçê Kurdan u Zazayan qewma İrani da pil ra emewo zi, nê Zazayên kı xwo Kurdi hesıbınenê, esslê ninan çaxan dê tewr veri ra zuna qewmê ra yeno.
Anci, na roz da ma dı, zêde têgeyrayaxi, nuskari u zuwanzanyarên kı kare (kultur) u zuwan dê Zazayan sero xebıtiyenê, na mesıla da ca biyayen u pê dı biyayen da Zazaki sero xwo vısto mıneqeşi miyan. Rastiya cı, na mesıla sero hendlıxe qeyam qılaynayen zi icab nêkena. Hele kı, no deme dê zanyani (ilim) u teknoloji dı, wuni aseno kı, zu mıneqeşeyê da ewnayın hendlıxe mahnedêr (mahndayır) niya. Ma kı vazım "Zazaki xwo ser zew zuwan o, ew Zazay xwo ser zu mılet a" na peyniya dınyay nêbena. O yo kı, wa merdım bışo çıman dê aqıli ya bewniyo ew hewlin sero bıfıkıriyo...Peyniya xwo, veranverê terixi nê xelqi piya ameyê ew ninan zew coxrefiye dı emmır kerdo; mucedeleyê ninan amewo pêser; nê xelqan pêrın zi eyni derdi antê u zey pê eyni kêf a şabiyê; kılmane, ninan miyan dı bırabestiyê da rasti peyda biya. Essas, çi yo kı lazım o bıvırazyo o yo kı hırg zuwan zemın dê serbesti sero xwo miyan dı qimet bıdeyo cı u pobıberyo. Serbest nêbiyayena cı "asimilasyon" a. Rasti a ya kı, Zazaki zi zuwanê do ê zew xelq dê gırdi yo; zey hırg zuwan dê dınyay layıqê hurmeti yo ew cı ser têgeyrayen u xebıtiyayen heq keno.
Raman ferhengek inglîzî-kurdî (soranî) ye.
Raman bi peyvên inglîzî pêşkêş dike û wateya wan bi kurdî (soranî) û alfabeya kurdî-erebî dide.
Di Ramanê de dorî 30 000 peyv û biwêj hene.
Îngilîzî
Hişyar Zêbarî (bi inglîzî "Hoshyar Zebari", jdb. 1953, Akrê, Badînan, Herêma Kurdistanê, Îraq) siyasetmedarekî kurd e.
Wezîrê derve yê Iraqê.
Hişyar Zêbarî ji sala 2003 ve wezîrê karûbarên derve yê Iraqê ye. Ew nûnerê Hevpeymaniya Kurdistanê û Partiya Demokrat ya Kurdistanê ye.
Nûnerê Kurdistanê li DYA û Brîtanyayê.
Berî Hişyar Zêbarî bibe wezîrê karûbarên derve yê Iraqê, ew nûnerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê (Îdareya Hewlêrê) bû li gelek welatan, bi taybetî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û li Brîtanyayê.
Civaknas û pêşmerge.
Hişyar Zêbarî ji zanîngeha Essex ya brîtanî bûye masterê civaknasiyê.
Lê rêzdar Zêbarî herî baş bi karûbarê xwe yê salên dirêj yên pêşmergetiyê têt nasîn.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) () bi gelemperî wek Dewletên Yekbûyî (DY) an Amerîka tê balkişandin, komarekî federal a ji 50 dewletan, ku navçeyên federalî pênc herêmên mezin a xweser (otonom) û hebûnî cuda ye pêk tê. Çil û heşt ji pêncî dewletan û navçeyên federal hevbend in û li dikeve Amerîkaya Bakur di navbera Kanada û Meksîkê de ye. Dewleta Alaskayê di quncikê de heta niha li wîlayetên Amerîkaya Bakur in, ku axa sînorê li rojhilatê bi Kanada û bi ser avtenga Rûsyayê ve ji hev veqetandin. Dewleta Hawaî yek komgiravekî di nîvê Pasîfîkê de ye. Herêm li ser Okyanûsa Pasîfîk û di Deryaya Karîbê hatiye belav kirin. Li DYAyê neh navçeyên demjimêrê nixumandî ne. Erdnîgariya, avûhewa û sirûştî yên welat gelek cur bi cur in.
Li 3.8 milyon km (9.8 milyon km2) û li ser 324 mîlyon kesan, ku ji aliyê herêma giştî (ji aliyê herêma axê çaremîn herî mezintir) û di tîrbûna gelan de sêyemîn bûye Dewletên Yekbûyî çarem-mezintirîn welatê cîhanê ye. Ev yek ji neteweyên etnîkî ve herî cîhêreng û pirçandî ya cîhanê ye û koçberên malan ji bo xelkên mezin di cîhanê de ye. Bajarvaniyê, di sala 2010an de li ser 80% bejik û ber bi megaherêm ve zêde dibe. Paytexta welat Washington D.C. ye û bajarê herî mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê New York City e; li deverên metropol bajarên din ve hemû bi derdora pênc milyonan an jî zêdetir şênî ên girîng li bajarên wekî Los Angeles, Şîkago, San Francisco, Boston, Dallas, Fîladelfiya, Houston, Miami, û Atlanta ne.
Paleo-Resen herî kêm 15.000 sal berê ji Asyayê koçberî sereka welatê parzemîna Amerîkaya Bakûr bûn. Dagîrkeriya Ewropayê di sedsala 16an de dest pê kiribû. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji 13 Koloniyên Brîtanyayê li ser Deravê Rojhilatê derketin holê. Nakokiyên gelek kesan di navbera Brîtanya û ji koloniyên piştî Cenga Heft Salan bû sedema Şoreşa Amerîkayê, ku di 1775emîn ve da destpêkirin. Di 4ê tîrmeh 1776an de, wek koloniyalîzma şerê Brîtanya ku di Şerê Şoreşgerên Amerîkayê de bûn, delegeyên ji 13 koloniyan bi yekdengî Daxuyaniya Serxwebûnê pejirandin. Şerê di sala 1783an de bi naskirina fermî serxwebûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Brîtanya re bi dawî bû û yekemîn şerê serkeftina serxwebûnê ya li dijî Împeratoriya Koloniyal a Ewropayê bû. Makezagona yekûn di sala 1788an de hatiye qebûl kirin, piştî ku Gotarên Konfederasyonê ya di sala 1781an de hatiye pejirandin, hest pê kirin ku hêzên federal neqbûl hatiye pêşkêş kirin. Yekem serrastkirinên deh, di sala 1791an de bi awayekî komî bi navê Danezana Mafê hatiye pesend kirin û dîzaynkirin, ku ji misoger gelek azadiyên bingehîn yên sivîl hatin kirin.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûkaniyê li ser berfirehkirina kelecanî li seranserî Bakurê Amerîkayê li seranserê sedsala 19an de, bi darê eşîrên Amerîkiyên resen, ku bidestxistina erdên nû û hêdî hêdî mukirê dewletên nû bikin, heta ku ew parzemîn ji aliyê 1848an de belavbûn. Di nîveka duyem ya sedsala 19an de, Şerê navxweyî yê Amerîkayê ji bo dawiya koletiya hiqûqî li welatê birin. Di dawiya sedsalê de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav Okyanûsa Mezin û aboriya xwe de beşek mezin ku ji aliyê Şoreşa Pîşesazî û çolistanan destpêkirin, pir zêde bûn. Şerê Spanyol-Amerîkan û Şerê Cîhanê ya Yekem ve rewşa welat wek gerdûnî ya hêzekî leşkerî piştrast kir. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji Şerê Cîhanê ya Duyem, wekî hêzekî gerdûnî de yekemîn welatekî bo çêkirina çekên navokî ye, ku bi tenê welatekî ji bo bikaranîna di şer de ye û di endamê daîmî yên Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî derketin holê. Ev endamekî damezrênerê Rêxistina Dewletên Amerîkayê (UAS) ye û rêxistinên din ên cudahî wek Pan-Amerîkan û navneteweyî ye. Di dawiya Şerê Sar û Hilweşandina Yekîtiya Sovyetê ya di sala 1991an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wek tenha hêza yekemxweş ya cîhanê de hiştin.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê welatekî pêşketî ya cîhanê de mezintir ji aliyê aboriya TBH nominal e. Ev di rêza bilind de li çend tedbîrên performansa sosyoekonomîk tevî ku di nav wan de meaşê navincî, pêşveçûna mirovî, ji her serî TBH û berhemdariya her kesêkî ye. Dema ku Aboriya Amerîkayê bi Koza pîşesaziyê tê hesibandin, bi şikilkî serdestiya xizmetan û aboriya zanînê sektora çêkirina herî duyemîn li cîhanê dimîne. Digel ku gelê wê tenê ji sedî 4.4% dinyaya giştî ye, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nihêrînên bo nêzikî çaryeka nesafî ya cîhanê û hema hema ji sê paran mesrefên gerdûnî ya leşkerî, hêza leşkerî û aboriyê de di serî de li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hêzekî siyasî û çandî yên navdarê di warê navnetewî û serokê di lêkolîna zanistî û nûkirinên teknolojîk e.
Axa DYAyê ya îro berê di bin destê amerîkiyên resen de bû (ji wan re tê gotin çermesor lê ev ne rast e). Çermesorên vir ji gellek eşîran pêk dihat in, bi gellek zimanan diaxivîn û çandên wan cûrbecûr û ji hev cuda bûn.
Îro pir zêde tişt ji çanda wan nemaye. Di sedsalên 16 û 17an de ewropî hêdî hêdî li vir bi cih bûn. Bi piranî Brîtanî (Îngilîz, Skot) û Fransayî (freng, fransiz) li bakur bi cih bûn û çandek pir cuda anîn vir.
13 koloniyên Brîtanyayê di 4 tîrmeha 1776an de li dijî Brîtanya serxwebûniya xwe îlan kirin. Di sala 1787an de jî DYAyê îlan kirin. Ev herdu tekstên îlankirinê bûye avakerê nasnama Emerîkî.
Di sedsala 20an de DYA bû hêzeke pir mezin a cîhanê. Bi taybetî jî piştî Şerê cîhanî yê duyem, ji aliyê leşkerî, aborî, siyaset û çandî ve bû yek ji dewletên herî xurt ên cîhanê. DYA hetanî belavbûna Yekitiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst serkêşiya Şerê Sar ê li dijî Yekitiya Sovyetan dikir. Piştî belavbûna Sovyetan DYA bi serê xwe bû hêza herî mezin a leşkerî a Cîhanê.
Derbarê baweriya olî xelkê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de 80,5% xiristiyan (51,3% protestanî, 23,9% katolîk û 1,7% mormon) in. 16,1% ateîst in, 1,7% cihû 0,7% budîst, 0,6% misilman û 2,1% hindû.
Golên DYA'yê.
Wêneya satelît a Golên Mezin
Rûbera Golên Mezin bi timamî 250 000 km² ye.
Bajarên herî mezin.
ji 4an 3 ê nifûsa DYAyê li Bakur-rojhilatê welêt dijîn.
"Tîrêj", yekemîn kovara wêje û çandî li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê bû ku xwerû bi kurdî dereket û nivîsên wê bi du zaravayan, nîvî bi kurmancî û nîvî jî bi dimilî (zazakî) bûn.
Di çileya pêşîna 1979'an de li Îzmîrê dest bi weşana xwe kir. Çar hejmarên wê derket. Hêr sê hejmarên wê yê pêşîn li Îzmîrê derketin. Hejmara wê ya 3'an cara duyem li Stokholmê hat çapkirin.
Piştî 12'ê îlonê di sala 1980'yî ku cûnta hatibû ser hukim êdî firsend nema ku li Tirkiyeyê derkeve, hejmara wê ya 4'an li Swêdê, li Stokholmê hate çapkirin.
Tîraja wê di navbera 4000 û 5000 de bû.
Zirne yan zirna amûreke muzîkê ya pifkirinê ye xwediya dengekî bilind e ku bi daholê re dengekî pir xweş û lihevhatî çêdike, bi taybetî di govend û dîlanên kurdan de tê bikaranîn, ku mirov li gel hemû kurdan dibîne heyabê li gel kurdên penaber jî hene ev jî tê wateya ku girêdana wê bi neteweya kurdî re pir kevin e.
Etomolojî.
Etomolojiya peyva zirne jî bi zimanên îraniye bi taybetî kurdî ye, belavbûna wê li Rojhilata Navîn û hidê di riya koçên kurdan çêbûye ji ber ku li hemû deveran navê wê zirne ye.
"Zirr" tê wateya "govend, cejn, zemawend" û "ney" jî "bilûr" e, hevreha farisî سرنای, "surnay" e.
Navê gundekî.
Navê yek ji bajarên parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran jî ye.
Navçeya Kobanî, yek ji navçeyên parêzgeha Helebê ye. Navçe dikeve Rojavayê Kurdistanê û serbajarê wê Kobanî ye.
Kobanî di demeke nêzik de bû navçe, ango rêjeya mezinbûna wê pir zêdeye, û piştî ku şerê sûrî koça xelkê ji Heleb û bajarên mezin re kêm bû, tevî ku bajarê Kobanî 60 ji sedî hilweşiya lê di çar salan de bajar ji berê çêtir bû û xizmeta şaredariyên rêveberiya xweser ji ya rejîmê pir baştir e ku faydeyeke mezin ji bo bajêr kir.
Nahiye.
Kobanî, gelhe: 81.424 kes.
Şêxler, gelhe: 43.861 kes.
Sirîn, gelhe: 69.931 kes.
Çelebî, di sala 2009an de bû nahiye.
Cawbir an jî meqes cotek gêrîkan jî amûrek ji bo birîn an qutkirina materyalên cûda ye.
Pêvajoya birînê bi pêgirtina materyalê di navbera blokan de li qonaxa ku tê qutkirin pêk tê û dûv re nêzî hevûdu diherike. Li gorî kîjan materyalê û ji bo çi armancê têne armanckirin, şekil û celebên cûda hene.
Alan Kurdî, navê keştiya almanî ya rizgarkirina koçberan e. Keştiya rizgarkar bi taybetî li ser Deryaya Spî karê xwe dike û tê alîkariya kesên koçber ên ku di avên deryayê de li ber xeniqînê ne. Keştî di bin alaya Almanyayê de ye.
Keştiya ku berî navê wê "Professor Albrecht Penck" bû, di 10ê sibata 2019an de bi navê zarokê kurd ê koçber Alan Kurdî ku li peravên Bodrûmê yên Tirkiyê xeniqîbû bi nav kirin.
Papora Alan Kurdî bi saya rêxistina nehikûmî Sea-Eye ("Çavê Deryayê) şul dike û armanca wê ew e ku balê bikişînin ser sedan kesên koçber ên ku rojane di avên deryayê de dixeniqin.
Aladdin (bi kurdî Eledîn) muzîkaleke aşopî ya amerîkî ye ku ji hêla Guy Ritchie ve hatî hilberandin, ji hêla Walt Disney Pictures ve hatî çêkirin, ji hêla Dan Lin û Jonathan Eirich ve li ser bingeha fîlmê ji hêla John August, Vanessa Taylor û Ritchie ve hatî çêkirin. Ev fîlm adaptasyona xêzefîlma bi eyni sernav ji sala 1992an e ku bingeha wê çîroka Eledîn û lembeya newaze ji berhevoka çîrokên Hezar û yek şev e. Rola sernavê ji hêla nûderê kanadî Mena Massoud ve tê lîstin.
Li deryayê keştiyek piçûk bi malbata çar ajokaran re. Du zarok li keştiyek mezin û birêkûpêk digerin. Dûv re bav dixwaze ku wan berjewendî keştiya piçûka xwe nîşanî wan bide û herdu zarok re çîroka Eledîn, prenses û lembeyê vedibêje.
Li bajarê ereban Agrabah Eledîn bi meymûnê xwe Ebû re derbasî jiyanê dibe û tiştên ku hewce dike diziyê dike. Xort çokera prensesê yê li ser piyan digire. Gava ku ew wê êvar wî li qesra xwe serdan dike, ew fêr dibe ku ew prenses bixwe ye. Li ser riya malê Eledîn ji aliyê Cafer ve tê girtin. Ji bo wî divê wî lembeyek bi vî awayî ji şikefta derhozeyî bîne.
Vanessa Busse (jdb. 1ê çiriya pêşîn a 1980î li Günzburgê, Almanya - m. 5ê çiriya pêşîn a 2017an li Augsburgê, Almanya) nivîskareke alman bû, ku wek stranbêj bi bernavka Vanessa Saturn xebitî.
Vanessa Busse li Bavyerayê mezin bû, rêveberiya karsaziyê xwend û li Almanyayê (Baden-Württemberg û Berlîn), Japonya (Tokyo, Kyoto û Osaka) û herî dawî jî li Augsburgê (Almanya) dijiya.
Dema ku ew zarok bû, kêfa wî ji xwendina romanên honaka zanistiyê çêbû û di demek kurt de dest bi nivîsandina xwe di eynî şêweyê de kir.
Romana wêya yekem bi sernavê "Vampirin wider Willen" bû. Ew ji bo rêzeromana "Raumschiff Promet" û weşanxaneya Verlag Peter Hopf ji bo rêzeya Retro-SF nivîsî.
Di bin bernavka Vanessa Saturn de ew bi hevkarî bi muzîkjenê Boy 83 re gelek stran derxistibû.
Vanessa Busse di 37 saliya xwe de mir.
Tanja Monique Bruske Guth, di heman demê de bi bernavka xwe Lucy Guth jî tê zanîn, (jdb. 23ê çiriya paşîn a 1978 li Hanau, Almanya) nivîskareke fanastîkê û rojnamevana alman e.
Tanja Bruske li Marköbel a nêzî Hanau, ku îro ew lê dimîne, mezin bû.
Ew beşdarî dibistana Otto Hahn ya li Hanau bû, ku ew di sala 1998an de abîtura xwe qedand, û piştre ew li Zanîngeha Goethe ya li Frankfurt am Main heta sala 2002 germanîstik û zanistên şano, fîlm û medyayan xwend. Ew kara xwe ya magisterê li ser lîstokên rolana pênûsê û kaxezê nivîsand.
Jixwe di dema xwendinê de ew wekî rojnamevan tecrubeyek pratîkî bi dest xist, wek mînak li cem Hit Radio FFH û RTL. Piştî ku xwendina xwe qedand, ew bi dilxwazî ​​li Gelnhäuser Neue Zeitung, li ku derê hîn jî ew dixebite.
Bruske endamê Komeleya Rojnamevanên Almanî ye.
Tanja Bruske ji temenê dibistana seretayî ve nivîsiye. Romana wê ya yekem a aşopî, " Das ewige Lied" (Strana herherî) di sala 2007an de piştî bidestxistina pêşbaziya " Destnivîsa a bi heviyên mezin a Hessenê " ji hêla radyoya FFH ve hat qezenckirin.
Bi sêyîneya Kinzigtalê Bruske ji 2013 re sê romanên polisye-nehênî yên ku li herêma mala xwe lîstin, Main-Kinzig-Kreis, nivîsand. Ji sala 2019an û vir ve, rêza romanên aşopiya dîrokî, "Schlüssel der Zeit", ku li ser 18 heban hatine damezrandin û her yek çîrokek ji cîhekê li navçeya Main-Kinzig vedibêje, hat weşandin.
Ji sala 2014an û vir ve, Bruske di bin bernavka Lucy Guth de wekî nivîskarek honaka zanistiyê çalak e û heta niha 21 romanên lênûskê, tenê an bi hevkariya nivîskarên din re, ji bo cûrbecûr cûrbecûr nivîsandiye; tevî wan Maddrax û Perry Rhodan.
Tanja Bruske pênc şanoname nivîsand û weşand.
Di 2018 de Tanja Bruske bi sernavê "Stadtschreiberin von Eggenburg" ji bo romana xwe "Der Henker und die Hexe“" ("Qinarbaz û cadû") ji aliye Festîvala Serdema Navînê ya Eggenburggê ve de hate hilbijartin.
Mecîdê Silêman yan Mecîdê Mihemedê Silo (1937-2018), navê rast Mecîdê Mehmedê Silo ye, di sala 1937an de li gundê Semekaşê, nehiya Kotaykê, li Ermenistanê ji dayik bûye. Malbata Mecîdê Silêman yek ji wan malbatan bû ku di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem neçar man ji ber zilma Roma dest ji cih û warê bav û kalan berdin.
Mecîdê Silêman kurê Mihemedê Siloyê Miho yê ji eşîra Biruka ye û li Wanê bi cih bûne, Mihemedê Siloyê Miho koçî Naxçivana Ermenistanê dike û li kêleka çemê Erez ê bi cih dibe, bi xwe dengbêj e û her tim ji naxçivanê diçe hem Başûrê Kurdistanê hem jî Rojhilatê Kurdistanê da ku tevlî berxwedanên kurdan bibe û bi navê Îsa begê Rewanî tê binav kirin, Mihemedê Silo herî dawî di sala 1946an de dîsa berê xwe dide Rohilatê Kurdistanê ji bo tevlî refên Qazî Mihemed bibe û careke din venagerê cem malbata xwe. Neviyê wî kurê Mêcîdê Silêman, Semedîn dibêje ku ew li Rojhilat di çeperê şer de şehîd bûye.
Zaroktiya Mecîdê Silêman.
Mihemedê Silo diçe ber dilovanîya Xwedê û Mecîdê Silêman hîn şeş, heft salî bûye ew û birayê xwe bihevre li cem dapîra xwe di nav xizaniyê de mezin dibin. Mecîd di zaroktiya xwe de şivantî kiriye û di ber re jî çûye dibistanê. Di çaxên ku Mecîdê Silêman diçû dibistanê perwerde bi zimanê azeriyan tê dayîn. Lewre ew jî bi azerkî perwerde dibe.
Jiyana koçberiyê.
Malbata Mecîdê Silêman li Bajarê Naxçivana heta sala 1988an diman. Lê piştî ku şerê dinavbera Ermen û Azeriyan de derdikeve neçar dimînin ku ji wir koç bikin. di 1988an de şerê azerî û Ermeniyan dest pê kir. Ermeniyan êrîş e wan dikirin û digotin di dema qirkirinê de kurdan jî em qir kirin Ji ber vê dixwestin kurd herin, lewra herkes bi deverekê ket, di heman demê de, mal û milkê xwe li paş xwe hiştin û berê xwe dane Krasnodarê nêzî Soçiya Rûsyayê, li ba birayê Mecîd, di rê de dîsa gelek êş kişandin, lê li wir keça Mecîd dimire û karbidestên rûs gotin wan e mafê we nîne li vir kesekî defin bikin ji ber ku malbat bê nasname bû, ji ber vê yekê Mecîd got cihê ku ez nikaribim keça xwe lê bin ax bikim ez lê namînim, lewra dîsa ji wir bar dikin û berê xwe didin Qazaxistanê.
Bavê Mecîdê Silêman bi xwe dengbêj bû, di sala 1955an de Radyoya Êrîvanê vebû û Mecîdê Silêman wek gelek kurdên Qafkasyayê li gel qîza xwe Sîsa Mecîd ji bo tevlî xebatên Rodyoyê bibin çûn Êrîvanê. Li wir bi pirranî kilamên ku bi xwe dinivîsandin digotin, derdora 90-100 kilamên wî di arşîvên radyoyê de hene, her wisa bi kasî 40-50 klamên keça Mecîd Sîsê di arşîvên radyoyê de hene.
Nasnameya Kurdî.
Li Qazaxistanê hêdî hêdî rewşa wan pêşve diçe û di nasname û pasaportên wan de neteweya kurd tê nivîsandin, li Almatiyê berê dersên kurdî hebûn li dibistanan, lê di sala 2009an de bi hewldanên dewleta Tirk ev ders hatibûn rawestandin, li aliyê din, li Qazaxistanê kovara Nûbar derdikeve ku bûyerên li çar perçeyên Kurdistanê cih digirin. Kovar bi tîpên latînî derdikeve, her wisa rojnameya Jiyana Kurd dihate weşandin.
Dema Rayoya Êrîvanê vedibe,Mecîd tev keça xwe Sîsê diçin Yerivanê û bi dehan stran û kilamên dengbêjîyê dengê xwe tomar dikin
Tirknasî,Tirkzanî an jî Tirkolojî zanista ziman, wêje, dîrok, ol û çanda giyanî û madî ya gelên tirknîjad di demên berê û niha de ye. Koçberiya kedê ya tirkan di van dehsalên dawî de di warê naverok û erdnigariyê de qada kevneşopî ya tirknasiyê pir berfireh kiriye.
Mijara tirknasiyê.
Qada erdnîgarî ya gelên tirknîjad di dehsalan de bi koçberiyê ve, bi giranî berfireh bûye, bi eslê xwe ji gihiştina Çînistana îroyî heya rojhîlata başûra Ewropayê û ji bakurê dûr ya Rûsyayê (binihêrin jî Sîbîrya)) heya welatên Rojhilata Navîn.
Gelheya tevahiya neteweyên Tirknîjad, komên etnîkî û kêmneteweyan îro herî kêm 300 mîlyon e.
Zanist/ Lêkolîn.
Tirknasan bi riya û bi navgîniya nivîs û çavkaniyên çanda maddî yên gelên cûr bi cûr ên tirknîjadan û ji ber sedsala 8' ê serdema me ve bi hin gelan re veguheztina zimanî û çandî digirin.
Deverên sereke yên lêkolînê yên Tirknasiyê herêma Komara Tirkiye, bi rêzdarî Împeratoriya Osmanî, Komarên turanî li Asyaya Navendî de ne.
Coga henaseyê beşek ji koendama henaseyê ye. Guhaztin û alûgora gazan a li navbera hewa û koendama dilelûleyê, erka wê ya sereke ye.
Hemû xaneyên mirov ji boy çalakiyên xwe, molekula ATPyê wekî çavkaniya enerjiyê bi kar tînin. ATP (Adenozîna sê fosfatî) di xaneyan de ji hilweşandina xurekên wekî, glukoz, glîserol, asîda çewrî, asîda amînî tê bidestxistin. Ji boy hilweşandina xurekan, li gel endamok û enzîman, pêdiviya xaneyê bi molekula oksîjenê jî heye. Hewa 21% oksîjen lixwe digire. Divê ev oksîjena hewayê bigîhije hemû şane û xaneyên laş. Gava xurek bi navbeynkariya oksîjenê tê hilweşandin boy ATPyê, gaza karbona dîoksîd jî wekî madeya paşmayî peyda dibe. Divê karbona dîoksîda nav xaneyan, ji xaneyên kurahiya laş de bê avêtin boy derveyî laş. Ji boy alûgorkirin û guhaztina oksîjen û karbona dîoksîdê koendama henaseyê û koendama dileûleyê bi hev re kar dikin. Coga henaseyê jî beşek ji kondama henaseyê ye. Erka coga henaseyê, guhaztin û alûgorkirina gazan a li navbera hewa û koendama dilelûleyê (bi îngilîzî: "cardiovascular system") ye. Lê li gel vî karê, hin erkên din ên coga henaseyê jî heye, evana; germkirin, paqijkirin û şêdarkirina hewayê, dabînkirina bergiriya giştî, peydakirina deng, û bêhn girtin e. Coga henaseyê ji difin û devê mirov dest pê dike hetanî pişikan dirêj dibe, di kotahiya coga henaseyê de sikildanokên hewayê heye.
Rûyê navî ya coga henaseyê bi rûkeşexaneyan ve dapoşî ye. Di nav rûkeşexaneyan de hin xaneyên derdanî hene, navê van rûkeşexaneyan xaneyên goblet e. Xaneyên goblet lîncemade (bi îngilîzî: "mucus") derdide. Ji ber derdana xaneyên gobletê, rûyê rûkeşexane jî bi lîncemade dapoşî ye û rûyê coga henaseyê hertim şêdar e. Rûkeşexaneyên difnekelên, borîhewa û liqeborihewa xaneyên kûlkdar (bi îngilîzî: "ciliated cell") lixwe digirin. Qirrik, borîhewa û liqeborîhewa pêkhateyên kirkiragî ne.
Beşên coga henaseyê.
Li gor cihên pêkhate û endaman, coga henaseyê dabeş dibe du beşan.
Difinekelên, gewrî û qirrik wekî beşa jorê ya coga henaseyê tê bi navkirin (bi îngilîzî: "upper respiratory tract").
Borîhewa, liqeborîhewa û pişik jî wekî beşa xwarê ya coga henaseyê tê bi navkirin (bi îngilîzî: "lower respiratory tract"). Pişik, borîkên hewa û sikildanokên hewayê lixwe digire.
Li gor guhaztin û alûgorkirina gazan jî, coga henaseyê dabeşê du beşa dibe.
Devera gihandinê.
Devara gihandinê (bi îngilîzî: "conducting zone"). Di vî beşa coga henaseyê de gazên henaseyê ji difin ber bi pişikan ve, an jî ji pişikan ber bi dev û difin ve tê guhaztin. Difin, gewrî, qirrik, borîhewa, liqeborîhewa û borîkên hewa pêkhateyên devera gîhandinê ne.Oksîjen û karbona dîoksîdê di nav van pêkhateyan de tê gîhandin.
Devera henasedanê.
Devere henasedanê (bi îngilîzî: "respiratory zone") di vî deverê de raste rast alûgora gazan rû dide. Coga kîsikê sikoldanokê û sikildanokên hewayê beşa devera henasedanê ye.
Cureyên henasedanê.
Di laşê mirov de du cure henasedan rû dide, henasedana derve û henasedana navî. Di navbera hewa û xwînê de alûgora gazan wekî henasedana derve tê bi navkirin. Henasedana derve bi navbeynkariya coga henaseyê, di pişikan de rû dide. Di navbera xwîn û xaneyên laş de alûgora gazan jî wekî henasedana navî bi nav dibe. Henasedana navî bi navbeynkariya koendama dilelûleyê pêk tê.
Canfeda Margrêt Corc, yekem jina pêşmerge a kurd.
Margrêt Corc Şîlo (bi îngilîzî "Margaret George Shello", di 21ê kanûna paşîn a 1942an de li gundê Dûrê devera Berwariyan hatiye dinê), jineke asûrî a kurd bû ku bi yekem jina pêşmerge ya kurd û sembola jina kurd di nava Şoreşa Îlonê de dihê niyasîn. Wê xwendina xwe a seretayî heta pola şeşan li gundê Dûrê û Kanîmasê qetandiye lê ji ber egerên xebatê xwendin berdewam nekir.
Dema Mela Mistefa Barzanî di sala 1961ê de tê devera Berwariyan keça kurd Margrêt bi bave xwe Corc re di 20 saliya xwe de tevlî refên pêşmergeyan dibe û dibe yekem jina kurd ku bibe pêşmerge. Êdî wêneyên Margrêtê ên pêşmergayetî û xebatê dikevin destê hemû kurdan û ew bi dîwarên malen xwe ve di dalqînin û wêneyên wê morala netewî a takê kurd bilind dikin û kurd wê wek sembolek dibînin û şanaziyê pê dikin. Mesûd Barzanî di nava pirtûka xwe a bi navê "Tevgera Azadî Xwaza Gelê Kurd" bergê 3an de behsa Margrêtê dike û dibêje "″Keça asûrî Margrêt gehişt şoreşê û çek hilgirt û bo nimûne ji bû keçên Kurdistanê″" û ev gotina Mesûd Barzanî li ser gorra Margrêtê hatiye nivîsandin.
Margrêt corcê bejdariyek kara di nava şorreşê de hebû hem ji aliyê siyasî hem eskerî, wê bejdarî di du kongreyên Partiya Demokrata Kurdistanê de bi serokatiya Mela Mistefa Barzanî kiribûn, dîsan di dirêjahiya xebata xwe de bejdarî di gelek şer û dastanan de li dijî dijmin kirye hindek ji wan mîna şerên "danana bûsa çeteyên Mi′awye 20ê çiriya pêşîn a 1961ê", "dastana Gelyê Zawîte 12ê kanûna pêşîn a 1961ê", "dastana Lomana 1961", "serê Akrê û çiyayê Pîrs 1961", "danana bûseyekê di nêvbera Bamernê û Sikrînê bi bavê xwe re 1965". Bavê Margrêtê di şerê qişla Amêdiyê de bi dijwarî birîndar dibe.
Margrêt Corc di 26ê kanûna pêşîn a 1969an de li kelha Qumriyê dikeve kemîneka destreşan û şehîd dibe.
Ji ber çelengî û serhildêriya Margrêta pakrewan çendîn dayîngeh, xandingeh û bingehên radio an li başûrê Kurdistanê bi navê wê hatine kirin û ew boye mijara gelek helbestên helbestvanên kurd.
Gorra şehîd Margrêt Corcê li gundê Dûrê
http://www.saradistribution.com/margaret_shello.htm
Judith Tarr (jdb. 30ê kanûna paşîn, 1955 li Augusta, Maine) nivîskareke amerîkane. Weşanên wê bi taybet romanên aşopî û dîrokî ne.
Li Zanîngeha Yale ew dîroka kevnar û ya serdema navînê û paşê jî ew dîroka klasîk, Latînî û Îngilîzî li Zanîngeha Cambridge de xwend. Kariyera wê ya nivîsandinê bi nivîsandina xwendinên xeyalî, ku her gav hêmanên dîrokî, vedihewîne, hat nîşankirin. Dûv re, di heman demê de, ew bala xwe kişand ser romanên dîrokî. Digel xebata xwe wekî nivîskarek, ew li renca xwe de hespan dihêvisîne.
Profesor Challenger (rûniştî), wekî ku ji hêla Harry Rountree ve di kurteçîroka Arthur Conan Doyle de hatî çapkirin The Poison Belt di Beach Magazine de nîşan dide.
Profesor George Edward Challenger karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî Sir Arthur Conan Doyle ve hatî afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv Sherlock Holmes ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hatî afirandin.
Li ser kesî.
Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. (Skotlenda) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li Zanîngeha Edinburgh jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye.
Dragon Ball GT (bi japonî: ドラゴンボール GT ジーティー, "Doragon Bōru Jī Tī") berdewamiya duyem a rêzeanimeya Dragon Ball e. Ew ji destpêkê ve wekî anime hate çêkirin û ne li ser bingeha rêzemanga ye wek mînak Dragon Ball û Dragon Ball Z ya Akira Toriyama. Toriyama ji bo Dragon Ball GT tenê wek şêwirmendê hunerî xebitî.
Konsepsiyon.
Dragon Ball GT deh sal piştî dawiya plana mangaya resen û pêkanîna wekî rêzefîlm dest pê dike.Alakî, ku bi bingehî li ser şer û serpêhatiyên şexsî ye, dikare li ser beşên cihêreng were dabeş kirin - bi vî rengî sagayan - ku her du jî vedigerin ser bûyerên pêşîn ên çalakiya orjînal, lê di heman demê de bi serfirazî li ser hevûdu jî ava dikin, hevûdu şert digirin û rê li ber çareyekê digirin.
Beşên 1 heta 22.
Son Goku û Oob li qesra Xwedê perwerde dibin, di de Prens Pilav xwe dixuşîne, yê ku di dawiyê de dixwaze daxwaziya serdestiya cîhanê bicîh bîne. Ew Super Dragonballan ku ji hêla Piccolo ve hatibû afirandin, dibîne. Di heman demê de, ew bi şaşî xwest ku Son-Goku wekî berê dîsa biçûk be. Super Dragonballan naha li tevahiya galaksiyê belav dibin û rojger ku ewna li ser wan hatiye bikaranîn hildiweşîne, heya ku di nav salekê de carek din ne werin civandin. Ji ber vê yekê Son Goku, ku niha di bejna zarokî de ma ye, bi alikariya Trunks û Pan ve diçin û li wan digerin.Piştî çend dijberên yekem, ku ne astengiyek cidî ne, kom kultek olî ku dawî li wan dibe li cem Doktor Mu û ezmûnên wî yên li ser bi navê Biyo-Sîborgan, ku di heman demê de jî vejîna Tsufuriyanê bi navê Baby cih digire. Tsufuriyan jî dema berê ji hêla Saiyajin (bi Îngilîzî Sayan) ve carekê hatine vekuştin.
Mu jî Super Dragon Ballan dicivîne, lê Son Goku, Trunks û Pan dikarin plansaziyên wî xirab bikin û lêgerînê bidomînin. Lêbelê, Doktor Mu bi Tsûfûriyanî û şaneya mezinbûnê ê di keştiya fezayê ve dikare bireve.
Baby.
Piştî ku Baby gihîştiye û ji şaneya xwe de derdikeve, ew wekî Tsufûriyanê dawî dixwaze li Sayajinan tolê hilde û pêşî ew Doktor Mu dikuje, çinkî ew deha naxwaze gotina wî bike.Gava ew ku ji hêla Son Goku, Trunks û Pan ve nehatiye nas kirin û ew li nexweşxaneyek navstêrî tê, ew li bedenê Trunks diqulipîne û digire. Lê ew hêza Trunks kêmtir dihesibîne û neçar e ku bejnê derkeve lewra ku Trunks xwe veguherîne wek Super Saiyajin.
Baby biryar dide ku Erdê dagir bike, dikeve li bejnê Son Goten, Sob Gohan û di dawiyê de Vegeta, yek carekê, dema ku hêkan li seranserê cihanê dixe da ku hêz pêwîst e ji bo Sajajinan kontrol bike gava ku ewna xwe wek Super Saiyajinan vediguherînin. Tenê Boo, Mister Satan, Pan û Oob bê enfeksiyonin ji ber ku ew nexweşîngir in an ji xwe seva Babyê vedişêrin.
Gava Son Goku, Pan û Trunks bi serfirazî ji lêgerîna Dragon Ball vedigerin, ew yekem fêm dikin ku malbatên wan behre xerîb dikin, lê ew li ser wê yekê nafikirin heya ku Trunks dîsa di bin kontrola Babyê de ye û dijminê wan xwe eşkere dike. Bi tena serê xwe, Son Goku di bedena xwe ya zarokî de şansek tune ye ku ew ji aliyê Kibitoshin bi teleportasyona nihoyî ve ji nû ve tê filitandin, berî ku Baby dikare wî di bedena Vegetayê de bikuje.
Piştî dorpêçkirina cîhanek navborî, Son Goku dîsa li ser cîhanê Kaioshinan tê, li ku derê Kaioshinê kal yê 15 nifşên berê wê re diyar dike ku Son Goku re poça wî ya meymûnî pêwîst e ku li hemberê Babyê biserkev e.
Dema ku merasîmek ji bo teşwîqkirina geşbûna poçê tê li dar xistin, Baby Super Ballan bikar tîne da ku vejandina rojgera wî, Tsufuru, ku ji hêla Saiyajin ve bi Tsufuriyan re hate hilweşandin de bixwaz e.
Son Goku di dawiyê de vedigere dijberê xwe yê li ser Tsufuru û hêdî bi bêriya xwe ji bo Erdê xwe veguherîne wek Super Sajajajinê çarçarî.
Piştî ku bindestên Baby bi ava pir pîroz, bi curek dermanê her tiştî, ji hêkên Tsufûrî rizgar dibûn, Son Goku bixwe dibe ku dawiyê de Babyê bikuje.
Li dû vî şerî, Son Goku hemî candaran li ser rûyê erdê ji Tsufuru re vedikişîne, tenê Piccolo li paş dimîne da ku Dragon Ballan wî piştî mirina wî bi wî re winda bibin.
Piştî demekê, Son Goku û hevalên wî Dragonballên ku ji aliyê Dende ve li ser Tsufuru anîn û banga ejdehayê pîroz Shenlong dikin, ku erdê nûve çê dike.
Parmenîdes an jî Parmenîdesê Eleayî (, bi kurdî wekî "Parmenîdis" bixwîne) li salên 540ê berî Îsa heta 580ê berî Îsa jiyaye. Ew feylezofekî grekî li mêtingeha yewnanî ya Eleayê li başûrê Îtalyayê bû.
Yekem filozof e ko rasyonalîzm di felsefeya wî de hatibe dîtin. Damezrênerê felsefeya eleayî ye. Parçeyên helbestekê bi navê "li ser xwerriskê" ji wî mane ko dibêjit "ji bo rastîyê, ketwar 'an wekî ew dibêjit ko heye' êk e, guhorrîn ne mimkin e, û hebûntiştekê bê dem, êkreng, bivê-nevê û pêdivî, û negihorr e"; Ew bi nîqaşên xwe yên heta mirî bi Heraklîtos re di derbarê hebûn û gerdonê de bi nav û deng e. Heraklîtosî digot "kes du caran pê yên xwe nakit nav êk rûbarî" anko hemî tiştên cihênê berdewam di guhertinê de ne. Lê wî digot "mirov nikarit du caran pê yên xwe bikit nav rûbarekî de"
Bingeha felsefeya xwe li ser "rehenda rastitî" ava kir, ku ev rehende jî di bêje cihan neguherr e û her tiştê niha ko di cihanê de heye rastiyeke û ew tişt ji destpêka xwe de hebû û heta hetayê neguherr e û nikare jî ji nav biçe. Vê bîrokeyê di nav Girekan de bi şêweyeke here mezin ciyê xwe girt. Ji aliyê "rehenda bîr û baweran" ve ko Heraklîtos û hevalên wî bi stêrknasî, xweza û mîtolojî dane pêş, bi nêrîna Parmenîdes xweza ji du tuxman bingeh digre ku tuxma yekem birûskedar, çalak û agirdar e, ya duyemîn kiz û tarik e. ji ber vê feylezofên ko piştî Parmenîdes hatine ew wek babê mîtafîzîkê li Girîka Kevin dane nasîn.
Parmenides hebûn wekî tiştekî hemekî di dî, û li wê bawerê bû hebûn neguherr û neliv e. çimkî ger hebûn bi karibe were guhertin pêwîste ji formekî bo formeke din were guhertin û bibe nebûn, mînak gerim kirina avê ew dihê guhertin dibe hilm lê hilm tiştek e ko hebûna xwe heye, ango hebûn nehat guhertin ji bo nebûnê îca guhertina ku dibe ji hebûnê bo hebûnê ye nek jî hebûnê bo nebûnê. ev jî nayê wateya guhertinê lewa cihan neguherr e. Ji ber vê Parmenîdes bawerî bi nebûnê tune bû.
Ew hebûna ku Parmenîdes behis dike hebûneke hemekî ye, li gora wî hemû babetên hemekî bi tenê em dikarin bi rêya hişê xwe bi zanibin ji ber ko hestên me nikarin jê bi zanin. Parmenides bi her şêweyî hestan ret dike û dibêje hebûn heye kes nikare bejê ko hebûn tune, nebûn tune ye û kes nikare bibêje nebûn heye. ji ber vê wî bawerî bi çi guherînên radîkal, abstraktî û rîşeyî tune û dibêje hebûn heye hebûn her ber bî hebûnê diçe ji ber ku nebûn tune ye hebûn dê her bi hebûnî bimîne.
Elbet ko Parmenîdes tev guhertinên ko di xwezayê de pêk di hatin bi çavên xwe di dîtin û hestên wî ageh ji van guhertinan hebû, lê hişê wî tiştekî cuda ji wî re digot. Dema ew hatî naçarkirin ko di navbera hest û hişê xwe de yekî ji wan bi helbijêre wî hişê xwe helbijart. Gotina "Bawer ji çi tiştan neke ger tu bi çavên xwe nebînî" li ba Parmenîdes bê raman û wate bû, ji ber ko ew li wê bawerê bû ko hestên mirovan dîmenên ji derew ên cihanê pîşanî wan didin û ew dîmen bi tiştê ko hiş dibêje re nagunce. Ji ber vê wî wek feylezof hemû karên xwe ên felsefî terxan kirbûn ko xiyaneta hestan bi hemû rengên xwe ve aşkira bike.
Ev bawerî a mezin bi hişê dihê niyasîn bi felsefeya hişê yan jî rasyonalîzim.
Lady Bedfort rêzeya çîrokên bi deng bû ku ji hêla John Beckmann, Michael Eickhorst û Dennis Rohling ve li pargîdaniya çîrokên bi deng a osnabrückî Hörplanet xuya bû. Naveroka rêzeya polisye dema niha li navçeya Broughton ji perava Îngilistanê de derbas dibe.
Serleheng Lady Clara Bedfort e (heya ku beşa 26-ê ji hêla Barbara Ratthey ve hatî axaftin, ku di 18-ê çiriya pêşîn a 2009an de jiyana xwe ji dest da, ji beş 27-ê ji 55-ê ji hêla Waltraud Habicht, ji episode 56-ê ji beşa 77-ê ji hêla Margot Rothweiler ve ji ber ku beşa 78-ê ji hêla Isabella Grothe ve hatî şandin), ku, hinekî di şêwaza Miss Marple de, digel çokarê wê Max (bi dengdanê Dennis Rohling) dozên tawanî çareser dike, ne ku her gav ji kêfxweşiya mufetîşê herêmî Samuel Miller (ku ji hêla Santiago Ziesmer ve tê axaftin).
Digel John Beckmann, ku di dawiya sala 2009an de mirî bû, Sebastian Weber, Dennis Rohling, Michael Eickhorst, Marc Freund, Thorsten Beckmann, Yann Krehl, Wolfgang Schroeder, Frederic Brake, Ulrike Rylance û Esther Kaufmann jî ji bo rêzeyê destnivîs nivîsandin.
Juliana Couto Paes (jdb. 26ê adara 1979 li Rio Bonito, Rio de Janeiro, Brezîl) lîstikvaneke brezîlî û modela berê ye. Ew ji bo rêzefîlmên helesorî ("telenovelas") û modelsaziya neteweyî de tête zanîn. Ew her wiha ew di guhertoyek muzîkala herêmî ya The Producers, wekî Ulla dilîze.
Juliana Paes wek lîstikvan û modelê bi qedandina zanîngehê ew ji bo rolên xwe di rêzefîlmên helesor yên Rede Globo de navdar bû. Ew di gulana 2004an de li ser kovara Playboyê bû.
Di sala 2006an de, Paes ji Kovara People re ji hêla 100a herî seksî ya li cîhanê ve hate hilbijartin. Piştî wê projeksiyona navnetewî, wê peywirek kirê kir, û eleqeya xwe ji destpêkirina kariyera lîstikvaniyê li DYE nîşan da.
Paes di gelek kampanyayên bazirganî de, mîna Colorama's û Hope. Niha, ew rûyê Arezzo yê duyem e û li şûna sûpermodela Gisele Bündchen wek stêrka kampanyayê ji bo kincê zêrîn Vivara digire.
Pêşkeşa wê ya ewil wek serleheng Maya Meetha di rêzefilma helesor a brazîlî Caminho das Índias de bû.
Roswell rêzefîlmekî honaka zanistî ya amerîkî ji hêla Jason Katims ve ye. Fîlmê pîlotî li ser bingeha pirtûkê "Roswell High" e, ku ji hêla Laura J. Burns û Melinda Metz ve hatî nivîsandin û ji hêla Pocket Books (DYA) ve hatî çap kirin. Li Keyaniya Yekbûyî, pêşandan hem wek Roswell High û hem jî wek Roswell hat weşandin.
Rêzefîlm yekem car ji sala 1999 heta 2002 li wêneguhêzê hate weşandin. Ew li ser xwendekarên dibistana bilind Max û Isabel Evans û Michael Guerin, ku ne mirov lê candarên derasayî ne ku li Roswell, Nû Meksîko di 1947an de bi keştiyek esmanî li ser erdê hilweşandin. Rojek Max jiyana hevdibistaniya xwe Liz Parker difilîtîne, ew balê li ser rayedaran dikişîne - û jiyana bêdeng ku rê li sê ciwanên li Roswell girtiye, xwedan dawiya nişkek e.
Çîroka çarçoveyî.
Zan, Vilandra, Rath û Ava (piştre di rêzefîlmê de wekî "çarên keyaniyê" tên zanîn) carekê endamên malbata keyî ya rojgera Antarê bûn. Antar parçeyek pergala rojgerî ye ku ji pênc rojgerên ku ji hêla hestên aqilmend ve hatine vebirin ku di destpêkê de bi hev re di nav aşitiyê de bûn. Serwerê dijmin Kivar rojekê êrişî rojgerên cîranê xwe kir û kontrola Antar girt. Zan, ku wê demê de keyê Antar bû, jina wî Ava û xwişka wî Vilandra, û her wiha cîgirê Zan, Rath, bûne qurban. Piştî mirina wan, DNAyê wan û DNA yê mirovanî ji bo afirandina du komên durehên biyanî-mirov an klonên çarên keyî hatin bikaranîn.Di rêzeyê de, ev Max (Zan) û Isabel Evans (Vilandra), Michael Guerin (Rath) û Tess Harding (Ava) ne. Ew klon hatin şandin ku ew ji Kivar biparêzin. Ew ê rojekê vegerin û aşitiya Antar vegerînin.
Keştiya esmanî bi Max, Isabel, Michael û Tess (û komek din a klonan û çar parêzkar wan re) di sala 1947an de li Roswell, New Mexico hat hilweşandin. Artêşa Dewletên Yekbûyî kapsûlên enkubê yên deresayî û du Antariyan sax dîtin, û ji bo vekolîna xwe avêtin bingehek leşkerî. Bi alîkariya balafirvanekî hewayî ya ciwan, candarên deresayî dikar bûn bi kapsûlê birevin. Nasedo (yek ji wan du parêzkarên sax) li ser çolê New Mexico di komek keviran de veşartiya.Zêdeyî 40 sal şûnda, Max, Isabel û Michael bi temenê şeş-salî de kapsulên xwe hiştin. Klona çaremîn, Tess, ku di kapsûla xwe de ma bû, paşê ji hêla Nasedo ve hat dîtin û mezin kirin. Max û Isabel digel dêûbavên xwe yên birêz Philip û Diane Evans xaniyek dilovanî û aram dîtin. Ji aliyekî ve, Michael, di lênêrîna bavê manewî ku bi kotekî ye û her wiha alkolîk e.
Di destpêka rêzefîlmê de, Max, Isabel û Michael niha 16 salî ne û xwendekarên li Dibistana Bilind a Roswell in. Ew gelek baldar in ku balê nedin û her gav li cem hevdû bimînin. Ew dizanin ku ewna candarên deresayî ne, lê ne ku ew ji ku derê tên û çima ew li ser Erdê ne.
Şêwaza vegotinê.
Her çend ku naverok di rêzefîlm de li ser çarenûsa Max, Isabel û Michael e, lê Liz Parker bi giranî rola vebêjerê digire.Hema hema her beş bi kêmanî sehneyek heye ku Liz nîşan dide dema ku ew di rojnivîska xwe de dinivîse.
Anke de Vries (5ê kanûna pêşîn a 1936 li Sellingen, Holenda) nivîskareke pirtûkên zarokan a holendî ye. Ew 79 pirtûk û weşan nivîsandiye û xelatên cihêreng wergirtiye.
Anke de Vries di piraniya jiyana xwe de li Veluwe dijiya. Piştî qedandina lîseyê li Ede, ew çû rêwîtiyê. Ew hat Yewnanîstan û Fransa, di nav deverên din. Di sala 1957 de ew bi fransayî Laurent Félix-Faure re zewicî û bi wî re çend salan li welatên cihê dijî. Piştî ku li Pakistanê dijîn, di nav deverên din, ew hatin 1963 li Laheyê. Ji sala 2002an vir ve, Anke de Vries li Fransayê dijî û dixebite. Du keç û kurek wî hene.
Pirtûknîgarî.
Pirtûkên jêrîn ji hêla Anke de Vries ve hatine nivîsandin. Salê weşanê li pêşiya wî ye, navê weşangeriya li pişt wê.
Bedewa Razayî (;) sernavê çîrokeke. Ew di çîrokên zarokan û malan a Birayên Grimm de ji jimara 1-ê ya 1812 li şûna 50 (KHM 50) ye û bi veguhastina devkî bi riya Marie Hassenpflug li ser çîroka Charles Perrault's La belle au bois dormant derbas dibe. Li cem Perrault de di sala 1697-an de li Contes de ma Mère l’Oye û beriya 1696 weşandî bûn. Ludwig Bechstein di çîroka xwe ya bi Almanî de bi navê "Das Dornröschen" " (1845 jimar 63, 1853 jim. 52) çîrok bi dest xist.
Çîrok li gorî Perrault.
Cotyareke padîşahî re di dawiyê de zarok dibe. Ji bo weftîzê, heft perî ev in ku diyariyên keçan ên wekî bedew û mîna wan bidin. Dûv re perîyekek pîr, jibîrkirî tê xapandin ji ber ku kêr û neçelê zêrîn deha tune, ew nifir dike ku zarok bimire li biniya çika teşiyekî
Hejmara "1412" dikare wekî "KID" jî tê xwendin
Magic Kaito (bi japonî: まじっく快斗 "majikku Kaitō", bi kurdî "Kaitoyê bi sêr") sernavê mangayekê ye, ku ji sala 1987an ve ji hêla hunermendê japonî Gosho Aoyama ve, di navberên ne dûz de berdewam dibe. Rêzemanga li ser Arsène Lupinê Maurice Leblanc îlham jê girti ye.
Manga çîroka 17 salî Kaito Kuroba (黒 羽 快 斗, Kuroba Kaitō), kurê sêrbazê navdar yê Japonê Toichi Kuroba vedibêje. Hin car şûnda bavê Kaito dimire, ew odeyeke veşartî dibîne û sira wê dibîne: ew dizê hosteyî 1412 bû, ku bi navê Kido Kid jî tête nasîn (盗 盗 キ ッ ド, Kaitō Kiddo, " dizê sirdar Kid") û ji aliyê Polîsên cîhanê ve hatibû gerandin.
Ew fêr dike ku bavê wî ne di bûyerek li qeza de, li hember texmîna wî, ne hate kuştin, lê ji hêla rêxistineke dizî ve hat kuştin. Ji bo ku kujeran bibîne, ew bixwe rola dîzê hosteyî 1412 digire û polîs bi serdegirtinên wî re mijûl dibe.Gava ku ew nêzîkê kujerên bavê xwe ji bo ewna ku difikirin ku ew Kido Kidê rast e, Kaito ji kirinên rêxistina veşartî fêr dibe.
Ewna li digerin ji bo pagendê Pandorayê, ku divê di pagendê din a hêja de were veşartin, ji ber ku eger hûn vê yekê li dijî heyvê bigire, ew sor dibe û rondik dide. Yê ku vî rondikê vedixwe nemir dibe. Ji hingê ve, Kaito bi vekirî li dijî polîs û rêxistinê ye. Gava ku ew ne bi rastî Kaito Kid e, ew diçe dibistanê û li wir li wir digel Aoko Nakamori (bi japonî 森 青 子, Nakamori Aoko), ku hevalê wî yê zaroktiyê ye û di hezkirinê de bi wî re ye, ku ew naxwaze qebûl bike. Bavê Aoko Ginzo Nakamori (japonî 中 森 銀, Nakamori Ginzō) jî komîserê polîsê Tokyo ye, ku li dijî Kaito lêkolînê dike. Kaito bi vî rengî di bin zextê de ye ku nasnameya xwe ya veşartî bidomîne.
Kosuke Kindaichi (金田一耕 助, "Kindaichi Kōsuke") detektîvekî fîktîv e ku ji hêla romannivîsê japonî Seishi Yokomizo ve hatiye afirandin.
Di pirtûka pêşîn de, doza "Kuştinên Honjinê" ("The Honjin Murders"; 本陣殺人事件, "Honjin satsujin jiken"), bûyera kuştinê di odeyeke girtî de diqewime. Roman di sala 1946an de hate weşandin û wekî yek ji romanên detektîv ên japonî yên herî baş dihesibînin.
Berhemên wergerandî.
"Inugami Clan" (1951) romana pêşîn a Kindaichi ya ku ji japonî hat wergerandin zimanê inglîzî. Du romanên din jî di wergera fransî de hene.
Dozên detektîv Kosuke Kindaichi.
Rêzeya Kosuke Kindaichi ji 77 dozan pêk tê.
Hannes Hegen (navê rastî Johannes Eduard Hegenbarth, jdb. 16ê gulana 1925 li Česká Kamenice, Çekoslovakya - m. 8ê çiriya paşîn a 2014 li Berlînê, Almanya), xêzkar û karîkaturîstê alman bû û ji bo afirandina xêzeroman a Komara Demokratîk a Almanyayê Mosaik û serlehengên wê yên rast, Digedags, tê nasîn.
Hegen di sala 1943/44 de li Zanîngeha Hunerên Bikarkirî ya li Viyenayê û li Akademiya Hunerên Grafîkê ya Leipzigê ji 1947 heta 1950 xwend. Dûv re ew ji bo rojname û kovaran, wek kovara satirîkî Frischer Wind û berdewamiya wê Eulenspiegel xêzkarî dikir. Di sala 1955an de ew ramana ji bo kovara wêneyan a ji bo zarokan hebû û ev pêşkêşî weşangerê Junge Welt kir, kovara Mosaîkê wî di heman salê de derket ser sûkê. Xêzkar xwe ji wê demê de bi navê Hannes Hegen kir û di navbera 1955 û 1975 de bi xêzeromana Digedags xebata jiyana wî afirand. Hegenbarth xwe di maleke ku berê ji hêla Artêşa Sovyetê ve li Waldowallee 15 li Berlîn-Karlshorst bikaranî bû, malbarî kir. Di heman demê de tîmê ku orjînalên mozaîk derdixe jî li vir dixebitî. Hegen li vê xaniyê xwe de ew xwe heya adara 2012an vekişandî bû û piştre jî çû xaniyê hemşîre.
Tenê lênûskên yekemên Mosaîkê rasterast ji aliyê Hegen ve hatin. Lênûskên din ji hêla Hegen û tîma mozaîk ve bûn, ku mînaka Lothar Dräger (nivîs), Horst Boche, Lona Rietschel, Irmtraud Winkler-Wittig (Xêzkirin), Jochen Arfert (rengkirin), Manfred Kiedorf (model û xêzkirin) û gelek yên din bêtir, sêwirandin., Rûpelên sernivîsê pirtûkên mozaîk de wiha dixwînin: " Mosaik von Hannes Hegen (Mosaika Hannes Hegen) ".
Piştî cedelek di navbera Hegen û Junge-Welt-Verlag, ku sedemên wan bi eşkere cûdahî di navbera naverok û daxwazên darayî yên Hegen de hebûn, Mosaika Digedag hatiye paşve xistin.
Piştî bi saleke vêsiyê tîma Mosaikê bi Abrafaxan ve wek serlehengan Mosaikeke bi xwe derxistin. Hegen bi zagonî li hember Mosaika Abrafaxan diçû dadgehê, ku ew wî kopiyek ji Digedagsên xwe dît, kir û di heman demê de dixwest ku bi karanîna sernavê "Mosaik" qedexe bike, lê bi ser neket.
Wênesaz Emanuel Hegenbarth (1868-1923) û grafîker Josef Hegenbarth (1884-1962) apên wî yê mezin ne, ew kesûkarê lîstikvan Wolke Hegenbarth (jdb. 1980) bû.
Hannes Hegen bi sêwirana kostûman a Edith Hegenbarth bi paşnavê zayînê. Szafranski (jdb. 19 ê kanûna paşîn a 1924, m. 7 ê gulana 2008) zewicandî, ku wî di adara sala 1957 de wekî karkarek di tîma mozaîka de hildida. Edith Hegenbarth ji bo Mosaikê re gelek fîgûran afirand.
Piştî mirina jina wî, Hannes Hegen li 2009 arşîva xwe ya berfireh bi hezaran nexşeyên resen Zeitgeschichtliches Forum Leipzig re diyarî kir.
Hannes Hegen di 8ê çiriya paşîn a 2014an de, li 89 saliya temenê xwe li Berlînê wefat kir. Ew di 18ê çiriya paşîn a 2014an de li goristana Karlshorster û ya nû yê Friedrichsfelder li Berlîn-Karlshorst hatiye binaxkirin.
Hegen di sala 2008an de Xelata Max û Moritz wergirt, xelata herî girîng a Alman ji bo hunermendên xêzeromanê ji aliyê Salona Xêzeromanê Navneteweyî ya Erlangenê ve.
Di sala 2010an de, wî ji bo xebata xwe ya afirîner, Nîşana Sezaweriya Komara Federala Almanyayê wergirt.
Spellbinder (bi polonî: Dwa światy (Du cîhan)) rêzefîlmekî drama ya ciwan a honaka zanistî ye, ku ji hêla Film Australia û Telewizja Polska ve bi hevkariya Australian Children's Television Foundation hatî hilberandin.
Rêzefîlm bi 26 beş û ji sala 1995an de ye, ku di navbera Awistiralya û Polonyayê de çêkirî ye. Her wiha ew ji aliyê afirîner, Mark Shirrefs û John Thomson hate nûve kirin. Tomarkirin li Awistiralya ku nûnertiya "cîhana Paul" (Sydney, Blue Mountains) û li Polonya ku piraniya wêneyên ku cîhanek paralel nîşan dikirin hatine kişandin (Kraków-Częstochowa Upland, Ogrodzieniec, Zawiercie, qesra Czocha, Książ). Qesra Czochayê wekî qesra Spellbinder û bi Qesra Książ re hate bikaranîn ku ji bo hin fîlmandinên navxweyî bikişînen. Wêranên qesra Ogrodzieniec jî wekî wêranên Spellbinderê pîr bikaranî bûn.
Rêzefîlma Spellbinder bi hatî berdewamkirin, ku di nav de Heather Mitchell û Rafal Zwierz bi rolên xwe Ashka û Gryvon dîsa dilîstin.
Komek ciwanên awistrilyayî serdana kampek dibistanê li Çiyayên şîn (Blue Mountains)dikin da ku rojgirtinek temaşe bikin. Dema ku Paul Reynolds û Alex Katsonis hewl didin hemdibistaniya xwe Katrina Muggleton bitirsînin, dergehek li ser xeta veguhêza karebayî vedibe ku Paul derbas dike, dibe sedema ku ew têkeve gerdûnek paralel. Ev cîhan ji hêla civakek paşverû ya hiyerarşîk û teknîkî ve û bi heman awayî wekî Spellbinderan tên nasîn ku ji bo gelê lêkolîn û wergirtina zanyariyê qedexe dike.Paul bi keçek bi navê Riana re nas dike, ku alîkariya wî dike ku riya xwe li dora cîhana paralel bibîne û di rewşên dijwar de alîkariya wî dike û di nav wan herdu de hevaltiyek bilez dibe.Spellbinderan vedîtine ku meriv çawa elektrostatîkê çê dike û manipulasyonê dike. Ew bi keştiyên firok yê paxirîn ve difirin, ku bi alîkariya belûrên mezin ên zivirandinê re qadekî magnetîkî çêdikin, da ku makîneya hiltê bike. Wekî hemî serweran, Spellbinderan bi gelemperî hêza xwe ji bo qenciyê bikar bînin, lê di nav wan de hin "curên bêd" jî hene ku hêza xwe bi xerab bikartînin. Yek ji wan Spellbinderan Ashka ye, ku berevajî mirovên ku di cîhana Spellbinderan de dijîn û gelek spellbinderan din ên ku ji ber bêdadiyê têne qedexe kirin, heya niha bi wê yekê re dûr ketiye. Ji ber vê yekê ew e ku diserkerve ku dijberê wê Correon, yê ku manîpulasyonên Ashka bi alîkariya Paul û Riana ve vedibîn e, piştî duşerkîyeke nedadî ji derûdora Spellbinderan dûr dibe.
Kelecan tê çêkirin ji hêla "rêwîtiya" Paul ve diçe nav welatê Spellbinder, hewlên wî ye ku xwe li wir diyar bike û vegere cîhana xwe, û hem jî axaftinên ku Paul dikare bi hevalên xwe re bi tevahiya cîhanan bike. Di dawiyê de, Paul diserkeve ku vegere cîhana xwe, lê neçar e ku Riana bi xwe re bîne da ku jiyana wê bifilitîn e.
Gava ku Riana dikare hinekî paşde vegere li cîhana xwe, Ashka yê biserketî, ku planên wî desthilatê bi karanîna barûta çêkirin eşkere dibe ji ber vîdyoyek tomarkirî ku Correonê vegeriya, bi hev re bi bavê Riana Bron û Zanderê sirgûnkirî re, radestî serweran Lukan û Marna kir. Bi riya dergehê vekirî Ashka diçe li cîhana Paul.
Piştî ku wê ji nezanîna li ser cîhana ku ji wê re biyanî ye, li wir hinek zirar da, ew bi ser dikeve ku Paul bişopîne û li bavê wî, zanyarek bilîze.
Bi alîkariya notên Spellbinderên berî, ew tê texmîn kirin ku wê pê re Powershirteke nû çêbike piştî ku Paul û Alex karîbûn powershirta Ashka ji cîhana paralel bidizin.
Brian ambicioz celebek nû ya "cilê firînê" pêş dixe ku ji teknolojiya Spellbinder bilindtir e. Tenê gava ku Pawlos Aşka ket nav tevliheviyek wusa ku wê neçar ma ku rûyê xwe yê rastîn ji bavê xwe re eşkere bike, yê paşîn ji bo hebûna cîhanek paralel bawerî da kurê xwe. Tevî destkeftiya xwe ya nû, Ashka winda dike û wekî girtî vedigere cîhana xwe, dema ku Riana dibe şagirta (Spronz) nû ya Correon.
Ji bo parastina cîhana Spellbinderan, dergehê di navbera pîvanan de her dem girtî ye, ku tê vê wateyê ku rêyên Paul û Riana dîsa ji hev vediqetin. Di rêza dawîn de, Katrina xebata lêkolînê ya Brian ji hevalên xwe re eşkere dike, ku wê li ser dîsketek kopî kiriye û piştî êrîşa Ashka bi rengek bêveger winda bûye.
Manou Lubowski (jdb. 6ê çiriya paşîn a 1969 li Munîh), lîstikvan û dûblajvanê alman e.
Ew wekî lîstikvan, di Verbotene Liebe, Das Jesus Video, Küstenwache, Derrick, Der Landarzt, Tatort û her wiha fîlm û rêzefîlmên din ên elmanî de xuya bû. Ew di çend çîrokên bi deng de jî tê bihîstin, wek mînak wekî "Klößchen ("Willi Sauerlich) di hemî beşên TKKG de.
Di dema kişandina fîlma zarokan "Pták Ohnivák" (1996) Lubowski bi lîstikvan Tina Ruland hin dem de bi hev re bû. Ji sala 2002an heta 2008an de ew bi lîstikvanê Naike Rivelli, dota Ornella Muti re zewicandî bû. Xwişka wî mezin Scarlet Cavadenti jî lîstikvan û dûblajvaneke navdar e.
Akrê bajarekê Kurdistana Başûr e. Ev bajêr dikevit navbera Dihok, Hewlêr, Mûsil û Amêdiyê. Bajêrê kevin li pala Çiyayê Akrê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibit.
Kelha Akrê ya kevin bêguman yek ji cihên asê ji bo bergirî ya dijberî dujminan bûye. Li dema hatina leşkirê Ereban Kelha Akrê yek ji cihên şerê dijberî leşkirê Îslamê bûye. Ev kelh niha wêeaneyeka bêxudan e. Karên giring li wê kelhê hatine kirin. Ji wan karan anîna avê bi boriyan ji nihalekê bo ser çiya ye.
Pêkhateya civakî ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên eşîretî ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya Mîrgeha Behdînan in, lê eşîretên mîna Zêbarî, Herkî û Surçi rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.
Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.
Navdarên Akrê.
Xalid Axa Zêbarî yek ji serkirdên Zêbarîya bû.
Çermnasî an jî dermatolojî (ji Yewnanî δέρμα - derma "çerm" û -logy, ji λόγος) dîsîplîna dermanê ye ku bi struktûr û fonksiyonên çerm re û her wiha di diyagnoz û şîfakirina nexweşiyên çerm de mijûl dibe.
Cihên taybetî.
Zanînên çermnasiyê di sala 2000 .bz. li cem Sumerîyan he bûn. Îzbata nivîskî yên çermnasiya kevnar nivîsarên Babîlî, Asûrî, Misiriyan û nivîsên Incîl peyda dikin.
Fix und Fax (Fix û Fax) xêzeromanek ji Komara Demokratîk a Almanyayê ye. Di sala 1958an de, her du mîşkên ku ji hêla Jürgen Kieserer ve hatî hilberandin ji bo cara yekem di kovara mehane ya xêzeroman Atze de derket. Modela rola gengaz wêneçîrok e ku di salên 1930an de ji hêla Fritz Koch-Gotha ve bi du mişk bi navê Fix û Fax wekî serlehengan ne. Lê di derbarê vê bandora ku tê zanîn de îtîrafek Jürgen Kieser tune.
Taybetmendiyek binnivîs bi forma beşavendê bû. Di sala 1987an de, 350 beş ku ji hêla Jürgen Kieser ve hatî afirandin, weşandî bûn.Ji 1987an heta 1990an de li ser daxwaziya Kieser dest pê kir ku xêzkar Eugen Gliege 45 beşên din de bixebite. Ayet ji hêla Hartmut Seefeld ve ne. Çapa 11/1990 (jimar 399) an de Paşê Fax und Fax bi dawî bû.
Di salên 1960an de, sê antolojiyên yekem hatin weşandin, her yek jî bi 28 û 32 çîrokan. Dûvre, antolojia " Der Wunschring“ (Gustîla daxwazê) li dû weşandî bû.
Di 1969 de fîlmekî kuklayan ji hêla DEFA'yê ve hat hilberandin. Fîlîmek pîlot a ji bo rêzefîlmê kertonî bi sernavê Abenteuer mit Fix und Fax – Das fliegende Geschenk (Serpêhatiyan bi Fix û Fax- Diyariya firok) di 1999 de derxistî bû. Proje berdewam nebû.
Hin dem piştî dorpêçkirin û dawiya têkildar a "Atze" ji hêla weşangerê nû yê kovara Mosaik a weşanxaneya Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag ve çapa reprintê bi hejmara çapê 350 beşên Kieser di 25 hejmar de bi 3000 çapên tixûbî weşandî bû. Nermbergek seva rojbûna 85 saliya Jürgen Kieser di sala 2006an de hate weşandin.
Ben Lucien Burman (jdb. 12ê kanûna pêşîn a 1895an li Covington, Kentucky, DYA - m. 12ê çiriya paşîn a 1984an li Nû Yorkê, DYA) rojnamevan û nivîskarê amerîkan bû.
Burman bi "Big river to cross: Mississippi Life" ve portreyek rojnamegerî ya jiyanê li ser Mississippi nivîsand û bi "Blow for a landing" ew romanekî serpêhatiyên li ser vî çemî nivîsand. Ew bi taybetî ji hêla çîrokên heywanan ve li ser cîhê aşopî Catfish Bend pir xweş tê naskirin. Burman bi Alice Caddy Burman (1896-1977) re zewicandî bû, ku gelek romanên wê bi wêne kir. Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de ew ji Afrîkaya Bakur li ser rejîma Vichy ragihand.
Burman di sala 1984an de ji ber dagêşînê mir.
Paul Joseph Goebbels (jdb. 29ê çiriya pêşîn a 1897, Rheydt (Mönchengladbach) - m. 1ê gulana 1945, Berlîn) ramyarekî alman bû ku ji 1933 ta 1945 wek wezîrê eşkerekirina giştî ya gelê û bangeşeyê hatî xebitandin. Ew yek ji hevalên herî nêzîk û alîgirên dilsoz ê Adolf Hitler bû. Ew ji bo hunerên xweragir û karînên xwe yê rewanbêjiyê bi enerjîk, nêrînên dijwar ên dijcihûtî û serweriya bangeşeya koman, tiştê ku wekî derewa mezin tê zanîn.
Joseph Goebbels di malbateke katolîkên oldar wekî kurê jimarkerekî de li Mönchengladbachê dayîk bû. Ew di sala 1917an de dibistana navîn qedand. Ji ber seqetiya laşî wî mafê wî yê karûbarê şer nebû û bi kurtahî bû katmendê bûroyê li Vaterlandisches Hilfswerk. Ew germanîstîk, dîrok û fîlolojiya kevnar xwend. Piştî ku doktoraya xwe di felsefeyê de bi doktornameya xwe li ser dramaya romantîk a sedsala 18an li Zanîngeha Heidelberg di sala 1921an de qedand, ew doktoraya xwe ya felesefê wergirt û wek dilxwaz ji bo rojnameya Westdeutsche Landeszeitung xebitî. Di sala 1923an de, ew wekî bankvan û kostekê pêkguhartinê xebitand. Ew hingê bêkar bû. Ew her wiha romanan û şanonameyan nivîsand, lê ji hêla weşanxaneyan ve nehat ecebandin.
Ûsivê Aramatî (;) li gorî Mizgîniyên Kanonî şagirtek veşartî û domdarê Îsa ye. Ew Îsa xist gora ferşê ya ku ji bo xwe amade kiribû. Tê bawerandin ku Ûsivê Aramatî dilopên xwîna Îsayê xaçkirî di piyana pîroz de civandine. Li gorî xiristiyaniyê, ew ezîzek e. 17ê adarê li Dêra Rojavayî, 31ê tîrmehê di Dêra Rojhilat de "Roja Ûsivê Aramatî" wekî tête pîroz kirin. Di 17ê adarê li Dêra Rojavayî û 31ê tîrmehê di Dêra Rojhilat de "Roja Ezîz Ûsivê Aramatî" wekî tête pîrozkirin.
Ûsivê Aramatî ji bajarê Aramatya yê parêzgeha Judea ya Împeratoriya Romê bû. Li gorî Mizgîniyan, Orşelîm endamê meclîsa bajêr bû. Ew ji pozîsyona jor kesekî dewlemend û zîrek bû. Ew dilêrî hebû ku ji parêzgerê Cihûstanê, Pontius Pilates, ji bo laşê Îsayê bipirse.
Li gorî incîla Marqosê ew li pey şahitiya xwedayî bû. Ûsiv nexwestibû laşê Îsa timamê şevê li ser çarmixê daleqandî bimîne. Dilê wî dixwest ku Îsa bi merasîmeke veşartinê ya şayesteyî rûmeta wî werê veşartin.Ûsiv bi vî fikrî li dijî qentûrên Cihuyan hatibû. Çinkî pêwîst bû tawanbarê hatibe bidardekirin bi awayekî bêrûmet bêne veşartin.
Kasa pîroziyê.
Ûsivê Aramatî bi salan e mijara huner û wêjeyê ye. Di mizgîniya apokrîfî ya Petrûs de (sedsala 2-emîn P.z.), tê angaştin ku ew hevalê Îsa û Pontius Pilatus e. Li gorî mizgîniya apokrîfî ya Nîkodêmos (Çîroka peyrewî, sedsala 4-5), Ûsiv piştî xaçkirina Îsayê hate girtin. Ew ji hêla Îsayê vejandî ve tê berdan. Ji ber vê yekê ew govanê yekemîn ê vejîna Îsayê ye.
Ursula Poznanski (jdb. 30ê çiriya pêşîn a 1968an li Viyana, Awistirya) nivîskareke awistiryayî ye. Ji bo handara xwe Erebos ew di sala 2011an de Xelata Wêjeya Ciwanan a jûriya nû wergirt.
Jiyan û çalakî.
Ursula Poznanski li Perchtoldsdorf mezin bû û piştî bidawîbûna Lîseya Roseggergasse bi serkeftî kursên xwendekarên japonnasî, rojnamevanî, dad û şanonasiyê li Zanîngeha Viyana dest pê kir, ya ku, di heman demê de, lê encam negirt.
Di sala 1996an de ew di xaniyê weşanxaneya bijîşkî de wek edîtor xebitiye. Di sala 2000an de, piştî zayîna kurê xwe, ew beşdarî pêşbirka sernayoyê ya Radyoya Awistiryayê bi sernaryoya ji bo komediyek evîniyê kir; lêbelê, ew ne di nav qezencvanan de bû. Di sala 2001an de,destnivîsa wê "Buchstabendschungel" ji hêla weşanxaneya Dachs Verlag a awistiryayî hate pejirandin, ku di sala 2003an de hate çapandin. Di salên paş de ew pirtûkên zarokan weşand û li ser romana xwe ya yekemîn a ciwanan de bi hevra xebitî. Lêbelê, gava ku ew fêr kir ku pirtûka wê li gorî pêdiviyên heyî yên bazarê nemîne dema ku li weşanxaneyek pejirbar digere, wê li şûna destnivîsa ji bo handara ciwaniya xwe ya ewil Erebos nivîsand, ku di sala 2010an de ji hêla weşanxaneya Loewe Verlag ve hat çapandin.
Ursula Poznanski bi malbata xwe re li başûrê Viyanayê dijî.
Cil û bergên beysbolê, cilên ku lîstikvanên beysbolê di dema lîstikan de li xwe dikin. Ew vê yekê dikin da ku nîşan bidin kîjan du tîmên beysbolê ku ew ji bo lîstin. Piraniya cil û bergên beysbolê xwedan nav û hejmarên yekgirtî yên lîstikvanên ku wan li deverek yekalî li wan dikin, dikin. Nav û hejmarên yekalî bi gelemperî li ser piştan hene ku lîstikvanên cûda ji hevûdu re vedibêjin. Shirtirûşên Baseball, pantik, pêlav, sok, kap û helmet beşek ji uniforms in. Players her weha gloveyê dikin, lê ew ne beşek yekgirtî têne hesibandin, ji ber ku lîstikvan dikarin destika xwe hilbijêrin. Piraniya cil û bergan xwedî logoyan û rengên cûda hene da ku bêjin ka kîjan tîmê kî ye.
Cil û bergê beysbolê yekem car di 1800an de ji hêla New York Knickerbockers Baseball Club ve hatin cil kirin. Cilên wan ji pantorên şîn, xalîçeyên spî yên flanel û kapikên stûr hebûn. Ji hingê ve, heya unîformê gelek guhertin derbas kirin. Zêdetir tiştên hêja, raman, û gelek çêtirkirinên din çêdibûn û di van salan de li ser van cilan zêde bûn. Herweha şêwaza wan jî, piçûktir bi demê re, guherî.
Xuliqî.
Di 4ê nîsana 1849an de, New York Knickerbockers bû tîma pêşîn ku karanîna cil û bergên beysbolê kir. Di 1882an de, rengên cûda yên ku nîşanî cîhên cihêreng ên cûda yên her player hebû, li ser cil û bergên nû hat zêdekirin (kincê ku lingê û parçeya jêrîn ya lingê vedigire). Di 1888 û 1889an de, Detroit Wolverines û Washington of the National League and the Brooklyn Bridesgrooms of the Association of America Ji 1900an ve,hemî lîstikvanên tîmên Major League Baseball cil û bergên beysbolê bi kar anîn.
Cil û bergên mal û rê.
Di dawiya sedsala 19an de, tîmên beysbolê dest bi wergirtina du cil û bergên cûda kirin. Wan dema ku ew di stadyuma xwe ya beysbolê de lîstin yek yeko yeko (dema ku ew di stadyuma beysbolê xwe de lîstin "(navê" lîstikên malê "," li malê lîst ") û ya din dema ku ew li stadyuma beysbolê base ya tîmê din lîstin (" lîstikên dûr an rê "," lîstina li ser rê ")). Ev normal bû ku meriv cilê spî li malê bikire û rengê kesk, tarî ya tarî, an rengên reş li ser rê be. Di sala 1907an de, Brooklyn Superbas ji bo cil û bergên rêça wan ji xwe re modelek şîn bikar anî. New York Giants pişt re wekheviyek hema hema heman rengî bi karanîna Brooklyn Superbas a ku di cil û bergê rêwîtiya wan de bikar tîne bikar anîn.
Di 1916an de, li ser cil û bergê Giants, gelek xetên xalîçeyî reng dida wan rengê rengê tartan. Di vê demê de, rengek din a rengê rengek rengîn a tarî ya tarî an reş bi spî bû. Di sala 1963an de, Charles O. Finley li unîversîteyên navgîn û rêçikê li Kansas City Athletics guherî. Ew di rengên zêr û kesk hatin guhertin. Di salên 1970an de, hin tîm ji bo cil û bergên rê riya xwe şîn-tarî bikar anîn.
Robin Kahnmeyer (jdb. di 6ê tebaxa 1975an de li Berlînê, Almanya) dûblajvanekî alman e.
Bûyîna dûblajvanî.
Kahnmeyer di deh saliya xwe de bi têkiliya dûblajvanê alman Thomas Danneberg, ku hevalekî malbatê bû, ji dûblajvanî re hat. Digel rolên cûrbecûr di anîmeyan, ew dûblajvanê alman ji bo Justin Timberlake (tevî fîlmên Edison, Alpha Dog) û piştî Star Warsê jî fîlmên bi Hayden Christensen dûblajê wê lîstikvan dike.
Dûblajvanî (bijartî).
Dominic Cooper
Hayden Christensen
Joseph Gordon–Levitt
Justin Timberlake
Planet laşek astronomîkî ye ku li ser stêrkek an stîleka mayînde dimîne ku bi girseyî girseyî be ku ji hêla gora xwe ve were dorpêç kirin, bi girseyî girseyî nîne ku bibe sedema fusion-ê thermonuclear, û devera cîranê xwe ya ji planetesimals paqij kiriye.
Termê planet kevnar e, bi girêdanên dîrok, astrolojî, zanist, mîtolojî û ol ve. Di Pergala Solar de pênc nexşe bi çavê tazî xuya dibin. Vana ji hêla pir çandên pêşîn ve wekî xwedêgiravî, an jî wekî embarên xwedayan têne hesibandin. Her ku zanista zanistî pêşkeftî, têgihîna mirov a li ser planet guherî, di nav de hejmarek ji tiştên cihêreng. Di 2006-an de, Yekîtiya Astronomî ya Navneteweyî (IAU) bi fermî biryarnameyek pejirand ku planet di hundurê Peravê Solar de. Ev pênase nîqaş e ji ber ku ew hiştina gelek hêmanên girseyî yê planetî li ser bingeha ku derê yan tişta ku ew rêve dike. Her çend heşt laşên planetêr ên ku hatine vedîtin berî 1950 "planet" di bin navnîşa heyî de dimînin, hin bedenên esmanî, yên wekî Ceres, Pallas, Juno û Vesta (her tişt di hebên asteroidiya rojê de) û hem jî Pluto (yekem trans-Neptunian tiştê ku hatî vedîtin), yên ku carinan ji hêla civaka zanistî ve ji hêla planvanan ve dihatin hesibandin, êdî wekî planên di binê diyarkirina heyî ya planet de nayên dîtin.
Planên di stêrnasiyê de xwedî ferasetek cuda ye.
Planet ji hêla Ptolemy ve dihatin fikirîn ku orbit Earth di tevgerên defter û epicycle de bikin. Her çend ramana ku balafirên dorpêçê Sunerîetê gelek caran pêşniyar kiribûn, heya sedsala 17-an ne ku ev dîtin bi delîlên ji çavdêriyên yekem teleskopîkî yên astronomîkî, ku ji hêla Galileo Galilei ve hatî piştgirî kirin, piştgirî kir. Di heman demê de, bi analîzên baldar ên daneyên çavdêriya pêş-teleskopîk ên ku ji hêla Tycho Brahe ve hatine berhev kirin, Johannes Kepler dît ku orbitên balafirê ne eloktrîkî bûn û ne doralî. Wekî ku amûrên çavdêriyê baştir bûn, stêrnasan dîtin ku, mîna Erdê, her sê planvan li dor axayek ku li gorî pola xwe ya orbitalê tevdigerin zivirî, û hin taybetmendiyên mîna kêzikên berfê û demsalan parve kirin. Ji destpêka Serdema Qonaxê, bi çavdêrîya nêzikî ji alîyê lêkolînên cihan ve tê dîtin ku Erd û planên din taybetmendîyên wekî volcanism, hûrcan, tektonîk û hwd jî hîdrolojî parve dikin.
Planet bi gelemperî li du celeb têne parçekirin: nexşeyên mezin ên berbiçav-dûkel, û erdên zirav ên piçûk. Di Pergala Solar de heşt planet hene. [1] Bi mebesta dûrbûna ji Rojê, ew çar zemîn hene, Mercury, Venus, Erd û Mars, paşê çar planên giyandar, Jupiter, Saturn, Uranus, û Neptune. Ixeş pileyên li ser yek an çend satelîtên siruştî gerîdok in.
Thousandsend hezar planan li dor stêrên din ("planetên ekstrasolar" an "exoplanet") di Riya Milkiyanê de hatine kifş kirin. Ji 1ê Septemberlonê 2019an ve, 4,109 pilanên jêzêde yên derveyî di 3,059 pergalên gerîdokî de (di nav de 667 pergalên pirrjimar ên planetî jî hene), bi mezinahiya xwe tenê ji mezinahiya heyvê heya bigirên gazê li dora du caran mezintir ji Jupiter kifş in, ku ji wan zêdetir ji 100 plananan bi eynî hebî Erdê ne, neh ji wan di eynî cihî de ji stêrka xwe dûr in wek Earth ji Sun, ango di qada zewacê de digel xalîçêkirin. [3] [4] Di 20ê çileya paşîna (December) 2011ê de, tîmê teleskopê Kepler ragihand ku keşifkirina erdê ya yekem-pilanên jêzêde jêzêde, Kepler-20e [5] û Kepler-20f, [6] li dora stêrkek mîna Sun, Kepler-20.] [8] [9] Lêkolînek 2012, ku analîzkirina daneyên microlensing gravitîkî, texmîn dike ku bi kêmî ve 1,6 nexşeyên tixûbkirî ji bo her stêrkek di Rêya Milî de. [10] Li dora pênc stêrên Sun-like [b] têne fikirîn ku li herêma zeviyê xwe [d] zevî xwedî planet [-] tixûbek Earth.
Galeriyek pergalek têkel a gravîtîkî ya stêrkan, rehên mayînde, gazê di navbêna stêrk, toza û mijara tarî ye. [1] [2] Gotina galaktîka ji galîsyayên yewnanî (γαλαξίας), bi tîpa "şîrîn" hatî derxistin, navgînek li ser Riya Milkan e. Galeriyên di nîgarê de ji dwarfên bi tenê çend sed mîlyon (108) stêran heta bi gerdûnên bi sed trilyon (1014) stêrkan re digihîjin, [3] her carê di dora xwe de galaxy-yê ya girseyî vedihewîne.
Galaksî li gorî morfolojiya dîtbarî wan wekî eliptî, [4] spiral, an irregular têne categorîzekirin. [5] Gelek galaksiyan têne fikirandin ku li navendên wan derên reş ên reş hene. Kulika reş a navendî ya Milky, ku wekî Sagittarius A * tête zanîn, çar mîlyon carî ji Sunê mezintir heye. [6] Ji Adara 2016-an, GN-z11 galaksiya herî kevn û dûr a herî dîtî ye ku bi hevalbendiya 32 milyar salan ronahî ji erdê dûr e, û tê dîtin ku ew tenê piştî Big Bang-ê tenê 400 mîlyon sal hebûn.
Lêkolînên di sala 2016-an de derketin hejmara gerdûnên di gerdûna çavdêriyê de ji texmînek berê ya 200 mîlyar (2 × 1011) [7] ji pêşniyara 2 trîlyon (2 × 1012) an jî bêtir vedigerin, [8] [9] ku bêtir stêr hene. ji tevahiya tozên sandê li ser planet planet. [10] Piraniya galeriyên ji 1000 û 100,000 parsecan di diameter de hene (nêzîkê 3000 û 300,000 salên ronahiyê) û ji hêla fermanên bi mîlyonan parsec (an megaparsec) ve ji hêla dûr ve têne veqetandin. Ji bo berhevdana, Rêya Milî bi kêmî ve 30,000 parsec (100,000 lîre) heye û ji Andromeda Galaxy, cîranê xwe yê herî mezin ê herî nêzîk, ji hêla 780,000 parsec (2.5 mîlyon lîre) ve tê veqetandin.
Cîhê di navbera galaxanan de bi gaza tengezêr (navîn intergalactic) dagirtî ye ku xwedî dendikek navînî kêmtir ji yek atomê li ser yek metre kub. Piraniya galeriyan bi awayekî berbiçav li komên, koma, û superbune têne rêxistin kirin. Milk Rêça beşek ji Koma Gundî ye, ku li ser wê û Andromeda Galaxy domandî ye û beşek ji Virgo Supercluster e. Di dereceya herî mezin de, van komeleyan bi gelemperî li çarçiv û filanosan têne dorpêçkirin ku bi vîdyoyên berbiçav têne dorpêç kirin. [11] Struktura herî mezin a galeriyên ku hîn nehatiye nasandin koma superclusters-ê ye ku navê wî Laniakea ye, ku tê de superclustera Virgo ye. [12]
Şêxî (bi tirkî: "Şeyhî") (jdb. 2ê nîvê sedsala 14an li mîrgeha enedolî ya Germiyan - m. piştî 1429 li Germiyan) helbestvanekî tirk bû. Nav û paşnavê wî Mewlana Yusif Sinan Germiyanî bû.
Şêxî rêwîtiyek xwendinê li Persiya kir, ku ji xebata wî ya helbestî re gelek girîng hebû. Ew wek karê fermanî ya helbesta Nîzamî Gencewî bi sernavê Xusrev û Şirîn pêk anî û têkilîyên nêzîk bi dîwana siltanên tirk re dom kir. Helbesta bêkêmasî ya Şêxî di bîra Hafîsan de ye, ku helbesta wî Goethe Dîwana rojhilat-rojavayî re dileyize, û rasterast ji domdariya Nezamî û Ehmedî tê. Bijîşk û helbestvanê perwerdekirî yê gerdûnî bi pirtûka xwe Kername serweriyek satirîkî ya bêhempa ya dîroka wêjeyî nivîsand.
Di fizîkê de kar; pîvana wizeya ku bi hêzê tê veguhastin e. Bi carandina hêz û ladanê tê berisandin. Dema li heyberekî kar tê kirin, wize lê tê zêde kirin. Lê eger hêza vî karî li dijî liva heyî ya wî heyberî be, tê gotin ev kar neyînî ye û wizeya heyberî kêm dike.
Yekeyên karî.
Di SIê de yekeya karî Joule(J) e. Ew jî; çendaniya karî ku bi hêza Newtonekê di ladana qasî metreyekê de tê mezaxtin e.
Navpençik an jî navbirr (bi îngilîzî: "diaphragm"), li gel masûlkeyên parsû, masûlkeyî bingehîn e ji boy koendama henaseyê.
Navpençik di navbera singekelên û zikekelênê de ye.
Navpençik jêyek navendî li xwe digire.
Navpençik pêkhateyek masûlkî yê bi şeweya qubbe ye. Navpençik di nav singekelên û zikekelênê de cih digire. Rûyê qoqiz li aliyê singekelênêde, rûyê çal jî li aliyê zikekelênê de dimîne. Navpençik ji masûlkeyên peykerê (peykeremasûlkê) pêk tê. Girjbûn û xavbûna navpençikê xwenewîst e. Ango çalakiya masûlkeyan di bin kontrola koendama demar a xweser de ye. Li gel peykeremasûlkeyan, navpençik jêyek navendî li xwe digire. Masûlkeyên navpençikê ji jêyê navendî ber bi parsû û birrbirreyê dirêj dibin. Ango seriyekî rîşalên masûlkeyan bi jêyê ve girêdayî ye, seriyê din ê masûlkeyan jî bi parsûyên jêr, hestiyê singê û hestiyên birrbirreyê ve girêdayî ye. Li ser navpençikê hin kortal hene, soriçik, xwînhênera sereke ya jêrîn, xwînbera sereka ya jêrîn di nav van kortalan de ji singekelênê dirêj dibin ber bi zikekelênê.
Çalakiya navpençikê.
Dema masûlkeyên navpençikê xav in, jêyê navendî ber bi jor ve qoqiz (bi îngilîzî: "convex") e, û di asta birrbireyê piştê yê 8emîn e. Gava masûlkeyên navpençikê girj dibin, îcar navpençik ber bi jêr ve dilive, masûlkeyên navpençikê jêyê navendiyê heta asta birrbirreyê piştê yê 9em dikişîne, bi vî awayê navpençik piçek pahn dibe û qoqiziya wê kêm dibe. Ji ber ko masûlkeyên girjbûyî, navpençikê ber bi jêr ve dikişînin, dirêjiya singekelenê zêde dibe, loma qebareya singekelênê jî zêde dibe. Zedebûna qebareya singekelênê dibe sedema kêmbûna pestoya hewayê nav pişikan. Asta pestoya hewayê pişikan ji pestoya hewayê derve nizimtir dibe, loma hewa ji derve ber bi pişikan ve diherike. Ango henasegirtin rû dide. Ber bi jêr ve kişandina navpençikê, singekelênê fireh dike, lê zikekelênê teng dike. Tengbûna zikekelênê pestoya nav zikekelênê zêde dike. Bi xavbûna masûlkeyên navpençikê, jêyê navîn ê navpençikê ber bi jor ve hildikişe, Ji ber rûyê qoqiz a navpençikê, qebareya singekelenê kêm dibe, pestoya nav pişikan zêde dibe. Bi vî awayê hewa ji pişikan ber bi derve diherike, ango henasedayîn rû dide. Li gel navpençikê masûlkeyên parsû (masûlkeyên navbera parsû) jî şirîkê henasegirtin û henasedayînê dibin. Li gel erka heneseyê, navpençik alîkarî dike ji boy kûxikê, bêhnijînê, qêrrînê, verişînê, paldana pîsayi ya nav tortorikê û dema zayinê, paldana korpeleyê ji malzarokê.
Aysopos (bi inglîzî "Aesop", bi latînî "Aesopus") fabilnivîsek yewnanî bû ku li nêzî navbera 620 û 560 BZ jiyaye.
Fablên Aysopos.
Nêzî 600 fablên Aysopos tên nasîn. Pirraniya wan wek şîret û nesîhet tên hesibandin.
Aysopos bi kurdî.
Ta niha Husein Muhammed, Flê Jiyan û Amed Çeko Jiyan fablên Aysopos wergerrandine kurdî. Husein Muhammed çîrokan di Kovara Mehname de Amed Çeko Jiyan û Flê Jiyan jî 600 fablên Aysopos di Rojnameya Azadiya Welat de belav kirine.
Hêza karebayî, hêza elektrostatîk (karebayî-rawestayî) an hêza Coulombî di navbera heyberên xwedî barê karebayî de pêk tê. Hêza karebayî jî wek rakêşê ji dûr ve dixebite, pêdivî bi temasê tune ye.
Tiştên xwedî heman barê karebayî hevdû didehfînin, yên cuda bin (yek erênî yek neyînî be) hevdû dikşînin.
Qanûna Coulombî.
Qanûna Coulombî, qanûneke azmûnî ye ku pîvana hêza di navbera du pirtikên rawestayî yên bi barê karebayî de diyar dike. Di sala 1785an de Charles-Augustin de Coulombî vê qanûnê weşand. Tê gotin ku ev qanûn serekaniyeke bîrdoza karebayî-asinrevayî ye. Çimkî hiştiye ku çendaniya barê karebayî bi awayekî watedar were angaştin.
li vê derê ke Westara Coulombî (ke≈9×109 N·m2·C-2), q1 û q2 mezinahiya barên karebayî û r jî dûrahiya di navbera baran de ye.
Gelek organîzmayên celeb di celebên nêr û mê de pispor in, her yek wekî cins tê zanîn. Riparastina cinsî tevlihev û tevlihevkirina taybetmendiyên genetîkî dike: hucreyên pispor ên ku wekî gamet têne zanîn ji bo avakirina kurên ku ji her dêûbavan re mêtingeh pêk tê hevber dikin. The gametes produced by organîzmek define sex xwe: qisimê berhemên gametes biçûk (eg spermatozoa, an spermê xwe, li heywanên; polên li diçîne) dema ku jinên berhemên gametes mezin (ova, an hucreyên egg). Organîzmayên kesane ku gametên nêr û mê jî hilberîne, wekî hermafrodîtîk tête navandin. Gamet dikarin di form û fonksiyonê de bibin yekser (wekî isogamy tê zanîn), lê, di pir rewşan de, asymmetry ev yek derxistiye ku du celeb gamet (heterogamet) di nav xwe de hene (wekî " anisogamy" tê zanîn).
Cûdahiyên fîzîkî bi gelemperî bi cinsên cûda yên organîzmayê re têkildar in; ev dimorfîzma cinsî dikare zextên ciyawaz ên cûda nîşan bide ku cinsan tecrûbir dike. Mînakî, tercîha heval û hilbijartina cinsî dikare pêşxistina cûdahiyên fîzîkî di navbera cinsan de zêde bike.
Di nav mirovan û mamosteyên din de, mêr bi gelemperî xwedan kromozomek X û Y (XY) ne, di heman demê de jin bi gelemperî du kromozomên X (XX) bi rê ve dibin, ku ew perçeyek ji pergala diyarkirina cinsê XY ne. Dibe ku mirov jî intersex be. Di heywanên din de pergalên diyarkirina cinsê cûda hene, wek pergala ZW di çûkan de, pergala X0 li insanan, û pergalên cuda yên hawîrdorê, mînakî di nav kustikan de. Fungi dibe ku pergalên tevlihevkirinê yên allelîk jî, digel cinsên ku bi nîgarî wek mêr, jin, an hermaphroditic nehatine şirove kirin jî hebe.
Gamete ya nêr (sperm) fêrbûna gama jinan (ovum)
Yek ji taybetmendiyên bingehîn ên jiyanê nûavkirin, kapasîteya afirandina kesayetên nû ye, û cinsek aliyek vê pêvajoyê ye. Jiyan ji qonaxên hêsan berbi qonaxên tevlihev ve derxistiye, û her weha mekanîzmayên hilberînê jî hene. Di destpêkê de nûavkirin pêvajoyek dubarekirinê bû ku di hilberîna takekesên nû de cih digire ku di heman agahdariya genetîkî de wek ya kesê xwemal an dêûbav pêk tê. Ev şêwaza nûvekirinê wekî "asexual" tête navandin, û ew hîn jî ji hêla pir celeban ve tête bikar anîn, nemaze unicellular, lê ew jî di organîzmayên pircellular de pir pir gelemperî ye, di nav de gelek ji wan bi xwedan cinsî. Di veberhênana cinsî de, materyalê genetîkî ya nifşê du kesayetiyên cûda pêk tê. Gava ku hilberîna zayendî bi riya pêvajoyek dirêj a pêşveçûnê ve hatî pêşve kirin, navbeynkar heye. Mînakî, bakterî, bi rengek aseksîkî vedihewînin, lê pêvajoyek derbas dikin ku tê de, parçeyek ji materyalê genetîkî ya donerek kesek, wergêrek din veguhezîne.
buNakokiyên navbeynkariyê, cûdahiya bingehîn di navbera paşvexistina aseksûelî û cinsî de, awayê ku pêvajoykirina materyalê genetîkî ye. Bi gelemperî, pêşî li dabeşkirina aseksuelî, hucreyek naveroka agahdariya genetîkî ya xwe dubare dike, û dûv re dabeş dike. Ev pêvajoya dabeşa hucreyê tête mitosis. Di veberhênana cinsî de, celebên taybetî yên hucreyan hene ku bêyî dubarekirina materyalên wê ya genetîkî, dabeş dikin, di pêvajoyek bi navê meiosis. Hucreyên ku di encamê bi navê gametes, û, tenê nîv materyalên genetîk ên hucreyên bav. Van gametan hucreyên ku ji bo vesazkirina zayendî ya organîzmayê têne amade kirin. Seks bi peymanên ku vesazkirina cinsî gengaz dike, û li gel pergala paşvekirinê raber kiriye, bi gametên wekhev (isogamy) dest pê dike û ber bi pergalên ku cûreyên gamete yên cûda de pêşve diçin, wek yên ku di nav wan de gamete jinek mezin (ovum) û a gamete ya nêr a piçûk (sperm).
Di organîzmayên tevlihev de, organên zayendî perçeyên ku di hilberîn û danûstandina gametan de di veberhênana cinsî de hene hene. Pir celeb, hem nebat û hem jî heywan xwedî taybetmendiya cinsî ne, û nifûsa wan jî di mêr û mêran de dabeş dibe. Berevajî vê, di heman demê de cûre jî hene ku pisporiya cinsî tune, û heman kesan hem organên paşvekirî yên nêr û hem jî mê dikin, û jê re dibêjin hermaphrodites. Di nav nebatan de ev pir pir pir e.
Raxistina zayendî yekem carî bi qasî mîlyar sal berê di nav eukaryotesên hucreyî yên bav û kal de derket holê. Sedema derxistina cinsê, û sedem (e) ku ew heya îro xelas kiriye, hîn jî mijarên nîqaşê ne. Hin teoriyên pêbawer hene: ew cins di nav dûndan de ciyawaziyê diafirîne, cins di belavkirina taybetmendiyên berjewendî de dibe alîkar, ku cins di rakirina taybetmendiyên neçareser de dibe alîkar, û ew cinsê tamîrkirina DNA-ya germinok dike.
Rûnişandina zayendî pêvajoyek taybetî ye ku ji eukaryotes, organên ku hucreyên wan re nucleus û mitochondria heye. Wekî din ji heywanan, nebatan, û fungusan, eukaryotesên din (mînak mînakê malaria) jî di rehberiya cinsî de digirin. Hinek bakterî bi kar conjugation ji bo şandina materyala genetîk di navbera şaneyên; di heman demê de di heman demê de ji hilberîna zayendî re ne yek in, ev jî di encama tevlîheviya taybetmendiyên genetîkî de pêk tê.
Karaktera diyarker a vesazkirina cinsî ya di eukaryotes de ciyawaziya di navbera gamet û cewherê binaryê de fertilîzasyonê de ye. Pirjimarbûna celebên gamete di nav cûreyek de hîn jî wekî rengek nûvekirina cinsî tê hesibandin. Lêbelê, ne celeb gamete ya sêyemîn di nebatên pirjimar an heywanan de nayê zanîn.
Digel ku pêşketina zayinê digihîje qonaxa prokaryote an destpêka eukaryote, ji eslê xwe de destnîşankirina cinsê kromozomal dibe ku di eukaryotî de zûde heba bûya (binihêre evolusiya anisogamy). Sîstema diyarkirina cinsê ZW ji hêla çûk, hinek masî û hin kustikan ve tê parve kirin. Sazkirina cinsê XY ji hêla piraniya mammalan, lê di heman demê de hin insan, û nebatan ("Silene latifolia") jî tê bikar anîn. The X0 sex-determînasyonê ku di herî dîtin arachnids, mêş û wek silverfish (Apterygota), Dragonflies (Paleoptera) û cûbiran (Exopterygota), û hin nematodes, crustaceans, û gastropods.
Geu genim di navbera kromozomên ZW yên avîstan û mammal XY de nehatiye parve kirin, û ji berhevberiyek di navbera kûçik û mirovan de, kromozomê Z xuya bû kromozomê autosomal 9 di mirovan de, ji bilî X an Y, ku pêşniyar dike ku ZW û XY. pergalên diyarkirina zayendî bi eslê xwe parve nakin, lê ew e ku kromozomên zayendî ji kromozomên autosomal ên bav û kalên hevbeş ên çûkan digirin. Kaxezek ji 2004-a bi kromozomê Zîpa Z re bi kromozomên platypus X re hevberî kir û pêşniyar kir ku her du pergal têkildar bin.
Rizgarkirina cinsî.
Qonaxa jiyanê ya organîzmayên cinsî yên hilberandina cinsan bi qonaxên haploid û diploid derbas dibe
Rûnişandina zayendî di eukaryotes de pêvajoyek e ku bi navgîniya organîzmê ji zarokan re çêbibe ku taybetmendiyên genetîkî ji herdu dêûbavan re hevbeş bike. Di vê pêvajoyê de kromozomên ji nifşek gihîştine dinê re derbas dibin. Her hucreyek di kuran de nîvî kromozomên dê û nîvê bavê ne. Taybetmendiyên genetîkî di hundurê kromozomên deoxyribonucleic (DNA) de hene - ku bi yek ji her celebek kromozomê ji her dêûbav re têkildar dibin, organîzmeyek pêk tê ku kromozomên dubare pêk tîne. Ev qonaxa kromozomê ya dualî " diploid " tête gotin, dema ku qonaxa yek-kromozome " haploid " e. Organîzasyonên diploid dikarin, bixwe, hucreyên haploîd (gamet) ava bikin ku bi şêwazî ji her yek ji cotek kromozomê pêk tê, bi rêya meiosis. Meiosis di heman demê de qonaxek kromozomê kromozomê jî vedigire, di kîjan deverên DNA de di navbera celebên kromozomên hevbeş de têne guheztin, da ku ji nû ve çareyek kromozomên tevlihev pêk were. Ragihandin û zikavkirin (recombining of single set of chromosomes to make a diploid new) encama encamê organîzma nû ya ku ji dêûbavek yek damezrandina taybetmendiyên cûda yên genetîkî pêk tê.
Di gelek organîzmayan de, qonaxa haploîdê bi tenê gametên pispor hatine veqetandin û organîzmayek dîplomasî ya nû ava dikin; li yên din, wek nebat cryptogamic li gametes binavê yên bi serpêyî in perçe bûna ji bo hilberîna multicellular organîzmayên haploid. Di yan doza, gametes Dibe ku ji derve de similar, bi taybetî jî li size (isogamy), an jî dibe ku hêvînin, ku di xizmeta wisa ku gametes li size û aliyên din (cuda ne anisogamy). Li gorî peymanê, gamete mezin (jê re dibêjin ovum, an hucreya hêk) tê jin tête hesibandin, dema gamete ya piçûktir (jê re spermatozoon, an hucreya sperm tê gotin) mêr e. Kesek ku gametên bêkêmasî yên mezin hilberîne, jin e, û yê ku gametên berbiçav ên piçûk hilberîne, mêr e. Kesek ku her du celeb gamet hilberîne, hermaphrodite ye; Di hin rewşan de hermafrodît karibin bi organîzmek duyemîn xwe bixwe çêdikin û li ser xwe zîrvekî çêbikin.
Heywan.
Piraniya heywanên xwedan cinsî jiyana xwe wekî diploid derbas dikin, digel ku qonaxa haploid bi gametên yek-hucreyî re kêm dibe. Gametên heywanan formên nêr û mê hene - spermatozoa û hucreyên hêk. Van gametan bihevra avakirina embarên ku di organîzmek nû de pêşve diçin.
Gamete nêr, spermatozoon (di nav vertebrates de di nav testes de) tête çêkirin, hucreyek piçûk heye ku xwedan yek flagellumek dirêj dirêj e, ku ew pê lê dike. Spermatozoa hucreyên zehf kêm têne, nebûna pir hêmanên hucreyî yên ku ji bo pêşveçûna embryonic hewce ne. Ew ji bo motîvekirinê pispor in, di hucreyek hêk de digerin û di pêvajoyek ku jê re dibêjin fertilîzasyonê tê de bi hev dikin.
Gametên jin hucreyên hêk in (di vertebrates de di hundurê ovaries de têne hilberandin), hucreyên mezin ên bêkêmasî yên ku xwedan kêzikan û pêkhateyên hucreyî ne ku ji bo pêşvexistina embryo pêdivî ye. Hucreyên hêkê bi gelemperî bi hucreyên din ên ku piştgiriya pêşveçûna embryo re piştgirî dikin, hêkek ava dikin. Di şikeftan de, li şûna zikê piyaleyê di hundurê jinê de pêşve diçe, ku rasterast ji dayika xwe digire.
Animals bi piranî destan in û li derve a partner ji sex pêşberî bo mating. Heywanên ku di nav avê de dijîn dikarin bi çêkirina fertilîzasyona derveyî, li ku derê hêk û sperm têne berdan û têkevin hundurê avên derdorê, li hev dikin. Piraniya heywanên ku li derveyî avê dijîn, lêbelê, ziravkirina navxweyî bikar tînin, spermê rasterast ji jinê re veguhestin da ku pêşî li zuwabûna gametan nehêle.
Di piraniya çûkan de, herdû çandin û nûavkirin bi riya vekirina paşînek yekane tête çêkirin, bi navê cloaca —male û teyrên jin bi cloaca vedihewînin ku sperm veguhestin, pêvajoyek bi navê "maçkirina kulîlk". Li gelek heywanên erdî yên din, mêr bi organên cinsî yên pispor bikar tînin ji bo veguhastina spermê - ev organên zayendî yên mêran wekî organên zirav têne gotin. Di mirov û heywanên din jî ev organ mêr, e penis, ku dikeve tract hevjiyanê de jin (bi navê vagina) ji bo bidestxistina insemination pêvajoya -a navê têkiliya cinsî. Penîr di nav tubê de derbas dibe ku bi riya wî (semenê ku jê re sperm tê de heye) rêve dibe. Di zikê mêran de vajzayê bi mûşê re têkildar dibe, organek ku rasterast piştgirî dide pêşketina embryo ya fertilized di hundurê de (pêvajoyek ku jê re dibêjin gestation).
Ji ber motîvasyona wan, behra cinsî ya heywanan dikare cinsî ya mecbûrî bike. Mînakî travmatîk, wek mînak, ji hêla hin cûreyên insanan ve tê bikar anîn ku mêtin di nav zikê abdominal de mêtingeh bikin - ev pêvajoyek zirarê dide tenduristiya jin.
Nebatan.
Kulil organên cinsî yên kulîlên kulîlkan in, bi gelemperî her du parçeyên mêran û mêran jî digirin.
Mîna heywanan, nebatan gametên mêr û mêran ên pispor pêşve xistine. Di nav nebatên tov de, gametên nêr di nav tozên hişk de hene, polê digirin. Gametên jin ên nebatan di hundurê ovulan de tê de hene; ku yek carî bi polês ve tê fêkandin van tovên ku, mîna hêkan tê de hene, rûnên ku ji bo pêşkeftina nebatê embryonic hewce ne digirin.
Cinsên jin (çep) û nêr (rast) cinsên organên zayînê yên pine û konfonansên din in. Piraniya nebatan xwedî gul in û ev organên cinsî yên wan nebatan in. Kulîlk bi gelemperî hermaphroditic e, û hem gamerê nêr û hem jî mê çêdike. Parçeyên jin, li navenda a flower, in pistils, her yekîneya ku ji nefela, a style û nerîn. Dibe ku yek an jî zêdetir ji van yekîneyên hilberîner werin hevber kirin ku ji bo pêkanîna pişîkek yekgirtî ava bikin. Di hundurê carpelan de ovules hene ku piştî zikbûnê dibin tov dibin. Parçeyên male ji flower in stamens: ev ji filaments dirêj sazkirin di navbera pistil û belgên ku berhemên polên li pêk anthers li tips xwe. Dema ku axa genim û polên li ser jinebî li ser style a nefela, wê aj ji bo hilberîna a tube polên ku mezin dibe û bi rêya ku destmal ji style nav nefela, ku ew xelas dikit gamete mêr bi zibil an ovule ku di encamê de di nav de pêş toxim.
Di pines û din Mexrûtî organên sex in cones conifer û xwedî formên jin û mêr de. Konikên jin ên bêtir naskirî bi gelemperî dirêjtir in, hundurê hundurê ovules hene. Konên nêr piçûktir in û polê çê dikin, ku bi bayê zevî di nav kortikên jinan de tête veguhestin. Wekî ku bi kulîlkan re, tovê piştî şilkirinê, di hundurê kîrê jinê de çêdibe.
Ji ber ku nebat nebat in, ew bi rêbazên pasîf ve girêdayî ne ku ji bo veguhezandina kokrên zozanan diçin nebatên din. Piraniya nebatan, di nav de şax û giyayan, polenek sivik ku ji hêla bayê ve diçin nebatên cîranê têne çêkirin. Nebatên din xwedan polenek giran, çîkilandî ye ku ji bo veguhastinê ji hêla insanan ve pispor e. Nebatan van insanan an jî heywanên mezintir wek teyrên gumrikê û gûzên bi kulîlên nektar re vedigirin. Van heywanan gava ku ew diçin gulên din, ku di heman demê de organên hilberîna jinê jî hene, digihîjin polê, di encamê de piyalbûnê dibin.
Mushrooms wekî beşek ji nûvekirina cinsî ya mûzîkî têne hilberandin
Piraniya fungî cinsî dikin, ku di herikîn jiyana xwe de qonaxek haploid û diploid heye. Van fungî bi gelemperî isogamous e, nebûna pisporiya nêr û mê ye: Nehfên haploid têkilî bi hevûdu re çêdibin û piştre hucreyên xwe dixeriqînin. Di hin ji van bûyeran de, fusion asymmetric e, û hucreya ku tenê nucleus (û ne bi materyalê hucreyî re hevahengî ne) dikare belkî wekî "mêr" were hesibandin. Fungi dibe ku pergalên hevberkirinê yên allelîk jî, digel cinsên din ên ku bi rast wekî mêr, jin, an hermaphroditic nehatine binav kirin, pergalên tevlihevkirinê yên allelîk ê tevlihevtir be.
Hin სოçok, di nav de hevîrê nançox, celebên mating jî hene ku dînîtiyek mîna rolên mêr û mêran diafirînin. Yeast bi heman şêwazê mating dê hevûdu nekişînin da ku hucreyên diploid ava bikin, tenê bi xwêçê re cûreyek hevgirtî ya din heye.
Gelek celebên mûzikên mestir, wekî beşek ji nûvekirina zayendî ya wan, xwedan musharan çêdikin. Di nava mushroom hucreyên diploid bi avakirin, piştre nav haploid dabeşkirina Sporên. Qeweta moşikê alîkariya belavkirina van kurên kedî yên cinsî dike.
Tedawiya zayendî.
B bi teybetî pêk tê. Allelên berjewend A û B, ku bi serbixwe derdikevin, dikarin ji nû ve zayendê bi navgîniya herî berbiçav AB ve bi navgîniya vesazkirina cinsî ve werin hevûdu kirin. Ji bo bidestxistina vê berhevokê, paşvexistina assexual dirêjtir digire, ji ber ku ew dikare tenê di AB de çêbike heke A di kesek ku jixwe B heye, an jî berevajî.
Pergala cinsî ya herî bingehîn yek e ku hemî organîzmayên hermaphrodî ne, hem gamê hem mê û hem jî jin hilberîne   ev rasteqîn ya hin heywanan (bo nimûne snails) û piraniya darên şîn e. Di pir rewşan de, lêbelê, pisporiya cinsê bi vî rengî pêşve çû ku çend organîzm tenê gamên mêr an tenê jin jin hilberînin. Sedema biyolojîk a organîzmek ku dikeve nava yek cinsê an yê din tête destnîşankirin "cins". Dibe ku sedem genetîkî an ne-genetîkî be. Di nav heywan û organîzmayên din ên ku pergalên zayenda genetîkî de hene, pêkenok diyarker dibe ku hebûna kromozomek seksê be, an jî dibe ku ew cûdahiyên genetîkî yên din bin. Pergalên ne-genetîkî cinsên jîngehê bikar tînin, wek nimûne germahiya di destpêka pêşveçûnê de, da ku zayenda paşmayê diyar bikin.
Di piraniya celebên bi pisporiya cinsê re, organîzmûn mêr in (tenê gametên mê) hilberînin an jin in (tenê gametên jinan têne hilberandin). Tecrûbeyên hevbeş in - mînakî, cirka dora "C. elegans" xwedî hermaphrodite û cinsek mêr (pergalek bi navê androdioecy).
Carinan geşedanek organîzmek di navbêna nêr û mê de navber e, rewşek ku jê re intersex tê gotin. Car carinan kesên intersex "hermaphrodite" têne gotin; Lê, berevajî hermafrodîtên biyolojîkî, kesayetên intersex bûyerên bêhempa ne û bi gelemperî hem di warê jinê de hem jî di aliyê mêran de ne pîvaz in.
Genetîkî.
Mîna mirov û mamosteyên din, firîna fêkiyê hevpar xwedî pergalek diyarkirina cinsê XY ye.
Di pergalên diyarkirina cinsê genetîkî de, zayenda organîzmeyê ji hêla genomê ku ew xwedan digire tête destnîşankirin. -Areserkirina cinsê genetîkî bi gelemperî bi kromozomên zayendî yên bi asimetrîkî ve girêdayî ye ku taybetmendiyên genetîkî digire ku bandorê li pêşkeftinê dike; cins dikare bi hebûna kromozomek cinsî ve an jî çiqas organîzmê hebe hebe. Dabeşkirina cinsê genetîkî, ji ber ku ew bi hêla tûjbûna kromozomê ve tête destnîşankirin, bi gelemperî ji nifşên nêr û mê re bi rêjeya 1: 1 ve dibe.
Hemî mirov û mamosteyên din xwedî pergalek diyarkirina cinsê XY ne: kromozom Y bi faktorên berpirsiyar re dibe sedem ku pêşkeftina mêr bike. Di "tunebûna" zayenda Y de, "sexbiya xwemal," jin-mêr e. Bi vî rengî, XX cinsên jin û XY jî mêr in. Di mirovan de, zayenda biyolojîk bi pênc faktorên heyî yên di zayînê de têne destnîşankirin: hebûna an nebûna kromozomek Y (ku bi tenê "cinsê genetîkî" ya kesane diyar "dike"), celebê gonads, hormonên cinsî, anatomiya hilberîna navxweyî ya hundurîn (wek mînak pîvaza. li mê), û organên derveyî.
Nasîna cinsê XY di organîzmayên din de, di nav de fêkiya fêkiya hevpar û hin nebatan jî tê dîtin. Di hin rewşan de, di nav firîna fêkiyan de, ev hejmar X kromozomên X e ku cinsê ji bilî hebûna kromozomek Y diyar dike (li jêr binêrin).
Li çûkan, ku xwedan pergalek diyarkirina cinsê ZW ye, berevajî rast e: W kromozomê W faktorên berpirsiyar e ji bo pêşkeftina jin, û pêşveçûna xwerû mêr e. Di vê rewşê de kesên ZZ mêr in û ZW jî jin in. Piraniya çêj û guh jî xwedî pergalek diyarkirina cinsê ZW ne. Di her du pergalên diyarkirina cinsê XY û ZW de, kromozomê cinsê ku faktorên krîtîk digire, bi gelemperî piçûktir e, kêmtir ji genên pêdivî ji bo pêşdebirina pêşkeftina cinsek diyar.
Pir insan pergalek diyarkirina cinsê li ser bingeha jimara kromozomên zayendî bikar tîne. Ev bi navê X0-destnîşankirina cinsî tête dîtin - 0 destnîşan dike ku nebûna kromozomê zayendî ye. Hemî kromozomên din ên di van organîzmayan de diploid in, lê organîzan dibe ku yek yan du kromozomên X mîrat bikin. Di zeviyên zeviyê de, ji bo nimûne, insanên bi kromozomê X-ê yek wekî mê têne pêşve kirin, dema ku du xwedan wekî jin dibînin. Di nematode "C. elegans de" pir krêşî xwedêgiravî hermafrodîtên XX in, lê carinan abonetiyên di mîrasa kromozomê de bi rêkûpêk berê didin kes bi tenê yek X kromozome - ev kesayetiyên X0 mêr in.
Insêlên din, di nav de kewên keviran û milyonan, pergalek diyarkirina cinsê haplodiploid bikar tînin. Di vê rewşê de, kesên diploid bi gelemperî jin in, û kesên haploid (yên ku ji hêkên bêberdeng pêşve diçin) mêr in. Ev pergala diyarkirina cinsê di nav têkiliyên cinsî yên pir bihendeyî de encam dide, ji ber ku zayenda nîgarkêşiyê bi diyarîbûnê ve girêdayî ye ji hêla celebên kromozomên di dema meyosis de tê destnîşankirin.
Clownfisher destpêkê mêr in; masîvanek herî mezin masî jin dibe
Ji bo pir celeb, cins ji hêla taybetmendiyên mîratî ve nayê destnîşankirin, lêbelê ji hêla faktorên hawîrdorê di dema pêşveçûnê an paşê di jiyanê de têne ceribandin. Gelek serhildan xwedî destnîşankirina cinsê ve girêdayî ye : Germahiya ceribandina embryosê ya germ di dema pêşkeftina wan de zayenda organîzmê diyar dike. Di hin kurteçekan de, ji bo nimûne, mêr li germahîya kêmtir ji jinê tê hilberandin; ev cûdahiya di germahiyên krîtîk de qasî 1–2 be   ° C.
Pir masî di tevahiya temenê xwe de zayendî diguhezin, fenomenek ku jê re dibêjin hermafrodîtîzmayiya sequencent. Di clownfish de masiyên piçûk nêr in, û masî serdest û mezintirîn di komekê de jin dibe. Di gelek wrasses li pêşberî e raste-herî masî in di destpêkê de jin û mêr bibin, dema ku ew digihîjin size hin. Dibe ku hermafrodîtên seretayî di her temenê xwe de herdû cûre gamet çêbikin, lê li her deverekê diyar ew jin an mê ne.
Di hin fernsê de cinsê xwerû hermaphrodite ye, lê fernên ku di axê de mezin dibin ku berê piştgirî dane hermafrodîtan, ji hêla hormonên mayînde ve têne bandor kirin da ku li şûna wê wekî mê zêde bibin.
Dimorfîzma cinsî.
Rêzikên hevbeş di her dujimar û dirûve de dimorfî cinsî ne.
Pir heywan û hin nebat di nav bera û dirûvê de di navbera cinsên nêr û mê de cûdahî heye, fenomenek ku jê re dimorfîzma cinsî tê gotin. Cûreyên cinsî di mirovan de, bi gelemperî, mezinahiyek mezintir û porê laşê bêtir heye; jin bi pês, hipsên fireh, û ji sedî laşê laşî pirtir in. Di cûreyên din de, dibe ku cûdahiyên berbiçav be, wekî cûdahiyên di rengkirin an laşê laş de.
Dimorfîzma cinsî li heywanan bi gelemperî bi hilbijartina zayendî re têkildar e - pêşbaziya di navbera kesên yek cinsê de bi zewaca berevajî re heval. Ji bo nimûne, anters li deyne mêr, di şer de di navbera mêran de têne bikar anîn da ku bigihîjin refransiyonê ya dere jinan. Di pir rewşan de cûreyek nêr ji ya jinan mezintir e. Cûreyên mammal ên bi dimorfîzma mezin a cinsî xwedan pergalên hevşaredariyê pirreng in - dibe ku ji ber hilbijartina ji bo serketiyê di pêşbaziya bi mêrên din re - mîna firotanên elemanan. Mînakên din diyar dikin ku ew pêşîneya jinê ye ku dimorfîzma cinsî dimeşîne, wek mînak di rewşa maşîna hişk-hişk.
Heywanên din, tevî pir insan û pir masî, xwedan jinên mezin in. Ev dibe ku bi bihayê hilberîna hucreyên hêk re têkildar be, ku ji hêla spermê bêtir hilberînê hewce dike - fem jinên mezin dikarin hêkên din hilberînin. Mînakî, mêrên jinebî yên jina reş bi gelemperî du caran ji mêran mezintir in. Car carinan ev dimorfîzmek zehf e, bi mêran re dimîne wekî parzûnên ku ji jinan ve girêdayî ne, wek mînak di anglerfish de dijîn. Hin cûreyên nebatan di heman demê de dimorfîzmê nîşan didin ku tê de jin ji mêran pir mestir e, wek mînak di moxê "Dicranum" û lîpaorta "Sphaerocarpos". Hin delîl hene ku, di van cinsan de, dimorfîzm dikare bi kromozomê zayendî re têkildar be, an bi nîşana kîmyewî ji jinan re.
Di nav çûkan de, mêran bi gelemperî dirûvê rengîn heye û dibe ku taybetmendiyên wê hebin (wek dirika dirêj ya pezên mêr) ku dê mêze bikin ku organîzmayê bi nezaketê (mînaka rengên geş dixuye ku dê çûkek ji xalîçeyan re xuya dike). Yek ji bo vê vegotinê pêşniyara bingehîn a handicap e. Vê hîpotezê dibêje ku, nîşan dide ku ew dikare bi vî rengî astengiyan bijî, mêr mêjera xwe ya genetîkî ji mêran re reklam dike - taybetmendiyên ku dê keçên bi vî rengî jî sûd werbigirin, yê ku bi vî rengî nekeve destê xwe.
Sikildanokê hewayê, sikildanok (bi îngilîzî:"alveolus") navend e ji boy alûgora gazan a navbera xwîn û pişikê.
Hewa ji difin ber bi sikildanokan ve diherike,alûgorkirina gazan di nav kisikê sikildanokan de rû dide
Gava mirov ji difin henase digire, hewa ji gewrî, qirrik, borrîhewa, liqê borrîhewa derbas dibe û digihîje borrîkehewayê. Li kotahiya borrîkehewayê de kîsikên piçûk heye, ev pekhateyan wekî sikildanokên hewayê tê bi navkirin. Alûgora gazan a di navbera hewa û xwînê, di nav sikildanokên hewayê de rû dide.
Pêkhateya sikildanokên hewayê.
Bi şaxdayina borrîkehewayan, cogên sikildanokan peyda dibe. Sikildanokên hewayê li devê cogê de wekî mîna gûşiya tirî girêdayî ne. Gûşiya sikildanokên hewayê wekî kîsikê sikildanokê tê bi navkirin. Kîsikê sikildanokê ji 20 heta 30 sikildanokên hewayê pêk tê. Sikildanokên hewayê bi şeweya gogî ye û tîreya wê bi qasî 200 μm (mîkrometre) ye. Dîwarê sikildanokê qaîşokî ye, dema henasegirtinê, sikildanok fireh dibe bi vî awayê ji boy alûgorkirina gazan hê pirtir rûber peyda dibe. Dîwarê her sikildanokek, bi sikildanoka cinarê xwe ve bi navbeynkariya kunikan girêdayî ye, loma, hewa li gel coga sikildanokan, di navbera sikildanokan jî diherrike, bi vî awayê pestoya hewayê ya hemû sikildanokan yeksan dibe.Beravajiyê borrîkehewayan, dîwarê sikildanokên hewayê û coga sikildanokê, bê kirkiragî ne, lê çîna lûsemasûlkeyên wan ji ya borrîkehewayê stûrtir e.Di herdu pişikên mirov de bi qasî 300 mîlyon sikildanokê hewayê heye. Ji ber hebûna sikildanokên hewayê, pêkhateya pişikan dişibe îsfencê(lûfik). Di nav pişikan de tevahiya rûberê sikildanokan bi qasî 70m2 ye. Ev rûberê fireh alûgorkirina gazan hêsan dike.
Cog û dîwarê sikildanokên hewayê, ji sê cure xaneyan pêk tê. % 97ê xaneyên sikildanokê ji cureya yekemîn a xaneyên sikildanokên hewayê pêk tê. Cureya yekemîn a xaneyên sikildanokê ji rûkeşexaneyên pahn ên yek rêzî pêk tê. Stûriya rûkeşexaneyên pahn bi qasî 25 nm (nanometre)ye û delînbariya wan a ji boy gazan, gelek zêde ye. Cureya duyemîn a xaneyên sikildanokên hewayê, di nav rûkeşexaneyên pahn de belavkirî ne. Xaneyên cureya duyemîn, xaneyên derdanî ne. Ji boy kêmkirina rûtingijîna (bi îngilîzî: surface tension) sikildanokan, madeyên proteînî û fosfolîpîdî der didin. Xaneyên hellûşênera gewre, cureya sêyemîn a xaneyên sikildanokê ye. Hellûşênerên gewre xaneyên koendama bergiriyê ne, di nav kîsikê sikildanokê, coga sikildanokê û borrîkehewayê de digere. Heke li gel hewayê, di nav hewayê de hokarên nexweşiyê jî xwe bigihînin nav sikildanokên hewayê, wê gavê ji aliyê hellûşênera gewre(bi îngilîzî: macrophage)ve tên têkşikestin.
Sikildanokên hewayê û alûgorkirina gazan.
Sikildanokên hewayê bi tora mûlûleyên xwînê dorgirtî ne. Dîwarên mûlûleyên xwînê ji çînek xaneyên rûkeş(rûkeşexane) pêk tê, ango pir tenik e. Dîwarê sikildanok û lûleyên xwînê, rasterast temasê hev dikin. Ev herdu dîwar bi hev re wekî “perdeya henaseyê” tê bi navkirin. Tora mûlûleyên xwînê yên derdora sikildanokan, xwîna xwe ji xwînberok û xwînhênerokên pişik digirin. Xwîna nav xwînberokên pişikê kêmoksîjenî ye. Dema mirov henase digire, sikildanok dibin sikildanokên piroksîjenî. Ango xestiya oksîjena nav sikildanokên hewayê, ji ya xwînê zêdetir dibe, loma oksîjen ji kîsikê sikildanokan derbasî nav xwîna mûlûleyan dibe. Herwisa di nav mûlûleyên xwînê de xestiya karbona dîoksîde ji ya hewa yê nav kîsikê sikildanokan zêdetir e, loma karbona dîoksîd ji xwînê derbasî nav kîsikê sikildanokan dibe. Bi vê awayê asta rêjeya oksîjena nav mûlûleyên xwînê zêde dibe, karbona dîoksîda wê jî kêm dibe. Xwîna têroksîjenî bi navbeynkariya xwînhênerokan ji sikildanokên hewayê arasteyê dil dibe. Bi henasedayinê, hewayê bi karbona dîoksîde dewlemend û kêmoksîjenî, ji sikildanokan derbasî coga sikildanokan, paşê derbasî borrîkênhewayê dibe û ber bi dev û difin ve diherrike.
Vegirtina Têhna Bermayî (VTB) (bi inglîzî "Waste Heat Recovery - WHR") ji dîsa bidestxistin û bikaranîna têhna awarte re tê gotin.
Li sazgeh û kargehan gelek kiryarên bi germiyê dixebitin hene. Îja li van deran têhneke mezin di forma herkoyiyên germ de ji ber van kiryaran dimîne. Li gelemperiya dezgehan ev herkoyî -pê re jî têhna wan- tên avêtin. Bi vê rêyê wizeyeke zêde zehî dibe.
Piştî pêşveçûna pîşesaziyê û zêdebûna pêdiviya bi wizeyê; gelek pargîdanî li vê îsrafê hayî bûn û potansiyela jidestçûyî bala wan kişand. Bi vî awayî lêgerîna rêbazên ji vê têhnê sûdgirtinê dest pê kir.
Awayên VTB tê bikaranîn.
Awayê herî berbelav ku têhna bermayî tê vegirtin; di heman kiryarê de dîsa bikaranîna têhna bermayî ye. Ev bi rêya ekonomîzeran tê kirin. Yekî din jî pê germkirina avê û hundirên xanî û avahiyan e. Lê awayek ku van demên paşî her diçe berbelav dibe; hilberandina karebayê ye. Piştî teknolojiyên hilberandina karebayê pêş ve çûn û amûrên wek tûrbîn û kelîneran erzantir bûn gelek sazgehên gewre ên kiryarên têhnî ên mezin pêk tînin dezgehên VTByê ku karebayê hildiberînin ava kirin. Ev rêbaz tenê li sazgehên bi proseyên bi germiya bilind dixebitin pêkan e. Heta bi rêya sarkerên absorbsiyonî ji herkoyên germ cemidandin jî tê kirin. Ango diyar e proseya VTByê bi awayên cûrbicûr kêrhatî ye.
Beşên pîşesaziyê yên têhnê zehî dikin.
Hin beşên pîşesaziyê ku bi mezixandina xwe yî zêde ya têhnê tên zanîn ev in: Asin û pola, metalên ne-asinî, kîmya, kanzayên ne-metalî, xwarin û vexwarin, kaxez û çapgerî, makînekarî, kanzavanî û kevirvanî, dar û berhemên darîn, avahî, cawkarî û çermvanî.
Li gor lêkolîneke li DYAyê hatiye kirin, %20-30ê wizeya tê bikaranîn wek têhna bermayî zehî dibe. Li gor li lêkolîneke li YEê jî, %2-4ê têhn bermayî dikare bê vegirtin.
Hêmen Kurdaxî (Neşet Betal) helbestvanekî kurd e. Kurdaxî sala 1973an li Gundê Qermîtliq, herêma Kurdaxê (Çiyayê Kurmênc) ji dayîk bûye. Ji sala 2000-î ve li Almaniyayê dijî.
Ji bilî helbestên wî yên ku di hin weşanên kurdî de hatine weşandin, Sê berhevokên wî yên çapkirî hene, ku helbestên xwe de dixwaze bi zimanekî hêsan î nazik û bi wêneyine ji peyvên hestedar derd, êş û kela dilê xwe, herwekî evîn, arzû û helwesta xwe veguhêze hunav û wijdana xwendevanên xwe. Bi rastî jî ew dikare xewn û hestên mera ên xulmaşbûyî bi awazên peyv û hevokên xwe, bi sirweya qêrînên xwe ên lal şiyar bike û wan di asoyên xwe de bifirîne...
1- Çêroka neynûkên şkestî- helbest/du caran hatiye çapkirin (Köln-Babol druck -2003) û Berlîn(Evra Verlag 2004) 76 rûpel e
2- Siwarên rejiyê - helbest/ Evra Verlag - Berlîn(helbest 2004) 104 rûpel
3- Ez bişewitim... dûmanê min jî wê ji te hezbike- helbest han-graphik- Berlîn - 2008
"Hêmen Kurdaxî bi vê berhema xwe ya sêhem jî, wêja kurdî bi giştî û helbesta nûjen bi taybetî gelek dewlemen kir, em pir bi hêvî ne, ku helbestên Hêmen bi pênûsên wergervanên zimanê erebî û zimanên din biyanî werin wergerandin, ta ku helbesta me ya nûjen, bê şermî li dergeha wêja cîhanî bide"
Wekî bendeke avê di destpêka beharê de herdem xumxum û nalîne, geliyê dadigire û bi xwe re disojîne,
wilo helbestvanê me yê hêja Hêmen Kurdaxî jî bi ser hezkirên helbestê de dîwana xwe ya sêyemîn,
paş ku berê „Çêroka neynûkên şikestî“ û „Siwarên rejiyê“ weşan dibûn, davêje, tijî evîndarî û bi
Kurmanciyeke asan û zelal, bi wateyên nû û dîmenên wêjevanî yên xweşik..
Hêmen, wek hezkirê welatekî çeleng û wefadarê evîndariyek bêdawî û bêsînor, firîşteyên qurnefîlê ji devê berbangê derdixîne, me bi xwe re di nav bajêrên sar û basikşikestî re digerîne, destanên revê ji me re dixiwîne, gerdoneke ji ramûsan avakirî ji me re diafirîne, li ser kaxizê taziya tozê û li ser lêvên şevê behiştekê ji bo zarokên me pêda dike, û her û her wefadarê evîndariya dilê xwe yê ji rê mayî dimîne…Di nav helbestên Hêmenê Kurdaxî de ronahî asîmanê parve dike, û tîpan riswa û tazî dike…
Ey Reqîb helbestek e ku ji aliyê helbestvan Dildar (1918-1948) di sala 1946 de hat nivîsandin, wextê Dildar li zîndana bû. Ey Reqîb bi soranî ye, lê piştre hat wergerandin bi Kurmancî re. Ev helbest di sala 1946an dema Komara Mahabadê tê saz kirin, dibe sirûda (marşa) vê dewletê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê bang kirin.
Di sala 1938an de di zindanê de ji hêla helbestvan û çalakvanê siyasî Dildar ve hatî nivîsandin. Strana bi eslê xwe bi kurdîya soranî hatibû nivîsandin, lê niha bi her du zaravayên soranî û kurmancî tê gotîn. Ev helbest di sala 1946an dema Komara Mahabadê tê saz kirin, dibe sirûda (marşa) vê dewletê. Strana li ser sosyalîzma şoreşger û dîroka cewherî ya Kurd e û gelek caran bi şêwazek kevneşopî tête çêkirin. "Ey Reqîb" ji hêla Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hat pejirandin.
Helbesta kilasîk a kurdî, li gor belge û helbestên nivîskî ku destê me de mane helbesta kurdî bi Eliyê Herîrî destpê dibe û bi hatina Melayê Cizîrî û Xanî xurt dibe û heya îro li nav hemû dewerên kurdnişîn de didome. Dema em basa helbesta kilasîk dikin em ji alî şikl û sûretê helbestê ve li helbestê dinêrin û wate û derûniya helbestê ne pirr girîng e, yanî em tenê qala helbestên kevnar yên ku zêde olî û irfanî ne nakin û her helbesta ku taybetmendiyên helbesta kilasîk berçav bigire di nav mijara me de cih digire, niha wate dixwaze ol û irfan be, dixwaze evîn be, dixwaze mijarên nûjen û modern bin yan her mijareke din. Helbesta kilasîk gelek qalibên taybet bi xwe hene ku hinek ji wan zêdetir hatîne bikaranîn û zêdetir nasiyar in. Berî em biçin ser qalibên helbesta kilasîk em ê bizanin ku helbesta kilasîk ji kîjan pêkhateyan pêk hatiye.
Rêzik (misre'i).
Kurttirîn û piçûktirîn pêkhateya helbestê ye û bi tena serê xwe nikare were. Di helbesta kilasîk de du rêzik gel hev malikekê çêdikin. Dawiya her rêzika cot jî bi redîf yan qafiyeyê diqede.
Pur hezîn im, dûridest im, xurbetê dil kir kebab (Rêzika yekem)
Dûr û mehcûr im ji yara nazika alîcenab (Rêzika duyem)
Bes e cilka xewê bavê, li te şerm e tu razabî (Rêzika yekem)
Bizane ku cîhan dewr e, divê her dem tu pê ra bî (Rêzika duyem)
Malik (beyt).
Kêmtirîn pêkhate ye ku dikare bi serê xwe helbest bête hesibandin û helbest dikare tenê yek malik jî bibe. Malikek ji du rêzikan pêk tê û çawahiya hatina qafiye û redîfê di dawiya malikan de qalibê helbestê diyar dike.
Melayê Cizîrî
Îd e û her kes ji dîdara te lê pîroz e îd
Ez tenê mehrûmê dîdar im bi sed menzil beîd
Her seher dinhêrim ez cana bi ahan ra ji dil
Barek-el-barî bi îs’adin eleyha yewme îd
Dergehê lutfa te xanim ma li mehrûman vebî
Înne kelben basîten dehren zîra en bîl wesîd
Redîf.
Bi peyvên hevwate û wekhev ku di dawiya malikan de tên redîf tê gotin. Hebûna redîfê di helbestê de ne îcbar e û bi heskirina helbestvan redîf dikare hebe yan nebe. Dema helbestekê de redîf hebe dibe peyvên pêş redîfê de tên hevqafiye bin, yanî redîf bê qafiye û bi tenê nikare were.
Mînak: (Ehmedê Xanî)
Serwa me bi zerzeng û hezar îşwe û meş hat
Aşiq kirin ehya li reqîban ku nexweş hat
Sunbul kemilandin gul û lale xemilandin
Reyhan şitilandin li roxan taze binefş hat
Ten der ve nebû qet nedida bexti guşadek
Rû da me şukur keibeyê talii ku du şeş hat
Di vê helbestê de peyva Hat wek redîf hatiye bikaranîn û her wek tê dîtin peyvên beriya wê hevnewa û hevqafiye ne.
Qafiye.
Bi peyvên hevnewa ku herî kêm du tîpên wan yên dawiyê weke hev bin û di dawiya malikan de tên qafiye tê gotin.
Cejn e û alem hemû rabûne keyf û xwoşiyê
Bes dilê jar û reben yê kevtiye bêhoşiyê
Newa (wezn, kêş).
Çawahiya rêzbûna kîteyên kurt û dirêj û rîtm û awaza ku di her rêzika helbestê de heye newaya helbestê diyar dike û di helbesta kilasîk de newa û kêşa hemû rêzikên yek helbestê dibe mîna hev be. Mînak tewayî dîwana Mem û Zînê ser yek newayê hatiye hûnandin. Mijara Kêş û newaya helbesta kilasîk gelek berfireh e û em ê di beşek cida de li ser wê bisekinin.
Kesê mihnet dî û firqet, vexwarî cureya hicrê
ke, sê, mih, net, di, yû, fir, qet, ve, xwa, rî, cur, e, ya, hic, rê
Girî wan tê bi halê min di vê hicran û cecrê da
Gi, rî, wan, tê, bi, ha, lê, min, di, vê, hic, ra, nû, zec, rê, da
Qalibên helbesta kilasîk.
Helbesta kilasîk di gelek şikl û qaliban de hatiye hûnandin lê hinek qalibên wê ji hemiyan zêdetir hatîne bikaranîn ku em ê li ser wan bisekinin û taybetmendiyên her yekê bidin nasandin.
Mesnewî.
Mesnewî ew cur helbest e ku her malika wê qafiyeya serbixwe heye, yek ji qalibên herî kevnar e û taybet ji bo hemase, çîrok, destan û serbihorî û mijarên dirêj tê bikaranîn. Mînakên pirr zêde ji bo qaliba mesnewî di nav helbesta kurdî de hene ji wan mirov dikare Mem û Zîn a Xanî, Seyfilmilûka Siyahpûş, Mewlûda Melayê Bateyî, Dîwana Mele Ehmedê Palo, Dîwana Şêx Eskerî û hwd nav bibe.
Qesîde.
Qesîde ew cur helbest e ku rêzika wê ya yekem di gel hemû rêzikên cot hevqafiye be û hejmara malikên wê ji pazdeh malikan zêdetir be. Mijara qesîdeyan di helbestên kilasîkên berê de zêde medh û sena, şîret û nesîhet, hîkmet û îrfan û … ye lê helbestvanên hevdem mijarên civakî û siyasî û … jî di qalibên qesîdeya de hûnandîne. Feqiyê Teyran gelek qesîde hûnandine û zêdeyî helbestvanên kilasîk kêm û zêde qesîde jî di nava helbestên xwe de hene.
Xezel.
Xezel ew cur helbest e ku rêzika wê ya yekem di gel hemû rêzikên cot hevqafiye be û hejmara malikên wê herî kêm 5 û herî zêde 12 heya 17 malikan be. Pirrhejmartirîn qaliba helbesta kilasîka kurdî ye û ji her qalibî zêdetir hatiye bikaranîn. Mijara wê zêdetir evîn û îrfan e lê helbestvanên hevdem Xezelê ji bo hemû mijarên ciwakî bi kar tînin. Xezel qalibeke helbestê ye ku hem pirr tê heskirin û hem zêde tê jiberkirin. Em dikarin bibêjin Dîwana Melayê Cizîrî mizintirîn û menzûmeya Xezela kurdî bidin nasandin wekî din dehan helbestvanên mezinên xezelnivîsên kurd hene ku ji wan mirov dikare Xanî, Bateyî, Nalî, Mehwî, Wefayî, Hêmin, Palî, Fethî, Şêx Evdirehmanê Axtepî, Şêx Eskerî, Siyahpûş û … nav bibe.
Mustezad.
Peyva mustezadê bi wateya zêdebûyî ye û helbesta mustezad di şiklê xwe de wek Xezelê ye lê nîvrêzikek bi dawiya her rêzikê we zêde dibe û qafiyeya nîvrêzikê mîna rêzika pêşiya xwe ye.
Musemmet.
Musemmet helbestek e ku ji çend riste û bendan pêk tê. Her riste dikare ji du heya zêdetir ji 10 malikan pêk were û qafiyeya hemû malikên her risteyê dibe mîna hev be lê qafiyeya risteyên cida ne mîna hev e. di dawiya her risteyê de jî malikek bi navê bend tê û qafiyeya hemû bendan jî wekî hev e.
Çarîn (rubaî).
Çarîn (rubaî) ji çar rêzikan pêk tê û rêzika sêyem gelek caran qafiye tineye. Mijara wê evîn, îrfan an felsefe ye.
Cureyek ji çarînan jî heye ku jê re Dubeytîtê gotin ku ew jî eynî mîna çarînê bi çar rêzikan çêdibe û zêdetir di nava gundî û mirovên helbesthezên ne pispor de hatiye bikaranîn. Mînaka herî navdar bo vê helbestê Baba Tahirê Uryan e.
Dilim ez derdê te daîm xemîn e
Be balîn xiştim û bester zemîn e
Hemîn cûr mim kê mû te dost dîrim
Zi her kêet dost dîre hal în e
Wek pêşiyê de me got gelek qalibên helbesta kilasîk hene lê hinek ji wan di nav helbestvanên kurd de kêmtir hatîne bikaranîn. Di dewamê de em ê bi kurtasî li ser hinek qalibên din jî bisekinin.
Qit'e (qet'e).
Qit'e herî kêm ji du malikan pêk tê û tenê rêzikên cot hevqafiye ne. Mijara wê li ser yek tiştî ye û zêdetir exlaq û civak û şîret tê de tê berçav.
Mufred (tekbeyt, ferd).
Mufred (tekbeyt, ferd) tenê yek malik e û durêzikên wê carna qafiye hene û carna nînin. Helbestvan hemû mebest û armanca xwe tenê di yek malikê de dibêje û zêdetir ji bo şîretên exlaqî tê bikaranîn.
Pirr bixwîne kêm bizane qur bi ser
Kêm bixwîne pirr bizane gul bi ser
Wate: Xwendina baş ev e ku xwîner bi başî tişta xwendî fêr bibe ne ku ger mirov rojê 1000 rûpelan bixwîne û çi tiştî jê fêr nebe kareke bêsemer e.
Tercîibend.
Tercîibend helbestek e ku ji çend xezel an qesîdeyên hevnewa û hevwezn lê bi qafiyeyên cuda pêk tê û malikeke bi qafiyeya cuda di navbera hemû xezelan de tekrar dibe.
Terkîbbend.
Terkîbbend helbestek e ku ji çend xezel an qesîdeyên hevnewa û hevwezn lê bi qafiyeyên cuda pêk tê û malikek di navbera hemû xezelan de her car bi qafiyeyeke cuda tê. Tenê ferqa wê di gel tercî'bend ev e ku di terkîbbendê de malika navbera xezelan de xweser e.
Jeannie Hsieh (bi çînî: 謝金燕; jdb. 25ê kanûna pêşîn a 1974an li Zuoying, Kaohsiung, Taywan) strannivîsa stranbêjî, lîstikvan û modeleke taywanî ye. Ew ji ber nivîsandin û performansa muzîka ku teknolojî û hip-hop bihevre dike, bi gelemperî li "Taiwanese Hokkie" tête zanîn, lê carinan bi zimanên mandarîn, kantonî û îngilîzî re tevlihev. Vîdyoya muzîkê ya pêşîn a Hsiehê ya bi navê "Sister" (姐姐, "Xwişk", 2013) li ser YouTubê zêdetirî 33 mîlyon carî hat dîtin.
Di 14ê gulana 2016an de, Hsieh di dema konserê de li Taywanê ragihand ku ew ji bo karsaziya diya xwe dest bi vekêşana karsaziya pêşandanê bike. Di adara 2017an de, Hsiehê û bavê xwe, "entertainer" Chu Ke-liang, ragihand ku pevçûnek dirêj di navbera wan de, û ew ji hevûdu re lêborîn xwestin. Chu pişt re di gulana 2017an de mir. Jeannie Hsieh dayika keçek û kurê xwe ye.
Fonksiyonên Wave yên elektronê di atomek hîdrojenê de di asta enerjiyê cûda de. Mekanîzmaya Quantum nikare cîhê rastîn ê perçeyek li cîhê texmîn bike, tenê bi îhtîmala ku ew li cîhên cihêreng bibîne.  Deverên geştir îhtîmalek bilindtir a dîtina elektron heye.
Mekanîka Quantum (QM; her weha wek tê zanîn, fîzîka quantum, teoriya quantum, ji modela mekanîk, wave, an mekanîka Matrix), di nav de teoriya qada quantum, a teoriya bingehîn e di e physics bibjêrin xwezayê li ku şaşiyek guhêrbar yên atoman û karlêkkirina.
Fizîka klasîk, şiroveya fîzîkê ya ku berî formulandina teoriya relativity û mekanîka quantum, tê de, xwezayê di qalibên normal (makroskopîk) de diyar dike. Pir teoriyên di fîzîka klasîk de dikarin ji mekanîka quantum ve wekî derpêşbûnek ku di pîvanê mezin de (makroskopîk) derbasdar in werbigirin.  mekanîka Quantum ji cihê ye fizîka adetî li ku enerjî, xurt, xurt angular û din quantities ji sîstema girêdayî bi sînorkirin, nirxên demdiyarkirî (quantization), hêmanên xwedî taybetmendî ji herdu keriyên û pêlan (cewhera dûkelê ya parçê), û tixûbên bi pîvana rastîn bi kîjan kêmanan re dikare were pîvandin (prensîba nediyariyê).
Mekanîzma Quantum hêdî hêdî ji teoriyan rabû da ku ravekirina çavdêriyên ku nekare bi fîzîka klasîk re were hevûdu, wek çareseriya Max Planck di sala 1900 -an de ji pirsgirêka tîrêjiya laşê reş, û ji berhevdana di navbera enerjî û frekansê de di kovara Albert Einstein ya 1905-an de. ku bandora photoelectric diyar kir. Teoriya quantum a zû di nîvê salên 1920-an de ji hêla Erwin Schrödinger, Werner Heisenberg, Max Born û yên din ve dîsa hate kifş kirin. Teoriya nûjen di formalîteyên cuda yên taybetî yên bîrdozî de pêşkeftî têne çêkirin. Di yek ji wan de, fonksiyonek mîtolojîkî, fonksiyonê tewra, agahdariya derheqê amplitudeê ya pozîsyonê, momentumê, û taybetmendiyên fîzîkî yên din ên perçeyek peyda dike.
Gotara sereke: Dîroka mekanîka quantum
Lêpirsîna zanistî di derbarê cewherê gewrê ya ronahiyê de di sedsalên 17 û 18an de dest pê kir, dema ku zanyarên wekî Robert Hooke, Christiaan Huygens û Leonhard Euler teoriya ronahiyê ya ronahiyê li ser bingeha çavdêriyên ceribandî pêşniyar kirin.  Di 1803 de, polymathê ngilîzî Thomas Young ezmûna navdar a duqol şirove kir.  Vê ezmûnê rolek sereke di pejirandina giştî ya teoriya wave ya ronahiyê de lîst.
Di 1838, Michael Faraday kifş Messelhausen. Van lêkolînan li dû daxuyaniya 1859 -ê ya pirsgirêka tîrêjê reş-laş a ji hêla Gustav Kirchhoff ve, pêşniyara 1877-ê ji hêla Ludwig Boltzmann ve hate pêşniyar kirin ku dewletên enerjî yên pergalek fîzîkî veqetandî be, û hîpoteza quantum a 1900-ê ya Max Planck.  Hîpoteza Planck ku enerjî di cûrbecûr "quanta" (an pakêtên enerjiyê) de radyasyonê de radiweste û tê hijmartin bi qasî nîgarên dîtbar ên tîrêjê laşê reş re têkildar in.
Di 1896 de, Wilhelm Wien empirîkî qanûnek belavkirinê ya tîrêjê reş-laş derxist,  ku bi navê wî qanûna Wien tê zanîn. Ludwig Boltzmann bi serbixwe gihîştina vê encamê bi texmînên wekhevîyên Maxwell. Lêbelê, ew di tenê li frekansên bilind de derbasdar derbas bû û tîrêjê li ser frengên kêm kêm nirxand. Dûvre, Planck ev modela bi karanîna şîroveya statîstîkî ya Boltzmann a termodînamîkê rast kir û tiştê ku nuha jê re dibêjin qanûna Planck, ya ku rê li ber pêşkeftina mekanîka quantum digire, pêşniyar kir.
Li pey çareseriya Max Planck di sala 1900-an de pirsgirêka tîrêjê reş-laşê reş (ragihandin 1859), Albert Einstein teoriyek quantum-based pêşkêşî kir da ku bandora photoelectric vegotin (1905, ragihandin 1887). Nêzîkî 1900-1910, teoriya atomê û teoriya corpuscular ya ronahiyê  yekem car wekî rastiya zanistî bi berfirehî hate qebûl kirin; Van teoriyên paşîn dikarin, di rêzê de, wekî teoriyên quantum ên mijarê û radyasyona elektromagnetic werin dîtin.
Di nav yekem de ku di xwezayê de fenomenên quantum lêkolîn kirin Arthur Compton, CV Raman, û Pieter Zeeman, ku her yek xwedan bandorek quantum bi navê wî heye. Robert Andrews Millikan bandora photoelectric bi ezmûnî lêkolîn kir, û Albert Einstein ji bo wê teoriyek pêşve xist. Di heman demê de, Ernest Rutherford bi ezmûnî modela nukleerê ya atomê, ku ji bo Niels Bohr teoriya xwe ya li ser strukturên atomê pêşxist, ku paşê ji hêla ezmûnên Henry Moseley ve hat pejirandin. Di 1913 de, Peter Debye dirêj teoriya Niels Bohr ya avaniya wê ya atomê, li pêşberî Çapa bike, têgehek ku ji hêla Arnold Sommerfeld ve jî hatî danîn.  Ev qonax wekî teoriya quantum kevn tê zanîn.
Max Planck bavê teoriya quantum tête hesibandin.
ku "h" e berdewam Planck da.
Planck bi baldarî pêgirî kir ku ev bi tenê aliyek ji pêvajoyên wergirtinê û dravîtiyê ya tîrêjê ye û ti têkiliya wan bi "rastiya fîzîkî" ya tîrêjê bixwe re tune.  Di rastiyê de, wî hîpoteza xwe ya quantum fikirand ku ew bersivek rast bistînin û nexşeyek rastîn.  Lê belê, di 1905 Albert Einstein, şîrovekirin hîpoteza quantum Planck ya realîst- û bikaranîn, ew ji bo ravekirina bandora Photoelectric, li ku şewq ji ronahiyê li ser materyalên hinek elektron ji maddî eject. Wî ji bo vê xebatê Xelata Nobelê ya Fizîkê ya 1921 bi dest xist.
Einstein ev ramana hanê pêşve xist û nîşan da ku pêlek elektromagnetîkî mîna ronahiyê jî dikare wekî parçeyek (paşê bi navê foton) were binavkirin, bi vejenek vejena veqetandî ya ku bi frekansa wê ve girêdayî ye.
Bingehîn mekanîka quantum di nîvê yekemîn ê sedsala 20-an de ji hêla Max Planck, Niels Bohr, Werner Heisenberg, Louis de Broglie, Arthur Compton, Albert Einstein, Erwin Schrödinger, Max Born, John von Neumann, Paul Dirac, Enrico Fermi, Wolfgang Pauli, Max von Laue, Freeman Dyson, David Hilbert, Wilhelm Wien, Satyendra Nath Bose, Arnold Sommerfeld, û yên din. The şiroveyeke Kopenhagê yên Niels Bohr bû berfireh pejirandin.
Di nîvê salên 1920-an de, pêşkeftinên di mekanîka quantum de bûn sedem ku ew bibin formasyona standard ji bo fîzîka atomê. Di havîna 1925-an de, Bohr û Heisenberg encamên weşandin ku teoriya quantum kevnar girtine. Li derveyî bergirîkirina behreyên wan ên tevnvîsînê yên di hin proses û pîvandinan de, quanta sivik hate gotin ku foton (1926) Di sala 1926-an de Erwin Schrationdinger wekheviyek cihêreng parçebûyî ji bo karûbarên wave ya parçeyên mîna elektronan pêşniyar kir. When gava ku bandorek li herêmek berbiçav tête sînorkirin, ev tevlîhev tenê destûrdana hin modêl, ku li gorî rewşên kuantûmî cûrbecûr guncan in - taybetmendiyên wan ên ku ji hêla mekanika matrix ve hatine destnîşankirin rast derketin. Ji peywira hêsan a Einstein re çêbûnek nîqaşkirin, teorîzekirin û ceribandin bû. Bi vî awayî, di warê tevahiya yên fîzîkê quantum derket holê, pêşeng ji bo pejirandina firehtir xwe li Pêncemîn Konferansa Solvay in 1927. ["ressam"]
Hat dîtin ku parçeyên subatomîk û pêlên elektromagnetîkî ne tenê parçeyek ne jî pêçî ne lê xwedan taybetmendiyên her yekê ne. Vê orjînal ji konsepta dualîteyê ya parçe-parçe pêk tê. ["hewceyê citkirinê"]
Ji sala 1930-an ve, mekanîka quantum bi xebatên David Hilbert, Paul Dirac û John von Neumann  hîn zêdetir yekrêzî û fermî bûbû û bal kişandibû ser pîvandin, cewhera statîstîkî ya zanyariya me ji rastiyê, û texmînên felsefî di derheqê 'çavdêran' de.. Ji lewra gelek cûrbecûr ceribandiye, di nav de kîmya quantum, elektronîka quantum, optîka quantum û zanistiya agahdariya quantum. Pêşveçûnên modern ên speculative wê teoriya string û teoriyên gravity quantum. Her weha ji bo gelek taybetmendiyên nûjen, çarçoveyek kêrhatî peyda diketabloya demjimêr a elementan, û behreyên behreyên atomê di dema girêdana kîmyewî de û şûnda elektronan di nîvrojên computer de radigihîne, û ji ber vê yekê di gelek teknolojiyên nûjen de rolek girîng dilîze. ["hewceyê citkirinê"]
Dema ku mekanîka quantum hate çêkirin ku ji bo piçûka cîhanê pirrjimar bike, ew jî hewce ye ku hin fenomenên makroşopî wekî superconductors,  û superfluids diyar bikin.
Peyva "quantum" ji Latînî derdikeve, tê wateya "çiqas mezin" an "çiqas".  Di mekanîka qûantan, ew bi yekîneyeke demdiyarkirî rêdan ji bo hinek behsa quantities fîzîkî yên wek enerjiyê ya atom li rihetiyê (Şikil. 1). Vedîtina ku parçe pakêtên enerjiyê yên xwedî taybetmendiyên wusa ne, bûn sedem ku şaxên fîzîkê bi pergalên atom û subatomîk re mijûl bibin, ku îro jê re mekanîka quantum tê gotin. Ev underlies di bîrkariyê de di çarçoveya gelek warên fîzîkê û kîmyayê de, di nav de perwerdeya fîzîkê mijarê de belabela, fîzîka solid-dewletê,fîzîka atomî, fîzîka gerdî, fîzîka computational, kîmya computational, Kîmya, fîzîka, kîmya atomî, û fîzîka nukleer.  ["sourceavkaniya çêtir hewce ye"] Hin aliyên bingehîn ên teoriyê hêj bi awayekî aktîf têne xwendin.
Mekanîzma Quantum ji bo têgihîştina behreyên pergalên li ser pîvanên dirêjahiya atomî û piçûktir pêdivî ye. Ger xwezaya fîzîkî ya atomek tenê ji hêla mekanîka klasîk ve were diyar kirin, elektron dê "li" ser nucleus "orbit nekin", ji ber ku orbîtkirina elektronan radiasyonê derdixe (ji ber tevgera dorpêçkirî) û dê ji ber vê windakirina enerjiyê zû bi nucleus re têkeve. Vê çarçokê nekaribû ku îstîqrara atomê diyar bike. Li şûna wê, elektron di nediyar, non-deterministic, bimîne "kalanan", probabilistic wave-particle orbital li ser nucleus, derêxistin rawêjên kevneşop çerxên klasîk û electromagnetism.
Mekanîzmaya Quantum di destpêkê de hate pêşve xistin da ku ravekirin û ravekirinek çêtir ê atomê, bi taybetî cudahiyên di dîmenên tîrêjê de, ku ji hêla isotopên cihêreng ên heman hêmanê kîmyewî ve, û hem jî parçeyên subatomîk de, têne derxistin. Bi kurtasî, modela atomî ya quantum-mekanîkî di rastiyê de ku serkeftina mekanîka klasîk û elektromagnetîzm têk diçe bi serfirazî serfiraz bûye.
Formulên matematîkî.
Gotara sereke: Formulasyona matematîkî ya mekanîka quantum
Di formulasyona matematîkî de hişk a mekanîka quantum a ku ji hêla Paul Dirac ve hatî pêşxistin,  David Hilbert,  John von Neumann,  û Hermann Weyl,  dewletên mumkin ên pergalek mekanîkî ya quantum têne sembolîzekirin  wekî vektorên yekîneyê ("vektorên dewletê" tê gotin). Bi gelemperî, ev vektor elementên cihekî kompleks a cîhê Hilbert- veqetandî ne  - bi rengek cuda tê gotin cîhê "dewletê" an "cîhê Hilbertê" ya "têkildar"ya pergalê - ya ku heya hejmareke tevlihev a norm 1 1 (faktora qonaxê) baş tê diyar kirin e. Bi gotinên din, dewletên mimkun di deriyê projektorê deverek Hilbertê de xal hene, bi gelemperî wekî cîhê projeksiyonê ya tevlihev tê gotin. Cewherê rastîn ê vê cîhê Hilbertê bi pergalê ve girêdayî ye - mînakî, cîhê dewletê ji bo pozîsyon û hîmên dewlemendî cîhê fonksiyonên çarçowê yên çarçowê ye, dema ku valahiya dewletê ji bo spînek a protonê tenê hilberîna duyan e. balafirên tevlihev. Her çavdêr ji hêla pirjimar Hermîtîkî ve (bi teybetî: ji hêla xwemalek bixwe ve) ve tête xuyang kirin ku li ser cîhê dewletê tevbigere. Her eigenstateof a observable bi eigenvector operator re têkildar e, û eigenvalue têkildar bi nirxê çavdêrî li wê eigenstate re têkildar dike. Ger spekera operatorê dîskêş e, çavdêr dikare tenê li van taybetmendiyên xwerû bigihîje.
Di formalîzma mekanîka quantum de, rewşa pergalê di demek diyarkirî de ji hêla fonksiyonek pêlên tevlihev ve tête diyarkirin, di heman demê de wekî vektora dewletê li cîhê vektorê tevlihev tête hesibandin.  Vê mebesta matematîkî ya abstrasîn destûr dide ku hesabkirina îhtîmalên encamên ezmûnên konkret. Mînakî, ew dihêle ku meriv hesabê ku îhtîmala dîtina elektronek li herêmek taybetî li dora nucleus di demek taybetî de bibîne. Berevajî mekanîka klasîk, mirov çu carî nikare pêşbîniyên hevdemî yên ciyawaziyên konjugate bike, wek rewş û leza, ji rastbûna arbendî. Mînakî, dibe ku elektronan (li ber îhtîmalek berbiçav) li cihekî di nav herêmek diyarkirî ya cîhê de bigirin, lê bi cîhên wan ên naskirî nezanîn. Contours of density lawazbûna domdar, ku bi gelemperî wekî "ewran" têne binav kirin, dibe ku li dora nucleus a atomê werin kişandin da ku li wir binere ku elektron bi îhtîmala herî mezin tê de tête fam kirin. Prensîba nedîtî ya Heisenberg nekesbûn ku bi rehetî li perçeyê were peyda kirin jiber ku mêjûya wê ya konjugate heye.
Li gorî vegotinê, wekî encama pîvandinê, fonksiyona moşena ku agahdariya îhtîmalek ji bo pergalê digire, ji rewşek destpêkê ya berbiçav a taybetî vedigire. Encamên mimkun ên pîvanê erigenvalues ​​yên operatorê ku çavdêriyê temsîl dikin - - ku hilbijartina operatorên "Hermîtiyan" diyar dike, ji bo ku hemî eigenvalues ​​rastîn in. Dabeşîna mîqaşê ya çavdêriyek di rewşek drav de dikare bi berhevkirina dekomasyona spektral a operatorê peywendîdar ve were dîtin. Heisenberg ya prensîba neronahî de bi daxuyaniya ku operatorên destdayî ji bo observables hin ne nûnertiya rawestandina.
probabilistic bi vî awayî xweza yên mekanîka qûantan ji çalakiya yên amerîkayê gumanan. Ev yek ji aliyên herî dijwar ên fêmkirina pergalên quantum e. Ew mijara bingehîn bû di nîqaşên navdar ên Bohr-Einstein de, ku du zanyar hewl dan ku ji hêla ceribandinên ramanê ve van prensîbên bingehîn eşkere bikin. Di dehsalan de piştî pêkanîna mekanîka quantum, pirsa ka "pîvanek" kîjan pêk tê bi berfirehî lêkolîn kiriye. Eriroveyên nû yên mekanîka quantum têne danasîn kirin ku bi têgeha " hilweşîna fonksiyona wala " re rû didin (mînak, binihêrin mînaka şîroveya rewşa devkî). Fikra bingehîn ev e ku dema ku pergalek quantum têkilî bi cîhazê pîvandinê re be, fonksiyonên wana rêza têkildar tête hesibandin, da ku pergala quantum ya orjînal wekî kesayetiyek serbixwe raweste. Ji bo hûragahiyan, li gotara li ser pîvanê li mekanîka quantum binêrin.
Bi gelemperî, mekanîka quantum nirxên diyar nagire. Di şûna wê de, ew pêşbîniyek bi karanîna dabeşkirina îhtiyacê dike; Ango, ew şirovekirina encamên mimkun ên ji pîvandina çavdêriyek diyar dike. Bi gelemperî ev encamên hanê ji hêla gelek sedeman ve têne derxistin, wekî ewrên paşîn ên drav. Ewrên Probability nêzîk in (lê ji modela Bohr çêtir e) Li wê derê cîhê elektron ji hêla fonksiyonek îhtîmal ve tête kirin, fonksiyonê wave eigenvalue, bi vî rengî ku îhtîmal modulê kulikê ya amplitudeê tevlihev e, an balkêşbûna atomî ya quantum e. Bi xwezayî, dê ev îhtiyacên di pîvandina "tavilê" de ji rewşa quantum re girêdayî bibin. Ji ber vê yekê, bêguman di nirxê de têkildar e. Lêbelê, hin dewletên ku bi nirxa diyarkirî ya çavdêriyek taybetî re têkildar in hene. Vana wekî eigenstates- ê ya berçavkirî têne zanîn ("eigen" dikare ji almanî ji hêla Latînî ve wekî wateya "xerîb" an "taybetmend" were wergerandin).
Di cîhana rojane de, xwezayî û xerîb e ku her tişt (her kesê çavdêr) wekî ku li xerîbek bifikire bifikirin. Her tişt xuya dibe ku xwedî pozîsyonek diyar, hengavek diyarkirî, enerjiyek diyarkirî û dema diyarkirî ya diyar. Lêbelê, mekanîzma quantum nirxên rastîn a pozîsyona an tevgerek (anku ew cotek tevnehevker in) an jî enerjî û dema wê (ji ber ku ew jî cotek konjugate ne) destnîşan dikin. Di şûna wê de, ew tenê tengahiyek di hundurê de dide ku di wê grûpê de dibe ku hûr û bezek beza xwe be. Ji ber vê yekê, kêrhatî ye ku meriv peyvên cihêreng bikar bîne da ku dewletên xwedî nirxên "nediyar" û dewletên ku xwedî nirxên "diyar" (eigenstates) bin.
Bi gelemperî, pergalek dê di hundurê çavdêriya (perçê) ya ku em jê re eleqedar nabin de bibin. Lêbelê, heke yek ji çavdêriyê were pîvandin, fonksiyona pêl dê yekser astek (an "gelemperî" eigenstate) ya wê çavdêr be. Ev pêvajoyê wekî hilweşîna fonksiyonê wave tête zanîn, pêvajoyek nîqaşî û pir nîqaşkirî  ku tê de berfirehkirina pergala ku di binê lêkolînê de ye da ku amûrê pîvandinê pêk bîne. Ger kes li ber gavavêtinê di tavilê de fonksiyona wesaîtê ya têkildar bizane, yek dê bi îhtîmalek bexşîna tevgera mûzê ya ku li her yekî jêderkên mimkunê têkdiçe tê hesibandin.
Mînakî, di mînaka paşîn de grûpê azad ê bi gelemperî wê fonksiyonek mûlek heye ku pakêtek mûzê ye ku li dora hin wateya navîn "x" 0 ye. Dema ku mirov pozîsyona perçeyê pîvanê bike, ne gengaz e ku bi teqezî encam encam bide.  Gengaz e, lê ne diyar e, ku ew ê nêzîkî "x" 0 be, li ku derê ampûla çalakiya golê mezin e. Piştî ku pîvandin tête xebitandin, piştî ku hin encam "x" wergirtî, fonksiyonê tewrê di pozîsyona eigenstate ya ku di "x-" ê de digire hilweşîne.
Pêşveçûna demê ya rewşek kuantîk bi navhevkirina Schrödinger ve tête diyarkirin, ku di nav de Hamiltonian (operatorê ku li gorî pergalê tevahiya enerjiyê vedihewîne) pêşveçûna demê dide çêkirin. Ragihandina demê ya fonksiyonên mûz di vê wateyê de diyarker e - - fonksiyonek pêlê di demek "destpêkê de were" dayîn - ew pêşbînek diyar dike ka dê çi fonksiyonê wala di çi wextê "paşîn de" be.
Di dema pîvandinê de, ji aliyekî din ve, guhartina karûbarê vala destpêkê di ya din de, fonksiyona paşîn a paşîn diyar e, ne diyar e (ango, xalî). Simulasyonek dem-vegotinê dikare li vir were dîtin.
Fonksiyonên Wave her ku diçe pêşve diçin. Li hêlekê Schrödinger de rave dike ku çawa erkên wave di dema guhertin, rola similar to qanûna duyemîn Newton ya di çerxên klasîk. Wekheviya Schrödinger, ku li ser mînaka jorîn a parçeya azad hatî bicîh kirin, pêşbîn dike ku navenda pişkek mûzê dê bi rengek domdar (bi rengek klasîk a bê hêz li ser wê tevbigere) biçe cîhê. Lêbelê, pêlika pêlavê her ku diçe pêşkeftî belav dibe, ku tê vê wateyê ku digel demê re rewş ne diyar dibe. Vê yekê jî heye ku meriv pozîsyona eigenstate (ya ku meriv dikare wekî pakêtê bêhêl a bêkêmasî ya hişk were fikirandin) li paketek pêlika fireh a berfireh ku êdî nûnertiya eigenstate (diyar, diyarkirî) dike nişan bike.
Bêjeya 1: Dendên maqûlbûna ku li gorî fonksiyonên pêlê yê elektronê di atomek hîdrojenê de xwedan asta enerjiyê ya diyarkirî ye (ji wêneya jorîn ber bi jor ve zêde dibe: "n" = 1, 2, 3...) û momenta angular (bi zêdebûna ji çepê ber bi rastê ve: "s", "p", "d"...). Deverên dendikê di pîvandina pozîsyonê de bi îhtîmalek mezin a têkçûn. Bi vî rengî erkên pêla ne rasterast ji bo ewey hejmara Chladni ya ji acoustic awayên vibration li fizîka adetî û awayên lereya ne wek baş, ku nexwediyê a tûj enerjiyê û bi vî awayî, a definite frequency. Ewhêjmarê û enerjiya angular tête hejmartin û tenê nirxên veqetandî yên mîna wan têne destnîşan kirin (wek nimûne ji bo frezansên resonant ên di acoustics de)
Hin fonksiyonên mûzê belavkirina îhtîmalê hilberînin ku bi domdar in, an jî ji dema serbixwe ne - wek mînak dema ku di rewşek rawestandina enerjiya domdar de ye, dem di qada tevgerê ya tevgerê ya vala de wenda dibe. Pir pergalên ku di mekanîka klasîk de dînamîk têne derman kirin bi karûbarên wusa yên "statîk" têne vegotin. Ji bo nimûne, yek jî elektron û di unexcited atom ye klasîk de wek particle Kurdayetiyê di dīrokī bezandin û li dora zîmanê atomic nucleus, lê ew di mekanîka qûantan, ku bi a, statîk şirove spherically sîmetrîk function pêla derdora nucleus (Hêjîrê 1.) (lêbelê, tenê hêjmarên angorî yên herî nizm, labelê "s", bi rengek sembolîk in.)
Wekheviya Schrödinger li ser "tevahî" amplitudea îhtîmalek tevger dike, ne tenê nirxa bêkêmasî ya wê. Ji ber ku nirxa bêkêmasî ya ampûla şiyariyê agahdariya di derheqê haletiyan de vedigire, qonaxa wê agahdariya li ser navgîniya navbera dewletên quantum vedigire. Vê yekê rê dide tevgera "rengî-mîna" ya dewletên quantum. Wekî ku derdikeve holê, çareseriyên analîtîk ên wekheviya Schrödinger tenê ji bo hejmareke pir hindik a modela hamiltonî ya hêsan pêk tê, ku ji wan otoîlaçantê ya harmonîkî ya quantum, perçek li qutikê, kationa dihydrogen û atomê hîdrojenê.nûnerên herî girîng in. Heta helium atom - ko tenê ji yek zêdetir elektron ji nizane atom hydrogen de - ku hemû hewldanên a dermankirinê bi temamî analytic dijatiya hatiye.
Di heman demê de gelek teknîkên ji bo hilberîna çareseriyên nêzîk hene. Di rêbaza girîng de, ku wekî teoriya perturbation tête zanîn, yek ji encama analitîk bikar tîne ji bo modela mekanîkî ya quantum a hêsan bikar tîne ku ji bo modela tevlihevtir a ku ji modela hêsan re têkildar e (ji bo yek mînakek) ve zêdebûna enerjiya potansiyela qels a encam bigire. Methodek din nêzîkatiya "nîv-klasîk a tevgerê" ye, ku li ser pergalên ku mekanîka quantum tenê devokên qels (piçûktir) ji tevgerên klasîk hilberîne, pêk tê. Wê gavê ev devjêber dikarin li gorî tevgera klasîk werin hesibandin. Ev nêzîkatî bi taybetî di warê kaosê ya quantum de pir girîng e.
Formulasyonên wekhev ên matematîkî yên mekanîka quantum.
Mekanîzmayên quantum hene, formulasyonên wekhev ên matematîkî hene. Yek ji formulasyonên kevnar û herî gelemperî têgihîştina " teoriya veguherînê " ye ku ji hêla Paul Dirac ve hatî pêşnîyar kirin, ku du formulasyonên zûtirîn ên mekanîka quantum - yekîtiya mekanîkî ya matrix (ji hêla Werner Heisenberg ve hatî xemilandin) û mekanika wanê (ku ji hêla Erwin Schrödinger ve hatî xemilandin) yekbûn û gelemperî dike.
Bi taybetî ji ber ku Werner Heisenberg li wergirt Xelata Nobel a fîzîkê di sala 1932 ji bo çêkirina yên mekanîka qûantan, rola Max Born di pêşvebirina QM heta ku xelata Nobel 1954 piştguhkirin. Rola li jînenîgariya Born a 2005-an tê destnîşankirin, ku rola wî di formulasyona mîtolojiyê ya mekanîka quantum de, û karanîna amplitudesên îhtîmalekirî vedibêje. Heisenberg xwe eşkere bike ku matrices hîn ji Born, wek ku di 1940 weşandin "edetên" rûmetdayîna Max Planck.  Di formulasyona matrîsê de, rewşa lezgîn a pergalek quantum îhtîmalên taybetmendiyên wê pîvandin, an " çavdêriyan". Nimûneyên çavdêriyê di nav xwe de enerjî, pozîsyon, hêjmarî, û angulasyonê çêdibin. Obsavdêr dikare bibe domdar (mînakî, pozîsyona perçeyek) an jî veqetandî be (mînak. Enerjiya elektronek ku bi atomek hîdrojenê ve girêdayî ye).  Formulasyona alternatîf a mekanîka quantum formulasyona entegrasyonê ya riya Feynman e, di vê de ampûla kuantîk-mekanîkî wekî drav li ser hemî riyên gengaz ên klasîk û ne-klasîk ên di navbera dewletên destpêkê û dawîn de tête hesibandin. di prensîbê de çalakiya li fîzîka klasîk.
Danûstendinên bi din teoriyên zanistî.
Qaîdeyên mekanîka quantum bingehîn in. Ew îdîa dikin ku valahiya dewletê ya pergalê cîhê Hilbertê ye (bi taybetî, ku cîh xwedan hilberek hundurîn e) û çavdêriyên pergalê ne ku operatorên Hermîtanî li ser wê cîhê li ser vektoran disekinin - her çend ew ji me re nebêjin kîjan cîhê Hilbert e yan. kîjan operatorên. Dibe ku ev bi rengek bijartî bêne hilbijartin da ku ji bo pergalek quantum danasînek jêhatî werbigirin. Rêbernameyek girîng a hilbijartina van hilbijarkan prensîba korrespondencës e, ku amaje dike ku pêşbîniyên mekanîka quantum li ser yên mekanîka klasîk kêm dibin gava ku pergalek berbi enerjiyên bilindtir ve, an jî, wekhev, hejmarên pirrjimar ên mezintir, ango dema ku yek parçe yek deverek bi şaşitî derdixe holê, di pergalên ku bi mîlyonan perçê bi navgîniyê digire digire. û, di sînorê bilind ê enerjiyê de, îhtîmala îstatîstîkî ya tevgerê ya şaşitî nêzikî zero dibe. Bi gotinên din, mekanîka klasîk bi tenê mekanîzma quantum ya pergalên mezin e. Ev qas "enerjiyê bilind" e, wek ku tê zanîn "klasîk," an "limit nameyên". Mirov dikare ji modela klasîk a damezrandî ya pergalek taybetî re dest pê bike, wê hingê hewl bidin ku texmîn bikin modela kuantum ya binavîn a ku dê di sînorê berhevdanê de modela klasîk pêş bikeve.
Dema ku mekanîka quantum bi eslê xwe hate formul kirin, ew li ser modelên ku sînorê wan ên têkildarî ne mekanîka klasîk ya ne-relativistic bûn, hate pêkanîn. Mînakî, modela xweş-naskirî ya otoillatorê harmonikî ya quantum, bi eşkereyî ne-relativistic ji bo enerjiya kînetîkî ya otoatorê bikar tîne, û bi vî rengî guhertoyek quantum a otoillatora harmonîk a klasîk e.
Hewldanên zûtir ên ji bo tevlîhevkirina mekanîka quantum a bi relativity taybetiyê de, di şûna hevsengiya Schrödinger de wekheviya kovariant wekhevkirina Klein-Gordon an wekheviya Dirac ve girêdayî ye. Gava ku van teoriyan di şirovekirina gelek encamên ezmûnan de serketî bûn, wan xwedan hin taybetmendiyên ne razî bûn ku ji neguhdariya wan a afirandina relativistic û tunekirina perçeyan vedihewînin. Teoriyek quantum bi tevahî têkildar bi pêşkeftina teoriya zeviyê quantum, ya ku hejmarî li ser zeviyek ferz dike (ji şûna pêvekên berbiçav ên perçeyan) hewce dike. Yekemîn teoriya zeviyê quantum a bêkêmasî, electrodynamicsê quantum, raveyek bêkêmasî ya quantum peyda diketêkiliya elektromagnetic. Karûbarê tevahî ya teoriya zeviyê quantum bi gelemperî ji bo danasîna pergalên elektrodînamîkî neçar e. Rêbazek hêsan, ya ku ji destpêka mekanîka quantum ve hatî karanîn, ev e ku meriv bi dabeşên barkirinê re wekî tiştên mekanîkî yên quantum ên ku ji hêla zeviyek elektromagnetîkî ve tête tevgerandin derman bikin. Ji bo nimûne, modela quantum seretayî yên atom hydrogen de rave dike qada elektrîkê yên atom hydrogen di bikaranîna a klasîk Potansiyela Coulomb. Ev nêzîkatî "nîv-klasîk" têk diçe heke li ser livandinên quantum di qada elektromagnetîkî de rolek girîng bilîzin, wek mînak di belavkirina fotonan de ji hêla perçeyên barkirinê.
Teoriyên qada qada jibo hêza navokî ya bihêz û hêza navokî ya qels jî hat pêşxistin. Teoriya zeviyê quantum a hêza navokî ya bihêz wekî chromodynamicsê quantum tête gotin, û têkiliyên parçeyên subnuclear ên wekî quarks û gluons diyar dike. Hêza navokî ya qels û hêza elektromagnetîk, di formên wan de, di teoriya zeviyê quantum a yekbûyî de (wekî teoriya electroweak tê zanîn), ji hêla fîzîknasên Abdus Salam, Sheldon Glashow û Steven Weinberg ve hatîn yek kirin. Van hersê zilaman ji bo vê xebatê, di sala 1979-an de Xelata Nobelê ya Fizîkê digirin.
Avakirina modelên kuantîk ên kravîtiyê, hêza bingehîn a mayînde, zehf çêkiriye. Nêzîkbûnên nîv-klasîk karker in, û rê li ber pêşnumayên mîna radyasyona Hawking girt. Lêbelê, formulandina teoriyek tevayî ya gravasyona quantum ji hêla nehevsengiyên eşkere di navbera têkelbûna gelemperî de (teoriya herî rastîn a gravê ya ku niha tê zanîn) û hin texmînên bingehîn ên teoriya quantum tê asteng kirin. Theareserkirina van nehevsengiyê qadek ji lêkolîna çalak e, û teoriyên mîna teoriya string di nav de berendamên mumkun in ji bo teoriyek pêşerojê ya gîrana quantum.
Mekanîzma klasîk di nav qada kompleks de jî hate berfireh kirin, bi mekanîka klasîk a kompleks ku behreyên mîna mekanîka quantum nîşan didin.
Mekanîzmantiya Quantum û fîzîkîya klasîk.
Pêşbîniyên mekanîka quantum bi ezmûnek berbiçav bi rengek pir zehf têne verast kirin.  Li gorî prensîbê kordînasyona di navbera mekanîka klasîk û quantum de, hemî tiştan qanûnên mekanîka quantum digirin, û mekanîka klasîk tenê texmînek e ji bo pergalên mezin ên tiştan (an jî mekanîka quantum a statîstîkî ya berhevoka mezin a perçeyan).  Qanûnên mekanîka klasîk bi vî rengî li gorî qanûnên mekanîka quantum wekî navgînek statîstîkî li sînorê pergalên mezin an hejmarên mezin ên quantum derdikevin.  Lêbelê, pergalên kaotîkî ne xwedan hejmarên quantumek baş, û kaosek quantum henetêkiliya di navbera ravekirinên klasîk û quantum li van pergalan lêkolîn dike.
Interpretationîroveya Kopenhagê ya quantum versus kinematics klasîk.
Cûdahiyek mezin di navbera mekanîka klasîk û quantum de ew e ku ew şiroveyên kinematîkî yên pir cûda bikar tînin.
Di nêrîna pîvanê ya Niels Bohr de, fenomenên mekanîkî yên quantum hewce ne ku ezmûnan bin, bi danasîna bêkêmasî ya hemî amûrên ji bo pergalê, amadekarî, navber, û di dawiyê de pîvandin. Danasîn bi şêwazên makroşopî ne, bi zimanek gelemperî têne vegotin, bi têgînên mekanîka klasîk ve têne vegotin. Conditionertê destpêkê û rewşa dawî ya pergalê bi rêzdarî bi nirxên li cîhê vegirtinê ve têne diyar kirin, ji bo nimûne cîhê pozîsyonê, an hin cîhê wekhev wek cîhê lebatê. Mekanîzma Quantum şiroveyek bêkêmasî qebûl nake, hem di warê hem pozîsyonê de û awayê rewşa mirovî ya destpêk an "rewş" (di wateya klasîk a peyva) de ku dê piştevaniyek berbiçav û sedemek berbiçav a rewşa paşîn piştgirî bike.  Di vê wateyê de, ku ji hêla Bohr ve di nivîsên xweyên pîr de hatiye piştgirî kirin, fenomenek quantum pêvajoyek e, derbasbûnek ji şerta destpêkî heya dawîn e, ne "rewşek" bilez e di wateya klasîk a wê peyvê de. Bi vî rengî di mekanîzma quantum de du celeb hene: stasyon û veguhastin. Ji bo pêvajoyek rawestgehan, şerta destpêkê û ya paşîn yek e. Ji bo derbasbûnê, ew cûda ne. Zelal bi hêla destnîşankirinê ve, heke tenê şerta destpêkê were dayîn, pêvajo nayê destnîşankirin.  Ji ber rewşa xwe ya destpêkê, pêşbînîkirina rewşa wê ya dawîn mimkun e, bi sedema lê tenê bi îhtîmalek, ji ber ku wekheviya Schrödinger ji bo pêşveçûna fonksiyona mûzê diyarker e, lê fonksiyona wala pergalê tenê bi îdealîzmê diyar dike.
Ji bo gelek ceribandinan, gengaz e ku mirov şert û mercên destpêkê û paşîn ên pergalê wekî parçeyek bifikire. Di hin rewşan de wisa dixuye ku bi gelemperî çend rêçikên cihêreng an rêgezên cihêreng ên cihêreng hene ku bi wan re parçeyek dibe ku ji rewşa destpêkê heya rewşa dawîn derbas bibe. Ew taybetmendiyek girîng a danasîna kinematîkî ya quantum e ku ew nehêle daxuyaniyek diyar a diyar ku kîjan ji wan rêyan bi rastî jî tê şopandin. Tenê şertên destpêkê û dawîn diyar in, û, wekî ku di paragrafa jorîn de tête diyar kirin, ew bi tenê wekî ku ji hêla ravekirinên cîhê vegirtinê ve an wekheviya wê têne destûr têne destnîşankirin têne destnîşankirin. Di her rewşê de ku ji bo danasîna kinematîkî ya quantum-ê hewce ye, her gav sedemek berbiçav e ku ji bo vê rastiyê ya berbiçaviya kinematîkî ye. Nimûneyek ji sedemek wiha ev e ku ji bo ku perçeyek bi ceribandinek di pozîsyonek diyar de were dîtin, divê bê tevger were girtin; ji bo ku ew bi ezmûnek berbiçav peyda bibe, pêdivî ye ku ew xwediyê tevgerê azad be; ev her du bi log bihevre ne.
Kinematika klasîk di serî de ne daxwaziya ravekirina ezmûnî ya fenomenên xwe dike. Ew dihêle ku şiroveyek bêkêmasî ya rewşek bilez ji hêla nirxek di cîhê qonaxê de, hilberek konfêrans û kartên hanê yên Kartesian. Ev ravekirin bi hêsanî dewletek wekî saziyek fîzîkî heyî bêyî hay li ser pîvana ceribandina xweya wê tê texmîn kirin an xeyal dike. Danasînek wusa ya rewşa destpêkê, bi hevra qanûnên tevgerê yên Newton-ê, rê dide pêşbînînek çarenûs û berawirdirîn a şertê dawîn, bi rêwerzê ya rêwîtiyek diyar. Dînamîka Hamiltonî ji bo vê yekê dikare bikar bîne. Kinematics klasîk jî dihêle ku danasîna pêvajoyek bi vî rengî bi danasîna rewşa destpêkê û ya dawîn a ku ji hêla mekanîka quantum ve tête bikar anîn. Mekanîzma Lagrangianli ser viya ferz dike.  Ji bo pêvajoyên ku hewce ne ku meriv ji çalakiyên hejmareke piçûk a domdariya Planck were girtin, kinematîka klasîk ne bes e; mekanîka quantum hewce ye.
Relativity giştî û mekanîka quantum.
Dîsa digel postulên diyarkirî hem teoriya Einstein ya têkiliya gelemperî û hem jî teoriya quantum bê hempa ji hêla delîlên hişk û dubare yên empirîkî ve têne piştgirî kirin, û dema ku ew bi rasterast ji hev teorîk nakin (bi kêmanî di derheqê îdîayên wan ên seretayî de), ew bi zehfî îsbat kirine. zehmet e ku di nav xwe de bi modela domdar, hevgirtî têkeve hev.
Gravity li gelek deverên fîzîkî yên grûpê neguhêz e, ji ber vê yekê yekbûn di navbera relativity giştî û mekanîka quantum de pirsgirêkek bilez di wan pêkanînên taybetî de nine. Lêbelê, tunebûna teoriya rastîn a gêjbûna quantum di kozmolojiya fîzîkî de lêgerînek girîng e û lêgerîna ji hêla fîzîkzanan ve ji bo " Teoriya Her tiştê " hêsan (TOE). Di encamê de, çareserkirina nakokiyên di navbera her du teoriyan de armancek sereke ya fîzîkî ya 20-an û 21-ê ye. Pir fîzîknasên navdar, di nav de Stephen Hawking, bi gelek salan di nav hewldanan de ji bo dîtina teoriyek di bin "her tiştî de dixebite.". Vê TOE dê ne tenê modelên cihêreng ên fîzîkî ya subatomîk tevlihev bike, lê her weha çar hêza bingehîn a xwezayê - hêza hêzdar, elektromagnetîzm, hêza qels û zayend - ji hêzek an fenomenê digire. Gava ku Stephen Hawking di destpêkê de bawermend bû di Teoriya Her tiştê de, piştî ku Teorema Tevnebûna Gödel-ê fikirîne, wî gihîştiye vê encamê ku yek nayê wergirtin, û di axaftina xwe de wiha gotina gelemperî "Gödel and the End of Physics" (2002).
Hewldanên li teoriyek zeviyek yekgirtî.
Gotara sereke: Teoriya yekbûyî ya mezin
Hewldana yekkirina hêzên bingehîn bi rêya mekanîka quantum hîn berdewam e. Elektrodînamîka Quantum (an "elektromagnetîzma quantum"), ya ku niha (bi kêmî ve di rêjeya perturbative de) teoriya fîzîkî ya rastîn a rastîn a di pêşbaziya bi relativityiya gelemperî de ceribandî ye,  bi serfirazî bi hêza atomî ya qels ketiye nav. Hêza electroweak û xebata nuha tête çêkirin ku meriv electroweak û hêzek bihêz bike nav hêza electrostrong. Pêşbîniyên heyî diyar dikin ku li dor 10 14 GeV de sê hêzên jorîn li yek zemînek yekbûyî fuz dikin. Ji bilî vê "yekîtiya mezin", tê texmîn kirin ku meriv dikare meriv bi gravê bi sê sê metrîkên gauge yên din re têkildar bibe, ku tête hêvîkirin ku nêzîkî 10 19 GeV be. Lêbelê - û dema ku têkiliya taybetî bi elektrodînamîka quantum ve têkildar e - têkelbûna gelemperî ya berfireh, ku niha teoriya çêtirîn a ku hêza gravîtiyê diyar dike, bi tevahî di teoriya quantum de nehatiye navandin. Yek ji wan ên ku li TOE ya hevgirtî digerin ne Edward Witten, fîzîknasek teorîk a ku teoriya M- yê formul kir, ku ev yek hewldanek e ku teoriya string- ê ya bingeha supersymmetricî diyar bike. Teoriya M-ya diyar dike ku nexşeya meya 4- xuyanî ya diyar Di rastiyê de, di rastiyê de veqetandek 11-hejmar heye ku di nav xwe de ji 10 pîvanan û jêzêde 1 demjimêran be jî, lêbelê 7 ji mezinahiyên hûrgelan - li enerjiyên nizm - bi tevahî "tevlihevkirî" (an jî bêsînor veneguheztin) û ne bi hêsanî pîvana an ceribandinê ye.
Teoriyek din a populer Gravity quantum Loop (LQG) e, teoriyek yekem ku ji hêla Carlo Rovelli ve hatî pêşnîyar kirin ku taybetmendiyên quantum ên gravîtiyê diyar dike. Di heman demê de ew teoriyek li ser cîhê quantum û demjimêrek quantum jî heye, ji ber ku di relativityê gelemperî de geometrî ya dema vala xuyangê xemgîniyê ye. LQG hewildanek e ku meriv mekanîkên quantum standard û têkelbûna gelemperî ya standard bihevre û adapteyî bike. Derketina bingehîn a teoriyê wêneyek fîzîkî ya cîhê ku cîhwarê zer e. Kulilbûn encamek rasterê ya jimartinê ye. Di teoriya quantum a elektromagnetîzmê de an jî astên dîskê yên vejena enerjiya atomê de xwedan heman cewherê ye. Lê li vir ew cîh bixwe ye. Bi hûrgilî, cîh dikare wekî kaxezek zehfek zehf an torê "birêkûpêk" ya birikên têda binihêrin. Ev tora loopan re tê gotin torên spîn. Vegotina torê ya spin bi demê re jê re dibêjin pîvazek spîn. Mezinahiya texmînkirî ya vê strukturê dirêjahiya Planck e, ku bi qasî 1.616 × 10 −35 m e. Li gorî teoriyê, ji viya kurttir ti wateya (cêjeya Planck) tuneînercî). Ji ber vê yekê, LQG pêşbîn dike ku ne tenê madî, lê her weha cîh bixwe jî, xwedan bingehek atomî ye.
Encamên felsefî.
Ji destpêka xwe ve, gelek aliyên berevajî û encamên mekanîka quantum, nîqaşên felsefîkî yên xurt û gelek şîroveyan provoke kirine. Dîsa pirsgirêkên bingehîn, wekî qaîdeyên bingehîn ên Max Born di derbarê amplitude û belavkirina îhtîmalek mezin de, bi dehsalan hewce kir ku ji hêla civak û gelek zanyarên pêşeng ve bêne pejirandin. Richard Feynman carekê got, "Ez difikirim ku ez bi ewlehî dikarim bibêjim ku kes mekanîka quantum fêm nake."  Li gorî Steven Weinberg, "Li gorî dîtina min niha şîroveyek bêkêmasî ya bêkêmasî ya mekanîka quantum tune."
The şiroveyeke Kopenhagê de  - ji ber ku ji bo Niels Bohr û Werner Heisenberg - hêj herî berfireh di nava Fizîknas hin, piştî 75 salan enunciation xwe pejirandin. Li gorî vê şîroveyê, cewhera îhtiyacî ya mekanîka quantum ne taybetmendiyek "demkî" ye ku dê di dawiyê de ji hêla teoriya determînîstîk ve were guhertin, lê li şûna ku divê were hesibandin, paşnavek "paşîn" a ramana klasîk a "sedema". Di heman demê de li vir tê bawer kirin ku her pêkanînek xweş-diyarkirî ya formalîzma mekanîkî ya quantum divê her gav ji bo pêkanîna ezmûnê binav bike, ji ber xwezaya konjugate ya delîlên ku di rewşên cûrbecûr ceribandin de hatine wergirtin.
Albert Einstein, bixwe yek ji damezrênerên teoriya quantumê ye, ji hêla vegotina mekanîkî ya quantum ve hin felsefeyên bêtir felsefîkî an metafizîkî qebûl nekir, wek pejirandina determînîzmê û sedema sedembûnê. Ew bi navdar tête gotin, di bersivê de li ser vê hêlê, "Xwedê bi darbeyan neke". Wî ew konsepta ku dewleta avahiyek laşî ya li ser pîvana ezmûnî ya ji bo pîvana wê ve girêdayî ye red kir. Wî berpirsîyar kir ku rewşek xwezayê bi tena serê xwe diqewime, bêyî ku an ew çawa dikare were dîtin. Di wê nêrînê de, ew ji hêla diyarkirina rewşa heyî ya quantum ve tête piştgirî kirin, ku di binê bijartina xwerû ya cîhê vebijarkî de ji bo nûnertiya xwe, ango, şêweya çavdêriyê, bimîne. Wî di heman demê de digot ku di bin mekanîka quantum ya bingehîn de pêdivî ye ku teoriyek hebe ku bi rêkûpêk û rasterast qaîdeya dijî tevgerê ji dûr ve destnîşan bike; Bi gotinên din, ew di prensîba herêmî de israr kir. Wî fikirîn, lê li ser bingeha teorîk, pêşniyarek taybetî ji bo guherbarên veşartî da ku ji indeterminism an acausality of pîvanek mekanîkî ya quantum teng bikin. Wî fikir kir ku mekanîka quantum niha ji bo fenomenên kuantîk ne teoriyek domdar e lê ne teorî ya berbiçav e. Wî fikirîn ku cîhê paşeroja wê pêdivî bi pêşkeftinên têgehek kûr heye, û zû û bi hêsanî derneket. The Bohr-Einstein nîqaşên ne rexneya yên jîndar ji Interpretation Kopenhagê ji epîstemolojîk point of view. Di argumandina dîtinên xwe de, wî jimareke dijberî çêkir, ya herî navdar ku wekî paradoksê Einstein-Podolsky-Rosen tê zanîn.
John Bell destnîşan kir ku ev paradoksê EPR bû sedema ceribandinên ceribandinên di navbera mekanîka quantum û teoriyên ku li ser cûrbecûr guherbarên veşartî vedihewîne. Tecrubeyên ku piştrastiya rastiya mekanîka quantum piştrast dikin, bi vî rengî nîşan didin ku nekarin mekanîka quantum bi zêdebûna guherbarên veşartî ve baştir bibe. Ezmûnên destpêkê yên Alain Aspect-ê di sala 1982-an de, û gelek ezmûnên paşê ji ber ku, jixwe rasthatinîbûna quantum verast kirine. Di destpêka 1980-an de, ezmûnan diyar kir ku ev neheqî bi rastî di pratîkê de hatine binpêkirin - lewra bi rastî jî têkiliyên bi vî rengî yên ku ji hêla mekanîka quantum ve hatine pêşniyar kirin hene. Destpêkê ev tenê wekî bandorên jixweberî yên ezoterîk têne xuya kirin, lê di nîvê salên 1990-an de, ew di qada teoriya agahdariya quantum de hatin kodîkirin, û bûn sedem ku avahiyên bi navên mîna kriptografya quantum û teleportation quantum.
Jixwe, wekî ku di ezmûnên Bell-celeb de tête diyar kirin, lêbelê, dibe sedema sedema binpêkirinê, ji ber ku veguhastina agahdariyê çêdibe. Tevlihevkirina Quantum bingeha krîptografiya quantum-ê pêk tîne, ku ji bo karanîna li serlêdanên bazirganî yên bi ewlehiya bilind di bank û hukûmetê de tête pêşniyar kirin.
The Everett gelek-cîhanan şiroveyeke, nîşankirin, di sala 1956 de, li Serêkaniyê ku "hemû" derfetên şirove ji aliyê teoriya quantum "bi hev re" di biqewime multiverse pêk gerdûn paralel bi piranî serbixwe.  Ev bi danasîna hin "aksiyomê nû" li mekanîka quantum, lê berevajî, bi "rakirina" axiomê ya hilweşîna pakêta wanê pêk nayê. "Hemû" dewletên hevgirtî gengaz ya pergala pîvan û bi aletekî de (di nav de çavdêrên) niha di in "rast" fîzîkî - ne tenê bi awayekî fermî bîrkariyê de, weke ku di din şîroveyên - superposition quantum. Bi vî rengî superposition ji combinations dewletê hevgirtî ji sîstemên cuda ye ku bi navê dewletê bizivirin. Dema ku multiverse diyarker e, em tevgerê ne-determînîst fêm dikin ku ji hêla îhtîmalan ve tê rêvebirin, ji ber ku em tenê dikarin gerdûnê (ango, tevgera dewleta domdar a ji binavkirina jorîn) binihêrin. Interpretationîroveya Everett bi ezmûnên John Bell re bihevra ye û wan bi awakî têgihîştî dike. Lêbelê, li gorî teoriya decoherence ya quantum, ev "gerdûnên paralel" dê ji me re qet negihîştinê. Hêsaziya wana dikare wiha tê fêm kirin: gava ku pîvanek were kirin, pergala pîvandî bi "herduyan re" têkildar dibefîzîkzanê ku ev pîvan "û" jimareke mezin ji keriyên din, yên ku hin ji fotonê que dûr li ber leza ronahiyê de ber bi dawiya din yên gerdûnê. Ji bo îspat bikin ku fonksiyona wala hilweşiya, yek neçar e ku van "giştan" gav bavêje û wan dîsa pîvandinê bike, bi hev re pergala ku di destpêkê de hate pîvandin. Ne tenê ev bi tevahî bêkêr e, lê her çend kes "dikare" teorîk vê yekê bike jî, wê pêdivî ye ku delîlên ku pîvana orjînal pêk tînin hilweşîne (di nav de bîranîna fîzîknas). Di ronahiya van ceribandinên Bell de, Cramer (1986) şiroveya xwe ya vegotinê formul kir ku di peydakirina şirovek laşî ya ji bo rêza Born de bêhempa ye.  Mekanîzma quantum a têkilî di dawiya salên 1990-an de wekî deravêjê nûjen ên pîroveya Kopenhagê xuya bû.
SerlêdanBikirin.
Mekanîzma Quantum di şirovekirina gelek taybetmendiyên gerdûnê de serfiraziya xwe ya pir mezin  hebû. Mekanîzma Quantum bi gelemperî teoriya yekane ye ku dikare behreyên şexsî yên perçeyên subatomîk ên ku hemî cûreyên mijarê pêk tîne (elektron, proton, neutron, foton û hwd) pêk bîne. Mekanîzma Quantum bi xurtî bandor li teoriyên string, berendamên ji bo Teoriya Her tiştê (binihêre kêmkirina).
Mekanîzma Quantum di heman demê de ji hêla fêmkirina ka çawa atomên kesane ve bi girêdana kovalent ve têne girêdan kirin ku molekulan ava dikin bi girîngî girîng in. Serlêdana mekanika quantum a li ser kîmyayê wekî kîmiyasiya quantum tê zanîn. Mekanîzma Quantum dikare di derheqê pêvajoyên girêdana ionîk û kovalent de ronahîkirina santîm jî peyda bike ku bi eşkere kîjan molekulan bi vejenî ve kîjan kesên din û mezinahiya enerjiyên têkildar hene.  Ji xeynî vê, piraniya hesabên ku di kîmiyaya kompleksa nûjen de têne kirin li ser mekanîka quantum vedigerin.
Di gelek aliyan de teknolojiya nûjen li deverek digire ku bandorên quantum girîng in. Sepanên girîng yên teoriya quantum de kîmya quantum, optîka qûantan, computing quantum, magnets superconducting, diodes ronahiya-.Magnus, û lazer, ji transîstor û lîdera yên wek microprocessor, wêne tibbî û lêkolîn yên wek wêne keyf magnetic û Microscopy electron. Ravekirinên ji bo gelek fenomenên biyolojîkî û fîzîkî di xwezayê de ne ku bi girêdana kîmyewî ve têkildar in, ya herî girîng jî DNA ya makro-molekulê.
Guhertina Electronics.
Pir amûrên elektronîkî yên nûjen bi karanîna mekanîzma quantum hatine sêwirandin. Nimûne li lazer, transistor (û bi vî rengê mîkrojeyê), mîkroskopê elektron, û wêneyê rezonansiya magnetîkî (MRI) pêk tê. Lêkolîna semiconductors rê da ku diode û transistor, ku perçeyên domdar ên pergalên elektronîk ên nûjen, komputer û alavên telekomunikasyonê ne. Serlêdanek din ji bo çêkirina dioda lazer û dioda derxistina ronahiyê ye ku çavkaniyek ronahiyê ya berbiçav e.
Mekanîzmayek xebatê ya cîhaza diode ya tunekirinê ya resonant, li ser bingeha fenomenê ya tunekirinê quantum bi riya astengên potansiyel. (Eftep: diagram band; Navenda: hevpişka veguhastinê; rast: taybetmendiyên voltaja niha) Wekî ku di diagram band ve tê xuyang kirin (çep), her çend du astengî jî hene, elektron hîn jî bi riya dewletên dorpêçkirî ve di navbera du baran (navend) de, bi rê ve diçin. vêga.
Pir amûrên elektronîkî di bin bandora tunekirina quantum de dixebitin. Ev jî di danê heye Guhestina ronahiyê. Ger elektronan nikaribin bi tunekirina oxantasyonê ya li ser zeviyên têkiliyên metal re, tunelê quantum bikin. Ipsîpên bîranîna Flash ku di ajokarên USB de têne dîtin tunelkirina quantum bikar tînin da ku hucreyên bîra wan werin paqij kirin. Hin amûrên berxwedana cihêreng ên negatîf jî bandora tunelkirina quantum bikar tînin, wek dioda tunelkirina resonant. Berevajî diodes diyardeyên klasîk, niha wê bi tunekirina tîrêjê bi du an jî zêdetir astengên potansiyel ve tête derbas kirin(Fêrbûna rast bibînin). Bûyera wê ya berxwedana neyînî tenê bi mekanîka quantum tê fam kirin: Her ku dewleta dorfireh heya asta Fermî nêz dibe, rûkala tunelê zêde dibe. Her ku diçe dimeşe, niha kêm dibe. Mekanîzma Quantum hewce ye ku meriv têgihîştinên sêwiranên elektronîkî yên têgihîştin û sêwiranê hewce bike.
Guhertina Kriptografiyê.
Lekolînwan niha li metodên hişk digerin ku rasterast ji dewletên quantum biparêzin. Ji bo pêşveçûna têkbirina krîptografiya quantum, ku bi teorîkî dê rê bide danûstendina bi ewle ya pêbawer a danûstandinan, hewl tê dayîn.
Feydeyek ji binî ya krîptografiya quantum, ku bi krîptografiya klasîk re diqulipîne, tespîta guhêrîna pasîf e. Ev encamek xwezayî ya tevgeriya bîtên quantum e; ji ber bandora çavdêran, heke hebek di rewşek superposê de were pejirandin, dewleta superjimêr dê têkeve bingehek eskerî. Ji ber ku niyeta bendewarê li bendê bû ku bitenê di rewşek superposîzyonê de werbigire, wergirê armanckirî dizane ku êriş heye, ji ber ku dewleta bitikîn wê êdî ne di bingehek mezin de be.
Guhertina Quantum Computing.
Armanca din a li ser pêşketina e komputeran quantum, ku tê payîn ku bi pêkanîna hin erkên computational qat bi qat zûtir ji klasîk komputeran. Di şûna karanîna bîtên klasîkî de, komputerên quantum qubits bikar tînin, ku dikare di superpositions dewletan de be. Programmêrên Quantum ji bo çareserkirina pirsgirêkên ku hesabkirina klasîk nekare bi rengekî bi bandor, wek lêgerîna li dahatûya bêserûber a an faktorizasyonên bêkêmasî were bikar anîn, bi tepeserkirina qubîteyan re manipulasyonê dikin. IBM îdîa dike ku derketina serhevkirina quantum dibe ku qadên derman, lojîstîk, karûbarên darayî, îstîxbarata aram û ewlehiya ewr pêşkeftî bike.
Mijara lêkolîna çalak a teleportasyonê quantum e, ku bi teknîkan re têkildar e ku agahdariya quantum li ser distên arbendî veguhezîne.
Bandorên quantum ên Macroscale.
Dema ku mekanîzma quantum di serî de pergalên atomî yên piçûktir ên maddî û enerjiyê bicîh dikin, hin pergal li seranserê mezin bandorên mekanîkî yên quantum destnîşan dikin. Germbûn, bêhna birûskê ya qeşayê ya li germahiyên nêzî zerûyê bêkêmasî, mînakek vê ya xweş e. Wusa ku fenomena nêzî ya superbrajiyê têkildar e, diherike tîrêja bêserûber a gazek elektron di materyalê dîsexal de (rûkalek elektrîkî) li germahiyên têra xwe nizm. Bandora Halla quantum a fraksiyonal dewletek fermankirî ya topolojîkî ye ku li gorî nimûneyên dorpêçkirinê yên quantumên dirêj.  Dewletên bi fermanên topolojîk ên cûda (an jî şêwazên cûda yên dorpêçên dûr dirêj) nikarin bêyî veguheztinek qonaxê biguhezin hevûdu.
Teoriya Quantum.
Teoriya Quantum di heman demê de ravekirinên rastîn ji bo gelek fenomenên berê nehatine ravekirin, wek mînak tîrêjê reş-laş û bihêziya orbitals elektronan li atoman. Di xebata gelek pergalên biyolojîk ên cihêreng de, di nav de receptorên bîhn û strukturên proteînan jî, ew xêz kiriye.  Di xebata nû ya li ser fotosînasyona de delîl peyda kirine ku têkiliyên quantum di vê pêvajoyê bingehîn a nebatan û gelek organîzmayên din de rolek girîng dileyzin.  Her wusa, fîzîka klasîkdikare bi gelemperî nêzîkatiyên baş peyda bike encamên ku bi fîzîka quantum têne wergirtin, bi gelemperî di rewşên ku bi hejmarên mezin an hejmarên pirrjimar ên pir mezin têne peyda kirin. Ji ber ku formulên klasîk pir hêsan û hêsantir in ku ji formulên quantum werin hesibandin, nêzîkatiyên klasîk têne bikar anîn û tercîhkirin dema ku pergal pir mezin e ku bandora mekanîka quantum nediyar bike.
ata gelek pergalên biyolojîk ên cihêreng de, di nav de receptorên bîhn û strukturên proteînan jî, ew xêz kiriye.  Di xebata nû ya li ser fotosînasyona de delîl peyda kirine ku têkiliyên quantum di vê pêvajoyê bingehîn a nebatan û gelek organîzmayên din de rolek girîng dileyzin.  Her wusa, fîzîka klasîkdikare bi gelemperî nêzîkatiyên baş peyda bike encamên ku bi fîzîka quantum têne wergirtin, bi gelemperî di rewşên ku bi hejmarên mezin an hejmarên pirrjimar ên pir mezin têne peyda kirin. Ji ber ku formulên klasîk pir hêsan û hêsantir in ku ji formulên quantum werin hesibandin, nêzîkatiyên klasîk têne bikar anîn û tercîhkirin dema ku pergal pir mezin e ku bandora mekanîka quantum nediyar bike.
Guhertina Beşek belaş.
Mînakî, parçeyek parçeyek azad difikirin. Di mekanîka quantum de, mijarek belaş ji hêla fonksiyonek pêlav ve tête kirin. Taybetmendiyên particle yên mijarê gava ku em pozîsyona xwe û lezgîniya wê pîvanê dikin eşkere dibin. Taybetmendiyên valahiyê yên mijarê diyar dibin gava ku me taybetmendiyên wana wekî destwerdanê pîvandin. Taybetmendiya dualîbûna mûçe-parçe di têkiliyên kordînator û peywirdar de di formasyona mekanîka quantum de tê de ye. Ji ber vê yekê azad (bi ti, ferqê mijarê de ne) e, dewleta quantum xwe dikare wekî nûnertiya wave of shape kêfî û dirêjkirina ser space wek function wave. Helwest û leza perçê çavdêriyan in. EwPrensîba Baweriyê diyar dike ku hem poz û hem hêz çêdibe bi yekcarî bi qasî pîvandin pîvandin. Lêbelê, meriv "dikare" pozîsyona (tenê) ya perçeyek serbest a tevger pîvandî bike, pozîsyonek eigenstate bi fonksiyonek vala biafirîne ku pir mezin e (delta Dirac) li cîhek taybetî "x", û her deverê din zero. Ger kes li ser tevgereke wusa bandorek pîvandinê pêk bîne, dê encam "x" bi 100% îhtîmalek were wergirtin (ango, bi guncanî, an rastînek tam). Ev jêre pozîsyona eigenstate tê gotin - an jî, di "binyada" mîtolojîk de tê gotin, helwestek "gelemperî eigenstate (eigendistribution)". Ger pişkek di rewşek eigenstate de ye, hingê leza wî bi tevahî nayê zanîn. Ji aliyekî din ve, heke beşek di çerçevê ya berbiçav de ye, hingê rewşa wî bi tevahî nayê zanîn.  Di eigenstate ji pêşveçûnên ku bi wave balafirê form, lê dikare were xuyakirin ku li.Her ji bo wekhev e "h / p", li cihê ku "h" e berdewam Planck da û "p" dem ji e eigenstate.
Beşek di quncikê deEdit.
Qutiya enerjiya potansiyel a 1-dîmen (an jî potansiyela infinite baş)
Beşek di qutiyek enerjiya potansiyel a yek-dimensî de nimûneya herî matematîkî ya hêsan e ku derê sînorkirinan dibe sedem ku astên asta enerjiyê pêk bîne. Qutiyek tête gotin ku xwediyê enerjiya potansiyelê ya zer a her deverê "di hundurê" herêmek taybetî de ye, û ji ber vê yekê vejena potansiyela bêkêmasî li her deverê "derveyî" wê herêmê. Ji bo doza yek-cûrbecûr didîmender, dibe ku wekheviya Schrödinger-a serbixwe-dema nivîsandî be
Bi operatorên dravberkirî yên ku ji hêla ve hatî destnîşan kirin
tevlîheviya berê ji analîza enerjiya kînetîk ya klasîk derxist holê,
bi dewletê  di vê rewşê de xwediyê enerjiyê ye  bi enerjiya kînetîk a perçê re dibejim.
Çareseriyên gelemperî yên wekheviya Schrödinger ji bo perçê di kulikê de ne
Dîwarên potansiyela binkê ya qutiyê nirxên "C", "D", û "k" li "x" = 0 û "x" = "L" li cihê ku "ψ" divê bibe 0 ye. Bi vî rengî, li "x" = 0,
û "D" = 0. Li "x" = "L",
di "C de" nekare zero be ji ber ku ev dikare bi şîrovekirina Born re têkildar be. Ji ber vê yekê, ji ber ku guneh ("kL") = 0, "kL" pêdivî ye ku pirrjimar a π pir be,
Hêjmartina asta enerjiyê ji vê tixûbê li ser "k", heya
Potansiyela baş baş.
Bûyerek potansiyelê raxistîbûna giştî ya pirsgirêka bêkêmasî ya bêkêmasî ya ku ji bîrên guman ên kûrahî re maye ye.
Pirsgirêka baş ya potansiyela qedandî ji hêla matematîkî ve ji tevliheviya bêkêmasî-di-a-qutikê de bi tevlihevtir e, ji ber ku fonksiyonê wala di dîwarên baş de neyê zerar kirin. Di şûna wê de, fonksiyonê golê divê şertên berbiçav ên matematîkî yên tevlihevtir dagirtin ji ber ku ew li herêmên derveyî gûzê nezeroz e.
Rectangular, xêlyeke, potansiyela.
Ev nimûneyek ji bo bandora tunelkirina quantum e ku rolek girîng di performansa teknolojiyên nûjen de mîna bîra bîranîn û mîkroskopkirina tunekirina şanoyê dilîze. Tunelkirina Quantum fenomenên fîzîkî yên ku di superlattices de beşdar dibin navendî ye.
Guhertina oscillatorê Harmonic.
Hinek trajektorek otoasîner a harmonîk (ango topek ku bihar re tê girêdan) di mekanîka klasîk (AB) û mekanîka quantum (CH) de. Di mekanîka quantum de, pozîsyona topê bi pêlavekê (bi navê fonksiyonê pêlê tê gotin) tête xuyang kirin, bi beşa rastîn bi şîn û parçeya xeyalî di sor de tê xuyang kirin. Hin trajektorên (wekî C, D, E, û F) pêlên sekinandinê ne (an " dewletên rawestandin "). Her frekansa rawesta-sekinî bi rêjeya enerjiya gengaz a oscillatorê re propagend e. Ev "hêjayiya enerjiyê" di fizîkîya klasîk de, li ku derê oscillator dikare hebe, pêk nayê"her" enerjî.
Wekî ku di doza klasîk de, potansiyela ji bo oscillatorê quantum harmonîkî ji hêla ve tê dayîn
Ev pirsgirêk dikare hem bi çareserkirina rasterê yahevkirina Schrödinger re, ku ne asayî ye, an jî bi karanîna "rêbaza nermik" a pêşîn a ku ji hêla Paul Dirac ve hatî pêşnîyar kirin, rasterast were derman kirin. The eigenstates bi destê dayîn
ku "H n" di in polynomials Hermite
û astên enerjiyê yên têkildar in
Ev nimûneyek din e ku pîvandina santîmên enerjiyê yên ji bo dewletên bindest nîşan dide.
Guhertina PotansiyelaPêşkêş.
Gotara bingehîn: çareserkirina wekheviya Schrödinger ji bo pêngavek potansiyel
Dabeşkirina li pêngava potansiyel a berbiçav a height "V" 0, ku bi kesk ve tê nîşandan. Amplitude û rêgiriya pêlên çep û rast-nîşankirî têne destnîşan kirin. Zerîn bûyera bûyerê ye, şîn têne xuyang kirin û pêl têne veguhestin, sor nabe. "E" > "V" 0 ji bo vê hejmarê.
Pêşniyar superpositions of wave and çep-move-in
bi Sepandina A û B diyar dike ji şert û mercên boundary û di esasa a berdewam works li ser çareseriyê, û li cihê ku vectors wave bi enerjî related bi rêya
Her termê çareseriyê dikare wekî bûyer, ravekirin, an pêkhatê veguherînek tûj were şîrove kirin, ku dihêle hesabkirina barkirin û veguherînên ravekirinê. Nexasim, berevajî mekanîzma klasîk, parçeyên bûyerê yên bi enzîmên ji pêngava potansiyel mezin in, bi hinalî têne xuyang kirin.
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Quantum_mechanics
Zimannasî yan lenguîstîk (carina "zimanzanî" û kêm car "zimanvanî"; bi înglîzî "linguistics"), zanista ku li zimanê mirovî vedikole.
Dikare bê dabeşkirin sê beşan: têşiya zimanî, wateya zimanî û wate di pêgehê de. Kevntirîn çalakiyên pênasîner yên zimannasiyê vedigerin Pāṇini 500 B.M ku sanskrîtî analîz kir di Ashtadhyayi. Yek ji binşaxên zimannasiyê lêkolîna li pêkhatiyên zimanî an jî rêzimanî dike. Ev jî li ser pergala rêbazên ku bikahênerên zimanî bi kar dihînin di zimanî de.
Li morfolojîyê (formasyon û avakirina peyvan), hevoksazî (çêkirin û avakirina hevok û frazan ji van peyvan) û fonolojî(pergala dengan). Dengsazî bêtir girêdayî beşên zimannasiyê yê ku li taybetmendiyên rasteqîn yên dengê axaftinê û dengên ne axaftinê û şêweya ku tên derxistin û têgihiştin.
Vekolîna li wateya zimanî girêdayî çawa ziman pêkhatiyê bivac û çavkaniyê cîhana rasteqîn vediguhezîne, diguherîne û dike ew wateya ku nediyariyan çareser û îdare bike, ye. Ev katagorî vekolîna li watezanîyê (çawa wate tên fêmkirin ji gotin û konseptan) û pragmatikî (peyv çawa ji naverokê tê fêmkirin) zimannasî pêgeh/naveroka her zimanî dinere ku bi hokerên civakî, dîrokî, û siyasî bandor lê kirine an na. Ev jî li pereseniya zimannasiyê vedikole, ku ew jî bersiva pirsyarên wek kok û veguhestina zimanan peyda dike; zimannasiya dîrokî li guherînên zimanî; zanista zimanê civakî, ku li pêwendiya di navbera varyasyonên zimanî û pêkhatiyên civakî de dinere; zanistia zimanê derûnî ku li ravekirin û karê zimanî di hişî de vedikole
norolîngustîk li prosesa zimanî di mêjî de dikole zimanwergertin; bê çawa zarok û mezin zimanan fêr dibin û analîza gotûbêjên ku pêkhatiyên nivîs û axaftinan dihundirîne, dike.
Hin perwerdeyin dî jî bi zimanî ve girêdayî ne an jî pêwendiyên wan pê re heye. Semiolojî, wek mînak: vekolîna giştî li sembol û nişanan e, di zimanî de û li derveyî zimanî. teorîvanên nivîsên wêjeyî li bikhanîna zimanî di wêjeyê de, dikolin.
Zimannasî li gel vê sûdê ji dengvedanîyê, antropoljî, biyolojî, zanista kompûterê, anatomiya mirovî, înformatik, norolojî, felsefe, derûnnasî, civaknasiyê û derdzêyanîya ziman-axaftinê digire û agahiyan dide wan.
Ji kesên mijûlî zimannasiyê re zimannas tê gotin.
Xwehişmendî jêhatîbûna hundirîn û jêhatîbûna naskirina xwe wekî takekesek ku ji hawîrdorek û mirovên din veqetandî ye.  Divê ne bi hişmendiyê di wateya ciyawaziyê de were tevlihev kirin. Dema ku hişmendî ji hawîrdora xwe û laş û şêwaz û şêwaza kesê hay jê hebe, xwehişmendî pejirandina wê hişmendiyê ye.  Xwehişmendî ew e ku kesek çawa bi hişmendî karekterê xwe, hest, motîf û xwestekên xwe dizane û fêm dike. Du kategoriyên berfireh ên xwehişmendiyê hene: xwehişmendiya hundurîn û xwe derveyî hişmend.
Pêşkêşkirina Danasîn.
Pirsên di derheqê kîjan perçê mêjî de rê dide me ku em xwe bi xwe zanibin û ka em çawa biyolojîkî program dikin ku xwe bixwe zanibin. VS Ramachandran ev texmîn kir ku nexşeyên neynikê dibe ku bingeha neyolojîkî ya xwe-hişmendiya mirovan peyda bike.  Di gotarekê de ku ji bo Weqfa Edge di 2009- an de hatî nivîsandin, Ramachandran ev mînaka xwe ya jêrîn şirove kir: "... Min jî texmîn kir ku ev neuron ne tenê dikarin bibin alîkar ji bo simûlkirina behreyên mirovên din lê dibe ku werin veguheztin 'hundurîn' - ew bû — ku nûnertiyên rêza duyem an nûnerayetiyên xweyên xwe "biafirîne"pêvajoyên destpêkê yên mêjiyê. Ev dikare bibe bingeha neuralî ya introspection, û wergirtina bersivê hişmendiya xwe û hişmendiyek din. Li vir eşkere heye ku pirsek mûçik-an-hêk heye ku pêşî ew derxist, lê... Xala sereke ev e ku ew du bihevra, hevdû dewlemend dikin ku hevûdu dewlemend dikin da ku nûnertiya pîvandî ya xwe ku mirovên nûjen temsîl dike biafirîne. "
Guhertina Laş.
Hişmendiya laşî (xwe-) bi proprioception û dîtbar ve girêdayî ye
Guhertina Tenduristî.
Di tenduristî û dermanê de, hişmendiya laş, avahiyek e ku meriv bi gelemperî gelemperî dide mirov ku rahijmendiya xwe li ser hestên cûda yên hundurîn bi rehetî rasterast bike. Hem proprioception hem jî navbeynkirin dihêle ku mirov bi hişmendî li ser hişmendiyên cihêreng bizanibin.  Ragihandin ji kes û nexweşan dihêle ku di hest û liv û tevgerên xwe de, hest û balansê balê bikişînin, dema ku interoception ji bo destnîşankirina hestên organên hundurîn tê bikar anîn, wekî guhêzbar kirina dil, dilpaqijkirin, êşa gurçikê, an rûn. Hişmendiya laşî ya bê-giran, hişmendiya laşî ya giran-hişk, û hişmendiya laşê dûrbûyî nîşanên ku di cûrbecûr nexweşiyên şert û mercên tenduristî de hene, wek obezîteyê,anorexia nervosa, û êşa kronîk ya hevbeş.  Mînakî, bîhnek distirê ya bîhnfirehiya ku di nexweşek ku anoreksiya nervosa tê de heye heye
Pêşketina mirovan deEdit.
Hişmendiya laş di pêşveçûna mirovî de hişmendiya kesek ji laşê wan re wekî fenomenek laş, bi taybetmendiyên laşî re, ku dikare bi tiştên din re têkilî dayîne re vedibêje.Tekêşan destnîşan kir ku di temenê tenê çend meh salî de, zarokên piçûk jixwe dizane. têkiliya di navbera xwedan û agahdariya dîtbar a ku ew digirin.  Ev bi navê hişmendiya yekem-kes tête navandin.
Li dor 18 meh û şûnda, zarok dest pê dikin pêşvexistina hişmendiya refleksê, ku qonaxa din a hişmendiya laş e û tevlî zarokan dibin ku xwe di nav refan, neynikan û wêneyan de nas dikin.  Zarokên ku vê qonaxa xweseriya laşî hîn negihîştine tenduristiyê dê xwe wekî zarokên din temaşe bikin û li gorî wan bersivê bidin, mîna ku ew li rûyê yekê dinêre. Berevajî, kesên ku gihîştine vê astê haydariyê dê fêm bikin ku ew xwe dibînin, wek mînak li ser rûyê xwe çirûskê li rûyê xwe dibînin û dûv re jî rûyê xwe radikêşin da ku wiya wenda bikin.
Bi kurtî piştî ku zarok ji nûve xwe hay dibin, ew dest bi geşbûna naskirina laşên xwe wekî tiştên fîzîkî yên di dem û cîhê dikin ku têkilî û bandorên tiştên din çêdikin dest pê dikin. Mînakî, pitikek li ser pêçek hatî danîn, dema ku jê tê xwestin ku kesek devika xwe bide destê xwe, wê fêhm bike ku ew hewce ne ku wî bavêjin da ku bikaribin wê rakin.  Ev qonaxa dawîn e ku xwe-hişmendiya laş digire û jixwe-hişmendiya armancê tê gotin.
AnimêkirinaHeywanan.
Her weha Binêre: Hişmendiya heywanan û ceribandina Mirror
Lêkolîn bi piranî li ser pêşîn hatine kirin da ku ceribandin heke xwe-hişmendî hebe heye. Apes, monkey, elephant û dolphins bi gelemperî têne lêkolîn kirin. Xebatên herî têkildar ên vê rojê ku di nav heywanan de xwe-hişmendiyê diafirînin, li ser şimpanze, delfîn û kûçikan hatine kirin. Hişmendiya xwe li heywanan bi navgîniya xwe naskirina miraz ve tê ceribandin. Heywanên ku xwe-naskirina neynikê nîşan didin çar qonaxan derbas dibin 1) bersivdayîna civakî, 2) teftîşa mirûzê ya fîzîkî, 3) behreya ceribandina neynikê ya dubare, û 4) testa nîşanê; ku heywan bixweberî nîşana li ser laşê xwe werdigirtin ku dê bêyî nîşanê dijwar bûya.
The test neynikê pîvana sade yên self-hişmendiya e.
David DeGrazia diyar dike ku di heywanan de sê celeb bixwe-hişmendiyê hene; yekem kes, bixweberkirina laş bixwe. Ev hişmendiya hişmendiyê dihêle heywanan fêm bikin ku ew ji hawîrdora mayî cuda ne; ev jî dibe sedem ku heywan bi xwe nexwin. Hişmendiya laşî jî xwedan xwedanîn û dilzîzî ye. Cûreyek duyemîn xwe-hişmendiya li heywanan, xwe-hişmendiya civakî ye. Vê celebê hişmendiyê di heywanên zehf civakî de tê dîtin û ev hişmendiya ku ew di nav xwe de xwedan rolek in ku bisekine bimînin. Ev celeb hişmendî rê dide heywanan ku bi hevûdu re têkiliyê daynin. Cûreyek paşîn a xweyê hişmendiya introspective ye. Ev hişmendî ji heywanan berpirsiyar e ku hest û xwestek û baweriyên wan fam bikin.
The Technique Red Spot afirandin û teorîze bi Gordon Gallup  de xwendina xwe-hişmendiya li heywanên (primates). Di vê teknîkê de, xalek bê bîhnek sor li ser eniya pêşînek anesthetized tête danîn. Kevir li ser pîvanê tête danîn da ku ew bi tenê bi mirîdan re were dîtin. Mîna ku kes şiyar dibe, tevgerên serbixwe berbi cihê ku piştî dîtina xwe di mirîşkê de mêze dike têne dîtin. Di dema Teknika Red Spot de, piştî ku li neynikê mêze kir, şimpanzeyan tiliyên xwe bikar tanîn da ku xeta sor ku li ser eniya wan bû û, piştî ku tifika sor xilas bikin ew ê tiliyên xwe jî bişewitînin. "Heywanên ku dikarin xwe di neynikan de nas bikin dikarin xwe ji xwe bifikirin," dibêje Gallup. Nimûneyek din a pêşîn jî elewî ne. Sê eleman li ber neynikên mezin ên ku ceribandan berteka ku elemanan berteka xwe dît dît vesaz bûn. Van elemanan de ji "testa nîşana lemmus" hat dayîn da ku bibînin ka ew ji tiştê ku ew li ser xwe digerin ne zane bûn. Vê nîşana nîşanî li ser elemanan hate pêkanîn û lêkolîneran ji xwe-hişmendiya xwe re pêşkeftinek mezin vegotin. Elemanan ev rêjeya serfiraziyê bi heywanên din re wek monkey û delfîn jî parve kir.
Imimpanzees û mişkên din - cûreyên ku bi berfirehî hatine lêkolîn kirin - ji mirovan re herî zêde bi baweriyên herî piştrast û bi delîlên rasterast re têkildar di navbeyna têkeliya xwe-hişmendiyê de li heywanan heya niha digerin.  Dolphîn li ceribandinek bi heman rengî hatin xistin û heman encaman bidest xistin. Diana Reiss, psîkolog-biyolojî li New York Aquarium kifş kir ku delfînên nîgarê dikarin xwe di neynikan de nas bikin.
Lekolînwanan jî testa nîşana an testa neynikê  da ku meriviya xweya magbayê bixwînin. Wekî ku pirranî çûk di binî bezê de kor in, Pêş û hevkarên xwe stûyê çûkan bi sê rengên cûda re nîşan da: sor, zer û imtek reş, wekî ku meriv bi eslê xwe reş in. Gava ku li ber neynikê radiwestin, teyrên bi xalîçeyên sor û zer dest bi qîrînê kirin li stûyê xwe, nîşana famkirina tiştê cûda yên li ser laşên wan nîşan dan. Di dema ceribandinê de bi neynikek û nîşanek ve, sê ji pênc cûrên cûrbecûr bi kêmî ve yek mînakek ji tevgera xwe-rêber nîşan dan. Mejiyan bi lêv kir û li pişt xwe mêze kir. Yek ji sêrbaz, Harvey, di çend ceribandinan de dê tiştan hildibijêre, poz dixe, hin wiya dixeniqe, hemî li ber neynikê digel tiştikên di beqa xwe. Ev yek hestek hişmendiya xwe destnîşan dike; zanibe çi di hundurê xwe de û di ya heyî de diçe.
Occurend bûyerên piçûktir ên tevgerê laşê xwedawendê mexsûs di darizandinê de bi nîşana reş û neynikê re qewimî. Di vê lêkolînê de tête biderkevtin  ku dibe ku nîşana reş li ser pêlên reş reş hinekî xuya kiribe. Pêş û hevkarên xwe,  diyar kir "Ev piştevaniyek neyekser ji bo şîrovekirinê ye ku behre li hember herêma nîşangir bi dîtina laşê xwe yê di neynikê de li ser hevûdu û xezîneyek nedîtî li ser laş hate xistin."
Sûretên behrê bi eşkereyî diyariyek nedigirt. Di ceribandinên bêhêz de, nexşek rengê kesk a nermîneyî ya heman rengî û di heman pozîsyonê de mîna ku mîr di hundurê xwe de vedihewîne hebû. Gava ku mark hebûn, bi reng, an bi reş di tu behre de tunebûn..  Daneyên Berî û Hevberan  kêmahî li gorî findan li şimpanzeyan lihev dike. Di kurteya testa nîşanê de,  encam nîşan didin ku şagirtan fêm dikin ku wêneyek mirîdek laşê xwe temsîl dike; kovaran nîşan dikin ku xwediyê hişmendiya xwe bin.
Di nav miletan de, 23 ji 24 milyar mezinan, ji sê cûreyan, li noqikên şîn ên piçûk ên ku li ser eniyên wan hatine xemilandin gava ku ew di berîka de dikaribin xalî bibînin. Gava ku neynikê nîn bû ku xuyangê bibîne, yekî ji milê xwe xemgîn nekir. Kes hewl neda ku xala şîn a li ser neynikê xêz bike. Gava wan xwedan mirîdek û xalek qehweyî ji ya rengê xwe ve mîna hev, tenê yek ji sisê antikan xalîçeya qehweyî xemiland; Lekolînwanan digot ku ew ji navînî tarîtir bû ji ber vê yekê xuyang xuyang bû. Wan bixwe jî berteka xwe nîşan da. Tewra bêyî dots, ji 30 milyonan 30 hebî mirûzê bi lingan, antenan û devê xwe re diqewirandin, dema ku ji 30 ants anan dişibii dabeşek gûzê ya zelal, bi milê milê din.  ["duxwaz - nîqaş"]
Hevkarî û pirsgirêkênpêşkeftinê Edit.
Organîzmek bêyî ku xwe bixwe zanibe, ji cudahiyek di navbera egoîzm û altruîzmê de, an jî di derbarê yên din de jêhatîbûnê hebe dikare bi bandorek altruîst be. Ev bi reaksiyonên hêsan ên li ser rewşên taybetî yên ku di berjewendiya organîzmayê de dibe sedema kesayetiyên din. Ger self-hişmendiya ji bo pêdiviya mekanîzmeke empatiyê hest ji bo îadeyî û egoîzma ku default li dûrmayîna xwe birin, ku wê nehêst heye evolution ji dewletê bê self-hişmendiya bi dewleteke self-dizanin di hemû heywanên civakî. Theêwaza teoriya pêşveçûnê ji bo ravekirina xwe-hişmendiyê dikare bihêle hiştina hîpoteza xwe-hişmendiyê bibe bingehek hovîtiyê.
Guhertina Psîkolojî.
Ji xwe-hişmendiyê hatibe gotin "aranjî mijara herî bingehîn a di psîkolojiyê de, hem ji nêrînek pêşveçûyî û hem jî pêşketinek."
Teoriya xwe-hişmendiyê, ku ji hêla Duval û Wicklund ve di pirtûka xweya 1972-an de hate pêşandan "A teoriya hişmendiya objektîf", dibêje ku dema ku em bala xwe li ser xwe dikin, em behreya xwe ya heyî bi standard û nirxên xwe yên hundurîn re dinirxînin û berhev dikin. Ev rewşek bixwebaweriya objektîf derxist holê. Em wekî xwe nirxandinên objektîf ên xwe dibînin.  Lê belê self-hişmendiya ku bi tevlihev ne bê self-hişmendiya. Dewletên hestyar ên cûrbecûr bixweber bixweber dibin. Lêbelê, dibe ku hin kes bi van deran deran hewl bidin ku xwe-hişmendiya xwe zêde bikin. Dema ku mirov bixwe xwe bizane mirov bêhtirê caran bertekên xwe tev bi standardên xwe re dike. Ger li gorî standardên xwe yên kesane nebin dê bandor li wan kesan neyênî bibe. Cûreyên hawîrdorê û rewşên cûrbecûr bi hişmendiya xwe, wek mirîşkan, temaşevan, an vîdyoyek an tomar kirinê diqewimin. Van cewrikan jî rastiya bîranîna kesane zêde dike.  Di yek ji Demetriou 's tezên neo-Piagetian pêşketina hişî, self-hişmendiya pêş bi awayekî sîstematîk ji dayikbûnê bi span jiyan û ev faktoreke sereke ji bo pêşvebirina pêvajoya inferential giştî ye. Ji xeynî vê, hejmarek lêkolînên nû hatine destnîşan kirin ku xwe-hişmendiya li ser pêvajoyên cognitive di heman demê de bi fonksiyonên karîgeriyê yên pêvajoyê, wekî bîranîna kar, leza barkirinê, û sedem, di îstîxbarata gelemperî de beşdar dibe.  Teoriya Albert Bandura -yê xwemalî li ser astên cihêreng ên xwe-hişmendiya me ava dike. Ew "bawerî bi kapasîtiyên kesek heye ku qursên çalakiyê yên ku ji bo birêvebirina rewşên pêşerojê hewce ne birêxistinkirin û birêve birin." Baweriyek kesek di şiyana wan a serkeftinê de qonaxa ku ew çawa difikirin, tevdigerin û hîs dikin çêdike. Kesek bixwebaweriyek xurt, ji bo nimûne, pêşbîniyan wekî peywirên maqûl ên ku divê werin hilweşandin dibîne, û ji hêla serpêşkêşan ve bi hêsanî nayê şirove kirin. Ew ji hebûn û kêmasiyên xwe haydar in û hilbijêrin ku van taybetmendiyên bikar bînin da ku bikaribin bikaribin bikaribin bikaribin bikaribin bikaribin bikaribin bikar bînin. Kesek bi hestek xwerû ya qels ji pirsgirêkan xelas dibe û bi lez û bez ji serpêhatiyan re dilerize. Dibe ku ew ji van reaksiyonên neyînî hay bibin, û ji ber vê yekê her gav helwesta xwe guhastin. Ev têgeh ji bo teoriya bîrdoziya civakî ya Bandura navendî ye, "
Qonaxên pêşveçûnêEdit.
Mirov bi riya pêşketina xwe-hişmendiyê xwe hay dibe.  Vê celebê taybetî ya xwenaskirinê têkildar e ku meriv ji laşê xwe û rewşa hişê mirovan hişyar bibe û di nav xwe de fikir, tevger, raman, hest û têkiliyên bi kesên din re vebîne.  "Xwe-hişmendî ji nişkê ve di nav yek behreke taybetî de pêk nayê: ew bi hêdî bi serûberbûna behreyên cûda cûda pêşve diçe ku her tişt bi xwe ve girêdayî ne."  monitoringavdêriya rewşên derûnî yên kesê (metacognition) tête navnîş kirin û ew wekî nîşanek tête hesibandin ku têgehek xwenûkirinê heye.  Ew bi têgînek destpêka pêkanîna ne-xwe bi karanîna çavkaniyên hestiyar û bîra ve pêşve diçe. Di pêşxistina hişmendiya xwe bi riya lêgerîn û ezmûnên civakî de mirov dikare cîhana xwe ya civakî berfireh bike û bi xwe xwe bêtir nas bike.
Li gorî Zanîngeha Emory, Philippe Rochat, pênc astên hişmendiyê hene ku di destpêka pêşkeftinê de derdikevin û şeş pêşbîniyên potansiyelê yên ji "Aste 0" (ne xwediyê hişmendiya xwe) pêşvexistina tevliheviyê digirin berbi "Asta 5" (xwenaskirina eşkere).
Zarokbûn û destpêka zaroktiya.
Pêdivî ye ku di bîra xwe de be ku gava pitikek tê vê dinyayê, wan ne têgihiştina tiştê ku li dora wan heye û ne jî ji bo girîngiya kesên din ên li dora wan hene. Ew li seranserê yekem sal e ku ew hêdî hêdî dest pê dikin ku qebûl bikin ku laşê wan bi rastî ji ya dayika xwe veqetandî ye, û ew "deverek çalak, sedem in li cîhê" ne. Heya dawiya salê, ew bi gelemperî fêm dikin ku tevgera wan, her weha, ji tevgera dayikê veqetandî ye. Ew pêşkeftinek gewre ye, lê dîsa jî ew hîn jî pir sînordar in û hîn jî nekarin bizanin ka ew çi dixuye, "di vî warî de ku pitik nikare rûyê xwe nas bike".  Wexta ku pitikek navînî bigihîje 18–24 meh, ew ê xwe kifş bikin û berhema xwe di neynikê de nas bikin, lêbelê di piraniya nifûsa Afrîkî de ev şert heya şeş salî neyê.  Ew dest pê dikin ku rastiya wêneyê ku li pêşiya wan, ku ew diqewime wan dibe, qebûl dikin; destnîşan dike ku ew nirx dikin û dikarin têkiliya sedem û bandora ku diqewimin hesibînin.  Bi temenê 24 mehan, pitik dê çalakiyên xwe ji wan kirinên mirovên din û derdorê derdor re bişopîne û têkildar bike. Carekê pitikek gelek ezmûn, û dem, li ber neynikê, tenê ew hingê ew e ku ew xwe di nav refan de nas bikin, û fêm bikin ku ew ew in. Mînakî, di lêkolînekê de, ceribandinek nîşangirek sor hildan û xalîçeyek sor a berbiçav (bi vî rengî ew ji hêla pitikê ve diyar e) li ser pozê pitikê danîn, û ew xistin ber neynikê. Berî temenê 15 mehan, pitik wê li ser vê yekê nerazî nebin, lê piştî temenê 15 mehan, ew ê pozê xwe dirijînin, dipirsin ka ew çi ye li ser rûyê wan heye, an dê bala xwe bidin. Ev nîşana xuyangê ya ku ew nas dikin ku wêneya ku ew di refikê neynikê de dibîninbixwe ne. Hin tiştek heman tişt heye ku jê re peywira naskirina neynikê-xwe tête nasîn, û ew gelek salan wekî amûrek lêkolînê tête bikar anîn, û ji bingeha bingehîn a hestê pitikê / hişmendiya xwe bixwe re daye û rê daye.  Ji bo nimûne, "ji bo Piaget, di mijara ji xwe bedenî de pêk tê ku ji kurę xwe ji bo nûnertiya peywendiyên pirralî û Marcolini ku laş bi cîhanê Link (Piaget, 1954) dibe.  naskirina Facial Cih xaleke mezin jî kûr di pêşketina xwe-hişmendiya wan de. Bi 18 mehan, pitik dikare navê xwe ji yên din re ragihîne, û piştî ku wêneyek li ku tê de hatibe nîşandin, ew dikarin xwe nas bikin. Bi du salî, ew jî bi gelemperî kategoriya zayendî û temenî digirin, gotinên wekî "Ez keç im, ne kur im" û "ez pitik im an zarok im, ne mezin im" dibêjin. Xuyaye, ew ne di asta kesek an mezinan de ye, lê her ku pitik berbi zaroktiya navîn û ber bi xortbûnê ve diçe, ew astek bilindtir ji xwe-hişmendî û xwe-danasînê pêşve diçin.
Gava ku pitikan hîsên xwe pêşve dixin, bi karanîna gelek hişmendiyan kar dikin da ku naskirina derdorê çi ye, pitikan dikarin ji tiştê ku wekî "teşebusa pirçê ya rûyê" tê zanîn bandor bibin. Di ceribandinek ji hêla Filippetti, Farroni, û Johnson ve, pitikek nêzîkê pênc mehan de, tiştê ku jê re tê gotin "illûyîna jînekariyê" tê dayîn.  "Zarok li ber dîmenek pejn-wêne ya rûyê pezê xwe ji alîyê alî ve dihatin temaşe kirin ku bi pergalî li ser çokê sekinî. Di dema pêşkêşkirina vîdyoyê de, çentê xwe yê pitikê bi hevdemî bi yek vîdyoyê re û di hevûdu de bi hevûdu re hat şkestin. "  Pitikên ku bi hevalbendiya xwe re wêneyek pezê xwe nas kirin û pêşnîyar kirin, nîşanên destpêkê yên nîşanên naskirina rûyê xwe bi xwe re, bi arîkariya ilmê re nîşan dan.
PiagetEdit.
Li dora temenê dibistanê, hişmendiya zarokek di bîranîna kesane de veguherîne hestek di nav xwe de. Di vê qonaxê de, zarok bi hezkirin û nexşebûnan ​​dest bi pêşxistina berjewendîyan dikin. Vê veguhestinê dihêle ku hişmendiya kesek ji paşeroj, heyî û pêşerojê mezin bibe wekî ku ezmûnên hişmend bi gelemperî têne bîra xwe. Wekî pêşdibistanê, ew dest pê dikin ku li şûna gelemperîbûnê, hûrguliyên pir diyar ên taybetî didin. Mînakî, pitik dê li ser tîmê basketbolê ya Los Angeles Lakers, û tîmê hockey a New York Rangers biaxive, li şûna pitikan tenê diyar dike ku ew sporê hez dike. Wekî din, ew ê dest bi vegotina hin tercihan bikin (mînak, Tod ji mac û penêr hez dike) û dê dest bi naskirina hin xwediyên wan (mînakî bikin, Lara li malê xwediyê çûkê ye. Di vê temenê de, pitik di vê qonaxê de ye ku Piaget navê "pêşî ya emeliyatiyê dike"qonaxa pêşkeftinê. Zarok di dadmendiya xwe de pir şaş e ji ber ku pir zêde tiştê wusa nîne. Mînakî, pitikek di vê qonaxê de dê têkildar nebe ku ew bi şiyana ku di dibistana xwe ya berbiçavê daristanê de derbas dibin xurt in û ne jî ew ê bi rastiyê re têkildar bikin ku ew dikarin pirsgirêka matematîkê ya bi hejmartina wan re çareser bikin.
Xortî.
Yek di dema bi zanebûn ji hestên wan dibe baliqbûnê. Piraniya zarokan ji du saliya xwe ve ji hestên mîna şermê, sûcê, serbilindiyê û şermezariyê dizanin, lê bi tevahî fêm nakin ka ew hest çawa li jiyana wan bandor dikin. Bi temenê 13, zarok bêtir bi van hestyaran re têkildar dibin û dest bi bicihanîna wan li jiyana xwe dikin. Lêkolînek bi navê "Avakirina Xweser" hate dîtin ku pir mezinan xewn û xwebaweriya li dora hevalan destnîşan dikin, lê bêhêvîtî û hêrsa li dora dêûbav ji ber tirsa ku bêhêvîtiyek hebe. Di heman demê de xortan hatibûn xuya kirin ku li dora mamosteyan aqil û afirîner hîs dikin, û li dora kesên ku bi wan re nezan bûn şerm û ecib û nerind bûn.
Di pêşveçûna xortan de, pênase xwe-hişmendî di heman demê de ji ber gihîştina mezinan jî di derheqê mezinahiya mezinan de ji ya ku di qonaxa destpêka zaroktiyê de ye, li ser bingehek hestyarî ya tevlihev e, û ev hêman dikarin tê de bin lê tenê bi xwe-wêneyê, xwe-têgînê, û. xwe-hişmendiya li gel gelek taybetmendiyên din ên ku têkildarî asta dawî ya hişmendiya Rochat têkildar in, di heman demê de di heman demê de di heman demê de di binyata xwe ya berê de ev têgînek diyar e. Têkiliyên civakî bi gelemperî ji hêja di zaroktiyê de hêmana element-xwe-hişmendiyê ji hev cuda dike, û her weha di mezinan de jî hîmên naskirina hestyarî pêşve çûn. Sandu, Pânișoară, û Pânișoară van di xebata xwe de bi xortan re diyar dike û diyar dike ku bi xwendekarên ku temenê wan 17 salî re hişmendiyek hişmendî ya hişmendiyek hişk heye, ku di termê de avahiyek zelal peyda dike ka hêmanên mîna xwe-têgeh, xwe-wêneyê çawa ye., û xwe-hişmendiya xwe bixwe-hişmendiyê ve girêdayî ye.
Guhertina Tenduristiya Giyanî.
Her ku zarok gihîştine qonaxên jiyanê yên xortaniyê, hesta hişîn a hestî li dewletek meta-konjîtal ku di nav wan de pirsgirêkên tenduristiya derûnî ji ber pêşketina hestyarî û pêşketina wan a zexmî de pirtir dibe.  Li wir hêmanên zanistiya behre ya kontekstîkî yên mîna Xweser--nternet, xwe-wekî-pêvajoyê û xwe-wekî-naverok, di nav xwe-hişmendiya mezinan de ne ku dikarin bi tenduristiya derûnî re têkildar in.  Moran, Almada, û McHugh ev ramana pêşkêş kir ku ev qadên xwe bi tenduristiya giyanî ya xortaniyê di kapasîteyên cûda de têkildar in.  Rêvebirîya hêrsa her weha qadek tenduristiya derûnî ye ku di teensê de bi têgeha xwe-hişmendiyê ve girêdayî ye. Perwerdehiya xwe-hişmendiyê bi kêmkirina pirsgirêkên rêveberiya hêrs ve girêdayî û kêmkirina mêldarên agirbestê di mezinan de ve girêdayî ye. wê, hingê wê biceribînin. "
LockeEdit.
Nîqaşek felsefîkî ya destpêka hişmendiya xweser ew e ku John Locke ye. Locke bi eşkereyî bandor li ser gotina René Descartes bû ku bi gelemperî wergerandina "Ez difikirim, ji ber vê yekê ez im" ("Cogito ergo sum"). Di beşa XXVII "Li ser Nasname û Deverbûnê" ya Locke's "An Essay Li ser têgihiştina mirovî" (1689) de wî hişmendiya ramanê wekî xwe-nasnameya dubare ya xwe bi navgîniya ku bi navgîniya berpirsiyariya exlaqî dikare ji mijarê re veqetand û ji ber vê yekê ceza û gunehkariyê wekî rexnegir bi nav kir. wek Nietzschedê destnîşan bike, piştrast bike "... psîkolojiya wijdanê ne 'dengê Xwedê li mirov e"; ew şiyana zordariyê ye... tê gotin, ji bo yekemîn, wekî yek ji kevintirîn û berbiçavtirîn elementên nav bingeha çand. "  John Locke her çend wateya "xwe-hişmendiyê" an "xwe-hişmendiyê bikar" neanîne.
Li gorî Locke, nasnameya kesane (xwe) "girêdayî hişmendiyê ye, ne li ser naverokê ".  ["verastkirin bi ser neket"] Em heman kesê ne ku em bi fikir û tevgerên xwe yên paşeroj û pêşerojê bi heman awayî gava ku em ji fikr û tevgerên xwe yên îroyîn haydar in. Ger hişmendî ev "ramîn" e ku hemî ramanan dubare dike, hingê nasnameya kesane tenê li ser kiryara dubare ya hişmendiyê tête damezrandin: "Ev dikare nîşanî me bide ku nasnameya kesane di nav xwe de pêk tê: ne di nasnameya maddî de, lê... di nasnameya bîrbirî."  Mînakî, dibe ku mirov îdîa bike ku rencarnasyonê Platato ye, ji ber vê yekê xwedî heman giyan e. Lêbelê, dê yek yek bekesê wekî Plato tenê heke yek xwediyê heman hişmendiya fikr û çalakiyên Plato yên ku wî bixwe kirî bû. Ji ber vê yekê, xwe-nasname ne li gorî giyan e. Dibe ku yek giyan xwedî kesayetiyên cûda be.
Locke amaje dike ku xwe-nasname ne li ser laş û ne jî bingehê damezrandî nîne, ji ber ku dema ku mirov heman bimîne dibe ku madde biguheze. "Nasnameya heywanê di nasnameya jiyanê de tête parastin, û ne ji naverokê", wekî ku laşê heywanê di dema jiyana xwe de mezin dibe û diguheze. meseleyek şahînet û kahrebek ku tê de giyanî ya prînsî di laşê kobikê de diguhe û berevajî. Mîrê hîna jî xwe wekî prîns dihesibîne, her çend êdî ew wekî yek xuya nake. Ev meseleya sînor dibe sedema fikirîna pirsgirêkan ku ji ber ku nasnameya kesane bingeha hişmendiyê ye û ku tenê xwe bi hişmendiya xwe haydar be, dadwerên derveyî mirovahî qet nizanin gelo ew bi rastî dadbar dikin û ceza dikin - heman kesê, an bi tenê. heman laş. Locke amaje dike ku meriv dikare ji bo kiryarên laşê yekî û ne ji giyanê yekî dadigire, û tenê Xwedê dizane ka meriv çawa meriv rast bike. Zilam jî tenê ji kirinên ku ew hişmend in berpirsiyar in. Ev bingeha parastina berevaniyê pêk tîneya ku argumana ku kes nikare were hesibandin ji bo kiryarên ku ew bi nezanebûn ji xwe iracî bûn, an nexweşiya derûnî  - Di derbarê kesayetiya mirov de, Locke îdîa dike ku "tiştê ku kiryarên paşerojê ew nikaribe lihevhatî be an jî têkildar be bi xwe ya heyî bi hişmendiyê, ew çêdibe ku ew di vê yekê de zêdetir fikar nemîne: an ku ew carî nehatiye kirin: bê hemd. "
NerazîbûnêNeşîr.
Termê tibî ji bo nezanîna kêmasiyan yek anosognosia ye, an jî bi gelemperî wekî kêmbûna întizam tê zanîn. Kêmasiya hebûna hişmendiyê xetereyên dermankirin û nehiştina xizmetguzariyê zêde dike.  Kesên ku nexweiyek înkar dikin dibe ku li dijî xwestina arîkariya pispor bin ji ber ku ew pê bawer in ku tiştek bi wan re ne xirab e. Xerabûnên xwe-hişmendiyê bi gelemperî zirara lobiya pêşîn dikevin.  Du rêbazên gelemperî hene ku têne pîvandin ka kêmbûna kesek bixwe-xwe-hişmendî çiqas giran e. Pîvana Dengbêjiya Qebûlkirina Nexweşan (PCRS) bi xwe-hişmendiya di nexweşên ku zirara trawmatîk a mêjî de kişand nirxand. PCRS amûrek 30-xalî ya xwekuştinê ye ku ji mijarê re dipirse ku bi karanîna 5-xala Likert pîvanê bikar bîne da ku di asta kar û fonksiyonên cuda de asta dijwariya wî / wê binirxîne. Bi serxwebûnê, xizmên an kesên din ên girîng ên ku nexweş baş dizanin jî tê xwestin ku nexweşê li ser her yekî ji wan babetên behrê yek bi yek binirxînin. Cûdahiya di navbera nêrînên xizm û nexweşan de wekî pîvanek neyekser a bêhişkirina xwe-xwezaniyê tê hesibandin. Sînorên vê ezmûnê li ser bersivên xizmên dimîne. Encamên bersivên wan dikarin rê li ber ciyawaziyê bigirin. Vê sînorkirinê rêyek duyemîn a ceribandina xwe-hişmendiya nexweşek derxist. Bi hêsanî ji nexweşek pirsî ka çima ew li nexweşxaneyê ne yan çi bi laşê wan re şaş e dikare bersîvên dilsoz bide ku ew çi dibînin û çi analîz dikin.
AnosognosiaEdit.
Anosognosia termek bû ku ji hêla Joseph Babinski ve hate danasîn da ku rewşa klînîkî ya ku tê de kesek ji hemiplegiya çepê ketiye dûv re ji hempîşeya mejî ya mêjî ya rast derbikeve, lêbelê ev înkar kir ku di destê an çepê wan de pirsgirêk hene. Ev rewş ji bo hemiplegia (AHP) wekî anosognosia tête zanîn. Ev rewş di nav salan de geş bûye û naha tête bikar anîn ji bo danasîna mirovên ku di her du rewşên neolojîkî û neuropsycholojîk de kêmbûna ezmûna subjektîf in.  Celebek cûrbecûr yên nerazîbûnan ​​bi anosognosia re têkildar in. Mînakî, nexweşên ku ji birînên kortikaliyê kor in dibe ku di rastiyê de nezan bin ku ew kor in û dikarin diyar bikin ku ew ji êşên dîtbarî çêdibin. Kesên bi aphasiaû çewisandinên din ên bîhnfirehî jî dikarin ji anosognosia jî bibin ji ber ku ew ji kêmasiyên xwe hay jê nebûne û dema ku ew hin xeletiyên axaftinê çêkirine, dibe ku ew ji ber nezaniya xwe xwe rast bikin.  Kesên ku bi nexweşiya Alzheimer re têkildar dibin nebûna hişmendiyê; ev kêmbûn li seranserê nexweşiya wan her ku diçe girantir dibe.  Pirsgirêkek girîng a vê bêserûberiyê ev e ku kesên ku anosognosia (anosognosia) dikin û ji hin nexweşiyên êşê dikişînin dibe ku ji wan hay jê nebin, ku di dawîyê de ew rê dide ku xwe di pozîsyonên xeternak û / an jîngehê de bixin.  Heya îro jî ji bo AHP-ê dermanên peyda nehatine, lê belgekirin e ku dermanê demkî li jêr vestibular hatiye bikar anînbicankirinî.
Nasnameya Dissociative tevlihevîEdit.
Nerazîbûna nasnameya cûdaxwazî ​​an kesayetiya pirjimar a pirjimar (MPD) bêhêz e ku tê de tengasiya nasnameyê ye ku tê de du an çend dewletên kesayetiya cûda û cûda (an jî nasname) di demên cûda de tevgera kesek kontrol dike.  Dibe ku yek nasname ji ya din cûda bibe, û dema ku kesek bi DID-ê di bin bandora yek ji nasnameya wan de be, dibe ku ezmûnên xwe ji bîr bikin dema ku ew derbasî nasnameya din bibin. "Gava ku di bin kontrola yek nasnameyê de, kesek bi gelemperî nekare ku hin bûyerên ku qewimîne dema ku kesayetiyên din di kontrolê de bûn bibîr bînin." Dibe ku ew di nav kesayetiyên cûda de windabûna demê, amneziyê çêbibin, û bi awayên cuda, helwest, gotin û ramanan cihêreng bigirin. Ew bi gelemperî hay ji jiyana ciyawaz ên ku ew an rewşa wan bi gelemperî hay jê nabin, hîs dibin wekî ku ew di jiyana xwe de di bin lensa kesek din de digerin, û tewra jî nekarîn ku xwe di neynikê de nas bikin.  Du bûyerên DID-ê bi hişmendiyê re tinebûn, yekem doz ew e. Vê bîhnfirehî sê kesayetiyên cûda xemiland: Eve White jin û dayika baş, Eve Black keça partiyê, û rewşenbîrê Jane. Di bin stresê de, episodên wê wê xirabtir bibin. Wê gavê hewl da ku keça xwe xwe xilas bike û piştî vê çalakiyê bê bîra wî nehat. Hewî bi salan bi terapiyê derbas bû berî ku ew fêr bibe ka meriv çawa guh dide alîgirên xwe û ji hişmendiya xwe û episodesên wê hişyar bimîne. Rewşa wê, ku di wê demê de ew qas pir kêm bû, ji hêla adaptasyona pirtûk û fîlimê ve sê Fasikên Eve, û her weha bîranînek bi navê Eve ez bi navê Ez im. Doktor texmîn dikin ku di dema Depresyonê de mezinbûn û şahidiya bûyerên tirsnak ên ku ji mirovên din re hatine kirin dibe ku bibe sedema tengasiya hestyarî, demdirêjiya xweserî ya demkî, û di dawiyê de DIDD. Di doza duyemîn de, Shirley Mason, an Sybil, hate binavkirin ku li ser 16 kesayetiyên cuda cuda yên xwedî taybetmendî û jêhatiyên cûda hene. Hesabên wê yên xirab û sadîstîk ên diya wê di zaroktiyê de ji aliyê dayîkan ve diqewimin, doktoran bawer dikin ku ev travmayê dibe sedema parçebûna kesayetiyên wê, her weha ramanek nebaş a ku ev bêserûberî di binpêkirina zarokan de bû, di heman demê de vê nerazîbûnê navdar dike. Di sala 1998 de lêbelê, doza Sybil wekî sherm hatii derxistin. Terapîstê wê Sybil teşwîq kir ku her wekî hemî dîlanên xwe baş tevbigere. Ji bo sekinandina kirrûbirên pirtûkê û adaptasyonên televîzyonê rewşa wî pir aciz bû.  Hişmendiya vê nerazîbûnê di demeke kurt de piştî vê vedîtinê dest bi koletiyê kir. Heya roja îro, ti sedemek rastîn a DID nehatiye dîtin, lê tedawiyên wekî psîkoterapî, derman, hîpoterapî, û dermankirinên nêzan pir baş bibandor e.
Autism tevlihevî PanelîstEdit.
Asta spekulasyona autismê (ASD) cûrbecûr astengiyên neurodevelmental e ku dikare bandorek neyînî li danûstandinên civakî bike û sedemên pêşveçûnên behremendiyê biafirîne (Understanding Autism, 2003).  "Nexweşiya giyana autîzmê (ASD) û autism hem têgînên giştî ne ji bo komek tevliheviyên pêşkeftina mêjî. Ev bêderfet di cûrbecûr cûrbecûr de, ji hêla tengasiyên di têkiliya civakî de, ragihandina devkî û ne-devkî û tevgerên dubare têne diyar kirin."  ASD jî dikare bibe sedema mezinbûnên xeyalî û dikare ji nermik û hişkiyê bigire, nemaze di mezinahiya hestyar-motorê, xerîb û dilovan de.  Zarokên bi ASD-ê re dikarin bi xwe-hişmendiya xwe û xwe pejirandin têkoşînê bikin. Mînakên cûda yên ramîna wan û fonksiyonên pêvajoyên mêjiyê wan ên li qada fikir û tevgerên civakî dibe ku zihniyeta wan a di fêmkirina xwe û têkiliyên civakî ji yên din re lihev bikin.  Nêzîkî 75% otomatîkên xesandî bi hin awayên gelemperî neqilandî derûnî ne û ya din jî% 25ê ku bi Sindroma Asperger hatine tesbît kirin bi navgîniya fonksiyonê baş ya bîhnfirehiyê nîşan dide. Gava ku em tevgerê xwe bi exlaq û nirxên ku em fêr bûn, em dikarin balê bikişînin ser xwe bêtir ku xwe-hişmendiya xwe zêde bike. Ji bo fêmkirina gelek bandorên çewisandina spekulasyona autismê li ser wan mirovên bi êş de, gelek zanyar rê li ber dîtina kîjan astê xwe-hişmendiyê digirin û di çi astê de ne. Lêkolînan dît ku ASD dikare di nav hevrêzî û balê de bi zehfiya rewşenbîrî û zehmetiyên têkildar re têkildar be. Ew dikare di nav pirsgirêkên tenduristiya fîzîkî de jî encam bibe, wekî xew û tengasiyên gastrointestinal. Wekî encamek van hemî pirsgirêkan, takekes bixwe jixwe ji hevûdarê xwe nezan in. Baş tê zanîn ku zarokên ku di rewşên civakî de cûrbecûr êlîzmê digirin. Zanyar li Zanîngeha Cambridge delîlan hilberandin ku xwe-hişmendî ji bo mirovên ku bi ASD-ê re pirsgirêkek bingehîn e. Lekolînwanan fonksiyona resonansek magnetîkî ya fonksiyonî (FMRI) bikar anîn ku pîvana çalakiya mêjî di nav dilxwazan de digirin ku ji wan tê xwestin ku di derheqê fikr, raman, vebijarkên xwe û her weha di derheqê kesek din de darizandin. Yek devera mêjî ya ku ji nêz ve tê vekolîn kortexek pêş-berevayî ya ventromedial (vMPFC) bû ku dema ku mirov li ser xwe difikire çalak be tê zanîn.
Strukturên mezin ên mêjî di autismê de tête kirin.
Lêkolînek ji Zanîngeha Stanfordê hewl da ku bi têgihîştina xwe-hişmendiyê di Nexweşiyên Spektrasyona otoîzmê de nexşeyên mêjî nexşe bike.  Vê lêkolînê pêşniyar dike ku xwe-hişmendî di serî de ne di rewşên civakî de wenda ye lê dema ku di taybetmendiyê de ne ew bi xwe bi xwe haydar û diyar in. Ew di pargîdaniya kesên din de ye ku dema ku têkiliya navbeynkariyê bi mirovan re têkildar dibe ku mekanizmaya xwe-hişmendiyê têk diçe. Kesên xwedî kargêrên mezintir li ser pîvana ASD ragihandine ku ew bi xwe tenê haydar in heya ku ew ne di nav bêşermiya bîhnfirehiyê de ne yan jî yekser li dû rêşbûna civakî bin. Xwe-hişmendî dema ku xweserî bi rewşek civakî ya daxwazkirî re rû bi rû dimîne xelas dibe. Ev teoriya hanê pêşniyaz dike ku ev ji ber pergala mêtîngeriya behre ya ku ji bo parastina xwe berpirsiyar e. Ev pergala ku mirov ji xwe-xirabbûnê dûr digire mîna mîna germbûna bilez a gerîdê an destên xwe li stûrek germ dixe. Carekê rewşek metirsîdar tête fam kirin wê hingê pergala nermalava behrîn dest pê dike û çalakiyên me sînordar dike. "Ji bo kesên bi ASD re, ev mekanîzmaya sekinandinê ewqas hêzdar e, ew li ser sînyala hindik mimkunê dixebite û li hember xetereya xeternak û gefên mumkin zêde hestiyarbûn nîşan dide. Dibe ku hin ji van xetereyan li hebûna biyaniyan, an jî dengek bilind ji radyoyek hatibe hesibandin. Di van rewşan de jixweber hişmendiya mirov dikare ji ber xwestina parastina xwe, ya ku lihevhatina civakî û têkiliya rast diqulipîne, tê cîbicîkirin.
Hobson hîpoteza rapor dike ku autism di zaroktiyê de ji ber kêmbûna cinsiyetparêzî û zimanî ya ku di encamê de xwe di nav hişmendiya refleksedar a bêhêzbûnê de vedide dest pê dike. Di vê lêkolînê de deh zarok bi Sindroma Asperger bi karanîna Hevpeyivîna Self-têgihîştinê hate lêkolîn kirin. Ev hevpeyivîn ji hêla Damon û Hart ve hate afirandin û li ser heft deverên bingehîn an damezrêner hene ku pîvana kapasîteya ramanê di astên dijwar ên dijwar de pîvanê dike. Ev hevpeyivîn dê asta têgihiştina xwe ya heyî diyar bike. "Lêkolîn nîşan da ku koma Asperger li domdariya 'self-as-object" û' self-as-subject "domandina Hevpeymana Self-têgihiştinê de, ku piştgiriya hizrê Hobson kir, ji bo xwe-hişmendiya xwe û xwe- berteka li kesên bi ASD re. " Xwe-têgihiştinek bi xwe di danasîna kesek / a paşerojê, ya niha û pêşerojê de ye. Bêyî xwe-têgihîştinê tête ragihandin ku xwe-hişmendiya mirovên bi ASD re kêm e.
Hişmendiya hevbeş (JA) wekî stratejiyek fêrkirinê hate pêşve xistin da ku alîkariya zêdekirina xwe-hişmendiya erênî li kesên bi nexweşîya spektera autism dikin.  Stratejiyên JA yekem hatin bikar anîn da ku rasterast li ser wêneyên neynikê têne xuyang kirin û ew çawa têkildar bi wêneya xwe vebirin. Activitiesalakiyên Pêşveçûna Xweseriya Mirror (MSAD) wekî çarçeyek çar-gav hatin bikar anîn da ku pîvana zêdebûna xwe-hişmendiya di kesên ku bi ASD-ê ve têne pîvandin. Xwe bixwebûn û zanebûn ne tiştek e ku meriv dikare bi tenê bi rêweriya rasterê were hîn kirin. Di şûna wê de, xwendekar vê têkiliyê bi têkiliya xwe bi hawîrdora xwe re digirin. Têgihiştina miraz û têkiliya wê bi pêşketina bixwe re dibe sedema zêdebûnên berbiçav di xwe-hişmendiya kesên bi ASD de. Di heman demê de ev ji bo têgihîştina qonaxên pêşkeftinê yên bi xwe-hişmendiyê de dibe amûrek pir balkêş û pir bijare.
Li ser kîjan astê xwe-hişmendiyê di nav mirovên bi êşê spektrolê autismê de, gelek teorî û lêkolînên cuda hatine kirin. Zanyar lêkolînên li ser beşên cuda yên mêjî yên têkildarî fêmkirina xwe û xwe-hişmendiyê ve girêdayî kirine. Lêkolînan delîlên deverên mêjî yên ku ji hêla ASD ve têne bandor kirin destnîşan kirin. Teoriyên din pêşniyar dikin ku alîkariya kesek bike ku di derbarê themselvesalakiyên Hevbeş de bêtir xwe di derheqê xwe de fêr bibe, wek Pêşveçûna Agahdariya Mirûz a Mîrzayî dibe alîkar ku hînbûna xwebaweriya erênî û mezinbûnê hîn bibe. Di alîkariya avakirina hişmendiya xweser de jî gengaz e ku mirov xwe-xwebawerî û xwe pejirandin ava bike. Ev di encamê de dikare bihêle ku mirov bi ASD-ê re têkiliyê çêtir bi hawîrdora xwe re bike û têkiliyên civakî yên baştir bi yên din re çêbike.
nabuhure,Edit.
Skizophrenia nexweşiyek psîkolojîk a kronîk e ku bi çalakiya dopamîn a zêde di traktora mesolimbîk de û çalakiya dopamîn a neçê di laşê mesocortîkî de tête taybetmendî kirin û rê li ber nîşanên psîkozê digire û bi navgîniya hejar di civakbûnê de. Di binê Manuala Diagnostîk û Statîstîkî ya Nexweşiyên Giyanî de, kesên bi şizofreniya re hevbeşiyek nîşaneyên erênî, neyînî û psîkomotor hene. Van alozîyên cînavî di nav bawerî û / an fikrên rastînek kûrbûyî de nexşeyek digirin ku ji bo bîhnfirehiyê fonksiyonek anormal a fonksiyonê diafirîne. Sedema şizofrenyayê xwedî pêkenokek genetîkî ya berbiçav e ku gelek genê digire. Dema ku mîratbûnya şizofreniya tê dîtin ku li dor% 80 e, tenê nêzîkê% 60 ê nexweşan dîroka malbatê ya erênî ya nexweşîyê radigihînin, û di dawiyê de sedem fikirandin ku navgîniyek faktorên genetîkî û jîngehê ye.  Tê bawer kirin ku ezmûna bûyerên stresîner ên jiyanê faktorek hawîrdorê ye ku dikare bibe sedema destpêkirina şizofreniya li mirovên ku berê ji genetîkî û temenê xeternak in.  Asta xwe-hişmendiya di navbera nexweşên bi şîzofreniyê de mijareke giran vekolîn e.
Skizofreniya wekî rewşek nexweşiyê bi xetimokiya hişmendiya hişk tê destnîşankirin û ne diyar e ka nexweş ji vê kêmbûnê haydar in. Medalia and Lim (2004)  Li ser hişmendiya nexweşan li ser kêmasiya cognitive ya wan di warên bala, bîranîna neverbal, û bîranîna devkî de lêkolîn kir. Encamên ji vê lêkolînê (N = 185) cudahiyek mezin di nirxandina nexweşan de li ser fonksiyona xweya ceribandinê li gorî nirxandina bijîşkên xwe diyar kir. Her çend ne gengaz e ku meriv xwe bigihîne hişmendiya kesek û bi rastî fêm bike ka çi şîzofrenek bawer e, bêguman di vê lêkolînê de, nexweş ji hizra xwe ya cahilparêziya cewherî hay nebûn. Di DSM-5 de, ji bo wergirtina şîzofreniya şîzofreniyê, pêdivî ye ku di heyamê yek mehê de du an bêtir ji nîşanên jêrîn hebin: xapînok *, halucînasyon *, axaftina bêserûber *, behre birêkûpêk / tevgerê katatonîkî û nîşanên neyînî (* van her sê nîşanan li jor. Divê nîşanên din jî hebin da ku meriv nexweşek rastîn nas bike.) Carinan van nîşanan pir diyar in û bi tifaqa antî-psîkolojiyê têne derman kirin(ango haloperidol, loxapine), antipsyototîkên atipîkî (wekî clozapine û risperdone) û dermankirinên psîkolojîk ku navbeynkariya malbatê û behreyên civakî digirin. Gava nexweşek tê dermankirin û ji bêserûberiyê xelas dibe, bîranîna tevgerê wan bi rengek nizm diyar dibe; Bi vî rengî, xwe-hişmendiya li ser tespîtkirina şizofreniya piştî dermankirinê rûkal e, û her weha paşê jî destpêkirin û hêjahiya di nexweşê de.
Lêgerînên jor ji hêla lêkolînek ku ji hêla Amador û hevalbendan ve hatî ve hatî piştgirî kirin. Lêkolîn pêşniyar dike ku di navbêna nexweş, tevhevbûn û pêşkeftina nexweşiyê de têkiliyek heye. Lekolînwanan nêrîna nexweşiyê bi Scale ve ji Bo Nirxandina Nexweşiya Giyanî hate nirxandin û li gorî nirxandina psîkopatolojiyê, qursa nexweşiyê, û lihevhatina bi dermankirinan re di mînakek ji 43 nexweşan de hate bikar anîn. Nexweşên bi têgihîştina belengaz hindik maye ku li gorî dermankirinê tevbigerin û bi îhtîmalek mezintir pêşbîniyek hejar heye. Nexweşên bi halucinînan carinan nîşanên erênî digirin, yên ku dikarin derewan referans bikin, navgîniya ramanê / vekişandin, weşana fikrî, xapandinên dilnizmî, dilpakî, û hêj bêtir. Ev psîkolojî perspektîfên nexweşê rastiyê bi awayên ku bi rastî bawer dikin bi rastî diqewimin dikin. Bo nimûne, Nexweşek ku ceribandinên xapînok nîşan dide dibe ku dema ku pêşbîniya hewayê temaşe dike bawer bike ku dema ku hewa bêje ew ê baran bibare, ew bi rastî peyamek ji nexweşê re dişîne ku tê de baran nîşana hişyariyek taybetî bi tevahî nerehet a ku hewa hewayê ye. Mînakek din dê weşana ramanê be, ku gava nexweşek bawer e ku her kes dikare ramanên xwe bibihîze. Van nîşanên erênî carinan ew qas giran in ku şîzofrenî bawer dike ku tiştek li ser wan qehfê ye an dev ji tiştek ku di rastiyê de tune ye digire. Van halucên bihêz û tund û tengahî ji bo piştrastkirina nexweşê ku ew ji derveyî baweriya xwe ya nêrgizî ya wan tune ye, ev ji bo nexweşek zehf zehf dike ku têgihîştin û xwe-hişmendiya xwe bibînin ku tiştê ku ew diêşînin di rastiyê de tune. Ew bi rastî peyamek ji nexweşê re dişîne ku tê de baran nîşana hişyariya taybetî ya bi tevahî bêbawer a ku hewa hewayê çi ye. Mînakek din dê weşana ramanê be, ku gava nexweşek bawer e ku her kes dikare ramanên xwe bibihîze. Van îşaretên erênî carinan ew qas giran in ku şîzofrenî bawer dike ku tiştek li ser wan dizî ye an tiştek ku di rastiyê de tune ye hest dike. Van halucên bihêz û tund û tengahî ji bo piştrastkirina nexweşê ku ew ji derveyî baweriya xwe ya nêrgizî ya wan tune ye, ev ji bo nexweşek zehf zehf dike ku têgihîştin û xwe-hişmendiya xwe bibînin ku tiştê ku ew diêşînin di rastiyê de tune. Ew bi rastî peyamek ji nexweşê re dişîne ku tê de baran nîşana hişyariya taybetî ya bi tevahî bêbawer a ku hewa hewayê çi ye. Mînakek din dê weşana ramanê be, ku gava nexweşek bawer e ku her kes dikare ramanên xwe bibihîze. Van îşaretên erênî carinan ew qas giran in ku şîzofrenî bawer dike ku tiştek li ser wan dizî ye an tiştek ku di rastiyê de tune ye hest dike. Van halucên bihêz û tund û tengahî ji bo piştrastkirina nexweşê ku ew ji derveyî baweriya xwe ya nêrgizî ya wan tune ye, ev ji bo nexweşek zehf zehf dike ku têgihîştin û xwe-hişmendiya xwe bibînin ku tiştê ku ew diêşînin di rastiyê de tune. Van îşaretên erênî carinan ew qas giran in ku şîzofrenî bawer dike ku tiştek li ser wan dizî ye an tiştek ku di rastiyê de tune ye hest dike. Van halucên bihêz û tund û tengahî ji bo piştrastkirina nexweşê ku ew ji derveyî baweriya xwe ya nêrgizî ya wan tune ye, ev ji bo nexweşek zehf zehf dike ku têgihîştin û xwe-hişmendiya xwe bibînin ku tiştê ku ew diêşînin di rastiyê de tune. Van îşaretên erênî carinan ew qas giran in ku şîzofrenî bawer dike ku tiştek li ser wan dizî ye an tiştek ku di rastiyê de tune ye hest dike. Van halucên bihêz û tund û tengahî ji bo piştrastkirina nexweşê ku ew ji derveyî baweriya xwe ya nêrgizî ya wan tune ye, ev ji bo nexweşek zehf zehf dike ku têgihîştin û xwe-hişmendiya xwe bibînin ku tiştê ku ew diêşînin di rastiyê de tune.
Digel vê yekê, lêkolînek ji hêla Bedford û Davis  (2013) ve hate kirin da ku li komeleya înkar û pejirandinê ya qebûlkirina şaxên pirreng ên şîzofreniyê (xwe-xwepêşandin, xwe-peresend, û berçavgirtin) û bandora wê ya li ser xwe-refleksê were girtin. (N = 26). Encamên studyoyê diyar dikin ku nexweşên bi zêdebûna înkariya nexweşiyê ji bîra xwe kêmtir ji bo nexweşiyên derûnî yên bixwe nirxandî ne. Bi gelemperî, înkarkirina nexweşiyê tengasiyek ji bo nexweşan çêbike ku başbûnan ​​bikişînin ji ber ku hest û hestên wan zehfî ne. Lê belê bi qasî ku ev û lêkolînên jor destnîşan dikin, beşek mezin ji şîzofrennasî ji xwe re ne xwedî hişmendiya nexweşiya xwe ne ji bo gelek faktor û giraniya sedemên dermanên wan.
Bipolar tevlihevîEdit.
Nexweşiya bipolar nexweşî ye ku dibe sedema guheztina giyanî, enerjî û şiyana karûbar. Hişmendiya xwe di wan kesên ku bi vê nexweşîyê dikişînin pir girîng e, ji ber ku divê ew ji ber seqet an ji ber pirsgirêkên cihêreng cihêreng bikin ku hest bi rengek diyarkirî bikin. "Kesayet, behre û bêserûber bandora xwe li nepoxa bipolar a we dike, ji ber vê yekê divê hûn xwe bi xwe bizanibin da ku cûdahiyê çêbikin."  Ev nexweşî ji bo tespîtkirin zehfek e, ji ber ku xwe-hişmendî bi xweşikê diguheze. "Wekî mînak, tiştê ku dikare ji we re wekî bawerî û ramanên biaqil ji bo karsaziyek nû ya bazirganiyê xuya dike dibe ku bibe nimûneyek ji ramana grandiose û tevgerê manîkî".  Pirsgirêkên di navbera têgihîştina iraciyetiyê ya di guhnedanek mîzê de û têlefonkirina tevahî ya li serpêsekek manic de rû didin, radigihînin ku behreyên nexuyayî normal in.
Girîng e ku meriv bikaribe cihê bike ka nîşanên bîhnfirehiya bipolar çi ne û çi nîne. Lêkolînek ku ji hêla Mathew û al ve hate kirin. bi mebesta "lêkolînkirina xeyalên nexweşiyê di xwe de û di nav kesên din de bi nexweşîya bipolar di remisê de" hat girtin.
Lêkolîn li beşa psîkolojiyê, Zanîngeha Medical Medical Christian, Vellore, Hindistan, ku navendek e ku di "rêveberiya nexweşên bi nexweşiyên derûnî û behre" de pispor e pêk hat.  Heşt û du nexweş (sî û du jin û pêncî mêr) li hev kirin ku beşdarî lêkolînê bibin. Van nexweşan bi " Klasasyona Navneteweyî ya Nexweşan re - 10 pîvanên pîvanolojiyê ji bo tespîtkirina birînên bipolar I an II girt û di bîra xwe de bûn" û berî destpêkirina xwendinê, bi gelek nirxandinên bingehîn hatin danîn. Van nirxandinên bingehîn bi karanîna vignetek vekişand, ku piştre di şopandina wan de, wekî amûrek nirxandin hate bikar anîn. Piştre nexweşan bi şaşî li du koman hatin dabeş kirin, yek ku dê li dû bernameyekê "navbeynkariyê ya perwerdehî ya strukturandî"  (koma ezmûnan) be, ya din dê li pey "lênêrîna gelemperî" (koma kontrola) be.
Lêkolîn li ser bingeha hevpeyvînekê bû, di nav de nexweşan de pirsek vekirî ya pirsan di derbarê mijarên wekî "sedemên têgihiştinê, encamên, giran û bandorên wê li laş, hest, tevna civakî û jiyana malê, û li ser kar, giranî," Kursa gengaz a çalakiyê, tevgerên alîkariyê û rola bijîşk / healger e ".  Paşê ceribandina McNemar hate bikar anîn da ku perspektîfa nexweşan li hember şiroveya wan ya nexweşiyê were berhev kirin. Encamên lêkolînê destnîşan dikin ku baweriyên ku nexweşên bi nexweşiya xwe re têkildar in sedemên mestirîn ên bêhnvedanê ne,  dema ku "lêkolînên di nav nexweşan de di nav demên psîkolojiya çalak de hatine kirin nerazîbûn di navbera nirxandinên wan ên nexweşiya xwe de tomar kirine". Vê têkilî di nav mirovên ku bi nexweşîya bipolar tûjtir dibin, hişmendiya xwe çiqas dijwar e.
Her çend ev lêkolîn li ser nifûsa ku di bêrêziyê de bû ji nexweşiyê hate kirin, cûdahiya di navbera nexweşan de di dema "psîkiyatiya çalak" de li hember yên di bîra mezûnbûnê de vedîtina xwe-hişmendiya xwe di seranserê rêwîtiya xwe de ji bo başbûnê nîşan dide.
nebatan.
Xwe-cûdabûna nebatan di nav rehên wan de, tendûr û kulîlkên wan heye ku xwe dûr dixe lê ne yên din ên di hawîrdora xwe de.
Mekanîzmeya xwe-bêhevsengiyê delîlan ji bo xwe-hişmendiya li nebatanEdit.
Hişmendiya xwe di nebatan de mijara bingehîn a di warê xweseriya xwe de ye, û bi piranî ji hêla botanistan ve vekolandî ye. Di îddîaya ku nebatan de nekarin xwe bihesibînin di delîlan de tê dîtin ku nebat dê bi xwe re çêbikin lewra mekanîzmayek hilbijartina genê. Digel vê yekê, nebatên nebatê hatine xuyang kirin ku ji ber hevra li dora xwe nekevin, ji ber receptorên kîmyewî yên di tendûrên nebatan de. Ji nebatan re bêhempa, hişmendiya xwe tê wateya ku nebat dikare xwe nas bike, li ku derê hemî têgihiştinên naskirî yên xwe-hişmendiyê hebûna naskirina tiştê ku ne bixwe ye.
Hînkirin û pejirandina xweyê di hilberîna nebatan deEdit.
Lêkolîn ji hezîranê B. Nasrallah kifş kir ku mekanizmaya ziravkirina nebatê jî wekî mekanîzmekê li dijî xwe-hilberînê re kar dike, ku bingeha delîlên zanistî derdixe holê ku nebatan dikarin wekî organên xwe-hişmend bên hesibandin. Mekanîzma SI (Xwe-bêhevsengî) di nebatan de bêhempa ye di wê wateyê de ku hişmendiya xwe bi xwe ji kapasîteya naskirina xwe derdixe, ji bilî ne-xwe. Fonksiyonê mekanîzma SI di serî de bi têkiliya di navbera genan "S" -locus receptor proteîn kînase (SRK) û "S" -locus cysteine-dewlemend a proteîn ("SCR) ve girêdayî ye." Di rewşên xwenaskirinê de, SRK û SCR pêwendî didin ku SKR çalak bikin, Pêkanîna polenan ji fertilizandinê. Di rewşên dorpêçkirina dorpêçê de, SRK û SCR nahêlin û ji bo vê yekê SRK nayê çalak kirin, dibe sedem ku polen zêde bibe. Di şertên hêsan de, receptor genimên ku di polê de heyî dikin, qebûl dikin yan red dikin, û dema ku genim jî ji eynî nebatê ne, mekanîzma SI ku li jor hate diyar kirin reaksiyonek diafirîne da ku pêşî li zozanê bigire.
Xwe- "cûdabûnê di tendûrê de hişk Cayratia japonica bi navgîniya" girêdana fîzyolojîEdit.
Lêkolîn ji hêla Yuya Fukano û Akira Yamawo ve girêdanek di navbera xwe-cûdabûnê de nebatên şerabê û di navbesaziyên din de ku kifşkirina mekanîzmayê jixwe hatî avakirin e. Di heman demê de ew alîkariyê dide bingeha gelemperî ya delîlên mekanîzmayên veqetandinê yên nebatan. Gotar ev îddîa dike ku mekanîzmaya xwekuştina biyolojîkî ya ku hem di nebatên kulîlandinê de hem jî di ascidiyan de heye, di nebatên vîn de jî heye. Wan vê hîpotezê bi testên pêwendiyê bi ceh û nebatên cîranên nexwe yên cîran re kirin. ceribandin hate danîn ku kelemên nebatan nêzî hev bibin da ku tendûrê wan bi hevûdu re têkevin. Li ser encamên ceribandina destikê, delîla xwe-cûdakariya li nebatên jorîn nîşan dide,
ateranoyê.
Theateranoyê ji bilî xwe-hişmendiya xwe bi hişmendiya din re fikar dike. Di nav tecrûbeya temaşevanên şanoyê û xwe-hişmendiya takekesî de têkiliyek têkûz heye. Ji ber ku aktor û temaşevan ne pêdivî ye ku dîwarê çaremîn "têk bibin" da ku qada xwe bidomînin, ji ber vê yekê jî divê mirov hay ji huner, an têgihiştina çêkirî ya ji rastiya wî / wê ne hebin. Vê yekê pêşniyar dike ku hem xwe-hişmendî û hem jî avahîyên civakî yên ku li kesên din hatine sepandin, domandinên hunerî ne ku mîna şanoyê ye. Hewldanên şanoyê yên mîna "ixeş Tîpên Di Lêgerîna An Nivîskarek", an "Wizîrê Mîrzîn ê Oz de", dîwarê çaremîn a dîwarê çaremîn ava dikin, lê ew ilmê bingehîn hilweşînin. Binêre li Erving Goffman"Analysis" 's "Frame: Gotarek li ser rêxistina ezmûna".
zanistî.
Di fenomena zanistî de, xwe-hişmendî xwedan malbatek mirovî ya bingehîn diyar dike ku bi gelemperî (li gorî mercên çîrokê) kesayetiyê li ser ne mirov vedibêje. Ger komputer, xerîb an xalek din wekî "xwe-hişmendî" were binav kirin, xwendevan dikare texmîn bike ku ew ê bi rengek mirovî bi tevahî mirovahî, bi mafên wekhev, xwedîderketî û daxwazên mirovî ya normal re were derman kirin.  Gotinên " bîhnfirehî ", " bîhnfirehî " û " hişmendî " di felsefeyên zanistî de bi heman rengî têne bikar anîn.
Henasedan, ango henasewergirtin û henasedayîn (bi îngilîzî: "breathing").
Peyva henasedan, ji boy karê alûgora gazan a navbera xaneyên laş û hawîrdorê tê bi karanîn. Henasedan ji du gavên sereke pêk tê. Gava yekem girtina hewayê boy pişikan an jî dûrxistina hewayê ji pişikan e. Gava duyem jî, alûgorkirina gazan e. Di navbera xaneyên pişik û hewayê de alûgorkirina gazan, wekî henasedana derve tê bi navkirin. Herwisa, di navbera xwîn û xaneyên laş de alûgorkirina gazan jî wekî henasedan a navî bi nav dibe.
Navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina gazan, di pişikê de, di nav sikildanokên hewayê de rû dide. Kiryara livîna hewayê bo nav pişik û derçûna wê ya ji pişik boy derve, wekî mekanîzmaya henasedanê tê bi navkirin. Mekanîzmaya henasedanê du cure ye; henase wergirtin û henasedayîn. Ji derve bi navbeynkariya dev û difin, ber bi pişikan ve çûyina hewayê wekî henase wergirtin bi nav dibe. Herwisa ji pişikan derkirina hewayê jî wekî henasedayîn tê bi navkirin.
Ji boy têgihiştina kiryara henasedanê, divê em van zanyariyên li jêr ber bi çav bigirin.
1. Di rewşa asayî de ji gewrî hetanê sikildanokên hewayê, coga henaseyê bê navber, bi hewa yê tijî ye.
2. Pişik di nav singekelêna devgirtî de cih digirin. Parsû(perasû) li aliyê paş ve bi hestiyê birrbiragê ve, li pêş de bi depê singê ve girêdayî ne, bi vî awayê qefesa sing peyda dibe. Di navbera parsûyan de sê çîn masûlkeyên navbera parsû heye. Masûlkeyên navbera parsû yên derve, masûlkeyên navbera parsû yên naverast û masûlkeyên navbera parsû yên navî. Aliyê jor û kêlekên qefesa sing bi parsû û masûlkeyan dorgirtî ye. Herwisa jêrê qefesa sing jî bi navpençika masûlkî û bestereşane dagirtiyê.
3. Perdeya plura ya derve ya pişikê bi dîwarê singekelenê ve zeliqî ye. Perdeya plura ya navî jî bi pişikan ve zeliqî ye, valahiya navbera herdu perdeyên plurayê bi şileya plurayê tijî ye.
Qanuna Boyle-Mariotte.
Henasedan li gor qanunek(zagon) kîmyayê ya bi navê qanuna Boyle-Marriot rû dide.
Qanuna Boyle- Mariotte(bixwîne wekî “boîl-maryot”): Li gor vê qanunê, di bin germahiya neguher de, pesto û qebareya hewa yê nav amanek(qutî) devgirtî, bi awayek beravajiyê hev diguhere. Heke qebareya amana devgirtî zêde bibe, pestoya gaza nav amanê kêm dibe, lê heke qebaraya amanê kêm bibe îcar pestoya gazê zêde dibe.
Singekelênê mirov dişibe amanek devgirtî. Ango ji boy henasedanê, guheztina gazan ji difin ber bi pişikan, an jî ji pişikan ber bi dev û difin li gor qanuna Boyle-Mariotte rû dide. Henasedan bi girjbûn û xavbûna masûlkeyên singekelênê rû dide. Masûlkeyên navbera parsû yên derve, girj dibin, qefesa singê ber bi jor û pêş ve bilind dibe û fireh dibe. Di heman demê de, navpençik jî girj dibe. Navpençika negirjbûyî ber bi singekelêne ve qoqiz e, bi girjbûna masûlkeyan, navpençika qoqiz ber bi zikekelênê ve tê paldan û pahn dibe. Bi vî awayê singekelên dirêj dibe û fireh dibe. Ji ber ko pişik bi dîwarê singekelenê ve zeliqi yê, pişik jî fireh dibin. Ji ber firehbûna singekelenê, pestoya nav singekelenê û pişikan ji pestoya atmosferê kêmtir dibe. Hewa ji hêla pestoya bilind (ji amosferê) ber bi cihê pestoya nizim ve diherrike û pişik bi hewayê tijî dibin. Ev rewş wekî henasewergirtin bi nav dibe.
Xavbûna navpençik û masûlkeyên navbera parsû yên derve, qonaxa henasedayînê dide destpêkirin. Gava navpençik xav dibe, ber bi singekelêne ve bilind dibe, ji ber qoqiziya navpençikê, qebareya singekelenê kêm dibe. Herwisa di heman demê de masûlkeyên navbera parsû yên derve jî xav dibin. Bi xavbûna masûlkeyan, qefesa singê ber bi jêr ve dilive û qebareya singekelênê kêm dibe, singekelên zorê dide ser pişikan loma qebareya pişikan jî kêm dike. Ji ber kêmbûna qebareyê, pestoya hewa yê nav pişikan ji atmosferê zêdetir dibe. Wek encam, henasedayîn rû dide. Ango, ne hemû lê hinek hewayê pişikan ber bi dev û difin tê derkirin, heta ko pestoya hewayê atmosfer û ya pişikan yeksan bibe. Ji boy henasedayîna asayî, pêwîstî bi tiwana(şiyan) masûlkeyan tune ye, ango masûlkeyên xavbûyî, bi awayek pasîf rê li ber hanasedayînê ve dike. Pêkhateya şaneyên pişikê qaîşokî ye, loma bi derkirina hewayê, pişika pifdayî xwe diqurmiçîne û qebareya xwe kêm dike.
Rêjeya henasedanê.
Navenda rêkxistina henasedanê di lakêşemox(moxê lakêşe)û pirikê de cih digire. lakêşemox û pirik beşên qedê demax e.
Henasedan ji aliyê koendama demarê ve bi awayek demarî, herwisa ji aliyê kîmîkewergiran jî bi awayek kîmyayî tê kontrolkirin. Hejmara henasedanê ya di dirêjiya xulekek de, rêjeya henasedanê diyar dike. Rêjeya henasedana zarokan ji ya mirovê têgihîştî bilintir e. Ji xeynî dema mirov xebatên giran dike, rêjeya henasedanê ya asayî ya mirovê têgihîştî 12-15 henesadan/xulek e. Di heman rewşê de rêjeya henasedana zarokek 10 salî 18-30 henasedan/xulek e. Dema mirov karek giran dike an jî werziş dike, rêjeya henasedanê jî zêde dibe. Kiryara henasedanê xwenewîst e. Ango mirov bê hemdê xwe henase werdigire û dide. Hin caran dibe ku karê henasedanê ji boy demek kurt di bin kontrola mirov de be, ango henasedan bi awayek xwewîst pêk were. Wekî minak dema mirov dipeyve, an pifê tiştekî dike an jî di bin avê de avjenî dike, dikare henasedana xwe kontrol bike.
Ahenga henasedanê ji aliyê navenda rêkxistina henasedanê ve tê kontrolkirin. Navenda rêkxistina henasedanê di lakêşemox(moxê lakêşe)û pirikê de cih digire. lakêşemox (bi latînî:"medulla oblongata"), pirik(bi latînî:"pons") beşên qedê demax e (bi îngilîzî:"brain stem"). Ji navenda rêkxistina henasedanê bi awayek rêzikî, bi navbeynkariya demarên ragihandinê, sînyal tên şandin ji boy masûlkeyên parsû û navpençikê. Ji ber sînyalên lakêşemoxiyê, masûlkeyên navbera parsû yên derve û navpençik girj dibin. Wek encam henasewergirtin rû dide. Îcar gava navenda rêkxistina henasedanê, şandina sînyalan radiwestîne, navpençik û masûlkeyên navbera parsû xav dibin, henasedayîn rû dide. Her ko şandin û rawestandina sînyalan didome, henasedan jî didome. Şandin û rawestandina sînyalan ji aliyê sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî ve tê kontrolkirin. Ne tenê leza henasedanê lê kurahiya henasedanê jî ji aliyê navenda rêkxistina henasedanê ve tê diyarkirin. Leza dubarekirina şandina sînyalan, ne tenê ji aliyê lakêşemox ve tê kontrolkirin. Beşên din ên demax jî ji boy henasedanê xwediyê agahiyê ne, lakêşemox li gor agahiyên ji beşên demax ve tên, çalakiya xwe rêk dixe.
Rêkxistina kîmyayî ya henasedanê bi navbeynkariya kîmîkewergiran (bi îngilîzî:chemoreceptors) pêk tê. Li ser diwarê kewanê şahxwînberê de, di nav şileya mejî û di nav şileya coga dirkepetik (bi îngilîzî: "spinal canal") de kîmîkewergir hene ji boy rêkxistina henasedanê. Hekê di laş de rêjeya karbona dioksîdê zêde bibe, kîmîkewergir pê dihesin û navenda rêkxistina henasedanê agahdar dikin. Bi hîşarkirina kîmîwergiran, rêje û kurahiya henasedanê tê zêdekirin. Karbona dioksîd bi avê dikeve reaksiyonê û asîda(tirşe) karbonî peyda dibe, ji asîdê hin molekulên hîdrojenê (H+) belavê nav xwînê dibin. Ev rewş asta pHa xwînê kêm dike. Loma dema xestiya karbona dioksîda nav laş û xwînê zêde dibe, di heman demê de pHa hawirdorê jî dadikeve. Daketina pHa xwînê jî kartêkirn e ji boy kîmîkewergiran. Li gel karbona dîoksîd û rêjeya pHê, di nav xwînê de kêmbûna xestiya oksîjenê jî bandor li ser navenda rekxistina henasedanê dike, lê bandoro oksîjenê ji bandora karbona dioksîd û pHê kêmtir e.
Hisê dem û rê Hişmendiya hişmendiyê jêhatî ye ku meriv cîhek nas bike û rêwerdana rêve bike. Ew bi nexşeyên cognitive, hişmendiya xwerû, û zanabûna hêjayî ve girêdayî ye. Hisî rê dikare ji hêla zirarê mêjî ve were xuyang kirin, wek mînak di rewşa disorientation topografîkî de.
Mirov.
Mirov dema ku diçin cihekî, nexşeyên spartî diafirînin. Neuronên ku hucreyên cîhê di hundurê hippocampus de agir têne şexs kirin dema ku mirov riya xwe bi hawîrdorek ve dike. Ev yekem di rats de hate vedîtin, dema ku neuronên hippocampus tomar kirin. Dema ku pisîk li deverek taybetî ya hawîrdora wê bû, hin neuronan teqandin. Dema ku hemî li ser heman balafirê têne xistin, ev neuron têne çêkirin. Gava ku em li nexşeyên cihî yên ku me di hippocampusê de hilanîn, mebesta xwe ya rêwerziyê digirin, bi şêwaza firîna neuronan gava ku em hewl didin ku riya xwe paşde bibînin an jî hewl didin ku gerîdeya me li parkkirinê bibînin.
Hevrîn Xelef (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: "Hevrin Khalaf") (jdb. 15ê çiriya paşîn a 1984an li Dêrika Hemko, Rojavayê Kurdistanê, Sûrî - m. 12ê çiriya pêşîn a 2019an nêzîkî Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê, Sûrî), endezyar û ramyareke kurd a ku sekretera giştî ya Partiya Sûriya Pêşerojê bû. Ew di 12ê çiriya pêşîn a 2019an de li operasyona leşkerî ya Tirkiyê ya li dijî Hêzên Sûriya Demokratîk û kurdên Rojavayê Kurdistanê, di encama kemîneke çeteyên Ehrar eş-Şerqiyeyê de li ser rêya Diwelî ya bajarê Qamişlo hate kuştin.
Hevrîn Xelef di 15ê çiriya paşîn a 1984an de li Dêrika Hemko hat dinyayê. Ew ji malbateke welatparêz bû. Hevrînê xwendina xwe ya seretayî, navîn û amadehiyê li dibistanên Dêrikê bi dawî anî. Wê di sala 2009an de beşa endezyariya çandiyê li Zanîngeha Helebê qedand û dû re li devera kurdî ya xweserî li bakurê rojavayê Sûriyê cihekî payebilind wergirt. Hevrîn Xelef di sala 2012an de yek ji damezirînerên Weqfa Zanist û Ramana Azad bû. Di sala 2015an de, ew cîgira serokê komîsyona wizeyê ya herêma Cizîrê bû. Ew di sala 2016an de bû hevseroka desthilata wizeyê. Partiya wê, Partiya Sûriya Pêşerojê, di sala 2017an de li dû dagirkirina Reqayê ji koma Dewleta Islamî beşdarî rêveberiya bakurê Sûriyê bû. Xelaf beşdarî gotûbêjan bû bi Dewletên Yekbûyî, Fransa û şandeyên din re. Ew ji bo karînên xwe yên dîplomatîk dihat nasîn. Xelef li ber zêdebûna xweşbînî û yekîtiyê di nava mesîhî, ereb û kurdan de xebitî.
Rojnameya Daily Telegraph ragihand ku rayedarên kurd digotin çeteyên serhildanê erebeyek zirxî ya Hevrîn Xelef rê girtin.
Xelef yek ji wan sivîlan bû ku di rojên yekem ên operasyona leşkerî ya piştgiriya Artêşa Tirkiyê de hat kuştin, ligel Obsavdêrîya Sûrî ya jibo mafên mirovan ragihand ku neh sîvîl hatin îdamkirin li demên cûda li başûrê bajarokê Girê Spî.
Artêşa Neteweyî, komeke serhildêr ku ligel Tirkiyeyê şer dike, berpirsyariya kuştinê red kir.
Pestoya qismî (bi îngilîzî: "partial pressure") ango pestoya gazek a di nav gîraweya gazî de.
Peydabûna pestoya qismî ya li gor kanuna Dalton
Molekulên gazê bi derdora xwe ve di tekiliyê de ne û zorê didin li ser rûyên bi temasê de ne. Ev hêza molekûlên li ser rûyên derdor, wekî pesto bi nav dibe. Bi gelemperî gaz ne bi tena serê xwe ne, komek gaz bi hev re, bi şeweya gîrawe ne. Pestoya gazên gîraweyê li gor qanuna Dalton tê hesapkirin.
Kanuna Dalton.
Li gor kanuna Dalton; gazên ko bi hev re nakevin reaksiyonê, heke di nav gîraweyek de bimînin, her yek ji gazê gîraweyê dibe sedema peydabûna pestoyek. Ev pesto wek pestoya qismî bi nav dibe. Pestoya gîraweyê ji tevahiya van pestoyan pêk tê.
Pestoya qismî ya gazên atmosferê.
Wekî mînak, atmosfer gîraweya gazî ye. Her gazek atmosferê dibe sedema peydabûna pestoyê. Pestoya gazek a nav gîraweya gazî wekî pestoya qismî tê bi navkirin. Pestoya atmosferê, ji tevahiya pestoya qismî ya gazên atmosferê peyda dibe.
Ango pestoya atmosferê (Patm) = PO2 + PCO2 + PN2 + PH2O = 760 mm Hg ye.
Ji ber ko xestiya gazên atmosferê ne wekhev e, pestoya ji aliyê van gazan ve tê peydakirin jî ne yeksan e. Ango her gazek li gor xestiya xwe pestoyek qismî peyda dike. Piraniya hewaya atmosferê ji nitrocen(azot), oksîjen, karbona dioksîd û hilma avê pêk tê. Di asta peravê deryayê de,
Hesapkirina pestoya qismî.
Pestoya qismî ya gaza atmosferê bi vî awayê tê hesapkirin.
P = (Patm) x (rêjeya gazê ya nav gîraweyê %)
Pestoya atmosferê (Patm) ji boy peravê deryayê = 760 mm Hg ye.(mm Hg = mîlîmetir cîwe)
Rêjeya oksîjenê ya di nav hewaya atmosferê = % 21 e. (0,21)
Loma pestoya qismî (PO2) ji boy oksîjenê= (760 mm Hg)x (0,21) = 160 mm Hg ye.
Herwisa pestoya karbona dîoksîde(PCO2) jî = (760 mm Hg) x (0,0004) = 0,3 mm Hg ye.
Pestoya qismî ya nîtrocenê (PN2) jî (760mm Hg) x (0,786) ≈ 597 mm Hg ye
Pestoya qismî ya avê (PH2O) = (760mm Hg) x (0.004) ≈ 3 mm Hg ye
Gün Radyo-TV (Özgür Güvn TV- Radyo) (bi kurdî tê wateya "Roj Radyo-TV û Roja Azad TV-Radyo") televîzyoneke herêmî ye ku ji Amedê weşan dikir. Piştî bû neteweyî ji hêla dewletê ve hat girtin.
Di sala 1994an bi navê "Metro Radyo-TV" dest bi weşanê kir. Di tîrmeha 2001ê navê xwe guherandî Gün Radyo-TV û dest bi weşana nû kir. Televizyon rojê 16 saet û radyo jî 24 saet li Amedê weşanê dikir.
Di 23ê adarê sala 2006an cara yekem li Tirkiyê Gün Radyo-TV dest bi weşana kurdî kir.
Özgür Gün TV – Gün Radyo ji sala 2002’yan heta îlona 2015an li Amedê bi awayekî herêmî weşana xwe didomand... Yekemîn kanala ku li Tirkiyeyê bi kurdî weşan kiriye.
Özgür Gün TV di 6ê nîsana 2015an de saet di 17.00an de bi bernameyeke zindî li ser feyka TÜRKSATê dest bi weşana navneteweyî kir.
Özgür Gün TV ji ber ku li Amedê li paytexta Kurdistanê weşan dikir, di demeke kurt de bû çav û çavkaniya hemû kurdên li cîhanê.
Ji ber vê yekê jî hikûmeta AKPê tevî gelek kanalên din ên kurdî Özgür Gün TV jî di 3ê çiriya pêşîn a 2016an de girt û dest danî ser hamû amûrên wê.
Di 29ê îlona 2016an Gün Radyo-TV piştî 2016 derbeya eskerî hatiye girtin.
Sîsa Mecîd (z. 1960, li Demîrçiyê, Masîsa Ermenistanê - m. 21 çiriya pêşîn 2019, li Aşîbulakê, Almatiya Qazaxistanê) hunermendeke kurd û bi taybetî dengbêja navdar a Radyoya Êrîvanê bû. Ew keça dengbêjê kurd Mecîdê Silêman bû.
Kilamên wê.
Bi qasî 40-50 kilamên Sîsa Mecîd gihaştine îro.
Ferhad Ebdî Şahîn (jidayîkbûn 1967) ku ji hêla navên wî Mezlûm Ebdî, Şahîn Cilo û Mezlûm Kobanî ve baştir tê zanîn, rêveberekî leşkerî yê PKKê ye û wek fermandarê serekê Hêzên Sûriyeya Demokratîk kar dike. Ew wekî hevalbendê Dewletên Yekbûyî rêberiya şerê dijî Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê li Sûriyê kir.
Navê wî ê rast Ferhad Ebdî Şahîn e. Di bin navên wî din Şahin Cilo, Mezlûm Kobanî ne. Ew rayedarekî payebilind ê PKKê bû ku ji salên 1990î û pê ve bi Abdullah Öcalan re di nav koçberiya Sûriyê de xebitî û paşê jî di avakirina PKKê de li Ewropayê rolek çalak girt.
Li gorî medyaya rêxistinî, Mezlûm Kobanî hîna di sala 2013an de, endamê Konseya Rêvebir a manîfestoya PKKê , Koma Civakên Kurdistanê bû.
Çavkaniyên Tirkan ragihandin ku Mezlûm Kobanê di 1990î de endamê PKKê bû. Di sala 1996an de li herêma Şemzînanê çalak bû. Ji 1997an ta 2003an, Mezlûm Kobanê li Ewropa bû û di 2003/2004 de ew li wargeha penaberan a Mexmûrê li bin kontrola PKKê bû.
Di sala 2005an de, ew ji serokatiya PKK rakiribû û ji 2009 heya 2012an fermandariya yekîneyek taybetî ya gerîla PKK HPGê kir. Pişt ra, wî berpirsiyarî rakir li beşê Kurdistana Sûriyê. Mezlûm Kobanî di navnîşa xwestina Tirkiyeyê de di hêjmara 9em de ye.
Hemîdê Hecî Derwêş (Ebdilhemîdê Hecî Derwêş, Abdulhamid Hajji Darwish), welatperwer û siyasetmedarekî kurd bû ku di sala 1936an de li gundê Qermane yê bi ser Dirbêsiyê ve ji dayik bûyê. Ew yek ji damezirênerên Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê) bû.
Hemîdê Hecî Derwêş xwendina xwe ya navendî li Şamê temam kiriye. Di 14ê hezîrana 1957an de Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê ji aliyê wî, Osman Sabrî, Hemze Niwêran û çend rewşenbîrên welatperwer ên din ve hate sazkirin. Partiya pêşîn a welatperwer a kurdên Sûriyê bû.
Di 1990î de endamê parlemana Sûriyê bû. Di 2019an de sekreterê Partiya Dîmoqratî ya Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê bû.
Hemîdê Hecî Derwêş di 24ê çiriya pêşîn a 2019an de çû ber dilovaniya Xwedê.
Armanca serekî ji bo henasedanê ew ko, oksîjena atmosferê bigihîjîne hemû xane û şaneyên laş û di heman demê de karbona dîoksîda nav xaneyan jî ji laş dûr bixe. Bi henasewergirtin û henasedayinê hewa di navbera atmosfer û sikildanokên hewayê de tê û diçe, lê divê oksîjena nav hewayê ji sikildanokan heta xaneyan bên guhaztin, ko xane jê sûd bigirin. Herwisa divê karbona dîoksîda xaneyan jî ber bi sikildanokan ve bê derkirin. Guhaztina oksîjen û karbona dîoksîdê ya ji sikildanokên hewayê heta xaneyên laş û ji xaneyên laş heta sikildanokên hewayê, bi navbeynkariya xwînê pêk tê. Xwîna mirov di nav lûleyên xwînê de diherike û têkiliya wê ya rasterast bi atmosfer û xaneyan nîn e. Loma ji bo guhaztina gazan, divê pêşî, oksîjen an jî karbona dîoksîdê bikeve nav xwînê, paşê bi herikîna xwînê xwe bigihîne xaneyan an jî pişikan. Gazên henasedanê, ango oksîjen û karbona dîoksîda nav xwînê, li du cihan de tên alûgorkirin.(ango beramber cih diguherînin). Alûgorkirina yekem di navbera sikildanokên hewayê û xwînê de rû dide. A duyem jî di navbera xwînê û xaneyên laş de pêk tê.
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê.
Piraniya hewayê atmosferê ji Nitrocen(Azot), Oksîjen, karbona dîoksîd û hilma avê pêk tê. Di asta perava deryayê de,
%0,04ê hewayê ji CO2 ê pêk tê.
%0,5ê atmosferê jî ji hilma avê û gazên din pêk tê.
Giraniya gazên atmosferê dibin sedema çêbûna pestoya hewayê. Li cihên nizim ên wekî perava deryayê, pestoya hewayê atmosferê bilind e, lê li cihên bilind, wekî mînak li serê çiya, pestoya atmosferê nizm e.
Di asta perava deryayê de pestoya atmosferê 760 mm Hg ye.(mm Hg = mîlîmetir cîwe). Bilindahiya Çiyayê Agirî bi qasî 5137 metir e, ango serê Agirî ji asta perava deryayê gellek bilind e. Pestoya atmosferê li serê Agirî dadikeve hetanê 380-390 mmHg yê.
Atmosfer gîraweya gazî ye. Her gazek gîraweyê dibe sedema peydabûna pestoyê. Pestoya gazek a nav gîraweya gazî de wekî pestoya qismî tê bi navkirin. Pestoya atmosferê ji tevahiya pestoya qismî ya gazên atmosferê peyda dibe.
Ji ber ko xestiya gazên atmosferê ne wekhev e, pestoya ji aliyê wan gazan ve tê peydakirin jî ne yeksan e. Ango her gazek li gor xestiya xwe pestoya qismî peyda dike.
Pestoya atmosferê (Patm) ji bo perava deryayê = 760 mm Hg ye.
Rêjeya oksîjenê ya di nav hewayê atmosferê = % 21 e (0,21). Loma pestoya qismî (PO2) ji bo oksîjenê= (760 mm Hg)x (0,21) = 160 mm Hg ye.
Herwisa pestoya karbona dîoksîde(Pco2) jî = (760 mm Hg) x (0,0004) = 0,3 mm Hg ye.
Pestoya qismî ya avê (PH2O) = (760mm Hg) x (0.004) ≈ 3 mm Hg ye.
Gaz ji hêla pestoya bilind ber bi hêla pestoya nizm ve belav dibin. Asta pestoya qismî ya gazên henasedanê li tevahiya şaneyên laş de ne yeksan e. Pestoya qismî ya oksîjenê li hinek deverên laş de bilind ê lê bi gelemperî di nav xaneyan de gellek nizm e. Cudahiya asta pestoya qismî rê li ber alûgorkirina gazan ve dike. Alûkorkirina gazan li du beşên laş de pêk tê, henasedana derve û henasedana navî. Alûgorkirina gazan a henasedana derve û a navî ji aliyê pestoya qismî ya oksîjen û karbona dîoksîdê ve tê birêvebirin. Pestoya qismî ya oksîjen û karbona dîoksîd a di nav sikildanokên hewayê û xwîna nav mûlûleyên derdora sikildanokan de ne yek e. Gazên henasedanê ji hêla pestoya qismî ya bilind, ber bi hêla pestoya qismî ya nizm ve belav dibin ev rewş wekî belavbûne (bi îngilîzî: diffusion) tê binavkirin.
Henasedana derve di navbera sikildanok û mûlûleyên xwînê de rû dide.
Kiryarê alûgorkirina hewayê ya navbera laş û atmosferê, di sikildanokên hewayê de rû dide. Di navbera sikildanokên hewayê û mûlûleyên xwînê de alûgorkirina gazan wekî henasedana derve bi nav dibe. Dîwarê sikildanokên hewayê ji çînek xane pêk tê. Ev çîna tenik a sikildanokên hewayê, ji aliyê derve, bi mûlûleyên xwînê ve dorgirtî ye. Dîwarê mûlûleyên xwînê jî ji çînek xane pêk tê. Ango oksîjena di nav sikildanokên hewayê ji xwînê bi qasî stûriya du xaneyan dûr e.
Pêkhateya gazên nav sikildanokên hewayê.
Pêkhate û rêjeya hewayê nav sikildanokan neguherbar e û ji ya atmosferê cuda ye. Ji ber hebûna hilma avê, di nav sikildanokên hewayê de pestoya qismî ya oksîjen û nîtrocenê dadikeve. Lê pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav sikildanokan ji ya nav atmosferê bilindtir e. PO2= 100 mm Hg ye û ji PO2 ya atmosferê kêmtir dibe. Herwisa pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav sikildanokan jî ji ya atmosferê bilindtir e. PCO2 = 40 mm Hg ye. Pestoya qismî ya nîtrocenê,(PN2)= 573 mm Hg ye. Pestoya qismî ya hilma avê (PH2O)= 47 mm Hg ye. Bi wî awayê pestoya tevahiya nav sikildanokan digihîje 760 mm Hg, ango bi pestoya atmosferê ve yeksan dibe. Sikildanokên hewayê tu car bi tevahî vala nabin, ango gava mirov henase dide hinek ji gazên henaseyê her tim di nav sikildanokan de dimîne. Ji ber hebûna hewayê, alûgorkirina gazan a di navbera sikildanok û xwînê bêwestan didome.
Gazên nav xwîna kêmoksîjenî.
Xwîn bi navbeynkariya xwînbera pişikan, ji dil tê şandin bo sikildanokên hewayê. Xwînberên pişikê şax didin û xwînberên hê ziravtir peyda dikin, navê van xwînberên zirav, xwînberok e. Di kotahiya xwînberokên pişikê de tora mûlûleyên xwînê heye. Derdorên sikildanokên hewayê bi mûlûleyên xwînê dorgirtî ye. Xwîna nav mûlûleya xwînê ya xwînberoka pişikê, kêmoksîjenî ye. Pestoya qismî ya oksîjenê ya beşa xwînber a mûlûleyê(PO2)40 mm Hg ye. Di heman mûlûleyan da pestoya qismî ya CO2 yê 44 mm Hg, ya N2 yê jî 573 mm Hg ye. Ji ber ko nîtrocen ji aliyê xane û şaneyên laş ve raste rast nayê bi karanîn, rêjeya pestoya qismî ya nîtrocena sikildanokan û ya xwînê wekhev e.
Alûgorkirina gazan di sikildanokên hewayê de.
Cudahiya xestiya gazên nav xwînê ji yên nav sikildanokên hewayê, dibe sedema alûgorkirina gazên henaseyê. Ango heke pestoya qismî ya her du aliyên parzûna xaneyê ne wekhew bin, gazên henasedanê ji hêla xestiya zêde ber bi aliyê xestiya kêm ve di nav parzûnê de belavbûne dibe, heta ko xestiya her du aliyên parzûnê yeksan bibe. Alûgorkirina gazên henasedanê jî di sikildanokên hewayê de li gor vî esasê rû dide. Hewayê henasewergirtinê yê nav sikildanokên hewayê, têroksîjenî ye û xestiya karbona dîoksîdê jî gellek kêm e. Lê beravajiyê wê, di nav xwîna mûlûleyên xwînê yên derdora sikildanokan de xestiya oksîjenê kêm e û xestiya karbona dîoksîdê jî zêde ye. Wek encam, pestoya qismî ya oksîjena nav sikildanokan, ji oksîjena nav xwîna mûlûleyan bilindtir e. Herwisa pestoya kismî ya karbona dîoksîda sikildanokan jî ji ya xwînê nizimtir e. Rûyê navî ya sikildanokên hewayê bi çînek avê dapoşî ye, av belavbûneya (dîfuzyon) gazan hêsantir dike. Ev rûyê bi avê dapoşî wekî rûyê henasedanê an jî perdeya henasedanê tê bi navkirin. Di sikoldanokan de pestoya oksîjenê 100 mm Hg ye, di nav xwînê de pestoya qismî ya oksîjenê 40 mm Hg ye. Ji ber cudahiya pestoya qismî ya oksîjena sikildanokê û ya xwînê, oksîjen ji sikildanokan ber bi xwînê ve belavbûne dibe. Oksîjen pêşî di nav avê de dihele, paşê ji parzûna xaneya sikildanokê û xaneya lûleya xwînê derbas dibe. Belavbûneya oksîjenê didome heta ko xestiya oksîjena herdu alî bibe yeksan. Aresteya belavbuneya karbona dîoksîdê beravajiyê ya oksîjenê ye. Xwîna mûlûleyan kêmoksîjenî ye lê pestoya qismî ya karbona dîoksîdê 44-45 mm Hg ye û ji ya nav sikildanokan bilindtir e. Loma karbona dîoksîda nav xwînê ji parzûna xaneya mûlûleya xwînê û parzûna xaneya sikildanokê derbas dibe, dikeve nav hewayê sikildanokê. Belavbûneya karbona dîoksîdê didome, heta ko pestoya karbona dîoksîda xwînê dabikeve 40 mm Hg yê.
Dîwarê mûlûleya xwînê tenik e, hewa bi belavbûneyê(dîfuzyon) derbasê nav xwîn an jî şaneyan dibe
Alûgorkirina gazan a di navbera xwîn û şaneyan de wekî henasedana navî bi nav dibe. Herwekî henasedana derve, henasedana navî jî ji ber cudahiya pestoya qismî ya gazên henasedanê rû dide. Lê arasteya alûgorkirina gazan beravajiyê henasedana derve ye. Oksîjen ji xwînê belavbûneyê xaneyên laş dibe, herwisa karbona dîoksîda nav xaneyan jî ber bi xwînê belavbûne dibe. Xwîna têroksîjenî ji pişikan bi navbeynkariya xwînhênerên pişikê ji bo guhika çepê ya dil tên guhaztin. Dil xwîna têroksîjeniyê pompe dike nav şahxwînberê(aort). Şahxwînber, xwînber û xwînberok xwînê belavê hemû xane û şaneyên laş dikin. Pestoya qismî ya oksîjena xwîna têroksîjenî 100 mm Hg ye, herwisa pestoya qismi ya karbona dîoksîda xwînê jî 40 mm Hg ye. Xane ji bo çalakiyên xwe pêdivî bi enerjîya ATP dibîne. Ji bo destxistina ATPyê, xane glukoz û oksîjenê xerc dike û karbona dîoksîdê peyda dike. Ev kiryar wekî henasedana xaneyî tê binavkirin. Ji ber henasedana xaneyî, pestoya qismî ya oksîjena nav xaneyê ji oksîjena xwînê nizmtir e û 40 mm Hg ye. Herwisa pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav xanayê jî 45 mm Hg ye û ji ya nav xwînê bilindtir e. Ji ber cudahiya pestoya qismî ya oksîjena nav xwînê û ya nav xaneyên laş, oksîjen ji xwînê ber bi xaneyan belavbûne dibe, heta pestoya qismî ya oksîjena xwînê dabikeve 40 mm Hg yê. Di heman demê de karbona dîoksîda nav xaneyan jî ber cudahiya pestoya qismî, ji hêla pestoya bilind ango ji nav xaneyan, ber bi hêla pestoya nizim, ango ber bi xwînê belavbûne dibe. Bi vî awayê pestoya qismî ya oksîjena nav xwîna mûlûleya xwînê dadikeve 40 mm Hg ye û pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav xwînê jî zêde dibe û dibe 45 mm Hg yê. Ev xwîna kêmoksîjenî bi navbeynkariya xwînhênerok û xwînhêneran ber bi dil ve tê guhaztin. Ji dil jî ber bi pişikan ve tê pompekirin ji bo henasedana derve.
Claude Titre (jdb. 30ê kanûna pêşîn a 1930 li Rabat, Maroko - m. 29ê kanûna paşîn a 1985 li Parîs, Fransa) lîstikvanekî fransî bû. Titre herî baş tête nasîn ji bo rolkirina karakterê aşopî Bob Morane di rêzefîlma wêneguhêz a 1965 de.
1980 di sîrka zivistanê de "The Bossu" bi rêberiya Michel le Royer.
Masî ajaleke marîpiştê ye ku di nav avê de dijî. Masî perik û lam hene. Piraniya wan bi kelekan bêhna xwe distîne û berdide û poyîkîloterm e.
Masîgiriya li Kurdistanê.
Masî bi hawiyekî nên girtin. Ji bo nêçîra her cureyekî masiyan teknîkeke cuda tê xwaztin. Li Kurdistanê di çemê Firat da ji berê da masî dihatine girtine. Dema berê bi şewekeyê (şebeke) masi digirtine. Şeweke ji qolên mêwên rezan çêdikirine. Tenê masiyê pir mezin (ferx) digirtine. Ferx bi çengelê mezin jî tên girtin. Goşt an jî hêjîr bi ser çengelan dixin û diavêjin çêm. Masiyên gir wek gelebûrûsan tên hêjîran. Ku hûn goşt bi ser çengelên çûk bixin hûn yên masiyên qasa yek du bostan bigrine.
Ji bo girtina marmasiyan dixwaze ku hûn goştinî ser çengel xin û biavêjin çêm. Naxwaze ku meriv bipê. Bavêjin û herin bigerin deh panzde deqqe şiva wein li çengel binêrin. Marmasî ku bi çengel dikeve xwe dike bin keviran. Wê lomê meriv nizane û pêketî ye an na. Pir caran şûnê marmasiyan reqesêl bi çengel dikeve. Ew jî surprîza nêçîra marmasiyan e. Reqesêlê ku bi çengel dikeve goşt teva çengel dadiqurtîne wê lomê zor e ku meriv reqsêl ji çengel bifiltîne.
Neçîra reheleyan pir hêsan e. Bi giştî zarok rehelan digrin. Rehele tim li kenarê avê diçêre. Li derê yoxwe du sê metre ji kenarê meriv dide nav avê. Du pelan (kevirên wek yek du kîlo) dike dest xwe. Ku komê reheleyan dibîne keviran diavêj. Bi hukmî keviran re rehele dibijiqin der. Ku pijîqîn der hem direvin diherin digrin. Yek caran dikevin derên teng. Meriv dihere şêqên vedike û dêri li wan digire. Yek ji aliyê din da wan ditirsîne. Ku direvin wî ku şeqên xwe vegirtî masiyan bi destan digire. Masiyên keran jî bi teknîkeka wer tê girtin. Masiyên keran bi tehtan ve dizeliqin, tim li ser tehtan diçêrin. Ji xafil da meriv dihere destî xwe dide ser. Çima ku yên sûtin zor e ku meriv bigre nêçîrên hoste bernadin.
Masiyen piçûk wek masiyên boçreş bi hevîr tên girtin. Hin hevîr bi ser çengel dixin û diavêjin. Ku masî tê li çengel dixe çengel kaş dikin. Masiyên çengel bi dermanê masiyan jî tên girtin. Dermanê masiyan wek fêkiyek mîna îsotê reş e. Hûr dikin bi nav hevîr dixin. Paşê ji hevîr parçeyên wek ji nokan biçûktir jê dikin û diavêjin çêm. Deh panzde deqqe şiva masî serxweş dibin û li rûyê avê wek bêheş dor xwe ra viz dibin. Meriv dihere bi destan digire.
Du teknîkan din jî hene lê him bi xetere ne him jî yên pir bi ziyan in. Yek dînamît e. Ku dînamîtê diavêjin ku çîqas masî li dor hene gî dimirin. Ew bizirê masiyan vedimirîne. Pir û pir bi ziyan e. Zêdetir yekacaran dînamît di destî mîrovan da jî diteqe. Mîrovên ku dimrinî an jî yên ku destên xwe jêbûnî hene. Teknîka din jî ceyran e. Ceyrên bi qabloyeki bi hesinekî girê didin û bi ser darekî dixin. Ku ew darî bera nav avê didin masiyên dorê dimrin. Ew jî pir bi ziyan e çunkî him masiyên hûr jî dimirin him jî mîrov ji xwastinê xwe zêdetir dikane bigire. Dîsa ew teknîka jî ya bi xetere ye bi ceyrên jî pir kes mirin.
Pezpezok, pezpezûk, helpeze, bindira tûkotûko an jî bindira bipirç, komek pîrevokan e.
Rengê wî yê zerengî û lingên wî gorî bedenê xwe yên dirêj in. Buxikek pir lezgîn e. Mirov difikire ku ev pîrevok bi mitik (jehr) e.
Va ye lîsteya rûbarên ku dikevin Deryaya Baltîk û cihê ku lê dikeve deryayê.
Çemê Motala Ström di bajarê Norrköpingê ve diherike.
Çemê Neva li Sankt Petersburgê
Helbestvana Sylvia Plath di rojê 27. Avrêlê sala 1935 da li Boston ji dayik bûye. Bavê wê Elmanê û dema ku Sylvia 8 salî bûye, miriye. Piştî Sylvia bi nivîsandina helbestên destpê dike u di sala 1950'da bûrsek bo çûne zaningeha Smith COllege qezenç dike. Sylvia bi 19 salî xwe diceribine ku xwe bikuje, lê dê û birayê wê wê rizgar dikin. Sedema ceribandina xwekujî ye wê -li gorî wê- ji ber pirsgirêka bi pejirandina rewşa dinê bû. Şeş sal şunda Ted Hughes nas dike û bi wî re dizewice. Ted Hughes jî wekê wê helbestvan bû. Paşî dû zarê wan çê dibe, lê bi vê zewacê û bûne dû zarokan jî problemên Sylvia Plath dawî nabin. Bi gotina wê "hîna jî kêfxweşî çi ye min tam ne kirîye". Dîsa di vê wextê de gelek helbestan dinivisîne û wan helbestan ji ligel rewşenbîrên dinê de tên rêz kirin. Talî di 11 Sebatê 1966'da, li zivistanek sar û tarî de, xwe dikuje.
"û ez vê gelekî baş dizanim"çep
Plath, Sylvia
هه‌ڵه‌شه‌ی پێست نه‌خۆشییه‌کی پێستییه‌ که‌ وا له‌ پێست ده‌کات ڕه‌نگی، شێوه‌ی یان پێکهاته‌ی بگۆڕێت.
هه‌ڵه‌شه‌ی پێست ده‌توانی کاریگه‌ری له‌سه‌ر پارچه‌یه‌کی پێست یان هه‌موو پێستى له‌ش هه‌بێت
هه‌ڵه‌شه‌ی پێست کاریگه‌ری له‌سه‌ر پێست ده‌کات و وای لێ ده‌کات پێسته‌که‌ گۆرانکاری به‌سه‌ردا بێ، له‌
‎و ده‌توانی ده‌ست به‌ هێشان بكات
هۆو چاره‌سه‌رکردنی هه‌ڵه‌شه‌ی پێست تاک وه‌لامی نیه‌، چونکه‌ هۆکاری هه‌بوونی یه‌ک هه‌ڵه‌شه‌ له‌ هه‌ڵه‌شه‌یه‌کی تر زۆر جیاوازو جودایه‌.
له‌ کاتی ده‌ستنیشانکردنی نه‌خۆشی پێست ده‌بێت ڕوخسار و نيشانه‌كانی نه‌خۆشییه‌ جياوازه‌كانی پێست له‌به‌رچاو بێت و ئه‌و شتانه‌ كه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ به‌كارهێناوه‌ و پيشه‌كه‌ی و روودانی له‌ناو خێزانیش دەبێ لەبەر چاومان بێ.
ئه‌وە زانیارییه‌ پێویسته‌كانە بۆ زانینی ئه‌و نه‌خۆشیه‌ پێستييه که‌ پەيوەندى به نه‌خۆشه‌که‌ هه‌یتی و يارمەتيمان دەدات بۆ بزانينى چ شتێک وای کرد نه‌خۆشییه‌که ‌‌‌ده‌رکه‌وێت.
‎كەوتنەبەر ڕۆژ (سووتانەوە بە هۆی ڕۆژ) یان گەرمی
نەخۆشی بەرگری دژبەخۆ وەكو (نەخۆشی سەدەف)
‎هۆی هەبوونی هەڵەشەی پێست زۆرە، ئەوەش زەحمەتیمان بۆ دروست دەكات لە دۆزینەوەی هۆی دروستبوونی
‎بۆیە دەبێت هەڵسەنگاندنێكی وردی مێژووی نەخۆشەكە بكەین
‎و پرسیارەكانی (چ دەرمانێك نەخۆشەكە بەكاردەینی؟
‎و دەبێت تاقیكردنەوەی جەستەی تەواو بكرێت لەسەر نەخۆشەكە
‎•دابەشبوون: هەڵەشەكە لەسەر كام لای جەستەیە و ئەگەر هەڵەشەكە لە هەردوو لای جەستە وەك یەكە (راست و چەپ)
‎زۆربەی هەڵەشە باوكان چارەسەر دەكرێن بە بەكارهێنانی كرێمی ستیرۆید وەكو (هیدرۆكۆرتیزۆن)
Oksîjen di pişikan de derbasî nav xwînê dibe û di nav xwînê de tê guhaztin ji bo hemû xaneyên laş. Bi henasewergirtinê oksîjen ji dîwarê sikildanokan û yê mûlûleyên xwînê derbas dibe û dikeve nav xwînê. Piraniya oksîjenê tê guhaztin bi şeweyî oksîhemoglobînê, hinek jî bi şeweyî tiwawe li plazmayê de tê guhaztin. %1,5ê oksîjenê di nav plazmaya xwînê de dihele û bi navbeynkariya plazmayê tê guhaztin. %98,5ê oksîjnê xwe bi hemoglobînê ve girê dide û bi vî awayê di nav xwînê de tê guhaztin.
Girêdana oksîjenê ya bi hemoglobînê wekî oksîhemoglobîn (HbO2) tê bi navkirin. Hemoglobîna kêmoksîjenî jî wekî deoksîhemoglobîn bi nav dibe.
Pêkhateya hemoglobînê.
Hemoglobîn ji çar zîncîrê polîpeptîd pêk tê
Di xirokên sor ên mirov û piraniya ajalan de ji bo pîgmenta henasedanê hemoglobîn heye. Hemoglobîn proteînek gogî ye ji çar zincîrên polîpeptîdê pêk tê. Li ser her zincîrekî polîpeptîdê de komeleya hemê heye. Her komeleyek hemê atomek(gerdile) hesin lixwe digire. Ango li ser molekulek(gerd) hemoglobînê, çar atomên hesin heye. Her hesinek dikare molekulek oksîjenê li xwe girê bide, bi tevahî çar molekul oksîjen bi molekulek hemoglobînê ve girêdan çê dike. Gava oksîjena yekem xwe bi hesinê hemoglobînê ve girê dide, hemoglobîn teşeya xwe diguherîne ji bo hêsankirina girêdana oksîjena duyem, sêyem û çaremê.
Têrbûniya hemoglobînê.
Hemoglobîna ko çar gerdê oksîjenê li xwe girêdayî ye êdî wekî hemoglobîna terbûyî tê bi navkirin. Ji bo tevahiya xwînê, rêjeya komeleyên hemê yên bi oksîjenê ve girêdayî wekî têrbûniya hemoglobînê bi nav dibe. Gava em dibêjin “rêjeya terbûniya hemoglobînê %100 e”, mabest bi vî gotinê ev ko hemû komeleyên hemê yên li ser her xêrokek sor de bi oksîjenê girêdayî ye.
Ji bo mirovê tendurist, terbûniya hemoglobînê ya asayî % 95 heta 99 e. Di laşê mirovê tendurîst de ji bo her mîlîlîtreyek xwînê, 0.2 mîlîlître oksîjen di nav hemoglobînê de tê guhaztin. Hemoglobîna bi oksîjenê têrbûyî, rengê xwînê sor dike, xwîna kêmoksîjenî bi rengê şînokî-binefşî ye. Girêdana oksîjenê ya bi hemoglobînê, girêdanek sist û demkî ye. Girêdana oksîjenê ya bi hemoglobînê di pişikan de,di nav xwîna mûlûleyên derdora sikildanokên hewayê de rû dide. Herwisa di hêla henasedana navî de, di nav xwîna mûlûleyên xwînê yên di kotahiya xwînberokan de, oksîjen ji hemoglobînê diqete û ji xwînê derbasî nav xaneyên laş dibe.
Kapasîteya guhaztina hemoglobînê.
Kapasîteya guhaztina oksîjenê ya hemoglobînê, mêjera guhaztina oksîjenê ya nav xwînê de diyar dike. Hin faktor hene ko bandor li ser yekgirtin an jî têkşikestina oksîjenê û hemoglobînê (oksîhemoglobîn) dikin. Ango terbûniya hemoglobînê ya bi oksîjenê guhêrbar e, loma hemoglobîn di nav xwînê de her carê heman mîktar oksîjenê naguhazîne. Wekî mînak, pestoya qismî ya oksîjenê, rêjeya pHa xwînê, germahiya hawirdorê, asta rêjeya karbona dîoksîda hawîrdorê û hin nexweşî bandor li ser têrbûniya hemoglobînê dike. Ev bandor bi du awayê rû dide, an girêdana oksîjenê bi hemoglobînê ve hesantir dike an jî oksîjenê ji hemoglobînê vediqetîne. Di nav xwînê de kêmbûna xestiya oksîjenê, daketina rêjeya pHê an jî zêdebûna germahiyê laş ji hev cudabûna hemoglobîn û oksîjenê han dike.
Gaz ji hêla pestoya qismî ya bilind ber bi hêla pestoya nizim ve belavbûne dibe. Loma gava pestoya qismî ya oksîjenê bilind be, hê pirtir oksîjen bi hemoglobînê ve tê girêdan.
Gava di nav xwînê de rêjeya karbona dîoksîdê zêde dibe, CO2 bi avê re dikeve nav reaksiyonê û asîda karbonî peyda dibe. Di heman demê de asîda karbonî jî hildiweşe bo îyonên bîkarbonatî(HCO3-) û îyonên hîdrojenê (H+). Ji ber hebûna H+ê, rêjeya pHa xwînê dadikeve. Ev rewş meyla hemoglobînê ya ji bo girêdana bi oksîjenê ve kêm dike. Loma pêdivî ji bo xestiyek hê bilintir a oksîjenê çê dibe ko bi hemoglobînê ve bê girêdan û hemoglobîn bi oksîjenê têr bibe.
Ji ber çalakiya masûlkeyan, zêdebûna germahiya laş jî meyla hemoglobînê ya girêdana bi oksîjenê kêm dike.
Nexweşiyek bomaweyî heye bi navê kêmxwîniya xaneya dasî (bi îngilîzî: "sickle cell anemia") şeweya xirokên sor ên kesê bi wê nexweşiyê, glover nîn e lê bi şêweya dasê ye. Ji ber şêweya xaneyên xwînê, mêjera hemoglobîna xirokên sor ên dasî ji ya xirokên sor ên asayî kêmtir e. Loma di nav xwîna kesên bi nexweşiya kêmxwîniya dasî de bi têra xwe oksîjen nayê guhaztin. Herwisa nexweşiya bi navê talasemiya (bi îngilîzî: "thalassemia") jî dibe sedema kêmguhaztina oksîjenê di nav xwînê de.
Hemû oksîjena di nav xwînê de tê guhaztin, ji xwînê derbasî nav xane û şaneyên laş nabe. Mêjera pêdiviya xaneyan a bi oksîjenê li gor çalakiyên xaneyan tê rêkxistin. Xaneyên ko pêdiviya wan bi zêdetir enerjiyê heye, ji xwînê hê pirtir oksîjen digirin. Dema bêhnvedanê de xwîna nav xwînhêneran hê jî % 70 -75ê oksîjena destpêkê ya nav xwînberan lixwe digire. Mirov gava karekî giran dike an jî werziş dike, hê pirtir oksîjen ji xwînê derbasê nav xaneyan dibe û rêjeya oksîjena nav xwînê dibe ko dabikeve %10 heta 20ê.
Logoya Micahidên Gel ên Îranê
Micahidên Gel ên Îranê rêxistineke siyasî û leşkerî ye. Li sala 1965ê li Îranê hatiye damezrandin. Piştî şoreşa îslamî li Îranê gelek endamên wê hatin kuştin, zindanîkirin û sirgûnkirin. Li pêşiyê çûn Fransayê, paşî çûn Iraqê di dawiyê de jî çûn Albanyayê. Seroka rêxistinê Meryem Recevî ye
Li sala 1965ê ji aliyê xwendevanên îranî ve û bi rêberiya Mesûd Recevî ve tê ava kirin. Li dijî kirinên şahê Îranê çalakiyan dike û di ketina şahê Îranê de roleke aktîf dileyize.
Li proseya hilbijatinên reşemeha sala 1980yan de nakokiyên di navbera Micahidên Gel û Xumênî de mezin dibin heta ku Xumênî nahêle, serokê Micahîdan beşdarî hibijarttinan bibe. Di encamê de gelek pêvçûn di navbera hêzên gerîlayî yên Micahîdan û hêzên Xumênî de qewimîn.
Sirgûn.
Piştî şoreşa îslamî li Îranê çêdibe, di navbera lîv û tevgerên serkeftî de li Îranê hevrikiya siyasî çêdibe. Di encamê de alîgirên Xumênî bi ser dikevin û rêxistinên din ji aliyê Xumênî ve tên krîmînalîze kirin heta ku gelek ji wan ji welat derdikevin. Yek ji van jî rêxistina Micahîdên Gel e. Di navbera sal3en 1983 û 1986ê de kampên xwe veguhaztin Iraqê û li wir tevî artêşa Sedam li dijî Îranê şer kirin. Her wisa di qetlîamên li dijî şiî û kurdên Iraqê de jî gelek alikariya Sedam Huseyn kirin
Piştî hilbijartinên reşemeha 1980yan de kaos li Îranê peyda dibe. Micahîdên Gel li dijî alîgirên Xumênî ser nakeve û ji welat derdikeve û berê xwe dide Fransayê. Li Fransayê li sala 1981ê de Konseya Berxwedana Neteweyî ava dike. PDKÎ jî di nav de, gelek rêxistin û partî beşdarî vê konseyê dibin. Lê piştî Şerê Îran û Iraqê gelek ji van tevgeran ji konseyê derdikevin ji ber helwestên Micahîdên Gel. Di vî şerî de aligîriya Iraqê dikir.
Li sala 1986ê têkiliyên Îran û Fransayê pêşve diçûn û di encama van têkiliyan de Micahîdên Gel li sala 1986ê ji Fransayê hate derxistin. Serkirde û endamên pîlebilind yên rêxistinê berê xwe dan Iraqê.
Rêxistina Micahîdên Gel li Iraqê bi navên; Kampa Eşref, Kampa Enzalî, Kampa Fazeh, Kampa Hebîb û Kampa Humayun pênc kamp baregeh ava kirin
Piştî Şerê Iraqê DYAyê gelek operasyonên leşkerî li dijî vê rêxistinê pêkanîn li Iraqê û di encamê de vê rêxistinê çek berdan. Li 2016ê jî hemû baregehên vê rêxistinê ji ber givaşên hikûmetên Iraqê û ya Îranê hatin vala kirin.
Li sala 2016ê vê rêxistinê xebatên xwe li Albanyayê berdewam dike
Statûya rêxistinê.
Ev rêxstin li sala 1997ê ji aliyê DYAyê wek rêxistineke terorî hate pênase kirin. Piştî vê pêngavê İngilîstan û Yekitiya Ewropa jî ev biryar wergirt.
Li sala 2012ê Hillary Clinton li ser navê DYAyê daxuyand ku ev rêxistin ji lîsteya rêxistinên terorî hate derxistin.
Fikr û raman.
Ev rêxistin fikrên Marksîzma îslamî dipejirîne. Fikrên îslamî û marksîzmî sîntez dike. Li ser van ramanan, ramanên Elî Şerîetî gelek tesîrbar bûye
Têkiliyên vê rêxistinê li gel kurdan.
Hêjayî gotinê ye ku di serhildana Başûrê Kurdistanê ya li sala 1991ê de vê rêxistinê alîkariya Sedam Huseyn kir û gelek zerar gehande kurdan.
Dildar bi tevahî Yûnis Mele Re'ûf (jdb., Koye − m. an jî, Hewlêr) yek ji helbestvanên navdar e li Kurdistana Başûr. Navê wî yê rastîn Yunis Re'ûf e, wek gelek nivîskarên kurd wî jî, ji xwe re naznavek dîtiye: Dildar, bi salan bi vî navî ve hatiye naskirin.
Dildar di sala 1918an de li bajarê Koyeyê hatiye dinê. Dibistana pêşîn li Ranyeyê, dibistana navîn jî li bajarê Hewlêrê di sala 1935an de qedandiye. Piştî xwendina navîn çûye bajarê Bexdayê li wir zanîngeha dadmendiyê qedandiye, çend salan wek parêzer kar kiriye.
Di van salan de dest pê dike doza xizan û belengazan diparêze, li dijî neheqî û zordestiyên li welêt û li derveyî welêt dengê xwe bilind dike. Ji aliyê din mijûliya wî ya li ser edebitata cîhanê û rojhilatê zêdetir dibe, dîroka Yewnan, Fransayê, Tirkiyeyê û wêjeya van welatan gelek bala wî dikşîne.
Li şûna parêzeriyê, ew wek warê xebatê ji xwe re helbestvaniyê hildibjêre. Di helbestvaniya Dildar de temayên welatparêzî û janên mirovatiyê serdest in.
Kurdistan bûye kakilê tema efirandinên wî, bi taybetî helbestên wî yên bi navê "Ey Reqîb" û "Kurdistan" ji helbestiyê derketine, li ser zar-zimanê gel wek kilam-stran jîndar mane. Bi taybetî helbesta wî ya bi navê Ey Raqîb di nav gel de gelek belav bûye, wek straneke popûler hatiye nas kirin. Di dawiyê de, ev helbesta di sala 1946an dema Komara Mehabadê hatiye sazkirin, bûye marşa vê dewletê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê bangkirin.
Di salên şerê cîhanî yê duyem de helbestên Dildar li ser bingehekî gelek demokrat û mirovhez tên nivîsîn. Dildar ji aliyê din di bin bandora wêjeya fransî de jî maye, ji helbestên La Fontaine, La Martine wergerandiye zimanê kurdî.
Çend kurteçîrok jî nivîsîne û di kovara Gelawêj de hatine weşandin, ji wan çend heb jî wek destnivîsar mane. Dildar di sala 1948an de umrê xwe temam kiriye. Lê belê berhema wî ya "Ey Reqîb" îro ji aliyê gelek kurdan ve wek sirûda neteweyî tê pejirandin.
Geoffrey Chaucer ([tʃɔːsər], jdb. dora 1342/1343, belkî li London - m. belkî 25ê çiriya pêşîn a 1400 li Londonê) nivîskar û helbestvanekî navdarê îngilîz bû ku wekî nivîskarê Canterbury Tales (Çîrokên Canterburyî) navdar bû. Di demekê de ku helbestên îngilîzî hîna jî bi piranî bi latînî, fransî û anglo-normanî hatibû nivîsîn, Chaucer zimanê gel bi kar anî û wisa îngilîzî ya navîn wek zimanek wêjeyî bilind kir. Paşnavê wî ji peyva fransî "chausseur" derdikeve û bi wateya "solçêker" e.
Chaucer ji malbatek dewlemend a meyfiroşên londonî hat. Yekem nivîsandina navê wî dikare di sala 1357an de di pirtûka budeceya kontesa ulsterî, Elizabeth de Burgh, jina prens Lionelê Antwerp de, were dîtin. Lionel, kurê Key Edward III, yek ji generalên di dagirkirina Fransayê de li sala 1359an bû. Chaucer li vir jî wek leşker girt û di sala 1360î de li Reimsê ji bo demek kurt ji hêla fransiyan ve hate girtin, ji bo 16 £ lê dîsa revand. Di dema danûstandinên aştiyê de ku di demek kurt de li Calaisê dest pê kir wî di karûbarên Lionel de wek ragihîner xebitî.
Pişt ra, heya sala 1366an, ti gûharoyek dîrokî jê re nayê dîtin. Ji vê salê re, şarterek ji Key Charles II yê Navarrayê tê behskirin, ku Chaucer û sê hevalên wî bi rêwîtiya belaş ji keyaniya wî re, ku ji sînorê Kastilyayê re hate dayîn, derbas dibe. Di salên paş de, Chaucer dubare mîsyonên dîplomatîk ji hêla keyê îngilîzî ve kir.
Di nav xwînê de guhaztina karbona dîoksîdê bi sê rêbazê cuda pêk tê.
Xurekên wekî glukoz, asîdên amînî û çewrî di nav xaneyên de tên hilweşandin ji boy bi destxistina gerda ATP yê. Ev karê xaneyê wekî henasedana xaneyî tê bi navkirin. Bi henasedana xaneyî li gel ATPyê hin madeyên din ên wekî av, karbona dîoksîd û amonyak jî peyda dibin. Karbona dîoksîd û ji boy xaneyê madeyek ziyanbexş e, divê ji xaneyê bê dûrxistin. Xane ji pişik û sikildanokên hewayê dûr in, loma divê CO2a xaneyê bi navbeynkariya xwînê ber bi pişikan ve bê guhaztin.
Aresteya guhaztina CO2ê, ji xaneyên şaneyan, ber bi pişikan ve ye. Xestiya CO2a xaneyan, ango pestoya qismî CO2a xaneyan ji ya nav xwînê bilintir e, loma CO2 bi hêsanî ji parzûna xaneyê belavbûniya nav xwînê dibe.
Guhaztina di nav plazmaya xwînê de bi şêweyî gaza CO2.
CO2 li gor Oksîjenê, hê pirtir tiwaweyê li nav xwînê de. Bi qasî % 7ê CO2ê di nav plazmaya xwînê de dihele(ditiwawe). Karbona dîoksîd bi şeweyî tiwawe ber bi pişikan ve tê guhaztin. Di mûlûleyên xwînê yên li derdora sikildanokên hewayê de ji plazmaya xwînê derbasî nav sikildanokên hewayê dibe, bi henasedayinê ji laş tê dûrxistin.
Guhaztina li gel hemoglobînê bi şeweyî karbamînohemoglobîn.
650x650px
Hinek ji CO2 bi hemoglobînê an jî bi proteînên plazmayê ve girêdan çê dikin bi van proteînan ve tên guhaztin. % 23ê gaza CO2ê bi navbeynkariya xirokên sor, li ser hemoglobînê tê guhaztin. Bi hev re girêdana CO2û hemoglobînê wekî karbamînohemoglobîn tê bi navkirin. Di xirokên sor de, CO2 ne li komeleya hemê lê bi asîdên amînî yên proteînên hemoglobînê ve tê girêdan. Girêdana CO2ê ya bi hemoglobînê reaksiyonek pêçewane ye. Ango aresteya reaksiyonê dualî ye. Gava CO2a bi hemoglobînê ve girêdayî digihîje pişikan, CO2 ji hemoglobînê vediqete.
Guhaztina di nav plazmaya xwînê de bi şeweyî îyonên bîkarbonatê.
Pirraniya CO2 jî bi şêweyî (HCO3-) di nav plazmaya xwînê de û wekî (H+) bi hemoglobînê ve gîrêdayî tê gugaztin. Bi qasî % 70yê karbona dîoksîdê bi şêweyî îyonên bîkarbonat di nav plazmaya xwînê de tê guhaztin. Pêşî, CO2 dikeve nav xirokên sor, di nav xirokên sor de bi navê anhîdraza karbonî(bi îngilizî: carbonic anhydrase) enzîmek heye. Enzîma anhîdraza karbonî, CO2ê bi avê ve girê dide û asîda karbonî peyda dibe. Ji ber ko CO2 bi zûkahî diguhere boy asîda karbonî, di nav xwînê de xestiya CO2ê zêde nabe, loma ji xaneyan, ber bi xwînê, belevbûniya CO2 nasekine. Asîda karbonî asîdek lawaz e. Ji ber wê yekê, bi hêsanî hildiweşe boy îyonên bîkarbonat(HCO3-) û hîdrojenê(H+). Piraniya îyonên hîdrojenê bi hemoglobînê ve tên girêdan û ligel xirokên sor, di nav xwînê de ber bi pişikan ve tên guhaztin. Heke rêjeya îyonên hîdrojenê di nav xwînê de zêde bibe, wê gavê asîdîbûna xwînê zêde dibe, ango pHa xwînê kêm dibe. Girêdana hîdrojenê ya bi hemoglobînê, derfet e ji boy rêkxistina pH xwînê. Hinek ji îyonên hîdrojenê jî bi proteînên plazmaya xwînê ve girêdan çê dikin û di nav plazmayê de tên guhaztin. Her ko hilweşîna asîda karbonî didome, xestiya îyonên bîkarbonatên di nav xirokên sor de zêde dibe. Ji boy hevsengkirina xestiya bîkarbonata plazmayê û ya xirokên sor, îyonên bîkarbonat ji xirokên sor derbasî nav plazmaya xwînê dibin. Di heman demê de ji plazmayê jî îyonên klorînê (Cl –) derbasî nav xirokên sor dibin. Alûgorkirina îyonên bîkarbonat û klorînê bêxerckirina enerjiya ATP rû dide. Ji ber ko her du îyon jî bi barê nerênî(negatîf) barkirî ne, alûgorkirina bîkarbonatê bi klorînê ve, tu bandor li ser guharina barên elektrîkê ya hawîrdorê nake. Hemû bîkarbonat di nav plazmayê de tê guhaztin ji boy pişikan. Gava xwîn digihîje sikildanokên hewayê, di nav xwîna mûlûleyên pişikan de, îyonên bîkarbonatê bi îyonên hîdrojenê ve yek dibin û carek din asîda karbonî peyda dibe. Bi alîkariya anhîdraza karbonî, asîda karbonî tê hilweşandin ji boy av û karbona dîoksîdê. Di heman demê de Karbona dîoksîda bi hemoglobînê ve girêdayî jî serbest dimîne. Di xwînê de pestoya qismî ya CO2ê ji ya hewayê nav sikildanokan bilintir e, loma CO2 ji xwînê belavbûniya nav sikildanokên hewayê dibe.
Michela Noon (jdb. 30ê kanûna paşîn a 1975) lîstikvaneke awistralyayî ye ku bi eslê xwe îtalî ye.Ew di fîlm û hilberên îtalî û awistralî de di fîlm û rêzefîlman de beşdarî lê kir. Michela dadnasî xwend û li cem Neteweyên Yekbûyî li Jenevê staj kir.Ew nîvê jiyana xwe li Romayê derbas dike, nîvê din jî li Sîdney. (2005)
Xelatên AACTA ji bo lîstikvana rindtirîn.
"Payiza dereng" romaneke nivîskarê kurd Firat Cewerî ye ku sala 2005ê ji Weşanên Nûdemê derketiye.
"Payiza dereng", bi giştî.
Payiza 2005ê yekem romana nivîskarê demdirêj rêzdar Firat Cewerî bi navê Payiza dereng ji Weşanên Nûdem derket. Roman li ser jiyana kesek bi navê Ferda ye ku piştî 28 salên li biyanistanê dixwaze vegerre Kurdistanê.
Payiza dereng bi şîvek li mala dostê Ferdayî anku Ferîdê vebêjê romanê dest pê dike. Ev şîv li êvara berî birêketina Ferdayî ya ber bi Kurdistanê ve tê xwarin. Roja din Ferîd Ferdayî digihîne nik kurrê wî, Cengoyê yekane ku hê ji zarrokiyê diya wî li babê wî winda kiribû.
Pişka romanê ya li mala Cengoyî yekbêjiyek anku monologek 125-rûpelî ye ku Ferda hemî jiyana xwe ya tijî serpêhatiyên evînî û trajîk li Swêdê radixe ber çavên kurrê xwe. Keç- yan jinpeydakirin û jidestdana wan ji Ferdayî re her carê ji ya berê jandartir bû. Taliyê Ferda bi keçek kurd re dizewice û wê ji Kurdistanê tîne Swêdê û zarrokek anku Cengo jê re dibe. Lê jina wî ya kurd jî di civaka swêdî de roj bi roj diguherre û taliyê Ferdayî dihêle û kurrê wî lê heram dike.
Firat Cewerî guherrînên di Ferdayî û jina wî ya kurd Hêlînê û derdorên wan de çêdibin bi awayine hosteyane vedihûne û dîmenek tarî yê tijî bûyerên kitekit yên balkêş lê xemgîn ji jiyana awaretiyê û dûrwelatiyê diyarî xwendevanên xwe dike.
Piştî 28 salan Ferda vedigerre bajarrê xwe, bajarrokek bakurê Kurdistanê. Ji hingê ve em êdî bi nameyên wî yên ji Ferîdî re haydar û agadarî rewşa wî û welatî dibin. Di ber nameyên Ferdayî re, Ferîd çîrroka wî ji zarrokiyê ta revîna ji Kurdistanê raberî me dike.
Ferda pêşî ji guherrînên li welatî peydabûyî pirr bigazin e. Ew xizm û lêzim û hevbajarriyên xwe xerîb û sar dibîne û li wir jî xwe biyan hes dike. Hevdem Ferîd bi serpêhatiyên xwe û Ferdayî jiyana şorreşxwaz ya salên 1970yê li gel xwestek û xeletiyên çepgiran radixe ber çavên xwedevanên romanê.
Em ji Ferîdî fêr dibin ku Reşît û Selîm jî berî derketina Ferdayî û Ferîdî hogirên wan yên çepgiriyê bûn. Lê ji nameyên Ferdayî diyar dibe ku yek ji wan bûye serokê cerdevanan (caşan, qoriciyan) û yek jî serdarê gerîlayên wê herêmê ye. Herduyan şerrê dijî dijminan ji bîr kiriye lê berberiya wan ya dijî hev û dijî heval û malbatên hev ti sinor û dilovaniyê nanase.
Bajarrê Ferda vegerriyayê ji azadî û aramiyê dinyayekê dûr e. Esker û polîs nahêlin mirov çayekê jî bi rehetî vexwe. Lê ya gerîla jî tînin serê gel ne ji ya dewletê kêmtir e.
Ferda bi xwe ji her kesî zêdetir di bin gef û herreşeyên herdu hêzên hov de ye loma ew neçar dibe ji wê cîhana cinawiran bireve. Lê vê carê ew baznade Swêdê lê xwe dispêre dilê zeriyek zarşirîn ya ku ne kêmî wî zilmlêbûyî ye. Ew xwe diavêjin himêza hev û birînên xwe bi evînê dicebirînin yan diniximînin ta ku rojekê êdî hay ji wan namîne.
Tevnê romana "Payiza dereng".
Vebêjê Payiza dereng Ferîdê dostê lehengê romanê anku Ferdayî ye. Li mala Cengoyî Ferda bi xwe bi dirêjî basa jiyana xwe ya hatina Swêdê, siyasetkirin û sarbûna ji siyasetê, tenêtî û ramanên xwekujiyê, peydakirin û jidestdana evînên yek li pey ya din dike.
Piştî Ferda vedigerre Kurdistanê ew nameyan bo Ferîdê li Swêdê dinivîse. Ev name nedestdayî di romanê de tên weşandin û rewşa welatî û jiyana Ferdayî ya piştî vegerrê li wir bi van nameyan arasteyî xwendevanan têt kirin.
Di navbera nameyên Ferdayî de, Ferîd jî basa zarrokî û xortaniya Ferdayî û xwe û hinekî jî ya Selîmê niha cerdevan û Reşîtê niha serhildêr dike.
Biyanistan.
Bi pêşkêşkirina hin ji bûyerên jiyana Ferdayê ku bo demek kurt hatiye derveyî welatî lê piştî 28 salan dixwaze vegerre, nivîserê romanê hosteyane dîmenin ji guherrînên hêvî, rastî û mejiyên kurdên aware û mişextiyî biyanistanê bûyî di ber çavên me re diborîne.
Bêguman e ku Ferda bi armanca siyasetkirinê hatiye Ewropayê lê piştî ew lihevnekirin û nezaniya siyasetvanên kurd dibîne, li siyasetê jî sar dibe û taliyê bi temamî dest jê berdide. Ew roj bi roj bi hesreta welatê xwe dijî lê dibîne ku ev firset her roj ji destî direve.
Hema bêje hemî kurd xerîbî û dûrwelatiyê zor û zehmet dibînin û nivîskarên me jî pirr li ser dinivîsin û bi taybetî jî helbestan pê vedihûnin. Lê belkî tenê Şahînê Bekirê Soreklî ne tê de, mirovî nedîtiye ku nivîskarek din ya / yê kurd karîbe bi nimûneyên kit-kitî anku yek-yekî û detalî wek Firat Cewerî vê dijwariyê rabixe ber çavan.
Tevî gelek trajediyên tên serê Ferdayê reben jî, roman ne tenê xemgînî û bedbextî ye lê ew jî wek jiyanê carine çirîsk û tîrêjên hêvîdar dide. Tevî ku Ferda gelek car evîndar dibe jî, her evîna wî ji yên berî xwe cuda ye û bidawîhatina wan jî têvel û cihê ye loma xwendevan bi wan nakerrixe û zivêr nabe.
Piştî vegerra Ferdayî bo Kurdistanê, em niha jiyana wir bi giştî û ya wî bi taybetî ji nameyên wî yên ji Ferîdî re fêr dibin. Bi kêmî be jî destpêkê, Ferda li Kurdistanê jî xwe xerîb dibîne û nagunce rewş û rabûn û rûniştina wir. Dewlet bi her awayî hovîtiya xwe didomîne lê çekdarên serhildêr jî bela xwe ji xelkê venakin.
Di ber nameyên Ferdayî re, Ferîd ji me re basa jiyana Ferdayî ya berî revîna ji Kurdistanê dike. Di xortaniya xwe de Ferda û hevalên wî Ferîd, Selîm û Reşît roj bi roj li çepgiriyê û sosyalîzmê dişarin anku germ dibin û ji ber hindê taliyê dikevin belayan û Ferda û Ferîd neçar dibin warê xwe bihêlin û bazbidin Ewropayê. Bi bûyerên di jiyana wan de diqewimin, nivîserê romanê gelek aliyên çepgiriya salên 1970yê, mentalîteya çepgiran û helwesta wan ya dijî niştimanperweriya kurdan xuya dike.
Evîn di "Payiza dereng" de.
Evîn hêza serekî ye ku vê romanê kelecan û balkêş dike. Roman ne bi evînên abstrakt wek hezkirina ji welatî yan heval û mirovên xwe lê berî her tiştî bi hezkirinên ji keç û jinan û bêsiûdiya Ferdayî di wî warî de dagirtî ye.
Lê berevajî lomeyên ku Amed Tigrîs di rexnekirina vê romanê de dike, têkiliyên zayendî ti carî di romanê de nêzî pornografiyê nabin lê nivîserê romanê ji erotîzmê jî nareve. Têkiliyên zayendî yên di romanê de pirralî û têvel in û ti carî ne tenê bi armanca provokasyonan lê wek parek bingehîn ji jiyanê xwe didin pêş. Ew têkilî geh şadiyê û geh jî kovandariyê peyda dikin û her carê ji hev cuda û taybet in.
Xwarin û vexwarin di romanê de.
Bawer nakim ku ta niha ti romanek din ya kurdî wiha bi berfireyî cih dabe çêjî û teamên xweş. Nivîserê romanê wisan bi kit-kitî basa çêkirin û xwarina wan dike ku mirov dikare bawer bike ku ew bi xwe divê miriyê çêkirin û xwarinê be. Lê xwendevana/ê bixwaze zû romanê biqedîne belkî bipirse ka çi pêwîstî bi ev qas vegotina lezetên xwarin û vexwarinê heye.
Belkî Enwer Karahan, Perwîz Cîhanî û Laleş Qaso ne tê de, mirovî bi xwe zimanê ti nivîskarek kurmancînivîs wek yê Firat Cewerî dewlemend û berfire nedîtiye. Lê wek ku ji "Payiza dereng" dixwiye, belkî zimanê Cewerî ji yê yên binavkirî jî pirralîtir be. Mijar jiyana gundewariyê, çepgiriyê, têkiliyên nav nivînan, xwarin û vexwarin, lîstina li gel zarrokan, kom û komelên kurdên aware yan jî xeyidîna jinûmêran be, zimanê Firat Cewerî hespek rewan e û bêyî asêbûn li astengan bi çargavî dibeze û xwendevanan jî bi xwe re difirrîne.
Amed Tigrîs dibêje ku zimanê "Payiza dereng" sivik û nisêbînî (mêrdînî) ye. Lê bi baweriya Husein Muhammed sivikiya zimanê vê romanê ne ji yekalîtî û qelsiya wê lê ji herrikbarî û kurdîtiya zimanê nivîserê wê tê. Mêrdînîtiya zimanê hêja Cewerî ne veşartî ye û nayê haşa- û mandelkirin lê ew ne ji nivîskarên din yên kurd herêmîtir e. Bi Husein Muhammed gencîneya peyvan ya devoka Mêrdînê wek xezîneya biwêjan ya Behdînan zengîn e û ji ber hindê pirr baş e ku nivîskar xwe ji hin peyvên li Mêrdînê tên bikaranîn neşûştiye lê bi xebitandina wan bi dehan – ger ne bi sedan – peyvên kêmpeyda tevî wêjeya spehî ya nivîskî ya kurdî kirine.
Guman jê nîne ku nivîserê Payiza dereng bi kurdî ramiye û romana bi kurdî nivisiye û ta raman û tiştên biyanî jî xweş li kurdî anîne.
Şaşiyên rêzimanî mînîmal in lê yên tên kirin mixabin bi berdewamî tên kirin.
"*Min tu dît". (Ku divê ”Min tu dîtî” be ji ber ku “Te ez dîtim.”)
"*Wî tu girt". (Ku divê ”Wî tu girtî” be ji ber ku ”Wî ez girtim”.)
"*Min çû." (ku divê ”Ez çûm” be.)
"*Te çû." (ku divê ”Tu çûyî” be.)
"*Min çayê da ser". (ku divê ”Min çay/ça da ser” be)
"*Me hayê jê bû". (ku divê ”Me hay/ha jê bû” be.)
Ji bilî van şaşiyan, nivîserê romanê herwiha forma arkaîk ya guherrandina tîpa ”a” yan ”e” bi tîpa ”ê” wek forma tewandî a navdêrên zayendnêr de bi kar tîne: "agir > êgir; neyar > neyêr". Ti şaşî di vê formê de nîne lê dibe hin xwendevanên di devoka wan de ev form bi vî awayî nayêt bikaranîn biheyirîne û behitî bihêle û ta belkî têgihiştinê jî hinekî dijwar bike.
Rastnivîsî.
"- ”Min pencere vekiriye / vekiribû.”" (Min rewşa wê ji girtîbûnê guherrandiye / guherrandibû vekirîbûnê.)
-" Pencere vekirî ye / vekirî bû". (Vekirîbûn taybetmendiyek pencereyê ye / bû, wek: ”Pencere mezin e.”)
Bi kurtî: Ger kesekî tiştek kiribe, divê ”ye / bû” bi lêkerê ve bên nivîsîn. Lê dema tiştek bi xwe tiştek e yan tiştek bû, divê hingê ”ye / bû” ji lêkerê bên veqetandin.
"* ”Min bi serê wî dakir".” Ku divê binivîse: ”"Min bi serê wî de/da kir".” ji ber ku fraza adverbiyal ”bi serê wî de” ye, ne ”bi serê wî” anku ger bêt pirsîn: ”Bi kû de/da?”, bersiv dê wiha be: ”Bi serê wî de/da”, ne ”bi serê wî”.
"* ”Min berê xwe bi wî alî vekir".” Ku divê bêt nivîsîn: "”Min berê xwe bi wî alî ve kir".” ji ber ku fraza adverbiyal ”bi wî alî ve” ye, ne ”bi wî alî” anku ger bêt pirsîn: ”Bi kîjan alî ve?”, dê bersiv ”Bi wî alî ve” be, ne ”bi wî alî”.
Nivîser herdem gotina ”we bû” anku ”wer bû, wilo bû, wisan bû, welê bû, wa bû” bi hev re wek ”webû” dinivîse. Belkî armanc ew e ku vê ”we bû”yê li gel ”we bû < hûn bûn” tevlihev neke. Lê ger bixwaze xwe ji tevliheviyê rizgar bike, çare ne pêkvenivîsîna ”we bû”ya pêştir e lê dikare awayên wek ”wer bû, wilo bû, wisan bû hwd” bi kar bîne.
Kêmasiyên rêzimanî û rastnivîsî hema bêje tenê ev bûn û pirraniya wan kozmetîk in û tenê ji xwendevanên li rêzimanê û rastnivisiyê pirr sexbêr re belkî nerazîbûnê peyda bikin.
"Payiza dereng" yekem romana Firat Cewerî ye lê gihiştîbûna wê encama dehsalên nivîskariyê ye.
Tevî ku nivîserê romanê lehengên xwe dide peyivîn û çîrrokên wan yên hema bêje sade û rojane vedibêje, nivîskar bi rêya bûyer û belayên tên serê Ferdayî dîroka civaka me ya nîv sedsalekê digel guherrînên derveyî û yên hindirrî mejiyê mirovekî – ku xwendevan dikare bi gelek awayan xwe tê re bibîne – radixe ber çavên me.
Berevajî gazinên Amed Tigrîsî ku dibêje hemî "Payiza dereng" tenê helwesta subjektîv ya lehengê romanê ye, di rastiyê de lehengên romanê bi awayek seyr û sosret rewşê bi objektîvî ji me re radigihînin. Ta carine wisan objektîv in ku êdî baweriya mirovî pê nayê!
Rêzdar Cewerî bi vê romanê çêjek xweş ya wêjeyî dide xwendevanên xwe û bi taybetî klasîkên rusî Turgenev û Dostoyevskî tîne bîra mirovî. Lê berî her tiştî ev roman dîmenek pirralî yê xem û xweşiyên civaka me ye.
Nivîserê romanê û lehengên wî peyamek heye: her awayê jiyanê bi zimanê kurdî dibe. Kêm berhem wek romana "Payiza dereng" xweş wê angaşt û îdiayê rast derdixin.
Johann August Apel (jdb. 17ê îlona 1771 li Leipzigê - m. 9ê tebaxa 1816 li Leipzigê) dadnas û nivîskarekî alman bû.
August Apel kurê piçûktirê dadnas û şaredarê Leipzig Heinrich Friedrich Innocentius Apel ji dayik bû. Piştî abîtûrê ku ji Dibistana Thomasê li Leipzig xelas bû, ew di navbera 1789 û 1793 de li Zanîngeha Leipzig û Leucorea li Wittenbergê dadnasî xwend, û di sala 1795an de bû Ph.D.Jur. Li Leipzigê, wê hingê xwe wek parêzvan damezrand. Di 1801ê de ew bû endamê meclîsa bajêr.
Destpêkê ew dramayêna klasîk nivîsand, paşê jî pirtir çîrokên tirsnak û şevreşkan. Apel bi berhema xwe ya "Gespensterbuch" ("Pirtûka şevreşkan"), ku ew bi hev re bi Friedrich August Schulze (di bin bernavka Friedrich Laun) de çap kir, pir xweş navdar bû.
Libretonivîs Johann Friedrich Kind romanek Apel Der Freischütz ji bo opera Der Freischütz (Carl Maria von Weber) materyalê girt.
Weşandina Metrika Apel minaqeşeyek zanistî ya fireh kir. Dijberê wî serekî mamosteyê wî yê berê Gottfried Hermann bû. Lê berî ku pirsgirêk were çareser kirin, August Apel di 9ê tebaxa 1816an de li Leipzigê mir.
Nivîskar û damezrîner Theodor Apel kurê August Apel e.
Rosita Forbes bi navê zayînê Joan Rosita Torr (jdb. 16ê kanûna paşîn 1890 - m. 30ê hezîrana 1967) nivîskara rêwîtiyê, romannivîs û vedîtereke îngilîz bû. Di 1920-1921 de ew jina pêşîn a ewropî bû ku bi hev re bi vedîterê Misrê Ahmed Hassanein ku li Lîbyayê avşînoka Kufra serdan kir, di serdemek ku ev ji bo rojavaberan de girtî bû.
Joan Rosita Torr li Riseholme Hallê, li nêzîkî Lincoln, Îngilistanê, wek zaroka herî mezin a milkdar Herbert James Torr û jina wî Rosita Graham Torr dayîk bû. Bavê wê endamê parlemanê bû.
Di dema şerê cîhanî yê yekem de ew du salan ambûlansek li Fransayê ajot. Ji 1917 ta 1918an, ew bi Asayîşa Jinê re hevaleke din a leşkerî ya bêhempa, Armorel Meinertzhagen çû serdana 30 welatan.
Joan Rosita Torr di sala 1911an de bi serheng Robert Foster Forbes re zewicî. Ew piştî ku ew di sala 1917 de dev ji wî berda, ew jinberda. Ew di 1921an de dîsa zewicî, ​​bi serheng Arthur Thomas McGrath. Ew di 1962 de jinebî bû, û ew di sala 1967an de, li mala xwe li Warwick, Bermuda, 77 salî, mir.
Holly Lisle (jdb. 1960 li Salem, Ohio, DYA) nivîskareke amerîkî ya wêjeya fantazî û honaka zanistî ye. Dema ku ew zarok û ciwanek bû, ew bi malbata xwe re li DYA, Kosta Rîka û Guatemala rêwîtî kir. Ew wek hunermenda muzîkê û xêzkara pirrengî xebitîbû, berî ku ew balê bikişîne li ser hevkariyê nêzikî bi Marion Zimmer Bradley û bi kurtî jî serfiraz bû û serkeftinên yekem wekî nivîskarê xwe pîroz kir. Her wiha ew ji bo nivîskarên ku bi hêviya nivîskarên jêhatî bûne bi navgîniya ku berê tenê pirtûka bi zimanê îngilîzî "Mugging the Muse: Writing Fiction for Love and Money" ya ku wekî belaş li ser înternetê hatî peydakirin, bûye navdar. Ew niha rêzeya polisye û romanên nû yên fantazî dinivîse.
Di 1993 de, romana wê Fire in the Mist xelata Compton Crook wergirt ji bo romana herî baş a yekem.
Heya ku bi awayek din nayê destnîşankirin, pirtûkên li ser vê navnîşê çîrokên fantazî ne.
Glenraven.
Co-authored with Marion Zimmer Bradley
Moon and Sun.
Tales from the Longview (set in the same universe as the Cadence Drake series) [https://hollylisle.com/books/] (Science Fiction)
Anthony Brandon Wong (jdb. 12ê gulana 1965 li Sîdney, Awistralya), gelek caran wekî Anthony Wong tê nasîn, lîstikvanekî awistiralyayî ye ku bi taybet ji bo lîstina "Ghost" di fîlmên The Matrix Reloaded û Revolutions The Matrix de tête nasîn.
Rola wî ya navdartirîn rola wî ya Ghost ji The Matrix Reloaded û Revolutions The Matrix e, rolek ku di lîstika vîdyoyê de pir berfireh bû, Enter the Matrix, ya ku ew ligel Jada Pinkett Smith serlîstikvanî lîst. Berî ku ew rola xwe ya Ghost têkeve erdê, ew di destpêkê de ji bo Tankê di fîlma yekem de pêşkeşî kir, lê dijî Marcus Chong winda kir.
Rolên din ên Wong di nav de Jumping Ship wek serkêşê keleşên îroyî, Little Fish, du stûnên li ser Home û Away, Mek - zanyarek di rêzefîlma, fîlma 2004ê Flight of the Phoenix û wekî Tasuke Kogo di rêzefîlma şeş-beşî ya sala 2008an, Samurai Girl. Ew rola Danny Law di pêkenoka rêzefîlma sala 2016ê The Family Law de lîst.
Li Bin Dara Biyê pirtûkek çîrokan ya Roşan Lezgîn e.
Ew pêşî bi zazakî bi navê Binê Dara Valêre de de hatibû weşandin û paşî ji alî birêz Lezgîn bi xwe ve hatiye kurmancîkirin.
Pirtûka Roşan Lezgîn ya kurteçîrokan bi navê Li Bin Dara Biyê bi kurmancî ji nav Weşanên Mîr li Stembolê derket. Ev heman pirtûk berê li Stockholmê di nav Weşanên Apec de bi zaravaya kirmanckî (zazakî / dimilî) bi navê Binê Dara Valêre de derketibû. Birêz Lezgîn bi xwe pirtûka xwe li kurmancî wergerandiye û bi zimanek spehî xistiye ber destê me xwendevanan.
Li Bin Dara Biyê ji deh kurteçîrokan pêk tê ku pênc ji wan bi kurmancî yan kirmanckî berê di Mehnameyê de jî derketine.
Li vir em dê bi kurtî basa her çîrokekê bikin daku bi wî awayî çend hêjayiyên - û eger pêdivî be rexneyên li - nivîskariya Roşan Lezgîn destnîşan bikin.
Roşan Lezgîn sala 2003yê bi Xelata Wêjeyê ya Weşanxaneya Apecê ya salane wergirt.
Huzna.
Gelek sedem hene bêt gotin ku ev yek ji bedewtirîn çîroka vê pirtûkê ye û di nav çîrokên ta niha bi kurdî hatine nivîsîn de xwe digihîne nav wan çîrokan yên di pileya herî jorîn de ciyê xwe diparêzin.
Çîrok bi her awayî bi şêwaz û stîlek romantîkî hatiye vehûnandin. Ji destpêkê ta dawiyê stranek gelêrî yan jî mîna yên gelêrî têt strandin. Ev stran têt rawestandin û piştî çend paragrafên vegotina çîrokê ew dîsan têt domandin. Stran û çîrok dest di dest hev de diperisin û pêşve diçin. Ta dikare bêt gotin ku çîrok bi xwe şirove û ravekirina stranê ye.
Nivîskar pirr serkeftî bedewiya keçek ciwan ya bi navê Huzna û geşbûna wê û dilê xortan li wê salox dide. Kêm çîrokên nûjen yên kurdî di erotîzma xwe de digihin çîroka Huznayê.
Pirr balkêş û bi awayek şarezane nivîskar sirişta gundên Kurdistanê dinexşîne. Nivîskar bi xwe jî wê siriştê baş dinase lew kariye hosteyane delalî û şepaliya wê di çîrokek hêjayî wê siriştê de vebêje. Herwa Huzna û xweza tên berhevdan û xwendevan dikare ta wan bişibîne hev yan ta herduyan her eynî tişt bihesibîne jî.
Tiştek ku vê çîrokê dike mîna çîrokên dî yên pirtûka Li Bin Dara Biyê ew bextreşî ye ya ku li dawiya çîrokê diqewime û ew gundê biheştane têt wêrankirin. Çawan ku nivîskar biharê wek vejîn û bedewiya siriştê dibîne, ew wa payizê jî dişibîne bextreşî û tarîtiyê. Biharê Huzna digihe û bedew dibe; payizê wêranî dest pê dike.
Di saloxdana demsalan de û di rewşa bextiyarî û bextreşiyê de nivîskar kariye pirr baş zîrekiya xwe berçav bike.
Wek kêmasiya vê çîrokê dikarim nebûna kelecana qewimîna belayan destnîşan bikim. Nivîskar dikarî wa bike ku xwendevan hê ji destpêkê li benda guherrîna rewşê bin yan qet nebe di dilê wan de peroşiyek çêbibe daku bibe motîvek ku çîrokê bixwînin daku bigihin encamê. Mixabin haya xwendevan ji hatina belayan yan tiştek wek wan qet nîne: Biharê her der biheşt e û xwendevan bawer dike ku dê her wa bidome; payizê agirê dojehê hildibe û xwendevan bi tenê dimîne!
Beraz pirr bûne.
Eger çîroka "Huzna" ji ber nebûna kelecanî û peroşiyê hat lomekirin, divê bêt dirikandin ku kelecanî ji vê çîrokê ne kêm e.
Ev çîroka Hesoyê govendgêrr e yê ku vebêjê çîrokê wî hinekî ji dûr ve dibîne û basa wî dike. Pêşî, ku xwendevan berev Heso ve têt kişandin, Heso li ber dîwarê mizgeftekê kesek rebenok e. Paşî xwendevan bi çîrokbêj re difirre rojên Heso yên geş û xortaniyê dema ew "govedgêrekî yeman bû. Def û zirne pevre dibetilandin."
Peyre xwendevan fêr dibe ka di şkence û lêdanan de çi hatiye serê Heso. Çîroka Heso neynika xopanbûna civakekê, welatekî ye. Bi çar rûpelan nivîskar nîgarek reş yê rewşa welat radixe ber çavan: ka gundiyên kurd di çi rewşê de ne, gund çawan tên kavilkirin, yên ji gundên xwe bar dikin dikevin çi rewşê...
Berevajî çîroka "Huzna", ya ku di demê de rasterêk pêşve diçe, "Beraz pirr bûne" di nav deman de pêşûpaş digerre û derfet û delîvan dide nivîskar ku bi awayek xweş û lihevhatî çîrokek pirralî vebêje.
Rev.
Rev, jihevveqetîn, jihevdûrketina bûye belaya serê kurdan belkî di hemû dîroka mirovatiyê de ti gel û miletên dî ew nedîtiye. Kurd ji war û welatê xwe, ji xizm û lêzimên xwe, ji heval û hogirên veqetîne û dûr ketine. Bi pirranî ev rasterast bi destê dijminan hatiye pêkanîn. Lê bi hezaran kurdên dost û yar di xortaniya xwe de dildarên xwe jî hêlane û neçar mane bo jiyanek azad û birûmet bidin pey rêbaza niştimanperwerî. Gelek xort bûne şervan, pêşmerge û gerîla, û destgirtiyên xwe bi cî hêlane û mixabin êdî ti car ew negihane hev.
Ev çîrok jî li ser Şemalê û dildarê wê ye. Lê ne dildarê wê lê Şemal bi xwe bi armanca serxwebûna welat çûye. Dildarê Şemalê ye yê vê çîroka xwe û wê vedibêje.
Vebêj çîroka xwe û wê keserkûr dirêse. Rewşa wan ya kembax li bajar, sotandina gundê wan, awayê xelkê awir didan wan... Li gel nameya li dawiya çîrokê ji Şemalê re têt nivîsîn, ev çîroka xemgîn gelek xweş hatiye afirandin.
Kêmasî: Gilî û gazin zêde hatine dubarekirin û armanca serekî bûye ew ku dilê xwendevan bi çîrokbêj bişewite.
Baba.
Ev kurttirîn çîroka hemû pirtûkê ye. Lê kurtiya wê xurtiya wê ye jî.
Di vê çîroka derdtijî de dayikek neçar dimîne pirsên keçika xwe ya biçûk bersiv bide li ser hindê ka çima bavê keçikê venagerre malê. Nivîskar pirr xweş keçik bi zimanê zarokan peyivandiye.
Kêmasî: Dibe nivîskar bawer kiribe ku (hin) xwendevan di zimanê keçikê nagihin lew pirraniya gotinên wê bi zimanê mezinan bi diya wê dane dubarekirin. Ev ne pêdivî ye.
Li Bin Dara Biyê.
Vê çîroka navê xwe daye pirtûkê bi her awayî hêjayî hindê ye.
Paleyan ji ber kel û gurmija nîvroyên havînan xebata xwe rawestandiye û xwe daye ber sîberan. Li dema firavînê diya lehengê çîroka me wî dixeyidîne û kurrik sil dibe û dikeve rê ta xwe digihîne nav cinînka (baxçeyê fêkî yê) Apê Wuso. Hemêza xwe bi hejîran / încasan dadigire û xwe berdide ber "Gola Spî". Piştî kêlîkekê dibîne keçek tê ser golê û xwe tazî diavêje avê.
Birêz Roşan Lezgîn wa bi hosteyî vê çîrokê vedihûne ku gelek nivîskar dikarin tenê hesûdiyê bi wî bibin. Germa havînê, silbûna ji ber zeleya dayikê li kurrik daye, cinînka biheşta sererdî, Cemîleya gulendam rûs di ava sîs de, hevgihîna du bedenên nûgihayî... Ev hemû kerese ne bû çîrokek kêmnimûne xweş li hev hatiye.
Îtîraf.
Ev dirêjtirîn çîroka pirtûkê li ser rewşa wan jinan e yên neçar mane xwe bifiroşin.
Di van 10 - 15 salên dawîn de, ku bi hezaran gundên kurdan li Bakurê Kurdistanê wêran bûn û delîvên jiyanê ji gundiyan re neman, wan ji neçariya xwe berê da bajaran. Li bajar pirraniya wan bêkar in û di kembaxtirîn şertên jiyanê de dijîn yan jî her di vê kembaxiyê de mecbûr in pîstirîn karan bikin.
Çîroka "Îtîraf" bi rêya mêrekî rewşa xwefiroşiya jinan radixe ber çavan, bi taybetî di neynika jinek ew dinase re, jinek ku bo keça xwe xwedî bike neçarî vê rûreşiyê bûye.
Şeva Spî.
"Şeva Spî" helbestek pexşanî ya bêtixûb bedew e. Tê de nivîskar li şevek berf dibare bangî yara xwe ya wenda dike û gilî û gazinên xwe digihîniyê. Lê ne tenê gilî û gazinan, herwa bedewiya sîsiya berf bi xwe re tîne jî.
Her peyva "Şeva Spî" bijare ye û tevî ku ew ji kirmanckî li kurmancî hatiye wergerandin jî, ti ji geweriya xwe wenda nekiriye.
Diyarbekir Seranser Eşq (bn Mehname, hjm. 22 bo çapa kirmanckî / zazakî: Diyarbekir Seraser Eşq)
Pirr li ser vê pesnenivîsa bo Amedê fikirîm ka wek nirxandin û rexne çi bibêjim lê piştî gelek dudiliyan: Ti nabêjim!
Ev helbesta pexşanî wa lihevhatî û spehî ye, her peyva wê hind bijare û şirîn e ku eger peyvek wê jî li derî nirxandina xwe bihêlim, nirxandin dê ne hejî vê helbestê be. Lew hêviya lêborînê ji nivîskar û xwendevanên ezîz dikim û hêvîdar im xwendevan bi xwe wê bixwînin û lezet û zewqê jê bistînin.
Çûyin.
Lehengê çîroka me dê ji neçariya xwe Diyarbekirê dihêle. Bi awayek helbestane hestên xwe yên kûr, stemkariya di bin de ye, berfa dibare, gulmiçkên bi pencereyên otobûsê dikevin, qeşaya Dîcle girtiye... dibêje.
Ev çîrok dikare dewama çîroka "Çûyin" be. Di wê de kesekî Amed terk dikir, di vê de leheng li bajarek xerîb e û hestên xwe yên xerîbiyê, yên bêrîkirina welat û yên bêkesiya xwe pêşkêş dike.
Sala 2003yê Roşan Lezgîn - li gel Dilawer Zeraq - bi xelata wêjeyî ya Weşanxaneya Apec ya salane ya Weşanxaneya Apec hat xelatkirin ji ber çîrokên wî yên di vê pirtûkê de. Hingê ev çîrok di pirtûka bi navê Binê Dara Valêre de bi kirmanckî (zazakî) hatibûn weşandin. Lê bi wergerandina van çîrokan li kurmancî, hêja Roşan Lezgîn xizmetek mezin ji zimanê kurdî re kiriye. Tevî ku zaravaya wî ya malbatî kirmanckî be jî, ti kêmasiyên berçav di nivîsîna wî ya kurmanciya de jî nînin. Hêviya min ew e ku ew her berdewam be li ser nivîsîna xwe - bi herdu zaravayan.
Husein Muhammed: Kovara Mehname, hejm. 43, 8/2003
Binê Dara Valêre de nameyê kitabêkê Roşan Lezgînî yo û bi kirmanckî kurdiya zazakî nusîyayo.
Roşan Lezgînî bi xo no kitab tadayo kurmanckî û bi nameyê Li Bin Dara Biyê hetê Weşanxaneyê Elma ra ginayo çape ro.
Li Bin Dara Biyê
Kirmanckî de kitabêko erjaye: BINÊ DARA VALÊRE DE
Kurmanckî û sorankî ra dima lehçeya tewr girde ya kurdkî lehçeya kirmanckî (zazakî) ya. Na lehçe sey her dîyanê bînan zaf nênusîyaya û xo miyan de wayîrê nuştişê sitandardî nêbiya. Ma zanî ke wendox û nuştoxê kirmanckî tay î. Êyê ke estê zî zaf zor nêdanî xo ke ziwanê xo weş biwanî û binusî. Kirmancan ra tayê, sey kurdanê ke ziwanê xo baş nêzanî û mentiqê tirkî qalanê înan de hakim o, vanê "Kirmanckî qîmê ma nêkena. Ma nîşnê fikr û hîssanê xo bi aye îfade bikî. Gama ke ma wanenî zî, ma ziwanê nuştoxan ra fam nêkenî. Her kes goreyê dewa xo nuseno û her kes xo ser yew alfabe şuxulneno. Ma şaş mendê ke ma kamî dima şêrî."
Tayê zî vanê "Kirmanckî lehçeya moderne û sitandardbîyaya niya. Kesê ke bi na lehçe qalî kenî zî yewbînan ra fam nêkenî."
Roşan Lezgînî bi kitabê xoyê hîkayeyan "Binê Dara Valêre de" de, seke cewabê nê heme fikranê xeletan bido û înan pûç biko. No kitab nawneno ke kirmanckî reyde zî kes (kê) şîno çîyanê modernan binuso. Kirmanckî qîmê kesî kena ke kes pê hîss û fikranê xo, hes û waştişanê xo, derd û kulanê xo bi awayêko tewr weş îfade biko.
Roşan Lezgîn, nê hîkayeyan reyde nawneno ke kirmanckî de zî yew ziwano sitandardbîyaye esto. Çunke hîkayeyê ke nusîyayê, ziwanê dewa xo reyde yan zî ziwanê yew mintiqa reyde ney, ziwanêkê muşterekî reyde, formanê tesbîtkerdeyanê çorşmeyê Grûba Xebate ya Vateyî reyde nusîyayê. Na grûbe, semedê sitandardbîyayîşê lehçeya kirmanckî kombîyayîşan virazena û semedê rastnuştişê kirmanckî xebitîyêna, formanê muşterekan ê çekuyan tesbît kena. Kitabê Roşan Lezgînî reyde merdim fêkiyan û erja na xebate zî vîneno.
"Binê Dara Valêre de" nameyê kitabê Roşan Lezgînî yo ke reya verêne Weşanxaneyê Apecî zimistanê 2002 de, Stokholm de neşr kerdo. Weşanxaneyê Vateyî zimistanê 2003 de newe ra sey çapa dîyine no kitabo erjaye weşanayo û resnayo sînayoxanê kirmanckî.
No kitab hetê nuştoxî ra tadîyayo lehçeya kurmanckî (kirdaskî) û Weşanxaneyê Elma (Elma Yayinlari) kurmanckiya ey bi nameyê "Li Bin Dara Biyê" wisarê 2003 de, Îstanbul de weşanayo. Goreyê fikrê mi, no kitab namzedê açarnayîşê ziwananê ewropayiyan û ziwananê bînan o ke edebîyatê ma temsîl biko.
No sewto sote, janêko teze, naşî û saf, mîyanê cîgerêka pake ra vejîyênê û koyan ra bînê vila..."
Gelo na Huzna kam a? Yew kênaya qurbanbîyaya yan zî sembola welatê nuştoxî ya?
Yew helmo ke boya eşq, sînayîş û mehzûnîye ey ra yena; bi yew ziwano şîrîn û şîîrên nusîyayo. Tena na hîkaye de ney, heme desine de zî sera-ser no ziwano edebî yo şîrîn û şîîrên esto. Rasta ey, merdim ziwanê Roşan Lezgînî ra mird nêbeno. Heme hîkayeyî bi ziwanêko edebî û zaf delal nusîyayî û hetê estetîkî ra zî zaf hol ê. Ziwanê Roşan Lezgînî de wina aheng û melodî esta ke kes ey ra vengê şirriya awa koyan eşnaweno, wina lîrîzmêko tebîî tede esto ke merdim wendişê ey ra mird nêbeno. Ziwanêko herikîyaye, şîîrên û bi rîtm; ziwanêko newe. Hetê xeyal, metafor, îdyom û bi taybetî zî hetê çekuyan ra ziwanêko zaf zengîn o.
"Hes ame. Errrik! Ez çi vînena heww? Mîyanê ê koyan de, o gelîyo xorî de, citeyê şelwarê sîyayê xasî yê Dîyarbekirî serê qonderanê zincetujanê beriqnayan de dayê xo ra. Mîyêka sipî a birîsmêne mîyaneyê xo ra, serê şelwaran de pişta; mîyane kerdo barî. Cor de êlegêko kewe û gocagin serê îşligê çeqerî de dayo xo ra. Her di kalekan ra puskulê rengênê şilabendê torkî helqetnê. Vanê semedê xatirê nê puskulanê şilabendê ey bîyo ke nameyê ey bîyo Heso Puskul." (r. 12)
"La xora veyweyo ke kêneyî tede nêbê Hesî rê çi veywe yo! şan keno ke defê xo bidirno, zirna fekê Pîresinî de biya lale. Kêneyî tilîlî veng danê û Hes bîyo har…" (r. 13)
"Ma bi zanayîşê qedr û qîymetê nuştoxanê xo serfîraz benê û wazenê bidê zanayîş ke xebata hêca, yena teqdîrkerdiş."
"Demeyo ke eserê edebî bi lehçeya kirmanckî binusiyê, hem ziwan xurt beno hem zaf çîyî vindîbîyayîş ra xelisîyenê û hem zî edebîyatê kurdkî hîna pêt (zengîn) beno."
"... seba ke hîkayeyê Roşanî hetê edebî ra xurt û pêt î. Hîss û heskerdena kurdan weş îfade kenê. Heto bîn ra, lehçeya kirmanckî (zazakî) de hîkayeyî zaf kêmî nusîyayî û Roşan bi hîkayeyanê xo beno numûneyêka başe, bi nê hîkayeyan edebîyatê kurdkî rê xizmet keno." (Vate, nr. 19, s. 17-19)"
Ez hîna verê lehçeya ma de qet raştê nê tewir kitabî nêameya.
Qapaxê kitabî, Alî Haydar Gudenî bi şeklêko hol viraşto.
Tirkiya de neşrbîyayîşê nê kitabî çîyêko zaf muhîm o. Weşanîyayîşê kitabanê wina qalîteyinan îmaj û pirestîjê weşanxaneyî ser o zî tesîrêko musbet keno. No kitab mela (boka) weşanxaneyî rê bibo wesîleyêka xeyrêne û ez zana ke Denîz Gunduz zî bi eşq û keyf nê kitabê erjayeyî ser o xebitîyayo ke Weşanxaneyê Vateyî Tirkiya de cayê xo bigîro.
"Nê janê ke ma ancenê, nê janê ke ma zerrî ra xo teslîmê înan kerdo, senî vera ma de agêrenê sukûnetêka şinasî û aram-aram ro ma pêşîyenê. û bêtalihî seke teqdîrê Homayî bo, seke bapîranê ma ra mîrat bimano ma rê, wina zerrî ra û ende zî delal, mîyanê çareyê ma de neqeşîyaya. Azadî zî sey yarîyêka çorse didananê xo ro ma beş kena û helbet ma tim bakîr ê, vera her qewimîyayîşê heyatê xo de.Ê ke verê heme çî vîrê ma ra şinê zî merdeyê ma yê..." (r. 72)
Coco Martin (jdb. 1ê çiriya paşîn 1981an li bajarê Quezon City, Fîlîpîn) lîstikvan û derhênerê Fîlîpînî ye. Ji bo lîstina rolên sereke di Walang Hanggan, Juan dela Cruz û Ang Probinsyano ya FPJ-yê de tê zanîn.
Coco Martin li Sampaloc, li navçeya Manila hatiye dinê. Ew cahilvanek Nazareya Reş e. Di salên zaroktiya xwe de, ew bi gelemperî çû cem dêra Quiapo bi dapîrê xwe re ji bo rêberiya ji Nazarene Reş digere.
Wî li Zanîngeha Neteweyî ya Karsaz û Hunerê ya li Bajaroka Fairview Quezon of Science di Rêvebiriya Otêl û Restoran de wergirt. Martin di heman demê de xebatkare Fîlîpînî ya Overseas bû ku wek derîvanek li Alberta, Kanada xebitî bû.
Ev lîsteyeka pirtûkên kurdî yên helbestan e. Lîste ne temam e
1-Çengên te ez bi firê...xistim
Abdulkadir Musa
1- Mem û Zîn
Ehmedê Xanî
1- Şefeqa Lenîn
1- Li Bandeva Spêde
Rojen Barnas
1- Kîne Em
2- Kela Dimdimê
3- Sîpan 1
Sîpan Xizan
1- Nûbihara biçûkan
2- Helbestên Welatê Bindest
M. Seîd Alpaslan
3- Nalînên Min
M. Şakirê Koçer
Prisk û Pêtî-Sewra Azadî (Diwan-1-2)
5- Evîna Welat
Abdurehman Durre
1- Destanek Ji Bîhuşta Winda
M.Zahir Kayan
2- Evîna Dilê Min
Mehdî Zana
3- Azadî û Jiyan
Kemal Burkay
4- Kîme Ez-Ronak(Dîwan 3-4)
5- Doza Jîn
Hisêyn Elî Başar
6- Hîroşîma Duwem Helebçe
Riza Çolpan
1- Stranên Azadiyê
2- Brîna Bêar
Îlhamî Sertkaya
3- Mewlûdê Kirdî (zazakî)
Mele Ehmedê Xasî
Reşîdê Kurd
2- Ji nav Şiîrên Min
Şêrko Bêkes
3- Mulkê Evînê
4- Adir û Asme
Qemerê Alî
Kemal Astare
6- Ariya Demsalê Ez im
Mahzar Kara
7- Berf Fedî Dike
8- Potîna Reş
Remzi Çakin
Evdila Peşêw
3- Mem û Zîn
1- Sê Reng
Nesimî Yaman
Latif Ozdemîr
3- Xewnên Rojê Ronî
M.Şakirê Koçer
4- Nalîna Şevê
Seracettîn Kirici
5- Zend Avesta- Şefaq(dîwan 5-6)
6- Gaziya Min
Berhîm Paşa
1- Ji Çem Bi Derya(Çarîn)
Sabah Kara
2- Evîna Qedexe
A.Sivar Yalçin
3- Xewna Avê
Raîf Yaman
4- Kulîlkên Ezêb
Kamîran Alî Bedirxan
Baba Tahîrê Uryan
6- Were Dotmam
Celadet Alî Bedirxan
7- Awazên Xerîbiyê
Bedirxan Epozdemîr
Seyid Eliyê Findikî
2- Zîlan Agir û Stranên Jiyanê
Medenî Ferho
3- Hêvî û Jiyan
Derwêş M.Ferho
4- Di Siya Dara Xaçê de Serhildan
Miraz Ronî
Rênas Jiyan
6- Çend Xezel û Helbest
7- Çerxa Felekê
8- Ey Avê Av
Feqiyê Teyran
9- Rozê Yena
Hawar Tornê Cengî
1- Ramûsan Min Veşartin
2- Duri Siya Nezdi Ama
Xal Çekler
4- Feqiyê Teyran(M.Xalid Sadinî)
5- Şeva Dawî
Jana Seyda
1- Helbestên Kelogrî
Mucteba Baravî
M. Zahir Kayan
Berken Bereh
4- Evîna Mîr Hesen
Feyzî Demirag
5- Ji Nav Şiîrên Min
6- Gulîstana Bêçare
Raîfê Bêçare
7- Bêdeng Mane Zozanên Kurdan
Fatma Bozarslan
8- Bimre Brakujî
9- Hesreta Pênce Salî
10- Me Welatek Hebû
Can Gulşenoglu
1- Ev Çiya Rûspî ne
3- Sê Kulm Ax
Mezher Bozan
Cîhan Roj
5- Dîmenên Derizî
Irfan Amîda
Bêrî Bihar
Çetîn Satici
Dîlbêzarê Bêkes
Molla Suleyman Kurşun
10- Keskê Dawî di Cenazeya Xwedê
Hoşeng Broka
Osman Mehmed
Ehmed Huseynî
13- Nehcul Enam
Mele Xelîlê Sêrtî
14- Dîwana Rûhî
Şêx Evdirehmane Axtepî
15- Dîwana Kerbelayî
Şêx Mihemed Kerbelayî
Hassan Îrandost
17- Nalîna Agirî
Mehmet Avci
1- Şagirtên Evînê
Serkeft Botan
3- Berbejna Rê
Lal Laleş
4- Mexzena Xwînê
5- Bajarê Dirinde
6- Roja Spiye
Medenî Ayhan
Ilhamî Ozer
Rahîm Qoserî
Kawa Nemir
11- Destana Kawa
14- Mewlûdî Nebî
Mela Kamil Puexî
15- Nameyên Nabersivin
Îrfan Amîda
16- Hêviya Brînê
Yalçin Yaşar
17- Kewê Canê
Receb Dildar
18- Helbestên Sirgûniyê
Lokman Polat
20- Agir û pirûsk
21- Sewra Azadî
22- Kî Me Ez
28- Salar û Mîdya
29- Şerefnameya Menzûm
30- Kesreta Zerrê Mi
31- Destûr Bide
32- Awaza Serpêhatiyan
Evîn Çîçek
33- Awaza Serpêhatîyan-2
34- Awaza Serpêhatîyan-3
Osman Sebrî
2- Ez jî jîyame
Fuad Dogan
4- Tav û Leylan
Cemîl Denlî
5- Monologên Evînên Kedîkirî
Mem Bawer
Reşit Keskin
2- Jana Sîpan
Dost Çiyayî
4- Hestên Veşartî
Aydin Orak
5- Ta Ji Sêvan û Wêdetir
6- Kêr û Hevrîsim
Nihat Çelik
7- Dêsan de Sûretê Ma Nimite
Roşan Lezgîn
8- Evîna Dilê Min
Mehmet Geçit
9- Stranên Çavbiken
Cemal Ozçelik
10- Bazên Welat
Serdar Roşan
Rehîm Koserî
12- Buwariya hestên lerizî
13- Dilê Min Bû Jîngeha Evînê
Hemîd Dilbihar
14- Ez Bûm Jînperest
15- Mem û Zîn
17- Nesrîna Qedexe Ji Bêcirriya Te
Tengezarê Marînî
Ev agirê evînê me dihelîne
Mewlana Celaledînê Rûmî
Wergerrandin: Husein Muhammed
Sorgul û bilbil
Hafizê Şîrazî
Min Shev nas dikrin berî resh bibin
Helbestvan: Necîb Balayî
Efsaneya Stranên bindestiyê
1- ÇARMIX (Helbestên Îşkencê) [http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-a/Nr-19.htm]
Zeynelabidîn Zinar
Çil Çarîn
Helbestvan: Arjen Arî
Weşan: Enstîtuya Kurdî ya Amedê
Teşî
Helbestvan: Azad Zal
Weşan: Weşanên AVA
Şopa Bêdengiyê
Helbestvan: Jîr Jan Amedî
Weşan: Weşanên Kovara Ronahî
Jîr Jan Amedî
Weşanên Kitaphane
Ehrar eş-Şerqiye (bi erebî: أحرار الشرقية, "Ahrar al-Sharqiya") komeka çekdar e ko li destpêkê wekî yekîneyeka Ehrar eş-Şamê li Dêre Zorê bûn. Piştî ew ji rojhilatê Sûriyayê ber bi rojavayê wî welatî jî hatin derêxistin her ew nav li ser wan ma. Lê li sala 2016ê ew ji Ehrar eş-Şamê veqetiyan û pardarî şerrê Mertala Firatê bûn. Gelek ji endamên vê komê ji eşîreta Şeîtatê ne.
Ebû Mariya el Qehtanî endamê berê yê Civata Şêwrê ya Cebhet en-Nesreyê dewrekê mezin di avakirina wê komê da gêrra. Ebû Mariya bi koka xwe ji Îraqê ye û alîgirî desttêwerdanên Tirkiyê di şerrê navxweyî yê Sûriyayê da ye. Dihêt bawerkirin ko parek ji sedemên derêxistina wî ji Cebhet en-Nusreyê ev hevkariya wî ya xur digel Tirkan bû. Herçend e ko netebayî û şerr di navbera vê komê û DAEŞê da hebûne, lê bi giştî ew jî yek ji xelekên wê zincîreya rêkxistinan e ko alîkariya lojestîk pêşkêşî DAEŞê dikin.
Di şerrê Tirkiyê li dijî Rojavayê da, Hevrîn Xelef a çalaka siyasî bi destê vê komê hat kuştin.
Coreca (bi zaravayê herêmî: "Coraca" an "Corica") li herêma Calabria îdarî parêzgeha Cosenza [başûrê Italytalya cih digire Amantea komun yek frazione ye ku bi Campora San Giovanni ve girêdayî ye û li nêzî sînor e.
Ancient] Corinthian Navê bajêr, ku ji hêla Grekiyan ve tê de dijîn, li ser bingeha peyva Cîhanê (Korakas) pêk tê, ku tê wateya " elb.
Geolocation.
Li rojava, [Kendava Tyrrhenian] rûberû dibe, Coreca li başûr bi Campora San Giovanni frazionesi re sînorek parve dike.
Aboriya rûnişmanan li ser bingeha otêl tûrîzm û geştyar e. Coreca xwezayî ya Girtî ji 1960-an û vir ve di wênekêşiya xwezayê de populer e. Li bajêr jî karsaziyên piçûk hene ku xwarin, arvan û makîneyên hilberînin.
Gundên şaredariyê ev in: Formiciche, Giascogne (bi zaravayê xwemalî Juascugnu), Grotte (bi zaravayê dayikî "i i Grutti"), La Pietra ('bi zaravayê dayikî Petraja'), Marinella, Oliva, Stritture, Salto da Zita.
Lêkerên kurmancî peyvên liv, livîn û livandinê yên kurmancî ne. Bo nimûne, "hatin, çûn, kirin, kuştin û mirin" lêker in lê "sêv, sor, baş, mal yan di, li, jê" ne lêker in.
Ev rûpel li ser tewîn (çemîn) û xebitîna lêkerên kurmancî ye.
Koma I.
Ji bilî lêkerên "anîn, dirûn, gan, girîn, jîn, man, şiyan û zan" hemû lêkerên bi tîpên în, ûn û an bi dawî tên, dikevin vê komê. Di dema niho (presens) û ya bêt (future) de, în' an ûn yan ana xwe wenda dikin û paşgirên kesîn û pêşgirên demkî yan ên negasyonî digirin.
Koma II.
Ji bilî lêkerên bi tîpa a+dengdarek+tin bi dawî tên, hemû lêkerên bi dengdarekê (konsonant, îng. consonant) û her sê tîpên tin/din bi dawî tên, ciyê xwe di vê komê de digirin. Di demên niho û ya bêt de tin/din dikeve û eger ji berî wê tîpa f hebe, dibe v ("axiftin > diaxivim"), s dibe z ("lîstin > dilîzî") û ş dibe j ("kuştin > dikujin").
Koma III.
Hemû lêkerên bi tîpa a + dengdarek +tîn bi dawî tên, dikevin vê komê. Di dema niha û ya bêt de a dibe ê û tin dikeve. Eger li berî tinê f hebe, dibe v ("axaftin > diaxêvim"), s dibe z ("parastin > diparêze") û ş dibe j ("biraştin > diparêjin").
Koma IV.
Ji bilî lêkera mirin, hemû lêkerên li dawiya wan dengdêrek (vokal, îng. vowel) û rin (di soranî de rdin) heye, dikevin vê komê. Di demên niha û bêt de rin (rdina soranî) û dengdêra li pêş wê dikevin.
Koma V.
Hemû lêkerên bi andin an endin bi dawî tên, dikevin nav vê komê. Di dema niha û ya bêt de andin an endin dikeve û în (di soranî û hin devokên kurmancî de "ên") têt şûna wan.
Koma VI.
Ji bilî lêkerên "ristin" û "hiştin", hemû lêkerên bi -istin an jî -iştin bi dawî tên endamên vê komê ne. Di dema niha û ya bêt de "-istin/-iştin" dikeve.
Koma VII.
Lêkerên vê komê heftem bêrêz in û qaydek ji bo çawantewîna wan tine ye. Di pirraniya zimanên hindo-ewropî (îngilîzî, almanî, îspanî û hwd) de lêker di demên raborî (îng. past tense) de bi bêrêzî ditewin lê ev bêrêzî di zimanê kurdî de tine ye. Bêrêziya van peyvên jorîn di zimanê kurdî de di demên niha û yên bêt de ye.
Çîroka bêdawî (sernavê îngilîzî; "The Neverending Story"), xêzefîlmekî ku ji hêla CineVox Entertainment û HIT Entertainment ve hatiye çêkirin û ji hêla Ellipse û Nelvana ve hatiye anîmasyonkirin. Ew li ser HBO ji bo yek sezonek (1995-1996) û ji bo 26 beş weşandî bû. Rêzefîlm cara yekem li ser kanala Zarok TV bi dûblaja kurdî hatibû weşandin. Bingeha rêzefîlmê bi tenê hinekî li ser pirtûka Michael Ende ya "Die unendliche Geschichte" (1979) ("Çîroka bêdawî") bû.
Zarokek ciwan bi navê Bastian dîsa arîkariyê dide împaratorbanûya zarokî û mirovên wê li Fantasia, welatekî aşopî ya ku meriv dikare bi pirtûkek bêdawî a sêrbaz a bi navê "Çîroka bêdawî" bigihîje û bandorê lê bike, ji ber ku Tiştek xedar û xirabkarên din ên mîna sêrbazê xerab Xayide hîn jî tehdît dikin ew. Di vê pêvajoyê de, Bastian dersên hêja fêr dibe û gelek hevalên efsûnî yên mîna darika Bark Troll, ejdehayê bext Falkor û gelekên din distîne.
Daçek (prepozîsyon) ew peyv in yên ku hatina cihekî, mana li cihekî yan derketina ji cihekî diyar dikin.
Daçekên kurdî.
"Binere nivîsarek berfire": Daçekên kurdî
Dilyar Dêrikî, anku Dilyarê Dêrîkî (z. 1970, li Giresorê), helbestvan û rojnamevanekî kurd e.
Di sala 1970î de bi xeçxeçokên nîşanê re li gundê Giresor wî çavên xwe vekirine. Giresor gundê ku hatî parçekirin di navbera Başûr û Rojavayê Kurdistanê de, gundê ku bi şev dihat xemlandin bi pêşmergeyan. Wî çavên xwe bi dîtina bavê xwe kil nekiriyê, bavê wî wekî gelek kurdan alîkariya Şoreşa Kurdistanê dikir û pêşmerge hembêz dikirin di cihên veşartî de li gund. Piştî wê, hat girtin ji aliyê hêzên Ewlekariya Sûrî ve û dema hat berdan ji girtîgehê, piştî kêmî heyvekî, koça dawiyê kir, bi sedemên di bin eşkençê de hinavên wî dirabûn, dijminên Kurdistanê bavê wî kuştine û ji ber van astengên çivakî û aborî û cografiya sînoran wî mala xwe veguheste bajarê Dêrika Hemko û li wir bi cih bûn. Lê dayika wî ya ku rola wê ya herî mezin û ber çav di jiyana wî de heye berê wî da dibistanê û xwendinê, ew fêr kirin ku welatê wî pêwestiya wê bi zana û xwandevana heye.
Perwerdehî li Kurdistan û Libnanê.
Li Dêrikê wî dibistana sertayî û navendî û dibistana bilind xwendiyê û piştî wê du salan wî zanko li Libnanê xwend, beşê yasa, lê wî nekarî berdewam bike, çûnkî ji aliyên hêzên awlekariya Sûrî ve hate xwestin. Di dawiya sala 1994an de wî xwe gihand Holendayê û jiyana xwe berdewam kir.
Helbestên wî li kovarên Pirs û Dugirê (1996-1999).
Di sala 1996an wî di kovara Pirs de ya bi zimanê kurdî dihat weşandin wî helbestek belav dikir. Di navbera salên 1997an û 1999an de jî wî di kovara Dugir ya li Swêdê dihat çapkirin, du helbest belav dikirin.
Pirtûka wî ya pêşîn bi zimanê erebî.
Di sala 2000î de yekemîn pirtûka helbestan bi zimanê erebî bi şêwakî nehîne bi alîkariya heval û dostan li Sûriyê hat çapkirin.
Jiyan û perwerdehî li Holendayê.
Di sala 2000î heta 2003an de li Holendayê bi alîkariya Yekîtiya Nivîskar û rojnemavanê Holenda wî jimarek kursên rojnemavaniyê û ragihandinê xwendin li Media Center Hilversum û nasnameya rojnemavaniyê wî wergirt.
Şeş pirtûk amade ne ji bo çapê.
Bêhtir ji çar pirtûkên wî bi zimanê kurdî û du pirtûkên bi zimanê erebî amade ne ji bo çapê.
Tevî ku ya pêşîn herî zêde bê xebitandin jî, pirranî caran herduyên paştir jî li şûna wê û bi mebesta wateya wê tên bikaranîn. Lê di rastiyê de di herduyên paştir de daçek ew qas bandorek tûj li peyva "mal" dikin ku êdî di wan herdu biwêjan de bêjeya "mal" bi wateya xwe ya asayî namîne. "Di malê ve" bi zimanê gelêrî tê wateya "di xanî ve" û "di malê de" jî tê wateya "di malbatê/aîleyê/famîlyayê de". Mînak: "Li derve sar bû; ez çûm hundur û di malê ve li ber argûna hilkirî/vêxistî rûniştim." Û "Di malê de mêrek tine ye ku vê zivistanê biçe nêçîr û kewgîrê."
Problema lêkolîn û jênivîsîna daçekan ew e ku - berevajî lêker û nomînan (navdêr, rengdêr, hejmar û cînav) - mirov nikare bi awayek giştî li ser wan rabiweste. Tenak gengazî ew e ku ew yek bi yek bên ferisandin û erkên her yekê ji wan bên destnîşankirin.
Daçek bi cînavan re.
Lê pêşî divê bê diyarkirin ku eger daçek bikeve pêşiya peyva bingehîn/serekî, eger ev peyv navdêr (substantîv), cînav (pronom) an jî hejmar (numeral) be, ew peyv ditewe (1). Di kurmancî de cînavan du celeb form hene; forma netewandî (ez, tu ew, em, hûn, ew, ev û kî) û forma tewandî (min, te, wê, wî, me, we, wan, van û kê). Bi daçekan re forma tewandî tê bikaranîn. Mînak: bi min re, li gor te, ji bo wê, li cem wî, ji nik me ve, bi saya we...
Daçek bi navdêrên zayendmê re.
Peyvên zayendmê di yekhejmariya xwe ya kifş de paşgirtika "(Y)Ê" digirin: Mînak: li mal-ê, di pirtûk-ê de, ber bi xweşi-yê ve...
Mînak: li mal-ek-ê, di pirtûk-ek-ê de, ber bi xweşi-yek-ê ve...
Mînak: li mal-an, di pirtûk-an de, ber bi xweşi-yan ve...
Mînak: li mal-in-an, di pirtûk-in-an de, di xweşî-ne-yan de... (2)
Daçek bi navdêrên zayendnêr re.
Eger mijara me ya "Daçek bi navdêrên zayendmê re" sivik be û em bikarin bi asanî hemfikir bin, di mijara "Daçek bi navdêrên zayendmê re" de yekdilî û hemfikirî ta niha berpê nebûye. Peyvên zayendnêr di pirrhejmariya xwe ya kifş û nekifş de tam mîna peyvên zayendnêr di pirrhejmariya xwe ya kifş û nekifş de ditewin.
Mînak: li welat-an, bi şivan-an re, ber bi xani-yan ve; li welat-in-an, bi şivan-in-an re, ber bi xanî-ne-yan ve...
Lê dudiliya herî zêde li ser tewîna yekhejmariya navdêrên zayendnêr di rewşa kifş û hinekî jî di ya nekifş de ye. Li gor devokên kurmancî navdêrên zayendmê dikarin bi sê-çar şêweyên ji hev cuda bitewin: şivan > şivên/şivanî/şivani/şivîn. Dibe ku gelek zimannas bi min re ne hemfikir bin lê ev hemû li me "bela" ne û ji bo zimanek yekgirtî yê nivîskî li kurmancînivîsan bûne asteng. Hem ew bi tewîna xwe tevliheviyê dixin ziman (3) û hem jî bikanînerên kurmancî li hev nakin ku yekê ji wan bibijêrin. Loma niha pêwîstiya me bi kompromîsekê heye: pêwîst e ku em forma netewandî bi kar bînin. Jixwe di pratîkê de jî wiha tê kirin lê hin purîst û "paqijkerên" ziman zorê didin van navdêran û, tevî ku gel ticaran wan wisan netewîne jî, ew her ditewînin.
Herwiha di yekhejmariya nekifş a navdêrên zayendnêr de jî dudiliyek peyda dibe. Bi gelemperî di zimanê nivîskî de ta niha zêde tîpa "Î" li pey "(Y)EK", a ku nîşana nekifşiya yekhejmariya navdêrên zayendnêr e, hatiye danîn: li welat-ek-î, bi hesp-ek-î, ji xani-yek-î re. Lê di hin devokan de li şûna vê tîpa "Î" tîpa "Ê" heye, û hin kes wê tercî dikin (4). Ango: li welat-ek-ê, bi hesp-ek-ê, ji xani-yek-ê re. Mîna ku tê zanîn navdêrên zayendmê jî di heman rewşê de heman tîpê digirin loma diyarbûna zayenda peyvê namîne (5).
Daçek bi navdêrên "girêdayî" re.
Ji beşa "Daçek bi navdêran re", ya ku me ta niha dabaş jê kir, bi wê şert û mercê ye ku navdêr bi peyva (peyvên) li pey xwe ve ne girêdayî ye ku wê peyvê bandor li navdêrê kiribe û navdêr hatibe tewandin. Lê em hemû dizanin ku pirrî caran rengdêr (adjektîv) û cînav (pronom) dikevin pey navdêran û ji ber wê yekê navdêr jî ditewin û wek xwe namînin.
Mînak: mal-a te, welat-ê min, pirtûk-ên wê; sêv-a sor, xani-yê bilind, derya-yên kûr...
Mînak: li malê > mala min, ji sêvê > ji sêva sor
-sêv-ek-a sor/min; bi daçekê re: Wî ji sêv-ek-a sor/min xwar.
-hesp-ek-ê te/spî; bi daçekê re: Ez dixwazim li hesp-ek-ê te/spî siwar bibin.
-sêv-ek-e sor/min; bi daçekê re: Wî ji sêv-ek-e sor/min xwar.
-hesp-ek-î te/spî; bi daçekê re: Ez dixwazim li hesp-ek-î te/spî siwar bibin.
Li vir hin kes dê reaksiyonan nîşan bidin û diyar bikin: "De baş e, lê bi vî awayî zayend wenda dibe û êdî mirov nikare ji navdêran bibîne ka ew zaynedmê yan jî zayendnêr in!" Bêguman ev yek rast e, em dizanin ku "welat-ê min" zayendnêr û "sêv-a sor" jî zayendmê ye lê em di nivîsê de diyar nabe ka zayenda "welat-ek dûr" û sêv-ek şîrîn" çi ye. Erê, lê diyarkirina zayendê di kurdî de - berevajî gelek zimanên din ên zayend tê de heyî - ne pêwîst e.
Mînak: Di hevoka "Heval dibêje" de ti şaşî tine ne lê dîsan jî jê naxwiye ka "heval" zayendmê yan jî zayendnêr ango keç/jin an jî kur/zelam e. Herwiha di pirrhejmariyê de kurdî zayendê nanase. Ji "Hevalan got" naxwiye ka ev heval keç an jî kur in. Jixwe gelekî baştir û pratîktir e ku zayend di pirrhejmariyê de tine be çimkî hin ji van hevalan dikarin keç û hin jî kur bin. Eger di pirrhejmariyê de jî zayend hebûya, em ê neçar bimana peyva "heval" du caran - carekê bi zayendmêyî û yekê jî bi zayendnêrî - bigota. Bi vî awayî ziman ê zehmet bibûya û me dê nikariya di hema heyamê de bi qasî niha tişt bigotina û guhdarên/hevalên xwe agadar û serwext bikirana.
-ev pirtûk-a han, ev pirtûk-a ha, ev pirtûk-a he, ev pirtûk-e, ev pirtûk-a
Mînak: ev pirtûka han mezin e, ev pirtûka ha xweş bû, te ev pirtûka he xwendiye, ev pirtûke ne li ber destê min bû, ev pirtûka nayê xwendin...
-ev welat-ê han, ev welat-ê ha, ev welat-ê he, ev welat-e, ev welat-a
Mînak: ev welatê han mezin e, ev welatê ha ne xweş e, ev welatê he min nedîtiye, ev welate gelekî bi min xweş tê, ev welata bixêrûbêr e...
-ev pirtûk mezin e, ev pirtûk xweş bû, te ev pirtûk xwendiye, ev pirtûk ne li ber destê min bû, ev pirtûk nayê xwendin...
-ev welat mezin e, ev welat ne xweş e, min ev welat nedîtiye, ev welat gelekî bi min xweş tê, ev welat bixêrûbêr e...
-ew pirtûk mezin e, ew pirtûk xweş bû, te ew pirtûk xwendiye, ew pirtûk ne li ber destê min bû, ew pirtûk nayê xwendin...
-ew welat mezin e, ew welat ne xweş e, min ew welat nedîtiye, ew welat gelekî bi min xweş tê, ew welat bixêrûbêr e...
-pirtûk mezin e, pirtûk xweş bû, te pirtûk xwendiye, pirtûk ne li ber destê min bû, pirtûk nayê xwendin...
-welat mezin e, welat ne xweş e, min welat nedîtiye, welat gelekî bi min xweş tê, welat bixêrûbêr e...
Ango ti zayend di wan de nayê xwiyandin. Êdî ez bawer dikim ku em hinekî ji mijara xwe ya bingehîn dûr ketine loma pêwîst nake ku em êdî gelekî dûrtir biçin lê mînakek din jî didim ku baştir e - eger em bikarin - em paşgirtikên zayendî nexebitînin: Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de, eger li pey navdêra di yekhejmariya nekifş de rengdêr an cînav bên, paşgirtik ji bo diyarkirina zayendê tên danîn. Mînak: sêv-ek-e/a sor an hesp-ek-î/ê reş. Lê em hemû dizanin ku di kurdî de bêhejmar navdêr hene ku li gor tevgirêdan û kontekstê dikarin hem zayendmê û hem jî zayendnêr bin. Mînak: mamoste, heval, nas, zarok... Ango eger ev kes jin/keç be: "mamosteya min, hevala wê, nasa me, zaroka wan" lê eger zelam/kur be: "mamosteyê min, hevalê wê, nasê me, zarokê wan". Lê carinan bêjeyên bi vî awayî di yekhejmariya nekifş de tên bikaranîn û nivîser nizane ka ew jin/keç an zelam/kur in, naxwaze zayenda wan diyar bike yan jî dixwaze herdu zayendan diyar bike ji bo ku destnîşan bike ku ji herdu zayendan dibin. Hingê neçar dibe ku wiha binivîse: "mamosteyeke/î min, hevalekî/e çê, nasekî/e me, zarokeke/î biçûk" an jî "mamosteyeka/ê min, hevalekê/a çê, nasekê/a me, zarokekê/a biçûk". Lê eger em paşgirtikên zayendî di van rewşan de bi kar neînin, em ê ji vê belaya "e/î" û "ê/a" bifilitin, û hevokên xwe bi vî awayî bi rêz bikin: "mamosteyek min, hevalek çê, nasek me, zarokek biçûk". Û dîsan jî ev "mamosteyek min" û hwd. dikarin hem zayendmê û hem jî zayendnêr bin.
Celebên daçekên kurdî.
Em dikarin daçekên kurdî di sê koman de bisinifînin.
• Daçekên sade û serbixwe: bi tenê yekpeyvikî ne (bi soranî di kevanokan de): bi (be), ji (le... we) û li (le).
Mînak: bi tirimpêlê, ji malê, li Kurdistanê...
• Daçekên dubeşî: Ev daçek ji du beşan pêk tên. Beşa pêşîn li berî û ya paşîn jî li dû peyvên serekî tên danîn: bi... ve (pê ve), di... de (tê de), ji... re (jê re) û hwd.
Mînak: bi wê re, di qonaxê de, ji malê ve...
• Daçekên biwêjî: ev daçek ji hin daçekên serbixwe û sade yan jî daçekên dubeşî û hin daçekên neserbixwe pêk tên: ji alî de, bi ser re, di bin ve, li jêr, li gor, li pey, ji cem, bi saya û hwd.
Mînak: ji ser qapa pirtûkê xwend; di bin tirarê mast ve bû, tu çima ew qas li dûr lê digerî; li gor encamên lêkolînê wî xwe bi stranbêjiya xwe di dilê xelkê de ezîz kiriye; di Kurdistanê re derbas bûn û li pey şopa wan çûn...
Silêmanê Dengizî kemançejen û dengbêjekî kurd ê navdar e. Li gorî nasnameya fermî ew di sala 1943an de li Qosera Mêrdînê ji dayik bû ye. Lê ew bi xwe dibêje: "Ez li Hêsara Kercewsê çêbûme."
Sê caran zewicî ye. Navê hevjîna wî a yekem Faîqe, navê a duwem Ceylanê, navê a nuha jî Gulbihar e.
Rewşa wî ya îro.
Îro (2019) Silêmanê Dengizî li gundê Elfanê (Stewra Mêrdînê) dijî.
Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratî Sûrî (HNDS) di sala 2014an de li Efrînê hatiye damezrandin. Endamên Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratî Sûrî ji hemû pêkhatên Sûriye ne.
Şaxên HNDS.
Bi awayekî fermî, baregeha xwe ya sereke li navenda bajarê Efrînê ya girêdayî Herêma Efrînê li Rojavayê Kurdistanê vekir û piştre jî şaxa xwe ya Cindirêsê jî ve kir û mamoste Ebdurihma Xelîl Murşid (Evdoyê Murşid) jî bi fermç wek serokê wê şaxê hat destnîşan û dest bi kar kirin.
Her li Munbicê jî bi serokatiya Îbrahîm Qaftan ku niha serokê Partiya Pêşeroja Sûriyê ye şaxa Munbicê ya HNDS hat vekirin.
Her weha di sala 2016an de jî baregeha şaxa Şehbayê Mehmûd Bavê Şiyar hat vekirin û yê şaxê Helebê jî li Şêxmeqsûdê bi serokatiya Mihemed Hemê hat vekirin.
Li piştî rizgarkirina Tebqayê baregeha HNDS li Tebqayê jî hat vekirin. Her weha serokê şaxê HNDS li Herêma Kurdistanê rojnamevan Hozan Efrînî ye. Serokê şaxê Ewropayê jî Elî Betal Beran Hec Xelîlî ye. Ferhad Mayêr wek nûnerê HNDS di Meclîsa Sûriye ya Demokratîk de dixebite. HNDS bi çalak serpereştiya karûbarên kurdên wê deverê û Efrînê dike.
Emerê Entaxî dengbêjek e ku li gundê Entaxê yê Liceya Amedê sala 1952an ji dayik bûye. Ji 10 saliya xwe ve bi rengekî bê navber kilamên dengbêjiyê dibêje.
Dengbêj Emer Entaxî sala 1993an tevî malbata xwe ji gund koçî Amedê dike. Di zarokatiya xwe de li dîwana dengbêjan timî guh da kilaman û bi dengbêjan re kilam digot.
Entaxî got ku hîna ew zarok bû wî bavê xwe yê dengbêj winda kiriye û wiha qala jiyana xwe kir: “Di temenê gelek biçûk de min bav û dayika xwe winda kir. Bavê min dengbêj bû. Dema ez 10 salî bûm, dost û ciranan ji bo min qala dengbêjiya bavê min dikirin û her dem digotin, bavê te ev kilam digotin. Hemû kilamên ku bavê min digotin min xiste mejiyê xwe û heta niha jî ez wan kilaman dibêjim. Di zarokatiyê de jî dengê min xweş bû û ez tevlî dîwanê dengbêjan dibûm. Ez nabêjim ez di zarokatiya xwe de dengbêj bûm, lê di zarokatiya xwe de min li kêleka dengbêjan kilam digot.”
Dengbêj Emerê Entaxî xwest ciwan xwedî li dengbêjiyê derkevin û wiha dawî li axaftina xwe anî: “Dengbêjî ji bo min hunerek e ku bi nirx nayê pîvan. Divê serdemê de nirx bi dengbêjan nayê dayîn. Çanda biyanî xistine nava hunera me. Divê ciwan xwedî li dengbêjan derkeve. Ez weke dengbêj Emerê Entaxî amdeme ku di aliyê dengbêjiyê de alîkariya ciwanan bikim û kilamên dizanim hînî ciwanan bikim. Ji ber ku dengbêjî bingeha çanda kurdan e. Divê dengbêjî herdem zindî be.”
Di serdema Rêvebiriya Xweser a kurdî li Efrînê hat vekirin ku xizmetekî pir berfereh ji xelkên Efrînê û derdora wê re kir.
Gelek bijîşkên bihêz li wê nexweşxaneyê dixebitîn. Lê piştî dagîrkirina Efrînê her tişt jinav çû.
Wezareta karên derveyî ya Tirkiyeyê yek ji wezaretên dewleta Tirkiyeyê ye. Têkiliyên derve yên Tirkiyeyê birêve dibe. Bingeha navendî ya Wezareta Derve ya Tirkiyeyê li Enqereyê ye. Li 107 dewletan bi giştî 185 nûnertiyên vê wezaretê hene. Hejmara karmendên wezareta derve ya Tirkiyeyê 2680 e. 40% ji wan li Enqereyê dixebitin, 60% jî ji wan li derveyî welat dixebitin. Budceya Wezareta Derve ya Tirkiyeyê bi dûçûna daneyên sala 2008ê 3,2% ji budceya giştî ye.
Wezareta Derve ya Tirkiyeyê, gelek polîtîka û bûrokrat ji dewleta Împeratoriya Osmanî wek mîras hilgirt. Heta ku Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Tirkiye hate avakirin, hemû dîplomasiya tirkan bi rêya Hikûmeta Stembolê dihat meşandin ku bi padîşahê Osmaniyan ve girêdayî bû. 24ê nîsana 1920ê ji aliyê Mustafa Kemal Atatürk û hevalên wî ve, Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Tirkiyeyê hate damezrandin. Navenda vê meclîsê li bajarê Enqereyê bû. Ji ber vê sedemê carna ji vê meclîsê re dibêjin Hikûmeta Enqereyê. Hikûmeta Enqereyê heta îlankirina Komara Tirkiyeyê hemû kar û xebatên tirkan kirin li dijî Hikûmeta Stembolê. Di vê prosesê de li Stembolê jî li Enqereyê jî hikûmetên cuda cuda hebûn.
Naruhito (徳仁) (jdb. 23 sibat 1960, li Tokyo, Japon), împeratorê Japonê ye.
Ew lawê împeratorê Akihito û xanima împerator Michiko ye û di 1ê gulana 2019 de bû 126em împeratorê Japonê.
Şakir Bilgin (jdb. 1951, li Boluyê, Tirkiye) nivîskarekî tirk e ku li Almanyayê dijî. Bilgin piştî xwendina xwe heya 1973 li dibistanek seretayî ya Tirkiyê wane da, pişt re jî ew werzişê li Dibistana Bilind a Perwerdehiyê ya li Stembolê xwend. Di sala 1976an de ew hat Komara Federal a Almanyayê û xwendina xwe ya werzişê li Zanîngeha Werzişê ya Alman a li Kölnê domand. Ji sala 1978an heta 2003an ew wekî mamoste fêrbûna zimanê tirkî û werzişî li dibistanên cihêreng li Kölnê xebitî
Di 12ê kanûna paşîn a 1983an de, Şakir Bilgin dema betlaneyê li Tirkiyê girtî bû, û ji hêla dadgehek leşkerî ve ji bo îdîaya wî ya bêdadî ya ku ew endamê rêxistina Dev-Solê ku li Tirkiyeyê qedexe bû hate dadgehkirin. Tenê di 27ê sibata 1986an de ew ferman daye binçavkirinê, di havîna 1987an de bi malbata xwe re vegeriya Komara Federal a Almanyayê.
Bilgin nivîskarê çend pirtûkan e. Di dema zindanê de, êşkence, psîkolojiya terorê lê her wiha hevaltî di nav girtiyan de, pirtûka wî bi lezgînî radigihîne "Jeden Tag weint die Sonne" ("Her roj tav digirî"). Di du pirtûkên dawîn de bi tirkî Şakir Bilgin di derbarê keçek tirk de, ku li Kölnê hatiye cîhanê û li wir mezin bû ye. Di bin sernavê "Ich heiße Meryem, nicht Miriam" ("Navê min Meryem e, ne Miriam e"), ev her du pirtûk bi du cild bi almanî ji hêla Internationale Kulturwerk in Hildesheim ve hatine weşandin.
Dungeons & Dragons (Zîndan û Ejderan bi gelemperî wek D&D an DnD tên kurtkirin) lîstikeke rolbaziyê ya sermase ya fantastîk, "LRB", (role-playing game, RPG) ye. Bi eslê xwe ji alîyê Gary Gygax û Dave Arneson ve hat çêkirin. Cara yekemîn di sala 1974 de ji alîyê Tactical Study Rules, Inc. ve hat weşandin.
D&D bi nexşe û fîgûran
D&D destûrê dide her lîstikvanan ku karakterê xwe biafirînin. Van karakteran di honaka xeyalî de dest bi tevgerên xeyalî dikin. Mîrê Zindanê, "MZ", (Dungeon Master, DM) wekî serwer û çîrokbêjê ji lîstikê re rêberî dike, mekanê ku tê de macerayan pêkanîn saz dike, û rola nîştecihbûnan ji cîhana lîstikê dilîze. Karekter partiyek pêk tînin û bi nîştecihbûnên mekanê lîstikê û hevdu re têkilî datînin. Bi hev re pirsgirêkan çareser dikin, şer dikin, û xezînê û zanyarî berhev dikin. Di pêvajoyê de, ji bo ku payeyên xwe bilind bikin, karakter puanên serboriyên (experience points, XP) qezenc dikin û piştî çend lîstikên cuda ew gav bi gav bihêz dibin. D&D zarên çendrexî û jimarkirî ji bo bûyerên di lîstikê de çareser bikin bi kar tîne.
Bavekê Ji Dasinîyane Ku Bune Misilman Û Heta Îro Bes Ew Mane Misilman Ji Dasînîyan
Îslama Wan.
Hinek Di Bêjin Ew le Ser demê Omer Kurê Xetabî Xalîfeyê Îslamê Misilman Bune
Û Hinek Di Bêjin Ew Li ser Demê Padşah Mihemedê Soranî Misilman Bune Belê Ya Dirstirê Ewe Ku Li Ser Demê Mîrê Soranî Misilman Bune
Berhemên Wan.
Wan Dînê Îslamê Li Şengal Bi Hêz kir Bu Û Wan Gelek Mizgefit Ava Kirin
Ludwik Lejzer Zamenhof (z. 15 kanûna pêşîn 1859 - m. 14 nîsan 1917) gelek caran wekî L. L. Zamenhof tê nasîn, çavbijîşk û zimannasê polonî û afirînerê zimanê esperantoyê ye ya ku li seranserê cîhanê zimanê çêkirî yê navnetewî yê herî navdar û berbelav e.
Zamenhof gava li xwendegehê bû, yekem carî zimanê xwe pêşde bir. Ew bi ramana cîhanek bêşer mezin bû. Bawer dikir ku ew dikare bi alîkariya zimaneke nû yê alîkar ê navneteweyî çêbike. Ziman dê alavek be ku mirov bi vê navgîna ragihandinê ya bêalî û dadperwer, wekhev bibin. Wî, tevî şerên Cîhanê yên sedsala 20-an bi serfirazî civatek ava kir ku îro berdewam dike. Di heman demê de, ew bi navgîniya bikarhênerên xwe ve mîna zimanek xwezayî pêşve çû.
UNESCO ji ber destkeftî û piştgiriya wî bo diyaloga nav-çandan, di 100 saliya mirina wî de Zamenhof wek yek ji kesayetiyên navdar ên sala 2017 hilbijart.
Zamenhof di 15 Kanûna Pêşîn de wekî kurê Markus Zamenhof (27 kanûna paşîn 1837 - 29 çiriya paşîn 1907) û Rozalia (Sofer) Zamenhof (1839 - 1 îlon 1892) li Belostoka piretnîkî (niha Białystok li Polonyayê) ya Împeratoriya Rûsî ji dayik bû. Di wê demê de bajar ji ber Peymanên Tilsitê ya 1807ê li bin rêveberiya Hikûmeta Grodnoyê ya Împeratoriya Rusî bû. Dêûbavên wî di eslê xwe de ji cihûyên litvanî bûn. Ev kom li Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê ya berê dijîyan. Ew wekî duzimanî bi zimanê yîdîş û rûsî mezin bû. Bavê wî mamosteyê almanî û frensî bû. Ji ber wî, Zamenhof hînî zimanên almanî, frensî û îbranî bû. Ew her wiha hin zimanên girîng ên Białystok jî dipeyivî: polonî û belarusî. Polonî bû zimanê dayikê yê zarokên wî ên li Warşova. Di dibistanê de wî xwendina zimanên klasîk ên latînî, yewnanî û aramî kir. Wî paşê hinekî hînî îngilîzî bû, lê bi ya peyvên wî ne pir baş bû. Ew bi litwanî û îtalî eleqedar bû û di sala 1880 de hînî Volapükê bû. Bi vê awayê, sebebên çêkirina projeya wî ya zimaneke navneteweyî geş bû.
Digel cihûyên yîdîşaxiv, di nav gelheya Białystokê de poloniyên katolîk ên Romayê û rûsên ortodoks ên rojhilat (bi gelemperî mezheba fermî ya hukûmetê bû) û komên etnîk ên biçûk wekî belarus û almanan hebûn. Zamenhof ji ber pevçûnên li nav van koman gelek xemgîn dibû. Ew texmîn dikir ku sedema sereke ya nefret û pêşdaraziyê ya li nav van koman tunebûna zimanek hevpar bû ku li hev du fam bikin. Heke zimanek wiha hebûya, Zamenhof îdîa dikir ku ew ziman dikare rola amûreke ragihandinê ya bêalî di nav mirovên xwedan etnîsîte û zimannasiyên cûda de bilîze.
Dema li Warşovayê li xwendegeha navînê Zamenhof hewl da ku bi rêzimaneke zengîn zimanek navneteweyî biafirîne lê encamê de xebateke tevlihev derket. Di dema hînbûna îngilîzî de wî biryar da ku divê rêzimana zimanê navneteweyî hêsan bibe. Ji xeynî zimanên dayikî yên dê û bavên wî yên rûsî, yîdîşî, polonî, almanî, latînî, îbranî, frensî, yewnanî û îtalî jî di sadekirina projeya rêzimanê de bûn alîkar.
Di sala 1878ê de, projeya wî ya "Lingwe uniwersala" hat qedandin. Lêbelê, Zamenhof hîn pir ciwan bû ku karê xwe bide çapkirin. Piştî mezûniyetê wî pêşî li Moskowayê paşî li Warşowayê dest bi xwendina bijîşkiyê kir. Di sala 1885an de Zamenhof zanîngehê qedand û li Veisiejaiyê wekî bijîşkê pratîsyen dest bi karê xwe kir. Piştî sala 1886ê ew li Płock û Viyenayê wekî bijîşkê çavan xebitî. Wî mirovên li wir baş dikir û heman demê de li ser projeya zimanek navneteweyî didomand.
Çapa rûsî ya "Unua libro" ("pirtûka yekem"), 1887
Wî bo weşandina pirtûkokê fonan berhev bike, du salan hewl da heya ku alîkarî ji bavê jina xwe ya paşerojê wergirt. Di sala 1887an de, pirtûka bi navê "Между меѓународный язык." "Предисловие и полный учебникь" ("Zimanek" Navneteweyî: Destpêk û pirtûkek "bêkêmasî") bi rûsî li ser navê "Doktoro Esperanto" (Bijîşk Hêvîdar) hate çapkirin. Zamenhof di destpêka axaftina xwe de navê zimên wekî "Lingvo internacia" (zimanek navneteweyî) kir, lê yên ku ew fêr bûn dest pê kirin ku jê re bibêjin "Esperanto" û di demekê kin de navê zimên wekî fermî jî bû Esperanto. Ji bo Zamenhof, ev ziman, tenê amûrek ragihandinê ye û rêyek ji bo pêşxistina hevahengiya aştiyane ye di navbera mirovên xwedî çandên cûda de.
Xebatên li ser yîdîşî û pirsgirêka cihûyan.
Zamenhof di sala 1879an de yekem rêzimana yîdîşî nivîsand. Ev xebata wî çend sal şûnde di kovara yîdîşî, "Lebn un visnshaft de" hate weşandin. Nivîsa orîjînal a bêkêmasî di sala 1982an de, ji hêla Adolf Holzhaus ve bi wergera rûsî û esperantoyî, bi navê "L. Zamenhof, provo de gramatiko de novjuda lingvo" [Hewldanek li ser rêzimana zimanê nû-cihûyan], hat çapkirin. Di vê xebatê de, ew tenê raveya rêzimana yîdîşî nasewirîne, lê di heman demê de çend pêşniyaz bo derbasbûna tîpên Latînî û li ser ortografiyê jî pêşkêş dike. Di heman heyamê de Zamenhof çend berhemên din jî bi zimanê yîdîşî nivîsand, dibe ku lêkolîna yekemîn a helbestên yîdîşî jî tê de.
Di 1882an de li Împeratoriya Rûsî, pelên progromê pêk dihat û di vê heyamê de Zamenhof nêzîkî Hibbat Zionê bû ku ev pêşiya tevgera siyonîst bû. Lê wî di 1887an de dev ji tevgerê berda û di sala 1901an de bi sernavê "Hillelism" daxuyaniyeke bi zimanê rûsî belav kir, di nav de got ku projeya siyonîst nikare pirsgirêkên gelê cihû çareser bike.
Di sala 1914an de wî vexwendinek ji bo tevlî rêxistina nû ya Esperantîstên Cihû, TEHAyê stand, lê paşve vegerand. Di nameya xwe de ji organîzatoran re, wiha digot, "Ez bi dilsoz im ku her netewparêzî ji mirovahî re tenê bêbextiya herî mezin pêşkêşî dike..." Pirtûka pîroz a cihûyan Tanah "a ku Tewrat û Zebûr dihewîne", ji aliyê Zamenhof ve hat wergerandin bo esperantoyê.
Zamenhof di Warşowayê de di 14ê nîsana 1917an de ji ber qeyrana dilê mir û li Goristana Cihû ya Okopowayê hate veşartin. Axaftina xêrxwaziyê ya ser gorê ji aliyê xaxem û pêşengehê Sînagoga Mezin a Warşowayê, Samuel Abraham Poznański ve hat kirin û got: "Dê demek were ku xelkê polonî fêm bike ka Xwedê çi kurek mezin daye axa wan."
Zamenhof û jina wî Klara Silbernik sê zarok, kurekî, Adem û du keçên xwe, Sofîa û Lidia mezin kirin. Her sê jî li Holokostê hatine kuştin.
Bi taybetî Lidia Zamenhof baldariyek mezin nîşanî esperantoyî da û bi mezinbûnê ve bû mamosteya zimên, bi rêwîtiya Ewropa û Amerîkayê dersên esperantoyê da. Bi saya hevaltiya Martha Root baweriya behaîtî qebûl kir û bû yek ji endamên wê baweriyê ku yek ji rêgezên wê baweriyê zimaneke alîkar wekî pêdiviyeke dibîne.
Neviyê Zamenhof, Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof (kurê Adam), ji salê 1960ê heta dîroka mirina wî ya 2019an ve li Fransayê dijiya.
Felsefeya olî.
Ji bilî xebata xwe ya zimanî, felsefeyek olî ya Zamenhof hebû ku wî jê re "Homaranismo" digot (ev term bi esperantoyî ye, bi gelemperî wekî "hûmanîzm"["mirovhezî"] an jî mirovahîparêzî/mirovparêzî hatiye binavkirin), ku li ser bingeha rêgez û rêbazên Hillel Elder bû. Wî ji bo Homaranismo re wiha gotiye: "Ew bi rastî mebesta tevahiya jiyana min e. Ez ê ji bo wê dev ji her tiştî berdim."
Navê cudabûnê.
Malbata Zamenhof û Alfred Michaux li Kongreya Yekem a Esperantoyê, Boulogne, 1905.
Di zayîna wî de navê "Îbranî Eliezer" ji hêla dêûbavên wî ve lê hatiye dayîn ku ew wekhevê "Lazar" a latînî bû. Lêbelê Zamenhof di bin serweriya rusî de ji dayîk bû û ji ber vê yekê di pelê jidayikbûna wî de navê wî wekî "Leyzer Zamengov", bi "şêwaza yîdîşî" hatiye bikaranîn û paşnavê wî yê Markoviç jî edeta rûsan bû ku ji navê bavê wî hatiye çêkirin. Navê malbata wî bi eslê xwe almanî ye û bi eslê xwe "Samenhof e"; lê di yîdîşî de bi tîpên latînî wekî Zamenhof tê nivîsîn û her wiha di esperantoyî û polonî de jî wiha hatiye bikaranîn. (Tîpa "z" di almanî de tim wekî [ts] tê bilêvkirin, lê dengên [s] yan [z] jî pêkan e.)
Di xortaniya xwe de wî him "Leyzer ê yîdîşî" û him jî "Lazar ê rûsî bi kar aniye".
Dema ku li zanîngehê, Zamenhof dest bi karanîna navê rûsî "Lyudovik kir" (ew jî ji "Ludovic"ê hatiye tîpguhestin an jî wekî "Ludwig" hatiye wergerandin) li cîhê "Lazar", dibe ku ji ber hurmetdayîna wî ya "Francis Lodwick"ê, ê ku di 1652an de pêşniyazeke li ser zimanên çêkirî weşandibû. Dema ku birayê wî Leon bijîşk bû û dest bi lêkirina navê "Dr L. Zamenhof" kir, Zamenhof ji bo di nav her du de tevlîheviyeke pêk neyê, dîsa dest bi karanîna navê xwe yê jidayikbûnê "Lazar" kir û ji sala 1901an wê de navê xwe wekî "Dr L. L. Zamenhof" îmze kir: yanî Doktor "Ludwik Lejzer Zamenhof."
Rûmet û hevnavî.
Di sala 1905an de Zamenhof ji ber afirîneriya Esperantoyê Légion d'honneur wergirt. Di 1910an de, Zamenhof ji aliyên çar endamên parlamenê Brîtanî ve (tê de James O'Grady û Philip Snowden jî hebûn) û Profesor Stanley Lane Poole, wekî berendamê Xelata Nobelê ya Aştiyê hate pêşniyazkirin. (Li şûna wî, xelat ji Buroya Aşitiyê ya Navneteweyî re hat dayîn.) Ji ber 5-emîn "Universala Kongreso de Esperantoy"ê a li Barselonayê, Zamenhof ji alîyê şahê Spanya Alfonso XIII-yê ve wekî Fermandarê "Isabella"ya Katolîk hat îlankirin.
Gerstêrkek biçûk di 6ê sibata 1938an de, ji hêla Yrjö Väisälä ve hat kifşkirin û ew wekî 1462 Zamenhof hatiye binavkirin. Bi sedan kolanên bajêr, park û bircên seranserê cîhanê jî navê Zamenhof hilgirtiye. Li Lîtvanyayê, Kolana Zamenhofî cihê herî naskirî ya Kaunasê ye, ku ew demek li wir jiyaye û tê de xwediyê xaniyek bû. Li Polonyayê, Keyaniya Yekbûyî, Fransayê, Macaristanê, Kroatyayê, Çekyayê, Spanyayê (piranî li Ketelonyayê), Îtalyayê, Îsraêl, Belçîkayê û Brezîlê jî hene. Li Macaristan û Brezîlyayê Girên Zamenhofî û li Çemê Dunayê Girava Zamenhofî hene.
Li hin bajarên Îsraêlê, di nîşanên kolanan de derheqê wî de agahî tê dayîn, lê ew tenê navê wî yê cihû Eliezerî bi kar tînin. Zamenhof ji hêla ola japonî Oomoto ve wekî xwedayek hatiye rûmetdarkirin, ku di nav şopînerên xwe de pêşnîyaza bikaranîna Esperantoyê dike. Di heman demê de, navê lîkena "Zamenhofia" bo rûmeta wî hatiye kirin.
Li bajarê Göteborgê, li Swêdê, navê meydanek giştî Esperantoplatsen ("Meydana Esperantoyê") e.
Li Îtalyayê, çend kolanên bi navê Esperanto têne navandin hene, Largo Esperantoya li Pisayê jî tê de.
UNESCO di sala 1959an de ji ber sedemîn salvegera rojbûna Zamenhofî wî rûmetdar kir û di 2015an de jî biryar da ku dê piştgiriyê bide pîrozbahiya 100. salvegera mirina wî.
Zamenhof 12 caran ji bo xelata Nobelê ya aşîtiyê wekî endam hate pêşniyazkirin.
Rojbûna wî, 15ê Kanûna Pêşîn, her sal ji aliyê esperantîstan ve wekî Roja Zamenhofî tê pîroz kirin. Google bi rûmeta 150. salvegera rojbûna wî di 15ê Kanûna Peşîn a 2009ê de, ala stêrkî ya kesk a esperantoyê li ser motora xwe ya lêgerînê bi kar anî.
Xaniyê malbata Zamenhof bo Ludwik Zamenhofî hatiye nezirkirin û di 2008an de wekî yek ji mîrata Cihûyan ên li Białystokê hat pejirandin.
Di 1960an de, ji hêla Komeleya Esperantoyê ya Brîtanyayê (EAB) ve dibistanên havîn ên Esperantoyê li Stoke-on-Trent a Keyaniya Yekbûyî hate damezrandin, ku bi armanca nasandina zimên dest bi dersan kirin. Her wiha li bajêr bi navê Zamenhofî daristanek heye: Zamenhof Grove.
Ji ber rûmeta rojbûna Dr. Zamenhofî ya 15ê Kanûna pêşîn, Civata Esperantoyê ya New Yorkê her sal roja Zamenhofa Tago ("Rojbûna Zamenhofî" bi esperantoyî) pîroz dike.
Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê hemû peywendî û têkilîyên van herdu dewletan dihundirîne. Bingeha têkiliyên Tirkiyeyê û Sûrîyê ji Şerê cîhanî yê yekem destpê dike û heta niha bi gelek pirsgirêkan berdewam dike.
Piştî şerê cîhanî yê yekem dewleta Osmanî belav bû û gelek herêmên erebziman ji aliyê dewletên rojavayî ve hatin dagir kirin. Bi dûçûna peymana Sykes Pycot û Peymana Sevrê axa welatê Osmanîyan ji alîyê dewlet û rêxistinên din ve hate parve kirin. Axa dewleta Sûrî jî di bin mandaterîya Fransayê de bû. Bi dûçûna wan peymanan jî herêma Îskenderûn an jî Xetay (parêzgeh) ketibû bin destê Fransayê û di paşeroja têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê jî ev bû pirsgirêka sereke. 20ê cotmeha 1921ê de di navbera Fransayê û hikûmeta Enqereyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê parêzgeha Xetayê wek xweser ma, heta ku giştpirsîyekê dikin ku tevlî kîjan dewletê bibe.
Silo Qiz, Sılo Qıc (navê fermî yê bi romî: "Süleyman Doğan") dengbêjekî navdar ê Dêrsimê bû û yek ji şahidên dawî yên Komkujiya Dêrsimê (1937-1938) jî bû.
Silo Qiz ê 104 salî di 14ê kanûna pêşîn a 2019an de li Mamekiyê çû ber dilovaniya xwedê û li gundê xwe Millî hate veşartin.
Bedel Boselî (navê fermî: "Bedel Encu",; Bêjih, Qilaban, Şirnex, Bakurê Kurdistanê) pisporê medyaya dijîtal û dîplomasiya dijîtal e. Nivîskar û rojnamevanê kurd e. Pirtûkek bi sernavê "Çêbûna Gerdûnê û Peydabûna Jiyanê" weşandiye. Di warên SEO (Search Engine Optimization), UX (User Experience), webmaster û dublaja kurdî de jî pispor e.
Li Zankoya York a Amerîkî, Zanista Kirdarên Mirovan (Human Behavioural Sciences) û Dîplomasiya Dijîtal xwendiye. Li Zankoya Convey Li ser Medyaya Dijital master xwendiye. Li Zankoya Azteca (Universidad Azteca) jî li ser zanista dijital medyayê doktorayê dixwîne; Li destpêkê li Zanîngeha Stembolê Radyolojî û Bijîşkiya Nûkleer bi hev re xwend lê belê êdî vî karî nake.
Bedel Boselî li gundê Bêjihê ji dayik bûye. Bêjih gundekî li navçeya Qilaban, ser bi Şirnexê ve ye. Piştî dibistana seretayî li gundê xwe xwend, ji bo xwendina navendî çû Qilaban. Ji bo xwendina amadehiyê sala 1995ê çû Stembolê.
Malbata wî ji gundê Bosel ê ser bi Zaxo ve, hatiye Bêjihê. Bosel, li serdema rejîma Be's a Sedam Huseynî ji aliyê artêşa Iraqê ve hatiye wêrankirin. Xelkê gundê Bêjihê û her wiha malbata Boselî di Şoreşa Îlonê û Şoreşa Gulanê bê navber cih girtiye. Lewma Bosel wekî "Kelha Şehîdan" û "Kelha Egîdan" tê naskirin.
Boselî li Zankoya Stembolê radyolojî û bijîşkiya nûkleer xwend. Li Zanîngeha York a Amerîkî Zanista Kirdarên Mirovan ("(Human Behavioural Sciences)") xwend û teza xwe li ser Diplomasiya Dijîtal amade kir. Ji bo ku di dijîtal medyayê de kûr bibe Zanista Kirdarên Mirovan xwend ku têde beşên psîkolojî, antropolojî (mirovnasî), felsefe, rêberî û sosyolojî hene. Bi vê armancê li zanistgeha Convey masterê dixwîne û li Zanistgeha Azteca (Universidad Azteca) dest bi doktorayê dike.
Her wiha li Enstîtuya Kurdî ya Stembolê beşdarî dersên zimanê kurdî bû. Ji destê mamostayên mîna Zana Farqînî, Samî Tan, Miraz Ronî û çend pisporên din fêrî mamostatiya zimanê kurdî bû. 8 salan mamostatiya zimanê Kurdî kir; li Stembolê xelk fêrî kurdî kir.
Her wiha li Akademiya Microsoftê li ser teknolojiyên ragihandinê, li akademiya Google jî dijîtal medya xwend. 5 salan jî li gor sîstema medreseyan zinyariyên îslamî xwendiye.
Piştî 1999ê bi berdewamî li ser Dîroka Kurdistanê lêkolîn kirine û gotar weşandin.
Karname.
Bedel Boselî ji 1999ê heya 2011ê li Zanîngeha Stembolê di beşên Rayolojî û Bijîşkiya Nûkleer de xebitî. Dema Komkujiya Robozkê çêbûye ji karê xwe îstîfa kir.
Di heman demî de mamostatiya zimanê kurdî û dîroka kurdî kir. Di warê dijîtal medyayê de xwe pewrwerde kir.
Ji bo Zarok TV, Waar TV, Badinan Sat, Kurdistan24 û hinek televîzyonên din karê dublaja kurdî û derhêneriya dublajê kir. Senaryoyên filmên dokûmenterî nivîsand.
Di malper, kovar û rojnameyên bi navê Yuksekova Haber, Evro, Zernews û Nûbihar de nivîsar û gotarên wî hatine weşandin.
Ji bo nivîskarên kurd û dezgehên kurdî wekî webmaster gelek malper çêkirine.
Di malpera xwe de li ser ziman, çand û dîroka kurdan lêkolînên xwe yên taybet diweşîne.
Piştî êrişên DAIŞê yên li ser Kurdistanê, bi mebesta şerê psîkolojîk li hember terorîzmê dest bi karê dijital medyayê kir; Malpera Zernews vekir û bi rêvebir.
Çêbûna Gerdûnê û Peydabûna Jiyanê .
Pirtûka Bedel Boselî ya bi sernavê "Çêbûna Gerdûnê û Peydabûna Jiyanê" sala 2013ê ji aliyê Weşanên J % J ve hatiye weşandin.
Ev berhem bi kurdiya kurmancî, tîpên latînî hatiye weşandin. Li gor zanistê, mîtolojîyên kurdistanî û cîhanê, her wiha li gor dinên cûda gerdûn çawa çêbûye, jiyan çawa peyda bûye hatiye nivîsandin.
W.W.Shols, bi rastî Winfried Scholz, (jdb. 31ê tebaxa 1925 li Bielefeld, Almanya; m. 8ê gulana 1981 li Portûgal) nivîskarekî alman bû.
Scholz dibistana navîn û dibistana pêşkeftî xwend û ji abitûra şerê qedand. Di sala 1942an de ew ji bo hêzên deryayî hate bangkirin. Piştî ku ji girtîbûna şerê vegeriya, ew endamek çalak a Klûba honaka zanistî ya alman (SFCD) bû û ji bo Erich Pabel Verlag romanên honaka zanistî yên ji bo cûrbecûr weşangerên pirtûkên darayiyê nivîsand û her wiha romanên polisye jî nivîsand.
Tewere liqê herî dirêj ê demarexaneyê ye.
Tewere, rîşaledemar an jî akson (bi îngilîzî: "axon") beşekî demarexaneyê yê.
Xaneya demar bi şeweyê liqar e, li gel gellek liqin kurt, bi gelemperî liqek dirêj jî ji parzûna xaneyê ber bi derveyê demarexaneyan dirêj dibe. Ev liqê dirêj wekî tewere tê bi navkirin. Ango tewere liqê dirêjtirîn ê demarexaneyê ye ko demareragihandinan vediguhazîne dûrê laşexaneya demarexaneyê.
Anatomiya tewereyê.
Bi gelemperî xaneyên demar yek an jî du tewere lixwe digirin, lê hin demarexane bê tewere ne. Wekî mînak di çîna koroîdî ya çavê mirov de bi navê "amacrine" hin xaneyên demar hene ko bê tewere ne. Dirêjiya tewereyê li hin demarexaneyan ji metreyek dirêjtir e. Tewere pêkhateyek rîşalî ye, lê kotahiya tewereyê liqdar e. Tewere ji laşê demarexaneyê dirêj dibe, beşa demarexaneya ko tewere jê derdikeve wekî tûmika(tepik) tewereyê tê bi navkirin. Herwisa tûmika tewereyê wekî kerta pêşîn(seretayî) jî tê bi navkirin. Kartêkir ji hawirdorê bi navbeykariya dendrîtan tên wergirtin û ber bi laşê xaneya demar ve tên şandin. Kartêkir ji laşexaneyê di beşa kerta pêşîn de bi şeweya erkê kar (bi îngilîzî: "action potential") derbasî tewereyê dibe. Kartêkir li ser parzûna laşê xaneyê de erkê kar peyda dike. Laşexane kartêkiran bi şêweyê demareragihandin arasteyê tewereyê dike. Tewereyî hin xaneyên demarê bi pêkhateyek çewrî dorpêçî ye. Ev pêkhate wekî bergê maylînî tê bi navkirin. Bergê maylînî, tewereyan ji hev dadibirrine, herwisa guhaztina erkê kar leztir dike. Ji xeynî xaneyên demarekoendama navendî, bergê maylîni yê tewereyê demarexaneyan ji xaneyên Schwann pêk tê. Lê bergê maylînî yên xaneyên demarekoendama navendî ji xaneyên olîgodendrosît pêk tê. Xaneyên olîgodendrosît xaneyên palpiştin ji boy demarexaneyan. Di navbera rêza xaneyên Schwann de, ango di navbera du bergên maylînê de hin beşên tewereyê bê maylînî ye, ev beşên navbera bergê maylînî wekî girêya Ranvier tê bi navkirin. Kotahiya tewereyê liqdar e, serê van liqan wekî kotahiya tewerê (bi îngilîzî: axon terminal) an jî demarekotahî bi nav dibe. Erka kar li demarakotahî de bi dawî dibe, ragîhandin ji tewereyê bi awayek kîmyayî derbasî xaneyek din dibe. Kotahiyên teweryê bi xaneyên paşgehînke ve raste rast bi temasê de nîn in. Di navbera kotahiya tewereyê û parzûna xaneya paşgehînke de valahî heye. Ev devera ko kotahiya demarexane û xaneya paşgehînke rastê hev tên, wekî gehînkeya demarî an jî gehînke (bi îngilîzî:"synapse") tê bi navkirin.
Bergê maylînî yên xaneyên demarekoendama navendî ji xaneyên olîgodendrosît pêk tê
Erkê tewereyê.
Tewere erkê guhaztina demareragihandin pêk tînê, ji laşêxaneyê ber bi dûrê demarexaneyê. Kartêkirên ji hawirdorê hatine girtin, bi şeweyê demareragihandin, bi riya tewereyê, tên veguhaztin boy xaneyek din. Dibe ko ev xaneya din xaneyek demar, xaneyek masûlke an jî xaneyek rijênê be. Li tewereyê demareregîhandin bi şeweyê erkê kar dirûst dibe. Li tewereyê erkê kar bi çalakiya elektrîkî pêk tê. Erkê kar di parzûna tewereyê de li beşên girêyên Ranvier de bi alûgorkirina îyonên sodyum (Na+) û potasyumê (K+) çê dibe. Heke ji ber darbeyek, ziyan bigehîje tewereyê û tewere birîndar bibe, xaneyên Schwann palpişta tewereyê dikin û cihê ziyangirtî baş dikin.
Nexweşiya MS.
Hin caran koendama bergiriya mirov li dij bergê maylînî ya tewereyê bergirî dabîn dike. Ji koendama bergiriya van mîrovan wetrê, bergê maylînê ne beşek ji laşê mirov e, loma divê bêne tunekirin. Bi taybetî xaneyên T yên lîmfê,êrîşê bergê maylînî ya xaneyên demarekoendama navendî dike. Ji ber têkşikestina bergê maylînî, demareragihandin têk diçe an jî pir hêdî tê guhaztin. Hin caran dibe ko ne tenê bergê maylînî, lê tevahiya demarexaneyê jî bimre. Ev rewş dibe sedema reqbûna gellek demarxaneyan, loma navê nexweşiyê fire reqbûna demarerîşal e. (bi îngilîzî:"multiple sclerosis" (MS))
Kurdî bi Hêsanî, projeyeke akademîk e ya fêrkirina zimanê kurdî, bi taybetî zaravayê kurmancî.
Hemû mijarên rêzimên bi awayekî hêsan tên şirovekirin.
"Kurdî bi Hêsanî" di 3ê kanûna paşîn a sala 2017an de hate ragihandin. Armanca wê ya sereke ew e, ku zimanê kurdî nemaze zaravayê kurmancî êdî bi awayekî dirust û akademîk were xwendin. Proje bi awayê Powerpointê tê pêşkêşkirin. Tiştê balkêş tê de ew e, ku mijarên li wir tên şirovekirin bi awayekî zelal û rêkûpêk in.
Heta niha bi hezaran kes bi alîkariya wê fêrî kurdî bûne.
Kenala Yekbûn jî êdî Kurdî bi Hêsanî ji xwe re kiriye bernameyeke [https://www.facebook.com/yekbuntv/videos/812720262653599/ taybet], ku heftane roja çarşemê li ser malpera xwe xelekekê jê diweşînin.
Têkiliyên Keyaniya Yekbûyî û Tirkiyeyê hemû têkilî û peywendîyên dîplomatîk, leşkerî, aborî yên Tirkiye û Brîtanya dihundirîne. Têkilîyên van herdu dewletan xwedî dîrokeke dûr û dirêj e. Lê têkiliyên van herdu dewletan bi rengê modern piştî şerê cîhanî yê yekem destpê dike. Berî şerê cîhanî yê yekem, dewleta Tirkiye tune bû û şûna wê Împeratoriya Osmanî hebû. Di perçebûna împeretoriya Osmaniyan de rola Brîtanî gelek mezin e.
Dîplomatên têkiliyan.
Yekem car têkiliya balyozî ya van herdu dewletan li sala 1926ê hate destpê kirin. Heta 1926ê balyozê Brîtanî li Stenbol bû û têkilî bêhtir bi bermayîyên Osmaniyan re dikir.
Têkiliyên kurd û brîtanî hemû têkilî û peywendîyên neteweyê kurd li gel pêkhateyên dewletî yên brîtanî dihundirîne. Têkiliyên kurdan li gel pêkhateyên dewletî yên brîtanî ji serdema Osmanîyan destpê dike û heta niha bi fermî li gel dezgehên Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê berdewam dike.
Bi dûçûna dîroknasê tirk İlhan Üzgel;
Li sala 1918ê rêvebirina brîtanî li Bexdayê bi navê "Têgihiştina Rastî" rojnameyekê derdixin. Armanc ew bû ku bi vê pêngava kurdan bikişin aliyê xwe ve
Yekemîn têkiliya fizîkî ya brîtanî li gel kurdan li gulana 1918ê destpêkir. Hêzên brîtanî, dest bi êrîş û dagirkirina Başûrê Kurdistanê kirin.
Kêl, kevirên ku mezelên miriyan pê tên nasîn.
Wekî din jî kêl, ji wan kevirên ji bo nîşankirin ku kevirna di dênina ser hevdû jî re tê gotin. Lê ku kevir gelek werina danîn li ser hevdû li keviya ardan û bên bilindkirin ji wê re jî tê gotin "şikêr".
Neteweyên Yekbûyî (Neteweyên Hevgirtî, Neteweyên Yekgirtî; bi îngilîzî "The United Nations") anjî bi kurtî NY mezintirîn rêkxistina navneteweyî ye. NY di sala 1945 hate damezrandin.
Armanc û Endam.
Neteweyên Yekbûyî (NY; bi îngilîzî "UN") piştî Şerê cîhanî yê duyemîn hat damezrandin bi armanca rêgirtina li ber cengên navneteweyî û rêxweşkirina li ber aştiya herherî.
Niha hema bêje hemû Lîsteya dewletên serbixwe yên cîhanê endamên NY ne.
Baregeha NY li New Yorka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.
Dewletên endam nûnerên xwe dişînin wê baregehê daku li ser mijarên cîhanî gotûbêjan bikin û birryaran bidin.
Dezgehên NY.
Neteweyên Yekbûyî şeş dezgehên bingehîn û jimareyek mezin jî dezgehên taybet hene.
A. Bedir (jdb. 1981, li Wanê, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û helbestvanekî kurd e.
A. Bedir di sala 1981ê de li Geliyê Zîlan ê navçeya Erdîşê ku bi ser bajarê Wanê ve ye ji diya xwe dibe. Zanîngeha Stembolê beşa derûnnasiyê xwendiye. Avakarê Wêjeya Dengbêjesk e. Bi stîla dengbêjan helbest û romanan dinivîse, wêjeye bi navê "Wêjeya Dengbêjesk" ava kiriye. Bi vê stîlê pirtûka "Xemzêm" nivîsandiye.
Helbestên wî yên li ser feysbûkê yên bi tirkî bi daxwaza weşanxaneya Tilki Yayınları û keda helbestvan Yelda Karataş pirtûka bi sernavê "Heba Mezadı" jî hatiye weşandin. Lê belê, piştî vê pirtûkê, A. Bedir, bi tirkî nenivîsiye.
Museyib Gulşenzade, dengbêjekî Rojhilata Kurdistanê bû ku di 1961ê de li gundê Gola Murse yê bi ser Makûyê ve hatiye dinyayê. Çar albûmên wî hene.
Di 25ê kanûna pêşîn a 2019an de li gundê Şahinabada Ûrmiyê ji nexweşiya şêrpenceyê çû ber dilovaniya Xwedê. 58 salî bû.
Pêşdîrok () ew heyama dîroka mirovahiyê ye ku bi derketina amûrên kevirî yên yekem nêzîkî 3,3 mîlyon sal berê dest pê dike û bi dahêneriya pergalên nivîsînê dawî dibe.
Bikaranîna sembol, nîşan û wêneyan di nav mirovan de pir zû xuya kiriye, lê pergalên nivîsînê yên herî kevn tenê 5000 sal berê derketiye holê û bi hezaran sal derbas bûn ku bi berfirehî werin pejirandin. Pergalên nivîsînê di hin çandên mirovan de heta sedsala nozdehan û di hin çandên din de heta van salên dawî nehatine pejirandin. Ji ber vê yekê li gorî roja îcadkirina nivîsînê dawiya vê serdemê di herêmekê de ji ya herêmeke din dibe cuda be. Wek mînak, bi gelemperî tê pejirandin ku pêşdîrok li Misirê di dora 3100 de bi dawî bûye, lê dawiya serdema pêşdîrokê li Gîneya Nû gelek nû hatiye, di dor sala 1900 p.z. de.
Lêkolîna pêşdîrokê beşeke dîsîplîna arkeolojiyê ye lê ji çend dîsîplînên wekî biyolojî, riweknasî, erdnîgarî, jeolojî, mirovnasî û ajalnasiyê sûd werdigire.
Peydakirina agahiyan.
Xêzeke xeyalî li ser du kesên ji serdema pêşdîrokî ku amûreke kevirî çêdikin
Çavkaniya sereke ya agahiyan ji bo pêşdîrokê arkeolojî ye (beşeke antropolojiyê), lê hin zanyar delîlên ji zanistên xwezayî û civakî jî bi kar tînin. Lêkolînerên pêşdîrokê ji bo peydakirin û şirovekirina sirûşt û helwestên mirovên nexwendewar kolandin, lêkolînên jeolojîk û erdnîgariyê, û analîzên din ên zanistî bi kar tînin.
Antropolojiya çandî ji bo têkiliyên civakê, ku tê re objeyên mirovan di nav civakê de berbelav dibe, kontekstê temîn dike, bi vî awayî analîzkirina her objeyê di çarçoveya mirovên pêşdîrokê de pêkan dibe. Ji ber vê yekê daneyên di derbarê pêşdîrokê de ji hêla zanistên xwezayî û civakî yên cûrbecûr ve wekî antropolojî, arkeolojî, arkeoastronomî, zimannasiya berawirdî, biyolojî, jeolojî, genetîka molekuler, paleontolojî, palînolojî, antropolojiya fizîkî û gelekên din tên peydakirin.
Dîroknas di dabeşkirina pêşdîroka mirovahiyê de bi gelemperî sîstema sê serdeman bi kar tînin. Ev sîstem pêşdîrokê li gorî teknolojiya mirovan a çêkirina amûrên wan dabeş dike: Serdema kevirî, serdema bronzî û serdema hesinî.
Serdema kevirî.
Serdema kevirî serdemeke pêşdîrokî ya fireh e ku kevir ji bo çêkirina amûran dihat bikaranîn. Ev serdem bi qasî 3,4 mîlyon salan dewam kir û bi destpêka kêsimandina metalan di navbera 4.000 û 2.000 de qediya. Têgiha "serdema kevirî" di arkeolojiya piraniya cihên cîhanê de bi kêr tê, her çend e ku di arkeolojiya hin cihên din de navên din werdigire. Dabeşkirina li jêr ji bo Avrasyayê tê bikaranîn lê ne li seranserê hemû herêmê.
"Paleolîtîk" tê maneya "Serdema kevirî ya kevn", û bi bikaranîna amûrên kevirî yên yekem dest pê dike. Paleolîtîk beşa herî kevn a Serdema kevirî ye.
Ji beşa destpêkê ya Paleolîtîkê re Paleolîtîka jêrîn tê gotin, ku ji "Homo sapiens" kevntir e. Paleolîtîka jêrîn nêzîkî 2,5 mîlyon sal berê bi "Homo habilis" (û cinsên têkildar) û amûrên kevirî yên herî kevn dest pê dike. Delîlên li ser kontrolkirina agir ji aliyê mirovên kevn ve di serdema Paleolîtîka jêrîn de ne diyar in an jî çavkaniyên wan ên zanistî gelek kêm in. Çavkaniyên herî nû piştgirî didin ku bi qasî heta niha tê zanîn bikaranîna agir a herî kevn li Şikefta Wonderwerk, Afrîkaya Başûr, berî 1 mîlyon salan pêk hatiye. Herwiha tê pejirandin ku Homo erectus an Homo ergaster di navbera 790.000 û 690.000 berî dema niha de li Pira Bnot Ya'akov, Îsraêlê agir çêkirine. Bikaranîna agir îmkanê daye mirovên kevn da ku xwarinê çêkin, germahiyê peyda bikin, û bi şevan ronahiya wan hebe.
Mezolîtîk (ji yewnanî "mesos", 'navîn', û "lithos", 'kevir') an jî Serdema kevirî ya navîn, serdemeke di pêşvexistina teknolojiya mirovahiyê de bû ku di navbera serdemên Paleolîtîk û Neolîtîkê de ye.
Bermahiyên ji vê serdemê hindik in, pir caran tenê paşmayiyên xwarinan wekî hestiyên heywanan mane. Li deverên daristanî, yekem nîşanên darbirînê hatine dîtin, her çend destpêka darbirînê ya bi awayekî cidî di dema neolîtîkê de ji ber çandiniyê hatibe.
Taybetmendiyên mezolîtîkê li piraniya deveran bi amûrên têkel ên biçûk ji kevirên hesteyan tê diyarkirin. Taxima şokan, tevşoyên kevirî, û objeyên darîn, wek kano û kevanan, di hin şûnwaran de hatine dîtin. Ev teknolojî herî pêşî li Afrîkayê di çandên Azîlî de derketine holê. Dûre bi riya çanda Îbero-Maurusî (Mexreb) ya Afrîkaya Bakur û çanda Kebaran a Levantê li Ewropayê belav bûne. Lêbelê, vedîtinên serbixwe jî carinan tên teorîzekirin.
"Neolîtîk" tê maneya "Serdema kevirî ya nû". Tevî ku di Paleolîtîkê de çend cinsên mirovan hebûn, heta Neolîtîkê tenê "Homo sapiens sapiens" maye. (Dibe "Homo floresiensis" heta destpêka neolîtîkê, nêzîkî 12.200 sal berê, jiyabe.) Ev serdemeke pêşketinên teknolojîk û civakî yên prîmîtîv bû. Neolîtîk di nêzîkî 10.200 b.z. de li hin cihên Rojhilata Navîn dest pê kir, û li deverên din ên cîhanê paşê dest pê kir. Di navbera 4.500 û 2.000 b.z de bi dawî bû. Neolîtîk pêşveçûneke taybetmendî û guherînên tevgerî û çandî ye ku tê de bikaranîna dehlên kovî û xwemalî û heywanên kedîkirî jî pêk hatiye.
Serdema neolîtîkê bi çandiniyê dest pê kir, ku "Şoreşa Neolîtîkê" çêkir. Çandiniya neolîtîk a destpêkî bi çend cinsên nebatên kedîkirî û kovî, û xwedîkirina kûçik, mih û bizinan re sînordar bû. Di serdema neolîtîkê de pêşketina gundên ewilî, çandinî, kedîkirina heywanan, amûr, û şerên herî kevn ên qeydkirî pêk hatine. Jîngehên mirovan mayindetir bûn. Xaniyên girover ên ji kerpîçê çêkirî û bi tenê odeyekê li hin ji wan jîngehan de hebûn. Dibe ku dîwarekî kevirî li derdora jîngehan hebûn da ku heywanên kedîkirî tê de xwedî bikin û şêniyan ji eşîrên din biparêzin. Jîngehên ku dûre hatin, xwedî xaniyên kerpîçî yên çargoşeyî ne ku malbatan wê demê di tenê odeyekê de an jî di gelek odeyan de bi hev re dijiyan. Vedîtinên definkirinê, kulteke bav û kalan dide pêşî ku mirovan kiloxên miriyên xwe diparastin. Çanda Vinčayê dibe ku pergala nivîsînê ya herî pêşîn afirandibe. Kompleksên perestgeha megalîtîk ên Ġgantija bi avahiyên xwe yên gewre berbiçav in. Her çend hin civakên ewrasyayî yên neolîtîka dereng mîrektiyên tebeqekirî yên tevlihev û hetta dewletan ava kiribin jî, dewletên pêşîn li Ewrasyayê piştî derketina metalurjiyê hatine damezrandin, û piraniya civakên neolîtîkê bi giştî cikavên sade û wekhevîxwaz bûn. Hejmareke mezin a derziyên ji hestî û qiloçan çêkirî hatine vedîtin, ku ew ji bo girêdana çermê îdeal in lewra wisa dixuye ku piraniya cilûbergan ji çermên heywanan hatine çêkirin. Kevirên qulkirî ên ku (li gorî mezinahiyê) dibe wek serê girover ê teşiyan an jî giraniya tevnan hatibin bikaranîn hatine vedîtin lewra cil û kitanên ji hiriyê çêkirî di dawiya neolîtîkê de dibe ku derketibin holê.
Şêx Muhemmed Maşûqê Xeznewî an jî Şêx Maşûqê Xeznewî (z. 25 çiriya paşîn 1957, Qamîşlo - m. 1 hezîran 2005, Suriye), alimê îslamê yê kurd e ku di 1957an de li Tilmarûf yê bi ser bajarê Qamişlo yê Rojavayê Kurdistanê ve hatiye dinyayê. Bi xwe alimekî kurdperwerê bi nav û deng e. Di sala 2005an hate kuştin.
Navê bavê wî Şêx Îzedînê Xeznewî (m. 1992) ye. Navê kalikê wî jî Şêx Ehmedê Xeznewî (m. 1950) ye. Navê gundê wî Xezna ye ku paşnava xwe ji wê digre. Kalikê wî yê mezin Mele Suwar ji Bazîdê koçê wêderê kirine. Şêx Muhemmed Maşûqê Xeznewî di nav kurdan de weke Şêx Seîd ê duyem tê pejirandin.
a> yek ji çendîn alavên stêrnasan e
Stêrnasî an stêrzanî an ezmannasî an jî astronomî ew zanist e ya ku vekolînan li ser stêran, exteran û galaksiyan dike. Bi kurtî, stêrnasî eleqedarî hemû tiştên di esmanan heye. Ew gerdûnê, stêrê û pergala rojê vedikole.
Kesê ku karê wî stêrnasî be, stêrnas an astronom e.
Astronom û astronot ji hev cuda ne. Astronom lêkolînan li ser stêran dikin. Esmanger li esmanan digerrin.
Peyva "stêrnasî" û "astronomî".
Peyva "stêrnasî" ji "stêr" û "-nasî" têt. Paşgira "-nasî" di kurdî de têt wateya zanistê yan pirsporiyê
Peyva "astronomî" ji peyvên yewnanî "ástron" (stêr) û "nómos" (Dad) pêk hatiye.
Dîroka stêrnasiyê.
Stêrnasên berê bazirgan û deryagerr bûn ku hewceyî rêberiya stêran daku rêya xwe winda nekin. Herwiha cotkaran jî xêra stêran dizanî ka kengî zeviyên xwe biçînin, kengî dê lehî rabin û kengî dema dirûnê xermanê ye.
Herwiha şaristaniyên berê ji ber sedemên olî çavdêriya stêran û esmanan bi giştî dikir.
Hin çavdêrên stêran jî bawer dikir ku bi livên stêran mirov dikare pêşerojê anku demên bên pêşbînî bike. Ji wan kesan re astrolog têt gotin. Tevî ku karê wan wek zanistê nayêt pejirandin jî, çavdêriyên wan pirr alîkariya stêrnasan kiriye ku agadar bikin ka pergala gerdûnê çawan e.
Karê stêrnasan.
Stêrnasî zanistek pirr kevnare û giring e. Lê dîsan jî hema her kes dikare di jiyana xwe ya rojane de jî bi amûrên erzan, yan jî bê ti hacet û amûran hinek stêrnasiyê bike.
Stêrnasên amator di rastiyê de rolek pirr giring di pêşketina stêrnasiyê de lîstiye. Bi taybetî ew gelek car yekem kes bûne ku hay ji asteroîdan yan kometan bûne. Carine jî ew bûne govan û şahidên peydabûn yan mirina stêran.
Dûrbûn baştirîn amûr e bo kesên dest bi stêrnasiyê dikin.
Cûnên stêrnasiyê.
Di van sedsalên dawîn de stêrnasî berfire bûye û gelek çeq jê diçin.
Stêrnasên heyvê vekolînan li ser heyvê dikin. Stêrnasên gerokstêran bala xwe dibin Pergala Rojê. Hin stêrnas dibin pisporên hin stêrên taybet. Hin jî xwe mijûlî galaksiyên dûr dikin.
Hin stêrnas jî hene ku qet ne hewceyî nerîna li esman û stêran in. Ev "stêrnasên teorîk" zagonên fîzîkî û matematîkî bi kar diînin û bi kompûterên xwe modelên gerdûnê diafirînin û paşî wan modelan li gel çavdêriyan berhev dikin. Armanca wan ew e ku tê bigihin ka gerdûn çawan peyda bûye û ka belkî dê çi biqewime.
Muhemmed Ratib Elnabilsî, nivîskar û bangexwazekî îslamî yê sûrî ye. Ew di 29ê kanûna paşîn a 1939an de hatiye dinyayê.
Evdemî, ders û semînarên wî hene di derbarê Icaza Qurana pîroz de û şîrovekirina Quranê û Rêbaza zanistî û Naskirin, bi rêzefilmên xwe di navdarbû di derbarê Xweştirîn Navên Xwedê û li ser giştiyên pêxemberî. Ew serokê organa Icaza Quranê ye.
Xwendina wî.
Dibistana sereke û a navendî û serdibistanî li Şamê, pişt re giha akademiya wêjeyî zimanê erebî li Zanîngeha Şamê, peymangeha amadekirina mamosteyan qedand di sala 1956an de û zanîngeh qedand 1964 tişkî ku asta lîsans bi dest xist di wêjeya zimanê erebî û zanistên wê de. Herwiha diplom bi dest xist ehliya perwerdehî 1966.
Dendrît, liq û pop an jî zêdehiya çeqdar. Ji laşê xaneyên demar, pêkhateyên wekî liqên kurt ên çeqdar, ber bi derveyî xaneyê dirêj dibe, ev zêdehiyên çeqdar wekî dendrît an jî liq û pop bi nav dibin. Dendrît ji peyva dendronê çê bûye. Di zimanê yewnanî de peyva "dendron" ji boy dar an jî tiştê mîna daran tê bi kar anîn.
Erk û pêkhate.
Bi gelemperî, dendrît ji demarakotahiya xaneya pêşgehînke demareragîhandin werdigire û dişîne laşê xanayê.
Dendrît, kartêkiran ji demarexaneyên din an jî ji xaneyên din werdigirin û ber bi laşexaneyê ve dibin. Dendrît kartêkiran raste rast ji xaneyan wernagire, di navbera dendrît û xaneya pêşgehînke de valahiyek heye ev valahî wekî qelîşa gehînkeyê (gehînkeqelîş) tê bi navkirin (bi îngilîz: "synaptic cleft"). Kartêkir an jî demareragihandin bi şêweyê kîmyayî di gehînkegelîşê de ji xaneya pêşgehînke (bi îngilîzî: "presynaptic neuron") derbasî dendrîtê dibe. Kartêkir bi şeweyê demareragihadin ji dendrîtê ber bi tewereyê ve tê guhaztin. Dendrît, bi parzûna xaneyê dorpêçî ne û kartêkiran ji dewrûberên xwe digirin û arasteyê laşê xaneyê dikin. Berevajî tewereyê, ne yek lê gellek dendirît ji parzûna demarexaneyê ve dirêjî derve dibin. Dendrît ji teweryê kurttir e. Dendrît ji laşê xaneyê mîna antenan dirêj dibe, bi vî awayê ji boy wergirtina kartêkirin rûyek fireh peyda dibe. Hejmara dendrîdên demarexaneyek çiqas pir be, xane hê zêdetir kartêkir ji hawirdore digre û dişîne laşexaneyê. Li ser rûyê dendrîdan pêkhateyên tûj ên mîna strî hene, ev beşên tûj wekî striyê dendrîdî (bi îngilîzî: "dendritic spine") tê bi navkirin. Striyên dendrîdî li beşa demaregehînke ya demarexaneyan de cih digire.
Dendrît, kartêkiran ji demarexaneyên din an jî ji xaneyên din werdigirin û ber bi laşexaneyê ve dibin.
Ji bilî demarexaneyên hestê, serê dendrîdan bi navbeynkariya gehînkeya demariyê, bi xaneyek din ve di têkiliyê de ye. Lê li hin demarexaneyên hestê, dendirît wekî wergirên hestê dirêjê nav xane û şaneyan dibe.
Dendirît bi bergê maylînî peçî nîn in, ango bê maylînî ne. Bi gelemperî, dendrît ji demarakotahiya xaneya pêşgehînke demareragîhandin werdigire û dişîne laşê xanayê, tewere jî demareragîhandinan diguhazîne boy xaneya paşgehînke (bi îngilîzî: "postsynaptic neuron"). Lê hin caran dibe ko navbera dendrîdên du demarexaneyan de (dendrît-dendrît) an jî di navbera dendrît û xaneyek laş de gehînke ava bibe û ji dendrîtan ragîhandin bêne guhaztin bo van xaneyan. Herwisa hin demarexane tewere lixwe nagirin, di van xaneyan de, demareragihandin ji aliyê dendrîtan ve tê guhaztin.
Burgkirchen An der Alz gundekî li kantona Bavyera li welatê Almanya ye.
Wateya navê Burgkirchin An der Alz.
"Burg" tê wateya "kelhe" û "kirch(en)" jî "kerez" in.
Ayetek ji dadgehî an ayetên an zeximkirî in Qur'anê de ayetên dadgehê ku çalakiya bi tenê daxûyanîya ji xwe, û bi dad in ji Quranê ye raste li ku ji du nêrînên yekem: Qebûl nabe wateya xwe diyar e, û ayetek hate eşkere kirin ku pirsgirêk derdixe û şiyana mezin dike, û ew di nav gotinên xwedêgiravî de heye û bi hevdu re hevaheng e, ku li ku derê gengaz e ku li dijî wekheviyê wek peyvên bêjeyê têbikoşe, û ya duyem ev e ku darger bi rengek rêxistinî û arasteyî bi rê ve ava kir an na bêyî şirovekirin an jî bi şirove bê berevajî. There cûdahiyek di wî de heye, ku di gotinên xwedêgiravî de tête bidestpêkirin, û ew ji tiştê ku pergalên wê xera kiriye, dijberî ye, û ceribandina wê bêserûber bûye, û tête gotin xapandin û ne yek in. Ev nebawer e ku di gotinên xwedêgiravî de were, û Abdullah bin Amr bin Al-As, xwedê li ser wan û pêxemberê Xwedê be. (Zanîn sê ye, lê tercîhkirî ye: Ayetek dadgehê, salek sekinî, an mecbûrî dadperwer (.
Deftera navgîniya dozger.
dewletê Verse Dadgeha dikarin bi bistanda tenê yek tê wateya ku tu girîngiya aşkera, li ayeta e kar jîr karibin ne û ne jî diguhere du The tiştên sabit in di jiyana ji mirovan nirx û tiştên sabît ku bextewariyê doza tiştên ku helak dibin sedem ku ew derket derve û Nahêle wan dadgehê Bayat de ne di eslê xwe de ji ol û baweriyên ji dîn, bi emir û qedexeyên û Halal û Haram û li rastê û nerast, qenc û xerab, hemû li ser van nirxên li ser nirxên sabît da ziman hat Bayat Dadgeha ji tiştên ku dibin kontrola wan de li evolution û guherîna girêdayî li ser şert û mercên û derdorên welat û pêşketina zanistî, paşdemayîn û geşbûna aborî, eger li wir u E di Îslamê de di a guhertina ayet û similars wateya ti heyecanê ku van ayetan ser koliyên çend Wateyên.
Ayetên ji umpires e di pirtûka dayika ku ayetên giringiya deterministic û ku dikarin bibin ne xîretkêş e, yanê ji ayetên di heqê ji hebûnên ji bawerî û hebûnên related hukmên û hebûnên ji deynê, û bi ayetên related to Halal û Haram û emrên û qedexeyên, û ev e, tu dinyayên cuda cuda li dadgehê nayê Mojtahdan diguhere, li dadgehê di heman demê de ayetên îdîaname ne Girîngî, heke mirovên zexm li wê teng bibin û nakok bibin, cûdahiya wan rehmetî û ciyawaziyek di ciyawaziyê û dewlemendiyê de ye û ne cûdahiya berevajî û nakokiyê ye.
Şîrovekirina ayetên dadgehê.
Ayetên dadgehan di gotinên Xudê de li Surat Al-Imran hatine gotin: "(Ew e yê ku ji we re Nivîsara Pîroz hinartiye ji ayetên serweran, ku diya pirtûkê ye. Ya din jî yek e.") The şîrovekirina ayetê ev e ku Xwedê Qurana Pîroz di du beşan de dabeş kiriye, û yê / a ku nêzîkî wî e / ya ku eşkere ye û yê ku nêzîkî wî be ew yê / a ku nêzîk e What tiştê ku bi vî rengî ve teng e ji ber ku guman ji wateya wê tune, lêbelê şahidiyên ayetên ku wateya wan ji hêla pir kesan ve gumanbar û veşartî ne û tenê ji wan kesên ku di zanistê de baş hatine damezirandin mîna hin ayetên ku ne hûrgilî ne, ji ber vê yekê Sunnetê wan wekî gotina Xudê ji hev veqetîne ("û dua bikin"). Damezrandina dua nayê zanîn û ji vê ayetê tê zanîn ku ew mecbûr e ku tenê dua bike, lê ka ev rûnenîşanî ji delîlek din çawa tête zanîn.
Şehrezayiya Quranê daket li ser du - darizandinên nameşe û di exam ji ber ku di dilê wî de Sieg li pey wî ji Like dimîne tevlihev û yan saxlem di zanistî de hîmgirtî bin, ew bawer in ku ev hemû similar û arbitrator û dizanin ku ev e ji Xwedê û yên ku li wir tu nakokî di it û wergerandî yên Like ji peyvên ji hêza Xwedê (û paşê ew bûn ceribandinê ne di heman demê de Xwedayê me Xudan çi em kafir) bi û got: got ((ku roja wê ewanê ku bûne file û bi neguhdaran re dixwazim ji pêxember, eger welatê wan e indiscreet Xwedê bi cî ne nû)) man tê û dibêje, ev vedikêşe çawa ew dibêjin: ((Xwedê, Xudan Em ne polîtîst bûn)) Hingê di derheqê wan de tê gotin ku ew "Xwedê ji nû de nehiştin" da ku ew ayetên bi hev re bişewitîne da ku mirov tevlihev bibin, lê yên ku bi zexmî zanibin dibêjin ew hemî ji Xwedê ne û dijberî peyva Xwedê nakin û dibêjin ku Roja * Roja vejînê rojek pêncî hezar sal e, û ew dê biguheze Ert û merc diguhezin û ev wekî xwe diyar dibin û vê yekê ev e.
Hersê Fermûdên zanistê.
Arrîrokbêj Ebû Dawûd û Mihemed bin Majah û hukumdarê li ser hukumeta Ebdul bîn bin Amr bin Al-Aas ku Peyxemberê Xwedê, dibe ku Xwedê wî pîroz bike û aramiyê bide wî, got: Zanîn sê ye, û hêj jî bijarte ye: Ayetek sekinî, sunnetek sekinî, an nimêjek mecbûrî ya dadperwer e, û ev hadithek qels e ku ji hêla Albanî di Jami` al-Saghir qels de hatî gotin. Dadgeh dadmendiyê digirin, û her tiştê ku hatiye kirin hatiye gotin, ew nîşana razîbûnê û pîvandinê ye.
Nimêja tendon di Îslamê de cûre nimêja nefil, bişev tê nimêjkirin. Ew e: berekek ku nimêja şevê ya ku berî ku ew navbide. Ruling biryara wê: A Sunnet ji bo gel re piştrast kir, û ji bo Hanafî mecbûrî ye. Ew in: rakî û tiştê ku pêşiya wê tê dayîn di nimêja şevê de Muthanna. Ya herî qelebokî yanzdeh rekanî ye, û ya herî kêm jî sê rekakî ye, an ya yekê ye ku pêşiyê ji duayên pêşiya wê digire. Ew ji ber nimêja êvarê wextê xwe vedibe, û heya danê sibehê didome.
Sedema navkirinê.
Ew jê re tê gotin ji ber ku ew bi akordan dua dike, ango yek rak'ah, sê an bêtir, an jimareyek jêhatî.
Qanûna wê.
Ev û delîlên din destnîşan dikin ku tendon salek îsbatkirî ye.
Wextê xwe.
Fehaha agreedahîn qebûl kir ku dema wî ji nimêja êvarê heya sibê were, û wan jî razî bûn ku dema wî herî baş suhaor e
Bûyera piçûktir a dîk.
Kêmasiya herî nizm a hîpotenuzê sê rakat e.
Karaktera dua Witr.
Witr dua du taybetmendî hene: girêdan û veqetandin.
I tê wateya ku xwedêgiravî du rakîyên tendûrê ji hev veqetîne, lewra ew ji her du rekakan dua dike.
Ji hadîreya Aîşa re, Xwedê ji wî xweş be, yê ku got: «كان رسول الله girêdan= «كان رسول الله
Al-Wasl.
Ango, duaya hişk a ku ji yekê zêdetir a rekanê ye bi awayek ve girêdayî ye ku nekare bi ewlehî were veqetandin.
Doza yekem.
Ew ji bo perestî ye ku bi sê reqsan re dua bike, û wêneyê wê ji bo sê serhildanan be. Di gotina xwe de digot: «لاَ تُوتِرُوا بِثَلاَثٍ تشبهُوا الْمَغْرِبَ» Intention mebesta wî - Wekî ku ji hêla zanyaran ve tête diyar kirin - qedexe ye ku meriv rûne ji bo şahidiya yekemîn, ji ber ku ew dişibihe nimajê xweya Maghrib.
Doza duyemîn.
Ger wî ji pênc an jî heftan were teng kirin, wê hingê ew bi vegêrana wan vedibêje, da ku ew ne rûne ji bilî ku li dawiya hadithê Aisha ye, bila Xwedê ji wî xweş be, yê ku got: «كان رسول الله girêdan= «كان رسول الله. Also her weha ji hadîreya Umm Salamah re, Xwedê ji wî xweş be, ku got: «كان النبي girêdan= «كان النبي.
Doza sêyemîn.
Wî bi neh re hişk kir, piştre wî heşt caran şîret kir, dûv re ew rûniştin ber tahsahûdê û radest ne kir, dû re nimêja nehfê ya ji bo Tahahhud dua kir. Di van sê rewşan de destûr heye ku meriv ji du reqeman xelas bike.
Meseleya çaremîn.
Heke ew bi yanzdeh reqasan teng dike, çêtir e ku wî deh tahsûd hildiweşîne û dûv re rabe û were ser rakah û selamê, û ew dikare hemî van bixwîne, da ku ew ne rûne û ne şahidiyê dike ji bilî di dawiyê de.
Di dua Witr de xwendin.
Fehaha ' li hev kir ku xwedêgirav her rak'etiya Witr-ê bi el- Fatihah û Surê re vedibêje, lê sûr bi Sunnetek heye ku nebe sedema wê eger ew bimire. Hanbali destnîşan kir ku ew şehîn dixwîne piştî Al-Fatihah bi sê sûriyan re, yên ku di rekora yekem de, (ya herî mezin), (ya duyem) û ya sêyemîn (dilsoz) in.
Demareragîhandin li gehînkê de bi şêweyê kîmyayî tê guhaztin
Gehînkeya demarî, demaregehînke an jî gehînke.
Gehînke (bi îngilîzî: "Synapse") pêkhateya taybet a demarekoendamê ye ji bo guhaztina ragîhandinan, ji demarexaneyek ber bi demarexaneya din, an jî xaneyek din. Ango xala ko du an jî zêdetir demarexane digihêjin hev wekî gehînkeya demarî tê bi navkirin.
Tewerekotahî bi gellek cureyan gehînke ava dike
Gelemperiyê xala gehînkeya demarî, ji beşên xaneya pêşgehînke, xaneya paşgehînke, gelîşka gehînkeyê, çikildana gehînkeyê,demareguhêzeran, cogên iyonan û proteînên wergir pêk tê. Hemû tewere li beşa kotahiyê de liqdar in, li cemserê her liqek tewerê de beşek heye bi şêweyê girêkî, ev beş wekî tewerekotahî tê bi navkirin. Demarexane bi navbeynkariya gehînkeyên demarî, di nav têkiliyê da ne. Demarekothî li gel dendirîdên demarexaneyan, dibe ko bi xaneyên masûlke an jî bi xaneyên rijên jî gehînke ava bike. Tewerekotahiya xaneya pêşgehînke bi hemû beşên bê bergên maylînî ya demarexaneya paşgehînke ve demaregehînke ava dike. Wekî mînak; tewerekotahî bi dendrît, laşexane an jî tewereya demarexaneya paşgehînke ve gehînkeya demarî ava dike. Li gehînkeyê ragîhandin(demareragihandin) bi şeweyê kîmyayî an jî elektrîkî pêk tê, lê piraniya ragihandinan li gehînkeyên kîmyayî bi şeweye kîmyayî rû dide. Xaneya pêşgehînke ragîhandinan diguhazîne ber bi gehînkeyê. Xaneya paşgehînke ji gehînkeyê ragihandin werdigire. Li kotahiya tewereya demarexaneyan de çikildanên gehînkeyê heye. Di nav çikildanên gehînkeyê de demareguhêzer hene. Demareguhêzer madeyên kîmyayî ne. Demareguhêzer di laşêxaneya demerexaneyê de tê berhemkirin. Paşê bi navbeynkariya tewereyê ber bi demarekotahiyê ve tên guhaztin, li wir, di nav çikildanên gehînkeyê de tên embarkirin. Ji çavkaniyê heta xaneya armanc, demareragihandin bi navbeynkariya du an jî zêdetit demarexaneyan ve tê guhaztin. Demarexane li paş hev rêz dibin lê herdu xane raste rast nagihînin hev. Di navbera xaneya pêşgehînke û ya paşgehînke de valahîyek piçûk dimîne, ev valahî wekî qelîşka gehînkeyê (gehînkeqelîş) bi nav dibe. Gehînkeqelîş bi firehiya 0.02 mîkron e, ango navbera du demarexaneyan de valahiyek bi qasî 0.02mîkron heye. Demarexaneyên ko ragihandinan bi şeweyê elektrîkî li gehînkeyê de diguhazin, raste rast bi hev re girêdayî ne, loma iyon ji xaneya pêşgehînke derbasî xaneya paşgehînke dibe. Ango pêdivî bi demareguhêzeran nin e.
Demareragihandin li gehînkeya demarî de.
Demareguhêzer ragihandinan bi şêweyê kîmyayî diguhazînin boy xaneya paşgehînke
Gava erkê kar ji dendrîdan gehîşt demarekotahiyê, çikildanên gehînkê diqelişin û demareguhêzeran ber didin nav gehînkeqelîşê. Demareguhêzeran li nav gehînkeqelîşê de belavbûne dibin û li ser wergirên xaneyên paşgehînkê de tên girêdan. Bi vî awayê erkê kar ji xaneya pêşgehînke derbasî xaneya paşgehînkeyê dibe. Ango demareragihandin bi şêweyê kîmyayî bi navbeynkariya demareguhêzeran ji xaneyek derbasî xaneya din dibe. Piştê guhaztina erkê kar, demareguhêzerên nav gihinkeqelîşê ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin. Hinek ji demareguhêzeran jî ji aliyê parzûna xaneya peşgehînke ve tên mijandin. Li beşa demarekoendama navendî de ji 50yê zêdetir cure demareguhêzer heye. Adrenalîn(epînefrîn), noradrenalî(norepînefrîn), dopamîn, hîstamîn, seretonîn hin ji wan cureyan e.
Perde pîneyê tenik ê ku di malan de li ber paceyan ve dadiliqînin an jî di şanoyê de birên lîstikê.
Kontrol û insulasyona sivik.
Dikey bi ji jimareke kir fabrics û stûr, her yek bi a pileya cuda yên ronîkirina rihetî û ji ber li derve, ronahiya; û ji bo kontrolkirina radeya ji ronahiyê, ji te re pêwîst be ji perda fireh ji bo tijîkirina vê paceyê de bi temamî, bi piranî di heman demê de bi tenê ji bo xemilandina bi kar bikin û li odeyên bedewtir bike.
Perdeyên bazirganî.
Li gel zêdebûna malên şexsî yên bihurî di sedsala borî de, pîşesaziyên perd û perdeyan bûne şahidê mezinbûnê û li gorî daxwazê ji bo hilberên wan zêde bûne. Di wê demê de berjewendîyên bazirganî jî geş dibûn ku gelek pargîdanî hewil dan ku saziyên, otêl, nexweşxane û yên din ji bo sazî, otêl, nexweşxane û yên din perdeyên kêm-kalîteyê peyda bikin.
Necarî yek ji çalakiyên pîşesaziyê ye ku mirov ji demên kevnar ve çêkirin. Ew bikaranîna text û daran ji bo çêkirina xaniyan û alavên ku di jiyana xweyî rojane de hewce ne.
Tecrûbeya di warê kehrebayê de yek ji wan ezmûnên pîşeyî ye ku ji hêla temaşekirin, çavdêrî û qedandina di perwerdehiyê de ji hêla karwanek jêhatî ve, hatiye wergirtin, lê dibistanên pîşesaziyê di beşên kargêrî de hene ku xwendekar hin bingehên wê pîşeyê dide.
Necarî li gund.
Kehrebayê li gundan çêkirina amûrên çandiniyê yên wek celebên çandina axê û rêyên avê (ava kaniyan) e ku avê ji kûrahiyan û pêlên avê yên nizm berbi zeviyên bilind ên ji asta rêyên avê û yên din derxîne, ev e ku ji bo jiyanê di jîngeheke çandiniyê de, ji bilî karwanê xwedîkirina heywanan hwd.
Pentekdar di ya heyî.
Li bajar û bajarokan, karîkatorî bi piranî di çêkirina arizên malê de tête bikar anîn û perçeyên darîn ên avahiyê bi gelemperî derî, pencere û hwd.
Di nav mîmariya orjînal de qefik - erebesk.
Dibe ku yek ji hunerên herî berbiçav ên daristanên orîjînal ew e ku hunera orîjînal a orîjînal bixwe di nav xwe de şêweyek mîmariya mîmarî ya bêhempa ye. Erebesk di çêkirina aravan de li palavan, mashrabiyat, salona haramlak û hwd tê bikar anîn, ku ev hunerek dijwar e ku hewcedarî bi perwerdehiya dirêj heye û heke mekanîzmî hingê lê ketiye, lê ew bûye hunereke rind.
Pîşesaziya pîşesaziyê.
Pîşesaziya arvan yek ji girîngtirîn warên kehrebayê tête hesibandin û hin welat û bajarok ji bo yên din di pîşesaziya wê de navdar in. Nimûneyên van bajaran Bajarê Damietta li Misrê mînak e, ku ji bo çêkirina arvan û hinardekirina wê li herêmên Misrê û derveyî welat navdar e, û ew mîna her pîşesaziyek din e ku ketiye pêşkeftinê di warê amûr û makîneyên kar de, û ji wê. Sêwên elektrîkê, kevirên daran û rahijên elektronîk ên ku kehrebayê hêsantir kirine û bi hewildana kêmtirîn masûlkan ew rastir kirin û vê yekê destûr da avakirina kargehên mezin ji bo arîşeyên ku li gorî rêzikên nûjen ên nûjen têne çêkirin.
Stûnên baweriyê, şertên îslamê an jî Di îslamê de bawerî Bawerî di îslamê de şeş in, ew bawerî bi Xwedê û ferişteyên Wî û pirtûkên Wî û Pêxemberên Wî û Roja dumahiyê û dadwerî qenciya wê û xerabiya wê
Danasîna baweriyê.
Bawerî ew rastandin û dilarambûn e, û ew ji peyva (emen) di ziman de bi wateya ewlebûn, û ya ku pirtûkên ziman firebûneke ku têgihiştina lêkolîner têr dike berfireh bûn. Di termînolojiya yasayî de, ew bawerî di Xwedê de, bawerî li milyaketên wê ye, û bawerî di pirtûkên wê de ye. Baweriya li pêxemberên wî, baweriya di Roja Dawîn de, û baweriya bi qencî û nebaşiyê. Van şeş mijaran ew in, ku xwedan rê û giyan e, di naha û paşeroja wê, di karên vê jiyana cîhanî de, û çi ji bo peran di wî de dixebitin, û di pêşerojê de, ku di vê jîna cîhanî de tê hêvîkirin, an çi diqewime piştî mirinê, dema ku vejîn û weşandin. To be a man Muslim ew xwedî bawer di şeş stûnên ji bawerî û defined by Islam dîtin.ozlk li Sura The hate ku ye in ji gava ku pêxember li ser wateya baweriyê hate pirsîn, wî got: Ji Xwedê bawer bikin, milyaketên wî, pirtûk û peyamên wî, û di roja dawî de, û baweriya xwe bi qencî û xirabiyê bînin. (Ji hêla Misilman û Buxari ve hatî vegotin).
Baweriya bi Xwedê Teala.
Ev e ku baweriya xurt in, Xwedayê ordiyan, Xudan û Xwedê û perizîn û şirîka yek, û baweriya Bosmaih û taybetmendiyên xwe di yên di Qur'anê û li rastîn sala ji pêxember e ne şiNandina wateyên an jî şibandin taybetiyên xwe tên afirandin an conditioning an Tattiyl.nagd ku baweriya li Xwedê ye, bi rêya li bûbûm yên gerdûnê û xwe The ayetên ji me re rêberiyê dike û hewcedariya bawerî bi Xwedayê Xudê re diyar dike, û rêberê me dike, lê delîlek berbiçav û diyarkirî ya yekîtiya Afirînerê Xudê ye.
Baweriya bi ferişteyan.
Wateya baweriya bi milyaketan ev e ku baweriya durust e ku Xwedê milyaketên ji ronahiyê afirandine û ew jî hene, û ku ew ji Xwedê re tiştê ku Wî ji wan re ferman nekiriye, û ew dikin ku ew karên xwe dikin ku Xwedê ji wan re ferman kiriye .: bi in bi Last bi bi bi, de bi li ji ser di
Bawerî bi pirtûkên azmanî.
Ev tê vê wateyê ku em ji pirtûkên ku Xwedê ji pêxember û peyamberên xwe re eşkere kiriye bawer dikin. Yek ji van pirtûkan çi ew Xwedê di navê de Koran, û hinek ji yên ku nexwest navê ne, ji ordiyan, di got: Surat Top Em di pirtûka xwe ya delal de navê pirtûkên jêrîn ên ku Xwedayê Xweser behs dikin: Torah, Biblencîl, Zabûr, Rojnameyên Birahîm, Xudan di nivîsa xwe ya daxistinê de gotiye û yek û ye ser: wê bi bi ye, ji ji, girêdan= Al-Baqarah. Hezretî li Surat-Imran got: girêdan= girêdan= Quranê. Tewratê ji Mûsa û ji Mizgîna Îsa û di Zebûran de li ser pêxember David û rojnameyên ku ji Birahîm pêxember û li Quranê nîşana ku herheyî ya li Pêxember Muhemmed.
Rojnameyên Birahîm û Mûsa   subsisting nebîne,salîwî xew ne çiliezmanan û li ser rûyê erdêKîmehderê *wî re ji bilîdestûr wî dizane çidi navbera wan de û li pişt wan û hinek ji zanîna wî, dor bi tenê wekî ku ew dixwaze dirêj BDP'ê xweezman ûzemîn û Aaodh tomarkirinku ordiyan,     Berî ku mirov rêberî bike û cûdahiyê bişîne, yên ku bawer nakin ayetên Xwedê xwedan ezabek mezin in, û Xwedê delal e, yê ku diyar dike
Bawerî bi Pexember û Pêxemberan.
Baweriya li wî kesê ku Xwedayê Xudê di pirtûka xwe de di nav pêxember û pêxemberên xwe de, û baweriya ku Xwedê Teala şand peyamên din ji wan re şandiye, û pêxemberên ku hejmar û navên wan tenê ji Xwedayê Xuda ve têne zanîn.
Xwedê Teala di Quranê de bîst û pênc pêxember û peyxamber diyar kir: Adem, Nûh, risdris, Salîh, brahîm, Hood, Lot, Yunus,smaîl, Isashaq, Aqûb, Josephsiv, Eyûb, uauaîb, Musa, Harûn, Al-Yassa, Zul-Kifl Dawid, Zekerya, Solomon, Elias, Yahya, sa, Muhemmed, dibe ku dua û bereketa Xwedê li ser wan her be. Divê ev peyam û pêxember bi peyam û pêxemberîtiya xwe bawer bin. Baweriya theandiyan ستarê çaremîn a baweriyê ye, ji ber vê yekê baweriya xulamê bi tenê baweriya di wan de derbasdar e. Delîl vê yekê piştrast dikin, ji bo ku wî ferman daye Xudayê hizrê wan, û ew bi bawerî bi Wî ve berhev kir ya û di ji of, li ji ji yên, in û ji bo ye, li girêdan= Surat Al-Nisa, û baweriya bi wan di rêza çaremîn de ji rêzimana pêxemberê baweriyê wekî di hadithê Gabrîel de hatî: (Ji bo baweriya Xwedê, milyaketên wî, pirtûkên wî û peyamberên wî. Ji hêla Misilman ve hatiye vegotin. God Xwedê Xuda bi kafiran kafiran li wî kiriye, loma Xuda Teala got: ! in bi bi hatibû li di Al-Nisa, di van ayetan de delîlên pêwîstiya baweriya pêxemberan e, û statuya wê ji dînê Xwedê yê Xuda ye.Ji berî ku em peyva di derheqê wê de belav bikin, divê em rêziknameya hem Peyxember û pêxember destnîşan bikin, û cûdahiya di navbera wan de eşkere bikin. Mesîh ew e ku ji wî re pirtûkek şand û berbi serpêhatiyek serbixwe û mirîdek ve hat ku pêxembertiya xwe îsbat bike û Xwedê ferman da wî ku gelên xwe vexwendîne ku Xwedê biperizin. Forawa ku pêxember ew e ku li ser wî pirtûkek negirtiye, lê ji wî re hat pêşniyar kirin ku meriv gazî miletê xwe bike ber dadrêsê peyamek berî wî, mîna pêxemberên zarokên Israelsraîl gazî lawê Mûsa û tiştê di Torah de ne kir, û li gorî vê yekê her Pêxember ne pêxember e û ne her pêxember peyxember e. Bi vî rengî, divê bawermend baweriya xwe bi hemuyan ve bîne.. Yê ku yek ji wan bawer dike yekî / a / a / a dibe kafir ji her kesî re, çimkî ew hemû gazî yek qanûnê dikin, ya ku perestiya Xwedê ye.
Bawerî bi roja dumahiyê.
Ev tê wê wateyê ku hûn hemî tiştê ku Xwedê Teala û pêxemberê wî ji me re gotiye bawer bikin, piştî mirinê, ji ceribandina gorê, êş û bextewariya wê, vejîn, qewimîn, rojname, arithmetic, balans, basen, rê, rê, navbirî, bihuşt û agir û tiştê ku Xwedê ji bo wan hemiyan amade kiriye.
Baweriya dadwerê, û bi qasî ku baş û nebaş be.
Afirînerê başî û xirabiyê xwedêgiravî ye, ji ber vê yekê jî hemû qencî û xirabiyên di hebûnê de, di pesnê Xwedayê mezin de ne.
Kiryarên xulamên qenc bi pesindana Xwedê Teala û hezkirina wî û naveroka wî re ne. forawa ku kiryarên xulamên ji xirabiyê, ew jî bi pesindana Xwedê ne lê ne bi hezkirina wî an razîbûna wî re ye, û baweriya li çarenûsa yek ji wan stûnên baweriyê ye ku delîl ji Quranê û sunnetê dihêle delîl û biryarbûna wî. Ew ji kitêbê, thesa Xudan: ﴿إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ﴾  [54 : 49] the Xudan got: " ﴿الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا﴾  [25 : 2] Wekî ku ji Sunnetê re, hadithê Gabrîel û pirsa wî ji Pêxember re, dibe ku duayên Xwedê û aşîtî li ser wî bin, stûnên baweriyê destnîşan bikin. Wî got:, a ku ji hêla Misilman ve hatî vegotin.
Lêvegerok.
ويكي الكتب|الإيمان في الإسلام Pirtûka ku bi stûnên baweriyê ve girêdayî ye di wîkîpirtûk de bixwîne
Dilovanî rewiştek ji rewiştên îslamî ye, û şayesek gerek di Şerîeta Îslamê de û peyxemberê wî Muhemmed, weku Xweda Teala dibêje (Û Me te tenê dilovanî ji bo tevahiya cîhaniyan şandine). Û dilovanî şayesek ji şayesên Afirîner e, û Xwedê ji dilovaniyê navê Mihrîvan El-Rehman jêgirt ye, Qurtubî got:(Û gelamperiya mirovan li hevkirin ku El-Rehman ji dilovaniyê hatiye jêgirtîn, Û navê Dilovanî û hevpeyvên wê di Qurana Pîroz de nêzî dused û şêst û heşt (268) cihan de hatiye pêşçav, Û ev girîngiya wê û balkêşa Îslamê pê re weke rewiştet ji rewiştan yên ku bangexwaziya ji wê re dike belge dike.
Danasîna wê.
Raxib got: (Dilovan delalîtî ye ku ji derengiyê xêrxwaziyê lazim e, û ew carinan di mebesta jêgirtî de tête bikar anîn, û carinan jî di xêrxwaziya abstrakt de li ser bingeha tenduristiyê li ber dilovaniya Xwedê wusa û wusa jî tê kirin). Nbn Manzur got (Dilovan li zarokên Adem di nav Ereban de şir û dilovaniya dil e, û dilovanî û dilovaniya Xwedê, û livdariya wî ye).
Dilovaniya giştî û taybet.
Rehmê Xwedê bi afirînerên xwe re li dinyayê bi gelemperî gelek tiştan wek şert û mercên jiyanê, sedemên jiyanê û hwd.. Wekî ku ji dilovaniya wî ya li jîna paşîn de, ew ji bawermendan re sînordar e wek xelatek ji bo şagirtên wan û yekdestiya wan li ser ola wî ye, wek ku Xweda Teala dibêje. ji bo û ya ji di girêdan=.
me di vê dinyayê dediqenc de axretê de ji we re Hdna got Imnapl ji wî êş û ez dixwazim Rahmati û xwest her tişt Vsoketbha ji bo wan ên ku ji wî ditirsin û bidinnimêjkirin û ku bawer dikinberatên me
Nimûneyên rehma pêxember.
Dilovan li zarokan: Ev Amazham û Alatefhm bû û ji wan re çêtir, ketin Aqra bin habis al - Tamimi, û ew dît, ji pêxember qebûl Hassan an Husên got, ew ji bo wî: an zarokên xwe qebûl bike, eger ez xwedî zarok deh, ez qet yek maç kirine ji wan re qet, ji Pêxember (an jî, min got, ku Xwedê rehma bêçek Dilê we), û pêxember rûni Ustî Usama bin Zaid li tenişta wî û Al-Hassan bin Ali li tenişta dinê xwe rûni,tî, hingê ew tevlî wan bû û got;: (Ey Xwedê, li wan were rehmê, min rehmê li wan kir).
Dilovan li ser heywanan Wî ji bo miletê xwe etîket kir ku bi heywanan re mijûl bibe, yên ku li ser bingeha dilovanî, dilovanî, nebûna zilm û êşkenceyê, lê berevajî rehma li heywanan bûye sedemek rehmê Xwedê bi mirov. Wî got Gava ku meriv bi rêve diçe dema ku tîr zêde dibe, û pusek peyda dike (û ew radibe), ew xwar û çû derve, da ku heke kûçik bişewitîne, ew ê ji tî ve dewlemendiyê bixwe.: Ev kûçik tî bû mîna ya ku gihîşt min, ji ber vê yekê ew çû ser gola xwînê û ronahiya xwe tije kir, piştre wî girt nav devê xwe da heta ku ew hate pêşve xistin. Socar vî kûçik av da û Xwedê spasiya wî kir da ku wî bibexşîne. Wusa wan got: Ey Mela Xwedê, heke me xelatek ji heywanan re heye? Wî got: Li her deverekê şil bermayî.). Ji ber dilovaniya vî mirovî di heywanê de, Xwedê wî efû kiriye. Gava wî kemerek dît, pişta wî ji zeîfbûna birçîbûnê re zikê wî ziq kir, wî got: "Ji Xwedê li van heywanên qalik bitirsin, loma wan rast bikin û wan rast bixwin". Wî ceribandina heywanan qedexe kir, û gava wî xalîçeyek ku li rûyê wê poşman bû dît, wî got Xwedê ew qul kir û navê wî kir (. Al-Nawawi got "Wekî ku nîşankirina li ser rûyê, ew yekdengî qedexe ye," komek hevalên me got Ew nefret dike, got el-Baghawi: Ne destûr e, û wî behsa qedexeya wî, ya ku ya herî berbiçav e, ji ber ku pêxember, selam û selamet li ser wî be, sûcdarê wî ceribandiye, û sersaxî qedexe dike.
Deverên dilovaniyê.
Ev ew e rehmê ji şewitî mirovan ji bo bi xwe de bal kişand û sponsorî, û non - dijminkariyê ji aliyê Xwedê teala ﴿وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا﴾ Islam hemû formên qedexe hatiye yên abuse ên xwe; xwekuj û ber bi wî û wî afirî a neheqiya mezin, wî got: Yê ku xwe di vê dinyayê de bikuje, wê di roja qiyametê de ji wî re were teng kirin).
Dilovan pivan bi Parşe û Serok re bi Serokên xwe re (di warê karî de): Pêwendiya theivan bi paristiya wî û birêvebirê kar bi karmendên wî re divê bi dilovanî û dilovanî biser bikeve, û di vî warî de pêxember dibêje. (Yezdan e wasî ji bo miletê xwe tiştek pir zehmet e ji bo wan Vahqq wî, û çavdêrê ji neteweya min Verwq destê Farfq wan e).
Pêxember got: (Bila Xwedê rehmê bide xulamê ku destûr da, heke ew firot, destûr da heke ew kirî, destûr da heke wî ew xwestî). Dilovan û tolerans di kirîna û firotanê de rêbernameyek pêxemberê ya pêxember e ku tê de pir başiya civakê heye û bandorek mezin li ser hevrêziya wê de heye.
tekstên Îslamî li ba li pirtûkê û li Sunne yên di raporê de ji hebûna xwe ya ji cinn û ew kind of jiyana şehreza buha, û ku ji Messenger ji Xuda Mihemed ji wan re ji bo baweriya vexwendin, û dema bikaranîna ya Jinn û bikaranîna wan, lê dibe ku şert û mercên ku pêwîst daxuyaniya ku hin dawiyê de û bi berfirehî.
Rastiya cinan.
Zanyarên misilman dibînin ku jinn cîhanek din e ji cîhana milyaket û mirovahiyê, Xwedê wan ji agir afirand, ew mirov di rewşek de dibînin ku di wan de mirov li gorî cewher û wêneya xwe ya rastîn nabînin. Ew ji mijarê bêpar in, û ew xwediyê şêwaza form, xwarina, vexwarin û zewacê ne, û xwedan zarok in, ku ji kirinên xwe di vêya jêrîn de têne hesabê.
Condertên karanîna mirov a li jinn.
Li gorî baweriya Islamicslamî, ayetên di Qurana pîroz de hatîne destnîşankirin ku hebûna jinnê, ew mijara bawerî û bêbaweriyê ne û ku Peyxemberê Xwedê gazî wan kir ku bawer bikin, Quranê li ser wan bixwînin, û bi peyamê re bigihîjin wan. Xudan got: girêdan= [Al-Ahqaf: 29].
Rewşa duyemîn: Heke karanîna jinnan destûr e, û ji ber sedemên destûr, û ew nahêle Muharrem be, wê hingê ev e ku li wir di navbera zanyaran de li ser du gotinan de nakokî çêbû: Gotina yekem: destûr, û jê re ji Ibn Taymiyya re hate, û ew ji dadrêsê Shafî al-Madabaghi, She Sheêx Mihemed Reda ew ji hin zanyarên Al-Azhar re vegot.
Gotina duyemîn: Ew ji Malmam Malik hat ku qedexekirina karanîna jinnê di dermankirinê de wekî ku di pirtûkê de amaje lê dike, û Ahmadmam Ehmed jî çû ku pêşî li karanîna wan bigire di dermankirinê û di yên din de, mîna ku di biryarên sultan de, û rêzikên qanûnî.
Wî diyar kir, rê li bikaranîna ji alimên hemdema xwe: a kûrewî Komîteya Daîmî ya li Saudi Arabia, û Şêx Albani, û Şêx Hubert, û Şêx Abdullah bin Jibreen, bi gotina çavan ji dadger Ayaz Xwedê 's rehmê.
Têkiliyên Rûsya û Tirkiyeyê hemû têkilî û peywendîyên leşkerî, dîplomatîk, aborî û çandî yên van dewletan dihundirîne. Împeretoriya Osmanî û Împeretoriya Rûsî di şerê cîhanî yê yekem de di şer de bûn. Hêj şer berdewam dikir li Rûsyayê Şoreşa Çiriya Pêşîn rûdide û Rûsya dawî li şer tîne. Têkiliyên modern yên Rûsya û Tirkiyeyê jî li ser vê rûdanê jîndide lê hindek polîtîkayên kevn jî mîras hildigirin
Şerê 1828-1829ê.
Di vî şerî de Bedirxanê Evdalxan tevlî şer nebû û rê neda xelkê wî tevlî refên osnamiyan bibin
Peymana Montroyê (20 tîrmeh 1936).
Li sala 1937ê gelek rewşenbîrên kurd Ereb Şamilov jî di nav de li Sovyetan tên girtin. Dibistanên kurdî û Riya Teze (rojname) tê girtin
Dîroka wêjeya farisî dikare ji heta serdema kevnare ve were şopandin. Nimûneyên yekem ên helbestvaniya îranî, ya ku berê modela rewanbêjiya kevneşopî ye, dide nîşandin di Gathayan (stranan), perçeyên kevn ên Avestayê, nivîsara ola Zerdeştî de (binêre jî Zerdeşt). Ji aliyekî din ve, helbestvaniya Farisî behsa tevahî çanda helbesta klasîk a li cihen bilind yên Îranê dike ku bi zimanê nivîskî farisî hate çêkirin. Ew bi jêdera xwe ji devera ku niha Îran, Efxanistan, Tacikistan û Ûzbêkistanê pêk tê, bû. Wekî din, zimanê Farisî ji bo serdemek pir dirêj zimanê çandî û fermî yên Iraqê, Pakistan û bakurê Hindistanê bû. Li vir, di heman demê de, hin helbestvanên herî navdar ên faris jî dijiyan.
Helbestvanî li qada çandî û zimanî ya farisî de pir bi qîmet e, da ku cihê çanda Farisî hejmarek helbestên navdar û serfiraz hilberandiye. Helbestvanên farisî bi sedsalan bandor li çand û zimanên din kirine, di nav de helbestvanê alman Goethe, ku berhema wî West-östlicher Diwan li ser bingeha helbestvaniya klasîk a farisî ye.
Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2020an de çûn ber dilovaniya Xwedê.
Perwîz Cîhanî (1950 - Belesora Jêrîn/Xoy/Îran) nivîskarekî kurd e Celalî û ji Rojhilata Kurdistanê ye. Niha li bajarê Wuppertal ya Almanyayê rûdine.
P. Cîhanî di sala 1955an de li gunda Belesora Jêrîn a girêdayî navçeya Elendê hatiye dinê. Di yekê Gulana 1329ên koçê de (beranberî ya Zayînê dike 21.04.1950) li gundê Belesora Jêrîn ser bi bajarê Xoyê hatiye dinyayê. Ew ji binemaleyeke xwenda û edebdost û torevan hatiye cîhanê. Hê ji zarotiyê ve ew li gel çand û wêjeya kurdî û farisî nasyar e.
Swîsre an jî Konfederasyona Swîsreyî (bi almanî: "Schweizerische Eidgenossenschaft", fransî: "Confédération suisse", îtalî: "Confederazione Svizzera", retoromanî: "Confederaziun svizra", latînî: "Confoederatio Helvetica") welatek li navenda Ewropayê ye. Basûrê xwe dikeve herêma Alpê û sînrên xwe ber yên Almanya, Awistriya, Liechtenstein, Îtalya û Fransa. Li gorî destûra bingehîn paytexta Swîsreyê tune ye, lê qonaxa hikûmetê li Bernê ye.
Bi 7,8 mîlyon hemwelatî û bi rûbarê 41.285 metre çargoşe, Swîsre piçek ji Holandê biçûktir e û yek ji welatên Ewropayê ye, yê ku xwediyê meztirîn gurimtiya gelhe ne.
Car zimanên xwe yên fermî hene: almanî (63,7% bi vî zimanî diaxivin), fransî (20,4%), îtalyanî (6,5%) û retoromanî (romanş) (0,5%). Da ku jêçêtirdîtina tu zimanî nebe, danîşanê Swîsre CH ye (ji "Confoederatio Helvetica", navê latînî ya ku tê maneya Konfederasyona Swîsreyî).
Swîsre navê xwe ji kantona xwe ya bi navê "Schwyz" stend, kantona ku lê hatiye damezrandin.
Herwiha, Swîsre weke welatek bêalî tê dîtin û ne endamê tu rêxistinên cihanî ye.
Laleş Qaso (jdb. 1957 li Mêrdînê) nivîskarek kurd e. Ew ji Bakurê Kurdistanê, ji Mêrdînê ye lê niha li Swêdê bi cih bûye.
Laleş Qaso ji ber nerînên xwe yên siyasî nêzî 10 salan di zindanên Tirkiyeyê ve maye û ketiye ber şkenceyên giran.
L. Qaso ji salên 1990ê ve li Swêdê dimîne û romanan, nivîsaran û helbestan dinivîse.
Berhemên L. Qaso bi gelemperî satîrîk in û rexneyên tûj in hem li dewleta Tirkiyeyê û hem jî li PKKê.
Ta niha şeş pirtûkên Laleş Qaso derketine. Çar jê roman in û yek jî dîwana helbestan e. Sê romanên wî - Sê şev û sê roj, Xezeba Azadiyê û Wêran - mîna trîlogiyê berdewamiyên hev in lê dikarin serbixwe jî bên xwendin. Pirtûka wî ya dawiyê, Ronakbîr, romanek kurt e.
Berhemên Laleş Qaso li hin zimanên biyanî jî hatine wergerrandin, wek erebî û swêdî.
Rekeh, qefes an jî zeftxane, paçika dorgirtî û tenik a ku tiştê li hundir ji derve ve tê dîtin. Ji her alî ve girtî ye, aliyên ku ji wan kêmtir qul lê vekirin ne. Ew dikare wekî avahiyek birbar be yan jî wekî avahî were çêkirin.
Berevajî rekehê, selikek ne ji hemî aliyan ve girtî ye. Aliyên rekehê bi gelemperî ne tenê qadên rasterast in, lê ew dikarin bi rengek kevane werin qewirandin ku ew tewra qilotê heye, ji ber ku zendikên berbiçav ên çêkirî yên ji materyalên cûda têne çêkirin pir caran têne bikaranîn. Bi karanîna keziyek pir gengaz a bi taybetmendiyên tekstîlê yên jixwe ve, ew ne rekehek, lê netok e.
Gulspî û Gulsor (bi almanî: "Schneeweißchen und Rosenrot") çîrokeke alman e. Ji çapa sêyem a 1837an ew di çîrokên zarokan û malî yên Birayên Grimm de di cihê 161 de, di çapa piçûktir ji 1833an de xuya dibe. Wilhelm Grimm Gulspî û Gulsor cara ewil li "Wilhelm Hauff's Mährchen Almanach" ("Almanaka çîrokan a Wilhelm Hauff") di 1827an de çap kir. Ew li ser bingeha çîroka "Der undankbare Zwerg" ("Bejnbihostê nankor") ji berhema Karoline Stahl "Fabeln, Märchen und Erzählungen für Kinder" ("Fabil, çîrok û vegotin ji bo zarokan") ji sala 1818an ve ye.
Çîrok li ser du keçên bedew e ku her dem ji her kesî re xweş û baş in. Rojek ku hirçek li deriyê wan xist, ew didin wî stargeh, lîstin û pê re mijûl dibin. Di biharê de, lêbelê, ew neçar e ku dîsa gencîneyên xwe ji bejnbihostan biparêze. Gulspî û Gulsor lê bû rojek li nav daristanê dimeşin, ew sê caran bi bejnbihostê re hevdîtin dikin, ku ew her gav ji rewşên zehmet re alîkarî dikin. Di şûna ku spasdar be, lê ew tenê gilî li du keçan dike ku wan rihê wî qut kirine û kincên wî perçe kirine. Lêbelê, ev her gav ji bo xweşiya bejnbihostê bû, ji ber ku Gulspî û Gulsor bejnbihostê ji rewşên xirab rizgar kirin. Pêşî ew rihê xwe davêje ser darek jêkirî, dûv re jî li ser xalîçê masîvaniyê û di dawiyê de çûkek hovî ​​dixwaze ku wî ji xwe re bibe. Gava ku ew bo cara çaremîn bi wî re tê pêşwazî kirin her du keç dibînin ku ew li ber lodeke elmasan rûdinê. Hirç ji hêla tê de tê, dibîne ka çi diqewime û bejnbihostê dikuje. Her du keç ji tirsê direvin. Hirç gazî pişta Gulspî û Gulsorê dike, piştî ku ew wî bi dengê wî nas dikin. Gava ku ew zivirîn, postê hirçê ra dibe û mîrzayek ciwan li pêş wan de ye. Ew ji wan re vedibêje ku bejnbihost elmasên wî diziye û ewî wek hirç veguherandî ye. Gulspî bi mîrzayê re dizewice û birayê wî bi Gulsorê re dizewice.
Sazbendên Bremenê sernavê çîrokeke gelêrî ye, ku cara ewil ji hêla Birayên Grimm ve di sala 1819an de di berhevoka navdar a çîrokên zarok û malî xwe de hat çapandin ("Çîrokên Grimm").Çîrok derbarê çar ajalên pîr de ye ku xwedanê wan dixwaze wan bikuje, lê ewna dîsa jî dikarin di dema xwe de birevin. Ew riya xwe ji Bremen re dikin ku bibin sazbendên bajaran li wir. Di rê de, ew rêveberiyê dikin ku çeteya dizên talan ji malê derxin. Ew vê malê diparêzin û biryar didin ku li wê bijîn û plana xwe ya berê berdidin.
Çîrok li ser çar ajal e ku, ji ber temenê xwe yê pîr, êdî ji xwediyê wan re ne kêrhatî ne û divê bêne kuştin. Ajalê yekem, ker, ji çarenûsa xwe direve û naha jî berê xwe dide Bremenê ku li wir bibe sazbendê bajêr. Di rê de ew bi kûçikek nêçîrê yê belavkirî, pisîk û dîk rêçê re dike, ku hemî jî ew dikare ji ber plansaziya xwe piştrast bike û êdî bi wî re herin. Gava ku şev tê û ew hîna ji Bremen re ne gihiştine, ew tê de li malek dizan tê de tê de dixwestin ku wê şevê bixwazin, lê bi rastî nizanin ka meriv çawa dizan bînin bizdadin. Dûv re ewna difikirin ku li ser hev bisekinin û muzîka xwe bilîzin. Dengê hêwirze ji niştecîvanên xanî ditirse û çar ajal ji xwe rehet dikin heya ku ew di dawiyê de razên. Gava ku dizan di şeveke kûr de ewlehî werdigirin û yek ji zilamên xwe dişînin nav malê da ku were kontrol kirin, pisîk li rûyê wî dikeve, kûçik lingê xwe lêdide û ker jî li wî dixe da ku ewna çu carî ne vedigerin. Gava ku ker, kûçik, pisîk û dîk ew qas li malê hez dikin, ew biryar didin ku rojên xwe yên mayî li malê derbas bikin.
Rojîn bernavê hunermendeka kurd e. Ew him stranan dibêje û him jî şanogeriyê dike.
Malbata Rojîn.
Dayika Rojîn ji Sûrî, bavê wê jî Kurdê Mêrdînê ye. Rojîn bi xwe di sala 1980an de li Edeneyê hatiye dinê. Pênc zarokê malbata wê hene. Ew a navîn e.
Wek gelek zarokên li vî welatî dijîn jiyana wê jî di nav tunebûnê de û trajîk derbasbûye. Xwendina xwe ya serî û navîn li Edeneyê bidawî dike. Dûvre jî li “Konservatûara Şaredariya Edeneyê" domandiye. Herçiqas malbata wê li dij derdiket jî wê şaxê xwe ji huner nebirî. Çar salan çû qursa qereteyê. Ew fêrî teknîka xwe parastinê û dengeyê bû. Di vê navê de bi amatorî mûzîkê re dadiket û dersên şanê distand.
Di sala 1990î de ket “Konservatûara Dûgelê ya Edeneyê”. Di heman salî de beşdarî festîwala şanoyê ya Erlangenê bû. Bi leyîstika “Taziye” beşa xwe bi dereceyeke baş qedand. Piştî xwendina xwe qedand li “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê” dest bi xebatê kir. Li dervreyî welêt bi teatra zarokan û ya xortan re bilî dibe.
Peymana albûma xweyî pêşî di sala 1996î de çêkir. Lê sala 2000î de albûm bidawî bû. Ev astengiyek piyaseya mûzîkê bû. Çar salan gelek dema wê biribû. Albûma wê ya pêşî, “Ya Hep Ya Hiç - An gişt an nişt (hîç)” di sala 2000î de derhat. Gelek bal kişand û dengekî bilind derxist. Piştî vê, bi fîrmaya profesyonel û navneteweyî, "Sony Mûzîk" re peyman danî. Bi vî awayî sîngleya xweyî pêşî derxist û di arenaya navneteweyî de xwe qebûl kirin da.
Ev di serî de ji bo wê, dûre jî ji bo mûzîka kurdî û ya etnîkî pêşketinek baş bû. Albûma wê ya duyem bi navê “Sî” wek sîngle di 2003î de derket. Ev sîngle ji terefê gel ve hat qebûl kirin û gihîşt gelek deveran. Di Festîwal a Bazîdê de ji ber stranek kurdî got Dadgeha Ewlekariyê ya Dûgelê, (DGM)ê biryara girtina wê ya giyabî (paşpenî) da. Li berxwe da. Qîriya kû tu sûc nekiriye û teslîm nabe. Di vê demê de xebatên wê yî ji bo albûma nû berdewam bû. Di sala 2005î de albûma xweyî dawî “Jan/Sızı” derxist. Vê albûmê ji ber têkîliyên di hundirê wê de û mijarên wê, gelek deng derxist. Lewre di albûmê de 9 bi kurdî, 6 bi tirkî 15 stran hebûn.
Stranek klasîk a awaza wê Ara Dinçkiyan çêkiriye û Sezen Aksu dibêje “Vazgeçtim - Jê berda”; a Melike Demirağ “Arkadaş - Heval”, û a Lorena Mc Kennit “Tango to Evoro" bi kurdî got. Strana Hakkı Bulut ku li Tirkiyeyê pir bi nav e “Ykimiz Bir Fidanyz - herdu yek şitlek in” jî got. Taybetiyek din a albûmê jî hema bêje nîvê stran û awazê di albûmê de wê çêkiribû. Albûma nû pêşketinek cidî da jiyana wêyî hunerê. Li ser albûmê gelek hevpeyvîn bi televîzyon û rojnameyan re pêk anî. Di de xelat a “Altyn Kelebek, En Yyi Halk (Etnik) Müzik - Perperika Zêrîn, Mûzîka etnîkî ya herî baş” stand. Xelata “Altyn Kelebek” ev cara 32emîn bû dihate dayîn û bi dengên gel, xwediyê xelatê tê tespît kirin.
Xelat di dîroka xwe de cara pêşî bû ku diket destên hunermendek mûzîka kurdî jî çêdikir. Ev hunermenda di şaxê xwe de perwerde dîtiye û pirralî ye, piştî konservatûar qedand, li “Şanoya dûgelê ya Edeneyê” de, di gelek leyîstikan de rol standiye. Dûvre jî di gelek leyîstikên “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê”de rol standiye.
Leyîstikên heya niha leyîstiye (ne bi Kurdî ne).
Hunermend niha li “Şanoya dûgelê ya Erziromê” bi pisporî leyîstikvaniyê dike. Herwiha di TRT Şeşê de bernameya bi navê Rojîname pêşkêş dike.
Oskar Herrfurth (jdb.. 5'ê reşemiya 1862 li Merseburg, Almanya m.. 1934) wênesaz û xêzkarê alman bû.
Ew xwendina xwe li dibistana hunerê li Weimar wergirt, ew gelek salan li Weimar jî dijiya, paşê li Hambûrg. Ew wêneyên jenrê û wêneyên çîrokî xêz kir û wek xêzkar xebitî. Ew ji bo çîrokên derewan yên Karl Friedrich Hieronymus Freiherr von Münchhausen, berhemên Karl May û her wiha çîrokên Birayên Grimm, Hans Christian Andersen û Ludwig Bechstein xêz kir.
Berhem (bijartî).
"Sazbendên Bremenê" (Birayên Grimm), sechsteilig
Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê, bi kurtî KADEK di 4ê nîsana sala 2002an de hat damezrandin û di çiriya pêşîn sala 2003an de hat betalkirin. Di kongreya betalkirina KADEKê de KONGRA-GEL hat damezrandin.
Holoka şoreşgerî bi gelemperî bi Şerê Cîhanî yê Sêyem re têkildar e!
Şerê Cîhanî yê Sêyem e ku şerê cîhanî nîşaneya şerê tehrî Şerê Cîhanî yê Duyem (1939 - 1945). Tê payîn ku ew dê li ser bingeheke gerdûnî bi pir texmînên curbicur pêk were ku ew ê bibe şerekî navokî û xwezaya wêranker. Ev şer hatiye nirxandina xwe bû û xeyal bandorên wan by a hejmarek ji rayedarên sivîl û leşkerî, ew hatiye jî di film de hejmara fîlmên û lêkolînê li gelek welatan, ku tê de bi bikaranîna bi sînor yên bombeyên atomê, ku bibe sedema ji tunebûnê ya planet. Bi pêşkeftina di pêşbaziya çekan de û beriya hilweşîna Yekîtiya Soviyeta berê û bidawîbûna Şerê Sar, hinekan di wê demê de di fikirin ku dibe ku di navbera Dewletên Yekbûyî û Yekîtiya Soviyetê de şerekî apocalypse- yê gengaz be.   hesibandin an saet ji Rabûna jiyîn 1947 de, " a sembola dîrokî yên " Şerê Cîhanê III ji ber ku ketin li Truman Hînkirina nav bandora di 1947 de. Krîza mûşekan a Kubayê di sala 1962-an de jî wekî demek dîrokî hate hesibandin ku ew yek ji zûtirîn demên Şerê Cîhanê yê Sêyemîn bû.
Navlêkirina Şerê Sar.
Hin lêkolîner û dîroknas pêşniyar kirine ku Şerê Sar were "Şerê Cîhanî yê Sêyem" were binavkirin ji ber ku ew şerekî cîhanî bû ji hêla şervanên proxî yên ji Dewletên Yekbûyî û NATO - yê ji aliyekî ve û Yekîtiya Soviyetê û Hevpeymana Warsor ji aliyekî ve. Di hevpeyvînek televîzyonê de 2006 de, serokdewletê berê yê Amerîkî George W. Bush şerê li dijî terorê wekî "Şerê Cîhanê yê sêyemîn" binav kir.
Pirtûk û fîlimên li ser wê.
Wekî encamek ji şerê navokî ya ku bi destpêka sedsala bîstî ve ceribandinên yekem ên navokî re, û avêtina du bombeyên atomî li ser Hiroşîma û Nagasaki, du bajarên Japonî yên ku piştî dawiya Şerê Cihanê yê Duyemîn (1945) ve hat avêtin, gelek nûs û fîlim derketin holê ku behs dikin û qala vî şerê navokî dikin û xilas dikin jibo mirovahiyê. Ji destpêka sedsala bîstan û hejmarek pirtûk û romanên nûjen ên zanyar derdikevin holê.
Ülkü Bingöl (jdb. 1981 - Erxenî) nivîskar, helbestvan û weşangerekî kurd e.
Di sala 1981an de li gundê Pîrahmedê yê Erxeniya, Amedê ji dayik bûye. Li zanîngeha Marmarayê beşa erdnîgariyê xwendiye.
weşanxaneya zarokan a HÎVA di 2014an de ava kir. Ev weşanxane li bakurê welêt yekemin weşanxaneya zarokan e. Hê jî wek edîtorê vê weşanxaneyê kar û xebatên xwe didomîne.
Wêneyê qaba pirtûka "Şems elmearif elkubra"
"Şems elmearif elkubra" (bi kurdî: "Zanîna Roka Zanîna Mezin"), an jî "Şems elmearif we letaif elewarif" pirtûk û destnivîs bo karên sihirbazî bi cinan ve girêdayî ye, ola Îslamê wê qedexe kiriye û nivîsandina wê li Ehmed bin Elî Elbûnî vedigere, yê ku di sala 622 Salnameya koçî wefat kir. Û ew nûdemî hate çapkirin bi jêbirin û jirêderketina hinek ciyan, lê hîna jî pirtûk gelek tiştên sihirbazî yên ne zelal tê de hene û beşê yekem jê hate çapkirin û ew ji 577 rûpelan e di pirtûkxaneya Beyrûtê di sala 1985an de. Çar peyam li dawiya wê naverokirî ne ji berhema Ebdul Elqadir Elhuseynî Eledhemî.
Qedexekirina xwendina wê li cim misilmanan.
Ola îslamî weke pirtûkek fêrbûna sihirbaziyê dibîne û li ser vê yekê, "Êdî nabe ku lêbinêre û ne wê bixwîne û ne wê bifroşe û ne jî bikire, ji ber ku Sihirbazî guneh e, û xwestina wê guneh e û bawerkirina bi xelkên wê jî guneh e, lê berlê ew ji Heft Gunehên Mirdar e, û hinek jê Kufir bixwe ye bi gelamperiya Zanîsvanan".
Şêx Ibn Baz li ser pirtûkên sihirbaziyê gotiye bi giştî weke ku di fitweyên Nûr Ele Elderb (Ronî li ser Rê): "Û nabe ku şagirtê zanîstê û ne yên din vê pirtûkê bixwîne yan jî fêrî tiştê tê de bibe, û ji xwe ji bilî şagirtê zanîstê wisa ye nabe ku ew fêrî tiştê tê de bibe yan jî wê bixwîne. Ji ber ku di ber nebaweriya bi Xwedê ve dibe, Êdî erk ewe ku wê biqetîne ku li ku derê be. Herwiha hemû pirtûkên fêrbûna sihirbaziyê û falvekirinê dibe ku ji holê bên avêtin."
Hûrguliyên pirtûkê.
Sernavê pirtûkê ev e: "Şems elmearif elkubra we letaif elewarif" (carinan bi kurtahî: "Şems Elmearif û Letaif Elewarif), di çar paşeyan û micelidek nêzî 600 rûpelan. Berhema Ehmed Bin Elî Elbûnî, yê ku di sala 622 mişextî de miriye. Û wî di vê nivîsê de di bin navnîşana xwe destnîşan kir gote di keşifandina gumanan de: Û mebest ji vê pirtûkê fêrbûna sihirbaziyê û awayên wê û navên hinek cinan û awayên bangkirina wan.
Lê li ser naveroka vê pirtûkê êdî ew tevlihevbûneke matdar ji zaniyariyên têgihştî û yên netêgihiştî bo şawezê û bangkirina Cinan, û tê de codice_2yên taluke û codice_2yên gelek hene. Û karê şawezekar Elbûnî ev li cem balkêşvanên giyaniyan û sihirbazî û nivişk nasdar e û berhemên wî di vê qadê de hene û hinek ji wan li wê li pirtûkxaneyan digeriyan û deman di hewildana vekirina simbolên wê bo amadekirina codice_2an derbas dikin, û hinek ji wan sihir û tilsimên netêgihiştî dikir, da ku kesên bi destgihandina cinan ketibe rehet bikin, weke ku ew dibêjin.
Axa Bozrg Eltehranî anî ser ziman ku ev pirtûk di ferhenga xweyê berfireh de li şêweyên şîa, gengeaz e ku berhemdêr şiî be û di şayesandina pirtûkê de got: digot: "Şems Elmearif û Letaif Elewarif di bangexwazî û wird û zikir û xitme û sixurandin û libergerîn bi navên Xwedê Teala û ji bilî van şayeseyên sûreyan û ayetan û hinek ji zanîsta rojavayî û wekî din." pişt re got: "Tiştên matdar tê de hatine û bangexwazî û kiryarên bêpiştrasî û bê doseya."
a> di sala 1917 de li nivîsîn Aceh li Javanese.
Guldank, Herwiha jê re Mezherî tê gotin. Ew beroşa yan jî amana vekirî ye, asayî bo xistina gul yan kulîlkan bi mebesta xemlandinê tê bikaranîn. Prraniya guldankan ji camê yan jî ji fexar, yan jî ji metal tên çêkirin û bi neqşeyan û resmeyan tên xemilandin, û wateya guldanê: navekî mê ye, ji peyva gul+dank, hatiye çêkirin.
Pepsî (), vexurikeke gazdar û bêalkol e ku ji av, karbondîoksîd, şekir (an jî madeyên şîrînker), madeyên tehmxweşker û aromadar pêk tê. Vexurika kompaniya navneteweyî PepsiCo ye.
Di care yekem de di sala 1893an de hate çêkirin û ji produktên vê kompaniyê vexwarinên gazdar ên din in jî weke Mirinda û Seven-Up û hinek xwarinên zûçêkirî jî lê zêde dibin "xwarinên sivik" û produktên Pepsî li cîhên cuda di cîhanê de tên firotin.
Pirtûka Mormon (bi îngilîzî "The Book of Mormon") pirtûkeke ayînî ya civakên olî yên Mormonan e ku navê vê pirtûkê ye. Joseph Smith wek nivîskarê pirtûkê tê hesibandin. Naskirina vê berhemê wekî nivîsara pîroz taybetmendiyek hevpar ya bingehîn a civakên cuda yên Mormon e. Xiristiyaniya mayî Pirtûka Mormon ne dipejirînin e. Navnedemî pêxemberek bi navê Mormon e, ku di pirtûkê de ji xwe re wekî sernivîskarê bingehîn a rapora bingehîn tê binav kirin. Bi weşana yekemîn a pirtûkê di 1830an de, xebata giştî ya damezrînerê dêrê Joseph Smith dest pê kir.
Jêdera Pirtûka Mormonê di navbera Mormon û ne-Mormonan de nakokî ye. Li Dêra Îsa Mesîhê Ezîzên Rojên Dawî yê de, jêder wek ku di pirtûkê de tê vegotin - ku ji hêla rapora Joseph Smith ve ji jêdera pêkhatina pirtûka Mormon-ê dagirtî ye - wek rastiyek dîrokî tête hesibandin û tête pejirandin û wekî beşek girîng a baweriyê tête pejirandin. Lêbelê, di nav dêrê de komek piçûk heye ku red dike ku Pirtûka Mormon wekî vegotinek dîrokî bipejirîn e.
Ji sala 2000an pê ve, civaka Mormon (bi endamtiya 250.000 ligel 16 milyon endamên Dêra Îsa Mesîhê ya ezîzên roja dawiyê, civaka Mesîh, li der û dor û nihêrin ber de ku Pirtûka Mormon wekî vegotinek rastîn a dîrokê hate dîtin. Dêr li ser pirtûkê gotiye ku ew nivîseke "îlhamkirî û bawerî bihêz dike " û bi vî rengî Joseph Smith wekî daner û nivîskarê pirtûkê dipejirînin e.
Nêzîkî 600 piştî zayînê, Pêxember Nephi, ku ji Orşelîmê reviya bû, di derbarê pêwendiya Xwedê bi malbata xwe re li ser lewheyên zêr de rapor amade kir. Ew diyar dike ka Nephi û malbata wî bi keştiyê re bi alîkariya Xwedê çawa hatin Amerîkayê û çawa koma mirovan ji vê gelekî deha mezin pêşve çû.
Ev vegotin, "lewheyên piçûk ên Nephi ", tête gotin ku dora 130 P.Z. Chr. ji hêla domdarên Nephi re nijada rasterast û paşê, piştî ku xeta xilas bû, hatibû danîn ji rêberên ramyarî an olî yên civatê.
Weşanên Weqfa Mezopotamyayê di sala 2018an da di bin banê Weqfa Mezopotamyayê da hat avakirin. Xebatên ku ji hêla Weqê ve dihên kirin ji hêla weşanxaneyê ve dihên çapkirin.
Weşanxaneya her sê mehan carekê kovara "Folklora Me" çap dike.
Koço Şerqî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Teqrîben 400 mêrên êzîdî di 15ê tebaxa 2014an de li wir hatine kuştin.
Vê gotarê di derheqê behrê de bi têgînek sociogeografîk ve têkildar e. Ji bo dîtina jeolojîk a vê mijarê, korika berzemînê bibînin.
Nexşeya cîhanê ya deryayan û parzemînan (Whole world - land and oceans 12000.jpg)
Berzemeyek (bi latînî terra domandin "welatekî têkel") girseyek axa qedîm e. Di gelek zimanan de, peyva behrê ji heriyê latînî jî tê. Di almanî de jî peyva domdar heye.
Encyclopædia Britannica erdnîgarî termê behran diyar dike wekî "yek ji komên zevî yên domdar, bi taybetî Asya, Afrîka, Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Başûr, Antarctica, Ewropa û Avusturalya (ferman li size)". Zeviyên di erdnigariya erdnîgarî de bi tevahî ji sedî 29.3 ji axa erdê, dora 148 mîlyon kîlometre çargoşe pêk tê. Yê mayî ji hêla derya û giravan ve tê dagirkirin.
,Ro, dabeşên ciyawaz ên behre di erdnigarî û erdnigariyê de hevpar in. Ji ber perspektîfek jeopolîtîk, heft hejar hene: Asya, Ewropa, Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Başûr, Afrîka, Awistralya û Okyanûsa, û Antarktîka.
Weşandina Civata Geografîk a navdar, kovara Amerîkî ya bi heman navî ("NatGeo"), behrê diyar dike wekî herêmên ku têne veqetandin, warên zemîn e û her weha hejmarê perçan, ango - heft. [2] Di vê hejmarê de jî dikare di weşana alîkariyek hînkirinê de (çarçeyek xebitandinê) [3] ji hêla Civata Geografîk a Keyaniya Berîtanî were dîtin. Sixeş mezinên mezin (Asya, Afrîka, Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Başûr, Antarktîka û Ewropa) ji bo her du têne navnîş kirin. Cûdahiya tenê di hêla sêwirandina devera erdê ya piçûk de têkildar e. Sourceavkaniya Dewletên Yekbûyî ji wan re, ku bi Almanî, wekî Avusturalya û Brîtanya jî wekî Okyanûsî, wergerandine, red dike. Li gorî xwendina forma dibistana heyî ya Britishngilîzî, Awistralya beşek ji parzemîna Okyanûsê ye. Ev nîgarî nîşan dide ku pirsgirêk çiqas guhêzbar dibe ku ji bo peyva domîn rêzê bibînin.
Weşana Civata Geografî ya Neteweyî Japonî wek mînakek ji bo destnîşankirina erdnîgariyê dide - ev girav an koma giravê ji behra Asyayê ve girêdayî ye, her çend ew ji pêkvejiyana kontinent pêk nayê. Li gorî vê weşanê, zeviyên erdî yên behran û her weha giravên wekî Japonya, Grînlenda û dewletên girava Karibik jî hene. Tenê perçeyek piçûk a rûyê erdê nabe. Ji hêla jeolojîkî ve - tektonîkî ya serbixwe ya kontinentan (di wateya xwe de "serbixwe") kesên çalak an komên giravên mîna Mauritia, Zealandia New Zealand / New Caledonia / South Pacific, Islands Polynesia û koma Hawaii ne, ji ber ku ew di xwe de mikrokontinent in. Di dawîyê de dê hemî behre ji hêla Okyanûsan ve bên veqetandin. Bi qasî ku têgeha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "National Geographic", li gorî viya, digel vê yekê, arşîpelagosên ku berê hatine behskirin ên Madagascar, ainsiyayên Mascarene (arşîva Seychelles / Réunion), û her weha arşîfa Kerguelen û Jan Mayen jî hene, li wir jî qewmên piçûk ên din hene [4]. Ev tê wateya dabeşkirina heft heft domên ku hatine gotin, ji hêla heft microcontinents ve hatine berfireh kirin. Ya paşîn di heman demê de lêkolîna zêde û ronakbîrên tektonîk ên mîkrobatê jî nîşan dide. (Her weha binihêrin → microplate)
Topografîkî û kevneşopî, peresendeyek tête wateya wateya girseyî ya axê ya domdar ku bi tevahî an hema hema hema hema bi tevahî ji hêla avê an sînorên xwezayî yên din ve hatî qewirandin. Tewra girseyên zeviyên mezin ên ku bi tenê ji hêla isthmusek teng ve girêdayî ne (wek mînak di navbera Afrîka û Asyayê û di navbera Amerîkaya Bakur û Başûr de) piranî wekî domên cuda têne dîtin. Di vir de, di heman demê de, nerînên cûda hene ka gelo ew jî ne du serokên yek an du domên bi tevahî serbixwe ye.
Ji hêla jeolojîkî ve, deverek li wê devera qefqeyê ya ku jê re jî heye, ango parzemîna kontinent di derya golikê. Kûrahiya kontinentî ya sivik, ku di heman demê de xwediyê keviya kontinentî jî heye, ji kûrahiya Okyanûsa bi dendikek kêmtir 2,7 g / cm a û pêkvejiyayiyek kîmyewî ya cûda, ku bi navgîniya dravîbûnê bi qasî 3.0 g / cm³ heye.
Digel van herdûyan, di heman demê de dimenek dîrokî-polîtîk jî heye. Ev delîla vê rastiyê ye ku Ewropa qewareyek cuda tête hesibandin, her çend vê yekê bi tu erdnîgarî an teknîkîyên ku hatine behskirin jî li hev nagire. Di weşandina Civata NatGeo-DY ya Dewletên Yekbûyî de, ev wekî mînak tête nivîsandin: " Continent "ji hêla tewra cewherî ve bêtir heye."
Qasî ku belavbûna heyî ya erdên bejahî li ser me xuya ye, ew di dîroka jeolojîk de tenê deverek nişan dide.Gelekên kontirol ji ber tektonîkên plakeyê domdar in û di dîroka planetiya me de çend caran bûne yek erdek mezin (supercontinent yên wekî Pangea) û dûvre di parzemînên piçûktir de (xiftana kontinent) veqetiyan.
4 parzemîn: [5] [6] [7] Antartîka Amerîka Eurafrasien Oceania
5 kontinent: Antartîka Amerîka gedên Efrîka Oceania
5 kontinent: [8] Amerîka Ewropa asia Efrîka Australia
6 kontinent: [6] [7] Antartîka Amerîka Ewropa asia Efrîka Australia
6 kontinent: [1] [5] Antartîka North America Amerîkaya Başûr gedên Efrîka Oceania
7 kontinent: [1] [2] [9] [10] [11] Antartîka North America Amerîkaya Başûr Ewropa asia Efrîka Australia
Sourcesend çavkaniyan [5] [6] bawer dikin (wekî ku berê di Arîkariya Xwendina Royal Geografîk de tête diyar kirin) ku Okyanûsa li şûna Avusturalya, navê rastîn e ku ev Rimê Pasîfîkê ye.
Wekî din, termê domîno dualî ji dawiya sedsala 19-an vir ve ji bo gelên cûr be cûr ên erdnîgarî tête bikar anîn - di nav de Eurasia (Ewrûpa û Asya) [12] û Amerîka (Bakur û Başûr) [13] - û hîn jî beşek girîng di bingehên erdnîgarî û dîrokî de tête bikar anîn. Weşanên ku hatine bikar anîn. [14] [15]
Di 2017 de, erdnîgarên Zelanda Nû pêşniyar kir ku bingehek heştemîn, Zelanda, wekî Zelanda Nû, Caledonia ya Nû û beşa navîn-ê deryayê avakirina parçeyek behrê ya 4.9 mîlyon km² pêk bînin. [16] [17] Heya nuha, vê pêşniyarê bi pejirandina giştî re çênebûye.
Hewldana ji bo destnîşankirina hejmara domînayên li seranserê gerdûneya kalemêr de derbas dibe. Navnîş û perspektîf bi pirfirehî diguhere. Di serî de Herodotus, dinya li sê parzemînan dabeş kir: Ewrûpa, Asya û Libya (naha Afrîka). Dabeşa wê ya sêyemîn ji bo tevahiya kevnariyê wekî berpirsiyar hate hesibandin.
Pênc olîmpiyatên olîmpîk pênc kontinentan dike ku beşdarî Lîstikên Olîmpîk dibin. [18]
Digel kifşkirina Emerîka û kolonîzekirina demên nûjen, di derbarê awayê hejmartina serhildanan de nerazîbûn heye. Dabeşkirina li Bakur û Amerîkaya Başûr û dabeşkirina li Ewrûpa û Asyayê bi piranî nakokî ne.
Ji ber perspektîfek dîrokî, Amerîka qewmek tête hesibandin ku di sedsalên 15 û 16-an de ji hêla Ewropiyan ve hati bû tine kirin. Ji aliyekî jeolojîkî ve, du hebûn, Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr hene, ku tenê bi çêkirina Isthmus of Panama re têkiliyek erdî wergirtine.
Ewropa û Asya ji ber sedemên dîrokî têne qewirandin. Hekataios von Milet di sedsala 6an B.Z. Di danasîna axa xwe de, sînorê ji Deryaya Egê re li ser Deryaya Marmara û Derya Reş heta Don. Di demên nûjen de li Ewrûpa gelemperî bûye ku Urals wekî sînorê rojhilatî Ewropa bi Asyayê bibînin. Lêbelê, Ewrûpa û Asya jî wekî Eurasia têne hesibandin. Eurasia erdheja yekgirtî pêk tîne, ku bi piranî li heman plakaya kontinentê disekine, tenê li başûrê Eurasia çend plakayên piçûktir ên cuda hene.
Rengên Olîmpîk, ku di sala 1913-an de wekî sembol hatibûn amadekirin, pênc kontinentan sembolîze dikin (beşdarî Olîmpiyadên Olîmpiyatê) (Afrîka, Amerîka, Asya, Australia û Ewropa).
Dabeşên din jî hene. Du modelên tektîkîolojîk ên balkêş ji têgeha Alfred Wegener têne derxistin, yekem di sala 1912-an de hate weşandin, ku di dawiya Paleozoîk de hemî qewimîn li Pangea Supercontinent-ê yekgirtî bûn û ji ber volkanîzma çalak a di tiştê ku wekî driftaya behrê tête zanîn de (yekser): dibe.
7 kontinent: Antartîka North America Amerîkaya Başûr gedên Efrîka India Australia
Kategoriya dîrok-sîyasî di nav xwe de hewildanên ji bo veqetandina Amerîkaya Navîn an Rojhilata Navîn wekî behreyên cuda, û her weha berhevkirina giravên Okyanûsa Pasîfîk li yek behreya Okyanûsa navdare.
Kontinent û derya yekîneyên erdnigarî yên herî mezin (perestgeh) li ser rûyê erdê ne. Parêzgeh bi Okyanûsan ve tê veqetandin, ji hêla vê yekê vegirtina (= Berika kontinent) ji parzemînî ve girêdayî ye. (Gîneya Nû eşkere ye ku Okyanûsya, (mayîn) Endonezya ji Asya). Zeviyên ku bi vî rengî hatine afirandin yekîneyên erdnigariya xwezayî û yekeyên erdnîgariya mirovan in. Li Ewrûpa û beşek jî li Emerîka, faktorên erdnîgariya mirovî pêwistî bi vekirî di nav sînorên behreyan de ne, lê ew (mîna flora û fauna, ku di heman demê de ji erdnîgariya laşî jî ne) di gava diyarkirina çaremîngehek de herdem diyarker in. ji ber ku ew yekîneyek e "erdê erdê". Heft domîn hene, ligel giravên Okyanûsî yên ku ji rêzikên herî nêz ve têne destnîşankirin, mînak. B. Giravên Pasîfîkê heya Okyanûsa. Giravên Okyanûsa di rastiyê de ne girseyî ya axa ne, lê her gav di xwezayê de dilop dikin, ango volkanî an jî volkan li ber deryayê diterikînin, ku di dawiyê de dibin atolyeyê. Bi hişkî - li gorî rêzimanê: "ji hêla okyanûsan ve hatine veqetandin" - du hebên din hene (her çend fauna û flora serbixwe ne û di wateya tarîxê de biqasî hev in): Madagascar û Zelanda Nû.
Qada û nifûsa berbiçav di navhev de
Belavkirina nifûsê cîhanê li seranserê behrê
Yên heft hestan her yekî kêmtir ji dehhekê li ser rûya erdê dagir dike. Qada herî mezin (Asya) û parzemîna piçûktirîn (Avusturya / Okyanûsa) bi faktorek pênc ve cûda dibe.
Theêkirin bi hewa û livîna heyî ve girêdayî ye. Ji ber sedemên dîrokî jî, nifûsa cîhanî pir bi nezikî tê belav kirin. Antarctic bi tenê bi demkî ji hêla çend lêkolîner û ziyaretvanan ve tê lêdan. Ji sedî kêmtir ê nifûsa cîhanê li Avusturalya û Okyanûsyayê dijî. Ewrûpa, Amerîka û Afrîka her yek ji heşt-ê nifûsê cîhanê hema hema hema hema hema hebe. Lêbelê, hema hema du sêyemîn li Asyayê dijîn, nemaze andîn û Hindistan.
No. parzemîna Mezinahî [mîlyon km²] % axa axê % ji axa erdê Niştecîhan [mîlyon] % nifûsa cîhanê Niştecîhên per km²
1 asia 44.4 29,68 8.7 4010 60.5 90.3
2 Efrîka 30,3 20,25 5.9 944 14.2 31,2
3 North America 24.9 16,64 4.9 523 7.9 21
4 Amerîkaya Başûr 17,8 11.90 3.5 381 5.8 21.4
5 Antartîka 13.2 8,82 2.6 0,0001 0 0
6 Ewropa 10.5 7.02 2.1 733 11.1 69.9
7 Avusturya / Okyanûsa 8.5 5,68 1.7 34 0.5 4
giştî 149,6 100 29.3 6625 100 44,3
Kesayetiyên çar parzemînên ku di serdema Barok de têne zanîn Amerika, Ewrûpa, Afrîka û Asya li bin piya pulpit ya dêra hecî ya Klosterlechfeld
Navê behran hemî di forma orîjînal de jin-mê ye û bi yekdengî li -a dimîne.
Afrîka (Afrîka Latînî) di demên kevnar de tenê wekî navê Tûnisiya îroyîn tê hesibandin, ku Romayiyan navê eşîra Afrîn li dora Qertagê danîn.
Li ser pêşniyarê Martin Waldseemüller Amerîka (Amerîkaya Latîn) bi navê Amerigo Vespucci bû, ku di demek kurt de piştî Christopher Columbus, seyrûseya rojhilata Amerîkaya Başûr rêve kir. Di wê demê de hîn jî nekare bibihurîn ku, bi hişkî gotin, du girseyên cûda yên axê hene ku tenê bi hêla pirek erdî ya teng ve girêdayî ne.
Antarctica (Antarctica Latînî) navê cîhê xwe li hember Arctîk hate vegirtin û vedigere Yewnanî ἀνταρκτικός (Antarctica, "berevajî Arktîkê"). Têgeha ἀρκτις (arctîk) ji peyva Yewnanî ji bo bear ἀρκτός (arctic) hatî wergirtin û tê wateya "axa di bin arbeka mezin " de.
Asya (Asya Latînî) ji Aşûrî ya Assu = "rojav" an "rojhilat" tê. Di mîtolojiya Yewnanî de Asya jî diyar dibe. Li wir ew yek ji Okyanîdan û diya Prometheus, Atlas û Epimetheus e. Romayiyan Asya wekî parêzgehek li rojavayê Tirkiyeyê gazî kirin.
Australia (Latînî Australia) ji Latînî Terra Australis = "welatê başûr" tê.
Dibe ku Ewrûpa navê xwe ji Yewnanîya Erebos = "tarî" werdigire, bi wateya figurative ji bo rojava. Lêbelê, ev derewîn bigelemşe ye. Navê Ewropa jî di efsûnek Yewnanî de xuya dike. Li vir Ewropa virikî ji welatê xwe li Phenicia ji hêla Zeus ve wekî şekek ber bi Crete ve tê revandin (binihêrim Ewropa binihêre).
Tirkiye, Rûsya û Qazaxistan her du li ser axa Ewropî û Asya ne.
Stenbol tenê bajarî li cîhanê ye ku li ser du kontinentan - li Ewropa û Asyayê, li herdu aliyan Bosphorus-ê ye. Lêbelê, li Rûsyayê wekî li Qazaxistanê, çend bajaran li herdû bendavên Riveremê Ural ne; ev navên Oral, Magnitogorsk û Orenburg, di nav yên din.
Spanya û Fransa perçeyên welêt derveyî Ewropayê ne; li Spanyayê ev in a. li Afrîkayê û berî Afrîkayê, dema ku Fransa navên li Amerîkaya Başûr û li peravên okyanûsa, Afrîka, Amerîkaya Bakur û Antarctic jî digire.
Tevî girêdana wê ya siyasî bi Portekîzê re, arşîva Madeira li Afrîka cih digire. Giravên herî rojavayî yên Azores ên Portekîz, Corvo û Flores jî hene, di heman demê de di qada kontinenta Amerîkî de ne.
Qraliyeta Hollanda li Ewropa û Amerîkaya Bakur (Karibik) parçeyên welêt hene.
Girava Greenland, ku ji Keyaniya Yekbûyî ya Danîmarka ve girêdayî ye, li qewlê bakurê Amerîkî ye.
Herêmên derveyî Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Irelandrlanda Bakûr li gelek parzemînan, her weha Dewletên Yekbûyî jî dirêj dikin.
Sinai, ku girêdayî dewleta Afrîkî ya Misrê ye, wekî Asya tê hesibandin.
Sînorê di navbera Asya de ji yekê ve û Avusturalya û Okyanûsya ji hêla din ve derbasî Endonezya dibe.
Andzlandî bi tam li ser sînorê di navbera Amerîkaya Bakur û Eurasia de ye.
Qibris ji aliyê erdnîgariyê ve girêdayî Asya ye, lê ji hêla Ewropî ve ji hêla polîtîkî ve.
Welatên li ser plakaya Ereban asiya têne hesibandin, her çend vê plakaya kontinentî ji hêla jeolojîkî ve ji Afrîkayê ve girêdayî ye.
Di serdema berfê ya borî de, Amerîka (Bakûr û Başûr) û Eurasia (Ewropa û Asya) bi rêya Beringia, û Afrîka bi navgîniya inaiyayê Sînayê re bi kontiyarên din re hatin girêdan. Wê demê gişkî axek domdar hebû, û afirîdên erdî yên mîna mirovan dikaribû di nav pênc parzemînan de bi rehên ziwa re bimeşe: Afrîka, Ewropa, Asya û Bakûr û Amerîkaya Bakûr.
Sarah Grace Perry (jdb. 28ê çiriya paşîn 1979 li Chelmsford, Îngilistan) nivîskareke îngîlîz e.
Sarah Perry di malbateke baptîstan de mezin bû. Di zarokatiya wê de têkiliya bi cîhana derve re bi hişk hate rêpîvankirî da ku ew gelek muzîka klasîk bihîst û tenê bi wêjeya klasîk û încîla key James re têkilî danî. Teza wê li ser nivîsandina Iris Murdoch bi beşa wêjeya tirsnak re têkildar e. Romana wê ya pêşîn "After me comes the flood" di 2014an de derket.
Romana wê ya duyem "The Essex Serpent" di sala 2016an de ji bo Xelata Costa Book hate navzedkirin û di sala 2017an de li ser lîsteya dirêjiya Xelata Jinên Baileys ji bo aşopiyê di 2017 de bû. Romana wê ya sêyem "Melmoth" adaptasyonek e ji romana tirsnak "Melmoth the Wanderer" ji hêla Charles Robert Maturin ve ji 1820 ve ye.
Sarah Perry di sala 2018an de wekî "Fellow" di Civaka Keyanî ya Wêjeyê de hate pejirandin.
Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg, yan jî bi kurtasî Greta Thunberg (z. 3 kanûna paşîn 2003) çalakvaneka jîngehê a swêdî ya ku kampanyaya wê ya li ser guherîna seqayî ya dinyayê nasîneke navnetewî wergirtî ye.
Çalakvana Swêdî Greta Thunberg di 3 Çile 2003 de hate dinê. Greta Thunberg yek ji du keçên bavê lîstikvanek swêdî û dayikek stranbêja opera ya navdar li cîhanê ye. Greta Thunberg ku bi "greva dibistanê ya ji bo avhewayê" ve karî bala medyayê bikişîne, ji temenek pir ciwan ve bi têgehên guherîna avhewa û germbûna global re mijûl dibe. Dema ku ew 11 salî bû depresiyon, çalakvanê ciwan di wê demê de dev ji xwarin û axaftinê berda. Tenê dema ku bi tevahî hewce be diaxive, Greta bi sendroma asperger, celebek otîzmê hate teşhîs kirin. Greta Thunberg ji hêla kovara Time ve wekî 25 ciwanên herî bibandor ên sala 2018an hate hilbijartin.
Greta Thunberg ku bi gotinên xwe yên li ser guherîna avhewa di Civîna Avhewa ya Neteweyên Yekbûyî COP24 de hate bibîranîn, ji siyasetmedaran re wiha got: "Ger hûn wisa tevbigerin, hûn ê têk biçin. Heke hûn têk biçin, hûn ê di dîroka mirovahiyê de wekî ya herî xirab werin bîranîn."
Çalakiyên wê.
Boykotkirina dibistanê, Greta di destpêkê de di çalakiyên xwe yên li ber Parlamena Swêdê de bi tenê bû. Di roja Înê dibistan boykot dikir. Lêbelê, roj bi roj, hevalên Swêdî dibistan şikandin û dest pê kirin ku ji bo avhewa werin ba hev û piştgirî bidin Greta. Bi demê re, tevgerê sînorên Swêdê derbas kir, û bi qasî 70,000 xwendekar li 270 bajarên cîhanê beşdarî çalakiya "ji bo pêşerojê roja înê" bûn.
Wêneyek Greta Thunberg li ber derê parlamena Swêdê
Axaftina Davosê, Greta li Davos, Swîsre ku Foruma Aborî ya Cîhanî lê hatibû li dar xistin. Wî rêber û karsaz hişyar kir ku serfiraziya wan a darayî dê paşeroja pêşeroja Cîhanê xerc bike. Di axaftina xwe ya Dawosê de di dawiya Çile de, wî got: "Ez dixwazim ku hûn tirsa ku ez her roj hîs dikim hîs bikin. Ez dixwazim ku hûn tevbigerin, mîna di demên krîzê de. Mîna ku mala we dişewite… Ji ber ku ew çi be ev jî ev e."
Çalakiya li ber parlamena Swêdê, Greta Thunberg di havîna 2018an de li ber derê parlamena Swêdê dest pi çalakiyek kir. Ji hêla pêlên germê ve li Ewropa, di demsala havîna herî germ de ku di zêdeyî 250 salan de hatî tomar kirin, derbas bû. Thunberg ji bo guherîna avhewa li ber Parlamena Swêdê wekî bersiv çalakî kir. Thunberg, ku daxwaz kir ku hikûmeta swêdî gazên karbonê kêm bike, ji 20ê tebaxê heya hilbijartinên giştî yên Swêdê di 9ê Îlona 2018an de neçû dibistanê û her roj, li gel perê Skolstrejk för klimatet (Greva Dibistanê ji bo Avhewayê), li ber Parlamenê lidarxist.
Wêneyek ji axaftina parlemena Ewropayê
Axavtina civîna yekbûyî ya neteweyî, Greta Thunberg di xîtabî siyasetmedarên ku li Polonya civiyabûn da ku li Civîna Avhewa ya Neteweyên Yekbûyî COP24 biryarên li ser guherîna avhewa bidin: wiha akivî "Heke hûn wisa tevbigerin, hûn ê têk biçin. Heke hûn têk neçin, hûn ê di dîroka mirovahiyê de wekî ya herî xirab werin bîranîn."
Eşîra zîlî (redkî) jî di bin banê konfederasyona zîlan de, eşîreke ku navê xwe daye konfederasyonê. Gelek kurd eşîra zîlî û konfederasyona zîlan tevlihev dikin, hew dizanin herdu yek in. Eşîra zîlî li Farqînê li gundê Kelê bi leşkerên Mîrê Merwan re şer dikin, wan red dikin (xelas dikin) û ji wî şerî bi şûn de ji vê eşîrê redkî ango yên ku xelas dikin, red dikin dibêjin.
Îro jî redkî xwe him wek zîlî û him jî redkî didine nasandin. Ji bo konfederasyona zîlan, temen mezinên Serhedê dibêjin "serkaniya zîlan ê, redkî ye" serkanî ango çavkanî. Ev bûyera li Farqînê, li gundê Kelê di silsileta eşîra redkî ya li ser çermê xezalê nivîsar de hatiye nivîsandinê. Îro jî li gundê Kelê ew cihê ku şer lê qewimiye re gelê herêmê Girê Seriya dibêje.
Omar Kalo - Imer Kalo - عمر كالو
Imer Kalo di Nîsana sala 1977an de li gundê Sêtelpê yê ser bi bajarokê Şêranê ve li herêma Kobanî ya Rojavayê Kurdistanê - Sûriyê ji dayik bûye.
Di sala 2007an de xwendina xwe ya bilind di Kulîja Ragihandinê de li Zankoya Dîmeşqê ya Sûriyê qedandiye û bekaloryos bi destxistiye.
Endamê Sendîkaya Rojnamevanên Kurdistanê, û International Federation of Journalists (IFJ) û Yekîtiya Rojnamevanên Sûriyê ye.
Ji sala 2000î ve bi herdu zimanên kurdî û erebî di dezgehên rojnamegeriya çapkirî û elektronî de kar kiriye û nivîsandiye.
Di navbera salên 2010 - 2014an de, rêvebir û edîtorê Rojnameya DILNAME (dilname.wordpress.com) û di pişt re malpera Rojnameya Dilname (dilname.com) li Rojavayê Kurdistanê bû.
Ji 1ê Gulana sala 2013an heta 5ê Tebaxa sala 2015an, nûçegîhanê Tora Medyayî ya Rûdaw li herêma Kobanî ya Rojavayê Kurdistanê bû.
Ji 6ê Tebaxa sala 2015an ve bûye bêjer û pêşkêşkarê nûçeyên siyasî li navenda sereke ya Tora Medyayî ya Rûdaw li Hewlêrê.
Amedekar û derhênerê belgefilimên TV ya Tora Medyayî ya Rûdaw: Kobanî di 134 Rojan de - Alan Kurdî... Simbola Koçberiya Welatekî - Pêşmerge li Kobanî, û gelek belgefilim û bername ji Radio ya Tora Medyayî ya Rûdaw re amede û pêşkêş kirine.
Di roja 26-05-2018an de ji aliyê Rêxistina Navdewletî ya Geşepêdanê û Mafên Mirovan ya ser bi Neteweyên Yekgirtî (UN)ê ve bi Xelata Aştiya Cîhanî hatiye xelat kirin.
Di roja 25-08-2018an de ji aliyê Hêzên Ewlekariya Leşgerî yên Hikûmeta Sûriyê ve li herêma Minbicê ya li parêzgeha Helebê hatibû girtin, û di pişt re ew ji bo Şaxê Filestîn li Dîmeşqa paytexta Sûriyê hatibû veguhistin, û di dema girtina wî de li Sûriyê, bi 10an dezgeh, rêxistin û saziyên mafên mirovan û ragihandinê yên Kurdistanî, herêmî û navdewletî wekî Committee to Protect Journalists (CPJ) û Amnesty International piştgiriya wî kiribûn.
Mu'az bin Cebel (erebî: مُعَاذْ بِنْ جَبَلْ) sehabe û yek ji nivîskarê wehiy yê Muhemmed pêxember e.
Di sala 18ê salnameya koçî de wefat kir, Sehabe û Feqîh û Xwendevanê Quranê û vegoterê fermûda pêxemberî ji Ensaran bi kurdî (Alîkaran) e, ji Benî Eda min Benî Ceşim bin Bin Elxizrûc e. Û di Beyet Eleqebe Eltaniye amade bû. Pişre bi Pêxember Muhemmed re hemû dîmen dît, û piştî vekirina Mekê, pêxember wî tê de hişt, da ku xelkê fêrî Quranê bike û wan di têbighêjîne, pişre wî weke karker şande Yemenê piştî Xezwet Eltebûk, piştî wefata Pêxember Muhemmed Mûaz di vekirina îslamî ji şamê re beşdar bû û li Urdunê bi nexweşiya bêderman wefat kir.
Biyografiya wî.
Mûaz bin Cebel 18 salî bû misilman, û beşdarî Beyet El-Eqebe Eltaniya bû, û ew xortekî ciwan bû riha wî hîn derneketibû û gava ku ew bû musilman serdariya şikenandina pûtên Bin Seleme kir bi Talebe bin Unma û Ebdullah bin Enes re. Gava ku Muhemmed pêxember koçber bû, Mûaz bin Cebel û Ebdullah bin Mesûd bûne birayên hev. Mûaz bin Cebel di Şerê Bedirê de beşdar bû û temenê wî 20 an 21 salî bû, pişre bi Pêxember Muhemmed re bûyerên dî dît.çep
Mîdalî weke xelatekê, yê serkeftî di pêşbazîyekê de yan jî di pêşberiyekê de werdigre.
Mîdaliya Bronz
Mîdaliya Zêrîn
Mîdaliya Zîv
Yaqût Hemawî (jdb. 1178-79 - m. 1229) zanyarê ednîgariyê û dîrokê ye. Gerokek sedsala 12an û 13an e. Bi eslê xwe rûmê Bîzansê ye.
Pirtûka wî a girîng Mucemûl-Bûldan () e ku di sala 1224an de destpê kiriye û sala pêşiya ku wefat bike di sala 1228an de temam kiriye.
Îbn Beytar () Navê dirêj: "Ebû Muhemmed Ebdullah bin Ehmed bin el-Beytar" (z. 1197 - m. 1248) Riweknasê ereb yê herî navdar e. Bi xwe li Endulusê jiyaye.
Pirtûka Îbn Baytar a girîng "Kitab el-Cami'fi el-Adwiyye el-Mufredah" () ye.
Ev berhem di sala 1758an de wergerandine latînî û heta sedsala 19an jî li Ewropayê hatiye xwendin.
Mewlûd di wêjeya îslamê de helbestek dînî (îlahî) jî bo rojbûyina Muhemmed pêxember pîroz bibe tê xwendin.
•Mewlûda Melayê Batê
•Mewlida Nebî
Mihemedê Mîrzo, navê bavê wî Mîrzo, diya wî Gewrê ye. Ji eşîra redkî ye û ji Îdirê gundê Hesexan e.
Yek ji dengbêjên mezin ê dema xwe bûye lê mixabin ku di dema wî alavên qeydê tunebûne ku dengê wî bê qeydkirin. Di alaya Resûl Begê neviyê Gulî Cewer Axa de dengbêj bûye. Dema ku alay çûye şeran wî li pêşiya alayê kilamên wêrektiyê (wek marşên îro) gotiye. Ew di navbera 1910 û 1915an de, di dema xelayê de diçe Giyadînê gundê Tewleyê genim bikire, wî dixapînin dibine gund û dikine mêvanê xwe, di xewê de dikujin û pereyê wî hildidin. Mixabin ku nayê zanîn ku çi anîne serê cinyazê wî, cihê gora wî nayê zanîn.
You (bi kurdî: "Tu") rêzefîlmekî dêrûnî-rageşî ye ku ji hêla Greg Berlanti û Sera Gamble ve hatiye derhênandin.
Sezona yekem, 2018.
Sezona yekem a rêzefîlmê li ser romana Caroline Kepnesê ya bi heman navî hatiye vegirtin. Rêzefîlm qala Joe Goldbergî dike ku ew pirtûkfiroş û rêzekujerekî New Yorkê ye. Piştî ku dilê Joe dikeve mişteriyekî bi navê Guinevere Beck, ji nişka ve ev evîndarî Joe dixe nav obsesyînekê tund, jehrayî û xapandinî. Sezona yekem a rêzefîlmê ji aliyê Lifetimeê li ser Netflixê 9ê îlona 2018an de hatiye weşandin.
Sezona duyem, 2019.
Sezona duyem jî di 26ê kanûna pêşîn a 2019an de dîsa li ser Netflixê hatiye weşandin.
George Raymond Richard Martin (z. George Raymond Martin; z. 20ê îlonê 1948), wekî GRRM jî tê zanîn, senaryonivîs û nivîskarê amerîkî yê cûreyên fantastîk, tirsnakî û honaka zanistî ye. Wî rêzeromanên fantastîk ên epîk, "A Song of Ice and Fire" nivîsand ku ji aliyê HBO ve bi navê "Game of Thrones" (2011–2019) wekî rêzefîlmekê hate adaptekirin.
Di 2005an de, Lev Grossmanî George R.R. Martin wekî "Tolkienê Amerîkî" bi nav kiriye, û di sala 2011an de, ew di navnîşa salane ya Time 100 de di nava kesên herî bi bandor yên li cîhanê de bû.
Di qonaxa erkê bêhnvedanê de demarexane ji hawirdorê tu kartêkir an jî ragîhandin nagire. Ev rewşa xaneyê wekî cemsergirî tê bi navkirin. Dema cemsergeriyê de derveyê xaneyê bi bargeyê pozîtîv, hundirê xaneyê bi bargeyê negatîv barkirî ye. Kartêkirên hawirdorê cemsergeriyê hildiweşinîn û dawî bi erkê bêhnvedanê tînin.
Erkê bêhnvedanê (bi îngilîzî: "resting potential") ango demarexane li benda kartêkiran e.
Dema demarexaneyêk ji derdora xwe kartêkir negire an jî demareragihandin neguhazîne, demarexane di qonaxa bêhnvedanê da ye. Ji ber ko di dema erkê bêhnvedanê de li herdu aliyê parzûna demarexaneyê bi bargên elektrîkî barkirî ye, ev rewşa xaneya demarê wekî cemsergirî (bi îngilîzî: "polarization") tê navkirin. Di qonaxa cemsergirî de, di navbera herdu aliyên parzûna demarexaneyê de cudahiya bargeyê elektrîkê peyda dibe. Ev bargeyê elektrîkî ji ber hebûna iyonan çê dibe. Aliyê hundirê parzûnê bi bargeyê negativ, aliyê derveyî parzûnê jî bi bargeyê pozîtiv ve barkirî tê hiştin. Di qonaxa cemsergirî de xestiya potasyuma (K+) nav xaneyê ji xestiya potasyuma derve zêdetir e. Li derveyê parzûna xaneyê de xestiya sodyumê (Na+) û ya Klorînê (Cl-) ji ya hundir zêdetir e. Sodyum (Na+) û potasyum (K+) herdu jî îyonên bi bargeyê pozîtîv in, lê di nav xaneyê de ji bilî K+ ê hin iyonên din jî hene û bargeyên wan negatîv e. Wekî mînak hin proteînên gewre û iyonên fosfatê bi bargeyê negatîv barkirî ne. Di nav xaneyê de kêmbûna iyonên sodyumê û hebûna proteînên gewre yên bi bargeyê negatîvî barkirî, bargeyê nava xaneyê dike negatîv. Dema erkê bêhnvedenê de erkê parzûna xaneyê bi qasî -70 mV (mîlîvolt) e. Ango di navbra aliyê derve û hundirê parzûnê de cudahiya elektrîkê 70 mV e. Wateya negatîvê (-) ev e ko hundirê xaneyê li gor derveyî xaneyê bi bargeyên negatîv barkirî ye. Parzûna xaneya demarexaneyan jî her wekî hemû xaneyên din, ji du çînên çewrî pêk tê her wisa di nav molekulên çewrî de hin proteîn jî hene, wekî mînak, proteînên hilgir ên cogê iyonan û pompeya îyonan ji molekulên proteînî pêk tên. Asîdên çewrî dijav in (bi îngilîzî: "hydrophobe"), loma molekulên çewrî rê nade piraniya iyon û molekulan ko bi tena serê xwe ji parzûna xaneyê, di nav çîna çewrî de derbasî aliyê din bibin. Iyonên sodyum (Na+) û potasyumê (K+) bi navbeynkariya cogên taybet ên proteînî û pompeya iyonan li parzûna xaneyê de tên guhaztin. Parzûna demarexaneyan jî wekî mîna parzûnên hemû xaneyan nîvdelînbar e (bi îngilîzî: "semi permeable"), ango rê dide hin molekulan, lê li hin molekulan jî rê digire nahêle ji parzûnê derbasî aliyê din bibin. Di navbera herdu aliyê parzûna demarexaneyê de xestiya iyonan ne wekhev e, ev rewş wekî cudahiya xestiyê (bi îngilîzî: "concentration gradient") tê navkirin. Delînbariya parzûnê ya ji bo iyonên potasyumê (K+), ji delînbariya wê ya ji bo sodyumê (Na+) zêdetir e. Loma, dema erkê bêhnvedanê de ji ber cudahiya xestiyê, potasyum (K+) û klorîn (Cl-) ji aliyek parzûnê belavbûnî dibin ji bo aliyê din, lê sodyuma (Na+) derveyê xaneyê nikare derbasî nav xaneyê bibe.
Alûgorkirina iyonan di dema erkê bêhnvedanê de.
Di qonaxa erkê bêhnvedanê (cemsergirî) de, xane bi awayek çalak, cudahiya xestiyê ava dike. Demarexane enerjiya ATPyê xerc dike û pompeyên sodyum-potasyum bikar tîne ji bo alûgorkirina iyonan. Guhaztina iyonan a bi pompeya iyonan, wekî guhaztina çalak (bi îngilîzî: "active transport") tê navkirin. Her yek ji pompeya sodyum -potasyumê her carê sê iyonên sodyumê (Na+) ji nav xaneyê diguhazîne derve, di heman demê de ji derve du îyonên potasyumê (K+) digire nav xaneyê. Ji ber ko hê pirtir iyonên sodyumê li rûyê derve ya parzûna demarexaneyê de kom dibe, cudahiya xestiya sodyumê di navbera derve û nava xaneyê de ava dibe. Li gel pompeyên sodyum-potasumê, li ser parzûna demarexaneyan de hin proteîn hene ko cogên iyonê dirust dikin. Iyon li cogê iyonan bi hêsanî, bi awayek sist (pasîv) tên guhaztin. Her cogek iyonê taybete ji bo cureyek iyonê, ango hin cog ji bo guhaztina sodyumê (Na+), hin ji bo guhaztina potasyumê (K+) hinek ji ji bo guhaztina klorînê (Cl-) çalakin, lê rê nadin iyonên din. Guhaztina sodyum (Na+) û potasyum (K+) a li nav cogên iyonan, li gor rêjeya cudahiya xestiyê van iyonan rû dide. Xestiya iyon li kîjan aliyê zêde be, ji wî aliyê ber bi aliyê xestiya nizim ve belavbûnî (bi înglîzî: "diffusion") rû dide. Ji bo belavbûniya iyonan a bi navbeynkariya cogên iyonê, pedivî bi enerjiya ATP nin e, iyon ji ber hêza cudahiya xestiyê ji devera xestiya bilind ber bi devera xestiya nizim ve diherikin. Ev cureya guhaztinê wekî guhaztina sade (bi îngilîzî: "passive transport") tê navkirin.
Cureya cogê îyonan.
Ne yek lê gellek cureyên cogê iyonan heye, ji ber wê yekê hemû cogên iyonan bi hev re vekirî an jî girtî namînin, dibe ko li ser parzûna xaneyê hin cureyên cogên iyonan vekirî bin, lê di heman demê de hinekan jî girtî bin. Di qonaxa erkê bêhnvedanê de cogên potasyumê ya demarexaneyê vekirî, cogên sodyumê jî girtî ne. Loma gava iyonên sodyumê bi pompeya sodyum-potasyumê ber bi derveyê parzûnê tên guhaztin, sodyum (Na+) ji bo vegera nav xaneyê rê nabîne û li derve kom dibe. Lê potasyumên (K+) li nava xaneyê bi navbeynkariya cogên potasyume ji devera xestiya bilind (hundirê xaneyê) ber bi devera xestiya nizm (rûyê derve ya parzûnê) ve belavbûnî dibe. Ev belavbûniya potasyumê (K+) heta ko erkê bêhnvedanê ya parzûnê digihîje -70 mîlîvoltê didome. Cogên iyonê ji ber bandora kartêkir an jî ragihandinek vedibin, an jî tên girtin. Wekî mînak, hin cog li gor asta erkê perdeyê vedibin, ango dema bargeyê elektrîkî ya navbera herdu aliyê parzûnê digihîje astek taybet, wê gavê coga îyonê vedibe. Ji vê cureya cogê re coga jêrdestê voltajê tê gotin (bi îngilîzî: "voltage-gated ion channel"). Hin cogên iyonan jî ji ber hebûna molekulek din vedibin, ango molekulek xwe bi rûyê cogê ve girê dide, paşê coga iyonê vedibe û rê li ber herrika iyonan vedike. Navê van cogan, coga jêrdestê lîgandê ye (bi îngilîzî: "ligand-gated ion channel"). Hin cogên iyonê jî ji ber hêzek fîzîkî vedibin. Wekî mînak guherîna pestoya hawirdora xaneyê dibe sedema vebûna van cogan. Navê van cogan jî coga jêrdestê mekanîkî ye (bi îngilîzî: "mechanically-gated ion channel"). Cogên iyonê ji bo dabînkirina erkê bêhnvedanê û cemsergeriyê kar dikin, lê ji bo berdewamiya cemsergeriyê ango erkê bêhnvedanê, karê bingehîn ji aliyê pompeyên sodyum -potasyume ve tê birêvebirîn.
Zîlî navê eşîreke kurdan e ku li welatên Sovyeta kevn û Bakurê Kurdistanê, bi taybetî li herêma Serhedê dijîn.
Endamên vê eşîrê ji xwe re him redkî û him jî zîlî dibêjin. Geliyê Zîlan zozanên vê eşîrê, Geliyê Berezan jî zozanên eşîra berazî bûn. Li herêma Zêdkaya Agiriyê çiyayên bi navê Çiyayên Zîla, li gundê Agiriyê Dormeliya Jorîn Kaniya Zîlî, li Qubadliya Azerbaycanê jî gundekî bi navê Zîlanlî heye ku endamên vê eşîrê li wir dijîn. Bi piranî pişaftine. Vê eşîrê, navê xwe daye Konfederasyona eşîrên zîlan.
Geliyê Berezan di navbera Agirî û Erziromê de herêmeke ku zozanên eşîra berazî bû.
Berazî berê biharan li vir, zivistanan jî li Rihayê diman. Li gorî ferhenga Apê Mûsa ya kurdî û tirkî, li vir eşîrên redkî û berazî dijîn. Li bakurê Kurdistanê sê gelî hene ku navê eşîrên xwediyên wan deran hildane: Geliyê Berezan, Geliyê Zîla û Geliyê Goyan.
Pilûrek, Pulûrek (,), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Kurdên Pilûrekê.
Li vî gundî kurdên ji eşîra redkî hene.
Ebû Leheb an Ebduluza bin Ebdulmutelib (erebî: عبد العزى بن عبد المطلب, "Abd al-Luza bin Abd al-Mutalib", z. 563 - m. 624), yek ji apên Muhemmed pêxember e ku bi dijminatiye xwe ya li dijî Muhemmed tê naskirin.
Navê jina wî Ûm Cemîl (erebî: أمّ جميل) e ku ew bu xwe jî weke Ebû Leheb li dijî pêxemberiya Muhemmed bû, û li Muhemmed zilmê dikirin. Ebû Leheb tê wateya "Bavê Agir".
Sureya Tebet jî bo wî pêya bûye. Û di Sûrê de behsa jina wî jî tê kirin
Medreseya Nîzamiye medreseya herî mezin li Bexdayê ye ku gellek alim û zanistvanên misilman yên mezin di van medreseyan de xwendine.
Lîsteya Medreseyan.
•Medreseya Nîzamiyeyê a Nîşabûrê û wekî din gelekî hene.
The Kurdish Globe, ku berê bi sernavê Hewler Globe dihat nas kirin, rojnameya yekem bi zimanê îngilîzî ye ku li Hewlêr a başûrê kurdistanê, tê weşandin.
Rojname cara ewil di 31 Adar 2005 de hat weşandin, serweşanger û damezrînerê rojnameyê Jawad Qadir e. Nav ji "Hewler Globe" wekî "The Globe Kurd" hat guhertin ji ber ku kovar di nav de babetên pan-Kurd, di nav de hemî perçeyên Kurdistanê li Tirkiye, Iran, Iraq û Sûrî, û ne tenê li Hewlêrê.
Ew rojnameya heftane her Sêşem tê weşandin. Ew di serî de bala xwe li ser mijarên kurdan, ji ramyariyê heya çandê, û her weha mijarên têkildarî û ramyariya rojhilata navîn dikişîne.
Pêşbazê wê yê sereke SOMA Digest e, rojnameya duyemîn bi zimanê îgilîzî li herêma Kurdistanê tê weşandin. Digel ku The Kurdish Globe ji hêla dîtina Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatî weşandin, SOMA Digest ji nêz ve bi Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) re têkildar e.
Cemîl Sidqî Zehawî an "Cemîl Sidqî bin Muhammed Feyzî bin Mele Ehmed el-Babanî ez-Zehawî" (z. 1863 - m.1936) yek ji nivîskarên kurd bû. Bi xwe hem zimanê kurdî hem jî erebî pir baş dizanîbû.
Zehawî di qebîla girîng a Baban de, bi eslê xwe ji Silêmanî, ji dayik bû. Ji ber ku dê û bavê wî cuda diman (bavê wî Feydî Muftiyê Bexdayê bû, diya wî ji çîna jorîn a kurd bû), ew pêşî bi diya xwe re dijiya, lê paşê ji hêla bavê xwe ve bi zimanê klasîk ê erebî hat perwerdekirin. Destpêkê ez -Zehwî bi otodîdaktîkî mijûl bû - wekî ku wî jê re digot - zanistên nûjen - û dûvre ji bo meclîsa Me'arifê li Bexdayê hate tayîn kirin piştî ku demekê li dibistana li Silêmaniyê mamostetî kir. Paşê bû rêvebirê şirketa çapkirinê ya dewletê, di rojnameyekê de xebitî û bû endamê dadgeha temyîzê. Piştî sefera dervayî welêt, ew paşê bi qanûnê re ket nakokiyê, hat binçavkirin û demekê di girtîgehê de ma, paşê vegeriya Bexdayê û dûvre jî li Darülfünun a Stenbolê bû profesorê felsefeya îslamî û wêjeya erebî. Piştî ku Iraqê di sala 1921ê de serxwebûna xwe bi dest xist, ji bo parlamena Iraqê hat hilbijartin.
Şerê Gamêşvanê, şer û pêkdaneke desthilatdariyê ku di 1907an de li gundê Gamêşvana Panosa Agiriyê (Bakurê Kurdistanê) çêbû.
Li Yemenê erebên şîe li hemberî osmaniyan serî hildidin, Hiseyîn Paşa diçe Stembolê. Piştî têkçûna erebên şîe, Siltan Evdilhemîd wî dişîne Hîcazê, ji wir bi keştiyê ve diçe Trabzonê ku ji wir re here jî Panosê. Heya diçe Stembolê, ji wir re Hîcaz, ji wir re Trabzon, du sal derbas dibin. Di tunebûna Hiseyîn Paşa de, di hezîrana 1907an de li Panosê di navbera malbata Hiseyîn Paşa û Emîn Paşayê pismamê wî de li gundê Gamêşvana Panosa Agiriyê şerê desthilatdariyê dertê. Di vî şerî de ermeniyên herêmê jî alîkariya malbata Emîn Paşa dikin û zorê didine malbata Hiseyîn Paşa. Di vî şerî bi tevî Mûsayê Zorav (Xelikî) û Ûsivê Bozo (Laçekî) yê mirovên Hiseyîn Paşa, bi giştî 80 kes dimirin. Strana Aslîka Qadir a bi navê Şerê Gamêşvanê li ser vî şerî ye.
Hiseyîn Axayê Çongdeve kurê Şemdîn Axayê serokê eşîra redkîye. Piştî mirina bavê xwe, ew dibe serokê eşîrê. Di pirtûka Mele Mahmûdê Bazîdî ya bi navê Camî'yê Rîsaliyan û Hîkayetan bi zimanê kurmancî' de, di derheqê Hiseyîn Axa de du çîrok hene. Hiseyîn Axa di sala 1842an de dimire û wî gundê Pifika Şêxa ya ser bi Qaqizmana Qersê çal dikin. Di sala 1960î de di erdhejekê de merzel xera dibe. Piştî mirina wî, kurê wî Şemdîn Axayê Piçûk dibe serokê eşîrê. Sirmelî Memed Paşa yê ku Evdalê Zeynikê dengbêjê wî bû, xwarziyê Hiseyîn Axa ye.
Di kilameke Evdalê Zeynikê de Hiseyîn Axa.
Ji siyara siyarekî rindî karîbar be.
Di ser dilbijûyê Erebî hûr da xar be,
Di wêrana Deveboynê da xar be,
Şayol li milê teyî rastê ye, nêzîk e
Di Çemçê ra, di warê Huseyîn Axa de xar be,
Li ber derê Gulî Cewar Axa,
Axayê Torina Kose û Huseyîn Axayê Çongdeve peya be,
Bira can û bedena te belav be,
Bira ji bona kekê min zewq û şîfa be....
Nîhat Öner nivîskar û berhevkarekî kurd e ku di sala 1985an de li Agiriyê ji dayîk bûye.
Pêşiyên wî ji Rewanê hatine Îdirê. Li wir jî di Serhildana Agiriyê de gundê wan dibe herêma qedexe û koçî gundekî Agiriyê dikin. Heya niha çar pirtûkên wî yên bi kurdî derçûne. Di gelek kovar, rojname û malperan de nivîsên wî hatine weşandin. Xebatên wî yên berhevkariyê yên li ser dîroka devkî û çanda devkî ya kurdan, berdewam in.
Îbn Nefîs nav û kunyeya wî: Ebul-Hesen Elaudîn Elî bîn Ebîl-Hazm Îbn Nefîs el-Karaşî ed-Dimeşqî (z. 1210 Şam- m. 1288 Qehîre) (erebî: علاء الدين أبو الحسن عليّ بن أبي حزم القرشي الدمشقي)
zanistvanê ereb e ku li ser psîkolojiyê, bijişkiyê, teolojiyê, kozmolojiyê, dîrokê, astronomiyê û di gellek şaxên zanist û olê de xebitiye.
Bi xwe li Şamê ji dayîk bûye û li Misirê, Qahîre wefat kiriye.
Xebatên wî yên li ser bijîşkiyê.
Rûpeleke ji pirtûka Îbn Nefîs
Îbn Saîd, "Îbn Saîd el-Mexrîbî" (), carna wek Îbn Saîd el-Endulusî tê naskirin. Koleksiyonerê Emewiyên Endulusê ê dîrok û erdnîgariyê ye.
Di sala 1213an de li Alcalá la Real'ê ku nêzîkî Granadayê ji dayîk bûye û li Meraqeşê mezin bûye. Bi xwe perwerdeya li Sevillayê girtiye û jiyana xwe li Tûnis, Qudis, Qahîre, Îskenderiye û li Helebê derbas kiriye. 1286an de jiyana xwe ji dest da.
"Ferhenga Têgihên Hiqûqê" ferhengeke têgihên hiqûqê ya kurdîya kurmancî ye ku pênaseyên têgihan tê da cih digirin.
Ev ferheng ji alîyê Komxebata Hiqûqê hate amadekirin û di Çirîya paşîna 2019an de li ji nav Weşanên Weqfa Mezopotamyayê weşîya. Edîtorên ferhengê Mîkaîl Bilbil û Sabîr Ebdulahîzad in. Ferheng ji du beşan pêk tê. Beşa yekem li ser bingeha kurdî hatiye dariştin û beşa duyem jî weke pêveka ferhengê ye tirkî, kurdî, ingilîzî, farisî û erebîya têghihan hatiye rêzkirin. Xebat ji aliyê Komxebeta Hiqûqê ve hatiye meşandin û di encama bîst û du komxebatan derketîye holê. Danasîna ferhengê di 25ê Çirîya Paşîna a 2019an de di resepsîyona Baroya Dîyarbekirê de bi rayagiştî ve hate kirin.
Komxebata Hiqûqê.
Komxebata Hiqûqê bi înîsîyatîfa Weqfa Mezopotamya û Baroya Dîyarbekirê ava bûye. Komxebat ji bîst kesên pisporên hiqûqê, zimannas û lêkolînerên pêk hatîye.
Hiqûq
Sabir Ebdulahîzad (, gundê Dizê, navçeya Mirgewerê, Ûrmiye) dadnas û wergêrê kurd e.
21ê îlona 1986ê li bajarê Ûrmiyeyê, navçeya Mirgewerê, gundê Dizê ji dayik bûye. Dibistana seretayî, dibistana navendî û lîse li li vê navçeyê xwendiye û sala 2006ê lîsansa hiqûqê li Zanîngeha Ûrmiyeyê kiriye. Pişt re sala 2011ê ji bo berdewamkirina xwendina xwe diçe bajarê Tehranê û Lîsansa Bilind a Hiqûqê (Şaxa Hiqûqa Navnetewî) li Zanîngeha Azad a Îslamî bi dereceya herî baş bidawî kiriye. Sala 2014an wekî xwendekarê doktoraya Hiqûqa Navneteweyî li Zanîngeha Hemedanê hatîye wergirtin. Di heman salê de li Zanîngeha Mihabadê dest bi dersdêriya hiqûqê kiriye. Lê sala 2016an ji ber sedemên siyasî ji zanîngehê hatiye avêtin. Ji ber fişar û gefên rejîmê neçar maye ku ji Îranê derkeve. Niha li bajarê Wanê dijî.
Veysel Vesek helbestvan û parêzerê kurd e.
Di sala 1979an de li Hezexê li gundê Bafê hatiye dinê. Dibistana seretayî û ya navîn li navçeya Hezexê qedand. Ji ber şerê li welêt tevî malbata xwe koçî Edeneyê kir û li wir lîse qedand. Li Zanîngeha Dîcleyê beşa hiqûqê xwend. Di dema xwendekarîya xwe ya zanîngehê dest bi nivîsandina kurdî kir. Helbest û nivîsên wî di kovarên Kulîlka Ciwan, Zembîlfiroş, W, Tîroj, Hawara Botan û di rojnameya Azadiya Welat de hatin weşandin. Di 2015an de di Komxebata Hiqûqê de cih girt. Veysel Vesek zewicîye û bavê du zarokan e vê gavê li Mêrdînê parêzertîyê dike. Zêdayî berhema wî ya yekem e.
Kobe Bean Bryant (jdb. 23ê tebaxa 1978 li Fîladelfiya ya Pensîlvanya (DYA) – m. 26ê kanûna paşîn a 2020 li Calabasas, Kalîforniya) basketbolvanek amerîkî bû. Bejna wî 1.98 metre bû û yek ji efsaneyên NBA bû. Wî di pozîsyona skorer gard û sazkariya lîstikê de peywir girtibû ser milên xwe.
Di sala 1996an de ji bo NBAyê hatibû hilbijartin û ji wê rojê de bîst salan di tîma Los Angeles Lakers de lîstibû. Ew li ser navê DYAyê ligel tîmê çend caran beşdarî olîmpiyatan jî bûbû.
Bryant jiyana xwe bi serketinan borand. Li NBAyê 5 caran bû şampiyon, du caran ser hev de lîstikvanê herî serketî yê fînalan hat hilbijartin.
Dema temenê wî 34 sal û 100 rojî bû bendava 30 hezar hejmarî derbas kir û bi vê yekê bû lîstikvanê herî ciwan ê ku bendava 30 hezarî derbas dike.
Dîsa di sala 2005-2006an de di maçekê de tam 81 hejmar bi dest xist û bi vê yekê piştî Chamberlain (pîvotê efsanewî yê Fîladelfiyayê bi navê Wilt Chamberlain ku di maçek de 100 hemar bi dest xistibû) bû duyemîn lîstikvanê di maçekê de herî zêde hejmarê diavêje.
Yemen (/ jɛmən / (Li ser vê dengê bihîstinê); Erebî: Elmanya, wergerîteya al-Yaman) fermî wekî Komara Yemen tê naskirin (Erebî: الجمهورية اليمنية, wergera al-Jumûriyyah al-Yamaniyyah) Dewleta desthilatdar a erebî li Asyayê rojava li başûrê başûrê Erebî yê erebî. Yemen welatekî duyemîn e ku li seranserî, 527,970 km kîlometre (203,850 mîlyon mîkrok) dagir kir. Deryaya ji bo 2000 kîlometre (1,200 mîlometr) ji bo dorpêçê. [7] Ew bi Erebistana Erebistana Erebistana Suûdî ve li bakurê Sor, Girava Sorîn, rojava Gulf-Aden û Guardafui ji Başûrê Başûr û Erebê ereb û Oman li rojhilat e. Her çiqas hiqûqê Yanûnî gotibû ku paytext bajarê Sana ye, ji bajarê 2015'an ve ji bajaroka Houthî re bin kontrola serhildana Houthî ye. herî mezin ji Sosotroyê ye.
Yanî malbata Sabahiyan (Sheba Mizgîniyê) bû, [8] [9] [10] dewleteke bazirganiyek ku ji bo hezaran salan ve hatibû avakirin û beşên modern-day Ethiopya û Eritrea-ê jî beşdar bûn. Di sala 275 de, herêm li ser desthilatdariya paşê paşiya Îngilîz-Himyarîtê li ser bandorê ye. [11] Xirîstiyan di sedsala çaremîn de hat. Îslamî di hefteya sedsala heftan de û leşkerên Yemenî di belavkirina destpêka îslamên îslamî de girîng bûn. [12] Birêveberiya Yemen pir dirêj zehmet e. [13] Gelek malbatan ji sedsala 16-ê sedsala derket, rûmeta rûsî herî hêz û herî dewlemend e. Welat di navbera sedsala bîstemîn de di navbera împaratorên Osmanî û Brîtanî de hate belav kirin. Zanydi Mutawakkilite Padîşahiya Yemen di dema Şerê Şerê Cîhan de hate damezirandin beriya pêşîn ya Komara Yemen Ereb di 1962'an de. Ewrûpa parastina Brîtanyayê bû û ji sala 1967 heta ku ew dewletek serbixwe bû û paşê, Marxist rewş. Du Yemeni yekîtiya dewletên ku di Komara modern ya Yemenê de di 1990'an de çêbikin.
Yemen welatekî pêşveçûnê ye, [14] û welatê herî herî herî mezin li Rojhilata Navîn. [15] Di bin desthilatdariya serokkomar Ali Abdullah Saleh,
Kurudo no Hoshi (クルドの星 anku "Stêra Kurdan"), navê mangayeke Yoshikazu Yasuhiko ye.
A rastî li Japonê wê demê hebûna kurdan baş nedihat zanîn, ji ber vê yekê manga baş nehat firotin. Lê, mirovên japonî bi nivîsîna vê mangayê bi hebûna kurdan hesiyan.
Mijara Mangayê Stêra Kurdan.
Xortê bi navê Jiro Manabe ku bavê wî profesorekî japonî û diya wî keça serokeşîreke kurd e, ji bo naskirina kalikên xwe û dîtina dê û bavê windabûyî dikeve dû şopa wan.
Li Stenbolê ew şervanê kurd Demiler "destê hesin" nas dike. Demiler gelekî hez ji wî dike û li nav eşîra xwe wî wekî peyreê xwe destnîşan dike. Jiro di destpêkê de naxwaze peyrewiye bipejirîne, lê paşê di qonaxa jiyana rojane de ku digel Demiler derbas dike, hêdî hêdî dibe xwediyê nasnava kurdî û teklîfa Demiler dipejirîne. Her wiha ew dibe şervanekî kurd û dikeve nava şerê li hemberî tirkan jî.
Çîrok bi gav bi gav dikeve dirûvêçîrokeke evînî û macerayê. Dilê Jiro dikeve keçeke kurd a bi navê Urma, mezin dibe û dest bi meşeke leşkerî ya dirêj dike; ji Stenbolê ta Hewlêrê ji wir jî heta Agiriyê Mezin tên, ji wir jî diçin heta Bazîdê. Ew li Bazîdê rastî bavê xwe tê, lê bavê wî bîrkor bûye. Jiro û bavê wî diçin çiyayê Agirî ku li diya wî bigerin. Di vê demê de hêzên rûsî û hêzên tirk di şer de ne. Diya wî jî laboratuareke azmûnên li ser laşên mirovan a rûsan (a li baregehekî nehênî) ye. Di şer de ew bavê xwe jî winda dike û biryar dide ku bibe şervanekî kurd î rastîn.
Libnan (bi erebî: لبنان "Lubnān") an jî Komara Libnanê (bi erebî: الجمهورية اللبنانية "Al-Jumhūrīyyah al-Lubnānīyyah") welatekî li rojhilatê Deryaya Spî ye.
Li bakur û rojhilatê Libnanê, Sûrî, li rojava Deryaya Spî û li başûr jî Îsraîl heye.
Heya destpêka salên 70´î Libnan welatekî dewlemend û biewle bû. Piştî şerê Ereb - Îsraîl gelek Filistînî hatin Libnanê. Li Libnanê gelek netewe û hindikayî dijîn. Mixabin çaresernebûna pisrgirêka Filistînê û nakokiyên Ereb û Îsraîlê bû sedema şerê navxweyî ku vê şerî Libnan kir welateke qada şer û kambax. Nêzîkî 150.000 kesî jiyana xwe ji dest dan. Beriya salên 70´î Libnan welatekî tûrîstîk bû û ji paytext Bêrûtê re digotin "Parîsa Rojhilata navîn".
Li Libnanê gelek kurd jî dijîn. Herwiha asurî û ermenî jî gelek in. Libnan ji %70'î misilman (sunnî û şîî) û ji %30 jî xiristiyan (katolîk û ortodoks) ne. Zimanê fermî erebî ye (fransî, îngilîzî û bi ermenî jî tê axaftin)
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Hevpeymana Versailles hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya Fransa û Îngilîstanê dê qebûl bike. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be.
Di şerê cîhanê yê duyem de ji alikarkirina Fransayê, Brîtanyayê Libnan dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945an de bi hevpeymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Libnan ya serbixwe ava bû.
Logoya mangaya "Êrîş ser Tîtan"
"Attack on Titan" (bi kurdî: "Êrîş ser Tîtanan", bi japonî: 進撃の巨人, "Shingeki no Kyojin") navê mangayeke Hajime Isayama ye. Rêz di kovara mangaya Kodansha Bessatsu Shōnen Magazine de di sala 9 îlon 2009 de hate weşandin.
Eren Yeager û malbata wî li Shiganshina dijîn. Berî 100 sal hût (Kyojin, Titan) derketin holê û mirovan dixwarin. Bajar sê cihên wî hebûn: "Dîwarê Maria", "Dîwarê Rose" û "Dîwarê Sina". Ev dîwar pir bilind in û mirov dîwaran diperêstin. Rojekê Tîtanê Gewre ("Colossus Titan") dîwarê Maria qul dikê û dêw êrîşî mirovan dikin. Diya Eren Yeager li ber çavên wî dixwin. Hevalê wî Armin Arlert û zirxwişka wî Mikasa Ackerman ji bo tolhildanê sond dixwin û ji bo dêwan re şer bikin li beşdarî artêşê dikin.
Misirc () navçeyek ji navçeyên Sêrtê ye, li Bakûrê Kurdistanê li Deşta Xerzan dimîne û cihê xwe li quntara çiyayê Gurdilan vegirtiye, ji eşîra Pencînaran re jî wek paytext tê hesibandin. Tirkan navê Kurtalan lê daniye. Ango Qada Kurdan.
Navê "Kurtalan" ji navê wî çiyayê ku dibêjinê "Gurdilan" hatiye girtin. Ev çiya biştî rûxandina Şoreşa 1925an, Dewleta Tirk bi temamî daye erebekî sêrtî û navê wî jî daniye "Mîrê Gurdilan" lê piştî çend salan zilamê ku Mîr bûye, nikaribûye gundên kurdan li hev rabigire, dest jê berdaye û çûye. Li ser Mîr meselokek jî di nava xelkê de heye, dibêjin: "Mîrê Gurdilan, fitilî li qaçilan."
Çiyayê Gurdilan, pir xweşîk e û xwe ji herêmê re kiriye mîna sîber û tabî. Piraniya gundên her heft bavikên eşîra Pencînaran li vî çiyayi dimînin û 15-20 gundên wan jî li deştê ne. Gundên wisa xweş, avî, bi dar û fêkî hene ku heta ketine gotinên Pêşiyan, weke: "Eynik û Eyndar, Bêkend û Minar, xweştir in ji textê xwendkar" hatiye gotin.
Navê "Gundilan" tê wateya cihê kurdan. Kesên ku li vê herêmê dijîn wek "Gurdilî" têne bi navkirin.
Xerzan him navê rûbarekê, him navê herêmekê û him jî navê xelkê li herêma Xerzan rûdinin e. Herêm wek deşta Xerzan tê nasîn. Herema Xerzan jî dibe du heremok.
1.Heremoka Babosî (Ev heremok ji herema Xerzan cihê çiyan re tê gotin)
Ev deşt gelekî fireh û dirêj e, li bakûrê Kurdistanê ye, girêdayê bi navçeya Misircê (Kurtalan) û parêzgeha Sêrtê ve ye. Piraniya deştê di destê êla Pencînaran de ye. Rojhilata deşta Xerzan, çiyayê Gurdilan e, bakûr çiyarêza Hezo û Sasûnê ye, ji aliyê rojavayê ve herêma Reşkotan û çemê Xerzan e, ji aliyê başûr ve jî deşta Apikan û herêma eşîra Elikan e.
Peşiya îslamê de bajarek di nava deştê hebûye bi navê Erzen. Pişti ereb hatin herêmê ji vir re Xerzan hatiye gotin. Xerzan navê rûbareke jî.
a> tewereyê de veguhaztina demareragîhandin, wekî erkê kar tê binavkirin
Erkê kar an jî demareragîhandin, (bi îngilîzî: "action potential")
Hemû tişt an jî guherîn ko li hawîrdora zîndewer de peyda dibe û koendama demar a zîndewerê han dike bo têkeve tevgerê û li dij vê guherînê bersîv bide, wekî kartêkir (bi îngilîzî: "stimulus") tê binavkirin. Mirov ji kartêkirên hawirdorê bi navbeynkariya hestewergiran hayadar dibe. Wergirtina ragihandinek elektrîkî, kîmyayî an jî mekanîkî ji demarexaneyek din, an jî wergirtina kartêkirek ji hawirdorê, dawî li qonaxa cemsergeriyê, ango erkê bêhnvedanê tîne. Xerabûna erkê parzûnê (bi îngilîzî: "membrane potential") dibe sedema çêbûna demareragîhandinê. Ji tûmika tewereyê ber bi kotahiya tewereyê li ser parzûna tewereyê de veguhaztina demareragîhandin, wekî erkê kar tê binavkirin (bi îngilîzî: "action potential"). Alûgorkirina iyonên sodyum (Na+) û potasumê (K+) yên li herdu aliyên parzûnê dibe sedema guherîna cemsergiriya xaneyê. Guherîna cemsergiriyê jî dibe sedema peydabûna herrika elektrîkê, erkê kar ji herrika elektrîkî peyda dibe. Erkê kar li demarexaneyan de dibe sedema çêbûna demareragîhandinê, lê li xaneyên masûlkeyan de dibe sedema girjbûna masûlkeyan. Demarexane bi dirustkirina sinyalên elektrîkî, bertek nîşan dide ji bo hin kartêkiran. Erkê kar, ragihandinên demarî an jî sînyalên demarî ne ko li ser parzûna tewereyê de tên veguhaztin.
Rêbaza hemû yan hîç.
Demarexane li dij kartêkiran li gor rêbaza “hemû yan hîç” (bi îngilîzî: "all or none") bertek nîşan dide. Her kartêkir nikare cemsergiriya xaneyê hilweşîne, ji bo destpêkirina erkê kar divê hêza kartêkir ji asta derazînkê (bi îngilîzî: "threshold level") ya demarexaneyê bilindtir be. Kartêkirên ko hêza wan ji asta derazînkê kêmtir in, nabin sedema çêbûna erkê kar, lê heke asta hêza kartêkir bi asta derazînkê re wekhev be, an jî ji asta derazînkê zêdetir be erkê kar dest pê dike. Gava hêza kartêkir ji asta derazînkê pir zêdetir be jî, şêwe û hêza erkê kar naguhere.
Berevajîbûna cemsergiriyê.
Kartêkir an jî sinyalên ji hawirdorê, bandor li ser parzûna demarexaneyê dikin û dibin sedema vebûna hinek cogên sodyumê. Dema erkê bêhnvedanê de xestiya iyonên sodyumê li rûyê derveyî parzûnê ji ya nav xaneyê 10 car zêdetir e. Loma bi vebûna cogan, sodyum ji devera xestiya bilind (derveyî parzûnê), ber bi devera xestiya nizim ve di nav cogên iyonî yên sodyumê de diherikin. Bi hatina iyonên sodyumê, di wê beşa tewereyê de bargeyê nava xaneyê dibe pozîtîv, û bargeyê nav xaneyê ji -70mV ber bi -55mV ve zêde dibe. Lê hê jî erkê kar dest pê nake. Ji bo destpêkirina erkê kar divê guherîna bargeyê elektrîkî ya nav xaneyê heta astek diyarkirî bidome. -55mV ji bo destpêkirina erkê kar asta derazînkê (asta şêmûkê) ye, heke bargeyê nav xaneyê ji -55mV zêdetir bibe, wê gavê hê pirtir ji cogên sodyumê vedibin û erkê kar ango guhaztina iyonan a li ser parzûnê dest pê dike. Di asta derazînkê de cemsergeriya parzûnê hildiweşe ev rewş wekî berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: "depolarization") tê bi navkirin. Berevajîbûna cemsergirî ji ber cudahiya xestiya sodyumê rû dide, iyonên sodyumê bi belavbûnêyê, bê ko ATP xerc bike ji parzûnê derbasî nav xaneyê dibe. Ango bargeyên parzûna demarexaneyê dema erkê kar de, berevajiyê dema erkê bêhnvedanê ye, nava tewereyê pozîtîv, derveyî parzûna tewereyê bi bargeyê negatîv barkirî ye. Di qonaxa erkê kar de, xestiya Na+ li nav xaneyê zêde ye, K+ jî li derveyî xaneyê zêde ye. Hilweşîna cemsergeriyê ango guherîna erkê parzûnê bi carekî de, li tevahiya rûyê tewereyê de rû nade. Cogên sodyumê ji tûmika tewereyê heta kotahiya tewereyê li ser parzûna tewereyê de rêzbûyî ne. Vebûna cogên sodyumê di laşê xaneyê de, ji tûmika tewereyê dest pê dike, ji parzûnê derbasbûna sodyume dibe sedema çêbûna herrika elektrîkê. Elektrîk cogên sodyumê yên cîran han dike ji bo vebûnê. Gava cogên sodyumê yên jêrdestê voltajê yên cîran vedibin, cemsergiriya wê beşa tewereyê hildiweşe, îcar ev rewş dibe sedema çêbûna herrika elektrîkê, ev herrika elektrîkê jî hin cogen din ên sodyumê yen jêrdestê voltajê han dike. Bi vî awayê erkê kar ji tûmika tewereyê dest pê dike gav bi gav ber bi tewerekotahiyê didome. Arasteya erkê kar ji laşê xaneyê ber bi tewerekotahiyê yek alî ye.
Ragihandina bazdar.
Xane bi ragihandina bazdar, hê kêmtir ATP xerc dike û erkê kar hê lêztir rû dide
Li tewereyên bi bergê maylînî pêçayî, erkê kar di gireyên Ranvier de çê dibe. Bergê maylînî rê nade ji bo guhaztina iyonan, loma erkê kar ji gireya Ranvier a pêş, baz dide giriya Ranvier a paş. Ew veguhaztina li ser parzûna tewereyê wekî ragihandina bazdar tê bi navkirin(bi îngilîzî: "Saltatory conduction"). Xane bi ragihandina bazdar, hê kêmtir ATP xerc dike û erkê kar hê lêztir rû dide. Girêyên Ranvier cogên jêrdestê voltajê yên sodyum û potasyumê lixwe digirin. Leza veguhaztina demareragîhandin li tewereyên bê bergê maylînî de çîrkeyek de bi qasî mêtreyek e.Tewereyên bi bergê maylînî demareragîhandinan bi leza 100 metre serê çîrkeyek de diguhazînin. Herwiha erkê kar li tewereyên stûr (qalind) de li gor tewereyên zirav hê leztir tê ragihandin.
Vegeriyana cemsergiriyê.
Her ko iyonên sodyumê diherrikin nav xaneyê, bargeyê xaneyê ji -55mV diguhere, heta +40 mV. Cemsergeriya demarexaneyê di bargeyê +40mV de bi tevahî hildiweşe. Xane tenê di qonaxa erkê bêhnvedanê de ji bo wergirtina kartêkir amade ye, loma divê demarexane demildest vegere qonaxa erkê bêhnvedanê, ango divê li ser rûyê parzûna demarexaneyê de cemsergirî dubare bê avakirin. Di heman demê de cogên potasyumê yên jêrdestê voltajê jî vedibin. Ji ber ko xestiya potasyumê li nav xaneyê de zêde ye, iyonên potasyumê ji xaneyê, ber bi derve belavbûne dibin. Bi derketina iyonên potasyumê, bargeyê hundirê xaneyê cardin ber bi negativê diguhere. Belavbûneya potasyumê didome heta xestiya potasyumê li herdu aliyê parzûnê de yeksan dibe. ji ber kêmbûna iyonên potasyumê bargeyê xaneyê ji cemsergeriya asayî ya -70mV kêmtir dibe. Bi vî awayê dawî li erkê kar tê, lê xane hê jî cemsergiriyê ango erkê bêhnvedanê ava nake. Gava asta bargeyê nav xaneyê gihîşt +40mV, cogên sodyumê tên girtin û heta dawiya vegeriyana cemsergeriyê girtî dimînin, loma xane di vê demê de nikare ji hawirdorê kartêkir werbigire. Vê dema xaneyê, wekî ‫maweya nehêlanî‬ (bi îngilîzî: "refractory period") tê bi navkirin.
Pompeya sodyum-potasyumê.
Pompeyên alûgorkirina sodyum-potasyumê kar dikin ji bo vegeriyana cemsergiriyê. Pompeya sodyum- potasyumê ji bo alûgorkirina iyonan enerjiya ATP xerc dike. Ango Sodyum û potasyum bi veguhaztina çalak di parzûna demarexaneyê de tên alûgorkirin.Pompeya sodyum -potasyume her carêk sê iyonên sodyumê der dixe derveyî parzûnê, di heman demê de ji derveyî parzûnê du iyonên potasyumê digire nav xaneyê. Bi çalakiya pompeyên sodyum -potasyumê rêjeya iyonên sodyum û potasyumê li herdu aliyê parzûna demarexaneyê de digihîje asta asayî ya erkê bêhnvedanê. Ji vî gavê şûn de êdî xane amade yê ji bo wergirtina kartêkirek nû.
Meryem Mîrzaxanî (, jdb. 3ê gulana 1977, Tehran - m. 15ê tîrmeha 2017, Stanford), matematîkzana iranî ye. Di Zanîngeha Stanfordê de dixebite.
Şêx Muhyedînê Hênî nivîskarekî kurd yê sedsala 19an e. Bi texmînî di sala 1849'an de hatiye dinyayê û derdorê sala 1897an de li Hênê wefat kiriye. Gora wî li Hênê ye û li cem qubeya bavê wî ye.
navê diya wî jî Emîne ye.
Diya wî bi xwe keça Ebdullah Efendiyê Karazî ye û ji ber ku li Karazê koçî dawiyê kiriye li wir li goristana malbatê hatiye veşartin. Şêx Muhyedîn ji diya xwe tenê ye ji van agahiyan
derdikeve meydanê ku cihê jidayîkbûna wî Karaz e.
2. Mela Birhanê Tarînî, Beyana Xwarinan û Zewqên wan
Herema Kora’n bi hê nav deye devera wî çaxa serdem (dönem) a dêrînî (antik) ji wî vir de keyên Urartu, Med, Pers,Ermen û Gurcî’yan, ên din jî alîyên Bizans, Ereb, Kurd, Selçuk, Osman’liyan hatine kargerandin (İdare etmek) gelek caran dest guherîyandî ye.Ser hîmê bêjeya Kora’ê heta vê roj ê lêgerîn nehatîye çêkirin. Hîmê bêjeyî an girêdaîya Osmanlî ye an jî Kurdî ye! Dibe ku ji van zimana ve hatîye afirîndin.Li giştîya cîhanê de peyîvê Kora ji nave gunde kî zêdetir bi cudatî wateya wî û pêşberîya wî heye.
Çandin û ajaldarî ji bo mirovên heremê pir girînge û çavkanîya debarê ye. Dûrahîya gund jî Erdexan’ê 42 km ye. Bi cînarên Gundê Kora ê Haskoy (Xas), Nebîoğlu, Binbaşar(Murka), Lehîmli, Tunçoluk(Panîk), Yaylakarakolu, Ömerağa (Ömeraxa), Gündê Haciali (Hecîelî) ye. Gundê Kora sala 1998 ê bi qasidîya Computer ê (İnternet) veser dinêde bu gundeki pir navdar û binavûdeng bi nimûne hat nas kirin salix û pesinê wî ket ser zimanan..
Ji herema Rojhilatê de hemû gund dişibîn hev.Ji hevdû zedetir navberê wan de cudatî û firqa wan tu tuneye. Bi Gundê Kora bi navdarîya xwe deh salane bi nv roejevê de ye navê wî tim navdarî didome wusa tê nas kirin. Giştî yê Cîhan ê de gelek cî û cem kesan. Bi hevdemî de Erdexan, Qers û ji Îdir ê bi nav hemû navçe û gundan de weşendina internetê de a yekem a hat naskirin Mehmet Ali Arslan bi salên dirêj de Gundê Kora ê domdarî nav rojevê de da girtin. B hewêr de, ji sedema rêba Gundê Kora xwedî yê rêba ke pir sar e.
Hoçvan Xoçvan.. ji ber ku herêmeke bersînor e bi dirêjahiya dîroka xwe bûye cî û warê gelên cihê û ev taybetmendiya xwe heta îro anîye. Hê ku sînor mîna îro bi xêzên kesîf nehatibûn diyarkirin, yanî di serdema pre-modern de ev warê bilindcî bûye dergûşa çandên cihêreng, lê di eynî wextê de rastî gelek zordestiyan hatiye. Xoçvan di navbera Qafqasya û Anatolyayê de cih digre û ji serdemên pêşîn heta îro di bin rêveberiya serwerî û desthilatdariyên wek Ûrartûyan, Medan, Persan, Bîzansiyan, mîrîtiyên Gurcî ve Ermeniyan, Selçukiyan û Osmaniyan de maye û şopên van medeniyetan îro jî di çand û kelepora xwe de dihewîne. Hin termên aîdî hişmendiya modern ên mîna neteweperwerî, dewleta neteweyî û pê ve girêdayî hewldanên homojenkirina civatan di dawiya serdema 19yan û destpêka serdema 20an de bibûn xwedî tesîreke mezin û mîna her derê li vî warê biçûk jî bandora xwe ajotine. Ji çaryeka pêşîn a sedsala 20an pê ve, piştî avabûna Komara Tirkiyê polîtîkayên koçberkirinê, zor û zextên îdarî, çandî (mîna guherandina navên gundan) û aborî li ser gelên deverê hatin ferzkirin û bi vî awayî hate xwestin ku rengê etnografîk ê herêmê biguhere. Piraniya wan dêr (kilîse) gelek avahiyên aîdî şaristaniyetên cuda, ji bo ku kavil (wêrane) bin bê serûber hatin hiştin.Derheqê rayeka etîmolojik a peyva “Xoçvan”ê de heta îro tu lêkolîn nehatine kirin. Ev peyv wek rayek dibe ku ji peyveke ermenîkî, gurcî yan jî kurdî peyda bûye. Peyva “avan” di zimanê ermeniyan de seba navên cî û warên wek gund û bajaran bi kar tê. Li Transqafqasyayê û li Rojhilata Anatolyayê pir cî û war hene ku dawiya navê wan bi “avan” diqede. Çend heb ji van Avan, Êrîvan û Nahçivan in û ew pey wext û selên dirêj rastî veguherînên fonetîk hatine. Wek nimûne, angaşta (îdîaya) dîroknasê/a ermenî yê/ya bi navê Teryan Angela ew e ku navê Êrîvan ji “Arî” û “van” pêk hatiye û maneya wê jî “welatê ariyan” e.[1] Îhtîmal heye ku peyva Xoçvan bixwe jî bi eynî teşeyî pêk hatibe. Lê nabe ku li ser vê mijarê sînorên mitleq bêne danîn.Herêma ku Xoçvan jî tê de ji dewrên kevnar pê ve ji aliye Ûrartûyan, Medan, Persan, mîrîtiyên Ermenî û Gurcî, Bîzansiyan, Ereban, Kurdan, Selçukiyan û Osmaniyan ve hatiye birêvebirin û pir caran dest guhertiye. Ev guhertinên îdarî bûne sedem da reng û rewşa aborî û çandî ya herêmê jî veguhere. Her ji ber vê sedemê ye ku rewşa demografik a herêmê heta nîveka sedsala 20an cihêrengiya xwe diparêze. Zû bi zû destguhertina îdarî ya li herêmê her wiha dibe sedem ku bi navên cuda bê binavkirin. Wek mînak, herêma ku Erdexan û Xoçvanê jî hildigire nava xwe di serdemên pêşîn de ji aliye ermeniyan ve wek Gugark, piştî sedsala 15yan jî ji aliyê gurciyan ve wek Samtskhe hatiye binavkirin.
Derheqê Xoçvanê de agahiyên herî dorfireh ên îdarî û aborî piştî bicihbûna li herêmê ya Osmaniyan bi dest dikevin. Osmanî pergala timarê ya ku Bîzansiyan bi sedan sal bû li Anatolyayê û li Balkanan bi kar dianî bêyî ku qet dest lê bidin xistine meriyetê. Ji bo timaran girîngahiyeke mezin hatiye nişandan. Ew stûna sîstema aborî ya Osmaniyan bûn û lewma jî dahatinên wan bi kitkiteyî hatine tomarkirin. Ev agahî di lênûskên bi navê “timar tahrîr” de hatine tomarkirin û derheqê binesaziya civakî û aborî ya herêmê de zanyariyên girîng dihewînin. Yek ji van jî Deftera Îcmal a Gurcistanê ye û aîdî sedsala 16yan e.[2] Xoçvan, di vê lênûskê de wekî nehiyeyeke bi ser Lîvaya Erdexanê ya Biçûk tê nişandan û ji 66 gundên gir û biçûk pêk tê. Her çiqas ku di serdema komarê (K.T.) de piraniya navên gundan bi navên tirkî hatibin guherandin jî hin gund hê jî din ava gel de bi navên xwe yên berê tên bilêvkirin.Hinek ji wan jî piştî wext û zemanan hatine terikandin. Tokûş û Takyalu ji wan gundan e ku wextekê şûnde hatine terikandin.
Li ser dem û dîroka hatina kurdan bo Transqafqasyayê lihevkirinek tune ye û ev mijara gengeşiyê ye. Tê zanîn ku Şedadî û Hezbanî di sedsalên 11yan û 12yan de li başûrê Qafqasyayê û rojhilata Anatolyayê bibandor in.[3] Dîroknasê navdar Martin Van Bruinnessen behsa eşîrên kurd ên koçer ên li devera Samtskheya li bakurê Qersê dike ku ew der piştre dibe eyaleta Çildirê û bicihbûna wan a li wir bi îlhaqa Qafqasyayê ya ji aliyê Osmaniyan ve girê dide. Her wiha Bruinessen radigîhîne ku gerokekî bi navê Lynch di pirtûka xwe ya di sala 1901an de angaşt (îdîa) dike da kurdên li Platoya Ermenî piştî şerê Çaldiranê ji Amedê bo wê herêmê katine şandin. Lê ev agahî di Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî de piştrast nabe û her dîsa gerokên li sala 1665an li herêmê geriyane jî behs dikin ku li platoya Ermenî bi tenê nifûsa xirîstiyan hebûye.[4]
Di sedsala 18yan de pergala timarê li Xoçvanê hê hukmê xwe dajo. Di arşîvên Osmaniyan de çend belgenameyên becayîşa timarê yên derheqê wê serdemê de bala mirov dikişînin. Timarên li karyeyên Xoçvan-i Yurdosan û Gurîzar ava ne ji bo xwediyên wan ên teze hatine radestkirin.(Hoçvan-ı Yurdosan ve Gürizar karyelerinde inhilal olan tımarlar yeni sahiplerine verilmiştir.) Ev kes misilman in û nayê diyarkirin da ew ji kîjan miletî ne. Bacên timaran li ser pişta gundiyan barekî giran bû û cîbicî dijberiyên li dijî wê bacê çêbûne. Li salên 1780yî, ji ber tevgerên wan ên serbixwe yên derveyî pergala heyî xwestine eşîra Pirebadilî û hin eşîrên din ên kurd sirgûnî Rakkayê (Sûrî) bikin.[5] Di belgenameya derheqê vê sirgûnê ya di arşîva Osmaniyan de eşîra Pirebadilî wek eşîreke bi ser eşîra Badilî hatiye mêrandin.
Piştî şerê Ûrisêtya û Osmaniyan ê li salên 1877-1878an Osmaniyan li Anatolyaya Rojhilata Bakur (Qers, Erdexan û Artvîn) desthilatiya xwe winda kiriye û ji wê pê ve Çarîtiya Ûrisêtyayê dewreke bibandor ajotiye. Xoçvan di vê dema teze de wek devereke bi ser Obslasta Qersê ya Çarîtiya Ûrisêtyayê hatiye birêvebirin. Tevî ku piraniya agahiyên derheqê vê qonaxê de xwe dispêrin xebatên dîroka devkî jî li ser rûdanên ku li wê demê qewimîne şîroveyên curbicur hene. Arif Axa, Beyaz Beg û Îzzet Beg di dawiya sedsala 19yan û destpêka sedsala 20an de li herêmê şexsiyetên xweyî bandor in. Tevî ku ev kes kurd bûn, lê di siyaseta herêmê de bi xemxwariyên feodal tevgeriyane û hinek caran bi rêveberiyên Osmaniyan û Ûrisêtyayê re hevalbendî saz kirine. Di vê serdemê de kurdan beşeke mezin a demografyaya herêmê pêk dianî. Ev dem yek ji wan deman e ku li Xoçvanê û derûdora wê geljimara ermeniyan digîhîje asta herî zede û her wiha maleganên ku ji Ûrisêtyayê koçber hatibûn jî li herêmê dijîn. Cihê ku jê re Berojê Malegîn tê gotin navê xwe ji gele malegan ê li wê derê distîne. Malegan li Xarziyan û Elegezê xwedî geljimareke hêjayî behsê bûn û gelek tişt li teknolojiya çandiniyê ya li herêmê zede kiribûn û ew pêşve biribûn.
Şoreşa Bolşevîk ku di wexta Şerê Dabeşkirinê yê Yekemîn de rûda bû sedem da Ûrisêtya ji şer vekişe. Li sala 1918yan her çiqas devera ku Xoçvan jî di nav de ye tev li Komara Demokratîk a Ermenîstanê bûbe jî bûyerên ku pey dagirkirina Tirkiyeyê û piştre jî ya Sovyetan diqewimin dibin sebeb ku Komara Demokratîk a Ermenîstanê bi ser Sovyetan ve bê girêdan. Sovyetan, ji ber pirsgirêkên navxweyî yên piştî şoreşê di oxira ji nû ve avakirina Ûrisêtyayê de bêyî ku şer bikin Qers û Erdexan ji Tirkiyeyê re hiştiye.
Piştî damezrandina komarê (K.T.) navên ermenîkî, rûmkî û kurdî yên wargehan bi peyvên tirkî hatin guherandin. Devera Xoçvanê jî di eynî nîsbetê de ji van qewimînan para xwe hilda. Navên tevahiya gundên Xoçvanê hatin guherandin. Dewsa navên gundên mîna Mûrka, Kora, Bêbereg, Panîg, Pangîs navên Binbaşar, Bayramoğlu, Tazeköy, Taşlıdere û Tunçoluk danîn. 22 gundên Xoçvanê hene. Bi dirêjahiya dîrokê navên cihê cihê li van gundan hatine kirin. Bûyera dawîn a dîroka Xoçvanê jî li sala 1998an li gundê Kora qewimî. Navê Mehmet Alî Arslanê ku bi hilatina înternetê ve cara pêşîn navê Xoçvanê û Erdexanê bi dinyayê da naskirin li gundê Kora hate dayîn û bi vî awayî, vî gundî bi navê xwe yê sêyemîn ve di dîroka Xoçvanê de cihê xwe girt.
Ermeniyên ku li herêmê dijîn hê beriya damezrandina komarê, ji bo ku herêmê biterikînin rastî zextan hatin. Her wiha, malegan jî li salên 1960iyan naçar man herêmê biterikînin ku ew li Xoçvanê xwedî geljimareke mezin bûn. Gelek dêrên (kilîseyên) aîdî gelên xirîstiyan ên li herêmê bêxwedî man û bûn kavil û wêrangeh.
Îro li Xoçvanê geljimareke cîdî ya kurdan heye. Di dîroka nêzîk a Xoçvanê de bi taybet ciwanên kurd ên vê deverê bi pirsgirêkên giştî yên kurdan ve bi nîsbeteke bilind têkîldar bûne, qet sersar tervnegeriyane û gelek ji wan di rêya bidestxistina heqên neteweyî yên kurdan de jiyana xwe ji dest daye. Akîf Yılmaz yek ji wan xortan bû ku li sala 1982yan li girtîgeha Amedê di encama çalakiya rojiya mirinê de canê xwe da û di nava xortên Xoçvanê de bû sembola têkoşîna li dijî binpêkirina heqên kurdan. Kurdên ku bi salan e li vir dijîn êdî ne tenê di qada polîtîk de, lê wek çand û wek aktorên aborî jî li herêmê xwedî hêzeke girîng in. Li van demên dawîn, di serî de Xoç-Fed û Koma Danasîna Xoçvanê (Xoçvan Tanıtım Ekibi) Hoçder gelek rêxistin, sazî û komele ava bûne û pirsgirêkên herêmê anîne rojevê. Ev sazî û komele ne tenê bi pirsgirêkên Xoçvanê ve lê her wisa bi daxwazên Xoçvaniyên li metropolan ve jî eleqedar dibin.
Dêrsim herêmeke bakurê Kurdistanê ye. Hemû gelê Dêrsimê kurd e. Li bakurê û nava Dêrsimê kirmanckî tê axaftin, li başûrê Dêrsimê kurmancî tê axaftin. Di navînê vê herêmê de bajarê Mamekî (bi tirkî: Tunceli) heye. Di dîrokê de Dêrsim ji başûrê Erzinganê dest pê dike, li rojava digihijê Sêwasê, li rojhilat cîranê Mûş û Bîngolê ye, li başûrê Dêrsîmê sînorên Amed û Elezîzê dest pê dikin. Li Dêrsimê bi piranî kirmanckî (zazakî, dimilî) tê axaftin, lê ji bilî dimilî, kurmancî jî tê bikaranîn. Piraniya gelê Dêrsimê elewî ye.
Ji ber madenên herêmê navê Dêrsimê ji gotina ("Der"- "sîm": Dera Sîmê yan jî zîv) tê. Di serhildana Dêrsimê de, tevgera leşkeri ya Tirkan bi navê " Tunceli " li dijî Kurdan dest bi şêr kirin. Navê bajar jî wek Tunceli ji alî Tirkan ve wê demê hatiye guhertin. Hinek kes ji bajarê heremê rê Kalan jî dibêjin.
Li herêmê av û hewayeke reşayî heye. Havînan kin û hênik lê zivistanan sar û dirêj derbas dibe.
Mûnzir (3.071 m), Kirklar (2.033 m), Topatan (2.234 m), Karaoğlan (2.422 m) û Yilandax (2.950 m)
Deşta Zerenik: 1.350 m ji behrê di navbera çiyayê Munzir û Çemê munzirê de ye li Zerenikê bilind e.
Gelyê Mizûr/Mûnzir: Ji Çiyayê Mizûr/Mûnzir dest pê dike heta Gola Kebanê dirêj dibe. Geliye Pilemorî û Perê jî geliyên din ên herêmê ne.
Çemê Pêrê; şaxek çemê Miradê ye ji Çiyayên Şeytên li Çewligê dest pê dike diherike gola bendava Kebanê.
Çemê Mizûr/Mûnzir; Ji çiyayên Mizûr/Mûnzûr dest pê dike û diherike gola Kebanê. Çemê Pilemorî jî şaxê çemê Munzûrê ye.
Gola bendava Kebanê dikeve hundirê sînorên Dêrsimê jî. Li ser çiyayan hinek golên biçûk jî peyde dibin. Gola Kebanê heta binê pira Mêzgirê tê.
Herêm ji alî ajalên kovî û çiyayî pir dewlemend e. Kûze, darbir (semasî), ruvî, keroşk, bizin û pez kovî, qertel, gur, baz, kew yên herî pirin ku peyde dibin. Li herêmê nêçira ajalan bi zagonan tê kirin.
Samanên binerdî.
Li hêla Zerenikê, sifir, asbest, xwê û mangenez hatiye dîtên. Li Pilemorî jî krom, manganez, ji bin erdê dertê.
Cîhên geştyarî, dîrokî û gerê.
Germavên herêmê: Haçik (Mamekiye), Mêzgir, Harik (Qisle)
Geliya Mûnzûr ji bo gerê û Seyranan ji alî xwezayê ve pir guncaw e. Kela Pêrtagê jî ji alî gel ve tê ziyaret kirin
Hemû gelê Dêrsimê kurd e. Piranî kirmanckî (dimilî/zazakî) qise dikin. Lê jî pir kurmancî qise dikin. Dêrsim bajarekî Elewî ye.
Piraniya nifûsa herêmê ji kurdên zaza pêk tê. Ji aliyê olî ve piraniya gelê herêmê ji elewiyan pêk tê, lê muslumanên sunnî jî li herêmê hene.
Jinên herêmê etegek ku jê re dibêjin " Pêshî " û bi serde ji îşligek li xwe dikin. Li pişta xwe kêfiyek û bi li ser kêfiyê de jî şerîdek rengîn ku jê re dibêjin " Kejik " girê didin. Di nigan de qonderên Qapik bilind û gorên hirî tê li xwe kirin. Keçên ciwan şarpe yên tul, jinên pîr jî yên hevreşim û rengtarî didin serê xwe.
Şalwar, îşlik û çakêt kincên herêmî yên zilaman e. Sê newên goran yên zilaman heye " galik (bi çarox tê li xwe kirin) ", dîzleme (heta li ser çongê dirêj e) " û " konçî "
Undertale, lîstikek 2d û RPG'ye û ji alîyê Toby Fox hate afirandin.Lîstik bi Game Maker hatiye çêkirin. Lîstikvan,sehêta zarokekî ketiye bin erdê dikê.101 Muzîkên vî lîstikê heye û pir hat hêzkirin.Lîstik di sala 2015 ji bo Microsoft Windows û OS X derket.Her wiha di sala 2016 ji bo Linux, 2017 ji bo PlayStation 4, Playstation Vita û Nintendo Switch derket.
Mirov û cinawir şer dikin û mirov cinawira heps dikin bin erdê
Zarok dixwazê derkevê rûyê erdê lê cinawir derdikevin peşya wî.Zarok dikarê cinawira bikujê an ji efû bikê, li gorî vî lîstikê bandor dikê.
Îbn Sîde yan jî Ebulhesen Elî îbn Îsmaîl (erebî: أبو الحسن على بن اسماعيل, "Abū’l-Ḥasan ʻAlī ibn Ismāʻīl", jdb. 1007 - m. 1066), yek ji wêjevan û zimannasên ereb e.
Di şeş saliya xwe de Quranê jiber kiriye. Li ser gramera zimanê erebî pir zane bû.
Berhema wî a bi navê "el-Muḥkem we’l-muḥîṭu’l-aʿẓam" 12 cîld e û li ser lugatê ye.
Kitab el-Heyewan (kurdî: "Pirtûka ajalan", Îngilîzî: "Book of Animals", erebî كتاب الحيوان;)
pirtûka Elcahiz a herî girîng e ku li ser ajalan e. Ji 7 cîldan pêk tê.
Pencînar - Weşanxaneya Çanda Kurdî - lêkolîn li folklora kurdi ya bi devoka kurmancî dike. Kilasîkên kurdi yên hetanî 1923'an ku bi alfabeya erebî hatine nivisandin, werdigerine alfabeya latînî. Herweha projeyeke pirtukên zarokan jî ji çirokên folklori yen rawilan (fabil) amade kiriye ku ji 100 pirtukî pêk hatiye.
Berpirsiyarê weşanxaneyê Zeynelabidîn Zinar e û navenda weşanxaneyê jî li Swêdê ye.
Beşek ji weşanxaneyê jî çapxane ye.
Çiyayê Erefetê (bi erebî: جبل عرفة, "Jabal 'Arafat"), çiyayê Erefetê ji Mekeyê 25 km dûr e û bilindahiya wî 454 metre ye.
Li gorî îslamê Muhemmed pexember Xutbeya Xatirxwestinê li vê derê xwendiye.
Ebû Hûreyre (erebî: أبو هريرة‎, ‎z. ? - m. 678, Medîne, "Ebû Hûreyre Ebdurehman bin Sahr ed-Dewsî") sehabeyên Muhemmed e. Ebû Hûreyre bixwe ji Yemenê bû.
Ji bo ku pisîka xwedî dikir û hez dikir jê re gotine "Ebû Hûreyre" ku tê wateya "Bavê Pisîkan".
Ez-Zehebî (1956). Tezkiretul-Huffâz. I. Haydarabad. r. 32
Mezgefta Mezin a Xinûsê (tirkî Hınıs Ulu Camii'", mizgefta dîrokî a Xinûsê ye ku di sala 1734an de ji aliyê Eladîn Beg ve hatiye çêkirin.
Şêx Seîd, Şêx Elî Riza û gellek alimên herêmê di vê mizgeftê de nimêj kirine.
Mizgeft ku di newalê de hatiye çêkirin ji ber wî yekê kurdên Xinûsê carna wek ji mizgeftên re dibêjin "Camiya Newalê"
Şota Rûstavelî (Gurcî: შოთა რუსთაველი), nivîskar û helbestvanê Gurcistanê yê navdar e. Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e.
Tê texmînkirin di sedsala 12an an jî 13an de jiyaye. "ŞOTA RÛSTAVÊLÎ" WERGIRÊ POSTÊ/KEVILÊ PILING... Ev pirtûk sala 2007 bi destê CERDOYÊ ESED bi zimanê Kurdî hatiye wergerandin...300 perr e û 1587 bendên 2 malkí ne... Xudana pirojê NAYÎRA GÊLAŞVÎLÎ ye...Bepirsyar KEREMÊ ANQOSÎ ye û Neqişkar KOTÊ SÛLABÊRÎZÊ ye...ji destxetê/rênivîsa wergêr ya kîrîlîkî bi latînî hatiye guhastinê...ISBN 978-9941-400-02-05
Têkiliyên DYA û Tirkiyeyê hemû peywendî û têkiliyên siyasî, aborî, leşkerî û hwd yên Tirkiye û DYAyê dihundirîne.
Têkiliya van herdu dewletan bingeha xwe ji şerê cîhanî yê duyem werdigire. Piştî vî şerî li seranserê cîhanê hevrikiya DYA û Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst destpê kir. Ji ber vê hevrikiyê van herdu dewletan ji xwe re dewletên terefdar kom dikirin û alîkariya aborî û siyasî didan van dewletan ku vekişîn aliyê xwe. Ji ber vê li dijî Almanyayê yekitiya van herdu dewletan zêde dom nekir û li her derê cîhanê lihevnehatina berjewendiyan belav bû. Tirkiye jî yek ji wan welatan bû ku DYA û Sovyet li ser xebitîn. Tehdîdê Sovyetan li ser yekbûna axa Tirkiyeyê û li ser tengavên deryaya Marmarayê, Tirkiye ditirsand. DYAyê jî ne dixwast Tirkiye bikeve bin tesîra Sovyetan, ji ber wê dest bi têkilîyên germ kir li gel Tirkiyeyê
Seredana Missouri.
Li sala 1945ê de balyozê Tirkiyeyê yê Washingtonê Munir Ertegun mirîbû û piştî mirina wî cenazeyê wî li 5ê nîsana 1946ê bi sefîneyeke mezin ya komkeştiya DYAyê anîn Stenbolê. Jixwe di tengavên Marmarayê dê ev keştî buhurî û bi vî awayî DYAyê nêzîkatiya xwe ji Tirkiyeyê re nîşan da û her wisa peyamek jî xwedî dikir li dijî Sovyetan. Piştî vê seredanê, têkilîyên Tirkiyeyê û DYAyê ber bi rewşeke germ û nêzîk birêve çû. Piştî vê seredanê her wisa deynên Tirkiyeyê ku ji DYAyê standibûn di şErê cîhanî yê duyem de hatin efû kirin.
Serokê DYAyê Harry S. Truman di destpêkê de xwest rê li ber Sovyetan bigire ku Sovyet Ewropayê û welatên din yên cîhanê nexiste bin tesîra xwe. Ji ber vê jî Truman ji Tirkiye û Yewnanistanê re alîkariya aborî amade kir ku ev herdu dewlet, aboriya xwe durist bikin. Di encamê de 12ê adara 1947ê ji Tirkiyeyê re bi bihayê 100 milyon dolar melzemeyên leşkerî hate bexşkirin.Ev di dîrokê de wek Doktrîna Truman tê zanîn. Piştî vê alîkariyê, Wezîrê Karên Derve yên DYAyê George Marshall, ji bo bihêzkirina dewletên Ewropayê planek amade kir ku tê de alîkariyên aborî, leşkerî, polîtîk hebûn. Bi dûçûna Plana Marshall jî Tirkiyeyê ji 300 milyon dolaran bêhtir alîkarî wergirt û ji bo pêşketina Tirkiyeyê gelekî girîng bû.
Jixwe piştî van alîkariyan bi pêşengiya DYAyê li sala 1949ê ji bo dorpêçkirina Sovyetan NATO hate damezrandin.
Baregehên leşkerî yên DYAyê li Tirkiyeyê.
Baregehên DYAyê yên li Tirkiyeyê bi dûçûna hevpeymana di navbera van herdu dewletan de hatiye destnîşan kirin, sinordar e. Li sala 1980ê di navbera DYA û Tirkiyeyê de hevpeymaneke aborî û parastinê tê destnîşan kirin.
Muhemmed Rûdanî an jî tenê Rûdanî (, Navê dirêj: "Ebû Ebdullah Şemsûdîn Muhemmed bin Muhemmed bin Silêman er-Rûdanî") hedîsvan û stêrnasê ereb yê sedsala 17an e.
Rûdanî sala 1621î de li nêzîkî bajarê Sûsê li Tarûdantê hatiye dinyayê. Dîroka ji dayîkbûna wî di hinek çavkaniyan de 1627-28 jî derbas dibe.
Bi xwe carna bi navê "Mexrîbî", "Sûsî", "Malîkî", "Mekî" jî tê naskirin.
Di donzdeh saliya xwe de çûye Marakeşê li cem Nasir ed-Derî û Muhemmed bin Ebûbekir ed-Delaî perwerdeya gramera zimanê erebî, hedîsên pêxember, tefsîr, fiqih û stêrnasiyê girtiye û paşê li welatên weke Fas, Misir, Cezayîr, Meke, Medîne û Şamê geriyaye.
Maşallah ibn Berî el-Besrî an bi tenê Maşallah an jî Maşallah Etherî  () di derbarê jiyana wî agahî kêm e. Li Besrayê di sala 730î de jidayîk bûye û 815î de wefat kiriye.
Bi eslê xwe Cihû ye lê dûre bûye Misilman û navê xwe dike Maşallah.
Maşallah bi xwe çanda Mezopotamya û Misirê pir baş zanibû, di nav misilman de ji stêrnasên herî pêşîn e.
Li ser stêrnasiyê gellekî berhem nivîsandiye.
Berhema wî a li ser Astrolabê di sedsala 12an de wergerandine latînî. Navê Maşallah di Ewropayê de wek Messahella derbas dibe.
"Xeberdana Zimanê Kurmancî" an jî "Risaleyî Tuhfe en-Nehlen fî ez-Zimanî Kurdan" pirtûka Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku di sala 1864an nivisiye.
Sûal: Ji bo çi gerek ji hemû salan zêdetir bê ye?
Cewab: Isale çire kêm hasil nebû.
Sûal: Xwedê xweşî bidit serê hemûyan ew e.
Cewab: Belê welleh xeber ew e.
Wereqên 1b-44a'yê nivîsara Mele Mehmûdê Bazîdî ye û bi xeta wî ye. Bazîdî rahênanin li ser axaftina bi Kurmancî, bi şêweya pirs û bersivê, ji bo şexsê Jaba amade kirine. Hevokên xwe ji jîyana rojane hilbijartine, da ku Jaba karibe danûstendinê bi mirovan re bike.
Sait Kendirci (1959, gundê  Zehvanê, Sirûc, Riha) helbestvanê kurd.
Sait Kendirci bavê 6 zarokan e û jiyana xwe li navçeya Sirûcê derbas dike. Di sala 1976ê de dest bi nivîsandina helbestan kir û bi helbestan 37 sal derbas kir, heta niha nêzîkê 400 helbest nivîsand.
Gelek helbestên wî li ser radyo û rojnemeyan hate weşandin, her helbestek cîhê  xwe cihê ye. Di sala 2010ê de ev helbest bi navê "Tû jî Dilgêş Nabî Sirûc?" hunermendê ciwan Necatî Canpolat bi vê stranê rap xwend û zor hate ecibandin. Helbestvan Sait Kendirci li ser vê helbestê xwe ragihand ku "Min vê helbestê 20 sal berê nivîsand lê ez dibînim min di naveroka helbestê de çi kêmasî û pirsgirêk nivisiye, hîn jî ev pirsgirêk û kêmasî hemû îro li ser axa Sirûcê jîn dike. Ev  helbesta hate ecibandin, nîşana deng û qêrîna Sirûcê ye."
Her çend wî di sala 1979-an de wekî leşker hat hesibandin, ew li navçeya Suruçê 14 demjimêran hat îşkencekirin.
Helbestvan Sait Kendirci îro li navçeya Sirûc a Rihayê dijî.
Helbestvan bi albuma xwe ya ku ji sala 2009-an ve ew di platformên cuda de xebitî ye, albûmek helbesta 13 parçeyî pêk tê.
Pirtûka helbestê.
Di 5ê tîrmeha 2014an de, Waliyê Sirûcê Zira Çöker jî xebata xwe li "Şafak Vakti", pirtûka yekemîn a dibistana dibistana seretayî, amade kir. Pirtûka helbestê ya ku ji hêla weşanxaneya Şanlıurfa Sembol ve hatiye weşandin 165 rûpel e û ew di nav 82 berheman de ye.
Albûma helbestê.
Ew albûmek helbestê ye ku bi navê Kalbim Ağriyor tête weşandin, ji 16 berheman pêk tê, 6 ji wan bi kurdî ne û 10 ji wan bi tirkî ne, ji bernameyên radyo û televîzyonê ku ew di sala 2009an de hoste kir. Ev yekem albuma helbestkarê helbestê ji hêla Mehmet Kendirci ve hat çapkirin û ev albûm bi riya înternetê belaş hate belavkirin.
Şiyar Kendirci (z. 3ê adara 1987, Sirûc) nivîskar, helbestan û derhênerekî kurd e.
Ew di 5-ê Adara 1987-an de liSuruç ji dayik bû. Wî dibistana seretayî û navîn û lîseya navçeya Suruç dît. Ew derhêner û nivîskarê kurte amator e. Şiyar Kendirci îro li navçeya Pirsûsê ya Ruha dijî. Di sala 2019 de, nivîskarek pirtûka bi navê Dayikek li ser Tîpa Bermîl li ser şîdeta li ser jinan weşand. Nivîskar bûyerên rast edîtor kir û wan kir pirtûk.
Niviskarî.
Nivîskarê ku helbest û gotarên xwe nivîsandiye, di internetê de gelek helbest û gotar çap kir. Di dawiyê de, wî pirtûka xwe Dayikek li pêş bermîl an navê orîjînal "Namlunun ucunda bir anne" ji xanî weşanxaneya bi navê weşanên şevê weşand. Wê bûyerek tundûtûjî li jinê çê kir, ku nivîskarê şahidê şahidiyê ye, an jî ji hêla şahidan ve hatî vegotin, bi fenomenek piçûk. Roman li gundê Zer, gundekî xeyalî li navçeya Suruç a Ruha pêk tê. Medya, ku xayin e, di odeyek tarî de girtî ye, pirtûk di derheqê ramanên medyayê û reaksiyonên jinan ên li ser medyayê de vedibêje.
Helbestvan.
Wî dest bi nivîsandina helbestê di temenek pir piçûk de bi bandora bavê wî, helbestvan Sait Kendirci ve kir. Helbestên wî yên pêşî, ez ji te hez dikim, û helbestên wî yên bi navê Soon helbest ji hêla hunermend Numan Hadi ve hatin gotin.,Ro, ew di xebata weşandina pirtûkek helbestê de ye ku wek ku wî helbestên xwe deng da.
Derhêneriyê.
Di sala 2016-an de, wî hevkarên xwe li fabrîkaya li Şanlıurfa Organized Zone Industrial Industrial organîze kir û fîlimek 3-parçe bi navê Scorpio avêt. Sereke li ser hesabên medya civakî hate weşandin, û lîstikvanên rêzeçê bi tevahî ji karkirên amator û cihêreng pêk dihat. Derhênerê, ku fîlimek kurt a bi navê "Destavkirin" piştî addiction wî li ser serra înternetê ya bi navê Scorpio çêkir, dîsa di fîlima xwe de wek karmendên kargehê lîst. Di dawiya dawîn de, ceribandina sernavê "Werin, em nikarin fîlimek bi hev re biteqînin" û "Zewicî me bi min re" kurtefîlm çêkir.
Mîrê Xerza, navê mîrên ku li herêma Xerzan, li Bakûr Kurdistanê mîrektî kirin e. Navên Mîr yan jî mîrektî ji navê herêma Xerzan tê. Navenda herêmê di wî demê de navçe ya Misirc a biser parêzgeha Sêrtê bû. Bajaroka Xerzan heta sala 1938an wek navand a herêmê bû û bajarê Sêrtê yek ji navçeyên bajaroka Xerzan bû. Di sala 1938an de, navenda navçeyê ji ber rêwîtiya ber bi bajarê Misircê ve hate veguheztin. Di sala 1943an de navê bajarokê Misirc hate guheztin. Qeza Xerzan, rojhilatê çemê Başur; Rojava yê kulb û Amed parêzgeha li Farqînê di bûyerê de ji Qubîn teşqele; Bajarê Rızvan li başûr; Ew li bakurê dorpêçên Mutkî û Qabilcewz dorpêçkirî ye. Nêzîkî sed û heft gundên bi navên Ranzvan, Melfan û Barınç hebûn, ku bi qezaya Xerza ve girêdayî bûn ku ji sê heremên navborî pêk dihat. XIX. di dawîya sedsalê de li gorî Vital Cuinet li Xerza de komên ku ji aliyê etnîkî û olî ve cihê xwe digirin, bi tevahî 13,000 kes hebû, 8,800 Misilman, 3600 Ermenî, 258 Yakubi û 342 Êzîdî di nav Xerzan de dijiyan. Dema ku Dibistana seretayî li gelek gundên Xerzan hat dîtin, li hin gundan ji dibistanên seretayî hatîye dîtin.
Aboriya Herêmê ya Xerzan.
Aboriya herêma Xerzan li ser bingeha çandinî û xwedîkirina heywanan e. Digel ku çandinî li zevî û rûkalan bi hebên avdaniyê zexm e, xwedîkirina heywanan di pêşiyê de ye. Di hilberên çandiniyê; genim, baran û berxan tê dîtin. Pejn, fêkî û fêkiyan li cihan jî têne çandin. Wekî depoyên ku wekî çavkaniyên xwezayî yên neft û petrolê çimentoyê hene. Bi vekirina yekem pusê neftê re li herêmê di sala 1945 de, devera hilberîna neftê roj bi roj geştir dibe. TPAO yê Êlih ji singê Rêveberiya Mağrip û Xerzan ji kempên 600 bîrên ji bermîl girêdayî petrola xav pompe dike heye.
Di Dîrokê de Herêma Xerzan.
Di derheqê demên kevin de li herêma Xerzan agahiyên me zehf tune. Ev nav belkî ji bajarê kevnare yê Erzenê tê, ku li perava başûrê çemê Beşîr, 20 km dûrî navçeya Kurtalan, parêzgeha Sêrtê ya îroyîn, hatî damezrandin. Remend mayî ji „ Erzen “ dimînin, ku carinan navenda bajêr girîng a herêmê bû. Zûtirîn demên vî cihî B.Z. Ji tabloyan dest pê dikin, Alzi, Alşe, Aghznik, Arzanene / Arzon / Arzun û artêşên Ereban ketin herêmê û bi "Erzen", "Arzan" an "Xerzan" peyvandin. Erzan peyvek Kurdî ye û di ferhengokê de wateya erzan e. Wekî têgîna herî pêxember û nêzîk tê dîtin ku navê "Erzan" ji bajêr û derdora wê re hat dayîn da ku ji bo gelên herêmê aramî û baca jiyanê bide. derbarê kengê de û ji hêla kê ve bajar hate damezirandin, agahdariya me têrê tune, lê bi guman B.Z. Tête gotin ku dîrokên 2400-2300 hatine danîn. Tevî ku ew di dîrokê de bûyera şeran bû, Erzen paytexta hin dewletan bû, Dr. Abdullah Ünalan ji bo derhqê dîrokê Xerzan ve dibêje ku îro ew ji hêla gelên herêmê ve jî nayê zanîn û nirxa wî ya dîrokî nayête pejirandin. Xerzan, bi gelemperî wekî herêma Amedê tê binav kirin. Ji ber vê yekê, ew îdîa dike ku bi Amedê re an di demên dawî de hatîye avakirin. Bê guman e ku hêzên dagirker, ku di tevahiya dîrokê de ji erdnîgariya Kurdistanê hatine derxistin, di heman demê de serdana herêmê jî kirine, ku beşek ji vê erdnîgariyê ye. Em ji çavkaniyên dîrokî fêr dibin ku ew di seranserê dîrokê de ew navendek bajarekî girîng ê siyasî, bazirganî û çandî ye. Dema ku li dîroka herêmê ji vê nêrînê dinerin, tê dîtin ku Îskenderê Mezin, ku ji destpêka Urartiyan, Medan û Persianmparatoriya Farîsî ve ji serdemên destpêk (332 BZ) beşek mezin ji Asya-piçûk dagir kir, ket bin serweriya Seleukîyan. Partî di 122 B.Z., paşê Romayî û AD. Li gorî peymanek, ku di 63 de hate imzekirin, herêm ji hêla gelên Arsak ve hate domandin. AD 5. Sedsala Sasaniyan, 637, de xelîfe Hz.Omer de, Ereban li herêmê serdest bûn. Ji destpêka sedsala 10. vir û pê de, herêm di bin serweriya Dewleta Kurdê Marwan de bû. "Erzen", navenda bajarvaniyê ya herî girîng heya mirinê Mansur, serdarê paşîn ê Marwanî, bûye navendek girîng a dewletê.
Mîrektiyê Xerzan.
Lêkolîn nîşan didin ku dîrokên Kurdên Xerza de, du Mîrektiyê Xerzan hatiye avakirin. Yek ji van pismamê Mîrê Bedlîsê ne û têkiliya xwe ya bi fermanan û navenda Hezo rawestandin '. Ev Mîrektî li Qabilcewz û Hezo cih digire û em ê bi kurtasî agahdariya xwe bidin wan der ku ew Xerzan di destên xwe de digirtine. Lê Mîrektîya Xerzanê ya duyem û duyemîn nijadên Mîrê Hekariya ne. Belgeyên Osmanî de ji bo Mîrê Xerzayê yekemîn "Ferwerdarên Hezo" gotine û Mîrê Xerzayê yekemîn wusa hatine nas kirin. Lê belê ji bo Mîrê Xerza yê Duyemîn re gotine Begê Zoqê yan ji Mîrê Zoqê, ku gelê Xerza ew nas dikirin û piraniya navendên navdar ji bo gelê Xerza Mîrê Zoqê hatine dîtin.
Ferwerdarên Hezo (Xanedanê Ezezzîn).
Mîrê Hezo li ser bingeha padîşahên Kisra esas in. Ferwerdarên Bedlîsê û Mîrê Hezo pismamê hev in. Ew ji Ahlat hatin û li Bedlîsê bi cih bûn. Sedema ku jê re dibêjin Ezezin ji navê bav û kalên wan, damezrênerê Mîrektiya Hezo tê. Navê bav û kalên Mîrên Hezo, Mîr Îzzedîn Beg e. Îzzedîn Beg birayê piçûk ên Zîyaddîn Beg e û Zîyaddîn Beg kalê Mîrê Bedlîsê ye. Kurd ji bo Îzzedîn Ezez, Ezezîn yan ji Êzdîn dibejîn. Ji ber ku navê bav û kalê Mîrê Hezo Îzzeddîn e ji wan re gelê heremê gotin Ezezzîn û navê binemala wan bi navê Ezezanî hat naskirin. Mîrê Hezo, keleha Qabilcewz girtin. Heta dawiya sedsala 16 ji Mîrektîya xwe berdewam kirin. Li nav Şerefname yê Şerefxanê Bidlîsî de navê Mîrê Hezo bi vî awayî derbas dibe;
Mîrê Zoqê (Xanedanê Cangîrî).
Mîrê Zoqê, neviya Mîrê Hekariya ne. XVII. Di dawiya sedsalê de, serokatiya Seîd Beg de Mîrektiya Hekarîya hiştin û li başûrê Xerzanê bicîh bûn, ku gelek serdema koçberên wê serdemê bûn. Dema Seîd Beg tê Xerzan ku li ser rêzgirtina ji ber ku wî, bi cih girtina wî re gelê xerza gotin Bêgkendê. Seîd Beg pêşî başûrê Xerzanê de Mîrîtiya xwe demezrand. Paşê dema keleha Zoqê girtin Seîd Beg û Begê Bêgkendê Mîrektiya Xerza yê duyemîn damezrandin.
Seîd Begê Kurê Mîrê Hekariya (Cangêr Beg).
Seîd Beg piştî ku bavê xwe û birayê xwe di xwînmêjek li gel eşîrên herêmê de winda kir bû serokê Begê Bêgkendê. Di serdemên ku Seîd Beg bû Begê Bêgkendê, Empiremparatoriya Osmanî de gelek reform çêbû. Ew serdema II. Mehmûd e û wê serdemên de Împaratoriya Osmanî Mîrê Kurdan qebûl ne dikir û dixwesta ku pergala dewletê biguhezînin, wê serdemê de gelek rapêrîn li Herêma Kurdistanê çêbû. Pir leşker hatine şandin herêmê da ku li herêmên ku desthilatdariya Osmaniya vala bûn de desthilatdariyê peyda bikin. Yek ji wan Kurdên Êzîdî yên li herêma Xerzanê bûn û Osmanî ji wan re digot Ekrad-ı Lain. Serkêşên leşkerî yên li ser Xerzanê ji rapora Resit Paşa yê 01.11.1835-an em fêhm dikin;
Di veguhaztina Xerzan de, Ekrad-ı Lain, ku li axa Xerzan de "Eşîra Çîyayî" tê binav kirin, dîsa di riya berxwedanê de bû. Ji bo qedandina wê berxwedanê Mîtesellîmê Mûşê Saadetlû Emin Paşa bi xwe ji sê hezar siwaran ji aliyê Mûşê ji çar hezar leşkerê piyade û leşkerê siwarî li Amed bê kifş kirin. Leşkeran du destan de kişandin û gelek şer kirin. ”
Piştî ku Reşît Paşa ji kolerayê mir, tevgerê ser Xerzan di bin serokatiya Hafız Paşa de berdewam kir. Bi fermana arteşa Osmanî rasterast, Hafız Paşa û Mîrê Botan Bedîrxan Beg re berxwedanekî xwînmij îmze kir Seîd Beg û ser axa Xerzan de. Wê demê Artêşa Osmanî dest bi operasyona hilweşîna mezin kir. Nameyên ku ji alîyê maranên li çiyayên Xerzanê yên arteşa Osmanî ve ji hêla Marşal Moltke ya Alman ve hatî ye nivîsandin, ji wan kesên ku li ser gelên herêmê dijiyan şahidî kir. Hin nameyên Marşal Moltke;
“… Ez çûm cem Hafiz Paşa, ku li çiyê şer temaşe di kir. Wan çîç û cerdevanên li wir anîn. Mêr û jin di birînên xwînê de, zarokên her temenî yên ji pîr, birr û guh. Hemî ji van re 50-100 lîre hate dayîn. Êşa bêzariyê Kurdan dîmenek çêkir ku qîrînên belengaz ên jinan têk da. "
Seîd Beg, ku pişta berxwedana bi piştgirîya eşîretan girt dema ku ev her tişt diqewime, piştî ku Keleha Zoq wergirtin, li Xerzanê Mîrektîya xweser ragihand. Gelê Xerzan bi navê ji ber ku wî hemû Xerzan girti bû jê re gotin Cîhangîr û dûndana Seîd Beg re ji gotin Cangîrî.
Mûsa Beg (Mîrê Kal).
Mûsa Beg, piştî bavê xwe ji hêla Împaratorîya Osmanî ve wekî rêveberê li Xerzanê hate qebûl kirin.Ji bo ku gellekî salên dirêj ji eşîrên Ezîzan û Şenbo de dihat, gelê Xerzan û eşîrên herêmê je re gotin "Mîrê Kal". Mûsa Beg têkiliyên pir baş digel rêzên cîran û cîgayî de dom dikir û pir bi rûmet bû. Lê belê, ji ber ku desthilatiya wê li herêmê hebû, dewletê ji wê nevîn bû. Nerazîbûna sereke ya dewletê ev e ku eşîrên herêmî rayedarên din ji bilî Mûsa Beg nas ne dikirana û leşker û bacan nedidana. Hikumeta Bab-i Ali Mûsa Begê wekî sedema têkçûna li herêmê dît. Ji bo vê yekê, wan Mûsa Beg hilweşandin û li keleha Zoq de nûnerê hukûmetê yê bi navê Ebdurrehman Paşa danîn. Lê belê, mirovên ji hêla Hikûmetê ve hatine destnîşankirin ji hêla gelên herêmê ve ne hat qebûl kirin.Di bin serokatiya Qasimê Osmanê Pencînarî de eşîrê herêmê hate organîzekirin û Ebdurrehman Paşa û leşkerên wî Keleha Zoqê de hatin kuştin. Li ser wî şerî stranekê dengbêjî û folklorî jî heye, weha hatiye gotin. Malikek ji stranê;
" Payîz e li zozana berf lê kir
Qasim axa emir dabû Eşîra giran,
mala rakir, koç bi rê kir...
Berê xwe da Deşta Xerza, qesta Banê Eyndêrê kir.
Qasim axa tevlî sed siwarî hicûmê ser Zoqê kir
serê Ebdurrehman Paşa û dozdeh mûfetîşan di ber de jê kir."
Wekî encamek pevçûnên li ser vê bûyerê, her du alî gihiştine rêkeftinekê. Di encama vê peymanê de, Mûsa Beg dîsa hat navçeyê, bi xelîfeyekê hate xelat kirin û vegera wî jî rêz hate girtin, û Artêşa Osmanî ji axa Xerzanê derketin.
Dervêş Beg.
Dervêş Beg piştî ku bavê wî rêvebirîya Xerzanê kir, di serhildana Bedirxan Beg de beşdar bû û piştî hate nefî kirin. Digel wî, rêveberên Hayran û Silvan û birayê wî Abdal Beg li Amedê ji nû ve hatin rûnişkandin û ji wan re meaş hat girêdan. Dûv re, dema Mîrê Botan Êzdînşêr Beg ser Mîrektîyê Kurda ve şer kir. Dervêş Beg wê serdemê de ji aliyê leşkerê Êzdînşêr Beg hate kuştin. Li ser wî şerî ji stranekî dengbêjî û folklorî heye. Weha hatiye gotin, Malikek ji stranê;
" Mîro tê ji Têlanê, Hakîmo tê ji Telanê.
Lo lo Êzdînşêr Beg, Torîno tê ji Telanê.
Qevda şûr girêda mergo ser qolanê.
Lo lo êzdînşêr beg hakîmo tê ji têlanê.
Termê Mîrê Xerza maye ber baranê"
Fettah Paşayê Mîrê Zoqê.
Fettah Paşayê Mîrê Zoqê, kurê Dervêş Beg e. Piştî serhildana Êzdînşêr Beg dîsa vegeriya axa Xerzan û Mîrektîya xwe li ser eşîrê herêmê damezirand. Fettah Beg li gorî Mîrê Xerzanê berê ve li Osmanîyan re têkiliyên baş digirt. Dewleta Osmanî, Fettah Beg re Mîrê Mîrantî da û ew kir qeymeqamê navçeya Xerzan. Fettah Beg, Paşayê Osmanîyan û mezînê Xerzan bû. Fettah Paşa di serdema xwe de di heman demê de Artêşa Osmanîyan de Rêvebirê Lîwaya Hemîdîye kar ki. Piştî Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî, de Fetah Beg, birayên wî Hamîd Beg û Emîn Beg, kurê wî Sevdîn Beg û nevîya wî Xelîl Beg ji aliyê devletê hatin nefî kirin. Li îro, cîhê gora wî hîn ne kifş e.
Ashab Begê Bêgkendî û Îslam Begê Zoqê.
Islam Beg yek ji kurên Fettah Beg e. Piştî nefî kirina Begê Kurda, li herêmê Xerzan de valahiyek hêza sereke jiyîn hatiye. Eşîrên herêmî carinan ji bo Mîrektîyê Xerzan şer kirin e. Îslam Beg û Ashab Beg nav herêmê Xerzan de bûne du hêzê mezîn. Ashab Beg kurê Sevdîn Beg û biraziyê Îslam Beg e. Ashab Beg dem û pêde, ew têkiliyên Fettah Beg bi Osmanîyan re qebûl ne dikir û ew serhilderîya wî bû sedema parçebûnê malbata Begê Xerzan. Di vê heyamê de, desthilatdarên axayên herêmî kêm bûn û eşîra Pêncînarî dest bi bidestxistina hêzê kir. Ew qas bi hêz bûn ku Cemîlê Çeto û Ahmedê Îskan, bi hev re Seîd Begê kurê Îslam Beg kuştin. Cemilê Çeto, "em ji wan hêzdar in, gerek ew ji eşîrên me re rêzdar bin." digot û desthilatdarîya Mîrê Xerzan qebûl ne dikir.
Şerê desthilatî yê herêmê tenê ne nav eşîran qewimî. Pişt re nav mala Mîrê Xerza ji car carinan şer derketin. Her çî qas Ashab Beg endamê artêşê Osmanî bû jî, pêwendiya wî bi osmaniyan re paşê xirab bû û wî Bêgkendê li hemberê Begê Zoqê de Mîrîtî ya xwe demazirand, û berevajî bapîrê xwe Fettah Beg, li hember Osmaniyan ew xweser tevgeriyan. Car carinan di navbera Îslam Beg û Ashab Beg de pevçûn çêbûn. Gava ku Îslam Beg got ku hemî rêzdar bila min pesnê min bidin, Ashab Beg ji kiryarên Îslam Beg re ne razî bû. Ashab Beg dijminatiya Îslam beg û bi Ermeniyan ji gelê herêmê re û ew desthilatdarîya Îslam Beg qebûl nekir. Piştra, Ashab Beg ber hêzên îslam Beg têk çû û ji aliyê hêzên Îslam Beg hate kuştin. Kurê wî Nîhê Begê Bêgkendî û malbata xwe ya mayî neçar man ku koçî herêmên cuda bikin. Îslam Beg, yê ku hêza xwe digel desthilata Ashab Beg wergirt, malbata endamên malbata xwe desteser kir û bi vî rengî bû hêzek li herêmê.
Encama.
Di encamê de, Mîrê Xerzan desthilatdarî winda kir, û kesên ji serdema Cangîrî perçe bûn û malbat têk çûn. Di destpêka sedsala 19-an de, Mîrê Xerza hate veqetandin. Îro, malbatên ku ji gelek xalan ve girêdayî ne li herêmên cuda dijîn. Her çend hin ji wan hîn li Xerzanê, pir ji wan jî koçber bûne an ji nû ve bi cî bûne. Amed û Sêrtê, ango devera Xalti endamên mayî yên ku ji malbata, bi taybetî jî Tirkiye, bi li cihên cuda belav kirin.
Gehînke pêkhateya taybet a demarekoendamê ye ji bo guhaztina ragîhandinan, ji demarexaneyek ber bi demarexaneya din, an jî xaneyek din.
Gehînkeya kîmyayî, qada ragihandina erkê kar bi navbeynkariya madeyên kîmyayî.
Kartêkirên hawirdorê dibin sedema çêbûna erkê kar, ango demreragihandinê. Erkê kar ji tûmika tewereyê dest pê dike heta kotahiya tewereyê bi şêweyê elektrîkî tê guhaztin. Kotahiya tewereyê bi demarexaneyêk din ve di nav têkiliyê de ye. Hin caran jî dibe ko kotahiya demarexaneyê bi xaneya masûlke an jî bi xaneya rijên ve di nav têkiliyê de be. Divê erkê kar (demareragihandin) ji kotahiya tewereya demarexaneyê derbasî xaneyên din bibe. Ew beşa ko demarexane nezikê hev dibin wekî gehînke an jî gehînkeya demarî tê navkirin. Erkê kar ji xaneyek bo xaneya din, bi navbeynkariya gehînkeya demarî tê gihandin.
Corê gehînkeyan.
Du cor gehînke heye, gehînkeya elektrîkî û gehînkeya kîmyayî.
Gehînkeya elektrîkî.
Li gehînkeya elektrîkî de firehiya gehînkeqelîş a navbera xaneya pêşgehînke û ya xaneya paşgehînke pir hindik e, ji 2 nanometeyê kêmtir e, ango tewerekotahî hema bigire raste rast bi xaneya paşgehînkê ve di temasê de ye. Di navbera xaneya pêşgehînke û ya paşgehînke de pirikên sîtoplazma ava dibe, bi vî awayê erkê kar bi şêweyê elektrîkî derbasî xaneya paşgehînke dibe. Wekî mînak, koendama demarê ya medûz (bi îngilîzî: "medusa", "jelly fish") gehînkeyên elektrîkî lixwe digire. Erkê kar di gehînkeyên elektrîkî de, li gor gehînkeyên kîmyayî hê leztir tê gîhandin. Aresteya gihîhandinê bi du alî rû dide. Di laşê mirov de masûlkeyên dil û masûlkeyên lûs(lûsemasûlke) bi gehînkeyên elektrîkî erkê kar radigihînên xaneyên din.
Gehînkeya kîmyayî.
Gehînkeyên demarî yên piraniya ajalan bi firehiya 2 heta 20 nanometre ye. Ji ber ko gehînkeqelîş fire ye, ango di navbera herdu xaneyan de valahî heye, herrika elektrîkê di valahiyê de radiweste, erkê kar bi şêweyê elektrîkî derbasî xaneya paşgehînke nabe. Ragihandina erkê kar di gehînkeyê de bi navbeynkariya demareguhezeran, bi şêweyê kîmyayî rû dide. Piraniya ajal xwediyê gehînkeyên kîmyayî ne.
Gehînkeya kîmyayî ya nûmûne van pêkhate û taybetmendiyan lixwe digire
Di tewerekotahiyê xaneya pêşgehînke de kîsikên hûrikên bi qasî tîreya 20 nanometre hene, ji van kîsikan re dibêjin çikildanên gehînkeyê. Di nav çikildanên gehînkeyê de madeyên kîmyayî heye, ev madeyan wekî demareguhêzer tê navkirin. Demereguhezer bi awayek rêkûpêk (sîstematîk) di tewerekotahiyê de tê berhemkirin. Ji bo berhemkirinê, enerjiya ATP ji mîtokondriyên li tewerekotahiyê tê bi destxistin. Enzîmên ji bo berhemanîna demareguhêzeran di laşê xaneyê de tê berhemkirin, bi navbeynkariya tewereyê ber bi tewerekotahiyê tê guhaztin.
Piraniya ajal xwediyê gehînkeyên kîmyayî ne.
Rêbaza gîhandina erkê kar li gehînkeya kîmyayî de.
Li ser parzûna tewerekotahiyê de cogên kalsiyumê (Ca2+) yên jêrdestê voltajê heye. Gava erkê kar digihîje kotahiya tewereyê, cogê sodyumê vedibin, sodyum (Na+)belavbunê nav tewereyê dibe û cemsergiriya wê beşê hildiweşe. Ji ber hilweşîna cemsergiriya parzûnê, cogên kalsîyumê ve dibin, iyonên kalsîyumê belavbûnê nav tewerekotahiyê dibin. Her ko xestiya kalsiyumê di nav tewerekotahiya xaneya pêşgehînke de zêde dibe, hin iyonên kalsîyumê bi proteînên li ser rûyê çikildanan ve tên girêdan. Girêdana kalsiyumê çikildanên gehînkeyê han dike, çikildanên bi demareguhêzer tijî, xwe bi parzûna tewerekotahiyê ve dizeliqînin. Parzûna çikildanê yek dibe bi parzûna tewerekotahiyê, bi vî awayê her carê bi sedan çikildan demareguhêzerên nav xwe der didin nav gehînkeqelîşê û demareguhêzer di nav gehînkeqelîşê de belav dibin. Li ser rûyê derve ya parzûna xaneya paşgehînke de hin proteînên wergir hene. Her proteînêk wergir taybet e ji bo corek demareguhêzerek. Demareguhêzerên derdanî, xwe bi proteînên wergir ve girê didin. Ev rewş dibe sedema vebûna cogên iyonê yên jêrdestê kîmyayî li ser parzûna xaneya paşgehînkeyê. Bi vebûna cogan, iyonên nav gehînkeqelîş diherrikin nav xaneya paşgehînkeyê. Hinek ji demareguhêzeran dibin sedema hilweşîna cemsergiriya xaneya paşgehînke, bi vê awayê di xaneya paşgehînke de erkê kar dest pê dike. Hin corên demareguhêzeran jî xaneya paşgehînkeyê vedigerînin qonaxa cemsergeriyê. Ango bi bandora demareguhezeran dibe ko cogên iyonên sodyumê ya xaneya paşgehînke vebin, sodyum ji gehînkeqelişê biherrike nav xaneyê û bibe sedema destpêkirina erkê kar. An jî hin demareguhêzer jî dibin sedema girtina cogên sodyumê û vekirina cogên potasyumê, bi vî awayê potasum ji nav xaneya paşgehînke ber bi derveyî xane diherrike, vegeriyana cemsergiriya xaneya paşgehînke rû dide. Bi her awayê, demareguhêzer dibe sedema guherîna erkê perdeya xaneya paşgehînke.
Hilweşandin û dubare mijandina demareguhêzeran.
Erkê demareguhêzer ji bo carekî ye, ango divê piştê carek şandina ragihandinê, ji bo xaneya paşgehînke heman ragihandin bi caran li du hev neyê şandin. Loma divê demareguhêzer ji bo demek kin di nav gehînkeqelîşê de bimîne. Bi dûrxistina demareguhêzeran ji gehînkeqelîşê, li ser xaneya paşgehînke de bandora demaraguhêzer tê rawestandin, erkê parzûna xaneya paşgegînke vedigere qonaxa asayî. Ji bo rawestandina bandora demareguhêzeran, sê rêbaz heye. Rêbaza yekem heriskirin û hilweşandina demareguhêzeran e. Ji bo wê karê, hin ezîm tên derdan. Wekî mînak; asetîlkolîn corek ji demareguhezêran e, enzîma kolînesteraz(bi îngilîzî: "cholinesterase") asetîlkolînê diherisîne, bi vî awayê bandora demareguhêzerê namîne li ser xaneya paşgehînkeyê. Rêbaza duyêm jî dubare mijandina demareguhêzeran e. Xaneya pêşgehînke demareguhêzerên nav gehînkêqelîşê dimijîne nav tewerekotahiyê, bi vî awayê ragihandin tê rawestandin. Rêbaza sêyem belavbûniya demareguhêzeran a ji gehînkeqelişê ye, bi dûrxistina demareguhêzeran jî ragihandin tê rawestandin.
Ebû Zer Elxefarî (erebî: أبو ذر الغفاري), navê wî yê rastî Cundeb bin Cunade bin Sûfyan (erebî: جُندب بن جَنادة), sehabeyê Muhemmed pêxember e ku ji misilmanên herî pêşîn e.
Muhemmed pêxember navê Ebdullah lê kiriye.
Tê gotin ku malbata Ebû Zer aboriya xwe ji şêlandina kerwanan kirin e û pûtperest bûne lê Ebû Zer bi xwe pûta nehebandiye û ji pûtan jî hez nekiriye.
Li Mekeyê ji bo dînê îslamê xeber digre ku diçe Mekeyê Muhemmed pêxember dibîne pê bawerî tîne di wê dewrê de bi eşkereyî dibe misilman. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn, di sala 652î de wefat kiriye.
Zunîre Errumiye (, "Zunairah al-Rumiya"), sehabeya Muhemmed pêxember a rûm e.
Zûnîre yek ji misilmana pêşîn e. Li Mekeyê kesê wê ku tunebû û bi xwe jî wezabû ji ber wê ji aliyê mişrîkan ve hor dihate dîtin û lê zorê dikirin, Ebûbekir jî ji wan kirrî û wê azad kir.
Xelib bin Ebdullah (erebî: غالب بن عبد الله, "Ghalib bin Abdallah", anku Ẍelib bin Ebdullah) (navê tam Xelib bin Ebdullah bin Misar el-Kinanî), sehabekî Muhemmed pêxember ê ku di Fetha Mekeyê de ewlehiya rê kiriye.
Di dewra Muawiye de ji aliyê Ziyad bin Ebîh de di sala 668an de bûye waliyê Xorasanê.
Nivîsandina navên erebî di kurdî de,
Nivîsandina navan ku alfabe guherî be li gorê zimanan jî carna tê guhertin.
Her wiha navê pêxemberê îslamê Muhemmed (محمد) e, lê tirk "Muhammed" dibêjin. Îngilîz "Muhammad".
Di zimanê kurdî de jî navê weke vana di kurdî de çewa tê nivîsandin li jêr cîh digre. Ji ber ku di Alfabeya erebî de tîpên ح، غ، ض، ظ، ث hene, lê di kurdî de ev tîp tune ne.
Wisaye ku navên kurdî jî hene di erebî û di zimanên din de tên guhertin. Di erebî de "Ê", "O", "P", "Ç", "J" û "G" tune ne.
Dengê tîpa kurdî X jî di hinek zimanên latînî de tune ye.
Wêne:FHM-Covid-19-Undvik-smitta-a4-kurmanji_raster.svg|thumb|300px|Agahdarî bi kurmancî ji Folkhälsomyndigheten (Rêveberiya Giştî ya Saxlemî ya Swêdê)
Belavbûna Pandemî ya Korona Covid-19 pandemiyeke nexweşiya vîrûsa Covid-19 e ku di dawiya meha kanûna pêşîn a 2019an de li bajarê Wuhana Çînê xuya bû û li pê re li seranserî cîhanê jî roj bi roj tê tomarkirin. COVÎD-19 ji alîyê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (RTC) ve pandemî hatiye îlankirin.
Epîdemîolojî.
Di derbarê zêdebûna hêjmara Covid-19 pêşdîtinên cûrbecûr hatina hesibandin.  Ev pêşdîtin navbera 2,13 û 3, 11 cîh digire jibo ku belavbûn bi xwe ji holê rabî ev hêjmar li ser 1 tê hesibandin. Di dîroka 22.01.2019 de lêkolinerên bajarê Wuhanê li ser 425 pêketina kesên vîrûsa Covid-19 analîzek lidarxis û divê analîzê de pêş hate dîtin ku ev vîrûs ji mirovan jî tê wergirtin. Rojên berî de hêjmara wergirtina Covid-19 di nav 7,4 rojan carek derdiketa du caran. Temenê emrê wergirtinên vîrûsê 59 sal û pêvajoya kurkketinê 5,2 roj bû.
Jînbûna Covid-19 li ser materyala.
Li gorî lêkolînekê ku ji hêla New England Journal of Medicine (NEJM) ve hatiye weşandin û hikûmeta Amerîkayê fînanse kiriye, vîrûsa koronayê ya nû li derveyî bedena mirv jî, li rûzemînên cuda, li hewayê jî çend saetan dikare bijî.
Nivîskarên lêkolînê ragihandin vîrûsa ku ji hêla Covid-19ê berpirs e, mîna vîrûsa SARS li hewayê dikare bijî.
Encamên lêkolînê nîşan didin Covid-19 ji hêla hilgirê ku qet semptoman nîşan nade bi hêsanî di hine dî bigerîne. Rîska ku Covid-19 di ser rûzemanan re di mirova bigere ji ya SARSê zêdetir e.
Tecrûbeyan nîşan da ku vîrûsa korona li ser plastîk an jî pola 2-3 rojan, li ser kartonê 24 saetan li ser sifirê jî 4 saetan dikare bijî. Dema ku vîrûs nû derketî holê dihate gotin tenê çend saetan dijî.
Ji ber vê jî hewceyî pê heye ku destikên deriyan, bişkokên hilanokan, bûroyên şîrketan tim werin paqijkirin.
Her wiha tiwaleta hevpar jî dibe sedema ku nexweşî di mirov bigere.
Kesên ku bi Covid-19ê ketin çawaw ku semptoman xwe nîşan dan mirov dikare bigerîne. Ango dema ku kuxikê, sincîrîna laş û zehmetiya hilmstandinê derkete holê di mirovan digere. Hin nexweş li gel ku ti semptoman nîşan nadin jî digerînin. Ev jî dibe sedem ku mirov bi rehetî nikare pêşî li berbelavbûna vîrûsê bigere. Her wiha karantînaya 14 rojan jî rîska ku vîrûs di mirovan bigere ji holê ranake.
Lêkolêran ji bo ku vîrûsa Covid-19ê li hewayê belav bikin nebulîzator bi kar anîn. Bi vê teknîkê li hewayê 3 setan bi rengê partîkulan şopên vîrûsê hatin dîtin.
Lê pisporên din dibêjin nebulîzator kuxik û pişkandna nexweşxan bi rengekî rast pêk neanîne, berevajî vê jî rîska ku bi rengekî çêkirî bi rêya hewayê di mirov bigere zêde kirine. Ango tê diyarkirin nebulîzator ne modêlek e rast e.
Vîrûs piranî dema ku nexweş dikuxin an jî dipişikin bi dilopên biçûk ên mîkro di mirovan digerin. Li gorî lêkolînên berdest ev partîtulên ku li hewayê belav dibin, tenê çend saniyeyan sax dimînin.
Ji ber vê tê pêşniyarkirin ku mirov metroyekê dûrî van peşkan be û tim destê xwe bişo.
Sedema Nexweşiyê.
Ev nexweşiya Covid-19 ji egerê vîrûsa SARS-CoV-2ê ku yek ji vîrûsên nêzîkî vîrûsa nexweşiya SARSê ye peyda dibe. Vîrûs ser bi destekeka vîrûsan in ku jê re dibêjin koronavîrûs. Ew vîrûs balindeyan û memikdaran tûş dikin.
Nîşan û Berjengên Nexweşiyê.
Nexweşiya Covid-19 bi rengekê serekî nexweşiyeka koendama pişyê ye û li destpêkê dikare xwe wekî Nexweşiya persîvê nîşan bide. Lê di kesên berataf da, rewşa nexweşî dikare gelek zû ber bi xirabbûnê ve biçe û bibe sedema bertengîya pişîyê ya demildest û rawestiyana gurçikan û mirinê.
Kesê ku vîrûsa nexweşiyê werdigire dikare heta 14 rojan bê nîşanên nexweşiyê be. Li destpêkê nexweşî wekî tayê anko zêdebûna germî ya laşî, kuxik û behntengîyê xwe nîşan dide. Nîşanên edetî yên persîvê (wekî hatinexwara avê ji difinê anko pozê, û bêhnişîn) ne berbelav e. Kêmtir ji 4 ji sedê ji nexweşan jî tûşî zikçûnê dibin.
Xwe Parastin.
Vîrûsa Covid-19 bi rengekê serekî nexweşiyeka koendama pişyê ye û li destpêkê dikare xwe wekî nexweşiya persîvê nîşa bide. Lê di kesên berataf da, rewşa nexweşî dikare gelek zû ber bi xirabbûnê biçe û bibe sedema bertengîya pişîyê ya demildest û rawestiyana gurçikan û mirinê.
Kesê ku vîrûsa nexweşiyê werdigire dikare heta 14 rojan bê nîşanên nexweşiyê be. Li destpêkê nexweşî wekî tayê anko zêdebûna germî ya laşî, koxik û behntengîyê xwe nîşa dide. Nîşanên edetîyên persîvê (wekî hatinexwara avê ji difinê anko pozê, û bêhnişîn) ne berbelav e. Kêmtir ji 4 ji sedê ji nesaxan jî tûşî zikçûnê dibin.
Pêşnasî ya yekem.
Covid-19, koronavîrûs 2019, korona 2019, vîrûsa korona 2019, nexweşiyeka vîrûsî ye ku bi sedema hewdana bi vîrûsa SAR-CoV-2ê peyda dibe. Ev nexweşî sedema peydabûna pejîkekê li sala 2019ê ye ku ji welatê Çînê dest pê bûye û heta niha li zêdetir ji 60 welatên cîhanê belav bûye. Ev vîrûs bi rengekê serekî koendama pişiyê tûş dike û li goreyê zanyarên heyî, dikare bi rêya peşikên ku ji koendama pişiyê ya kesên nexweş derdikevin û li derdorê belav dibin kesên sax jî tûş bikin. Ji dema wergirtina vîrûsê heta peydabûna nîşanên nexweşiyê dikare 2 heta 14 roj derbas bibin.
Ev nexweşî ji bo cara pêşîn li Çînê hat dîtin, lê heta niha jî jêdera vîrûsê cihê gumanê ye. Hindek ji salixên destpêkê amaje dida ku ji çekçekûlan derbasî mirovan bûbû. Lê salixên paştir behsa coreyekê mûrîxweran dikir. Jêdera pêşîn her çi bûbe, niha êdî vîrûsa şîyana wê heye ku ji mirovekî derbasî yê dî bibe û tirsa wê heye ku ji pejîkeka xwecihî bibe panpejîkeka cihanî. Gelek welatan ji tirsa veguhastina wê vîrûsê firrîna balafirên rêvîngan ji Çînê û ber bi Çînê rawestandine.
Karwan Kamil bi navê rastî Karwan Kamil Ehmed Doskî, hûnermendekî kurd e. Ew yekem kasetê xwe di sala 1987an de belavkirya.
Her ji zarokanî xwe strana gotîn e. Herwesa karê montajê jî kirya li kanalê K.Tv duhok.Bavê wî li sala 1996 şehîd bûye.
Karwan Kamil di çendîn karnvar û Konsêrtan de beşdarî kirîye herwes di kanalê weka Vin tv,Korek TV,Kurdistan TV,Duhok TV û Waar TV de stran gotin e û bejdarî kirî ye.
https://www.youtube.com/channel/UCHU_6J56W-Ylj10lg0ObbIg
Se'd bin Ebî Weqas (; jdb. 592, Meke - m. 675, Akîk) sehabeyên ku bi cinetê ve hatiye Mizgîn kirin ê bi nav û deng ku ji wan re "Aşereyê Mubeşere" dibêjin.
Bi xwe bi saya Ebûbekir ve bûye Misilman.
Thomas Schmidinger (z. 25'ê tebaxa, 1974 li Feldkirch, Awistirya) ramyarnasê awistiryayî û mirovnasê civakî û çandî ye ku pisporê Kurdistanê, cîhadîzm, Rojhilata Navîn û ramyariya navneteweyî ye.
Schmidinger di sala 1974an de li Feldkirch ji dayik bû, di heman demê de gelek dem bi malbata bavê xwe re li Fusch an der Glocknerstrasse derbas kir. Ew li dibistana seretayî û dibistana navîn li Feldkirch beşdarî kir û ji sala 1988 heta 1990 li HTL Rankweil ji bo endezyariya ragihandinê ji ku ew di 1990an de li dibistana teknîkî ji bo endezyariya ragihandinê li HTL Rankweil guherî. Schmidinger ji panzdeh salî ve di nav komên çepgir, ekolojîk û antî-faşîst de çalak bû û bû destpêka ciwanan Pangea li Vorarlberg û rêxistina herêmî ya ciwanên alternatîf ên kesk li wir.
Ji 1994 heta 1996 ew jî yekemîn û yekane hevkariyê federal ê Ciwaniya Alternatîf ya kesk de çalak bû, lê wê di payizê sala 1996 de hişt û pişt re jî tenê di projeyên çep ên ku ji partiyê serbixwe de çalak bû. Wekî beşek ji çalakiyên dijî-nijadperestiya wî, ew di sala 1999 de ji bo yek sal hat qedexekirin piştî ku wî axaftina wezîrê hundur ê Karl Schlögl piştî mirina Marcus Omofuma paşde kişand.
Cabir bin Ebdullah (, jdb. 607 ?, Medîne - m. 697, Tîsfûn) ji eşîra Hezrec e. yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e. Navê bavê wî Ebdullah bin Emr bin Hîrman Ensarî û navê dêya wî Nesibe bint Ukba ye.
Li gorê Zehebî, Cabîr bin Ebdullah ketiye şerrê Bedîr û Uhudê. Bi xwe di temenê 94ê xwe de wefat kiriye.
Ebdurehman bin Ewf (; jdb. 580 - m. derdorê salên. 652) yek ji sehabeyê ku bi cinetê hatiye mizgîn kirin e.
Ebdurehman ji 8 misilmanên herî pêşîn e.
Peyama Muhemmed pêxember ji Necaşî re biriye.
Malmîsanij, Mehmet Tayfun anku Mehmet Malmisanlı (jdb. 1952 li Pîranê) rojnamevan û nivîskarê kurdê zaza ye. Ew bi zazakî, kurmancî û tirkî dinivîse.
Malmîsanij di sala 1952yan de li gundekî Amedê hatiye dinyayê. Wî xwendina xwe ya pêşîn û navîn li Kurdistanê û ya bilind (zanîngeh) jî li Enqereyê qedandiye.
Malmîsanij di navbera salên 1975 û 1981ê de di zîndanên Tirkiyeyê ve bû. Di sala 1982yan de wî bar kir biyanistanê.
Malmîsanij li Zanîngeha Sorbonne (Parîs) û Zanîngeha Uppsalayê (Swêd) beşê zimanên îranî xwendiye. Paşî wî li Zanîngeha Linköpingê (Swêd) perwerdenasî xwend. Taliyê ew ji Zanîngeha Göteborgê (Swêd) bû master.
Malmîsanij herî zêde bi zazakî, kurmancî û tirkî dinivîse. Ew yekemîn kes bû ku piştî Ehmedê Xasî û Usman Efendiyê Babijî bi zazakî binivîse. Malmîsanijî û hin hevalên xwe di salên 1979 - 1980î de kovarek bi navê Tîrêj derdixist ku bi kurmancî û zazakî bû. Di sala 1987an de ferhenga Malmîsanij ya zazakî hat weşandin. Wî herwiha Mewlûda Ehmedê Xasî û Usman Efindiyê Babijî ji alfabeya erebî kir bi alfabeya latînî û ew herdu helbestvanên kurd dan nasîn.
Malmîsanijî ta niha di bi dehan rojname û kovarên kurdî de nivîsiye. Ew herwiha wek yek ji birêveberên van kovaran xebitiye: Tîrêj (Îzmîr), Hêvî (Parîs), Armanc (Stokholm), Çarçira (Stokholm), Wan (Stokholm), Çira (Stokholm).
Malmîsanij sala 2005an Xelata Pîremêrdî wergirt.
Niha Malmîsanij li Amedê dijî. Malmîsanij endamek Komeleya Nivîskarên Kurd e.
Ta niha gelek ji berhemên Malmîsanij li erebî, fransî, swêdî û tirkî hatine wergerandin.
Ferhenga dimilkî û tirkî ya Malmîsanij
Eyaz Zaxoyî (yan "Eyaz Zaxolî", bi navê xwe yê resen "Eyaz Yûsif Ehmed", 1961 - 1986) stranbêjekî naskirî yê herêma Behdînan e. Di mawê jiyan xwe de Xebateke berçav di warê muzîka kurdî û kurmancî dike.
Eyaz Zaxoyî li sala 1961ê li bajarê Zaxo ji dayik bûye. Her ji zarokatiya xwe heza wî ji hunerê re hebû û hemû dema xwe di dîwanên dengbêjan de derbaz dikir û guhdarî dengê wan dikir.
Eyaz xwendina xwe ya seretayî, navendî û amadeyiya çandinê li Zaxo temam kiriye. Her di dema xwendinê de, di ahengên xwendingehan de stran digotin. Pişt re Eyazê nemir seredana Radioya Kurdî dike li Bexda û li wir gelek stranan tomar dike û hin stranan jî digel Tîpa Duhok ya Hunerî. Herwisan digel hunermend Erdewan Zaxoyî jî hinek stranan tomar dike. Yekemîn kaseta wî li sala 1982 derket û bi wê kasetê navûdengiya xwe diyar kir, piştre li salên 1983, 1984 û 1985an jî kaset çêkirin. Anku di jiyana xwe ya hunerî de wî tenê çar kaset çêki-rin.
Strana herî naskirî ya Eyaz Zaxoyî "Newroz hat bi gul û rihan" e.
Eyazê nemir di temenê 25-saliyê de li roja 20/01/1986an çû ser dilovaniya xwe. Eyazê nemir digel keçeke endama Tîpa Hunerî ya Duhok peywendiyek evîndarî hebû û peywendiyê tesîr liser jiyana wî ya hunerî jî dikir, loma di warê strana evîndarî de, gelekî serketî bû. Eyaz bi berhemê xwe yê kêm jî şiya bala xelkê bikîşîne û ta niha xelk ji hunera wî hez dikin.
Gelek mamoste û helbestvanan helbestên xwe dane wî û alîkariya wî û Erdewan kirine. Ji wana Ebdulezîz Silêman, Bedirxan Sindî, Beşar Mihemed û gelek din.
Bêtiriya xelkê dibêjin ku Eyaz bi rêya jehrê ji aliyê rijîma Bees ve hatibû kuştin.
Kawe Alîxan: Peyama Kurd, hj. 73, sal 2006
Ebdullah bin Mesûd (? - 653, Medîne), sehabe yê Muhemmed e. Her wiha ji hedîsvan û mufesirê herî pêşînan e. Û ji kesên pêşiyê bûye Misilman yê şeşem e.
Jiyane xwe a pêşîn de şivantî kiriye. Dema ku bi îslamê dihese ew birayê xwe û dêya xwe têne dibin Misilman.
Erdewan Zaxoyî (yan "Erdewan Zaxolî", bi navê xwe yê resen "Erdewan Elî", 1957 - 1986) hunermend û stranbêjekî kurd e, di mawê jiyan xwe de xizmeteke berçav ji bo warê muzîka kurdî û kurmancî dike.
Erdewan Zaxoyî li sala 1957'an li bajarê Zaxoyê ji dayik bûye.
Ji ber rewşa dijwar ya jiyana wê demê wî nekarîbû xwendina xwe temam bike. Di sala 1978'an yekem kaseta xwe derxist. Paşî bû pêşmerge û li gel pêşmergatiyê jî berdewamî bi hunerê da û çend berhem û kaset çêkirin. Wî çendîn stranên şoreşgerî çêkirin ku ta niha jî ew stran pirr tên guhdarîkirin.
Helbet ji ber ku çêkirina kasetan li çiya gelekî bi zehmet bû û jiber ku Erdewan dixwest hunera xwe pêşbixe û bigihîne hemû gelê kurd, wî gelek hewil dan ku xwe bigihîne Ewropa. Lê derfet çênebûn û pêwîst bû ew pasportek îraqî derxîne. Loma ew careke din vegeriya bajarê Zaxo û mijûlî çêkirina pasporta xwe bû. Lê dîsan wî dest ji hunerê berneda û xwe weke pêşmerge hesab dikir û li hemû şev û ahengan de, li Kurdistanê û li Bexda jî.
Dema ku diçû ser seko û sehnê, wî bi navê "Kurdistan Barzanî û Pêşmerge" şahî dest pê dikir, ev yek jî bi dilê karbidestên rijîma Bees nebû. Loma li roja 26/01/1986, anku piştî şeş rojan ji wexerkirina Eyaz Zaxoyî, di demekê de ku Erdewan di hoteleke bajarê Bexda razayî bû, kabidestên Emn û Istixbarata Bees ew girt, wenda kir û ta niha jî kes nizane ew li ku ye û çi lê hatiye.
Gelek hunermendên kurd dibêjin ku dengê Erdewan dengekî nimûneyî bû û ta li ba kesek din peyda bûye.
"Dayikek li pêş bermîl" di sala 2019-an de ji hêla nivîskar Şiyar Kendirci ve hat nivîsandin û weşandin. Pirtûk bi tirkî hate weşandin û navê wê yê rast jî "Namlunun ucunda bir anne" ye.
Weşanxaneya bi navê şevê weşanxane ji hêla pirtûka wî "Dayikek li pêş bermîl" hat weşandin. Wê bûyerek tundûtûjî li jinê çê kir, ku nivîskarê şahidê şahidiyê ye, an jî ji hêla şahidan ve hatî vegotin, bi fenomenek piçûk. Roman, gundekî xeyalî li navçeya Suruç a Ruha pêk tê. Medya şermezar a li odeya tarî girtî ye, pirtûk di derbarê ramanên Medya û reaksiyonên jinan ên li ser medyayê de vedibêje.
Ebdulwahid Zaxoyî navê rastî Ebdulwahid Qadir Necmeddîn (Rojbûn. 1972 - Mirin 25 kanûna paşîn 2000) hunermend û stranbêjekî naskirî yê kurmanc û parêzgeha Dihokê bû.
Evdilwahid Zaxoyî li sala 1972ê li bajarê Zaxo hatiye dinyayê, lê belê sala 1983ê ve ew li Mûsilê jiyaye û paşî ji ber hikûmeta Iraqê reviyaye Kurdistanê û li Dihokê li wî xebata xwe ya hunerî domandiye û di sala 1990 yekem berhemê xwe belav kiriye. Herwesa yekem kaseta xwe jî li 1993ê da derxistiye. Paşî hin kasetên din jî belavkirine. Wî dûmahîk sitran wî bi navê "Mixabin" bû. Ew pirranî bi stranên evîndarî re tê kildar bû û dengê wî li gelek dawet û dîlana hatiye guhdarîkirin.
Evdilwahid Zaxoyî ji ber hinek pirsgirêkên malbatî di şeva 25-26 kanûna paşîn 2000î de hat kuştin.
Güler Duman, Ew di 30-ê hezîrana 1967-an de li Stenbolê hat dinê. stranbêj Tirk, nivîskar stran, pêşkêşvanê TV û mamosteyê muzîkê.
Ew ji salên 1980-an vir ve muzîka profesyonel çêkiriye. Ew yek ji bestekerên herî populer ên muzîka gelêrî ya Turkî ya salên 1990-an e. Wî di navbera 2013-2014 de bernameyek muzîkê li ser televîzyonê çêkir. Digel albûmên xwe, ew di albumên berhevokê de jî derket. Ew yek ji masterên muzîka gelêrî ya tirkî ye.
Ew di 30-ê hezîrana 1967-an de li Stenbolê hat dinê. Ew bi eslê xwe ji Erzîromê ye. Di sala 1980-an de, wî albûma xwe ya yekem bi navê "Dost Garip" derxist. Wî di 1980 de neh albûmê derket. Wî di destpêka 1990 de çar albûm derxist. di sala 1994 de bi albuma "Güler Duman '94' rabû Tirkiye temaşevanên mezin gihîşt. Di 1995 de, wî albûma "Bu Devran" derxist. Bi albûma xwe re di 1995-an de, ew wek hunermendê herî baş ê muzîka gelêrî ya tirkî ya salê hate hilbijartin. Di 1997 de "Öl Deseydin Ölmez miydim?" Wî albûma xwe derket. Ew digel albûmên ku di salên 1990-an de derketin di nav xebatên herî populer ên muzîka gelêrî ya tirk de bû. Wî di navbera 2013-2014 de bernameyek muzîkê li ser televîzyonê çêkir. Digel albûmên xwe, ew di albumên berhevokê de jî derket.
Ebû Ubeyde bin Cerah (erebî: أبو عبيدة عامر بن عبدالله بن الجراح, jdb. 583 - m. 638), Ebū ‘Ubeydeh ‘Emir bin ‘Abdullāh bin al-Cerrah), sehabeyê Muhemmed pêxember ê ku bi cenetê ve hatiye mizgîn kirin.
Di Dîroka îslamê cîhê wî giring e. Malbata Ebû Ubeyde bazirganiyê dikirin, Bi xwe ji eşîra Qureyş ji çiqila Benî Harîs bû û bi jêhatîbûn û dilnizmiya xwe be dihate naskirin.
Ebû Sûfyan bin Herb (565 - 652; erebî: أبو سفيان بن حرب), di dewra Fetha Mekê de bûye Misilman û ji sehabekî navdar e. Sala 565an de hatiye dinyayê.
Bavê wî Herb bin Umeye ye ku yek ji pêşengê Qureyşiyan bû.
Navê Ebû Sufyan yê rast Sehr e. Pêşiyê li dijî pêxemberiya Muhemmed bû, di şerê Ûhûd û Xendeqê de pêşengê kafiran bû û pir misilman kuştiye, lê dure bûye Misilman.
Ebas bin Ûbade (erebî: العباسُ بن عبادةَ) sehabeyên Muhemmed pêxember e. Bi xwe ji eşîra Hezrec e.
Jê re "Ensarin muhacîrî" tê gotin
Tarîxî meşahirî kurd (navê esasî: تاريخ مشاعر كرد, "Tarikhi mesha'iri kurd"), pirtûka Baba Merdûxê Rûhanî a biyografiyê ye.
Baba Merdûxê Rûhanî di vê berhemê de jiyana alim, wêjevan û zanyarên kurd nivîsiye.
Ebas bin Ebdulmutelib erebî: عباس بن عبد المطلب, yek ji apê Muhemmed e û sehabe ye. Tê gotin ku du sê sal ji Muhemmed mezintir bûye.
Ebas bin Ebdulmutelib di ciwaniya xwe de li Mekeyê tîcaretê kiriye. Pêşiyê Misilmantiyê nepejirandiye lê zêde jî li dijî îslamê derneketiye.
Di şerê Bedîrê de li dijî misilmanan şer kiriye û hatiye girtin piştî dayîna fîdyeyê wî azad kirine û piştî salan bûye Misilman.
Şivan Perwer (jdb. li navçeya Wêranşar), hunermendekî kurd e.
Zarokatî û hunera wî.
Şivan Perwer, 23ê kanûna paşîn sala 1955ê li Wêranşarê ye xwedê daye.
Ciyê lê xwedêdayî herêmeke xwedî giyaneke (rûh) felsefî ya pir kûr e, mîna dirûvê erdnîgariya xwe. Ev dorhêl bi muzîkê tije ya û vê kûrahiya felsefi kabiliyeteke mezin ya mûzikê jî daye mirovan. Bapîrê Şivan Perwer, bîlûrvan û dengbêjeki mezin bû. Eywaneke aidê (xweserê) wî li gund hebû. Bê dost, bê mêvan, bê heval nedikariya bimîne. Li wan derhêlên nîzik kesên xwedi kabîliyetên çandeyî (mîna mûzîk, destan, çîrok û cûr be cûrên wêjeyê) mûheqeq dibûn mêvanê wi. Sohbetên wanên civakiyên bi muzîkê heya derengiya şevê domdikir. Dengbêj rûdiniştin bi saetan klasikên gelêriyên diroki bi dengên bilind dixwendin û dijiyandin. Mesela; Siyabend û Xecê, Evdalê Zeynikê, Eyşana Îbê, Evdî, Erebê, Bêmal, Delalê Qerejdaxi, Lawkê Metînî, Şêxa Delal, stranên govend û dîlan. Bi vî awayî ji êvarî heya derengiya şevê ji aliyekê bilûr, ji aliyê din keman, an jî dengê dengbêjan li kûrahiya rûhê insanan tesîr dikir, bi sedsalan ew paş de dibirin û ew mirovên bi van guhdarkirinan radizan gelek caran di xewnên xwe de jî ev bûyêr diditan. Ji aliyê din ve zordariya li Kurdistanê, zulma li ser ziman, çande û şexsiyeta mirovan hêj bêhtir jan (êş) dida mirovan û di pêşberê van tehdayiyan de kîn û nefreta di hûndirê wan de berhev dibû, hest (hiş) û evîna di hûndirê wan de veşartî digeriya ev qêrîn ji dikir kû bi ruhî, bi mirovînî xwe bi tayê jiyanê ve girêbide û dirûvekê muzîkî distand, dibû muzîk. Va ye di vî atmosferî de gelek caran di her bergehi de lehengên (qehreman) bênav digiheştin. Ango di têkoşîna li hemberê zordariyê de, di bûyerên çandeyiyên ji vê dirûvê jiyanê derdayî kes (şexis) derketine nêvengê (holê).
Şivan Perwer di vî atmosferi de giheştiye. Tû kesî xisûsî ew perwerde nekiriye, dijê vê ew bûyereke kû dirûvê jiyanê derxistî nêvengê ye. Wî di biçûkatiyê de dest bi stran gotinê kir. Di tim bûyerên jiyayî û bîhîstî de ew dijiyan û bi stran ji hundirê xwe derdixist. Mirovên guhdarî Şivan dikirin, ji vî zarokê weha biçûk kû buyerên mezin dijî mat (şaş) dibûn. Buyerên dijiya, an ji xeyal dikir. dikire stran û carinan bi seatan digot. Vêca li dorhêlên xwe caran ne bi çavê zarokan lê dinêrîn. Di civatê de giraniya wi hebû. Lewra, weko hêviyek ya civatê ji wi hebe pê re muamele dikirin her demî. Şivanê biçûk li dora xwe de şexsiyeteke fîlozofîk yê muzîkal dihate naskirin û jê heskirin. Lêbelê li gor Şivan, ev civata, paşdemayî, berteng lê xwediyê xususiyetinê rind bû, ji aliyê civakî û ccedil;andeyî ve gerek bihata guhartin. Bi wi ser û dinya xwe ya bicûk evên he dê çawa pêk banîna. Van tiştên he gişan riyek ya çareyê bi wi didan lêgerinê. Ji nêv vê civatê derketin, ango bi der ve çûyîn fîkra li hinek tiştên teorîk geran, hin bûn û dûv re jî li civata xwe vegerîn di temenên biçûk de ew kûr kûr diamand. Ji ber kû gelê kurd ji her ali ve hatibû rapêçan û di bin tehdê (tûndiyê) de bû, di ser de polîtîkaya bihûjtin (asimilasyon) ê ya tîr hebû, riya wî ya dî hûndirê, çandiya xwe de bi civakî, teorîk, teknîk û kirdarî (pratîk) pêşveçûna wi hatibû birîn (girtin).
Ew civata weha ne azada kû bi vî awayî nedikarî biser bikeve helbet, bêhtir di bergehê çande û hunerî de kariye serfiraz bibe. Derktina Şivan jî mînakek ya vê yekê ye. Weke li jor hati gotin, hunermendên kurdên bi kurdi digotin di jiyaneke berteng, zehmetiyên wê pir, şexsiayata hatî êxisitn, bi deng remanên xweş çiqas hîkarî (tesîr) li civatê bikiran jî, ji ber êxistina xwe ya şexsî nexwdiyê tû biryarê bûn. Hunermendên kurdan yên li gor fermanên (emrên) dewletê hereket dikirin jî, ji rûmerên netewî dihatin dûrxistin, vê carê jî çiqas xwediyê derfetên (imkan) mezin jî bin, diketin derecek ya bê şexsiyetiyeke din (ya dûwem). Ango an bi kurdî bibêje, li rûmetên xwe xwedî derkeve di bin emrê axayê kurd de bimîne, bibe mirîdê şêx, bibe dengbêjek basit, an jî dest ji rûmetên netewî tevan berde, bibe xwediyê derfetên maddî, lêbelê mina qaşmerê zordestan hereket bike. Va ye weha bû rewşa çandê, hunermend, muzîsyen, hozan û nivîskarên kurd. Şivan Perwer li van tevan îsyan kir û çi bigre (çi bibe bila bibe) bi armanca çêkirina herî rind pêkbîne tembûra xwe hilda, hestên xwe yên di kurahiyên giyanê (ruh) wi de kombûyîn, bûyerên di mejiyê wî de çêbûyîn bi stranên xwe dan gelê xwe.
Şivan Perwer bi profesyonelî 1975ê dest bi hunermendiyê kiriye, li gor bûyerên li dinyayê hatin guhartin her sal berhem afirandine, bi klasîkên gelêrî mijûl bûye, di vî bergehî de rê şanî gelek hunermendan kiriye û bûye mînak ji wan re.
Teberanî (erebî:الطبراني) navê wî yê dirêj Ebûlqasim Silêman bin Ehmed bin Eyûb bin Muteyir el-Lexmî et-Teberânî ye. Di sala 873an de li Ekayê ji dayik bûye. Di salê xwe yê ciwanî de çûye Teberaniya Şamê loma bi vê leqebê hatiye naskirin.
Bi xwe ji Yemenê ye. Bavê wî bi xwe jî hedîsvan bûye û di saya bavê wî de di 13 saliya xwe de dest bi guhdarkirina hedîsan kiriye. Tê gotin ku ji bo tehsîlê di nav 25 salan de çûye pir welat û bajaran. Teberanî li cîhê wek Qudis, Heleb, Kufe, Humûs, Besra, Misir, Medîne û Mekeyê geriyaye.
Teberî (839-923) zanyarê îslamê û dîrokê ye. Navê wî tam Muhemmed bin Cerîr Teberî ye.
Ew bi xwe ji Teberistanê ye loma bi navê Teberî tê naskirin. Bi berhema wî ya bi navê "Tefsîra Teberî" tê naskirin.
Emr bin Es (erebî: عمرو ابن العاص, jdb. 583 - m. 6ê kanûna paşîn a 664), sehabeyê Muhemmed pêxember û fermandarek misilmanan bû.
Emr ji qebîleya Benî Sehm e. Wextê ku hîna nebûye misilman çend caran bi artêşa misilmanan re şer kiriye. Di sala 629an de bûye misilman û bûye fermandarekî mezin yê îslamê.
Bavê Ebdullah bin Emr e.
Omer Ewnî Efendî an Emer Ewniyê Xarpetî di sala 1865î de li Elezîzê li qezaya Xarpetî li gundê Alacamescîdê ji dayik bûye. Bi navê "Qewaîdî lîsanî Kurdî" ("Gramera zimanê kurdî") berhemek nivîsandiye.
Xwendina xwe ya medresê li Xerpêt û Stembolê kiriye. Navê bavê wî Hecî Osman ye.
Xwarezm (erebî: خوارزم / Khwārizm, ûzbekî: Xorazm, farisî: خوارزم / Khwārazm), herêmek kevnare ye ku îro di nav erdên Îranê, Turkmenistanê, Tacikistan û Ûzbekistanê de ye.
Zanistvanê fars Xwarezmî li vêderê ji dayik bûye.
Ehmed Xetatê Suhrewerdî yek ki xetatek kurd e û ji şeş xetatên dîrokê herî mezin yek jî ew e. Wî bi xwe perwerde daye Yakut Mûstesemî. Dîroka ji dayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1320î de wefat kiriye.
Berhemên wî niha di muzeyên Îranê û di muzeyên dervedene.
Îbnî Kurdî an jî Ebû Ebdullahê Şems sala 1379an de li Şehrezûrê ji dayik bûye. Ew dê û bavê wî çûne Şam û Filistînê û li wanderan perwerdeya xwe girtiye. Piştî wefata bavê xwe ew dêya xwe koçê Mekeyê dikin. Li ser tibê bi taybetî jî li ser ortopediyê xebitiye. Nexweş ji welatên dûr û nêzîk pir dihatine cem wî.
Bi xwe di sala 1439an de wefat kiriye û li Mekeyê defin kirine.
K'eb bin Zuheyr (, "K'ab bin Zuhayr"), sehabe û helbestvanekê ereb bû.
Malbata wî bi piranî helbestvan bûne. Bi xwe ji qebîleya Mûzeyne ye. Bavê wî Zuheyr jî, kalikê wî Ebû Sûlma, birayê wî Buceyr, kurê wî Ûkbe û neviyê wî Ewam û Sûlma jî helbestvan bûne.
Dibêjin birayê K'eb Buceyr pêşiyê bûye misilman, K'eb henekê xwe bi wî û bi Muhemmed kiriye, lê dûv re hatiye cem Muhemmed tobe kiriye û bûye misilman.
Demarexane, xaneya demar(bi îngilîzî: "neuron, nerve cell") yekeya koendama demarê ye.
Şaneya demar ji du cor xane pêk tê; demarexane û xaneyên glîa (bi înglizî: "glial" "cells"). Xaneyên gilîal piştevanî ya demarexaneyan dikin û wan xwedî dikin. Demarexane di laşê mirov de belav dibin mîna torek aloz. Di navbera demarexaneyan de peywendî heye. Bi vî awayê erkê kar ji demarexaneyek tê guhêztin ber bi xaneyek din. Kartêkirin ji derveyî (hawirdorê) laş an jî kartêkirin ji nav laş dibin sedema çêbûna erkê kar. Wekî mînak; sarî (sermayî), ronahî, deng û behn kartêkirin ji hawirdorê ne, lê guherîna xestiya glukoza xwînê, zêdebûna xestiya karbona dîoksîda (CO2) nav xwînê an jî êşa diran jî kartêkirin nav laş in. Di demarexaneyê de ragîhandina demarê (demareragîhandin) bi şêweyê elektrîkî û kîmyayî rû dide. Demarexane li gor erkên xwe an jî li gor pêkhate û şêweyên xwe tên polênkirin.
Di vê polenkirinê de, niçikên laşê xaneyê ji boy navlêkirina xaneyan tê bikaranîn. Ji laşê demarexaneyan ve sîtoplazma û parzûna xaneyê wekî niçik ber bi derve direj dibin. Niçikên laşê xaneyê wekî cemser tê hesîbandin. Li gor şêwe û pêkhate, çar corê demarexane heye.Li gor şêweyê tewereyê, çar cure demarexane heye
Demarexaneya yekcemserî (bi îngilîzî: "unipolar neuron").
Ajalên bêbirbirage yên wekî kirm, mêş û moz demarexaneyên yekcemserî yên rasteqîn lixwe digirin. Ji laşê xaneyê niçikek dirêj dibe. Demarexaneyên yekcemserî yên ajalên bêbirbirage, bêdendirîdî ne. Demarexaneyên yekcemserî yên mirov ligel tewereyê, dendrît jî lixwe digire. Ji laşê xaneyê niçikek dirêj dibe, niçik dibe du serî, seriyek niçikê dibe tewere, seriyê din jî mîna dendrîdan ragihandin werdigre loma wekî dendrît tê navkirin, lê bi eslê xwe ev beş beşek ji tewereyê ye. Ji ber ko dendrîdên demarexaneyên yekcemserî yên mirov ne yên rasteqîn in, evan demarexaneyên yekcemserî, wekî demarexaneyên ziryekcemserî (bi îngilizî: "pseudounipolar") tê navkirin. Demarexaneyên yekcemserî demarexaneyên hestê ne.
Demarexaneya ducemserî (bi îngilîzî: "bipolar neuron").
Ji laşê demarexaneyê du niçik ji du aliyên xaneyê de berevajiyê hev, ber bi derve dirêj dibin. Yek ji niçikan dibe dendrît a din jî dibe tewere. Wekî mînak; di nav  xaneyên rûkeş ên difin de ji bo hestê bêhngirtinê û di nav xaneyên çîna tora çav de, xaneyên ducemserî kar dikin. Ji xeynî demarexaneyên yekcemserî û yên ducemserî, hemû demarexaneyên laşê mirov firecemserî ne. Demarexaneyên firecemserî li gel tewereyek, du an jî zêdetir dendrît lixwe digirin. Wekî mînak; demarexaneyên ko demareragîhandin diguhazînin boy masûlkeyan an jî rijênan, demarexaneyên firecemserî ne.
Demarexaneyên hestê, bi navbeynkariya wergirên hestê ji derve û hundirê laş kartêkir werdigirin û dişînin boy demarekoendama navendî (bi îngilîzî: "central nervous system"). Ango arasteya demareragîhandinê ji derve an jî ji hundirê laş ve ber bi demarekoendama navendî ye, loma demarexaneya hestê wekî demarexaneya hatî jî tê navkirin. Demarexaneyên hestê, demarexaneyên yekcemserî ne û dendrîta rasteqîn lixwe nagirin. Bi gelemperî tewereyek dirêj a du serî lixwe digirin. Seriyek tewereyê ber bi demarekoendama navendî, yê din jî ber bi demarekoendama çêwe (bi îngilîzî: "peripheral nervous system") dirêj dibe. Dibe ko serê tewereyê bi endamên hestê ve girêdayî be. Hin caran jî kotahiya tewereyê di nav xane û şaneyan de bi awayekî tazî dimîne. Wekî mînak wergirên êşê yên laşê mirov ji tewerekotahiyên demarexaneyên hestê pêk tê.
Demarexaneyên navê an jî demarexaneyên navberê, demareragîhandin ji demarexaneyên hestê werdigirin û diguhêzînin demarexaneyên livînê. Gelemperiya demarexaneyên navê di nav demarekoendama navendî de cih digirin. Dendrîdên van xaneyan gellek in û liqdar e, teweryê wan kin e. Dibe ko yek demarexaneyek livînê, bi gellek demarexaneyên din ve girêdan çê kirîbe û ji wan hemûyan sînyalan werbigire.
Demarxaneyên livînê, demareragîhandin werdigirin ji demarekoendama navendî û digihînin xane an jî endamên armanc. Wekî mînak xaneyên masûlkeyan an jî xaneyên rijênan, xaneyên armancin ji boy demarexaneyên livinê. Ji boy demarexaneya livîne navê demarexaneya derçûn (derkevtî) jî tê bikaranîn.
Hemû demarexane sê pêkhateyên hevbeş lixwe digirin; laşê xaneyê, dendrît (liq û pop) û tewere.
Li gor şewe û erkên xwe gellek corên demarexane heye, lê hemû demarexane sê pêkhateyên hevbeş lixwe digirin; laşê xaneyê, dendrît (liq û pop) û tewere. Navik û piraniya endamokên demarexaneyê di laşê xaneyê de cih digirin. Beşa herî gewre ya demarexaneyê laşê xaneyê ye. Ji sîtoplazmaya demarexaneyê niçikên kin ber bi derve dirêj dibin, evan niçikên sîtoplazmayê wekî dendrît tê navkirin. Dendrît ji hestewergiran an jî ji demarexaneyên din kartêkir (demareragîhandin) werdigire. Kartêkir bi şêweyê erkê kar ji dendrîdan derbasî tewereyê dibe. Tewere jî mîna dendrîdan ji niçikê sîtoplazmayê pêk te, lê tewere ji dendrîdan gellek dirêjtir e. Di laşê mirov de hin tewere hene ko dirêjiya wan ji metreyek zêdetir e. Bi gelemperî demarexane yek tewereyek lixwe digirin. Tewere demareragîhandinê ji laşê xaneyê diguhêzîne ber bi xaneyek din. Ango dendrît kartêkirên ji derdora demarexaneyê ber bi laşê demarexaneyê ve dişîne, tewere jî kartêkiran bi şêweyê elektrîkî diguhêzîne dûrê laşê xaneyê. Di nav sîtoplazmaya tewereyê de hin endamok jî hene, mîtokondrî yek ji wan endamokan e. Tewere hin caran wekî rîşalê demar(demarerîşal) jî tê navkirn. Demar (bi îngilîzî:"nerve") ji gurzê tewereyan, ango ji gurzê demarerîşlan pêk tê.
Bergê maylînî tewereyan ji hev cuda dike û guhaztina erkê kar leztir dike.<
Parzûna hinek tewereyan tazî ye, lê bi gelemperî demarexaneyên navê û yên livînê bi xaneyên glîa pêçayî ne. Xaneya Schwann û xaneya olîgodendrosîd mînak in ji boy xaneyên glîa. Parzûna xaneyên glîa, madeyek bi navê maylîn lixwe digirin. Maylîn madeyek çewrî ye û bi rengê xwe spî ye. Pêçanên xaneyên Schwann li ser tewereyê bergek ava dike, ev berg wekî bergê maylînî tê navkirin. Xaneyên Schwann tewereyên demarexaneyên demarekoendama çêwe dipêçinin, herwisa olîgodendrosîd jî tewereyên demarexaneyên demarekoendama navendî dipêçînin. Bergê maylînî tewereyan ji hev cuda dike û guhêztina erkê kar leztir dike. Di navbera bergê maylînî yên xaneyên Schwann de hin valahî dimîne, ango xanyen Schwann bi navber rêz dibin li ser tewereyê. Navbera herdu bergê maylînî wekî girêya Ranvier tê navkirin. Beşa ko tewere ji laşê xaneyê dirêj dibe wekî tûmika tewereyê tê navkirin. Erkê kar li vir ava dibe. Kotahiya tewereyê liqdar e. Serê van liqan wekî tewerekotahî an jî demarekotahî tê navkirin. Tewerekotahî bi xaneyên din ve bi navbeynariya gehînkeyê têkilî çê dike.
Erkê kar ji tûmika tewereyê dest pê dike heta tewerekotahiyê beş bi beş didome.
Gava demarexane ji hawirdorê an jî ji demarexaneyek din sînyal digire, bersîva sînyalan bi tena serê xwe nade. Sinyalên hawirdorê dişîne demarekoendama navendî, li vir sînyal tê şîrovekirin. Heke sînyal ji aliyê demarekoendama navendî ve hatibe şandin, îcar demarexane van sînyalan dîşîne boy xane an jî şaneya armanc. Demarexane sînyalan bi şêweyê elektrîkî û kîmyayî diguhêzîne. Sînyal li seranserê demarexaneyê, ji dendrîdan hetanî kotahiya tewereyê bi şeweyê elektrîkî tên guhêztin. Lê ji demarexaneyêk ber bi xaneyek din ve ragihandina demarî, di gehînkeyê de, bi gelemperî bi şeweyê kîmyayî rû dide. Li hundir û derveyê demarexaneyan de iyon hene, iyon barê elektrîkê lixwe digirin. Xestiya iyonan li herdu aliyê parzûna tewereyê de ne yek e loma bargeya elektrîkê ya nav xaneyê û derveyê xaneyê jî ji hev cuda ye. Li herdu aliyê parzûnê de cudahiya bargeya elektrîkî dibe sedema çêbûna erkê parzûne (bi îngilîzî: "membrane potential"). Iyonên sodyum (Na+) û potasyum (K+) iyonên sereke ne ji boy çêbûn û berdewamiya erkê parzûnê. Iyonên Na+ û K+ bi navbeynkariya pompeya sodyum-potasyum, an jî bi navbeynkariya cogên iyonan ber bi derveyî an jî ber bi nava xaneyê li parzûna xaneyê de tên guhêztin. Erkê parzûnê du cor e, erkê bêhnvedanê (bi îngilîzî: "resting potential") û erkê kar (bi îngilîzî: "action potential"). Dema demarexaneyêk ji derdora xwe kartêkir negire an jî demareragîhandin nediguhêzîne, demarexane di qonaxa bêhnvedanê da ye. Ev rewşa xaneya demarê wekî cemsergirî (bi îngilîzî:"polarization") tê navkirin. Di qonaxa cemsergirî de, di navbera herdu aliyên parzûna demarexaneyê de cudahiya bargeyê elektrîkê peyda dibe. Aliyê hundirê parzûnê bi bargeya negativ, aliyê derveyî parzûnê jî bi bargeya pozîtiv ve barkirî tê hiştin. Di qonaxa cemsergirî de xestiya potasyuma (K+) nav xaneyê ji xestiya potasyuma derve zêdetir e. Li derveyê parzûna xaneyê de xestiya sodyumê (Na+) û ya klorînê (Cl-) ji ya hundir zêdetir e. Wergirtina ragihandinek elektrîkî, kîmyayî an jî mekanîkî ji demarexaneyek din, an jî wergirtina kartêkirek ji hawirdorê, dawî li qonaxa cemsergiriyê, ango erkê bêhnvedanê tîne. Xerabûna erkê parzûnê dibe sedema çêbûna demareragîhandinê. Ji tûmika tewereyê ber bi kotahiya tewereyê li ser parzûna tewereyê de veguhaztina demareragîhandin, wekî erkê kar tê navkirin (bi îngilîzî: "action potential"). Alûgorkirina iyonên sodyum û potasyumê yên li herdu aliyên parzûnê dibe sedema guherîna cemsergiriya xaneyê. Guherîna cemsergiriyê jî dibe sedema peydabûna herrika elektrîkê, erkê kar ji herrika elektrîkî peyda dibe. Erkê kar li demarexaneyan de dibe sedema çêbûna demareragîhandinê. Bargeyên parzûna demarexaneyê dema erkê kar de, berevajiyê dema erkê bêhnvedanê ye, nava tewereyê pozîtîv, derveyî parzûna tewereyê bi bargeyê negatîv barkirî ye. Di qonaxa erkê kar de, xestiya Na+ li nav xaneyê zêde ye, xestiya potasyumê jî li derveyî xaneyê zêde ye. Ev rewş wekî berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: "depolarization") tê navkirin. Xane tenê di qonaxa erkê bêhnvedanê de ji boy wergirtina kartêkir amade ye, loma divê demarexane demildest vegere qonaxa erkê bêhnvedanê, ango divê li ser rûyê parzûna demarexaneyê de cemsergirî dubare bê avakirin. Ligel cogên potasyumê, pompeyên alûgorkirina sodyum-potasyumê jî kar dikin ji boy vegeriyana cemsergiriyê. Erkê kar ji tûmika tewereyê dest pê dike gav bi gav ber bi tewerekotahiyê didome. Arasteya erkê kar ji laşê xaneyê ber bi tewerekotahiyê, yek alî ye. Kotahiya tewereyê bi demarexaneyêk din ve di nav têkiliyê de ye. Hin caran jî dibe ko kotahiya demarexaneyê bi xaneya masûlke an jî bi xaneya rijên ve di nav têkiliyê de be. Divê demareragîhandin(erkê kar) ji kotahiya tewereya demarexaneyê derbasî xaneyên din bibe. Ew beşa ko demarexane nezikê hev dibin wekî gehînke an jî gehînkeya demarî tê navkirin. Erkê kar ji xaneyek bo xaneya din, bi navbynkariya gehînkeya demarî tê gihandin. Ji boy pirraniya demarexaneyan, ragihandina erkê kar di gehînkeyê de bi navbeynkariya demareguhêzeran, bi şêweyê kîmyayî rû dide.
Futbolo klubas Sūduva, yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 1968an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Marijampolės futbolo arena e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Marijampolėê ye. Heya niha 3 carî şampiyoniya A Lîga yê Litvaneyê bidestxistiye.
A lyga: 3
LFF taurė: 3
Futbolo klubas Žalgiris yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 1947an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê LFF stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Vilniusê ye. Heya niha 7 carî şampiyoniya A Lîga yê Litvaneyê bidestxistiye.
A lyga: 9
LFF taurė: 13
Futbolo klubas Riteriai yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2005an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê LFF stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Vilniusê ye.
Futbolo klubas Kauno Žalgiris yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2004an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê SM Tauro stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Kaunasê ye.
Futbolo klubas Panevėžys yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2015an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Aukštaitijos stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Panevėžysê ye.
LFF taurė: 1
Futbolo klubas Banga yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 1966an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Gagždų stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Gargždaiê ye.
Ebû Cehîl (erebî: أبو جهل‎, an bi navê rastî Emr bin Hişam, erebî: عمرو إبن هشام‎, z. 556, m. 624), pêşengekî Mekeyê bû. Ew jî wek Ebû Leheb bi dijminatiya xwe a li dijî Muhemmed ve tê naskirin. Ebû Cehîl bi xwe apê Omer bû.
Navê wî rastî Emr bin Hişam e. Navê wî ê Ebû Cehîl Misilmanan lê kiriye ku tê wateya "Bavê Nezaniyê".
Gnothi seauton bi Kurdî "Xwe bizane" (Yewnanî:γνῶθι σεαυτόν) Gotinekî Yewnanîya kevn.
https://pr.princeton.edu/home/04/0402_epigraphy/hmcap.html
Marc Aryan (bi esil "Henry Markarian", jdb. 14ê çiriya paşîn 1926, li Valence, Fransa - m. 30ê çiriya paşîn 1985, li Ohain, Belçîka) stranbêjekî fransî-belçîkî ku bi eslê xwe ermenî bû.
• http://www.artistmusic.com.tr/artists.php?sanatci_id=18&hakkinda=evet&gonderen=34
Şevket Dursun (jdb. 1914 Cizîra Botan - m. 8 çiriya paşîn 1976, Enqere), parêzer, hilbijartinên 1957an de parlamenterê Mêrdînê a partiya CHP bû. Zimanê erebî û hindek fransî zanibû. Zewicî û bavê çar zarokan bû.
Şevket Dursun di sala 1914an de li Cizîra Botan hate cîhanê. Bavê wî Hacî Dursun di salên neqeba 1926-1930an de serokatiya şaredariya Cizîrê kiriye. Şevket Dursun, dibistana seretayî li Cizîrê, ya navîn jî li sala 1937an de Amedê Lîseya Zîya Gökalp xwend.
Di sala 1947an de Zanîngeha Enqere ya Hiqûqê xwend. Piştî wê, li Mêrdîn û Cizîrê parezeriyê dike. Hilbijartina giştî ya sala 1957an de li Mêrdînê bi partiya CHPê de têkilê meclîsê dibe. Piştî darbeya eskerî ya sala 1960î de demeke dirêj li Enqereyê parêzeriyê dike.
8ê çiriya paşîn a 1976an de li Enqere çû ber dilovaniya Xwedê. Gora wî niha li Cizîrê ye û gorîstana malbatê hatiye veşartin.
Xaneyên glîa alikariya demarexaneyan dikin.
Xaneyên glîa, demareglîa an jî glîa (bi îngilîzî: "glial cells", "neuroglial", "glia") xaneyên palpişt in ji bo demarexaneyan.
Di zimanê yewnanî de, ji bo zelîqokê peyva “glia” tê bikaranîn. Xaneyên glîa jî mîna zelîoqok di navbera demarexaneyan de cih digirin. Xaneyên glîa ji demarexaneyan hûriktir in, tewere û dendrîtên wan tune ye. Loma xaneyên glîa ji bo gihandina sinyalên elektrîkî kar nakin. Hin ji xaneyên glîa, xwe li ser tewereyên demarexaneyan ve dipêçînin. Pêçên xaneyên glîa ên li ser tewereyê wekî bergê maylînî tê navkirin. Bergê maylînî çînek negihîner e. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyan ji hev dadibirrine(ji hev cihê dike), bi vî awayê demareragîhandin hêsantir û leztir dibe. Xaneyên glîa li ser demarexaneyan, li hawirdor û navbera demarexaneyan de, an jî li ser mûlûleyên xwînê de hebûna xwe didominin. Di mejiyê mirov de hêjmara xaneyên glîa ji ya demarexaneyan 10 car zêdetir e. Heke xaneyên glîa erkê xwe cih neynin, nexweşiyên metirsîdar rû dide. Wekî mînak; sedema piraniya şêrpenceyên mejî ji ber bazdana(mutasyon) xaneyên glîa e. Demarexane nikarin dabeş bibin, lê xaneyên glîa heta dawiya jiyana mirov dikarin dabeş bibin û hêjmara xwe zêde bikin. Tewere û dendrîtên xaneyên glîa tune, lê dîsa jî hem di navbera xaneyên glîa de hem jî di navbera xaneyên glîa û demarexaneyan de alûgorkirina ragihandinan rû dide.
Corên xaneyên glîa.
Şeş corê xaneyên glîa hene. Ji vana çar heb di demarekoendama navendî de, du heb jî di demarekoendama çêwe de cih digirin.
Xaneyên astrosît (stêrkexane).
Di zimanê yewnanî de ji bo sterkan peyva astron tê bikaranîn. Ji ber ko şêweyê van xaneyan dişibe stêrkan, navê astrosît ango stêrkexane lê kirine. Ji laşê stêrkexaneyan gellek niçik dirêj dibin ber bi derve, lê vana ne dendrît û ne jî tewere ne. Stêrkexane bi van niçikan, bi demarexaneyan, mûlûleyên xwînê û bi bestereşaneyê ve alûgorkirina ragîhandinan dike. Stêrkexane palpiştî û alîkariya demarexaneyên li demarekoendama navendî dike. Xestiya madeyên nav şileya navbera demarexaneyan rêk dixe. Demarexaneyan bi xurekên nav xwînê xwedî dike. Demareguhêzeran ji hawirê dûr dixe. Rê li ber hin madeyên jehrî yên nav xwînê digire, nahêle derbasê mejiyê bibin. Rêberiya demarexaneyên nû dike, ji bo cih bûna wan di nav mejî de. Stêrkexane xestiya potasyuma derveyê xaneyê rêk dixe, bi vî awayê di gehînkeyan de guhaztina erkê kar ji demarexanek bo demarexaneya din ve tê rêkxistin.
Xaneyên olîgodendrosîd.
peyva “oligo” ji bo çend, hinek, hindek tê bikaranîn. (oligo- = “hindek”; dendro- = “liq”; -cyte = “xane”). Xaneyên ko bi çend(hinek) dendrîdî ne wekî olîgodendrosît tê navkirin. Ji laşê xaneyê hindek niçik dirêjê derve dibin. Her yek ji van niçikan xwe digihînin tewereyekî û rûyê derveyê tewewreyê dipêçînin. Bi vî awayê bergê maylînî çê dibe. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyên demarekoendama navendî ji hev cihê dikin, da ko erkê kar li tewereyê bi şeweyê elektrîkî, leztir û hêsantir bêne guhaztin. Dibe ko xaneyêk olîgodendrosît ne yek lê zêdetir bergê maylînî dirûst bike li ser tewereyek an jî pirtir tewereyan.
Xaneyên mîkroglîa.
Xaneya herî hûrik û bi hêjmara herî kêm a xaneyên glîa ye. Loma navê mîkroglîa lê kirine. Wekî xaneya hellûşênera gewre (bi îngilîzî: macrophage cell)kar dike. Ango hokarên nexweşiyê dadiqurtîne û tune dike. Herwisa xaneyên ziyangirtî jî ji aliyê xaneyên mîkroglîa ve tenê têkşikestin û ji hawirdorê tên dûrxistin.
Xaneyên ependîmî.
Xaneyên ependîmî, xwînê parzûn dikin, ji xwînê hin made û şilemênî digrin ji bo çêkirina şileya mejî. Xaneyên ependîmî xaneyên kûlkdar in.
Xaneyên peykê (peykexane).
Xaneyên peykê wekî mîna peyka derdora dinyayê, laşê demarexaneyan dorpêç dikin, loma vê navê lê kirine. Xaneya peykê, xaneyek pahn e, bê niçik e. Peykexane palpişta demarexaneyên demarekoendama çêweyê dikin, wan xwedî dikin,
Xaneyên Schwann.
Xaneyên Schwan tewereyên demarexaneyan bi bergê maylînî dipêçînin. Berevajî xaneyên olîgodendrosîdê, her yek ji xaneyên Schwann tenê beşek tewereyê dipêçinin. Ango tewereya demarexaneyek ji yekî zêdetir xaneyên Schwann li ser xwe digire.
Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê an jî ovçarka, cureyekî segên pir mezin e ku xwedan karaktereke xurt in. Ew pir biaqil e û dikare bi hêsanî were kedîkirin.
Yek ji kûçikên mezin ên cerdevanî yekem di sedsala yekemîn B.Z de xuya bû - tewra ew jî ji hêla leşkerên Asûrî ve hate bikar anîn. Du versiyonên xweya celebê kûçikên şivan ên Qefqasî hene: Ji Danezana Mezin a Tibetan an ji Padîşahiya Urartu-Ararat. Naha kûçik li başûrê Rusya û li deverên dorhêl bi raqiya Qefqasan re hevpar e. Taybetmendiyên sereke yên ku di nîgar de hatin çewisandin bê tirs, bêdawîbûn, hêzek mezin, çavên hişk û bihîstinê, û hem jî qalikê zirav bû. Spasiya vê yekê, kûçik dikare di nav şert û mercên dijwar ên avhewa de xizmet bike.
Dêûbavkirin.
Piraniya şêniyan di wê baweriyê de ne ku kûçikê şivaniyê yê Qefqazê mêrkujek xwînxwar û bêserûber e. Ew bi rastî dibe ku bibe heke ne ku pezê xwe li civakê naparêze, ne ku desthilatdariya xwe nîşan bide û ne karekterê çandiyê bide. Mistakeewtiya destpêkê ya xwedan kûçikên bêserûber biryara biryara kirîna kevirekî xedar e: Kûçikên şivaniyê yê Qefqazê pir tendurist û xeyalî xuya dikin. Lê her kes pê nizane ku ev qeçika jêrîn a piçûk di salekê de veguherîne. Heke kulikê xwedan taybetmendiyên "zaroktî" yê ye, bi temen re ew bi tevahî veguherîne, dibe wekî cerdevanek rêwer û serbixwe.
Girîng e ku heyranê ji rojên ewilî yên di xuyangê de di xaneyê de civakî bikin û perwerde bikin. Cewrikên ku li bajêr dijîn hewcedariyek taybetî hewce ne: divê ew bi sebra veguhaztinê, xaçperestan, heywanên bifroşîn were xapandin. Wekî nûnerên nijadên din ên mezin, "Qefqasan" wê hewl bidin ku serdest bikin. Merivên Rêberî dikare di hewlekê de derbikeve holê, kesek bi rê bikeve, têkeve xaniyê li pêş wî, carinan jî li malbatan mezin bibe. Bi vê tevgerê nedîtin, divê xwedan tavilê rast bikin, an na, pet wê berdewam bike û hewl dide ku her kesê ji bo xwe bixeniqîne.
Va ye lîsteyeke peyvên kurdî yên derbasî zimanê tirkî bûne. Dewleta tirk ji bo ku kurdan asîmîle bike û bike tirk, zimanê kurdî qedexe dikirin û pirtûkên wan dişewitandin ji ber wê ye ku zimanê kurdî de hinek peyvên tirkî carna tên bikaranîn.
Çewa ku kurd hinek peyvên tirkî bi kar tînin, weke vê rewşê tirk jî carna hinek peyvên kurdî bikar tînin. Lê Tirk viya înkar dikin.
Zeyneb bint Elî (erebî: الـسَّـيّـدة زَيـنـب بـنـت عـلي‎‎), Kaça Elî û Fatimeyê ye û neviya Muhemmed e.
Di sala Hîcretê sala şeş an jî heftan de li Medîneyê ji dayîk bûye.
Cefer bin Ebû Talib yan jî Cefer Teyar (, jdb. 588 - m. 629), sehabeyê Muhemmed e.
Kurê apê Muhemmed e û birayê Elî ye ku deh sal ji Elî mezintir bûye. Bi xwe ji kesên ku herî pêşîn bawerî bi pêxember aniyan e.
Laşê mirov ji çar corê şaneyan pêk tê.
Demareşane an jî şaneya demarê (bi îngilîzî: "nervous tissue") yek jî çar corên şaneyên laş e.
Laşê mirov ji çar cor şaneyan pêk tê; bestereşane, masûlkeşane, rûkeşeşane û demareşane. Endam û koendamên mirov ji van şaneyan çê dibe. Demareşane, şaneya taybet e ji bo demarekoendama navendî û demarekoendama çêwe. Koendama demar bi navbeynkariya demareşaneyê hevsengiya navendî ya laş rêk dixe. Xane, şane û endamên laş di bin kontrola hormon û demareşaneyê de kar dikin. Demareşane bi sînyalan(demareragihandin) xane û şaneyên laş ji hev agahdar dike. Demareşane ji du cor xaneyên serekî pêk te; demarexane û xaneyên glîa
Demarexane (bi îngilîzî: "nerve cell", "neuron") kartêkir werdigire ji derve û hundirê laş. Kartêkir di demarexaneyê de bi şêwêyê elektrîkî û kîmyayî tê şandin ji bo xaneyên din. Demarexane ji sê beşên sereke pêk tê; laşê xaneyê, dendrît(liq û pop) û tewere.Laşê demarexaneyê navik û endamokan lixwe digire. Dendrît niçikên mîna liqên darê ne, ji laşê xaneyê ber bi derve dirêj dibin. Ji hawirdorê an jî ji demarexaneyêk din bi navbeynkariya dendirîdan kartêkir tên girtin û ber bi laşê demarexaneyê ve bi şêweyê elektrîkî tên şandin. Ji laşê xaneyê niçikek derdikeve, ew ji dendrîdan dirêjtir e û wekî tewere tê navkirin. Tewere demareragîhandinan(sînyal) vediguhêzîne dûrê laşê xaneyê. Demarexane girîng e ji bo girtin û ragihandina kartêkiran, lê heke alikariya xaneyên glîa nebe, nikarin bi tena serê karê kartêkir bigire û bişîne ji bo xaneyên din.
Xaneyên alîkar in ji bo demarexaneyan. Xaneyên glîa ji demarexaneyan hûriktir in, tewere û dendrîtên wan tune ye. Loma xaneyên glîa ji bo gihandina sinyalên elektrîkî kar nakin. Hin ji xaneyên glîa, xwe li ser tewereyên demarexaneyan ve dipêçînin. Pêçên xaneyên glîa ên li ser tewereyê wekî bergê maylînî tê navkirin. Bergê maylînî çînek negihîner e. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyan ji hev dadibirrine (ji hev cihê dike), bi vî awayê demareragîhandin hêsantir û leztir dibe. Xaneyên glîa li ser demarexaneyan, li hawirdor û navbera demarexaneyan de, an jî li ser mûlûleyên xwînê de hebûna xwe didominin. Di mejiyê mirov de hêjmara xaneyên glîa ji ya demarexaneyan 10 car zêdetir e. Heke xaneyên glîa erkê xwe cih neynin, nexweşiyên metirsîdar rû dide. Wekî mînak; sedema piraniya şêrpenceyên mejî ji ber bazdana(mutasyon) xaneyên glîa e. Demarexane nikarin dabeş bibin, lê xaneyên glîa heta dawiya jiyana mirov dikarin dabeş bibin û hêjmara xwe zêde bikin. Tewere û dendrîtên xaneyên glîa tune, lê dîsa jî hem di navbera xaneyên glîa de hem jî di navbera xaneyên glîa û demarexaneyan de alûgorkirina ragihandinan rû dide. Şeş corê xaneyên glîa heye. Ji vana çar heb di demarekoendama navendî de, du heb jî di demarekoendama çêwe de cih digirin.Xaneyên glîa yên demarekoendama navendî; stêrkexane, olîgodendrosît, mîkroglîa û ependîmî ne.Xaneyên peykê(peykexane) û xaneyên Schwann jî xaneyên glîa yên demarekoendama çêwe ne.
Rojda (z. 1978 li Misircê, bi navê xwe yê fermî "Rojda Şenses") stranbêjeke kurd a muzîka kurdî ya nûjên e.
Rojda di sala 1978'an de li Tutun, gundekî navceya Misircê ya Sêrtê, ji dayik bûye. Di 12 saliya xwe de dest bi xebatên muzîkê kir. Sê salan di nava komên di bin sîwanên HEP û DEPê de stran got.
Rojda digel koma Gulên Xerzan.
Piştî qedandina dibistana xwe, ew di sala 1991'an de ji bo xwendina beşa muzîkê diçe Stenbolê, li wir tevlî xebatên (Navenda Çanda Mezopotamyayê) NÇMê dibe û û dibe yek ji solîstên Koma Gulên Xerzan, ya ku ji aliyê birayê wê hatibû damezrandin. Kom di çarçoveya Navenda çanda Mezopotamya xebatên xwe dimeşand. Kom di sala 1994'an de albûma xwe ya ewil ya bi navê 'Ji bîr nabin' dikişîne. Duyemîn albûma wan a bi navê 'Sonda Me' di sala 1997'an de hate weşandin. Rojda bi taybetî bi strana 'Helîmcan' xwe da nasîn û dengê wê êdî ji aliyê guhdarvanan ve gelek hate ecibandin. Di heman salê de ew tevlî koma Asmîn bû, ya ku ji keçên kurd pêk dihat, lê dmeke dirêj di komê de nema. Sêyemîn albûma komê 'Rukena min' di sala 2005'an de hat weşandin. Klîbên 'Memed kanî' û 'Ello dîno' di Festîvala Klîpan a Zaxoyê wek baştirîn klîpên salê hatin hilbijartin.
Kariyera wê ya solo.
Rojda salekê bi şunde ji Koma Gulên Xerzan vediqete û bi awayeke serkeftî dest bi kariyera xwe ya solo dike. Yekemîn albûma wê ya solo di sala 2006'an de tê weşandin û bi stîla xwe ya nûjên û cûda gelek tê ecibandin.
Dozvekirin.
Rojda di 25ê adara 2010'an de ji aliyê Dadgeha Bilind a Amedê ve ji ber 'propagandakirina bo rêxistineke îllegal' hat mehkûm kirin û du sal cezaya zîndanê xwar.
Berî cezaxwarinê jî serokwezîrê tirk Recep Tayyip erdoxan wê û gelek hunermendên kurd dawetî xwarinekê kiribû, ji bo danasîna 'Pateka Demokrasiyê' (taktîka nû ya AKP ji bo 'çareserkirina pirsgirêka kurd'), lê Rojda dawetê qebûl nekiribû û got ewê tevlî xwarinê nebe.
Stîla Rojda.
Endama koma muzîkê ya Gulên Xerzan Rojda bi şirovekirina stranên klasîk mîna strana "Wer Helîmê" dengê xwe gihand mîlyonan. Rojda ku dikare li tenbûr, dahol û erbanê bixe û bijene di heman demê jî de solîstiya Koma Asmîn a ji jinan pêk tê jî kir.
Nexweşiya Koronayê, êşa Koronayê, Covid-19 ("Kovîd Nozdeh") an vîrûsa Koronayê, nexweşiyeka vîrûsî ye ko bi sedema hewdana bi vîrûsa SAR-CoV-2ê peyda dibe. Ev nexweşî sedema peydabûna pejîkekê li sala 2019ê ye ko ji welatê Çînê dest pê bûye û heta niha li zêdetir ji 30 welatên cîhanê belav bûye. Ev vîrûs bi rengekê serekî koendama pişiyê tûş dike û li goreyê zanyarên heyî, dikare bi rêya peşikên ko ji koendama pişiyê ya kesên nexweş derdikevin û li derdorê belav dibin kesên sax jî tûş bikin. Ji dema wergirtina vîrûsê heta peydabûna nîşanên nexweşiyê dikare 2 heta 14 roj derbaz bibin. Ev nexweşî ji bo cara pêşîn li Çînê hat dîtin, lê heta niha jî jêdera vîrûsê cihê gumanê ye. Hindek ji salixên destpêkê amaje dida ko ji çekçekûlan derbazî mirovan bûbû. Lê salixên paştir behsa coreyekê mûrîxweran dikir. Jêdera pêşîn her çi bûbe, niha êdî vîrusa şîyana wê heye ko ji mirovekî derbazî yê dî bûbe û tirsa wê heye ko ji pejîkeka xwecihî bibe panpejîkeka cihanî. Gelek welatan ji tirsa veguhastina wê vîrûsê firrîna balafirên rêvîngan ji Çînê û ber bi Çînê rawestandine.
Sedema nexweşiyê.
Ev nexweşiya Covid-19 ji egerê vîrûsa SARS-CoV-2ê ko yek ji vîrûsên nêzîkî vîrusa nexweşiya SARSê ye peyda dibe. Vîrûs ser bi destekeka vîrûsan in ko jê ra dibêjin vîrûsa Koronayê. Ew vîrûs balindeyan û memikdaran tûş dikin.
Nîşan û berjengên nexweşiyê.
Ev nexweşî bi rengekê serekî nexweşiyeka koendama pişyê ye û li destpêkê dikare xwe wekî nexweşiya persîvê nîşa bide. Lê di kesên berataf da, rewşa nexweşî dikare gelek zû ber bi xirabbûnê biçe û bibe sedema bertengîya pişîyê ya demildest û rawestiyana gurçikan û mirinê.
Kesê ko vîrûsa nexweşiyê werdigire dikare heta 14 rojan bê nîşanên nexweşiyê be. Li destpêkê nexweşî wekî tayê anko zêdebûna germî ya laşî, koxik û behntengîyê xwe nîşa dide. Nîşanên edetîyên persîvê (wekî hatinexwara avê ji difinê anko pozê, û bêhnişîn) ne berbelav e. Kêmtir ji 4 ji sedê ji nesaxan jî tûşî zikçûnê dibin.
Xweparastin.
Rêya herî baş ya xweparastinê xwedûrgiritna ji peşikên ava dev û difinê û koxika kesên tûşbûyî ye. Bi karînana demamk anko maskan dikare piçekê pêşiyê li ber belavbûna nexweşiyê bigire, nemaze heker kesên tûşbûyî wê bi kar biînin. Şuştina destan ya zûbizû û xwedûrgirtina ji cihên ko xelik zêde lê hene rêya herî baş e.
Teatreya Jiyana Nû, Teatra Jiyana Nû, anku "Şanoya Jiyana Nû", komeke şanoyê ya kurd e, ku ji 1992'an ve di bin serbana NÇM ya Stembolê de karê xwe dike.
Piştî sazkirina NÇM'ê, pêwistiya komên hunerî yen cûr be cûr hatî dîtin. Ji wan koman komek jî, koma şanoyê bû. Koma şanoyê ji karkeran, xwendekaran û bêkaran pêk hatibû. Koma Şanoyê cara yekem di bin rêvebiriya Mamoste Cemil de dest bi xebatên xwe yên şanoyê kir. Heyanî sala 1992'an, koma şanoyê xebatên xwe li ser navê Koma Teatra NÇM’ê didomand. Koma Şanoyê, di vê demê de bi navê "Mişko" fablek derxist ser textê şanoyê û pêşkeşî temaşevanên xwe kir. Piştî vê fablê çend kes ji ber hin sedeman ji komê veqetiyan. Yên mayî, bi nû ve xwe bi rê kirin û dibistana şanoyê vekirin.
Endamên Teatreya Jiyana Nû.
Endamên şanoyê Husên Kaytan, Kemal Orgun, Kazım Öz, Nihat Öz, Murat Batgi, Şevîn Civaknas, Rojê Civaknas, Yıldız Gültekin û Fatma Arslan him mamosteyên, him jî xwendekarê vê dibistanê bûn.
Navê koma xwe lê danî û bi navê Teatra Jiyana Nû derketin pêşberî temaşevanan. Piştî vegera tûrneyê, bi navê Dibistana Teatreya Jiyana Nû dibistaneke şanoyê damezirand û bi profesyonelî ser şanoyê lêhûr bûn. Di vê dibistanê de him mamoste, him jî xwendevan bûn. Di alîkî de bi rêbaza Şanoya Ajîtprop di alîkî de jî ji bo afirandina şanoyeke netewî, Teatra Jiyana Nû ji pêvajoyê re bûn bersiv. Komê heyan niha 32 lîstikên kurt û dirêj pêşkeşî temaşevanên xwe kirine.
Di sala 2002’an de di bin serbana NÇM’e de bi navê Teatreya Amar komeke din hatê damezirandin. Teatreya Amar heyanî 2004’an, du lîstikên dirêj Çend Diyalog û Çol û Av û du kurtelîstik derxist û pêşkeşî temaşevanan kir. Paşê, Teatra Amar bi Teatra Jiyana Nû ve hat girêdankirin û wan aniha bi profesyonelî xebatên xwe yên şanoyê didomînin.
Vîrûs an jî vayros hokarekê hewdanê ye ko bi tenê dikare di nav xaneyên endamwerên zindî yên dî da zaûzêyê bike.
Vîrûs dikarin hemî coreyên jiyanê, ji mirovan heta giyayan û bakteriyan tûş bikin. Vîrûsnasî, anko zanistê lêkolînên li ser vîrûsan, parek ji zanistê hûrjînewernasiyê anko mîkrobiyolojiyê ye.
Hejmara pêşîn a Roja Nû
Kovara Roja Nû di sala 1978an dest bi weşanê kir.
Di nav kovarên kurdî yên Kurdistana Bakur da ya here jîyandirêj Roja Nû ye. Roja Nû di meha mijdarê, sala 1978an da wek organa Komela Karkerên Kurdistanê li Swêdê (KOMKAR-Swêd) dest bi weşanê kir. Di destpêkê da bi zimanên kurdî-tirkî, di forma rojneme da û mehê carekê derdiket. Naveroka wê derbarî kar û barê komelê, deng û basên welat û cîhanê û nivîsên li ser ziman û çanda kurdî bûn. Hîna di destpêkê da Roja Nû rûmeteke mezin da nivîsandina bi zimanê kurdî. Di salên 70-yî da, weşanên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê Riya Azadî, Roja Welat û hin weşanên din li nav welêt zimanê kurdî bi kar dianîn û di nav gel da belav dikirin. Roja Nû jî li dervayî welat beşdarî prosesa pêşxistin û geşkirina zimanê kurdî yê nivîsandinê bû. Lê di destpêkê da hem nivîskar û hem jî xwendevanên kurdî kêm bûn. Wê wextê li tevaya Kurdistana Bakûr kesên ku bi kurdî dixwendin û dinivîsandin bi tiliyan dihatin jimartin. Hingê di nivîsandina tekstên kurdî da iairê mezin Cegerxwîn (ku hingê hatibû Swêdê), Prof. Qanatê Kurdo, Têmûrê Xelîl, Tosinê Reşîd û gelekên din alîkariya Roja Nû kirin. Bi wextê ra jimara nivîskar û xwendevanên zimanê kurdî zêdetir bûn.
Di sala 1983an da Roja Nû forma xwe guherand bû kovareke edebî û çandî. Ji wê wextê heta niha kovar xwerû bi zimanê kurdî derdikeve. Her hejmar 800 an jî 1200 nusxe hatîye çapkirin. Îsal bi 1500 nusxeyî derdikeve. Kovar, bi 32-44 rûpelan û salê 4 hejmar derketiye, lê ji sala 1998an pêve salê seş hejmar derdikeve. Bergên wê her dem rengîn bûne, gelek wêne - nîgar tê da cî girtine.
Heta sala 1987an li Swêdê û paşê li Kolnê di çapxana arizî ya KOMKARê da hatiye çapkirin û tê çapkirin.
Kesên ku di amadekirin û rêvebirina Roja Nû da kar kirine û tê da nivîsîne.
Ji ber ku Roja Nû organa dezgehekî ye, keda gelek kesan di wê da heye. Heta sala 1996'an navê endamên redaksîyonê nedihatine dîyarkirin. Lê xasima destpêkê da keda Salîh înce, Henefî Celeblî û Haluk Öztürk mezin e. Haluk Öztürk 20 sal e her di nav karê derxistin û rêvebirina Roja Nû da ye. Wî bilî gelek nivîsên bê îmze, bi nasnavê Xalit Lezgîn û Azad Nûbar jî nivîsîye. Herweha Rohat Alakom, A. Gernas (Dilsoz, A. Bawer), M. Elî (B. Dersîm), Selîm Can û Evîndar Farqînî bi salan di derxistina kovarê da xwedî ked in.
Cegerxwîn, Qanatê Kurdo, Kemal Burkay, Prof. Zera Ûsiv, Akadêmîk Şekroyê Xudo, Ahmed Cengîz Çamlibel (Vazgal Bazîdî), Têmûrê Xelîl, Mecît Şêxo, Gundî (Sadiq Brîm), Newroz, Ehmed Şerîfî, Cankurd, Tosinê Reşîd, Nûra Cewarî, Munzur Çem, Husên Hebeş, A. Balî, B. Zinar, Sîpan, Salih Omerî, Beşîr Botanî, Marîna Ezîz, Sidqî Hirorî, Ehmed Tewfîq, Hemîd Kilicaslan, Serdar Roşan, Silêman Alî, Bûbê Eser, Fexredin Tahîr, Cemşîd Heyderî û gelek kesên din ji Roja Nû ra nivîsîne.
"Black Mirror" (bi kurdî: "Neynika Reş") rêzefîlmeke antolojiyê ya honaka zanistî ya brîtanî ku ji aliyê Charlie Brooker ve hatiye afirandin. Brooker û Annabel Jones wek çêkerên rêzefîlmê dixebitin. Rêzefîlm tehlîla civaka nûjen dike, nexasim di derheqê encamên nehêvîkirî yên teknolojiyên nû de. Beşên rêzefîlmê serbixwe ne û bi gelemperî di demeke alternatîf an jî paşerokeke nêzîk de derbas dibin. Atmosfera beşan gelek caran nediyarî û hîcîwî ne, dîsa jî hin ji wan ezmûnî û siviktir in.
Rêzefîlm di Channel 4ê ya kanalê brîtanî de di kanûna pêşîn 2011an de hatiye pêşnîşandan. Piştî zêdebûna katalogê di kanûna pêşîn a 2014an de, ji aliyê Netflix ve di îlona 2015an de hatiye kirîn. Netflixê 12 beşan sîparîş dan û paşhingê wan beşan wek sezona seyem di 21 çiriya pêşîn 2016an de û sezona çarem di 29 kanûna pêşîn 2017an de, derketiye. Fîlmekî înteraktîv ya serbixwe bi sernava di 28 kanûna pêşîn 2018an de derketiye. Sezona pêncem bi sê beşan di 5 hezîran 2019an de derketiye.
Huseynê Farî dengbêjê kurd ê binavûdeng e ku di 1939an de li gundê Farê (Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê) hatiye dinyayê.
Huseynê Farî, ku navê wî yê fermî Huseyin Tutal bû, di 15 saliya temenê xwe de dest bi gotina stranan dike û heta 55 saliya xwe dengbêjiyê dike. Wî nêzîkî 200 kilamî dizanîbû û sêlikên xwe bi navê Huseyin Tutal derxistine. Bi taybetî, bi kilama xwe a "Xalê Cemîl" tê naskirin.
Dengbêj Huseynê Farî di 2000î de çû ber dilovaniya Xwedê.
Berîvan Alp, stranbêjeke kurd bû ku di 23ê kanûna paşîn a 1970î de li navçeya Erxeniya Diyarbekirê hatiye dinyayê. Ew di sala 1989an de di nava Komeleya Çanda Kurdî ya Swêdê dest bi xebatên muzîkê kiriye.
Berîvan li welatê Swêdê dijiya. Di 16ê sibata 2020an de ji ber nexweşiya penceşêrê çû ber dilovaniya Xwedê.
Bera bin Ezib (erebî: البراء بن عازب‎‎, jdb. 600 - m. 690) sehabeyên pêxemberê îslamê yê Muhemmed e.
Ji malbata Hariseyan e yê Medîneyî ye. Bi xwe pêşiya hîcretê bûye Misilman. Di şerê Bedîrê de salê wî piçûk bûye tevlê şer nebûye, lê di banzdeh saliya xwe de tev li şerê Uhudê bûye.
Pirtûka Karûbarên Erdeşîrê Babekan an jî Karnameya Erdeşîrê Babekan ("Kārnāmag ī Ardaxšīr ī Pābagān", bi îngilîzî: "Book of the Deeds of Ardeshir, Son of Papak", bi farsiya nû: کارنامهٔ اردشیر بابکان, navê kevn bi kurdi: Karnameya Erdexşîrê Pabegan), çîrokeke pexşanê a kurt bi pehlewî ye ku di dema sasaniyan (226-651) de hatiye nivîsîn. Çîrok qala çîroka damezrînerê sasaniyan Erdeşîr I dike. Jiyannameya wî, derketina wî ya ser text, şerê li dij mîrê Ardawan yê Partan û fetha împeratoriyê ji aliyê kurên malbata Sasan û wekî din jî paşmagirê wî Şabuhr û kurê Şabuhr, Ohrmezd.
Çîrok li gelek zimanan hatiye wergerandin. Wergera herî kevin a îngilîzî ji aliyê Darab Dastur Peshotan Sanjana ve ye, di 1896an de hatiye wergerandin.
Berhevdana pehlewî û kurmancî.
Translîterasyona pehlewî:"pad kārnāmag ī ardaxšīr ī pābagān ēdōn nibišt ēstād kū pas az marg ī alaksandar ī hrōmāyīg ērānšahr 240 kadag-xwadāy būd. spahān ud pārs ud kustīhā ī awiš nazdīktar pad dast ī ardawān sālār būd."
"pābag marzobān ud šahryār ī pārs būd ud az gumārdagān ī ardawān būd. ud pad staxr nišast. ud pābag rāy ēč frazand ī nām-burdār nē būd."